title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: C. D. raijii Genadigste Heere, dat haer van de Burgermeesteren en Raden wegen der Stadt Amsterdam aan contant geld binnen de tijd van drie weken mag worden volgestreckt en geleent wordt de Somma van 230,000 Kiexdaelders voor den tijd van vijf jaren tegen 5 procent; daarvoor oftewel S. C. D. in kracht van derselven genadigste schriftelijke instructie en volmacht onder haer eigen hand en zegel mij gevoegd toegestelt en overgeleverd, dat de meerwelgekomende Heeren Burgermeesters en Raden van Amsterdam tot een hypotheek en assecuratie van het voorgekomen Capitaal met de interesssen van dien soort hebben de Toll in de Pillau met deze naervolgende voorwaarden en condities: 1. Dat van deszelfde Pillonsche Toll, dewelke op de verponding binnen Koningsbergen gehecht wordt, de Heeren van Amsterdam door hare eigen ministers en dienaers, die zij aldaar nefsens S. C. D. zullen hebben aangezetheven, de jaarlijkse interesssen van het voorgenomen Capitaal zullen trekken, en het overschot en wat den voorschrevene Toll meer bedragen zal, willen S. C. D. door hare ministers tot hare dieste en beste uitgangen en gebruiken laten. "En in die indeling, het ook gebeurde, dat de hoogst gemakkelijk C. D. de voorgeschreven Som van 200,000 Kýxd. Gelders niet restitueerde na den tijd van de genoemde vijf jaar, zullen de Heeren Burgermeesteren en Kaders der Stadt Amsterdam den gelieken Pillouschen Toll zolang aan haar behouden, tot dat zij zowel van het genoemde Kapitaal als van de Interessen en andere billijke kosten ten volle gecontenteerd zijn; en S. C. D. willen aan de genoemde Toll niet eerder deelnemen, tot dat de meervoorz. som van het aangemelde van deszelfde volledig betaald en afgedragen zij. De redenen en motieven, welke de Heeren Burgermeesteren en Kaders hier toe zullen induceren kunnen, en S. C. D. verschoeien hun tot een korte expeditie vermanen en aanhouden, zijn alreeds bij deszelfde wijsheid zo groot, zo pregnant en zo noodzakelijk geordend, dat het onuitgesprochen zal kunnen uitblijven, of de prompte genieting van 200,000 Kýxd. Gelders deese Stadt niet minder voordeel en vooradvantage in de Commerciën toebracht, door de vrije conversatie van Pruisen en de Häven in de Oostzee, als ook aan de andere zijde omgekeerd onmogelijk zal kunnen uitblijven of falen, dat bij zo verre door verschoeien van deze teegenwoordige goede occasie de Conservatie van S. C. D. Landen in Pruissen zal moeten periclteren, dat alsdan deze Stadt ". D. van deze nieuwe proposities goede vruchten, dat de Heeren Burgermeesters en Raden van deze welgemelde Stadt promptelijk Krijgsd. tot een entreprenement van S.C.D. nieuwe Soldatesque op de voorgestelde Condities op de Pillauische Toll Hullen geleven aan mij te teilen, en de rest, namelijk 170,000 Rijksd., binnen drie naaste volgende weken. En wanneer deze sukses nu zal zijn gepresteert, zo verschoon S.C.D. de Commoditeit van zo veel schepen, dermate mijn Genadigste Kurfurst en beede 2000 man naar Pruisen zal kunnen transporteren." Instruction der Kurfürsten für seine Ruthe und Abgesandten Philipp Horn, Wyrichen von Bernsow, Johan Portman und Matthias Rumhensweiler, der Rechte Doktoren, bei ihrer Sendung an die Staaten des Fürstentums Geldern und der Grafschaft Zutphen. Dat. Cleve, 13. Aug. 1648. (Sollen dich bei v. d. Capellen näheren Kalb einholen. Empfehlung der Allianz an die Staaten. Erkundigung über die noch vorhandenen Differenzen und die Meinung der Staaten darüber.) 18. Aug. Es werden sieben obgemelte Unsere Käthe als bald nach ihrer Ankunft beim Herrn Capellen anmelden und vermittelst Vermeidung Unsere günstigen Grüße sowie Danksagung für seine bei denen wegen einer Alliance zwischen Uns und denen Herren Staaten General der Unirtten Niederländischen Provincien gepflogenen Tractaten zu Uns verspürte gute Affection, ungleichens Uns jüngst) alliiert beschädigte Zustande, dass er auch solches Werk zur Perfektion zu bringen sich ferners bemühen wollte, sich erkundigen, ob er, dass Unsere Käthe sich in völliger Versammlung der Herren Gelderschen Stande anmelden und ihre Proposition ablegen, für gut befinde; ob er es aber besser und nützlicher zu sein erachte, dass sie nur einem oder anderen aus den Gelderschen Stände Mittel und zwar welchem das Werk zu recomandieren. Nach solchem des Herrn Capellen Gutbefinden nun haben sich Unsere Räthe zu richtigen und auf die entsprechenden Orten, nach Sendung an die Staaten Ton Gelderland. Für die ehemalige Erzählung, mit was für großen Ausgaben und Bemühungen wir, sowohl in eigener Person, als durch die Unsrigen nunmehr über anderthalb Jahre eine Allianz bei den Herrn Staaten aus besonders guter nachbarlicher Affektion gegen dieselbe und zu Beförderung guter Sicherheit unserer beiderseits Staats und Religionsexercise, wie imgleichen unser gemeines Interesse und Nutzen gesucht, und wie jüngst in abgewischene Monate in des Grafen Haage unserer vollmächtigten Gesandten, sodann auch nachdem unsere zum Ziel zu dieser Sache deputierten Legato, dass wegen des aufgesetzten Projekts besagter Allianz förderlichst aus allen Provinzen gewisse Resolutionen eingebracht werden sollten, versprochen worden, solches aber bis dato