title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Verder verlangen zij toelating tot alle betrekkingen door vergelijkende examens, een goed georganiseerd landbouw- en bedrijfs-crediet, het verspreiden van gezonde begrippen op het gebied der hygiene, gelijkheid van allen tegenover den fiscus, en onthouding van "toute politique de refoulement", d.i. het verdringen van den Inboorling bij de uitgifte voor gronden van den landbouw. Overdreven politieke rechten verlangen zij geenszins; voor algemeen kiesrecht, zelfs bij getrapte verkiezing, achten zij den tijd nog niet gekomen; door toepassing van coöperatie hopen zij de inwoners meer voordeel te doen trekken uit handel en nijverheid, meer aandeel te verschaffen in de exploitatie der rijkdommen van hun land. Nooit hebben zij zich verzet tegen de werken die de economische ontwikkeling van hun land ten goede komen, al vreesden zij dat daarbij wel eens wat eenzijdig (wat spoorwegen, enz. betreft) op de belangen der Europeanen werd acht geslagen, terwijl de Inboorlingen het leeuwenaandeel der uitgaven daarvan bekostigen. Alleen hebben zij getracht bij de laatste leening (in 1910) van 60 à 80 miljoen, daarvan 5 m.m. voor landbouw-crediet en 5 m.m. voor den bouw van franco-arabische scholen te doen afzonderen, waarin zij niet zijn geslaagd. Aan den Islam verkleefd, beweren zij, niet zonder recht, dat deze geenszins een remsehoen is voor den vooruitgang, wanneer men slechts trouw zou zijn gebleven aan zijn oorspronkelijke beginselen, in plaats van ze te verbasteren; deze jonge Arabieren zijn geheel en al gewonnen voor de moderne beschaving en de verdraagzaamheid tegenover allen, die het wel met hen meenen. Wegens den achterlijken toestand van hun land erkennen zij de noodzakelijkheid van een beschermende en opvoedende macht; en wel voelend, dat Tunesie in den wedstrijd der Groote Mogendheden moeilijk zijn volledige onafhankelijkheid kan bewaren, geven zij ten slotte aan Frankrijk nog de voorkeur. De Fransche Residents waren hun in den regel goedgunstig gestemd; zij steunden hun pogingen tot ontwikkeling, moedigden de stichting der Khaldounia aan en hervormden het College Sadiki, waar de Inlandsche ambtenaren werden opgeleid. Elk denkbeeld van opstand is deze Jeunes Tunisiens (geheel anders dan in Egypte) dan ook vol slagen vreemd; want zij eerbiedigen het Protectoraat, dat werkt aan "le relevement des indigènes et est équitable envers eux". Geenszins vijandig aan economische vooruitgang, zijn zij overtuigd dat daardoor de welvaart van hun volk zal toenemen, al zou het maar alleen door stijging der arbeidsloonen en hogere prijs van de producten van hun landbouw en nijverheid. Doch een vreedzame evolutie van Musulmannen is alleen mogelijk onder het regiem van een Protectoraat, wanneer de steeds dreigende vijandelijkheid tusschen Europeanen en Inboorlingen niet naar hartelust tot uiting kan komen, dan wel door de Regering binnen zekere grenzen wordt gehouden. De gesloten Tractaten schenken de Tunesiers het recht, zicht in hun eigen land thuis te gevoelen, wat ook de booze geest van blanke agitators moge bedoelen. Dezen, die elk streven naar toenadering tusschen de beide rassen met hooghartige geringschatting van de hand wijzen, elke vraag om meer recht en gelijkheid met hoon bejegenen, willen maar niet beseffen, dat het mogelijk is welvaart en geluk te verschaffen aan 174 miljoen Inboorlingen, zonder een handvol Europeanen te benadeelen of in hun bestaan te bedreigen. Integendeel, de zedelijke, stoffelijke en intellectuele verheffing der Inlanders kan ook deze laatsten ten goede komen, kan ten slotte de kloof overbruggen, die hen thans van elkander scheidt. Doch nauw daaraan verbonden is de plicht, kennis te nemen van de grieven der Inboorlingen, gehoor te geven aan hun rechtmatige klachten, en hen in staat te stellen voor hun eigen belangen op te treden. Opleiding tot Zelfbestuur moet het einddoel zijn van elk Protectoraat; en door de oprichting van de Conference Consultative Indigene heeft Frankrijk in die richting den eerste stap gezet; den eerste, die onvermijdelijk door meerdere zal moeten gevolgd worden. De Conference Consultative. Daar Tunesie een Protectoraat is, ontkwam het aan de dwaasheid en het nadeel, om Parlementsleden en Senatoren naar Parijs te zenden, wat met Algerie, de Antillen en Indo-China jammer genoeg het geval is. De Fransen in Tunesie eisten echter deelname aan het Bestuur der Kolonie, en lang heeft men hun dit niet kunnen onthouden. Reeds 23 Juni 1885 kregen zowel de landbouw als de handel en de Industrie hun vertegenwoordigers, weldra gevolgd door de vrije beroepen, die aan de Regering hun oordeel zouden mededeelen in alle gevallen, dat door deze daarnaar zou worden gevraagd. Later kregen zij van den Minister van Buitenlandsche Zaken in Frankrijk de belofte, dat geen belasting in den vervolge het Fransche deel der bevolking meer zou treffen zonder hun goedkeuring. Op verzoek van deze Assemblee werd zij in 1905 (Arrete du 2 januari) door den Resident General Pichon gereorganiseerd, en alle haar leden rechtstreeks gekozen bij algemeen kiesrecht in afzonderlijke districten; alle "ex-officio" leden verdwenen. Daardoor kreeg men de bizarre verhouding, dat men onder een bevolking van 1.800.000 inwoners slechts 8.400 kiezers telt, en in sommige districten van 60 à 90.000 zielen niet meer dan 75 à 45, zodat 23 stemmen dan de doorslag geven! En toch vormde zij op zulk een vicieuze grondslag een tijd lang "un groupe d'hommes qui a parlé en maître". Hun streven was, de vrije beschikking te verkrijgen over alle gelden, bijeengebracht door 75.000 niet-Franse vreemdelingen en zooveel honderd duizenden der Inboorlingen. Aan algemeen kiesrecht voor deze laatsten was nog in de verste verte niet te denken; hun lot moest in banden der Franse Colons worden gesteld. De bevoegdheden van deze Conference Consultative