title: Historische en godgeleerde verhandeling over de sprinkhanen, derzelver Aert, Eigenschappen en Verwoestinger, in oude en latere Tyden, tot in de Jaren 1748 en 1749. Met een aenhangsel over de spyze der Israëliten in de woestyne, gemeenlyk kwakkelen geheeten
creator: Rathlef, Ernst Ludewig, 1709-1768
text: De Boeren waren in den beginne bekom¬ men dat ze voor de Verkens nadeelig mog- ten zyn , maer naderhant verheugden zy ’er zieh over. Ik geloove echter niet, dat zy behalven van de V erkens , als die meer » ge- 9 89 d e SPRINKHANEN. 49 „ gewoon zyn VJeefch te cten, door Offen „ of ander Vee gegeten worden ; ook hebbe „ ik liier nimmer van gehoort Ikwas nieuws- ,5 gierig ora een proef te nemen , of deze 5> Sprinkhanen , zoo wel , als die in de Ooiter» 5* lche Landen , eetbaer waren , en of zy „ hier zoo goed als daer fmaken. Derhaiven 3, poogde ik myn knecht te overreden om ze ,5 te proeven. Na dat ik door vele voorbeel- 3, den aengetoont had > dat de Joden voor- 35 maels deze Dieren plagten te eten en das de Inwoners van Barbarye en de Oofter- 3, fche Landen dezelve noch hedendaegs voor 33 Sp\ze gebruiken , lie.t zieh een jonge Doch- 33 ter bep raren om ’er den mont aen te zet- 3, ten. Zy getuigde dat ze goed fmaekten j 3, hier op taftten ook alle de anderen , die ’er 3, by waren , toe en prezen ze even zeer. Ik 33 had ze laten gereed maken op de wyze als 33 rny door een Jood uit Barbarye beduid 3, was. Ik wierp ze levendig in een Ketel ,3 met kookend Water, waer in Zout gedaant 3, was, en liet ze als Vifch en Kreeften, een 9 5 half Dur kooken. Zy werden eenigszins 5) Root en hadden een goeden Reuk. Zy 3, werden met Olie, Azyn en Peper gege» 3, ten. De Pooten , Vleugels en de Kop ,3 werden weggeworpen , en men drukte 3, het Lyfmet den Vinger uit de Schalen of 3, Doppen der Sprinkhanen, gelyk een Vruchc 3, uit de Schillern Toen myne Bedienden 5, den fmaek dezer Dieren prezen , at ik ’er 5, zelf eenigen , en bevont my naderhant zeer 33 wel. Zv fmaekten gelyk de Garnalen in f3 Hamburg en Bremen, *Maer5 ora weder D 33 tQS » 99 fö VERHANDELING ote» „ tot de verdere Omflandigheden dezer „ Sprinkhanen te keeren; zy konden door den verder toenemenden Herfft, door den kouden Regen en invallenden Vorft niet wederkomen ; zoo dat zy van tyt tot tyt , te Naumburg en in andere Landlreken aen „ de Sale, ftierven,na dat zy zieh hier,over de Vier Wcken, hadden opgehouden : of „ daer zy eenigzins dikker op malkander Ja- 3, gen, werden zy door de Boeren' byeen gebracht en in Kuilen gefmeten , welke zy weder met aerde toedekten : of de Verkens , het Pluimgediert en de Roof- 3, vogels aten zeop, onder anderen werden ze door de Ravens en Kraeien by ontelbare menigte ingeflokt : In tegendeel vlogen de Leeuwrikken voor hen weg en zöchten nieuwe Velden. Velen waren bekommen, dat ’er in de volgende Leute , uit de in den Grontgeleide Eieren nieuwe Sprinkha¬ nen voor den dag zouden komen, en groo- ter Schade dan nu in den Herfft veroorza- ken. Doch ik trooftte hen hier mede dat deze Eieren in onze Geweflen de Vochten langdurige Koude niet weerftaen konden: Ook heefc men in het Voorjaer van geene 39 99 99 3> 99 99 99 39 99 99 .*?> D9 99 59 99 nieuwe Sprinkhanen gehoorc» § 35. Na verloop van Twintig jaren, na- meiyk in den Jare 1712, k warnen deze om- zwervende Vyanden aller Vruchten en Velc- gewafTen op nieuws in eenige Geweden van Duitfchlant, in ’tbyzonder zag men in Silezie ©en groot aental derzelven , die dit heer- lyk Laut dQor hunne Verwoeflingen placg- deta be SPRINK HANEN. 51 den ; waer van eenige Berichten zyn , die met de voorgaende en volgende overeenko- men. Men heeft ze 00k noch vroeger in den Jare 1629, in Vrankryk gehad (a), en la¬ ter, in ’t Jaer 1730, en naderhant in het Markgraeffchap Brandenburg en by Ber- Ijn (l?) § 36. Zy zyn in Zevenbergen , Hongarye , Po¬ len , Silezie en verder in Engelant geweeft. § 37. Eer de Sprinkhanen in Zevenbergen kwamen , hadden zy Drie Jaren te vorpn in Tartarye vele Verwoeflingen aengericht , tot dat zy ontrent het midden des Jaers 1748* by Kronflat over een ongemeen hoogen Berg, die ten deele met Sneeuw bedekt legt , in Zevenbergen overvlogen. Uit Klaufenburg werden, den 24 Juny, de volgende Omftan- digheden wegens deze Dieren gemelt. „ Dat Da „ zy (a) Deluio in Adagiis Lib. II. p. 348. (0 Joh. Leonh. Frisch Bejchryving van allerlei In« festen, IX. D. Hoogd. p VERHANDELING om 5, zy eene verbazende Menigteuitmaekten en ’er Root üiczagen en Vier Vleugels had- 3, den Zy vielen inzonderheit neuer aen 3, den VJoed Morafch by Sasvorafeh in een 33 Omtrek van Vier Hongaerfche Mylen, en „ konden niet uitgeroeit worden , niettegen- 5? ftaende dat ’er meer dan Vierduizent Sehe- pels van die Ongedierte waren gedoot en ?3 verbrant. Dewyl zy alles afäten , voor- 5, fpelde men een Duuren-Tyt; {a) doch uic 3, later Tydingenbleek , dat hec Gebrek , ’c 33 welk men door deze Schade te gemoet zag, 3, door een gezegenden Oogfl in de naby ge- 33 legene Lantftreken, vervulc wen:. § Ontrent den zelfden tyt , openbaerde zieh dit Ongedierte in Hongarye , waer van men , volgens de dagteekening van denz8 ju- ny, deze Berichten kreeg. (b) ,, Op de Grenzen aen de Theis en den Donau w, vertoonen zieh zoo vele Sprinkhanen, dat wy ons in de grootfle elende bevinden Zy leggen een Span, een Voet, en een Knie hdog en noch veel hooger op malkander. Terßreetteen Langte van vele Mylen zyn alle de Vruchten des Veits en al het Gras des Aertryks opgegeten. Zy zien ’er Zwarc Bruin uic en men kan ze voor zieh henen dryven. Wanneer zy tot aen een Water vervolgt worden, zwemmen zy ’er over henen. Op een kleine Kamp Lants zitten ’er 53 * V. 35 9» 53 53 