title: Staats- und sozialwissenschaftliche Forschungen
creator: Gustav Schmoller
text: voormelty die naast den Velijk niet wel andern soude voor den inlandsche Fabrikeuren en Zijdehandelaars hun gewenscht verlangen zoude können voldoen, dan onder een in de Natuur der zaak zelve opgesloottene of daarvan geaccroisseerde niets nameiijk en dat de geleegenheid in de Oost Indien, door de ordrea van de meergedagte Wel Ed. O. C°- aldaar ter in- kooping van zyde niet ojp eenigerlij wijse belemmert of ge- stremt aldaar wierde, door de Inkoop van Comtoore van Negotie aldaar geatabileert van wegens de Hooge ordres en Lastgeving ter bekoomingh van aisulke zijde, van andere Potentaten en Natien Endat er successive (door de wel uyt- vallende recolten der zijde in de Oost Indien boven en be- halven die ook aldaar vor of wel ten behoeve van gemelte O. (>• hier to Lande bekwaame geleegenheid waare, ten be- kooming der quantiteiten, en Sortimenten der Zijde die volgens vergunninge als bove gezegt, aan d^- Fabrikeuren en Zijde- handelaars hier te Lande also mogte worden toegestaan. S\ en ten derden enEijndelijk dat eens genoomen alles in maniere voormeltof op andere wijse, ter hunner beettere in Staatstelling ter Herstel en meerder Debiet hunner voor- melte inlandsche Fabriquen, goetgunstiglijk voordende en Zijnde te beraamen, en vasttestellen dat dan egter ook nog door wel- gemelde Illustre Colegien aan hun Fabrikeuren en Zijdehan- delaars de Herstelling en verdere voort zetting en uytbreiding hunnen gedagte Fabrijcquen en Zijde handel van wegens als boven nadere ordres en vergunningen zoude nodig weeren betreflfende die hunne verdere voortzetting voor sooveel de daar van voortspruyttende meerdere vertier en debiet te veel mogte kunne stremmen, het ordinaris debiet en vertier van oostindische Stoflfen successive door de hooge ordres als boven uyt de oostindien met de scheepen der 0. C^- indeze lande arriveerende ofF van andere Stoffen uyt andere Landen, op een gepermitteerde wijse hier te Lande ingevoert en ver- debiteert werdende. Omtrent welke derde en laaste grondstelling en het be- denkelijke daarin in voorgestelt mogelijk door verdere autori- teyt en begünstigende — schikkinge als boven ter weder zijde nuttig als een statutair Reglement en ordre voor hen Fabrikeuren en Zijdehandelaaren waaren te koopen, omtrent de geruste en bevijligde voortretting hunner Fabriquen en handel nadat dan voor of verder uyt hooge authoriteyt als voorzegt zij, van wegen deselve bij vervolg van tijt (hunner Fabrikeuren en Zijdehandelaaren fabriequen en handel floree- rende voor^aande) mogte worden begünstigt in hunne fabrie- quen en Zijdehandelaaren uyt en door de gedagte Hooge en Illustre Soevereiniteit deeser Landen (voor so veel sulx uyt de beveelende magt, derselve hooge overheyd en derselver prudente oordeel mogte worden verstaen cn verordineerd als Digiti zedby Google X 8. 109 niet strijdende waare met de Placaatten van den Landende ordonnantien der bijzondere Steeden, ofF met de tractaaten in tVre^mde Mogendheeten gemaakt) als aan hen tot meerder een doorgaander vertier dragt, en slijtagie mitsgaders tot verdere debiteering en versend ing na buyten Lands mögt können en worden goedgunstig toegestaen en verleent vermits ook dat zij inlandsche Fabrikeuren en Zijdehandelaars door die also voortzetting, hunner Fabricquen en Handel (waardoor zij Een zeer groot aantal behoeftige arbeidslieden en Ledig- gengers hier te Lande ter ontlasting voor de Diaconien en publique Godshuysen aan de kost können helpen) dus niet soude kunnen bog vermoogen eenige Legie on nadeel too te brengen aan hei vertier en Debiet en gebruyk van alle van zijde gewerkte Stoffen: die successive door ae ordres van de nu te meer voormelte Hooge Interessanten van gedagte Wel £d. 0. C^* met haar Companies scheepen herwaards na deze landen mogten werden overgevoert en inkoomen. £n dus werd het zakelijke in deese Memorie verbat: als alleen up een Neutraale wijse en off die eenige Nadere over- weging en reflexie tot Nat soude kunnen en mögen Meeri- teeren ten eenemaale onherroepelijk aan Prüden ter beoor- deeling in desen als voore vorgedragen. — Meit alle sinceriteit en verschuldigde obedientie. En also voor een wijl tijds eens vast vooronderstelt zijnde dat en, op de eene off andere manieren voor de meergedagte Fabrikeuren en Zijdehandelaars uyt hooge authoriteit en met voestaaning als booven sulke schikkingen en ordres waaren beraamt, waar door zij in voomoemde Jaaren genoegsaam voor hun Fabricquen en Handel van oost indische Zijde, ten mo- dicque prijse, als voormelt, soude worden goQtgunstig voorsien: Maar daar tegens ook vast waare bepaalt hoeveel d^* Hooge Interessanten van d®- O. C*- op yder parthije te verkoopene zijde, zoude moetten profiteeren: ter goeddoening hunner Inkoops Kosten in de Oost Indien, en op de Retoeren voor- vallende, gestelt eens, ten bedragen van elke parthij : pro rato 25 prCt^- Maar dat aan Heen Hoog en Wel Ikl. Interes- santen daar van in d®- Jaaren bij den Inkoop van yder parti) Zijde door gemelte Fabrieken Een en Zijdehandelaars pro rato by den inkoopsprijs, op reekening zoude worde betaalt 15 prCt^- Do, zoude met de Expiratie van het Laaste dien vorssegde . . , . Jaaren, door hen op der voet als hier vooren reets is ten nedergestelt, nog aan wel gem** Hooge en Wel E. Interessanten in voorssegde O. C^- bij wegen van Remplace- roent, vor eens elk pro rato van zijn in dien tijt gekogte zijde moetten werden goedgedaan en betaalt 10 prOto. Digiti zedby Google JIO X 3. B. Aan de Wel Edele Crroot AcMbaare Heeren Burgermeesterenn e Regeerders der Stad Amsterdam. Geeven zeer Eerbiediglijk te kennen, de Superintendenten der zyde Reederijen dezer Stad, uyt aanmerking van het groot en meer