title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: i En hoe laag is ons gcmeen vervallen ! Hoe zondigt het op de inrichtingen ■ van liefdaadig- heid, die in Nederland ,ioo menigvuWig ‘zijn ! alömme klaagt men over gebrek van gelegen- heden om de kost te kunnen winnen , en te- vens klaagt men alömme over gebrek aan ban- den ! De lan jman heeft handen , arbcidzame handen, nodig, en kan gecne daglooners beko- mcn. De nog overige fabrikeurs in ons land en in de binnenfteden klaagen over gebrek aan goedc en ijverige werklieden , onze zeevaardij heeft ftceds den toevoer van vreemdelingen no- dig, en kan ter naauwer nood de nodige man- fchap ter bemanning der fchepen bekomen ? Van waar dit alles? Immers van de traagheid en werkeloosheid , waartoe ons volk, over het geheel gefproken , vervallen is. Indien eens de geest van naarijver, van betaam lijke eerzucht de weder aanvuurde , Indien elk voor zieh van de laagftc tot de hoog- fte klasfen , in alle levens - (binden , de oude wbeidzamheid begon te oefenen, dan was ’er, Aa 3 hOÄ Digilized by Google ^ MAATSCHAPPELIJKB boe zeer ook alles kwijnt, nogthaos uiczigc« dac dac geduld, die aanhoudendheid , die onver- moeide doorzecting, waanoe de Nederlandert boven alle andere volken geichikt, ta als van oatuure aangelegd zijn , bet geen vervalloi is , met den djd herftellen, den voorigen welvaard , di« ge> weken is, wederbrengen , en den ondergai^ •van NeJerland verhoeden zou! — Zoo eigens, in Nederland is de bpreuk waarfaeid: de hand des ylijtigett maakt rijkf ( * VIJFDE HOOFDSTUK. Ten allen tijde z?jn de Nederlanders vermaard gcwecsc door de deugd van mcnschlievendhcid ihenigvuMig de geftfchten der mildaadighcid In alle de Neierlanifche gcwesren en fteden ; en in geen ' land- der wereld vindt de armoede ZOO veele onderfleuning en daadlljke hulp ^ zelfs zijn ten allen rijde aansdenMjke geldfom- men bedeed , om verdrahte en ongekikklg« vreemdelingen , bijzonder zulken , die om ' den godsdienst, welken zij belijden, wederwaardighe- den ondergnan, of gebrek lijden, te bezorgen.— * Om niet te zeggen, dat Nederland alii|d de Cchuilplaats was der verdmkten , welke een gul onthaal aanbiedt aan alle vreemdelingen, die cot de menschlievendbeid der Neietianderen den loe» vlucht nemen. Deze menschtlevendheld Is zoo kenbnsr en onloocbenbaar , dat zelfs , wanneer de ifrer van den Redenaar op plegtige Boetdagen hem de zeden vdh Nefrlands volk ah gehecl verbtsterd deedt befchouwen , deze zorg voot de armen nog fteeds eene uitzondering maakte, en getcld werdt onder de goede dingen, die in tm Juda gevonden worden. Daar wij den zedelijken toeftand der Natie befchouwen, mögen wij derhalven dit ondei^ Aa 4 werp Digitize^iby Google 366 MAATSCHAPPELIJKE wcrp niet met ftilzwijgen voorbijgaan. Wij zullen echter de twee volgende ftukken wel moeten onderfcheiden ; de menschlicvendheid der Nederlanderen en hunne hsndelwijzc omorent vteemdelingen. Misfchien zal iemand een contrasc , vinden tusfchen het geeo wij van de onäandoenlijkheid der Nederlandfche natie gezegd hebben , en tust fchcn deze liefdaadigheid jegens armen en nood-r -lijdenden, welke wij hier in haar prijzen, doch zijne bevreemding zal dra bedaaren , wannen hi] bedenkt , uit hoe verfchillcnde bronnen deze liefdaadigheid bij den mensch , Wiens hart diept ten heeft, welke niet ligt te peilen zijn, kaq voortvloeien. De liefdaadigheid en het werkzaam medelijt den jegens een oigelukkig voorwerp heeft eene zuivere bron, wanneer zij waarlijk medelijdcn mag heeten, wanneer wij deelncmen , hartlijk deelnemen in de rampen en wederwaardigheden van onzen natnutgenoot, omdat hij een menscti is, Wiens leed wij trachten te verzachten , Wiens heil wij pogen bewerken dan heeft eene edele grootmoedigheid plaats, eene liefde- gezindheid , welke den mensch tot het waare beeid maakc van zijnen Hemelfchen Vader, den liefderijken Weldocner van allen. Maar de onäandoenUjke ^ en ongevoelige Phlcg- madii« kan oqk liefdaa«% ?ijn» \iit eene min zuji Digitized by Google DEUGDEN. VIJI. Boek: 367 fuivere beweegrcden. — Hij bemint de rust, deze rust wordc geftoord door het klaagcn en jammeren der cHendigen , dii verveelt , en om er zieh van te ontdoen , wordt de beurs geö- pend , en een aalmoes uicgedeeld. — Wanneer hier eigenliefde en zelfs • verbeelding bijkomc , wanneer dezen zieh voel^ (heelen , door den lof, welke niec fpaarzaam aan de mededeclzaam-> heid wordc gefehonken , en welke voor eene kleine foranie gelds in Sederland op deze^ wijr ze verkrijgbaar is, zullen de liefdegaven verdub- bcld worden. — < — En dac die wez«]Iijk hei; geval is met veele J^eierland^ren^ leert ons, dunkt my, klaar, de gewoonte, ora op de jaar» lijkfche Bededagen door den druk gemeen^ te maaken de fomme der liefde - giften , die iq de openbare kerkeq verzamcld zijn , welke zelfs in fommige Heden meer bijzonder worden aan- gekondigd, 'hoe veel bij elkeq Ptcdikaqc ver- zameld is. Dezp gewoontij, die in zieh zelveq zeer ongerijmd is, en voUlrckt Hrijdig met die les van den Zaligmaker, dat wij oqze aalmoes- fen in het verborgen zullen doen, en dat, bij 'werken van liefdaadigheid,- onze linkehsqid niet behoort te weten, wai de rechte doec, heeft ongecwijfeld haaren