title: Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600
creator: Reu, Johann Michael, 1869-1943
text: rechtuaerdighen. Voor al so bidde ick v, mijn lieue sone, dat ghi dat gheheele xv. capittel tot den Corinthen in die eerste Epistel van buyten leeren wilt, want daer hebt ghi also gheweldelijck bewesen die verijsenisse der dooden. Nv hoort die nootsakelike ende troostelike consequentie, die ghi begeert wt Paulo. Jesus. Christus, wt den sade Dauids, is verresen vanden dooden; daerom so sullen wi oock verijsen. Die eerste Propositie, te wetene. Jesus Christus is verresen, is openbaer ende bekent ghenoech wt die plaetsen der H. Schriftueren, hier bouen verhaelt, die welcke ıo ghenoech te verstaen gheuen, wat die H. kercke in eenen een- 2 2 a o a drachtighen ghelooue ghelooft van desen artikel. Die consequentie, dat wt der voorgander propositien volcht, wordt geprobeert Per locum a caussa efficente et sufficente ad effectum. Die gansche Schriftuere ghetuyghet, dat Christus gestoruen is om onser sonden wille, te wetene, dat hi di wech doen ende quijtschelden soude; ende na dat hi die sonden wt ghedaen heeft, so is hi verresen, om dat hi ons rechtuardich ende leuendich maken soude. Want hi is verresen ende heeft den doot verwonnen ende en mochte vander doot niet verwonnen worden. Hi is tot onsen profijte ver- resen, om dat wij oock verrijsen souden. Die ons die verrijsenisse beloeft, die is die waerheyt selue, ende hi is verresen in onse natuere, die welcke hi gheglorificeert ende heerlijck ghemaect heeft, ende hi is oock almachtich, want alle macht is hem ghe- gheuen, in den hemel ende in der aerden. Tot sijnder stemme sullen alle dooden verrijsen, ghelijck als Lazarus, die van Christo tot den leuen gheroepen weert, verresen is. Maer in die laetste verrijsenisse sullen wij verwect worden tot den eewighen leuen, m sdie voor den dach des oordeels verwect sijn gheweest, die sijn 3 4 o a 0 verresen ende opghestaen tot den tijtlicken leuen. Christus is onse hooft, wij sijn sijne leden. Is dat hooft verresen, ghelijck dat nv ghenoech bewesen is, so sullen die leden oock verrijsen, in eenen volcomelijcken lichame. Jonn. xvij. spreect Christus: Vader, die ghi mi gegheuen hebt, ick wille, dat die met mi sijn, daer ic ben, op dat si sien moghen mijne glorie ende heerlicheyt. Daerom ghelijck als dat hooft warachtelijck verresen is in sijne eyghen vleesch, also sullen oock die leden verrijsen in haren eyghen lichamen. Tusschen Christum, den hoofde, ende die Christenen, den leden, is eenen vasten ende onontbijndelijcken bant, ghelijck die Apostel Paulus Ephe. v. dat selue oock ghe- tuyghet, daer hi van Christo, der kercken Bruydegom, spreect: Wij sijn leden des selfden lichaems, wt sijnen vleesche ende wt siinen gebeente. Ist sake dan, dat Christus ende de kercke sijn een vleesch, so en sal die Bruydegom sijne Bruyt niet inder aerden stof laten, maer hi sal haer die heerlicheyt der verrijsenissen mede deelen. D. Gheloeft moet sijn die heerlijcke ghenade Godts, die ons alsulcke costelijcke goeden belooft ende ghegeuen heeft. Amen. Maer ick begheere oock, van v te wetene: Hoe die 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 1917 verijsenisse toe gaen ende geschieden sal, also verre, alsmen dat wt den woorde Godts weten mach. M. Die verijsenisse sal wesen heerlijck, sonder eenich ghe- breck, gheestelijck ende lichamelick. Die Apostel i. Cor. xv. vertelt vier gauen des geglorificeerden lichaems, te wetene: onuergancke- 5 lijcheyt,, claerheyt, moghentheyt oft behendicheyt ende subtijlicheyt, want dat lichaem (spreect hi) wordt gesaeyt, dat is, het wordt in der aerden begrauen, in een verganckelijcheyt, in een versmaetheyt, in eene crancheyt, een natuerlijck lichaem, ende het sal verijsen in een onuerganckelicheyt, in eeren, in cracht, een gheestelijck ı0 lichaem. Mijn lieue sone, is v dit te swear om te verstaen, som4 merct op het terwen, coren, dwelck dorre ende drooch in der aerden geworpen wordt ende en wordt niet leuendich, dattet vruchten brenghen mach, ten si, dattet eerst mael sterue ende verga; dat exempel stellet die Apostel den grouen, onuerstandighen 15 voor als een figure, waer in si mercken moghen die verijsenisse. Meynt ghi, dat Godt in onse natuere niet ghewercken ende doen can, dat hi iaerlicx in den sade doet? Ghi worpt dat saet drooghe ende dorre, ia doot in der aerden, daer verrottet ende schinet gantschelijce vergaen te sijne, maer dat selue comet tot sijnder tijt zo wederom wt der aerden met wonderlijcker crachten ende wordt wederom als wedergheboren ende leuendich. Maer het en wordt niet eer leuendich, ten si, dattet eerst sterue ende begrauen worde. Ende dat saet wordt in een vele andere ghedaente weder gheboren, dan het in der aerden begrauen was. Het wordt begrauen in der » aerden een cleyn snoode, swert drooghe coreken oft graenken, dwelc daer na, dattet in den stijcke vergaen ende verrot schijnt, comet voort, eerstmael in een teere cruydeken, daer na in een struykelken, ten laetsten in eene schoone ghenoechelijcke, wel gheladen are. Ghelijck als dat selue saet, dat ghi tuder aerden » gegrauen hadt, nv voort coemt in also schoonen ghedaente, also sal oock ws selfs lichaem, dwelcke begrauen wordt, weder om ten laetsten verrijsen ende opstaen, maer in een onwtsprekelijcke schoonheyt. Want die rechtuaerdighe sullen in dat rijcke Godts blincken als die Sonne, spreect Christus Math. xiijj. Ende ghelijck 35 als die eene sterre tusschen die andere een onderscheydt heeft in den lichte, also sal oock die verrijsenisse. i. Corinth.xv. D. Sullen alle menschen verrijsen, of sullen alleen de goede verrijsen ? M. Alle menschen sullen verrijsen, goede ende quade, maer in eender ongelijcker ghesteltenissen. Want alleen die Christenen sullen salichlijck verrijsen, in glorien ende heerlicheyt sullen sim 5 also onuergankelijck sijn, dat si oock sonder lijden sullen sijn, want si sullen met der heerlicker onsterffelicheyt becleet worden, ende si sullen verijsen in een eewighe blijschap ende in een eewich leuen. Maer de godloose menschen sullen yammerlijck s verrijsen, in de alder meeste schande ende oneere tot grooten lijden; want si sullen in der doot die eewige pijne moeten lijden. Der godlooser, booser menschen