title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: :u Dit kan ik echter niet voörbij aan^ te - flipi ^waad^ verfpreidc ^ch-'^ok'tot de bürget -klasfe; ook hier wordt .de kuischi he.d en eerbaarheid ‘ tnishandeld , de ^ huwJijksi ^ 6-ng gesem ,, .. huwnjUs-».fo^''i"H ln Tict geheim WaäW eine rnoodheid” r' ac. .ne. den men geliofe, de Bevo^g TOnden^het oogmerk van'- het huweUi» greint. De echte man' verlnngc naar enieil Kawaajnhuwelijk, opdaihij als man en ""j ton kuiinen handelen en in- dies. ton können kopen en Wrkopei , doch^ ® *c voor den overln^r , «och de- zwaaren pooicTi de ^ ^isaaadVnr: ,«-tgen »1 — i m. «i-be.ltpn..en"h<mTeXt lijk - .. 'rf Digitized by Got IIUISHOUDING. V"IT. Bock. 08t lijk zij zieh regen her Opperwezen , tegen dtf maaefirhappij * tögctl zieh zelven V>czondigen , de miseJaad, welke her eigenlijk. Onrznisynus isj om welke , volgends de Heilige gotienkfehriften, OMAN door de Godheid met den dood .gcftrafi werde. ’’ ' Docrla ik ßappe van dir onderwerp af; de Netiffr/^ruier ^ bij Wien de zeden der voorvade- ' een, cm de geheiligde rechten dos fiuwelijks nog in acHeing zijn, gevoek fehaamee en -verlcgen- heid\, ^epaard met veröntwa^dij^inS » oprijzeni wanneer hij ilechts denkt, aan hoc geene zoo Teelera geheel verbasterde flaaven der ontucht äch nioc onaien, fchaamteleos ce faedri/ven, <. '• rn;'»' ■. ; - _. , • / , - ■ '. "'.-'d'in.i ' ' > T 2. > 3 t.;,. 1 1’ tftX ^ trji:tU7f ■ Ä , ^ 'fl-jocni ! by Google DERD E * HOOFDSTUK^ Laac ons , cer befchouwing , hoe de hufs- lioudingen zijn ingerichc , binncntreden ' * blicr verbaast ons in de meesee huishoudens* Je pracht en overdaad , welke allerwegen beerfchen. Wanneer de toellcl van kost- baar huisraad en inboedel onze verwonderde oogcn tot zieh trekc, wanneer men -bet ■ aan-' jal dienstboden opmerkt , wanc zelfs middel-' jnatige lieden houden al lige twee dieusemeiden , behalven naaifter , ftijfller enz. wanneer men- * de weelde in Ipijze cn drank , en. klcederenii •wanneer men de verlpillingen in hec onthaalen' van gezelfchappen , in de fpeelpartijen , cn der- gclijken zieh voorftclt , die er algemeen plaacs hebben, zou men zieh verbeelden , dat JWe- ^rland zieh in eenen allergezegendftcn bloei- {Vaat bevondt. War«aeer men hier nog bijvoe^r het denel en ongebonden leven der dienscboden , ^00 ^ele huisgezinnen , derzelver broocidronken- baldaadigheden, die onder dczel- lit hebben,\an -en bc^ Tot?« - a«. "wett over de wee/äe cecwiür* voor v-an onder^oek ia .^»vvorden voor "i« alloen, maar , ’ ■ Soinmigen hebben 0 , aan den omfoop van T .1 dat de U o«r- d by Google ,84 HUISHOUOINP- voordeelig zij, dac de menigvultl/ge van veeldo eene verbazendc menigce ^ ,an de kost hielpen , en war des meer zij ccnvijl van den anderen kant, al wac voor van dezen kanc dikvvijls mec onbekvvaamc vva-» pcncn den ftrijd aanbondc. Ik zal tnij te dezer plaatze nicc in dien cwisc inlaccn , te min zulks nodig, dewijl onlangs cen bekwaame P<;n ander ons die ftuk uitvoerig cii voorcreflijk Jjehandeld heeft , maar die durve ik gerusc , als iTjijn gcvoelen very.ckcren , dac de vveelde en pvachc» de overdaadige cn verkwistendc Icvens-» vijzc, welke hedendaagsch ten hoogflen coppunc gcllcgcn is , Nederland in deuzeirden afgrond doen verzinken, in welken zoo veele ouder cn nieuwer Republieken , als zieh aan de wecldo yiebben overgegeven , verzonken zijn. Wat er c«>k zijn möge van Staaten, en I\Jo, gendheden, die onder eene allecnheerfching langen tiid tegen de vcrderüijke gevoJgen vaa vetlde hebben ftand gehouden , ja misrehien ?cno «nooning van bloeiftand door de godsdienst en goede zeden ui ck warn , llcrkden tegen de weeldc verzette , fcl n , zieh ceri rchoon men om misfehien zelfs een derde ge- Digitized by Google JDE HUISHOUDING. VII. Boek. a8s ^edeelce zijner inwooneren te kurmeti doen b«- llaan, zoo dar alleen ijver, paarftägHeid , fpaar> uamheid , matighcid, cn huishov&dkunde om Semeenelsest kunnen doen bloeien. — Docti fchoon deze de gegronde aanmerkinge« zijn , welke elk onbevooröordeeld befchouwer van XW<e£isrlands zedelijken toefland maaken zal, V hec, aan den anderen kant, niec min zeker, dar een zoogenaamd rememeren ook verderflijk is in oen land, het welk door Uoophandel be- ftaan ixioec. Men heefi in veele plaauen van Jy<7'c4Jcrland , bijzonder in - ^JoUani eene menigcc Kapitalisten, wier bezittingen beftaan in Obligatien , her zij irJand/che of vreemUen, die van Hunnen itiicwf leeven, en «Jaar mace van de fchatten; die geene vercecring maaken, niet alieen , "^aar ook ^«"^‘^n^emingendoen, door welke werk- kouH zouden kunnen aan tlen ganß ß«- ZZ -Ze. aan * näer ZiZ 'an hu" neer krijgen, om te fpreket^ » k» ZedM *« de Maatfchap^^ van hun * •»ebben wij Oeebes cv n neoschdotn middelweg d<X^ «zerreden wordt. T4 it6 DE HUISHOUDING. Het geen ik in her gemeen van de nadeelen der veelde voor Nederland gezegd hcbbe , is m de hoofdraak hetzelfde, hec geen de waardige /chrijver van de verdediging der eere da J{ollandfche Natie ter waarfchuwing heefc ce Ijoek geflagen , Wiens woorden hier moecen ge- lezcn worden , opdac zij tot eene inleiding ^erftrekken , tot het geen ilc van de wecide , pracht en overdaad in de huishoudingcn zai jnoeten bijbrengen.” ,, Eindelijk — — — zoo. fpreckt die geächte