title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: VERSLAGEN EN MEDEDelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen. Tweede Reeks. Amsterdam, 1866. HERDRUKT BIJ W. J. DE ROOVER KRRBR. HOUID VAN HET Eiland, Tweede Reeks. 1. VERSLAG. Verloop van de Verstandesvergaderingen te Nijmegen, door J. P. Pelikaat en P. W. Conrad. (Met een Plaats). 25. 2. ZESDE VERSLAG. Over den Falworm. (Met vier Tabellen). P. W. Conrad. 157. 3. HOORBOEK. Over Vulkanische Asch van Java, door A. H. VAN DER BOON MESCH. 317. 4. VI. VEKH AINDELINGE. A. J. A. OUDEMANS, Remarques sur le genre Leptonychia de l'Ordre des Tiliaceae, suivies d’une description du Leptonychia firmabra turcz. (Avec une Plaque) blz. 23 R. LOBATTO, Bijdrage tot het vormen der vergelijkingen voor welker wortels de Zijden en Diagonalen der regelmatige veelhoeken doen kennen blz. 33 G. J. VERDAM, Over een wijze van wording der Kromtekijnen op de oppervlakte van de ellipsoide met drie ongelijke assen, en over het verwantschap derzijnde lijnen met confocale sferische ellipsen blz. 39 J. J. STAMKART, Over een Benaderingsmanier ter berekening der waarde van Lijfrenten en Verbindingsrenten. (Met een Tabel) blz. 95 VERVER, Over een heete Dampbron in Limburg blz. 103 M. HOEK, Ephemeride van Proserpina, voor de oppositie van 2 Januari 1865 blz. 112 D. BIERENS DE HAAN, Bijdrage tot de Theorie der bepaalde Integralen blz. 117 D. VIT, M. BIJFELDE DE LA KONINTE, Innige opmerkingen, betreffende een nieuwe oplossing van het vraagstuk der lengte-bepaling op zee blz. 141. W. C. H. STARING, Overheidsbesluiten over het Zanddiluvium van Noord-Duitsland, Nederland en België blz. 181. K. VAN KEES, Over elektrische spanning en potentiaal blz. 194. S. C. SNELLEN VAN VOLLENHOVE, Mededeeling omtrent de toezendingen, in de laatste jaren aan ’s Rijks Museum voor Natuurlijke Historie gedaan, in betrekking tot de Entomologie blz. 210. F. W. CONRAD, De Nieuwe Merwede. (Met Tabel en Kaart) blz. 224. CLAAS MULDER, Mededeeling over Toxodera Denticulata blz. 239. J. VAN DER DOES, Beschrijving van schedels van inboorlingen der Carolina-Eilanden. (Met twee Platen en een Tabel) blz. 245. F. J. VAN KERCKHOFF, Over atomiciteit en affiniteit blz. 262. j. RADON GHiJBEN, Nieuwe Bijdrage tot het vormen der vergelijkingen, die de uit een hoekpunt getrok- kene Zijden en Diagonalen eens regelmatigen veel- hoeks tot worlels hebben 294. VIH J N H 0 V 1). i'. .1. sTAMKAKT, Ovei' cleii invloed van luclit(lmkkin<r . en eapülairo werkins; bij de vervaardiging en hei gel)ruik van Areometers. Bepaliug door proefneming van de hoeveelheid vloeistof welke buiten aan eene buis door de capillaire werking opgehouden wordt . blz. 320 w. c. H. STAUINO, Over Oude Meeroeverbanken op Java. (Met eene Plaat) « 345 F. KAISER, Waarnemingen omtreut een .Merkwaardigen ' Vuurbol, volbragt aan de Sterrewacht te Leiden. (Met eene Plaat) //,' 349 Eenige opmerkingen omtreut de periodieke tonten van Mikrometer- scliroeven, naar aanleiding van de jongste onderzoekingen aan de Sterrewacht te Leiden 359 .1. VAN GOGH, üverzigt van de heerschende winden en daarbij waargenomen Barometerständen te Nagasaki, op het eiland Desima in Japan // 400 \ ZESDE VERVOLG EN SLOT VAN HET VERSLAG OVER DE V ERZ AKK ING TE NIJMEGEN. DOOR I. P. »ELPRAT EN F. W. rOMRAD. In ons laalste verslag over de verzakking te Nijmegen vindt men de waarnemingen opgeleekend, die door den Geineenle-Architect van der kemp gedurende den winter van 1862 op 186.3 gedaan werden. Sedert dien tijd werd de loestand der verzakking weder oplettend gadegeslagen. Nogtans was liet bezwaarlijk de juisle tijdstippen der verzakkingen aan te geven, hetgeen zieh verklären laat uit de geringe verandering, die zieh in den loop van het laatsl.e jaar heeft voorgedaan. Alleen in de maanden Jnlij en Augustus is op enkele punten eene zakking van ongeveer 2 duim waargenomen, welke zakking in verband kan worden gebragt raet den lagen ri vierstand in die maanden. De veranderingen, die hebben plaats gehad, kunnen blijken uit de volgende tabellen, waarin de waterpassingen en afstandmetingen, op den 15^en April 1864 gedaan, vergeleken worden met die, welke vroom een jaar voorheen werden opgenomen. WATERPASSING VAN HET VERZAKTE GEDEELTE. AANWIJZING DER PUNTEN. 1863. 1 1 Febr. 1864. 15 April. + A.P. 1 Peilsteen, gevel Meuus 13.57 13.57 2 Kade bij de peilschaal, op de kaart lett. M. 11.20 11.18 3 Kade voor de Galei, op de kaart lett. 0 10.65 10.65 4 Peilsteen in de Kraan, aanwijzend 13,35 + A.P 12.44 12.44 5 Kade voor de Groote straat, op de kaart lett. N 10.41 10.41 6 Kade voor het Rotterdamsche Koffiehuis, lett. G 11.44 11.44 7 Hoek ringmuur naast het Koepeltje .... 12.74 12.72 8 Drie el lager op dezelfde muur ..... 12.36 12.36 9 Afgeronde hoek van dezelfde muur bij de Groote straat 12.30 12.30 10 Midden van de Groote straat 10.90 10.88 11 Afgeronde hoek ringmuur van de Oude Vischmarkt en Groote straat 12.77 12.74 UITKOMSTEN VAN DE METING VAN DE AFSTANDEN VAN DEN KADEMDUR TOT DAARACHTER GELEGEN PUNTEN BUITEN DE VERZAKKING, 1863. 1864. PLAATS VAN DE METINGEN. 1 1 Febr. 15 April. Voor het Rotterdamsche Koffiehuis van den kant van de plint des pilasters aan de deuropening oostzijde van het gebouw. 