title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Johannesbuig ot althans het verstandige deel er van wist, dat het niet in staat was om zelfs een paar uur lang een werkelijk beleg door te staan. Een twintigtal kanonnen op de naburige hoogten geplant, had in zes um tijd de heele stad plat kunnen schieten, en millioenen van schade berokkenen. 1) Het was dus een punt van groot belang, dat men zeker zou zijn 'tan de tusschenkomst van den Gouverneur. Door eenige leiders 1) Men zou hierdoor tot de conclusie kunnen komen dat de „opstand” een soort van oogenverbhndenj nas, en wij hebben dan ook redenen om dit te gelooven. De leiders hebben hpt "ÜÜ ei 11101 ein?t aai1 Slacht om het werkelijk tot een gewapend verzet te doen komen, mlTnmlT gT?fKe «™rtratie’ die de tusschenkomst van den Hoogen Commissaris Z Johannp hn' t ? Y ^ PhiHPs in zijn "«kei * de Nhxeteenth Century, erkent dé omocO UFg w 1 * * * * 6Y aan de genade der ««eren was overgeleverd; en het feit dat onze hizichten n m6t 66118 ^ nabunge ho°gten deden bezetten, pleit sterk ten gunste van 277 persoonlijk van opinie zijn, dat het een goed ding zou zijn als de Transvaal gewillig was onder Britsch Bestuur te blijven; doch het gevoel van bloed­ verwantschap was bij een aantal menschen in deze Kolonie van veel gewicht, en men kon dit niet over het hoofd zien. Grootendeels waren de leden der deputatie in staat geweest om de gevoelens van hunne constituenten op dit punt te vernemen; en wat door de deputatie gezegd werd, was over het algemeen het gevoelen der westelijke districten, en in vele gevallen zelfs dat der oostelijke. Indien Zijne Excellentie gevoelde dat er eenige kracht in hunne beweringen lag, kon hij, indien daartoe genegen, die bekend maken niet alleen aan Sir Garnet Wolseley, maar ook aan de Rijksregeering. Ongetwijfeld was er in de Transvaal eene minderheid ten gunste van het Britsch Bestuur, en zij mocht misschien in staat zijn de meerderheid te overtuigen, en geschiedde dit, dan was het wel; doch, aan den anderen kant, als dit niet gedaan kon worden, moest, zooals hij reeds gezegd had, de onafhankelijkheid van het land onder Britsche waarborgen hersteld worden op zekere voorwaarden. De Edele Heer van der Bijl had een telegram ontvangen, dat hij aan Zijne Excellentie zou voorleggen. Namens zichzelf sprekende, en niet in naam van de deputatie, meende hij (spreker) dat hij niet zoo verkeerd was, als hij beweerde dat de annexatie van de Transvaal meer dan iets anders een hinderpaal in den weg der Confederatie was geweest, en velen van hen die eerst ten gunste van de annexatie waren geweest, waren er thans tegen gekant, nadat zij gezien hadden welken weg het Britsch Bestuur in het land had gevolgd. Hij meende dat het slechts billijk tegenover het volk zou zijn om de zaak door hen zei ven te laten beslissen, n.1. of zij voor of tegen Confederatie waren, want opgedrongen annexaties moesten vermeden worden. Sir Bartle Frere antwoordde hierop: „Dat hij het eens was met de deputatie dat alles in de Transvaal moest gedaan worden om de zaken op de rechte baan te brengen. Op dat punt kon er geen verschil van opinie bestaan; maar daar, wat heden zou plaats vinden waarschijnlijk aan de Transvaal zou bericht worden, was het niet raadzaam dat er eene lange discussie plaats vond. Zij mochten echter verzekerd zijn, dat wat voor hem gebracht was, zoo spoedig mogelijk zoowel aan Sir Garnet Wolseley als aan de Rijksregeering door hem zou bekend gemaakt worden; maar natuurlijk zou het aan deze overgelaten moeten worden te zien, wat in de zaak kon gedaan worden. Hij meende dat een aantal verkeerde opvattingen uit den weg zouden worden geruimd, als hij in hunne herinnering terugbracht wat reeds in deze zaak geschied was. Zij hadden allen meer of min gesproken over de gewelddadige annexatie van de 369 op het volk leggen. De Raad heeft in zijne beraadslagingen, opnieuw aanmerkingen gemaakt op de voornaamste punten, waarop de Transvaal- sche Commissie tegenstand aan de Koninklijke Commissie bood. Het is niet te ontkennen, dat het volk door middel van zijne vertegenwoordigers op de vredesonderhandelingen, aan geheel iets anders zijne goedkeuring hechtte. Het volk had het recht te verwachten, dat het niet minder zou ontvangen dan door zijn vertegenwoordigers was overeengekomen. De Raad gaf derhalve aan de Regeering de opdracht om zijne objecties aan het Engelsche Gouvernement bekend te maken. De Raad verlangde de volgende veranderingen: a. Inplaats van bestuur van buitenlandsche betrekkingen, opzicht daarover. b. Geene bemoeiing met de wetgeving van het land. c. Resident te zijn vertegenwoordiger van den Suzerein, en niets meer. d. Het grondgebied, dat ten oosten en ten westen afgenomen is, te worden vergoed door Engeland, welk land die gronden heeft om naar zijne discretie er over te beschikken. e. De schulden van het land alleen door ons te worden betaald, indien behoorlijk en wettiglijk bewezen te bestaan, en voor wettige en noodzakelijke uitgaven voor het land. f. Compensatie voor schade geleden in oorlog, doch alleen voor ver­ liezen niet gerechtvaardigd door de noodzakelijkheid van den krijg. Zóó werd de Conventie bekrachtigd, en Engeland was tevreden met die bekrachtiging. Reeds voor het passeeren der Conventie had de Raad zich bezig gehouden met een plan om de finantiën van het land op goeden voet te brengen. Men begreep terecht dat men de directe belastingen, zooals die op grond, niet kon verhoogen, en dat slechts veiligheid te vinden was in indirecte belastingen, die meer gelijkelijk op alle inwoners zouden drukken. Derhalve verhoogde men de licentie-gelden der Banken, der Financiëele Maatschappijen en der winkeliers. Als invoerrechten hief men een ad valorem belasting van 5 percent, met 337s percent er bijgevoegd voor goederen die uit andere landen, dan die van Zuid-Afrika werden ingevoerd. Een aantal andere artikelen zooals juwelierswaren, !