title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: An. — 4) Verh. lesen: „der broek der misdaden”; führen aber dafür aus einem and. MS. „sonder broek” an. — 5) Verl. bemerken, dass der folg. Satz nar in einem MS. sich findet, — eene in redene wonde gedaan, so boetmeuse al openbaar". 6) Ein MS. hat nur: „Wen daar woort mit Weglassung der folg. Worte dieses Paragraphen. — 7) in einem MS. fehlt der erste Satz. — 8) Verl. lesen: „en gerecht”; führen aber aus einem and. MS. „ende 9) Dieser und der folg. §. fehlen in and. MSS. — Gesetze der Langewolder. Setten en de ses sibbeste handen, buten der hovetlesinge; en aller eersten soe nemen de ses des voervluchtigen have en guet, en wat oer dan ontbreket an den gelden, dat sullense gadderen binnen dat darde knee, en gelden den doeden man. Buiten den vrede sal de voer-vluchtige wesen weder den beschermden, dat is den he misdaen hevet, en komme aller eersten in syne hulde. Vindt de naeste, de den doeden beset hevet, vele vrinden van ener hemelijkheid van beiden zyden, soe scheidense mit rechte, en de naesten gelden den doeden, off daar we na synen !) doden vrienden wolde warken en des landes begrip wolde in breken, als vor geschreven is. .18. Werso komt schadelijk des nachts tussen twee zonnen met magie aan, dat is met medehulpers?, toe een van de andere mans huis, en neemt en rooft des goeds alsof veel als hij veel, zal dat roer en dat goed bij de goden waard weer komen, en de boete zal zijn zeventig punt en dertig broecken marke; als hij de waarde niet langer vindt enmachtig, zodan des de geene daar dat op gaat met zes buuren binnen zijn rechtschapen, en met zijn eden als met zesentwintig eden van zijn beste vriend, dat hij des rooves en des goeds zijn onzeker en onschuldig. .19. Wanneer een man met welde berofen binnen de dorpen, zal hij dat roef weer geven bij de waarde, en een punt toe boete en twaalf punt toe roefbroecken. .20. Wanneer een berofen buiten de dorpen op den velden, zal dat alles samen weer komen bij de waarde, en de boete zal zeventig punt, en de roefbroecken vijfentwintig marke. .21. Wanneer daar een dode des nachts dodelijk schadelijk en moordelijk binnen zijn eigen dorpen een man slacht, zal men hem gelden met vierhonderd ponden, en den rechter hundert punt toe broecken. .22. Dat is beschreven en een gekozen recht, dat de volbroeder liefde en erfenis op de andere; is daar geen volbroeder, zal de vulster nemen; is daar geen vulsuster, zal de halfbroeder half, en de volste van de volbroeder half. Niemal een man een vrouw, en tien een kind, of mannelijke, sterft de vader en de kinderen daar na alle gader, zo neemt de moeder dat goede half, en des vaders vrienden half; sterft ook de moeder eerst, en de kinderen alle gader daar na, zo neemt de vader dat goede half, en de moeders vrienden half. Wanneer daar een man en vrouw kinderen zijn, en de vrouw sterft, en de kinderen al daar na, behouden de kinderen, of de vader of de moeder welke daar leeft, dat goede half, en de vader half of de moeder half; en is daar nog geen moeder noch vader, zo noemen dan de aller naaste vrienden. Waarom een dienstmeester een schuilplaats laat zien, of woont, zo is boete voor wonden of daden; al daar bij de elemoet, een man de hem volgt, dat is twee boeten. De keizer zal zijn dat een jaar byt oosten, dat andere jaar byt westen. Die nieuwe redenen zullen zweren in des heiligen eerces dag in den war, als de oude redenen af gekend hebben in de gemeente luiden warf; waarom dat in breken, hundert punten hozen broekjen den landen, en zijn huis zullen kinderen, en hij zal daar na zeggen; aldus is wilkoert en beschreven in den brief. De oude redenen nemen de broek voor middag, en de nieuwe na middag. 1) Verh.: „sinen doden vrenden wolde warcken” (für „wracken”), vgl. p.366 lin.20, und wegen des ersten Theiles dieses Paragraphen p. 366 &.7.— 2) Ein and. MS.: „Werso vaert schndelicken des nachtes mit samenden ayden.” — 3) Verb. lesen: „de lemeda”, führen aber „de elemetha” als die Lesart eines and. MS. au. — #4) Verl, haben noch die Überschrift: „Van den keeder.”— 5) Ein and. 31$.: „in der mene Iuide antworde ofte warve,” — 6) Vgl. p.368 5.32. — AT* 25 EL — 5712 — Gesetze der Langewolder. $.29. Alle de geue de claer gelt eysschet van yenigen schulde, en de ander waere bedet, so ontswere he hem mit eeden dat em geen gelt ontheten sy, en daer na betale hem mit $ ware, by der reddigen woerde dat daer so penning weert sy "). fi $.30,. Alle de doemen de tlıo rechten en tho clage komen, de toe endigen by der waerde, also lange so men de waerde vinden moege, 10 al daer na by des landes breve, en niet by der meere gunst. $.31. Wersoe twe lederan vechtet, dat sint twe parten, des dages salmen genen broeke nemen, den minre noch den meere, meer daer 15 na soe worden alle dingen by der waerde be- richt alsoe in de breven geschreven is. 6.32. Alle de rechteren sullen zweren an des hilligen eruces dach, en rechten dat iaer umme en niet langer. 