title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Ik had zoolang in West-Indië gewoond, in een stad waar ik geboren was; wij gingen samen naar zijn herberg, daar ik bij hem sliep; wij hadden den geheelen nacht veel met elkaar te vertellen, dat wij nu veel minder tijd tot slapen over hadden. Dog, de Meester mochtende binnen twee of drie dagen weer naar zijn huis vertrekken, moesten wij onvoorziene zagken koft verhandelen. Vraagde de Meester om welke reden hij tot Amsterdam was? Hij antwoordde, dat hij daar was om enige medicijnen te koopen, al zodanig hij als een halve apotheker meede handelde; maar dat hij voornaamelijk was gekomen, om enige stellingen tot het ontdekken van het Zuidland voor geld te demonstreren, die hij die aan een zeer voornaam en beroemd wijze Heer in de Regering had overgehandigd, met verzekking dat hij tot de demonstratie kon worden toegeleidden. Die voornaam en Heer en stellingen ziende, keurde die zeer goed, en vroeg of hij die wel kon demonstreren. Het antwoord van de Meester was, dat hij tot dat doel in Amsterdam gekomen was. Waar op die Heer had gezegd, gy kom te . Jaat, de Vlaamse is daar al na toe; de Meester antwoordde daarop, ik kom niet om meede te varen, maar om voorzeker de eennostellingen te demonstreren, goed of geen geld. Dat meede ging hij heen, en in pensant zag hij een Kaart voor ’t Huis van N. Vilshcer, daar hij die bezat, ik hem vond staan. DE ‘ Ik verzoek hem desmorgens die stellingen te mogen zien, en uit te schrijven, welke hij mij zeer gunstig toestond, en voort zyne papieren aan mij overhandigde, N ee | De Krätsze Kesmes zı De stellingen waren de volgende zeven. Consideratien over nader aandoeningen van het Zuidland; waar in gelei wordt op naderen leering. 1. Van Pallen, Odiroyen en Zijn brieven. 2. Van de Scheepen, baar groote, Berg hoed, en monturen, 3. War: Manschap en Instrumenten meerde te NIEUWEN.. - 4. Op aandoeningen van vreemde Kunsten, en om binnen in dat land te komen, 5. Hoe, en op wat wijze met de Mensen Handel te zoeken , ofte zich te vangen 6. Van Aantallen, Middelen, Medische remedies, en Ziekten.. 7. Te tonen, dat Matrozen en Soldaten met minder geld als bedongen hebben, kunnen betaald, en vergenoegd gesteld worden, | Ik verwonderde mij, dat hij niet ter examen werd toegelaten, te meer, om dat hij zei, dat hij dit tot genoegen zoude demonstreren, of bij falen van die, dat hij geld zeeuwen begeerde. Ik merkte, het zesde Articul meteland aan, dat zulke zaken mijzelf wel tot pijn zouden komen, zowel voor mij, als ten aanzien van goede vrienden. NY: 22 _ Beschrijving van het Koningrijk verzocht mijn goede vriend, dat hij mij een beschrijving van de Scheeps Scheerbeuk, tevens een verzekering altijd binnen Scheepshoor te kunnen hebben, voor verkwikking en voorkomend van ziekten, zo als hij hierin het zesde Articul verklaarde, wilde ter hand te stellen, - Dat bij mij voort, en ge- willig toestond, gevende mij terstond uit Zijn papieren, het Kapittel van de Scheeps- Scheerbui &c. Dog onder beding, dat ik geen medicijnen mocht openbaren, maar die aan mijn goede vrienden zoude mogen gebruiken. Het Kapittel van de Scheeps - Scheerbui was volgende. "In Mijn bedenkingen, die ik eertijds op dien voorgestelde op zee, over de Scheeps- Scheerbeuk gehad had, zo van haar oorsprong, voortkomst, als geneesmiddelen, werden hier nu meerendeels bekrachtigd. Eer naauw had ik nog te Scheepshaven, acht gegeven op de Scheeps Ziekten 'in het gemeen; maar bijzonder de Scheeps Scheerbeuk, welke zich gemeenlijk op volgende wijze openbaarde. (kp Van de Scheeps - Scheurbuik, Krachtige KeesMeneer »3 | droevig, zy waaren huiverig, als of zy som- | binnen-kortsen hadden ook wel koote figuur, haar mond stonk, om dat haar maag- | zap bederfde, het tandvleis werd aange- | daan, dat swellende, bloed en rottig werd, | en bloedende; Zij sweedeten veel, de | pis was rossig, en de adem werd allengs- | kens benauwd. - ee a: Eenige, wiens maag-zap nog scherper | werd, aten wel vier mannen-koek, de | pols floeide niet alijd doorgaans, maar was | veeltyds onwijs, zij werden maager. Uit dit alles is bevatbaar en klaar, dat de | Scheeps-Scheurbuik is een kwaade voeding des | uithaaams, 200 als vele geschreven hebben. De Oorzaak is dikte, en Lymigheid van | het bloed of zenuw-zap, of die beide. Deze | beperken en vervellen de ingewanden; vaten, | en klieren. _ a | Welke Lymig vogt „Scherper wordende, | byt, knagde, maakt pijn, honger, en andere | toevallen | Br: E | Deze niet geneesende, volgt onvermijdelijk de | dood. -. 0... a. De Fermentatie, effervescentie, vlugge zoute | zuur, zwavelig, en zwavelig, en zoute deeltjes, met een lengte van | &c. &c. &c. Want zij behoort meer tot | de Chemische en Philosophische Welingen / 24 ; Beschrijving van het Koningrijk als tot de ware ervaringen der geneesingen van de Scheeps - Scheurbuik, dus vind men de beste Stuurlieden, altijd aan land. De ervaring is hier, als ook in de meeste gevallen, de beste les leren effectief. _ ke Binnen Scheeps boord dan, worden in de | Scheurbuikige, de te dikke en Lymige vogten | geboven, uit volgende drie oorzaaken: 1. Door gebrek van water onder de vogten te | hebben. 