title: Vier Rheinsche Palestina-pilgerschriften des XIV, XV, und XVI Jarhunderts ...
creator: Ludwig Conrady
text: Huis waar werken Smeden, die alle de Ankers maken groot en klein, en alle tyfs werk dat zij behoven tot die Schepen. En daar werken nog veel Ambachten in dit Huis voorz. als Bofjemakers, pijl-makers, Hammam-makers, al dat de Venetianen behoven op hare Galeien en grote Schepen. Item, de Heeren van de Stadt die houden dit voorz. Huis voor een van hare Kleinoden die zij hebben, want als in Venetien komen enige grote Heeren van buiten, oft Pelgrims die de bescherming van dit voorz. Huis beschermen, om de eer van de Venetianen, en de Stadt laat dit voorz. Huis zeer wel bewaren. Item, de Venetianen die kiezen alle drie Maanden vier Heeren, die dit voorz. Huis regeren, en altijd andere Heeren, en wie daar eens Heer af is gemaakt, die ene niet meer daarin, maar wordt daar naar gehandeld in een meerderen staat. Item, de Venetianen die hebben al volkomen regering in hun Stadt, dat ze binnen honderd walgsche mijlen omgeven van Venetien, alle jaar versterken haar regering en alle hare Officieren. Item, wanneer het meer dan honderd walgsche mijlen is, daar zetten de Venetianen hare Heeren en Officieren drijaar lang en niet langer, en daar varen zij met hare Wijven en Kinderen, en als die voorz. drie jaren om zijn, dan komen zij weer te Venetien, en deseen voorz. Heer die ene mag in deze voorz. Stadt of Dorp niet meer regeren, maar hij mag wel tot groter officie komen, en niet tot kleiner, dat is daarom gedaan, dat zij wel door willen zijn, dat zij mogen regeren die hen wijselijk in haar regering houdt, die wordt altijd in hogeren staat gehandeld. Item, die beeren van Venetien die, hebben S. Marcus voor een Patroon, en daar staat in Venetien- een groote schöne Platz, genaamd S. Marcus Platz, en in diese vorige Platz daar mogen de Galeien und alle de grote Schiffe vry aankomen met ihre volle Zeilen, wann sie wollen, und ist midden in Venetien. En op diese vorige beschreven Platz daar staan twee aller schöne Kolonnaden, die sind gehäutet, und die kostet ist daar af verloren, und sie stehen daar um Pracht, und Sinte Marcus daar oben auf. En op diese vorige Platz daar staat op Sinte Marcus Kirche, und oben auf S. Marcus Kirche daar stehen vier gehäuhte Pferde auf van Kupfer, und diese sind sehr schön vergoldet mit schönem Gold, und diese Kirche ist kostbar gemacht van Marmersteine dat men nicht en can exstimeren wat diese vorige Kirche gekost hat. Item, diese Kirche heeft eenentwee Outaer, en dat is dat Hoog-outaer, welck niet te gronderen is dat goed und gehäuhte die daar in sind, und op dit vorige Outaer worde vier of vijfmaal 's jaar op getoont alle den schat van Venetien, dat welck is, kostbare Juwelen und gehäuhte Sachen ohne Zahl, und ook van alle gehäuhte Sachen die man kan noemen. En 'tgaat daar diese gehäuhte Sachen in staat, en is niet bij die gehäuhte Sachen. Te Venetien is eenentwee Gouden Eelck een eile hooghe, und daar is noch viel zilver und goud daar ich hier nicht af en schrijf, want ten is niet te geloven, ten waere schaak dat men 't zelfs sagen. Item, diese Kirche staat vast aan 't Palais, daar de Hertog van Venetien in woont, und dieses Palais is sehr groß und schön gemacht van feinen Marmersteine, und daar gaan die Herren van Venetien te Bets alle dagh. Item, in die plaats daar staat de Munt-Meester huizen, daar men dagelijks geld in zet. Item, op die voorzakte plaats daar staat S. Marcus toren, en in die is het zeer hoog: Die kap is van lood, en daar op schoon verguld met zijnd goud, en op die toren kunnen met een paard rijden. Het is gebeurd dat de Venetianen hebben laten komen een paard in Venetië, en zij hebben de Hertog van Kleef, en de Hertog van Gelderland daar mee op de toren laten rijden, en de Pelgrim die gaan daar te voet op, en besparen alsof Venetië. Item, te Venetië is een schoon Klooster van S. Marcus, en S. Joris, waar veel Heilige dingen in is van S. Joris, ook veel Kleinodien, die de Pelgrim laat zien. Item, noch is te Venetië een schoon Klooster van S. Helena, waarinnen ons wijf dat het Lichaam van S. Helena, met een stuk van het Heilig kruis, en haar Lichaam ligt onder een Outayer, daar doen men Mis op haar Heilig Lichaam. Item, in Venetië zijn noch veel schoone Kloosters, te weten van S. Lucia, waar haar lichaam ligt. En in die Kloosters liggen begraven de Hertogen van Venetië, 't welke is heel erg om te zien, want het is marmer met goud verguld. Item, de Hertog van Venetië vaart op des Heeren Hemelvaarts dag met alle zijn Heeren en zijn staat in zee, en worpt daar in een gouden Ring, waartoe hij tien gouden Ducaten, en daar mee trok hij die zee. Item, op H. Sacraments dag, gaan de Hertog met al zijn Heeren in grooter staat acht er dat H. Sacrament met schoon licht. Het ene zou niet mogelijk zijn al de fraaiheid