title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Ik twijfel, ten tweede, naauwelijks, of het woord Tsjakra is herkenbaar aan Sjaka- Nada, een der van Mahadeva, en Sjaka- Ungarn, een bijnaam van deszelfs Ungarn, beiden aan de kust van Malabar gebruikelijk. De r toch uit te laten, of bij te voegen, is een bijzondere heil, aan welke takken der Indische talen eigen. Dit is het tweede punt, dat wij ons voordoen aan te tonen. Ten Zuid-Oosten van de Ganges-landen ligt Arakan, een onderhoorig gewest van het grote rijk der Birmanen, aan den Bengaalfchen golf, vlak bij den mond van den Ganges. De hoofdtrek van de taal van dit land, welke een oudere tongval is van de taal der Birmanen, bevat in veelgebruik de letter r, gelijk de eigenheid van de laatstgenoemde taal bevat in het veranderen van die letter in een f. Zoo zeggen de Birmanen voor Brama, Birma. Deze aantekening is gemaakt door Dr. Buchanan, maar vooral herhaald door Dr. Liddon, in zijn verhandeling over een onderwerp, waarvan bij zijn hoofdstudie maakte, de Indo-Chinese talen. Ook in andere tongvallen van eigenlijk India wordt dit meervoudige gebruik der r opgemerkt. In Bengali wordt de d voor de r gebruikt. Ook in andere talen van eigenlijk India wordt dit meervoudige gebruik der r opgemerkt. In Bengali wordt de d voor de r gebruikt. Nada is hetzelfde als Natha: in dat geval zoude het betekenen: meester, Langoes, // p, iai, not. a. Buchanan, on the Dum.ans: Aßat. Res. VU p. 9481 not. a. en p. 509 lbyoen, ald. T, X. p. 203, 230, 237, 473. — Birmaa {Zie BUCHANAN, p. 164, 346, 353}. Digitized by Google I JAAVAANSCHE SCHREVEN. 7. A TO. 57. HI uitgevproken als een soort volgens de spraakwet van wie- kins (a): dit zelfde raakt, volgens lanol&s (b), ook met de (aan der Maratten, en andere, het geval rijnt. Daarentegen merkt wilvord ik)-, In het algemeen aan, om het algemene Indiaanse tongvallen, dat de r daarin gewoonlijk wordt uitgesprochen. Verdere voorbeelden heeft men in de namen der rivieren Ner Boedar, Sone Boedar, Toenge Boedar, welke dan Ner Boeda, enz. genoemd worden d); en in de naam der stad Boeder - Gaya in provincie van Boeda- Gay a% in Bengale alle welke namen van Boeda af komen. Het is mij ook niet twijfelachtig, of de naam des beroemde Boeddha- tempels op Java, Bore Boeder of Bor» Boeder is een gelijke, bedorvene uitlating voor Boeda (f); en zelfde heb ik durven toepassen op de naam van Vriho-Bhadra, als eigenlijk Piro- Boeda zijnde. Dit gebruik is evenwel (a) Wilkins, Sanskr. Gramm, p. 8. (b) Lancelot, //. p. 134 (c) Willemse, Af. Ret. IX. p. 76. (d) Aanmerking van rennell, Dittript.- Hist. et Geogr. de l'Inde orientales, III. p. 53, not. (•). (Paris, aan full. 3 vol. 8). CO Aldus gafpeld door «alt, Bomb. Tränt. 1. p. 50, not. C*> Dwe aankrijving van ruiten viel genoeg de waarheid van chaufurd oplossen, die, in een lange uitgebreide beschrijving van die tegenwoordigheid, van een zoortige naamverandering geen reden wist te geven. Bomb. Tränt, II, p. 164, Digitized by Google Ml C. J. C. REÜVENS, OVER DE RH wel geenszins tot den naam van Boden bepaald. In de Ramayana wordt een Raja of vorst, in den Ramayana vandaag, aanbevolgen, die anderen Djaneka heet (a): Krishna en Kishna zijn evenezo gewoon voor den naam des helds van Madhu in de achttiende eeuw van India en dezelfde heeft den bijnaam van Jagannatha . heer des heelalls, welke naam bij vele schrijvers, en ook bij onze zeelieden, gewoonlijk luidt Jaggernaut of Jagernaat. Een laatste en veel algemener voorbeeld zullen wij vinden in hetzelfde, of ten minste zeer na vermaakte woord Sakal. Dat toeval, welke de aanduiding van Salhahan na christus begint, en op het vaste land vervolgens algemeen, en evenzover op Java aangenomen is, heet op Ceylon niet alleen Saka, maar ook Sakra. Het Sjakra van ons beeld van Bhairava zal dan geen onwillige titel zijn, maar een bekende bijnaam van Mahadeva: zijnde zowel door Arixti du Perron vermeld, als op de koe van Malabar in gebruik, onder den vorm van Sakal. In alle die gevallen zal deze bijnaam den machtigen betekenen. («) Haapner, Ramayana bl. s, noot c; volgens de Calcuttadeles uitgaaf. P. 195« BAldus, bij v., schrijft alt'nd Klsna, anderen Khtna. (O Mahony, on Ceylon, Af. Res. VII. p. 52. Ik zal deze verklaring een aanloopje geven, Over de verklaringen van Sakra, in verband met de Boedisten. JAVAANSCHE HEELDEN I. A F D. J. II3 Ik geloof, en ben doordrongen van de overtuiging, dat ik hiermee orantomen het opschrift, voor den beginnende en den oppervlakkige lezer, genoeg, ja zelfs te veel, gezegd heb. Maar de grondige onderzoeker zal van recht nog verdere rekenkrap vragen, hoe het komt, dat dezelfde naam onder de Boedisten in Ceylon, nog zoo dikwijls voorkomt, zonder op Boedda toepasselijk te zijn? Of deze omstandigheid niet van een vermenging van beide de Indische hoofd-fkezen, der Bramisten en der Boedisten, getuigt? en of deze vermenging dan niet evenzeer ten opzichte van ons Javaanse beeld kan plaats hebben gegrepen? Ik