title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Het is mij niet geweest, denk ik, samen met anderen op die grond verklaren te spreken wegens de beschuldigingen tegen hem ingebracht, als dweper of misleider, van hoofd zweren voor- gewende ingevulde, en als bederver der jeugd door ongeoorloofde liefde maar den weg tot een juister oordeel over Socratis van deze kant gebaand hebben, wil ik nu twee of drie aanmerkingen over deze twee bedenkelijke punten aan de band geven. Wat zijn roepennamde ingeving betreft, meermalen is hij bij bem niets meer, dan hetgeen men in de algemene iemands roeping door de Voorzitting niet meet; ook wel een duister gevoel, hetwelk in het oordeel over nut en belang, zoo wel als over rechten onrechten, de rede doorgaans vooruitloopt; soms is hij niet meer dan een gissing, door de omstandigheid in een schijnbare voorspelling verkeerd; nu en dan een zeer kennelijke scherts, vooral zijn scherts schijnt van eenen man, die zich wel niet geheel vrij van allen vooroordeel en eenig dwarspijn te achten is, maar die zich toch meermalen flauw te tonen zal hebben en die zich gelukkig op de uitkomst zijner voorspellingen kon beroemen, wanneer dit zulks tot misdaad werd gerekend, terwijl Xenophon van hem gerust mocht zeggen, dat geen menschelijke macht hem de wil zou beletten. . (f) Id, in Jpol. T. I. p. 31. Bip, V. J. p. 72, 73. Id in theakt. T. I. p. 150. Bip. V. II. p. 75, 76. ($) Id. in EOTHY O. T. I p. 273. Bip. V. III. p. 7. (■) Id. in Arch. T. I. p. 138, 130. Bip. V. II. p. 18— 22. Id. in TlZAIT. T. I. p. 141. Bip. V. II. p. 49. (tt) M. in mbk. T. II. Bip. V. V. p. 4, 8, 9, 47. (S) Id. in crit. T. I p. 44. Bip, V. I. p. 101, 102. Id ibid. p. 81—85. P. 185—189 (##) Id. in phaeor. T. III. p. 244. Bip. V. XI. p. 311—319. (W) Id. in Conv. T. III. p. 320. Bip. V.X. p. 268, Vid. Robinson. argum. p. 368. Cic. de din. L. I. c. 54. Ten aanzien van een moraal-ethische liefde in het hart van Socrates is beter niet veel duidelijker voorgekomen, dat, bij de algemene beleving van dat afschuwelijke en verdoemelijk kwaad in Griekenland, de percepties daarop, ja zelfs de gesprekken daarover, min of meer onbelangrijk geacht werden in den mond der waardevolle persoon, dan eenige onkiesheid thans in den mond der Griekse jeugd; dat Socrates zijn scherts zoo ver reikte, dat hij beweerde, geen andere dan de minnehun te verstoren; dat, naar men beweert, nog altijd alleen bestond in jongelingen te lokken tot zijn lesjes, en hun zijn wijdomheid onweerstaanbaar te maken; dat bij wel tenminste malen de schoonheid hunner jeugd uitbundig voor ons aanjookelijk was, maar eeniglijk, om hen tot de bewustheid van de waarde een schoone ziel op te leiden; dat eigenlijk voorgaand gesprek over zulke liefde niets anders is, dan de inbevloeding van... Van heel zuidelijk geveld voor het redelijk en zedelijk schoon, terwijl Alcibiades een getuigenis van de zuiverheid van zijn roepers zedelijkheid heeft afgelegd, welke die zuiverheid tegen de algemene onreinheid van zijn tijd, als de heldere maan in het donderwolken doet aankomen. Bij deze laatste aanmerking is het mij vooral nog zeer belangrijk voorgekomen, dat het Plato zelf is, die getracht heeft de schandelijke mannenmin (of gewone liefde) tot een denkbeeldige zieleliefde te verheffen, ten einde haar alzoo van haar afschuwelijkheid te ontdoen; en dat hij zelf die ellendige poging, aan de invoering van een bloote zielevereeniging der beide gevoelens gelijk, welke de onkunde voor de eigenlijke platonische liefde gehouden en de ondervinding zoo belachelijk gemaakt heeft, heeft willen bevorderen door aan zijn meester veel erger woorden juist over deze razernij in de mond te leggen, dan voorzeker Socrates ooit zal gefproken hebben. Dit alles toch is niet min blijkbaar uit zeer vele gesprekken, wier onzuiverheid hoogst ergerlijk voor onze reinere zeden is, dan hij hoogst opmerkelijk in het oog loopt in dat gesprek, welke den naam van Lysis draagt, en vormt welk gesprek het juist is, dat Socrates, het hoorende voorlezen, gezegd werd te hebben uitgeroepen: "Mijn beste, hoe vele dingen heeft de jongeling van mij gelogen!" Stuart over de scherts van Socrates. Gelukkig is dat bij Plato zelf niet de band aan Alcibiades, die afbeelding van Socrates is opgehangen, waarin deszelfde ongunneh is voorkomen, verregaande scherts, maar ook hoog tezuiverd van leer en zeden, krachtig zijn uitgedrakt; een afbeelding, hetwelk ieder moet voor ogen houden, die deze grootmoedig wil beoordelen. "Ik noem Socrates," zei Alcibiades, "gelijk aan de beelden, die nu door de beeldhouwers worden vertoond met ruispijn of vleugels, doch van binnen de beeldenis der Goden zouden doen vinden. Ik vergelijk bem bij den Satyr Marsyas, naar wijn bij zweert, leefde hij onder den schijn der vurigste drift, en niet ophoudende over deze dingen [de mannenteder] te schertsen, de kuischheid zelve. Ook zijn gesprekken zijn aan de openbare Stieren