title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 4) Van denzen Admiral had VALCKENAER anders een hoogen dunk. Aan de Commissie van Buitenlandsche Zaken te ’s Gravenhage, schreef hij den 26 Dec. 1796: »Hetgeen ik den 3 Augustus in mijn secrete depasche meldde, rakende de uitgeputtheid van dit Rijk, de slechte administratie en rampzalige toestand der Spaanse Zeemacht, bevestigt zich dagelijks: de enige man die in staat was de Spaanse Marine te verheffen, mits men fondsen aanwees, was MAZARDO. Deze had de Koning verworpen, zeggende dat het hem in ’t hoofd gelegen was, een onwaarheid, die de vorige Minister der Marine — aan Z. M. had gedaan. (Verz. CROISÉ v. TOULON). 248 zes weken lang in de Middellandsche Zee geweest zijn, en die in dit ogenblik bij service zullen terug zijn.” Doch naar de omstandige berichten, welke de Consul van den staat der Spaanse Zeemacht en van de strenge blokade van de baai van Cadiz, eerlang door het bombardement dier stad gevolgd, aan den Bataaschen Minister deed geven, kon deze wel afmeten, dat het verzuim niet aan den Vlootvoogd, maar aan de Regeringzelfde te wijten was. In zijn vertrouwelijk schrijven van 9 Juni in antwoord op dat van 10B, van 30 Mei vroegen, zegt VALCKENAER, nog nadere bewijzen van de onbekwaamheid van zeker personeel, dat is kennelijk van den alvermogenden Vredevorst zelf, ontvangen te hebben: „het is, voegt hij er bij, voor mij een groot verdriet, hier (te Aranjuez) aan een 200 ingebeeld en oploopend wezen gekoppeld te zijn. En zoo dit nog langer zou moeten duren, zal ik na verloop van een half jaar mijne partij kiezen.” Het is in diezelfde depasche, dat de slimme Staatsman aan aankomelingen in het vak, hetzij dan der Rechtspleging of der Diplomatie, een nuttigen raad geeft. Het is beter, merkt hij aan, om een goede reden dan drie zwakke bij te brengen; een kundig Advocaat zegt alleen wat ter zake diendend en afdoende is; hij zou zich te veel bloot geven, wanneer hij gemakkelijk te wederleggen gronden aanvoerde. Maar het is in diezelfde brief, dat hij ook nog terloops en in het voorbijgaan, den ondergang van die oude kweekschool der Diplomatie, van het weelderige roemrijk Venetië, de beheerschster der Adriatische Zee, aanroert, of liever meer laat raden, dan dat hij de vernietiging van die Republiek aanwijst. „Er is kans, meldt hij aan, dat wij in de Middellandsche Zee een onverwachten Bondgenoot bekomen; want BONAPARTE heeft de geheele Vloot van Venetië te zijner beschikking, 24 schepen en enige fregatten sterk.” — Dat het gebrek aan voorvaderlijk beleid en doorzicht, met veerkracht en wakkerheid gepaard, den grijsen Staat, wien het immers aan geen middelen van tegenwerkte zou gemangeld hebben, tot val had gebracht, en dat dit einde van zooveel glans en macht in de politische Geschiedenis van Europa met welverdiende blaam, ten spiegel van andere evenzeer verbasterde en angstig-weifelende Regeringen geboekt staat, wie kan het laken? Maar de waarheidsliefde eist niet minder de wandaden der Franse overheersing, over welke wat al te luchtig heen gegleden wordt, even onpartijdig te herdenken. Hij die sedert den Vrede, door den Koning van Sardinië op den 15 Mei 1796 met het zegevierende Franse Leger gesloten, in welken de Bataafsche Republiek vanzelf begrepen was, uit Parijs naar het Hof van Turijn was verplaatst, de ons wel bekende BLAU, die den valsche spelers met de Nederlandsche gelegenheid reeds zoo dikwijls in de kaart had gekeken, geeft in een despatche van Juni 1797 aan de Commissie van Buitenlandsche Zaken, de sleutel van het gebeurde. „Er is hoop, dat binnenin de Middellandsche Zee een onverwachte Bondgenoot bekomen; car BONAPARTE heeft de geheele Vloot van Venetië te zijner beschikking, 24 schepen en enige fregatten sterk.” De negotiatie was ook werkelijk begonnen, Ae£ geld voor het grootst gedeelte gegenen; en de Minister QUERINI is houder van een stuk, waarbij hem de verzekering gegeven wordt, dat de orders aan den Generaal BUONAPARTE gezonden wa- ren om alles tegen Veneti& op te schorten; dienzelfden dag waren andere bevelen gegeven! Deze zaak, merkt BLAuw aan, heb ik van te veel belang geoordeeld om u niet te melden: zij kan ons tot een voorbeeld dienen, wat men van zulk een Gouvernement te wachten hebbe en ten leiddraad strekken om ons naar te regelen 2).” Mogt die waarschuwing in ’t algemeen niet overtollig zijn, onze witwendige onafhankelijkheid liep destijds het minst ge- vaar, en zoowel bij het Hof van Berlijn, als tegenover het Kabinet van St. James scheen het Directoire de Bataafsche 1) Terwül de boter onderrigte weisen den 80 April 1797 uit Parije meldde: sIk durf U bijna verzekeren, dat het tegenwoordig Aristosratigue Gouverae- ment van Venetio niet lang meer in wezen zal blijven.” (Aan de Commiseie van Buitenlandsche Zukon). 3) Verz. CROISET VAN TOULON. — En sie carkrısuz, Z’Europe pendant da Rboolution frang. T. 111. 281 suir. . 