fchrijver — — vergeet nooit op te merken , dat bet g^n draaglijk , het geen zelfs onberis- pelijk is in een buitenlander , dikwerf zeer be- rt,p«nswa.rdiR zecr mdeolig kan zijn voor u. «egens da galagenhald , waarin gi; gcplaarac zijt , da goleganhaid van uw vaderland! Laat een Franschman gedurig zijne kicederen verploo]cn en verfnipperen , elke maand nieuwe ftoffen en meuwe fatfoenen uitdenken ; hii marr ’erzijn beurs door verarmen, terwijl hii zi^ g«., »clka nch telkens met zulke be^cli^ gen bezig houdt, niec verbeterc ; hii 1a g^oegaaam alles ver-’ Ichati, de banden van ziin«» ver- «lieen bezig voor zieh zelven andere natien, die laf genoeg zim - tUes, roodta moogHik „o ^ ^ >*» Laat hera wn de wcelde voigen. wcelde toegoven. voor. wel- ke Digitized by Google DE HUISHOUDING. VII. Boek. *«7 ke zijn vaderland voorwcrpen oplevert , die hct geld ondor den armen burger en l*i.ndman ver- fpreidc , fthoon niet te min zijn Hart er» zeden ’er door bedorvcn worden. Laut bem zieh «an geduurige uitfpanningen en vreiigdebedrijven overge-ven , Wiens uitgebreide , tviens inin be- zwaai-de akker met eene geringe moeite genoeg opJeveit voor her gering onderhoud 9 waar aan bij en zijn gezin gewoon is. Die alles en meer dcrgelijlce zaaken kunnen integendeel niet anders dan verderflijk zijn voor den Wiens bekrompen 'grond enkel vatHaar is» o«n het geen tot z jnen nooddrufc vereischt wordt, °P leveren, voor cen gedeelte oP » ■ Wiens keuze zieh nooit bcpaalde bij de Manufaftuuren van land w-aar toe betzelve bovendier» oP nodjge niet verfchaft, en zeirs ^ zJjde , de aJ Icleeding der her verre na draad voomame ftof voor hoefte H STond en «.n ’ o"vermijdelijke fchatcin^n «n , onbodenklijk rccr zijn berv«.ard , w’cJi” r *“ 8°'“ r,"' mtimaale wakl 'h'? en on.,«,- '^»«kerheid, voorzorg, fpaarz»» ,^e»eiden vlijt afhnno^f • en C<?cne vlijt afhangt ; en geen rijd overfchiec * Ts ietJ diis zieh «an d by Google DV^ HUISHOUDINO. pruchc ea wcelde ce vergaapen _llc geraeenebesten nadceligr^voor h f^L Het fchip van Sßutc-bovmdc ^ tel itl"B«aaren,.die andere ,i::rdoof areheel nict kennen, en welke wij ^alikcrhcld, en ceuwigduurende aanvven mg g^paste hulpmiddelen , kunnen te bpven bl }- ^iettegcnllaande dus , volgends het algemeen gevoclcn van hun , die de gefteldhcid van iVJy- jgfland kennen, weelde en pracht hoogjst ver- ziin voor die land, desnieceegenftaand^ «einen deze beiden , bijzonder in de huishou-^ dingen , van dag toc dag toe. Viel huisraad en al wac daartoe behoorc, joQCt uicgczocht , moec nicuwmodisch , en kos- teli)k wczen; ea zulks nict alleen bij vermö- gende lieden, maar zelfs bij den koopman en den bürget; men trotzeert daarmede elkande- jen, e*' boort zieh zclvcn in den grond; te jueer , omdat hier ,eene geduurige verändering hecrscht , en men celkcns het oude moet weg- doen , om voor het nieuwe plaats te maaken: Menig koopman , die naauwlijks in ftaat is , zijn credit ftaande ic houden , cn de vervallen wis- fels te voldoen, menig bürget , die zijn fchuld- cifebers ter naauwemood van zijn huis weet af tc bouden, duldt, dat zijne huisvrouw daaglijks aan nkuw huisraad , en mcubilen , faec zij tot fie- Digitized by Google IDE HUISHOUDING. VII. Botic. ß8^ tferaad 9 of tot gcbruik aanzicnlijke fotnnien ver» ipUt. Zoodra men eenige nitjviwc uitvin- ding oF itirichting van huisraad t»ij den i^nen of anderen ontmoet, die wurde terftond. nage- volgti , ,en gecne kosten ontzien , om even al§ zijn -vriend of buurman te proriken » en tocll voor hem niet onder te doen. Geer» zedenmeefter is er , die niet over de prachc en wccJde, welke in de kiceding plaats heeFc, reeds zeden langen tijd kla.ag«ie , zuJken telts , die in hun gewaad, fchoon hec geeflelijk genoemd wordt , niet min practic en verwaand- heid c>p> hunne wijze vertoonden , da« zfi » die door hun beftraft werden. Ondertusfehen Jjn deze klagten niet orgegrond , c« f®®“ ftuk hijna zijn de zeden d^r berispen dan ten opzigee van «Je kJee- , «errte aanraerking omtrenc rtuk is, dat , uiegezonderd J.'ioora worden «ne na’cic^i‘' gezegd J' j,y^ ,, nationaJe kleedinjr te hebberi i “ '"i HiMand'^rs in mec •ües op verandermg dex ’ p-^^eisch '' da« „p zij" ^wc f' 6d by Google ipo DE HUISHOUI>i MG. •vvezen. Ik zal daaromcrent in geene bijzomler- ficden treden , maar alleen dit aanmerken , het onbegrijpclijk is , hoe de anders uit <3en aart deftige en niec ligc veränderlijke Mol-- linder zieh zoodanig kan vergaapen aan de in- vallcn en luimen van vrecmdelingen , wanc de- 2cn doorgaands de wetgevers in hec fluk kleeding zoo van mannen als van vrou- ■wen. De tweede aanmerking is van veel aanbe- lang. — Niemand kan afkeuren , dac ’cr in de kleeding zeker onderfcheid plaats hebbe , naar hec onderfcheid van den rang of het vermögen der inenfehen , maar die is een bewijs-, dar de wecl- je het Und bederft , dat alle rangen en klasien yin menrehen met de zuchc , om zieh präch- tig le Weeden, befmet zijn. opfchik der riiken en vermögenden wordc fpoedig door het minder foort van bürgeren nagevolgd , cce- ne nieuwe verfchijnt 'er, of m weinige TOuanden it zij bij allen algetneen ambaches- Meden, dienstboden zclven , klecden zieh voor' ’ ^ op zondagen, in dien fmaak , dac men hen wor neeren en juSers groeten moec Eve W.1 wiUen de