title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Of nu ik voor mij in kleiner of grooter formaat moet werken is rrfij betrekkelijk onverschillig, doch wat de illustraties vragen is slechts een deel van wat ik van mijzelf eisch. Van mijzelf eisch ik gedecideerd dat ik het figuur op een grootte zoo dat kop, 39 handen, voeten niet al te klein worden, en de details er duidelijk in blijven, kunne maken. Dit heb ik nog bij lange na niet zoo, als ik het van mijzelf vorder, doch ik mag juist daarom mijzelf niet loslaten op dat punt. Indien ik zulks vorder, stel ik mijzelf geen anderen eisch dan zeer veel anderen zichzelven stelden. Zoo b.v. van die serie teeke- ningen die ik nu onderhanden heb, weet ik niet wat de definitieve vorm of grootte zal zijn. Ik heb ze gesteld na er veel over gedacht te hebben, op de grootte ongeveer van het mannet je met het hoofd in de handen, doch van deze cartons kan ik als het op druk- ken aankomt natuurlijk de grootte reduceeren. En dat het zijn raison d’etre heeft in de praktijk de figuren tame- lijk groot te teekenen, daarvoor spreken wel b.v. de Exercices au fusain, de Modeles d’apres les maitres, door G. & Co. uitge- geven. Ik ben daarmee begonnen, en heb tot heden geen beter leiddraad voor studies naar het levend model gevonden. Men wilde door de uitgaaf daarvan gezonde begrippen omtrent Studie br engen en in de sch ölen en vooral ook zeker in de ateliers. Ik heb geluisterd naar wat Bargue in zijn voorbeelden zegt: of- schoon mijn werk niet op verre na zoo mooi is als het zijne, ik geloof dat die een rechten weg aanwijzen in overeenstemming met wat andere mannen, o.a. Leonardo da Vinci vroeger hebben geleerd, en in elk geval heb ik een zekere orde in mijn gedachten omtrent het teekenen er door gekregen, die maakt dat het werken geregelder gaat dan wanneer men geen orde op zijn doen en laten stelt. Zie dat is iets wat ik niet loslaten mag, doch nog eens ’t formaat van dit of dat figuur onder mijn studies kan ik als men zulks wil, reduceeren. Ik verlang er wel erg naar, dat gij alles weer eens bij elkaar ziet wat ik sedert dezen zomer maakte. Hoe is het toch met die teeke- ningen, die gij schreeft per Rue Chaptal verzonden te hebben, ik heb ze nog niet ontvangen doch ik vermoed ze nog bij U be- rusten, omdat gij toen juist kort daarop schreeft Buhot er van gezien had. Natuurlijk heb ik er geen directen haast mee, en schrijf ik er maar eens over voor ’t geval ze mogelijk ergens zijn blijven liggen. En is het gij het raadzaam rekent, voor ’t geval ge den een of ander er over wilt spreken, ze bij U te houden, zoo heb ik daar niets anders op tegen, dan dat ik wou ge uit het geheel eens een nieuwe keus kondt maken voor dat doel misschien. 40 251 Waarde Theo, Gij hebt mijn brief ontvangen waarin ik U schreef, hoe onder het werk bij mij zieh eene gedachte ontwikkelde over het maken van figuren uit het volle voor het volle. Hoe ’t mij voorkwam dat het eene goede zaak zou zijn, niet de librairie maar de charite en de devoir, als eenige personen zieh vereenigden daartoe. Sedert ik U dat schreef, heb ik natuurlijkerwijs niet zoozeer bedacht : wie zal dit doen of dat? dan wel : wat doe ik er voor? om reden dat voor het eene ik niet verantwoordelijk ben, voor het laatste wel. Doch dit kan ik U zeggen, juist terwijl ik met het oog daarop zat te teekenen, is het idee bij mij vaster geworden. Dat het tot stand brengen van zooiets nuttig zou zijn, en men volstrekt niet zou behoeven te vervallen in een soort naäperij van andere volks- uitgaven, doch integendeel het bestaan van soortgelijke bladen als b.v. British workman een leiddraad is betreffende : How to do it en How not to do it. Ik weet niet of gij Little Dorrit van Dickens kent, en daarin het figuur van Doyce, de man dien men als type zou kunnen nemen van hen, die How to do it tot principe hebben. Al kent ge die prächtige werkmansfiguur uit het boek niet, toch zult ge het karakter van den kerel begrijpen uit dit eene woord. Toen wat hij wilde niet tot stand kwam, stuitte op onverschillig- heid en nog erger dingen en hij niet voort kon, zeide hij een- voudig : This misfortune alters nothing, the thing is just as true now (after the failure) as it was then (before the failure). En begon ’t zelfde wat hem in Engeland mislukt was, opnieuw op ’t vaste land, en zette het daar op zijn pooten. Wat ik zeggen wilde is dit. De gedachte om uit het volk voor het volk, werkmanstypen te teekenen, die te verspreiden als volks- uitgaaf, ’t geheel opvattende als moetende zijn affaire de devoir en de charite, dat en niets anders dan dat, zie die gedachte is eene zoodanige, dat ik geloof men ook al lukte het niet direct of opeens, er van zou mögen aannemen: The thing is as true to-day as it was yesterday, and will be as true to-morrow. En dus het iets is waaraan men met sereniteit kan beginnen en voortwerken, iets aan welks goeden uitslag — mits men niet ver- slappe of den moed opgeve — men ook niet behoeft te twijfelen of te wanhopen. 