2bl belangen met ernst en nadruk voor te staun. Maar indien voor het oog der wereld, nu en dan, van het overleg, met de Bataafsche Republiek als krachtens de Haagsche Alliantie onmisbaar vereischt, zeker vertoon werd gemaakt, om wan- neer men de onderhandelingen met Engeland liefst wilde af- breken, de zaken te verwikkelen , grootelijks verschilde de onderlinge, inwendige en slechts voor de ingewijden zigt- bare betrekking der Leiders van het Bewind hier en te Parijs. De Fransen begeerden wel onze hulp, pennio's, manschappen, schepen, geschut en andere benoodigdheden tot een of andere grote onderneming tegen den gemeenen vijand, maar zij weigerden aangaande de bijzonderheden van de te beramen krijgsverrichtingen, het deel door elke der beide Mogendheden daaraan te nemen en andere gewichtige punten alle opening en gedachtenwisseling. Misnoegd over een onwaardige verhouding, schreef de Commissie van Buitenlandse Zaken den 10 Maart 1797 aan den in Frankrijk achtergebleven Minister MEYER over het onaannemelijke van zulk een standpunt onzerzijds. „De Commissie, zo gaf men onbewimpeld te kennen, heeft met verwondering gezien de weinige bereidwilligheid van den Minister der Marine om ouvertures van zijn voornemens te geven. Reeds voor verscheidene maanden is U toegezonden copie van eenige Artikelen van de Instructie der Commissie van Buitenlandsche Zaken, waaruit bleek het vertrouwen der Nationale Vergadering aan haar geschonken om alles geheim te houden, wat zij meende de dienst van den Lande te vereischen. (Ik heb met aandacht Uw geheime schrijving, rakende een te doen Expeditie naar de Oost-Indië overwogen en met den Franse Ambassadeur geconferreerd over de middelen om alhier een concert te provoceren. Zolang wij butlen staat zijn om te zeggen, dat kan en wil Holland doen, en dat kan en wil Frankrijk doen, was in Spanje niets te bewerken, en 200 men op enig secours van Spanje rekend, zou men zich wellenig bedrogen vinden.) Weird gesecreteerd. Thans heeft zij het dienstig geoordeeld om toe te zenden copie eener nadere autorisatie door de Nationale Vergadering gegeven, waaruit de Burger TRUGUET zien kan, dat de geheimen bij ons aan weinig mensen behoeven bekend te zijn. De Commissie verlangt dat gij hiervan bij de Minister der Marine gebruik maakt en hem onder het oog brengt dat wij verwacht hadden meer openhartigheid op het aanbod van onze zijde gedaan om de operaties te concerteren; dat het van zelf spreekt, dat men van ons niet kan vorderen dadelijk gereed te zijn met te werken tot een plan dat ons eerst zou worden gecommuniceerd wanneer het tijdstip van de executie daar zal zijn, en dat wij door deze stilzwijgendheid van de Franse zijde, reeds in de noodzakelijkheid gebracht worden bij onszelf te overleggen, welk emplooi van onze Vloot, die zoolang werkeloos heeft gelegen, tot afbreuk van de gemeene vijand te maken; terwijl bij een dadelijke mededeeling, wij nog in de mogelijkheid zouden zijn om onze operaties met die der Fransen te concerteren of ten minsten uit te werken, dat ons plan met het hunne gelijktijdig, gelegenheid gaf tot een gelukkige diversie. Uit de hiernevens gaande lijst zult gij zien, dat onze Marine ganzewelig niet te verachten is. En hoe daarentegen zag er die Franse zeemacht uit, op welke TRUGUET zich zooveel liet voorstaan dat hij onze lieden achterhoudend en uit de hoogte bejegende merkte had eens door een vertrouwd zendeling te Brest, Oriënt en Rochefort poolshoogte laten nemen en zie hier wat hij als denkbeeldige toestand berichtte. „Te Brest liggen 17 schepen van Lijnier thans op de rook, twee daarvan driedekkers zijn in het dok gebracht om enige reparaties te ondergaan; voorts 9 Lijnschepen in de haven, die genoegzaam aan alles gebron zijn. 2) Depesche 4. Mai 1797. Brest heeft aan alles gebrek, scheepsbehoeften, levensmiddelen, matrozen en werkvolk; er heerst een groot misnoegen en moedeloosheid onder de laatste, omdat ze niet betaald worden. Van het gewone getal werklieden te Brest, vroeger 20,000 man, waren er nu geen 3000 te vinden; men was hun, de aannemers en matrozen alleen in die stad, bijna tien miljarden schuldig. Van het zeevolk was niet het 6e gedeelte van hetgeen men noodig had, aanwezig. Er waren daar ook maar 8 of 9 bruikbare fregatten. Te Zuid-Oosten stonden 6 schepen op stapel, "waarschijnlijk", zeide MEISER, genoegzaam niet gewerkt wordt. Maar te Rochefort lagen 1 schip van Lijn en een paar fregatten, die men opgaf naar Brest bestemd te zijn. Toen derhalve de Admiraal en winnaar te Parijs was aangekomen om met het Franse Bewind de middelen tot een vereiste samenwerking tegen Groot-Brittannie te overwegen, achtte de Bataafse Minister zich verplicht, onzen Vlootvoogd "den inderdaad ellendigen staat der zaken te Brest" onder het oog te brengen, die dan ook het ontslag van TRUGUET "meer dan waarschijnlijk" maakte. En hoewel men het gerucht verspreid had dat de aftredende Directeur LE TOURNEUR de portefeuille van Marine in zijn plaats zou bekomen, was hiervoor weinig grond, "hebbende, merkt MEISER aan, die twee Burger dat Departement al te slecht bestierd om hun hetzelfde langer toe te vertrouwen." Was in het Franse Zeewezen zooveel slapheid te bekomen? 