yermogenden onderfcheiden blH ven, djt veröorzaakt, dat zü bunnen geeet kwellcn , om 4 iot Tnd ’’ zij in de ftoffe of in hör e anders , hec bidecht „ ^ie . e„ o ' o Weede-ron. en eene nieuwe uic r« vm- Digitized by Goog E>E HÜISHOUDING. VII. Bock. vinden. — ver naar hoe meer - En dit is het juist , zegc zeker fchrij- ■waarheid , dat de weelde Vioe langer doet aangroeicn , en <le 'R.epubliek eindelijk. door die alles befmeccencie peat eeiw zal doeo re gronde gaan. V^cele huishou- dingor» -wier vermögen niet rooreikende,^ wa* tot zulle eene prachrige levenswijze » ondervip-, den reed» te laat de dwaasheid , door^ welke zij zicrh van hun vermögen langzarnerhand hebr ben beroofd, zonder dac anderen door hun voor^ beeid ■worden afgcfchrikt, en aangemoedigd , oni tot de voorvaderlijke Ipaaizaamtieid -weder tc keerer». . v, E.ir»delijk, en die is edn van de redenen ,van diep>- en bijna onherftdbaar verval « waar in *'ch tbans de^Nederlandjehe ^vii^en, buisraaden, onzc mcubilen , . de meefle artikelen van ae weelde zqn voortbrengrels van ons vaaerlandi o« bon __ in Daar onze deren gcen ßl* me k'vcekt, voldoet nice ,;„c . 'toHe wtl en Kcbruikcn . ' ■ l-nä waren roegcrich!, -!! Baar. n.ogen cca,- die 7hb’^^ ouwerwetfehe fing, — S®®" '"''•‘^ed genoeg hetvoorflel van den je- Jeden Sta-’houder,' en zijne verklaaring , dac hij , tcT aannioedr^’ng der inlandfchc vv’ecv'erfjen , be-'’ flooten hadc, voor zieh en zfjn Hof niec dan* inlanJfche ziiderf, wollen , en andere- foorc van Hoffen tc gebruiken , met verzoefc dat”^ zijn voorbeeld door de leden der Staarenvergadering',* door de latidzaaten in het gemeen , •mdge ivorden nagevolgd , heefe den bchöoidijkeh in- ganc niet' gevonden , den rechten naarijver niec künnert VerWekken.. Voorts kan ik - niet beter de hedendaagfehe zeden omtrent^ de kleeding- en het gecn daar- toc bchoprt befchrijven, dan ik zulks gedaan vind bij zekeren fchrijver met deze ’ woord*»n. gecne nationale kleeding I ieder d^gc, het gcen hij wil , ’ r * geene bvfuengemeene zaak , dat, wan«^ ^ Holländers bij' ihalkanderen ftaan dT /J zijn Frahsch,' do -dndcT op ® dederdcop ^i]*n 6nd gekleed •’ överdeze zaak ik^ oniangs 'bß ^een rcbTijver 'de volgchde zecr Wat het verwiisfclch ■ der ’gewöom "^^*^*^*”^ * — ~ yoorvaderen betreft , zegt Xze fchri* onze omtrent is oiize natie de on i , daar* pMe wnld , Want , dewln onzes landfchaps,' benevens onl 'i ^ - oorzaak jandfehaps,' benevens onzo 't^- delmgcn, wordenv m al ons do«a door Digitized by Googl 13E .-HÜISHOÜDINir ' !vn.- «Boek. »93 door . ZOO veele verähderingen dü wij in hec volgen 'van. de mode eexie mode heb« ben , ciie nöoit naar de mode' is , orndat, van el Ice ' tiatie "wat aannemcnde een nicngeV- tnöes- maaken , dat zcift aan de genen , daar hec van orttlo^nd is , belagchelijk voorkomt ; Ibroxnigor» van r. onze i ouders- • zij n - noderige «a ' braave Bürgers, maar hon ' huisgözin dikwijh ZOO bedorven, dat clk Jrdnbijna *zeden verktes*v daar \r»n elke natie wat/jn uitblinkc vao de kinciereh is de «nei brodder ' een; r'r/tnfche jonkei-,- dcr-zuitet eene Etigetfbfie 'JL/vrfy van -liot - huisgealn dikwijls ■opgeF»r’'önkte ■* ker- mis-popjens, en-laffc dnor weelde ' bedorven »eltjeos amdat wij tco ■ gcr^cd r in bet aanrremen ^van tdks vroemde • rndnierön oei» ^detl , verJfezfen 'wi]. de natuürJl/ke ho^^dunighe^ feden van orßen bravert Idndaart ’J ^ bcd ^ ’’ ” worden ’s rriorgcris van ^ 1 ’ ***öc Wetriekend ' vet , een «i»" kin ;*^eroten aankiefl. def e' drtrtt. , i,„«rier woräK^ cmi gw ,• da’t xö t der ijatntr» g®k*pt; on j dftöt oenftni kapP®** ® zu i^ÄdoU I— dat zr; djne< binden * ,n. .; Scrtoeg wjn, dieiKle 2ij ^«dotd eenoee ^ide ßfa- by Google 41 DE HUISHOUDIK.G-.. , otn , daar. zij anders niet voor negcti- )f tien uuren gewo.on •. zijn het bed te verla- :en , wanneer zi] eens uit zullen . gaan , te kricr of vijf uuren bp te Haan , ten einde zij jiet dan bchoorlijk gekapc te .voorfchijn ko- inen. • — Of zo ,zij zieh daags te vooren laa- jgn kappen , onderwerpen zij zieh , om in de otjgeniaklijkfte houdiog der wereld den nacht te brengen , .moetendc volArekc llil hg- gen , eonder zieh te verroeren , ten einde her kapzel niet ontfteld ; raake. Wat is (la- vernij , indien het deze niet is ! .^ 7- Door dit kappen, waar bij het 'haair.,mec poeder wodanig beftooven werde, dat . het de gedaante van gnjs of fpierwic aanneemt wordf de na- tuutUjke kleur . rean • . hetzelve , . die veeläl ^ zeer fchoon brum of blond i, , dezelfde goudseole IdOT dK de in de. oude Satavieren ioo.boog »c^en dat de Rr,meinfd,c juffens . heeir ver- ;fictden, geheel .weggenomen. , ,. .