noch nicht geschehen wäre, Unsere wegen erinnern und anhalten: Es wollten wohlgedachte Geldrische Stande nicht allein für sich selbst und in ihrer Provinz bei gegenwärtiger Deine Assemblee einen gewissen Schluss machen und in die löbliche Generalität förderlichst einbringen, sondern auch, dass dergleichen von anderen Provinzen geschehen und wir nicht länger mit end- und schließlich Erklärung aufgehalten würden, befördern, in Betrachtung, dass wir innerhalb vier Wochen Uns, mit Verleihung Göttlicher Hilfe, in Unser Preußisches Land begeben würden und nach unserer Abreise wegen gar zu weiter Entlegung bemelter Preußischer von diesen Landen dies Werk zu perfectionieren nicht wohl möglich fiele, wir auch Andere, von denen Uns allbereits für längst gewisse Allianzen ottert worden, ohne unseren großen Schaden und Nachteil nicht länger aufhalten könnten, welches doch bisher und eine geraume Zeit darum von Uns geschehen wäre, damit mehrbesagte Allianz, so wir mit ihnen den Herrn Staaten aufzurichten verhofften, gleichsam ein Reglement nachfolgenden Federations sein, und wir in diesen Zeiten, den Herrn Staaten, rationale commerciorum oder irgendwelche Dinge, worinnen nicht präjudizieren möchte. (Die Gesandten haben sieh bei ihrer Proposition derselben Motive zu bedienen, wie kürzlich seine Gesandten im Haage, auch ebenso wie diese auf die etwa innovierten Dubia, namentlich in Betreff der Evacuation der Städte, zu antworten: Für allen Dingen aber tief sondieren und nachforschen, in und bei welchen Punkten Difficultäten oder Schwierigkeiten gemacht oder erreget werden, und bei welchen Hoffnung, dass man von Seiten der Herren Staaten weichen und es bei den Projekten endlich annoch wohl verbleiben lassen werde; inklusive welchen mehrbesagten Herren Staaten auf ihrer Meinung wohl beharren oder fest stehen und davon nicht abweichen, und dann in welchen Stücken oder Dingen sie es auf gewisse Temperamente endlich ankommen lassen dürften, wie nicht weniger was für Temperamente von ihnen schlappergegangen werden. Welche Erkundigung aber doch Unsere Könne nur zu dem Ende, dass Wir Uns in Unsern Consilien künftig darnach zu richten haben, können anstellen, im geringsten aber nicht sich dahin, ob würden Wir von dem Project in einem oder anderen abweichen, vermuten oder vermerken lassen, sondern vielmehr in Disposition der Gemüter, dass es überall bei dem Projecte verbleiben werde, allen Fleiß anwenden, und da sie es in allen dahin nicht bringen können, was passiert und von den Herrn Staaten gefasst oder erinnert wird, ad referendum und Uns zu hinterbringen annehmen und ausßen. Schliesslich haben sie auch zu erinnern, es wollten die Herrn Staaten belieben lassen, uns, auf dem Fall sie das Projekt adjournieren oder in die Allianz mit uns zu treten, sehr leicht würden, zum längsten innerhalb drei Wochen einen gewissen Tag, wann wir unsern Gesandten zu völliger Perfektion des Werks in des Grafen Haag schicken möchten, zu benennen; dann, wie obgedacht, es herzuliefern zu spät werden würde. Postscriptum. Nachdem wir verstanden, dass der Herr Kapelle sich nicht zu nimmd wegen einfindet, werden unsere Käthe mit dem Herrn von Genth oder anderen, bei denen es der von Benen und D. Motzfeit (als deren Cooperation, woferne sie allda sind, sich gemeldet unsere Käthe zu gebrauchen haben) für gut befunden, aus dem von uns ihnen gnädigst committirten Gewerbe fleißig reden und dasselbe auf solche Art und Weise, als dienlich befunden wird, in der Geldrischen Stände gemeiner Versammlung sowohl als einen oder anderen a part gebührlich empfehlen. Da auch innerhalb zwei Tage diese Negotiation nicht verrichtet oder geendigt werden kann, wollen nur ihr drei mit unsern Wagen und Pferden wiederum zurückkommen und Doktor Komswi nckeln plene, was in dieser Sachen zu tun, informieren, er der Doktor Komswi nckel auch, so lange etwas fruchtbares von ihm besorgen werden kann und es nötig ist, zu Nimwegen verbleiben; wie sie dann schliesslich sich der mitgegeben Keconumanationsschreiben an des Prinzen von Uranien Ld. und den Herren von Gent sich auch zu gebrauchen haben werden. Wohl Johan van Gent (nicht Bartolt), Heer van Ostende, einer der reichste und angesehensten Herren Geldlands, Freund der Grafischen Familie. Voor de Brandenburgse afdeling van de E.M.H. Staatsverband, des Vorstendoms en de Graafschappen Inhoud gedaan. Dat, 15. Aug. 1648. Aanbod van een Alliantie. Verwant met de Kurfürst en het Oraniaanse Huis. Gemeenschap van Interessen met die van de Staats. Naarbuurlijkheid van hun Landen. Notabene noodzaak van een snel afsluiten van de onderhandelingen, vanwege de afreis van de Kurfürst. Edel en Moedigheiten, S.C.D. van Brandenburg, ons genadige Heren, 2't. Aug. Stellen die aanbieden alle opgetreden vriendschap en nabuurlijke correspondentie. En vertrouwen, liefde, dat deze vriendschap alhier vergemakkelijkt was, blijkt goed gevonden, ons zijne onderdanige Dienaren te zenden, om enige tekenen, daar aan S.C.D. gelegen, dienstvriendelijk voor te dragen, vermogen de brieven van Creditie, die wij met desen overleveren, niet verkeken, dat deze geopend en gelezen mogen worden. En welke gezien en bij mij Komwinckel vergoed sind, vorderen te spreken, begint als volgt gecontinueerd: E.M.H. 