van Venetië te beschrijven, oft is noch meer. Hier na volgt de reis van Venetië naar Jeruzalem, en de namen der plaatsen. In de eerste reis gaan we van Venetië naar Jeruzalem en we komen in een klein stedeken, genaamd Parenfa, en ligt 100 mijlen van Venetië, en ligt in Oostenrijk aan 's Keyzers Land, en behoort de Venetiaanse te volgen. Van Parenfa komen we in een stad genaamd Sara, en ligt in het Land van Slavernij, en behoort de Venetiaanse te volgen, en hier ligt het lichaam van Simeon de rechtvaardige, die gezegd heeft: "Nunc dimittis servum tuum Domine". En is van Parenfa tot Sara 150 mijlen. Van Sara komen we in een klein stedeken, genaamd Lefena, en ligt ook in Slavernij, en hoort de Venetiaanse te volgen, alwaar fy al haar marmeren trappen halen, en is van Sara tot Lefena 120 mijlen. Van Lefena komen we in een klein stedeken, genaamd Corfela, en behoort de Venetiaanse te volgen, en ligt van Lefena 60 mijlen. Van Corfela komen we in Regufa, een sterkte stad, en ligt van Corfela 70 mijlen. Dit Reguł leży w języku slawskim, a jego Panowie oni sam, i mają wiele Ziemi w swym rządzeniu, i płacą Turczynie rocznie 40 000 dukatów tributu, i także królowi węgierskiemu, by móć gołego z spokojnie rządzić i posiadali, bo są na Węgrzech, i także na Turcji, a Weneccy mają tam nieco mniej. Panowie są dwunastu, i jeden z nich jest Overten, jakim jest Hertog z Brzy. Ale nie trwa długo, bo zmarł z boreczek długo, w rok za chwilkę zniknął z sieci. Panowie z Ostrowa mają dość pieniędzy, i kiepskie bóżnicy są w tej samej miejscowości. W Regułach jest piękny Kloster św. Franciszka, a także piękna Katedra pw. Św. Blasiusa, i jest to Prokuratoria miasta, a tam jest wiele skarbów, które nam zostało pokazane. Z Reguły mamy do Włoch dojechać, i z tamtejszego portu wypłynąć dalej drogą do Wenecji. Van Regufa komen wij in een Staat die genaamd is Corfu, d.w.z. een Eiland, en die Venetianen toebehoort. Het ligt driehonderd mijlen van Regufa. De voorafgenoemde Stad placht die Grieken toe te behoren. Het heeft twee uitnemende sterken Sloten, en daar is een zeer grote schoone Voorstad, daar een groot handelschap geschiedt, zo van Christenen, als Grieken, Joden, Turken, en Heidenen, en allerhande natie van volk. Item, eer wij te Corfu komen, varen wij voorbij een verwoeste Stad genaamd Casoppo, d.w.z. de welke van eenen Draak verwoest is, want die had uit de Stad alle dagen een mensch, en recht achter de voorafgenoemde Stad daar ligt een grote Steenrotte, alwaar de senf van den Draak onthield, en was rondom met de zee omringd. Men kan ook nog die muren van deze verwoeste Stad zien, en daar bij staat een Kapel van ongeveer de Vrouw, genaamd S. Maria de Casoppo, en daar woont een Klusser in. Van Corfu komen wij in een sterke Stad genaamd Modon, die de Turken den Venetianen afgenomen heeft. Item, van Modon zeilden wij om te komen in Candia, en daar kwam een groot onweer op in zee, zodat wij in Candia niet en mochten komen, maar wij kwamen in Paphos, waar van veel te schrijven is, waar alleen van dat ik daar zat. Wij waren daar 5. dagen in, alwaar wij ook zagen dat het lichaam van S. Jan Guldemont, en in het Paphos is geen graf, het is al Steenrotte, zodat men die doden niet begraven kan, maar men droogt ze uit in de Son, en als zij droog zijn, zet men ze daarop de ander. Ten geval in honderd jaar niet dat daar enige Pelts. '•) Modon Die Stadt kam am 10. aug. 1500 nach 45-tägigem erbittertem Kampf zu Wasser u. zu Land in Baja. II. Band, s. Herzberg III, 15, Laugier Vm, 124 ff. ••) Jan Ouldemont | Job. Chrysostomus. — 204 — gromsgekommen sein, dann in't jaer M. CCCC. Ixxxj.'^*) tun waren wy met onse Galeote in't Padmos. Van Padmos zeylden wy na Candicn, hier voormaels geheeten Retsch in den Bybel. De Stadt is groot ende fterck, oock is Eilant groot, het leyt in Griekenland, maar behoort de Venetianen toe: Van dit Land waert veel te schrijven, want de Venetianen hebben uit dit Land een groot goed, ende daarna ftaen 14000. Dorpen, ende elk Dorp heeft een Kerck, ende het allerkleinste Dorp heeft 50. huizen. Op dit Eilant en ftaen niet meer dan vier steden, ende is groot 700. Lombaardische mijlen, drie mijlen voor een duitse mijl: 19. Ende dit Eilant is zeer onveilig, ende daar vallen de rechte Malevoten,^*) die door alle de wereld voert, ende Candicn is honderd mijlen van Modon. Van Candicn komen wy in de Stadt van Rodes (gelegen 300. mijlen van Candicn) toe-behoorende die Heeren van S. Jans orden, ende in de Orde zijn grote Heeren, Ridders, Schiltknechten, ende Priesters, dragende een wit Kruis, ende zij hebben eenen Heer (genaamd de grote Meester) die is Heer van Rodes, ende van't Eilant met al zijn Sloten ende Dorpen. De Stadt van Rodes is nu veel ftercker, dan doen den Toor^*) daer voor lach, want Hertog Filips heeft voor doen maken eenen grooten Toren, genaamd S. Nicolaas