title: Opera, im auftrag der Heidelberger akademie der wissenschaften herausgegeben
creator: Spinoza, Benedictus de, 1632-1677
text: 97 foph te fijn, en wanneer het na een langh onderfoeck mocht ge- beuren, dat mijn naturlijcke kennis, of fcheen te ftrijde met dit woort, of niet al te wel daer mede kon over een gebracht werden, foo heeft dit woort foo veel aenfien by mijn, dat de begrippen die 5 ick mijn inbeeid klaer te zijn liever fufpecteer, als die te ftellen boven en tegen die waerheijt die ick mijn in dat boek rneen voor- gefchreve te vinden, cn wat wonder, want ick wil ftantvaftig blijve geloove, dat dat woort het woort van God is, dat is dat het is voortgekomen van den opperfte en volmaecktfte God, die io veel meerder volmaekthede influijt als ick kan begrijpen, miffchien oock gewilt heeft van hem felve en van fijn werckinge meerder volmaecktheden f eggen als ick met mijn eijndich ver- ftant op hede, ick fegge op hecle kan begrijpen, want het is mogelijck dat ick door mijn doen mijn van meerder volmaektheijt berooft 15 hebbe, en daerom dat indien ick miffchien die volmaekthijt hadde, van welche ick door mijn eijgen doen berooft ben, ick foude kön¬ nen begrypen dat al het geen ons in dat woort geftelt en geleert wort, met de gefontfte begrippe van mijn geeft overeenftemmen, maar de wyl ick mijn felve nu fufpecteer, of ick niet door gedurige 20 doolinge mijn felve berooft hebbe van een beter ftant. en gelijck UE ftelt, princ p 1 pr 1 5 dat onfe kennis op het alderklaerfte ftianus ut fim Philofophus conor; & liquando polt longum accideret examen, ut naturalis mea cognitio vel videretur cum hoc Verbo pug- nare, vel minus bene cum eo convenire, tantum hoc Verbum apud me 25 habet auctoritatis, ut conceptüs, quos claros effe mihi imaginor, mihi fint potiüs fufpecti, quam ut eos fupra & contra illam veritatem, quam in illo libro mihi praefcriptam puto, collocarem. 7 98 Epistola XX. genomen noch onvolmaecktheijt influyt, foo helle ick liever felfs fonder reden tot dat woort, alleen op die gront dat het vande volmaektfte is afgekomen, (want dat prefupponeer ick nu, de wijl des felfs bewijs hier niet te paffe komt of al te lang foude wallen) en daerom by mijn moet aengenomen werden. Indien ick nu van 5 UE brief foude oordeelen alleen op het geleyde van mijnen eerfte regel, met uijtfluijtinge vande tweede als of ick hem niet en hadde of dat hij claer niet en was, foo foude ick feer veele din¬ gen moeten toeftaen gelijck ick oock doe, en mijn over UE door- fichtige Concepte admireren, maer de tweede regel doet mijn 10 meerder van UE verfchelen, doch na de mate van een brief, fal ick die op het geleyde van de een en ander eens wat breeder examinere. En voor eerft na den eerft geftelden regel. ick hadde gevraecht de wyl volgens UE ftellinge, fcheppen en onderhoude een en het 15 felfde was, en dat God niet alleen de faecken, maer oock de bewe- ginge en wijfe der faecken in hären ftant dede volharden, dat is met de felve, famenliept, of dan niet en fcheen te volgen, datier gcen quaet en is, of dat God / elf quaet doet, fteunende op dien regel, dat geen faeck tegen Godts wil en kan gefchiede, of dat het een 011- 20 volmaektheijt inwickele foude, of dat de dinge, die God doet conditione, &, ut ftatuis, Princ. Part. I. Prop. 15. noftra cognitio, licet clariffima, adhuc imperfectionem includat; potiüs, etiam fme ra- tione, ad illud Verbum inclino, hoc nifus fundamento, quod ä perfec- tiffimo prodiit, (hoc quippe jam praefuppono, quia ejus probatio hic 25 non haberet locum, vel nimis longa foret) & propterea ä me credi debet. Si jam folo ductu Regulae niese primae, exclufä fecundä, quafi eam non haberem, aut ea non extaret, de tuä Epiftola judicarem, multa mihi effent concedenda, ut & concedo, fubtilefque conceptüs tui effent fufpici- endi ; fecunda vero Regula longiüs a te me diffentire cogit. Verum pro Epi- 30 ftolae modo ductu & hujus & illius regulae aliquantö latius eos examinabo. Primö, juxta primö pofltam Regulam, rogaveram, quia, fecundum tuam pofitionem, creare, & confervare unum, idemque erant, & quia Deus non tantüm res; fed motüs quoque, & rerum modos in ftatu fuo perfeverare faciebat, hoc eft, cum iis concurrebat; annon videretur 33 fequi, nullum effe malum, aut, ipfum Deum malum operari ; häc nixus regulä, quod nihil contra Dei voluntatem poteft fieri, alioquin invol- veret imperfectionem, aut res, quas Deus operatur, (quibus etiam res, E P I S T O L A XX. 99 (onder welcke oock de faecke fchijnen begrepe te ßjn die wy quaet noemen) oock quaet mofte wefen, maer alfoo, dat oock een Contradictien influyt, en hoe ick dat wende ick mijn niet van een Contradictien te maeke konde onthouden, en daerom toevlucht tot 5 UE nam, die de befte uytlegger van fijn eyge Concepte foude ßjn, en UE fegt inde antwoorde, en bßjft by dat eerft geprefuppo- neerde namentlijck datt’ er niet gefchiet tegen Godts wil, noch ook kan gefchiede, maer alfoo dan op die fwaricheyt moft geant- woort worde, of God dan ook geen quaet en doet, foo fechl io UE dat Jonde niet iet ftellig is, maer ook dat men niet als feer oney- gentlijck kan gef echt worde tegen God te fondigen. en append. p i c 6 malum autem abfolutum nullum datur, nt per fe eft niani- feftum. want al watter is, in fielt aengemerckt, f onder opficht tot eenig ander ding, volmaecktheijt influijt, die fielt altijt even foo verre 15 nijtftreckt, in yder ding