53 t 33 i 35 S . ■ 53 4 33 53 ■*i - 33 99 (0 Hamburger onpartydigc Korrefpondent III. Stuk. 1749. Hoogd. (i?J Hamburger Korrefpondent J 17. Stuk. d e SPRINKHANEN, 53 ’er vele Duizenden, en als zy alles tot op ,, de Zwarte aerde hebben afgegeten , laten „ zy een onverdraeglyken Stank na. DeOogft ,, en de Hooibouw zyn geheel bedorven. Wan- neer men met Orie of Vierduizent Men- fchen, te gelyk met het Vee,opditOn- ,, gedierte in Ryen en Gelederen losgaet om )5 het te verde lgen ,zoo blyven ’er> voor ie- „ der Tienduizent * die men heeft kunnen 5, ombrengen, wel Hondertduizent op de ,, plaefs overig. Die Ongedierte is hier uit ,, Turkye gekomen , en men merkt het aen als eene der grootfte Lantplagen, die ons „ immer getroffen hebben. § 39 In het Koninkryk Po]en en de aen« hoonge Landen zyn 00k de Sprinkhanen in den Zomer des Jaers 1748 geweeft. Uit Warfchouw, wert op den 13 July aldus ge- fchreven (a):„ Uit Kaminiek en Laticzew wort bericht, dat de Veltvruchten , zoo „ wel door de groote Droogte, (b ) als door „ de verbazende Menigte van Sprinkhanen, „ een onwaerdeerbare Schade geleden heb- ,, ben , waer door in die Geweden een groo- 5, te Duurte veroorzaekt wort, en de Inwo- „ ners tot het bezorgen van de noodige Gra- v nen wyd en verre moeten reizen” Kort naderhant wert ’er wederom uit Warfchouw, den 31 Auguffus ,gefchreven (c):„ InGrooc D 3 Po« (fl) Hamburger Korr ejfiond ent. 117 Stuk. ‘ (b) Ten tyde van Joel was ’er voor de Aenkomft der Sprinkhanen mede een groote Droogte. (c) Ryks Püßryder. Hoogd, r4 VERHANDELING over „ Polen hebben de Kraenvogels, Reigers en Spreeuwen de Velden vry wet van de Sprink- „ hanen gezuivert”. Men bekwam wyders hetvolgendeNaricht (a) van den 17 July uic Pozen. „ In de Ukraine ryft hec Koren zeer in prys , wegens de grnwzarxie Menigte van 5, van Sprinkhanen , die eene ondraeglyke „ Schade veroorzaekt hebben, naerdien zy, „ niet alleen al het Graen, maer 00k het ,, Gras afgegeten en bedorven hebben. Wes- ,, halven de Ingezetenen zieh van hier elders henen begeven moeten, om hun Voedfel „ te zoeken”. Het einde van hun Woedein deze Ge werten , wort uic Pozen , den 21 Äu- gurtus , aldus befchreven : ,, Volgens de 9, Berichten uic de Ukraine en uic Podolie ,, hebben” zieh de Sprinkhanen , in Twee „ deelen verdeelt en zyn weder weggevlo- „ gen; na das zy hier, niet alleen hec Koren „ op het Veit, maer 00k hec Gras en het ,, Loof van de Boomen hebben opgegeten 5 3, doch de Boekweit ende Erwten hebben zy „ laten rtaen , zonder eenigszins te befchadi- „ gen. Een gedeelte derzelven heeft zieh „ naer hec Noorden en een ander gedeelte 3, naer Lublin gewent, zoo dat zy zieh reets 3, Zes Mylen van Krakau by Bochne vertoont ,f hebben. O^eral , waer zy geweeft zyn , heeft de Lantroan zynen OogR verloren , en 3, moet zyn Volk afdanken, waer door men „ onbefchryflyke klagten hoort”. Uit Pe¬ tersburg , wert van den 1 6 Augurtus gemelt* 5, Hare Keizerlyke Majerteic heeft Bevel ge- » Se- (ä) Hamburger Korrefpondent , Hoogd, de SPRINKHANEN. 55 5, geven , om aen den Niefier , daer men geena ,, Sprinkhanen gehad heefc,een groote Me- 9, nigce Koren by een te brengen, en aen de „ armen Inwoneren der Ukraine te zenden , „ daer al het Graen, Gras en Loof door deze ,, Dieren is weggegeten”. § 40. Van den Tnval der Sprinkhanen in Engelant kreeg men in de Maenden van July en Auguflus de volgende Berichten. Uit Lern» den wert in de Maent July gefchreven : „Uit „ het Graeffchap Shrops körnen vele Berich- „ ten van de Onheilen,weikedoor deSprink- „ hanen veroorzaekt worden. Zy hebben de meefle Bladeren van de zoete en zuure Ap- pel boomen opgegeten. Het is merkwaer- „ digdatde Eikeboomen meer dan eenige an« deren geleden hebben $ want deze hebben te- „ genwoordig al zoo min Bladeren als ontrent ,, Kerstyt. Te gelyk met deze Dieren zag ,, men een groote Menigte Ravens en Kraeien, ,, die dagelyks eene verbazende Menigte der „ Sprinkhanen opeten”. Naderhant wert ’er 00k, van den 10 Auguflus * uit Londen ge- melt: „ Voor eenige dagen, heeft men by „ deze Stad een groot aental Sprinkhanen ,, ontdekt , die zeer wel overeenkomen met ?? die foort van Dieren, welke dit jaer, in Zevenbergen , zoo groote Verwoeflingen „ hebben aengericht. Gifleren ontfing men ,, Brieven uit de Lantfchappen van Nordfolk ,, en Stafford, dat zy aldaer in groote Menigte* ,, zoo wel als ontrent Edenburg, in Schotlant, gezien worden’’. Andere Tydingen, me» de van den 20 Auguflus, gaven noch eenom- D 4 Ran- I 5 <5 VERB ANDELING over ftandiger Verhael wegens den Invai dezer Die- ren. „ Voor weinige dagen had mente Ches- hire en Derbyshire een zwaer Onweer van 9J Donder en Biikfem met een hoogen Water- vloed. De Ri vier Goit was in körten tyt zoo hoog gez wollen , dat alle Brüggen , 39 Molensen verfcheidene Huizen waren weg- 5, gedreven, en Veertien Lyken waren ophet „ Kerkhof van Hawfield, uit de Kuilen opge- fpoelt. Twee Zullers, die in de Deur fton- den , waren door het Water weggerukt en „ verdronken. De Schade aen Hooi, Koren 3, en de Landeryen is onbelchryflyk groot(ß)* 3, Vyf dagen naderhant, zagen fommigenby 33 Sint James eenige zeldfame Wolken , en werden eindelyk door Verrekykers gewaer, 53 dat deze in Sprinkhanen beiTonden* waer 5, van ’s anderen daegs een groote Menigte 3, in het Park van Sint James en aen ver- 3, fcheiden andere Oorden nederviel. Zy hebben groote overeenkomft met die , wel- „ ke dezen Zomer door ganfch Engelaut ge- 3, zien zyn. 5> £y (a) Wy melden hier dit Onweer, om aen te too- nen , hoe de Sprinkhanen naer Londen gekomen zyn. Gewoon yk heeft men Donder, Storni en Regen, eer &y aenkomen, en zy naderen altoos met Wint. Indien hier aengcteekent was met welken Wint zy in Enge- 3a.nt aenkwamen , zou men naeukeurjger kunnen zeg- gen , uit wat Lant dit Ongedierte was overgewaeit. ( b ) De Sprinkhaeritjes of liever Stapeltjes, hier te Lande, zyn ook gemeenlyk Groen, doch de Vreemde Sprinkhanen zyn donker Geel of beider Bruin* de SPRINKHANEN. 