41 Tot mijzelf heb ik gezegd, dat wat mij te doen stond voor de hand lag, mijn uiterste best te doen op de teekeningen. Zoodat sedert mijn brief over dit onderwerp en nu, ik er eenige nieuwe heb. Vooreerst een Zaaier. Een groote, oude kerel, een lang donker silhouet tegen een donkeren grond. Wijd weg een heihutje met mosdak, en een stukje lucht met een leeuwrik. Dit is een soort van hanetype, een geschoren gezicht, tamelijk scherpe neus en kin, het oog klein, mond ingevallen. Lange beenen met laarzen. Dan een tweede Zaaier met een lichtbruin bombazijnen buis en broek, dus komt dit figuur licht af tegen den zwarten akker, aan ’t eind begrensd door een rijtje knotwilgen. Dit is een heel ander type, met ringbaard, breede Schotten, iets gedrongens, iets van een os, in dit opzicht dat zijn heele tournure naar ’t landwerk Staat. Als ge wilt meer het type van een Eskimo, dikke lippen, breede neus. Dan een Maaier met groote zeis op een weiland. De kop met bruine wollen muts mouleert zieh tegen de lichte lucht. Dan een van die oude kereltjes met kort buis en grooten, ouden hoogen hoed, die men wel in de duinen ontmoet. Hij draagt een mand turf naar huis. Nu heb ik getracht in deze teekeningen nog duidelijker mijn be- doeling te zeggen, dan in het oude mannetje met ’t hoofd in de handen. Deze kerels doen allen iets, en dat vooral moet in ’t alge- meen volgehouden worden bij de keus der motieven, dunkt mij. Ge weet zeit hoe mooi de talrijke rüstende figuren zijn, die zoo heel heel dikwijls gemaakt worden. Deze worden meer gemaakt dan werkende figuren. Het is steeds erg verleidelijk om een figuur in rust te teekenen; de actie uit te drukken is zeer moeielijk, en het effect is in ’t oog van velen ,,aangenamer ” dan iets anders. Doch dit aangename mag waarheid niet uit ’t oog verliezen, en de waarheid is, dat er meer sjouwerij dan rüsten in ’t leven is. Ge ziet dus mijn opvatting betreffend het alles vooral dit is, dat ik voor mij tracht te werken er aan. Het komt mij voor dat de teekeningen zelf nog van meer urgen- tie zijn dan zelfs de reproductie. Ook zal ik zuinig zijn met over de zaak te spreken, omdat ik ge- loof dat in een klein kringetje van personen dikwijls meer prak- tisch gehandeld wordt, dan als er veel bij körnen. Too many cooks spoil the broth. 42 Wat wou ik we wat meer samen waren. Weet ge waarom ik voor mijzelf niet twijfel, of ik het zou kunnen doen? Gij weet uit de natuurkunde, dat een voorwerp in eene vloeistof gedompeld, zooveel verliest aan gewicht, als het speci- fiek gewicht der hoeveelheid vloeistof, die het lichaam verplaatst, bedraagt. Daardoor komt het dat sommige dingen drijven, en ook die welke zinken, onder water lichter zijn dan in de lucht. Iets dergelijks — een soort vaste natuurwet — schijnt te bestaan met betrekking tot het werken, in dit opzicht dat als men er in is, men meer werkkracht voelt dan men wist te bezitten of liever inderdaad bezat. Dat zoudt gij ook ondervinden, als gij U eens tot het schilderen zoudt zetten. Eerst schijnt het iets onbereikbaars, iets wanhopigs, later verklaart het zieh, en ik geloof dat gij dit in mijn werk zoudt zien ook. Doch iets wat ik U reeds schreef, heeft zieh bevestigd, n.l. dat Rappard ernstig ongesteld is. Ik heb opnieuw bericht van zijn vader, die zieh niet uitlaat over wat het eigenlijk is. Tegen dat hij beter wordt, wil ik zooveel teekeningen klaar maken als ik kan, want ik wou wel dat Rappard zoodra hij weer aan den gang gaat, ’t zelfde deed. R. heeft wat niet iedereen heeft, n.l. hij denkt na, en zijn gevoel is iets dat hij cultiveert. Hij kan een plan maken, een geheel overzien, eene gedachte vasthouden. Met veel anderen is het zoo, dat zij het nadenken en het willen voor iets onartistieks houden, althans niet geschikt zijn voor travaux de longue haieine. De zaak in kwestie nu is er een en van handigheid en aanpakken, en van volhouden en kalm geduld houden bovendien. Dan heeft Rappard nog iets, dat maakt dat naar ik denk, voor zoo iets als dit hij veel waard kan zijn. Hij bestudeert bepaald het figuur, niet maar als kleurnoot in een aquarel, maar meer streng in zijn vorm en structuur. Ik denk dikwijls dat ik wel wenschte, meer tijd op het eigenlijke landschap te kunnen spendeeren! Ik zie dikwijls dingen die ik verbazend mooi vind, die bovendien me onwillekeurig doen zeggen: dit of dat heb ik nog nooit zoo geschilderd gezien. Om het te schilderen — how to do it — zou ik weer andere dingen moeten daarlaten. Ik wou wel eens weten of gij dat met me eens zijt, dat in landschap er nog dingen onge- daan zijn, dat b.v. Emile Breton effecten gegeven heeft, zelf vol- houdt in die richting te werken, die een begin zijn van iets nieuws 43 dat naar mij voorkomt nog niet zijn volle kracht bereikt heeft, door weinigen begrepen, door nog minder gedaan wordt. Veel landschapschilders hebben niet die intieme natuurkennis, welke zij hebben die van hun kinderjaren af gekeken hebben met ge- voel op de akkers. Veel landschapschilders geven iets, dat U noch mij b.v., (ook al apprecieeren wij hen als artisten) als menschen vol- doet. Men noemt het werk van Emile Breton oppervlakkig, het is zulks niet, hij Staat in sentiment veel hooger dan menig ander, en weet veel meer, en zijn werk houdt steek. Werkelijk op ’t gebied van landschap beginnen ook enorme leegtes te körnen, en ik zou er ’t woord van Herkomer op willen toepassen: the Interpreters allow their cleverness to mar the dig- nity of their calling. En ik geloof dat het publiek zal beginnen te zeggen: verlos ons van artistieke combinaties, geef ons het eenvoudige veld terug. Wat doet het goed eens een mooie Rousseau te zien, waarop gesjouwd is om trouw en eerlijk te zijn. Wat doet het goed, te denken aan lui als van Goyen, Old Crome en Michel. Wat is een Isaac Ostade of een Ruijsdael mooi. Wil ik die terug hebben of wil ik men hen imiteeren zal? Neen, maar wel dat het