title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Adieu kerel, nogmaals dank voor Uw brief en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik begin van avond aan het lezen van Pot-Bouille van Zola. 246 Waarde Theo, Woensdagmorgen. Tegelijk met dezen brief ontvangt ge de eerste epreuves van een lithographie Spitter en van eene lithographie Koffiedrinker. Zeer gaarne verneem ik den indruk dien ze u geven zullen, zoodra mogelijk. Ik ben voornemens ze nog te retoucheeren op den steen, en wilde daarbij wel eens Uwe opinie hebben. De teekeningen waren mooier, vooral op den Spitter had ik veel gesjouwd, nu zijn door ’t transporteeren en drukken verschillende dingen verloren gegaan. Doch wat ik van deze drukken vind is dat er iets ruws en onge- geneerds in zit, wat ik er 00k in wilde hebben, ’t geen me betrek- kelijk verzoent met het verloren gaan van dingen die in de teeke- ning waren. De teekening was niet alleen gedaan met lithographisch krijt, doch bovendien de krachten versterkt door autographischen inkt. 20 Nu heeft de steen dien autographischen inkt slechts ten deele ge- pakt, en we weten niet precies waar dat aan toe te schrijven is, waarschijnlijk aan het water waarmee ik ze aangemaakt heb. In elk geval heb ik er door gezien, ’t daar waar ’t gepakt heeft, flinke krachten van zwart geeft, waarmee ik later hoop ik geluk- kiger zal zijn. Dan, als de drukker tijd heeft, gaan we proeven nemen met een soort lavis er over te brengen onder ’t drukken, en zullen verschillende soorten van papier probeeren, en ver- schillende soorten van drukinkt. Ik hoop dat deze twee steenen nog verbeteren zullen door de retouche naar de beide studies direct naar ’t model gemaakt, welke ik nog heb. ’t Is me eindelijk eens overkomen, dat een schilder bij me ge- weest is, n.l. v. d. Weele, die me op straat staande hield en bij wien ik ook eens geweest ben. Ik heb wel hoop hij ook eens dit procede van lithographie zal beproeven, ik wou hij er twee ploegen welke hij heeft — geschilderde studies (een morgen- en avond- effect) mee deed, en een ossenkar op de hei. Die kerel heeft verscheidene mooie dingen op zijn atelier. Hij wou dat ik van mijn talrijke studies weesmannen iets com- poseeren zou, doch ik voel me nog niet klaar. Ge weet, ik schreef U over eene serie spitters, nu ziet ge daar ook eens een blad uit. Van den brief nog geen nieuws, hier weet men niets aan ’t post- kantoor er van en gooit het op Parijs. Toen Uw laatste brief kwam, had ik doordat ik zoolang gewacht had er op, er direct zooveel van te betalen dat er weinig over- schoot. Evenwel ik heb toch opnieuw deze beide proeven met de lithographie genomen, al waren er kosten aan, omdat ik vooral in moeielijke tijden in ’t werk nog ’t meeste heil zie, en wil vechten om er bovenop te körnen. Vandaag of morgen zal echter mijn geld op zijn. Is het U mogelijk iets te doen zoo doe het — kan het niet dan is dit buiten uw en mijn schuld — doch het zouden harde dagen zijn. Enfin quand meme zoolang we kunnen het hart hoog houden zoo hoog we kunnen, en zoo lang we kunnen boven de melankolie of verslapping. Er is hier een volksblad de Zwaluw genaamd, uitgave Elsevier Rotterdam, gesteund door Maatschappij Nut v. ’t algemeen. Ik heb dezer dagen wel eens er aan gedacht, of die niet b.v. zoo’n spitter zouden kunnen gebruiken. Maandelijks i blad. 21 Doch ’t zou me een reis naar Rotterdam kosten, en ik vrees zoo zeer thuis te körnen met de boodschap: het gaat te slap, we nemen niets, etc. Bovendien ik zou dit liever niet dan wel doen, daar ik veel liever langer werk, tot er een flinke serie zou mogelijk zijn. Doch ik peins er al op, om reden ik soms bar verlegen ben om er wat bij te verdienen. Que faire? Ook als ge geen geld hebt kerel, schrijf toch, want ik heb uw Sympathie noodig, en die is me niet minder steun dan het geld. Het rollet je lithographie, waarin Sorrow was, en den brief daarbij hebt ge hoop ik ontvangen, ik schrijf ’t nog eens om zeker te zijn, niet omdat ik reeds antwoord gewacht had. Het weer is zeer koud hier geweest; vandaag erg donker, grijs en triestig, dat echter wel weer een ruw aspect van non ebarbd aan de dingen geeft. Adieu, van harte het beste U toegewenscht en een handdruk in gedachten, geloof me steeds t. a t. Vincent. In de teekening van den Koffiedrinker was het zwart veel meer gebroken door de richting van de hachure. Dit is nu dof geworden ongelukkigerwijs, maar wellicht te redresseeren. 247 Waarde Theo, Uw aangeteekenden brief van 20 Nov. heb ik in orde ontvangen en dank U zeer voor het zenden ervan; uit mijn brief, die den Uwen moet gekruist hebben, zult ge reeds hebben kunnen zien hoe welkom het was. Doch ge schrijft dat tegelijk met dien brief, ge het papier van Buhot zondt, dit nu was er niet bij en heb ik tot heden Vrijdag niet. Kan er opnieuw een fout van de post zijn, of wel is het mis- schien bij U blijven liggen? Ik wachtte tot heden met het beantwoorden van uw schrijven, om te zien of soms de post hier vergeten had het te bezorgen of zoo. Ge zult het rolletje waarin de Spitter was, hoop ik ook hebben ontvangen. Heden en gisteren teekende ik twee figuren van een oud man, die met de elbogen op de knieen en ’t hoofd in de handen zit. 22 MMsenisiflMnnnHBi Ik heb het indertijd van Schuitemaker gedaan en bewaarde steeds de teekening *), omdat ik het nog eens beter wilde doen. Misschien zal ik daar ook eene lithographie van maken. Wat is zoo’n oude werkman in zijn gelapt