en meer toeneemend verval der zijde Fabricquen en de verlegging der zijde Negotie uyt deeze Stad naar andere Plaatsen ; dat de Supplianten met redenen veronderstellen zulks hoofdzakelijk voort te spruyten uyt het niet genoegzaam aan- brengen der Jaarlykse vereyschte Sortimenten en quaütiteit van zijde door de Oost Indische Compagnie dezer landen, daar niet tegenstaande deselve, volgens de conventie met de Steeden Haarlem en Amsterdam op den 28. November 1740 tot het aanvoeren van een veel grootere quantiteit verpligt waare, aan de zedert gemodereerde Eysschen en emstige vermanin- gen der jaarlykse, door Uwe Ed. Groot Achtb. daar toe ge- qualiiiceerden en die der Steede Haarlem op Verre na niet voldaan heeft; Waaromme de Supplianten sig wenden tot üwel Ed. Groot Achtb. eerbiedig verzoekende dat het Haar Ed. Groot Achtb. behaagen möge, om bij de deliberatien over het vemieuwen van het Octroy der Ed. Oost Indische Compagnie de belangens eener Tak van Commercie welke ^eertyds groote rijkdommen aan ons Vaderland en voornamelijk aan deeze Stad aangebragt heeft, ja waar van thans nog een groote menigte Ingezetenen hun Levens onderhoud verkrijgen, ,onder Hunner Edele Groot Achtb. vaderlyke Protectie te neemen, en het daar heenen te wenden dat deselve Maatschappij, door nader schikking op vorter wijse verpligt worde om zo niet aan de bovengemelte conventie van den Jare 1740 te voldoen, ten minsten tot aanbrenging den Jaarlykse opteeeevene Eysschen van de daar toe door Uw Edel Groot Achtb. aan- gestelde Personen nader verbonden te werden. Twelk doende etc. Brieff van een vriend in aan een vriend in over 't verval der kwijnende zijde en zijde stofFen fabricquen -en de middlen die deselven wederom soude kunnen opbeuren ^oorsoverre de Ed. oostindische Comp, deren Landen daar- toe kan contribueeren. Mijnheer om aan UEd verlangen te voldoen sal ik mijn gedagten ÜEd mondeling meedegedeelt wegens de verbeetring der fabricquen insoverre de oost Ind. Comp, daertoe kan con- ,tribueeren met veel pleijsier op het papier stellen, ik bedrijp Digiti zedby Google H 3. 111 ^an om direct ter saake te komen dat onse fabricquen ver- yallen l"" door nayyer onser nabuuren in dujtsland braband en eiders die ziende onse progressen daardoor sijn aangespoord geworden om ons na te volgen 2^ door dien deselffde nabuuren de arbejdsloonen en -wooninge, veel goedkoper hebben dan wij en ten S*" door dat sij met seer geringen onkosten destoffasie off zijde die sij noodich hebben, soo goed kunnen bekomen •dan wij. Indien wij nu in Staat sijn dit Laaste te beletten ten minsten te sorgen dat wij sterk daarin voor sijn soo is er geen twijfel off wy senden gelijk voorheen een goed debiet van onse gefabriceerde zijde en zijdestoffen bekoomen te meer als men considereert dat de dujtsche en vreemde sich meest o^ 't verslegten der gefabriceerde goederen toeleggen en men in deese Landen zulks ODgewoon is, gelijk dus l^aal synde, onse goederen nog althoos geprefireerd worden dus isoude de Twee eerste reedenen van verval van selffs ophou- den. Om daar toe nu aanlijding te geeven is reeds door de Hoogloftelijke magistraten der steede Haarlem en Amsterdam by 't oetroyeeren der Edl. oost. Ind. Comp, gesorgd dat de- selve so ik meen ^W zijde t' jaarlijks mögt aanbrengen, waertoe is dit nu geschied? is't niet met oogmerken van de Ingeseetenen en burgers der gemeide steeden te bevoorregten Immen kan sulks niet ontkend worden maar wat niet heeft men en van gehad? de oost Ind. maatschappij heeft so men ^egt voorgegeven 1. dat sij bij de zijde te brengen verloor 2. dat onse fabricquen so veel niet vereisten 3. dat 't dog voor de brabanders, duytschers en andre Tiatien was meer dan voor onse fabricquen waer toe dan Tiutteloos te Verliesen. Dus dan heeft deselffde Comp, meedegebragt wat sij goedvond en nooyt gehoor gegeven aan den Eisch der fabri- quanten namentlijk om die te vervullen ondertusschen even Dlijfft het seker dat onse kragt in de fabricq alleen bestaat inae zijde die onse oostind. Comp, meedebrengt, want door den aanval uyt Nederlands Indien bekoomen wij alst waare selffs een zijdeteelt en door 'tzelve de geleegenheid om teegen de Italiaenen en andere Nation, die hunnen eygen zijdeteelten liebben te kunnen Stand houden, derhalven blijfft de sorg van de gemeide magistraten een goede welgepaste sorg een middel omveele duysende armen menschen van den bedelrak te houden en in tegendeel ht^n brood met eere te doen winnen, «en middel selfs om door het welvaren der fabriquanten^ Rijk- dom en Overvloed int Land te brengen, en dus in alles tot Digiti zedby Google 112 X 3. welvaert van dit goede Land te verstrecken^ voorbeelden daar van zijn genoeg voorhanden dat dit also gebeurt is want toen de Ed. oostind. Comp, zwaare partyen zijde aan- bragt, floreerde de fabriquen^ hoe veele voomaeme Steden der maatschappij ten Ingeseetenen hebben de bloeyende fabri- quen niet verwekt Jaa zelffs de Leeden der oostind. Maat- schappij hebben en door gewonnen : want magt van geld voor te vertieren van coopmanschappen in ons land bearbydt in 't Land körnende soo sijn de Intresten vermindert ende actien in sulken hooge waerde gekoomen daar men die na maate de fabriquen in ons land sijn vermindert^ allenskens heefft sien daalen, konde men daarenbooven eens nazien de arm- boeken den steeden Amsterdam^ Lejden, Haarlem, Utrecht ja mooglijk ook Friesland en Noordholland men soude ongetwy-. feld vinden dat na maate de fabricquen sijn affgenomen 'tgetal der armen considerabel is vermeerdert en de uytgaven veele tonnen gouts meerder bedragen als te vooren, de Edl. oost Ind. Comp., heeft echter ook onder de aangevoerde seer billjke redenen tot klagten waarom ik die nu eens van stuk tot stuk sal nagaen. 