2. Door ”t eten van oude, schimmelige, of | bedorven vis. 3. Door gebruik van ongepaste kouden, warmen, | of vetten. 3 Deuren, vol zyn en zich niet te openen. Men heeft gebrek van water onder de vogler. Door het nuttigen van te weinig water. Door het nuttigen van bedorven of brak water. Door het eten van al te droog kofte. Door te veel zweeten door loom of zwakte, of door te veel werk. Door al te heete lucht. Ik meen de besprekingen van zoveel deeltjes en zappen minder aan te roeren, als nu de mode is. Ik weet dat ons bloed wit een dunne vloeistof is, met zandkorrels. Prince Kerosene 3%, ronde rode balletjes, en lange, dunne draadjes samen gezet. Voorts dat in deze mengeling geef water, zwavel, zout, en aarde is, ontken ik niet. Want de gal word uit het bloed afgezet, gescheiden, zoo wel als een rechte rode ader. Maar bespot gij, of bloed, hoe weinig of geen gal daarin te zien, te proeven, of te ruiken, zolang als 't bloed wel gemengd is. Even gelijk als de booter onder de meik. Zoo lang zit een bovenste laag niet toonbaar is. Maar uitgepakt zijnde, en dat haar stilstand met bijkomend van de lucht, een ontbinding samenstellend gemaakt Gon is geheeft. Blijkbaar dan de kwaade menging. Want kwaade menging is zals de deekjes ongevecht- ogen, op die plaatsen niet bewogen werden, daar zij ineen gevonden stond, na haar geme- komen reegel, en haar orde moesten geplaatst zijn; zoo dat op die ene plaats meer dun, en op een andere plaats meer dik, of andere deelen te veel, of te weinig geplaatst zijn. Even gelijk als in melk, die gemolken zijnde en met veele luchtdeelen ontvangt, waar door de aardachtige deekjes Erre B 5. 332 sr ua Wat kwaade menging is. Beschrijving van het Koningrijk- van de vee en de toom van die beide afgescheiden wordt. Levende onorde drukt de geestige of vlie- rige deeltjes zó zwaar, dat zij de verdikte vleesvliegen niet kunnen verdunnen, maar die geest uit wordende, zoeken die een open- en vrije weg aan en raken 200. buiten het lichaam. Zulke stilstanden, kunnen immers in de bewegende orga'anen van het lichaam niet zijn, of die, zouden moeten rotten, verwerpen, en dus de dood te weeg brengen. Dat zeemans lichaam kwalijk gevoed, en dan maag worden, dat meenen wij dus te gebeuren. De maag is de keuken des lichaams. Die stoffen bevatten in haar binnenste altijd een soort van maagsap, het welk te samengesteld is uit overgebleven slijk, pisse, en klieren sap, dat dit desstomak en maagklieren geduurig uitlekt. Dit maagsap is altijd zur, en kleinst de spijs door zijn droogheid bij, even gelijk als loog of brandewijn de verv vist fasseraan trekt, of zoo als men sommige waterverven titureert. Dit maag-zap door gebrek van water, en het nuttigen van oude of bedorven vlees, wordt daar door meerder zuur, scherper. Er wordt meer gepraat over het nut van oude of bedorven vlees. Krijkt de maag door een soort mes, per, en dikker of langer, zet hem dan vast in de plooien van de maag, en belet dat zoo de honger in het begin van de ziekte. Neemt de symptoom vermeerderende, bezet ook de darmen, waar door de spijs in de maag niet wel gekookt. En geeft dan veel en weinig in gal. Zulke gal dan nog in de darmen komende, kan daar van, maar zeer weinig in de daar zynde melkvaatjes geperst of gezoogen worden, om dat die meeste hebben mondjes, met de voornoemde talrijke gal bezet, en als geflooten zyn. Ziet dus wordt de man maager, door gebrek aan voedsel. Indien nu deze Scheepsscheurbuik niet wel wordt behandeld, het zyn door onkunde of door gebrek aan middelen, dan moet die van kwaad nog erger worden; en vele toevallen veroorzaaken. Dat dus in zijn werk gaat. Het gal zeur hem, hoe langer hoe vaster in des maags plooien, en wordt hoe langer hoe dikker, krijgt dan daar door zijn vast zitten, een soort van verrotting. Zoo als uit den aardbodem bleekt. "Want alle samenstellingen verderven of verrotten door verlating. De verrotting is een ontbinding van enige samen gezette delten, deze in haar eerste enkelheid brengende. .. Oftelijke beschrijving van het Koningrijk Ofte, het is, een algemene vernietiging, en verbreeking van de eerste stand der mensen, en heling van de delen. Dit zijn vogten die worden daar van tijd tot tijd aucher, en nog scherper aanvoelende vliezen en kliertjes der Maag, met een prikkelende bijt van steekjes die de mondjes der kliertjes beschadigen. Dan laat de kliertjes haar sap uitlekken, waar door de dikke vliezen los weken, en dan loszijn, bij brokken of lappen naar de darmen marcheerden. Nu is, en werd, het binnenste Maag-vlies op vele plaatsen zeer veel ontbloot. Daar op bijt, en knaagd, het scherpe Maag-zap, dat de grote honger dan veroorzaakt. En naar mate dat de Maag veel ontbloot, en het Maag-zap scherper is, daar na toe vloeit hem, de bijna onverzadeli jke honger, en zo veel te meer, als daar