title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto http://www.archive.org/details/indeKustlandenvanNOord-AfrikaOokolh IN DE KUSTLANDEN VAN NOORD-AFRIKA HET MAGHREB DOOR H. H. VAN KOL GEILLUSTREERD MET 31 REPRODUCTIES, NAAR FOTOGRAFIEEN EN EEN KAARTJE DDE DOOR DEN SCHRIJVER D ROTTERDAM — MCMXI — W. L. & J. BRUSSE BLADZ. HOOFD. Hst. Bladz. Inleiding ix 1. OP REIS ! 1 „Onder het Teeken van den Islam" . . . . 6 II. EEN AFRIKAANSCH COLOSSEUM 9 Bedolven steden. Timgad aan Pompeji 15 Doode steden. Carthago 20 Doode steden. Mansoura 27 Een Arabische Meisjeschool 32 III. TRIPOLITANIE 37 Een stad der woestijn aan de zee 37 De smaragden gordel om de stad 45 Het Vilajet Tripolitanie 55 De bewoners dezer landen 65 Het land van den honger 75 a. Onderwijs 76 b. Landbouw en veeteelt 81 c. Nijverheid en handel 84 d. Verkeerswegen 87 e. De heerschende eilanden 88 f. Geschiedenis van Tripolitanie 89 Het Turksch Bestuur 96 a. De ambtenaren 96 b. Wetgeving en rechtspraak 98. De belastingen 100 De bestuurstaak 102 De geneeskundige hulp 104 De Islam en de Regering 106 Het Jong-Turksche regime 109 De militaire uitgaven 110 Hetgeen de toekomst brengen zal 112 Een Vergeten Heldin 114 IV. EEN UITSTAPJE NAAR ALGECIRAS EN MAROKKO IN 1906. 117 Naar Algeciras 117 Marokkaanse kwestie 121 Land en Volk van Marokko 124 Zal de Conferentie redding brengen ? 130 V. OVER DE BEVLOEDING IN DROGE STREKEN DOOR HET BEWAREN VAN REGENWATER 134 Inleiding 134 Open vergaarbakken 138 Spaansche reservoirs 139 Duitsche en Belgische vergaarbakken 148 Het schoonhouden der reservoirs 155 Het gebruik van aarden dammen voor vergaarbakken 161 De verdamping in de reservoirs 163 Bezwaren tegen den aanleg van open vergaarbakken 167 Onderaardsche reservoirs 169 Het bewaren van het regenwater in den aardbodem 172 Het opvoeren van het grondwater 191 Conclusie 195 Het vraagstuk van het water in Tripolitanie, het land der woestijn 196 Het land van den dorst 196 Benoodigde hoeveelheden water 201 De beschikbare waterhoeveelheid 202 Vermeerdering van de beschikbare hoeveelheid water 205 De Studie van het grondwater 210 Conclusie 212 VI. EEN FRANS PROTECTORAAT 215 De toestand voorheen 215 De kentering 220 Het Inlandsche zelfbestuur 225 De Franse bescherming 232 De Politieke Partijen 239 De Conference Consulaire 245 De toestand heden 249 Conclusie 260 No. 1. Ruïnes Mansoura te Tlemcen 9 No. 2. Poort, Minaret Mansoura 26 No. 3. Ruïnes Mansoura, Minaret 30 No. 4. Moorse vrouw 34 No. 5. Rue des Andalous 40 No. 6. Bedouinenvrouw 43 No. 7. Negerdorp te Biskra 48 No. 8. Put ' 51 No. 9. Karavan 62 No. 10. Bedouinen 66 No. 11. Rijke Moorse 69 No. 12. Joodsch Kerkhof 72 No. 13. Schoolmeisjes, Witte Zusters 80 No. 14. Arabische spinster 84 No. 15. Straat in Oud-Biskra 129 No. 16. Avondgebed in de Woestijn 131 No. 17. Omstreken van Biskra 132 No. 18. Oase van Tolda 134 No. 19. Romeinsch Aquaeduct 137 No. 20. Kantara-Rivier 143 No. 21. Waterdrager 151 No. 22. Lastdrager 155 No. 23. Oase Gabes 164 No. 24. Gabes Djara 173 No. 25. Kampement 176 No. 26. Waterdraagster 181 No. 27. Gourbis 184 No. 28. Panorama van Tunis 215 No. 29. De grote Moskee van Kairouan 225 No. 30. Kloof van El-Kantara 238 No. 31. Kloof van Tilatra 248 VII INLEIDING. ET DEPUIS LORS DANS L'OMBRE OU PASSE UN VENT MORISQUE. INTERESSE PAR LOEUVRE. AGILE PAR LE RISQUE, JE SUIS TOUJOURS SUR LE SENTIER. Edmund Rostand. Reeds vele jaren geleden doorkruiste ik Egypte en zette ik den voet op de Noordkust van Afrika. Vooral in Algerie wilde ik de toestanden te kennen, om door eigen aanschouwing te zien, hoe men een kolonie niet moet regeren. Eenmaal kennis gemaakt hebbende met het land der Kabylen en Bedouinen, met zijn vruchtbare bergen, valleien en oasen, doch vooral met de dorre en toch poetische woestijn, was er een geheimzinnige kracht, die mij bij herhaling dreef naar deze oorden, verre gelegen van de landen, waar de vroze Europeesche beschaving den schepter zwaait. En steeds nieuwe onderwerpen drongen zich op, aan de mij ingeboren zucht tot Studie en onderzoek. Het Kamerlid kon er het onderwijs der Inlanders, de geneeskundige hulp voor de Inboorlingen, de wijze van bestuur en de wetgeving vergelijken met de toestanden in de Nederlandsche Kolonien. Voor de sociaal-democraat was de waarname der economische toestanden en der maatschappelijke ontwikkeling van belang; en de voormalige Ingenieur van den Indischen Waterstaat kon er zijn hart ophalen aan de Studie van het irrigatie-wezen. Doch niet minder was mijn aandacht gevestigd op den Islam en zijn evolutie, die een machtigen factor zal vormen in de wereld-historie van deze eeuw. Een rijk materiaal van belangrijke gegevens werd aldus op mijn reizen in de loop der jaren verzameld, waarvan thans slechts een deel in den vorm van een boek aan belangstellenden wordt aangeboden. Een leemte in mijn onderzoek wordt diep door mij gevoeld. Wat in boeken kon worden gevonden, uit gesprekken geleerd, door (soms moeilijke) reizen kon worden aanschouwd, heb ik — naar krachten — tot mijn geestelijk eigendom gemaakt; doch wat mij bleef ontbreken, was het doordringen in de gedachten en het wezen van de ons zo vreemde volken, was de kennis van het hart en de ziel van den Oosterling. Jaren lang zou men moeten leven tusschen deze talrijke stammen, te midden van de bewoners van die woestijn, waar de zon het lichaam kastijdt en nadelig op de hersens inwerkt; in den intimen kring van trotsche, aristocratische en van mystiek doordrenkte mensen, in wie nog, ongerept, zooveel bewaard bleef van de oertoonstanden van het mensdom. Doch de Oosterling zelf blijft steeds voor vrijwel alle Westerlingen een diep geheim; men kan met hun godsdienst, zeden en