toren,^*) die zeer fterck is, want waar die daar niet ghe- weeft Rhodos waar verloren, ende nog stander twee ftercke Torens aan de Stadt, een van Vrankrijk, ende een van Engelandt. Item, van Rhodos komen wy in Cyprus, gelegen 300. mijlen van Rhodos, en dat Land van Cyprus is een schoon Koninkrijk, zeer groot, toebehorende de Venetianen, en heeft vele Steden onder hem, ook veel Dorpen en Kastelen zonder getal. Van dit Koninkrijk waren veel te schrijven, hoe al dat Land gedefinieerd is, geweefd van eenen Koning van Engeland, die na Jerusalem reizen wilde, en als dees Koningin Dochter weder van Jeruzalem kwam in Cyprus, werd haar groot geweld aangedaan door de Koning van Cyprus. En in Cyprus zijnde, komen wy in een Stad (geheeten Limassol), die zeer vervallen is, en dewijl ick daar was, was daar een grote aardbeving. Van Cyprus komen wy aan een Land, geheeten Jaffa, liggend 200. mijlen van Cyprus, en dit Jaffa heeft Joppe geheeten in de 20 H. Schrift, en als die Galee voor dat H. Land komt, onttrent drie boogschoten weegt, zodanck men het Anker vallen, en de Pelgroms dankt God, en zingt : Te Deum laudamus : Te Dominum confitemur. Dit gehaven zijnde, so vaart de Schrijver van de Galee en ik Claes van Duijn met hem aan Land, om die Galee te halen voor de gemeene Pelgroms, en reizen dan tot Bama en niet verder, twealf mijlen van Jaffa. Item, een brief van Rama schrijft aan de Heren van Jeruzalem om een scheepje Galee voor alle haar onderdanen, die in steden en dorpen wonen, dat zij voorzullen komen met alle haar koopmanschap tot Jaffa, om de koop en verkoop met onze kooplieden, die op onze Galee zijn, en dat daarbij wijlen om 28 dagen tot dat wij te Jeruzalem geweest zijn. Als de Heren van Jeruzalem komen, zullen zij veel voorraad met hen vervoeren, en tot Jaffa zijn twee torens daarvoor wachtend op hout, en als de Heren van Jeruzalem daar zijn, zullen zij de Galeoten op het Lanteevkomme, en zullen zij slapen twee of drie nachten tot Jaffa in de Eelden. Van de Aflaat die men verdient, en verkregen heeft, heeft de H. Keyserinne Helena, van de Heilige Paus Silvester. Alwaar de Leser vinden zal, een stuk Aflaat van alle zonden, en daar een @9$$ Aflaat hetzelfde Aflaat voor zeven jaar, zeven maanden, en veertig dagen. Ten eerste, is in Jaffa een heilige plek daar S. Pijner Tabita van de dood verwekte, daar is Aflaat, en dit is de Rustplaats 21 daar de Profoet Jonas' scheepje ging, en zou weer in. Land I Ob D. noch von dem "contado di Jaffa" wusste? S. ndrrh. plg. a. 72. Ten derde, wordt sonst niet bij deze gelegenheid genoemd, vgl. Röhr.-Meisn. 23. Koopman. Zo deutlich wordt sonst niet van dem handel in Jaffa verteld, vgl. Röhr.-Meisn. 25. Jaffa S. ndrrh. plg. s. 27. — 206 — Tharpen van dat aandachts Godes, als hem geboden was na Ninive te gaan om te prediken. Daarbij is ook die plaats, daar Peter pleegde de visser, en daar brengt men ons Efalu, daar wij dat H. Land mee doorrijden, en van Jaffa reizen wij naar Rama, 't welke is 12 mijlen. De stad Rama is zeer groot, maar bijna helemaal verwoest, en in deze voorzijde staat een Hofhospitaal, daarin alle de Pelgrim in logeert, en twee mijlen van Rama staat een vervallen stad genaamd Lyda, en daar is 8. Joris gemoord, daar is ook afgelegen S. Ende gij zult weten, dat in Jeruzalem Minnebroers wonen van 8. Franciscus Orde, en deze voorzijde Broeders wonen op den Bergh van Zion, gevend de Heeren van Jeruzalem jaarlijks grote tribuut. Item, deze voorbeschreven Broeders komen tot Jaffa om die Pelgrims te halen, en brengen ons tot Jeruzalem, en voort dat geheele Heilige Land door, en weder om tot Jeruzalem, en ook tot Jaffa. Dan komen wij weer van Lyda naar Rama, en daar blijven wij twee dagen, en als de Pelgrims daar zijn, dan komt de Quartiemeester 's morgens vroeg, en doet ons in het Hospitaal een Mis. En toen heeft als de Mis uit is, dan doet de Quartiemeester een mooie Sermon, en zegt ons hoe wij ons dragen zullen in het H. Land, in schoon Latijn, en ook in Nederlands, en ook vermaand hij ons hoe dat wij ons biechten zullen maken, als wij te Jeruzalem komen, en of daar iemand waar die te Jeruzalem zonder toelating waar gegrepen, die doet hij uit den band, en dan reizen wij naar Jeruzalem, en als wij daar komen dan genaken wij Emaus op 8 mijlen naar, en daar staat nog driehuizen, met een vervallen Kerk. Onderweg komen we ook daar Ramatam gevestigd te hebben, en daar is Jozef van Arimathia, geboren, die onzes Heeren Kruik van den Kruik nam, zodat leidde vier mijlen van Jeruzalem. Daarna komen we aan een vervallen Kerk, daar de Profeet Ramatam is niet te bepalen, er moet een andere naam voor staan. De grove tribuut was een ander dan de in 1483 gewonnen, die na Fabri I, 212 deze een geboren Italiaan en des deutschen onkundig alleen latei prediktte, terwijl hij hier in drie talen te spreken scheint. Een graf is niet te