title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Op 6 Januari 1857 werd Marthinus Wessel Pretorius, als eerste President der Zuid-Afrikaansche Republiek ingezworen, onder het wap­ peren van de Vierkleur, die ook voor het eerst aan den wind zich ontplooide. Er bestond nu, meenden velen, alle kans dat de zaken zich regelen zouden, en misschien zou dit ook wel het geval zijn geweest als Pretorius verstandig genoeg geweest was, om zich te bepalen tot den inwendigen toestand van de Republiek, zich van eenige bekwame ambte­ naren voorzien had, en tegelijk getracht had om de kwestie met Lijdenburg en Zoutpansberg in der minne te schikken, waardoor hij de hechtheid der Republiek zou hebben verzekerd. Maar Pretorius vermeende ten onrechte dat zijne politiek tegenover het buitenland lag, en dat zijn eerste stap moest zijn, het verkrijgen der Unie met den Oranje-Vrij- staat. Een bepaald persoonlijke misslag van Pretorius alleen is dit niet geweest; hij handelde in den waren geest der Boeren-politiek. die ongelukkig zelfs nog heden niet geheel door de Transvaalsche Regeering is opgegeven, nl. een krachtdadig optreden tegenover vijandelijk gezinde vreemde mogendheden, het aangaan van traktaten met bevriende mogend­ heden, doch terzelfder tijd een systeem van laisser faire wat aangaat binnenlandsche zaken. De fout hiervan is echter niet de schuld van de Regeering; zij ligt in den aard van het volk zelve. De Boer toch erkent zich koning op zijn eigen grond; hij betaalt zijne belastingen aan zijne Regeering, en hij verwacht dat die Regeering zijne belangen zal voor­ staan. Doch die Regeering moet zich niet te veel met zijne zaken inlaten, en hem stilletjes zijn gang laten gaan op zijne plaats, zoolang hij zich niet schuldig maakt aan overtreding der wet. Deze woorden worden niet gebruikt om den minsten blaam op de Boeren te leggen, wier positie heel wel te begrijpen is, en ook misschien zeer goed ■\ erdedigbaar is, maar slechts om den waren toestand van zaken aan te toonen. Men leest dikwijls in de nieuwsbladen over den gewaanden slechten inwendigen toestand van de Transvaal, en men blameert daar- 94 Doch er bleef nog eene andere moeielijkheid over, en dat was de zaak met Schoeman en Joubert. Dezen hadden zich gereed gemaakt tot den krijg tegen Pretorius, en schenen thans weinig lust te hebben om de wapenen neder te leggen, niettegenstaande de V rijstaat zich verbonden had zijn best voor dat doel te doen. Onderhandelingen werden aangeknoopt, en een zoogenaamd „Hooggerechts­ hof’ . (eigenlijk eene commissie van arbitrage) werd aangesteld om de geschillen te beslechten. In deze commissie had Kruger zitting, terwijl op speciaal verzoek van Schoeman, twee leden van den Uitvoerenden Raad van Lijdenburg, de heeren H. T. Bührmann en C. Potgieter, er ook zetel hadden. Dit Hof vergaderde te Rustenburg in Januari 1858, en werd bijgewoond door een groot aantal gewapende burgers van beide zijden, zoodat er weder kans bestond dat een conflict zou plaats hebben. Doch op dezen hoogst kritieken tijd zagen de aanvoerders in, dat de zaken te ver werden gedreven, en kwam men tot eene verzoening. Een der voor­ waarden van deze overeenkomst was dat de constitutie van Pretorius zou vervangen worden door eene behoorlijke »Grondwet” en daarop werd eene commissie aangesteld om een nieuwe Grondwet op te stellen. Na eenig geharrewar werd deze Grondwet dan ook opgesteld en goedgekeurd, en daarin werden de meeste artikelen van de Constitutie van 1856 opgenomen, met slechts geringe wijzigingen. Op den 18den Februari 1858 werd zij te Rustenburg