title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: aangi'merkt, dat de gefchiedenis' in het Boek vervat zoo geregeld voortgaat, en Deel iL ZOO vele kenteekenen van hillorifche waarheid met zieh voert, dat het geheel '^°§^'^5,' ^* een volkomen geloof verdient. En, wie ook de fteller zijn möge van het eerfte gedeelte of de XVI. eerfte Hoofdftiikken , het zij dan Samuel , zoo als niet zon- der grond gegist wordt , het zij iemand anders , hij fchijnt toch gebrnik gemaakt te hebben van oudere oorkonden vervaardigd omftreeks den- tijd door hem be- fchreven (i); ja, door zijne befchrijving zelve van die ruwe eeiiwe, weinig ter eere ftrekkende van de Israeliten, bewijst hij overvlöedig zijne liefde tot de waarheid. Beide aanhangfels, intusfchen , hoewel, zoo het fchijnt, van la- teren oorfprong, adenien zoo zeer den geest der eeuwe, waar in zij, naar hunnen inhoud te relcenen, behooren, dat hier door zelfs, het later gedeelte des boeks, zoo wel als het eerfte, zijn gezag blijkbaar handhave. — Voor het overige, om dit in het voorbijgaan te herinneren, de hoogsteenvoudige gefchie- denis van Ruth, die tot den tijd der Rigteren behoort, hoe zeer, wat het boeksken betreft dat wij er van over hebben , niet befchreven voor den leeftijd van David, is toch van dien aard, dat zij zeker iiit eene oude oorkonde, ^^isfchien onder de voorvaderen diens konings bewaard, en ten volle geloof- waardig , is opgemaakt. 3. De Boeken, verder, van Samuel en der Koningen, die de Israclitifche gefchiedenis van den laatften del- Rigteren Samiiel , door den reeks van alle Koningen henen , tot de Babyloniiche gevangenis brengen , worden , te regt geöordeeld door eenen en denzelfden Schrijver, in die orde waar in wij dezel- ve aantretFen, te zijn vervaardigd. Zoo begrijpen het, bijzonder, Eichorn (2) en Jahn (3). En deze maakt zulks op iiit de overeeiikomst in fchikking eij ftijl: wijl daarenboven a Kon. XXV: 27-30, gewaagd wordt van het ftellen op vrije voeten van koning Jojakin, voormaals in de gevangenis ge^vorpen, en riiet van deszelven dood, meent hij, met reden, dat hier ult volge, dat die boeken voltooid waren voor den dood diens konings. Wie intusfchen ook de Schrijver dezer boeken geweest zij, zeker heeft hij de gebeurtenisfen , die zij- nen leeftijd voorafgingen , niet getrokken uit losfe en betwistbare overleverin- gen, maar uit breedvoerige historifche gedenkfchriften , die hij, ten deele, zoö (1) Zie Clerkus in Disfert. Libr. V. T. historicis praemisfa. §. 3. en vergeh Mun- iinghe Gefchied. der Menscheid n. d. Bijbel. V. bl. 22. eiiz. Nooc. (2) Ter aangeh. pl. p. 481. (3) Ter aangeh. plaacfe D. I. bl. 232 eiiz. en in het Lac. Compend. p. 275 seqq. 288 OVER. DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. ZOO als zij opgeteelceiid waren ingelascht (i), ten deele in een kort be^ri-p, §. 5_ lieeit zaniengetrokken. JJat er namehjk zoodanige openbare vnj uitvoerige jaar- bockcn geweest zijn, zamdngefteld door mannen van de grootlte trouwe cn ge- loofvvaardigheid blijkt iiit i Chron. XXIX: 29, en in de boeken der Köningen haalt de Schrijver zclf vaak aan de brcedvocriger aanteekeningen waar uit hij zijn bcrigt geliaald Iiad , om nu niet te gewagen van de innerHjlce blijken van waarlieid, onder anderen, daar in doorftralende , dat nicmands gebreken, zdfs 'niet die van David, ontveinsd of bedelct worden, maar alles vcrhaald niet de grootfte opregtheid. 4. INIet de Boeken van Samuel en der Koningen komen, Avat den inhond bctreft, ten grootften deele overeen de beide boeken der Chronyken , wel- ken, daar zij het einde vermelden van de Babjdonilche gevangenis, in het laat- Ile Hoofdftuk vers 21, geenen twijfel toelaten of zij zijn, zoo niet geheel niet zaniengcfteld, ten minsten niet voltooid, voor de wederkeering uit de balling- fchap. Intusfchen fchijnt er toch niet zeer lang na die wederkeering de laatfte band aan gelegd te zijn, daar zij met het berigt dier terugkomfle eindigen: doch de verzen, na het aangehaalde 21^^ vers nog bijgevoegd, het geen ik in het voorbijgaan herinner, behooren er niet toe, maar zijn, onzeker wanneer, en met welk oogmerk , uit het begin des boeks van Ezra overgcnomen. "Wie er de Schrijver van is , blijkt niet, docli er is naauw mogelLikhcid om te twijfe- len, of hij uit de beste brennen, die hij dikwijls aanwijst, gefchept hcbbe. Daar nu deze bronnen ten deele uitmaakten die zelfde boeken des 0. V. die wij nog heden ten dage onder ons bereik hebben , ten deele andere ftukken , voornamelijk tot het rijk van Juda betrekkelijk en een geruimen tijd bewaard gebleven, heeft daar uit de Schrijver, een Jood in den ftaat der gevangenfchap , ZOO het fchijnt, begonnen zekere Joodfche gcfchiedenis ten dienste van zijne landgenooten zamen te Hellen, welke hij dus van den leeftijd van David af aan vrij omflagtig heeft befchreven, zonder, buiten dringende noodzakelijkheid , eenige melding te maken van het Israelitifche lijk na de fcheuring der beiden. Terwijl inmiddels de Joden hoogen prijs ftelden op geflachtrekenkundige tafelen , is hij hun daarin vrij wat te geraoet gekomen, en heeft zeer gcpast, des volks geflachtrekening opgehaald van de kindscheid van het menschdom, cn voortge- zet (4) Hier toe fchijnt mij te behooren i Sam. XVH: 12-32, van welke plaats ik niet kan gelooven dat zij naderhand ingelascht en alzoo onecht zou zijn, gL-lijk vele nion- we Uitleggers meenen , doch die ik acht woordelijk overgenomen te zijn uit een by- zonder haudfehrift onder