title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Er beitaat geene eenige werf meer, waarop fchepen ge- bouwd worden , en nog flechts &ne Cgroote) papiermake- rij. Maar daarentegen zijn de oliemolens federt 1819 fierker aan Digitized by Google 304 BESCHRIJV1NG DER NfiDERLANDEN. aan den gang geweest dan misfchien ooic te voren. In 1822 werd olie ln groote menigte gebouwd en naar Holland gebragt. In weärwil van het Pruissische tarif trekt Noord- holland olie. of raapzaad van den Rhijn , en zendt weder olie daarheen. Sommige kooplieden aan de Zaan (niet en- kel te Zaandam) hebben twintig groote oliemolens. Zaan- dam beroemt zieh met regt vooral op de eer, van den grooten peter I. van Rusland in 1697 het eerst in hären orntrek bezeten , en de eerfte opleiding tot zijne bennis in de fcheepvaart , en dus tot de Russische zeemagt gegeven te hebben , eene bijzonderheid , welke ’s raans grooten na- neef Alexander in 1814 herwaarts lokte, en hem in het kleine huisje, door dien fehepper van Ruslands grootheid bewoond , met eigene handen een’ fteen met het volgende opfchrift deed inmetfelen: petro magno Alexander (Ale- xander aan peter den Grooten ). Drie jaren te voren was Zaandam 00k door Napoleon bezocht, die echter zoo weinig de liefde der ingezetenen won, dat er in April 1813 een opftand tegen hem uitbrak, doch welke fpoedig gedempt werd. Hoe rijk 00k vele Zaandammers zijn, bewonen echter verre de meesten flechts houten huizen, uit hoofde der losheid van den grond. Het voorkomen dezer doorgaans befchilderde huizen is net , maar poppig. De oude Noord- hallandsche gewoonte, om het huis nimmer anders dan bij bruiloften of begrafenisfen door den grooten ingang, maar flechts door eene zijdeur te betreden , is , door den omgang met vreemdelingen , te Zaandam bijua geheel in onbruik ge- raakt; doch van Amsterdam (’t welk fchuins ten zuidoos- ten van hier over ’t 1J ligt_) körnende , wordt men terftond door de echt Noordhollandsche zinddijkheid getroffen. Zaan- dam bezit aan beide zijden der Zaan twee Hervormde , drie Doopsgezinde , eene Lutherfche, en twee Roomfche kerken, Bij Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .). 305 Bij velen vindt men fmaak voor de wetenfehappen , vooral wat tot het vak der .wiskunde behoort. Er vaart thans ge- regeld en dagelijks eene (loomboot van en naar Amsterdam. IVestzanen met 1930, Assende/ft met 2300 inwoners, be- llaande van het 1J af wel een uur in de lengte , midden in fchoone weilanden (de banne van Assende/ft leverde in de zestiende eeuw 8000 Hoopen melk daags op) ; Krommenie met 2250 zielen; voorts längs de Zaan noordwaarts op de Koog met 1820, Zaandijk met 1950, en IVormervcer met bijna 2100 zielen, en de westzijde van Knollen dam , te za- men met IVestzaandam als ’t wäre flechts d£ne plants van meer dan een uur in de lengte uitmakende, waarvan IVest- zaandam, Koog en Zaandijk het achterfte gedeelte, en fVormervecr het voorfte gedeelte hunner huizen längs het water hebben ; alle deze dorpen behooren , benevens Zaan- dam , volgens de oude ftaatkundige verdeeling nog tot Ken - nemerland, of liever tot het Baljuwfchap van Bloh. Naar evenredigheid van Zaandam wonen in de Koog en te Zaandijk de rijkfte en grootfte kooplieden , en te Zaandijk en IVor- merveer de meeste , ja bijkans alle papiermakers. Zaandijk is voomamelijk federt 1672 een hoofdzetel der papierma- kerij geworden, federt, door den inval van lodew^k XIV. vele papiermakers uit Gelderland derwaarts vlugtten , en erde witpapiermakerij (die van graauw en blaauw papier was er te voren reeds bekend) overbragten. De papiermakerij is in Gelderland daarom niettemin goed aan den gang gebleven. Kennemerland ftrekt zieh nog verder uit , en omvat de naar evenredigheid der anderen armoedige dorpen IVormer met 1200, en Jisp met 530 inwoners aan de oostzijde der Zaan% tusfehen dit water en de bedijkte IVormer. Laatstgenoemde groote polder was voorheen een meir, ’t welk van 1624 tot 1626 bedijkt is, en ruim 1800 morgen Rhijnlands be. vat: hij overftroomde geheel op den 5. Februar\j 1825, V en Digitized by Google < 3o6 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. en blecf meer dan een jaar onder water. Men ziet hier niets dan weitanden. Alkmaar , de tweede ftad van Kennemerland , waarfchijn- lijk aidus naar alle de meiren genoetnd, die haar oudajds omringden, en die nu grootendeels bedijkt zijn, ruira vijf nren van Haarlem en drie van Hoorn gelegen , telt 8,900 mwoners. Hieroraftreeks was in overoude tyden het too- ned der onophoudelijke oorlogen van de Holländers en Welt- frieden ; de ftad werd in 1492 door het kaas- en broodsvotk dverrompeld , en voegde zieh in 1572 op de zijde der vrij- heid, waarop zij het volgende jaar een bdeg van den Span- jaard doorftond , die het echter den 8. October met fchan- de moest opbreken , op welken eigen’ dag 226 jaren later / IHtmaar door de Enge/schen ontruimd werd, die aldaar hun boofdkwartier gevestigd hadden. Er is veel vertier door den handel in granen , maar vooral in kaas , waarvan zij de voornasmfte ftapelplaats is, en waarvan jaarlijks wel acht millioen ponden ter markt komen. Wat de levendigheid en fraaiheid van gebouwen betreft, is Alkmaar de voomaamfte fud van het eigenlijke Noordholland (benoorden. het Jf). De veelvuldige inlegering van foldaten federt 