254 speuren, te loflijker ijver werd in Nederland aan den dag gelegd. „Bij ons, meldde VALCKENAER, geschieden belangrijke toerustingen tot een groote en zeer te Expeditie. De Vice-Admiraalorders commandeert het Eskadron naar de West gedestineerd, en hetwelk tegelijk met de groote Expeditie zeilen zal. Ik heb nog zeer weinig gedachten van een Vrede met Engeland” 1), — Ruim 14 dagen daarna, zendt hij aan de Lieve de lijst der schepen om een denkbeeld van onze Marine te geven 2), „die, zegt hij, naar ons vermogen gerekend, veel grooter is, dan die van Spanje of Frankrijk.” Toch betuigde hij, ontmoedigd door zoo menige nederlaag op zee, laatstelijk van de Spanjaarden en onder den nog verschen indruk van de mislukte onderneming van den Generaal in Ierland 3), als van het bombardement van Cadix door de Engelschen, in den goeden uitslag der groote Expeditie, van welke men in Holland zoo hooggespannen verbeelding had, „een zeer zwaar hoofd” te hebben %). — Het was een tijd, waarin zelfs bijzondere personen in uitvoerige Memorie bij de Nationale Vergadering ingediend, het Vaste- land tegen Groot-Britannie in het harnas poogden te jagen, en de noodzakelijkheid betoogden „van het doen bijeen- komen van een Congres van Afgevaardigden uit geheel Europa, om middelen te beramen tot handhaving van de rechten des menschdoms — zoo luidde de verhitte taal — tegen de Engelse Natie 5).” En geen wonder, wanneer men iets later uit den mond van belanghebbenden in de Bataafsche scheepvaart de klacht verneemt, dat de „rooverijen” der Brit- ten hun in een tijdvak van slechts weinige jaren, de aan- %) Madrid 7 Julij 1797. (DepSche van de Commissie van Buiten. Zaken 15 Junij). 2, Madrid, 25 Julij 1797. 3) Dagverh. der Nat. Verg. IV. 413, 506, 717. (DepSche van MEISER, 25 Januari 1797). VAICKENAER aan Londen, 11, 25 Jul 1797. 5, Dagverh. V. 40, 87 (8 Maart 1797.). 255 merkelijke schade van 120 miljoenen schaten zouden hebben berokkend 1)!” Doch wij willen hier den draad der diplomatieke handelingen bij uitnemendheid, weder opvatten. „De Koning van Pruisen, kon VALCKENAER ongeveer in die tijd aan LONDEN melden, heeft eindelijk het Bataafsche Gouvernement erkend en een Minister benoemd om in den Haag te resideren. Dit is officieel. Men heeft mij onder de hand gesondigeerd, of deze delicate en spileneuse missie van mijn smaak zoude zijn;” in een volgende depèche verklaarde hij het in Spanje al eenigzins moede te zijn geworden. Wij keeren dus nu van den zuidelijken uithoek van het Spaansche Schiereiland naar het Midden en Noorden van Europa terug om zoo beknopt doenlijk de redenen te ontvouwen, die FREDERIK WILLEM I, thans aan den eindpaal zijner roemloze loopbaan, tot de erkenning der nieuwe orde van zaken in Holland hadden bewogen; — eene tijding, die de aftredende Voorzitter der Nationale Vergadering verrassend, den 23 Juni 1797 het genoegen smaakte aan zijn Ambtgenoten mede te delen 2). Hiervoor is aangewezen, hoe behendig zij en zijne medestanders zich van de vrees van onze landgenoten voor Pruisen hadden bediend, om hun het Haagsch Tractaat op te leggen. De eerste vrucht van die verbintenis met de Franse Republiek, scheen wel de beveiliging van ons grondgebied aan de Oostzijde door den Vrede met het Hof van Berlijn, te moeten zijn. En toch was het zowel de uitdrukkelijke of de stilzwijgende erkenning van de Bataafse Omwenteling door den Koning, Zwager van den Stadhouder en Schoonvader van den Erfprins van Oranje, weinig het dadelijk gevolg van de Alliantie van 16 Mei 1795, en de afkeer van het voorgevallen in Holland bij den Monarch zoo levendig, dat de toestand van den Envoye van REEDE ondragelijk werd en zijn rappel niet kon achterblijven. Voor de beide Staatsgevangenen, den Raadpensionaris VAN DE SPIEGEL en den ijveraar BENTINCK VAN ECHON, wier leven, naar men in Pruisen beweerde, door de Clubisten bedreigd werd, sprong FREDERIK WILLEM edelmoedig in de bres, maar op een toon, die zijn vijandige gezindheid tegen de Bataafsche Republiek te duidelijker openbaarde; hij verwaardigde haar niet eens met een regelregel Verklaring, maar bediende zich van den omweg over Bazel en Parijs, in een Nota van HARDENBERG aan den Ambassadeur BARTHELEMY, om den Leiders der omwenteling te ’sHage de klok van bloedige weerwraak wat al te ligtvaardig aan te wrijven. Gelijktijdig maakte hij grooten ophef van een schennis van het Pruisische grondgebied te Huissen en eischte voldoening door Franse tussenkomst. Van de telkens gevreesde invallen hetzij dan van de Pruisische legermacht zelve of van de Oranje-rassemblementen onder Prins FREDERIK, is boven gesproken. Terwijl dus de gewezen Secretaris van den Heer VAN REEDE, BOURDEAUX, ook na het afbreken der politische betrekkingen, met de waarneming der Nederlandsche belangen voorloopig, evenwel zonder diplomatisch karakter, te Berlijn belast bleef, werd bovendien een tweede opmerkelijk aldaar als geheim zendeling noodig gekeurd om op de handelingen der Engelsch-Stadhoudersgezinden zorgvuldig te letten. Uit Hamburg ontving men meest door ABBEMA, verontrustende tijdingen, gelijk nog den 17 Mei 1796 werd. 2) Bijlage XXVII, bl. 134 volg. 3) Bl. 99. overgebriefd dat de Secretaris van Hardenberg zich op een souper aan een dame uitgelaten had, dat zij zich gerust kon stellen; dat de Pruisische armee nog die zomer in Holland zou zijn. Maar bijna op hetzelfde tijdstip vernam men van de geheimen Bataafse Agent te Berlijn stuurwer, dat de Erfprins van Oranje wel te Potsdam was geweest, maar bij de Koning geen gehoor had gehad en dat Barthélemy te Basel onze belangen zou behartigen. Van de Franschen Minister bij het Pruisische Hof, Calvillard, getuigde Sturler enige maanden daarna, dat hij voor de belangen van Holland zeer werkzaam bleef; "er is, schreef hij den 17 December 1796, geen