gebrek van gys in het Lichaam is. En dat weerom na dat er meer of minder gys van vaten verstoppt is. Ik heb gefien, dat zo een vent, een hele bak, en nog meer poes pas opvrat. Woord dit fijper Maag zap overvloedig, dan verstoorde het ook de darmen en maakt dan alle zoorten van loopjes, ofte afgangen, alstevalegen van deze Scheeps Scheurbuik. Op volgende wijze vroeg het EN Kracht Resym van het 3% Het is zeer waarschijnlijk, en door Lee wenboek getoond dat de vlam, die van binnen de darmen bekleed, bevat, uit verschillende soorten van vaatjes, welke zeer teer zyn. Op Het voornoemde fijper Maag zap, nu in de darmen gestort wordende, byt, of werkt eerst op de zenuwachtige vliesjes, der gezegde teere vaatjes dat de buik krimping maakt. Voortgaende, doorknaagt het de andere vliesjes van de watervaatjes, uit welke haar ingehouden zap lekkende, nevens dat uit de beschonden kliertjes in de darmen: daar haar met de drek mengende, maakt die dun en vloeibaar. Dat men dan loop, of wekkelijkheid noemd. | Het wordt nog scherper en vlamiger wordende, doorknaagt dan ook de gal vaatjes, welke uitlekkende gal, haar dan met de drek mengende, noemt men dat dan de grauw loop. | Het zondigend werd nog al scherper wordende, den moeten de bloedvaatjes een beurt krygen; deze dan ook doordoen zynde, vloeit het bloed in de darmen, en zinkt onder de drek aldaar mengende, geeft dat dan de naam van de rode loop. | En dan nog niet geholpen wordende, dan gaat dit onbedwingbare, allerfchadelijkste, jodoodlijke vlam, op de darmen los, deszelfde vliesjes breekende, lappen daar afknaagende en zodan de darmen doondwervende, dat dan de naam heeft van darm wond of tenasmus. Hier staat nu de ware oorzaken van de Scheeps Scheurbuik, en loopt, of doorloopt (die haar veelal bij de Scheeps Scheurbuik voortkomt) bloot, en ontdekt. Nu is het kunstje, of men die Zee duivels, als gerichtelijk Scheepsholp kan doen onzeggen; en dan voorkomen, dat men niet genoodzaakt is die onwillige, of ongaarne gaven, tegens dank te moeten ontvangen en huizen. Dog zulk met een heerlijke ververfing niet geheel kunnen de beletten, dat men dan die schroomlijke ziekten, ras en vleugels kan genezen, met weinig omzicht als gewoonlijk gedaan wordt. Eerst meen ik de zaken aan te tonen, waar door men zou kunnen beletten, (immers het grootste gedeelte, en meerder als voor de zenden) dat zulke schadelijke vogten, de Scheeps Scheurbuik &c. veroorzaakende, niet of zeer zelden, in des Zeemans bloed, of vogten kunnen komen. Ofte echter, daar nog in zwevende, dat men dan de ingekomen vogten, gemakkelijker kan doen verhuisen, als voor deze en dus het Scheepsvolk kan gezond houden en bewaren op zulk een lange reis. Nu dan tot de zaak. Ik heb gezegd, dat de eerste oorzaak die het bloed verdikt, is gebrek van water. Om daar geen of minder gebrek aan te hebben, op zulk een lange reis als deze naar het Zuidland, moeten onze Reeders ons geen gemeene vaatjes meegegeven hebben, om brood, boonen, grof, meel &c, in te bergen; maar in plaats van zulke die daar toe in het gebruik zijn, moet men nemen, goede leggers of zoo genoemde Verkens, welke van zuur brood &c. ontleed zijn, die men weer met water vol kan spelen. Lenende vaten zijn daarom niet bedorven, maar kunnen altijd weer even goed, zodat voor watervaten, als anders, op alle reizen dienen; en zodat men meer ruimte in het schip heeft, moet men na goed vinden wat men meer nodig heeft, vóórdat men het overhaalt. Wanneer men ook de dialectische keetels meeneemt, die dubbeld of dik vertind zijn, en men die niet te veel van water, of te hard met vlam flopt, dan wordt het overgehaalde water niet kooperig, en bijgevolg niet ongezond. Dus kan men voor een groot deel het gebrek van water voorkomen. Het nuttigen van bedorven, stinkend, of rottend water, dat alým is, eer men het drinkt, en nog meer lijfgevoel is voortbrengend, kan men voor het grootste deel voorkomen, met alle dagelijkse watervoorziening. Want men heeft het hout voor het hakken, hierdoor wordt het klaar van het onklaar, of het volle kwaad van het schoone goede afgezonderd, en alle stank vervliegt door het koken. Men moet om het volk gefonden te houden op zo een lange tijd geen moeite ontzien. Ook zet men op het halve dek een groote, rauwe Kestel Pot, het water daar in aan, vervliegt veel van zijn flank, en zinkt de modder naar beneden op den bodem. De alte droogde kuip kan men vervolgens vervogen, als men geen gebrek aan water heeft. Het te veel zweten, komt door al te zware werken, door te heeten lucht, of door zwakheid. Al te zware werken kan men matigen, als men genoeg en gezond Volk heeft. De te heeten lucht verhaast den omloop, om dat-ze de vogels zoo wel verdund als de al te zware werken, en doet daar door den Zeeman flauw en machteloos zyn, en verkrukt zijn gevoelens. Als te veel uitdamping en verlies van vocht, waar door de vogels krachtig verminderen, en dus wordt er gebrek van meer in het lichaam gebooren. Her-schaffen van oude, bedorvene schimmelige lucht, maakt ook dik, zwaar bloed, maar dat is onafscheidelijk van aan een lange Zuidlandse reis. Dit zou men iets kunnen helpen als men wat meerder aandacht deed geven op alle pijn, en die dikwijks de edele Torens verlagen, verstoop, uitboeken, grommende buiken in zakken, even gelijk als de Spoore-maaksters hun vertier goed, zoo glad maken... Dit was een werk voor de Scheurbuikige, als haar zelf wat te bewegen. 