title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Het absorberen door den bodem geschiedt op drie wijzen: 1. door het binnendringen in scheuren en holten van het terrein, waarover reeds in afd. c. werd gesproken; 2°. door de hygroscopie, waardoor waterdamp rechtstreeks aan de atmosfeer wordt onttrokken; hierbij kan wel iets, zij het weinig, worden gedaan, wat straks zal worden aangetoond; doch bij den 3en factor — Laat den doordringen in den bodem — Kan met veel succes worden ingegrepen. Toch werd het voor drinkwaterleidingen door het maken van opvanggalerijen in de harde granietrots toegepast, bijvoorbeeld in Limoges, Rennes en Quimper, met een debiet van 1200-3800 m³. per etmaal (Genie Civil XXX p. 268). De hoeveelheid regenwater die geabsorbeerd wordt, zakt afhankelijk van de vloeiing van de bodem; van de vorm van het stroomgebied; van de wijze waarop de regen valt: in hevige stortbuien dan wel als langdurige, zachte neerslag; en vooral van de aard van het opslagvermogen van de bodem, waarbij soms schijnbaar compacte rotsen nog wat water opnemen, dat men langs de wanden ziet uitsijpelen. Klei grond zuipt sterk op, doch eenmaal verzadigd vormt hij een taai korst die niets meer doorlaat; zand (vooral grof zand) en sommige laaggronden zijn sterk doordringbaar en niet snel verzadigd, zij kunnen enorme massa's water opnemen. Daartussen vallen allerlei mengsels voor, die men kan onderzoeken door van goed doordrenkte grondsoorten, na enkele uren verwarming, het verlies aan gewicht dan wel aan volume na te gaan. Schübler vond aldus dat het gewicht daalde voor tuinaarde met 24 pct., kalkgrond 28, klei 45-52, zand 76-88 pct. De grotere warmte van de ondergrond bevordert het opnemen van water, dat sommige zandgronden doorlopen met een snelheid van 0,01 tot 0,03 m. per seconde. Dalton vond als uiterste verscheidenheden tussen zeer permeabele en weinig doorlatende grond 60,0 en 14,3 pct.; Vallez, dat in het dal der Seine 71 pct. van de regenval door de bodem werd opgenomen, van de Garonne 48, van de Rhône 37, van de Po 34, en dat in Spanje deze cijfers daalden tot 10 tot 30 pct. Hoewel zuidelijker men komt, hoe geringer dus, onder de tegenwoordige omstandigheden, de absorptie van het regenwater; en veel ten gevoede van de verdamping en de meer voorkomende stortbuien. Juist in warmere streken, vooral in droge terreinen, is dus in dit opzicht heel wat verbetering mogelijk. Als gemiddelde voor geheel Spanje kwam Bentabol tot de conclusie, dat van elke 100 delen water, door den regen aangevoerd, er 35 längs de oppervlakte wegstroomen, 45 delen verdampen, en er slechts 20 delen, dus 's in den bodem opgenomen en nuttig verbruikt wordt. Het opgenomen regenwater dringt door de zwaartekracht in den aardbodem, tot het stuikt op ondoordringbare lagen, meestal op niet te grote diepte aanwezig; het volgt de helling daarvan en beweegt zich met uiterst geringe snelheid, soms bijna stilstaand, onderaardsche meren vormend, naar een of anderen uitweg om daar als bron te entspringen. De hoeveelheid die binnendringt bepaalt de dikte dezer onderaardsche waterlaag, die soms zelfs rivieren vormt. Het vrij wegloeiende längs de oppervlakte geschiedt snel; bij bandjirs zijn snelheden van 6, 8, 10 m. per seconde niet zeldzaam, en reeds bij een snelheid van 2 m. doorloopt een druppel rivierwater een afstand van 153 km in een etmaal, dus ongeveer de geheele breedte van Java; na enkele uren is dus al het water in zee verloren. Het grondwater loopt uiterst langzaam; de snelheid is evenredig aan het verhang, en bedraagt bij een verhang in grof rivierzand 0,00024 m. per seconde, in fijn duinzand niet meer dan 0,00011 of 8,4 m. per etmaal. Het druipt bijwijlen zo lang voor het de doorweekte terreinen verlaat, dat bij sommige stroomgebieden het bronwater 6 à 8 maal meer bedraagt dan dat van de oppervlakte, en na het ophouden der regens de rivieren vaak al haar waterrijkdom aan die onderaardsche aanvoeren hebben te danken. Het is daarom wenselijk het regenwater op te houden ter plaatse waar het valt, en daar te laten indringen in de bodem. Behalve dat alsdan overstroomingen worden vermeden en het meeslepen der humuslaag wordt belet, zal er veel minder water door verdamping verloren gaan, en zullen er rijkere en meer permanente beken gevormd worden; reeds nu leveren bosrijke berghellingen daarvan het bewijs. En daarom lost dit hele vraagstuk zich op in het zoeken naar de beste middelen, om in de minste tijd en met de geringste kosten, het regenwater op te houden. Men noemt in Spanje een terrein "droog", wanneer het op 20 cm diepte minder dan 7 pct. van zijn gewicht aan water bevat; met van 7—12 pct. en "vochtig", wanneer het op die diepte meer dan 12 pct. water bevat. Zie Henket en Steuerwald, dl. 11 afl. XII, p. 252. in de hoogere streken, ten einde het in de lagere weer te voorschijn te doen komen. Van al het water dat in den grond dringt, gaat zo goed als niets verloren, en het is gemakkelijk weer te bereiken, wanneer het niet diep binnendrong; terwijl het op natuurlijke wijze een uitweg zocht, wanneer het dieper wegzinkt en zorgt voor de betere voeding van beken en rivieren. Dat dit mogelijk is, daarvan heb ik in de omstreken van