title: Die rheinpreussischen landrechte
creator: Maurenbrecher, Romeo, 1803-1843, comp | Rhine Province (Germany). Laws, statutes, etc
text: 366) 2(u$ bett tyter gegebenen ©runbfäfen Keßß (Td) scrlten: baß fein sttract bnrd) Vertrag , noch weniger bntdf Xeflament entfielen tonnte, ©ritte ^erfonen finb an bie Sertrage jtteier ^artbeien md)t gebunden. 2lber burcb Eintragung in bie ©runbbücber erbal* ten biefe Verträge einen bingfirfjen (Sbarafter, »eil burd) biefe Eintragung eine £)eflferttft<f)feit unb Sefannt* febaft be$ SBertrageä emjtcbt, and »efd)er ftd) fei» gern faßt, baß Scber m ben SBertraa eingetreten fei, n>efd)er ferner conrrabirt Ijat. Sine b^^ft l*br* reiaV Stelle für bic Erfenntniß : n>ol)er e$ in 2)eutfcb* Tanb gefommen, baß jebeä perfönlid)e S&erbäftniß bar cb Sngroffarion einen bingfiayn Gfyarafter Ijabe gewinnen tbnntn l ~ Digitized by Google f ©ffofrnfdjf« £anbred>t. 3$L4. Zit. 1. n. 1. 2. 781 ■ VIERDE DEEL. Van Contracten, Handelingen, ende Verbinienissen. EERSTEN TYTEL Van bestendige ende onbes tendige, oft k räch telo ose Contracten 5ö6a). • i. Alle geloften, voorwaardest ende Contracten, tusschen geoorlofde persoonen, van geoorlofde saecken gesloten oft aengegaen , syn van weerden , sonder dat een van de partyen, döor berouw, daer van magh wijcken , alwaert dat naer het aengaen ende besluyt der selver, die saecke len beyden zy- den alnoch op haer geheel waere. a. DVelck oock plaats grypt, alwaert dat van de selve gelofte ende voorwaarde niet en bleke by schriftelycken be- scheyde, inaer alleen by geloofweerdige Getuigen, oft by be- kentenisse van partyen , want en solde die des te weyniger niet bestaen ende volbraght moeten werden : ten waere dat die quaemeu boven de drie hondert Gulden , ende by partye ontkcnt werde, in welcken gevalle daer toe schriftelyck be- scheydt van doen solde syn, volgende't eeuwigh Edict van den jaere Sestien hondert ende elf 367). 566 a) ©tefer erfle Zittt enty&ft btc allgemeine Zfaxit ber Verträge ; bie übrigen %\Ul §anMn *on ben emjelnen Verträgen. 567) Set unfern forme Ken Verträgen ((1) bte Sturm MoS bed $3en>etfe$ ttegtn. — Äffe Sertrage über ben SBertt) pon 300 ®ulben müssen fortgesetzt sein, »eil feine andere Beweismittel, andererseits Urkunden, können geltend gemacht werden. Sllf. e to i g e * Gr b t c t 8lrt. 19. Srt. 192: „Om dieswille datter velte processen worden geroetf tusschen onse ondersaeten, ter oorsaeken 3. Als by partijen voor of in het contracteren is besproken, dat daarvan gemaakt zou worden schriftelijk beschreven, als dan en wordt die niet gebald voor volkomen gesloten; ten zye dat die in geschrift zijn gesteld, en aan partijen beschrijvend voorgelezen, en voor scheidsrechters of anderszins behoorlijk bekend, of bij hun onderteekend, en tot daar toe zijn ze op hun gewenste manier om al nog bij elkaar te komen, om al nog bij te horen daarvan te scheiden van de mening van feiten die leeren voorbracht, en poseert, geschreven, en gevolgen te wensen in de overeenkomsten, en contracten, ter oorzaak van de welke men ageert, gelijk of daar meer waar geseen of besproken geweest, als inbouden de instructie daarop gemaakt, zit zij onder hun tekens, of wel voor notarissen en getuigen. Gelijk ook op het stuk van dispositie rakende testamenten, contracten van bouwelijk, en alle andere soorten van overeenkomsten, of dispositie, causereende een grote onzekerheid en soms diversiteit en zelfs tegenstrijverheid in het getonen met belemmering van processen, tot groote schade van de partijen. Wij om hier in te komen te versien, hebben geordineerd en ordineren dat van alle zaken waarvan onse onderzetten zullen willen handelen of disponeren, excederende de waarde van tweehonderd ponden argentaar eenmaal, zit zij bij ordinantie van uittersten wil, giften, contracten van bouwelijk, verkoopingen of andere contracten, bodemloze die zijn, zit zij van reele zaken, of in geld, van de waarde als boven, dat zij hetzelfde doen bij geschrift, zit zij onder berekeningen, of voor notarissen en getuigen, of andere openbare personen, na de qualiteit, en belangrijkheid van de voor schreven contracten, en dispositie, de welke daarvan zullen maken de instrumenten in behoorlijke vorm, die alleen zullen dienen tot bewijs van hetgene voorgeschreven is, zonder dat de rechters zullen mogen ontvangen enigen anderen toon bij getuigen boven het inhoud vanzelf. Digitized by ©etcornföc 2anbredt. Styl. 4. Sit. 1. n. 4—6. 783 4. Soms wanneer een Contract bij geschreven is gesteld, ende boorlijk voor Gericht, Schepenen oft anderszins be- kend, oft bij Partijen ondertekend, alsdan er is geen van hun lui deed toegelaten met Getuigen te bewijzen, dat er min, meer, oft anders solde zijn besproken oft bevoorwaard, dao het schriftelijk beschreven inblik, Ende oft jemand bij onverschuldigd tot bewijs van dezelfde bij konden waar ontfangen, en solde op als zulk een Toon niet geloofd worden, in feite kan hij zijn vermeten, met geloofwaardige schriftelijk beschrijven anders bewijzen, dat staat hem vrij 369). 5. Als een Contract volkomenlijk gesloten is, soms magh niet niet aan hem daarvan gerichtelijk doen ontslaan, uit oorzaken van gewalt, vrees, bedrieg, minderjarigheid, verkorting of quetsening over die helft van de oprechte waarde, en andere rechtmatige, en redelijke oorzaken, mits daar toe te werkte stellende die behoorlijke remedie, ofte middelen van Rechten, van hem te doen stellen in zijn vroegere staat, tegen het Contract, oft hetzelfde te doen resceren, oft te niet te doen, oft ook te doen verklaren nietig, machteloos, en van ongevallen, als oft niet en waarde aangegaan 870). 