20 f.33. De des bisschops ban vervechtet in der reddigen warve, so nemense de broecke en xv ponde ueth den ban. {.34. Waarom men een vrouw duldet dat is wondet, of van den Ijve doet, binnen den huise of buiten op dat veld, is de boete devolutie, 6.35. Dit hebben de luiden gekozen, waarom een man of een slachter tussen twee optocht der zon over des rechtes verbedingen een man slacht of wondt of rovet, of een huus brandt, zoo zij de schade honderd ponden, $.36. De monnik in den wapenening een boete, buiten wapenening vierboete, waarom ze eigen beschermen met wapenen vierboete; in de taberna een boete. $.37. Woordt daar een hengst of ros in den warfdach onder eenen preester of monnik doet geslagen, dat is eenboete, en dat peert bij de waarde tien gelden; de eerste waarde met den preesteren toe te ziken, of mensen niet gelden enwille, zoo hoort hij te ontgaan zelf als voorher, en er volgen zeventig buren binnen den redsjapen, en daar na elftigen de naaste vrienden. $.38. In redenen wonden en door slagen hoefden, de zal de preester met den keeder, dat is met den bodem des landes, en met dertig de naaste reddigen beschouwen, of het is wanboete, en den doem zalmen hem geven; dat hebben de luiden gekozen. $.39. Wanneer men een huis vernietigt of barnet, dat zalmen weerden en in brengen met zijn buren, en met eenentwintig de naaste; en twee boeten toe gelden. $.40. Wanneer een man slacht zijn naaste sibbeste vriend om de erfenis, en zijn kinderen zijn ontroofd, en de naaste nemen dat goed; twee gelt en honderd ponden toe brokkelen. Waarso voel huus, maar buiten des rechtes ombreling en boven worden brandt tusschen de sonnen opkomst en ondergang; zo zal het ener lichten en bijzonder gelden, hondert punt het dat is twee brokken. Een ander MS.: „of buiten huise, dat geldt en de regel” Verh. lezen: „tweemaal dat is dubbel” Verh. lezen: „wel huus” en geven uit een ander MS.: „volle huus” aan; vgl. p. 172, lin. 20. Langewolder Erbrecht. Dit is beschreven en een gecorren recht, dat de een volle broeder laat en erft op de andere; is daar geen volle broeder, zo neemt de volle suster; is daar geen volle suster, zo nemen het de halfbroeder half en de volle half, die van des volle broeders zijde is. Dit leest men in den rechten: oudevaders liefde dat is erfelijkheid, en oudmoeimers liefde, oemers liefde, treuzen liefde, hoort men toe houden met 10 mannen getuigen. Dit zijn ouderliefde en erfenissen, zo waar een man twee zonen heeft of twee, en de een broeder kinderen doet en wint, en dat kind een ander, als de vader sterft, daar zijn van gekomen, dan zegt dat kind mijn oudevader en de andere zegt vader, zo is dat kind also schuldig tot de liefde en erfenis als de zoon; is dat kind vorder uit geboren, is tot het veerder gekomen, zo endort de vreemde op de andere niet liefde en erfenis. Dit zijn oemers liefde en erfenis, zo waar een man sterft, en dat hij hebben broeders kinderen en zusters kinderen, zo zijn de zusters kinderen also naar toe en schuldig tot de liefde en erfenis, als de broeders kinderen. 5. Dit zijn tredje lote en erfenis, zo waar broeders zijn, en zusteren en boeren, en ander kinderen houden en winnen, en dat kind een ander voert wint, zo is in dat derde gekomen; als de suster sterft, zo eigen de nakomelingen als veer in over vaders erfgenoten en erfenis tot delen als de broeder; en leeft de broeder niet, en heeft de suster een broer, zo vervangt des broers kind des dooden zuster; heeft ze goed van vreemde flette gewonnen, zo vat de suster als veer in de lote en erfenis als de broeder, en de susterkinderen als de broeder kinderen. 6. Lote, dat is erfenis, erft men achter- waarde en voorwaarde; achterwaarde toe fledria, dat is tot oudvaders, en voorwaarde tot de jongere; zo laat men de lote en erfenis niet bij kneden gaan. 7. Zo waar een man sterft, en hij heeft broeders kinderen en zusteren kinderen, oudvader en oudemoeder, vermoedt men of meent men, zo lote men en erft men zowel achterwaarde tot de oudere, als voorwaarde tot de jongere bij mans handen. 8. De broer vervangt de zuster in lote en erfenis vaders en moeders, broeders en zusteren, en anders niet. En zo waar men een zuster uit boeren met echtgenoten heeft, zo erf dat goed weer in de hand, daar uit gekomen is. Spoorkinderen goed geven, zo nemen dat de erven binnen dat derde kwaad, daar dat goed van uit gekomen is. "Wegen der hier folgenden Kuren, sie sind in einigen Handschriften überschrieben: „De wilcoeren van Langewolt van lauwe und erfenisse”, in den Verhandlungen: „Wilecoeren van Langewolt de alre nyeste”, indem die auf Seite 369 beginnenden „De nye wilcoeren van Langewolt” benannt werden. Eine Handschrift setzt sie ins Jahr 1282, indem sie sie beginnen lässt: „Post annum grantie dusent twee hondert ende twee tachtig statuta sunt etc.”, dies ist aber eine Angabe die für irrig gelten muss, und nur durch die vorhergehenden Küren, die im Jahre 1282 abgefasst sind, veranlasst ist. — 1) Verl, lesen: „xxi”, führen aber aus einem anderen MS. an: „oechtmend to holden mit xxir mannen wytheeden”; vgl. auf Seite 304 lin. 6 und die erste Note, so wie Seite 8 lin. 12. — 2) Ein and, MS, liest „veerde” für „vremde”, vgl. aber Seite 325 lin. 23. — 3) „oom of moeder” fehlt in einem MS, vgl. Seite 325 lin. 23. — 4) Verl. lesen: „mans handen”; Seite 325 lin. 27 könnte veranlassen in „mans hauden” zu ändern, käme nicht jene Lesart in diesen und den Fredew, Ges. öfter vor, s. z.B. Seite 374 lin. 31 und vgl. Seite 374 lin. 8. 