4... De kromhoutsgaten; die haar type, meer, dat De kooy; als op het dak doorbrengen; zulke Zijn eerder en meerder de Scheep; -Scheurbuik SE er zijn 'als zapper knappe Zeelieden, voor: lui. ZyN, en veel; leggen verfijnen de Maag zappen en andere vogten, om dat her Higham 'mei bewogen wordende, de maag die; uitwendige drukkingen missen, welke uwen- 'edige drukkingen, veel helpt tot de geest, af Tinctuurering der gil, die in de maag gaat Scheid. De uitwendige beweging, verwakt 'erd ook den omloop onzer vogten. Hoe, hem; iemand 'ken en meerder. alg weegt en Sn Y 34: Beschrijving van het Koninkrijk - weegt hoe ve vegen waren en dunder worden, en razer of sneller omloopt. Op de zijk kan de Scheeps- Scheurbuik 200 last niet vatten. Men kan 't Volk ten allen tijde en plaats geven, elk na zyn staat of gelogenheid. Op de reis onderweg, liet men enige arbeiden aan 't hout en andere en dat tot het te bouwen Fort dienstig werd. Op de Galeien laat men de 'Kanons kogels schuren om meer leedig te zijn. De Sjabber dien bij gelegenheid aan sommige goede en dienstige oefening, als het vissen beuken aan ander. Ramfelen in onder, wordt: Zei gezond ' dit. kan 'Volk-malkander doen: "het Opperhoofd kan 't Volk altyd haten en als het belieft, 72 SRE Nuimoeft *er.:een middel bedacht worden, welke krachtig is het bloed en vogten in een soede ftant te houden; dat is, dat men geen pebrek aan vogten tyd, dat onze 'vogten niet verkouden, verfijnen, en dat zy ook niet te los van te samenhang zijn. 'Dat de vogten haar echte zin en regreering meening behouden, zodat zy in gezonden staat zijn. Want te weinig vocht en te weinig warmte, dat wordt in een les. Al te lof denk ik. Het is aanmerkelijk, dat men ziet dat de Scheeps-Scheurbuik door vervolging en arbeid, beter en sneller genezen wordt dan door middelen. Wisse. In 't Noorden eet men Salade van kegelblaadjes, waarvan het Volk veel geniet. In 't Zuiden zoeken wij vers water, Limonen, Orangeappels, vruchten, groente, vers vlees, dat onze Scheurziekte ook haalt tot gezondheid brengt. Het is opmerkelijk, dat de ziekte van de vissers, Scheeps-Scheurbuik, Loopen, Koorts, Waterzweet, enz. BESCHRYVING VAN HET KONINGRijk. DERDE HOOFDSTUK. "Redeneering van den Reiziger met zyn ouden Vriend over de ontdekking van het Zuidland. Trekt weer naar Spanje, en van daar weer naar Holland. Komt tot Amsterdam, en ontbiedt de Meester: beziet bet Texel, en redeneert daarover. Stelt voor genoegzaam de Texelfroom aan de Regering gepresenteerd. Vertrekt weer naar Spanje, en verder naar Cartagena, Porto Bello, en Panama. Trekt naar de Filipijnen: Leyden zware storm, en kom aan bij Zuidland." Nadat de redeneering van het Scheurbek afgebroken was, hadden zij en weer tot dat van het Zuidland Overgebracht, was mijn vraag aan mijn Vriend, wat gedachten hij had over de reis van de Spanjaard omwille van de ontdekkingen van het Zuidland? Hij antwoordde mij dat de Spanjaard het verwachten van zijn Reeder niet zal kunnen beantwoorden, en dat de Hollanders zo weinig van hem te verwachten hebben, als de Engelse van hun Dampier. Ik vroeg de reden waarom? Hij antwoordde met twee woorden, voor het eerst zijn deze tochten om het Zuidland te ontdekken, niet wel na mijn dunk aangeleid, en daar het fundament niet goed is, wat kan men van den opbouw verwachten? Voor het tweede, hebben de Engelsen en Hollanders veel getast, in het verkiezen van Mannen om deze ontdekkingen te doen. Hoe! veel getast, zei ik? Hij zei, dat zij immers zulke braave Zee-luiden zijn als men zou er kunnen vinden. Dat is zonder tegenspraak, waarop mijn Vriend zei, hoe beter Zee-luiden zijn, die hun jeugd en verder tijd bij de Zee met goede opmerkingen doorgebracht hebben. Vloot hebben, zo veel te onbekwaam oordeelde ik haar om Landen inwendig te kunnen ontdekken. Ik vraagde waarom? Ze antwoordde, ik zal u mijn gedachten daarvan zeggen, en u tonen, dat het inwendig Land ontdekken, met de Zeemanvaardigheid niets gemeen heeft. Ziet, alle wetenschappen, even zekere grond beginselen welke iemand eerst moet kennen, eer hij zich behoorde te veremen, die te behandelen, of aan anderen voor te stellen, en daar toe (om dat wel te doen) werd vereist de Natuur, de Onderwijzingen, de oefeningen, en dan nog tijd. Eerst zal ik u zeggen wat een goed Zeeman is, die een Schip als Overhoof commandeert. Zulk een is, die, met goede opmerkingen van de jeugd afgevaarderd, de Stuurmanvaardigheid geleerd, het Schip en het volk wel gade geslagen heeft, die na buiten drommelrijk en kortheid zyn dingen wel doet, een dan het woord van zijn Reeder in acht