}zer, ingelegd vleesch, melk en andere mondbehoeften werden met eene speciale belasting belast. Er is indertijd, zelfs door de Volksstem, veel aanmerking gemaakt op dit tarief, doch de ondervinding van jaren heeft bewezen dat de genomen Maatregelen uitmuntend beantwoorden, en eerst in de laatste twee jaren, Moest men door den drang der omstandigheden en eene plotselinge 24 774 manier, door een mengsel van politiek en geld. De poging, wat het politieke aangaat, was eene totale mislukking, doch het niet slagen er van heeft de vijanden der Transvaal niet ontmoedigd. Kort vóór den opstand te Johannesburg, hebben de Engelsche Reformers een lijst van politieke grieven opgemaakt; thans voeren dezelfde personen een krijg met een programma van economische grieven. Toen de beroofde aandeelhouders zich na den val der markt, welke den Jameson-inval volgde, tegenover het onwedersprekelijk feit von­ den, dat het grootste deel der mijnen geen rente kon betalen op het ontzaglijk kapitaal er in gestoken, haastten de voormannen der Mijn­ industrie, die zich ten koste dier aandeelhouders hadden verrijkt, om alle verantwoordelijkheid op de schouders der Transvaalsche Regeering te leggen. Men zeide dat de eischen der Regeering, de belastingen, de oorzaak er van waren, dat de mijnen geen winst voor de aandeel­ houders af wierpen. Een mooie agitatie begon tegen het Boeren-Gouvernement. De tegenstan­ ders der Republiek brachten algemeene beschuldigingen van omkooperij, verraad van het belang des lands ten gunste van eenige bevoorrechte personen en een aantal dergelijke meer tegen de Regeering in. Al kon men geen dezer dingen bewijzen, zoo rekende men er toch op, dat een deel dezer beschuldigingen ingang bij het publiek zou vinden. Engeland volgt in Zuid-Afrika geheel bijzondere begrippen van zedelijk­ heid. De officiëele kringen hebben ons daarvan een bewijs gegeven, dat de geheele wereld heeft doen verbaasd staan, toen het parlementaire onderzoek naar de oorzaken van den Jameson-inval werd gehouden. Het zou moeielijk wezen een beter geslaagde poging aan te halen om de schuldigen te beschermen en de ware medeschuldigen te verhelen, dan de aanstelling en het werk van deze Commissie, bestaande uit Engelsche Parlementsleden en Staatslieden, in welke de beschuldigden de beschul­ digers zijn geworden van het land, op welks rechten zij inbreuk hadden gemaakt. En het zijn dezelfde personen, die een inval in een bevrienden Staat op touw hebben gezet, met medeweten van Harer Majesteits Regee­ ring, die thans de Transvaalsche Regeering beschuldigen, dat zij hare beloften niet is nagekomen.” Men ziet dus dat zelfs op het vasteland van Europa er mannen zijn, die dezelfde opinie hebben als de ware Afrikaners en tegen die mannen van Europa kan men niet de beschuldiging inbrengen, dat zij, wegens de eene of andere reden, „anti-Rhodes-gezind” zijn. Wat de heer Roels hierboven zegt is bepaald waar; het zijn de groote fmanciëele huizen van Witwatersrand, de groote speculanten, die om de 355 Kommandant-Generaal Hendrik Schoeman was de taak opgedragen om te waken voor de handhaving van rust en orde, waartoe hem een wacht van ongeveer vijftig gewapende burgers ten dienste stond. Eenige minuten vóór 10 uur begaf zich een wacht van tien of twaalf man, onder aan­ voering van Yeldkornet P. Bezuidenhout 1), die op een prachtig rijpaard gezeten was, naar de plek, waar de vlag zou worden geheschen. Eenige minuten na tienen kwamen de heeren M. W. Pretorius en P. J. Joubert, leden van het Driemanschap, naar het Thesaurierskantoor, gevolgd door de heeren Dr. Jorissen, J. S. Joubert Sen. en onderscheidene anderen. Zij gingen het kantoor binnen om het over te nemen, en kort daarna vertrok een gewapende bereden eerewacht van Boeren om ZHEd. Vice-President Kruger af te halen, die nog niet geheel hersteld was van zijne jongste ziekte 2). Ongeveer te half elf ure kwam ZHEd. vergezeld van den Staatssecretaris, den WelEd. heer W. Eduard Bok, in een rijtuig aange­ reden, geëscorteerd en gevolgd door bovengenoemde eerewacht. Nadat de Vice-President voor een oogenhlik naar binnen was gegaan, verscheen hij weer op de stoep van het Thesaurierskantoor, vergezeld van de beide andere leden van het Driemanschap. ZHEd. richtte daarop een paar korte woorden tot de verzamelde menigte, die thans ruim tot een vijf a zeshonderdtal was aangegroeid. Hij drukte zijn vertrouwen uit, dat op dat oogenhlik niemand aldaar stond met een gevoel van zelfverheffing, maar met nederbuigenden ootmoed en dankbaarheid aan God voor den zegen, ons geschonken, nu onze vlag weer stond geheschen te worden. Hij maakte zijne verontschuldiging, omdat hij wegens ongesteldheid niet meer kon spreken en zeide dat de andere heeren van het Driemanschap ook nog eenige woorden tot de menigte richten zouden. De HEd. heer M. W. Pretorius spoorde daarop de menigte aan tot dankbaarheid aan God voor het herstel onzer vrijheid, en wees op de vlag, die thans geheschen werd. De gansche schare barstte nu in luide jubelkreten uit, toen de geliefde vierkleur aan de vlaggepaal opgehaald werd 3). ’t Was een treffend ge­ il Dit was dezelfde man, wiens dagvaarding de eerste aanleidende oorzaak van den oorlog was. 2) Paul Kruger had eenige weken eene zware koude gevat, die overging in inflammatie in de longen en hem geruimen tijd aan het bed kluisterde. 