bombazijnen pak, met zijn kalen kop, toch mooi. Ik heb het boek van Zola : Pot-Bouille uit, de krachtigste passage vind ik dat accouchement van die keukenmeid Adele, (Bretonne pouilleuse) op het donkere zolderkamertje. Josserand is ook weer- ga’s knap en met sentiment geteekend, de rest der figuren ook, doch die twee sombere, Josserand met zijn adressen schrijven ’s nachts, en dat meidenkamertje, troffen me ’t meest. Wat zit het boek goed in elkaar, en het woord waarmede het eindigt: ,,aujourd ’hui toutes les maisons se valent, l’une ou l’autre c’est la meme chose, c’est partout Cochon et Cie” is wel bitter. Octave Mouret, eigenlijk ’t hoofdfiguur, zou die niet als type te beschouwen zijn van dergelijke personen als waarover ge on- langs eens schreeft, als ge ’t U herinnert? Hij is in veel opzichten veel beter dan de meesten, evenwel hij zal U evenmin als mij voldoen, en ik voel iets leegs in hem. Had hij anders kunnen doen — hij misschien niet, doch gij en ik kunnen iets anders en moeten anders, dunkt mij. Wij toch hebben onzen wortel in een ander soort familieleven dan dat van Mouret, en bovendien zal er altijd iets van de Brabantsche akkers en hei in ons blijven hoop ik, wat jaren van stadsleven te minder uit kunnen wisschen omdat de kunst het vernieuwt en vermeerdert. Hij — Octave Mouret — is content als hij zijn balen nouveautes grif verkoopen kan, (deballer des ballots de marchandises sur les trottoirs de Paris), andere aspiraties schijnt hij niet te hebben, behalve dan conquetes van vrouwen, en toch had hij die niet werkelijk lief, want Zola ziet met juistheid dunkt me als hij zegt: oü perqait son mepris pour la femme. Enfin, ik weet niet wat ik van hem denken moet. Hij komt me voor te zijn een product van den tijd, eigenlijk meer passief dan actief, ondanks zijn activiteit. "Doch na het boek van Zola, las ik Quatre-vingt treize van V. Hugo eindelijk eens. Dat is geheel een ander terrein. Het is ge- schilderd — ik bedoel geschreven als Decamps of Jules Dupre, met" expressies als in oude Ary Scheffers, b.v. le Larmoyeur en le *) Zie brief 150. 23 Coupeur de nappe — of de figuren op den achtergrond van den Christus Consolator. Ik zou U erg aanraden het eens te lezen indien ge ’t niet gelezen hebt, want het sentiment waarin dit boek is geschreven, wordt hoe langer hoe zeldzamer, en onder het nieuwe zie ik niets dat edeler is werkelijk. Het is makkelijker om te zeggen zooals Mesdag van zeker schil- derij van Heijerdahl, in ’t sentiment van Murillo of Rembrandt gemaakt, dat hij van U niet wilde hebben: ,,o dat ’s de oude manier, die hebben we niet noodig”, dan die oude manier door iets equivalents, laat staan iets beters te remplaceeren. En overmits velen zoö redeneeren als Mesdag in dezen tijd, zon- der er verder over na te denken, kan ’t geen kwaad anderen eens nadenken of we wel in de wereld zijn om af te breken in plaats van voort te bouwen. Het woord ,,niet meer noodig”, wat is men er grif mee, en wat is het een dom en leelijk woord. Ander- sen geeft het in zeker sprookje geloof ik niet een mensch, doch een oud varken in den mond. Laat wie er mee kaatst, den bal terug verwachten. Het deed me bizonder veel pleizier deze week (bij G. & Co. voor ’t raam) een schilderij van de Bock te zien, dat me veel, veel beter voorkwam, dan die waaraan hij in ’t voorjaar werkte. Dit was eene hut in de duinen met een laan boomen er voor, de fond somber en tonig met een mooie, lichte lucht er achter. Er was iets zeer grootsch en opgewekts in. Ik zei daareven: laat wie met dezen bal kaatst, hem terug ver- wachten, ik vrees Theo het zal er van körnen dat velen, die ter wille van het nieuwe het oude opgeofferd hebben, zieh zulks erg berouwen zullen. Dit vooral ook op ’t gebied van kunst. Er was een corps schilders, schrijvers, artisten enfin, die ondanks hun verdeeldheden eenheid hadden, en eene kracht waren. Zij wandelden niet in ’t donker, doch hadden dit licht, dat ze ter- deeg wisten wat ze wilden, en niet twijfelden. Ik spreek van den tijd toen Corot, Millet, Daubigny, Jacque, Breton jong waren, in Holland Israels, Mauve, Maris, etc. Het een steunde het ander, het was iets krachtigs en nobels. De winkeis waren toen kleiner, op de ateliers was misschien meer overvloed dan nu — daar het mooie gauw weggehaald wordt. Die volgepropte ateliers, die kleinere vitrines, la foi de charbon- 24 nier der artisten vooral, hun wärmte, hun vuur, hun enthou- siasme, wat waren het sublieme dingen. Noch gij noch ik hebben ’t precies bijgewoond, maar door onze liefde voor dien tijd weten we ervan wat we er van weten. Laat ons het niet vergeten, ’t kan te pas komen, vooral als men voortgaat zoo grif te zeggen: niet meer noodig. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. 