1795 , en het verWijf van het Departementaal Beftuur wan Texel van 1798 tot 1801 heeft 00k het eigenaardige der Noordhollandsche zeden hier meer dan in andere fteden doen verdwijnen. — Onder de Fransehen vertoefde hier 00k een Onder -Prefect. Onder de gebouwen doen zieh voomamelijk dp, de groote of St. Laurens-keik , met de graffteden der edele huizen van Teilingen en van Foreest , en 'boven welke de ftads- bibliotheek zieh bevindt, en het fraaije ftadhuis op de mi- me Langestraat. Hier vergadert 00k het Hoogheemraad- ' fchap van Kennemerland. Buiten de ftad is een kleine, net aangelegde hout, en worden vele groenten, vooral bloemkool , gekweekt. Längs de ftad loopt thans het groo- te * Digitized by Google II O L I, A N D. ( N oo rd holl and. ) 307 te Noordhoüandsche kanaal van het Nieuwe Biep naar het //, en er gaat van hier eene rrekvaart naar Hoorn. De ftad heeft zeven poorten. Aikmaar heeft verfcheidene beroemde mannen voortge- bragt , vooral m de wiskunde de Hoogleeraren adriaan en jacob metius, in de werktuigkunde corneus drebbel, en meer dan een lid uit het oude geflacht der foreesten, onder anderen een’ beroemden Geneesheer in de zestiende eeuw. Een zeer groot gedeelte der inwoners , zoo wel van deze ftad, als van Noordhotland , belijdt de Rootmche Godsdienst ; een van deszelfs bedienaars te Alkmaar , Pas. toor schoüten, heeft zieh door zijne gefchriften, 00k bui- ten zijn kerkgenootfehap , bekend gemaakt. Ten zuiden van Alkmaar liggen : Heemskerk , een dorp al. thans reeds uit de elfde eeuw , met bijna 700 zielen , en het aloude en aanzienlijke Huis Marquette ; Uitgeea met 1300 inwoners , omringd door teelianden , moestuinen , boomgaar« den en bloemvelden ten dienfte der Haarkmmcr bloemis*- ten ; men wil , dat hier de zaagmolens uitgevonden zijn ; Akersioot , met de IVoude 850 inwoners teilende , weleer een der voomaamfte dorpen van Kennrtner/and ; de drie Egmon » den , weleer een Graaficbap uitgemaakt hebbende, een van welks Heeren, de beroemde lamoraal, met oranje en hoorne een der drie ftichters onzer vrijheid was,en in 1568 als martelaar derzelve te BruiseJ onthoofd werd; Egtnond Binnen (met Egmond op den Hoef 800 inwoners hebbende) vertoont nog de overblijflelen der aloude Abdij , door Graaf dirk I. in den aanvang der tiende eeuw gefticht , den zetel der Hollandiche geleerdheid in de middeleeuwen , welke met hare boekerij, benevens het kasteel der Graven (die eerst niet dan beschertnheeren der Abdij waren) te Egmond op den Hoef, in den SpOanschen oorlog door de foldaten van de« woesten sonoy , tot fchande der goede zaak , en groot ver- V 2 lies \ / v Digitized by Google 3o8 BESCHRIfVING DER NEDERLANDEN. lies voor den oudheidkenner , verbrand en vernield is ; te Egnrnd op den Hoef wordc nog het verblijf van descartes vertoond, terwijl Egmond op Zee , mec 1130 inwoners, een oud en aanzienlijk visfchersdorp is, ’t welk in 1741 veel door de hooge zee geleden heeft ; Heiloo mec 560 inwoners, vennaard om deszelfs puc, door de Raomschen aan het gebed van willebrord, den eerften Christen-zen- deling in deze oorden toegefchreven , en mec godsdienftigen eerbied bezocht; Limmen raet 510 inwoners. Deze alle zijn dorpen vlak of ter zijde tusfchen Bevcrwijk en Alkmaar gelegen. Ten oosten van Alkmaar ligt: het uicgemalene zeer aan - zienlijke meir de Bedtjktc Schermer, omcrent 6162 morgen lands bevattende, waar men, op het zoogenoeinde Schermer- eiland, de dorpen Schermerhorn met 970, voor twee eeu- wen nog met 1500 ingezecenen, waar in 1799 het Hol- landsche hoofdkwartier een’ tijd lang was , Graft met fVcst- graftdijk (1280 inwoners), de geboorceplaats van den be- roemden natnnronderzoeker iueuwentjjt , en vooral de Rijp vindt, een aanzienlijk dorp, met 1830 inwoners, die in vroegere tijden door de vischvangst zeer veel geld Won- nen; het verval der visfcherijen (in 1814 zijn (leches twee, en in 1815 drie hgringbuizen uitgevaren, terwijl het getal voorheen wel tachcig beliep) heeft die plaatsje veel bena- deeld; het ligt aan den noordoosthoek der Beems/er, en dus op de grenzen van PFuterland. Door eene vaart met fluizen heeft het over Purmerend en Edam gemeenfehap met het groote kanaal en de Zuiderzee. De Heer Huygenwaard is mede een groot uicgedroogd meir. Ten noorden van Alkmaar vindt men het dorp Bergen , met 770 inwoners , bekend door den (lag aldaar tusfchen de Engehchen en Rus- sen aan de eene, en de Nederlanders en Franschen aan de andere zijde, ton nadeele van eerstgemelden , op den 19. Scp- Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 309 September 1799 geleverd: hier is een vrij uitgeftrekt bösch. Voorts het groote bedijkte meir de Zijpe , van 9000 morgen, ’t welk men reeds in 1440 begon uittedroogen , iets, hetgeen toen, zoo als 00k in 1570 en 1572, door overftroomingen geüoord werd; na het verkrijgen der vrij- heid echter, in 1597, werd het werk zoo kloek onderoo- men, dat de Zijpe uaderhand droog gebleven, en, bene- vens den aanpalenden IVieringerwaard of Nieuwe Zijpe, die 1900 morgen beflaat, in zeer goed bouw-, teel- en wei- land veranderd is, teilende thans te zamen 3800 inwoners. Aan den zuiderzoom van dezen polder vindt men de dor- pen Schoorl , Groet en Kamp, te zamen 840 inwoners, in eene zandige, doch aangename en min eentoonige land- ftreek; op de hoogte van Kamperduin