antwoord: 1°. dat er, wel is waar, op Ceylon sporen bestaan van vermenging van de Bramistische goden met de Boedisten heiligen; 2°. dat de Tsjakra in het bijzonder, die in het Boedisten-festival der Singalezen (inwoners van Ceylon) ingevlogen is, meerdere delen tot de Bramistische leer behoort; 3°. maar dat het opschrift, op ons beeld, van Bramistische oorsprong is, zonder inmenging van Boedisten invloed. Voorenschistisch dat er op Ceylon overblijfselen zijn van den Brahmanen godsdienst, ziet men duldelijk bij het doorlopen der berichten door MacKenzie, Mahon en Joinville over dat eiland in de Journal of the Royal Asiatic Society, deel FI en AZ, meegelezen. Een der goden, aldaar vereerd, is Skanda Kumara, dezelfde als Surya Manica of Kartika (dikwijls genoemd de god des oorlogs) een bekend karakter van Siva, en misshelen wel hetzelfde als Bhairava of Vira Bhadra. Deze zelfde godheid wordt op het vaste land vereerd, en deze, of liever deszelfs Sakti of vrouwelijke voorstelling, is (om zulks in het voorbijgaan te zeggen) de godheid, aan welke de naastbijgelegen Kaap Komoren haar naam te danken heeft: omlijndigheid reeds aan den Griekse schrijver van den Periplus maritimus Erythraeus bekend, en door latei onderzoek bevestigd. Dat niet op Ceylon de naam van den Periplus, p. 109 ed. vince.; en Vincent zelf, Commerce of the Ancient, II p. 486, uit Paulinus a. s. bartholomeus. — De legenden van den Skanda Kumara zijn gewis vervat in de Kumara Khanda, een afdeeling der Skanda Purana, vermeld bij Wilp. Jl/2, /Jf. 144. Een dicht over de geboorte, 200 het zijnt, van den zeventiende Kumara-Sambhava wordt aangehaald door Colebrooke, p. 406, 438. Zeer dikwijls komt de naam van Kumara, Kumari, voor, in de Ceylonse overleveringen, als bynaam der oude Koningen, waarover de geschiedenis allerverwardst is bij Hobson-Jobson, Asiatic, Res, p. 45, etc.; Joinville, ald., p. 416 enz.; Valentia, Travels, I appendice VIII. 435, 438, maar eigenlijk veel beter bij open valentijn, Dec., Ceylon W. 61, aio. Het is echter zeer gewiss, dat dit feitelijke een vruchtdragende boom is, die vroeger is, die met den god Skanda-Koemara niets verduurde gemeens heeft, dan dat deze den zelf den naam als eertijds draagt. Koemara toeval is Port van den bloede, Verricht, Koninklijke Verricht, en wordt nog bedoeld, op Ceylon, in die betekenis gebrutst (zie p. 421 en 452), even gelijk Sakha-Kaja-Koemara bij de Sanskriet betekent Koninklijke nakomelingen van Sakha, (zie Af, Res. IX, aan.), en Koemari, dochter, of Koninklijke dochter, in de verzen uit den Mahabharata, aangehaald door Böhmer, Nalut. Praf. p. PI, PJL. Van Koemari geen bloed, maar Brahmanische legende is, feitelijke op Boeda toegepast, gelijk anders meer voorkomt, maar werkelijk dezelfde godheid als op het vasteland, blijkt uit deszelfs beelden, welke beschreven worden, als zij hebben zes hoofden en twee banden, en gezeten op een pauwk, geheel veranderend van een Boeda, maar volstrekt overeenkomend met den Saksen Kartikia. Ook staat dit beeld in een grote achting bij de Brahmanen als bij de Boedisten: de eerstgenoemden doen lange bedevaart op het vasteland om hetzelve te bekomen aan te bidden: de geschilderde geschiedenis niet alleen bevatten daarvan een voorbeeld bewaard uit de late eeuw van onze tijdrekening, maar onze tijdgenoten zien zulks ook nog jaarlijks geven (zie p. 420). Een meer voorkomende naam ook in de heldenverhalen. Koemari-Indra-Devi is de gemalin van den eerstvoorstaan van Lanka Indra-Diti, in den Ramayana, volgens het Maleisische fragment bij Marskorn, in zijn Maleisische Spraakkunst, vertaald door mijn vriend colega (Haarlem, 1824, 4°-p. 301). In den Mahabharata heet de zoon van de Tandu, Koemari (zie p. 53), en de zoon van deszelfs oudste broeder, Jediswir, is Pontsjiva (volgens het Kawi-fragment bij Raffles (Java, p. 413)). — In de Vedas eindelijk komt ook een heilige voor, Sanat-Koemari (zie Brahmanas, Afd. Res. VIII, 380, 463.), misschien een heilige Koning, gelijk dikwijls in deze geschriften. — Voor het overige leen men, over Skanda-Koemari, meer, p. 176, met p. 110, sonderbar, /. p. 335, o> langzame il p. 09 , naziai , cn ceue not Jfitat. Res, VII. p. 343 vergelijken. (a) Het bericht over den Ceilonische Skanda Koemara is te vinden bij SALVANT , Jf. Res. VII. 58 ; en over de bedevaarten, aan Jaar bl. 53 ; en bij WILLIAM , Jf. Res, IX. p. 77 1 109. Een ander Ceilonisch bericht leert ons, dat het eiland aan vier boeken door vier goden bewaakt wordt: Vitjnoc, Sannana, (dat is Boeda (a))i Rands Koemara, (gewis de vermelden Skanda of Aiw<& Koemara)\ en Ajenaike, wiens naam ik nog niet heb kunnen ontdekken. Zulks zal denkbeeldig heeten, dat er, op die vier punten, tempelen van die goden bestaan of wel eens bestaan hebben: gelijk tenminste die van Koemara uitdrukkelijk daarbij genoemd wordt (6), en Mackenzie meent de overblijfselen van een Sivaisten tempelgebouw op Ceylon ontdekt te hebben (Qe). De vermelding van Flsjnoe is een bewijs voor het bestaan