aangenomen, en werd Zoutpans- berg een deel der Zuid Afrikaansche Republiek. Marthinus Wessel Pretorius legde op nieuw den eed af als President en Stephanus Schoe­ man werd ingezworen als Kommandant-Generaal. Zoo eindigden, ten minste voor eenige jaren, deze treurige twisten, in welke beide partijen even zeer te blameeren zijn, hoewel het voorname­ lijk de halsstarrigheid en doldriftigheid van Schoeman was, die de zaak zoo lang deed slepend blijven. Men zie echter in dit alles geen persoon­ lijken twist tusschen de aanvoerders; het was doodeenvoudig de oude veete tusschen H. Potgieter en C Maritz en tusschen Potgieter en A. Pretorius, the de Emigianten in twee partijen had verdeeld, twee partijen die in zekeren zin verschillende beginselen voorstonden, en nu nog in de Zuid Atiikaansche Republiek bestaan in eenigszins gewijzigden vorm, daar >i< t ds dooi twee aanvoerders vertegenwoordigd worden, en wier strijd bij iedere Presidents-verkiezing op nieuw op den voorgrond treedt. 664 zooals beiden de heer Rhodes en Dr. Harris wisten, en zelfs hadden de heeren Leonard en Hamilton naar Johannesburg getelegrafeerd, dat een geheel nieuw begin met zaken op een andere basis moest gemaakt worden. Dr. Harris misleidde dus opzettelijk de Londensche dame; er was zelfs geen eerlijkheid tusschen de samenzweerders zelve. Doch daartoe had hij, uit zijn standpunt beschouwd, een zeer gewichtige reden. Eigenlijk gezegd kon het hem, Dr. Jameson en den heer Rhodes zeer weinig schelen wat er van de affaire te Johannesburg werd, zoolang Dr. Jameson er maar vasten voet kon krijgen, en zij hun eigen komplot konden uitvoeren. De teerling was nu geworpen; Dr. Jameson was ingetrokken, en het zou krankzinnigheid van hunne zijde geweest zijn, als men de lieden in Engeland, zelfs voor één oogenblik in den waan had doen komen, dat de zaken hier niet pluis waren; dat hetgeen men den heer Chamberlain op den mouw had gespeld, niet was geschied. Het was van het hoogste belang dat men in Downingstraat van opinie was, dat men met een fait accompli (een voldongen feit) te doen had, en dat Engeland zonder aarzeling van de positie moest gebruik maken. Intusschen had de heer Chamberlain op den achtermiddag van den 29sten December het volgende telegram verzonden aan den Hoogen Com­ missaris te Kaapstad: XVIII. Van Chamberlain. Aan Hoogen Commissaris. „Zeer vertrouwelijk. Het is gezegd geworden, hoewel ik het niet waarschijnlijk vind, dat eene poging wellicht zal gemaakt worden om de zaken te Johannesburg tot eene uitbarsting te brengen door het voortrukken van iemand in dienst der Compagnie met politie uit Bechuanaland protectoraat. Wordt dit gedaan, dan zou ik verplicht zijn, stappen te nemen onder artikelen 22 en 8 van het Charter. Indien noodig, doch anders niet, kunt gij den heer Rhodes aan deze artikelen herinneren en hem neggen, dat, in uwe opinie, hij geen steun van mij zal genieten, en gij kunt hem ook de gevolgen aantoonen, die plaats moeten hebben. 1) Welk een onbegrijpelijk telegram! Chamberlain, die alles van de zaak wist, stuurt zoo iets aan den Hoogen Commissaris! Zou het een deel \an het komplot zijn geweest om ook Sir Hercules Robinson te misleiden? ^ Ü gelooven dit nu juist niet. Sir Hercules hield den heer Chamberlain 1) Het Engelsch luidt: „Strictly confidential. It has been suggested, although I do not think it probable, that an endeavour might be made to force matters at Johannesburg to a ead bij some one in the service of the Company advancing from Bechuanaland protectorate with police. Were this to be done, I should have to take action under articles 22 and 8 of t ie Charter. Therefore, ïf necessary, but not otherwise, remind Rhodes of these articles, and intimate to him that, in your opinion, he would not have my support, and point out the consequences which would follow.” 