oorfprong, en blijft daaröm aanhouden , omdac men een zekeren naarijver befpeurt cusfehen de onderfcheiden geraeenten ^r Heden , om iq den ropm van nu^^^nadjghejd Aa 5 mn Digitized by ^joogle ^68 MAATS CHAPPELIJKE dt te raunten boveff anderen, ja zelfs eenen naarijver in dezelfde gemeenten, tusfchen de le- den, om bij de door hun bcgimftigde predikan- ten de hoogfte licfdegifc tc doen verzaraeld worden. Hier mede wU ik echter de liefdaadigheid der fitderlanderen niet verkleind , noch de Natie den roem, dien zij waardig is, ontnomen of verminderd hebben; alleen ftrekt mijne annraer* king, om de fchijnbare ftrijdigheid, welke zieh hier voordoet, weg te nemen, en tevens kan dezelve dienen, om de groore verbeelding, wel- ke niet weinigen onzer Landgenooten zieh vor« tnen, van de waarde der milddaa.iigheden in het oog der Godlieid, te maatigen , alzoo wij ileedf behooren te bedenken, dat God niet zoo zeef op het uitwendige der daaden ziet , gelijk wij menfehen gewoon zijn, voor Wien het hart on« ketrbaar is, en de bron der daaden zieh dik« wijis verfchuilt, maar dat Hij, de Alwetende, oordeelt naar het beginzel, waar uit, de wijze hoe, en het oogmerk, waarmede wij onze deugdzame handclingen verrichten. Bij het gezegde verdient nog het voJgende gevoegd te worden. Dat zekere hoogmoed en ijdelheid in dit ihik bij veelen plaats heefl« kan ook daar uit blijken , dewijl er plaatzen in Nederland zijn, waar men aanzienlijke geftich- ten beeft opg^echt, roet alle uitcrlijke pracht en Digitized by Google D EUG DEN. Vm. Boek. 369 «1 fchoonheid opgebouwd, otn daar in armeü en behoefdgen te huisvesten, ^choon men op dezelve plaaczen flegts 6dn of anderen armen ert' behoeftigen heefc, dien men daar in kan huis- vesten , Eoodat een zoodan^ ruim en prachrig gebouw genoegyaam enkel efoor een* binnenva- der en moeder met derzdver bedienden' be- woond wordt. — Kan men van zoodanige on* dememing wel andere reden opdelven , dan ze- ker beginzei vah hoogmoed, om bet vermögen en de rijke Hefdaadigheid van zulke plaaczen ten toon te fpieiden ? Ten vrare men die voor eene voorzorge wilde nemen , tegen eenen toekomenden djd , doch zal dan niec de wensch wczen van alle Nederlanderen , dar men nooit zoodani^ gebouwen op die plaaczen zal nodig hebben, maar dat zij integcndeel blijven welvaaren, zoodat elk der ingezetenen daar zijn eigen brood kan eten ? — Men overwege zelfs, of niet juisc door dergelijke overdaadigheid de traag- en werkeloosheid kan worden aange- fpoord ? — Hier van (hat mij voor, een merk* waardig voorbedd gelezen te hebben, het welk in zekere plaats of van Gelderland of van Overijsfel zou gebeurd zijn. — i Te dezer plaats was de kas der DSkonie gehed onvoorzien, en hadt geene andere inkomften, dan de ge- woone liefdeverzamelmgen , die op den 2Ion- dag gefchiedden , zoodat men nlet in ilaac was| iinea Digitized by Google 37®. MAAT.SCHAPPElIJ KE <f(Jnen armen of behoeftigen te kunnen bijftaan.-^ Doch de bewustheid, wplke de gantfehe ge* sieente hadt van dir onverniogen fpoorde elk tot vlijt, naarlligheid en arbeidzaamheid aan^ als wecende , geen’ anderen coevlucht te hebben dan bij zijne arbeidzaamheid en den zegen van hei Opperwezen. , Wat gebeurt ? zekere aan- zienlijke Mevrouw, in de nabuurfchap, maakte bij uiterften wH , aan de armen • kas van deze plaats een zeer. ^anzienlijk kapitaal , om djis de Diakonen in Ihat ftellcn, om de noodlijdende armo^ bij te ftaan. Ondertusfehen was er in de gantfehe plaats fleebts edne bejaarde vrouw, die ten dien tijde onderftand verzocht, en nujook terftond verkreeg. Digitized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 371 Wanneer men trat dieper delft, en omtrenc de deugd van ’ Waare menschlievetidheid zijne waamemingen bepaalt, vindc men onder de he- dcndaagfche zeden weinige voorbeclden van de- zelve. — Of is dat menschlicvendheid , wan- neer eene rijke Mevrouw, anders zelfs gezet, om den naam van milddaadig omtrenc de ar- men te hebben, en die door uirmuntcndheid in Godsvrucht bekend is, haare bediende, die in haaren dienst ziek werde, terdond uic haar huis z«idt, en, zo de lijderesfe geene ouders of^ nabeftaanden heeft , naa het gasthuis laat overvoeren, zonder verders meer aan haar te denken ; fchoon zij misfehien zelve haar gcliefd fchoothondjen zou oppasfen, indien het beesqen ongefteld of onpaslijk wäre? En onebreekt het ,wel aain oorfpronglijke voorwerpen tot die Ideäan Waarlijk, ik duchte, dat, naar mate de weel- de en werkloosheid heeft toegenomen, de waare mcnschlievendheid naar evenredigheid afneemt , en hoe veel deze deugd, zedert de laatfle be- roerten vejminderd is , verkicze ik liever aan den opmerkzaamen Lezer ler overweging over te laten. ZES. Digitizeerby Google * * ZESDE HOOFDSTUK. Onder de voorfchriften der oude wetgevende Wijsheid was bijzonder de gastvrijheid omtrent vreemdelingen. — Deze werde ten allen tijde als ^£ne der voomaamde Maatfchappelijke deug* den aangemtrkt. Deze wordi door het eenparig getuigenis van allen to^ekend aan de Nederlandfche Nade. Meer dan eene reden heeft van djd tot djd vreemdelingen genoopt, om naa I^edtrland ce Vprhuizen. — De koophandel en de bloei der neeringen lukten arbeidzame lieden , om hier bun