des Bramiense geloofs. Wij behoeven hierbij nu nauwgezet de vele namen van dat zelfde geloof te vermelden, welke in de Ceilonische overlevering te herkennen zijn. Brama, de berg Meror, waar andere spelen daarin een rol, welke vrij onbeduidend zijnde, hoogstwaarschijnlijk slechts een navolging of overheersing van de vroege Bramiense sekte zal zijn (Cd). Wat. (a) Joinv., Af. Res. VII. 398, 413; colkbuooke, IX. p. 293. Van dit woord Samana, met Gautama, andere bijnaam van Bodda, komt zijn Siamese benaming Somnium; gelijk die geluiden hebben aangemerkt:. (*) Joinv. Af. Res. VII 408. (0 Mackenzie. Af. Res. VII. 441. In die jaren was de Koning van Hindy een Bramienese Vorst; doch van buitenslands afkomstig, f. 450, not. (•). Jaavasche Beiden, I. Afd., § J. l*J. Wat het tweede punt nu betreft: gewis is er een Tjakra vermeld met de Ceylonse steden verdichtelen; een wijl waarin zowel de tekens van Brahma of Shiva als die van Vishnu te merken zijn. Ondergevestigd aan Heeda taen wordt Brahma een ondergevastigd aan Brahma woedend Tjakra (gespeld Sekkereh, Sekkeroe, Sukreja, enz.) vermeld, als bewaker der verhullende gedeelten des heelal. Op een plaats is zijn volle naam Tjakra-Deve-Indra Sang zoo dat hij dezelfde zoude zijn als de Brahmanese Indra; doch eerder heet het dat deze Tjakra tot vijand heeft een kwadend geest Lepepetsurt Afoer-Indra, in welken naam inbegrepen is indra duidelijk te herkennen is, zodat Tjakra alsdan niet dezelfde als Indra blijkt te kunnen zijn. Tegen deze kwade geest worden Tjakra bewaakt door twee andere ondergevaste geesten, welke verhullende legeren van draakken, van vogels Gsveroet, van duivelen, en van reusachtige kwade geesten tot hun beschikking hebben. Deze, bewaarlijke verwarde beschrijving heeft wederom veel van de kenmerken der Shavisten ten minder wat de driepunten van langer duren, duivelen en kwade geesten betreft; de Geroela, de arend van Pitjnoe, schijnt de hoogte door vermenging van denkbeelden gevoegd bij een Shavistisch gezelschap, waarbij hij helaas behoorde. uit de woorden van joinvillb, Af. Res. VU. p. 50. Men zie ook, Af. Res. VI. 37; joinvillb, ib. 399, 406, 410, 415. C. I. C. NIEUWE KANTTEKST van de majoor, een bericht, gepubliceerd uit bronnen, die ik thans Beiden onmiddellijk kan onderzoeken: dat er een godheid aan de kust van Malabar, onder den naam van Tsjardha*a % en op Ceylon, onder den naam van Tsjaka, den vuur/puwer, wordt aangebeden, die, naar alle zijn attributen van verfchrikking te oordeelcn, een karakter van Sha moed wegens. Dit zou wederom Tsjakra- Rheinereva aan, hetzij vermengd met Boedha, hetzij afzonderlijk verbeterd. Rond tijde van de aankomst der eerste volkplanting, waarvan de Ceylonese verhalen gewagen, moet aldaar een Tsjakra als godheid vererwd zijn geweest. Dat ziet men vrij duidelijk uit de fabelachtige verhalen. Na is er ook een Tsjakra op Ceylon, waarvan bij joinvillb zekere onbekende geschiedenis verhaald wordt, die ik den lezer belichte: dezezelfde geschiedenis schijnt op het vasteland, volgens het verhaal van onze astronoom, op den naam van Indra door te gaan. Aldus hebben wij Tsjakra beide voor Bheivereva en Indra. Eindelijk, in de legenden der Jainas van het vasteland, kan men twee Tsjakra's tegenkomen: de een is vermoedelijk de god van de regen, de andere de god van de dood. Javānske Belanden. 1. Afdeeling. Vasteland zijn vele Indra's, Tsjakra's, terug, geeerbiedigd, geëerdelijk volgelingen van den Brahmische god van die naam Tot dusverre had ik mijn onderzoek gebraakt teneer deze verhandeling ter perse werd overgegeven. Ooitlang, onafhankelijk van mij, roodzaakten mij om zulks vroeger te doen, dan mijn persoonlijk verlangen meebrengt. Ik heb sindsdien nog twee nieuwe bronnen voor den Ceylonse godsdienst leeren kennen, en gebruikt: zijnde de Rama Sjangalevali of Singalese geschiedenis van Ceylon, uitgegeven in de Koning of Orientaal Literatuur en davy's Account of the inferior orders of Ceylon. Deze bevestigen het reeds geërfde ten volle. Davy zelf is gebleken en al overtuigd van de verbinding en zelfs ineenstemming, op Ceylon, van het Boedisten met het Brahmanisme, en bevestigt deze omstandigheid met der gelijke voorbeelden op het vasteland van Indië, van welke ook wij zullen gewagen. Zoo wel zijn berichten, als de Rama Sjangalevali, maken gewag van het ook door ons i a) Joinville, Af. Res. VII. 427; Robeurus, Verb. Hendendom, p. 166: over de Djauna'she Tsjakra's en Indra's Stupabrook, Af. Res. IX. 311, not. a en p. 300. Een Djauna-breed, bij Bellanwola, staat op een nieuwe berg Indradtjiri genaamd: Mackenzie, Af. Res. IX. a68. b) London 1820, P. III, p. 385. c) London 1801,4°. d) Davy, p. 713 7, »33. Ontwerp opgegevene getal van vier of zelfs van tien goden, die Ceylon beschermen, door vier bijnamen telkens verfchillen. Ook Pitjnoe wordt met name aangehaald, en de beschrijving van bestaande beider van die god gegeven. Maar merkwaardig is het, dat Bodde bij beide schrijvers gezegd wordt, bij zijn dood het