title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: IAUMAN NN 22101356796 Med K9414 = = P 1288. nt HANDBOEK DER PRAKTISCHE GENEESKUNDE Dr. HERMANN LEBERT, Hoogleeraar in de geneeskundige Kliniek en bijzondere Pathologie en therapie te Breslau. Naar den tweeden Hoogduitschen druk door Dr. A. DRIELSMA. Met eene voorrede van Dr. I. van DEEN, Hoogleeraar in de geneeskunde te Groningen. Groningen, J. B. WOLTERS. In gr. 8"., 4 deelen, compressen druk, XXXV en 2193 blz. f 19.75. BIJLAGEN ror Pror. LEBERT’S HANDBOEK ver PRAKTISCHE GENEESKUNDE, inzonderheid met het oog op de ziekten der schildkler. Door Dr. A. DRIELSMA. Groningen, J. B. WOLTERS. 1863. 8°. ‚f 1.00. HET ACUTE CEWRICHTSREEUMATISUTS, DOOR Dr. HERMANN LEBERT, Klinisch Hoogleeraar te Breslau. Uit het hoogduitsch vertaald door H. BEINS ‚ Med. et Art, obstr. Doctor te Groningen. Groningen, J. B. WOLTERS. 8%. f 1.60. » uainnnnNnNN Met de uitgave der vier, bovenaan in het hoofd dezes genoemde boekdeelen, is een hoogst belangrijke arbeid van den hoogleeraar LEBERT, wat de Hollandsche vertaling betreft, voltooid geworden , zoodat de talrijke koopers van het eerste deel hetwelk wij in dit Tijd- schrift (jaargang 1861, Boekbeschouwing bl. 416 en v.v.) hebben aan- gekondigd, binnen twee jaren tijds in de gelegenheid gesteld zijn geworden, zich het geheele werk aan te schaffen. Wij verheugen ons dat de voortvarende ijver van vertaler en uitgever die uitkomst gehad heeft, daar het niet te ontkennen is, dat een zoodanig werk eerst ‚volkomen ‚aan zijne bestemming voldoct, wanneer het geheel voltooid ‚is, en zoo door den lezer over elk onderwerp op het gebied der prak- tische geneeskunde, hetwelk hem belangstelling inboezemt , terstond kan geraadpleegd worden. Aan die laatste woorden schrijve men echter geene verkeerde beteekenis toe, alsof het werk van LEBERT, naar onze meening, hoofdzakelijk bestemd ware om door den praktischen genees- heer,, bij voorkomende gelegenheden, nageslagen en geraadpleegd te worden, daar steller dezes van oordeel is, dat het boek een veel erooter nut kan opleveren en allezins geschikt is, om door de studenten of andere aanstaande kunstoefenaars, als handleiding tot de praktische En up, van het begin tot het einde toe, bestudeerd te worden. , N ve ee het zelfs ‚boven het uitvoerige en kostbare , e van VIRCHOW uitgegeven, doch in acht jaren tijds I & nog niet voltooide „Zlandbuch der speciellen Pathologie und Therapie” , naar onze bescheidene meening de voorkeur, dewijl het werk van &6n enkelen auteur meer eenheid in opvatting en bewerking belooft, dan de gemeenschappelijke arbeid van onderscheidene schrijvers, wier mono- graphisch bewerkte bijdragen, hoe verdienstelijk ook op zich zelve, naauwelijks een organisch geheel kunnen opleveren. Daarenboven is het boek, dat wij aankondigen, afkomstig van eenen schrijver, die eene veeljarige ervaring als praktisch geneesheer opgedaan heeft, en in verschillende landen als hospitaal-arts en als klinisch docent is werkzaam geweest. Daardoor heeft het handboek van LEBERT, die de verklaring aflegt, reeds sedert vele jaren de bouwstoffen voor een uit- voerig werk van dien aard verzameld te hebben, cene geheel praktische strekking , en heeft de schrijver er inzonderheid naar gestreefl om aan de wezenlijke behoeften van den praktischen geneesheer te voldoen, en zijn geschrift tevens aan het tegenwoordig standpunt en de nieuwste grondregels der wetenschap te doen beantwoorden. Om aan dat be- ginsel getrouw te zijn, heeft de auteur er zich bij de bewerking zijner uitgebreide stof op toegelegd om zoo veel mogelijk van alle rigtingen partij te trekken, doch daarbij noch aan ziektekundige ontleedkunde , noch aan physische diagnostiek, noch aan scheikundige en mikroskopi- sche onderzoekingen, noch aan geneeskundige statistick, noch aan proefondervindelijke pathologie, en wat men meer zou kunnen noemen, uitsluitende waarde of overdreven lof toe te kennen, maar alle die hulpmiddelen naar hare waarde te schatten en zonder eenzijdigheid toe te passen. Door die zorgvuldige en onpartijdige aanwending van al de voortreifeljjke, aan onzen leeftijd verschuldigde hulpmiddelen voor echt wetenschappelijke beoefening der pathologie, heeft de be- roemde schrijver zich onmiskenbaar groote verdiensten verworven. Wat eindelijjk de rangschikking der ziekten betrefi, maakt de onderschei- ding tusschen algemeene en plaatselijjke ziekteprocessen den grondslag van de door LEBERT gevolgde verdeeling uit, terwijl elke dier beide groote Afdeelingen nader in klassen en groepen verdeeld wordt, hoofdzakelijk ontleend aan het verschil der actiologische en pathogenetische momen- ten, waaraan de ziekteprocessen haren oorspreng te danken hebben. Het algemeen op die wijze verkregen overzigt is — bij alle onvolko- menheid, boven welke geenerlei systematische verdeeling verheven is — zeer geleidelijk, en zöowel de vöör elk boekdeel geplaatste inhouds- opgave als het algemeen aan’ het laatste deel toegevoegde Register, maken het opzoeken van elken ziektevorm zeer gemakkelijk. De beide laatste, in het opschrift onzer aankondiging genoemde kleinere geschriften van denzelfden hoogleeraar,, verdienen