title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: Dil bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domein. Ecn bock dat tot hct publickc domein bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land verschillcn ofeen boek tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit het vcrlcdcn. Zc vormen ecn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcgcvcn in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitali seien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domein behoien toc aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische bcpcrkingcn op automaüsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar bocken met Google ontworpen voor gebruik door Individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en niet -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit hct publickc domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar bocken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet verteilen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar bocken met Google Staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor au teurs rechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informaüc wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml l^^ f r 1 ,1 mm SPINOZA. SPINOZA DOOB BERTHOLD^ AUERBACH NAAR DE VIERDE HOOGDUITSCHE UITGAAF BEWERKT MET TOESTEMMING VAN DEN SCHRIJVER. sttt- s-HERTOGENBOSCH — VAN HEUSDEN 1875 ^5«JLl V - mmmm EERSTE HOOFDSTUK. AKOSTA. Op een vrijdagnamiddag in de tweede helft der maand April van het jaar 1647, was men in een afgelegen hoek van de jodenbegraafplaats bij de Oude Kerk te Amsterdam ijverig in de weer, om een zoo even neergelaten kist met aarde te bedekken. Geen treurende stond daamevens. De ortistanders waren in verschillende groepen verdeeld en spra- ken met elkaar, nu over de nieuwtjes van den dag, dän over het leven en sterven van dengeen, Wiens stof hier ^ aan de aarde werd toevertrouwd. Ook de doodgravers zelf haastten zieh zwijgend en tamelijk onverschillig met hun afbeid , daar de zon reeds naar het westen b^on te neigen en hen herinnerde, dat het spoedig tijd was »het aangezicht des sabbats te begroeten." Slechts aan het boveneind van het graf stond een jongeling , die met bleek gelaat en pein- zenden blik de bruine aardklompen in de groef zag ver- dwijnen. Werktuigelijk ontbladerde hij met de linkerhand eenige knoppen, die zieh reeds aan de geschoren beuken- haag vertoonden. »Mijn jonge vriend," dus sprak een vreemde den jonge- 4 M368283 ling in de Spaansche taal aan, »waarschijnlijk zijt gij de eenige bloedverwant van den man, die daar begraven i. Uit de uitdnikldng van uw gelaat maak ik op, dat gij hem goed gekend hebt en gij zult mij dus zeer verplichten met mij te zeggen, wie het eigenlijk is, die hier als een me- laatsche onder den grond wordt gestopt, zonder lijkrede, zonder beklag, zonder zucht. Ik ben hier vreemd." »Ik ben niet meer met hem verwant dangij," antwoordde de aangesprokene na een oogenblik aarzelens, »indien gij ten minste, zooals ik vermoed, ook tot den stam^ Israels behoort. WO moet ge vreemd en uit verre landen gekomen zijn, als gij niets van dien ongelukkigen man hebt ge- hoord. O, hij was zoo groot en voortreffelijk en hoe is hij nu ten grave gedaaldl" »Wat ik u verzoeken mag," viel de vreemdeling hem in de rede, »doe niet als al de anderen, die ik reeds om inlichtingen vroeg, terwijl ik h^rwaarts kwam ; deel mij in körte woorden mede — ^' »Kent gij de familie da Costa uit Oporto ?' * vroeg de jongeling. »Wie zou in Spanje gewoond hebben en dat roemrijk geslacht niet kennen? De aanzienlijkste ridders droegen dien naam. Miguel da Costa, na wiens dood de geheele familie uit Oporto verdween, was een der krachtigste en fierste ridders , die ik op de tomooien te Lissabon gezien heb; vroeger was hij een ijverig aanhanger van onze ge- heime gemeente geweest." »De man, die hier nu eindelijk rust in het graf heeft gevonden, was zijn zoon," begon de jongeling, »en mijn vader heeft mij dikwijls gezegd, dat hij in zijn voorkomen het volmaakte evenbeeld zijns vaders was. Gabriel , zöö i 3 • heette hij , was in alle ridderlijke kunsten , zoowel als in öi- -wetenschappen ervaren. De rechtsgeleerdheid was zijn hoofdvak. Hoewel reeds vroeg door godsdienstige twij- felingen vervolgd, had hij toch op zijn vijf en twintigste jaar de betrekking van rentmeester van de domkerk op zieh genomen ; doch eindelijk ontwaakte de ijver voor den godsdienst zijner vaderen met alle kracht in zijne ziel en verliet hij met zijne moeder en broeders het land , waar het gebeente rust van zoovele martelaren van ons ge- loof, waar tal van joden voor beeiden neerkniclen en beeiden küssen, die zij — " Hier hield de jongeling eens- klaps op, om naar het gesprek te luisteren, dat de beide doodgravers voerden. »God vergeve 'tmij!" zeide de een , »maar ik blijf er bij , dat die schelm niet verdiend had , nog op vrijdag- avond begraven te worden; nu is hij, omdat de sabbat invalt, van de eerste hellepijn verlost. Als zijne ziel nu ginds aankomt, mag ze aan de gedekte tafel komen, in plaats van terstond de gehenna (de hei) binnen te gaan; vvant op den sabbat mögen imnlers alk boosdoeners van hun kwalen uitrusten. Men had hem tot zondag morgen moeten laten liggen; dan was 't nog vroeg genoeg ge- weest voor het lot, dat hem wacht, en nu zal hij ons nog na zijn dood verleiden , een gat in den sabbat te werken. Haast u dus, dat we gereed komen." »Ja, ja," antwoordde de ander, »hij