bestuur des eilands aan Sakria (Tsjakra), welke aldaar Indra schijnt te wezen, overgegeven te hebben: hetgeen denkelijk een vrijwillige toenadering van den sticce der Boedisten tot het hinduïsche geloof aanduidt, welk geloof misschien voornamelijk bij de Malabaarse volkplanters van het eiland te hulen behoort. Elders schijnt, in dezelfde berichten, de naam van Tsjakra of Indra, welke naam ook hier soms Tsjakra of Indra heet, als aan Bodde zelf gegeven te worden. Eindelijk moet ik hierbij voegen, dat hetzelfde onderzoek ons, in de uitlegging van Bhadra, als van gelijke betekenis met Bodde zijnde, heel versterkt. De regenwolk of kalpa toch, eeuw of tijd, wordt genoemd Maha-Bhadra-Kalpa, “omdat dezelfde (zegt de vertaler) vijf Bodde” voortbrengt. Maha betekent groot. Het derde voorgestelde vraagpunt is nu om te weten, of het delen van den naam van Tsjakra op ons beeld, het werk zij van een vereengede Boedist Sivitsten-fekte? Ik heb zulks durven ontkennen. Het is wel niet twijfelachtig, of de Boedist en -fekte heeft ook op Java vasten voet gehad, en zelfs in een nauwe betrekking tot de Sivitsten gebracht. Te Brambanan bijvoorbeeld, vlak bij den Siva-tempel, genaamd Tsjandi Loro Jongrang, bevindt zich een uitgebreide reeks tempelgebouwen, genaamd 'Jsjandi Sewoo, van Boedisten oorsprong, en het niet min prachtige gebouw van Borro Boedor is daarvan, zoo het schijnt, geen dagreis verwijderd. Maar welke is die betrekking geweest? Hebbon beide secten samen vreedzaam en in zekere verering geleefd, of heeft de een sekte de andere verdreven en vervangen, en derzelfde tempels verwoest, of tot hare eigen dienst ingericht? Het gezamenlijke vreedzaam bestaan kan men eenigzins opmaken uit de kleinere basreliefs en ander beeldhouwkundig werk des tempels van Borro Boedor. De bouwkundige inrichting van dit heiligdom is, in het algemeen, die van een Boedistische tempel; daarvan getuken tevens alle beelden. De basreliefs daarentegen zijn uit Vishnoe en Siva's eerdienst genomen, gelijk uit de plaatjes bij ctmwfurd blijkbaar is. Ook vind ik noch in de oude Javaanse legenden, noch in de overblijfselen der tempelgebouwen zelf, zoo ver die ons bekend zijn geworden, enige sporen van andere godsdienst-oorlogen, dan die der Mahometaanse. I.C.K.EÜVENS, Over de Tempels. Het vaste land van India levert hetzelfde geval op: namelijk, Boedisten - beelden in Braminische grotten-tempels en zelfs verschillende grotten-tempels verbonden, op Ellora, maar vooral te Ellora (A). Onzeker dus, waar aan mij te houden, vermits de hoogst-onvolmaakte beschrijving van deze laatste uitgestrekte grotten door malet en wales, en hunne karige afbeeldingen der beelden, den lezer geen duidelijk denkbeeld van de mogelijkheid van de betekenis der gedenkstukken te geven, en daarbij herhaaldig gebruik van den naam van Tsjakra op Ceylon onder de 27° geloofsbelijders bedenkende, — had ik mij, een jaar geleden, bij de duistere gisvragen bepaald, dat wellicht ook ons Bheireva het woord Tsjakra zijn oorsprong aan Boedisten of Jaina's te danken had. Dan de afgekomene meer oordeelkundige beschrijvingen, verrijkt raad te voren onbekende afbeeldingen der grotten van Ellora door svkes, zowel als de verhandeling over de gedenkstukken der Boedisten door erskine, (allen in de ///'. Deel der Bombay Transactions) % hebben mij in dat grote vraagpunt, niet alleen voor het vaste land, maar ook voor Ceylon, veel licht verstrekt. Digitized by Google Het was reeds aanzienlijk vooruit te gevoelen, dat een ongekend onpartijdig kenner der Indische schilderijen, en vooral der Indische beeldende kunst, verweesde enkele beelden anders zou kunnen uitleggen, dan de onkundige en partijdige Brahmenen die gewoon zijn zulks te doen. De uitkomst heeft ook dat, en nog meer, bewezen. Niet enkele stukken, maar geheele verzamelingen, geheele tempels, waren verkeerd benoemd, waaruit een ongelooflijke wijverheid en verwarring ontstond in de uitlegging van elk beeld en van desselfs attributen. Dan, aan de Europese feitelijke onderworpenheid, zijn dezelfde gebleken in volstrekte overeenstemming te zijn met andere bekende afbeeldingen. Er bestaat, wel is waar, verweesde beelden van een gemengden aard, Boeddhist en Brahmanist, te sagen; maar de grenzen der wederzijdsche betrekking zijn zoo nauwkeurig bekend, en zoo stipt aan te duiden, als men redelijkerwijs kan verlangen. Een Boeddhistisch beeld is altijd kenbaar aan zyne eenvoudigheid en rijne gebrek aan attributen, behalve het gekroeste haar en zyne bespiegelende hooding; ook zelfs dan, wanneer het door Brahmanische beelden omringd is. Sorenschts dragen de beelden, die als wachters. rondom het voornamelijk beeld geplaatst zijn, een Braminisch kapittel; dit is verelgt het eenige, doch zeldzaam voorkomende punt van overeenkomst. De grondregel, in den aard der zaak gelegen, is door de ondervinding ook hier bevestigd: dat, welke ook de volkslegenden, en zelfs de priester-legenden C. J. C. CREUVIUS, OVER DRIE omtreven eenige godheden zijn