gewoonten vertrouwd raken, maar gesloten als een boek met zeven zegelen blijft voor ons wat de Franschman zo treffend noemt: "l'âme arabe". Tevergeefs zwerft men door hun landen, wordt men getroffen door de welsprekende stilte der woestijn, verzinkt men in aanbidding voor die prachtvolle zons-ondergangen aan den eindeloos-wijden horizon; tevergeefs trotseert men de grote hitte in die eenzame en onmetelijke zandvlaktes, in dat "pays de la soif et de la peur" — het raadsel der sfinx blijft onopgelost. Het is, alsof men van den hoogen rug van zijn "mehara" (rij-kameel) als van een uitkijktoren het land aanschouwt, met zijn golvend terrein en met oasen in de verte; doch zij, die het bewonen, ontsnappen aan onze waarneming. Een gansch menschenleven zou voor de kennis van deze volken nauwelijks voldoende zijn, tenzij men Oosterling kon worden met de Oosterling. Meer dan genoeg bleef nog te beschrijven, over: grootsche monumenten; hele steden, verwoest door de menschen dan wel bedolven door de krachten der natuur; het droeve lot der Israelieten, die reeds eeuwen voor onze Jaartelling naar deze stranden hun schreden richtten. Voor de beschouwing van het bestuur en de treurige geschiedenis van Tripolitanie en de merkwaardige toestanden in dit amper bekende en nog zo weinig beschreven land, had ik een volledige afdeeling van dit boek noodig. Aan de nagedachtenis van een "Vergeten Heldin" van Hollandschen bodem, die daar de dood vond, moest een woord worden gewijd; en daar mijn dochter deze tocht mee maakte, meende ik ook aan haar schets van "Een Arabische Meisjeschool" een plaatsje te moeten verlenen. Een bezoek aan Algeciras gedurende de internationale Conferentie van 1906, brengt ons op het terrein der wereldpolitiek. Voor de zoodanige studie der bevloeding met grondwater, mogelijk zelfs in de meest droge streken, werden nadere, grootendeels nieuwe, gegevens verzameld. Een volledig overzicht van het bestuur van Tunesie "Een Fransch Protectoraat" kan alle staatslieden, die op koloniaal terrein enige verantwoording dragen, leren hoe men een kolonie wel besturen moet. Artikelen dus van allerlei aard zijn hier bijeengevoegd, doch zij hebben den caracter trek gemeen, dat zij alle betrekking hebben op de Droge Streken langs den Zuidrand der Middellandsche Zee, — op het "Maghreb" — en alle bezield worden door deze eenige gedachte: Wat kan en moet het Europeesche ras doen, om meer welvaart, vrede, geluk en vrijheid te brengen aan deze Oosterlingen, mensen van een ander ras, van een anderen godsdienst en huidskleur, doch — mensen als wij? VAN HINAUS! IN DE WEEDE WELT! OP REIS! WAT ZIEGT UNS DAS HART SO? WAT ZIEGT UNS HINAUS? EN WINDET UNS AUS KAMER EN HUIS? Goethe, Sehnsucht. REIZEN! — voor de meesten reist in onze dagen van snel en goedkoop verkeer; maar hoe? en waarvoor? Allen die, hetzij om verveling te verdrijven, eenige uren in den trein zitten, dan wel, gelokt door reclame-plaatjes of uit ijdelheid, vreemde landen bezoeken, wanen zich bekwamer reizigers naarmate zij meer kilometers afleggen, zonder ook maar in 't minst te beseffen dat goed reizen een kunst is, die zich weinigen zelf weten eigen te maken. Mijn plan is niet, plezierreizen te beschrijven naar Europeesche streken die alle merkwaardig veel op elkaar gelijken, en waarvan het bezoek voor hart noch geest iets verheffends heeft. Mijn wenken richten zich meer tot hen die reizen willen met een bepaald doel, volgens een vooraf overwogen plan, en dan bij voorkeur in verband met hun werkkring. Dat doel kan veelvuldig zijn. Op geografisch gebied, als bezoeker van weinig of niet bekende streken, zal iemand in de regel weinig kunnen presteren, doch van overwegend nut kunnen zijn reizen te zijn op het zoo uitgebreide en te weinig betreden terrein der ethnologie. Deze wetenschap heeft ten doel de Studie van den mens als lid van een familie, een stam of een volk; de wijze waarop de voortbrenging geregeld is, en het punt dat de economische ontwikkeling heeft bereikt; de Studie, in een woord, van de maatschappelijke en staatkundige verhoudingen waaronder de mensen leven. Verdeeling van arbeid is ook hierbij een vereiste, en een ruime keuze wacht hem, die zijn reizen wil maken tot een blijvend nut voor hemzelf en de gemeenschap. De een zal zich meest aangetrokken gevoelen door de geestelijke ontwikkeling en het volksonderwijs in de Daarvoor valt in de termen van de volgende landen: Italië, Spanje, Hongarije, Bosnie, Turkije, Klein-Azie, Egypte, Algerije, Tunesie; en wat verder weg: de Congo, Madagascar, Britsch-Indië, Sumatra, Annam, de Filipijnen, Formosa en Japan. Ook nog in Amerika: de Kleine Antillen, Haïti, Cuba, de drie Guianas en Brazilië. In onze dagen, waarin blijkbaar de Islam herboren wordt, zou 't een dankbare arbeid, op deze godsdienstige Renaissance van de XXe eeuw de aandacht te vestigen, dan wel elders den invloed der Christelijke zending na te gaan. Een ander zal bij voorkeur leiden op den toestand van landbouw, handel en verkeersmiddelen, van irrigatie- en andere werken, waarbij met name een Studie van de beste middelen ter bewaring van het regenwater boven (reservoirs) en onder den grond voor Nederlands-Indië van belang is. Vooral een onderzoek in sommige landen (als Oostenrijk, Rusland, Japan, enz.), naar de wijze waarop de ontwikkeling der groot-industrie is bevorderd, zou voor Java van overwegend belang zijn, evenals naar de wijze waarop de mijnbouw wordt gedreven. Andere onderwerpen van onderzoek, waartoe verschillende landen zich uitstekend lenen, zijn de verdeeling van het grondbezit, het credietwezen, dan wel de zorg voor de volksgezondheid en het armenwezen. De wijze waarop voor de veiligheid van personen en