title: Zeitschrift für deutsches altertum und deutsche litteratur ..
creator: Haupt, Moriz, 1808-1874, [from old catalog] ed | Müllenhoff, Karl Victor, 1818-1884, [from old catalog] ed | Steinmeyer, Elias von, 1848-1922, ed | Schroeder, Edward, 1858-1942, [from old catalog] ed | Roeth, Gustav, 1859-1926, [from old catalog] ed
text: Meerman had als Dir. Gen. d. Kunst en YVetensch. plan dit werk zeer accuraet naar dien Codex A te doen uitgeven , en had my waarschvnlyk de bezorging der uitgave opgedragen : maar de tyd is voorby en M. zell' als Senateur te Parys gevestigd. über Wiarda, aber nichts näheret, anfragen über deutsche bücher und die biblio- theken zu Cassel und Güttingen, lk vergat nog U te zeggen , dat van den Ourson en Valentyn eene fraaye dichlerlyke vertelling gemaakt is, door Bilderdyk, Verteil, en Romances (of Mengel- poezv, 2de Deel) Amst. Wed. Doll 1799. bl. 121 — 154. By hem vond ik ook nog Sayavedra , Spaansche Romance bl. 171 — 4, en Almanzor en Zayde, Moorsche Romance, uit de Spaansche, Zayde e Zayda, bl. 228 — 33, voorts verscheidene oude Engelschc en Schotsche nagevolgd. hi Cassel 9 dec. 1811. 4) Franeker 30 jan. 1812. T. hat über die auffmdung der Com- burger As. öffentlich berichtet: übersendet Letterbode 1811 nr 47. 1812 nr 3. Gy zult met eenige deelneming, het decreet des M. van 22 Oct. dat onze Akademie by de nieuwe organisalie uilsluit, en dus mortificeert, vernomeu hebben ; en opgemerkt, dat hetzelve ons zelfs geene nieuwe plaalsing of pensioen, naar de billykheid, die men in Westpb. gevolgd is, verzekert: voor my zelf had ik evenwel goede hoop, en beloften; — en wy nieenden te kuunen continueeren tot de nieuwe orde ons opnam of pensioneerde: — maar juist nu kregen wy eene aanzegging, om ons als slrllig, misschien wel sedert 22 Octob. gedemitteerd en zonder tracte- meut te beschouwen — en van de nieuwe organisalie ziet men nog niels. Dit schetst nog slccbts een gedeelte van onzen ouaan- genamen toestand; maar waarom zoude ik U verder daar mede vermoeyen , daar ik hoop dat hy op myne Studie en onze cor- respondentie geen verder invloed hebben zal. T. bemerkt über seine besiehungen zur Göttinger socieldt dass sie nicht besonders lebhaft seien, fragen nach mittelalterlicher litteratur , die T. jedoeh nur aus Nieuw algem. Magaz. v. Wetensch. kunst eu Smaak kennt, über liocens Sendschreiben; den Titurellext halte auch Bilderdijk für sehr verderbt, als beilage ist noch vorhanden ein auszug aus Huet De orig, fabul. Roman. 5) Franeker 20 febr. 1812. wesentlich auszug aus einem brief von van Wijn, darin: lk bezit alleenlyk een Iragmenl van den bervmden Reintje de Vos, ’t geen eene goede 1000 regels zal be- heizen. Ik zal het voor den Hr Grimm trachten de doeu copieeren. dieser brief begleitet einen von Bilderdijk im namen des Holl. inst, gesandten an Grimm. Digitized by Google 172 ZUR GESCHICHTE ORR DEUTSCHEN HIILOLOGIE gelukkig aangekomen — maar beviod my liier in de drukte die gy U kunt voorstellen , vau verhuizen met meubeleu , boekeu, derangement der geheele bibliollieeb , ontvangen en weerom- brengen van visites ; zoo dal ik, daar evenwel straks de publyke en private lesseu zullen moeten gebouden worden, en een paar junge lieden die ik in huis ga nennen (om 6enig zeker inkotneo te bebben, daar dat van ouze posteu nog onbepaald is en onge- regeld belaald wordlj my ook lyd zullen kosten, niet weet boe ik dit jaar door myn werk kom — en ook nu nog geen tyd of rust heb, om U te schryven, gelyk ik nioesl en wilde, en gy verwacht en billyk verlangt; maar ik zend dezen slechts vooraf, als eene noodzakelyke verdediging, en om dat hei denkbeeid my onverdragelyk is, dal gy my (en met allen schyn van regt) mis- kent en verdenkt, en als een onderpand, dat zoodra ik een rüstig uur kan vinden , ik dal in de eerste plaats aau het vervolg van dezen brief, en het beanlwoorden uwer 3 vorigen toewyden zal. Die brieven hebben sleeds met my gereisd, in myne portefeuille en voor myne oogen gelegen, en blyven dit doen, tot ik myne geheele schuld betaald heb. . . . bittet die Sendungen für ihn nach Lingen zu schicken an den prof. philul. el dir. semin. Su- ringar , der sie über Franeker weiter besorgen würde, hat Kiliaens wb. in der ausgabe von vllasselt besorgt ; zeigt das baldige erscheinen von Bilderdijks ausgabe des 3 teils von Maerlants Spieg. hist, an; hat von Volksbüchern noch aufgetrieben: Forlunalus, Slenuer- benke 1761, Jan van Paris 1671; Malagys nicht. — Maar om II op eens al het noodige te bezorgen tot de kennis van het oud - en boerefriesch (behalveu de gedichlen van Gysbert Japiks, den eenigen autor classicus in die taal , die in Vriesland zell zeer schaars en duur zyn: 66n deel in 4° 7 ä 9 gl.) heb ik gekocht, deels op auctie, deels nieuw 1. de oude Friesche wetten, 2 stukken (be- gonnen uillegeven, met geleerde aanmerk. door P. Wierdsma en P. Branlsma, nu beide overleden: bet 3e stuk, waarin ’t vervolg, en eene geleerde Yoorrede of excursus over de wetten , derzelver ouderdom, taal enz. moest körnen, mankeert; doch is misscbien gedeeltelyk voor de pers gereed), 2. Wassenberghs Taalkundige Bydragen voor deu Frieschen tongval 1806. 2 stukken gr. 8°. 3. HoeulTts nieuwe Aanmerkiugeu over eenige oudfriesche spreek- woorden. By N. 1 zull gy voegen VYiardas Asegabuch, dal grooten- deels de zellde stukken bevat; en wiens voorrede grotendeels vergoedt lietgeen wy van Wierdsma missen. Doch Wassenbergh zegt dat Wiarda zieh bedriegt ten opzigte van ’l oud en boere- friesch; en dat 1. het oudfriesch der wetten eeno eigene, thans lang geheel doode taal is, underscheiden vau ’t boerefriesch. 2. dit boerefriesch is nog in dagelykseh gebruik in de geheele proviucie, nu Departem. Vriesland, onder de boeren en de bewoners der kleine sieden; eu veranderd en verbastert weinig of niet. maar 3. aan den Zuidkant van Vriesl. te Molquerum, Hindeloopen enz. 