't is zulk en ongetwijfeld U.E.M. kenbaar, dat na bijna twee jaar onderhandelingen tussen S.C.D. en U.H. M. eindelijk een Project van Alliantie tot gemeen best, oorzaak en welvaren van beide zijden ingesproken is, betreffende welke de respectieve Provincies om deren agressie toegestonden zijnde, wij niet en twijfelen, tegengewonden onder U.K.M. boogwijze deliberaties te berusten. Om waarin den weg tot een gewenste Besluit te faciliteren, zullen U.E.M. gelieven te overwegen: Eerstelijk dat in dit Tracteert wordt met een Prins, die onder weinig van de grote Potentaten in alle Punten van Religie, zijnde den band en conservatie van alle landen, met U.E.M. onmiskenbaar eens is. Met eenen Prince, die niet allen in deze landen opgetogen, in afgemeten ook geïnteresseerd is met een Prinses, wiens voorouders boogbluffelijke Mijnorie, om deze Provincies in welstand en vrede, daarvan de V E. M. te deze tijd d' effecte genomen, te verliezen, alles opgezet en vruchtbare uitgevoerd hebben. Met eenen Prince, die vreedzuchtig en onpartijdig in zijn landen neutraal is, van wien wegen men deszelfde geen oorlogen of enige wettige dissentie beëindigt te bedragen. Met eenen Prince, dewelke met zijn landen en Inwoners aan Desen Staet van vorige tijden alreeds verbonden en verknouwd zijnde, derselvers welvaarderen als zijn eigen bevrijdt heeft. Ten anderen gelieve U E. M. Laer ogen te slaan op de gemeene Commerciën, Navigatie en de andere van die, dewelke te nieuer voortgesteld en gebeneficeerd zullen worden; zodat niet alleen de ingezetenen deze landen vrije invoer en uitvoer in de Zee-havens, Korten en Steden van S. C. D., om daar door in ander landen te handelen, zullen genieten: maar ook dat zij daarboven ook in 't stuk van de tolken en belastingen, die anderszijnde dagelijks tot op schild van vreemde over al beswaard worden, niet anders als de onderdanigen van S. C. D. zullen worden getraiteerd. Wesegen dan ook de reciprociteit genoegzaam tolt bevrijding van de Zeen en afzetting van alle onbehoorlijke exorbitantie, die in deze den ene of de andere zouden wederverdoven. Ten darden sulle, IJ K. Äl. inede gelieve te letten op de bijgelegde en frequentie van beidersijds landen, dewelke zodanig is, dat een in zwaarheid gaande de andere van de onbeil van dien niet vrij kunnen wesen; waarvan beter Uorstendom Cleeland' en de oorspronkelijke landen levende en gevoelige getuigen zijn, als hebbende door de oorlogen van de vereenigde Nederlanden alle verwoestingen, combustingie en uitputting ontschuldelijk moeten verdragen en uitstaan. Ten Vierde zullen U E. M. mede reflectie geloof te nemen, dat dit tractaat niet tot opzien, maar alleen tot verdediging is strekend. Ten Vijfde gelooft U E. M. in opmerkingen te trekken, dat S. C. D. aanbieding van andere Alliantiegen doen zijnde deszelfde tot nu toe om voorvermelde redenen voorbij gegaan en daarvoor U E. M. Staatsbevordering gepresterd. En als nu wel U E. M. allen voorzicht en vrede door Godes genade, daarover S. C. D. zich te boogsten verblyft, geloofend, dat dit tractaat niet allerlei dienstig zoude kunnen zijn, oordeelt; maar geloofd dogelijk U E. M. na deszelfde boogen wijsheid overwegend te mogen doen denken: Pens deels dat alle werelds zaken de veranderende onderworpen zijn. Anderzijds is dat gelijk desen Staats door goede Geallieerden ten deelen is opgekomen, als ook door deszelfde tegen alle Kustbreukers op 't zeerster salvend worden geconserveerd. Ende alzo nu alle 't genoeg voorseit, sampt lichte project van Allantie op goede gronden ende in motiven, gelijk vertrouwd wordt, is berustende, Gelijkerwijs wordt die Allantie en die Anleihes bevoordeeld, Bovendien wordt wegens Hooghgemelde S.C.D. vriendenverbonden versocht, ten einde U E.M. als de naast gesetene en ten die opzichte meer geïnteresseerd, allen anderen Provincies in deze met een goed exercerend voorrecht gelieve voor 't scheiden van deze Landsdag, zo op X meergeseide Tractaat van Allantie, als op het door S.C.D. afgevaardigde Christian Moll ter vergadering van H.H.M. daar versocht accommodement van penningen aanwezig te resolveren, zodat Hooghgedachte S.C.D., die vermits voorgevallen belangrijke zaken in Provincies en andere landen voorhebben, binnen drie of vier weken ten langst te reizen, daarbij genoeg met te nemen en die aangaande alvorens gerust zijn. Onder verzekering dat U E.M. met niemand ter wereld met meerder zekerheid en oprechtigheid, als met S.C.D., die zich voor allen anderen aan U E.M. staat uitstekend verplicht, enig verbond kunnen sluiten. Als mede dat het onafhankelijk van S.C.D. in 't effectueren van deze Allantie niet anders is gewenst, als met het gerust besit van zijn landen, desen Staat te steunen, den rechten Godsdienst een gelijkertijdig te helpen, voor 't planten en daar door op de nakomelingen een Monument van onverbreekebleijke vriendschap en gesegende regering, 't welk God gunst, na te laten en te transporteren. Aldus geproponeerd en overgeleverd in de vergadering tot Nymegen, ten 15. Augustus eil. vet. 1648 en onderteekend bij Wierich von Bernstadt en mij Matthias Romswinkel. Der Recess des Landtags von Gelderland, dat 15. Aug. auf das brand 25. Aug. Den Haag, 17. Aug. 1648. Nachdem von