goederen wordt gewaakt, de rechtspraak en het gevangeniswezen vormen — evenals de toestand der financiën, het belastingstelsel, de defensie en de bestuursregeling, om van bijzondere sociale studie en een onderzoek naar de economische toestanden niet te spreken — elk voor zich een bron van dankbare en aangename reisstudie. Een land bezoeken, het volk te leeren kennen, de toestanden op te merken, is het enige doeltreffende middel om door eigen aanschouwing honderden zaken te leren en te voelen, waarvan men anders levenslang onkundig zou zijn gebleven. Door het in boeken geleerde aan de feiten te toetsen, en de theoretische beschouwingen aan de ijzeren werkelijkheid, vergadert men gaandeweg de gegevens om van al deze onderwerpen (bovenal levensbelangen onzer kolonieën rakende) een afgerond beeld te kunnen ontwerpen. En vindt men den tijd om te bladeren in het rijke boek der geschiedenis, dan zal een vergelijking van het heden met de tijden die achter ons liggen, het vaak mogelijk maken een blik te slaan in de toekomst, daar en elders. Aldus kan reizen worden beschouwd als een van de nuttigste werkzaamheden, door een menschenkind te verrichten. Eenmaal het doel der reis gekozen, rest nog te bespreken, welke middelen moeten worden toegepast, om dat te bereiken. Moge daarbij mijn ervaring jongeren tot nut en voordeel strekken. Nog thuis zijnde, maken men voorbereidende studies van het land dat men wil bezoeken; van het volk dat daar woont, hun godsdienst en historie. Eenige kennis der spreektaal is onmisbaar, al zou men zien moeten behulp bij het van buiten leeren van een zestigtal dagelijks voorkomende zinsneden. Wanneer men van den begin af den moed heeft enkele woorden te spreken, en eenvoudige mededelingen in de bladen tracht te ontcijferen, neemt deze kleine woorden-schat bij den dag toe. Van groot belang is de keuze der meest geschikte maanden voor het bezoek aan een of ander land. De lente is het meest geschikte seizoen voor Zuid-, de zomer voor Noord-Europa. Herfst en lente zijn goed voor Algerie en Tunesie; Egypte is het land voor winterreizen, terwijl dit jaar-getijde in Griekenland zorgvuldig moet worden vermeden. Klein-Azië wordt 't best in de maanden April en Mei, Turkije in 't begin van den zomer bezocht; voor Midden- en Zuid-Amerika lopen de seizoenen sterk uiteen voor de diverse landen. Baedeker's reisgidsen, verreweg de beste van alle, geven daarover voldoende inlichting, terwijl door bestelling der spoor- en stoombootgidsen men reeds vooraf den duur der reizen en de kosten daarvan tusschen de verschillende plaatsen kan bepalen. In de binnenlanden reizende, is 't noodig tijdig te leiden op de vertrekdagen der stoomboten, om een noodeloos langdurig verblijf in een of andere haven te vermijden. Wanneer tochten te paard dan wel per muilezel of kameel te voorzien zijn, zal enige vooroefening in het rijden nuttig zijn voor hen, die de gewoonte daarvan misschien verloren hebben. In den trein vóór uit rijden maakt, ondanks enig bezwaar van wind en stof, de dagenlange reizen in sneltreinen veel minder vermoeiend; te veel lezen dient alsdan te worden vermeden. De bagage moet tot een minimum worden herleid, en in kleine valiesjes, liefst met riemen dichtgesjord, worden verpakt. Dit spaart niet alleen veel geld en tijd, maar in minder bereiste streken is dit het enige middel om volle vrijheid van beweging te hebben. Behalve goede reiskaarten met kompas en een goede kijker, behoort tot de uitrusting voor een bezoek aan weinig bezochte landen (en alleen daarvan is hier sprake), tevens de volgende voorwerpen: een veldflesch met eigen beker en een stevig knipmes; verder zonnebril en zonnehoed; flinke riemschoenen; enige verband- en geneesmiddelen (vooral kinine en laxepillen); sous-pieds voor 't rijden; een degelijke reisdeken, en een stuk imitatieleer voor 't slapen op vloer of bodem. Een stevige stok is overal verkrijgbaar, en onderweg kan men het ondergoed kozen dat men noodig heeft; papieren boorden en frontjes zijn op dergelijke reizen zeer aan te bevelen. Geld neemt men slechts weinig mee, en dan liefst goud; verder een creditbrief of wissel; men bergt zijn goud in de binnenvestzak, toont het zoo min mogelijk, en wisselt nooit in hotels, bij gidsen of in winkels. Men zorgt steeds voor een flinken voorraad pasmunt en is niet karig met kleine fooien: vaak geeft men deze reeds vooraf, daar ze in Oostersche landen, op merkwaardige wijze, bij hoog en laag het reispad effenen. Altijd en overal, niet het minst in hotels, de prijs van tevoren vragen, een idee hebben van de normale tarieven en de prijs van levensbehoeften, en als reserve enkele Lloyds- of Cook's coupons meenemen, om al te brutale halsafsnijderij onmogelijk te maken. Doch vooral reizen men niet om lekker te eten; wanneer men voldoende voeding vindt, moet men tevreden zijn, en ziet daarbij zoo nauw mogelijk aanpassen aan de nationale voedingswijze der bezochte landen. Mijn cos Bene nooit veel vör, noch tijdens, doch naar hartelust en zware vochten of marschen. Rüsten is noodig gedurende de heete uren van den dag, en om steeds naar wens en behoefte, in volle vrijheid, rust te kunnen genieten, geeft men in den regel de voorkeur aan hotels boven de gastvrijheid van particulieren. Voor een langer rusttijd kiezt men een gezonde plek, liefst in een eenigszins koel klimaat. Moet men lange vechten te paard maken in Oostersche landen, dan is zorgvuldig onderzoek van den zadel, den rug van het dier en den buikriem geraden; zelfs is een klein ritje daags te voren, om paard en tuin te beproeven, geen overdreven voorzorg om lelijke koopjes te voorkomen. Overigens stel men zich de fysieke bezwaren van dergelijk reizen niet