title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ben bezig geweest aan eenige figuren, nog al groot, bustes of tot aan de knieen, die met een paar andere die ik reeds had een soort decoratie voor den gang en trap worden, ofschoon het eigen- lijk niets dan gewone studies zijn. Enfin, uit een en ander ziet gij dat ik er mij maar weer eens ge- heel ingeworpen heb, om juist door bezig te zijn, nieuwe gedachten in ’t hoofd te krijgen. Zoo b.v. te Voorburg, toen ik het bewuste hout met hem ging uitzoeken, heb ik mooie dingen gezien van werklui in eene loods, en het uitgraven van een kelder, en ’t leggen van de fondamenten van een huis. Ik dacht nog aan wat gij mij eens beschreeft van die werklui te Montmartre, toen gij bijwoondet dat een zieh blesseerde in eene steengroef. — Gij weet ik had reeds iets voor de ramen, n.l. doek op latten ge- spannen. Die körnen nu vrij en zijn zeer wenschelijk om te dienen, om met donkerder of lichter stof bespannen, een fond te maken als men b.v. koppen teekenen wil. Gij begrijpt dat ik nu een of twee ramen ook geheel dicht zal kunnen maken, en zoo een generaal licht verkrijgen, dat de ef- fecten veel krachtiger maakt, die anders door reflexies of ver- schillende lichten geneutraliseerd worden. De karwei zou, als ik ’t zelf had moeten betalen, geheel buiten kwestie zijn geweest als zijnde kostbaar, en ben ik niet weinig er mee in mijn schik. Juist bij het maken van teekeningen als ik in den laatsten tijd onder handen had, b.v. die koppen die ik U zond, waarin ik krachtiger zwart gebruikte, voelde ik het wenschelijke van beter licht. Ik hoop maar alles goed uitkomt, doch uit dit krabbeltje ziet ge 96 zelf wel, dat het zöö eenvoudig is dat mij dunkt het goed moet uitkomen. Toch wat zijn de huizen van tegenwoordig dikwijls miserable, in vergelijking van wat ze zouden kunnen zijn, indien men er op werkte ze wat gezellig in te richten. Vergelijk een raam van nu bij een uit den tijd van Rembrandt. Toen ter tijde scheen iedereen een soort behoefte aan eigenaardig getemperd licht te hebben, die nu niet meer schijnt te bestaan, althans er is een streven om het koud, cru en zonder lief de in te richten. De arbeiderswoningen begon men goed, doch ik zie niet in men vorderingen gemaakt heeft sedert die van een jaar of 20 of 30 terug. 7 97 Integendeel het aardige gaat er meer en meer uit, en wordt het iets kouds en systematisch en methodieks, dat hoe langer hoe leeger wordt. Als ik ’t had kunnen doen zou ik de ramen aldus hebben laten betimmeren, ’t geen zooveel meer niet geweest zou zijn, indien we niet met reeds eenmaal bestaande blinden te doen hadden gehad. ’t Verschil alleen zijnde er om elk licht ook eene lijst is, en de blindjes dus iets kleiner. Maar dit laatste is een aardig en gemakkelijk te verkrijgen ge- zellig venster. Maar men kan niet alles hebben. En er behoort een breed kozijn bij eigenlijk, waar men in zitten kan, wat hier in dit huis toch geheel ontbreekt. Ik ben zeer verlangend naar Uw brief en nieuws van Uw zieke. Möge zij kalm gebleven zijn, en de genezing normaal en voor- spoedig. Doch dat gaat niet altijd vlot en grif, en haast altijd is er het een of ’t ander, en moet men althans erg op zijn qui vive zijn. Ik las nog verleden week Notre-Dame van Hugo, wat ik ruim io jaar geleden reeds gelezen had. Weet ge wie ik er in vond, of althans zöö meende te vinden, dat ik niet twijfel of Victor Hugo bedoelde iets dergelijks? Thijs Maris vind ik terug in Quasi- modo. Waarschijnlijk krijgen de meesten die Notre-Dame lezen, van Qua- simodo den indruk van een soort nar. Doch gij zoudt evenmin als ik Quasimodo bespottelijk vinden, en even als ik voelen dat het waar is, wat Hugo zegt: yyPour ceux qui savent que Quasimodo a exisley maintenant Notre- Dame est vide. Car non seulement il en etait l’habitant, mais il en etait 1 ’äme. ’ ’ Notre-Dame als zinnebeeid nemende van die richting van kunst welke b.v. in Leys en de Groux (soms) en Lagye, Devriendt en Henri Pille haar uiting vond, kan men op Thijs Maris toepassen het: maintenant il y a un vide pour ceux qui savent qu’il a existe, car il en etait l’äme, et l’äme de cet art-lä c’etait lui. Enfin Thijs Maris bestaat nog wel, maar niet in zijn volle fleur en kracht, niet ongekrenkt en desenchante, voor zoover bij hem desenchan- tement zijn kan. Een van de enormiteiten der schilders hier vind ik, dat zij zelfs nu nog om Thijs Maris lachen. Ik vind daarin iets akeligs als zelf- moord, waarom als zelfmoord? Omdat Thijs Maris zoodanig een verpersoonlijking is van iets hoogs en nobels, dat een Schilder daar- 98 mee mijns inziens niet spotten kan zonder zichzelf te Verlagen. Wie Maris niet begrijpt, tant pis pour lui, wie hem begrepen heb- ben betreuren hem, en betreuren het dat zoo iemand geknakt is. ,, Noble lame, vil fourreau”, dat is op Thijs Maris en op Quasimodo toepasselijk. ,,Dans mon äme je suis beau”. Nu schrijf spoedig als gij nog niet geschreven hebt, en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. 