title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Hoewel het opperhoofd Secoecoeni, die eenige jaren geleden zijn vader Sekwati was opgevolgd, reeds geruimen tijd bewijzen had gegeven van zijne vijandige gezindheid tegenover de Republiek, zoo was hij zeil niet de aanleidende oorzaak van den krijg die thans uitbrak. Het was een zijner onder-kapiteins, zekere Johannes, die het sein tot den opstand gaf. Deze, een leerling van den Zendeling Merensky, en blijkbaar over het paard getild door de opvoeding, die hij genoten had, schijnt groote plannen gekoesterd te hebben omtrent de toekomst van het Zwarte ras in Zuid-Afrika, waar hij de Washington van meende te zijn, en had onder andere omstandigheden een heel gevaarlijk tegenstander der Blanken kunnen worden. Hij was bezield met een grooten haat tegen de Boeren, en had spoedig gelegenheid aan zijne haatdragendheid den vollen toom te geven. In het begin van 1876 had het Transvaalsche Gouvernement een plaats in de nabijheid van Johannes Kraal afgestaan aan zekeren heer Jankowitz, 1) eene bezigheid die reeds op het eerste gezicht iets gevaarlijks inliield voor de Regeering, en later werd het door den toen- maligen tijdelijk waarnemenden President, den heer P. J. Joubert, erkend, dat men die plaats niet had moeten uitgeven. Het schijnt dat de heer Jankowitz een aantal volk met wagens naar de plaats zond om hout te halen; dat de ossen in de mielielanden van Johannes kwamen, waarop dit opperhoofd de ossen in beslag nam en het volk met geweld van de plaats joeg. Een boodschap door de Regeering hierover aan Johannes 1) Waarschijnlijk een Afrikaander; de naam Jankowitz is in Z.-Afrika reeds van vroeger bekend. 117 positie verloren, en twijfelde men er aan of de Staat liet hoofd boven water zou kunnen houden. Zelfs de Oranje-Vrijstaat, niettegenstaande de moeielijkheden waarin men daar verkeerde, had thans niet meer het minste denkbeeld om zich te vereenigen met de Zuster-Republiek, op wier bodem zooveel twist en oneenigheid waren gezaaid. Men hoopte het beste van de regeering van Pretorius en Kruger, doch men vreesde het ergste. En bij dit alles kwam dat gedurende den burgeroorlog de Kaffers zoowat deden wat zij wilden, en van de verdeeldheid der Blanken gebruik maakten, om hunne eigene positie te versterken. Yan alle kanten dreigde er gevaar. In het Lijdenburgsche stalen Mapok en Malewu het vee der Burgers op ontzettende manier, en lachten om de eischen van het Gouver­ nement; op de oostergrens bestond er gevaar van den kant der Zulu’s, die aanspraak maakten op een deel van het district Utrecht, en onder wie Cetywayo, een der zonen van den nog levenden Panda, den grootsten invloed'begon te krijgen. In het Zoutpansbergsche heerschte de ontzettendste verwarring, en ontstonden er geschillen, die binnen de eerste jaren niet beslist zouden worden. In één woord, de toekomst van de Republiek was duister, zeer duister, en dapperder harten dan Pretorius zouden zelfs teruggedeinsd hebben voor de taak om het schip van den Staat uit deze gevaren te sturen. Pretorius zou dit dan ook niet gelukt zijn, als zijn Kommandant-Generaal, S. J. P. Kruger hem niet in alles trouw ter zijde had gestaan en met ongeëvenaarde volharding en energie niet alles had volbracht, wat hem opgelegd werd. Hoe en wat hij deed zullen wij in de volgende hoofdstukken zien. 582 anders dan een Mijneigenaar s-Unie was, een Unie van Kapitalisten, die geen geld genoeg maakten naar hun zin, of laten wij liever zeggen, niet gauw genoeg geld maakten. In zijne getuigenis, die de heer Rhodes gaf voor het Comité van het Parlement in Engeland, geeft hij zelf dit duidelijk te kennen. Het was geen zaak waar de mijnwerker, de ambachtsman, de winkelier of zelfs de handelaar veel in te zeggen had. Neen, het waren omtrent een 60 a 80 luitjes, die den boel aan den gang hielden, allen mannen, die direct met mijnen in verband stonden, mijnen in eigendom hadden of in mijnen speculeerden. Om den toestand van het volk gaven zij weinig en zoolang zij dat volk konden ophitsen om te schreeuwen: „Geeft ons stemrecht”, waren zij tevreden. Die 60 of 80 luitjes zelve, de aanstokers, gaven zelf niets om het stemrecht. Reeds op 10 Juli 1894 schreef de heer Lionel Philips, het hoofd der groote firma H. Eckstein & Co.: „Ik geef niets om politieke rechten.... en ik geloof ook niet, dat de menschen hier, als een geheel genomen, ambitie in die richting hebben. Wat het stemrecht aangaat, geloof ik, dat vele menschen er geen blauwen duit om geven.” En dit was een van de luitjes, die trachtten het volk op te stoken, waarom om in staat te zijn later meer geld te maken; om de zaken zoo te kunnen aanleggen, dat hij en zijn vriendjes, een partij arme mijnen, waar zij thans niets mede konden beginnen, konden floteeren en nog een extra paar millioen pond er bij konden verdienen. Mammonisme, dat was het, niets anders dan de vereering van den Gouden God, die in de laatste helft der 19de eeuw zooveel aanbidders heeft, en als het ware de sleutel van alles in handen begint te krijgen. Nu, de man van „Groote Schuur” kende dien eeredienst, en niemand was beter bekend met de eigenaardig­ heden en het algemeene karakter der Mammon-dienaars dan hij. En als hij nu die luitjes gebruikte, als hij hun Mammonisme aanvuurde, als hij aantoonde hoe onder eene Engelsche Regeering en een Engelsche vlag zij het zooveel beter zouden hebben, zooveel meer geld zouden kunnen maken, en dat met geen ander doel dan om een einde