eerlijke, het naive, het trouwe blijven zal. Ik ken oude lithographien van Jules Dupre, of van hem zelf, of facsimiles van zijn croquis, maar wat een pit en wat een liefde zit daarin, en toch wat zijn ze vrij en vroolijk gedaan. Een absoluut copieeren van de natuur dat is ook het wäre niet, maar de natuur zoo kennen, dat wat men maakt frisch en waar is, ziedaar wat velen nu missen. Denkt ge b.v. dat de Bock weet wat gij weet, neen, zeer bepaald neen. Ge zult zeggen, maar iedereen heeft toch van jongs af aan landschappen en figuren gezien. Vrage: is ook iedereen als kind nadenkend geweest, vrage: heeft ook iedereen, die ze gezien heeft, hei, velden, akkers, bosch liefgehad, en de sneeuw en den regen en den storm? Dat heeft niet iedereen zooals gij en zooals ik, het is een bizonder soort entourage en omstandigheden die er toe moeten meewerken, het is een bizonder soort temperament en karakter ook die er bij moeten körnen om het wortel te doen vatten. Ik herinner mij brieven van U van toen ge nog in Brussel waart, met dergelijke beschrijvingen van landschappen als in Uw laatsten. Weet gij ivel dat het zoo hoog , hoocj noodig is, dat er eerlijke lui 44 in de kunst blijven? ’k Wil niet zeggen dat er geen in zijn, maar gij zelf voelt wat ik bedoel, en weet even goed als ik hoe een massa lui die schilderen, fameuse leugenaars zijn. Eerlijk duurt het langst is ook hier van toepassing, alsmede de fabel van den haas en de schildpad, alsmede het leelijke jo ge eendje van Anderssen. Edwin Edwards de etser b.v., waarom is zijn werk zoo prächtig mooi, waarom kreeg hij terecht een positie onder de besten in Engeland? Omdat wat hij wilde, was eerlijkheid en trouw. Liever was ik Jules Dupre dan Edwin Edwards, doch zie voor oprecht- heid moet men hoog respect hebben, en ’t houdt stand waar andere dingen kaf blijken. Voor mij is de Bernier: Les champs en hiver, van de Luxembourg, een ideaal. Daar hebt ge Lavieille de houtgraveur en Schilder, ik zag een Winternacht met een Kerstmissentiment van hem, dat me daar in de gedachten komt. Daar hebt ge Mme Collart — b.v. dat schilderij van een appel- boomgaard met een oud wit paard. Daar hebt ge Chintreuil en Goethals, (ik heb dikwijls iemand gezöcht om ’t U te expliceeren bij wie de mooie dingen van Goethals te vergelijken zijn, ik geloof Chintreuil), maar ik ken anders niet veel van Chintreuil, trouwens van Goethals ook niet. — Verkeerde opvatting van de bedoelingen der groote landschap- schilders is voor een groot deel oorzaak van het kwaad. Bijna niemand weet dat het geheim van mooi werk voor een groot deel goede trouw en oprecht gevoel is. Velen kunnen het niet helpen dat zij niet diep genoeg zijn, en handelen te goeder trouw voor zoover ze goede trouw hebben. Doch ik geloof ge me wel als eene daadzaak zult willen toe- geven, (temeer daar hier kwestie is van iets, dat ofschoon ’t U aangaat, betrekkelijk niet uw eigen doen is), dat indien menig landschapschilder, die nu heel wat geteld wordt, de helft wist van wat gij weet van de gezonde denkbeeiden omtrent het veld, die U als natuurlijk eigen zijn, hij heel wat beter en degelijker werk zou leveren. Denk hier eens over na en leg dit en bovendien veel meer zaken in de weegschaal, als gij U zelven wegende, zulke dingen zegt als: ,,ik zou maar iets mediocres zijn”. Tenzij ge mediocre in zijn goede, nobele beteekenis bedoelt. Kranigheid zooals men hier zegt, men schermt veel met dit 45 woord — ik voor mij weet er de rechte beteekenis niet van, en heb het wel eens op zeer onbeteekenende dingen hooren toe- passen — kranigheid is dat wat de kunst redden moet? Ik zou meer hoop hebben dat de boel goed ging, als er meer lui waren zooals b.v. Ed. Frere of Emile Breton, dan dat er krauen kwamen als Boldini of Fortuny. Frere, Breton zullen gemist worden en betreurd. Boldini, Fortuny men möge hen zelf respec- teeren, maar de invloed dien ze hebben uitgeoefend, is fataal. Een kerel als Gustave Brion heeft iets goeds nagelaten, de Groux b.v. ook, waren er veel zoo de wereld zou er bij vooruitgaan, de kunst zou een zegen zijn, doch Boldini, doch Fortuny, doch Regnault zelfs, wat baat het ons, wat zijn we er bij gevorderd? Wat ge zegt is volkomen waar: ,, Ernst is beter dan raillerie, al is ze nog zoo scherp en geestig”, in andere woorden zou ik zeg- gen: bonte vaut mieux que malice, dat spreekt vanzelf, doch velen zeggen: neen, maar in het malicieuse daar zit heil in. Enfin die moeten maar maaien wat ze zaaien. Adieu kerel, ik wou U eens schrijven van die teekeningen, dat ik n.l. hoop deze gedachte over bladen voor het volk, mij er toe brengen zal een eindje vooruit te körnen. Terwijl ik U schrijf, bericht van Rappard, dat er ietwat verandering ten goede is, maar hij schijnt erg ziek te zijn. Ik weet zeker dat zoowel hij als zijn vader zieh interes- seeren voor die volkstypen. Zoodra Rappard weer op de been is, of weer normale oogen heeft tenminste, hoop ik er eens heen te gaan. Schrijf weer eens spoedig en geloof me, t. a t. Vincent. 