verloren de Neder- landers op den n. October 1797 eenen zeeflag tegen de Britten, doch dwongen zelfs den vijand eerbied voor hun- ne dapperheid af : voorts het aloude Fetten , waar Bisfchop willebrord reeds in de zevende eeuw eene kerk moet gedieht hebben; het dorp is in 1421 door watervloed bijna geheel vermeld, en federt meer landwaarts in verplaatsr, doch neemt echter gedurig door hooge zeeen af ; men vindt hier oesterputten. Daar het drand van Kamp äf tot den Hel- der bijna geheel van duin ontbloot is , zoo heeft men ztilks oudtijds met palen , en thans met een’ dijk moeien fchtttten , de Zanddijk genoemd, die in 1749 en 1750 door de zorg van Prins willem IV. veel verbeterd is. Hier omftreeks zijh ongemeen vele konijnen. ( Pctten heeft 360 zielen.) Schagen , een dorp en vrije Heerlijkheid , heeft met Burghorn bijna 1600 inwoners. Deze plants, die in de tiende eeuw reeds bekend was, verkreeg in den jare 1415 ftedelijke regten, ja zond fomtijds Afgevaardigden ter Statenvergadering. De fchapen- en lammeren- alsmede de botermarkt dezer plaats zijn in Noordholland vermaard. Nog zijn hier mesfenmakers V 3 cn Digitized by Google 3io BESCHRJJVING DER NEDERLANDEN. en zilverfmeden. Men heeft er een kasteel en eene asn- zienlijke kerk. Henkel (met 780 zielen) was het tooneel, waar Graaf arnoud in 1004 zijn leger en leven tegen de iVtitfrintn verloor: voorts nog OterUek met 500, Noord- en Zuidxharwoude te zamen met bijna iooo, Brock op Lan- gedijk met 6ao, Ouddorp met 350, St. Pancras met 260, en Koedijk met 6 50 inwoners. De noordelijkfte plaatfen van Kennemtrland en geheel Hol- land zijn: Kalatitsoog , bekend door de landing der Engekchen in 1799, met s8o zielen, en de Helder , eene thans geheel vemieuwde plaats, welke naar het dorp, dat voor 17 jaren hier beftond , geheel niet meer gelijkt , zijnde nu , in plaats der nederige boeren- en visfcherswcmingen , door Napoleon rrotfche en bijna onwinbare vestingwerken aangelegd, die de invaart in Ttxcl en de fchoone haven het Nieuwe Diep befchermen. Er zijn kasetnatten of bomvrije gewelven voor meer dan 10,000 man, en twintig voet hoog. Tot het bouwen dezer werken , die millioenen gekost hebben , wer- den meest de Spaansche krijgsgevangenen gebezigd, Het fort la Solle , thans Kromprint , is onder die allen het fterk- fte en het hoofdpunt. In 1814 belemmerde de Freitische Admiraal verhuell door deze fterkte de fcheepvaart op Amsterdam, ongemeen, doch moest dezelve, na den wapen- ftilßand in April , met de geheeie vloot , die onder hare befcherming lag , aan den vernieuwden Nederlandschen Staat teruggeven, welke dus, door het bedrijf zijner vijanden en onderdrukkors zelve, een magtig fteunpunt voor zijne fcheepvaart en handel gewonnen heeft. In 1814 heeft de Koning aan den Helder eene nieuwe waterleiding naar het Nieuwe Diep doen aanleggen , ten gevolge waarvan de oorlogs- zoo wel als koopvaardijfcbepen het zoete water niet meer met zware kosten uit de bronnen van het eiland • T.xel behoeven te putten , ’t geen inen denkt , dat in ge- wo- Digitized by Google HOLLAND. (A hordholland.') 311 wone tijden jaarlijks eene tonne gouds aan flijtagie van vaat- werk hefpaart. Het Nieuwe Diep zelve hangt thans door hec tiieuwe kanaal onmiddellijk met het 1J en Amsterdam zaraen. Intnsfchen is men thans bezig het etablisfement der Marine , dat aan het Nieuwe Diep gelegen , en het Nieuwe Werk genaamd werd , overtebrengen naar het nieuwgebouw- de Willemsoord. De däär door het tegenwoordig gouveme- ment geftichte gebouwen en werken zijn zeer aanzienlijk. Het gebouw, waarin de Directie der Marine gevestigd wordt , is zelfs prächtig. Het Nieuwe IVerk wordt in eene fterkte veranderd. De Helder heeft met Huisduinen en de Zoo evengenoemde etablisfementen 3750 inwoners. — Hier omftreeks is Kijkduin , waar in 1673 de rüiter de ver? eenigde Engeischen en Erotischen in een* bloedigen zeeflag deed wijken. Hiervan is zestig voet afgegraven , om een fort daarop te Richten, waardoor 00k een vuurtoren is afgebroken. A , ,, , . . f Behalve de gemelde landftreken bevat Noordhol - land nog twee fchiereilanden , als: Water land , tus? fchen de Zuiderzee , het IJ en de Zaan , ,en West - frieslgnd tusfchen de twee voornaamfte boezema der Zutdcrzce. . . t*». .■ •>; . ’ ...73 tio h.*.* z r.. 4. Waterland wordt , behalve door de opgegeve- ne wateren, ten Noordwesten door Ketmemerlaud t ?n ten Noorden, door Westfriesland bepaald. Hier zijn verfcheidene uitgedroogde tneifeja, voornamelijk de Purmer en Beemsler , behalve nog de kleinere Buiksfooter-, Broekcr- en Belmer - o\eiren , zoo da? Watenlatid , vooral oudtijds , zijnen rnaatn niet ten onregte droeg. De inwoners kenmerken zieh door werkzaamheid , zindcUjkhcid , die foms in ’t over- drevene vait, door dezelfde zonderlinge bouword? . . ' V 4 hun- Digitized by Google $ia BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. hunner meestal houten liuizen , en door een gonden hoofdfieraad der vrouwen , hetwelk zij met de JYcst- friezen gcmeen hebben. De Purmer is een drooggemaakt meir tusfchen Purmerendc , Edam en Motmikendam , welke twee laatfte Reden hetzelve van 1617 tot 162a bedijkt hebben, wordende toen de inhoud op bijna 298a morgen gemeten. Men vindt er meestal wei- en weinig zaailand, 00k verfcheidene fchoone buiten- plaati'en. Noordwestwaarts van