te erg voor. Doordrongen van den ernst zijner onderneming, die iets meer en beter is dan een plezierreisje, braceert men zonder moeite de onaangenaamheden van elke focht: het onvoldoende logies, het gebrekkige eten en de vermoeienissen van de reis. Gewapend met een onverstoorbaar geduld, overwint men door zijn flegma de Oostersche indolentie, en is men van te voren gepantserd voor alle teleurstellingen. Verder is het slagen van zulke reizen afhankelijk van de staat zijner gezondheid, waarom het raadzaam is, zich vooraf te laten onderzoeken door een geneesheer, die waarschijnlijk enige nuttige raad zal geven wat regime, dieet en te nemen voorzorgen betreffend. Legitimatiepapieren, dan wel een paspoort zijn aan te raden, benevens enkele introductiebrieven of aanbevelingen bij autoriteiten in den vreemde, liefst personen, die als specialiteiten in de onderwerpen van waar men een Studie wil maken, bekend staan. Alleen in geval van ernstige moeilijkheden wende men zich tot de Nederlandse consuls, ten einde deze niet noodeloos lastig te vallen; ook van elk aanbevelend schrijven maken men slechts een spaarzaam gebruik. Zelf zoeken, met eigen oogen waarnemen, verdient in alle opzichten de voorkeur, daar men anders gevaar loopt te veel onder invloed van anderen te komen. Een bezoek aan plaatselijke bibliotheken, waar men meestal op welwillende wijze geholpen wordt, verschaft vaak uitnemend materiaal voor nader vruchtdragend onderzoek in loco. Samen reizen met een ander, mits nooit meer dan twee in 't geheel, levert grote voordeelen, wanneer men een zestiende dan wel gelijksoortig dienst najaagt. De reis is gemakkelijker, men bespaart geld, redt zich beter in het verkeer met inboorlingen, voelt minder de vermoeienissen, en maakt elkander opmerkzaam op tal van zaken, die anders zelden den strengsten waarnemer zouden ontgaan. Steeds trachten een gesprek aan te knopen met andere reizigers, aan wie men iets te vernemen kan, is vooral aan boord gewenscht. Wanneer men vrij is van elk vooroordeel tegenover medemensen van een andere huidskleur, godsdienst, rang of stand, kan men door een vriendelijk woord vaak van de eenvoudigsten nog het meest leeren, en zodoende nieuwe gezichtspunten verwerven. En dan met flinken moed, vol vertrouwen in zijn goed gesternte, de reis aanvaard; frisch bloed, nieuw voedsel opdoend voor lichaam en ziel bij dat zwerven door de vrije wereld, het onbekende tegemoet! Er zijn geen grenzen meer; de afstanden zijn verdwenen; de verschillen onder de mensen verminderen; aan nationale- en rasselijke vooroordelen dienst gebracht, de kop ingedrukt, de internationale solidariteit is in wording. Aan het genot van bezwaren te overwinnen en gevaren te ontwijken; aan het heimwee naar het nieuwe en geheimzinnige, kan bij elke reis gepaard gaan een zoeken naar waarheid, een streven naar recht in dienst der humaniteit. Zulke reizen vormen het karakter, stalen de energie, Sterken hoofd en hart; zij zijn de opleidingsschool voor den man in de kracht zijns levens. En daarom, luistert naar de stem die u voorwaarts drijft; naar "le Signal qui convie aux voyages lointains les cœurs aventureux". Reist, en na terugkeer opnieuw te reizen; doch — reist nooit zonder doel, enkel en alleen voor eigen genot. "ONDER HET TEKEN VAN DEN ISLAM" . ORIENT! ORIENT! TON MYSTERIE ME CAPTIVE! Een keurig boek, werkelijk mooi geillustreerd door een artist. De plaat met het silhouet van den biddenden Arabier en den soezenden kameel in de eenzaamheid der woestijn, benevens het leuke schetsje van een Arabisch schooltje op het terras van een woning, getuigen van kunstgevoel. Ook het vignet van den kameel is een genot voor de oogen. Met "wilde" Verlangens gelokt "naar de wildernissen der aarde" om "het mooie der wereld" te zien, voelde de schrijver wat er goeds was in vreemde landen en onder vreemde menschen, en "nam het kwade in den koop toe". Doch hij bleef te veel schilder en bleek te weinig kenner van land en volk; hij zag het gewrievel aan de oppervlakte, doch voelde niet wat daaronder omging, in des menschen hart en leven. De stijl is nu en dan wel wat gekunsteld; te veel kleuren worden genomen op het palet, en soms is de hele verfdoos noodig om een zonsondergang in de Sahara te schilderen. Waarschijnlijk misleid door zijn gidsen, waren virtuozen op dit gebied, overschatte hij de gevaren van zijn tochten, grootendeels door hem persoonlijk en nog wel meer dan eens gemaakt. Om de Kasbah van Algiers te bezoeken is het werkelijk niet noodig, "z'n pet met een band om de kin vast te maken, in de een zak een boksijzer, in de andere een revolver mee te sleepen, met een flinken stok in de hand", om er weer levend uit te komen, dan wel "alleen zie je door het meest dreigende optreden te redden". Ook die "bange uren" gedurende "dat vrijwillige hondenleven", waren nu niet zoo heel verschrikkelijk te noemen, evenmin als dat verblijf in de arme buurten van Tougourt; men ging spoedig aan dat alles. Deze ronde opmerking doet niets af aan de waardeering van het boek, en van het streven van de reiziger om zich in te denken in de gedachten van die mensen met bruine gelaatskleur, "met gedachten, zo onberekenbaar ver van de zijne!" Hij voelt de "haast onoverkomelijke moeilijkheid om het zieleleven van de Mohammedaan te begrijpen"; dit raadsel der sfinx, dat elk reiziger in het Oosten beklemt. Het gehele volk is voor ons als de gesluierde vrouwen met die wonderen blik in de zachte vuuroogen, tintelende van liefde en haat. Ook hij heeft, als zo vele anderen, te vergeefs getracht te ontcijferen "l'âme Arabe". Ook hij heeft "geheimzinnigheden waargenomen, vreemde krachten door stille toverwoorden ontketenend", wonderen