252 Waarde Theo, Zooeven ontvang ik Uw aangeteekenden brief, en dank er U recht hartelijk voor. Waar ik mee beginnen wil is dit. Hierbij een blad uit Christmasnumbe: 1882 van de Graphic. Lees het eens aandachtig, ’t is de moeite wel waard. Wat een kolossale inrichting niet waar, wat een enorm debiet. Dit gezegd, wat dan nog meer? — ’t Volgende o.a. : Hubert Herkomer’s woorden contrasteeren zon- derling met die van de Graphic -redactie. De laatste spreekt van ,,referring to our books, we find that besides our professional arlists’}f we have no less than two thou- 46 sand seven hundred & thirty friends scattered over the world, sending us sketches or elaborate drawings. ’ ’ H. Herkomer spreekt van: ,,dearth of good draughtsmen ’ ’. En in ’t algemeen zijn zijn woorden lijnrecht het tegenoverge- stelde van die der uitgevers van ’t Christmasnumber in kwestie, ’t geheel een resultaat gevende in dezen vorm : Graphic uitgevers zeggen: , ,all right”. H. Herkomer zegt: ,,all wrong”. Zie nu nog op pag. 4 van ’t blad dat ik zend, iets treffends: The Graphic when strong enough to walk ahne, rented orte house and began to print with six machines. Hiervoor heb ik alle respect, hier voel ik iets heiligs, iets nobels, iets subliems. Ik kijk nu die groep groote artisten aan en denk aan het mistige Londen, en het gescharrel in die kleine inrich- ting. Meer nog in mijn verbeelding zie ik de teekenaars in hun diverse ateliers, met enthousiasme van de beste soort hun werk beginnen. Ik zie Millais met het eerste No. van de Graphic naar Chs. Dickens toeloopen. Dickens was toen aan den avond van zijn leven, had toen een verlamming aan den voet, liep met een soort kruk; Millais zegt, terwijl hij hem de teekening van Luke Fildes laat zien ,,Homeless and hungry”, arme lui en vagebonden voor een nachtverplijf, Millais zegt tot Dickens: geef hem Uw Edwin Drood te illustreeren, en Dickens zegt: ,,best”. Edwin Drood was ’t laatste werk van Dickens, en Luke Fildes door die kleine illustraties in contact met Dickens gekomen, komt in zijn kamer den dag van zijn dood, ziet zijn leegen stoel staan, en zoo komt het dat een der oude nummers van The Graphic bevat die treffende teekening: The empty Chair. Empty chairs — er zijn er vele, er zullen er nog meer körnen, en vroeger of later zullen in plaats van Herkomer, Luke Fildes, Frank Holl, William Small, etc., slechts blijven Empty chairs. En toch zullen steeds de uitgevers en handelaars, niet luisterende naar eene profetie als die van H. Herkomer, in dergelijke woorden äls in bijgaand blad ons verzekeren dat alles wel is, en we sterk aan ’t vooruitgaan zijn. Wat zijn ze hard van hart, wat vergissen ze zieh evenwel indien ze meenen ze ’t iedereen kunnen wijsmaken, dat grandeur mate- rielle opweegt tegen grandeur morale , en dat zonder die laatste iets goeds kan gedaan worden. 47 Zooais ’t is met Graphic zoo is ’t met meer, met veel meer andere dingen op ’t gebied van kunst. Grandeur morale vermindert, grandeur materielle komt in de plaats. Of nu de gewenschte verandering körnen zal? mij dunkt dat moet ieder voor zichzelf overdenken, maar de oude verge- lijking spreekt van een breeden weg die op desolatie uitkomt, van een smallen die tot een ander resultaat leidde. Graphic begon den smallen weg, is nu op den breeden overgegaan. Ik zag hedenmorgen het laatste nummer, er was ± niets goeds in; ik haalde uit een troep scheurpapier bij een boekenjood dezen morgen een oud gescheurd vuil nummer van 1873, en bewaar er haast alles uit. Doch ik voor mij — que faire? Een paar jaar geleden wandelde ik met Rappard buiten Brussel op een piek, die ze la Vallee Josaphat noemen, een buurt waar Roelofs o.a. woont. Toen was daar een zandgroef waar spitters aan ’t werk waren, er waren vrouwtjes die molsla zöchten, een boertje was aan ’t zaaien, wij keken naar dat alles en ik was toen half desperaat: „zal ’t me ooit lukken, dat wat ik zoo mooi vind, te maken?” Nu ben ik niet meer zoo desperaat, die boertjes en vrouwtjes kan ik nu beter raken dan toen, en met geduldig voortwerken kan ik körnen tot wat ik wilde in zekeren zin. Maar loodzwaar drukt mij de gang der zaken, en niet met pleizier en enthousiasme kan ik denken aan de tijdschriften. De Graphic vergeet te zeggen dat velen uit het groepje artisten er voor be- ginnen te bedanken hun werk te geven, meer en meer zieh reti- reeren. Waarom? omdat een Schilder werkt om iets goeds te doen, en iets eerlijks in zijn hart heeft dat al die grootheid afschuwe- lijk vindt. Wat zal ik nog meer zeggen — nog eens herhalen ,,que faire! ’ ’ Natuurlijk voortgaan met werken, doch als met een donkere toe- komst. Hier te ’s Hage — er zijn knappe groote mannen, ik wil dit graag erkennen, maar in veel opzichten, wat is het een ellendige toe- stand, wat al intrigue, twist, jalousie. En in de persoonlijkheid der rijkwordende artisten, die met Mesdag aan ’t hoofd den toon geven, 00k onmiskenbaar iets van een remplacement van gran- deur morale door grandeur materielle. Ik begin in mijzelf te voelen, dat als ik b.v. naar Engeland ging, 48 demarches deed rechts of links, ik wel degelijk kans zou hebben een plaats te vinden. Hiertoe te komen was mijn ideaal, was en is ook apres tout nu nog, dat wat mij prikkelde om de enorme eerste moeielijkheden te boven te komen. Maar het hart wordt me zwaar soms bij tijden als ik denk aan den gang der zaken, mijn pleizier gaat er af. Ik heb wel lust om mijn best te doen op mijn teekeningen, maar al die redacties, en zieh daar te presenteeren, bah! ik griezel er van. — Ge vraagt naar mijn gezondheid, dat van verleden zomer is werkelijk geheel weg maar ik ben wat gedrukt tegenwoordig, dat gepaard gaat met weer andere momenten, wanneer ik wat voorspoed heb met ’t werk, dat ik zeer opgewekt ben, zoodat ik het een soort iets vind als van een soldaat die zieh niet thuis voelt in den pro- voost en bij zichzelf redeneert: waarom