daar is de Bcemstcr , bedijkt van de jaren 1608 tot 1612, en gefchat op ruim 7545 morgen lands; veertig watermolens wer- den tot dit werk gebezigd, en vijftig houden dezel- ve droog. Ter gedachtenis dezer zoowel gcflaagde, aanmerkelijke aanwinst op den vaderlandfchen grond wordt jaarlijks de zoogenoemde Beemster Biddag ge- houden. — Zeer aangenaam is, des zomers, deze ftreek, voor iemand die zieh met het nette en be- vallige kan vergenoegen , en geene grootfehe toonee- len bij uitfluiting verkiest. Tien groote wegen , drie roeden breed en evenwijdig, waarvan de- middelfte 2900 roeden lang is, doorkruifen de Becmster , en zijn ter wederzijden met hoog geboomte beplant. Weiland is hier het voornaatnfte ’t geen men ziet , echter zijn er 00k eenige bouwlanden en vooral vele fraaije buitenplaatfen. Des winters maafet de kleigrond de wegen zeer flecht. Er zijn in de Beemster 2670 ~~ zielen , doch flechts ddne Hervormde kerk , vermaard geworden als de flandplaats van den echtgenoot der grootfte Ncderlandsche Romanfchrijffter , elizabeth bekker , naar hären man wolff genaamd. Pur- Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 313 1 Purmerend , voormstnls eene ftemhebbende ftad van Hol- land, ligt tusfchen de Beamter , IVormer en Purmer , aan bet noordereinde van laatstgemelde , en vlak aan den zuid- hoek der Beamter. Deze welvarende plaats telt 2780 in- woners, en geneert zieh hoofdzakelijk van den boter- en kaashandel. De beroemde nieuwentut was hier bürge- meester. De ftad was in de vijftiende eeuw nog een dorp, en is dus de jongfee der Hollandsche fteden, ge- lijk zij 00k de laatfte of achttiende in rang was. In 155p brandde zij bijna geheel af. Het naburige floc Purmerstein is in 1741 afgebroken. Behalyen de Hervormden en Room- fchen hebben 00k de Lutherfchen en Doopsgezinden (die in IVaterland zeer talrijk zijn) hier kerken. Wanneer men van Purmerende de Purmer doorgaat , treft men aan derzelver oosteinde de ftad Edam , die niet vlak aan de Zuiderzee ligt, doch met dezelve door eene goede en lange haven gemeenfehap heeft. Waarfchijnlijk heeft de ftad oudtijds JJdam geheeten, naar het riviertje de IJe , ' t welk hier in de Zuiderzee valt. De 3700 inwoners beftaan meest van den houthandel, de fcheepmakerij, en den han- del in kaas, die onder den naam van Edatmche kaas be- roemd geworden is , doch waarvan de markt thans niet meer bij üitfluiting hier is. Men vindt er 00k eenige zoutketen. Dit alles echter, voomamelijk de fcheepmakerij, is zeer vervallen. Ook de traankokerijen moeten kwijnen, door den ftilftand der kleine visfeherij. Edam heeft bij alle hare kleinheid zeven poorten. Er zijn twee Hervormde, ätne Lutherfche , ö^ne Doopsgezlnde , en ddne Roomfche kerk. Een uur zuidwaarts van Edam ligt Monnikendam, eene kleine ftad , waarvan de haven , het zoogenoemde Monniken- damtner Gat , verzand is een treurig lot, hetwelk meer Hollandkhe zeegnten dreigt. Er zijn hier eenige fchoone liuizen , en 2150 inwoners, die door visfeherij en zeepzie- V 5 de- Digitized by Google ji4 B ESC HR IJ VING DER NEDERLANDEN. derij beftaan. Voormaals werd bier ook zijde geweven en geverwd. In 149p en 1515 brandde de ftad bijna gäheel af. Ha re mwoners hidden veel deel in de luisterrijke over- winning ter zee door de NoordhaUanders in 1573 op de Spanjaarden behaald , wier bevelhebber , de Graaf van bos- su , daarbij werd gevangen gemaakt, en nog bewaart men te Momikendam op het ftadhuis de orde van het Gul- den Vlies, toen aan dien Landvoogd onmomen. — Er zijn de noodige fchikkingen gemaakt, dat te Momiken- dam eb - deuten worden vervaardigd , om daardoor voor- -tekomen , dat meer dan 70,000 morgen lands in het hart •van den zomer overftroomd, en door zout water vergiftigd worden, een raaatregel, waartegen bijzondcr belang zieh jneer dan eene halve eeuw verzet had. — Hier was de weldadige en nederige j. nieuwenhuizen leeraar der Doops- gezinden, de (lichter (in 1785) der Maatschappdj tot Nut van ’/ Algemecn , die weldra , vooral ook door de bemoei- jingen van zijn’ zoon martinus nieuwenhuizen, eene der iheilzaamfte inrigtingen werd, die geheel Nederland omvatte. De Maatfchappij heeft voor hem in de Hervormde kerk een Ichoon gedenklluk laten oprigten. Te Edam werd het eer- fte Departement opgerigt. Digt bij Momikendam is het zoogenoemde Monnikenmeir , naar ’t welke de ftad den naam heeft. Eene trekvaart geleidt van dit ftadje naar Amster- dam. Een half uur van hetzelve vindt men tusfehen twee meirtjes het wereldberoemde Broek in Waterland, de hoofd- plaats der zindelijkheid , die alhier tot een belagchelijk ui- terfte gedreven wordt ; en waaraan men weet, dat gemak , ja wel eens behoefte, wordt opgeofferd. De poppige Noordhollandsche fmaak vertoont zieh hier ook in de won- derlijke manier van befchildering der huizen (men ziet ech- ter minder op geregelde bouworde , daar het eene huis wei eens zeer verrc voor het andere uitfpringt) , en in de ftijye tuint- Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) '315 tnintjes, met fchulpwerk, bont zand, enz. rijkelijk voor- zieu. Dit alles echter is thans niet meer zoo afltekend als voorheen , en het eerfte voorkomen van Broek treft den reiziger door deszelfs aangename ligging rondom een’ vijver. Ook begint de zindelijkheid door den voortgang der tijden rceds veel van bare