title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En nu zult gij ,,in menige herberg tehuis liggen” dat is 00k een eigenaardig genot soms. Gij weet ik eens eene voetreis naar Brighton deed, ik denk altijd met genot daaraan terug. De logementen in Engeland zijn dikwijls zoo aardig. Longfellow beschrijft dat goed in: Tales of the wayside inn. Gladwell krijgt mijne plaats in de galerij en is er reeds om op de hoogte te zijn tegen dat ik weg ga. Ik heb nog al schilderijen gezien die voor den Salon bestemd zijn, ö.a. twee zeer mooie groote Gabriels, een morgen in de weilanden, door den dauw ziet men in de verte eene stad; het andere was wat wij een waterzonnetje zouden noemen. Ook 2 groote Xavier de Cock’s, het eene een avond in ’t begin van den zomer, eene weide met populieren omgeven; in de verte de boerderij en velden en een meisje dat de koeien naar huis brengt. Op den voorgrond een poel waarbij 3 koeien, een witte een zwarte en een roode in het gras liggen; de zon is reeds onder en de lucht zacht geel, de boomen donker daartegen. — Ik schrijf zeer in haast zooals gij aan het schrift zult merken. Goede reis en steeds Uw liefh. broeder Vincent. 54 58 Waarde Theo, Parijs 28 Maart 1876. Nog een enkel woordje, waarschijnlijk het laatste, dat ik U hier te Parijs zal schrijven. Vrijdagavond ga ik waarschijnlijk van hier, om Zaterdagmorgen op denzelfden tijd als met Kerstmis, thuis te zijn. Gisteren zag ik een stuk of 6 schilderijen van Michel, wat zou ik willen gij er bij waart geweest; holle wegen door den zand- grond, die naar een molen toeliepen, of een man die over de beide of zandgrond naar huis ging, met grauwe luchten er boven, zoo eenvoudig en zoo schocn. Mij dunkt de Emmausgangers zagen de natuur als Michel, ik denk altijd aan hen, als ik een van zijne schilderijen zie. Tegelijk zag ik een schilderij van Jules Dupre en wel een zeer groot. Zoover men zien kon zwarte moerasachtige grond, op den 2en grond eene rivier en op den voorgrond een plas waarbij 3 paarden. In beide weerkaatst de bank witte en grijze wölken waarachter de zon is ondergegaan, aan den horizon wat grauwrood en purper, de bovenlucht zacht blauw. Het was bij Durand Ruel dat ik die schilderijen zag; er zijn daar wel 25 etsen naar Millet en hetzelfde aantal naar Michel en massa’s naar Dupre en Corot en alle andere artisten te krijgen a I fr. het stuk; dat is verleidelijk, een paar naar Millet kon ik niet weerstaan, ik kocht de 3 laatste die van TAngelus du Soir te krijgen waren, en mijn broeder ontvangt er bij gelegenheid natuurlijk een van. — Schrijf weer eens spoedig. Groeten bij Roos en aan den Hr. en Mevr. Tersteeg en aan allen die naar mij mochten vragen en in ge- dachten een handdruk en steeds • Uw liefh. broeder Vincent. Waarde Theo, (Etten 4 April 1876). D^n morgen vöör mijn vertrek uit Parijs kreeg ik een brief van een onderwijzer te Ramsgate, die mij voorstelt om voor een maand daar te körnen (zonder salaris) om na verloop van dien tijd-te^zien of hij mij gebruiken kan. ^ Gij kunt denken ik blij ben wat gevonden te hebben. Kost en inwoning heb ik in elk geval vrij. Gisteren ben ik met Pa naar Brussel geweest, het was wel heel droevig met Oom Hein. 55 In de spoor spraken Pa en ik nog al over schilderijen, onder anderen over de schilderijen van Rembrandt op de Louvre en het portret van Burgemeester Six en ook nog in het bizonder over Michel. Zou er geen mogelijkheid zijn dat Pa dat boek over Michel eens zag? Denk er eens om als er gelegenheid is. Ik ben zoo blij dat ik U nog zal zien voor mijn vertrek en L. ook nog. Ramsgate is zooals je weet eene badplaats, er zijn 12000 inwoners vond ik in een boek, maar meer weet ik er niet van. En nu tot Zaterdag, voorspoedige reis en steeds Uw liefh. broer Vincent. Gladwell bracht mij verl. Vrijdagavond naar de spoor, op mijn verjaardag kwam hij reeds ’s morgens om half zeven en bracht eene zeer mooie ets naar Chauvel voor mij mede, een herfst- landschap met een troep schapen op een zandweg. 56 ENGELAND April 1876 — December 1876 Ramsgate en Isleworth Nu Vincent voorgoed gebroken heeft met zijn carriere in de kunsthandel — wat hem au fond meer geschokt heeft dan hij nu wel toont — volgt een lange moeilijke tijd van zoeken. Wdl blijkt later (zie brief 341) dat de gedachte om Schilder te worden reeds nu even bij hem is opgekomen — 00k Theo schijnt er over gesproken te hebben — maar hij is te zeer in godsdienstige dweeperijen verdiept en gelooft ’t meeste van nut te kunnen zijn als onderwijzer of liefst als godsdienstleeraar. Met wanhopige kracht klemt hij zieh vast aan den godsdienst als eenige steun, en uit zijn brieven blijkt genoeg de haast ziekelijke overgevoeligheid uit dien tijd. De school van Mr. Stokes te Ramsgate, waar hij met April komt, wordt in Juni ver- plaatst naar Isleworth en de vacantie tengevolge van die verhuizing, gebruikt hij om een paar dagen te Londen door te brengen, en zijn zuster te Welwyn te bezoeken. Daar Mr. Stokes hem absoluut geen salaris kan of wil geven, gaat hij i Juli naar de school van Mr. Jones, een methodistendominee, bij wien Vincent als een soort hulp- prediker fungeert. Als hij met Kerstmis thuis komt wordt er besloten dat hij niet meer naar Engeland terug zal gaan, daar er geen vooruitzichten zijn. Beste Vader en Moeder, Ramsgate 17 April 1876. De telegram heeft U zeker reeds ontvangen, maar zult nog wel wat meer bijzonderheden willen weten. In