6. Maar hetzelfde moet al geschieden binnen den tijd van tien Jaaren, na dato van den Contract, als men alsdan meerderjaarig is geweest, oft als men alsdan minderjarig was, binnen tien Jaaren naer dato dat men tot zijn jaaren gekomen is, zonder dat men daar naer zich daar mee, oft met eenig ander Relievement tegen den overstreik van de tien jaaren mag helpen, om die Contracten die volbracht, oft voldaan zijn, te niet te doen, oft daarvan te scheiden 371). ————— s 56c/) SSgl. ttnt. V. 13. n. 11. 570) Sgl- ob. Stat. 74. 571) 8fl(. Dat eeuwig gebiet Strt. 29.: „Dat alle rescissions , ende annullaties van contracten, oft eenige andere acten , gefondeerd op lesie , hoe groot die zouden mogen zijn , bedrocht, circumventie, vreese, kracht, oft geweld , zullen geprescribeert , ende overstreken zijn, met den tyt van tien achtervolgende * » ' Digitized by Google 784 Gefonteerd 2anbrecf>t Styl. 4. SCttl. $.7—10. 7. Beheltyck, clat soo eenigh Contract in zich is nietigsa, ofte van onwerden , 't zy by gebreke van gewoonlijke solemniteiten , oft wegens onbehoorlijkheid van de scheg, als van woecker , verboden weduwe , oft anderen verboden Handel , alsdan en is niet van nood enige van de voor- schreven Remedien te gebrukken , noch ook zijn Recht te volgen binnen den voorschreven tyt , inaer magh men hem daar mee alle tyt, ende soo lang bebelgen , als met alle andere personele actien ende exceptien 372}. 8. Alle Accorden, ofte Verdragen van twistige zaken, olle Rechtsvoorderingen , ter goeder trouwen , ende sonder bedrogb, oft gewalt by meerderjaarige personen aangegaan , van goederen daar af zij machtig zijn , worden ge- van sulcker kracht ende waarde, dat men daar tegen niet en magh komen, onder 't desert van quetsinge over die helfte van den prijs , oft andere, hoe groot die waren, 't zy by wegen van Relievement oft anderszins. 9. Die hebben die gene die met elkaar veroordeert, oft verwerkt zyn, veertien dagen vrij, om hun te bereden, oft te bedenken, oft zij hun accoord, oft verdraggen begeeren te houden, oft niet, en die overstreken zyn de, sonder het se op te zeggen, en worden naermals niet meer gehoord, om daartegen te komen. 10. Die geen Handel oft Coopmanschap doende, noch gesellschaft met Cooperant op gewinn en verlies is, hebben de, en mag zijn Geld op zeker gewinn, oft profijt niet geven, en oft hij zulcx had gedaan met besprek of mening van zijn Hoofd-somme wederom te mogen heisen, dat en zou niet bestaan, maar zouden die beide verlopen streken in mindering van de hoofd-somme jaren, te rekenen van den dag, dat zij zullen gedaan zijn, oft wel dat de vrede, oft geweld, beletsel van recht, oft van daat, zal cesseren. 11. Niettemin mag die geen Cooperant en is, aan een Cooperant tot zijn handel penninggen doen, en met hem derhalve handelen, oft contracteren, dat hij die voor hem zal begeeren in geoordeelde handel, oft Coopmanschap, en dat hij dezelfde som met die profijten van diezelfde, tegen den penning Sestien hera in diezelfde handel, oft Coopmanschap zal verzekeren, en goed doen, naar avendau van den tijd dat hij die in denzelfde handel heeft, en houden zal. ii. Des salmen, ock den selven Coopman geloven, ende toegewijd dat men als zulke penningen, met den verzekering gewin van dezelfde, niet anders en sal mogen eisen, dan naar dat men hem den handel, drie Maanden, van te voren zal hebben opgesagt, ende dat bij voor het drijven van denzelfde handel, ende de voorgeschrven verzekering, sal genieten alles dat die meer zouden mogen geven, ende uitbrengen, dan het voorzien verzekert Kapitaal, ende gewin. 13. Alle Contracten, ende Voorwaarden gemaakt bij regering van financie, van eenige Waar, ende Coopmanszaken, die der Vercooper, oft iemand anders van zijn wegen, wederom neemt, oft gelooft te nemen, tot mindere prijs, dan hy die gegeven heeft, zyn van geen waarde, ende alwaar dat den Coopman daarvoor nog meer geloof had te betalen, en zouden deszelfs niet gehouden zijn. 14. Item alle Obligaties ofte Verbintenissen, Verzekeringen, Weduwen, ende dergelyke voorwaarden ende afreden, gemaakt op het leven of sterven van personen, op eenige Reizen oft Bevallen, op het baaren van Knechtkens oft Meubels, oft op innemen van Landen, plaatsen oft Steden, zyn volgens de Plakaten van den Prince, verboden. 15. Zullen alle Natuurlijke en Jureel Rechten die bij aanwezigheid van den Doede of niet, volgens de Geschriften hoort te worden ingetrokken, volgens de Regelen van de Burgerlijke Wetboek, punt 3 Artikel 27. 16. Dat zij die aan enige straat verzetten, daarin de processen welke tegen hen worden ingesteld, zullen volledig worden verdedigen, ook als het gaat om het innen van renten, verliezen of schade voorkomen. 17. Zullen volgens de Wetboek, punt 4 Artikel 53, de Coopmanszaken die voor of na 1 mei 1860, volgens de regels van de Burgerlijke Wetboek zijn opgesteld, volgens de overeenkomsten die daaraan voorafgaan of volgen, worden uitgevoerd. 18. Dat de wettelijke voordelen die de Coopman volgens de Wetboek, punt 4 Artikel 52, punt 2 Artikel 70, punt 1 en 2 Artikel 81 en punt 1 Artikel 108, ontvangt, zullen op de volledige waarde van de toegewezen effecten uitgevoerd worden. 15. Die op geloof spekelen met Dobbelsteenen, het waren bij Verkeeren, Tik-takken, oft anderszins, olen ook met Gaerten, Rollen, Bollen, oft dergelycke, en zijn tuin gebalden in gene sy boven ses Gulden Verliesen, alwaar ook sake, dat zij daar voor Burgen badden gesteld, en oft zij Kleederen oft andere Panden tot versekerheid van het speel bande bij gezet, oft ook op prijs gesteld, en die alsof verloren, zouden diezelfde bij den Verliezer met Recht wederom gericht moeten worden. 