title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: Doch ik vermoedde een overblijfsel van bedorven gal, niettegenstaande men 'één van de ontlastende middelen gebruikt had, en liet ten eerste een soep van het zwartste roggenbrood (pompenikel was er niet te krijgen) met zuur bereiden. Deze gretig genuttigde kost filde de breuk en den hik, en bereidde de maag, dat zij de geneesmiddelen inhield, welken hem ras buiten gevaar brachten. Ik heb over vele ziekte, hy. "Verdeel door en deels uitgaand, welken het daar-door geworden zijn, dat hun, na een koorts of na andere ongezondheden, welken men toedeelde aan het gebruik van harde, zware spijzen — schoon zij bij spiek en verwijderd waren groot gebracht — een streng kraamvrouwe leefregel was voorge schreven, bestaande uit sappe bouillon van hoenderen, wortelen en ten hoogsten uit zwermvaten. Hunne kwaal scheen deswegen ongezond te zijn. Want alle de artsenijen bleven werkloos, de maag zwak, en walgend, de spiervaten slap en de zenuwen zwak, zolang zij aan deze zagen leefregel hielden. Maar zodra ik hun het matig gebruik van hunnen gewoonen ruw en harde kost, vark ham sal de pekeldie en ingezulde komkommers e. z. v. veroorloofde, kwam de waterige mond met de veroorzaakte verteringskracht zichtbaar weer, en geneesmiddelen deden beste werking. Ik liet deze niet eerder gebruiken, dan na dat ik verzekerd was, dat door een goede leefregel derzelver werking gedaan was, en zij was dikwijls zo gewenscht, dat men de andere kon achterwege laten. CELSUS heeft reeds aangegeven, dat dergelijke harde, zware kost, die niet vaster, doch eenvoudige, zonder kunst bereide spijzen bevat, wel meer kracht verschaft om te verteren, doch aan den anderen kant, verteerd zijnde, ook meer kracht geeft, of beter voed. Een geneesheer, die zich in Lijfland door zijn gelukkige genezingen en braafheid, vooral bij de Ridderhof een groot vertrouwen had verworven, had op zijn doodbed berouw, dat hij door zijn streng leefregel de gezonden en de zieken van hunne gewone ruwe levenswijze afgebracht, en hen tot weeklijke lieden en tot flavoen gemaakt had. Hij beschouwde dit als een gewetenszaak en liet deswegen een rondgaande brief aan de Ridderhof afgaan, waarin hij dezelve om vergeving vroeg, en ernstig vermaande, het tegenwoordige deel van het leven geen hij geleerd had, in acht te nemen. Hij stierf daarop gerust, in verwachting, dat hem iemand zou komen, die het geen hij bedorven had, weer zou herstellen. Deze gewenste hervormer was mijn overleden vader. Hij voerde, bij zijn verblijf in Lijfland, de oude Ridderkost en levenswijze — want beiden kunnen niet veel, elkaar gescheiden worden — met veel drang van redenen weer in." Een heer van vijfentwintig jaar verviel in een nacht, welke hij door het misbruik van den wijn en brandewijn veroorzaakt had. Men schreef hem zeepachtige, verkoelende middelen voor, die het ontstekingstevend, dik bloed oplosvend, welken bij elkander telkens weer overgaf, tot meer er geestelijke drang bij voegde, (waar toe ik de spiritus aperitivus Penoti neem.) Zijne ziekte werd daar-door ras vermindert, en, na het gebruik van visceraalklierstoffen, bij welken men een weinig specerijachtige kruiden voegde, volkomen hersteld. Een ander kon, gedurende zijn verblijf in Holland den brandewijn bij geheel volle geesten drinken; doch in Duitsland veroorzaakte die drank hem ras apopleptische toevallen, die ik meer dergelijke antiphlogistische middelen behandelde, bij welker gebruik ik hem alle morgen en avonden eenen goeden flok brandewijn, die ik eindelijk in Malagawijn veranderde, moest veroorloven, wijl hij bij gebrek daar van in de zweet verzwakking verviel. Hij werd weer gezond, maar toen hij na verloop van een jaar weer tot zijn geliefden drank keerde, werd hij waterziek en stierf. De beroemde heer hofraad RICHTER verschaal, in zijn chirurgische Bibliothek, L. B., 94, van eenen Heelmeester te Amsterdam, welke een verbaazende grote balzakbreuk opereerde. Daar echter alle deelen in den breukzak vergroeid waren, ging de operatie zeer langzaam, was met vele zwarigheden vergezeld, doch viel gelukkig uit. Den tweeden dag na de operatie vond de Heelmeester den Liidende zeer zwak; en den derden dag bijna zonder gevoel; beweging en adem, koud aan de uiterste deelen, met gefloote oogen, en meer geen woord, zo nabij den dood, dat hij het de moeite niet waardig oordeelde het verband los te maken, of iets voor te schrijven. Toen de Heelmeester als gereed was om den Liidende te verlaten, verhaalde deszelfs vrouw, dat haar man altijd sterke brandewijn had gedronken. De Heelmeester liet een lepeltje vol brandewijn in den mond van den Liidende lossen, en dit was nauwlijks gescheuld, of deze open. De oogen... Na dat men hem nog eenige lepels volgegeven had, kwam warmte, leven, beweging, gevoel weer. Met een woord, de lier kreeg dagelijks, gedurende dat hij onder de handen van de Heelmeester was, eenige wijnroemers met brandewijn, en werd weer volkomen gezond. Een dergelijk geval verhaalt de verdienstlijke Tubingerse hoogleeraar Münzer, als veldarts in den zevenjarigen oorlog gezien te hebben. Een soldaat, die aan het dagelijks brandewijndrinken gewend was, werd, zeer gewond, in het lazareth gebracht. Men behandelde de wonden, waarvan bij er verzen was, op de gewone wijze en met behoorlijke zorgvuldigheid. Doch daar wilde geen goede ettering komen, en de verzwakking nam zigtbaar de overhand, hoewel de kragtigste middelen niet gespaard werden. Toen ook de wijn zelf werkloos was, en de gewonde soldaat verloren ging werd, gaf men eindelijk zijner begeerte naar brandewijn genoegen, en veroorloofde hem, nu en dan eenen goeden fluitje van deze zijne hartsterving te nemen. "Ten eersten namen de kragten weer toe, de etter werd goedaardig, en de genezing volgde spoedig! De