title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized byCjOOQlC 29 Niet geheel onvermeld blijye hier W. Müller*). Hg heeft hard geboet voor zijne vermetelheid van te pogen met kennis, die hjj uit J. Grimm's boek had opgedaan, een systeem te maken door de duitsche gegevens in het kader van hat noorsche stelsel te zetten. Toch ver- dient hij niet geheel vergeten te worden. Hjj heeft in de heldensagen historische gebeurtenissen en in haar beiden vertegenwoordigers van verschillende landen ge- vonden. Wel heeft hjj op dezen weg geen bljjvende resul- taten verkregen, maar de poging om de heldensage his- torisch te verklaren was verdiensteljjk. De stoot door J. Grimm gegeven bewoog velen om zieh met de volkssprookjes bezig te houden en deze te ver- zamelen . In die sprookjes leven de oude mythen en go- den voort, zjj bevatten een „deutsche Edda". In dien zin werkten J. W. Wolf) en vele anderen. Onder de mythologen van dit geslacht maakte niemand meer opgang dan K. Simrock, die als degelijk kenner en dichterlijk begaafd vertaler de middeneeuwsche poezie, ook Nibelungen en Gudrun , meer algemeen toegankeljjk heeft gemaakt. Zgne vertaling der Edda was een bruik- baar hulpmiddel; nu is zjj door de zonder vergeljjking ^) W, Mütter^ Geschichte und System der altdeutschen Religion (1844 rec. door J, Grimm in kl. Sehr. V). Later schreef hg nog onder meer : Mythologie der deutschen Heldensage (1886) ; zur Mytho- logie der griechischen und deutschen Heldensage (1889). 5) J, . TT. Wolf, Beiträge zur deutschen Mythologie (I 1852, II 1857); die deutsche Götterlehre (1852, 2e Aufl. 1874); van zgn Zeitschr. f.d. Mythol. later door TT. JtfanwAarrf^voortgezet, versehe- nen 4 deelen (1853—1859). Digitized byCjOOQlC 30 betere van H. Gering voor goed verouderd *). Onver- diend is echter de roem dien Simrock met zijn mytho- logie behaalde *) , een boek waarin onhistorisch en sys- tematisch met gewrongen verklaringen , wel veel, maar ook veel onbetrouwbare stof is verwerkt. Het vertegen- woordigt al de gebreken van den tijd waarin het ont- staan is, en heeft op het verder onderzoek veel meer stremmend dan aanwakkerend gewerkt. Terwijl alzoo de duitsche mythologen vele probleemen niet zagen en geen vaste methode volgden , kwam allengs een school op welke eenige tientallen van jaren den hoofdtoon zou voeren : die der vergelijkende mythologen waarvan wij als de baanbrekers alleen noemen F. Max Müller en A. Kuhn. Hier uitvoerig over de zeer bekende en veel besproken beginselen dier school te han- delen is niet noodig. Men loopt tegenwoordig meer ge- vaar de , toch inderdaad groote , beteekenis dezer richting te miskennen dan te overschatten. Hare werkhypothese heeft belangrijke diensten bewezen. Maar nu heeft die hypothese uitgediend. De linguistiek die de sleutel der mythologie zou zijn, heeft die belofte eerst schitterend vervuld, maar bij voortgezette studio bleek het dat de etymologieen geen steek hielden en .dat het schoone ge- bouw der vergelijkende indogermaansche mythologie op wankelen grondslag stond. En in de natuurverklaringen welke de cömparatieve mythologen voordroegen, gaven •) H, Gering, Die Edda (1892). ') K, Simrock, Handbuch der deatschen Mythologie mit Einschloss der nordischen (1853 6e Aufl. 1887). Digitized byCjOOQlC 31 zij lang niet yan alle trekken rekenschap en waren daarenboyen nooit eenstemmig : waar de een overal het drama van het onweder vond, herleidde de ander het meeste tot dageraads- en zonnemythen. Ook op de duitsche raythologie heeft deze beschou- wing invloed gehad. Sagen en gebruiken werden opge- vat als de populaire yorm die het oude geloof aan de groote goden had aangenomen, een soort yan yerbaste- ring der eigenlijke mythologie , in de „mythen-märchen'' leefden de onde godengestalten min of meer yerduisterd yoort^). Dit bewoog A. Kuhn om in Noord-Duitschland ijverig sagen samen te lezen; zijn boeken zijn nogmeer dan om de yerklaringen die hij in de aanteekeningen geeft 5 yan belang omdat hij na de Grimm's een der eersten was die den stoot gaf tot die gewestelijke verzameling yan stof die later allerwege als regel gold *). Zijn zwa- ger, F. L. W. Schwartz, die met hem sagen had opgeteekend, bewandelde een eigen weg , en maakte zieh yoor een deel yan de comparatieve school los. Aan de natuunrerklaringen bleef hij getrouw, maar hij zag niet meer in de sprookjes den yerloopen yorm der mythen ')• ') Dit is nog het standpnnt in Fr. Iriwwtigr, Deutsche Mythen-Mär- chen (1883), mythologische verklaring der Märchen der Grimm's, ') A. Kuhn und W. Schwai-iz , Norddeutsche Sagen , Märchen nnd Gehräoche (1848); Ad, Kuhn^ Sagen, Gebräuche nnd Märchen ans Westfalen (2B 1859) ; Ad. Kuhn , Märkische Sagen nnd Märchen (1843). •) Van de werken van Schwartz komen hier vooral in aanmerking : der Ursprung der Mythologie dargel. an griechischer nnd deutscher Sage (1860); en: die poetischen Naturanschauungen der Griechen, Bömer u. Deutschen in ihrer Beziehung zur Mythologie der Urzeit (I 1864, II 1879). Digitized byCjOOQlC 32 Die populaire stof, de „niedere mythologie" heeft een eigen leven, onafhankelijk van de „höhere mythologie", zij is even oorspronkeljjk , ja eigenlijk een meer embryonale vorm dan die hoogere die in de litteratuur leeft. Ook de- overeenkomst tusschen die „niedere mythologie" en de voorstellingen der wilden was aan de aandacht van Schwartz niet ontgaan ; de mythenvergelijking begon dus zieh uit te breiden ook buiten den kring der taalver- wante volken. Minder opzien verwekte, maar van niet minder beteekenis was de arbeid van den oostenrijkschen consul J. G. von Hahn'), die grieksche en albanee- sche sprookjes verzamelde, en in een lijvig en zwaar boekdeel de „Sagwissenschaft'' trachtte te schetsen. Ook hij brak niet geheel met de comparatieve school, maar werd haar toch op belangrijke punten ontrouw. In plaats van de oplossing der mythologische vraagstukken uitslui- tend aan de woordverklaring te vragen , ontleedde hij de verbalen, vergeleek en verbond hun enkele trekken, welke in