française namen steeds toe: bij de voorbereiding van het budget kon zij haar oordeel doen horen, de „depenses facultatives" werden aan haar stemming onderworpen; de „depenses obligatoires" bleven echter aan haar invloed ontrokken. Doch weldra zag de Regering in, dat het niet aanging, zulk een macht over de geheele bevolking te geven aan een handvol vreemdelingen, zelfs wanneer de plechtige beloften, bij de tot stand komen van het Protectoraat afgelegd, zich daartegen niet uitdrukkelijk verzetten. Er werd dus plaats gemaakt voor de inlanders, en nevens de 36 Fransen zouden voortaan (Decret 2 fevrier 1907) 76 Tunesiers zetelen, ondanks het verzet van een deel der Colons. Naast „la Tunisie Française" zou ook het „Tunisie Arabe" zijn woordvoerders vinden, die gezamenlijk moesten beraadslagen, terwijl ook een speciale afgevaardigde aan de Israëlieten werd toegestaan. Deze proef werd met grote verwachtingen begroet. De Inlanders zullen uitdrukking kunnen geven aan hun Verwachtingen, „mais pas toujours les faire triomferen". Juist in belangrijke kwesties, waar hun belangen in botsing komen met die der Colons, zal hun minderheid van 16 geslagen worden. Staan de adviezen lijnrecht tegenover elkaar, dan zal de hooge onpartijdigheid van den Resident de kwestie uitmaken. „Ce rôle d'arbitre souverain entre deux races qui doivent travailler ensemble, dans une emulation féconde, à la prospérité du pays, est la plus noble partie de sa tâche" (Fallet). Menig misverstand zou worden opgehelderd, het wantrouwen zou allengs verdwijnen; de Inlandsche gedelegeerden gaven bewijzen van ijver, gematigdheid en onbevangenheid; de voortdurende samenwerking zou dus, naar men hoopte, „donner satisfaction à tous les intérêts légitimes" (Gaudiani). „La, est le salut" (Discours du Resident Alapetite, oct. 1907). En werkelijk, er is nu een en dan verdienstelijk werk verricht, ondanks de houding van vele Colons; het doorbladeren van de „Proces-Verbaux" ter plaatse heeft mij dat aangetoond, doch dit alles kan hier thans niet worden opgesomd. Doch in flagrante tegenstelling met de vroegere Delegations financières in Algerie, heeft de Tunesische conferentie geen macht; zowel wat de belastingen als wat de uitgaven betreft, kan zij slechts wensen uiten, advies geven, waarmee de Regering als of niet rekening kan houden. Uitbreiding van haar invloed zou dus gewenscht zijn en zal wel moeten volgen, te meer daar de Gemeenten reeds vrij over haar inkomsten beschikken en dus grotere bevoegdheden bezitten. Een ingrijpende verandering had bij Decret van 27 April 1910 plaats, waardoor elk der twee ethnische groepen afzonderlijk zou beraadslagen; een besluit door sommigen een „Coup d'Etat" genoemd. De wet van het grootste getal, de grondslag van alle Westerse Constituties, blijkt immers niet bruikbaar in landen waar twee volken, verschillend in ras, samen wonen. De minderheid der Inlanders in de vereenigde Conferentie werd steeds "vertrage, zonder schuldgevoelens"; haar vertegenwoordigers konden nauwelijks aan het woord komen, konden niet eens de debatten volgen, gehouden in een voor de meesten hunner volslagen vreemde taal. De Inlanders, aanvankelijk voorstanders van gemeenschappelijke beraadslaging, geven nu, volgens mij, hun bekwame leider Abdel jalil Zaoitche persoonlijk mededeelde, aan gescheiden vergaderen de voorkeur. De Colons, die het toen ter tijde beneden zien waarderen met de "Arabes" te confereeren, bestrijden nu bovengenoemd Decreet, waarvan art. 1 luidde: "La section francaise et la section indigene de la Conference consultative deliberent apart". Beide adviezen worden onderworpen aan de Conseil Supérieur de Gouvernement, gevormd door de Ministers, de Directeuren en de afgevaardigden, zowel van de Inlandsche als van de Europeesche Conferentie. Elk van deze beide secties heeft een bijzondere financiële verantwoordelijkheid, daar zij elk proportionneert de uitgaven die zij proposeraat en hun voordeel, aan de financiële opofferingen die zij ze de mate van financiële opofferingen die zij ze de mate van financiële opofferingen is capabel om te kunnen dragen. Dit geeft een grote voorsprong aan de Franse sectie, die reeds in vorige jaren in ruime mate hulp uit de schatkist heeft genoten, welke haar economische ontwikkeling ten goede kwam, terwijl zij nog steeds op het gebied der belastingen een bevoorrechte positie inneemt, daar zij is vrijgesteld van de medebelasting. De Inlanders verklaarden zich met deze hervorming ten zeerste ingenomen, vooral daar zij even talrijk als de Colons in de Conseil Supérieur zullen vertegenwoordigd zijn. Alleen vragen zij een 'choix plus judicieux des délégués indigènes' (Le Tunisien, 5 mei 1910), en uitbreiding van hun aantal, wat de Fransen geen bezwaren meer kan opleveren. Zelfs deze poging tot assimilatie was dus mislukt, niet alleen door den onwil der 'Colons', doch ook wegens hun onbekendheid met de taal des lands. Terwijl sommige Arabieren uitmuntend Fransch spreken, is het omgekeerde geenszins het geval; alleen aan tolken moet door het Bestuur jaarlijks fr. 269.000 worden uitgegeven, ondanks het bekende 'traduttore, traditore', en het feit dat Ambtenaren alleen het vertrouwen des volks kunnen winnen, door het in zijn eigen taal aan te spreken. De eerste samenkomst volgens de nieuwe regeling in Nov. 1910 gaf uitnemende resultaten. De Directeuren steunden de Inlandsche leden bij het oplossen der bezwaren van de hangende kwesties. Een hervorming van de ashoer, die te zwaar drukte op den kleinen landbouwer, werd na onderling overleg op bevredigende wijze verbeterd, en de voorgestelde opcenten op de kanoen en de huurwaarde, ingetrokken. De leer A. Zaoucii hield 25 Nov. 1910 een rede, waarin hij duidelijk aantoonde dat de Inlanders, die 97% van de directe belastingen en minstens 75% van de indirecte heffingen betalen, geenszins hun rechtmatig aandeel hadden genoten van de