bepalen, het moet een ander zijn dan de in 1483 gewonnen, die na Fabri I, 212 deze een geboren Italiaan en des deutschen onkundig alleen latei prediktte, terwijl hij hier in drie talen te spreken scheint. Een graaf is niet te bepalen, het moet een ander zijn dan de in 1483 gewonnen, die na Fabri I, 212 deze een geboren Italiaan en des deutschen onkundig alleen latei prediktte, terwijl hij hier in drie talen te spreken scheint. Ramatam is niet te bepalen, er moet een andere naam voor staan. Van Ramatam tot Jeruzalem zijn 36 mijlen, drie voor een duutse, en vroegeren Ramatam en Jeruzalem zijn nog veel heilige plaatsen, die ik niet al beschrijven en kan, oft ook niet en weet. Alle die Pelgrims in Jeruzalem komende, zoolt gaan voor die Kerk daar dat H. Graf, en den H. Bergh in staat van Calvarie, en verdienen aflet van alle fondsen. En dan zoolt gaan deze Pelgrims in een goed Hofpital, en wanneer iemand ziek, die gaat in het Klooster van de voorzien Broeders op de Berg van Sion. Item, hier faak ik schrijven al die heilige plaatsen en steden, na mijn verstand, die ik weet in die heilige stad van Jeruzalem. Juinden eerst, als de Pelgrims in dat heilige gaf, en op den Bergh van Calvarie willen gaan komen, zie ik voor een schoone kerk, en die heet den Tempel Gods, en vóór dat ghyn in die kerk of tempel komt, ziet daar voor een kleine Vierkante plaats, daar den stenen ligt daar onzere heer op ruste, aanziende de Bergh van Calvarie met het Heilig Kruis. Aan de rechterhand van die kerk staan drie Kapellen, buiten 23 aan die kerk een Kapelle van de Engel, de andere van S. Jan Baptist, en de derde van Maria, en aan de linkerhand staat een Kapelle van Maria Magdalena, en daarop staat een schoonen hoge toren zonder Klokken, en in die Kapellen is aflaat. Item, als ghy dan wilt in den Tempel gaan, zoolt komen die Heeren van Jeruzalem, en zullen u, en vleiten u een nacht daar in, en ik zal u schrijven wat in diezen Heilige Tempel is, en wat Heilige plaatsen ons daar in gewezen worden, want het is een schoone kerk, en als wij in die kerk zijn, gaan die Minnes broeders met ons in Processie op alle die Heilige plaatsen die daar in zijn. In de eersten, in onser L. Vrouwen Kapelle, daar onser Heer hem presenteerde tot zijn gewandheidde Moeder op den Paschen-dag, daar is afgelezen; En midden in deze Kapelle ligt eenen grote ronden steen, dat is, die plaats waar S. Helena deed vallen de drie Kruizen, en daar ontkende zij het Kruis Christi, en daar is afgelezen; En in deze Kapelle werd ons gewesen een groot stuk van de Eikelm, daar onser Heer Jezus aangehangen is, daar is afgelezen. En nog in deze Kapelle staat een Outaer, waarop ons gewesen wordt een stuk van het H. Kruis. Afgelezen ••• Gaande met de Processe uit de Kapelle, dan komen wij daar eenen ronden steen leidt, en is de plaats waar onser Heer Jezus stond met die spade in zijn hand, doen hem Magdalena zou volgen, en daar bij is de plaats, als Maria Magdalena stond om de Heer te volgen. En op alle deze plaatsen gaan die Pelgrims met de Processe, hebbende elk een schoon Wapen Kers in haar hand. Item, van die plaats komen wy in een Capelle, alwaar een Outaer staat, 't welk is de plaats, daar God straf tot dat die Joden dat Kruis gemaakt hadden, en is genoemd den Eiker God, en daar is aflaat $9s. Daar staat ook een Outaer, 't welk de plaats is daar die Joden speelden om Gods rok. $$ En dan gaan wy in een Capelle, ontrent 40. trappen om leeg te klimmen, 't welk is die Capelle van S.Helena, en daar staat een Outaer in, en daar is aflaat van alle fonden. En nog neerwaarts gaande in deze Capelle ontrent 11. trappen, dat is onder den Berg van Calvarie, daar heeft S. Helena doen vinden dat H. Kruis, en daar zijn gevonden die drie Kruisen, drie nagel, die sper, en die doornen Kroon, en daar is Aflaat. $3 Item, wy komen weer uit die Capelle, en boven zijnde komen wy in een klein Capelleken, daar staat een stuc van de Kolom die onsen Heer Jezus op gekroond is, en daar is Aflaat. $5 En van daar gaan wy op den Berg van Calvarie, en den Berg gaat men op met 18. trappen. Als wy op deze Berg van Calvarie komen, dan ontwijkt ons hart van devotie, want daar staat dat Heilige kruis, daar het Kruis in heeft gelegd, en daar is Aflaat van alle fonden. En aan de rechterhand kunnen men zien hoe de Berg van Calvarie geschoord is, ook Aflaat. $6 En daar staat een heiligmeubel, $7 en daar is een fuut, $8 en daar is Aflaat. $9 40 trappen | De hoogste der bij Tbl. Golg. 380 zusammengestellten angeben. 