neemt. Alle deze hoededaadsmomenten in een Zeeman alleen zijnde, is vry wel, en zullen zijn van de allerbeste zorg, en daar staan de beide genoemde voor boeken. Nu moet ik ongelogen zeggen waar zulke allerbeste Zeeluiden bekwaam toe zijn, of wat zij kunnen doen. Ziet mijn Vriend, gy moet een commanderend goed Zeeman in zyn Schip aanmerken, bijna als een goed Ingenieur in een beladende Stadt, zyn doen is, dat hij alle uitwendige rampen voorkomt; of weer 200 veel hem doenlijk is... Zeer dikwijls zal een oude bevaarde goede Zeeman een flauw voorval, of zo hem die al te hevig overvalt, kan hij knap Zesde order geven tot Scheepshulpen tot. Voorzichtig, hy zal voorzichtig zijn aan te doen van vreemde kwalen, 200 door geduurig te laten peilen, als wel op de nabijheid der Stranden, en diens teilen of vlakte ga de vlaam. Hy zal actief op de branding letten, 200 wel op valie, als de Zee- aan Land winden acht gevonden. Hij zal de bekwaamheid der gronden opmerken, wel als de strand, of geleheid van baaien, bavens, en rivieren aanmerken. Hij zal niet zonderlings ondernemen, als met overleg en raad van zijn Officieren. Hij zal het Schip brengen aan zulk een kwal als zijn Reeder hem belast hebben. Verder, dat hij onderweg, geduurende reis, goede orden stelt op het regeeren van het Scheeps-volk; en goed opzicht doet nemen op alle Vitalia, Ammonitie en Koopmansschappen, en eindelijk dat hij hem als een Vader over het Scheeps - huis aanziekt gedragen. Hier heb ik nu gezegd, alle, ofte de meeste goede hoedanigheden van een goede Zeeman. Maar een Land inwendig te ontdekken, hangt (als gezegd heb) niet aan van de Zee-manierschap, want dat heeft geheele andere gronden en fundamenten. Dat zou zulk een man, als de oude Heer Van der Stel, Gouverneur aan de Kaap, beter kunnen uitvoeren als een Zeeman, af daarvan proeven van als hij het Land der Kaffers inwendig wilde ontdekken. Want het land was ver ingetrokken zynde, werd hem door zijn Toekens gezegd, dat hij hem ter dood moest bereiden, alzoo er twee der aldervermakelijkste toovenaars na hem toe kwamen, om hem dood te toveren. Beschrijving van het Koningrijk. Hy liet de twee warte tovenaars bij hem komen, liet haar door zijn tolk vragen, of zij tovenaars waren? Het antwoord was ja. Hij vroeg haar voorts, of zij wel water kon doen branden, en dan dan drinken? En zij antwoordden nee. Hij liet hen dan een glas brandewijn geeven, en stak er de brand in, en dronk het op. De heeren tovenaars, dat ziende (en geen brandewijn kennende) pakten haar pieken, en gingen voort. Op een ander tijdstip als een zeer grote menigte zwarten uit nieuwsgierigheid hen en zijn bagage te na kwamen, liet hij haar zeggen, dat hij een God was, en bij aldien de zwarten niet achterwaarts deinsden, hij de hele wereld zou verbranden. Hij deed een sambalkruid om zijn bagage en volk te beschermen; en stak er de brand in. De neegjes dat ziende, gingen op trekken, en zonden fackies twee aanzienlijke neegjes, als in ambassade, aan de Heer van der Stel, hem biddende in de naam des volks, dat hij de wereld wilde verzoeken, en niet verbranden, en dat zij hem vorderden, dat hij haar land beloofde te verlaten. Hier kwam van der Stel geen zeemanbeeld, maar verstond en studeerde te pas. Wij zouden hier verder over gaan, maar werden belet door het komen van eenige vrienden. Wij braken onze redenen af, en gingen wat wandelen. Mijn vriend vertrok na twee dagen van Amsterdam naar zijn huis, en ik na twaalf dagen naar Spanje. Ik tot Elslingen komende, was ons beste komptoir-knecht overleden, ik moest op het komptoir voort zijn plaats bekleeden. Nadat ongeveer vijf jaar verstreken was, werd ik, volgens mijn patroon, een bekwaam zeeman aangezonden, die met mijn goedvinden aan de hand nam. Nu kreeg ik wat ruimer tijd, om op mijn komende reis te denken. Mijn beide patroon en ik kwamen overeen, dat ik in het jaar 1698 met de Galiciërs naar Portobello, en van daar overland naar Panama zou reizen, en indien ik dat mocht, naar de Filipijnen te gaan, zou dat in mijn hoornvlieg bevalt. Maar, ik moest in het voorjaar van 1698 nog eerst een reisje naar Holland doen voor mijn patroonen. Toen ik in Amsterdam aankwam, reisde ik verder naar mijn lieve vader, maar die goede man was voor ongeveer acht weken overleden. Ik ging terug naar Amsterdam komende, schreef aan mijn vriend, (want nu wist ik waar hij woonde) dat, indien hij niet te ver was om naar me toe te komen, al zodanig ik over acht of twaalf weken weer naar Spanje moest vertrekken. Ik wilde hem zeer graag over mijn komende reis gesprekken, want van Texel op Spanje, van Spanje op Amerika, en van Amerika op de Filipijnen, was zeer zwaar zeilen, en wel goede raad en overwegingen waard. Hij kwam op mijn smeekbede tot Amsterdam in onze Oude Herberg me te vinden, hij was vermoeid en had hard gewerkt op zee gehad. Toen hem wat gerust en wat genuttigd had, vroeg ik hem wat hij nu van de Zuidkas ontdekkers gehoord en vernomen had? Hij zei dat zijn voorzegging was waar geworden; dat