's Digitized by Google ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHE» PHILOLOGIE 173 is een byzonder dialect van boerefriesch in zwang; dat ook reeds sedert eeuwen bet zelfde in zieh , en even onderscheiden van bet gewone boerefriesch hlyft. — Voor hei tegenwordige Vlaanisch en Brahandsch wcel ik geen beter handleiding dan de onlangs berdrukte Nieuwe Fransche Spraakkunst, door J. des Roches (een zeer kundig man, en weleer Secretaris der Akad. v. Wetensch. te Brussel) ch. Hanicq ä Malines 1 6 '/s feuill. 12°. 2 frs. (volgens bet Bulletin de rimprimerie). Maar die taal is nog dezelfde, die zy en ons Hollandsch te gelyk — waut er was toen geen onder- srheid in — voor ruim 200 jaar was. De vrvwording der 7 pro- vinlien viel in een tvd toen de taal door inmengsel van allerlei uilheemsche woorden (gelyk het Hoogduitsch van Thomasius, Gundling enz.) len hoogsle bedorven was: in onze republiek stonden dadelyk Letterkundigen, Taalzifters, besebavers, vormers op, straks ook groote Dichters en goede prosaschry vers , waar aan het de Spaansche, naderhand Oostenryksc.be Nederlanden steeds geheel ontbrak , terwyl de bigolterie hen weerhield van onze schryvcrs te lezen en zieh er naar te vormen. Gy zult dus voor die taal met vrucht kunnen gebruiken de latere rederykers, Virgilius vertaald door van Ghistele, Livius (of Caesar) vertaald door Jo. Fenacolius enz. Kent gy de historie en sermoenen van Broer (frater) Cornelis? (Een fameus hedelmonnik, die met plompe burlesque populariteit legen de Geusen en ketters, in’t begin der troubelen declameerde.) — De dagelyks in Brahand uitko- inende boeken (ineest ascetisch) vi mit gy iu’t Journal of bullelin de l’imprimerie. — Voor de oude en grondige Nederduitsche taal zyn beroemd, L. ten Kate, Aanleiding tot de keunisse van het verbevene der Nederd. Spraeke, 2 D. groot 4° (hy werdt voor't Nederd. geacht, ’t geen len zelfdcn tyde A. Schultens voor’t üostersch, Hemsterhuys voor ’t Gricksch waren), Tuinman’s fakkel der Nederd. Taal en Nederd. Spreekwoorden (2 D. 4°), Winscholen’s Zeeman (Opheldering van alle de scheepslermen, nietaphoras en spreekwoorden daarvan in onze taal genomen), Opheldering van verouderde woorden in de Overzelting des Bvbels (de onze is voor onze taal, dat die van Luther voor ’t Hoog- duitsch is) door Ypey en Ackersdyk, 2 st. gr. 8“. 1809 en 1811. — an frage , ob Grimm v Wijn Huissittend let)en erhallen, anzeige dass für ihn auf Bilderdkijs Verh. over de geslachlen der naam- woorden subsenbiert ist. 7) Leiden 30 octob. 1812. inzwischen hat v Wijn den 2 d. des Huiss. lev. für Grimm geschickt, en een vriendelvken breeden brief voor U, en dit fragment van Ferguut, en het begin en slot van zyn fragment van den oud- Hollandschen bervmden Reinaard. T. erbietet sich, wenn Grimm es wünschte, letzteres vollständig zu copieren. vWijn schrieb auch über het transporteren van’t Hollandsch Arcbief naar Parys, dat hem zeer aan ’t hart zal gaan, daar hy lOjaren lang de algemeene directie over onze Digitized by Google 174 ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHEN PHILOLOGIE oude Charters gehad , zeer veel gesauveerd of weer opgedolven , eo in de historie gewigtige onldeckingen er uit gedaan bad, zoodal hy eene nieuwe geschiedenis van Holland, althans tot 164S toe wilde geven. 1k ben zeer in myn scbik met zyn plan, om eene verzameling uit de oudste Holl, dichtere te geven, en hoop slechts dat het teil uitvoer kome, inaar hy belooft veel en pre- pareert lang. Dat plan is juist bet uwc en myne. über die nationalisierung der alten sagen bei ihrer Verbreitung. Bilderdijkt ansicht van een aeloud voik in't hooge Noorden (ook by de Grieben beroemd als Hyperboreers) van waar de gronden der beschaving, lederen en kunsten, door’t geheele Oosten zoowel, als door Europa, ook Griekenland en Kome zouden zyn uitgebreid en afgedaald. ik zal vWyn vragen, waar het Ms. van Lancelot, weleer van Prins Willem V. nu is? Misschien te Parys, misschien nog in den Haag, maar die soidisant publyke Bibliolheek heeft de yzere wet, van geen boek, veelmiu Ms. builen ’t gebouw uit te geven. De fransche Ambtenaren alleen stellen zieh boven de wet. Opmerkelyk is ook ’t berigt van vWyn, van ’t herleven van den smaak voor de rederyk- kamers thans in Braband. 1k denk er dit van 1) de lieden hebben thans geen andere occupatie of gelegenheid zieh te doen op- merken. 2) het toont, ’t geen ik U laatst sehreef, hoe ver de smaak aldaar nog by dien der llollandsche broederen ten achteren is. 3) het toont evenwel eenige gisting en opwakkering van smaak en dat het geestelyk geweld der bigotterie, dat weleer die kamers onderdrukte, gebroken is. 4) die gisting en smaak hoe gering en verkeerd ook in den beginne, kan tot vordere beschaving van geest en taal en dichtkunst leiden. — By myne te laatst ge- noemde schryvers over de Holl, taalkunde heb ik schandeiyk ver- geten, Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde, waar hy, by’l ongeschikt cadre eener kritiek van Vondels poetische Ver- taling van Ovid. Metam. een sebat van oude etymologie en taal- kunde heeft gebragt, zyn eene quartyn is sedert door hem en Fr. v. Lelyveld tot veer dikke deelen in gr. 8vo uilgebreed, maar vindt onder ons thans weiuig lezers en kopers. vii Cassel 8 dec. 1812. 