als des felfs wefen, en daerom klaerlijck volcht dat fonde overmits die niet anders dan onvolmaektheden be- teijekenen, niet können beftaen, in iet dat wefen uytdruckt. Indien de fonde, quaet, doolinge, of wat naem men dat gelieft te geven, niet anders is als te verliefe, of berooft te worde van een vol- 20 maeckter ftant, foo fchijnt immers te volgen dat wefentlijek te ßjn wel geen quaet noch onvolmaektheijt is. maer wel datter iet quaets quas malas dicimus, comprehenl'ae videntur) etiam deberent malae effe. Verum quia & hoc eontradictionem includit, &, quocunque eam verterem modo, me a contradictione ftatuenda liberare non poffem, 25 propterea me ad te recipiebam, utpote Optimum tuorum conceptuum Interpretern. In refponßone dicis, te perßftere in prima fententiä, nempe nihil contra Dei voluntatem vel fieri, vel poffe fieri: Verum quum huic difficultati refpondendum effet, annon igitur Deus nullum faciat malum, negas peccatum quid pofitivum effe, addisque, non nifi 30 valde improprie dici poffe nos in Deum, peccare; & Appendicis Parte I. Cap. 6. dicis, Malum abfolutum nullum dari, ut per fe eft manijeftum: Nam quiequid exiftit, in fe confideratum , fine refpectu ad aliud quid, perjectionem includit, quee fefe femper eo ufque in qudcunque re extendit, quo fe extendit ipfa rei effentia, & propterea evidenter fequitur, peccata, 35 quia ea nihil nifi imperfectionem denotant, non poffe in aliquo, quod effentiam exprimit, confiftere. Si peccatum, malum, error, vel quocunque id appelles nomine, nihil aliud eft, quam perfectiorem ftatum amit- tere, aut eo privari, utique fequi videtur, ro exiftere non quidem malum, 7* IOO E P I S T O L A XX. in dat wefentlijck ding kan werde, want het volmaekte en fal niet door een gelijck volmaekte daet, verliefe de beroovinge van een volmaekter ftant, maer wel daer door dat wij tot iet onvolmaeckts helle, om dat wij niet genoeg ons gegeve kracht befteden, dit fchijnt UE geenquaet, maer alle en maer een minder go et te noemen, om 5 dat de dingen in fielt aengemerckt volmaektheijt infhiijten. ten andere om dat de dingen foo UE fecht geen meerder wefen toebehoort, als het goddelijek ver ftant en macht hem toegefchickt, en in der daet geeft, en daerom oock niet meerder wefentlijekheijt in haer doen können ver- toonen, als fij wefen ontfange hebben. Want foo ick noch meerder 10 noch minder wercken kan uijtleveren, als ick wefentlijekheijt ont¬ fange hebbe foo en kander geen beroovinge van een volmaekter ftant bedacht werden, want indiender niet tegen Godts wil ge- fchiet, en indiender maer net foo veel gefchiet, als daer wefen ge- geven is, op wat bedenckelijcker wyfe kander dan een quaetfijn, dat 15 UE beroovinge van een beter ftant noemt, hoe kan imant door fulek een geconftitneert en dependent werck de berooving van een volmaekter ftant verliefe, ? Soo dat niijn dunckt dat UE niet an¬ ders als een van twee nioet ftellen, of datter een quaet is, of indiender geen quaet en is, datter dan geen beroovinge van een beter ftant 20 kan üjn, want geen quaet te fijn, en berooft van een beter ftant te aut imperfectionem effe; fed aliquod malum in re exiftente poffe oriri. Nam perfectum per aeque perfectam actionem perfectiore ftatu non privabitur; fed quidem per id, qubd ad aliquod imperfectum, quia conceffis nobis viribus abutimur, inclinamus. Hoc videris non malum ; 23 fed bonum minus appellare, quia res in Je confderatce perfectionem inclu- dunt : deinde, quia rebus, ut ais, non plus ejfentice competit, quam divinus intellectus, & potentia eis tribuit , & reverd confert ; dr propterea non plus etiam exiftentice in actionibus fuis oftendere , quam ejfentice accepere, poffunt. Nam fi nec plures, nec pauciores poffum edere operationes, quam 30 quantum effentiae accepi, nulla perfectioris ftatüs privatio fingi poteft: fi enim nihil contra Dei voluntatem fit, &fifolummodö tantum fit, quan¬ tum effentiae collatum eft, qua via malum, quod melioris conditionis pri- vationem nuncupas, exeogitari poteft ? Ouomodo quis per ftatutum adeb, & dependens opus perfectioremftatum amittere potis eft? Adeö ut mihi per- 35 fuadeam, Virum Clariffimum alterutrum debere ftatuere, vel aliquod effe malum, vel fi minus, nullam effe poffe melioris ftatüs privationem: Nam nul- lum effe malum, & meliori conditione orbari contradictorium mihi videtur. E P I S T O L A XX. IOI werde dunckt mijn Contradict te fijn. Maer fal UE fegge, wy vervalle door het beroove van een volmaeckter ftant wel tot een minder goet, maer niet tot een abfolut quaet, maer UE hebt mijn al geleert (Append. p i cap 3) datmen om geen woorde moet 5 twiften, en daerom of dat een abfolut quaet mach genoemt wor- de of niet, difputeer ick nu niet, maer alleen of, af te vallen van een beter tot een erger ftant, niet by ons genoemt wert, en 00k met recht genoemt mach worden, een quader ftant, of een ftant die quaet is. Maer fal UE fegge dien quaden ftant behelft noch 10 veel goet, ick vraeg of echter die menfch die door fijn onvoor- fichtige daet, heeft veroorfaeckt de beroovinge van een volmaekter ftant, en bij gevolch nu minder is als hij te vooren was, niet quaet mach genoemt werden. Maer om defe bovenftaende Redecavelinge te ontgaen, alfoo 15 UE noch eenige fwarichede dies aengaende fchijnt te hebben, foo fecht UE datier wel een quaet is, en datier wel quaet in Adam zvas, maer dat het niet iet ftelligs is, en alleen maer gejeijt