title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: In den strijd met detwee genoemde partijen, en inzonder- heid met de eerstgenoemde, werd de katholieke kerk niet weinig gebaat door de verdeeldheden en partijschappen, die reeds vroegtijdig, en gaandeweg meer en meer, in den eigen boezem van het monophysietisme ontstaan zijn. Van bjj- zonder belang in de geschiedenis dier rigting is de strijd tus- schen het zoogenaamde phthartodocetisme en aphthartodoce- tisme, tusschen de volgelingen van Severus, den bekenden patriarch van Antiochiö, en de aanhangers van Julianus, bisschop van Halikarnassus ; beide wel a priori geestver- wanten, maar die, nadat zij eenmaal met elkander in aan- raking gekomen waren, al verder en verder van elkander af- weken. Terwijl Julianus met zijn vrienden, zonder meer te willen , het oorspronkelijke monophysietisme eenvoudig hand- haafde, en tevens, waar het te pas kwam, verder uitwerkte, spande Severus zijn krachten in om een hooger doel te be- reiken, en tusschen de leer van het concilie van Chalcedon en de gevoelens van zijn eigen partij den juisten midden- weg te houden. Zooals het monophysietisme van den be- ginne was, stond het niet minder lijnregt tegenover de ge- noemde synode, dan Cyrillus in der tijd tegenover Nestorius gestaan had. Gelijk het symbool van 452 alle trekken draagt van de leer van den Antiochener, zoo proeft en herkent men in al wat de tegenpartij voor den dag brengt, den kras re- alistieschen geest van den woordvoerder der Alexandrijnen. Hoewel soms hier en daar de denkbeelden van weärskanten elkander niet volkomen dekken, de reden is eenvoudig deze, dat de volgelingen zelfs den meester vaak genoeg de loef plag- ten af te steken. Of liever, het geheele monophysietisme staat en berust wel op de premissen waarop ook Oyrillus zijn stelsel reeds gegrond had, maar het werkt die veel breeder uit en tast v6el dieper door dan Cyrillus; ’t is de voltooijing der reöele eenheid van den Christus, hare voltooijing in 348 den eenigen vorm waarin zij zich toen kon voordoen. Hoe zeer Cyrillus er ook op stond, en hoe krachtig hij in zijn tijd de volstrekte noodzakelijkheid ook aandrong dat men het leven van den Christus op aarde zou beschouwen en be- handelen als het aardsche leven van den Logos zelv’, zoo was zijn systeem op dat punt toch niet z66 consequent, of er bleef nog altoos een gaping die volstrekt aangevuld moest worden. Die gaping bestond hierin, dat het wezen en zijn van den mensch dien de Logos heeft uitverkoren, bij Cyrillus nog altijd een magt is naast den Logos; wel geen zelfstandige maar toch een wezenlijke magt, die op de openbaring van den Logos bepaald invloed gehad heefl. Om het met andere woorden uit te drukken: volgens Cyrillus heeft de Logos als mensch op aarde geleefd en menschelijke gedaante aange- nomen, om aan de eischen zijner menschelijke natuur te voldoen, en dus om zulke redenen waarme® zijn eigen we- zen eigenlijjk niets had te maken: een beweren, gelijk men terstond zal moeten toegeven, dat toch indedaad niet op zijn plaats is, waar het leven van den Christus zieh in die mate in den Logos concentreert als bij Cyrillus het geval is. ’t Is dan ook juist die leemte in het cyrillianisme, waaraan het latere monophysietisme het eerst de hand heeft gelegd, om het gebouw, door Cyrillus opgetrokken, geheel af te werken. Dioscurus en Timotheüs Elurus, die de lange reeks van de voorvechters dier rigting in der tijd hebben geopend, waren het volmaakt met elkander eens, dat diezelfde leer van hunnen voorganger, consequent uitgewerkt, op den duur aan de leer van de uia $boıc den bodem moest inslaan. Zi) hebben er zich dus toe gezet haar te verbeteren, en terug- komende op het gevoelen van Cyrillus hebben zij beweerd, dat al wat in het leven van den. Christus zich schijnbaar voordoet als spontane openbaring van zijn menschelijk we- zen, indedaad het gevolg der werking van den predomine- renden Logos geweest is. Däärtegen kwam Severus nu juist op, die al te goed begreep, dat die stelling gelijk stond met het volslagen docetisme. Om dus de realiteit van het men- schelijke in den Christus te handhaven, en om toch van den 349 anderen kant niet te kort te doen aan de eenheid van den persoon van Christus, heeft hij op zijne beurt de stelling ter bane gebragt, dat het wezen van dien persoon, of de natuur van Christus, van zamengestelden aard geweest is. Als zoodanig is de Christus, gelijk hij dien voorstelt, ula düaıc Yeavdpırn , en de kracht die van zijn wezen uitgaat, ula Seavöpırn tvipysıa. Daarmeö bedoelde Severus, dat de persoon van den Logos, sedert hij door zijn vereeniging met een mensche- lijke natuur de persoon van den Christus geworden is, het midden- of brandpunt is waar alle attributen en predikaten zich om heen groeperen, die eigen zijn aan de goddelijke en menschelijke natuur ieder in ’t bijzonder. Hij stelde verder, dat de Logos, gedurende zijn verblijff op aarde, op de men- schelijike natuur, zooals zij was, geen anderen invloed ge- oefend had‘, dan dat hij, waar het te pas kwam, de open- baring van hare attributen door de werking van zijn eigen wezen tijdeliijk geschorst had; maar dat voor ’t overige al wat menschelijk was in het leven en de bedrijven van den Christus, tot stand gekomen was door de vrije en natuurlijke werking van zijn menschelijken aanleg. Men moet toestemmen, dat Severus zijn doel 10t op zekere hoogte bereikt heeft, en dat hij niet geheel vergeefs zich tot dien arbeid gezet heeft. Door de splitsing die hij van nieuws heeft ingevoerd, tusschen de substantie der goddelijke en menschelijke natuur ter eene, en hare accidentia ter andere zijde, heeft hij de realiteit van het