3) Het Engelsche blad te Pretoria, The Transvaal Argus (dat gelukkig kort daarop zijne biezen pakte) dreef op zeer onkiesche wijze den spot met deze feestelijkheid, en zeide „dat honderd Londensche straatjongens meer lawaai zouden hebben gemaakt dan al de \ erga ei e Boeren, en dat er een gebrek aan geestdrift was, dat onverklaarbaar was.” Dat is misschien zoo heel onverklaarbaar niet in de oogen van een Engelschman, wiens landslieden bij zu 'e gelegenheden gewoonlijk een goede hoop „Dutch courage” hebben. 472 inzichten te doen veranderen. Die denkbeelden beheerschten Kruger nog, en zij waren heel wat sterker geworden toen hij zag dat in het critiekste tijdperk van den Vrijheidsoorlog, juist toen de Vredesonderhandelingen ten gronde dreigden te vallen, de Vrijstaters met der daad hadden getoond dat zij de Transvalers als broeders en medeleden van eene familie beschouwden. De loop van omstandigheden, en de vele verwikkelingen die hadden plaats gegrepen sinds 1881, hadden tot nu toe den Transvaal- schen President belet om die attentie aan de zaak te wijden, die de belangrijkheid er van vereischte. Doch thans in 1887 namen de zaken een zoodanigen loop op elk ondergeschikt, zoowel als elk hoofdgebied der Zuid-Afrikaansche politiek, dat het Paul Kruger duidelijk werd, dat zij geen langer uitstel kon lijden, vooral daar de zaak in het vorige jaar in het breede en met welgevallen besproken was op een Congres van den Afrikaner Bond te Bloemfontein gehouden, waarop ook Generaal Joubert en Ds. S. J. du Toit tegenwoordig waren. Inderdaad scheen het meer dan ooit noodig, dat de twee Republieken zich tot eene toenadering en eene gezamenlijke politiek zouden verstaan. In het Noorden was er een geweldige knoeierij aan den gang met Lo Bengula, het opperhoofd der Matabelen, en Kruger had toen reeds berichten in handen, die hem aantoonden, dat de Engelschen hem aldaar den pas wilden afsnijden, als zij zulks alreeds niet hadden gedaan. Het Suez-Kanaal van den heer Rhodes was al in Engelsche handen, en het was nu blijkbaar slechts een kwestie van tijd, dat de Roode Zee en de Indische Oceaan ook in hunne handen zouden komen. De uitweg voor de Transvaal in hare dagen van zware benardheid was dus versperd; overal aan hare grenzen begon de Engelsche vlag te waaien, en ten einde niet ook in hare plooien verward te raken moest de Transvaal, wier President nooit den Britschen Leeuw vertrouwde, bij hare mede-broeders steun zoeken. Doch ook op een ander gebied dreigde er gevaar. De plotselinge en verbazend snelle ontwikkeling van de Witwatersrand-goudvelden lokten een groot aantal vreemdelingen naar de Republiek, en meer dan de helft van hen waren Britsche onderdanen. Paul Kruger was goed bekend met de wijze waarop, bij elke mogelijke gelegenheid, Groot-Brittannië zich met de zaken van een ander land bemoeit (vooral als dat land een betrekkelijk geringe Staat is), zoodra het quasi de bescherming der belangen van Britsche onderdanen geldt. Doch de politiek, voorgestaan en openlijk verklaard door den heer Rhodes, n.1. een langzame inslokking van de Transvaal door de Kolonie, welke versneld moest worden door de vestiging van een Handels-Unie, was zeker niet geëigend om het Status quo te bewaren. Onze belangen vereischen, dat de Transvaal zal blijven bestaan als een onafhankelijke Staat, in overeenstemming met de termen der Conventie van 1884, en dat die Status quo aangaande Delagoa-baai en den spoorweg zal blijven bestaan. Dat is de Alpha en Omega van onze politiek.” Wat waren de luitjes in Engeland kwaad, toen men zulke flinke taal van ’s Keizers minister hoorde! Inderdaad had Engeland (zooals men thans weet op aandrang van den heer Rhodes, die in Januari 1895 in Engeland was) Amatongaland, insluitende Zambaan's-land, geannexeerd en daardoor veel verbittering aan de zijde van de Transvaal veroorzaakt, daar dit alle hoop van de Republiek om de zeekust te bereiken afsneed. 1) Engeland deed dit met geen ander doel, en kon geen ander doel hebben dan om door deze daad de politiek van den heer Rhodes in handen te werken, want wat zeide zelfs de Times van Natal, een blad dat men waarlijk niet van sympathie met de Transvaal kan beschuldigen? „Het zal de Kolonie de beste middelen geven om perk en paal te stellen aan de ambitie van den heer Kruger, om een eigen zeehaven te hebben; tegelijkertijd berooft het Natal van een groot stuk grond, dat het meende steeds te kunnen krijgen, als het er maar om vroeg.” In April 1895 was er weder een spoorweg-conferentie, die bijgewoond werd door afge­ vaardigden van alle Staten van Zuid-Afrika. De heer Middelberg maakte hier eenige voorstellen om tot eene schikking te komen, één waarvan was dat de Kolonie een zoodanig hoog tarief moest opleggen naar Viljoensdrift (tegenover Vereeniging) dat de transport-wagens niet de kans zouden hebben om de goederen van daar naar Johannesburg te vervoeren. En waarom werd dit voorstel gedaan ? Omdat de Kaap-Kolonie, toen het 1) In zijne getuigenis voor het comité van het Engelsche Parlement in 1887 zegt de heer W. P. Schreiner het volgende: „President Kruger wenschte steeds een klein stukje grond aan de kust te hebben en Harer Majesteits Gouvernement heeft hem dit steeds onmogelijk gemaakt. Ik zeg niets daartegen; ik zeg alleen uit persoonlijke ondervinding dat dit een diepe wensch van zijn hart was, n.1. om bij de kust te komen en een eigen haven te hebben, en toen niet lang geleden, de landen daar waren geannexeerd aan het Rijk, door een stellig scherpe handelwijze, was hij bitter in zijn gevoel gekwetst. De heer Philips antwoordde, op zachten doch ernstigen toon: „Neen.” Daarop sprak de rechter: „Lionel Philips, het is mij een treurige plicht het doodvonnis over u uit te spreken. Ik heb volgens mijn eed en geweten de door de wet op uw misdrijf gestelde straf op u toe te passen, en ik laat aan den Staats­ president en het Uitvoerend Gezag der Zuid-Afrikaansche Republiek over om hunne genade op u toe te passen. Moge de grootmoedigheid, nog onlangs door de Transvaalsche hooge overheid in practijk gebracht, ook ditmaal te uwen bate worden aangewend. Doch dit is eene zaak, die buiten mijne bevoegdheid valt. In eenig ander land zoudt gijlieden geen aanspraak op genade kunnen doen gelden. 