title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized byCjOOQlC 58 omvangrijk het materiaal is dat wij tegenwoordig kunnen overzien en voor mythologisch onderzoek gebruiken. De verschillende scholen hebben er hun krachten aan beproefd, en op geen gebied kan men duidelijker en voUedigerde uiteenloopende mythologische werkhypothesen beoordeelen dan op het veld der germaansche Studien. Oyereenstem- ming is nog zeer yerre tc zoeken. Geljjk aangaande de mythologische methode in het algemeen, zoo ook aangaande de waarde der verschillende brennen , de echtheid der noor- sche mythen en andere hoofdvragen, staän de partijen nog fei tegenoyer elkander. De historische methode blgft evenwel de eisch die niet kan worden afgewezen , al blijkt het ook dat men haar verschillend verstaat en toepast. Digitized byCjOOQlC HISTORISCH GEDEELTE. HOOPDSTUK I. De prehistorische tijden. Litteratuur. Ole Worm, Monumenta Danica (1643); Ledetraad til nordisk oldkyndighed (1836, de beschrijving der voorwerpen ia van O. J, Thomsen, hier voor het eerst het systeem der drie perioden); J. J. A. Worsaae^ Danmarks Oldtid (1843), Nordens forhistorie (1S81) ;Sophus Müller Ufor- dißcbe Altertumskunde (duitsche uitg. door 0. L. JiriczeJe 2B. sedert 1896); 0. Montelius, The civilisation of Swedenin heathen times (from the swedish bij F. H. Woods 1888) ;-af. Much, Die Kupferzeit in Europa (2« Aufl. 1893); L. Lmdenschmit, Handbuch der deutschen Alterthumskunde (1 1880 — 89 behan- delt de merovingische monumenten, het werk wilde archaeolo- gie zooals de Denen haar gevestigd hadden afbreken, het is terecht ongunstig gerecenseerd door K, Müllenhoffm Anzild-A. 1881); G. Stephens, The Oldnorthern runic monuments of Scandinavia and England (1866,67); J, Evans, The ancient bronze implements , weapons and Ornaments of great Britain and Ireland (1887); B. Herming , Die deutschen Runendenk- mäler (1889). Van deze werken zijn verscheidene voomamelijk door de afbeeldingen van belang. Een beknopte opsomming in E. H, Meyer ^ G-erm. Myth.§ 86, 87, 88. Digitized byCjOOQlC • 60 Inhond. Zekerheid en betrekkelijke waarde der archaeologische onderzoekingen. — Verschillende rassen ? — Nomaden ? — De drie perio- den. — Yreemde invloeden en handele wegen. — öetnigenis der mo- namenten ten aanzien van den godsdienst : steenen , graven , syml^olen , mythologische afbeeldingen. — Slotsom. „Aus den alten grabhügeln schallt uns nur getöse „noch keine vernehmliche stimme entgegen *)". „Hetzija „slechts enkele en minder belangrijke zijden der bescha- „ving waaromtrent die overblijfselseenigbescheidgeven*)". Zulke uitspraken waarschuwen ons tegen overschatting* van de archaeologische Studien. Toch hebben dezebetee- keuis en waarde. Uit tijden waaromtrent geenerlei histo- risch bericht ons inlicht, bezitten wij tal van materieele overblijfsiels : opgerichte steenen, steenkamers, steenkringen, graven, paalwoningen , schedels, beenderen, huisraad, gereedschap, wapens, versieringen. De prehistorische ar- chaeologie tracht nu aan die talrijke en zoo verscheidene overblijfsels antwoorden te ontlokken op allerlei vragen: naar de uitbreiding der rassen , de oudste toestanden en verhoudingen , den oorsprong der beschaving. Dit onder- zoek sluit zieh bij dat der geologie aan en beschikt over stellige gegevens. Uit de vondsten in de meiren van Midden-Europa, in de grotten en de rivlerbeddingen in Frankrijk , längs de kus- ten van Denemarken en eiders gedaan, zijn er gevolgtrekkin- gen te maken wier juistheid niet te betwijfelen valt. Het is zeker dat wij voor het leven van het menschdom op aarde , J. Grimm y Gesch. d. deutsch. Sprache p. 797. ') J. E, Sara, TJdsigt cd. norske hist. I p. 67. „Det er dog knn „ganske enkelte og nnderordnede Sider af Cnlturen, hvorom man of „slige Sager kan faa nogen rigtig Besked". Digitized byCjOOQlC 61 ook in Europa, met duizenden van jaren moeten rekenen. Even 25eker, dat wij van dien voortijd van ona geslacht ons geen idyllisch beeld moeten vormen : wij kunnen ons die bevolkingen die geen huisdier kenden dan hier en daar den hond, nog zonder landbouw, zieh met moeite beveiligend tegen de aanvallen van wilde dieren, ter- nauwernood het noodige voedsel door jacht en vissoherij zieh verschaffende, stellig hier en daar kannibalen, nog slechts van de ruwste wapenen en gereedschappen voor- zien : wij kunnen ons zulke bevolkingen nauwelijks op te lagen trap voorstellen. Tech moeten wij er ons voor wachten op de uitkom- sten dezer Studien al te stoute omvangrijke theorieen te bouwen. Wat de materieele overblijfsels ons zeggen, zeggen zij duidelijk genoeg, maar hun getuigenis gaat veel minder ver dan velen meenen. De vondsten zijn talrijk, maar toch fragmentarisch. Naast voorwerpen wier oorsprong en bestemming aanstonds duidelijk is, laten andere een wijd veld voor gissingen. Steenen en beenderen zijn ten slotte stom, zij vertoonen iets aan- gaande uitwendige toestanden, maar verraden niets van der menschen denkbeeiden en gevoelens. Zoo behartige men de waarschuwingen van hen, die ons afraden een volledig kultuurbeeld van den steentijd te schetsen, of theorieen omtrent den oorsprong der beschaving op de archaeologie te bouwen. Toch willen wij met omzichtigheid de vruchten dezer Studien inzamelen. Vooral het Noorden is daarbij van be- lang. Want al is ook eiders vrij wat materiaal gevonden , de overblijfsels uit Denemarken en Zweden , voor een goed Digitized byCjOOQlC 62 deel bijeengebracht in de musea te Kopenhagen en te Stockholm, hebben voor het onderzoek een geheel eigen- aardige waarde. De eerste vraag die zieh voordoet is of de overblgfsels uit den voortijd eenig licht verspreiden over de oudste volksverhuizingen. Van welk ras of welke volkenfamilie waren die bewoners, wier steenkamers en gereedschap- pen ook het