uitgaven aan openbare werken besteed; vooral was dat niet het geval met den kleine landbouwer. Ook in de Conseil Superieur wisten alle voorstellen van de Conference Indigene (behoudens wat de bovenvermelde leening betreft), een meerderheid te verwerven. De Ministers en Directeuren hadden blijkbaar meer dan voor de gerechte eischen der Inlanders, dan voorheen met de afgevaardigden der Franse Koloniën het geval was. Ook is in de vervolgende op een zuiniger beheer van de financiën te rekenen in een land, waar tegenover een jaarlijks budget van 40 miljoen niet minder dan 325 miljoen fr., dus 8,5 maal meer schulden staan. Ruim 135 miljoen schuld ontstond door den bouw van spoorwegen en den aankoop van terreinen voor de Franse kolonisatie, terwijl de overige 190 miljoen nog een gevolg zijn van het vroehere wanbeheer der Beys, alvorens daarin zulk een ingrijpende verbetering was gebracht door het Protectoraat van Frankrijk. Het thans levende geslacht boet nog voor de fouten van het voorgaande. g. De toestand heden. Wie thans nog iets leest over de vroegere toestanden in dit deel van het "Maghreb", is getroffen door de grote verbeteringen aldaar in korte jaren tot stand gekomen. Geen wilde keur meer van een tyrannen, omringd door een leger van gunstelingen, doch een goed geregeld bestuur, dat met ernst en overig werkzaam is, tot bevordering der welvaart en der ontwikkeling van land en volk: "Un régime politique de persuasion et d'amitié" (M. A. Bouge, Rapport Protectorat 1911; annexe n. 362). Waar vroeger veiligheid en knevelarij heerschten, en wreedheden dan wel afpersingen van allerlei aard vaak tot bloedige opstanden leidden, vindt men nu een ordelijk en vreedzaam bestuur, dat een eind maakte aan de zinloze verspilling van de vele rijkdommen van het land, eerst nu aan den dag gekomen. Verder heerst er tussen de uiteenloopende rassen en volken vrede, onder de bewoners van huizen en tenten. De Inlandse bevolking werd in 1908 berekend op 1.765.405 Mohammadeanen (thans 1.800 m.) en 70.500 Israelieten, tegen 138.895 Europeanen, waarvan 63 % Italianen, 27 " Franse en 8 " Maltaanse. Het aantal Europeanen steeg van 18.700 in 1881 tot 73.100 in 1895 en 138.900 m. in 1909. Wegen bestonden er niet; thans beschikt men over 3.250 km, waarvan de kosten van aanleg fr. 30.5 million hebben bedragen; in de eerste 5 jaren waren 9 m.m., terwijl in 1906 een nieuw wegenplan werd vastgesteld van 1200 km lengte en een uitgave van 12.0 million fr. En al deze wegen zijn (behoudens een enkele uitzondering) gebouwd met een baanbreedte van 7 à 8 m. en een verharde kruin van 4 m. breed en 20 cm. dik. Het aantal kunstwerken is in den regel groot en hun constructie kostbaar; toch bedragen de kosten niet meer dan 14 fr. per strekkende meter, terwijl uitstekende materialen zijn gebruikt, en de wegen, waarlangs ik soms uren lang per auto voortreed, in uitstonden. "Maghreb" is het land van den ondergang der zon, het Westen, waartoe de Arabieren geheel Noord-Afrika tot en met Tripolitanie rekenen (G. K. Anton, Franse Agrarische Politiek in Algerije). In 1890 schatte men het aantal vaste woningen op 57.000 en dat van de tenten der Nomaden op 81.000. Een geheel net van wegen overdekt thans Tunesie, zodat de landbouwer zijn producten zelfs uit de verre oasen kan afvoeren naar de verkoopplaatsen. Daarnaast dienen 1215 km spoorwegen, waarvan 908 met smalspoor, als de hoofdadres van het verkeer; die nog voortdurend worden uitgebreid en zoowel de fosfaatmijnen van Gafsa als Kairouan en Westelijk Tunesie, benevens de voorheen bijna onbereikbare wouden van Khroumirie met de zes havens en Algerije verbinden. Gereguleerde stoomvaartlijnen, varend naar de uitmuntend aangelegde havens van Bizerte, Tunis, Sousse, Monastir en Sfax, brengen dit vroeger zoo afgezonderde land in verbinding met Europa, terwijl vuurtorens en bakens de eenmaal als zoo gevaarlijk bekende kust thans voor de scheepvaart veilig hebben gemaakt. Postkantoren tot in de verste oasen, en een net van telegrafen zorgen op goedkope wijze voor het binnenlandsche verkeer, en de dienst der postpakketten is — in tegenstelling met Frankrijk — door de Regering in eigen handen genomen. Ook op het gebied van landbouw en nijverheid kan Frankrijk trots zijn op hun werk. Duizenden hectaren gronden, vroeger vrijwel braakliggende, door hun bezit in de doode band (habous), worden thans ontgonnen, en terwijl zelfs in 1895 niet meer dan 687 m. H.A. met granen werden bebouwd, steeg dit in 1908 tot 936 duiz., terwijl de oppervlakte der wijngaarden in diezelfde jaren toenam van 6.0 tot 14.8 m. H.A., en de oogst der olijfboomen verdubbelde van 193 m. tot 392 m. kg. Alleen rondom Sfax werden in 12 jaren een miljoen nieuwe olijfboomen aangeplant, en wat deze zijn voor het Centrum, is de wijnstok voor het Noorden des lands. Waarschijnlijk wachten nog maar 300 m. H.A. bebouwbare gronden, Noordelijk van de lijn der chotts, op de band van den ontginner, waarom wel wat veel grond (als hiervoren vermeld) in de handen van den vreemdeling is gekomen, zij het buiten de medewerking van de Regeering, door vrijwillige verkoop van den kant der bezitters. Het grondbezit der Europeanen steeg immers van 114 m. H.A. in 1881 tot niet minder dan 830 m. H.A. in 1908, terwijl de waarde per H.A. zeker vijfentwintigoudigde. De kleine „Colons", die habous-gronden in erfpacht krijgen, zijn „Chotts" noemt men de lange rij van depressies in den bodem, loopende van de golf van Gabes tot aan het Ziban-geb. in Zuid-Algerie; meestal droog, bevatten haar laagste punten brak water en zoutkorsten. Het plan van Roudaire, om door het doorsteken van den drempel bij Gabes een „mer d'Interieure" te vormen, die het klimaat der Sahara zou wijzigen, is een „chimera" gebleken, daar deze chotts hoger lagen dan de zeespiegel. Rapport au President de la République pour l'année 1009 p. 1909. verplicht op den hun toegestanen