title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Inderdaad begon de Potgieter-partij met geweld haar hoofd op te steken, en niet alleen moest Pretorius onverrichterzake naar den Vrijstaat terug- keeren, doch men gaf hem in duidelijke bewoordingen te kennen, dat hij gedurende de zes maanden van zijn verlof zich niet met zaken ten noorden van de \aal moest bemoeien, en zelfs werd eene resolutie in dien geest 51 Ondertusschen meende men in de Kaapstad dat het niet zou gaan om Port Natal in handen der Emigranten te laten, en terwijl het Commando in Zululand was, verscheen Majoor Charters met omtrent 100 man in Durban. Pretorius protesteerde hiertegen, doch dit hielp niet. Met de nog niet geheel verbrokene macht der Zulu’s voor zich vond de Kom- mandant-Generaal het niet geraden om op het oogenblik de Engelschen aan te vallen. De Emigranten stichtten dus de stad Pieter Maritzburg (zoo genoemd naar Pieter Retief en Gerrit Maritz) en lieten de Engelschen in Durban. Deze boden van hun kant hunne bemiddeling aan om vrede te doen sluiten tusschen de Emigranten en Dingaan, en deze laatste deed ook werkelijk alsof hij daartoe gereed was; doch toen hij het beloofde vee enz. moest afleveren, bleef hij in gebreke, en het was duidelijk dat de Zulukoning slechts tijd wilde winnen. Juist in dien tijd, namelijk in September 1839, ontstond er een hevige twist tusschen Dingaan en zijn halven broeder Panda, en deze laatste vluchtte met een groot aantal volgelingen naar de Emigranten en bood hun zijne ondersteuning aan. Hoewel de Boeren Panda eerst niet ver­ trouwden, bleken zijne bedoelingen toch eerlijk te zijn. In December 1839 verlieten de Engelsche troepen weder Natal, en daarop trok Pretorius in Januari 1840 met een tweede Commando tegen Dingaan, vergezeld van een sterk leger Zulu’s onder Panda. Dit leger ontmoette de impi’s van Dingaan, en versloeg hen geheel na een bloedig gevecht, waarop Dingaan voor goed vluchtte en kort daarna vermoord werd. De Emigranten maakten nu Panda Koning der Zulu’s, en deze was nu rechtens hun vassal en bleef daarop met hen op zeer goeden voet. De Boeren leden nu eenigen tijd een rustig leven, totdat zij uit het Zuiden werden lastig gevallen door een Kapitein der Baca’s, in het tegen­ woordige Griqualand-Oost, die erge rooverijen aanrichtte. De Volksraad nam een besluit dat deze roover gestraft moest worden, en een Commando werd tegen hem uitgezonden, dat ook in aanraking kwam met Taku, het Opperhoofd der Pondo’s. Toen dit nieuws de Kaap bereikte meende Sir George Napier, dat hij paal en perk aan de aanmatigingen der Boeren moest stellen, en hij zond een legertje van 263 soldaten onder Kapitein Thomas Smith naar Durban. Eenigen tijd voor de aankomst der Engelschen was er in Durban een Hollandsch schip ingeloopen, de Brcizilia genaamd, waarvan een zekere Reus de Kapitein was en de beer Smellekamp de Super Carga. Het zien van de Hollandsche vlag en het spreken met de Hollanders veroorzaakte een groote opgewondenheid, en het is ook niet onwaarschijnlijk dat de lieer Smellekamp zich eenigszins onvoorzichtig uitliet, en dat zijne gezegden 224 en troepen, en ik weet dat in een land als de Transvaal, wanneer het meest dreigende gevaar is afgewend, vele personen, zonder hunne meening op politiek gebied uit te drukken, ongewillig of bevreesd zouden zijn te iveigeren om de memorie te teeltenen, onder die pressie, die naar ik meen op hen is uitgeoefend geworden. Gij geeft mij te kennen dat deze memorie door bijna 6.600 personen is geteekend. De omstandigheden waaronder deze handteekeningen waren verkregen, werden duidelijk uiteengezet in den zeer gematigden brief van waarschuwing, welken Sir Theophilus Shepstone liet schrijven aan den heer Kruger, op 31 Januari 1.1., en ik kan er slechts bijvoegen, dat ik de memorie niet kan beschouwen als vertegenwoordigende de ware en werkelijke denkbeelden van die inwoners van de Transvaal, die in staat zijn zich een oordeel te vormen over zulk eene kwestie. Maar zelfs, indien de opinie van de volwassene, beschaafde (sic.) menschen van de Provincie beter ware opgenomen geworden, moet in het oog worden gehouden, dat, terwijl zij zoo weinig in getal zijn, en zoo verspreid over een grondgebied, dat reeds een groot aantal inboorlingen bevat, en waarschijnlijk later een belangrijke Europeesche bevolking zal hebben, zij niet met billijkheid kunnen beweren, het toekomstige lot van de Provincie te beheerschen door een uitspraak, waartoe men gekomen was onder de buitengewone omstandigheden, die ik heb aangehaald I). Het zou echter in ieder geval onmogelijk zijn een kwestie als die van het blijven of de verwijdering van Harer Majesteits gezag, te doen bepalen slechts door overwicht van opinie onder de Blanke inwoners van den tegenwoordigen of van eenigen bijzonderen tijd. De annexatie werd met veel tegenzin ondernomen. Harer Majesteits Gouvernement, daar het reeds groote en moeielijke verantwoordelijkheid in Zuid-Afrika had, had niet de minste begeerte deze Provincie aan het Rijk toe te voegen; doch het handelde onder den drang van eene noodzakelijkheid, die algemeen erkend werd gebiedend te zijn. De Transvaal is met groote kosten door de Rijksregeering geholpen geworden uit de moeielijkheden, waarin zij geraakt was; het gezag van de Koningin is aldus gevestigd geworden; en de redenen, welke de herroeping van de aldus genomen stappen verbieden, zijn tienmalen belangrijker, dan die welke aanleiding gaven tot de daad zelve. Welke die redenen waren, is op zeer schoone wijze gezegd geworden door Sir Theophilus Shepstone, in de volzinnen die gij aanhaalt; 1) Als de geschiedenis zulke drogreden van een Britsch Staatsman kan aantoonen, dan is het waarlijk geen wonder, dat de uitlanders in de tegenwoordige Z.