roerselen in 't wild. Geschreven na lezing van de Reisherinneringen, van Jos. M. van Waterschoot V.d. Gracht, onder deze titel versehenen. Nomaden-hart. Het was hem, en terecht, "als hoorde hij mensen spreken van 'n andere, wonderen wereld, 'n wereld vol geheimen, die zo ver, zogend eindeloos ver (van de onze) ligt". Wat kan wel de reden wezen dat beide rassen, naast elkaar wonend, toch in denken en voelen zodanig verwijderd van elkaar staan; dat steeds die kloof bestaat, schijnbaar niet te overbruggen? Die het weet mag het zeggen; ook deze schrijver heeft daarnaar vruchteloos gezocht en de afscheiding diep gevoeld. Geen rassen-hoogmoed was bij hem een beletsel; integendeel, hij had ze lief gekregen, die donkere kinderen der onmetelijke vlakte, en werd op de demoraliserende invloed der blanke overheersers, "met de bloedbedropen handen en kwaai-christelijke moraal op de lippen, die al wat rot is in de moderne cultuur den overwonnen hebben aangeboden". Het Sahara-leven daarentegen, aldus een uiting van zijn geleider Joussef, "maakt een mens weer goed en gods-dienstig". Zou het dan het verschil in godsdienst zijn? Ook daarin houdt de schrijver zich vrij van den dwazen hoogmoed, waarmee vele naam-Christenen neerzien op den Islam, waarover steeds "zooveel gefabeld" wordt, daar men hem beziet in het licht der misslagen van zijn aanhangers. "De droom van een mensch", van Mohammed, "zou eeuwen heersen", en de Islam doorloopt in onze dagen een evolutie, die louterend optredend, hem een nieuwe toekomst waarborgt. Ook de poesie van den, in zo vele opzichten moedwillig miskendenden Islam, heeft schrijver onder de ruischende cypressen van het kerkhof te Skutari leeren kennen. Bij een dieper gaande Studie van deze wereldgodsdienst, met meer aanhangers dan het Protestantisme, zou zijn waardeering van het goede, de kern van waarheid die de leer van Mohammed bevat, nog vaster verhoudingen aannemen. Het is hier de plaats niet daarop verder in te gaan. Over zijn beschrijving van Constantinopel, reeds zoo vaak door reizigers geschetst, slechts een enkel woord. Die „reeks van tegenstrijdigheden", had ook mij getroffen; zijn indruk van die bonte scharen van allerlei nationaliteiten, die over de brug van den Gouden Hoorn trekken, is levendig geschetst; de indruk daar is werkelijk overweldigend. Aan de afzetterijen der winkeliers van de Böyük Çarsî, zijn slechts weinigen ontkomen; het uitvaagsel, dat langs de kades van Galata slentert, verdient zijn blaam. En staande onder de machtige welving van den forschen koepel der Aya Sophia, betaalt men gaarne, in de fraai gekozen woorden van den schrijver, zijn deel van eerbied en ontzag. Zal nog eens de sage van den Christen-priester bewaarheid worden, en deze het dicht gemetselde poortje verbrijzelen ontkomend het onderbroken Mis-officie te hervatten? Doch werkelijk uit het hart gegrepen waren mij de woorden van gloeiende verontwaardiging in zijn hoofdstuk over de Armeniers en de gruwelen van 1896 geuit, waaraan 100.000 mensen ten offer vielen. Vroor is zijn aanklacht van den toenmalige Sultan Abdül Hamid, die deze slachting heeft bevolen en door een gegeven teken weer deed ophouden, toen zijn moordlust tijdelijk verzadigd was. Gelukkig, dat thans de tyrant gevlucht, en een herhaling dier vreeselijke tooneelen zeer onwaarschijnlijk is. Mogelijk ook het boek van den heer Waterschoot v.d. Gracht menigeen aan te sporen den zwerversstaf op te nemen voor een tocht naar die mooie, die wondere en onmetelijke Sahara, — om die steeds met heimwee te herdenken. Want veel meer dan van de zee gelden van haar de woorden van den schrijver: „Wien zij eenmaal gedrukt heeft in haar Sterke armen, die laat zij nooit weer los". Ruïne Mansoura te Toulon. HOOFDSTUK II. EEN AFRIKAANSCH COLOSSEUM. THE VISION BROKE; AND, ON MY WAKING EYE, RUSH'D THE STILL RUINS OF DEJECTED ROME. Thomson, Liberty. De groothed van het antieke Rome voelt men het diepst, niet in de Tiberstad, doch in de dorre zandvlakten van Noord-Afrika. Tunesie is bezaaid met Romeinse bouwvallen van tempels en steden, van renbanen en triomfbogen, terwijl, zowel van de Zaghouan-bergen naar Carthago als elders, mijlen ver de bogen harer waterleidingen zich slingeren door de thans kale vlakten. In Tripolitanie liggen eenmaal dichtbevolkte steden nu onder het zand bedolven, terwijl, tot diep in de woestijn, resten van versterkingen gevonden worden, om "Ifrikia" te beschermen tegen de invallen der barbaren. Ook Algerie getuigt van Rome's wereldmacht, en vergeleken met de ruinen van Timgad aan den voet van het Aures-gebergte, maken die van Pompeji een minder overweldigend indruk. De reuzen-bouwvallen van het amphitheater te El-Djem (Tunesie) kunnen, wat het historisch verschijnsel betreft, een vergelijking met het Colosseum van Rome veilig doorstaan. Terwijl Sallustius en Tacitus de veldslagen te boek stelden, welke Rome, dat zeven eeuwen hier regeerde, in Afrika had te leveren, griffen Rome's bouwmeesters de historie van zijn roemrijk verleden in marmer en graniet, en zijn de inscripties, gehouwen in arduin, de blijvende getuigen van zijn macht en zijn genie. Nergens was ik daarvan zo sterk onder den indruk dan toen ik, bij mijn bezoek aan El-Djem, in de eenzaamheid der woestijn stond voor de ontzagwekkende bouwvallen van dezen circus, weinig minder grootsch dan die van het flavische amphitheater, waarvan dus de indruk nog vers in het geheugen lag. Mijn tweede bezoek aan het Colosseum, ditmaal van het Forum Romanum uit, opwaarts, wat verreweg de beste weg is om het te bereiken. Langzaam slenterend langs de Via Sacra en voorbij de prachtvolle triomfboog van Septimius Severus (den eenigen Romeinse Keizer in Afrika