title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: het beroemde zelfportret voor den schildersezel, ental van andere zelf - portretten, verder Tanguy, het oude verfkoopmannetje uit de Rue Clauzel, in wiens vitrine zijn klanten om beurten hun schil- derijen konden exposeeren, en die ten onrechte wel eens is beschre- ven als een kunstmaeceen, waarvoor den goeden man ten eenenmale de kwaliteiten ontbraken, en zelfs Indien hij ze al had bezeten, zou zijn vrouw het hem nog belet hebben. Hij zond, en dat zeer terecht, behoorlijke rekeningen van al wat hij leverde, en begreep niet veel van de schilderijen die bij hem geexposeerd werden. Uit dien tijd dagteekent ook het zeldzame schilderij : interieur met dame bij een wieg, en als Theo dien winter een paar schilderijen heeft gekocht van jongere schilders, om hen te helpen, en niet wil dat Vincent bij hen zal achterstaan, schildert deze voor hem het wondervolle ,,stilleven in geeU ’ stralend en fonl^elend als van een innerlijken gloed, en met roode letters grift hij de opdracht: ,,a mon frere Theo.” Dan aan het eind van dien winter heeft hij genoeg van Parijs; het stadsleven is hem te vermoeiend, het klimaat te grauw en kil; in Februari ’88 trekt hij naar het Zuiden. ,,Na de jaren van zorg en tegenspoed is hij er niet sterker op geworden en ge- voelde bepaald behoefte om in wat zachter lucht te zijn ’ ’ schrijft Theo. ,,Hij is eerst naar Arles om zieh wat te orienteeren, dan waarschijnlijk naar Marseille. ,,Vöör hij wegging ging ik een paar maal een Wagnerconcert met hem hooren, wij vonden het beiden zeer mooi. Het blijft mij vreemd dat hij weg is, hij was den laatsten tijd zoo veel voor mij.” En Bernard vertelt hoe Vincent den laatsten dag in Parijs bezig was het atelier te schikken ,,de teile sorte que mon frere me croie encore ici.” Het laatste jaar had hen meer dan ooit tot elkaar gebracht. L In Arles bereikt Vincent het hoogtepunt van zijn kunnen. Na de benauwing van het Parijsche stadsleven, leeft hij, buitenman in zijn hart, weer op in de zonnige Provence, en er volgt nu een blijde tijd van ongestoorde en ongehoorde productiviteit. Zonder veel aandacht te wijden aan de stad Arles zelve met haar beroemde overblijfselen van Romeinsche architectuur, schildert hij hetland- schap, de stralende bloesempracht van de lente in een reeks bloei- ende boomgaarden, de korenvelden onder de brandende zon in den oogsttijd, de kleurenweelde van den herfst, die hem haast bedwelmt, de rijke schoonheid van de tuinen en parken, ,,les jardins du poete” waarin hij in zijn verbeelding de schimmen van Dante en Petrarca ziet ronddoolen. Hij schildert de Zaaier , de zonne- bloemen, de sterrennacht, de zee te St. Maries; zijn scheppings- drang en kracht zijn onuitputtelijk ,,J’ai une lucidite terrible par moments lorsque la nature est si belle de ces jours-qi et alors je ne me sens plus et le tableau me vient comme dans un reve,’' en in blijde verrukking roept hij uit: ,,la vie est tout de meme enchantee.” Zijn brieven, nu voortaan in ’t Fransch geschreven, geven weder een trouw beeid van wat er in hem omgaat; soms, als hij ’s morgens geschreven heeft, zet hij ’s avonds zieh nog eens neer om zijn broer te verteilen hoe prächtig de dag geweest is; ,,jamais j ’ai eu une teile chance, ici la nature est extraordinairement belle, ’ ’ en een dag later: ,,je sais bien que je t’ai ecrit hier, mais la journee a encore ete si belle. Mon grand chagrin est que tu ne puisses pas voir ce que je vois iqi.” Volkomen geabsorbeerd in zijn werk voelt hij den druk niet van de groote eenzaamheid waarin hij te Arles leeft, want behalve de körte kennismaking met Mac Knight, Bock en den Zouavenluitenant Milliet, heeft hij met niemand omgang. Doch als hij een eigen huisje gehuurd heeft, op de Place Lamartine en dat langzamerhand inricht, het versiert met zijn schilderijen, het tot ,,une maison d’artiste” maakt, komt het oude denkbeeid weer op, dat hij in ’t begin van zijn schilderscarriere, in 1880, al geuit heeft: zieh te associeeren met een ander artist, samen tewonenen Samen te werken. Dan juist ontvangt hij een brief van Paul Gauguin uit Bretagne, die in de grootste geldverlegenheid is en eigenlijk längs dezen omweg Theo wil vragen toch iets voor hem te ver- koopen: ,,Je voulais ecrire a votre frere — mais je crains de l’en- nuyef, occupe comme il est depuis le matin jusqu’au soir par les affaires. Le peu que j ’ai vendu a servi a payer des quelques dettes criardes, et dans un mois je vais me trouver sans rien. ,,Zero c’est une force negative — je ne veux pas presser votre frere LI mais un petit mot de vous ä ce sujet me tranquilliserait ou du moins me ferait patienter. Mon ,Dieu que les questions d’argent sont terribles pour un artiste.” Dadelijk vat Vincent vuur op het denkbeeid om Gauguin te helpen. Hij moet naar Arles körnen, samen zullen zij wonen en werken, Theo zal de onkosten betalen en Gauguin hem met schilderijen daarvoor vergoeden. Telkens en telkens blijft hij met de hem eigene hardnei^kigheid en vasthoudendheid op dit plan aandringen en hamert steeds op hetzelfde onderwerp, hoewel Gauguin er in ’t eerst volstrekt niet op gesteld schijnt. Zij hadden elkaar in Parijsch leeren kennen, maar ’t was niet meer dan een opper- vlakkige kennismaking geweest, en zij waren te zeer verschillend van aanleg en