Gelderland ein Gesuch ging, dass die Committenten von Gelderland bei der Generalität beauftragt werden sollten, die Verhandlung und den Abschluss der Allianz mit dem Kurfürsten zu befördern. Am 27. Aug. wurde noch beschlossen, den genannten Committenten zu befehlen: „um auch met d' andere Provinzen die gute Hand da zu erhalten, so auch die Einde S. C. D. durch einige Zusätzliche unter diese Staaten möchten verstärkt werden, die Komme van 100,000 Rd. wird den Toll in der Pfütze zu versicherer". Dieser Auftrag wurde aber erst am Dies verlangte Romswinckel, weil Amsterdam das Gesuch Moll's ablehnte und die brandenburgischen Gesandten von den Staaten wegen der Anleihe an die Provinzen verwiesen wurden. Aitzema III. 281. Die beiden Gesandten des Kurfürsten wurden in Nimwegen von den Staaten sehr zuvorkommend empfangen und während der 14 Tage ihrer Anwesenheit sehr herrlich behandelt und freigehalten. Auch beim Prinzen Wilhelm II. hatten sie eine Audienz, in der sie ihren Auftrag mündlich vortrugen. Auf Romswinckel's in Minen Papieren. 12. Dec. Die Deputierten von Holland legen als Provinzialadvies vor, dass man das am 9. December vom Kurfürsten von Brandenburg durch seinen Hofprediger Costins gehane Gesuch, den Oenner Zoll und Leisten für die Besoldung der reformierten Prediger in Clevischen zu verwenden, ablehnen solle, wenn nicht vollständiger Ersatz für den Zoll dem Staat angewiesen werden könne. — Resolution verschoben, bis der Staatsrat berichtet habe. Advis von Zeeland. Dat. 30. Jan. 1649. [Die Allianz mit Brandenburg wird gebilligt, doch nicht die Ruinierung der Clevischen Städte. Die Anleihe.] 1649. De Ordinair Geedeputeerden van Zeeland finden bij Resolutie van 1. Jan. 1649, dat de Heeren hare principalen onder dat, den 31. Oktober gelisten op het maken en anlegen van een alliantie defensive met S.C.D. van Brandenburg volgens de projecten daervan ingesteld voor het provinciaal advis van de gem. Heeren hare principalen ter Vergadering van H.H.M. in te brengen, dat de voorsz. aangeboden alliantie defensive om vele pregnante redenen voor deese Staet niet anders als salutoir ende dienstig kan worden geoordeeld, ende dat derhalve de opgem. Heeren Staats van Zeeland bereit zijn zich in deszelfde met en zonder de andere provincieën in te laten ende tot substantie en ingreedientie van de voorsz. alliantie te amplificeren de punten ende artikelen. Holland schlug darauf an, zwar im 4. Artikel die Defensive auf alle Länder des Kurfürsten auszudehnen, in einem geheimen Artikel aber dieselbe auf die Clevischen Märkischen Lande zu beschranken (Acta van der Generaliteit, III. 281). Die Anleihe wollte es (auf ein neues Gesuch von Mol the vom 15. Dec. boi Wicquofort, Uitl. des P. -U. t. 1). La Haye 1719. Pr. 37b*) bewilligen, wenn das Geld in den Mitteln der Generalität vorhanden, und wenn das Pfand gut sei: eine unerfüllbare Bedingung, da der Pillauer Zoll ohne Genehmigung Polens und der preussischeu Stände nicht verpfändet werden konnte (Aitzcma III. 2971. *) Derselbe war seit Endo de* 16. Jahrb. den Niederlanden verpfändet. Digitized by Google Stimmang der Provinzen. Hoefysersche Schuld. 55 cnlen in de Consideratien voor descn op 't papier gebracht ende den 14- Mey lestleden ter Vergaderinge van H. H. M. ingelcvert mit» dat daruyt werde gelicht het geene in 't 12 art. van de Ingredienten wert vermelt van 't ontruymen van de Steden ende Korten, die desen Staet in de landen aencomende S. C. D. mct garnisoen ende Oyeks- volck bcset houden, sonder daervan noch op den Voet van wegen deesen Staet geprojecteert nocbte van S. C. D. voorslaegen yet te ge- waegen. Das Gesuch des Kurfürsten um eine Anleihe von 200,000 Thlr. gegen Verpfandung der Pillauer Zölle haben die Staaten von Zeeland „favorabe- lick opgenomen**, aber noch keinen ßeschluss gefasst. Resolution der Generalstaaten. Dat. 22. Febr. 1649. Herr van Capelle tho Kij.ssel trägt vor, wie die Allianzverhand- 22. Febr. lung mit Brandenburg nicht gefördert^ werden könne, da einige Provinzen noch nicht ihre „consideratien* über den Allianzentwurf mitgetheilt hätten; die Deputirten gäbeu ihnen daher zu bedenken, ub die zögernden Provinzen nicht ermahnt werden könnten, ihre Consideratien binnen einer bestimmten Zeit einzubringen. Es wird beschlossen, dass die Deputirten der Pro- vinzen ersucht werden sollen dahin zu wirken, dass die Provinzialstaateu ihre Consideratien über die Allianz binnen 6 Wochen einbringen. Memorial der branden burgischen Gesandten Wijten hörst'), Motzfeld und W. W. Blaspeil3) an die Generalstaaten. Dat. 25. März 1649. Der Kurfürst, vom Wunsche beseelt, alle Hindernisse und Missverständnisse, welche einer engen Freundschaft entgegenstehen, hinwegzuräumen, hat ihnen vor seiner Abreise von Cleve aufgetragen, nochmals um Liquidation der seinem Vater 1616 geliehenen 100,000 Thlr. anzuhalten und zu ersuchen, dass ihnen Depädierte zugeordnet werden, um mit ihnen zu konferieren, damit endlich diese Sache zum Abschluss gebracht werde, wegen der brandenburgischen Vorschläge vom 2. Mai und die staatlichen vom 23. Mai. Herr Hermann von Wittenhorst zu Sonsfeld. Der Hoffmannsche Schuld, die 1616 in der Höhe von 248,000 fl. aufgenommen, hat im Januar vom Kurfürsten abgezogen. Die Staaten hatten sogar schon Exekution in Cleve beschlossen, die von Blumenthal im J. 1640 nur durch bedeutende Zahlungen und Versprechungen abgewendet wurde (ibid. II. 725 u. 801). Die Verpflichtung Brandenburgs, die ganze Schuld zu zahlen, war noch von Blumenthal anerkannt worden; jetzt versucht der Kurfürst, gestützt auf seine Verbindung mit Wilhelm II., einen anderen Weg, sich der Schuld zu entledigen. Die Allianz von 1655, welche über den Kurfürsten hier im Staat oft schlecht gesprochen und desselben beschuldigt werden, in der ganzen Sache bloss Zeit gewinnen zu wollen. Der Kurfürst an den Generalstaaten. Dat. Cleve, 23. Juni 1649. 