heele dranken worden voor zulke ernstige zaken; zij mogen ziek of gezond zijn eindelijk tot een gewenste behoefte. Misbruik, braken, de zwakheid, beven en zwaarmoedigheid tot wanhoop toe zijn gemeenlijk de gevolgen van de voorbedachte afgedwongen volkomen onthouding van hunnen nektar. Zij houden hem ook daarvoor, wijl deszelfs gebruik hen uit den jammerlijken toestand in een vrolijken verplaatst. Maar zij bedenken niet, dat dit flets voor eenen korten tijd vervrolijkend vergift de oorzaeken van hunne kwellingen en verdrietlijkheden hoe langer hoe meer vermeerdert, sen dezelven eindelijk ongeneeslijk maakt. Om die reden is het moeilijk hen van hunne zelfmoordende gewoonte af te brengen. Men heeft dit doel in wel menigmal bereikt, door het bijmengen van walgagige dingen; doch het is en blijft altijd een gevaarlijke onderneming. Ondertussen kan de oplossing voor braakwijn teest geen kwaad doen, wanneer dezelfde in zulk een doos onder den geliefden drank gemengd wordt, dat hij, nevens walging, soms eenige reizen braken verwekt. De volgende manier van onthullen heb ik zo zeker als voldoende bevonden. Men zuivert de maag en darmen van zuur en vlim, men begint met het onthullen van de helft van hunne gewone portie, vermindert deze om de twee dagen, en laat hen, in plaats daarvan, maag- en zenuversterkende middelen gebruiken; bij voorbeeld des morgens eenige luchtkussen geroost wittebrood, met specerijen bestrooid en in wijn gedoopt, en voor den maaltijden lepeltjes vol van de maagdruptsen van ROBERT WHITE. Indien men genoodzaakt moet geweld te gebruiken, bedreig men hen bij het eerste dronken drinken met een kamer-arrest van vier weken, bij het tweede met een dubbele straf enz. Men komt deze bedreiging uitstelking na, en bedient zich tevens van het BR eerder genoemd middel van onthullen. Ik heb opgemerkt, dat de geenen, die op een ruwe wijze opgevoed en aan harde kost gewend waren, en zelig gedurende hun onpaslijkheid ook daarbij gehouden hadden, veel zeldzamer aan de Inflammatie onderworpen waren, dan weeklingen, dat zij, zodra zij er van aangetast werden, veel minder en veel minder zelden nauwlijks enige merklijke ongemakken, en allerzeldzamerst zenuwziektens daarvan leden, dat hunne spijsvertering, hun uiterlijk aanzien, hun gezonde verstand, en hunne genezing veel vooruitpoediger was. En hoe dikwijls heb ik mij niet verwonderd, hoe een maag, die als gehard is om veel te verdragen, die zelfs in ziekten niet zo zwaar verzwakt, uit de onverteerbaarste spijsjes herzagt zich, zuiverde voedingssap bereiden, en als ware het een vergiff honing trekken kan! Wij weten uit de dagelijkse ondervinding, hoe de melk der zogende door een gebrekkige leefregel en gevoelensbewegingen, ten nadele des zuigelingen ongekond word. Zelfs de gezonde moeders, als zij niet op het dorp worden opgevoed, moeten dikwijls de treurige gevolgen daarvan bewenen. Mijn vrouw, die altijd een goede en duurzame gezondheid heeft genoten, doch eenmaal teder en bezorgde moeder is, was zeer gelukkig, dat zij in staat was, haar eerste kind te zegen, en dat het kind zulks zo wel als haar geviel. Maar toen haar tweede zuigeling onpaslijk werd, trok zij zich zulks zo zeer aan, dat het hoe langer hoe zieker werd, en eindelijk stuiptrekkingen kreeg die niet anders dan door hete spoelen konden verdreven worden. Zij liet zich nu bewegen, om het derde aan een minne toekans te vertrouwen. Ik verkoos daartoe een stevige en ongevoelige boerin, welke ik, zo veel mogelijk was, haar gewoonte, eenvoudige, ruwe spijsjes en levenswijze liet houden, want ik was verzekerd, dat de zuigeling niettemin een zoete en licht verterende melk zou krijgen. Ik werd te meer in dit gevoelen gesteld, toen ik gewaar werd, dat zij alle morgens heimelijk in den tuin ging, en een menigte onrijpe pruimen nat, zonder dat de zuigeling het minst. dit artikel is gehekkel van begin tot eind, dus de correcties hieronder dien ik aan te passen heb aangeduid met [ ] en verdere aanvullingen met ___ zijn gebaseerd op de context en mijn verbeeldingsvermogen, zodat dit leesbaar en (voor zover dat al mogelijk is) menselijk wordt. Er zit veel opvatting en kennis in dit stukje van mijn op reis genomen moedergedicht, maar het is nu eenmaal geen proza. De zuignatuur van een kind is, gelijk al de heer Tessier het zo treffend formuleert, "de kwaad nieuwsgierigheid van de mens". Nu, dan is het dus ook, als een moeder, voorzichtig om datgene wat u de zuigeling voedt, zorgvuldig te wachten en te bereiden, dat het een fijne, zuivere, welgemengde en vast voedingsvocht is, waaruit een beste grond voor een geharde wereldburger wordt gegeven, boven de gevulde, aandoenlijke, weeklijke moeders, die door het zien van een spijker, door het eten van een bord met kool, en door een geringe huiselijke verstooring een zwerfkind ongelukkig maken? Zou men in onze weeklijke eeuw niet gretig de gelegenheid waar te nemen, om de van de geboorte af verweende spruiten op eenen wilden stam te zetten? Sindsdat de gevoelige moralisten en dichters zich in dit geneeskundig vak gemengd hebben, en de moeders, die haar kinderen de borst onthouden, als onmededogen deden uitkrijen, kostte het mij veel moite, inzonderheid om de aanzienlijke, teere, gevoelige en zwakke dames van het tegendeel te overtuigen. Bij geluk treedt de beroemde heer Tissier te voort. Een 307 fehijn , en leert in zijne verhandeling over de ziekten dezelfde ketterij. Hij brengt zo veel gronden en bewijzen daar voor bij, dat het overbolligt, de mijnen verder uit te breiden. Dezelfde gevoelens worden door den geleerden heer DR. WEIKART gekoesterd: ,,Ik weet niet, zegt hij, in den Philosophischen artz, met wat grond de moralisten en dergeneesheeren altijd tegen de minnen sfeer. Men zocht een sterke, gezonde minne met gewalde borsten, en bezorgde het. 3», kind een voedzel, het welk een dame uit haar kleine borsten niet kan geven. 