title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes In een van de zijde, die de Draaiport open hield, hier in treedende zag ik een ruime Zaal, welke nog ligt, nog donker was, maar gelijk als een schemerlijk, dat zich door de Bossen spreidde, bekwaam om schaamde Maagden in te brengen; deze was de Zaal der Liefde, hier zag ik vele Beelden, waarvan elk op een rond Pedestal stond, dat opgeslooten kon worden, onder elk Beeld werden bewaard de spreuken van Sarabasa, en zodanige voorvallen, die waardig waren geoordeeld, te beschrijven, en te bewaaren, om aan de geheugen, en nakomelingen over te leveren en bekend gemaakt te worden; en in elke Pedestal, onder elk Beeld, berustten zodanige beschrijvingen en spreuken als het wezen des Beelds uitdrukte, of vertoonde. Het Beeld der Liefde stond in 't midden van de Zaal, zijnde een jonge Vrouw, hebbende als een vuurvlam op haar hoofd: haar borst vertoonde tien Borsten; in haar linkerarm lag een Kindje, dat zuigende de ene Borst, van haar daar teederlijk aangedrukt werd: in haar rechterhand had zij een brandend hert dat zij op het hoofd hield van een van vijf bij haar staande lachende en speelende Kindertjes. In haar Pedestal werden bewaard de Liefde-spreuken van Sarabasa, nevens enige geschiedenissen der Liefde, zoo binnen als buiten Sarabasa voorgevallen. De genoemde vijf Kindertjes hadden elk hun betekenis: de ene was de Liefde tot de Deugd, een ander vertegenwoordigde minlijk genoegen, weer een ander de gerustigheid e.d. Aan de rechterzijde stond het Beeld der Natuur, wat achter de Liefde-opgeslooten. Van vertoonde: Handel, vult aan: ‘Hier ging den Garbon bij mij zitten &c: ziet achter in 't geschreven.’ Het Beeld der Liefde: Smeeks heeft zich hier vooral laten leiden door een afbeelding uit de huwelijkstempel in de Historie der Sevarambes, Amsterdam 1682, p. 51 en 235. Voor vuurvlam boven hoofd en brandend hart in rechterhand zie Hubert Korneliszoon Poot, Het Groot Natuur- en Zedekundig Werelttoneel etc., 3 dln., Delft, Reinier Boitet, 1743-1750 (voortaan geciteerd als: Werelttoneel), dl. IH, p. 607-608; verder beantwoordt de voorstelling in grote trekken aan embleem nr. 8 in P. Zaunslifer, Tafereel van overdeftige zinnebeelden, Amsterdam 1722 (voortaan geciteerd: Zaunslifer). Voor de vijf kinderen geeft Smeeks-De Posse zelf een gedeeltelijke uitleg, iets wat hij verder alleen nog bij het laatste beeld doet. Het Beeld der Natuure: Cf. Arthur Henkel und Albrecht Schöne, Emblemata. Handbuch zur Sinnbildkunst des XVI. und XVII. Jahrhunderts, Stuttgart 1967 (voortaan geciteerd als: Henkel-Schöne), p. 1534: Natura met valk. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Deze was een geheele naakte Vrouw, houdende een Valk op haar hand. Aan de linkerzijde van het Beeld der Liefde, stond het Beeld der Stilswijgentheid, vertoonende een Vrouw, wiens mond met een ring door haar lippen geslooten was, leggend de voorste vinger van haar rechterhand bezijden den ring op haar gesloote lippen, en hebbende in haar linkerhand, een Zeegel-ring, drukken die nog aan de linkerzijde des rings op haar mond. Ik zag met grote naarstigheid het Beeld van Stilswijgentheid aan, als wanneer een Heer bij ons in de Zaal trad, hij en de Garbon groetten elkaar, en na een kort gesprek dat ik niet verstond, trad de Garbon naar mij toe, zeggende “ik moet den Gouverneur spreken over gewichtige zaken, die ik niet voorbij kan. Hij sloot het Pedestal der Stilswijgentheid op, krijgende daar uit een half vel papier, aan mij dat gevende, en zeide, schrijft dit af; op die tafel is pen, inkt en papier, zal daar tegenover dit hebt afgeschreven weerom bij u zijn: dit zijn een weinig van de Spreuken van Sarabasa, raakende de Stilswijgentheid. Ik bedankten hem. Hij vertrok met de Heer, sluitend de deur toe; ik had wel begeerte om alle de Beelden te bezien, maar dagte de Garbon misschien in 't korte weer komen, en haastig zijn, ik wil dit eerst afschrijven, daar na mij kan ik de Beelden genoegzaam beschouwen. Dit volgende is het Afschrift van dat hij mij overhandigde, zijnde Spreuken. Het Stilzwijgen is de eerste trap tot de Wijsheid, de Minnemoeder der Vrede, en de bewaakter der Deugd. het Beeld der Stilzwijgentheid: Wereltoneel II, p. 446-468, beschrijft diverse allegorische afbeeldingen van deze eigenschap, meestal onder de gedaante van een in zwart gewaad gehulde vrouw, wier mond met een ring of band is toegezegeld: “Men ziet haar met de rechte hand eenen ring voor haar mond houden, alsof ze denzelfde er op drukte.’ (p. 447 met afb.). Spreuken van Sarabanda, raakende de Stilzwijgendheid: Een belangrijke bron van deze spreuken is De Konst der Wijsheid getrocken uit de Spaanse schriften van Gracian, dusdanig in 't Frans gebracht door den Heer Amelot de la Houssaie, en nu vertaald door M. Smallegange, Regtsgeleerde, 's Gravenhage, Pieter van Thol, 1696, welk boek een driehonderdtal “grondregels” voor het levensgedrag van de ‘wijze’ man bevat. Gracian prijst hem bovenal een voorzichtig opportunisme aan. Zie over deze Spaanse auteur de Inleiding, § 3.4. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes In de konst van Stilzwijgen, en zich niet te openbaren, bestaat alle geheim. Een wijze Man verklaart hem niet, om dat hem bekend is, dat hij dan Schatting betaalt aan zovele mensen als hij hem ontdekt. Stilzwijgen is het heiligdom van de Wijsheid, ja heeft vele van de Goddelijkheid, want zij verkeert het gebrekkelijke in een loffelijk geheim. Stilzwijgen geeft dezelfde luister aan de rede, als de schaduwe aan de kolieren der Schilders. Stilzwijgende mensen, zijn bedachtzaam en voorzichtig in 't spreken, en zij worden gesteld buiten 't getal der Sotten. Zig te onthouden van spreeken, is het zegel van bekwaamheid; want veel spreeken verwast het verstand, en doet de gedachten in de lucht verdwijnen; doch men moet op zijn beurt soms wijl een weinig zeggen, om niet altijd een bloote aanhoorder van eens anders reed te zijn, en dan nog moet men spreken als de Gemeene, maar denken als de Wijse. Een goed Politiek moet meester van zijn tong zijn; want de ziel van een wijs Man rust aan de wortel van zijn tong; maar die van een Gek, die danst op het tipje vanzelf. Eene die vaardig in 't spreken is, staat altijd op het punt van verdwenen en overtuigd te worden; men kan dikwijls meer zeggen als anderen willen hooren; daarom moet men spreken als met testamenten; dat is, hoe minder woorden, hoe weiniger krakelingen. Stilzwijgen is het heiligdom... loffelijk geheim: en wordt gesteld buiten 't getal der Sotten. Doch men moet denken als de Wijse. Politiek: (burgerlijk) bestuurder, politicus. Tip(je): punt(e). Eene die vaardig... weiniger krakelingen: heeft groote heerschappij over zichzelf. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes De wijsen houden haar altijd gesloten; en nog te meer, als zij de luiden niet kennen tot wanneer zij spreken. Als men zich uitdrukt, moet men niet te klar zijn; want geheimenis verwekt eerbiedigheid, en men gaat voor een bekwaam man wanneer men niet verstaan wordt. Een hert zonder geheimenis, is als een open brief en een verklaard besluit, en is als een open spel dat niet begrepen wordt. Daarom moet men zich nooit verklaan, want men houdt de geesten in twijfel wanneer men zich niet voort verklaart. Zoo houdt God alle mensen in verwachting, dat na te volgen is wijsheid. Die zich niet terstond verklaard, die houdt een ander in twijfel en verwachting: daarom drukt u nooit te klar uit; want een verklaard besluit wordt niet begrepen, om dat het is als of men met een open spel speelt. Wie zijn kaarten aan anderen vertoont, doet zichzelf en zijn medestanders schade; men moet bedekt zijn, en de zulkte niet veel vertrouwen die haar ligt openbaaren; want die alles aan anderen vertrouwen, zulke moet men niet vertrouwen. Men moet oprechtheid schouwen; want zijn gedachten te onthullen vat op die te veel klappen: en let op hen die te veel babbelen, (op hen die hun mond voorbij praten). Als men zich uitdrukt... verstaan wordt: Gracian, Kunst der Wijsheid, grondbegrip 253. Een hert zonder... wordt begrepen: Gracian, Kunst der Wijsheid, grondbegrip 179. Daarom moet... is wijsheid: Gracian, Kunst der Wijsheid, grondbegrip 3. Die zich niet terstonds... spel speelt: Gracian, Kunst der Wijsheid, grondbegrip 3. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Onderzoekt eens anders hart en haar eer je het uwe openbaart, spreekt niet veel, en dan nog niet als dat je wel weet. Om jeaants hart te ontdekken, moet men met hem twisten of verschil maken. Door yper van woorden worden vele verrast, zodat zij voor den dag brengen dat beter gesweegd waar. Het is Wijsheid in anderen iets te ontdekken, en zichzelf te verbergen. Zoo is men dikwijks ook onvoorzichtig van zich te openbaren in het spelen; en ons gemoed staat bloot en open in het boeren. Ook is in de wijn de waarheid, een dronken hart kan niet veinzen. Door liefde der Vrouwen, wordt ook vele openbaar. Men moet voor Verspieders van onze gedachten, onze harten bedekken met wantrouwen en onthoudingen. Uw gedachten blijven de uwe, zolang je die binnen houd; maar als je begaat... middelmaat: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 170. gebruikt de middelmaat: Aristoteles (Ethica, II, 6) en andere antieke filosofen beschouwden de deugd als het juiste midden tussen twee ondeugden. Vandaar dat zij spraken van een aura mediocritas, een “gulden middelmaat”. We vinden die gedachte diverse malen verwoord bij Horatius, bijv. Epistulae 1.18: “Virtus est medium vitiorum et utrimque reductum” (‘deugd houdt het midden tussen deze gebreken en neemt afstand tot beide’). Voorts o.a. in de Nederlandse vertaling van Gracian's Criticon: De mensch buigt bedrocht, of den nauwkeurigen oordeelde, van Balthazar Gracian, Auteur van de Konst der Wysheid. Vertaald door M. Smallegange. R.G., 's-Gravenhage, Jacobus van Ellinkhuysen, 1701 (KB 943 F 88), p. 95. Zie ook S. Vestdijk, De gulden middenweg, in Essays in duodecimo, Amsterdam (1952), p. 158-164. verschil: geschil, meningsverschil. Om jeaants hart te ontdekken, moet men met hem twisten of verschil maken: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 213. yper: drift. boeren: schertsen. Ook is in de wijn de waarheid: In vino veritas. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes 214 eens in de lucht tot woorden gemaakt, dan behoort zij aan een ander, welke als dan tot u verderf konnen gebruikt worden. Doorgrond eens anders gedachten, en verbergde uwe. Al te opentelijk te gaan, is dikwijls haatelijk en zeer moeilijk, het gaat zekerder en lichter dat men zijn voorneemende in houd. Men moet ingetoogen zijn, en zich aan alle de Wereld niet gemeen maken; maar zijn naam veranderen volgens de plaatsen en zaken; doch echter zich wachten van niet verrast of bedrogen te worden. Een listige mensch, die moet wezen vaardig van verstand, alles zien, doors zien, en oordeelen, weinig spreken, veinen, zijn gedachten en voorneemende bedekken; maar evenwel waarlijk met beleefdheid, vriendelijkheid, en met een blauw gelaat handelen. Men moet listig zijn om zijn gebreken te verbergen, en behendig zijn hartstogten ontveinen, op dat een ander nooit onze drift kenner, en dat uit vrees dat zij u mogten voorkomen door tegen spreken of pluimstrijkerij. Ontveinen is het voornaamste in de Politiek, men moet dikwijls schijnen en veinzen niet te verstaan, dat men verstaat. Het onverstand neemt de wijk uit den Tempel van Stilswijgentheid, want de woorden worden lichtelijk uitgeput, als het verstand onvruchtbaar is. Leer zwijgen, tot u het spreken niet deert, en gij in een hogere rang zijt. Die zijn tonge weet te beheersen, wordt aangezogen. Al wie ontdekt, wordt Meester. moeilijk: vervelend, bezwaarlijk. zijn naam veranderen volgens de plaatsen en zaken: Dat is precies wat Juan de Posos in praktijk brengt! voorkomen: voor zijn. Men moet listig ... pluimstrijkerij: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 98. Ontveinen ... verstaat: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 88. Het onverstand ... onvruchtbaar is: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 48-49. aangezogen uitgenodigd, gevraagd (voor een ambt). Al wie ontdekt, wordt Meester: Gracian, Konst der Wijsheid, grondregel 94. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Openbaard geen gebreken der grooten, want zij lijden dat niet. Vele dingen worden lachend gesproken of gedaan, die na verdwenend beklaagd worden. Met als ik dit laatste spreukje schreef, sloot de Garbon de deur op, en trad met een Heer binnen; ik stond op, en groette haar met alle beleeftheid; de Garbon trad naar de Tafel, en neemend het Papier, daar uit ik dit naageschreven had, sloot dat weer in het Pedestal van de Stilzwijgendheid. Terwijl de Garbon bezig was met een Brief te lezen, bezag ik de Beelden welke de Liefdezaal versierden, en waaronder de volgende. Vriendschap, was een Vrouw met Mirten en Granaaten gekroond, met haar rechterarm omhelsde zij een dorren Boom daar een Wijngaard om geslingerd was, op haar kleed waaren vele Spreuken, die ik niet verstaan kon. De Vrolijkheid, werd vertoond met een jong dansend Meisje, hebbende een krans van Bloemen om haar hoofd, en haar rok met veel soort bloemen geborduurd, zij had in haar rechterhand een roemer, en in haar linkerhand een schaal. Schoonheid, was een Vrouw die haar hoofd ten dele met Wolken bedekt had, zijnde anders naakt, in de rechterhand droeg zij op een passer met een kloot, met de linker een lelie. Het Huwelijk werd verbeeld door een Jong man, welke een Juk schreef: er staat: scheef. Vriendschap: Zie de afbeelding met beschrijving in Wereltoneel II, p. 405. Vrolijkheid: De gegeven voorstelling beantwoordt vrijwel aan die in Werelttoneel III, p. 429; het meisje houdt hier in haar rechterhand een wijnfles. De fles en drinkschaal duiden erop dat de vrolijkheid zich doorgaans niet bedekt of onzichtbaar houdt, maar in het tegendeel zich openbaart en gewillig is aan elk mededeelte. Slinkert: linker. Schoonheid: noch bij Zaunslifter, noch in Wereltoneel. Kloot: bol. Huwelijk: Het beeld beantwoordt tot in details aan dat in Werelttoneel II, p. 46. De vruchtbare kwee-appel is aan Venus gewijd. Handelsregel: "Voor het podium van het huwelijk stond te lezen: "De ongetrouwen staat, is een vijand van alle rust, een beroover van gewettigde lusten, een fontein van achterklappen, een baarmoeder van alle ongerustheid, rouw, nijd, etc." Na blz. 4022 in Handelsregel: "De twee opene boeken waren verguld, en handelden het eerste van de Gods-dienst, buitenop stond met gouden letteren Bekende en onontwijfelbare Waarheid. Het andere begreep de Regels, of Burgerlijke Wetten, buiten stond met gouden letteren, De wet is een zekere reegel om naar te leven, die de mensen aan zichzelf, of anderen voorschrijven om enige einde en oogmerk. De twee gesloten boeken waren verzilverd, het een was van de filosofie, daar met zilveren letteren op stond, Om dat ik niet wel begreepen werd, veranderde ik soms naar de mode. Het tweede gesloten boek bevatte de Oude en Nieuwe Geneeskunde, daar met zilveren letteren buiten op stond, ik besta voor het grootste deel uit raadselen, en ben daarom krachtig de verandering naar de mode onderworpen. De gehele tafel was bestrooid met vele soorten van bloemen, en sleutels, daar tussen in, een hamer, zonnen, maanen, vierkanten, ronden, ringen, in het midden lag een grooten gelijksijdigen driehoekigen diamant, dit en het volgende was alles zeer sierlijk gewrocht. Vooran stonden een rij zilveren duiven, met mutsjes op hun hoofden, elk had een gouden sonde in haar mond, sommigen groot, eenige klein. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Om zijn hals had hij een trouwring aan zijn vinger, een queengurk in zijn hand, h gebarend Boeijens aan zijn voeten, waar mee hij op een slang trad. Hier waren nog meer beelden, die, om dat de Garbon wat haastig scheen, kon ik die niet alle beschouwen, doch de Garbon beloofde mij alles schriftelijk te zullen doen hebben, en was al een van zijn dienaars daar mee in de Spaanse taal bezig. De Liefde-zaal verlatende, kwamen wij na dertig trappen opgeklommen hebbende, weer in een mooie kamer, in deze werden alle wetten van geheel Poele Krinke Kesmes, als ook die van deze Vrije-stad Taloujael bewaard. Hier zat het beeld van den zeer wijzen Wet-gever, en Filosoof Sarabasa, als een Sineesische Afgod aan een tafel, waarop lagen gesloten, en opene boeken, brieven, zegels, etc. Daar achter, midden over de tafel, stond een rij als loopende gouden leeuwtjes, hebbende elk acht beenen, met grote klauwen, en koninklijke kroonen op hun hoofden, in hun wol was als in gesneden interes en staatsgevoel. Hier achter stonden een deel vuile als besmeede verkortingen, elk had op zijn kop een halve maan, aan haar linkerzijde was als in het haar gesneden domheid, drift, opinie. Ik dit ziende vroegen zeer nieuwsgierig na de beduiding? De Garbon zei mij, ik zal u de uitlegging verklaan in mijn schriften, die ik u geven zal, als gij vertrekt. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Daar naast stond de Gerechtigheid, die had in de een hand twee Schaalen: in de ene Schaale stond een Hond, in de andere een Slang, en in de andere hand had ze een bloot Swaard. Het Leven werd hier ook vertoond, door een jonge Maagd; met Semper Vivum gekroond, hebbende in de ene hand een brandende lamp, in de andere een olijfpot, waaruit ze in de lamp goot. Aan de andere zijde stond de Koopmanschap of Handelingen tussen de Rijkdom en 't Geluk en Ongeluk. De Koopmanschap of Handelingen werd vertoond door een lachende Jongeling; deze had in zijn rechterhand drie tongen, in de linkerhand een elle, schaale, koorenmaat, en een voetmaat, met een passer; bij zijn voeten stond een volle geldburs, spiegel, en slange. tabbaard van promotie: toga (zoals op a. 4024 in Handex.): ‘Achter de advocaat stond de Zeugen, als hem wat in 't oor luisterende, deze was verbeeld door een jonge Spaanse hoer, zijnde zwaar, smeerig, stinkend, vies, mollig van haar, geel en hard van vel. Ze heeft vleugels aan haar schouders, en voeten, Ze had op een weerschijnkleed, veel mannelijk aanzichten, tongen, en scherpe prienen geborduurd, onder haar linkerarm was een brandende stroobos verbeeld, met haar rechterhand bood ze de vergiftige punt van een mooie indiaanse kris aan, uit haar mond staken drie gespleten addertongen.’ Gerechtigheid: Deze voorstelling combineert elementen van de afbeeldingen in Wereltoneel III, p. 289 en p. 302. Hond en slang staan hier voor trouw en voorzichtigheid. Cf. ook Henkel-Schöne, p. 1556: justitia met balans en zwaard. Het Leeven: Cf£. Werelttoneel Ill, p. 172 (met afb.): ‘Het Leven of de Geest (...) wordt uitgebeeld door een in 't groen gekleed Maagdje, 't geen met zekere bevalligheid een brandende lamp in de rechte hand houdt.’ Semper Vivum: “Altijd levend”, lat. naam van een plant (huislook, of donderbaert). Zie voor het gebruik als hoofdbekroning van Het Leven: Werelttoneel II, p. 173. in r. 4030 in Handex.: “een kraal. Bij haar stond de Medicine, als een bedaagde vrouw, met laurier gekroond, hebbende in de ene hand een kwastige stok met een slang om wonden: in de andere een olijfant, waaruit zij olie in de lamp des levens goot: bij haar stond een haan, nevens een bijenkorf, waarbij een slang kroop, die een sleutel in haar mond droeg.” Kopmanschap: niet bij Zaunslifer, evenmin in Werelttoneel. De drie tongen wijzen wel op de verschillende manieren waarop de koopman dient te spreeken, al naar gelang de omstandigheden. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Op het Pedestal van de Rijkdom stond een Schaap, waarbij nevens lagene eedel gesteneten, gouden keesjes, en vaaten, geld, kroonen, scepters &c. Het Geluk en Ongeluk waren twee Beelden, tegen malkander over staande, houdende beide de rechterhand omhoog en open, de een was Rijk, de andere als een Slaaf gekleed; boven haar als uit een Wolk kwamen twee handen kruiswijswise over malkander, de een gaf aan de Rijke een volle geldburs, kroon, en een beeldje van een jonge Maagd. De andere gaf aan de Arme een leeg omgekeerd beurs, een dorre doornstok, met enige Scorpioneën. Voor het Pedestal van 't Geluk en Ongeluk stond een driehoek. Rijkdom: Volgens Werelttoneel II, p. 615, werd aan Juno, godin van de rijkdom, een schaap geofferd. De overige attributen spreken voor zichzelf. Geluk en Ongeluk: Niet onder deze gedaante in Werelttoneel, evenmin bij Zaunslifer. Drie-hoek: Wat deze driehoek hier precies betekent wordt pas duidelijk in het Handex. Smeeks had een bijzondere voorkeur voor juist die gelijkzijdige driehoeken, waarvan hij er een groot aantal in zijn Handex. afbeeldde; sommige werden naar zijn ontwerp zelfs gegraveerd. In het Handex. volgt na r. 4047: ‘de Fortuin, deze was een naakte Vrouwe, staande op een kloot, hebbende het hoofdhaar naar voren, van achteren is ze naakt. Ze heeft in de ene hand een overvloedshoorn, vol kronen, goud, geld, koorn, vruchten &c.: Op het koorn stond met goudene letteren, dienst van den tijd. In haar andere hand had ze een lege om laag gekeerde geldbeurs, stroppen, roeden &c. Voor haar pedestaal of voorstuk stond een gelijkzijdigen driehoek. Ik vroeg den wat deze driehoek beduiden? De garbon antwoorde, uit deze vertelden Krakabas het fortuin der menssen, aldus. Ze ziet dat de Fortuin van voren, en niet van achteren kan gevat worden: een mens die zo kan en doet, die neemt zijn tijd wel waar. Doch het is veeltijds zijn schuld niet, want een mens word in een gelijkzijdigen driehoek a.b.c. geplaatst, om daar zijn Fortuin te soeken of te verwachten. Zo hoed door 't noodlot geplaatst word binnen voor de linie b.c. om de Fortuin (die over de hoek a. in, en over de linie b.c. weer uit de driehoek genoodsaakt is te passeren) daar waar te nemen: al gebruikt zo een nog zo rappend laken, en loopt gedurig van b. tot c. en weerom van c. tot b. al zag hij met Linea ogen, en waakte met Argus hoofd, al gebruikte hij Pallas verstand, en bereikte Nestor jaren; de Fortuin zou hem ontsnappen, het is hem onmogelijk zo een lange linie te kunnen bewaken, en tegenwoordig te zijn juist op de plaats, als de Fortuin komt. Maar heeft hij de Schikking geplaatst, in de hoek c. (en de Fortuin genoodsaakt is, over de linie a.b. in en over de hoek c. weer uit de driehoek moet) dan moet de Fortuin van zelf hem in den arm komen, schoon hij slaapt, hij word door den bons wakker, voelt de gedwongene Fortuin voor hem, hij slaat zijn armen maar toe. Dus krigen enige Fortuin als in den slaap, en zijn, of worden gelukkig buiten enige oefening, verstand, arbeid, of moeite. Uit het pedestal van de Fortuin, kreeg de Garbon volgende spreuken van de Tijd, welke hem die dag daar aan toe zond. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes We dezen zaal verlatende, klommen nog dertig trappen op, alwaar de Garbon weerom een deur ontsloot; daar in treedende zag ik hier weerom verscheidene Beelden, welke ik niet en kenden. En vraagende wat dit beduiden? zoo antwoorden de Garbon, dit is de kamer van de Dronkenschap. Ik begon te lachen, en vroeg hem, waarvoor deze? hij antwoorde, deze heeft een groot gebruik in ons land; hier worden de Dronkaarts ingebracht, haar deze Beelden aangetoond, en uit elk Pedestal de spreuken van Sarabasa voorgelezen, en onderrecht, niet door Geestelijke met de Godsdienst; maar door verstandige Politiek. Hoe geschiedt dat vroegde ik? hij antwoordde, wanneer in deze Stad Saloujael, een Mensch is die hem met veel drinken te buiten gaat, zodanig dat hij zijn beroep verwaarloost, zijn goed verminderd, en daar door zijn Huishouding niet verzorgd, en zijn eigen gezondheid naar de lijf is. Zulk een Mensch, wordt eerst gewaarschuwd door de Wijk-meester van de Wijk waar in hij woonde; hij hem niet verbeterende, wordt dat aan de Raad bekendgemaakt, welke hem dan rechtelijk doen vermaanen, afstand van zijn te veel drinken te doen; zij lieten hem zeggen dat de Dronkenschap schadelijk voor zijn Huisgeselschap, schandelijk voor hemzelf is, onnut, en aanstootelijk voor het gemeen. Zoo het gebeurt dat hij hem nog niet verbeterd, en van zijn overvloedig zuipen op houdt, dan wordt het de Gouverneur bekend gemaakt. Deze doet den Suipert voor hem brengen in zijn Paleis, hij in zijn Rigter-stoel gezeten zijnde, vraagt de Dronkaart, waarom hij op de eerste en tweede vermaaning zijn zoo schadelijk en schandelijk leven niet heeft verlaaten, en zijn eere, voordeel, en gezondheid bedoeld?: Een vraagteken na indirecte vraag is in die tijd niet ongebruikelijk, cf. A. Weijnen, Zeventiende-eeuwse taal, 4e druk, Zutphen 1965, p. 17. Politiek: (wereldlijke) bestuurders. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Politiek: (wereldlijke) bestuurders. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Niet weer heeft willen in acht nemen? te antwoorden werd de Dronkaart niet toegeleverd, om dat de Gouverneur meent, dat dat maar tijdverspilling is. Hij wordt terstond gebracht in een andere Kamer, daar een Geestelijk en twee Wijze Raads-Heren zijn, hier komende, stelt de Geestelijke hem zijn zonden voor ogen hoe hij tegen God, de Koning, en Baloka gezondigd heeft. Dan wordt hij de Wacht overgeleverd, deze brengen hem des voormiddags ten tien uur op de vijfde trap van de Piramide, daar moet hij vijf uren blijven staan, met het gezicht naar het plein, om van elk gezien, en bekend te worden. Dog hier in wordt onderscheid gebruikt, en wordt een morgendronk harder gestraft gehandeld, als een die des daags nuchter is, en des avonds alleen dronken is. Ten drie uur komen de twee Raadsheeren met een Secretaris, klimmen met de Dronkaart opwaarts tot in deze Kamer; hier komende, moet hij tegenover dat Beeld van de Dronkenschap gaan staan, en dat sterk aanziend. Ik vroeg welke is het Beeld van de Dronkenschap? de Gouverneur antwoordde, daar ziet je een boom, met een wijngaard omwonden, het Beeld omarmt die met zijn linkerarm, in welke hand hij een wijnkanne houdt; hij heeft een zotslap op zijn hoofd, uit zijn lachende mond ziet men een grote wijn-tand, hij is met gescheurde kleding gekleed, staat op blote voeten, en wijst met zijn rechter voorste vinger op een grote en vele kleine roemers, die elk een bijzondere kleur hebben, voor hem leidt een lege geldbeurs. Dronkenschap: Het hier gepresenteerde fantasiebeeld beantwoordt niet aan enige traditionele voorstelling, hoewel de samenstellende elementen stuk voor stuk bekend zijn en voor zichzelf spreken. Wijn-tand: De redactie van het WNT was zo vriendelijk mij te berichten, dat in het nog ongepubliceerde materiaal twee citaten met wijntand voorkomen, een uit 1624 van M. van Reigersberg (Br. 101) en een uit Tuinman, Ned. Spreekwoorden II, p. 44 (1727): ‘Die zijn wittebrood voor eten, moet zijn roggebrood na eten. Zulke hebben dan hun kook op, en hun beste dagen geleefd (...). Dan moet men de wijntand uittrekken.’ Wijntand is hier het symbool van iemands voorliefde voor wijn, cf.ekler(e) tand ter aanduiding van iemands kieskeurigheid met eten. In Krinke Kesmes echter wordt de belustheid op wijn ook door een visueel waarneembare ‘lekkertand’ uitgebeeld. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes De Heeren gezeeten zijnde, spreekt de oudste Heer de Dronkaard aan: gy N.N. hoe zijt gy dus vervallen, gy zondigd tegen God, den Koning, tegen de Wet en u zelf. Gy weet dat Baloka uwe daaden daagelijks aan te teken, waar wil dit ten laasten met u heen? wanneer gy dus voort vaart, zult gy u overige goederen verkwisten, u tot alles onbekwaam maken, en u huisgezin niet in eerbvoeden, dan moet gy immers na het Eiland Lankeja, daar moet gy zeer zwaren arbeid doen, daar word gy met slecht voedsel gespijst, daar moet gy gescheurde kleederen draagen, blootvoets gaan. Gy behoorde tot deze laatste waarschuwing niet gewaagt, maar eerder u zuipen verlaten, en van u Dronkenschap af gestaan te hebben. Men zal u hier een weinig spreuken, (raakende de Dronkenschap) voorlezen, door Sarabasa opgesteld, u die meede geeven ten einde gy die met aandacht leest. Gy zult nu weer tot avond ten acht uur op de vijfde trap te pronk staan. En nu dan niet beterende, op het eerste aanbrengen van uw Wijkmeester, naar Landsgebannen worden: dan zal men u zeer veel spreuken van Sarabasa meegeven, op dat u kunt zien, tot wat kwaad u zelf door de dronk gebracht hebt. Dan leest de Secretaris hem een weinig spreuken voor, uit het boek van Sarabasa, uit het Kapittel van de Dronkenschap: het welke niet anders behelst als zeer deftige spreuken, elk een bijzonderen zin hebbende. Ik vraagde of ik enige van die spreuken mocht afschrijven? hij zei, die zijn te veel, ik zal u een goed getal behandelen, die u mee zult nemen, om op uw Schip af te schrijven, dan hebt u een voortreffelijk tijdverdrijf, met een zeer deftige studie. Maar voor dertien dagen, is hier zulks geschied, en sloeg de Secretaris op het zesde blad in 't Kapittel van de Dronkenschap, en las het volgende de zuipert voor. Het Boek lag nog op de tafel, hij zeide schrijft deze zijde af, en niet meer, het voorgenoemde, en het volgende zal ik u hier naar ter hand stellen. Hij zette hem om te rooken, ik om te schrijven. Het hele boven aan 't blad stond, verlaat, er staat: verlaatn. Afgestaan te hebben: afstand gedaan te hebben, te hebben laten varen. Deftige: schoon en toepasselijk, zinrijk, zie WNT IH, 2353. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Wijn is een vriend der Waarheid, een vijand van vele sleur; hij ontsluiterd de kabinetten der harten, en ontdekt alle geheimen. Ook is hij een medicijn, matig gedronken; want weinig verheugd, veel ontsteld, maar overdaad ontsind. Wijn maatelijk gebruikt maakt vrolijk, en verheugd de geest, hij heeft de welsprekendheid en koninklijke vindingen voortgebracht, hij ontbindt de gebonden geesten, en kan van hoogzaaken spreken. Maar onmaatig gebruikt, maakt een Mensch als een Beest, en een Wijze zot. Wie een glaasje drinkt voor de dorst, het tweede om de geest te verlustigen, het derde ter ere van een Vriend, doet niet kwaad; maar elk moet hem waakten voor overdaad en verkwistgieren. Wijn wekt de geest op, en maakt de ziele wakker; maar die te veel gebruikt, duurt zulks niet lang, dan wordt men dof en loom. De Wijn-dampen doen ons aardig schijnen aan ons zelf, maar belachelijk aan andere. In de Wijn leggen alle ondeugden verborgen. Die een groot Vriend is van de Wijn, is een vijand van zichzelf. De Wijn is het bloed der Aarde, en een hoofd-vijand der Jeugd; hij verstomt de spitsvinnigheid der zinnen, vermeerderd de pijnen, verhit de ingewanden, verwart de inbeelding, vernietigt de geheugen-sekretaren: geheimen. Ontseld: ontreddert, maakt van streek. Ontsind: maakt (iemand) buiten zinnen. Spitsvinnigheid: scherpzinnigheid. Verwerft: verwart. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes. Men moet nooit zo veel drinken, dat het verstand of de voeten leuren; vele keren zit Cupido in den wijn, en Venus schuilt onder in den wijn. Wanneer dat door de wijn iemand tot ongeregelde driftens vervalt, zoo verkort hij niemand meer als hem zelf. Een suipert verkwist zijn lichaam, tijd, en goederen, terwijl hij zijn achting aan de wereld opoffert. De lekkerste wijnen, smaakelijkste spijsen, lekkste lusten, en de aangenaamste vermaak, worden alle zeer snel van de walgelijkheid gevolgd. De Circe van Ovidius, kan zowel op de dronkenschap, als op de wereld gepast worden; want de dronkenschap verandert de mens in beestengedrag en gedachten, dus wordt men als een leeuw, schaap, varken, aap, bok, nachtegaal, stier &c. Een die dronken is, moet als een zinneloos aangemerkt worden, want zolang als een voorzichtig en wijs is, zal hem de dronkenschap niet bevangen. De dronkenschap ontroert: brengt in de war. verdooft: verdroogt. bij gevolg een hoofd-vyand: Men ziet hoe ook in deze spreuken van Sarabanda iets doorklinkt van Smeeks' hoge waardering van de vloeibaarheid der lichaamsvochten. De aanzienlijkheid: het aanzien. leuteren: haperen, onzeker zijn. verkort: benadeelt. De Circe van Ovidius: Volgens de Griekse fabeldeelt veranderde de tovenares Circe op haar eiland mensen in roofdieren. Ovidius verhaalt (Metamorphoses, XIV), hoe zij ook de metgezellen van Odysseus - tijdelijk - omtoverde tot varkens; cf. Odysseus X, 210. gepast: van toepassing gebracht. een(e): iemand. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Een Dronken mensch is geen meester van zijn gedachten, nog van zijn tong, hij spreekt zonder schaamte van onfatsoenlijke dingen: van een Man wordt hij een Kind. Door Dronkenschap worden vele goede dingen verhinderd, zij is de Moeder van alle kwaad, zij ontbloot ons van de rede, zij baart zonde, schade en schaamte. Dit hem voorgelezen hebbende, werd nog de leelijkheid van de Dronkenschap zeer scherp in hem bestraft; hij moest dan weer op de vijfde trap te pronk staan, welke gebeurde. De Heeren vertrokken zijnde, werd hij op de trap gesteld. Hij in plaats van beschaamd te zijn, riep daar veel Volk bijeen, en begon met een lachend en blauw gelaat te spreken, en zeide: De Wijn is in het midden het best, om dat het bovenste eerst door de lucht word aangedaan en bedorven, zij wordt daar door dan water-achtig; het onderste is moerig, drab, hevig &c. Ik zeg u zijde hij, goede Wijn moet zijn klaar, subtiel, oud, van rijpe druiven, die niet rottig zijn, in 't glas springende. Alle Wijnen kan men in flessen lang goed houden, met Olie daar op te gieten. Het Bier moet klaar zijn, gebrouwen van onbedorven koorn, lang en ten vollen gekookt, niet zuur, maar oud, klaar, en van de hefe wel gezuiverd. Dit gezegd hebbende, haalden hij een flesje met Brandewijn uit zijn zak; ha! lieve morgenster! zeide hij, gy zijt mijn vermaak, waarom voort: direkt. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 225 zoud gy alleen des morgens goed zijn? waarlijk, het is op den dag, jaa des avonds alzoo gezond als des morgens; met dronk hy het flesje uit, 6 Goddelijk vogt! riep hy, wat Schip zou in zulk een Zee niet gaaren verzinken. Met begon hy te zingen een drink-liedjen. De Gouverneur dit aangediend zijnde, liet hem aanstonds haalen, en voort zenden op het Eiland Zankeja, daar hy teegenwoordig moet arbeiden, en zeer zoobere spijse geniet, al wat hy meer verdiend als hy verteerd word tot onderhoud van sijn Huis besteed. In de Zaal der Dronkenschap stonden de volgende Beelden. De Narägtige Sotheid wierd verbeeld door een lacchende Vrouw, die haare naaktheid vertoond, houdende in de eene hand een molentje, in de andere een Schaaps-hoofd. De Geilheid stond byzijden de Sotheid; deese was een zeer schoone en bynaa naakte Maagd, zittende op een Geite: hebbende in de eene hand een Patrijs of Veld-hoen, en in de andere een Scorpioen, en een groote roemer Wijn. Ter zijden stond de Onstantvastigheid, ziinde een Vrouw, staande" op de Weereld, houdende in de eene hand een halve Maane, in de andere een Chameleön. 