de laiuilie vftn koning David berustende. DER GEWIJDE BOEKEN, 289 zet tot aan het begin des Joodfchen rijks, het welk alleen hij bedoelde te be- dcpi n, fchrijven. Die böeken derhalven , uit de ooifpronkelijke oorkonden getrokkcn , ^"'^^''g,' hebben in zieh zelven de fterkfte aanbeveling van gezag en geloofvvaardigheid. De verfchillen die hier en daar befpeurd worden tiisfchen deze en andere histo- rifche boeken, hebben tcn deele betrekking tot zekere getallen, waarin de af- fchrijvers natuurlijk vaak zieh moesten vergisfen , ten deele tot verfchillende lezingen, en befhan 00k wel eens daar in, dat zlj fommige dingen overfiaan, anderen aanvullen , of uitvoeriger voorllellen , en zijn allenthalvc van dien aard , dat zij de historifche waarheid , zog wel van deze boeken zelven als van an- deren, waar in die zelfde gebeurtenisfen verhaald worden, in het minste niet verzwakkeu, veeleer daarentegen die helder doen uitkomen. 5. Tot de gefchiedenis der uit hun vaderland gebannen Joden behooren twee boeken, dat van Esther namelijk en dat van Daniel. Het eerfte, hoe weinige ftof het ook levere aan de voorftanders der Mythen, daar er niets in gevonden wordt dat den fchijn heeft van wonderwerk of buitengev/one tusfchen- komst der Godheid, kwam ons toch voor hier ter plaatfe niet geheel raet ftilzwijgen te kunnen voorbijgegaan woiHen, voor zoo ver er niet weinigen gevonden worden die het voor een Joodsch verdichtfel houden , zoo als met name Setnler (i) die er hevig tegen uitvaart. Met dat al mag men aan de gefchiedenis in dit boeksken verhaald , naamvelijks twijfelen , daar dezelve aan- leiding heeft gegeven aan het Joodfche feest Purim genoemd, en van dit feest met duidelijke woorden gewaagd wordt- 2 Macab. XVII: 37, als het feest van Mordechai. Wel is waar dat men vele dingen in dit boek aantreft die moeije- lijk te begrijpen zijn, waar van Eichhorn (2) ver de meesten gepoogd heeft te verklaren: en te regt heeft deze Schrijver aangemerkt dat dit boek bijna overal de duidelijks merkteekenen van waarheid zijn ingedrukt, en dat het der ' Perfen zeden zoo naar het leven fchetst, dat hij niet befeffe op \velk eenen grond van waarfchijnlijkheid men de geheele gefchiedenis van dit boek, ora enkele min waarfchijnlijke dingen die er in mögen voorkomen, zoude rangfchik-, ken onder de ongerijmde Joodfche verdichtfels. Doch Jahn (3) is zeer gehik- kig geflaagd in het opniimen van elke zwarigheid welke men der historifche waarheid dezes boeks heeft in den weg gelegd, en heeft aangemerkt, en, dat de- (1) Appar. ad Liher. V. T. interpr, p. 152 seqq. ' (2) Ter aangeh. plaatfe bl. 649 enz. (3) Hoogduitfche Inleiättig ter aangeh. pl. bl. 298 enz. en in zijn Lat. CoiKperJ- bl. 303 enz. Over de historifche geloofwaardigheid des boeks vindc men eene lezenswaar- dige Verhand. van Sghulz in de Biblioth. Hagana T. V. p. 24 fqq. T. VI: \ fqq. Oo 290 OVER DE INI YTH ISCHE VERKLARING Dcoi II. dezc knoopen gemakkclijk konden losgemaakt worden, wanneer men maar let "sl^^'s." ^' '■^^ Oosterfche zeden, en, dat het beroep van den Schrijver op de Jaarboe- ken van der Perfen koningen , de waarheid der gebeurde zaken ten vollen ftaaft. Voor het overige laat het zieh niet beflisfen door wien of wanneer het boek zamengefteld is, maar dat het gefchreven is niet lang na de gebeiirtenisfen die er in verhaald worden , wordt ten hoogilen waarfchijnlijk door de uitvoerige en, tot in Ideinigheden toe naauwkeurige wijze van verbalen. Boven, na genoeg in het midden van §. i. hebben wij gezien, wat men, volgens het gevoelen van zekeren nieuwen Schriftuurverklarer te denken hebbe over het , bij hem teu grootendeele mythlfche boek van Daniel. Ook is het zeer bekcnd , dat, reeds in de vroegfte dagen der Christelijke Kerke de voorzeggingen van Daniel, door Por- phyrhis bcftreden wierden, om dat zij eerder verledene dingen te verbalen dan toekomende fchenen te voorfpellcn. En juist dit, gelijk mede en wel voorna- melijk het gansch buitengemeene dat men hier aantreft, is oorzaak, dat niet weinigen onder de nieuwere Verklarers het boek niet honden voor het ^verk van Daniel, maar achten van eenen lateren oorfprong te zijn. Hoe zeer het intus- fchen tot ons befltk niet behoort , om over het prophetifche gedeelte van Da- ' nicl te handelen , kunnen wij echter niet voorbij met een enkel woord aan te Itippen , hoe wonder vreemd het luide, dat dit gedeelte, nog ten huidigen dage , voorgcdragen wordt als befchreven na de gebeurtenis daar in aangekon- digd , om dat het al te klaar en bepaald befchreven is , hoe zeer intasfchen cene groote verfcheidenheid van gevoelens plaats grijpewat de uitlegging aan- gaat. Doch in het algemeen merken wij aan, dat, het geen deze jongfte uit- Icgger van Daniel, met vervarelijke moeite heeft bijeengeraapt , geenszins van dien aard is dat een verftandig en eenigszins geoefend lezer groot gevaar loope om tot zijn gevoelen te worden overgehaald. In het tegendeel heeft men reden om verfteld te ftaan over de onbefchaamdheid (i) van den man, die de afge- zaagde tegenwerpingen , op niemv zoö voorgefteld heeft als of er geen oplosfen aan wäre, terwijl, intusfchen, Jahn (2), om van anderen niet te gewagen, ten klaarften heeft aangetoond , hoe weinig dezelve afdoen , om aan Daniel zelvtn het fchrijven des boeks te betwisten, waar van hij, met zeer gegronde reden, als Schrijver befchouwd wordt. (2) Ter aangeh. pl. Ilr 2. bl. 624-652, in liet Löf. Cowpcnd. p. 430-444. 