quaestie meer van het Huis van Oranje." En al veel vroeger, in het begin van datzelfde jaar, had van Haeften te Wenen het onder de onmogelijkheden gesteld, dat de Koning van Pruisen na den Vrede met de Fransche Republiek gesloten te hebben, gewapenderhand de verdediging van het Stadhouderlijk Huis op zich zou nemen, en de voordeelen der Neutraliteit verbeuren. Niet dat het lot van zijn zuster, veel minder dat van zijn dochter hem "onverschillig" kon zijn; maar er was hem te veel aan gelegen, "de politieke independentie," die hij door den vrede met Frankrijk verkregen had, te behouden, en derhalve "al wat die zoo aangename als voordeelige positie - in de waagschaal" kon stellen, te vermijden. Dat aan die kortzichtige zelfzucht en bedrieglijkheid alles, ook de banden des bloeds nog verder zouden worden opgeofferd, men zou het eerlang door de geheime Conventie den 5 Augustus 1796 te Berlijn door Calvillard en Haukwitz geteekend, bevestigd zien, en Willem V zo goed als het jaar te voren al was voorgespiegeld, met het uitzicht 3) Bl. 99 hiervoren en Bijlage VIII, bl. 40, de depèche van arkew, 17 Febr. 1795, die ook evenwel van Hannover sprak. 77 258 op de seculariseerde Bistümern van Würzburg en Bamberg, als toekomstige Kurfürst van het zittend Duitse Rijk afgescheept, zou naderhand niet eens die schadeloosstelling bekomen. Had men te 'sGravenhage vroeger kennis van den inhoud van dat verdrag gehad, die men niet voor den 22 April 1797 en dit nog zeer bedektelijk verkreeg, men zou niet ieder oogenblick door de meest strijdige geruchten in spanning gehouden en geslingerd zijn geworden. Het heen en weer reizen van Leden van het Stamhuis uit Londen naar Berlijn, het zamentrekken van Pruisse troepen, het verblijf van den uitgeweken veroveraar van België, Du Moulinier in de omstreken van Hamburg, en allerlei andere berichten uit die hoek overgewassen, wekten bij voortdurend, zo lang de erkentenis der Batafsche Republiek door het Hof van Pruisen niet gevolgd was, onwillekeurig bekommertheid. „Men zegt, schreef de Secretaris der Commissie van Buitenlandsche zaken nog den laatsten December 1796 aan ABBrma, dat de ziekte van den Prins van Oranje maar een verdichtsel geweest is en hij over Hamburg naar Westfalen zou gereisd zijn. Hoe onwaarschijnlijk zulks zijn moge, verzoek ik u er naar te informeren en mij te berichten. Hij zou in den Koning van Engeland gelogeerd zijn of hebben.” Wat het bedrijf van pumperzoo betreft, bij afwezigheid van 2) Bijlage tot de despatch van BOURDEAUX aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken, van 22 april 1897 met betrekking tot het eten van sap geschreven. (Verz. OGORISET — v. TOULOUSE). „Zodanig, zeide BOURDEAUX, indien de eerste en vierde bladzijde over een kool voor gehouden wordt, het schrift ten eerste te voorschijn zal komen; hebbende ik voor ditmaal van deze methode gebruik moeten maken, daar meergemeld stuk mij te laten ter hand komen is om er nog heden een gecopyde exemplaar van te kunnen beragen.” 3) „Op den 30 December in eerbiedig gewapend." Dat men niet enkel te 's-Hage maar zelfs nu en dan te Parijs, de twijfelingen en dubbelzinnigheid van het Kabinet van Berlijn bij ervaring kennende, niet geheel gerust was dat de Engels-Russische invloed zoolang KATHARINA II leefde niet weder eens in Pruisen onverhoeds kon overwegen, een belangrijk verslag van ABBEMA wegens een ontmoeting van HARDENBERG met den Franschen Minister REINHARD te Altona voor de straks genoemde Conventie van 5 Augustus 1796 en die op het sluiten van deze verbindenis ongetwijfeld heeft gewerkt, draagt er de blijken van. „De Baron HARDENBERG, meldt de Bataafsche Minister den 17 Mei bevorens +), heeft een conferentie gehad met REINHARD en heeft daarin getracht te bewijzen dat de Koning van Pruissen met het aangaan van den vrede met Frankrijk vooral ten doel had (gebeteerd) het Noorden van Duitsland te bevrijden van de rampen des oorlogs;” dat hij daarom te 3) Dezelfde die nog in 1824 voorbijkwam, als Gezant van Witten bij den H. Stoel en bet Hof van Toscane, ad interim belast met de Directie van het Departement van Buitenlandsche Zaken, bij Jhr. Mr. ELOUT VAN SOETERWOUDE, Bijdrage tot de Geschiedenis der onderhandelingen met Engeland (1868), bl. 178, 178, 182, 185, 188, 191, 208 volg. 212, 214, 218 volg. 3) Depêche van 14 Febr. 1797 Verz, croisière — v. TOULON). ®) Zij overleed plotseling den 17 November 1796. — Verg. over de ge- volgen die genomenheid, carzürant, L'Europe pendant la Révolution française, III. 226. 