Murcia en op menige andere plaats bij mijn studiereis door het "España Árida", het droge Spanje, de bewijzen gevonden. Door het geheele Zuiden trekkende, van Sevilla over Grenada naar Murcia, Alicante en Valencia, maakte ik kennis met de delen van Spanje waar de minste regen valt; en wel respectievelijk gemiddeld 543, 541, 442, 491 en 585 mm.; in Augustus blijft het daar steeds beneden 10 mm., en maandenlange droogten wisselen af met een soms alles vernielende regenval. Het aantal regendagen is gering, en de droge lucht (Murcia: 60% 69% relatieve vochtigheid) doet een deel van den regen weer snel als damp verloren gaan (1800—2600 mm. per jaar); slechts 60% 74% dagen per jaar is er de lucht bedekt, doch overigens brandt er de zon op een vaak dorre bodem. En dan weer vallen er stortbuien van 100% 200% mm. in 24, soms van 300% 500% mm. in 30% 40% uur; plotseling vullen zieh de meestal droog liggende rivierbeddingen (de "ramblas" die dienst doen als karrewegen) met bruikende watermassa's, die bruggen verwoesten, boombolland en boomgaarden vernietigen, vaak dorpen en steden en menschenlevens vernietigen. En vlak daarop weer zonnig weer, terwijl het water is afgestroomd naar de zee, na zijn verwoestingen te hebben verricht en onherbergzame oorden te hebben geschapen. Murcia, eenmaal een koninkrijk, beslaat een groot deel der steppe langs de Middellandse zee, waar een zeer vruchtbare bodem bij gemis aan water steriel blijft, van een dorheid die der woestijn schier gelijk. Doch overal waar men, zij 't een kleine hoeveelheid, water weet te krijgen, vindt men die groene oasen, die liefelijke "huertas" welke het een genot is om te aanschouwen. Mijn eerste werk bij aankomst in de hoofdplaats met haar Moorsch karakter, was de beklimming van den 146 m. hoge toren der Kathedraal, vanwaar men een goed overzicht heeft. Gevaarlijk zijn vooral de Segura, de Turia en de Guadalentín; van deze laatste (niet de ergste) is elk 6 jaar een vernielenden watervloed te wachten. De Segura steeg eens 8 m. boven normale stand, overstroomde 40.000 H.A. bouwland, wierp huizen, 2 km. van haar oevers verwijderd, omver, vernielde alle irrigatiewerken, bracht een schade aan van 7.000.000 realen, en had een kostbaren bodem in een zandvlakte herschapen. Ook in Oct. 1881 werd Murcia geteisterd door een overstrooming, die aan 500 mensen het leven kostte en een verlies veroorzaakte van 25.000.000 frs. Kaampement. heeft over die zee van vruchtboom, meestal lichtgroene olijven, waarboven enkele palmen hun kronen lieten wuiven, en waartegen de donkere cypressen scherp afstaken. Kort daarna reed ik naar den Stuwdam in de Segura, enige km. bovenstrooms van de stad gelegen. De weg ging door uitgebreide oranjerieën, waar de bloesems begonnen te ontluiken, en waarvan de bodem voortdurend wordt opengehouden om elken regendruppel op te vangen en den dauw toegang te verlenen, terwijl kuilen met dijkjes rondom de stammen waren aangelegd om het water tot stilstaan en inzinken te dwingen. Men zag er, reeds in dat seizoen (30 Maart 1906), een rijkdom van bloemen, en overal de uitnemende zorg aan de cultuur besteed; midden tusschen twee geultjes waarin nog water wordt toegekant, was voor de jonge plantjes de rug nog met dijkjes omrand, waarin schuine richting kleine gevlochten schermpjes in waren gestoken om het teere lichtje voor de scherpe stralen van de zon te behoeden. Een groter deel van den bodem was voor de bevloeiing dan voor den aanplant in beslag genomen, wel een bewijs dat men de hoge waarde van het water beseft, wat ook blijkt uit het uitmuntende onderhoud der geleting, die beter gereinigd waren dan de Straten, Woningen en lichamen der bevolking. Vroolijk kabbelden de golfjes langs de weelderig groeiende velden, waar allerlei varieteiten van groenten en ook padi werd aangetroffen; doch niet tevreden met het irrigatie-water, werd uit talrijke putten het grondwater opgeheschen, en zelfs in de onmiddellijke nabijheid van den stuwdam en de prise d'eau werd op eenigen afstand van de rivier het onderaardsche water met een groot wiel 3 m. hoog opgedreven. En overal werd gewoeld met het water: grote gemetselde bakken vingen het drinkwater op; langs de hellingen werd doordijkjes het regenwater verzameld; de spoordijk werd benut voor het vormen van kleine bassins, en in de zachte terreinplooien hielden ruwe steenen dammetjes het wegvloeiende water tegen. Geen druppel van de oppervlakte bleef onbenut, en dat door het doen doordringen in den bodem een waar risdom van onderaardsch water werd verkregen, bleek het best uit die talrijke putten en schepraderen door mensen of dieren (koeien) bewogen, die overal boven de velden uitstaken, of zichtbaar waren te midden van olijf-, moerbei- en vijgeboomen, van amandelen, granaten en druiven. En verderop, waar geen water verkrijgbaar was, als scherp contrast weer die troostelooze cactus-planten, en die "despoblados", die ik in Spanje zo vaak met weemoed moest aanschouwen. Doch in deze huerta had men den strijd met de ongenade der natuur met succes aangebonden, en werd zelfs het doorsijpelende bevloeiingswater weer opgevangen, en opnieuw gebruikt om dit deel van het droge Spanje, van "aride" in "vruchtbaar" te