gelijk; wie dezelve een hoort, dien schijnt ongerijmd; zijn benamingen en uitdrukkingen hebben het uiterlijke der Satyr-taal, aldoor met zijn ezels, koperfluiters, bevermaken en leertuiter in den mond, en een wig hetzelfde schijnende te zeggen, zodat velen alle mensen om zijn taal lachen; maar die zijn redenen dieper inziet, zal bevinden, dat zij bovenal diepzinnig en vooral Goddelijk zijn, als bevattende de schoonste tafereelen der dingen en alle die voorzien, welke een ieder noodig heeft, om wij te leven en braaf te leven. Plato in Conviv. III. a1, aa. Blp. V. X. p. 856, 371. Silenus, de opvoeder, leermeester en medeganger van Bacchus, en het hoofd der Satyrs, werd bij de oude gehouden voor den God en Openbaarder van de verborgene waarheid. Men zie de bekroonde verhandeling van Kantblaauw, over het Leiderschap, in de werken van de Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen, deel II, bladzij 72, 73. LAELIUS DE WIZE DOOR M. C. van HALL. 1823. IX' : ? *: : .1 .1 /. i ) Digitized by Google C. LAELIUS DE WIZE DOOR M. M. C. van HALL. Er zijn vele namen van mannen, die niet door staats en krijgsbedrijven hadden geprest, uit de tijden van het Romeinse gemeenebest, maar vele veel roem tot ons overgebracht, allen die van C. Laelius, bijgenaamd de wijze. Bij de meest belangrijke schrijvers, die na hem geleefd hebben; niet alleen bij dichters en redenaars, maar ook bij geschiedschrijvers, onder andere bij Cicero, Polybius, Sallustius, Livius, HORATIUS, SENECA, PLUTARCHUS, QUINCTIUS, de schrijver van de Dialogi de Oratoribus, en anderen, om van geen van hen te willen spreken, wordt zijn naam alom met onverwaande eerbied vermeld; en hoe zeer men aan de levenswerkloos vlijt van Laelius' schrijvers de levensbeelden van veel vermaarde Romeinen verplicht was, is beter niet gebleken, dat zulke hunner bij leven en karakter van belang waren, onttrokken een voorwerp van veelvuldig onderzoek gebleven. Hij had; Digitized by Google M. C. VAN HALL OVER beseft: en heel wat hierover, dat ik besloot, om dat graf, het welk op met betrekking tot deren bemanningen Romein, gedenkwaardig was voorgekomen, bij mij te brengen en aan u bij deze verhandeling te herinneren. Volgens Cicero, was hij de zoon van den beroemden generaal Laberius, die, hoezeer hij eens Consul was, later verraden is geworden in zijn relatie als onderbevelhebber van Scipio, den eersten Horatius, terwijl onze Laelius, zoals nader zal blijken, in gelijke relatie van vriendschap stond tot Scipio, de zoon van Paulus Aemilius, die niet het geslacht der Aemilissen bij zoonsaanzien in dat der Scipios overgegaan, veeert den naam van Scipio Aemilianus Voorhees; en zo werden dan ook in de gedenkwaardige tijdvakken van den Romeinse Staat, de beide Laelius', vader en zoon, door twee Scipio's, te weten door den eerste en de tweede Afrikaaner verewigd, voor hun staats- en krijgsbedrijven, als medehelers en uitvoerders gekozen; een kenmerk, dat, daar het vergezeld ging van weerzijds vriendschap, de grote verdienste en het achtenswaardige karakter der Laelius' buiten allen twijfel stelt. Wij hebben hierover jaar van geboorte en het overlijden van Laelius de wijze nergens aangetekend gevonden; wij weten echter, dat hij twee of drie jaren ouder was, dan Scipio Aemilianus, die ook overleefde: deze is in 570 na de grondlegging van Rome geboren en in 565, zes en vijftig jaren oud zijnde, gestorven. Laelius leefde nog vijf jaar later, tijdens de burgeroorlogen, die onder aanvoering van C. Racplus in 630 plaats hadden; immers op die tijdsperiode heeft Cicero hem. het gesprek over de vriendschap, voeren, zit al beter volgt, dat hij van de laatste helft der zesde tot het midden der volgende eeuw van Rome's tijdsrekening geleefd heeft en ten minste 64 jaren oud geworden is. Het is zoo min nodig, als bet mijne oogmerk is, om in deze verhandeling te gewagen, van al hetgeen de geschiedenis van het Romeinse gemeenebest, gedurende het leven van Laelius, merkkwaadig heeft opgeleverd. De overwinningen van Scipio den Eerste Afrikaaner, die van Paulus Aemilius en Scipio Aemilianus; de verwoesting van Corinthe door Memmius, en de verdelging van Carthago met al derzelver zedelijke en staatkundige gevolgen, zoo wel voor Rome als voor deszelfs afgezeten vijanden, en de binnenlandse beroeringen, ten tijde van de twee Gracchen; alle deze zijn overbekend en kunnen daarom dan blijven onze aandacht verdienen, wanneer zij met de bijzondere geschiedenis, van Cicero de amici 4 et 11. Corradus in Bruto p. 156. Velleius Paterculus L. II. c. 41 en de aantekeningen van Strabo en Polybius aldaar. Urgeti. Stuart Rom., Quest. Deel XL bl. 300. Ook M. C. VAN HALL Onderzoeker van Laelius in eenige aanraking of verband komend, en dit dat zeldzaam zijn. Als een staatsman, die tot het bestuur van het gemeenebest geschoeid en alzoo berekend was, of deszelfs mag en welvaart te helpen bevorderen en niet te breiden, wordt Laelius, bij Cicero, in