269 Waarde Theo, Met een enkel woordje wilde ik U de goede ontvangst van Uw brief berichten, en U er voor bedanken. En U zeggen het mij recht hartelijk verheugt dat gij omtrent Uw zieke goede berichten zenden kondt. Des te beter. Er zijn veel liefdes in een liefde — en ’t is weer iets heel anders als de vrouw gezond wordt — en dat is ook iets heerlijks. Het doorgaan en volhouden is het voornaamste, wie variatie wil moet trouw blijven. En wie veel vrouwen wil zien moet bij een en dezelfde zieh bepalen. De lente vordert hier goed. Op ’t moment zit ik in een ergen rommel. Ingesloten een krabbeltje in vliegende vaart gedaan bij het plaatsen van de bewuste blinden, op een vodje papier. Waarom ik het U zoo stuur, onbeteekenend als het is in zijn natuurlijken toestand? Omdat ik geloof dat gij er een ding duidelijk uit zien zult, dat ik nu op mijn atelier een heel ander effect van licht kan krijgen dan het al te Sterke licht van die 3 groote ramen. Raam I is nu in het krabbeltje van onderen afgesloten, en het restant ook nog voor een deel — lijkt nu de deur van een kamertje in een hofje, b.v. Raam 2 is van boven toe en lijkt een venstertje waar de figuurtjes zitten. ’t Fond links is donker want raam 3 is geheel dicht. 'Denk U ’t verschil tusschen ’t effect van cru licht dat de drie ramen op dit moment geven zouden zonder blinden, en gij zult genoeg begrijpen, hoe men nu oneindig beter werken kan. Be- halve ’t invallend licht, kreeg men vroeger een enorme reflexie die alle effecten neutraliseerde. Dikwijls was ik desperaat als ik b.v. een vrouwtje zag schar- 99 relen in een klein vertrek, en in ’t figuurtje een karakter en iets mysterieus was, dat absoluut wegging als ik dat zelfde vrouwtje op ’t atelier had. Zoo ook was de weesman b.v. veel mooier in een donkeren gang dan op mijn atelier. En zulks was erg verdrietig, en de oppervlakte van die 3 ramen zoo groot, dat het door schermen of bordpapier niet voldoende te temperen was. Maar nu ben ik op weg om dat een en ander te overwinnen. Hoe vormeloos het krabbeltje ook zij, het is direct zoo onder het werken aan de ramen naar de natuur maar in vliegende haast gedaan, en zult gij er uit zien dat men leuke effecten kan krijgen nu en die zeer varieeren, en stuur ik het U liever dan dat ik de zaak in woorden expliceer. Enfin, het licht op ’t atelier heb ik nu betrekkelijk onder den duim, en kan als ik in een ander huis ’t een of ander figuurtje heb opgemerkt, thuis het betrekkelijk terugvinden als ik let op de verlichting, en mijn licht daarnaar regel. Hoe groot was de kwantiteit licht? Viel het van voren, van achteren, van rechts, van links, van boven, van beneden op ’t figuur? ’k Denk gij er schik in zult hebben als gij eens komt. De käst is ook best, ’t Is nog een lästige karwei geweest, daar de blinden te breed waren voor de ramen en ze vertimmerd moesten worden. Maar ’t is tot zoover klaar, en nu heb ik mijn volle pleizier pas in ’t atelier, en is het practisch in harmonie met wat ik zoek. Ik krijg misschien later nog een kamertje op den zolder boven - dien — als er weer oud hout is. Daar zou een zeer pittoresk en echt gevalletje kunnen gemaakt worden, maar dit is bijzaak. Maar het atelier is 10 maal beter. Nu kost het mij echter wel wat meer dan ik gedacht had, daar er zooveel aan de oude blinden moest veranderd worden. Daarom wilde ik U vragen, aangezien ik op 1 Maart iets beloofd heb te betalen — als ge kunt, stuur liever een dag vroeger dan een dag later, ’k Wed gij U kunt begrijpen dat het atelier gansch en al er door veranderd is, o ik vind het zoo heerlijk, ik heb er zoo met de handen in ’t haar door gezeten omdat ik ’t niet goed krijgen kon. ’k Sprak van goede berichten omtrent uw zieke, maar dat zij naar haar land terug zou willen zie ik maar half heil in, doch zooals 100 gij zegt, voor zij beter is, valt er weinig over de toekomst te zeg- gen. Möge de lente haar goed doen. Nu kerel ik schrijf in haast en heb nog veel te sjouwen, ik ben verbazend blij met de verandering van de ramen. Voor zoover ik oordeelen kan voorloopig, is het doeltreffend. Gij herinnert U toch nog wel van Uw bezoek van dezen zomer, hoe het licht te cru was, en niet veranderd kon worden. Naar aanleiding van het krabbeltje begrijpt ge allicht men nu tot in ’t oneindige varieeren kan, en effecten welke men in kleine huisjes ziet, terugvinden. Wat men dan voor heeft, is dat in de kleine huisjes men zijn af- stand niet goed nemen kan om de figuren te teekenen, en op ’t atelier wel. Adieu met een fermen handdruk, t. a t. Vincent. Ik zal vannacht waarschijnlijk zelfs wel droomen van kerels in zuidwesters en oliejassen, waarop ’t licht valt en pikante kantlicht j es die den vorm accentueeren, doet ontstaan. 270 Waarde Theo, Dank voor Uw brief en het ingeslotene. De berichten omtrent Uw zieke vind ik zeer günstig, geluk er mede, het opleven van uit die anemie reken ik bepaald een ge- volg te zijn van dat er werkelijk weer hoop en levenslust in het hart gekomen is, doordat zij Sympathie en goedheid ondervon- den heeft. The heart that is fainting, May grow full to o’erflowing, And they, who behold it, Shall wonder and know not, That God at its fountains, Far off has been raining. Nu zult ge reeds ontvangen hebben, althans ik verzond ze gis- terenmiddag, eene zeer ruwe schets van een aquarel. Dit tot antwoord op Uw vraag daaromtrent. Toch is deze niet direct van nu. Een paar maanden geleden be- gon ik ze en sedert heeft ze nu en dan eenige vegen gehad. Is ioi echter in onbehouwen toestand gebleven. Sedert maakte ik een groot aantal studies, geteekende n.l., van figuren en vooral ook van koppen. Juist ook met het oog op dergelijke scenes als deze schets voorstelt, waar het afmaken daarin moet bestaan dat men teekening en karakter brenge in koppen, handen, voeten vooral. Waarom ik ze stuur — omdat ik meen gij er duidelijker dan in een aantal andere schetsen, die ik in aquarel nog gemaakt heb, in zien kunt dat ik de dingen goed, krachtig van kleur zie — frisch