godenmythen, he^ldensagen en volkssprookjes veelal overeenkomen. Van die trekken nu ontwierp hij voor 't eerst tabellen, waaruit men de typen en de Va- rianten leert kennen. Zoo betrad hij den weg dien de nieuwere studie van folklore pleegt te bewandelen. Van verscheidene zijden drongen dus nieuwe denkbeeiden door , die min of meer met die der comparatieve school ver- bonden werden. Toch heeft deze nog tot heden ook haar onvervalschte aanhangers, o.a. de Zweed V. Ryd- «/. G, i>on Hahn^ Griechische n. albanesische Märchen (2 Th. 1864); Sagwissenschaftliche Studien (1876). Digitized byCjOOQlC 33 berg*), die met veel geleerdheid allerlei mythische ver- halen combineert, en zelfs de kosmogonische mythen tot het oorspronkelijk bezit van den oud-arischen voortijd rekent. Dergelijke werken , waarvan hier slechts 6en en- kel vermeld kan worden , staan evenwel buiten den heden- daagschen stroom der ontwikkeling. Tot een breuk met de comparatieve methode is het geko- men bij W. Mannhardt (1831 — 1880). Deze geleerde, schoon levenslang met ziekte en tegenspoed worstelend en zonder voldoende philologische opleiding, heeft de ger- maansche mythologie op geheel nieuwe banen geleid. Aanvankelijk was hij een trouw volgeling der vergeljj- kende school, zoowel in een lijvigboek, waarin hij Thor, Holda en de dornen met indische mythen vergeleek en meteorisch verklaarde , als in een overzicht dat de re- sultaten van het onderzoek samenvatte '). Weldra even- wel bewogen hem de werken der anthropologen Waitz, Bastian, vooral Tylor om niet alleen aan de vergelij- kende methode maar ook aan J. Grimm de gehoorzaam- heid op te zeggen, waarvan hij in een beroemde voor- rede in .1877 rekenschap gaf '). Hij vond nu in het V. Eydberg, Undersökningar i germanisk mythologi (I 1886, II 1889), het eerste deel ook in engelsche vertaling. 5) TT. Mannhardt, Germanische Mythen. Forschungen (1858) ; Die Götterwelt der deutschen und nordischen Völker (1860). ») Als voorloopers van de tweede periode van Mannhardfs werk zijn te beschonwen de kleine stukjes : Roggenwolf und Roggenhund (1865); Die Komdämonen (1868). Daarop volgden Wald- u. Feldkulte. I. Der Banmkultus der Germanen (1875), II. Antike Wald- und Feld- kulte (1877, hier het aangehaalde „Vorwort''). Mythologische For- 3 Digitized byCjOOQlC 34 animisme, het geloof aan zielen en geesten, het oor- spronkelijke , en daarvan zag hij het bewijs in overal verspreide volksgebruiken. Want aan die gewoonten , niet aan de sprookjes, hechtte hij het grootste gewicht. Hij trok Yoor het eerst in de germaansche mythologie de grenslijn scherp tusschen zeden en gebruiken ter eene, sprookjes ter andere zij de. Deze laatsten waren nietoor- spronkelijk; Benfey had duidelijk aangetoond dat het meerendeel er van längs historischen weg aan indische Verteilingen ontleend zijn. Mannhardt richtte dus zijn aan- dacht geheel op de gebruiken en het geloof dat daaruit spreekt, vooral op hetgeen met den plantengroei in verband Staat: geloof aan boomzielen en woudgeesten, vereering van boomen, gebruiken bij de vernieuwing der vegetatie, bij de wisseling der seizoenen en bij den oogst. Dit alles heeft hij verzameld door middel van uitvoerige „Frage- bogen", die hij door geheel Duitschland en onder de krijgsgevangene Franschen van 1870 verspreidde , en die nu nog op de berlijnsche bibliotheek aanwezig zijn. Hij heeft die rijke stof gedeeltelijk verwerkt, en, wat even- zeer van belang is, de parallellen er voor uit de klas- sieke wereld bijgebracht, waaruit blijkt, hoeveel in den oflScieelen, georganiseerden cultus van Qrieken en Ro- meinen volkomen overeenkomt met de populaire gebrui- ken op het platteland van Duitschland. Dit nu opende nieuwe vergezichten en gaf een verrassenden kijk op de mythologie. Het moet ieder die Mannhardt's boeken leest schnngen ans dem Nachlasse mit Yorreden von K. MüUenhoff a. W. Scherer (1884. Quellen u. Forschungen LI). Digitized byCjOOQlC 35 treflfen , hoeveel van het volksgeloof en volksgebruik door die analogie van het vegetale en het animale leven wordt verklaard. Daarbij heeft Mannhardt, onder den invloed van MüUenhoff, meer historischen zin, dan de aanhau- gers der anthropologische school gewoonlijk bezitten. Hij tracht de overleveringen op zieh zelf te beschouwen en uit haar naaste omgeving te verklaren; hij onderscheidt tusschen het oorspronkelijke en het gewordene, het na- tionale en het vreemde. Zoo heeft hij een solieder ge- bouw gesticht dan velen die alleen met folklore werken. Maar wij mögen niet vergeten dat hij slechts een bepaal- de groep van verschijnselen heeft onderzocht, geen vol- ledige mythologie geschreven. „Wald- und Feldkulte" mögen een te voren verwaarloosd gebied wezen, zij zijn evenmin de geheele mythologie als zij voor het geloof aan alle goden den sleutel bevatten. Nu is Mannhardt wel niet zoo eenzijdig als b.v. J. Lippe r t *), die op het voetspoor van Herb. Spencer alle godheden plompweg tot voorouders of fetisen maakt; toch gaat ook hij al te zeer van vooropgevatte meeningen uit, en stelt a priori vast , dat de lagere voorstellingen , het animisme , de primi- tiefste zijn. Terecht eischt men, zelfs tegenover Mann- hardt, een strengere methode bij de behandeling van folklore, waarvan op zeer verwant gebied U. Jahn een voorbeeld heeft gegeven *). Zoo hebben zoowel de comparatieve als de anthropo- *) J. Lippert, Die ReUgionen der europäischen Culturvölker, der Litauer, Slaven, Germanen, Griechen und Romer (1881). -) ü* Jahn, Die deutschen Opferbräuche bei Ackerbau und Vieh- zucht (1884. German. Abb. v. K. Weinhold III). Digitized byCjOOQlC 36 logische school , de laatste krachtiger dan de eerste, zieh in de germaansche mythologie doen gelden. De histori- sche school yan Lachmann nam aanyankelijk aan den mythologischen arbeid weinig deel ; W. Wackernagel, M. Haupt bepaalden zieh tot hun strengere philologische Studien ; voor de onsystematische verzamelaars en voor de willekeurige comparativi hadden Äjj slechts minachting en spot. Met vernuft stelden zij de dwaasheid