16. Maar diegene men in de voorgestelde manier sprekend in gerechte penningen bijzet en verliest, hetzelfde blijft den genen die het zonder bedroag gewonnen heeft: Ten ware dat de Verliezer waren onder Mompelchap, oft anderszins minder van jaren, volgend da diegene hierboven onder den Titel van „Minder jaarige en vermomplde Personen" gezocht, dan oft iemand wilens en weetens Geld tot spelen gelegen bad, en dat betreffendzelfde verloren wordt, en zou derom met Recht geen vervolging hebben. 17. Als is dat na de beschreven Rechten, niemand tot voor een derde persoon bestendelijk kan bespreken oft verhopen, oft op den naam en tot behuif van een derde enigen handel oft Contract aan te gaan, daaruit men eenige actie of Rechtsgewohnheit zoude verkrijgen, urgencen in sommige gevallen bij de Rechten vermeld, zoo is niettemin daarvan betreffend Landts gebruik anders. 18. Als te weten, dat die gelofte alsof aan iemand gedaan, of zelf denzelfde te verbinden aan een derde, oft ## 577) £er rbmtfdje ©nurtfafc: pactum ad tertium non per- tinet ! (Sine SluSnabme bapon f. ob. Sfom. 356. Sn* bete Sfu&iabmen f. bte fofg. n. 21. 22. 23. 9Ber im tarnen eine* dritten etroad »erfprictjt, baftet al* »ürae. 2lu* einem ©efrfjäfte $u feinen ©unften ge* fäloffeit Jjat ber »ritte bie cebtrte Älage. Digitized by GooqI SefbernfdKd 8fMbrt$l Sttt.l. n. 19— -23. 787 am den selven derden t'ontlasten ende verlosscn van eenige schalt oft verbintenissen , is van sulcker krachte , al oft die aen den derden selver wacrc gedacn. 19. Magh daerom alsulcken derde persoon , op wiens naem het Contract is aengegaen , tot voltreckiuge van den selven Gerichtlyck spreken, ende voldoeninge daer van heys- schen : Bebelt lyck dat hy oock van synder syde voldoet , 't gene ten beydcn syden by't selve Contract gelooft solde mo- gen syn. 20. DVelck soo langh niet en is gedaen, soo heeft den Contractant selver Actie ofte Hecht , otn sijn . Contract: hem te doen volbrengen , ende daer tegens heeft oock de*n. gepen daer mit hy heeft gecontracteert , _sijn Actic, om van hem voldaen te worden, al oft des derden naem in't Contract niet en waere bekent. 1 si. Soo wanneer avers die gelofte alleen van eender zyde is , ende dat de gene op wiens naem , oft tot wiens be- hoeve die is gedaen, die niet en accepteert oft aenneemt, soo is die selve nichtigh ende van onweerden , ten zy dat die is gedaen ten opsien van den verheyschcr, om hem daer mede te versien ende te gclieven , ende niet den genen op wiens naem die gelofte is gcschiet, als wanneer hy selver die sal mögen genieten. 23. Van gclycken, wie wel nicmandt naer de beschre- ven Rechten en magh verbintelyck aen jemandt geloven dat een derde hem jet geven oft leveren sal , soo bestaet noch- tans alsulcken gelofte naer Lant-recht, ende die alsuleke ge- lofte doet, is gchalden die te doen volbrengen by den genen uyt welcken naem hy die gelofte heeft gedaen, oft is die daerinne gebrekelyck , moet selver die voltrecken al oft hy die gelofte uyt synen eygen naem hadde gedaen. 23. Soo .wanneer men jet geeft oft vercoopt op last van aen een derde jet te geven oft te betaeleu, *t zy seecker Sorame ofte Rente , oft om daer voor jet tc doen , al ist dat daer uyt naer scherpheyt van Rechte, den derden tot betae- linge ofte voldoeninge van t selve geen Recht ofte Actie en verkryght , Soo raagh hy noebtans naer gemeyn gebrayck , Digitized by Google 788 @efoernfdK$ 2anDrcd)f. fyl4. Sit 2. $.1- redene ende billicheyt, nyt krachte van sulcx, syn schult heysschen oft Benthe, al oft by daer van cessie ofte overge- vinge hadde; tcn waere dat die gene die sulcx heeft bespro- keu voor de Acceplatte oft aenneminge van de selve, den gelover daer van hadde ontslaegen. V ■ • TWEEDEN TYTEL Van Schepenen Brieden, Ha nt-scb ri f ten, ende andere Bescheyden oft Schulden tot namptisatie ofte gericbtlycke legginge ende band tv ullinge staende 277a), §. 1. Schepene Brieven ende haer kracht. 1. Alle Schepene brieven , bekentenissen , Verbintenis- sen , Geloften , ende Opdraghten , voor Schepenen oft Ge- richtlijck gedaen, by persoonen des macht igh synde, geven Recht den genen tot wiens behoeve die zyn geschiedt 9 al is dat sy hun aldaer niet tegenvvoordigh vinden, om die t'ae- cepteren«oft aen te nemen , ende over sulcx mögen sy uyt krachte der selver genieten , dat hun daer by is belooft öft opgedraegen, al oft sy't selve badde ontfangen oft aen- genomen. 2. Des moet der gene tot wiens behoeve alsulcken be- kentenisse is geschiedt , den last ende voor wa erde daer op zyn gedaen , op hem nemen ende völbrengen , naer dat die tot sijne kennisse is gekommen binnen den tydt dat't selve ge* 377 a) £ter bte Sefjre aon beit »erträgett , mcrdjc bett ©re# cutto< refp. Slrreflprojeß jur gora.e fjabcit : biefc finb bie ©djeffenbriefe (b. f>. gertcfjtftrfje »erträöe), bie »ertrage mit fcer »rrefWaufef (§.1. n.5.), bic SBetf)* fei unb fttfetutanitn ! — Digitized by Googl ©elDemfdK* 8an6red>t. fyl 4. Sit. a. j. 1. 