23. Juni. Obgleich eigentlich die Gefahr, in der sich Herzogtum Preußen schweift, und die in Lübeck zwischen Schweden und Polen eingeleiteten Verhandlungen seine Rückreise dringend forderten, so habe er sie doch auf 3 Wochen verschoben, in der Erwartung, dass bis dahin die mit ihnen verhandelten zwei Punkte, die Allianz und die Liquidation der Hofwerkschen Schuld, zum Ende und zur Richtigkeit kommen werden. Obwohl, wie er vernommen, einige Abgehnstige die Allianz zu verhindern trachten, "endlich daertegens streitende intestroijen", auch die Schuldsache zu seinem Nachteil zu drehen und so Misstrauen zwischen ihnen zu erwecken suchen, so hoffe er doch, dass die Generalstaaten in diesen Dingen das beiderseitige Staatsinteresse und die Gerechtigkeit allein in's Auge fassen werden. Proposition des brandenburgischen Gesandten Matthias Dögen an die Staaten von Holland und Westfriesland. Dat. 31. Aug. 1649. (Mündlich vorgetragen am 27. Aug.) Die Allianz ist jetzt in Ihrer Hand. Der Kurfürst wünscht ihren Abschluss nur zur Erhaltung des Friedens. Vorteile der Allianz für Holland. Bedeutung des Kurfürsten als alter treuer Bundesgenosse, Glaubensverwandter, als Verwandter der Oranier. Die Interessen des Staats und des Kurfürsten sind vollständig dieselben. Hervorbietende Stellung des Kurfürsten im Reich. Der Frieden im Keich ist gesichert durch die Allianz. Abschluss derselben vor der Abreise des Kurfürsten. 31. Aug. Het is sukkig en nu meer V E M volcomen kennelijk, dat na een seer lange en gestadige handelingen tuschen S C D ter een re en H H M de Herren Staaten Onderael deser vereinigte Niederlander ter andere zijde eindelijk een seker projekt van Alliantie tot gemeene beste, ruste en welvaart van de Inwooners ten wedersijden ouderlingen is bedacht en uitgevonden, welke projekt van 11. H M. aan de respectieve provincies om der selfde ratificatie te toegestonden zijnde, ik verklaar ben jegenswoordelijk onder Uw E. Groot M. hooge wijze deliberaties te berusten. Om dan nu eindelijk den weg in desens te maken tot een gewenste en spoedige resolutie, zoo believen Uw E. Groot M. te overwegen, dat deselvs in desens aangeboden wordt: Ten eerste een geheel beleid en gunstige alliantie, om dat de heer Kurfürst van zijn zijde in alle zijn wanden, Hemel en Steeden te water en te Lande presenteert de Inwoners des deze Stad niet anders te vertrouwen, als zijn eigen onderdanen: met dat de meerzijde Alliantie ten tweede genoegzaam mutueel is ingesteld, dat een partij zoo profitabel oft als lastig als de andere, gelijk uit het project kan blijken de zelfde duidelijk te zijn. Daar wordt gepresenteerd ten tweede een zeer roemwaardige en onschadelijke Alliantie, om dat deszelfde is strekkende tot niet meer offensief of nadeel voor de Wereld, maar om de respectieve Onderdanen en deszelfde goede geallieerden in toekomst te beschermen voor alle openbare geweld en onrecht, en insonderheid om deszelfde des te bequamer te conserveren bij eenen goeden vrede en in de gerustheid, daar zij zich tegengebracht in vinden. Het welke niet alleen is een christelijke en prijzelijke intentie, maar zal ook voor een zeker bevonden worden een zaak van onuitgesprekelijke veiligheid, daarbij niemand licht die zal attaqueren, daar welke hij weet in een goede positie te zijn, om zijn wel te verdedigen en dapper te wreken. Oock wort aengebooden eene gants geruste en onverdachte Alliantie, wesende de Heere Churfürst een Prince, van wiens wegen desen Staet geen oorlogen of wettige dissensie heeft te bedachten, om dat C.D. hem in alle diese bloedige Christen-oorlogen zijn geheele regering geduurende over al met zijn Landen en Luiden tegen alle krijgende partijen heeft neutraal gehouden en voorts in alle aijnen raad en aenslagen voor de gantsche Christenheit heeft betoond heeft te zijn een rechtte Vredevorst, overgevende de Perlen van alle zijn Landen, om den lang gewenschten hoochnodigen Vrede aan de bedroefde Christenheid weerom te brengen. Noch wordt desen Staedt aengebooden eene volkomen profitabel Alliantie, om dat de heer Churfürst door het gerust bezit zijn Landen deses Staedts frontieren als om mengelen ende hun te water en te Landen zo wel tegen alle subite overvallen als tegen alle verwachte openbare geweld tot een vaste voormuizen sal verstand ecken, ende dewijle ook de heere Churfürst door de gelegentheid zijn verschillende Landen niet alleen de Zeekust, maar ook meest alle Rivieren van Duitsland, te weten den Rijn, de Waal, de Maas, d'Oder, de Spree, de Havel, de Elbe, de Weser, etc. door zijn Havens en Steden ten dele bevelen, zo