gelijken rang als Lentulus, Tiberius Gracchus de vader, Lutetius en Sempronius gelijktijdig genoemd, ja zelfs met hem van deze en ook met Cato voorgesteld, als een regent, bij wie rijk de kunst der taalprekendheld en die van den staat wel te bevorderen op het schoonste vereenigd was. Hetzij echter gebrek aan nieuwsgierigheid, eerzucht, of genoegzame gelegenheid daarvan te hebben gehouden, als krijgsman, veel minder nog als opperbevelhebber, heeft hij altijd zodanig uitgeblonken, dat zijn naam in gelijken rang met die van vroegere actieve legioenhoofden van die tijd ooit zal blijven genoemd worden; ik zal nu eenmaal zijn wijsheid, zijn moed en zijn persoonlijke hoedanigheden van zijn geest en hart beter ook anders boven hen mogen hebben gefeld hebben. Ik zal daaraan echter niet met een woord toe hoeven te doen aan zijn vroegere krijgsbedrijven als Praetor in Spanje tegen Virginius; krijgsbedrijven waarvan de bijzonderheden, door het verloren gaan van de jarenboeken van die tijd, meerendeels onbekend gebleven zijn, zodanig, dat wij daarvan, zonder het gewapende woord van Cicero, niets kunnen weten. Digitaled door Google. water: Maar uh Wiens verhaal echter blijkt, dat in Aetiobale den Spaansen veld, die zoo vele Romeinse veldheeren had doen zetten, zoodanig beest weten te vinden, dat beid vervolgen van den oorlog te goed hem overhand aan anderen te makkelijk werd. Dat hij bij de inneming en verdeling van Carthago met aanmoediging dien wijk later als zijnen schoonzoon zullen leeren kennen, tegenwoordig en bij die gelegenheid, als onderbevelhebber van Scipio, de Romeinse zee- en landmacht tegen het eiland Cetonia heeft aangevoerd, en daardoor de verovering van Carthago heeft geholpen vooruitgaan, wordt door Cicero, Appianus en anderen vermeld; en, hoezeer deze schrijvers volgens, den vriendschap, leeraar, raad en vriend van Scipio, al een neemden, wanneer zij den lessen van den eersten vergezelden afschreven, als in diepe ernst en weemoed verzonken en wandelende over de put van de verwoeste Carthago, is het echter niet onwaarschijnlijk, dat ook de schrik van den schrikkelijke toonel van Klimax veld en aardse vallei, met dezelfde gevoelens, als schoon en even, als actie, de komedie teekent; zijna vader, zul je de hoofdrol spelen. Scipio in Bruto c. ai. 40. Livius L. Liv. c. 37. Cicero de Republiek L. II, t. 40. Appianus p. 78. Sulla, sommigen vonden, p. 83. Het is waarschijnlijk, dat Scipio bij de verovering van Carthago een werkdaadig aandeel gehad heeft, blijkt uit Appianus. Slechts eens, en dat wel vijf jaar nadat hij Praetor was, werd hem de waardigheid van Consul opgedragen, en bij de volgende benoeming, wanneer Pompejus deze eer verkreeg, werd hij voorbijgegaan. Vervolgens had Caecilius Milaan gepoogd Laelius te doen benoemen en zich daartoe, zoo als bij de Moderatie, van de medewerking van Pompejus verzekerd; dan deze alleen voor zichzelf gewerkt en aan Laelius geen woord geboden hebbende, had dat tussen hen beiden een vriendschapsbreuk ten gevolge gehad, die indien dit noodzakelijk was, van de hartelijke verkleefdheid van Laelius aan Pompejus zou getuigen. Of Laelius dit vervolgens, beantwoordde dan niet zedigheid of gebrek aan eerzucht, als teruggeworpen om naar deze gevaarlijke waardigheid, zo bekoorlijk in het oog der Romeinse grooten, te dingen, is niet gebleken; misschien heeft hij als een echte wijze, de altijd in ons oog liggende en onwaardige middelen geschaamd, door welke bij daartoe zonde hebben roofen geraken. Cicero ten minste drukt zich hieromene op eene voor Laelius vereerende wijze al dit uit. Wanneer een wijs en rechtvaardige man, zoo als bij was, voorbijgaat, kan men eer zeggen, dat het volk door "een waardigen Consul, dan dat deze door een onwaardig volk is voorbijgaan. Zoudt gij, indien het in uwe macht was, niet liever eent als Laelius, dan vijmaal als Cinna Consul te hebben?" Wij voegen er bij, dat er in het jaar, dat Laelius met Serielius was, een oorlog tegen de Cimberi werd gevoerd, waarbij de Romeinse legioenen onder het bevel van Pompejus en Marcus Licinius Crassus, respectievelijk als Consul en Legaat, en de Britten, onder het bevel van Commius, tegenover elkaar stonden. vilius caepio de bandelbljlen Voerde, noch in noch buiten Rome, gebaarde, hetwelk hem aanleiding kon geven om Zijn bcwind door schitterende v daden te doen kenmerken; ce minder, daar het beleid van den oorlog in Spanje aan zljnen ambtgenoot caepio was opgedragen; een oorlog, welke, na bijna 30 jaren te hebben voortgeduurd, met het omkomen van den dapperen viri athenaeus door moordenaars, welke door den Conful caepio zelf waren oorlogskocht, en de onderwerping der Lusitaniers eindigde (f); terwijl ook het vrij en gematigd bestuur, door Laelius binnen 'slands gevoerd, voorreker voor den zinnelijken Romein niet genoegzaam zal zijn geweest, om bij enige volgende benoeming, deszelfs keuze tot eenen wijze, die zijn roem van geene fehltende wapen