in een grijs waas. Hoe onaf en gebrekkig, ziehier een brok straat zooals ik de Geest enz. of de Jodenbuurt zoek weer te geven. Deze schets is niet iets toevalligs, allerlei scenes die ik zie, kan ik tot op die hoogte en die betrekkelijk reeds sprekende kleur en toon krijgen. Als ge nu dit blad vergelijkt bij de dezen winter gezonden lithographiert en teekeningen van koppen , dan zult gij uit die diverse mislukkingen mijn streven duidelijk zien. De groote studies van koppen b.v., waarvan ik er nog veel andere heb, met zuidwesters b.v., met omslagdoeken en witte mutsen, en hooge hoeden en petten, ze moeten dienen voor dergelijke composities als die ik U nu zend. Ik zal echter nog door meer mislukkingen heen moeten, want ik geloof dat bij aquarel het veel op groote handigheid en snel- heid van werken aan komt. Men moet werken in het half natte om harmonie te krijgen, en heeft dan niet veel tijd tot bezinnen. Het komt dus niet op een stuksgewijs afmaken aan, neen men moet zoo die 20 of 30 koppen haast in eens er achter elkaar op- zetten. Zie hier een paar aardige gezegden omtrent aquarellen: ,,L’aquarelle est quelque chose de diabolique ’ en het andere woord is van Whistler die zeide: ,,ja ik heb dat in twee uur ge- daan, doch ik heb jaren gewerkt om zooiets in twee uur te kunnen doen”. Genoeg dus hierover — ik houd genoeg van het aquarelleeren om het nooit geheel te laten, telkens zit ik er weer in te scharrelen. Doch de grond van alles is figuurkennis, zoodat men de kerels en wijven en kinderen in alle mogelijke acties grif teekenen kan. Ik werk dus ’t meest daarop, want ik meen niet dat men längs een anderen weg körnen kan tot wat ik wil. En ik zoek mij op te werken tot een hooger standpunt van kennis en handigheid meer in ’t algemeen, dan wel dat ik mij bekommer om ’t afmaken van b.v. deze of gene schets. Als ik een maand geteekend heb maak ik eens een paar aquarellen b.v. als bij 102 wijze van het dieplood uitwerpen, ik zie dan telkens, dat ik wel ’t een of ander gevonden heb, doch er weer nieuwe bezwaren komen kijken. Ik begin dan opnieuw te ploeteren om die te boven te komen. Betreffende de verf die is werkelijk op, en niet alleen dat, maar door een en andere betrekkelijk groote uitgaven ben ik eer uit- gemergeld dan a court. Het voorjaar komt aan, en ik zou wel weer eens wat willen schilderen ook. Dus ligt het voor een zeker deel daaraan dat ik nu op ’t moment niet aquarelleer. Doch ik ben er niettemin indirect steeds aan bezig, en door de verandering van het atelier, nu ik meer effecten van clair-öbscur zal kunnen bestudeeren zal ik ook in Black & White teekeningen hoe langer hoe meer met ’t penseel gaan werken, en schaduwen in vlakke tinten er in wasschen met neutraltint, sepia, O.I. inkt, Casselsche aarde, en lichten uithalen met Chineesch wit. Herinnert ge U mij verleden zomer te hebben meegebracht stukjes bergkrijt? ik probeerde er toen mee te werken, doch ’t ging niet. Zoo bleven er een paar stukjes liggen die ik dezer dagen weer eens opnam; ingesloten een krabbel er mee gedaan, ge ziet het is een warm, eigenaardig zwart. Ik zou erg graag hebben gij b.v. dezen zomer er nog wat van meebracht. ’t Heeft een groot avantage — de stevige stukken zijn veel pret- tiger om in de hand te hebben bij ’t schetsen dan een pijpje conte, waar men geen houvast aan heeft en dat telkens breekt. Dus voor ’t buiten schetsen is het heerlijk. Enfin kerel — het is moeielijk om alles te schrijven en Uw vraag over aquarel, wilde ik niet in woorden alleen beantwoorden. Niet gaarne zou ik hebben, iemand alleen deze schets van mij zag, omdat ik in deze schets zelf niets goed vind dan het generaal aspect, en met de figuren zelf zal worstelen, tot ik er dat in krijg, in aquarel ook, wat ze in de lithographie begonnen te krijgen, nl. meer teekening en karakter. Het is niet pleizierig schetsen te maken als de gezondene en dan niet ze af te kunnen krijgen, ik heb hier zelf zoo vreeselijk het land aan dat ik ze zeer spaarzaam maak, enkel bij wijze van eens*te kijken of ik dit of dat gevonden heb, en hoe ver ik er mee sta. Toch heb ik nu weer hoop en lust, juist omdat ik weer een groot aantal studies achter den rüg heb. Ik denk dat de verandering van ’t atelier mij een stoot zal geven 103 vooruit, niet den eersten dag, maar als ik er eens een paar maanden mee gescharreld heb. Want dergelijke effecten als de gezonden aquarel kan ik nu voor een deel weerga’s goed thuis bestudeeren met modellen. 104 Ziehier de ramen van onderen dicht gemaakt, zoodat het licht van boven op de troep figuren valt. Zoo kan ik ze op ’t atelier plaatsen en krijg dan b.v. de kant- lichtjes boven op de figuren. Zooais op de aquarel. Ik heb hier reeds naar gezöcht met den weesman, de vrouw en de kinderen, ik krijg prächtige dingen. Lust om ze te maken mankeert me niet, maar ik prepareer me op nieuwe mislukkingen, die echter hoop ik iets in zieh zullen hebben, dat maakt dat ze eer moed geven dan dat men er den moed door verliest, al zijn het mislukkingen. Van hetgeen gij zondt moest dadelijk een boel af en ik wou ge nog wat hadt, doch schik het zoo als ’t het beste uitkomt, ik heb zooveel werk nu dat ik varieeren kan zoo als ik wil. Ik verlang zeer naar Uw körnst, juist om U de studies te laten zien, en over ’t werk te praten. Adieu nogmaals dank met een handdruk, „ „ t.ät. Vincent. 