'Eene dochter varieert den burger- of boerenstand leeft eenvoudiger; zij heeft vaster vleesdeelen, dikker en voedzamere spieren, grover zenuwen, en is dus minder gevoelig, heeft minder hartstogten dan een geaandoenlijke dame. Uit deze hoofde is een gefschikte minne het voordeligste, dat ouders voor de gezondheid en lichaamssterkte van den jongen jonker kunnen verschaft. De prijs-vraag: welken zijn de beste middelen, om de kindermoord, welke voorbedagzlik, door de wreedheid van een onzinnige moeder gepleegd wordt, voort te komen? Beschouwt men als zeer gewichtig, en nogthans wordt onder tienduizend eerstgeborenen nauwlijks een op zulke wijze omgebracht. Van hoe veel meer gewicht en hoe algemeen nuttiger moet dus de vraag zijn: welken zijn de beste middelen, om den kindermoord te verhoeden, die door al te grote of zotte liefde, weeldrige opvoeding, verkeerden leefregels, gewoonten en vooroordelen voltrokken, en waarmede het grootste gedeelte der kinderen in ons land van belofte wordt geëist? Ik ken geen anderen, dan de vlugte in de woordeboom. Doch hieronder versta ik: dat men den kinderen, die den overgeërfden keel van scherp en waterig vlees, van zwakke en aandoenlijke zenuwen en van zwakke en prikkelbare spieren mee ter wereld brengen, een tegengesteld voedsel en andere leefwijze geven; dat men voor dezelfde een kloeke minne uit een dorp verre van de stad verkiest; dat men ze bij tijds, doch voorzichtig, aan een harde opvoeding gewenst, waar toe men moet rekenen het koud wassen en baden, het gewennen aan allerlei weer, lichaamsbewegingen, ontblooting van den hals, de borst en het hoofd, het koud drinken, den boeren kost e. z. v.; dat men hem met toenemen der jaren een afkeer van weeldrigheden, weekelijkheid en dartelheid inboezemt en tot weinige behoeften zoeke te bepalen. Doch, hoe bezwaarlijk het is, zulk eenen, reeds in de geboorte bedorven weekling in eenen Batavier te veranderen, zoals Tacitus die beschrijft, ondervinden degeneen, die zulks onder nemen. Deze zwarigheid kan ondertussen het best uit den weg geruimd worden, door onderricht en vermaning van de eenstemminge Geneesheeren, geestlijken, heelmeesters, wel onderwezen vroedvrouwen en bakkers, doch inzonderheid door het voorbeeld van de aanzienlijken. ontstaan; men deed liever den maaltijd, en te bij voorbeeld het ooft des morgens en des avonds, in plaats van bij het nagerecht, zo zal het veel beter bekomen; men gebruikt ook van den lichter te ver- teren, eenvoudig kost niet meer, dan de werktuigen der spijsvertering genoegzaam kunnen ver- dragen, dus bij nagelaten lichaamsbewegingen minder, en voor dat men zich te flapen begeeft het minste; men zwelgt de spijsen niet te schielijk op elkander in, maar kaust dezelven eerst tot een dunne bereiding, men geniet dezelven met een opge- ruimd gemoed, van alle zorgen en bezigheden ontheven; men onthoudt zich kort voor en na de maaltijden van alle gemoedsbewegingen en inspansingen van den geest; men neemt zorgvuldig en dan zulke spijsen, welker dikwijks herhaald gebruik een schadelijken invloed op de sappen en zenuwen kunnen hebben; men gaat niet te schielijk van de gewoonde, zelfs schadelijke leefwijze, tot een andere te genoegzaam, van een rustige en stillle leefwijze tot een moeilijke, en nog minder van een werk- zaam leefwijze tot een ledigheid over; eindelijk men toetst aan zichzelf, wat iemand behaagt en niet behaagt. Dit is inzonderlijk een hoofdzaak. Doch hier komt nog zeer bij in aanmerking de gewoonte en eigendommelijkheid, of de zeldzame menging der sappen en vereniging der zenuwen, aan zekere lieden eigen, die zich ontroeren bij dingen, welken anderen gaarne ontvangen, en omgekeerd. Zo kunnen vele, bij welken het kalfs- vleesch onverteerd in de maag blijft, het verkens- vleesch wel verdragen; anderen, bij welken een glas witte wijn de maag bederft, versterkt dezelste met een half pint rooden wijn; zo zijn de kreeften, kappers, radijs, Kaas, aardbeien e. z. v. Voor veelen een vergif; voor anderen zijn zij niet nadelig. Vooral moeten zulken die van hunnen buik een afgod maken, of die hun grootste geluk in lekkernij, ledigheid en weekelijkheid vinden, zonder barmhartigheid tot den strengsten leefregel gehouden worden, en zich bij die kastijding tot een dagelijkse lichaamsbeweging in de open en eindeelijke strengte van de lucht gewennen; en anders kan men hen niet genezen. De heer TRONCHIN maakte zich door den gelukkigen uitval van zulk een stoute voorfait in Parijs beroemd als een orakel. En een zeker geneesheer vergaderde zich rijkdommen, dat hij zich van TRONCHINS hongerkuur zelfs bij verweende en te veel gevoede en daar door ziekte schoothondjes, met hetzelfde geluk, doch zonder voorkennis der medegende dames, bediende. De dagelijkse lichaamsbewegingen, gepaard met het gebruik der geneesmiddelen, maken voor onze zieken een gewichtig en dikwijks onontbeerlijk gedeelte der leefwijze uit. Hier toe behoren het reizen te water en te land, de verandering van voorwerpen, de jacht, vrolijke schouwspelen, de muziek, aangenaam gezelschap, het wrijven van het onderlijf, en het koude waschen en baden. Elk weet, dat de lichaamsbewegingen niet zottek moeten zijn, dat zij verhitten of verzwakken, en dat zij een tijd lang voor het eten of kort na geëindigde spijsvertering moeten gemaakt worden. Onze zieken raad ik voornaamlijk het rijden te paard op eenen zestig draf, of in een slendende rijtuig op eenen hobbeligen weg, hetwelk de gezonde wanden schud en versterkt. De heilzame schudding van het onderlijf wordt zeer vermeerderd, wanneer men onder het draven de knieën van de rechte hand zet en rechts regen dezelfde zijde des buiks drukt, en met de linker voorarm op de andere zijde hetzelfde