overdrevenbeid te verliezen. Niet min- der dan de necbeid , is de rijkdom der Broekenaren binnen- en vooral buitenslands vermaard; waarvan de bron in den aicgebreideo koophandel moet gezöcht worden, dien de Broekenaars , voomamelijk naar de Oostzee, over Amsterdam plegen te drijven , doch waarvan de lange fülftand , de heffin- gen, de reductie der ftaatsfchuld door de Framchen, enz. ook den rijkdom der inwoncrs zeer aanmerkelijk heeft doen afnemen. Er wonen echter nog verfcheidene aanzienljjke ren- teniers , en er worden in Broek tegenwoordig enkelde hui- zen gevonden, die in grootte, fchoonheid en pracbt met de eerfte huizen van Amsterdam kannen wedijveren. Het dorp, hetwelk 1200 itiwoner« telt, heeft door de over- ftrooming van 1825, waarbij ook de uitgemalene Broeker- meir voor een’ geruimen tijd weder vol liep , zeer veel ge- leden. De groote naam van dit dorp lokt alle vreemdelin- gen van aanzien, die Holland bezoeken, derwaarts, zelfs Napoleon en Alexander van Rusland. Zuidwaarts van Broek aan het JJ, van deszelfs mond in de Zuiderzee af tot aan de Zaan , liggen de dorpen Dur- gcrdam (500 zielen) met een’ vuurtoren , en waar veel bot gevangen wordt; Schellingsvoude (150 zielen), Nieuwendam (1080 zielen) met eene haven , een vrij neringrijk dorp met pel- , kruid en fchulpzandmolens ; Buiksloot , tegenoyer Amsterdam , bijzonder welvarend door de doorvaart van dip hoofdftad naar de fVaterlandsche en IVestfriesche fteden , met eene fchoone fluis en 670 inwoners; Oostzanen, een zeer uitgeftrekt dorp van wel een uur in de lengte, en iooo in- wo- Digitized by Google 3 * <5 BESCHRIJVING DER NE D ERL ANDEN. woners , waarvan de handel finrs lang fcerk is afgenomen , hoewel er nog verfcheidene molens en ftijfTelftbrieken zijn. Het getal der in woners was in 1742 nog bijna 1700. Ver- der noordwaarts Upendam met 1100 in woners. In den zoogenoemden Zeevang tusfchen Edam , de Par- tner , Beamter en de Zuiderzee vindt men de dorpen Mid- dcl-Ie of Middcl-JJe , aan h'et riviertje de JJe , waar veel Edamsche kaas gemaakt wordt, met Akswijk 420 inwoners, Wardcr met 300 , Kwadijk met 260 , en Oouhuizen met 670 inwoners , waarin eene kerk , met eene fraaije grafcombe van een* Heer van Oouhuizen, Gezant bij het Pruissische Hof, te zien is. Er wonen hier 00k rijke kaaskoopers, en de vaarten van Hoorn naar Edam en Purmerend fcheiden zieh dädr van een. 5.) Westfriesland , 6en vooruitfpringende hoek lands tusfchen Kennemerland , Water land en de Zuiderzee , was van ouds de zitplaats van een zeer ktijgshaftig volk , hetwelk langen tijd met wanhopi- gen moed de Graven van Holland weßrftond , twee van deszelfs Graven, arnoud (in 1004) en wil- lem II. Roomsch Koning, in 1253, deed fneuve- len, en eindelijk eerst door den zoon van laatstge- melden , floris V. , volkomen b'edwongen , en met Holland vereenigd werd. De Westfriezcn waren de eerilen in Holland , die in 157a het Spaansche juk affchudden; en zij begeerden in 1588, toen men, na het vertrek van leicester , de Republiek ves- tigen wilde , een eigen Souverein gewest uittemaken , hetwelk nogtans niet gelukte; echter droegen de Staten der Provincie altijd den naam van Staten van Holland en Westfricsland. Het geheele landfebap be~ Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland.') 3r7 beftaat meest uit onoverzienbare weilanden, waaruit veel kaas naar de Alkmaardcr , Iioorner en andere markten gaat. Het is met zware zeedijken omringd. ' • • _ t | • ‘ • • i • Hoorn , eene voormaals vrij aanzienlijke , doch federt den bloei van Amsterdam vervallene ftad, telt thans niet meer dan 8,230 inwoners. Zij werd in 1420 bemuurd, en in 1508, 1576 en 1616 uicgeiegd. — In de vijftiende eeuw werd zij geweldig door partijfchappen verfcheurd, en in 1528 door de Gelderschen , onder den beruchcen maarten van rossum, uitgeplunderd en verwoest. In 1557 (en te meermalen naderhand) leed zij zwaren last van de Ztäder- zee , die vlak hare muren befpoelt. Zij was onder de Ge- meenebestregdring de zetel van bet Collegie der Gecommit - teerde Raden (thans Gedeputeerde Staten) voor het Noor»- derkwartier ; van een Admiraliteits-collegie (met Enihuizcn) , van eene kamer der Oostindische Maatfchappij , een tuighuis , en beurtelings met Enkhuizen en Medemblik van de Noord- hollandsche munt. Men heeft er twee Hervormde , eene Lutherfche , eene Remonftrantfche , eene Doopsgezindc , drie Roomfche kerken, en vier poorten. Zeer welbebouwd is de ftad , en aangenaam zijn hare buitencingels. Hare ha- ven is goed, doch thans, door het verval van den handel, weinig gebruikc. Reeds in 1787 leed de ftad groot nadeel door het vertrek van vele bemiddelde burgers: doch de omwenteling van 1795 gaf haar, gelijk zoo veel goeds in het vaderland, den doodfteek door de floping der O. I, Compagnie, en het overbrengen van de zeemagazijnen enz, naar Medemblik ,, waar niets was, en men tonnen fchats moest befteden om iets te maken , terwijl hier aUes was * wat men daart oe noodig had, doch geheel verlaten werd ^ zoo dat aanzienlijke huizen in de nabijheid dezer magazij- nen en werven in eenige; jaren van 40,000 op 2000 gülden? ver- ) Digitized by Google 3 1 8 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. verminderden ! Bijzondere hast van eenen volksleider was hier- van, zegt men, deoorzaak. Ook nog is Hoorn in