8) Leiden 31 jan. 1813. T. hat Grimms brief bei der rück- kehr von einer reise vorgefunden. . . . Myne reis was van d. 6 — 27 Decemb. naar Vriesland; ingevolge van de permissie van den Groolmeester der keizerl. (Jnivers. om uit de Bibliolheek te Franeker voor die van Leiden te nemeo het gene hier voor het juridische vak ontbreekt. dieser absicht und der reise war der kalte winter sehr hinderlich geworden. T. übersendet den auctions- catalog der bibliothek Steenwinkels zu Ilarderwijk , hat auf mehrere bücher für G. auftrag gegeben, dank für die zugesandten bücher; gerne würde er Grimms Schriften anseigen: maar onze Tydschriflen mögen geene of geen buitenlandsclie werken vermelden, dan die in het Bulletin of Journal de l’imprimerie te Parys gestaen hebben. \ Digitized by Google ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHES PHILOLOGIE 175 T. hat Bilderdijk um seine meinung über die arbeiten Grimms ge- beten. Hy scbreef er my privatim nog by (su einigen ausslel- lungen) dat by aldien dat laatste stuk, over de passiva, niet slecbts eene losse gissing of inval, maar by u doorgedacht en resultaat van -Studie en meditatie was, by u een groot man moest noemen! en dat is in den mond ran Bilderdyk, die alles beter weet, en op alle geleerdheid van anderen laag valt, al zeer veel. T. legt endlich eine liste van oude en latere Liederboekjes en Anthologien bei, die JScheltema verfasst hat. 9) Leiden 2 — 13 febr. 1813. über Scheltemas bemühuugen, als friedentrichter su ’l laandam alte liederbücher zu sammeln, sh Krommenie und Assendelft seien meer dan elders oud-Hollandsche, liever Westfriesclie, zeden, woorden enz. bewaard. er suche ook te Hoorn, Alkmaar, de Ryp en Scbagen, alwaar de lust van zingen, en wel uit oude liedeboeken, nog bestaat, ja ezcelleert. . . . Wy wachten van Bilderdyk eene Geschiedeuis der Nederd. Taal, waarop reeds met f. 7 (tegelyk als ondersteuning voor den grooten Ge- leerden en Dichter, die onder ons gebrek lydt) geprenummereerd is. Deze zal zeker origineel zyn, en den zamenhang zyner denk- beeiden over de hronnen en verwanlschap onzer taal (en die b. v. van bet Yslandsch en Grieksch en Lalyn) volledig voordragen; en dus nog interessant zyn naast de zeer fraaye en grondige Ge- schiedenis der Nederlandsche Taal van Ypey, Prof. Theol. te Har- derwyk, nu te Groningen, welke onlangs is uitgekomen, 573 p. gr. 8°, kost f. 4. 16. Meermau te Parys denkt in’t licht te geveu een dagboek van ’t leven van Keyzer Karel V door een kamer- dienaar van dczen, Vandenesse . . . Myne posilie hier gaf my de hoop ran een gerusten bestendigen werkkring, evenwel is die nog precair; door bet uitblyven van tractemenlsbetaling, vrees voor invasie van Engelschen, en dan revolutie, of anarchie en oorlogs-lumult. Revolutie alleen zou my niet verlegen maken; maar waar leven wy inmiddels van , tot alles weer georganiseerd is? fragen nach deutschen gelehrten und bilchern, von denen T. die Grimmschen teilweise angeseigt hat. Maar onze natie, zclfs onze Geleerden, zyn in zoodanige apathie en looine zelfgenoeg- zaamheid of wel mistrouwen van anderen en vooral van vreemde- lingen, dat ik my van deze publieke impulsie, welke niemand zieh in ’t byzonder aantrekt, weinig meer voorgesteld had, dau er op gevolgd is. ... Van Latynsche Gedichten over Reineke Vos heb ik niets kunnen opsporen, dan bet Liber Asini poeni- tentiarius, by Fabric. Bibi. med. et iuf. Latin, v. Asinus: carmen in quo inducuntur lupus vulpes et asinus poenilentiam agentes etc. maar dat sebynt my eene veel jongere en geisoleerde mo- rele fletie te zyn. . . . über die litrechtsche Edda, worüber bei- lage; sowie über alte drucke der zeven wyze mannen van Rome (Delf 1483), Josephus van der deslruclien van jherusalem (Gouda, Geraert Leew, 1482), Gereons werk van den gheboden gods, van Digitized by Google 176 ZUR GESCHICHTE OER DEUTSCHE« PHILOLOGIE der bieclilen ende van consle te sterven (Delf 1482). Bilderdijk über die schwansage, nach frage über briefe an Villers, Hegne, Hugo, bücherpreise. dank für Grimms mitteilungen über Jacobi und Schelling. Wat Schelling, gelyk weleer Fichte, ook pro- testeere en appeileere, men houdt in Holland zyne pbilosopbie voor Atheismus, juristische litteratur. Voor eene andere (disser- tation) van Dirkseu was te Parys de permissie van invoer ge- weigerd. lk denk loch niet, dat die dissert. iets legen den franschen geest behelsde, en gisse dat misschien de Duitsche Scliryver Dirksen op den Catal. libr. prohib. te Parys sta, en dit op dezen rejailleert. litterarische fragen und wünsche, z. t. nach den andeutungen in Gräters Bragur. über Eichhorns Gesch. <L litter. Men is bv ons zeer geindigneerd dat Eichh. de Nederlanders juist naast de Türken gezet beeil. Dit is legen alle pbvsique methode en moetdus een inoreel rapprochement aanduiden. PS... Scbellema geeft my ook adres aan den Heer van Limburg in den Haag, als veel oude stukken bebbeude . . . NB. . . . oulvang ik heden van den Ur. v. Wvn zyn precieus en uniq fragmeut van Hevnaert den V’os, *’t geen UHG. (scbryft by my) gelieve te doen copieren voor den Heer Grimm , aan Wiens billyk verzoek ik zeer gaarne, zoo als aan bet uwe, mits dezen voldoe. Ik kan hei Ms. missen tot half April.’ Verder: 4 ’t zou my byzonder aangenaam zyn indien de Renike nog in dit jaar konde uitkomen, daar de Hr Grimm hoop op heeft. Om nog iets fraais in de wereld te zien, moel ik my haeslen, want ik werde in kort 73 jaren, vo- lenle Deo. l!HG. zal my altyd verpligten, met het byzondere voor onze Studie, dat de Heer Gr. bem meldt, my te willen communi- ceeren. Maar de Edda verlange ik zeer.’ T. bittet um angabe der bisher von vWijn mit geteilten stücke. vin Cassd 28 febr. 1813. 