8.75 8.75 2 Van de stoep van het huis Langendam tot den spijker, geslagen op 25.93 el uit het midden van het merk voor de Stoombooten op de Kraan 32.13 32.28 3 Van den hoek van het achterhuis de Zalm op de Vischmarkt, langsgaan de houten palen tot aan den spijker beneden de Kraan, 10.90 el uit het merk als boven 38.18 38.32 4 Van den peilsteen een 12.55 el, voor de stoep van Meurs, tot den peilsteen 11.20 el aan de Kade. 22.71 22.75 ( 3 ) Uit deze afstanden blijkt, dat de zakking gedurende een tijdsverloop van meer dan een jaar op verscheidene punten niet merkbaar is geweest, terwijl op andere punten een verlaging van hoogstens 3 duim is waargenomen. In verband met de uitkomsten van vorige jaren, is dus de zakking onbeduidend te noemen. Op drie punten is een vooruitschuiving waargenomen, en wel van 15, 14 en 4 duim. Die beweging, hoewel niet onbelangrijk, schijnt ons evenwel nog verontrustend toe, aangezien zij, met die van vorige jaren vergeleken, ook afnemend is. Gedurende het kortere tijdvak van 17 Maart 1862 tot 11 Februari 1863 bedroeg de vooruitschuiving der twee eerstbedoelde punten 15 duim, en is dus, die kortere tijd in aanmerking genomen, toen meer belangrijk gewest dan in den laatsten tijd. Op den 20e Januari 1864 werden over het ijs twee dwarspeelingen der rivier gedaan, waarvan wij de uitkomsten, vergeleken met die van 1861, hier laten volgen. DWARSPEELINGEN OVER DE RIVIER DE WAAL VOOR NIJMEGEN. Raai N° 1. Van het kantoor van den Heer Thiessen op het uiteinde van de pepeling boomen te Lent. Raai N° 2. Van 54 El boven de kraan op het achterhuis of de schuur van Criijnen te Lent. De peilingen zijn herleid tot een waterstand van 3,40 meter Nijmegense peil. AFSTANDEN. Raal te N° 1. Raal te N° 2. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. El. El. El. El. Raal te N° 1. Raal te N° 2. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. El. El. El. El. Bijlages. STANDAARD. Raal te N° 1. Raal te N° 2. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. 1861 23 Jan. 1864 19 Jan. El. El. El. El. El van de jade 8:30 10:00 30 // ft ft tt 9.40 8.80 11.05 10.55 35 n ft ft tt — 9.00 — 10.90 40 tf ft ft tt 9.90 9.00 10.75 10.50 45 // ft tt tf — — 10.30 50 // ft ft 7 10.45 9.10 10.05 10.15 60 ft tf tt tt 8.95 8.80 10.05 9.65 70 ft ft tt tt 8.95 7.40 10.10 8.55 80 ft ft tt tt 8.15 5.50 8.80 7.70 90 ft ft tt tt 7.55 5.00 7.80 6.65 100 ft ft tt ft 6.45 5.00 7.30 5.75 120 ft ft tt tt 6.50 4.65 6.05 3.90 140 ft ft tf tf 6.20 4.70 4.55 2.90 160 ft ft tt tt 5.55 4.80 3.65 2.50 180 ft ft tt tt 5.30 4.75 3.70 2.30 200 ft ft tt tt 5.05 4.70 2.65 2.50 220 ft ft tt tf 4.40 4.40 2.55 2.60 230 ft ft tt tt 3.80 4.40 2.45 2.60 240 ft ft tf tt 3.80 4.40 — 2.60 Bij onderlinge vergelijking der peilingen, gedaan in raai- N°. 1, blijkt, dat de meeste diepte van het stroombed sedert 1861 wel op dezelfde plaats is gebleven, namelijk op 50 El van de kade, doch dat die diepte ruim 0.50 El verminderd is. Uit de peilingen in raai N°. 2 blijkt, dat op het punt van grootste diepte, dat zich in 1861 op 30 El afstand van de kade bevond, thans 0.50 El minder diepte gepeild wordt. De grootste diepte wordt thans op 35 El uit de kade aangetroffen, doch blijft evenwel beneden die van 1861. Verder van de kade is de bodem aanmerkelijk ondieper geworden. Even als in vorige jaren en het laatst in Maart 1862 is de stand van de kraan door aflooding bepaald, weliswaar op den 3e Junij 1864, vergeleken met de voorgaande, dan blijkt het, dat in een tijdsbestek van ruim twee jaar de helling aan de noordoostzijde slechts met 1 duim, en de sleping in noordwestelijke richting met 5 duim is toegenomen. Daar de aflooding op een hoogte van 5.50 m van het raamvlak heeft plaats gehad, zijn deze afwijkingen slechts gering, terwijl overigens het goede werken van de kraan voor weinig beduidende zettingen pleit. In het laatst van December des vorige jaars had men algemeen een ongekend lagen van vierstand. Te Nijmegen stond het water: 28 Dec. 1864, 1.20 m Nijmegen, peil of 7.42 m A.P. 29 " " 0.71 m " " 6.93 m + A.P. 30 " " 0.70 m " " 6.90 m -| A.P. Dit bleef niet zonder invloed op de verzakking. Op 29 December nam de beweging sterk toe, zodat op 30 December in de Groote Straat en voor het koepeltje een verlaging van 0.30 m werd waargenomen. Het Gemeentebestuur van Nijmegen gaf daarvan kennis aan Zijn Excellentie den Minister van Binnenlandse Zaken, hetwelk aanleiding gaf tot een onderzoek van den tegenwoordige toestand, dat door den tweeden ondertekende in zijn kwaliteit, aan den Hoofdingenieur van Gelderland, Jhr. Gort van Schonachwen, te Arnhem, en aan den Ingenieur van der Toorn, residentie te Nijmegen, werd opgedragen. De Ingenieur van der Toorn zond in Januarij van dit jaar een nauwkeurige opneming, die wij hier ter bezichtiging aanbieden, doch die wij als zeer na overeenkomende met de vroegere opnemingen, om der kosten willen, niet bij dit verslag zullen overleggen. De ingenieur van der Toorn heeft den platten grond en de dwarsprofielen terzelfder plaats genomen, als die welke in ons eerste verslag voorkomen, en voorzover den platten grond aangaat, op gelijke schaal getekend. Tot verduidelijking hebben wij de dwarsprofielen op een grotere schaal doen overteekenen, waarbij is in acht genomen, dat de lengten en diepten op dezelfde schaal gebracht zijn, waardoor de juiste helling van den