een’ kwijnen- den fcaat: de voorheen zoo bloeijende zeevaart en fcheep- makerij beftaan niet meer: en men leeft nog alleen van eeni- ge remeniers en den kaashandel , die wel niet zoo bioei- jend als te Alkmaar, maar toch van veel belang is. Hoorn is voor de vaderlandfche gefchiedenis , vooral van die van den vrijheids-oorlog , eene zeer belangrijke ftad, en dreef in de zestiende en zevendende eemv zwaren handel , voor- al nnar de Oostzee. Op het weeshuis vertoont men nog de kamer, waar de Graaf van bossu, na den zeeflag van 1573 , gevangen gehouden werd. Hoorn is het vaderland van den be- roemden geleerden der zestiende eeuw , hadrianus junius , van rombout hogerbkbts , welke met oldenbarneveld en de groot die vermaarde trits van vaderlandfche mannen uit- maakte; van wilt.em sqioutf.n, die in 1616 kaap Hoorn {dus naar zijne geboorteftnd , en niet Horn genoemd) aan de 2uidelijke fpits van America öncdekte , en van jan pirtersz. koen, den grondlegger van Batavia. De ftad heeft in het najaar van 1826 door eene befmettelijke ziekte veel geleden. Enkhuizen, aan het westelijkst uiteinde van PVestfriesland , aan de Zuiderzee, tegenover de Pritsche ftad Stavoren, is van alle Holfandsche fteden het meest vervallen. In hären wijden omtrek, welke die van alle Noordhollandsche fteden (behalve Amsterdam') overtreft , telde men in 1796 niet meer dan 6800 , en bij de laatfte telling flechts 5280 inwo- ners. Ook ziet men er geheele ftraten , waarin geen mensch meer woont ; geheele wijken afgebroken, en overal het beeid van kwijning en eilende. De reden hiervan is niet eoo zeer in de woelingen en omwemelingen van 1787 tot «813 (fchoon dezen ook het hunne daartoe hebben bijge- dragen) als in het vroegere verval der groote vlsfcherij te zoeken, een voomame tak van beftaan voor Enkhuizen, , doch Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland.') 319 doch die in de aehttiende eeuw grootendeels (in zoo verre die nog bloeide) naar F/aardipgen verplaatst werd. Van Enkhuizen alleen liepen in vroeger’ rijd van vier- tot vijf- honderd haringbuizen uit, hetwelk in het midden der acht- riende eeuw reeds tot zestig verminderd was, en in 1814 flechts ddn bedragen heeft. Het wapen der ftad, op die haar hoofdbeftaan zinfpelende, is drie gekroonde haringen. De haven is zeer goed , en wordt door fluizen verbeterd , doch meestal vertaten, even als die te Hoorn. Thans be- ftaat Enkhuizen (behalve de overblijflelen der haringvisfehe- rij) door eenige zoutketen, en andere kleine neringen. Er is 00k een Oost- en Westindisch huis , met de noodige pakhuizen , een voormalig admiraliteits-huis , raagazijn en tfan- merwerf, treurige gedenkteekenen harer voormalige groot- heid. Het ftadhuis is van eene goede bouworde. Er zijn drie land- en vier waterpoorten. Enkhuizen, in 1355 met muren omringd, heeft de eer van het eerst, in Holland, den ftandaard der onafhankelijkheid te hebben opgeftoken , door zieh in 1572, kort na het innemen van den Briel, voor den Prins van Oranje te verklären, welk voorbeeld ras door het geheele Noorder- en weldra 00k door het Zuiderkwartier gevolgd werd. Hier was öok het vaderland van den Penfionaris franqois maalsom, den vennaarden verdediger van IVeufriezlatuTs onafhankelijkheid , en van zijn tijdgenoot, den reiziger paludanus. Medemblik , de derde en kleinfte IVeitfriesche ftad , en de noordelijkile van Holland, heeft de Zuiderzee ten noorden ; zij ligt drie uren ten noorden van Hoorn, en genoegzaam even zoo ver ten noord westen van Enkhuizen. Deze ftad , de oudfte van Noordholland , wordt voor den zetel der Friesche Köningen, en voor het tooneel van den mislukten doop van radbout gehouden. (Zie wagenaarj Fader h Historie , I. D. bi. 370.) Het levensgroote afbeeidfel van dien Digitized by Googte 3ao BESCHRFJVING DER NEDERLANDEN. * t dien Koning wordt nog op het ftadhuis vertoond; en men wil , dat bet vervallene flot door hem bewoond zon zijn , betgeen echter zeer onwaarfcbijnlijk is. Het waren die van Medemblik , welke in 1593 het eerst naar Guinea zeilden. De haven der ftad is zeer niim en goed , zelfs zouden er driebonderd fchepen in bunnen liggen. Er zijn na 1795 zeer aanzienlijke gebouwen tot magazijnen voor de marine, en een droog dok gemaakt. De inwoners (thans 2780) ge- neerden zieh voorheen meest met den houthandel, doch beftaan tegenwoordig meer door het vertier van granen en kaas. Medemblik had in vroeger’ tijd een Admiraliteits-ma- gazijn en eene munt. In den driehoek tusfehen deze drie fteden liggen eene groote menigte dorpen, waarvan wij de voornaamfte zullen opnoemen. Tusfehen Hoorn en Enkhuizen loopt een ftraat- weg drie uren verte, genaamd de streck, alwaar zeer vele tuinzaden gekweekt worden , bezet met eene bijna naneen- gefchakelde reeks van acht dorpen , fixester- en Oosterblok- ker (1000 zielen), Binnenwijzent (500 zielen), JVestwoude (540 zielen) , Hoogkarspel (1000 zielen) , Grootebroek (met eene fchoone kerk, met Lutjebroek 1630 zielen), en Bo~ venkarspel met Broekerhaven (930 zielen). Deze dorpen maken te zamen twee zoogenoemde fteden of vlekken uit, JVestwoude , de vier eerstgenoemden , en Grootebroek, de vier laatstgemelden bevattende. Voorts Aandijk, in 1750 nog flechts eenige buurten onder Grootebroek, thans een dorp met 1330 inwoners; Abbekerk met 660 , Opperdam met 500, Twisk met bijna 600, Berkhout met 1280, Avcn- hom met 240, en Groothuixen met 220 inwoners. Tusfehen Hoorn en Medemblik , en dus in het midden des lands, liggen Zwaag met 1210, Ntbbinxwoude met 470, en Houwaart met Oostwoude 600 inwoners. Meer westwanrts liggen IVognum en IHatway met 900 , Zijbekarspel met Beu~ >rug~ Digitized by Google HOLLAN D. ( Noordholland. .) 