title: Uitmuntende geneeskundige proeven en waarnemingen over onderscheidene ziekten
creator: Kortum, Carl Georg Theodor, 1765-1847
text: her Vlek Stolberg. 89 gefchteeven hulpmiddel niet laate gebruiken des avonds, wanneer men zich ter rust begeeft, of ‘ des morgens vroeg, imaar op zijn laarst des avonds ten 6 of 7 uuren, en des morgens Een of twee uuren na den oncbijt, het zij dan, dat- de ziekte van dar belang, is, dat de arts zich bevoegd rekent, over den lijder geheel‘ en al naar zijn welgevallen te kunnen befchikken, en omtrend deszelfs, hem door eene lange gewoon- te natuurlijk geword:ne leefwijze veränderingen te maaken. Van de hierboven beschrevene is de rüken often meesten der welgestelde en gemakkelijk inwoners van dit land, wijkt die van den gemeenen man al te zeer af, en wel in- zonderheid die van hun, welken in de Fabrieken arbeiden. Bij grote Fabrieken, welke duizenden van mensen onzorgvuldig houden en voeden, is het eigenaartig, dat rijkdom en armoede, buitenfporigheden, weelde en de uiterste armoede, zich onmiddelijk naast elkaar vertonen. „Wanneer men nu in ’t oog houdt, dat bij ons heel geheel gebergte vol is van wijduitgestrekte Fabrieken; als daar zijn de LaakendFabrieken in Aken, Burscheid, Faist, Stolberg, Monjoye, Verviers, Eupen, enz., de Naalde- Fabrieken in Aken, de Fabriek van geel koper in Stolberg, de Diamant-Fabrieken, welke in de landstreek Düren en op andere plaatsen gevonden worden, enz., dat bij gevolg op dit klein bergachtig grootendel tamelijk onvruchtbaar grondgebied een zeer groot aantal van mensen op een gehoopt is, die hun meeste levensmiddelen uit de nabuurige vruchtbaar landen moeten ontvangen. Waaruit volgend is af te leiden, dat niettemin de vruchtbaarheid van dit vlakke Guliker- en Luiker land, de levensmiddelen echter tamelijk duur moeten worden, zo door het vervoeren van dezelfde, als ook door de menigte der inwoners op zichzelf, en dat bij gevolg de werklieden in de Fabrieken ondanks hunne goede daghuuren zich kommerlijk en sobert moeten behelpen. Het roggebrood, dat hier te lande naar het Westfalese grof brood gelijkt, doch op verre na zo voedzaam en smaakelijk niet is, maakt het voornaamste voedsel van zulk lieden hier. Op de hoogere gebergten gebruiken zij meest brood van havermeel. Behalve dat bevat hun voedsel in aardappelen, gele wortelen, peulvreten, boekweit bezwaarlijk te verteren koeken, in zuurde melk, en geheel in slappe koeken, enz. Vleesch krijgen zij zeer zeldzaam te proeven, op zijn hoogst een weinig spek. - Hier is derhalve bij zulk een voedsel, meestendeels met een zittende leefwijze gepaard, zeer natuurlijk, dat er onder de werklieden in de fabrieken vele zwakke, uitgeteerde, ziekelijke en mismaakte mensen gevonden worden, dat bijna alle door dit iet voedsel met wormen behecht is, en dat men hun kinderen, welke doorgaans zeer talrijk zijn, gemakkelijk met dikke buiken, uitteering, engelsche ziekte, en kliergezwellen aantreft, enz. Het lokal van deze mensen was in het verlopende jaar 1794 allerduiveligst, toen het land van krijgsvolk als overspooid werd, de Fabrieken voor het grootste gedeelte stil stond, en de meeste werklieden aldus op eenmaal zonodig zonder winst en zonder brood waren, te meer daar veelen der vermogende Fabrikanten het land hadden verlaten, en er uit die hoofde geen genoegzame onderstand voor deze arme mensen kon bezorgd worden. Hierdoor zijn in den winter binnen en rondom Yperen duizenden van mensen in den letterlijken zin van honger en koude omgekomen. Hierbij voedde zich nog een een wijd en zijd heerschende roetkoorts, die door vreemde troepen in het land gebracht was, en door het armoedige voedsel der inwoners in zijn kwaadaardigheid bleef voortduren. Kortom, het was bijna een geschiedenis, zo als dezelfde bij sarcoos beschreven is. Uit al het hier voorens verhaalde kan men reeds tamelijk wel opmaken, aan welke ziekten deze landstreek gemeenlijk blootgesteld is, van welken ik nu nog nader gewag zal maken. De kennis der plaatselijke gesteldheid van een. Land is voor den beoefenenden arts van grootste belang. De ondervinding immers leert ons, dat iedere aanmerklijke landstreek op zichzelf een daar aan eigene gezondheids- en ziektelijke gesteldheid heeft, aan welke doorgaande alle inboorlingen, en over het algemeen allen die eenen geruimen tijd in het land gewoond hebben, min of meer onderhevig zijn. Het ware derhalve zeer te wensen, dat overal de Geneesheeren deze bijzondere gesteldheid van het land, welke bijna op alle voorkomende ziekten eenen meerderen of minderen invloed heeft, nauwkeuriglijk beschouwen, hunne daaromtrend gemaakte waarnemingen bekend maken, en alzo den weg baanden tot het vervaardigen van een juiste ziektekundige landkaart. Men zoude als dan ondervinden, op welke wijze sommige ziektelijke gesteldheden, welke aan een land eigen zijn, in de aangrenzende landstreeken ongevoellijk