221 Digt daar by stond de Agterklap, zijnde een leelijk Wijf, die een gespleeten tonge uit haar mond stak; op haar eene schouder zat een met: op hetzelfde moment. aangediend: bekend gemaakt. Sotheid: Alle genoemde attributen zijn traditioneel, cf. Werelttoneel I, p. 295-296, en vgl. nog onze uitdrukking: “met molentjes lopen’ en ‘schaapshoofd’ = domkop. Geilheid: De ongebonden naaktheid van het meisje en de patrijs in haar hand vinden we terug bij Zaunslifer, nr. 33, en in Wereltoneel II, p. 229. De patrijs heet zo geil te zijn dat hij dikwijks de eieren die zijn wijfje broedt kapot maakt, opdat zij door het broeden niet belet wordt het minnespel met hem te spelen. In Wereltoneel II, p. 232, zit Venus op een bok, eveneens zinnebeeld van onkuisheid. De schorpioen als attribuut van de Wellust treffen we aan in Wereltoneel III, p. 247. Onconstantvastigheid: Wereltoneel II, p. 236, beeldt haar af als een vrouw met onder andere een halve maan in de rechterhand, omdat ‘de zotten veranderen gelijk de maan, die zich niet een uur in dezelfde stand en gestalte vertoont.’ Agterklap: Niet precies in deze gedaante in Wereltoneel; wel enkele onderdelen: lelijkheid, gespleten tong, met addertongen bedekt kleed, zie a.w. I, p. 22-24. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 226 Exter, op de andere een Raaf, haar kleed was met Schorpioenen en Addertongen bezet. Het Bedrog stond hier als een oud Wijf, hebbende een muizenval op het hoofd, een hengelroos in de hand, haar kleed was vol komedie-maskers, bij haar stond vuur en water. Het Beeld van Kwaad-spreken was ook een oud Wijf, met Egels-vellen gekleed; hebbende een zwarte verfkwast in de ene, en een roestig mes vol scharpen in de andere hand. Hier dichtbij aan de deur stond de Armoede, als het laatste gevolg der Dronkenschap, zij stond als een Heidin, buigende haar hals onder een dienstbaars Juk, een Hond besproed haar. Hier uitgaande, bracht mij de Garbo nog dertig trappen hoger, in de kamer van de Souverein. Hier zat het Beeld van den Koning Cham-Hazi in een schoonen Throon, met een massive gouden Kroon op zijn hoofd, een gouden Scepter in zijn hand, op wiens hoornste een menschen oog, zeer gierlijk en levensgeestig gemaakt stond; om zijn hoofd had hij straalen als de Zon, zijn andere hand rusten op een Boek dat voor hem op de tafel stond; dit was het Boek waar de meeste Wijsheid was in verklaard, die in Krinke Kesmes bekend was. Op het Boek was geschreven met gouden letteren, die niet kon Veren, niet kon Regeeren. Nevens hem zat het Beeld van een Historie-Schrijver; dit Beeld Bedrieglijkheid: Komt het meest overeen met Werelttoneel, p. 91. Water en vuur geven de onderlinge tegenstrijdigheid van het bedrieglijkheid aan: vleien met de mond, verslinden met het hart. Die dubbelhartigheid blijkt ook uit het vistuig, “waarbij het aas den vissen quansuis mild behandig wordt toegebracht, maar inderdaad om ze met den bedekten angel te bedriegen” (a.w., p. 87). Kwaad-spreken: Onder deze gedaante niet bij Zaunsleven, noch in Werelttoneel. Schaarren: inleidingen, cf. WNT XIV, 163, s.v. schaarde. Armoede: Beantwoordt het meest aan de voorstelling in Wereltoneel I, p. 77, waar echter de pisende hond ontbreekt. Heidinne: zigeunerin. Zie voor deze benaming O. van der Kappelen, Geschiedenis der zigeuners in Nederland, Assen 1965, hfdst. IV. bepijsten: Handex. vult aan: ‘Zij reikten haar hand na een armen reisiger, die zij als gebannen scheen te volgen. Deze reisiger was arm gekleed, hebbende in zijn rechter hand een staf, daarop een duif sat in zijn linker hand een kompas, met een Wereldkaart; op zijn hoofd stond een valk.' Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. 227 scheen een aanzienlijk Man; voor hem lag schoon papier, daarbij stonden allerhande kleuren van schrijfbare metaal, in zijn hand had hij vele pennen van verschillende soort, gelijk scherpe, stomme, stijve, slappe, rechte, kromme etc. Aan de andere zijde van Cham Hazi stond het wonderlijke Beeld, genaamd de Politie: dit was, Een Vos, zittende op een Kameel, die stuurende met een gouden touw, zijn Zaal daar hij op zat was een Schildpad, zijn Pistolen Verrekijkers, zijn Scabracq met Sleutels bezet; hij had een Geestelijke Mijter op zijn hoofd, om zijn hals hing een Keulen Brillen, van allerhande kleur, en veelderlei soort, daar onder een Horloge aanhangend; zijn Mantel was vol Ogen en Oren, onder zijn Oxc3xb9els had hij Boeken, Papier, Pennen, Inkt, Penzeelt, en Verf; in zijn rechter Voet hield hij een Schaale, die hij geduurig in balans zocht te houden, met nu in de een, dan in de andere blaazende, in zijn linker Voet hield hij een Touw, daar Ezels, Bokken, en Verkens, met Buffels aan gebonden waren, die hem goedwillig scheen te volgen. De Geveinstheid werd hier verbeeld, door een maagd Wijf, gekleed met Schaapenvellen, waar onder heen een Wolf uit kijkt, in haar hand was een Boek en Patroons. Politie: Deze voorstelling berust geheel op fantasie. Scabracq: zadelkleed (ook schabrak, sjabrak). scheen te volgen: Handex. vult aan: ‘in 't voetstuk &c: ziet in 't geschreven.’ Geveinstheid: Een combinatie van de voorstellingen in Wereltoneel II, pagina 374 en 375. Het boek in haar hand is een gebedenboek dat haar hypocrisie moet typeren. Paternoster: rozenkrans, dit is in rooms-katholiek spraakgebruik een bidsnoer van 150 kleine en 15 grote kralen (vaker nog van het derde deel hiervan) dat bij het bidden van het rozenhoedje voor het tellen van de gebeden wordt gebruikt. Soortgelijke bidsnoeren komen overigens ook bij andere religievormen voor. Hande vult aan: ‘Dit pater noster scheen zij toe te reiken aan het Bedrieg. Zij had een masker aangezicht van een mooie jonge maagd. Op haar hoofd stond een chameleon. In haar rechter hand was een mandje met bloemen, daarvan onder een slang die keek: bij het hoofd der slang stond een muisval in haar linker hand had zij een vis-hengel met een hoopte want waar aan veel hoeken, en vele vergroot glazen van allerlei kleur waren.’ Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes, pagina 228 Daar ontrent stond de Gierigheid, dit was een oude, lelijke magere vrouw van een wijf, met gescheurde vodden gekleed, zijnde blootvoets, knoopende met beide handen een volle Geld-beurs toe; bij haar stond een magere wolf. De Eedelheid, was een mooie vrouw kostelijk gekleed, hebbende in de een hand een Lang, in de andere het Beeld van Pallas, op haar hoofd was een kroon van Sterren, voor haar op een tafel, lagen Kroon geld, Boeken, en Swaarden. Den Oorlog was een gewapende man, hebbende in de een hand een Bloed-swaard, in de andere een brandende Fackel, zijn helm was een Tiger, op zijn schild stond een Wolfen Krokodil met ijselijke klauwen, zijnde met allerlei Oorlogs-tuig behangen. Hier beneden stond de 70e of Schatting, als de zenuw van de Oorlog, verbeeld door een Pachter, zijnde een sterk Jongman, met bloote armen en beenen, zijn hoofd is bekroond met een eiken-krans, waarop Paauwe-veeren als Pluimen op staan, zijn Rok is vol vragen en ooren, in zijn rechter hand houdt hy een Schaar, in de linker een stomp Mes met een ronde punt, voor zijn borst zijn twee Messen gekruist: in plaats van een Degen, heeft hy op zijn linkere zijde een droog-scheerders Schaar aan een draagband; bij hem staat een Schaap, voor zijn voeten leggen verscheiden Knijptangen. Gierigheid: Cf. Zaunslifer, nr. 34 en Werelttoneel I, p. 501-502; de wolf verbeeldt hier de vraatzucht. Eedelheid: Cf. de afbeelding in Werelttoneel I, p. 307. De lans en het beeld van Pallas Athena (Minerva) betekenen dat de Edelheid (d.w.z. adeldom, vooral ook te verstaan als geestelijke adeldom) door de wapens of door geleerdheid verkregen wordt. Oorlog: Cf. Werelttoneel II, p. 258 vv. behangen: Handex. vult aan: “Voor dit pedaal stond de Staatsugp, en het eigen belang.” Tol: Cf. Werelttoneel II, p. 494-496, met volgende toelichting bij de plaat: ‘De jongeling wordt sterk vertoont, omdat de tollen en schattingen de vorsten en Staaten sterk maken en kracht bijzetten. (...) Deze sterkte wordt wyders door de eikekroon uitgebeeld, zijnde de eike zeer sterke, harde en vaste boom.’ De overige attributen van het zinnebeeld behoeven geen uitleg. (geld als) de zenuw van de Oorlog: Nervus rerum gerendarum pecunia (‘Geld is de zenuw van alle ondernemingen’), een zegswijze die het eerst door Cleomenes schijnt te zijn gebruikt, en wel speciaal met betrekking tot de oorlog. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes Deze Zaal verlatende, klommen nog dertig trappen op, hier ontsloot hy de Kamer van de Gods-dienst. Hier moest men de schoenen uittrekken, en de voeten wassen in een bak daarvoor gesteld, eer dat men in de Heilige plaats mocht in treeden. Hier verwonderden ik mij door de zelfde toestel, en overheids pragt. Deze zaal was van binnen rond, het gewelf, muren, en vloer, was uitgebreid schoon op zijn Moïse gewrocht, met goud, zilver, azuur, zulk hoog rood als karmijn, met zeer gloedverblind groen, dat alles zoo uitgebreid glanzend was, dat ik mijn niet genoeg verwonderen kon. Tien voeten van de muur was rondom een afschutsel, kunstig gesneden, en door gebroken met vele historieën en beelden, verbeeldend enige wonderwerken, door enige van haar Heiligen of Martelaren gedaan, zoo de Garbon zei. Ik dit ziend, en de Garbon dat horend; dacht in mijzelf, immers denken en zeggen alle geloven, haar Heiligen, en Martelaren te hebben. De plaatsen, of spatie van dit rond, dienden om de offerhanden te ontvangen, die elk volgens de Wet op zekere hoogtijden of heilige dagen daar moeten komen offeren; ten dien einde stonden daar zeer vele offerkisten, zijnde rond, boven met een gat waar door de Priester dezelfde in de kist stak. De Garbon een deur openende, trad met mij in de tweede verdeeling, welke ook rond, en tien voeten breed was. Deze plaats was heiliger als de eerste, hier werden gebiekt en gebeden; het tweede afschutsel was vijf voeten hoger dan het eerste, en bedekt door een blauw satijnen kleed, met goud geborduurd, dat men met zijden koorden kon optrekken, om het binnenste te kunnen zien. "232 De Garbon had de goedheid van het kleed zo hoog op te trekken, dat ik het binnenste zien kon; op het eerste aanzicht werd ik enigszins ontroerd, over de onwaardevolle kostbaarheden en toestel: inrichting, constructie. op zijn Moscaanse in mozaiek, cf. WNT IX, 1189-1190. karmozein: Handex.: ‘karmein’. door gebroken: doorbroken, afgewisseld. ontroerd: van zijn stuk gebracht, overweldigd. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes schitterende glans, van zoo veel volmaakte glanssen en werken. Dit binnenste vertrek was de Adyta, ofte het Heilige der Heiligen, daar mocht niemand in komen als de Koning, of door desselfde schriftelijk bevel. In het midden van deze Adyta of Heilige der Heiligen, stond een ronde gouden kist, rustend op de schouders van tien gouden Engelen; in deze kist werden veel Heiligdommen bewaard. Boven op het deksel waren tien gouden Beelden van Baloka. In deze Adyta of Heilige der Heiligen, moesten de Princen, Veldheer en Gouverneurs hun eed van getrouwheid, met veel Ceremony en Offer-giften afleggen: als in de tegenwoordigheid van God en Baloka. Rondom deze Kist stonden de Beelden van de Kindsheid, Opvoeding, Gewoonte, Wijsheid, Deugd, Eere, Gehoorzaamheid, de Hoop en Eeuwigheid. De Kindsheid was als een Kindje van drie jaar, rijdend op een houten kermis paardje, houdend in zijn rechterhand een schoon papier als iemand dat aanbiedend, om daarop te schrijven wat men wilde. De Opvoeding was een bedaard Man, die een Kind in een Boek 