geboren, die de taal van Hannibal sprak en daar veelvuldig eert werd), leeft men te midden van die puinhopen, den glanstijd der Republiek mee, op de piek waar zich het politieke leven afspeelde van dit Wereldrijk. Daar stonden de tribunes der volks-redenaars, doch ook van Antonius bij het lijk van den vermoorde Julius Caesar; daar werd recht gesproken door het Pretorieke Tribunaal; daar nam de Senaat zijn besluiten en werden, onder de ogen van den hoogsten God, wiens tempel daar rechts op het Kapitool stond, de wetten uitgevaardigd, wetten die nog steeds in vele landen geldig zijn. Hier is men op staatkundig terrein om, steeds klimmende, aan te landen bij de grootste tot ons gekomen Romeinse ruïne, die den gehele achtergrond afsluit: het theater, aan bloedige gladiatoren- en dierengevechten gewijd, getuigende van Rome's woeste grootheid, doch ook van zijn hartstochtelijke wreedheid. Meer dan 87.000 toeschouwers vonden hier plaats op vier verdiepingen, langs marmeren trappen te bereiken, terwijl diep onder den grond gemetselde gangen dienen tot verblijfplaats van wilde dieren, en tot bewaarplaats voor de vele toestellen bij het schouwspel benoodigd, maar ook werden gebruikt als kerker voor de ten dood gedoemde martelaren, dan wel als bergplaats van de lijken der in den strijd gevallen zwaardvechters. Een ellips vormende met assen van 188 m. en 156 m. en een omtrek van 524 m., zou de Keulse Dom meer dan tweemaal daarin plaats kunnen vinden, en voelt de mensch zich klein tusschen deze reusachtige metselwerken. Door 80 poorten kon men er binnen treden, terwijl evenveel "vomitoria'" uitgangen verleenden. Afzonderlijke loges en galerijen waren gebouwd voor de Keizer, voor de vrouwen van zijn hof, voor Senatoren en priesters, beneden voor de Vestaalsche maagden, de ridders, en de burgers, terwijl de toegang aan alle slaven verboden was. Door Vespasianus begonnen en door Titus voltooid, werd het in 80 jaar na Christus ingewijd met feesten die 100 dagen duurden, en waarbij niet minder dan 9000 tamme en wilde dieren (kraaien, olifanten, tijgers, nijlpaarden, apen, enz.) in de dood werden gedreven. Doch de grote aantrekkelijkheid was in latere jaren de parade-intocht der gladiatoren, die met zwaard of lans, met drietand of dolk in de hand, en een "morituri te salutant" (zij die gaan sterven groeten u!) op de lippen, voor de Caesars bogen, eer zij de bloedige strijd op leven en dood aangingen. Eerst Keizer Honorius maakte in 404 een einde aan dit mensenhulpmiddel schouwspel, nadat een Aziatische monnik, Telemachos, in heilige verontwaardiging te midden der vechtenden sprong en ze van elkander sleurde; als wraak daarover werd hij door het woedende volk in stukken gescheurd. Reeds de heilige Cyprianus had er op gewezen, hoe schandelijk het was "mensen krachtig te voeden en hen daarna te doden tot vermaak van andere mensen." Het bloed van duizenden martelaren, grijsaards en kinderen, mannen en maagden, heeft hier den bodem gedrenkt in de eerste dagen van het Christendom, waaraan men ook bij een bezoek aan de catacomben te Rome zo sterk wordt herinnerd. Brooduitdelingen in het Forum en gratis spelen in het Colosseum, waren het begin van het verval van Rome, en dat bederf drong blijkbaar ook tot Afrika door. Van Sousse, het tegenwoordige eindpunt der Tunesische spoorwegen, zouden mijn dochter en ik een bezoek brengen aan het Afrikaanse Colosseum, een der best bewaarde Romeinse monumenten in Noord-Afrika. Op den 17den Februari 1910 verlieten wij deze stad met haar witte gekanteelde muren en steile straten, bijna hangend boven de zee. Ooit was Sousse, gelegen op den drempel der woestijn, een schuilplaats voor zeeroovers en een beruchte markt voor slaven en jonge vrouwen. Snel ging het door de boomloze vlakte, waar wij nu en dan den Witte burnous van een Arabisch ruiter waarnamen, dan wel groepen van tenten, omringd door cactus-hagen, de „gourbis" der Nomaden, waar honden ons toeblaften, en kameelen met filosofische kalmte van de hun zoo zelden verleende rust genoten. Weldra verschenen weer enkele ver van elkander staande olijfboomen, tot, op 56 km afstand, de indrukwekkende massa van het amphitheater te El-Djem zichtbaar werd, ofschoon wij nog minstens 8 km daarvan verwijderd waren. En eenmaal in het gezicht, kost het moeite het oog nog af te wenden van dezen zwarten kolos in de gele woestijn. De weg er heen was links en rechts bezaaid met ruinen van steden en van geostereerde forten; wat verder op vonden wij sporen van een ander nog ouder amphitheater, van een circus, van reservoirs en baden (thermen), allen in de Vllle eeuw vernield, ten tijde van Kahena, de Koningin der Berbers. In drie verdiepingen stijgen de ronde muren van dit gebouw omhoog, een schouwburg van 150 bij 125 m. vormend, waarbinnen ruim 65 à 70.000 toeschouwers konden vinden. De omheining bestond uit drie boven elkaar staande arcaden (60 op elke verdieping), aan weerszijden omlijnd door Corintische of composietzuilen, en bekroond door een muur, rijk met pietersels versierd. Evenals te Rome moesten reusachtige zeilen, aan zware stangen bevestigd, tegen de brandende stralen der zon en de zeldzame regens beschermen. Water was er blijkbaar ruimschoots aanwezig, want soms werden er nautische gevechten geleverd; een grote vergaarbak van 4 X 45 m. is thans nog in de oostzijde aan te wijzen. De geschiedenis van beide amfitheaters heeft veel overeenkomst. Toen de bloedige spelen hadden opgehouden, werden beide bouwwerken met hun dikke muren als versterkingen benut, om zich met meer succes tegen de aanvallen te kunnen verdedigen. In Rome streden er de Quellen en de Ghibellijnen om de heerschappij over de stad; hier kampte eenmaal