leuen is een eewich steruen, haer Reu, Gesch. d. kirchl. Unterrichts. TI, 4. Fir a EN oO - a 2 oO 1218 VII. Braunschweig-Hännoversche Katechismen. eewighe pijne ende wee, die en sal niet dooden, maer altijt quellen, ende is ghelijck als een eewighe corruptie ende verderffenisse, want daer en mach gheen warachtich leuen sijn (spreect S. Augu- stinus in sijn hant boecsken cap. xiij.). Ten si, datmen daer salichlije leeft, noch oock gheen warachtighe onuerganckelicheyt, dan daer die salicheyt sonder alle wee oft verdriet onghecorrumpert blijft. Si verijsen oock haestelijck, maer hier hoort, wat S. Paulus i. Cor. xv. leert. Siet (spreect hi), ick segghe v eene verholentheyt: Wij en sullen niet alle ontslapen, maer wij sullen al verwandelt worden in corter tijt, in eenen oogenblick, in der. tijt der laetsten trompetten, want die trompette sal gheluyt gheuen, ende die dooden sullen opstaen onuerganckelijce, ende wij sullen verwandelt worden. D. Hoe sal dese veranderinghe geschieden? M. Dat verganckeliicke moet aendoen dat onuerganckelijck, ende dat sterffeliick moet aendoen dat onsterffelijck; als nv dat verganckelijck aenghedaen sal hebben die onuerganckelicheyt ende dat onsterffeliick aengedaen sal hebben die onsterffelicheyt, dan sal dat woort geschieden, datter geschreuen is: de doot is ver- stonden in victorien. Hier hoort ghi, dat het selue vleesch ende dat selue lichaem, dat wij nv met ons draghen, weder verijsen sal, ende daerom bewijset hi ooc, als oft hi met sijnen vingher wijsde siin selfs lichaem, segghende: Dat verganckelijck. Dat sterffelijck. D. Nv coemt in mijne ghedachten, dat ick v dicwille hebbe hooren m ssegghen, datmen achte hebben soude op den kerchouen der dooder 25 3 o 35 40 lichamen, datmen die niet houden ende achten soude, als oft dat eens Esels lichaem were. M. Ick en houde alsulcken menschen, die gheen goet gheuoelen en heben van der Christenen dooder lichamen, oft diese verachten, voor gheen Christenen, maer voor onsuyuer FEpicurische verckens; de welcke sondere twijfel hebben eenen gheest des godloosen Pliujj ende der Saduceen, die nerghens min op en dencken, dan op de toecomende verrijsenisse ende het toecomende eewich leuen. Maer die eenighe hope hebben der verrijsenisse ende des toe- comenden eewighen leuens, die en sullen niet lichtelijck vergheten noch verachten der Christen doode lichamen; want si weten wel, dat het selue lichaem, dwelc nv in oneeren ghesaeyt is, dat is, begrauen wordt, sal hier namaels in grooter claerheyt voort comen ende met sijnder zielen eewichlick leuen. Dit al te samen be- tuyghen ende gheuen wel te kennen de oude Christenen: Abraham heeft sijne huysvrouwe eerlick begrauen in Hebron. Gen. xxiij. Isaac ende Ismael hebben haren vader Abraham in de selue plaetse eerlick begrauen. Gen. xxvi. Des ghelijes is Isaac oock begrauen. Gen. xxxv. Jacob heeft sijne huysvrouwe Rachel eerlick begrauen ende heeft haren tijtel op haer graf gestelt, ende noch meer ander. In den nieuwen Testamente is Lazarus eerlick begrauen gheweest. Joan. xi. Ende oock Christus selue. Mat. xxvij. etc. Ouer al so vindt men exempelen ghenoech. Eusebius lib. ix. ende Athanasius schriuen van den ouder Christen kerchouen, 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 1219 hoe de Christenen daer tsamen plegen te vergaderen ende te bidden. Die plaetsen hadden de Christen voor wtuercoren plaetsen, om dat in dese plaetsen der dooder lichamen rusten. Ende sie noemden dese plaetse daerom Cemiterion, dat is, een slaepstede oft een stade van ruste; want sie gheloofden seckerlich, dat de 5 ghene, die ghestoruen waren, niet doot en waren, maer in den Heere ontsliepen. Ende dat si also ghewisselick weder verrijsen souden, als de ghene, die in slape gheuallen sijn, wederom ver-m 7 wect worden, die alleene slapen ende rusten int bedde, daer de ziele inden lichame blijft. Dit hebben oock aenghesien de oude ı0 gheleerde Joden, die dese plaetse oock ghenoemt hebben Beth Chaiim, dat is, een huys der leuenden. Want si gheloouen, dat Abraham, Isaac ende Jacob met alle godvruchtighe noch leuen; ende dat dese lichamen noch leuen sullen ende met haerder zielen vereenicht worden. D. Heb ick dat wel onthouden, so hebt ghi gesproken, daer ghi vanden mysterie der verrijsenisse woorden hadt, dat wi alle te samen niet ontslapen en sullen; ende daer wt soude volghen, dat de ghene, die ten laetsten daghe noch inden vleesche leuendich gheuonden sal worden, die en soude niet vallen in de handen der dooden begrauers of graefdeluers. 20 Och oft ic noch leuen mochte, als den laetsten dach comen sal. M. Ghi hebt dat wel verstaen: wie en sullen niet alle den dooden begrauers oft groftdeluers te deele vallen, ghelijck ghi gehoort hebt wt den iiij. Capittel totten Thessal. in deerste Epist. Wie, die dan ouergebleuen sullen sijn, sullen met haer op geruct 3 worden, die voor ons ghestoruen sijn ende in eenen ooghenblic weder verwect worden, ende sullen subijteliick wechghenommen worden in de wolcken, den Heere te ghemoete in die locht. Also en sullen si niet te doen hebben met den begrauers, die als dan noch inden vleesche leuendich gheuonden sullen worden. D. Ist » sake, dat die leuende, die als dann noch leuen sullen, also opghe- nomen sullen worden in eender corten tijt, in eenen oogenblick in die toecomste Christi ende sullen den Heere daer gepresenteert worden, hoe sal ic dan dat verstaen, dwelck gheschreuen staat in die Epistel tot den Hebreen cap. ix., daer die Apostel aldus spreect: 3 Dat sijn alle menschen verwachtende, dat sie alle ghelijck eens steruen moeten? M. Mijn sone, hoert naersteliijck na mi, wat ick ghesproken ende geleert hebbe. Ick en hebbe niet gheleert, dat die, dwelckem 8 noch leuendich geuonden sullen werden, gantschelije niet steruen 4 en sullen. Maer dat die inder aerden niet al begrauen ende sullen worden. Want si sullen haestelijick op gheruckt worden, den Heere te ghemoete in der locht; daer om sullen si ooc in der aerden niet vergrauen worden noch daer verrotten ende der wormen spijse worden, ghelijck als die ghene, die langhen tijt # voor die tweede toecomste onslapen ende begrauen ghewest sijn. Daer sijn vele vermaecde ende vernaemde hooghe gheleerde gheestelicke leerers in der H. kercken