title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik heb K. gevraagd of zij ’t met mij wagen wilde. Hoe ik ge- weigerd ben, is U bekend, ’t geen ik alleen nog verzacht heb, is de ontvangst bij gelegenheid van mijn bezoek'te Amsterdam. Alstoen werd mij gezegd, dat ik wilde forceeren, zij wilde mij niet zien, niet te woord staan, niet bij een bezoek, maar gedurende de 3 dagen van mijn vertoef aldaar. Als mij gezegd wordt ,,gij wilt forceeren’’, dan zeggen dat alleen zulken Theo, die mij ten eenenmale misverstaan. Ten bewijze dat ik toen niet heb willen forceeren, diene bij dezen, dat ik nu iets doe ’t welk genoeg bewijst, dat ik niet als een die forceeren wil tegenover K. stond. Deze vrouw met welke ik nu ben, heeft mij beter begrepen. In körten tijd werd zij zoo mak als een tamme duif, zeker niet door forceeren van mijn kant, doch omdat zij zag dat ik niet ruw was. 408 Enfin deze heeft het gevat, en zij zeide tot mij : ik weet dat gij niet veel geld hebt, doch al hadt gij nog minder, ik wil mij naar alles schikken, als gij maar bij mij blijft en mij bij U laat blijven, ik ben te veel aan je gehecht, dan dat ik weer alleen zou kunnen zijn. Als iemand dit tot mij zegt, en in alles toont, veel meer door daden dan door woorden, dat zij zulks meent, dan is het geen wonder dat ik tegenover haar het masker van koelheid, ruwheid bijna, dat ik lang voorgehouden heb, omdat ik niet vleien wilde, heb laten vallen. En nu, is deze vrouw er slechter bij gevaren, of ben ik er slechter mee gevaren, dat het zoo is gegaan? Ik sta er verwonderd over, haar met den dag te zien opstijven en opfleuren, zij is zoo ver- anderd dat het een heel ander persoon lijkt, dan die zieke bleeke vrouw, die ik dezen winter onttmoete. En toch veel heb ik niet aan haar gedaan, alleen ik heb haar gezegd: doe dit, doe dat, en gij zult gezond worden, en zij heeft dat niet in den wind ge- slagen, en toen ik zag dat zij het niet in den wind sloeg, heb ik er nog meer mijn best op gedaan. Ik was er misschien beter toe in Staat dan een ander, om haar te begrijpen, omdat zij een paar eigenaardigheden heeft, die menig ander zouden afgestooten hebben. Vooreerst haar spraak, die leelijk is, en die zij zulks uit haar ziekte heeft gehouden, dan haar humeur, dat uit een zenuw- achtig gestel voortkomt, waardoor zij buien heeft, die voor menigeen ondragelijk zouden zijn. Ik begrijp die dingen, mij hinderen ze niet, en tot nog toe kon ik er evenwel mee rondspringen. En van haar kant begrijpt zij mijn eigen humeur, en ’t is als ’t wäre een stilzwijgende af- spraak tusschen ons, niet op elkaar te vitten. Als gij de groote teekening uit de Graphic van Frank Holl kent: ,,The deserter”, dan zou ik zeggen dat zij veel heeft van het vrouwenfiguur daarop. Het poseeren leert zij met den dag beter, en dat is enorm veel. voor mij. Zij is niet een last, een blök aan mijn been, maar zij helpt en werkt mee. Zij heeft geen pretenties: ik moet het zus of ZOO hebben, maar als er niets is dan brood en koffie, doet zij het er mee zonder mopperen. Doch Theo, ik smacht er naar om U te zien en te spreken. Naar een brief van U verlang ik ook erg. Als ik wist dat gij om deze reden niet van mij afkeerig zult worden, dan was ik zoo gelukkig 409 als een mensch maar zijn kan. Dat ik in ’t begin eenige hulp noodig hebben zal, dat is zoo. Moest ik die missen, ik was er siecht aan toe, en zij ook; doch die hulp is niet meer dan voor mij alleen. En mijn werkkracht vermeerdert, en als ik mijn best gedaan heb er mij boven op te werken, ’t spreekt vanzelf zulks nu nog veel meer ’t geval is, en juist door nog eenigen tijd op Uwe hulp en medewerking te mögen rekenen, zal ik er zoo boven op körnen, dat ik het noodige door den verkoop van mijn werk verdien. De eerste stap die ik graag doen wilde, is het atelier hiernaast nemen waarover ik U schreef. Zoodra zij dan uit Leiden komt, zal ik haar trouwen, zonder iemand daar kennis van te geven, in stilte en zonder omhaal. En dan kunnen wij het doen met dat huis, en zijn bereid het zoo eenvoudig aan te leggen als maar eenigszins mogelijk is. En was het dat gijzelf eens kondt körnen kijken, gij zoudt ge- loof ik zien, dat gij er Staat op kunt maken, dat zoowel zij als ik ons best doen op het werk. Ik wou maar dat hare bevalling achter den rüg was. Dat is nog een vuurproef voor haar. Doch tot heden gaat alles goed sedert zij daar te Leiden geweest is. Evenwel, noch zij, noch ik staan in een rozentuin of in den maneschijn te droomen, wij staan voor barre dingen, tant mieux. ’t Geen ik van harte hoop, is, dat gij dit niet melankoliek zult opvatten. ’t Spreekt vanzelf dat als K. in eenig opzicht beant- woord had, ’t geen ik voor haar voelde, dit niet gebeurd zou zijn. Nu, na mijn bezoek te Amsterdam was ik zoo gedecideerd ge- weigerd, dat ik niet de minste kans had om haar te krijgen. Tenzij mijne finantieele omstandigheden in körten tijd geheel veran- derd waren, ’t geen nu niet geschieden zal, want ofschoon ik wel zooveel zal verdienen gaandeweg, dat deze er met mij van leven kan, zal het niet zooveel zijn dat ik er een stand van kan voeren, waartoe ik bovendien geen roeping of lust gevoel. Gij weet wat ik zoek, het allernoodigste om van te leven, doch ’t geen daarboven gaat laat mij tamelijk koel. ’t Geen ik graag hebben zou, is een vast weekgeld als een ander arbeider, waar- voor ik werken wil met al mijn kracht en verstand. En werkman zijnde, hoor ik t’huis in den werkmansstand, en zal meer en meer daarin leven en mij wortelen. Ik kan niet anders, en ik heb geen lust in iets anders, ik kan mij iets anders niet begrijpen. a Dieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. 