-A. Republiek, dezelfde argumenten gebruiken, om te bewijzen dat zij eigenlijk de baas in het land moeten spelen. 599 gaven, en de Kommandant-Generaal naar Pretoria kon teruggaan, waar hij met welverdiende eerbewijzen door den President, den Raad en de burgers werd ontvangen als overwinnaar. Op het gebied der inwendige politiek gebeurde er weinig dat van belang was. De Eerste Raad was, evenals de Tweede Raad, met een aantal wetten bezig. De President stelde voor dat men een Landbouw-Departement zou oprichten, een maatregel waar zelfs zulk een conservatief lid als de heer C. Tosen voor pleitte, doch de Eerste Volksraad meende dat dit nutte- looze verspilling van geld was, en eenige leden wezen er op dat het Landbouw-Departement in de Kaap-Kolonie van weinig nut was. Men kreeg maar net lieden uit andere landen, die hier onze boeren wilden komen vertellen hoe men Boeren moest, en dat konden zij toch niet, want al hun „boekgeleerdheid” deugde niet, en de jarenlange onder­ vinding der boeren was veel beter. Het voorstel werd dus afgestemd, en dit was inderdaad jammer, want het werd wel degelijk vereischt, dat de Regeering den landbouwer in de Transvaal te hulp kwam om hem in staat te stellen de markten van het land met producten te voorzien, en beter met de ingevoerde producten van andere landen te kunnen wedijveren. Het was gedurende deze zitting dat de onaangenaamheden begonnen tusschen de Rechterlijke Macht aan de ééne en de Uitvoerende en Wetgevende Machten aan de andere zijde. In Juli schreef de Rechtbank, d.w. z. al de Rechters, een brief aan het Gouvernement, juist ten tijde dat de Volksraad bezig was met een discussie over het salaris der rechters, en daarin brachten zij de volgende punten onder de aandacht der regeering. 1°. Dat de jurisdictie en de macht der Rechters behoorlijk moesten worden bepaald. 2°. Dat de Rechters voor hun leven moesten worden aangesteld, en niet konden ontslagen worden, zoolang zij hun plicht deden. 3°. Dat, indien zij zich misdroegen, er een Speciaal Hof door den Volks­ raad moest worden aangesteld om de zaak behoorlijk te onderzoeken, en er van dit Hof appèl zou zijn naar den Volksraad. 4°. Dat de salarissen der Rechters door de Wet zouden worden vastgesteld. De Regeering schijnt vooralsnog niet veel notitie van dien brief te hebben genomen, doch op 7 Augustus kwam er eene botsing voor tusschen den Tweeden Raad en den Hoofdrechter, die bewees dat men aan beide zijden geen begrip der respectieve posities had. De Tweede Volksraad had namelijk geëischt, dat het Hooge Gerechtshof de stukken van een zekere zaak aan een der door haar aangestelde Commissiën zou leveren. ZEdGestr. de Hoofdrechter belette den Registrateur (Griffier) van het Hof, die stukken af te geven, zeggende, dat als de Volksraad- 49 Het zou moeielijk zijn geweest om een betere plek uit te kiezen, die mooier gelegen of met grooter toevloed van water voorzien was. Hendrik Potgieter beschouwde zich nu als stichter van een nieuwen Staat, waartoe hij dan ook alleszins recht had. Een nieuwe Volksraad werd gekozen, wetten werden gepasseerd en de uitvoerende macht werd in handen van Potgieter gesteld als Kommandant. Na de stichting van Potchefstroom ging eene tweede expeditie uit tegen de Matabelen, en werd de stad in Selkaatsnek genomen, en de nieuw gevestigde vijand er uit gejaagd, hetgeen Moselikatse deed begrijpen dat het geraden voor hem en zijne bende was om rustig aan de andere zijde van de Limpopo te blijven. Doch de positie der Emigranten te Potchefstroom was eene zeer moeielijke. Zooals reeds meermalen gebeurd, gevoelde men het gebrek van directe communicatie met een zeehaven. Die zeehaven moest men hebben, en natuurlijk kwam weer de Delagoa-baai voor den geest der Boeren. Om echter het volgende te verstaan, moeten wij terugkeeren tot de Emigranten in Natal. Hunne positie was na het vertrek van Potgieter zeer hachelijk. Zij hadden zich ontdaan van den man, dien zij niet konden zien of luchten. Maritz had den dag tegenover zijne tegenpartij gewonnen, doch had zich daardoor zeer verzwakt. De maanden Juni en Juli gingen voorbij en niet zonder groote gevaren, want in de laatste maand zond Dingaan weder een sterk leger op de Boeren af, dat te vergeefs trachtte het lager van Jacobus Uys (den broeder van den gesneuvelden Pieter) te nemen. De provisies begonnen gedaan te raken, en de gezondheid vm Gert Maritz werd van dien aard, dat hij niet meer in staat was aan het hoofd van zaken te staan, en als tijdelijk kommandant werd Carel Pieter Landman, een dapper en godvruchtig man, aangesteld. Doch de zaken konden zoo niet blijven. Nu Potgieter hen verlaten had moest men elders hulp zoeken en men zond Charel Cilliers, Frans Hatting <n Willem Pretorius naar de Kolonie om hulp te zoeken. „De nood was Poog”, zegt Charel Cilliers in zijn reeds gemeld dagboek, en in zijn reeds aangehaalde aanspraak, zegt de President: „Men was bijna radeloos voor Pretorius’ komst; men hief de handen op en er kwam redding. Die redding verscheen in een der meest forsche gestalten die Zuid-Ah ika ooit gekend heeft; in den persoon van Andries Willem Pretorius, een Boer uit de Kaap-Kolonie die juist op weg naar het land benoorden tle Oranjerivier was, toen het bericht over den treurigen toestand Natalsche Emigranten hem bereikte. Hoewel geen man van hooge opvoeding was Andries Pretorius iemand van uitnemende talenten, o 4 802 alles nauwkeurig, en als hij overtuigd is, dat de Secretaris gelijk heeft, dan geeft hij als eerlijk man gewonnen spel. Die „koppigheid”, dat vasthouden aan eenmaal genomene besluiten of aan een zekere gedragslijn, is nooit sterker gebleken dan ten tijde van het veranderen van de vonnissen