789 yueghlyck kan geschieden , ende oft hy't selve niet en dede * en solde hem daer mede piet mögen behelpen , noch uyt krachte der Server eemgh Recht verkrygen. Van gelycken, als die Bekenners van de Schepenbrieven, ten tijde van de verlydiing verklaard, en doet optekennen dat hij niet en wil oft verstaat dat daar van aan iemand Seigel en brief gegeven zullen worden, oft dat iemand hem daar mee zal kunnen behelpen, alsdan en geven die geen Recht noch vordering, ten zy dat na het vervallen van des Bekenners wil en consent blijkt bij Schriftelijke beschrijving, oft bij diezelfde overlevering en volbrenging van hetgene dat daar bij is vergund. Schepenbrieven en gerichtelijke bekentenissen bekend bij Personelen die hun kunnen verbinden, zijn van niet veel kracht, dat die staan tot gerichtelijke aflegging en handvolling, onder genoegzaam versekerd, en zo en gelijk hier naer van Handschriften, Wissels, en Assurance of versekering Brieven wordt gezegd, en de schulden daar in begrepen gaan voor alle ongeprivilegerde schulden, die voor Schepenen oft gerichtelijke niet en zijn bekend, volgende hetgene hier naer onder den Titel van „Voordeel onder de Crediteuren, oft der Schuldhelfters Representatie" wordt gezegd. Ingeval Schepenbrieven oft gerichtelijke bekentenissen daarenboven waren inhoudende, gelofte op Uw naams of ge willige condemnatie, oft op gereyde codicilede executie, oft op gereyde bedwang van Recht, zo en Schuld die niet alleen stonden tot voordeel van andere Schepenbrieven, of andere Crediteuren personeel, maar men zou ook uit kracht derzelfde terstond kunnen treden tot wettige panden of executie, niet minder ofte meer dan oft den Schuildebeter. Digitale denaar, door Vonnis in strijdige Gerichte, in de som van daarmee begrepen, waren veroordeeld 080. 6. Tot zulke solden mogen ook doen den brenger of hebbende van zulke Schepen Brieven, als waar hij daarin niet gejaagd, zo verre die boven die gelofte op executie, Ook waren inhoudende de clausule of gelofte van de betaling te doen, 't zy aan den genoemden Credieteur of den brenger's Brief, als verkrygende uit kracht vanzelf den brenger des Briefs zo veel Recht als den genoemden Credieteur heeft gehad, en behouden should hebben, in zo verre bij van den Brief niet en waren geschreven. §. 3. Obligaties of Handschriften, en daarbij in de clausule brenger's Briefs staat en haar kracht. Van gelijk soort tot Gerichtelijke aflevering en handvulling, alle Obligaties of Handschriften, Wisselingen, 't zy dat die zijn geaccepteerd of aangenomen om te betalen, oft dat die onder Protest zijn weder gekeerd, bij gebrek van Acceptatie of betaling, Assurantie, of verzekering van onbeschadigd overkomst van goederen en Coopmanschappen, hoe groot die somme daar in begrepen ook mogen zijn, en dat die bij getuigen en zijn ondertekend of onderschreven, dan alleen bij den genen die de zelf heeft gegeven. 2. Dergelijke ook plaats krijgt, als waart dat die Obligaties niet mee en brachten die Redenen of oorsachen waaruit die schuld is spruitende, oft dat den Naam van den genen die als Credieteur of geloofshever, in de Obligatie Sfit. ob. Sfam. 375. $icr bfe einten 3Sorfd)riffen über ba* 9Bcd)fer(jffd)aft. 3« ©elbern gab es fem partiso* (aireö gefdmebeite$ 2B e d) f e I r cd) t, g. 25. über bie Sfc^ acceptattonen, 9)räfeittattonett, ^rrtvfte sc. ; später gnst hier bte preugtfcfje aöed)feforottiMt^. £beit fo galten bic preußiftyrit Siffecuraitjorbituitgei.. Digitized by Google ©elbernfd>e* ßanbredjt. 4. ZU, 2. $.2. 791 Dies ist gestellt, waren versiert, ende dat die Person nicht in Trensen und waren, vorbehaltend dass als den Namen ist versiert, die Obligation nicht enthält belohnte van beteiligungen auf den Brenner's Brief oder brenger dessen. 3. Die Klausel oder gelobte van Beteiligungen an den Brenner oder Helder's Brief oder van dessen, ist von solchen Kracht, dass der genannte die den Brief, Obligation oder Handschrift in Händen hat die Beteiligung oder Vollmächtigung van der Schuldner darin begrepen, mag vorzeigen, als er in der selben Obligation nicht genannt noch van eigene Titel oder überlieferung der selben und tut bloken. 4. Die Aus Kracht von Obligationen enthaltende die vorhandschreiberne Klausel Brenners Briefs oder Thunder dessen, kommt zu verstehen, wird verstanden, das selbe in seinem eigenen Namen zu tun, als ob vorhängende Glaube hatte waren, und nicht oft er kam als Vollmächtiger oder Bevollmächtigter von dem genannten Gläubiger oder Glauben. 5. Sonder dass man als solchen Brenner des Briefs kann bedingen, zu tun oder erklären, von wem er die Obligation oder Handschrift bekommen, oft was er dafür gegeben hat, noch zu wessen Beliebigen er die ist vorzeigend: so wären saecke dass der Richter aus merkwürdige Gründen entgegen den Brenner's Brief, befand das selbe also zu gehören. 6. Soo wanneer der Crediteur oft Geloofshebber van enige Obligatie, inhoudende de voorschreven clausule oft gegeven loof van betaling aan te brengen brief, diezelfde aan iemand te overschrijven, soo wordt uit kracht derzelfde verstaan stilzwijgen ook overgenomen te zijn het Recht van Pandecten, dwzelselke 1 % 58a) n. 3-6. bevat betreffende in benodigde bezittingen, befanomen in de Obligationen op benodigde Subserent (Papiere au porteur). De 25e wet geeft bij alle legitimatie ad causam; de 23e wet schikt in eigen termen; bij de 36e wet is de 5e clause insoortige abgebrochen. Hoofdstuk IV, manchet 2, §. 1 en 4, IV. 9, n. 21. Digitized by Google 792 ©etbf notös Sanbrec&k, Xfl. 4, Zit. 2. §. 3. Hij tot verzekering van der zelfde Obligatie was hebbende, al en is daarvoor uitgedrukt niet vermeld (385). 7. Desgelegenheids staat tot gerichtelijke levering en te volgen van de geheime schuld, die komt van achtersteden Renten, Tinsen, Huisvuuren en versehenen Pachten, enkel tot arbeidsloon, tamelijk verteefde kosten, Beekers, Brouwers, Vleshouwers, ene Tapppers kerven, als die maar van den tijd van drie naaste jaren voor den eysch gevorderd worden, en daarvan blijkt, oft dat die niet ontkent en worden, raits stellende genoegsamen cautie oft verzekering voor het lichten van die genoemde penningen (384). §. Versueck van Namtsiatie oft gerichtelijke levering en te volgen van dingen. 