title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Daar echter de conclusiën waartoe Sir Sidney Sheppard geraakte, geheel en al van die van Generaal Joubert verschilden, stelde de Hooge Commis­ saris voor om de zaak in handen van den Hoofdrechter der Kaap-Kolonie, Sir J. H. de Villiers te laten, iets waartegen ZHEd. de President objec- teerde, daar hij meende dat in zulk een geval de arbiter geen onderdaan moest zijn van één der partijen in geschil, en derhalve de President van Frankrijk of die der Yereenigde Staten voorsloeg. Doch de Rijksregeering deed de zaak op hare eigene wijze beslissen, en veroordeelde Khama in Mei 1889 tot het betalen van een jaargeld van £ 200 aan de weduwe van den heer Grobler, alsmede tot eene compensatie van £ 200 aan den heer Lottering, die in het gevecht gewond was; en de Republiek, die er voor het oogenblik geen heil in zag om verdere onaangenaamheden met de Engelsche Regeering over de zaak te hebben, nam ten slotte met deze schikking genoegen. In December van 1888 bracht President Kruger wederom een bezoek aan Johannesburg en bij deze gelegenheid werd hij op de eervolste wijze ontvangen. Echter waren er een aantal petities, die hem werden aangeboden. Men vroeg een municipaliteit voor Johannesburg, doch ZHEd. antwoordde dat hiervoor de tijd nog niet gekomen was, en dat men zich vooreerst moest tevreden stellen met het gezondheids-comité dat er opge­ richt was, want dat het toestaan van een municipaliteit zeer waarschijnlijk zou leiden tot eene regeering binnen eene regeering; doch in alle geval had hij er niets tegen, dat de macht van het gezondheids-comité ver­ meerderd werd. Dan was er verder een verzoek voor vermeerdering van het aantal ambtenaren die het rechtswezen behartigden en ook deze grieve wilde ZHEd. herstellen, zoodat kort daarop Dr. Jorissen als speciale rechter te Johannesburg zitting nam. En op al de grieven lette ZHEd. met zorg, en waar hij werkelijk bevond, dat zij gegrond waren, daar beloofde hij zijn best te doen voor het opruimen ervan. In Juli 1888 had Zuid-Afrika een bijna onherstelbaar verlies geleden door den dood van Sir John Brand, den President van den Oranje- Vrijstaat, die aan een hartkwaal plotseling bezweek. Tot zijn opvolger werd door de Vrijstaatsche burgers gekozen, de heer Frank William Reitz, toenmaals Hoofdrechter van gemelden Staat, een man wegens zijn Afrikaander zin algemeen hooggeacht. President Reitz was meer een republikein dan President Brand was geweest en meer dan deze geloofde hij aan eene nauwere aansluiting van het Afrikaander element in Zuid- 32 642 worden beschouwd, die een zekere taal spreken en meer of min in de voordeelen der regeerende klasse deelen? Ik geloof dat zulke staatkunde nimmer kan slagen, tegen mannen welke absoluut al die gevoelens en hoedanigheden verliezen, welke hunne voorvaderen vrije mannen hebben gemaakt; tenzij wij zoo laag zijn gevallen, dat wij gereed zijn om te vergeten onze eer, ons zelfrespect en onzen plicht jegens onze kinderen. Nog eens wensch ik in duidelijk verstaanbare taal te herhalen, wat reeds vroeger zoo dikwijls in oprechtheid gezegd is, dat wij een onafhankelijke republiek verlangen, een ware republiek, waarin elke persoon die gewillig is den eed van getrouwheid aan den Staat af te leggen, gelijke rechten zal hebben; waarin onze kinderen aan elkanders zijde zullen worden 'onder­ wezen, als vereenigde leden van een sterk gemeenebest; waar wij niet geleid worden door rassenhaat, noch iemand willen te kort doen uit een zijner rechten, van welke nationaliteit hij ook moge wezen. Wij hebben nu slechts twee vragen te beantwoorden, a. Wat is ons vereischte? b. Hoe zullen wij daaraan komen ? Ik heb duidelijk uiteengezet wat onze grieven zijn, en ik zal even rechtuit de vraag beantwoorden : „Wat is onze vereischte?’ Wij eischen: 1. De vestiging van dit gemeenebest als een ware Republiek. 2. Een Grondwet of Constitutie, die zal opgemaakt worden door bekwame personen, gekozen door afgevaardigden van het geheele volk, volgens beginselen door hen nedergelegd; — eene constitutie waarin de behoorlijke voorzieningen zullen gemaakt worden tegen het haastig veranderen er van; 3. Een billijke wet over het stemrecht en behoorlijke vertegenwoordiging; 4. Gelijkheid der Hollandsche en Engelsche talen; 5. \erantwoordelijkheid van de hoofden der voornaamste departe­ menten aan den Volksraad; 6. Wegname van onbevoegdheden wegens godsdienstige gezindheid; 7. Onafhankelijkheid van de Gerechtshoven, met een genoegzame en verzekerde betaling der rechters; 8. Een liberaal en veel-omvattend opvoedingssysteem; 9. Dat is wat wij noodig hebben. Er blijft thans over de vraag die voor u geplaatst zal worden op de bijeenkomst van 6 Januari aanstaande, nb: Hoe zullen wij daaraan komen? Daarop zal ik van u een duidelijk antwoord verwachten, volgens uw weldoordacht oordeel. Charles Leonard, Voorzitter van de Transvaal National Union- 534 maligen Hoogen Commissaris, Sir Hercules Robinson, over om een trac- taat aan te gaan met Lo-Bengula, en het reeds hierboven opgegeven tractaat van 1888, dat dikwijls het Moffat Tractaat genoemd wordt, was het gevolg er van. Hoewel de heer Rhodes natuurlijk niet het groote publiek in zijn ver­ trouwen nam wat al zijne verschillende plannen aangaat, zoo verheelde hij toch geenszins wat zijn algemeen doeleinde was. In de