menschelijke wezen in zekeren zin gered, en toch te zelfder tijd de eenheid der natuur, of, wat het- zelfde is, van den persoon van Christus gehandhaafd; maar ’t is met dat al de vraag, of zijn overwinning niet in den grond der zaak met een ne£rlaag gelijk staat. Zoodra men zijn systeem van naderbij beziet, verkrijgt men al spoedig de overtuiging, dat het geen zelfstandig systeem is, en dat het geen regt heeft zich voor te doen als hetgeen het toch klaarblijkelijk wil wezen, als de uitdrukking van een nieuw en geheel bijzonder gevoelen. Deze toch was het te dien opzigte geheel eens met de leer van Dioscurus en Timotheüs waarven wij den inhoud reeds vroeger in korte woorden hebben weergegeven, en die hij alleen nog wat meer uitwerkte. Hij ontkende stoutweg, dat er in het wezen van den Christus ook plaats was voor de dvowa cal adıaßAnra Tüc sapxöcg mäadn, zelfs voor de meest gewone ligchamelijke aandoeningen en behoeften; terwijl hij tegelijk ten stelligste volhield, dat hij er niet aan dacht de realiteit van het menschelijike in den Christus ook maar in den opzigt te loochenen! Toch heeft de manier waar- op Severus zijn gevoelen verdedigde, den stoot gegeven aan het ontstaan van het zoogenoemde agnoötisme, of de leer van den alexandrijnschen diaken Themistius: ‘quod Christus in omnibus nobis similis fuit, in illo etiam, quod in terris quaedam ignoravit”. Die leer was eenvoudig de toepassing ven het systeem van Severus op de zedelijke en intellectueele zijde der menschelijke natuur van Christus: gelijk het gevoe- len der zoogenoemde Aktisteten, dat het ligchaam van den Logos een ongeschapen ligehaam geweest is, de logiesche consequentie is van de leer van Julianus. Dat voor ’t overige reeds het oorspronkelijke julianisme regtstreeks op docetisme uitloopt, ligt z66 zeer voor de hand dat wij het hier maar even ter loops zullen herinneren. Wel is ons dus geble- ken dat ook het monophysietisme te kort geschoten is in de taak waarmeö6 het zich belast had, en dat het zijne kracht vergeefs ingespannen heeft, om van den historieschen Christus een trouwe en juist gelijkende voorstelling te geven. Vandaar dan ook, dat, ongeveer honderd jaren na al die woelingen en twisten, een ander geslacht van nieuws be- proefd heeft, langs een geheel nieuwen weg met het oude probleem klaar te raken. In het monophysietiesche tijdvak hadden de discussies vooral geloopen over de verhouding van den Logos tot het ligchamelijk bestaan van den mensch met wien hij zich tot den geheel heeft vereenigd. Om die 351 eenzijdigheid weör goed te maken, en tevens op hoop van een beteren afloop, begon omstreeks het midden der zevende eeuw een sterke partij zich bezig te houden met de betrek- king van den Logos tot de psychiesche of ethiesche zijde van het menschelijke organisme, en wel bepaald tot die eigen- schap, waarin de geestelijke natuur van den mensch zich van den beginne af aan geconcoentreerd heeft,, tot den wil en hetgeen daarmeö in verband staat. Daar evenwel de be- doelde partij naar den zin van velen al te veel overhelde tot de gevoelens dergenen die tot elken prijs de reöele een- heid van het goddeliike en menschelijike wilden handha- ven, zoo kon het ook niet uitblijven dat zij allen tegen zich kreeg, die, op het voetspoor van het concilie van Chal- cedon, alleen de ideöele eenheid erkenden. Dat verschil van gevoelen is de oorsprong geweest der zoogenoemde mono- theletiesche twisten, die, van dat zij een aanvang genomen hebben, den vrede in de kerk van Christus gedurende nieuwe vijflig jaren jammerlijk hebben verstoord.. Ze werden ge- voerd tusschen de vrienden van Sergius van Konstantinopel en van Cyrus van Alexandriö ter eene, ende volgelingen van Sophronius van Jeruzalem ter andere zijde; en zijn in de eerste plaats ook daarom niet minder merkwaardig, omdat hetzelfde verschijnsel zich hier weör op kleiner schaal her- haalt, dat wij in ’t groot hebben opgemerkt in de ontwik- keling van het dogma in zijn geheel tot de haogte die wij thans bereikt hebben. Gelijk de eerste christologen al tastende zijn te werk gegaan, zonder regt te weten wat hun eigenlijk te doen stond, zoo zijn ook de woordvoerders van het mo- notheletisme (en die van de tegenpartij evenzeer) eerst gaan- deweg op de hoogte der aaak gekomen, en is ’t hun langze- merhand duidelijk geworden waarop het eigenliik aankwam. Sergius en Cyrus, en als derde man de bisschop Theodorus ven Pharean, die hier het eerst in aanmerking komen, draaijen voortdurend om het quaestieuse punt heen, en we- ten er den vinger maar niet op te leggen. In plaats van hunne aandacht terstond bij den wil zelv’ te bepalen, en van de verhouding van dat vermogen tot het wezen van den Lo- 352 gos een punt van onderzoek te maken, was ’t er hun om te doen de formule voor de verhouding van den Logos tot de handelingen van den Christus te vinden, of met andere woorden, het karakter te omschrijven en te beschrijven dat die handelingen in der tijd hebben bezeten. Ze verloo- chenen hun beginsel wel niet, daar ze beweren, dat de be- drijven van den Christus altoos maar 6önerlei karakter ge- had hebben; maar die stelling was niets nieuws, en men kwam op die manier geen enkelen stap verder. Boven- dien leed hunne voorstelling van den Christus ook nog aan dit groote gebrek, dat zij veel te weinig werk maakten van de realiteit inzonderheid van diens menschelijk wezen. Als men dus op deze hoogte was gebleven, het monothe- letisme had zich zelf zeker binnen weinig tijds vernietigd. Aan den romeinschen bisschop Honorius komt de eer toe, aan dien stand van zaken een nieuwe gedaante gegeven, en de quaestie op het terrein gebragt te hebben waarop zij van nature t’huis