der Reformers, want er waren er wel in den Uitvoerenden Raad die sterk er tegen gekant waren, dat men de opstandelingen met zachtheid zou behandelen. Maar Paul Kruger stond hier geheel onwrikbaar, en hij zette zijn ijzeren wil door. Kort vóór acht uur neemt de President zijn ontbijt, dat zeer eenvoudig is, volgens boerenwijze. Daarna maakt hij zich gereed om naar het Gouvernementsgebouw te gaan, en zijne ambtelijke bezigheden te verrichten. Klokslag negen uur is ZHEd. op zijn kantoor. Vroeger wandelde hij als een gewoon burger daarheen; in de laatste jaren begeeft hij zich daar­ heen in een rijtuig, met een escort van gewapende rijdende politie, en in den laatsten tijd is de President steeds, zelfs binnen het Gouvernements­ gebouw geëscorteerd. Het is een treurig teeken des tijds, om ZHEd. door een der lange gangen van het groote Gouvernementsgebouw te zien loopen met een politiedienaar met getrokken sabel aan iedere zijde van hem, en een sergeant, ingelijks met blank wapen, achter hem. Inderdaad het deed ons persoonlijk diep pijnlijk aan, toen wij het voor het eerst zagen. Welke redenen de oorzaak zijn geweest, dat de President aldus bewaakt wordt, hebben wij niet juist ^kunnen uitvinden; ZHEd’s eigen \ erlangen was het zeker niet. Want Paul Kruger vreest geen sluip- mooidenaar; hij weet dat zijn leven in Gods hand is, en dat is hem genoeg. Toen kort geleden iemand hem een dreigenden brief schreef (het v*as de een of andere gek uit Kimberley, meenen wij) en men den inhoud er van aan den President mededeelde, antwoordde ZHEd. kalm: „Als God niet wil dat de kogels mij raken, kan de man mij geen kwaad doen; is het Gods wil, dan kan ik er toch ook niets aan doen.” Aan 9 tot 12 uur (’s middags) heeft de President het gewoonlijk vreese- hjk druk. lederen dag bijna zit de Uitvoerende Raad, en ongelukkiglijk is er zulk een systeem van centralisatie in de Zuid-Afrikaansche Repu­ bliek, dat bijna niets kan worden gedaan, zonder dat het door de handen van den Uitvoerenden Raad is gegaan. Er is geen twijfel aan of dit systeem moet worden veranderd, want de toestand wordt bijna eene onhoudbare. Correspondentiën, stukken over belangrijke zaken hoopen op schrikbarende wijze op; gedurende de zitting van de \rolksraden is er doodeenvoudig geen doorkomen aan, en duurt het soms maanden voor men de nietigste zaken kan behandelen. Dikwijls is de Uitvoerende Raad diie maanden ten achteren met zijn werk. De President heeft echtereen 48 vertellende dat de sterke vijanden (Moselikatse) Noordwaarts over de grens getrokken waren. Ze verhaalden verder dat er echter nog een groote Kraal in Selkaatsnek was, een groote stad, ter oorzake waarvan de Makateezen zich nog in holen verborgen.” In de Geschiedenis der Boeren, zoo bekwaam door Dr. Theal geschreven, komt van deze expeditie niets voor, maar dan moet hierbij aangemeikt worden, dat Theal ons zeer weinig verhaalt over de geschiedenis der Potgieter-partij van 1838 tot 4844, en zelfs in Stuart s „Hollandsche Afrikaners” is hier ook weinig van te vinden. De prachtige weiden en vruchtbare waterrijke landen aan den oever van Mooi-Rivier hadden echter eene bijzondere aantrekkelijkheid voor de Emigranten, vooral voor hen die voor Vechtkop reeds daar waren geweest. Men wilde daarheen trekken, doch natuurlijk zou een man als Potgieter eerst gezien hebben of de Matabelen niet weder daar waren en of het land veilig kon bewoond worden. Vandaar deze expeditie, die de 13jarige I aul Kruger meê maakte. De jongen moet sterk en moedig zijn geweest om op zulken leeftijd een zoodanigen tocht met al hare vermoeienissen en ontberingen samen te maken, en dat nog wel te paard. loen Potgieter bevond dat er geen dadelijk gevaar van de Matabelen te vreezen was, trok hij met zijne aanhangers en hunne familie naar de Mooi-Rivier en hier werd tegen het einde van 1839 de Stad Potchefstroom aangelegd, kiijgende de stad zijn naam van de eerste lettergreep van 1 otgieter. van het woord chef hoofd, en de stroom die er langs vloeide. 198 hierboven aangehaald, uit Europa is teruggekeerd, en de leden daarvan, bij documenten in geschrifte door hen gepubliceerd, als anderszins, naar waarheid hebben gerapporteerd, dat de daad der annexatie finaal en onherroepelijk is; {sic) En nademaal de Regeering haar plicht tegenover het land niet zou volbrengen door zoodanige verdraagzaamheid langer uit te oefenen; En nademaal het noodig is te verklaren en bekend te maken dat er met alle pogingen, hetzij bij wijze van openbare vergaderingen of anderszins, om de gemoederen der menschen aan het wankelen te brengen en te ontstellen, en met alle uitlatingen, berekend om den openbaren vrede en de rust des lands te verstoren en af keer van de Regeering te verwekken, zal worden te werk gegaan naar het voorschrift der Wet, en dat dezulken, die aan deze en dergelijke misdaden worden schuldig bevonden, de straffen zullen lijden en ondergaan, die de Wet voorschrijft. En nademaal een der voorwendsels, waaronder het voorzegde kwaad en onheil gepleegd is, en nog gepleegd wordt, bestaat in het verkrijgen van naamteekeningen op eene memorie aan Harer Majesteits Gouvernement, en vele personen van verschillende streken het aan mij hebben doen voorkomen dat dezulken, die anderen dwingen tot het teekenen van de gezegde memorie en andere documenten, gebruik hebben gemaakt van schrikaanjaging bij wijze van bedreigingen met persoonlijk leed, verbeurdverklaring van goe­ deren, en zelfs met den dood. alhoewel het goed bekend is dat wie ook een document teekent, verantwoordelijk is voor de gevolgen, die uit zoodanige teekening kunnen voortvloeien; 1) En nademaal het daarstellen van de gezegde memorie en andere documenten werd aangespoord door een geest