herscheppen. Terwijl in de omgeving van Murcia het onbevloeide land voor 50 fr. per H.A. wordt verkocht, bereikt het van water voorziene een prijs van 10.000 fr. en hooger, dus 200 maal meer (Kirchhof, Länderkunde Europas dl. III p. 10). Nog duurder zijn in Zuid-Valencia de gronden, waar de oranjeboomen groeien, en die 18—24 m. 30.000 fr. kosten en gemiddeld per H.A. 2400 fr. bruto opleveren. Want ook daar, in dat regenarme klimaat, deed de geschapen rijkdom aan water vruchtbare landbouwen en een dichte bevolking ontstaan, en rijstvelden die 60 hectare per hectare (39 pikol droog padi per bouw) leveren, gevende een winst van 1150 pesetas per hectare. Voor de goede regeling van de water-verdeeling wordt wekelijks, onder een van de portalen van de Kathedraal, door zeven "sindicos" het "tribunaal van de Aguas" gehouden, dat ik bijwoonde, doch dat in vele werken meermalen uitvoerig werd beschreven; door de Mooren reeds in de 12de eeuw opgezet, blijft het nog altijd in zijn oude, uitstekende vorm gehandhaafd. Waar dus in regenarme kolonies geen enkele krachts-inspanning te groot mag worden geacht om het water, voor de landbouw beschikbaar, te vermeerderen, en wijl met elken druppel regen slechts gewoekerd kan worden, door hem in de aardbodem te doen binnendringen, is het hier de plaats enkele middelen aan te geven, om dat op de minst kostbare wijze te bewerkstelligen. In Spanje bevatten de schijnbaar waterloze ravijnen, de "ramblas" met grind en steenen bedekt, dikwijls flinke hoeveelheden water, die, aan de oppervlakte onzichtbaar, langzaam wegstroomen. Ook op Java heb ik dat meermalen waargenomen, en vaak na maanden droogte, in het dorre bos van Soemberwaroe, in den zand- of grindbodem der rivieren op geringe diepte water gevonden. Door het plaatsen van schermen of dammen tot op de ondoordringbare laag, kan men dit water doen stijgen en het gebruiken, dan wel den afloop enorm vertragen. In de droogstreken is dit middel reeds van groot nut gebleken, en daarom heeft de Sahel in Algerie zijn ontginning te danken. In Catalonië, vooral bij Barcelona, wordt aldus veel water opgevangen uit de droge kiezelbeddingen der Besos en in de dalen van Dosrius bij Mataró; sommige schrijvers spreken daarvan als "de grootste der onderaardsche kanaalnetten". In de Algerijnse woestijnen bij Soes worden de palmboom geplant in brede, 7 à 8 m. diepe kuilen, waar de wortels nog wat vocht vinden, en aldus "onderaardsche palmwouden" ontstaan. Het vormen van plassen of bassins. In Algerie vindt men onder de naam van "chotts", "sebkhas", "dajas", enz., zelfs in de woestijn, op vele plaatsen natuurlijke zakken of laagten in het terrein, die een kuipvorm aannemen; na regenval vullen deze zich met water, dat zij dicht onder de oppervlakte lang vast houden; soms worden zij ook van onderen op gevoed. Op geschikte plaatsen zou men zulke grotere of kleinere tijdelijke vijvers kunnen aanleggen, hetzij in het dal der rivier dan wel daar buiten langs de kanten der wegen; in geaccidenteerd terrein zou men eveneens bij een bocht het neerspoelende water in een omdijkte ruimte kunnen opvangen en laten wegzinken in den bodem. In het vlakkere terrein zou men den thalweg door een reeks van dijkjes in een serie vijvers van hoogstens 50 cm diepte kunnen herscheppen, waarbij het regenwater kan worden geabsorbeerd en de dikte van den alluviale grond in de valleien zal toenemen. Op het Mancha-plateau vormen zieh van zelf vele zulke plassen, zodat ondanks de sterke verdamping door de hevige winden en de brandende zon op deze kale bodem, het water toch kan indringen en bronnen en fonteinen vormen; in de Vega de Mecina, aan den voet der Sierra-Ayelois, filtreert op deze wijze veel overstroomings-water door den grond, wat op 2 kilometer afstand weer voor de landbouw wordt gebruikt. Een terrein-verkenning ter opsporing van geschikte plaatsen voor dit doel, is voor de Beneden-Windsche eilanden van Curacao en voor Java's Oosthoek alleszins aan te bevelen. Grondbewerking. Sommige terreinen, volkomen ondoordringbaar voor water (o.a. zware kleigronden, enz.), nemen veel water op, wanneer ze slechts goed met den ploeg of den patjol bewerkt worden; tevens zijn zij dan minder aan uitdroging blootgesteld. Vooral het horizontaal ploegen der heuvelhellingen is daarbij aan te bevelen, daar dan behalve de even genoemde voordeelen ook het verdwijnen van verticale voren en het wegspoelen van de humus wordt belet. Zelfs zodanig men geleidelijk de schuine hellingen door een reeks horizontale streken (terrassen) kunnen vervangen, waardoor het tot stilstand gebrachte water den grond zal doorweeken, en wellicht terreinen bebouwbaar maken, waar vroeger aan cultuur niet kon worden gedacht. In de Centrale Provincies van Britsch-Indie worden aldus grote oppervlakten door "infiltratie" geïrrigeerd. Revue Economique Internationale 1905, l'Irrigation et Pays arides, p. 118. Schermen en dijkjes langs de niveau-lijnen. Door aldus hinderlagen van stroom of klei te plaatsen loodrecht op de hellingen van het terrein, dan wel muurtjes van opgestapelde stenen uit de nabijheid, zal men eveneens het voorgenomen doel bereiken; voor de irrigatie is de cultuur van aloe, in dichte horizontale