410 195 Waarde Theo, Uw brief met ingesloten frs loo heb ik ontvangen, en dank er U ten zeerste voor. Uw brief heeft mij meer licht gegeven, dan al mijn hoofdbreken en tobben over die kwestie Mauve en Tersteeg. Ik maak er U mijn compliment over, want nu geloof ik, ik het beter begrijp. En wat mij te doen Staat is, als ik wel heb, bedaard voortwerken zonder er mij in te verdiepen of het mij zoo erg aan te trekken als ik deed. Als ik mij daarin verdiep, dan heb ik ’t zelfde gevoel van duizeling, hetwelk zegt gij, iemand die de perspectief niet bestu- deerd heeft, gevoelt wanneer hij het wegschieten der lijnen in de natuur wil nagaan, en zieh er rede van geven, En ik geloof dat evenals de heele perspectief verändert bij ver- andering der oogshoogte, welke af hangt, niet van de voorwerpen doch van den man die kijkt, (of hij bukt, dan wel ergens op gaat staan), zoo ook de verandering van Mauve en Tersteeg voor een deel slechts schijnbaar is, en zijn rede had in mijn eigen stemming. Ik zie niet klaar in die affaires, doch uit Uw brief heb ik duidelijk meenen te zien, dat er geen reden is er mij over bezorgd te maken, als ik maar doorwerk. En omdat er nu nog andere dingen te schrijven zijn, genoeg daarover.. De Sympathie van Heyerdahl heeft mij zeer getroffen, wil hem voor mij groeten, en zeggen ik zeer zeker hoop, dat ik eens met hem in kennis zal körnen, en dat op prijs zou stellen. Nu heb ik twee grootere teekeningen klaar. Vooreerst ,,Sorrow”, doch in grooter formaat, het figuur alleen zonder entourage. Doch de pose is eenigszins gewijzigd, het haar hangt niet naar achteren op den rüg, doch naar voren gedeeltelijk in eene vlecht. Daardoor komt het schoudergewricht, den nek en rüg in ’t ge- zicht. En ’t figuur is met meer zorg geteekend. De andere ,,Les racines” is eenige boomworteis in een zandgrond. Nu heb ik getracht in het landschap ’t zelfde sentiment te leggen als in ’t figuur. Het zieh als ’t wäre krampachtig en hartstochtelijk vastwor- telen in de aarde, en het toch half losgerukt zijn door de stormen. Ik wilde zoowel in dat blanke, slanke vrouwenfiguur, als in die zwarte knorrige worteis met hun knoesten, iets uitdrukken van den strijd des levens. Of liever, omdat ik getracht heb trouw te zijn aan de natuur, welke ik voor mij had, zonder bij te philoso- pheeren, is er haast onwillekeurig in beide gevallen iets van dien 411 grooten strijd in gekomen. Althans het kwam mij voor, dat er eenig sentiment in was, maar kon mij vergissen, enfin ge moet maar eens zien. Vindt ge er iets in, dan zijn ze voor uwe nieuwe woning wellicht geschikt, en dan heb ik ze voor uw verjaardag gemaakt, waarmede ik U nog gelukwensch. Maar omdat ze tamelijk groot zijn, (een heel veL Ingres), weet ik niet of ik ze dadelijk moet opzenden. Zeg mij dit eens, misschien zou Tersteeg het brutaal of pedant vinden, als ik vroeg ze als remise in een kist te pakken. Ofschoon ,,Les Racines” maar een potloodteekening is, zoo is er toch met het potlood in geborsteld en weer afgekrabd, gelijk men schildert. Aangaande het timmermanspotlood redeneer ik aldus. De oude meesters, waar zouden die mee geteekend hebben? Zeker niet met Faber B, BB, BBB, enz., enz., maar met een ruw stuk graphiet. Het werktuig waarvan Michel Ange en Dürer zieh bedienden had wellicht veel van een timmermanspotlood. Doch ik ben er niet bij geweest en weet het niet, dit weet ik wel, dat men met een timmermanspotlood krachten verkrijgen kan, anders dan met die fijne Fabers etc. Ik heb het graphiet liever in zijn natuurlijken vorm, dan zoo bijster fijn gezaagd in de dure Fabers. En het blinken gaat weg door ’t fixeeren met melk. Als men buiten zit en werkt met conte, weet men door ’t schelle licht niet recht wat men doet, en merkt dat ’t te zwart is geworden, maar graphiet is eer grijs dan zwart, en men kan altijd nog een paar octaven er bij krijgen door er opnieuw in te werken met de pen, zoodat de sterkste krachten graphiet toch weer licht worden, door ’t repoussoir van de pen. Houtskool is best, doch als men er veel op sjouwt gaat de frisch- heid er af, en om de finesse er in te houden, moet men op de plaats zelf fixeeren. Ook voor landschap zie ik, dat de teekenaars als b.v. Ruysdael, en Goyen, en Calame, Roelofs ook b.v. onder de modernen, er veel partij van trokken. Doch als iemand een goede pen uitvond om buiten mee te werken, met bijbehoorenden inktkoker, dan kwamen er misschien meer penteekeningen in de wereld. Met houtskool, die in olie gelegen heeft, kan men fameuse dingen doen, dat heb ik van Weissenbruch gezien, de olie fixeert dän en het zwart wordt warmer en dieper. Maar beter is het ik zulks over een jaar, dan nu doe, denk ik bij mezelven, vanwege ik niet wil dat de mooiigheid door mijn materiaal, doch door mij kome. Ben ik nog wat verder, dan trek ik eens nu en dan een mooi pak aan, ik bedoel werk met een dankbaar teekenmateriaal. En mits ik dan zelf maar wat doen kunne, vlot het dan dubbel, en valt mogelijk mee. Maar eerst vöor alle succes, de strijd corps a corps met de dingen in de natuur. Nu heb ik U verleden jaar een groot aantal