feiten en zegepralen ondeende, te bepalen. Behalve de hooge waardigheden van Praetor en Consul, heeft hij ook die van Augur bekleed, een waardigheid, aan welke (zoo als bekend is) een hoog en beïfluïtend gezag, ook in burger- en staatsaangelegenheden, verbonden was; die van de vroegste dagen van Rome dagteekende en die, volgens de huidige instelling, door den deze plaats ook op onzen Laelius betrekking heeft, is aangetrokken door de raad van Tute, quatres. p 382, welke plaats "augurium" vcoxi bij ernstig clav. Cie. in voce c. Laelius sapiens. (•) Anno urbis 613. (f) Felishe mi Suppl. Liv. Lib. LII c. 2* en seqq. vell. PATERCA. Lib. II. c. 1. Voor het overige hebben wij in geheel hunne opebaar leven niets aangetroffen, hetwelk, behalve zijne uiterste waarborgen, waarvan wij nader zullen gewagen, enige opmerking schijnt te verdienen; dan dat eens ook bij hem, terwijl hij den post van Volkstribuun bekleedde, het ontwerp gevormd was, om de bekende akkerwet, op het voorbeeld van den Gemeenschapslandbouw, in vroegere dagen vastgesteld, doch later schandelijk verkracht en geheel in onbruik geraakt, te herstellen; dan van welk ontwerp hij uit vrezen voor oproerige gevoelens, bij den te duchten tegenstand der Romeinse grooten, niet alleen heeft afgezien, maar ook de, in zijn oog strafbare, onderneming der beide broeders schandig ten hoogste heeft afgekeerd. Dat op dit zijn beiluit en gevoelen, bebaard zijnde tot behoud. houd van de rust in den staat, zijne vriendschap met scipio den twaalfde reden Afrikaner eenigen invloed kan gehad hebbeco, geloof ik gaarne, maar ook tevens, dat hij zijn rechtvaardige roedelijden, door vele ongelukkige en in armoede rondzwervende Romeinen gaande gemaakt, en beste van den staat en zoo mee wijsheid zal behoeden te onderdrukken, toen becoomt hem onmogelijk te vechten, den tegenstand der vijken en grooten overwinnen. Of bij aan de wijze gematigdheid, door hem hierin aan den dag gelegd, den bijnaam van den geboeken, zoo als Plutarchus geloofde, of gedeeltelijk, of wel aan andere omstandigheden zijns levens, aan zijn overig eenparig, verstandig, deugdzaam gedrag, en de wijze toeëpassing zijner ondervinding en kundigheden verantwoordelijk werd, is niet volkomen gebleken; maar wanneer men aanziet dat de bijnaam van wijze eerst in het Grieks, door de meer verliepten onder de Romeinen, aan rechtvaardige en bekwame mannen, vooral ook aan diegenen die aan regeringseerden ontvloeiden, gegeven werd; dat het Romeinse volk zelf zich eerst later van deze benaming in het Latijn bediende, of den waren held, staatsman of regtsgeleerden, bij uitvloeting te vereeren; en wanneer men daarbij niet voorbijziet, wat de Grieken en in navolging van hen de Romeinen, door wijsheid vermaand, en dat daaronder bij een wijze verstand ook de voorreddelijke kunst van den staat wel te besturen, begrepen werd, dan zal hij, die eenigermate nagedacht over het gevaarlijke van elke onderneming, ook tegen den betwisten eigendom en de schrijnbare rechten van bijzondere personen geprobeerd, en aan wie de geschiedenis der ongelukkige grappen heeft kunnen leren, welk een gezag en vermogen de voornaamste geschichten van Rome bezaten en durfden uit te oefenen, zich geenszins verwonderen, dat Lablius zijn opzet tot herzetting der akkerwet heet laten varen, noch ook dat de gematigde tijdgenoten, hem ook daarom den bijnaam van wijze, reeds bij zijn leven met dezelfde eenparige toepassingen aan hem gegeven, en met welke bijna altijd werd onderscheiden, hebben toegevoegd. Dat hier echter, maar het licht zijner eeuw, in alle goddelijke en menselijke zaken en derzelfde oorzaken bedreven, naar de schroefigheden van Cicero's begrip, ook zonder deze omstandigheid, op den naam van vijzel, aanvraag zou hebben gehad, zal uit zijn meer bij zonder leven en gevoelens, en uit den ongemengde lof, door zo vele schrijvers hem lang na zijn dood toegezwaaid, overvloedig blijken. Hoezeer het geslacht der lauwers niet behoorde tot dat der Patrioten, had zijn vader, vroeger vlootvoogd onder Scipio den van vijfde bet eerst in het Grieks aan Sempronia, en later in het Latijn aan Attius gegeven. Cf. de Aante, en Plutarchus, leven van Themistocles, Nederd. vert. De II. blz. 313 en aanvullend daar. Cicero de Finibus. L. III. c. 8. de Suih. e. a. Plutarchus. Leven van Tibellius. Orat. D. X. blz. aa. De Oude. L. II. c. t. Livius x. xxxi. c. 10. C. LAELIUS DE WITTZ. De eerste Afrikaan, reeds in het jaar 563 van Rome's grootrijk, schippte den Afrikaan, de waardigheid van Consul bekleed, en hij had, zoo daardoor als vroeger door zijn beleid en heldendaden onder den eerste Afrikaan aan den dag gelegd en bedreven, zoo als Cicero meer dan een eeuw later na hem, zijn glorie verheerlijkt en uit het stof der onvergankelijkheid tot den stand der aanzienlijken had weten te verheffen. Omdat Laelius niet ten dele heeft kunnen profiteren van een beschavingde opvoeding, kan ons geenszins verwonderen: en