aan de kaak om in elke volksoverlevering hoogere mythologie terug te vin- den, in het ezeltje dat goudstukken kakt Wodan die den rijkdom schenkt, in elken rossen baard iets van Thor, Weldra , zoo meenden zij , zou men in elken rooden haan en stinkenden bok een oud-germaansche godheid zien. Uit dezen kring is de man voortgekomen , die door vele jongeren weer als hun eminent hoofd beschouwd wordt, K. Müllenhoff) (1818— 1884). Met de strenge philologische methode van Lachmann heeft hij vooral de gegevens van geographie, ethnographie en litteratuur- historie bewerkt. Wanneer hij zieh een enkelen keer op *) Niet alle werken van Müllenhoff komen liierinaanmerking,zoo b. V. niet de Denkmäler deutscher Poesie und Prosa die hg te zamen met W, Scherer uitgaf. Evenmin kunnen alle Verhandelingen in tgd- schriften b.v. Nordalbingische Studien (1844—54 6B.) of Zi.d.A.ge- noemd worden; de voornaamsten er van zgn: Zur Geschichte der Ni- belungensage (Zf.d.A. X); Zeugnisse und Excurse zur deutschen Hel- densage (Z.f.d. A. XII en XV) ; Ueber Frija und den Halsbandmythus (Z.f.d.A. XXX). Zeer belangrgk is ook de uitvoerige „Einleitung" voor de Sagen, Märchen und Lieder der Herzth. Schleswig Holstein und Lauenburg; verder z^jn Beovulf (1889). Van de Deutsche Altertums- kunde zgn deel I (1870), II (1887), 111(1892), Vi (1883) , V ii (1891) versehenen. Digitized by VjOOQIC 37 het gebied van folklore waagt, geljjk in zijn uitnemende verzameling van Sleeswijk-holsteinsche sagen , dan behan- delt hij ook deze stof als behoorende tot de geschiedenis der Yolkspoezie , naar tijd en plaats zoo nauwkeurig moge- lijk te bepalen. De eigenlijke folklore ligt buiten zgn terrein , evenals .palaeontologie , linguistiek , rechtsinstel- lingen. Zijn ^Deutsche Altertumskunde" is dan ook niet de torso van een onvoltooid meesterwerk, maar van den aanvang af meer een reeks van detailonderzoekingen dan een wel samenhangend geheel. De dingen die hij ziet en beschrijft, leven niet als bij J. Grimm, alontbreken hem evenmin combinatiegave en fantazie als warme liefde voor zijn onderwerp. Hij is en blijft de kamergeleerde, die met veel strenger en scherper kritiek dan J. Grimm d^ bouwstoffen bewerkt, maar angstvallig nauwkeurig en compleet telkens zijwegen inslaat. Omslachtige , soms met het eigenlijke onderwerp slechts los samenhangende , geo- graphische en ethnographische onderzoekingen vuUen de drie eerste deelen zijner „Altertumskunde"; het vierde, dat men ons nog uit zijne nalatenschap belooft, zal zijn zeer geroemde Colleges over Tacitus' Germania bevatten , het vijfde handelt grootendeels over de Edda en geeft o. a. een uitvoerigen commentaar op Yoluspa , waarin hij de nieuwe aan?allen op de echtheid van dat gedieht hartstochtelijk afweert. Voor de mythologie heeft de arbeid van MüllenhofiF rijke vruchten gedragen. Vooreerst heeft hij den eisch eener strenge historische methode met nadruk ingescherpt, wat de mythologen altijd noodig hebben. Het materiaal van getuigenissen over de heldensagen heeft hij na W. Grimm Digitized byCjOOQlC 38 voor goed bjjeengebracht ; stellig zal de nalezing die hij voor anderen overgelaten heeft niet zeer groot wezen. Hoe in die heldensagen de historische bestanddeelen uit de periode der volksverhuizing met mythen zijn samen- gesmolten heeft hij voor 't eerst blootgelegd Het ethnogra- phische materiaal heeft hij wel niet ontdekt — Zeuss*) was hem voorgegaan — maar toch voor 't eerst in dien omvang bewerkt en voor de mythologische studio ge- bruikt. AI möge niet alles wat hij omtrent het verband van het stamleven met de goden en culten der oude Germanen heeft gezegd , vaststaan , hij heeft een vrucht- baar gezichtspunt geopend en het voor goed onmogelijk gemaakt elken mythologischen trek zonder nader bewijs voor algemeen germaansch te houden. In sommige op- ziehten was ook Müllenhoflf nog aan de natuurverkla- ringen der vergelijkende school gebenden; noch zijn op- vatting van de ^halsbandmythe", noch zelfszijnmeening dat Tiu de oud-indogermaansche hemelgod oorspronke- lijk de hoofdgod aller Germanen is geweest, zijn boven bedenking verheven. Ook in de kritiek der Eddaliederen heeft hij stellig niet het laatste woord gesproken. Met dat al blijft Müllenho£F na Grimm de grootste gestalte op het veld dezer Studien. Hij heeft bg uitstek vrucht- baar gewerkt^ door het onderzoek op vele punten te vernieuwen en door de historische methode voor goed in de germaansche mythologie in te voeren. Erbleefveel te doen , ook aan het werk van den meester viel te ver- beteren, maar deze eisch liet en laat zieh niet meer afwijzen; wie dien miskent telt niet mee. ') Kaspar ZeiMs^ Die Dentschen und die Nachbarstämme (1837). Digitized by VjOOQIC 39 Inmiddels waren naast de oude Z.f.d.A. verscheidene Organen gesticht '), die getuigenis aflegden van den veel- zijdigen arbeid aan de germaansche oudheid besteed/Ook de terreinen die Mannhardt en MüUenhofiF braak had- den laten liggen werden ontgonnen. De noorsche litte- ratuur, waarvan Müllenhoff bijna alleen Eddakritiek be- oefend had , werd bewerkt door tal van geleerden , waar- onder Th. Möbius') zieh vooral op bibliographie en tekstuitgaven , K. Maurer') op geschiedenis en recht toelegden. De politieke en maatschappelijke toestanden werden behandeld door G. L. von Maurer, G. Waitz en tal van anderen, die wjj te gelegener plaatse zullen ontmoeten. Ook de studie van geschiedenis en litteratuur leverde haar bijdragen voor de kennis der mythologie. Voor een belangrijk deel binnen dit gebied ligt de werkzaam- heid van den degelijken en smaakvoUen K. W e i n h o 1 d *), ^) De Germania dagteekent reeds van 1856 , eerst door Fr, Pfeiffer later K. Bartsch. In 1868 stichtten E. Höpfner en J. Zacher Zeitschr. f. deutsche Philologie, tegenwoordig onder H, Gering en Fr, Kauf- mann. H. Faul en W. Braune begonnen in 1874 de Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache u. Litteratur (P.B.B.), later door E, Sievers. Sedert 1879 verschgnt ook een Jahresbericht über die Erscheinungen auf dem Gebiete