evenzeer eene gunstige aanbeveling en moeten als Supplementen of Bijlagen van het grootere werk beschouwd worden. u —— (Overgenomen uit de Vaderl. letteroefeningen,, Jan. 1864.) B » er Er GRON ie. “ e% j Be: IYSIOLOGIE VAN DEN MENSCH. En ‘ * : 7 u & GRONDBEGINSELEN DER PHYSIOLOGIE VAN DEN MENSCH, DOOR UIT HET HOOGDUITSCH OVERGEBRAGT DOOR D’. A. DRIELSMA. (4 & #%, GRONINGEN,, nn MON TERS. 1864. / f ; / » IF +. ; “ a | J Mi 4 — ' 1 u) 3 u f Z 14 "P’WELLCOME INSTITUTE LIBRARY ee ee Aan den Lezer! De redenen die ons bewogen hebben om HERMANN’s Grundriss der Physiologie des Menschen in onze taal over te brengen, zijn hoofd- zakelijk gelegen in de volgende drie punten waardoor zich, volgens ons bescheiden oordeel, jwist het werk van HERMANN onderscheidt: 1° het prineipe van het behoud van arbeidsvermogen , zooals dit vooral door MAYER het cerst bij de leer der verschijnselen van het levend indi- vidu is in toepassing gebragt, wordt door HERMANN overal op den voorgrond gesteld, het is het uitgangspunt van al zijn beschouwingen ; 2° de mathematische uitbreiding, die HERMANN aan sonmige punten in de physiologie heeft gegeven; om maar enkele voorbeelden te noemen verwijzen wij naar de hoofdstukken over de stem, de spraak, het geluid, waarbij het klassieke werk van den genialen HELMHOLTZ tot grondslag is genomen; voorts den mechanischen spierarbeid, de be- weging, terwijl de psychophysiek geheel volgens FECHNER bewerkt is; 3° de gelukkige wijze, waarop H. geslaagd is om alles wat op andere velden der natuurwetenschappen in den laatsten tijd is ont- dekt, dienstbaar te maken aan de physiologie (Darwıns’s theorie over ‚het ontstaan der soorten bij dieren en planten door „natural selec- _ tion,” enz., enz.). | De doelmatige indeeling van het groote materiaal eensdeels en ten anderen de beknoptheid waarmede elk onderwerp beschreven wordt, zijn de twee glanspunten van HERMANN’s werk. Doch &en zaak mogen wij niet verzwijgen. HErManN deelt het lot van, ik mag wel zeggen alle jeugdige geleerden: ze loopen te veel weg met het allernieuwste , zonder het oudere te kennen, veel minder te waarderen; — vandaar dat ı. hier en daar in strijd is met de waarheid. Over enkele pun- ten heb ik mijn hooggeschatten leermeester en vriend, prof. I. van DEEN, geraadpleegd en van zijne opmerkingen, waarvoor ik hem mijn dank betuie, in de eerste vellen gebruik gcmaakt. Mijn wensch om het geheele boek aldus te bewerken, kon echter niet worden vervuld, daar de afstand tusschen beider woonplaatsen en een andere tusschen beide gekomen omstandigheid (zie het Naschrift) dit te moeijelijik maakten. De vraag of er behoefte bestond aan een werk over physiologie zooals deze „Grondbeginselen,” laten wij aan den lezer zelf ter be- antwoording over. Schrijver en Vertaler staan tot elkander in een te eigenaardige betrekking, dan dat de laatste bij zijn oordeel over het werk van den eerste, of liever over de vraag of daardoor in eene behoefte wordt voorzien, de beschuldiging van partijdigheid ooit ten volle van zich kan afwerpen. Doch niemand zal, bij een nadere en meer dan oppervlakkige kennismaking met den inhoud, ons van partijdigheid verdenken, wanneer wij beweren dat hier in een betrek- kelijk uiterst klem bestek alles wordt teruggegeven, wat de ontdek- kingen op het gebied der physiologie in den laatsten tijd hebben aan het licht gebragt. En het is juist aan boeken van dergelijk kaliber dat de tegenwoordige tijd, dat het tegenwoordig veelomvattend on- derwijs behoefte heeft. De tijd der Ljvige boekdeelen is’ voorbjj ! ZWOLLE, 2 September 1864. Dr. A. DRIELSMA. VOORREDE Wanneer men voor eene wetenschap, welke nog slechts weinig afgeslotene hoofdstukken heeft aan te wijzen, en hoofdzakelijk op onop- geloste vraagstukken berust, een handboek wil schrijven, is misschien eene eenvoudige opsomming der feiten daarvoor de doelmatigste vorm, en in elk geval de veiligste, omdat men zich daarbij geheel van hypothesen kan onthouden. Doch in deze „Grondbeginselen” heeft de schrijver de nieuwste ostdekkingen op het gebied der natuurweten- schappen tot grondslag genomen en getracht aan zijne beschouwingen een systematisch afgeronden vorm te geven, daarbij natuurlijk overal zorgvuldig aanwijzende wat tot het gebied der feiten, wat tot dat der hypothesen behoort; het schema daarvoor vindt men in de inlei- ding. Alleen langs dezen weg is het voor den beginner mogelijk een overzigt te verkrijgen over de uitkomsten van het physiologische on- derzoek, terwijl hij er tevens door zal opgewekt worden tot eigen onderzoek. De moejjelijkheden, aan zulk eene wijze van bewerking verbonden, zijn echter te groot, dan dat de schrijver zich niet be- wust zou zijn, hoe weinig hij er in geslaagd is zijn doel te bereiken. Alleen dit standpunt moest in de voorrede uitdrukkelijk aange- geven worden, met vermelding waarom daaraan boven zooveel andere de voorkeur gegeven is. Van welke gezigtspunten de schrijver bij de bewerking der bijzondere hoofdstukken is uitgegaan , zal duidelijker blijken uit een onderzoek van den inhoud dan zulks uit zoogenaamde praelegomena mogelijk is. | De afbeeldingen, tusschen den tekst geplaatst, bepalen