11 treppen | Stemmt met ndr. plg. s. 43 u. Tbl. Golg. 302. dry nages S. pl. s. 15, a. 129. trappen S. ndr. pl. a. 351. — 209 — Outaer op den Bergh, dat is de plaats daar ons lieve Hrouwe en Sint Jan in stonden onder den Kruik en. Als die Pelgrims daar op komen, zo maken ze nog drie Outaers, daar die Priesters op Misse doen, en is Aflaat. Als wij vanden Bergh van Kalvarie komen, zo komen wij daar drie blauwe beenten liggen, dat is, de plaats daar onze Lieve Vrouw bar�ken leven Spui ontving op barfboot, als hij van den H. Kruik geboden werd, en gebeten werd. Item, van daar zo komen wij aan dat H. Graf daar onze Heer Jezus zelfs in zicht, en dit staat in een Kapelle, de welke gedekt is met lood, en boven in't midden van de Kapelle staat een groot gat, en anders en is de Kapelle gebouwd, en in de Kapelle staat het H. Graf, en dat is gebroken in twee kleine Kapellen, sehr koffieachtig gebouwd van Marmer-beenten, en in de eerste Kapelle daar doet de Priester bezin aan, als hij in dat wil Misse doen, en daar staat een been voor de deur van het graf, daar staat de H. Engel op, als de drie Mariënen te graven kwamen, en schonsten den Heere Jezus op den H. Pasenach. Hier is Aflaat. Item, in dat andere deel van deze Kapelle staat dat H. Graf, en daar doet men Misse op, en wij gaan in het H. Graf en nemen daar het H. Sacrament, en ook op den Berg van Calvarie. Ik ben in veel Steden geweest, maar ik en vond nooit het H. Graf beter afgeconserveerd, dan te Leiden. En onder den Berg van Calvarie is gevonden dat been van Adam, en daar bij ligt begraven Govaert Bouillon, Koning van Jeruzalem. In deze vooraf Kerken wonen zeven secten van Kersten in: De eerste zijn ons Minne-broeders des Roomschen stoel, de andere Grieken, de derde Armenen, de vierde Surianen, de vijfde Indianen, de zesde Jacobieten, de zevende Gregorianen. Hier wordt etc. Hier wierde de bezeichnung der herrichtung der altären voor de mis beschreven. Drie blauwe steenen. Zowel de aantal als de kleur van de steenen erscheint hier als iets heel nieuw, vgl. Tbl. Golg. 350 en pgrf. a. 138. Hier wordt etc. Wordt hier voor het eerst gerapporteer. Leiden. S. inleiding. Georgius Bouillon. Auffallend dat hier alleen van Godfrieds graf de rede is, vgl. Tbl. Golg. 148 ff. Gregorianen. Georgiërs. Conradus, rhein. Palaeographisch. 14 Ende deze zijn al in den vooraf. Tempel gefloten, en bewaren dat graf met de heilige plaatsen die daar in zijn. Hier wordt ons ge- wesen 'tgeen men zegt dat midden der wereld te zijn. Deze volgende kerken, die zijn veel, en wonen al dat heilige Land door, en die in dat heilige Graf wonen die en komen niet uit, dan als daar Pelagronnen komen die in dat heilige Graf willen gaan, en aan deze vooraf. Kerk staan niet dan een grote deur, en deze deur heeft vier grote gaten, dateren deze vooraf. Eerftenen door t'eten brengt, en al dat fy behoeven, en wij Pelgroms flapen daar drie nachten in, biechten ons en gingen ten H. Sacramente in deze Kerk, en als wij daar weer uit vullen gaan, komen de Heeren van Jeruzalem, en openen de deuren des Tempels, ons gezegend hebben de gaen wij weer in ons Hospitaal, en op alle de H. Plaatsen die in den Tempel zijn, daar ging de Broeders schoone Oraties en Oremus. 'sAndere dagen komt een Minne-broeder uit dat Klooster in't Hospitaal, en brengt ons op deze volgende H. Plaatsen, en op elk plaats leest de Broeder Oraties, en wij lezen die H. Stede. In de eerste, daar S. Pieter gevangen is geweest, slaat hij En op de plaats daar dat Vrouwen Veronica gewoond heeft, daar af den Doek als nog te Bomen is. Item, voor die deur vanden Bijckeman, daar Lazarus lach en begoot de criminelen van zijn tafel om Gods wil, daar't Evangelie af spreekt is slaat. Item, daar Maria Magdalena haar zonden vergeven waren in Simon Leproos huis. Item, daar Christus met het H. Kruis uit Pilatus huis kwam, en Simon hem hielp dragen, daar is slaat. Item, daar ons Heer schaakt op de Vrouwen van Jeruzalem, recht waar hij zeggen wilde, schreeuwt niet om mij, maar schreeuwt om uende u kinderen. Op elk plaats is nach des landsmanns von Düsen, des utrechter Cotonicus itin. 302 dahin zu beschränken, dass bei allen den Pilgern unzugänglichen Orten "nullae sunt orationes aut preces, cum vel subsistere inibi vel in reverentiae Signum caput aperire non liceat". Bemerkenswert ist die nicht-kennntis des biblischen Berichts Luc. 23, 28. Item, daer onse L. Vrouw stond met haar jonge vrouwen, ende woode baron L. Zoon sein kommen geladen met het Kruis, als hy foude komen uit dat Huys van Pilatus ende ging naar den Berg van Calvarien, afschaaf. Item, in die straat daer onsen Heer door-ging, stonden twee steenen, op den eenen steen Jezus, ende op den anderen steen Pilatus als hy den Heer veroordeelde. Daer onse L. Vrouw placht School te gaan, sma Ende men wijst ons in een ander straat, daer Herodes placht de woonen. Daar Ende dan foo komen wy in dat Huys van Pilatus, daer onsen Heer in veroordeelt is, ende daer het Kruis op zijn gebedede schouders gelegd werd. Dan komen wy daer Joachim ende Anna gewoon heeft, daer staan een Eercke die de Heidenen voor haar houden, ende daer doen zij haar Oratie in, ende wij Pilgroms en mogen daar niet ingaan. Op deze plaats