title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Het was een mooi gezicht uit den trein over Londen dat daar lag in den donker, St. Pauls en andere kerken in de verte. Ik spoorde tot Richmond en wandelde längs den Theems naar Isleworth, dat was een mooie wandeling, links de parken met hunne groote populieren, eiken en iepen, rechts de rivier waarin de groote boomen spiegelden. Het was een mooie, bijna plechtige avond, om kv/art over lo was ik thuis. — Dank voor Uw laatsten brief. Gij hadt nog niet geschreven dat mevr. V. overleden was, wat heb ik haar dikwijls ’s avonds thuis gebracht. — Wat zou ik graag mede naar de Hoeve zijn gewandeld! Dikwijls doe ik Bijbelsche geschiedenis met de jongens en verleden Zondag deed ik Bijbellezing met hen. ’s Morgens en ’s avonds lezen wij allen den Bijbel en zingen en bidden. En dat is goed. Ook te Ramsgate deden wij dat, en als die 21 zonen van de Londensche markten en straten baden: ,,Our Father, who art in Heaven, give us this day our daily bread”, heb ik wel eens ge- dacht aan den roep der jonge raven, dien de Heer hoort, en ’t was mij goed met hen te bidden en waarschijnlijk lager dan zij het hoof d te buigen bij de woorden : , ,Do not lead us into temptation but deliver us from evil!” Ik ben nog vol van gisteren; wat had ik dien vader graag getroost, maar ik stond verlegen daarvoor, tot den zoon kon ik spreken. Er was iets geheiligds in dat huis gisteren. Hebt ge ooit gelezen ,,A life for a life” door de schrijfster van John Halifax, dat zoudt ge mooi vinden. Hoe gaat het met Uw Engelsch? Het was een genot om weer eens een verre wandeling te doen, hier op school wordt maar zeer weinig gewandeld. Als ik denk aan mijn leven van strijd te Parijs verleden jaar, en nu hier waar ik soms den heelen dag de deur niet uit kan, tenminste niet verder dan den tuin, dan denk ik wel eens: wanneer zal ik weer terug- gaan in die wereld! Ga ik er in terug, dan zal het echter waar- schijnlijk wel weer ander werk zijn dan verleden jaar. — Maar ik geloof dat ik liever Bijbelsche geschiedenis met de jongens doe, dan wandelen, men gevoelt zieh min of meer veilig als men het eerste doet. En nu groeten bij Roos en mocht soms iemand anders 76 naar mij vragen. Een handdruk in gedachten en het beste u toegewenscht door Uw ZOO liefh. broer Vincent. En hierbij een brief voor Mauve, gij moogt dien lezen; ik geloof het goed is om zijn behenden van vroeger niet te vergeten, daarom schrijf ik maar weer eens aan den een en ander, ook te Parijs aan Soek en anderen. Ik schrijf tusschen de schooluren in en nogal in haast, zooals gij ziet. Als gij iemand kunt o verbalen om Scenes from clerical life van Eliot en Felix Holt te lezen, dan doet gij een goed werk. Het eerste is zoo prächtig mooi! Waarde Theo, Isleworth 26 Aug. 1876. Hierbij een woordje voor den Heer Tersteeg; de laatste keerikhem schreef was ik nog in Parijs, en het was tijd weer eens te schrijven, wij hebben elkander sedert ik den Haag verliet toch altijd in het 00g gehouden. Het is een prächtige morgen, de zon schijnt door de groote acacia- boomen op de speelplaats en glinstert op de daken en vensters, die men achter den tuin ziet, er zijn reeds herfstdraden in den tuin en het is frisch ’s morgens, en de jongens draven op en neer om zieh warm te loopen. Vanavond in hun slaapkamer hoop ik hun de geschiedenis van Johannes en Theagenes te verteilen. Ik vertel hun ’s avonds nog al eens, b.v. Leconscrit van Conscience, en Madame Therese van Erckmann Chatrian, en Oudejaar van Jean Paul, dat ik U hierbij stuur, en de sprookjes van Andersen : de geschiedenis eener moeder, de roode schoentjes, the little matchseller; King Robert of Sicily van Longfellow, enz. Soms ook een en ander uit de Hollandsche geschiedenis. lederen dag doe ik Bijbelsche geschiedenis met hen en dat is iets beters dan een genot. Geeh dag meer zonder tot God te bidden en zonder te spreken van God. Nu is dat spreken van Hem nog niet veel, maar met Gods hulp en zegen zal dat beter worden. Heb Ik'U ooit verteld van dat schilderij van Boughton ,,The pilgrims progress?” Het is tegen den avond. Een mulle zandweg leidt over de heuvels naar een berg, waarop men de heilige stad ziet liggen verlieht 77 door de zon, die rood achter de grijze avondwolken ondergaat. Op den weg een pelgrim, die naar die stad heen wil, hij is reeds moede en vraagt aan een vrouw in het zwart, die aan den weg Staat en wier naam is ,,droevig maar altijd blijde”: Does the road go uphill all the way? ,,Yes to the very end.” And will the journey take all day long? ,,From morn tili night, my friend”. Het landschap waardoor de weg gaat is zoo schoon, bruine heide- grond met hier en daar berken en mastboomen en plekken geel zand, en in het verschiet tegen de zon in, bergen. Het is eigenlijk geen schilderij maar een inspiratie. Ik schrijf u tusschen de lessen in, vandaag ben ik er even uit- gebroken en heb tusschen de heggen gewandeld met Johannes en Theagenes om het in te studeeren; wat zou ik willen gij de speelplaats nu eens zaagt en den tuin er achter, in de schemering. Binnen de school flikkert het gas en hoort men het gezellige geluid van de jongens die hun lessen leeren, van tijd tot tijd begint een van hen een gedeelte van de wijs van een of ander gezang te neurien en er is