10) Leiden bapril 1813. beifolgend die abschrift des vWijnschen fragments, von T. selbst besorgt. Ik vree« dal de oorlog bet zelve (Grimms ausgabe des BFJ weer voor dit jaar achteruit zet; en ik hoop slechls dat uwe andere afgewerkte en gedrukte stukken niet in deze desastres verloren gaan! Het geen gebeuren kon, indien eens Leipzig by eene vyandelvke invasie zoo moest lyden als Kegensburg en Landshut in den vorigen oorlog of als Weimar, Jena, Halle in dien van 1806. De Hemel verhoede dit; ook om den Duitschen Boekhandel, die reeds zoo veel geleden heeft. dank für die von Grimm übersandten bücher. Hoe ver is men ornler ons voor de kenuis en bewerking van onze oudste Dicht* künde nog by die beide werken en vdilag. Grundriss z. Gesch. d. D. P. ten achteren ! en evenwel zie ik aan dit laalste werk zelf en nog meer aan de oppervlakkige Beytriige van Weckherlin , hoe ononlbeerlyk eene nadere kennis van onze taal en oude stukken en nieuwere werken daarover voor Duitschers is, die de oude poesie grondig beschryven en bearbeiden willen, bericht über di» Digitized by Google ZUR (.ESCHICHTE HER I1KUTSCHKN PHILOLOGIE 177 auction Steenwinkel. (Vdino en de Human de la Hose zyn ons ontkochl door lloekstra, te Haarlem, die in 1795 uit de rcgicring in Kriesland gerackt zynde, in DuiLschland gereisd heell, en daar smaak en kennis van nude Duitschc Literatuur lieefl opgedaen. . .. Alle de Mss. vau Maerlant zyn vry duur gekocht door den Hr. F. v. Musschenbroek te Utrecht, die. den uaam heefl van wcl ge- leerd en zell'vverkzaam, maar niet zeer communicalif jegens anderen te zyn. die abschrift des Ferguut könne G. behalten, van Flor, en Blauche/Ieur sei yelegenheil eine abschrift zur lierausgabe nehmen zu lassen. . .. ix ('assel 22 april 1813. x Cassel 31 juli 1813. 11) o.o. aug. sept. 1813. Glimm ist von der maatsch. als mitglied enoühlt. T. legt ein Verzeichnis der mss. und alten drucke der maatsch. bei; sowie anm. von lloekstra über das llildebrands- lied. lilterarische fragen. Ik lieh onlangs liier in den hand van een boek Iwee strookjcs pergament gevonden van een nnhckend und Holl, gedieht, dal niet jonger dan de 14de ceuw schynt; liet is nit den cyclus van Charlemagne, over zyn onrlog legen de Saracenen; ondersrheiden van liet gedieht, dal in Schill. Tlies. F. 2 is, en waarmede ik denk dat de oinlfransche halaille de Hon- cevaux eenige overeenkornst lieefl. Maar hehalve dat Fransclie sluk liehhen vvy hy de Lellcrk. Maatsch. alliier , door een ge- lukkig toeval , een tweede gelyksoortig, Fra lisch dichlstnk, La halaille d’Agolant et de Forte: dit zal ik ook op verzoek van de klasse van’t Instiluut eens nalezen en er myne fragmenlen in zocken. Ze niaken nn sleclits 32 regels in ’t gelieel , verdecld in 8 nnderscheiden fragmenlen. Evcnwel lieefl Bilderdyk , wien ik ze mededeelde , er rny 2 hladzyden over volgescreven , welke mis- schicn wel verdienden in uwe Wälder (zoo ze in 1814, gelyk ik honp , nog groeyen en bloeyen , al gaf men b. v. sleclits alle 2 of 3 maanden een stnk) te staen. ... Ik heb liier leeren kennen eene Kngelsclie vertaling of bewerking van Heinike de Vos als Volksbock: the most delectable llistory of Heynard llie Fox; newly correcled, and purged from al grosness in plirase and matter. As also anginented and enlarged wiili snndry oxcel- lenl morals and exposilions lipon every several t'hapter. London. Frintcd by A. M. for Edward Hremster al ihe Sign of the Franc in Sl. Fanls Churc-ycard. 1071. qnarto lormaat met Duitsche letter en Ininpe hontsneeplaten ; ongepagineerd, maar 1 alpliah. groot. IIcl behelst in 25 kapitt. den geheelen gewonen Heinaerl, van den eersten Hyksdag en de klagte van Isegrimm en Curtois af tot het dnel van Isegr. en H. en deszelfs gevolgen toe. Maar dan volgt er in denzelfden hand, en in’t zell'de formaat, ook by denzelfden drnkker (in 1072): a Conliiiiialion or secoud pari of the most pleasant and Dclighlfnl Hist, of Hein, the Fox. In A. F. II. A. X. 12 Digitized by Google 178 ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHE*' PHILOLOGIE 32 kapitlels, maar korter dan het voorgaande : de bladen gaau slechls tot 0, die van’t vorige tot 0. Het schyut my van Engel- schen oorsprong, daar ik er sporen vau de Engelsche constitutie en verdeeling vau Lords en Common» in meen te vinden. De Vos vvoordt hier, met zyue complices (den koning beoorlogd eu overvallen hebbende) met de gewoue Engelsche straf van Hoog- verraad om ’t leven gebragt. Ik voeg hier by de Opgave van Inhoud der drie eerste en drie laatste kapitlels (Op een apart papier). [dies fehlt.] Gottsched Einl. s. 44 spreekt als of in 1681 die eerste Engelsche uitgave geweest was. Maar ’t was in 1671 reeds een oud gemeeu Volksbock. In de papieren van wylen den in 1807 door’t springen van ’t buskruid omgekomeu Prof. Kl ii it (vau welke uilmuntende verzameling van een laug arbeidzaam Leven slechls zeer weinig is bchouden gebleven) vond ik onlangs achter een Ms. kronyk van Holland, maar die r«-eds voor 300 jaren uitgegeven is, drie oude Holl, dichtstukjes , het eene tot lof vau de stad Haarlem, de beide andere over scenes uit de biunenlandscheu oorloogen van die tydeö (eene van’l jaar 1481), het laatste is in ’t eind defect — het boek waar by ze zyu is geschreven 1483. — ... Eindelyk heb ik op myne reis het Narrenblich , Halle 1811 (dal ik reeds bvna een jaar lang gehad had) ook doorgelezen. Ik heb in’t verhaal van de Schild- bürgers slechls enkele trekkeu gevondeu, die men in ons land aan Campen in Overyssel verwyt, welke stad ecu (zeer onverdien- den) blaam van zotbeid heeft gekregen. Namelyk s. 175 — 177 cap. 32. Ook eenigzins, maar veranderd c. 41 s. 201, 2. Men reprocheert ook aan de Campers een toren zonder trap , insge- lyks een prediksloel in de kerke zonder trap — helwelk eenig- zins naar het Itaadhuis zonder venslers van Schilda gelykt. Deze voor over de Zuiderzee van Amsterdam op Kämpen of Hasselt in Overyssel, liet zyue tahaksdoos over boord »allen, sneed een kerf iu de boord van’t schip ter plaalse waar hy stoud , en vischle daar by zyne aaukomsl. De fabel c. 33 s. 178 — 182 komt by vele fabulislcn voor. ein brief von Sclieltema ist beigelegt , sowie prospecte zu 2 neuen ausgaben der gedickte von GJapix; Hoek- stras