title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: ee WAARNEMINGEN Ren DE ZENUWKOORTSEN EN DERZELVER KOMPLICATIEN aa. OMTRENT DE ZENUWKOORTSEN KOMPLICATIEN, DOOR CHRIST. WILH. HUFELAND; VOOR. HENEN 'DOCTOR EN HOOGLEERAAR IN DE GE- NEESKUNDE TE JENA, THANS LIJFARTS VAN DEN ra VAN PRUISSEN TE BERLI]N. Is“ 2 ss ‘$; re — "© Uit het Hoogduitsch vertaald, De DooR } tte, A NUMAN DOCTOR IN DE GENEESKUNDE OP HET HOGEZAND —— oe Mer eene Voorrede VA, N E. 3. THOMASSEN 4 THUESSINK, DOCTOR EN HOOGLEERAAR IN DE GENEESKUN=« DE, ENZ. ENZ. TB: GRONINGEN, TWEEDE VERBETERDE DRUR. ng <<fe KE 703) > EI Bam Te GRONINGEN en ze AMSTERDAM, Bi Hl. EEKHOFF Hz. aL. van ES: 809. 7 —_— In BET EN ACH. PEH:\ Bodheor & Ir ES PR ee ee eg Re ee ei er KODAMUNES ru sushi d an Bu or er) ’ 7 2; an ai = Dr wox., vr a00 = = ae ae WR | Be ‚Ser N Zi ; rd AR Sharsı A a RR Dr BESTEN NE nah, Er BEER = A r de RE SE RE: Rt nie Ba 3 Er a We. 0% 2 Fer r mei 0 Fa I RUın x TER r ER 2 N Fe 2 > * Er RER, Van NUDE a & <auV. ss mi; KB IR 8 ee er Im" & e SANT eo N Be NA f3- ar $ en var x sg age net Ar: Ban GR Ay BEN: He DER a. FRE SR a age, & =” os R $ Aa EN ee 8: PEN ee Rz Er ok FROEREDE Ha Pukje, het welk. chans versaald in het Tiche verfchijnt, is, reeds verfcheidene jaren ‚geleden, eerse 8 heb- Journal der Practifchen Heilkunde 2 ‚daarna vor afzonderlijk gedrukt, door den waarlijk gr00- ten HUFELAND witzegeven. Daar nu dit Jour« nal vrij algemeen. gelezen wordt, zal ook dit fluk vooral de opmerkzaamheid van nadenkende genesshee- ren, .in ons vaderland,tot zich getrokken en ook hier en daar yeel nut geflicht. hebben. Daar echter ale le geneeskundigen het Hoogdwitsch niet verflaan, en ‚er 300 veel, ook in het geneeskundige vak, „wit die taal vertaald en uäigegeven wordt, hadik reeds lang verwacht , dat dit fluk ook een’ vertaler zoude geven- den ‚hebben.— In deze hoop z00 lang te leur geft:ld ziinde, heb ik den Heer NUMAN uangeraden, die ‚Miet zeer gemakkelijk werk op zich te nemen; en ik vieije mij „dat hij zich van dezen taak_ook zeer ‘wel ‚gekweten en, met. de meeste geireuwheid en zorg- EN des fehrijvers gedachten uirgedrukt heeft. nn War . unse War het 'fluk zelf beireft, oordeel ik niet, dat dit van mijne zijde eenige aunbeyeling zal noodig heb- ben; de fehrijver is, ook in ons gcheele vaderland , be- kend yoor een’ man ‚die, door zijne ustmuntende ta= jenten en gematigde denkwijze, de achling en het vertrouwen van ieder hoogachter der geneeskunde ver» ae heeft, © F M BAR "Offchobn dit werkje zekere EbnesshbuhnäieSkhrie vera onderflelt, en van bloose empirifche praktizijns niet overal zal verfiaan worden „denk ik echter , ‚dat men, zoo wel aan jeugdige, als zelfs aan gebefende genees- kundigen, geen’ geringe dienst zal bewijzen ,„ wan- 'neer men hun , niet alleen de:5öotä lezink‘ ‚'maar ook het herhaald beftuderen van dit bockje) aanbevcelt, © Ik voor mij wi guarne bekennen , dat ik, in geene ARE eenig fluk gelözen heb, "het weik ik hier mede “in beknopts ers kloarheid durf vergelijken Jen dat ik, „door ‘de\ondervinding vooral, de nuttigheid yan het. \zelve heb leeren waarderen.— | Ik beken gaarne, dat HUXHAM, CuLur, REIL en vele anderen, waar ender wij ook mei rege onzen verdienflelijken mtcuEL mogen tellen , ons Ye 200 zeer algemeen werdende zenuwkoortfen hebben leeren’kerien cn onderfcheiden „dan , wanheer wi daar meie onzen Jehrsjver vergelijken , dan blijkg " het al ns Nat niemand 200 zeer , set 200 vele nadud- \ keurigheid en onpartijcdichö, vrii var ale füteem-' zucht,, de 200 moeifelijke koinplicatien en wijzigingen udezer zisiten heeft behandeld , als onse fchröjver ; ea het is voorul iin de opzigt, dat ik dit fluk aan ie» „er genee. 4 7, tot naauwkeurig onderzock; en 1mayol= gürg, ducf aanraden. ı ° Liz a: Er Dit neemt intusfehen niet weg, dat men hier. of daar eene aanmerking , vooral. omtrent het meer be- paald gebruik van fommige genees-middelen , zoude kunnen maken; en het was ook eerst mijn OHREN, "om dit in een oorberigt werkfellig te maken, was. i de fehrijver zelf mij daar in niet yoorgekomen. Toen dit fluk bijna was afgedrukt, kwam mis in handen, de yoortreffelijke verhandeling. „overde ZENUW« “Kkoortfen‘, welke onder het. löger in“ "Odst-Pruisfen , ge- ‘durende ‘den; ‘voorgaanden winter "gehterfcht hebben. \In‘dit Rukheeft de [chrijver , niep alleen zeer dii- Sıgehijk Om breedvoerig gehandeld oyer 'verfchillende "roevallen, welke hem in deze Epidemie zijn voorge- h komen,) en welke wij obR dikwijls ontwaard hebben ; Maar ook vooral meer bepaald gefprokeh ,yarı hei’ regt gedruik der voornaamjte widdelen en de bepalingen, vonder welke dezelve behöören te worden aangewend; zoo dat ik daar bijkans niets zoude weten bij te YoLa “gen. Het is daarom ons voornemen, als dit fuk "de goedkeuring..onzer landgenooten weedradgt, hei- iR Beine onmiddelijk te Taten volgen. "Ik'moet hier alleen nog bijyoegen, dat het bijna u undoiniijt was, em alle uitdrukkingen, welke in Duitfchland algemeen zijn aangenomen ;duidelijk ve wersalen, en dat: men. daarom niet gcheel van ger- manismen is kunnen yrij bljven,; wilde men nied “den gcheslen zin veranderen; of dıister worden. e Re Es J THOMASSEN A THURSSINK, i‘ \ ar 4 ..Gr oningen en 5 Maart xtoß, VOORREDE. rooR REN. TWERDENDR UR. D. goedkeuring , waar mede ‚het. werkje van den ‚voortreffelijken Pruisfischen Geheimraad en Lijfarts ‚HUFELAND, door onze Landgenosten is verierd, säeeft ‚mijne verwachting overtrofen. —— In weinige ‚weken waren. alle, exemplaren verkocht, en de feeds vooridurende navraag naar hetzelye ‚heeft , den „Drukker bewogen, om het te herdrukken, terwigl ‚de Heer WUMAN wederom de moeite op. zich. nam, om het op‘ nieuw. na te zien, en hier en daar yan fonten te zuiveren en te verbeteren. Het. zal niet noodig zijn, dat ik hier dets meer ser aanprijzing van dit.flukje