zal vreemd opzien, als hij ginds aankomt en de worgengelen hem met vurige roeden geeselen ; dan zal hij toch eindelijk wel gelooven , dat er nog een andere wereld is, waaraan hij levenslang getwijfeld heeft. Dunkt u ook niet?" AVees zop goed met uw verhaal voort te gaan," ver- zocht de vreemdeling. ^ »Ge hebt gehoord, wat die mannen zeiden," antwoordde de jongeling , ^: en die kleine daar , met dien hoogen rüg , die thans zoo op hem schimpt, heeft veel goeds van hem genoten , want zijne milddadigheid was onbegrensd. Gabriel kwam hierheen, onderwicrp zieh aan alle voorschriften - en werd in ons geloof opgenomen. Hij heette van, nu af Uriel Akosta en volbracht ijverig wat er geschreven Staat: »Gij zult daarin voii^chen dag en nacht." Men heeft mij dikwijls verteld , dat het aandoenlijk was om aan te zien , hoe de aanzienlijke man het niet beneden zieh achtte, zieh zelfs door een kleinen jongen in het Hebreeuwsch en in de Heilige Schrift te laten onderrichten. Spoedig ech- ter is er een onheilige geest in hem gevaren en begon hij onze vrome rabbijnen te bespotten. Gij hebt het. zoo even gehoord, dat hij een dergenen was, die de oude leerstellingen loochenen ; hij heeft die zondige denkbeeiden in geschriften verbreid en zieh hierbij op het woord Gods durven beroepen. Rabbi Salomo de Silva, onze beroemde geneesheer , heeft zijn dwaalleer weerlegd. Akosta werd in den ban gedaan en om zieh hiervan te bevrijden, her- riep hij alles wat hij gezegd had. Mijn vader heeft dikwijls gezegd: »had Akosta voor onzen godsdienst mögen strijden, dan zou hij daarvoor gaame in den dood zijn gegaan; maar voor dien godsdienst leven, kon hij niet." Huiselijke teleurstellingen , het verbre- ken zijner verloving met de doehter van Jozua di Leon , deden hem het laatste overblijfsel van zijn gezond ver- stand verliezen. Hij heeft een levensbesehrijving nagelaten, waarin hij zieh traeht te verdedigen ; doeh indien gij een poos te Amsterdam blijft , kunt ge allerlei mondelinge bij- zonderheden van hem vememen. In tegenstelling met zijn vroegere gewoonte , sprak hij sedert langen tijd geen woord meer tegen iemand; sommigen meenden hierin een bewijs van zijn berouw te zien , maar eigenlijk broedde hij op iets nieuws. Onder anderen vermeed hij thans rabbi Naphthali Pereira , daar hij dezen voor den bewerker van al zijn ongeluk hield. Gisteren ochtend , terwijl de rabbi uit de Synagoge huiswaarts keert en Akosta's huis voorbijkomt, sehiet de afvallige met een pistool op den braven man. Hij moet goed met wapens kunnen omgaan en daarvoor in zijn vaderstad beroemd zijn geweest, maar ditmaal sehijnt een engel zijn arm te hebben tegengehouden , want tot ieders ver- bazing, is de vrome man ongedeerd gebleven. Alles schijnt met voorbedachten rade te zijn geschied, want onmiddellijk daarop greep hij een tweede geladen pistool en schoot zichzelf een kogel door het hoofd. Daarom wordt hij nu zoo zonder eenig eerbetoon — " »Baruch," dus viel een jong man van een slanke ge- stalte , die ongemerkt nader was getreden , den jongeling in de rede, »kom Baruch, 't is afgeloopen , we gaan naar huis." »Ik kom, Chisdai," antwoordde Baruch, boog voor den vreemdeling en begaf zieh naar de piek, waar de omstan- ders het in de Arameesche taal opgestelde gebed voor de opstanding der dooden en de wederopbouwing van Jeru- salem prevelden. Bij het verlaten vain den godsakker rukte ieder drie malen eenig gras uit den grond en wierp dit over zijn hoofd naar achteren, in het Hebreeuwsch de woorden sprekende: »Dorre plaatsen bloeien als het welig kruid der aarde." (Ps. '72, 16.) i). Bij den uit- gang van het kerkhof wiesch men zieh met water, dat hier gereed werd gehouden, drie malen de banden, om zieh te reinigen van de besmetting der booze geesten, die op de begraafplaats hun verblijf hielden. Hierbij moest men het vers (Jes. nederzette ; had men het eerste vers ten eind gebracht , dan ging men weder biddend voorwaarts. En zoo wan- delden nu ook Baruch en Chisdai naar huis, met hun leermeester, rabbi Saul Morteira, tusschen hen in. »Zöö moeten al uwe vijanden omkomen, Heer!" (Rieht. 5, 31) zeide Chisdai eindelijk. »Het goddelijk Strafgericht heeft zieh aan dien trotschen man weer in al zijn kracht geopenbaard. Gij hebt zijn boetedoening niet gezien, Ba- ruch, en ik hoop ook, nooit van mijn leven weer iets dergelijks te zuUen bijwonen. Een verkeerd geplaatst me- delijden maakte zieh eerst van mij meester, doch spoedig had ik daarover berouw en zag in, dat de menschen wel verplicht zijn, den geesel Gods te zwaaien. Alles is mij onvergetelijk in de herinnering. Ik zie den afvallige nog vöör mij, zooals hij in zijn wit doodshemd ten aanhoore van de toegestroomde schäre in de Synagoge zijne schuld- belijdenis voorlas, doch toen klonk zijn stem niet meer ZOO gebiedend als anders, toen droeg hij het hoofd niet meer zoo fier omhoog. Wat hielp het echter, dat hij, zooals de profeet Jesaja zegt, zijn hoofd boog als een riet? 