4.12. Tredje dag - dat zijn kinderen, kinderen van vaders en moeders, dat is overleden vader en overleden moeder erfenissen; en zodoende weer in de tredzijf, dat zijn kinderen kinderen huizen en erfenissen. 4.13. Hoornweek, genomen hoornweek huizen en erfenissen, als de vader niet is overleden; en leeft de vader, dan wil hij de tweede nacht hebben leven en goederen, want hij van zijn gerechtigheid is gehad; heeft hij hem goed gegeven, dan nemen dat de erven en erfgenamen binnen dat derde knoop. 4.14. Zodoende waren goederen en erfenissen uit geerfden so over die zes handen, daar niet één vader noch moeder, zus noch broer, kind noch kind van kind, zo dat ze zijn onwetend huizen en erfenis, zo delen en nemen ze de vrienden? Alsof ze al gelijk, op dat ze al even na hun en bekrijgen moegen. Dit houdt dat zestiende landrecht. 4.15. Zodoende was een man genomen een weduwe,enseeen boedel eer gewonnen heeft in vreemde streek? Dan was zijn boedel dan meer of minder dan over boedel, winnen en krijgen zijn kinderen samen ander erfdeel, zodoende is al gedaan, in andere das zeventiende, =. p. 65 -lin. 26, dat laat, in andere das zeventiende, =. p. 65 -lin. 26, $.16. $Soe waer een man twee wyver, ende by beide kinder wint, ende de man dan sterft, ende de twee hande kinder dat goed dan delen en scheiden zullen, heeft dat later wyf een bode aan de weer gebrocht, 50 nemt dat al voor af uit, dan hoort de eerste kinder dat halve bodelgoed en tilbaar goed daar af to nemen; daarna soe ook dat bodel dat de af genomen heeft to den halven gude 10 leggen, ende dat dan twe 1ho delen, soe nemen dat halve die, ende die twee hande kinder dat halve die. Ende soe waer de eerste toem mannger broder heft dan die latere toem, zo nemen dat goed daar bij; en leeft de latere kinderen moeder niet, soe nemen die bodel en goed, dat hoorde moeder zouden gehad hebben officieel levensdeel. $.17. Soe waer een man en wyf kinder samen teelen en winnen, ende beide sterft, ende de kinder niet buikvestig en werden, alsoo was des kindes moeder goed meer of minder is, soe loot en erft alles evenzo op hoor olds vader en oldemoeder op des vaders zijde; oft de ouderen enig doet is, so delen die daar leven, soe ook een iegelijk van hem even voelen, en even voelen met den anderen aan de erfenis te delen; sint de ouderen doet, so delen dat de jongere bij knieën en bij mans handen. $.18. Oldvader en oldemoeder vervaardigd in de luch en erfenissen weduwnoedig en weduwnoedig, dat zij omschreven en middagen, daarom dat het is van hem gesproken, so sinds dat sibbeste Wyf, en nemen luch en erfenis. 4) Das hier gemeinte Landrecht ist in einigen Texten 5) Verh. lesen: „ense einen Boedel gewonnen hat an 6) Verh. lesen: „de Kinder byckrestig werden”, und führen aus einem andern MS. an: Gesetze der Langewolder. 6.19. Soe war men eine Frau einen Boedel endlich gut besetzt, endlich eine Mann und dass wieder werven und kommen soll, so ist recht dass das wieder kommt bis also danach Münze als ursprünglich gegeben war, so die ärger oder besser sind. 6.20. So war men einen Boedel teilt, hinter den dass der Ackert beteilt, bebaut und beseitigt ist von den gemeinen Boedel und guten, so ist recht dass die eine die da gehört den Ackert off das Land, von dem Grund des Landes nimmt die halbe Vacht und Frucht, und die andere halb teilt man als dass Boedel gehört; die Vacht da ihr in dem Feld beginnt, compt er auf den Staatsfond, so ist Boedel. 6.21. Alle Liebe und Erben to Erben in die Erbschaft hinein, behalven drei Lieben und Erde teilen. Das erste, so war die älteren über Leben über Kind und Kindes Kind, so gehört dass die dritte sind Erben nimmt gleich wie sein Eigentum sohn. Dat ander, soo waar men een hoorneming ofte spoelkinde een ghave geveet, soo steek die ghave aan de derde zee; vaak de derde dat niet enbehoor, soo egter de goederen en gaven toe erven in de handen, daarse uit gekomen sint, en niet in de beste hant. Dat derde, soo waar een vrouwe uitgeboden is, ensy dat goed niet enbehoor, soo egter dat goed weer in een erven daart uit gekomen is, of daer een suster is en leeft, en heeft de broeder enige kinderen getogen, dog dat sie in, dat derde gekomen sint, soo egter de broeders soenen de liefde en erfenissen toe nemen, en de suster niet, nochtans dat sie levendig is. Soo waar een vrouwe twee handen welke p.337 lin.21 en p.236 lin.30 als het Richtige aanduiden. kinder heft, en alsse stervet, so deleise bodel en landt; soe