wert ten opficht van ons verftant, en niet ten opficht van Godts verftant, en dat die ten aenfien van ons privatio (fed tantüm quatenus eo optima 20 libertate, quae ad noftram naturam l'pectat, et in noftra poteftate eft, nos nofmet privamus) maer ten aenfien van God negatio is. Maer laet At dices, per perfectioris ftatüs privationem ad minus quidem bonum; fed non ad abfolutum malum recidimus; fed (Append. Part. I. Cap. 3.) me docuifti, non effe de verbis litigandum. Quare, an id 25 abfolutum, nec ne dicendum fit, jam non difputo; fed folüm, annon ä meliori in pejorem ftatum delabi apud nos jure pejor ftatus, aut ftatus malus dicatur, & dici debeat. At regeres, malus ille ftatus multum adhuc boni continet; ego verö interrogo, annon ille homo, qui per imprudentiam fuam in caufä fuit, quod perfectiore ftatu orbatus eft, 30 & per confequens nunc minor eft, quam antea fuit, malus vocari queat. Ut autem antecedens ratiocinium, quia nonnullae circa id luper- l'unt tibi difßcultates, declines, affirmas malum quidem effe , & in Adamo fuiffe, verum id non effe pofitivum quid, & rejpectu noftri, non autem 35 Dei intellectüs tale dici, noftrique rejpectu Privationem, fed tantüm quatenus eo optima libertate, quce ad noftram naturam fpectat, & in noftra poteftate eft, nofmet ipfos privamus ) Dei vero rejpectu Negationen! effe. Hic autem examinemus, an illud, quod malum vocas, liquidem 102 E P 1 S T O L A XX. ons hier nu eens examinere, of dit, dat UE quaet noemt. Indien het alleen ten onfe refpecte was, geen quaet foude wefen, ten ande¬ re of het quaet genomen gelijck het UE ftelt ten aenfien van God alleen negatio moet genoemt worden. Op het eerfte dunckt mijn hier boven eenigfms geantwoort te hebben, en fchoon ick toe- 5 liet dat minder volmaeckt te ßjn als een ander wefen, in mijn geen quaet kan ftelle, om dat ick van den fchepper geen beter ftant kan afvorderen, en dat het mijn maer gradibus doet verfcheelen, foo en fal ick daerom niet können toelaten, dat indien ick nu onvol- maeckter ben als ick geweeft hebben, en ick hebbe dat door mijn 10 eijge misdryf op den hals gehaelt, of ick fal moeten bekennen, dat ick voor foo veel quader ben, ick fegge, foo ick mijn felve confi- dereer eer ick oit tot onvolmaecktheijt was vervallen, en mijn dan by andere vergelijck die meerder volmaektheijt hebben als ick, foo is die minder volmaektheijt geen quaet, maer een minder goet gra- 15 dibus: maer foo ick mijn felve vergelijk na dat ick van een vol- maekter ftant ben afgevallen, en berooft door mijn eyge onvoorfich- tigheyt by myn eerfte formeerfel gelijck ick uijt de haut van mijn schepper afgedaelt ben, en volmaekter was, foo moet ick mijn oor- deele quader te wefen, als voor defen, want niet heeft mijn den 20 fchepper, maer ick mijn felve daer toe gebracht, want ick hadde duntaxat noftri refpectu malum foret, malum non eilet; deinde an malum, ut tu vis, acceptum, Dei refpectu tantüm Negatio dici debeat. Ad primum fuprä aliquo modo videor refpondiffe: & quamvis concederem, minus alio ente perfectum effe in me nullum ponere poffe 25 malum, eo quöd meliorem ftatum ä creatore flagitare nequeo, & tantüm efficere, ut meus ftatus gradibus differat; non tarnen ideö potero con- cedere, & fateri, fl jam imperfectior fum, quam ante f ui, eamque imper- fectionem mea culpa mihi creavi, me eatenus non tanto pejorem effe; ß, inquam, meipfum, antequam in imperfectionem unquarn incideram, 30 confidero, & me cum aliis tune majore, quam ego prieditis perfectione, comparo, minor illa perfectio non malum; l'ed fecundum gradüs minus bonum erit: Si verö me ipfum, poftquam perfectiore ftatu excidi, eoque propria orbatus imprudentia, cum prima mea. forma, quä ex manu niei Creatoris prodi i , & perfectior eram, comparo, me effe deteriorem, 35 quam antea judicare debeo: nam non creator; fed ego me ipfum eo redegi; vires enim mihi me ab errore praefervandi, uti & tu fateris, fuppetebant. E P I S T O L A XX. 103 krachts genoech, gelijck UE 00k bekent, om mijn van doolinge te onthouden. Op het tweede namentlijck of het quaet gelijck het by UE ge- ftelt wert, te beftaen inde beroovinge van een beter ftant, die niet 5 alleen Adam maar oock wy alle verliefe, door een al te haeftige eil onordentelijcke daet, of dat teil aenfien van God alleen maer een negatie is. Maer op dat wy dit eens gefönt mögen examinere, ftaet ons in te fien, hoe UE de menfch ftelt en dependent maeckt aen God voor alle doolinge, en hoe dien felve menfch geftelt wert na 10 de doolinge, voor de doolinge befchrijft UE hem, dat hem geen meer wefen toebehoort, als het geen het goddelijck verftant en macht hem toefchickt, en inder daet geeft, dat is (ten waer ick in UE meeninge dwaelde) dat den menfch noch meer noch minder vol- maektheijt kan uijtleveren, als God wefen in hem geftelt heeft, en 15 dat is den menfch op fulck een wijs dependent aen God maken gelijck de Elemente fteenen cruyden enz. Maer indien dit UE meeninge foo is, dan kan ick niet verftaen wat het te feggen is princ. p. r pr 1 5 Cum autem voluntas libera fit ad fe determinan- dum : fequitur nos poteftatem habere facultatem affentiendi intra 20 limites intellectus continendi, ac proinde efliciendi, ne in errorem incidamus. Schijnt dit niet een contradictie, de wil foo vry te Quocl fecundum Ipectat, nenipe an malum, quod ftatuis confi- ftere in melioris ftatüs privatione, quem non tantüm Adamus; fed & nos omnes lubitä, & inordinatä nimis actione amifimus, an illud, in- 25 quam, refpectu Dei mera fit Negatio. Ut hoc verö fanä mente examine- mus, videndum nobis eft, quomodö hominem conftituas & ä Deo ante omnem errorem dependentem facias, & quomodö poft errorem eundem hominem conftituas. Ante errorem eum defcribis, quod non plus ipli effentiie competit, quam quantuni ei Divinus intellectus, & potentia 30 tribuit, & reverä confert, hoc eft, (nili ä mente tuä aberrem) quod homo nec plus, nec minus perfectionis poteft habere, quam quantum effentiae Deus in ipfo pofuit: hoc verö eft hominem tali modo a Deo dependentem facere, quemadmodum elementa, lapicles, herbas, &c. Si autem hasc tua fit fententia, quid fibi velint verba Princip. P. 1. 