57 Zy hebben Twee Vleugels (a), die langer 5, zyn dan hun Lyf (/;), enVier Pooten, die „ korter zyn dan de anderen. Wanneer zy 3, voorcvliegen , maken ze een Gebrom als de 5 3 groote Hommels (c). Zy hebben eenen Voor- ganger, die naer een Kreeft gelykt (d). „ Onze Natuurkundigen doen veel moeiteom ,, deze Dieren te onderzoeken (?), die mec „ reden voor dergelyk Ongedierte worden gehouden, Jt welk wel eer eene der Tien ,, Plagen van Egypten was. Men is hier over ,, dezelve zeer neerüagtig; want fchoon het 5, Jaergety reets verre verloopen is5 waer „ door zy aen de Landen weinig Schade kun- ,, nen toebrengen, is men echter bekommert „ dat hun Verblyf van langen duur zou kun- . » neu (a) Gewoonlyk hebben de vreemde Sprinkhanen Vier Vleugels, Twee Groote en Twee Kleine, die al- leen te onderkennen zyn , wanneer zy vliegen : doch wanneer zy zitten, ziet men maer Twee Vleugels, de- wyl de Twee Kleine door de Grooten bedekt worden. Mogelyk heeft de Schryver van dit Bericht dezelve ah leen befchouwt terwyl zy zaten. (b) De Vleugels, zyn maer weinig langer dan het Lyf, of het Achterlyf. (c) Dit Gedruilch maken zy met hun ne Vleugels , waer mede zy de Lucht bewegen. (d) Het is niet wel te begrypen , dat zy in het vlie¬ gen een Kreeft, en by gevelg een vliegenden Kreeft 9 tot een Voorganger zouden hebben. Dit vint men in geene andere Berichten en de Heilige Schrift ontkent dat zy een Koning hebben. En hoe heeft men onder het vliegen kunnen bemerken, dat zy een Voorganger hebben , en wel een Aenvoerder , die naer een Kreeft gelykt ? (e) Het was te wenfehen dat de Engelfche Natuur¬ kundigen de inwendige en uitwendige Gehalte dezer Sprinkhanen onderzochten en hunne Ontdekkingen bekent maekten, d 5 58 VER FI AND EL ING over „ nen zyn, en zy hun Geflacht krachtig zouden ,, kunnen voortplanten (#)”. Naderhant wert het volgende noch, van den 30 Auguftus, uit Londen gemelc:,. In het Welten vanEngelant „ heeft men noch geene Sprinkhanen verno- men. Doch in Scaffordshire hebben zy al* ,, les , dat noch Groen was , tot op den Wortei ,5 afgegeten. De Boomen ftaen zoo dor en 33 kael als of het in ’t midden van den Win- ter was § 41. Eindelyk hebben de Sprinkhanen in den Ja re 1748, 00k hunnen Togt naer Duitfchlant genomen en zieh in Opper-Sile* zre geopenbaert. Uit Falkenberg wert ’er, van den if Auguftus, aldus over gefchreven, 55 Op dit oogenblik zieik iets, ’t welk iknoch 3, nimmer aenfchouwt hebbe , namelyk de ,3 Sprinkhanen, die uit Polen zyn overgeko- 3, men , ’t weik eene affchuwiyke Vertoo- 3, ning is , en zoo afgryflyk als ik my nim- 3, mer iets heb kunnen verbeelden. Wy heb- „ ben heden een beeten dag. On ver wagt 33 ontflont ’er een verfchrikkelyke Damp , 33 als of het Bofch een Myl ver in den brant 35 ftont. Dit gebeurde op den Middag ten 3, Twaelf Uuren. By dezen Damp ontftonc ,3 een ( a ) Als men lagt Weer in den Herfit heeft, kun¬ nen zy aen ’t gezaeide veel Schade toebrengen. Doch by de Eerffe Koude en Vorlt, mocten zy Iterven; de- wyl hun Lichaem een warmer Gew eit gewoon is O« ver het voortplanten van hun Geflacht fchynt men in Engelant weinig re de nen van bekommering te moeten hebben , dewyl de Eieren zoo veel Na-ttigheit en Koude niet verdragen kunnen als men daer te Lande gewoon is. ■ de SFRINKHANEN. 5*9 een vreeflyk Gedruifch in de Lucht evers als of het een Storm woei. De Zon wert verduiftert, zoo dat men naeuwlyks Tien treden van zieh kon zien. Ontelbare Mil- lioenen van Sprinkhanen maekten dezen Togt uit. Men kan zieh de Lucht nim¬ mer zoo vol Sneeuwvlokken verbeeiden, als zy hier van deze Schepfelen is. Zy trekken ook in eene zekere Orde voort* zoo dat zy byna allen naer een zelfde Streek vliegen. Zy zyn ontrent een Vinger lang, hebben groote Koppen , en van de Oogen tot aen den Mont breede Blaeuwe Stree- pen. De Vieugels van eenigen dezer Die- ren zyn ontrent Twee Vingeren breed (a); eenigen hebben ’er Twee, anderen Vier. Die hier nedervielen, hebben al het Ko¬ ren tot op den Halm in een oogenblik gf- gegeten. Zy hebben zieh hier niet lang op- gehouden. Het is nu reets Drie Uuren in den Namiddag en dit Schouwfpel blyft noch duuren. Zy komen over Oppelen en vliegen naer Neisfe toe. Hun Zwerm is niet breed; maer zy vliegen zeer laeg, zoo dat ’er ook velentegen de Huizen a en- ftooten. God  1749. (/;) hielt de Plaeg van dit Ongedierte noch nietop, maer open- baerde zieh weder in verfcheiden Gewesen , voor- (a) Te weten als zy vliegen, anders zyn de Vieu¬ gels zoo lang als ’t Lyf. [(/?) De Vyf vollende Afdcelingen van § 41—46 zyn een Byvoegfel.j 6o VERHANDELING over voornamelyk in Duitfchlant. In Schotlant , daer men in den vorigen Winter te weinig Vorfl gehad had , om de Eieren der Spunk- hanen te kunnen doen fterven, was men in de Maent Maert bekümmert, dat deze Die- ren zieh in den Zomer op nieuws zouden ver- toonen ; dewyl ’er ontrent Aberdeen velen hunner Eieren gevonden werden. Ontrent, of in den beginne der Maent juny, zag men rontom Briftol eene groote Memgte van Sprink« hanen* doch de vordere Bericnten uit Groot« Briuannie melden genoegfaem niets meervati eenige Verwoefting in dit Ryk veroorzaekt, § 43, In Hongarye en Moravie vertoonde zieh het beginfel dier Plage reets in de Maent Maert, en omden Voortgang derzelve te Rai¬ ten, wert aen ieder Boer, die zyn Lant om» ploegde om hier door de E eren uit te roe- ien Twee Dukaten vereert. Bf Keizersmark in ( )pper - Hongarye heeft men waergtno- men dat uit een idompje Eieren , zoo groot als een Hazelnoot 5 ’t Zeftig Sprinkhanen zyn voortgekomen In Zevenbergen , wer¬ den alle Boeren rontom Hermanftad ver* pligt , om , ieder Twee Dagen , cen halve JVIaet met Eieren van die Ongedierte op te brengen , waer door men zieh vleide van derzelver Verwoefting te zullen bevryd bly- ven. Ook melden de Tydingen, dat de Sprink- hanen deze Ge weiten reets voor de Maent Juny hadden verlaten. Toen dejonge Sprink- hanen ontrent dezen tyt in de Ukraine, on* der het Pooifche Gebied , uit de Eieren be¬ gonnen voor den dag te komen * wert ’er alle de SPRINKHANEN. 