zegge. —— Het. ver- Aeugt mi] zeer, dat dit z00 nuttig werkje in 200 vele handen gekomen is, .en.ik zal mij verblijden, dat het ook vervolgens vele lezers zal vinden, en „daardoor de kennis en juiste behandeling der Zenuw. | koortfen, ook in ons land, meer. en meer zäl.be- werderd worden. . Ofichoon de Heer. NUMAN ae de Bangekondi ig- de vertaling van het, met dit werkje 200 zeer za. menhängend, ftukje, over de zenuwkoortlen, wel- in Pruisfen in 1806 en 1807 geheerscht hebben, var den zeifden [ehrijver, had afgewerkt, zijn wi) , door un - € een’ anderen Vertaler, van de moeite der uitgaye be- yrijd geworden. Ik was voornemens, daar bij eeni- ge aanmerkingen over fommige, door den Jchrijver aangeprezene, miodelen, in deze ziekten, te vopgen, dan, daar mij. deze gelsgenheid benomen' is, zal ikin cen ander werk, het welk ik hoop binnen kora wit te geven, mij nader emtrent den aard en de behandeling, Yan Anze, ‚Zenuvhoortfen verklaren en, heigeen mijne onderyinding mis daaromtrent gar leerd heeft , opgeven. E. j. TMOMASSEN A THUESSINK. Groningen 3 A den 30 November 1809, TRAINER N BE PR nu VOOR- oh una SS 1 guten ir 5 = ya ist k- N SUO DATEN „yo Ä ae a x NE N} iR vi Er aryuEn u € A u ° Eu Er { e « 2 l } 4% 4 y \ gr - : Ar ty 8 M. et het uitzeven van BB bladen heb ik de engen. N de sogmerken: ' or Voor eerst, om de werkzaamheden en den ge var ons Clinisch Infituut, omtrent de behandeling der ze- nuwkoorts in de laatfie jaren, aan den dag te leggen. Ten tweeden, om vele, niet genoeg geöefende ge- neesheeren, juiste denkbeelden en grondregels vanı be- handeling dezer gewigtige, thans 200 algemeene zick- te, of veel'meer, ut ai „ mede te deelen. “ Maar in het Bizonder, om de gewigtige leer der Komplicatien dezer zickte, welke, door de Browni- aanfche aanfchouwing van zaken, ihans geheel en al ontfield, ja ut vele hoofden geheel verdrongen is, door de onderyinding te laven, en derzelver invlocd op, de genees-wijze, praktisch aan te toonen. Ik floor er mij geheel niet aan, of miine grond- Rellingen en regelen in cen of ander heerfchend leer- fiel A r, Cr fielfel pasfen; dit weer ik mogtans, dat zij in her Weerfielfel der Natuur pasfen, en dat ik nieis ge- fehreven heb, het welk ik niet door herhaalde onder- yinding . bewaarheid bevenden heb. Ik kan daarem flaat maken op de goedkeuring van han, die sich, deze ter neder geftelde zaken, aan het ziekbed ten nutte maken en dezelven beproeyen zullen; en dit is mi] genoeg. ’ ITS NTH ET ‚biisbeidl a ee < Olt' ‚amnieiel u % ce 14 4 i sent { 0% aradmunaN ab Hallaansnn A PERr; Y I Ka Y DR » “ 19:1 E 9 sa E _ £ ‚.. malle | NE ENTER BR & in..d i orlrereig sfr 1 be ’ 32 RE EP 2 . . — 1 A f (2 r i TER 4 2 galt | Ä - use mr F eier ‘4 x a“ . e22 1.0 RE a reinen Area Ah ae ar KEN ga Kr da a’. ing Aımiayiı sd Isklalrenh arts Shaadrar och suis Ar Ay ad Bi ed erento ” A sd aa anrimauhser Sb Ania Ina rad ainE istan ruhe st sch er ug kadramud gain ©; \ BETTER Nast cn Wade Ant u an ans munprn malen m yakamı mn f on kur ER Bladzijde, Inleiding. ' N , I. Behandeling der Zenuwkoorts. . ...16. II. Behandeling der Toevallen. .. . . 46. BR Behandeling der Komplicatien. . . 39. | x. De Rheumatifche ot Katharrale Komplicatie., h | 060, 2. De Gastrifehe®®Komplicatie. . 63. 3. De Onıftekingachtige Komplicatie. 122. 4. De Rotachtige Komplicatie. . 153. Ziekte-gevallen. u : Fr D: hesrfchende nakiahlhae was. ns de laätfte jaren, ‘ook bij ons, zoo als bijna overal, van een’ zenuwachtigen, of, indien men 'zich van het nieuwe woord bedienen wil, van asthenifehen \ aard. "Dezelve vertoonde: ‚zich wel het meest in de hevige ziekten, maar noßtans ook ie de Nlepende, weike | er verfehillend door Bewgaigd Teypat Pr ie) u DEE -— wierden. | Derzelver oorzaak dee gelegen‘ in den dahpkring, in de’ fchielijke wisfelingen? (*) van het meer vochtige dan drooge weder, A ei: I) Deze_ fchielijke afwisfeling was vooral in het vos ige winter zoo buitengewoon, dat ik mij eenen dag herinnere, (den 19 Dec.), waarop de Ther- mometer op ı2 graden onder het vriespunt, (Reaum.), en de Barometer op 27 graden 13 li- nien ttond; en den volgenden morgen flond de Thermometer op ı2 graden boven het vriespunt, werwil de Barometergp 27 duimen gezonken N was! eu in de aanhoudende weste en zuid-wesfte winden en. in den lagen fand der Barometer, (welke, naar mijne ondervinding, even zoo zeker een zenuwachtig (asthenifch) ziekte-karakter te weeg brengt, als de ooste en noord-ooste wind eene ontftekingachtige (stenifche) ziekte - gefteldheid veroorzaakt) envooral in het gemis eener behoor- lijk aanhondende, zuivere en drooge winterkous de. Men mag. toch befpiegelingen maken 200 veel men wil, wij noordelijke volken inoeten tegenswoordig, eens in het jaar, een’ gezetten Gjd van drooge koude hebben, zal de NoOrge- fchiktheid tot Dapheid, zenuw-zwakheid , verlij- ming, wormen,, oplovoping , van ‚gel en zin- kingen, welke in onze luchtftreck , bij vochti- 8%, Jaauwe, ‚of veranderlijke jaargerijden, 200 gemakkelijk ontfiaat, weggenomen worden, En a het was; dus, binnen 24 uren, een onderfcheid van „24 ‚graden in warmte, en van bjjna gen duim in de drukking der lucht. Zulk eene fhelle. veran- deriug werkt ten hoogften nadeelig en verzwak- kend op het zenuwgeftel, op de huid, de lon- gen en her hoofd, en brengt de ongeliikfte ver- deelingen der vochten en gevaarlijke ophoopin- gen derzelven te weeg; van daar ook, dat, be: ftendig, op zulke tijden , beroerten en ftikzinkin- gen het allerineest voorkomen, zoo als ook bj ons het geval was. Ga) het isn reeds twee. erenz .dRF ONSEERNE zuie vere winter koude geibanrt viel. Klierbij komen misfchien.nog andere, chemifche gebre en des dampkrings, gebrek aan zuurftof, aan. elektrieke ftof, gebrekkige vermenging der lucht-beftand- deelen enz; , die misfchien ook ‚ uit hetontbreken yaneen’behoorlijken