title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Want zoolang dat ligchaam een menschelijk ligchaam blijft, in dien zin althans, dat ook zijn zamenstel niet verschilt van het gewone wezen der menschen, zoolang is ook de metamorphose van het leven nog niet geheel voltooid; daar blijft altijd een zeker residuum over dat in het le- ven van den Logos niet t’huis behoort en de feitelijke iden- titeit van dat leven gedurig we&är opheft. Vandaar dat eigen- ljk ook geen enkel woordvoerder der Monophysieten er buiten heeft kunnen blijven, op de eene of andere wijze tegen het denkbeeld te ageren, dat het begrip der avSpw- nörns ven Christus ook de avSpwrrörng van zijn ligchaam in zijn kring bevat, en dat de groote kracht van den Lo- gos alleen op het psychiesch agens gewerkt heeft. Geen 17 260 Het stelsel van Julianus, zoo als wij het daareven ont- vouwd hebben, is de waardige consequentie van de eerste premissen van het monophysietisme, een slot dat uitnemend past bij de beginselen van het systeem, zooals ze door de „oudste woordvoerders dier leer op den voorgrond geplaatst en verdedigd ziin. De stellingen van dezen schrijver, waarbij aan het sterven van Christus alle waarheid en alle beteeke- nis ontzegd wordt, zijn indedaad niet anders dan de weßör- klank der leer van Timotheüs Elurus, dat de geboorte van den Heer geen gewone geboorte geweest is. Zoowel bij den eerst- als bij den laatstgenoemde is het menschelijk bestaan van Christus reeds tot zulk een minimum gebragt, dat een reductie die nog verder gaat, haast tot de onmo- gelijkheden schijnt te behooren. En toch zijn er enkelen ge- weest, in wier schatting zelfs Julianus en Timotheüs nog niet ver genoeg doortastten, en die in vollen ernst oordeelden, dat zelfs deze bestrijders der realiteit van het menschelijke in het leven van den Logos van diezelfde realiteit nog te veel hadden overgelaten. Terwijl Julianus en de zijnen, evenals Timotheüs in vroeger tijden, van het ligchaam van Christus zulk een ligchaam maakten, dat, behalve den vorm en het voorkomen, geen gelijkenis had met een menschelijk ligchaam , zoo waren zij toch te zamen hierin eens, dat er althans een tijd geweest was, waarin die overeenkomst zich ook had uitgestrekt tot het inwendig zamenstel en het ge- heele wezen. 261 male ontwikkeling van haar een gewone menschelijke vrucht zou gemaakt hebben. Dat was het punt hetwelk enkele stren- gere Julianisten aangrepen, om van daar op een standpunt te komen , nog hooger dan dat van Julianus, die toch waar- ljk reeds hoog genoeg geklommen was. ’t Waren de zooge- noemde Aktisteten, die den stouten ja vermetelen sprong waagden, om ook dat laatste overblijfsel der menschelijke homogeneiteit van den Verlosser der menschen eenvoudig geheel weg te redeneren ; en voor het ligehaam van dien mensch dit predikaat te eischen, dat het een ongeschapen ligchaam geweest is. Dat zulk een handtastelijke contradictio in adjectis, wi) zouden haast zeggen, zulk een onzinnige eisch, het product geweest is van een gezonde, althans van een logiesche redenering, schijnt indedaad haast ongeloofe- ljk. En toch meen ik wel dat Dorner goed gezien heeft, waar hij zich over die stelling in dezer voege uitlaat (t. a. p. bl. 161 vigg.): “reinen Docetismus scheinen auch sie so wenig gewollt zu haben, wie die apollinaristische Ansicht von einer ewigen Menschheit in Gott selbst. Vielmehr dürf- ten sie zu ihrer Ansicht dadurch gekommen sein dass die Menschwerdung , nach allgemeiner monophysitischer Lehre, sich durch Negation jeglichen Substrates für die menschli- chen Prädikate vollzogen haben sollte. Indem nun so der Logos sich mit menschlichen Prädikaten charakterisirt, und noch dazu von Anfang an alle diejenigen Prädikate negirt, die an ein menschliches Werden erinnern, so schien für die Kreatürlichkeit das Substrat zu fehlen, ja dieses Prädikat selbst keine Stelle mehr für Christus zu finden.” Met dat al is het onbetwistbaar, onverschillig of de voorstanders dier leer het zoo bedoeld of, wat waarschijnlijker is, niet zoo gewild hebben, dat de premisse door hen gesteld, regt- streeks op docetisme uitloopt, en dat ze, zoo Julianus nog iets om te sloopen mogt hebben overgelaten, ook dat laat- ste overschot van waarheid uit het menschelijk bestaan ven Jezus wegneemt. Maar wat nu deze voorstelling van den Christus, hoe weinig zij ook voor den dag heeft gebragt dat waarlijk nieuw mag heeten, meer bijzonder merkwaar- 262 dig maakt, ’tis deze eigenaardigheid van haar, dat zij ons het mpwrov evdog ven het monophysietisme, de groote kwaal waaraan al de stelsels van deze rigting mank gaan, in al hare naaktheid te zien geeft. Wij hebben de opmerking reeds meermalen niet achterwege kunnen houden,, dat de schijn- bare inconsequentie van de meeste voorstanders der natuur- lijke eenheid, hun gewoonte om het bestaan van den mensche- lijken factor in het zamenstel van den Adyoc assapkwukvoc wel op het eene oogenblik te handhaven, maar aanstonds alle krachten in te spannen om zich van dat struikelblok te ontdoen, en om al wat van den mensch is als over te schrijven op den Logos zelven; dat die inconsequentie geen andere verkla- ring toelaat dan deze. Wij kunnen niet onderstellen, dat de bedoelde schrijvers zelve geen bewustheid van haar gehad hebben, tenziji wij er tevens de onderstelling bijvoegen, dat zij maar een onderdeel is van hunne geheele wijze van zien, en dat zij daarme6 regtstreeks in verband staat. Hare verdedi- gers zijn klaarblijkelijk uitgegaan van het denkbeeld, dat de realiteit der menschelijke natuur van den Logos die vleesch geworden is, ter eene, en haar zelfstandig bestaan ter andere zijde, twee predikaten zijn die niets met elkander te maken hebben, en die zonder het minste bezwaar van elkander kunnen losgemaakt worden. Dat zij dien avontuurljken inval niet aanstonds uit hunne hersenen verbannen hebben; dat zij dien uitgewerkt hebben en zich ook nog de moeite hebben ge troost, om daaraan vorm en wezen te geven, dat had weör een andere reden. Wat den mensch als zoodanig onderscheidt als men hem vergelijkt met de Godheid, d. i. dus het eigen wezen van den mensch en de verschillende attributen van dat wezen (wij moeten hier nog eens herhalen, wat wij reeds herhaaldeljk gezegd hebben), het had in hunne oogen volstrekt geen eigen besiaan, het bestond alleen in zoover als het een deel is van het goddelijk wezen: of ook met andere woorden, de substantie van al wat bestaat is God, en de mensch is een der modi dier substantie, zoodat ook de attributen der menschelijike natuur enkel