^^oo^ts ls de kleeding aan -.gedimrige verwisl -feUng cn veranderingen ;onderworpen: TZT in die ]aar de knoopen der rok • b» d« ^ ^ niet. grooter dan « een ftuiver, -en ^in. ^mde weder niet kleiner dan «en d M tnoeien-, de fchoengespen ^ Jtp , Tiaverlpop van cijd weder ’ motten, men rJi,- ■ V fchijnc > te begrij» pen. Digitized by Googli bBL HUISHOUDING* VIT- Boß*- die enkel kunsijens zijti van feenen winkelier, om zijne bciirs c«n bunn koste n'ikUjk te vullen. ' * A/en trefc ook jonge Heeren aar» » o«w dit niec:; algemeen is , die hunne ^ vTouwen, met ringen van foorteix hebben opgefierd. Oie is ^ eenigen ^ren, in trein gebracht, twe« ^ , welke aan een ftaal cn ^ ^ ^:oudcn, ketting zijn vastgemaakc » ^ een vierde van eene cl nie det broeb »kke-^^ hangt , en doorgaands tnet cetiiS^ name^^^„ verfierd is . • zoodat m^n Heertjens al op cenigen afllrand ^ '^^nkcmien. — — Het belagchlijkil® hier vao lat zulke Heeren flecht weten 9- ^ Iv« -Äs, dewijl twee uurwerken zciden kowL , maar aldjd min of meer v*n eJkMi ren verfchillen. , -• * / \^^oor het overige is de kleeding Yuie?Tcn zeer proper, doefi niet weinig ^ in fommige opzigten niet weinig * lijk. -T— bij voorbeeld zij hebben , Op o*® ^inst gcrekend, vier of vijf eö ewimig kaoopea den rok , zonder knoopsgaten , van- zij er «ius geen kunnen gebruiken.y ' De JuffeR zijn niet mjo vreeiQj jn «Je ..MfTA vpr9n/?f»rtntrA«t - . .. ^i^üiige veränderingen van opfthik. bec •, I. D»Er- V ' Digitized by Goosit ; - - DE'HUISHOUDIISrG- rclt’ ^ör cen zeldzaam foort van kapzel zoo- lig bedältt, dat- men naar her aanj;ezicht ge- Bgzaam zocken moec , fchoon bet kapzel" cot ie dnntrx^klijkc hoogte en uitgeftrektheid ge- iöhc^^wordt. Onze vrouwen zijn over bet Tctnwn genotnen niec van fchoonbeid en be- iWgkeid ontbloot , ook zijn baare *zielsver-i ^doorgaands niec te verfmaaden.- ^aarotn dan bcminlijke Jufferrehap , = deze* laac- ;en dikwijls vqrvraarloosd , en de eeröm -» ee# nisniJßkt door eenen vaifchen tooi , dan öpge-* icrd?' zal niec fpreken Vati haii*,- die deb vetbeeldende niec kleurig genoeg ■ te zijn- ^ zuiks nu en dan met karmijn oF •andere ’blan- keraelen te hulp komen , 6f oök wel regen' dat jjij.'op partij gaan,i andere middeM ge^ bruikenv om haare kleur te verhoogen ömdat dit beide nog altijd onder de oPhetaambike mid- dden gerekend' wopdt,nptn zieh te verfraaTen i doch die verdient aanmerking , dat bet : jjls öfde tedere kurme 'alszinä d?n^ »haar eigen’ geflacht • te ' vöi-loochenen ; en het - mätÄiyk^ teverbcelden Vefekn gaati toch vtm'bAvdfl Vnanneh; gekleed tnet ücb lakenitbe' ias— eenf WMrt ™anshötfd‘,- e«, -rouing in de erf eeh«l npiniijke hoUding. Ongebjk n^der echter “ is zof^n-,,o.v« . - - Digitized by Google *VII. BoEK. ttUlSHOUDING zu\ke aanlokrelen niet nodi^ ^ ^ooTa-.eker niet behoorden nodig tiebbe c« hc — ■ — Haar opfchik en fierctsid __ . uicwendij ee/7 ^/^ostel moet niet in kken bcftaan _ jn künftig gevlochten gouder^ kleinodien , en kostbare kleedereo ma; inwendige fchoonheid vari haar harr ^achtel in de in het onverganglijk fieraad van i« «7 i’Ä^aarden geest , die zoo Icosccr »J ^^gen van God. an dit onderwerp van de boj ij her ha van den de Oi Ik ' huisraad en kleeding niet n fluite^r^ , dan met deze krachtige caal ^ ^‘^^^iandfchen fchrijver, wicns woor c J} ®^^^'Vnaalen gebruikt hebben. ... i U noo\t Nederlanders , zegt hi] , laac net. , ^ nndercn^ 6 oende zijn voor u zelven of ^oor ^ kflo Jtleedt- men zieh in Parijs, ZOO hnr^esden. Moet men daaröm zoo leeve« y de N,ierlar,J<^f geV—^eed gaan in ^tforeA ^ welk eene laagbeid voor vrij „ jzÄ Men kan op op veele wijze -f_fctn ding regel«» Zijne huishouding enz. ^ zoü h« dan even daaront niet god^' toindat het nfet op zijn Engehch of Is? irttegendeel , in aHes war even ^ onverfchftlig is , moet altljd het oaäe •» ' ^erltndfcba bovendrijven. £en V fl - Digitized by Googk de hu IS ho UD ING. :h mag zonder reden geene veränderiiig laten welgevallen , die tijd , en geld « en ;e kost , vooräl niet in de gewoonten van radetlandL Nog 66ns , zou deze eene vol- de reden zijn voor 66n Holländer" z xjoo is \ode in Frankrijk , in ILn^eli^nd ? Is het al [, wat er blinkt ? De F'ranßzhen hebben * ineer dan 66n.e reden , een foorc van meo- chap in kleeding en Tmaalc verworven in Opa , dat deszclfs andere bewooners zieh , jrt langen tijd , hebben laten welgevallen j ir moeten wij daaröm de eefften en buicen- origften zijn! moeten wij' alles blindeling aan ovememen , omdat het een Franschman dus (fall? De kapzels van onze Datnes en Hee- [1 kunnen ons , onder anderen , ten voorbeel- , verftrekken , hoe ver de griliigheden . der ode gaan kunnen , wanneer ze menfehen-hoofden in die van vogelen poogt gelijk te ftellen ^^vlasbollen , in fpinrokkens , ce veränderen * n al de fchoonheid der bevallige fexe onder ene memgte vodden zoo verbergt en verftikt lat men dezelve naauwlijks ontdekken kan ” ’ Hoe zeet heeft de .weelde en pracht tot' ver ^ en ondergang van menig huisGrezin ook venoond in het houden van ^oetzen ^ paardea, en het bezitten van buitenolno Hoe onze fpaarzarr.« j °^‘cenplaatzen. te vo« le gaaifc, waren ini m de ftad hunijer wooning, - Digitized by Google huishouding. OOEIC. VIT. te gewoone fchuiccn en 'wa , wanneer zij reizen mooHrern , voorbecld der afgevaardigclen ter Sc; die?* getuigen, en hec voorT»celd ^'^fniuntendcn Staarsman j a r»sr x> e w hebb<^^'^ fceds in het voorgaande van g'cwa i^oetzet^ ’ doch in onren tijd is hec aanrai ' ESn rijtuigen merkJijk aange^oeid. — "^orbeeld zij San/am. JVIen weer , h« v/ck paden en wegen in die vtr* uiaarc kunn^ *■**' ’ zij met geen gewoon rijtvi^ hoe bereden worden, ons beugt ook npg, ^^"•‘ele bewooners van dez© zeild^^ hiclden. Een nette , weihe- den ^ boejer, een vermaak meer gepaac voor ^ Hollofuier, Wiens zaak het zeeweezen is, -diende te rijn, deze was de prachc der /^^aderen „laar thans heefc men ook ^^ardam een aantal rijtuigen, die zelfs zoo kle^n en final getnaakt worden, om de naauwe dezelven te kunnen berijden , dac Popächtig zijn in her oog van d.