1) Het vonnis van het Hof is: „Dat gij, Lionel Philips, van de plaats, waar gij nu zit, gebracht zult worden naar de gevangenis te Pretoria of zoodanige andere plaats binnen dezen Staat als de Staatspresident en de Uitvoerende Raad mogen goed bevinden, om daar aangehouden te worden, totdat gij gebracht zult worden naar de terechtstelling op de plaats en den tijd door het wettig gezag te bepalen, om daar gehangen te worden aan den nek totdat gij dood zijt. Moge de Almachtige uwe ziel genadig zijn.” Hetzelfde vonnis werd daarop, met dezelfde formaliteiten, over Rhodes, Farrar en Hammond uitgesproken. De andere 59 beschuldigden werden veroordeeld: 1°. Tot twee jaar gevangenisstraf ieder; 2°. Tot eene boete ieder van £ 2000, of bij niet betaling tot verdere gevangenisstraf van één jaar; 3°. Tot verbanning van het grondgebied der Republiek voor den tijd van drie jaar, te worden gerekend van af den afloop der gevangenisstraf; zulk vonnis van verbanning echter te zijn onderworpen aan de goedkeuring van het Uitvoerend Gezag. Men kan zich voorstellen, dat dit vonnis eene ontzaglijke sensatie veroorzaakte, niet alleen in de Republiek, maar door geheel Zuid-Afrika, waar ook de telegraaf-draad het nieuws verspreidde. De beoordeeling was natuurlijk zeer verschillend. Van de ultra-Engelsche zijde ging, zooals een ieder begrijpen kan, een kreet van woede en verontwaardiging op. Men schold op rechter Gregorowski, men vervloekte Paul Kruger; 1) Hoewel geen mensch ter wereld over het algemeen eenige ongunstige aanmerking over de toespraak van rechter Gregorowski kan maken, erkennen wij echter, hoewel het ons spijt, dat wij deze laatste zinsnede moeten afkeuren. 48 588 bepaling dat de Volksraad geen recht had die Grondwet te veranderen, alvorens zulke voorgestelde verandering een jaar te voren gepubliceerd was in de Staats-Courant, en door het volk besproken en goedgekeurd was. Hiertegen was de President, die van opinie was, dat er zich licht gevallen konden voordoen, waarin het noodig was om oogenblikkelijk eene wijziging in de Grondwet per Raadsbesluit te maken, en dat men door die macht uit de handen van den Raad te nemen, de Regeering zou verzwakken, juist op oogenblikken waar een krachtig optreden hoogst noodzakelijk was. 1) Van den kant der progressieven werd echter beweerd dat men geen gewijzigde, maar een geheel nieuwe Grondwet noodig had, en dat dit gedurig peuteren aan de oude Grondwet het geheele fondament van den Staat uit zijn verband rukte, zoodat de onderlinge verhouding van Wetgevende Macht, Uitvoerende Macht en Rechterlijke Macht zoo onbe­ paald werd, dat daardoor slechts strijd en verwarring kon ontstaan; eene bewering waar veel waars in zat, vooral als men in aanmerking neemt dat de oude Grondwet, op welke goede beginselen zij ook rustte, opgesteld was in tijden geheel verschillend van die welke thans heerschten. Doch dat de President, die, als het ware, een deel had genomen aan het vaststellen dier oude Grondwet; die met haar was opgegroeid, en die gezien had wat in 1877 eene veranderde Grondwet gemeend had, op dit punt ten hoogste conservatief was, laat zich licht begrijpen. Dat er eene verandering noodig was, dat zag ZHEd. in, doch om de waarheid te zeggen, vreesde hij voor die verandering, omdat hij niet wist hoe ver zij zich mocht uitstrekken, en of onder een nieuwe Grondwet niet kwesties mochten ontstaan, waarmede de vrijheid des volks en de onaf­ hankelijkheid des Staats gemoeid konden zijn. Den euvelen dag dus zoo lang mogelijk uit te stellen, in alle geval tot dat de zaken over het algemeen op meer geregelden voet waren, dat was de politiek van Kruger, en voor het oogenblik deed hij waarschijnlijk verstandig daaraan. Wanneer men in een storm is, is het niet de tijd om te bespreken, of het schip geen betere masten en zeilen kon hebben, doch men moet de best mogelijke maatregelen nemen, om met het schip, zooals het is, den storm te weêrstaan. En dat was juist de positie van President Kruger in 1894. De Zwasiland-kwestie beloofde aanzienlijke moeielijkheden op te leveren. Volgens de Conventie van Nov. 1893, kon de Transvaal het bestuur van het land niet aanvaarden zonder de toestemming der Zwasies zelven. Van deze conditie werd gebruik gemaakt door een aantal Blanken in 1) Dit is het principe, waartegen volgens ZHEd’s opinie, de uitspraak in zake Brown strijdt, en hierover wordt ongelukkig thans de strijd gevoerd tusschen de Regeering en een deel der Rechtbank, hetgeen thans tot de afzetting van Hoofdrechter Kotzé heeft geleid. 572 Comité kalm en bedaard was, gaf het Joubert-Comité een manifest uit, dat zulk een ongepasten toon aansloeg en President Kruger zulke aantijgingen naar het hoofd wierp, dat zelfs de Cape Argus, die toch niet Krugersgezind was, in een inleidingsartikel er ten sterkste zijne afkeuring over te kennen gaf. Zooals te begrijpen valt werden door de candidaten door de lengte en breedte van het land bijeenkomsten gehouden, waarop zij „den volke verkondigden.” Al die aanspraken terug te geven, daartoe ontbreekt het ons aan tijd en ruimte en bovendien zijn ze, zooals met alle electie-toe- spraken, herhalingen van dezelfde denkbeelden in verschillende woorden. Slechts hier en daar zullen wij een voorbeeld geven van hetgeen de candidaten als hun politiek beschouwden. Te Barberton sprekende op 28 September zeide Hoofdrechter Kotzé, dat hij meende dat er eene verandering in het bestuur des lands moest