fortuin te können maaken, hec welk aan zeer veelen in de daad gelukt is. — - De V RI] HE ID in den Godsdienst cn Burgerdaat was echter de voomaamde zeildeen , welke een aantal vreemdelingen herwaards trok, wel- ke, in bun eigen land gedrukt door vervolg- znebt of door eene despotUke regeering uitge- puc, onder den lommer <kr Nederlandfcht vRij- HEID troost en verkwikkiog zoebten en voo- den. Het belang des Vaderlands geboodt onze voorvaderen, hen met opene armen te ontvan- gen. — Zij brachten nijvere handen met zieh, vestigden zieh in onze deden, en deeden den bloei der Fabrieken merklijk toenemen , dus • ' werdt Digitized by Google DEUGDEN. VIIL Boek. 373 werde de gastvrijhcid beloond, en Neäerl/wd hadt reden, om zieh geluk te wenfehen, dat her de deugd van herbergzaamheid geöefend hadc. Ach! waaröm hebben wij moeten beleeven^ dat in onze dagen gevallen gebeurd zqn, wel- ke eene aaozienlijke menigte van onzc Land- gcnooccn huis en hof, haardfteden en altaarea hebben doen verlaten , die nog in vreemde Landen omzwerven; mijn geesc treurt over de- ze gebeurenisfen, over Nederland , het welk thans niet in (hat is, om foortgelijke (chokr ken te künnen wederftaan! — Doch bepaalen wij ons tot ons onder- werp. — Omtrent de vreemdelingen is het ge- drag der Nederlanderen aanmerklijk, door de ongelijkheid, welke zieh bij den eerften opfiag daar in vertoond. — Wij fpreken hier van bijzondere perfoonen, om die te onderfcheides van de openbare handelwijze omtrent vreemde- lingen, waar op de vrijheid, het belang des Vaderiands en de wijze (htatkunde invloed heeft. — Aan den ^dnen kant verneemt men vecle voor- beelden van zwervende vreemdelingen en gehik- zoekers, die den ligtgeloovigen en onbezonnen Nederlander hebben misleid en onbegrijpelijk opgeligt. Zoodra een vreemdeling de kunst verfhiat, om breed opt^even en te ihoeven, ontbreekt het hem zelden hier te lande aan lie- Digitized by Google 374 MAATSCHAPPELIJKE lieden, die hem gehoor geven, en zieh aan hem, ook ten koste van hunne beurs, vergaa- pen. Waar dit aan toe te fchrijven zij , blijkt niec duidelijk , zou het een gevolg zijn van de eigenliefde, of van traagheid, en zucht tot rust? doch dac de zaak zoo is, lijdc geen' twijfel; en dac het zonderlingsc hier bij moet voorkomen , is , dac hoe dikwijls de uitkomst de Natie of bijzondere perfoonen raet fchade of fchande, dikwijls mec beiden, geleerd heeft, men nogthans in die zelfde gmrdheid blijft volharden-. Zeer dikwijls ziet men hier te land voöf- beelden, dac vreemdelingen zelfs boven inboor- lingen getrokken en voortgezet worden. —— Veele huisbedienden der grooten zijn vreemde- lingen, dikwijls worden ambten en .bediehingen aan vreemdelingen gefchonken. — Algemeene «] luide klagten zijn hier over, niet heden of gisceren, maar genoegzaam ten allen tijde aangehe- ven , en , dat zeldzaam is , men hoort die klagten fomtijds van lieden , wier voorouders zelveti vreemdelingen waren, die boven eenen inboor- ling verkozen werden tot eenig ambt of be- diening, doch wier nakomelingen thans, hun. ne vreemde af körnst vergetende, en als, gena->. turalifcerd zijnde, nti op hunne. beurc klaagen over het begunlligen van vreemden. On- Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 375 Ondertusfchen is het mij nooit vreeind voor- gckomen, dac aanzienlijke Heden vTeemde diensc- büden verkozcn , en , het geen dikwijls een gc- yolg hier van was, dat vreemdelingen tot amb- ten en bedieningen geraakten , terwijl inboor- lingen voorbij werden gegaan. — Wie fleclits bedenkt, het geen wij van het gewoon karakter yan vrije Republiekeinen , die, al wäre het flechts op den naam van yrijhdJ., zieh veel vermeeten, gezegd hebben in onze vooriifgaande aanmerkin- gen, zal ras den fleutel vinden tot deze bijzonder- heid. — Zulk icmand kan zieh niet vemederen, zijnen wil niet zoo gemaklijk aan den wil van eenen heer en meester onderwerpen, bij kan niet buigen, geen voeten ftrijken, niet flik- flooien. — Dit alles kan een vrecmdeling, die zijn eigen Vaderland verlaat , om elders zijn fortuin te maaken, en die getroost is, zieh op het laagst te vemederen , ten cinde e^ns zijn oogmerk te bereiken, en zieh te hooger te ver- hefien. — Deze is reeds eene waarheid, in den aard van den menseh als raenseh gegrond; maar hoe veel meer kraeht moet dezelve erlangen, wanneer men ’er bij in overweeging neemt , dat die Republickein ligt tot werkeloosheid, traag- heid, en ongevoeligheid overhelt, terwijl zijn waan en eigenrain hem groote verbeeldingen van zieh zelven doet maaken. Is het dan wel wonder , Indien hij niet behaagen kan , geene II. D E E L. B b gnn- Digilized by Goc^le N 376 MAATSCHAPPELIJKE giinfte kan winnen? En zeker, zouden de aart- zienlijkcn niet gehecl met genegenhcid jegens hunnc landgenooten doortrokken moeten zipi Indien zij liever verkozen door dezelven, dik- wijls vrij grillig , cn met luimcn , gediend te worden , dan de vaardigc en nooit tegenfpre- kende gehoorzaamhcid van eenen vrcemden ; zclfs dikwijls met min loon, te kunnen genieß tcn. Maar hoe zijn de gedragiogen der 2VW. länderen jegens vreemdelingen , wanneer de tot hier gemelde oorzaaken nict werken , en zij door gcene derzelven gedrevcn worden? Men kan het