iets in mij van het ,,oud vertrouwen”, wat ik zou willen zijn ben ik nog lang niet, maar met Gods hulp zal het lukken wat ik wil. Dank voor Uw briefkaart. Mr. Jones heeft nog niet beslist wat hij doen zal. Groet allen die naar mij mochten vragen. Een handdruk in gedachten van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Nog een woordje. Daar even heb ik Johannes en Theagenes verteld, eerst in de kamer waar de meeste jongens slapen, en toen in de bovenkamer waar er nog 4 zijn, in den donker, maar toen ik gedaan had waren zij ongemerkt allen ingeslapen. ’t Is geen wonder,want zij hebben heel wat gedraafd vandaag in de speel- plaats, en dan, ik spreek niet zonder moeite en hoe dat in Engelsche ooren klinkt weet ik niet, maar al doende zal ik leeren. Ik meen dat de Heer mij heeft aangenomen, zooals ik ben, met al mijn gebreken, hoewel daar nog inniger aanneming is waarop ik hoop. Morgenavond moet ik dezelfde geschiedenis verteilen aan den ondermeester en de twee oudste jongens die later opblijven. Die drie en ik eten ’s avonds ons brood samen. Toen ik aan het 78 verteilen was, hoorde ik een van hen beneden op de piano speien: ,,Tell me the old, old story.” Het is reeds laat en eigenlijk mag ik zoo laat niet opblijven naar de regels van de school, ik rookte mijn pijp op de speelplaats daareven, het was zoo mooi buiten daar en zelfs op het kleine binnenplaatsje waar een groot gedeelte van het jaar het varken is, dat is er echter op het oogenblik niet. Het is wel prettig ’s avonds zoo eens overal rond te gaan van boven naar beneden. En nu goeden nacht en slaap gerust en als gij ’s avonds bidt, denk ook aan mij gelijk ik aan U, goeden nacht jongen, een handdruk in gedachten van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Beste Theo, Isleworth 3 October 1876. Van huis hoorde ik dat gij ziek zijt. Mijn jongen wat was ik graag bij U. Gisterenavond wandelde ik naar Richmond en den heelen weg over dacht ik aan U, het was een mooie grijze avond; gij weet dat ik daar iederen maandagavond heen ga, naar de kerk van de Methodisten, gisterenavond sprak ik nog een paar woorden over: ,,niets behaagt mij dan in Jezus Christus en in Hem behaagt mij alles”. Maar wat zou ik graag bij U zijn, och waarom zijn wij allen zöö verspreid, maar wat zullen wij er aan doen. Hierbij stuur ik U een brief van de Tantes te Zundert, gij weet dat tante Bet zieh zoo bezeerd heeft, ik schreef hun dat gij en ik ZOO mogelijk met Kerstmis eens naar Zundert zouden körnen wandelen. Hierbij schrijf ik een paar van de Psalmen over, gij zult die misschien wel willen lezen dezer dagen. Schrijf eens spoedig een woordje als ge kunt. Verleden Zaterdag voor 8 dagen maakte ik een langen tocht naar Londen en ik hoorde daar spreken over eene betrekking, die misschien voor het vervolg wel iets zou kunnen zijn. De predikanten in plaatsen aan zee, zooals b.v. Liverpool en Hüll, hebben dikwijls behoefte aan hulppredikers, die verschillende talen §preken kunnen, om te werken onder de zeelui en onder de vreemdellngen, en ook om zieken te bezoeken. Aan zulk een betrekking zou ook een salaris zijn verbonden. Dien morgen ging ik vroeg hier vandaan, 4 uur, dien nacht was 1 79 het mooi in het park hier, met de donkere lanen van iepeboomen en den natten weg er door en de grijze regenlucht boven alles en in de verte onweerde het. Toen het licht werd, was ik in Hydepark en daar vielen de bladeren reeds van de boomen en de wilde wingerd was zoo prächtig rood tegen de huizen en het mistte. Om zeven uur was ik te Kensington en rustte daar wat uit in de kerk, waar ik vroeger zoo menigen Zondag geweest ben. Te Londen ben ik bij den een en ander geweest en ook nog in de zaak van Messrs Goupil & Cie en daar zag ik de teekeningen die van Iterson medebracht en het was een genot de Hollandsche steden en weilanden zoo weer eens te zien. Dat schil- derij van Artz, dien molen aan de trekvaart, vind ik al heel mooi. Gij hebt toch ook wel een mooi leven voor U Theo, houd U ferm. Is V. Iterson reeds weer terug? Ik was toch zoo blij hem weer eens te zien, hij brengt voor U mede ,,De wijde, wijde wereld”, lees dat maar eens dezer dagen, vooral de eerste hoofdstukken zijn zoo mooi en zoo waarlijk eenvoudig. En lees ook maar eens in Longfellow b.v.: ,,I see the lights of the village, gleam through the rain and the mist, and a feeling of sadness comes o’er me, that my soul cannot resist”. En nu jongen een handdruk in gedachten aan U en aan Oom Jan. a Dieu houd U ferm en word spoedig beter en schrijf eens spoedig hoe het gaat en stuur dan den brief van de tantes terug; die arme tante Bet, wat zijn wij toch oude vrienden; o dat Zundert, de gedachte daaraan is soms bijna al te sterk. a Dieu jongen, God make ons meer en meer broeders en verbinde ons inniger aan elkaar. Groet oom Jan recht hartelijk, groet ook allen bij Roos van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Parijs zal nu ook mooi zijn in den herfst. Verleden jaar gingen Gladwell en ik ’s Zondags naar zooveel vrienden en kerken toe als wij konden, wij gingen ’s morgens uit en kwamen eerst laat terug. Notre Dame is zoo prächtig mooi in den herfst, ’s avonds tusschen de kastanjeboomen. Maar er is iets in Parijs dat nog mooier is dan de herfst en de kerken, en dat zijn de armen daar. Ik denk soms aan menigeen ginder. 