karakter om ooit te kunnen harmonieeren in den dagelijkschen omgang. Gauguin, in 1848 te Parijsch geboren, was de zoon van een Bre- tonschen vader, journalist te Parijs en een Creoolsche moeder; hij had een avontuurlijke jeugd gehad, was als scheepsj jngen naar zee gegaan, had later op een bankierskantoor gewerkt, en alleen in zijn vrijen tijd geschilderd. Toen, nadat hij al getrouwd was en een gezin had, wijdde hij zieh geheel aan zijn kunst; hij liet zijn vrouw met de hinderen naar haar geboortestad Kopenhagen teruggaan, daar hij toch niet voor hen zorgen kon, maakte een reis naar Martinique, vanwaar hij o.a. zijn beroemde schilderij ,,Les negresses” mee terug bracht, en was nu in Pont-Aven in Bretagne, zonder eenige bron van inkomsten, zoodat de groote geldverlegen- heid waarin hij verkeerde hem ten slotte er toe dreef Vincent ’s aanbod aan te nemen en naar Arles te körnen. Het geheele plan werd een droevige mislukking en had voor Vincent een nood - lottig einde. Ondanks de maanden van bovenmenschelijke inspanning die hij achter zieh had, wist hij zieh voor de körnst van Gauguin nog op te zweepen tot een laatste uiting van kracht ; , , j ’ai 1 ’amour - propre de faire par mon travail une certaine impression sur Gauguin ’ ,,J’ai tout de meme pousse aussi avant que j ’ai pu ce que j ’avais en train, dans le grand desir de pouvoir lui montrer du neuf et de ne pas subir son influence avant de pouvoir lui montrer indubitable* ment mon originalite propre,’ ’ schrijft hij (zie brief 556). Wanneer men bedenkt dat onder dit laatste werk behoort een van Vincent ’s beroemdste schilderijen ,,La chambre a coucher, ” en de serie ,,Jardin du poete,” dan Staat men wel eenigszins sceptisch tegen- over Gauguin ’s latere verklaring, dat Vincent vöör zijn körnst LII eigenlijk maar wat geknoeid had en eerst na zijyi lessen vor- deringen maaktel Men weet dan tevens welke waarde er te hechten valt aan Gauguin ’s geheele relaas omtrent de episode te Arles, dat zulk een mengeling is van waarheid en dichting.*) Een feit is dat Vincent volkomen uitgeput en overspannen was en niet opgewassen tegen den ijzeren Gauguin met zijn sterke zenuwen en koele beredeneerdheid; het werd als een stille strijd tusschen hen, en de eindelooze discussies, die er al rockende ge- henden werden in het .kleine gele huisje, waren niet geschikt Vincent te kalmeeren. ,,Votre frere est en effet un peu agite et j ’espere le calmer petit a petit” schrijft Gauguin aan Theo, kort na zijn aankomst te Arles, en aan Bernard vertelt hij meer ver- trouwelijk hoe weinig Vincent en hij eigenlijk sympathiseeren. ,, Vincent et moi nous sommes bien peu d’accord en general sur- tout en peinture. II admire Daudet, ’Daubigny, Ziem et le grand Rousseau, tous gens que je ne peux pas sentir. Et par contre il deteste Ingres, Raphael, Degas, tous gens que j’admire; moi, je reponds: ,, Brigadier vous avez raison” pour avoir la tranquillite. II aime beaucoup mes tableaux, mais quand je les fais il trouve toujours que j ’ai tort de ceci, de cela. Il est romantique et moi je suis plutöt poste a un etat primitif . ’ ’ **) En als Ganguin zieh later nog eens dien tijd herinnert, schrijft hij : ,,Entre deux etres, lui et moi, lui etant tout volcan et l’autre bouillant aussi mais en dedans, il y avait en quelque Sorte une lutte qui se preparait. ’ ’ ***) De toestand wordt dan ook hoe langer hoe meer gespannen. In de laatste helft van December ontvangt Theo van Gauguin het volgende briefje: ,,Cher monsieur van Gogh, je vous serais oblige de m ’envoyer une partie de l’argent des tableaux vendus. Tout calcul fait je suis oblige de rentrer a Paris; Vincent et moi ne pouvons absolument vivre cöte a cote sans trouble, par suite d ’incomptabilited’humeur, et lui comme moi avons besoin de tranquillite pour notre travail. C^e'st un homme remarquable d ’intelligence, que j ’estime beaucoup et que je quitte a regret, mais je vous le repete c’est necessaire. J ’apprecie toute la delicatesse de votre conduite vis-a-vis de moi ,et vous prie d’excuser ma resolution.” Ook Vincent schrijft er over (zie brief 565) dat Gauguin blijkbaar genoeg heeft van Arles, van het gele huisje en van hemzelf, maar de twist wordt bijgelegd. *) Zie ,, Paul Gauguin” door Charles Morice. Mercure de France October 1903. **) Zie: Emile Bernard. Vollard Paris 1901. ,,Lettres de Vincent van Gogh”. *■**) Zie ,,Paul Gauguin” door Charles Morice. Mercure de France, October 1903. LIII Gauguin vraagt Theo zijn teruggaan naar Parijs als een ,,chose imaginaire” te beschouwen en den brief dien hij hem geschreven heeft, als ,,un mauvais reve;” het is echter slechts de windstille v66r den storm. Den dag vöor Kefstmis -- Theo en ik waren juist verloofd en zouden Samen naar Holland reizen — (ik logeerde te Parijs bij mijn broer A. Bonger, den vriend van Theo en Vincent ) kwam een telegram van Gauguin dat Theo naar Arles riep. Vincent had zieh den avond van 23 December in een toestand van heyige opwinding ,,un acces defievre chaude” een stuk van het oor afgesneden en dat aan een vrouw in een bordeel gebracht — er was een groot tumult ontstaan, Roulin de postman had Vincent naar huis gebracht, de politie had er zieh in gemengd, had Vincent bloedend en bewusteloos in bed gevonden en hem naar het hospitaal doen overbrengen. Daar vond Theo hem in een hevig*e