105 271 Waarde Theo, Hierbij een krabbeltje dat ik in de volksgaarkeuken maakte van soepverkoopen. Dit gebeurt in een groot portaal waarin het licht valt van boven door eene deur rechts. Ik heb nu eens dit geval op het atelier terug gezöcht. In ’t fond een wit scherm gezet, en het raam daarop geteekend in de pro- portie en afmetingen die het in werkelijkheid heeft, het achterste raam dicht en het middelste raam van onderen dicht, zoodat het licht valt uit p, net als op de bewuste plaats zelf. Ge begrijpt, dat als ik nu de figuren daar laat poseeren, ik ze precies zoo terugkrijg als in de werkelijke volksgaarkeuken. Ge ziet de plaatsing op ’t atelier hierboven, om het te teekenen vak heb ik nog een lijstje getrokken. Natuurlijk kan ik nu naar de poses der figuren zoeken zoo lang en zoo veel en zoo precies als ik wil. Steeds toch trouw blijvende in ’t groot aan wat ik heb gezien. Dit nu zou ik b.v. wel weer eens als aquarel willen probeeren. En er eens goed op tobben om het een eind ver te krijgen. Het komt mij voor dat nu het figuurschilderen ook meer mogelijk 106 wordt op ’t atelier. Vöör de verandering, toen ik dezen zomer wel eens geprobeerd heb, ging het mij zoo dat de figuren zoo’n neutrale, koude kleur kregen dat men den lust om te schilderen niet sterk voelde. Het schilderachtige ging er om zoo te zeggen uit, zoodra zij in dat Sterke licht kwamen. Weet ge wat ik daarvoor echter nog zeer noodig zal hebben? eenige verschillende lappen stof, bruin, grijs, etc., om de kleur van fond juist te hebben. In ommestaand geval is de muur wit met grijze geverfde lam- brizeering, de vloer donkerder. Door op die dingen te letten vindt men de localiteit nog zoo veel te juister terug. Ik heb al enkele dingen daarvoor en heb ook reeds verscheidene echte kleeren. Kocht b.v. gisteren een bijzonder pittoresk gelapte kiel van grof linnen. Ik heb altijd het oog op dergelijke zaken, door er wat op te studeeren heeft men veel meer satisfactie van zijn modellen, dan wanneer men ’t geheel aan het toeval overlaat. Ik heb een liefde voor het atelier zooals een schipper voor zijn schuit zou hebben. Ik geloof ik het wel goed zal krijgen, maar mijn portemonnaie laat niet altijd toe wat ik zou willen. Toch zijn het blijvende dingen die men alzoo koopt, en nu heb ik de gelegenheid die ik later zoo niet meer zal hebben misschien. De verandering op ’t atelier brengt mij indirect nog meer kosten mee dan direct, want ik reken het niet voltooid voor dat ik nog diverse zaken heb die mij noodig zijn om het praktisch te maken. Gij zult door Uw zieke veel uitgaven hebben ; ik voor mij hoef er niet om stil te zitten als gij op ’t oogenblik niets buitengewoons kunt zenden. Trouwens ge hebt onlangs nog extra gezonden ook. En wil ik dus op den voorgrond stellen dat desnoods ik wel er door zal körnen. Maar ik heb een vuur in mij om door te zetten en een eind te vorderen. Er komt nog een prikkel bij, dat n.l. Rappard er ook kracht achter zet, meer dan vroeger, en ik hem bij wil blijven omdat wij dan ’t beter vinden kunnen met elkaar, en licht meer aan elkaar krijgen. Hij heeft veel meer geschilderd dan ik, en langer geteekend, ^och er is evenwel overeenkomst in de hoogte waarop wij zijn. Ik laat hem het schilderen, maar in het teekenen wil ik niet bij hem achterstaan. Wat ik wenschte tot stand kwam is dat hij en ik in een zelfde richting bleven, n.l. de figuren uit het volk, scenes 107 in een gaarkeuken, gasthuis, etc., en hij komt dezer dagen bij me heeft hij beloofd, en zou ik wel een soort afspraak met hem willen maken betreffende het maken van eene serie teekeningen uit het volk, die we zouden lithographeeren b.v., als het goed genoeg is — eer niet. Dat en eigenlijk nog een boel meer dingen doen mij sterk ver- langen krachtig door te gaan. In elk gevaly ’t zij ge wat zenden kunt ’t zij ’t U niet convenieert» durf ik U binnen kort betere teekeningen te beloven. De verandering op ’t atelier op zichzelf voor zoover die nu af is, stelt mij reeds in Staat sommige dingen te attaqueeren. Maar de weg zou minder obstacles hebben als gij mij dezer dagen wat buitengewoons zenden kondt. Ik voorzie dat ik anders stuiten zal op sommige dingen, ’t zij teekenbehoeften, ’t zij nemen van model, ’t zij doen van nog eenige veranderingen. Ik zeg ,, betere teekeningen”, dat is betrekkelijk. Er zijn er eenige bij de studies van koppen — weesmannen etc. die ik nog hier heb, die ik niet direct beter zal maken daar er de natuur terdeeg in zit, en iets waar ik wel niet mee content ben nog natuurlijk, maar waar ik toch ook niet van durf zeggen ik ’t morgen of overmorgen zooveel beter zal doen. Doch met betere teekeningen bedoel ik iets anders, namelijk dat ik ze anders zal opvatten en meer clair-obscur er in trachten te brengen, wat iets is dat bij mijn studies van dezen winter weinig of niet voorkomt. En dat durf ik in elk geval U nu beloven, morgen krijg ik ’t huis vol volk, n.l. de moeder van de vrouw en het jongste zusje van de vrouw, en een jongen uit de buurt, en deze personen met mijn huisgenooten zullen poseeren voor de teekening, waarvan dit het eerste krabbelt je is. Rappard werkt ook druk met modellen, en mijns inziens is er geen betere weg. Vooral als men aan een model trouw blijft gaat men er hoe langer hoe meer in zien. Deze brief vult dus mijn schrijven van gisteren in zoover aan dat gij er uit ziet, ik heden een plan heb gemaakt voor een nieuwe aquarel in ’t zelfde genre van die ik U zond, en morgen er de modellen voor krijg. Ik hoop die meer op te voeren dan die ik stuurde. Zal ’t mij lukken??? ’k Weet het niet vooruit. Ik begin er aan, ofschoon ik nog dingen te kort kom. Maar een ding heb ik wat ik vroeger niet had, en dat is het mooiere licht. En dat is me meer waard dan ’k weet niet hoeveel verf. Kan 108 nu de verf er bij, doe gij er die bij, maar ik heb al zoo veel van U gehad, en ben zoo weinig content over het resultaat tot nog toe in veel opzichten, dat ik het haast niet durf vragen. Enfin, ik heb altijd hoop, dat evenals in de algebra ’t product van twee neqatieven positief wordt, zoo ook ’t resultaat van mislukkingen geluJcken kan worden. Adieu, en het beste met Uw zieke of liever Uw convalescente, t. a t. Vincent. 