moet ik hier in de käst zitten, terwijl ik in ’t gelid beter op mijn plaats wäre. Ik bedoel mij drukt iets, daar ik een kracht in mij voel die door de omstandigheden niet zoo zieh ontwikkelen kan als anders, en dit heeft ten gevolge dat ik dikwijls miserabel ben. Een soort inwendige strijd over wat ik doen moet. Niet zoo makkelijk op te lossen als aanvankelijk wel schijnen mocht. Ik wou dat ik eene betrekking had waar ik door vooruit kwam, veel betrekkingen, die mogelijk binnen mijn bereik zouden liggen, zouden mij tot iets heel anders leiden dan wat ik bedoel. Die liggen buiten mijn bereik want ofschoon men aanvankelijk misschien mij nemen zou, men zou me er niet op den duur goed voor vinden, men zou me mijn conge geven en ik zou ’t ook zelf nemen, als bij Goupil. Ik bedoel men zou actualiteiten vergen, dingen van den dag, weet ik wat, voor welke iemand als Adrien Marie of Godefroid Durand zieh perfect preteert. Ik begin hoe langer hoe duidelijker te zien dat de illustraties meegaan met den oppervlakkigen stroom, en ik geloof dat ’t hun niet te doen is, om zoo goed te zijn als plicht wäre. Neen — de bladen vullen met dingen, die hun noch geld noch moeite kosten, nu en dan eens een goed ding geven op goed- koope machinale manier gemaakt evenwel, verder zooveel mogelijk geld er van in den zak steken. Deze handelwijs vind ik niet verständig, ik geloof men er door failliet gaat, en bitter berouw er over hebben zal op ’t allerlaatste eindje, nog heel ver weg doch dit neemt niet weg de zaken zijn zooals ze zijn. Zieh vernieuwen — men denkt er niet aan. 4 49 Gesteld Graphic, Illustration, Vie moderne publiceert een num- mer waar flauwe, zoutelooze dingen in staan. Toch gaan er zoo en zooveel karre vrachten en scheepsladingen van weg, de mana- gers wrijven zieh in de handen en zeggen: ,,zoö gaat het net zoo goed, geen haan kraait er naar, ze slikken ’t toch. ” Jawel maar als de heeren managers hun uitgaven konden na- loopen, en bijwonen hoe' duizenden het blad gretig opnemen en als ze het weer neerleggen, onwillekeurig iets van onvoldaanheid en teleurstelling voelen, misschien zouden ze dan wat bekoelen in hun duveljagen. Dit is echter geenszins ’t geval en zooals ge in ’t verslag van Graphic ziet, het ontbreekt niet aan zelfvertrouwen. Intusschen dringen zieh lui als employes in, die niet zouden op- gedokt zijn in den moeielijken maar nobelen tijd. Wat Zola noemt ,,triomphe de la mediocrite” heeft plaats. Ploerten, nietsbe- teekenenden körnen in plaats van werkers, denkers, artisten, en men merkt het niet eens op. ’t Publiek — ja aan den eenen kant is ’t malcontent, doch even- wel materieele grootheid vindt ook een applaudissement, doch vergeet niet dat dit slechts een stroovuurtje is, en wie applaudis- seeren het maar doen meestal van wege ’t een relletje is geworden. In den lendemain de fete zal er een leegte en stilte zijn en on- verschilligheid na al dat lawaai. De Graphic zal Types of beauty (groote vrouwenkoppen) geven zegt dit prospectus, zeker tot remplacement van Heads of the people van Herkomer, Small and Ridley. Goed, maar sommige lui zullen de Types of beauty niet admi- reeren, en met melankolie denken aan de oude Heads of the people, (welke Serie gestaakt is). De Graphic zegt : ze zullen chromo’> s! ! ! maken. Geef ons ’t atelier van Swain terug. — Zie Theo, kerel het gaat me aan ’t hart, de boel loopt verkeerd. Hoor eens, ik zou ’t me de hoogste eer gerekend hebben, een ideaal, mee te werken aan wat de Graphic begonnen is. Wat Dickens was als schrijver, wat de Household edition van zijn werk was als uitgaaf, iets dergelijks was dat sublieme begin van de Graphic. En nu alles weg — nog eens ’t materieele in plaats van ’t morale. Weet ge wat ik vind van ’t blad, dat ik U stuur, ’t is net zoo’n manier van praten als b.v. Obach, de manager van G. & Co te Londen 50 er op nahoudt. En dat heeft succes, ja dat heeft succes , ja daar wordt naar geluisterd en dat gaat op. Weet ge kerel hoe ik die manier van praten in dit blaadje Graphic vind, het is iets als Mes- dag’s redenatie over ’t panorama indertijd. Ik heb respect voor werken, ik veracht noch Obach noch Mesdag, maar er zijn dingen die ik oneindig hooger stel dan dat soort van energie. Ik wou iets beknopters, iets eenvoudigers, iets degelijkers, ik wou meer ziel en meer liefde en meer hart. Dat ik er niet tegen in schreeuwen wil of kan, dat ik er niet me tegen verzetten wil, geloof dat gerust. Alleen het maakt me be- droefd, het neemt mijn pleizier weg, het maakt me van streek, en ik weet voor mij zelf niet meer wat ik doen of laten moet. Wat mij soms bedroefd maakt is dit, vroeger toen ik begon dacht ik, als ik maar zoo of zoo ver ben, dan zal ik hier of daar geplaatst worden, en ik zal op een i echten weg zijn en door ’t leven körnen. Nu echter komt iets anders opdokken, en vrees of liever verwacht ik in plaats van een werkkring een soort provoost — ik verwacht dingen als: ja dit en dat in uw werk is wel goed, (ik betwijfel of men zulks meent), doch ge begrijpt, zulk werk als gij maakt is onbruikbaar, we moeten hebben actualiteiten, (vide Graphic: we print on the Saturday what happened on the Thursday). Zie Theo — kerel, ik kan geen ,,Types of beauty” maken, ik doe wel mijn best voor ,,Heads of the people.” Zie Theo, ik zou willen doen als zij, die de Graphic begonnen, ofschoon ik mij zelf niet hun’s gelijke reken, n.l. een kerel of wijf of kind van de straat halen en dat maken