't Staat mij nog even duidelijk voor den geest, alsof het eerst gisteren is geschied, hoe hij daarop naar een hoek werd gevoerd, hoe men zijn Simsonsarmen aan de pilaren vastbond en zijn breeden mg ontblootte. De Chacham stond naast den koster en sprak het vers (Ps. 78, 38): »De barmhartige vergeeft de zonden, is verschoonend in zijn toom, smoort zijn gramschap." Driemalen sprak hij deze dertien woorden en bij ieder woord gaf de koster den afvallige een slag op zijn ontblooten rüg. Geen enkele kreet van smart kwam hem over de lippen en toen hij het bepaaide aantal slagen reeds lang ontvangen had, bleef hij nog altijd onbewegelijk Uggen met zijn mond op den grond gedrukt, dien zijn voet geweigerd had te be- treden. Eindelijk werd hij weer aangekleed en naar den iritgang der synagoge gevoerd ; hier, op het portaal, moest hij neerknielen en terwijl de koster zijn hoofd vasthield, zette ieder, die de synagoge verliet, den voet op zijn met builen en Striemen bedekten mg en stapte zöö over hem heen; ik deed mijn best, mij dubbel zwaar te maken, zoodat hij mijn voet ook terdege zou voelen. Hoe jammer, dat gij toen juist met uw vader op reis waart! Ik heb ook nog gezien, hoe hij, nadat alle menschen vertrokken waren, met moeite opstond, nogmaals de synagoge binnen- trad, de heilige arke driftig openrukte en een geruime poos op de rollen der wet bleef staren, totdat de koster henfl aanspoorde, om heen te gaan. Hij is hier en ginds verloren." Chisdai wierp een zijde- lingschen blik op zijn leermeester, in de hoop, een goed- keurenden glimlach over zijn heiligen ijver op diens gelaat te lezen; deze schudde echter bedenkelijk het hoofd en was bovendien nog in zijn gebeden verdiept. Baruch had reeds twee malen den mond geopend, om zijn medescholier te antwoorden, doch uit vrees, dat hij den zondaar uit mededoogen met zijn lot te zeer in zijn bescherming zou nemen, had hij tot dusver gezwegen. Toen hij nu echter de weinige ingenömenheid van Mor- teira met het gesprokene bemerkte, schepte hij moed en zeide: »Gij schijnt het voorbeeld der vrouw van rabbi Mejir niet te willen navolgen." — Hiermede dpelde hij op het verhaal in den Talmud, waar de vrouw in hetvers (Ps. 104, 35): »De zondaars zuUen van de aarde worden uitgeroeid en de goddeloozen niet meer zijn," het woord zondaars in zonde veratiderde. — »Wie is zoo deugd- zaam op aarde, dat hij goeddoet en nooit zondigt?" (Pred. 7, 20) ging hij voort. »Ook ik verfoei die leeringen, die den dwazen Uriel verleid hebben.*' »Ge moogt zijn naam zelfe niet meer noemen, deze is voor goed uitgewischt," viel Chisdai hem in de rede. »Zijn leer is door hem zelf geoordeeld geworden, daar ze hem tot zelfmoord heeft gevoerd," vervolgde Barucb. »Toen hij nog leefde, hebben de menschen gericht over hem gehouden; nu hij dood is, mag alleen God hem richten." De rabbi knikte Baruch toe, zonder zieh in het gesprek te mengen, daar hij nog altijd bezig was met het opzcggen van den psalm. »Daar Staat immers ook geschreven," zeide Chisdai, zijne streng vasthoudende (Spr. lo, 7): »De naam der goddeloozen verrot." Zwijgend ging het drietal nog een poos nevens elkander voort, ieder in zijn eigen gedachten verdiept Eindelijk nam de leermeester het woord en verklaarde, dat de ge- openbaarde wet geene afvalligheid daarvan duldt; God heeft haar met zijn eigen vingeren geschreven en aan ons overgeleverd, opdat wij allen daamaar leven zouden. Wie 10 meent, volgens de ingeving van zijn verstand te kunnen leven, loochent hiermede de noodzakelijkheid der openba- ring, loochent hare waarheid en hoont hiermede tevens de wet, die hem straffen moet. »Er zijn wel menschen," besloot de rabbi, »die zeggen: laat ieder denken en ge- looven, zooals hij 't voor zieh zelf verantwoorden kan — doch deze zijn reeds, zonder 't zelf te weten, afvalligen geworden. Wij mögen niemand, die in ons geloof geboren is, aan zijn verderf overlaten, dat ook ons verderf zou zijn. Kunnen we hem door kracht van redenen tot berouw en boete brengen, dan zingen we Halleluja; blijft hij ver- stokt en weerspannig, dan verscheuren we onze kleederen : hij is dood, hij moet sterven of den satan in zijn hart dooden. Wij dwingen hem met al de macht, die God ons gegeven heeft." »Men dwingt hem, totdat hij zegt: ik wil," dus kwam Chisdai hier met de woorden uit den Talmud tusschenbeide, en de rabbi vervolgde: »Kunnen we den leugengeest niet van hem verwijderen, dan verdelgen we hem zelf te gelijk met zijn satan. Waar geen woorden meer van kracht zijn, heeft de Heer ons steenen gegeven om te steenigen. Laat u niet verleiden door degenen , die thans verteederd zijn door het eind van gindschen afvallige en medelijdend zeggen: men had hem wat moeten ontzien en de zaak niet zoo ver moeten drij- ven. — Ik beschouw het als een geluk, dat hij nu niet langer kan zondigen." Baruch's gedachten schenen een zonderlingen loop te nemen , want na een körte pauze vroeg hij eensklaps : »Waar is in de heilige schrift de zelfmoord verboden?**^ 11 »Hoe komt ge nu aan die dwaze vraagf" antwoordde de rabbi wrevelig en Chisdai voegde er bij : »Daar Staat immers in het zesde gebod: gij zult niet doodslaan — zonder nadere omschrijving , en dat wil dus zeggen : noch een ander, noch uzelf." »Gij komt mij van daag al met zonderlinge vragen aan boord," zeide de rabbi op terechtwijzenden toon tot Ba- ruch. Deze kon zieh geen rekenschap geven van wat er in zijn gemoed omging. De vreemdeling had hem gestoord in emstige overpeinzingen , terwijl hij bij het graf van den ketter stond en in den kuil staarde , waarin men het lichaam nederliet; het was hem, alsof zijn eigen lichaam daarwerd begraven en zijn geest door de wereld doolde , klagend en vragend : is dät het lot van den afgedwaalde , dat men hem in den afgrond stoot? Wie kan den geest van een ander, wie zijn eigen geest gebieden, dat hij rechta noch links van den voorgeschreven weg afwijke ? Hoe onwrikbaar moest de overtuiging zijn geweest van den man, die daar begraven was, dat hij ter wille daarvan een ander had willen dooden en zichzelf