bodem in de waren gedaante wordt getoond. Hij heeft de later bijgebouwde keermuurtjes en de huidige meerpalen in rood aangewezen, en duidelijkheids halve de Eiks- en Stadspeilschalen, het waarschuwingsbord voor den telegraafkabel, de trappen bij de peilschalen, de trottoirs enz. er op aangeduid, en enige afmetingen daarbij gevoegd, alsmede de afwijking en overzetting van den kaai-muur. De richting van den stroomdraad wordt door twee pijljes, en de bestaande neer, die tussen den kraan en de peilschaal bestaat, door een stippellijn aangetoond. De waargenomen hoogten in iedere der profielen, op 2 El onderlingen afstand, zijn in de verticale lijnen, die door de punten van waarneming gaan, aangegeven. Ten einde de doorsneden van het terrein zo duidelijk mogelijk ook rivierwaarts voor te stellen, zijn in de raai-lijn van de dwarsprofielen tot op 20 en 24 El peilingen in de rivier gedaan, op 1 El onderlingen afstand, waarvan de waargenomen diepten in elk der loodlijnen zijn aangegeven. Om de beweging sedert 1857 duidelijk in het oog te doen vallen, is in twee der dwarsprofielen de toestand van 1857 in rood, en het tegenvoordige terrein in bruin getekend. In een profil bij de kraan is de peilmerksteen aangegeven, waarvan de groef ingehakt is op 13.35 El A.P., welke hoogte in Januarij 2.32 El A.P. bevonden is. Het is hieruit gebleken, dat de verzakking sedert 1857 niet in omvang is toegenomen, en zichtelijk tenslotte nog onder dezelfde gedaante, en onder dezelfde verschijnselen, verloopt als toen, en dat, hoewel het geheele verzekerde terrein is blijven zakken, de grootste zakkering zich over de door een donkere tint aangewezen strook heeft blijven bepalen. Sedert 1857 is de kade bij C. de kade bij E. 31 duim, de peilschaal 5 duim en de kraan 63 duim verzakt. Bij de laatste verzakking is de kademuur bij C. afgeweken en van boven 26 duim rivierwaarts overgezet. De houten peilschaal, die over de rijkspeilschaal is geplaatst, komt nog overeen met de vervangschaal, gelegen het huis van Meuk, en is sedert de plaatsing niet verzakt. Overigens tekent zich de verzakking overal in haar afgescheidenheid met het onverzakte gebleven gedeelte van het terrein even scherp als vroeger. Bij de opmerkingen door de Ingenieur van toen gedaan, waren enige opmerkingen gevoegd, die wij, Mijne Heren, niet willen onthouden, omdat de zaak daarbij uit een ander oogpunt dan het onze wordt beschouwd. De Ingenieur van toen schrijft de oorzaak van de verzakking toe aan de uitschuring door de rivier en de latente zakking van den grond. Wij zijn dat niet met hem eens. In ons eerste verslag merkten wij al op, dat de stroombaan van de rivier in het ruime tijdvak van 114 jaren voor het Eerste Damsche koffiehuis verzonien, en benedenwaarts verdiept is: hetgeen echter naar onze mening niet anders was dan een geringe verplaatsing van de stroombaan, die waarschijnlijk in die tijd door de bovenwaarts gelten krib veroorzaakt is, doch geen invloed heeft kunnen hebben op de verzakking van den oever. Längs de kade is geen noemenswaardige verandering in den bodem der rivier te zijn voorgevallen. Volgens namen toen als vrij zeker aan, dat de werking van den stroom in de rivier niet als oorzaak der verzinkingen kan worden beschouwd. Wij deden daarbij opmerken, dat de krib even boven Nijmegen geleken, die op de oude kaart van 1742 is aangevinkt, van tijd tot tijd is ingekorren. Zij heeft de strekking om den stroom op de stad aan te wijzen, en bij het dalen van deze krib, moet de stroom hoger op de stad geleken hebben. Het verdient opmerking, zoo zeiden wij, dat dit bij het gedeelte van den stadsoever, dat toen tengevoelde van den aanvallende richting van den stroom geleken was, volstrekt serene gevolgen zou hebben gehad te hebben voor de kade, die tegen die richting gekeerd was. Dezelfde oorzaken moeten dezelfde uitwerking voortbrengen, en hetgeen de stroom toen niet op het aangevallen punt gedaan heeft, zal hij later niet op een ander punt hebben uitgewerkt. Het in ons Eerste verslag beredeneerde toont onzers inziens overtuigend aan, dat de werking van den stroom geen effectieve invloed op de verzakking heeft gehad. Wanneer men de peilingen na, die in ons Tweede vervolgverslag en in ons Derde vervolgverslag zijn opgegeven, dan zal men zien, dat de eerste plaatsen voor de kade niet verdiept zijn, en dat er zulke geringe verschillen van veroudieping en verdieping hebben plaats gehad, dat het profiel der rivier op die plaatsen als niet veranderd mag worden aangemerkt. Wij trokken dan ook in ons derde vervolgverslag uit deze peilingen het besluit, dat er over het algemeen in de rivier voor de stad nabij den wal eer verondieping dan verdieping heeft plaats gehad, en dat de bellilging van den onder water zinnenden rivieroever tot aan den bodem nergens steiler is, dan aan den aard der grondsoort toekomt. Dit blijkt uit de medegedeelde profielen, wanneer die in natuurlijke vorm worden voorgesteld. Wij bevonden ook geen aanleiding om van dat gevoelen af te gaan. Wij mogen tot ouderwetse daarvan nog de volgende eenvoudige bespraak over aangeven. In de rivier bestaat een onoplofbare afstrooming van water. Of de waterstand hoog of laag is, altijd is er stroom; bij hoog water zelfs veel sterker dan bij middelbare of laagwaterstand. Wanneer het