is onse L. Vrouw geboren. Item, aan Salomo's Tempel staan die Piscina Probatia, daer het K. Evangely af specht. Dan toen komen we aan de Poort daar S. Stefan uitgeleid wordt, en komen dan in dat dal Jofaphat, daar S. Stefan gefust is, en daarbij is de plek daar Saulus* gefust, wachtend de kleeren der Joden, tot dat S. Stefan gefust was. Daar is afslag. Dan komen we in dat dal van Jofaphat, daar ligt een steenberg, waarover plaats te leggen dat H. Cruys, die plek heet Torrente Cedron, en daar spreekt de Profetess af: Sybilla, die wilde daar niet over gaan, want zij profeteerde dat het H. Cruys nog worden zoude. Item, midden in dat H. Dal Jofaphat staat een kleine Kerk van ongeveer L. Vrouw, 'twelke neder te gaan is onder de Aarde 48. trappen, en ongeveer L. Vrouw wen Graf is daar, en men doet daar Misse op: En dit is de plek daar ongeveer L. Vrouw ten Hemel voer. Item, in deze Kerk komen de Minnekruisbroeders uit haar Eeustateria van den Berg Syon, en doen daar alle Saterdagen Misse op ongeveer L. Vrouwens Graf, en de Pelgrimstaf nemen ook daar het H. Sacrament wie wil. En in deze Kerk staat een Fontein, en dat water heet ongeveer L. Vrouwen water. En daar staat ook Joachims en S. Annen eerste graf in, en al deze plekken beschouwen de Pelgrimstaf op een dag. 's Anderen dag kom ik weer in het dal van Jofaphat, en kom ik op de heilige berg van Oliven, daar heeft onze Heer aanbeden zijn Hemelse Vader, op den goeden Vrijdag, en daar in leven die Broeders die Pascha op den goeden Vrijdag. Van daar komen we daar onze Heer gevangen werd, doende Judas tot hem kwam, en hem vastgrepen, dit gebeurde in het Oosten, en lag aan den berg van Oliven. En daar is de plaats daar S. Pieter Malchus dat oor afgeslagen. Daar bij is ook die plaats doen Jezus tot zijn Apostelen sprak: Zit hier tot dat ik gebeden heb. Item, al voordat op den berg Oliven gaande, komen we daar ons Lieve Vrouw S.Thomas den Gordel uit den Hemel vandaan, ook was hier daar Jezus schreide over Jeruzalem. Voort op den berg nog gaande, komen we op die plaats daar de Engel kwam, en bracht ons Lieve Vrouw de Palmtak uit het Paradijs, de welke voor haar gedrag werd, doordat zij dood was. Voort, komen we daar dat Eilander van Galilea gestaan heeft, en daar heeft onze Heer Jezus dikmaal onder zijn Apostelen gepredikt, en daar placht hij te rusten, als hij in het Loo van Galilea wilde gaan, ook presenteerde hij hem aldaar op den Paschdagen. Item, als wy staan op deze voorzichte plaats wordt ons getoond die Gouden Poort, en Salomo's tempel, en nog veel andere plaatsen die in Jeruzalem zijn, daar wy niet mogen ingaan. Op dat alerhoogste van den Bergh staat een mooie Kerk, daar hebben de Heidenen de fluit af, en als wy in deze Kerk zijn, dan zien wy rechts in het midden een klein Kapelletje, 't welk die plaats is daar Jezus ten Hemel voer, en daar staat nog ge drukt sijn gebenedijde rechter-voet in een witte teen. Item, aan deze voorzichte Kerk is die plaats daar S. Pelagia penitentie deed. Op het hoogste van deze Berg wordt ons gewesen die dode zee, en 't Heilige Land van Galilees, en daar verdienen wy alle die Aflaten die in dat land zijn, en dan gaan wy weer den Berg af, en komen daar de Apostelen Jezus gesteld op den Ezeltje, op den Palmzondag. Noch een vervallen Kerk, gebouwd door S. Marcus Kerk, daar hebben de Apostelen het credo gemaakt. Item, de plaats daar Jezus de acht zondvallen der zielen predikt. Item, daer by is de plaetfe daer Jefus zijn Apoftelen leerde dat H. Pater Noster. tm Ende in't neder-gaen van defen Bergh ftaet een IL plaetfe, daer plagh onfe L. Vrouw te ruften, na die doot Chrifti, als fy de plaetfe ginghen vifiteren, aflaet. Wt Alfmen van defen Bergh van Oliveten comt, fo comen wy weder aen dat ander deel van Jofaphat, ende is foo langh als den Bergh is: Comende dan vanden berg, fo ftaet daer Abfalons graf, ende onder den bergh daer ftaet een vervallen Eerck, ende daer liep den H. Apoftel S. Jacob in doen onfe Heer Jefus ghevangen worden, ende daer en quam hy met uyt voor God verrefen was, ende dit was S. Jacob de Minder, aflaet. 4#d Item, ons wort gewefen waer Judas hem felven verhingh, ende op den anderen dach, foo gaen wy vifiteren dat II. Landt oft het dal van Siloe, ende noch veel 11. plactfen, die hier na ftaen gefchreven. In't dal van Siloe fpringht een Fonteyn, daer de L. Moeder Gods haer kleederen*') in gewaffchen heeft, als fy baren Soon foude offeren. 9$$ Van daer comen wy in't felfde dal Siloe, daer fp ringt een Fonteyne, ende die comt beneden uyt Salomons Tempel,*'^ dat is, dat water daer Jefus den blint-gheboren gebiede te gaen waffen, op dat hy fiende mocht worden. 9^ | Dan kernen wy daer de Joden den Propheet Ifaiam met een 31 honten faghe in twee flucken ghefaecht hebben. €M Item, van daer comen wy aen een groote fteenrotfe, daer een groot hol in is, daer fchuylden die Apoftelen in, als Jefus ghevanghen was, daer is Aflaet ••) haer Icleed. | Wird sonst nur von den kleidem ihres sohnes gesagt, vgl. plgrf. 