de spoor schreef ik nog een en ander en stuur U dat, dan kunt U zien hoe ik het op reis had. Vrijdag. Wij willen vandaag bij elkander blijven. Wat zou beter zijn — de vreugde van het wederzien of de weemoed van het afscheid? Reeds dikwijls namen wij afscheid van elkander, wel was er ditmaal meer wee in dan vroeger van beide kanten, maar moed 00k, door het vaster vertrouwen op, bij de grooter behoefte aan zegen. En was het niet of de natuur met ons medevoelde, ’t was zoo grijs en min of meer bar een paar uur geleden. Nu zie ik over de uitgestrekte weiden heen, en alles is zoo Stil en -de zon gaat weer achter de grijze wölken en werpt een gouden gloed over het land. Die eerste uren na het afscheid, die U doorbrengt in de kerk, en ik in het Station en in den trein, wat verlangen wij naar elkaar, en wat 57 denken wij aan de anderen, aan Theo en aan A. en aan de andere zusjes en aan het broerken. Daar juist kwamen wij Zevenbergen voorbij en ik dacht aan den dag toen U mij daar bracht*) en ik op de stoep bij den Hr. Provily stond en Uw rijtuig nakeek op den natten weg. En dan die avond toen mijn vader mij voor den eersten keer kwam opzoeken. En dat eerste thuiskomen met Kerstmis! Zaterdag en Zondag. Wat heb ik op de boot gedacht aan A., alles daar herinnerde mij aan onze reis samen. Het weer was beider en vooral op de Maas was het mooi, en ook het gezicht op de duinen, die wit in den zon blonken van uit zee gezien. Het laatste wat men van Holland zag was eengrijs tcrentje. Tot zonsondergang bleef ik op het dek, maar toen werd het wat koud en bar. Den volgenden morgen in de spoor van Harwich naar Londen was het moci om in de morgenschemering de zwarte akkers en groene weilanden te zien, met schapen en lammeren en hier en daar een doornheg en enkele groote eikeboomen met donkere takkenen grijs bemoste stammen. De schemerende blauwe lucht met nog enkele sterren, en een bank grijze wölken aan den horizon er boven. Reeds voor de zon opging hoorde ik een leeuwerik. Toen wij bij het laatste Station voor Londen kwamen, ging de zon op. De bank grijze wölken was verdwenen en daar was dezon, zoo eenvoudig en groot als maar mogelijk is, een echte Paaschzon. Het gras schitterde van dauw en nachtvorst. Maar toch heb ik dat grijze uur toen wij afscheid namen liever. — Zaterdagmiddag bleef ik op het dek tot de zon onder was. Zoo ver men zien kon was het water vrij donkerblauw, met nog al hooge golven met witte koppen. De kust was reeds uit het gezicht. De lucht was lichtblauw, strak en zonder een wolkje. En de zon ging onder en wierp een streep schitterend licht op het water. Het was wel een grootsch en majestueus gezicht, maar toch, een- voudiger stiller dingen treffen zooveel dieper. Te Londen gekomen ging er 2 uur later een trein naar Ramsgate. Dat is nog ongeveer 4V2 uur Sporen. Het is een mooie weg, onder anderen kwamen wij voorbij een gedeelte dat heuvelachtig is. *) Op kostschool. 58 De heuvels zijn beneden begroeid met schraal gras en boven met eikebosschen. Het heeft veel van onze duinen. Tusschen die heuvels in lag een dorp met grijze kerk begroeid met klimop evenals de meeste huizen. De boomgaarden stonden in bloei en de lucht was licht blauw met grijze en witte wölken. Ook kwamen wij längs Canterbury, een stad waar nog veel midden- eeuwsche gebouwen zijn, vooral is er een prächtige kerk met oude olmboomen er om heen. Reeds dikwijls had ik op schilderijen iets aangaande die stad gezien. U kunt wel denken ik reeds een tijd van te voren uit het raampje naar Ramsgate zat uit te kijken. Tegen i uur kwam ik bij Mr. Stokes. Deze was van huis maar komt hedenavond terug. Gedurende zijne afwezigheid werd hij vervangen door zijn zoon (23 jaar denk ik) schoolmeester te Londen. Mrs. Stokes zag ik ’s middags aan tafel. Er zijn 24 jongens van 10 — 14 jaar. (Het was een prettig gezicht die 24 jongens te zien eten). De school is dus niet groot. Hetraam ziet uit Op de zee. Na het eten zijn wij gaan wandelen aan den zeekant, het is daar mooi. De huizen aan zee zijn meest in eenvoudigen gothieken stijl gebouwd, van gelen steen en hebben tuinen vol ceders cn andere donkere groen blijvende heesters. Er is een haven vol schepen, besloten in steenen dijken waarop men wandelen kan. En verder ziet men de zee in haar natuurlijken Staat en dat is mooi. Gisteren was alles grijs. ’s Avonds gingen wij met de jongens naar de kerk. Op den muur van de kerk stond ,,Zie ik ben met U tot aan de voleinding der wereld”. Om 8 uur gaan de jongens naar bed en zij staan om 6 uur op. Er is nog een ondermeester van 17 jaar. Deze, 4 jongens en ik slapen in een ander huis dichtbij, waar ik een klein kamertje heb dat verlangt naar wat prenten aan de muren. En»nu genoeg voor heden. Wat hebben wij goede dagen gehad, dank, dank voor alles. Veel groeten aan allen en in gedachten een handdruk van ^ ^ ^ Uw liefh. Vincent. Dank voor Uw brieven, die daarjuist kwamen, en spoedig meer zoodra ik een paar dagen hier zal geweest zijn en Mr. Stokes zal gezien hebben. 