soandinavische Noorden vertoont ? Men heeft langen tijd gemeend in hen menschen van geheel ander ras dan het onze te moeten zien. Doch met weinig grond. Het Schema scheen anders veel aantrekkelijks te hebben. In den steentijd zouden Finnen of andere mongoolsche stammen tot ver in Midden-Europa gewoond hebben; de bronsperiode zou aan de Kelten; de ijzerperiode aan de Germanen toebehooren. In elk geval zouden aan de dolicho- kephalen van edel, indogermaansch bloedoveral in Europa brachykephalen van lager ras zijn» voorafgegaan. Tegen- woordig hebben de feiten tot andere beschouwingen ge- leid en met name die ontastbare autochthonen van onbe- kend, of althans vreemd ras opgeruimd. De schedels uit de deensche z.g, reuzenkamers en de zweedsche steen- graven behooren niet alleen volgens soandinavische ge- leerden, maar ook volgens een man als R. Virchow, met groote waarschgnlijkheid aan voorouders van hetzelfde ras als de tegenwoordige bewoners. Daarenboven , Indien de opeenvolgende archaeologische perioden telkens samen- vielen met de verovering en heerschappij van een nieuw Volk dat het vorige verdrong , zouden die perioden scherp van elkander gescheiden moeten zjjn. Dit nu is niet het geval. De overgangen zjjn geleidelijk. Noch plotseling, Digitized byCjOOQlC 63 noch algemeen wijkt steen voor brons, brons voor ijzer. De oudste overblijfsels verbalen ons dus niets vanhet uitroeien of verdrijven van het eene volk door bet andere. Hiermede is evenwel geen licht opgegaan over de vraag vanwaar de bevolkingen gekomen zijn. Evenmin zijn vreemde invloeden op die bevolkingen uitgesloten. Alleen blijkt dat geen plotselinge overgangen of verschuivingen hebben plaats gehad, althans niet in het Noorden, zoo- ver wjj in het verleden vermögen te zien. Ea in Midden- Europa weten v\rij wel, nog in historische tijden, van allerlei wisseling van bevolking; maar er is toch sterke grond voor de meening dat reeds de paaldorpen der Alpen- meiren door lieden van indogermaansch bloed bewoond zijn geweest. Wat nu de leefwijze dier oudste Europeers betreft , zoo ziet men in hen gaame nomaden ^). Zjj zouden met hun kudden uit Azie gekomen, en tot het begin onzer jaar- telling , ja langer , ,, Wanderhirten" gebleven zijn. Enkele berichten bij klassieke schrijvers moeten dan dat gevoelen steunen^). Strabo beweert dat de stammen aangene der zjj de Elbe met hun kudden rondtrokken : maar hoe dat onher- bergzame , boschrijke land de noodige weiden opleverde , en waarin die kudden bestonden is niet duideljjk. Gaesar's bericht, dat de Germanen zieh niet op landbouw toeleg- gen, strijdt met het vermelden van koorn bij dien Caesar zelf en met het beeld dat Tacitus teekent,waaruit blijkt *) Hiertegen terecht Rud, Mach, Waren die öermanen Wanderhir- ten? (Z8.f.d.Alt. XXXVI). *) Strabo p. 291. Caesar B G. YI : 22. Digitized byCjOOQlC 64 dat akkerbouw aan de Gennanen van de 2e eeuw niet vreemd was. Vermögen wij dus in de Germanen bij hun intredein de geschiedenis geen nomaden te zien , ook ten aanzien van de veel oudere , prehistorische bevolkingen pleit alles tegen deze meening. Vooreerst zal noch Midden- noch Noord- Europa een geschikt land geweest zjjn om er metkameelen of schapen rond te trekken. De overblijfsels zeggen hetzelfde. Wanneer in de Alpenmeiren de palen bij tienduizenden te teilen zijn , dan wijst dit toch wel op yaste woonplaatsen. Evenzoo de groote steenen gebouwen en wallen in Duitsch- land, Engeland en Scandinavie. Nomaden mögen hier en daar steenhoopen oprichten: groote hunebedden, reuzenkamers en steenwallen bouwen zij niet. Ook de z.g. Kj0kkenm0dding8 längs de deensche kusten, de hoopen met overblijfsels van schelpdieren , gereedschap en wat meer bij de prehistorische menschen in gebruik was, bewijzen duidelijk dat de lieden zieh daar gevestigd had- den waar de oesterbanken längs de kust hun gereed voedsel verschaften. De oudste bewoners zuUen in jacht en visscherij en in hetgeen de natuur vanzelf opleverde hun onderhoud kommerlijk gevonden hebben ; vaste woon- plaatsen moeten al spoedig tot een begin van landbouw geleid hebben, wat ook de vondsten zelf aanwgzen. Het middelpunt van den archaeologischen arbeid ligt in het opbouwen der theorie van drie perioden: steen-, brons' en ijzertijdperk , die de trappen der beschaving aanwijzen. Vooral, maar toch niet uitsluitend door de deensche geleerden is dit stelsel zeer uitvoerig toegelicht, in dier voege dat elk dier hoofdperioden weer in twee Digitized byCjOOQlC 65 groote onderafdeelingen is gesplitst. Uit het oudste steen- tijdyak bezitten wij dan de overblijfsels aan de kusten rondom het Kattegat, de schelphoopen , die tot min- stens het derde duizendtal jaren vöör Chr. zouden op- klimmen. De jongere steentijd is die der groote monumen- ten (neolithische of megalithische per.) ; steenen en instru- menten zijn reeds meer bewerkt en de beginselen van decoratieve kunst zijn zichtbaar. Tusschen de steen- en bronsperioden ligt misschien een trap waarop koper nog onvermengd met tin bewerkt werd. Dan volgen de oudere en de jongere bronsperiode die ons reeds tot, wellicht over de grens der historische tijden brengen. Eindelijk komen de ijzeren wapens en gereedschappen in gebruik. De tijdsbepalingen zijn hoogst onzeker; in elk geval moet men de perioden voor Zuid- en Midden-Europa ettelijke eeuwen vroeger dagteekenen dan voor 't scandinavische Noorden, waar evenwel het ijzer eenige eeuwen v. Chr. in gebruik was. Deze geheele theorie vindt hier en daar nog tegenspraak, 0. a. komt Lindenschmit er heftig tegen op. Laat ons toe- geven dat zij oorspronkelijk niet anders was dan een Werkhypothese. Maar zij heeft de proef doorstaan en over 't geheel van de stof een bevredigende indeeling gegeven. Ook hebben nieuwe vondsten haar meer bevestigd dan verzwakt. Het