zou aan de verzakking aan den aanval van den stroom te wijten was, dan volgt daaruit, dat de verzakking ook onafgebroken zou moeten doorgaan, en met hoog water zelfs erger zou zijn dan met laagwaterstand. Het tegendeel is echter plaatsgevonden. De ondervinding is dus te zien, dat ze bij ongeveer 2 meter Nijaugeusech peil aanvangt, bij lager water aanbreekt, en bij hoog water geheel buiten werking is. Het schijnt ons toe, dat dit een eenvoudig doch krachtig bewijs is, dat de verzakking niet aan den aanval van den stroom kan worden toegeschreven. De rivier heeft, zoo als wij dat in ons Derde verslag hebben opgemerkt, geen anderen invloed op de verzinkingen dan dien, welke aan de meerder of mindere boogte van de waterstand is te schrijven. Behalve de regelboekige stroomaanval, is er volgens den Ingenieur van der toorn nog een oorzaak, die de onderinijning van de kade voor Nijmegen bevordert, namelijk: dat er voor de stad een plaatselijke stroomversnellingsplaats vindt, waardoor de wegverschuiving van de gronden in nog meerder mate wordt bevorderd. Hij berekent bij middelbare rivierstand: Den inboud van de profilen in de bovenste peilraaf van de Belvedere op de krib (K.O.). 2253 m. El. Het profil voor de Veerpoort 2032 m. El. Het profil tusschen de kraan en den kop van de veerdam 1610 m. El. Bij een waterstand van 11.16 m. El. -f- A.P. of 2.18 m. El. -|- midd. Riv., wanneer de kop van den veerdam en de kademuur nog boven water zijn, zijn de inhouden: Profil bovenste peilraaf van de Belvedere op de krib 3274 m. El. Profil tusschen de kraan en den veerdam 2207 m. El. Zijnde een verschil van 1067 m. El. Hij trekt daaruit het gevolg (hetgeen wel door niemand zal worden tegensproken), dat, daar uit den aard der zaak dezelfde massa water in gelijke tijdsruimte door de beide profilen passeren moet, de stroomsnelheid in de omgekeerde reden van den Vierkanten inboud van de profilen moet toenemen. De snelheid zal bijgevolg (zegt de Heer van der toorn) tegenover de kraan, dat is tegenover de verzakking, hoe dan ook moeten bedragen dan onmiddellijk boven de stad. Dit alles is zeer juist, maar men ziet ook, dat de snelheid bij hogere stand veel groter is dan bij lager stand, eil de verzakking luistert juist naar den omgekeerde regra. Hoe hogere waterstand en daardoor meer snelheid, hoe minder verzakking, en hoe lager waterstand en daarbij mindere snelheid, hoe grotere verzakking. Intussen mogen wij niet voorbijgaan, dat wij altijd hebben erkend en nog erkennen, dat het riviervak voor Nijmegen veel te wensen overlaat. Men zie om die reden omstreeks ons Derde vervolgverslag. Paar leest men: Sterke en plotselinge vernauwingen en verwijdingen in de opvolgende rivierprofielen is algemeen, in niets dan een opzicht, als nadeelig voor scheepvaart en waterafvoer beschouwd. Bij te groote breedte ontstaan verouderingen, en bij vernauwingen vermeerdering van diepte en stroom snelheid die nadeelig kunnen zijn. Uit de vergelijking der rivierprofielen tegenover Nijmegen met die daarboven en beneden, zou men het gevolg kunnen trekken, dat het profiel der rivier voor de stad niet geheel en al in evenredigheid staat met de profielen der rivier boven- en beneden waarts, en dat het nuttig kan zijn, die evenredigheid door een verbetering van het riviervak te herstellen. Ofschoon wij nu (zoo zeiden wij daar verder) het verband hiervan met de verzinkingen ontkennen, en dat wij gelooven, dat het niets tot het verminderen der verzinkingen zal kunnen toebrengen, zo achten wij het echter niet overbodig de aandacht daarop te vestigen, daar wij menen dat het in het algemeen een nuttige en aanbevelingswaardige zaak zou zijn, ernstig een verbetering van dit gehele riviervak in overweging te nemen. Volgens het gevoelen van de Ingenieur van der Toorn wordt door den sterken stroom de grond langs den voet der kade weggevoerd en weer aangevuld door den achterliggenden grond; van daar verzakking achter den muur, terwijl het rivierbed, dat die af- en aanvoer ontvangt, genoeg onveranderd blijft. De waargenomen verschijnselen zijn hiermee in tegenspraak: bij die ondervinding zou de grond onrauwe dellijk onder den muur, tusschen de palen waarop deze steunt, wegvloeien en door de achterliggenden worden aangevuld, en die grondverplaatsing zou lager dan de onderkant der palen moeten onstaan. In het eerste geval blijven de palen met hun onderste ende in den vasten grond en op dezelfde hoogte en alzoo ook de muur, die dan niet moest zakken, maar voorover storten, daar de palen, allen zijdelingschen stelwerk missende, den achteraanringenden grond zouden volgen. Bij den vroeger bestaan hebbenden en voorover gevallen muur kan zoiets gebeurd zijn, doch niet bij den tegenwoordigen kaaimuur, die nagenoeg loodrecht zakt en niet voorover zet. In het tweede geval zou de grond tusschen de palen stand houden, maar de daaronder gelegen grond zijn weggevoerd. Het onwaarschijnlijke, dat de stroom den bovengrond zou in rust laten en de daaronder gelegene vastgedrukte delen wegvoeren, springt in het oog. Daarboven zou, zowel in het eerste als het tweede geval, de naschuiving van den achtergelegen grond zieh het eerst en sterkst onmiddellijk achter den muur hebben moeten openbaren; het omgekeerde heeft plaats gehad: de eerste en sterkste verzakking