rijen geplant, die de kracht van het water zouden breken, daarvoor als aangewezen. Hoe vlakker het terrein is, hoe minder dijkjes (die steeds laag moeten blijven) nodig zijn; de enige voorwaarde aan het terrein te stellen is, dat dit noch absoluut ondoordringbaar, noch al te sterk doorlatend zij. In het eerste geval zou men door beploeging van den bodem tusschen de dijkjes het water toch kunnen doen indringen, terwijl men in het laatste geval door op een der laagste gedeelten, in een zak van het terrein, een put van enkele meters diepte uit te graven, het overtollige water kan opsparen; want, zoals een landbouwer in Algerië tegen mij opmerkte: "le puits boit tout ce qu'on lui offre." Nadat hij dit systeem had toegepast, "suintait" (sijpelde) na enkele maanden het water door de naburige hellingen; hij ving dat op in een geul, en "la source était créée!" Op mijn reis naar het Benediktijner klooster boven op den Mont Serrat, rijdende langs Sabadel (het Spaanse Manchester, waar de anarchist Mateo Murales werd geboren, die voor enige jaren te Madrid ziek aan zulk een onmenselijke gruweldaad schuldig maakte), zag ik deze methode veelvuldig toegepast, en veel Amerikaanse windmolens, om het aldus verzamelde water weer te gebruiken. Doch in geen geval moet men dit zó inrichten — en ik vrees dat iemand op Curacao daarmee bezig is — dat de aanleg van ietwat hoge dammen noodzakelijk wordt; het doel moet niet zijn het vormen van reservoirs, doch alleen het regenwater door vertraging van zijn loop te doen laten wegzinken in den bodem. Wie immers eenige waterdiepte in zulke bassins verzamelen, dan zal men bij een terreinheiliging van 30", voor een m³ water zeker wel 2 m³ steen noodig hebben, wat het werk niet alleen duur maakt, doch ook schadelijk door de sterke verdamping van dergelijke plassen, en het gevaar voor vernieling van meerdere opeenvolgende dammen en van de mais-velden door het opgestuwde en losgebroken water. De aanleg van hoge en dus zware dammen is absoluut te verordelen, tenzij — wat ik van hieruit niet kan nagaan — dit alleen in de plooiën geschiedt; en dan nog moet eerst naar een betere oplossing worden gezocht. Geultes langs de berghellingen. Horizontale slooten of geulen houden eveneens het regenwater op de hellingen der heuvels tegen en doen het indringen; op de dijkjes, door de uitgraving benedenwaarts gevormd, kan men boomen planten; en wanneer men met rotsgrond te doen heeft, het water langs hellende slooten naar einders leiden. Deze slooten worden evenwijdig aan elkander gegraven, tot een diepte van 1,5 m. of minder, al naarmate de breedte van de strook gronds (15 m. of 25 m.), waarvan zij het water moeten opvangen. Grote hoeveelheden water kunnen aldus voor de ondergrond worden verzameld; in het droge jaargetijde komt dit de planten te staan. Telkens wanneer noodig, moeten zij weer worden uitgediept, waardoor de anders wegspoelende meststoffen bewaard blijven. Blijkt het niet mogelijk ze horizontaal aan te leggen, dan is een flauwe helling veroorloofd, wanneer ze, zoals ook in Spanje geregeld plaats heeft, op bepaalde afstanden door dwarsdammetjes tegen uitschuren worden beschermd. Heeft men met vrij wel ondoordringbaar terrein te doen, dan kunnen, zoo niet door afleiden, dan toch door het graven van putten, de meer permeable lagen worden bereikt. Op gronden die het regenwater gemakkelijk opnemen, zal men meer tot de wijze sub 4" omschreven zijn toevlucht moeten nemen. Voor boomgaarden, op flauwe hellingen aangelegd, zag ik wel eens gaten in het terrein en de dammetjes daar beneden, om er het regenwater heen te leiden en te doen opslurpen. Doch steeds zal men van boven aan moeten beginnen, om den afloop van het water van zijn oorsprong af tegen te gaan. Versperringen in de ravijnen. Reeds bij de oorsprong van de ravijnen begint men dan, in het droge seizoen, dammetjes aan te leggen op betrekkelijk korte afstanden, niet met het doel om permanente reservoirs te vormen, en die dus niet uit metselwerk maar uit losse steenen dan wel uit stokken of palen met vlechtwerk bestaan, als voor Gileppe beschreven. Willcocks raadt aan in beken netten van ijzerdraad te plaatsen, die dan de grassen opvangen en het slib doen neerzetten; ook in Bengalen maakt men "bandhs" of "tals", kleine dammen dwars door ravijnen of kleine rivieren, die het water ophouden en de vochtigheid doen toenemen. Het water kan dan betrekkelijk gemakkelijk doorstroomt, doch wordt bij elke versperring enige tijd opgehouden, waardoor men — als er vele zijn — den loop aanzienlijk kan vertragen. Ook kan men dit in de hand werken door de oevers te beplanten met struikgewas, en door rijen van bomen, evenwijdig met of loodrecht op de terrein-helling geplaatst, het water tegen te houden. Achter die sperdammetjes hoopen zie je zand, steenen en slib op, terrassen vormend; daarna stroomopwaarts nieuwe makend, wordt de kloof langzamerhand verhoogd, haar bodem breder, en kunnen aan beide zijden van de smalle geul die men openslaat, de vroeger braakster. Ligging van de terreinen beplantbaar worden gemaakt; ook hiervan haalde ik in afd. b sub 3 voor de Gileppe de bewijzen aan. Door dit systeem verliest het regenwater zijn verwoestend