8o Beste Theo, Isleworth 7 October 1876. 7 6 Het is weer Zaterdag en ik schrijf maar weer eens een woordje. Zoo verlangend ben ik om U weer eens te zien, o ik kan er soms ZOO naar verlangen. Schrijf toch eens spoedig een woordje, hoe het er mee gaat. Verleden Woensdag deden we een mooie wandeling naar een dorp een nur hier vandaan. De weg daarheen gaat door de weilanden en velden, längs de heggen van meidoorn, vol bramen en clematis en hier en daar een hooge iepeboom. Het was zoo mooi toen de zon onderging achter de grijze wölken en toen de schaduwen lang waren. Toevallig kwamen wij de school van Mr. Stokes tegen, waar nog verscheidene van de jongens zijn, die ik ken. De wölken bleven hun rooden gloed houden, nog lang nadat de zon reeds was ondergegaan en toen het reeds schemerde op de velden en wij in de verte de lantaarns zagen aansteken in het dorp. Terwijl ik bezig was U te schrijven, werd ik bij Mr. Jones geroepen, en die vroeg of ik lust had 'voor hem naar Londen te wandelen, om geld voor hem te ontvangen. En toen ik ’s avonds terugkwam, gelukkig, daar was een brief van Pa met tijding van U. V/at was ik graag bij U beiden, jongen. En goddank het wat beter gaat, al zijt gij nog zwak. En gij zult ernaar verlangen om Moe te zien 00k en nu ik hoor dat gij met Moe mede naar huis gaat, denk ik aan woorden in Conscience: ,,J’ai ete malade. Mon esprit etait fatigue, mon äme desenchantee, mon corps souffrant. Moi, que Dieu a doue au moins d’energie morale, et d’un vaste instinct d’affection, je tombais dans Tabime du plus amer decouragement et je sentais avec effroi un poison mortel se glisser dans mon coeur retreci. J’ai passe trois mois dans la Bruyere: vous savez cette belle contree oü Tarne rentre en elle-meme et jouit d’un delicieux repos, oü tout respire le calme et la paix; oü Tarne en presence de la creation immaculee de Dieu secoue le joug des convenances, oublie la societe et se degage de ses liens avec la vigueur d’une jeunesse renaissante; oü chaque pens^e revet la forme de la priere, oü tout ce qui n’est pas en harmonie avec la fraiche et libre nature sort du coeur. Oh! la Tarne fatiguee rencontre la tranquillite, la Thomme epuise rencontre une force juvenile. Ainsi se sont passes mes jours de maladie . . . Et le soir donc! Etre assis sous le large manteau de la cheminee, les pieds dans la cendre, Toeil fixe sur une etoile, qui la-haut m’envoie son rayon par Tembouchure de la cheminee. 6 81 comme pour m’adresser un appel; ou bien plonge dans une vague reverie, regarder le feu, voir les flammes naitre, s’elever, haleter, petiller et surplanter Tune Tautre comme par envie pour lecher la marmite avec leurs langues de feu, et songer que c’est la la vie humaine: naitre, travailler, aimer, grandir et disparaitre.” Mr. Jones heeft mij beloofd, dat ik niet zooveel meer zoude hoeven te onderwijzen, maar dat ik in zijn gemeente zou mögen werken voortaan, om de menschen te bezoeken, met hen te spreken, enz. God geve er zijn zegen op. Nu vertel ik U nog van mijn wandeling naar Londen, ’s morgens om 12 uur ging ik van hier, en tusschen 5 en 6 uur was ik waar ik zijn moest. Toen ik in de buurt van de stad kwam, waar de meeste schilderij- winkels zijn, in de buurt van het Strand, ontmoette ik veel bekenden; het was juist het etensuur en dus waren er veel op straat, van de zaken körnende of teruggaande. Vooreerst ont- moette ik een jong dominee, die hier eens preekte en met wien ik toen kennis maakte, daarna den bediende van Mr. Wallis, en toen een van de heeren Wallis zelf, in der tijd kwam ik daar wel een enkele keer aan huis, nu heeft hij reeds twee hinderen; en toen kwam ik Mr. Reid en Mr. Richardson tegen, dat zijn toch reeds oude vrienden. Verleden jaar om dezen tijd was Mr. Richardson te Parijs, en wandelden wij samen naar Pere Lachaise. Daarna ging ik naar van Wisselingh, waar ik de schetsen van twee kerkramen zag. In het midden van het eene raam het portret van een bejaarde dame, o zoo’n nobel gezicht, met de woorden: ,,Uw wil geschiede” er boven, in het andere raam het portret van haar dochter met de woorden: ,,Het geloof is een vaste grond der dingen, die men hoopt en een bewijs voor de dingen, die men niet ziet.” Daar en in de zaal van Messrs Goupil & Cie zag ik mooie schilderijen en teekeningen. Het is zoo’n diep genot om door de kunst zoo telkens aan Holland herinnerd te worden. In de City ging ik nog naar Mr. Gladwell, en naar de St. Pauls- kerk. En van de City naar het andere eindje van Londen, daar bezocht ik een jongen, die in der tijd van de school van Mr. Stokes wegens ziekte was weggegaan en vond hem geheel beter in de straat. Toen naar de plaats waar ik het geld voor Mr. Jones moest ontvangen. Die voorsteden van Londen hebben een eigenaardige schoonheid, tusschen de kleine huisjes en tuinen zijn 82 open plekken met gras begroeid en meestal met een kerk of school of armhuis tusschen de boomen en struiken in het midden, en het kan daar zoo mooi zijn als de zon rood ondergaat in den fijnen avondmist. Gisteravond was het zoo, en later had ik wel gewild gij die Lon- densche straten eens gezien hadt, toen het begon te schemeren en de lantaarns werden aangestoken en allen en alles naar huis ging; aan alles kon men merken, dat het Zaterdagavond was en in al dat gewoel was vrede, men voelde als het wäre de behoefte aan en de blijdschap over den naderenden Zondag. 