geweest, die welcke op ALLE 0 5 a -_ oO - a ni 2 3 3 4 4 oO a o 5 o a 1220 VII. Braunschweig-Hannoversche Katechismen. dese plaetse 1. Thes. iiij. gheuolden, dat alle Menschen niet steruen ende souden, gelijck als Theodorus, Herocleotes, Appillnarius ende Joannes Chrysostomus spreect openwaerlijck op dese plaetse: Wij en sullen alle niet steruen. Maer wat hier af is, wij en moghen daer aen niet twijfelen, dat die natuerliicke mensch ende dat natuerlijicke leuen nymmermeere besitten en sal noch en mach die eewighe glorie des eewighen leuens. i. Cor.xv. Daer om is dat van noode, dat die also subbijtelijck ende haestelijck opghenommen worden, dat die selue in dat opnemen haestelijck verandert worden tot der glorien ende der heerlijcker onsterffelijcheyt, op dat het lichaem gheesteliick worde. Dat haestelijcke ende wonderlijcke verenderen, daer die sterffelicheyt van den leuen verstenden sal worden, dat sal eenen yghelijcken, die alse haestelijck opghenomen ende geruct wordt, in die stede des steruens sijn. Die H. Hieronymus, daer hi tot Marcellinum schrijft, q. iij., schrijft aldus: Die lichamen der geene, die noch leuendich geuonden sullen worden,. die wijle die ziele daer noch in blijuet, sullen also verandert ende ghe- transtormeert worden. S. Augustin lib. xx. vander stadt Godts, cap. xx. leert, dat die leuende, die welcke also opgheruct sullen worden, Christo te ghemoeten, dat sie in den oprucken in eenen oghenblick gehelijck steruen ende verrijsen sullen, ende hi meynet, dat die verrijsenisse vniuersael ende ghemeyn sijn sal, op dat alle menschen steruen ende verriissen. Want datter ghesaeyt wordt en wordt niet eer leuendich, dan dattet eerstmael ghestoruen si. Hi meynet oock, dattet niet ongeloouelijce en si, dat die gantsche menichte in den locht op sijnder manieren ghesayt wordt ende terstont weder leuendich ghemaeckt wordt. Als wij gheloouen na der sententien ende gheuoelen des Aposteles, da die verrijsenisse gheschieden sal in eenen ooghenblick, daer die alder outste doode lichamen, die welcke nv stof ende aerde sijn, wederom also lichtelijck met eender onwtspreckelijcker snelheyt vergadert sullen worden in leden ende lichaem, dat eewichlijk leuen sal. Die H. Ambrosius op den iiij. cap. des eersten Epistels tot den Thessal. leert aldus: In den seluen haestelijcken opnemen (spreect hi) so sal die doot voortcomen als doer eenen slaep, op dat die Ziele, die nv vanden lichaem verscheyden is, terstont in eenen ooghenblick weder ghe- gheuen worde. Want als si wechghenomen worden, so steruen si, op dat si voor den Heere comende in der tegenwardicheit des Heeren haer ziele weder ontfanghen, want met den Heere en moghen sie niet doot sijn. Maer waer om blijuen wij hier langher ob staen? Die Heere sal met sijnder almoghentheyt, doer die welcke hie alle Dinghen van niete gheschapen heeft, op dien dach almechtelijck reformeren ende vernieuwen die dooden ende die leuenden, wat wonder isser dan, oft die verrijsenisse gheschiede haesteliijck ende bouen alder creaturen begrijp ende verstande wonderliijck. In eenen ooghenblick sullen wij alle opghenomen worden voor den Rechterstoel Christi. Adam en sal Abraham niet verrasschen ende voorcomen, ende wij en sullen die oock 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 1991 niet voorcomen. D. Ic versta nv alle dese dingen wel; maer segt mi, waer statet geschreuen, dat die doot in victorien verstonden is? M. S. Hieronymus leert, dat dese Schriftuere ende ghe- tuychenisse ghenomen is wt dat xiij. cap. Hosee, des Propheten, > dann Christus ende alle Christenen versmadelije der doot verwijten, 5 seggende: O doot, waer is nv uwen prickel? O ghi helle, waer is nv uwen angel? Also hebben dat die Ixxij. ouergheset, maer na die Hebreuscher waerheyt lesen wij aldus: © doot, ic sal uwe doot sijn! O helle, ick sal uwen bent sijn! Dese worden bediet S. Hieronymus ende spreect: Daerom ben ick gestoruen, om dat ghi doer mijne doot steruen soudt. Dese voerghenoemde woorden worden claerlicker genomen wt den Prophete Esaia cap. xxv. Daer wi na der Hebreuscher waerheyt lesen: Hi sal den doot verderuen ende verslinden in der eewicheyt. Daerom, mijn lieue Sone, gedenct alle tiit ende en vergheet nymmermeer, dat Cbristus wt den sade Dauids verresen is, ende ghi sult altiit in den Heere vereblijt wesen; want in der ver- rijsenisse Christi sult ghi uwe gerechticheyt ende heerlicheyt sien. Dat is het fundament van onsen Gelooue ende hope. Dit is alle ons prediken ende een Dispensatien ende anders gheene, spreect S. Augustijn op den v. cap. Joannis, dat die sielen vander boosheyt verrijsen, ende die lichamen vander verganckelicheyt. Dat tweelfde Artikel. Ick gelooue, dat na desen leuen sal siin een eewich leuen. D. Wat noemt ghi eewich? M. Eyghentlick so is alleen Godt eewich, want hi noch beghin noch eyndeen heeft. Aldus spreect die heylighe Schriftuere van de goddelijcke natuere: Psalm. Ixxxix. Eer dat de berghen wor- den... eewicheyt. Also lesen wi dat inder Hebreeuscher waehr- heyt. Ende S. Agustinus spreeckt hier: Hi heeft seer wel ghestelt dat woordeken Est, is, dwelck teghenwoordich beteekent: gheuende daer mede te kennen, dat het Goddelicke wesen gantschelic on- uerenderlice is, dat Godt erghents niet gheweest is oft erghents alleen gheweest is, oft erghents sijn sal, maer dat Godt alleen is. Daerom ock is daer Exodi iij. capi. aldus ghesprocken: Ick si, die ick si ende die daer is, die heeft mi gesonden. Ende Psal. ci: Ghi sult haer veranderen, ende si sullen verandert werden. Maer ehi sijt altijt die selfde, ende uwe jaren en nemen gheen eynde. Die creature heeft alder eerst in der scheppinghe beghinnen te siin. Daerom spreect S. Paulus i. Tim. i. ende noemet Godt eenen eewighen, onsterffelicken Coninck; Want hi heeft den tijt ende 30 in 0 n 4 1 2 2 a 5 (=) a [7 So 3 n5 4 4 oo oO a 1222 VII. Braunschweig-Hannoversche Katechismen. alle dinc, wat daer inde tijt is gheschapen. Hi is alleen salich ende een Prince, een Conink der Coninghen ende een Heer der Heeren. Hi heeft alleen die ontsterffelicheyt..... eewich rijk. Amen. i. Timoth. vi. Good heeft den redelicken creaturen een eewicheyt ende onsterffelicheyt oft een eewich leuen in sijnen Sone beloeft. Ende hoe wil die selfde creature