om het leven had gebracht? Wie mocht hier oordeelen en veroordeelen ? Indien het gesprek met den vreemdeling deze ernstige overpeinzingen voor het oogenblik verstoord had , zoo had- den de woorden van den rabbi op de terugwandeling al die bedenkingen op nieuw wakker geroepen, en thans stond hem plotseling een tooneel uit vroeger tijden voor den geest: jaren geleden, toen hij hier voor de eerste maal tusschen de graflieuvels had gestaan , was het hart van den knaap met diepen weemoed vervuld geweest. Men had toen zijn oom Immanuel begraven, die altijd ziekelijk en aan 12 huis gebenden, zieh veel met de Idnderen bemoeide en door hen zijne wenschen aan de buitenwerdd kenbaar liet inaken. Hoe komt het, dat dezelfde vragen zieh aan kinderen en godlooehenaars opdringen? Is het, omdat deeenennog niets afweten van de geopenbaarde leer en de anderen haar vrijwillig verwerpen en meenen, die vragen zelf te kunnen oplossen? Wie kan, wie mag dat streven laken? »Wees niet reehtvaardig boven mate en wees niet over- bodig wijs; waarom zoudt gij verwoesting over u brengen ?" Dit woord van den Prediker (7 , 16) herhaalde Barueh bij zichzelf en kwam hierdoor tot kalmte. Aan de woning van den rabbi gekomen, herinnerde deze zijne leerlingen met een veelbeteekenend gebaar, dat het den volgenden dag de zesde Ijar was. Men seheidde, en ieder begaf zieh naar zijn eigen huis, om sehielijk van kleederen te verwisselen en zieh vervolgens naar de Synagoge te spoeden. In de omgeploegde vore valt een zaadkorrel, een klomp aarde verbrokkelt en bedekt haar; voor elks 00g verbor- gen, ontkiemt zij en slaat allengs haar worteis uit. Ook het mensehelijk leven kan met zulk een verborgen wasdom vergeleken worden , en de wetten , volgens welke deze ontwikkeling plaats heeft, zijn nog minder bekend ; wij zien sleehts de uitkomst, niet de wijs, waarop deze wordt ver- kregen ; elk onderzoek op dit punt heeft ons tot dusver nog geen enkele sehrede verder gebraeht. 14 Ook ontstaat er geene vrucht ds zoodanig uit eene an- dere; de zaadkorrel moet al de wisselingen des levens doorloopen , ze moet ontkiemen en uitspruiten , halm, struik en boom worden, om zeven- en honderdvoudige vruchten te dragen, die wederom op hare beurt het leven hemieu- wen en in stand houden. TWEEDE HOOFDSTUK. EEN VRIJDAG AVOND. In de zijkamer van het hooge hoekhuis met de breede vensters en den rijk versierden gevel , dat op den burgwal, niet ver van de Synagoge stond , heerschte op dezen avond een buitengewone pracht. Zij was schitterend verlicht. De zilveren lamp, die midden in de kamer hing en wier zon- derlinge arabesken gewoonlijk met een krippen sluier be- dekt waren, schitterde en straalde nu , en kaatste duizend- voudig de zeven lichten terug, die in eeii kring rondom haar brandden. Zij besehenen tal van heerlijkheden boven- dien: de kussens der kunstig gebeeldhouwde zetels waren van hunne alledaagsche grijze overtrekken ontdaan en spreid- den al de kleurenpracht der met goud en zijde geborduurde bloemen en vogels ten toon, zoodat het bonte tapijt op den grond, hoe fraai ook, nauwelijks in het oog viel. De blinkende drinkschalen en roemers, ordelijk in de glazen kästen gerangschikt , weerkaatsten het licht met al de Ideuren van den regenboog. Uit de kachel steeg een zachte geur van sandelhout op, die zieh door het vrij ruime vertrek verspreidde , in welks midden , juist onder de lamp , een 16 ronde tafel stond , met een gebloemd linnen kleed overdekt. De zilveren bekers en kannen, die hierop gereed waren gezet, deden de komst van een klein, vroolijk gezelschap vermoeden. Aan den muur, tegen het oosten, hing eene op geel perkament vervaardigde teekening, waarboven met vergulde letters in het Hebreeuwsch stond geschreven : »Van deze zijde waait de adem des levens." Een door ouderdom bruin geworden lijst omsloot dehalfuitgewischte plaat, waaruit nog slechts met moeite de zwakke omtrek- ken eener stad te herkennen waren; onderaan stonden de Hebreeuwsche woorden : »En de volken, die rondom u zijn overgelaten , zuUen weten, dat Ik, de Heer, wat ge- siecht was , weer opbouw , en wat tot een wildemis gewor- den was, weer beplant. Ik, de Heer, heb het gesproken en zal het doen." (Ezech. 36 , 36). Het was de oude gods- stad , Jerusalem , en zeker had menigeen , wiens gebeente nu reeds lang tot stof vergaan was , den blik met diepen weemoed of zoet verlangen op dat geel geworden perka- ment laten nisten. Het was de eenige schilderij, die tegen de met tapijtstof bekleede wanden was aangebracht. Op de sofa zat, of liever lag een jong meisje, het kleine hoofd lusteloos met de rechterhand steunende , welker vin- gers zieh in de zwarte , vrij längs hals en schouders zwie- rende lokken verscholen. Een gebedenboek lag vöör haar, doch ze scheen aan iets anders te denken ; hare oogen staarden althans onbewegelijk voor zieh uit. Waren het vrome overpeinzingen , was het de gedachte aan God, die haar bezig hield ? Was 't een gelukkige herinnering , die voor haar geest oprees , of waren 't illusien voor de toe- komst, die haar hartje binnendrongen , dien lievenlachom 17 haar lippen te voorschijn riepen en haar pols sneller deden kloppen? Wellicht verkeerde zij in dien onbewusten en toch ZOO zaligen toestand van wakend droomen , die het tot jonkvrouw rijpende meisje zoo dikwijls overvalt en met nameloos zoete gedachten en Verlangens vervult? — Sab- batsrust lag over de gansche omgeving uitgebreid. »Ik geloof, dat ge moe zijt, Mirjam, en geen wonder!" dus klonk een stem met een onaangenaam neusgeluid haar in de ooren, terwijl een zonderlinge gedaante de kamer binnentrad. Mirjam sprong haastig op, streek zieh het haar van het voorhoofd, drukte een kus op het gebeden- boek, legde het op de vensterbank en bracht snel de kussens van de sofa in orde. »Nu, ge behoeft niet zoo te schrikkenl Dacht ge dat er een tooverheks binnenkwam? 