te maken aan „die ellendige Vrije Republieken”, die hem en zijne politieke plannen in den weg stonden — wie zal dan zeggen, dat Cecil John Rhodes niet consequent heeft gehandeld ? Het was een simpele overeenkomst; de een zou dit doen en de andere dat; een eenvoudig quid pro quo, waarin het quid der Johannesburgers duidelijk gemaakt werd, doch het quo, dat de heer Rhodes zou leveren, achter gehouden en niet verklaard werd, omdat het natuurlijk niet paste precies te vertellen wat zijne werkelijke plannen waren. Op 25 September werd er weder eene groote demonstratie in het 41 van behoorlijke lagers, gereed om eenigen vijand te ontvangen, occupeerde men het land in opene kampen. Misschien was de arme Pieter Retief zelf hiervoor te blameeren. Want, inderdaad hij stelde veel te veel vertrouwen in Dingaan. De vriéndelijke ontvangst die hij op zijn eerste bezoek van den Zulukoning had ontvangen, scheen alle achterdocht uit zijn gemoed te hebben verwijderd. In het eind van Januari 1838 maakte hij zich gereed om Dingaan te gaan bezoeken, en hij wilde met dit doel slechts eenige weinige mannen met zich nemen. Doch mannen als Maritz en Charel Cilliers waren geenszins zoo argeloos en op hun aandringen vertrok Pieter Retief naar Umkungunhlovu met een escorte van 66 Blanken en omtrent 30 kleur­ lingen. Op den 3de“ Februari 1838, kwamen zij- in de hoofdstad van Dingaan aan, met zich brengende de beesten die Sikonyela aan de Boeren overhandigd had. Thomas Holstead, de Engelschman uit Port Natal, begeleidde hen weder als gids en tolk. Dingaan ontving de Boeren vriéndelijk, evenals de eerste keer, en drukte zijn vergenoegdheid uit dat zij zijne gestolene beesten hadden teruggebracht. Hij het een feest houden, en deed alles wat hij kon om zijne bezoekers het leven aangenaam te maken. Op den 5den trok de heer Owen, de Engelsche zendeling die bij Dingaan woonde, een document op, waarbij de Koning der Zulu’s een groot stuk grond aan de Boeren ter bewoning afstond, en dit document werd geteekend door het merk van Dingaan en door Pieter Retief. De zaak was nu volgens Retief s meening in het reine, en den volgenden dag zou men vertrekken. Vroeg op den morgen van den 6den Februari 1838, kwam Retiet met de zijnen een afscheidsbezoek brengen aan den Zulu-vorst. Het is opmerkenswaardig dat toen aan de Boeren werd gezegd, dat zij niet gewapend binnen den muur van de koninklijke Hut konden komen. Zij moesten hunne geweren buiten laten staan. Dat Retief hierin geen lont rook, is te wijten aan zijne edele natuur en aan zijn vertrouwen op de oprechtheid van Dingaan. In alle geval schijnen hij en zijne metgezellen aan het verzoek gehoor te hebben gegeven. De Zulukoning ontving hen zeer vriéndelijk, liet Katferbier rondgeven, en onderhield zich met Retief en eenige anderen. Plotseling riep hij uit: „Doodt de Toovenaars, en daarop viel men het klompje ongewapenden en weerloozen aan. De Boeren konden zich niet verdedigen; zij hadden zelfs geen tijd om van hunne messen gebruik te maken; slechts Thomas Holstead, de Engelschman van Natal, gelukte het twee zijner aanvallers met zijn mes zwaar te verwonden. Men sleepte de slachtoffers naar een Kopje nabij de Kraal, waar gewoonlijk alle terechtstellingen plaats vonden. Hier werden zij met knopkiefies doodge­ slagen, wordende Retief verplicht om den dood zijner makkers aan te 875 Lord Rosmead antwoordde, volgens het gepubliceerde verslag van het onderhoud, letterlijk als volgt: „Well, I ought to know, as I drafted it. The meaning „suzerainty” was withdrawn and the word left out purposely. Kruger was not content with the 1881 convention, hecause of the claim to suzerainty and we meant to withdraw the claim in 1884. What ’s the good of claiming more power than you have got?” 1) Deze Regeering plaatst zich verder dienaangaande op het standpunt van den Markies van Salisbury, Secretaris van Staat voor Buitenlandsche Zaken, zooals ZHEd.Gestr. dat duidelijk heeft gemaakt in zijne desbe­ treffende telegrafische dépêche aan ZHEd. den Staats-President medege­ deeld hij een telegram van Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris, van 15 Februari 1896 in antwoord op een wederzijdsch telegram van den 10den te voren. De Markies spreekt daarin van: „the complete inde- pendence enjoyed by the South African Repuhlic, subject to London Convention of 1884” 2) en zegt dat, ,,he accepts in all their fulness the arrangements made with the South African Repuhlic by London Con­ vention of 1884.” 3) 9. Dat de suzereiniteit, daargesteld door de conventie van 1881, werd afgeschaft als het resultaat van de conventie van 1884, wordt eveneens duidelijk wanneer de veranderde relatiën tusschen het Britsch Gouverne­ ment en de Zuid-Afrikaansche Republiek sedert de conventie van 1884 worden overwogen. De suzereiniteitsrechten onder de conventie van 1881 konden geclassi­ ficeerd worden te bestaan: 1°. In de onbevoegdheid tot directe onderhandelingen met buitenlandsche mogendheden. 2°. In de controle van buitenlandsche en zekere binnenlandsche zaken door den Britschen Resident. 3°. In het privilege om Britsche troepen door het grondgebied der Zuid- Afrikaansche Republiek te voeren. Deze punten, in volgorde behandelende, komt de Regeering tot de navolgende gevolgtrekkingen: 1) Wel, ik behoor zulks te weten, daar ik ze opstelde. De meening suzereiniteit werd inge­ trokken en het woord werd met opzet uitgelaten. Kruger was niet tevreden met de Conventie van 1881, omdat de aanspraak van suzereiniteit daarin voorkwam en het was onze bedoeling om di.e aanspraak in 1884 terug te trekken. Wat is er voor goed in gelegen op meer macht aanspraak te maken dan gij bezit. 