doet. Zij, die de kijkteeren wel kunnen inhouden, doen wel, dat zij aanstonds na dat de zelven gezet zijn, te paard gaan rijden. ... Wanneer men geen gelegenheid heeft, om een lichaamsbeweging te maken, kan men dit gebrek door wrijven enigzins vergelden. Het versterkt en bevordert de werking der kliisteren, den omloop des bloeds, den door- en afgaan der spieren en de uitwassen. Geen geneesmiddel kan, volgens Tissot, in langdurige ziekten van het onderlijf, welke uit gebrek van werkzaamheid bij verdikking en vergadering van zappen ontstaan, zo nuttig zijn, als her wrijven. De oude bedienden er zelig in de meeste ziekten van en verzuimden het zelden. Van het koud wasfchen heeft men eendergelijke uitwerking te wagten. Het vermindert ook veel te grote prikkelbaarheid en gevoeligheid der spieren en zenuwvezelen, verhard de huid tegen de nadelige indrukken der lucht, en verhoed de zinken, en koorts, en soms geneest het dezelfde ook. Ik raad het derhalve zelfs de gezondheidskundigen met het zichtbaarst goed gevolg aan. Het wrijven geschiedt des morgens, als men wakker wordt, liggend, en onmiddellijk na elk wasfchen, staand, met een zacht lap, die met het gewone rookpoeder doorrookt is, waarbij men de buik naar alle zijden en in de rondte, gedurende vijf of zeven minuten, zachtlijk wrijft, alleenlijk bij afwisseling nu en dan wat harder drukkende. Om de kramp krachtig tegen te gaan, zal men wel den, wanneer men ook het benedenste deel des ruggraat wrijft. Tot het wasfchen van het gehele lichaam bedient men zich van een groote spons, welke men met trapsgewijze kouder water en eindelijk met ijskoud water vult. Het kan des avonds voor dat men naar bed gaat, en desmorgens voor dat men opstaat, na het zetten der kliisters, gedaan worden, inzonderheid aan de buik. Wij hebben gezien, dat het koud baden op die wijze gevoeglijk in plaats van het koud baden, weinige gevallen uitgezonderd, kan dienen, laat ik alleenlijk des zomers de koele rivier- en minerale baden gebruiken, die ook het hunne doen tot genezing van de Inflammatie; schoon zij op verre na bij de inwendige baden, de klieren niet kunnen balen. Een zeker Geneesheer, die een voorstander der baden was, nam proeven met de viscerale klieren, en vond de voordelen der inwendige baden zo groot, dat hij schrijvende van de uitwendige baden zei, dat men van dezelfde mocht zeggen: wasch mij den pels, en maak hem mij niet nat. Bij de middelen uit den leefregel komen de gewone lente-, zomer- en herfstziekten het naaste, alsmede de sappen en het nat van kruiden, de huis-, minerale wateren en het behoorlijk gebruik der bovenstaande soorten van voedsel. De teere eerstenlingen der groenten en saladissen bezitten een kracht, om de sappen, die in den winter taai geworden zijn en zig verzameld hebben, te ontbinden, en verwekken uit die hoofde dikwijks eenen heilzamen buikloop. Op dezelfde wijze werken het nat van kruiden en het vuist sap, e. z. v., doch veel sterker de uitgeperste sappen van kruiden, als zij de maag maar niet zo licht ontstelden. Zulks kan gemakkelijk voorgekomen worden, wanneer men de eersten, het gekruide vleesniet kookt, en bij de laatsten het havervlinderkoek, en een weinig fijne doet. Ik laat ze gemeenlijk uit salade, chicorijen of papenkruid en duivekervel, zo dra deze uitkomt, bereiden. De huis, die men naar omstandigheden met wijnstamper, rommel, citroensap, tamarinde, witte wijn en bier kan toebereiten, en welke men, wanneer zij niet zal laxeren, kookt, en er het zesde of achtste gedeelte melk bijvoegt, of waarin men, om haar tevens een versterkende kracht te geven, een gloeiende staaf nieuw ijzer eenige reizen blust, wordt door den heer Tissot onder de grootste geneesmiddelen der natuur tegen de taamje, scherpe gal, de verstopping van lever en galblaas, tegen de zenuwziekten, ook tegenzulken, die met gebrek aan eetlust en met koorts gepaard zijn, aangeprezen. Men kan erzijn nog veel meer van beloven, inzonderheid tegen allerlei soort van scherpe, en daar uit ontstaande zenuwkwalen e. z. Tegen morgen zijn verfcheiden longzorg plichtigen, door het gebruik der flakken, zo lang van deze koorts bevrijd, tot dat zij tegen den winter niet meer te krijgen waren. Doch men zal wel doen, wanneer men er komkommersap onder de koets,, waar mee het zit zeer wel verdraagt. - Ik heb in mijn Encyclopedie melding gemaakt van verfcheiden gelukkige daar mee gedaane proeven. Mijn vertrouwen werd nog meer versterkt, toen ik onder anderen een verouderde verzwering der blaas, die naar de beste geneeswijze niet luisterde en met schriklijke toe- vallen vergezeld was, en een vallende ziekte, alleen door flakken nat, tot genezing bracht. Met een woord, indien alle geneesheeren zo veel en verschillende goede uitwerkingen daarvan gezien hadden, als ik, zo zouden de flakken op vele plaatzen 316 arme reeds uitgeroeid zijn. Doch, men heeft bij deze geneeswijze, even als bij de chirurgische veel van de season lente, en van de overige gepaste behandelingen te verwachten. Mijn overleden broeder liet een bouillon fec of portief van deze flakken maken, Hij schreef deze niet alleen des winters voor, maar zond die ook naar plaatzen, waar de zelve niet waren. De verfchende rauwe eieren en 'oesters hebben veel overeenkomst met de flakken. Tot de eierkuur laat men het wit en het geel van drie of vier pas gelegde eieren met een klein gedeelte van het eerst gemelde, doch koud geworden afkooksel, waarbij men zes of acht oncer van een gepaste, door de gisting bereid, overgehaald water (bijvoorbeeld het papkruid of duivenkervel water) en anderhalf once pepermunt water giet, wel mengen, en des morgens na het kuren drinken. Het is een zeer beproefd middel tegen de magerheid. Van de oesters moet men er ten minsten 50 dagen gebruiken, wanneer zij, gelijk ik bij ontdekking weet, de