komen en dit op meer repu- blikeinsche grondslagen moest gevoerd worden en om die reden was hij tegen President Kruger. Wat Generaal , Joubert betrof, zoo was deze, zeide de Hoofdrechter, verantwoordelijk voor verscheidene fouten in het verleden begaan en ook niet progressief genoeg. Derhalve trad spreker als onafhankelijk candidaat op. Hij had niet bedankt als Hoofdrechter vóór hij zich als candidaat stelde, omdat met het oog op de belangrijke zaken in het Hof, voornamelijk aangaande de Kerkkwestie, hij moest voortgaan zijn plicht jegens het land te betrachten. Een der voornaamste zaken was de beschouwing der Grondwet, en die moest zoodanig veran­ derd worden, dat de perken van het Uitvoerend Gezag, van den Volksraad en van het Hooge Gerechtshof behoorlijk vastgesteld werden en de Raad moest niet de macht hebben om de Grondwet naar willekeur te veran­ deren. Tegen concessies was hij ten sterkste, doch hij wenschte niet zijne opinie te geven omtrent vrijen handel of beschermende tarieven. In de regeling der financiën moest eene verandering komen en het was onnoodig voor een land zooals de Transvaal, dat zooveel hulpbronnen had, om leeningen aan te gaan. Generaal Joubert zeide te Piet Retief, dat hij gekant was tegen de Johannesburgsche Nationale Unie, die een vloek voor land en volk zou wezen. President Kruger hield twee belangrijke aanspraken, een op 12 October te Boksburg en een andere op 7 December te Krugersdorp. Te Boksburg zeide ZHEd. dat hij thans tot de conclusie was gekomen dat men de Uitlanders zekere rechten moest geven en hij zou trachten om den tijd die moest verloopen vóór men stemgerechtigd werd, te doen verminderen door den Volksraad. Hij zou zijn uiterste best doen om de amalgamatie 795 van de verkiezing. De tegenpartij van President Kruger was in twee kampen gesplitst, en men trachtte te vergeefs èn Generaal Joubert èn den heer Burger te bewegen om terug te trekken. De ondersteuners van den Generaal hadden van het begin af zeer weinig hoop voor hunnen candidaat; de ongelukkige kerktwisten, waardoor de Generaal bij de laatste verkiezing zooveel stemmen ingeoogst had, bestonden gelukkig niet meer. De krijg werd dan ook voornamelijk bevochten op het plat­ form van de Spoorweg en Dynamiet Kwestiën, en in dat opzicht moest de heer Burger het van den Generaal in alle geval winnen; en verder is het meer dan waarschijnlijk dat de dappere Kommandant-Generaal door eenige onvoorzichtige uitdrukkingen omtrent het Geheime Fonds en dingen die in den Uitvoerenden Raad hadden plaats gevonden, zichzelven aanmerkelijk kwaad heeft gedaan. Er waren echter velen, die meenden dat de heer Burger, die zich op zijne rondreis door de Republiek zeer voorzichtig en gematigd gedroeg, een zeer goede kans stond. Doch het feit dat men hem voor stootte als een candidaat der Progressie ven, en dat Johannesburg en hare drukpers hem ondersteunden, was meer dan genoeg om de Boerenbevolking huiverig te maken om voor hem te stemmen. Bovendien was de heer Burger nog jong, en meende men dat hij gerust met een paar jaar meer ervaring kon doen, hoewel niemand een woord kon zeggen tegen zijne vader­ landsliefde, zijne bekwaamheid of zijn publiek gedrag. „Schalk Burger zal over 5 of 10 jaar een eerste-klas President maak; maar ons moet ons nou nog maar aan Ou Paul vasthoü.’’ Zoo zeide in November 1.1. een zeer flinke, oude Transvaler tot schrijver, op de stoep van het Gouvernementsgebouw te Pretoria, en misschien had de man gelijk. In één woord, men wist wat men in Paul Kruger had; men had zijne ferme houding gedurende het begin van 1896, eene houding die zelfs de bewondering zijner vijanden opwekte, niet vergeten. Jamesons inval was deels gemeend om Zuid-Afrika te ontslaan van de personaliteit Aan President Kruger; hij miste het doel, en integendeel was de Jameson- affaire een der voornaamste oorzaken waarom Paul Kruger A\edei als President herkozen werd. De kiezing ging bedaard haar gang, en tot op het laatste oogenblik twijfelde men niet aan den uitslag. Toch was die uitslag eene oorzaak van algemeene verbazing, want de finale cijfers A\aien. S. J. P. Kruger. S. W. Burger P. J. Joubert .. 12858 stemmen 3753 „ 2001 177 deratie werd over het algemeen op zeer scherpen toon gevoerd, en Burgers om zich van eenigen zijner voornaamste tegenstanders te ontslaan, ging tot krasse daden over. Hij bevond namelijk dat verscheidenen der Volks- raadsleden hunne belasting en voornamelijk de oorlogsbelasting niet hadden betaald, en meende dat zulke leden „verraders” waren en geen zitting meer konden nemen. Dr. Jorissen, de Staatsprocureur, om zijne opinie gevraagd zijnde, steunde den President, en een stormachtige zitting was het gevolg er van. Ten slotte weigerde de Raad de belastingschuldige leden uit zijn midden te stooten, en dit was een harde slag voor Burgers, die thans geen uitweg uit zijne zeer netelige positie wist. Niettemin ging hij tot de wanhopige poging over, om eene geheele nieuwe Constitutie er door te krijgen. Deze Constitutie (die nooit in werking is geweest) maakte voorziening voor verantwoordelijke Ministers, alsmede voor de oprichting van een Hoog-Gerechtshof, en beoogde ook eene aanzienlijke vermeerdering van de macht van den President. Waar­ schijnlijk bracht Burgers dezen maatregel voor den Raad, om zijne gezegden en beloften aan Shepstone (zie vorige hoofdstuk) gestand te doen. Ten einde den Raad te influenceeren, had Sir Theophilus Shepstone een privaat onderhoud met den lieer Bodenstein, den Voorzitter van den Volksraad, en gaf aan dezen te kennen, dat tenzij de Republiek eene behoorlijke en sterke Regeering in heiland en vredelievende betrekkingen met de Naturellen kon waarborgen, hij het land zou aanhechten. Bodenstein gaf