0 die Zondagen, en wat er gedaan en gewerkt wordt op die Zondagen, het is zoo’n verkwikking voor die arme buurten en woelige straten. In de City was het donker, maar het was een mooie wandeling längs die reeks van kerken, waar men längs komt. Dicht bij het Strand vond ik een omnibus, die mij een heel eind verder bracht, het was reeds vrij laat. Ik kwam voorbij het kerkje van Mr. Jones en zag in de verte nog een ander, waar zoo laat nog licht brandde, ik ging daarop af en vond dat het een zeer mooi Roomsch kerkje was, waar een paar vrouwen baden. Toen kwam ik in dat donkere park, waarover ik U reeds schreef, en vandaar zag ik in de verte de lichten van Isleworth en de kerk met de klimop en het kerkhof met de treurwilgen, aan den kant van den Theems. Morgen hoop ik voor de tweede maal wat geld te ontvangen in mijn nieuw werk, en daarvoor een paar nieuwe laarzen te koopen en een nieuwen hoed. En dan als God wil ,,ons maar weer opmaken.” In de Londensche straten verkoopt men overal ruikende viooltjes, die bloeien hier tweemaal ’s jaars. Ik kocht er van voor Mrs. Jones, om mijn pijp te vergoeden, die ik nu en dan hier rook, vooral ’s avonds laat op de speelplaats, maar de tabak is nog al zwaarmoedig hier. Nu Theo, Word spoedig beter en lees dezen brief eens als Moe bij U zit, omdat ik in gedachten zoo graag bij U beiden zou zijn. Ik* ben toch zoo blij dat Mr. Jones beloofd heeft mij in zijn gemeente werk te geven en ik langzamerhand zal vinden, wat goed is. Ik verlang soms zoo naar U. Een hartelijken handdruk voor U en geef Moe een hand voor mij, als zij bij U zit. Veel groeten aan allen bij Roos en aan allen, die ik ken, vooral aan allen bij den Heer Tersteeg. Vertel eens aan Moe het zoo heerlijk was een 83 paar door haar gebreide sokken aan te trekken, na dien tocht naar Londen. Dezen morgen ging de zon ook weer zoo mooi op, ik zie dat iederen morgen als ik de jongens wakker maak. a Dieu. Uw ZOO liefh. broer Vincent. Lieve moeder en Theo, Isleworth 13 October 1876. Morgen gaan de jongens naar huis en dan ontvang ik mijn geld. Ik vroeg aan Mr. Jones om mij naar U toe te laten gaan in die drie dagen, mijn hart is zoo bij U. Het hangt nu van U beiden af, als U zegt gij moogt körnen, dan wil Mr. Jones mij laten gaan. Behalve dat ik zoo graag eens aan het bed van Theo zou zitten, zou ik ZOO heel graag ook eens met mijn moeder spreken en zoo mogelijk ook eens naar Etten gaan om mijn vader weer eens te zien en te spreken. ’t Zou maar voor kort zijn, een of twee dagen zou ik bij U kunnen zijn. Verleden Maandag was ik weer te Richmond en nam de woorden; ,,Hij heeft mij gezonden om den armen het evangelie te ver- konden.’’ Maar wie het evangelie wil verkondigen, die moet het eerst zelf in het hart hebben, och dat ik het vinden mocht, want het is alleen het woord gesproken in eenvoudigheid en uit den overvloed des harten, dat vrucht kan voortbrengen. Misschien ga ik dezer dagen weer eens naar Londen of Lewisham. Daar juist heb ik Duitsche les gegeven aan de meisjes van Mr. Jones en haar na de les de Sneeuwkoningin van Andersen verteld. Als het kan schrijf dan per ommegaande of ik körnen mag, ik was ZOO blij met Moe’s laatsten brief. Dezer dagen hoop ik eens een bezoek te gaan brengen aan de school van Mr. Stokes. En dan hoop ik een paar nieuwe schoenen te koopen om mij weer op te maken. Het gezicht uit het raam van Uw kamertje zal nu mooi zijn, gij weet ik ken dat van ouds. Wij hebben veel regen hier tegenwoordig, dat zal bij U ook wel ZOO zijn. Met Kerstmis zal ik 14 dagen of 3 weken hebben om naar Holland te gaan, mocht A. dan ook kunnen körnen, dan zouden wij misschien samen kunnen gaan. En nu gaan wij dus ZOO langzamerhand den winter weer tegemoet, wordt gij maar weer geheel beter tegen dien tijd. Het is toch heerlijk het Kerstmis is in den winter. O jongen ik verbeug er me zoo op als het koud zal zijn hier en daar rond te gaan te Turnham Green. 84 Als ik ZOO aan U denk als aan ,,een dien zijn moeder vertroost en die waardig is om door zijn moeder vertroost te worden”, ’t is om te benijden, maar word maar spoedig beter. Gisteren vroeg ik aan Mr. Jones om mij te laten gaan, maar hij wilde niet toestemmen en zei ten laatste: schrijf aan je moeder, als die het goed vindt, dan vind ik het ook goed. Wat is dat toch een mooi vers van De Genestet: ,,Op de bergen van het lijden” en ,,Toen ik een knaap was.” En nu een handdruk aan U beiden en aan de familie Roos en aan Willem en als gij anderen ziet die ik ken. En laat spoedig weer eens hooren hoe het gaat, en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. 