't Is waar, men zou er mij op 't oogenblik voor kunnen aanzien ; ik heb nog geen tijd gehad, mij voor den sabbat.te kleeden. Is dat wer- ken!" ZOO sprak de oude Chaje en inderdaad, haar voof- komen rechtvaardigde den titel , dien zij zichzelve gaf. Een muts, die door rook en stof hare eerste frischheid had verloren, bedekte slechts gedeeltelijk haar grijze hären, terwijl enkele losbandige vlokken hier en daar als herfst- draden over haar gerimpeld gelaat vielen. Een zwarte streep over de linkerwang en de helft van den neus was Mirjam terstond in het oog gevallen en Chaje was thans voor den Spiegel ijverig in de weer, deze met haar keukenschort af te wisschen. »Ge hebt groot gelijk," ging zij voort, »dat ge hier een poosje op de sofa hebt uitgerust. Waartoe Staat dat ding het geheele jaar daar in dien hoek, als 't nooit gebruikt wordt? Ik wilde ook wel terstond in mijn I. 2 18 bed kruipen, al was 't zonder iets gegeten te hebben, zöö moe ben ik; ja, als men achttien jaren in 66n dienst heeft doorgebracht , valt het werk een mensch niet zoo gemakkelijk meer. Gij zult ook uw armen en beeiien voelen; ge hebt wel tien malen nu naar boven en dan naar beneden geloopen , alles zelve opgeruimd en het bed van den onverwachten gast opgemaakt, en dat is voor- waar geen kleinigheid! Maar nu is alles ook in volmaakte orde en zal hij geen aanmerkingen kunnen maken. Hoe goed is het, dat gij die visch nog gekocht hebt. Wijn, visch en vleesch , dat heeft de ärmste onder de armen iederen sabbat; 't Staat immers ook in de Thora, dat 't zonder visch geen rechte sabbat is. Ge zijt zulk een goede huisvrouw, dat ge spoedig moogt trouwen, en dan verzoekt ge mij immers op de bruiloft? Zorg maar, dat ge niet zoo'n kleinen schelm krijgt als uwe Rebekka. — Hebt ge wel opgemerkt, hoe Baruch er vandaag weer uitziet? Alsof hij al tien jaren onder den grond had ge- legen. Ik vrees, ik vrees, dat al dat leeren nadeelig op zijn gezondheid zal werken. Mirjam was blijde, de vervelende babbelaarster te zien heengaan. Haar vader, een vreemdeling, dezelfde dien 19 wij op het kerkhof met Baruch in gesprek hebben gezien, en Baruch traden binnen. Mirjam ging haar vader te gemoet en boog voor hem; hij legde de beide banden op haar hoofd en gaf haar zijn zegen, zeggende: »De Heer make u gelijk aan de aartsmoeders Sara, Rebekka, Rachel en Lea!" Ook zijn zoon Baruch zegende hij met de woor- den: »De Heer make u gelijk aan Ephraim en Manasse." (Gen. 48, 20). Vervolgens hief Baruch met zijn vader een kort gezang aan, waarmede zij de schaar der engelen begroetten, die op den sabbat in het huis van iederen jood hun intrek nenjen. De stem van den ouden man trilde, toen hij daarop, als naar gewoonte, met zijn zoon den lof der vrouw (Spr. 31, 10 enz.): »Wie vindt een brave vrouw? Hare waardij gaat paarlen ver te boven," zong. Het huis was nog even rein en ordelijk als voor- heen, de geest der huisvrouw bleef hier voortleven, zijzelvq was hem echter door den dood ontvallen. Dubbel smar- telijk viel hem haar aandenken gedurende de vreugde van den sabbat. De vreemdeling beschouwde onderwijl de schilderij aan den muur. »Kent ge haar nog, Rodrigo?" vroeg degastheer,nadat hij zijn gebeden ten einde had gebracht, »'t is een oud erfstuk en hing in vroegeren tijd in onze keldersynagoge te Guadalajara; ik heb het met levensgevaar gered." Terwijl beide mannen zieh aldus in hunne vroegere sa* menkomsten verdiepten, stonden Baruch en Mirjam aan het andere eind van de kamer. »Gij ziet er vandaag weer vreeselijk somber en neerge- drukt uit," zeide Mirjam, terwijl ze haar broeder met zachte band de hären van het voorhoofd streck, »kijk eens 2* 20 in den spiegell" Baruch nam de hand zijner zuster in de zijne, doch sprak geen woord, daar hij met gespannen aandacht naar het gesprek der beide anderen luisterde. »'t Is werkelijk een beschikking van de Voorzienigheid , dat ik u op straat ontmoette en terstond herkende," zeide Baruch's vader tot zijn gast; »en ge hebt dus ook al kennis met mijn zoon gemaakt? Zie, dat is mijn jongste dochter. Hoe oud zijt ge nu, Mirjam?" »Maar e^n jaar jonger dan Baruch," antwoordde het meisje, hoog blozend. »Dat's een dwaas antwoord," hemam haar vader. »Zij is , meen ik , veertien jaren oud. Ik heb ook nog een oudere dochter , Rebekka , die hier in de stad ge- trouwd is." »Ik heb twee kinderen," zeide Casseres. »Mijne Isabella is omstreeks even oud als gij, Mirjam, en mijn zoon zal nu twintig jaren worden. Ik hoop, dat als mijne kinderen hier komen, gij hen met het een en ander zult willen terecht helpen, vooral wat onzen heiligen godsdienst betreft, want hierin zijn zij nog zeer onervaren. Doch wezenlijk," ging hij voort, terwijl hij met over elkaar geslagen armen vöör Baruch ging staan, »als ik uw jongen nu aanzie, is het mij onbegrijpelijk , dat ik hem niet onmiddellijk op het kerkhof herkend heb : die eigenaardige bruine gelaatskleur, die lange, eenigszins saamgetrokken, zwarte wenkbrauwen, evenals de uwe in uw jonge jaren, als gij het een of ander schelmstuk in den zin hadt, ook die rimpel op het voor- hoofd, — dit alles herinnert mij aan u; en daarentegen dat zwarte kroeshaar, die fijn besneden lippen, — o, hoe engelachtig lief kon Manuela met die lippen glimlachen — i k 21 >die uitdrukking van trots op zijn gelaat geeft hem een ietwat Moorsch voorkomen en dat heeft hij van zijne moe- der. Och, als deze nog leefde, zou ze zieh zeker Verheu- gen, mij liier te zien.