1° betreffende H verlies off sulks in der daat bestaat, sal de Comp, best zelff weeten so men (gelijk mij gesegt is) 40 procto vragt reekent ; dan gelooff ik ontwijfelbaar dat en verlies op is, maar so men dan een ^ zijde, gerekend op f. 8 vier en sestig Stuyvers per i6 vragt rekende, ende selff de vragt eens voegde bijde Cofiy t. ü : dan zoude de oostind. Comp, verscheiden Capitaelen verlies leyden en daarom zo een articul absoluut niet moeten aanvoeren maar dit voor andren vreemde Compagnien overlaten, dog ik vertrouw niet dat er bij de Ed. Oost Indische Comp, sulk een onevenreedige vragt bereekend word en plaats vind dan kan ik niet be- grypen, hoe deselve bij de zijde Verliesen soude daer men de fransche en Engeische jaa ook somtydt andere Compagnien jarlyks groote partigen ziet aanbrengen en dat ongedwongen sonder daar toe te sijn verplicht, voeed daarbij dat onse 0. I. C. op Java de scboonste zijde kan teelen die men wenscht. Maar eindlijk de vraag is niet off de Oost Ind. Comp, winst off verlies bijt retour den siide heeft sulks is bijt accoort off bij de conventie door deselve met de steede Haarlem en Amsterdam aangegaan niet bedongen, en al ver- loor deselve Comp, daaraan soo is sulks in geen deelen te eompareeren bij het oi^erhoud van zo veel menschen als er door welvaaren en van armoede bevrijd worden. Jaa so er meergemelde Compagnie by verliest ist' in alle gevallen, mafir meede een deel van de prijs die zy uytgeeft, voor 'tuytsluytend Regt om alleen na de Oostindlen te mögen handelen en dus besluyt ik dat de Oost. Ind. Comp, soowel aen eenig ander ingeseetene verpligt is haar contract na te Digiti zedby Google [ X 8. US koomen 'tsij 'met tsy sonder voordeel '2° de belangende dat onse fabriequen so veel niet vereischen dit is wel seeker in de tegenwoordige omstandigheden en hoe minder zijde de comp, aanbrengt en daarte^en veel Stoffen fourneerd hoe minaer wij nodig sullen hebbe want dus raaken de fabrie- quen verlooren ende contante gaan t Land uyt: was't niet Bulk een ontzaggelijke oost Indische comp, dewelk als een eroot Lidt den maatschappij van ingezetenen onse fabriequen behoorden te begünstigen oehoorde sij niet van de Goederen die in ons land gefabriceert worden, althoos na de Indien te versenden, geliik bij de oprechting van haar Sositeid is ge- schied, behoorden zij niet door aanvoer van allen wat tot onderhoud van de Ingezeetenen dezer Landen (hunnen meede- burgeren waarboven zij 'tgeluk hebben tot hun Handel ge- praediligeert de zijn) strecken konden de gantsche Republiecq te helpen gelukkig mfaahen en niet te ondemeemen dan 'tgeene ZOO wel met 't algemeen belang als met 't Haaren overeen- quam. Maar helaas wat zal ik van dit alles seggen ik gelooff voor zeeker dat te vooren door de fabriequen van zijde en zijdestoffen alleen, meer menschen binnen ons land in 't werk gehenden en geprospereerd sijn en dus meer voordeel wierd aangebragt dan thans door de geheele O. I. Comp, voordeele werden aangebragt, dewyl men in plaats van onse gefabriceer- den goederen te verkoopen deselve integendeel tot groot nadeel der fabriequen inbrengt en contanten uytvoert, daar 't nu de rijkdom van een Land uytmaakt dat er veele Inge- setenen hun bestaan hebben en vinden soo blijkt dat sulk handelen seer nadeelig voor ons land is, dat de Stoffen die de oost. Ind. Verder meen ik door de volgenae redenen ook te zuUen toonen dat onse fabriequen de bepaalde quantiteit soo niet in de tegenwoordige gesteldheid ten minsten in 'tvervolg wel soude kunnen noodig hebben. ten 8^« moet ik op de reedenen dat de O. I. Compagnie ook tot 't nut van de brabanders duytschers, als andere de sijde aanbrengt deselve Compagnie volkomen Justificeeren en 4 is precies in dit point, daar ik 't redres meen te vinden, Toen de conventie met de O. I. Compagnie is aangegaan waaren de zijdestoffen fabriequen in Europa niet Rondoiii onse grensen, men wist van fransche en Italiaensche Stoffen die gefabriceerd wierden in Landen daar men selffs zijde teelten heefft, en van geene anderen, dit nu is verändert, men heeft in duytsland de stoffagie uyt de zeeplaatsen met weynich kosten gehaald, men werkt daar goedkoper en men brengt thans al de gefabriceerde zijde en Stoffen, van daar in ons land,. 'tis waar de inkomende Rechten sijn swaar, Fonehnog«!! (44) X S. - Pringsbeim. 8 Digiti zedby Google 114 X 3. inaar die worden er sekerlijk nooyt zo 't behoord van betaald, daar nu de stroom verlegt is, dienen ook de bakens verset te worden, en de Edl. O. I. Comp, klaagt met reeden so sij op de zijde verliest off weynich wint, dat daarvan de vreem- delingen soo wel als de Ingesetenen deses Lands profiteeren, ik sal en wel gaarne bijvoegen dat de selffde vreemdelingen onse fabriequen en nog met meerder schade door aandoen dan de Edl. Oost. Ind. Comp, daarbij lijden kan. Om dit nu voortekomen en ons in Staat te stellen de fabriequen te pous- seeren en teegen de vreemdelingen te markten. Jaa deselve voor te leggen, was na mijne geringen gedagten best dat yder kooper van zijde bij de Oost. Ind. Comp, booven den Incoop prijs, vyff schellingen per €6 moest betaalen, tot Namptissement 'twelk die geenen terug zoude bekomen, die onder Eede verklaarden wat hij hier op de sij de Redeiyen dezer Landen verwerkten, en waartoe met opzigt tot de zijde kopers in Amsterdam (die den Eedt moeten doen, dat sij den stuyver off ander halff pr iß die de zijde Halle is toegestaan niet zuUen fraudeeren en geen vals zwart zuUen laaten ver- wen) dien Eedt konde geamplieerd worden onder sulk eene päenaliteyt dat die geenen die teegen deese Eedt handelde op 't Rigourenste, als een mynEediger souden werden ge- straft off op gelijke voet als met de seep, die van buytenlands inkomt, en die de verwers gebruiken, sooals ook met anderen artikulen