title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: van mij alleen maar versochte, daarvan ouverture aan S. Ht ende U W. Ed. gestr. te willen doen, ende dat verders bij deselve ende bij den Staat te o verwegen stondt, off sij konden goedtvinden de propo- sitie deswegen aan Sweden te laten doen; waar omtrent naa sijn oor- deel oock niet veel difficulteijt bij deselve soude können werden ge- maeckt, vermits het behoorde te werden aangesien eerder te suUen strecken tot avantagie als tot naadeel van hoogstged. Croone, bij al- dien deselve door 't cederen van de voorn. plaetse het overige van 't Coninckl. Pomeren in meerder verseeckeringe konde stellen; dat van soodanige cessien wel exemplen te vinden waaren ende onder andere, dat de Croon ende de Republique van Polen bij 't maken van de man op sijne eijgene kosten tot assistentie yan die Croon in Pommeren te senden, 800 dickwils als hetselve vijantlijck soude werden geattaoqueert. S. C. D. verflochten op *t alderhoogste de accelcratie ende H secreet van ^t ge- heele werck ende dat de bovenstaande alternative wegena de ceasie van Stetin door den Staat quasi proprio ductu aan Sweden mochte werden geproponeert. Dogh in- dien *t selve bij de Croon Sweden geen ingressio mochte vinden ofte dat H. H. M. difficulteijt maackten» om haar daartoe te laten gebruijcken, soo soude S. C. D. met een somme van 500,000 Bd., in extinctie van alle sijne pretensien op den Staat op reedelgcke eode lijdelijcke terminen te betalen, contentement nemen. Digitized by LjOOQIC Der Kurfürst fordert Abtretung Stettins. 721 Welauische Tractaten *) aan S. C. D. wel hadden opgedragen ende ge- cedeert de Souverainiteijt van 't vorstendom Pruissen, waarbij die Croon boven 't Dominium directum meer als 200,000 Rd. jaarlijx quam te missen...; datPommeren voor den Churfurst sijnMeester soo goedt als open lagh, ende selfs het meerendeel van de Burgers yan Stetin nogh onlangs aan den Commandant daartoe gesommeert sijnde ge- weijgert hadden te verklaaren, van datse haar tegens S. C. D. sullen opponeren, inval haare Stadt door desselfs waapenen wederorii moghte werden aangetast, dogh datS. C. D. sigh van deese groote avantagien niet hadde willen praevaleren door middelen, die veellicht de rüste ende vreede in de Christeheijt souden hebben können troubleren; dat bij aldien dien bekenden steen des aanstoots (soo S. W. Ed. de Stadt van Stetin beliefde te noemen) eens uijt de wegh genomen was, als- dan in 't toekomende een bestendige ende euwichdurende vrunt- ende goede nabuijrschap tusschen die Croon ende S. C. D. was te hopen ende te verwach ten; dat voorsichtige Piloten haar dickwils van een gedeelte van haare ladinge ontdeden, om daardoor de rest des te beeter te conserveren; dat niet tegenstaande d' Heere Meijnders eemstigh was gelast, gedurende sijn aanwesen tot Hamburgh') de Fransse ende Deensche Ministers van 't ondernemen van alle feijte- lijckheden op *t alderkrachtigste te dehorteren, men echter door 4 i 5 distincte advisen met de jongste post van daar seeckere naaricht be- komen hadde, dat den Coningh van Vranckrijck voornemens. was, een vloot van 14 k 15 capitale Oorlochss/jhepen in de Oostzee te senden, producerende hij Heere Fuchs vervolgens diverse brieven selfs van die geene, die metten eersten Intendant van de voorsz. Fransse vloot, die bereits te post ten fine voorsz. tot Hamburgh aangekomen was, hadden gesproocken, welcken Intendant oock alrede 10 k 12 van de gerenommeerdste Lootsen, alle omtrent het Cattegat ende de Sondt seer ervaeren, aangenomen ende d' Elve afgesonden hadde. Gem. Heere las mij onder anderen mede voor een extract van de jongste relatie van d' Heere Meijnders aan S. C. D. uijt Ham- burgh geschreven, houdende dat d' Heere Bierman van Ehren- schi 1 dt S. W. Ed. in een visite dit naavolgende discours hadde gevoert: „Dat Vranckrijck niet gesindt was, sijne Geallieerde te aban- donneren ende op te schieten, konde men onder andere wel voorna- mentlijck bespeuren uijt het promt senden van een vloot van 14 capitale ») Vom 19. Sept. 1657. S. oben p. 112. Pufendorf VI. 78. *) Auf der Conferenz mit den braunscbweig-Iüneburgischen Ministem am 12. bis 15. Juni. Drojsen III. 3. 751. Mater, zur Gesch. d. Gr. KurfQrsten. m, 46 Digitized by LjOOQIC 722 ^^* Verhandlungen Über eine nene Coaliftion. Oorlochsschepen, die bereits in zee waaren ende metten eersten längs de cust van Holsteijn stonden te komen; ende wat deselve veirolgens geintentionneerdt waaren te doen, konde raen uijt het aannemen ran ervarene Lootsen omtrent het Cattegat ende de Sont genoegsaam af- nemen." Nopende de redenen, waarom den Churfiirst sijn Meester niet goet- gevonden hadde, van de voorsz. alternative wegens Stetin in den Hage mondelingh eenige Ouvertüre te laten doen, seijde S. W. Ed. sulx ge- schiedt te sijn uijt een vertrouwen tot den Heer van Amerongen ende omme voor te comen, dat die sake niet ontijdigh mochte komen te esclatteren, maar ten eijnde deselve buijten kennisse van de Fransse ende Deensche Ministers getracteert moghte werden, met welckers des- seinen deselve veel licht niet en moghte convenieren. Ick hebbe derhalven niet langer können afwesen, de gereitereerde begeerte van ö. C. D. hierinne naa te komen, om daarvan aan S. H' ende U W. Ed. gestr. in secretesse te berichten, die naa haare ha- kende wijsheijt ende voorsichtigheijt best suUen können oordelen, wat daaromtrent gedaan oile gelajten sal dienen te werden. Ick ben in 't seecker bericht, dat d' Heere Cantzler Brandt, die van wegen deesen Churfurst in 't verlede jaar als Afgesandte naa Stockholm is gedepe- scheert geweest, bereits doemaals in mandatis soude gehadt hebben, de cessie