4 DER GEWIJDE EOEKEN. fcheidenen , hier voor brengt hij niets bij dat het minste gewigt heeft. Trou- Deel ii. weus het geheele boek heeft overal het zelfde voorkomen, en denzelfden ftijl, fclfoon in verfchillende , ten deele Hebreeuvvfche , ten deele Chaldeeiiwfche tale. Doch wat betreft de gansch buitengemeene zaken die er in verhaald worden, hier omtrend merken wij in het algemeen aan, dat dezelve noodwendig tegen dev borst nioeten flooten denzulken die elke buitengewone tusfchenkomst der ( Godheid willen verbannen iiit de gefchiedenis en den Godsdienst der Hebreeu- wen; doch die zulke tusfchenkomften met reden meenen te moeten erkennen,, daar zij vastftellen, dat deze zaken door Daniel zelven der vergetelheid ontrukt zijn, door Daniel, die ten deele ooggetuige, ten deele tijdgenoot, ten deele eindelijk het onderwerp zelf van dezelve was, daar zij alzoo geene de minste aanleiding vinden om Mythen te veronderftellen , berusten ten vollen in die God- delijke wLjsheid, die de eer hares naams wilde handhaven zelfs onder die vol- ken , onder welken de Joden verftrooid waren , en erkennen in den fchrijver eenen man , die niet alles wat , ten zijnen tijde , betrekking had tot zijne gevan- gelijk weggevoerde landgenooten , heeft verhaald, maar flechts het geen hem het gedenkwaardigite voorkwam. 6. Tot de gefchiedenis der Hebreeuwen , of Joden iiit de ballingfchap naar het vaderland terug gekeerd, behooren de bocken die den naam van Ezra en Nehemia dragen, welken, daar zij de allereenvoudigfte verbalen van gebeurde zaken beheizen , en dus niets mythisch kunnen geächt worden in zieh te bevat- ten, gevoegelijk door ons kunnen voorbijgegaan worden. Voor het overige ontbreekt het niet aan dezulken , die , het geen er in het boek van Jonas voorkomt houden voor eene wäre gebeurtenis, die , befchreven langen tijd na dat zij voorviel, door gedurige overlevering eene Mythifche hou- - ding gekregen heeft. Doch het fchijnt noodeloos dat wij ons ophouden met het wikken en wegen van dit gevoelen, voor zoo ver, volgens het veel waarfchijn- lijker, en vrij algemeen, bij nieuwere fchriftuurverklarers , aangenomen gevoelen, dit boek zekere zedekundige gelijkenis bevat; waar van wij daarom ook het vermoedelijke doel, zoo als het ons voorkwam, hebbgn opgegeven in onze Voorrede Hoofdft. 2. § i, §. 6 Er (i). Eichorn twijfelde, Inleid, op het 0. T. D. III. §. 574, of het boek van Jonas moest gehouden worden voor eene gefchiedenis, door overlevering m^'svormd of voor eene zede- kundige fabel. Maar Bauer ^ Hebr. Mytkol. II. bl. 210 env. houdt het ten grooten deele voor eene hiftorifche Mythe, welk gevoelen mede aankleeft de nieuwe Diiitfche uitlegger van het boek J. D. Goldhorn ^ Leipf. 1803. Over het hoogst zonderling gevoelen vau Nachtigall kan men nazien Eichorn, Biblioth. der Bibl. Literat IX. 3. bl. 221 env. Od a 292 OVER. DE IM Y T H I S C H E V E R K L A R I N G Deel IL Ö. Hoofdft. r. i. 6. Er is overig dat wij gewagen van de historifche fchriften van het N. f \ Wat dezen betreit, indien het gevoelen doorgaat van Eckerman, aan het ein- de van § i. ontvouwd, hier fchijnt zieh een zeer wijd ', -ld tot overleveringcn zeer naar Mythen geUjkende, te openen voor hun die gaarn in zulke velden tcr jagt gaan. Doch dit gevoelen is zoo onvvaarfchijnUjk in zieh zelven voorgeko- men, dat het algemeen mishaagde en als een louter verdichtful verworpen wierd. AVat? De uitvinder zelf heeft het oorbaar gekeurd, om het te laten varen, cn. zieh liever aan het oude te houden (i). Meerder bijval heeft gevonden het gevoelen van Eichhorn nopens zekere oor- fpronkelijke Hebreeuwfche bronne, waar uit de drie eerfte Euangelien, als zoo vele beken , zouden gevloeid zijn , een gevoelen dat hij zoo vernuftig en met zoo vele fcherpzinnigheid heeft opgefmukt, dat het geenszins te verwonderen is , dat het bij ecne zoo krachtige overhelling, voornamelijk onder de Duitfchers, tot de Mythifche fchriftuurverklaring, welke het fchijnt te begunfligen, met de grootfte toejuicliing bij zeer velen is aangenomen. Doch voor het niet omhelzcn van hetzelve hebben wij, behalven andere, voornamelijk deze reden dat het zieh geheel niet aanbeveelt door eenig gezag of natuurlijke eenvoudigheid. Niet door eenig gezag: want zulke eene oorfpronkelijke Euangelifche gefchiedenis , in het Hebreeuwsch of Syro-Chaldeeiiwsch door onbekende Schrijvers zamengeflanst, en gebrekkig en onvolraaakt, die, al fpoedig door vele banden gaande, veler- leije veranderingen onderging , daar fomraigen dit , anderen wat anders naar wel- gevallen doorftreken, bijvoegden , of in eene andere orde rangfchikten ,. die ver- , volgens, ook al door zekere onbekende overzetters, in het Grieksch vertaald wierd, welker overzettingen dus niet minder uit elkanderen liepen, dan de ver- i'chillende Hebreeuwfche handfchriften waar van zij zieh bedienden; die, ein- delijk door de drie eerfte Euangelisten uit onderfcheidene Hebreeuwfche opftel- len gehaald, en door Marcus en Lucas, met behulp dier Gritkfche overzettin^. gen in het Gricksch uitgegeven, doch door Mattheus in het Hebreeuwsch, waar van de Griekfche vertaling, die alleen overgebleven is, op vele plaatfea gebrekkig en door fommige bijvoegfelen verminkt is; zulk een orfprong, z:g ik, van die drie Euangelien als Eichhorn zieh in het hoofd gezet heeft fteunt flechts op eene loutere veronderllelling, waar door zij der oudheid to^getüchü wordt. Lu- (i). In de Inleiding jot een werk, iii drie deelen uitgegeven ondcrden titel : Eikläruo' ^en aller dunklen -flellen des N, T, DER GEWIJDE BOEKEN. -93 Immers , Wanneer wij het gezag der ouden raadplegen , dau heeft Mattheiis weini- Deel n. ge jaren na den dood des Zaligraakers zijn Euangelie gefchreven en was de ^"^f'^J eerfte die ziilks deed (i): Marcus heeft dezen trouwen leidsman gevolgd gelijk mede den Apostel Petrus als ooggetuigen (2). Lucas eindelijk verklaart in het begin van zijn Euangelie, uit welke zuivere brennen hij gefchept heeft, en met welke eene behoedzaamheid hij is te werk gegaan. — Voorts komt het gevoe- len van Eichhorn te bedenkelijker voor, om dat het al te kunstig verzonnen is en zieh geheel niet aanbevele door natuurlijke eenvoudigheid. Want om het te vcrdedigen , moest de man zog vele en zoo verfcheidene veronderdellingen voor- barig aannemen , zoo vele , en ten grooten deele , vergezochte gisfingen te hulpe roepen, dat, had niet zijn gelukkig vernuft, en de fmaak der eeuwe voor nieu- wigheden , hem krachtig geholpen , hij zoude voorwaar dit zijn gevoelen , bij zeer weinigen , geloof ik, misfchien bij niemand aannemelijk gemaakt hebben. (3) Veel eenvoudiger is het gevoelen van Eckcrman, die, daar hij te voren veei luchtiger dan Eichhorn gedacht had over den oorfprong dezer Euangelien , ja zelfs over dien van Joannes Euangelie en van de Handelingen der Apostelen, na het verzaken van deze zijne vroegere dwaling hoofdzakelijk ftelde (4): dat de Euangelien van Mattheus, ISIarcus en Lucas, van de alleroudfte Christelijke- gemeenten , als zekere gedenkiiukken wegens de gefchiedenis en leere van Chris- tus wierden aangenomen en reeds in de tweede eeuwe jia de geboorte van Christus, in alle Christelijke gemeenten, door de Apostelen geflieht, te gelijk met het Euangelie van Joannes, en de flandelingen der Apostelen, boven alle overige Euangelien waar van men hoorde, alleen voor oorfpronkeli.ik en geloof- waardig gehouden wierden, dat, verder, het eerlle Euangelifche gcfchiedvcrhaai door Mattheus ge Heid was in het Hebreeuwsch of SyrochaldeeuwSch, dat is in dat Aramieisch dialect, waar van het gebruik ten dien tijde in Palestina de overhand had, doch dat de Schrijver na. de verwoesting van Jerufalera dit zijn Vv^crk in het Grieksch heeft overgebragt ten meer algemeenen gebruike der men- fchen, waar door dan veroorzaakt is, dat, terwijl er Hechts weinige leeraren waren kundig in de Aramtefche tale, dit Aram^fche Euangelie allengskens bui- Jen (1) . Michaelis, Einkit. in das N. T. §. 126. (2) . Michaelis als boven §, 137. of §.i4i.inde bijvoegs.bij des^ieuitgave,, bl.2i8env. (3) . Met vele geleerdheid heeft, onder de otizen, dit gevoelen beftreden Greve , ineen wevkje getit -'ld: Ferßrooiide gedachten over verfchillende ond'TWerpen. D. II. bl. 107 env. en III. bl. 144 env, Bij de Diiitfchers hebben zieh zoo anderen daar tegen verzet, als nu -unlangs J. L. Ilug, in zijne Einleimig in das N. T. D. II. §. 17-30 vergel. met 37-4<J. (4) . Ter aangeh. plaatfe Inlcid. bl. 7. env. Oo 3 294 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. ton gebnük gcraakt is. Hij bcweert daarenboven dat de ovcreenftcmming der "i'^öl ^' '■^^''^^ ^'^^'^'^ Euangeliefchrijvers niet van dien aard is, om er iiit te befliiitcn, dat de een ult den anderen, of allen uit eenig algemecn gefchrift, gefchept, doch elk zijne gefchiedenis op zijne bijzondere beärbeid hebbe, doch dat men, die overeenflemming hier uit geniakkelijk verklaren kan, dat, toen Matthens, vol- gens het getuigenis der ouden, zljn eerfte Euangelie, in het Aramajsch, teil gebruike van hun die Palaestina bewoonden, had zamengefteld , dit voor de beste bron gehenden wierd, waar uit fcheppen konden zoo vclen als de hist beving om van Jezus leven en leere te gewagen ; en het alzoo geen wonder is , dat ZOO wel Marcus als Lucas, "die te Jeruzalem de bomvltolFcn voor hunne Euangc-Iien verzamelden, zulke bcrigten bekwamen , die in ondcrwetp en uitcr- Iljken vorm eene aanmerkelijke overeenkomst hadden met het Euangelie van Mattheus. Zie daar het gevoelen van Eckerman, dat nlet vervverpelijk voorkomt , fchoon echter niets fchijnt te verhinderen de veronderftelling dat Lucas , die zelf ge- tuigt, dat hij alles, wat de zaak van Jezus betrof, naauwkeurig onderzocht had, ditzelfde, oudtijds zoo beroemde Aramajfche Euangelie van Mattheus ge- kend en tot zijn oogmerk gebruikt heeft, terwljl INIarcus of uit dit alleen of misfchien ook uit het Euangelie van Lucas een Ibort van kort begrip gemaakc heeft, venijkt echter met fommige berigten door Petrus opgegeven. (i) Wat het Euangelie van Joannes aangaat, over deszelven echtheid kan naauwe- Hjks jemand regtraatigen twijfel voeden (2) en dat de fchrijver daar van de drie eerfte EuangeliJn gelezen en in vele opzigten aangevuld heeft, is zoo duideiijk uit den inhoud zelven van zijn Euangehe aangetoond (3), dat ik niet befefFe met welk regt men hier iets meer overtuigends zoude verlangen kunnen. En op deze veronderftelling Avordt het gezag der drie eerstgenoemde Euangclisten krachtig gehandhaafd , daar geen van Jezus leerlingen naauwer met zijnen mees- ter verbonden was , en niema id naauwkeuriger dan hij wist alles wat tot dien Godgezant betrekking had. Trouwens dit zelfde verklaart Eufebius als het (1) . Vergel. Creve ter aangeh. pl. D. II. bl. 121. en bijzonder Cricshach in de Comtnen- tat. Thcol. van Felthuizcn, Kuinocl en Ruperti , D. I. bl. 360 euv. (2) . Die echtheid is bewezen door Griethuifen^ in eene Disfertatie onder Profesfor Clarisfe verdedigd te Harderwyk 1807. (3) . Zie Michaelis, Einl. in das N. T. , §. 