*n vreera- ^tT^g t en door hem beipot worden. Die geen rijtuig hieldt, geene buirenplaats beat, kon niet onder de faczoenlijke Heden ge- teld worden, nogrhans zedert de laatfle ränjpen die ons vaderiand getroffen hebben , is rnenig ^jtuig agefchaft, menige buitenplaats verkoche a, g^oop, den- i Digitized by Gocwl(' - I DE HUISHOUDING. , Zoo moeten rampen een weeldrig volH kvijls beceugelen , ach ! mogcen de JWeäerlati'^ s over het geheel daar door weder gebracht rden tot de deugden hunner voorvaderen ! n zouden wij redenen hebben , om zclfs de iipen , die ons vaderland gedrukt hebben , en g drukken , te zegenen , en het Opperwezei? jldaadig te noemen , die dezelven gebruikc i roiddelen, om een verbasterd volk te ver- :teren, dan zou de Natie dankbaarheid agr> iod verfchuldigd zijn voor zijne vaderlijke ka- ijdingen. ; Doch hoe weinigen vemederen i^h I Hoe weinigen nemen dit ter harte f 4» vier: Digitized by Google * '^lERDE HOOFDST. tTK. ^ is nog ggg artikd van prachc «*i welk in^elijks menig htuisitoi^^dc aantaJ S®holpen en bedorven liecfc = <Jir i: van vu br«..uulVkii 9 dienstboden. Ten cijtie toen de werkzaainhoid ’ oncza narie haar volle vermögen oefci huis ^ ^ iiuismocder, en de docheet' van flaan , om mede harul aati ’c werk zodat zelfs aanzienlijke liecion bet ddni lijfkuecbc, en eene rappe flukicbe dictj. .n II - I . _ fteUen konden. Jan r> ^ w/ flechts van eenen koeebt vermeid längs d --'nten van den Haag, en wij lezen niet dat d6ne dicnstinaagd van den groocen nvco G R o o T, de getrouwe e ls j k'n , die bg ontviöchten van deren vermaaraerr man zoo vlrÄ^g en zoipruidig ^ op hec kofJkr, V=t welk ZOO veel fchats in zieh beflooc ir^aar thans , bijzonder in groote fteden , alvvaar vvccide en pracht zieh meesc vertoonc, fchoon zy zieh allengs ook toc de kleiner fte- <3en, en door het gantfehe land ver/preiden , znaakc het hufshouden met flcchts 6änc in cid , eene geringe ßgaur. Eene werkmeid 9 en ^ T" “ « "»■"'fc" b.-j md<ielma.,g bürgor on ,va. V4 cirbij dia Digitized by Google de huishoudinq. ne minne of kindermeid gevoegd mocteti B, alzoo het tedcr en verzwakte vrouwtjen 1 ftaat. is , zelve haar kind te zoogen of pasi^ , waarvan wij in het hoofdstuk ie cpvoeding meer gezegd hebben. niet alleen , maar deze dienstboden zijn ^ands , omdat zij weinig te doen hebben , loor het voorbeeld van hunne heeren en vrou- , en derzelver weelde , als mede door dien >en den anderen bederfc , een zedenloos c van lieden. — ^ "Welke dertelheden , los- ligheden, brooddronkenheden en ^dere on- jden in de keukens der aanzienlijken onder dienstboden plaats hebben , is nieer dan te I bckend , en wordt door de algemeene klag- I over de dienstboden , doch aan wier ze— nbederf de heeren en vrouwen zelven gjroot» Its fchyld hebben, bevesdgd. Volgens den tegenwoordigen fon moec ook B fatzoenlijk huishouden , eenen genecsheer ebben , die , het zij er zieken zijn of niet. ^noegzaam daaglijks eene vißte moet doen ,jn naar den welftand van den heer of me^ rrouw, of de kinderen te vememen, Het geefi een ZOO aanzienlijk «fr, wanneer mevrouw in de ftad gezegd f ^^erfchende ziektea ffti doBar fptekett ’ wanneer zij van haor- Digitized by Googl( huishouding. opzigte nogthans 5^» tic^ ^T. 30: x^dcri de: ftu| rpijzet de Nederla»i<fere» meer verSndera — j^aiTTte fp'jze en drank. — 'T^e voe v’oorva. en gez,onde bieren, van welken _ ^erwisfeU ders z-^ch plagten te bedienen gr-^oten en aanzienlijken , ^ de grooter tniddel ^oort van bürgeren, die ln nie willen onderdoen , in all®*" ^^ren » ^ijze toegemaakte fw?2'i6:;;^eiden foorten van wijnen. ^ v^erlp'Ueu is t ^ hoe veel gelds de lux^ ii«e** » indien aan -arpijzen, zelfs aan gewoone P J q£. . ««« AA« - roc" W flechts in een ongewoonen -«^1- wata.'^^ggj zij zeldzaam zijn , het>*>® Jean- ■«Tjeer z*j «;.tu/i<iaui *ij«» •> -- ■^ßnncer '^'^'^'^aamlijk moet men uithaa *^and- artenden ziet, en familio*^ — ■■ ■ «• * eten f« 2ie/, en famiu»*^ a ~ eten niag zadt. — 2ulk een famUiair avon ^ ^en volften zin een gastmaal hebben voorvaders zouden her daar v j^^enheid gi^Bctgezlen. — ' De tafel is bij ^j^rkeurigH® overvloede vcrvuld met de y^jeesch, njzen, ten minflen driederlei J^nredigbe*^ ^^k visch, enz. 00k met een naar «rroot aanial fchotels met toefpijzc" , ® jojadat ^uifte orde geßankeerd moeten Haan. Dien daarvan genoeg gebruikt heeft, ^^^pjj^en - les weggenomen , en op nieuw ander® ^ jeg" -opgedischt, allerhande foort van gebak , ^ en verfche vrucheen , zoo veelj de tij<^ ^p- V< DE HUISHOlJE>Ii>ffO. . . — - Onderrcheidcn w*jn wordc op Jtul- rezdfchappen aangebodcn, welke onder hflt rt, vervangen worxit door" fijne en kost- ; wijaen. IL^ne zaak 'echter fchijnc de Lcvendheid- van onze eeuw verbeterd ce ben in de zeden onzer vooröuderen ; deze cn niet zeldcn gewoon, hunne gasten ten kften te persfen tot drinken , bet ’er op toe \eggcn , , om elkandercn dronken te maaken , r eene ecre in te ilellen , dat men veel wijn m verdraagen enz. Doch .dit , dank bebbe ► wellevcndheid , of misfehien zwakkere jfteWhcid der ILcden van dezen t^d , is tea. esten gekeerd , uitgjezonderd in fonmiige ftree- en van JSoot dholland ^ en wel bij zekeie jelegenhcden , wamiecr de pocaulen nog te ^roo^fcbiin körnen, die den vriend der matig- heid doen fidderen, en desniectegenftaande docr jjem moeten geledigd worden. Is een familiair avond-eten, waar men' bet fcheidea, zijne vrienden verzoekt , hat geringe voor- lief te nemen , dus overdaadig .men kan er een befluit uit afleiden , hoeda^e kostbaar en overdaadig plcgtigo gastmaalen hii bu,^woone gelegenheden naar evenredig- hed moetx^n , en die bevindt men ook fn de da^ ZOO ; en zulks zoo wel bii k vv ken ais.bij i kerklij- fen van guldci^ ^ wangheid leeraaren , zijn niet al- Digitized by Goog[( cn teil op coe aakea / wija hAbe is teu ige ftree- bij K»«* fff BOg der \aande doef t Z»J’ eeräar*^ tklE HÜISHOÜDWG. twen naauwkcurig in de S dezelve. - veitelt elkanderen ten < ^ cn weelde in de maaltijden * '^elke men dan op rekenin^ ^ " f^enen ftelt. — H«t verhas , zeker Heer, wie hij dai fpijzen, in gemeene aarcU ^ ~ gebracht, waarbij de gaisi A-^erde vrienden dus aanfprak Meeren! aldus ^as het gt van ans vaderiänd, men *S , fober , eerbaar , en ordenlijk konden onze voervadert fpoea vermeerderen, " - '^••^olgends werde bet twee< ^sbracht in linnen. fchotelen, r Victor fpijeen; — nusdanig, he ^astheer was onze Republiek pandt toen onze voorvaders door :»aamheid, gepaard met nijyeren ü geßeld, niet verpligt, waren, om $e behelpen, ■ met eenige fc (D m-rpijzen. in ^ Digitized by Google de^huishouding. hijn gekomen zijnde, vervolgde hij - \adt het nog beßaanbaar kuunen zijn * I het volgenäe geflacht daarbij ^eblenren tva- — Doch wannecr het vierde gerecht in r zilvcr, en kostbare porfeleinen fchotclen, de uitgezochcfte Ipijzen en nadesfert van etnfche vruchten, conficuuren en allerhan- ekkemijen was opgezet , toen zeide hij ffiott de Republiek voorzeeker te gronde gaan^ je Heeren! en ander den zwaaren last der Ide en overdaad bez-wijken. )us Lezer ! heeft men reeds voor jaaren de jrdaad en weelde in Nederland befchouw d k befeft de natie voor een groot gedeelte z’iekte, waar aan het Land kwijnt, en mec t al dezelve (leeds verder, en het kwaad ordt ongeneeslijk. ^aar begeven wij ons tot de lager wonin- jeti van het gemeen in onze IMederlandfche fte- len, befchouwen wij den toeftand hunner huishouding « dan opent zieh aan onze overden— kingen een geheel ander toneeL In die tij- den,wanncer de Koophandel bloeide , de Tra- fieken en Fabrieken aan naarftige handen werk, en aan den arbeidzamen man broodwinnin^ rZ- g^neene „an „ ordenhjk gekleed, en werdt met goede fpiizen eelde de ovechand nam, en da ncar- Digitized by GoOgI( HUISHOUDING. verflapte, of pragtig oovd^ armoede in de Huisgez onder de fmalle gemeence ^'^hoorlijke kleeding,' en 't rst behelpen. Veele die naauwlijks brood, vt of vleesch proeven ; • jkard - ■rtnjffer niaaken meestal her «w drankis flapF tusfchen beiden fterken voUlc^^^”' Door deze armoede '«kte lusteloosheid ; in de geene regels in acht gen .. '^enfchen wat hebben, of zelfs overdaadig te goec zomers niet voor den winti woord, van den ^dnen wor ze ■«ren, aüeen op her tegenwoc Op deze wijze leefc < de^ilte der Nederlandfche natie, e ^«woeit van djd tot tijd Zelfs de der mededcelzaamfaek \en Nederlandfche Jiefdaadigheid zi itiaard gemaakt, reiken geenzins to< die ze gcnieten, geene regelen van volgende, dezeJve meer verkwisten,. lijk gebruiken. en hoe de luihcid er Jaat,terwijlzijdeamienflap]aatba« ' 4n bet vervolg van onze befchouwn« .1 I ® • \ S Digitized by Google HUISHOXJDINO. ierlandTche Natie mec ^huisboudmg, ZOO veel 2eden der « vopnraderen , welke „ in rommige n«er , Und nog min of meer WOTden na^ doch in de voomaamfte plaatzen ge am geheel dooc de toc fciertoe befchre- petdroi^ca ^j«* .(■ •- ' - ' ■ ^j. . >,> vi ,(j.'. U.i.‘* ^‘••- ; rr-rTOfto-'i . .. , >b ju ^ ■- ~a .ik#.’ .j.^»> i ' - . . i k f yjl < ., r.'j;:-ü ;..r •. ‘ ' .. -.5 II. ' •^... acnni. a '-ti ‘ ;0 tVS ' V :nv ’.w ■rir-''^' ' • ■*'* e-isiÄf.’.» j = , ^iMcun ':- « v; " .. -lOod'JG nnl'- » /. .-•.' ■ i •' t\0 t\ju -J m^.Ui.i Ow ■'.*'• j,;io '.ftiL ,r.ip/!cd 3n:;i t,./.; tu. ; .noJ.jiW ■ . . . : Digitized by Google V fhj tot nde hier ken nage- cn ge- bif' -K\ ^ -r •' Ti. • n " ' B E 's L .U / . . “i* ,-c*. ür> r . ‘vij: ^ ■ - -:'i •itji.i-.*. -'J'f 'j.o D I T D E E I- c. ^i3.T.3Sqc V'f! fuv hebßen' Wg' den ^edtfltjlkö^ beichbtwd'/ ‘daa?^" ttiaf iÄtrekking 'blp' 'äni' ,'^olgen<fc'b'EihL''rfflcn"‘^^^ • •, ^^^^trekfcfn^ tot -ifc "frsfkCc^i^''' ^ 'maätrch^lpptsfij^ daar'-*aien , en äÄ«i^äa^ketf tlöeftkt zonc:^CTe (landen der menfchen in t\etÄ. geen wij tot hicrtoe in dii bct^ bijgebracht, heeft ons zeker ^tc=fVige afbeelding opg^everd. ■ — ovL«:3e roem van Nederland is bezwall \arjd is in NeMand niet mcer te deugdlieven en eerrijken. nig io gctal, in vergelijking , van d en verbasterden, de vertederde weJ die zichzelven rampzalig niaaken, en a Zicken. — De zedcn zjjn ^y^cn, die IS het befluit, d/t z / / Digitized by Google 310 B E S L U I T. zal hetzelve , welke middelen men ook tot herftel möge aanwendcn , te grond doen gaan , Indien het Volk, in Wiens magt het ftaac, om het va- derland nog voor zijnen ondergang te behoe- den , op den oever van deszelfs bederf , niec wijs worde, en van zijne dwaasheden te rüg kome. Is dit het befluit van het