brieven geschreven over wat ik zoo al dacht omtrent de liefde. Nu doe ik zulks niet, vanwege ik het druk heb met het in praktijk brengen der zelf de dingen. De persoon voor wie ik gevoelde, wat ik U schreef, is niet op mijn weg, is buiten mijn bereik ondanks al het smachten, dat ik naar haar deed. Had ik beter gedaan met aan haar te denken, en voorbij te zien wat op mijn weg kwam? In hoeverre ik consequent of inconsequent handel, weet ikzelf niet te beslissen. Gesteld ik begon vandaag een teekening b.v. van een spitter, doch die man zegt; ik moet weg, en wil of kan niet weer poseeren; temeer omdat ik hem begon te teekenen zonder hem permissie te vragen, heb ik ’t recht niet ’t hem kwalijk te nemen hij mij daar staan laat met een ter nauwernood geschetste teekening. Moet ik nu echter het teekenen van een spitter opgeven? Ik meen neen, vooral niet als ik morgen een ander tegenkom, die zegt: ik wil niet alleen heden, maar ook morgen en overmor- gen körnen, en ik begrijp wat gij noodig hebt, ga uw gang, ’k heb er geduld en goeden wil voor. Ik ben dan wel is waar niet precies bij mijn oorspronkelijke impressie gebleven, maar had ik beter gedaan te redeneeren: neen ik moet bepaald dien eersten spitter hebben, als hij zegt: ik kan en wil niet? En ben ik eenmaal be- gonnen aan No. 2, dan mag ik gedecideerd niet buiten de natuur die voor mij Staat om werken, en terwijl echter denken aan No. I ; ZOO Staat de zaak. En daarorntrent voeg ik bij mijn vorig schrijven nog dit. Om de zaak te doen gelukken, zoudt gij mij wat moeten helpen, doch de uitgaaf daarvoor zou geloof ik niet meer, maar wel minder zijn, dan ’t geen gij mij de laatste maan- 'den hebt gezonden. Ik zou willen en durven ondernemen, Indien ik gedurende nog een jaar kon rekenen op frs 150 per maand. Wel hoop ik alsdan er nog iets bij te verdienen, doch liep dat mis. 413 dan zou ik met veel behelpen wel is waar, toch er doorscharrelen. En nu later, als dat jaar om is? — Mij dunkt er zijn geen teekenen te bespeuren in mijn werk, waaruit blijkt dat ik er niet in slagen zal, mits ik doormarcheere, en mij moeite blijve geven. En dan ben ik niet iemand, die lang- zaam of zeurig werkt. Het teekenen wordt een hartstocht bij me, en ik ga er hoe langer hoe meer in op, en where is a will is a way. Where is a will is a way, doch dat moet van twee kanten gaan. The will bij mij moet zijn het maken der dingen, ihe will bij wie Sympathie voor mij hebben of krijgen mochten, het verkoopen of koopen van die dingen. The will daarzijnde, meen ik the way te vinden zij. Maar als allen redeneerden zooals Tersteeg ,,onverkoopbaar ’ ’, ,,on- behagelijk”, dan kwam er een berg displeizier mij voor den neus. Enfin wat hier ook van zij, om het onbehagelijk en onverkoop- baar te overwinnen, zal ik mij nog meer op het werk inspannen. Gedurende 3 nachten heeft het hier erg gestormd. Den nacht van Zaterdag op Zondag is het raam van mijn atelier bezweken, (het huis waar ik woon is zeer wrak), 4 groote ruiten kapot en het venster losgerukt. Gij kunt denken dit niet alles was. De wind kwam over de vlakke weilanden aanzeilen, en mijn raam kreeg hem uit de eerste hand. De schutting beneden ook omver, de teekeningen van den muur gescheurd, ’t ezel tegen den grond. Met behulp van mijn buurman heb ik evenwel het raam nog vast- gebonden, en tegen het gat, zeker een |Z| meter groot, een wollen deken gespijkerd. Den heelen nacht geen 00g dicht gedaan zooals ge denken kunt. En nog veel gescharrel om ’t gemaakt te krijgen, om reden van den Zondag. De huisheer is een arme scharrelaar, hij heeft het glas gegeven, ik het werkloon. Maar reden temeer waarom ik er over denk om hier naast te gaan wonen. Er is daar een boven- huis aldus: ’t atelier is grooter dan ’t mijne, ’t licht zeer goed. Er is een zolder geheel met planken beschoten, zoodat men de pannen niet ziet, enorm groot, waar men nog zooveel kamers kan afschieten, (en ik heb de schotten er voor), als men maar wil. Huurprijs / 12.50 per maand, een sterk goed gebouwd huis, doch het doet niet meer omdat het ,,maar op den Schenkweg” Staat, en daar de rijke huurders niet körnen, die de eigenaar wel wachtte. 414 Ik zou ei zeer veel zin in hebben, en de eigenaar zou mij er wel in willen hebben en heeft er mij ’t eerst over gesproken, en toen ben ik gaan zien. En nu eindig ik met te zeggen, dat ik U verzeker ik veel aan thuis denk, en van meening ben dat als het een half jaar verder is, en de zaak waarover ik U schreef, ondernomen, en Pa en Moe eens bij me körnen, dit wel een verandering van stemming van weers- kanten tengevolge zou hebben. Doch dat ’t nu helaas nog niet ’t moment is, en we eerst het ding op zijn pooten moeten zien te krijgen. Want Pa en Moe, die ik in de gegevenen wel als leeken mag beschouwen, zullen het heel mooi vinden als ’t verder af is, (meer (feß,nisseerd zeggen de Belgische kooplui, volgens Mauve), doch van de ruwe schets, die gij begrijpen zoudt als ge hier waart, zouden zij minstens duizelig worden, ä Dieu, het beste U toege- wenscht, t. a t. Vincent. Is het dat gij spoedig komt, zoo zend ik de teekeningen niet. Maar het is tijd dat gij langzamerhand wat van mij krijgt, ik doe er mijn best op, en bevielen U deze twee b.v., dan kreegt ge er nog veel meer. en van allerlei. Als gij die welke gij geschikt oordeelt, op Uw kamer eens laat kijken aan dezen en genen, dan is dat misschien ’t begin om ze ook aan den man te brengen, en het is juist als er meer bijeen zijn, en verschillende van dezelfde hand, dat ze elkaar releveeren, en ’t een ’t ander aanvult en expliceert. Hetgeen waar ik het meest aan hecht is de Sympathie van U. Mocht ik die bepaald winnen, dan zou de verkoop ook körnen. Doch die Sympathie van U moet noch ik noch gijzelf forceeren. Ik geloof ik heel wat produceeren kan, ik bedoel grif werken en niet lanterfanten, en als ik nu opnieuw, nadat gij de oude studies teruggezonden hebt zooals ik U vroeg, er een paar gezonden heb, (de laan van Meerdervoort en Sorrow), dan is het om U een teeken te geven, dat ik er zoo meer kan maken, als gij wilt. Zegt gij: ’t is nog niet rijp, dan werk ik nog door voor ik begin te zenden, want dat wat ik zond, is niet iets toevalligs, maar wat ik kan, dat kan ik. Om het nu weer een eind op te voeren, moet ik weer een tijd voort- werken. Maar dit wil ik zeggen, is het dat de laatstgezondene U voorkomen iets te hebben, dat gij kunt beginnen aan dezen en genen te laten zien, dan kan ik beginnen te zenden naarmate ik iets heb. 415 Wat U dan goed voorkwam, zou in grijze passepartouts moeten, en ZOO zou zieh langzamerhand een portefeuille er van vormen. Denk hier eens over. Ik heb nog een teekening van een mannetje bij den haard ,,de bestedeling ”, een oud wijf van de Geest, een paar vrouwenfiguren, die gevoegd bij de andere, dunkt mij goed zouden doen. Verder kleine schetsen. Ik zeg het echter niet om te haasten, maar het kan geen kwaad er eens over te denken. Gij zijt begonnen mij te helpen, niet wetende wat er van körnen zou, en toen anderen niet wilden. Ik zou wel graag willen, dat het zoo uitkwam dat gij heel leuk kondet zeggen tegen degenen, die het gek vinden van U dat gij mij helpt, dat ge er niets aan verloren hebt. En dat prikkelt mij nog te meer, en mij dunkt gij moest een begin maken om eenige teekeningen bij U te nemen, en iedere maand komt er dan iets bij. Er zijn dagen dat ik er 5 maak, doch ge moet rekenen bij teekeningen dat er i van de 20 lukt. Die I uit de 20 is echter nu geen toeval meer, daar kan ik op rekenen. Er zal er wel iedere week i onder doorloopen, waar- van ik voel : ,,die blijft”. ’t Is beter gij degene ,,die blijven”, bij U bewaart voorloopig, dan dat ik ze voor een gülden of 10, en dan nog als bij de gratie Gods, en een groote genade, zou geven aan den een of ander hier. Hier vallen allen op de manier van doen, maar van allen hoor ik 00k dezelfde lieux communs over de Engelsche teeke- ningen b.v., Alleen Weissenbruch zei, toen ik hem vertelde: ik zie de dingen als teekeningen met de pen, ,,dan moet ge met de pen teekenen! ’ ’ Hij n.l. Weiss. hesft niet de kleine doch de groote Sorrow ge- zien, en heeft er mij dingen van gezegd, die me plezier deden. Daarom durf ik over de groote zeggen, wat ik zeg. Ik heb geen ,, leiding”, ,,onderwijs” gehad van anderen om zoo te zeggen, doch mijzelven geleerd, en het is geen wonder dat mijn manier van doen bij oppervlakkige beschouwing verschilt van die van anderen. Maar dat is niet een reden, waarom mijn werk onver- koopbaar zou blijven. Ik maak mij sterk, dat de groote Sorrow, het wijf van de Geest, de bestedeling en meer andere, als gij wilt den een of anderen dag wel degelijk een liefhebber zullen vinden. Maar het kan wel zijn, dat ik later er nog eens wat aan doe. Ik heb weer op de Laan van Meerdervoort gewerkt 00k. Ik 416 heb voor me liggen een vrouwefiguur in japon van zwart meri- nos, waarvan ik zeker weet dat als gij het eenige dagen bij U gehad zoudt hebben, gij met de manier van doen verzoend zoudt zijn, en niet verlangen het anders wäre gedaan. De Engelsche teekeningen begreep ik den eersten dag ook niet, evenmin als een ander vreemdeling, maar ,,ik heb mij de moeite gegeven er kennis mee te maken”, en daar geen spijt van gehad. a Dien, voor heden genoeg. 196 (Briefkaart). 2 Mei ’82. This day I have sent to you by bookpost i drawing ,,A Root i/h a drfj (jroimd'\ You just let me know what you think of it. ,,Les Racines” is very similar to this one, but I can’t send that one, neither ,,Sorrow”, in this manner on a roller, the drawings being mounted on cardboard. With regard to this one I hammered it off in a single day, having studied the same spot and trees for ,,Les Racines”. So it has been done ,,tout d’un trait” out of doors, and has not even been in my Studio. But the paper has been slightly damaged in 2 or 3 places, as I worked through it, please have this seen to at once, eise it might get worse. I think it wants a grey mount. Good-bye, hope to hear from you at your early convenience. Tuesday evening. Vincent. . 