stelsel der drie perioden, uitgebreid en aangevuld , huldigen heden ten dage niet alleen de noord- sche geleerden , maar de meeste onderzoekers in alle landen, hebben het aangenomen. Het vaak geopperde bezwaar, alsof men bij die indeeling uitsluitend lette op het mate- riaal waaruit de voorwerpen vervaardigd werden, geldt *5 Digitized byCjOOQlC 66 niet meer, althans de nieuweren, b.v. Soph. Müller, hech- ten ook aan den vorm en aan de ornamentatie , de deco- ratieve motte ven, groot, volgens sommigenzelfstegroot, gewicht bij het dateeren der voorwerpen. Dat men de Perioden naar steen, brons en ijzer noemt, wil daaren- boven niet zeggen dat de geheele kultuur op dit verschil- lend materiaal berustte; alleen dat de kultuurperioden grootendeels met het gebruik dier materialen samenvallen. Ook dat men tusschen wat tot een vroeger en wat tot een later tijdvak behoort niet altijd een scherpe grenslijn kan trekken, houden die nieuweren in het oog. Ook over de Traag naar vreemde invloeden op de be- volkingen yan het Noorden in prehistorische tijden doen de vondsten licht opgaan. Ten onrechte heeft men beweerd dat alle bronswerk vreemd import zou wezen , hetzg van de Feniciers hetzij uit Zuid-Europa af komstig. Het lijdt geen twijfel dat naast geimporteerde voorwerpen andere door de noordsche bevolkingen zelf in brons zijn bewerkt. Dat de eerst in de bronsperiode voorkomende versiering met Spiralen met de mykeensche kunst samenhangt is meer dan waarschijnlijk, ook doordat een onverbroken strook lands die spiraalornamenten op bronsvoorwerpen vertoont van Griekenland door Hongarije en Duitschland tot Denemarken. Trouwens de geheele bronskultuur , waarin ook 't goud voor 't eerst bewerkt werd , wijst in een land dat geen koper noch tin voortbracht op samenhang met andere landen. Daarentegen bezat het Noorden dat Elektron (barnsteen) dat in Griekenland op zoo hoogen prijs werd gesteld, en dat zelfs in egyptische graven der VI© dyn. Digitized byVjOOQlC 67 gevonden is ^). Wij moeten dus aannemen dat reeds zeer vroeg een handel in brons ter eene en barnsteen ter andere zijde Zuid-Europa, met name Griekenland en Etrurie , met Denemarken en de Oostzee verbond. De handelswegen zoeken wij niet alleen meer over zee, door de Feniciers met pleisterplaatsen in West-Europa , of wel van Zuid-Rusland naar de Oostzee; maar met zekerhejd kunnen wij verschillende handelswegen aanwijzen door het hart van Midden-Europa , zoowel längs den Donau als längs Rhone , Aar en Rhijn ') , zoowel naar de brit- sche eilanden als naar Denemarken. Directe betrekkingen tusschen het Noorden en de beschavingen in Italic en Griekenland knoopte deze handel niet; wij moeten ook hier aan een golvende beweging denken. De waren zul- len van den eenen stam tot den naburigen zijn gekomen ; en ZOO kan de ruilhandel der Barbaren onderling de wegen gebaand hebben tusschen Zuid- en Noord-Europa. Dit zijn min of meer vermoedens , maar die op de ge- gevens rüsten en deze het best verklaren. Het bljjkt in elk geval, dat van den oudsten tijd de Germanen hun beschaving onder vreemden invloed hebben verkregen. Op welke wgze ook : de bronskultuur is ontleend aan de oude beschavingen. Wat er met het metaal en het ornamenteel motief nog meer kan zijn overgebracht , laat zieh niet bepalen. Daar er geen directe betrekkingen waren, bestaat geen grond te vermoeden dat dit veel is geweest. *) G. Maspero^ Histoire ancienne des peuples de rOrient classique I (1895) p. 393. *) JET. Genthe^ lieber den etruskischen Tauschhandel nach dem Nor- den (Neue Ausg. 1874). Digitized byCjOOQlC 68 Stoffelijke voorwerpen gaan eer van hand tot hand dan denkbeeiden en gewoonten. Maar , daar er toch een weg was, is de mogelijkheid van zekeren invloed niet te loochenen. Wat wij tot hiertoe uiteenzetten is evenwel slechts het noodzakelijke kader voor datgene waarom het ons te doen was : den godsdienst dien de oude overblijfsels ons leeren kennen. Trouwens hebben wij reeds gewaarschuwd tegen te hoog gespannen verwachtingen, Wij bezitten slechts fragmenten; en het blijft uiterst moeilijk gedachten en gevoelens uit stomme monumenten af te lezen. Yan ouds heeft men allerlei verklaringen beproefd, die wij nu wraken. De bekende steenen bij Salisbury , de z.g. stonehenge^ zuUen wel niet opgericht wezen ter gedachtenis der 400 edelingen in 472 door Hengist verslagen, gelijk Nennius die in de 9« eeuw dat monument het eerst vermeldt, meende; noch het overblijfsel zijn van een romeinschen tempel, zooals bij Inigo Jones (midden der 17e eeuw) te lezen staat. Dergelijke overblijfsels in Denemarken hield Ole Worm (1643) voor oude Thingplaatsen , waar recht en wet bedeeld en koningen gekozen werden , of voor de afgebakende ruimten waar men tweegevechten hield of wel altaren voor de offers oprichtte. Zoo tastte men in 't onzekere rond. Men zag gaarne in ieder mes een offer- mes, in hamers Thor's gereedschap; zonder nader bewijs; totdat vooral Thomson en Worsaae aan al te willekeurige beschouwingen een einde maakten , niet. altijd zonder ze door niet veel minder twijfelachtige te vervangen. Nog heden hechten zieh aan de Jsettestuer en Troldstuer allerlei volksverhalen van reuzen en gees- Digitized byCjOOQlC ten; maar de geleerden houden de hunenbedden, reuzenkamers en dergelijken over 'tgeheel voor gra- ven. De daarbij gevonden voorwerpen kan men gereede- lyk voor gaven aan de dooden of voor toovermiddelen te faunnen behoeve aanzien. Waartoe echter die groote stee- nen op het graf dienden is niet met zekerheid te zeggen. Waren het gedenksteenen ter eere van den doode opge- richt? Of moest de steen der ziel des dooden den weg tot de wereld der levenden versperren , en diis de leven- den tegen gevaar beschermen ? Of was het de toeleg om het Igk des dooden voor wilde dieren te bewaren , omdat het lot der ziel in een andere wereld afhing van den ongeschonden staat van het lichaamP Elk dezer gevoe- lens heeft zijn voorstanders ; grond om het eene boven het andere te verkiezen geven alleen onzekere en lang niet eenstemmige analogieen met gewoonten bij andere, ten deele ver verwijderde stammen. Hetzelfde geldt van het meeste wat wij in de over- blijfsels opmerken. In tal van steenen in Zweden zijn holten aangebraeht, die hoogst waarschijnlijk nog iets anders dan versiering waren : het volk legt tegen woordig er gaven voor de Elven in , en spreekt van Elvenmolens (Elfvekvärnar) of Elvensteenen. Onder de gevonden voor- werpen schijnen een aantal amuletten en gaven aan de dooden te wezen. Vele schedels zijn getrepaneerd , voor een deel langen tijd v66r den dood: deze chirurgische operatie is wellicht een tooverpraktijk geweest. In de graf kamers uit den steentijd vindt men bij de be- graven lijken dikwijls vuur, hetzij om den doode te ver- binden en te verwarmen, hetzij om booze geesten van Digitized byCjOOQlC 70 het graf te weren. In dit alles zijn de feiten zeker; maar uit den aard der zaak blijven de verklaringenminof meer zwevend en uiteenloopend. Dat hetgeen wij bezitten in verband staat met doodenvereering en met voorstellingen aangaande het lot der ziel valt moeilijk te betwijfelen; doch dit algemeene laat zieh niet scherper bepalen. De behandeling der dooden was reeds volgens de Heimskringla verschillend in de opeenvolgende perioden yan den voortijd; trouwens gaat daar het verbranden aan het begraven vooraf en wordt tusschen Denemarken en de beide andere landen onderscheiden. De vondsten toonen meest graven uit de steen- en sporen van verbranden uit de bronsperiode ; maar een seherpe grenslijn bestaat er niet. De overgangen zijn geleidelijk. Op het eiland Bomholm, en daar niet alleen, vindt men verbrande lijken bij uit- sluitend steenen gereedschap, en begraven krijgers met bronzen wapenen *). Mögen wij dus bij deze verandering niet aan plotselinge of algemeene revolutien denken , wel moet er een andere stemming heerschen bij lieden die prijs stellen op het be waren van het lijk en bij hen die juist in de vemieti- ging er van de voorwaarde zien voor een gelukkig leven hiernamaals. In den steentijd legde men het licbaam in den grond , bedekt met een grooten steen of in een stee- nen kist , later in groote graf kamers. Met de bronsperiode kwam het verbranden in zwang , waarbij J. Grimm ') ge- dacht heeft aan de brandoffers voor de goden. Duidelijker *) E. Vedel, Bornliolms Oldtidsminder og Oldsager (1886). ') t/. Grimm ^ Ueber das Verbrennen der Leichen (kl. Sehr. II). Digitized byCjOOQlC 71 schemert door dit gebruik heen het geloof aan een onaf- hankelijk bestaan der ziel , die door het verbranden van het liehaam bevrijd wordt, gelijk uitgedrukt is in Göthe's Braut von Corinth: öffne meine bange kleine hütte, wenn der funke sprüht, wenn die asche glüht, eilen wir den alten göttern zn. In de ijzerperiode evenwel is het begraven, althans voor de aanzienlijken in groote graf heuvels , weer in ge- bruik. Men zou kunnen meenen dat uit die verschillende vormen van uitvaart reeds de voorstelling spreekt aan- gaande de gewesten waarin de zielen na den dood ver- keeren: de begravenen in een aardsch of onderaardseh verblijf , de verbranden in een bovenwereld. Dit bevestigt echter de geschiedenis niet. Terwgl de oude egyptische vorsten in de pyramiden of rotsgraven zijn bijgezet, reist hun ziel in het schip der zon, en maakt toehten zoowel in hoogere als in onderaardsche gewesten; en Patroklos begeert dat zijn lijk behoorljjk verbrand worde om in den Hades geen last te lijden. Aangaande de voorstellingen over het zielenland bij de prehistorische Germanen laat zieh dus uit de wijzen van behandeling der dooden niets opmaken. Even weinig gevolgtrekkingen kan men maken uit de gereedschappen en voorwerpen bij en in de graven ge- vonden, waarbij ook niet blijkt in hoever zij als offer» voor de dooden of met het oog op hun behoeften in het zielenland moesten dienen. In de graven uit den ouderen Digitized byCjOOQlC 72 ijzertijd vindt men weinig wapenen , daÄrentegen veel dat voor eten en drinken dienen moest, wel een bewijs dat men toen de bezigheid in faet hiemamaals niet als een strijd maar als een maaltijd beschouwde. Meer licht schijnen de Symbolen te geyen , die op stee- nen, rotsen, grafurnen, wapens en gereedschap veelvul- dig voorkomen: de op de granietklippen van Zweden (vooral in Bohuslän), in Noorwegen en enkele ook in Denemarken ingegrifte Helleristninger; de Symbolen als hamer T? rad 0, rechthoekskruis— , , triskele^^. AI behoort nu het meeste daarvan tot de ijzerperiode d. i. tot historische eeuwen, dat het een en ander tot steen- en bronstijd opklimt laat zieh niet betwisten. Het recht- hoekskruis en de triskele komen in 't I^oorden in de bronsperiode voor; over 'tgeheel valt het gebied waar zij gevonden worden in de wereld vrjj wel samen met de Ijikenverbranding, In elk geval hebben het reehthoekskruis (croix gammle, Hakenkreuz) en het hengselkruis (croix ans6e) hun seherp gescheiden gebied : het laatste Egypte, en Voor-Azie, het eerste van Indie af (svastika)overge- heel Europa. Hiermede is nu wel opnieuw iets gebleken aangaande samenhang, wegen die de noordsche volken metdezuid- europeesche verbond, maar niets van de beteekenis dier Symbolen. Men heeft met zekere mate van waarschijnlijkheid in het rad en het reehthoekskruis teekens der zon ge- zien ^), Veel twijfelachtiger is een verband met goddelijke personen : want al was in later eeuw de hamer schier on- ^) ZAo Ooblet d'ÄlvieUa, La migration des symboles (1891). Digitized byCjOOQlC 73 afscheidelijk van Thor, en al zag men hier en daar in de triskele de drie hoofdgoden: Odhin, Thor en Freyr, daarmede