vooruit reeds afleiden uit h'et geen Van de eigenliefde der Natie gczegd is. — En het Wordt döor de ervaaring bevestigd. E>n vreemdeling heeft dan niet zeer te roemen över de bchandeling, die hij' geniet. — - Onze ftranden, in de eerfte plaats,' kunnen, ach ! waaröm moet ik deze tretirige waarbeid erkennen? niet iö den minien zin , gastyrij ge*, noemd worden. Hij , dien het onheil treft, dac hij fchipbreuk lljdt op onae kusten , heeft daaf van ■ te dikwijb de droeve emaaring ! Onze ftrand -bewooners zijn veeläl weinig bcfchaafd, en ZOO mw als het barre ftrand, zoo ongevoe- lig als de golven der ree. — — Hebzucht doet hen vaak, om de goederen te beigen, en zieh te eigenen, de menfehen verwaarlozen. Evenwel men kan dlt niet • van allen zeggen. De laatfte oorlog met Engeland heeft een tafereel opgeieverd, tot lof van de Nedetdandi /che gastvrijheid en eddtnoedigheid , die zelß Vijanddijke fchipbreukelingen met weldaaden overlaadde , en gereed was tot hunne hulp. — * B b 3 Doch Digitized by Google 37» MAATSCHAPPELIJKE Doch, dewijl wij van de zedeo der Narie fpre- ken , was her wenschlijk , dac wij , niec in ^^n of ander bijzonder geval, maar over het geheel de gastvrijbeid roemen konden. Verders moet men omtrent de behandeling der vrcemdeiingen in de tweede plaats onder- fcheid maaken cusfchen onze koopfteden en bin- nenlandfche of meer afgelegen oorden, ook tus- fchen het meer befchaafde gedeelte onzer Natie en het gemeen. In onze koopfteden bevei- ligt zekcr het belang van den koophandel den vreemdeling, en meo gedraagi zieh omtrent deozelven doorgaands zoo , dat hij reden beb- be, om vergeno^d te zijn. Alle befchaaf- de lieden weten ook, hoe men omtrent vreem- delingen behoore te verkeeren. — • Maar zoo is het niet daar, waar zieh de zeden onzer Platie vrij en onverhinderd openbaaren. Hoedanig de gezindheid omtrent vrcemdeiingen is, kan men opmaaken uit de beipotting, waar- mede men eenen kromtongenden vreemdeling, die de Hollandfche tongval niet treffen kan, overlaadt. — Menigmaal heb ik mij zelven ook geei^erd, als ik zag, hoe men den verlegen of verdwaalden vreemdeling uitlagchte , in plaats van hem te recht te helpen. — Behalven dat het geenszins vreemd is, dat niet alleen fchip- pers , voerlieden , kruiers en zulk foort van menfehen op eene onbUlijke wijze den vreemdc- ling 1 Digitized by Google D E U G D E N. Vm. Boac. 379 ling knevelen , en onbehoorlijk geld afvorde- ren, ja zelfs over het algemeen zal men eenen vreemdeling ten duurften laatcn bccaalen, even of men recht had, hem, omdat hij een vrecm- dcling is, eene foon van fchatting te mögen opieggen, Natuurlijk vloeit deze handelwijze weder voort uit de eigenliefde , waarmede men je- gens zieh zelvcn is ingenomen, eene eigenlieP- de, die al ras waant, dac andere Naiicn min vemuftig , min achtenswaardig zijn , dan onze eigene. — En waarSm laat men dan nog toe, dat zoodanige minächting voor vreemdelingen aangekweekt, en in de tedere gemoederen der jeugd ingeprent wordt, door boekjens van zul- ken inhoud, als de zogenaamde Franfche Tij- rannij in de Schoolen te gebruiken , welke nog , niettegenilaande de zoo vaak herhaalde gegronde aanmerkingen', in veele fchoolen hun- ne oude plaats blijven beklceden , welk gebrek 00k geenszins vcrholpen is , door op dezelfde wijze eene Engelfche Tijrannij te fchrijven, en in het licht te gceven. — Zulke ondeme- minger» kunnen namens toe ftrekken , dan ora volkshaat tegen vreeraden te kodieren. — — En zeker, niets is gemaklijker, dan zoodanige Tijrannijen op te ftellen, en voorbeelden van wreedheid door bijzondere perfoonen geöefend te verzamelen, om dan eene gehecle Natie daar B b 3 van Digitized by Google S8o M AATS CHAPPELIJKE van te befchuldigen. Weleer, o Nederlanders ! waart gij met eenn bedaardheid en edelmoedigheid dapper in het voorflaan van uw vacferland, van uwe vrijheid, en van uwe voorrceheen. — Uwe vijänden bebben mven raoed ondervonden, en Nederlattd heeft beiden uicgelevcrd , wicr naamen onfterf- lijk zyllcn blfven, zoo lang de waare hel- dendeugd zal toegejuieht en gepreezen wor- den. — En nog is de moed der Bataaven. niet gehecl verflaamvd ; Dogs^ersbar.k zal getui- genis dragen , van de krijgsdapperheid der Nederlar.dcrtn. — Hoc zeer de Nederlanders ook in vcclc opzigten verbasterd zijn van hun- ne Digitized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 381 ne voomderen, geheel echter zijn in hun niec alle Volks - deugden verftikt. Doch, gelijk het niet zonder voorbeeld is, in de gcfchiede- nisfen onzer voorvaderen, dac de Nederlanders hunnen krijgsroem ract den blaam der wreed- heid bevlekt hebben, zoo hebben onzc dagen, die dagen van verwarring , voorbeeJden van Wreedheid opgelevcrd , geöcfcnd iiict tegen vijänden, maar tegen medeburgers , tegen land- genooten , tegen medc - christenen. o Nc- dcrlanders 1 daar is bloed!... — Doch hier be- dwinge zieh mijne pen ! — Men veröntfe huldi- ge, menbedekke, men bewimpele vrij deze <hoode iiaaden. Ik weec het , hoe hevig burger- twist gewoon is te vlammen; ik weet, hoe in dezen tijd, daar een tuimclgcest meer Landen dan Nederland heeft aangelloken , ook meer Landen voorbeeJden van wreede woede aan- fchouwd hebben. Maar zal dit den