8. 10. •^) uyt SaUm, t \ Den wahren Sachverhalt s. Tbl. Sil. 6 ff. Voort, voor komen wij op den Acker die was om 30 penningen, en die is holec, want die H. Aarde is van doneren gebrocht na Rome, 'twelk men nog Gods Acker noemt, en daar worden die Christenen die te Jeruzalem zijn in geworpen. Ons wordt ook van verre getoond, daar ons L. Vrouw vergeeft, wierst in den Tempel Salomons, doen zij 3 jaar out was, en daar 10 jaren bleef, maar wij mogen daar niet komen, dan spreekt ons gebed van vrede. Aflaat, op een ander dag komen wij daar S. Pieter aangetroffen beschreven, doen hij Jesum driemaal verloochent had, en is een steenrots. Van daar komen wij daar die Joden stonden, en wachten dat het Lichaam van onze L. Vrouw, doen zij geëxtorft was op den Bergh Sion, en men vond dragen naar het dal Josaphat, 'twelk de Joden nemen wenden en verbranden. 's Anderen dag komen wij daar Jesús voorbij gaande de drie Mariën, zegden: Ave. Dan komen wij in een grote Kerk, daar S. Jakobus onthoef is, en aan deze Kerk staat een schoon Eilander daar Griekse Christenen in wonen, en zijn niet van onze Christenen, want zij zijn van den stok te Rome niet toegelaten. Deze wonen al dat H. Land door, en zijn wel in stand. Comendend in Annas huis, daar wonen zij ook, en hebben daar in een klein Kloosterken met een Kerk. In dit huis van Annas werd Jesús eerst in gebracht, gehangen zijnde op den Bergh van Olivet, en daar werd hij gevangen, etc. Dan gaan wij naar Caïnphas huis, 'twelk de opperste Bisschop in Jeruzalem was, daar staat ook een Klooster daar die voorzien. Gods Acker, Vgl. ndr. pag. 57 a. 457, Fabri I, 425: "Sic etiam dicunt de agro sancto, qui est Baele ad S. Petrum, ad quem terra ducta est hinc per mare et agro illo superfusa." Wird man auch wohl die angenommene Dat auf sich beruhen lassen dürfe, so wird man doch seiner Deutung des Wortes "gods" als einer aus der Zeit stammenden Glauben schenken müssen, zumal die Bedeutung "Acker Christi" einen ungleich besseren Sinn gibt als die herkömmliche. Wird doch auch "Gotteshaus" so verstanden werden müssen, das wie "Gottesacker" erst in dieser Zeit gebräuchlich zu werden scheint. S. Jacobus Das Jacobsklooster der Armenier, s. Tbl. tpgr. I, 349 ff. In griech. bänden weiss man es indes erst im 17. jh.; Fabri I, 267 findet hier noch einen erzbischof u. kanoniker »de ritu Armeniorum« ; »dicuntur tarnen Jacobini et sunt Komanae ecclesiae obedientes«. Ooc I Nach Fabri I, 261 von armenischen mönchen schwarzer farbe bewohnt; von griech. besitzt an diesem ort weiss man sonst nicht, vgl. Tbl. tpgr. 1, 366. Christen in wonen. Ende van dit Huys waer veel de schrijven, als die Pasffe feyd. In dees voorn. Eerck is een Outaer, waar op den steen leidt, die op het graf ons Heeren lach doen hy verrees. Ende op defen steen doen dees Christenen daer Missen. In deze Kerck staat een kleinen Kerkhof, daarin hielden de Joden Jesum in gevangen aan een Kolomne, en hier verzekerte S. Pieter Jesum. S. Pieter verzekerte den Heer in Annas Huys ook eens, en in't Huys van Caphas is die plaats daarin dat hy den Haan hoorde kraaken, doen hy den Heer driemaal verzekert had. Item, over al daar Ereken staan, brandt men Lampen in die eerde Gods. Recht buyten dit huys ftaet die plaetfe/®^) daer onfe L. Vrou ftondt, willende hären lieven soon Jefum ßen comen uyt Cayphas huys, doen fy hem tot Pylatum brochten. «^ Dit voorfz huys ftaet by den Berg Syon, daer die Minne- broeders op woonen, ende 's anderen daegs worden wy Pelgroms gehaelt uyt het hofpitael, ende brenghen ons op den Bergh Syon, daer fy woonen, ende flejt een groot ftuck weechs van't H. Graf, ende den Berch van Calvarien, ende het H. Graf ftaet nu in Jerufalem, ende den Bergh van Syon daer buyten, ontrent een mijl.^®*) Op defen berg Syon woonen 24. Minnebroe- | ders,^®*) dat Prie- 38 fters zijn, om dat fy moghen gaen preken al dat H. Laut door, ooc in't Heydens landt daer Chriftenen woonen, foo in Mufka/®*) als in Alexandren, ende defe Broeders moghen al't Landt vry door-reyfen, want fy hebben een vaft gheleyde. Dit Kloofter heeft maer een deure in te gaen, ende is een ftercke yferen deure , ende de Kercke heeft twee yfere deuren , een van buyten ende een van binnen. Hier fal ick fchrijven alle die H. plaetfen, die in ende buyten dit Kloofter op den Berg Syon ftaen. Inden eerften, is daer dat Hoogh Outaer, daer Jefus dat H. Sacrament ghemaeckt heeft. f *•*) voarscr. Christ \ Auch hier befanden sich nur Armenier. "*) plaetse | Ebenso bei Fabri I, 266. »") een miß \ Nach Tbl. tpgr. I, 292 »funftehalbhundert schritte«. »•*) 34 Minnebr. \ Breyd. »gemainklich XXIIII brüeder«, nach Fabri I, 384 sind es 23, vgl. Tbl. tpgr. I, 340. *••) Muska I Nach QnareBmio II, 180» haben