heeft eerstmael begonst te sijn, nochtans en vergaet die niet gantschelik te niete, waer die selfde blifft. Daerom noemt S. Paulus dat Euangelium een beleeftnisse des leuens in Christo Jesu, die welcke daer is den wech, die warheyt ende dat leuen. ij. Tim. 1. Joan. xiij. Daerom ist Godt alleen een eewighe Godt, ende hi heeft die warachtige eewicheyt van natueren. Wie hebben die (also verre als dat die creature begriipen can) wt genade doer Jesum Christum. D. Probeert mi desen Artikel wt die heyligher Schriftueren. M. Daniel xij. cap. Veel, die inder aerde ontslapen .... schanden. Isaie xxxv. Die verloste des Heeren .... moeten vlieden. Voorwaer, dese woorden heeft de Prophet vanden vercorenen ende vanden Christenen ghesproken, die welcke met lijf ende siele eewelick leuen sullen ende sullen sonder eynde verblijdt worden. Want ten laetsten gherechte in den ioncsten daghe sullen die ver- corenen ghereeyen worden ter rechter hant Christi in dat eewighe riick des Vaders, ende si sullen verlost siin vander sonde, doot ende van allen quaden, daer wi in deser weerelt af ghequelt worden. Mijn Sone, neemt ware alle heylighe Schriftueren, daer ons dat eewighe leuen in beloeft wort. Alsulcken beloeftenissen en hooren wi nymmermeer te vergheten, ia oock geen beloefte- nissen Godts. Want dese beloeftenisse, daer ons die eewicheyt beloeft wordt, en gaet niet alleen allen menschen verstant, maer oock allen Enghelen verstant te bouen. Lieuer doch, bedenct bi v seluen, in wat grondelooser diepte dat ghi valt, also diewils als ghi denct vander eewicheyt. Maer wi lieden och laien sijn veel te grof ende onuerstandich, ende om onser sonden wille sijn wi also verblint, dat wi aldus groote dinghen niet en moghen be- dencken ende ter herten nemen. Dan coemt ooc die liefde der weerelt ende belet ons also, dat wij het warachtich eewich leuen vergheten ende hanghen aenden tijtlicken verganckelicken leuen. Maer mijn lieue kint, also dicewils als ghi desen Artikel leest oft ouerdenct, het si auent of morghen, so denct ernstelicende met aendachten, hoe dat Godt ons in Christo wt enckelder gratien ende genaden veloeft heeft die heerlicheyt der eewicheyt, dat is, die eewighe heerlicheyt ende dat salighe eewighe leuen met sinen Enghelen sonder eynde, tot een onuerganckelicke erffenisse, een soeticheyt sijns aenschijns, eene gaue sijnder heylichmakinge inden hemel, tot verijsenisse vanden dooden, also dat wij voort meer gheenen doot vreesen enderuen. Dat is sijn eyndelijcke oft finale beloeftenisse werwaerts alle onse voornemen strect, als wi tot dien eynde ghecomen sullen sijn, so en behouen wi niet meer. Augustinus op den c.ix. Psalm schrijfft aldus: Om dattet den 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 1223 menschen onghelooflick scheen het ghene, dat Godt haer beloefde, te weten, dat die menschen wederom worden souden wt die sterffelicheyt, verganckelicheyt, wech worpen, crancheyt, stof ende asschen ghelijck als die Enghelen Godts, so heeft Godt niet alleen die Schriftueren met den menschen gemaect, op dat si gheloouen souden, maer hi heeft oock ghestelt eenen middelaer van sijnder warachticheyt ende ghelooue. Godt een heeft niet ghestelt eenen yegheliken hooghen prince noch oock niet eenen yeghelicken Enghel, onaer sinen eenighen Sone, op dat hi ons doer den seluen siinen Sone den wech wijsen soude ende gheuen tot dien eynde, dwelck hi ons beloeft hadde; het was een cleyne sake voor Godt, dat hi ons sinen Sone gegheuen heeft, die ons den wech wijsen soude, maer hi heeft hem ooc ghemaect, dat hi selue den wech siin soude, op dat wi doer hem gaen souden, die ons regeert ende bi hem seluen wandelt. Daerom heeft hi ons dat beloeft, om dat wi tot hem comen souden tot die onwtsprekelick ontsterffelicheyt, die wi met den Enghelen ghelijck sullen hebben. Tot hier sijn dat die woorden Augustini. Also heeft ons oock Christus beloeft Luce xx., dat wi den Enghelen Godts gelijce sullen sijn. Aldus spreect hi: Die daer waerdich sullen wesen des eewighen leuens ende der verijsenisse vanden dooden, si en sullen niet trouwen etc. Si en moghen niet meer steruen, want si sullen sijn ghelijck die Enghelen. Ende si sijn kinderen Godts, als si kinderen der verijsenissen sijn. D. Ick hoore, dat ghi desen artikel probeert ende beuesticht wt den Prophete Daniel cap. xij. Maer daer staet aldus, ghelijck ghi selue mi gheleert hebt: o kizu eleh lechaie olam, dwelc also mach inden Latijne ouergheset worden: Euigilabunt hi ad vitam perpetuam, dat is, die sommighe sullen ontwaken tot eenen langhen leuen. Want olam beteekent den Hebreen also vele, als seculum den Latijnen of perpetuum, dat is, eenen langhen tijt, die welcke langhe duert, maer niet eewelijck. Seculum be- teekent den Latijnen eenen tijt van hondert iaren, oft alsulcken tijit, die lange duert, maer ten laetsten een eynde heeft. Hoe moeht ghi dan wt desen woorden Danielis proberen een eewicheyt oft een warachtich eewich leuen, dwelck gheen eynde en heeft? M. S. Agustijn vermaent ons, dat wi op dat alder ernstelijeste in die H. Schriftuere aenmercken souden, hoe dat die H. Schriftuere Eternum, dat is, eewich, noemet. Daer om sult ghi ten eersten weten van dat Latijnsche woordeken Eternum, dat daer onder ons gheene questie af en is, dat het selue beteekent eewich, al ist dat Perpetuus oock beteekent, dat langhe duert ende altijt niet eewich en is. Nochtans so wert daer onder den Hebreen een onderscheyt gemaect tusschen Alam ende Ad, dwelck oock S. Hieronymus, als hi des nachts van sijnen meester Barabbano gheleert was, ver- maent in den brief, den welcken hi schrijft tot Suniam ende Fretelam, maer tot den Gala. i. cap. schrijft hi breeder, segghende: Als Alam gheschreuen wordt in Hebreeusch sonder vau, dan beteekenet eenen langhen tijt, als vijftich iaer, oft dat vrolijcke, » a - a » o D oa 3 =} n 8 40 1294 VII. Braunschweig-Hannoversche Katechismen. gulden iaer, ghelijck als Exodi xxi., daer den knechten beuolen wordt, dat si dienen moeten voor haer vrijheyt Lealam, dat is, eenen langhen tijt, te wetene, tot den I. iaren, maer als Alam heeft dese letter vau, dat beteekent eenen eewighen tijt. Dit blijet wel int xij. Capittel van Daniel, daer staet: Vele wt dese, die im stof der aerden slapen, sullen