zenuwerisis, en bleef de Kerstdagen bij hem. De dokter zag den toestand hoogst ernstig in. ,,Er waren oogenblikken terwijl ik bij hem was, dat hij goed was, maar om heel kort daarop weer in zijn tobben over philosophie en theologie te vervallen. Het was diep droevig om bij te wonen, want van tijd tot tijd kwam al zijn lijden bij hem op en trachtte hij te weenen maar kon niet; arme strijder en arme, armelijder; niemand kan thans er iets aan doen om zijn leed te verzachten en toch voelt hij het diep en zwaar. Had het möge zijn, dat hij eens iemand gevonden had, bij wie hij zijn hart kon uitstorten dan wäre het mogehjk nooit zoo ver gekomen,” schreef Theo mij, nadat hij met Gauguin naai Parijs was teruggekeerd ; en een dag later: ,,Ei is weinig hoop, maar in zijn leven heeft hij meer gedaan dan zoovelen en meer geleden en gestreden dan voor de meeste menschen mogelijk is. Moet hij ter rüste gaan, het zij zoo, maar mijn hart breekt als ik er aan denk.” Nog een paar dagen duurde de spanning. Dr. Reij, de interne van het hospitaal, in wiens zorg Theo den zieke zoo dringend had aanbevolen, hield hem trouw op de hoogte; ,,je serai toujours enchante de vous donner de ses nouvelles, car moi aussi j ’ai un frere, moi aussi j ’ai ete eloigne de ma famille” schrijft hij 29 De- cember, als de berichten nog even siecht zijn. Ook de protestantsche geestelijke Ds. Salles bezoekt Vincent, en schrijft Theo zijn be- vinden, en dan is er ten slotte de postman Roulin, die geheel ver- slagen is over het ongeval ,,l’ami Vincent” overkomen, met wien hij zoovele gezellige uurtjes in het ,,Cafe de la gare” van Joseph Ginoux heeft doorgebracht, en die hem zelf en zijn geheele familie LIV ZOO mooi gelijkend heeft uitgeschilderd ! lederen dag gaat hij hooren aan het hospitaal en zendt dan trouw bericht naar Parijs, waarvoor zijn jongens Armand*) en Camille hem om beurten tot secretaris dienen, want hemzelf gaat het schrijven niet al te vlug af. Ook zijn vrouw, die voor de ,, Berceuse ’ ’ poseerde, (Mme Ginoux was het origineel van de ,,Arlesienne ”), bezoekt den zieken vriend en het eerste teeken van beterschap is wel dat Vincent haar vraagt naar de kleine Marcelle, de mooie bebe die hij nog zoo kort geleden schilderde. Dan komt er ook plotseling een omkeer ten goede in zijn toestand. Ds. Vincent zelf bewaart bijna een maand lang over deze treurige zaak .'het diepste stilzwijgen tegenover Theo, maar Ds. Salles houdt hem steeds op de hoogte. 2 Maart schrijft hij: ,,Les voisins se sont montes la tete les uns les autres. Les actes que l’on reproche a *) Het portret van Armand ,,le forgeron” zooals zijn vader hem noemt, bevindt zieh in het Folkwang Museum te Hagen (W). LV votre frere (ä supposer qii’ils sont exacts) ne permettent pas de taxer un homme d’alienation et de reclamer sa reclusion. Malheureuse- ment 1 ’acte de folie qui a necessite la premiere entr<^,e a 1 ’hospice fait Interpreter dans un sens tout ä fait defavorable tous les actes un peu singulier auxquels peut se livrer parfois ce pauvre jeune homme. Chez un autre ils ne seraient peut-etre pas remarques, chez lui ils prennent tout de suite une importance particuliere. Comme je vous Tai dit hier tout le monde a l’hospice lui est sym- pathique et apres tout ce sont les medecins et non le commissaire de Police, qui doivent etre juge en pareille matiere.’.’ De geheele geschiedenis maakt op Vincent diepen indruk en ver- oorzaakt weer een crisis, die echter verwonderlijk gauw geneest. Het is weer Ds. Salles, die Theo van de beterschap op de hoogte brengt. i8 Maart schrijft hij : ,, Votre frere m’a parle avec calme et une lucidite d’esprit parfaite de sa Situation, et aussi de la petition signee par ses voisins. Cette petition Tafflige beaucoup. ,,Si la Police,” m’a-t-il dit, ,,protegeait ma liberte en empechant les enfants et meme de grandes personnes de se grouper autour de mon domicile et d’escalader les croises comme ils Tont fait (comme si j ’etais une bete curieuse) je serais reste plus calme; en tout cas je n ’ai fait de mal a personne. ’ ’ En r6sume j ’ai trouve votre frere transform^ et Dieu veuille que cette amelioration se maintienne. Son etat a quelque chose d ’infenissable et il est im- possible de se rendre compte des chahgements si brusques et si complets qui s’operent en lui. II est evident que tant qu’il restera dans la Situation oü je viens de le voir, il ne saurait etre question de le faire interner; personne que je sache n'aurait ce triste courage.” Den dag na dit onderhoud met Ds. Salles schrijft Vincent voor het eerst ook weer zelf aan Theo en klaagt terecht dat dergelijke herhaalde emoties wel eens oorzaak konden worden dat een voorbij- gaande zenuwstoring verergerde tot een chronische kwaal. En met stille berusting voegt hij er bij : ,,Souffrir sans se plaindre, est l’unique leqon qu’il s’agit d ’apprendre dans cette vie.” Spoedig herkrijgt hij nu wel zijn volkomen vrijheid, maar blijft voorloopig in het hospitaal gehuisvest, totdat Ds. Salles een nieuwe woning in een andere buurt voor hem zal hebben gevonden. Zijn gezondheid is zoo goed, dat Ds. Salles 19 April schrijft: ,, parfois meme il semblerait qu’ il n’y a chez lui aucune trace du mal qui l’a si vivement affecte, ” maar toen hij definitief met den nieuwen huisheer zou afspreken had hij plotseling aan Ds. Salles bekend