van oproer (sic), en degenen die ze op touw zetten, toen wisten dat het voorgewende doel onbereikbaar was; En nademaal de mogelijkheid bestaat dat vele onschuldige menschen zullen moeten lijden, tengevolge van de opgewondenheid, die er door verwekt is, en er mede bedoeld werd te verwekken; En nademaal op mij, als vertegenwoordiger van het gezag van Harer Majesteits Gouvernement, de plicht rust om, zoover in mijne macht ligt, alle vreedzame en getrouwe inwoners te beschermen tegen letsel van hunne personen en goederen, dat, zoo zij geloof slaan aan en handelen op de voorzegde leugenachtige en oproerige voorstellingen, hun onvermijdelijk deel zal zijn; En nademaal het de plicht en het belang is 1) Deze lage beschuldiging, namelijk dat men lieden door vrees en geweld heeft verplicht de petitie te teekenen, eene beschuldiging later herhaald door Sir Bartle Frere omtrent de bijeenkomst te Kleinfontein, is nooit door het minste bewijs gestaafd geworden; zelfs in de Blauwboeken komt geen enkele beëedigde verklaring er over voor. Het bewijst' slechts hoe laag Engelsche politici kunnen zinken, als zij van zulke valsche voorstellingen in officiëele documenten kunnen gebruik maken. HOOFDSTUK VIII. Potgieter en Pretorius tot 1848. In het vorig hoofdstuk hebben wij, terloops, de opmerking gemaakt, dat het jammer was, dat Potgieter geen termen vond om Pretorius te gaan helpen, toen in 1842 de Engelschen Natal introkken. Inderdaad werd hierdoor de grondslag gelegd van die partijen, wier twisten de Zuid-Afrikaansche Republiek zoolang hebben geteisterd, en die nog geenszins verdwenen zijn. De strijd tusschen Potgieter en Pretorius, die van dien tijd dateert, heeft die twee partijen gevormd en die partijen, al hebben zij andere namen en andere leiders, bestaan nog heden in de Republiek. Beiden, Potgieter en Pretorius, waren geen vrienden van de Engelsche Regeering, doch Potgieter volgde een soort van negatieve politiek; het was hem genoeg zoo hij feitelijk van de Engelschen onafhankelijk was, en de Engelsche Regeering zich niet met hem bemoeide. Pretorius had echter een meer helderen blik in de toekomst; hij zag in dat de onafhankelijk­ heid der Emigranten eerst dan kon verzekerd zijn, wanneer Engeland zelf die onafhankelijkheid erkende. Beiden hebben op hunne wijze voor die onafhankelijkheid gewerkt, maar het is inderdaad te betreuren dat zij dit niet op meer harmonische manier hebben gedaan, en dat persoonlijke jaloezie hunne oogen voor elkanders ongetwijfeld goede hoedanigheden verblindden. Zooals verhaald, begon Hendrik Potgieter, reeds kort na de stichting van Potchefstroom, naar een zeehaven om te zien, en toen Natal nu in 1842 door de Engelschen was genomen, was zijn uitweg in die richting afgesneden, en moest hij naar de Delagoa-baai het oog wenden. In 4848 kwam de Brcizilia met den heer Smellekamp, Ds. en Mevrouw Ham, en nog een of twee Hollanders meer, weder in de baai van Natal, maar aangezien de Engelschen weigerden om hen toe te laten commu- 295 verandering niet profiteeren zouden, bracht hen, zooals men weldra zien zou, van het rechte pad. Toen Kruger en Joubert echter op den 5den Mei te Kaapstad aankwamen, gaf men hun daar, eenige dagen later, een glorierijke ontvangst in de oude „Commercial Exchange,” en in antwoord op een adres zeide Paul Kruger o. a. het volgende: „Ik zou werkelijk verkiezen een Britsch onderdaan te blijven, dan de onafhankelijkheid van de Transvaal aan te nemen, met conditiën die het zouden verbinden aan Britsche politiek, en aan de wreedheden die onder Britsch Bestuur worden gepleegd.” Eenige dagen later bracht men een bezoek aan het patriotische Malmesbury, waar eene vergadering het besluit nam, hunne Parlementsleden (de heeren T. Louw en M. Bergh) te verzoeken om zoo sterk mogelijk de Confederatie-wet tegen te werken. Sir Bartle Frere en zijne ministers hadden berekend, dat men met een meerderheid van 5 stemmen het Confederatie-schema in het Parlement er door zou krijgen, en daarin waren zij zekerlijk gesterkt toen een votum van wantrouwen in het Ministerie, om de ontwapening der Basuto’s, zonder veel moeite door de Regeering afgeslagen werd. Doch mannen zooals de heer Philip Mijburgh, die op dat punt hare ondersteuners waren geweest, schaarden zich op de kwestie van Conferentie aan de zijde der oppositie. Na een lang debat, waarin vooral de heeren J. X. Merriman en J. H. Hofmeyr de Regeering het leven erg zuur maakten, zag het Ministerie dat thans meer dan twijfelachtig was over den uitslag, zich gedwongen om zich tot een eervollen aftocht te wenden, door in overleg met den heer Farmer, dezen de voorloopige kwestie te doen voorstellen, waardoor de zaak van de tafel af kwam. Het was eene gewichtige overwinning, die de Transvalers hier behaal­ den, en een geweldige nederlaag voor hun grooten tegenstander, Sir Bartle Frere, die hierdoor bevond dat ook zijne reputatie, zooals die van vele andere Engelsche Staatslieden, op het Kaapsche Schiereiland begraven bleef. Het Liberale Ministerie in Engeland was niet erg met hem ingenomen, zooals bleek daaruit, dat het zijn extra toelage van £ 2000 per jaar wegnam, doch men liet hem aan de Kaap om het Confederatie-plan te volvoeren. Nu dit mislukte was zijn ontslag een besliste zaak. Toen het bericht de Kaapstad bereikte dat het Ministerie Beaconsfield in Engeland was afgetreden tengevolge van de geweldige nederlaag, die het bij de verkiezingen geleden had, en was vervangen door een Ministerie Gladstone, met Lord Kimberley als Secretaris van Staat voor de Koloniën, schreven de heeren Kruger en Joubert den volgenden brief aan den Engelschen Premier. 