61 alle vlyt aengewent om ze op te zamelen en te verbranden Dit wert insgelyks by Presburg, daer ze later en in de Maent ju- ny voor den dag kwamen, in ’t werk gefielt» Men had , hier voor of vroegin de Maent Ju» ]v,meer dan Hondeft Vierdevaten dezer Die- ren verbrant , en dagelyks werden 'er Drie- hondert Man uirgezonden om ze op de Vel¬ den te verpletteren. In Polen, daer de Spnnk- hanen op fommige plaetfen, als in Podolie f reets in de Maent Maert en op anderen in Mey , zieh openbaerden , poogde men dit Ongedierte door den Rook van Groene Tak- ken , die men in brant ftak , uic den Lande te verdryven. § 44. Naderhant hebben de Vliegende Sprinkhanen verfcheide Lantftreken over val- len. Te Swechat, Twee Mylen van Wee- nen, zag men ze , ontrent ter helfce der Maent Auguftus, jn groote Menigte *, Kort naderhant werden 'er openbare Gebeden m- ge fielt om de afwending dezer Plage van den Hemel af te fmeken. Zy vonden hier wei¬ nig goed Gras en deden aen den Wyngaerc ende Tuinvruchten geringe Schade; 00k zag men ze kort naderhant , met groote Zwer- men , den Donauw overtrekken en gehee! Ooftenryk verlaten. Ontrent dezen tyc zyn 00k in Polen, niet verre van Warfchouw 6t VERHANDELING over en in vele Plaetfen van Silezie geweefL Zy vielen met hec begin der Maent September in Beieren en Bohemen. In Bohemen vielen de Zwcrmen neder in Schuttenhoven , Zu- gowitz en Pilfen. In Beieren vervulden zy de Landlreken van Wilshoven , Pfarkirchen * Landau, Landshut, Dengfelding en 'Fronten- häufen. Van verre vertoonden zy zieh als als een zware Damp in de Lucht. Zoo ras zy zieh ontrent Dengfelding lieten zien , werden alle de Klokken geluid; waer op zy zieh op een Heide nederlieten en hier byna anderhalveSpan dik lagen. DeBoeren, on¬ trent Hondert in getal , begaven zieh ter- Ilont derwaert’, gewapent met Knüppels en Dorfchvlegels , waermede zy een groot ge- deelte van dit Ongedierte verpletterde , \ welk zy vervolgens begroeven. Uit Augs¬ burg, had men, van den if September, we¬ gen s de Sprinkbanen in Beieren de vclgende tyding. „ Deze Dieren zyn Drie Duim lang en zeer verfchillende van Kleur. Zy zyn Bruin, Geel of Groen, enmen vint ’erook eenige weinigen onder , die Zilverachtig Wit zyn. Zy vliegen in eene Wolk bymalkan' der , ter lengte van van byna een vierde deel van een Myl. Wanneer zy op een Korenlant of Moes-Akker nedervallen , e- ten zy de Piek Lants, waer op zy ter hoog- te van een halven Voet op malkander zit- ten, in weinig Uuren kael. Zy zyn in ee- „ ne gedurige beweging en maken een fchel onaengenaem geluit. Wanneer de Granen of Aertvruchten afgegeten zyn , verbinden zy ook de Bladeren en Vruehten der Boo« ,, men. § 45. Deze Dieren vielen ontrent op den zelfdentytin Frankenlant neder , tufFchen Ik. kelheim en Windsheim , daer zy door hunne vervaerlyke Menigte ontrent Driehondert Morgen lants befloegen. Zy verlieten echter in ’t kort deze Lantftreken ; die ontrent den 20 September van dit Ongedierte bevryd raek- ten; maer zy vielen den 22 September, een half Uur van Wurtzburg in zulk eene Menigte neder, dat ze denGront, ter Hoogte van een halven Voet en ter Brectte van een Duitfche Myl 64 VERHANDELING oyer Myl bedekten y en toen ze opvlogen wert 'er de Lucht door verduiftert. Sedert begon men ook te Heidelberg voor hunne komft beducht te worden. Naderhant zyn de Sprinkhanen in Silezie gevallen ; waerover, den 3 Okto* ber de volgende Tyding uit Breflau gefchre- ven wert. „ Eergifteren Middag trok een Heirleger Sprinkhanen over deze Stad. Zy kwamen uit het Ooft-ZuidOoften en trok- ken naer het Weil- Noort- Weiden. Die „ duurde van Elf Uuren tot Vier Uuren, in ,, welken tyt deze Dieren by Duizenden ne- 35 dervielen. Onze Roofvogels azen op die 3, Gedierte, eten den Buik en het Ingewant 3, op; doch laten het overige leggen. Gifte- 35 ren zag men wederom verfcheiden Zwer- 3, men längs dien zelfden Weg trekken. De- 5, zen nacht hebben wy hier een fterkenWeft« 35 Noort- Weilen Wintmet Koude gekregen, 3, ep federt ziet men geene Sprinkhanen meer 33 vliegen Op de Sweidnitfche Lantgoede- ,, ren. Vier Uuren van hier,is een Heir van ,5 dit Ongedierte nedergevallen 3 dat deWei- 35 de geheel kael gegeten en vele Schade ge- 3, daen heeft”. Zy kwamen ook , ontrenc den 12 Oktober indeNabuurfchap van Frank - fort 3 maer niet in zulk een ontzagiyke Me- nigte, gelykzy zieh in andere Plaetfen hadden laten zien : ook gafde Koucle die men federt gehad heeft, groote hope, dat men van deze Flage in andere Geweflen zou bevryd blyven. § 46. Wy kunnen niet nalaten Tweeby« zondere Gevallen , ter gelegenheit van dezen Inval der Sprinkhanen hier by te voegen. Uit Leip- de SPRINKHANEN. 