mogen, de oordeelkundige beschouwing alleen van het beeld en van deszelfs algemene kenmerken ons de afstamming der godheid en derzelvereigenlijke aard leert inzien. Dezezelfde regel is het, die wij bij de Ceylonse lederwerken hebben aangewend tot scheiding van den Uravischen Tsjakra, en andere Braminische goden, uit het bezit der Boedisten heiligen. Indien wij dan opnieuw deze aanmerking op onzen Bhairavateer toepassen, dan zal het, denkt ons, niet te lang duuren om te twijvelen, of het beeld is geheel en al een Sivisten beeld : het was toch in een onmiskenbaar Sivisten tempel, geplaatst; en het kan dus zelfs niet zulk een een Sivisten voorstelling zijn, die (zoals hoorde gebeurt) als een naar of mindere persoon bij een voornaam beeld van Boeda gefelt wordt. Het beeld is geheel en al een Sivisten-beeld, zeiden wij, en wij mochten de kennis aan de Boedisten- en Shivaanse beelden, zoals wij die zoo even beschreven hebben, vooronderstellen; of de lezer verzochten, deze bij ons na te kijken, van plaat 68 tot 94: de Shivaanse beelden schijnen van de Boedisten elk door harde gehele naaktheid te verstoren. Ons beeld van Bhairavat eer is vol attributen en alle zijn tot Shiva behorende. De enige Zie bovin M. 77, noot (6). Digitaled door Google AVANDSCHET HEELDEN. I. A F D. § J. »35 verre gelijkheid met de Djaina's zoude bestaan in dezelfde krul lend haar en gebrek aan bedekking; maar wij hebben aange ton, dat beide omstandigheden geheel andere oorzaken hebben: onz is kralling haar niet hetzelfde als gekroesd, en gebrek aan bedekking is geen volksgenoegen naaktzijdig, vermits er althans geen gebrek is aan lichaamskleding. Wat dezelfde stenen naburen betreft, wij zijn in het begin van deze verhandeling breedvoerig geweest in het opkomen der Djivisten beelden, welke in dezelfde tijdsperiode mochten behoord hebben, en binnen in den tempel stond denkelijk een Ungarn. Wilde men echter eens vooropstellen, dat de omgekeerde strepen, daarin gevonden, niet tot een Ungarn, maar tot een Djivisten of mausoleum van leoden zoude kunnen behoord hebben, geenerlei ander Boedisten beeld of attribuut, daarbij of daaromtrent bevandend, zoude ons daartoe motigen. Er is dan ook geen reden voor de buitendien onwaarschijnlijke gedachte, dat onze Djivisten beelden, zoo raar gevuld, zoo groot, en zoo rijk bewerkt, feitelijk tot gezelschap van een Boedisten heiligdom zouden gediend hebben. Eindelijk zoude iemand nog met de gissende kunnen behelpen, dat het opschrift niet van gelijken ouderdom was, als de beelden, maar naderhand door Boedisten, bij een gehele ver- (6) Het gewone kenmerk van een Boedisten tempel, waarbinnen of waarbij hetzelfde geplaatst is. Het wordt gegeten, enige kleine reliquieën van een Boedisten heiligdom te bevatten. Mackenzie, diet. Res. fl. 450, 452; enz. Denkbaar diende de hoogste, thans ingefuste top van den tempel van Borobudur, tot zulk een gebruik. Digitized by Google C. J. C. REUVENS, OVER DE RIVIER Hoor ik van den Siva dan op die stel warc, om het zee als het was in hunnen godenkring op te nemen. Er zijn nog twee andere beelden van Singhasani bij raffles voorgelegd, die met Sanskrietse opschrijvingen prijken (a): ongelukkig zijn dezelfde nog niet verklard. Maar het is vleugels waarschijnlijk, dat zovele, en zoveel buitengemeen bloedvorlige Brahmanische godheden, enkel door opschrijvingen op eenige derzelfde geplaatst, in de zachte - aardige, bloed- gelijkende, beschrijvende schuld der Doden konden ingelijfd worden. Had men dan niet veel beter alle die wreede voorstellingen verbroken, en een of meerdere Boedisten beelden in een of ander gedachte des emblems in de plaats geplaatst? Maar neen: noch opzettelijke schending der Siva beelden, noch in de plaats aangebrachte Boedisten overblijftelen, zijn er opgemerkt. Tsjakra, Tsjakra! is, als Hara, Haral een aanroep van sa, en wij durven bevestigen, dat er tot nog toe geen reden is, om deze aanroep aan den bijl eens Boedisten toe te schrijven. Ten flotte moeten wij aanmerken, dat wij uit de taal geen bewijs hebben willen trekken. De eigenlijke en meer algemene verfprentede heilige Boeddhistische taal is het Pali, waarover wij in het vorige Janhoengel meer zullen zeggen; het gebruk der Sanskritische taal zou dus voor een teken der Brahmanische secten kunnen genomen worden. Maar het Pali schijnt op Java nog niet gevonden te zijn, en wij weten nog niet, of het Kavi of oud-Javaans daarmede eenigszins verwant is. Aan een andere zijde is ook het Sanskritisch, de heilige taal der Brahmanen, gefundeerd in Boeddhistische geschriften, gebruikt geworden: zodanig, in ons geval, niets voor of tegen de Brahmanische afkomst kan bewijzen. De Javanese legenden hebben het oorspronkelijke karakter van Tsjakra, zoo wel als van Kala, bewaard, maar meest in die gevallen, wanneer Tsjakra als een bijnaam van Indra, of van den Indische regent der planeet Venus, en dergelijken, voorkomt. De geboorte van Kala, van Kali-Durga, van Maha Pralaya en van Tsjakra, alle