zich — tegen de algemeen gevolgde gewoonte — tot de hoogst noodige , doch zijn nooit weggelaten, waar zij tot een just begrip van het behandelde onontbeerlijk schenen. De nadenkende lezer zal ze ner- sens te vergeefs zoeken. Overeenkomstig het doel van dit werk, zijn geen bronnen opge- geven en alleen, gelijk gebruikelijk is, de namen der schrijvers opge- noemd. Bij dit laatste is hoofdzakelijk het volgende in aanmerking te nemen: vooreerst, dat zij aangehaald zijn bij het vermelden van opgaven die door anderen betwist worden of die zich nog niet be- vestigd hebben, ten einde den zegsman daarvoor verantwoordelijk te stellen; ten tweede bij hoogst belangrijke onderzoekingen, ten einde den lezer bekend te maken met de namen der voornaamste onderzoekers op het gebied der physiologie. BERLIJN, Augustus 1863. L. HERMANN. INHOUD. INLEIDING. EERSTE AFDEELING. Bladz. Overzigt. Ontwerp van bewerking f 1& De stofwisseling van het organisme 9, le Hoofdstuk. Scheikundige bestanddeelen van het menschelijke lie- chaam . . . 13. Vrije elementen 13. Scheikundige verbindingen 14. Anorganische verbindingen . ..’/ IM Organische verbindingen 15. Stikstofhoudende” zelfstandigheden (eiwitachtige lig- chamen en hunne afstammelingen) fs 16. Koolhydraten en hunne afstammelingen 29. Vetzuren, vetten en aanverwante ligchamen . vals Aanhangsel e 34. 2e Hoofdstuk. Het bloed en zijne beweging , 36. nr Herdloed’. . ı - - 36. II. De beweging van het bloed . 45. De beweging van het hat .. - B 46, De beweging van het bloed in de vaten 53. 3e Hoofdstuk. Het opnemen en afgeven van gasvormige stoffen door het bloed. Ademhaling. 65. I. De bijzondere ademhalingswerktuigen s 66. II. De gaswisseling . eg . 74. Aanhangsel . . . Lust 78. 4e Hoofdstuk. Afscheidingen % a k 81. I: Afscheiding in het algemeen” - 82, II, De afzonderlijke afscheidingen = 86. A. Parenchymsappen . s6. B. Vloeistoffen die in holten besloten zijn. 86. C. Afscheidingen van klieren . os 5e Hoofdstuk. ‚Het opnemen van stoffen in het bloed, resorptie 112% Voorbereiding van het voedsel voor de a a spijs- vertering . 112. Ir Mechanisme van den spijsverteringstoestel . 112. II. Chemisme van de spisverterinG . . . ..*®. 197% Opslorping. Vervolg (bladz. 112) 4 121. 6e Hoofdstuk. Stofwisseling van het bloed 3 A 129. Het ontstaan en vergaan der bloedligchaampjes 5 129. Veranderingen der scheikundige bestanddeelen 133. Suikervorming in parenchymateuse weefsels . alas Constante waarde van de hoeveelheid bloed 139. 7e FHoofdstuk. Stofwisseling van het organisme in zijn geheel x INHOUD. I. Het voedsel II. De uitscheidingen III. Quantitatieve verhoudingen tusschen ontvangsten, uit- gaven en zamenstelling . 4 l. Noodzakelijke uitscheidingen v van het or rganisme en vergoeding daarvan “door de voeding. 2. Het opnemen van ontoereikend voedsel. 3. Het opnemen van overtollig voedsel. TWEEDE AFDEELING. De verrigtingen van het organisme .. 8e Hoofdstuk. Krachtwisseling van het organisme in \ het algemeen en hare verhouding tot de stofwisseling . . . .. I. De aanvoer van spankrachten II. Het ontstaan van levende krachten in } het ligchaam (arbeidsverrigtingen des ligchaams) . . ur III. Het afgeven van krachten aan de buitenwereld Er IV. Onderlinge vergelijking der hoeveelheden opgenomen en afgegeven krachten (krachtbalans) . . . .. V. Imvloed der krachtwisseling op de stofwisseling .. 9e Hoofdstuk. Ontwikkeling van warmte en verschillende warmtegra- den van het ligchaam. =.» !a 7 »Damsstlenelee L.:2Ontwikkeling yan-warmte 1.0 2m wu II. Warmtegraden des ligchaams. 10e Hoofdstuk. Verrigtingen van PTOEER arbeid, (Bewegings- procesn) . 2...» Ei learn . Zr I De’spieren . ., » E u ee A. De dwarsgestreepte spieren ae ar B.: De glädde-Spieren. sun tie en IL, ‚ Contractiele,weefseleellen,. ». sn. » = ws u. III. De flikkercellen -. . . RE ee IV. Cellen met moleculaire beweging . ee Aanhangsel. Hetimut. der spieren. =» »%s 2% Mechanisme van het skelet . .. Voorwaarden van het evenwigt en actieve locomo- tie van het geheele ligchaam . . „ru... SIE. «. dan Selina ee ee Spruakr. ee u Me ee 2 DERDE AFDEELING. De vrijmakingsorganen. Het zenuwstelsel . . . . .. ile Hoofdstuk. De geleidingsorganen (zenuwen). - » 2 2 2 2.2. A. Algemeene beschouwingen . . «2» x va.“ B. Bijzondere z&huwphysiologie „. ».. .I.x oe... 12e Hoofdstuk. De peripherische eindorganen der zenuwen . x...» J. Het ee er a ae Zäeh. N % ur a Bewegingen van "het 00 TE Zien met beide oogen . .. Werktuigen die tot bescherming van het. 008 die- UM a Kern nn ee Me ae I. Het.gehoororgsan + sau wa ke u . Hooren DE A 5 Hooren met beide ooren. Werktuigen die tot bescherming v van "het vor dienen III... Het rankörgyan a we ana IV. Het smaakorgaan . . . re en V. De overige zintuigsorganen eh } 13e Hoofdstuk. De centrale eindorganen der antmen (organen ı van het eentrale zenuwstelsel). INHOUD, xI Bladz. A. Algemeene beschouwingen . » » 2 2 2.2.87. B. Bijzondere besehouwingen - « = 2 0. 2.833. NASE ARE a Er rer 77:7 MoHogienrogessen , an ca» 0 ne 0 = 889, Zielsverrigtingen RS en ae, Geleidingen in de eentraalorganen Billa 3 m, SED: Aanhangsel. Beschrijving van den sympathicus . 