248 Waarde Theo, Zondag. Gisteren ben ik er eens toe gekomen om een boek van Murger te lezen, n.l. Les buveurs d’eau. Ik vind er wel iets van ’t zelfde charme in, dat b.v. in de teekeningen van Nanteuil, Baron, Roqueplan, Tony Johannot is, iets geestigs, iets levendigs. Toch is het erg conventioneel, althans dit boek dunkt me, andere las ik nog niet van hem, en is er ’t zelfde verschil m.i. tusschen hem en b.v. Alphonse Karr en Souvestre, als tusschen een Henri Monnier en Comte Calix en voornoemde artisten. Ik tracht de personen die ik vergelijk, allen uit ’t zelfde tijdvak te nemen. Er is een adern van dien tijd van la boheme in, (ofschoon de wer- kelijkheid van toen weggemoffeld is in het boek), en daarom in- teresseert het mij, doch het mist mijns inziens oorspronkelijkhcid en oprechtheid van sentiment. Wellicht echter zijn zijn boeken waar geen schilderstypen in komen, beter dan dit, het schijnt dat de schrijvers met die schilderstypen altijd ongelukkig zijn. Balzac onder anderen (zijn schilders zijn tamelijk oninteressant) , Zola zelfs in zijn Claude Lantier is wel waar — er zijn zeer zeker Claude Lantiers, maar resteert toch dat men wel eens nog een ander soort schilders door Zola zou wenschen gedaan te zien dän Lantier, die dunkt me naar de natuur gedaan is door Zola met een of ander lang niet de slechtste van die richting, welke men meen ik impressionisten noemde. En ’t zijn niet die, welke de kern van het artistieke corps uitmaken. Omgekeerd zijn er mij weinig goede geteekende of geschilderde typen van schrijvers bekend, de schilders vervallen ook op dat punt meest in ’t conventioneele, en maken van een schrijver een ^ man *clie voor een tafel papieren zit zonder meer, of gaan niet eens zoo ver, en ’t wordt een heer met een boordje, en bovendien met een gezicht zonder bepaalde expressie. 25 Er is een schilder van Meissonnier dien ik mooi vind, ’t is dat figuur op den rüg gezien, voorovergebogen, met de voeten geloof ik op den dwarslat van ’t ezel, men ziet niets dan een paar opge- trokken knieen, een rüg, een nek en een achterhoofd, en nog even een knuist met een potlood of zooiets. Maar de kerel doet het goed, en de actie van ingespannen attentie zit er in, net als in zeker figuur van Rembrandt waar een kereltje zit te lezen, ook in elkaar getrokken, met zijn kop leunende op zijn vuist, en men direct voelt dat als vastgeworteld zijn in het boek. Neem de Victor Hugo van Bonnat, mooi, heel mooi, maar nog mooier vind ik de Victor Hugo, in woorden beschreven door Victor Hugo zelf, niets anders dan dit enkele: ,,Et moi je me taisais, Tel que l’on voit se taire un coq sur la bruyere”. Vindt ge dat kleine figuurtje op de hei niet prächtig? Is ’t niet even levendig als een generaaltje van }g 3 van Meissonnier — ter grootte van 1 centimeter of zoo. Er is een portret van Millet door Millet dat ik mooi vind, niets dan een kop met een soort herdersmuts op, maar het kijken — met half dicht geknepen oogen — het intense kijken van een Schil- der — wat is het er mooi in, ook dat haanachtige, als ik ’t zoo zeggen mag. Het is weer Zondag, vanmorgen was ik op den Rijswijkschen weg, de weilanden zijn gedeeltelijk overstroomd zoodat er een effect was van tonig groen en zilver, met de ruwe, zwarte en grijze en groene stammen en takken van de door den wind ver- wrongen, oude boomen op den voorgrond, een silhouet van het dorpje met spits torentje tegen de lichte lucht, op den achter- grond hier en daar een hek of een hoop mest, waar een troep kraaien op zat te pikken. Wat zoudt gij zooiets voelen, wat zoudt ge ’t goed schilderen als ge wildet. Het was al bizonder mooi dezen morgen, en het deed mij goed eens een verren loop te doen, daar ik met teekenen en de litho- graphie haast niet de deur was uit geweest deze week. Wat de lithographie betreft, ik hoop morgen proef te krijgen van een oud mannetje. Ik wou dat het goed uitviel, ik heb het met een soort krijt gedaan die opzettelijk voor dit procede be- stemd zou zijn, doch ik vrees toch dat het gewone lithographische krijt ’t beste zal blijken, en ik spijt zal hebben ’t daar niet mee gedaan te hebben. 26 Enfin, we zullen zien hoe het uitvalt. Ik zal morgen hoop ik, ver- schilfende dingen van het druk- ken te weten komen, die de drukker me wijzen zou. Het drukken zelf zou ik enorm graag zelf feeren. Ik acht het bepaald mogelijk dat deze nieuwe manier meer leven in de lithographie zal brengen. Ik geloof dat er iets op te vinden zou zijn de voordeelen van het nieuwe met de oude manier te vereenigen, men kan met zeker- heid niets vooruit zien, maar wie weet of ’t niet aanleiding geven zal, dat men weer nieuwe tijdschriften zal zien ontstaan. Maandag. Tot zoover schreef ik gisteren- avond, hedenmorgen moest ik naar de drukkerij met mijn oud mannetje, nu heb ik alles eens bijgewoond, het overbrengen op den steen, het prepareeren van den steen, het drukken zelf. En kan me beter begrip maken van wat ik door retouche nog kan veränderen. Hierbij de eerste afdruk, een misdruk niet meegerekend. Metdertijd hoop ik het beter te doen, dit voldoet me zelf nog op verre na niet, maar enfin het beter worden moet al doende komen, en door probeeren. Het komt mij voor plicht van een Schilder te zijn, te trachten eene gedachte in zijn werk te leggen. In dit blad wou ik trachten dit te zeggen: (maar ik kan het zoo mooi, zoo treffend niet zeggen als de werkelijkheid, waarvan dit slechts als eene zwakke reffectie in een donkeren Spiegel is), dat het mij / voorkomt dat een van de sterkste bewijzen voor ’t bestaan van „quelque chose la-haut”, waarin Millet geloofde, in ’t bestaan van een God en een eeuwigheid n.l., wel is het onuitsprekelijk roerende, dat in de expressie van zoo’n oud mannetje zijn kan 27 zonder dat hij zelf zieh zulks bewust is misschien, als hij zoo stillekens in ’t hoekje van zijn haard zit. Tegelijk iets edels, iets nobels, dat niet voor de wormen bestemd kan zijn. Israels heeft het zoo fameus mooi gedaan. In Uncle Tom ’s Cabin is misschien de prächtigste passage die, waar de arme slaaf wetende dat hij sterven moet, terwijl hij voor ’t laatst bij zijn vrouw zit, zieh herinnert de woorden: Que le