dat hij LVI toch geen moed had weer opnieuw een eigen atelier te beginnen en dat hij zelf ’t het beste vond om een paar maanden in een in- richting te gaan. ,,I1 a une pleine conscience de son etat et il parle avec moi de ce qu’ il a eu et dont il craint le retour, avec une candeur et une simplicite touchante.” schrijft Ds. Salles. ,Je ne suis pas capable” me disait-il avant-hier, ,,de m’admi- nistrer et de me gouverner moi-meme; je me sens tout autre qu ’auparavant. ” Ds. Salles had toen inlichtingen ingewonnen en raadde de inrichting te St. Remy aan, ,,aux ports d ’ Arles ’ ’ gelegen. Hij voegt er nog bij dat ook de doktoren te Arles dit goedkeuren ,,etant d'onne Tetat d’isolement oü se trouverait votre frere a sa sortie de l’hospice.” Dat was juist ook wat Theo bezwaarde. ,Ja ’ ' schreef hij mij kort voor ons huwelijk, in antwoord op mijn vraag of Vincent niet liever naar Parijs terug wilde körnen of eens een tijd bij moeder en zuster in Holland verzorgd worden, daar hij in Arles zoo alleen was, ,,een van de grootste bez waren is, dat ’t zij ziek ’t zij gezond, zijn leven ZOO dor is wat betreft hetgeen van buiten komt. Maar als je hem kende zou je dubbel gevoelen hoe moeilijk de oplossing van de vraag is wat er gedaan moet en kan worden. ,, Zooais je weet heeft hij sedert lang gebroken met wat men conve- nances noemt. Zijn manier van kleeden en zijn allures doen pn- middellijk zien dat het iemand bizonders is en sedert jaren zeggen die hem zien: ,,c’est un fou.” Voor mij is dat niets, voor thuis kan dat niet. Dan is in zijn manier van spreken iets wat maakt, dat men of heel veel van hem houdt of hem niet dulden kan. Hij heeft altijd om zieh heen menschen die zieh tot hem voelen getrok- ken, maar ook heel veel vijanden. Het is hem niet mogelijk om op een onverschillige manier met iemand om te gaan. Het is öf het een öf het ander. Zelfs voor hen, waar hij de beste vrienden mee is, is zijn omgang niet makkelijk daar hij niets of niemand spaart. Had ik tijd er voor, dan zou ik naar hem toe gaan en bijv. een vpetreis met hem doen, zoo iets is het eenige wat ik mij denken kan wat hem werkelijk wat kalmte zou kunnen geven. Kon ik iemand vinden onder de schilders die zoo iets zou willen doen dan.zal ik hem er heen sturen. Maar die, waar hij mee op en neer kan gaan, ' hebben een zekeren angst voor hem, waar het verblijf van Gauguin bij hem geen verandering in gebracht heeft, integendeel. ,,Dan is er nog iets waarom ik bang ben hem hierheen te laten körnen. In Parijs zag hij massa ’s dingen die hij graag had willen schilderen ; maar telkens werd hem de mogelijkheid daartoe benomen. Mo- LVII dellen wilden niet voor hem poseeren, op straat werd hem verboden te zitten werken en met zijn prikkelbaar humeur waren daardoor telkens scenes die hem zoo irriteerden dat hij voor ieder ongenaakbaar was en tot slotvan zaken kolossaal het land heeft gekregen aanParijs. Was het een verlangen van hemzelf om hierheen te körnen ik zou geen oogenblik aarzelen maar nog eens ik geloof dat er niets voor hem te doen is dan hem zijn eigen zin te laten doen .... Een kalme omgeving, behalve in de natuur of met heel eenvou- dige luidjes als de Roulins, bestaat voor hem niet, daar, waar hij komt, hij de sporen van zijn voorbijgaan achterlaat. Hij kan niet anders doen, dan wat hij ziet dat niet is zooals het wezen moet, te signaleeren, en brengt daardoor dikwijls strijd. ,,Wat ik hoop dat hij nog eens vinden zal, \s daXe^nvrouw zooveel van hem houden zal dat zij met hem zal willen leven, maar die zieh daar voor geroepen zou voelen zal zeker niet de eerste de beste zijn. Herinner je je dat vrouwenfiguur uit Terre Vierge van Tour- genief, die met de nihilisten omging en de comprometteerende papieren over de grenzen bracht? Ik stel mij haar zoovoor. lemand die zelf de misere van de wereld tot op den bodem toe doorleefd heeft ,,Het doet mij pijn zoo onmachtig te zijn iets voor hem te doen, maar voor buitengewone manschen zijn buitengewone middelen noodig en mijn hoop is maar dat die dan ook gevonden worden waar de gewone manschen het niet zouden zoeken.” Als Vincent nu zelf de beslissing neemt om naar St. Remy te gaan is Theo ’s eerste gedachte of dit ook een soort zelfopoffering is, om verder niemand meer tot last te zijn, en met nadruk schrijft hij hem nog eens of hij niet liever b.v. naar Pont-Aven wil gaan voor den zomer, of naar Parijs körnen. Maar als Vincent bij zijn plan blijft, schrijft Theo: ,,Je ne considere pas ton aller a St. Remy comme une retraite comme tu dis, mais simplement comme un repos d’un moment pour revenir bientot avec des forces nouvelles. Pour moi j ’attribue une grande partie de ta maladie a ce que ton existence materielle a ete trop negligee. Dans un etablissement comme a St. Remy il y a une grande regularite dans les heures de repas etc. et je crois que cette regularite ne te fera pas de mal, au contraire.” Nadat Theo alles met den directeur der inrichting, Dr. Peyron, geregeld heeft, een vrije kamer voor Vincent en een kamer om te werken, en zooveel mogelijk vrijheid om zieh buiten het gestiebt te begeven, vertrekt Vincent den Sen Mei er heen, vergezeld van LVIII Ds. Salles die den volgenden dag aan Theo schrijft: ,,Notre voyage a St. Remy s’est effectue dans d ’excellentes conditions. M. Vincent etait parfaitement calme et a