35 Prop. 15. non percipio. Cum autem voluntas, inquis, libera fit ad fe determinandum: fequitur nos poteftatem habere facultatem affentiendi intra limites intellectus continendi, ac proinde effciendi, ne in errorem incidamus. Annon videtur contradictio, voluntatem tarn liberam, 104 E P I S T O L A XX. maeken dat hy üch van doolinge kan onthouden, en met eenen hem foo dependent aen God te maeken dat hij noch meer noch min volmaektheijt kan uijtleveren, als God wefen in hem heeft gegeven. Op het ander, namentlijck hoe UE den menfch ftelt na de doolinge, daer op fecht UE dat den menfch door een te 5 haeftigen daet, nam, van fijn wil niet binnen de palen van fijn verftant te houden, hem felve berooft van een volmaekter ftant. maer mijn dunckt dat UE hier als oock inde principia beyde de uijterfte van defe beroovinge wat nader had dienen aen te wyfen, wat hij voor de beroovinge befat, en wat hij na het verliefe van 10 dien volmaekte ftant (gelijck het UE noemt) bleef behouden, daer wort wel gefecht wat wy verloore hebben, maer niet wat wy bleve behouden, princ, p 1 pr 15. tota igitur imperfectio error is in fola optima libertatis privatione confifiet, quce error vocatur. Laet ons beijde dit gefeijde, foo als het by UE geftelt wort eens 15 examinere. UE en wilt niet alleen, dat fulcken verfcheijde wyfe van dencken in ons zijn, die wy fommige willende en andere ver- ftaende noemen, maer oock datter tuffen defe fulck een ordre is, dat wy niet de dingen moeten willen fonder haer eerft klaer ver- ftaen te hebben, en indien wy onfe wil binnen de palen van ons 20 verftant houden, wy dan nimmer en füllen doolen, en endelijck ut fe ab errore pofßt praefervare, & unä ä Deo dependentem facere, ut nec plus, nee. minus perfectionis queat proferre, quam quantum ellentias Deus ipfl dedit? Ad fecundum, nempe quomodö hominem conftituis poft errorem, dicis, hominem fubitä nimis actione, nimirum volun- 25 tatem non continendo intra intellectüs limites, feipfum perfectiore conditione privare: verum mihi videtur, tibi & hic, & in Principiis utra- que hujus Privationis extrema propiüs fuiffe explicanda, quid ante privationem poffideret, quidque poft amiffionem perfecti iftius ftatüs (ut eum appellas) fibi fervaret. Dicitur quidem quid perdiderimus; fed non 30 quid retinuerimus Princ. Part. I. Prop. 15. Tota igitur imperfectio erroris in fold optimce libertatis privatione confifiet, quce error vocatur. Examinemus utcumque hoc ea ratione, qua ä te ftatuitur. Statuis non folüm tarn diverlos cogitandi modos in nobis dari, quorum alios volendi, aliosque intelligendi nuncupamus; fed etiam inter eos talem 35 elfe ordinem, ut res non debeamus veile, antequam eas clare intelli- gamus; affirmas etiam, quod, li voluntatem noftram intra limites intellectüs continemus, nunquam errabimus, & quod denique in noftra E P I S T O L A XX. 105 dat het in onfe macht ftaet de wil binnen de palen van het verftant te können houden. Als ick dit ernftich overdenck, feker een van twee moet waer wefen, of alle dit geftelcle is verliert, of God heeft 011s die ordre felver ingedruckt, maer foo ons God die ordre heeft 5 ingedrukt was het niet geheel buijte propooft te fegge, dat het fonder eijnde foude gefchiet zijn, en dat God niet en foude begere dat wy die ordre mofte oblervere en na körnen, want dat foude een contradictie in God hellen, en indien wy die ordre in ons geftelt moete practifere, hoe können wij dan fo dependent aen God 10 lijn, en blijven. want indien nimant noch meer noch min volmaekt- heijt uijt levert als hij wefen heeft ontfangen, en dat defe krachte uijt de effecte moeten bekent worden, foo en heeft, hij, die ßjn wil buijten de palen van het verftant laet gaen, niet foo veel kracht van God ontfange, of anders foude hij die oock uijtwercken, en 15 bij gevolg foo moet hij, die doolt, de volmaektheijt van niet te können doolen van God niet ontfangen hebben, of hij foude nim¬ mer doolen, want volgens UE ftelling daer altijt foo veel wefen gegeven is, als er volmaektheijt uijtgewerckt wert. Ten anderen foo ons God foo veel wefen gegeven heeft, dat wy die ordre können 20 onderhouden, gelijck UE ftelt, dat wy onderhouden können; en wercken wy altijt foo veel volmaektheijt uijt als wy wefen hebben, poteftate eft voluntatem intra limites intellectüs continere. Cum haec feriö mente agito, alterutrum ut verum fit, neceffum eft; vel omne id, quod ponitur, eft fictum, vel Deus eundem ordinem nobis impreffit. 