2) Complete onafhankelijkheid door de Zuid-Afrikaansche Republiek genoten, onderworpen aan de Londen-Conventie van 1884. 3) Dat hij in al hunne volheid de arrangementen aanneemt met de Zuid-Afrikaansche Republiek, gemaakt door de Londen-Conventie van 1884. 74 vroegd. De Volksraad vond het dan ook blijkbaar gevaarlijk om de macht der Pretorius-partij te vermeerderen, en koos Piet Potgieter, den zoon van den overleden Hendrik als Kommandant-Generaal van Lijdenburg en Zoutpansberg. Pretorius voelde dezen slag diep, en het schijnt werkelijk dat in dezen Volksraad de Potgieter-partij, onder leiding van den Heer Bührmann, hem te sterk was, want den volgenden dag verloor hij een proces tegen Bührmann, dat hij reeds in de eerste instantie gewonnen had, en werd veroordeeld de kosten van beide instantiën te betalen. Stuart vond den ouden Kommandant-Generaal in een alles behalve goede bui, toen hij hem voorstelde zijn Emigratie-plan voor den Volks­ raad te brengen. Toch liet Pretorius zich overhalen dit te doen, en werkelijk vereenigde de Volksraad zich met het plan, en wees daartoe een groote streek grond aan, bekend als De Komatie, een streek wel ruim voorzien van boomen, en ook niet onvruchtbaar, maar zeer onge­ zond, zooals later bleek. Van dit laatste feit schijnt Stuart niets te hebben geweten; zeer waarschijnlijk wisten een aantal der Volksraads- leden er van, en werd dit stuk grond met een zeker doel voor zijn plan aangewezen. In andere woorden men wilde Stuart, ondersteund door Pretorius, niet geheel afwijzen, doch gaf hem grond die het geheel onmo­ gelijk voor den eerste zou maken om zijn plan tot uitvoering te brengen. Nauwelijks was het Volksraadsbesluit gepasseerd en waren de conditiën bepaald, of Stuart vertrok in volle haast naar Europa. De man die met alle kracht had getracht om Stuart in zijn bedoelingen te dwarsboomen, was de heer Bührmann, en nauwelijks was Stuart vertrokken of zijn tegenstander wist eene verandering in het Volksraadsbesluit te doen passeeren. waardoor de zaak een geheel ander aanzien kreeg. Het gevolg was dat Stuart, toen hij in Holland zijn plan bijna tot uit­ voering had gebracht, op eens den grond onder zijne voeten zag weg­ vallen, doordat Bührmann brieven naar Holland zond, en het gewijzigde voorstel bekend stelde. De bijwoning van deze Volksraadzitting was het laatste werk van Andries Pretorius. Zijne kwaal, het water, tastte hem daarna zoo hevig aan. dat lnj, nauwelijks buitenshuis kon en eindelijk in Juni aan een ziekbed gekluisteid weid. Geneeskundige hulp was onverkrijgbaar, en er kon zelfs geen persoon gevonden worden, die het water van den lijder kon altappen. Meer dan een maand lag Pretorius op dat bed, bezocht door velen zijner vrienden, die hij met woorden aanspoorde om toch vrede en eensgezindheid onder elkander te bewaren, en alle pogingen aan te wenden tot bevordering van de ontwikkeling en den bloei der Republiek. 328 in den Vrijstaat heerschte, laten wij hier een aanspraak volgen, die door den heer Marthinus Uys van Heilbron tot een aantal Transvaalsche burgers op den Nek werd gehouden, op den 21sten Februari. Hij zeide, daartoe uitgenoodigd door Kommandant Weilbach: „Mijne broeders! Ik behoef u niet veel uitleg te geven wie ik ben. Een van mijne familieleden ligt in Natal, de ander is bij u. Ik ben gezonden niet door onze regeering, maar door het volk van ons district, en alleen om van u te komen hooren, wat gij van ons wilt, en wat wij voor u doen kunnen, en verder om u aan te kondigen wat wij voor u willen doen. Wij hebben voor acht dagen geleden eenige bijeenkomsten gehouden en besluiten genomen om memories, die talrijk geteekend zijn, op te zenden naar onzen Volksraad, die nu eene buitengewone zitting houdt. Wij hebben verder op die bijeenkomsten eendrachtiglijk en vast besloten om u te hulp te komen; gij moet u niet bekommeren dat mogelijk onze President het niet zal toelaten. Ik geef u mijn woord, of onze regeering wil of niet wil, wij zullen toch komen. Wij hebben reeds vóór de zitting met de raadsleden geraadpleegd, en ik kan u ver­ zekeren dat de groote meerderheid er reeds voor was om u, onze broeders, te komen helpen. Broeders, wij zijn zwak. wij zijn nietsbe- duidend tegen dien John Buil; maar wij zullen komen zooals een Abraham met geloof gegaan is om zijn zoon te offeren. God zal het voorzien. Hij is de Almachtige en zal ons helpen. Verder, broeders, wil ik u raden om te volharden als mannen van geloof en dapperheid; staat vast op uwe zaak, want die is rechtvaardig. Gij vecht en sterft als mannen voor uw vrijheid. Wij zijn voor de vrijheid van ons, en voor de vrijheid van u, want die is u ontstolen. Broeders, wij zullen op uwe bloedsporen komen, en wij zullen met u stiijden en met u sterven. Gij kunt u wel voorstellen hoe onze harten branden, wanneer wij daar op tien en twaalf uren te paard ver de wreede kanonnen op u hooren donderen, en dan nog bedenken, waarom op u zoo geschoten ^ordt: om uw wettig eigendom. Broeders, uw volk is ons ^ollv (,°d is onze God! Houdt uwe zaak nog veertien dagen vast en gij zult ons bij honderden hier zien om u te helpen. Wij zijn bezig om kogels te gieten en geweren uit te wasschen. Ik vermoed dat het gansche Afiikaansche volk nu zal samenwerken om uwe zaak te steunen en om