59 Waarde Theo, Ramsgate 17 April 1876. Gisterenmiddag om i uur ben ik goed en wel hier aangekomen en een van mijne eerste impressies was, dat het raam van de niet zeer groote school op zee uitziet. Het is een kostschool en er zijn 24 jongens van 10 — 14 jaar. Mr. Stokes is uit de stad voor een paar dagen en dus heb ik ZEd. nog niet gezien, maar dezen avond wordt hij terug verwacht. Er is nog een ondermeester van 17 jaar. Gisterenavond en dezen morgen deden wij allen een wandeling aan den zeekant. Hierbij een takje zeewier. De huizen aan zee zijn meest van gelen steen gebouwd in den tränt van. die in de Nassaulaan te ’s Hage, maar hooger en hebben tuinen vol ceders en andere donkere altijd groen blijvende heesters. Er is een haven vol allerlei schepen, ingesloten door steenen dijken waarop men wandelen kan. Gisteren was alles grijs. Straks ga ik mijn koffers, die daar juist bezorgd zijn, uitpakken en wat prenten op mijn kamer hangen. Dezer dagen is het vacantie en dus heb ik nog geen les behoeven te geven. Ik ben verlangend om Mr. Stokes te zien. Ik moet weg met de jongens. a Dieu. Steeds Uw ZOO liefh. broer Vincent. 62 Waarde Theo, Ramsgate 21 April 1876. Ingesloten vindt gij een Postoffice order van 10 sh., wees zoo goed daarvoor in een of andere courant, beslis zelf maar welke, bijgaande advertentie voor A. te plaatsen. Mocht het te weinig zijn, dan stuur ik U wat er aan ontbreekt en is er te veel, koop er dan de een of andere photographie voor, voor Etten op 21 Mei. *) Maar geef s.v.p. in elk geval op wat gij voor het plaatsen betaalt, daar dat meer te pas kan körnen wil ik het adres wel weten. Eerst heden is Mr. Stokes teruggekomen, hij is een vrij groot man met kaal hoofd en bakkebaarden, de jongens schijnen respect voor hem te hebben en toch van hem te houden; een paar uur nadat hij terug was, was hij reeds met hen aan het knikkeren. Wij gaan dikwijls naar het strand, dezen morgen hielp ik daar de jongens om een vesting van zand te bouwen, zooals wij wel te Zundert in den tuin maakten. *) Zilveren bruiloft van hun ouders. 60 V/el graag zou ik hebben gij eens door het schoolraam zien kondt. Het huis Staat op een plein (al de huizen daaromheen zijn eender, dat is hier dikwijls het geval); in het midden van dat plein een groot grasveld, afgesloten met een ijzeren hek en omgeven door seringenstruiken; in het middaguur speien de jongens daar. Het huis waar mijn kamer is, Staat op hetzelfde plein. Toen ik te Rotterdam was en merkte dat ik daar geruimen tijd moest wachten, heb ik nog op het punt gestaan om naar den Haag te körnen, ben zelfs nog aan het Station geweest. — Toch deed ik het niet, later hoop ik allen en alles daar met wat kalmer oog nog wel eens weer te zien. Het van thuis afscheidnemen op Goeden Vrijdag zal ik wel niet vergeten. ’s Morgens gingen wij aan de Hoeve*) naar de kerk en aan het avondmaal tezamen en Vader zeide daar: ,, Staat op, laat ons van hier gaan.” En ’s middags stonden wij op, en zag ik uit het raampje Pa en het broerken op den weg, den trein staan nakijken. En Zondagmiddag was ik te Ramsgate in de kerk en daar trof mij het woord dat daar op den muur stond en dat gij in A.’s brief vindt, (die hierbij ter lezing gaat). Groeten bij Roos en aan ieder die naar mij mocht vragen. In gedachten U de hand gedrukt en steeds Schrijf eens spoedig. Uw liefh. broeder Vincent. 63 Waarde Theo, Ramsgate 28 April 1876. Nog menig jaar na dit; van harte gelukgewenscht met dezen dag, möge onze lief de voor elkander maar toenemen met het ouder worden. Zoo blij ben ik dat wij zooveel met elkaar gemeen hebben, niet alleen de herinneringen aan vroeger, maar 00k dat gij in dezelfde zaak zijt waarin ik tot nog toe was en dus zooveel menschen en plaatsen kent, die ik 00k ken, en dat gij zooveel liefde hebt voor natuur en kunst. Mr. Stokes heeft mij verteld, dat hij plan heeft om na de vacantie te gaan'verhuizen, natuurlijk met de geheele school, naar een dorp aan den Theems een uur of 3 van Londen. *) Dorpje in de buurt van Etten. 61 Dan zou hij de school wat anders inrichten en misschien uit- breiden. Nu vertel ik U nog maar eens van eene wandeling, die wij gisteren de den. Het was naar een inham van de zee en de weg daarheen ging door de akkers met het jonge koren en längs heggen van meidoorns, enz. Toen wij er kwamen hadden wij links een hooge steile kant van zand en steen, zoo hoog als een huis van 2 verdiepingen. Boven daarop stonden oude knoestige meidoornstruiken, waarvan de zwarte of met grijs korstmos bedekte stammen en takken door den wind allen denzelfden kant uit waren gebogen, 00k enkele vlierstruiken. De grond waar wij liepen was geheel bedekt met groote grijze steenen, krijt en schelpen. Rechts de zee, die zoo kalm was als een vijver en waarin het licht van de fijn grijze lucht, waar de zon onderging, weerkaatste. Het was eb en het water zeer laag. Dank voor Uw brief van gisteren, ik vind het zeer aardig dat Willem Valkis in de zaak komt. Groet hem vooral eens voor mij. Ik zou nog wel eens met U beiden door de boschjes naar Sche- veningen willen wandelen. — Heb een goeden dag vandaag en groet allen die naar mij mochten vragen en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Heb het goed vandaag jongen, en begin een gelukkig en gezegend jaar. Het zijn belangrijke jaren waarin wij beiden zijn en waarvan veel reeds afhangt. Möge alles goed uitkomen. In gedachten U hartelijk de hand gedrukt. a Dieu. Waarde Theo, Ramsgate i Mei 1876. Dank voor Uw brief en het plaatsen van de advertentie. De postwissel was immers in den brief? Gisterenmiddag waaide het hier zöö, dat Mr. Stokes de jongens niet wilde laten uitgaan. Echter heb ik permissie gevraagd voor 6 van de oudste jongens en mijzelven om toch nog een eindje te gaan wandelen. Wij gingen naar het strand; de zee was hoog en het was