dat hij die in werkelijkheid heeft, en bij de venneming zijner jaren door bestendige oefening en het gebroedwerk van de lessen van anderen tot de hoogstmogelijke volkomenheid heeft weten te brengen, daarvoor getuigt alles, wat wij van hem vinden opgeteekend. Indien het te dezer plaatse noodig was, zou niets gemakkelijker zijn dan aan te tonen, dat reeds in de jeugd van Laelius, en dus vóór de komst der Griekse wijsgeren en Romeinen verstandelijke en zedelijke beschaving, vooral die van de aanzienlijken, tot een hoogere trap geklommen was, en dat gedurende de volgende jaren zijns levens, na de verovering van Corinth en de verdelging van Carthago en de onderwerping van geheel Griekenland, de gouden eeuw der Romeinse letteren, niet alleen een werkelijk was aangevangen, maar dat het raad en tekens toenemend lofter is voortgegaan. In Ik zag jeogd toch had reeds eenmaal, door cato Senefer uit Sardinië naar Rome geleid, en wiens overbrenging door een vos voor deze belangrijke werd gerekend dan de definitieve zegepral over Sardinië, zieh doof zijn dichterlijk vernuft in de gunsten en bescherming der Romeinse macht grooten weten aan, en re bevelen. Met velen derzelfde en datronder met de Scipio's, met Cato en Larius keegde hij in een hoort van vriendschap, ten bewijze waarvan de officiële grafmonument van Scipio Barbatus in het Vaticaan en op de grafzerk van Scipio Barbatus is geplaatst, en zodoor ik ergeten meen gelezen te hebben in 1780 ontdekt, veder in het Vaticaan en op de grafzerk van Scipio Barbatus is geplaatst geworden. Behalve Sulla en behalve Pacuvius, door Licius zelf genoemd als deszelfs huisgenoot en vriend vermeld, leefden te zijde in zijn jeugd of verderen levenstijd, gelijktijdig aangetoond, Laelius, Caecilius de boezenvriend van Ennius. Accius van wiens toneeldicht een wonderschone proef blijkt gevonden te worden, plaats aan Lucius, en die boven allen hier in aanmerking komt, Terentius, de beschaafde blijspeldichter, die, zoo als nader zal blijken, ook Laelius niet minder dan tot vriend en beschermer toonde. Dat behalve deze dichters, de Romeinse zelfprekendheid zelf een gewingerig invloed op de Romeinse beschaving moet gehad hebben, kan daaruit blijken, dat Cassius bij Cicero getuigt, dat in de tijd van Scipio Laelius de taal, zowel als de zeden der Romeinen beter waren, en dat inzonderlijk de aanzienlijke Romeinse vrouwen, waaronder bij Laelius zijn schoonmoeder, de dochter van Laelius, telde, in hunne spraak den echten, vloeijenden en rechtsten Romeinse tongval, die niets hards, kwetsends of scherps deed horen, was eigen gebleren; en waarvan bij als reden opgeeft, dat de vrouwen uiteenpraten door het hooren spreken van anderen minder bedorven wordt, en dat zij meer, dan de mannen, hechten aan hetgeen zij eenmaal gekend hebben. Van de vroegere opvoeding van Laelius vinden wij niets vermeld, dan alleen, dat men in zijn jeugd roemde door een goed gedrag en voorbeeld, dan door letterenroem. Zoodra jongelingen de mannelijke tobban aan hadden aangezogen, werden zij door hunne ouders en bloedverwanten opgevangen. I a<?4 M. C. VAN HALL OTTEN warten het forum rondleid, vervolgens vijfden zij raad deze en hoorden, gedurende den maalrijd, geen andere gesprekken dan over de richting van een goed en bruikbaar levensgedrag, en hoe door deugdzame en voor het vaderland nuttige bedrijven al een waar roem te behalen was: door zulke gesprekken werd het jeugdige gemoed ontwikkeld en voor deugd en braafheid opgeleid. Wanneer wij hiernaar en naar de opvoeding van anderen, de zijne mogen afmeten, dan zal dezelve niets anders dan voortreffelijk geweest zijn, zoo als dan ook de vondst van zijn karakter, gelijk nader blijken zal, daaraan gelijke beantwoord geheeft. Zoo als Paulus Aemilius en Cato Censor, ten opzichte hunner kinderen, en de vader van Atticus en die van Agricola in later tijd ten opzichte hunner Zonen, zal de vader van Laelius zier met diens opvoeding voornamelijk hebben behouden en hem in dat alles zelf hebben onderwezen, waarin bij onderwezen was, of hem hebben doen onderrichten in datgene, waar zijn eigen kundigheden te kort schoten; en, indien hij dan die uitmuntend voorbeeld van vaderlijke zorg geheel gevolgd is, zal hij zijn zoon in de taalkennis en belevingswerktuigen hebben doen onderrichten, en bij zijn lesstellingen en oefeningen altijd tegenwoordig zijn geweest. Ook zijn moeder kan en zal, zoo als zijn vader, voorzeker op de Plutarchus, leven van Paulus Aemilius, Valerius Maximus Lib. VII. c. 1. L. IV. e. 4. Nepos vita attici c. 1. Tacitus vita laeli c. 4. Plutarchus, leven van Cato, deel V. 186. Digitized by Google C. Lelius de Wijfjaard. 