*' Baruch hoorde deze beschrijving van hemzelf met tegenzin en niet zonder ontroering aan. Toen hij nü van zijn half Moorsche afkomst hoorde» gewagen, herinnerde hij zieh weer, dat Chisdai hem op school hiermede geplaagd had en was boos op zijn vader, dat deze er hem nog nooit iets van had medegedeeld. De oude man merkte de ver- legenheid van zijn zoon en zeide laehend tot den vreem- deling: »Ge kunt het niet verbergen, Rodrigo, dat ge een leerling van Silva Velasquez zijt en u aan het Spaansche hof met de dames in de kunst oefent , om de mindere of meerdere schoonheden van anderen te ontleden. Barueh, ge moet morgen uw teekeningen eens aan mijnheer laten zien. Kijk maar niet zoo benauwd, er is immers niets gebeurd." »Neen, neen," zeide Casseres, terwijl hij den jongeling de hand toestak, »ik hoop, dat we goede vrienden zuUen worden. »'tis toeh zonderling," zeide de heer des huizes, na af- loop van het dankgebed, »anders heb ik nauwelijks den laatsten beet genuttigd, of ik verlang al weer naar een sigaar i); maar op sabbat is het juist alsof al onze nei- ^gen zieh minder krachtig openbaren; dan denk ik niet aan rooken en kost het mij volstrekt geen moeite , dat gebod niet te overtreden, Maar wat zie ik? — " gii^ hij voort, »houdt gij u nog aan de gewoonte van uw eigen land , om water in den wijn te doen ? Ik verzeker u echter ; blijft ge hier in het nevelachtig noorden , op den bodetn , dien men met geweld aan de zee ontwoekerd heeft en voortdurend daartegen beschermen moet; in het iand, waar zes maanden van de twaalf de grond is bevrozen en het blauwe hemelgewelf steeds met wölken bedekt is; waar men in plaats van de üefelijke geuren van kniiden en planten siechts rook en vochtigheid inademt; hier in deze stad , waar geen bron entspringt en waar men het drinkwater van eiders moet laten komen ; waar het klimaat zelf de menschen zoo kalm en bedaard maakt, en vooreichtigheid en geduld, die hun land in het aanzijn hebben geroepen en behouden , ook de karaktertrekken der bewoners zijn ; blijft g€ hier, zeg ik u, dan gewent ge u ook , onvervalscht druivennat te gieten in uw met de jaren steeds langzamer kruipend bloed , zoodat het wat schielijker door de äderen vloeit. O, 't is een heerlijk en prachtig land, ons Spanje, een Eden , maar door duivels bewoond. Nu ik weldra mijn vermoeid hoofd in den schoot der aarde te rüsten zal leggen, eerst nu gevoel ik , dat het niet vaderlandsche grond is , die mij opneemt." •rtj Dordeek eenzijdig," antwoordde zijn vriend. sNu , Deze dichterltjke vrijheid lalen wij voor rekening van den schrij- le sigoren lijn eersl in de I9de eeuw in Europa ingevoerd. Vert. 23 terwijl ge hier onbezorgd in uwe woning zit en niet behoeft te vreezen , dat uw vertrouwde vriend of zelfs uw eigen kind morgen , döor het berouw daartoe gedreven , den priester biechten zal , dat gij in het geheim den God van Israel vereert , — ten gevolge waarvan de gloed van den brandstapel en niet die van den parelenden w^n uwe oude ledematen zou verwarmen , — nu denkt ge alleen aan de voorrechten vsm uw vaderland en vergeet den marteldood, die ons overal .aangrijnsde ; ans zouden die prachtige kas- tanjebosschen met hun lommerrijk gebladert niet tot rüsten, noch de met overvloed van wild bevolkte wouden niet tot het jachtvermaak uitnöodigen ; morgen kon iedere boom onzen houtstapel , morgen konden wij zelf het opgejaagde wild zijn. Waarlijk , als ik u op die wijs hoor praten , zou ik die ijveraars bijna gelijk geven , die al de eilenden , waar- onder wij gebukt gaan , daaraan toeschrijven , dat wij al te zeer waren ingenomen met ons dierbaar vaderland en het acUizien , dat wij däar genoten." »In den grond van de zaak hebt ge gelijk," stemde zijn gastheer hem toe, »doch laat ons thans de blijdschap des wederziens doör geen droeve herinneringen stören! Kom, drink eens ! Doch neen , Mirjam , geef ons de bekers van Venetiaansch glas uit gindsche käst , laat u door Elsje in den kelder voorlichten en krijg de beide flesschen , die de Castro mij onlangs gezonden heeft." »Uitmuntendl" betuigde de vreemdeling, nadat hij een glas met het geurige vocht aan de lippen had gebracht ; »*t is echte Va/ de Pennas\ hoe komt ge daaraan'?" »Zooais ik daar even zeide , van Ramiro de Castro ; hij heeft hem uit Hamburg gezonden. Die wijn is metonsjong 24 geweest , hij is met de jaren krachtiger geworden , terwijl wij — »Welnu , wij hebben immers ook geleefd ; wat wilt ge meer? Die wijn wekt tal van oude herinneringen bij mij op. Weet ge nog wel , hoe wij dezen ook dronken op dien avond in de Posada , nevens het huis van donna Inez , die u al twee dagen te vergeefs had laten wachten ; gij sloegt met uw vuist op de tafel en zwoert, haar nooit terug te willen zien , en den volgenden ^vond klonk het in het stille prieel : lieve Alfonso en lieve Inezl och, zoo teeder!" De vader wenkte zijn gast, dat de kinderen erbijtegen- woordig waren en hij zieh dus niet al te uitvoerig in die herinneringen moest verdiepen ; door den wijn van zijn vaderland in een opgeruimde stemming gebracht, ging deze echter op denzelfden toon voort: »En herinnert ge u nog die prachtige zomeravonden, als wij op de Almeda te Guadalajara heen