Kahena met ware heldenmoed tegen de invallen der Mohammedanen. Dahiah-el-Kahena-ben Tabeta was een invloedrijke Joodsche Vorstin van het inheerse ras der Berbers, die na de verdwijning der Romeinen in de IVe eeuw, hun aloude stamregeling weer ingevoerd en den landbouw gedeeltelijk voor het herdersleven veraten hadden. Doch horden ruiters waren uit Arabië over Egypte hierheen getogen en Barbarije binnen gedrongen, strijdend te vuur en te zwaard voor hun Profeet. Na vele invallen wapende Allah in het jaar 720 den arm van Hassan-Ibn-Naaman, die zegevierend verder trok, tot hij stuitte op deze vrouw, die hem versloeg en terugdreef tot aan Gabcia. Om de Musulmanen, die zij meende dat alleen op buit belust waren, elke neiging tot verovering van het land te ontnemen, liet zij alles verwoesten; de Berbers hadden immers aan hun kuddes genoeg om te leven. Steden werden met den grond gelijk gemaakt, stuwdammen vernield, de olijfbossen verbrand, het land geruïneerd. De verbittering, daardoor opgewekt onder haar bondgenoten, was echter zo groot, dat slechts weinigen haar trouw bleven; met deze sloot zij zich op binnen de sterke muren van het Colosseum, om een beleg van 8 jaren te doorstaan, en eindelijk in een laatste gevecht met den vijand den dood te vinden. Mohammed zegevierde. Beide monumenten werden later aan moslims handen overgeleverd. De Romeinen der latere eeuwen gebruikten de schepping van Titus als steengroeve voor hun bouwwerken, en sieepten meer dan -3 daarvan weg, tot een der Pausen aan dat vandalisme een eind maakte. Toen, in de XVIIe eeuw, de Berbers weigerden aan de Bey van Tunis nieuwe belastingen te betalen, trokken zij zich in deze vesting terug om hem te weerstaan. Eenmaal veroverd, zette de Bey Hamouda LL-n breed kappen, en werden de trappen en alles wat gemakkelijk kon worden losgemaakt, door de Bedouinenstammen der omstreken weggesleept. Daarna zweeg de historie over El-Djem, totdat Fransche geleerden het weer aan de vergetelheid onttrokken. Op mijn terugkeer van Tripoli kon ik mijn lust niet bedwingen, nogmaals te gaan zwerven midden in deze puinhoop uit een ver verleden. Het snikheete middaguur had alle medereizigers afgeschrikt, zodat ik, geheel alleen, mij rüstig kon overgeven aan de gedachten, die onwillekeurig in mijn brein opwelden. Hier, op deze piek, thans aan alle zijden door de kale, dorre en eenzame woestijn omgeven, waar ternauwernood enige hutten zichtbaar waren, lag ooit Thysdrus, het Tusdrita van Plinius, een der dertig vrije steden van Afrika. In de 1e eeuw was het een der rijkste oorden van dit werelddeel, dankzij de cultuur van de olijven, op de goedgeordende velden; de Proconsul Gordianus werd hier in 238 tot Keizer geproclameerd, en meerdere Caesaren bezochten dit uitspanningsoord in de woestijn. Bij de schitterende feesten daaraan verbonden, vertoonden de Romeinen zich in hun ware gedaante; hun levendige zin voor het schoone, hun gevoel voor muziek kwam dan ten volle tot uiting. Krijgers in weelderige wapenrusting, gevolgd door priesters van verscheidene godsdiensten en schoone vrouwen in sierlijke kleedij, traden hier binnen met de Zwarte Vorsten der Numidiers en drommen Berbers in hun Oostersch gewaad, gevolgd door geketende krijgsgevangenen van allerlei ras. Een tafereel, het penseel van een Alma Tadema waardig En thans? Thysdrus is verdwenen; El-Djem heeft zijn plaats ingenomen. Waar vroeger tempels, schouwburgen en renbanen werden gevonden, en mijlenlange kanalen het vruchtbaarheid schenkende water aanvoerden, ziet men nu slechts ellendige hutten van inlanders; enkelen hunner nestelden zich in de onderaardsche gewelven te midden der puinhoop, ten deele door zand bedekt, waarin doornige cactussen groeien. In deze landen, ooit beroemd om hun olijfolie, welke graanschuren Rome voor een groot deel moest voeden, leiden nu enkele Berbers, in lompen gehuld, een armzalig bestaan, nauwelijks wetende hoe in deze dorre oorden hun leven te rekken. Bedelaars klampten mij aan, en deden mij tot het besef der werkelijkheid terugkeren.... En dat alles door de schuld der mensen, nog meer dan door de ongunst der natuur. Kooplieden en bankiers volgden steeds de zegevierende Romeinse legers, draineerden de inkomsten van het land, en trokken voordeel van de hulpeloosheid en de armoede der bewoners, door hen als woekeraars uit te zuigen. Dankzij het recht van de sterkste en door sluwe speculaties, kregen bv. zes grote eigenaren de helft van Afrika in handen, en de Keizers van Rome, als de Flaviërs en Nero, vormden er reusachtige domeinen voor zichzelf, of schenken die weg aan hun gunstelingen; de inboorling werd zodoende zijn eenig bestaansmiddel ontnemen. En later kwamen, na de vernielende Vandalen, de Arabieren, die alles verwoestten te vuur en te zwaard, de stuwdammen verbraken, de bronnen leegten en verzanden, en deze "tuin vol bloemen" (uitdrukking van een hunner zendelingen, Sidi Okba) herschiepen in een dorre woestenij. Wat er goeds was ten tijde der Romeinen, werd niet verkregen door de machtige legioenen, doch door de bouwmeesters, die er de landbouw mogelijk maakten; door de wetgevers, die de oude bestuursinstellingen handhaften en deze fiere stammen der Judeo-Berbers hun vrijheid liefhebben en behouden. Meer dan 25.000 soldaten (daaronder de Berbersche hulptroepen begrepen) bleken er dan ook niet noodig om Rome's heerschappij, of liever Protectoraat, over een groot deel van Noord-Afrika te handhaven, en het te maken tot een der rijkste en meest beschaafde landen van de wereld, voor dat in zijn Rijk het bederf was ingetreden en het zijn ondergang tegemoet ging. „Zoolang het Colosseum staat blijft", zo luidde de voorspelling van een Saksischen