een gansch vrij volk te worden. Gelooft mij, de Vrijstaat, Natal en de Kaapkolonie staan op voor uwe zaak. Ik meen en geloof dat deze plaats is die plaats, die God van eeuwigheid af geordonneerd heeft, waar ^ ij eenmaal onze vrijheid moeten uitvechten. Broeders, mijne komst is slechts om van u te komen hooren hoe uwe zaak staat, en of gij nog HOOFDSTUK XXXV. De strijd en zijn einde. Het ligt niet in het plan van dit werk om een uitvoerig verslag te geven van de krijgsverrichtingen in den Transvaalschen Vrijheidsoorlog 1). Zulk eene beschrijving zou thuis behooren bij de Levensgeschiedenis van Generaal P. J. Joubert, die de groote veldheer in dien krijg is ge­ weest. Paul Kruger toch was de man, die zich meest met het diploma­ tieke deel van den Vrijheidsoorlog heeft bezig gehouden, in die zeer zware taak uitmuntend gesteund door Dr. Jorissen en den heer W. E. Bok. Toch moeten wij, om den samenhang van dit werk niet te verbreken, een overzicht, zoo al zeer beknopt, van den w'erkelijken krijg geven. De oorlog begon op een voor de Transvalers zeer gunstig tijdstip. Het aantal troepen in de Provincie zelve was zeer gering, en ook in Natal en de Kaapkolonie was de Engelsche strijdmacht gezamenlijk geen twee volle regimenten groot. Kon Engeland in een krijg tegen de inboorlingen gebruik maken van een aantal dappere Zuid-Afrikaansche \ rijwilligers en Vrijbuiters, zooals zij in den Zulu- en later in den Secoecoeni-oorlog gedaan had, zoo was dit onmogelijk in den krijg tegen de Boeren, want eerstens zou men slechts een gering aantal van hen hebben kunnen krijgen, en tweedens zou men, door het nemen van dusdanigen maatregel, alle 1) Een goed geschreven en alle bijzonderheden bevattend tn lezenswaardig de Hollandsche taal bestaat nog niet. Toch zou zu ' *-en'' ame]ci kunnen worden. Behalve zijn, en de materialen er voor zouden zonder groote moei e ' heeft men de brieven mondelinge opgaven van de voornaamste Boeren-aanvoer er ^ geschreven zijn. Onder der verschillende oorlogscorrespondenten beschik aar, aaana War een zeer degelijk, boek anderen is het boek van Majoor Carter A narrative oj. ie xTnllandsche taal vindt men op me. weinig vooroordeel geschreven. Het beste versh* m £ het oogenblik in het zeer nuttige boekje van den e PAUL KRUGER EN de Opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek DOOR J. F. VAX OORDT, B. A. HOLLANDSCH AFRIKAANSCHE UITGEVERS-MAATSCHAPPIJ T/h. JACQUES DUSSEAU & C<>. WbUïJ'l'M AMSTERDAM, 20 Doelenstraat. KAAPSTAD, Kerkstraat. HOOFDSTUK II. De redenen van den Grooten Trek. De levensloop van den tegenwoordigen President der Zuid-Afrikaansche Republiek, zijne ideeën, zijn politiek, ja zelfs zijn karakter, hangen zoo samen met den „Grooten Trek van 1836,” dat het hierom eene noodzakelijkheid is, dien Trek te beschrijven. Het is waar, dat dit reeds door verscheidene schrijvers met min of meer juistheid is gedaan, doch, zooals een Engelsch schrijver 1) te recht zegt, is de geschiedenis van den Grooten Trek zoo, dat zij altijd weder verhaald kan worden. Om dezen uittocht der Afrikaansche Koloniale boeren echter behoorlijk te kunnen verstaan, moeten wij jaren achteruit, om er de redenen en oorzaken van op te sporen. Het is gemakkelijk te begrijpen, dat het niet eene enkele oorzaak was, die een groot aantal menschen er toe dreef om huis en haard te verlaten, teneinde een tamelijk rustig leven te verwisselen met een zwervend bestaan, waarvan elke dag met gevaren bezet was; familiebetrekkingen te verlaten, zonder de hoop hen ooit weer te zullen zien; de banden te verscheuren, die elk mensch hechten aan de plaats waar hij geboren is; vrede en rust achter te laten en dood en verderf misschien tegemoet te gaan. Integendeel, zooals in alle groote gebeurtenissen der wereldgeschiedenis, hebben een reeks van omstandigheden samengewerkt tot het nemen van dezen oogenschijnlijk wanhopigen stap der trekkers; en deze omstandigheden kwamen niet alle tegelijk op den voorgrond, maar ontwikkelden zich een voor één gedurende een lange reeks van jaren, en het was de opeenhooping die den doorslag aan de zaak gaf. Het bestuur der Hollandsche Oost-Indische Compagnie aan de Kaap 1) Statham. South Africa as it is. 762 als de Transvaal. een wet mocht passeeren, waarbij alle Indiërs uit de Republiek werden geweerd. Doch door de bepalingen der Conventie is dit alles onmogelijk gemaakt, daar de Indiërs Engelsche onderdanen zijn. De derde wet van belang die de Volksraad in 1896 passeerde, en welke insgelijks als een uitvloeisel van den Jameson-inval mag beschouwd worden, was de Wet over Emigratie (No. 30, 1896). Deze was gemaakt met het doel om te beletten, dat de Transvaal gevuld werd met „ongewenschte emigranten,” menschen zonder middel van bestaan, of, wat nog erger is, zonder karakter. Een dergelijke wet bestaat reeds jaren in Amerika en daar heeft zij tot heden uitmuntend gewerkt. Dat in een goudland zulk een wet ook zeer wenschelijk was, is begrijpelijk, en daarvoor waren in 1896 zeer goede redenen. Eerstens was er reeds in Johannesburg een overvloed van leegloopers, mannen die of niets te doen konden krijgen óf niets wilden doen, en waaruit de crimineele klasse dagelijks nieuwe rekruten ontving. Tweedens was het bestaan of aanwezig zijn van die leegloopers reeds op zich zelf een gevaar voor den Staat, want het is in alle landen juist 'die klasse, het zoogenaamde „gepeupel of grauw,” die in tijden van onrust en oproer het meest gevaarlijke element is, en