behoorde. Hij is de eerste geweest, die, op ziin doel regtstreeks afgaande, indedaad van het bestaan van e6nen wil het middenpunt van zijn stelsel gemaakt heeft; maar wat lof hiji deswege ook verdient, en hoeveel overleg hij ook heeft ten toon gespreid, ’t valt toch niet te ont kennen dat hij evenmin als zijn voorgangers zijn doel ge- heel bereikt heeft. Het aardsche leven van den Christus con- centreert zich ook bij hem geheel in den persoon van den Logos; de persoonliike wil van den Logos was de eenige werkende kracht die in der tijjd aan dat leven zijn bekende gedaante gegeven heeft. Volgens Honorius behoort de wil tot de attributen van den persoon, het wilsvermogen tot de natuurlijike eigenschappen Gods en des menschen. Of- schoon er dus in Christus een vermogen om te willen be staan heeft, dat op gelijke lijn stond met het gewone menschelijke vermogen, zoo heeft toch, omdat men van hem niet zeggen kan, dat ook zijn persoon de persoon een menschen geweest is, het willen zelf altijd bij hem ontbro- ken, en was er geen plaats voor den wil in het zamen- stel van den Christus. Maar wel heeft de Logos door mid- 353 del van het wilsvermogen der menschelijke natuur zich met deze in verband kunnen stellen, invloed op baar kunnen oefenen, en haar aan zijn bedoelingen dienstbaar kunnen ma- ken. Hoewel het dus altijid de wil van den Logos is die de handelingen van den Uitverkorene des Vaders geregeld en bestuurd heeft, zoo kan men toch in zekeren zin zeggen, dat de wil van den Christus ook een menschelijke: zijde gehad heefl. Klaarblijkelijk was Honorius zelf volkomen overtuigd, dat hij daarme& genoeg gezegd had, om het ver- wijtte ontgaan, dat ook in zijn systeem van de reöele mensch- heid van den Christus maar zeer weinig teregt kwam. ÖOns komt het evenwel voor, dat het hem met dat al niet gelukt is, de klip die hij begreep te moeten mijden, ook werkelijk te ontwijken. Ook hij erkent geen spontane openbaring van het menschelijke in den Christus, dan op zijn hoogst van de gewone en natuurliijike aandoeningen des ligchaams. een plaats heeft gekregen. Maar dewijl hij desniettegenstaande, evenals zijn voorganger, voortdurend ten sterkste ontkende, dat diezelfde wil, als zoodanig, zijn functies ooit werkelijk verrigt heeft; en daar hij gedurig weör hierop terugkwam, dat de wil van den Logos de eenige norma geweest is die ge- durende het aardsche leven van den Christus diens handelin- gen geleid en bestuurd heeft, zoo meenen wij ook van hem wel te kunnen zeggen, dat hij schipbreuk geleden heeft op de- zelfde moeijelijjkheid als waarop Honorius gestrand is. Ook bij Mekarius wordt al wat de menschelijke wil van Christus 23 354 in der tijd tot stand gebragt heeft, gedrukt door een vol- slagen gemis wel niet van feitelijke, maar van essentiöele realiteit; want het is, in den grond der zaak, niet het werk van den mensch maar van den Logos. De stellingen van den antiocheenschen patriarch staan feiteljk almede gelijk met de loochening der menschelijke spontaneiteit van Chri- stus; en wederom, wat is dat anders dan de loochening van zijn reöele en waarachtige menschheid! Maar ofschoon ook het dyotheletisme formeel volkomen in zijn regt was, zoo voldoet het toch, wat zijn inhoud betreft, geenszins aan de behoeften van den geest, en is, als men het met de werkelijkheid ver- gelijkt, evenzeer onhoudbaar. Ik spreek hier niet eens van Sophronius, wiens stelsel van dien aard is, dat we nog zeer zacht oordeelen, als we zeggen, dat hij met de zaak geheel in de war geweest is. ’t Is de leer van zijn geestverwant, van den bisschop Agatho van Rome, waarop ik het oog heb, van den man die eigenlijk de eerste is geweest om te begrij- pen, wat de leer die hij verdedigde, al zoo in had. De Christus dien hij ons voorhoudt, is een ware karrikatuur van den historieschen Christus, van .hem wiens geheele wezen altoos aan zich zelf geliik, en als uit den enkel stuk was. Hij moge er zoo hoog van opgeven als hij wil, dat het in de verte zijn bedoeling niet is, splitsing en scheiding te ma- ken tusschen het menschelijke en het goddelijke in den Christus: als hij dat niet gedaan heeft, zou ik wel eens willen weten tegen wien men die beschuldiging dan zou kunnen inbren- gen. Gelijk zijn Christus tweederlei wilsvermogen heeft, zoo heeft hij ook tweederlei wil en zijn werk tweederlei karakter. Ook Agatho heeft het middel van . Honorius te baat ge- nomen, en het wilsvermogen,, als eigenschap der natuur, los- gemaakt van den wil, als attribuut van den persoon en van het persoonlijik leven, maar hij heeft al spoedig afgezien van dat pogen om te scheiden wat niet gescheiden kan wor- den, en in plaats van den, zijn het wel degelijk twee zelf- standige en persoonlijke wezens die zijn Christus voorstelt. Maar dat is zulk een handtastelijke ongerijmdheid, zulk een onhistoriesch en onlogiesch beweren, dat men het enkel be- 355 hoeft uit te spreken om zijn onhoudbaarheid te bewijzen; zoodat er dan ook niets wonders in is, dat, ondanks het per- soonlijk gezag, door Agatho ook in de grieksche kerk van zijn tijjd genoten, zijn leer bij de leeraars dier kerk juist geen grooten opgang gemaakt heeft. Het zesde oecumeniesche concilie, of de synode van 680, heeft wel voor den schün haar zegel gehecht aan het gevoelen van den magtigen bis- schop van Rome; maar zij heeft zich te zelfder tijd op hem gewroken, en hem in haar symbool feitelijk de neörlaag ge- geven. Wel heeft zij het bestaan van tweederlei wil in Chri- stus aan den eenen kant voor een geloofsartikel verklaard, en voor een feit, boven alle twijfeling en tegenspraak verhe- ven; maar als in denen adem heeft zij diezelfde splitsing ook wederom opgeheven, doordien