272 Waarde Theo, Het is net donker geworden en wilde U voor de aardigheid de teekening van heden sturen omdat ik er U over schreef. Van morgen begon ik een aquarel van een jongen en een meisje aan een dergelijke soepuitdeeling, met nog een vrouwenfiguurtje in den hoek. Die aquarel werd te onfrisch, wat voor een deel wel aan ’t papier ligt dat er niet voor deugde. Toch zag ik hoe oneindig beter het atelier nu voor kleur geschikt is, en zal het ook natuurlijkerwijs bij deze eerste proef niet laten. Zoo ging echter de morgen voorbij, en ik besteedde den middag aan een teekening met bergkriji , het eene stukje dat ik nog had van dezen zomer. Die stuur ik U hierbij. Ik vind het nog niet af ge- noeg maar als a sketch from life, is er misschien iets in van het leven en wat menschelijk sentiment. Hierna beter. Deze teekening laat dus de kwestie aquarellen nog even ver, doch geeft een voorloopig antwoord op wat gij schreeft naar aanleiding van een klein krabbelt je dat ik U stuurde om U een idee te geven van het effect der ramen op ’t atelier. Wilt ge mij een zeer groot pleizier doen, stuur me dan eenige stukken bergkrijt over de post. Er zit in dat bergkrijt een ziel en leven — in conte vind ik iets doods. Al zien twee violen er van buiten ongeveer hetzelfde uit, bij het bespeien zit in de eene soms een mooie klank, die in de andere niet zit. In het bergkrijt zit veel klank of toon. Het bergkrijt begrijpt wat men wil zou ik haast zeggen, luistert met intelligente en gehoor- zaamt, en het conte is onverschillig en werkt niet mee. Het bergkrijt heeft een echte zigeunersziel ; als ’t niet te veel van U gevergd is, stuur me er wat van. W ie weet of nu met het betere licht en het bergkrijt en lithographisch 109 r f krijt, ’t me niet lukken zou voor illustraties iets te maken. Actualiteiten , — die vroeg men, als men daarmee bedoelde zulkt dingen als bijvoorbeeld illuminaties bij gelegenheid van ’s Konings verjaardag, zou ik daarin bitter weinig pleizier hebben — doch, indien het de heeren behaagde onder actualiteiten te rangschik- ken scenes uit het alledaagsche volksleven, zoo heb ik er niets op tegen mijn uiterste best daarop te doen. Als ik weer bergkrijt heb zal ik daarmee eens weer een paar figuurtjes van weesmannen maken. En van soepuitdeelingen, zooals nu dit de eerste is, krijgt ge ook nog heel andere composities. Ge zult dit formaat ook wel wat groot vinden doch ik geloof dat met nog een tijd werken met modellen, ik er toe körnen zal de figuren zoo krachtig te maken, dat de grootte er niet meer toe doet en zelfs vereischte is. Dat hoeft het kleine niet weg te nemen, en kan ik altijd redu- ceeren. Er is in deze ruwe schets veel wat me hindert, maar ik weet zeker ik er nog in vorderen zal binnenkort. Kunt gij U niet begrijpen als ge dit troepje luidjes zoo eens bij elkaar ziet, dat ik mij met hen thuis voel? Ik las onlangs het volgende gezegde in Felix Holt the Radical van Eliot. HO „The people I live among, have the same follies and vices as the rieh, only they have their own forms of folly and vice — and they have not what are called the refinements of the rieh, to make their faults more bearable. It does not much matter to me — I am not fond of those refine- ments, but some people are, and find it difficult to feel at home with such persons as have them not.” Ik zou het zelf niet in die woorden bedacht hebben doch ik heb dit zelfde wel eens gevoeld. Als Schilder voel ik mij met hen volkomen thuis en tevreden niet alleen, doch vind in hun een karakter dat mij aan zigeuners soms denken doet — althans iets even pittoresks. Daar ik toch al zeer druk geschreven heb dezer dagen, zal ik waarschijnlijk niet meer voor den tienden schrijven, als ge kunt stuur het gewone mij niet later, want ik heb beloofd bij Leurs wat te betalen tegen dien tijd, dat ik dien te doen voor ik weer een en ander halen kan wat ik noodig zal hebben. Ik heb nl. plan verschillende dingen, die hij al lang heeft staan en mij goedkoop laten wil, zoogenaamd tegen inkoopsprijs over te nemen. Het is vooral een aantal veilen schilderpapier van een grof soort dat ze tegenwoordig niet meer vragen, maar mij beter aanstaat dan het gladde. Met het bergkrijt zoudt ge mij enorm pleizier doen. Adieu, het beste met alle dingen U toegewenscht, vooral met Uw zieke, geloof me, t. a t. Vincent. 