en gezetten vorsttijd hunnen, oorfpronghebben, ‚en welke wijzeker totnogtoe 4 uirgebrek aan genoegzaam..gevoelige: fchei- en werktuigkundige maarftaven.en herken-middelen, hier in ftaat zijn van te kunnen kennen (ar i ren). Hetmenfchelijk ligchaam: alleen is her hier toe gefchikte herken-middel, de beste er ter. Hetzelve neemt ‚zeer. gemakkel ijk, d gefteldheid des dampkrings, in zijne prikkel bare en gevoelige werktuigen, eene bijzondere item- ming en werkingswijze aan,.die wij dan, omdar zij algemeen' is, algemeen. heerfchende gefteld- heid. (Epidemifche:Conflitutie) noemen... Zulk een fiin bederf en fcheikundige ongefteldheid der lucht ‚kunnen fomwijlen lang, ja verfchei- dene jaren, voortduren , indien niet eene aanmer- kelijke omwenteling in den dampkring eene ver- andering te weeg brengt; en zoo laat het zich begrijpen, hoe een zoodanig algemeen. epide- milch. karakter der zieke natuur, fomtijds jaren lang, heerfchende,, of ftaande blijven kan, welke 81] DENHAMCNSTOLL, zeer te regt, (taande Aa r | ene jaren ehtahenan, en als un ei een eı 0 ergaan kan, is'voorzeker een der merk- „waardigfte verfchijnfelen ‚der bewerktuigde' na- en ur ‚en kan, volftrekt alleen worden afgeleid vit den dampkring, EAU ‚gene gebrekkige ‚gefteldheid wo n.denzelven, ‚die, dit ‚karakter ‚onderhoudt. Ja _wij zien, dat. de dampkring zelf aan "zulk eene hre kkige gefteldheid ziek wezen kan, die zich S LaFee dene jaren "door ‚onderhoudt. Er volgen omwilen eenige jaren op elkanderen, die vol. frekt het 'karaktervan vochtighäid, of van kou- de, ofvan onbeftendigheid dragen, endan kun- nen er weder gezette jaren: verfchijnen, welke zich door warmte, of droogte, of beftendig- heid ‚onderfcheiden. Bij.deze ftaande gelteldheid,, kunnen wij onmogelijk de oorzaak zoeken in de zigtbare veranderingen en inwerkingen des damp- krings, want zij onderhoudt zich door alle jaar- getijden en derzelver merkbare veranderingen door. Veel meer moeten wij hier zekere fcheikundige nafporing (znalijfe) ontvlieden, daar zij, im weerwil van de veranderingen der jaargetijden, | VoOrt- 2 tot den leefregelbehooren , wanneer die alge me gebrekkig gefteld is, inzonderheic h ei de zielsgefleldheid, de kleeding,, en | beroepsbezigheid. En ‚ook deze ı A3 van eene en dezelfde ei of an Eene menigte van ondervindingen bewijzen, „ dat het bewerktuigde ligchaam in het naauwst verband ftaat met de fijnere veranderingen des dampkrings. De naden van aanzienlijke wonden, exteroogen en fontanellen worden pijnlijk; die aan de jicht ljdt, gevoekt ziekelijke gewaarwordingen, wan- neer het weder veranderen zal: het ligehaam ge- voelt dikwijls de fiinere, veranderingen des damp- krings verfcheidene dagen te voren, eer nog de merkbare veranderingensontftaan; ja het gevoelt dezelve in beflotene, warme en drooge vertrek- ken, ja zelfs in het bed, met &&n woord, in eenen toeftand, waar de merkbare eigenfchappen van temperatuur, van vochtigheid enz,, geheel anders gefteld zijn, dan in de vrije Jucht. ' Bijzonder merkwaardig is voor mij altijd ge- weest, de’overeenftemming der verandering van den Barometer, met de verandering der organi- fche natuur. Zeoodra als die gewaarwordingen in het levend ligchaam ontftaan, vertoonen cr zich ook veranderingen in den ftand des Baro- "me= th e zenu Te nen: jet menschdom te veroorzaken. # & Hier \ n -eene merkbare verandering weder daar. is. Ook behoort hier toe ge omftandigheid , dat een aanhouden- Barometer-ftand, altijd van eene meer zen Biss gefteldheid der bewerktuigde na- wur, en een aanhoudende hooger ftand van den- ven, integendcel, van eene meer ontftekingach- ige geftelheid vergezeld wordt. - Hierop. ‚nu is ook de gewigtige praktifche ge- ‚voligekking gegrond, dat er even Zoo wel heer-, fchende geneeswijzen zija moeten, en dat ten minsten de geneeswijze even zoo wel haar ftaand grond-karakter hebben moer, als de algemeene ziekte-geiteldheid; gn dat wij bi} ‚gevolg genood- zaakt-zijn, een’ tijd lang, ja eene recks van ja- ' ren door, meer ontfteking-werende (antiphla- gistisch), dan een tijd lang meer prikkelende en verfterkende en op een? anderen tijd meer gas- trisch te werk_-te gaan. Hij, die uit dit wisfe- lend karakter der Geueeskunde, .derzelver onvol- maaktheid zoude willen afleidens zou zeer verre dwalen. Veel meer bewijst zulks, dat zij zich in alle opzigten naar de behoefte der matuur weet te fchikken- Even zoo onbillijk is het, dan men dit bijzondere genessheeren, zoo als ;bijv. den groo- Hier vereenigen zich:algemeene gefteldheid, vrees, angst, „[chri sen. algemeen .gebrek.,of ‚bedorven ‚vagdfe pakking. van menfchen,, in. legers, sw ziekenhuizen,: en, de daaruit voortyloei derving der luchr,en; ontwikkeling, ; tende ftoffen., Het wierd daarom vi 0) eene algemeen erkende waarheid geh oorlog, ee en, ‚pest onaff re ja in een groot ne, der lu En deu, was nu, federt: twee jaren, een zenuwach- tig ziekte-karakter de Arsnde of heerfchende ge- fteldheid. De voornaamfte ziekten, welke federt den A'4 herfse grooten STOLL wedervaren is, ten laste legt. Hij, die eene, reeks van jaren aanhoudend ge- praktifeerd heeft, zal dit gewis hebben opge- merkt, dat hij op fommige tijden deze, op an- dere weer die geneeswijze , gefchikter bevonden en algemeen aangewend zal hebben. Dit mogen vooral die jonge geneesheren 'hoo- - ren, welke thans zoo gaarhe 'aanftonds op hunhe eerfte ondervinding een leerftelfel bouwen, en bijv. de geheele Geneeskunde, naar.de thans fkaan- de zenuwachtige gefteldheid beoordeelen, Zr. | 1 deze a Yereiäheid: deelden, wa. nevige en flepende zenuwkoortfen, gastri- al flijm- en wormkoortfen , verkoud- nrheumatismen, roos, keel-ontftekingen, ', aamborftigheid, jicht, oogziekten, itllag, zoo wel hevige als langdurige, — { ‚die alleen fporadisch heerfchten. Alge- ' waren de valfche pokken, kinkhoest, a: hijsterie, ftuipachtige ziekten, Czelfs de St. Virus dans, die anders in onze ‚ftreken zeldzaam is), verlammingen." De pers- loop vertoonde zich niet dan zeer zelden in dezen herfst, offehoon zij in eenige aangrenzen- de oorden fterk hkeerschte. De zenuwkoorts bleef nogtans de hoofd- ziekte, en daar dezelve zich door eenige bij- zonderheden onderfcheidde en nog beftendig voortduurt, verdient zij eene meer naauwkeurige overweging. Ik veronderftel, het algemeen kenfcherfend onderfcheid der zenuwkoorts bekend te zijn, en verwijze des aangeande naar HUxXHAM,(Opera, editio Reichel), welke dezelve het eerst befchre- ven heeft, en wiens fchildering nog altjd een meesterfluk blijft. seLLe, Pijretologia. —FRANK, Epitome.