sal ook boven de beheerschende der frontieren allerhande uverige ende welvarende, handel en wandel, zegen en voorspoed door deze alliantie en der selver onderlinge garantie aan de respective onderdanen geensints raken. U E. Groot M. gelieven ook serieuselijk te pondeteren, dat in deze gehandeld wordt: Met een Prince zijnde een uit en trouw Bondgenoot van desen. Stad, die genoemd is, maar een naderende Antichrist is verspreekende, alsof men blijkbaar en wisselend de oude Antichrist naar de gelegenheid van tijd en zaak vernieuwt, verhoogt en aangepast. Met een Prins, die het welvaren van deze Landen niet minder als desselfde registers bevestigd, om dat de Heere Hertog als naaste Nabuurvorst van deze Landen van alle de onheil, oorlogen, en schaden, die de Landen hebben geleden of in toekomende mochten komen te lijden, gestaag voor een groot gedeelte mee participeert. Met een Prins, die hem met zijn geheele gemoed aan deze Landen ende zijn verbond zal verplicht gehouden, om dat de heere Hertog onder zeer weinig hoge Potentaten des Christenrijk in alle punten van religie, de welke is den eenichsten band en behoudenissen van alle Landen, met U E. Groot M. volledig eens is. Met een Prins, wiens hart over deze Landen als over zijn tweede Vaderland is hangend, omdat Inj daarvoor niet alleen is opgetogen en om zo te zeggen bijna genaturaliseerd, maar ook daar en boven geallieerd is met een Princesse, wiens lofwaardige Voorouders, om deze Provincies in welvaart en vrede, daar van U E. Groot M. te deser uitschot d' effecten genieten, te herstellen, alles opgeszet en vruchtbare uits gevoerd hebben. Over sulcuswert in desen getracteert met een Prince, wiens geheele Curie. Posteriteit met d' aller getrouwste genegenheid tot desen Stadt hier naer niet minder en sal verbonden wesen als daar verbonden hebben gewest en noch sijn de prinzen van het Huis van Oorganien, te weten den Opa en Grootvader en Oom en Overgrootvader van zijn jonge Prinses, om dat de tegenwoordige Kurfürst van Brandenburg ') soo wel van het bloed der Prinzen van Oorganien als van hunne dapperheid, getrouwheid en glorie in het begännigen of beschermen deser Landen een oprechte Erbe t' zijder tijd cau en sal bevonden worden. Met een Prince, die dese Landen wil gunstig wesen, om dat de Heere Kurfürst om hunnen willen ook met hart van zijn interesse en reputatie andere seer hooge allianties daarom soo lange heft te teruggestel, op dat te voor alle 't gecne, waarover men soo langen tijd met desen Stadt getracteert heeft, mochte geconcludeert worden en daerdoor geprevenoerd worden, dat desen Stadt in 't maken van andere Allianties nergens in verleide ofte geprejudiceert konde worden, maar dat veel meer desse Alliantie S. C. D. mocht verstrekken tot een Wilhelm Heinrich, geb. 21. Mai 1648, gest. 24. Oct. 1649. Digitaled door Google Met een Prins, die desen Stadt nicht alleine will, maar ook begunstig wesen, om dat de Landen van S.O.I.D. met de vrije Nederlanden sukel geknocht zijn, dat de heeren Kurfürst sonder nootijrij geen goede Nabuursschap met deze Landen mag houden; mede om dat de Heeren Kurfürst geen Vijanden kunnen hebben, die ook niet te gelijk desen State off heimelijk incommoderen off openbaarlijk aanvallen zoude; eindelijk ook om dat het eenigste interest des Kurfürstes van Brandenburg is, om hem te maintenneren in den tegenwoordigen gerusten State, en niet om de Zee en regeren te inserteren off den Koophandel aan hem te trekken, om daar door het interest van desen Stadt te turberen of te ruineren. Met een Koning, die eindelijk desen Stadt niet alleen wil en zal, maar ook moet getrouw wesen en blijven voor altijd, om dat zijn interesse en het interest van desen Stadt geheel een en hetzelfde is; want deseen Landen in zwakheid geraakten, zo kunnen des anderen van onheil niet vrij blijven. Tot exempel dient de Stadt Wesel voor eenige jaren het Kurfürstendom van Brandenburg), doch met geen klein perijkel van desen Stadt, ontwikkeld, maar tot contrarij exempel verstrekte de Schenkenschanze, bij desen State met seer grote verwoestingen van het hertogdom Cleve verloren en hersteld, waaruit duidelijk blijkt, dat beide interesses des Kurfürstendoms van Brandenburg) en desen State geheel een en hetzelfde zijn en derhalve ook beide voor eeuwig met de alderneuwste verbintenis behoorden te blijven. U E. Groot M. believen ook ernstelijk te overwegen, dat deze woord een Alliantie aangeboden: Van een Kurvorst, waar doorensen Staadt seer considerabel zal worden in 't Roomsche Kiek, aan het welke vermits Duitslandts macht en nabijgelegenheid en insonderheijd om onder inwoners mutuele genegenheid tot onderlingen handel en wandel, groote afvallers toevoer van allerhande Coopmanschappen, bestandigen ijver tot de oude vrijheid en ware religie en om verschillende andere inzichten van deze Landen veel nader aan Duitsland is gelegen als aan andere vreemde en metensen Staadt en desselffes inwoners in allen dingen en insonderheid van wegen hare interessen verschillende Kieken en Hepubliequen. Daar wordt ook alliantie gepresenteert: Van een van de inachttieste Keurvorsten, dewijle de Heren Keur- Vorst in 't rijk van alle Evangelische, niet alleen in 't generaal bemind en geëerd, maar ook