der germ. Philologie. ^ Catalogus librorum Islandicorum et Norvegicorum aetatis mediae (1856), Yerzeichniss der auf dem Gebiete der altnordischen Sprache u. Litteratur von 1855 bis 1879 erschienenen Schriften (1880). *) Van zgn talrgke werken noemen wg hier alleen: Ueber die Ausdrücke: altnordische, altnorwegische u. isländische Sprache (Ak. München 1867); Die Bekehrung des norwegischen Stammes zum Christentum (2B. 1855/56); Island von seiner ersten Entdeckung bis zum Untergange des Freistaats (1874). *) K. Weinhold, Die deutschen Frauen in dem Mittelalter (2B» Digitized byCjOOQlC 40 die verscheidene belangrijke mythologische Verhandelingen over de reuzen, Loki , den Vanenkrijg schreef , een beeld van het oud-noorsche leven schetste, en in de beoefe- ning der „Volkskunde" (folklore) voor een historische behandeling opkwam tegenover den „modischen Sport, der als Wissenschaft gelten will". Eer wij voortgaan en den arbeid der duitsche geleerden uit den jongsten tijd beschrijven, moeten wij den blik richten naar het Noorden, van waar zoowel nieuwe stof als nieuwe gezichtspunten op het tapijt zijn gebracht. Wij vatten den draad weer op, waar wij dien hebben laten glippen. Tot in 't begin dezer eeuw was,gelijk wij zagen, Kopenhagen de zetel waar deensche en ijslandsche geleerden de nationale oudheid beoefenden. In onze eeuw namen ook de beide andere scandinavische landen aan den arbeid deel, scboon in zeer ongelijke mate. In Zweden gaf men wel oude geschiedbronnen uit, onder- zocht monumenten en verzamelde folklore , maar aan het eigenlijk mythologisch werk deed men weinig. Anders was het in Noor wegen, dat sedert 1814 van Denemarken losgemaakt en met Zweden vereenigd, met hartstochtelijke liefde zieh hechtte aan eigen nationaliteit. De geestdrift waarmede de „historische school" inNoor- wegen de studio van het verleden ter band nam is eenigs- zins te vergelijken met die van de duitsche romantiek; 3e Aufl. 1897); Altnordisches Leben (1856); sedert 1891 redigeert h^ de Zeitschr. des Vereins für Volkskunde ; de in deii tekst aange- haalde woorden z^n uit een klein maar inhoudrgk stukje: Was soll die Volkskunde leisten? in Lazarus u. Steinthal Zs. f. Völkerpsy- chologie XX. Digitized byCjOOQlC 41 beide dweepten met de heerlgke oudheid en haar reine godenleer, in IToor wegen droeg dit gevoel een sterk peir- ticularistisch karakter '). Het is b. v. R. K e y s e r (1803 — 1864) er om te doen de Eddaliederen yoor een hooge oudheid (Voluspa zou zelfs tot de 5e eeuw opklimmen) , maar vooral niet minder ze voor Ifoorwegen zelf (niet IJsland) in beslag te neraen. De tweede, grootere ver- tegenwoordiger der school P. A. Manch (1810 — 1863) schreef in 8 lijvige deelen de geschiedenis van het noor- weegsche volk van de oorsprongen tot 1379, zonder archi- tektonische, historiographische bekwaamheid maar met een degelijkheid en uitgebreidheid van kennis, die zijn boek tot een schatkamer maken voor al wie den inhoud der brennen tot in kleine bijzonderheden wil kennen, Yoor de kennis der geschiedenis en litteratuur hebben Keyser en Manch meer gedaan dan voor die dermytho- logie; het mythologisch overzicht van P. A. Munch is echter niet geheel zonder waarde , omdat het de speciaal noorsche stof als een systematisch geheel, niet zonder onhoudbare natuurverklaringen schoon vrij sober, mede- deelt, '). De blijvende Verdiensten dezer noorsche histori- sche school ligt in de eerste plaats in het bijeenbrengen *) Over die historische school zie o. a. K, Maurer , Heber die nor- wegische Auffassung der nordischen Literaturgeschichte (Zfd. Phil. I. 1869); de belangrgke Indledning van J. E, Sars, Udsigt over den norske historie (2 D. 1873, 77). *) R, Key 8er, Efterladte Skrifter (2B 1866, 67). P. u4. IfuncÄ, Det norske Folks Historie verscheen 1852—1863, zyn Nordmsendenes «Idste Gude-og Heltesagn in 1854, een nieuwe uitgaaf werd 1880 door Kjaer gegeven. Digitized byCjOOQlC 42 van een reusachtig materiaal uit de historische saga's en uit de oud-noorsche litteratuur in het algemeen, aan de Studie waarvan zij een te voren onbekenden omvang gegeven heeft. Daarbij komt, dat zij voor de nationale verschillen in het scandinavische Noorden ook in den voortijd voor goed de oogen heeft geopend. In Denemarken bleef men ook niet achter. De Runen onderzocht L. W immer (geb. 1839), die metdenIToor S. Bugge die Runen als uit het latijnsche alfabet ont- staan voorstelde; het groote Runenalfabet (Futhark) van 24 teekens zou dan het oudere zjjn, later tot dat van 16 verkort. Als hoogleeraar te Kopenhagen vrerkte ook G. Stephens die over de Runen-monumenten een pracht- vrerk uitgaf met platen, en van uitgebreide doch dilet- tantische geleerdheid; dat hij ook de engelsche monumenten behandelde vras een groote aanwinst. De oude traditie van archaeologische onderzoekingen naar het Schema derdrie tjjdvakken : steen- brons- en iizerperioden, planttezich voort in eene achtbare rij van geleerden: Chr. Thomsen (1788— 1865), J.Worsaae (1821— 1885), Soph. Mül- ler. Voortreflfelijk is folklore verzameld, in Denemarken door J. M. Thiele, in Noorwegen door P. Chr. As- bj^rnsen en J. Moe; terwijl Sv. Grundtvig(1824 — 1883) *) een buitengewoon rijke uitgaaf der deensche volkspoezie gaf, vraarin ook heldenliederen voorkomen, die hij voor een deel tot de 12e eeuw doet opklimmen, niet zonder tegenspraak van noorsche zgde. Van denzelf- 1) Danmarks gamle Folkeviser (5 vol. 4P 1853—1890). Udsigt over den nordiske oldtids heroiske digtning. Tre forelfißsninger (1867). Digitized byCjOOQlC 43 den hebben wij ook een smaakvol boekje over de heroische poezie , uitsluitend van haar poetische zijde beschouwd. Uit dit overzicht, dat niet nog meer in een dorre op- somming mag overgaan* blijkt hoe veelzijdig de arbeid was door Denen en Noren aan de verschillende perioden van den voortijd besteed. Onder het genoemde is natuurlijk niet weinig dat mythologische stof bevat of op de studie der mythologie invloed heeft. Die studie zelf bloeide in Denemarken vooral door IS". M. P e t ers e n (1791—1862 ^). Zijn noorsche mythologie ziet in de mythen der Edda een systeem , een drama van strijd , en stelt de ethische en religieuse gedachten sterk op den voorgrond; dat standpunt is stellig nu verouderd, maar toen het boek verscheen was het een belangrijke stap in de goede rich- ting, vergeleken met de mystische droomerijen van den ouderen Grundtvig. Van meer blijvende waarde dan Peter- sen's mythologie is zijn geschiedenis van Denemarken in den heidenschen tjjd, een rjjke bron voor de kennis der deensche sagen en der heidensche kultuur. Het onderzoek dier sagen, waarvoor dat boek een degelijken grondslag had gelegd, en over 'tgeheel het doorvorschen deroude historiebronnen is sedert dien tjjd in Denemarken (Joh, Steenstrup '), Axel Olrik) zoowel als in Noorwegen (G. Storm, J. E. Sar/) inheemsch gebleven. Het engere patriotisme schemert daarbij soms door allerlei beschou- wingen heen. ') K M, Petersen, Nordisk mythologi (1849 2e ed. 1863); Dan-- marks Historie i Hedenold (1834 2e ed. in 3 vol. 1854-55). *) Joh. C, H, B. Steenstrup, Normanneme (4B 1876-82) is een klassiek en onmisbaar werk voor de kennis van den Vikingentgd. Digitized byCjOOQlC 44 Onder dit alles waren allengs de oogen open gegaan Yoor een meiBr kritische behandeling der mythologie en had men gebroken met de meening dat de mythen, deelen van ^^Q geheel, allen oud en allen inheemsch waren. Een eerste stap in die kritische richting deed een jong deensch geleerde M. Hammerich met een dissertatie over de godenschemering , waarin hij den lateren oorsprong dezer mythe aantoonde, zonder er evenwel het ontstaan uit historische verhoudingen bevredigend van te verklaren *). Dieper sneed de kritiek van E. J e s s e n , die met nadruk opkwam voor het duitsche karakter der heldensagen in de Eddaliederen , en die liederen zelf voor jongere pro- ducten der noorsche kunstpoezie voornamelijk op IJsland verklaarde, stellig niet v66r den Vikingentijd ontstaan*). Een zifting in het mythologisch materiaal beproefde Henry Petersen: cultus , namen , monumenten maken uit dat Thor en Freyr de echte volksgoden in 't Noorden zijn geweest; Odhin-Wodan is uit Duitschland geim- porteerd door de skaldenpoezie. De verhandeling van H. Petersen bevat vruchtbare opmerkingen en goed materiaal , maar zijn onderzoek heeft te weinig diepte om zoo nieuwe en veelomvattende Stellingen : de Odhin-cultus uitheemsch, scheiding tusschen de goden der skalden en grooten en die van het volk , voldoende te staven '). "Sog sterker ') M, Hammerich, Om Ragnaroksmythen (1836). ') E, Jessen, Nordisk Gudelaere (1867); Ueber die Eddalieder. Heimat, Alter, Charakter (Zf.d.Phil. IH 1871). *) B, Petersen, Om Nordboernes Oudedyrkelse og Oadetro i Hedenold (1876, de duitsche vertaling van Minna Riess gebrekkig, doch met een naschrift van E, Jessen), Digitized byCjOOQlC 45 geldt dit bezwaar tegen een geruchtmakend stukje yan A, Chr. Bang, die in een paar vel druks meende aan- getoond te hebben dat Voluspa litterair afhankelijk was van de joodsch-christelijke gedichten bekend onder den naam van Sibyllijnsche Orakels ^), Den sterksten slag aan het oude geloof aan de echt- heid en oudheid der Eddaleer bracht de Noor Sophus Bugge (geb. 1833) toe. Deze geleerde genoot, toenhij als mytholoog optrad, reeds een onbetwistgezagop philo- logisch gebied als Runenkenner , uitgever der Edda, van Saga's. Maar met zijn Studien over noorsche goden en mythen begaf hg zieh op veel onzekerder terrein, al meende hij door zijn combinatie vap talrijke historische gegevens een vasten bodem te vinden '). Op het voet- spoor van ouderen, o. a. Rühs, zocht hij den oorsprong van vele noorsche mythen in christeljjke voorstellingen en in de klassieke mythologie, waarmede de Vikingen op de britsche eilanden kennis zouden gemaakt hebben. Terwijl nu bij vroegeren dergelijke opmerkingen wegens gebrek aan historiekennis min of meer in de lucht bleven hangen, gaf Bugge er een degelijken grondslag aan, eensdeels door de kennis der historische verhoudingen van den Vikingentijd , anderdeels door een uitvoerige ') A, Chr. Bang, Y^luspaa ogde Sibyllinske Orakler (1879, duitsch van X a Poestion 1880). ') Studier over de nordiske Gude- og Heltesagns oprindelse (sedert 1880, duitsch door 0. Brenner 1889); Helgedigtene (1896); Bidrag til den seldste skaldedigtnings historie (1894). TJit de talr^ke litte- ratnnr oter Bngge's theorie zg hier voorloopig alleen genoemd het opstel van Prof. B. Symona in de Gids (July 1883). Digitized byCjOOQlC 46 analyse van die my thencomplexen , welke het stärkst zulke christelijke en klassieke inyloeden schenen te ver- toonen: die van Baldr en van den boom Yggdrasil. De hypothese van Bugge heeft een storm van goed- en afkeuring ontketend, die nog niet is bedaard. Aan de weerlegging er van werden tal van grootere en kleinere geßchriften gewijd, o. a. een groot stuk van het 5© deel van MüUenhoffs D. Altk. , waarin de Voluspa tegen de schennis aan haar mythen gepleegd in bescherming werd genomen. Kalmer en overtuigender is de tegenspraak van F i n n u r J 6 n s s o n ^) , die uit de oudere skaldenpoezie de echtheid der mythen in de Edda staaft. Ook bij hem klimmen de oudste stukken in de Edda niet hooger dan tot 't eind der 9© eeuw. Hg sluit dan ook christelijken invloed geenszins buiten, maar acht dat de Eddapoezie niet als een samenraapsel van christelijke en klassieke stof is te verklaren. Dan zou haar oorsprong ook op de wester- sehe eilanden (b.v. de Shetland en de Orkney) moeten gezocht worden, een stap dien G. Vigfusson weldoet, maar waar tegenover Jönsson den noorweegschen oorsprong der meeste Eddaliederen handhaaft. Yan andere zijden evenwel voegden zieh verscheidenen bij Bugge ; onder de Duitschers min of meer beslist K. Maurer, 0. Bren- ner, EL H. Meyer, W. Golther e. a. Sommigen on- der hen deinzen voor het uiterste in dezen niet terug *) , *) Beeds in Arkiv f. nordisk filologi YI, XI treA Finnur Jönsaon tegen Bngge op, maar nitroerig is zyn gevoelen nitgewerkt in Den old- norske og oldislandske