is Yolstrekt niet gezegd dat dit verband oor- spronkelijk was. Eindelijk is de belangrijkste vraag, die naar het nut en het gebruik dezer Symbolen, tevens het moeilgkst te beantwoorden. Zij zullen wel vaak zuiver als ornament aangebracht zijn, maar men zal toch stellig oorspronke- lijk met deze Symbolen ook een doel gehad, waarschjjnlijk w^el er magische kracht aan toegeschreven hebben. Welke die werking was , weten wjj niet, Moesten zij kwaad af- weren of zegen brengen , de bescherraing van een of andere godheid verzekeren? Juist hier treft het ons hoe weinig wij met zulke woorden als magisch, amulet vorderen, terwijl wjj naar de gedachten en gevoelens die er achter liggen nauwelijks gissen kunnen. Wij hebben nu de grens bereikt der historische tijden, en zöuden dus kunnen eindigen. Maar eensdeels is die afscheiding tusschen het historische en het prehistorische ook hier niet scherp. En dan verspreiden de gedenktee- kenen over de eeuwen die wij de schemering der geschie- denis kunnen noemen, datzelfde onzekere licht als over den voortijd; zoodat wjj het geljjksoortige zouden schei- den, indien wjj hier niet bjjvoegden wat voor die latere eeuwen uit de monumenten blijkt. Het eerst komen de munten in aanmerking: romein- flche, byzantjjnsche , later kufische, die aan de Oostzee, op de deensche eilanden en in 't Zuiden van Zweden en Noor wegen in groot aantal gevonden zjjn. Zij getuigen van handelswegen uit Zuid- naar IToord-Europa van de Digitized byCjOOQlC 74 e^rste eeuweD onzer jaartelling af, niet over de westeljike eilanden roaar door Duitschland en Rusland, längs Oder en Weichsel. In zoover bevestigen zij wat wij aangaande prehistorische eeuwen reeds weten van de wegen van den brons- en den bamsteenhandel. In 't Noorden zelf zijn eerst in de lOe eeuw munten geslagen. Van meer belang zijn de teekens en afbeeldingen die voorkomen op de monumenten , met of zonder runen , op sieradien, op de z.g. bracteaten, dünne gouden platen aan 66n zij de bewerkt, die van de 6e of 7e eeuw af en uit den Vikingentijd dagteekenen en voor een deel om den nek gedragen werden. De z.g. Runenmonumenten zijn over de geheele germaanscbe wereld verspreid, het meest in de scandinavische landen, maar ook talrijk in Engeland en in Duitschland , terwijl zelfs bij Bucharest een gotisch, en in een z.g. merovingisch graf een bur- gondisch voorwerp met runen gevonden is. Het runen- alfabet van 24 teekens (het oudere, Fupark dat op de bracteaat van Vadstena e.e. voorkomt) legt weer dezelfde getuigenis af, die wij reeds van andere zij de vorn amen, nml. dat de schriftteekens van de zuidelijke kultuurvol- ken , in dit geval uit Italie , langzaam , niet direct maar van stam tot stam overgebracht , naar het Ifoorden zijn gekomen. Over de Symbolen hebben wij hier niets bij te voegen. Maar wij hebben nog op de figuren en afbeeldingen te letten, die volgens sommigen tot allergewichtigste ge- volgtrekkingen leiden. In 1639 en 1734 zijn in 't Zuiden van Jutland twee groote gouden hoorns gevonden , die wel ongelukkig in 'tbegin dezer eeuw zijn omgesmolten, Digitized byCjOOQlC 75 maar die wij toch nog door af beeldingen en teschrg- vingen kennen'). Deze hoorns, volgens Worsaae uit de 5« of 't begin der 6© eeuw, zouden in een soort van mythologisch prentenboek toonen: Thor, Freyr, Odhin, Freyja met het halssnoer Brisingamen , Hei j Valhall met de strijdende Einheriar, zelfs den boom Yggdrasil, enin 't middelpunt verschillende tafereelen uit de mythen van Baldr en Loki. Indien vrerkelijk de oorsprong dezer kost- bare hoorns zoo hoog opklimt, dan is hun getuigenis van groote beteekenis. Immers dan zou omstreeks het jaar 500 het Noorden een prachtigen cultus en daarbij een samenhangend geheel van godenmythen hebben ge- kend. En die voorstellingen zouden w^onder virel oyereen» komen met die w^elke de ontvrikkelde noorsche mytho- logie der Middeneeuv^en bevat; deze zou dus van den tijd der volksverhuizingen af vrij onveranderd in 't Ifoor- den hebben bestaan. Aan alles virat aangaande uitheem- schen, lateren oorsprong dier mythologie is gezegd, v^ordt dus door die hoorns de bodem ingeslagen. Ja, juist het« geen men tegenwoordig steeds meer voor latere bestand- deelen houdt: Valhall, Yggdrasil, treedt op die oude voorwerpen bijzonder op den voorgrond. Intusschen rüsten al deze gevolgtrekkingen op zeer vrankelen bodem. Wij bezitten alleen figuren, en deze, zonder litteraire aan» vv^ijzing aangaande haar zin , laten even goed b.v. de zuiver allegorische verklaring van den ouden Ole Worm als de mythische van Worsaae toe. Er is hoegenaamd geen ^) Men zie hierover Ole Worm^ Mon. Danica; Stephens^ Cid nor* tliern mnic monnm.; Worsaae^ Nordens forhistorie p. 161 vlgg.; Sophus Müller^ Nordische Altertumskunde II, ix. Digitized byCjOOQlC 76 bewijs dat inderdaad deze gestalten die zijn der noorscte mythologie. Met ruim zooveel waarschijnlijkheid herkent S. Müller er ultheemsche motieven in, AI zijn de be- doelde hoorns, gelijk de in 1891 in Jutland gevonden rilveren ketel, dus nog ouder dan Worsaae zedagtee- kent , hetgeen zeer wel mogelijk is , zij pleiten geenszins voor oude noorsche mythen, maar veeleer voordienkul- tuarsamenhang met Midden- en Zuid-Europa, waarvan reeds herhaaldelijk sprake was. Niet veel meer is op te maken uit andere, min of meer nauwkeurig beschreveneenonderzochte afbeeldingen. Zoo kernen op zweedsche rotsen tooneelen uit de Si- gurdsage, en op een angelsaksisch runenkistje uit de Wielandsage voor; beide het bewgs leverende hoe ver verbreid die motieven waren , maar de eerste althans van onzekere tijdsbepaling. Eenige engelsche monumenten , het z.g, Ruth well Gross en Gosforth Gross, door Stephens tot de 7e, door Sweet tot de 8« eeuw gebracht, zijn raad- selachtig door de zonderlinge vermenging van heidensche