als zijne meening, dat als er eene verandering in de Regeering kwam, de zaken heel wat beter zouden gaan. doch Shepstone, die begreep wat hiermede bedoeld werd, antwoordde dat de verkiezing van Paul Kruger volstrekt niet bevorderlijk zou zijn voor het bewaren van de onafhanke­ lijkheid des lands. Niettegenstaande dit alles was de Raad erg gekant tegen de nieuwe Constitutie en daarop hield Burgers misschien een der schitterendste redevoeringen ooit door hem uitgesproken. Het was een mengsel van verwijtingen en smeekingen; een sterke aansporing om toch niet noodeloos de onafhankelijkheid prijs te geven, en tegelijk een bewijslevering dat annexatie door Engeland niet zulk een euvel was. als men zich wel voorstelde. Inderdaad het was eene toespraak, waaruit duidelijk bleek dat Burgers zelf reeds op dat oogenblik de annexatie als onvermijdelijk beschouwde. Na eene lange discussie kwam de Volksraad daarop tot de overtuiging, dat men maar in ’s Hemels naam de nieuwe Constitutie moest aannemen; misschien zou de annexatie dan niet plaats vinden. Het schijnt dat men geheel „verbouwereerd” was; men begreep den waren toestand niet. 12 496 Khama’s onderkapiteins. Hoe de zaak zich eigenlijk toegedragen heeft, is niet geheel juist bekend, want er waren toen ter tijde verschillende rapporten die elkander op vele punten tegenspraken. In alle geval ontstond er twist tusschen Grobler en de zijnen, en de Kaffers, en deze laatsten schijnen een verraderlijken aanval op de Blanken te hebben gedaan, waarin de heer Grobler zoo erg gewond werd dat hij eenige dagen daarna overleed. Het Transvaalsche Gouvernement zond dadelijk den heer De Beer, Lid van den Volksraad voor Zoutpansberg en Dr. Lingbeek naar de plaats des onheils, doch Grobler was reeds eenige dagen dood, toen zij hier aankwamen, en toen later Generaal Joubert naar de Limpopo gezonden werd, vond hij de Kaffers gewapend aan de andere zijde der rivier en de burgers aan deze zijde in zulken staat van opgewondenheid, dat hij aan de Regeering rapporteerde, dat hij het onraadzaam vond de rivier over te trekken, daar hij eene botsing in zulk geval vreesde. Daar Khama eigenlijk onder een Britsch Protectoraat stond, vond eene lange correspondentie over de zaak plaats tusschen de Transvaalsche Regeering en den Iloogen Commissaris, en deze laatste beweerde, op grond van gezegden van Lo-Bengula, dat Grobler niet een ambtenaar met consulaire macht was, en dat de Britsche Regeering hem niet als zoo­ danig kon erkennen, tenzij het bij geschrifte werd bewezen, dat Lo-Bengula om zulken Consul had verzocht vóór den datum van het tractaat van vriendschap op 11 Februari 1882 door den Matabele-Koning met den Hoogen Commissaris aangegaan. Zulk geschrift bestond echter niet, doch de Iransvaalsche Regeering beriep zich op vroegere tractaten met Moselikatse, en beweerde dat reeds in 1887 Lo-Bengula drie van zijn voornaamste Induna's naar de Transvaal zond om de aanstelling van een Consul te verzoeken. I >e 1 looge Commissaris beloofde echter een stipt onderzoek naar het gebeurde met Grobler te doen instellen, en droeg dit onderzoek aan Sir Sidney Shippard, den Administrateur van Bechuanaland op, een man die wel bekend was wegens zijn weerzin tegen de Boeren. Yan hare zijde zond de Ti ansvaalsche Regeering Generaal Joubert, om bij dit onderzoek tegenwoordig te zijn. liet lappoit dat later door Joubert werd ingeleverd over dit onderzoek, hetwelk in liet begin van September 1888 plaats vond, klaagt ontzettend o\ei de willekeur van den Zendeling van Khama, den Weleerw. heer Hepburn, die de verklaringen opschreef naar zijn goeddunken en niet eigens hetgeen de getuigen zeiden, en dit veroorzaakte niet alleen ver­ warring, maar deed ook bij Joubert de suspicie ontstaan, dat het onderzoek 367 recht de buitenlandsche zaken van den onderhoorigen Staat te voeren, maar heeft alleen de controle daarover. Het was ook overeengekomen dat de Staat volmaakt zelf-bestuur zou hebben; en, zooals zij thans lezen, maken artikelen 3, 13 en 20 inbreuk op die plechtige overeenkomst. De Suzerein heeft geen recht om het recht van goed of afkeuring te hebben op onze wetgeving. De Resident, een vreemdeling zijnde, kan geen curator zijn van goederen, die aan onze burgers behooren. Het is beneden de waardigheid van den President om lid te zijn van eenige Transvaalsche Commissie. Hoewel gewillig om onze schulden te betalen, wenschen wij bewijzen en kwitantiën te hebben, die niet verschaft zijn. Uit artikel 8 behoort het woord „kommandeeren” geschrapt te worden. Bij artikel 20 behoort bijgevoegd te worden dat zij, die verleende rechten vernietigd hebben, schadevergoeding zullen betalen. Artikelen 15, 16, 20 en 27 zijn overbodig en kunnen slechts aanstoot geven.” Op den 10den October 1881 zeide de heer Gladstone in het Huis der Gemeenten, dat hoewel de ondervinding mocht leeren, dat er zekere ver­ anderingen in de Transvaalsche schikking moesten gemaakt worden, de bescherming der belangen der inboorlingen vereischt werd voor de waar­ digheid van Engeland en eenige dagen later verklaarde hij, dat Engeland zich aan de Conventie, zooals zij bestond, zou houden. Dit telegrafeerde hij dan ook naar Pretoria, zoodat alle hoop op betere termen voor de Transvaal verdween. „Goedkeuring — of Langesnek”, had Paul Kruger aan den Raad gezegd. Doch Langesnek te bezetten dat ging niet, en de origineele positie van partijen, zooals zij vóór 6 Maart 1881 was, kon niet hersteld worden. Bij de eerste vijandelijke beweging der Boeren zouden de Engelsche troepen, die onder orders stonden en thans veel talrijker waren, de Drakensbergen overgetrokken zijn, en daardoor die strategische positie voor de Trans­ fers verloren zijn. Met bitterheid in het gemoed en