van andere gevreest en ontsienbaar, waartoe boven alle andere Keurvorsten, beschouwelijk, zo wel 't water als 't Land, ter Zee en op de Stromen, binnen en buiten het Rijk en, dat het principaalste is, of door hun interesse of door hun erfelijkheid of ontschulden en macht van verschillende Landen en Lieden voorzien, belang bij te dragen in drie de machtigste Kreisen van Duitsland, te weten in de Westfälische en in beide Saksische Kreisen, zijnde deze Kreisen de Kracht van geheel Duitsland, zo om de rechtelijke en strijdkracht van hun inwoners, als om datzelfde deselven meest alle rivieren en de geheele Zeekust van Duitsland beheerschen; dat alsdan na het voorbeeld van O.C.D., die daar is de baan en vrije van genoemde Kreisen, die verenigde Nederlanden mogelijke met alle Evangelische in 't Roomsche Rijk, niet alleen alle Anzische- en vele machtige Rijkssteden, ja wel het geheele rijk zelf in 't generaal als ook in het particulier, metten Keizer en Herzogen van Oostenrijk of indien te minst met alle van die meeste standen der gedachte drie Kreisen in goede correspondentie, Alliantie en garantie kunnen gesteld worden, en zulks om dat het interesse van hen allen geensinds is strijdend met het interesse van de vrije Nederlanden, maar daar mee genoegzaam accorderend. Nog is wel te overwogen, dat na het interesse van den Heere Churfürst en na de geconjugeerde Kreisen, Vorsten en Steden interesse zich ook eenigsteins reguleren die interessen der Kroon, Denemarken en Zweden, zodat ook die Krijgsvolk tot een eeuwigdurende Alliantie en garantie met de hoogste genegenheid ontwikkeld verstaan zullen. In somma: door die Churfürst. Alliantie kunnen de vereente Nederlanden beloofd meer profijt te hebben als zij ooit door eeuwige Alliantie gehad genoten, te weten rust en verzekkertheit van hun Otaedte te water en te Laan en dat souder offensief of verdringing van andere, daar na beschenning en uitleg dingen van de ware religie, eindelijk ook aanwas en vijandelijkheden van alle ongerichte en koophandel, in voegen dat zij ook niemand in het toekomende, die hun Otaedt souder ontrusten en aantasten willen, met de minste apparementie zullen te vrezen hebben, dewijle zo vele machtige Kreitsen, Vorsten en republieken om hun eigen behoud en welvaart, om hun religie en vrijheid of om andere inzichten noodzakelijk de partij van de heeren Churvorst moeten kiezen en ook door hem aan deze Macht en Aanvallen de Kurfdurzen in het Reich. En offensief schoon van de Verenigde Nederlanden met vele potentaten oogt- en westwaarts in goede intelligentie en alliantie zijn, zo heeft al evenwel de Churft. alliantie geen van allen te wijken. Maar is om vele concurrerende inzichten elk van die in het bijzonder en ook wel hun allen te samen te prefereren, om dat deze alleen tot eeuwigen tijden onverbreekslijk kunnen duren, als zijnde gesteund op de eenheid van religie, gebonden door den vasten, onoplosbare band van gemeene interessen, van gemeene schaden en welvaren, gesteeld door gelijkvormige desseijnen, en dewelcke altijd gelijk vernieuwt en versterkt zal worden door het overgroote welvaren, vergezeld met eeuw onbegrijpelijke securiteit, die de contractanten van deze gewenste Alliantie en der respective onderdanen daarvan uitbazing zullen genieten; want zonder dat S. K. D. zal behoeven ceu partij te zadeljen, of ook desenzelde Stad een enkeligen boot te bemannen, alleen al door de blote schaduw van deze gelukkige Alliantie zal alle quaestiegustigen de lust en wil worden benomen, om zet op der geallieerde respective Staten te attentueren, en zullen dienvolgens alle contrarie Concepten en baetzoekende desseijnen van nu aan van zelf in rook verdwijnen. Maar dat ook onder alle Allianties van het Christenrijk de Chur- vorstelijke boven alle voor deze Stad noodzakelijk is, kan in de korte daaruit afgemeten en besloten worden: De Heere Churfurst Bontgenoot zijnde, kunnen deze Landen en in speciaal deze machtige Provincie van Holland van geen potentaten uit de Oostzee, dewelke daar is de Moederzee van alle Commerciën en van het welvaren derze Landen, gewaakt worden, om dat zij altijd met hare sterke Vlooten in de havens, forten en Steden van de Heere Churzvorst zoo wel hare retraite en bescherming als. hare handel en vreedzijn vinden en hebben kunnen. Hoeven alle andere tot hier toe verhaalde redenen is voornamelijk te overwegen het overgroote en uittendende voordeel, 't welke de gehele Christenheid uit deze Alliantie onfeilbaarlijk genieten zal: Het opperste en eenigste wortel van den begeren Churvorst in het maken van deze Alliantie is, om die hierdoor verkochte vrede in het Christenrijk te conserveren voor altijd en alle oorlogsbewegingen in het rijk voor het toekomende zo veel mogelijk is voor te komen, maar dat aan het bewegen van Duitsland ook die rust of onrust van het geheele Christenrijk haucht, geen van niemand ontkent te worden. Van gelijken Sinds de klok niet gelooid werden, dat Duitsland alsdan seer zwaarlijk tot onrust zal te bewegen wesen, wanneer desselfde Standen, te weten die Evangelische en Katholieke, ten wedersijde in goede positie staan of van gelijke macht zijn, om haar wel te verdedigen en alle aangedane geweld te wreken. Nu is er onder die