met christelijke motieven.Zoo zou men meer kunnen noe- men, maar het resultaat blijft twijfelaehtig. Vatten wij samen wat wij van de prehistorische tijden weten, dan bljjkt dat wij ook door de monumenten over de oorsprongen geen zekerheid verkrijgen. De ar- ehaeologie doet ons eenige duizenden jaren v66r onze jaartelling tot in Zweden toe germaansche bevolkingen kennen. Reeds vroeg hebben deze stammen, zij het ook niet direct, veel ontleend aan de beschaafde volken van Zuid-Europa. Die golvende beweging, waardoor voorwerpen werden overgebracht en vaardigheden zieh Digitized byCjOOQlC 77 voortplantten, zal yerschillende wegen gevolgd en nu snel» 1er dan langzamer geweest zijn. Het Christendom heeft ruim 900 jaren noodig gehad eer het op die wijze Scan- dinavie bereikte. Van die prehistorische tijden nu kennen wij eenigszins de materieele toestanden en de mate van kunstvaardigheid : woningen en graven , huisraad en wape- nen; wij kunnen aannemen dat er naast import ookmin of meer vrije nayolging, zelfstandig opnemen en aanlee-^ ren is geweest, maar vermögen het een van het ander niet te onderscheiden ; naar gedachten en gevoelens raden wij , door de waarschijnlijkheid en de analogie geleid. Ook uit den historischen tijd spreken de monumen* ten geen duidelijke taal. De getuigenis welke zij voor de oorspronkelijkheid der noordsche mythologie afleggen valt bij nadere beschouwing weg. Veeleer wijst veel op af han* kelijkheid van Zuid-Europa. Maar dit geldt toch meer van de kunst en ornamentatie dan van godsdienst enmytho* logie. Voor de germaansche mythologie is de oogst uit de monumenten uiterst schraal. Digitized byCjOOQlC HOOFDSTÜK n. Stammen en volken. Bronnen. De voornaamste bron voor wat wij van dever- breiding en de onderlinge betrekkingen der stammen weten is de taal, zoowel in haar bouw en geschiedenis als in haar Yoorraad van woorden, vooral van eigennamen. Yerder de oude geografische en ethnografische gegevens, de grieksche berich- ten van diathesen: van de reis van Pytheas van Massilia (± 330 V. Chr.), de aardrijkskundige beschrijving van den aleian- drijnschen bibliothecaris Eratosthenes (228 v. Chr.), later de vrij talrijke gegevens van Strabo. In den romeinsehen keizer- tijd was het vervaardigen van kaarten, itinerarien, statistie- ken een vrij uitgebreide tak van studie; van die chorografen noemen wij : de geografie van Ptolemaeus (onder Antoninus Pius) de tabula Peutingeriana (het origineel waarschijnlijk uit de 3e eeuw), de excerpten van Julius Honorius, den codex Veronensis (4e eeuw) , uit later tijd den Cosmographus Raven- nas (7e eeuw). Daarbij komen dan de beschrijvingen in de litteratuur, vooral bij Tacitus. Eindelijk kan men onder de bronnen nog de stamsagen rekenen, die evenwel met veel kritiek te gebruiken zijn; zij zijn van verschillenden aard : lijsten van namen , zooals de angelsaksische stamtafels , of min of meer uitgewerkte verbalen over oorsprong of oude tochten, in de litteratuur verspreid. Litteratuur. Over de indogermaansche oudheid: O. Schröder^ Sprachvergleichung und Urgeschichte (2e Aufl. Digitized byCjOOQlC 79 1890), bestreden door P. von Bradke, Ueber Methode und Ergebnisse der arischen (indogermanischen) Altertumswissen- schaft (1890). Van de verdere uitgebreide litteratuur zij nog alleen vermeld : Joh. Schmidt, Die Urheimat der Indogermanen (1890) ; M. von Jhsring, Vorgeschichte der Indoeuropäer (1896). Uit een bepaald oogpunt is de stof behandeld in het steeds nog hoogst belangrijke werk van F. Hehn, Kulturpflanzen und Hausthiere in ihrem Uebergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie in das übrige Europa (6e Aufl. 1894). Een beknopt overzicht van de questie van 't stamland geefb S. Bemach, rOrigine des Aryens (1892). Voor de germaansche oudheid: J. Qrimm, Greschichte der deutschen Sprache (2B. 1848); en de afdeelingen Sprachge- schichte in FauVs Grrundr. d. germ. Phil.^ Over woorden en namen: W, Obermüller, Deutsch-kelti- sches Wörterbuch (1868, is niet te vertrouwen om de fan- tastische combinaties van duitsche eigennamen met west-azia- tische, noord-afrikaansche , enz.); het klassieke werk was B, Förstemann, Altdeutsches Namenbuch (2e Aufl. 1872). De Namenkunde heeft reeds een zeer uitgebreide litteratuur, waarvan overzichten bij J. J, Egli, Greschichte der geogra- phischen Namenkunde (tot 1885) , nomina geographica (2e Aufl. 1893), en in de jaargangen van Behm, Greograph. Jahrbuch, deensche en noorsche stedennamen behandelde N, M, Fetersen (1883). Ook de oogst uit de keltische namen is voor de kennis der Grermanen van belang; daarover: Gh, W, G^Zwc^, Diebei Caesar vorkommenden keltischen Namen (1857) en vooral A, Molder, Altceltischer Sprachschatz (nog niet compleet). Over de oude geografie: L, Soff, Die Kentniss Grer- maniens im Altertum (1890); G^.^ö/;^, Beiträge zur deutschen Altert.-k, I. Ueber diejgermanische Völkertafel des Ptolemaeus (1894) ; L. Wilser , Stammbaum und Ausbreitung der Grermanen (1895); F, Stein, Die Völkerstämme der Grermanen nach römi- scher Darstellung (1896); S. Muller Hz,, De germaansche Digitized byCjOOQlC 80 volken bij Julius Honorius en anderen (Verh. Kon, Ak. Amst, 1896). De ethnographie voor 'teerst in samenliang behandeld door JT. Zeii88 , Die Deutschen und die Nachbarstamme (1837) ; on- vergeiijkelijk door rijkdom van stof, scherpe kritiek en com- binatie is de reeks van los aaneengeregen detail-onderzoe- kingen, bijeengevoegd in de drie eerste deelen van X, Müllenhoff, Deutsche Alterthumskunde (1, 1870: Die Phoenizier ; Py theaa van Massalia; II 1887: Die Nord- u. Ostnachbaren der Grer- manen ; Die Grallier und G-ermanen ; III 1892 : Der Ursprung der Grermanen. Met kaarten en „Anhänge"). In tal van mono- grafieön en tijdschriftartikelen is arbeid van beteekenis op ethnografisch gebied geleverd, waarvan hier alleen genoemd zij de reeks van onderzoekingen van B, Much, Die Südmark der Grermanen, Die Grermanen am Niederrhein, Groten u. Ing- vaeonen (in Sievers' Beitr. XVII), De stamsagen vindt men in Qrimm^ Deutsche Sagen; D. Myth.