jaren 1884 en 1885 had hij dat duidelijk in het Parlement gezegd; in een aanspraak tot zijne kiezers in 1888 zeide hij o. a.: „De sleutel tot de oplossing van het Zuid-Afrikaansche politieke raadsel ligt in het binnenland. ... Ik geloof dat die Staat welke Bechuanaland en Matabeleland bezit, uiteindelijk Zuid-Afrika zal bezitten. ... Laten wij den Vrijstaat en de Transvaal aan hun lot overlaten en de geheele verantwoordelijkheid van het binnenland op ons nemen.” Wij bewonderen de wijze van handelen van den heer Rhodes in het algemeen niet, doch zelfs zijn grootste vijand moet, tenzij hij door blinden haat gedreven wordt, erkennen, dat de politiek van den heer Rhodes goed overlegd was, hoewel allergevaarlijkst voor de vrije republieken. Dat Rhodes een Engelschman is, dat kan natuurlijk geen mensch hem kwalijk nemen; dat hij Imperialist is en alles tracht te doen, wat de kracht en den invloed van Engeland kan vermeerderen, is voor het meerendeel het gevolg van zijne Engelsche geboorte en is eene kwestie van politiek, waarin wij wel van hem kunnen verschillen en waardoor wij hem als een vijand voor het Afrikanderisme mogen beschouwen, doch dat toch van zijn standpunt gezien, wel begrijpelijk is. Doch het is niet dat wat de ware Afrikaner tegen den heer Rhodes heeft; het zijn de middelen, die deze gebruikt heeft om zijn doel te bereiken; zijne valschheid tegen en bedriegen van de Afrikaner partij en hare leiders, en de listige sluwheid, die een aantal zijner handelingen kenmerken, die veroorzaakt hebben, dat een aantal Afrikaners hem schuwen alsof hij een giftige adder was. Dat Cecil Rhodes zoo gemakkelijk geslaagd is in zijne politiek omtrent het Noorden, dat is misschien gedeeltelijk te wijten aan de fouten door zijne tegenpartij gemaakt, deels aan de positie, waarin die tegenpartij zich bevond. Het valt niet te ontkennen, dat op dit punt de politiek van Paul Kruger niet voortvarend genoeg was. Toen bij de Conventie van Pietoria de Iransvaal het recht kreeg om zich naar het Noorden uit te breiden, had zij zoo spoedig mogelijk gebruik moeten maken van de gelegenheid haar aangeboden. Doch het schijnt dat President Kruger zelt niet aan die uitbreiding naar het Noorden geloofde. Toen reeds vóór 511 gevaar voor den Staat kon worden. En dit bleek nog duidelijker toen twee dagen daarna een monster-vergadering op het Marktplein te Johannesburg werd gehouden, waarop een aantal sprekers heftige aan­ spraken hielden, en men resoluties ten gunste van een aantal hervor­ mingen passeerde. Gelukkig begreep de Regeering, dat het verstandigste plan daarin bestond, om deze plotselinge vulkanische uitbarsting, zich- zelve te laten uitwerken, en nam zij geene andere stappen dan om een zekere Rogaly en vier andere belhamels, die een rol gespeeld hadden in het afrukken der vlag, te doen gevangen nemen en terecht te doen staan; maar zelfs hierin gedroeg zij zich zoo gematigd, dat de beschul­ digden vrij kwamen. Onder de burgers van de Transvaal veroorzaakte het gebeurde echter eene ernstige opschudding, en men was er zeer verontwaardigd over, zoodat de Regeering door zich zeer bedaard te houden, en niet aan verkeerde raadgevingen gehoor te geven, onge­ twijfeld eene botsing voorkwam. Zooals het was, had de Star allerlei gekke geruchten omtrent burgers die van Standerton tegen Johannesburg aan het oprukken waren, geruchten die blijkbaar met geen ander doel verspreid werden, dan om het vlammetje aan den gang te houden en het grauw nog meer op te ruien. Op 6 Maart vond de bijeenkomst met Sir Henry Loch plaats, doch zij leverde geen andere resultaten op, dan dat men overeenkwam het Statu-quo in Zwasiland voor vier maanden langer te doen bestaan, ten einde President Kruger in de gelegenheid te stellen om den Volksraad bij zijne gewone zitting in Mei over de kwestie te raadplegen. Ook kon de President den heer Rhodes, die den Hoogen Commissaris vergezeld had, de verzekering geven dat hij geen plannen op Matabele of Mashona-land had. Dat de Transvaalsche Regeering werkelijk zulke plannen niet had, was reeds in Februari van datzelfde jaar gebleken. Een zekere Louis P. Bowler had namelijk Transvaalsche burgers opge­ roepen om met hem samen te gaan naar Mashona-land, waar hij zeide eene concessie te hebben. Het werd toen door zekere personen beweerd dat de heer Bowler slechts zijn naam leende, en dat het plan eigenlijk uitging van de heeren Hans Grobler en B. Vorster Jr. en met het oog op hetgeen 18 maanden later voorviel, is dit niet geheel onmogelijk. Doch niet alleen deed de heer Cohen, de Consul van Portugal te Pretoria, thans weder eene waarschuwing in de nieuwsbladen plaatsen, waarin hij alle personen waarschuwde, zich bij dezen Trek niet aan te sluiten, daar Portugal aanspraak op Mashona-land maakte, maar ook de Transvaalsche Regeering verklaarde er zich officieel tegen, en vaardigde met dat doel een scherpe Proclamatie uit, de burgers waarschuwende om er geen deel aan te nemen. 