verdwijnen, tot anderen overgaan, of in hoe verre zij naar elkaar verhouden. Men zoude dagelijks leeren, zodanige geneeskundige waarneemingen, welke in een bijzondere landstreek voorkomen, in andere landstreeken niet of veel minder voorkomen. De Heer FINKE heeft uhlangere tijd in zijn Frardike proeven voor een geneeskundige landbeschrijving daar al reeds eenige beschrijvingen geleerd. Doch men heeft den geroepen iets volkomen in di vijak te wagten, wanneer gedurende een reeks van jaren iedere landstreek, door oplettende Geneesheeren uit een geneeskundig oogpunt nauwkeurig beschreven en begeschreven wordt. Het filek is gemaakt zijn, niet zonder groot be- paalde op andere daar mee zeer veel verhullende landen toegepasfd, en menig een verhullde omtrend de uitwerking der geneesmiddelen zoude met meerder grond kunnen worden bevestigd, met een woord, het zoude een zeer groot nut kunnen aanbrengen. De ligging en de trap van meerder of minder warmte van de lucht, de vogtige of drooje, vlakke of bergachtige gesteldheid van den grond; de voedzame, de leefwijze en werkzaamheden der inwoners, ja zelfs de volksgeestdrift en meer andere, voor hier toe niet genoegzame bekende zaken, zijn de gronddoorzaken, welken tezamen de gezonde en ziekelijke gesteldheid der lichamen in iedere landstreek bepaalde lijk wijzigen, oft als men op verre na niet altijd kan verklaan den aard en de wijze, op welke de gemelde gronddoorzaken juist die, en geen andere lichamelijke gesteldheid voortbrengen. Zoo weet ik bij mezelf niet voldoende uit te leggen, waarom juist galziekten, ophopingen van gal, klachten in de galblaas veel algemener zijn in het Hannoverse dan elders, — waarom de jicht-vorst aan de boven-rijn de hoofdrol speelt, en algemeener heerst, dan in menig een andere landstreek, alwaar men toch evenveel wijn gebruikt. Dit zoude veelhelden daar door kunnen oplossen waarom in de gewesten van den Neder-rijn een scheurbuikachtige gesteldheid zeer gemeen is, en men verder op en in Westfalen dezelfde niet bespeurt, enz. Nog veel minder als het zich bepalen, waarom in Polen een ziekte het haar-vlechtzels genoemd heerscht, en waarom de Pellagra in het Milaneese en nergens anders gevonden wordt, enz. De in deze landstreek algemeen heerzende of wel plaatselijke lichamelijke gezondheid is, volgens mijne gezondheid, vijf jaar voorzien gezette waarnemingen een sluikende ziekte. — BOERHAAVE noemt deze zelf glutinosum spontaneum „een eigenaarse lichamelijkheid, ACKERMAN weerom exsolutie principii glutinosum, oplossing der lymige grondstoffen, bij waar men de zelfde aan onder de benaming ven, piruita slim, en bij groeis, onder die varie een seizoen puinski. Nijmkorts, enz. Hier is bijna een hierbepaalde landkoorts, welke, wanneer men in aanmerking neemt, men aldaar veel jonge vrouwen drinkt, die met veel win ten bezwangerd id. v.dN%. De hier van ligt in het a voorzeloos, verenigd met de vochtige grond. Men weert, dat de eerste grond daar ongelesd wordt door de onzuiverheid, en ongezond levenwijze bij het gemeene volk in zwang gaande, dat bovendien door bijgevolgheid nog verrijpt wordt. Als de wat. Het Wiek Stolberg. 45 invloed op alle ziekten en bijna het hele jaar door bemerkt. Inzonderheid is de Drieëenigheid Koorts in natte en zachte winters bij ons gewoonlijk de algemeen heerschende ziekte, welke in het voorjaar deels in een vlam- en ontstekingsziekte, deels in een vlam- en galagtige gesteldheid overgaat. Ik heb deze vlamziekte; welke deze jaar algemeen en zeer hevig was, in de herfst en de daaropvolgende winter van het jaar 1793 waargenomen; men bespeurde toen feitelijk bij alle mensen blauwe en door zucht opgezwellen kringen onder de ogen, in het bijzonder ontdekte men er een gereede loodkleurige gedaante omkringend de inwendige hoek van het oog, het welk een onmisbare kenmerk is; dat er een verplaatsing en een verstopping van bloed plaats heeft. Het aantal der aan wormen laborerende had aanmerkelijk toegenomen, volwassenen werkten menigvuldiglijk door eenen vlam-hoest, zwanzen, en vlamige basterd pleuris aangetast. In de herfst was de Nijmegen kinkhoest onder de kinderen algemeen; doch in de winter. heerschte een hevige hoestkoorts, welke gepaard was met hoesten, echter na een herhaald gebruik van braak- en purgatie middelen; waar door een ongelooflijke vermindering van de hoest last werd, bevonden zich de lijders in zo verre verhoogd, dat er ter herinnering van de nog overblijvende hoest geen andere middelen noodzakelijk waren dan een grote hoeveelheid van een al kookt en warm te gebruiken. In deze koorts wreef de kinderen onophoudelijk de neus, alhoewel allen op verre na geen wormen ontlasten. Wanneer de voorgezegde purgatie middelen aan het oogmerk zouden beantwoorden, moesten dezelfde zo wel bij kinderen, als bij volwassenen gewoonlijk vrij luchtig en met sap vermengd zijn. Men kon dezelfde doorgaans wel