waer des eersten toemes meer soenen dan des lateren, soe nemense meer des moderguets, Soe waer een man wyvet, en syne olders beide levet, ense enhebben hem geen guet to ghelecht of gegeven, soe enmach geen guet behalen of bodel, alsoe lange als he geen guet onllangen heft van synen olders; hebben- se een bodel uit gelecht, en soe voert- guet 10 ghewonnen hebben, soe eghetse dat halve deel ende hoer eigen besonderlijk; of lie syne vader ende syne moder stervet en daer na kinder teelt ofte wint, soe eghetse den halven deel, dat hem to dele wert van syne olders. Soerehant vervaet de spillehant; in de fetafeng ende oldemoders erfnisse, daer ver- vaet de neve des doden susters. Soe waer een man twe werff wyvet, ende by beiden kinder teelt, ol he dan stervet, soe eghet de eerste alsoe dane guet gelyck alsse in de were gebracht hebben tho nemen, ende daer na syne halve bodel; ende soe eghet dat leste wyf oer eigen guet ende dat veerde deel des bodels, ende den veerden deel delen en scheiden de tweier hande kinder als recht is. $.26. Dit is recht”), dat de moder enmach geen onechte kinderen teen, al daer omme dat daer mannich kint gheteelt wort, dat men niet enweet wel de vader is, om dat soe is dat der 30 moder echte kint. Ende off de moder lyflloes wort, en mense ghelden solde, dat gelt sal de onechte soon ®) hebben; wort oock dat on- echte 9) kint Iyffloes, en dat men dat sal ghel- 2) Ein and. MS, fägt hinzu: „en veerde”, 4) „zee” das fries. „sia” s. p.236 lin. 33 und p. 337 lin.29, ein and. MS. hat: „de ghave gelyker wys ofzy de darde zy”, worin das fries. „sia” missver- standen ist, — 5) Verh. lesen: „off dan de suster den broder ionge kinder gelaten heft, datse”; und führen ans einem and. MS. an: „Of daer een zuster is en leret, en [broder] heeft de broder enige kinderen getogen, dog datsy ete.”; welches ich mit Beachtung von p. 238 lin. 5 in den Text aufuehme, — 6) Ein and. MS.: „heb- bense hem bodel ut gelecht, offte se twe guede beteelt en betogen, so hoert oer die heifte en over egen alle sunderlinge,"— 7) Ein and. MS.: „Dit is oock Vresenrecht.”— 8) p.305 lin. 22 steht dafür: „sali dat kindt.” — 9) „onechte” fehlt p. 305 lin, 22. — Gesetze der Langewolder. den, dat gelt sal de moder hebben, des 'wille dat het oer echte kint is. So eentwede een wijf aan haven en aan goed weer compt, en daar genieten kinderen iets, hoort men hoer? Hij hoort weten mit also goed, alsse daar gebracht, rijvende en dragende, en schijnende geld en de verevotede dieren als ossen en koe, de mensen van de werf toe zweren mit zijn handen, datse dat al uit had gegeven, also goed, alsse had in de werf gebracht; maar Bethuele hoort enig dingen, datse niet wil lijen en bekennen, soe salse dat mit zijn handen ontkennen. Waarom een man wijft en daar kinderen bij tuit, of hij sterven en de moeder delen zal weer de kinderen, so oorzaak zijn eigen goed, datse tot den man gebracht heeft, als voorzien af te nemen, so oechtse daar na half boedel en half koopland tegen de kinderen. Of de kinders tegen de vader delen zullen, hoort hem all dat over moeder te weten en te bewijzen veel. So de love en erfenis zijn buiten de vyfde knie, zowel de franse dat is de schuld een derde deel, de arme luide een derde deel, en dat goedshuis een derde deel. Vondelingen erfenis also ook, en onbekende Juden erfenis ook also, als van de vyfde knie voor geschreven. {.32. Dit is oock vreesche landrecht, dater geen monnik of nonne mach loue en erfnisse ont- fangen van oeren wertlicken vrenden; en daer enmach oock geen monnik of nonne louen en erven op oeren wartlicken vrenden; an dat kloester sal bliven dat selve guet, dat he daer in gebracht heft, $.33. Neemt een man een wyff, en thuetsy kinder off manniger, stervet de vader een daer na de kinder alle gader, so nemet de moder dat guet half, en des vaders vrenden halff; ster- vet oock de moder eer, en de kinder daer na alle gader, soe nemet de vader dat guet half, ende der moder vrenden half. 2) Verh.: „billicken”; welches für „bi 4) Verb: „Ini” wre Gesetze der Fredewolder % Fredewolder Küren. Dit is dat lantrecht, dat der elemetha Vredewolt hebben gekoeren, ende mit hoer!) eeden beswoeren?). Van huisvrede. $.1. De huisvrede myt veervolde boete ende broeke tho berichtene, Van enen man bynnen den huse to slane. $.2. Waersoe men enen- man bynnen den huese slae, vier hondert pondt tho gheldene, dat lith by den live to wynnane, ioff dar we wedder spreke, myt sex buren ende myt veer ende twyntigh des sibbesten lives tho ontgane 5), Van wünden bynnen huis. $.3. Daeden *) bynnen huse gedaen by sla- pende mannen, xxıy marck tho broke, Van huesbrekinge °). 