zij den menscheljjken wil voort- durend ondergeschikt heeft verklaard aan het goddelijk wel- behagen. Ook volgens hare voorstelling kwam de stoot tot iedere daad van den Christus, ook tot hetgeen hij als mensch geleden en gedaan heeft, niet uit hem zelv’ en uit zijn eigen wezen, maar enkel en alleen van den Logos; ook zij heeft dien ten gevolge, geheel in den geest van Honorius en Makarius, de realiteit van den menschelijken wil van Christus op losse schroeven gezet en eigenlijk rond weg ge- loochend. Met dat al heeft zij het monotheletisme, waarmed zij het dus eigenlijk eens was, toch niet openlijk in bescher- ming durven nemen; en vandaar dat het dyotheletisme, in de praktijk althans, zich als leer der katholieke kerk voort- durend heeft gehandhaafd. Ik zou hier de pen kunnen neörleggen, en toch zullen mijn lezers mij niet ten kwade duiden, dat ik gemeend heb niet verantwoord te zijn, tenzij ik haar nog wat langer in de band houde. ’t Was mij van den beginne af niet alleen te doen om de feiten op zich zelve waaraan ik mijn moeite tot dusver besteed heb; maar ook, ja niet het minst, om het eigenaardig karakter dier feiten, en om de waarde waar- op men ze dient te schatten, de grootere of kleinere winst die een nadere kennismaking oplevert. Ook die rekening 23* 356 op te maken, ziedaar het werk dat thans aan de beurt ligt; en eerst wanneer ik hare slotsom heb gevonden, zal ik mijne taak geheel afgedaan kunnen achten. Vestigen wij dan in de eerste plaats onzen blik op het gemeenschappelijk karakter der twisten die het onderwerp van onze beschouwing geweest zijn, en zoeken wij de for- mule, die de eigenlijike bedoeling weörgeeft van al dien om- haal van woorden, waarmeö de verschillende partijen, over en weör, hare zaak in der tijd hebben verdedigd. Ik ga daarbij van de onderstelling uit, zonder welke mijn voorne- men een volstrekte dwaasheid zou wezen, dat die formule werkelijik bestaat, of ook met andere woorden, dat die- zelfde twisten meer dan logomachieön geweest zijn. In- dedaad, ik kan mij geen oppervlakkiger beschouwing van de geschiedenis voorstellen, dan het gevoelen dergenen die soms nog van oordeel mogten zijn, dat de beweging door mij geschetst , bij slot van rekening alleen hierop neör- komt, dat men woorden gezift en over woorden getwist heeft. Wel zal ik niet ontkennen, dat dit oordeel, zooals het daar ligt, niet geheel uit de lucht is gegrepen. Schijn van waarheid heeft het zonder twijfel, en ’t zou eenvoudig waarheid zijn, aan dat beweren alle regt te ontzeggen om gehoord te worden; maar ’t is ook niet meer dan schijn, en het regt is op zijn hoogst relatief, waarmeö de zoodanigen (zoo ze er nog zijn) voor hun gevoelen opkomen. Ja, ’t is wel waar, dat hier en daar en op een enkel punt, een naam of de beteekenis van een naam een tijdlang de spil geweest is, waar de geheele strijd, om zoo te spreken, op draaide. Wij herinneren ons b. v., wat bewegingen het gebruik van den naam Seorökog in der tijd heeft veroorzaakt, en hoe men later heeft getwist over de vraag, of b. v. dbcıc, ovola en wröcraoıc woorden van eönerlei of van verschillende betee- kenis moesten heeten. Wie zich echter op zulke voorbeelden mogt willen beroepen, om zijn streng vast te houden, die zou waarlijk niet bewijzen, dat hij in de zaak diep is door- gedrongen. ’t Zij al zoo dat dergelijke gevallen zich heb- ben voorgedaan, en dat men soms in dat opzigt wel eens 357 te ver gegaan is: ’t is en blijfft met dat al een scheeve voorstelling, dat een of ander woord ooit op zich zelf de twistappel geweest is waarom men zich warm heeft gemaakt. Waar dat soms schijnbaar het geval was, daar blijkt toch bij nader inzien, dat zulk een woord doorgaans enkel de con- crete uitdrukking geweest is, waarin de abstracte quaesties die eigenlijk in den strijjd gemoeid waren, zich als op den punt concentreerden en als ’t ware een zigtbare en hand- tasteljjke gedaante kregen. Terwijl wij dus daarvan aan- teekening houden, keeren wij terug tot het onderwerp dat wi) ‚Jaareven hebben verlaten, tot de formule die in onze oogen de sleutel van het geheim is, waarom ook deze bewe- gingen in den schoot der christelijike kerk de gemoederen van weörskanten in zoo groote spanning hebben gebragt. In de hoofdzaak hebben die discussies deze beteekenis, dat zij betrekking hadden op de vraag, of op het gebied van het christelijike denken de voorrang aan het monisme toe- komt dan wel aan het dualisme, of het realisme de rigting is die het meest overeenkomt met den geest der godsdienst van Christus, dan of wij, om het daarmeö eens te worden, wederom tot het idealisme moeten terugkeeren. Werkt God van buiten op, of werkt Hij in de wereld? Heeft zij ha- ren oorsprong aan het wezen (sods ontleend, of is haar ont- staan een daad van willekeur die in den tijd haar beslag heeft gekregen? Brengt ons begrip van het goddelijk wezen mede, dat wij ons God moeten voorstellen als in zich zelv’ volmaakt, als sen wezen dat aan zich zelf, aan zijn eigen bestaan genoeg heeft? Of ligt er nog iets anders in dat be- grip, nameljk dat openbaring van zich zelv’ het ware wezen is des Allerhoogsten? En waarin heeft de wereld haar bestaan, in God of in zich zelve? Zijn het waarlijk goddelijke vermogens die het oog van den beschouwer al- lerwege in haar zamenstel opmerkt? telkens nieuwe en voort- gaande openbaringen van dezelfde groote kracht waaraan zij ook hare wording heeft te danken? Of zijn het zuiver stoffe- lijke krachten en stoffelijke verschijnselen die tegenwoordig in haar aan het werk zijn en zich aan onze oogen voordoen? 