verdragen, en men bespeurde nergens die koort van hoestkoorts, die zich kenmerkt door een verzwakking van levensgeesten, welke met de naam van leepende zenuwkoorts bestempeld wordt. Veel kinderen, welke deze hoestkoorts door hadden, en in dezelfde of in het geheel geen genoegzame ontlastmiddelen gebruik hadden, keerden naderhand uit, wegens verstoppingen van slijm in de darmische klieren, enz. Ook waren volwassenen meerdere dan anders gekweld met "hardnekkige verlatingen" van ingewanden. Ze werden in een bor [br] terzij gesteld. Verschillende, senile hillende ook van de voorname en geringe inwoners, speelden geen rol. Bij de hoofdrol. Bij de eerste bracht het te ver van voedzaam en te rijkelijk gebruik van vleesch, zulks te wege, bij de laatsten daar tegenover heel andere voedzels, het welk voor een, een x s x Ni ni 1% 204 NN a ea > 9 a, In haar Fles Stolberg, een groot gedeelte uitgleet brood, aardappelen, en peulvruchten bevat, enz. Dit onderfelijk echter van voedsel heeft in zoverre een verhinderende uitwerking, dat die lieden, welke armoedig leven, bleek, mager, en veel meer wormen behebben zijn, daar de gegoeden daar tegenover bloedrijk, gezet, gemeenlijk rood van kleur, en vol van gezicht, ook dikwijks met aambeien, een langdurige uitval van de huid, scheurbuikachtige scherpte, zweet, en verflakkingen van een zwart galagtigen aard gekweld zijn. Over de fcheurbuik, welke zo wel in deze streken, als over het algemeen in de Nederlanden plaats heeft, waarvan de oorsprong. gedeeltelijk in de leefwijze en ook in de lichamelijkheid van het lichaam moet worden gezocht, zal ik in een bijzonder hoofdstuk breedvoerig handelen. Als mede aan de kramp- en spiertrekkingen, weken al hier en daar hier voorkomen, ziekten welken met een onsteking gepaard gaan, en inzonderheid die van de borst worden bij ons gedurende de koude des winters gewoonlijk aangetroffen; deze veroorzaken echter meestal als dan eerst, wanneer de vogtige koude van den winter al te spoedig met een voorloop warmte verwarmd wordt; ik heb op die tijd van het jaar veel ziektes meer 'nijderziekte' onderhavig gehad, die ter genezing tot tien herhaalde eene noodig had. Geneeskundige Beschrijving van had. Over het geheel moet men niet zonder aanklacht bepaald deze fieling, voor ik houden, dat, een droog koude winter hoofdzaak ontstekings-ziekten, en de hitte van zomer juist gal- en rotkoortsen zouden voordragen. Juist in de vreeslijke koude der maanden Januarius en Februarius van het jaar 1795, woedde de gal- en rotkoortsen in deze landstreek algemeenlijk en het hevigste, terwijl de ontsteking van koortsen zich niet vroeger dan in het voorjaar vertoonden. Zinkinken met ontsteking gepaard, welker overhelling tot longontsteking niet dan door een juiste ontsteking-weerrende geneeswijze kan verhoed worden, zijn in het begin van den winter bij ons niet zeldzaam. In Monjö, waar het veel kouder is, en de lucht merkbaar fijner, dan in Stoiber, vindt men ook de ontsteking koortsen, ontsteking-achtige borstziekten, longontsteking, bloedfuren, alsmede verkoudheden enz. menigvuldig, gedeeltelijk ook daarom, omdat men zich bij de felle koude uit een geheerste vertrekken in de open lucht begeeft, en daar door aldaar spoediglijker verkouden geraakt. -O. Niet dan het laatste jaar van mijn verblijf alhier heeft de rode loop, ster en algemeen heerschap. Over het geheel genomen heb ik bespeurd, dat de Voorjaars-ziekten bij ons menigvuldiglijker, dan de Herfst-ziekten worden aangetroffen. Van de maanden Januari af tot het einde Juni heb ik gemeenlijk ieder jaar eens zo veel zieken bezocht, als van de maanden Juli tot December. DE SCHEURBUIK. Men heeft veel daarover getwist, of die voor van Scheurbuik, welke men hier en daar op het vaste land, en voornaamlijk in koude, vochtige, moerasvige, lage oorden en aan de Zeekusten aantreft, een en dezelfde ziekte of wellicht verschil lende zij van die, welke men op de schepen ontmoet. Ik beweer met groot het eerlijk, en is van gevoelen, dat de Scheurbuik, welke op het land voorkomt, en voor een bijzondere ziekte gehouden wordt, allemaal een mindere vorm van die Scheurbuik is, welke men op Zee ontmoet, en die gemeenlijk meer gevaarlijke en dikwijks doodlijke toevalen vergezelt gaat. Het is ook genoegzaam bekend, dat de Scheurbuik op het vaste land, vooral in Zee-steden, op de lage kusten der noordlijke Gewesten, alsmede in belegerde steden, in gevangenisverhalen enz. menigmalen heel gevaarlijk en doodlijk wordt, en zich bijna in deze is. De Scheurbuik. De schepen vertoont, en deze Scheurbuik van het vaste land mag dus wellicht met de Blauweschoor op Zee voor een en dezelfde ziekte gehouden worden. Het is echter niet minder zeker, dat in andere landgebieden, welke op eenen merklijken afstand van de Zee verwijderd zijn, enige ziekten vlechtige persoon aantasten, of ook binnen eenen zekeren omtrek heersen, welke