ontwaken; somige totten eewighen leuen ende somighe tot eewighe versinaetheyt ende verdriet. Hier wordt Alam in Hebreusch gheschreuen met de letter Vau, daer om beteekent hier Alam dat eewige leuen. Neemt hier waer, dat dese twee worden Lealam ende Vau in der H. Schriftueren dicewils bi malcanderen ghestelt worden, ende si beteekenen een warachtighe eewicheyt. Hieronymus bediedet dese twee woorden dicwils met desen Latijnschen worden: in Eternum et vltra, dat is, eewelijck end ymmermeer, oft in sempiternum et iugiter, dat is, van eewicheyt tot eewicheyt, ghelijck als Psal. cxlv. Ghi sult oock somige tecxten vinden in der H. Schriftueren, daer dat woordeken Alam, alleen sonder Ad, Godt toe gheschreuen wordt; ende het beteekent oock bi hem seluen Eternum, eewich, ghelijck als Psal. xciij.: Van dier tijt aen is uwen stoel bereyt, ghi sijt eewich; dese woorden ver- staen wij van Godt, ende daer om moet Alam gheuerteert worden, ab Eterno, ende niet, a seculo, dat is, in der eewicheyt; want Godt, die den tijt gheschapen heeft, die is van der eewicheyt voor alle tijt; ende Psal. Ixxxix.: Geloeft moet Godt sijn in der eewicheyt; daer staet Lealam. Ende het soude onbetamelijck sijn, dat wij hier souden segghen, in Seculum, hondert iaren. Als oft Godt maer hondert iaer oft eenen tijt lanc gelooft soude sijn; daer om worden wij bedwonghen, dat wij hier Lealam verstaen moeten, voor eewichliick. Wel aen, so laet ons nv desen tecxt ernstelijce ondersoecken. Daniel spreect hier van den gheleerden, die welcke blincken sullen als die sterren, ymmermeer ende eewichlijc.. Voor- waar, hi handelt hier vanden seluen eewigen leuen der recht- uardigen, dwelck allen Christenen ghemeyn is, ende die Hebreusche waerheyt luydt hier also opentlijck vander eewicheyt, dat ooc die alder verhertste wedersegghers daer teghen niet segghen en moghen; want die Hebreeusche waerheyt heeft beyde dese woorden Lealam Vaed, dat is, ymmermeer ende eeweljick; daer spreect hi vanden eewijghen leuen in Christo, daer desen artikel mentie af maect, dwelcke gheen eynde en weet, ghelijck wij oock op somighe plaetsen in den nieuwen Testamente lesen. v. ende vi. cap. Rom. int ij. cap. Hi sal geuen prijs ende eere ende een onverganckelijce wesen den gheenen, die met lijdtsamicheyt staen na den eewighen leuen. Dat eewighe leuen noemet S. Petrus i. Petri i. cap. eene onuerganckeliike ende onbeulecte erffenisse, die welcke ons in den hemel bewaert ende behouden wordt; ende i. Petri v. eene onuerganckelijcke croone der glorien. Ende wederom: Die Heere alder ghenaden heeft ons gheroepen tot 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 1995 siinder eerlijcker heerlicheyt doer Jesum Christum. Maer wat wille ick v meer lastich wesen met veel ghetuyghenissen der Schriftueren, daer dat selue doch openbaer ghenoech is in den nieuwen Testamente, dat ouer al alsulcken beloeftenissen des eewighen leuens gepredict ende vercondicht wordt, dwelcke gheen eynde en heeft; dat selue leeren ouer al die Schriftueren. Ende wilt ghi wel verstaen, wat S. Paulus i. Cap. ad Titum meynet, daer hi hem seluen noemt een Apostel Jesu Christi: om te predicken dat Ghelooue der wtuercorenen Godts ende die kennisse der waerheyt, die welcke totter godsalicheyt brenget, op een hope des eewighen leuens; ende ij. Timoth. i. Paulus, een Apostel Jesu Christi, doer den wille Godts, om te predicken die beloeftenissen des leuens in Jesu Christo; ende wilt ghi wel verstaen, wat S. Johannes wil i. Joan. int. v., Als hi Christum seluen noemet te siine dat eewighe leuen, so leset i. Thessal. iiij. cap. Daer leert ons die Apostel, hoe dat ons in de beloeftenisse toe ghebracht wordt die warachtighe eewicheyt, want aldus spreect hi: Wij sullen wech gheruct worden, den Heere te ghemoete. Ende also sullen wij altiit met den Heere sijn; hi spreect: altijt, niet alleen M. oft x.M. Jaren. Ende als de Propheten dat rijcke Christi beschriuen, so leeren si openbaerlijck, dat het rijcke Christi soude sijn een eewich rijck, gelije Isaie. ix. cap., dwelcke die Enghel Gabriel ver- haelt Luce i. ende spreect aldus: Hi sal (hi meynet Christum) ouer dat huys Jacobs regneren in der eewicheyt, ende sijns rijcks en sal geen eynde wesen. Dat leuen, dwelck ons in Christo belooft is, dat is eewich, sonder eynde, salich, ghelijck als oock S. Petrus ij. Petri i. dat selfde noemt, seggende: Dat rijcke Christi, ons salich- makers, is eewich. Ende S. Johannes ghetuyghet oock cap. xvi. van der blijschappen der Apostelen, dat die selfde blischap, die welcke si hadden wter verrijsenisse ende wt dat rijcke Christi, eewich soude sijn. Aldus spreect hi: V herte sal verblijdt wesen, ende niemant en sal v blijschap van v nemen; want en sal die niemant van haer wech nemen, daerom so sal die selue eewelick dueren. Ende dat Gelooue ende waerheyt der eewicheyt wordt ooc hier beuonden wt den contrarie aldus. Matth.xxv. Die pijne der godloosen is eewich. Daerom so is die blijschap der God- salighen eewich. Aldus predict oock S. Joannes Baptista Matth. iij. van Christo: Hi sal sinen dorsch vloer reynighen, ende hi sal sijn terve in siin schuere vergaderen; maer dat caf, dat is, die god- loose, sal hi verbernen met een vier, dwelc onwtblusschelijck is. Ist sake, dat nv dat vier niet wt geblust en mach worden, daerom so moetet eewelick dueren. Dit selfde staet oock Marei ix., daer die Euangelist Marcus dat Gehenna, in den welcken die godloosen geworpen sullen worden, een eewich vier noemt, dwelc nymmer- meer wtghebluscht en mach worden. Desen Artikel vander eewicheyt wordt oock geprobeert doer den Propheet Isaiam in sinen laetsten capit., daer hi wt den gheest Godts spreect aldus: Daer en sterft haren worm nymmermeer, ende dat vier en wordt -_ 0 = 0 7 5 45 o2 2 3 03 3 4 4 a oO (=) Di [=] a =) a 1226 VII. Braunschweig-Hannoversche Katechismen. niet wtghebluscht. Want die den Euangelio niet ghehoorsaem gheweest en sijn, die sullen die pijne liiden, een eewighe ver- derffenisse. ij. Thessalon. i. Also sullen oock int eynde der weerelt de Engelen die boosen verscheyden vanden middele der recht- uaerdighen. Ende die boose menschen sullen gheworpen worden in eenen brandenden ouen. Desen ouen noemt Christus Matth.xviij. eenen ouen, die eewelick