6S Leipzig fchreef men van den i Juny: „ De- „ zer dagen was alles hier in rep en roer r „ dewyl de Zon zeer fchielyk verduiilerc wert door een Woik van Ongedierte , ’e welk over deze Stad vloog. Wy waren „ niet weinig beducht, een ganfch Heirleger van Sprinkhanen op onze Landen te zullen 5, krygen. Doch eindelyk werc men gewaer dat het een foort van Haf was, ’t welk in Vrankryk aen de Seine zieh in zulk een „ Menigte in de Lucht opgeeft, dat dit On- gedierte ’s Morgens alom byna een hanc hreet lioog op elkander doot gevonden ,, wort. Van deze Sehepfels heefc men op- gemerkt , dat ze niet langer dan een dag 5, leven”. De voigende tyding, uit Brieg* den 20 September, is van eene andere Na- tuur. ,, Een der Pruisfifche Granadiers , die „ federt eenigen tytziek gelegen had en over „ hetkruipen van iets levendigs uit de Maeg 35 naer boven klaegde, nam daer tegen van 33 den Regiments Chirurgyn een Braekmid- 95 del in , waer door een Sprinkhaen uit des ,9 Zieken Maeg kwam , ter grootte van een 99 Turkfche Boon , welke geoordeelt werc 3 9 door ’t gebruik van Salade in zyn Lichaem 3, gekomen te zyn”.] § 47. Tot dus verre zagen wy ’t gene de Gefchiedenisfen en de latere Berichten wegens de Sprinkhanen melden, en hier uit kan men afleiden , dat de Sprinkhanen , waer door de Geweden van Duitfchlant in de Twee laetde Zomers geplaegt zyn , voor dezelfde foorc moeten gehouden worden , die men in Afri- E kl 66 VERHANDELING qvef. ka en Azie behendig en by Mcnigten vint % en welke by tyden in ons Werreltdeel over- komen. Wy zullen dezelve echter noch nader befchouwen. In de aengehaelde Berich; ten ontmoeten wy , hier en daer itukswyze en verftrooit , wat tot eene rechte kennis der Sprinkhanen behoort. Thans is myn oog- xnerk ora het verhrooide by een en kder op zyne plaets te breiigen om aldus eene Af- beelding van de Sprinkhanen te geven. Het Ontleedkundige en de Inwendige Gehalte dezer Dieren moet ik echter voor zulken o- verlaten , die gelegenheit hebben om ze on- der het Qntleed-mes en onder hunne Ver- grootglazen te brengen. Indien een naeu- keurig Navorsfcher der Infeäen , gelyk de Heer Reaumür te Parys geweeh is, dit on* dernam; zou men mogelyk vele der oorza- ken van fyunnen Äert en Eigenfehappen kun- nen ontdekken. Hier uit zou men, by voor- beelt , miffchien kunnen weten , hoe deze Dieren geheele Zeeen y an. een groote uit- gehrektheit met hunne teedere Vleugelen kunnen avertrekken hoe, zy by fommige tyden vele dagen zonder fpyze kunnen door- brengen ^ en by andere tyden , in weinige Üuren , mime Velden en Mker? kunnen kael eten $ benevens noch vele andere merk- waerdige zaketi. By gebrely van .gelegenheit tot zulk een Onderzoek, ben ik verpligt om alleen by (de uit wendige Gehalte van dk Schepfel te blyven. § 48. Zy , die de gewoone Sprinkhanen ia Dunfchlant, of üever de Stapels, gelyk / De SPRINKHANEN. 67 &e in de Nederlanden genoemt worden , gezien hebben, zullen dezelve ten aenzien der Le- dematen en derzelver evenredighek zeerna met elkander overeenkomflig vinden mec die , welke in ’t Jaer 1693 in Jena geweeft zyn* en welke de Heer Ludolf heeft laten af beei¬ den; alleen verfchillen zy in Grootte. Allo de anderen * die federt in Europa ge weeflzyir, mögen wy geruflelyk onderftellen met die van den Heer Ludolf overeen te komen. De Kop , die ontrent het Negende gedeelte van hunne Langte uitmaekt, is van boven ront, met een lang naerbeneden loopend Voorhooft* en lager met een Mont benedenwaerts ; waer door hunne Koppen , in eenige oude Berichten by de Koppen der Vledermuizen en deHooP« den der Paerden (a) vergeleken worden. Hun Mont is zeer wvd, en bekwaem om veel te gelyk te kunnen aengrypen , waerom Ar isaxfc teles fommige Dieren , wier vöornaemfte werk be-ftaec in het Afknagen 9 een wyden Mont toefchryfc (b). ln dezen wyden Mont hebben zy Twee vooruitftekende Tanden , die zoo hart als Steen zyn. Bo. ven hebben zy ter wederzyde een Qog^ Wiens opperviakte , als men het door -een Vergrootgias ziec , uit een ontelbaer getai van Zeshoeken fchynt te beftaen (c): Achter E 2 bei- (cf) Albertui. c. XXVI Caput habet figuram equu Waerom ie ook in ’t Italiaemeh C malleite- genoemt worden. O) Aristot. de Partibus Animalium. Lib III c. i, ■ ( c ) Indien namelyk het Oog dtz'er örigewoons Sprink'- haxen ©veneens is als van onzs StupHs, LBEtwsHtfcÄ «8 V ER H ANDEL! NG over beide deze Oogen , hebben zy Twee om hoog ftaende Hoornen , als tot befchutfel hunner Oogen en Voorhooft, waerom men dezelve een Helm fchynt genoemc te hebben. Met dit Hooft ishec Voorlde gedeelte van hun Lyf verknocht , waer uit Jager de Pooten te voor- fchyn komen. Dit geheele voorfte Gedeelte, zoo wel dat verbonden is aen den Kop als aen het Achterlyf is van boven en ter wederzyde als met een Dekfel omvangen , ’t welk in oude Berichten met een Kraeg of met een Monnikskap vergeleken wort , naerdien het als op de Schouderen dezer Dieren en ter we¬ der zyde naer beneden hangt. Dit Dekfel dient ongetwyfelt tot befcherming der teedere VerbintenifTen van den Kop met het Achterhf, gelyk dan oek de Vleugelen onder dit Dekfel hunnen oorfprong nemen, en zieh over het Achterlyf uitflrekken. Dit Achterlyf , dat ontrent Zeven deelen der geheele Langte uitmaekt, is ront en beflaet in Zeven Afdee- Jingen , of Leden, of als harde Ringen, die va ft in malkander fluiten. Deze Banden zyn door een teedere Huid aen malkander gevoegt, waermede het Dier zieh bewegen en buigen kan. En aen beide zyden zyn van onderen aen ieder Ring Twee nieuwe Samenvoegin- gen,door welke het Dier de Ringen nu naeu- wer dan wvder kan maken , \ welk nootzaek- lyk is , wanneer het veel gegeten heeft , en wanneer het zyne Eieren legt. Dit Achterlyf wort lieeft in het Oog van een Schallehyter 3181 , en in dat van een Vlieg 8000 zulke Veelhoeken getelt. Zie H* Microßevp, gemakkelyk gtmaekt* bL zzz* de SPRINKHANEN. 