zij zonder iets uitgerekt te hebben, het Zuidland hadden verlaten. Ik vroeg waarom? Hij antwoordde, "omdat zij goede zeiloften waren, zonder meer, zij konden." De kulten als goede Zeeluiden vinden; zonder meer wie te listen. Voorensvest: Dampier, dat een man is in de Zeemanschap, schrand en zeer opmerkend, ver giftten hem hier-zeer krachtig, hoewel, ta de kwijn aan 't Zuidland, hebbende gebrek van water, dat hij daar ook niet bekomen konde, hij zag een Zuidlander, die hij wilde vangen; doch hem dat mislukkende, kwamen daags daar aan acht of tien Zuidlanders, daar hij een man met een houwee op zond, die hart te kwaad kryvende "schoot Dampier een Zuidlander onder de voet, en moest doen zonder water weer vertrekken. Dit was nu wel op zijn Zeeman, of op zijn Soldaat gehandeld; maar niet om water te krijgen, of om het Land inwendig te ontdekken. Zij in plaats van een Zuidlander te vangen, moest hij twee dikke thee-bussen met Spaanse wijn gevuld hebben, en daar nog aanhangen, een lind, schelletje, belletje, kertongje, koraal, of een spiegeltje, of wat anders. Hebende de van verre staande Zuidlanders een teken gegeven van te blijven staan, dan moest een man alleen uitreedende, zulk een met Spaanse wijn gevulde, en verontsakelde thee-bus, tuffen de Zuidzee en Zuidlanders (sis een geschenk) neergezet hebben; dan een Zuidlander gewenkt, "roepen, of geweven, dat hij dat zoude halen, daar getuimende, en de matroos weer met syn volk keerende, dan zoude een Zuidlander die thee-bus immers halen, en die bij syn gezelschap brengen. Dampier dat ziend, moest haar daar uit zijn 'te'e - bus toegedronken' hebben. De Zuidlanders de Spaanse wijn proevende, zou die haar beter gesmaakt hebben als ziltig water, daar op moest Dampier weer een man. gezonden hebben half weg, met een a twee . on Pyr \r 4%. Beschrijving van het Koningrijk. pypen Tabak, die weder een Zuidlander kon. de uit gewenkt hebben, om te zien, of hy als de Noorder-Amerikaanse met hem de vrede- de Calumet wilde roeken en danffen &c. :En op honderd andere manieren kon Dampier vrede en water van de Zuidlanders bekomen hebben. Hy kon aan de Zuidlanders laten zien, goud, zilver, gesteente, stoffen &c. of andere zaken, of kopmanschappen. Indien zij dat kenden, was dat de drie zaken een waarheid, als eerst hun land moest dat voortbrengen, of zij hadden buitengerstlandse handel, of het was uit een gebleven Schip daar gekomen. Daar Dampier zaken dan moest naagschouwen hebben. Hier verkondig je zien dat deze ontdekkingen niet de Zeeman'schap behoorde, maar een geheel andere grond en studie moeten gehad hebben. Belangende nu de diamant, ik heb menschen zelf gesproken, die met hem daarover geweld. Welke mij verhaalden, dat ik in het gedrukte Journaal niet en vind aangeteekend; te weten „dat doen die kloeken Zeeman de kruik van ’t Zuidland aan deed : (dat wel een minder konde gedaan hebben) dat hij zoo verheugd was, dat hij, om zijn vreugde te beter tonen, zijn Schuit aan stuurman los zette brand, vuur-pijlen, opschiet, en vuurwerken liet afsteken. Welke de Zuidlanders zodanig verdroegen, dat zij geen enkel mensch konden zien of te spreken kregen. Dog zij kregen nog eenige swarte Swaanen, welke zij den Gouverneur van Datavia vereerden, die de zelfde zeer gunstig ontving. Had nu de Islamink geweten wat wonderen hij met zijn blazend en donderend Buskruid kon doen, hij had dat zo licht niet gezien doen en gehoord aan de Zuidlanders. Die zeeman had niet gedacht wat die buskruid gedaan had aan Francisco Tbarra, die door kunstjes en buskruid, een groot schat vergaarde uit de Stadt Eljapary, ja die zo aanmerkelijk was dat Dov Filla Garcia meende daarom de gezegde Stadt aan te doen, welke was gelegen in de Provincie Paria; in Zuid-Amerika. Die een vreemd Land wil ontdekken, daar de Menschen als wilde geen of weinige politie hebben, die moet voor zulke Mensen schroomelijke, en wonderlijke Miraculous kunnen doen, op zijn tijd en plaats, want die maken hem zo angstig, als ware hij een door valse Miraculous een nieuwe Religie zou willen bevestigen. Ziet in de Print die verbeelding op de titel, daar is bij mij een Leeuw, een Slang, Vos, en Aap. Deze dieren, moet een Land-ontdekker hem als Thetis kunnen veranderen, hem na den vijand voegen. Maar een vreemd Land aan doen, daar de Inwoners naar goede wetten en zeden leven, daar moet men anders handelen. Het komen van een van mijn Kooplieden, beletten ons verder van dieze zaken te spreken. Wij blijven nog twee dagen bij elkaar, tot Amsterdam, als wanneer mijn Vriend weer moet vertrekken, naar zijn huis. Ik beloofde hem een dag verhaal in mijn aanwezigheid te scheuven, en oppermeldelijk iets van de Filipijnen, waar we zullen opstelen, en overzenden, indien ik daarwaarts trok. Deus scheidt wij alle goede Vrienden van een wenschende, elkaar wat wenschelijk was. Ik vertrok na twaalf dagen na aan boord van een Spaanse vaarder, daar mijn Patroonen deel aan hadden, zowel aan het Schip als aan de Lading. Wij lagen in Texel