van Stetin bij de Ministers van dat Hoff onder de handt te sonderen tegens eenige plaetsen in 't Churfurstelijcke Pommeren, sog men deeser sijdts genegen was daartegens wederom af te staan, maar dat die voorslaegen doemaels weijnigh ingressie hebben gevonden. Watter van sij, wete niet, dogh meijnen eenige van de versienste, dat den Staat dat werck voor eerst niet plat van de handt behoorde af te wijsen, maar liever eenigen tijdt draegeude te houden (insonderheijt soo lang de apparentie blijft continueren, dat Vranckrijck een vloot in de Oostzee sal senden), waardoor de Fransse ende Deensche desseinen al vrij wat verset souden werden. Soo veel ick kan penetreren, is men niet al te wel voldaan, uijt oorsake dat het senden van deese vloot alleen met de Deenen geconcerteert is, sonder voorgaande com- municatie met dit Hoff; ofschoon de Ministers van Deunemarcken mede afgeven van deese tijdinge gesurprenneert te sijn. S. C. D. soude mede een scherpen brieff hebben doen afgaen aan desselfs Commis ofte Equipagemeester genaemt Brouw, tot Hamburg residerende, die den Franssen Intendant in *t opsoecken van de voorsz. lootzen behulp- saam soude sijn geweest ende twee daarvan, in Churf. dienst sijnde, aan de Fransse overgelaten, waarover S. C. D. seer geirriteert soude Digitized by LjOOQIC MissstimmBDg des Kurfürsten gegen Dänemark. Der Ausgleich mh dem Kaiser. 723 Wesen, hebbende denselven Brouw op sijne ongenade doen belasten, dat de twee voorsz. Lootsen wederom naa sigh sal hebben te nemen. Ick hoope met de naaste post beter in staat te suUen sijn, om de innerlijcke sentimenten van dit Hoff over 't senden van de voorsz. Fransse vloot naader te ontdecken. D* Heere Fuchs gaff mij ten tijde van de voorsz. conferentie suc- cinctelijck Ouvertüre van den toestandt van de Negotiatie van den Grave van Lambergh ende van de conditien, op de welcke S. C. D. geresolveert was, sigh met S. Keijs. Maj. in een defensive AUiantie te setten, bestaande voornamentlijck in deese drie naavolgende pointen: 1. Dat vermits S. C. D. militie effective uijt 34,000 man bestonde, het S. Keijs. Maj. believen soude, voor een derde deel van deselve, te weten 10,000 man, onderhoudt te verschaffen, 't sij bij forme van sub- sidien ofte quartieren, waaromtrent den Churfurst sijn Meester sigh eijndelijck naader verklaart hadde van dat met 300,000 Rd. jaarlijcks contentement wilde nemen. 2. Volckomene verseeckeringe vaji satis- factie wegens het Hartoghdom Jagerendorp. 3. Wegens de drie vor- stendommen in Silesien soude de discussie van dat werck tot een an- dere occasie gereserveert werden, dogh voorbehoudens S. C. D. recht tot deselve. Weigern. Heere Grave bevindt sigh jegenwoordigh nogh tot Berlin, alwaar door een kleijne indispositie zedert een dagh ä twee is opgehouden. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 26, Juni 1683. [Unterhandlung Ewischen dem Kaiser und Brandenburg. Unterredung FageFs mit Kramprich. Dessen Antwort. Die Allianz mit dem Staat ist das beste Mittel, auch Yom Kaiser Satisfaction zu erlangen. Versprechen des Prinzen. Neue Schwierig- keiten. Die Bedenken des Kurfürsten gegen die Spanien betreffenden Bestimmungen sind ungegründet. Die Geldoffer'en des Staats und Spaniens.] Am 22. hat er das Schreiben vom 15. empfangen und es am folgenden 26. Juni. Tag Nachmittag dem Prinzen mitgetheilt^ der, wie er selbst; aus dem In* halt geschlossen hat; dass man mit dem Werk zu Ende sein werde, sobald zwischen dem Kaiser und dem Kurfürsten eine Einigung gefunden sei; nach- dem Di est den Prinzen und ihn versichert hat; dass der Kurfürst mit den von Spanien und dem Staat offerirten Geldsummen zuftieden sei. Mit dem Benehmen des Kaisers ist der Prinz sehr unzuirieden; und auf seine Ordre hat Fagel mit Kramprich eine lange Unterredung über Jägerndorf und die schlesischen Herzogthümer sowohl, wie über die Quartiere gehabt; Kramprich hat wiederholt, er sei über die Sache nicht instruirt, wisse aber gewiss, dass der Kaiser, wenn der Kurfürst sich zu ihm und dem Reich schlagen wolle ; beweisen werde, wie hoch er dessen Freundschaft achte, und auf FageTs Frage, ob der Kaiser die prätendirten Fürsten- thümer nicht als yerfallene Lehen wieder austheilen könne; geantwortet, das 46* Digitized by LjOOQIC 724 ^* Verhandlangen Ober eine nene Coalition. könne ohne Bewilligung der böhmischen Stände nicht geschehen; wenn aber der Kurfürst der guten Partei beitrete und dann die Sache ^met goede representatie*' vorbringe, werde der Kaiser gewiss zeigen, wie sehr er das Kurhaus schätze; über die Quartiere wolle er nach Wien schreiben und die Sache möglichst befördern. Auch der Prinz ist bereit, das Interesse des Kurfürsten am kaiserlichen Hofe nach Kräften zu unterstützen, meint aber, dass der Abschluss der Verträge dadurch nicht aufgehalten werden darf, schon aus dem Grunde, weil die Staaten, wenn die Sachen der Alliirteu gut gehen und der Kurfürst sich ihnen anschliesst, um so besser im Stande sein werden, sein Interesse zu befördern, da sie ja überhaupt bei der gan- zen Sache für sich selbst nur Schutz und Freiheit im Auge haben. Ausserdem verspricht der Prinz auch hier im Staat und bei Spanien alle seine Kräfte anzuspannen, „om S. C. D. interessen by gelegentheyt soo hoogh te doen gel den, als die van den Staet selfs, en dat deselve daerom van harten wenste, dat S. C. D. in dit geval het werck liever tot een goede conclusie wilde helpen brengen." Ans dem gestern Abend eingetroflFenen Schreiben vom 19. Juni hat er indess ersehen, dass sich wieder neue und nach seinem Urtheil unüberwind- liche Anstösse erhoben haben, die ihm unbegreiflich sind, während es bei der Unterhandlung mit dem Kaiser nur noch