357 Die God, dien gij hebt aangeroepen in die dagen van onzekerheid en kommer, heeft de handen onzer voormannen en van de burgerij gesterkt, zoodat wij heden weder onze vrije vlag konden hijschen, welke hier jaren lang gewapperd heeft. Laat ons die vlag eerbiedigen. Laat geene daden van wetteloosheid, van wanordelijkheid of ongehoorzaamheid haar bezoe­ delen. Onder die vlag wordt volledige bescherming toegezegd aan iedereen, wie hij ook zij, Burger, Uitlander en Kaffer. Onze leus is Wet en Orde! Recht en Gerechtigheid voor allen! Onze vrijheid en onafhankelijkheid, die ons zoo dierbaar zijn, en ons rechtmatig toebehooren, worden ons heden teruggegeven. Wij verkondigen dit niet met trompetgeschal aan de wereld, maar willen onzen God er voor danken, die ons in staat heeft gesteld te zeggen: — Tot hiertoe heeft ons de Heer geholpen.” Daverende juichkreten volgden op deze korte toespraak. De heer Joubert vertelde daarop dat de Regeering met Ds. Bosman overeengekomen was, dat er ’s namiddags om drie uur godsdienstoefening in de Hervormde Kerk gehouden zou worden, en verzocht de opgekomenen om nog eenige dagen te Pretoria te blijven, totdat alle zaken min of meer geregeld zouden zijn. De Assistent Kommandant-Generaal Hendrik Schoeman, zeide hij, die gedurende den oorlog het bevel heeft gevoerd over de burgers rondom Pretoria, zou alle orders aan de onderofficieren geven om de orde en rust te bewaren. Daarop begaf zich het Driemanschap naar de Hofzaal, alwaar eenigen der Hoofdbeambten beëedigd werden. Daar echter de Vice-President zich niet al te wel gevoelde, werd het verder inzweren der ambtenaren tot later uitgesteld en ging de menigte uiteen. Wij zouden hier te kort doen aan onzen plicht, indien wij niet hulde toebrachten aan de bekwame wijze waarop rust en orde gedurende den dag in de stad bewaard werden. De Assistent Kommandant-Generaal Schoeman verdient alle eer voor hetgeen hij in dit opzicht heeft gedaan. Volgens overeenkomst met den Engelschen bevelhebber der troepen, werden alle militairen gedurende den dag in het kamp gehouden, zoodat men, met uitzondering van een paar boodschappers, geen enkel roodbaatje gedurende den dag in de stad zag. Wij hebben van geen enkele vechtpartij vernomen, ofschoon er een paar malen eenige onstuimige opwellingen hier en daar te bespeuren waren. Die werden echter heel spoedig tot bedaren gebracht, door het beleid onzer wakkere voormannen. De hotels enz. hadden natuurlijk een buitengewoon goeden aftrek, maar toch hebben we heel weinig dronken lui gezien, en de meesten van die, welke „door het hondje gebeten waren,” waren geen Boeren. De wacht bij de vlag, die gedurende den dag telkens door anderen vervangen werd, ving ’s avonds een vent op, die bezig was 342 hebben wij Woensdag 16 Maart onze toestemming gegeven. Wat Lord Kimberley ons nu daarvoor aanbiedt, kan een ieder zien. 19. In het laatste deel van zijn telegram maakt Lord Kimberley den heer Joubert (waarschijnlijk den Generaal P. J. Joubert) aansprakelijk en gunstig gezind voor een afstand van grond bezuiden de Vaal, d. i. waar­ schijnlijk Utrecht en Wakkerstroom. Het gaat alle palen van geoorloofde slimheid in politiek te buiten, een der leden van het Driemanschap de verantwoordelijkheid te willen laten dragen voor iets, wat weinig anders kan genoemd worden dan verraad aan het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek. Het zal onnoodig zijn te verklaren, dat de Kommandant- Generaal P. J. Joubert, wiens verwanten allen, gelijk hij zelf, met al hun have en goed in de bedoelde streken wonen, even weinig aan den afstand daarvan dacht als aan de overgave van Pretoria, zeg maar aan Secoecoeni. 20. Wij hebben een getrouw verslag van de onderhandelingen gegeven. Overgaande tot de samenvatting van al het gebeurde, komen wij tot een diep treurig slot, tot eene smartelijke gevolgtrekking. Van onzen kant alles, van de andere zijde niets. Van onzen kant een eerlijke, op­ rechte toestemming; van de andere zijde ontwijking, uitstel en misschien.... bedrog. Sir Evelyn Wood zonder eenige volmacht, zelfs de Koninklijke Com­ missie zonder eenige bevoegdheid. Geen erkenning van ons Gouvernement; geen erkenning van onze rechten. Het, land gesmaldeeld, de burgers ver­ zocht naar hunne huizen te gaan, de leiders als begenadigde rebellen vrij om een goed woord te doen, een militair gezag van Engelsche troepen in ons land en Downingstreet oppermachtig en willekeurig ons behandelend naar zijn welgevallen. Nergens een waarborg. 21. Hebben wij daarvoor in den wapenstilstand toegestemd? Hebben wij daarvoor al de voordeelen aan den vijand gegeven, en niets aan ons- zelven behouden? Is het onnatuurlijk dat wij, lettende op dat alles wat men ons ontneemt en onthoudt, tot de bittere gevolgtrekking komen: het is Engeland niet om vrede te doen maar om uitstel, ten einde zijne troepen bijeen te vergaren en ons te vermorzelen met zijn bommen en vuurpijlen? Is het onnatuurlijk als wij verklaren: de wapenstilstand is onder valsche voorstellingen opgedrongen, de erkenning van ons als Boeren-Gouverne- ment en de uitgedrukte bedoeling om vrede te maken — daarin opge­ nomen die ons bewogen hebben om in den wapenstilstand toe te stemmen, waren lokazen, uitgeworpen om ons te verschalken, ten einde ons beter te kunnen verstrikken? 22. Het is ons hard na al ons lijden van vier jaren, na de bloedige worsteling van drie maanden, na den zegen van God zoo kennelijk op HOOFDSTUK XX. Allerlei Grenskwestiën.