nog dertien dagen, eer dat de wind goed waaide, en wij in Zee raakten. Ik nam die tijd geleegzaamheid, om de Texelse kamer, zelfs stranden, en. Een stemming was wijdverbreid in de ware hopen; 5 baar geld. DE 842. Zy° Ik heb niet gezegd dat daar van niets kan voordeelen. Zijn slagen luiden van woord tot woord als volgt. Bij de stellingen welke de persoon meende te kunnen demonstreren, en daar door te toonen dat vele en zwevende koffers kunnen verminderd worden, varieert jaarlijks tot behouding van de Noord-Hollandse kust, en daarvan in de Texelstroom worden beëindigd. Daartoe zal ik het volgende demonstreren, op condities goed, of geen geld. 1. Hoe sen van onderen gebroken hoofd kan hersteld worden, daar men niet bij kan. 2. Hoe men andere beschadigde hoofden herstellen kan, moeilijk te weten. 3. Hoe men een hoofd kan onderzoeken, en weten wat daaraan kort komt. 4. Door weinig onderzoek te ondervinden, of het mogelijk is in Texel stroom land te winnen, en te kunnen behouden, dan ga men verder. 5. Dat men weet kan met alle winden op welke plaat en aan de brand, en weeke hoofden betekenen moeten. Te tonen hoe zulks voor komen is maar de minste kostbaarheid. 6. Als ook dat men toont kan, wanneer er nieuwe bouwings van enige werken, of verbetering van enige oude in Texel zullen gemaakt worden; wat kapitaal aan werkingen die kunnen of moeten zijn eer men die bank, dat het ook klaar kan worden aangetoond, welk voordeel en maakzame van een zaken zij aannemelijk, en profijfbare zijn. Als menede op welke plaatfen men de voorziening van berf rand zoude kunnen veren, dan zulks onmogelijk is met name. Te toonen de voorname urkonden die bovenstaande in waren, bekendgemaakt op 2 april 1817, erin staat: "Partij en reactie in 1817". Ik deze gelten hebbend, voordeelen die zeer dienstig voor den Lande, en wanneer mijn Vriend, die tot genoegen konde dempen, dan kon hij daar een gewidmete Tamme. Ik schreef hierbij aan hem Klaat hy daar met de voortzetting zoude gaan vaaren. Dog geen antwoord, daar hij geen vrienden had in de Regering, maar dat hij dit alles mechanisch kon demonstreren en was goed of geen geld... Ik riep na dertien maanden gelezen in het Toe te van daar in Zee, een zeventien daagen zeilend, in de Baai van Cadix. Aan waar ik van PRaag tot IBiD. 2 Re -... - myA Waar ik beschrijving van het Koningrijk mijn oude Patroon zeer minimaal werd ontvangen. Ik reisde verscheidene malen heen en weer van Cadix naar Sevilla, om over mijn aanwezigheid te informeren. Na veel overwegingen besloot ik naar Cartagena, van daar naar Porto Bello, en verder naar Panama, en zo mijn het goed dagteken naar de Filipijnen te gaan, met veel Koopmanschappen. Ik zoude nu een groote part in deze Negotie hebben, alles naar mijn eigen wens bepalen en behandelen, mits beloofd, dat ik op mijn reis niet zou trouwen. Alle Negotie op Amerika van mijn beide Patroonen, daar ik nu ook daar in had's belegd, ik op hare Kantoor. "Ja, het Jaar 1691 was al overklar, onze goederen ingescheept in het Schip Buen Successo, dat gesteld op Cartagena moest lozen. Na dat alles in orde was, hielden mijn beide Patroonen en hare vrienden, met nog enige Kooplieden die ook op Amerika handelden, een vrolijk afscheidsmaal daar we louter ons verheugden. Daags daar aan boord, nam ik mijn afscheid van alle mijn goed bekende, en kwam na drie daagen aan boord, daar van den Kapitein Don Rodrigues de Paarde, aan verdere Officieren wel werd uitgezocht. We raakten na weinig daagen in Zee en behouden tot Cartagena. Hier vond ik een verwarde staat op ons Komptoir, om dat de Boekhouder of onze directeur aldaar overleden was; daarom had ik veel werk om alles weer in orde te brengen, en enige pleidooien die daar door kwamen te rijen, voor te zetten. Dat niet minder als in tien maanden waren afgedaan. Het Komtoor weer met een braaf Man voorzien hebbende, vertrok ik naar Porto Bello. Daar ik ook eenigen tijd moest blijven, voordat ik naar Panama konde vertrekken. Dog alles weer tot een goede staat gebracht hebbende, begon ik mijn Inlandse handel, als voor deze, tegelijkertijd handelende, tussen Porto Bello en Panama reizend, alwaar grote winsten deed, want alle Jaaren zond ik merkwaardige zaaken over, en weer andere Koopmanschappen ontvangende, was ik altyd zeer ijverig, tot in ’t Jaar 1702. als wanneer ik tot Panama zynde, vond daar een Schip van de Provincie Mexico dat op de Philippijnen was bevragt. Ik had een Komtoor tot Panama toegezonden, daar ik twee knegten hield, ik nam uit hetzelfde tien duizend luciën van agaten in baargeld, en bevoorrålde daar mee naar de Philippijnen te gaan, om daar Chinees en Spanjaards te kunnen kooppen ; mijn Komtoor zond ik met de twee knegten naar Porto Bello, waar van eerlang tyding kreeg dat wel gearriveerd waren. Ik heb in mijn voorgaande verhaal geen dag registreert gehouden van dag tot dag, en meen in dit volgende dat ook niet te doen, alzoo mijn oogmerk maar is, aan mijn Vriend bekend te maken, wat ik, (bij geluk of ongeluk