25 Si impreffit, annon abfurdum effet affirmare id fine fine factum elfe Deumque, ut ullum ordinem obfervemus, & fequamur, non exigere: nam illud in Deo contradictionem poneret. Et fi ordinem in nobis politum debemus obfervare, quomodö adeo ä Deo dependentes po flu- mus & effe, & manere: fi enim nemo nec plus, nec minus perfectionis 30 habet, quam quantum effentiae accepit, & fi haec vis ex effectibus debeat cognol’ci, ille, qui voluntatem fuam ultra limites intellectüs extendit, non tantum virium ä Deo accepit, alioquin eas in effectum deduceret; & per confequens is, qui errat, perfectionem non errandi a Deo non accepit, alias nunquam erraret. Nam fecundüm te tantum effentiae 35 datum eft, quantum perfectionis efficitur. Deinde fi Deus nobis tantum effentiae tribuit, ut eum obfervare queamus ordinem, ut tu nos eum poffe fervare affirmas, & 11 tantum perfectionis producimus, quantum effentiae nacti fumus, qui fit, ut eum transgrediamur, qui, ut eum poffi- E P I S T O L A XX. 106 hoe komt dat wy die ordre overftappen, hoe komt dat \vy die over- ftappen können, eil dat wij de wil niet altijt binnen de palen vanhet verftant en houden. Ten derden indien ick foo dependent aen God ben gelijck ick boven getoont hebbe dat UE ftelt, dat ick de wil noch binnen noch buijten het verftant kan houden, ten fij God 5 mijn eerft net foo veel wefen geeft, en door fijn wil eerft een van twee gedetermineert heeft, hoe kan mijn dan de vryheijt vande wil te paffe komen foo wy dit inwendig aenmercken. Ja fchijnt het in God niet een Contradictien te ftellen, ons een ordre te geven, van onfe wil binnen de palen van ons verftant te houden, en ons 10 niet foo veel wefen, of volmaektheden te geven, dat wy dat kön¬ nen uijtwercken, en foo hi j ons foo veel volmaektheijt na UE ftellinge heeft gegeven. feker wy fouden nimmer doolen können, want foo veel wefen wij hebben, foo veel volmaektheijt inoeten hy uytwercken, en altijt die gegeven kracht in onfe w^ercken vertoo- 15 nen. maar onfe doolinge fijn een bewys, dat wy fulck een kracht die foo dependent aen God is (gelijck UE wilt) niet en hebben. foo dat een van tw^ee moet waer wefen, of dat wij niet foo dependent aen God en fijn, of dat wy niet in ons hebben, het vermögen van niet te können doolen maer wy hebben het vermöge van niet te doolen 20 volgens UE ftellinge, ergo wij en können niet foo dependent fijn. raus transgredi ordinem, utque voluntatem non femper intra limites in- tellectüs contineamus. Tertiö, fi ä Deo tantopere dependeo, ut fuprä te ftatuere oftendi, ut nec intra, nec extra limites intelleetüs voluntatem continere poffim, nifi mihi Deus in antecellum tantum dederit elTentise, 25 & fuä voluntate prius alterutrum determinaverit : quomodö ergo mihi, fi hoc penitiüs conlideremus, voluntatis libertas ufu venire poteft. Nonne in Deo contradictionem ponere videtur, nobis prsefcribere ordinem noftram voluntatem intra limites noftri intelleetüs continendi, & non preebere tantum effentiae, vel perfectionum, ut eum obfervemus; & 30 li, juxta tuam fententiam, tantum perfectionis nobis conceffit, nun- quam profectö errare poffemus: quantum enim effentiae poffidemus, tantum perfectionis producere oportet, femperque conceffas vires in noftris operationibus oftendere: noftri autem errores funt argumentum, nos ejufmodi potentiam ä Deo itä dependentem (ut ftatuis) non poffi- 35 dere; adeö ut alterutrum verum elfe debeat, vel nos non adeö ä Deo de- pendere, vel nos in nobis potentiam non errandi non habere; at potentiam non errandi habemus, prout ftatuis. Ergo ä Deo non adeö dependemus. E P I S T O L A XX. 107 Uyt dit gefeijde dunckt mijn nu klaer te blijcken, dat het onmoge- lijck is, dat quaet, ofte berooft te werde van een beter ftant, teil aenfien van God negatio foude ßjn, want wat is dat gefeijt berooft te werde, of een volmakter ftant verliefe, is dat niet van meer 5 tot min volmaektheijt en bij gevolch van meer tot min wefentlijck- heijt over gaen, en van God in een feker mat van volmaektheijt en wefen geftelt te werde; is dat niet te wille dat wy geen andere ftant buijten fijn volmaekte kennis können krijgen, ten fij hij an¬ ders beflooten en gewilt hadde, is dat nu wel mogelijck, dat, dat 10 fchepfel van dat alwetende en volmaekt wefen voortgebracht, en gewilt heeft dat het foo een ftaet van wefen behout, ja met welche God om het te blijven behouden in dat wefen geduerich famen loopt, dat het in wefen foude declinere dat is in volmaektheijt minder werden, buyten Gods kenniffe; t fchijnt mijn toe als of dat 15 een ongerijmtheijt infloot. En is het niet ongerijmt te feggen dat Adam een volmaekter ftant verloor, en bij gevolch onbequaem was, tot die ordre die God in fijn fiel geftelt hadde, en dat God van dat verlies en van die onvolmaektheijt geen kennis foude hebben, hoe verre en hoe veel volmaektheijt Adam verloore hadde. Is het 20 wel begrijpelijck dat God een wefen foude ftellen, dat foo depen- dent foude fijn, dat het niet anders als fulck een werck foude Ex dictis jam clare patere videtur, impoffibile eile, ut malum aut meliori ftatu privari rel'pectu Dei effet Negatio. Quid enim fignificat privari, aut perfectiorem ftatum amittere? norme eft ä majori ad mino- 25 rem perfectionem, & per confequens ä majori ad minorem effentiam tranfire; & ä Deo in certä menfura perfectionis, & effentiae collocari? nonne eft veile, nos alium, praeter fui perfectam notitiam, non poffe acquirere ftatum, nifi aliter decreviffet, ac voluiffet ? Fierine poteft, ut illa creatura ab omnifcio, & fumme perfecto Ente producta, quod 30 voluit, ut talem effentiae ftatum