flakker maar eenigzins in werking zullen evenaren. Doch deze lekkere genezing heeft nog grote voordeelen boven de walgachtige adderkuur, welke gewenschte uitwerkingen men eertijds ook van dezelfde gezien heeft. De minerale wateren zijn des zomers de gewone toevlucht van zieklijke lieden, inzonderheid der hypochondristen. Maar, wanneer de darmen met een menigte, zeer taaije, zwartgallige slime beladen, of de poortader hardnekkig verstopt is, is het hun niet raadzaam, de ijzerrijke, geestdrankige gezondheidbronnen te naderen, indien zij geen gevaar willenlopen, dat zij hun tot bronnen des onheils en des doods worden. In het eerste geval zal het minerale zetzel zich met de slime vereenigen, en dezelfde met haar toevallen onbedwinglijker maken. In het tweede geval zullen de inflamtatie vaster ingedrongen, de kramptrekkingen vermeerderd, en, wegens den gestremden omloop des bloeds in het onderlijf, ophopingen van hetzelfde, en een des te fsterke uitzetting der vaten in de boven delen, door den minerale geest veroorzaakt worden. In beide gevallen zullen de wateren niet in genoegzaam hoeveelheid afgaan en uit die hoofde ook waterzweet, gevaarlijke duizeling, beroerte en moordzinking te vrezen zijn. Dit zijn geen gissingen, het zijn zaken door de ontdekking geleerd, waarvan menig door eenigen hier achter gevoegde gevallen van ziekten kan overtuigen. Maar is de vluchtigheid in de darmen zo menigvuldig en zo taai niet, en zijn de vaten meest geopend, of de samengepakte stoffen beweeglijk gemaakt, dan kunnen de stamwateren, onder het aanhoudend gebruik der visceraalklisteren en andere openende, meerdere malen ontlastende middelen, tot een krachtig medewerking dienen. Want de fijne ijzerdeeltjes, in vele geestige wateren verkrijgbaar, bevorderen de visceraal- en uitdrijvende middelen, in de ontlasting der beweeglijke darmen, zelfs door derzelfde koude, ten sterken. Zelfs heeft de koortsbast na een langdurig gebruik, gepaard met de verzwakkende constipatie, dikwijks bijna als een sterke ontlastend middel gewerkt. Op die wijze kan men zich van de kragten des Schwalbacher water zeer veelbeloven, wanneer het aan de bron, welke ik om die reden alle jaaren bezoek, gedronken wordt, en wanneer tevens des avonds en des morgens visceraalklisteren, als men naar bed gaat een laxeerpoeder, uit quilmijnhaar, gemengde wijnsteenroom, en oranjechilten beïntegreerd, of mijn visceraalpillen, welke samengezet zijn uit spiesglaszeep met ammonia toebereid en een weinig extract van aloe, gebruikt worden. Het Spaanse en Pirmontwater zijn beiden wel meer versterkende, sterker werkende en doordringender, dan het Schwalbacher, maar ook des te gevaarlijker, wanneer zij in de vaten een grooten tegenstand ontmoeten. Wanneer men dit niet te vrezen heeft, doet men zeer wel, wanneer men de genezing ook met de stamwateren eindigt. Ik verkies de zelven in zulk geval boven alle andere versterkende middelen, die de overblijfselen der ziektestoffen helpen uitdrijven, en de wederkerking verhoeden zullen. Ik laat dezelver derhalve nog maanden lang in grote hoeveelheid, in plaats van warme dranken, en zelfs over tafel onder den wijn, zonder bijzondere leefregel, met het beste gevolg gebruiken, hetwelk ook veelen hypochondristen beter bekwam, dan derzelver korter gebruik. Ik zou de stoutheid niet gehad hebben, om het gebruik van het Schwalbach water, tegen het algemeen geneeskundig verbod, over tafel aan te raden, indien ik niet aan mijzelf een gelukkige proef daar mee genomen had. Ik dronk des middags en des avonds over tafel telkens een pint daar van met wijn gemengd, enatzuurkool, slaap e. z. v., zonder enige ongemakken daarvan te bespeuren en vond mijne maag, die zo slap was, dat ik des morgens geen glas minerale water, behalven aan de bron, durfde gebruiken, hier door binnen een half jaar veel meer verstevigd, dan door een menigvuldig gebruik der koortsbast geduurende een half jaar. In gevaarlijke, dubbelzinnige gevallen werken de Seltzer-, Fachingers-, Schwalbach- en dergelijke wateren, hoewel zelden aan de bronnen gebruikt het zekerst, - wanneer zij, met wijn en room en suiker, order het opbruikend gedronken worden. De Schwalbach bron, omstreeks Friedberg gelegen, die het naast aan de Seltzer komt, en, uitgezonderd, dat zij tevens fijne ijzerdeeltjes en ongelijk meer vaste lucht bevat, dienvolgens vlugter en aangenaamer is, heeft mij hier in de beste diensten gedaan. Veel honderd mensen hebben dit edel water, hetwelk zeer licht doorgaat, de maag verstevigd, als een zacht losmakkend middel, het zuur en de slijm wegneemt, en de piswegen zuiverd, in plaats van de gewone; dikwijks harde onzuivere tot ongemakken der maag, en gruis of teentje gelegenheid gegeven. Voor bronwater, en in plaats van de schadelijke thee en koffie, die voornamelijk wegens het warme water nadelig zijn, jaaren achter een, doch zonder bijvoegsel, behalve wijn, gedronken en er zich wel bij bevonden. Ik heb boven gemeld, dat deze wateren niet alleen door middel van derzelvere bestaande delen, maar ook koud gedronken, juist uit hoofde der koude, versterkend. Het ingevoerde gebruik bij de bronnen van warme dranken van chocolade en koffie is derhalve niet goed te keuren, want hierdoor wordt ten dele weer afgebroken, wat geen man gebouwd had. Des niettegenstander zag ik mij genoodzaakt, menigen bronwatergast het matige gebruik van de koffie niet alleen te verloven, maar ook te gebieden. Het waren de zulken, wier verweende, flappe magen van over lange tijd aan warme dranken gewend zijn, die glets een paar uur vroeger dan naar gewoonte uit bed behoeven op te staan, om den geheelen dag met misschelijkheid, oprispingen en knagen van de maag geprooid te zijn, bij welken de schielijke overgang van den warmen tot den kouden drank een grote ontroering in het zwakkelijke