161 , of in de bijvoegfels bij de derdeHoog- duitfche uitgave, bl. 257 en HMg's Einkit. II. §. 51-54« DER GEWIJDE BOEKEN, het gevoelen der Ouden, wanneer hij zegt, dat Joannes de drie eerfle Euan- Deel 11. gelien gezien, goedgekeurd, en door het zijne als aangevuld heeft. (i) '"°°§!^'^6.' ' Over de Handelingen der Apostclen behoef ik naauwelljks iets bij te brengen. Dat het boek door Lucas, op wiens naam het gaat, gefchreven is , is zoo bezwaarlijk in twijfel te trekken, dat er, voorwaar, in de geheele oudheid geen boek kan worden opgenoemd over welks Schrijver men zckerder kan we- zen (2). En dit zelfde wil ik gezegd hebben over de historifche geloofwaar- digheid van den Schrijver. Want , Ichoon hij niei zelf tegemvoordig was , bij alles wat hij verhaalde, heeft men reden om het daar voor te houden, dat hij het ten deele vernomen heeft van de beste ooggetuigen, ten deele getrokkeu iiit de geloofwaardigfte historifche gedenkfiukken : en in het algemeen heeft hij eenen tränt van verbalen die op zieh zelven geloofwaardigheid bijzet (3). Voor het overige, dat de twee eerfte hoofdrtukken van het Euangelium van Mattheus, door fonimige nieuwe Schriftuurverklarers, voor onecht gehouden zijn, is voorwaar niet gebeurd op grond van redenen die eenige kracht hadden ; in het tegendeel zijn er zeer gewigtige critifche, historifche en grammaticale redenen om de echtheid dier hoofdflukken vastteftellen (4). Zoo heeft al- mede Paulus (5) zeer ligtvaardig gefteld dat het laatfte hoofdftuk van Joannes Eiiangelie, bij wijze van een aanhangfel, door eene andere band was bijgevoegd en daar in noch zekere noch wäre overleveringen te vinden waren : doch de , zwarigheden door hem opgeworpen, zijn door Elchhorn ten vollen uit den vveg gcruimd (6;. Trouwens reeds vroeger had Michaelis de echtheid van dat hoofdilnk zeer wel gehandhaafd tegen het gevoelen vaii de Groot ^ die Joannes voor den Schrijver niet Iiield (7). De plaats echter, Joänn. V: 4. wegens \ den (X). Hiß. Eccks III. 24. ^ (2). Zie den zeer nieuwen Latijnfclien uitlegger van de Hand, der Apost. Heinrichs,, Prolegom. p, 3-6. (3}. Zie denzelfden p. 21-38: offchoon niet alles wat hij bijbrengt, eveii zeer fchijnt te kunnen goedgekeurd worden; b. v. dac Inj p. 33 beweert, dat vele dingen van Lucas, volgens den fmaak van zijnen tijd, voor wonderwerken gehouden wierdcn, die men liever mögt achten volgens de dagelijkfche wetten der nature gebeurd te zijn. Doch hier van nader. (4) . Zie Heringa, over het gebniik en misbruik der krietiek , in de Werken van hetHaag- fche Genootfch. ter Verded. v. d. Godsd., over i~9o. bl. 413-415. en de Schrijvers aldaar aangehaald, waar bij verdient gevoegc^ te_worden J. F. Schmid. in Comment. Theol. ^ehhu- feni cet. I. p. 340 feqq, en Hug^s Einlcit. II. §, 65. (5) . In het Neues Repertor. für Dibl. und Morgenland. Literat. D. II. bl. 327 feqq. (6) . Biblioth. der Eibl. Literat. III. 2. 337 env. (7}. In zijne Erkl. der Begräbnis und Aufer^ichimgsGefchichte'Jefn , bl. 294 env. Verge'. mede Hug ter aangeh. pl. II. §. 66, alwaar hij het betwiste hooi'dftiik verdcdigt (egjirde tegenwerpingen van Paulus, voorgefteld in het Ilde dcel van het Neues Kepeit. OVEP. DE MYTHISCHE VE RKL AUING Deel II. den Engel die het badwater Bethesda berocrde, zoude ik geenszins twijfclen 'l^^'ö.* ^ S^^'^o aanbelang fteünende, voor oneclit te houden. Het een en ander dat v/tj flechts even aangeroerd hebben, doch dat door anderen breedvoeriger behandeld is, bewijst ten vollen, dat de gebeurtenisfen in het N. T. verhaald, geenszins getrokken zijn uit hier en daar verftrooide onzekere overleveringen , of lang na dat zij voorvielai in gefchrifte gerteld; en dat het das weinig te pas kome om in de Schriften des N. T. historirche my- then te zoeken, die allengskens door de menigte en verfcheidenheid der over- brengers eene gedaante zouden aangenonien hebben, zeer verfclilllende met die van wäre gefchiedenisfen. -En dit zeh^de kan men uit de innerlijke kenteekenen ■ van waarheid zoo geregeld opraaken, dat, deze beiderleije bewijzen, dit inwen- dige en dat uitwendige te zamengevoegd, de gefchiedkundige geloofwaardig- heid van deze boeken zoo beider uitblinkt, dat gcene oude historifche fchriften hoegenaamd, op z ulke- eene geloofwaardigheid bogen kunnen. Want de Schrlj- vers dezer Gewijde Boeken hebben zieh overal vertoond als de opregtfte vrienden der waarheid, en naauwkeurige navorfchers van dezelve, en, wat betreft de zaken die zij verbalen , deze flrooken verwonderlijk met den geest der tijden en den aard der landen, terwijl tevens vele van die dingen die zij in het breede verhaald, of Hechts aangeflipt hebben, tot in de minste kleinigheden toe, In- dien ik zoo mag fpreken, van elders bevestigd worden. — Doch wij vinden geene vrijheid , om in dit , anders bekoorlijke veld , uitteweiden , tenvijl het voor elks oog openligt. Trouwens dit is ook noodeloos, daar het door vdd anderen met glans verrigt is (i). Uit alles wat wij in dit Hoofdftnk hebben bijgebragt, meencn wij met regt te mögen opmaken, dat de Mythifche Schriftuurverklarers in het latcr bcfchrij- ven van vroeger verhaalde zaken, geenen krachtigen fteun kunnen vinden voor hun gevoelen, daar dit fteunfel of volftrekt ingebeeld, of zoo zwak en nictig is, dat er kracht nog heerlijkheid in fteekt. TAVEE- (i"). Onder dezen munt uit Lardner in zijne Engolfche Werken over de geloofwaardigheid der Euang. Gefchied. en de getuigenisfen van Joden en Heidetien, welke de vaaiheid van den Christel. Godsd. bevestigcti , Lesf. in zijn I loogduitfche Werk over den Godsdietnt , D. I. §. 