bij de colective middelen gehandeld word. Door dit middel dan waaren wij seekerlijk in Staat om tegen de vreemdelingen te negocieeren en te fabriceeren, en dat dit geen ongewoon middel is, blijkt klaar, door dien uyt Vrankrijk, selffs uyt de Porto franco's verboden is, de zijde ongewerkt te vervoeren, buyten 'slands die int Land geteelt is, geliik sulks ook in Italien op verscheydene plaatsen ver- boden IS, en aangetoond hebbende dat de zijde van de Oost. Ind. Comp, voor ons even als een Teelt onses lands is, soo is 't Natuui-lijk dat wij met met grootste regt deselve sorge mögen dragen als andren Nation, om onse armen ingesetenen een bestaan te verschaffen en tot gelukkige meedeburgers te maaken. Maar mogelijk soude de Ed. Oost Ind. Comp, daar- tegens inbrengen, dat en dan nog minder prysen voor de zijde sal koomen, dog daar dit een suppositie is, soo kan meu ook 't tegendeel supponeren en met kont decideeren dan de ondervinding, dit is ondertusschen seeker dat als er met veertig duysent ponden begonnen en dit Jaarliiks met twintig duysend ponden vermeerdert wierd, tot de oepaalde quantiteyd toe, men het minsten risiqueeren, en uyt de Na- tuur der saaken souden volgen dat men ider jaar meer nodig soude hebben na maaten t'gewerkte goed, m deese landen meer afftrech soude vinden, daar en booven soude de vreem- Digiti zedby Google X 3. 115 delingen doch sommige soorten kopen, ende O. L Comp, die 5 ß pro i6 proffiteeren buyten en behalven nog dat deselve Comp, van^ 100 000 U sijae ß 150 000 soude in cas krijgen, die sij in kUjne payementen weder uytgaaven en dus aan den Intrest merkeiiik gewinnen. De Edl. O. I. Comp, kan ook wanneer de fabricquen in deese landen floreeren veelbeter Staat op de prijsen maaken dan wanneer se haar zijde aan de vreemdelingen moet verkoopen "want deselve koomen dog niet als sn er hun voordeel niet by vinden en wij waaren sekerlijk aan int geval vi^n te moeten kopen, dewijl de zijde uyt andre Landen voor ons met so veel onkoaten beswaert iß, meerder als die wij hier int land hebben; ondertusschen moest dit niet beletten dat alle Ruuwe en ongereede zijde hier met de kliine in koomende Regten inogten in 't Land koomen dewijl dit seer Noodsakelijk is voor sulke fabricquen, die geen oostindische sijde verwerken kunne(n, althans soo als de oostindische zijae thans gesponnen is hebben de Engelsc blyken gegeven dat de bengaalsche zijde, op fiin Italiaans bereijd off gesponnen, niet minder goet en tot alle fabricquen dienstig is als de Italiaanse, fransche en spaanschc zijde, sooals men met jnonsters door de Eng. Oost. Ind. Comp, aangebragt soude kunnen aantoonen. Hiermeede meen ik nu aan UEd intentie voldaan te hebben en ook te hebben aangewesen dat door een gering verlies (soo er al op verlooren word) bij soo veele welge- goede Leeden der Edl. Oostind. Comp, op een soo gering gedeelten hunner aansienlijke retouren te leyden, in dit ons gezegend Vaderland tot welker's welvaart de oostindische Handel is ondernomen, schatten soude worden uytgewonnen. Armee belet, luyheid te keer gegaan, Kijkdom aangebragt, de Inkomste des lands vermeerdert ende Leeden der Ed. Oost. Ind. Comp, selffs in de waarde van hun fonds Rijkelijk schaadeloos soude gesteld worden — ik blijff etc. D. Aan de Edlmog. Heeren Staaten 'slands van Utrecht. Geeven zeer ootmoediglijk te kennen de geaathoriseerden van de zijde en half zijde fabricq binnen dese Stad hoe de selven tot hunne groote smerten zien en ond^rvinden tverval en de kwijn^ide Staat der zijde en half zijde fabricquen en zijde reedenjen deren Landen en insonderheid van deese provintie daar nu de supplianten uyt zeekeren zijn onderrigt dat de beeren Bewindhebberen der Oost Ind. Comp, op Nieuw Octroy zijn verzoekende. So wenden zegde supplianten tot UEd. mog. ootmoedig smeekende dat het UE. mog. behagen moogen het daar heenc Digiti zedby Google 116 X 3. te wenden, dat de Heeren bewindhebberen onder sterke ver- pligtinge gebragt werden bijde Vernieuwing van hun Octroy van minder zijde Stoffen zo niet althans meerder zijde van diverse sorteeringe meede te brengen, om door dit middel, waar het doenlijk, de fabricquen en rederijen to doen op- wakkeren, of ten minsten in die Stand te nouden^ waar m deselve nu nog zijn, en meenen de suplianten dat de Oost Ind. maatschappii daar veel toe doen kan, indien deselve s'jaarlijks meterdfaad voldeed aan den Eijsch, van de zijde fabricquers en zijde Reders der Steede Haarlem en Amster- dam en waartoe Oost Ind. Maatschappij pligtig verbonden is, door de conventie op den 28. November 1740 met de Steede Haarlem en Amsterdam gemaakt, dog zeedert den Jaaren 1750 heefft de Oost Ind. Comp, zig aan die verbinte- nisse wijnig gehouden hebbende de klagten van de gedeputeer- dens uyt de zijde fabricquen en zijde reederijen der gemelten Steeden s'jaarlijks daar overgedaan, zo de suplianten geinfor- meert zijn, en tot hunnen sehaade ondervonden hebben door den geringen aanvoer vAn Indische zijde van zodanige sortee- ring als zij meest nodig hebben en gebruyken bijna geheel geen Effect gehadt, de suplianten zegge sulks met schroom, als zulks dat in plaats (gelijk onder eerbiedige eorectie wel behoorden) dat een zoo gepriviligeerd Etablissement als is de Oostind. Comp, dezer landen, altes zoude kunnen aanwenden wat tot handhaving van den welvaart der Nederlandsche in- gezeetenen en bijzonder ook in die provintien, welke niet voomamentlijk en directelijk in de buytenlandsche Commercie participeeren, doort niet favoriseeren der Inlandsche fabricquen, en 't niet aanbrengen van genoegzaame quantiteijd en Sortee- ringe van Indische Zijde tot Emploij derselver fabricquen ge- ßchikt, de zijde Rederijen en fabricquen, merklijk worden benadeelt en allengs moeten ten gronden gaan, ook