165 De vorming van lijnbaar gedrag en gedrag in zijn eerste levensjaren een gewiiden invloed beënt gehad, daar de huisopvoeding door Cicero als aan zijn best gedacht der Laelius's en Mucius's eigen wordt voorgesteld. In zijn jeugd toch vormde er snel de Romeinse man en vrouw nog die liefde en vertrouwen, welke voor hindernissen zoo belangrijk is. De vrouw, van haar man zelden afgezonderd, bevond zich gewoonlijk in het vertrek van haar echtgenoot, hetzij die Rechtsgeleerde, Staatsman of Veldheer was; en in datzelfde vertrek was de moeder de bestendige leermeesteres van haar kinderen, en, zoo als Cornelia, de moeder der Gracchen en jongste dochter van den eersten Gaius Licinius, niet alleen de raadgever van haar echtgenoot, maar voor al hoed de vormster, zoowel als de voedster, van haar kinderen. Het kind, uit een kleine moeder geboren, werd voorzeker nog in den tijd van Lelius niet opgevoed in het vertrek van een gekochte voedster, maar op de schoot en aan de borst zijner moeder, wier hoogste eer was, al haar zorg aan haar huizen en kinderen te besteden. Kort daarop werd een andere naastbestaande gekozen, aan wier erkende en voorbeeldige zeden het kroost van elk gedacht werd aanbevolen, en in wier tegenwoordigheid niets gezegd mocht worden, dat onbescheiden was te zeggen, noch iets gegeven, dat onbeschaamd zou zijn. Bijna al dit. Cicero de Orat. Ius. I. cap. 13. in de hele cap. 17, 58. C. VAN HALL OVER dan, wat schande was te doen. Tora werden nog de jeugdige oefeningen en het onderwijs, ja zelfs de uitspanningen en vaderlijke lessen, met zekere heilige eerbaarheid getemperd. Van daar zovele voorbeeldige mannen, die in deze school van het vaderlijk huis, door aanleg en verkiezing, besluit tot de krijgskunst, gerechtsgeloodheid, of welopprekendheid beïnd, edel en streng, en vrij van alle ongekied opgevoed en onderwezen, zich op niets dan op eerlijke en den vaderlandse nuttige kunde en wetenfehappen hadden toegelegd. Toen nog werd het pasgeboren kind niet in banden van een Griekse dienstmaagd, aan wie de werf de gemeente der slaven ten dienste was toegevoegd, overgegeven. Door de verdichtzame en dwalingen van deze werden de buigzame en ongevormde zielen der kinderen toen nog niet bedorven; en de trek tot zedeloosheid en allerlei ondeugd vooral niet, zoals in later tijden, door de Romeinse jeugd, als met de moedermelk, ingezogen. Het was en bleef mij altijd onvermakelijk, hoe de anders zo geestvolle Montesquieu de opvoeding der jonge Romeinen, onder de oorzaken van Rome's grootheid, heeft kunnen voorbijzien; hoe zulks ook zijn mogen, zonder dat Livius door een opvoeding en onderwijs, waardig zijner eentijd, was voorbereid; zou hij als jongeling niet steeds de opdringerij en goedwillige hulp van anderen hebben nodig gehad? Helaas... C. LAELIUS OB WIJSB. »67 heid van Rome grote mannen, zant. Paulus, m. Cato, c. Sulla PICIO'S GALLUS, P. NASICA, Cn TIB. GRACCHUS, SCIPIO'S schoonzoon tot zieh getrokken hebben; nog ook de vriend der jeugd, de tafelgenoten en medestander van Scipio, den tweeden Afrikaaner hebben kunnen zijn of worden. Deze toch was door zijn vader met de meeste zorg en liberaliteit van zijn kindheid af opgevoed: en Cicero zelf laat het hem erkennen, dat hij meer aan het vaderlijk voorbeeld, dan aan de letteren, is verplicht geweest. En welke een opvoeding aan den jongen Scipio ten deel was gevallen? Deze vraag zou reeds beantwoord zijn, daar wij weten dat Paulus Aemilius zijn vader was, indien wij daarenboven niet door Cicero weten, dat reeds vroeg de Cyropaedie van Xenophon, hetwelk nu nog het handboek van vorsten en bewindshelden behoorde te zijn, deszelfs geliefd handboek was geweest, waaruit hij die schaaf van levens- en regeringswijsheid had opgezameld, die hem veder in het openbare leven zoo belangrijk, als in het bijzondere leven doorgaans zoo beminnelijk, hebben gemaakt; en wanneer wij hier nog bijvoegen, dat Scipio tweintien jaar oud, zijnen vader in den Macedonische oorlog gevolgd zijnde, aldaar den voor- Cicero de amicit. cap. »7. .... De republica L. I. cap. a*. ed. Jn£, Maj. Cf. P. Willejus patriculus L. I. cap. 13. Ad Quint. Fratr. Lib. I. Epitt. 1. LI » * tf8 M« C. VAN HALL OVER voorrüstelijken polybius, die zijn leergierige aard, door het lezen van de werken van belachelijke schrijvers, te gemoed kwam, niet alleen heeft geleerd kennen, maar ook voor dezezelfde de vrijheid verkregen heeft, om in Rome te mogen, verblijven; en dat die een gevolg had, dat deze bekwarte man, tot den gemeenzamen toegang met het geslacht der scipio's toegelaten, hem daarentegen al wat de ondervinding, de geschiedenis der vroegere tijden, en zijn eigen wijsgeerig nadenken hemzelf geleerd had, erkende, heeft meedeed (*;, dan kunnen wij aan het edele en deugdzame van de vroegere en latere opvoeding van deze jonge vreemd van den weinige ouderen Laelius, niet twijfelen, maar daaruit lichtend tot die, welke den laatsten zelf te beurt viel, befluiten; en dit te gereeder, daar Cicero hem, na den dood van Scipio sprekende invoert, om aan zijn vrienden te betuigen, dat hij zich gelukkig achtte, gelijk te hebben, omdat hij Scipio had geleefd- dat hij zowel op dit oorlogsveld, als in Rome, met hem gemeenzaam had kunnen gaan; dat