wijzigingen ziin van de oorspronkelijke attributen der God- 263 heid !. Als men zich op dat standpunt plaatst, dan eerst wordt het duidelijk, hoe men in de inconsequentie waarop ik in het begin van deze redenering gedoeld heb, zoo vol- strekt geen bezwaar gezien heeft. Want vooreerst: als de mensch reeds op zich zelf geen eigen bestaan heeft, dan ligt het voor de hand, dat er nog minder van zijn zelfstan- digheid overblijft, wanneer hij met het goddelijk wezen on- middellijk in aanraking gebragt wordt; en in de tweede plaats: daar de mensch alleen in zoover iets is, als hij niet van de- zelfde bewegingen als God is, en daar zijn eigenaardig wezen zich geheel en al concentreert in de attributen waarme® hij toegerust is, zoo ligt er ook niets tegenstrijdigs in dit tweede beweren, dat het wezen van den mensch ongeschonden blijft , als maar aan de attributen niet te kort gedaan wordt. Ook het oversehrijven (om het zoo eens te noemen) van die attribu- ten op den Logos, waarbijj nooit de herinnering ontbrak, dat zijj het goddelijk wezen zelf en de natuur van den Logos, hoe vreemd het schijnen mogt, in geenen deele raakten, ook die methode krijgt haar licht van het punt waarop wi) ons daareven voor een oogenblik geplaatst hebben, en wonder- basrlijjk als zij ons toeschijnt, blijkt zii volmaakt op hare plaats en een logiesch postulaat van het systeem te wezen. Dat nu onder het een en ander pantheistiesche denkbeelden ver- borgen waren, hebben wij reeds vroeger als ons vermoeden uitgesproken; en wat ons van de leer der Aktisteten wordt meögedeeld, is wel van dien aard, dat wjj in ons vermoeden ver- sterkt worden. Assemani heeft in zijn Bibliotheca orientalis (bl. 50-83), bij) wijze van excerpt uit een der geschriften van Xenajas, eenige fragmenten meögedeeld van een werk, waarvan de schrijver, Stephanus Bar-Sudaili, monnik in een I Vgl. Dorner, bl. 162: “das aber darf man wohl sagen, dass, wenn das Fortbestehen des Menschlichen damit vereinbar sein soll, dass es vom Anfang der Unio an alle Prädikate verlor, die mit dem göttlichen Sein, mit der Eingliederung in das göttliche Wesen unvereinbar wären, so ist das menschliche Wesen und das göttliche auch an sich nicht verschieden, sondern nur accidentell, und diese accidentellen Differenzen hebt denn die Unio auf." 264 der kloosters van Edessa, een naam schijnt gemaakt te hebben als woordvoerder van die rigting. De hoofdsom der leer die hij verkondigde, ligt in deze woorden: ‘‘quemad- modum Pater et Fijlius et Spiritus una sunt natura, et cor- pus Verbi consubstantiale est essentiae ejusdem; ita et unaquaeque creatura divinitati futura est consubstantialis” '- Elders beweert hij: ‘omnis natura divinitati consubstantialis est”. Als wij die verschillende stellingen nader met elkan- der in verband brengen, dan komen wij tot de volgende resultaten. De schrijver gaat blijkbaar uit van het denk- beeld, dat de tegenwoordige wereld, in haar geheel en in al hare deelen, een integrerend deel is van het wezen Gods en een reproductie van dat wezen. Alleen kan zij voor het oogenblik niet beschouwd worden als een openba- ring van dat wezen in al zijn volheid, en zooals zij zich feitelijik voordoet, is er een kloof tusschen*baar en den oor- sprong van haar wezen; een kloof, die evenwel geheel van bijkomenden of toevalligen aard is, d. w. z. 265 dige volgorde hare volmaking te gemoet gaat, dat wil zeg- gen, het tijdstip, waarop hare goddelijkheid en verwantschap met het wezen der Godheid allerwege aan het licht zal ko- men, in al haar oorspronkelijken en onvergankelijken luister. Dat deze geheele leer sterk pantheistiesch gekleurd is, ligt, dunkt mij, zoo voor de hand, dat ik mij de moeite wel be- sparen kan, hare overeenkomst met die rigting in ’t breede aan te toonen. ’t Zal voldoende zijn, mijne lezers te her- inneren, dat de wereld, waarop Stephanus in zijn betoog het oog heeft, niet de «öouoc vonröc, maar wel degelijk de x. atoSnröc is; en ieder zal moeten erkennen, dat ik niet alleen niet te hard over den schrijver heb geoordeeld, maar dat wij ook volstrekt niet anders kunnen oordeelen over den man, die van de reöele eenheid en identiteit van geest en stof scheering en inslag van zijn systeem ge- maakt heeft. De eenige trek die nog ontbreekt aan onze schildering van het monophysietisme, het laatste onderdeel van deze christologie dat wij thans nog in behandeling moeten nemen, is de leer die bekend staat onder den naam van theopaschie- tisme. De oorsprong van die leer is van algemeene bekend- heid. Zij is het eerst in omloop gebragt door Petrus den Volder (6 yvaseuc), patriarch van Antiochiö en tijdgenoot van Leo I, Zeno en Basiliskus, die in het zoogenoemd Trishagion (een omwerking van den zoogenaamden drivixioc vYuvoc bij Jes. VI: 3), dat oorspronkelijk luidde als volgt: “ayıoc 6 Jeog, Ayıoc ioxvpöc, Ayıoc aSavarog, EAfncov nuac” — achter aSavaroc het eerst deze woorden inlaschte: 6 orav- pwSelc OS nuac- Wat al lotgevallen en lotwisselingen die nieuwe redactie in der tijd ondergaan heeft; hoe zij, door Severus naar Konstantinopel overgebragt, zelfs bij een groot deel der katholieke partij veel goedkeuring verwierf, en, nadat zij reeds gedurende de regering van Anastasius een bron van onlusten en bloedige twisten geweest was, onder het bewind van Justinianus I de eerste aanleiding werd ven het bekende edict wepl rwv rpıwv xedalalwv, en op het vijfde algemeene concilie als uitdrukking van het geloof -266 der katholieke kerk formeel gesanctioneerd is, — wij gaan het wederom met stilzwijgen voorbij, om onze aandacht, als te voren, enkel en alleen bij de geincrimineerde formule zelve te bepalen. Bij de opschudding die zij herhaaldelijk in de kerk veroorzaakt heeft, is ’t niet te verwonderen, dat velen haar ook met de pen bestreden hebben; en van de wijze waarop men bij die bestrijding te werk ging, heeft Assemani (t. a. p. bl. 36) ons eenige proeven meögedeeld, die wi) thans laten volgen. Behalve dat men het aan de Theo- paschieten zeer ten kwade duidde, dat zij de stoutheid had- den een ‚gezang te willen verbeteren, dat door bestelling der engelen in gebruik was gekomen, en waaraan de hoogwaar- dige synode van Chalcedon plegtig en openlijk haar eerbied- waardig zegel had gehecht; behalve deze verwijten had men er ook nog andere, die vrij wat zwaarder wogen. Men liet het voorkomen, als ware de verborgen beteekenis der woorden waartegen men opkwam, geen andere dan deze, dat in Chri- stus niet de Logos alleen, maar ook de andere personen der Drieöenheid aan het lijden onderworpen en aan