en weder wandel- den? Ik zie u nog hoe gij er uitzaagt, als dan te negen uren het klokje begon te luiden en alles als betooverd stil- ßtond , om een paternoster te bidden : krampachtig ver- frommeldet ge uw hoed tusschen uw handen, en uwe oogen schoten vuur , alsof ge niet alleen donna Inez , maar de geheele wereld in vuur en vlammen wildet zetten. Gewaart altijd een gevaarlijke Caballero ! Het angstzweet kan mij nog uitbreken , als ik bedenk , hoe wij eens voor de kerk van Onze Lieve Vrouw del Transito te Toledo stonden enhoe gij tandenknarsend ten aanhooren van elken voorbijganger uitriept : »Dit prachtige gebouw was eens een Synagoge van onze voorvaderen 1 Samuel Levi , die haar gebouwd 25 heeft, is aan de galg aan zijn eind gekomen, en nu! — ** »'t Is werkelijk een wonder, dat wij ondanks uw vermetel- heid er altijd zonder kleerscheuren zijn afgekomen." Aldus pratende , doorleefden de beide vrienden in 66n uur nog eenmaal een geheel jongelingsleven van vreugde en genot. »Ik kan niet begrijpen ," zeide Baruch eens , »hoe men zieh , zij 't slechts 66ne minuut , gelukkig kan voelen in een land, waar men zieh van alle kanten door verraad en smaad en dood omringd ziet." »Daarvoor zijt ge ook nog te jong," antwoordde Casse- res. »Geloof mij , al weet ge, dat iedere ademtocht beluis- terd wordt , zoo zijn er toch uren en zelfs dagen , waarop ge vroolijk zijn en alles vergeten kunt. Hoe ook door het slijk gesleurd en met smciad en schände overladen, daar is een Heilige der Heiligen , dat boven alle menschelijke macht verheven is : ons eigen bewustzijn en onze eigen huiselijke kring ; de hemel , die zieh hier voor ons ont- sluit , deze kan ons door niemand of niets, zelfs niet door den dood ontroofd worden. AI die eilenden hebben wij doorstaan en toch waren wij gelukkig." »Maar die onophoudelijke tweespalt in de ziel ? Christen voor de wereld en jood in het hart?" »Dat was ons ongeluk. Dat heb ik aanuwoomjeronimo gezien." »Waarom verlaat deze niet zijn donkere kluis en komt bij ons in het land wonen ?" vroeg Baruch. »Hij heeft zijn kluis vertaten en wacht ons nu bij zieh. Hij is dood. Hadt ge die lijdensgeschiedenis medebeleefd, mijn jongen , ze zou u uw gansche leven tot een nutte les zijn geweest." 26 Baruch stond op en zeide zacht de bij een doodsbericht gebruikelijke spreuk op : »Geloofd zijt Gij, Heer onze God, koning der wereld , waarachtig rechter I" »Deel ons mede , wat er met hem gebeurd is?" vroeg hij daarop vol belangstelling , en ook Mirjam schoof wat naderbij en ondersteunde het verzoek van haar broeder. »*t Is vandaag sabbat en eigenlijk moest ik het dus niet doen , doch ditmaal zal ik u ter wille zijn ," was het antwoord. »Het was zijn dood , die mij deed besluiten, mij en de mijnen met Gods hulp uit dien dubbelzinnigen , leugenachtigen toestand te redden." DERJDE HOOFDSTUK. DE JOODSCHE DOMINICAAN. Na nog een duchttge teug uit zijn lang glas te hebben genomen , hief Rodrigo Casseres aldus aan : »Het zal nu omstreeks acht maanden geleden zijn , dat ik door Filip Capsoli een brief uit Sevilla ontving. Ik ver- schrikte , toen ik het adres las : »Aan Daniel Casseres te Guadalajara." Welke onvoorzichtige jood waagde het , mij. bij mijn joodschen naam te noemen ? De inhoud deed mij echter nog meer entstellen. »Daniel , gij man naar Gods harte ," dus luidde het daarinN, »de dag der wrake en des doods is aangebroken'; ik wil sterven met de Philistijnen. Kom tot mij ; ik word door heilige gerechtsdienaars bewaakt. Bij den naam des allerheiligsten Gods , bij de asch van onze vermoorde broeders en zusters bezweer ik u, kom bij uw stervenden Jeronimo de Espinoza." Ik behoefde er niet aan te twijfelen ; Jeronimo zelf had den brief geschreven ; de fijne, lijnrechte streep onder zijn naam, het teeken zijner vereering van den eenigen God, bewees mij dit ge- noegzaam, al herkende ik het bevende handschrift niet terstond als het zijne. Ik deelde mijne kinderen mijn be- 28 sluit mede, om naar Sevilla te gaan, doch was zwak ge- noeg, mij door hunne tränen en gebeden te laten weer- houden, en had, door mijne bezigheden overstelpt, den armen Jeronimo reeds bijna vergeten, toen een huivering- wekkende droom mij zijn beeld plotseling weer in hat geheugen riep. Den volgenden dag ging ik op reis; met een bezwaard hart nam ik afscheid van mijne kinderen, aanwie ikzeide dat ik mijne zuster te Cordova eenbezoek wilde brengen. Ik trok Cordova door en sloop het huis mijner zuster ongemerkt voorbij; nergens vond ikrustnoch duur; het was, alsof een onzichtbare hand mij onophou- delijk voortdreef. Ik kwam te Sevilla aan. Juist luidde het klokje voor de Hora, de ure des gebeds, tpen ik mij naar den Trianenburg begaf. Däär vertoeft ge, Jeronimo! dus klonk een stem in mijn binnenste, däär begeeft ge u mede naar de kapel met het gebed op de lippen en de vervloeking in het hart. Was heteigenlijk niet God verzoe- ken, toen gij, een jood in uw hart, u te midden van den raad der inquisitie waagdet, om aldus uwe broeders te helpen? — Ik trad de kapel binnen enknielde neder, totdat de mis geeindigd was. Nu richtte ik mij op en wierp een onderzoekenden blik op de welgedane, zoowel als op de uitgeteerde kloosterbroeders ; in geen hunner herkende ik echter Jeronimo. Op mijne vraag aan een der dienst- doende kloosterbroeders, antwoordde deze, dat Jeronimo reeds weken lang tusschen leven en dood zweefde en steeds over en, met Daniel in den leeuwenkuil sprak. Hij bracht mij in zijn cel. De zieke sliep en had zijn gelaat