1. De gerichtelijke aflevering en het handvuldingen macht niet alleen in het begin van de zaak, maar ook na de Litis contestatie of Bechtvesting, geëist en aangevraagd worden, als en ware die van het begin af niet gecheckt geweest, noch in het nemen van de Conclusie enige protestatie gedaan, van die na het proces te mogen eisen. Maar op zulke versuchen en wordt op den eerste Gerichtsdag wel aenvijsingen gegeven, als is de schuld of beschuldigde zulks, dat die tot handvuldingen zouden staan, ten bate van de verweerder. 2. Maar op als zulke verschenen wordt op den eerste Gerichtsdag wel aenvijsingen gegeven, als is de schuld of beschuldigde zulks, dat die tot handvuldingen zouden staan, ten bate van de verweerder. 3. Ende als het dagelijks niet en ware gedaan, zo zouden niet tegenstaande de versuchte handvulding, de verweerder gegeven worden copie of afschrift van de eiser, en van de Obligatie of beschuldiging daaruit wordt gedaan, en dagboek om het te beberaden, zonder achteraf van hetzelfde verschoon, daarop alsdan ten naasten dag te volgen en recht te doen, mogen worden, en eer niet. Soo wanneer iemand aan zijn persoon gericht is, op Handvest, en dat bij ten daegte dienende, als tegen hem aanspraak wordt gedaan, tot betaling, en bij provincie ofte voorraad tot gerechtelijke erhengen en Handvuldinge niet ontkent, 't zelf geschreven, ofte gedaan schrijven, getekend ofte gesignaleerd, te hebben, zo wordt gebald, al ofte hij 't zelf schreven bekend, en over zulks wordt gewest tot erlegging en betaling. En ofte iemand zijn Handvest in Recht niet kent, maar loogende, en dat men bemachtigd kon over het hoofd gezien, de Rechten genoegzien, dat bij die raad gekomen gescreven ofte ondertekend, zo moet bij die voorzien daarin vermeld moeten betalen, zonder hem met enige uitzondering te mogen beperken, en daarbij verbeurd verklaren voor een boete, zo veel als de schuldenaar penningswaarvan dezelfde Obligatie is bedragende. Van genoegzame bewijzing voor iemand zijn Handvest wordt gebald, als twee onbevredigde Getuigen verklaren tegenwoordig gewest te zijn, als 't zelf is gescreven ofte ondertekend, en dat ter tegenwerping niet en wordt geaccepteerd, 't zelf geen oor zal komen met de band ofte gesepte des gedaagden. Van gelijksoortig, wordt voor genoegzame bewijs van hetzelfde gebald, als bij geloofwaardige, Getuigen wordt verklaard, dat zij hetzelfde geschrift wel kennen, en zekerlijk wordt gehouden 't zelf te zijn gemaakt en hand van de schuldenaar daarin genoemd, overmits dat zij hem dikwijks hebben zien schrijven ofte ondertekenen, en dat 't zelf ook. wordt bevonden bij gelijkheid vat ik anders bekend oft bewijs, geschreven oft handtekening van den Gebrachte, tot goedrekening van den Richter. §. 4 Exceptie tegen het verschoon van Namensplichting ende Hoofdvinger 386). 1. Een verweerder ofte Gebrachte voor Recht komende, mag bij hem tegen den Eisch van Hoofdvinger helpen, raad de Exceptie declaratoire, en van strijvende en gewezen zaken, behelst dat bij daarvoor niet kan ontgaan het kennen oft ontkennen van de Obligatie daarop hij te Recht is betrokken, en zo verre zulke Exceptie klaar is, en dat daarvan blijkken kan, binnen den tijd van acht dagen, oft ten langsten binnen den naasten Gerichtsdag, wordt daarvoor met in hoofdinge belet, en den Gebrachten zijn Exceptie aangewezen. 2. Van gelijk soort mag de Gebrachte bij hem tegen die versochte hoofdinge bepalen met de Exceptie van betaling, Transactie ofte Verdrag, en vernieuwing ofte verandering van de Obligatie, mits niet aanstevoriande ter ordonnantie des Gerichts daarvoor bewijst doende, als voor, binnen den tijd van acht dagen, oft ten langsten binnen den naasten Gerichtsdag, en ontdoolstandelijk genoegzaam verschoon, als partij die verschoen. 3. En oft de verweerder de voorgeschreven verschooningsmogelijkheden niet en ziet, oft dat hij binnen den voorafgaande tijd van acht dagen, oft ten langsten binnen den eersten Gerichtsdag, van de voorgeschreven zijn Exceptie niet en deed blijken, zou daarvoor tot de versochte gerichtelijke hoofdinge verdaan kunnen worden, tot behuving van den Aanleger, die de aan- ben Sattret (Namptisatie ende handvulding) abusDeit ben gulagi'ö erffärt: bic Sütrebe ber Squatjlung unb bf& ScraJetd)eä 0. 2. bic exceptio non numeratae pecuniae tnb bit exc. ordinis (n. 10.). Digitized by Google ©etoernföeS gonbrcd&t. 3$(. 4. ZU. 2. $. 4. 795 geweesene penningen onder genoegsame verzekering solden mogen lichten. 1 Den tijd van acht dagen wordt verstaan van acht dagen drie een den anderen vervolgende, al waren daer ook onder Heilige dagen, oft andere op de welke men niet gewoon en is recht te plegen : dat waren dat bij den Besluit den Verweerder uitgedrukt waren vergund acht gebrukte Gerichts- dagen, die men in het Latijn noemt "Dies utiles," want alsdan en zo den de Heilige en andere derge- Jycke dagen daer onder niet gerekend worden. 5. Exceptie van valsheid, vrees, afdringingen, niet-tijdbetuigd, ofte herstel in zijn eersten staat, en andere dergelijke, die wijder onderzoek zullen aan saecken verhissen, en worden tegens Schepenen, Briefen, Gerichtelijke bekennis, klare Obligaties oft Handschriften, en andere klare schriftelijke beschrijvingen, in saecken van handvuldinge niet ontvange noch toegelaten, maar die hen daermee in recht wil behulp, mag hetzelfde doen ten principale. 