409 Moogt gij gelukkig leven; moogt gij met goed gevolg uwe studiën volbrengen, en moogt gij mannen van kracht en invloed worden ten nutte van uw land. Wij hebben de eer te zijn, Mijne Heeren Uwe landgenooten, S. J. P. Kruger. S. J. DU Toit. N. J. Smit. Dit was eene hartelijke ontvangst; doch daar stond tegenover de onbeschofte behandeling der deputatie aangedaan door den heer Fowler, lid van het Parlement, en toen juist verkozen als Lord Mayor (of Burge­ meester) van Londen. Deze heer, die van een ontzettenden (en eigenlijk allerbelachelijksten) haat tegen de Boeren doordrongen was, weigerde op de grofste manier van de deputatie notitie te nemen. Gelukkig echter was de deputatie niet naar Engeland gekomen om den heer Fowler eer te bewijzen. Sir Hercules Robinson was reeds eenige maanden in Engeland en kort voor de deputatie, was ook de heer T. C. Scanlen, de Premier der Kaap-Kolonie, daar aangekomen, en deze twee heeren waren dus in staat den Secretaris van Staat voor Koloniën, Lord Derby, de vereischte inlichtingen te geven. 4) Doch tegelijker tijd bevond zich ook in Londen, de Eerw. John McKenzie, de groote ondersteuner der Bechuana- opperhoofden, en deze liet niet na om door het schrijven in couranten en tijdschriften, de Boeren en hun politiek in het slechtst mogelijk daglicht te stellen, en hierin werd hij sterk ondersteund door den heer Fowler en den heer Forster, die groote vergaderingen hielden, waarop zij gal en venijn op de deputatie uitbraken, en daarenboven het den Kolonialen Minister erg lastig maakten in het Parlement. Lord Derby was echter een zeer goed Minister van Koloniën, veel beter dan een zijner voorgangers in de laatste tien jaren, en hij liet zich door al het geschrijf en geschreeuw der Anti-Boeren-partij niet van zijn stuk brengen. Hij stond spoedig een onderhoud toe aan de deputatie, luisterde bedaard naar hunne grieven, en verzocht hun daarop om de eischen van de Transvaal op schrift te zetten. De deputatie zond toen een zeer gematigd en verstandig resumé van hunne klachten in, en daarop begon een lange offlcieele correspondentie, die wij hier niet D Het zij hier echter gezegd, dat het bleek, dat Lord Derby eerst na de aankomst van den heer Scanlen een behoorlijk inzicht in de zaken kreeg. 190 onafhankelijkheid terug te krijgen. Kruger wist dit, en reeds vóór zijn vertrek naar Engeland had hij zijn invloed doen gelden. Een brief van C. P. Kloppers van Hartebeest, welke in de Volksstem van 29 Aug 1877 verschijnt, heeft o. a. het volgende: „Jullie denk ons is tevreden met die Engelsman omdat ons stil is? Maar stil wrater hêt diepe grond. Jullie sal sien as Paul kom. Paul het gesê ons moet stil zit; anders sal die water vuil word.” Zulke uitdrukkingen (want meer van die soort verschenen in de nieuws­ bladen) bewijzen twee voorname punten. Vooreerst dat het volk tot zich zelf kwam, en de gevolgen van de annexatie begreep, zoowel als het feit dat men thans eensgezind moest zijn, wilde men die annexatie te niet laten doen; dat, zooals Dr. Jorissen het in zijn reeds aangehaald werk, niet oneigenaardig uitdrukt, het nationaal gevoel van de Transvalers ontwaakt was. Ten tweede is het een sterk bewijs dat de positie die Kruger innam van 12 April 1877 tot 1 Maart 1881, niet het bloote resultaat was van omstandigheden, doch dat die te danken was aan zijn grooten invloed en zijn ijzeren wilskracht; hij wilde de Transvaal weder hare onafhankelijkheid bezorgen, en vrij zou zij worden, al kostte het hem zijn leven. De geschiedenis der wereld leert ons, door tal van voorbeelden, dat het zulke mannen zijn, die groote daden verrichten, en de lotgevallen van natiën bestieren, onder het opperbestuur van den Almachtige. Zooals gezegd kreeg Kruger geen rust. Hij was nog geen drie dagen thuis of (op 24 Dec.) kwamen 60 Boeren onder Veldkornet Fouché naar Boekenhoutfontein en begeleidden hunnen ouden Kommandant-Generaal naar het dorp Rustenburg, waar een aanzienlijk aantal inwoners van het district vergaderd waren. Wel was het bepaald geworden dat de deputatie een officieel verslag van hare werkzaamheden eerst later te Pretoria zou geven, doch de Rustenburgers hadden geen geduld, en wilden de eerste tijdingen uit den mond van hunnen voorman vernemen. Kruger begreep dat hij zeer voorzichtig moest zijn met zijne uitlatingen. Hij sprak echter de menigte toe en zeide: „dat hij geslaagd was in het verkrijgen van eenige dingen voor het welzijn des lands, maar de voornaamste zaak had hij niet gekregen; doch hij zou ook dat verkregen hebben, als zaken die hier gebeurd waren in zijne afwezigheid, zulks niet hadden verhinderd, en waarvan het bericht Engeland bereikt had, terwijl hij daar was.” Ten slotte vermaande hij allen om bedaard de bijeenkomst te Pretoria af te wachten, en daar zou men dan kunnen beraadslagen wat er te doen stond. Op Zaterdag 5 Januari 1878 werd Paul Kruger met groote feestelijkheid te Pretoria ontvangen. Dien dag zou de deputatie haar verslag geven, doch wegens een of ander misverstand was Dr. Jorissen (die op 8 Januari 158 alles behalve gunstig voor vrede. Reeds in Mei 1874 was er een dispuut geweest tusschen twee onderkapiteins van Cetywayo, Umbelene en Umtshiana genaamd. Gene viel laatstgenoemde aan binnen Transvaalsch gebied en doodde velen van zijne volgelingen. Cetywayo, die echter heel goed van de zaak afwist, zond dadelijk een boodschap naar de Regeering, zijn spijt over het gebeurde te kennen gevende, en verzekerende dat hij de euvel- daders zou straffen. Doch reeds in Juli 1875 begon de slimme Zulukoning (zeer waarschijnlijk daartoe door den heer Shepstone aangehitst) zijne aanspraken op het oostelijk deel van het district Utrecht te hernieuwen, en er waren zooveel geruchten aangaande een Zulu-inval dat