hij met deze hetzelfde huis bewoonde (*; dat zijn wil, letteroefeningen, uitspanningen en voelens met die van Scipio altijd been en overeenkomstig waren. geweest en dat deze hem wederom, om de braafheid zijner zeden, het gunstigste gevoelen altijd had toegedragen, alles zodanig, dat hij nooit, voor zoveel hij zich kon herinneren, Scipio in (•) Polyb. de virtut, et vit. Excerpt. Lib. 3 r. . * (t) Hier volg ik Cicero, de amicit. cap. » r0 „aar hij in de afspreken van een huis,.. C. L AE LIUS DIE BROTHER. in iets eigen aan zich had geveegd, tevens verklarend, daar hij van denzelfden nimmer iets had gehoord, beter welke hem konde hinderen. Aan Wien laelius zijne bekwaamheid als redenaar, waarover wij nader zullen handelen, het meest verontschuldigd is, valt natuurlijk te bepalen; daar echter gelijktijdig met hem geleefd hebben de beide Scipio's, paulus aemilius, cato censor, servius sulpicius, galba en de grieken, om wel anderen niet te gewagen, kan het hem aan uitmuntende voorbeelden in de welbegrepenheid niet ontbreken hebben. De wijze begeerte was in zijn tijd een onbekende of verachte wetenschap, de letteren werden spaarzaam beoefend; allelen de rechtsgelcerdheid, zonder enige eigenlijk wijsgeerig inzicht, veel minder op de wijsbegeerte zelf gegrond, was benevens de welbegrepenheid en de geschiedenis van het voorgevallene aan de bejaarde Romeinen van den eersten rang dierbaar, en alzoo, met uitputting van wijsbegeerte en alle andere wetenschappen, werd hij de enige frade te Rome; en echter was Laelius een der eersten van de Romeinen, die de lesjes hoorden van Diogenes den Steenis, welke met twee aanstootsbaarheden. De Amicitia, cap. 4, 9 et 27, overeenkomt met de getuigenis van POLYBIUS, Liv. X. e. 33. Van lyndrn, de panaitetiek cap. 7 & ass. Men ziet vooral de merkwürdige plaats van Cicero Tutela. Quintus. L. IV. cap. 3. en werd achtbaar held der oude Romeinse rechtsgeleerden. A. den text de Auctor. Jurispr. in escol. Jurisprud. Rom, constant conervatius. p. 572. M.C. VAN HALL OVER pere Jstheense wijsgeerte, Carneade en Chrysippus op het eind der oude eeuw van Rome jaarling, als gezanten derwaarts waren gezonden. Over het doel en den uitlag van die gezondschap en de pogingen van den hoogbejaarde Cato, ter verwijdering deze Griekse geleerden in het werk gebracht, behoeven wij hier niet te spreken. Genoeg is het, hier op te merken, dat 'ijne pogingen mislukt zijnde, deze wijsgeerden, hunne school in Rome geopend hebbende, voor de 'den hunner wijsbegrijpte, indien al niet een bouwden, ten minste een bereide grond vonden; voor wat niet alleen waardige jongelingen, maar ook achtbare ouderlingen hunne lesken kwamen bijwonen; dat de Romeinse rechtsgeleerdheid langs deze weg met de wijsbegeerte als zusterwetenschap te Rome is beoefend geworden; ja dat, zooals Vielard te recht heeft opgemerkt, op deze wijze het Griekse verstand met de onbeleefdheid van de Heeren der aarde zier wonderlijk is verweven hebbende, hier door een omwenteling is te wege gebracht, die aan de toen bekende wereld een nieuwe gedaante heeft gegeven? Onder de voorname mannen, die de leden deze wijsgeerden bijwonen, kunnen wij de voorname mannen, die de leden deze wijsgeerden bijwonen, kunnen wij noemen: Lucullus, Pausanias, Pollux, Ligarius, Philotimus, Cratippus, Antius, Gaius Aurelius, en andere mannen, die voor hun levenswijs en hun gesprekken werden prijzen. C. Velleius Paterculus, Boek II, hoofdstuk 8. Tuseul. Quaest. L.I. c. 3. Lib. IV. E. 3. PLUTARCHUS' Zeven van Cato D. V. W. 194. Stoart D. X, WJ 388. M. t. frets wer het gezag der rechtgeleerden U. 14. en jety CICERO'S triomf ven WIELAND , B. 5. S. 550. C. LAELIUS DE WIJZE. woonden, onderfcheiden zieh scipio aemilianus en laelius, toen beide in de kracht van goede jaren; zij maakten echter het meeste werk van diëneten, om een rede, die hen veel in ons oog beminnelijk raakt; omdat, namelijk, deze, meer dan de andere wijsgeeren, zedig en gematigd zijnde, deze hoedanigheid met beide inborst, inzonderheid met de zachtheid en beschaafdheid van laelius, overeenkomstig was. Geen wonder dan ook, dat vervolgens aan panabius, die voortreffelijke leerlingen van diogenes, de ere te beurt is gevallen, om laelius, zoowel als scipio, rutilius, den vriend van scipio en laelius, en fannius den schoonzoon van den laatsten, onder zijn leerlingen te teilen niet alleen, maar ook als de vriend, medewerker en huisgenoot van scipio te worden opgenomen; en dat fannius inzonderheid op het aanraden zijns beburgedaders zelf, zijn leerlingen werd (*). Of, en in hoe verre, de aard en zeden van laelius, naar de lespunten en voorchriften dezer wijsgeeren, wier karakter, volgens cicero zeer zacht en beschaafd was, zijn gevormd en in verstandelijk evenwicht zijn gehouden, laat zich nu te meer gemakkelijk verklaren, daar laelius reeds een gevorderden leeftijd, ten minste van een of twee en dertig jaren, zal bereikt hebben. toen de wijsgeer