* III p. 377 vlgg.; Uhland Schrift. FJJJ (Schwäbische Sagenkunde); 0. HaacJc, Zeugnisse zur altenglischen Hel- densage (1892) Yerdienstelijk zijn de stamsagen behandeld in het eerste deel van V, Rydherg , Undersökningar I, Inhoud. 1. De resultaten der linguistiek. Stamland en Oervolk. Gud erfgoed. De hemelgod Tiwaz. — Golftheorie. — Gemeenschappelgke oorsprong en historisch verband. — Linguistiek en archeologie. 2. Het land der Germanen. Geen autochthone kaltaur. Yerdeeling Ib 3 groepen. — De stammen big Tacitns , Plinins e. a. Beteekenis der stam- namen. — Germaansche en dnitsche eigennamen. — Stamgodsdiensten. 3. Stamsagen. Bestanddeelen er van. — Germania 2. — Sagen der Go- ten, Longobarden. — Stamtafels der Angelsaksen. — Saksers en Thürin- gers. — Sueven. Geleerde verdichting. Trojaansche afstamming. « 4. Betrekkingen der Germanen met andere volken. Kelten: woon- steden en grenzen. Invloed. Hercules. Matronae. — Slaven: detwee afdeelingen (Balten en Slaven d. i. Aesten en Wenden). De Weichsel hun grens; hun uitbreiding tot de 7e eeuw; weer teruggedrongea Digitized byCjOOQlC 81 door de Dnitschers; sterke af keer der Duitschers voor de Slaven. Alge- meene parallellen; b^zonderheden die niet historisch ontleend behoe- ven te zgn. Geen slavische strooming in het germaansche leven. — Finnen: Lappen en Finnen in Noord-Europa ; Esthen. Klassieke berichten. Wederkeerige invloeden. Kalewala. Einsehe toovenaars in de noorsche litteratuur. Skadhi en Thorgerd Hölgabrud. 1. ^Es gibt ein lebendigeres zeugniss über die yölker ^als knl^hen, waffen und gräber, und das sind ihre spra- ^chen"'). „Die grossen perioden und Wandlungen, die ^ein yolk bald rascher und gewaltsamer, bald langsamer ^und allmäblioher durchmacht, prägen sich auch der „spräche ein und so unyertilgbar , dass es die merkzei- „chen einer jeden und damit die seiner ganzen yergan- „genheit in ihr allezeit gegenwärtig mit sich herumträgt" ^). Zoo de twee grootmeesters der germaansche philologie. Bij het lezen hunner woorden zou men meenen, dat de taalstudie zoo niet gemakkelijk yerworyene , toch in ban- den van echte geleerden stellige resultaten ook aangaande het yerste yerleden, de prehistorische tijden, geeft. Zoo heeft men ook gemeend. Doch het tegendeel is gebleken ; zelfs ten aanzien yan den arbeid der beide genoemde koryfeeen. J. öriram koesterde het denkbeeld , dat öeten en Daken met Goten en Denen yerwant waren; door het annexeeren dezer „thrakische" yolken zou onze blik in den germaanschen yoortijd yeel y erder reiken dan men Troeger durfde hopen. Deze meening zal heden geen lin- guist meer yerdedigen. Het gebouw yan MüUenhoff möge op hechter grondslag rüsten; er is toch al meer J. Grimm, Gesch. d. Deutschen Spr. I p. 5. ') K. MüUenhoff, D. Ak. III p. 194. Digitized byCjOOQlC 82 dan 66n steen uit losgeraakt. Hij heeft het juiste begin- sel uitgesproken dat de „ national! tat der indogermanischen ^Völker erst in ihren historischen Wohnsitzen begründet" werd ^) y en het land tusschen Oder en Weichsel als het stamland der Germanen , d. i. het land waar de germaan- sche taal haar eigen karakter verkregen heeft, aangewezen. De eerste helft dezer bewering is stellig juist, de ^weede hoogst waarschijnlijk. Maar wat MüUenhofif over het her- dersleven der oude Ariers, over yreemde oerbevolkingen in Europa , over nadere verwantschap tusschen Germanen en Letto-Slaven, en over menig ander punt meendevast te stellen, wordt door hedendaagsche linguisten grooten- deels verworpen. Niet alleen ten aanzien van bijzonderheden maar van hoofdzaken is het vertrouwen geschokt dat men aan de resultaten der linguistiek zoo gaarne schenk. Die taalstu- die lichtte ons in omtrent het stamland waar de gemeen- schappelijke voorouders der indogermaansche familie had- den gewoond. Noch over dat stamland noch over dat oervolk dürft men heden ten dage boud spreken. Het stamland dezer familie is gezocht in Baktrie, in Armenie of eiders, in Europa zelfs, van Zuid-Rusland tot Zuid-Zweden. Voor al die verschillende meeningen zijn gronden aan te voeren, voor geen enkele het bewijs te leveren. Van de toestanden en denkbeeiden van het oervolk ontwierp men een idyllisch beeld: het familie- leven van deze patriarcbale herders was rein en zij ver- eerden den lichtenden hemel , den hemelschen vader. Als D. Ak. III p. 168. Digitized byCjOOQlC 83 ridders in sprookjes treden zij in de geschiedenis plotse- ling op met pciarden en wagenen, het yolk van lager ras overal onderwerpend ofverjagend. Toenmendie theo- rie bouwde rees wel hier en daar een twijfel, ofwijaan de oude Italianen of Oermanen wel oorspronkelijk die reine en betrekkelijk hooge bescbaying mochten toeschrg- ven ; maar de yastbeid der linguistieke uitkomsten scheen die bedenking aanstonds te weerleggen. Inmiddels heeft de ruim een haWe eeuw, die nu ver- loopen is sedei*t het begin dezer Studien, ontnuchte- ring gebracht. De klankwetten zelf zijn vrij wat scherper en nanwkeuriger bepaald, en daardoor zijn een aantal van overeenkomsten die men eerst zeker waande, ver- yallen. Ook is men naast de klankverschuiving meer gaan letten op de beteekenis der woorden , die soms belangrijke wijzigingen yan zin hebben ondergaan. Eindelijk heeft men ingezien dat gelijkheid niet altijd uit eenheid van oorsprong yoortspruit , maar ook als leengoed kan verklaard worden. Het gemeenschappelijke is lang niet alt|jd het oor- spronkelgke. Niemand zal in de gelijkheid yan woorden als kerk en school , priester en bisschop , bijbel en altaar in alle europeesche talen, het