wd. President Joubert het geraden achtte een groot commando op te roepen en dit naar Wakkerstroom te zenden. Cetywayo ontbond daarop zijne reeds verzamelde impi’s en de burgers gingen toen ook naar huis. In Augustus 1875 kwam de door Burgers verkorene Superintendent van Onderwijs, de heer W. J. van Gorkom, uit Holland aan, te zamen met Dr. E. P. J. Jorissen, die als Hoofdonderwijzer van de Hoogere School te Pretoria werkzaam zou zijn. Kort na hunne aankomst ging reeds de kreet op, dat het nu duidelijk was dat Burgers de Transvaal „modern,” wou maken, want beide heeren voormeld waren bekend als tot de liberale partij te behooren op godsdienstig gebied. Eindelijk op 21 April 1876 kwam Burgers van zijne reis in Europa terug. Hij werd met luid gejuich ontvangen. Volgens zijn zeggen was zijn reis uitmuntend afgeloopen. Niet alleen had hij allervoordeeligste tractaten met Portugal en andere landen gesloten, doch de leening van £300.000 was volteekend en het spoorwegmateriaal zou spoedig te Delagoabaai zijn. Later bleek dit niet het geval te zijn. Slechts voor £ 90.000 was ingeteekend op de leening en Burgers schijnt het volk misleid te hebben, en dit willens en wetens; een daad waarvoor zelfs de \ olksstem in een artikel d.d. 28 October 1876 geen het minste excuus kan vinden. Doch eene grootere moeielijkheid stond den President nog te wachten. Nauwelijks had hij den voet in Pretoria gezet of men bracht hem de tijding, dat het opperhoofd Secoecoeni met drie impi’s het district Lijden- burg binnengetrokken was, en Burgers vond zich, juist op het onge­ lukkigste oogenblik. in een zwaren Ivafferoorlog gewikkeld. 356 zicht, die groote schare, meestal van Boeren, daar vergaderd. Ware feestvreugde stond haast op ieders gelaat' te lezen. Grijsaards en mannen in de kracht des levens zag men elkander hartelijk de hand schudden en geluk wenschen met de herkregene vrijheid. Zoodra de vlag geheschen was klom de heer Bok, de Staatssecretaris, op een stoel en las met luide en vaste stem de volgende proclamatie voor: Aan de Burgers! Op heden den 8sten Augustus 1881 is het land weder onder onze Regeering teruggekeerd. Dit is gebeurd na het teekenen eener Conventie op den 3den Augustus 1881, tusschen de vertegenwoordigers der Koninklijke Commissie en de leden van het Driemanschap, welke Conventie aan den Volksraad ter goedkeuring voorgelegd en publiek zal gemaakt worden. Met de grootste dankbaarheid aan onzen God deelen wij dit aan alle ingezetenen mede. Nu is het voor allen de tijd om de kracht van ons land te toonen, en door Eendracht Macht te maken. Wij danken alle burgers voor hunnen ijver en hunne gehoorzaamheid en vertrouwen nu ook, dat zij zonder verzuim onze handen sterk zullen maken. Wij verwachten dat alle ingezetenen hunne belasting dadelijk zullen betalen, om ons land te kunnen besturen. Aan alle ingezetenen, zonder eenig onderscheid, beloven wij de bescher­ ming der wet, en al de voorrechten daaraan verbonden. Ingezetenen, die geen burgers zijn en het ook niet willen worden, deelen wij mede, dat zij het recht hebben om zich bij den Resident aan te geven als Britsche onderdanen, volgens art. 28 der nu vastgestelde Conventie. Maar ieder wete, dat voor alle ingezetenen, burger of niet, alle de gewone rechten van eigendom, handel en verkeer dezelfde zijn. Wij herhalen plechtig, onze leuze is: Eendracht en Verzoening; onze Vrijheid is: Orde en Wet. Andermaal volgden daverende hoera’s op het voorlezen van deze proclamatie. Daarop nam de HEd. heer P. J. Joubert het woord en sprak ongeveer als volgt: „Broeders, vrienden en landgenooten! God heeft ons tot hiertoe geholpen. Vele malen hebben de heeren Kruger, die thans te zwak is om tot u het woord verder te richten, Pretorius, die u zoo pas heeft toegesproken, en ik zelf, u aangesproken op publieke bijeenkomsten, die belegd waren om onze vrijheid te herkrijgen. Deze dag is voor ons een gewichtige dag. 530 zich te vereenigen met hetgeen de heer F. R. Statham zeide over de zaak in een artikel in The National Review van Mei 1897, n. 1.: „Nog eens dreigde de Hooge Commissaris, die eigenlijk handelde als agent van de Chartered Company, de Transvaal met straf. Door eene wonderlijke verdraaiing van de beginselen der rechtvaardigheid, werd de Transvaalsche Regeering verantwoordelijk gemaakt, niet alleen voor de daden van hare eigene burgers, maar ook voor die der Vrij staters en Kaapsche Kolonisten, die zich gedrongen gevoelden om In de beweging naar het Noorden deel te nemen. Onder zulke uitoefening van druk en ter wille van den vrede vaardigde de President de proclamatie uit, die werkelijk het gevolg had dat de Trek gesmoord werd. Waar die Trek heenleidde en hoe hij ten einde liep, zullen wij later zien. Doch om den loop van zaken eenigszins te begrijpen, moeten wij thans Paul Kruger en de zijnen voor een korten tijd alleen laten, en melding maken van den man, die de oorzaak van al deze moeielijkheden was. 624 te nemen, daar men, volgens zeggen van Dr. Jameson nu men grooter gebied had ook de politie moest vermeerderen. Op 45 December namen dan ook omtrent 120 man van de Bechuanaland politie dienst bij de Chartered Company, en werden ook in het kamp te Pitsani Potlugo gelagerd. Daar men echter meende dat deze macht niet voldoende was om quasi orde in het geheele Charterland te houden, waren nog door den heer Stevens, de