78 Waarde Theo, Zoo dankbaar was ik voor Uw briefje en voor het schrijven van Moe; dus wachten wij tot Kerstmis, en dan geve God ons het elkander wederzien in vrede. ,,Mijn ziek zijn is niet kwaad”. Neen, want ,,Sorrow is betler than laughter.” Neen, ziek zijn gesteund door God’s arm, en in die dagen van ziek zijn andere denkbeeiden en nieuwe voor- nemens krijgen, die niet in ons konden opkomen toen we niet ziek waren, en in die dagen helderder geloof en vaster vertrouwen krijgen, dat is niet kwaad. — ,,Man’s extremity is God’s opportunity”. Als wij zwak zijn dan zijn wij krachtig. Het ziek zijn heiligt het gezond zijn en leert gezond zijn. Word toch maar gauw beter kerel, o ik verlang ZOO naar Kerstmis. Gisteren was ik in Mr. Jones’ kerk*) om te helpen om alles klaar te maken voor dezen avond. Een dominee uit Leicester zal dan een lezing geven over de Hervorming en die verduidelijken door een tooverlantaarn met voorstellingen uit dien tijd. Ik zag reeds enkele van de platen, zij zijn in den tränt van Holbein. Gij weet dat veel schilders en teekenaars hier in dien tränt werken; er was een zeer mooie plaat van Luther’s huwelijk. Verleden Maandag was er in die kerk een ,,tea-meeting”, het was een jaar geleden sedert de kerk geopend was. Er werden *) Een houten kerkje te Turnham Green. 85 zeker wel 250 menschen daar onthaald en daarna spraken Mr. Jones en enkele andere predikanten tot ’s avonds laat toe. Het is hier mooi tegenwoordig, vooral in de straten ’s avonds, als het min of meer mist en de lantaarns worden aangestoken, en 00k in dat park waarover ik U reeds schreef, ik zag daar de zon ondergaan een paar dagen geleden, achter die iepeboomen, waarvan de bladeren nu de kleur van brons hebben. Over het gras lag dat waas waarover A. schrijft en er loopt een beek door dat park waarin men de zwanen ziet zwemmen. De acaciaboomen op de speelplaats hebben reeds veel van hun bladeren verloren, men ziet ze door het raam voor mijn lessenaar, soms teekenen zij zieh donker tegen de lucht af, soms ziet men de zon daar- achter rood in den mist opkomen. Wat zal het spoedig winter zijn, ’t is toch gelukkig Kerstmis in den winter is, daarom is mij de winter liever dan eenig andere tijd van het jaar. V/at zal het heerlijk zijn om die Theems af te varen en de zee over, en dan die vriendelijke Hollandsche duinen en het torentje, dat men reeds van zoo heel uit de verte ziet. Wat zien wij toch weinig van elkaar jongen, en wat zien wij weinig van onze ouders, en toch zoo sterk is het gevoel van onzen oorsprong en van elkander, dat het hart zieh soms opheft en het 00g blikt naar God en smeekt :,,Laat mij niet al te ver dwalen van hen, niet al te lang, o Heer.” a Dieu jongen, heb het zoo goed mogelijk, groet hen bij Roos, en als gij andere behenden ziet en geloof mij na een handdruk in gedachten. Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Isleworth. Het is weer meer dan tijd dat gij iets van mij hoort. Goddank het vooruit gaat met de beterschap, ik verlang toch ZOO naar Kerstmis — die tijd zal misschien daar zijn voör wij het weten, al schijnt het 00k lang nog. Theo, Uw broer heeft verleden Zondag voor het eerst gesproken in Gods huis, in de plaats waarvan Staat: ,,in deze plaats zal ik Vrede geven”. Hierbij schrijf ik over wat het was.*) Möge het de eersteling zijn van vele. — *) Zie den tekst van de Preek aan het eind dezer afdeeling Engeland, Pag: 96. 86 i Het was een heldere herfstdag en een mooie wandeling van hier naar Richmond längs den Theems, waar de groote kastanje- boomen met hun vracht van gele bladeren en de beider blauwe lucht in spiegelden en tusschen de toppen van die boomen door, het gedeelte van Richmond dat op den heuvel ligt, de huizen met hunne roode daken en vensters zonder gordijnen, en groene tuinen, en de grijze toren er boven uit en beneden de groote grijze brug met de hooge populieren aan weerskanten, en waar- over men de menschen als kleine zwarte figuurtjes zag gaan. Ik had een gevoel als iemand, die uit een donker gewelf onder den grond weer in ’t vriendlijk daglicht komt, toen ik op den preekstoel stond, en het is mij een heerlijke gedachte, dat voortaan waar ik körnen zal, ik het evangelie zal prediken; om dat wel te doen moet men het evangelie in zijn hart hebben, möge Hij het er scheppen. Gij weet genoeg van de wereld Theo, om te zien hoe een arm pre- diker nogal alleen Staat, wat de wereld aangaat, maar Hij kan wek- ken in ons, meer en meer de bewustheid en het geloofsvertrouwen. ,,En nochtans ben ik niet alleen, want de Vader is met mij.” Ik weet aan wien ik mij vertrouwe, Al wisselen ook dag en nacht, Ik ken de rots waarop ik bouwe, Hij feilt niet, die Uw heil verwacht. Maar jongen, wat verlang ik naar Kerstmis en naar U allen, ’t is mij alweer als was ik jaren ouder geworden in die weinige maanden. Gisterenavond was ik weer te Richmond en wandelde daar op een groot grasveld met boomen omgeven, en de huizen er om heen. waarboven de toren uitstak. De dauw lag op het gras en het schemerde; aan den eenen kant was de lucht nog vol gloed van de zon, die daar was ondergegaan, aan den anderen kant ging de maan op. Onder de boomen wandelde een oude dame in het zwart, met mooi grijs haar. Midden op het grasveld hadden de jongens een groot vuur aangestoken, dat zag men in de verte flikkeren, ik dacht aan dat: ,,eens aan den avond van mijn leven, breng ik van zorg en strijden moe, voor elken dag mij hier ge- geven, U hooger, reiner loflied toe.” a Dieu, een handdruk in gedachten van Uw ZOO liefh. broer Vincent 87 Donderdag 8 dagen hoop ik in Mr. Jones’ kerk te spreken over Johannes en Theagenes. Uw broer was wel ontroerd, toen hij stond aan den voet van den preekstoel en zijn hoofd boog en bad: Abba Vader, in Uwen naam zij ons begin. Groeten aan den Hr. en Mevr. Tersteeg en allen bij Roos en v. Iterson en als gij den een of ander