met tranen in de °ogen nam de Volksraad op 25 October het volgende besluit: „Terecht heeft ZHEd. de Vice-President bij de opening van den Raad verklaard, dat „wij ons niet kunnen vleien met de hoop dat de Conventie u op vele harer punten zal voldoen. Wij zijn er zelven niet voldaan mede; doch wij wagen het u de verzekering te geven, dat wij haar teekenden onder de overtuiging, dat onder de omstandigheden de innige liefde voor ons vaderland en de bezorgdheid voor de welvaart van Zuid-Afrika eischten, dat wij onze handteekeningen aan de Conventie niet zouden onthouden. Wij publiceeren in onze Staats-Courant woord voor woord, zoo ver mogelijk, alles wat gezegd is en heeft plaats gevonden tusschen 'Je leden der Commissie en het Driemanschap met de leden der Trans- HOOFDSTUK LXI. De gebeurtenissen der laatste twee jaren. Het origineele plan van schrijver dezes was, om dit boek te eindigen met het vonnis der Reformers. Immers, wat in de laatste 24 maanden gebeurd is, is nog te onlangs geschied, dan dat wij daarover, behalve in enkele gevallen, zelfs het vluchtigste oordeel zouden kunnen vellen. Aan den anderen kant is er in die 24 maanden zooveel gebeurd, dat het onbillijk zou zijn om niet eenig, al is het dan ook een flauw begrip er van aan onze lezers te geven. Doch wij zullen ons daarbij voornamelijk bepalen tot het opsommen van feiten, en slechts de allervoornaamste er van eenigszins breeder behandelen. Kort na den opstand in Johannesburg, n.1. op 19 Februari trof een vreeselijk ongeluk Fordsburg, een der voorsteden van de Goudstad, die voornamelijk door arme Blanken en Gekleurden bewoond was. Er vond namelijk bij het spoorweg-station aldaar eene ontploffing plaats van 410,000 pond dynamiet. De oorzaak is natuurlijk niet geheel bekend, maar het schijnt dat er eenige zorgeloosheid was in het laten staan der spoorweg-wagens met de ontploffmgsstof geladen in de warme zomerzon, en dat door het rangeeren, (shunting) dier wagens, de dynamiet, waarvan waarschijnlijk een deel der nitro-glycerine was afgescheiden, ontplofte. Het is nauwelijks noodig om te zeggen, dat de verwoesting door de ontploffing veroorzaakt, iets vreeselijks was. Een ontzettend gat werd in den grond geslagen; het grootste deel van Fordsburg was vernield; men telde 80 dooden, 700 ellendig verminkten, terwijl 1500 menschen van huis en haard beroofd waren. Johannesburg toonde toen, dat het ook met een beter gevoel kon bezield worden, dan wat voor eene revolutie noodig is. Een hulpfonds werd dadelijk gevormd; de goudmijnen en BLADZ. De annexatie van de Transvaal.166 De annexatie van de Transvaal (Verv.).175 De eerste deputatie en hare gevolgen.184 De positie van Paul Kruger en de Vergadering van Doornfontein 193 De tweede Deputatie.204 De toestand van de Transvaal tot aan de komst van Sir Bartle Frere.240 Kleinfontein en Hennopsrivier.250 De laatste maanden van het jaar 1879 . 274 Van Wonderfontein naar Paarde kraal.290 Paardekraal en het begin van den Strijd.300 De strijd en zijn einde.319 De vredes-onderhandelingen.334 De Koninklijke Commissie en de teruggave van het land . . . 349 De eerste Presidents-Verkiezing.362 Het einde van 1882 en de Mapoch-oorlog.388 Het eerste gedeelte der onlusten op de Zuid-Westelijke grenzen 394 De Derde Deputatie in Engeland.402 Paul Krugers Zegetocht.412 De Volksraadzitting van 1884 en de Zululand-kwestie .... 423 De crisis op de Zuid-Westelijke grenzen.432 Wanneer de nood het hoogste is, is de redding nabij .... 448 De Witwateksrand-goudvelden en hunne bevolking.460 De Algemeene Binnen- en Buitenlandsche Politiek van Paul Kruger tot aan 1890 . 47] De eerste teekenen van den storm.508 Cecil John Rhodes en de Chartered Company.531 De stuurman en de bemanning.545 De schildpad geeft teekenen van leven.577 De Binnen- en Buitenlandsche toestand vóór het ontstaan der MOEIELIJKHEDEN. ggg Het smeden van het complot. g,|g Een complot binnen een complot. g 551 om den ter dood veroordeelden genade te schenken en hun straf in die van levenslange gevangenis te veranderen. In Zoutpansberg waren er leelijke dingen aan het broeien. Generaal Jonbert ging er verscheidene malen heen, en in October maakte de President zelf een reis naar die streken om te zien of hij de bestaande Kalfermoeielijkheden niet kon oplossen. Er waren verscheidene Kaffer- hoofden die lastig begonnen te zijn, doch de voornaamste van hen was Magato, die weigerde de door hem verschuldigde hutbelasting te betalen, en een toon aansloeg, die, zooals Generaal Joubert zeide, vroeger of later er toe zou leiden dat de Regeering hem gewapenderhand op zijn plek zette. Doch zoo mogelijk wilde men dit vermijden, want Magato woonde in zulke spelonkige sterkten, dat een oorlog met hem waarschijnlijk lang­ durig en kostbaar zou zijn. Op 16 December werd te Krugersdorp, of liever op het daarbij gelegene Paardekraal, het 10-jarig jubelfeest gehouden van de onafhankelijkheid der herstelde Republiek, en het 53ste jaarfeest van den slag van Bloed­ rivier. Meer dan 10.000 personen waren, naar men berekende, op dat feest tegenwoordig, en het was, zooals een persoon die er bij was ons heeft verhaald, treffend om oude voortrekkers zooals de heer M. W. Pretorius, Willem Duplooy, Frans Smit, Jan Visser en anderen te hooren vertellen van dien slag van Bloedrivier, waaraan zij hadden deel genomen op 16 December 1838. Om tien uur in den morgen werd er een gods­ dienstoefening gehouden, waarbij ieder tegenwoordig was, en aan Predikant N. J. van Warmelo, die tien jaar geleden op diezelfde plek het volk, vóór zijn zwaren strijd, op den Heer gewezen had, werd terecht de eer gelaten om ook op dezen dag het vergaderde volk toe te spreken. Dit deed ZEerw. dan ook op die treffende en schoone wijze, welke