Kaapsche secretaris van de Chartered Company, een aantal vrijwilligers uit het Kaapsche corps de Duke of Edinburgh Own Volunteers (D. E. O. Y. R.) voor gemelde politie aangeworven en naar Mafeking gezonden, zoodat men tegen den 20sten December zoowat 500 a 600 man in het kamp te Pitsani Potlugo had. Om den draad van het verhaal te vervolgen, moeten wij naar Johannesburg terug. Nadat de heer Rhodes zijne hulp nu formeel aan de National Union had toegezegd, zorgde hij eerst dat er geld genoeg was om de zaak door te drijven, en het algemeene bestuur over die geldzaken werd, naar het schijnt, aan Kolonel F. W. Rhodes opgedragen. Deze had het recht om voor dit doel op den heer C. J. Rhodes door middel van het kantoor der Chartered Company te trekken, en van dit recht maakte hij dan ook vlijtig gebruik. Yan 24 October 1895 tot 9 Januari 1896 trok deze voor niet minder dan £ 71.000, die door de Standard Bank ging onder het hooid van de New Concession Account. Er was dus geen reden tot klagen op dit punt, en de heer C. J. Rhodes was ongetwijfeid zeer vrijgevig, zooals hij het ook wel kon zijn, zonder vrees van bankroet te zullen geraken. Maar als er geen moeite was met het geld, dan was er wel bezwaar met eene andere zaak. Johannesburg had niet alleen geld noodig, het moest ook wapenen hebben. Reeds Sir Henry Loch was van opinie geweest, dat de Rand, ingeval van nood, meer wapenen noodig had, dan zij op dat oogenblik bezat, en in een brief den lsten Juli 1894 door den heer Lionel I hilips aan den heer Wernher geschreven, komt de volgende zinsnede voor: „Sir Henry Loch (met wien ik twee lange gesprekken alléén had) heeft mij eenige zeer positieve vragen gedaan, zooals b. v. hoeveel geweren wij ’n Johannesburg hadden; of de bevolking zich voor zes dagen kon verdedigen totdat hulp zou komen enz. enz. en zei uitdrukkelijk dat indien er 3000 geweren en ammunitie hier waren, hij zeker hierheen (Johannesburg) zou gekomen zijn.” Maar Johannesburg had toen misschien geen 1000 behoorlijke geweren, en had in November 1895 er ook niet veel meer. Er moest dus daar­ omtrent voorziening gemaakt worden. De geweerhandel, zoowel als de handel in ammunitie was als het ware een monopolie van den Staat; niemand kon binnen de Zuid-Afrikaansche Republiek een vuurwapen 486 aankomelingen; gij, die u hier metterwoon hebt gevestigd, maar van uw vroeger vaderland geen afstand wilt doen, die niet genaturaliseerd wilt worden, doch verkiest als vreemdelingen onder ons te wonen; ook tot u zeg ik — „Welkom.” Wij zullen u als vreemdelingen behan­ delen, doch ook gij hebt het recht om uzelven en uwe goederen te doen beschermen door de wetten des lands. Werkt samen met de oude burgers van het land, en uw verblijf in dezen Staat zal voor dezen een zegen en oorzaak van voorspoed zijn, zoowel als voor het vaderland dat wij allen liefhebben. Wanneer gij terug moogt gaan tot uw land, en dan misschien een gevoel mocht krijgen alsof gij tot ons wenscht terug te komen, zoo zullen wij u met opene armen ontvangen en u alle voorrechten geven die de Staat te zijner beschikking heeft. Ambtenaren! van welken rang gij ook moogt zijn, en of gij lang of kort den Staat gediend hebt, ik dank u voor de ondersteuning door u aan mij verleend, en voor de wijze waarop gij uwe plichten hebt volvoerd. Die plichten, ten gevolge van de groote instrooming van menschen en de daardoor ontstane vermeerdering van bevolking, zijn thans dubbel zwaar. Gij zijt getrouw gebleven aan den Staat, en gij hebt trouw en goed uwe plichten gedaan, ieder in zijn bijzonderen werkkring, en zulks tot mijne geheele tevredenheid. Ik kan u derhalve vertrouwen, en het is mijn plan om voor den Volksraad een maatregel te brengen ter vermeerdering van uwe respectieve salarissen, ten einde u in staat te stellen uwe positie op te houden, en een eer te zijn voor den dienst, waartoe gij behoort. Weleerwaarde Heeren, dienaren des Heiligen Woords! Ik heb een paar woorden tot u te spreken. Wij weten allen dat deze Staat op de Kerk is gegrondvest, en dat de Kerk niet afhankelijk is van eenige wereldlijke macht. Tot u zijn gesproken geworden de woorden van den Zaligmaker: „Wees een herder voor mijne schapen en zie naar de kudde!” Derhalve vertrouw ik dat Gods zegen op u mag rusten, en dat Hij u in Zijne bewaring nemen zal. Deze is een Christelijke Staat en de ontwik­ keling en opvoeding der jeugd en de redding van vele zielen zijn aan u opgedragen. Kinderen en lammeren der kudde! Mijn hart beeft als ik op u zie. In u zie ik de toekomst van Staat en Kerk. Wanneer zij, die heden oude mannen zijn, door den Heer zijn weggeroepen, zullen sommigen van u het bestuur in Staat en Kerk voeren. Misschien staan er een President en toekomstige leden van den Uitvoerenden Raad voor mij, hoewel wij hen niet kennen. Weet dat op u eens de verantwoor­ delijkheid zal rusten, die thans op sommigen van ons drukt. Gij zijt het toekomstige geslacht; onderhoudt derhalve de geboden des Heeren, maken. Zulke burgers zullen het volle stemrecht in de Zuid-Afri- kaansche Republiek genieten. 4°. Gelijke rechten zullen aan de Engelsche en Hollandsche talen in de gerechtshoven in Zwasiland worden toegestaan. 5°. Geen hooger invoerrechten zullen in Zwasiland te eeniger tijd worden geëischt dan van kracht zijn in de Zuid-Afrikaansche Republiek zelve. 