explique lui-meme son cas au directeur, comme un homme qui a pleine conscience de sa Situation. II est reste avec moi jusqu’a mon depart et quand j ’äi pris conge de lui il m’a chaleureusement remercie et a paru quelque peu emu ä la pensee de la vie toute nouvelle qu’il allait mener dans cette maison. M. Peyron m’a assure qu’il aurait pour lui toute la bienveillance et tous les egards que comporte son etat.” Hoe ontroerend klinkt dat ,, quelque peu emu” bij het afscheid van den trouwen raadsman! Met diens heengaan was de laatste band verbroken, die Vincent nog met de buitenwereld verbond en hij bleef achter in — wat erger was dan de grootste eenzaamheid — een omgeving van zenuwzieken en krankzinnigen, zonder iemand aan wien hij zieh kon uiten, zonder iemand met wien hij kon om- gaan. Wel was Dr. Peyron hem goedgezind maar deze had een stijven, teruggetrokken aard, en in de maandelijksche brieven, waarin hij Theo op de hoogte houdt van den toestand, klinkt niet de harte - lijke Sympathie voor Vincent, die men in het hospitaal te Arles voor hem had. Een vol jaar bracht Vincent door in deze troostelooze omgeving, met ongebroken geestkracht worstelend met de telkens terug- keerende aanvallen van zijn ziekte, doch met den ouden ruste- loozen ijver zet hij zijn werk voort; dat alleen kan hem staande houden nu alles on hem heen hem ontvallen is. Hij schildert het eenzame landschap, dat hij uit zijn venster ziet, bij zonsop- en zonsondergang, hij onderneemt lange zwerftochten om de wijde akkers te schilderen, begrensd door de heuvelrij der Alpinen, hij schildert de olijfboomgaarden met hun droevig ver- wrongen takken, de sombere cypressen, den triesten tuin van het gestiebt zelf, en ook schildert hij den faucheur, ,,image de la mort tel que nous en parle le grand livie de la nature. ’ ’ Het is niet meer het blijde, zonnige, juichende van zijn werk uit Arles, er klinkt een dieper, droeviger toon dan de feile klaroenschal van zijn Sinfonien in geel van het vorig jaar, zijn palet is soberder - geworden, de harmonien van zijn schilderijen zijn in mineur over- ^ gegaan. ,,Souffrir sans se plaindre,” we\ had hij die les geleerd; en als in Augustus de verraderlijke kwaal hem bespringt, juist toen hij begon te hopen dat de genezing blijvend zou zijn, klinkt slechts LIX even de moedelooze zucht: ,,je ne vois plus de possibilite d’avoir courage ou bon espoir.” Na een moeizaam doorgeworstelden winter, waarin nog enkele zijner schoonste werken ontstaan, als de Pieta naar Delacroix, de Opwekking van Lazarus en de barmhartige Samaritaan naar Rembrandt, de’ Quatre heures du jour naar Millet, volgen een paar maanden waarin hij niet in Staat is om te werken, en nu voelt hij dat zijn werkkracht voor goed zou bezwijken indien hij langer in die noodlottige omgeving bleef, hij moet uit St. Remy weg. Reeds lang had Theo uitgezien naar een geschikte gelegenheid waar Vincent — dicht bij Parijs en toch buiten — onder toezicht kon zijn van een geneesheer, die tegelijk als een vriend voor hem zou zijn, en als hij dit eindelijk op aanbeveling van Pissarro gevonden heeft te Auvers sur Oise, een uur Sporen van Parijs waar Dr. Gachet woont, de jeugdvriend van Cezanne, Pissarro en de andere impressionisten, dan komt Vincent 17 M“i 1890 uit het Zuiden terug. Eerst zou hij een paar dagen bij ons te Parijs doorbrengen. Een telegram uit Tarascon meldde ons dat hij ’s nachts zou reizen en ’s morgens tegen 10 uur aankomen. Theo sliep dien nacht niet van angst — als Vincent onderweg eens iets oveikwam, hij was maar ternauwernood hersteld van een lange ernstige crisis, en had beslist geweigerd zieh door iemand te laten vergezellen! Hoe dankbaar waren we toen het eindelijk tijd was voor Theo om hem te gaan af halen ! Van de Cite Pigalle naar de Gare de Lyon is een groote afstand ; zij bleven eindeloos lang weg en ik begon ängstig te worden dat er iets gebeurd zou zijn, toen ik eindelijk een open fiacre de Cite zag binnenrijden, twee vroolijk lachende gezichten knikten mij toe, twee handen wuifden — een oogenblik later stond Vincent voor me. Ik had verwacht een zieke te zien, en voor mij stond een stevige breedgeschouderde man met een gezonde kleur, een vroolijke uit- drukking en iets zeer vastberadens in zijn voorkomen; van al de zelfportretten geeft dat voor den schildersezel hem in dien tijd ’t beste weer. Blijkbaar had er weder zulk een plotselinge, onbe- schrijfelijke omkeer in zijn toestand plaats gehad, als Ds. Salles reeds in Arles tot zijn verbazing had waargenomen. ,,Hij is volkomen gezond, hij ziet er veel sterker uit dan Theo,” was mijn eerste gedachte. Dan troonde Theo hem mee naar de slaapkamer, waar het wiegje stond van onzen kleinen jongen, die naar Vincent genoemd LX was; zwijgend keken de twee broers naar het rüstig slapend kindje — zij hadden beiden tränen in de oogen. Toen keerde Vincent zieh lachend tot mij en zei, wijzend naar het eenvoudige gehaakte spreitje op de wieg: ,,Je moet hem maar niet te veel in de kanten leggen, zusje.” Drie dagen bleef hij bij ons en was al dien tijd vroolijk en opgewekt. Over St. Remy werd niet gesproken. Hij ging zelf uit om olijven te koopen, die hij gewend was iederen dag te eten^ en die wij ab- soluut ook moesten proeven; den eersten morgen stond hij al heel vroeg in hemdsmouwen zijn schilderijen te bekijken waarvan