het kruis ge- spijkerd waren; dat lijden, kruisiging en dood, de attributen waren van den heiligen geest, op wien men de woorden ayıoc aSävaroc bij voorkeur toepaste; dat de leer van de goddelijke Drieöenheid niet meer houdbaar was, en dat een soort van Viereenheid in hare plaats moest komen, waarin wel de Logos zijn gewone plaats tusschen den Vader en den Geest had behouden, maar waarin behalve den Logos nog een ander wezen plaats gekregen had, waaraan het pre- dikaat van de viörnce mede moest' toegekend worden; dat ook de kern van de leer der Driedenheid, de leer van de homousie, feitelijk te niet gedaan werd, daar in de vatbaar- heid van den Logos voor het lijden deze stelling van zelve mede lag opgesloten, dat hij van zijn oorspronkelijk godde- ljjk wezen gansch en al afstand gedaan had. ’t Is nu maar de vraag, of die verwijten veel afdoen. Zooals ze zijn, zijn ze alle op dezen grond gebouwd, dat de voorstanders van de nieuwe leer niet vrij waren van de bedoeling, om God, den Oneindige zelv’, en de substantie van het wezen 267 der Godheid tot voorwerp van het lijden te maken. Toch meen ik het er voor te moeten houden, dat men hen zeer te onregte deswege in verdenking gehad heeft, en dat hunne ware bedoeling lang niet z66 ver gereikt heeft. ’t Moet bij ons al dadeliijk eenig wantrouwen tegen die beschuldiging wekken, dat het bedoelde feit in de geschiedenis der christolo- gie geheel zonder voorbeeld zou wezen. Wel zijn er ook an- deren geweest die men van dezelfde dwaasheid betigt heeft, maar telkens is ons gebleken, dat men met dat al geen regt had hun dat verwijt naar het hoofd te werpen. ’t Komt mij voor, dat die herhaalde waarneming nog al eenig gewigt in de schaal legt. Evenwel, ik stem gaarne toe, dat zij zoo alleen niet voldoende is om het doel te bereiken dat wij ons voorstellen, en dat het vooral hierop aankomt, of de voor- standers van het theopaschietisme zelf ons bij ons pogen niet in den weg staan. Ten eerste: dat de Zoon van den Vader zelf, den uit de Drieöenheid, dat God de Logos zelf op onbegrijpelijke wijze uit den hemel neörgedaald is op aarde, en dat hij in de moedermaagd persoonlijk gewoond heeft. Ten tweede: dat hij 268 uit de maagd, uit haar vleesch en hare beenderen, zelf vleesch geworden is, op een wijze die de beschrijving ont- vlugt, zonder dat hij, d. i. zijn wezen, eenige verandering ondergaan heeft; zoodat hij een mensch geworden is, dien men kon zien en tasten, terwijl hij tevens, daar hij God was, van zijn geestelijke, fiinere en enkelvoudige natuur, gelijk het Gode betaamt, nimmer afstand gedaan heeft. Ten derde: dat er geen verschil is tusschen hem die uit dem moeder- schoot zijn oorsprong heeft genomen, en dengene die uit den Vader van eeuwigheid gegenereerd is, en dat ook evenmin die döne goddelijke persoon , die mensch en aan ons gelijk ge- worden is, zich als ’t ware in tweeön gesplitst heeft ; maar dat hij altijd en overal, bij al zijn spreken en handelen, onder al hetgeen hij geleden en bij al de wonderen die hij verrigt heeft, zich als God den Logos geopenbaard heeft die mensch geworden is, zonder dat hij eenige verandering ondergaan heeft 1. Met deze woorden voor oogen zal men. mij moe- ten toestemmen, dat de zaak van het theopaschietisme zich gansch anders voordoet, en lang zoo hopeloos niet staat, als hare bestrijders het wilden doen voorkomen. ’t Is een vreemd en overspannen beweren, die stelling dat God ge- kruisigd is, maar voor ’toverige al niet veel dwazer, dan de katholieke kerkleer zelve. Daar zij voorts, wat haren inhoud be- treft, volmaakt op eene lijn staat met het gewone monophy- sietisme, zullen wij het er wel voor mogen houden, dat haar eigenaardige vorm hettrouwe afbeeldsel is van een godsdien- stig meer dan van een wetenschappelijk pogen, van de be- hoefte om den goddelijken o0rsprong der christelijke openba- ring zoo sterk mogeliijk aan te dringen, zoo duidelijk mo- gelijk te doen uitkomen. Alleen in dat geval zou men aan de bewuste formule ook wetenschappelijke waarde kunnen toekennen, als zij tevens kon doorgaan voor een nieuwe po- ı Vgl. de volgende uitdrukking van het gevoelen van denzelfden schrij- ver (bij Assem. bl. 35): “nequaquam mortuus est spiritualis ut spiritualis, neque Deus ut Deus. Passus est autem quia corpus assumsit, mortuus est quia mortalium socius factus est”. 269 ging, om ook de betrekking van den mensch tot God in een ander licht te plaatsen: dat wil zeggen, om beter te doen uitkomen, dat de mensch reeds van nature aan zijn Schepper verwantis, en dat de vereeniging van die twee factoren ook nog op andere grondslagen rust, dan op de tijdelijke menschwording van den Logos. Dewijl echter daarvan nergens iets blikt, en die stelling, zoo wij haar wilden verdedigen, ook geen schijn van bewijs heeft waardoor zij zich zou kunnen hand- haven, zoo zal het wel beter zijn, dat wij van haar geheel afzien ; en dat wij aan het theopaschietisme geen hoogere be- teekenis toekennen dan deze, dat het de uitdrukking geweest is van het godsdienstig gevoel dier dagen, en van de dringende behoefte van dien tijd, om de ontvangen geestelijke weldaad regtstreeks af te leiden van dien God, Wiens kennis door haar is gevestigd. Heeft het monophysietisme het doel bereikt dat het zich voorstelde? Is het aan de woordvoerders dier secte, aan hare leiders en hoofdlieden, gelukt het raadsel op te lossen, of zijn oplossing ook maar voor te bereiden? AI zouden wjj hun dien lof, dat loon, niet willen onthouden: de feiten zijn ons te sterk, en wij kunnen tegen hunne overmagt niet op- werken. De waarheid moet gezegd worden: in volle honderd jaren, van het concilie van Chalcedon af tot het tweede con- cilie van Konstantinopel, zijn wij weör geen stap verder ge- komen, en van het laatste woord nog even ver verwijderd als te voren. Vergeefsch is al de moeite geweest die men zich gedurende dat tijdsverloop heeft getroost; vergeefsch alle zorg envlijt, alle inspanning van den geest, en van het diep godsdienstig gevoel waarvan de stelsels dier dagen getui- gen. Ook de Christus der Monophysieten is niets meer dan een volslagen karrikatuur van den waren Christus, een dood en kleurloos sublimaat van die concrete figuur, die van warmte en leven tintelt. Waaraan ligt het, dat ook zij zoo jammerlijk schipbreuk hebben geleden? Wij zullen daarop later terug komen, en ons voor het oogenblik alleen hier- bij bepalen, dat wij aantoonen waaraan het monophy- sietisme zijn regt van bestaan ontleent, al is ’t dat zijn 270 bestaan tot niets gediend heeft. Het ontleent dat regt niet aan zich zelf, maar aan de kerkeliike theologie, en aan een verzuim waaraan deze zich van den beginne af aan schuldig gemaakt heeft. Dat verzuim is hetzelfde gebrek waarbij wij reeds ıneer dan eens onze aandacht moesten be- palen: het gebrek aan objectieve eenheid in de voorstelling der kerk van den persoon van Christus, en van al wat daarmed in verband staat. Dat gebrek lag z66 voor de hand, dat niemand nalaten kon het op temerken, wie maar aan de leer der kerk niet blindelings zijn zegel wilde hech- ten. Het karakter van het monophysietisme is eenvoudig het ijverig pogen, om over dat struikelblok heen te komen, en naast of liever boven de tweeheid der naturen, voor de waarachtige en wezenlijke eenheid van den persoon van Chri- stus een plaats te verwerven 1. 