een toer om tegen den wind in te loopen. Wij zagen 62 de reddingsboot, gesleept door een stoomboot, terugkomen van een tocht naar een schip dat een heel eind verder op een zand- bank was gestrand, doch men bracht niets mede. Dat schilderij van Willems ken ik heel goed; die teekening van Mauve waarover gij schrijft, zal mooi zijn. Komt ge wel eens bij hem op het atelier? En nu vraagt gij wat ik de jongens al zoo moet leeren. Vooral Fransch, beginselen, een is er aan het Duitsch begonnen en verder van allerlei, zooals sommen, lessen overhooren, dicteeren etc. Voorloopig is dat dus zoo moeilijk niet om die lessen te geven, maar om te maken de jongens ze leeren zal moeilijker zijn. En nu is het vandaag Uw verjaardag, in gedachten druk ik U de hand en van harte wensch ik U nogmaals zegen en het beste toe. Natuurlijk moet ik buiten de schooluren zoowat het opzicht over de jongens houden en mijn tijd is dus nog al bezet en zal dat zeker nog meer worden. Verleden Zaterdagavond heb ik een stuk of zes van de jongeheeren gewasschen; dit was echter meer uit liefhebberij, en omdat het zoo te pas kwam om op tijd klaar te zijn, dan dat ik het moest doen. Ook heb ik geprobeerd hen aan het lezen te krijgen, ik heb nog al een en ander dat voor hen geschikt is: The wide, wide world, etc. etc. En nu goedendag, dank voor Uw brief, voor het plaatsen van de advertentie en voor het toezenden van de courant. Steeds Uw liefh. broer Vincent. Gij ontvangt dezer dagen een paar Engelsche gezangboekjes, ik zal daarin een en ander aanstreepen. Er is zoo heel veel moois in; vooral wanneer men ze hier reeds dikwijls heeft gehoord, houdt men er zoo van. — Waarde Theo, Ramsgate 6 Mei 1876. Hierbij ontvangt gij de 2 boekjes die ik U beloofde. Enkele dingen heb ik er in aangestreept, maar behalve die zult gij er nog wel veel moois in vinden. — Maar zooals ik U reeds schreef, vooral wanneer men in ’t land zelf is, begint men er zoo veel van te houden. Het is alweer Zaterdagavond, het is mooi weer vandaag: de zee is zeer stil en het is laag water op ’t oogenblik, de lucht is fijn 63 witachtig blauw en in de verte hangt een nevel. Dezen morgen vroeg was het ook mooi, alles was toen beider waar nu min of meer een nevel hangt. — De stad hier heeft iets zeer eigenaardigs, aan alles merkt men de zee; maar dat eigenaardige kent gij ook, want dat vindt men ook te ’s Hage en Scheveningen. Gaat gij nog wel eens naar Oom Cor toe? Ik kan toch soms zoo naar dien verlangen, en schreef hem gisteren nog eens. Gij moet den Hr. Tersteeg maar eens verteilen van de school hier. — Het zijn werkelijk gelukkige dagen die ik hier heb, den eenen dag na den anderen, maar toch is het een geluk en eene rust die ik niet qeheel vertrouw^ maar uit het een kan het andere voortkomen. Een mensch is niet makkelijk tevreden, nu eens vindt hij het al te goed en dan weer is hij niet tevreden genoeg. Maar dit tusschen twee haakjes, daar moeten wij maar niet over praten, maar liever stillekens voortwandelen. Heb een goeden Zondagmorgen en groet allen bij Roos, ook de Heer en Mevr. Tersteeg en Betsy, en in gedachten een hand- druk van Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo. Ramsgate 12 Mei 1876. Dank voor Uw brief; dat ,,Tell me the old, old story” vind ik ook ZOO mooi; ik hoorde het voor het eerst zingen te Parijs, ’s avonds in eene kleine kerk waar ik nog al eens heenging. N^’. 12 is ook mooi. Het spijt mij wel dat ik, toen Moody and Sankey te Londen waren, er niet eens ben gaan luisteren. Er is zoo’n verlangen naar godsdienst onder het volk in de groote Steden. Menig arbeider in eene fabriek of winkel heeft eene eigenaardige, schoone, vrome jeugd. Maar het stadsleven neenit ,,the early dew of morning” wel eens weg, toch blijft echter het verlangen naar ,,the old, old story” over, wat de grond van het hart is blijft de grond van het hart. Eliot beschrijft in een van haar boeken het leven van fabrieksarbeiders, etc. die zieh tot een kleine gemeente hebben aangesloten en godsdienstoefeningen houden in een kapel in ,,Lantern yard” en zij zegt daarvan ,,het is het koninkrijk gods op aarde, niets meer en niets minder.” — 64 En er is iets treffends in nu die duizenden menschen naar die zendelingen te zien heenstroomen. Uw plan om Pa en Moe ,,Apres le depart” van Sadee te geven vind ik zeer goed, dat is dus afgesproken. W. is er op 21 Mei misschien wel al reeds. In Uw brief zie ik gij er 00k over denkt om te gaan. Jongen doe het, als gij het schikken kunt. Daar is soms een eigenaardige zegen op zulk eene daad. Wat zou het hen verrassen. Er was iets weemoedigs in den laatsten brief van Moe, waarin zij met een enkel woord sprak van de noodzakelijkheid van ons ZOO ver van huis zijn. En haar oogen doen 00k weer pijn. Kom jongen verhelder ze nog eens door Uw daarzijn op dien dag. Dezen middag zond Mr. Reid mij den catalogus van de tentoon- stelling te Londen. In gedachten een handdruk en gefeliciteerd met den verjaardag van L. en C. en 00k met 21 Mei. Groeten bij Roos. In haast Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Ramsgate 31 Mei 1876. Bravo dat gij 21 Mei te Etten zijt geweest, gelukkig waren er dus 4 van de 6 tehuis. Pa schreef mij uitvoerig, hoe alles dien dag geweest was. Dank voor uw laatsten brief 00k. Heb ik U reeds geschreven van dien storm, dien ik laatst zag? De zee was geelachtig, vooral dicht bij het strand; aan den horizon eene streep licht en