bemerkungen zum Hildebrandslied, [alles dies fehlt, da- gegen liegt ilas Verzeichnis der hss. und alten drucke der Leidener muatsch. bei.] 12) Leiden 12 jan. 1814 . . . [antwort auf einen jetzt ver- lorenen brief Grimms] teiluahme an Grimms Schicksal. Uw brief van de eerste helft van October, waar van gy spreekt , is door my niet onlvangeu ... Wy leven thans ook iu eene nieuwe Digitized by Google ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHEN PHILOLOGIE 179 wereld door het vertrek ea verjagen der Franschen en bei we- deropstaan van Nederland als eigen volk; en, het geen liier l>y zeer aangenaam, en de beste troost en vergoeding der langdurige rampen is, de oude partyscheppeu , de afguusl en haat van velen legen het huis van Oranje zyn uitgedoold:' men beeil eindclyk de onregtvaardigheid dier gevoelens en behandeling ingezien , men beeil den aard der Iransche broeders en verlossers leeren kennen, en is thaus overtuigd dat bet laiul allecn kan blyven bestaan en bloeyen onder eeD constilutioneel oppergezag der Prinsen van Oranje. Hel beminnelyk karactc-r eil de Verdiensten van dezen Prins en zyne zooneo geven hierby voor de volgcude balve eeuw een vrolyk voruilzigt. Aan den anderen kaut, wordt niemand wegens vorige parlyschap meer uit ambteu geslolen: en men hoorl zells onder de band wel eens klagten en reproches van oude vrienden van den Vorst en zyn Vader, dat men zoovele (voor- mnlige) Iranscbgezinden in ambteu laal of tot uieuwe aaustelt. Aan eeue conslilulie wordt nog gewerkt; zoo dat alles hier uog provisioneel , en de Prins Pieta tor is. De Oorlogstoerustiug en de binuenlandscbe administratie vereischen alle zorg en geld, zoo dat onze betaling, die nog uiel eens behoorlyk geregeld was, weder nieuw uitslel lydeu of karig zal geschieden. Ik was hier allein Pro!, in den Code Napoleon, en olscboon die nog niet is algescbal't, zoo hebben loch rnyne lesseu sedert de revolutie ge- uoegzaam moeleu stil staau , dau verscheiden Studenten de wa- peneu baddeu opgevat en men ook de afschafling van dat Wel- boek vooruitziet. Daar ik de vyfde beu in onze laculleit, die uit slecbls 3 of 4 Professoren plagt te beslaau, ben ik nog niet ge- lieel zeker van myn lot, en zal, indieu ik hier blyf , een nieuweu titel moeleu aanuemen en weer nieuw werk aanvaugen. fragen und milteilunyen. Thaus kan ik U eersl berigt geven op eene oude vraag, uopens de mss. van wylen Fr. van Lelyveld te Leiden, ik beb keuuis gezöcht mel zyn zoou , die hier wooul en van dezen vernomen, dat de bibliolheek zyns vaders na deszelfs dood verkocht was, maar de Mss. gekomeu waren aau D. van Hiulopea (grool Taalkenner; zyue Gescbiedenis van de Holl. Overzeltiug des Bybels is van eenig belang voor de Holl. Taal- en Letter- kuude) die wederom dezelvc mel zyne eigene, had gelegateerd aau zyn Neef J. Hinlopen (Staatsraad van den Kuning, Lid der 2e klasse van ’t Holl. Inst, en Vrieud van Bilderdyk) maar deze is, in den bloei zyns levens, körnen te sterven , en zyue weduwc wil niets van zyne eigen gestelicn of verzamelingeu uit- of af- geven. ... Ik denk evenwel, dat de oude slukken, welke Fr. v. Lelyveld aanbaalt, meest, of aau de Leidsclie Maatscbappy behoorden, waarvan by Secretaris was, uf aau llalth. Huyde- coper, wiens Mss. by gebruikl beeft, en er veel uilgeschreveu in de nieuwe Uilgaaf der Proeve van Oudh. Taal- en Dicbtkunde, en de rueeste dier stukkeu zyn thaus ook by de Leidsclie Maal- 12* Digitized by Google 180 ZIjH r.ESCHICUTK OER DKUTSCHEN PHILOI.OCIK schappy. bemerkungei i zu den letzten werken Grimms ( h'inder- und hausntärrJien « a.). 13) Leiden 1 3 jnn. 1814. an W Grimm , gemäß einer [nicht mehr vorhandenen ] anweisung J Grimms. 14) Leiden 21 dec. 1814. bezug auf einen / ans Paris und im mai geschriebenen ] imjuli [ juni ? 15] empfangenen brief [jetzt ver- loren]. In deze laatsli1 weken heb ik veel lyd, maar met veel genoe- gen, gegeven aan Dr Hunsen , die met een brief van C. Villers aan my geadresseerd was, maar die geene andere reconnnandntie noodig beeil, dan die van 7,yn eigen verstand, smaak, geleerdheit eil goede liarl eil zedelykheid, welk alles by zonder eenige gemaaktbeid of alTectatie verloont. Hy is bekend met u en uwen waardigen broeder en chargeert zieh met dezen brief en boeken. über die Organisation der holl. Universitäten ; über G.s fragen nach stellen im Heinaert , die vWijn, beschäftigt mit dem archiv und lieral dischen besorgungen, nicht erledigt hat. T. klagt dass Grimms ant- worten auf die briefe vom aug. 1813 und jan. 1814 verloren seien, über Bilderdijk: zyn post als mililairtiscaal heefl by reeds weder afgelegd. Hy verwacht eene aanstelling als Professor in de INederl. Taal - en Dichtknnde te Amsterdam. ... Hy heeft in de laatste 2 jaren vyf lieerlyke bundeis Gedichten uilgegeven: 2 van Winter- bloemen, 2 Hollands verlossing. 1 AITodillen, en nog een hun- deltje krygsliederen. lilterarische fragen und milteilungeu über bücbersendungen. wünsch, aus der Comburger hs. übei' die Chronik etwas zu erfahren. 15) Leiden 24 der,, widerholt nr 14; direct au J Grimm nach Wien, bezüglich des Reinaertfragments: ik beb op uw schryven gezorgd dat Zimmermann geen kopy krygt. antwort WGrimms auf nr 14) s. Reifferscheid s. 91. 