lltteraturs historie (1 1894 II 2, verscheen 1897). ') Vooral E. H, Meyer, Völuspa (1889); Die eddische K!o8mogonie (1891). / Digitized byCjOOQlC 47 b.v. dat de noorsche Vikingen in de landen waar zij zieh vestigden , bijzonder in lerland en Engeland ^ groot belang stelden in de kloostergeleerdheid , en joodsche Sibyllen , christelijke apokryphen en latijnsche of grieksche mytho- graphen omwerkten in hun noorsche mythen , waar van zoo- wel de aanleg als de bijzonderheden trekken van dat alles en zelfs den invloed van middeneeuwsche dogmatische ge- schriften vertoonen. Is dit nu opzich zelf onwaarschijnljjk en met andere gegevens die vaststaan in strijd, afwijzen laat de eisch zieh niet door Bugge aan het mythologisch onderzoek gesteld. Wij moeten erkennen dat in de noor- Bche mythologie allerlei een weinig oorspronkelijk karakter vertoont , en trachten te bepalen wat daarvan uit de kunst- poezie der Skalden wat van uitheemsche herkomst is. Staat het vast dat de Eddapoezie niet ouder is dan de Vikingentijd, dan is het waarschijnlijk dat de veelvuldige aanraking met de hooger beschaafde christelijke volken, , vooral op de britsche eilanden, daarin zal te bespeuren zijn. Aan den wederzijdschen invloed, dien de keltische leren en de IJslanders op elkander gehad hebben, kan men niet meer twijfelen. Van den anderen kant heeft de germaansche mythologie, ook als zij deze nieuwere his- torische dementen opneemt en met zuivere kritiek be- handelt, nog geen reden aan haar eigen voorwerp te twijfelen en den weg van J.Grimm enMüUenhoflfgeheel te vertaten. Na Bugge , men kan zeggen na Jessen, kan men de noorsche niet anders beschouwen dan als een bgzondere , jongere ontwikkeling der germaansche , onder vreemde invloeden op noorschen bodem ontstaan. Haar geheel af te snijden als een onechte loot, daarvoor be- Digitized byCjOOQlC 48 Staat stellig geen reden. Maar : onze wetenschap verkeert in een Stadium waarin de bescbouwingen van Bugge nog niet voldoende verwerkt zjjn. Dit blijkt wanneer wij onzen buk nu weer naar Duitsch- land wenden. Daar vinden wij de verschillende bescbou- wingen der scholen , die wij hebben leeren kennen, hetzij zuiver vertegenwoordigd hetzij tot voor een deel aller- zonderlingste mengsels gecombineerd. Il^aast de genoemde invloeden komt nog die van een man, die wel met ger- maansche mytbologie zieh niet heeftbezig gehouden, maar de tot nog toe gevolgde methoden aan een ingrijpende kritiek ontworpen. 0. Gruppe') heeft over het ontstaan en de uitbreiding van den godsdienst theorieen verkondigd, door hem met den naam van adaptionisme bestempeld, volgens welke de godsdienst niet algemeen menschelijk, uit het diepst van het menschehjk gemoed voortgekomen zou wezen, maar uit zekere sociale toestanden ontstaan en zekere individueele behoeften bevredigend, zieh uit enkele historische centra, met name uit Aegypte en Voor-Azie, längs verschillende wegen over de wereld verbreid zou hebben. Hij gelooft dus evenmin aan den oorspronkelijk gemeenschappelijken indogermaanschen godsdienst der comparativi als aan het animisme van Mannhardt ; dit laatste onderstelt een nergens aan te wy zen overgang van demonenvereering tot godencultus, enver- klaart niet de overeensteniming juist in de hoogere, half- philosophische mythen als b.v. die van schepping. Niet ') Die griechischen Culte und Mythen in ihren Beziehungen zu den orientalischen Religionen (I Einleitung 1887). Digitized byCjOOQlC 49 bij het Volk , gelijk J. Grimm , wil Gruppe den oorsprong der mythen zoeken maar bij de priesters; waarmede verband houdt dat de mythen uit den cultus ontstaan zijn, niet omgekeerd , en dat das de meest echte brennen voor de mythologie zijn cultushymnen , gebeden , ritueele voor- schriften. Wij laten daar längs welke verschillende wegen, volgens Gruppe ,' de godsdienst zieh van zijn geboorteland in West-Azie over Noord-Europa heeft uitgebreid; een der voornaamste zou geloopen hebben over Karthago, welks heerschappij zieh zelfs over de britsche eilanden zou hebben uitgestrekt. Van meer belang, en inderdaad van bijzondere beteekenis is, dat Gruppe, na Bugge en op andere wijze , de historische aanraking der volken ter verklaring der mythen aanvoert. Bij Bugge was het de aanraking der scandinavische volken met de west-euro- peesche in den Vikingentijd , bij Gruppe de veel meer problematische maar toch niet te loochenen aanrakingen in de prehistorische perioden. Met de mogelijkheid van de eene zoowel als van de andere moet het historisch onderzoek rekening houden en er de sporen van nagaan. In elk geval moet in het nieuwere onderzoek de aandacht steeds ineer vallen op dat historisch verkeer, waarin mythen en culten zieh voortplanten. Wanneer wij nu den tegenwoordigen stand der questien overzien, dan vinden wij ook in de nieuwste mythologi- sche litteratuur steeds nog van die wilde combinatien en buitensporige theorieen , die uit onze wetenschap zoo moei- lyk te weren schijnen. Daamaast echter is reeds , en wordt voortdurend, veel vruchtbaar werk gedaan: in kritische uitgaven en gebruik der brennen, teksten en inscripties , 4 Digitized by LjOOQ iC 50 in detailstudien over enkele mythen en heldensagen , in opsporen der historisclie feiten en toestanden en nauw- keurig onderscheiden der verschillende perioden. Het be- langrijkste daarvan vinden wij later bij de opgaaf der litteratuur over de bijzondere onderwerpen terug. Hier willen wij alleen de drie voornaamste overzichten der laatste jaren kenschetsten : die van E. Mogk, El. H. Meyer en W. Golther. Men zou er de kleine, verdienst elijke scliets die Fr. Ka uff mann*) van de noorsche mythologie ge- geven heeft, bij kunnen voegen, maar zij is te beknopt en te eenzijdig om een zelfstandig wetenschappelijk stand- punt te vertegenwoordigen. Bepalen wg ons das tot de drie genoemde werken, dan Valien bij groote verschillen toch belangrjjke punten van overeenkomst in het' oog. Zij zijn vooral de drie vol- gende. Yooreerst zijn alle drie geleerden wantrouwend tegenover de noorsche stof. Hun