— voGEL, Praktifches Handbuch. Dezelve kwam zelden op eenınaal aan, maar "Ver 5 ED verfihetdehe dagen:gingen er voorboden: vooräin 4 welke beftonden in vermoeidheid ‚verdrieteljk- heid, zwaarte in her hoofd, ‚veelvuldige huive- ring, gebrek aan eetlust, aangezetten pols , onrus= tigen flaap enz. Zeer dikwijls vertoonden zich in her eerst alle teekenen eener zinkingskoorts, welke in zenuwkoorts overging. Ook maak- ten fomiwijlen andere koorts-foorten, als gastri- fche, ja zelfs ontftekingachtige, her begin uit, die echter weldra in ware zenuwkoorts overgin- sen. De overgang, of het ware zenuwachtige karakter verraadde zich: door de nutteloosheid van die geneesmiddelen , welke in het begin te-. gen her, in den eerften opflag, ware, of flechts fchijnende karakter der ziekte, wierden aange- wend,— door de fchadelijke werkingen van alle ontlastende middelen , — door de toenemende toe- vallen var het hoofd en van her zenuwgeftel , — door den geftadig fneller en kleiner wordenden pols en de toenemende zwakheid.der fpieren. De kenmerkende toeyallen der zenuwkoorts begonnen vervolgens meer en meer toetenemen, welke men alle tot de drie volgende hoofdzaken van onderkenning der zenuwkoorts brengen kon: 1.’ Aandoening’van de algemeene gewaarwor- k; dingsplaats (senforium) van her zenuwgeltel en van alle de verrigtingen, welke daarvan onmiddelijk afhangen. a5 ’ po ob, vechalig ‚huiveren,, fom- ne prikkelende,. of de huid za me ge Jarwording; hartnekkige huid- Bram, Momujlen. ‚plaatfelijk zweer, ongelijke warmte der onderfeheidene deelen , vliegende hit- BE -? bijfommige. aanhoudende,drooge,, brandende "hitte, bij anderen een onverdragelijk gevoel van hitte, bij eene uitwendig naauwelijks voelbare wärmte, bij.de flerkfte hitte en droogte der tong geene dorst, peeshuppeling, opfpringing, ont- roering , algemeene beving, trekkingen, kramp- achtig lagchen en weenen, hoofdpijn,, bedwel- ming, fuizen der ooren, ijlen, fomtijds terftond van .her: begin af,.het welk meestijds zachr, maar ook fomwijlen razend- was, krampen in de borst, fteken in de zijde. Zelden vertoonden er zich perechien of gierstuitflag; ook eenige malen kwamen er blaren, met een waterachtig vocht gevuld, ten voorfchijn; inzonderheid die merkwaardige ftrijdigheid tusfchen de ge- Keläheid van den pols en de overige tocyallen, wel- ee) Welke hier natielijk in de omgekeerde reden = mer de sickee- toevallen, en daar door ters 'ftond den aard'der ziekte (zwakheid) te ken. nen gaf‘ Hoe kleiner namelijk en "zwakker de pols wierd, des te fterker vermeerderden de «Hitte, het ijlen, de plaarfelijke pijnen en alle "aandoeningen,; hoe meer zich de pols verhief, fterker wierd, des te meer namen de hitte en de'overige verfchijnfelen derziekte af. Dit zelf- .de had plaats met de 'geneesmiddelen. Al het geen prikkelend’en verfterkend werkte, ver- iminderde de hitte, de fielheid van den pols en de aridere toerälich der ziekte. Dit was, wel is waar, niert altijd 200 kennelijk in her begin ‚der ziekte, Wwantieer' er nog krachten overig ‘waren, 'het 'onrdekte zich nogtans al meer en meer, naar mare zi, door de ziekte meer uit- gepur wierden, en bij een’ hoogen trap der ziekte , was de wijn'werkelijk een verkoelend en bedarend middel Bij dit alleskon men dikwijls de twee hoofd- vormen der zenuwkoots, verhoogde en vermin- derde gevoeligheid; duidelijk onderfcheiden, en dit was van een’ 'gewigtigen invloed op de be. handeling. Evenwel had dir niet aktijd plaats, en dikwijls beftond de geheele gebrekkige wer. king des zenuwgeftels,, in eene veranderde were kingswijze van'hetzelve (anomalifehe adtie). Ja fom- I (im) beide gefteldheden, Serie ım mer. ke (af, zonder. Er Be PARFAheN: voor deze verande- ze Epidemie Fe eigen was, atarrhale en: rheumatifche toevallen,, die deels de ‚ziekte. vooraf gingen, deels dezelve | vergezelden, — pijn door de leden, niezen , pijn ‚in de keel, en vooral een zeer lastige hoest, dıe meerendeels. droog en krampachtig was, en met de zenuwkoorts a verhief en weder af- liet, maar, ook ligt pleuritifche Püpnen en long- ontftekingen veroorzaakte. Gastrifche toevallen waren nier algemeen, ten, minsten niet wezenlijk met dezelve verbon- den, en waren, indien zij aanwezig waren, dik- wijls alleen fijmtomatisch „:als gevolgen van de door de zenuwkoorts ontftelde gastrifche en+gal- aficheidingen Ja ik zag voorbeelden, waarin de fpijsvertering zoo weinig aangedaan was, dat de lijders, de geheele ziekte door, tamelijken ectlust behielden en her voedfel goed verteer- den. Echter gebeurde het in enkele gevallen, dat zij eene wezenlijke komplicatie uirmaakten, of veelmeer, dat de oorfpronkelijke koorts gas- trisch was, en eerst in het vervolg cen zenuw- achtig karakter had aangenomen, vermits alleen Ont- 13): öntlastingen der maag en ingewanden een einde aan de ziekte maakten. Algemeener evenwel was de komplieatie van wormen. Deze maak- te de zenuwkoors merkelijk pri en de ge= nieeswijze' meer zamengelll —— a ‘De aanhoudendheid der Konnte! in "talgei meen langer, dan ik immer heb waargenomen, ja’ zij kon tot 6 ja 8 weken voörtduren, zonder