auf die Quartiere ankommt. Diese Sache wird der Kaiser wohl bewilligen, und er will das Seinige dazu thun, dass es geschieht. Dagegen bei dem Vertrag mit dem Staat finden sich zwei sehr grosse Schwierigkeiten. Einmal nämlich, dass man plötzlich Bedenken trägt, sich zu einem Engagement mit Spanien zum Schutz der spanischen Niederlande zu ver- pflichten, obwohl man freie Hand zu haben öflfentlich behauptet. Dass das Interesse des Kurfürsten an der Erhaltung der Niederlande betheiligt ist, scheint unzweifelhaft; sie schützen ihn vor einer plötzlichen Ueberrumpe- lung von Westen her. Und wie soll Spanien zu bewegen sein, so grosse Summen Geldes zu bezahlen, so lange der Kirrfürst nicht auf jenes En- gagement eingeht? Zumal da Frankreich selbst erklärt hat, nichts Neues unternehmen und den Frieden nicht stören zu wollen, und Spanien bereit ist, über die beiderseitigen Ansprüche in friedliche Unterhandlung zu treten. Und was das Verlangen angeht, der Kurfürst solle Frankreich nicht unter- stützen, falls es von Spanien wegen der Reunionen angegriflFen wird, so kann er darauf doch ohne Bedenken eingehen, da sein Vertrag mit Lud- wig XIV. ihn doch unmöglich verpflichten kann, die Länder Frankreichs zu garantiren und zu schützen, die es mit keinem Recht der Welt besitzt. Uebngens kann jeglicher Scrupel des Kurfürsten dadurch beseitigt werden, dass die obige Verpflichtung in einem geheimen Artikel aufgenommen und so gefasst wird, dass Brandenburg Frankreich nicht assistirt, bis dieses sein Recht auf die Reunionen bewiesen hat. Was ihm aber am überraschendsten gewesen und am meisten leidthut, ist dass der Kurfürst mit den vom Staat angebotenen 600,000 fl. nicht za- iVieden ist. Wenn derselbe sich bei Spanien, das doch fast gar keine Sub- sidien bezahlt hat, mit 200,000 Rthlr. baar, 300,000 Rthlr. in Assignationen begnügt, ist es doch unbillig; wenn er vom Staat, der die Subsidien von Digitized by LjOOQIC Die französische Ostseeflotte* ' 725 16^4 bis 1676, also weit mehr als 300,000 Rthlr. bezahlt hat, Doch mehr als 200,000 Rthlr. verlangt. Es ist zu hofifen, dass der Kurfürst dies ein- sieht und mit 500,000 fl. zufrieden ist. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 26. Juni 1683. Eben schickt ihm der Prinz Amerongen's Schreiben vom 19. wieder 26. JudL zurück und lässt ihm sagen, es scheine ihm unbegreiflich, wie der Kurfürst für einen Vertrag, der ^hauptsächlich Spanien, wenigstens mehr als den Staat, angeht, so viel mehr vom Staat verlangt als von Spanien, und er wisse nicht, was er dazu sagen solle; wenn der Kurfürst nicht zu bewe- gen sei, mit dem Kaiser und Spanien zusammen abzuschliessen, so möge er es nur mit Ersterem allein thun; da es bloss darauf ankomme, ihn von Frankreich zu detachiren, so möge Amerongen auch auf diesen Fuss verhandeln. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 26. Juni 1683. Antwort auf dessen Schreiben vom 19. Die spanische Sache wird nun 26. Juni, wohl bereinigt sein, dit der Kurfürst die genannte Summe als Satisfaction annimmt; nur muss man bald bestimmte Zahlungstermine festsetzen. Man hofft hier noch immer, dass der Staat und Schweden wegen der Nachricht von der Sendung einer französischen Flotte nach der Ostsee auf die Alter- native mehr Rücksicht nehmen, als es prima fronte schien, und dem Kur- fürsten den Schutz Schwedisch-Pommerns übertragen werden, um die Pläne Dänemarks und Frankreichs in der Ostsee kreuzen zu können. Meinders hat in Hamburg das Project, eine französische Flotte nach der Ostsee zu schicken, mit anregen helfen. Die Franzosen, die dadurch den Kurfürsten nolens volens auf ihre Partei zu ziehen geglaubt, leugnen es wieder, weil sie nun den entgegengesetzten Erfolg bemerken. Die Sendung dieser Flotte und die Heirath des Prinzen Georg von Dänemark mit Anna von York hat den Kurfürsten gegen Frankreich und Dänemark etwas aufgebracht, weil beide Pläne ihm nicht vorher mitgetheilt worden sind, welche gute Stimmung er und die wohlgesinnten Minister möglichst nähren. — Gestern hat ihm der Kurfürst bei einer Partie in dem Thiergarten gesagt, er wolle dem Kurfürsten von Trier auf seine Bitten 300 Mann schicken, um seine Festungen gegen die französischen Bedrohungen schützen zu helfen. — Die dänischen Minister suchen eine Zusammenkunft des Kurfürsten mit ihrem König in der Nähe von Lübeck zu veranstalten, haben aber noch keinen Bescheid erhalten. Es ist Hoffnung auf Ablehnung vorhanden. Der Rathspensionär an Amerongen, Dat. Haag 29. Juni 1683. Seinen Brief vom 22. hat er gestern Abend empfangen und dem Prin- 29. Juni, zen mitgetheilt. Das Kesultat desselben ist, dass in Berlin noch Alles schwankt und die geringste Veränderung in der Weltlage auch die „hu- menren^ in Berlin verändern kann. Was den Vorschlag, dass Schweden Digitized by LjOOQIC ■2^26 1^* VerhADdlungen über eine neue Coalition. Stettin abtreten solle, angeht, so glaubt er schwerlich, dass dies dazu be- wogen werden kann, ebensowenig wie der Staat, 500,000 Rthlr. zu bezahlen. Man kann dies um so weniger verlangen, als sie beide, Schweden und der Staat, nicht unmittelbar bedroht sind, und wenn sie nur stillsitzen und das deutsche Reich und Spanien ihre Sachen allein ausmachen lassen wollen, von Frankreich gar nichts zu fürchten haben. Schweden wird sich bedan- ken, durch das Opfer eines so wichtigen Ortes auf seine Kosten den Sturm, der im Anzug ist, abzuwenden, da es bei demselben selbst ziemlich wenig Gefahr läuft. Einen solchen Vorschlag kann man also Schweden nicht einmal machen, geschweige denn ihn durchsetzen. — XJebrigens weiss er sicher, dass Frankreich keine Schiffe nach der Nord- oder Ostsee schicken wird; sollte es doch geschehen, so wird der Staat noch mehr dorthin schicken, um seine Interessen und seine Allirten zu schützen. Es thut ihnen sehr leid, dass man auf den Kurfürsten nicht rechnen kann, aber wenn er sich nicht bald entschliesst, zur guten Partei überzutreten, wird man sich nach anderen Freunden umsehen müssen; man kann nicht länger warten. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 29. Juni 1683. [Rückkehr von Meinders aus Hamburg. Gespräch mit demselben. Seine friedliche Gesinnung ist zweifelhaft. Ankunft eines dänischen Gesandten. Mittheilung des Kurfürsten über die von ihm demselben ertheilte Antwort. Der Kurfürst erklärt, auf die Pläne Frankreichs und Dänemarks nicht eingehen zu wollen. Graf Lamberg reist, recht zur Unzeit, nach Dresden.] 29. Juni. Zedert mijnen jongsten van den 26. decBCs ig d' Heere Meijn- ders ten selven dage 's avondts laat alhier aangekomen, hebbende aan S. G. D. in een lange audientie van sijne verrichtinge aan de Bronswijck-Luneburgsche hoven, gelijck mede van 't gepasseerde bij de conferentien tot Hamburgh uijtvoerlijck rapport gedaan. Des an- deren daegs, wesende sondagh, als ick verhindert vvierde te hove te gaan, rencontreerde S. W. Ed. Dr. Harn op de antichambre, aan de- welcke naa mijne disposiüe vraegde ende off ick dien morgen niet boven soude komen; als daarop geantwoort wierde, dat bij geloofde van neen, soo repliceerde weigern. Heere Meijnders, dat gerne met den Heer van Amerongen wilde spreeckeu ende, soo 't geen onge- legentheijt gaff, dien middagh met deselve alleen koomen eeten, ge- lijck dan geschiede. Het premier abord was seer vrundelijck, ende gelijck wij taeme- lijck familiaar met den anderen sijn, soo vraegde ick S. W. Ed., off bij den vreede of den oorlogh mede brachte, waarop resolut antwoorde : den vreede; soo seijde ick: zaaligh sijn de voeten der geene, die den vreede verkondigen. Ende daarmede sijn wij geraeckt in een w^t- loopigh discours over *t subject van 8\jne negotiatiea aau de Bron- Digitized by LjOOQIC Abtretnng Stettins abgelehnt. Inirignen yon Meinders. 727 swijckische Hoven ende tot Haraburgh ende soo voort aan 't eeten ende drincken. ' Ick konde gedurende deese visite niet onduijster remarque- ren, dat dien Heer mij eenigsins met verdeckte schotelen aanrecbte, ofschoon de mijne S. W. Ed. ä. decouvert . wierden voorgeset. Enfin het besluijt was, dat hij den Churfurst sijn Meester niet hadde können aanraeden, sigb in verdere engagementen met ijemandt te begeven, waaruyt nienwe feijtlijckheden ofte oorlochsberoerten in ofte omtrent het Rijck konden onstaan. Ick rfepliceerde, dat sulx seer over een quam met het sentiment van de Heeren mijne Principalen, ende dat ick ver- hoopte, datter tusschen den Staat ende S. C. D. in *t toekomende meer- der harmonie, als voor desen, over de middelen, om tot dat ooghwit te geraecken, mochten gevonden werden, waarmede wij naar veele uijterlijcke demonstratie van civiliteijten voor dat maal van den ande- ren sijn gescheijden, alhoewel naaderhandt bericht wierde, dat dien beer S. C. D. al wederom andere gedachten in 't oor hadde geset, niet veel differerende van die geene, dewelcke den beer Die st aan d' Heere van Dijckvelt bij 't geven van een visite had voorgebracht, gelijck S. W. Ed. gestr. mij bij sijnen jongsten van den 22. deeses heeft geschreven, waaruijt te presumeren is (soo als de welgeintention- neerde het hier vermeijnen), dat hij beere Di est tot soodaenige voor- slagen eer door d' Heere Meijnders uijt Hamburgh is geinstnieert geweest als van hier, dewijl mij tot nogh toe niets diergelijcks is voor- gekomen. Gisteren avondt quam d' Heere Gabel,. Deenschen afgesandte, te post van Berlin, versocht ende verkreegh aanstonts een afsonderlijcke audientie bij S. C. D., ende als ick heden vroegh ten 6 uijren hiervan geadverteert wierde, ben aan de lev6e van hoogstged. Heere Churfurst gegaan, alwaar mij door d* Heeren Fürst van Anhalt ende Dörff- lingh occasie wierdt gegeven, om met deselve apart te spreecken. Hebbende mijn discours opgevat met een vrage, oflF S. C. D. mij ijets beliefde te gelasten, om met de heedige post naa HoUandt te berich- ten, verders nam de vrijheijt te seggen, dat ick verstaan hadde, dat d' Heere Gabel gisteren avondt laat hier was geweest ende deesen nacht wederom naa Berlin vertrocken. Hoogstged. Heere Churfurst beliefde mij insprekende te antwoorden, dat het waar was ende dat gem. Heere hem hadde komen aandienen, dat de bewuste Fransse Oorlogsvloot (waarvan in mijne voorgaande gementionneert is) nogh in haare havenen, dogh f eenemaal seijlveerdigh lagh, ende dat S. Maj. van Vranckrijck aan den Coningh van Dennemarcken sijn Meester ge- schreven hadde ende geoffereert, dat de voorsz. vloot op sijn versoeck Digitized by LjOOQIC 'J'29 IX. Verhandinngen aber eine neue Coalition. aanstonts zee soude kiesen ende op de Elve ofte in de Oostzee kö- rnen, om geemploijeert te werden, daar het hoogstged. S. -Maj. van Dennemareken soude goedtvinden; dan dat deselve niet hadde willen resolveren het voorsz. versoeck aan Vranckrijck te doen, alvoorens met S. C. D. daar over te concerteren, ten eijnde om in soo een impor- tante sake gelijcke mesures te nemen. S. C. D. seijde daarop te heb- ben geantwoordt, dat hij als een trouw vrundt ende geallieerde van den Goningh sijn Meester niet konde aanraeden, een Fransse Oorlochsvloote in de Oostzee ofte omtrent de Elve te versoecken, waaruijt ongetwij- felt nieuwe feijtelijckbeden souden ontstaan, van dewelcke hij avers was ende daartoe nogh daat nogh raadt konde geven ; doch bij aldien S. Maj. van Dennenfarcken van desen ofte geenen aangetast mochte werden, dat in sulcken geval den inhoudt van de alliantie met