Ne- derlander , die hier fchuldig ftaat , verfchoonen in de vierfcliaar der gerechtigheid , die de be- drijven der Nation oordeelt? Wanneer de Engeifche Schrijvers der Alge- meene Hiflorie de Nederlanders verbeelden , als znnder hartstogten zijnde, heeft de zeer verdien- ftelijke verdeediger van de eer onzer Natie te recht aangemerkt, dat dit eene ongerijnidheid in zieh bevat, omdat wij naauwiijks, of gebed geen, begrip kunnen maaken van een fchcpzel, uit Bb 4 ziel Digitized by Google 382 MAATSCHAPPELIJKE ziel cn ligchaam beftaande , dar van hartstogten geheel ontblooc zoude zijn. „ Om de waar- heid recht te doen , zegt hij, willen wij liever bekennen, dat de twist, toom, wraakgierigheid en andere gebreken hunne wortelen gefchoten hebben in Nederlandfche harten zoo wcl, ah in die van andere Natten, hoewel bij hen de uirw'erkzels op verre na zoo openlijk, noch verwoeftende zijn; het geduld onderdrukt de- zelve veeltijds; berst de vlam eens uit tot daad- lijkheid , wel verre van dit met genoegen aan te zien , of den brand aan te (looken , bemoeit zieh een iegelijk , om de handgemeen zijnde partijen te feheiden , en den twist bij te leg- gen ” enz. De kermisvedel zwijgt. De daosfer vliegt naar buken. De meid grijpc naar heur knecht ,maar kan zijn loop niec (luiten. De Roel vliegt door ’t vcrtrek. De wijnknilk ipoelt den grond. De tafels vallen neir, daar eer de bierkan ßond. Men plofc in ’c nac, en trapc op halfgebroken glazen. De meisjens ilaan verftomc of gillen onder *t raazen. Daar vechten voor de deur, als dol en onvervaard. De zoon van jochsm schräm en mf.wis geitebaard. Men ziet ze als tijgers of getergde Leeuwen ilrijden. De mesfen blinken in de vuiflen onder ’t fnijden. Zij blijven op hun plaats, en veegen voei aan voet, £n worden op den duur , meer hevig en verwoed. d'Een roept: ftaa vast, bouddaar, en boec zijn lust met vloeken , En d'ander zoekt door kunst zijn vijänd te verkloeken. Maar mewis geitebaard werdt in zijn rechte wang Geraakt, en kreeg een fiiee rtiim zeven duimen lang. Toen dacht ik, ’c gaac te hoog, dit fpel mögt ons be- driegen ; ’t Wordt laat: de viedermnis .begint alreö te vliegen. ’t Is hier niet veilig; en de dronkert past op wec Noch reden. Laat ons gaan , de nacbiuil roept: naar bed. Doch laat ons tot zachtcr en edeläaniger onderwerpen overgaan. Tegen over twist , gekijf, en derzelver ge- volgen ftaat liefde en vriendfehap. — Hoe de zeden der Nederlanderen met betre’iiking tot de liefde gefteld zijn, is ons reeds in het voor- Bb 5 gaan- Digitized by Googii 384 maatschappelijke gaande geblekcn. De hemelfehc vriendfchap nor digt ons thans, om van haar ic handelen. IMcn hccft rccds voorlang aangemerkt, dat >vaar re cn bcftendige vriendfchap , waardoor de 66n gcfaccl voor den anderen Iceft, zieh, voomaam' lijk in tegenheden, de zaak van zijnen vriend aantrekc , en hem in alle omftandigheden ge- trouw blijfc, men heefe, zeg ik, reeds voor lang aangemerkt « dat zoodanige vriendfchap , hoe zeer 00k hec wenschlijkfle goed op aarde, nog- thans een zeer zeldzaam verfchijnzel is onder de ftcrvelingen, en geen wonder, deze Herael- telg fehlet geene wortelen, dan in edele en belanglozc harten , gekoesterd , en vcrvvarmd door het vuur der deugd. — Een david en JONATHAN zijn geene gewoone menfehen , maar raunten in zieh - geäartheid nit boven him- , Be natuurgenoten. Gevoel , vuur , werkzaam- heid, en leven moeten de hoedanigheden zijn, die eene edele ziel tot vriendfchap ftem- men. — Men heeft ook van den anderen kant aan- gemerkt , dat niets geraeener is , en in den mond van allen als beftorven, dan de heilige naam van vriend t en dat de betuigingen van vriendfchap in de welleevende wereld zoo over- vloedig als niets beduidende zijn, — dat het eigenbclang vriendfchap even fpoedig verbreekt, als niaakt , cn bijzonder zegt men, dat de Koop- D^itized by Googie DEÜGDEN. VIII. Boek. 3^5 Koopman zclUcn andere Vrienden kenr, dan die hij bedient , of met welken hij handelt. Dit zegt men , en de menschkundi^;* procF- nemingen hebben het onder alle volken cn in alle eeuwen bevestigd. — Doch is dit zoo , dan zal men in de doad niet veelc voorbeel- den van edele vriendfehap onder de Nederlan- tkren verwachten können ; wanneer men in oogfehouw neemt hunne koele geßeldhcid , en daarbij bedenkt, dat de Nederlanders cen han- deldri)vend volk zijn. - — Hier bij komt nog die ongevoclige fluinicring, in welke de Nat'te zigtbaar vervalt, de luxe ^ en die gefteldhcid van zeden, welke wlj tot hier toe hebben aan- getroifen. Deze allen hinderen de deugd van vriendfehap, om haare fchoone en verhevene waarde te doen opmerken en gevoelen. — Ik bid tis, welke vriendfehap zal men verwachten onder een volk , daar de huwlijksliefdc , daar de natuurlijkc liefde van ouders jegens kindc- ren en van hinderen jegens ouderen zoo ver- welkt, dat zij bijna onkenbaar is geworden? — £n nu fla men het oog op de Nederlanders ! en zoeke, indien men de betuigingen vanvriend- 4chap, die de taal der wellevendheid ovcrvloc- dig in zieh bevat, en indien men de vriend- fehap, die door cigenbelang wordt voorgefchre- ven, afzondert, men zoeke eens waare inen- den 1 r — Evenwel de tijden , die wij belccfd ' heb- Digitized by