16) Leiden 28 maart 1815 — 4 april. jan WGrimm ; empfangs- vermerk 12 juni. j wegen des niederl. Nibelungenliedes hat T. so- fort bei vWijn ungefragt und sofortige, wenn auch nicht befriedigende antwort empfangen. Bimsen had wel goed gebnord: maar vWyn had geene aanteekening en slecbts eene tlaauwe heugenis van voor meer dan 40 jaren, terwyl by de Nibelungen eerst veel later had leereD kennen ; en de gelegenheid om vertiere rer.horches te doen, schynt nu juist afgesneden. . . . Hier by zende ik een, in alle opzigten zeer gemeen Volks- of liever Slraat- liedboekje, waarin ik tot myne verwondering p. 45 — 48 een Volkslied vind van de oude Geschiedenis van Floris en BlancheQeur, waarvau ook nog een mul Nederd. Ilicbtstuk , onuitgegeven , bestaal, en eene prosn Geschiedenis in omloop is: uit welke dat lied ge- nomen schynt, betwelk ik tot de eerste helft der 17de eeuw zon breiigen: zoo wel uit ileszelfs eigen liouding, als door de ver- gelyking met bet lied p. 56 — 60, ’! welk blykt uit bet laatste deel der 17de eeuw, na de franse.be invasie van 1672, te zyn. Hit vroome vers en dat op p. 46. 65 maken een zonderling coutrast Digitized by Google ZUB GESCHICHTE DEK DEUTSCHEN PHILOLOGIE 181 met den vuiten iuhoud der rneeslc andere liederen. Ueze verzame- ling was voor 50 jaren reeds een zeer bekeud iiedeboek en de titel heeft eene zekere bekendbeid in uuze lellerkunde verklagen door den inval van een geleerd en geeslig jongeling Eibesins (d. i. E. J. B. Sclionck, Prüf, aan’t gymnasium te Nymcgen) die (alleen de eerste coupletleu vau’t eersle gedieht) uitgal' in den sinaed en als pendant van bet Chef d’oeuvre d’un inconnu par le doclenr Ma- lanasius: zeer gelukkig nagevolgd: ‘de Vermakelyke Slaluiuljes cum varioruin notis et commeulario perpcluo Eibesii. verspricht Volksliedjes, kinderspelen in verseil enz. . .. xj M’ien 5 mai 1815. xu Wien 8 mai 1815. 17) Leiden 1 july 1815. an die brüder Grimm, abrechnung. Mel genoegeu ueeui ik deel aan de Vereeniging, welke LiEil. bebt opgerigt . . en neem . . de centrale correspondeulie en ver- zameling in Holland op my. . . . lnniiddels beb ik reeds van een gelield vriend , die IVedikanl is op een dorp in Overyssel by Dcvenler eeuige kinderspelen en liedjes ontvangeu. ... T. ist bezüglich der neuen gesetsgebung tätig. . . . Helgeen de Heer JGrimra uit Weuen schreef, is maar al te veel ook applicabel op bet gros onzer Ministers en Regenten; waarby heersebzuebt of eigenbaut de plaats en den scbyn innemen van wäre popularileil en esprit public. De Vorst is braaf en welmenend: maar vreemde- ling in zyn eigen laud en kan alles niel doorgronden; vooral in de moeilyklicid en verwarring waarin by de zakeu van dit Land gevonden beeil; waarby straks de niel minder moeilyke admi- nistrativ van de Belgische provintien gekomeu is. Doch vooral beeil de nieuwe apparitie van den Tyran en bet oogenschyulyk gevaar van ons Land, dal zyn eersten aanval lut zieh trekken uioest, en zeker alle zyn geweld en woede hadde moeten onder- vindeu, my, gedureude de laatste drie maauden veel onrust en kummer gebaard; en was by in Belgie doorgedrongeu , was ik een der eersten geweesl, um de peu voor en geweer le ver- vvisselen. Maar Good lieefL ons günstig gespaard en als door een wouderwerk gered en deu vyaud op eens geheel ter ncer geveeld. ... Ik heb reeds aan den 11. WCG. gesebreven dal alle spoor van de Nederduitsche redaclie van dit voortreflyk Lied [ Nibelungen ] verloren is: de eenige man, die licht had kunnen geveu, de Meer Gerard te Brussel is overleden. Zvne eigen papieren en verzameliugeu zyn bewaard, want by heeft kinderen, en zyn zwager is de Heer llaepsaet, Oudsyndicus van Oudenaerde, een der weinege Gelcerden, die zuchl hebben voor vaderlandsche Geschiedenis en Oudhedeu in Belgie. Met dezen heb ik onlangs, daar by, mede beiioeuid tot de revisie onzer constitulie, in deu Haag was, personele kennis gemaakt. T. schlägt vor einen lit- terarischen aufruf in dieser angelegenheit in Belgien zu verbreiten oder eme reise dorthin zu unternehmen , wobei er gern die Grimms Digitized by Google 182 ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHEN PHILOLOGIE begleiten würde, er werde kennis zoeken aan deu Heer de Basl te Gent, eil van Iiullheni le Brussel, welke [mit Raepsael] wel- ligt de drie ecnigen zyn in Bclgie, die deze Studien beoefenen. über die Leidener hs. des Wigalois. T. befördert die subscription auf den Armen Heinrich der br. Gr. über das Schicksal von Vil- lers. litteratur über allholländisches recht, empfehlung für II. Reu- vens, zoon van een der bekwaamste en aanzienlykste Nederl. regtsgeleerden. 17*) Leiden 2 july 1815. empfehlungsbrief für den genannten. xni Cassel 8 aug. 1815. 18) Leiden 25 octb. 1815. empfang der Sendungen aus Wien, sowie der circulaire lot opzoeken van oudduitsche Volkspoesie (66n daarvan heb ik uilgedeeld aan Sclieltema, een aan den l’re- dikanl Ballot te W’escpc by Devenler , . . . e6n aan myn Broeder B. F. Tydeman, Predikant te Haarlingen in Vriesland, Wn aan den Pred. Bourini te Bensicbeui in Gelderlaud, . . eu een aan den Prof. Tlieod. van Swinderen te Groningen , die als School- opzicner, vele gelegenbeid tot opzamelen, door de Landschool- mcesters lieeft. über arbeiten Grimms: bemerkt dass er später schreiben würde over de oude en onder ons algeraeene voikstraditie van Trojaanschen oorsprong der Duitsche kustbewoners über die mordsühne: ik wect dat ik als kind my plegt te vermaken mct eene reisbeschryving van’t midden der 17de eeuw, waariu eene afbeelding was, ik mceu van een zwaan (misscliien van een liond; want ik herinner my dit niet volkomen) die door deszelfs doodslager in de gcheele hoogte rnet koren bedekt moest werden, eu daartoe opgchangen was zoo dat een eiud op den grond raakle. abrechnungen wegen des Arm. Heinr. neuorganisation der Univer- sitäten. De Pred. Weiland van Rotterdam , die bet groole Nederd. Woordenboek en eene oflicieele Nederd. Spraakkunst geschreven lieeft, is tot Prof, der Nederd. Leltcrkunde te Utrecht aangesteld. T. selbst ist iu’t algemeen Prof, juris geworden und liest deshalb röm. recht. 19) Leiden 14 j'uny 1816. T. zeigt seine ankunft in Cassel auf den 5 oder 6 julg an. 20) 9 july 1816. W Grimm als mitglied der Leidener maatsch. erwählt. xiv Cassel 18 febr. 1817. 