6.4. Waerso men eyn huis thostoetet en thobreket ©), zır marken to boete; bynnen huse houwen sex) marck to boete, de frethe alsoe daen; een ledare to wesane ®) en dat vertuget _ wordt, xıı marck to boete; dat hues thostoeten, dat werdegheme myt sex buren ende eynvolde °) 10 gheldene. Van off men enen man in syn hues5 bernede. $.5. Waersoe men enen man barnede syn hues ende syn gued bynnen hove, de man dat solven to werderene 20) by lichten daghe; al- dermallick 1”) hude de nacht, het enzy dat dar 10 we kome myt somnade sithen 2?) ende myt walt, soe wete dat de man solven myt ses bu- ren ende myt xır eden 13) des sibbesten lives. Van bivredinge beerhuse $.6. Alle beerhuse byfredet by feervolde 15 boete, byhalven de koeplude; alle koephues, smythues, molne, skera !*) der de leyd over gheyd, scola, kata !), scepen, also daen. Van vechten bynnen beerhuse. $.7. Weso bynnen de beerhuse fechte, ende 20 *) Die hier wiederum abgedruckten Gesetze der Fredewolder, welche man in mehreren MSS, des s. g. Ommelander Landrechtes (s. p- 288, und de Lyst van de Hands. van bet Gron. Gen. p. 11 Nr.5 und p. 6) findet, sind bereits 1796 im vierten Theile der Groninger Verhandelingen mit Angabe der abweichenden Lesarten mehrerer Handschriften bekannt gemacht worden. — 1) Verl. lesen „huues”; führen aus and, MSS, „hoer” an. — 2) In and. MSS, fehlt diese Überschrift; so wie der &1.— 3) Verl. lesen: „myt veer ende twyntghersum des sib- besten lives”; and. MSS. wie im Text. — 4) And, MS, „wonden.” — 5) YVerli. lesen „huesfallinge”; führen aus and. MSS. an „huesbrekinge.” — 6) Verh. lesen: „huis altis fallet”, und führen aus and. MSS, „huis thostoetet en tliobreket” an, — 7) Ein and. MS. „wve” — 8) Verh, lesen: „wesane ende dene to bytigande; utwertbouwene achte marck to boete; dat hues altis fallet, dat etc.”; and. MSS, wie der Text lautet, — 9) Verb. lesen: „eyn folck”; und. MSS.: „eyn volde.” — 10) Verl. lesen: „werdaue”; geben aus and. MSS. „werderene” an. — 11) Verb. lesen: „aldermaoll”; führen aus and. MSS. „aldsermallyck” an. — 12) Verb. lesen „sicher”, welches in „sithen” zu korrigiren ist, wie das fries. in dieser Verbindung gebräuchliche „mitsamnada sidem” zeigt; vgl. p. 372 Note2, — 13) Verh. lesen: „myt eden”, führen aber aus and. MSS. „myt xıı eden” an. — 14) Verh. lesen: „molne skera der de leyd overgheyd, scola kata scepen also daen”, und führen aus einem and. MS. an: „molre schera der de leyda overgheyd, scole kaka scepen also daen”! — 15) Ob für „karca?” — 5718 — Gesetze der Fredewolder. de ene den anderen wt den huse sla, al een- boete ende alle een frethe ende een ghelt. Van saexdaden?!) ende wapen. .8. Saexdaede ?) en alle scade wapen by- 5 halven de werpe op den felde, twivolt van den doeddele, de frethe by den ghelde, Van iechten daden. $.9. Van alle openbare daden een halve marck ?). De iechte dade de preesteren ende 10 de richten, de an de buren synt, to syende ende to schowane, alsose dan synt; de boete to wynnane myt veer buren, ende myt sex maghen to wynnane onder twaelf husen ), ioffsese over een brenghen moghen; ioffse neet eumoghen, 15 dat mene rechtse to schedene. Van bevreedinge ). $.10. De rechteren en alle lude bevredet to den warve to gaende, ende van dan to farende, by de veerfolde broke ), de rechteren, by de 20 twyfolde de elemetha, het ensy dat dar we”) kome van veren iofte van dedinge, de syn eghen gudt helft verteerth, so is de broke dar by. Van kerckvrede?). 25 ${.11. De kercke achtefolt, dat hof veerfolt, dat wedemhues ) veerfolt. Van rovinghe. $. 12. Alle rechten dragende en drijvende en sacht en op fische 20), open veld bijtughende 30 miet veer buren en met zes magen, een markt 10 boete en een ter frethe. Waarom 1) Een ander MS.: „messen daden.” — rechtelijke boete, aand. — 4) Een MS. voegt bij: „tot vindende,” — de veervolgende”, leiden aber „broke” aan, ander MSS. aan. — 2) Een ander MS.: „messen dade,” — Aan alle rechters een halve markt”, leiden aber de in tekst opgenomen lezing uit ander MSS, 5) Ander MS.: „Van waaraf rede,” — Gesetze der Vredeoldering. men neemt na het een roef, of men dat blikkend houdt, zo dan. Van boete vredebrekingen ll), $.13. De rechters allen bijvredeiging bij de ede te noemen, en de overhorige 12) zo; waarom? de rechters de waarde van de boete bij de oude landrecht. Van de grootste boete daar men verwecht. $.14. De grote gelden daar men verwecht, de te geven binnen twee jaren en binnen tweintig nachten; de strafmarck binnen de halve jaresschuif; dat honderd ponden tot brandpenningen, daar over dat andere honderd ponden voor altijd om de halve jaer, zo dat veervolgende verfochten is, is dat tweemaal verfochten als over een. Dat steenhuis en dat houten huis tot een dingen te geven bij de oude landrecht, als ook lange tijd te staan en de zoon vrij bij het geld. De grote boete te geven binnen den jaar tot driemaal dingen, twee delen penningen, en driemal waren, Van daardeel op den veld, $.15. Waarom men een man op de veld slaat, dat geldt tot beschadigen met land bij de buren daar de man aan zit daar dat doet, de baan neder huisvrede of oorwreed te hebben, als wanneer de dode beschermd is. De man, oft de vrouw, darne doet hebben, de den bange te maken, Dat de here sine onderdanen waren. De here de ware 20) sine knapen. Verh, lesen: „Van Verh, lesen: „by Verh, lesen: „dat dar we ontbete van bier oft van dingen, so net als zelve, het ensy dat hese hore eigen freud tere”, und geben die im Test aufgenommen, Leseweise aus and. MSS. an, — binzu: „dats preesters huis.” — dat is an koerne oft an huis, op den felde bij lichten dage, dat tho bedrogen mijn veer buren etc.” — Verh. lesen: „de verheerlijkens”, und führen aus and, MSS. an: „alle And. MSS, : „want de overheerlijke salmen den rechteren boeten bij den MS.: „Van broeke tho nemene.” — overhorige oft overheerlijke.” — oude lantrechte.”