malheur, sombre deluge, Que des tempetes de malheur, S’abbattent sur moi — mon Refuge, Ma Paix, mon Tout, c’est Toi Seigneur. Dit is ver van alle theologie eenvoudig de daadzaak, dat het ärmste houthakkertje, heiboertje, of mijnwerkertje, oogenblikken van emotie en stemming kan hebben, die hem een gevoel geven van een eeuwig thuis, waar hij dicht bij is. Tegelijk dat ik van de drukkerij kom ontvang ik Uw brief, ik vind Uw Montmartre prächtig, en de emotie die ’t bij U teweeg bracht zou ik zeker gedeeld hebben, mij dunkt trouwens dat Jules Dupre en Daubigny ook in hun werk die gedachten dikwijls hebben willen opwekken. Er is soms iets onbeschrijfelijks in die effecten, het is of de heele natuur spreekt, en als men naar huis gaat heeft men een gevoel, als wanneer men een boek van Vic- tor Hugo uit heeft b.v.. Ik voor mij kan me niet begrijpen dat niet iedereen het ziet en voelt, de natuur of God doet het toch voor ieder die oogen en ooren heeft, en een hart om te verstaan. Mij dunkt een Schilder is daarom gelukkig, omdat hij in harmonie is met de natuur, zoodra hij eenigermate kan weergeven wat hij ziet. En dat is veel, men weet wat men te doen heeft, stof is er in over- vloed, en Carlyle zegt wel terecht: Blessed is he who has found his work. Is dat werk, als bij Millet, Dupre, Israels etc., iets dat ten doel heeft vrede te brengen, sursum corde n.l. ,,het hart naar boven” te zeggen, dan is het dubbel opwekkend — men is dan ook minder alleen omdat men denkt, ik zit nu wel eenzaam doch terwijl ik hier zit en mijn mond houd, spreekt mogelijk mijn werk met mijn vriend, en wie het ziet zal me niet verdenken van lief de - loosheid. Weet echter dat de onvoldaanheid over gebrekkig werk, het mis- lukken van de dingen, de moeielijkheden van de techniek, vreeselijk 28 melankoliek kunnen maken. Ik verzeker U, dat als ik voor mij denk aan Millet, aan Israels, Breton, de Groux, zooveel anderen, Her- komer o.a., ik vreeselijk wanhopig kan zijn, men weet pas wat die kerels zijn, als men aan ’t werk is. En nu die wanhoop en melankolie te verkroppen, zooals men is, geduld te hebben met zichzelf, niet om te gaan rüsten maar om ondanks duizend tekortkomingen en fouten, en de hachelijkheid van de overwin- ning daarvan, voort te sjouwen, dat is oorzaak dat een Schilder ook niet gelukkig is. — De strijd met zichzelf, het verbeteren van zichzelf, het vernieuwen van zijn energie, dit alles gecompliceerd door de materieele moeie- lijkheden. Dat schilderij van Daumier zal mooi geweest zijn. Het is iets raadselachtigs, dat wat zoo duidelijk spreekt als zoo iets b.v., niet begrepen wordt, althans dat het er zoo mee gesteld is, dat zoo als ge zegt er zelfs tegen lagen prijs niet zeker een liefhebber voor te vinden zou zijn. Dit is ook voor menig Schilder iets ondragelijks of haast ondrage- lijks op zijn allerminst, men wil eerlijk man zijn, men is het, men werkt even hard als een sjouwerman, toch men komt te kort, men moet het werk opgeven, men ziet geen kans het uit te voeren zonder er meer aan te spendeeren dan men er voor terug krijgen zal, men krijgt een gevoel van schuld, van tekortkoming, van niet houden van beloften, men is niet eerlijk zooals men zijn zou indien het werk op zijn natuurlijken billijken prijs betaald werd. Men is bang vrienden te maken, men is bang zieh te bewegen, men zou net als een van de oude melaatschen al uit de verte de lui willen toeroepen: kom me niet te na, want omgang met mij veroorzaakt U verdriet en schade; met al die lawine van zorg op ’t hart moet men aan ’t werk met een bedaard alledaagsch gezicht, zonder een spier te vertrekken, in het gewone leven zijn gang gaan, scharrelen met de modellen, met den man die de huishuur komt halen, met jan en alleman enfin. Men moet met koelbloedigheid de eene hand aan ’t roer houden om ’t werk voort te zetten, met de andere hand trachten te zorgen men anderen geen schade doe. En dan körnen er stormen, dingen die men niet voorzien had, -men weet niet meer wat te doen, en men heeft een gevoel dat men elk oogenblik op een klip kan stooten. Men kan zieh niet presenteeren als iemand die anderen voordeel '9 kan doen, of eene zaak in ’t hoofd heeft die rendeeren moet, neen integendeel is ’t te voorzien het op een deficit zal uitloopen, en toch, toch, men voelt eene kracht in zieh bruisen, men heeft een werk te doen, en het moet gedaan worden. Men zou willen spreken als de lui van '93, dit en dat moeten we doen, eerst zullen die, dan die, dan de laatsten sneuvelen, het is plicht, dus ’t spreekt vanzelf en meer hoeft er niet bij. Doch is het de tijd om zieh te combineeren en te spreken? Of is ’t niet veeleer dat men, daar velen toch in slaap zijn gevallen en liever niet wakker wenschen gemaakt te worden, moet trachten zieh te bepalen tot dingen, die men alleen af kan, waar men alleen voor Staat en aansprakelijk is, zoodat die slapen, kunnen voort- slapen en rüsten. Nu ge ziet dat ik ditmaal 00k maar eens meer intieme gedachten uit dan gewoonlijk, ge zijt er zelf schuld van doordat ge ’t zelfde deedt. U aangaande denk ik dit: gij zijt toch een van de wakers, niet een van de slapers, zoudt ge niet liever schilderende waken, dan schilderijen verkoopende; ik zeg dit leukweg, niet eens er meer bijvoegende dit of dat zou mijns inziens preferable zijn, en ver- trouwende op Uw eigen doorzicht in de dingen. Dat men veel kans loopt er zelf bij ten onder te gaan, dat het Schilder zijn iets is als sentinelle perdue