karakter; het materiaal, tegengehouden door de opeenvolgende versperringen, vormt een waarre spons, die het regenwater opslurpt, naarmate het valt; aan de oppervlakte is kort na den regen geen water meer zichtbaar, doch het doet stroomafwaarts bronnen geboren worden, die gedurende lange tijden een vrij regelmatig debiet leveren. Ook kan men dit opgestuwde water op geschikte plaatsen over het terrein verspreiden en voor de cultures gebruiken. In Centraal-Indie zijn aldus tal van lagere stuven dwars door de beken gelegd, soms nauwe kloven door muurwerk afgesloten, om lager liggende bronnen te voeden. Op mijn tocht naar den stuwdam van Tibi heb ik verschillende van die dammetjes gezien, in brede geulen reeds geheel geterrasseerd, om het water vast te houden, dat men dan meer naar beneden door een rij van 3 putten, 40 m. diep in de blauwe klei uitgegraven, ophaalde, om het te gewenste plaats voor de landbouw te benuttigen; ook bij Murcia worden zij gevonden, doch op een nog steeds gemist. Met al deze werkjes, sub 2° tot en met 6°, zal men beginnen in de hoogst gelegen terreinen, tevens de minst vruchtbare en met den meest onregelmatigen regenval; langzaam daarmede naar beneden voortgaande, zal men de vroeger opgedane ervaring kunnen toepassen. Het zijn in hoofdzaak kleine eenvoudige werkjes, waarbij geen geschoold, doch praktisch personeel noodig is; veel roem onder technici is er voor onze ingenieurs niet bij te halen, wel de dankbare herinnering der komende generaties. Een vrij lange tijd zal noodig zijn eer alles gereed is, en dit zal dan nog geregeld aanvulling behoeven; doch reeds dadelijk zal zichtbaar de toestand verbeteren, en op tal van punten kan tegelijk nu eens met dit, dan weer met dat stelsel worden aangevangen. De jaarlijksche uitgaven behoeven geen enorme verhoudingen aan te nemen, en van tegenvallers van miljoenen, als bij enkele grote irrigatiewerken, kan ooit sprake zijn. Daar in de eerste jaren geen rentes worden afgeborgen, zal het Gouvernement de uitvoering daarvan op zicht moeten nemen, wellicht in sommige speciale gevallen de ondernemingsgeest van particulieren door subsidieën kunnen steunen. Met de voorbereiding hiervan dient dadelijk begonnen te worden, om verder met taaie volharding en energie deze revolutie op het gebied der irrigatie door te voeren. De eerste spade wordt zonder verder dralen in de grond gestoken; en al mag het dan, gelet op de grote behoefte die zicht zal doen gevoelen, volgens velen te langzaam voorwaarts gaan, nog erger zal het immers zijn, wanneer wij volharden bij het niets doen op dit gebied. Niet in een dag is een land rijk te maken; doch mogen er door sleur en onverstand geen minuut meer verloren gaan. Nog andere middelen kunnen, bij hooge uitzondering, worden toegepast om den waterrijdom te vermeerderen door de verdamping te verminderen: 7°. Bescherming tegen den wind. Door palissaden, houten schuttingen of liever nog door aaneengesloten boomrijen als windbrekers, kunnen gronden die veel te lijden hebben van droge seizoen- of passaat-winden, worden beschermd tegen de snelle verdamping die zij met elkaar hebben. 8°. Bedekking met steenen of zand. Men kan eveneens de verdamping verminderen door den bodem met losse steenen te bedekken, die de zonnestralen en den wind tegenhouden: ook kan men met water gevulde terreinholten met zand aanvullen, waardoor de verdamping bijna onmerkbaar wordt; bij de "chotts" der woestijn kan men daarvan voorbeelden vinden. In de Sahara is de regenval zeer onregelmatig, van kort duur en erg plaatselijk, doch valt dan in hevige buien; dit water verzamelt zich in de zandlagen nu eens kort bij de oppervlakte dan weer diep beneden den bodem. Vooral waar terreinholten zich vertonen zijn vaak bronnen op te sporen, door het zand tegen verdamping bewaard; in de diepere lagen ontdekte men door boringen "een der voornaamste artesische reservoirs die in den aardbol worden Door de wetten van 27 Juli 1883 en 7 Juli 1905 schenkt de Spaanse Regeering, bij het tot stand komen van particuliere irrigatie-werken, nu eens een subsidie van 30 tot 40 pct. der kosten, dan weer 200 pes. per liter water, elk seconde daardoor in den drogen tijd verkregen. 182 gevonden", (Rolland, Hydrologie du Sahara, p. 53). En welk open reservoire zal in de Sahara met haar verzengende zon en opslurpende winden zulke reusachtige hoeveelheden water vaak jaren lang kunnen bewaren, die soms op geringe dieptes worden aangetroffen en einders aan het daglicht tredende, midden in de woestijn die heerlijke oasenvormen? Ook de naderende Studie van het grondwater van onze duinen heeft tot verrassende resultaten geleid. In zijn, door het Kon. Instituut van Ingenieurs bekroonde Studie: de Prise d'eau der Amsterdamsche Dambwaterleiding, toonde de Ingenieur J.M.K. Pennink aan, dat er nauw verband bestaat tusschen den regenval en den stand van het grondwater, en dat het mogelijk is, door het aanvoeren van water op een duingebied van 3000 H.A., een hoeveelheid water van 250.000 m3 per dag beschikbaar te stellen voor de drinkwatervoorziening van Amsterdam (Tijdschr. Kon. Inst. Ingen. 1903-04, afl. II, p. 236). 