— And, MSS,: „een twintig.” — Verh. lesen: „Van bote”; and. MSS.: „Van kerckrede.” — Verh. lesen: „Naysse”, führen aber aus einem and. MS. an: „en an sachta, And. MS. fügt And, Verh. lesen: „ende se te”; führen aus and, MS. an: „ende de sete.”— Verh. lesen „lude”, führen aus and. MS. dafür „doe deel” an. — Verh. lesen „to”, and. MSS. „dat.” — hebben, zullen den misdaeder maken.” — And.MS, „geld.” — And. MS,: „De man oft de vrouw, de den dooden And. MS, fügt hinzu: „dat is knecht.” — Gesetze der Fredewolder. ende syne landseta, et ensy dat he solven goed hebben oft vriend ?), Van nootmunde. Waarschoon?) men neemt een vrouw ende noede, dat mense geld te del 3), Van een ongelijke korth. Waarom men noemt een rijk beergarten over zijn wilde dat men dat weer geeft bij honderd marke, de rechten honderd marke toegewezen, en den soort also veel toe boete. Van arme kinderen, Waarom arme kinderen goede koopjes over hun wil, weer dat recht honderd marke toebreken, en dat kind also veel toe boete; is dat kind op gekomen, zo gaat weer op zijn eigen weg. Van landdomeinen. Om alle landdomeinen vier pond toe doemen, om andere domeinen twee pond. Van hoflingen een man toe doen. Waarom men een man hofling in de natuur en in het veld, twee zelden en twintig marke toe boete, also veel toe vreude, als de schade zo groot is, daar moet de man bij de rechter voor zijn schade. Van vechten. Waar een man een uitdrying man toe kaan en toe srikt leden, en dolk jofte doodelijke zijn landman doet, dat hij daarvoor antwoord zo binnen huis zo buiten huis, hij den tuin hoor van den beschermden, de boete Gesetzen der Vrijwolder. Van huizenvrede, Alle lijkt dat steenhuis en dat houten huis; waarom een man op zijn eigen grond zal dat huis vredig houden. Van doodslagen, Waarom een man een man doodslaat, en hij geen goed en hebbende binnen land, zo waren zijn beste vrienden daarom en ook in de rechtvaardigheid, waar dat verjaart over dat land, en hij doodslaat jofte roef of doodelijke, dat een der zijn waren. Van een dom to delene, Waarom men een dom dele, en men dompenningen geev, en men dine dom niet hoorde en niet wilde, dat daar mee 15 gultig zijn alle bij ver 1#) schillingen, en dat daarop klagen dat daarvoor waren met twee 5) redenen, derwelke dine dom deelden. Dat de kinderen de oudere niet hinderen en zullen aan oren goede. Niemand zijn vader en zijn moeder aan horen goede te bieden, bij een hovetloze. Dat niemand zijn recht erve onterfiet zal. Niemand onterveidt de recht erve niet met niemand, bij een hovetloze, opdat de recht erve weet weer te verdienen. Van wonden. Waarom een man werd gewond, en de wond geheeld werd, en daarop zijn dienst daarvoor doe al lijkt wel, en daar weer bijvalt en dan stierft, en men denkt aan het leven en de wil van de overleden. Vele vrienden worden opgeheven, en de weder op zijn eigen toekomst. Kwade aan zijn beesten. Kwakkel aan zijn engelen. Broeders van buitenlanders. Van onbekenden binnen land. Jonge mensen doen dat. Mensen van buiten de stad. Waarom zit u te drinken. Ik wil u aanspreken. Mannen van buiten de stad. Waarom zit u te drinken. Ik wil u aanspreken. O ja, ik wil u aanspreken. Mensen van buiten de stad, waarom zit u te drinken. Broeders van buitenlanders, waarom zit u te drinken. Ik wil u aanspreken. MS.: „mytb dren redgen, den de doem kundich was ende hadden gedeelth.” — 16) Verh, lesen: „oppe dat em de rechte erve wyrth werpe wylle”; uud führen aus einem and. MS. an: „op dat hem de rechte arigennem weet wedder to warven, waar sie ol tegens spreken wille.” — A8* _ 590 — Gesetze der Fredewolder. dat mene an thye veer ende twintighersum des sibbeste lives, ende myt sex buren. Van bevredinge des rechtes, $.29. Waerso de rechtere bynnen synen Gesetze der Fredewolder. buren rechte, dat he befredet sy Iyck den warve 1). Dyt zynt de koren des landes van Fre- dewolt ?). Die Fredewolder Rüren von 1588. 5 Hec sunt nova statuta terre Vre- dewolt sub anno domini mcccuxxxvm communiter creata et ordinata. Van doetslach bynnen den huse gedaen. 