358 verschijnselen dus van anderen aard, dan die zamengewerkt hebben bij haar ontstaan en die haar deze gedaante hebben gegeven? die niet uit het wezen Gods zijn en die integendeel scheiding maken tusschen het wezen Gods en het wezen der wereld? Wat is inzonderheid het Christendom in de wereld? Is ook de Christus een product van willekeur, of staat zijn openbaring in de wereld in het naauwst verband met de openbaring van het goddelijk wezen? Moest hij komen, met noodzakelijkheid komen? of kan men zich voorstellen , dat ziin komst ook achterwege had kunnen blijven? Is hij een schakel in het groote geheel van den xdauog, of staat zijn openbaring niet regtstreeks in verband met de kosmiesche verschiinselen die haar voorafgegaan zijn? Heeft hij aan de wereld het welbehagen Gods geopenbaard, of heeft het on- eindige zelfin hem een gedaante gekregen? Is God de abstractie, dat wil eigenliik zeggen, de negatie van den mensch, of is deze, naar zijn aanleg althans, de type van het godde- lijk wezen? De Schrift noemt hem kind van God, maar heeft hij dien naam van nature, of is die kinderlijke betrekking een attribuut dat met zijn oorsponkelijken aanleg niets ge- meen heeft? Is hij waarlijk van het geslacht van den Onein- dige, of is zijne natuur van dien aard, dat hij met God niet regtstreeks in verband staat? Noemt hij God zijn Va- der op grond van inwendige verwantschap, of op grond van een ander regt, hem van buiten, in den loop der tij- den, gegeven? Ik zou nog meer daarbij kunnen: voegen ; maar ziedaar althans het merg, om het zoo te noemen, van hetgeen de verschillende partijen, van het begin der vijfde tot het laatst der zevende eeuw, achtereenvolgens hebben afgehandeld. In de tweede plaats komen hier, naar ’t mij toeschjjnt, na het karakter der beweging, de resultaten in aanmerking die zij teweeg gebragt heeft. Wel is het oordeel hard dat ik thans ga uitspreken, maar ik kan mij niettemin daarvan niet onthouden; of ik al den schijn op mij laad van verre- gaande onbillijikheid en gestrengheid: ik meen wel in mijn regt te zijn als ik dat oordeel uitspreek. De wezenlijke, de positieve resultaten van het apollinarisme zoowel als van het nestorianisme en cyrillianisme, van de leer der twee natu- 360 ren niet alleen maar ook van het monophysietisme en mono- theletisme: die resultaten zijn geljjk nul, en vergeefsch is al de inspanning van krachten geweest waarmeö de strijd van weörskanten van het begin tot aan het einde toe ge- voerd is. In bijzonderheden hebben wij dat vroeger reeds aangewezen. Hier kan ik dus volstaan met een algemeen overzigt van dezen inhoud. Wat moeite de verschillende aanvoerders van de monistiesche en realistiesche rigting dier dagen aan hun werk besteed hebben, ze zijn allen te kort gekomen, of liever, ze hebben allen het doel voor- bij geschoten. ’t Is hun wel gelukt, de heerlijkheid van het goddelijke beginsel te doen uitkomen dat in den persoon van Jezus Christus op aarde geleefd en gewerkt heeft. Maar ze hebben toch niet begrepen, dat ook het mensche- lijike in dien persoon zijn hooge waarde heeft die niet mis kend mag worden, of, zoo ze die groote waarheid soms al gevat hebben, ze zijn niet bij magte geweest haar te verwerken. Hun Christus heeft wel de gedaante van een mensch, maar wat zijn wezen betreft, daarmeö staat hij verre boven, ja buiten het geslacht der menschen; in de volheid van zijn goddelijk wezen is al het menschelijke dat in hem was, geheel te niet gegaan en als ’t ware verzwolgen» hij is God in den vollen zin des woords, en zijn verschijning eene bloote theophanie, de loochening der essentiöele realiteit van al wat in den mensch is. Maar ook het antiocheensche dualisme is van dien aard, dat deze poging om het wezen van den Christus te formuleren, evenzeer als mislukt moet be- schouwd worden. Het feit waarop de voorstanders der alexan- drijjnsche christologie te veel en bovenmate gedrukt hebben, datzelfde w&l bewezen feit is bij de aanhangers van dit stelsel te weinig in aanmerking gekomen. Zij waren vol van de waar- heid, dat Christus van gelijke bewegingen met zijn broederen geweest is; zij hebben echter vergeten te bedenken, dat ook God zich in hem geopenbaard heeft. Of liever: neen, zij heb- ben dat niet vergeten, maar wel is onder hunne handen het deel zeer schraal geworden dat hun Christus in der tijd van het goddeliijke wezen heeft meögekregen. Zeer schraal, heb ik 361 gezegd, en dat is nogte veel beweerd; want van naderbij be- zien is er ook niet het minste in hem, dat van het wezen Gods is. Hun Christus is geheel en al mensch, en staat even ver beneden, ja zelfs buiten God, als zijn tegenhanger niets met het wezen der menschen gemeen heeft. Ja, ik weet wel, dat men mij het symbool van Chalcedon zal herinneren, als de vrucht die deze strjjid voor de kerk heeft opgeleverd. Maar ik zie waarlijik niet, dat men de zaak beter maakt door zich op dat stuk te beroepen. Ik vrees integendeel, dat van die christologie wel eens kon blijken, dat van haar nog veel minder teregt komt dan van de beide andere. Wat toch is die Christus dien de Chalcddoonsche diplomatiek in der tijd uit haar brein geboren en aan de kerk opgedrongen heeft, en dien de kerk sedert geleerd heefti? Een mensch die toch g6ö6n mensch, een God die toch göen God is; een middending tusschen die beiden , dat vooreerst niet op aarde t’ huis behoort en evenmin in den hemel een plaats heeft; een ware speling der natuur waarvoor men zelfs geen naam heeft kunnen vinden, dan die getuigt van een verwarring van het verstand, waarvan de geschiedenis, ik zou haast zeggen, geen tweede voorbeeld oplevert. Een wezen dat men aanstaart, en waarover men zich verwondert, maar waar- van men niets begrijpt en dat men ook niet kan begrijpen; een Deus ex machina als ’t ware, die daar staat zonder