daarboven de ontzaggelijk groote, donkere, grijze wölken, waaruit men den regen in schuine strepen zag nederkomen. De wind deed het stof van het witte paadje op de rotsen in zee stuiven en bewoog de bloeiende meidoorn- struiken en muurbloemen, die op de rotsen groeien. Rechts velden jong groen koren en in de verte de stad, die er met- hare torens, molens, leien daken, en in gothieken stijl ge- bouwde huizen, en beneden de haven tusschen de 2 in zee uit- stekende dämmen, uitzag als de steden die Albrecht Dürer wel ets4:e. Ook heb ik verleden Zondagnacht de zee gezien, alles was donker, grauw, maar aan den horizon begon de dag toch aan te breken. ’t Was nog heel vroeg maar toch zong de leeuwerik reeds. En 5 65 de nachtegalen in de tuinen aan zee. In de verte het licht van den vuurtoren, het wachtschip, enz. Dien zelfden nacht keek ik uit het raam van mijne kamer naar de daken der huizen, die men van daar ziet, en naar de toppen der iepen donker tegen de nachtlucht. Boven die daken een enkele ster, maar een mooie, groote, vriendelijke. En ik dacht aan ons allen, en ik dacht aan mijn reeds vervlogen jaren en aan ons thuis, en de woorden en het gevoel kwamen op: ,,Bewaar mij te zijn een zoon, die beschaamd maakt, geef mij Uw zegen nog, niet omdat ik dien verdien, maar om mijner Moeder wil. Gij zijt lief de, bedek alle dingen. Zonder uw voortdurende zegen lukt ons niets.” v/eerkaatst. In die dagen was Mr. Stokes soms niet in zijn humeur, en als de jongens wat te veel leven naar zijn zin maakten, gebeurde het wel zij ’s avonds hun brood en thee niet kregen. Gij hadt hen dan eens uit dat raam moeten zien staan kijken, daar was wel iets melancholieks in; zij hebben zoo weinig anders dan hun eten en drinken om op te hopen en om van den eenen dag op den anderen te körnen. Ook zou ik wel willen gij hen eens het donkere trapje en gangetje door naar de tafel zaagt gaan. Daarop schijnt de vriendelijke zon echter. — Een andere eigenaardige plaats is ook de kamer met verrotten Hierbij een teekeningetje van het gezicht uit het raam van de school, waardoor de jongens hunne ouders nazien, als die hen hebben bezocht en weder naar het Station teruggaan. Menigeen zal het gezicht uit dat raam wel nooit vergeten. Gij hadt het deze week, toen wij regenachtige dagen hadden, eens moeten zien, vooral in de schemering als de lantaarns worden aangestoken en het licht daarvan in de nattestraat 66 vloer, waar de 6 kommen waar zij zieh moeten wasschen staan, en waar een flauw licht door het raam met gebroken ruiten op de wasch tafel valt, dat is wel min of meer een melancholiek gezicht. Wel gaarne zou ik met hen een winter passeeren of gepasseerd hebben, om eens te weten hoe dat is. De jongelui maken een olievlak op uw teekeningetje, vergeef het hun. Hierbij nog een woordje voor Oom Jan. En nu goeden avond, mocht iemand naar mij vragen dan goeden dag. Komt gij nog wel eens bij Horchers, zoo gij hem ziet groet hem dan, ook Willem Valkis en allen bij Roos. In gedachten een handdruk van Uw liefh. Vincent. *) Waar de Theo, 68 Daar Juist komt v. Iterson mij verrassen, ik vind het prettig dat hij komt, maar ’t is of hij een mensch uit de andere wereld is, ZOO veel ligt er tusschen den tijd dat wij samen in de zaak waren en nu. Hierbij ,,De wijde, wijde wereld” en een ander boekje, geef ook een daarvan aan Carolien. Wat zou ik graag willen gij het ook eens zien kondt hier. Zaterdagmorgen lo uur hoop ik naar Londen te wandelen, om Gladwell en anderen op te zoeken. Ik wou gij mede kondt wandelen. Een hartelijken handdruk in gedachten, a Dieu, geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Welwyn 17 Juni 1876. Verladen Maandag ben ik van Ramsgate vertrokken naar Londen. Dat is een heele wandeling en toen ik wegging was het geducht warm en dat bleef het tot ’s avonds, toen ik in Canterbury aan- kwarn. Dienzelfden avond ging ik nog wat verder, totdat ik bij een paar groote beuken en iepeboomen kwam bij een kleinen vijver, waar ik wat heb gerust. ’s Morgens om half 4 begonnen *) (Haastig met potlood geschreven briefje). 67 de Vogels reeds te zingen op het zien van de morgenschemering en ging ik weer op weg. Het was goed om te loopen toen. ’s Middags kwam ik te Chatham, waar men in de verte, in de gedeeltelijk overstroomde läge weilanden met iepeboomen hier en daar, de Theems vol schepen ziet; het is daar, geloof ik altijd grijs weer. Daar kwam ik een kar tegen die mij een mijl of wat verder bracht, maar toen ging de voerman in eene herberg en ik dacht hij wel lang daar zou blijven, dus stapte ik verder door, en kwam tegen den avond in de zoo welbekende voorsteden van Londen aan en Wandel de verder naar de stad door de lange, lange ,,Roads”. Twee dagen ben ik te Londen gebleven en heb nog al eens van het eene einde van de stad naar het andere gedraafd om ver- schillende menschen te zien, o.a. een dominee aan wien ik schreef. Hierbij vertaling van den brief, ik stuur U dien opdat gij weten zoudt, dat ik met een gevoel van ,,Vader ik ben het niet waardig” en ,,Vader wees mij genadig”, begin. Mocht ik iets vinden, dan zal het waarschijnlijk zijn eene be- trekking tusschen predikant en zendeling in, in de voorsteden van Londen onder arbeidersmenschen. Spreek er nog maar tegen geen mensch over, Theo. Mijn salaris bij Mr. Stokes zal maar heel klein zijn, waarschijnlijk alleen kost en inwoning en wat vrijen tijd om les te geven of, als er geen