4) Via Hamburg (aan de Commissie van Buitenlandsche Zaken). Parijs over een nadere bepaling der grenzen ("linie van demarcatie") had doen onderhandelen, maar dat men dit "met nietsbeduidende woorden" had bejegend, zodat de Koning wel meer en meer moest denken, dat het Directoire het op Hannover gemunt had, en dus tot de Elbe en de Wezer zou willen doordringen, hetgeen als zoo nabij de Pruisische vestingen, Z.M. niet onverschillig kon zijn. Dat de Koning daarom in overleg met Hannover, Brunswijk en Hessen-Kassel een observatieleger zou bijeentrekken om de door hem voorgestelde linie van Neutraliteit te doen eerbiedigen, doch dat hij (Hannoverse) stellig kon verklaren, dat Z.M. geen andere ingenting, en bepaaldelijk niet tegen Holland had; te minder, daar Frankrijk zich bij het maken van den Vrede had verbonden, om bij den Algemeenen Vrede den Prins van Oranje een behoorlijke schadeloosstelling voor zijn verlies, in de Republiek, te verschaffen. HARDENBERG drong zelfs bij REINHARD aan dat deze zijne pogingen zou aanwenden om Frankrijk "tot de voorgestelde nadere linie van demarcatie" te doen besluiten: waarop de Fransche Minister had geantwoord, dat hij van zodanige Negotiatie geen kennis droeg en zich dus over dit onderwerp niet kon uitlaten, maar dat hij vele aanmerkingen zou kunnen maken op het verzamelen van een zoo aanzienlijk leger, dat natuurlijk in Frankrijk en ook in Holland achterdocht moest veroorzaken, als wel iets meer beoogende dan enkel "de veiligheid der neutrale landen." Daarom hoopte REINHARD, naar hij zeide, dat de Koning van Pruisen niet tot dit uiterste zou komen, dewijl zulks het werk van den Algemene Vrede zou vertragen. En zo was die bijeenkomst met wederzijdsche terughoudendheid, maar gewis niet zonder vrucht afgelopen. Althans het verband tusschen het gewichtige onderhoud dier beide Diplomaten en de bepalingen der Conventie van 5 Augustus daaraanvolgende, is onmiskenbaar. — "De Koning van Pruisen en de Fransche Republiek — dus luidt de aanhef dier overeenkomst — gelijkelijk bezield met den wensch den oorlog welhaast te zien eindigen en zich vleijende dat de vervulling van dien wensch niet zeer verwijderd kan zijn, hebben gemeend bij voorbaat in vriendschappelijk overleg te moeten treden aangaande verscheidene puntjes van die naar zij hopen, aanstaande bevrediging. De Koning heeft met de. Ik. Vermits men zich eerst moest verstaan wegens een vergoeding in grondgebied voor het verlies der Pruisse Gewesten aan den linker Rijnhoever indien die rivier op het tijdstip van den Vrede aan Frankrijk zou worden afgestaan, heeft men tot dat einde eerst aan het Bisdom Münster gedacht, het land van Recklinghausen daaronder begrepen; maar terwijl de Franse Regering het verlangen had geuit dat de Republiek der Vereenigde Nederlanden als tot schadeloosstelling van hetgeen deze haar heeft afgestaan, dat gedeelte van gemelde Bisdom mocht verkrijgen hetwelke zich van het punt waar de Ems in Oostfriesland valt, langs die rivier hoger op tot Wintrup uitstrekt, vandaar in rechte lijn op Heyden en vervolgens langs de grenzen van het Hertogdom Kief, tot het punt waar deze met die van Holland samenvallen, zo verklaart Zijne Pruische Majesteit dat wanneer er sprake zal zijn van het afstaan van den linker-Rijnhoever, zij er zich niet tegen zal verzetten. En daar alsdan om de wereldlijke Vorsten, die bij die schikking zouden verliezen, schadeloos te stellen, het beginsel der Secularisatie volstrekt noodzakelijk wordt, stemt Zijne Majesteit er in toe dat beginsel aan te nemen; zullende zij tot vergoeding van hare gemelde landen over den Rijn, dat daarin gesloten is, er onder begrepen, die in dat geval aan Frankrijk zullen worden afgestaan, het overschot van het Bisdom Münster, met het land van Recklinghausen ontvangen; met uitzondering van het hiervoren aangeduide gedeelte en behoudens hunne voorafgaande Secularisatie en onverminderd ’s Konings bevoegdheid om wat Z.M. meest gelegen zou komen, tot aanvulling van hare schadeloosstelling daar aan toe te voegen. II. Artikel XI van het Tractaat van Bazel wordt in stand gehouden. Dientengevolge neemt de Franse Republiek de bemiddeling des Konings aan te gunste der overige Duitse Vorsten, die mogten wenschen regelrecht met haar op de grondslagen in het vorig Artikel aangeduid, te onderhandelen. II. In de dubbele onderstelling, in het eerste Artikel uitgedrukt, zoowel van den afstand van den linker-Rhein-oever, als van de erkenning van het beginsel der Secularisatie, verbinden zich de Koning en de Republiek om alle hunne zorg gemeenschappelijk aan te wenden, ten einde aan de Vorsten van Hessen de Secularisatie der Geestelijke Staaten, die hun het meest gelegen mogten zijn, te verschaffen ter vergoeding der Staten en erven over den Rhein, en om aan den tak van Kassel de waardigheid van Keurvorst te verzekeren. IV. De Koning verbindt zich om de Hanzesteden in haar tegenwoordig grondgebied en regeringsvorm te handhaven. V. Magt bij den algemeenen Vrede het herstel van het Huis van Oranje in Holland niet mogelijk zijn! Zoo verbinden zich de Koning en de Republiek om hunne goede diensten en bemiddeling aan te wenden ten einde tusschen de Batavische Republiek en den Prins van Oranje een redelijk vergelijk te bewerken in dier voege dat laatstgenoemde afstand zal doen van de waardigheid van Stadhouder en van de onroerende goederen op den linker-oever; terwijl de Batavische Republiek zal gehouden zijn tot een schadevergoeding gelijkstaande met den prijs van alle de onroerende goederen in de uitgestrektheid der Vereenigde Nederlanden en der Kolonien gelegen. Tot bevordering van welke schikking de Franse Republiek zich verbindt om alle haar poingingen aan te wenden ten einde voor den Prins van Oranje en diens mannelijke erfgename te bewerken de Secularisatie der Bisdommen van Würzburg en Bamberg, aan welke de Keurvorstelijke waardigheid zou verbonden zijn, en om ten behoeve van het Huis van Oranje de opvolging in die Staten te doen bedingen. Het VIde Artikel hield de verplichting tot ratificatie der Conventie binnen den tijd