ontstond aan den achterrand der afschuiving, het verst van den muur en in den onmiddellijk daarachter gelegen grond. Eenvoudig zou, bij voortgezette daling, de naschuiving van den achtergelegen grond zieh ook verder achterwaarts hebben moeten uitbreiden, doch ook dit vond geen plaats. De Ingenieur van den Hoorn schrijft de scherpe afscheiding tusschen de dalende en stijgende terreindeelen toe aan waarschijnlijk bestaan oude funderingen, naar daar gelaten dat die dan, juist den rand der afschuiving bepalende, eenen zeer vreemden loop moeten hebben, is er tot nu toe geen het minste spoor van zulke funderingen gevonden. De Ingenieur van der toorn voert eindelijk het bestaan van een neer even beneden de kraan langsgaan aan, als een medewerker oorzaak van uitspoeling, doch de verzakking heeft evenzoowel boven als beneden die room plaats, terwijl daarenboven gewoonlijk de neerslachting eerder aanslibbing dan verdieping geveel, en tevens de bijna loodregte verzakking van de kraan volstrekt geen uitspoeling voorwaarts aanwijst. De uitvoerige beschouwing van het gevoelen door den Ingenieur van der toorn voorgestaan, en ook door anderen vroeger vooropgezet, viert hare rechtvaardiging in de gevolgtrekkingen uit die onderstelde oorzaken te trekken. Is toch de volstrekte niet bewzenbare en door ons ontkende uitspoeling van het rivierbed langs den voet van den kaaimuur oorzaak van het ongeval, eene bekleeding van dat deel der rivierbedding die uitspoeling is dan nuttig. Doch ligt de oorzaak, zooals door ons wordt beweerd, in een dieper gelegen, lange wegspoeling eener zandlaag onder de oppervlakte der bedding langs den kaaimuur, telkens wanneer, het rivierwater dalend, het landwater uitstrooit, dan is zulk een een zeer kostbare bekleeding geheel doelloos. De oude in 1823 omgevallen kaaimuur vond reeds zulk een bekleeding op een klein gedeelte van het rivierbed, doch daar ter plaatse gaat de verzakking even sterk door. De Hoofd-Ingenieur zegt, dat, daar er sedert het uitbrengen van het rapport van den Ingenieur van der TOORN, in de nieuwspapieren van aanhoudende en aanmerkelijke verzakking in de Waalkade is gesproken, bij daarna een lokale Inspectie van het terrein is gedaan, waarbij bij met een waterstand van 1.59 m aan de peilschaal of 7.80 m A.P. bevonden is, dat de scheuren in de kaaimuren niet waren verergerd, en de verzakking niet noemenswaardig was toegenomen. De verzakking en vooruitschuiving waren hem voor het oogenblik niet gevaarlijk voor. Hij zegt verder, dat het belang van de rivier en de scheepvaart hem toeschijnt niet in de zaak betrokken te zijn, daar in het ergste geval, dat de kade, gelijk in 1790 en 1823, moet omvallen, zelfs dan nog het vaarwater geen hinder zou ondervinden. Wij mogen hierbij opmerken, dat een en ander de door ons voorgestane gevoelens volkomen bevestigen. Ten aanzien der geaardheid van het terrein, merkt de Hoofd-ingenieur op, dat het uit allerlei soort van aangebrachte gronden, puinaarde, zand, enz. bestaat. Wat de ondergronden betrekt, om die te kennen, zijn grondboringen noodig. Er zijn wel, zegt hij, door de Militaire Genie boringen gedaan, doch niet tot op de wenselijke diepte om daarmee bekend te kunnen zijn. Hij raadt daarom regelmatige putboringen met buizen aan. Wij zijn dit geheel met hem eens. Wil men de geaardheid der ondergronden met meer zekerheid kennen, zoo zijn diepe boringen noodzakelijk, zooals wij die dan ook van den aanvang af hebben aangeraden. Dat werk is echter altijd op de grote kosten afgestuit. Nog eens terugkomende op het denkbeeld of den afschuivenden grond aan de rivierzijde te steunen, merken wij daaromtrent nog op, dat wanneer die steun bestaan kon in het aanleggen of tot op aanzienlijke hoogte bestonden met Steen, er dan voorzeker vermindering in de afschuiving te verwachten is, maar het middel (daargelaten de aanzienlijke kosten) zou erger zijn dan de kwaal; immers het aanleggen van vaartuigen aan den oever te Nijmegen werd dan ten eenen male belet. Alleen het rivierbed te bestorten of te bekleeden, of uitspoeling of ontgronding voor te komen, zou doelloos zijn, daar er van geen van deze verschijnselen enige schijn bestaat, en daaruit geen steun hoegenaamd in den verlangden zin is te verwachten. Ten einde raad meer grond te kunnen oordelen over de voorloop der verzakking waarvan hier sprake is, hebben wij het ten slotte nuttig geoordeeld, een beknopt overzicht te geven van de meest belangrijke waarnemingen en opmerkingen, die men in onze verslagen omtrent dit onderwerp vindt opgeteekend. De tegenwoordige verzakking van de kade te Nijmegen is het eerst merkbaar gewest in het voorjaar van 1854. Die verzakking was aanvankelijk van weinig betekenis, doch, toen zij later toename liet, werd de aandacht er meer bepaald op gevestigd, ten gevolge waarvan sinds 1857 op verschillende tijdstippen metingen zijn gedaan, om vaste gegevens te hebben bij het beoordelen van het verschijnsel. De metingen, in onze verslagen mededeeld, zijn gedaan door den Gemeente-Architect te Nijmegen. Behalve die metingen zijn er nog andere, waarvan het ons belangrijk voorkomt de uitkomsten mede te deelen, aangezien daarbij verder afgelegen punten tot vergelijking zijn gekozen, en de metingen, door den Gemeente-Architect gedaan, tot uitgangspunt hadden een