9". Het opnemen van vocht uit de atmosfeer. Sommige planten nemen veel vocht op uit de atmosfeer, o.a. sommige netelsoorten, de vijgen- en nopalboom, de Oostindische kers, en vele andere, door Prof. Dr. Ed. Verschaffelt in zijn belangrijke lezing over "de betekenis van het water bij enige levensverschijnselen der plant" (1904 in het Koloniaal Museum te Haarlem gehouden) ongeschreven. Ook enkele minerale stoffen doen dat, b.v. chloorcalcium, een voornaam bestanddeel der Peruanen, die niet overdreven duur zijn en tevens tot bemesting kunnen dienen. Door toevoeging van deze of andere hygroscopische stoffen aan den bodem, zou men aldus een dubbel doel bereiken, en behalve de meststof werden ook licht, lucht en water gemakkelijker in den grond opgenomen. Ook de duinen hebben een groot vermogen om de vochtigheid uit de lucht op te nemen; graaft men in een duintop na een droogte van verscheidene maanden, dan vindt men reeds op geringe diepte zeer vochtig zand. Vasselot de Regne in zijn "Notices sur les dunes de la Coubre" verklaart dit door de gemakkelijkheid waarmee de kleine, harde korreltjes zich verwarmen en afkoelen; dit laatste doet het vocht van de atmosfeer, dat met hen in aanraking is, condenseeren, terwijl hun capillaire opnemingsvermogen zeer vermeerderd wordt door de gladde oppervlakte van de zandkorrels en door de afwezigheid van poriën. Trouwens ook voor Nederland heeft de heer Stang aangetoond, "dat de waterhoudendheid van den dampkring een grooten invloed heeft op het ontstaan van grondwater". Wel wordt dit door Ing. Pennink (1. c. p. 193) betwijfeld, doch in tropische landen is dit zeer zeker het geval. Het kunstmatige opwekken van den regenval. Het menschelijk verstand, niet tevreden met het water te verzamelen aan de oppervlakte der aarde of te putten uit den bodem, heeft het ook uit de wolken willen halen door het kunstmatige verwekken van regen. Velen zijn wel wat al te licht geneigd, dergelijke pogingen met een schouderophalen te begroeten, ofschoon in de laatste eeuw heel wat stouter uitvindingen zijn gedaan. Hoe het zij, daar men zie hierbij nog niet op feiten kan beroepen, wil ik ditmaal vooruitzien met eenvoudig op te merken, dat genomen proeven in Texas met het regenschieten door kanonnen of elektrische ontladingen, niet zo ontmoedigend waren als velen beweren. De Regeerings-Commissie op Curacao, die over deze kwestie een Rapport uitbracht, beschikte niet over voldoende gegevens en heeft niet eens de meest eenvoudige proeven kunnen nemen. Eveneens zou de condensatie van den waterdamp in de atmosfeer door afkoeling kunnen verkregen worden, zoals ik dat op een glas koud water aldaar meermalen zag. In hoeverre de dampkring boven Curacao daarvoor als regel gunstig zou zijn, durf ik niet te beslissen, na de pertinente ontkenning van Dr. Wind, die verklaarde dat "als regel de aankomende lucht op het eiland in plaats van oververzadigd, verre van verzadigd is aan waterdamp", en daarom "ook met de meest krachtige hulpmiddelen het fysisch wel zoo goed als onmogelijk moet worden geacht in zulke lucht regen te verwekken". Toch zijn de cijfers der relatieve vochtigheid (voor Willemstad), varieerende in de verschillende maanden van 75,4 pct in Februari tot 70,3 pct in November, niet gering te noemen. 11°. Het maken van zoet water. De kwestie van het distilleren van zeewater is reeds sedert jaren opgelost; in tal van vestingen, Aden, Gibraltar, Ceuta, enz. is men er op ingericht, en de meeste mailbooten hebben de benodigde toestellen aan boord. Het enige wat nog noodig blijft, is een middel te vinden om op goedkope wijze en op grotere schaal aldus zoet water te kunnen produceren, en dat is slechts een kwestie van meer of minder tijd in een eeuw waarin de uitingen van het menselijke vernuft onze stoutste verwachtingen overtreffen. Sr. Lopez Larraya doet in zijn werk "Aguas altas artificiales" een groot plan aan de hand, namelijk: door electrolyse het zeewater te ontbinden, daarvan de waterstof op te vangen in gazometers, en dit, lichter zijnde dan de lucht, door buizen naar de bergen te laten stijgen, waar het door verbranding met de zuurstof der atmosfeer waterdamp zou vormen, die, zich verdichtende, als water zou neervallen op den bodem, en naar bassins in de vlakte zou kunnen worden geleid. Belangstellenden kunnen dit proces in alle details beschreven vinden in genoemd werkje, uitgegeven door de drukkerij van het Artillerie-korps te Madrid. 12°. Het opsporen van bestaande waterbronnen. In hoeverre daarbij het gebruik van aloude wichel- of tooverroeden van dienst kan zijn, zullen de proeven (als bv. in Duitsch Zuid-West Afrika genomen) ons moeten leeren; doch betere gegevens zijn te wachten van de geologische studie van den bodem, en dan vooral van het verloop van de waterkeerende grondlagen. De poreuze bodem toch vormt een waterkom van reus-achtige afmetingen, die even goed haar afwateringen heeft als de meren aan de oppervlakte van den aardbodem. De zichtbare beweging van het rivierwater is daar veranderd in een langzame-, doch voortdurende beweging in den duisteren schoot der aarde, waaruit getracht moet worden de verdwenen wateren weer te voorschijn te brengen, om ze dan te leiden naar de plaatsen waar zij het meeste nut kunnen stichten. Als het opgeslurpte