273 Beste broer, ’t Was niet mijn plan zoo gauw reeds weer te schrijven — doch ik ben aan ’t zoeken naar allerlei soort van teekeningen zooals ge weet. En nu heden met de rest van dat stukje bergkrijt maakte ik nog weer eene schets — daarin heb ik vervolgens ge- wasschen met sepia. Ik meen in het bergkrijt allerlei eigenaar- digheden te zien, die het bij uitnemendheid een middel maken om sommige dingen uit de natuur weer te geven. Dezen morgen deed ik eene wandeling buiten de stad, in de weilanden achter .'den Zuidbuitensingel, waar Maris eerst gewoond heeft en waar ook de aschvaalt is. Ik stond daar lang te kijken voor eene rij der meest knoestige, verdraaide, en gedesorienteerde knotwilgen in die ik ooit gezien heb. Zij begrensden een stuk moestuin — versch omgespit — en spiegelden zieh af in een vuil slootje — - zeer vuil — maar waar toch reeds sprieten lentegroen schitterden. Maar die bruine ruwe schorsen, de omgespitte aarde, waar men de vrucht- baarheid in kon zien om zoo te zeggen, dat alles had iets eigen- aardigs warms in de donkere krachtige tonen, die mij al weer op het bergkrijt brachten. Zoodat als ik weer wat er van heb, ik ook eens landschap er mee hoop aan te grijpen. Ofschoon bijgaande schets zeer onaf is, zoo kwam het mij voor er dingen in konden zijn, in overeenstemming met Uw bedoeling — en is het ook weer een sketch from life. Meen niet dat ik het een kwaliteit reken als er geen uitvoerigheid genoeg in is. Dat zij verre — doch de uitvoerigheid die zoowel gij zelf als ik ook er in zouden willen zien bestaat niet zoo zeer geloof ik in later er bij gebrachte details, maar moest in eens er meer in zijn dan nu wel ’t geval is. Daar het frissche er niet bij verloren mag gaan en mits de impressie juist zij, er soms ook in hetgeen betrek- kelijk onaf is expressie zit. Ik zal er echter natuurlijkerwijs op werken meer variatie in de tonen te brengen. Y mettre des details is me betrekkelijk onverschillig, doch meer „degrossir ’ ’ wel degelijk mijn streven, namelijk serrer la forme de plus pres. Ofschoon nu deze dat nog niet voldoende heeft, zoo is er toch zooveel onderscheid door dat beetje sepia in het algemeen effect, dat ik dacht ge in verband met die van gisteren er eens uit zien kondt hoe dat bergkrijt op diverse wijzen kan gebruikt worden. Ik schreef gisteren aan Rappard over het bergkrijt, omdat ik hem toch over dingen betreffende lithographie moest schrijven. En daar ik hem eenige croquis er mee wou sturen, teekende ik onzen zuigeling er in diverse posturen mee. Nu voor croquis is het ook zeer geschikt merkte ik. Ook kan men er halve tonen in brengen door middel van broodkruim. Misschien zijn alleen de allerdiepste schaduwen er minder goed mee te krijgen, doch dan kan men zieh zeker in veel gevallen van het lithographische krijt bedienen, dat ook warm is. ’k Geloof ge aan de figuren wel reeds merken kunt dat het ate- lier gewonnen heeft met betrekking tot het licht. Wat is alles mooi buiten vindt gij niet dezer dagen? Ik heb veel plannen, dat kunt ge wel begrijpen. Ge weet dat ik aan heel wat verschillende zaken bezig ben maar 1 12 ik zou ook zoo graag verschillende procedes kennen, omdat zulks een opwekking is om veel te werken en men er meer ge- dachten door krijgt. Ik wou wel ik eerder aan dit bergkrijt gedacht had want het is boven veel andere dingen te prefereeren. Het is ook niet zoo hard als conte, dat wil zeggen het krast zoo niet. Het is niet omdat ik anders niet kan werken, dat ik graag wou ge me nog wat sturen kondt, maar het is omdat ik er buiten het gewone werk om nog veel dingen zou kunnen doen dan, dat ik er over geschreven heb. Schreef ik U reeds over die twee groote etsen van Israels, een man die zijn pijp aansteekt en een interieur van een arbeiders- woning? Wat zijn die mooi. Ik vind het zoo almachtig mooi van Israels dat hij doorzet met etsen, te meer omdat om zoo te zeg- gen al de anderen het hebben laten loopen, ondanks de animo waarmee indertijd de etsclub begonnen werd. Althans de meesten hebben geen * vorderingen gemaakt in het etsen en als ze er nu een doen, is ’t niet beter of completer dan wat ze jaren geleden maakten. Doch vader Israels is ondanks zijn grijze hären nog jong genoeg om vorderingen te maken, en enorme nog wel — en dat vind ik de echte jeugd en altijd groene energie. Sapperloot als de anderen hetzelfde gedaan hadden, wat zouden er mooie Hollandsche etsen in de wereld gekomen zijn. Ik heb 2 kleine etsjes van Israels, misschien wel zijn allereerste, een meisje met een schop in een tuintje, en eene vrouw met een mand op den rüg, kent gij die? ’t Is geloof ik uitgaaf der aquafortistes Beiges. Met dat eene stukje krijt heb ik dus reeds 2 schetsen gemaakt en heb nog over, en nog kleine croquis ook. Voortaan zal ik misschien voor ’t gewone werk weinig anders gebruiken. Adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 274 Waarde Theo, Dank voor Uw brief van 9 Maart en voor het ingeslotene. Gaat het goed vooruit met Uw zieke, ik wil hopen geen tijding daar- omtrent, goede tijding zij. ii3 8 Was ’t bij U te lande zoo koud als ’t hier geweest is verleden week, zou haar weinig lijken. Als het is gij van Uw kant zegt ge wel eens verlangen kunt, we wat meer met elkaar over verschillende dingen in de kunst spreken konden, van mijn kant heb ik dat verlangen voortdurend en soms zeer sterk. Zoo dikwijls zou ik zoo graag Uw opinie weten omtrent dit of dat, omtrent sommige studies etc., b.v. of het mogelijk iets ge- schikts kon worden, of voor ’t een of ander doel het raadzaam wäre er op door te gaan. Zoo dikwijls zou ik nog meer informatie willen hebben omtrent zaken waar gij zeker meer van weet dan ik, en zoo graag wat meer hooren van den gang der zaken, n.l. wat er alzoo gemaakt wordt. Wat alles per brief wel voor een deel men behandelen kan, doch schrijven kost tijd en men komt er zoo grif niet toe, noch kan ook er de noodige uitvoerigheid aan geven. En juist nu — door een soort opeenstapeling van studies, zou ’t me heel wat waard zijn als we elkaar weer eens spreken kon- den, en heb ik ook veel verlangen gij eens zien zult het