Google 386 MAATSCHAPPELIJKE s hebben, en welke zoo menige vriendfchap, zoo wel als eerlijkheid, op den toets hebben gedeld, zijn nict geheel ontWoot geweest van voorbeel- den , die, Indien zij bckend waren, of konden wezen , de Natic eere zouden aandoen , daar zij blijken zouden opleveren, dar alle gevoel, alle aandoenlijkheid , alle dcugd nog niet geheel is uitgeftorven. — Doch zoo is her , waare deugd is nederig en zedig, zij beminc de (lil- te, en haare waare grootheid is daar in ge- legen, dat zij zieh met zieh zelve vei^enoegt en te vrede houdt, en geene weidfehe loftui- tingen bejaagt. Maar hoe veele voorbeel- den daarentegen zou men kunnen aanwijzen van zulken , die hunne vrienden niet alleen in den nood vertaten, maar zelfs geheel verzaakt heb- ben , en geern de hcrinncring , dat zij ooit met deze en gene verkeering hadden gehad, zouden hebben uitgedelgd. - De Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 387 De ronde en oprechte Nederlander is, met innig Icedwezen , over zulke voorbeelden geer- gerd, en hij kan zclfs niet nahten, zijnen af- keer van foortgelijke trouwloosheden te kennen te geven. Deze waaroeming leide mij, om, eer ik dit HooFDSTUK fluitc , ook van deze hoedanigheid, met ^dn woord, te gewaagen, Rondheid, gul- heid, en oprechtheid waren van ouds de deug- den , die in de Nederlandfche zeden zieh voordeeden. List , geveinsdheid , mislei* ding en bedrog was in Nederland vreemd; her hart lag op de tong; en in die oorden en onder die klasfen van menfehen , waar de ze- den nog rainst van het oorfpronglijke zij'n af- geweken , neemt men deze deugden ook nog heden waar. — Bij den echten en oorfprong- lijken Nederlander ontdekt, indien niet de tong, len minften zijn gelaad en geheele voorkomen, hoe zijn hart gefteld is. Hij kan niet van zieh verkrijgen , om met toejuiching goed te keu- ren , het geen zijn hart kwaad keurt. — Dit , ik beken het, geeft, wanneer de natuur aan zieh zelfgclaten, en haar de vrije teugel gevierd wordt, dikwijls aanleiding tot onäangename ont- moetingen en bejegeningen , doch wie door- denkt, zal nogthans beter keuren, dat hij in de woorden of in het gelaad van hem, tegen- wien hij fpreekt, of met wieo hij moet hande- Icn, f D^itized by Googie S§8 MAATSCHAPPELIJKÄ len, lezcri kari, de gencgcnhcid van het zondcf dat er veinzcn kan plaacs hebben, dafl dat Wj, onder vcel betöog van vriendelijkheid eri oprechcheid , onder de fterkfte verzekerin^ gen van gcnegenheid, op zijne hocde moet lijn, om niet achccrhaald of bedrogen te Worden. — Maar helaas! waar iS die oude rondborftigheid f Is zij bij de wellevende Wcreld, die u van haa- re achring verzekerc, terwijl zij u in haar hart Veracht ? Is zij in die bcfchaafdheid en ton i welke cenige nederigc en oocmocdjge dienaari inaakt; die, in plaacs- van dienst, u raisfehien te gronde zouden helpcn, Indien zc konden? — Hoc menigmalen bebandelen twee menlchen , die elkandcren zelfs doodlijk haaten , elkande- ren voor het uitwendig oog, op die wijze, als men van de beste vrienden zou können verlan- gen. Wanneer wij onze aanzienlijkfte koopfteden be» zocken , bewonderen wij ons met recht over de wbaozende gevolgen , welke de koophandei adn- voert, maar hdaas ! in onze tijden zoodanige gevofc- gen, welke den naauwkeur^en opmerker doen vreezen, dat Nederland , den hot^;ften trap zijner welvaard reeds bereikt hebbende, nu, naar bet lot van ’swerelds (landwisiblinge , merklijk daak, ja , indien eette verbetering van zeden , emtkr den zegen des Almagtigcn, zulks niet verhoedt, ten ondergang neigt. • Wij hebben in onze gefeWedenisfen , voop- beeiden , van dien invioed , welken de koophan- dei C*) * litt! III. Beek, V. Hotfdß, Mlaäz, yo]gg. \ Digitizeerby Google 39° MAATSCHAPPELIJKE del op de zcden eener Natie heeft. Wan- neer men in de gefchiedenisfen van ons Vader- land leest, hoe ten tijde, toen Vader willem geld nodig hadt, om krijgsbenden m Duitsch- iand op de been te brengen, ten einde, gewa- pender band , het verdrukte Nederland uit de Spaanfche flaavemij te verlosfen , veelen • wel in- tekenden voor aanzienlijke geldfommen , om zijne jnagt te fterken, maar toen het op het daadlijk opbrengen van penningen aankwam , zieh zelven achterlijk betoonden , in die te fchieten, en zulks, onder allerhande voorwend- zels, nalieten, zal men geneigd zijn, om dit als cen gevolg van den Handelgeest aan te mer- ken, die, op geld en winst gezet, niet ligtelijk, zonder waarfchijnlijk goede uitzigten , en min of meer verzekering van den voordeeligen uit- flag, van gereede penningen afllaat. Wanneer men leest, van eenen koopman, die den vijänd, midden in den hevigften oorlog, mec krijgsvoorraad voorzag, en daar over onderhou- den , dit merkwaardig antwoord gaf, dat hij, indien hij wist, winst te zullen bejaagen, zijne fcheepen zelfs naar de hei zou zenden , alfchoon ook de Zeilen verbranden mogten men zal zieh ZOO zeer niet bevreemden. Wanneer ons een voorbeeld verhaald wordt, van eenen koopman, die eenen vrecmdeling, welke zieh jegen? hem beklaagde dat hij , uit boof- Digitized by Google 39* D E U G D E N. _ Vni. Boek. hoofde vati zijn onkumie in de taal , hem geen aangenaam en vriendfchappelijk onderhoud kon verfchaffen, k^eltjens