afzonderlijke personen, komt ook bij de Indianen, wordt verhaald in de Kanda, een der godsdienstige legenden in de Javanese taal. Tsjakra is aldaar broeder van Indra, en beiden zijn zonen van Nareda, een oude sterrekundige, evenzoals Tsjakra bij de Indianen zoon is van eenen sterrekundige Bhrigu. Maar toch schijnt ook Sakra een en dezelfde persoon te zijn met zijn vader Nareda, de raadgever en boodschapper der goden. Welken post Nareda ook in de hemel van het Indische vaste land bekleedt. De regen, de regerende, de planeren zelf vind ik bij de Javanen wel niet bekend; maar Soekra is aldaar, evenzo als elders, de god van den Vrijdag. en wordt, om zijn afkort van het vasteland, zelfs ook in andere betekenissen van het woord Soekra, of Tsjakra, niet te verloochenen, bij zijn geboorte beschreven als kort en zwaar. Immers wordt insgelijks zekere fabelachtige koning Saka in India, een der hoofden van den stam der Saka's, gezegd zwaar en eenoon ter wereld gekomen te zijn. Beide beschrijvingen zijn denkbaar eenvoudig ontstaan uit den bijnaam Saka, of Tsjakra, — groot. Onderzoek naar de aard van den normale Siva-dienst. Bij het beschouwen van alle teekenen van vermenging, waarmede Bhairava, en nog meer in zijn voort Ganesa, rijkelijk zijn uitgestort, doet zich natuurlijk de vraag op, of ook deze beeiden ooit door menselijke-offeren zouden gediend zijn geweest. Deze vraag zal in het bijzonder die onzer landslieden, welke in Java belangstellen, eenigzins ter harte gaan. Hoewel gaarne ik ook tot her antwoord kom, indien zulks bewijsbaar is, geloof ik echter onpartijdig genoeg te zijn, om ook het tegenovergestelde, indien mij zulks waarschijnlijker voorkwam, aan te nemen. Maar voordat gezegd worden, dat men den lezer weinig anders dan gissingen kan aanbieden. Op het vasteland zelf is die wreedheid, voorzover dezelfde grond had in de godsdienstige wetten, zoo veel mogelijk afgeschaft. Het schijnt niet te zijn, dan in kleine rooverstammen, die niet ligten ten onder te brengen zijn, dat dezelfde nog bestaat. Heeft men echter aan de ene zijde een nog jong voorbeeld van opoffering van een vrijwillig manschenvrijwilliger, aan de andere zijde ziet men, dat de Pesiwa van Poe na de niet vrijwillige offeren sterven, gelijk uitroeide. Maar gelijk in Indie de reeksen van vernieling, die zulke godsdienstige moorden schijnen aan te duiden, eigenlijk niet anders zijn dan zinbeelden des aan leden tijds, en gelijk het zelfs mogelijk is, dat menig beeld, met menschen-gebeelden voorzien, nooit anders dan met dierentuinen bevolkt is geweest, zo passen wij deze aanmerking ook bijzonder op Java toe. Dit is zo veel te meer waar, omdat deze eilanders niet ligten eenige beschaving. C.J.C. REWENS, OVER DRIE langdurige volksgewoonte bij enkel nabootsing van hunne naaste buren kunnen overnemen, daar zij geen naaste buren hebben. Nieuwe zeden vallen bij hen niet anders wonend te kunnen vatten, dan wanneer de zelve door vreemde aankomelingen worden meegebracht en gevestigd. De menigvuldigheid der teekenen van vernietiging, aan onzen gereva en Ganefa te beschouwen, behoef dan niet anders te zijn dan zinnebeiden. Een ruw basrelief van den tempel van Soekoen, dat een menselijk offer ter ere van Kali voorstelt, is, gelijk wij in Aanhangsel III zullen toonen, een onderwerp uit het heldendicht, den Ramayana. In alle door ons geraadpleegde Javaanse geschriften, en berichten over dat eiland, met name die in het Bataviaasch Genootschap en bij raffles en crawfurd zijn uitgegeven, vinden wij geen spoor van het vorige bestaan der opzettelijke mensenhersen-overtuikingen. Eene enkele overlevering, wel is waar, van de bewoners van het romaneske Tingerse gebergte, in de nabijheid van Malang, welke de enige overgeblevene belijders zijn van den Indische godsdienst, brengt mede, dat de vader van hun stam een van zijn kinderen "volgens gedane geloof, in den onderkolk van den berg Dasfar heeft geworpen. Doch, toen het Nederlandsche bewind, in den jaar 1785, op een ongelukkig verkeerd opgevatte bericht, dat er nog onlangs bij dat volk een mensch zoude opgeofferd geworden zijn, naar de zaak opzettelijk onderzoek heeft laten doen, bevond men dat die onstandigheid niet alleen onwaar was, maar dat de inwoners zich boven alle overige Javanen in oprechte van inborst, zuiverheid van zeden, en zachtheid en rechtvaardigheid van hun aarts-vaderlijk bestuur, te buiten voordeelst onderzecinde waren: en die koran overeenkomt met de beschrijving, welke raffles, als ooggetuige, van denzen volkstam heeft medegedeeld. Het schijnt daarom, dat die geregeld overlevering meer aan te merken is als een gering overblijfsel. blijft die wreede fabelen van de Sibhten, die feiten, dan als een spoor van de mogelijkheid of waarachtigheid van zulk een gebeurtenis in het gebied der ware geschiedenis. Had het wreede bijgeloof en de dwingelandij der menselijke offers bij de Javaanse Braminen bestaan, dit zoude denkbeeldig, in het karakter van die afgezonderde bergbewoners, dieper