voorzieningen aan te nemen wel uit eenige "ziektekundige" kenmerken genoegzaam kan opmaken, welken echter des niettegenstaande van de Scheurbuik, welke men op Zee aantreft, hemels-breed verderschillen, en waarop bij gevolg die geneeswijze, welke voor deze geïcht is, op verre na niet algemeenlijk zoude kunnen toegepast worden. Dit zal onder anderen blijken uit de beschrijving, welke ik thans van die Scheurbuik zal geven, welke inzonderheid meer in deze dan in andere nabuurige oorden, zelfs in Stolberg, meestal waargenomen, en om zo te spreken, plaatselijk is. Dezelven kenmerken en toevalen zijn na genoeg deze: Be 2.) Een zekere loomheid, vermoeidheid en verzwaktheid in de ledematen van eenen bijzonderen aard, Die geen, welken dikwijks met Scheurbuik behecht zijn, bespreken all het lijkt aan die bijzonder geval van loomheid reeds, dar zij hunne oude kwaal wederom te vagen hebben. De scheurbuikagtige scherpte schijnt voornaamlijk op de aanstaandene, N Er is een -R= De Scheu: Font die de spieren te werken, en hier wit is het, dat zich zo wel dit toeval, als ook vele anderen laten oplossen. 2.) De spieren van de borst en van den rug worden gespannen, en men ontwaart in de zelven een drukkend gevoel; de borst wordt benauwd, en de ademhaling moeilijk, inzonderheid bij enige lichaams-beweging. 9.) De liiders, vooral RE en aandoenlijke „.vrouwen, ‚bei nerken “onder de huid een 'zeker. —- in’de armen een gevoel', het welk „van de toppen der vingers kringswijze en ii ia kronkslende oploopt, ‚even cens als van. kruipende 'mieren — eene verdoovende en heen en wedr vliegende aandoeningin de vleeschdeelön. ‚ Sommigen klaagen over eene doovigheid in de ‚ handen. ‘. Terwijl "anderen zich aunhoudenläjle ‚ flaaperig .bevinden, ö 4) In ‚den mond komen verfeheidene on je: makken te voorfechijn; als weekheid , verlap: ping, vaurigheid, of jeukte, donkeragtige r00d- “ Reid, zwelling en. esne ligte: ‚bloeding vanıbet " tandvleesch; men befpeurd ‚blaardjes aan de Np- \ Spin, ‘op de tong, en in de geheele binnenfe «ha te en her verhemelte van den mond, in de Keel, Keouburieke fpruuw- tepeltjes; Anpheid- van de inwendige bekleedzelen des monds, zo dat. de lijders zelven‘ inwendiglijk kleine (tukjes der . huid afbijten, zonder: dar ’ er eene bloeding op ; volge, De tanden ziia. met ‚gene zwartigiige ne Ss ae dik- D y “ '% s D # 1 u R k 4 3 ; E ; (R ‘ E De, : \ A N N | u" ’ Er r x k ; ur a ? ; . N . Ri 3 Au . he 3 # BER F® 48 De Scheurbuik., dikke, of ook wel dunne korst oyertrokken; hoewel de tanden daardoor niet altoos door beenbederf aangetast worden, Men vind: in te. gendeel bejaarde lieden, welken hun geheele leeven door met scheurbuik behept waren, en zwarte tanden hadden, zonder dat in een enkele tand eenig bederf ontstaan is. Bij eenen toenemenden graad van scheurbuik worden de tanden los en waggelend. — Uit den mond word men eenen hijzonderen zuuragtigen bederflijken reuk gewaar, welke veel overeenkomst heeft met die van de pis, en zo eigensarig is, dat men daaruit alleen reeds de ziekte kunnen kennen. 5.) Op de huid en aan meerdere delen van het lichaam, vooral aan de dijen, beenen, en armen, soms ook op de borst, en op den rug enz, vertoonen zich blauw-rood, blauw- rood, bruin, en zwartachtige, niet boven de huid verhevene vlakken, als ook strepen van verf van verschillende grootte en vorm, waarvan de grootsten den omtrek van eenen gouden beslag kunnen vragen. Bij het opkomen van deze vlakken, verminderen bijna altijd de reeds genoemde toevallen der scheurbuik. Zij verdwijnen langzaam hand over hand, van zelf, door die zij aan de kanten geelgelen en rondom bleek worden, zodat men meestal binnen weinige dagen er niets meer van bespeurt. — In andere gevallen daarentegen vertoont zich in een van deze vlakken, of ook wel te beginnen, de zelven op den arm, of de borst, in het gezicht, en op andere plaatsen van het lichaam een rood geiersgraat en puistertje in zeldzame gevallen echter ook een uitval over het gehele lichaam, welke naar een melaatsheid zweemt. 6.) In vele gevallen is de pis van een natuurlijke hoedanigheid, meestal echter buiten-gewoon sterk gekleurd en stinkend. Dikwijls bevat men ook in dezelfde — reeds door EUGALENUS, als een zeker kenmerk van den scheurbuik beschreven — een rood, steen kleurige, zandige, en zware, bijna tot twee vingers breed hoge vloek, in ander gevallen daarentegen ontdekt men een vijl en een magtig zerzefel op den grond van het pisglas, hetwelk soms wel te gelijk een bevestigend teken is, waarbij de toevallen der scheurbuik terstond vermindern. Ook heb ik dikwijls vrouwen aangetroffen die aan bevriezende krampwrekkingen door scheurbuik veroorzaakt blootgelegen waren, en wier pis sinds ver verschillende keren gelijk was aan helder water; dan eens scheen het haar toe, als of er iets naar de nieren en de blaas schoot, en zie daar, in de geleide pis zettede zich een rood en zwaar zand neder, het welk den bodem van het pisglas meer dan drie vingers breed hoog bedekte, waarop zij aanstonds verliefdheid belevingscapaciteit. Velgens aanwijzing der natuur heb ik dikwijls, bij zodanige lijderessen meer dan genoeg gebruikt gemaakt van zachte pis drijvende middelen. 