in mijn atelier — doch neen, maar ze zouden vragen ,,kunt ge chromo’s maken bij electrisch licht”? Enfin, in plaats van te doen te hebben met een zienswijs, een ge- voelen, een doel als dat van Dickens, (zulks was de Graphic oor- spronkelijk), Staat men voor een ziens- en denkwijs als die van Obach. Zulks maakt me bedroefd, en dan voel ik me machteloos. Zelf iets ondernemen kan alleen als men belangstelling en mede- werking vindt. Dit brengt ons op een ander terrein. Neem mij niet kwalijk als ik U mijn gedachten schrijf en zal blijven schrijven. Als gij geen tijd tot schrijven hebt, en er niet direct op antwoordt, zoo weet ge in elk geval wat er in me om- gaat als we elkaar eens weer ontmoeten, en misschien vinden we een begaanbaren weg. Dit blad Graphic vond ik eene daadzaak waardoor men duide- 51 \ lijker zeggen kan wat men bedoelt, en daarom schrijf ik voor- loopig dit. Met een handdruk in gedachten t. ä t. Vincent. 253 Waarde Theo, Wel heb ik niets bijzonders U te zeggen, maar ik wou toch U nog eens schrijven. Tegenover wat ik U schreef, dat dikwijls ik een zwaar hoofd heb in veel dingen, niet alles vooruitgang vin- den kan etc., Staat dat wat ik ook bij een vorige gelegenheid zeide, er zijn dingen die de moeite waard zijn men er zijn best op doe, omdat ’t zij ze bijval vinden, ’t zij ’t tegenovergestelde, ze op zichzelf hun raison d’etre hebben. Blessed is he who has found his work zegt Carlyle, en dat is gedecideerd waar. En mij betreffende, als ik zeg ik wil figuren maken uit het volk voor het volk, dan spreekt het vanzelf dat de gang der zaken slechts indirect mij influenceert, voor zoover n.l. dat mijn werk er moeielijker of makkelijker door wordt gemaakt, maar het maken van de teekeningen zelf neemt de grootste plaats in mijn gedachten in. En dus tegenover een gevoel van gedruktheid Staat dat het een heerlijk ding is te werken aan iets, dat interes- santer wordt hoe meer men er inkomt. In mijn vorigen brief zeide ik dat ik soms een gevoel had als zat ik in een soort pro- voost of gevangenis, daarmee bedoel ik alleen dat ik veel dingen moet laten die ik graag zou willen doen — die alleen dan mogelijk zouden worden indien ik ze beköstigen kon — doch ik bedoel er geenszins mede dat ik het tegenwoordige niet op prijs zou stellen of ontevreden zijn. Want dat zij verre. Het is juist door wat be- reikbaar is te doen, dat men kans heeft er zieh op te werken, en weet het dus ook wel, dat als gij ooit werk voor mij weet voor de illustraties daar, ik er graag mijn best op wil doen. Als ik schrijf: ik vind niet dat de illustraties het goed aanleggen, dan is zulks geen reden ik er niet voor zou willen werken. Alleen ik zou vreezen men wat ik doe niet geschikt zou vinden, en is dit om reden van werkelijke f outen, ik zal trachten die te over- winnen, doch wäre het om reden van opvatting of stemming in ’t algemeen, daar zou ik weinig aan kunnen doen. De teekening in kleiner formaat zult ge ontvangen hebben, en ik herhaal nog eens dat als gij wilt, ik eene serie van die afmeting zal maken om eens te probeeren. 52 Ik heb weer twee teekeningen nu, ’t eene is een man die in den Bijbel leest, en het andere is een man die zijn gebed doet voor zijn middageten dat op tafel Staat. Beide zijn zeer zeker in wat men een ouderwetsch sentiment zou kunnen noemen, het zijn dito figuren als het oude mannetje met ’t hoofd in de handen. De Benedicite is geloof ik de beste, doch ze vullen elkaar aan. Op de eene is een kijkje op de besneeuwde voren door het raam heen. Mijn bedoeling met deze twee- en met het eerste oude mannetje is een en hetzelfde. De eigenaardige stemming uit te drukken n.l. van Kerstmis en Oude Jaar. En in Holland en in Engeland is er dan altijd nog iets godsdienstigs, eigenlijk overal tenminste in Bretagne en in Al- sace ook. Of men nu precies in vorm het eens is daarmee daar gelaten, het is iets waar men respect voor heeft indien het oprecht is, en ik voor mij kan er ten volle in deelen, en heb daar zelfs behoefte aan, althans in dit opzicht dat ik net zoo goed als zoo’n oud mannetje gevoel heb van, geloof heb in quelque chose la-haut, ook al weet ik niet precies zeker hoe of wat er daar zijn zal. Ik vind het een mooi woord van Victor Hugo: les religions passent mais Dieu demeure. En dan vind ik het een mooi woord van Gavarni: il s’agit de saisir ce qui ne passe pas, dans ce qui passe. Een van die dingen ,,qui ne passeront pas”, is het quelque chose la-haut en het geloof in God ook, al möge de vormen veränderen, verandering die even noodig is als de vernieuwing van het groen in de lente. Doch ge begrijpt uit dit een en ander, dat in die teeke- ningen het niet mijn doel is om aan den vorm hulde te doen, doch wel om te toonen dat ik het Kerstmis- en Oudejaarssentiment hoog respecteer. En is er eenig sentiment of expressie in gekomen, ’t is omdat ik zelf dat mee gevoel. Wat ik meer en meer gevoel is dat het moeielijk is te onderscheiden wat de beste manier van werken is. Er is zooveel moois aan den eenen, zooveel aan den anderen kant, ook bovendien zooveel verkeerds, dat men soms niet meer weet welken weg te kiezen. Doch in elk geval werken moet men. Doch ik voor mij meen niet, dat ik mij niet zou kunnen vergissen, ben te zeer mij bewust van veel vergissingen, dan dat ik zou zeggen dit of dat is de goede manier, dat en dat de siechte. Zulks spreekt van zelf. Maar ik ben niet onverschillig, ik geloof het verkeerd is zulks te zijn, ik 53 