peilmerksteen, zeer nabij de grens der op het terrein zichtbare verzakking ingenaaid. In juni 1857, namelijk, zijn door de Ingenieurs bij de algemene dienst van den Waterstaat nauwkeurige waterpassingen gedaan van bekende hoogtemerken bij Nijmegen, en ook aan de overzijde van de rivier te Lent, met het doel om den invloed der verzakking te leeren kennen, op de hoogtemerken in de kraan en de nabije gebouwen aanwezig. Deze waterpassingen zijn in juni 1864 gedeeltelijk herhaald. Ook vroeger, en wel in 1830, waren eenige der nu nog aanwezige punten in en bij de verzakking door waterpassing met elkaar in verband gebracht, zodat een vergelijking over een groot aantal jaren mogelijk was. Daaruit is afgeleid kunnen worden, dat de verzakking beperkt blijft binnen de grens, die kennelijk op het terrein is te vinden. Hoogtemerken in gebouwen slechts op korte afstand van die grens staande, zijn op dezelfde hoogte bevonden als vroeger, en ook het punt, dat de Architect tot nittgangspunt zijner metingen gedien heeft, is gebleken in stand onveranderd te zijn gebleven. Bij de raadting van 1857 is bevonden, dat de kraan, die in het verzakte gedeelte van de stad, toen een zakking van 0,15 meter had ondergaan, terwijl na 1857, blijkens de waterpassingen in 1864 gedaan, die zakking nog met 0,74 meter is toegenomen. De door den Gemeente-Architect gedane en in onze verslagen achtervolgens medegedeelde waarnemingen, verschaffen gegevens om de zakking en vooruitschuiving meer in bijzonderheden na te gaan. Die waarnemingen zijn verzameld in de hier volgende tabel. Het blijkt uit deze tabellen, dat slechts enkele punten gedurende een ruim tijdvak in hunne beweging zijn kunnen gevolgd worden; vele punten konden niet raar dienen ten gevolge van herstelling van muurwerken, verstralingen als anderzins. In de eerste tabel zijn het raar bepaaldelijk de onder N°. 12, en 17 genoemde verzakte punten, die over een ruim tijdsverloop zijn waargenomen. Die punten zijn van 25 November 1857 tot 15 April 1864 0.49 El, 0.53 El en 0.27 El gedaald. Het punt N°. 14 had op den 25e November 1857 reeds een daling van 0,38 El ondergaan; de overige punten zijn van dat tijdstip niet waargenomen. Blijkens de tweede tabel lieven de vooruitschuiving van de vier punten N°. 2, 3, 4 en 7 van 22 November 1856 tot 16 Februari 1861 bedragen 0.71 El, 1.34 El, 1.67 El en 0.31 El. Alleen van het punt N°. 4 is de vooruitschuiving over nagenoeg hetzelfde tijdvak, als waarvoor hierboven de daling is opgegeven, bekend. Die vooruitschuiving bedroeg van 2 September 1857 tot 15 April 1864 2.49 El. Dit punt N°. 4 is hetzelfde als het punt N°. 12 van de eerste tabel; het is het punt N op de kaart bij ons eerste verslag gevoegd, en het enige, waarvan men waarnemingen heeft van zakking als vooruitschuiving. Die zakking en vooruitschuiving is graphisch voorgesteld op de bijgevoegde teekeningen in de figuren 1 en 2. Door beide met elkaar in verband te brengen, verkrijgt men de afteekening van de beweging van het punt N, ZO als in fig. 3 is voorgesteld. Het blijkt uit de beschouwing van deze lijn, duidelijk, dat zowel zakking als vooruitschuiving bij den aanvang van het verschijnsel gering zijn geweest, dat de beweging in de jaren 1857 - 1801 het belangrijkst was, en sinds die tijd zeer aanmerkelijk afgenomen is geweest. Vooral de zakking was in de laatste jaren onbeduidend, vergeleken bij de vooruitschuiving, die is waargenomen. Dit geeft aanleiding tot de veronderstelling, dat de massa grond, die in de verzakking deelt, aanvankelijk langsheen een vlak van vrij aanmerkelijke helling afschoof, doch zicht in de laatste jaren langsheen een zeer flauwe helling, zelfs bijna over een horizontaal vlak, bewogen heeft, en dat het niet onwaarschijnlijk is, dat die massa weldra geheel in rust zal worden bevonden. Het is duidelijk, dat deze opmerking in eenigzins algemeenen zin moet worden opgevat, daar men hier niet uitsluitend te denken heeft aan eenvoudige beweging over een hellend vlak; want inderdaad is het verschijnsel meer zorgvuldig aangepakt; de verschillen, die men opmerkt in de beweging van de verschillende punten onderling, getuigen daarvan. De massa, die zich losgemaakt heeft, beweegt zich dus niet als een enkel brok, maar ondergaat zelfs nog vormverandering, die heenwijst op zettingen of aanvulling van holten in dieper gelegen grondlagen. In ons verslag van den 30e December 1857 is met uitvoerigheid de aard van het verschijnsel door ons nagegaan, en zijn de gronden aangewezen, waarop onze redenering berust, dat het verschijnsel te beschouwen is als een verzoeking, waarbij // niet van de zijde des bergs, noch van de zijde der rivier enige rechtstreekse werking heeft gehad, en het voorgevallene behoort tot de gevolgen van misschien zeer diep liggende verzoeking van de ondergronden tussen de rand des bergs en de rivier. Ook zijn daarin de vermoedelijke oorzaken van zulke verzoeking, en de middelen, die daartegen kunnen worden aangewend, nagegaan. Wij zijn toen tot het besluit geraakt, dat men in het gegeven geval zou kunnen volstaan met eenvoudige ophooging van de verzinkende plaatsen, waarbij van liep tijd de ontstane holte door den nazakenden grond zou worden aangevuld; en hebben onze redenering uitgedrukt, dat er in de gegeven stand van zaken geen