van zes weken in. Allen dit beding der Conventie van 5 Augustus is, in den Franschen tekst, afgedrukt in het Adres van Mr. H. P. van DIK, p. 19 meer. Ook dit tekst in de Bijlagen tot het geschrift Oranje en de Batavische Republiek, in diplomatieke betrekking tot den eersten Napoleon (1859), blz. 59 volg. 2) „En faire stipulier la réversion des dits Actes en faveur de la Maison d'Orange.” Hoe de bedingen van dit Verdrag samenhangen met de in het volgende jaar weer aangeknoopte betrekkingen tussen Pruisen en Nederland, wordt ons uit een despatche, eenige weken later, den 17 September 1796, uit Parijs, vermoedelijk van ZLauw, duidelijk. „Drie dagen geleden, zoo luidt het bericht, is de Secretaris van den Franschen Minister te Berlijn met spoed derwaarts teruggezonden. Onder de meegestuurde stukken bevinden zich de orders om ten sterkste aan te dringen dat het Pruisisch Gouvernement de politieke onafhankelijkheid onzer Republiek in den huidige vorm erkennen, een Minister van onzentwege aanvaarden en reciproquerend een zenden zoude. Daarbij is ook gevoegd een stellige verklaring dat de Fransche Republiek nimmer vrede met Engeland zal aangaan zonder dat dezelfde erkentenis geschiede en alle Hollandsche eigendommen, zowel nationale als particuliere, tot het minste schip toe, terug worden gegeven. Voor deze laatste berichten voegde de Diplomaat er echter omzichtig bij, staat ik niet verder in, dan dat gemelde Secretaris dit ’s nachts voor zijn vertrek gezegd heeft aan een vertrouwd persoon, om het aan mij over te brengen. Twee omstandigheden, het buitenland betreffende, schijnen bij het Kabinet van Berlijn in die van dag tot dag meer doorschemerende aansluiting aan de Politiek van het Directoire, veel gewicht in de schaal te hebben gelegd; vooreerst de dood der Keizerin van Rusland, ten andere, de bliksem- snelle zegepraal van den Generaal Bonaparte in Italië. — Dwong die voorspoed der Fransche wapenen Oostenrijk tot toegeeflijkheid, men kon bij den heerschenden naïveteit tussen de beide Hoven, in Pruisen beducht zijn te laat te komen. -- Althans werd niet veel meer dan een maand na de Conventie van 5 Augustus, uit Parijs „van zeer goede 265 Hand” verzekerd, dat de Vredesonderhandelingen met het Hof van Weenen eerbij lang weer een aanvang zouden nemen en wel op de volgende hoofdgronden. De grenzen van den Rijn zouden in al haar uitgestrektheid verblijven aan de Fransche Republiek, die ook tijdelijk het bezit zou behouden van het Breisgausche en van de Keizerlijke eigendommen in Zwaben, alsmede van de landen van den Keurvorst van Paltz-Beieren, ten einde het Hertogdom Beieren vervolgens in handen van den Keizer te stellen. De Keurvorst moest een vergoeding vinden in de Italiaanse Staten van het Huis van Oostenrijk, te weten het Milaneese, het Mantuaanse en het uitzicht op de opvolging in het Hertogdom Modena en op de erfenis van de moeder van de Aartshertogin, dochter van den Hertog van Modena. Het overige grondgebied van hetgeen aan Frankrijk zou worden afge staan, namelijk de Paltzische Erflanden, het Breisgausche en enige secularisaties zouden strekken tot schadeloosstelling van den Koning van Pruisen, van den Prins van Oranje en verdere Vorsten die bij deze schikking verlies zouden lijden; nogtans met behoorlijke zorg dat de twee evenzogoed van de grenzen der Bataafsche Republiek genoegzaam verwijderd zouden worden. — In Tirol wenschten de Fransen een onafhankelijke Vorst te plaatsen tot dekking van Italië; terwijl daarentegen aan het Huis van Oostenrijk zou afge staan worden een deel van de Opper-Palts, Sulzbach, enz., dat aan Bohemen en Beieren grenst. — Doch men twijfelde aan de toestemming van den Hertog van Trier. — De Duitser die dat plan het eerst te Parijs had smakelijk gemaakt, moest zich bevoorafgaand eenigzins van de denkwijze van het Hof van Weenen verzekerd hebben, zodat men het waarschijnlijk tusschen Frankrijk en Oostenrijk spoedig over de gronden der onderhandeling eens zou Zijn. — Doch, voor de Koning van Pruisen, die meende men, over die schikkingen wel niet zou geraadpleegd zijn, moest een en ander „voor alsnog zeer geheim gehouden worden! Mogt men echter geloof slaan aan een verklaring van den gunsteling van FREDERIK WILLEM, den fijnen opmerker en tamelijk achterhoudenden BISCHOPSWERDER, heerschte kort daarna tusschen Frankrijk en het Kabinet van Berlijn „de beste intelligentie; men communiceert zich, schreef hij, alles van weerskanten; wij hebben tegenwoordig niet de geringste bezorgdheid meer aangaande de onder- handelingen tusschen Frankrijk en Oostenrijk 2).” Em Bourpzaux hoorde zelfs van een ontwerp-tractaat van offensieve en defensieve Alliantie tusschen Pruisen en de Franse Republiek spreken, dat reeds naar Parijs zou zijn gezonden door den Secretaris der Franse Ambassade CHATEAU-IRON, onverwacht derwaarts als koerier vertrokken. — Het gerucht kwam hem te minder ongerijmd voor, daar het tot hiertoe meest wankelend gedrag van het Hof van Pruisen hoofdzakelijk moest geweten worden aan de vrees, Keizerin KATHARINA, nu onlangs overleden, in het een of ander te mishagen. Door het overlijden dier ontzagwekkende Vorstin was men vrijer in zijn beweging geworden; en voorts had de tusschen Frankrijk en Oostenrijk op het tapijt zijnde onderhandeling, te Berlijn de bekommering gaande gemaakt en doen beseften dat „de enige weg” om enigen invloed op die onderhandeling te bekomen, en Pruisen voor schade te behoeden, het sluiten van een Verbond met Frankrijk was. Desniettemin bleef men, trots de beste harmonie tusschen de beide Regeringen, op het stuk van een formele Alliantie besluitseloos en zoo kon BOURDEAUX nogmaals in den winter van 1) Verz. OORISET Y. TOULON. 