eenig verband, zoowel met hetgeen volgt als met hetgeen vooraf- gaat; een historiesch feit zoogenoemd, maar zonder ook maar 66n van die vereischten die men van ouds noodig heeft geacht om een zoodanig feit met regt te kunnen constateren. Een leidsman wiens invloed op zijn volgelingen, een hervormer wiens vermogen om te hervormen, een verlosser wiens kracht om te verlossen, als zooveel onbegrijpelijke geheimen wel geconstateerd, maar niet verklaard kunnen worden ; een broe- der onder de broederen, in naam geliijk aan ons in alles, behalve in de zonde, maar die indedaad en in waarheid al zeer weinig met ons gemeen heeft, en dan nog juist dat- gene wat omgaat buiten het wezen van den mensch, de zwakheid zonder de kracht, het aardsche en verganke- 362 liijke zonder het hemelsche en onverderfelijike. Bene open- baring der waarheid — ja, der waarheid! — van dezen in- houd: de mensch van Gods geslacht, maar zonder eenig kenmerk van dien verheven oorsprong, voor de dingen die des geestes zijn, geheel zonder gevoel, geheel zonder be- kwaamheid; geloof en liefde, ter behoudenis wel schijnbaar noodzakelijk, maar indedaad overbodig; het beneplacitum di- vinum, de onweörstaanbare kracht der goddelijke almagt, de eigenlijke factor der zaligheid; en eindelijk die zaligheid zelve, een transformatie van de stof, en dus een chemiesch feit, meer dan een geesteliike waarheid; — God en de mensch eeuwig buiten elkander en nimmer in waarheid met elkander vereenigd! Ik geloof niet, dat ik te sterk gekleurd heb, en dat ik meer gezegd heb, dan ik gemakkelijk goed zou kun- nen maken: en wel is er dan, mijns inziens, geen geringe zelfverloochening en zelfbegoocheling toe noodig, om van zulk een Christus te getuigen, dat hij het getrouwe beeld is van den historieschen Christus. Dat voorts die geheele leer van de twee naturen van Christus, ofschoon reeds van den beginne af aan als bijbelsch aangeprezen, toch met de leer der apostelen en evangelisten volstrekt niets gemeen heeft, ik stip het hier alleen maar aan, en acht het overbodig, een zoo wel geconstateerd feit weer van nieuws te constateren. Wel heeft men, en ’t is zoolang nog niet geleden, gedurende een reeks van jaren op verschillende wijze beproefd, den inhoud van het be- wuste symbool met de wetenschap van dezen tijd te ver- zoenen, en het bewijs te leveren, dat men ook als kind der negentiende eeuw zich wel kan ne£rleggen bij die ver- sleten formules uit de vijfde, zonder geweld te doen aan zijn wetenschappeliike overtuiging. Men heeft zich tot dat werk gezet, vol van heiligen ijver en van opregt ver- trouwen, dat een betere zaak waardig zou geweest zijn, en toch heeft men op den duur daarvan weör moeten afzien; want het werd gaandeweg openbaar, dat men zich in den vollen zin des woords met de taak van eenen Sisyphus be- last had, en dat men het voorgestelde doel, hoe wel men 563 het ook meende, nimmer bereiken zou. Terwijl men nog bezig was den nieuwen wijn in de oude zakken te gieten, begonnen deze, versleten en verbruikt als ze waren, reeds aan alle kanten te barsten. Om maar te kunnen voortgaan met dien arbeid, moest men ieder oogenblik geweld doen aan den klaren duidelij- ken zin van de woorden dier oude formulieren, en toch brak de draad gedurig weör af waardoor men de nieuwe leer in verband wilde brengen met de oude; en toen het za- menstel van de eerstgenoemde dan eindelijk voltooid was, toen was zii wel voor het oog zeer kerkelijk regtzinnig en regt- geloovig, maar op de keper beschouwd kon zij dien toets van verre niet doorstaan. Dit is dan ook het einde geweest, dat een jonger geslacht, de epigonen dier epigonen van Schleier- macher en Hegel, zich van de wijsbegeerte geheel tot de dogmatiek bekeerd heeft, en er thans roem op draagt zijn heil enkel en alleen bij de oude leer te zoeken. Voorwaar, wel een overtuigend bewijs voor de waarheid van mijn be- weren, zoo dat beweren soms nog noodig mogt hebben hier of daar bewezen te worden. Ik herhaal dus nogmaals wat ik reeds daareven gezegd heb, dat de strijd over de chri- stologie in de oude grieksche kerk volstrekt zonder resultaat is gebleven. Ook is er juist zooveel nadenken niet toe noodig om de oorzaken van dat verschijnsel te vinden, en de kracht te bepalen waarmeö de eigen aanleg dier stelsels op dat ge- brek aan productiviteit gewerkt heeft. Ik acht mij dan ook verpligt, aan inijn lezers mede daarvan rekenschap te geven, maar voel mij tevens gedrongen hun het een en ander te herinneren dat men, helaas! maar.al te dikwijls geheel schijnt te hebben vergeten. Gelijk ik reeds met een enkel woord ge- zegd heb, zoo ligt de schuld dat zoo groote moeite geheel is weggeworpen, bij niemand anders dan bij de arbeiders 364 zelve, bij de wijze waarop zij hun werk in der tijjd in handen hebben genomen. Toch zou het onbillijk zijn als men daarbij niet in aanmerking wilde nemen, dat de kleur waar- onder dat werk zich tegenwoordig voordoet, geheel de kleur is van de algemeene denkwijze van den tijd waarin die ver- schillende stelsels achtereenvolgens ontstaan zijn. Ook dient men aan den anderen kant niet te vergeten, dat die bij- zondere en eigenaardige kleur met dat al een wezenlijk gebrek is dat men op zijn hoogst kan betreuren, maar dat men daarom toch niet behoort te bemantelen. Ik hoop dat het mij gelukken zal zelf niet tegen die regels te zondigen, en de vereischte billijjkheid en onpartijdigheid,, maar tevens de vereischte naauwgezetheid tot den einde toe te bewaren. In .de eerste plaats komt hier deze groote en zwaarwigtige fout in aanmerking, dat de mannen die wij aan het werk gezien hebben, niet doorgedrongen zijn in het ware wezen der quaestie die hun was aanbevolen. ’t