10 1. Waersoe men enen manne bynnen huse slae, dat men myt sestige marken gelde, den darden deel waer, en de tiwee deele gelth. De waer sal ‚wesen ossen koen ofle rogge, by der rechter settinge; end alle wonden en 15 alle daeden al daer by xv marck usualis, dats dagelyke marken to freihe, dat is tho brocke. Van doetdeele. {.2. Waersoe men enen man slae myt mes- 20 sen of myt anders scadelike wapenen sonder de warke!) op den velde, twyntich marck, dat is vyf styge usualis munte of monete, to gel- dene; de darde deel waere, en de twee deel gelth; de waere sal wesen ossen oft koen oft 25 rogge by der rechters settynge, alle wondingen en daeden al daer by, en twaelf marck tho broke. Van doetslach up den velde. Waarom men een man op den veld slaat, zonder schade wapenen, 124 markte tot gelden; dearden delen waren, als ossen ofte koen oft roggen, en de twee delen gelth, de waren tot des rechtes zetting toe staan, alle wonderen en alle daden daar bij 129 markte toe broeke. Van waren vrede, Alle waren dagen der rechteren hals bevredigd door veervolde broeke en boete, en de elementen, dat zin de meente, toe de waren ladet door de tweevolde bevredigd, als gewen de man op syn eigen hart komt, het ensy dat hy waren toe berekend en toe andere onderlinge dingen, de wyte heeft zichzelf. De rechters bevredigden, Alle rechtren bevredigden lijkt den waren, als daarfen fretha dat is oorlogen broeke teren; en alle de genen deze voor even laden gast ontkennen. Van een mangelt aan betalen, Alle verplichtingen dat is mangelt aan halsen tot betalen binnen twee jaar, daarbij dat het beset is binnen zes tijden, de eerste binnen twintig dagen, dat andere deel binnen den halve jaar, dat darderen deel binnen dat eerste jaar betaalt, dat vierde deel binnen twintig dagen na den aanbeginnen des lateren jaar, dat vijfde deel binnen den lateren halve jaar, dat zesde deel want dat latere halve jaar omgekomen al betaalt. Van boeten, Alle boeten daar men voor vecht in de rechtsteden, en buiten rechtsteden dingen, te nemen de Fredewolger. Het betalen van binnenjaar toe dren yyden myt-guder waer, ossen, koen, roggen, schaap, doek, by de rechter zetting; dat eerste deel binnen xx dagen daar na dat bewijst is, dat ander deel binnen den halve jaar, dat derde deel als dat jaar om en komend al betaald. Van openbare daden. Dit is de openbare daad: in redden wonden, door slagen hoofd, uit brokkenogen, afgeslagen ledemde. Van alle openbare daden vijf marke wordt munte toegebroken; van mijn daad de niet openbare ensint, een markeusualist toegebroken. Gesetz der Fredewolde. De koeren van Vredewolde. Dit zijn de koeren des landes van Vredewolde van voor en van erfdeel. Dit is dat eerste dat de boedelgevingen vallen daar weer in, daaruit gekomen zijn, toe den derde toegebroken en toe gegeven; komend idet daar over, bij de meest voorzien de delen. Van boedel onechter kinderen. Dit is de andere koer, waaraan men een onrecht kind een gave geeft, enz. dat niet eenbehagen, zo zal de gave weer op de heerstede arven, toe genomen en toe gegeven. Das Fredewolder Erbrecht von 1596. Hier zijn de statuten van het land Vredewolde over de successie van erfelijk recht, samengesteld, waarvan sommige volgens de consuentie van het vaderland geobserveerd, andere in de oudere statuten geschreven aangetroffen, andere zelfs onduidelijk tussen de oudere vacillerend, die hiermee, na deze tegenstrijverige en overbodige en twijfelachtige dingen geknipt, in een enkele cedeling samengebracht, waarbij tegenstrijverige dingen afgesneden en verdere dingen duidelijk gemaakt; de voorgaande rechterlijke uitspraken niet herzien, maar deze hier geschreven toe te passen aan toekomstige handelingen uit te breiden. Dit zijn de bepalingen van Vredewolde voor de wetgeving. Von Mann und Frau im Ehebett. Wo ein Mann und eine Frau zusammenkommen, dass ihre Tatbarkeit allen Menschen recht ist, sei der Mann der Schaden und der Frau die Frommigkeit das Los, was sie betreffen, so ungewiss betreiben. Von einer Frau, die kommt um die 15 Hausgenossen. Wo eine Frau kommt um die Hausgenossen, so muss sie dort einen Grund anfangen, zu verbessern die Hausgenossen, damit sie alles schadenlos bringen mit ihrer Tatbarkeit; machte sie die Hausgenossen allein, ist ein hohles Haus, so nimm sie das halbe und führe es dahin, dass was verkehr ist, wird verkehr; ist ein Steinhause, und ist auf des Mannes Erbe getimert, so behält der Mann das Haus als ganze, und die Frau bringt nichts schadenlos vor den halben Teil mit ihrer Tatbarkeit; und ist getimert auf der Frauens Erbe, so behält sie das Haus als ganze, und den Mann bringt nichts schadenlos von der halben Teil mit ihrer Tatbarkeit. Von da ein Mann und eine Witwe einen Thee machen. Wo ein Mann und eine Frau zusammenkommen, dass ihre Tatbarkeit allen Menschen recht ist, sei der Mann der Schaden und die Frau die Frommigkeit das Los, was sie betreiben, so ungewiss betreiben. Von der Erste, die ein Gesetz gibt, dass man ein Paar auf der ersten Etage nicht erlaubt, das ist das Gesetz der Fredewolder. Kynderen samen tacht, en de vader stierft, so lovat dat goed op zijn kinderen; stierft het kind daar na, dan lovat dat goed dat het van de vader ontfangen op de zibbeste hand toe de fadersyde, en niet op de moeder; stierft hun moeder ook eerst, dan lovat dat goed op haar kinderen; stierft het kinderen