die Minoriten »generalem liceniiam« fiir Nazareth, Sidon, Tripolis, Aleppo, Alexandrien in Syrien u. Aegypten, Kairo und Emica (alias le Saline) auf Zypern. Sollte unter diesen Kairo es sein, bzw. Altkairo, dessen Name Musr el-Atikeh hier zu Muska ent-stellt wäre? Noch ist auf dem Bergh das Outaer, auch die Plätze, daer aufsen Heer mit seinen Apotheke das Passahlam at. In dieser Kirche ist noch ein Outaer auf die Plätze daer Christus seine Jünger von Fuß besichtigte. Item, daer recht über hatte den Herzog von Burgund den Bau einer kleinen Kapelle von dem H. Geist, welche die Plätze ist daer der H. Geist auf den Sonnengen-tag erschien, aber die Heiden haben sich davon getrennt gemacht. Von hier gehen wir beneden in den Panorama des Elohster, daer steht eine kleine Kapelle mit einem Outaer, auf welcher Plätze Gott sein Apostel offenbart nach seinem Tod, segnend: Friede sei mit dir. Es ist auch die Plätze daer S. Thomas Jesus seinen geliebten Venden vorfuhr. In der Kirche ist die Plätze daer unser Lieben Frau 12 Jahre gewohnt hat nach dem Tod ihres Sohnes. Auf dieser Plätze ist unser Lieben Frau gefunden, und von daer gebracht nach dem Tal Josaphat. Hier bei auch die Plätze daer S. Jan Evangelist täglich Missa dede vor unserer Lieben Frau. Auch daer S. Mathias Apostel gemalt wurde in die Stelle von Judas Iscarioth. Und daer unser Lieben Frau täglich ihr Gebet dede. Auch daer Jesus dickmäulig predigen, und unser Lieben Frau stand anhorendem ihn predigen. Item, unter dem Bergh wurde unser Gewöhnlich daer König Salomon begraben liegt, aber wir Christen dürfen daer nicht hinein, weil die Heiden haben die Schlüssel von dem Grab, und daer by steht 8. Steine erste Grab. Daer by ist die Plätze daer die Küchen gestanden hat, daer steht das Passahlam bereit wird. Ende van daar vo komen wij daar die H. apostelen van elkaar scheiden, daar God sprak: Gaat, en leert, etc. En dit zijn alle de heilige plaatsen op den Bergh Zion. * eerste graf: Während der pl. s. 11 den martelaar hier zum zweitenmal begraben laat vermuthlich nach der legende, dass durch einen gewissen Lucian der lichaam desselben zu Kaphar Gamala im Gebiet Jerusalems gefunden u. in Zion im j. 415 beigesetzt sein soll, wird hier de spätere bericht des Phokas (1185) zur Geltung gebracht, nach welchem Stephanus an dieser stelle zuerst beerdigt, alsdann aber von Gamaliel an einen anderen Ort versetzt worden sei; vgl. Tbl. tpgr. II, 101 u. 111 f. Fabri I, 258 gibt in etwas anderer Farbung die erstgenannte legende. Es ist demnach billiger zu verwunden, dass zur ungefähr gleichen Zeit zwei legenden räumt neben einander haben. Daar waren nog veel van dit Clooster te schrijven. De voorzien Broeders hielden ons Pelgrims Tarnen eens ten eten, zo arm als rijk, en deden een schoon maal bereiden, en gingen bij het heilige Sacrament, en zij hadden nog een Klooster aan den Bergh, daar woonden grauwe sufters in, en de wachten al 't Lijden dat dit Klooster en de Ee riekte, en bakten ook al het brood: En van daar gaande keerden wij weder in ons Hospitaal. 's Anderen dagen gingen wij weder in den H. Tempel, daar 't Graf en den Bergh Calvarie in staat, en bleven daar nog een nacht in, en verdienden die Aflagen die daar toe staan, en reisden voort naar Bethlehem. Item, als die Pelgrims na Bethlehem reyfen vullen, dan komen die Heydenen en brengen ons weder die Ezels, daar wij mete na Bethlehem rijden, en na 't Joodse gehorcht, daar S. Jan Baptista geboren is, en de Heeren van Jeruzalem reyfen met ons. Bethlehem is van Jeruzalem 5 mijlen, en is een schone weg te rijden. De Herberg daar die drie Koninginnen overnacht waren, en eerst bij elkaar kwamen, ook daar zy die stier verloren, is op een hoek van drie wegen, en onttrent een Lombaertse mijl van die Herberg, komen wij op die plaats daar wij die stier weer vinden. $t$ Halve weg naar Bethlehem en Jeruzalem staat een Eiland, daar Elias de Prophet geboren is. Van daar komen wij aan een groot vervallen Huis oft Eiland, daar de Profoet Habacuc geboren is, die de Engel Gods bij den haag nam, voerde hem, etc. Dan komen wij aan een vervallen Eiland, daar heeft Jacob de Patriarch gewoond. Dan komen wij aan het graf van Rachel, de vrouw van Jakob, en dit houden de Heydenen in ere, en dan komen wij voort in Bethlehem, en daar staat niet boven vijftig Huizen, en daar staat een Klooster met een schone Eerck, daar de Bisschop van Bethlehem in placht te wonen, toen de Christenen het Bezet hielden, en daar heeft ook S. Jeroenimus gewoond, en als wij Pelgrims voor dit Klooster komen, dan gaan wij daar in, want onze Minnenbroers en Minnensusters hebben de regel van S. Franciscus met inzonderheid patientie en volhardendheid volgen. $t$ Habacuc I "Vocatur domus et ecclesia s. Habacuc prophetae" zegt zwar schon Bonifatius bij Quaerim. II, 608 maar hier en bij Hagen 47 wordt zijn grote gedacht. 