meenen de suplianten dat de Oost Ind. Comp, tot dit Heijizaam oogmerk kan medewerken, sonder het minsten nadeel aan de maat- schappij toetebrengen indien de selve aan de genoemde con- ventie komt te voldoen en daar en boven t'jaarlijks een goede quantiteijd van Zijde en Halff Zijde Stoffen Laakens en andere goederen die in de Nederlanden gefabriceert worden derwaarts versend, met ter zijde Stelling van Fransche, Engeische off buyten-landsche Goederen gelijk de zelven ten aanzeen van de goederen hier gefabriceert gedaan heeft tot den jare 1760. Eijndelijk neemen supplianten de vrnheid om hier neevens te voegen een bijlaage, waarin de Reeaenen van der suppli- anten versoek door kundige Zij de- Handelaars nader worden geastrueert ende bedenkingen die daar tegens worden ge- maakt, opgelost, midsgaders middelen aan de band gegeven, door welke de Inlandsche fabricquers in Staat gesteld kun- Digiti zedby Google X 3. 117 nen worden om tegens onse naburen te kunnen markten en honderden van ingezeetenen aan eeri goede kost winning te helpen, waaromme de supplianten ootmoedig versoeken, dat het üEd. Mog behagen mogten in derzelven deliberatie over 't nieuwe Octroy van de Oost Ind. Comp, op't voorgemelde een vaderlijk reguard te neemen, en der supplianten belangens ter deser gelegentheid zoveel doenlijk is te protigeeren. Dit doende etc. Op de Gildekamer in Utrecht den 80. July 1774. E. Aan de Edele Groot achtbare Heeren Burgemeesteren en Regeerders der Stad Amsterdam. Geeven met alle onderdanigheid te kennen de ondergete- kende alle Fabriquanten binnen deeze Stad, in inlandsche fluweelen, goude en zilvere en zijden Stoffen en gaazen en verdere Inlandsche zijden Manufacturen. Dat zi] Supplianten alle binnen deese Stad, hun Fabric- quen exerceerenae, en daar door dagelijks een groot aantal werklieden aan een bestaan helpende, gaame zo tot uitbrei- ding van hunne Handel als tot bevordering van den bloei hunner Fabricquen, en dus ter nutte van hen Supplianten en veele ingesetenen, alles zoude willen aanwenden wat daar toe enigsints konde baaten; te meer in dien sulks buyten prae- judice van iemant anders soude kunnen worden geeffectueert. Dat dit voomemen en oogmerk hen supplianten in ge- dachten gebragt had, den handel in hunne manufacturen raerkelvjk te kunnen uitbreiden Wanneer derselver uitvoer naar Nederlandsch India en de onderhorige districten wierd vrijgegeven en supplianten gepermitteert wierd daar op in hunne opgemelde Manufacturen, een vrijen handel te mögen exerceeren. En angesien de supplianten, geinformeert zijn dat het Octroy van de Ed. Oost Indische Compagnie deeser Landen binnen körte staande te expireeren, weder zal worden vemieuwt, zo namen de supplianten de vrijheid bij deese Gelegentheid sick te wenden tot UEd. Groot Achtb. verraekende dat ÜEd. Groot Achtb. tot beter instandhouding der opgemelde Fabricquen derzelven goede officien gelieven aantewenden en alsoo te effectueeren dat de handel in Inlandsche fluweelen gouden en zilvere en zijde Stoffen en gaazen en verdere Inlandsche zijde Manufacturen op Neerlands India, en de onderhorige di- stricten worden opengezet en vrijgegeven onder al zulko Digiti zedby Google 118 X 3. bepalingen, reCognitien en schikkingen, als UEd. Groot Achtb. naar derselven hoogen Wijsheid sullen komen goed te vinden en te bepaalen. Twelk doende etc. (W. g.) Dirk ToU. Gerrit Willem Reessen. Jan Nepveu en Zoonen. Klinkhamer en de Mortiers. Esaye Gillot. Lamaistre en J^coste. Casparus Minden. D 'Erven Wed Barrau. Meyer en Roeters. Govert Verhamme. Voorstel om met de Ed. achtb. Heeren Bewindhebberen van de 0. I. C°- wegens de zijde te applaneeren. De zijdehandelaars zouden van alle Eysschen afzien^ ende Jaarlykse Eysschen dus doende vernietigd worden midt C*^- zig zonder eenige Exeeptien Jaarlyks verbond aante- brengen. U 40 000 bengaalsche Zijde gesorteerd in U 2000 A . 8Q00 B & B B . 12000 C & C C - 12000 D - 6000 E 500 Nanquinshe Zijde - 5000 Canton Zijde 7000 Florette Garens, gesorteerd in U 3000 A - 2600 B - 1500 C de Ä5 ^ bengaals en ^ ^ NanquinszoudedeC'»- moeten Leveren al was het dat die niet uyt Indien quamen, en in Europa moesten gekogt werden, nadien daarvan de plotzeliike ruine der Pabricquen zoude af hangen zo den aanvoor faiUeerde; van de anderen Soorten zoude het niet mogelijk zijn dit te vorderen door dien andere Europeörs geen of wynig Canton Zijde en geheel geen Ploret aanbrengen. De 0. I. C^- zoude buiten het bovenstaande kunnen mede- brengen, zo veel meerder, en van andere soorten en Letters, ab haar Ed. convenieerde* . niet slegter als die tegen- wordig Valien. Digiti zedby Google X 3. 119 Tot inaintien den Fabricquen in deeze Provintien, en OD dat de O. L C°- niet ten benoeven van vreemde Fabricquen (aie de onse sterk benadeelen) zoude verlieren of verbinte- nissen aangaan, zoude ider koper van zijde en florette Garen by de O. J. C. verpligt zijn ooven de Prijzen van inkoop aan de C**- te betalen, voor de Zijde 5 ß p. ^ en voor de florette Garens S 6 p. €^ en niemand die premij kunnen terug bekomen, dan die Geenen de welken bij solemneele Eede ver- klaarden deeze Zijde en florette Garens (waarvan hij restitutie der premij vorderde van welke balen hij t'Jaar van Inkoop, de kaveling en N^- moest noemen) op de Ziiderederijen binnen de vereenigde provincien te hebben verwerkt of laten verwer- ken en met opzigt tot de chineese zijde die ongereed tot Gazen gebruikt word dat de karg waarvan restitutie der premy geeischt word, binnen deeze provintien tot Gaaren is ver- werkt En ten eynde hier omtrent alle Bedrog voortekomen, zo komt mij voor dat daar de meesten, zo niet alle kopers van Zijde in Amsterdam en Haarlem woonagtig zijn, alle de Zijde en florette Garens die de O. I. C. aanbrengd in de