bewys zien, dathetindo- germaansohe oeryolk het Christendom kende *). Zoo is bet erfgoed, dat alle zonen der indogermaan- sche familie hadden medegebracht, zeer ingekrompen. De blijde dagen, toen elke nieuwe etymolQgie dat erfgoed scheen te yermeerderen , zijn yoorbij. Met de linguistische basis is het gebouw zelf ingestort. Tech twijfelt niemand ') Het voorbeeld is yan Vodshov Sjwldd. og sftrard. CXXVIU. Digitized byCjOOQlC 84 aan het 66ne groote resultaat der linguistiek: de 6^n- heid der indogermaansche familie. Dit resultaat is niet alleen min of meer aarzelend gespaard, maar door de nieuwere methoden van studie beyestigd. Doch men yergelijkt nu niet meer losse woorden maar geheele groepen van benamingen voor gelgksoortige wezens of voorwerpen, en vindt daarin de zekerheid van gemeen- schappelijken oorsprong. Doch de vraag naar het stamland en het oervolk is grootendeels van de baan. Men stelt zieh niet meer voor dat in een zekere prehistorische periode een indogermaansch oervolk ergens heeft geleefd , om vandaar zieh in groepen over de landen te ver- deelen. Dat er bij deze opvatting van een indogermaansche mythologie niet veel overblijft , volgt van zelf uit het ge- zegde. De vraag : welke goden en mythen hebben de Ger- manen als erfgoed van de gemeenschappelijke voorouders medegebracht ? stellen wij nauwelijks meer. Losse paral- lellen gelden niet en de gelijkheid van namen feilt. Bij een germaanschen stam kende Tacitns een broederpaar dat hij met Castor en Pollux vergeleek, en de heldensage heeft ook de gestalten der Härtungen : is nu in dit mythisch motief van Dioskuren, A^vins, dat trouwens ook buiten indogermaansch gebied niet ontbreekt, een trekbewaard der oorspronkelijke indogermaansche godenleerP In de germaansche Äsen , de iersche Esir heeft men de indische Asura'i .terug willen vinden: overeenkomst en verband zjjn boogst onzeker, en zelfs is er reeds twijfel gerezen of die indische Asura's wel indogermaansch en niet van semietischen oorsprong zjjn. Onder dat alles «cheen echter Digitized byCjOOQlC 85 als een zuil vast te staan de oud indogermaansche hemel- god , Wiens naam Tiu met Dyaus , Zeus , Jupiter zou over- eenkomen. Ook die gelijkheid is evenwel niet door het scherpe ontleedmes van enkele nieuwere linguisten ge- spaard; dat Tiu denzelfden naam zou dragen als die andere hemelgoden, wordt door verseheidene gezagheb- bende geleerden ontkend, al blijven ook even krachtige stemmen de oude opvatting handhaven. Men zij echter op zijn hoede voor misverstand. Ter zijde gezet is de meening dat de enkele volken , dus ook de Germanen, met een voorraad van beschaving enmy- thologie het gemeenschappelijke stamland hebben verlaten. Ter zijde gezet dus ook de taak om dat oorspronkelijke bezit, en wel längs linguistischen weg, op te sporen. Daarmede is evenwel niet ontkend dat de vereering van den hemelgod bij Germanen, evenals bij andere volken derzelfde familie, en trouwens ook bij Mongolen en Semie- ten, oorspronkelijk is geweest. Evenmin meene men dat door het gezegde de betee- kenis der linguistiek voor de kennis der oude volken is geloochend. Die beteekenis is een andere geworden dan in de dagen waarin de vergelijkende school der mytho- logen haar resultaten op de linguistiek bouwde. Door den voortgang der linguistische Studien zijn die resnltaten omvergeworpen. Maar de taalstudie zelf blijft de leids- vrouw bij het onderzoek naar de prehistorische en oudste historische tijden. Zij heeft naast de „stamboomtheorie" de „golftheorie" geplaatst, d.i. zij doet ons niet de enkele Yolken kennen met een gereeden vollen bundel zieh over de aarde verbreidende , maar zij hecht gewicht aan Digitized byCjOOQlC den historischen samenhang waardoor de eex^e stam op den naburigen inyloed oefent. Dien golfstroom der beschaving hebben wg reeds vermeld. Het gemeenschap- pelijke in het leven der yolken is ruim zooveel vrucht yan historische aanraking als yan eenheid yan afstamming. Deze beschouwing geeft yan de feiten en toestanden beter reken- schap; zij yerplaatst doch zij vermindert geenszins de waarde der linguistische Studien. Van zelf is nu ook de tegenstrijdigheid verdwenen tus- schen de archaeologische en de linguistische uitkomsten. Was de linguistiek der vergelijkende school op dengoe- den weg, dan was het onmogelijk de prehistorische be- yolkingen der materieele overblijfsels in Europa als Indo- germanen te behandelen; en hoogst moeilijk het ervoor te houden dat de germaansche stammen yan Tacitus, ja de Kimbren en Teutonen die Marius versloeg, reeds de geheele „indogermaansche'' mythologie in hun bagage hadden. Toch was althans dit laatste besluit niet te ont- gaan. Bij den huldigen stand van het onderzoek bestaat zulk ^en kloof tusschen de beide Studien niet , al blijyen zij feiten yan andere orde leveren. Indien de archaeologie in de bewoners der paalwoningenlndogermanen wilzien, verbiedt de linguistiek dit niet. Aan die taalstudie vragen wij niet meer het beeld yan een nevelachtig oervolk ; doch zij leidt ons vaak op het spoor van de historische betrek- kingen der volken. 2. Over de eerste immigratie der Germanen : aanleiding, tijd, laat zieh hoegenaamd niets met grond zeggen. Het was uitlokkend die verhuizing met den tocht der Perzen önder Darius in Skythie in verband te brengen. Mül- Digitized byCjOOQlC 87 lenhoff meent dat de oorsprong van 't germaansche volk tusschen "Weichsel en Oder niet jonger is dan die der eerste nederzettingen der andere indogermjtansche groe- pen in Qriekenland en Italic. Wij weten er niets van; evenmin als van de beweegredenen welke de Germanen gebracht hebben in landen zoo onherbergzaam , dat Taci- tus niet gelooven kon dat eenig volk gezegender oorden zou vertaten hebben om in zulk een ruw klimaat op zoo woesten bodem te gaan leven. 