tcn ancwoord zou hebben gcgeven : „ Daar is niets aan verbeurd , dewijl ik niet weet , dac wij faamen ict te vcrhandelen hebben, zullen wij hec niec ongerijmd , ncHjh ougclooflijk vinden, Zelts bcc geen wij recds van de wecide, hec geen wij van de pngevocligheid , van de lief- daadighcid en andere deugden en ondeugden in den zedelijken toeftand der Natie gezegd hebben , ontvangt uit deze aanmerkingen ophel* dering. \Vij zullen ook in her volgende h o o f d- STUK, daar wij van de Vaderlands - liefde enz. fpreken, gclegenheid ommoeten, om het 66n en ander te zeggen. _ Hier bepaalen wij ons alleen tot de volgen- de deugden: tröuw, cerlijkheid , en zuinige Ipaarzaamheid , als zcdclijke hoedanigheden , welke een handcldrijvend volk zoo hoogstnood- zaaklijk zijn, en wij onder/ocken , of.dezclve nog heden, op het einde der achttiende eeuWj bij on- ze Natie gevonden worden in dien trap en ina- te , als zij van ^ ouds aan onze Voorvaderen bij- zonder eigen waren. Trouw en oerlijkheid waren zoo ingevloch- ten in het zedelijk beftaan der oude Neder. länderen y dat men op hun woord zoo goed af II. DEEL. Cc ‘ ‘ kon, 39t • MAATSCHAPPELIJKE kon , als op -de eeden van andere Kolken — trouw en eerlijkheid voegt bijzonder aan eene handeldrijvende Natie, en zonder dezelve kan gecn koophandel met voordeel gedreven worden. Dcze trouw en eerlijkheid der Nederlanderen plagt ZOO verre te gaan, dat men elkanderen op liet woord af, of op een enkel handfchrift, zcifs aanmerklijke fommen toevertrouwde ; het is nog niet lang geleeden , dat de inwooners van het Eiland Marken in de Zuiderzee zoo goed van vertrouwen waren, omdat zij naam- lijk, vari hun eigen eerlijkheid en oprechtheid bewust, van anderen ook geen kwaad vermoed- den , dat zij in winkeis , waar zij hunne waaren kochten, hunne bcurzen ovcrgavcn, en *er den winkelier ^ goeder trouw uit lieten nemen, het geen hij voor de verkochte waaren hebben moest. Doch thans zijn zij door' de eria- rlng , dewijl zij bedrogen en raisleid werden , anders geleerd, en wantrouwend en argwaanend geworden, ja zij zelven oefenen niet meer de voorvaderüjke trouwe. En dus is het naar evenredigheid over her algemeen. Immers een wcigezegeldc , en door eenen openbaaren Be- ambtlthrijver opgeftelde , getekendc ,■ en niet getlii- gen bekrachtigde fchuldbrief is hedendaagsch , omdat naamlijk de meer gcöefende fcherpzin- nigheid zoo veele fluipwegen Weet te verzin- nen, dikwijls een min veilig en zcker onderpan(t ■ " voor Digitized by Google D E_U G D E N. Vin. Boek. «wr ultgefcfioten gelcfen, dan voorheenen het bJoote woord of'een eenvouvrig handfchrift. De odde ttouw ii lang begtaaven! zongreeds in zijn«n tijd Ohze Abttifmder Dich- wr; wat zdti hij thans op h€t ehkie dezer aehc- dend« ecuw zeggen? Het 2tj de invloed van den Köopmans aard, bet zij de menfgvuldige bchoeften , die in veele opzichten hier grooter zijn , dan m andere lamien , de fchuld hebben, zeker is het, dat geid Wj de Nederlandtren op zeer hoogen prijs ftaat, cn dat veeler goud hun God is. Zul- ken offeren aan het geld alles op, eer, deugd, vaderiand, met d6n woord, het dierbaarfle’ dat op de wereld tc vindon is. — Hoe wenschte fk, dat derztilken aantal gering wa- rn J DeJSe aoeht tot geld vertoemt zieh aller- wegen , en het is zeker , dat in Nedarland bijna nicts zonder geldbelooning uit beginzelen van zuivere ödelmodigheid gedaan wordt. Jemand 'zal, W} voortjeeld , - eenen vreemdeling naauwlijks dön weg w^zen, of hij zal daar voor zekere wezenlijke erkentenis vorderen. Van h^r leide ik ook die gewoonte af, dat men in iVt- itrlund niets kan beziebtigen, ten zij men de handeft vulle der genen , die iemand rond lei- den — — als ook die gewoonte, dat men b^ goede trienden te eten, in fömnrige ßeden zeiß «nkel op een kopjen rhee , geweest zijn- Cc» de, / 394 MAATS CHAPPELIJKÄ de , gehouden is , aan de meid of knecht een gefchenk te geven , en in de hand te floppen , eene gewoonte , waar over zeker Schrijver de volgende aanmerking maakt. —. „ Het is eene zeer kwaade gewoonte, en waarlijk geene eere voor onze natie , zijne vrienr den - voor een maaltijd eten , en vreemdelingen voor het bezjen van eenig gebouw te laten betaalen. — ’t Kost dikwijis al zoo veel eeni- ge huizen , als eene Opera , te gaan zien , en bq ecnige perfoonen te gaan , als in eene voor- name ordinaris te gaan eten. — !t Ecnigfte middel, om zieh van die fchandciijke , gewoon- te te ontdoen , is , dat de lieden van fatzoen hunnen dienstboden eene grooter belooning in het jaar toeleggen , het gebrek van vferval dus zonder hunne fchade te gemoet komen , en hen verbieden, bij dergelijke gelegenheid ipt aan te nemen. Hierhij behoorden ,wij - allen gezamenlijk op te ftemmen , om , daar wij ult eten gaan, niets te geven. Dusdanig een befluit, zo het onderhouden werdt, zou de» gewoonte in het kort doen eindigen.” Doch ook in dit opzicht fchijnt plaats te hebben, hetigeen ik in het voorgaande- reeds heb gezegd, dat de Nederlanders niet ligt tot ver- betcringen komen , en dat , fchoon men fom- ' mige gewoonten algemeen kwaad keurt , niemand echter zijn hoofd breekt , om ze af te fchaffen. Dua Digitized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 395 Dus