naar den muur gekeerd, zoodat ik niets dan zijn kalen schedel zag; een crucifix hing boven zijn legerStede en 29 hiemevens zat een monnik te bidden, die mij wenkte, geen gedruisch te maken. Alleen de zware ademhaling van den zieke en het biddend geprevel van den monnik brciken de doodsche stilte af. »Is hij weg?" vroeg Jeronimo nu, »kom aan, geef mij dan schielijk de pekkransen, die ge onder uwmantelhebt; ik zal ze hier in mijn bed verbergen. Van nacht, als allen slapen , steken we hun het dak boven het hoofd in brand; dat zal een vroolijke offervlam zijn, waarover de engelen in den hemel zuUen lachen; mäar ik ben gebon- 30 den, ik kan er niet uit. Aan alle vier de boeken te gelijk moet het worden aangestoken en we moeten ons haasten, anders stijgt de Guadatquivir van zelf « uit haar bed- ding en bluscht de viammen uit; zij hebben haar in dienst genomen. Help mij, het water stijgt en brengt ook mijn leven in gevaar. Heer! ik heb gezondigd, ik heb uw heiligen naam verloochend; gij hebt u vroeger in wonde- ren geopenbaard , zend dan nu ook uw bliksem , opdat deze hen vertere, naij ook, mij het eerst. Ik heb gezon- digd, verdelg mijl" Zöö sprak hij, schielijk achtereen en sloeg zieh hierbij met zijn magere banden op de borst , dat het dreunde ; ik kon 't hem niet beletten en hij zonk ademloos achter- over. Ik vreesde, dat zijn laatste uur gekomen was en wilde juist aan de schel trekken, toen hij zieh plotseling weer oprichtte en weenend zeide: »Kom, geef mij uwe band; zij is rein, rein van het bloed uwer broeders. Het was een ingeving van den satan, dat ik, wormdie ikwas, den reusachtigen boom meende te kunnen verpletteren. Nu boet ik voor mijn trots. Ik heb mijn God verloochend en sterf zooals ik geleefd heb — niemand tot nut. Ziet ge ginds mijn vader wel? Hij komt ook om ons te helpen. Zie ZOO, vader, gij hebt pekkransen genoeg. Hoort ge de gevangenen beneden Halleluja zingen? Dat is zoo'n schoon gezang, dat Halleluja, Hallelu Ell Wij bevrijden u, gij moogt sterven. Zie mij niet zoo verwijtend aan; 't is mijne schuld niet." — Weer viel hij achterover en staarde mij met akelig verglaasde oogen aan. Ik smeekte hem, zieh om Gods en ook om onzentwil rüstig tehouden, en vertelde hem , dat ik zijn brief ontvangen en eindelijk 31 hieraan gevolg gegeven had; hij kon goedsmoeds zyn, verzekerde ik hem, want hij had veel menschenlevens gered en God was genadig ea zag alleen op het hart. Met volkomen bewustzijn sprak hij vervolgens over zijn naderend einde en hoe gelqkkig hij zieh ia dat voor- uitzicht gevoelde. Ew vloed van tränen gaf lucht aan zijn beklemd gemoed , doch eensklaps werden zijne denkbeeiden weer woest en verward. Hij riep om wij- water; dat zou, zijn smarten verzachten; op den hart- kuil brandde het hem als gloeiend ijzer; »drink ook," zeide hij tot mijv »de heilige vader heeft het gewijd ; zegen mij , mijn vader , *t is immers sabbat. Waar is mijne moeder? Nog onder in den kelder van de synagoge? Moe- der , doe open, ik ben het, uw Mozes!" Zoo sprak hy voort, en ik duizelde van den afgrond, dien ik voor mijne voeten geopend zag. Het werd avond en Jeronimo ver. heeldde zieh, dat men hem in een duisteren kerker sleepte en op de pijnbank spande; met hartbrekende, steeds zwakker en zwakker wordende stem riep hij steeds : »Ik ben geen jood, ik weet niet, waar de joden zieh verbor- gen houden. Daniel, blijf bij mij; verlaatmij niet, Daniel!" Eindelijk sliep hij weer in. De nacht was gedaald ; de maan scheen door het venster en bestraalde den zieke met haar zilveren licht. Ik was op den dood voorbereid , want Indien men slechts e^n woord van ons gesprek had a%e- luisterd, zöu ik den marteldood niet ontgaan, dat wist ik; gelukkig voor ons echter, was bijna de geheele orde druk in de weer , met de lutheranen in de gansche stad op te sporen en in het verhoor te nemen. Ik smeekte God, zieh over Jeronimo te ontfermen en hem tot zieh te nemen. 32 Maar, kinderen, 't is vreeselijk, om den dood van een mensch, van een vriend onzer jeugd te moeten biddenf Waarom moest die ziel nog langer zulke folteringen ver- duren? Het was echter anders besloten; ik zou nog erger dingen bijwonen. Ik zat in allerlei treurige gedachten ver- zonken, toen een dienstdoende broeder verscheen en mij beval , bij den inquisiteur te komen. Mijn hart klopte luid , toen ik bij hem binnentrad; ik wierp mij voor hem op de knieen en verzocht hem om zijn zegen. »Gij zijt een vriend van Jeronimo!'* dus sprak hij mij aan, nadät ik mij weder had opgericht. Ik knikte toestemmend. »Zorg dan," ging^ hij voort, terwijl hij mij een onderzoekenden blik toewierp» »zorg dan, dat Jeronimo niet in zijn dwaling volhardt, maar nog vöör zijn dood het heilig avondmaal gebruikt; zöö mag hij niet sterven; beproef het en meld het mij terstond." Ik ging naar de cel van den zieke terug. Hij sluimerde nog. Toen ik mij over hem heenboog, werd hij wakker. »Kom," zeide hij, zieh haastig oprichtend, »nu is 't tijd. Gideon met zijn driehonderd mannen is ook gekomen; ziet ge wel, hoe zij de met vuur gevulde kruiken in het Midianitische leger brengen ? Stil, stil I blaas nog niet op de bazuin. Laten we eerst de hoogmis vie- ren." Hij vouwde de handen en maakte daarop drie malen het teeken des kruises. Ik smeekte, ik bezwoer hem, ik weende van inwendigen angst en waarschuwde hem, dat ieder woord ons verraden kon ; ik herinnerde hem de dagen onzer kindsheid en hield hem voor, hoe hij ook mijn dood zou bewerken, als hij niet het heilig avondmaal wilde nemen. 