21) entschuldigungen , T. übersendet den 3 teil seiner Mnemo- syne. Er is ook dezen winter minder werkzaamheid in onze oude Letterkunde dan te voren eu dan ik wenschle. Iloekslra, die le Haarlem, dicht by Leiden, woonde, heefl een ambl ge- kregeu , waardoor by in eene kleine stad in Vriesland moet gaan woneu , hei geen hem zeer isoleert. Bilderdyk is ongesleld van lichaani en mistrooslig van geest: liy lieeft hei Instituut, alwaar hy de ziel was der klasse van Taal- eu Dichtkunde, vertaten, en is teu dien opzigle onverbiddelyk; hy sebryft my weinig, en Digitized by Google ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHE* 1‘IIILOLOGIE 183 brengt niets voort, dan een enkel gedieht, schoon en verheven, maar meestal mystiek -theologisch, wie weet, welk een opgang liy in Duitschland maken zoud, indien men hem ahlaar lezen en zyne, soms moeylyke poezy, verstaan konde. Hy is mel Vondel de prins onzer Dichteren, gelyk met HGrotius de prins onzer Geleerden; — en loch is hy ongelukkig, en vervolgd, uit letter- kundige jalousy, politieke en theologische partyhaat cnz. van Wyn heeft dit geheele najaar en dezen winter in de nieuwe Depar- tementen van Belgie doorgebragt, om uit de archiven der voor- malige Oostenryksche Regering authenlieke gedenkstukken voor de oude Nederlandsclie Geschiedenis op te gaderen. Scheltema werkt aan de geschiedenis der oude betrekkingen van Holland en Rus- land. 1k zell' heb al myn tyd aan juridisch en akademisch werk moelen geven, aan een collegie over de geschiedenis der Nederl. Regten. ... — 20 maart 11817]. empfang des Grimmschen briefs. . . . Bil- derdyks retraite uit het Instiluut is, naar ik meen, bet naast toe te schryven aan personele opvatting van misnoegen legen som- mige leden ook der andere klassen. Doch hetgeen tot ecuwige schände van zyne gehoertestad Amsterdam moet strekken , is , dal voorleden jaar aan het Athenaeum dier stad eene nieuwe pro- fessie gecreüerd is voor Nederlandsclie Letterkuude, waartoe de koning zelf verklaard had, dal hy wenschte Bild, benoemd te zien ; doch de Regering der Stad heeft een jung man aangesteld, van Cappelle, die wel künde . . beloond heeft in oude Philologie en iu mathematische Studien , maar die nimmer iets in de Vader- laudsche Taalkuude gedaan had. . .. xv Cassel 7 nov. 1817. 22) Leiden 30 sept. 1818. über RF. de zeer oude prosa- uitgeve kooml met het berymde gedeelte dat te Comburg gevonden is , zeer overeen ; en dit kan daaruil kritisch gereslituecrd , maar zelfs ook het tlians nog verlorne (waarvan vWyns fragment een gedeelte aanvult) weder in rym gebragt worden. Hoekslra heeft dit zeer gelukkig gedaan; zult gy U vau zyn werk kunnen be- dienen? (Hy is thaus Prof. Litter. Belgicar. te Leuven: vox cla- mantis iu deserto I) . . . Bilderdyk woont sedert 1 */s jaar hier, inet meer genoegeu dan te Amsterdam: doch hy en zyne vrouw zyu beide ziekelyk en hy is te groot en te kundig om ergens of met iets regt te vrede zyn. Dit maakt hem voor de algemeene zamenleving minder geschikl en aangenaam, en maakt dat vele lieden hem hartelyk baten, uit afgonst, wraakzucht, partyschap euz. Zoo als hy op de hier by gaande pro Memoria . . zieh uit- drukt over Ten Kate . . even zoo drukl hy zieh mondeling en schriflelyk ook uit over de nog levende Geleerde, Dichters, Staals- lieden. Het kan U dus niet verwouderen dat hy weinig genoegen heeft. Het verwondert my somtyds, dat men hem zyn pensioen van 1800 gl. nog behouden laat. Hy heeft hier een privalis- Digitized by Google 184 ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHEM PHILOLOGIE siuiuiii over de Nederlaudsche Geschiedenis gegeven aan eenige Studenten, ’t welke zeer nieuw en belangryk was: maar ouzen voomaamsten Geschiedschryver Wagenaar behamlell liy even als ten Kate. Hy beeil voorleilen jaar een Deel schoone Dichlstukkcn uitgegeven: Nieuwe uitspruitsels. Dit jaar twee deelen, van hem en zyue vrouw tc zainen : gelileld wit eu rood (leben en rozen — zyne grysbeid en zyner vrouw jeugdige jareu). Eerlang konil van bem iu’t licht zyue Verbandeling over de Geslachteu der Naamwoorden; de helft vermeerderd , en vol dieper grarama- I ist be eu etymologische observatien. — Mevrouw Bilderdyk had twee Trcurspelen ingezondeu by de tweede klasse van bet lusli- luut, om uaar den prvs te dingen. Doch van de lien is niet een bekroond. Er waren echter drie, en daaronder een van Mevr. Bilderdyk, die zeer wel den prys verdiend badden: hier schynl intrigue by gewerkt te hebbeu. Die twee Ireurspelen körnen im ook iu’t licht: inaar deze uieuwe gebeurtenis maakl Bild, niet günstiger legen ’l Instituul. lollerie (s. Grimm xti) .. besuch Savignys in Leiden. Hut veruieligen van hei Alhenaeum te Harderwyk geeft ons bet genoegen I'rof. Beuvens hier als I'rof. Extraonl. Litt, buman. speciatim archaeologie) aaugesteld te zien. .. xvi Cassel 15 dec. 1818. xvu Cassel 12 mdrs 1819. 23) o. d. dank für die Grammatik. 24) Leiden 29 april 1819. ergiinzunyen an 23). 25) Leiden 24 aug. 1819. begleilschreiben sh einer buchet - Sendung. xvui Cassel 26 mdrs 1820. xix Cassel 9 sept. 1823. 26) Leiden 11 oct. 1823. aussüge aus dem in xix. xx be- rührten ags. glossar. xx Cassel 15 oct. 1823. 27) Leiden 13 dec. 1823. büeherbesoryungen. klage über den rückgang des holl, buchhandeis. Voor 30 jaren was de gewone oplage van een Nederd. werk twee riem op elk blad, — 1 100 exem- plarcn; tlians slechts 1 riem, 550 ex. en dikwyls slechls 275 a 325. . . . Holfinann scheen zeer yverig, ‘mais il prenail trop de suffisance’: ’t was als of by onze taal- en oiule letterkuude aan ons zelf was körnen untdekkeu. . . I’rof. Lulofs te Groningen schynl onze oude taal met meer yver te bestudeeren den zelfs onze Siegenbcek. . .. xxi Cassel 12 mai 1824 /wo s. 19 su lesen ist: Ihr Wunsch]. 