grond een woning te zetten, door of namens hen bewoond, en binnen een jaar met de bewerking een aanvang te maken. Naast de grote domeinen hebben zich vaak Fransche-, dan wel Italiaansche immigranten gevestigd, die een kleine boerderij, enz. voor eigen rekening bewerken, en verder als "metayers" (deelbouwers) of pachters op die uitgestrekte domeinen werkzaam zijn. In 1908 werden al weer 10.8 m. H.A. grond voor 1.4 miljoen fr. door den Staat aangekocht, om deze aan kleine kolonisten af te staan; de sterke stijging der grondprijzen leverde daarbij grote bezwaren. Wanneer de grondeigenaren de inlanders op voordeelige voorwaarden perceelen van hun terreinen wilden afstaan, dan nu door het gewone pachtstelsel geschiedt, zouden de 's daarvan, die thans nog braak liggen, wel snel in omvang verminderen. De Inlandsche landbouwer zou bij een stelsel van deelbouw bv. meer vruchten van zijn arbeid plukken, waarbij de Europese eigenaar hem in zijn eigen belang als gids zou dienen, zijn landbouwkennis kon vergrooten en den bewerker beter gereedschappen, vooral ploegen, verstrekken — thans voor hem onbereikbaar vanwege hun prijs. De "fellah" kan wel degelijk uit zijn ogen zien en ook rekenen; hij zou zijn primitieve methoden wel verbeteren, in zo verre zijn beurs hem dat toeliet, als hij daardoor voordelen kon behalen en hem praktisch landbouwonderwijs werd verstrekt. Reeds heeft men met landbouwonderwijs in de scholen van het binnenland een aanvang gemaakt, waar kleine demonstratie-velden de meerdere opbrengst van de moderne cultuurwijze aantonen. Ook geeft men de kinderen in de Sahel, waar de Inlandsche oliecultuur grote vorderingen heeft gemaakt, eenige notie van handel en boekhouding. Terwijl de Inlanders niet meer dan 150 kg. tarwe en 200 kg. rogge per ha oprappen, winnen de Europeanen, die bijna uitsluitend haver uitzaaien, 750 kg. van dezelfde oppervlakte, waarom de inboorlingen geleidelijk de Europese methoden trachten na te volgen (Revue Indigene 1909 p. 320). Er is dus een ruime speling voor den vooruitgang, vandaar ook de Ecole Coloniale d'Agriculture bij Tunis, de Jardin d'essais en een modelhoeve worden dienstbaar gemaakt. Ook de kwaliteit der olijfolie is door nieuwe procedes aanzienlijk verbeterd. Op de betere grondslagen waarop het grondbezit tegenwoordig berust, is reeds gewonnen, en daardoor is de organisatie van een behoorlijk landbouw-crediet mogelijk geworden, wat reeds goede resultaten opleverde. Zo was door de langdurige droogte van 1908 zowel de oogst van granen als die van olijven bijna volslagen mislukt; terwijl bovendien een grote sterfte onder het vee en een invasie van sprinkhanen „causa una grande miseria" (Resident General Alapetite). De inheemse „Sociétés de prevoyance" hielpen tot leniging van dier nooden met 1.200 duiz., de Regeering met 650 m. fr., in het geheel dus een steun van fr. 1.850.000, zodat het budget toch nog een batig saldo kon opleveren. Irrigatie is tegen zulke rampen echter het enige, doch dan ook afdoende middel, en ook op dit terrein is al iets tot stand gekomen, al wordt de bevloeing eerst nu met kracht aangevat, nu een behoorlijk net van spoorwegen zijn voltooiing nadert. Voor het boren van Artesische putten was reeds in 1905 1.280.000 fr. besteed, en met de beste resultaten; aan de verschaffing van gezond drinkwater voor de steden was toen 23 miljoen fr. ten koste gelegd, waarvoor 480.000 m³ water per etmaal worden verkregen. Ook de verschillende natuurlijke bronnen met geneeskrachtige wateren zijn in exploitatie genomen. Tot bevordering van de visserij, en vooral van den oogst van sponsen, welker prijzen dankzij de betere kwaliteit in 10 jaar verdubbelden, zijn doeltreffende maatregelen genomen. Nauwelijks is er een kwart eeuw verloopen, sinds het Franse Protectoraat in Tunesie werd georganiseerd, en reeds nu is de toekomst van dit land en van zijn welvaart of eilende niet meer, gelijk voorheen, enkel en alleen afhankelijk van de landbouw, doch is Tunesie al bereid het industriële tijdperk ingetreden. De Inboorlingen zijn nog niet verder gekomen dan het tijdperk der huis-industrie, beoefenen bijna uitsluitend het kleinbedrijf, nog streng gereglementeerd als ten tijde van onze gilden der Middeleeuwen. Het gemis aan steenkool en aan water als beweegkracht belemmerde tot heden het ontstaan van industriele centra en hun fabrieken, doch de mijnbouw nam den vorm van het grootbedrijf aan. De locale industrieën schenen bestemd om te verdwijnen, zowel de tapijtweverijen van Kairouan, als de beroemde kantwerken, de "gema" (linnengoed) van Bizerte, het leder- en juweelwerk van Tunis, benevens de tegelfabricage en het pottenbakken te Nabeul. Het maken van "chechias" (Turksche fez) gaf voor vijf eeuwen aan 7.000 arbeiders werk, de uitvoer van "belgha", d. z. Sandalen met ronde punten, droeg een millioen fr. jaarlijks, terwijl de zijden weefsels van Tunesie ("foutos" en "ha'iks") beroemd waren. Gelukkig slaagde de Regeering er in, de goedkope aniline-kleuren weer plaats te doen maken voor de plantaardige verfstoffen van voren, en aan die fijne, duurzame en smaakvolle weefsels van Kairouan weer een afzetmarkt te bezorgen door een streng toezicht op hun deugdelijkheid. Een coöperatieve vereniging met aandeelen van 25 fr. werd opgericht, waarbij zij 350 gezinnen hebben aangesloten, die gezamenlijk de inkoop der grondstoffen en de verkoop der producten regelen. Ook andere industrieën werden krachtig bevorderd en haar een nieuw leven ingeblazen; het weven wordt op de meisjesscholen aangeleerd. Dit schoolondericht wordt dan gevolgd door een cursus als leerling bij een bekwaam patroon, onder toezicht van den onderwijzer. De minerale rijkdom van Tunesie is voor een flink deel onderzocht; toch tot op heden hebben zink-ertsen (galamine) en calciumphosphaten nog de meeste betekenis, vooral de laatste, die, naar we reeds zagen, door den militairen veearts