zijn, dit en meer andere dingen, cela va sans dire. Van mij moet ge niet denken, ik zoo heel bang ben — b.v. de Borinage te schilderen zou iets zijn, dat zou zijn zoo moeie- lijk, zoo gevaarlijk betrekkelijk zelfs, als maar noodig is om een leventje te hebben waar rust en pleizier tamelijk ver weg zijn. Zulks zou ik ondernemen evenwel, als ik het kon ondernemen, n.L indien ik niet zeker vooruit kon zien, zooals nu nog, dat de kosten mijn middelen te boven zouden gaan. Vond ik belangstel- lenden voor dit of een dergelijke entreprise, ik zou ze wagen. Juist omdat eigenlijk alleen gij op ’t oogenblik omziet naar wat ik doe, is het voorloopig in den doofpot, en moet het er in blijven, zoo vind ik ondertusschen toch wel wat te doen. Alleen ik laat het niet om me zelf te sparen of zoo. Ik hoop ’t U mogelijk zal zijn niet later dan 1 Dec. weer wat te sturen. Nu kerel recht hartelijk dank voor Uw brief en een warmen handdruk in gedachten, geloof me, t. ä t. Vincent. 30 249 Waarde Theo, Van Rappard met wien ik in correspondentie ben omtrent de proeven met de lithographie, en die zelf ook iets er mee gedaan heeft, ontving ik dezer dagen een brief. Ik had hem terloops geschreven ,,ik heb alweer een obstacle ge- had, er is een brief met geld dat ik er grootendeels voor gedes- tineerd had, weggeraakt’ \ Hij schrijft me daarop: ,,laat dat je niet hinderen en reken op mij, als je niet voort kunt of iets noodig hebt”. Ik had het hem niet ge- schreven omdat hij iets dergelijks zou zeggen, wel omdat ik wou hij van zijn kant eens een paar nieuwe proeven zou nemen. Toch deed het mij plezier, omdat zulke bewijzen van belangstelling zeldzaam zijn. Ik heb hem teruggeschreven : voorloopig bedank ik er voor, maar zou er werkelijk kwestie körnen van dat ik in ’t geheel niet voort kon, zoo zullen we er nader over spreken. En heb hem gezegd hoezeer ik het op prijs stelde. Zie dat is nu een van de gevallen, waarover ik U in mijn vorigen brief schreef. Natuurlijkerwijs zijn aan het teekenen, aan den steen, aan het drukken, aan het papier kosten verbonden. Betrekkelijk zijn die gering. Zulke bladen als het laatste dat ik U zond b.v., als een nieuw dat ik gisterenavond afmaakte, en dat klaar Staat, zouden dunkt mij b.v. geschikt zijn voor een volksuitgaaf, die juist zoo hoog, hoog noodig zijn, hier in Holland meer dan elders. Zulk eene entreprise nu, als zijn zoude het maken en drukken eener serie van b.v. 30 bladen werkmanstypen, zaaier, spitter, houthakker, ploeger, waschvrouw, verder ook eens een kinder- wieg of een weesman — enfin het heele onafzienbare veld Staat open, er is mooie stof in overvloed — zulk eene zaak mag men ze ondernemen of mag men dat niet? — Zelfs is het nog dieper, is het plicht en recht of is het verkeerd? Dat is de vraag. Was ik een man van middelen, ik zou niet aarzelen te beslissen, ik zou zeggen: en avant et plus vite que qa. Doch hier is ’t iets anders — mag men, moet men, kan men er anderen, die men noodig heeft, zonder wie men ’t niet volvoeren kan, in mengen en meesleepen, in eene zaak waarvan het twij fei - achtig is of zij rendeeren zal? Mijzelf zou ik niet sparen. Gij hebt ge- toond, doordat gij mij geholpen hebt dat gij U zelf ook niet spaart. - Doch anderen vinden het en verkeerd van U en dwaas, dat gij U met mij bemoeidet, en veel meer nog vinden ze mijn doen en laten onzinnig, en velen die aanvankelijk vol animo zijn, draaien 31 daar toch op uit, en zijn kort en als een stroovuurtje slechts, moedig en vurig. Mijns inziens zeer ten onrechte werkelijk, want noch gij noch ik doen dwaas in deze. Deze zaak die eerst kort geleden slechts was een woord van U, n.l. ,,Ik heb gesproken met Buhot, die weet een zekere wijze van lithographeeren waarvan later meer, ge moest eens iets probeeren op papier dat hij U zenden zal”, heeft van uit dit aanvankelijk betrekkelijk onbeteekenende be- gin, in körten tijd voor mij de proporties van eene zaak van meer belang gekregen. Ik zie er in dat met volhouden en doorzetten het iets zou kunnen worden, dat ik geloof volstrekt niet overbodig, maar bepaald goed en nuttig zou kunnen zijn. Men heeft altijd gezegd, we kunnen in Holland geen bladen voor het volk maken — ik heb het nooit geheel kunnen gelooven, ik zie nu : het kan ivel. De Maatschappij van ’t Nut heeft Elsevier in Rotterdam met duizenden gesteund voor de uitgaaf van de Zwaluw. Is nu de Zwaluw goed geworden? Neen , ofschoon er een paar mooie bladen in stonden, het was te dun, niet flink, niet ernstig, niet krachtig genoeg. Een imitatie van de Engelschen, niet genoeg oorspronkelijk. Er zijn twee Systemen: How not to do it, en How to do it. How not to do it vrees ik, was de arriere-pensee van Elsevier ge- weest, anders liad hij het gedaan , al had hij er zelf op toegelegd. How not to do it redeneert dus : ik heb zooveel en zooveel er voor van ’t Nut, ik heb zooveel en zooveel van ’t debiet, ik moet daar- van hebben voor mijn zak eerst dit en dat, ik moet het doen net als mijn collega’s, anders noemen ze me mauvais coucheur of bonten hond, etc. Dus geschiedt het dat in plaats van te zeggen, wat onder een schilderij van Millais stond: ,, lt might be done and ij so} we should do iV\ Elsevier en duizend van zijns gelijken zeggen: it can ’t be done, of het met een te slappe hand en zonder genoeg energie doen. Ik ken de directie van de Zwaluw niet genoeg om precies te kunnen zeggen wie schuld heeft, ik ken hun blad even- wel genoeg om op mij te durven nemen