water zal terecht komen in de laagste deelen van den doordringbare bodem, tenzij het voor die tijd wordt opgevangen en verbruikt; aan dat opsporen van die onderaardsche wateren is, — behalve voor de drinkwatervoorziening der grootste steden, — tot heden nog te weinig zorg besteed. Door het indrijven van buizen, dan wel door het boren van nagenoeg horizontale galerijen waar de bodemlagen een sterk helling vertonen, kan men deze water-rijkdom opzoeken, en dit door de zwaartekracht, door mechanische hulpmiddelen, dan wel door den eigen druk aan het daglicht brengen. Het uitzweeten van den bodem na regens; de soort van plantengroei die er is ontstaan, zijn onder meer de tekens die de aanwezigheid van onderaardsch water verraden. In verschillende delen van Spanje, vooral in Murcia en de delta van de Ebro (bij Tortosa), wordt nagenoeg alle bevloeiingswater uit den met water doordrenkten ondergrond verkregen; reeds op 5 m diepte wordt daar vaak een overvloed van water aangetroffen. Längs de Oued Rir (tussen Biskra en Touggourt in Algerie) worden niet minder dan 352 artesische bronnen en 600 inlandsche putten aangetroffen, die het grondwater zelfs te veel deden dalen en andere oassen met ruines bedreigden, waarom een wettelijke regeling van het verbruik noodig werd. Vooral in diluviale zandgronden of andere sterk opslurpende bodem-soorten, is de kans van water te vinden groot, waarvan onze duinen een klassiek geworden voorbeeld opieren. In de zandheuvels bij Monahan (Texas) vond men water, door het zand met de hand weg te krabben. Het vormen van kunstmatige bronnen. Ook kan men de capaciteit van bekende bronnen vermeerderen door den bovenrand te doen wegspringen, dan wel, door het bovenwaarts tegenhouden van het water, de hoeveelheid die in den bodem dringt en hier zijn uitweg zoekt, te vermeerderen; in Transvaal werden aldus bronnen met een capaciteit van 20 à 30.000 ml per dag verkregen, voldoende om 1000 H.A. bouwland behoorlijk van water te voorzien. In de Vegavan en de Guervaron, op een zuidelijke uitlooper van de Sierra-Nevada, hebben zulke kunstmatige bronnen hun bestaan nog aan de Arabieren te danken. Ook de Ingenieur J. M. K. Pennink dringt er in zijn meermalen geciteerde verhandeling op aan, het ontbrekende grondwater der duinen door bevloeiing aan te vullen, waardoor hij hoopt van een oppervlakte van 3000 H.A. dagelijks 250.000 ml voor Amsterdam te zullen verkrijgen. Evenzo deed de aanleg van bevloeiingswerken in Arizona en Californie het grondwater in zulk een mate stijgen, dat daar overal pompen te midden der geïrrigeerde velden worden aangetroffen. Zelfs het bouwen van reservoirs had soms zulk een invloed op het grondwater der steden, dat drainage noodzakelijk werd, en in Italië bij het Villoresi-kanaal tot het maken van afvoerleidingen moest worden overgegaan. Willcocks raadt voor Zuid-Afrika aan, het afleiden van rivierwater naar natuurlijke depressies van het terrein, "la submersion des terrains", om den waterrijksdom der bronnen te vermeerderen. Ook reservoirs bovenstrooms, die in den zomeropdroogting, vermeerderen onder gunstige omstandigheden aanzienlijk het debiet der aldus gevormde bronnen. De duinen bij Zandvoort nemen per 1000 HA elk minuut op een hoeveelheid van 5,5 m³ water, dat is niet minder dan 28.9 miljoen ml per jaar. Elwood Mcad, Irrigation Report (1904); bulletin No. 755 U.S. Department of Agriculture. In het Coloniaal International, Rome 1905, p. 428. In Zuid-West Queensland vindt het regenwater geen uitweg naar zee, en daar wordt een rijkdom van onderaucksch water aangetroffen. Herwering der berghellingen. De voordelen der bewoning zijn velerlei, en door mij o.a. in "Naar de Antillen en Venezuela" p. 85 en volg. opgesomd; toch mag men deze, waar het geldt de vermeerdering van de hoeveelheid voor den landbouw beschikbaar water, niet overschatten. De totale hoeveelheid regenwater die op den geheelen aardbol valt, is natuurlijk afhankelijk van de verdamping der zeeën, van die der rivieren en meren en van den aardbodem; neemt men voldoende lange perioden, dan zullen regenval en verdamping even groot blijken te zijn. De verdeeling van de gevallen regen is echter zeer ongelijk, en afhankelijk van verschillende oorzaken; zowel de geografische ligging als de hoogte, de plaats als de vorm der bergketens hebben daarop invloed, alsook de afstand van de zee, de richting van de heerschende winden, en de temperatuur en uitstraling van den bodem. De hand van de mensch is daarbij zo goed als machteloos tot ingrijpen, en de regenval, hoe schijnbaar onregelmatig ook voor korte tijdperken, is vrijwel constant wanneer men b.v. tienjarige periodes neemt. In de bergen valt meestal meer regen dan in de vlakte, doch aan de beneden-windscheide of "droge" zijde daarvan wijst de regenmeter vaak lagere cijfers aan, dan in de verder afgelegen vlakke gedeelten. Tussen 40° N.B. en 40° Z.B. verdampft volgens Wagner 86"; van de geheele massa of van de 386.000 miljoen m3 water die jaarlijks de zee opleveren; de regenval neemt dan ook van den aequator naar de poolstreken af, en bedraagt gemiddeld 2500 m.M. in de tropen regen 970 m.M. in noordelijk Europa. De som der regenmassa's die jaarlijks op de