opgemerkte in die DE EL, dat geen , het welk in het volgende zal moeten gezegd worden, zal ons niet min klagens-ftof opleveren. « — Ach! mijne landg^- nooten : , leerden • deze aanmerkingen ons, , elk voor ons zelven, te werken, aan eene hervor' ming, die vol/lrekt noodzaaklyk; is , maar die nooit tot ftand körnen zal , vc^r. dat wij be- ginnen, ons. zelven te h^onn^l. , f T I ,* r , ; • , . ' f r ■ . • J ■ '* •_ • i-'-' ' ; ’ i I DE Digitized by Google ^EDELIJKE TOESTAMt’ DER ^^C.X>ERLANDSCHE 1>JATIE. I OP HET EINDE DER ACHTTIENDE T W E E D E D E E I" Digitized by Googlcjj; Digitized by Google 1) E ZEDELIJKE TOESTAND DER NEDERLANDSCHE NATIE, VIIL B O E K. Maatfchappelijke deugden. Berste hoofdstuk. tlet is eene ofimerking , welke aan het oog Van menfehenkenners niet heeft künnen ont- gaan , dat de uitwendige omftandigheden en iotgevallen, die eenen nicnsch, geduurende zijn beibian op aarde, bejegenen , veel toebrengen, Om zijn waar zedelijk karakter te ontwikkclen, en in het licht te Hellen. Icmand, Wiens leeftijd, gelijk eene zachte bcek, die Hil en onberoerd doof de vcldcn fehlet, zonder door Wederwaardigheden gedrukt of door buitenge- hieenen voorfpoed op de proef gefteld te wor- den, voor^lijdt, za! niet gemaklijk omtrent zijn zedelijk karakter, kunnen beoordecIJ wof- II. DEEL. X 2 den j Digitized by Google 3*4 MAATSCHAPPELIJKE den ; dus is menig een , met den roem van eenen ftillen burgcr , ten grave gedaald , die misfchien dien naam niet zou hebben kunnen handhaaven, indien hij door eenen fa- menloop van orndandigheden , die op zijne hartstogten en natuurlijken aanleg , hadden kun- nen werken , om de cigenlijke i eiging , welke nu in liein in (laap gebleven is, op te wekken, bepaald was geworden, om zieh bloot ce ge- ven en te omdekken. Gel !k aan den an- deren kant menig een , als een uitvaagzel van bet mcnschdom, is gebrandinerkt geworden, diens aanleg veele goedc hoedanigheden in zieh bevatte , doch welke door uitwendige omlan- digheden, die hem in ongclcgcnhedcn brachten, en hem üens voor al v:.n den weg der v deugd aftfokken, verftikc werden, tcrwijl de ondeug- den, naar evtnredlgheid, zieh openbaarden. — ■ „ Genees- en heelkunde hebben , zogt een wijsgecrig Schrijver, zo de Geneesheeren op- rccht de waarheid hulde zullen doen, haare beste ontdekkingen en heilzaamfte voorfchriften bij ziek- en ftert'bedden verzameld. Hec ontlee- den van lijken, Hospitaalen, en Dolhiiizcn hebr ben het hellcrst licht over de Phijfiologie ver- fpreid. De zicls- de zedeleer, de wetgevende inagt bchoorden dit voorbeeld te volgcn , en op gelijke wijze uit de ontleding der ondeugd lesfen te ondeenen. ” In Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 315 In de gamfehe gcfchiedenis van den mensch is geen Hoofdtluk leerzamer voor hart cn geest dan de Jaarboeken zijner misflagen cn dwaalingen ; bij elkc groote niisdaad was eene evenredig groote kracht in beweging. Het menschlijk hart is ict zoo eenvormigs, en tevens weder zoo ingcwikkcld en faamge- fteld; ('■6nc en dczelfde hebbelijkheid of begeerce kan in duizcndcrleie vormen en richtingen fpee- len , kan duizend ftrijdige verfchijnzclen voort- brengen, kan ln duizend karakters zieh anders gemengd voordoen , en duizend ongelijke ka- rakters kunnen weder uit dczelfde nciging faam- geweeven zijn , alfchoon ook de niensch , van Wien gefproken werdt , nicts min dan eene zqodanige naauwe verwandfehap vermoedc. X 3 Digitized by Google 3IÖ MAATSCHAPPELIJKE Tegen deze aanmcrking misdoen wij echter vaak; wij zien den ongelukkigen misdaadiger , 4ie nogthans in het nur, wanneer hij de mis- daad plcegde, even zoo wcl als in het uur, toen hij daar voor boette , rapnsch was al$ wij » voor een ander foort van fchepzel aan , Wiens bloed anders omloopt dan het onze , wienj wi| aan andere regeien gehoorzaamt , dan de pnze , en zijne lotgevallen doen ons weinig aan , dewijl aandoening zieh alleen grondt op eene duiftere bewi\stheid van een foortgelijk ge- vaar, en wij echter verre af zijn^ van zooda- nige gelijkheid in zulk geval zelfs maar le droomen. 6 Gij , wier deugd nooit. op de proef werde gefteld ! Gij , die nooit de fchokken van gewel- dige van buiten aankomendc , en uwe deugd bcllormende, uwe harcstogten en driften ont- vlammende gebeurenisfen, voorwerpen, of om- ftandigheden , het zij die dreigden of ftrcelden , hebt ondergaan , die even daaröm met wreeden hoon en trocfche zekerheid op uwen gevallen[ incdcmcnsch nederziet, maakt u de hier aange* roerde aanmerking eigen , en erkent haare waar- ^id, zij zal u den zachten ge esc van verdraag- zaamheid en medeiijden inboezemen , gij zult bclijdcn , ook een mensch te zijn , wien al vyat inenochlijk is ook overkomen kan! Iloe Digitized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 317 Hbe groot, opdat ik dit in het voorbijgaan aanmerkc , hoe groot is de menschkunde , die de/groote Onderwijzer van het menschdora tcn toon fpreidde, wannecr hij ons daaglijks beval te bidden, dat wij toch In gcene verzoekingcii gelcid mögen worden ; zelden , zeer zelden Heef de deugd tegen dezelven beihndt. — — Evenwel zo rij ftand houdt, zo de deugd op de verzoekingen zegeviert, dan ja dan fchijnt zij te luifterijker! dan vertoont zij zieh in haare grootheid , en verwekt den