te zeggen: ,,ge hebt er niet van gemaakt, wat ge er van had kunnen maken, het had beter kunnen en moeten zijn. ’ ’ Nu zeg ik evenwel bovendien: wat er ook van zij, ten allen tijde 32 zijn er ook flinke, oprechte, dappere, eerlijke Holländers geweest, ook in tijden waarin het in ’t algemeen slap en ontzenuwd en verkeerd was, vond men hier en daar in verborgen hoeken het vuur nog brandende. Hoeveel te meer in die periodes, waarin de Holländers onder de eerste en beste mochten gerekend worden. Dus waar het aankomt, op durven en zelfopoffering, en wagen van iets dat niet moet gedaan worden om er mee te winnen, doch omdat het nuttig en goed is, men moet goed vertrouwen behouden van medemenschen en landgenooten in ’t algemeen. Voor ik verder ga dit evenwel, ik persoonlijk wil niet verder met de zaak van bladen voor het volk te doen hebben dan wat het maken ervan betreft, in geval zooiets op touw gezet zou worden. Het moet zijn une affaire de charite, niet de librairie. En overmits het toch noodig is met de librairie in eenig contact te körnen, al was ’t alleen wat het drukken aangaat of zoo, spreek ik er ditmaal eens tot U over, niet om te vragen: ,,gelooft ge dat het gaan zou?” uit een oogpunt van librairie, maar alleen met de vraag : how to do it? Ik zou meenen er ’t volgende zou moeten vastgesteld worden : Aangezien het nuttig en noodig is, er Hollandsche teekeningen gemaakt, gedrukt, verspreid worden, bestemd voor de arbeiders- woningen, boerderijen, in een woord voor ieder werkman, zoo verbinden zieh eenige personen hun uiterste best te doen, hun beste krachten in te spannen voor dit doel. Zullende deze vereeniging niet uiteen gaan voor de zaak gedaan is, trachtende haar te doen zoo practisch en goed mogelijk. De prijs der bladen moet io, hoogstens 15 cents niet te boven gaan. De uitgaaf zal dan beginnen, wanneer eene serie van 30 is ge- maakt en gedrukt en de kosten voor steenen, drukloon, papier daaraan verbonden afgerekend. Die dertig bladen zullen tegelijk verschijnen, afzonderlijk even- wel verkrijgbaar zijn, gezamenlijk een geheel vormen in linnen omslag, met körten tekst, niet bij de platen, die voor zichzelven spreken, doch om kort en krachtig te verklären hoe en waartoe zij gemaakt zijn, etc. De raison d’etre der vereeniging is deze. Indien de teekenaars alleen er voor staan, zoo drukt op hen en de moeite en de kosten, de zaak gaat te gronde voor ze halverweg is, dus moeten de lasten verdeeld worden, zoodat elk zijn deel krijgt wat hij dragen kan, en de zaak kunne voleindigd worden. 3 33 ; Hetgeen de verkoop opbrengt zal primo dienen om hen te rem- bourseeren, die geld voorgeschoten hebben, secundo om ieder, die er een teekening voor geleverd heeft, voor elk teekenaar ge- lijk nader te bepalen, remboursement te geven. Is dit een en ander afgelost, dan blijft het resteerende voor nieuwe uitgaven tot voortzetting van het werk. Zij die deze zaak beginnen beschouwen haar als een plicht. Eigenbelang niet hun oogmerk zijnde, zullen noch geldvoor- schieters, noch teekenaars, noch wie op andere wijs er aan mee werkt mögen terugvorderen wat zij ingelegd hebben, indien de zaak niet rendeert, zoodat de inleg verloren raakt, noch ook meer mögen terugvorderen dan zij ingelegd hebben, indien de zaak boven verwachting reusseeren mocht. In ’t laatste geval is het surplus tot voortzetting van ’t werk, in ’t eerste geval blijven evenwel aan ondernemers de steenen, van welke echter in elk geval de eerste 700 afdrukken van elken steen, niet voor de vereeniging doch voor het volk zijn, gaat de vereeniging te niet zoo worden die bladen kosteloos verspreid. Dadelijk na uitgaaf der eerste serie van 30, moet er gedelibereerd en beslist worden omtrent het al of niet voortzetten, en dan, maar niet eer, mag zieh uit de vereeniging retireeren wie wil. Dit is de gedachte, die zieh in mij vormde, nu zeg ik tot U : How to do it. Zijt gij van de partij? Met anderen heb ik er niet over gesproken, bij mij zelf het eerst onder het werk zelf de gedachte duidelijk geworden zijnde. Doch alleen ben ik over de kwestie van bladen voor het volk reeds sedert lang in relatie met Rappard, in zoover dat zoowel hij als ik er belang in stellen, zoo dat hij zelf zooals ik U schreef, uit zich- zelf tot mij zegt: ik wil je wel een handje helpen. Rappard denkt evenwel nog niet over de zaak zoo als ik wou dat hij er over dacht, hij is n.l. het niet met me eens over kwesties van techniek. Zijn voorstel aangaande om mij geld voor te schieten, zoo heb ik besloten dit te doen: ik weiger het voor mij persoonlijk, omdat ik slechts dan alleen er mee zou doorzetten indien zoodanige vereeniging, als waarover ik U schrijf, niet tot stand mocht körnen. Zijn we zoover, dan resteert mij te zien, wat ik verder doen zou kunnen. Voorloopig deel ik hem mijn gedachte mede omtrent de zaak, en vraag hem, zooals ik het U vraag, zouden we zoo iets niet op touw kunnen zetten? En ik voor mij zou willen dat in die vereeniging allen geheel gelijk 34 waren, er geen regiement was of president, of dit of dat, alleen een nota vaststellende de zaak, aan welke nadat zij definitief opgemaakt en geteekend is door de ondernemers, niet veranderd kan worden dan met algemeene stemmen, verder de namen van wie zieh verbonden, ( doch deze niet publieJc te maken , de zaak moet een artistieke , een prive onderneming zijn)} met bijvoeging wat ze voor het doel doen. A. verbindt zieh voor ’t maken van dit of dat, B. geeft er dit