kamer Amsterdam (alwaar men de Zijdekopers het beste kend) diende verkogd te werden : de vragt der Zijde uijt de eene kamer na den ander wil dog wijnig zeggen en 't artikel zou dan van zo veel belang niet zijn, dat er de buitenkamers nadeel bij zouden hebben of t' kon met iets anderis gevonden worden. Om 't menigvuldig doen van Eeden te voorkomen, zoude ider koper van zijde dewelke bij de O. I. C. aangebragd is, zig bij de Magistraat zijner Stad kunnen vervoegen en all- daar solemneel verklaren met onderwerping aan de Straffe op den Meijn-Eed, zoowel als Dieverij van vertrouwde Goederen gesteld : „dat hy nooyt van de 0. I. C. de premij op de „Zijde en florette Garens gesteld, zal vorderen dan van de „quantitijd, die hij op de reederijen binnen de 't Vereenigde „Provincien zal hebben verwerkt of laten verwerken: en met „opzigt tot de Chineese Zijde die ongereed tot Gazen gebruijkt „word, die binnen 't Vereenigde Provincien tot Gazen is ver- „werkt en* dat deeze Zijde voor zo verre h^m bewust is de- „selve is die de C^- heeft aangebragd en verkogt in zulk Jaar „en onder zulk een Gart of N*»- als hij zal komen optegeven.*^ Maar een verklaring op den Eed bij 't aanwaarden eener functie gelijk makelaar of andere tot deese of geene functien gequtdificeerdens zou in deesen niet geconsidereerd worden. Bij aldien men bij de O. I. C^ eenige Suspicien van On- trouw omtrent het Eysschen der premii quam te bespeuren zouden de kopers kunnen verpligt worden met exhibitie van hun boeken of door andere bewijsen te toonen dat hun Eysch wettig was. Digiti zedby Google 120 X 3. Eyndelijk zou de restitutie der premijen kost en schade- loos moeten geschieden. Door deese schikkinge zoude de C^- verseekerd sijn dat zij deselve op den verkoop van de zijde, eenige Schade kwam te lijden, hetzelve daarentegen Strekke ten waare nutte van deese Landen en bijzonder van deese Stad, en van der ande- ren kant zoude men versekerd zijn dat der Hollandse Fabric- quen altoos van een voldoende quantiteit zijde voorzien soude worden , die hun door het terug bekomen van de belajsting. C^*- 15 pc. minder te staan zoude komen, als hunne naburen, en daaraoor de disproportie die thans in de Arbydsloonen in, al grootendeels worden weggenomen. Digiti zedby Google VI. Eevidierte und vermehrte Statuten der Kranken- kasse für die Brauergesellen in Leyden. (Vernieuwinge ende Vermeerderinge van de Beurse voor de Brouwers Knegten. Te Leyden, Bij Cornelis Heeneman, 1753.) Artikel 1. Jeder Brauergeselle soll verpflichtet sein, wöchentlich präcis zum Unternalte der Kasse, 3 Stuyvers beizusteuern, ohne einige Wochen vortlbergehen zu lassen, und soll der zum Einsammeln dieser Gelder bestimmte Knecht wöchentlich diese 3 Stuyvers in der Brauerei holen und aus der Hand des Altgesellen empfangen, welch letzterer dieselben von allen Gesellen der Brauerei, die zur Kasse gehören, einfordern und zur Zeit des gewöhnlichen Kommens des Knechts bereit halten oder das Geld vorschiefsen und an das Komptoir der Brauer oder an irgend jemand übergeben soU, bei Strafe von 3 Stuyvers; falls einer der Gesellen unwillig sein sollte, die genannten 3 Stuyvers zu bezahlen, so soll er zu Gunsten der Kasse gleiche 3 Stuyvers zahlen. Artikel 2. Sobald Gesellen von einer Brauerei zur anderen über- gehen, sollen sie jedesmal'30 Stuyvers an die Kasse entrichten. Eine gleiche Zahlung haben die Gesellen zu leisten, die ihre Brauerei verlassen und nach 4 Wochen in dieselbe zurück- kehren. Artikel 3. Ein fremder Geselle, der, von auswärts kommend, feste Arbeit gelinden hat, %oll nach 14 Tagen zur Kasse zahlen 42 Stuyvers, aufserdem noch 3 Stuyvers zum Unterhalt und Digiti zedby Google 122 X 3. zur Erneuerung der weifsen Schürzen, im ganzen 45 Stuyvers ; bei Weigerung der Zahlung soll dem Unwilligen die Arbeit durch den Stadtboten untersagt werden. Artikel 4. Ein Geselle, der bei seiner Arbeit durch Verbrennen (was Gott verhüte), oder in anderer Weise merklich verletzt oder mit einer schweren Krankheit von Gott heimgesucht wird, sodafs er dadurch arbeitsunfähig wird, soll ohne An- sehen der Person, ob er es nötig hat oder nicht, um desto besser die Eintracht zu erhalten, wöchentlich aus der Kasse erhalten 2 Gulden 10 Stuyvers oder so viel mehr oder weni- ger, als man nach den Vermögensverhältnissen der Kasse bewilligen wird; die Unterstülzung soll anfangen mit der 2. Woche, nachdem er arbeitsun&Iug geworden und aoU so lange dauern, als bis nach Ansicht des Arztes der Patient wieder arbeiten kann, mit ausdrücklicher Erklärung, dafs hiervon ausgenommen und ausgeschlossen sein soUen alle Gesellen, die durch Schlägereien aufser der Arbeit verletzt sind. Artikel 5. Falls einer der Gesellen stirbt, er sei ledig oder verhei- ratet, so sollen seine Witwe oder Erben für die Kosten des Begräbnisses aua der Kasse eine einmalige Zahlung von 15 fl. erhalten, jedoch erhalten diese Summe nicht Witwen von alten invaliden Gesellen, welche wöchentlich aus der Kasse eine Unterstützung, gleichviel ob sie gesund oder krank, genossen haben. Artikel 6. Falls die Frau eines Gesellen stirbt, so soU der Mann ftlr die Kosten des Begräbnisses gleichfalls erhalten 15 ä., so jedoch, dafs zur Deckung dieser Summe alle Mitglieder 3 Stuyvers aufserordentlichen Beitrag zahlen. Artikel 7. Falls einer der Gesellen oder dessen Ehefrau aufserhalb der Stadt begraben wird, so soll es der Kasse freistehen, die Gesellen mit Mänteln oder mit weifsen Schürzen zum Begräb- nis gehen zu lassen. Artikel 8. Falls einer der Gesellen stirbt, soll die Leiche von den anderen Gesellen, in schwarzer Kleidung und mit weifsen Schürzen, getragen werden und das abwechselnd von den Arbeitern der verschiedenen Brauereien, und zwar mit Wissen und auf Befehl der derzeitigen Aufseher und unter Benach- richtigung der Meister; wer vom Diener der Kasse benach- Digiti zedby Google X 3. 