197 V/aarde Theo, (ii Mei *82.) Heden heb ik eenige teekeningen en schetsen aan U afgezonden ; ’t geen ik voor alle dingen U toonen wil, is dat ’t geen ik U mededeelde mij niet in mijn werk verslapt, integendeel. Dat ik letterlijk vol ben van mijn werk en er pleizier in heb, en goeden moed. Nu hoop ik dat gij mij ’t niet kwalijk zult nemen dat ik een beetje ongerust ben, vanwege gij nog niet antwoordet op een en ander. Ik geloof niet dat gij er kwaad van zult denken dat ik met Christien ben. Ik geloof niet dat gij mij geheel en al daarom, of om andere reden van vormen, of ik weet niet wat, geheel in den steek zult laten. Maar is het te verwunderen, dat na ’t geen ’t geval was met Mauve en Tersteeg, ik wel eens met een zekere melankolie denk: het is nu misschien met hem ook zoo. 27 417 Althans ik zie erg uit naar een brief van U, ik weet echter gij ’t zeer druk hebt zonder twijfel, en dat het nog zoo heel lang niet is geleden, dat gij geschreven hebt. Maar, misschien onder- vindt ge ’t zelf vroeger of later, in dagen als men om zoo te zeggen een is met eene zwangere vrouw, dan is er zooveel zorg dat de tijd van 24 uren soms een week lang is, en een week lan- ger schijnt in ’t gevoel dan eene maand. En daaraan is het toe te schrijven, ik zoo dikwijls U schreef deze laatste dagen, zoolang ik geen antwoord heb. Ik heb U geschreven over mijn plan om de woning hiernaast te huren, als zijnde geschikter dan deze, die blijkt te kunnen inwaaien, enz. Maar ge weet het immers goed, dat ik niet op f hoogen toon vraag om dit of dat? Ik hoop alleen dat 00k nu gij voor mij zult blijven wat gij waart; ik reken niet mij verlaagd of onteerd te hebben door ’t geen ik deed, ofschoon sommigen mogelijk zulks vinden zullen. Ik gevoel dat mijn werk in ’t hart van ’t volk ligt, dat ik mij laag bij den weg moet houden, dat ik diep in ’t leven moet in- grijpen, en door veel zorg en moeite moet vooruitkomen. Ik kan mij geen anderen weg denken, en ik verlang niet zonder moeite of zorg te wezen, alleen dat die niet ondragelijk zullen worden hoop ik, en dat behoeft ’t geval niet te wezen zoolang ik werk, en wat Sympathie van zulken als gij mag blijven ondervinden. Het is met ’t leven als met ’t teekenen, dat men soms snel en gedecideerd moet handelen, de zaak aangrijpen met wilskracht, zoYgen dat de groote lijnen er bliksemsnel opstaan. Daar komt geen aarzelen, geen twijfelen te pas, en de hand mag niet beven, en het 00g niet heen en weer kijken maar vast blijven Op ’t geen men voor heeft. En men moet zoo er in verdiept zijn, dat in körten tijd iets gewrocht is op ’t vel papier of ’t doek, waar eerst niets was, zoodat men nauwelijks later zelf weet, hoe men het er opgedonderd heeft. De tijd van het redeneeren en nadenken moet de besliste handeling voorafgaan. Bij het doen ^elf is weinig ‘spacie voor nadenken of redeneeren. En het snelle handelen is mannenwerk, en men moet voor men er toe in Staat is, wat ondervonden hebben. Het lukt den stuur- man soms gebruik te maken van een stormwind om vooruit te körnen, in plaats van er door naar den grond te gaan. ’t Geen ik U nog eens zeggen wilde is dit: Groote plannen voor de toekomst heb ik niet, voor een oogen- 418 blik möge bij mij de lust opkomen naar een leven vrij van zorg, naar ’t voorspoedige, telkens keer ik met liefde terug tot de moeite, tot de zorgen, tot cen moeieUjk leven, en denk: ’t is beter zöö, ik leer er meer mee, ik ben er ook niet minder om, het is niet op dezen weg dat men vergaat. Ik ben vol van mijn werk, en ik heb het vertrouwen dat ik met wat goeden wil van zulken als gij, als Mauve, als Tersteeg, ofschoon nu dezen winter wij geschil hadden, er in slagen zal om er genoeg mee te verdienen om van te leven, niet in weelde, maar als ,,ge zult uw brood eten in ’t zweet uws aanschijns ’ ’. Christien is mij niet een blök aan mijn been, of een last, maar een hulp. Als zij alleen was, ging ze mogelijk er onder door; eene vrouw moet niet alleen zijn in eene maatschappij en een tijd zooals die waarin wij leven, die geen zwakken spaart maar trapt onder den voet, en er met wielen over heen rijdt, als een zwak schepsel gevallen is. Daarom omdat ik zooveel zwakken vertiapt zie, twijfel ik zeer aan de echtheid van veel wat men vooruitgang en beschaving noemt. Ik geloof wel in beschaving, zelfs in dezen tijd, doch alleen in dat soort dat gegrond is op werkelijke menschenliefde. ’t Geen menschenlevens kost, vind ik barbaarsch, en dat respecteer ik niet. Enfin, genoeg. Kan het dat ik de woning hiernaast huur, kan het dat ik een vast weekgeld heb, ik zou ’t heerlijk vinden. In- dien niet, ik zal den moed niet opgeven en nog wachten. Maar kon het eerste gebeuren, zou zoo gelukkig voor mij zijn, en meer krachten disponibel maken voor mijn werk, die anders door de zorgen geabsorbeerd worden. Ge zult zien, er is van allerlei in de portefeuille. ’t Geen U het beste voorkomt houd dat uit ’t geen ik zend, dan kunt gij het laten zien, als ’t eens te pas mocht körnen, ’t Overige krijg ik bij gelegenheid wel eens terug. Als ik dacht gij spoedig körnen zoudt, natuurlijk hield ik deze dingen totdat gij kwaamt. Nu echter is ’t mogelijk goed gij eens een en ander bij elkaar ziet, en kunt hoop ik er uit zien dat ik niet rentenier van Uw geld. Bij oppervlakkige beschouwing zoudt gij de zaak met Christien misschien in een heel ander dag- licht beschouwen, dan zij in werkelijkheid is. Maar nu ik U gezegd heb, ’t geen ik zeg in dezen brief en voor- gaanden, zal het U minder onbegrijpelijk voorkomen. Ik wenschte wel dat degenen die het wel met mij meenden, be- 419 grepen, dat ’t geen ik doe en laat voortkomt uit een diep gevoel van, en behoefte aan liefde, dat lichtzinnigheid, en hooghartig- heid, en onverschilligheid, niet de veeren zijn die de machine drijven, en dat als ik dezen stap doe, ’t een bewijs is dat ik mij wortel laag bij den weg. Ik geloof niet, dat ik wel zou doen het te zoeken in hoogeren stand, of veel aan mijn karakter te ver- änderen. Ik moet nog meer ondervinden, nog veel bij leeren voor ik rijp zal wezen, maar dat is een kwestie van tijd en doorwerken. a