eerbied der men- fchen, gelljk ti] de goedkeuring van het Op- perwezen heeft. ln die opzicht roemen Wij den man , die verzoekingen ondergaat , ge- lukkig ! Groote mannen vormden zieh alleen door de beproevingen hunner deugd f ' Deze zclfde aanmerking , welke waaräehtig is, in bijzondere perfonen, mag ook toegepast worden op geheele volken. Wanneer een Volk in ftllle vrede, ongeftoord, op eenen ge- lijken voet voortleeft, wanneer het onSpge- merkt de vruehten van zijnen vlijt geniet, zoo lang jaaren van rust voortlopen, zullen de eigen- äartige zeden van zoodam'g volk weinige Hof voor den opmerker opleveren. De zedcleeräar zal müfehien ondeugden of deugden meenen te belpeuren, ten minilen den aanleg en de kie- men van dezelven te onewaaren , maar hij zal inoeite hebben, om ze aan te loonen, omdai ^ 4 Digitized by Google 3i8 MAATSGIIAPPELIJKE in dere r^ist de deugden geene gelagenhoid hebben , om zieh geheel en volkomen te ont- wikkelen , pn de ondeugden door de goede or- de, de gewoonte, en de lands wetten verftikt >Vorden. , Nooit hebben de ondeugden van een door wceldc en dartelheid verdorven volk zieh fter- ker vooi^cdaan, dan toen de Romeinen door hunne burger - oorlogen aanleiding kreegen , ora alle ^ woede der hartstogten uit te la- ten. — : — Geene wreedheid , valsehheid , on- trouw, eigenbelang bleef ongeöefend. Vee- len fehecnen de- mensehlijkheid «itgetogen, de natuur verzaakt , en alle bezeffen van eer en pligt, alle gevoelen van geweten en deugd, ge- heel verloren te hebben. — r~ Nogthans moet men tevens bekennen , dat geene eeuwen aaq de gefchiedfchrijvers meer voorbeelden van ver-, hpogdc dpngden he^)bpn opge|everd., dan ge-, duurende die zclfde ramp^alige tijden, —rt Men I die yooc de yriepdfehap flies D EUG DEN. Vni. Boek. 319 •ver hadden , echtgenooten , die elkanderen ge- rrouw bleven in ballingfchap en dood , oudcrs en kindcren, die de nacuurlijke liefde tot den hoogftcn trap voerden , flaaven zelfs , die voor hunne mecllers ftierven. Ons Nederland hecft, van dat wij een volk waren , menigvuldige fchokken en Lands - om- wentelingen ondeigaan, maar nooit geene, vol- maakt gelijk aan dien fchok , welken wij in deze jaaren beleefd hebben. — Ondertusfchen hebben zieh tclkens op zoodanige rampen de eigenäanige zeden , die over het geheel aan onze landgenoten eigen zijn, en hen kenmer- ken, in 'haar waare licht vcrtöond; fomtijds echter behielden de flechte, fomtijds de goede hoedanigheden meest de overhand. Een famenloop van omftandigheden heeft in den laatflen fchok ongelukkig te weeg gebracht , dat de Nederlandfche Natie haare tegenwoordige zedelijke gefteldheid in geen gunftig daglicht geplaatst heeft. De oorzaaken en gevolgen van dezen fchok hebben ons de maatfehappelijke deugden en ondeugden der Natie hclaas! meer dan te veel leeren kennen. — Gclukkig, indien wij er door gebracht worden tot aankweeking der perften en tot verbetering der laatflen. ' - Ik heb nodig gcöordeeld, deze aanmerkingen voor af te laten gaan , ecr ik , in den loop X 5 van Digitized by Google 3to MAATSCHAPPELIJKE van dit werk , de zeden der Nederlandfche/ Na- $ie befchreef, welke tneer toc de gandche maatfchappij betrekking hebben. >>— In die behandcling zal ik de volgende orde, als eenen Iciddraad, in hec oog houden. - Eerst zal ik de zeden der Nederlanderen^ wel- ke zij in hunne verkeering en omgang met elkanderen ontdekken , doen opmerken. — « Vervolgends zullen wij die zeden ©verwegen, welke veeläl afhanglijk zijn van bet Tempera- ment der Natie, en het klimaat van ons land —— waar na die gevoeglijk volgen zullen, welken meer betrekking hebben tot de middelen van bellaan. En eindelijk zullen wij dit Uoek Iluiten, met die deugden en ondeugden, welke voortvloeien uit het denkbeeid van bet alge- meene Faderland. * TWEE- Digilized by Goc^le * tweede hoofdstuk. De mensch is een gezellig wezen; hij heefc eene nciging, om mct zijns gelijken, tnec zijne / natunrgenooten te verkeercn , en Rousseau hadt buiten kijf ongelijk, wanneer hij zieh aan zijne gemelijkheid overgaf, en den mensch tot een wezen verlaagde, Wiens natuurftaat wild- heid en ongczellige onbcfchaafdheid wäre. „ De famenleving , zegt zeker Schrijver „ of verkeering met menfehen is eene van on- „ ze algemeenfte Natuurbehoeften. — Geen „ Mensch kan zonder dczelve zoo worden , „ ilat geen verrichten, tot dien trap van ont- „ wikkelde redelijkheid geraaken , waartoe hij „ op dezen aardbol is geplaatst. Van de^ fa- „ menlcving hangt meest al ons welzijn en „ genoegen af; cn ook is velzijn en gsnoegen M de algeroccne zeilftecn, waarop elks Naiuur' M neiging of InßinSi trekt, de algemeene „ Drijfveer van elks doen en laaten, het „ eerße voorftel, evcnveel hoe men het noe-- r, me , welzijn , genoegen , geluk , vermaak , te ^ vredenheid, belang , pligt , deugd, of wat „ naam men er ook aan geve.” ^ Deze Schrijver over den tegerrwoordigen toe- fland der Jamenleving in onze Repuhliek op- zedijk gehandcld hebbende , zal mij de moeite ' , fpaa- Digilized by Goc^le 32» MAATSCHAPPELIJKE fpaaren , om er hier wijdlopig over te zijn ; voor die genen van mijne Lezeren, welken zijne verhandeling niet bij de hand hebben , zal eene beknopte famenvatting van zijne ge- zegden hier aangcnaam en tevens voldoende wezen. 