6. Van gelijk en heeft alhier geen plaats de exceptie van niet geteld geld, op den voet van de geschreven Rechten, maar die hem daermee willen behulp, als oft hij zijn handtschrift alleen gegeven had op goeden geloof, en betrouwen van dat hem geen penningen geteld zouden worden, zonder die te ontvangen te hebben, zouden zelf moeten bewijzen, en des niettemin die onder het Gericht brengen, om bij provisie onder genoegsame verzekering bij den Schouten-heer schuster te worden. Genoegzaam bewijs van niet geteld geld wordt gehalden, dat men toont, dat ten tijde van het geven van de Handwerken geen penningen geteld en verrekend; ten ware bij de Obligatie blijkt, dat die komt van voorgaande schulden; oft dat de Crediteur tegenover bewijst, dat hij die penningen voor of na dato van de Handschrift heeft geteld. De exceptie non numeratae pecuniae bevat tijdens het vervolgen van de deposito's en bij de schulden, hierin ligt de ondersteuning in de Roman en in de wet. Digitale bronnen worden verwijsd. Setbernoöfs aanbrezen 2. Sit. 2. §. 4. aan de verplichte, ofte leende van zijn wegen, oft dat ook anderszijde het rechtlijnig vervolgen tegenover hern waere. Van gelijke wordt voor genoegzaam bewijs van niet geteld geld gehouden, als de genoemde Creditor daar mee komende maanden, hem ten Edle gesteld wordt dat hij die somme daar in vermelt, niet en heeft geteld of teilen, roep dat die alleen op goed vertrouwen van het ontvangen is gegeven, en dat hij de Edel verweert te doen, noch de zelf de Gever van de Handschrift niet toe en steekt. En indien geen van beiden staan als zulke Obligatie, Handschrift, of ander klaar beschreven niet alleen tot geen habilitatie, maar wordt ook alsdan die hem als Crediteur der schilder is dragend, in zijn verklaring niet ontslagbaar, en verdamt in de kosten van den Processe, de Gever van de Obligatie, Handschrift, of ander beschrijving ten recht aangedaan. 10. AI ist dat die geheyschte schult tot hantvuldinge staet , soo wanneer nochtans jemant wort aengcsproken van wegen schuldt , daer inne hy voor oft met eenen anderen gehalden is , ende daer af hy ; over sulcx schadeloos begeert gehalden te worden, Soo magh hem het Gerichte, niet tegen- staende die versochte handtvuldinge, tydt verieenen van acht ofte veerthien daegen, ende langer niet , om den selven daer toe gerichtelyck t* aensu ecken, mits stellende verseeckerbeyt, als boven. 11. Desgelycx als de Obligatie oft schuldt staende tot handtvuldinge, drie, vier, oft meer jaeren verValien is, oft dat den Verweerder die schult oft Obligatie selver niet ge- maeckt en heeft , maer daer voor wordt aengesproken ab Erffgenaem des Schuidenaers , oft in een andere qualiteyt, dan in sijnen eygen naem , soo magh die gedaeghde versue- cken , ende wordt hem voor de eerstc reysc vergunt dagh van beraet, sonder naedeel van de versochte handtvuldinge. Digitized by Google ' ©elbernfdjeä gcmbredfot. 3#. 4. Zit. % §. 5. 797 « §. 5. Vonnisse tot hantvuldinge ende vvvder vcrvolg van der saecke ten principale 588). 1. Als'er heysch gedaeo is tot betaelinge ende by pro- visie , oft voorraet tot hantvuldinge , ende dat der Verweer- der by gebreke van voor Recht te kommen , oft andersints ivordt verdamt den beysch des Aenlcggers te voldoen, soo en wordt by in sulcken gevalle niet wijders verstaen verdamt te zyn , dau by provisie die geheysebte beuft-sorame te moe- ten opleggen, met die Gerichts - kosten , ende niet den Inte- rest , alwaert dat den selven oock gebeyst waere geweest. Naar dat de Aanlegger Vonnis van bankvuldinge verkregen heeft, en is bij niet gebalden de zaak meer in Recht aan te geven, maar de verdediger, wensende ten principale geboort worden, moet zelf binnen jaar na de Gerichtelijke legging van de schuld, de zaak in Recht doen dienen, en vervolgen, zonder het vervolg bij overjaar in te laten vallen, smelten, of bij gebrek van sukses, blijft die gelakte en gelieerde penningen in betalingen, en is de Burgers van zijn Burgerscht geontslagen, zonder ander Vonnis tailer toe te behoeven. Doch, als de Hoge Raad ten Principalen tegen de Verweerder Vonnis begeert te hebben, zonder den Overstryk van jaar te verwachten, moet bij de zaak wederom voor het Gerecht te brengen, en mits de Redenen en middelen in de zaak van bankvuldinge bedacht, en anderszins te bedingen, nemen conclusie ten einde die gelakte en gelieerde penningen hem in betalingen zullen blijven, en zijn burgersch of gestelde Cautionaire ontslagen zijn. En of de Hoge Raad daar en boven vermelden tot eenigen schaden of Interesse berechtigd of bevochten te zijn, is in de stormfdjef wordt voor eens en voor altijd gebleken, en blijft alsdan die gelakte en gelieerde penningen in betalingen, en zijn burgersch of gestelde Cautionaire ontslagen blijven. Maar een schulderer die verdamd heeft hoofdvolgende te doen, en roeg tegen desse wille des crediteurs, ten principepalen niet gehoort te worden, zodat eerst en vooral de hoofdsom die aan hem verdamd is geklagt te hebben, en zo langh hij niet verboort mag worden, en loopt hem den tijd van het jaar niet, of aanlegger die zaak ten principale te doen vervolgen. Voor handvulling wordt gehouden om ten principale gehoort te worden, als men in banden van den rechter zo veel goederen, acties en credieten heeft gesteld, als tot voldoening en executie van den vonnis van nood is, of dat men in zijn goederen of persoon geexecuteerd is geweest, en niet anders en heeft daarop men executie solden mag doen. Soo verre men ten principale bevindt en gewest dat een aanlegger ten onrecht de genampte penningen heeft ontvangen, is hij gehouden die weder te geven, niet de kosten van beide instanties en interest of verloop derzelfde rentesgewijze, al waarde ook dat niemand van de partij copman en waren, noch van zijn interest anders en bewijs, dan dat bij zijn gehouden onrecht gemist heeft, ofte ook meerderen interest naar de gelegenheid van den persoon en zaak, tot goed doen van den rechter. Insgelykens als men ten principale bevindt, dat de aanlegger die het vonnis van handvulling verkregen heeft, meer heeft gehouden en ontvangen, dan de vengeerder hem schuldig was, is hij gehouden alle hetzelfde weer te geven met behoorlijke interest en kosten, bij de verweerder derhalve gedaan en geleden, naar goed doen en taxatie van den rechter. 