82. MONOTHELETISME EN DYOTHELETISME. THEODORUS VAN PHARAN, HONORIUS, EN MAKARIUS VAN ANTIOCHIE;, SOPHRONIUS, AGATHO EN HET ZESDE ALGEMEENE CONCILIE. ’t Is een zeer verkeerde en verouderd-pragmatiesche voor- stelling, die den oorsprong van de zoogenoemde monothe- t Vgl. Dorner, I. 1. bl. 189: “die Monophysiten bezeichnen nur den Nisus eine innigere Einheit der Natur zu erreichen als die Chalcedonen- ser, leisten aber für den Nachweis einer inneren Zusammengehörigkeit des Göttlichen und Menschlichen nicht mehr als diese.’ 271 letiesche twisten, hetzij dan in zijn geheel of ook maar voor het grootste gedeelte, op rekening brengt van de staat- kundige bedoelingen , wearmeö de voorstander van het mo- notheletisme op den troon van Justinianus, Heraklius, zijn merkwaardige regering in 611 aanvaardde. Al zien wij geenszins voorbij, hoeveel het vaste voornemen van dien keizer, om ten behoeve van het staatsgezag het verscheurde lıgchaam der kerk weör tot ddn geheel te vereenigen, er toe bjjgedragen heeft om in den loop der zevende eeuw den stoot aan die beweging te geven, zoo zou toch van den an- deren kant op dien stoot zooveel beweging niet gevolgd zijn, indien de quaestie niet reeds langs anderen weg sedert een reeks van jaren er als op voorbereid ware om besproken te worden. Wij hebben tot dusver een zekere continuiteit op- gemerkt tusschen de verschillende pogingen om het groot geheim der menschwording te verklaren, en men zou zich zeer bedriegen, als men van de onderstelling wilde uit- gaan, dat althans deze laatste poging geheel alleen staat. Gelijk het monophysietisme ontstaen is uit de beslissing van het concilie van Chalc&don, en de leer die daar in der tijd gesanctioneerd is, uit de besluiten der synode van Efezus; en gelijk het compromies van 431 en de geschillen die daartoe geleid hebben, regtstreeks in verband staan met hetgeen reeds vroeger op dat veld tot stand gebragt was, zoo zijn ook de monotheletiesche twisten het logiesch resultaat van den loop, dien de handelingen over het monophysietisme hadden genomen. Toen de handelingen over die leer gesloten wer- den, stond de zaak var weärskanten z66, dat haar stand als met dwingende noodzakelijkheld tot een vernieuwd onderzoek leiden moest. Terwijl men aan den eenen kant, om maar de tweeheid te handhaven, van de eenheid een naam en een blooten klank gemaakt had, had men elders weör geen kans gezien om de eenheid te bewaren, tenzij men althans feite- ljik de tweeheid gansch en al vernietigde. Noch het den- kend verstand, noch het godadienstig gevoel als zoodanig, kon op den duur vrede houden met die leer, en het hoofd bij die stellingen neerleggen. Men moest er van nieuws op 272 uitgaan, om aan dien tweestrijd een einde te maken, en een nieuwe formule te vinden, als uitdrukking van de geheele waarheid, die de bestaande formules, ieder voor zich, maar voor de helft vertegenwoordigden. ’t Sprak van zelf, dat men bij dat pogen van weörskanten op tegenspraak moest stui- ten. Men heeft dus niet alleen geen regt, het ontstaan van dezen nieuwen twist voor een werk van het toeval te verkla- ren, maar ook de vorm dien hij heeft aangenomen, hoort onder die rubriek niet t’ huis, en is evenzeer het gevolg van hetgeen voorafgegaan was. Waarover men getwist had: op het gebied van den wil had men nog geen voet gezet, en geenerlei bepaling stond den denkenden geest in den weg om hem te beletten het ook van dezen kant eens te be- proeven. Ook moest men zich te meer daarheen getrokken voelen, omdat de kans van w2öl te slagen zich hier nog ’t voordeeligst voordeed; want de leer van dönen wil, die en- kelen van de korypheön der kerkleer reeds vöör dezen hadden verkondigd, had nooit ergens aanstoot gegeven, en was altijd gaaf aangenomen. Voor ’t overige maken ook deze twisten geen uitzondering op den regel, dien wij tot dusver hebben opgemerkt. Van ware onpartijdigheid, van vrijheid van vooroordeel, en van opregte waardering van hetgeen door de strijders van we£ers- kanten voor hun gevoelen in ’t midden gebragt wordt; van al die onmisbare vereischten om door gemeenschappelijk on- derzoek de waarheid te vinden, is bij geen der beide par- tjjen ook maar schijn of schaduw. Die de zaak van het dyotheletisme voorstaan, slaan even sterk op het aan- beeld der twee naturen van Christus, als de verdedi- gers van het tegenovergesteld gevoelen op de eenheid van den’ persoon dien hij voorgesteld heeft; en daar noch de eene noch de andere partij van haar oorspronkelijk standpunt ook maar een duim breed afwijkt, verkrijgt men al spoedig de overtuiging, dat wi) weer geen stap verder zullen komen. Het eigenaardig karakter van deze discussies bestaat dan ook alleen daarin, dat men eerst gaandeweg begrepen heeft, welk punt bovenal tot evidentie moest gebragt worden. Van- daar dat mean eerst getwist heeft, niet zoozeer over het wilsvermogen op zich zelf, in abstracto, maar zooals het zich voordoet in concreto, of over het karakter der han- delingen en daden van den wil van Christus; terwijl men eerst later de :aandacht bij het wilsvermogen zelf als zoo- danig bepaald heeft, zoodat dan ook de discussie eerst sedert dien tijd zich op het juiste terrein en binnen hare natuur- like perken bewogen heeft. Vgl. Dorner, t. a. p. bl. 205—208. 18 274 Het monotheletisme in zijn oudste gedaante is de inhoud der leer van Theodorus van Pharan (bisschop van Pharan of Pharae in Arabiö omstr. 