of dat voor, etc. meer niet. Intusschen is het i Dec. Als ge nog niet geschreven hebt doe het zoo mogelijk zoodra ge kunt, ik heb niets meer. Adieu, ge- loof me met een hartelijken handdruk, t. a t. Vincent. Het zou eene vereeniging moeten zijn om te doen , niet om te delibereeren, kort en krachtig en zonder tijdsverlies te handelen, de heele zaak beschouwende als ,,de charite” niet ,,de librairie”. Nu nog iets anders. Met moet er vooruit op bedacht zijn wat er komt kijken; dertig steenen, drukloon, papier, wat kosten die, ’k weet het niet precies, doch mij dunkt dat men met f 300 een heel eind zou körnen. De teekeningen zijn de inleg der leden van de vereeniging die geen geld geven kunnen. Ik wil ze alle op mij nemen, als niemand anders zieh presenteert. Doch liever had ik, beteren dan ik het op zieh namen. De eerste 30 in de wereld te sturen vind ik in elk geval wensche- lijk, en zou ’t gaarne doorzetten, 00k al deden zieh voorloopig geen liefhebbers op om teekeningen te maken. Omdat door die Serie te laten kijken aan artisten, die het beter zouden kunnen dan ik, wellicht die er toe te brengen waren er aan mee te doen. Velen willen pas dan beginnen, als ze zeker weten dat het mee- nens is, en weigeren zieh er mee te bemoeien zoolang de eerste stappen niet gedaan zijn. Waarde Theo, Ontvang mijn hartelijken dank voor Uw aangeteekenden brief, alsmede voor het rolletje. Daarin vond ik het papier van Buhot, ik zou er echter wel eenige explicatie bij willen hebben, b.v. waarmede moet men op dit papier teekenen? Misschien hoor ik dat later. De Renouards: Enfants assistes, zijn prächtig, 00k zijn nieuwe teekening, Bane des accuses, ofschoon die laatste minder impor- 250 35 tant is dan b.v. zijn groote bladen van de gevangenis Mazas. Ik ben er erg blij mee, en bedank er U wel voor. Ge zult ontvangen hebben een druk van eene lithographie. Eigen - lijk is die mislukt, toch zond ik ze om reden er eenige brokken in zijn, die geworden zijn zooals ik ’t geheel bedoeld had. De autographische inkt had ditmaal erg gevloeid, en dat moest verholpen worden later, en er bleven overal toch zwarte partijen. Maar kijk b.v. het linkerbeen met de beslijkte laars. Daar kan men aan zien, dat met dit procede men de stoffen kan uitdrukken, en er eigenaardige effekten mee te krijgen zijn. Händen en kop zijn siecht, doch in ’t andere oude mannetje zijn die weer de beste partij. Opnieuw heb ik het op steen transporteeren en het drukken goed gezien, en ik moet U zeggen, dat ik geloof er met het pro- cede veel te doen is. Heden was ik bij Van der Weele, die had nogal pleizier in het oude mannetje met ’t hoofd in de handen, en is zelf voornemens het te beproeven. Hij is iemand, die soms fameus goede dingen maakt. Ik kreeg 4 etsen van hem, een schapestal, kalven in ’t hakhout, twee zandkarren en een ossenploeg, en hoop er later nog meer te krijgen, als hij weer drukken laat maken. Gisteren ontving ik een brief, niet van Rappard doch van zijn vader, om me te zeggen R. ziek is. Wat hij mankeert weet ik niet, misschien, misschien wel wat gij en ik ook kennen. Ik kom op die gedachte door enkele expressies in zijn laatsten brief, toen hij me schreef, dat ik door zou gaan met het nemen van proeven, en dat hij zieh zoo lam voelde dat hij niets doen kan. Jammer voor hem niet waar, het is zoo hard als men midden uit zijn werk moet, om zoo’n lamme reden als ongesteldheid. Als ik bericht krijg dat het niet spoedig beter wordt, zoo zou ik grooten lust hebben, hem eens te gaan opzoeken. In den laatsten tijd heb ik nogal veel met hem gecorrespondeerd over het werk, hij heeft zeer veel liefhebberij gekregen in het verzamelen van houtsneden b.v., en ik acht het zeer wel mogelijk wij hoe langer hoe meer aan elkaar zullen krijgen. Bij v. d. Weele zag ik een uitmuntende schets van Breitner, een teekening die niet af was, misschien ook niet af te maken, het stelde voor officieren, die over een landkaart of plan de bataille zitten te delibereeren voor een open raam. Breitner is werkelijk aan de Burgerschool te Rotterdam geplaatst, een uitkomst voor 36 hem. Maar kan men het uithouden er niets anders bij te doen, en al zijn tijd aan het werk geven, dat is toch verkieselijker mijns inziens. ’t Is of er iets fataals ligt in het er bij waarnemen van andere betrekkingen, misschien zijn juist de zorgen, juist de donkere schaduwkant van het artistenleven, het beste er van, ’t is gewaagd dit te zeggen, en er zijn momenten dat men anders spreekt, velen gaan door de zorg te gronde, maar die dat door- worstelen, later winnen zij er bij. Gij schrijft over de kwestie van teekeningen te maken in kleiner formaat, ik vind het mooi van U dat ge over die kwestie op een meer bedaarde wijs spreekt dan anderen, die mij wel eens heel anders ’t zelfde gezegd hebben, en tot me zeiden, als ge niet kleiner werkt, dan zal dit gebeuren en dat gebeuren. Zöö er over te spreken, vind ik voorbarig en oppervlakkig en kan niet ge- looven, het waar is wat ze zeggen. Weet ge hoe ik er over denk, alle formaten hebben hun vöör en hun legen, in ’t algemeen voor mijn eigen Studie heb ik bepaald behoefte ’t figuur tamelijk groot van proportie te nemen, zoodat kop, handen, voeten niet te klein worden, en men ze stevig tee- kenen kan. Voor eigen Studie dus, nam ik tot voorbeeld het formaat van de Exercises au fusain van Bargue, daar die grootte met een blik nog gemakkelijk te overzien is, en toch de details niet al te klein worden. Maar