ons appartement vol was; de muren waren er mee behängen; in de slaapkamer hingen de bloeiende boomgaarden, in de eetkamer boven den schoorsteen de Aardappeleters, in de zitkamer (salon was te weidsche naam vdor het kleine gezellige kamertje) het groote landschap uit Arles en het nachtgezicht op de Rhone; verder lagen overal — tot groote wanhoop onzer femme de menage — onder het bed, onder de sofa, onder de kästen, in het logeerkamertje, groote Stapels onopgezette doeken, die nu op den grond uitgespreid en a andächtig bekeken werden. Er kwam ook veel bezoek, maar Vincent merkte al spoedig dat de drukte van Parijs hem toch niet dienstig was, en verlangde om weer aan ’t werk te gaan. En zoo vertrok hij den 2ien Mei naar Auvers, met een introductie aan Dr. Gachet, wiens trouwe vriendschap hem tot grooten steun werd, den körten tijd dien hij te Auvers zou doorbrengen. Wij beloofden hem spoedig te zullen opzoeken en hij wilde ook over een paar weken bij ons terugkomen om onze portretten te schilderen. In Auvers nam hij zijn intrek in een herberg en toog al dadelijk aan ’t werk. Het heuvellandschap met de gloeiende akkers en de bemoste rieten daken van het dorp trokken hem wel aan, maar vooral genoot hij er van weer modellen te hebben en figuur te kunnen schilderen. Een van de eerste portretten die hij maakte was dat van Dr. Gachet, die zieh onmiddellijk sterk tot Vincent voelde aangetrokken, zoodat zij den meesten tijd Samen doorbrachten en groote vrienden werden; een vriend- schap die niet eindigde met den dood, want Dr. Gachet en dezijnen bleven Vincent ’s herinnering in eere houden met zeldzame pieteit, ^die tot" een culte werd, treffend in haar eenvoud en oprechtheid. ,,Plus j ’y pense plus je trouve Vincent un geant. II n’est pas de jour que je suis en face de ses toiles, toujours j ’y trouve une idee nouvelle, autre chose que la veille je reviens a l’homme LXI que je trouve un colosse. C’etait en outre un philosophe .. schreef hij aan Theo kort na Vincent ’s dood. En sprekende over diens liefde voor de kunst, zegt hij: ,,le mot amour de l’artn’est pas juste, c’est croyance qu’il faut dire, croyance jusqu’au martyre ! ’ ’ Geen van zijn tijdgenooten die hem beter begrepen had. Eigenaardig was het dat Dr. Gachet zelf eenigszins het physiek van Vincent had (hij was veel ouden en zijn zoon Paul — toen een jongen van 15 jaar — wel op Theo geleek. Hun huis, op een heuvel gebouwd, was vol schilderijen en antiqui- teiten, die door het licht uit de kleine ruitjes slechts spaarzaam verlieht werden; vöör het huis was een prächtige terrasvormige bloementuin, achter een ruime cour waar allerlei eenden, kippen, kalkoenen en pauwen rond liepen, in gezelschap van vier of vijf katten. Het geheel was de omgeving van een zonderling, maar van een zonderling met veel smaak. Praktijk oefende de dokter in Auvers niet meer uit, wel had hij een pied-a-terre te Parijs, waar hij enkele dagen in de week consult gaf, maar den overigen tijd schilderde of etste hij zelf, in zijn kamer die ’t meest geleek op de werkplaats van een alchimist uit de middeleeuwen. Al spoedig omstreeks 10 Juni ontvingen wij van hem een uitnoodiging om met het kind een geheelen dag in Auvers te körnen doorbrengen. Vincent haalde ons van den trein en had als speelgoed voor zijn kleinen neef en naamgenoot een vogelnestje meegebracht. Hij was er op gesteld het kind zelf te dragen en rustte niet voor hij hem al de dieren had laten zien in de cour, totdat een al te hard kraaiende haan het kind vuurrood van angst aan ’t schreien bracht, ter- wijl Vincent maar lachend riep ,,et le coq fait cocorico” en er heel trotsch op was dat hij zijn petekind kennis had laten maken met de dierenwereld. Wij dejeuneerden buiten en daarna werd er een groote wandeling gemaakt; de dag was zöö vreedzaam rüstig, zöö gelukkig, dat nie- mand zou hebben kunnen v.ermoeden op hoe tragische wijze ons geluk weinige weken later voor altijd verwoest zou worden. In de eerste dagen van Juli kwam Vincent nog eens bij ons te Parijs ; wij waren oververmoeid door een ernstige ongesteldheid van het kind — Theo had het oude plan weer opgevat weg te gaan van Goupil om zelf- een zaak te beginnen, Vincent was niet tevreden over de ruimte waar de schilderijen waren opge borgen, zoodat er gesproken werd over onze verhuizing naar een grooter appartement, dus waren het dagen vol zorg en spanning. LXII Ook kwam er voortdurend bezoek voor Vincent, o.a. Aurier die kort te voren zijn beroemd artikel over Vincent geschreven had *), en nu nog eens met den Schilder zelf al het werk bezag, en Toulouse Lautrec, die bij ons bleef dejeuneeren en met Vincent de grootste pret had over een croque-mort, dien zij op de trap waren tegengekomen. Guillaumin zou ook nog gekomen zijn, maar het wcrd Vincent te veel, hij wachtte dit bezoek niet meer af en ging overhaast naar Auvers terug; oververmoeid en overspannen, zooals blijkt uit zijn laatste brieven en uit zijn laatste schilderijen, waarin men het dreigend onheil voelt naderen als de zwarte vogels, die in den storm over het korenveld jagen. ,,Als hij maar niet melancholiek is en er weer een crisis op handen is, het ging nu zoo goed” schreef Theo mij den 2oen Juli, toen hij mij met ’t kind naar Holland had gebracht en zelf nog een körten tijd naar Parijs was teruggekeerd, totdat hij ook