616), die op de zesde algemeene synode mede gediend heeft om het vonnis te motiveren, dat tegen de woordvoerders en aanhangers dier rigting op die vergadering is uitgesproken (vgl. Hardouin, III. bl. 1343—56). De kring van denkbeelden waarin hij zich plagt te bewe- gen, omvat in de hoofdzaak de volgende. Al wat de ge wijde schrijvers aangaande Christus hebben te boek gesteld en wat van hen tot ons gekomen is, onverschillig of het betrekking heeft op het goddelijk wezen, of dat het met het leven der ziel of met het ligchamelijk leven in verband staat, of dat eindelijk die twee factoren er te zamen in ge- moeid zijn, is op zulk een wijze geschied, dat er geen scheiding noch splitsing bij te pas komt. Zonder eenig on- derscheid zijn al die verschillende handelingen en daden, al die gewaarwordingen en aandoeningen en wat er meer van dien aard is, in de eerste plaats het werk en als ’t ware het uitvloeisel van den Logos, van diens wijsheid, goeder- tierenheid en almagt. Dat zij wezen gekregen hebben na hare wording, en, om het zoo eens uit te drukken, dat zjj te voorschiin gekomen zijn, dat is geschied door middel van de redelijke ziel en van het ligchaam waarmed de Logos zich in der tijd heeft vereenigd. Het een zoowel als het an- der blijkt dan ook het gevolg van 6önerlei werking te we zen; van &önerlei werking van den geheelen persoon, d. w. z. van eön en denzelfden die onze Verlosser geweest is '. De wil van dien persoon was den, en goddelijk van nature: waaruit dan verder volgt dat al wat in verband sehijnt te staan met het eigenaardig wezen der menschelijke natuur van I «Igavüc olpaı mapsornoev nyiv ö Adyog dıd rüc tEerdoswg, drı wävra doa loröpmraı weplroü deowörov Xpioroü, eire Jeod, elre Wuxfic, eire ow- narog, 2 roü ovvandoripov, Yuxüc Akyw nal awuaroc, povadızac äpa kai ddınpirwg dmpärrero‘ üpxöueva niv wal olov eimeiv mnydlovra ir rüc rod Adyov oopiag Kal dyaYörnrog Kal Övvauewg, dıd ubong Öt Yuxjc vorpäs kal ounarog mpoiövra, zal did rovro ula dvkpyea BAov, we dvög kai rev avrod owripog Yuwy ravra al eloi kai EixInsan.” 275 Jezus, volstrekt moet beschouwd worden als het gevolg van de eenige werking Gods, en openlijk als zoodanig dient er- kend te worden (uaAa dwxalwce ula Ysov evfpysıa mavra ra ruc tvavSpwırnoewg Ida mioreviodw kai Atylo9w). De bij- zondere feiten waarop de schrijver het oog heeft, zijn voor- eerst de gewone natuurliike aandoeningen die aan het men- schelijk wezen eigen zijn, trek naar spijs, slaap, vermoeije- nis, gevoel van smart, droefheid en vreeze; gewaarwordin- gen die wel in ’t gewone leven gerekend worden tot het Jjjden te behooren dat Christus als mensch ondergaan heeft, maar die oorspronkelijk niet anders zijn dan natuuurlijke aan- doeningen, eigen aan alle levende en zinnelijke wezens. In de tweede plaats bedoelt Theodorus het lijden in de eigen- ljke beteekenis van dien naam, het kruis, het sterven, de lidteekenen en striemen, het vastspijkeren aan het hout, het bespuwen, en de slagen die Jezus in het aangezigt heeft ont- vangen 1. Terwijl toch geen redelijke ziel, van wien zij dan ook wezen moge, met zoo groote magt over het ligchaam is toegerust, dat zij niet haar eigen natuurlijke hoedanigheden alleen maar ook de eigenschappen van het ligchaam gansch en al kan te niet. doen, als daar zijn b. v. het ligchamelijk gewigt, de kleur, en wat er meer van dien aard is; Zoo is het een zoowel als het ander met hetligchaam van Jezus ge- schied, dat goddelijk en levenwekkend ligchaam dat de god- delijke Logos zelf ziin gemeenschap waardig gekeurd heeft. Want hij is zonder gewigt, ja zelfs zonder ligchaam als ’t ware uit den ongeschonden schoot der moeder te voorschijn I “Ad rToürwv äpa xwplc räans ausı&loylag mawevöusda, Or mayra da ric owrnpwdovg olxovonlag eire Yeia elrs dvIpwriwa wepi TOO oWwrijpoc Nuav Xpiorod Avıordpnrau — eire Javnoromosdv rıva Öbvanır elmoıc, Eire xal duo rıwa dvIpwrov kivnow” olov rpopig Öpekıy, Umvov, känarov xai wövwv Ayriänyıv, Aumnv ral dönnovlav, — & Kal mä9n Kard avyxw- pnow dvonärwv dx rüg ovvnSelag mpocnyopeverar, wupiwg ÖE Pvownc Kıvn- oewc did Tod duwuxov kai aloInrıxov Lwov meduxacı —, kal aura ö8 ärep xuplwg keri al Asyeraı mdIn, 6 aravpöc, 7 virpwaig, ob mwAwres. Y) wreiAn kal zadmwarc, ra tuwriouara, ra pamlonara, mayraraura bpIug Av kai dicalucg wAndeln uia xal rov abrou Evöc Kpiorod ivipyea.” 18* 276 gekomen; gelijk hij ook uit het graf is verrezen, door geslo- ten deuren is heengedrongen, en op de oppervlakte der zee als op een vasten bodem heeft gewandeld !. Voorwaar een overtuigend bewijs, dat al wat met zulk een ligehaam ooit voorgevallen is, verklaard moet worden uit de werking van den Logos; in dier voege wel te verstaan, dat de Logos bij die gelegenheden het eigenlijke werk verrigt heeft, en dat de menschelijke natuur hem als middel en werktuig heeft gediend, om zijne eigen verborgen heerlijkheid aan de geheele wereld te openbaren 2. De slotsom die wij uit de aangehaalde woorden opmaken, is deze, dat het monotheletisme, zooals het zich bij dezen schrijver voordoet, voorloopig zelfs nog geen regt van be- staan heeft. Theodorus heeft klaarblijkelijk niet begrepen waar- op het eigenlijk aankwam, en beide. hoofdzaak en bijzaak zoo met elkander verward, dat van de eigenlijke hoofdzaak geen stuk teregt gekomen is. Hij houdt de zaak voor afgedaan, zoodra hij maar van nieuws bewezen heeft, dat het uitwendig leven van Christus d&n geheel geweest is; en redt zich dan maar aanstonds met de magtspreuk, dat ook de basis van het persoonlijk leven des Heeren geen tweeledige kan geweest zijin. Maar dat had juist bewezen moeten worden; en wel zooveel te meer, daar die conclusie lang zoo vast niet staat, als Theodorus het .wil laten voorkomen. ’t Zi) zoo dat de hypostatiesche eenheid van Christus boven allen twijfel ver- heven is; maar zoolang men toch moet erkennen dat zij geen enkelvoudige, maar wel degelijk een zamengestelde een- \ «ObÖöl kupia rooovrov WEIN Aoyız) Yux) Kai idiov owparog, Ware kai röv Kar’ abrö xal ovupvwr abry, Öyrov Kal Pong kai xpwuarog, ämıkpari- caı, kai Eu ToUrwv abrö karaorijoaı work. "Ansp Äämavra Kara rip oi- xovoniav TOV owrijpoc nuww 'Incov Xpıiorod xal ioröpnraı kal yeyivnraı iv ro Seip al Zworoip owuarı, kai ydp äbyrwc xal olov eimeiv dowpd- Twc dvev ÖaoroAijc mpomAYev dx unrpag kai uvnparocg xal JvpWv, Kal wc im’ töddore Tüc YJalaconc irilevaev.” 3 «Akov oüv obrw Ypoveiv re kai Asyeıy jnäg, mäyra ra ara rıyv ivav- Ipwarnaw — Toü owrijpog Xpıorod ioropnusva elvar niav yırwarsıv bvipyaav' raurng Öt rexvirgv kai Önmovpydv röv Jeöv, öpyavov Öt rıv avIpwrrörgra.” 