Was een zui- ver historiesche, en allen zonder onderscheid hebben met haar gehandeld als hadden zij te doen met een probleem van dogmatieschen of philosophieschen aard. ’t Is al be- spiegeling wat zij ons aanbieden, en wat nog het erg- ste is, een geheel bandelooze bespiegeling, die zich van alle contröle voor goed geömancipeerd heeft, en die maar voortgaat op den ingeslagen weg, zonder den koers dien zij houdt, ooit degeliijk op te nemen. De geschiedenis en hare feiten, de inhoud der evangeliesche verhalen aan- gaande den Christus, bestaan niet voor die mannen van de dogmatiek, ze tellen niet mede onder de factoren waar- uit deze hunne rekening opmaken. Wel heeft het soms den schijn alsof ze als zoodanig erkend worden, en wie niet scherp toeziet zou zich in zulke gevallen al ligt laten mis- leiden. Maar men verkrijgt toch al spoedig de overtuiging, dat ook däär waar het systeem op de geschiedenis gegrond schijnt te wezen, de omgekeerde verhouding alleen de ware is, en dat de geschiedenis zich naar het systeem heeft moeten schikken, tot dat zij, hoe dan ook, in de gesloten lijst van 365 dat abstracte stelsel paste.e Al meent men soms de bewij- zen van het tegendeel in handen te hebben, er is indedaad op het standpunt van deze christologie niets reöels buiten het denken, de wetten van het denken zijn in haar oog de eenige magt, in den hemel en op aarde. Gelijk de scho- lastiek der middeneeuwen, zoo acht ook zij zich volkomen in staat met het wapen der logica alleen alle gesloten deu- ren te openen, en regtstreeks door te dringen in de’diep- ten van alle geheimen ; zelfa Gode de wet voor te schrijven, acht zij geen zaak om er voor terug te deinzen, en het gebied van het menschelijke leven aan zich te onderwerpen is kin- derspel in hare oogen. Ook de Christus, hij moge geweest zijn wie hij wil, en zijn figuur een van de meest concrete en reöele die de geschiedenis ooit gekend heeft, ook zijn we- zen is niet van dien aard, of dezelfde logica die alles ver- mag, vermag ook dat wezen te doorgronden. Zij weet wel niet — hoe zou zij het ook weten? — hoedanig hij is ge- weest gedurende zijn omwandeling op aarde, maar met on- feilbare zekerheid kan zij zeggen hoedanig hij moet geweest ziin; en hoe zou het dan ooit zoo kunnen uitkomen, dat hij van gansch andere bewegingen, gedachten en overleg- gingen geweest is, en dat zijn levende openbaring niet past in het logiesche schema van zijn wezen en werken hier be- neden! Om in d6n woord alles zamen te vatten, de ba- sis waarop deze stelsels rusten, is de naakte redenering a priori; daar is er ook niet een dat op een anderen grondslag gebouwd is. De analytiesche methode der Alexan- drijnen moest reeds uit haren uard tot zulke uitkomsten lei- den, maar ook de hoog geprezen antiocheensche methode heeft hare volgelingen voor die uitspatting van het denken niet kunnen bewaren. Alleen in dit opzigt verschilt zij wer- kelijk van de eerstgenoemde, dat zij zelve de christologie op den voet van hare verkregen resultaten in de anthropologie gemodelleerd heeft, terwijl in de christologiesche stelsels van alexandrijnschen oorsprong de theologie den toon aangegeven en het geheele onderzoek bestuurd heeft. Maar dat is dan ook, ik herhaal het, het eenige punt van verschil, en voor 366 ’t overige staan beide partijen geheel op dezelfde lijin, waar- van zij ook nimmer afgaan. Die van de school van Diodorus zijn, en die onder de vaan van Athanasius of Cyrillus die- nen, ze hebben geen van allen, ik wil niet eens zeggen een helder, maar geen het minste doorzigt in het wezen van het leven als zoodanig, van het leven in concreten vorm, var het werkelijke, feitelijke leven. Ten eenemale is het voor hen verborgen, dat ook het leven een magt is om er afreke- ning med te houden, dat het zijn eigen wetten heeft en dat nergens binnen het bereik dier wet een uitzondering op haar geduld wordt. Ze hebben inzonderheid geen verstand, waar het aankomt op de waardering van dien vorm van het wer- kelijke leven, dien wij gewoon zijn het organiesche leven te noemen. Ze hebben er geen begrip van, dat ieder organisme 6en gesloten geheel is, en dat men tusschen de deelen van dat geheel wel redenerenderwijs ondersecheid kan maken, maar dat diezelfde deelen in de werkelijkheid niet maar zoo naar willekeur van elkander losgemaakt kunnen worden. Maar er is nog meer, en de fout waarop we daareven den vinger gelegd hebben, is niet de eenige dwaling geweest waarop de voormannen der verschillende partijen gestrand zijn. Zij staat in naauw verband met een tweede var gelijksoorti- gen aard, en niet minder van gelijksoortigen invloed; maar die toch aan den anderen kant hierin ook weör verschilt van hare zuster, dat deze de stelsels zelve, en de eerste de grondslagen raakt waarop die stelsels rusten. Wij heb- ben ons herhaaldelijk kunnen overtuigen, dat het niet alleen bij de voorstanders van de reöele, maar ook van de ideöele eenheid aan niets meer heeft ontbroken, dan aan een juiste waardering in de eerste plaats van het goddelijke wezen zelf en van het wezen des menschen, en daarnaast, in de tweede plaats, van het wezen der betrekking tusschen die twee ge- noemde factoren. Cyrillus en Nestorius, Severus en de man- nen van Chalcddon, Agatho en Makarius, hebben geen van allen ook maar van verre begrepen, dat de natuur van het goddelijke wezen zuiver zedelijik is, en dat de mensch, als beelddrager van God, op datzelfde predikaat mede een on- vergankelijk regt heeft. Oppervlakkig beschouwd is dat een vreemde dwaling, maar als men haar beter beziet, blijkt ze zeer natuurlijk te wezen. Om evenwel over haar te kunnen oordeelen, moeten wij wat verder teruggaan, en opklimmen