9. In de ingevallen mens bevindt zich merkelijk calumnie oft Digitale verzameling van Google Nederlandse bibliotheek 2 mei. Xl 4. Sit 3. §1 799 openbare misbruik, in de versie van de handelingen in het geheel ofte deel voorts gekeerd te zijn, zo zei de aangelegger tò bloed van de armen van elk punt groot, dat is zes gulden, dat hij alsof onbehoorlijk geheimhouding en bij vergissing te veel opgevangen heeft, bij het gerecht veroordeeld worden in een schelling, dat is zes stuivers of in andere meer of mindere brokken, over gelijktijdigheid van de zaak. DERDEN TIETEL Van koop en koopman en wat daar aan kleefde. §. 1. Wanneer een koop van waren is en voor volledig gesloten wordt gehouden, en van wat gepast is die niet en mag gebeuren. Alle kooppakkingen en verkooppakkingen van ruiverende of onruiverende goederen, schulden, acties, en crediten, wat gesteld en hoe groot die mogen zijn, zijn van koop, als volledig gesloten, en zonderling als daarop de Godspensioen gegeven is, en staan overeenkomstig tot voldoening aan beide zijden, niet tegengestanden dat daarvan geen schriftelijk basis is gemaakt: ten ware dat de prijs kwam boven de drie honderd gulden, en dat die bij een van de partijen ontkend worden, volgens het gewone boven of ander den Titel van „Bestendige en onbestendige Contracten" is gesproken. Noch koopen noch andere heeft geld del mege wordent verstaan volkommentlijk gesloten te zijn, at de partijen hebben besproken dat daarvan gemakkelijk zal worden gemaakt, de hoorzitting zeer schriftelijk beschreven, ten zei dat die in beschriften zyn gesteld, hun voorgelazen, en voor Schepenen of anderszins geblokkeerd bekend, of onderhandelingen bevestigd, en over. Ooit. Er is een verordening dat als voorwaarde geldt dat partijen blijven tot alsdan op hun gebied, om bij gebroken dier van te scheiden (Sgo). Niemand en mag geen patrimoniaal aangestort erfgoed verkopen, vervreemd of opdragen tussen zijn vier stapelen, of op 't bed liggen, noch ook 'tzelfde met enige schulden of lasten beurtigen: in waarheid dat de coop te voorzien, als bij nog ter Stegen en Straten ging, geschiede ware, of datter geld raad der daad opgevomen waar, ten einde datter goed daarmee beswaard zoude worden, dan van gewonnen en geworven goederen mag hetzelfde wel geschieden (091). Geestelijke personen die in Kloosters gegaan en geprofesseerd zijn, en mogen niet verkopen of belasten hun Erfgoed, als Huys, Land of Kenten, die hun aangestort of aangeerft waren voor de professie, mogen die allee hun leven lang als Tochters gerieten en gebruiken. Item geen Klooster-luid, of der gelijkke personen en mogen enig erfgoed aan zich werven, of verkrijgen: ten waren dat hun van de Hertog waren vergund, of dat zij voor losbare Renten, die zij mogen hebben en verkrijgen, enige andere Panden hadden opgewonnen en ingekocht (393). Behalve dit nog aan dat zij die uitgewonnen goederen weer mochten verkopen, en daarvan afstand doen, binnen drie jaren na de opwinning, of Rente den zeven tijdt die weer op losbare Renten uitgeven (393). 500 Sgl. ob. Xttm. 368. 091) 5e lf. 06. Xttm. 300. 392) 2e feest SSorcfjrift 5e bdjrattft bur*: bte Srlttcrttita IX 3u(i 1793: ,,Syne Koninkl. Majest. hebben gelieven te verklaren dat aan alle Kloosters en pis Corpora in deze Provincie, niet tegenstredig de Dispositie der Landrechten IV. 3. §. 1. n. 5. zal geoorloofd zijn, bij de openlijke verkoopingen der Gemeente Gronden na proportie van het gene deszelfde in de Kerkspellenlasten zijn dragende, een sekerere Mogotaele evenzo gelijk als de andere Liefhebbers, al bij meestbiedende te mogen aanzaken." 593) Sgl. Slnm. 252. b. ©djluß. ©etoernfc&e« Sanbrec^t. Xty. 4. Xit. 3. §. 2. 801 7. Hier tegen en mogen geen Geestelijke Collegia, Conventen, Kloosters, of andere Geestelijke Stichtingen, eenige hunne Erfgoederen verkoopen, verzetten, verpanden, belasten, of anderszins daarvan scheiden, zonder oorlof van hunne Geestelijke Overigheid en van den Prince van het Land, ofte van synen Raad in Gelderland, onder den grooten Segra, op voorgaande onderscheiding en kennisse van saecke 394). 8. Erven daar een komber aangepakt is, of die anderszins in Rechte strijdkvaar zyn, en mogen niet verkocht, noch beweerd worden tot achterdeel van den Cleger, om hem daar mee te verkorten in sijn gerichtelijk vervolging, tegen zijne eerste partij, en daar naer de executie te mogen doen tegen alle Besitters van dezelfde, alwaar goed in de hand daar naer gekomen 395). § 2. Beslag of quetsing over die helft in de coopea niet toegelaten 396). Soo wanneer iemand in de coopen of verkoop van onruimerende goederen hem verongelukt of beschadigd vindt, mag hij daar tegen doen versien, bij wegen van Rescissie, gelijk onder den Titel van "Geoorloofde en ongeoorloofde Contracten" is gesagd 397). 