lichaam verwekt, en wier op zichzelf reeds machteloze, nu nog meer in wanorde gebrachte werktuigen der vertering niet in staat zijn, om de zuur, rotte en slijmige overblijfselen der spijs, hierdoor veroorzaakt, te overweldigen. Deze vile stoof nu kunnen zich met het mine, raalwater niet verdragen, geraken aan her gisten, het water maakt verstopping en gaat niet door, Geen wonder derhalven, wanneer er oprispingen, zoode, zwellingen en pijn in de maag, duizeling, hoofdpijn, zwelling der beenen e. z. v. ontstaan, waarover zo veel maagklachten klagen, en die zitten vergeefs met maagelixers en ontlastende middelen zoeken te overwinnen. Doch al deze ongemakken en meer anderen kan een kop koffie des morgens als men wakker wordt, of een half uur voor het water gedronken, beletten en ook genezen. De werktuigen der spijsvertering worden hierdoor versterkt en aangezet, om de kwaal te verhelpen, en de zelve, nevens de overige vuiligdheden, nog voor het water drinken, te helpen uitdrijven, (de tabaksrokers kunnen, door het roken van een pijp tabak daarbij hop k zekerere staat daar op maken) de walgende, nu opgewekte maag wordt in staat geholpen, om den kouden dronk water ongehinderd naar zich te nemen, en de pisweeg bereid, om het zonder hinder te ontlasten. Ik heb dikwijls ondervonden dat de koffie, na het water gedronken, op verre na die goede werking niet doet. Onder anderen klaagde mij een driftig, levendig heer, dat hij onder en bij het gebruik van het Spaanse water telkens de geweldige hoofdpijn moest verdragen, die hij, na het drinken, enkel door een zeer sterke koffie kon matigen, doch nooit geheel verdrijven. Ik raadde hem, het vierde gedeelte van zijn gewone portie koffie een korten tijd, voor het drinken van het water, te nemen. Hij ondervond van deze raad, tot zijn verbazing, de gewenste uitwerking. Op deze wijze handelde. Lente, en het water matig, weinig tevens, met {maak, en niet tot dat het walgt, drinkende, behoefte men zijnen gewonen leefregel niet zeer te veranderen. Het is in tegendeel menigmaal raadzaam, ook falaad e. z. v. daar bij te eten. De alle te streng leefregelkundige voorchriften, welken de bronwater eertijds zo sterke ingebracht, waren in den tijd, waarin men geheel andere denkbeelden over de hoedanigheden der minerale waters had, en waarin de gewoonte nog heerschte, om de maag met een verbazende menigte van dezelfden te overvloeden, daar door geweldig zweeten, en zo Napa en gevoelig te maken, dat het gebruik van weinig ooft e,.z. v. gevaarlijke toevallen-verwekte, even zo weinig te berispen, als de welgemeende ijver van zekeren beroemden bron-dokter, die, als hij een schaaltje met falaad op de tafel van zijne waterzwelgers zag, hetzelfde zonder bedenken het venster uitwierp. Geheel anders is het gelegen met de ooftkuuren, daar de spijsorden nauwkeuriger en spaarzaamer moet ingelegd worden. Wanneer men bijvoorbeeld de kerspinnen en druiven als geneesmiddelen wil gebruiken, moeten de maaltijden enkel bestaan uit gekookte wortelen, aardappelen en dergelijken en een stukje gebraden vleesch, en het ene bij het andere met kerspinnen of druiven, waarvan men onder een geëstablieerde beweging, het best in de open lucht, onder eenen boom, of in den wijnberg des morgens en des avonds trapsgewijs zijn genoegen kan eten. Gedurende de maaltijden, op welken men een goed glas wijn drinkt, moet men ze echter niet gebruiken. Vorige jaar, toen de druiven een volkomen rijpheid kregen, beelden zij ongehoorlijk goede werking gedaan, en de overblijfselen der voorafgaande ziekten, onder anderen den hardnekkigen hoest, welke een longzucht dreigde veel beter dan andere geneesmiddelen weggenomen. Hetzelfde oogmerk, dat ik, ten behuizing der genezing, door het gebruik der falaalwateren tracht te bereiken, heb ik ook grotendeels daardoor bereikt, dat ik mijne Lijders een breed gordijn met ruimte, of het fijnste linnen, her welk 323. Sig in den rummolen, op de balken e. z. v. van den gestampten jonge eikenbast in menigte aanzet, met oranjebladeren, en een weinig poeder van muskaatnooten en roosenhout gevuld en gestopt, om den buik later dragen, welken men na aftrekken ontlastingen vaster aantrekt, en alvorens deszelfs binnenzijde met rooden wijn of karmelietenwater e. z. v. bevogtigd heeft. Ik heb het nog niet gewaagd, deze bast, die zo zeer naar den Peruviaanse gelijkt, inwendig te gebruiken, schoon de Triersche lijfarts, de heer HAUPT, mij verzekerd heeft, dat hij deze bondermaal, in plaats der kina, in koude koortsen e. z. v. zonder kwaad effect heeft gebruikt, en ook verfcheiden proeven, welken de bekwaame heer hoogleeraar. MORGENTHAL, op mijn raad, tegen onbedwinglijke koude koortsen, waarin hij denzelven in de gedaante van het extraat van DE LA GARAYE gaf, daarmee genomen heeft, zeer gelukkig zijn afgelopen. Ik kan denzelfde als een pap met rooden wijn bereid, bijvoorbeeld tegen de ontsteking en de breuken, niet genoeg aanprijzen, wijl dezelfde, zelfs in oude lichamelijke gebreken, bij volwassenen den halve jaarlijks buikring weer in de gezonde staat hersteld heeft. De menigvuldige gelukte proeven, welken de heer COMUS of LEDRAN met de elektrische schokken, in de vallende ziekte en zwanenhaven heeft genomen, bewegen mij, om het omzichtig gebruik van dit werkzaam en onze geneeswijze zeer ondersteunend middel, ten biefje nogmaals aan te prijzen. 