dat de hevige toevallen veel verminderden. En dikwijls ontftonden dan 'nog verschillende kwade gevolgen, alsftofverplaatfingen „langdurige zwak- heid en dergelijken. Inzonderheid was de groote fnelheid der pols merkwaardig, die dikwijls de lijders nog verfcheidene miaanden na de ziekte eigen bleef, en her welk duidelijk ten bewijze verftrekte,, dat de, door de ziekte veroorzaakte, ziekelijke prikkelbaarheid van het "hart en flag- adergeftel, niettegenftaande de algemeene beter- fchap, als het ware, als plaarfelijke ziekte nog overgebleven was, iets, het welk men nog alge- meener bij her’ zenuwgeftel aantreft De voorzegging was, zooalsinallezenuwkoort- fen, ten eenemaal twijfelachtig. Erkonden hik, opzetting des buiks;'meteorismus, tusfchenpoo- zendei, ongeregelde, naauwelijks voelbare pols, zwijming, pluizen, belette doorflikking, onwille- keurige ontlasting der pis, van den afgang en dergelijke anders doodelijke teekenen aanwezig a; = zun, 4) zijn; zonder dat zij den doodaanduiddens en foms wijlen ‚kon her uiterlijk. aanzien zeer dragelijk fchijnen er en BERN volgde, De ee De fcheidingen waren nahe wijze. zeer onbepaald ; (omwijlen was bijde beterschap ‚noch ‚in opzigt tot. den tijd, noch’ tot de ontlastingy - jets waartenemen, ‚het welk men fcheidend'noe- men kon, waarbij echter ook ..de herfteling'me- sendeels'onvolkomen en moeijelijk was: Somwij- len, integendeel, wierdenduidelijk fcheidende dagen en ontlastingen waargenomen, fcheidend zweeten pis; echter waren-de onvolkomene;krir Sen (verplaatfingen) veel algemeener, inzonder» heid fprouw ,' gierstuitflag, bloedzweren, etters gezwellen, en ook eenige reizen blaasachtig nir- flag, Twee malen zag ik-een’ fcheidenden loop. Op. den hoogften ırap der ziekte verfcheen een ftinkende loop ‚en. met iedere ontlasting verhief zich de pols en gevoelde delijder zich fterkeren vlugger. Hierbij merkte ik het volgende op: hoe.meer..de koorts zuivere zenuwkoorts' was, des te minder ontwaarde men kritifche'verfchijn« - felen en affeheidingen ; maar- hoe meer er:eene ftoffelijke (het zij rheumatifche of gastrif£he) komplicatie aanwezig was, des te zekerder kon men daar op ftaat maken, en des te meer waren zij tot de herflelling noodzakelijk, Eens ver- t00N« x AM) toonde zich eene wezenlijk zigtbare Hijppoera- tifche krifis., Bene vrouw, welke, rceds drie weken ‚aan eene. beftendig. verergerende zenuw- koorts ziek was. verviel , ongeveer op den »ıflen dag, (want-bepaald kon men.dit niet weten, de- wijl.het.begin.der koorts niet naauwkeurig kon bepaald worden), in zulk een’ toeftand, dat men niet anders:dan-den nabij zijnden dood verwach- xen kon. Aanhoudende, zachte:ijling, een uiter- ‚maten kleine, fnelle pols,s (14® tot 160 flagen in eene minuur) pluizen , ‚onwillekeurige..af- gang, vermoeidheid, zoo. datzij zieh.nier bewe- gen kon, ftegen des avonds tor zulk eene hoog- te, dat. men in..den, nacht haar, einde verwachtte. Dan in den zelfden nacht fcheidde hareziekte. Met verwondering zagen wij den volgenden morgen de. ergfte toevallen verdwenenz;denpols en .de kragten opgebeurd; de huid,,. die tot hier- toe altijd droog was geweest „ gelijkmatig warm en vochtig; de pis, die altijd bleek en helder was geweest,.troebel en ‚van een. roodachtig zerfel voorzien; en te gelijk-Yertoonden er zich op de huid wäterblazen van verfchillende groor- te, waar-bij in her vervolg nog; fprouw kwam. Van dezen macht af aan begon hare beterfchap , die wel langzaam, maar echter binnen drie we- ken, volkomen volgde. Wie is in fiaat, om ons zulk eene daadzaak, volgens de Bro wniaan- fohe 165) fche prikkel-theorie te verklaren, alwaar, bij den doodelijken' trap van indiredte zwakheid, ‘zonder eenen nieuwen alvermogendenprikkel, (die hier in ’t geheel niet beftond) ‚geene' hulp ‘of redding is? En wie erkent "hier nier eere inwendige, zelf werkzame natuurkracht, die zich bij eenen hopeloozen toeftand, ‘onder ze- 'kere omftandigheden, vermannen en de gehee- ‚ le ziekte «eene andere gedaante, zoo wel als de ten gronde gaände bewerktuiging een nieuw leven, geven kan? Bij de gr had men op drie zaken te letten. 1. Op de ee der zenuwköorts voor en op zich zeive. 2 Op de behandeling: der toevallen. 3. Op de 'behandeling’der komplicatien, ı. Behandeling der Zenuwkoorts. alt ab se Het eerst 'moest’de grondoorzaäk’ of naaste ‚oorzaak der ziekte behandeld en weggenomen worden. Deze nu beftond in’zwakheid en on« geregelde werkingswijze van her geheele zenuw- gefiel. Deze‘ vorderde her gebruik var ' prik- kelende ‚ verfterkende, behoorlijk voedende, maar " 'ook krampflillende en bedarende middelen. Hierbij echter gingen wij niet empirisch te werk, 9) | werk, maar hielden het oog, bij derzelver aan» wending, op de volgende omftandigheden. Eenige der leven opwekkende middelen kon- den en’ moesten bij iederen lijder, zonder uit- zondering, aangewend worden. Hiertoe be- behoorden her beftendiggenoteenerzuivere, dik- wijls vernieuwde, drooge lucht. Her ontbrak ons aan de gelegenheid, anders ben ik over- twigd, dar ook dekunstige bijmenging van zuur- ftof, of gedephlogistizeerde lucht, hier uiter- mare nuctig zoude' geweest zijn. Voorts, ma- tige warmte en her dikwijls wasfchen "des ge- heelen ligchaams, vooral’der ledemaren, mer warm water, waar bij zeep, wijn, brandewijn, ook wel een weinig gekamferde brandewijn, gemengd waren. ‘Dit diende niet alleentot onc- fpauning der huidkramp, maar ook’ tot alge- meene opbeuring der krachten, in welk laatfte opzigt nogtans, de hoeveelheid der bijgevocgde prikkelende middelen, naar den verfchillenden graad der zwakheid moest worden bepaald, Met opzigt tot de overige middelen, had men zorgvuldig het 00g te houden op de twee ver- fchillende gefleldheden der zwakheid, of dezel- ve, namelijk, mer verhoogde „ of verminderde prikkelbaarheid gepaard ging. Dit evenwel