277 heid geweest is, blijft de vraag altoos nog open, op welke wijze zij tot stand gekomen is. Heeft de goddelijke wil van den Logos den menschelijken wil onderdrukt, of heeft hij dien in zijn wezen opgenomen ? Hebben ze beide zamenge- werkt tot de verkregen uitkomst, of is er een strijd. vooraf- gegaan waarin de menschelijke wil de neörlaag heeft geleden? Ziedaar de vragen waarop Theodorus het o0og gerigt had moeten houden,, en dan eerst zou zijn behandeling van het bewuste vraagstuk vrucht hebben opgeleverd. bl. 1337), waardoor het keizerliijke plan het eerst een begin van uitvoering heeft gekregen, verlangde Cyrus voorloopig alleen te weten: “Srwc Sbo Evepyslag Akyeıv uerd nv Evwarv maparrobuevor elc ulav Nyovuevırmv Evipysıav Övvaueda — avyräsiev r6 TE maynröV xal amadtc Trüc appnrov olkovoulac rov owräpoc nuwv Incov Xpiorou”. Waarschijnliijk evenwel was zijn eigen overtuiging toen reeds gevestigd, en zag hij er geen bezwaar in, op die vraag bij zich zelv’ een beves- tigend antwoord te geven. Maar ’t zij daarme& hoe het zij, toen hij in zijn hoedanigheid als patriarch, en tevens als stadhouder des keizers, in 633 met de egyptiesche Monophy- sieten vrede en vriendschap gemaakt had, slingerde hij in het zevende artikel van het verdrag dat de kroon zette op ziin arbeid den banvloek tegen een ieder die nog bleef ontkennen, “röv auröv Eva Xpiaröv xal vlöv ävep- yovvra Ta Ieompemn Kal avSpwriva ma Ieavöpıry Evepyela-” Hoe Sergius over de zaak heeft gedacht, blijkt uit zijn ant- woord op den brief van zijn ambigenoot uit Kolchis (Har- douin, bl. 1309 vlgg.), en voorts uit zijn schrijven aan Ho- 278 norius (Hardouin, bl. 1311—18). Als zag hij er tegen op met zijn gevoelen rond en open voor den dag te komen, blijft hij in zijn rescript aan Cyrus hierbij staan, dat de leer van het bestaan van tweederlei wil en werking in den persoon van Christus nog door geen van de leeraars der kerk verdedigd of ook maar op den voorgrond geplaatst was. Hij herinnert integendeel zijn vriend, dat Cyrillus van Alexandriö en Mennas van Kon- stantinopel, namen van veel gewigt in de weegschaal der regtzinnigheid en van de leer der waarheid, om van den be- kenden en geachten Dionysius den Areopagiet niet eens te spreken, — niet geschroomd hadden openlijk op te komen voor het bestaan van denen wil die levend maakt, en mede van eenerlei werking. Ook was de brief van Leo aan Flavianus, en wel inzonderheid de bekende formule “agit utraque forma cum alterius communione” (altijd vol- gens Sergius) van verre niet in strijd met dat beweren, en de’ inhoud van dat schrijven volstrekt niet van dien aard om er uit op te maken dat Leo op de hand dergenen was die andere gevoelens waren toegedaan; te meer, daar ook de grootste voorstanders der leer van den romeinschen bis- schop de bedoelde woorden nooit in dien zin verstaan had- den. — Wat den bewusten brief aan Honorius betreft, 200 gaat Sergius ook däärin op dezen trant te werk, dat hij wel bljjikbaar de voorkeur geeft aan de leer der Monotheleten, maar zich te zelfder tijd toch zeer zorgvuldig in acht neemt om haar openliik en zonder voorbehoud te omhelzen. De inhoud van dat schrijven loopt over de onderhandelingen waarin Cyrus, na zijn benoeming tot patriarch van Alexan- driö, zich met de Severianen had ingelaten, en over het deel dat Sergius zelf aan die onderhandelingen had geno- men. Hij had namelijk, toen het verdrag met de egyp- tiesche Monophysieten stond gesloten te worden, voor de tweede maal aan zijn ambtgenoot geschreven, en dezen drin- gend vermaand om toch vooral te waken, dat er in 't vervolg geen sprake meer kon zijn ’t zii dan van dönerlei of ook van tweederlei werking van het wilsvermogen des Heeren. Hij had er op gestaan, dat men zich voortaan hier- 279 aan zou houden: “va «al röv auröv vlöv Tov uovoyevi TOV xbpıov nuwv Inoovv Kpıoröv röv aAnYıvov Yedv dvepyeiv ra re SIela Kal avIpwriva, kal macav Jeonpenn Kal arIpwrro- mpern &vfpyeıav EE &vöc Kal Tov avrov oevapkwutvou Yeod Ab- yov adımpkrwg mpoitvar, xal sic Eva xal rbv auröv avapk- peoSaı.” "t Was hem er daarbij om te doen geweest zooveel mogelijk alle ergernis te voorkomen, waartoe het uitgespro- ken beweren, dat de wil van Christus maar 6önerlei wer- king gehad heeft, soms aanleiding zou kunnen geven; al was ’t ook dat zelfs enkele leeraars der kerk niet vreemd geweest waren aan dat gevoelen. Hij had willen beletten, dat het vermoeden ingang vond bij dezen en bij genen, als wilde men door middel van die leer den weg bereiden voor een nieuwe voorstelling van de leer der twee naturen, als wilden hare voorstanders de leer van de hypostatiesche eenheid opruimen, en haar vervangen door zulk een eenheid die in een zamen- smelting van het goddelik en menschelijik wezen haren grond had. Van den anderen kant evenwel had hij er niet minder bezwaar in gezien zijn zegel aan de leer te hechten, dat het wilsvermogen van den Logos in het vleesch zich op tweederlei wijze geopenbaard had. Het resultaat waartoe wij langs dezen weg geraken, is de vernieuwde vvertuiging, dat de genoemde voorstanders van het monotheletisme hunne zaak al zeer gebrekkig gediend hebben. Geen van hen is in het wezen der quaestie door- gedrongen, en daar is ook niet &en die zich van haar mees- ter heeft weten te maken. Vandaar een oppervlakkigheid, in bet oplossen niet alleen, maar tot zelfs in het stellen van het problema, die ons geen hooge gedachte geeft van de midde- len waarme® zij den strijd voor hunne zaak hebben aan- vaard. Vooreerst getuigen zij reeds daardoor tegen zich zel- ven, dat zij, bij al hun zoeken naar eenheid, zich volstrekt niet bezig gehouden hebben met het pogen, om de ware een- heid te vinden; dat zij voor eenheid gehouden hebben, wat in den grond der zaak iets geheel anders blijkt te wezen. De eenheid die zij er door willen drijven, is de bloote eenzel- vigheid, de absolute identiteit van den Logos met zich zelv'. Immers, wat is het anders, dat zij de menschelijke natuur tot volstrekte werkeloosheid veroordeelen, zoodat zelfs haar redelijk deel, volgens hunne leer, er al zijn zelfstandigheid ten eenemale bij inschiet! ’Trouwens, niet veel beter is het gesteld met hun doorzigt in den waren stand der zaak die zii in handen genomen hadden; zij gedragen zich in den vollen zin des woords als eerstbeginnenden in de dogma- tiek, zij wier doel het is, de dogmatiek te helpen voltoojjen. I Dezelfde gevoelens die Sergius in zijn brief aan Honorius heeft bele- den, staan haast met dezelfde woorden uitgedrukt in de bekende Ekthesis van Heraklius, die dan ook, zonder eenigen twijfel, nog door Sergius zelv ontworpen en onder zijn oog geredigeerd is. Vgl. Hardouin, bl. 796. 