Thomas ontdekt werden in de vroegere lagunes van Centraal-Tunesie, hoofdzakelijk bij Gafsa. Deze meststoffen worden (bij een concessie van 60 jaar) gewonnen door een particuliere maatschappij, die 1 fr. cijns per uitgevoerde ton betaalt, met een minimum van fr. 150.000 per jaar. In 1899 begonnen, heeft de jaarlijkse uitvoer thans een waarde van 28 miljon fr., waarvan de schatkist ruim 1.6 miljon fr. kan innen. De Mijnwet heeft veel overeenkomst met de Fransche, doch de cijns is 5 pct. van het netto-product en een vast recht van fr. 0.10 per hectare oppervlakte der concessie; de delfstoffen, en daartoe behoren de phosphaten, worden beschouwd (Arrete du 1 dec. 1881) als te behoren tot het Staats-domein. Ook voor de 4 zoutmeren, 4 madragues voor de tonijnvisserij, en enige vischvijvers langs de kust, is concessie verleend. Terwijl de mijnen in concessie kunnen worden gegeven, zijn de bosschen in beginsel onvervreemdbaar; in Khroumirie alleen zijn daarbij 100.000 HA bedekt. Al de domeinen samen brachten in 1908 ruim 2 miljoen fr. voor de fiscus op. Voor de inmenging der Franschen werd Tunesie beschouwd als een arm land, ongeschikt om zijn dun-gezaaide bevolking te voeden; thans blijken de bodem, de zee en de ondergrond voldoende rijkdommen te bezitten, al leeft nog een groot deel der Inlanders er in kommer en gebrek, daar de voordeelen te veel aan den vreemdeling kwamen. De geneeskundige hulp wordt evenmin verwaarloosd; want "rien ne serve mieux notre influence que les institutions médicales" (Doumer). De kwakzalverij en het bijgeloof, eens zoo welig tierend, werden krachtdaadig bestreden, en zowel voor geneesheeren als apothekers en vroedvrouwen een meer of minder eenvoudig diploma eischt. Ook zijn er nog steeds 40 "medecins toleres" aanwezig, voldoende aan lagere eischen, terwijl de geneeskundige verpleging op het platteland vaak nog ontoereikend is, hoe uitmuntend zij in sommige steden ook mag wezen. Om daarvoor wat spoediger te voorzien, wordt uit de leerlingen van het prachtige hospital Sadiki, door mij bezocht, na een Stadium van 3 jaren een corps "auxiliaires medicaux" gevormd. De Israelieten hebben eigen hospitalen, en een deel van de inkomsten uit de habous worden, in overeenstemming met de leer van de Koran, aan geneeskundige hulp voor minvermogenden besteed. Meer "infirmeries" zijn echter noodig (Gomma, Assistance Medicale en Tunisie). Tuberculose komt er veelvuldig voor, typhus is er endemisch, en het aantal slachtoffers aan malaria wordt er "innombrabel" genoemd, terwijl velerlei oogziekten (vooral trachoom) nog steeds ernstige verwoestingen aanrichten. Syphilis komt in de havens veelvuldig voor, en de reglementering der prostitutie schijnt door de Koran verboden, wat niet het geval is met de inenting tegen de pokken, welker kwaadaardigheid thans is verzacht, evenals de wreede gevolgen van vroegere pest-epidemieën, die duizenden weg sleepten. Over de rechtspraak werd albereeds gesproken; daar aan wordt jaarlijks 1.000 duizend francs besteed, benevens 2.900 m. aan de "sûreté publique", aldus voor iets meer dan 1 g. per inwoner recht verschaffende aan allen, benevens voldoende veiligheid van personen en goederen. Vooral de "brigade de police mobile", waarvan de Chefs tevens de gewone politie controleren en ondergeschikt zijn aan de "Contrôleurs civils", verlenen daarbij goede en velerlei diensten, ook aan de Caids die verantwoordelijk zijn voor de openbare veiligheid. Deze brigade-chefs houden een lijst aan van bekende boosdoeners in hun district en vervolgen met hun bereden brigades rusteloos de benden die zich ergens mochten vertonen. Tunesie telt thans 91 "postes", verdeeld als volgt: 9 mobiele brigades, 21 commissariaten van politie, 38 brigades "de gardes à cheval", 16 posten van politie-agenten te voet en 7 posten van agenten op fietsen. Vee-diefstallen worden tegenwoordig krachtig bestreden. Het aloude recht van gemeende weide wijkt slechts langzaam voor het individueele grondeigendomsrecht, zodat "delits de pacage" nog al eens voorkomen, al worden deze door de "Colons" in den regel overdreven voorgesteld. De bespreking van de ernstige zorg aan alle takken van onderwijs besteed — waarop ik voornamelijk mijn aandacht vestigde en waarvoor ik talrijke scholen van allerlei soort bezocht, van de eenvoudige Mohammedanse "koettab" af, tot de Khaldounia met haar universitaire onderwijs toe, — verdiende meer ruimte dan hier beschikbaar is, nu met enige dorre cijfers moet worden volstaan, en allen over het onderwijs voor Inlanders wordt gesproken. Het uitmuntende College Sadiki, gesticht en onderhouden door de habous, ontvangt jaarlijks na concours 150 jonge Musulmannen, die een praktisch onderwijs genieten, en voor verschillende beroepen worden opgeleid; onder de leerlingen ontmoette ik aldaar de lievelingszoon van de Bey. Het College Alalouia is een kweekschool voor onderwijzers; want het voornaamste streven der Directie van Onderwijs was de bevordering van het lager onderwijs, en dan in praktische richting, in het belang van landbouw en nijverheid. "Instruction purement intellectuele" - dus was het oordeel van bevoegde beoordeelaars - "ne produit le plus souvent pour la masse des indigènes que de funestes resultaat". De drang naar ontwikkeling is algemeen en krachtig oplevend in hogere en lagere standen; zelfs meisjes bezoeken gretig de Gouvernementsscholen. Men kan er niet genoeg bouwen ; onmiddellijk zijn ze, zelfs in de kleinste dorpen, overvuld met leergierigen. De scholen zijn zoo eenvoudig mogelijk ingericht, de vroegere godsdienstige vooroordeelen daartegen verdwijnen. Het leerplan nadert steeds meer het praktisch en aanschouwelijk onderwijs, door mij in onze Tweede Kamer zo vaak verdedigd, en past zich aan de tegenwoordige behoeften van het gros der Inlandsche bevolking aan "sans faire sortir l'indigène de sa civilisation". Lezen en schrijven is