Dien, schrijf spoedig. Kan er wat op overschieten zoo komt het zeker niet ontijdig. Geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Als ik dacht dat ik er den een of ander pleizier mee kon doen met te verhuizen uit ’s Hage, dan ging ik liever weg, n’importe waarheen, dan dat ik iemand hinderen zou. Doch ik doe niets dat iemand schade doet, en na ’t geen gij mij geschreven hebt, meen ik ’t geen Tersteeg gezegd heeft niet te zwaar te moeten tillen. Het huis waarover ik U schreef Staat nu te huur, en ik ben bang het weg zal zijn als ik er niet spoedig bij ben. Reden te meer waarom ik uitzie naar Uw brief. Want gij zult U begrijpen kunnen, dat ik na ’t geen gebeurde met Mauve en Tersteeg, en na ’t geen ik U mededeelde omtrent Christien, U rondborstig vraag: Theo, maakt dit een en ander verandering of scheiding tusschen U en mij? Indien niet, dan vind ik 't heerlijk en ben dubbel zoo blij met Uwe hulp en Sympathie als vroeger, Indien ja, dan is ’t mij beter ’t ergste te weten, dan in onzekerheid te verheeren. Ik houd er van om datgene waar ik voor sta, ’t zij tegenspoed ’t zij voorspoed, onder de oogen te zien. Op de zaak Mauve en Tersteeg heb ik antwoord van U, niet omtrent het andere. Dat andere is iets geheel aparts, er is eene grens tus- schen ’t artistieke en ’t intieme, maar het is goed ronduit af te spreken hoe wij de zaken opvatten. En het is daarom dat ik zeg: Theo, ik heb het voornemen deze vrouw, aan wie ik gehecht ben en zij aan mij, te trouwen. Mocht het ongelukkig wezen dat dit eene verandering in Uwe gezindheid jegens mij mocht tengevolge hebben, zoo zoude ik wenschen, dat gij niet zonder mij eenigen tijd van te voren te waarschuwen, Uwe hulp intrekken 420 zoudt, en mij klaar en beider zult blijven zeggen wat gij denkt. Natuurlijk hoop ik geenszins het geval zal wezen dat Uwe hulp en Sympathie ophoudt, maar dat wij elkaar de broederhand blijven reiken ondanks dingen, waartegen ,,de wereld” opkomt. Dus kerel als gij dezen ontvangt en nog niet geschreven hebt, laat mij per keerende iets vernemen, want ik heb na ’t geen ik U gezegd heb, of geruststelling noodig, of moet het ergste weten. a Dien, ik hoop dat de lucht beider blijft tusschen U en mij. 198 Waarde Theo, In ’t bezit zijnde van Uw schrijven van 13 Mei, ’t welk een brief van mij aan U moet gekruist hebben, acht ik ’t noodzakelijk direct U nog een en ander uit te leggen. Veel van hetgeen ik in Uw brief lees, apprecieer ik zeer zeker, b.v. ,,Men moet kleingeestig zijn of valsche schaamte hebben, om absoluut den eenen stand boven den anderen te stellen”. De wereld echter redeneert zoo niet, en ziet of respecteert nooit de ,,menschheid” in den mensch, doch de meerdere of mindere gelds- of goederenwaarde, die hij mee draagt zoolang hij aan deze zij van ’t graf Staat ; met de overzij van ’t graf houdt de wereld volstrekt geen rekening. Daarom gaat dan 00k de wereld slechts zoover als ze voeten heeft. Ik voor mij echter heb Sympathie of antipathie juist voor de men- schen als menschen, en hun entourage laat mij tamelijk koel. Toch neem 00k ik in zekere mate in acht, (en waren mijne omstan- digheden zoo dat ik het doen kon, ik zou mij nog in meer dingen schikken), datgene wat gij zegt: ,,er zijn velen, die een zekeren stand ophouden om te maken dat er niet steeds op hun gelet worde, en men zieh niet te veel met hun zaken inlate”. Ik be- doel: zeer dikwijls laat ik 00k dingen over mijn kant gaan, waar ik denk: ik zal dit of dat niet doen of zeggen, om dezen of genen geen aanstoot te geven. Doch in groote serieuse zaken, moet men handelen niet overeen- komstig l’opinion publique, 00k niet volgens eigen hartstocht. Maar moet zieh houden aan ’t A. B. C., ’t welk de grond is van elke moraliteit: ,,heb Uw naaste lief als Uzelf”, doe zoo dat ge ’t verantwoorden kunt voor God. Doe recht en handel loyaal. Nu sta ik tegenover Christien en redeneer aldus: hoe zou ’t mij smaken als iemand mij eerst hielp, en daarna in den steek liet, 421 zou ik dan niet denken, de persoon die alzoo handelt had beter gedaan zieh niet met mij te bemoeien, als hij niet tot het einde toe doet ’t geen hij begon, heeft mij eigenlijk bedrogen. De per- soon van Wien ’t kind van Christien is, redeneerde net precies in den geest van Uw brief Theo, en mijns inziens glad verkeerd. Hij was heel vriendelijk voor haar, doch trouwde haar niet, zelfs toen zij zwanger was van hem, ter wille zooals hij zeide van zijn stand en zijn familie, enz. Chr. was toen jong, en had hem ont- moet na haar ’s vaders dood, wist niet wat zij nu weet, en stond daar toen die persoon stierf, alleen met haar kind, verlaten, zonder iets. Moest de straat op a contre coeur, werd ziek, kwam in ’t hospitaal, in allerlei misere -- — —. Het gedrag van dien persoon was schuldig voor God, doch in ’t oog van de wereld bleef die man zijn positie houden, ,,hij had haar betaald”. Maar toen hij voor den dood stond, zou er toen geen spijt en berouw in hem zijn geweest?? v * Nu is het echter zoo in de wereld, dat tegenover de karakters van zulke personen als hij, karakters staan als b.v. het mijne. Ik geef evenmin om de wereld, als de eerstgenoemde persoon gaf om ’t geen recht is. De schijn van recht was hem genoeg ; de opinie van de wereld, ik geef daar geen dubbeltje voor. En ’t geen ik op den voorgrond stel, is dit: ik wil (jeen vrouw bedrk- (jen of verlaten. Weigert eene