daar na, dan lovat dat moedergood op de zibbeste hand toe de moederzijde, en niet op de vader. Wanneer een man en vrouw sterven onbeteugeld, dan neemt de broer dat goed; heeft hij geen broer, dan neemt de zuster; heeft hij geen broer of zuster, dan neemt de broers kind of beert en de zusters beert, neve en nichte, al lijkt het naar het wettelijke bepalen bij mannelijke handen; en heeft hij geen neef of nicht, dan neemt de nichteling van de verre komens, al want het komt op de derde hand; komt daar over, dan aan de zibbeste hand toe welke waarheid of mannelijke leven, dan delet dat goed weer de neven en nietten bij mannelijke handen, de fedria delet de mans vaderlijke goed weer de mans nevonen en nieten, en de vrouw neemt de moders goed weer de dodens neven en nieten, en als voert bij den knecht te delanen op en te dele, al want het komt op de derde hand, daar na aan de zibbeste hand toe waarderen alles samen. Wanneer een man stierft, {.5. Waerso eyn man sterft, der syn guet 1) „eer” fehlt in and. MSS. — führen aus einem and. MS, an: „nichtelingen de verer.” — hwerane steht für das fries, „hwerwane”, s. p. 383 lin, 1 dafür „warwane” — 7) „van der vaderzyde” fehlt in den Verh. im Texte, wird 8) Verh, lesen „moder”, führen aber „modersyde” aus einem and. MS. „en to arven.” — 6) Verh.: „Van erfldele” — aber aus einem and. MS, angeführt, — an, — fletgaven, dat siot bodelgaven.” — 582 2) Verh.: „Van erfidele” — 9) Verh. lesen: „abeste leweth”, führen „agterlaat” aus and. MS. an. — 11) Ein and. MS.: „fallene.” — Gesetze der Fredewolder. neet beteen enhevet, ende heft hy halffbrode- ren, syntse halffbroderen van de faderzyde, so lowe he syns faders guet oppe de halffbroderen varı der vaderzyde ”), ende syn modergoet op de sibbeste hant to der modersyde ®); so lewe he syn moderguet, syntse anders halffbroderen van der moderzyde, oppe syne halffbroderen, ende dat faderguet lewe op syne sibbeste to der fadersyde. Van fletiefta ende bodel, $.6. Alle flet ende alle bodeliefte, der by- teyen synt, ende van den heerde framedat zend, an de sibbeste hant to werane der van heert- stede wt sproten syn; ende dat synt de flet- iefte, dar men eenre vrowen gyft, endese desse betuicht ende danne sterft, ende kynder agter Jaat ®). Van onbetoghen fletieften. Alle freiste der onbetogen zyt, sollt weder op den heerstede darus van komen zyt, de derde toe nemande en de derde toe levende, kompt dar over in de sibbeste hant toe waren. Ende de freiste zyt onbetogen, waerso de vrouw altyts geen kinderen tuicht; iofte heftig kind toegetogen, en zich doet hooren, zo lewet, zo is dat bodem weder op den heerstede, en aan dessen freisten voorvaet de zweerhand de spieldelhand. Van onbetogen guden. Waerso een man sterft, en zijn goed onbetogen is, zo nympt de broer dat goed; is de broer dat, en is daar een zuster, zo voorvaet des broers kinderen. Aan dessen laatste broers en zusters beern al Iyke na?, en al lawa over de derde hand niht toe. Alle freisten die op een heerstede geven, die salmen met rekenen bij der waarde, al gader aan de sibbeste daarvan komen zyt, de derde toe neman en de derde toe geven, komt daar over, aan de sibbeste hand toe waren. Van freisten toe vinden. Waarschijnlijk men de waarde van de freisten niet kan vinden, en mag dat met twaalf mannen des sibbesten leven. Alle boete en alle geld, die de man schuldig is, zal worden afgeleid. myt live ende myt leden hevet verdenet,'twisschen den derna heerdstede oghen, ende de ghene der de fletiefte oghen, al rechte en twe to delane, al dar umme dat dat kynt beide 5) olderen is al Iyke na nomen, ende beyder vrundt wer- det al lyke sere an synen doede bekend *). Oppe 5) dat dar neen valsch op rysene mo- ghen, so is des provestes seghel van ®) Hum- merke myt des landes seghel van Vredewolt to dessen breve daen. Conseripta sunt hec dudum pluribus annis elapsis, sed cum sigillis sunt confirmata sub anno domini millesimo trecentesimo nonagesimo sexto in octava penthecostes, 1) Verh, lesen: „maer darse over de handt”, und führen aus einem nad. MS. an: „maer darse over de darde handt gaet,” — 2) Ein and. MS, fügt hinzu: „en geld” — 3) Verh, lesen: „andere”, führen aber „beide” aus einem and. MS, an, — N Verh. lesen: „kind”, und führen aus einem and. MS. an: „bekend ende gehoend.” — 5) Verh. haben noch die fehlt in den Verh., steht in der Gron. Lyst p.6. — berschrift: „Van valscheit op.”, welche in and. MSS, fehlt, — 6) „van” 15 10 w w. Ei) Allgemeine Gesetze des westerlauwerschen Frieslandes. En Busstaxen von 1276 '). — Allıyristhbi oenbeghin fan tha bo- ten twiscka land. In nomine domini amen. Thet senth tha ieldan and iha botha vmbe daedslaghen vmbe lamme lethen, and vmbe ghersfalliga leıha, ther thıa prelaten fan Asterghe and van Westergae, Borndegha and Waghenbreghe, habbith enegat wyslika, and tha bote fan thisse fior nameda landem wilkarath. {.1. Hwaneso me daed slacht of ene lande in thet ander land, sa scelmane ielda mith xvu merckum. 