in ’t Zuidland komende) gehoord en gezien heb. Laatend alle die voor mij daar van geschreven hebben, in haar geheel, elk zijn geloof en oordeel vrij stellend, dat mij niet kan scheelen. Als ik mijn Vriend zijn vermaak voldoen, en dit met een goed humeur van mij aanneemt. Wanneer onzen Kapitein alles klaar had, gaf hij ordre, om desanderns die dag's morgens alle man aan boord en kwamen nog eenige vrienden aan ons boord bezoeken, die na dat in de kajuit wel getrakteerd waren, des avonds weer naar Land voeren, met ons alle een hartelijke vaarwel en behouden reis te wensen. Den volgende dag met den dag was het anker op, wij raakten onder zeil, onze koers vaststellend, dat meer goed, en weinig kwaad weer zóó al heen liep, tot wij aankwamen en veertig dagen, het Eiland S. Pedro hadden, dat ruim tien en eenentwintig dagen boven de Lijn liep, hier kreeg wij goede versteking, zowel van water, als vruchten en ook enige vis. Hier lagen wij elf dagen om ons te vervelen, en uit te ruiken. Wij gingen van S. Pedro met mooi weer weer onder zeil, doch na vier dagen zeilen kregen we de wind uit den Noordwest, de lucht bedroog, en begon hevig te regenen, met een zware doonderschuim. Onze bovenzeilen werden snel ingenomen en bedekt. De Zee ging naar de Hemel hoog, de wind nam aan kracht zoo toe, dat wij ’t voor de wind moeten af laten loopen, als wanneer de wind tot in ’t Noord liep, en even hard bulderde. Hoe nu het Beeld van S. Pietro voor den dag moest, en wat zaaken onverwacht daar mee gebeurde, komt hier niet te pas om te verhalen, doch S. Pietro wilde geen wonder doen, de wind werd hoe langer hoe harder. Nu liepen wij eens Zuiden, dan eens Zuidwest, of wat Westelijker, hebbende altijd een bedroogd lucht. Des morgens als het ligt op dagde, vertoonde hij aan ons een zeer luchtige landdowe. "Zagen veel vogels aan land, en ook veel vis om ons schip van verschillende soorten. In de raad werd besloten, dat men met de boot dertien gewapende mannen aan land zou zetten, om het land te ontdekken, of het vast land, of een eiland waar, en of het bewoond was of niet &c; Zij zouden beschuit voor twee dagen meenemen. Onder de schuit zou men met de boot en sloep, met ons kleine zeegaande aan strand gaan vissen, terwijl vijf en twintig wel gewapende mannen de vissers zouden dekken. Onze dertien man aan land hadden, marcheerden zij landwaart in, naar een berg die na vier of vijf uren gaans van ’t strand was, doende zich geheel groen en zeer sierlijk op. . Wij gingen terwijl aan 't Vissen, met Sloep en Boot, altijd wel op onze hoede zijnde, met Schildwachten uit te zetten, als anders. Wij vonden in drie trekken een "geheele Scheeps-zoo, daar wij alle genoeg aan te eten hadden. Hier zag ik verfchende vreemde vlag van Vissen, die wij niet kenden, waaronder ook waren Baarsen, Haalen, Snoeken, en Salmen, waar mee het Scheepsvolk haar zeer vrolijk maakte; en werd befloten de volgende dag weer te vissen dat ook met dezelfde uitflag geschiedde. Het vierde glas in de middags wacht kwam ons uitgevonden Volk weerom aan strand, die wij zeer haast aan boord haalden, Welke zeiden, op den Berg geweest te zijn, maar hadden geen Steden, Huizen, nog Mensen gesehen; maar dat egter meenden een stompene Tooren gesehen; te hebben, zo ver het oog bereiken konde, maar zonder zekerheid, alzoo van geen verrekijkers voorzien waren. Wij maakten ons weer vrolijk met de Vis. Het weer helderde op, en werd in de Raad befloten, dat ik des aankomende morgens, met wel gewapende vier-en-twintig mannen dien gezeiden tooren zoude zo mogelijk was, ontdekken, alle de manschap had in den Oorlog gedien, en zouden incas van attack doof een oud ervaren Sergeant gecommandeerd worden; mijn was de ontdekking en Commando daar toe aanvertrouwd. Dag des morgens zeer heldere Sonneschijn Zijn, werd beloofd ons reis tot desagtermiddags te volgen, zolang tot ons Stuurman de hoogte genomen had, het welke des middags geschiedde, en bevonden dat wij waren. Regelmatig onder Tropicus Capricorni, dat is driedrie en twintig een halve graad Bezuiden de Middellijn, op de lengte van Honderd vier en zeventig graaden, reekensend de eerste Meridiaan door de Pico op Tercafia. Hieruit werd besloten, dat wij aan, of ongeveer het Zuidland moesten Wezen. VIERDE HOOFDSTUK. Onze schippers van bet Land, uitgezonden; Toen, afkomstig van den Schrijver. Ontdekte een Stud. Sprak het Volk. Komt in de Sud Taloujal. Drinkt ‘Akalou. Het Eiland werd Krinke Kesmes genoemd. Verklaring van den Gouverneur. Allemaal Europese en Aziatische Talen op Krinke Kesmes bekend, De Gouverneur belastte den Schrijver met 16 tekenen. Hij heeft middags bij Bierden alle die tot deze toegestuikt gekozen waren, boven geroepen, en elk een Tas als een Hand. Granadiers -tas op zijde hangen, waar in zes pond Biefstuk, nevens Kruit en Lood, meede werd ons gegeven: elk een fuis en scheepshouwer met twee vaders Lont om 't Lief, om dagelijks vuur te hebben voor roekende. Mijn werd door een slaafsmijn Provinciale naagedragen. 