vijf vastelanden nederdalen, wordt door Hornberger op 111.800 miljoen m3 geschat, waarvan 1/2 door de rivieren stroomt en 3/4 weer verdampt of voor de planten wordt verbruikt. De invloed der bosschen kan daarop niet groot zijn, evenmin als op de hoeveelheid regen door den wind en de wolken in een bepaalde streek aangevoerd. Wel is de verdamping in het bosch op den bedekten bodem geringer, doch die in de bladerenkroon waarschijnlijk weer sterker dan in de onmiddellijke nabijheid in het vrije land, mits niet met gras begroeid; ook wordt de mindere verdamping van den bosbodem voor een deel weer geneutraliseerd door het meerdere water voor den boomgroei. Hornberger, Grundris der Meteorologie, p. 191. benodigd. In de meeste gevallen zal langs de wortel, door de bewerking en wegens de sponsachtige humuslaag, de waterpeuste in het bos groter zijn dan daar buiten, doch juist op de berghellingen is deze laag niet dik en dus snel verzadigd, waarna haar nuttige werking een eind neemt. Volgens Hornberger dragen de bosschen in de zomer zelfs minder bij tot de voeding der brennen dan de kale bodem, daar alleen de bovenste laag vochtig is, doch al het water om de wortel voor den boomgroei wordt verbruikt. Om het water der regenmaanden te sparen voor de droge tijden, zijn de bosschen dus minder geschikt. In het begin van de regen bewaren de bladeren van de kruin een deel van het water, doch na korte duur is deze kroon verzadigd, en valt verder alles naar beneden, dan wel verdampt, zodat ook in dit opzicht, als reservoir werkende, de invloed van den boomgroei gering moet worden geacht. Wel werkt het woud vereffenend op de temperatuurverschillen, daar het de minimum-temperatuur verhoogt en het maximum verlaagt; ook de relatieve vochtigheid is in het bos (3-5%) groter dan rondom, doch behoorlijke gegevens daarover werden in onze kolonies nog niet verzameld. Tevens belemmeren de boomstammen het snelle afvloeien van het water langs de hellingen en daardoor het wegspoelen van humuslagen, doch rotsblokken en de vorm van het terrein zijn daarop vaak van meer invloed; en in hoeverre de zwaardere overstroomingen aan de ontwouding zijn te wijten, moet — hoe waarschijnlijk ook — door jarenlange opnemingen wel eens nader worden aangetoond. Verder dient te worden onderzocht wat van de twee het waarschijnlijkste is: dat ergens meer regen valt omdat er veel bosschen zijn, dan wel, omgekeerd, dat juist wegen de vele regens de vorming dier bosschen werd in de band gewerkt. Zolang bosschen niet in staat zijn invloed uit te oefenen, hetzij op de verdamping der oceanen, hetzij op de richting der zeewinden, dus op geen der hoofd-elementen van den regenval, zullen zij de hoeveelheid daarvan niet kunnen vergroten, en blijft de invloed der reboisatie op de verdeeling van den regen een nog open vraagstuk, dat in elk opzicht nog nadere en zorgvuldige studie vereist, als zijnde een der moeilijkste problemen van onze nog in haar kindsheid verblijfende meteorologie. De regenrijkste gewesten zijn die in de warme zonneschijn gelegen, welke aan den zeewind zijn blootgesteld, en waar steile en hooge bergruggen deze keeren; ook de afkoeling boven de bosschen valt in het niet tegenover de heerschende koude op de bergtoppen, waarlangs zieh de wolkken verdichten. Theoretisch mag het bosch den regenval in sommige opzichten begünstigen, vooral vergeleken met kale onbebouwde vlakten; de regenval boven de kruin iets hooger zijn dan die der omgeving, waarbij hij echter op den bodem weer geringer zal vallen; - cijfers zijn noodig om den ware invloed der factoren te kunnen beoordeelen, die soms uiterst gering kunnen zijn en veel verschillen in diverse gewesten. "Velen," zegt Hornberger, "overschatten den invloed van het bos op de hoeveelheid regen; wanneer twee regenmeters een verschillend cijfer opgeven, is men maar al te veel geneigd dit toe te schrijven aan de aanwezigheid der bosschen, zonder te letten op hoogte en ligging van beide terreinen. Bij ontwatering zou wellicht de totale som van den gevallen regen niet minder zijn, wanneer de bodem beplant werd met transpireerende gewassen; wel zou de regenval minder ongelijk verdeeld vallen, daar het waarschijnlijk is (al kent men de cijfers nog niet), dat de omgeving der bosschen meer regen ontvangt ten koste van de meer afgelegen streken. De meerdere vochtigheid der lucht in de bosschen komt voort uit voorafgaande verliezen door verdamping, transpireren der bladeren, enz.; een deel van die waterdamp wordt door den wind verdreven, en slechts een klein deel daarvan vermeerdert den regenval in de onmiddellijke omgeving. Wanneer men er verder op let, dat in niet ontworten streken soms vermindering van regenval werd geconstateerd, is de meening van sommigen niet ongewaagd dat de invloed der bosschen daarop zeer lokaal is, niet groot, zeker, ja soms niet eens waarschijnlijk. Doch zoonmin van de voor- als van de tegenstanders der theseen de theorieen zijn de beweringen door voldoende feiten geconstateerd. Mag men uit dit alles de conclusie trekken dat de bosschen geen uit zijn? Geenszins; zij schenken eenige voordeelen, gelijk hierboven werd aangetoond; doch tegen overschatting daarvan moet worden gewaarschuwd. 