hoogstged. Croon gemaeckt exactelijck soude presteren, hem Heere afgesaodte voor oogen stellende het gevaar ende de blame, die de eerste aggres- seurs seeckerlijck op sigh souden laden. Als dit eerste niet opnam, hadde gem. Heere Gabel een tweede versoeck gedaan, namentlijck oflF S. C. D. de goedtheijt soude willen hebben, omijie met den Co- ningh sijn Meester tusschen Hamburgh ende Lübeck te abboucheren, alwaar deselve sigh eer lange soude bevinden. Desen voorstel was b\j hoogstged. beere Churfurst insgelijcks beleefdelijck geexcuseert, vermeijnende S. C. D. dat deese bijeenkomste niet seer noodigh soude wesen, dewijl deselve alomme groote ombrage ende Jalousie soude veroorsaacken ende daarse beijde wedersijdts haare Ministers badden; doch soo S. Maj. in 't Holsteijnsche quam ende noch een van de sijne desidereerde, dat S. C. D. alsdan niet soude naalaeten, nogh een Mi- nister derwaers te senden: seggende hoogstged. Heere Churfurst in confidentie tot besluijt, dat hij uijt al deesen handel wel sach, dat men voomemens was door middel van Dennemareken hem met Vrajick- rijck meer en meer te engageren, alhoewel den Graflf v^ Röbenac jegenwoordigh met meer retenue procedeert ende sigh ten dien fine soo breedt niet uijt laat; doch dat hij beere Churfurst niet geinten- tioneert was, sigh in soo bedenckelijcke desseinen te laten inwickelen, raaar afwaghten wilde, wat op sijn geproponeerde aan den Grave van Lambergh ende mij van Wien ende uijt den Hage soude werden geantwoort. Welgem. Grave ende ick, ofschoon wij te samen familiaar leven, en sijn in alles niet van een verstandt, ende sagen de welgeintention- neerde alhier neffens mij geerne, dat S. H. Ed. de voorsz. antwoordt van Wien alhier afwaghte, maar schijnt deselve daartoe niet te können Digitized by LjOOQIC Der Kurffirit lehnt die dttnischen Propositionen ab. 729 gedisponeert werden, willende morgen ofle overmorgen, soo hij afgeeft, naa Dresden verreijsen, ten fine als in mijnen jongsten aan U W. Ed. gestr. hebbe geadviseert, alhoewel d* Heere Saxiscbe afgesante, die gisteren wederom derwaers is vertrocken, mede van opinie was, dat dit hoflf bij dese tijdtsgelegentheijt niet een dagh sonder een Keijser- lijcken Minister behoorde te werden gelaaten. Dit geeft dan alwe- derom nieuwe bekommeringen, insonderheijt als men considereert, hoe langsaam ende schoorvoetende alles van 't Keijserlijcke Hofif voortkorot. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. [Der Prinz und Fagel sind über den Stand der Verhandlungen im Irrtham gewesen. Die Erklftrung Diest^s geschah ohne Ermächtigung. Grosse Schwierigkeiten sind noch zu überwinden. Die Satisfaction vom Kaiser. Krankheit des Kurfürsten. Con- ferenz mit Fuchs. Neue Bedenken gegen ein Engagement mit Spanien. Vortheile, welche dieses von der Befriedigung der Geldansprüche des Kurfürsten zu erwarten hat. Das Versprechen, Frankreich nicht beizustehen, unmöglich. Fuchs schiebt die Schuld am Bündniss mit Frankreich auf Andere. Er proponirt ein Auskunftsmittel. Gründe, warum der Kurfürst vom Staat mehr zu fordern berechtigt ist als von Spa- nien, und warum die Republik Ursache hat, das Geld nicht zu sparen.) Er wundert sich darüber, dass sowohl Fagel wie der Prinz von Ora- 3. Juli, nien ans seinem Schreiben vom 15. Juni entnommen, d&as die Verhandlung am hiesigen Hofe zum Ziel gelangen werde , sobald zwischen dem Kaiser und Brandenburg eine Einigung hergestellt sei. Das Missverständniss kommt daher, dass Fuchs in der damaligen Conferenz ihm nur über diesen Punct im Auftrag des Kurfürsten Eröffnungen gemacht hat, da der Kurfürst in Betreff des anderen erst die Antwort des Prinzen und FageTs auf den am 4. Juni durch Fuchs ertheilten Bescheid') hat abwarten wollen. In Bezug auf die Aeusserung von Die st findet er sich genöthigt zu berichten, dat gem. Heere Fuchs van mij daarover aangesproocken sijnde, niet sonder groote surprise verklaart heeft, dat gem. Heer van Diest om- trent het laätste point, te weten de 500,000 gls. wegens den Staat te betaelen, geene de minste ordres heeft gehadt, vermits mij ge^^oech- saam bewust was, dat de voorsz. declaratie heel niet conform was met de intentie van den Churfurst sijn Meester, seggende dat, bij aldien door den Heer van Diest soodaenige avances waeren gedaan, S. W. Ed. soude moeten weten, hoe sulx te können verantwoorden ende van wien daartoe last bekomen hadde; dogh om alle verdere brouillerie ende coninsie dien aangaande in 't toekomende voor te komen, soo gaat met deese post een rescript van S. C. D. aan meergem. Heer van Diest, waaruijt gesien sal können werden, hoe verre S. W. Ed. «) S. oben p. 704. Digitized by LjOOQIC 790 ^' Verhandlungen über eine neue Goalition. werdt geinstrueert ende dat S. C. D. goedtvindt, dat orer de satisfactie, die deselve van den Staat pretendeert, niet in den Hage, maar alhier in sijne tegenwoordicheijt werde gehandelt. Wat mij belangt, believe U W. Ed. gestr. verseeckert te sijn, dat ick van harten gewenst hadde, dat hoogstged. S. C. D. sigh mochte hebben laten gevallen, dat die Baken door een ander gemanieert \vierden, die veellicht meer g-elack ende dexteriteijt soude können hebben, om dien steen des aaustoots, dewelcke ick nu bijnaa vier jaaren gewentelt hebbe, tot wedersijts benoegen uijt de wegh te leggen, te meer omdat U W. Ed. gestr. (mijns erachtens oock niet sonder redenen) oordeelt, dat sigh daaromtrent nieuwe ende insumiontable acerochementen soo in *t regärd van Spanne als van H. H. M. opdoen, niet tegenstaande de onophoudelijcke de- voiren, die bij mij ende andere deswegen sijn ende nogh werden aan- gewendt. Für die Bemühungen des Prinzen und PageTs bei Kramprich zu Gunsten der