onderhevig is aan invloeden van buiten. Een hoop van zulk gepeupel te hebben in Johannesburg, waar het door de kapitalisten zonder eenige moeite kan gebruikt worden als een gedurige bedreiging tegen het Gouvernement, daar was natuurlijk de Transvaalsche Regeering volstrekt niet op gesteld. Doch ook tegen deze wet kwam Engeland op; er werd heel wat over geschreven en ten slotte besloot de Transvaalsche Regeering haar, nadat zij omtrent 7 maanden goed gewerkt had, als eene doode letter te beschouwen, zoolang de onderhandelingen tusschen de Republiek en Engeland omtrent de Conventie aan den gang waren. Om niet in al de bijzonderheden te treden, mogen wij, over het alge­ meen gesproken, zeggen dat de Transvaalsche Regeering sinds 1896 met drie groote bezwaren te kampen heeft, of juister gezegd vier. Deze zijn: 1 . De gedurige aanvallen van den Engelschen Staats-Secretaris voor Koloniën, die niets ongedaan laat om te bewijzen dat de Transvaal de Conventie van Londen heeft geschonden, en op grond der voorgewende Suzereiniteit van Engeland beweert het recht te hebben die Conventie uit te leggen naar zijn denkbeeld. 2 . De aanhoudende aanvragen om hervormingen en vermindering van belasting, gedaan door de hoofden der Mijn-Industrie te Johannesburg, en een dagbladpers die door hen direct of indirect bewerkt wordt. 3°. De houding door het Hooge Gerechtshof, of althans een deel der rechters ingenomen tegenover de Regeering, een strijd die gevoerd wordt 537 formatie van de Chartered Compagnie zeer versterkt, zonder dat de Rijksregeering de last had voor eene kostbare en ingewikkelde adminis­ tratie te zorgen of in niet minder kostbare oorlogen met inboorlingen te worden gesleept. De Engelsche Regeering stond het Charter toe op 29 October 1889; de monden van alle tegenstanders er van werden gesnoerd; de goedkeu­ ring van het Parlement werd verzekerd; de Ieren kregen £ 10,000 voor hun Home-Rule, waarvoor zij natuurlijk erg dankbaar aan den heer Rhodes waren; de schoonzoon van den troonopvolger van Engeland, en een spul groote lieden onder de Engelsche aristocratie werden of leden van het Bestuur der Chartered Compagnie, of werden aandeelhouders. Want, hoe onbegrijpelijk het thans schijnt, zoo waren er in 1889 toch werkelijk lui in Engeland, die den heer Rhodes en zijne plannen niet vertrouwden, die niet begrepen dat dit alles alleen strekken moest tot verhooging van de eer en de macht van Groot-Brittannië, en dat er niet iets anders achter zat. Hoe de Chartered Compagnie in al hare bijzonderheden tot stand is gekomen zal nog jaren lang een geheim blijven; doch er zal wel een tijd komen dat wij al het moois er over zullen vernemen. In allen gevalle, in 1889 was de Compagnie met haar kapitaal van £ 1.000,000 in volle fleur, en nu moest men het land in bezit gaan nemen, want tot nu bestonden de eigendommen van de Compagnie slechts op papier. Met dit doel, alsmede ook bepaald om in den letterlijken zin des woords een weg te banen, vertrok uit Britsch Bechuanaland in Juni 1890 een uitgelezene macht van 700 Blanken en 150 kleurlingen, en begonnen, wat de heer Wilmot in zijn „Expansion of South Africa” een 19de eeuw Anabasis noemt. Majoor Johnson ging met 400 pioniers voorop en bereikte goed en wel de Tuli-rivier. Doch hier ontving men een boodschap van Lo-Bengula dat hij objecties had tegen het maken van den weg, er bij voegende dat als „het witte impi” verder trok, er moeielijkheden zouden ontstaan. Dit bericht verwekte vrees onder de kleurlingen der expeditie en deze liepen weg, zoodat men een aantal anderen van Khama moest krijgen. Eindelijk op 1 Augustus bereikte men bij de Lundi-rivier het hooge plateau, en hier ontving men een tweede boodschap van den Matabele-koning, bevelende om niet verder te gaan. Doch men stoorde zich niet aan dit bevel, en ging toch verder, en op 1 September bereikte men de plek, waar men Fort Charter bouwde, en op 11 September die van Fort Salisbury. Daarop werden de pioniers ontbonden, en werd een tijdelijke regeling van zaken gemaakt, totdat de heer A. R. Colquhoun tot eersten Administrateur van Charterland werd benoemd. 811 gevaarlijke vijand is. Wenschende dit dier te schieten, laadde de jonge Kruger met een grootere portie kruid dan gewoonlijk, en schoot op den renoster. Ongelukkig barstte het geweer, en verpletterde het bovenste lid van den linker duim van den jongeling. De jonge Kruger, moest een geweldig eind gaan met den bloedenden en verscheurden duim, voor hij bij menschen kwam, die hem konden helpen. De duim werd 7.00 goed mogelijk verbonden, maar ongelukkig ontstond er verrotting in het vleesch, die in koudvuur dreigde over te gaan, zoodat men het ergste vreezen moest. Daarop sneed de jongeling, met verbazenden moed en een ongekende taaiheid, met zijn eigen mes het bovenste lid van zijn duim af. Het kwaad was echter te ver gevorderd, en deze operatie hielp niet. Even koelbloedig sneed Paul Kruger toen het tweede lid van den duim af, die daarop gelukkig genas. De man, die dit kon doen, is niet de man, om voor een kleintje vervaard te worden. Het bewijst een sterkte van wil, die bijna aan het ongeloofelijke grenst, en ’t is geen wonder dat de duimafzetter zulk een taaie noot om te kraken is geworden voor de ambtenaren van Downing-Street. Eene bijzondere, en op de jacht zeer nuttige bekwaamheid had Presi­ dent Kruger in zijn jonge dagen. Hij kon namelijk ontzettend hard loopen. Men vertelt dat hij even snel als een paard kon loopen, en om