7.) Over het algemeen vond ik bijna altijd bij de scheurbuik hier te land tekenen van flauw in de eerste wegen en in de ingewanden van den onderbuik. De lijders gaven voor- al des morgens een menigte tale flauw op, welke ik, in de klieren van de luchtpijp opschreeuwde hadden. En na het toedienen van Braak- en Paragardemiddelen ontlaste zich een groote menigte van tale flauw; Men vond de ingewanden van de borst, vooral in de omloop van de lever gemeenlijk op het gevoel opgezet, en gefrustreerd; een niemandshoest, en de witte vloed enz. gingen daar dikwijks mee vergezeld, de eetlust en spisvertering lijden daar door, en de kleur van het gezicht werd bleek, ongezond en om de oogen vond men blauwe kringen enz. — Vele scheurbuiklijders werden wel zo zeer niet door slijmerige, als wel door zwarte galkleurige verstopkingen van de onderbuiks ingewanden gekweld, hunne ontlasting is zwart, en ganz pis gelijk; bij anderen weerom trof men een ophoping van bloed aan in de vaten van den onderbuik en deze lijden door de buikpijn. Kortom, de scheurbuik en de verstopkingen der ingewanden hebben met elkander veel overeenkomst dewijl beide een ongezonde, en maagkelijke weg van te vreten voordeel hebben. De Scheurbuik. Wanneer beide aanleidingen geven, gedeeltelijk veroorzaakt ook volledig de reeds aanwezige en ontwikkelde scherpte van de scheurbuik, wanneer dezelve zich naar de ingewanden verplaatst, daar door derzelver prikkeling een ophooping, en in de klieren een grooteren toevloed van vloeiten. — Ik moet evenwel toegeven, dat ik verhalen over scheurbuiken lieden gevonden heb, vooral die, welken nu en dan door een vliegende ziekte, en kramp trekkingen in de spieren geplaagd werden, welker oorzaak in de scheurbuik gelegen was, bij welken nog tenslotte de ingewanden van den onderbuik wel gevoeld scheenen te zijn, de eetlust en spijsverteering niets geleeden had, en bij welken altijd de onbelastmiddelen een nadeelige uitwerking deden. Ik heb bij allen welken tot scheurbuik overleden, of aan dezelve andershevig waren genen afkeer waargenomen van alles wat gesuiker en zoet was; en daarentegen een neiging bemerkt tot een zuur, en verkoelend voedsel, vooral tot salade; des niettegenstonden waren ze niet droog en de vrouwen hadden soms last van voiflaagen en afkeer van het drinken. Ook heb ik bij veelen, welken met scheurbuik behept waren, vooral wanneer verfloppingen in de ingewanden van den onderbuik, en een neiging tot kramptrekkingen daar mee vergezeld waren, dat een een Re. ongelijk, nu eet ze een overvloode, dan weerom een snel springende pols hadden. Eucanus dwaalt derhalve geenzins, wanneer hij een kleine, snelle en onregelmatige pols als een wellicht kenmerk van de scheurbuik opgeeft. 10.) Men vindt hier te lande zeer zeldzaam, hier kleverig olieachtig meel aan de voeten, hetwelk men, anders gewoonlijk bij de scheurtjes aan de buik aantreft. Zelden vertonen zij ook corbutische zweerjes, uitgereden nu en dan aan de beenen, in welke gaul diezelfde meer rood en zwelling vergezellen gaan, en vrij boosaardig zijn. Gelijktijdig gekeken wonden genezen bij onze corbutische liefhebbers zeer bemerkt, en gaan lagerlijk tot zweer over, welke nog steeds door gepaste kruispijnen gemeenlijk spoedig opdroogt. —- Bloedstortingen die van enig aanbelang zijn, vindt men hier veelvuldig; hoe wel men soms behoefte heeft aan het bloed van het tandvlees, ook neusbloedingen, het uitwerpen van bloederige fluimen, alsmede bij de vrouwen al te rijkelijke maandelijkse scheidingen, zuiveringen e.d. Het bloed dat uit de ader gelaaten wordt, is meestal dick en zwart, of men vindt op de koek zwartelijke vlekken of eilandjes; en de vleesdeelte van hetzelfde is hoog geel van kleur. 11.) De scheerbuik heeft ook zijn uitscheiding, op de vrouwen, inzonderheid de gehuwden, en wel voornamelijk op de baarmoeder en de teeldeelen. Door de prikkeling, welke de baarmoeder, zwangerschap, en verlossing veroorzaakt, wordt deze scheerpte, die zeer gevoelig is, verholpen. Hoog is om zich naar de piswegen te begeven, hier na toe gelokt, en verwekt dan door hare prikkeling een ophoping van slijm in de baarmoeder, witvloed, en onregelmatige maandelijkse zuiveringen, die nu eens te spaarzaam dan weer om al te overvloedig zijn, benevens veelvruchtelijke hysterische toevallen, of zogenaamde zenuwziekten van allerlei soort. Ik herinner mij ook nog het geval van een vrouw alhier woonachtig, welke door de prikkeling die deze scherpte op de baarmoeder veroorzaakt had, enige reizen na elkander onverwachte bevallen was, en toen men eindelijk de scheurbuik als de