en meer in het oog lopende groeven hebben nagelaten. Deze gissen moetende blijven, kunnen wij er nog deze bijvoegen, dat het Javaanse karakter te zacht en te beschroomd schijnt te zijn, om dit een dergelijk wreed gebruik overgenomen te hebben. Ook heden, Mahometaanen zijnde, hebben zij in het volgen der gebruiken van hun nieuwe god de moeite genomen: zij schijnen echter Mahometaanen te zijn. Nader onderzoek naar volksverhalen en naar de mondelingde geschiedenis, om te zien hoe uitleg te drukken, zou echter meer licht over die vraagpunten kunnen verspreiden: en een diepere kennis met het naastgelegen eiland Bali, dat grootendeels met Javaanse vluchtelingen, door den Mahometaanse godsdienst verdreven, bevolkt is, en dat den Indische godsdienst heeft behouden, zou even belangrijke uitkomsten kunnen opleveren. Eene grote behoefte voor de kennis der geheele Javaanse oudheid, en voor de daarvan afhangende uitlegging van enkele stukken, zal eerlang vervuld worden. De buitengemeene vriendelijkheid van de hoogleeraar Reinwardt bevestigt de schrijver reeds in vaste stand, om met eigen ogen te zien wat er gedaan is, en wat (die belooft de heer Reinwardt) ter algemene kennis zal gebracht worden. Vele en uitvoerige teekeningen van Bramantanan, Borobudur, en andere tempelgebouwen, zijn in deszelfs banden: en zolang deze nog verfallen zijn, zolang het derde deel der Aziatische Researches, waarin Crawfurd een beschrijving van Brambanan heeft geplaatst, niet tot ons zal zijn gekomen, en zelfs zolang er geen grondteekeningen der gebouwen van Singhasari en van het gehele Malangse en omstreken zullen vervaardigd en uitgegeven worden; zolang zal alle uitvoerching van den ver verschillenden ouderdom, en daarop samenhangende kunstgeschiedenis der gedenkstukken, met de middelen die wij hebben, een hoogst onvolledige arbeid wezen. Tegenwatige losse aanmerkingen echter zullen volledig niet onaangekondigd zijn. In het algemeen is het vrij uitgemaakt dat deze oudheden, als behorend tot een uitgebreiden aanblik, niet jonger kunnen zijn dan het tijdstip der verdrijving van het hindoeïsme uit Java, welke plaats heeft gehad na de verwoesting van Madjapyt in het jaar 1400 der Javaanse tijdrekening (die 78 jaar bij de onze rent achteren komt). Met is verder aangenomen, dat alle berichten omtrent Indische volkplantingen, in de vier of vijf eeuwen van die tijdrekening, tot fabelachtig zijn, om daaraan zekerheid te hechten, schoon een nader onderzoek altijd aan te raden zal zijn. De Javaanse overlevering maakt eerst niets van werklieden in ijzer (eenen bijzonder geëerd land, en allernoodzakelijkst voor den bouwmeester van vele tempelen, en voor den beeldhouwer in steen) in de elfde eeuw. De ruwe bewerkte Civilities-tempelen van Soembo, op den berg Lawoe, dragen den datum van 1361, en 1362. Maar omtrent de tijdsbepaling van de fraaiere tempelen is de meening van rapporten zeer verschillend van die van Crawfurd. De eerstgenoemde denkt, dat de bloei der grote Javaanse tempelen tussen de zesde en negende eeuw moet vallen, als zijnde die, vooreerst, volgens hunne geschiedverhalen, het tijdsbestek van den grootsten bloei dier Javaanse rijken, en, ten andere, omdat, zoo hij meent, verfijnde inscripties een zoo oud jaartal bevatten. Crawfurd daarentegen, de grote oudheid dier inscripties in twijfel trekkende, zet de bloei dier rijken veel later; en plaatst dan ook, in overeenstemming met de Javaanse berichten over dit onderwerp, de bouwing der verschillende grote tempelen in de laatste en de 14e Javaanse eeuwen, zoodat hij slechts een kort tijdvak van 26, of ten uiterste 75 jaren noemt, als het enige, waarin men die grote onderbouwingen met enige zekerheid kan stellen. Voorzichtigheid in het oordeel is zeker het beste middel, om tot de kennis van de waarheid te komen. Doch wij zouden denken dat... O) Raffles, // /. 6s, 63; crawf. // /. 518, enz. (i) Crawf., als boven % vgl. met p. 314, »15. Aldus voelde crawford ook het leven van den beroemden Panji veel later dan andere goedschrijvers : p. «14, 300, 433: vgl. met raffl., //. 88. Maar een grote zwarigheid hier tegen is deze, dat de datum zieh niet bevindt op het epigeëfschrift zelf, waarop hij zieh beroept, maar op een nabijgelegen gebouw: zoo dat de juistheid der gevolgtrekking geheel en al van de waarheid des reizigers af hangt, zonder dat de kzer die kan bepalen. Digitized by Google 14$ C. J. C. REUVENS, OVER DRIE crawfurd, of veilig te gaan, zijnen weg te beperkt heeft, en gevaren loopt in andere zwarigheden te vervallen. De werklijden in ijzer konden aanwezig geweest zijn, eer van hen bepaalde melding wordt gemaakt, en dit is zelfs hoogstwaarschijnlijk. Waar de inscripties van raffles betreft, of nu nieuw eens te zeggen, dat de goede afgift vanzelf wellicht eens nader kan worden bewezen, en dat de data van de onderfeiten van Javaanse gebleken jaarboeken, waaraan Crawford nog al veel geloof hecht, ten opzichte van den oorsprong der grote gebonden merkwaardigheden merkelijk