brandt. Matth. xiijj. Die rechtuaerdighen sullen blincken ghelije als die sonne in dat rijcke haers hemelschen Vaders. Dat selue rijck wort ouer al die H. Schriftuere ghenoemt: Een eewich rijck. Daerom al wat die H. Schriftuere te voren van Christo ende vander H. Kercken gesproken heeft: Dat sien wt nv dat veruult is. Want Christus is ghecomen (ghelijck dat bouen ghenoech bewesen is), hi is gheboren, hi heeft gheleden, hi is ghestoruen ende begrauen, hi is neder gedaelt ter hellen, hi is weder opghestaen vanden dooden, hi is opgheclommen ten hemel ende sittet ter rechter hant der hoogher maiesteyt Godts, ende hi regeert, een eewich almachtich Coninc. Hi vergadert sijn kercke doer sijnen Woorde ende heylicht die met den H. Gheest. Alleen blijft daer noch ende het is van noode te weten, dat alle wtuercoren gheroepen moeten worden doer die predicatie des Euangelijs totter schaeps koyen Christi, ende dat veruult worde dat gheestelick lichaem Christi, als dat al tsamen gheschict sal wesen, dan sal hi comen ten vordeele ende sal die Christenen ontfanghen in sijn rijck, dwelck is een eewige heerlicheyt. Ende die godloosen sal hi worpen in gehennam, dat is, in dat eewighe vier, daer anders niet siin en sal dan gheschrey ende gheknersel der tanden. Aldus spreect die H. Augustinus: Wi verwachten die erffenisse, dat eewighe leuen, want dat geheel lichaem en heeft die noch niet ontfanghen, die welcke dattet hooft in den hemel is, ende die leden noch inder aerden sijn. Ende dat hooft en sal dese erffenisse niet alleen ontfanghen, ende dat lichaem soude verlaten worden. Maer den gheheelen Christus, den gheheelen (segghe ick) na den mensche, dat is, dat hooft ende die leden, die sal die erffenisse ontfanghen. Daerom (spreect hi): Wi sijn sijne leden, laet ons hopen na die erffenisse, want als alle dese teghen- woordighe dinghen al ghelijck vergaen sullen wesen, dan sullen wi dat opperste goet ontfanghen, dwelc nymmermeer vergaen en sal. Ende dat boose, dat ooc niet voorbi gaen en sal, dat sullen wi ontgaen. Want beyde dese (verstaet goet ende quaet) sijn eewich. Hi en heeft ons niet beloeft, dat niet eewich is, noch hi en heeft oock die godloose menschen niet gedreycht met dat gheue, dat tijtlick ende verganclick is. Maer ghelijck hi sinen heylighen beloeft heeft dat leuen, die salicheyt, dat rijck der erffenisse, die welcke al tsamen sonder eynde ende eewich sijn, Also heeft hi oock den godloosen ghedreycht metten eewighen viere. Lieuer doch (spreect S. Augustin), en connen wi niet lief hebben, dat hi ons beloeft heeft, so laet ons maer vreesen voor het ghene hi ons mede ghedreycht heeft. Hier hebt ghi, mijn 25. Die ostfries. Ausg. d. Katechismus des Urban Rhegius v. 1538. 12927 lieue kindt, die wtlegghinge der xij Artikelen des Gheloofs. Die Heere Jesus Christus, die welcke alleen onse salicheyt is, die wille doch v ende allen vromen Christenen van daghe te daghe meer ende meer verlichten met die kennisse des warachtighen Euan- geliums. Amen. Het eynde des tweeden deels der Kinder leere. Hier na beghint dat derde deel der Kinder leere. In diesem 3. Teil ist der Text des Vaterunsers zum Teil anders, als S. 1200 mitgeteilt, wiedergegeben. Seite o 5 steht: Onse Vader...in der aerden ghelijck als... en leyt ons niet in versoeckinge... ende die mogent- heit... van eewicheyt tot eewicheyt. Amen. Dieser Text wird der Auslegung zugrunde gelegt mit folgenden Ab- änderungen: Onse Vader...u riicke toecome ons...ende en leyt ons in gheen versoekinghe ... uerlost ons vanden boosen.... Amen. Das Buch schließt: Difcipel: Dat wil ick geerne doen, ick sal altijt voor v bidden den Heere, dat hi, die daer rijck is in ontfarmherticheyt v loone ende vergelden in der verrijsenisse der gherechter. Amen. 3 0 5 10 15 20 25 30 vVM. Rheinisch-Westfälische Katechismen. 1. Der Katechismus des Sarcerius für das Siegerland 1537. CATECHISMVS PER omnes quaestiones et circum- stantias, quae in iustam tractationem incidere possunt, in usum praedicatorum diligenter ac pie absolutus. AVTORE M. ERAsmo Sarcerio Annae- montano. — Marpurgi apud Eucharium Anno 1537 mense Aug. M. ERASMVS SARCETrius humanissimo ac summo Theologo M. Leonardo Vuagener, Sigensis ecclesiae pastori dignissimo. S.D. CONSCRIPSI in hunc, quem vides, libellum, optime Leonarde, Catecheseos doctrinae expositiones, ad quas, ut conscriberem, adegit me singularis amor, quem erga succincta illa ac simplicia nostrae religionis, tamen sanctissima capita, gero. Si enim tantarum rerum thesaurum spectes, quid illis articulis preciosius? quid sublimius? Si brevitatem, quid suceinctius? quid rotundius ? Si ornatum, qui solet fere ubique esse venustae brevitatis comes, quid limatius ? quid elegantius? tandem quid perfectius? De vero Dei cultu et charitatis operibus, quid sanctius? quid purius existit decalogo? in quo adeo nihil redundad, nihilque deficit, quod merito dicatur e caelo a summa atque per- fectissima sapientia descendisse. De articulis fidei quid dicam? in quibus pulcherrimo ordine sanctae Trinitatis officia ponuntur ob oculos, quid quaeque persona, nostrae salutis causa, fecerit, et adhuc faeit. Orationem Dominicam quis hominum in talem ordinem, ideoque sub tam paucis verbis, cogere potuisset ? ita ut septem petitionibus tantum, liceat tam spiritualia, quam corporalia ad societatem usque petere, nec simpliciter petere, sed et certificari, quod Deus talis sit, qui et velit et possit petita dare. In hoc enim subiectum est illi regnum, potentia et gloria. In hoc et sacramenta, tanquam pignoralia quaedam signa, accesserunt Catechismo, ne quicquam de benevola Dei erga nos volun- tate dubitaremus. Si quidem illa una cum Spiritu sancto promissiones Dei Patris in Christo confirmant. In his itaque capitibus volui me iuvenem Theo- logum primum exercere. Nec spero aliquem fore, qui meam operam sinistre A 3interpretaturus sit, cum his expositionibus nihil aliud quaesierim, nisi ut me 35 exercerem, et simul aliis iuvenibus Theologis, exercitandi praeberem occasionem. Tu autem, mi Leonarde, una cum aliis maturioribus Theodidactis, has meas primitias iudica, num analogiae fidei respondeant, iudicatas, sic piae fuerint, proba. Vale. Sigenae Teugrorum 25. Novembris, Anno 1536. [Nach einem Epigramm des Reinhard Hadamarius (A 3®) und dem Index (A 4 bis A 7%) setzt auf B 1% der Katechismus selber ein.] 1. Der Katechismus des Sarcerius für das Siegerland 1537. 