germaansche mytholo- gieen sluiten de noorsche stof in , maar niet alleen hebben zij met de stelselmatige eenheid er van gebroken, en onderscheiden zij de jongere van de oudere bestanddee- len maar zij verwij deren ook vrij wat van het noorsche materiaal als onecht; het verst hierin gaat El. H. Meyer. Ten tweede zoeken zy alle drie hun uitgangspunt in het volksgeloof, de „niedere mythologie'', schoon zij ookdeze onderling verschillend beoordeelen. Eindelijk hebben zij de heldensagen geheel weggelaten of althans zeer sterk in een hoek gezet. Dit nu is stellig een leemte, want dat de heldensage veel mythologische stof bevat, blgkt ') Fr. Kaufmann Deutsche Mythologie (1890 2e Aufl. 1893 in in Samml. Göschen). Digitized byCjOOQlC 51 ook uit haar historische behandeling door B. Symons *) en 0. L. Jiriczek*). Het overzicht van E. Mogk') onderscheidt zieh zoo- wel door den rijkdom als door de holdere ordening der stof. Hg zift de brennen , om aan de verwarring van alles dooreen te mengen te ontkomen en aan den eisch van MüUenhoff te voldoen ^kein Zeugnis altgermanischen Glau- ^bens darf von der Stelle verrückt werden wo wir es An- oden". Toch loochent Mogk het gemeenschappelijk bezit, het „urgermanische" niet. Tot die „proethnische" stof be- hoort het volksgeloof, sagen en bijgeloof, de „niedere" mythologie. Evenzeer zijn enkele derhoofdgoden: Tiwaz, Thonaraz, Wödanaz, Frija allen Germanen gemeen. De nationale basis in de mythologie der Edda is , trots de latere ontwikkeling en vreemde bijmengsels , niet weg te cijferen. Eon ontwikkelingsgeschiedenis wil Mogk niet geven : de demonen zijn niet oorspronkelijk zielen geweest en de groote goden zijn even oud als de „niedere" my- thologie. Tegen het afzonderlijk behandelen van den gods- dienst der enkele stammen heeft Mogk praktische bezwa- ren. Nieuwe gezichtspunten zijn bij hem niet talrijk ; alleen heeft hij Wodanaz en Thonaraz als later tot afzonder- lijke goden gemaakte attributen van Tiwaz opgevat. Zijn overzicht is ongetwijfeld op de tegen woordige hoogte B, Symona. Germanisclie Heldensage in PauVs Grnndriss* (ook afeonderlgk 1898). ') 0. L. Jiriczeky Deutsche Heldensage (2e Aufl. 1897 in Samml. Göschen), een körte Bchets; van een uitvoerig werk Deutsche Helden- sagen verscheen I 1897. ') E. Mogkj Germanische Mythologie in PatWs Grundriss*. Digitized byCjOOQlC 52 der wetenschap de beste en betrouwbaarste leiddraad. Veel omvangrijker is het groote werk van El. H. Meyer'). Hij was door veelzijdige Studien voor deger- maansche mythologie voorbereid, en in zijn stelsel ont- moet men de meest tegenstrijdige meeningen van zeer ver- schillende herkomst. Hij had de 4euitgaaf van J. Grimm's Deutsche Mythologie bezorgd, en over indogermaansche mythen een paar deeltjes geschreven, meest ophet voetspoor van A. Kuhn. Van den laatste blijft hij de perioden-verdeeling volgen , die hij zelfs nog verscherpt, en ook van de meteori- sche verklaring, die in de mythen wölken, wind,donder vindt , is hij een getrouw aanhanger. In zijn reeds vroe- ger genoemde werken over Voluspa en de eddische kos- mogonie heeft hij de resultaten van Bugge aanvaard, de noorsche mythen uit de christelijke litteratuur der Mid- deneeuwen verklaard en daarbij Voluspa als bron voor de germaansche mythologie geheel geschrapt. Toch ge- voelt hij zieh, ook bij diepgaand verschil, niet ontrouw aan de historische methode van MüUenhofiF. Die histori- sche opvatting leidt hem echter voor een deel tot de „Wanderungs"-hypothese van Gruppe, van wien hij ook de scheiding in populaire en hierarchische (nogweerge- splitst in priester- en adel-) mythen, maar niet de prio- riteit van het ritueele , cultische vöör het mythische over- neemt. Het meest behoort E. H. Meyer evenwel tot de school van Mannhardt, wiens animistische , biologische opvatting der natuurmythen hij volgt ; terwijl hij ook met *) El H, Meyer ^ Germanische Mythologie (1891). Digitized byCjOOQlC 53 een vondst van Laistner*), die den droom en „Alp- druck" voor de bron van veel mythische voorstellingen hield, zgn voordeel doet, Schijnt uit zoo heterogene be- standdeelen het optrekken van een gebouw onmogelijk, het verbazingwekkende in het werk van Meyer is dat hij inderdaad een stelsel heeft weten te maken zoo veelom- vattend als er van de germaansche myihologie noggeen bestond. Bronnenkritiek , my thenverklaring , ontwikke- lingsgeschiedenis : deze drievoudige taak der mythologie heeft E. H. Meyer voUedig vervuld. Zijn stelsel doetons zien hoe zielen en maren natuurdemonen en hoogere demonen worden, en deze laatste weer bij de priesters goden en bij den adel heroen. Men moet echter niet vragen ten koste waarvan zulk een stelsel is voltooid. De meest evidente resultaten : het oorspronkelijk karakter van enkele der groote goden , die zieh stellig niet uit wind-, donder- en wolkendemonen ontwikkeld hebben, de echt germaansche kern in de noorsche mythen zijn prijsgegeven, en de meest gewron- gene, ongerijmde onderstellingen als resultaten voorge- dragen. Dit alles neemt niet weg dat het boek groote be- teekenis en blijvende waarde heeft. Vooreerst is het materiaal ook uit afgelegen hoeken zoo volledig als ner- gens eiders bijeengebracht. Maar vooral is het hoofdstuk „Quellen" onmisbaar; daar vindt men in nog onge- evenaarde voUedigheid de brennen bijeen waaruit wij de germaansche mythologie kennen. In menig opzicht is E. 1) L, Laistnery Nebelsagen (1879), vooral; das Rätsel der Sphinx (2B. 1889). Digitized byCjOOQlC 5l4 H. Meyer een onveilige gids en zjjn mythologisch stelsel een afschrikkend voorbeeld; msÄr wie zieh zelfstandig met deze Studien wil bezighouden blijft hem dankbaar voor veel arbeid dien hij anderen bespaart. Hij sehijnt zieh nu evenwel van de mythologie af en tot de folklore te wenden *). Veel smaakvoUer uitgegeven en leesbaar geschreven is het jongste, lijvige werk van W. Golther *). Onderzijn groote voorgangers valt het licht voornamelgk opL. Uhland. Jegens Grimm , wien hg bijna alleen voor het bijeen- brengen van materiaal lof toezwaait, is