28) Leiden 21 jung 1827. empfehlung für holl. Studenten. xxn Cassel 23 julg 1827. xxiu Cassel 26 Jan. 1828. 29) Leiden 26 dec. 1830. entschuldigungen wegen langen Schweigens, bedauern dass die nl. litt, in Deutschland so wenig interesse findet, über die RA. . . ik beb reeds gezielt dal bet V Digitized by Google ZUR GESCHICHTE DER DEUTSCHEM PHILOLOGIE 185 zeer te bejammeren is (lat gy niet geblcveii zyl by de waarbeid, dat tot aan de zestiende eeuw toe Nederland als eeu gedeelte van Duitschland aangemerkt moel wurden en dus eeu geschrift over Duitschland niet volledig is, wanneer bet Nederland buiten sluit . .. Belangryk werken voor Nederl. Taal - en Letterkuude zyn in de laalste jaren vuornamelyk de volgeudc: Bilderdyks Spraakleer (voorbereid door twee maal vier stukjes, losse verhandeliugen onder den titel van Verschcidenheden , die gy denkelvk reeds kent). liiertegen een furieuse, hatelyke, spitsvoudige , breide kritiek van J. Kinkel* , Prof, te Luik; en hierovcr nog een paar stukjes van GBruining en Olivicr Schilperoort. — Siegenbeek, Taalkundige bedenkingen (over de geschilpunten lusschen Bilder- dyk en hem). — Siegenbeek, bekuople Gesehiedenis der Nederl. Letterkuude — en desz. Gesehiedenis der Leidsche Hoogeschool. — Willems, Verhandeling over de Nederl. Taalkunde; en — Menge- liugen van Vaderlandsclien inboud. — Holde aan Gysb. Japiks (den Dichter in’t Landfriesch) door lialbertsma (met vele oude brokken tot die taal belrekkelyk) — Lejeunes oude Nederlaudscbe Volksgezangeu; en — ... Van Bilderdyk is er ook nog een klein stukje Aanmerkingcn op Huydecopers Proeve van Taal- en Dichlkunde. Bilderdyk, 74 jaar oud en onlaugs zyne Vrouw ver- loren hebbende, die voor hem alles was, is levendig dood. Ten Broecke Hoekstra, misschien nog wyder en dieper etymologist dan Bilderdyk zell’, is verleden zonder iets te hebben können uitgeven. De beste Taalkundigen die wy nu nog hebben, zullen zyn lialbertsma Predikant te Devenler en Lulofs, Professor te Groningen. Den Beinike Vos van Scheltema zult gy onlfangen hebben: magno apparatu nugas egisse mihi videtur. Weet gy reeds, dat de gcheele oud Nederlandsche Heynaarl (van welks eersl dcel ik u van Wyns fragment voorheen gekopyeerd heb) te- ruggevonden is? — doch liy is misschicu ook reeds weer ver- loren. — Daarover by een volgenden. xxiv GöttiHyen 23 april 1831. xxv Göttimjen 30 auy. 1831. xxvi Göltingen 15 sept. 1832. Slra/sburg, 1 febr. 1883. E. Martin. Nachtrag zu s. 60. 61. Zwar hin ich ohen , indem ich auf die verschiedenen hand- schriftlichen Schreibweisen des Wortes Afiisa hindeutete, für llof- forys ansicht von der bilabialen uatur des anlautenden f im allu. eingetrelen , allein ich muss zugeben dass auch dieses beispicl nicht durchaus beweiskräftig ist, da das f, durch das prälix in den inlaul gedriiugl, als inlautendes aufgefasst werden konnte. Digitized by Google 186 NACHTRAG jetzt aber glaube ich einen skaldenreim gefunden zu haben, welcher die bilabiale natur des anlautenden f wenigstens für den anfang des 14 jhs. beweist, steht sie indessen für diese zeit fest, so haben wir nicht die geringste Ursache, daran zu zweifeln dass dieselbe auch ein Jahrhundert früher schon existiert habe. Dass inlautendes f bilabialen cbaracter gehabt, wird wol niemand mehr bezweifeln wollen, der isländische hss. kennt; fast jede Seite irgend eines beliebigen Codex zeigt für dasselbe v oder auch to oder fv (so namentlich in den jüngeren hss.), uud wem das noch nicht genügt, den verweise ich auf reime wie: um hljödraufar havar (Sn. E. u 236 13) Nöe Io fast o flugs wfvi (Sn. E. n 2469) udgl. mit einem bilabialen f darf aber in der skaldendichtung, zumal in der ajialhending, nur bilabiales / reimen; vocai und labioden- tales f im reim auf vocai und labiolabiales ist im altn. unmög- lich. nun findet sich aber im 4 grammatischen tractale des cod. Worm. (Sn. E. n 24S) eine Strophe , deren Verfasser nicht über- liefert ist. ich setze dieselbe im liinblick auf den reim hversu > krossi in den anfang des 14 jhs., denn vor 1300 kann ich die bindung rs : ss nicht nachweisen,1 den termiuus ad quem gibt aber die abfassuugszeit des tractates. in dieser Strophe lautet v. 2: hvi? fyrir sauda lifi. es unterliegt keinem zweifei dass hier f in fyrir mit f in lifi reimt, auf ganz gleiche weise wie v. 4: hvar? fiar er Lazarus jardast p in par mit d iu jardast uud in der folgenden Strophe v. 7: hvat nijtr? heilsa botnut n in ni'/lr mit » in botnut. da niin aber nach dem oben be- merkten f in lifi bilabial sein muss und nur mit bilabialem { reimen darf, so muss auch das f in fyrir bilabial sein, somit steht, denke ich, die labiolabiale natur des anlautenden f im altnordischen fest, dass keine weiteren beispiele iu der skalden- dichtung Vorkommen — ich wenigstens habe kein zweites finden können — , liegt in dem umstände begründet, dass der reim: auslautender und anlautender consonaut auf inlautende doppel- cousoaanz wol erlaubt, aber im grofsen uud ganzen sehr selten ist. 1 im 14 jh. allerdings kommt dieser reim ziemlich oft vor; nur einige beispiele aus den gedickten des F.inarr Gilsson (Riskopa sogur n): Göins skers hafa messt! 65* hyrfors fiegar krossa 85j elda vers ä Portdksmessu 100*. ich sehe in diesen reimen einen neuen beweis für das fortleben des den- talen r im altn., welches schon früher KVerner (Anz. iv 34t) und HofTory (Arkiv f. nord. fil. i 4t) angenommen haben. Leipzig, September 1883. E. Mock. Digitized by Google LITTERATURNOTIZKN 187 Littkraturnotizkn. Hollins liebeleben. ein roraan von LAcum vom Arnim, neu heraus- gegeben und mit einer eiulcitung versehen von JMinor. xxxi und 118 ss. 8°. 2 m. — Arnims Tröst einsamkcit. heraus- gegeben von dr Fridricii Pfaff. mit 10 abbildungen. 1 lie- ferung (Neudrucke aus dem Mohrscheu Verlage, hett 2). 96 ss. 