358. Rekr VIERDE AFDEELING. Ontstaan, ontwikkeling en einde van nn SrERnieme i, VS, 14e Hoofdstuk . .. . - eu 868. A Algemeene beschouwingen nt 6 REN MDPSDDE Geslachtelijke voortplanting . »  ei bij den mensch Re) D. Veranderingen na de geboorte °. . . 2.2.2896. EIABETIDOG ee Re ER EEE ER UIR. SNER. Do EN RE a hr ANGELES, Fa ce INLEIDING. uunnnnnnn De physiologie is de wetenschap van de regelmatige pro- cessen in de zoogen. levende ligchamen of organismen, — de planten en dieren. De processen, die uitsluitend aan de le- vende ligchamen eigen zijn, en die alzoo gezamenlijk het leven uitmaken, kunnen, in hun geheel genomen, beschouwd worden als regelmatige veranderingen: 1° van den scheikundigen inhoud der ligchamen, %° van de daarin werkende krachten, 3°’ van hun vorm. — Vroeger zocht men de oorzaak van deze eigenaardige processen in bijzondere, aan de organismen eigene, overerfelijke vermogens, waarvan men de som „levenskracht” noemde. In- tusschen heeft men dit onbepaalde begrip laten varen, sedert men ontdekt heeft, dat in de levensprocessen, die het naauw- keurigst onderzocht zijn, dezelfde grondwetten heerschen als in de onbewerktuigde natuur, en inzonderheid sedert men een belangrijik beginsel van de hedendaagsche natuurwetenschap op de organische wereld heeft toegepast en daardoor den zamen- hang tusschen de stoffelijke veranderingen en de krachtuitingen der organismen beter heeft verklaard.. Op grond daarvan mag ınen aannemen, dat over ’t algemeen in de levende ligchamen uitsluitend dezeifde krachten, naar dezelfde wetten werkzaam zijn als in de niet-levende, en dat het bij gevolg ook eenmaal gelukken zal, de thans nog duistere processen,, inzonderheid die van den vorm, uit reeds bekende wetten te verklaren. Heeft deze hypothese op zich zelf reeds de waarschijnlijkheid voor zich, — zij levert buitendien nog het belangrijke voordeel op, dat zij, ook op het organisch gebied, den weg baant tot een naauwkeurig onderzoek en een juist begrip. Daarom hebben wi) haar dan ook tot grondslag gekozen van onze beschrijving van het menschelijke organisme. 2 INLEIDING. Het menschelijke zoowel als het dierlijke ligchaam is een organisme, waarin door oxydatie van zijne bestanddeelen, krach- ten vr) worden, d. i. spankrachten in levende krachten overgaan *). De laatsten doen zich voor als de verrigtin- gen of werkzaamheden van het ligchaam. Wanneer oxydeerbare stoffen en de oxyderende zuurstof, die altıjjd in voorraad in het organisme aanwezig zijn, neiging heb- ben zich met elkander te verbinden, veroorzaken ze, zoo lang de verbinding nog niet plaats gehad heeft, spankrachten. — Door het tot stand komen dezer verbinding, — door de oxy- datie-processen, — worden deze spankrachten vrij. — Hierdoor ontstaan bewegingen, die men in hare verschillende vormen waarneemt, nl. als werktuigelijken arbeid (beweging der massa) of als warmte, elektrieiteit enz. (moleculaire bewegingen). Deze bewegingen noemt men de verrigtingen van het organisme. Als eene zoodanige verrigting, en wel als werktuigelijke arbeid, moeten tevens de regelmatige veranderingen in de vor- men der morphotische elementen beschouwd worden, die men met den naam van groei, deeling enz. bestempelt. Men kan het vrij worden van krachten bij de oxydatie (waarvan de gewone verbranding het meest bekende voorbeeld oplevert) naar de tegen- woordig heerschende begrippen ongeveer op de volgende wijze verklaren: Twee moleculen, die geneigd zijn zich te vereenigen (die b. v. scheikundig met elkander verwant zijn, zooals eene molecule koolstof en zuurstof), hebben, zoolang zij door de eene of andere omstandigheid verhinderd wor- den zich te vereenigen, eene zekere hoeveelheid spankracht. Beweging van de moleculen, met andere woorden levende kracht, kan eerst dan aanvan- gen, wanneer dat beletsel is uit den weg geruimd. Heeft dit plaats gehad, alsdan komt eerst de verbinding te voorschijn, d.i.: de eerste beweging, waardoor zich de vrij geworden spankracht doet gelden; deze verbinding bestaat in eene zamensmelting van de twee moleculen. Volgens de wet van het in stand houden der kracht kan echter eene vrij geworden kracht niet verdwijnen, maar moct zij in den een of anderen vorm levend blijven bestaan, zoolang zij niet, — b. v. door scheiding van de beide vereenigde moleeu- len, — op nieuw in spankracht wordt veranderd. De vorm nu dier beweging kan in een thypohetischen zin uiterst verschillend zijn; men stelt zich ge- woonlijk alle aanhoudende moleculaire bewegingen voor als trillingen der moleculen (en der aetheratomen die haar omringen). Men beschouwt de ver- schillende vormen dezer bewegingen als het wezen der warmte, des: lichts, der elektrieiteit, enz. Is met de molceculaire beweging eene plaatsverande- ring tot buiten de ruimte van het gebied eener molecule verbonden, dan bestempelt men deze met den naam van beweging der massa of werktuigelij- ken arbeid. De sterkte van de krachten, die in het ligehaam vr] worden, derhalve de hoegrootheid der verrigtingen van het ®») De hier gebezigde begrippen van spankracht en levende kracht moeten, even- als de wetten van hare veranderingen (wet van het bewaard blijven der kracht) als be- kend voorondersteld worden. Het is onmogelijk te dezer plaatse daarvan eene breedvoerige verklaring te geven, omdat daarvoor, zal zij gemakkelijk begrepen worden, eene zekere uit- voerigheid, doch inzonderheid het gebruik van voorbeelden, onmisbaar is. Nergens is dit onderwerp uitstekender behandeld dan in het populaire geschrift van HELMHOLTZ: „U e- ber die Wechselwirkung der Naturkräfte, enz. Ein Vortrag ete.” Kö- nigsberg, 1854, waarnaar wi) bij deze verwijzen. INLEIDING. 