dit te bewijzen, liep hij eens een halve mijl tegen een bereden paard, en won den wedren. Hier geven wij nog eenige staaltjes van den moed van den President in het jachtveld. Want even als Nimrod was de President in zijne jonge dagen een geweldig jager. Olifant, buffel, noch leeuw ontzag hij; ja, de President zegt dat hij, naar hij zich herinneren kan, slechts één keer in zijn leven werkelijk trotsch was, en dat was toen hij eigenhandig zijn eersten leeuw had gedood. Hij was onvermoeid op de jacht, en zijne makkers konden hem dikwijls niet bijhouden; doch wanneer zij van moeheid gingen rusten, reed Kruger alleen door, en lachte hen uit om „hullie verrotsigheid.” Er was eens een wedstrijd door een Kafferopperhoofd gehouden, waai hooge prijzen, meest goede beesten, waren uitgeloofd. De wedstrijd zou te voet zijn. en bijna een geheelen dag aanhouden langs zekeie bekende bakens, o. a. het huis van Caspar Kruger, de vader van den tegenw001- digen President. De jonge Paul. toen omtrent 1 / jaar oud, wenschte me»* te doen, en kreeg daartoe verlof van het Kalïerhoofd. die natuurlijk meende dat de „urtman”. toch niet den wmdren zou winnen, want wie had ooit gehoord dat een Blanke eenen Kaffer kon voorbij loopen> De jonge Kruger was spoedig ver voor zijne mededingers, en toen hij bij zijm 651 imperiale politiek te volgen, met doel om eene federatie daar te stellen in de landen onder Britschen invloed, op zijne eigene wijze, en dat hij verwacht dat gij met zijne inzichten zult overeenkomen. 1) Er is nog één vroeger telegram van Dr. Harris, dat den datum draagt van 31 Juli 1895, toen de dokter nog niet zoo heel lang in Engeland was. Het bewijst dat hij toen reeds bezig was om de mazen van het net te maken, en dat zoo hij nog niet met den heer Chamberlain of de ambte­ naren van het koloniale kantoor had gesproken, hij toch bezig was „de kat uit den boom te kijken”. Het luidt: ii. Van Harris. Aan Charter, Kaapstad. Zeg aan Dr. Jameson, uw telegram ontvangen. Wij doen ons uiterste. Geloof niet dat ik zal falen. 2) Doch de voornaamste telegrammen zijn toch van de maanden November en December 1895 en deze toonen heel netjes aan, hoe de zaken zich langzamerhand ontwikkelden. Dat Dr. Harris niet geheel alleen kon arbeiden, en hij hulp en steun in zijn gewichtig werk noodig had, dat spreekt van zelf. De heer Rhodes had dan ook daarvoor gezorgd en hem o. a. Graaf Grey ter zijde gesteld; dezelfde man, die N.B. toen de bom losgebarsten was en Dr. Jameson zijne betrekkingen moest neder- leggen, in diens plaats tot Administrateur van Matabele-land werd aangesteld. Eene andere helpster, die bepaald „tot aan den nek toe” in het komplot was, was Miss Flora Shaw, eene dame werkzaam aan den staf van de London Times, aan wie men de taak had opgedragen om eerstens de Dagbladpers in Engeland en voornamelijk de Times aan den gang te zetten, en tweedens om steeds in communicatie te blijven met den heer Chamberlain. 3) Zulks blijkt b.v. uit het volgende telegram, gedateerd 4 November 1895: 1) Ten einde die onzer lezers, welke Engelsch kennen in de gelegenheid te stellen voor zichzelven te oordeelen, geven wij van dit zoowel als van alle andere telegrammen in dit hoofdstuk, het Engelsch origineel, nl. „Very confidential. If you cannot carry out the plan of Dr. Jameson, have every reason to believe J. Chamberlain intends active policy imperial with intention to federation British sphere of influence in his way, and he will expect you to adopt his views.” Dit en al de andere hierin aangehaalde telegrammen vindt men in het Engelsche Blauw­ boek No. 311 — 1 d.d. 13 July 1897. Om later gemakkelijk naar deze telegrammen te kunnen refereeren, hebben wij ze met Romeinsche cijfers gemerkt. 2) Het woordje uw slaat waarschijnlijk op Dr. Jameson. Het Engelsch luidt: „Inform Dr. Jameson your telegram received. Doing our utmost. Do not think I shall fail.” Telegrammen aan Dr. Jameson en anderen werden dikwijls aan de Chartered Company in Kaapstad gezonden, en hun inhoud dan verder getelegrafeerd naar den persoon voor wien zij bestemd waren. 3) Miss Flora Shaw schreef meest voor de Times artikelen over Koloniale politiek. Zij had in of omtrent 3893 een bezoek aan Zuid-Afrika gebracht, zoodat zij eenigszins met de toestanden alhier bekend was. 755 van den Transvaalschen President. Dat Paul Kruger, de man van ijzer en staal, de bezitter van een ijzeren wil, de man van innigen (niet geveinsden) godsvrucht, de man die in en met zijn Bijbel leeft, dat die man zich als een wassen pop zou laten gebruiken om een allervernederendste rol te spelen bij zulk een gewichtige gelegenheid, en dat met Dr. Leyds als toongever, dat is zulk eene onmogelijkheid, zulk een laster, zulk een vuige, laaghartige aantijging, dat zij die het durfden te beweren, zich zelven niet alleen belachelijk, maar tevens verachtelijk maken. Paul Kruger is waarlijk niet de man om te spotten of te veinzen bij zulke gelegenheden. Toen men aan ZHEd. bekend maakte, dat Philips en de 3 anderen schuldig hadden gepleit aan hoogverraad en dat dit volgens de wet hun de doodstraf op den nek haalde, zeide de President en dit met eenige ontroering: „Als dit zoo is, dan moet die rechter zijn plicht doen, want hij staat onder zijn eed.” 1) Aan geen mensch deelde hij vooreerst mede wat zijn plan was, óf hij bij den Uitvoerenden Raad op genade zou aandringen öf het vonnis zijn loop zou doen nemen. Zooveel is zeker, dat ZHEd. diep aangedaan geweest is en dit kon