Evangelische Standen tot nog toe niet zulk naieve correspondentie en alliantie niet geweest, als tot afweeren of aanleiding van een zware oorlog van nood is, het welke niet alleen die Katholieken in het Roomsche rijk, maar zelfs ook verschillende uitheemse machtige en onmachtige heeft aangelokt, d' een om de protesterende op 't leven te vallen, d' ander om onder pretext van beschermen haar zelfs considérabel te maken met vijanden of vrienden Landen te incorporeren; maar deze Alliantie eerst gesloten wesende en tot een schande van binnen en rugge van buiten dienende van alle, die tot hiertoe apart hun niet hebben kunnen verdedigen of ook om der krijgende partijen ongeacht ofte vrezen haar niet hebben durven alliëren, die zullen nu elk op het ijverste mee soeken te komen in deze Alliantie defensieve, om alsof door de schaduw van een vast lichaam voorraadbaar te worden tegen alle, die haar met onrecht zouden willen aanvallen, of om ten minsten in het toekomende niet meer tot een roof te zijn van beide partijen. Befestigung des Friedens und Stärkung der evangelischen Religion. Tot besluit, nachdem ungetwielft (durch Gottes Gnade und die verhoffte Ruh und bereits beslotene Frieden von Deutschland) das Kurfürsthaus von Brandenburg in Christenreich unglaublich considerabel wurde, soll, als das gegenwärtig ist, so sollen auch von gleichem die Vorteile dieser Kurfürst. Allianz für die freien Niederlande unglaublich ansehen und anwachsen. Ende also nun als bettet keine zu hier zuvor gesagt ist, als auch nieder das Projekt von Allianz selbst auf festliche und unbelebliche Gründen und Motiven ist beruhtend, so wurde wegen hohe genannte 8. C. D. dienstvervuldende versocht, dat U. E. Groot M. volgens bare gewoonlijke vigoureusheid en aansluitende hohe waardebeid ter vergadering van H. H. M. believen willen, alle de andere navolgende Provincies in haar goed voorbeeld voor te nemen en nog voor het scheiden van deze gegenwärgige dagbericht op het nieergedachte Tractaat van Alliantie zo dan resolveren, dat bovengedachten S. C. D., die vermits enige in Preußen und andere Erstländer vorgefallene hohe avant gelegene sachen genootschap is, binnen den tijd van drie weken uit de Cleve sche Landen te verreisen, noch voor zijn vertrek van denen Staat een gewenst genoegen ontsangen en aan gaande deze zo lang torquerende Alliantie volkomenlijk moge gerust gestanden werden. Onder deze seer bovige verzekering van het gemerkt van S. C. D. in 't effectueren van deze Alliantie tot eeuwigen tijd niet anders zal bevonden worden, als met het gerust bezit seiner Landen desens Staat te vaster te bemühen, den rechten Godtdienst eenparig te helpen, bevorderen, seinen geallieerten tegen alle vijandelijk geweld des te bequemen, te beschermen en van hem weerom voor alle ongelijk beschermd te worden, den gerechtelijke vrede en eenheid in 't Christenrijk te machtiger te conserveren en eindelijk voor de respectievelijke onderdanen alle gewenste veiligheid en welvaart te procureren, om daar door een onsterfelijken Monument van oprechte vriendschap en van een gezegende gelukkige regering ('t welk alles God de heere ten wedersijden gunnen wil) up de spaede nakomelingen over te erven en achter te laten. Der Kurfürst an die Generalstaaten. Dat Cleve 18. Sept. 1649. Baldiger Abbrechtlass der Alliatis und Erledigung der ausstehenden Sachen. Meldet seine „aus erheblichen Motiven und Angelegenheiten in wenige 18. Sept. Tage vorstehende Abreise nach der Mark Brandenburg. Nach dem Uns auch zu sonderbarem Gefallen gereichen werde, war wegen der fürstliche Alliance zwischen Uns und E. H. M. ein Digitized by Google 64 I. Die Allianz von 16. Februar. Vergleich getroffen, wie nicht weniger der bewussten Schuldsachen halber Richtigkeit gemacht werden konnte, als ersuchen Wir E. H. M. gleichfalls freundnachbarlich, Sie wollen Belieben tragen, es dahin zu richten, damit Beides vor Unserm Abzug mit dem förderlichsten Werkstoff gemacht werde und Wir Unsere wohlgemeinte Intention darob erlangen möchten. Die Generalstaaten an den Kurfürsten. Dat. Haag 21. Sept. 1649. 21. Sept. Die Wichtigkeit der Sache fordert, dass über das Abschließen der Allianz mit ihm erst die Meinungen der Provinzialstaaten gehört würden, an welche die Sache jetzt gegangen. Natürlich sei es schwierig, die einzelnen Mitglieder dieser Staaten zu einem Beschluss zu vereinigen, daher der Verzug nicht zu vermeiden. Lieber die Schuldsache mit seinen Gesandten zu verhandeln, haben sie einige Deputierte ernannt. 1650- Am 10. Febr. 1650 erstatten die Deputierten der Generalität auf ihren 10. Febr. Befehl vom 7. Febr. Bericht darüber ab, worin die Provinzen hinsichtlich der Allianz mit Brandenburg einig sind und worin sie auseinandergehen: Gelderland ist bereit, dieselbe nach dem im Mai 1648 von den Deputierten der Staaten aufgestellten Entwurf abzuschließen. Holland hat am 22. Dezember 1649 einen Allianzentwurf eingereicht, den es annehmen wolle, der im Wesentlichen mit dem eben genannten übereinstimmt. Zeeland schließt sich Gelderland an und verlangt nur Entfernung des Artikels sprekende van de bewussten Steden. Utrecht und Friesland haben noch keinen definitiven Beschluss gefasst. Overijssel conformiert sich mit Gelderland. 