zien mocht dien ik ken. Waarde Theo, Isleworth lo November 1876. Het is mij behoefte een woordje voor U in te sluiten. — Gij zult wel goede dagen hebben thuis, haast benijd ik U, jongen. Wat hebben wij mooi herfstweer, gij zult ’s morgens de zon 00k wel zien opgaan. In welke kamer slaapt gij? Als gij dezer dagen eens kunt krijgen ,,de Navolging van Christus” lees daar dan eens in, dat is een heerlijk boek, dat veel licht geeft. Zoo mooi is daarin uitgedrukt — want hij die het boek schreef, deed het zelf — hoe goed het is om den heiligen strijd der plichts- betrachting te voeren en de innige vreugde die er te vinden is in weldoen en in ivel te doen, wat men doet. Gij moet den brief aan Pa en Moe maar eens lezen, ik heb zulke mooie wandelingen gedaan dezer dagen, die vooral goed deden na de benauwdheid van de eerste maanden hier. ’t Is wel ZOO dat iedere dag zijn eigen kwaad heeft en zijn eigen goed 00k. Maar wat moet het leven, vooral verder op als het kwaad van lederen dag toeneemt wat de dingen van de wereld aangaat, vreeselijk zijn, als het niet gesteund en getroost wordt door het geloof. — En in Christus kunnen alle dingen van de wereld 00k beter en als het wäre geheiligd worden. Het is een mooi woord, en gelukkig zijn zij die het vinden: ,, Niets behaagt mij dan in Christus en in Hem behagen mij alle dingen.” Maar dat heeft men zoo in eens niet, maar wie zoekt die vindt. Schrijf den volgenden keer als Pa en Moe schrijven, 00k maar weer eens een woordje. Maandagavond hoop ik weer naar Rich- mond te gaan, en te nemen de woorden: ,,En als hij nog van verre was, zag hem zijn vader en werd met innerlijke ontferming bewogen.” Theo, wee mij als ik het evangelie niet predik, als ik dat niet in ’t 00g had en niet hoop en vertrouwen had op Christus, dan zou ik alleen wee hebben, nu heb ik er echter wat moed bij. 88 Ik had wel gewenscht dat gij verleden Donderdagavond ook te Turnham Green waart geweest in het kerkje, ik wandelde er heen met den oudsten jongen van de school en verleide hem enkele van de sprookjes van Andersen, ,,de geschiedenis eener moeder” o.a. En nu gaan wij zach tj es aan naar den winter en velen zien daar legen op, ’l is loch heerlijk dal Kerslfeesl, dal is als ’l mos op de daken, en als de maslen, de hulsl en de klimop in de sneeuw! Wal zou ik graag met A. samen körnen; ik schrijf haar vandaag maar weer eens. Vandaag is een van de meiden weggegaan, die hebben het niet makkelijk hier en zij kon het niet langer uithouden, — wat heeft loch ieder, rijke of arme, sterke of zwakke, zijn oogenblikken waarin men niet verder kan, waarop ,,al deze dingen legen ons schijnen”, waarop veel wat wij gebouwd hadden, instort. En loch den moed maar niet opgeven, tot zevenmaal toe moest Elia bidden en David had menigmaal asch op zijn hoofd. Er is een nieuwe ondermeester in de school gekomen omdat ik nu voortaan meer te Turnham Green zal moeten werken, hij is nog nooit van huis geweest en zal het niet makkelijk hebben in het begin. En nu een handdruk in gedachten, het is reeds laat en ik ben wel min of meer moe.' Heb het goed en denk maar eens aan Uw ZOO innig liefh. broer Vincent. Beste Vader en Moeder, Isleworth 17 Nov. 1876. Goddank het met Theo goed blijft vooruitgaan en bravo hij reeds met Pa in de sneeuw naar het Heike wandelde, wat was ik graag met U beiden meegegaan. Het is reeds laat en morgenochtend vroeg moet ik voor Mr. Jones naar Londen en Lewisham, waar ik bij Gladwell hoop aan te gaan, het zal eerst ’s avonds laat zijn dat ik thuis kom. Waar krijgt Mr. Jones en anderen hun inkomen vandaan? Ja daar heb ik wel dikwijls reeds aan gedacht. Het woord dat men hier dikwijls hoort is: God zorgt voor hen, , die voor Hem werken. Ik ben zeer verlangend hierover nog met U te spreken en te overleggen. En dan vraagt U nog of ik nog les geef aan de jongens; tot ’s middags i uur ben ik daar dagelijks mee bezig, en dan na i uur ben ik er meestal voor Mr. 89 Jones op uit, of soms ook les geven aan Mr. Jones’ kinderen of aan een paar jongens in stad. En dan ’s avonds en zoo tusschen de druppeltjes door, in mijn preekenboek schrijven. Verleden Zondag was ik reeds vroeg te Turnham Green om les te geven in de Zondagschool, het was een echte Engelsche regendag; ’s morgens preekte Mr. Jones over de Samaritaansche vrouw en daarop weer Zondagschool; ook door de week moet ik daar voor werken, er zijn heel wat kinderen maar het is een toer ze geregeld bij elkaar te krijgen. Mr. Jones en zijn jongens en ik gingen ’s middags thee drinken bij den koster, een schoenmaker die in een van de buitenwijken woont. Uit het raam daar was het een gezicht dat veel aan Holland deed denken — een vlakte met gras begroeid, die door den plasregen bijna in een moeras veranderd was, daaromheen de rijen roode huisjes met hunne tuinen en de lichten van de lantaarns die werden aangestoken. ’s Avonds preekte Mr. Jones over Naäman den Syrier, zeer mooi, en daarna de wandeling naar huis. Verleden Donderdag gaf Mr. Jones mij zijn beurt over en nam ik ,,ik wenschte wel van God, dat er bijna en geheellijk niet alleen gij, maar allen die mij heden hooren, zijn mochten als ik, uitgenomen deze banden.” Aanstaanden Zondag moet ik ’s avonds naar Petersham, naar een Methodistenkerk. Petersham is een dorp aan de Theems, een 20 