6# wort door Vier VJeugelen bedekt, die, ge- lyk ik reets gemelt hebbe , ult het Haisdekfel voortkomen. Twee Vleugels zyn kleiner dan de anderen, en de kleinlle, als de onderften, worden door de grootfte , welke boven Jeg¬ gen, bedekt. Zy zyn van een zeer teeder Weefzel, en Twee zulke Vleugelen zouden voor die Dier niet befben kunnen, om het Lyf opteheffen en in de Lucht te dragen of voort te voeren. Zy hebben Zes Pooten, die van onderen uic het voorite Gedeelte van ’t Lyf voorkomen. Het Eerfte Lit, dat aen het Lyf Verbünden is, en als de Dye verbeelt, is dik , met een foort van Scluibben naer buken voorzien , en reikt in de Hoogte ver over den Rüg van het Dier heen. Het Tweede Lit , namelyk het Been zelve , het web het Derde Gedeelte der Langte des Diers heeft, is dun en gaet lyn¬ cht nederwaerts tot op den gront, daer het met het Derde Lit, als verbeeldende den Voet, verknocht is en rugwaerts Üaet. De Vier voorfte Pooten zyn gefchikt, om het gehee¬ le Dier < p den gront te kunnen dragen. Maer dewyl het Achterlyf van het Dier Zeven Dee¬ len van zyn ganfehe Lichaem beflaet , zoo E 3 zoii« 70 VßRHANDELING OVER zouden de Vier voorile Voeten die groote Aehterlyf niet voorwaerts kunnen brengen Indien de Twee achterile groote Pooten niet als groote Hefboomen waren , die het Ach-* terlyf, wanneer het Dier kruipt, fteets vor¬ der voortrukten. Deze achterile Pooren die¬ nen ook Om te fpringen. Want dit Dier heeft zoo veel Kracht , dat het , wanneer het deze Pooten fchielyk oprecht, wel Twee Ellen hoog kan op fpringen. Ook moeten de«* ze lange achterile Pooren tot verlichting in het vliegen dienen , gelyk aen de Ojevaers , die ze achterwaerts uitflrekken , om het Lyf in de Lucht in Evenwigt te houden. Aldus ftrekken ook de Sprinkhanen in ’t vliegen de achterile Pooten naer achteren uit , en drageri op dezelve hun zwaer AchterlyL § 49. De Grootte dezer Sprinkhanen vin- den wy insgelyks in onze Berichten. Som- fliigen derzelven melden dat zy een Vinger en fommigen dat ze een Mans Duim lang zyn, ’t welk echter op het zelfde uitkomt, dewvl de Händen der Menfchen zeer onge« 3yk van Grootte zvn en alle deze Dieren ook niet even groot kunnen vallen. Deze opgegevene Grootte winden wy mede in de Twee Sprinkhanen „ welke de Heer Ludolf heeft laten in Plaet brengen toen deze Die¬ ren, in ’t Jaer 16.93, in Thüringen waren; Ook heeft deze Schryver aengemerkt dat het Mannetje iets kleiner is dan het Wyfje. Wanneer men Twaelf Duimen op een Voet rekent, dan is het Mannetje byna Derdehalf Duim, en het Wyfje zoo veei over de Der- de SPRINKHÄ NEN. 71 dehalf Daim lang, als aen het Mannetje ont« breekt. Het Mannetje is in \ Midden Vyf, tehalf Achtendeel en het Wyfje Vyf Achten¬ deel van een Duim hoog. Dit onderfcheid heeft Aristoteles rnede reets opgemerkn Dewyl nu de Sprinkhanen, die in verfchei- den Jaren in Europa gezien zyn , malkander in Gellalte gelyk , en bellendig van een zelfde Grootte geweell zyn , mag men zeggen , dat hunne wäre en gewoone Grootte ontrent een middejhiatige Mans Duim lang is» § 50. Hon Kleur is , volgens myne Berich» ten, niet eenerlei. Alvarez heeft ze in E- thiopie met Geele Vleugelen gezien , doch de foort van het Geel noemt hy niec. Thomas Shaw heeft in Barbarye waergenomen, dat hun Vleugels Bruin gefprenkelt en hun Lyf en Pooten een fchoone Geele Kleur hadden. De Marokfche Jood Ananias bericht, dat ’er in die Gewelten eenigen Zwart , anderen Groen , en weder anderen Geel waren. De Poolfche Sprinkhanen waren Goutgeel met Graeuw vermengt. Die , welke, in ’t Jaer 1541, in Italie waren, hadden fommigen een Groene, fommigen een Zwarte en fommigen een Graeuwe Kleur. Zoo verfchillende wor¬ den ons deze Dieren ten aenzien van hunne Kleur voorgeflelt. Ik geloove echter dat men dit kan overeenbrengen. Want de Mannetje s zyn donkerer van Kleur dan de Wyfjes, gelyk de Heer Ludolf heeft op« gemerkt. Hy fchryfc dat de Sprinkhanen, die in ’t Jaer 1693, 'm Thüringen gezien zyns E 4 al* 72 VERHANDELING ovek J alle Geel waren , doch de Mannetjes donke- rer, en de Wyijes helderer van Kleur. Wy zien ook uit de gewoone Sprinkhanen hier te Lande dat zy’er op den Rüg donkerer dan aen de Zyden en onder het Lyf uitzien. Het kan derhalven gemakkelyk wezen dat Alva- kez of Ananias dit Onderfcheid niet be¬ merkt, en alleen die Kleur hebben gemelt, die hun duidelykft voor ’t Öog kwam. Ten minflen de Heer S haw en de Heer Ludolf noemen ze Geel, en dit Geel is nu helderer dan Bruiner, naer het Onderfcheid van hun Geflacht of ook van hunnen Ouderdom. * § 51. By de Kleur der Sprinkhanen moet ik tevens aen eenige der Figuren gedenken, die men voorgeeft aen dezelven te hebben opgemerkt. De Jeruzalemfche Jood Simeon Ben Jakob verhaelde aen den Heer Ludolf , dat men in zyn Lant op de Borft der Sprink¬ hanen, een Hebreeuwfche Letter had opge¬ merkt. Op eenigen zag men de Letter Ciiet ( a) en op de anderen de Letter Thet (/;). De Sprinkhanen, welke met de Letter Thet ge¬ merkt waren , werden niet gegeten, dewyl men geloofde, dat hier doof het Woort Tha- mea of Onrein wert beteekent (c). Die, wel¬ ke in tegendeel met een Chet geteekent wa¬ ren , werden gegeten , dewyl het de Eerffce Letter van het Woort Chagab is, ’t welk een (a) De Letter Chet wort aldus afgebeelt, H. ( b ) De Letter Thet heeft dezeGedaente, (c) Dit Woort, ’t welk met een Thet begint,wort‘ &ldus in ’t Hebreeuwfch gefchreveii de SPRINKHANEN. 