Ansprüche Brandenburgs an den Kaiser hat Fuchs verbind- lichst gedankt; als er (Amerongen) aber weiter gesagt, der Prinz nnd Fagel würden besser im Stande sein, zur Befriedigung dieser Ansprüche durch den Kaiser beizutragen, wenn man einstweilen die Verträge abschliesse: soo geeft men mij niet onduijster te verstaan, dat dat werck bij S. €. D. ende desselfs Ministers niet soodaenigh werdt begrepen, uijt oorsake dat men ten opsichte van desselfs hooge jaaren ende onbe- stendige mfsdispositie bedacht is naamaals minder in Staat te suUen wesen, omme de voorsz. pretentien te doen valideren, bij aldien men dese gelegentheijt vruchteloos liet voorbijgaan; dat S. C. D. satis&ctie wegens JagerendorflF bekomende genegen is, sijne resterende preten- sien op de drie vorstendommen in Silesien tot een andere gelegenheijt te reservereu. — Lamberg ist, bis Antwort auf die letzten brandenbur- gischen Forderungen aus Wien kommt, mit Erlaubniss des Kurfürsten nach Dresden gereist, Hiermede sal ick overgaan tot het geene U W. Ed. gestr. eerste missive in antwoordt van den mijnen van den 19. Junij behelst, waarop deselve believe gedient te sijn, dat voor als nogh niet heb können dienstigh oordelen, de raisonnementen tot weghneminge van de onstane acerochementen soo wegens de Spaansche als van we- gen den Staat, in deselve vervadt, aan S. C. D. voor te brengen, uijt oorsake dewijl deselve zedert 2 a 3 dagen wederom een taemelijck vehement acces van 't podagra heeft gekregen, waardoor in 't beste humeur niet en is geraackt. Dogh hebbe d' Heere Fuchs bij een visite in 't lange daarover onderhoüden ende de argumenten op ijder point passende niet alleen ordentelijck geproponeert, maar oock voor Digitized by LjOOQIC Das Engagement anm Schntss der spaniBcheD Niederlande. 731 't meerendeel uijt U W. Ed. gestr. missive voorgelesen met gedien- stigh versoeck, dat S. W. Ed. ombeswaart wilde wesen, de voornaamste pointen dairaan by de beste gelegentheijt aan d' Heere Churfurpt sijn Meester naa sijne bekende dexteriteijt ende ijever voor de goede sake soodauigh voor te dragen, ten eijnde alles eenmaal tot een spoedigh ende gewenst eijnde moghte werden gebracht. Gem. beer heeft het navolgende daarop belieft te antwoorden: Was erstens das directe Engagement mit Spanien zu Verhinderung neuer Keunionen angeht, so gab Fuchs zu, dass die Gründe FageTs für das- selbe berechtigt seien; maer S. W. Ed. voegde daarbij, dat alle die mo- tiven niet krachtigh genoech schenen te sijn, omme S. C. D. te bewe- gen, dat hij sijne bedorvene Landen ende Luijden op 't uijterste soude moeten uijtputten, omme de Spaansche Nederlanden op sijn eijgen beurs te helpen conserveren; dat H. H. M. desen is bericht; dat het waer was, dat 500,000 Rd. een groote gelt- somme was, maar dat men oock beliefde te considereren, dat het nogh vrij weijnigh proportic hadde tot dat geene, dat S. C. D. ex foederi- bus met recht hadde können eij sehen. Aangaaude het tweede ofte laatste point van 't voorsz. engagement, te weten dat S. C. D. Vranckrijck niet en soude assisteren, in val die Croon bij öpagne over 't geoccupeerde zedert den Nimeegschen vreede moghte aangetast werden, is by gem. Heere geantwoort, dat den Chur- furst sijn Meester niet soude können resolveren een secreet articul daarvan te maken, om dat, sulx ommogelijck verborgen konnende blij- ven, hij daar door ten eersten aan 't ressentiment van Vranckrijck geexponeert soude wesen ende bij deselve voor een Bondtbreecker ge- decrieert. Ick kan U W. Ed. gestr. in vertrouwen berichten, dat als ick dit point wat sterck urgeerde ende de solide redenen in U W. Ed. gestr. missive dienaangaande ter neder gesteh voorbrachte, dien beer sigb van de kracht van deselve gecomdnceert vindende die met het op- trecken van sijne schouderen beantwoort ende tot sijn onschult geal- legueerdt heeft, dat S. W. Ed. naa Dennemarcken was gesonden, ten tijde het voorsz. Tractaat met Vranckrijck alhier is gesloten*), ende dat bij sijne wederkomste die sake bereits gansch gedaan sijnde, hij Stil geswegen hadde ende de verandtwoordinge van dien gelaten aan die geene, dewelcke daartoe hadde geraaden; dat wanneer de boven- staande casus mochte komen te ontstaan, dat het den Ghurfurst sijn Meester alsdan aan rechtmaetige redenen ende pretexten niet en soude manqueren, om een andere explicatie aan dat Tractaat te geven; ende op dat äpagne ende H. H. M. vooraff van alle scrupulen dienaangaande mochten werden gelibereert, sal S. C. D. aan den beer van Ameron- gen op sijn Churfurstelijck woort ende trouwe gereet sijn te verklaa* ren, dat in soodaenigen geval Vranckrijck niet en sal assisteren, ende dat ick ten dien fine de eijgene woorden van U W. Ed. gestr. missive bij geschrifte soude overgeven ende aan S. C. D. voorlesen, waarop dan soodaenige mondelinge verklaaringe soude doen, ende hoopt men om de bovenverhaalde redenen, dat men dit point naa behooren sal weten te mesnageren. Concernerende de satisfactie, soo men van H. H. M. desidereert, sal U W. Ed. gestr. uijt den mijnen aan S. Ht van den 19. Junij ge- sien hebben, dat ick mij van de raisonnementen by U W. Ed. in den 0 S. oben p. 644. Digitized by LjOOQIC Fucbs proponirt ein Aaskanftsmittel. Die Satisfaotion vom Staat. 