de meesten nemen een kleiner formaat. Ik heb voor mij van ’t begin af ’t zöo gedaan voor mijzelf, nu eens iets kleiner dan eens iets grooter, en voor eigen Studie zou ik tegen mijn over- tuiging handelen indien ik er van afweek. Doch ofschoon dit dus voor mij het middelpunt is waarop mijn aandacht gevestigd is — het menschelijk figuur op een goede flinke grootte in mijn macht te hebben — eene zaak die fameus moeielijk is, dat verzeker ik U, zoo neemt dit niet weg dat ik volstrekt niet absoluut daaraan gebonden ben. En dus in antwoord op ’t geen ge schrijft, doe ik U de wedervraag: hebt gij een bepaald werk op *t oog, heeft iemand U iets gezegd als b.v. : indien die figuren op de halve grootte waren, zouden dergelijke bladen hier of daar voor te gebruiken zijn? En indien ge ’t een of ander dienaangaande weet, ‘ zoo wil ik van mijn kant de moeite nemen, om ’t zij figuren die ik reeds heb, op halve grootte te reduceeren, ’t zij geheel nieuwe in kleiner formaat te teekenen. 37 Zonder bepaalde reden, zou ik van minder belang vinden dan met bepaalde reden. Is het dat gij, indien ik U eenige figuren, b.v. ter halve grootte der vorige zond, eens daarmede nieuwe proeven wilt nemen, zonder dat ge nu reeds bepaald zeggen kirnt bij wie of waarvoor, zoo is me dat reden genoeg om ze te maken. Wat ik daareven zeide is alleen om U er op te wijzen, hoe ik van begin af aan een zekere orde in mijn werk heb trachten te houden, mijzelf een soort regel gesteld heb, niet om slaaf te worden van dien regel, doch omdat men er helderder door denken kan. Het reduceeren van een bepaald figuur op halve grootte b.v., is volstrekt niet moeielijk, soms verliest men evenwel iets van het eigenaardige, soms ook wint het figuur er bij. In elk geval, ik zal er U een paar sturen binnenkort, doch hebt ge iets bepaalds er mee op ’t oog, zoo zeg me waarvoor het dienen moet, dan helpt mij dit in de keus van mijn figuren. Nogmaals dank voor het gezondene. Wat ik U in mijn vorigen brief schreef over een plan van bladen voor het volk te maken, is iets waarover ik hoop dat gij Uw gedachten eens zult laten gaan. Een vast plan heb ik zelf daaromtrent nog niet, in zoover dat om het helder in mijn hoofd te hebben, ik en met betrekking tot de teekeningen zelf en met betrekking tot het proced6 der reproductie, dingen te doen heb. Doch aan de mogelijkheid om zoo iets te doen twijfel ik niet, aan het nuttige der zaak ook niet, en dat er lui te vinden zouden zijn, die er hart voor hebben zouden, daar kan ik ook niet aan twijfelen. Enfin, ’k geloof dat het zoo te doen zou zijn, dat nie- mand berouw zou hoeven te hebben er aan meegewerkt te hebben. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Terwijl ik U schrijf lees ik Uw laatsten brief nog eens over, vooral ook wat gij zegt over formaat. Ik wil U eens een voorbeeld noemen van een teekenaar, dien gij kent: Theophile Schüler, die de werken van Erckmann Chatrian illustreerde. Aan die kleine illustraties ziet men duidelijk, dat hij zeer goed in ’t klein werken kon, meer nog ziet men het aan dingen die hij indertijd b.v. voor Illustration en Magasin pittoresque maakte, o.a. 1’ Album des Vosges, waar ook Brion en Jundt aan meewerkten. Ik geloof echter men zieh zeer vergissen zou te meenen, zulke 38 dingen als b.v. het blad Le benedicit£ (een familie houthakkers of boeren aan tafel) zoo maar in eens in zijn definitieven toestand ontstaan was. Neen, de soliditeit en pit van het kleine wordt in de meeste geval- len niet verkregen dan door veel serieuser Studie, dan zij die ligt over het werk van illustreeren denken, wel meenen. 0 kerel, gij zijt een van de best ingelichten onder de kunsthande- laars die ik ken, en gij spreekt er veel juister en gevoeliger over dan de meesten, doch als ge wist wat al sjouwerij sommige dingen gekost hebben — als b.v. bladen uit Album des Vosges, of die eerste dingen van de Graphic — ik geloof dat gij er door getroffen zoudt zijn. Mij althans gaat het dikwijls zoo dat als ik meer te weten kom omtrent het leven en werken van lui als Schüler, Langon, Re- nouard, zooveel anderen, ik bespeur dat wat men van hen ziet, slechts het kleine rookwolkje is dat boven uit hun schoorsteen komt, en binnen in hun hart en atelier een groot vuur is. In de illustraties ondergaan zij een dergelijk iets als het kleine torentje in de verte, dat heel klein lijkt en onbeteekenend, en als men er dichtbij komt een imposante massa is, ik bedoel: slechts een klein deel van hun werk wordt publiek gemaakt. Enfin met sommige schilderijen is het zoo, dat zij in hun enorme lijsten veel lijken, en men later zieh verwondert dat zij eigenlijk zoo’n leeg en onvoldaan gevoel achterlaten, in tegenoverstelling daarvan, menig onaanzienlijk houtsnee of litho of ets ziet men bij wijlen over ’t hoofd, doch komt er op terug en wordt hoe langer hoe meer er aan gehecht, en voelt er iets groots in. Ik ken eene teekening van Tenniel, voorstellende ,,twee domi- nees”, (dit is de Engelsche titel niet natuurlijk, doch wel het motief), de eene is een stadsdominee, glorieus en breed en im- posant, de andere is ietwat ,,shabby”, een onaanzienlijk dorps- predikantje, blijkbaar vader van een groot en arm gezin. Dik- wijls denk ik dat ook bij de schilders men die twee typen heeft, en veel „illustrateurs* ’ hooren tot die dorpspredikanten onder de schilders, terwijl misschien personen als een Bouguereau of een Makart en nog meer anderen iets van eerstgenoemde type hebben. 