kon men; I geenszins uit de voorafgsgane 6orzaken sen, maar alleen uir de aauwezig zijnde B opmal oe Ce 18.3 ‚ toevallen, en wit voorzigtig genommene proeven, Bemerkte men bijv., dat alle de gewone prik« kels, welke. of op. het levensbeginfel, of op de zintuigen, of op de ziel haren invloed heb- ben, eene zeer fnelle en fterke uitwerking had- ' den, dat de pols fnel en zeer'veranderlijk was, dat wijn en andere prikkelende middelen de toe- vallen verergerden, den pols en de ademhaling fneller, maakten, en het ijlen vermeerderden,, 200 was. hier de zwakheid met verhoogde prike kelbaarheid verbonden. ‚Ontbrak dit alles , lag d: lijder .onverfchillig, gevoelloos, of geheel Slaperig voor zich 'henen; maakte- niers, zelfs ‘niet de voor hem belangrijkfte denkbeelden, of voorwerpen , eenigen indruk op, denzelven; bragt de wijn geene de minfte verandering in den pols te weeg, dan washet zwakheid met verminderde prikkelbaarheid. In her cerfte geval moesten de lad nike kelende middelen, in het Jaatfte, in tegendeel, de krachtigfte, en vlugtigfte aangewend: wor- den, en-men kon hier i bij de giften volftrektnier algemeen bepalen. Men moest in het laatfte gevalzoo lang — zoo wel war betreft de hoeveel- heid der prikkelende middelen,, als in deuirkie- zing van ftecds fterker prikkelende — op klim- men, tot dat men bemerkte, dat.de pols eene ' gunftise verandering onderging;, (dat de'te lang- zame, C- 19:2 zame. levendiger, de te fnelle en ongeregelde, meer bedaard en flerker, de kleine, voller en _ ‚krachtiger wierd), dat her ijlen, de geneigdheid cor flapen, de krampachtige toevallen vermin- ‚derden,' waartoe fomwijlen eene buitengewone hoeveelheid van prikkelende middelen vereilcht wierd, zoo dat in een geval niet eerder beter- fchap volgde, dan na dat, binnen 24 uren, twee ponden goeden Rijn wijn, twee oncen koorts- bast, een fcrupel kamfer, even zoo veel'mo«. fchus, dertig droppels laudanum, ennog daaren- boven prikkelende mosterdpappen, aangewend wierden. Het geval is te belangrüjk, om herzelve hier nier- omftandig te befchrijven. „ Ik wierd bij eenen lijder geroepen, die van natuur een zwak mensch was, endie, reeds federe verfcheidene dagen, aan eene zware zenuwkoorts ziek was, zonder iets te gebruiken. Ik vond hem in eene kleine, met damp vervulde en daarenboven verbazend verhitte kamer, in een met gordijnen behangen bed, het welk hem be- ftendig in den ftinkenden damp zijner eigene uit- wafeming hield. Hij lag ten uiterffen afgemat daar neder, zijn matre blik was beftendig op het zelfde voorwerp gerigt, hijhad flechts zeer wei- nige bewustheid en ijlde in zich zelven. Depol« was nitermate klein, floeg 150 malen in &ine ‚minuut, ja fomwi,leu nog. fneller, zoo dır men D 2 den (m ) ‚ denzelven naauwelijks tellen kon; alle zijne leden "beefden, de ‚pezen trokken, de adem was ang- ig, dikwijls trillende, dan zuchtende; hij was met een olieachtig, kwalijk riekend zweer over- dekt, en de tong, die hij niet dan met moeite uicfteken kon, was zwartachtig bruin en ge- borften. Alles duidde den hoogften graad ce- ner boosaardige zenuwkoors aan, en men kon met zekerheid vooruitzien, dat hij in dezen toe- ftand,, ten hoogften ‚nogtweemaal vierentwintig uren leven kon. Alles kwam in dit geval doar op aan, om de zoo zeer gezonkene krachten fcbielijk op te beuren, maar daarenboven, de uitwendige hitte en de hem omringende, ‚be- dorvene lucht te verwijderen, welke ongetwij- feld aan deze verergering een groot aandeel hadden. Ik lierterftond de vederbedden en bed- gordijnen wegnemen, en alle de veufters ope« nen, zoo dat de luchr beftendig koel en zui- ver bleef. Daarenboven fchreef ik de volgen. de verbinding van de krachtigfie en vlugtigfte prikkelende middelen voor, R.Puly.rad.Serp.Virg. 38. =—.cort..chin. Zi. Inf-vin.rhenan. opiim. bi $- ® adde Camphorae BilinLig.anod.m.H.q.s. Solur. Mosch. orient. - gr. xv. Laud. LigsSijd.git. xxx. Sr. -cort. cur, 31. El AR) $. Alletweeuren een half tot een geheel kopje. Ik liet alle vier uren eene klisteer van Kina met valeriana zeiten, en even Zoo dikwijls de ledematen met gekamferde brandewijn en win | wasfchen, en mosterdpappen aan de kuiten leg- gen. Om de colliquatie en het zweet te ma- tigen en de vezel meer zamenhang te geven, wierd het zuar elixer van HALLER, dagelijks toteene drachma ‚ onder het drinken toegediend. Bewondering waardig was de uitwerking van deze vereenigde middelen. Reeds den vol- genden dag. vond ik den zoo fnellen en uiter- maten kleinen pols, op 90 flagen in eene mie nuut terug gebragt en aanmerkelijk oPSEER her hoofd vrijer, zoo dat de lijder mij kende en niet meer ijlde, het fidderen en er der pezen opgehouden, de huid natuurlijk warm, mer eene kritifche uitwafeming overdekt, de tong vochtiger en zuiverder. De middelen wier- den alle voortzezet, ‚doch hoe meer de liider in krachten toenam, des te meer wierden de giften der fierk prikkelende geneesmiddelen ver- minderd en daarentegen de vaste prikkelende _ middelen (fimulantia tonica) vermeerderd; en op deze wijze was de lijder, na.cen tijdver. loop van $ dagen, volkomen buiten gevaar, ‚terwijl hij $ ae. te voren nog een kind des ‚doods geweest was. B3 Ia (2) In het tweede geval (*), (zwakheid mer ver- ‚minderde prikkelbaarheid), moest integendee] den nahen, graad van prikkel aangewend worden; 'en hier was dikwijls de juiste bepaling der gift, en nog meer de uitkiezing der middelen, nog bezwaarlijker, dewijl hier dikwijls nog eene "bijzondere öidiofijnerafie mede vergezeld ging, welke niet alleen den fterkeren trap van prik- keling, maar ook de foortelijke eigenfchäppen van een aantal middelen nier verdroeg. Hier zoude eene gift, als de evengenoemde, den zie- ken, door de hevige wederwerking, die zij zou- de verwekt hebben , gedood hebben ; men moest dus zoo lang de hoevcelheid der middelen ver- minderen, en ook gedurig anderen van zachte- ren aard aanwenden, als men van de gegevene “middelen nog eene te fterke ongeregeldheid der pols, vermeerderd jjlen, vermeerderde zenuw- gevoeligheid, toeneming der trekkingen, der hitte, der colliquative ontlastingen, befpeurde; Het (*) Het komt mij voor, dat hier moet flaan: ir her eerfle geval , (zwakheid met vermeerderde of ver- hoogde prikkelbaarhcid), het welk met de voor- afgaande ftelling van den Heer HUFELAND op pag. ı8 meer overeenkomt, en insgelüks uit het vervolg moet worden opgemaakt; nu iser eene volltiekte tegenftridigheid, die uit het volgende niet kan vereffend worden. DE VERTALER. (. 