retineret, imö, cum quä Deus, ut eam in eo ftatu retineret, continuö concurrit; ut, inquam, in effentiä decli- naret, hoc eft, in perfectione preeter Dei notitiam minor fieret ? Haec res abfurditatem involvere videtur. afleveren, en dat het dan door dat werck een volmaekter ftant foude verlieffen (behalve dat hij daer een abfolute oorfaek af l’oude wefen,) en dat God daar geen kennis af en foude hebben. Datter een onderfcheijt is, tuffchen de daet, en het quaet dat de daet aenkleeft, fta ick toe, fed malum refpectu Dei eft negatio, dat kan ick niet begrijpen, dat God de daet foude kennen, de felve determinere, en met die famenloopen, en het quaet dat indie daet is, dat hij dat niet foude kennen, noch weten wat uijtgang dat het foude hebben, dunckt mijn in God onmogelijk te zijn. Merckt eens met mijn dat God famenloopt in de daet van voor- teele met mijn vrou, want het iet ftelligs is, en by gevolch heeft God daer een klare kennis af, maer voor foo veel ick die daet misbruijcken, aen een ander vrou tegen mijn belofte en eet, foo loopt nevens die daet een quaet famen, wat foude hier nu ten aenüen van God negative fijn ? niet dat ick die actie van voorteelinge doe, want voor foo veel dat ut pofitive is, loopt God met de felve famen, foo moet dan het quaet dat met die daet famen loopt alleen maer wefen dat ick tegen mijn eijgen verbont, of anders Gots verbodt, het doe met fulck een vrou, daer ick mijn niet mede mach vermengen. Maer is dat nu wel begrijpelijck, dat God onfe actien foude weten, dat hij met onfe actien famenloopt, en niet aen wien wij die actien illud opus perfectiorem perderet ftatum: (praeterquam quod ejus abfo- luta eilet caufa) & tarnen nullam ejus haberet notitiam? Concedo inter actum, & malum actui adhserens dari difcrimen; fed verö Malum refpectu Dei efj'e Negationem fuperat meum captum. Deum actum fcire, eundem determinare, & cum eo concurrere, & tarnen malum, quod in illo actu eft, ejufque exitum non cognofcere, mihi in Deo impof- fibile videtur. Adverte mecum, Deum in actu meo progignendi cum uxore meä concurrere: eft enim pofitivum quid, & per confequens claram ejus habet Deus fcientiam; verum quatenus eo actu abutor, & cum alterius uxore contra datam fidem, & jusjurandum meum rem habeo, illum actum malum comitatur. Ouid jam hic refpectu Dei effet Negativum? non qubd actum progignendi faciarn: quatenus etenim is pofitivus eft, cum eodem Deus concurrit. Debet ergo iftud malum, quod illum actum comitatur, tantummodö elfe, qubd ego contra pro¬ prium foeclus, vel Dei mandatum cum alienä congredior, cum quä non licet. Jam verö, poteftne capi, Deum noftras fcire actiones, cum iis concurrere, & tarnen ignorare, quäcum illam actionem producimus, 5 io iS 20 25 30 35 E P I STOLA XX. IOQ plegen, te meer de wijl God 00k famenloopt met de daet van die vrou met het welcke ick mijn verliep, mijn dunckt dat het hart van God te gevoelen is ; let eens op de daet van doot flaen, voor foo veel het een pofitive daet is, loopt Godt met die Tarnen, maer het 5 effect van die daet namentlijck het oploffe van een wefen, en het breecken van Godts fchepfel foude hij niet weten, als of God fijn eijgen gewrochte niet en kende (ick vreefe dat ick hier UE mee- ninge niet wel moet verftaen, want UE concepte fijn mijn te doorfich- tig om foo grove misflag te begaen) maer miffchien Tal UE hier 10 tegen Tegge, dat die daden gelijck ick die daer ftelle al enckel goet is, en datter felfs geen quaet mede Tarnen loopt : maer dan kan ick niet begrijpe wat het is dat gij quaet noemt, daer de beroovinge van een volmaekter ftant op volcht, oock wert de ge- heele werelt dan geTet in een eeuwige en gedurige verwarringe, en 15 wy menTchen worde de beefte gelijck gemaeckt. fiet eens wat pro- fijt Tulck een gevoele de werelt Toude toebrengen. UE en wilt oock niet die gemeene beTchrijvinge van menTch, maer ghij wilt ijder menTch maer Too veel volmaektheijt van wer- cke toeTchrijven, als God hem inder daet uijt te wercken geeft 20 maer dan en kan ick niet anders fien, oT de godlooTe dienen God met haer doen Too wel als de godTalige, waeromme ? om dat Tij beijde eo magis quöd Deus etiam cum illius fceminae actione, cum qua rem habebam, concurrit ? Id de Deo Tentire durum videtur. Attende occidendi actum; quatenus eft actus pofitivus, cum eo Deus concurrit; 25 Ted verö iftius actionis effectum, nempe alicujus Entis deftructionem, & Dei creaturse diTTolutionem anne ignoraret ? quafi proprium opus Deo foret incognitum. (Metuo ne mentem tuam bene percipiam: Con- ceptus quippe tui, quam ut tarn fcedum committas errorem, perTpicacio- res Tunt) FortaTTe inftabis, eos actus, prout eos pono, mere ehe bonos, 30 & nullum eos comitari malum; Ted tum, quid malum nuncupes, capere nequeo, quod perfectioris conditionis privationem Tequitur; & tum Mundus in seternä, & perpetuä poneretur confufione, nosque beftiis fimiles redderemur. Vide quaeTo, quam utilitatem ea Tententia mundo conferret. 