73 cen foort van Reine, tot Spyze geoorloofde, Sprinkhanen te kennen geeft (a). Doch wy Hellen dit onder de Joodfche Beuzelaryen. Ik heb aen de Sprinkhanen hier te Lande op de Borffc Vier duidelyke rondePunten opgemerkt, die een Vierkant vertoonen. Zelfs hebbe ik waergenomen, dat ’er dikwils van het eene Punt tot het andere een Vouw nu naer boven dan naer onderen gaet. Deze Punt en en de- ze Streepen zal het Joodfche Oog nu voor een T h e t , en dan voor een Chet hebben aengezien (£). De Vleugels zyn 00k aen fom- migen Hieroglyfifch en vol Geheimenisfen voorgekomen. In Italie bemerkte men in ’t Jaer 1542 , eenige Teekenen , die men voor Letters hielt, welke niemant verftont. Maer hoe kon men zulke Teekenen, die men niet verftont , dan voor Letteren houden ? Ongetwyfelt heeft men de Aderen, die in de Vleugelen der Sprinkhanen door malkander loopen voor Figuren en deze wederom voor Letteren aengezien. De Türken hebben ins- gelyks op de Vleugelen dezer Dieren Turk- fche Letters gezien (c) , en de Amerika- E 5 neu ( a ) Het Woort begint met een (b) De Heer Reaumub. in zyne M emoires pour Jervtr a l Hifi oire des Infektes, Livr. IV. Ch. 6. heeft aengc- merkt, dat andere Infe£ten,ge lyk de Vliegen , even zul¬ ke Vier Punten op de Borft hebben, die Vier Openin- gen of Leiders naer de Long zyn , om lucht te fchep- pen. Aldus zullen ook deze Vier Punten Toegangen tot hunne Long zyn. De Veelheit van lucht, die zy hier door in hunne Long kunnen brengen moet hun ook het Vliegen gemakkelyker maken. (0 J. Ludqlfi Appendix Secunda. p, jp6 74 VERHANDLUNG over nen Nullen ’cr mogelyk, door de kracht der Verbeclding, we 1 Amerikaenfche Letter s van maken (V). Ja, in Engelant zou men op de Vleugelen dezer Dieren , deze Zes Römern- fche Letter en , Ira Dei, of de Toorn Gods, opgemerkt hebben. Schoon men hu de Sprink- hanen als een Werktuig van Gods Toorn kan aenmerken , behöoren ’er echter zeer fcherp- ziende Oogen toe , om zulke Zes Letteren by malkander te brengen, § 52. Indien alles waerheit is , wat men van de Sprinkhanen leeft , zouden 'er vele Soorten van Sprinkhanen mceten zyn. Men behoeft Hechts het Arabifch Woordenboek van Jak ob us G olius, of het Talmudifch Woordenboek van Johan Buxtorf op teflaen, om vele Arabifche en Joodfche Woorden te vindeh, die een Sprinkhaen zouden beteeke- nen ; waer uit men een Bewys wil trekken om vele Soorten dezer Infeäen te onderftellen, Samuel Bochart (b) meent Negen Soorten van Sprinkhanen in het Oude Teflament te vindeh f en by de Joden en Arabieren heeft hy ’ er noch meer aen-getr offen. De Jood A- brahäm Peru zol zou diep. in Afrika ontelba- re Soorten van deze Dieren gevonden heb¬ ben (c). Ulysses Aldrovandüs heeft in zyn groot Werk over de Infeäen Achtender tig Afbeeldingen van onderfcheidene Sprinkha¬ nen. ( a ) RLudolfi Appendix Secünda p. 19. (b) In II ierozoico T. II. Lib. IV. c. 1. (c) In zyne Reizen , welke Thomas Hyde onderdeji Titel van Itincra Mundi te Oxford uitgegeven heeft. p. x x 5 * Be SPRINKHANEN. / 75 ncn. Maer ik vrees dat dcze Man , buken liöoßzakelykheit de Geflachten der Sprinkha- nen zeer vermenigvuldigt heeft. Waerom zullen wy zoo .velerhande Infetten den Naem van Sprinkhanen geven , daer men aen de- zelven in hun eigen Vaderlant, aen ieder by- zonder Soort een byzonderenNaemtoevoegt? De Befchry vingen , zoo wel als de Af beeldin¬ gen , welke van de Infeäen gegeven worden , welken men met den Naem van Sprinkha¬ nen wil genoemt hebben, zyn dikwils mal- kanderen zeer ongelyk ; waerom moet men dan dat gene , ?t welk God in de Natuur onderfcheiden heeft , op eenerlei wyze noe- men ? Waerom behouden wy de Namen niet, die ’er door de Volkeren, daer ze zyn, aen gegeven worden? Deze hebben geen ab gemeen Woort, dat zy op alle toepasfen, en 00k aen den anderen kant geen byzonder Woort voor ieder van derzelver Soort. Plet fchynt dat de Geleerde Bochart te veel zieh liet voorftaen, wanneer hy in de Heilige Schrift Negen Soorten van Sprinkhanen vin- den wil. Het ontbreekt hem aen Bewys, dat de Negen Woorden, die deze Negen Soorten van Sprinkhanen zouden beduiden , Negen- derlei Dier-en beteekenen , die niet volgens het Geflacht, maer volgens de Soort onderfchei¬ den zyn. Een Arb eh, een Sela am, een Hargol , een HAGAD,die den Joden tot Spyze worden toegeflaen (a) , houd hy voor Vier- derlei Sprinkhanen. Nu is het wezenlyk waer, dat een Arbeh juift het zelfde Injeä is, ’t (0) Levitikus, XL 22, I 7<S VERHANDELING otek ’t welk wy in deze Bladeren befchryven, en *t gene wy Sprinkhanen noemen. Maer die Dier wort, volgens het Getuigenis van den JeruzalemfchenJood, Simeon Ben Jakob , tot op dezen tyt Arbeh genoemt. § 53. Wy komen nu wyders tot den Le¬ vensloop der Sprinkhanen ; doch behooren ook te weten, hoe en wanneer zy voortko- men, hoe lang zy leven en op welk een tyt en wyze zy wederom flerven. De Narich- ten, welke ons deswegens door Aristoteles Plinius en Thomas Shaw gegeven worden, verfchillen in den Eerfben aenzien , zeer veel van malkander* Hier in komen zy allen over- een, de SPRINKHANEN. 77 een , dat zy uit Eieren voortkomen (a). De Wyfjes dragen dezelve einigen cyt in haer Achteriyf. Wanneer de Legtyt geko» men is , en zy zieh dezen Lall willen kwyt maken , zoeken zy een vlakken , droogen en lichten Gront. Na dat zy dien gevonden hebben, fteken zy haer buigzaem Achteriyf zoo diep in de Aerde , als zy komen kunnen , en leggen hare Eieren in de gemaekte Ope- ning. Hoe het minder op dezelve regent en hoe warmer Dagen hier op volgen, hoe hec voordeeliger is voor de Eieren. Vervolgens nadert de tyt dat ’er Jongen uit deze Eieren voortkomen. Deze zyn Zwartachtig en heb- ben noch Vleugels , noch de gemeene Sprink- hanen Pooten. Zy kruipen derhalven; maer in dien kruipenden Toeftant verzamelen zy zieh in verbazende groote Hoopen, kruipen als Heirlegers voort en eten al het Groen op, daer zy bykomen, Wanneer zy tot hun- ne gewoone Grootte , namelyk de Langte van een Mans Duim gegroeit zyn , onder^ gaen zy eene Verandering. Zy hechten zieh ergens aen Vaft , maken met hun Lyf vele Buigingen, waer door het Oude Hooft open» berffc , en brengen eerft den Kop voor den Dag , en aldus vervolgens alle de Ledematen der Sprinkhanen, zoo wel de Pooten als de Vien* (b) De Oude Inwoners van Attika geloofden dat de Sprinkhanen gelyk andere Ongedierte , van zelf uit de Aerde groeiden; waerom zy , gelyk Thucy dide« verhaelt, een Gouden Sprmkhaen inhunne Hairlokken droegen. Algcmeene Werrelt Befcbryving . B. V. p. 36* Hoogd. Het is waer dat zy uit de Aerdej voortkomen 9 dewyl de Ouden hunne Eieren iß de Aerde leggen. 