3 organisme, hangt uitsluitend af van den omvang van het oxy- datieproces en van de hoeveelheid spankracht, welke de oxy- deerbare stoffen bezitten. Ontstaat b. v. door verbranding van een gram druivensuiker in koolzuur en water nu eens warmte, dan eens werktuigelijke arbeid, dan zijn de hoeveelhe- den warmte en arbeid ten eerste volkomen aan elkander aequiva- lent, en ten tweede wordt hare grootte bepaald door de hoe- veelheid spankracht, in een gram druivensuiker aanwezig ten ge- volge van zijne oxydeerbaarheid. (Deze hoeveelheid spankracht komt in dit geval in haar geheel in aanmerking, omdat de verbranding volledig plaats heeft). Daarentegen zijn de vormen der verrigtingen aan voor- waarden onderworpen, waarvan het wezen, even als in de geheele natuurwetenschap, nog ten eenenmale onbekend is. Men weet alleen, dat bepaalde vormen van verrigting aan be- paalde deelen van het ligchaam gebonden zijn, die zoo- wel door de daarin aanwezige stoffen (hunne scheikundige za- menstelling), als door hun eigenaardigen bouw zich van elk- ander onderscheiden, en die men met den naam van orga- nen bestempelt; dat wijders zekere vormen van verrigting, b. v. de ontwikkeling van warmte, veel vaker voorkomen dan andere; dat eindelijk in hetzelfde orgaan op verschillende tij- den verschillende vormen van verristing zich kunnen voor- doen, en dat deze verscheidenheid gedeeltelijik door de later te bespreken vrij makende kracht der zenuwen veroorzaakt wordt. Op grond van hetgeen wij in ’t begin zeiden, moet elke verrigting van het ligchaam verbonden zijn met een verlies van oxydeerbaar ligchaamsmateriaal en van voorradige zuurstof. Aan- gezien nu de produkten der oxydatieprocessen (koolzuur, water enz.) niet op nieuw op de eene of andere wijze in het ligchaam zelf eene reductie ondergaan, maar gestadig daaruit verwij- derd worden, zoo kan het verlies van het verbruikte niet anders dan van buiten af vergoed worden door opname van nieuwe zuurstof en van nieuwe stoffen, die oxydeerbare bestanddeelen van het ligchaam kunnen uitmaken. En dit. heeft inder- daad plaats, aangezien het organisme gestadig van buiten op- neemt: 1. zuurstof; 2. zelfstandigheden, die oxydeerbaar zijn of waaruit oxydeerbare bestanddeelen van het ligchaam kunnen gevormd worden, — organische voedingsstoffen. Men vindt in het organisme behalve ziine oxydeerbare bestanddeelen ook nog andere, niet oxydeerbare (anorganische). Hunne beteekenis is slechts ten deele bekend; — zij schijnen hoofdzakelijk een werktuigeliik nut te hebben, Terwijl som- Ir, 4 INLEIDING. mige dienen om de organische op te lossen, werken andere krachtdadig mede, om aan de vaste ligchaamsdeelen hun vorm te geven. Ook de anorganische stoffen worden voortdu- rend in zekere hoeveelheden naar buiten verwijderd, waarbij zij insgelijks gedeeltelijk dienen om de uit te scheiden oxydatie- produkten op te lossen; zij moeten dus ook gestadig vervangen worden door nieuwe stoffen, die van buiten worden opgenomen. Deze zim de anorganische voedingsstoffen. De stoffeljjke bestanddeelen van het organisme worden dus te allen tjde gevormd door: 1. zekere hoeveelheden vrije zuur- stof, 2. de aan de oxydatieprocessen onderhevige organische stoffen, op de meest verschillende trappen van oxydatie, 8. anorganische stoffen. Hieruit blijkt tevens, dat deze bestand- deelen door uitscheiding en opname aan eene gestadige wis- seling zijn blootgesteldl, welke onder den naam van stofwis- seling van het organisme bekend is. Nevens de stofwisseling hebben in alle ligchaamsdeelen zekere regelmatige gedaanteveranderingen van de mor- photische elementen plaats (groei, deeling, enz.), waarvan tevens langzame veranderingen in den vorm van het geheele ligchaam een gevolg zijn. Het is vooralsnog onbekend, of er tusschen deze veranderingen en de stofwisseling eenig naauw verband bestaat (afgezien van hetgeen wij bladz. 2 gezegd heb- ben, dat namelijk de krachten, welke voor de vormver- anderingen noodig zijn, gelijk alle andere, gevolgen van de stofwisseling zijn). In volkomen tegenoverstelling met het dierlijke organisme bestaat het wezen van het plantaardige bij voorkeur in reductie, en dienten- gevolge in de verandering van levende krachtgn in spankrachten. De plant toch neemt verbindingen van zuurstof op, met name de produkten van de dierlijke oxydatie (koolzuur, water, ammoniakzouten, welke laatsten afkomstig zijn uit zekere dierlijke excreta en uit rottende dierlijke ligeha- men) en reduceert ze, zet de radikalen (koolstof, waterstof, stikstof, enz.), zoowel onderling als met zuurstof verbonden, als zoogen. „organische ver- bindingen” in zich af, en geeft het grootste gedeelte der vrij geworden zuur- stof