733 sijnen wat breeder geextendeert doemaals bereits hadde bedient ende aangewesen, dat het voor H. H. M. hart soude Valien, in deesen veel Bwaerder ende onlijdelrjcker als Spagne, op dewelcke S. C. D. eene ende 'deselve pretensien badde, te werden getracteert, ende dat mijns oordeels soodanigh partijdigh ontbaal ten opsichte van de gemeene Religie, affiniteijt met het Doorl. buijs van Orange, oude ende ver- troude vruntschap, genegentheijt, soo S. Ht ende den Staat voor S. C. D. hooge interessen altijt gehadt hadden ende nogh hebben, ende inson- derheijt vermits de bekende ongelegentheijt van des Staats tinantie door mij niet konde ingeschickt werden. Doch werdt daar f elckens op geantwoort, dat het vrij anders daar mede geschaepen is; dat het wel waar is, dat het bewuste Tractaat in den jaare 1674 gemaackt Spagne soo wel als H. H. M. tot een ende deselve verbintenisse en- gageert ende derhalven uijt dien hoofde S. C. D. soo wel op d* een als d* andere gelijcke pretensien hadde; dogh dat de excessive ende bijnaa irreparable schaede, soo S.^C. D. Cleefsche ende Westphaalsche Landen door *t maken van den aparten vreede is toegebracht, alleen aan H. H. M. waare te iniputeren, te meer door dien S. C. D. ver- seeckert was geworden, dat de neutraliteijt van desselfs Cleefsche ende Westphaalsche Landen soo licht bij *t maken van den voorsz. vreede bij Vranckrijck hadde können bedongen werden, welcken vreede de Croon Spagne in 't eerst selfs tegengesproocken hadde; 2. dat H. H. M. door toedoen van haare Geallieerde al *t geene, dat se gedurende den Oorlogh verloren hadden, gerecupereert hadden, daar Spagne daaren- tegen genootsaackt was geweest, soo veel van *t haare door denselven vreede aan Vranckrijck te cederen ende aftestaan ; 3. dat als een Cre- ditor aan een van sijne debitoren, op dewelcke hij twee gelijcke schultvorderingen heeft, uijt desselfs onvermogen ofte andere insichten het meerendeel van de schult remitteert, den anderen schuldenaar daaruijt geen gelijck recht kan metieren; dat U W. Ed. gestr. beter als ijemandt anders wiste, om wiens wille de voorsz. Tractaeten waeren gemaackt; dat den Churfurst sijn Meester omtrent de voorsz. satisfactie sigh door hem in de conferentie den 18. Junij gehouden specifiquer verklaart hadde, ende dat selfs daarvan nogh vrij wat aftedingen soude wesen ende verders de terminen van de betaelinge tot benoegen van den Staat gestelt werden, sijnde S. C. D. geensins van intentie den Staat met de voldoeninghe van deselve te accableren, seggende dat het aan S. Ht ende ü W. Ed. gestr. hoogh ende wijs oordeel gestelt liet, of 't niet beter voor den Staat soude wesen, wat dieper in de beurs te tasten ende daardoor apparent een securen vreede obtineren, Digitized by LjOOQIC 734 ^^* Verhandlungen fibec. eine neue Coalition. als bij manquement van dien veellicht een nieuwen ende lantverderf- lijcken oorlogh sujet te Bijn, te meer om dat men klaar konde siea, dat zedert het veranderen van de Brandenburgsche consilia de Frans- sche ende Deensche desseijnen merckelijck waaren verruckt. Enfin bet besluijt was, dat bij aannam den CburfurBt sijn Meester bet bovenstaande op 't favorabelste voor te brengen ende alles, wat mogelijck was, van sijne kant tot een goedt ende lijdelijck acconainio- dement te contribueren, ende dat ick aannam van ons verbandelde aan ü W. Ed. gestr. te bericbten, die neflfens S. Ht naar baar hcfoge ende bekende wijsheijt best sullen können oordeleu, wat in deese sake ten besten van den Staat verders dient gedaan ofte gelaten te werden. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. 3. Juli. In der Sache, die ihm in PageTs zweitem Schreiben vom 26. Juni anbefohlen wird, kami er jetzt nichts thun, da Anhalt undLamberg ab- wesend sind. Doch hat ihm Anhalt mitgetheilt, die Dinge ständen in Wien einem Abschluss zwischen dem Kaiser and Brandenburg günstig, und es werde gewiss zu eiuer Allianz kommen, wenn" man von den Türken einen Wafienstillstand oder Frieden erlange. Vor 4 oder 5 Tagen ist ihm von einer hohen Persönlichkeit mitgetheilt worden, der Kaiser habe durch Lamberg dem Kurfürsten zur Entschädigung für seine Ansprüche auf Jägerndorf die Insel Ameland^) anbieten lassen, als ein von den General- staaten widerrechtlich vorenthaltenes Reichslehen. So trachtet der Eine seine Last dem Anderen aufzubürden, wodurch die gemeine Sache wenig gefördert wird. Der Rathspensionär an Anoierongen. Dat. Haag 10. Juli 1683. [Die kaiserliche und spanische Satisfaclion. Das Engagement mit Spanien. Die Ge- fahren der französischen Nachbarschaft sind für den Kurffirsten eben so gross wie für den Staat. Das Verlangen, dass die Republik die kurfärstlichen Hilfstrappen un- terhalten solle, ist nicht gerechtfertigt und unmöglich zu erfüllen. Das Anerbieten Frankreichs, dem Kurfürsten das Overquartier von Gelderland abzutreten, ist zwar verlockend, aber von gefährlichen Folgen für die Zukunft. Der Prinz wünscht hin- sichtlich der Ansprüche' des Kurfürsten an den Staat das Ultimatum zu wissen.] 10. Juli. Het is mij leet uyt H. Ed. missive van den 3. deser te verneinen, dat de sacken aen het hoff van S. C. D. soo wel ten reguarde van den Keyser als S. Con. Maj. van Spaigne ende desen Staet haer rightig- heijt nogh niet hebben bekomen. Ick vvil hopen dat het geene^ dat men met S. Keys. Maj. nogh oneflfen heeft, tot Weenen ten genoegen ') Eine der — zu den vereinigten Niederlanden gehörigen -- friesischen Inseln. Digitized by LjOOQIC Die Yerhandlangen mit dem Kaiser. Gefahren der Uebermacht Frankreichs. ^35 van S. C. D. sal können werden gevonden, dewyl den Heer Cram- prich my verseekert,' dat raen aldaer niet ongenegen soude wesen, S. C. D. satisfaetie te geven op desselfs pretensien nopende Jagern- dorf. Voor soo veel de saeke van Spaigne aengaet, ick sal niet nae- laten, desen dagh daerover te spreeken met den Heer Fuen-Major, om te mögen vaststellen en de termynen, op dewelcke de voorsz. 