123 richtifft, nicht erscheint, zahlt eine Bufse von 12 Stuyvers; dieselbe Bufse erlegt, zahlen diejenigen, die ohne gehöriges Traaerkleid erscheinen; wer ein solches nicht besitzt, soll den Diener davon, wenn er Meldung macht, in Kenntnis setzen oder einen anderen an seiner statt zu ernennen, voraus- gesetzt, dafs dieser Kassenmitglied, bei der gleichen Strafe von 12 Stuyvers. Falls einer der Träger zu lange im Sterbe- haus bleibt oder sonst sich durch Trunkenheit, Wort oder That vergeht, so zahlt er das eine Mal 3, das andere Mal (5 Gulden. Artikel 9. Die verstorbenen Frauen oder Kinder von Brauergesellen, sollte darum von den Gesellen ersucht werden, sollen von den Kassenmitgliedem getragen werden, ebenso die Eltern, Schwestern oder Brüder derselben Gesellen, falls sie bei diesen wohnten, vorausgesetzt, dafs der Gilde 5 Gulden zum min- desten gezahlt werden. Alles, was den Gesellen fllr das Tragen gezahlt wird, soll in die ELasse. kommen; jedoch soll diese Zahlung in Bezug auf die Frauen und Kinder von Un- vermögenden nicht notwendig sein und bei Kindern von Ver- mögenden ebenfalls nicht stattfinden. Artikel 10. Kein neu angekommener Geselle soll im Falle von Krank- heit oder Un£all Unterstützung aus der Kasse geniefsen, es sei denn, dafs er 9 Monate hintereinander seinen Kassenbeitrag bezahlt. Artikel 11. Derjenige, der sich zu einer Zeit gegen diese Verordnung vergangen hat, soll wegen der deshalb zu erlegenden Bufse auf Verlangen der Aufseher von einem Gerichtsdiener execu- tiert werden. Artikel 12. Das Tragen der Leichen soll durch die von den Vor- stehern bezeichneten Gesellen geschehen und im Fall der Verhinderung derselben durch eine andere Person aus der gleichen Brauerei, die der Altgeselle derselben zu bestimmen hat Falls der Altgeselle verhindert und selbst beauftragt ist, zu tragen, so soll er jemand anders dazu ersuchen, voraus- gesetzt, dafs dieser zu den Kassenmitgliedem gehört; es soll nicht freistehen, jemand anders dazu zu ersuchen, bei einer Strafe für den Bittenden von 30 und für den Träger von 10 Stuyvers. Artikel 13. Alle Gelder, die fllr das Tragen von Leichen der Kasse gejjahlt werden, sollen zu Gunsten und zur Stärkung der Digiti zedby Google 124 X 3. Kasse bestimmt sein und wie andere Kassengelder benutzt werden, ohne dafs irgend ein Teil als Trank ftlr die Träger verbraucht werden soll. Daher sollen die Vorsteher sorgen, dafs bei Unvermögenden ein Trunk Bier für die Träger zu finden sei, die übrigens sich hierbei nicht zu lange aufhalten und die Arbeit versäumen, noch viel weniger Tabak rauchen sollen, bei Strafe von 3 Stuyvers. Artikel 14. Damit alles in desto besserer Ordnung befolgt werde, so soll jährlich der älteste Vorsteher Dekan werden und die zwei ältesten darauffolgenden Vorsteher mit ihm gleichzeitig funktionieren und soll an Stelle des abgehenden Dekans und des vierten Vorstehers noch zwei Vorsteher auf Grund einer an den Magistrat einzureichenden Vorschlagsliste von vier Per- sonen, die spätestens acht Tage vor Weihnachten eingereicht werden soll, gewählt werden. Es soll femer der erwähnte Dekan mit einem Vorsteher abwechselnd — jeder Vorsteher einen Monat lang — in seinem Hause Montags um 6 oder V2 7 Uhr Abends zusammenkommen; derjenige, der zu spät kommt, zahlt 3 Stuyvers, wer ganz abwesend, 6 Stuyvers, Krankheit und entschuldigte Entfernung aus der Stadt aus- fenommen. Für diese wöchentliche Beherbergung inklusive 'euer und Licht soll der Dekan aus der Kasse 3 Gulden er- halten und bei Ablegung der Jahresrechnung 4 Gulden, alles in allem 7 Gulden und nicht mehr. Und um zur Ernennung der erwähnten vier Personen zu gelangen, soll fortan in jeder Brauerei eine Person von den Gesellen ausgeloost werden, welche Personen nach der Zahl der Brauereien zusammen durch Stimmenmehrheit die erwähnte Ernennung machen sol- len, so jedoch, dafs Vater und Sohn, Bruder und Schwager niemals zusammen funktionieren sollen. Artikel 15. Alle Jahre innerhalb von 14 Tagen nach der Wahl der beiden neuzuemennenden Vorsteher, soll der Dekan nebst den vier Vorstehern des Vorjahres verpflichtet sein, den Per- sonen, die den Vorschlag betreffend der erwähnten beiden neugewählten Vorsteher gemacht haben, auszuhändigen, vor- zulegen und zu zeigen nicht allein das Buch oder die Bücher, um zu sehen, wieviel Geld in der Kasse vorhanden, sondern auch, dafs alle Gelder übereinstimmend mit den Büchern sich in der Kiste thatsächlich befinden. Artikel 16. Auch sollen die genannten Aufseher auf Kosten der Kasse nichts verzehren, abgesehen von einer ehrlichen Er- holung alljährlich; jedoch soUen dann nicht mehr als 15 Gul- Digiti zedby Google X 3. 125 den verzehrt werden, abgesehen von 5 Stuyvers, die für die wöchentlichen Zusammenkünfte bestimmt sind. Artikel 17. Die Brauer dieser Stadt sind verpflichtet, in Zukunft keine Gesellen anzunehmen oder fest anzustellen, falls sie nicht zusagen, sich nach der obigen Ordnung zu richten und iimerhalb 14 Tagen bekannt machen und sorgen, dafs die obenerwähnten 42+3 Stuyvers bezahlt werden, bei der oben angedrohten Strafe; auch sollen keine Gesellen über 40 Jahr angenommen werden; falls dies geschieht, dürfen sie in die Kasse nicht aufgenommen oder eingeschrieben werden. Artikel 18. An der Kiste, in der die Gelder und Bücher aufbewahrt werden, sollen 3 verschiedene Schlösser angebracht werden, von deren Schlüsseln der eine in den Händen des Dekans, die beiden anderen in den Händen der zwei ältesten Vor- steher sich befinden sollen. Artikel 19. Die erwähnte Kiste soll mit Zustimmung der Brauer dieser Stadt auf der Brauerstube aufbewahrt werden und sollen sich dort auch die Gelder und alten Bücher befinden, ausgenommen 