minuten voorbij Richmond; ik weet nog niet wat ik nemen zal, de verloren zoon of Ps. 42 : i; ’s morgens en ’s middags de Zondag- school te Turnham Green. En ZOO gaan de weken voorbij en naderen wij den winter en het vriendelijke Kerstfeest. Morgen moet ik in twee uithoeken van Lenden zijn, in Whitechapel — dat heel arme gedeelte, waar U in Dickens wel van heeft gelezen en dan met een bootje de Theems over en van daar naar Lewisham. De kinderen van Mr. Jones zijn weer beter, maar nu hebben 3 van de jongens de mazelen. Deze week had ik met een van de jongens een tocht te doen voor Mr. Jones naar Acton Green, dat is die grasvlakte waarop het raam van den koster uitziet. Het was verbazend modderig daar, maar het was een mooi gezicht toen het donker begon te v^orden, en de mist opsteeg, en men het licht van een klein kerkje in het midden van de vlakte zag. En links van ons was de spoor, op een vrij hoogen dijk, en er kwam juist een trein aan en dat was een mooi gezicht, de 90 roode gloed van de locomotief en de rij lichten in de wagons in de schemering. Rechts van ons liepen eenige paarden te grazen, in een land met een heg van meidoorn en bramen er overheen. Terwijl ik U zoo zit te schrijven op mijn kamertje en het zoo heel, heel stil is en ik rondzie naar Uw portretten en de prenten aan den muur — Christus Consolator en Le Vendredi Saint en de vrouwen die naar het graf gaan, en Le vieux Huguenot en L’enfant prodigue van Ary Scheffer, en het Scheepje op de stormachtige zee, en een ets — een herfstlandschap, gezicht op de hei, die ik van Harry Gladwell kreeg op mijn verjaardag, — en als ik aan U allen denk en aan alles hier, aan Turnham Green en Richmond en Petersham etc., dan voel ik: Blijf Heer het gebed van mijn Moeder verhooren, dat zij voor mij bad toen ik het Ouderlijk huis verliet: ,,Vader ik bid U niet dat Gij hem uit de wereld wegneemt, maar dat Gij hem bewaart voor den booze”, en Heer, och of Gij^ mij toch wildet maken, als het wäre mijns Vaders broeder, een Christen en een Christenwerkman. Voleindig Uw werk in mij dat Gij begonnen zijt. En verbindt Gij Heer ons innig aan elkaar en laat de lief de tot U dien band meer en meer versterken. En nu goedennacht aan U beiden, en aan Theo en Willemien en Cor, weer verlang ik naar Uw brief. Goedennacht, ik moet er morgen vroeg op uit, en een handdruk in gedachten van Uw ZOO innig liefh. Vincent. met potlood was er onder geschreven: Van uit het andere eindje van Londen. Dag allen! van morgen 4 uur ging ik er op uit, nu is het 2 uur. Daar juist kwam ik door de oude koolvelden, nu naar Lewisham. Een mensch zegt zoo wel eens, hoe kom ik er nog. a Dieu. Waarde Theo, Isleworth, 25 Nov. 1876. Dank voor uw laatsten brief, dien ik ontving tegelijk met een uit Etten. Gij zijt dus weer in de zaak ; doe gij wat uw hand vindt om te doen met al Uw kracht, en de zegen zal niet achter blijven. — Wat had ik graag die tocht naar het Heike en naar Sprundel meegemaakt in de eerste sneeuw. In Pa ’s brief stond o.a. : ,,’s mid- dags moest ik naar de Hoeve. Moe had de vigilante besteld 91 maar men kon niet rijden, omdat de paarden nog niet scherp gezet konden worden; ik besloot dus te voet te gaan en die goede Oom Jan wilde mij niet alleen laten gaan, maar ging mede. ’t Was een barre tocht, maar Oom Jan zei terecht: de duivel is nimmer zoo zwart of ge kunt hem wel onder de oogen zien. We zijn dan ook behouden daar en teruggekomen, hoewel het stormde, gepaard met ijzel, zoodat de wegen spiegelglad waren, en onbeschrijflijk heerlijk was het om ’s avonds in een lekkere warme kamer zoo recht gezellig te zitten, en te rüsten na den arbeid ’ Zullen wij ook zoo nog eens naar de een of andere kerk gaan? Als droevig zijnde, maar altijd blijde, met een eeuwige vreugde in het hart, omdat wij zijn armen in.Gods Koninkrijk? Ood geve het. Verleden Zondag was ik ’s avonds in een dorp aan den Theems, Pe- tersham, ’s morgens was ik in de Zondagschool te Turnham Green geweest, en ging van daar na zonsondergang naar Richmond, en van daar naar Petersham. Het werd spoedig donker en ik wist den weg niet goed, het was een verbazend modderige weg, over een soort dijk of hoogte, aan de helling met knoestige iepeboomen en struiken begroeid. Eindelijk zag ik beneden de hoogte een licht in een huisje en klauterde en baggerde daar naar toe, en daar wees men mij den weg. Maar jongen, daar was een mooi houten kerkske met vriendelijk licht aan het einde van dien donkeren weg. Ik las Hand, v : 14 — 16, Hand, xii : 5 — 17, Petrus in de gevangenis, en toen vertelde ik de geschiedenis van Johannes en Theagenes nog maar eens. Er was een harmonium in de kerk, dat bespeeld werd door eene jongejuffrouw van een kostschool, die allen daar waren. ’s Morgens was het zoo mooi op den weg naar Turnham Green, de kastanjeboomen en de beider blauwe lucht en de morgenzon weerkaatsten in het water van den Theems, het gras was zoo schitterend groen en overal in de ronde het gelui der kerkklokken. Den vorigen dag had ik een verren tocht naar Londen gehad, ’s morgens om 4 uur ging ik van hier, was om half zeven in Hyde- park, daar lag de mist op het gras, en vielen de bladeren van de boomen, in de verte zag men de lichten van de lantaarns schemeren, die nog niet waren uitgedaan, en de torens van Westminster