aan de dampkringslucht over. Om de eenmaal verbonden moleeulen te scheiden, worden hoeveelheden levende kracht vereischt, die gelijk zijn aan de spankrachten, welke na de scheiding weder aanwezig zijn; men kan dus zeggen, dat bij de reductie levende krachten in spankrachten over- gaan. De levende krachten, welke de plant verbruikt, worden, naar het schijnt, hoofdzakelijk aangebragt: door de warmte, die zij ontvangt (door geleiding uit den omtrek , — de planten koelen af, — door uitstraling van de zon), verder door het licht, dat zij opslorpen, (scheikundige stralen) en eindelijk door de krachten, die door de verbindingen welke in de plant ontstaan, vrij worden. De spankracht echter, waarin deze levende krach- ten worden veranderd, wordt juist voorgesteld door het gescheiden voorhan- den zijn van de vrijgeworden zuurstof en van de voor oxydatie vatbare organische verbindingen, die in de plant afgezet zijn. (Overigens mogen wij niet onvermeld laten, dat in de planten ook tegenovergestelde processen kun- INLEIDING. - 5 nen voorkomen, die analoog zijn aan de dierlijke; — zoo brengt menig deel der plant warmte voort: verder vereischen de vormprocessen ın de planten, even als bij de dieren, levende krachten.) — Hieruit volgt het hoogst belangrijke feit, dat het planten- en het dierenrijk tot elkander in cene omgekeerde verhouding staan. De plant namelijk verbruikt levende kracht en verandert deze in spankracht, doordien zij reduceert, — het dier verandert spankracht in levende kracht, doordien het oxydeert. De plant verbruikt de oxydatieprodukten van het dier, CO,, HO, enz, — het dier neemt de reductieprodukten van de plant op, O eenerzijds, en ten ande- ren de in de plant gevormde organische verbindingen van &, Mu; N: 8% enz. De oxydatieprocessen en dus ook de verrigtingen van het organisme staan grootendeels onder een zekeren regelenden in- vloed, die van een bijzonderen toestel, het zenuwstelsel, uit- gaat. — Het ligt in den aard der zaak, dat deze invloed zich niet alleen uitstrekt tot den graad van oxydatie en de hoeveel- heid van hare produkten, maar ook tot de grootte der vrij wordende krachten, — der verrigting. Evenwel zijn wij gewoon, naar gelang van hetgeen wij voor de wezenlijke verrigting van een orgaan houden, het eene of het andere der beide gevolgen op den voorgrond te plaatsen. Zoo beschouwen wij in eene spier den invloed van de zenuw op de beweging, derhalve de verrig- ting, als het wezenlijke, terwjjl wij den gelijktijdigen invloed op de soort en hoeveelheid der gevormde oxydatieprodukten in den regel over het hoofd zien. Daarentegen houdt men bij de klier den invloed der zenuwen op de oxydatieprodukten (na- melijk de specifieke bestanddeelen van het secretum) voor het wezenlijke, terwijl men gewoonlijk den gelijktijdigen invloed op de warmtevorming, derhalve de krachtuiting, geheel uit bet oog verliest. — Hoe de verschillende invloeden zich doen gel- den is nog volkomen onbekend; in een materieelen zin doen zi) zich voor als zoogen. „vriimakende kracht,” d.i.als eene kracht, die eene zekere som van spankracht in levende kracht verandert. Gelijk bekend is, kan eene uiterst kleine vrijj makende kracht groote hoeveelheden spankrachten vrij ma- ken, en het is zeer waarschijnlijk, dat ook de vrij makende krachten van het zenuwstelsel, als krachten gemeten, zeer gering zijn; dat derhalve ook de oxydatieprocessen, waarop ook 2) waarschijnlijk, even als alle krachtuitingen in het organisme, berusten, slechts een kleinen omvang hebben. — Een tweede, reeds genoemde en evenmin verklaarde invloed van het zenuw- stelsel heeft betrekking op den vorm der bewegingen,, waar- door zich de vrijgemaakte krachten openbaren; er schijnt alzoo een zeer naauw verband te bestaan tusschen de wijze, waarop zich deze invloed doet gelden, en den omvang daarvan. Het volgende diene om het begrip van vrijmaking en van vrij mas P 6 INLEIDING. kende kracht te verduideljken: Onder vrijmakende kracht verstaat men die, welke een hinderpaal uit den weg ruimt, waardoor de hier of daar opgehoopte spankracht tot nu toe verhinderd werd, vrij te worden. Een opgewonden uurwerk, b. v., dat echter door een pal in zijn gang belem- merd wordt, bezit eene zekere som van spankracht; de zwaarte van het gewigt of de elastieiteit van de veer zijn in hare werking ten opzigte van den vorm van beweging gestoord. Naauwelijks wordt intusschen de pal weggetrokken, of de spankrachten worden vrij, levend, het gewigt valt, de veer nadert weder haren natuurliiken vorm, en het uurwerk gaat. De kracht, die den pal terug trekt, en alzoo het uurwerk vrij .doet wor- den, zijne spankrachten vrij maakt, wordt de „vrijmakende kracht” ge- noemd. Hare grootte staat klaarblijkelijk dikwijls in geen de minste ver- houding tot de grootte der vrij gemaakte kracht; dezelfde kracht, die den pal van een uurwerk, dat door een gewigt van @en lood bewogen wordt, terug trekt, zou ook een uurwerk, dat door een gewigt van honderd pond wordt in beweging gebragt, kunnen vriji maken. Andere voorbeelden van zulke vrijmakingen zijn: een vonk, die eene massa kruid doet ontbranden en daardoor buitengewoon groote hoeveelheden kracht