27-36. Michaelis Einleit. in das N. t. §. 3-12. Hiig in zijne Einleif. D. I. §. 3. en 4. en J. A.G.Me'jcr , in eene Holhndfche Verband, over Vi? op'ieldering , bevestigitig cn verde- dig'ing der gefchiedenis van Jezus en de Apostclcn , uit de echte gcdcnkflukken der or.gtsvi de Griekfche en Latijnfche Schrijvcrs, te vinden in de Werken van hec Haaglche Genootrcb.ap ter Verdediging van den Godsdienst opgerigc, A«. 179p. DER GEWIJDE BOEKEN. ^97 TWEEDE HOOFDSTUK, Over het Bewijs voor de Mythifche Schriftuur-verklaring dat men zoekt in eene oyeroude Mythifche manier yan fpreken , waar toe de aard der tale , en groote onkunde in den loop der Nature aanUiding zou gegeyen hehhen, S. I. De beroemde Hepit die den weg gebaand heeft voor de Mythifche Schrift tuurverklaring , heeft den eerften oorfprong zelven der Mythen gezecht, ten deele in den aard der overoiide tale , ten deele in de onkunde aangaande de na- tuur en natuurhjke oorzaken der dingen (i). Te weten, in de kindschheid 5, van het menfchelljke geflachte , toen de menfchen naauwehjks getrolFen wierden „ door denkbeeiden van andere zaken, dan die onder het bereik der zinnen vielen, en toen die zinnen veel fterker geroerd wierden, om dat de zielen 5, niet verwijderd of afgetrokken wierden door het befpiegelen van vele zaken, 5, was," zegt hij de taal hoogstgebrekkig en ter naauwernood in llaat, om 5, de weinige denkbeeiden in de ziele huisvestende iiittedrukken , ten hoog- 5, ften figuurlijk , zeer levendig en uitermate beeldrijk ; van hier derhalven wier- 3, den zaken , die voor den geest zweefden , in zekere bedrljven voorgefteld , op 3, dat zij te beter onder het bereik der zinnen vielen, zoo dat zelfs redenloozc 5, dieren , zelfs onbezielde dingen , naar de menfchelljke wijze van doen of fpre- 5, ken als gevormd wierden : terwljl dingen die de ziel geweidig troffen , gewoon- lijk met hoogdravende Vi^oorden befchreven wierden, en, bij zulke eene on- 5, künde aangaande de natuiir en derzelver oorzaken en uitwerkfelen , die men 5, veronderflellen moet, het voorkomen van wonderen aannamen en toegefchre- j, ven wierden aan verborgene doch geene natnurlijke oorzaken; waar door dan j, een gerede weg gebaan-d wierd tot allerlelje foort van bljgeloof en het vaak gebeurd is dat men ons , die eene andere manier van fchrijven hebben en ge- „ woon zijn om over de oorzaken der dingen rigtiger te oordeelcn , enkel won- 5, derwerken, monsters, en andere ongelooflljke dingen fcheen op te disfchen." Dit (i). Temporum M^th. Memoria cet, p. p. fqq. et Opinc. Acad I. p. i8p. fqq. Pp Deel IL Hoofdft, \% 298 OVER. DE MYTHISCHE VERKLAPvlNü Dec! II. Dit gevoelen van Heyne, hoofdzakelijk , cn, tcn deelc, mct de woorden van ° g^''^; den Schrijver zelven door ons voorgefldd , gaf ftraks, aan hct zocken van My- ten in de overoude oorkonden van Genefis eene zoo veel te gercgelder aanleiding als Heyne zelf die bercidvaardiger en gemaldcelijker den Schriftuiu-verklarejxn aan de liand gaf (i). Niet weinigen dieshalve Iiebben die oorkonden naar dczen Heyniaanfchen regel verklaard, daar in veel gevonden dat figuurlijk gefproken en in gefchiedenis of tale gekleed, uit den aard der oude fprake nioest opge- helderd worden, veel dat fcheen af te wijken van den gev/onen loop der din- gen, toegefchreven aan die algemeene onkunde aan natuurlijke oorzaken ea uit« werkfeien en uitgelegd overeenkomftig het gewone beloop : met edn Vvoord alles wat iets ongemeens of wonderlijks aan zieh bad, wierd, door dezen, aan den fmaak der vroegfte eeuwe toegefchreven en alzoo op de lijst der i\i}T:hen aan- geteekend. Toen zij nu bemerkten, dat dit hun doen wel gelukte, en althans grootelijks toegejuicht wierd, -waagden zij vervolgens verdere ftappen, en over^ al daar gewaagd wordt van verfchijningen van God of Engelen of dingen ver- haald worden die in verband ftaan met eene bijzondere tusfchenkomst der God- heid, overal, waar, niet alleen in het Oude, maar zelfs in het Nieuwe Ver- bond, eenig fchijnbaar of wezenlijk wonderwerk yoorkomt, zien zij niets dan loutere Mythen, die, en het fpraakgebruik , dat bij de Hebreeuwen bijna on- veranderlijk, zieh beflendig naar den oudften fmaak , huns achtens, handhaafde, en die bijblijvende overhelling, om wonderen te zoeken in het geen hen bij uit- ftekenheid trof, eerst wel heeft doen geboren worden, doch die de dageiijkfche overlevering met eene bijzondere zorgvuldigheid kweekte, vormde, en dageüjks met nienwe bijfieraden ophulde (2). Offchoon wij nu in het voorgaande Hoofdftuk meenen te hebben getoond , dat het ver van daar is om eenen genoegzaam vasten flenn voor de Mythifche ver- klaring der Gewijde Boeken te vinden , in het befchrijven der historifche verba- len langen tijd na dat de zaken gebeurd zijn, zal men echter van oordeel kunne» zijn, dat wij, zelfs hier door niet alle redenen voor zulke eene verklaring-wijze wederlegd hebben: trouwens nog een ander fteunfel blijft hun over, dat, zoo het ftevig genoeg is, de veronderllelling toelaat, dat er Mythen in de H. S. zijn kunnen, offchoon die Boeken niet veel later dan de gebeuitenisfen , waar van zij gewagen, gefchreven, en dus niet zoo zeer uit oude overleveringen getrok- ken {1). Zie Heynes aangeh. Cotntnent. p. 3,4, 11. (2). Wat het O. T, betrefc vergel. bijzonder M ytr Hermen, de% A. T. D. H. §. DER GEWIJDE BOEKEN. S99 ken