tot den tijd waarin de geheele kerkelijke dogmatiek haar begin van bestaan heeft gekregen. Reeds ten tijde van de voor- loopige twisten over het wezen der Drieöenheid, en in nog hoogere mate nadat men er een begin meö had gemaakt die quaestie van alle kanten grondig te onderzoeken, had die dogmatiek een bepaalde kleur gekregen die men ech- ter met dat al geen nieuwe kleur kan noemen. Neem het symbool van Nicea, of ook het niceensch-konstantinopo- litaansche; en terstond herkent gij in dat eigenaardig po- gen om het wezen van het onbegrijpelijke zelf in woorden te brengen niet alleen, maar te omschrijven en te beschrij- 868 ven, en het door eene reeks van wetenschappelijke formules rondom af te perken, — gij herkent daarin een dogmatiek die er zich in de eerste plaats op toelegt, de eischen van het verstand te bevredigen. Met andere woorden: het geheele kerkelijke systeem, zooals het zich reeds in zijn beginselen voordoet, is een systeem van de meest abstracte, de meest eenzijdige bespiegeling, en ten eememale vreemd aan iedere andere methode om tot de kennis der waar- heid te komen. Waär dan ook de godsdienst, met haar beginsel in strijd, haar heil zoekt in een gesloten reeks van afgetrokken ver- standelijke formules, daar zal de wezenlijke kennis van de dingen die van God zijn, spoedig geheel ophouden ; terwijl de terugslag op de kennis van het wezen des menschen even- min zal uitbljjven. Die kennis wordt van zelf even opper- vlakkig, en dringt even weinig door tot de essentiöele attri- buten van dat wezen. Eindelijk is het voor ons doel niet van belang ontbloot na te gaan hoe de woordvoerders van weerskanten den eisch hebben begrepen en ten uitvoer gebragt, om aan Christus in de breede rij van zijn broederen een bijzondere plaats te geven. Op zijn hoogst met uitzondering van Theodorus van Mop- suestia en Theodoretus (zie boven, bl. 177), zijn allen voor ’t overige hierin eens, dat het verschil tusschen Christus en de zijnen van soortelijken (specifieken) aard is. Ofschoon zii gedurig herinneren, dat hij waarlijik mensch en aan de menschen gelijik geweest is, zoo is toch de eigenlijke kern van zijn wezen niet die van een mensch, maar goddelijk van nature; ja in die mate goddelijk en niet gelijk aan het we- zen des menschen, dat het niet te veel gezegd is, dat God zelf in het vleesch is verschenen. Dat men in de bestaande omstandigheden, onder den invloed der geijkte en heerschende anthropologie, tot geen andere conclusie komen kon, dat ligt z66 voor de hand, dat daarin niets wonders wezen kan. Maar ’t is en blijft met dat al een onbetwistbare waarheid, dat een gezonde christologie op dien grondslag niet kan worden opgetrokken. In de bijzonderheden hebben wi) ons daarvan reeds vroeger kunnen overtuigen; ik zal 'mij dus hier alleen bi) eenige algemeene aanmerkingen bepalen. Vooreerst toch is het onmogelijk, als men eenmaal op het bewuste standpunt staat, het wezenlijk historiesche karakter van den persoon van Christus op den duur te handharven. Zoodra het eenmaal vast staat, dat het eigenlijke levensbegin- sel van den Christus, de kern, om dat woord nog eens te gebruiken, van hetgeen hij in der tijd geweest is en gedaan 24 370 heeft, dat deze dingen niet uit den mensch, maar in den vollen zin des woords uit God zijn, — dan is daarmee tevens gezegd , dater geen verband bestaattusschen de verschij- ning van den Christus en hetgeen vöö6r en nä hem geweest is. Hij is dan evenmin de laatste schakel in de vroegere ontwikkeing van het menschdom, als het eerste begin eener nieuwe orde van zaken: v6ör hem houdt de geschie- denis eensklaps op, en n& hem begint zij weör, maar wat hem zelv’ betreft, ze gaat als 't ware om hem heen, en er is voor hem geen plaats in die gesloten reeks van oor- zaken en gevolgen. Ook is het ten tweede vooral niet minder buiten kijf, dat deze methode regtstreeks afbreuk doet aan de zelfstandige ontwikkeling van den mensch, en dat zij zelfs de roeping daartoe ontkent, die hij van zijn Schepper ontvangen heeft. Twee gevalen zijn hier denkbaar: öf dat men zich Christus voorstelt als ontbloot zelfs van de kiem eener zoodanige ontwikkeling, öf dat men althans zööveel gewonnen geeft, dat hij mensch was niet alleen naar het ligchaam, maar dat ook het geestelijke deel van zijn or- ganisme uit den mensch en van den mensch geweest is. In het eerste geval is het duideliik, dat men geen regt heeft van de menschelijke ontwikkeling van den Christus te ge- wagen; maar ook in het tweede geval, — zoodra name- ljjk die stelling met dit beweren gepaard gaat, dat met dat al ziin eigenliik levensbeginsel niet van den mensch ge- weest is. — bljft er van die ontwikkeling niet veel over, en verliest zij althans haar essentiöel karakter. Im- mers het menschelijke in den Christus heeft zich in dat geval niet uit zich zelf ontwikkeld, maar die ontwikkeling kwam geheel van buiten; ze was dus ook geen .daad van den mensch Jezus, maar een eenvoudige verandering van ziin wezen, waarvan hij onderwijl zich zelv’ geen reken- schap wist te geven; ze was eindeliik ook geen continuöele ontwikkeling, maar eene die als ’t ware stootsgewijze vorderde. Beschouwt men deze soort van christologie van een prak- tiesch (soteriologiesch) standpunt, danleidt zij tot de volgende resultaten. Van den eenen kant dwingt zij tot de conclusie, 371 dat de ontwikkeling van den mensch dus in den grond der zaak gelijik staat met de algeheele vernietiging van den oorspronkelijken aanleg des menschen; en van den an- deren kant, dat zij in ge6n geval het eigen werk van den mensch is, en dat de hoogste wijsheid in een dood en ziel- loos geestelijk quietisme bestaat, dat vrucht noch voordeel oplevert. 