vacantie zou nemen. Den 25en schreef hij: ,,er is een brief van Vincent, die ik weer zeer onbegrijpelijk vind. Wanneer zal er voor hem eens een gelukkige tijd aanbreken! En hij is zoo door en door goed.” Die gelukkige tijd zou nooit meer voor Vincent aanbreken — de angst voor de weer dreigende ziekte, of de crisis zelf dreef hem in den dood — aan den avond van den 2yen Juli trachtte hij met een revolverschot een eind aan zijn leven te maken. Dr. Gachet schreef dien zelfden avond aan Theo het volgende brief je: ,,J’ai tout le regret possible de venir troubler votre repos. Je crois pourtant de mon devoir de vous ecrir immediatement. On est venu me chercher a 9 heures du soir aujourd’hui dimanche de la part de votre frere Vincent, qui me demanda de suite. Arrive pres de lui je Tai trouve tres mal. II s’est blesse N’ayant pas votre adresse qu’il n’ a pas voulu me donner, cette lettre vous parviendra par la maison Goupil ” Het briefje bereikte Theo dan ook eerst den volgenden morgen en onmiddellijk vertrok hij naar Auvers. Van daar uit schreef hij mij dienzelfden dag, 28 Juli: ,,Van morgen kwam een Hollandsche Schilder **) die ook in Auvers is, mij een brief brengen van Dr. Gachet, die siechte berichten van Vincent gaf en mij verzocht te körnen. Ik ging er dadelijk heen, alles in den steek latende en vond hem nog beter dan ik gedacht had. Ik zal maar niet in bijzonderheden •^treden, die zijn al te triest, maar weet het lieveling dat zijn leven wel eens in gevaar kon zijn *) ,,Les Isoles”, Mercure de France Januari 1890. **) Hirschig. LXIII ,,Hij vond goed dat ik gekomen was en wij zitten bijna aldoor bij elkaar .... Arme kerel, hem werd het geluk niet in groote mate toegedeeld en illusie’s blijven hem niet over. Het wordt hem soms te zwaar, hij gevoelt zieh zoo alleen .. .. Hij vroeg zoo naar jou en den jongen, en zei dat jij die droefheid in het leven niet vermoed had, och konden wij hem toch maar wat moed in ’t leven geven. ,,Maak je niet te ongerust, het was vroeger ook al zoo hopeloos, en zijn sterk gestel bedroog de dokters ” Die hoop bleek ijdel. In den vroegen morgen van 29 Juli ontsliep Vincent. Theo schreef mij : ,, Een van zijn laatste woorden was: ,,ik wilde dat ik ZOO heen kon gaan,” en zoo was het ook; eenige oogen- blikken en het was gedaan, en hij vond die rust, die hij op aarde niet vinden kon „Den volgenden morgen kwamen er van Parijs en elders 8 vrienden, die de kamer waar de kist stond behingen met zijn schilderijen, die o ZOO mooi deden. Er waren veel bouquetten en kransen. Dr. Gachet was de eerste, die een groote bouquet zonnebloemen bracht omdat hij daar zooveel van hield ,,Hij ligt Op een zonnig plekje midden in de korenvelden. ” Uit een brief aan zijn moeder: , ,Men kan niet schrijven hoe bedroefd men is, noch troost vinden. . .. „Het is een smart, die mij lang zal wegen en die mij mijn heele leven zeker niet uit de gedachte zal gaan, maar als men iets zou willen zeggen is het dat hijzelf rust heeft, waar hij naar verlangde, .. „Het leven woog hem zoo zwaar; maar zooals het meer gaat is nu ieder vol lof voor zijn talent „0 moeder, hij was zoo mijn eigen broer.” Theo ’s reeds wankele gezondheid was gebroken. Zes maanden later, den 25en Januari 1891 was hij zijn broeder gevolgd. Zij rüsten samen op het kleine kerkhof tusschen de korenakkers te Auvers. December 1913. ]. van Gogh-Bonger. LXIV ’S-GRAVENHAGE AUGUSTUS 1872-MEI 1873 Vincent was sinds 1869 employe in den kunsthandel Goupil (chef de Heer Tersteeg) en Theo, die nog op school was te Oisterwijk, had eenige dagen bij hem gelogeerd in zijn kosthuis bij Roos op de Beestenmarkt. Waarde Theo, ' den’ Haag Augustus 1872. Dank voor je brief, het deed me genoegen dat je weer goed aangekomen zijt. Ik heb je de eerste dagen gemist en het was mij vreemd je niet te vinden als ik ’s middags thuis kwam. Wij hebben prettige dagen samen gehad, en tusschen de druppeltjes door toch nog al eens gewandeld en het een en ander gezien. Wat vreeselijk weer, je zult het wel benauwd hebben op je wande- lingen naar Oisterwijk. Gisteren is het harddraverij geweest ter gelegenheid van de tentoonstelling, maar de illuminatie en het vuurwerk zijn uitgesteld om het siechte weer, het is dus maar goed dat je niet gebleven zijt om die te zien. Groeten van de familie Hanebeek en Roos. Steeds je liefh. Vincent. Waarde Theo, den Haag 13 December 1872. Dat was een goed nieuws dat ik daar uit Pa’s brief las. Van harte wensch ik er je geluk mede. Ik twijfel niet of je zult er wel pleizier in krijgen, het is zoo’n mooie zaak. Het zal een heele verandering voor je zijn. Het doet mij zooveel genoegen dat wij nu*^ beiden in hetzelfde vak en in dezelfde zaak zijn, wij moeten maar druk met elkaar ^orrespondeeren. *) Er was besloten, dat Theo 00k in den kunsthandel zou gaan en met i Januari geplaatst zou worden in de zaak Goupil te Brussel, waar vroeger zijn 00m Hein aan het hoofd had gestaan en waar toen de Heer Schmidt chef was. I I Ik hoop ZOO dat ik je nog zien zal voor je vertrek, wij zullen dan nog veel te bepraten hebben. Ik geloof dat Brussel wel een heel pleizierige stad is, maar het zal toch vreemd zijn in het begin. Schrijf mij in alle geval eens spoedig. Nu adieu, dit is maar een enkel woordje in haast, maar ik moest je toch eens zeggen dat het mij zooveel genoegen deed. Heb het goed en