6° Het zal verboden zijn sterken drank aan de Zwasie-kleurlingen te verkoopen. 7°. Geen spoorwegen zullen verder gaan dan de Oostelijke grenzen van Zwasiland, behalve onder de bepalingen aan deze Conventie gehecht. 8°. De Transvaal bekrachtigt de Conventie van 1890 wat aangaat de afstanddoening van eenig recht dat zij mocht hebben op het gebied van de Chartered Company, en ook om de Chartered Company te helpen de orde in haar gebied te handhaven.” Geheel tevreden was men in de Transvaal niet, en de Volksstem van 18 November meende dat de Transvaal er niets bij gewonnen had. Doch het was het meeste dat men van Engeland kon krijgen, en men moest het maar aannemen in de hoop dat men later misschien iets beters kon bekomen. Van de verrichtingen van de Volksraden in hunne zittingen in 1893 kunnen wij slechts een kort overzicht geven. Een aantal zeer nuttige wetten, zooals die ter verbetering der Insolventie-Wet, werden gepasseerd, als ook een tamelijk strenge wet tegen de drukpers, die door een groote sectie der bevolking van Zuid-Afrika werd afgekeurd, als strijdende met het begrip van vrijheid der drukpers, vergetende echter zulke personen dat het duidelijk gebleken was gedurende de laatste Presidents-verkiezing dat de Transvaalsche nieuwsbladen, of althans een groot deel van hen, zich niet tevreden stelden met vrijheid, maar in den hoogsten graad losbandig werden en alle palen te buiten gingen. Met dat doel werd de wet tegen de drukpers, de bekende Wet 11 van 1893 gemaakt, en in vijf jaren tijd heeft zich nog niet één geval voorgedaan, waarin die wet onbillijk op eenig blad heeft gedrukt. De voorname zaak, waarmede de Raad zich dit jaar bezig hield, was de spoorwegkwestie, en vooral de lijn van Charlestown naar Johannesburg. De meeste leden waren wel ten gunste van deze lijn, doch men wilde dat het Gouvernement er zekere conditiën bij voegde, daar men vreesde dat de lijn weder in handen van de Zuid-Afrikaansche Spoorweg- Maatschappij zou komen, en daar waren velen op tegen. Gedurende de discussie maakte een der leden de aanmerking dat men voorzichtig moest 903 In 1898 echter kwam de aap uit de mouw, en bracht Sir Gordon Sprigg • een Wet in omtrent Redistributie van zetels, die dusdanig in elkaar zat, dat, zoo zij aangenomen werd, de steden die de Engelschgezinde bevol­ king vertegenwoordigen in de Kolonie het overwicht in het Parlement zouden krijgen, terwijl de landelijke en Afrikaander bevolking van haar macht werd ontdaan. In één woord, Sir Gordon Sprigg bewees dat hij ging doen wat de heer Rhodes in 1896 te Kimberley had gezegd: Het doel bereiken met constitutioneele middelen. De Afrikaner partij schrok wakker; de heer Jan Hofmeyr zag het •gevaar, en bewees dat hij nog geenszins zoo slap van krachten was geworden, als sommigen wel meenden. Wel gelukte het de Afrikaner- partij in het Parlement niet om de tweede lezing der Redistributie-wet te beletten, die er met een meerderheid van vijf stemmen doorging, doch de heer W. P. Schreiner, die thans als hoofd van de Afrikaner-partij opstond, en gedurende het Redistributie-debat een feilen aanval op den heer Rhodes had gedaan, bracht een motie van wantrouwen in op het Ministerie, en na een feilen strijd leed het Sprigg Ministerie een nederlaag. Aftreden, neen, dat ging niet; dan was de zaak van den heer Rhodes verloren. Er werd dus besloten den Gouverneur, Sir Alfred Milner (die reeds in een aanspraak te Graalï-Reinet bewezen had geenszins Transvaalscli- gezind te zijn) aanteraden het Parlement te ontbinden. De Gouverneur voldeed aan dat verzoek, en op 27 Juni werd het Parlement ontbonden. Thans (1 Augustus) is de Kolonie in het midden van een Verkiezings­ strijd, zooals Zuid-Afrika er nog geen heeft gezien, en die met een bitterheid wordt gevoerd, die herinnert aan de verkiezingen in Engeland een vijftigtal jaren geleden. Een ieder ziet het: het is Rhodes contra Hofmeyr'. het Impe­ rialisme tegen het Afrikaner isme. Winnen de laatsten het, dan mag men hopen, dat de macht van Cecil John Rhodes voor goed in Zuid-Afrika gebroken is, en dat men ook in Engeland de oogen zal openen en het gevaarlijke zal inzien van het bewandelen van den weg waarop de Imperialist de Britsche Regeering wil leiden. En dan zal, met een gematigd man aan het hoofd als de heer W. P. Schreiner (die een zwager van den Staats-Secretaris Reitz is) er van lieverlede eene betere verstand­ houding ontstaan tusschen de Kaap Kolonie en de Z. A. Republiek, eene verstandhouding die Engeland zal waarschuwen dat het verstandig zou zijn op te houden met dat gedurig tergen en tarten van de Republiek, waar Paul Kruger het bestuur voert, tenzij het zich in zeer groote onaan­ genaamheden wil begeven, die met het oog op den tegenwoordigen politieken toestand in Europa, het zooveel besprokene en toch gevreesde Armageddon zouden verhaasten. 