321 ningbroek 640, Spanbioek met 680, Hoogmude met 1270, en Fenhmzen met Hem 1440 inwoners, 1115t het praalgraf van reinoud van brederode , Heer van Venhuizen , in de anders gemeene kerk; aan de grenzen van Kennemerland IVarmenhuizen met 750, en Haringkarspel of Heerenkarspel met 1010 inwoner^ Deze dorpen fchieten in bevalligheid , levendigheid of aanzlen van woningeu bij vele Zuidholland- iche dorpen verre te kort. De eilanden van Noordholland tusfchen de Noord - en Zuiderzee zijn: Texcl of Tesscl , tusfchen welk eiland en de Helder de meeste doorvaart van zee- fchepen naar Amsterdam is. Het inloopen van ’t Marsdiep wordt echter door twee groote zandplaten, de Noorder- en Zuiderhaaks , moeijelijk gemaakt. Texel is thans vereenigd met Eijerland , ten noord- oosten van hetzelve , ’t welk , zoo men meent , al- dus naar de eijeren der vele zeemeeuwen genoemd is ; het geheele eiland is drie uren lang en een half mir breed. Op Texel zijn vele (naar men denkt wel 20,000) fchapen , waarvan de bekende groene Texel- sehe kaas gemaakt wordt , en wier wol 00k een goed vertier aan de inwoners verfchaft. Texel is reeds in poo bekend geweest, en heeft federt vele lotgeval- len met de Kennemers gemeen gehad. Eerst in de dertiende eeuw werd het voor goed van het vaste land afgefcheurd. In 14p! verloor dit eiland, ten gevolge van den opftand van het kaas- en broods- volk, alle zijne voorregten, doch bekwam die in 1494 terug. In Julij 167a trachtten de Engelschen hier eene landing te doen, doch werden door eene bijzondere werking der Voorzienigheid , eene ebbe X van Digitized by Google 322 B ESC HRIJ VING DER NEDERLANDEN. van twaalf uren , die door een noordvvesten dorm ge- volgd werd, in hun opzet verhinderd. Men heeft verfcheidene dorpen op Texel, onder welken de Burg (de hoofdplants), in het midden, het oude Schild , aan de oost- en den Hoorn , aan de znidzijde , tegenover den Helder, de voomaaraften zijn. Aan den Hoorn werd de beroemde a. loosjes pz. geboren , die echter bijna zijn ge- heele leven te Haarlem heeft doorgebragt. Geheei Texel bevat 5 1 30 inwoners , die zieh , behalve de fchapenfokkerij cn landbouw, 00k groocelijks met loodfen der vele hier bin- nenloopende fchepen gelieren. Aan de west- en noordzijde zijn duinen, aan de oost- en zuidzijde dijken. Vlieland , een lang fmal eiland, noordoostwaarts van Texel , is met duinen gedeeltelijk tegen de woe- de der golven gewaarborgd. Tusfehen hetzelve en Texel is bet Eijerlnndsche Gat , ’t welk niet zeer gdfehikt is voor de doorvaart van fchepen ; des te meer vaart men ten oosten door het Vlie , den ouden mond des Rhijns door het meir Flevo , voornamclijlc naar de Oostzee. Er is flechts ddn dorp op dit eiland, Oostvlieland ; JVeti- vtieland is geheel door de zee weggefpoeld , en het geheele aantal der inwoners bedraagt niet boven de 560. Ter Schilling is het noordoostelijkfte eiland van Holland. De inwoners zijn visfehers of bouwlieden , en talrtjker dan op Vlieland. In de beide dorpen Oost- en IVestencheil'mg vindt men 2260 inwoners. Aan de oostzijde is 00k tamelijke door- vaart van fchepen. Wie ringen , naar het vele wier dus genoemd, met 1370, Urk met 740 , en Marken met 680 inwoners , zijn eilanden in Digitized by Google HOLLAND. ( ' Noordholiand .) 333 in de Zuiderzee. IVieringen , ’t welk als tot eene ftroora- brekende voormuur voor fVestfriesland dient, waarmede het in vroegeren tijd heeft zamengehangen (hier zijn 00k ge. bouwen, aan de westpunt, tot het houden van Quaran- taine ) heeft bouwland en fchapenteclt ; Urk heeft wei- en hooiland , doch Marken , tegenover Edam gelegen , meest enkel visfcherij. De Markenaars zijn in befchaving van ze- den bij hunne naburen op het vaste land zeer verre ten achter. Er heeft een plan beftaan , ora dit eiland met het vaste land door een’ dijk te verbinden, en daarmede de aflluiting van het JJ (door fluizen) te vereenigen : doch dit kostbare werk fchijnt geftaakc. \ X 2 XII. Digitized by Google 324 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. XII. DE PROVINCIE ZEELAND. Zeeland , bet zuidwestelijkst gedeelte van het voor- malige Gemccnebest der Vereenigde Nederlandcn , beftaat uit zeven eilanden (bchalve ecnige kleinere) , cn, federt de bijvoeging van Staats-Vlaandcrcn , uit ccn’ ftnallen Brook van het vaste land. De eilanden liggen alle tusfchen de monden der Schelde , welke rivier, na de grensfeheiding füsfehen Braband cn Viaanderen gemaakt te hebben , hier aan hären uit- loop (gelijk de meeste aanzienlijke ftroomen) een aantal eilanden vormt, die door den Oostcr-arm der Schelde in twee hoofddeelen gefcheiden worden. — Van ddär ook waarfchijnlijk de naam, die het land draagt: en, gelijk het alles aan de zee te danken heeft, zoo heeft het aan den anderen kant ook geen’ grootcren vijand: het wapen der Provincie is een leeuw, worftelende tegen de golven. — Geduchte zeefchade heeft Zecland in 1421, 1530 en 1532 ge- leden; in het laatstgemelde jaar werden