1229 Quid sit Catechismus. Catechismus est institutio, quaes ı fit ore, nostrae fidei adeoque totius pietatis elementa continens. AnCatechismus aliquid novi sit. Praedicatio catechismi non est res nova, cuius usus tampore apostolorum coepit, quando pueri, ubi catechismum retinerent, a suis episcopis confirmabantur, 5 atque in coetum Christianorum, factis super eos precibus suscipie- buntur. Et adulti interrogabantur ante baptismum de articulis fidei. Dist. III de cons. $ 1. Item catechizabantur per quadra- ginta dies de trinitate ante baptismum, teste Hieronymo in tertio dialogo contra Pelagianos. 10 Propterquosinstitutus sitCatechismus. Catechismus propter infantes in verbo institutus est, ut certo sciant, quae potissima sint nostrae religionis capita. Qomodo tradendus sit Catechismus. Catechismus ad infantes in verbo pertinet, igitur simplicissime est tradendus. Qam ıs simplicem tradendi rationem, Apostolus 1. ad Corin. III vocat lactis potu alere. De partibus Catechismi. Doctrina catechismi in quinque articulis consistit: in decem praeceptis, in articulis fidei, in oratione dominica, in sacramento baptismi, Et in sacramento altaris. Decem » praecepta quid deo et proximo debemus, docent. Articuli fidei summam quandam nostrae religionis continent. Nimirum quomodo et a quo creati sumus, per quem redempti, tandem et a quo sanctificati. Hinc officia sanctae trinitatis profluunt: Deus pater creavit nos et disposuit, ut salvi fieremus. Deus filius salvos nos 3 fecit. Deus spiritus sanctus sanctificat nos et conservat in salute per Christum accepta. Oratio dominica est, qua omnia tam animae quam corpori necessaria a deo petimus. Sacramenta sunt signa gratiae et liberationis nobis per Christum collatae. Nam humanus captus cum per se imbecillior esset, quam ut posset simplici in 30 Christo promissioni, credere. Ideo Christus humana imbecillitate motus, sacramenta dedit visibilia signa, per quae tanquam per certa aliqua media alliceremur ad credendum simplici verbo. De utilitate Catechismi et contemptu. Doctrina cate- chismi in speciem contempta est, cum tamen omnia ea in se con- 3 tinet, quae necesse habet homo’Christianus seire ad veram pietatem. Multi quoque hodie magnis et difficilibus scripturae libris delectantur, quos pro concione explicant atque in aures indoctae plebeculae tanquam frigidam aquam effundant. Interim sinunt miserum vulgus sine certa aliqua verae pietatis cognitione, in abstrusis scripturae 40 locis vulgari, non aliter, atque ignotos in peregrina et incognitas 2 regione. Ratio autem est tam praeposterae institutionis, quia praedicatio catechismi plus laboris, quam ostentationis habet. De x praeceptis, et primum de eorum occasione. re CVm primus homo Adam ad imaginem dei esset creatus, hoc est, in eo perfectionis statu, in quo adhuc hodie sunt sancti angeli, Du 1 o 20 25 30 35 40 45 Be3 1230 VII. Rheinisch-Westfälische Katechismen. videlicet naturae dei, sapientiae, bonitatis, veritatis, iustitiae, atque adeo omnium in deo bonorum particeps. Quae bona, David Psalmo xIvı honorem vocat, cum inquit: Homo cum esset in honore constitutus etc. Postea ex lapsu et transgressione primi praecepti, Adam omnia ista bona amisit: sicut idem testatur in eodem psalmo, non intellexit homo suum honorem, factus est iumentum, hoc est, qui amplius per se nihil intelligit in rebus, quae sunt dei. IJuxta illud: Animalis homo non percipit ea quae spiritus sunt. @Qare Adam peccator factus, pro divina natura, naturae diabolicae particeps factus est: pro sapiente, insipiens: pro iusto, iniustus: pro bono, malus: pro veraciÄ, mendax: Itaque primus homo, ipsissimum satanae mancipium sit effectus, filius irae et aeternae damnationis. — Propter huius peccatum, nos omnes atque sic totum humanum genus, satanae, peccato, morti et maledictioni subiectum fuit, non secus ac propria mancipia, quae satan pro arbitrio et libidine ad omnis generis flagitia rapit, cuique homo ex se non potest resistere. — Et quemadmodum Adam provolutus in peccato, nullo humano consilio aut opere, id quod amissum erat, reparare potuit: Ita nec nos e peccatis, nostris conalibus, egredi possumus. ‚Caeterum ex misericordia accessit deus, cum Adam esset inimicus dei et mortuus in peccatis, atque Adae opem porrexit, addita promissione de semine mulieris, quo conteretur caput serpentis, et daretur subsidium contra satanam, peccatum, mortem et maledictionem. Haec promissio Euangelium erat, in quo spem habebat Adam, postea subinde renovatum et sensim ac sensim clarius traditum sanctis patribus, donec veniret tandem promissum semen. Interim autem dum veniret semen promissum Adae et sanctis patribus, emisit deus e caelo leges quasdam, quibus voluit suam voluntatem declarare et ostendere quid vellet suum, quem tum selectum habebat populum, in hac vita, operari. Siquidem extra verbum dei, non est certa divinae voluntatis cognitio. Et quanquam gentibus nullum studium defuit, quo cognosceret deum, parum tamen aut nihil effecerunt, verbo destituti. — Datae autem sunt illae leges caelitus, non propter alium finem, nisi quia deus promiserat Christum, in quo redirent amissa per Adam bona. Igitur necessario esset certus quidem populus, in quo promissiones de Christo revelarentur et retinerentur, donec promissus veniret. Et quia hic populus ad tantas res erat electus a deo, triplicibus legibus illum adornavit, Nimirum moralibus, iudieialibus et ceremonialibus, non quibus iustificarentur coram deo. Nam in hunc usum Christus promissus erat. Sed ut ea exactione duceret deus ad cognitionem innatae malitiae et cogeret aspirare ad Christum servatorem. Nam sicut Christus erat rex liber, ita decuit eum, tale etiam regnum quod esset ab omni observatione alienum. Quemadmodum et ipse testatur: Regnum meum non venit cum observatione. Nihil itaque 1. Der Katechismus des Sarcerius für das Siegerland 1537. 