vrouw met mij te doen te hebben als K., ik forceer niet, ook al is mijn hartstocht nog zoo sterk, ik ga dan terug met desolatie in ’t hart, zoodra tegenover mijn ,,zij en geen ander” haar ,,hij zeker niet” Staat. Ik teil niet forceeren en ik teil niet verlaten. Ik protesteer ook als men mij forceert of verlaat. Indien ik met eene vrouw getrouwd wäre, en ik zag dat die vrouw ’t intusschen met een ander hield, ik zou niet met me laten spotten, en toch haar eerst dan verlaten, wanneer het uiterste beproefd was om haar terecht te brengen. Gij ziet dus hoe ik over trouwen denk, en dat ik zulks serieus op- neem. Nu heb ik Christien ontmoet, zooals gij weet zwanger, ziek, in de kou; ik was alleen, ik had pas ondervonden te Am- sterdam wat ik U schreef. Ik begon het, doch niet direct met de gedachte aan trouwen, evenwel toen ik haar beter leerde kennen was ’t mij duidelijk, dat wilde ik haar helpen, ik het serieuser moest aanpakken. Ik heb toen ronduit met haar gesproken en gezegd: zoo en zoo 422 denk ik'over dit en dat, zoo en zoo zie ik uw positie en de mijne. Ik ben arm, maar ik ben geen verleider, zoudt gij het met mij kunnen vinden of niet, anders houdt alles op. Toen zei ze ik wil met U blijven, al zijt ge nog zoo arm. En nu is het dus alzoo ge- komen tot hiertoe. En nu gaat zij binnenkort naar Leiden, en ik zou haar graag direkt daarna zonder eenigen omhaal trouwen. Omdat er anders iets scheefs in haar positie is en in de mijne, ’t geen ik zeer ge- decideerd wil vermijden. Ik sta dan als een werkman, die een vak heeft waarin zij mijn hulp is. Mijn teekeningen hebt gij in handen, en gedurende het eerste jaar althans is mijn brood en het hare afhankelijk van U, en van al diegenen die mij helpen willen, om reden dat gij ziet ik op mijn werk mijn best doe, en het teekenen ik geloof ook het schilderen — in mij zit en er langzamerhand uitkomt. Ik geloof nu Theo, dat ik mijne familie geen schände aan doe door ’t geen ik deed, en ik wenschte dat mijn familie er vrede mee nam. Anders staan wij over elkaar, en zeg ik op mijn beurt: ik wil geen vrouw verlaten, ter wille van wie dan ook, aan welke ik verbonden ben door een band, die wederzijdsche hulp en ach- ting hebben gehecht. Dat zal van mij niet gezegd worden, en gij zult nu wel zien, dat het geen ,,doordrijverij ” of ,,baldadig mijn zin willen hebben”, van mij is. Ik neem vrede met haar verleden, en zij neemt vrede met mijn verleden. Indien mijne familie mij uitstiet om reden ik eene vrouw verleid had, zou ik als een schobbejak mij gevoelen in- dien ik zulks werkelijk gedaan hadde, doch indien ik zou worden gecontrarieerd omdat ik trouw blijf aan eene vrouw die ik trouw beloofd heb, zou ik mijne familie verachten. Niet ieder is geschikt voor scliildersvrouvj ^ zij is ivilligy zij leert met den dag. Eigenaardigheden in haar karakter die anderen hebben afgestooten, begrijp ik. Doch Tersteeg zou allicht van haar denken, wat hij van mij denkt, en zeggen: zij is een onaangenaam karakter en heeft iets onbehagelijks, en daar bij blijven. Nu spreekt het echter vanzelf, dat ik genoeg wereld- en men- schenkennis heb, om niet meer te verlangen, dan dat men mij in ’t trouwen niet contrarieere, en ik hoop dat het dagelijksch brood mij niet ontbreken zal zoolang ik toon dat ik mijn best doe op mijn werk, en doorsabel om een flink schilder, of mis- schien alleen teekenaar te worden. Maar ik zal noch alleen noch 423 met haar, bij mijn familie aan huis komen, of iets dergelijks, doch blijven in den kring, die mijn werk vanzelf aanwijst. En dan is er niemand die aanstoot heeft, tenzij kwaadwilligen een steen des aanstoots expres zouden willen zoeken, ’t welk hoop ik niet het geval zijn zal. Gij zult mij echter zeer inschikkelijk vinden in al wat ik zonder Christien ontrouw te worden, doen kan. Recht gaarne wil ik hooren wat gij mij raden zoudt, b.v. ten opzichte van woonplaats of iets dergelijks. Is er bezwaar ik in den Haag blijf, ik ben aan den Haag geen trouw verplicht. En ik kan mij een werkkring scheppen waar gij maar goed vindt, ’t zij in een dorp, ’t zij in een stad. De figuren en het landschap welke voor mijn neus komen, zal ik wel altijd interessant genoeg vinden om er mijn best op te doen, zoodat gij gerust hierover spreken kunt. Doch ’t spreekt vanzelf zulks niet een soort van curateele moet zijn, zoo iets wäre zeer hors de saison. Doch de zaak van trouw of ontrouw aan Christien is een kwestie waartegenover ik gevoel mag geen trouwhelofte verhreken'\ Indien K. mij had willen hooren dezen zomer, misschien had zij niet ZOO direct mij afgescheept te Amsterdam en dan waren de zaken heel anders gegaan. Toen echter, gij weet het, ofschoon ik tot het laatst toe haar volgde, ofschoon ik haar naliep tot Amster- dam toe, mocht niets mij baten om haar te spreken of iets te verkrijgen dat mij vastigheid gaf — waaraan ik een touw kon vastmaken. Nu drijft en dringt het snelle leven, het werk en het opdokken van nieuwe dingen, welke ik moet aangrijpen en met vastberadenheid ook, wil ik staande blijven in den feilen strijd. Het bij de pakken neerzitten behoort tot vroegere jaren, het hande- len en wakker zijn is hetgeen ik nu doe sedert ik mijn werk en vak gevonden heb. Ik vind dus in hoofdzaak Uw brief zeer verkeerd, maar zulks komt misschien omdat gij er niet over hebt doorgedacht. Gij zegt dat gij tusschen Christien en mij niet vindt