vrije tijd kan overschieten, hoogstens ^ 20 per jaar. Maar nu verder. Een nacht heb ik gelogeerd bij Mr. Reid en den volgenden dag bij Mr. Gladwell waar zij zeer, zeer vriendelijk waren. Mr. Gladwell kuste mij ’s avonds goeden nacht en dat deed mij goed, mocht het mij gegeven worden 00k in vervolg van tijd nog wat vriendschap aan zijn zoon te bewijzen, zoo nu en dan. Ik wilde ’s avonds nog naar Welwyn, doch letterlijk met geweld hielden zij mij terug vanwege den stortregen. Toen die echter ’s morgens tegen 4 uur wat bedaarde, ben ik uitgestapt naar Welwyn. Eerst een heele wandeling van het eene einde van de stad naar het andere, zoowat 10 mijl (van 20 minuten gaans.) ’s Middags om 5 uur was ik bij de zuster en was wat blij haar te zien. Zij ziet er goed uit en gij zoudt even als ik schik hebben in haar kamer met le Vendredi Saint, de Christ au jardin des oliviers, Mater Dolorosa, etc. met klimop inplaats van lijsten er om heen. — • Mijn jongen als gij dezen brief aan dien dominee leest, zegt ge 68 misschien: hij is nog zoo kwaad niet, maar dat is hij wel. — Denk zooals hij is, echter maar zoo nu en dan eens aan hem. Een hand- druk in gedachten van Uw liefh. broer ‘Vincent. (ingesloten brief). WelEerwaarde Heer, Een predikantszoon, die daar hij moet werken om aan zijn brood te körnen, geen geld en geen tijd heeft om de studies aan King’s- college bij te houden, en behalve dat reeds een paar jaar ouder is dan men gewoonlijk daar komt, en nu nog niet eens aan de voorbereidende Studien, Latijn en Grieksch is begonnen, zou ondanks dat alles zoo heel graag eene betrekking vinden in verband met de kerk, al zij het dat de betrekking van predikant, die eene opleiding aan de hoogeschool heeft gehad, buiten zijn bereik is. Mijn Vader is predikant op een dorp in Holland. Op mijn elf- de jaar ging ik naar school, en bleef daar tot mijn zestiende jaar. Toen moest ik een beroep kiezen en wist niet wat te kiezen. Doch door bemiddeling van een mijner ooms, compagnon in de firma Goupil & kunsthandeiaars en uitgevers van gravures, kreeg ik eene betrekking in zijn zaak te ’s Hage. Gedurende drie jaar was ik in die zaak werkzaam. Vandaar ging ik naar Londen om Engelsch te leeren, en vandaar na twee jaar naar Parijs. Door verschillende omstandigheden gedrongen, heb ik echter de zaak van den Heer Goupil & verlaten, en ben sedert twee maanden onderwijzer geweest aan de school van Mr. Stokes te Ramsgate. Daar echter mijn doel is eene betrekking in verband met de kerk, moet ik nog verder zoeken; hoewel ik niet voor de kerk ben opgeleid, kan toch misschien mijn verleden leven van reizen, van leven in verschillende landen, van omgaan met verschillende personen, arm en rijk, godsdienstig en niet gods- dienstig, van werk van verschillenden aard, dagen van handen- arbei^d tusschen de dagen van kantoorwerk door, misschien ook Het spreken van verschillende talen, gedeeltelijk vergoeden dat ik niet gestudeerd heb. — Maar wat ik nog liever als reden zou opgeven, waarom ik mij aan U aanbeveel, dat is de aangeboren lief de voor de kerk en wat de kerk aangaat, die zoo nu en dan 69 wel eens geslapen heeft, maar toch telkens weer wakker werd, en als ik het, hoewel met een gevoel van groote ongenoegzaam- heid en tekortkoming mag zeggen: ,,De liefde tot God en tot de menschen.” — En ook als ik aan mijn verloopen leven denk en aan mijn Vaders huis in het dorp in Holland, het gevoel van: ,,Vader, ik heb gezondigd tegen den Hemel en voor U en ik ben niet meer waardig Uw kind genaamd te worden, maak mij tot een van Uwe huurlingen. Wees mij, arme, genadig.” Toen ik te Londen woonde, ging ik wel bij U ter kerk en heb U niet vergeten. Nu vraag ik U om Uwe aanbeveling, wanneer ik zoek naar eene betrekking, en houd Uw vaderlijk oog op mij, indien ik zoo’n betrekking mocht vinden. Nog al heel veel was ik aan mijzelven overgelaten, ik geloof dat Uw vaderlijk oog mij goed zou kunnen doen. U vooruit dankzeggende voor wat U voor mij zoudt willen doen. — Waarde Theo, Isleworth 5 Juli. Er zouden wel eens dagen kunnen körnen waarin ik met een zekeren weemoed zal terugzien op de ,,vetpotten van Egypte” verbonden aan andere betrekkingen, n.l. het m.eer geld verdienen en het in menig opzicht meer in aanzien zijn in de wereld, — dat voorzie ik. Wel is er ,,overvloed van brood” in de huizen waar ik, voort- gaande op den weg dien ik begon, zal körnen; maar geen over- vloed van geld. En toch zie ik zoo duidelijk licht in het verschiet, en als dat licht nu en dan verdwijnt, dan is dat meest door mijne eigene schuld. Zeer de vraag is het of ik het ver zal brengen in dit vak, of die 6 jaren doorgebracht in het huis van Messrs Goupil & Cie, ge- durende welke ik mij voor deze betrekking had moeten bekwamen, mij niet altijd als het wäre zwaar in de maag zullen liggen. Ik geloof echter ik in geen geval meer kan terugtreden, zelfs al zou een gedeelte van mij zelven {later , nu is dat het geval nog niet) dat willen. Het is mij dezer dagen alsof er geen andere betrekkingen meer op de wereld waren dan die van schoolmeester tot predikant, met al wat daar tusschen ligt : zendeling, London missionary, etc. London missionary is wel eene eigenaardige betrekking geloof 70 ik, men moet rondgaan onder de arbeiders en armen om den Bijbel te verspreiden, en als men wat ondervinding heeft, met hen spreken; vreemdelingen, die werk zoeken of andere personen, die in een of andere verlegenheid