geloof mij steeds je liefh. broer Vincent. Ik beklaag je dat je iederen dag naar Oisterwijk moet in dit hondenweer. Groeten van de familie Roos. Waarde Theo, den Haag Januari 1873. Van huis hoorde ik dat gij goed en wel te Brussel gearriveerd zijt en uw eerste indruk goed was. Ik begrijp er zoo alles van hoe vreemd het in het begin zijn zal, maar houd maar goeden moed, het zal wel lukken. Ge moet mij eens spoedig. schrijven hoe het gaat en hoe of je kosthuis bevalt. Ik hoop dat dat laatste goed zal zijn. Pa schreef mij dat gij goede vrienden met Schmidt zijt, dat is flink, ik geloof hij een beste kerel is, en die U wel goed op de hoogte zal brengen. Wat waren het prettige dagen met Kerstmis, ik denk er nog zoo dikwijls aan; zij zullen U 00k wel lang in het geheugen blijven, daar het 00k de laatste dagen waren, waarop je thuis waart. Ge moet mij vooral schrijven wat je al zoo voor schilderijen ziet en wat je mooi vindt. Ik heb het druk tegenwoordig in het begin van het jaar. Mijn nieuwe jaar is goed begonnen, ik heb f 10 per maand opslag gekregen, zoodat ik nu f 50 per maand verdien, en bovendien kreeg ik nog f 50 extra. Is dat niet prächtig, ik hoop nu geheel voor mij zelven te kunnen zorgen. Ik ben toch zoo blij dat je 00k in deze zaak zijt. Het is zoo’n prächtige zaak, hoe langer men er in is, hoe meer ambitie krijgt men er in. Het begin is misschien wel moeilijker dan in iets anders, maar houd je maar taai en je zult er wel körnen. Vraag eens aan Schmidt wat of het ,, Album Corot, lithographies 2 par Emile Vernier” kost. Daar werd ons in den winkel naar gevraagd en ik weet dat het te Brussel voorhanden is. Ik zal je den volgenden keer dat ik schrijf, mijn portret sturen, ik heb dat 1.1. Zondag laten maken. Ben je al eens naar het Palais Ducal geweest? Doe dat vooral eens als je gelegenheid hebt. Nu kerel houd je goed, alle behenden hier laten je groeten en hopen dat het je goed zal gaan. Zeg Schmidt en Eduard voor mij goedendag en laat spoedig iets van je hooren. Adieu, je liefh. broer Vincent. Je weet mijn adres is: Lange Beestenmarkt 32 of Maison Goupil & Cie, Plaats. Waarde Theo, den Haag 28 Januari 1873. Goed dat je mij zoo spoedig geantwoord hebt, ik ben blij dat je het naar je zin hebt, en het goed hebt getroffen met je kosthuis. Houd maar goeden moed als het soms eens moeilijk is, dat komt later alles terecht en niemand kan in het begin doen wat hij wel zou willen. Wat heb ik medelijden met Oom Hein, ik hoop zoo van harte dat hij nog beter zal worden, maar Theo ik vrees er voor. Van den zomer was hij nog zoo vol ambitie, en had nog zooveel plannen, en vertelde mij dat de zaken zoo goed gingen. Het is wel treurig. Verleden Zondag ben ik bij Oom Cor geweest en heb daar een heel prettigen dag gehad, en zooals je denken kunt veel moois gezien. Zooais je weet is Oom pas naar Parijs geweest en heeft prächtige schilderijen en teekeningen mede gebracht. Ik ben Maandag- morgen ock nog te Amsterdam gebleven en nog eens naar de museums geweest. Weet je dat men te Amsterdam een groot nieuw gebouw zal maken in plaats van het Trippenhuis, dat vind ik best, het Trippenhuis is klein en vele schilderijen hangen zöö dat men ze niet goed zien kan. Wat zou ik graag dat schilderij van Cluysenaer zien, ik heb maar een paar schilderijen van hem gezien en die vind ik zeer mooi. 'SchfijT nog eens of dat andere schilderij van Alfred Stevens is, of hoe anders de voornaam is. De photographie naar Rotta ken ik, *) Antonio Rotta (Venetie). 3 en heb zelfs het schilderij Op de tentoonstelling te Brussel gezien. Houd mij vooral voortdurend op de hoogte van wat je alzoo ziet, dat doet mij altijd pleizier. Het album waar- van je mij den titel hebt opgegeven is het bedoelde niet, dat zijn all een lithographieen naar Corot. Ik bedank je echter voor de genomen moeite. Ik wacht binnen kort een brief van A., die is nog al lui met schrijven tegen- woordig. Je moest haar eens verrassen met een brief, dat zou haar zoo- veel pleizier doen. Je zult het wel druk hebben, maar dat is wel prettig. Het is hier koud en men rijdt al schaatsen op het veldijs, ik wandel zooveel als ik kan. Ik ben nieuwsgierig of je nog gelegenheid zult vinden om nog eens schaatsen te rijden. Hierbij mijn portret, als je naar huis schrijft zeg er dan echter niets van, zooals je weet is het voor Pa’s verjaardag. Ik feliciteer je daar al vast mee. Mijn hartelijke groeten aan Oom en Tante, ook aan den Heer Schmidt en Eduard. Steeds je liefh. broer Vincent. Je moet complimenten hebben van allen bij H., Tante Fie en Roos. Adieu, heb het goed. Waarde Theo, den Haag 17 Maart 1873. Het wordt tijd dat je weer eens iets van mij hoort en ik ben ook 4 verlangend om te hooren hoe het je gaat, en hoe of het met Oom Hein is, en hoop dus dat je mij als je tijd kunt vinden eens schrijven zult. Je hebt zeker al gehoord dat ik naar Londen ga, en dat waar- schijnlijk heel spoedig. Ik hoop zoo wij elkaar voor dien tijd nog eens zien zullen. Als .ik maar eenigszins kan, ga ik met Paschen naar Helvoirt, maar dat zal afhangen van de nouveautes, waar Iterson *) mede op reis gaat. Voor hij terug is, zal ik niet weg kunnen. Het zal te Londen een heel ander leven voor mij zijn, daar ik waarschijnlijk alleen op een kamer zal moeten wonen, en dus voor veel zaken zal moeten zorgen waar ik nu geen last van heb. 