281 Om de hoofdzaak draaijen zii heen, en zij weten niets buiten datgene wat zij veilig als bijzaak konden laten rusten. Zij besteden een magt van woorden, en toch blijkt bij slot van rekening dat zij even goed geheel hadden kunnen zwij- gen, want zij bewijzen niets van hetgeen juist bewezen moest worden. Of wederom: wat is het anders, dat zij hunne aan- dacht alleen bepalen bij de openbare werkzaamheid van Chri- stus, en in ’t geheel geen acht slaan op het werk van den geest in hem, op de verborgen bewegingen van zijn aangeboren we- zen! Wat zij nog als quaestieus willen laten voorkomen, de hypostatiesche eenheid van Christus, daaromtrent was men het eens, en wel reeds sedert twee eeuwen. Het punt waarop het thans aankwam, was de oorspronkelijke basis en het im- manente wezen dier eenheid; en waar ergens staat daarvan ook maar Een woord te lezen! Wel heeft althans den van hen, wel heeft Sergius in zijn brief aan Honorius, de ware quaestie even aangeraakt, en den voet voor cen oogenblik op het regte terrein gezet waarop de strijd moest volstreden worden. Maar naauwelijks is hij zoover, of hij trekt den voet terstond terug en wi) zijn al weäör even ver als wi) vo6ör hem geweest zijn. De formules die hij ons opdischt, zijn de- zelfde die wij van Cyrus en Theodorus gehoord hebben, en de zaak waarom het eigenlijk te doen is, het antwoord op de vraag, of Christus eenerlei of tweederlei wilsvermogen gehad heeft, heeft hijj even als zijn voorgangers eenvoudig in ’t midden gelaten. i De eerste die dezen toovercirkel heeft verbroken, en den stier, om zoo te spreken, bij de horens gevat heeft, is Ho- norius zelf, wiens brieven aan Sergius (Hardouin, bl. 1319 —24, 1351—54) een grooten stap verder brengen, om het doel te bereiken dat het monotheletisme zich voorstelde. Vooral komt hier de inhoud van zijn eersten brief in aanmerking, waarin hij zijn gevoelen klaar en duidelijk heeft uiteen ge- zet. De romeinsche bisschop heeft daarin het bewijs gege- ven, dat de ondoelmatigheid en onvolledigheid der betoogen waarvan men zich te voren onder zijn geestverwanten be- diende, hem geenszins ontgaan is. Als dus de geest van Christus zijn kracht op zoo verschil- lende wijze openbaart in de leden van het ligehaam van Christus, wel worden wij dan te meer gedrongen om te be- lijiden, dat ook de Christus zelf, de middelaar Gods en der menschen, door zijn eigen kracht zijn heerlijkheid op zeer onderscheiden wijze aan de wereld bekend gemaakt heeft, in dier voege dat zijn beide naturen telkens evenzeer bij dat werk betrokken waren ?. Honorius oordeelt het dan ook be- ter, de vraag naar den modus operandi geheel te laten rus- ten, en den persoon van Christus meer op den voorgrond te plaatsen ; door bovenal aan te dringen, dat al die verschil- lende werkingen uitgaan van Christus alleen, van zijn men- ! «Si enim in aliis, i. e. in membris suis, spiritus Christi multiformiter operatur, in quo vivunt, moventur et sunt; quanto magis per semetipsum mediatorem Dei et hominum, plene ac perfecte multisque modis et ineffa- bilibus confiteri nos communione utriusque naturae condecet operatum.” Vgl. ep. II: “quatenus novae adinventionis unius vel duarum operationum vocabulo refutato, claro Dei ecclesiarum praeconio nebulosarum concerts- tionum caligines offundi non debeant vel aspergi: ut profecto unius vel geminae operationis vocabulum recenter introductum ex praedicatione fidei eximatur. Unius autem operationis vel duarum esse vel fuisse mediatorem Dei et hominum hominem Jesum Christum , sentire et promere, satis in- eptum est.” 283 schelijke en goddelijke natuur te gader. In plaats dus ven te spreken van tweederlei werking, gebruikt hij liever het woord natuur, en spreekt hij van twee naturen die in den- zelfden persoon als onder den hoofd vereenigd ieder op hare wijze werkzaam geweest zijn. Hij heeft zoo gesproken, niet omdat hij niet beter wist of omdat het in zijn binnenste werkelijk zoo gesteld was, maar om de zijnen grondig te overtuigen, dat hij van geen andere bewegingen was dan waarvan zij zelve waren; opdat zijn voorbeeld des te krachtiger op zijn hoorders zou werken, en hen te meer dringen zou tot die onderwerping waartoe zij, om hunne zondige natuur, reeds van nature verpligt waren ®. ! 't Ligt buiten ons bestek, de vraag van nieuws te behandelen, of de leer door Honorius verkondigd, en waarom men hem later herhaaldelijk van 284 Welke is nu de verhouding van dit nieuwe monotheletisme van Honorius, tot de beginselen die zijn voorgangers op de- zen weg hebben verkondigd? ’t Valt niet te ontkennen — zie hier het eerste punt waarbij wij moeten stilstaan — dat de leer van den romeinschen bisschop het verre wint boven de stelsels van zijn geestverwanten, zoolang wij onze aan- dacht bij het formeel gedeelte bepalen. Theodorus en Ser- gius (met de bijzondere gevoelens van Cyrus zijn wij te wei- ketterij heeft beschuldigd, die blaam werkelijk verdiend heeft. Toch kan ik niet laten daaromtrent het volgende in herinnering te brengen. De eerste die voor de nagedachtenis van den romeinschen bisschop de wape- nen heeft aangegord, is de bekende dyotheleet Maximus wiens betoog evenwel niet veel afdoet. In de notulen van de 13de zitting van het con- cilie van 680 (Hardouin, bl. 1333, 34) zal de lezer een excerpt van onbe- kende hand vinden, dat bliikbaar is overgenomen uit de notulen van het openbaar gesprek, door Maximus in 645 in Afrika met Pyrrhus, den ver- dreven patriarch van Konstantinopel, gehouden. In dat excerpt worden de eigen woorden van Maximus en het gevoelen van Honorius in zulk een vorm weergegeven, als had laatstgenoemde eenvoudig bedoeld, dat de menschelijke natuur van Jezus eenerlei wil gehad heeft. De onhoudbaar- heid van dat beweren ligt voor de hand, en 't zou louter tijdverlies zijn daarbij ook maar een oogenblik stil te staan. Wel had Sergius, in zijn brief aan Honorius, gesproken van een zekeren tweestrijd in den wil van Christus, maar dat was niet de tweestrijd tusschen geest en vleesch, maar van de menschelijke begeerte met den wil van den Logos. Men kan zich in de bedoeling van Honorius niet vergissen; en het monotheletisme dat hij beleden heeft, is wel degelijk de leer van het bestaan van 6enen wil in den persoon van Christus. 