848 Hem moeten verschijnen en wanneer ik daaraan denk. bezwijkt mijn hart en kan ik niet anders zeggen: Heer, ai, maak mij Uwe wegen, Door Uw Woord en Geest bekend; Leer mij hoe die zijn gelegen, En waarheen G’Uw treden wendt. Leid mij in Uw waai'heid; leer Ijverig mij Uw wet betrachten; Want Gij zijt mijn heil, o Heer, ’k Blijf U al den dag verwachten. Zijne belofte is: „Hij, die al zijne hulp en kracht van den Heer verwacht, kiest de wel gebaande wegen, en die lust heeft Hem te vreezen, zal Hij tot een Leidsman wezen.” Die dit van harte erkent, ziet uit tot den Heer, onzen getrouwen Verbonds-God, om licht, wijsheid en goddelijke kracht. Hij wil ons alles schenken uit Zijnen oneindigen rijkdom der genade, ja, op dien trouwen Verbonds-God vertrouw ik, daar Hij ons zoo zichtbaar heeft geleid op verschillende wegen. Alzoo aanvaard ik dit ambt in de vreeze Gods, in oprechtheid, ja, het is mijn innigste begeerte en wensch des harten om voor Hem te leven. en het Volk te regeeren naar Zijnen wil. Mijn ernstig streven zal niet anders zijn dan te beoogen het welzijn des Volks, en den vooruitgang, de welvaart en de onafhankelijkheid des Lands te beschermen, Edelachtb. Heeren. Ik zal stiptelijk letten op de omstandigheden des Lands, waar soms zoo spoedig en snel vooruitgang te bespeuren was, ja in het bijzonder zal ik bij noodzakelijken vooruit­ gang, mijn oog gedurig daarop houden, dat niet op de minste wijze de onafhankelijkheid des Lands in gevaar zal gebracht worden, en dat ook niet het minste recht zal afgegeven worden, dat de onafhankelijkheid des Lands zou ondermijnen, want ik zou een oordeel over mij halen, indien door mij de onafhankelijkheid geschonden werd, immers. God heeft ons zoo zichtbaar geleid, dat de blindste heiden en het ongeloovigste schepsel moesten erkennen, dat het Gods hand is geweest, die ons de onafhanke­ lijkheid geschonken heeft. Edelachtb. Heeren, ik vertrouw op U als het lichaam der Wetgevende macht, dat U mij zult steunen in deze mijne inzichten, en dat gij, in uwe wijsheid en in het meest ernstige belang van het Land onzer inwoning, zulke maatregelen mij zult voorstellen, waardoor het Land in zijne onafhankelijkheid en welvaart in alle deelen kan gesteund worden; ja, Edelachtb. Heeren, en in het bijzonder, dat gij alle behoeften van al de inwoners des lands zonder onderscheid des persoons ot nationaliteit, in ernstige overweging zult nemen. Tot mijn diepste leedwezen heb ik vernomen, dat er zulk een zware druk G62 meende dat de Dokter er meer van afwist dan hij wel wou zeggen, en dit, omdat hij op de onschuldigste wijze voorgaf van niets ter wereld te weten. Ha! Ha!! Ha!!! ’t Is om te gieren van het lachen. Miss Flora Shaw, een Engelsche krantenschrijfster, die probeert om Dr. Leyds, een der geslepenste Staatsmannen van zijn tijd, uit te visschen en hem iets te laten zeggen, waarop zij een sleutel kon passen. Ze mocht even goed trachten om woorden uit de Sphinx te krijgen. Maar nu het tweede deel van het telegram; zeker wel het belangrijkste deel. Van Dr. Harris. Aan Flora Shaw. Wij doen ons best, maar deze dingen hebben tijd noodig. Maak Pretoria uit Londen niet wakker.” Men behoeft nauwelijks te twijfelen, of de dame liet dit antwoord dadelijk aan den heer Chamberlain weten, om hem te toonen dat hij zijne vinnigheid wat bedaren moest. Een week later, of de heeren in Johannesburg hadden een hevigen schrik bekomen over de vlag-kwestie, en dit wel omdat Dr. Harris in een club of ander joviaal gezelschap, stom genoeg was om iets te zeggen over het hijschen der Engelsche vlag in Johannesburg. En nu moest hij natuurlijk dadelijk van den toestand bericht geven aan Flora Shaw, want deze wist dat 27 December de bepaalde dag was, en misschien mocht zij, in de meening dat Johannesburg reeds in laaien vlam was, iets in de Times schrijven dat Pretoria kon „wakker maken.” Hij kabelde dus vroeg in den morgen op 27 December: 1) In Eugelsch: „Are doing our best, but these things take time. Do not alarm Pretoria from London.” 533 Toen de Johannesburgsche Goudvelden openden, stelde ook de heer Rhodes groot belang er in, en hij en zijn vriend, de heer Rudd, die in vele ondernemingen steeds met hem samengegaan is, deden eene Maat­ schappij, de zoogenaamde Gold Fields van South-Africa verrijzen, die spoedig tot grooten bloei geraakte, en thans een der best betalende Maatschappijen op den Witwatersrand is. Het lijdt geen twijfel of ook op de Goudvelden heeft de heer Rhodes in het begin getracht om eene Amalgamatie der verschillende Compagniën te verkrijgen, doch hier met minder succes, eerstens omdat er te onderscheidene belangen in het spel waren, tweedens, omdat hij te Johannesburg werd tegengewerkt door eenigen der voornaamste andere financiers, waaronder de heer J. B. Robinson. Zoo had Cecil Rhodes zijn eersten droom vervuld gezien, en reeds in 1883 begon hij de noodige stappen te nemen ter vervulling van zijn tweeden droom. In dat jaar namelijk werd hij gekozen tot lid van het Kaapsche Parlement voor het kiesdistrict Barkly West. Reeds kort nadat hij zijn zetel ingenomen had, begonnen de moeielijkheden in Bechuanaland, en dadelijk zag de jonge politicus in, dat hier de eerste kans zich aan­ bood. Zooals hij toenmaals in het Parlement zeide, was een vereenigd Zuid-Afrika zijn doelwit, doch dit kon alleen geschieden onder de Engelsche vlag, en om dit tot stand te brengen, was het noodig, dat de Kaap-Kolonie zich een weg baande tot de binnenlanden van Zuid-Afrika, en in bezit kwam van „het Suez-Kanaal daarheen,” zooals de heer Rhodes het tegenwoordige Britsch Bechuanaland noemde. Het plan gelukte; Stellaland en Land Goosen kwamen onder Britsche vlag, en aan wat men geliefde „Transvaalsche landhonger” te noemen werd paal en perk gesteld. Khama, het opperhoofd der Bamangwato, kwam ook in 1885 onder Britsche Protectie, en op die wijze al het land recht noord tot aan de Zambezi. In