ware oorzaak van deze miskram ontdekt had, werd zij alleen door een langdurig en aanhoudend gebruik van zodanige geneesmiddelen, welke de scheurbuik konden tegengaan, in zoverre hersteld, dat zij bij een daarop volgende zwangerschap een voldragen kind, en daarna meer gezonde kinderen ter wereld bracht. Er is bijna geen deel van het lichaam waarop de scheurbuik niet ten gevolg heeft, en hierom zijn de toevallen van deze ziekte zeer verschillende. Aldus verplaats zich de ziekt op de maag, en veroorzaakt bij sommigen een brandend, brakend, en 's morgens pijn en kramp in de maag, of wel een vloeibaar soort van deze, waarvan ik in het vervolg een geval zal melden. Bij anderen ontstaan van tijd tot tijd hevige kolkende pijnen vergezeld met pijn in de rug, een giftige, waterachtige, en bloedige buikloop, veroorzaakt door deze scherpe stof die zich gewoonlijk naar de ingewanden begeeft. Anderen zijn gekweld met een ontvelling van de mond, moeilijke doorzwelging, en vlievende spruw. Men treft ook niet zelden bij feterbutiek lieden een hevige, verluchte dagen durende ongekende koorts aan. Soms wijlt deze scherpte op de ogen, en veroorzaakt, inzonderheid bij bejaarde lieden, een langdurige ontsteking van dezelfde, ook wel leptogeen enz - vooral dikwijks zogenaamde frongetjes en kleine speekselgezwellen op de oogleden; werpt hetzelve zich op de oren, dan is een aanhoudend geruis in dezelven, oorpijn, een afgeving van een onverdraaglijke slijmerigheid in de oren daarvan het gevolg; plaatst zich deze scherpte op de tanden en kaakbeenderen, als dan veroorzaakt hetzelve bevering der tanden, tandpijn, en een hevige en bijna niet te bedwingen pijn in de kaakbeenderen en door het gehele hoofd. Geweldige pijn in de armen, schot in de benen, dijben, lendenen, de rug, en borstspieren; deze pijn vliegt soms van een deel van het lichaam tot een ander meer afgelegen gedeelte, soms zijn deze meer bepaald, en tasten bijvoorbeeld vaak de zijspieren van het boven lichaam aan, waar door dan hetzelfde veel dagen aanhoudend krom gerookt ken blijft. De vrouw had dertig jaar, jaaren oud, en welke anders in haar geheel geen geneigdheid tot scheurbuik had, klaagde over een aanhoudende en vooral des nachts zeer hevige pijn, in het bovenste gedeelte van den arm, wiens zitplaats scheen te zijn in het opperarmbeen, en die haar alle nachtrust benam. Men begreep dat zich daar een gewone zinkprijs geplaatst had, en gebruikte daar tegen eenige weken lang vruchteloos verschillende hulpmiddelen. Thans kwamen op eenmaal een menigte scorbutekse vlekken op den arm ten voorhoofd, en daar door werd de pijn weggenomen. Hier toe behoort ook de kramp in de kuiten, Ceram-Pedum, waaraan scorbutekse lieden veelal onderhevig zijn; als mede ook aanhoudende kramptrekkingen en spasmen in andere spiergroepen van het lichaam, waar door plaatvliekige opzwellingen van het aangedane deel veroorzaakt worden; inzelfs ook een pijnlijke spasme in de uitwendige bekleedingslagen van het achterhoofd, en in den omtrek. De scheurbuik, een aanhoudend gevoel van koude op dezelfde plek enz. - Ik heb ook veelvuldige, vochtige, dikwijls meer een bloedig zweet verzelfstend gaande roosachtige ontstekingen aan, de beenen waargenomen, die door de scheurbuik ontstaan waren. - Ook wordt de borst en long soms aangerast, waarvan een uitgebreidheid, en een droge hoest het gevolg is, - in andere gevallen, bemerkt men een hoest, waarbij men des morgens een menigte slijm opgeeft, ook wel een flauwe misselijkheid - daar nu deze reeds ontwikkelde scheurbuiksechte stof voor het grootste gedeelte uit het lichaam door middel van de pis ontlast, wordt, is het niet te verwonderen dat bij zodanige lieden gewoonlijk ongemakken in de nieren, in de blaas, en in het algemeen in die delen welken de pis afvallen plaats hebben, te weten pijn in de nieren en lendenen (as scheurbuik), een moeilijke lozing van brandige pis, welke-dropjes, gewijzigd ontlast wordt, en die meer een roodachtig zand, soms ook rijklijk met slijm, en zelfs met bloed; vermengd is... een slijmachtige druppel, en eennef geneigdheid tot een omwillige zaadlozing. enz. - Deze scheve stof plaats zie ik dikwijks op de tepels der borsten van zodanige vrouwen, maakt ze wond, en verdoorzaakt in den omtrek eenen vochtigen, uitloeiende een ongemak, dat zelden voorbij is zonder aanhoudende fonteinen op de armen. Men ziet hier een beknopte afbeelding, waarbij ik alleen die toevallen van de scheurbuik heb opgeteld die mij het meest zijn voorgekomen, hoe verschillende en deelbaar en de werkingen van deze scheidende ziekte zijn. Het zoude overbodig zijn hier bij te herinneren, dat bij enkele lijders vaakst wel weinige der opgenoemde toevallen te gelijk aanwezig zijn. Men zoude vergeten kunnen gelooven, daar 'ik omstandig de kenmerken der ziekte meenigwerf gedaald had, en aan de fcheurbuik uirwerk- zelen toewijschte, waaraan dezelfde