324 | E Want het kan niet alleen de wanorde der darmen, welken door de inflammatoire aandoening verwekt zijnen na afzetting van de ontlasting dikwijks nog aanhouden, wegnemen, maar aan dezelfven ook eenen heilzamen koers doen nemen, welke tot afscheiding van de beweeglijke inflammatoire een steuncheiding verlenen. De meeste lijders van den heer colus, zegt men, kregen door schrik en andere gemoedsbewegingen de vallende ziekte. Doch om naar mijne vele ondervinding te oordelen, hebben zij enkel gelegenheid tot het uitbreken van het kwaad gegeven, hetwelk van opgehoopte slag en zwerre gal afstamde. Ik twijfel er ook niet aan, of de heer colus zou, indien hij op de gevaarlijkheid der ontlastingen van zijn lijdende, welken hij tweemaal in de week buikzuiveringen gaf, meer oplettend was geweest, mijne gegronde gissing bevestigd hebben. Ik heb beloofd, een verzameling van ziektegevallen, ter meerder overtuiging en bevestiging van deze verhandeling, hier bij te voegen. Van dezulven, die ik uit de bovengemelde bewijschriften overgenomen heb, ben ik meest dadelijk getuigen geweest. Ik kon mij derhalve nog menige omstandigheid herinneren, welke ik tot meerder verlichting hier zal invoegen. Maar, indien ik alle de gevallen, die daar met eenige gelijkheid hebben of daar toe behoren, en die ik met anderen gezien meer dan dertig jaar waargenomen heb, aangetrekt had, zou ik eenen foliant, een even zo breedvoerig werk, als dat van Morgagni de fedibus morborum in abdomine kunnen schrijven; en indien ik alleen de merkwaardigheden wilde mededelen, welke ik mij bij gelegenheid in het geheugen zou kunnen brengen, zou ik met derzelver meeste mijn lezers lastig vallen. Doch ik moet bekennen, dat, wijl dergelijke geschiedenis van ziekten mij hier dagelijks en hoe langer hoe meer voorkomen, zij mij altijd minder vreemd worden of niet meer ongemeen schenen, en ik uit die hoofde verontschuldigde, dezelfden omstandig op te tekenen. Kortheidshalve heb ik er ook zeer weinig vreemde, daar op toepaslijke waarnemingen bij gevoegd. Teneinde toch eenigermate enige orde te houden, heb ik zulke gevallen van ziekte, die vloeien de Nijmegen infectieus, en de meer of minder vermengde zwarte gal ontstaan zijn, het eerst aangehaald. Vervolgens maak ik gewag van zulke, waarbij polispaginaire en verterende voorbrengsels in de poort- en moedervaten ontdekten, en eindelijk van enigen, die derzelver oorsprong hebben van de verstoppte darmlijke slijmvliezen. Eerste Boek van ziekten. Eene jonge, gelukkig gestelde vrouw, verlangde naar wettige erfgenamen, wijl zij reeds driemaal een miskraam had gehad in de eerste drie maanden van haar zwangerheid. Zij had een bloezend gelaat, was kloek en sterk, en kon zich niets herinneren, dat aanleiding tot de miskramen zou gegeven hebben. Na lang onderzoek vernam ik eindelijk, dat haar maandelijkse reiniging sterker en wateriger was, dan naar gewoonte, en dat zij nu en dan met toevallen gekweld was, die men aan de wormen toeschreven. Schoon deze toevallen draaglijk waren. Ik richtte de genezing tegen de flijm. Want door gennegzaame waarnemingen overtuigd waren, dat men niet ligt dwaalt, wanneer men, zelfs in twijfelachtige gevallen, de ontijdige geboorten, de onvruchtbaarheid, de te sterke vloeijingen, tenvens den witten vloed, en de wanorde in de maandelijkse zuivering der kraamvrouwen van de infectie, inzonderheid van de eerste voort van dezelven, afleidt, en ze hiernaar behandelt. In de eerste veertien dagen vertoonde zich wel niets te merken in den stoelgang; doch zedert een vierde deel jaars verliepen er weinig dagen, waarin niec een sterke ontlasting van een flijmige vloeiling volgde. Volgens haar lachertas hadden dezelven nog niet ten aanvallene opgebouwd. Men heeft dus geconcludeerd, hoop, dat deze vrouw, gelijk vele anderen, bij welken het op dezelfde wijze gelukt is, haar vuurige wenkbrauwen zal vervuld zien. Tweede geval van ziekte. Bij een bedaagde vrouw, bij welke de vaak voor van de jeugd af als tot een tweede natuur waren geworden; heeft alleen de zesde of vijfde vischeerkijfte, dus eens in de week, een sterk ontlasting van zulke vuiligheid, na een voorafgaande diarree, verwekt; na de overigen volgde later een natuurlijke stoelgang. Zij is blij niet te min ras een grote verlaging en heeft nu zeer zelden eenen aanval van "haare dagelijksche plaag". Derde geval van ziekte. Op denzelfden tijd werd een jonge tedere weduwe, die, behalve de toevallen der opstijgingen, welke zo hevig waren, dat zij hooften en stuiptjes verwekten, maandelijks een sterk verlies van bloed wit de moederlijke had geleden, door de uitdroging van de met zwarteigal gemengde Nijmijreeds na de eerste veertien dagen van de meeste toevalen bevrijd. Zij bevind zich zedert twee maanden, zo als zij zich uitduschte weer gezond. Vierde geval van ziekte. En bleekziek meisje, dat welk na het achttien jaar nog geen dringing tot de maandelijkse standen beschouwd had, werd dikwijks met longen hoest, bloedpootjes, en andere toevallen aangetast, die een longontsteking dreigden. De vertraagde gevangenschap vervoorde mij zo weinig tot het voorzien van dezelfde, dat ik, zonder in het minste dezelfde in aanmerking te nemen, verscheidene proeven op de ontdekking der slijm in haar werk stelde. Toen ik eenige spooren daarvan ontdekte; dwong ik haar onbeschroomd tot eenen afgang. Alle gevaarlijke toevalen nevens de bleekzucht verdwenen nu geheel en al, hoewel de maandelijkse ontladingen nog niet volgden. De hevige gemoedsbewegingen zijn bij een kraamvrouw, of kort na de kraam genoegzaam om haar in schriklijke omstandigheden te brengen, dikwijks geven zij alleenlijk gelegenheid om een andere verborgen oorzaak gaande te maken daar elk geneesheer opmerkende op behoorde te zijn. Pijnen van ziekte. Een moeder van vele gezonde kinderen werd drie weken na haar kraam, welke wel zorgvuldig, gemakkelijk, doch gelukkig en zonder ongemak was geweest, toornig gemaakt, en tevens door een hevige schrik ontroerd. Onmiddellijk daarop werd zij door verzwakking, flauwvallen, dofheid tot zinneloos worden toes. Op geregelde tijd weerkomende hik en andere toevallen der zenuwen of opklaringen aangetast. De geneesheer, die over haar ging, en met recht vuiligheden in de eerste wegen