2. Maer 't selve en heeft geen plaetse ten aensien van Verhandelinge van ruerende goederen : ten zy dat die wacren van groote weerde, als ten miosten van drie hondert Gul- den, oft dat die waeren gedaen by minderjaerige persoonen. 5g4) Pia corpore ftanben (tt fo tteft unter ber ©beruor* munbfdjaft M ©taate*. 3g5) Sgl. ob. Sfom. 304. n. ttttt. V. 9. $. 4. 3cj6> £te Regeln ber laesio enormis be$ rom. Wecf)te6 ffab, nne fle bie beutfdje spxaxii wflanbett fyatte, fyter auf* gefiettt. Cigentt)uintid) t(l: baf bte Rescissio »>ea.cit laesio enormis ntd)t bei 9Robi(arfättfen unter 300 @u(b. , »ertf) jugeloffen werben. 597) Sgl. ZiU I. n.5. b.X^B. tt. ttttt. V. 17. §.6. n.7. KW». Sftrtrcttt II. 51 Digitized by Google 802 @e(Dernfd)e* üanbredjt. Xty. 4. Xit. 3* $. 3. 5. Die Rescissie van coop van ruerende goederen is te verstaen van goederen die in gemeyne Hanteringe ende ge- brnyck ryn gelegen , ende niet daer op men door siennelyck- heyt , oft aflectie is vallende , als juwcelen , peerlen, schilde- reyen ende dergelycke. 4. Want aengaende alsulcke goederen en heeft Rescis- sie in 't regart van den Cooper geen plaetse, al waeren die verre boven die helft van den gemeynen prys verkocht : ten waere men duer gevraWt , bedrogh oft andersint* oo be- ll oorlyck ofte minderjaerigheydt daer toe waere gebrogbt, als voor. Lesie ofte quetsinge over die helft van den Rechten prijs, wordt verstaan, ten aanzien van den Vercooper, als hij voor sijo goed niet heeft die helft van 't gene 'tzelfde tijde van den Coop in de waarheid waardeig was, en ten aanzien van den Cooperator, als hij meer dan noch eens zo veel dan die waarde voor een goed heeft gegeven, als voor, 't gene dat maar ses honderd Gulden waarde is, meer dan twaalf honderd Gulden. Voltrekkingen van vercooperijen. Hier eenig goed verkocht, vermengd, of anderszins verhandeld, heeft, is gehouden (mits daarvan belaatzen zijnde) volgende den Contract, 'tzelfde den Cooperator met der datum te leveren, te doen, en de laten volgen, zo verre hij die macht oft middel heeft om 'tzelfde te doen, zonder dat hij mag volstaan, mits betalend aan den Cooperator sijoen Interest. Soo verre aan een verkocht goed een eigen schade geschied, eer 'tzelfde geërf, opgedragen of geleverd is, en dat der Vercooper in mora gebrek, of onbehoorlijke bindende had geweest van hetzelfde te doen, sulke schade valt op den Vercooper, en niet op den Cooperator, die daarinnen nog niet met Recht en is verwaard. Wanneer een zijne goed aan twee verschillende personen den eenen voor, en aan den anderen na heeft verkocht, en geleverd, alsdan gaat voor uit verkrijgen van... Digitale bewerking door Google. Gaan breedt. Zie 4. Xit. 3. §. 3, 803. Dewelk nogtans te verschenen is, als der tweeden Cooper ter goed te trouwen heeft gekocht, niet wetende dat het goed aan iemand anders van te voor is was verhandeld, en niet als hij met zijn tweeden coopend Transpor opgevolgd, gesucht en beil den eerst en Cooper die vercoopingen van bet gegolden goed tondergaan. Als waar dat de tweede Cooper oft Contractant ter goed te trouwen had gekocht, oft gemengd, zo is evenwel den eersten Cooper oft Handelaar zijn actie van schade, en Interesse tegen zijn Vercooper oft Verhandelaer, de welken (zo hij sukkels bedrieglijk wijze gedaan had) moeten ook na gelegenheid van zaak in een gelijke, oft andere boete verdampt worden. Als een Facteur oft Makelaar last heeft om enige Corn, Saad, oft ook andere waren en Coopermanschappen, daar die Wagen oft Meet over gaat, te vercoopen, en dat aan denzelfde Facteur die plaats, daar het goed ligt, gegeven is, oft dat bet den Facteur oft Makelaar in zijn banden oft macht heeft, en dat het goed bij d'een, en anderen verkocht is, zo moet den gene die hetzelfde van den Facteur geërfd heeft, moeten, voorgaan. Dewelk ook plaats heeft niet tegen dat die vercoopingen bij den meester eerst gedaan is, ten waren dat de tweede Cooper had geweten dat den Eigenaar ofte. Digitized by Google 804 ©e fDernfcM 2anbrrd)t. Zty. 4. Zit. 3. 5- 3. Meester sijnen Facteur daer tc voorens sijnen last hadde, ende dat by hem evenwel vervordert hadde te koopen, al oft sijn eygen Goedt waere, oft dat by alnoch daer van last hadde van den Eygeoaer. 8. Die eentge van de voorschreven goederen heeft ver- kocht, ora op seeckeren benoeraden tydt ofte piaeise te leve- ren , willende van den prys, yoldaen. syn , is gehalden ten lesten daege van den besproken tydt te kommen , gaen , oft seynden aen die persoon ofte Hnys aen den Cooper , ende in bywesen van twee geloofweerdige persoonen hem aenbie- den die leveringe van 't Goet , ende wysen waer Tt selve ii leggende. , _ ^VA/Zf«* 9. Ende indien der Cooper ten selvigen daege , ofte s daegbs daer naer , die leveringe van het gegolden goedt niet en komt ont fangen , ende den koop van sijner zyden daete- lyck niet voldoet , soo magh der Vercooper daer nae het selve goedt aen andere vercoopen, ende tot dem sijoen schade van minderen prys, ende andersints op den Cooper verbalen : ten zy dat der Cooper komt ora het goedt 't ontfangen, ende den prys raet den geleden Interest ende schade te betalen, voor ende al eer vt selve aen anderen is verkocht 402). 10. Insgelycken soo den Cooper sijnen coop wilt vol- togen hebben , is hy schul digh gelycke neerstigheyt, al» voo- ren te doen, naementlyck ten aengestelden daege van de le- veringe te gaen , oft seynden aen den Vercooper, oft tot sij- nen Huyse, hem biedende betaelinge van den prys der ge- kochter goederen, ende daer van versuecken leveringe. 