hij evenmin bil- lijk als jegens MüllenhofiF. Het oorspronkelijk karakter der hoofdgoden, de echte kern in de noorsche mythen erkent hij, al zijn beide ook tot een minimum herleid. Bjj hem heeft het gezond verstand zjjn rechten hernomen niet alleen tegenover enkele uitwassen van E. H. Meyer's systeem maar tegenover het gewrongene van het stelsel* zelf. Minder stelselmatig tracht nu Golther in de ger- maansche mythologie de ontwikkelingsgeschiedenis der eerste duizend jaren onzer jaartelling te vinden. Ook hij begint met de ,,niedere" mythologie, om daama de goden, dan de meer philosophische mythen van schepping en wereldeinde en eindelijk den cultus te behandelen. Nieuwe wegen baant het werk van den Deen H. S. Vodskov*), waarvan de voortzetting , telkens vertraagd , E. H. Meyer, Deutsche Volkskunde (1898). ') W, Oolther, Handbuch der germanischen Mytholo^e (1895). ') H, S. Vodskov^ Sjaledyrkelse og naturdyrkelse (I 1897, de indledning was reeds in 1890 versehenen). Zyn stuk legen Bugge 1881 onder den titel: Guder og gloser. Digitized byCjOOQlC 55 met spanning tegemoet wordt gezien. In een uitvoerige inleiding handelt hg over de mythologische methode, welke hij dan in het eerste deel, dat nog alleen versehe- nen is, op den vedischen godsdienst toepast, maar later ook ook op de Edda wil beproeven. Tegen Bugge had hij zieh reeds yroeger met nadrnk verklaard, hier komt hij nu op tegen elken vorm der „vandreteorie", alsofin den prehistorischen voortijd de beschaving verhuisdag over de wereld gehenden had. Wij moeten aannemen dat de stammen in de periode waarin zij zieh uitbreidden over de wereld, zonder kultuur zijn geweest, en dat allekal- tuur aan het land waar zij t'huis behoort gebenden , daar ook ontstaan is. Wel hebben de volken van elkander ontleend wat hun dienstig was, er gaat over de wereld een breede golfstroom der beschaving; volgen wij dien, dan leeren wij verstaan waarom sommige volken achter- lijk bleven terwijl hun stamverwanten vooruit kwamen. Met deze meening reikt Vodskov de band aan de nieuwere linguistiek, die meer en meer de „stamboomtheorie" voor de „golftheorie" opgeeft. Wat nu de Indogermanen be- treft , ZOO zijn zij de eenigen die de zielenvereering welke den wilden toestand kenmerkt en dien de beide andere rassen (de Mongolen en de Semieten) nooit te boven zijn gekomen, hebben vervangen door dien hoogeren vorm van religio: den natuurdienst. Door dit resultaat staan de Indogermanen bovenaan in de ontwikkeling , al hebben zij dan ook niet weinig van hun beschaving aan de beide andere rassen ontleend. 0ns overzicht zou onvoUedig wezen zonder een nalezing over wat in andere landen is gearbeid , al is het dan ook Digitized byCjOOQlC 56 van minder beteekenis dan wat Duitschland en de scan- dinavische rijken hebben bijgedragen. Engeland heeftzija eigen angelsaksische oudheid doorvorscht, schoon ookop dit gebied Duitschers zieh niet onbetuigd lieten. Qp dit veld van studie moet de germaansche mythologie nog meer dan tot heden een oogst binnen halen; de laatste grootere werken hebben weer in 't oog vallend de Angel- saksers verwaarloosd. Ook de folklore zijner verschillende gewesten heeft Engeland verzameld. Over 't geheel echter is in Engeland de studie der germaansche oudheid yoor een goed deel gebonden aan den arbeid der noorsche geleerden. Reeds B. Thorpe*) sloot zieh hetmeestbij N. M. Petersen en bij Keyser aan. Vorder zijn en worden noorsche saga's vertaald , verscheidene ook uitgegeven '). In Engeland werkte de IJslander G. Vigfüsson die met zijn verbazende geleerdheid en scherpzinnigheid maar yaak wilde fantazie de noorsche litteratuur in haar geheelen omvang beoefende, en te samen met York Powell den poetischen schat, zoowel de skaldenpoezie als de Edda , uitgaf , vertaalde en met belangrijke excur- sen en inleidingen voorzag. Jammer dat dit Corpus Poe- ticum Boreale philologisch zoo weinig betrouwbaar is '). B. Thorpe, Northern Mythology (3 vol. 1851-52). ^) 5. Laing^ The seakings of Norway (Snorri's Heimskringla 3 vol. 1844 niet direct uit het oorspronkelgke) , G. W. Dasent, The story of burnt Njal (2 vol. 1861 , smaakvolle vertaling met uitvoerige en belangrgke inleiding); G, Vigfüsson gaf verscheidene gslandsche saga's nit, en in de Prolegomena der Stnrlnnga Saga eene noorsche litteratnnrgeschiedenis ; The Saga libravy en The northern lihrary geven vertalingen der voornaamste saga's. ') G, Vigfüsson en F. York Powell Corpus Poeticnm Boreale (2 vol. Digitized byCjOOQlC 57 Amerika heeft nog niet veel op dit gebied voortgebracht. De amerikaansche gezant te Kopenhagen R. B. Ander- son toonde zijn werkzame belangstelling door 't een en ander van de noorsche Studien in 't engelsch toegankelgk te maken. P. du Chaillu heeft archaeologische stof niet onyerdienstelijk bijeengezet ^). Het beste wat Amerika tot nog toe leyerde is het beknopte maar belangrijke over- zicht door F. B. Gummere, van de oorsprongen der engelsch sprekende volken '). Ook aan ITederland komt geen afzonderlijke plaats in deze Studien toe. Wel schreef L. S. P. Meyboom een boek met een voor zijn tijd yrij degelijke kennis maar met zeer fantastische mythenverklaring ') ; wel zijn plaat- selijke oudheden verzameld en beschreven en bevatten met name de yolksalmanakken niet weinig stof; maar dit alles zou in een oyerzicht als dit geheel onyermeld blij- yen , Indien het niet yoor hoUandsche lezers bestemd wäre. De Germanisten die tegenwoordig in ons midden werken scheiden zieh yan de duitsche yakgenooten niet af: B. Symons yolgt de historische methode van Müllenhoff en geeft een kritische uitgaaf van de liederen der Edda; zijn leerling R. C. Boer geeft, mede meest inDuitsch- land, noorsche teksten uit. Aan het einde van ons overzicht merken wij op hoe 1883); men zie de recensies van Heinzel (Anz. f. d. alt. XXIX) en Symona (Zs. f. d. Ph. XVIII). P. du Chaillu, The Viking age (2 vol. 1889) met vele afbeel- dingen. *) F, B. Gummere, Germanic origins (1892). ') L. S. P. Meyboom y de Godsdienst der oiideNoormaiineii(1868). 