88 een politiek aanzicht kreeg, en de tegenstanders van Ds. van der Hoiï ook tegenstanders van M. W. Pretorius werden. Op politiek gebied was de brandende kwestie voornamelijk de veree- niging van de twee Republieken, eene zaak waarvoor M. W. Iietoiius sterk ijverde. Persoonlijke redenen waren ongetwijfeld de oorzaak waarom Pretorius zoo sterk voor deze vereeniging was; ten minste het blijkt uit zijne gezegden en handelingen, dat hij den Vrijstaat als een soort van erfdeel van zijn vader beschouwde, eene beschouwing die op een geheel valsche basis gevestigd was, daar de oudere Pretorius zich tegenover den Vrijstaat ten tijde van de Zandrivier-Conventie nog al zeer lauw gedragen had; terwijl verder Potgieter den grondslag van den Vrijstaat had gelegd te Winburg, lang voor A. Pretorius zich bij de Emigranten aansloot. Dat het jammer was dat de oude Trekkers nu in twee Staten waren verdeeld, dat was zeker, en het valt niet te betwijfelen of mannen als Pieter Retief waren steeds van plan geweest om de éénheid van de Emigranten te bewaren. Doch de omstandigheden waren zoo veranderd dat eene Unie met den Vrijstaat niet alleen bijna onmogelijk was, maar bovendien zeer gevaarlijk kon worden voor de Republiek ten noorden van de Vaal. In die Republiek waren de machtigste Kaffer­ stammen ten onder gebracht, en leefde men met de anderen op vreedzamen voet. Moselekatse was zoover in het binnenland ingedrongen, dat er geen gevaar bestond van zijne zijde. Doch in den Vrijstaat was het anders. Daar zat Moshesh steeds op de loer, en ondermijnde den jongen Staat op alle wijzen, zoodat hij dan ook later bleek de gevaarlijkste vijand te zijn die de Boeren ooit hebben gehad. Er waren vele personen, en daaronder Paul Kruger, die dit inzagen, en die zich daarom tegen de voorgestelde Unie kantten. Verder was er de reeds besprokene kwestie van het opmaken en vaststellen eener Constitutie. Hier heerschte ook verschil, ofschoon het vei zet zich meei bepaalde tot de Noordelijke districten Lijdenburg en Zoutpansberg, die alle tot de oude Potgieterparty behoorden, waarvan Stephanus Schoeman thans als hoofd werd beschouwd. Deze waren ten gunste van een soort van Federatie, evenals men in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika had, een denkbeeld hun in het hoofd geprent door den heer J. A. Smellenkamp, die meende dat dit de beste wijze was om den invloed der Potgieterpartij te behouden. Kommandant-Generaal Pretorius wist echter dat het zuidelijk deel van den Staat geheel op zijne hand was, en hij hield derhalve volksvergaderingen te Rustenburg en Potchefstroom, zoowel als op het nieuw gestichte dorp 798 maar thans lid van het Engelsche Parlement, en speciaal door den heer C. J. Rhodes uitgenoodigd om de opening van den Spoorweg naar Buluwayo bij te wonen. Of de heer Stanley meende, dat hij geen grooteren weder­ dienst kon bewijzen aan den heer Rhodes, dan diens gehaten politieken tegenstander persoonlijk te beleedigen in het aangezicht der menschheid, weten wij niet; maar wij erkennen volmondig, dat het zeer lang geleden is dat wij iets lagers of gemeeners hebben gelezen. Het geheel dier beschrijving hier in het Hollandsch terug te geven, zou den heer Stanley te veel eer aandoen, en waarschijnlijk het gevoel van onze lezers onnoo- diglijk kwetsen. Maar hier zijn een paar staaltjes: „De President heeft een laag, smal voorhoofd, dat gebrek aan verstand verraadt.” „Dat er zoovele menschen zijn die dezen man prijzen, kan alleen ver­ oorzaakt zijn door het feit, dat zij zulks doen om geld of politiek winstbejag.” „Op het oog is hij alleen een norsche, beestachtige gevangenbewaarder, gekleed in ouderwetsche, slecht passende zwarte kleederen.” „Hij heeft geen enkele goede karaktertrek, die het publiek er toe zou kunnen brengen om hem te bewonderen.” Maar, daar! Wij zullen maar niet verdere aanhalingen uit het boekl) van den heer Stanley maken, want daar wij er zelf ergerlijk over worden, kunnen wij ons voorstellen, dat het onzen lezers ook geen genoegen zal geven. Alleen vragen wij: kunnen de Engelschen waarlijk verwachten dat President Kruger een goede opinie van hen zal hebben, indien Engelsche schrijvers zulke lage aanmerkingen maken over het Hoofd van de Zuid-Afrikaansche Republiek? En wie kweekt aldus rassenhaat aan? Wij, of de heer Rhodes en zijn lieve vriendjes, waarvan de heer Stanley één is? W ij beschouwen het nauwelijks noodig, om voor onze mede-Afrikaners, in alle geval, een schets te geven van het uitwendig voorkomen van ZHEd. Elk kind in ons land kent zijn portret. Derhalve zullen wij het slechts zeer kort maken. ZHEd. is een forsch gebouwd man; hij lijkt kleiner dan hij in werkelijkheid is, omdat hij ontzettend breed geschouderd is. Wat de heer Mermeix niet onaardig van ZHEd’s karakter zeide, is misschien ook van toepassing op diens lichaamsbouw: „Paul Kruger est comme un roe. (Kruger is als een rots). H. B. E. Frere. Op het oog schijnt bovenstaande depêche wel wat melk- en waterachtig, en ongetwijfeld was het ook niet de bedoeling van den Hoogen Commis­ saris, om de zaak der Transvalers te sterk aan den Kolonialen Secretaris voor te dragen, hoewel in alle geval niemand beter dan hij wist, dat noch de Memorie, noch zijne depêche eenige verandering in de zaak zou brengen. Toen hij dan ook eens voor goed uit de omgeving der Boeren was, en zich wat vrijer voelde, kwam de Hooge Commissaris weer tot zijne oude ideeën terug, zooals b.v. blijkt uit hetgeen hij zeide op een feestmaal, hem op zijne terugreis naar de Kolonie, door een aantal Engelschen en Engelsch- gezinden te Potchefstroom aangeboden. Daar maakte hij de aanmerking dat de Transvaal ongetwijfeld Engelsch zou blijven, en nam hij dus de hoop weg, die hij, al was het dan ook op indirecte wijze, aan de Boeren had laten doorschemeren. Door het Volks-Comité waren de burgers aangeraden om rustig naar huis te gaan, en de heer M. W. Pretorius, de Voorzitter, schreef dan ook op den 19den April den volgenden brief aan Sir Bartle Frere. Excellentie, Wij hebben de eer U kennis te geven van hetgeen na ons onderhoud met Uwe Excellentie in het kamp der burgers is voorgevallen. Aan het Volk is voorlezing gedaan van de depêche door Uwe Excellentie aan den Secretaris van Staat voor Koloniën te zenden, ter begeleiding van onze Memorie aan Hare Majesteit de Koningin. Hoewel ontevreden met het uitstel, heeft het Volk in dezen maatregel berust, vertrouwende dat spoedig een bevredigend antwoord van Hare Majesteit zal terug komen. In dit vertrouwen is het Volk voorloopig rustig naar huis gegaan. Indien Uwe Excellentie op Woensdag en Don­ derdag j.1. korte aanteekeningen heeft doen houden, hebben wij de eer om Uwe Excellentie beleefdelijk te verzoeken, daarvan eene copie te mogen ontvangen, aan het adres van den Voorzitter. De Commissie is op het oogenblik ten huize van den heer H. Schoeman vergaderd. M. W. Pretorius, Voorzitter van het Volks-Comité. 