238) Het kenmerk, dat men her juiste' punt'en het _ regte middel getroffen had, beftond daarin, dat men de zoo evengenoemde toevallen niet be- merkte; dat de pols nader aan hare gezonde ge- fteldheid kwam en zich 'verhief, ‚zonderte fnel of te hard te worden; dar-de colliquative ont- lastingen ophielden, de groote gevoeligheiden bewegelijkheid der zenuwen, inzonderheid der ziel: (het ijlen), verminderden, —— met een woord, dat er zich meerrust , maar met gefterkte kracht, vertoonde. Tusfchen deze twee uiter- ften nu, den hoogften trap der verhoogde prik- kelbaarheid en onvatbaarheid voor prikkeling (fupor) , waren veıfchillende tusfchengraden,, die even zoo vele wijzingen en tusfchengraden der prikkelende geneeswijze noodzakelijk maakten, welke men evenwel naar dezelfde grondregels en verfchijnfelen bepalen kon. Had men op deze wiize de geneeswijze begonnen, dat is, den eerften aanftoot tor eene meer krachtdadi- 'ge en regelmatiger werkzaamheid van het ze- - nuwgeftel gegeven, zoo moest men op denzelf- den voet voortvaren ,alleen met dat onderfcheid, dat men bij dezulken, bij’ wien men mer de zwakkere prikkels had moeten beginnen, dezel- ven in-dezelfde evenredigheid vermeerderde, tot dat zij niet meer wilden werken, en de ver- frerkte kracht, de te groote varbaarheid voor B4 prik- / RAT kkeling verloor ; daarmen , integendeel ‚alwaat en, van wegens ongevoeligheid,, metde fterkfte prikkels had moeren beginnen ,dezelven indezelf- de evenredigheid verminderde, als de mer.de coe- nemende kracht vermeerderde varbaarheid voor prikkeling, derzelver werking te hevig maakte, enevendaarom, door zwakkere prikkels, dezelf-- de werking onderhouden worden kon. Waren nu de krachten door deze geneeswijze reeds meer opgewekt, en de prikkelbaarheid nader aan den trap van hare namurlijke werking geko- men, om de vaste, meer zamentrekkende ver- fterkings- middelen re kunnen verdragen, dan moesten deze er bijgevoegd worden, om de ge nezing te bevestigen en re volroöijen. Demiddelen, ter vervulling dezer oogmerkan, befionden voorserst cn heofdzakelijk in.de wiug- sige prikkeiende Iniddeler , bekend onder denamen van excitamia, fimulantia , analeptica, waarbij echter derzelver foorteliike of qualitative ver- fcheidenheid, zeer wel in het oog gehouden moest worden. Men kon de verfchillende prik- . keleude: werking op. tweevoudige. wijze ver- krügen, ‚of door her.anderfcheid der giften, of door het-ondericheid der intenfieve prikkelende Kracht van het middel zeif. Zoo kon bijv. hetzelf- de middel, in zes dubbele gift,eene zes dubbele prikkeling verwekken ‚enalsdaneen middel, dat j in- x Nr) 'intenfief zes maal fterker was, geliik zijn, zoo als, in tegendeel, dit zes maal fterker middel, wanneer het maar .tot een 'zesde' 'gedeelte van eene bepaalde gift of eenheid gegeven wierd, aan het vorig intenfief zwakker middel in wer- king gelijk was. Dit echter gold niet ten aan- zien van alle middelen ; want er zijn middelen, welke'eene zoo bijzondere intenfieve prikkelende kracht bezitten‘, dat zelfs de kleinste gift altijd nog een’ ‚Iterkeren indruk maakr, dan een in» tenfief zwakker middel in de fterksıe gift; zoo bijv. kon de kleinste gift heulfäp » of brande- win, niet volkomen gelijk gelteld worden mer den /Biritus Mindereri en dergelijke zachte prik- kelende middelen: Een 'hoofdonderfcheid de- zer intenfieve kracht is ook vooral'daar in ge- legen, dat fommige den omloop der vochren meer, fommige minder, of in het gcheel niet aanzetten, en bijgevolg, onafhankelijk van de zenuw prikkelende kracht, meer of minder ver- hitten. Ook kon zelfs de individuele verfchei- denheiden gevoeligheid des voorwerps ‚aan fom- „mige middelen meer , aan anderen’minder prik- kelende kracht seven. Er wierd dus tor cene methodifche behandeling voiftrekt vereischt, de middelen naar deze verfchillende graden te rang- fchikken, en ik wil hier. volgens deze opklim- mende orde, de voornaamste noemen, welke ee en wij.gebruiken, ‚terwijl ik met de zwakften zal „beginnen. ©u,Spirit. ‚Mindereri, Rad. eine Rad. ‚ Senegae ,(*) Vin. Antim.: Huxh., Flor. Zinei, “spir. Nitri duleis „ Flor Cham. yulg. et roman. , ‚Herb: menth. erisp, et piper., Rad. Angelie. , ‚Rad. Caryoph., Flor. et Rad. Arnicae, Raa. Calami Arom' , Raä. Serpent. Pirg., Aa feti- "da, Castoreum, Siliqgua Vanillae, Vinum, Li- quor anod. Hoffm., Liquor C. C., door verza- diging, niet door overhaling, bereid, Sa] Suc- ci- (*) Eenige, inzonderheid de Weener Schrijvers, ge- bruiken altijd den naam Polygala. Dit geeft echter verwarring, dewijl deze alleen de geflachtsnaam is, en wünogeene andere foort, de Polygala ama- ra gebruiken, diein werking wezenlijk van de Polygala Senega ver[chilt, daar deze eene meer oplosfende, minder prikkelende en geheel ‚geene tonifch verflerkende kracht bezit, weshalve men haar zelfs, in het tweede tijidperk van ontitekin- achtige koortfen, vooral bij borstontftckingen , met zoo"'veel voordeel gebruikt, alwaar de Zo= Iygale amara nadeelig is. Ik noem daarom'de eene altiid Senegz en de andere Po/ygala amara. Voor. het overige moet ik nog herinneren, dat.de Sencga daar bij uitnemendheid te pas kwam, waar de borst aangedaan was, en de huid en pis-aficheidingen verflopt waren. | EN ini} Ol. Cajeputi, Camphora, Moschus, Al- cali Folatile, Opium, Naphıha Virieli, ER hol Vini, Phöshorus. Ten voorbeslde wil ik flechts twee voorfchrif- ten. eene van de zwakfte en eene van defterk- fte foort, mededeelen. In. geval dus, alwaar, wit hoofde van re groote gevoeligheid, alleen de zachtite trap van prikkeling kon worden aan- gewend, bedienden wij ons gewovonlijk van het volgende middel. Rt. Pulv. rad. Valer. Sohestr. zii. _ Senegae 31. ‘ Ebulliant cum ‚ag. Fontan. Z vi. Col. adde Spir. minder. 