vriji maakt, — eene kleine beweging, die eene sterke batterij sluit. Evenwel bestaan er ook toestanden van vrijmaking, waarbij de vriji makende kracht niet, gelijk in de genoemde gevallen, oogenblikkelijk den geheelen voorraad van spankrachten, maar slechts een gedeelte daarvan vrij maakt, waarvan de omvang tot die van haar zelve in eene bepaalde, evenredige of meer zamengestelde ver- houding staat. Wordt b.v. eene massa water door cene sluis met eene regthoekige deur verhinderd uit te stroomen, alsdan verhouden zich de uitstroomende hoeveelheden water, bijgevolg ook de levende krachten, die door haren val worden voorgesteld, als de hoogten, tot welke de sluis- deur wordt opgeheven, of de daartoe benoodigde — hier vrij makend wer- kende — krachten. Tot de laatste soort behooren, naar het schijnt, ook alle vrijmakingsprocessen in het organisme. Uit de nadere beschouwing van het zenuwstelsel volgt in- middels, dat men niet alleen zijne invloeden op de arbeidende organen van het ligchaam, maar ook die op zijne eigene af- zonderlijke deelen moet in het oog houden, en ze als op elkander vrij makend werkend beschouwen. (Met den naam van arbeidende organen zullen wij hier kortweg, ter onderscheiding van de nerveuse, die organen bestempelen, waarin belangrijke hoeveelheden kracht vrij gemaakt worden en gemakkelijk aan- wijsbare verrigtingen, ontwikkeling van warmte, werktuigelijke arbeid enz. te voorschijn treden, — derhalve spieren, klieren en parenchymateuse weefsels). Men kan zich namelijk een gedeelte van het zenuwstelsel, het zoogen. „geleidende ,” voorstellen als wit verschillende rijen van deeltjes bestaande, waarvan elk ze- kere spankrachten bezit, en die zoo met elkander verbonden ziin, dat de vrij geworden krachten van het eene deeltje de spankrachten van het naburige vrij maken; op deze wijze brengt eene vriji makende kracht, die op het eerste deeltje van zulk eene rij werkt, achtereenvolgens eene keten van vrijmakingen tot stand, totdat eindelijk de vrij geworden krachten van het laatste deeltje in een ander orgaan (b. v. gelijk hier boven, in een zoogen. arbeidend orgaan) krachten vrijmaken. Deze ke- tens van vrijmaking worden in twee soorten onderscheiden met verschillende uitgangs- en eindpunten; de eene gaat van zoogen. # INLEIDING. 7 „zintuigsorganen” wit, d.ı. van organen , waarin een uitwen- dige invloed (drukking, warmte, geluid, licht, enz.) als vrij makend moment werkt, en eindigt in zoogen. „organen van het. centrale zenuwstelsel.” Men noemt deze keten de centri- petale. De tweede, die vau organen van het centrale ZeNUW- stelsel uitgaat, loopt in de zoogen. „arbeidende organen” uit. De laatsten worden centrifugale genoemd. Op grond daarvan moet men de organen van het cen- trale zenuwstelsel beschouwen als uitgangs- en eindpunten van ketenen van vrijmaking. Het is echter onbekend, welke processen in het eerste geval als oorspronkelijke vrij makende momenten werken, en welke andere in het tweede het gevolg zijn van de centripetaal loopende vrıjmaking. Ten opzigte van deze vraag bestaan slechts hypothesen, waarover bij de orga- nen van het centrale zenuwstelsel zal gesproken worden. . Wij willen hier alleen aanmerken, dat er ook gevallen zijn, waarin de vraag eenvoudig opgelost schijnt, bij voorbeeld als eene cen- tripetale keten in het centraalorgaan onmiddellijk eene centri- fugale vrijj maakt, zoodat eigenlijk slechts @@ne keten, die van een zintuigsorgaan uitgaat en in een arbeidend orgaan eindigt, aanwezig is (reflexieproces).. Eindelijk moet volledigheidshalve reeds hier aangemerkt worden, dat in een gedeelte van de centraalorganen zekere stoffelijike processen, — onder andere ook de zoodanige, die als vrij makende momenten voor cen- trifugale ketens werken, en zulke, die het gevolg zijn van cen- tripetaal loopende, — op cene voor ons onverklaarbare wijze verbonden zijn met een onmogelijk nader te bepalen verschijn- ‚sel, dat men voorstelling noemt. (In de beide hier bo- ven aangehaalde bijzondere gevallen noemt men de voorstellin- gen „wil” en „gewaarwording.”) De som van alle aanwezige en mogelijke voorstellingen van een organisme wordt met den naam ziel bestempeld. Het is nu de taak van de physiologie, de moleculaire pro- cessen van het organisme te onderzoeken en zijne verrigtingen , op de wijze, als tot dus ver is aangeduid, daaruit te verkla- ren. Daarentegen bezitten wij voor eene wetenschappelijke be- handeling van de verschijnselen der ziel geen enkelen zekeren grondslag, daar zij onder geen der natuurwetenschappelijke begrippen kunnen opgenomen worden. De physiologie moet zich daarom hier voorloopig bepalen tot het onderzoek der organen, waaraan die verschijnselen gebonden. zijn. Doch ook van al het overige, waarvan men de oplossing door haar als mogelijk mag aannemen, is nog slechts een klein gedeelte opgehelderd. fe) INLEIDING. Het is moeijeljjk bij de behandeling van hetgeen wij tot nu toe gezegd hebben streng logisch te werk te gaan. Daar wij 200 weinig weten van den zamenhang tusschen de scheikundige processen en de verrigtingen van het organisme, dat daarover na onze algemeene beschouwingen bijna niets meer valt te