35 Vulgarem hominis deTcriptionem rejicis, & unicuique homini tantum tribuis perfectionis, quantum Deus ipfi, ut operetur, largitus eft. Sed eä ratione mihi videris ftatuere impios Deum aeque, ac pios, Tuis operibus colere: Quare? quia utrique perfectiora nequeunt producere opera, I IO Epistola XX. geen volmaekter wercken können afleveren, als haer beijde wefen gegeven is, en als fij door haer effecte toonen, en mijn dunckt niet dat UE defe queftien inde tweede antwoorde voldoet, met te leg¬ ge : hoe een ding meer volmaektheijt heeft, hoe het oock meerder vcinde goddelijckheijt heeft, en Godts volmaektheijt meer nijtdruckt, de vroomen dan onwaerdeerlijck meer volmaektheijt hebbende als de godloofe, foo is haer deucht bij die vande godloofe niet te vergelijc- ken, want de eene als een tuygh inde hant vanden meefter dat on- wetende dient, en al dienende verfleten wert, maer de vroomen dacr en legen wetende dienen, en dienende verfleten werden. Dit is echter in beijde waer, dat fij niet meerder en können uijtwercken, want foo veel meer volmaektheijt als de eenen uijtwerckt boven de andere, foo veel meer wefen heeft de eenen ontfangen boven de ander, Dienen dan de godloofe met haer weijnige volmaektheijt God foo wel niet als de godfalige, want na UE ftellinge en wil God vande godloofe niet meer, of anders foude hij haer meer wefen gegeven hebben, maer hij en heeft haer niet meer wefen gegeven, gelijck uijt de gewrochten blijckt, ergo wil hij van haer niet meer, en als ijder dan in fijn fpece doet, dat God wil en noch meer noch min, waerom foude die geene die weyniger doet, maer evenveel foo veel doet als God van hem begeert, God niet foo wel behage als de quam quantum utrifque effentiae datum eit, & fuis demonftrant effeeti- bus. Nec mihi Quaeftioni fatisfacere in fecunda refponfione videris, dicendo, Quo res aliqua plus perfectionis habet, eo etiam magis de Dei- täte participat, Deique perfectionem exprimit magis. Quum ergo probi inceßimabiliter plus perfectionis, quam improbi habeant, virtus eorum cum improborum virtute comparari nequit. Improbi, quia Deum non cognofcunt, non funt nifi inftrumentum in manu artificis, quod infcium fervit & ferviendo confumitur: Probi contra confcii ferviunt, & ferviendo perfectiores evadunt. In utrifque tarnen hoc verum eft, eos amplius non poffe operari; quantö etenim plus perfectionis hic prae illo efficit, tantö plus effentiae unus prae alio accepit. Annon igitur exiguä fuä perfectione impii aeque, ac pii, Deum colunt ? Nam, fecunclüm tuam fententiam, nihil amplius ab impiis Deus flagitat, alioquin plus effentiae in eos contuliffet; fed vero plus effentiae non dedit, uti ex effectibus liquet. Ergo amplius ab eis non petit. I I I godfalige. Daer en boven gelijck wij door het quaet dat met de daet famen loopt door ons onvoorfichticheijt na UE Hellinge verliefe een volmaekter ftant, alfoo fchijnt UE hier oock te wille fiellen, dat met onfen wil binnen de palen van ons verftant 5 te houden, wij niet alleen foo volmackt blijve als wy fijn, maer dat wy oock al dienende volmaeckter worden, welck mijn dunckt een contradictie in te fluijten indien wy anders foo dependent fyn aen God, dat wy noch meerder noch minder volmaektheijt können uijtwercken als wy wefen ontfangen hebben, dat is, als io God gewilt heeft, dat wij dan door onvoorfichticheijt erger of door voorfichticheijt können beter worde: foo dat ick niet anders kan fien, indien den menfch foo was als UE hem befchrijft, of de godloofe dienen God met haer doen foo wel als de godfalige met haer doen. en foo doende werden wy foo dependent aen Godt ge- i5 maekt als de elementen, Cruyden fieenen enz. Waer toe fal dan ons verftant dienen ? waer toe dat vermöge van onfe wil binnen de palen van ons verftant te können houden? waerom is ons die ordre ingedrukt? En fiet eens aenden andere kant, wat wij ons felve al benemen, namentlijck al die anxtige en ernftige overlegginge, 20 om ons dien doch na den regel van Godts volmaektheijt, en nadre ordre die hij ons ingedruckt heeft volmaekt te maeken, wy be- ac probus, non effet acceptus ? Jnfuper, quemadmodum per malum, quod actum comitatur, nofträ imprudentiä, ex tuä fententiä, perfectio- rem perdimus fiatum, itä & hic videris ftatuere, quöd, continendo 25 voluntatem intra limites intellectüs, non tantüm adeö perfecti mane- mus, ac fumus; fed quöd prseterea ferviendo perfectiores evadimus; quod contradictionem involvere mihi perfuadeo, fi modo tantopere a Deo dependemus, ut nec plus, nec minus perfectionis queamus effi- cere, quam quantum effentise accepimus, hoc eft, quam Deus voluit, 30 ut tune per imprudentiam pejores, aut per prudentiam meliores fiamus. Adeö ut nihil aliud ftatuere videris, quam, fi homo talis fit, ac eum deferibis, impios fuis operibus, seque, ac pios fuis, Deum colere, & hac ratione itä, ut elementa, herbse, lapides &c. ä Deo dependentes reddimur. Cui rei igitur inferviet nofter intellectüs ? cui voluntatem 35 intra limites intellectüs continendi poteftas ? quä de caufä ordo ille nobis infixus eft? Et vide, quaefo ab aliä parte, quä re nos privemus, nempe anxiä, & feriä meditatione ad nos ipfos fecundüm regulam perfectionis Dei, & ordinem nobis impreffum perfectos reddendum: I 12 Epistola XX. nemen ons felve het gebet, en de fuchting tot God, daer door wy foo menigmael gevoelt hebbe dat wy extraordinaire verfterckinge verkrege, wy benemen ons felve den gantfche Godtsdienft, en al die lioope, al die vergenoeginge die ons uijt de gebede en Godtsdienft te wachte ftaen. Want feker foo God geen kennis van het quade 5 heeft, veel min is het te geloove dat hij het quade fal ftraffen. Wat reden zijnder dan dat ick niet alle fchelmftucken (als ick maer buyte opfpraek van den Rechter kan blijve) vierichlijck be- drijve. Maer waerom mijn felve niet door gruwelijcke middele verrijckt waerom fonder onderfcheit