verstellen, zoo moeten wij aanmerken, dat het zeer onwaarschijnlijk is, en tegen de ondervinding van andere gevallen strijden, dat men opschrijven zoude bezitten van het oudste tijdvak der verstellende rijken van Java, of zelfs van derzelver boogsten bloei. Hoe meer een staat zijn verval nadert, hoe woordenrijker de regering gewoonlijk wordt; en er is veel te weinig opzettelijk doorzocht en doorgeleefd, om nu reeds, uit de opschrijvingen in massa, enige bewijs te kunnen aanleggen. Hoe kort, boekje dat, van het tijdvak, waaraan Crawford alle deze ontzette aanleggen toewijst. De grootste tempelgroep te Bromobanag, de Tjandis Sewoo genoemd, bestond uit 996 gebouwtjes, elk ongeveer 1 voet lang en ongeveer 9 voet hoog. Derzelver muur van acht voet dik, alle van ten uiterste net bebouwene steenen, zouden dus te zamen bijna 128000 Vierkante voeten lengte belaten: de. Da. («) Zie RAFFLES, //p. 838. CD CRAWFURD, //p. 482. Digitized by Google JAVAANSCH GEBOEIDEN. II. AFD. 5 I. 147 daken en de portalen van alle ongekend, en het hoofdgebouw daargelaten. Aan de Dom van Keulen is twee en een half eeuw gebouwd, en nog is niet de helft van het gebouw voltoendigd. Deze zoude, volgens een ruwe berekening, in zittende vier muren zonder de torens 145000 Vierkante voeten moet in lengte verzekken (de dikte der muren thans onbepaald blijvende). Men kan dat ten ruwste (teilen, dat er tot heden 70500 voeten is af- gebouwd. Wij ontkennen geenszins, dat die bouw te Keulen dikwijls heeft stil gelegen; maar het tijdsverlies is ook meer dan drie malen langer, en het gedane werk is weinig meer dan de helft. Men bedenkt hierbij nu, dat er ten minste drie zulke grote aanleggen op Java bestaan: namelijk, behalve deze, die van Boro Bodicouw en die van Gunong Praauw, welke laatste uit bijna vierhonderd tempelketels is samengesteld. Kan men dan met waarachtigheid aannemen, dat die alles binnen zeventig jaren zijn bezig gekregen hebben, al wilde men zelfs tot de niet-natuurlijke onderafdeling zijne toevallen nemen, dat drie zulke ondernemingen CO 4 zenden X " X 9 X 99 = 1791 v. (i) 077 v. elke lange zijde; 357 voor de twee korte zijden, en 138 voor het uitvallen der transepten: samen 969 v. X 5/2 = 14535. Zie Möller, Original Zeichnung des Doms zu Köln, 4°. /. 5. De onzekerheden, die wij in de beide berekeningen hebben gepeld, zullen tegen elkaar opwegen. 148 C. C. ÄEÜVEMS, OVER D & IS Gen onder drie verschillende volgordes, omringd te gelijke tijd begonnen en volbracht zijn geworden? Waarom zouden we, in herinnering, algemeen, voor hogere ouderschap der Javaanse grote tempels pleiten, dan gebruikt nu wil toegeven. Zelfs de schoonheid van het staat van Singhasari wordt in alle de verschillende Javaanse, door rappende medegedeelde kronieken, terstand na het oude geschiedenis kundige rijken van Medang, Kamalang en vroder den bloei der rijken van Janggala, Pajajaran en Madjapahit gerangschikt (a). Gemeente staat behoort dat, vergelijktelijk, onder de oude. Maar indien men bijzonder naar ons beiden vraagt, dan kunnen wij ons zelven, of anderen niet ontvelen, dat wij deze eer in een last, dan in een vroeg tijd beslag van dien ouden staat, een plaats zouden geven. Gelijk wij toch reeds te voren (K 100) hebben aangemerkt, schijnt het kostuum van Ganesa dit beeld ten uiterste in de twee laatste eeuwen voor de verwoesting van Madjapahit te plastificeren. De edele figuren op de armbanden enz. van Ganesa hebben den vorm van hartjes. Dit is het geval niet raad die van dat grote driehoofdige beeld van Elefante, het enige, dat wij nauwkeurig genoeg kennen, waar er over te oordelen. De vorm van deze 3. JAARSCHEDE BEOEfN, II. AFSL. $ I." 149 van hartjes, vooral met de punt naar boven staande, schijnt vele overeenkomst te hebben met de geliefde versieringen der Arabische bouwkunde, de arabesques, althans met die welke enigermate van de ogief-vorm naderen. Ook dit zou niet voor hoogendon pleiten. En gelijk deze gedenkteekenen van steen, zo moeten ook in die 13e en 14e eeuw vele der thans nog gebrukte Javaanse volksgedichten bestaan zijn Een dadelijk en wel ingericht onderzoek op Java zou ons echter veel verder brengen. Wij stellen de volgende vraagpunte voor: 1. Zijn niet de tempelgebouwen op Oost-Java een aanleg der Boedisten? 2. Zijn dat niet alle grote aanleggen, en die feit best bewaard zijn, die van Boro Bodor, die te Blambangan (namelijk Tjandi Sewoo) , en die op Oost-Java , van de Boedisten? 3. Is de stijl van het beeldhouwwerk van Tjandi Loro Jongrang, zijnde de andere tempelreken te Blambangan, welke tot de Hindoeïsme behoort, overeenkomstig met die van Singhasari, welke ook van de Hindoeïsten is? 4. Zijn beide laatstgenoemde Hindoeïstische gebouwen , of een der zelfde, merkbaar verschillend in stijl van de Boedisten tempels, in vraag 1 en 3 opgenomen ? en fletcher of beter? Ik gis: Fletcher. 5. 5. Zijn beide gebouwen, of een derzelfde, beter in stijl dan de Hindoeïstische tempel te Soemitra, die van 1361 is? Ik gis: beter. 