in haar geheel geen aandeel had. Ik houde mij echter door 'een geduurende vijf jaaren voorgesepte waar- neeming verzekerd, dat deze opgave zeer juist is. Men overweegt dat de fcheurbuik. hier te landen zedert vele jaren in. zwang gaat, dat ik diegenen, welken het meest aan dezelfde onderhevig zijn, zeer vannabij; kenne, en hen: dagelijks bezoeke, daar: men dieze ziekte opmaken kan uit zichtbare tekenen aan dezelfde bijzonder eigen zijn — _inzonderheid die van No. 1, welken nimmer bedrieg, die ook, alhoewel juist op dit ogenblik niet aanwezig, toch moeten vooraf gegaan zijn, of zich ten minste in het vervolg doen zien, bij aldien ik bij deze of geen ziekte vermoeden zal, dat er een foor - 2785 | buk De Scheurbuik, butieke scherpe stoof. plaats heeft — en men zal mij toestaan, dat het in de meeste gevallen juist zo moeilijk 'niet is de tekenen van deze ziekte op te sporen. 'Ondertussen kan echter ook door famielige ziekten en vele andere omstandigheden het foorbutiekse gift fomwijlen zodanig verborgen en onkenbaar maken 'waarbij de achter deze ziekte over het hoofd ziet. Ik heb echter in de fekterbaai, welke hier te lande heerscht nimmer waargenomen die hevige en doodlijke toevallen, welken anderen met hem onder het opschrift van het tweede en derde tijdperk van deze ziekte beschrijven, te weten samentrekkingen der leden, beenbederveling, flauwtes, geweldige bloedingen, stikkende wonden die eindelijk de dood ten gevolge hebben. Dit alleen bewijst mijns bedunkens, reeds genoegzaam het grote onderscheid het welk er is tussen deze en de eigenlijke zeekracht. plaats heeft; alhoewel men uit verschillende toevallen en derzelver geneeswijze alleins beoordeelt mag, dat beide deze ziekten meer elkaar vermindert zijn. De scheurbuik hier te land is een ergende erfelijk, plaatselijk, en heeft haar oorsprong in de algemene gezondheid van het land, in de leefwijze en lichamelijke gezondheid van de inwoners; dezelve is misschien juist aan een niemal zeer hevig nog boosaardig, om dat zeer de natuur der lichamen geheel en al ingeworteld is. Geheel anders is het gelegen, meer die scheurbuik, welke door eenen vamenloop van omstandigheden, die het lichaam verzwakken en het bederf bevoordelen, als b.v. op de scheepen, onvoorziens uitbust, en als dan in korte tijd de hoogste trap bereikt, indien gemelde omstandigheden niet kunnen worden weggenomen. De corbutieke ongemakken openbaren zich het kenbaarst en meestal in het voorjaar bij diegenen, welken daar aan onderhevig zijn, en vooral jegens het einde van een en in den herfst. Men treft dezelve ook meermaals aan in natte en zachte winters; terwijl daarentegen in een warmen zomer en drogen winter de zelve voor het grootste gedeelte varen of van zelfs wederom verdwijnen. In zekere jaaren heerscht de scheurbuik algemeen dan in anderen; aldus heb ik in de jaaren 1791 en 92 veel meer corbutieke ongerechten waargenomen, dan in de volgende drie jaar, zonder dat ik hier van enige volgende redenen weet bij te brengen. Ik heb echter bij kinderen en jongen nog niet volwassen personen zelden een aanmerkelijke scheurbuik gezien; hunne luchten zijn nog van een te zachten en te goeden aard, om zo zeer aan een corbutiek bederf onderhevig te kunnen zijn. Jonge kinderen openbaren zich dikwijls langer dan de te | E % 54 De Scheurbuik. De beginstelen van de fcheurbuik in den mond. Doch de waarbaarheid voor dezelfde vermeerdert bij herhaling der jaaren. Ten einde nu de oorzaken te ontwikkelen, door welken de fcheurbuik in het land, en vooral in Szolberg zelf, tot een landziekte wordt, moet ik vooraf aanmerken, dat deze fcheurbuik overal in de landen van den Neder-Rhijn, en over het algemeen in de Nederlanden zeer gewoon is. Dit weet ik deels door eigen ondervinding, deels uit geloofwaardige berichten. Daarentegen kan ik verzekeren, dat ik verder in het westfalese, in de omstreken van Dortmund, alwaar ik gedurende vijf jaar de praktijk geoefend heb; bijna nimmer enige lont van deze ziekte kunnen ontdekken. Even zo onbekend is de ziekte in Opper- en Neder-Hasen, en misschien in geheel Opper-Duitsland. Ik begreep derhalve, dat ik dit als een verkleefdheid aan een verouderd gevoelen moest beoordelen, eertijds verwarde men, zoo het schijnt, elke geneigdheid tot scherpe vogen voor de fcheurbuik zelf - dat wijlen de Heer Leidenfrost in zijn geschreven werken de fcheurbuik zo dikwijls als een voornaamde oorzaak opgeeft van die ziekten, welken men in de landstreken van den Neder-Rhijn aantreft, tot daar ik naderhand zelfs overtuigd was, dat namelijk die geneigdheid tot scherpe vogen in de laagere lagen van het land... De Scheurbuik. 