atelier geschikter is geworden. Enfin we willen hopen, het zoo heel heel lang niet meer dure, eer gij eens naar Holland komt. Weet het toch goed beste broer, dat steeds frisch en levendig in mij blijft het gevoel van de enorme verplichting, die ik aan U heb door Uw trouwe hulp. Het zou mij moeielijk zijn te zeggen, al mijn vele gedachten daaromtrent. Steeds blijft het mij een oorzaak van een soort teleurstelling dat ik in mijn teekeningen nog niet dat zie, wat ik er in hebben wilde. De moeielijkheden zijn werkelijk vele en zijn groot, en niet in eens te overwinnen. De vooruitgang is een soort mijnwerkersarbeid, die niet zoo snel vordert als men zelf wel zou willen, en als ook anderen wel verwachten, maar Staat men voor een zoodanigen arbeid, is het eerste wat men bewaren moet geduld en trouw. Eigenlijk denk ik niet veel over de moeie- lijkheden, juist omdat men als men er over ging suffen, duizelig zou worden of in de war raken. Een wever die een groot aantal draadjes moet besturen en door- een weven, heeft geen tijd om te philosopheeren over het in elkaar zetten ervan, maar veeleer gaat hij in het werk zoozeer op dat hij niet denkt, maar doet, en meer voelt hoe het alles terecht kan en moet komen, dan wel dat hij er explicatie van geven kan. Al zouden nu gij noch ik, als wij weer eens met elkaar praten konden, tot bepaalde plannen enz. komen, zoo zoude misschien dit voelen dat er iets wordende is bij ons, wederzijds versterken. En dat wilde ik wel. Ik was dezen morgen bij van der Weele, die onderhanden had een zeer mooi schilderij van spitters, paarden en zandkarren, groot. Het was mooi van toon en kleur, een grijze morgenmist, het was mannelijk van teekening en compositie, er was stijl in en karakter — enfin het was verreweg ’t mooist en ’t krachtigst dat ik ooit van hem zag. Hij had drie erg mooie, degelijke studies geschilderd ook van een oud wit paard, en ook nog een mooi landschapje in de duinen. Deze week komt hij misschien eens bij mij kijken, wat ik wel graag wilde dat gebeurde. Breitner heb ik verleden week op straat even gezien, zijn betrek- king te Rotterdam is wel eene gerustheid voor hem; v.d. Weele had echter juist dezen morgen een briefje van hem dat hij weer ziek was. Om U de waarheid te zeggen was de impressie, die ik kreeg, van hem toen ik hem nu eens weerzag, niet erg günstig; ik vond eer een je ne sais quoi van teleurstelling in hem en sprak hij nog al raar over zijn werk. Nu moet ik U nog iets verteilen van eene verrassing die ik heb gehad. Ik ontving een brief van Pa, zeer hartelijk en opgewekt ook naar ’t mij voorkwam, met f 25 er in. Pa schreef hij had geld ontvangen waarop hij niet gerekend had, en dat hij mij daarin wilde laten deelen. Vindt gij dat niet erg lief? Ik ben er verlegen mede echter. Er is echter eene gedachte die onwillekeurig bij mij opkomt. Is het misschien, dat Pa van dezen of genen zou kunnen gehoord hebben ik in armoede was of zoo? Ik zou niet gaarne hebben dat iets dergelijks het motief wäre, want ik zoude meenen, dat deze opvatting van mijn omstandigheden niet precies juist wäre. En Pa pnrust zou kunnen geven waar die niet direct op toepasselijk is. Gij zult zelf beter mijne bedoeling vatten dan Pa, indien ik zulks hem trachtte uit te leggen. Mijns. inziens ben ik dikwijls schatrijJc , niet in geld, doch (of- schoon nu niet juist alle dagen) rijk daarom, omdat ik mijn werk gevonden heb, iets heb waar ik met hart en ziel voor leef en dat bezieling en beteekenis aan het leven geeft. Mijn stemming varieert natuurlijk, toch evenwel heb ik een zekere gemiddelde sereniteit. Ik heb een zeker qeloof in de kunst, een zeker vertrouwen , dat het eene mächtige strooming is, die een mensch zij het ook dat hij zelf mee moet werken, drijft naar eene haven, en acht ik in elk geval het een zoo groot geluk als een mensch zijn werk heeft gevonden, dat ik mijzelf niet onder de ongelukkigen reken. ’k Bedoel al was ik in zekere betrek- kelijk groote moeielijkheden, en al waren er sombere dagen in mijn leven, ik zou niet willen, het niet juist vinden, dat iemand mij rekenen zou onder de ongelukkigen. Gij schrijft een woord in Uw brief dat ik ook wel eens voel: ,,ik weet soms niet, hoe ik er door zal komen”. Zie, dikwijls, en in meer dan een opzicht, niet alleen in het finan- tieele , doch in de kunst zelf en in }t leven in }t algemeen , voel ik dat dikwijls. Doch zou dat iets bijzonders wezen? Zou niet ieder mensch die een beet je ondernemingsgeest en energie heeft, die momenten hebben? Momenten van weemoed, van benardheid, van zielsangst, mijns inziens hebben we ze allen meer of minder en is het de conditie van elk zelfbewust menschenleven. Sommigen hebben schijnt het geen zelfbewustzijn. Maar wie ze hebben, ofschoon soms dan in benauwdheid, zijn daarom niet ongelukkig, of hun over- komt niets buitengewoons. En soms komt er uitkomst, soms komt er nieuwe, inwendige energie, en Staat men er van op, tot eindelijk op een goeden dag men er niet meer van opstaat misschien, que soit, maar hierin is niets buitengewoons en nog eens het menschelijk leven brengt het mede, m.i. Pa ’s brief nu was antwoord op een brief van mij, die ik mij wel zeer herinner opgewekt was, want ik vertelde er in van de verandering van het atelier en ik heb Pa niet geschreven over iets dat aanleiding zou kunnen geven tot gedachten dat ik in een of andere moeilijkheid was van ’t zij financieelen ’t zij anderen aard. Trouwens Pa schrijft er dan ook niets over en is zelfs zijn brief opgewekt