300,000 Rd. soude werden gegeven, en dat de assignatien op eflFecten 't sy van sout of andere seeker mögen wesen, dat S. C. D. daerinne syne gerustheyt kan hebben. Maer het doet my leet, dat men aldaer nogh diffieulteert de de- fensive alliantie tegens toeeomende insulten (want voor so veel aen- gaet, dat S. C. D. S. Con. Maj. van Vranckryck niet soude assisteren, ingevalle die Maj. van den Coning van Spaigne soude mögen werden aengetast over 't gunt deselve Franse Maj. van Spaigne genomen heeft *t sedert de Nymeegse vrede, ineynt S. Ht dat inen expedienten ge- noegh sal vinden tot S. C. D. satisfaetie), daer men gepersuadeert is, dat de Franse maght niet kan aecresseren, sonder die gene, die in de nabuyrschap syn, te accableren ende in een continuele apprehensie te bouden van eens schielyck, eer sy haer in postuur können stellen of van vrunden geholpen werden, overrompelt te werden. Want wat kan- der beter syn, dan dat men met gemeyne hulp wederstaet op eens anders bodem ende met hulpe van die gene, die geattaqueert werdt, hoe sleght en geringh die hulpe oock magh syn, een overmaght, die men selfs daernaer te vresen heeft ende dater men, hoe de naebuuren meer en meer sullen syn of vermeestert oflF onmaghtig gemaeckt, min- der ende minder resistentie aen sal können doen. Indien S. C. D. niet so naer confineerde aen de Spaense Nederlanden ende een nabuur van Vranckrijck soude werden, als die wierden o verheert, het soude mis- schien syn reflexie grotelyckx hebben, oflF S. C. D. sigh in een Alliantie defensyflF met die Maj. soude behooren te begeven; maer daer Vranck- ryck nabuur worden soude ende S. C. D. daerdoor geexponeert, om van een so maghtigh nabuur de wetten te moeten ontfangen of sigh alleen daer tegen opposeren, schynt het my toe te syn een saeke, die geen bedenkelyckheijt heeft, dat men die nabuurschap behoort te out- vlieden, so lang men immers kan, en is mij seer wel indaghtig, dat in den jaere 1662 en 1663, als desen Staet Vranckrycks beste vrient was ende die Maj. pröponeerde, dat men de Spaense Nederlanden met desen Staet soude deelen en aen H. H. M. in die partage wilde ge- ven alles, wat sy souden hebben geoordeelt van haer convenientie so wel ten aensien van de commercie als de securiteyt van haer fron- Digitized by LjOOQIC 'J'36 ^^' Verhandlungen Aber eine neae Goalition. tieren te wesen'), die propositie is gedeclineert, om dat men dan een onvermydelycke nabuur van Vranckryck soude' 8yn geworden, ende dat men tegens die nabuurschap so seer aensagh, dat men oordeelde dat sulx was een van de grootste swarigheden, die den Staet konde ontmoeten- Of nu ö. C. D. met die nabuurschap beter soude syn ge- past, als de andere nabuuren van Vranckryck, ende minder daer tagen aensien als H. U. M., moet ick aen dcsselfs hooghwys oordeel geset laeten, ende is bet secours, dat S. C. D. in sodanige gelegentheijt sen- den soude, so groot niet, dat het deselve naer myn geringh oordeel soude behooren te deteneren, om daer door te helpen te voorkomen een ongemak, dat wy altoos hier heel hoogh hebben geacht ende daerom wy alle dese swarigheden essuyren, dat is de Franse na- buurschap. Want indien die vrese voor dat onheijl ons niet ontsette, wij soude Vranckrijck en Spaigne met den andere seer wel laeten hob- ben en tobben ende dat spei alsoo wel als een ander können aensien. Dat S. C. D. de manschap, die deselve aen Spaigne fumeren soude, deseu Staet soude laeten toekomen, maer dat die de voorsz. manschap soude onderhouden, soude maer een groter accablement voor den Staet wesen, die alreede meer als overlaeden door het onderhout van baer eygen militie immers in redelyckheyt niet kan geverght werden, op sich te nemen de betaelinge van nogh meerder militie alleen tot de- fentie van de voorsz. Spaense Nederlanden, en seeker, indien die voet wederom soude werden genomen om de assistentie, die de böge geal- lieerden aen den andere tot gemeyne defentie presteren moeten, sog sullen die gene, die die subsidien soude moeten geven, sodanigh wer- den gechargeert, dat sij die niet soude können betaelen, alle de andere geallieerden op een ende deselve voet suUende willen getracteert wer- den of uyt haere alliantie scheyde, so dat U H. Ed. seer wel begrypen kan, dat een prestatie van secours gerestringeert aen het onderhout van het selve secours een saeke is, daer men geen fondament toe kan leggen om de consequentien, die het nae sigh sleepen soude, ende de inconvenienten, die men in den vorigen oorlogh heeft gesien dat daer uyt syn geresulteert. Wat aengaet de pretentien, die tot onsen laste syn gemaekt ende nu nogh begroot werden op 500,000 Rd., daer van hebbe ick in myne laet«te breder mentie gemaekt; ick wenste van harten dat ick middel soude können vinden, om S. C. D. meerder satisfactie te doen hebben als U H. Ed. aengeboden heeft, maer U H. Ed. weet, hoe alle de pro- >) Mignet, Ndgoc. I. 214 ff. Digitized by LjOOQIC Snbsidienzablung unmöglich. Das Overqaartier von Gelderland. 737 vintien dienaengaende syn gesteh, en dat S. C. D. hier naer geen be- taelinge soifde krygen, als raen de sorarue quam te vergroten. Ick loochene niet, dat S. C. D. sigh met Vranekryck nader willende setten misschien niet veel meer avantage soude können krygen, als men aen dese sijde geven of beloven soude können. Want het is al de werelt maer al te wel bekent, dat Vranekryck is veel machtiger om te geven en veel resoluter om te beloven, als ymant van de andere geallieer- den, en syn eerste maxinie is, aen alle, die sigh met hem willen voe- gen, te beloven een gedeelte van de landen van die gene, die hem tegen syn, ende geloof ick, dat S. C. D. weet, wat Vranekryck ge- duurende den laeste oorlogh nogh aen den Heer Churfurst van Saxen hadde laeten aenbieden ten opsighte van S. C. D. Cleefse ende andere landen, om hem tegens ö. C. D. op te setten, ten tyde als S. C. D. 