geloof dat het plicht is, ook al weet men dat men niet zonder f outen te begaan, niet zonder repentirs of sorrows door de wereld zal körnen, te zoeken recht te doen. Ik las eens ergens: Some good must come bij clinging to the right. Wat weet ik er van of ik dit of dat doel bereiken zal — hoe kan ik vooruit weten of de moeielijkheden al dan niet overkomelijk zullen zijn. Men moet zwijgend vooruit werken en betrekkelijk de uitkomst overlaten. Sluit zieh het eene verschiet, wellicht opent zieh een ander — een verschiet moet er zijn en een toekomst ook al kent men er de geographie niet van. Het geweten is het kompas van een mensch, en ofschoon er soms afwijkingen van de naald zijn, ofschoon vooral men zieh op onnauwkeurigheden in het zieh rich- ten er naar bespeurt, toch moet men zijn best doen om er koers naar te houden. Ik moet U toch eens overschrijven iets dat ik in ’t hoofd had bij het maken van dat oude mannetje, ofschoon het niet letterlijk er op toepasselijk is, daar b.v. op de teekening het geen nacht is. Bij stillen nacht. Vaak brengt bij stillen nacht ’t Geheugen voor mijne oogen, — Terwijl ’k den slaap nog wacht, De dagen, die vervlogen: Den lach, ’t geween Van lang geleen: De min, toen uitgesproken ; Den blik vol glans Geloken thans, De harten — nu gebroken. Zoo brengt bij stillen nacht ’t Geheugen voor mijne oogen, Terwijl 'k den slaap nog wacht, De dagen — die vervlogen. Als mijn gedachte omvat De beeiden van die allen, Die ’k als het najaarsblad, Rondom mij heb zien vallen, Dan is ’t me, als een, 54 Die gansch alleen Een feestzaal door blijft zwerven Waar ’t licht gedoofd En ’t groen beroofd Van frischheid is en verven. — Zoo brengt bij stillen nacht ’t Geheugen voor mijne oogen — Terwijl ’k den slaap nog wacht — De dagen, die vervlogen. Laurillard naar Moore. Nu ik hoop dat gij dezer dagen ook nog wat van de natuur zult kunnen genieten, ’t zij in ’t aspect van de körte winterdagen, ’t zij in de winterfiguren. Want wat ziet men ’s winters weer heel andere passanten op straat dan ’s zomers. Uwe inlichtingen omtrent het gezonden papier van Buhot heb ik nagegaan. Mocht het zijn dat gij het raadzaam zoudt vinden ik er eens op werkte, zoo zou ik een paar veilen moeten hebben, en ik houd het er voor die misschien juist op doelmatige formaten gemaakt zijn, zoodat ik mij daarnaar regelen konde. Hier is dit papier niet te krijgen, anders had ik het al eens beproefd. Resteert ook nog bij mij de vraag, na uw inlichtingen gelezen te hebben: Indien men eene photographie neemt naar de teekening, welke Photographie daarna op zink wordt getransporteerd, preteeren zieh dan daartoe slechts uitsluitend die teekeningen, welke op dit bewuste papier zijn gedaan, en heeft men ’t niet in zijn hand alle teeke- ningen in zwart en wit er mee te reproduceeren, ook al zijn ze op gewoon papier? Verder: heeft dan de photograaf het niet in zijn macht om ’t formaat te reduceeren, in geval de teekening grooter is dan ’t formaat van ’t blad wenschelijk maakt? Dit laatste zou ik wel degelijk opmaken uit eenige Amerikaan- sche reproducties die in Scribner’s Magazine voorkwamen. Nu adieu, ik hoop gij tegen den twintigsten weer schrijft, met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 254 Waärde Theo, Uw aangeteekenden brief ontving ik in orde, en dank U hartelijk voor de toezending. Uit Uw brief zag ik ge het druk hebt met den 55 inventaris. Heb er maar voorspoed mee, het zal een geduchte sjouwerij zijn. Wat wou ik we b.v. zoo’n paar Kerstdagen eens samen konden zijn — ik zou U zoo graag eens weer op ’t atelier hebben ook. Ik heb in den laatsten tijd ook nog al er op gesjouwd, juist om- dat ik vol was van dat kerstmisgevoel, en te voelen is niet genoeg, men moet het in zijn werk brengen. Zoo ben ik nu bezig aan twee groote koppen van een weesman met zijn witten baard en ouderwetschen, ouden, hoogen hoed. Zoo’n soort oud, geestig gezicht als men bij een gezellig kerst- misvuur zou wenschen, heeft die kerel. Bij gelegenheid van Christmas is door Harper een blad uitgegeven gemaakt door eenige schilders, die zieh „The Tile club”, dus de „tegelschilders” noemen. Boughton heeft er een blad in. De mooiste die er bij zijn, zijn teekeningen van Abbey — het zijn vooral scenes uit den ouden tijd, toen de Holländers New-York stichtten onder den naam van Nieuw Amsterdam. Deze teekeningen zijn gereproduceerd meen ik, met dat procede ’t welk ge beschreeft, op het papier waarvan Buhot een staaltje zond. Ik moet deze Amerikaansche teekeningen nog eens met de platen in „Vie moderne” vergelijken. Ik heb alle hoop dat ik dit wel leeren zou, en wie weet of we ’t volgend jaar niet eens proeven kunnen nemen. Terwijl gij het zoo druk hebt als nu, zal ik mijn uiterste best doen om teekeningen te maken met het oog daarop. Is dan uw drukte eenigszins voorbij, dan zal ik nog wel wat informatie van U te vragen hebben of van Buhot. Maar ik zie duidelijk genoeg dat het procede dankbaar is, dat in geval de teekening goed is, men haast zeker is van goede repro- ductie. Dus werken op de teekeningen is ’t voornaamste. Wat de lithographie betreft, doordat ik eenige malen hetdrukkenen al de preparatie van den steen heb bijgewoond, zoo denk ik er zeer over om eens te gaan lithographeeren zonder eenige hulp van papier of iets anders, n.l. eenvoudig op den steen zelf teekenen. Want hoe mooi of ik b.v. die bladen in Harper ’s Christmasnummer of in Vie moderne ook vind, er is toch iets