- Gedurende den tijd dat de Zoutpansbergsche onlusten op het ergst waren, schreef Moshesh, het opperhoofd der Basuto’s, aan President Pretorius een brief, hem om vrede verzoekende, iets dat voor den sluwen rooverkapitein van het hoogste belang was, daar hij zich gereed maakte voor een nieuwen oorlog met den Oranje-Vrijstaat. Men zal zich herinneren dat in October 1865 het Transvaalsche commando Basutoland verlaten had, zonder tot eene overeenkomst met Moshesh te geraken, en derhalve zond de Transvaalsche President in antwoord aan den Kafferkapitein de heeren M. J. Viljoen en P. W. Pretorius als afgezanten naar Thaba Bosigo om aldaar te onderhandelen omtrent den vrede met de Basuto’s. Op 20 Februari 1867 werd een groote Pitso op den berg gehouden, en na eenige eischen en tegeneischen, besloten de afgevaardigden om in den voorgestelden vrede te bewilligen, indien de Basuto’s 40 goede trekossen en vijftien paarden als schadevergoeding zouden betalen. Dit namen de Kaffers 'aan, en op 25 Februari werd het vredesverdrag ook door beide partijen geteekend, belo­ vende Moshesh om binnen weinige dagen het geëischte vee af te leveren. De twee Transvaalsche afgevaardigden bleken echter leelijk beetgenomen te zijn door het slimme opperhoofd, want op 1 Maart was, niettegenstaande hunne herhaalde verzoeken, geen dier aan hen afgeleverd, waarop zij in erg ontevreden bui de terugreis aanvaardden. Op den 2den, toen zij reeds op weg waren, werden zij ingehaald door een boodschapper van Moshesh, die hun één armzalig mager paard overhandigde en verder uitnaam van Moshesh deed weten, dat nog vier paarden en 12 beesten aan het komen waren. Deze daagden echter niet op, en de deputatie kwam met maar één paard in de Transvaal terug, als prijs voor den aan de Basuto’s geschonken vrede. HOOFDSTUK XXYI. De annexatie van de Transvaal. (Vervolg). De komst van Shepstone begon nu eene aanmerkelijke sensatie onder de burgers te verwekken. Zij hadden tijd gehad om de zaak over en weder te bespreken, en hadden, zooals gewoonlijk het geval is, allerlei praatjes en geruchten gehoord, en ook vernomen dat er troepen op de grenzen van Natal lagen, gereed om de Transvaal binnen te rukken, iets wat werkelijk het geval was, daar Shepstone daartoe den Luitenant- Gouverneur van Natal verzocht had. Op den 6den Februari trokken 233 Boeren gewapend Pretoria binnen, met eenige wagens en karren. Na afgezadeld te hebben, zonden deze een deputatie naar de Regeering, met verzoek, om de volgende 4 vragen te beantwoorden: 1°. Voor welk doeleinde is mijnheer Shepstone gekomen? 2°. Is mijnheer Shepstone als Harer Majesteit’s Commissaris hier gekomen of als privaat persoon? 3°. Ingeval hij hier als Commissaris is gekomen, welk is zijn doel? 4°. Wie heeft mijnheer Shepstone hier geroepen, het Gouvernement of het Publiek? De deputatie werd door den Staats-President en den Staats-Secretaris ontvangen. En wat was hun antwoord? Dat Sir Theophilus als Harer Majesteit’s Commissaris hier was ter bevordering van eene Confederatie van de verschillende Staten en Koloniën in Zuid-Afrika. Dat die Confederatie onder de Britsche vlag zou zijn, 'zooals bleek toen de Britsche Wet over de zaak hier aankwam, dat wist men toen nog niet, als men niet te Londen in het geheim was ingewijd. 248 die welke reeds aangetoond zijn. Dit is alles duidelijk verklaard aan het volk op de verschillende bijeenkomsten, en toch blijft het volk bij zijn éénen eisch, dat de onafhankelijkheid, eenmaal door Hare Majesteit toegestaan, weder zal worden teruggegeven. Zij vertrouwen dat hunne onafhankelijkheid weggenomen is onder valsche voorstellingen; het volk is van alle blaam bevrijd in deze zaak, en zij verlangen slechts naar de onafhankelijkheid, die hun rechtens toekomt.” Sir Owen bleef op hetzelfde punt doordraven en kreeg van den Rusten­ burger weder een antwoord als volgt: „Met betrekking tot al die voordeelen heb ik al eens gezegd, dat het volk slechts de teruggave verlangt van datgene wat hun ontnomen is. Ik zeg dit als zijnde het mondstuk van het volk. Ik heb de redenen gehoord die opgegeven worden voor de annexatie, en ik zou graag willen weten, of, wanneer men de ongegrondheid dier redenen aantoont, wij het land zullen terugkrijgen? Want ik bemerk dat Uwe Excellentie geen behoorlijk begrip van de zaak heeft. Als de annexatie van de Transvaal veroorzaakt was door het volk, zouden wij er ons bij nedergelegd hebben.” De Administrateur begon daarop met eene poging om aan te toonen, hoe gegrond de redenen van de annexatie waren, doch Paul Kruger gaf hem nauwelijks tijd, die ten einde te brengen, voor hij hem op eenigszins onge­ duldige wijze in de rede viel, en met nadruk sprak: „Ik heb reeds bevonden dat het niets helpt om de oorzaken van de annexatie na te gaan; derhalve zal ik slechts terugkomen op de zwakheid van de Regeering vóór de annexatie, en melden dat het niet wegens de zwakheid van de Regeering was dat wij den krijg moesten opgeven, maar wegens de handelingen van Harer Majesteits Gouvernement. Als ik kon inzien dat er blaam op de Republiek rustte, zou ik dit eerlijk erkennen, maar de oorzaak van de verbreking der Zandrivier-Conventie kan niet toegeschreven worden aan eenige daad van den kant van de Zuid-Afrikaansche Republiek. Ik moet zeggen dat ik getracht heb het volk terug te houden, vreezende dat de gevolgen slechts onzen ondergang zouden veroorzaken. Het zou mij zeer spijten als de zaak hier eindigde, maar in dat geval zijn mijne handen schoon. Het is een merkwaardig feit, dat in de 19d* eeuw. eene eeuw van ongeloof, zedeloosheid, en verdorvenheid er één man bestaat, die de begrippen toegedaan is der 17de eeuw, en met die begrippen, waaraan hij onwrikbaar vasthoudt, dat volbracht heeft, hetgeen Paul Kruger heeft volbracht. Een Engelsch schrijver noemt den Transvaalschen President een levend anachronisme, een man die leeft in een tijd, waarin hij niet behoort. In een inleidings-artikel van 12 Maart 1897, zegt de Johannes- burgsche Star het volgende: „Bezield met den geest van den ijzeren autocraat, tracht de heer