vermoedde, waagde het, haar sterke buikzuiveringen voort te schrijven. Zij deden weinig vrucht, doch bracht mij, na dat ik van de gesteldheid des afloop onderkend had, op het juiste spoor. Eerst na een lang gebruik van visceraalkrijgers, kon men de hardnekkige oorzaak der ziekte, die in een verbazende menigte van grauw en zwartgrijze pap bestond, tot weekend brengen, en met dezelfde de vreeslijke toevallen verdrijven. Ik heb de aanhoudende hik, die men verkeerdelijk aan de verstopte maandelijkse zuivering toeschreef, eenige keren op dezelfde wijze genezen. Een zeer hardnekkige en hevige hik, welke, na een achtergebleven lentebuikloop, die een lijder jaarlijks overkwam en hem heilzaam was, was ontstaan, bleef op dezelfde wijze weg. De kraamkoorts heb ik zo dikwijls uit een dergelijke in de darmen verzamelde vuiligheid zien ontstaan, dat ik altijd oordeelde, op de ontlasting van dezelfde te moeten letten. Hetzelfde geldt ook, gelijk ik meermaals aangemerkt heb, van de kraam en langdurige gebezorgdheid met uitvlagen. Veel jonge genezers. ren zijn reeds verfchrikt, wanneer zij na de aderlating uit gewoonte, welkom een gezonde zwanger vrouw had aangeraden, het bloed met een spekgladde huid bedekt, of met een deels witgallige, deels groen- en zwartgallige stof tot de verlaging vermengd zagen. Wanneer nu de tegengestelde veranderde bestanddeelen des bloeds den gemeenen weg van zuiver verbeelding, doch in de darmen, die door de mitgesetzte baarmoeder verward en gedrukt zijn, terug gehouden worden, en daar door of door een in de lucht heerschende gistingstof, of doordoor een soort bewegingen, misvormd zijn in den leefregel, een hogere trap van bederf aanleiding, moet er wel een koorts verwekt worden, die naar de gevoeligheid van de gelegenheid gevende oorzaaken meer of minder kwaadaardig is. Dat de verminderde afvoering van de melk in de borsten meestal meer als een gevolg, dan als een werkende oorzaak moet beschouwd worden, blijkt ik daar uit, omdat de melk dikwijks reeds gedurende de ontlastingen de borsten meer aanvult. Menigmaal stremt deze lang verzamde vuiligheid de kraamzuivering, zonder een koorts te wekken, in plaats van dezelfde volgen langdurige kwalen; doch menigmaal heeft die er geen invloed op. Zesde geval van ziekte. Bij een gezond verschijning van de kraamvrouw vloeiden zij ongehinderd voordien, schoon zij den derden dag na de bevalling met spuitten aangetast werd, die blijkbaar van een wel niet taaie, doch ingeroeste menigte in de darmen verzamelde slijm haaren oorsprong hadden, en die men wit den hoofd door kijkteeren en ontlastingen zeer licht kon overweldigen. Zij kon dan des te eer tot deze geneeswijze, welke vele vrouwen haten, overreden worden, wijl haar man kort te voren door dezelfde geneeswijze van een geweldige en hardnekkige hoofdpijn verlost was. Zesde geval van ziekte. Deze hoofdpijn tastte hem sinds een half jaar en langer dikwijks aan, en was zoo hevig, dat hij gedurende eenige weken alle spieren laten, het licht vermijden, en zich stil in het bed houden moest. De zo dikwijks beschuldigde volbloedigheid werd hier insgelijks, tot nadeel van de andere in sterke vermindering gedaan en honderd andere middeltjes vergeefs aangewend. Decklijfsteeren alleen droegen hier de overwinning weg, nadat zij zich van een ongelooflijke groote menigte vuiligheid eener kwaaië, slijmige en galige stoof had meester gemaakt. Na ontelbare gelukkige proeven, welken ik en anderen met onze geneeswijze tegen alle soorten van hoofdpijn, het zij men die migraine, cephalee of clavus hystericus noemt, of geëiland weerkomende, of aanhoudende, een of twaalf jaar zijn, genomen hebben, zie ik mij gedrongen, mijne heeren medebroeders ten sterktens te verzoeken, dat zij bij hardnekkige hoofdpijnen die eindelijk met een beroerte dreigen, de aangehaalde ziekte oorzaak indagend te zijn. Ik sta hun boekje dat zij, wanneer zij ze op die wijze te keer gaan, zelden hun doel zullen missen. Evenement is het gelegen met de langdurige oogziekten van veelerlei soort, nevens de oor- en tandpijnen e.d. Indien de oogspecialisten dit in overweging wilden nemen, zouden zij in hunne genezingen veel gelukkiger zijn, ten minsten zo veel verwaarloosingen van die kwaal niet te vrezen hebben. Onder veel andere gevallen zal ik alleen het volgende aanhalen, wijl het de bovengedachte waarschouwing, van de voorbereiding van de kinderziekte niet te verwaarlozen, meer gewicht bijzonder. Want het bewijst tevens, dat de goedaardige pokken tot kwaadaardige toeval gelegenheid kunnen geven, wanneer zij een lichaam aantasten, welks darmkanaal met veel vuiligheid beladen is. Geval van ziekte. Een meisje van twaalf jaar bevond zich bij den aanval van de uitloop van de goedaardige kinderziekte zo wel, dat de ouders in bedenking stonden, of zij wel eenen geneesheer wilden halen. Bij de ontsteking kwam wel een koorts, welke, volgens de beschrijving, van geen kwaad van betekenis scheen te zijn, doch met een so volkomen blindheid eindigde, dat de Lièrente geheel ongevoelig was voor de stralen der zon, die door de verwijderde, half verlamde oogleden vielen. Mijn eerste voorstel was, om haar het extract van woorde lelium, nevens weekmakende en uitdrijvende klieren te geven. Hoe sterker deze verdachten de ontlastingen van een afschuwlijke en zeer stinkend vuiligheid bewerkten, hoe meer de schemering van het licht, welke volgde, toenam. Doch de volkomen genezing volgde op een steen in den nek, waardoor een groote menigte van groene etter ontlast werd. Deze verwaarloos heb ik meermaals ontdekt na het gebruik van woordelei, en was den heer STÖRK, gelijk hij mij zelf verzekerd heeft, ook niet vreemd. Zelfs in beroerten en dementiën moet men dezelfde oorzaaken nooit uit het oog verliezen. Eertijds ontstond onder de geneesheeren de twist. 