38. x Vini antim. Hush. gti. x. " Syr. cort. 'aur. Zi. md S. Om de twee uren twee lepels vol te ne- men. Dit middel was dikwijls alleen voldoende, om de volkomene genezing te bewerken. Waren echter, van wegens de uiterste ongevoeligheid, ‚ de fterkfte prikkels noodzakeliijk, dan wierd bijv. de volgende form aangewend, Be. Puly. cors. chinae optim. Zi. rad. Serpentariae 38. rad. Arnicae ziii. Änf: vino rhenan. feu gallic. generof. Ibii. Ad (28) \uddde Camphorae Di. in Lig. anod. folutae. _ a6 Moschi orientali 3i. » Laud. Lig. Syd. git.. xxx. r Rhırıdh ..$. Alle twee uren, of om.her uur, een kopje vol, niet doorgezijgd, re nemen, % Ook wierden.er,nog wel, indien. dit niet fterk genveg was, 60 of Bo druppels,van de Tine. Chinae wuuytr., of Naphiha „ bij iedere dofis bijgevoegd. De vanille wierd, in twee geval- len, met, ongemeen veel: voordeel, alle twee uren van vier tot achtgreinen, aangewend, daar reeds andere fterkere prikkels niets meer uit- werkten. - De wijn bleef nogtans altijd een der hoofdmiddelen, her welk dikwijls door geen an- der kon vervangen worden. Het uirtwendig gebruik dezer middelen was van zeer groote waarde, deels in zulke geval- len, alwaar men niet fterk durfde prikkelen, of waar de maag en,de borst alte gevoelig wa- ren, zoo als.dit- bij kinderen.nier zeiden plaars vond; deels in zulke, alwaar men her inwendig ‚gebruik nog verfterkenen deopwekkende kracht tot, op het,hoogite.drijven moest. In het .eer- fte reval, deden herhaald wasfchen met een warm mengfel van water, wijn, Zeep en .geurige krui- den, of voerbaden, of ook een geheel laauw bad van laauw water mer melk, of nıet een wei- nig ( =.) nig wijn, of genrige kruiden gemengd, eene nit nemende uitwerking, 'en ik weer verfcheidene middelen, welke bijna alleen door zulke zacht verfteikende baden zijn herfteld ‘geworden, die tevens het voordeel hadden van de huid te ope- nen en optewekken »— eene onıftandigheid , die voor de herftelling van het grootfie aanbelang was. Bij zceer gevoelige’en virgeputte voorwer- pen,kan ik de werking der laauwe melkbaden, van 5 water en ! meik, niet. genoeg roemen.. Wierden, in tegendeel, fterker prikkelende midden gevorderd, zoo wierd, met her inwen- dig gebruik, ook de uitwendige aanwending der krachtigfte prikkelende middelen verbonden, waar toe ik brenge , her herhaalde wasfchen met wijn engekamferde brandewijn mereenafkookfel van mosterd, ook wel met bijvoeging van tinctuur van fpaanfche vliegen, de gedurige omwikkeling der ledematen mer hierin nargemaakte docken,:ı ‚omflagen om den buik van Herd. mentk. piper., Rad. Calam. Arom., Flor. Chamon. roman. , La- vendul. mer wijn gekookt, baden mer /irirus vini Camphoratus en dergelijken aangezer. Hiertoe behoort ook de danwending der rood makende middelen, mosterdpappen en fpaan- fche vliegen. Deze waren van onberekenbare waarde, en overtroffen nice alleen dikwijls alle andere „priickeleude middelen in hertopwekken > LazE [00 der krachten, wanneer deze door niets anders konden worden opgebeurd, maar hadden tevens og het groote voordeel, om plaarfelijke toeval- len ‚op her fchielijkst, door tegen.prikkeling, afte- leiden en te verdrijven, (waarover ik beneden meer zal zeggen). Was het oogmerk, dezelve als prikkelende middelen te gebruiken, ‚dan wierden zij op de gevoeligfte plaarfen, bijv. aan de kuiten, aan de eene zijde der dije, aan de voetzolen, op de maag en ruggegraad gelegd, en afgenomen ‚voor dat zij blaren getrokken hadden, en dikwijls herhaald,. zoo dat bij verfcheidene liiders , enin cen zeer gevaarlijk tijdftip der ziek- te, bij aanhoudendheid, 6 tor 8 dagen lang, dagelijks nieuwe aangelegd wierden. Was, in te- gendeel, her oogmerk van derzelver aanwen- ding,om een plaärfelijk ongemak wegte nemen, zoo moeften dezelve zoo na aan her zieke deel worden aangelegd, als mogelijk was. - Ook was de aanwending dezer middelen in klisteren van groote nuttigheid, deels in geval- len, waar eigenzin des lijders, of eene bijzon- dere gevoeligheid der maag, of Idioftjnerafie het inwendig gebruik niet er ohie deels, om de algemeene fomme der prikkelende werkingen nog; te vermeerderen. Het komt. in de daad dikwijls bij uitftek veel aan op de plaats, waar op men de prikkeling aanbrengt, en men ver- ge CA32 gere roch niet, dat het gewoon inwendig ge- bruik der middelen toch in de daadook nier an- ders is, dan de plaarfelijke aanwending van her middel op een punt van her ligchaam, de maag, welke daar door voorzeker een groot voorregt verkrijge, dat zij zeer varbaar is voor prikke- ling en het middenpunt der gewigtigfte mede« gevoeligheid der zenuwen witmaakt. Maar bij - zenuwziekten en zenuwkoortfen, waar 200 ligt plaatfelijke zwakheden enverlammingen ontftaan, kan het gebeuren ‚dar juist de maag , plaatfelijk, in. een’.minder gevoeligen toeftand,, in eene foort yantorpor,veranderd wordt, en hergevolg daarvan is, dat de op haar aangewende, dat is, inwendig genomene middelen, weinig of nier uitwerken. Hier behoeven wij flechts eene andere plaats ter prikkeling te verkiezen, die nog meer varbaar- heid voor prikkeling bezit, en de middelen wer- ken terftond voortreflelijk. Voorzeker is ,naast de maag, het onderfte gedeelte van de darmbuis, tor dit oogmerk, de voornaamfte plaats, en daar. 