niet al gedaen dat ons luft 10 en daer ons het vlees henen leijt? Maer fal UE fegge om dat wy de deucht om haer felfs wil moete beminnen. Maer hoe kan ick deucht beminnen in mijn is niet foo veel wefen en volmaekt- heijt gegeven. en indien ick foo veel vergenoeginge uijt het eenen als uijt het ander kan trecken, waerom forfe gedaen om mijn wil 15 binnen de palen vant verftant te houclen. waerom niet dat gedaen claer mijn tochte mijn heenen leyde. waerom niet dien menfch die myn ergens inden wech is heijmelijck gedoot enz. Siet wat voet wy alle godloofe en godloosheijt geven, wij maeken ons fel¬ ve blocken gelijck, en al ons doen niet anders als een uurwerckx 20 beweginge. nosmet precatione, & ad Deum ful'piriis, quibus tarn fsepe extraordina- riam confortationem accepiffe percepimus, orbamus: nosmet tota Religione, ac omni illa fpe, & acquiefcentiä, quam ex precibus, & Reli- gione fperamus, orbamus. Enimverö, fl nullam mali habet Deus cogni- 25 tionem, multb minus credibile eft, eum malum puniturum. Qusenam ergo fuperfunt rationes, quö minus facinora qusevis (fi modo judicem effugio) avide perpetrem? cur non deteftandis mediis divitias mihi acquiro? cur abfque difcrimine, &, quo caro nos trahit, id, quod lubet, non perpetro? Dices, quia virtus propter fe eft amanda. Qui verö 30 virtutem amare poffum? mihi tantum effentiae, ac perfectionis non eft tributum; & ü tantum acquiefcentiae, & ex hoc & ex illo habere licet, cur mihi vim, ut voluntatem intra limites intellectüs contineam, infero? cur id non facio, quö me affectus trahunt? cur non hominem, qui mihi alicubi obeft, clam occido ? &c. Ecce quam cunctis impiis, 35 & impietati demus occafionem? nos truncis, omnefque noftras actiones motibus horologiorum fimiles reddimus. Ex dictis valde durum mihi videtur, quöd improprie tantum in Epistola XX. 1 1 3 Uyt dit gefeijde dunckt mijn dat het feer hart is, dat wy maer oneijgentlijck können gefeijt werden tegen God te fondigen. want wat beduijt dan aen ons die gegeve kracht om onfe wil binnen de pa¬ len van ons verftant te können houden, en dat foo wy die overtre- 5 den fondigen tegen die ordre. Maer fal UE miffchien fegge dat is geen fondigen tegen God, maer iet alleen voor ons felve, want foo wij eijgentlijk gefegt wierde tegen God te fondigen, foo fou- de men ook moete fegge datter iet tegen Godts wil gefchiede, maer dat is onmogelijck na UE meeninge, ergo ook het fondigen. io Maer echter moet een van twee waer wefen, of dat God dat wil, of dat hij het niet en wil, indien God het wil, hoe kan het quaet ten onfe refpecte wefen, en indien hij het niet en wilde foo foude het na UE meeninge niet gefchiede: maer fchoon dit eenig na UE meeninge eenige abfurditeyt infloot, daerom alle die voornoemde 15 ongerijmthede te admitteren dunckt mijn feer gevaerlijck; Wie weet als wy veel meditatie beftede of daer by ons niet een expe- dient foude gevonde worden, om dit eeniger mate te reconfilieren. En hier mede fal ick het examen van UE brief op het geleijde van mijne erfte generale regel laten af lopen, maer eer ick toe tre- 20 de tot het examinere na den tweede regel, foo fal ick hier noch twee dingen ftellen, die tot dit Concept van UE brief tendere Deum peccare poflimus dici: cui enim rei data nobis voluntatem intra limites intellectüs continendi potentia infervit, fi, ubi eam tranfgre- dimur, contra eum peccamus ordinem? Regeres forte, id non effe 25 peccatum in Deum; fed in nos ipfos: nam ü proprie erga Deum peccare diceremur, etiam dicendum effet, aliquid contra Dei voluntatem fieri; quod juxta te eft impoffibile: Ergo etiam peccatum. Interim alter- utrum verum fit neceffe eft, Deum vel veile, vel nolle. Si vult, quo- modö noftri refpectu malum effe poteft? Si non vult, id, ex tuä opinione, 30 non fieret. Quamvis autem hoc aliquam, ut tua fert fententia, invol- veret abfurditatem, praedictas tarnen abfurditates admittere periculofil'- fimum videtur. Quis novit, fl anxie inquirerem, annon remedium poffet inveniri his aliquo modo conciliandis. Atque fic tuse epiftolae examen juxta Regulam meam primam gene- 35 ralem finiam: antequam vero ad examen juxta fecundam Regulam accedam, duo adhuc proponam, quas epiftolam tuam fpectant, quteque fcripfifti Princ. Part. I. Prop. 15. Prius eft, quod affirmas , nos potefia- SPINOZA OPERA IV, S Epistola XX. 114 beijde by UE geftelt in UE princ p 1 pr 15. Het eerfte, affir- mas, nos poteftatem volendi & judicandi, intra limites intellectus re¬ tiriere pofje. daer ick noch niet abfolut in kan confenteren. Want indien dat waer was daer foude immers wel een menfch uyt foo veel ontelbare gevonden worden, die door de effecten betoonen foude 5 dat hij die macht hadde : oock kan ijder wel klaer in fich bevinde, wat krachte hij 00k te werck leijt, hij dat eijnde niet en kan bereijc- ken, en foo daer imant aen twyfelt, hij examinere fich felfs, hoe dickwils in weerwil van ßjn eygen verftant fijn paflie meefter lijn over fijn reden, felfs dan wanneer hij tracht de meefte forfe daer toe 10 te doen. Maer fal UE fegge, dat wij dat niet en doen, is niet om dat het ons omnogelijck is, maer om dat wij geen genoegfamen vlijt aen en wenden, ick antwoorde wederom, dat indien dat mo- gelijck was daer fouder imers een uijt foo veel duyfende gevon- de worden, maer van alle menfchen is daer niet een geweeft, of is, 15 die fich foude derve beroemen van niet in doolinge gevallen teüjn. 