Abbey en the Houses of Parliament, en de zon ging rood op in den morgen- mist, — van daar naar Whitechapel, het arme gedeelte van Londen, toen naar Chancery Lane en Westminster, toen naar 92 [ IClapham om Mrs Loyer nog eens te bezooken, die den vorigen dag jarig geweest was. Ook was ik nog bij Mr. Obach aan huis V om Mevrouw en de kinderen weer eens te zien. ^ Toen vandaar naar Lewisham, waar ik om half 4 bij de familie * Gladwell kwam. Juist 3 maanden was het geleden sedert ik daar I " dien Zaterdag was, dat hun dochtertje begraven werd. Ik was 1 1 een uur of 3 bij hen en menigvuldig waren de gedachten, die in ons allen opkwamen, te veel om te zeggen. Van daar uit schreef ik nog aan Harry te Parijs. Ik hoop gij dien nog eens zult ont- moeten, het kan licht gebeuren dat gij ook nog eens te Parijs komt. ’s Avonds half ii was ik weer hier terug, ik ging gedeel- telijk met de Underground railway terug. Gelukkig had ik wat geld binnen gekregen voor Mr. Jones. Te Petersham zei ik tot de gemeente dat zij siecht Engelsch zouden hooren, maar dat als ik sprak, ik dacht aan den man in de gelijkenis, die zei; ,,heb geduld met mij en ik zal U alles betalen”. God helpe mij. — Bij Mr. Obach zag ik het schilderij of liever schets van Boughton: the Pilgrim ’s progress. — Als ge ooit eens kunt krijgen Bunyan’s Pilgrim ’s progress, het is zeer de moeite om dattelezen. Ik voor mij houd er zielsveel van. Het is in den nacht, ik zit nog wat te werken, voor de Gladwells te Lewisham een en ander over te schrijven enz., men moet het ijzer smeden, als het heet , is en het hart des menschen als het is brandende in ons. — Een handdruk in gedachten, groet den Hr. en Mevr. Tersteeg en allen bij Roos en Hanebeek en v. Stockum en Mauve, a Dieu, geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. 93 83 Waarde Theo, Etten 31 December 1876. Van harte alles goeds in het nieuwe jaar u toegewenscht, heb het goed en heb zegen in alle opzichten. Heerlijk wij elkaar weer gezien hebben, wat was het mooi dien morgen, toen gij zijt weg- gegaan en wat zullen wij nog dikwijls aan de reis naar Chaam denken. Pa heeft weer zoo heel mooi gepreekt van morgen! En nu van avond weer Oudejaarsavond, waart gij 00k maar hier. Er is nog iets nu, dat ik U moet verteilen; een paar dagen geleden kwam de Heer Braat "*') uit Dordt een bezoek brengen bij Oom Vincent en zij spraken over mij en oom vroeg aan den Heer Br. of er bij hem, indien ik dit verlangde, voor mij plaats zou zijn. De Hr. Br. dacht hij wel plaats zou hebben en zeide dat ik maar eens moest körnen om er over te spreken. Dus ben ik gisteren morgen vroeg er heen geweest, ik vond het iets dat ik niet moest laten voorbij gaan, zonder te zien wat het was. Sprak met hem af ik na Nieuwjaar eene week bij hem zou körnen en na verloop van dien tijd kunnen wij zien. Er zijn veel dingen die het wenschelijk maken, het weer terug zijn in Holland, in de buurt van Pa en Moe en 00k van U en de anderen vooreerst. Dan zou het salaris daar zeker iets beter zijn dan bij Mr. Jones en vooral met het 00g op later, wanneer een mensch meer noodig krijgt, is het plicht daaraan te denken. Wat nu het andere betreft, dat laat ik daarom niet varen. Pa ’s geest is zoo groot en zoo veelzijdig uitgebreid, en onder alle om- standigheden hoop ik zieh iets daarvan in mij zal ontwikkelen. De verandering nu zal zijn dat ik in plaats van les te geven aan die jongens, in een boekhandel werkzaam ben. Wat hebben wij dikwijls verlangd bij elkaar te zijn, en hoe vreeselijk is het gevoel van ver van elkaar te zijn bij ziekte of zorg, gelijk wij het b.v. voelden bij Uw ziekte, en dan het gevoel dat gebrek aan het noodige geld zeer goed een beletsel zou kunnen zijn om in nood bij elkaar te zijn. Dus is het best mogelijk ik daarheen ga. Gisterenavond was ik nog bij Oom Vincent om hem te verteilen dat ik dadelijk naar Dordt was geweest, het was een stormachtige avond, gij kunt U denken hoe mooi die weg naar Prinsenhage was, met de donkere wölken met hun zilveren randen. Ik ging *) Hoofd van den boekhandel Blusse & v. Braam te Dordrecht. 94 ook nog even in de Roomsche kerk, waar avonddienst was, het was een mooi gezicht, al die boeren en de boerinnen met hun zwarte kleeren en witte mutsen, en de kerk zag er zoo vriendelijk uit bij het avondlicht. Gij moet het maar dadelijk aan den Hr. Tersteeg ook zeggen, ik 8 dagen daarheen ga om daarna verder te zien, — wensch hem en mevrouw veel goeds toe voor mij in het nieuwe jaar. Schrijf U zeer in haast, A. en de meisjes gingen naar Prinsenhage en Pa wilde ik maar met hen zou medegaan. Tante kwam met hen in het rijtuig terug en ik wandelde met Willem Carbentus. Nu jongen, beste broer, wat waren het goede dagen toen wij allen samen waren, heb een goeden oudejaars- avond en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Spoedi'g wel meer — a Dieu, mocht gij schrijven adresseer dan uw brief naar Dordt. 95 VINCENT’S PREEK. (Zie pag. 86.) Psalm 119 : 19. I am a stranger on the earth, hide not Thy commandments from me. It is an old faith and it is a good faith that our life is a pilgrim’s progress — that we are strangers on the earth, but that though this be so yet we are not alone for our Father is with us. We are pilgrims, our life is a long walk or journey from earth to Heaven. 