wat noodig maakt dat ik haar zou moeten trouwen. Ziehier hoe Christien en ik daarover denken: wij verlangen beiden een zeer huiselijk leven, dicht bij elkaar en hebben elkaar dagelijks bij het werk noodig, en zijndage- lijks bij elkaar. Wij verlangen er niets scheefs in de positie zij, en vinden ’t trouwen ’t eenige radicale middel om de wereld tot zwijgen te brengen en te zorgen dat men ons niet het verwijt doe in onge- oorloofde verbindtenis te leven. Als wij niet trouwen kan men iets 424 zeggen van dit of dat is eigenlijk scheef — als wij trouwen zijn wij zeer arm en laten alle pretentie op stand daar, doch onze daad is recht en eerlijk. Mij dunkt gij zult dit begrijpen. Indien het mogelijk is ik dit jaar b.v. frs 150 per maand krijg (ofschoon mijn werk nog niet direct verkocht kan worden, doch een basis is waarop ik later voortbouwen kan), dan begin ik de zaak met veel lust en veel goeden moed, omdat ik dan tenminste weet: het allernoodigste om te kunnen werken, dagelijksch brood, woning, teekenbehoeften zullen mij niet ontbreken, ik kan werken. Weet ik zeker dat gij uw hulp zoudt intrekken, dan sta ik mach- teloos, met den besten wil van de wereld wordt mijn hand verlamd, ja dan is ’t miserabel genoeg, en dan is ’t erg afschuwelijk. Wat zoudt gij of iemand anders daaraan hebben; ik zou moedeloos worden en Christien en ’t kind vergingen. Misschien vindt gij het overdreven, dat ik denk dat gij zooiets zoudt kunnen doen, doch ,^dat ivordt (jedaan'\ Moet dit schrikkelijk lot mij treffen — het treffe mij. Adieu kerel, doch voor gij toeslaat en mijn kop afhakt, (en die van Christien en ’t kind er bij), slaap er nog eens op. Nog eens, als ’t moet dan in godsnaam ,,A;op «/” — maar liever niet, ik heb hem nog noodig bij ’t teekenen. Vincent. 199 Waarde Theo, Om reden dat Christien veel kramp had, enz. kwam het mij voor goed te zijn, zij opnieuw naar Leiden ging, om precies te weten hoe ’t met haar Staat. Zij is er heen geweest, en 00k weer teruggekomen, het is god- dank alles in orde, maar zooals ge weet in Maart heeft zij een operatie ondergaan en is nu opnieuw onderzocht. Er is zorg noodig, en zij moet nog versterkende middelen blijven gebruiken, ook als ’t kon nog eenige baden, maar er is geen bezwaar en er is alle kans zij er behouden doorkomt. In Maart wist de professor niet precies te zeggen, wanneer haar bevalHng zou plaats hebben, doch schatte ’t laatst van Mei of " begin Juni. Nu zegt hij, ’t zal wel ver in Juni worden waarschijnlijk, en heeft haar admissiebiljet voor ’t gestiebt veranderd op midden Juni. Hij heeft haar ditmaal uitvoerig gevraagd met wien zij was, en 425 door ’t geen hij daaromtrent gezegd heeft, weet ik nu wel zeker, ’t geen ik zelf reeds dacht, dat zij bezwijken zou als zij weer de straat op moest, en dat het dezen winter hoog tijd was er hulp kwam, toen ik haar ontmoette. Zoodat ik er niet aan denk van haar af te gaan, gelijk ik U reeds schreef, want in de gegevene zou dat een gemeene streek van mij zijn. De dokter vond haar beter dan in Maart, het kind leeft goed, en hij heeft haar nog instructies gegeven omtrent voeding, enz., zoodat ik niet in ’t blinde handel. Het linnengoed voor ’t kindje is ook klaar, het allereenvoudigst. Ik sta hier niet voor eene illusie of abstractie, doch voor de wer- kelijkheid, waar met vastberadenheid moet gehandeld worden. Ik kan in de gegeven omstandigheden geen beteren weg zien dan haar te trouwen, noch voor haar noch voor mij. Het viel mij, zooals ik U schreef, mede dat er een zachte toon in Uw schrijven van 13 Mei, ’t voorgaande, was, ik had mij er geen illusies van gemaakt, en verwacht dat gij mijn handelwijs geheel afgekeurd zoudt hebben en uwe hulp ingetrokken. En nog durf ik haast niet hopen dat Uwe hulp zal blijven, omdat ik weet dat in de oogen van de meeste menschen van Uw stand, zulk eene daad geloof ik als een kapitale misdaad beschouwd wordt, die een soort uitbanning tengevolge heeft. Ik verlang dus wel erg naar uw volgend schrijven, ook of gij de teeke- ningen hebt ontvangen. Maar ik maak er mij nog geen illusies van. Alleen, ik zou niet oprecht zijn indien ik U iets anders zeide dan : het is mijn bepaald voornemen om haar zoo spoedig mogelijk te trouwen. Die redenen, welke gij opgeeft zijn niet zöö erg overwegend, dat zij mij er van kunnen doen afzien, ofschoon er in een en ander wat gij opmerkt, veel is, dat vooral op zichzelf heschoiiwd, wel geheel of gedeeltelijk zoo is. En nu om U de waarheid te zeggen, zou er eigenlijk deze maand nog wel wat noodig zijn, ofschoon ik het brood tot i Juni heb betaald, en nog een en ander heb opgedaan van koffie, etc. Ik hoop, als gij mij zegt er geen bezwaar is, zooals ik dacht dat er was, natuurlijk wel degelijk werk te maken van de bestelling van C. M., en ik heb er de studies voor gemaakt. Voor ik die 6 teekeningen af heb, zal ik echter nog wel een week of 3 noodig hebben, want om er 6 goede bijeen te krijgen, zal ik er wel meer dan 6 nog moeten maken, behalve ’t geen ik reeds er voor deed. 426 Ik weet niet wat ik er voor krijgen zal, doch ik zal er mijn best op doen, en dit komt dus hoop ik in Juni binnen. Als er goeds is, after all, in mijn handelwijs tegenover Christien, dan komt dit goede reken ik, meer voor Ihr crediet dan voor ’t mijne, aangezien ik maar ’t instrument was en ben om het te doen, doch zonder Uw hulp machteloos zou zijn geweest. 