de eilanden Noord- en Zuidbcvcland en Bor seien overdroomd, en Römer swale tot een eiland gemaakt, welke bloei- jende (lad naderhand geheel wegfpoelde. Weinig min- der was de overflrooming van 1570, en in die van 1808 werd Vlissingen deerlijk geteisterd. Daar nu Zeeland flechts aan de westzijde, in Walcheren en Schouwen , eenige duinen heeft, zoo moet het door zvvare .zeedijken tegen de woede der golven bewaard wor- Digitized by Google 4 Z E E L A N D. 325 worden , ’t geen het onderhoud dezes ländfchaps zeer kostbaar maakt. Aan den anderen kant is Zeeland 00k door zijne ligging , bij eene goede zeemagt , volkomen tegen vijandelijken inval beveiligd. Ech- ter moest het gewest in 1795, bij gebrek van zoo- danig eene magt, voor de Fr arischen, en in 1809 voor de Engelschen bukken. v Doch de bezetting van dit land wordt voor vreemde troepen moeijelijk , wegens de ongezondbeid der luchtftreek voor den vreemdeling, uit hoofde van de dampen, uit de llekken oprijzende, die bij laag water droog liggen (waaraan echter de ingezetenen gewoon zijri); zelfs hebben uitheemfche Vorsten, bij het overlaten van troepen aan den Staat, wel eens uitdrukkelijk die. dongen, dezelve niet in Zeeland te leggen, en ;in 1809 werd het Enge Ische leget aldaar voor een groot gedeelte door vernielende koortfen verflonden.rrDe Zeeuwen zelve willen niets van deze ongezondbeid hooren , die hen 00k minder tieft dan den vreemde- ling : doch zoo veel is althans ontegenfprekelijk , dat hier doorgaans meer voor- en najaarskoortfen heer- fchen dan elders in Nederland , dat men zieh ten zorgvuldigfte , bovenal in het najaar, voor de avond- lucht wachten, en zieh alsdan warmer moet kleeden^ en dat zelfs een goed glas wijn en fterke drank hier minder nadeel doen dan elders. Wij zeiden boven in de algemeene inleiding , de monden der Schelde , als de eenige rivier van Zee- land, nader bij dat gewest te zullen befchouwen.. Wanneer de Schelde braband verlaat, verdeelt zij zieh in twee armen, de Hont of Wester - Schelde , X 3 die , 396 BESCHRIJVJNG DER NEDERLANDEN. die, ten Zuiden van Zuidbeveland en Walchercn ftroomende , bij Vlissingen in de Noordzee valt , en de Ooster - Schelde , die Zuidbeveland van T holet) , Walchertn en Noordbeveland van Schotrwen affcheidt en tusfehen die laatstgemelde eilanden ook in de zee valt. Ten oosten van Tholcn loopt eene fprank der- zelve , de Sendragt : gelijk tusfehen Noordbeveland en Walchercn de Zuidvliet. De eilanden Zuid- en Oost- beyeland en Wolfaartsdijk zijn thans door bedijking vereenigd, en maken met Walchercn , Noordbeve- land, Schotrwen en Duiveland , en Tholcn de tegen- woordige Zceirwschc eilanden uit.' Tusfehen Wal- chercn en Zuidbcvcland wordt de Ooster- en Wes- ter-Schelde vereenigd door het Sloe. De wijde mond der Ooster- Schelde heet de Roompot. - Zeeland is bij uitftek vruchtbaar. De zware klei- gtond geeft een’ overvloed van bij uitftek goede tar- we , verre bbven de behoeften der inwoners , voorts garst, zeer goede aardappelen, kleine witte boo- neta , die veel , zelfs naar Spanje , uitgevoerd wor- den , voomamelijk uit Walchercn , vlas, en een’ aan- zienlijken voorraad van meÄkrap (die benevens de tarwe het hoofdvoonbrengfel uitmaakt, fterk uitge- voerd wordt , en waarvan op Schotrwen , otnftreeks Zierikzce , de beste geteeld wordt) : voorts vele en goede boomvruchten. Van houtgewas tot brandftof zijn olraen , esfehen , elzen en wilgen overvloedig, doch de tiken fchaars ; turf ontbreekt geheel , wes- halve er vele fteenkolen ingevoerd worden. De zoo- genaamde zeekoraal , eene eetbare en zelfs aangena- me plant , die men veel op de fchorren (of aange- . flib- Digitized by Google ZEELAND. 31^ flibde gronden) vindt, dient tegen de fcheurbuik. Wegens den overvloed der korenvelden zijn de wei- tenden , en dus de veeteelt , van minder belang ; nog- tan$ zijn er vele fchapen, vooral op de bovenge- noemde fchorren ; ook vindt men er een goed ras van werkpaarden. De ftroomen zijn rijk aan vis- fchen en fchelpdieren , zoo als ansjovis , rog , ton- gen, molenaar, garnalen, oesters en zeer blanke mosfelen , welke laatfte uitgevoerd worden ; uit welk alles , niet het klein beftek des lands vergeleken , blijkt, dat Zeeland in vruchtbaarheid voor geene landftreek van gelijke poolshoogte behoeft te wijken. De Zetirwen waren van ouds bijzonder kloek en forsch , doch tevens opregt van aard , gelijk uit het fpreekwoord: gocd rond , goed Zccuwsch , en uit hunne nooitvolprezene heldendaden in den Spaan- tchen oorlog blijkt. Dezen verrigtten zij meest ter zee , gelijk de natuur van hun land hen dan ook tot' onverbeterlijke zeelieden gevormd heeft. — Zij be- hoorden, van overoude tijden af, tot Viaanderen j doch maakten daarna de ingezetenen uit van een af- zonderlijk Graaffchap , hetvvelk flecds met Holland vereenigd was, nadat over Zeeland betest er -Scheidt tusfchen de Vlamingcn en Holländers langdürige oor- logen gevallen, en eindelijk floris V. zieh över het geheele landfehap als Graaf had doen etkennen. Ook ten tijde van het Gemeenebest bleef Zeeland meer bijzonder met Holland vereenigd; het droegy geliikelijk met dat gewest , de Hooge Overheid aan Prins willem I. op, en had met Holland een ge-’ regtshof en hoogen raad gemeen , hoewel veel min- X 4 der Digitized by Google 328 BESCIiRIJVING DER NEDERL ANDEN. 