heeft in de meefte Neierlandfche fteden 00k eene gewoonte pla^s, welke van jaar tot jaar zieh verder uitbreidt — Zij is deze : Op Kermis en Nieuwjaar gaan verfcheiden klaslun van lieden, die geringe ambten en bedieningen bebben, ascbkarrelieden , lancaam - opllekers , nachtwacheen, toorenwachters , tot zdts de die- naars der Jullitie, bij de huizen der bürgeren , en ingezetenen rond , om eene verniaaklijke Ker- mis en een gelukkig Nieuwjaar te wenfehen , voor welken wensch, en een daarbij gevoegd gedieht, of tegen het Nieuwejaar een olmanak, zij eene gifte verwaehten , welke zij als iet fchijnen aan te merken, welk hun rechtens toe» komt , alzoo zij niet alleen heel kwalijk te vre- de zijn , wanneer zij eenvouwig bedankt , en met eenen zegenwensch beSntwoord worden , maar ook Indien de gifte aan hunne verwach- ting niet voldoet. Eene gewoonte zeker, die in de daad niets anders is dan een iätzoen» lijk bedelwerk, en een onderhands onder Con- tribuiie ilellen van de goede burgerij. - Dewijl, nie het geen in het voorgaande van de vveelde en pracht reeds gezegd is, genoeg kan worden opgemaakt, hoe de zuinige fpaar- zaamheid der Nederlanderen bijna gehecl ver- dwenen i», zal ik daarvan geen woord mecr bijvoegen. C<; 3 ACHT- Digitized by Google * ACHTSTE HOOFDSTüK. Nu hebben wij nog eene bclangHjke ftoffe in die Doek, betreffende de Maatlchappelijke deugden cn ondeugden , te behandelen , waar toe wij die HOOFDSTÜK gefchikc hebben. Hoedanig is hedcndaagsch de zedelijke toefhmd cn gezindheid der Nederlanderen omtrenc de pligeen , die voor den Republikein zoo dierbaar en heilig behooren te wezen , de liefde tot het Vaderland, en tot de vrijheid? — En hoe is onze Natie gefteld met betrekking tot dat geen, het welk de Franfchen Esprit ptf blicq noemen? Eciic belangrijke ftoffe in ‘de daad! — • Zoo lang toch de liefde tot het vaderland en de vrijheid in de harten der inwooneren van een VRij Gemeenebest hecrfchende is, zoo lang het algemeen belang het belang van elk der bürgeren uicmaakt, zoo lang blijfi zulk een Ge- meenebesr ftand houden, trots alle wederwaar« digheden, en rampen, die het zelve dreigen. — Maar daarentegen, wanneer het algemeen be- lang zijne werkkracht verliest , wanneer de geesc en ijver voor den algemeenen welvaart verflaauwt , wanneer vaderland en vrijheid naa- men worden, ijdele klanken , daar da zin en ziel aan ontbreek:, dan zegge men volmondig: I!et Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 397 Het- emdc van zoodanig Gemeenebesi is na- bij ! E«r men het vcnnoedt , zal het niet jneer zijn dan enkel in de gcrchiedboeken der volkcn. Moeilijk is het, dit onderwerp in onze dagcn, cn na de gebcurenisfen , welke wij beleefd heb- bcn, te bebandelen. Nogthans zoo niet, of eene voorzichtige oprechtheid zal , het geen wezcnlijk ter zaak dient, kunnen zcggea, zon- der iemand te llooren, of de waarheid te kort te doen. Laat ons het beproeven. Niets moest bij den Nederlander de Heide tot het VADERLAND Cn VRIJUEIO tC boven gaan !. Zo eenig volk reden heeft, om zijn Vadcrland te fchatten, en op prijs te fid- len , de Nederlander is daartoe door eene me- nigte beweegredenen , de ^dne fierker dan de andere , verpligt. — Het voorbeeld , weUc hem zijne voorvaders hebben nagelaten , moest hem geheel voor zijn Vaderland doen leeven. — — Vrecmdelingen zoo wel als Inländers hebben dcrzclvcr liefde tot het Vaderland geroemd , en verceuwigd, zoo lang ’er volken op deze aarde zijn zullen. Daarenboven is Nederland met veele voordeelcn befchonken, welke in de daad de genegeoheid van deszelfs inwooners tot zieh trekken moeten, cn die wij, naast den zegen van het Opperwezen, aan onze loflijke voorvaders te danken hebben. — Dezen hebben bijzonder C c 4 zieh Digitized by Google 398 MAATSCHAPPELIJKE zieh bevlijtigd , om de grootfte van alle aard^ fche zegeningen, eene godsdienftige en burger- lijke vrijheid , te bekomen , en in Nederland le vestigen. Daar voor hebben zij tachtig jaa- ren lang hun goed en bloed opgeöfferd. Dezc Vrijheid bijzonder, benevens veele andere voordeelen, door de nijverheid, arbeidzaamheid , marigheid , en andere deugden verworven , maa- ken her kleine Nederland ^ hoe zeer her in zieh zelf niet dan moeras en veen, of beide is, cn fleehts weinige uit den aard vruehtbare ftreeken bevat , tot een gezegend land , zoodat alle vrcemdcHngen , die het bezoeken , met deszelfs voortreflijkheid zijn ingenomen , en alle Neder- landers, die uitheemfehe landen gezien hebben, hoe goed zij het ook daar hadden, nogthans uit (i^en mond belijden, Nederland is wenseh- lijker ! Dit in aanmerking genomen zijnde, moesc het eene wonderfpreuk fehijnen, Indien ieniand fleehts wilde twijfelen , of de Nederlandfche harten ook nog voor het vaderland klop- ■ ten , en de v r ij h e i d beminden ? en zcker ! Indien men hier aan met grond kan twijfelen , dan moet men tevens ■ erkennen , dat het nageflaeht der Bataaven geheel ontaard en verbasterd is van deszelfs doorluehtige Voorvaderen; ja dan is het te duehten , dat en Faderland en Frij- heid dra tot ijdcle naamen zullen worden , en voor Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 39<> voor den Nederlander geene wezenlijkheid meer hebben zullen. 