nuttig, verklaarde de Resident, doch spade en houweel te leren hanteren, om niet van honger om te komen, van meer waarde en in elk geval meer urgent. De Koranische school, de "koettab", wordt gehandhaafd en eenigszinds gemoderniseerd, om de 20.000 kinderen die de 1250 koettabs bezoeken, onder het bereik te krijgen en deze dienstbaar te maken aan de volks-ontwikkeling en de volksopvoeding. Daarvoor was het noodig "de depouiller l'Europeen" en Inlander te zijn onder de Inlanders; alle nutteloze ballast achterwege te laten, de handenarbeid te bevorderen (geen ambachts-onderwijs!), en het kind te moraliseeren door geschikte verhalen uit zijn omgeving (Revue du Monde Musulman 1906 I p. 6). Met ruime hand werden voor het onderwijs, vooral voor de "Ecoles franco-arabes", gelden beschikbaar gesteld: van 1800 fr. in 1880 tot uitgaven tot 430.000 fr. in 1889 en 2.600.000 fr. in 1908. Het aantal leerlingen klom per tiental jaren van 4.6 in 1885 — 1895 en 1905 van 13.8 tot 21.8 duizend, waaronder niet minder dan 1.6—4.7 en 8.8 duizend meisjes. Verder heeft men er nog de Rabbinerscholen "Medrachine" met 800 en die der "Alliance" met 1600 leerlingen voor deze Oostersche Israelieten, zodat in 1908 niet minder dan 25.531 leerlingen, dat is bijna 1,5 pct. der inwoners van het Gouv. scholen bezochten; voor Java zou dat 450.000 zijn. Aan de voorschriften van den Koran "aimez l'instruction, recherchez la science" (XXXIX, 12) wordt dus onder het Fransche Protectoraat heel wat beter gehoor gegeven, dan ten tijde van de absolute heerschappij der Mohammedaansche Vorsten het geval was, en het onderwijs dringt thans zoowel in de arme buurten der steden als in de tenten der douars door. "Le peuple s'éveille, voit, reflectit et pense", aldus de Rapporteur A. Bouge (1. c. p. 1322). En thans een enkel woord over de belastingen, na hetgeen reeds hiervoren werd gezegd. Aan de willekeurige heffingen en de corvee-arrest is een eind gekomen; de lasten, drukkende op de productie, zijn aanzienlijk verlaagd om eerlang verder te dalen; vooral geldt dit het zogenaamd onbillijke hoofdgeld, de "medjba". Door den Bey ingevoerd in 1856, om in zijn financiële nooden te voorzien, vormde zij met 7 m.m. fr. in 1908 nog 0,6 van het totale budget van de inkomsten, om na de verlaging van fr. 25.85 per hoofd in 1880 tot fr. 18.— in 1910 eerlang met ruim 3 dalen. Zij drukt uitsluitend op de Inlanders, waarvan er 350.000 zijn aangeslagen, tegen 198.000 in 1886. Nieuwe belastingen werden niet ingevoerd, wel meerdere oude verbeterd, zowel de directe (van de oogsten, van de onroerende goederen en als patentrecht geheven), als de indirecte belastingen. Deze laatste drukken echter veel te zwaar op den Inboorling, wat de Resident General Alapetite 7 Nov. 1910 erkende in zijn Discours d'Ouverture de la Conference Consultative: "Nous pourrions etre fiers" — luidde het toen — "de notre moderation fiscale, si l'impôt direct, qui pese particulierement sur les indigènes, et qui represente environ un quart des revenus publics, était moins élevé". Vrijwel alle belastingen ondergingen gedurende het Protectoraat ingrijpende veranderingen, en desondanks steeg de staats-inkomsten van 19.8 m.m. fr. in 1884/85 tot 43.2 m.m. fr. in 1907. Alleen bij de douane-rechten geven nog steeds de belangen van Frankrijk wat te veel de doorslag. De verdere inkomsten bestaan uit die van monopolien (tabak, kruit, zout, lucifers en speelkaarten) die in 1909 resp. 7.000 m. — 276 m. — 875 m. en 115 m., dus samen 8.9 m.m. opbrachten. Verder uit de inkomsten van de posteringen en telegrafie: 2.000 m.; van de “regies co-interessees de l'Etat” (waterleiding van Tunis, tramwegen aldaar, spoorwegen, havens, enz.): 4.600 m. fr., de opbrengst der staats-domeinen (bosschen, phosphaten en vischvangst): 256 2.000 m. fr., benevens 43 diverse soorten van belastingen. Met de directe heffingen door de inba: 5.500, door de ashoor der granen: 2.600 en de kanoen van olijfboomen: 1.200 en van dadelpalmen: 400 m., enz. ad fr. 10.200 m. in het geheel, en de indirecte belastingen ad 13.400 m., komt men tot een totaal van fr. 42.100.000 in 1909 aan gewone inkomsten. De buitengewone ontvangsten bedragen 49.8 m.m., gevendeen totaal-inkomen van bijna 92 millioen fr. Het Parlementslid A. Bouge berekende in zijn onlangs verzonden Rapport, dat aan zuivere belastingen moet opgebracht worden niet minder dan 45.6 millioen frs. (in 1911), dat is fr. 24 per inwoner tegen fr. 19 in Algerie. Dit is te wijten aan het schuldenlegaat der Beys van 194 m.m. fr. en doordat de “mise en valeur” van Algerie door het moederland werd betaald, dat daaraan en aan de verovering 4 miljarden ten offer bracht. Van het totaal der belastingen betalen de Europeanen fr. 68.70 per hoofd van bevolking, de veel armer inlanders echter fr. 20.65, vooral door de verpletterende medjba, waarvan de “Colons” zijn vrijgesteld, die ook niets voor het ashoor behoeven te betalen. De jaarrijksche uitgaven laten zich voor 1909 aldus samenvatten (in duizenden francs): het persoonlijk inkomen van de Bey: 900, van zijn paleis-personeel: 128 en van de prinsen der Hussein-familie: 600, makende met de uitgaven voor de Beylicalde garde ongeveer 2 miljoen. De Residence Generale, dus de kosten van het Protectoraat of Europees Bestuur eist: 1.100, en het Inlandsch Bestuur niet meer dan 600; de pensioenen: 900. Verder bedragen de uitgaven voor de Directie van landbouw en bosschen: 1.400, die van het onderwijs: 2.600, van mijnen en openbare werken: 6.300, voor post- en telegrafie: 2.600, voor politie en justitie: 4.000, voor den geneeskundigen dienst: 300, de subsidies aan de gemeenten: 430, voor de inning der belastingen en de regering: 6.800. Tegenover de luitende uitgave van 415 m. voor leger en vloot staat echter de hooge van 11.700 m. voor den dienst der Tunesische schuld. De som der gewone uitgaven wordt aldus: fr. 42.100.000, of juist