het einde van 1887 ontving de heer Rhodes berichten, die hem tot de conclusie leidden, dat de Transvaalsche Republiek vasten voet in het Noorden wilde verkrijgen en bezig was om onderhandelingen met Lo- Bengula, de Koning der Matabelen, aan te knoopen. Het is waarschijnlijk door den heer Selous, de groote jachter, dat de heer Rhodes deze infor- matiën verkreeg, doch in alle geval ontbrak het den laatsten niet aan spionnen, die overal voor hem een oog in het zeil hielden. Rhodes had immers geld en met geld kan men toch in de wereld steeds spionnen en speurdienders hebben; er zijn altijd genoeg menschen te vinden, die voor geld gewillig zijn, lichaam en ziel in dienst te plaatsen van een of meer hunner medemenschen. Na het vernemen van deze tijding haalde de heer Rhodes den toen- 601 verzetten er zich hevig tegen, daar het hen verplichtte om machinerie enz. gedurende 24 uren te doen stilstaan, waardoor zooals b. v. in het geval van uitpompen van water uit de mijnen, veel onnoodige schade werd veroorzaakt. Toen deze grieve voor den Volksraad werd gebracht, zag men in, dat zij op goede gronden rustte, en werd de Zondagswet zoodanig veranderd, dat zij zoo min mogelijk schade aan de mijn­ industrie deed. De kwestie van de Bewaarplaatsen, of het recht om te mijnen op grond, waarvan het oppervlak-recht reeds door de Regeering was afge­ staan op de Goudvelden, zooals waterrechten, stands, enz. is eene zoo ingewikkelde, dat het niet noodig is die hier in haar geheel na te gaan; doch niet alleen was zij van groot belang voor de Goudvelden, (waar men er zich dan ook ordentelijk over opwond) maar zij veroorzaakte een groot verschil van opinie tusschen de leden der Regeering. De President en eenige leden van den Uitvoerenden Raad hielden vol, dat, al was het recht op de oppervlakte afgegeven, het mijnrecht toch aan de Regeering bleef, , en uit een rechtskundig oogpunt hadden zij misschien daarin gelijk. Doch het Hoofd van het Mijnwezen, die de inzichten van de Mijn-Industrie steunde, was met deze van opinie, dat de eigenaars der bewaarplaatsen ook het mijnrecht hadden. De tweede Volksraad behandelde de zaak, en nam zekere besluiten, die feitelijk het recht in handen der Regeering lieten, doch een voorkeurrecht op de mijnrechten in beginsel aan den eigenaar van de oppervlakte gaven. In den eersten Raad scheen men van eene andere opinie, en zond men het besluit van den Tweeden Raad naar dezen terug, met verzoek dat besluit weder in overweging te nemen. De Tweede Raad bleef bij haar opinie, en nu dreigde zich eene consti- tutioneele kwestie te ontwikkelen, die in zoover van belang was, als zij aantoonde dat de Tweede Raad niet „de doode pop” was, welke de heer C. Leonard cum suis haar verklaard hebben te zijn. De zaak werd weder naar den Eersten Raad gezonden in denzelfden vorm als zij origineel was, en hoewel niet officieel, zoo deed de Tweede Raad den leden van den Eersten Raad toch weten, dat als zij het voorstel weder hunne goed­ keuring onthielden, de Tweede Raad als één man zou bedanken. Het gevolg was dat de Eerste Raad, hoewel met een kleine minderheid, thans het besluit van den Tweeden Raad goedkeurde. 1) 1) Tenzij schrijver zich sterk vergist, was dit het eerste geval van constitutioneelen strijd tusschen de twee Raden. Later zijn meer van die zaken voorgekomen, en in verreweg de meeste gevallen bleef de Tweede Raad, die terecht op zijn macht en jurisdictie staat, de overwinnaar. Die positie is van zeer groot belang, en zal waarschijnlijk zeer groote gevolgen hebben op de politieke ontwikkeling der Zuid-Afrikaansche Republiek, vooral daar de Tweede Raad zeer populair wordt. 872 vermelding van de schuld der Republiek, binnen de rechtmatige grenzen, te doen ontwerpen en aan ons mede te deelen. ’ Lord Derby’s antwoord, reeds den 15den Februari 1884 geschreven, waarbij aan de deputatie een ontwerp van de nieuwe conventie van Londen wordt gezonden, toont dat de opzettelijk aangenomen wijze om hinderlijke bepalingen ter zijde te zetten bestond in de weglating daarvan. Zijn Lordschap zeide: „By the omission of those articles of the convention of Pretoria, which assigned to Her Majesty and to the British Resident, certain specific Powers and functions connected with the internal government and the foreign relations of the Transvaal State, your Government will be left free to govern the country without interference, and to conduct its diplomatic intercourse and shape its foreign policy subject only to the requirements embodied in the fourth article of the new draft, that any treaty with a foreign State, shall not have effect without the approval of the Queen.” 1) Dat het de bedoeling was de geheele oude conventie te doen vervangen door de nieuwe, blijkt ten overvloede uit de verklaring der onderhande­ lende partijen, die door ZHEd. den Staatspresident, destijds lid der deputatie voor het voeren dier onderhandelingen, persoonlijk kunnen worden bevestigd. En daarenboven blijkt deze bedoeling ontwijfelbaar uit de gewisselde schriftstukken, waarop hieronder later zal worden teruggekomen. 8. Er zijn nog omstandigheden van zooveel belang in verband met deze quaestie, dat zij niet uit het oog mogen worden verloren. In de dépêche van den 25sten Februari 1896, van ZHEd. den Staats­ president, aan Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris, waarin ZHEd. 