en hartelijk, alleen het was mij zoo onverwacht het te ontvangen dat ik de ge- dachte onwillekeurig krijg: kan het ook zijn Pa zieh over mij onge- rust maakt? Vergis ik mij hierin zoo zou het weinig a propos zijn te schrijven als wäre dat de hoofdindruk, dien ik van iets zoo har- telijks krijg. De hoofdindruk zijnde dat ik een dankbaar gevoel heb over het ontvangen van iets wat mij in Staat stelt verschillende 1 16 dingen te doen, die ik anders zou hebben moeten laten. Ik deel U echter mijn gedachte daaromtrent mede, aangezien gij ingeval gij soms mocht merken Pa over mij ongerust wäre, meer in Staat zou zijn dan ik zelf , zoodanige gerustheid aan Pa te geven als ik wensch- te hij had. Tevens ziet gij hieruit dat ik een bijzonder buitenkansje heb gehad. Ik ben van plan, alles voor aquarelleeren weer eens in orde te maken ervan. Ik zal eens schoon schip maken bij Leurs en nog verschal- lende dingen op het atelier kunnen doen, om het meer praktisch nog te maken. Het komt mij wel eens voor dat de prijzen der verschillende teeken- en schilderbehoeften soms afschuwelijk opgeschroefd zijn. Zoodat bij het schilderen menigeen zieh daardoor gedwars- boomd voelt. Een van mijn idealen zou zijn dat er meer inrich- tingen waren als b.v. aan de Graphic, waar lui die werken willen alle materialen vinden kunnen, op conditie van zekere blijkbare geschiktheid en energie. Zooais indertijd Cadart menigeen in Staat stelde te etsen, die niet zou hebben kunnen etsen om reden der kosten, als hij ’t uit zijn eigen zak zou moeten betalen. Ik heb veel voorrechten boven menig ander, doch evenwel ik kan niet alles wat ik den moed en den lust zou hebben te onder- nemen. De kosten zijn zoo veelzijdig, beginnende met model en voedsel en dak, eindigende met diverse verf en penseelen. En is dat ook al een weefgetouw waar diverse draden uiteen moeten worden gehouden. Doch we staan allen daarvoor — maar juist omdat ieder die schil- dert of teekent er voor Staat en er alleen haast onder bezwijkt, waarom worden er niet meer handen van schilders in een ge- slagen om samen te werken, als Soldaten in ’t zelfde gelid? En vooral waarom worden die takken van kunst welke het minst kostbaar zijn, zoozeer veracht? Betreffende ’t bergkrijt, of dat wat ik van U heb van de Plaats afkomstig is, weet ik niet, doch dat ik het van U kreeg bij Uw hezoek van 1.1. zomer of misschien nog te Etlen, dat weet ik wel. Bij een drogist heb ik nog een heel klein restant je gevonden, een stukje of zes, maar alles in kleine brokken. Houd het eens in gedachten. Toen ik er Leurs nog eens naar vroeg, vertelde die mij dat Jaap Maris het hem zoo dikwijls al gevraagd had. ’k Heb er weer twee schetsen mee gemaakt, eene wieg en iets dergelijks 117 als wat ik reeds stuurde, waarin ik veel met sepia gewasschen heb. Betreffende wat gij omtrent die eene schets schrijft van die twee figuren boven elkaar, het is een effekt der perspectief vooral. En toch ook van het groote verschil in grootte tusschen het kleine kind en de vrouw op de mand. Wat mijzelf meer hindert dan die lijn der compositie, is iets wat gij trouwens ook hebt opgemerkt, dat de beide figuren te zeer hetzelfde van kracht zijn, betrekkelijk komt dat doordat men met het bergkrijt eenige tonen mist, men er nog grooter krachten in zou willen brengen met lithographisch krijt b.v. Maar vooral ligt het m.i. daaraan, dat ik niet altijd tijd heb zoo uitvoerig te werken als ik zou willen. Als men zeer dikwijls op de teekening terugkomt, zoo is het mogelijk nog veel uitvoeriger de verschillende tonen te zoeken. Maar ik moet mij dikwijls betrekkelijk haasten. Ik durf van mijn modellen niet al te veel te vergen, als ik ze meer uitvoerig betaalde zou ik meerdere uitvoerigheid van poseeren, n.l. langer en meer kunnen vorderen. Nu reken ik mij dikwijls reeds meer te ontvangen van hen in moeite, dan dat ik hun geef in geld. Nochtans ik meen niet dat er bovendien niet ook nog eene meer gewichtige reden zou zijn, namelijk dat ik zelf nog veel knapper moet worden dan ik ben, wil ik over mij zelf eenigermate con- tent zijn. En hoop ik gaandeweg in denzelfden tijd dien ik er nu aan besteed, handiger en uitvoeriger te doen. Nu broer, het beste met Uw zieke, ik verlang wel weer eens naar b.v. eene beschrijving van een aspect van Parijs vanUen — wees er van harte van verzekerd, ik met die riemen die ik heb door Uwe trouwe hulp, recht gaarne roeien wil wat ik kan en dat ik ze niet te kort acht voor de gewone vaart ook — dat ik er op verzin en tracht er zelfs meer en beter gebruik van te maken en vooral mij zelf er de schuld van geef indien ik sommige dingen niet er mee bereiken kan. Adieu, met een handdruk in gedachten., t. a t. Vincent. 275 Waarde Theo, Recht hartelijk dank voor Uw brief en het ingeslotene. Het ver- heugde mij daarin meer uitvoerig eens weder iets omtrent Uw zieke te vernemen, te meer daar ’t mij voorkwam, deze berichten zeer günstig te noemen zijn. 1 18 Erg aardig wat ge schrijft van haar invloed op anderen. Zulke dingen geloof ik, de invloed door een goed mensch teweegge- bracht, strekt somtijds ver. Iswel aardig bij het zuurdeeg vergeleken. Twee goede menschen — man en vrouw vereenigd — ’t zelfde wü- tende en bedoelende, met denzelfden ernst doortrokken, wat die niet zouden vermögen! Daar heb ik dikwijls over gedacht. Want door vereeniging wordt de kracht ten goede niet alleen verdubbeld, maar veel malen verdubbeld, als door machtsver- heffing om ’t zoo maar eens in rekenkundige woorden te zeggen. 