aanleiding werd gevonden, om meer kostbare middelen tot voorziening aan te raden. Aan de toen door ons uitgesproken meening blijven wij nu nog toegedaan. De omstandigheid, dat de kade muur bij de vooruitschuivende en zakkende beweging met slechts geringe afwijkingen zicht evenwijdig verplaatst, en dit zelfde ook is waargenomen bij de beweging van de kraan, die als waren in eenigzijn waggelende beweging naar beneden is geschoven, bevestigt het vermoeden, dat de aanvulling van ontstane gaten onder de verzakking als de voornaam oorzaak van het verschijnsel in blijven aan te merken. Wel is de vooruitschuivende beweging, in het begin minder merkbaar, later betrekkelijk aanzienlijk geworden, doch de gegeven verklaring behoeft om die reden geen wijziging, want bevriezende is het niet, dat de massa grond, die zich eenmaal had losgemaakt, bij de barre beweging ook de richting volgde, waarin zij den sterksten tegenstand vond, dat is naar de zijde van de rivier. Zodoor echter de eerste oorzaak, namelijk het nastorten van grond tot aanvulling van ontstane gaten, zal hebben opgehouden, is het waarschijnlijk, dat ook de beweging naar de zijde van de rivier zal eindigen. Eveneens doet, zoo als reeds hierboven is aangewezen, de geringe en nagenoeg horizontale beweging in de laatste jaren een spoedige rust der bewegende massa verwachten. De aan te wenden voorzieningen zijn, naar ons inzien, nog dezelfde als vroeger : aanvulling der verzinkende plaatsen. Het van tijd tot tijd berichten der raadtingen op gelijke wijze als tot dan bedien geschiedde, verdient ook alle aanbeveling, ten einde zekere gegevens te verzamelen voor de verdere beoordeling van het verschijnsel. In het derde vervolg op ons verslag hebben wij onze meening ontwikkeld omtrent andere voorgeslagen middelen tot voorziening, namelijk het aanleggen van een steenweg tegen de voet van de kade en het aanvullen van de kuilvoorraad diepte in het riviervak bij Nijmegen met bazaltsteen. Die middelen hebben wij geacht kostbaar en niet geschikt tot vermindering van de verzinkingen, omdat wij de verzinkingen niet beschouwen als het gevolg van de diepte van den rivierbodem; doch tevens rekenden wij in het algemeen een nuttige en aanbevelingswaardige zaak te zijn, ernstig een verbetering van het geheele riviervak in overweging te nemen. Ook ten dien aanzien hebben onze beschouwingen sindsdien geen wijziging ondergaan. De geheele loop van het verschijnsel overziende en de vermindering van de verzakking in de laatste jaren in aanmerking genomen, is het ons voorgekomen, dat wij de reeks onze verslagen thans kunnen eindigen, ons alleen voorbehoudende, de Akademie een vervolg op onze mededelingen aan te bieden, indien die mededelingen om de een of andere reden belangrijk zouden kunnen worden geacht. DELPRAT en CO. VERKLARING (e. Xylnjen. VERSL, E. MEDEDELING AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN - N. K . DEEL 1. Beschrijving voor vooruitschuiving en zinkend. REMARQUES SUR LE GENRE LEPONYCHIA DE L'ORDRE DES TILIACEES, SUIVIES d'une description DE LEPONYCHIA GRANULATA PAR C. A. J. A. OFDEMAAN». Parmi les genres de Tiliaceae enumérés par Mrs. J. G. Bentham et J. D. Hooker dans leur Genera Plantarum (1862, Vol. I), on rencontre le genre Leptonychia turcz. (p. 237), fondé en 1858, et dont l’auteur donna la première diagnose dans le Bulletin de la Société Impériale des naturalistes de Moscou (année 1858, N°. 1, p. 222). La seule espèce, qui servit à établir le genre nouveau, reçut le nom de L. glabra; elle faisait partie d’une Collection de plantes recueillies par Mr. Thomas Lobb aux environs de Singapour. Selon Mr. Turczaninow, le genre Leptonychia devait prendre place parmi les Büttneriaceae. Les exemplaires du L. glabra, dont pouvait disposer Mr. Turczaninow, ayant dépouillé de fruits, la phrase générique, proposée par ce savant, ne porte naturellement que sur des caractères empruntés aux Organes floraux. Toutefois, il est intéressant de constater que l’ovaire y est décrit comme sessile, quinquangolaire, à cinq loges, portant les ovules dans les angles centraux; et le style comme filiforme et pourvu d’un stigmate indivis et simple. La phrase proposée par Mrs. Bentham et Hooker dans leur Genera Plantarum pour indiquer le genre Leptonychia, n'est pas tout à fait conforme à celle de Mr. Turczaninow, ce qui s'explique en partie par le fait, que ces Messieurs semblent avoir pu examiner quatre espèces au lieu d'une ; du moins la note, qui termine la diagnose générique porte que, des quatre espèces du genre, deux croissent à Malacca et dans les îles de l'Archipel Indien, deux autres dans l’Afrique tropicale [Species 4, 'I (vel unius varietates?) in Malacca et Archipelago ludico, 2 in Africa tropica crescentes]. C’est surtout en parlant du pistil, que Mrs. Bentham et Hooker s’eloignent de la description de Mr. Turczaninow ; au lieu de cinq loges ils n’en reconnaissent que trois à l'ovaire; et par conséquent, le style pour eux n’est plus filiforme et simple, mais tubule et trifide. En outre Messieurs Bentham et Hooker ont vu des staminodes en forme de dagues alternant avec les phalanges d'étamines, Organes dont Mr. Turczaninow ne fait aucune mention. Non plus que Mr. Turczaninow, Messieurs Bentham et Hooker n’ont connu les fruits murs et