monnik in de 9e eeuw, „zal Rome in stand blijven. Valt het Colosseum, dan valt Rome, en met Rome de ganze wereld". Die profetie is slechts ten dele bewaarheid, doch wel blijkt uit deze woorden het ontzag dat Rome zelfs aan zijn vijanden inboezemde; een ontzag ten volle verdiend, getuige de historische rol die de stad der Zeven Heuvelen in de wereld heeft gespeeld. En meer dan 12 eeuwen later kon ik, zittend bij die ruïnen te El-Djem, volkomen instemmen met de woorden van de dichter: „Was groß ist, bleibt es auch im Untergang". BEDOLVEN STEDEN. TIMGAD EN POMPEJI. DAS ALTE STÜRZT. ES ÄNDERT SICH DIE ZEIT. EIN NEUES LEBEN BLÜHT AUS DEN RUINEN. SCHILLER'S WILHELM TELL. AND THE BLAST OF THE DESERT COMES; IT HOWLS IN AN EMPTY COURT. Ossian. De aarde beefde, en onder donker geraas kwamen plotseling dikke rookwolken uit de top van den Vesuvius te voorschijn, volgens Plinius den vorm van een reusachtigen pijnboom aannemende, met zwarten stam en vlammende takken, waartussen bliksemstralen flikkerden. Kolommen kokend water werden naar buiten geslingerd en verspreidden zich, vermengd met de asch der berghellingen, als brandend heet slijk in de straten van Pompeji. Zware stortbuien en ascieren tegenslagen teisterden de tuinen en wijngaarden; vurige steenen verbraken de monumenten, en zware rotsblokken ploften neer in de kokende zee. Steeds zwaarder werden de regens, steeds luider en luidere de knallen; steeds hoger steegen de aschwolken, terwijl een duivelse damp mens en dier dreigde te verstikken. Pompeji was zijn ondergang nabij, en de verwoestende krachten kwamen uit de donkere diepten van den aardbol. De dag veranderde in nacht en de nacht in stikdonkere duisternis. Gloeiende lava stroomde uit de sidderende vuurkolk; dikke rook- en aschkolommen stegen er uit op; land en vee werden heen en ver onder lava en asch bedolven, en twee bloeiende steden vielen ten offer aan deze natuurramp. Herculanum werd vernield door gloeiende lava- en vuurstroomen; Pompeji werd begraven onder steenbrokken en grauwte asch. Overvallen door de ramp, gedurende een tooneelvoorstelling, waar duizenden Romeinen aanwezig waren, trachtten de inwoners hun leven te redden, snel vluchtend over de krakende asch, struikelend over stapels sintels en steenbrokken, terwijl het gegil der vrouwen, de smartkreten der gewonden en het gekreun der stervenden werden overstemd door het geloei der winden, het gerommel van den donder en het gedreun der uitbarstingen van den vulkaan. Een vurige gloed verlichtte nu en dan plotseling dit vreeselijk tafereel. Plinius zelf behoorde onder de vluchtelingen, die renden om hun leven te redden: „Een dichte asch viel op ons neder en wij waren verplicht die af te schudden, op het gevaar af daarbeneden bedolven te raken;" doch ook hij vond er den dood. Pompeji, de stad van weelde en genot, kon zich evenmin bevrijden van die aschlagen, welke een lijkkleed vormden van 6 meter dikte, waaronder het 17 eeuwen lang begraven bleef. Pompeji in 79 na Chr. onder de asch bedolven, werd teruggevonden in 1750; Timgad, in Zuid-Algerie onder het woestijnzand begraven, werd eveneens eerst eeuwen later weer aan het daglicht gebracht. Ongeveer 200 km van de stranden der Middellandsche Zee gelegen, aan den voet van het Aures-gebergte, waarachter de Sahara een aanvang neemt, werd Thamugadi in 100 jaar na Chr. onder Keizer Trajanus gebouwd door de Romeinse legioenen, die op 26 km afstand te Lambessa in een permanent kamp waren gelegerd. Na den val van Rome kwamen in de 9e eeuw de Arabieren, verwoestten het land, en gaven Timgad weer aan de woestijn terug, die het met fijn zand overstelpte, waarvan het eerst in 1881 zou worden bevrijd. De naam ging verloren, de geschiedenis ervan is vergeten; doch al zijn de Fransche oudheidkundigen er niet in geslaagd „de reparatie des tijds het onherstelbare outrage", dankzij hun pogen zag Thamugadi opnieuw het licht van de wereld. Na een hernieuwd bezoek aan de bouwvallen van Pompeji, wilde ik eveneens in oogenschouw nemen zijn Afrikaanse zusterstad, het bewonderenswaardige Timgad, dat op de grens der woestijn door zijn zuilen-tempels en triomfbogen weer een sprekend getuigenis aflegt van Rome's kunstzin en grootheid. En dan is er in veel opzichten een treffende overeenkomst zichtbaar. Evenals bij de keurig bewaarde Casa di Pansa te Pompeji, kan men in de grootste woningen van Timgad een gelijke indeling onderscheiden. Door een smalle gang komt men in den voorhof (atrium), met kolommen omgeven en waarin het waterreservoir (impuvium) wordt gevonden. Daaromheen liggen de slaapkamers, die door haar kleinheid meer op duivenkooien gelijken, welke beknelptheid alleen verklaring is door de smalle, verplaatsbare sota die als legerstede dienst deed, en als naar het seizoen in andere vertrekken werd neergezet. De huizen zijn minder goed bewaard dan te Pompeji; de muurschilderingen zijn verdwenen, evenals de mozaïek-figuren der vloeren; de schendende hand van den mensch bleek voor deze kunst-producten gevaarlijker dan de asch van den vulkaan. Van de tempels is, buiten de zuilen, niet veel overgebleven. Het Forum, met zijn monumentale poort en hopperige winkeltjes, bleef echter goed bewaard; de talrijke standbeelden daarentegen zijn verdwenen; doch op een der marmeren speeltafels van dit marktplein leest men nog de echte Romeinse spreuk uit den tijd van Rome's verval: "spelen, baden, lachen en slapen, dat is leven!" Het aantal badhuizen (thermen) is dan ook groot, en ik telde niet minder dan vijf gebouwen, bestemd voor koude-, warme- en stoombaden; aan het overmatige gebruik van baden wordt door sommigen het verwijfd karakter der latere Romeinen toegeschreven. Racine in Athalie. 