285 nig bekend om daarover te oordeelen), hebben niet beter weten te doen, om hun doel te bereiken, dan met de menschelijke natuur van den Christus te handelen als ware zij een accidens van zijn oorspronkelijk wezen, en hare zelf- standigheid niet alleen , maar zelfs haar regt van bestaan met al wat daaraan vast was, in te krimpen zoo veel het maar kon en feiteljk op nul te reduceren. Ze zijn daardoor z66 ver gekomen, dat hun leer vrij wel op &6ne lijn staat met het aphthartodocetisme van Julianus, en dat zij evenveel vat geeft aan het verwijt, dat zi) aan het aardsche leven van Christus alle realiteit, en dus juist het voornaamste ontzegt wat het noo- dig heeft om van waarde te wezen. Honorius daarentegen, hoezeer hij het met de genoemde verdedigers van het mono- theletisme althans in de hoofdzaak eens is, heeft klaarblijke- lijk zeer w&l begrepen, dat het minder om de eenheid op zich zelve, dan wel om de eenheid in de tweeheid te doen was. Zijn geheele betoog is er dan ook op aangelegd, om dat be- ginsel in de eerste plaats te handhaven. Met kracht heeft hij van nieuws de noodzakelijkheid aangedrongen om ook aan de menschelijke natuur van den Christus haar regt te geven, en haar te laten bestaan, geheel afgescheiden van zijn god- delijk wezen. Van den anderen kant evenwel is hij er evenzeer op bedacht, haar niet alleen te laten staan, en hare betrek- king tot den tweeden factor zoo innig, hecht en sterk als mogelijjk te maken. Het middel waarvan hij zich te dien einde bediend heeft, is niet zonder scherpzinnigheid uitge- dacht, en heeft bovendien het voordeel, dat het aan de tra- ditionele kerkelijke theologie gansch en al conform is. Bui- ten en behalve de splitsing van den denen Christus in twee naturen, stelt hij nog een tweede die scheiding maakt in het wezen ook van die twee factoren. Hij gaat daarbij zö6 te werk, dat hij het attribuut der persoonlijke zelfstandigheid afscheidt van de overige attributen waaraan de naturen ge- kend worden, en dat hij daarvan een hoedanigheid maakt die geheel en al op zich zelve staat, en geen integrerend deel is van het wezen der naturen. Op de menschelijke natuur toege- past, levert die splitsing het volgende resultaat op, dat wij 286 niet met stilzwijgen mogen voorbij gaan. De natuur op zich zelve is a9&Anroc, een wezen met physieke hoedanigheden, maar zonder ethiesch beginsel. Haar ethiesch, dat is meteen haar hypostatiesch karakter, geeft zij zich zelve niet, maar het komt van buiten tot stand, ’t zij door goddelijken invloed of ook door de zonde, die op de natuur vat hebben door middel van haar aangeboren wilsvermogen, dat, zoo als het daar ligt, mede een vermogen van zuiver physieken aard is. Honorius heeft het dan ook indedaad langs dien weg z66 ver gebragt, dat hij het wezen der menschelijke natuur van den Christus in zijn geheel kon laten staan, en dat hij haar niettemin met diens goddelijke natuur als onder een hoofd ver- eenigen kon. Want het is de menschelijke natuur allden niet waarop hij dat onderscheid toepast, maar hij maskt daarvan evenzeer gebruik, waar hij met den goddelijken factor te doen heeft. Ook in het wezen der Godheid is haar ethiesch karak- ter niet begrepen, en het eene begrip dekt het ander even- min als hun inhoud bij den mensch gelijk staat. Wel verre dus van onderworpen te zijn aan de goddelijke natuur van den Logos, staat de menschelijke natuur möt de goddelijke onder het bestuur van den persoon van den dengeboren Zoon des Vaders, en is er in zööver geen onderscheid hoegenaamd tusschen goddelijik en menschelijk wezen: ziedaar dus het doel bereikt, en de eenheid in de tweeheid, zoo lang ge- zocht, eindelijk gevonden. Ik herhaal, wij kunnen aan Honorius den lof niet ont zeggen, dat hij bij de oplossing van het groote probleem vrjj wat meer scherpzinnigheid gebruikt heeft dan zijn beide voorgangers, en in zoover de zaak die hij voor- stond, dan ook vrij wat beter heeft gediend. Maar van den anderen kant kunnen wij ons ook te zijnen opzigte niet onthouden van de vraag, of het wel de moeite waard was, zooveel kunst aan een resultaat te besteden, dat, van nader bij bezien, zoo bitter weinig oplevert. Vooreerst deugt de basis niet waarop het geheele stelsel gebouwd is. Het staat en valt met de bekende premisse van den ont- werper, dat de mensch van natüre geen persoon, geen we- 287 zen is met ethiesche attributen; dat zijn geheele wezen, op zich zelf beschouwd, zich oplost in eene reeks van zuiver physieke eigenschappen en hoedanigheden. Honorius moge die stelling aan de kerkleer van zijn tijd hebben ontleend (wij hebben ons reeds v6ör dezen kunnen overtuigen, dat ook het dyophysietisme van dezelfde onderstelling uitging), ze is daarom niettemin in allen deele onhoudbaar. Gelijk dat oordeel van toepassing is op haar ganschen omvang, zoo komt hier nog in ’t bijzonder die splitsing tusschen den wil en het vermogen om te willen in aanmerking, die zoo mislukt en willekeurig is als zulk een abstracte splitsing maar we- zen kan. Ook buitendien zal het weinig moeite kosten te be- wijzen, dat er van deze christologie hoegenaamd niets teregt komt. Want hoezeer ook de realiteit van het menschelijk wezen van Christus in het stelsel van Honorius boven allen twij- fel staat, ’*t is met dat al onbetwistbaar, dat al wat van ziin leven verhaald wordt, op datzelfde predikaat niet de minste aanspraak maken kan. Integendeel, hoewel onder anderen vorm, komt de voorstelling van dat leven bij den ro- meinschen bisschop geheel overeen met de beschrijving, die Sergius en Theodorus, Dioscurus en Timotheüs Elurus heb- ben nagelaten. Menschelijk is het leven van den Christus, ook zooals Honorius het voorstelt, alleen wat den vorm be- treft; maar wat het gehalte of den inhoud aangaat, daarin wordt niets menschelijks gevonden. De geheele aardsche werkzaamheid van Jezus is het werk niet van den mensch, maar van den Logos; de Logos alleen is het handelend en drijvend beginsel, en daar is niets dat specifiek men- schelijik is, of ’t is de wil van den Logos waardoor het tot stand komt. Ook deze nieuwe concentratie van het wilsvermogen van Christus enkel en alleen in den Logos, leidt in den grond der zaak wederom regtstreeks tot het- zelfde docetisme, dat Honorius, met hulp van zijn betoog, gepeogd heeft te ontwijken. Op het concilie van 680 heeft hij den strijd tegen de Dyo- theleten volstreden, en men moet wel erkennen, dat hij ge- daan heeft wat hij kon om zijn zaak te doen zegevieren. Dat zij niettemin de ne&rlaag geleden heeft, lag minder aan haar zwakheid en onhoudbaarheid, dan aan de dringende magt der omstandigheden onder wier pressie de zittingen van het concilie werden geopend. Toen Makarius geroepen werd om zich voor de vergadering te verantwoorden, en toen hem de vraag werd voorgelegd, of hij aan de werkzaam- heid van Christus den- of tweederlei karakter toekende, wei- gerde hij bepaald zich daarover uit te laten, en gafhij als zijn gevoelen te kennen, dat die werkzaamheid altijd en overal een godmenschelijk karakter gehad heeft (Hardouin, bl. 1066). 