zijn. En voonvaar op grond van deze dubbele reden, waaniit Hc^nz den Deel it. eerften oorfprong der Mythen voornamelijk ontleend heeft, worden zeer vele historifche verbalen der Ii. Schrifture mythisch verklaard, waar van men het mythisch voorkomen niet ontleent uit de bijvoegfelen eener langdurige overleve- ring, maar uit het volksgevoelen van de getuigen, zoo als bij voorb. het geen in het Euang. van Joannes en in de Hand, der Apostelen vvordt verhaald van de verfchijning van Engelen en andere zaken die eenig wonderdadig voorkomen hebben. Hierom hebben wij noodig geoordeeld ora wat naauwkeuriger te on- derzoeken n aar de kracht van dit bewljs ten behoeve van vaak gemeide Schrif- tuurverklaring. ■ Vooraf zij het öns dan vergund cm aantemerken dat het zeer moeijelijk fchijne cm Over den vroegften oorfprong der fabelen indiervoege te handelen dat het ßiet de waarheid beftaan , en voor een bondig betoog gelden kunne. - I. Immers daar deze oorfprong bij die volken zelven die het meest beroemd waren door het aantal en de verfcheidenheid hunner fabelen , zoo als de Egijptenaren en Grieken , veel vroeger moet gefleld worden dan hunne historifche tijdvakken, kan deze zaak niet dan ten deele bij wijze van zekere gevolgtrekking als het wäre uit fommige kenteekenen worden opgemaakt, ten deele bij wijze van vernuftige gisfing : doch in welke manier van • rede- kavelen men groot gevaar loopt om in het veld der herfenfchimmen te verdolen. En wij weten voorwaar niet of Heyne (i) , en SchdUng (2) , en zoo velen als er , ten onzen tijde over den oorfprong der mythen of fabelen hebben nagevorscht, niet moeten geächt worden te veel te hebben toegegeven aan de fpelingen van hun vernuft, en, zoo als dan de fmaak onzer eeuwe mede- brengt, te veel gephilofopheerd hebben, waar aan het dan ook moet worden toegefchreven dat Wagner dus, Ka?ine (3) zoo, en anderen eindelijk wederom anders, doch allen fijner dan noodzakelijk was, over het zelfde onderwerp ge- redekaveld hebben. Waarfchijnlijk is het in zieh zelven dat de oorfprong der fabelen veelfoortig is, en geenszins volkomen dezelfde bij alle volken, doch ons CO Zie het geen wij boven verhandeld hebben, D. I. Hoofdll. i. §. r. (2) Zie Memorab, van Paulus, D. V. (3} Zie wat wij gezegd hebben in onze Voorrede , Koofdft. I. §.3. Pp a OVER DE MYTHISCHE VE RKL ARING ü«si II. ons ontvverp gedoogt niet om over die allen uitteweiden (i). Het zlj genoeg ^dne enkele bron aaiitewijzen, die wij mecnen eene der eerfle, de voornaam- fte en onderfcheideue voll^en gemeen te zijn , wij bedoelen den bijgeloovigcu eerdienst aan velc Godcn gerigt. Wij hebben zulks reeds aangeduid D. I. Hoofdlh I. §. 2. en lioofdft. 3. §. 4. Doch het onderwcrp is het waardig, en hier ter plaatfe korat het bij uitftekendheid te pas, om er nogmaals ovcr te Ipreken. 2. Te vvetcn, wij (lellen vast, niet op grond van fijn uitgeplozene wijsgeerige redekaveling , uiaar ontleend uit onbediiegelijke kennis van zaken, het geen dus , ZOO wij vertrouwen , van niemand geloochend , of zelfs raaar betwijfeld kan worden, dat bij de alleroudfle, en onder dezen de meest bekend gewor- dene volken, het veelgodendom , en eene groote menigte van fabelen, zo» naauw met elkanderen verbonden waren, dat men het aantal van deze ver- dichtfels evenredig möge achten met het aantal van Goden die men eerde , waar van ten voorbeelde kiinnen bijgehaald worden de Egyptenaren en Grieken, van beide welke volken het bewezen is, dat zij, zoo door de menigte hunncr Goden, als door het aantal hunner fabelen zieh berucht gemaakt hebben. Ei- genaardig is het diis, dat wij verder vastftelleu , dat het veelgodendom aan deze verdichtfelen of de laatften aan het eerfle den oorfprong gegeven hebben : want dat er onderfcheidene uitwendige oorzakeii zouden zijn , die deze gelijkfoortige iiitwerkfelen overal zouden te wege gebragt hebben , wie zou dit eenigszins aan- nemelijk kunnen maken, bij eenig man van doorzigt? Daar wij nu meenen dat het veelgodendom van de fabelen zijnen oorfprong ontlecne of dat de laatften van het eerfte afftammen, gelooven wij dat de keuze niet moeijelijk zal zijn. Dit, namelijk, is in het algemeen de aard der oude Mythologie, dat die, meft het veelgodendom vergeleken, meer het voorkomen van uitwerkfel dan van oor- zaak hebbe. Want op eene zeer eenvoudige en natuurlijke wijze wordt, en de eerfle oorfprong der Mythologie uit het veelgodendom afgeleid, en hare uit- 'breiding verklaard uit het van tljd tot tijd toenemend aantal der Goden zelven. Doch het is genoeg dit met een enkel woord aanteftippen , terAvijl wij het bo- vcu ter laatst aangehaalde plaatfe Aanm. i. vrij klaar meenen aangetoond te hebben, 3. Intusfchen willen wij niet loochenen dat het bijgeloof des veelgodendoms vcr- (i) Zoo worden in een Fransch boek, getitelil : Explication Historique des Fahfes par Mr. rAbbi B. T. I. p. 21-68. vijftien oiiderfclieidene oorfprongen der fabelen op- genoemd, en de ajecsten zeker met «eilige waarfchijnlijkheid. \ DER GEWIJDE BOEKEN. vervolgens van de fabelen zelven , aan welken het zelf den oorfprong gaf , op Dee! ti._ z'ijne beurt voedfel eii uitbreiding bekwam , zoo dat de dochters harer raoeder , ' als het wäre, geenen geringen dienst bewezen hebben; ja wij erkennen gaarn, dat de menfchcn, van dit bijgcloof eenmaal doortrokken, alles wat daar aan, ^ en aan de hier mede op het naauwst verbondene Mythologie voediel konde gevcn of aanwas, gretig hebben naar zieh genomen; en zoo meenen wij eck