2) Degepacht van den Secretaris, 24 December 1796. — Zurz, Das eben des Ministers frei, von sun, (1849) IB. 2. 94 „noeïmt BISCHOPSWERDER „schlau beobachtend, verschlossen” enz, 267. 1797 melden, dat de jongste voordeelen der Fransche krijgsmacht in Italië, bij het Hof van Pruissen „geen ge- rine sensatie” hadden gewekt. „Het Ministerie begrijpt, schreef hij, dat de overgave van Mantua het Hof van Wenen nu bedacht zal maken ernstige middelen aan te wenden, om tot een afzonderlijke Vrede met Frankrijk te gelangen en schijnt niet zonder bezorgdheid te zijn omtrent de voorwaarden, onder welke die tot stand zou kunnen komen. Men voelt dat men niet wel gedaan heeft, zich niet vroeger met Frankrijk te verbinden. Met een doortastenden met verbazenden spoed voortrukkenden veldheer, als de jeugdige Corsikaan, wien Europa met bewondering op den weg naar Weenen volgde, was geen tijd te verliezen. VALCKENAER, die Bonaparte’s komst te Grafen eenige weken later berichtte, hield Lobbes op de hoogte der diplomatieke geheimen. De drie voorwaarden, op welke de Overwinnaar volmacht had om den vrede te sluiten, waren, zooals VALCKENAER het in den gemeenzamen stijl uitdrukte, „pillen hard om te slikken,” zodat hij bezwaarlijk geloven kon dat het trotsche Huis van Oostenrijk er in zou bewilligen. Het eerste punt was de afstand van België; het tweede, de ontworming van Italië en de afstand van alle Erflanden aldaar; het derde, de toestemming van Oostenrijk in de schikking „in den voorleden jaar tusschen Frankrijk en Pruisen omtrent het Duitse Rijk gemaakt. ” „Doch, merkte hij aan, „alles hangt af van de geestgesteldheid te Weenen, onder de Grooten, in de Provincie van Stiermark en Neder-Oostenrijk, en eindelijk in die der Armeeën, die tamelijk slecht schijnt te zijn. Zoo de Praeliminairen van den Vrede. Niet ver te sussen tusschen BONAPARTE en den Keizer worden getekend, zal de eerste wel eens te Wenen een bezoek komen geven." Terwijl dus met hooggespannen verwachting de tijding van het leggen der grondslagen van den Vrede dier oorlogvoerende Magten werd verwacht, rees de vraag of die welgekomen verademing door een algemene Pacificatie ook tot andere Staten zou uitgestrekt worden, dan wel of het Fransch Bewind bij het stelsel van afzonderlijke Tractaten volharden, de theorie verdeel en Eerstsch, al verder en verder in praktijk zou brengen. Uit 's Gravenagel werd onder anderen, door de Commissie van Buitenlandsche Zaken te Stockholm een poging aangewend om zich te vergewissen, in hoever de jonge Koning GUSTAAF ADOLF IV lust gevoelde als middleman tusschen de Fransche Republiek en Keizer PAUL op te treden. De Minister van Buitenlandse Zaken moest doen gevoelen, hoe groot belang Zweden had bij het herstel van den handel op de Oostzee, en hoe Frankrijk bij den Vrede de handen wat ruimer hebbende, aan Zweden (als van ouds) subsidieën zou kunnen geven genoegzaam om den slechten staat der geldmiddelen van het Rijk te gemoed te komen; hoe voorts het belang van Zweden niet medebracht Frankrijk ten onvriend te hebben, hetwelk bij een toekomstige Rijksdag de partij der misnoegden sterkende, den Staat aan groote gevaren kon blootstellen. De Minister moest zich evenwel wachten beloften te doen, veelmindert verplichtingen aan te gaan, doch wel behoorde hij te doen opmerken, hoe de goede verstandhouding met de Bataafsche Republiek, al mogt zij dan zooveel kleiner dan de Fransche zijn, echter voor Zweden geheel niet onverschillig was. Het antwoord dat onze Minister op zijn voorspiegeling van de eer der bemiddeling tusschen Frankrijk en Rusland van de Koning ontving, toonde weinig ingenomenheid met die ondankbare taak. Op het gezegde van VAN DEDEM, hoe roemvol het voor neutrale Mogendheden zou zijn tot den Vrede mede te kunnen werken, „ja, hernam GUSTAAF ADOLF, mais on parait encore peu disposé à la paix.” Ook de Rijks-Kanselier spaarde, die beloofde den Koning nader te zullen polsen, beklaagde zich over het stug gedrag van het Fransch Bewind !) zoo jegens zijn meester, die niets nagelaten had om de betrekkingen met Rusland weder aan te binden, als jegens den Keizer zelf, die dan ook zijn gevoeligheid niet ontveinsde, en in vervolg van tijd met ridderlijke grootmoedigheid partij trekkende voor de zaak welke hij had omhelsd, zich niet als zijne sluwe Moeder vergenoegen zou met ukases uit de verte de Fransche Republiek te bedreigen, maar den loop van hare overwinningen door de even beslissende als glansrijke wapenfeiten van een Russischen Opperbevelhebber in Italië 2) eene wijl zou stuiten. Leed die poging in het Noorden schipbreuk, SACHB BLAUW, destijds Nederlands Minister bij de Italiaanse Hoven, maar die zich van zijn Fransche antecedenten niet losmaken kon of liever de te Parijs verkregen ervaring van personen en zaken aan de algemene bevrediging van Europa dienstbaar trachtte te maken, had uit Venetië daartoe een ontwerp beraamd, dat in