ook niet anders. Hij was zeker de laatste Transvaler, die Slachtersnek zou vergeten; doch tegelijkertijd was Paul Kruger de laatste Transvaler, die zichzelven den wreker er van zou beschouwen. Wij weten niet, geen mensch weet wat in dien man met dat grof en stroef uiterlijk, maar met dat fijn gevoelig hart is omgegaan, toen hij de tijding vernam, dat het doodvonnis uitgesproken was; maar onze eigene overtuiging is, dat de eerste gedachte van Paul Kruger naar den Hoogsten Rechter gewrend was, om bij Hem raad en hulp in zijne moeielijke positie te zoeken. Wee, driedubbel wee hem, die het toen waagde een spottend woord of een ongepaste scherts over die vier ter dood veroordeelden te maken in ZHEd.’s tegenwoordigheid. Hij zou spoedig geweten hebben wat Paul Krugers rechtmatigen toorn meent; hij zou eene zoo straffe berisping hebben gekregen, dat hij als een bestrafte hond zou weggekropen zijn. Paul Kruger is niet de man om met zulke dingen te spotten. Waarom dan niet dadelijk gezegd, dat hij het vonnis zou veranderen ? vraagt misschien de een of andere onnadenkende lezer. Doodeenvoudig omdat eene overijldheid, eene overhaasting, een te snel handelen, het zou hebben doen blijken alsof ZHEd. de zaak licht opnam, en juist daardoor wettige redenen tot opspraak zouden zijn ontstaan. Toch begreep de President, dat in dit geval hij niet te lang moest 1) Ik heb dit uit geloofbare bronnen vernomen, o.a. van een oog- en oorgetuige, die geen reden had mij te misleiden. 879 punt van overweging van den tekst der conventies wenscht de Regeering ze nog te submitteeren van uit een ander gezichtspunt. De uitgestrektheid der suzereiniteit, bestaande onder de conventie van 1884, werd in de reeds boven aangehaalde dépêche van Graaf Kimberley van 31 Maart 1881 bepaald. Daarin wordt gezegd: „Entire freedom of action will be accorded to the Transvaal Govern­ ment so far as is not inconsistent with the rights expressly reserved to the suzerain power. The term suzerainty has been chosen as most conveniently describing superiority over a State possessing independent rights of Govern­ ment subject to reservations with reference to certain specified matters” 1). Het volgt derhalve dat indien suzereiniteit had voortbestaan onder de conventie van Londen van 1884, de eenige rechten waarop de Britsche Regeering aanspraak zou hebben kunnen maken, die zouden zijn geweest welke „uitdrukkelijk waren voorbehouden aan de suzereine macht over zekere gespecificeerde zaken.” Harer Britsche Majesteits Regeering zou niet gerechtigd zijn geweest om — als gevolg van de vaagheid en onbepaaldheid van de suzereiniteit — vage en onbepaalde rechten aan zich toe te eigenen. 13. En nu zal deze Regeering er toe overgaan verder te bewijzen op de meest onwedersprekelijke wijze, dat de verklaring van den Secretaris van Staat voor Koloniën, in Par. 21 van zijne missive onder beantwoor­ ding als zoude de preamble van de conventie van Pretoria van 1881 behouden zijn — berust op een misverstand. Deze Regeering is in het bezit van eene verklaring van de heeren Ivruger en Esselen, respectievelijk lid en secretaris der deputatie van 1884, dat het uitdrukkelijk mondeling met Lord Derby overeengekomen was, dat de suzereiniteit zou worden afgeschaft. Maar er is meer. Deze Regeering heeft het schriftelijk bewijs in hare archieven, dat Lord Derby zelf voorgesteld heeft de preamble der con­ ventie van 1881 te doen vervallen. In den meer aangehaalden brief van Lord Derby, dd. 15 Februari 1884 (Bluebook C. 3947, page 43) zendt zijn Lordschap aan de deputatie een „draft of the New Convention which her Majesty’s Government propose in substitution for the Convention of Pretoria 2). Die „draft” 1) Algeheele vrijheid van handelen zal aan het Transvaal Gouvernement worden toegestaan zoover als niet onbestaanbaar is met de rechten uitdrukkelijk voorbehouden aan de suzereine macht. De uitdrukking suzereiniteit is gekozen als de gevoegelijkste beschrijving van supe­ rioriteit over een Staat die onafhankelijke rechten van bestuur bezit, onderhevig aan voor­ behoud met betrekking tot zekere gespecificeerde zaken. 2) Ontwerp van de nieuwe conventie die Harer Majesteits Gouvernement voorstelt in de plaat» te stellen van de conventie van Pretoria. 385 Maar nu over de betrekking van de Regeering tot de Naturellen in ons land. Men spreekt veel over eene algemeene Naturellen-politiek in de verschillende Staten van Zuid-Afrika. Iedereen die de moeielijkheden van dit vraagstuk indenkt, zal het zeker met mij eens zijn, als ik dien man voor den grootsten weldoener van Zuid-Afrika verklaar, die eene voldoende oplossing daarvan geeft. Die man zal misschien nog geboren moeten worden. 1) Maar wat onze Republiek betreft, is de plicht of de taak der Regeering duidelijk en eenvoudig; iedere Kafferstam binnen de grenzen van ons land moet het oppergezag der Regeering leeren eerbiedigen, en voor de bescherming der wet die hij geniet, zijn aandeel in de algemeene lasten dragen. Wanneer de heillooze invloed van vreemdelingen en vijanden der Republiek, welke nu zoo menigmaal dien ongelukkigen Kaffers wijs­ maken, dat zij zich niet als onderdanen der Republiek behoeven te be­ schouwen, wanneer, zeg ik, die heillooze invloed eenmaal zal gedood zijn, dan is het tijdstip gekomen, dat de Naturellen-stammen de zegenrijke vruchten zullen plukken van het oude stelsel der Republiek, dat aan iederen stam van beteekenis eene bepaalde locatie wordt aangewezen, onder bescherming der Regeering. Want wat in de Conventie over die locaties werd bepaald is eenvoudig de oude wet der Republiek. In de toekomst ligt mijne hoop, dat het eenmaal door Gods zegen zoover komen zal, dat orde, werkzaamheid en godsvrucht ook den Kaffer tot een gelukkig en tevreden onderdaan der Zuid-Afrikaansche Republiek zullen maken. 