zijn, opsporen en zoeken te helpen, enz. enz. Verleden week ben ik een paar maal naar Londen geweest om te onderzoeken of er mogelijkheid is om dat te worden. Door dat ik verschillende talen spreek en nog al, vooral te Parijs en Londen, met menschen van de ärmere standen en vreemdelingen heb omgegaan en ook zelf een vreemdeling was, zou ik daar wel voor geschikt kunnen zijn en dat meer en meer kunnen worden. Men moet daarvoor echter minstens 24 jaar oud zijn, en in elk geval heb ik dus nog een jaar vöör mij. Mr. Stokes zegt bepaald hij mij geen salaris kan geven, daar hij genoeg anderen kan krijgen alleen tegen kost en inwoning, en dat is ook zoo. Maar zal dat vol te houden zijn? ik vrees van niet, het zal zieh spoedig genoeg beslissen. — Maar jongen, hoe dit ook zij, dit meen ik U nog eens te kunnen zeggen, dat die paar maanden mij zoo hebben gebonden aan die levenssfeer, die zieh uitstrekt van schoolmeester tot predikant, zoowel door genoegens aan die betrekkingen verbanden als door doorns die mij geprikt hebben, dat ik niet meer terug kan. Dus vooruit! Dat zeer eigenaardige moeilijkheden reeds dadelijk zieh vertoonen, en men andere in ’t verschiet ziet en men als in een ander element is als de zaak van Messrs Goupil & Cie, dat verzeker ik U. — Krijg ik die kleine gravures Christus Consolator en Remunerator, die gij mij hebt beloofd? Schrijf eens spoedig als gij een oogenblikje vinden kunt, maar stuur Uw brief aan Pa en Moe, daar mijn adres mogelijk spoedig verändert en die het ’t eerste zullen weten. Verleden week ben ik te Hampton Court geweest om de prächtige tuinen en lange lanen van kastanje- en lindeboomen te zien, waar een massa kraaien en roeken hunne nesten hebben, en ook het paleis en de schilderijen te zien. Daar zijn o.a. veel portretten vari 'Hölbein die zeer mooi zijn, en twee mooie Rembrandts (’t portret van zijne vrouw en dat van een rabbi) en ook mooie Italiaansche portretten van Bellini, Titiaan, een schilderij van 71 Leonardo da Vinci, cartons van Mantegna, een mooi schilderij van S. Ruijsdael, vruchten van Cuyp, enz. enz. Ik had wel gewild, gij daar ook waart geweest, het was plezierig om weer eens schilderijen te zien. En onwillekeurig dacht ik levendig aan de personen die daar te Hampton Court geleefd hebben ook, aan Karel I en zijne vrouw (dat was die, die zei: ,,je te remercie mon Dieu de m’avoir fait Reine, mais Reine malheureuse” en bij wier graf Bossuet sprak uit den overvloed zijns harten. Hebt gij Bossuet’s ,,Oraisons funebres”, daar vindt gij die lijkrede in, er is een zeer goedkoope uitgave, ik meen 50 Centimes), en ook aan Lord en Lady Russell die daar zeker ook wel dikwijls geweest zullen zijn (Guizot be- schreef hun leven in ,,L’amour dans le mariage”, lees dat eens als gij het mächtig kunt worden). Hierbij een veertje van een van de roeken daar. Schrijf eens spoedig als gij kunt, ik verlang er naar, en geloof mij na een handdruk in gedachten. Uw liefh. broer Vincent. Isleworth 8 July 1876. c/o Jones Esqre Waarde Theo, Holme Court. Uw brief en de prenten kv/amen mij heerlijk verrassen, toen ik dezen morgen bezig was om de aardappels te wieden in den tuin. Dank er voor, de beide gravures Christus Consolator en Remune- rator hangen reeds boven mijn lessenaar op mijn kamertje. God is recht dus zal Hij door overtuiging, hen die dwalen, brengen op het rechte spoor, daaraan dacht gij toen gij schreeft: möge dat gebeuren; ik ben aan het dwalen in menigen zin, maar hoop is er nog. Maak U niet ongerust over Uw weelderig leven zooals gij het noemt, ga maar stillekens Uw gang; gij zijt eenvoudiger dan ik en zult er waarschijnlijk eerder en beter körnen. — Maak u geen te groote illusies van de vrijheid die ik heb; ik heb mijn banden van allerlei aard, vernederende banden ook, en dat zal nog wel meer zoo worden met der tijd; maar het woord dat boven Christus Consolator Staat: ,,Hij is gekomen om gevangenen te prediken loslating”, is ook heden nog waar. Nu heb ik een verzoek aan U. In der tijd ging ik te ’s Hage bij een cathechiseermeester Hille, die toen in de Bagijnestraat 72 woonde. Deze heeft zieh veel moeite voor mij gegeven, en hoewel ik het hem niet toonde, heeft wat hij zeide indruk op mij ge- maakt, en is het in mijn hart hem nog eens een enkel woordje te zeggen, en hem zoo mogelijk plezier te doen. Ga gij hem eens opzoeken als gij een oogenblikje hebt en zijn adres kunt uitvinden, en vertel hem dat ik schoolmeester ben geworden en wie weet later in een of andere betrekking in verband met de kerk kom. Hij is een zeer eenvoudig man en die, geloof ik, veel strijd heeft gehad; onwillekeurig heb ik wel eens gedacht als ik bij hem kwam en hem aanzag: in het einde van dien man zal vre de zijn. En geef hem bijgaand teekeningetje voor mij. Wat zou ik graag eens een kijkje nemen bij Mauve, wat gij be- schrijft, wat gij zaagt dien avond dat gij daar waart, zie ik als het wäre duidelijk voor mij. Schrijf maar weer spoedig eens en heb het goed en geloof mij Uw ZOO liefh. broeder Vincent. Groet s.v.p. den Hr. Tersteeg en zijne vrouw en Betsy voor mij en allen bij Roos en als gij anderen zien mocht. Maar spreek maar niet over mij. — Zooais gij ziet, ben ik after all toch in die andere school terecht gekomen, hierbij 2 prospectussen. Kunt gij de school recommandeeren aan den een of ander, die zijn jongen hier naar Engeland wil zenden, doe het dan. Waarde Theo, Isleworth 2 Augustus 