Kruger, zonder het misschien te weten, in zichzelven, als Hoofd van den Staat, te vereenigen het drievoudig ambt van Profeet, Priester en Koning. Krugers verstand ziet geen verschil tusschen politiek en Godsdienst, en derhalve ageert hij op zijne rondreizen als Predikant, zoowel als President. Dit behoort niet thuis in de 19de eeuw, met hare verlichte denkbeelden; de Staatsman, die zulke dingen niet kan laten varen, behoort op zijde te worden gezet.” Als de laatste zinsnede waarheid bevatte, dan zou het niet ter eere van de 19de eeuw kunnen gelden, evenmin het feit, dat werkelijk mannen zooals Paul Kruger, die zooals hij zelf zegt: „Ook op Staatkundig terrein de eeuwige beginselen van Gods Woord belijden,” zeer schaarsch zijn. In der waarheid heeft Kruger in de geschiedenis van den nieuweren tijd slechts één tegenhanger in dit punt, n.1. Olivier Cromwell, den Engelschen Protector. Doch terwijl Cromwell somtijds zijn godsdienstig gevoel deed wijken voor hetgeen zijne plannen kon verwezenlijken, kan men dit niet van President Kruger zeggen. Deze zienswijze van den Transvaalschen President is deels het gevolg van zijne geloofsbelijdenis, deels het gevolg van de geschiedenis der Emigranten. De Chr. Ger. Kerk, waartoe ZlIEd. behoort, is streng Calvinistisch in hare richting, meer zelfs dan de andere Hollandsche Kerkgenootschappen; en was het niet Calvijn die gedurende de jaren 1541—1564 eene theocratische regeering voerde te Geneva Daar stond kerkelijke tucht naast, en in sommige punten zelfs boven het Staatsbestuur. Daarom ook dat op punten van openbare zedelijkheid, b. v. de kwestie van ontuchtige huizen, ZHEd. onwrikbaar Aast staat, en niet> Wil weten van de beginselen, die daaromtrent in de Staten \an het vasteland van Europa worden gehuldigd.. Wat de invloed van de geschiedenis der Emigranten op de inzichten van President Kruger op dit punt betreft, zoo vergete men met. dat reei s vroeg in den Grooten Trek de Emigranten zichzelven vergeleken bij het HOOFDSTUK XLVII De Algemeene Binnen- en Buitenlandsche Politiek van Paul Kruger tot aan 1890. Men zal zich herinneren, dat reeds in 1858 toen President Pretorius als zoodanig gekozen werd, er veel sprake was omtrent eene unie tusschen de Zuid-Afrikaansche Republiek en den Oranje-Vrij staat, en dat dit eenige jaren later eene brandende kwestie was. De Vrijstaatsche Basuto-oorlog had gemaakt, dat die zaak weinig aangeroerd werd in de meer Noordelijke Republiek, die genoeg met haar eigene inboorlingen te doen had zonder nog Moshesh er ook bij te krijgen, en hoewel in den eersten Vrijstaatschen Basuto-oorlog de Transvalers ook mede vochten om een moord door de Basuto’s op eenige Transvaalsche onderdanen gepleegd te wreken, zoo was er geenszins de behoorlijke harmonie tusschen de twee Staten in dien krijg. Toen de Basuto-oorlog geëindigd was, toen President Pretorius wegens de Keate-uitspraak had moeten bedanken, en men in de Transvaal het oog sloeg op Jan Brand als President van beide Republieken, kwam de kwestie weder op het tapijt, doch leed schipbreuk, daar Brand bepaald weigerde zich kandidaat voor het Transvaalsche Presidentschap te stellen. Brand schijnt inderdaad eene vereeniging der twee Republieken geenszins als wenschelijk te hebben beschouwd, deels omdat toen de Zuid-Afrikaansche Republiek in grootere moeielijkheden verkeerde dan hare jongere zuster, deels omdat hij wist dat de Engelsche Rijks Regeering zulk eene unie niet spoedig zou toelaten en reeds omstreeks 1859 Sir George Grey op duidelijke wijze zulks had te kennen gegeven. Bij al die gelegenheden hebben wij het scherp doen uitkomen, dat Paul Kruger op dit punt ten sterkste met Pretorius was samen gegaan, en ook in 1872 geen steen onaangeroerd liet om President Brand van 896 herein-after be called the South African Republic) by the above-named Delegates, Stephanus Johannes Paulus Kruger, Stephanus Johannes Du Toit, Nicholas Jacobus Smit, shall, when ratified by the Volksraad of the South African Republic, be substituted for the articles embodied in the convention of 3rd August 1881; which latter, pending such ratification, shall continue in full force and effect. Signed at London this. High Commissioner. We, the undersigned, Stephanus Johannes Paulus Kruger, and as delegates of the South African Republic, do hereby agree to all the above conditions, reservations, and limitations, and we undertake that this convention shall be ratified by a Volksraad of the South African Republic within six months from this date. Signed at London., this. 445 kon komen. Zoover ik weet, zijn de Ministers die instructies nagekomen. Ik schreef toen aan Harer Majesteits Gouvernement dat ik niets afwist van het Britsche Protectoraat over Montsiwa, en dat ik zeker was dat de menschen van Land Gosen er niets van wisten, totdat de heer Rhodes kwam. Nu, burgers van Land Gosen, ik moet het u ter kennisse brengen dat de zaak omtrent uwe rechten in mijne handen en in die van het Kaapsche Gouvernement gesteld zijn. Mijne zending is om te trachten uwe rechten op billijke wijze en bij eene minnelijke schikking te ver­ krijgen. Laat de Jingo’s schreeuwen, maar ik ben zeker dat met wijsheid en voorzichtigheid en rechtvaardigheid de zaken in orde zullen komen. Doch ik moet u waarschuwen, dat wanneer gij tracht de zaken zelve in uwe eigene handen te nemen, noch ik, noch het Koloniale Gouver­ nement u kunnen helpen. Het is mij zeer pijnlijk, dat ik bemerkt heb dat er menschen in Rooigrond zijn, die den naam van Vrijbuiters willen ophouden, en daardoor uwe zaak bederven. Ik heb reeds kennis gegeven aan die roovers, die in troebel water visschen, dat ik hen zal laten vangen en naar Sir Charles Warren over de grenzen zenden. Nu kunt gij dien