2. In verband hiermede kom ik tot onze betrekkingen tot het buitenland. Het is naar mijne innige overtuiging de heilige plicht van een Staats­ president voor de vrijheid en onafhankelijkheid van den Staat met alle kracht te waken. Ik weet dat de verlichte Regeering van Hare Majesteit de Koningin van Engeland, dat de groote Staatsman W. E. Gladstone er niet aan denken onze vrijheid te belagen; dat het werk van den vrede, op Langesnek gesloten, veilig genoeg is. Maar ik weet ook dat tal van buitenlandsche en binnenlandsche vijanden van den dag van het herstel onzer vrijheid af, niet stil gezeten hebben den politieken gezichtseinder donker te maken. Hun beste middel vinden zij altoos in die ongelukkige Ka tier-twisten binnen en buiten onze grenzen. Zij maken die arme wezens tot hun speelbal. Door hun voorgewend medelijden met die ongelukkige, onbeschaafde en onkundige heidenen, worden die twisten aangestookt en onderhouden, en wanneer de Regeering der Republiek dan tusschenbeide b D*e man moet nu (1898) nog geboren worden. Inderdaad zijn wij misschien nog verder 'an oplossing van het vraagstuk dan 17 jaar geleden. Het zij echter gezegd, dat men eens 1111 ende, dat de heer C. J. Ehodes de verwachte man was. 25 704 en een 12L/2-ponder. Sir John Willoughby, die als een bekwaam officier gold, was de militaire bevelhebber van de expeditie; een aantal andere officieren uit het Engelsche leger (meestal een beetje verloopen luitjes) dienden onder hem. Zoo snel mogelijk spoedde men voort en Maandag­ morgen vroeg was men door den pas bij de Marico-loodmijnen, een leelijke plek, waar een handjevol Boeren de heele expeditie had kunnen in de pan hakken. En dat wisten de Boeren ook wel, doch toen zij bij den pas kwamen, waren Jameson en de zijnen dien reeds drie uur te voren doorgetrokken. De Kommandant van Marico zond echter een expres achter de Engelsche troepen aan, met het volgende briefje: Aan de Hoofd-Officieren en Bevelhebbers van de expeditie of gewapende krijgsmacht, thans te Malmanioog, Marico, Zuid-Afrikaansche Republiek. WelEd. Heer en! „Vernomen hebbende uit vertrouwbare bronnen, dat gij heden morgen eene gewapende macht hebt gevoerd over de limieten der Zuid-Afri- kaansche Republiek binnen dezen Staat, zoo is het dat ik thans op order van den Kommandant-Generaal der Zuid-Afrikaansche Republiek, u mits dezen verzoek om u met uw gewapende macht onmiddellijk te verwijderen en terug te gaan over de lijn der Zuid-Afrikaansche Republiek, en wensch ik u mits dezen er tegen te waarschuwen om u te verzetten tegen dit verzoek, daar dit in strijd zal zijn met de landswetten, conventie en internationale wetten.” Dr. Jameson ontving dit briefje en zond er het volgende beleefde antwoord op: Mijnheer, Ik heb uw protest van bovengenoemden datum ontvangen, en deel u mede, dat ik voornemens ben om voort te gaan met mijne oorspronkelijke plannen, die geen vijandige bedoelingen hebben tegen het volk van de Transwial; maar wij zijn hier ingevolge de uitnoodiging van de voornaamste ingezetenen van den Rand om hen te ondersteunen in hun vraag naar gerechtigheid en de gewone rechten van ieder ingezetene van een beschaafden staat.” En Jameson trok verder. „Zie zoo,” dacht hij zeker, „de Boeren zijn achter mij, en nu zal de weg naar voren wel vrij zijn.” 681 Snaaksch! zouden wij Afrikaners zeggen. Jameson vraagt om orders van Rhodes; maar hij krijgt er geen; hij krijgt noch verlof noch verhod. De basis van het telegram is: „Wacht totdat gij Kapitein Heany hebt gezien.” En op denzelfden dag zendt de heer Harris een tweede telegram naar Dr. Jameson: „Het is alles in orde, indien gij slechts wilt wachten. Kapitein Maurice Heany komt van daag naar u van Kolonel F. W. Khodes, per specialen trein.” En nog later op den dag zendt Dr. Harris een derde telegram als volgt: „Goold Adams arriveert Maandag te Mafeking; Heany, geloof ik, arriveert van avond. Na hem gezien te hebben moeten gij en wij oordeelen aangaande dotatie, maar alle onze buitenlandsche vrienden zijn nu beslist er tegen en zeggen het publiek zal geen penny er voor inteekenen, zelfs met u als directeur. Ichabod.” Doctor Jameson wist blijkbaar hoe de wind woei. Hij telegrafeerde nog dienzelfden Zaterdagmiddag: „Uw telegram Ichabod re kapitein Maurice Heany ontvangen. Heb geen verder nieuws. Ik moet weten. Tenzij ik ten stelligste contra orders krijg, zal ik morgen avond vertrekken en mijn tweede telegram aan u van gisteren uitvoeren, en alles zal in orde zijn.” ’t Is een zeer wonderlijk ding, dat dit telegram Maandag eerst in handen kwam van den heer Rhodes en Dr. Harris. Alle andere telegrammen werden zoo snel bezorgd, dat men zelfs binnen een paar uur heen en weêr antwoorden had, doch dit telegram en een ander op Zondagmorgen verzonden en dat wij later zullen aanhalen, bleven ergens hangen. In den gewonen loop van zaken behoorde het eerste telegram dien avond vóór zevenen in Kaapstad te zijn. Tot heden toe is de wonderlijke co-inci- dentie, die, zooals de heer Rhodes en Dr. Harris verklaarden, hen belet had om Jameson ten strengste het intrekken te verbieden nog nooit op redelijke wijze verklaard. 