het voorjaar van 1797 ter kennis kwam van 2.70 de Commissie van Buitenlandsche Zaken. Als haar tolk deed FREDERIK VAN LEYDEN hulde aan de kunde en aan den onvermoeiden ijver van BLauw tot welzijn van het Vaderland; zij erkende de juistheid van vele der denkbeelden in zijne Memorie doorstralende, maar dagelijks onder den druk der Fransche Bevrijders, door hen gegriefd en ontmoedigd, wist zij zich niet tot het onafhankelijk standpunt te ver- heffen, hetwelk sLauw oordeelde dat wij op een te houden Congres steeds konden innemen. Voor alles en in het alge- meen moest zij aanmerken, dat de Republiek vooral tegen- woordig verre af was „van zich te kunnen vleigen bij den algemeenen Vrede een eerste rol te spelen,” en dat zij mits- dien alle zorgvuldigheid moest in het oog houden om niets te doen, wat eenige andere Mogendheid zoude kunnen beleedigen. srauw sloeg dan ook in zijn Memorie voor, niet wild en onbesuisd te werk te gaan; hij begreep dat de gemoederen te Parijs moesten worden voorbereid, dat de gronden, waarop de rust van Europa gevestigd zou worden, daar in ’t bijzonder in de openbare meening vooraf wortel moesten schieten. De bekwaamste en meest bezadigde Dag- bladschrijvers en Staatslieden behoorden die in de pers en in de Volksvertegenwoordiging te ontwikkelen en aan te dringen. Een vertrouwd persoon, door het Batavisch Gouvernement alleen met die zaak belast, moest in zijn belang zien te krijgen „een of twee Journalen die het meest gelezen werden; in het oog houdende, dat hij langzaam en met de hoogste bedaardheid” liet schrijven. Hij moest kennis zoeken met MURAIRE, PASTORET, PORTALIS, DUMOLARD, SIMON, PELET DE LA LOZANE, AUBRY, DUPONT DE NEMOURS, LAORETELLB le jeune, den Markies DE Guillaume, en de gansche Deputatie der Jura. Hij zou wel doen den uitslag der verkiezingen af te wachten en zoo die gunstig was, gelijk men giste, moest hij aanstonds een stap verder gaan. Hij behoort zich, indien doenlijk, naauw met de Gedeputeerde kooplieden, destijds te Parijs aanwezig, te verbinden, en zelfs aan een of twee der voornaamste zijn Plan te ontwikkelen wanneer hij dit geraden dacht; in allen gevalle echter de heimelijke inzichten onzer Regering verzwijgende. Hij moest doen voelen in 't zeker onderricht te zijn, dat zoowel Engeland als het Hof van Versailles dien weg en geen anderen uit zouden willen en met nadruk verklaren dat Rusland en zelfs Pruisen geen andere balans van Europa zouden geven. Natuurlijk zou hij de noodige fondsen te zijner beschikking behoren te hebben, zowel om de Dagbladschrijvers te betalen, als om "op zijn tijd hier of daar een geschenk" te kunnen doen. De uren waren kostbaar; een snel besluit werd vereist; anders konden de handelingen van BONAPARTE in Italië, zijn staatkundige verrigtingen nog meer dan zijn oorlogsbeleid, de zaken al te zeer uit haar geheel brengen. Daarom zou het noodig zijn, dat na de overgave van Mantua, onze Agent te Parijs, hoop krijgende dat zijn negotiatie ingang zou vinden of vatten wilde, al het mogelijke aanwendde, om het bedrijf van BONAPARTE te verlammen, en wel in overleg met Rusland, daartoe de middelen beraamd. Kon het Huis van Oostenrijk in Italië een schadeloosstelling bekomen, Bologna en Ferrara bijvoorbeeld, men was aan het Hof van Versailles op die voet stellig tot Vrede geneigd. Zoo althans had men aan Blauw verzekerd, die op de zucht van dat Kabinet naar het einde van den oorlog rekening makende, de zaak daarheen trachtte te leiden. Bazel een Congres zou worden belegd, waarop Barrellamy weer de Fransche Republiek zou vertegenwoordigen. Ter verkrijging van de verlangde vergoeding in grondgebied, moest het Hof van Wenen zich tot het Batavisch Gouvernement richten, welke aanspraken door alle Hoven van Italië, zoo mogelijk, behoorden te worden ondersteund. Was de benoeming der Gezanten over en weer (door Oostenrijk en Frankrijk) geschied, zoo moest men (als Holland) iemand naar Zonden zenden die in denzelfden geest arbeidde. Het Hof van Pruisen behoorde men in slaap te wiegen en zich niet afkeerig van den Prins van Oranje te betoonen, alsof men ongezind zou zijn aan het uitgeweken gezin een jaargeld toe te leggen. De verdere punten van het ontwerp van Blauw, worden in het antwoord deels van Van Leyden zelf, deels van dieen Staatsman in zijn hoedanigheid van Secretaris der Commissie van Buitenlandsche Zaken, aangestipt en beaamd of bestreden. „Het bezit van Antwerpen, met de beide oevers van de Schelde is, merkt hij aan, zeker voor ons van het hoogst belang, maar hij vreesde dat wij er niet in zullen slagen het te bekomen. Ook was het wel eenige opoffering waard, maar Economische daarvoor te laten varen, scheen een te dure prijs; het was immers „een der beste havens van Indie, noodzakelijk voor onze Bezittingen in dat Werelddeel.” Sterker nog drukte zich de Commissie uit. Zoowel het belang van ons Gemeenebest als de pligt van zijn Bestuurderen brachten mede de bronnen van welvaart, welke verloren waren geraakt, zo veel dit kon, weer te herstellen. Daartoe behoorde in de eerste plaats, „het terugverkrijgen der aangelegene Bezittingen van den Staat, zoo in de Oost, als in de West-Indien. Economische beschouwde zij als een bezitting, waarop de Republiek steeds moest blijven staan als “Depêche van Van Leyden aan Blauw, 28 Maart 1797. 