kwaaddoeners, die nog voortgaan met stelen, met oproerig zijn, en met de wet te overtreden, vertellen, dat Sir Charles Warren aan den eenen kant voor hen klaar zit en ik aan den anderen. Nu wensch ik tot mijne burgers te spreken. Bemoeit u niet met deze zaak. Blaast het vuur niet aan. Als uw broeder naar Land Gosen wil gaan, verhindert hem; en als hij volhoudt, geeft zijn naam op, en hij zal volgens wet gestraft worden. Mijn laatste telegram aan de Koningin, de voorlaatste week gezonden, was ten effecte dat er geen noodzakelijkheid bestond voor militaire bewegingen. Het antwoord was: „Dat moet nog gezien worden als Sir Charles Warren Rooigrond bereikt.” (En tot den heer Carl Weber, een der leden van het Bestuur van Land Gosen sprekende). Mijnheer Weber, laat niet toe dat men uw naam door de modder sleept; vind geen veront­ schuldigingen voor kwaaddoeners, anders zult gij den naam van Vrijbuiters verdienen. Arresteer alle kwaaddoeners, en breng ze voor het gericht, en ik zal hetzelfde doen. Ik spreek met u als een vriend, want ik ben verzocht geworden door de Koningin om mijn invloed met u te gebruiken. Ik heb geen twijfel, met het oog op de officieele correspondentie, of „alles zal recht komen.” Laat er niet meer onder u het geroep worden gehoord van „Schiet die Engelschman” of „De verdomde Engelschman.” Zulk een kreet is verraderlijk, zondig, en belachelijk; laten de burgers van de Transvaal en Land Gosen op hunne tongen passen, zoowel als op hunne daden, of anders zal ik hen duur laten betalen voor hunne woorden.” 680 meende, dat de verhinderingen en twijfelmoedigheid aan den kant van Johannesburg geheel verschillend waren van de eensgezindheid die er heerschte in Matabeleland ten tijde van den oorlog met Lo-Bengula. Dit mag inderdaad ver gezocht heeten. Wat de zender blijkbaar meende was dit: „Wij vinden uit dat ons komplot met Chamberlain gemaakt, volstrekt niet rijmt met dat van Johannesburg.” Er werd nog heel wat heen en weer getelegrafeerd; doch het is duidelijk dat niet alle telegrammen door de lieden te Kaapstad gewisseld met Kolonel Rhodes te Johannesburg en Dr. Jameson te Pitsani gepubliceerd zijn. Dat dit werkelijk het geval is, en het Kaapsche Select Comité niet alles voor zich gehad heeft, blijkt daaruit dat de heer Garrett drie tele­ grammen aanhaalt die noch in het Kaapsche Blauwboek noch in het Transvaalsche Groenboek te vinden zijn. 1) Bovendien blijkt dit ook uit telegrammen, wier inhoud aan het Engelsche Parlementaire Comité werd bekend gemaakt. Uit de gepubliceerde telegrammen zou het op het eerste gezicht lijken dat men te Kaapstad werkelijk trachtte Jameson terug te houden; doch gaat men de zaak wat dieper na, dan schijnt er een twijfel te wezen omtrent de meening van die telegrammen; zij zijn zoo wonderlijk samengesteld. Op 28 December, Zaterdag, regende het telegrammen op Dr. Jameson. Deze had op dien morgen naar Kaapstad getelegrafeerd: „Er zal geene flotatie zijn, als zij aan zichzelven overgelaten worden. Eerste verhindering was de wedrennen die niet bestonden; tweede, polissen — reeds gearrangeerd. Alles meent bangigheid. Gij moet zoo spoedig mogelijk alles ten volle rapporteeren of C. J. Khodes zeggen, dat bij mij moet toelaten. Ik sta kans om vijftig goede B. S. A. Company’s politie te verliezen — hun tijd om enz., en kan hun niets zeggen.” Er is iets in dit telegram dat aanmerking verdient. Dr. Jameson vraagt duidelijk verlof van den heer C. J. Rhodes om te gaan. En toch verklaarde de heer Rhodes in zijne getuigenis voor het Engelsche Parle­ mentaire Comité, dat Jameson geheel op eigen verantwoordelijkheid kon handelen, en geen orders van hem, Rhodes, noodig had; de zaak was ééne tusschen Jameson en Johannesburg alleen. Dr. iïarris telegrafeert in antwoord op 28 December: „Gij hebt \ olkomen gelijk wat betreft de oorzaak van uitstel van flotatie, maar C halles Leonard, Hamilton, van Star deelen ons mede, dat beweging niet populair is in Johannesburg. Als gij kapitein Heany gezien hebt, laat ons weten per draad wat hij zegt: wij kunnen geen fiasco hebben.” 1) Bij het publiceeren van deze telegrammen in zijn boek, zegt de heer Garrett dit zelf, en bij doet dit met een soort van eigenaardigen trots, alsof hij zeggen wil: „Met al jullie shm heid weet jullie nog niet wat ik weet.” Daar twijfelt waarlijk niemand aan! 754 geen woorden kon men sterk genoeg vinden om zijne gevoelens uit te drukken. In de Kaap-Kolonie trokken zelfs de Afrikaners een ernstig gezicht; sommige leden der zoogenaamde Afrikaansche partij gaven zelfs hun gevoelen te kennen, dat het vonnis van de vier hoofdschuldigen te streng was. Men vergat, dat volgens de wet de rechter geen ander vonnis kon uitspreken, zonder buiten zijn plicht en zijn ambt te gaan. In het algemeen vernam men in de Transvaal, d. w. z. onder de Boeren­ bevolking het vonnis met een diep en veelbeteekenend stilzwijgen. Er mag hier en daar een persoon geweest zijn, die in zijn hartstochtelijkheid uitriep: D’is recht zoo; hullie hêt dit verdiend.” Doch de meesten, bij verreweg de meesten dachten zwijgend terug aan hetgeen 80 jaren geleden te Slachtersnek gebeurd was. Het uur der wraak had geslagen! De groote vraag was: Zou de man, in wiens hand het lot der VEROORDEELDEN LAG, DIE WRAAK UITOEFENEN? Nimmer is het oog van geheel Zuid-Afrika, ja men mag bijna zeggen, van de geheele beschaafde wereld, zóó scherp gevestigd geweest op dien eenvoudigen Rustenburgschen Boer, die de Staatspresident van de Zuid- Afrikaansche Republiek is, als het was van af 12 uur op den middag A*an 27 April 1896 tot aan 10 uur op den morgen van den 29sten April! Onder al het oproer, al het geroep, al de opgewondenheid bleef Paul Kruger bedaard; hij bleef zichzelve. 