dien thans ontslapen grijsaard zoo bijzonder eigen was. Toen ZEerw. het „amen” uitsprak waren er vele forsche mannen, wien de tranen der aandoening over de wangen biggelden. Daarop stond ZHEd. President Kruger op, de man die tien jaren geleden op deze plek een duren eed had gezworen om de onafhankelijkheid van het geliefde land te beschermen, en geen haarbreed in die tien jaren van dien eed was afgeweken. Rustig en kalm stond hij daar, onbeweeglijk als een rots; ernst op zijn gelaat; het oog plechtiglijk voor een oogenblik ten hemel heffende, alsof hij, zooals hij steeds deed, ook thans van den Hoogen Heer de noodige kracht wilde vragen. Toen begon hij: 1) 1) De volgende aanspraak is in druk verschenen, en velen onzer lezers hebben ze waarschijnlijk, want ZHEd. is altijd vriendelijk genoeg om iedereen die er naar vraagt, een copie van die aanspraak te geven. Doch misschien zijn er ettelijken die ze niet hebben, en deze aanspraak 366 om zijne belofte te vervullen en de Conventie te doen aannemen, en toonde aan dat zij, eerst op het laatste oogenblik, en door den nood gedrongen haar teekenden. De heer Joubert gaf te kennen dat Secoecoeni ontslagen was uit de gevangenis en in zijn macht hersteld was, en gaf daarbij te kennen dat het Driemanschap hoopte dat evenzoo met Cetywayo zou worden gehandeld, die steeds zijn woord tegen de Boeren had gehouden, hoewel hij, door opstokerij van den Engelschen kant, dikwijls er toe gekomen was bedreigingen te doen. Vice-President Kruger stelde de zaak zoo duidelijk mogelijk voor aan den Raad. „Gij hebt tusschen twee dingen te kiezen,” zeide hij; „öf de Conventie goed te keuren öf naar Langesnek terug te gaan;” en er waren niet weinigen van de Raadsleden die ronduit verklaarden dat zij het laatste verkozen. Het was ongetwijfeld een hoogst critieke tijd. De „loyalen” hoopten dat de Conventie niet zou bekrachtigd worden, want dan zou de oorlog vernieuwd moeten worden, hetgeen, naar hunne meening, zou uitloopen op de nederlaag der Boeren, en het herstellen der Engelsche vlag. In Natal heerschte de grootste bedrijvigheid onder de troepen, en de bewe­ gingen die Sir Evelyn Wood (natuurlijk tuk op de vernieuwing van vijandelijkheden) aldaar naar de Transvaalsche grenzen deed maken, waren van dien aard, dat de Rijksregeering zich verplicht gevoelde te telegrafeeren, dat geen troepenbewegingen moesten gemaakt worden zonder speciale toestemming van Sir Hercules Robinson, den Hoogen Commissaris. Nadat de \ olksraad bijna twee weken, deels met gesloten deuren, gedelibereerd had, kwam men tot het besluit om het Engelsche Gouver­ nement te verzoeken op vriendschappelijke wijze eenige veranderingen in de Conventie te maken, daar zij duidelijk nooit zou beantwoorden, iets dat zelfs het Ultra-Engelsche nieuwsblad van de Kaap-Kolonie, de Cape Times moest erkennen. Het Driemanschap zond daarop het volgende telegram aan den heer Gladstone, den Engelschen Eersten Minister. „Het Driemanschap is door den Volksraad gelast u te doen weten, dat in zijne opinie, de Conventie geteekend te O’Neill’s plaats strijdig is met de voorwaarden en den geest van het Tractaat aangegaan te Zandrivier in 1852. De Comentie is ook in vele opzichten een klare verbreking van de voorloopige vredesvoorwaarden, aangegaan tusschen Sir Evelyn ^ ood en de Boeien-aanvoerders, die, in het vertrouwen dat de beginselen, zooals door hen aangenomen, behoorlijk zouden worden nagekomen, hunne wapenen nederlegden. De Volksraad verzoekt dat artikels 2 en 18 van de Conventie mogen worden veranderd. Een Suzerein heeft geen 766 doen weten, wat hij wist van de communicaties tusschen Dr. Harris en het Koloniale kantoor in 1895, en hem ook hebben doen overleggen de communicaties tusschen het Koloniale kantoor en Zuid-Afrika gedurende gemeld tijdperk. Geen dezer dingen is gedaan. Het Gouvernement en de heer Chamberlain gaven de voorkeur aan een politiek van stilzwijgen. De meerderheid die het Gouvernement in het Comité had en vooral hun voornaamste rechtsgeleerde ambtenaar, Sir Richard Webster, hebben alles in hun macht gedaan, om te verhinderen of tenminste uit te stellen de inlevering van deze zeer belangrijke schriftelijke getuigenis, met het gevolg, dat het voornaamste deel er van niet is geproduceerd. Van uit een constitutioneel oogpunt beschouwd, om niet te spreken van de Eer der Rijksregeering, kan men gerust zeggen, dat er nog nooit zulk een schandaal heeft plaats gehad, sinds het Parlement bestaat. De heer Chamberlain voerde zijn politiek van stilzwijgen tot zulk eene hoogte, dat hij achterhield het feit, dat hij de belangrijke telegrammen, thans door de geheele wereld besproken, had gezien, en dit reeds in Juni 1896. Eerst op eene speciale uitdaging van Sir William Harcourt, werd deze erkentenis, als het ware uit zijn mond gerukt. De leden van de oppositie hadden natuurlijk bijeenkomsten om te beraadslagen, wat hun te doen stond. Op eene bijeenkomst, wij meenen gehouden in de kamer van Sir \\ illiam Harcourt, op een van die belangrijke dagen, verklaarden zij op luidruchtige wijze, (en Sir W. Harcourt was zeker de luidruchtigste) dat de poging van het Gouvernement om de kabelgrammen achter te houden een schandaal was en niet kon worden toegelaten; dat men de productie van deze met geweld moest eischen. Tot verbazing van tenminste zekere leden van die zijde van het Comité, gaf Sir W. Harcourt zijn stem tegen zulk een voorstel, toen het Comité bij elkaar kwam om te besluiten of men de weigering voor het Parlement zou brengen of fliet.Het was duidelijk dat de Regeering plotseling, door onbekende middelen, zich van den steun van Sir William Harcourt en zijne meer otficieele ambtgenooten had verzekerd, ten gunste van de politiek van stilzwijgen. 