1876. Van thuis hoorde ik dat gij nog een dag thuis zoudt körnen, terwijl A. en L. er waren, schrijf eens of dat gebeurd is. — Gisteren kwam Mr. Jones thuis en de familie. Ik had de eetzaal van de jongens groen gemaakt met ,, Welcome home” op den muur van hulst en klimop, en groote bouquetten op tafel. Er is hier veel hulst in den tuin en van enkele oude boomen heeft men al de takken afgekapt. Die zitten nu vol jonge takken en wel geheel wit of geelachtig met een roze blaadje hier en daar en dat is prächtig mooi, ik heb er een grooten bos van geplukt eh op tafel gezet. Mr. Jones vroeg me of ik kon te weten kom.en hoeveel 50 pond boter in Holland zou kosten, is dit niet al te duur denkt hij er over om die altijd uit Holland te laten körnen. — Vraag er 73 juffrouw Roos eens naar en schrijf het zoo spoedig mogelijk. — De jongens zullen nu ook wel spoedig körnen. Hebt gij ooit de geschiedenis van Elia en Eliza goed gelezen, dezer dagen las ik die nog eens en hierbij stuur ik U wat ik er van overschreef. ’t Is zoo treffend schoon. Zoo las ik ook nog in de Handelingen dat van Paulus, hoe hij stond op het Strand en zij vielen hem om den hals en kusten hem, en dat woord van Paulus trof mij: ,,God vertroost de eenvoudigen”. ’t Is God die mannen maakt en het leven rijk kan maken aan oogenblikken en tijden van hooger leven en hoogere stemming. Heeft ook de zee zieh zelve gemaakt of een eikeboom zieh zelven, maar mannen zooals Pa zijn sehooner dan de zee. Toeh is de zee sehoon; er waren veel weegluizen bij Mr. Stokes, maar dat gezieht uit het sehoolraam deed ze vergeten. Het hart van een vleesehelijk menseh ,,bezwijkt wel eens van sterk verlangen” op het zien van hen die ijveren en werken voor Hem, die hen als het wäre doopte met den Heiligen Geest en met vuur, en zij, zie hun oog wordt nog wel eens voehtig van weemoed als zij terug denken aan hun jonge dagen en aan ,,het goede waarmede Hij hen verzadigde”. Toch is hun hooge vrede beter dan de bedriegelijke rust van vroeger. De ivare rust en vrede begint pas ,,als er niets meer is waarin men kan rüsten” en als ,,nevens God niets meer lust op aarde”. Dan is er een ,,wee mij” in hen en een smeeking ,,wie zal mij verlossen van het lichaam dezes doods”, maar toch is dat de beste tijd van het leven en zalig zijn zij die dien hoogen top bereiken. Twee mannen heb ik dat hooren zeggen, een te Parijs, Ds. Bersier, die in den angst van een groot lichaamslijden dat hem wachtte, uitriep in zijn preek: ,,Qui me delivrera de ce cadavre”, op een toon die, geloof ik allen in de kerk deed sidderen. En ik hoorde Pa het zeggen (in April toen ik thuis was, in zijn preek,) maar hij zeide het op zachter toon, toch was die doordringender dan die ander, en hij liet er op volgen (en zijn aangezicht was als dat eens Engels) ,,de gezaligden daarboven zij zeggen: ,,wat gij nu zijt, was ik voor dezen; wat ik nu ben, zult gij eens wezen.” Tusschen Pa en Hen daarboven ligt nog een deel van het leven, tusschen ons en Pa ligt ook nog het leven. Hij daarboven kan ons Pa’s broeders maken en kan ook ons beiden innig aan elkaar verbinden, hoe langer hoe meer; möge dat zoo zijn, want jongen, gij weet het immers hoe ik van U houd! 74 Gisteren deed ik eene mooie wandeling längs den Theems, aan den overkant waren prächtige villa’s met hun tuinen. Het was een lucht zooals Ruijsdael of Constable ze schilderen. — En nu een handdruk in gedachten. Groet allen bij Roos voor mij en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Isleworth i8 Aug. 1876. Gisteren ben ik bij Gladwell geweest, die voor eenige dagen thuis is; er gebeurde iets heel treurigs in zijn familie : zijn zuster, een meisje vol leven, met donkere oogen en haar, 17 jaar, is gevallen bij het paar drij den op Blackheath, zij was buiten kennis toen men haar opnam en is 5 uur later, zonder weer tot zieh zelve gekomen te zijn, gestorven. Zoodra ik hoorde wat er gebeurd was, en dat Gladwell thuis was, ben ik er heen gegaan. Gisterenmorgen ii uur vertrok ik van hier en had een lange wandeling naar Lewisham, de weg ging van ’t eene eind van Londen naar het andere, om 5 uur was ik bij Gladwell. Allen waren juist van de begrafenis terug, het was een waar klaaghuis en ’t was mij goed daar te zijn. Ik voelde een gevoel van verlegenheid en schaamte bij het zien van die groote, eerbiedwaardige smart. ,,Zalig zijn die treuren, zalig zijn zij die droevig zijn maar altijd blijde, zalig zijn die eenvoudig zijn van hart, wgnt God vertroost de eenvoudigen. Zalig zijn zij die lief de vinden op hun weg, die door God innig aan elkaar zijn verbonden, want hun werken alle dingen mede ten goede. ’ ’ Ik sprak lang met Henry tot ’s avonds toe, over allerlei, over het koninkrijk Gods en over zijn Bij bei en al pratende wandelden wij in het Station op en neer en die oogenblikken tot het afscheid zullen wij wel niet vergeten. Wij kennen elkaar zoo, zijn werk was mijn werk, de menschen ginder die hij kent, ken ik, zijn leven was mijn leven, en zoo diep was het mij gegeven te zien in de geschiedenis van die familie, omdat ik hen liefheb, minder omdat ik de bijzonderheden van die geschiedenis ken, dan omdat ik den toon en de stemming van hun zijn en leven voel. 75 Wij wandelden dus op en neer dat Station in die alledaagsche wereld, maar met een gevoel in ons, dat niet alledaagsch was. Zij duren niet lang die oogenblikken en wij moesten spoedig afscheid nemen van elkaar. 