machinaals in, iets van eene photographie of photogravure, en nog liever zie ik een gewone lithographie van Daumier of Gavarni of Lemud. Enfin voor ’t een zoowel als ’t ander, is een vaste hand van teekenen noodig, en daar hangt ’t meestendeels van af. 56 Ik vrees dat het nieuwe procede een van die dingen is, dat niet ten volle iemand voldoen kan en dat eigenlijk wat te zoet is. Ik bedoel eene gewone ets, eene gewone houtgravure, of eene ge- wone lithographie heeft een charme van oorspronkelijkheid, die door niets machinaals te remplaceeren is. Zoo ook wat gravure aangaat — de reproductie met photogravure van de naaischool van Israels b.v., of het schilderij van Blom- mers of Artz is superbe — zooals ze door G. & Co zijn uitgegeven. Maar als dit procede geheel de eigenlijke gravure zou vervangen, zou ik meenen men de gewone gravures toch missen zou op den duur, met bezwaren en imperfecties en al. Rappard is nog steeds ziek ofschoon de crisis voorbij is, is zoo zwak naar zijn vader schrijft. Wat het is? ik weet het niet — misschien hersenkoorts of ontste- king? Daarover laat zijn vader zieh niet uit. Nu ik hoop ge aan Uw Kerstmis nog wat hebben zult — nog eens een loop zult kunnen doen en wat gezelligheid hebben zult — doch ik vrees ge zult diep in den inventaris zitten. Enfin er is in werken, ook in werk wat op zichzelf niet heel pleizierig is, altijd iets op- wekkends. Het beste U toegewenscht, als ge kunt schrijf nog eens, maar hebt ge het te druk zoo begrijp ik daar alles van, en dan moet ge uw scha later maar eens inhalen door een paar beschrijvingen van Montmartre of zoo, adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 255 Waarde Theo, Eer het jaar om is, is ’t me behoefte U nog eens te danken voor al Uw hulp en vriendschap. Ik heb U haast niets gestuurd in geruimen tijd — maar ik spaar op tegen dat ge eens komt. Het spijt mij dat het mij dit jaar nog niet is gelukt, eene ver- koopbare teekening te maken, ik weet het werkelijk niet waar het aan ligt dat dit mij niet gelukt is. Ik wou ge weer eens op ’t atelier waart. ’k Geloof ik schreef het U laatst reeds, ik ben tegenwoordig druk aan groote koppen bezig, omdat ik een gevoel had noodig te hebben meer intiem de structuur van een schedel, en het in elkaar zitten eener physio- nomie te bestudeeren. Het werk absorbeert mij sterk, en ik vind 57 dezer dagen eenige dingen, waar ik lang tevergeefs naar gezöcht had. Enfin als gij eens komt zult ge alles zien. Dezer dagen heb ik gedurig een lästige kiespijn die soms werkt op mijn rechter oog en oor, en waar misschien de zenuwen ook bij in ’t spei zijn. Als men kiespijn heeft wordt men onverschillig voor veel dingen, maar het is curieus dat b.v. de teekeningen van Daumier zoo raak zijn, dat men er haast de kiespijn door vergeet. Ik heb weer twee bladen van hem, ,, Un train de plaisir,}. Reizi- gers met bleeke gezichten en zwarte jassen in guur weer en die te laat op ’t perron körnen, vrouwen met schreeuwende zuige- lingen er tusschen in. Kent gij het boekje: Croquis a la plume, geschreven door den tee- kenaar Henri Monnier, (die Mr. Prudhomme uitvond)? Ik las daarin eene ,,reis in de diligence”, verbazend echt. Gij zult nog druk in Uw inventaris zitten en ik houd U niet op. Van harte wensch ik U alles goeds in ’t nieuwe jaar toe. Zullen we in ’t nieuwe jaar gelukkiger zijn met het maken van verkoopbare teekeningen, of het vinden van werk aan een illu- stratie b.v.? Een ding blijf ik gelooven, het worstelen met de na - tuur is geen ijdel werk, en ofschoon ik niet weet welk het resul- taat zijn zal, er moet een resultaat zijn. Ik wou ge weer eens op ’t atelier waart, niet omdat ik niet meer voort kan of niet weet wat te doen, maar vooral daarom omdat ik zoo vrees, gij misschien denkt ik niet vorder. En ofschoon ik nog geen definitief resultaat U kan wijzen, gij zoudt zien, dat het langzamerhand zieh ontwikkelt, en gij zoudt zien dat ik zoek naar een groote zaak. Ik ben ’t volkomen met U eens, wat gij onlangs schreeft: ,,er komt een tijd, dat men het teekenen zoodanig meester is dat het formaat onverschillig wordt, en men de proporties zoo in ’t hoofd heeft, dat men even goed in ’t groot als in ’t klein kan werken.” Niet alleen dat ben ik met U eens, doch bovendien ik geloof dat men zieh kan en moet opwerken tot eene hoogte dat men com- positie, effecten licht en bruin in zoover meester is, dat in den kring die men zieh gekozen heeft, men ook de meest diverse motieven en sujetten meester is; b.v. heden een wachtkamer 3e klasse, morgen een regendag in een arme buurt, een ander maal een oudmannetjeshuis, dan weer een kroeg of gaarkeuken kan maken. Zoover ben ik nog niet — maar misschien juist omdat ik zoek naar den wortel of oorsprong van veel dingen tegelijk, duurt het lang. 58 Dank voor al Uw trouwe vriendschap kerel die ik het heele jaar weer ondervond, mocht het zijn ik van mijn kant U ook wat pleizier kon doen. Eens zal mij dat lukken. In gedachten een handdruk, schrijf weer eens als ge een oogenblikje vinden kunt, nogmaals het beste en geloof me, t. at. Vincent. Waarde Theo, Het is oudejaarsavond en ik heb zoo’n trek nog een woordje met U te praten. Toen ik mijn vorigen brief schreef, sprak ik U over groote kop- pen die ik onderhanden had. Ik was toen juist bezig met het nemen van een proef waarvan ik U het aanvankelijk resultaat kan mededeelen, daar ik juist eergisteren, gisteren en heden modellen gehad heb voor twee teekeningen. 