dienstbaars zich op de rechten bevond, hij toter niet dan als grijsaard de laatste van Panamotis kan gehoord hebben. Het is maar daad, dat Cicero op twee onderhoudene plaatjes, Laelius, zoowel als Scipio, ten tijde van de zending van Diogenes, Carneades en Critolaus in Korthee als adolescenten doen voorkomen, maar dat is in geen tegenstelling met onze stelling, daar bij de Romeinen de adolescentia ten minste tot een veertigjarigen ouderdom voortduurde. Het lachende en beminnelijke karakter van Laelius, hem tot aan zijn dood bijgebleven, mogen dan door het onderwijs van Panamotis, zoowel als van Diogenes, zijn versterkt, hij kan hetzelfde aan hoofd voorfaften en lezens niet alleen verklaringen zijn geweest. Zijn gemeenschappelijke omgang met Scipio den tweeden Afrikaaner kan ook misschien het zijne hiertoe hebben bijgedragen, wanneer wij aanvullen het bijzonder leven van dezen, en daarbij zijn gedrag als veldheer en staatsman niet in aantrekking nemen, het laatste toch is bij de verovering van Numantia, bij welks beleg en verovering het mij echter niet is gebleken, dat Laelius tegengewoordig is geweest, en ook bij de verdelging van Carthago, om van zijn oordeel over den moord der beide Gracchen na niet te gewagen, door de geschiedenis voor altijd gebrandmerkt. En toch, wanneer we andere omstandigheden en bedrijven van ons leven gadeglijven, moet onze verwondering vermindern, dat de zachte en mind oorlogzuchtige Laelius zijn vriend was, daar hij, evenals deze, zowel beoefenaar als vörder van letteren en wijsgeerte, en de bevelhebber en vertaler was, die den opkomenden fraai voor letteren *Rome* voorstond en bevorderde, en de zachtaardige Laelius om enkele, in ons oog, afzichtelijke vlekken in de reeks van uitmuntende bedrijven van Scipio, den band opleven hem en den vriend zijner jeugd gelegd en tot deszelfs dood ongevaarlijk gebleven, te minder behoefde te verbreken, daar hij, als Romein en tot den irring der aanzienlijken behorende, bedrijven en gevoelens, die onze verontwaardiging mochten opwekken, voorzeker, zoo al niet met volkomen goedkeuring, althans met toegeeflijkheid, dan wij, zal beoordeeld hebben. Laelius werd onder de achtbaardige en beschafde Romeinse grooten van zijn tijd opgenomen, als een man van de grootste braafheid en achtbaarheid, die door zijn deugd werd verhoogd, en zoodanig welprekend, dat hij onder de eerste Geraden en smeupilaren van het Romeinse gemeenebest gerangschikt werd; en bovendien, in de kracht zijner jaren, de Romeinse welprekendheid gebeld. In de vroegste opkomst was, is bij recht gezegd, die kracht, servius sollicitus calbus eil scipio, tot in later tijd, onder de vernoemde genoemd, die haar in bloei deed kraken; beiden deden toenemen. Inzonderheid gewaagt cicero van hem als van een van de grote redevaardigers, die geleerdheid bij oefening in het wetgevonden voegde hijzelf als zoodanig te ook als letterkundige en wijsgeer beschouwd scipio, en zulks naar het oordeel van scipio en laelius gezien: voor weinig kostte het hun (voegt cicero er bij) en kauwde de recht te doen. Quintilianus spreekt van Acmilius, van Scipio en van Cato, als waren zij onder de Romeinen andere schrijvers in de wetgevondenheid en vergelijkt hen met de twee oude Griekse schilders, Polynotus en Zeuxis, die, door derzelver eenvoudige, eenigzins ruwe, maar krachtige kunstwerken, het gebied der kunst aanmerkelijk hadden verbreed. Gedurende de laatste levensjaren van Laelius waren zijn landgenoten nog godsdienstig, getrouw aan woord en eed: voor hem was die vrees der goden, ja het bijgeloof zelf, waarop de staat in deszelfs kindheid gebouwd was, nog enigermate de handwerker der algemene orde en, het steunpunt van de Republiek. Laelius, Orcus, Libellus XII. en zodanig, doet wonder derhalve, dat onder anderen, welke den eersten deel betroffen, Laelius aldoor op de taoleminste en verhevenste wijze sprak. De beste zierde redevoerder was, naar Cicero's oordeel, welke hij eensmaal had gesproken tegen de vaststelling van een wet, door Lecimus Crassus, over de keuze der pontifices voorgelegd en belicht. Welke deze de benoeming der pontifices, die tot dusverre aan die magistratuur zelf was overgebleven, het Volk probeerde te doen overgaan. Laelius handhaafde het oude gebruik in een voorzichtiglijke rede, door welke hij de orde van het volk een beïnvloedende stuk tamte, en de poging van Crassus verdedigde. Wellicht was dit de rede, die, met de naam van Aurora orationella belegen, Cicero deed verklaren, dat hij Laelius als Augur liever boerende redevoerder dan de voornaamste der Staten zette. Een treffend voorbeeld is hiervan te vinden bij Livius, Liv. VI. cap. 44. In Cicero's redevoeringen over de wetten en de divinatie (de religie) legt hij uit hoe de indruk van een sterrenkundige op het volk hem een juiste beeld gaf van de voorafgaande oorzaak van het geloof in voorspellingen, geplaatst in het Magazijn van wetenschap, Boek IV, Loom 1, blz. 135. 