55 Landstreeken tussen de Maas en den Rhijn en voorloopig ook in Aken en omliggende plaatsen was zeer algemeen. Het zoude moeilijk vallen, hier van voldoende redenen te ontbreken, indien de zelve niet evenzins te zoeken waren in de lagere levenswijze van dit land, hetwelk zo nabij het vogtige Holland is, en in de leefwijze welke men daar eenmaal ingevoerd heeft — waarvan ik in het eerste hoofdstuk alrede gewag gemaakt heb. — Men vindt intuiterlijk in het hooge land van Monjolië, en in den hoogen Eifel reeds weinige sporen meer van scheurbuik. — Opmerkenswaardig is het, hoe vele lieden hier te lande overal met eenen viltkleur op de huid, en een roodachtige vuurigheid in het gezicht enz. bezitten, hetwelk ten minsten, een algemene helling tot scherpte, al ware het ook niet altijd tot scheurbuik te kennen geeft. Dat de scheurbuik in mijne ook niet minder en voor een gedeelte ook vaker voorkomt dan in andere nabuurige streken, daarvoor kunnen verschillende omstandigheden aanleiding geven. Voornaamlijk moet men hier in overweging nemen de lagere, vogtige, en moerasachtige gesteldheid van ons dal, hier welke bovendien vele zilvestranden wateren heeft, daar niets de scheurbuik meer bevoordert dan een vogtige lucht. Ook heeft Olaus Magnus reeds aangegeven dat koude, vogtige wekten geschikt zijn om de scheurbuik te veroorzaaken. — Zouden ook misschien de Geel-koper fabrieken iets daartoe bijdragen? Men wil ten minsten waargenomen hebben, dat het gebruik van koper keukens gerechtvaardigd zou zijn om de scheurbuik te bevoordelen. Deze gissing wordt ondertussen minder waarschijnlijk, wanneer men bedenkt, dat de voornamelijk mensen bijna alleen maar scheurbuik hebben, en dat daarentegen de werknemers in de Geel-koper fabrieken en in de Koper-molens, niettegenstaande zij gestaaglijk met koper omgaan, bij hunnen eenvoudige leefregel nooit met scheurbuik gekweld zijn en geheel witte tanden hebben. — Dat de oorzaak hier van, gelijk men in de Gamellen ving gelooft en zelfs artsen alhier meenen, zou de te zoeken zijn in het water, hetwelk met Galmeij deelen bezwangerd is, zulks komt ten eenenmale onwaarschijnlijk voor, om dat de Galmeij een droog, faamtrekkende, en melaatschagtige zelfstandigheid is, welke onmogelijk iets tot de scheurbuik kan bijdragen en, daar ik bovendien bij de Galmeij-graven geen scheurbuik bespeur, en daar mij eindlijk ook landstreken bekend zijn waar men ganze Galmeij-mijnen geenerlei gebied heeft, waarbij gevolg ook het water. M. S. GESNERS Entdeckungen aus der Arzteneigegegen 4 we 2 ee Al, es. Re: mannen minder aan de scheurbuik onderscheven. dan de vrouwen, welken wel hetzelfde voedsel gebruiken, echter niet veel wijn drinken en bovenal. De Scheurbuik. Ter waarlijk, wellicht wijzer eenige delgjes daarvan met zich voert, en waar men nog, geen scheurbuik aanleiding, bv. te Verban, Even zo min kan ik de steenkoolen houden voor de ware oorzaak der scheurbuik welke, te Mulheim aan de Rijn plaats heeft, doordien op verschillende andere aan steenkoolen rijke plaatsen de scheurbuik in het geheel niet bekend is. De hoofdoorzaak moet derhalve wel te zoeken zijn in het menigvuldige gebruik van vleesch, van ver en scherp voedsel, waar men dan nog vergezeld gaat het wonen in een vogtig dal. Hoe veel her voedsel vermag in het voordragen van de scheurbuik, blijkt reeds daaruit, dat heden, welker gesteldheid zich evenmin tot de scheurbuik overhelt, bijna altijd blaren in den mond krijgen; zo ras als zije kaas, vooral Limburgse, of ook gezouten en gerookt vleesch gebruikt hebben. Daar de wijn de nadeelige werking zelen, die wezen anders dan verlaming en scheurbuik bevoordelen, eenigszins te gemoed komt, zo zijn uit die hoofde over het geheel genomen de dien te weinig beweging in de open lucht nemen. Onder die huisgezinnen, welken alhier het langst gewoond hebben, heerst ook de scheurbuik het allermoeilijkt, daar blijven de vreemdelingen de zegen vragen blijven. delingen, welken zich hier nederzetten, ten minsten voor eenen geruimen tijd, geheellijk van dezelve bevrijd, zo kennen ik lieden die hier woonachtig zijn, bij welken de fcheurbuik geheellijk verdween, zo ras als zij zich eenige jaren in een ander land ophielden. Doch zij waren niet te lang gekeerd, of er vertoonde zich reeds binnen weinige weken val van fcheurbuik — In menig een huisgezin alhier is de aan deze plaats eigen overhelling voor de fcheurbuik A erfelijk geworden. Dat de fcheurbuik ook besmettelijk is, daarvan werd ik door de duidelijkste voorbeelden volkomenlijk overtuigd. Nog steeds schijnt zich de zelve voornaamlijk voort te planten door een langduurige en naauwe ommegang met elkander, b. v. onder de getrouwde lieden. Wanneer dit soms, zo als men wil, plaats vindt door kussen en het drinken uit hetzelfde glas, als dan is evenwel zulk een door mededeeling veroorzaakte fcheurbuik, snel gelegen in een pijnlijk ongemak van den mond en, wordt meestal hersteld. Over de exacte oorzaak en den inwendigen aard van de fcheurbuik is veel gerucht, het blijkt ten minsten ook uit de fcheurbuik, welke alhier plaats heeft, dat in de vogten een scherpte ontstaat, welke deels in de. 