1231 nos qui gentes sumus, ab hoc populo accipimus, sed satis est manere nos apud verbum a Christo propositum et apud legem naturae. Verum quia vetus testamentum insignia divinae miseri- cordiae et irae exempla proponit. Et quia catalogus insignem methodum legum naturalium continet explicantem leges naturae, 5 ideo Mosen cum suis scriptis retinemus, non quia ipse talium scriptorum autor est, sed quia servit nobis ad confirmandum animos nostros Christi nomine, et quia noster cataphrastes est, paucis complectens in suo decalogo, quod alioqui cum difficultate ex lege naturae eruendum esset. Propter hunc finem et iudicialia imitamur. Videlicet quatenus consentiunt cum natura et explicant eam. Ceremonialia imitari licet, ad ea ligare non licet. De tabulis decem praeceptorum. Legem filiis Israel proponendam, duabus tabulis lapideis, quas suo opere fecerat deus, suo digito inscripsit, Exod. XXXI et XXXII. Hae gravitatem ı5 legis et onerositatem, item lapideos filiorum Israel animos in servanda lege, signabant, quas Moses portans de caelo fregit, hoc signum fuit, legem scissa ac fracta pectora facturam. Prioris tabulae praecepta, quid deo debemus, docent. Et haec fidei prae- cepta sunt, quae non nisi fide capiuntur et perficiuntur. Reliqua 20 in charitatis operibus versantur, quae debemus proximo. Priora, probe cognita atque intellecta, secundae tabulae praecepta faciliora faciunt, quae sine prioribus nunquam vere fieri possunt. Sunt enim charitatis opera tanquam testimonia quaedam et effectus ex fide erga prioris tabulae praecepta, collecti. Itaque pro vero 3 istorum intellectu orandus est deus sedulo, ut inde maiori cum fructu inserviamus charitati. DE PRIMO PRAECEPTO. Nonhabebisdeos alienos coram me. Cum lex prohibet non esse habendos deos alienos, certo indicat plures esse deos, qui vel in honore habeantur vel » loco dei colantur. Haec ideo dicimus, quia non ignoramus, passim multos hodie reperiri, qui cavillantur serium illud studium nostrorum praedicatorum expostulantium cum pluribus diis. Inquiunt enim: Quis nescit tantum unum deum esse? Interim non perpendunt illi cavillatores quod plerunque ex toto corde amplectuntur et colunt, 35 nune sanctulos nescio quos, nunc pecuniam, nunc potentiam, tandem et religqua humana praesidia, ad quae in necessitate confugiunt. Dii alieni. Sunt autem dii alieni proprie ea omnia, quae non sunt verus deus. Porro verus deus est’ unus deus, solus omnipotens, aeternus, immutabilis etc. Hinc facile patet, qui sint dii alien. Nimirum quicquid est creaturarum, ad quas accedit verus dei cultus, qualis est fidere creaturis, timere et diligere eas ut deum etc. Sic sanctos invocare, est habere deos alienos. Nam invocatio soli deo convenit, Psalmo xIıx. Invoca me et glorificabis» 4 me. Sic in pecuniam confidere, est habere deos alienos. Nam s confidere soli deo debetur, teste vel exemplo de Asa rege Iudae, de quo ait scriptura II. Para. XVI. Aegrotavit etiam Asa — — — in medicorum arte confisus est etc. {er 0 > 0 15 20 25 30 35 40 B5 45 1232 VIII. Rheinisch-Westfälische Katechismen. Obiectio.. Ergo pecunia, potentia, praesidia humana etc. abiicienda sunt? Responsio. Non. Sed videndum est, ne fidutiam et cor apponamus. Psalmo Ixı. Si adfluant divitiae, nolite cor apponere. Obi. Deus non est tentandus, sed utendum est mediis, ut infirmo licet uti medico et fidere illi de restitutione? Diviti in- tegrum est etiam sine peccato non edisse pecuniam? Resp. Hic distinguendum est inter adfectus, quorum quidam simpliciter sunt peccata, ut non fidere deo corde, eum non timere, diligere, in- vocare etc. Quidam non sunt peccata, ut fidere in medicum tanquam medium, per quod vult iuvare deus. Timere magistratum propter deum, diligere uxorem et liberos, invocare in lutum pro- jectus, eum qui extrahat. Sic Asa reprehenditur, noe quia medicum accerserat tanguam medium, sed quia in arte medicorum magis confisus erat, et quia non quaesierat dominum. Coram me. Circa me et sub nomine meo. Et sunt haec verba quasi per occupationem adiecta, ne quis dicat, Scio quidem unum esse tantum deum, scio quod unus deus sit mihi ante omnia colendus. Verum quid obest hoc vel illud coram deo sub nomine dei colere, maxime cum nulla sit creatura, nullum praesidium, quod non a deo tanquam autore proficiscatur. Sic Israel aureum illum vitulum sciverunt creaturam esse sine dubio, neque iudicarunt hunc deum esse, qui aliter erant edocti per varios atque multos a Mose sermones. Sed in hac creatura voluerunt colere verum deum, qui eduxerat eos ex Aegypto. Sic Papistae inquiunt: Nos sanctos non colimus pro deo aut loco dei, at in illis verum deum colimus, ut creatorem in creatura. Subiicit igitur Moses, Coram me, quasi diceret: Tua haec opinio, sit quantumvis in speciem honesta, tamen honorem meum nolo cum creaturis commixtum. Vidit et Moses hunc praetextum, ubi signate, prohibet idola, sculptilia, titulos insignes, Leviti XXVI Deute. IIII ait: Non vidistis aligquam similitudinem in die, qua locutus est vobis dominus in Oreb de medio ignis, ne forte faciatis vobis sculptam simili- tudinem aut imaginem masculi aut faeminae etc. Obi. At scriptura permittit deum laudare in creaturis? Resp. Aliud est laudare deum in creaturis, aliud est deum adorare in creaturis: hoc prohibitum est, illud concessum. Laudatur vero deus in creaturis, quando deo gratias agimus, quando glorificamus deum, qui creaturas in nostrum usum creavit, qui largitur nobis eas, qui servat. Laudatur deus in sanctis, quando a nobis glori- ficatur propter magnifica illa beneficia, quae deus contulit in sanctos. Obi. Licet ne imagines aut picturas habere? Resp. De imagine dei non audeo quicquam adfirmare, ideoque propter multiplices prohibitiones, quae extant Exo.XXXII. Levit.XX.XXVI. Deute. III. Vu. XI XI. XII. XVI. XVII. Qanquam Levitici XXVI. reperio conditionem, quae tantum excludit adorationem. Cum inquit Moses: Non facietis idolum vobis et sculptile etc., ut adoretis eos. Et videtur Moses istis prohibitionibus tantum voluisse occasionem 1. Der Katechismus des Sarcerius für das Siegerland 1537. 1233 idololatriae tollere. De creaturarum picturis nullam prohibitionem habemus. Quare sine peccato haberi possunt, modo absit ab illis eultus dei. Epilogus. Haec videntur sufficere ad explicationem verborum primi praecepti. Est autem potissima ratio, quur non sint habendi 5 dii alieni praeter praedictas, quia deus zelotes est. Exodi XXXIIN: Noli adorare deos alienos. Dominus enim zelotes nomen eius, deus est aemulator. 