les graines de Leptonychia (Fructus subglobosus, indehiscens? et Tiliae subsimilis; maturus et semina perfecta nobis desunt), ce qui ne leur a pas empêchés de ranger ce genre tout près du genre Tilia dans l'Ordre des Tiliaceae, tribu des Tilieae, titre embrassant les genres à fruit globuleux, indehiscent, d’ordinaire ornésperme. En présence de pareilles contradictions, nous nous croyons autorisés à publier ces quelques lignes, non seulement parce que, dans l’intérêt de la Science, il nous serait utile de travailler à réconcilier des opinions divergentes, mais encore parce que, ayant eu l'occasion d'examiner des fruits appartenant à une des espèces du genre, nous sommes en mesure de compléter la diagnose du Leptonychia, et de mieux préciser la place qu'il devra occuper parmi les genres alliés. L'espèce que nous avons en vue, et dont les exemplaires ont été recueillis par Junghuhn dans l'île de Sumatra lors de sa première visite aux Indes Orientales Néerlandaises, ne nous semble différer en aucune manière du L. glabra Turcz., décrit dans le Bulletin de la Soc. Imp. des Nat. de Moscou (1. c. p. 223). Car quoique, comme on le verra plus tard, nous ayons rencontré à la surface inférieure des feuilles de nos exemplaires des poils en étoile, et qu’ainsi le terme de // folia glabra ne puisse rigoureusement s'appliquer à, ces organes, toutefois ces poils étaient d'une telle petitesse, que nous ne constatâmes leur existence que tout à fait accidentellement, en étudiant au microscope un petit champignon sur les feuilles en question. Les exemplaires de L. glabra à notre disposition ne portaient pas des fleurs épanouies, mais bien des boutons et des fruits, et nous offraient ainsi l’occasion de terminer la préfloraison des enveloppes florales; chose non sans intérêt puisque et Mr. Turczaninow et Mrs. Bentham et Hooker ne parlent pas de la disposition des pétales avant leur épanouissement. Nous avons pu constater non seulement que les 5 sépales, justement comme l'affirme Mr. Turczaninow (Mrs. Bentham et Hooker n'en font pas de mention) ont une estivation valvaire (Big. 1), mais en outre que les pétales à bord contigu, verticaux et infléchis profondément vers l'intérieur de la fleur, étaient plisés de manière à former une préfloraison, à laquelle aucun autre terme ne pourrait être appliqué que celui de préfloraison induplicative (Fig. 2, 3). En présence de ce fait, dont l'importance n’est peut-être pas de premier ordre, nous nous demandons si Mrs. Bentham et Hooker n’ont pas eu tort de ranger le genre Leptothrix dans leur Serie A: "Tiliees holopétalées," à laquelle ils donnent une estivation imbriquée, souvent lordue; et s’il ne vaudrait pas mieux le transporter dans leur Serie B: "Tiliees heteropétalées," qui se distingue par des pétales valvaires, indupliques ou imbriquées, mais non tordus ? Laissant pour le moment de côté les enveloppes florales pour déterminer les particularités principales des parties génératrices de la fleur, notre attention se porte d’abord et surtout sur l’insertion des étamines au nombre de 2 en face de chaque pétale (Big. 4) ; ensuite sur la présence d’organes lineaires (Big. 4 a) d’une longueur égale ou un peu supérieure à celle des étamines, rangées derrière ces-dernières et logées avec elles en nombre déterminé au-dedans des pétales recourbées en forme de capuchon. Ces organes lineaires, nommés "Étamines stériles" par Mr Turczaninow, "étamines antherès" par Mrs. Bentham et Hooker, offrent une ressemblance marquée avec des étamines, auxquelles on aurait coupé les deux loges du pollen, sauf néanmoins d'englober le connectif. Nous les avons toujours trouvées au nombre de 3 au-dedans de chaque pétale (Big. 4), de sorte que la espèce, qui nous occupe dans ce moment, aurait, en suivant la nomenclature adoptée par Mrs. Turczaninow, Bentham et Hooker, 25 étamines, dont 10 seulement seraient fertiles et 15 autres stériles. Dans le cas présent, ce territoire, comme on vient de le voir, ne peut être adopté, et d’ailleurs, dans les Tiliacées en général, on trouve nombre limite de pétales, et par contre nombre illimité d’étamines. Quoiqu’au premier abord le terme d’étamines alternes, employé par Mrs. Bentham et Hooker pour designer les Organes inférieurs à l’extérieur des étamines fertiles, puisse semble superflu, à cause de l’existence d’un autre mot : celui de staminodes — universellement appliqué à des organes simulant des étamines, mais ne formant point de pollen ; néanmoins, il nous parait utile de le conserver par la raison, que les mêmes fleurs de Leptonychia, qui engendrent les appendices extrastaminaux, en forment d’autres d’une forme elliptique (Fig. 9), alternant avec les phalanges d’étamines fertiles (Fig. 4 st.), et occupant la place. Oui, dans d’autres genres de la famille des Tiliacées (Mollia p. e), on trouve des groupes d’étamines fertiles semblables aux premières, mais implantés un peu davantage vers le centre de la fleur. Ces organes elliptiques, bien distincts des appendices lineaires, demandent à être indiqués par un terme propre. C’est pour les designer que Mrs. Bentham et Hooker se servent du terme de staminodes, que nous jugeons utile de leur conserver, et qui, tout en différant de celui d’étamines alternes, ne signifie à vrai dire pas autre chose. 