100 Gulden zur Verfügung des Dekans, nebst einem Buch, in dem aufgezeichnet wird, was der Dekan auf Grand dieser Verordnung von Zeit zu Zeit zu zahlen hat. Artikel 20. Die Kiste soll niemals geöfinet werden, als in Gegenwart des Dekans und der beiden ältesten Vorsteher; im Falle von Earankheit oder anderweitiger Behinderung soll der Schlüssel an einen oder beide übrige Vorsteher übergeben werden. Artikel 21. Falls einer der Brauergesellen die Aufseher der Kasse oder ihre Bediensteten mit Worten oder durch die That ver- letzt, sei es in Gegenwart der Beleidigten oder hinter ihrem Rücken, so soll er vom Dekan und Vorstehern dieser Kasse zu solchen Geldbufsen verurteilt werden, als diese nach Lage des Falls gutfinden zu bestinunen. Artikel 22. Falls einige Brauergesellen von der Brauerei, in der sie arbeiten, entlassen und dadurch arbeitslos werden, so sollen dieselben in der Kasse bleiben können und falls sie ihren Wochenbeitrag dauernd entrichten, dieselbe Unterstützung bei Digiti zedby Google 126 - X 3. Krankheit und ähnlichen Vorfällen geniefsen, als die arbeiten- den Gesellen. Artikel 23. Falls jemand das Brauerfach verläfst und ein anderes Gewerbe ergreift, so soll er die Freiheit haben, während der Zeit von 8 Wochen seinen Beitrag weiter zu zahlen und im Falle er inzwischen krank wird, so soll er Unterstützung ge- niefsen; nach Verlauf der 8 Wochen soll er nicht länger der Kasse angehören. Artikel 24. Falls einer der Gesellen auf 1, 2 oder 3 Monate aus der Stadt reist und mit Zustimmung des Meisters einen anderen an die Stelle setzt oder falls Aushülfspersonen an Stelle von Kranken oder Verletzten arbeiten, so sollen die Aushülfs- personen oder die Gesellen insgesamt den Beitrag des Ver- reisten oder Verletzten zahlen. Artikel 25. Diese Verordnung für die Kasse soll bis zum ausdrück- lichen Widerruf des Gerichts in Kraft bleiben. Artikel 26. Schliefslich soll der Diener der Kasse, der bei eintreten- der Vakanz in der Folge von Dekan und Vorstehern, sowie von den zur Ernennung des Vorstandes befugten Personen zu wählen ist, wöchentlich die Beiträge holen und fiir seine Mühe erhalten alle Wochen 1:5:0. Ferner soll er die Gesellen zum Begräbnis auffordern und dafür erhalten 30 Stuvvers. Schliefslich soll er alles thun, was ein guter und ehrbarer Diener zu leisten verpflichtet ist. Gegeben und erneuert durch die vom Gericht der Stadt Leyden, den 28. April 1740. Digiti zedby Google Rerlchti^un^en and ErgSnznngen. ^. 5 Z. 19 V. o. 1.: 8t. dies Bürgermeister- und SchöfFenamt, das Bürger- meister- und Schöffenamt. S. 5 Z. 26 V. o. 1. : st. Amter, Ämter. S. 11 Anm. 6 1.: st. Köcher, Geschichte von Braunschweig-Hannover, Geschichte von Hannover und Braunschweig. ^^. 19 Anm. 7 L: st. £i-dmannsdörfer, Erdmannsdörffer. S. 20. Die angeführten Zolleinnahmen beziehen sich für die Jahre 1627 f. nur auf den Warenzoll. S. 30 Z. 8 V. u. 1.: St. werden, wurden. S. 81 ergänze hinter den Worten „Arbeitsteilung in der Werkstatt" war. S. a5 Anm. 3 l.: st. bloie, bloei. S. 40 Z. 1 V. o. 1.: st Organisationsfomien, Organisationen. Digiti zedby Google Pierer'sche Hofbuchdrnc1cer«i. Stephan Geibel ä Co. jn Altenbiuf. Digiti zedby Google Digiti zedby Google Verlag von DÜNCKER & HUMBLOT in Leipzig. Das englische Arbeiterversicherungswesen. Geschichte seiner Entwickelung und Gesetzgebung. Von Wilhelm Hasbach. 1883. Preis 10 M: neter einip GMlfragen 9es RecUs mi 9er Toltsirirtliscliaft. Von OuBtav Sohmoller. 1875. Preis 2 M. 40 Pf. Die Aufgaben der Kulturgeschichte. Von Eberhard Oothein. 1889. Preis 1 M. 60 Pf. Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte. Von WUhelm DUthey. Erster Band. Preis 10 M. 80 Pf. Die klassische Nationalökonomie. Vortrag gehalten von Lajo Brentano. 1888. Preis 1 M. BEaurer, Geschichte der Markenverfassung. (Ladenpr. 8^/5 JA.) 5 M. '; Fronhöfe. 4 Brie. (35 V5 M.) 19 M. I Dorfverfassung. 2 Bde. (14 s M.) 8^2 M. i| Städteverfassung. 4 Bde. ^46^5 M.) 24 M. !' liefert ^ ;! Kerler's Antiquariat in Ulm. Pierer'tfrhe Hofbnchdrnckerei. Stephan Geibel & Co. in Altenbni^. Skis- ood socialwisseDschaftWe ForseliüDgeD. Heraiugegeben von Oastay Schmoller. Band X. Heft 4. Japans Volkswirtschaft und Staatshaushalt Von Karl Rathgen. Mit einer Karte von Japan. .vX\"^/,/.^ Leipzig, Verlag von Duncker & Humblot ^ 1891. Diesem Hefte ist Titel und Inhal tsverzeielinis für Band X beigegeben. Digiti zedby Google \ Digiti zedby Google Staats- und sodalwissenschaftliche Forschungen herausgegeben von Gnstay Schmoller. Zehnter Band. Viertes Heft. (Der ganzen Reihe fünfundvierzigst^s Heft.) Karl Rat h gen, Japans Volkswirtschaft und Staatshaushalt. Leipzig, Verlag von Dunckef & Humblot 1891. Digiti zedby Google Japans Volkswirtschaft und Staatshaushalt. ' Von Karl Rathgen. Mit einer Karte von Japan. Miki^h Leipzig, Verlag von Duncker & Humblot. 1891. Digiti zedby Google Das Obenetrangsrecbt wie all« anderes Reobte sind Torbilialten. Digiti zedby Google Vorrede. Der Augenblick, in welchem ein Land zu neuen Verfassungs- formen übeigeht, ist einladend, in einem Bückblick die bisherige Entwickelung zusammenzufassen und darzustellen. Der Zusam- mentritt des ersten japanischeQ Parlaments am 26. November 1890 bedeutet den Abschlufs der absolutistischen Periode, welche vom Feudalstaat zur konstitutionellen Monarchie hintiberleitete. Auf dem Untergrund politischer Umwälzung vollzieht sich eine Umgestaltung der wirtschaftlichen Organisation, welche einer ein- gehenderen Darstellung wohl wert erscheint. Das Interesse an der merkwürdigen fkitwickelung des Landes der aufgehenden Sonne hat eine stetig wachsende Litteratur hervorgerufen, in welcher iedoch die volkswirtschaftlichen und finanziellen Ver- hältnisse bisher eine genügende Würdigung nicht gefunden haben. 