dat men zeker eenige kracht ter uitbreiding der Mythologie moet toekennen aan dien aard der oude tale , en die onkunde in den loop der nature, waar van Heyne. gewaagt. Want daar de onkunde in natuurlijke oorzaken en uitvverkfelen over het algemeen groot was in die overoude tijden, wierden bi.igeloovige menfchen zeer ligt verleid , om , het geen zij zagen gebeuren , toetefchrijven aan de tegcu- woordigheid van eenigen God, welken zij of geleerd hadden te eerbiedigen, of die hunne verbeelding bij de overigen op den hoop toevoegde. Inmiddels was die aard der oude tale, die bij fommige volken zeer lang in zwang bleef, zeer onnaamvkeurig , geheel niet gefchikt om afgetrokkene denkbeeiden niede te dee- len , ten vollen vreemd van wijsgeerige fpitsvindigheid , als zij was , doch leven- dig, overvloeijende van beeiden en zinfpelingen , regt gefchikt om de denkbeei- den dtr ziele onder het bereik der uiterlijke zinnen te plaatfen, buiten twijfel hoogstaanleidelijk om bij elk volk dat fmaak in fobelen vond, die fabelen te verlieren en van ttjd tot tijd,te vermeerderen. — Wij willen zelfs, eindelijk, niet ontkennen dat , en deze onvolkomenheid der tale , en deze onkunde omtrent natuurlijke oorzaken in de \Toegfi:e tijden , op hen die den ddnen waren God diendcn , dien invloed kan gehad hebben dat zij niet alleen aan aUerleije dingen leven, geest en fpraak verleenden, en zeer velen, met voorbijzien van natuur- lijke oorzaken , aan de eerfte oorzaak zelven , of de Godheid die zij eerden toe- fchrevcn: doch of men, het geen er van dien aard in de Gewijde Schriften wordt gcvonden, in waarheid als Mythen möge befchouwen, zuUen wij nog in het vervolg overwegen. 4. Na de bijgebragte, 200 wij meenen, hoogstwaarfchijnlijke veronderflellin- gen willen wij verder nog andere dingen doen opmerken, die ons voorwaar niet minder waarfcljijnlijk voorkomen, doch die wij flechts met een enkel woorci kunnen vermelden. En wel voorecrst, daar het, zoo wij niet fpitsvfndig philofopheren en verzin- nen, maar op gronden van waarfchijnlijkheid willen redekavelen, en met een fchcrpziend 00g en opregt hart der menfchen meeningen op den voet volgen; raauwelijks als twljfelachtig of onzeker kan befchouwd worden , dat men de leer des veelgodendoms nit die van den ^dnen waren God , gcenszins de laatfte vaa ■Pp 3 de 302 OVER DE MYTHISCHE VE RK LA RING üec! ir. de eci-rte, moct afleiden (i), voigt hier uit dat de Mythologie niet dan later, 'f'?.""' '^^ ^^'^^ ^^'^ ^'^^^■^ '^^^ veelgodendoms ontftaan, en inet dezc allengs is toege- nonien, en dat alzoo haar oorrprong niet reikt tot den oorfprong zelven van het menfcheUjke geflacht, zog als Heyns fchijnt aantenemen. Verder, fchoon ik 'geenszins aarzele om den menfchen' van die vroeglte tijden eene onvolmaakte taal en aanmerkelijke onkunde aangaande- natuurlljice oorzaken töetefchrijven , ge- loof ik echter dat raen van hunnen toeftand en verftandelijke vermogeiis niet z-ulke läge denkbeeiden behoeve te^vormen, als Heyne en vele anderen zieh daar van gevormd hebben. Bef is nafflelijfc onder hen ,- die in onze dagen ovex den oorfpronkelijken toeftand der menfchen philofopheren algemeen aangenonien; dat zij zieh dien toeftand vei'beelden als begifinende inet eenen ftaat van nage- noeg bcestelijke domheid en onkunde, terwljl de menfchen, door nood gedron- gen, om hunne Vermögens raeer en meer in het werk te ftellen , allengskens tot het gebraik hunner rede gekomen zijn, door die opwekkingen welke onderfchci- dene zaken hun daar töe aan de band gaven. Doch , een iegelijk die zieh regte denkbeeiden vormt zoo vvel van de voortrefi'elijkheid van den mensch bovcn alle overige bewoners Van dezen äardbol, als voornamelijk van de Avijsheid en goed- heid van de Godheid welke hem gefchapen heeft, moet het in zieh zelven als hoogstwaarfchijnlljk voorkomen , dat God den pas gefchapen en op dezen aard- bodem geplaatften mensch met eofie bijzondere zorge heeft gadegeflagen. Im- mers de menfchen worden niet , gelijk de dieren , alleen door inftinft gedreven om aan het doel hunner fche'ppinge te voldoen, maar bezitten een redelijk verftand om zieh daar door te laten leiden. / DER GEWIJDE B OE KE N. / ts.fl .eeiie -bijzondei-e hiüpe 'der Godheid, iTOedaiiige die daiiookware, moet out- Deel ij. leend worden , daar het zeker js dat de la-acht der menfchelijke reden bij uitrrek g'^^,' ^ gering, ja bijna geene is, ten ^ij er de fpraak tevens bijkome , door welks ge- briiik, als haar bijzonder werktiiig , zij deze hare kracht uitoefent en dagelijksch vermeerdertw Wat? Zegt niet Schlegel zelf dat dit gevoelen nopens den oor- fpronkeUjken ^taat der menfchen , het geen wij wraken , Ihijdig fchijne met de gezonde Wijsbegeerte , en'döoj .de- oudile gefchiedfchriften niet alleen niet be- vestigd, raaar in het tegendeel veroordeeld wordt als eene loutere herfchenfchim, terwijl het, al fielt men ook het .gezag der MozaiTche Schriften ter zijde, uit verfcheidene overoude Aziätifche oorkonden en hilrorifche daadzaken klaar ge- no.eg biijken kan dat. de menfchen hunne aardfche loopbaan niet zonder Godde- lijke hulpe zijn ingetreden. Hierom is hij van oordeel, dat zelfs de zniverder en oorfpronkelijke Godsdienst der Indiers zijnen oorfprong heeft in eenige God- delijke inftelling of openbaring, hoewel eene inwendige openbaring zog als het hem toefchijnt, doch die, kwalijk begrepen, en door der menfchen meeningeii misvormd, vervolgens aanleiding heeft gegeven tot onderfcheidene dwalingen (2). 