gelijk aan de gewone inkomsten. De buitengewone uitgaven bedroegen in 1909: 50 miljoen, waarvan 42.7 m.m. aan openbare werken, w.o. 32.0 voor spoorwegen, 6.6 voor gewone wegen en 2.3 m.m. voor havenwerken. Telt men alle uitgaven, dus gewone en buitengewone, bijeen, dan krijgt men voor het bestuur: 6.0, voor het onderwijs: 3.5, voor de openbare werken: 49.0 en voor de financien: 26.3 of met andere uitgaven te zamen: fr. 92 miljoen. Terwijl de uitgaven sterk toenamen en wel van 27 — 47 miljon in de jaren 1902—1910, en de ontvangsten van 18 m.m. in 1883 tot 22 m.m. in 1889, 40 m.m. in 1900 en 92 m.m. in 1909, en hielden beide een gelijken tred. De excedenten der begroting bedroegen bijvoorbeeld in 1889: 7 miljon, in 1907: 10 m.m. fr. Tot de uitvoering van werken wordt niet besloten wanneer geen excedent is aan te wijzen, en deze batige saldo's, eenmaal voor elk bepaald doel (bijvoorbeeld spoorwegen) bestemd, worden daarvoor van jaar tot jaar gereserveerd, tot het hele programma is voltooid. Een ander vast beginsel van het Tunesische begrotingsbeheer is, dat tot geen enkele uitgaaf wordt besloten, wanneer deze niet op de aangegeven wijze kan worden gedekt, en dat men de vaste bestuurs-uitgaven zooveel mogelijk beperkt. Alle gewone uitgaven worden aldus steeds gedekt door de gewone inkomsten. Daardoor is men er in geslaagd gedurende 25 jaren slechts 2 maal een deficit te hebben op de begroting (in 1888 en 1889), en tot en met 1897 de som der excedenten op te voeren tot 123 miljon. Ook werd een reserve-fonds van 5 m.m. gevormd tegen eventuele tekorten op de gewone uitgaven, en van 3 m.m. voor die op de spoorwegen. Verder is er een afzonderlijke kas voor maatregelen ter bevordering van de economische ontwikkeling van het Regentschap, waaruit sinds de tot standkomende van het Protectoraat tot 1909 niet minder dan 116 miljon zijn besteed. Daarvan verbruikten de spoorwegen: 35, de wegen en bruggen: 11, de havens 16, de openbare gebouwen: 17, hydraulische werken: 6, de uitgaven voor de kolonisatie: 7, de inrichting der postdiensten en telegrafie: 2, de "outillage" voor de monopolien: 4, en ten slotte een pensioenkas voor Tunesische ambtenaren: 4 m.m., enz. In dat alles wat mogelijk ondanks de slordige ramming van den bouw van het spoorwegnet, waarbij op 98 miljoen een tegenvaller zal komen van 40 m.m., daar men de arbeidsloonen, de eenheidsprijzen te laag had geschat, de opnemingen verre van voldoende waren, en men bv. voor Sfax het gehele Station (fr. 400.000) had vergeten! Aldus de baarzinnigen der organisatie van het budget gedurende het Protectoraat, dat jaarlijks 11.230.000 francs moest afzonderen voor de renten en aflossingen van schulden, voor geen gering deel reeds in de tijden der onbeperkte heerschappij van den Bey gemaakt. De "Commission financière" van 1869 had tot taak, sommige inkomsten van het Regentschap te innen en deze te verdelen onder de Europeesche schuldeisers. Nadat Frankrijk door de conventie van 8 Juni 1883 de garantie der schulden, groot 142.5 miljoen, had overgenomen, verviel deze Internationale Commissie. In 1892 werd die schuld van den Bey geconverteerd, en herleid tot een belastingsbijdrag van 190 miljoen fr. ; daarna kwamen nog in 1902 een lening van 45 miljoen voor den bouw van spoorwegen, in 1907 van 90 miljoen eveneens voor spoorwegen, doch tevens voor den aanleg van gewone wegen, en aankoop van gronden voor de kolonisatie, terwijl voor 1911 tot een lening van 80 miljoen fr., alweer voor den bouw van spoorwegen, is besloten. De totale schuld zal dan gestegen zijn tot 405 miljoen, of eventjes 225 fr. per hoofd der bevolking; daarin zit voor de toekomst geen gering gevaar. Geen enkele lening mag door den Bey worden gesloten zonder voorafgaande goedkeuring van de Fransche Regering (art. 2 Tractaat), die daarbij wel wat te veel heeft gelet op de belangen van de Fransche kapitalisten. Wel kan Tunesie tot heden daarvan de lasten dekken, zelfs zonder nieuwe belastingen en zonder enige subsidie van den Protector; doch zal het land op den duur wel rijk genoeg blijken, om deze zware last te blijven dragen? Britsch-Indie is in dit opzicht een waarschuwend voorbeeld, al behoef de schrielheid met leningen voor nuttige uitgaven, als in Nederlands-Indie, waar de z.g. schuld nauwelijks fr. 6 per inwoner bedraagt, geenszins te worden betracht. Wel eischen voor Tunesie de tegenwoordige en toekomstige lasten groote omzichtigheid in het financieel beheer. Ook moet worden erkant dat de behoeften groot waren, daar ten tijde der Heys alle openbare werken ontbraken, en er veel geld noodig was om aan dit zoo lange eeuwen verwaarloosde land zijn economisch gereedschap te verschaffen. Tunesie is een der zeldzame Fransche Kolonien, die geen enkelemaal geldelijke hulp behoefden van het Moederland, dat in Algerie millioenen en millioenen moest ten offer brengen, om van de Antillen en andere niet te spreken. Het kenmerk der financieele organisatie van het Protectoraat is de autonomie onder controle van Frankrijk. En de beste verdediging van dit stelsel wordt wel gevonden in het feit, dat daardoor een arm land zonder enige subsidie een begroting kreeg zonder deficit, een net van wegen en spoorwegen kon bouwen, havens verbeteren, het onderwijs krachtig uitbreiden, den handel een groote vlucht doen nemen, terwijl in deze kleine Staat het financieel evenwicht, voor de Groote Mogendheden vrij wel onbereikbaar, steeds bleef gehandhaafd. Alle kosten van defensie worden echter door Frankrijk gedragen; enkel en alleen de uitgaven voor het Tunesische leger, in hoofdzaak een schitterende garde voor den Bey, komen op rekening van het Protectoraat. Ook het tractement van den Resident General komt ten laste van het Moederland, waardoor diens prestige slechts kan worden verhoogd. „La France apporte la force de ses armes, gage de sécurité; ses capitaux, ses aptitudes diverses et