78 VERHANDELING ovek f Vleugeis. Met dezen Arbeid zyn zy eenige Minuten bezig, doch dezelve maekt hen zoo afgemat, dat zy in ’t geheel zonder beweging zyn , of liever zy houden zieh hierom ftil en in ruft, op dat hunne weeke Ledematen en vochtige VJeugels eerft , door de Zon en en de Lucht, de nootwendige vaftigheit en hardigheit mögen bekomen. Na dat zy al- dus weder herilelt zyn , kunnen zy vliegen r daer zy te voren flechts kroopen , en eten veel fcher.per en hongeriger dan in hunnen Eer- ften toeftant. Naderhant beginnen zy om de vermenigvuldiging van Geflacht te den¬ ken en leggen zelf Eieren. Hier in ftem- men Aristoteles , Punkts en Shaw over* ©en, zonder malkander tegen te fpreken. § 54. In Twee Omflandigheden verfchillen echter deze Schryvers van malkander De eene Omftandigheit betreft den tyt. Aristo¬ teles fchryft , dat de Moeders de Eieren Drie Maenden by ziclldragen^ in de Maen- den Mei , Jüny en July. Deze Stelling is tot nu van de Sprinkhanen verfclaert, dewyl men de Overzettingen gevolgt heeft (a). Maer wanneer men het Griekfch naziet 9 vint men een geheel ander Öier , name- lyk den Zeekreeft Karaeus ( h } > gelyk hy door Plinius (c) 00k genoemt wort. Hier (a) Het Woort , waer op dit gevoelen gegront is wort door Theod. Gaza , Locufla vertaelt (b) ’t welk mogelyk met het Hoogduitfche en het Nederduitfche Krabbe overeenkomt. (‘c) PuNiusin Hiß • Natur ali- Lib. IX. c. 31. daer hy melt dat de Carabus van de Krediten door den Staert te onderfcheiden is. De SPRINKHANEN. 79 Hier door vervak de Tegenftrydigheit ge- heel en al. Wanneer hy naderhant tot de gewoone Sprinkhanen körnt, bericht hy we» gens dezelven , dat zy hunne Eieren op het Kinde van den Zomer (a) in de Aerde Jeg¬ gen, dat de Eieren den geheel&n- Winter in den Gront blvven , en dat de Jongen met den Zomertyt (h) uk dezelve voonkomen, Pli ni us teekent 00k even dezelfde Ty den aen ; doch met andere Woorden. Hy fchryft (c) : De Sprinkhanen leggen hunne Eie- - ren in den Herj'fi , dat is op het Einde van den Zomer, volgens Aristoteles, Hy voegt ?er by ; In den Winter hlyven zy in de Aerde 9 en by het uitgaen van de Leute körnen de Jongen te voorfchyn ; dat is, met den Zomertyt, gelyk het Aristoteles uitdrukt. Aldus. körnen dan beide deze Navorsfehers der Natuur o- vereen. Maer befchouweii wy .daer regem de Tyden,in welke Thomas Sh iw de 'Sprink¬ hanen in Barbarye heeft waergenomen , zoo ftryd het zeer met de Twee anderen Filozo« fern Hy fchryft dat hy Tweejn#.el > name- lyk in de Jaren 172,4 en 1725 , had opge« merkt dat de Sprinkhanen ontrent het ein¬ de van de Maent Maert irj Barharye waren gekomen. Na Bat zy aldaer ontrent Acht Weken hadden doorgebracht en het meefte hadden afgegeten, zoo hadden zy inhetMid- den van MeR op zekere Vlakte, hunne Eie» ren ( & ) nrev &t£0v:„ ( (0 ) a/UA iV TS'/ ( c ) Locußce pariunt ova Autumni' tempere. Ea du - Taut Hyeme jub terra, Suhßpienti Anno extiu Keiis mittunt jparvas. go VERHANDELING over ren geleid. Uic deze Eieren waren na Vier Weken in het Midden van Juny kruipende Sprinkhanen voortgekomen. Na dat deze wederom Vier Weken gcgeten hadden en groot geworden waren , waren zy in Vlie- gende Sprinkhanen verändert. Deze hadden op nieuws met eten voortgevaren , naderhant Eieren geleid en zieh eindelyk verfpreid. W y kunnen op Tweederlei wyze , deze Tegen- firydigheden wegnemen. In de aengehael- de Berichten hebben wy gezien , dat de meefte Sprinkhanen in Azie en Afrika te vinden zyn, Dewyl nu de Saizoenen niet overal van gely- ke Natuur zyn 3 en ook menigmael een ge- heel Heirleger van Sprinkhanen door een he- vigen Wint opgeheven en weggevoert wort; zoo kunnen deze Dieren niet opgelyken Tyt, in alle Geweden, hunne Eieren leggen, en de Eieren kunnen niet overal in een Maent hunne jongen voor den Dag brengen. Al¬ dus redeneert Aristoteles; doch PLiNios,die hem volgt, fpreekt van een ander Geweft, en Thomas Shaw fehryfe weder van een an¬ der Geweft, namelyk van Barbarye. Aristo¬ teles fpreekt ongetwyfelt van de Sprinkha« nen in Azie , en hy heeft van het ver afgele- gene Afrikaenfche Barbarye toen noch geen Naricht kunnen hebben. Het andere Middel om dezen Filozoof en zynen Navolger Plini- us met Shaw overeen te brengen, is, dat wy zouden mögen zeggen,dat de Sprinkha- nen Tweemael in het Jaer Eieren leggen, en die kan uit het Verhael van den Heer Shaw zeer wel bewezen worden. Hy zegt dat de Sprinkhanen, die uit de Eieren, welke in hec de SPRINKHANEN. gs Midden van Mei geleid waren , voortkwamen 5 in het zelfde Jaer noch Eieren geleid h ad¬ ele n , en wei in het Midden van de Maent September. Want wy moeten een Maent voor het uitbroeien der Eieren {teilen , eea Maent voor den Kruipenden Staet der Jon- gen, en gelyk de Heer Shaw rekent, Twee Maenden voor het eten, voedeip en groot worden. Aldus hebben wy dan voor het Zomerbroeifel Vier Maenden, en by gevolg moeten wy voor het Tweede Broeifel Acht Maenden rekenen. Door het wegwyken der Zonne in Barbarye, moet veroerzaekt wor¬ den dat de Eieren , die in ’c Midden van September geleid zyn , by gebrek van noodi« ge Warrnte, langer moeten blyven legge a en in ’t Voorjaer eerit können uitkomen. 