multiples; et assume seul, tout au moins au début (door de garantie der leeningen), les risques d’un réseau de voies ferrées et de routes dont chaque jour les mailles se resserrent" (Rapport Bouge p. 1319). De algemene Handel met het buitenland (invoer en uitvoer samen) steeg sedert het jaar 1882, bij den aanvang van het Protectoraat, geregeld, en wel per tiental jaren van 35.0 millioen fr. in 1882 tot 76.2 in 1892 en 117.0 in 1902, hetwelk een ongunstig oogstjaar was; in 1903 was het 155.0 m.m. De waarde van den invoer nam geregeld toe, en wel van 42.9 millioen fr. in 1884 tot 46.4 in 1896 en 83.4 m.m. in 1904; de uitvoer stond in nauw verband met de oogsten en was dus veel kleiner in de jaren 1896—1900 en 1901. Van 41.3 m.m. in 1895 daalde hij, een jaar later, tot 34.5; alleen is een heuglijk verschijnsel de toename van den uitvoer van „andere dan landbouw voortbrengselen". Tegenover een uitvoer-waarde van 32.2 m.m. in 1884, stond 41.3 in 1895 en 76.8 in 1904; in 1908 bedroeg de „commerce general" 217.2 m.m., dus bijna 3 maal zooveel als in de eeuw geleden en wel fr. 120 per hoofd der bevolking tegen fr. 32 op Java. Van den totaal-handel was in 1896 ongeveer 66 % in handen van Frankrijk, in 1902 nog 58 % en in 1908 51 %. Dus ging hij naar verhouding achteruit, al steeg hij absoluut van 54 m.m. fr. in 1896 tot 110 m.m. in 1908, verdubbeld dus. Italië volgt op Frankrijk met 11,8 % van het geheel. Nog schitterender worden deze uitkomsten, wanneer men ze vergelijkt met die voor Algerië, bewoond door hetzelfde ras, dat aan Frankrijk heeft gekost, nog miljarden heeft gekost, nog millioenen eist, en waaraan stroomen bloeds zijn geofferd, terwijl in Tunesie schier geen doden zijn gevallen. „L'Algerie à coûté 27 années de guerre; la Tunisie n'a demandé que quelques mois de promenade militaire" (Revue Indigene 1908, p. 355). CONCLUSIE. „LE PROBLEME DE LA COLONISATION A UNE DOUBLE FACE. IL EST RÉSOLU QUE SI LA CONQUÊTE DES TERRITOIRES S'AJOUTE LA CONQUÊTE DES ÂMES." (Discours Gouv.-Gen. d'Algérie. M. Jonnart.) Er is door Frankrijk in Tunesie een groot werk verricht. Zeer zeker, er zijn fouten aan te wijzen, de medaille heeft ook een donkere keerzijde, doch deze is nu eenmaal onafscheidelijk van elke koloniaal politiek van onze dagen, en zou onder een ander bestuursstelsel dan het Protectoraat nog somberder tint hebben aangenomen. 260 Europeesche speculanten ontnamen het land aan de inboorling en lieten de verdreven landbouwer aan zijn harde lot over; een lokale aristocratie en de ontwikkelde bourgeoisie, die in handel, nijverheid of bankwezen een bestaan vonden, trokken grote voordeelen van de verbeterde middelen van verkeer; rijke grondbezitters zagen ook de waarde van hun eigendommen toenemen, zij allen voerden wel bij het nieuwe regime. Doch welk voordeel trokken daarvan de arme fellah en de bewoner der oasen of steppen van het Zuiden; welk nut gaven hem havens, vuurtorens en spoorwegen, grootendeels van zijn belasting-penningen betaald? Zijn economische toestand was en bleef ellendig. Bezwijkende onder den druk der belastingen, boette hij voor het wanbeheer der vroegere Beys, en de verkeerdheden der tegenwoordige Regeering. Thans zullen wij daarop niet verder ingaan, veeleer de keuze van Regeeringsbesluit bespreken; en wat dat aangaat, was de Minister van Buitenlandsche Zaken, de heer Delcasse, volkomen gerechtigd zich daarover waardeerend te uitzen. "Le protectorat", zeide hij 6 Februari 1901 in het Fransche Parlement, "est la forme de Gouvernement par excellence, la forme la plus simple, la minst kostbare, celle à laquelle het moet terugkeren allemaal dat het permit en de omstandigheden en het staat van het land. Geweld is daarvoor een siecht begin: "la violence ici est été odieuse et impolitique" (Leroy Beaulieu. La Tunisie p. 488). Geduld en beleid zijn daarvoor onmisbaar en doen bij zulke primitieve volken vaak wonderen, naarmate men hun vertrouwen weet te winnen, en door een belangeloos streven weet te verdienen ook. Niet in eens springen betere toestanden als uit den bodem op; men kan de zeden verzachten, en de ontwikkeling van betere verhoudingen voorbereiden; de evolutie vrij baan maken, ook. Zonder bajonetten en repeategeweren. Meer dan eenmaal moest het Protectoraat in Tunesie terugdeinzen voor de traditie der Muselmannen, voor hun geloof, zelfs voor hun vooroordeelen, en dat vaak op gewichtige punten; doch op den duur zegevierden het eigenbelang en het gezond verstand der Inlanders. Rechtstreeksch bestuur zou omverwerping zijn van wat sedert eeuwen was ontstaan en gegroeid, zowel aanpassend aan de omstandigheden; zou uitgelopen zijn op een dure en weinig-doeltreffende administratie. Door het Protectoraat konden deze Muselmannen Frankrijks Souvereiniteit aanvaarden zonder hun godsdienstige overtuiging te kwetsen; hun gewoonten werden geëerbiedigd; hun trots werd ontzien; hun activiteit werd aangewakkerd in plaats van geknot met ruwe band. Wie zal de offers aan bloed en goud kunnen schatten, die aldus werden bespaard? Thans werd steun en medewerking gevonden van een zijde, van welke anders alleen wrevel en verzet zou zijn te wachten. Twaalf eeuwen scheiden het Fransche Protectoraat in Tunesie van het Romeinse - aldaar, en tusschen beide ligt de Mohammedaansche verovering met haar rampzaiige gevolgen. Beider Protectoraat handhaafde de inlandsche organisaties, vormde een soort van samenwerking met de bevolking, waarbij verbeteringen geleidelijk tot stand kwamen zonder wrijving en botsing; het bleek "un instrument de progres d'une superiorite incontestable". "Le protectorat" - aldus Leroy-Beaulieu - "est la methode la plus pacifique, et la plus fraternelle de civilisation; c'est la plus economische, la plus rapide, et la plus sere in presence d'organisations suffisamment coherentes. C'est un regime souple, parfait, humain, die zijn werk doet zonder bloed of milliards". 