zeg- gen, zoo kan men er nog niet aan denken, beide, die zoo naauw met elkander verwant zijn, in hun natuurlijk verband te beschrijven. Het is daarom doelmatiger de stofwisseling en de krachtomzetting (met welk laatste woord wij gemakshalve de omzetting van spankrachten in levende krachten willen aan- duiden) elk op zich zelf in eene afzonderlijke afdeeling te behandelen. Doch ook hierbij doet zich een nieuw bezwaar op door het in elkander grijpen der organische processen. Ver- rigtingen van het organisme namelijk, derhalve gevolgen van de krachtomzetting, met name werktuigelijke, worden dik- wills tot het bewegen der stoffen aangewend, zoodat het om een goed begrip van de stofwisseling te verkrijgen, een ver- eischte is, dat men daarmede bekend zij. Hierdoor zal men zich kunnen verklaren, dat reeds in de eerste afdeeling, die over de -stofwisseling handelt, dikwijls over bewegingen, derhalve over vrij geworden krachten gesproken wordt, ofschoon zonder op haren oorsprong te letten. Van den anderen kant weten wij nog zoo weinig van de bijzondere stofwisseling der afzonderlijke arbeidende organen, dat het om vele redenen doel- matiger is, hetgeen daarover bekend is eerst in de tweede afdeeling bij de arbeidende organen (b. v. de spieren) nader te beschouwen. — De derde afdeeling omvat de physiolo- gie van de vrijmakingsorganen, van het zenuwstelsel. — In de vierde wordt gesproken over het ontstaan, de ontwikkeling, de tijdelijke veranderingen en den dood van het organisme. AANANAAAN EERSTE AFDEELING. DE STOFWISSELING VAN HET ORGANISME, 'T BT en en 5 » er Kae EP uPrar Hu a ae" ur ag; wis ET ea 2m, ot » a “ ee an a. we ur ir A wur es 1 ER Por ’ ee KEREER: ni - e s j [ 7 Bir > Te = a ee” en wir ON zum 4 h “ G or ‘ D u rt E71 ri 2 1.3 Be a PIE Er DER ie Tu Eigenlijk moest men bij de leer van de stofwisseling alle stofdeeltjes, die in het organisme zijn opgenomen, op hun weg door het lieghaam vervolgen, overal de veranderingen opgeven, die zij door ontledingen of door onderlinge verbin- dingen (met name door oxydatie) ondergaan; en ten slotte na- gaan, van welke ligchamelijke vormelementen zij op elke plaats bestanddeelen zijn. Dit is echter ten eenenmale onuit- voerbaar, deels omdat onze kennis van de processen der stof- wisseling nog 200 gering is, ten anderen omdat de weg, die de stofdeeltjes doorloopen, de veranderingen, die ze ondergaan, geenszins in hun geheel vooraf bepaald zijn. De wisseling der stoffen tusschen de bestanddeelen des ligchaams en de buitenwereld, gelijk ook onderling, geschiedt namelijk slechts voor een zeer klein gedeelte onmiddellijk, voor verreweg het grootste gedeelte door tusschenkomst van eene vloeistof, die gestadig in aanraking is met alle deelen des ligchaams, en ook met de organen, die als ’t ware als poorten naar buiten moeten beschouwd worden,; — deze vloeistof is het bloed. Het neemt in de eerste plaats van buiten de zuur- stof en het voedsel op, en verzorgt daarna de afzonderlijke dee- len des ligchaams; op gelijke wijze geven slechts weinige dezer deelen hunne uitscheidingsprodukten regtstreeks naar buiten af, naar nagenoeg alle staan de gemelde voortbrengselen eerst aan het bloed af, dat ze op geschikte plaatsen uit het ligchaam verwijdert; eindeljk neemt het bloed gestadig bestanddeelen op, die hier of daar zekere veranderingen hebben ondergaan, en brengt ze naar andere plaatsen over om tot andere doeleinden te dienen. Elk deeltje, dat aan de stofwisseling is onderwor- pen, moet derhalve meermalen, vermoedelijk zeer dikwijls, een bestanddeel worden van eene zeer volumineuse vloeistof, waarin het zich met ontelbare andere vermengt, zoodat zijn verdere weg ten eenenmale afhangt van de toevallige plaats, waar het de bloedmassa weder verlaat. 12 DE STOFWISSELING VAN HET ORGANISME. Het is daarom noodzakelijk, dat men bij de beschrij- ving van de stofwisseling, van het bloed — als natuurlijk mid- denpunt daarvan — uitga. Daardoor zal men tevens het best in staat zijn, de voorwerpen die aan de stofwisseling onderhe- vig zijn, in die vormen te leeren kennen, waaronder zij on- middelljk aan de processen aan de stofwisseling deel nemen. Daar namelijk alle stoffen, die van buiten in het organisme opgenomen zijn, in de eerste plaats in het bloed overgaan, daar verder bijna alle stoffen, die uit het ligchaam verwijderd moeten worden, vooraf bestanddeelen van het bloed moeten ge- weest zijn, en eindelijk daar de stoffen bijna op elken trap van verandering, dien zij in een of ander deel van het organisme doorloopen hebben, eerst weder bestanddeelen van het bloed moeten worden, voordat zij eene nieuwe verandering op eene andere plaats ondergaan, — zoo bevat het bloed gestadig een voorraad van alle bouwstoffen van de stofwisseling, en wel bijjna op alle mogelijke trappen van verandering. De leer der stofwisseling van het organisme zal dus be- ginnen met de leer van de stofwisseling des bloeds. Na eene korte vermelding van de voorwerpen der stofwisseling, d.i. van de scheikundige bestanddeelen des ligchaams (Hoofdstuk TI), zal derhalve in de eerste plaats gesproken worden over het bloed, en wel met betrekking tot zijne bestanddeelen en bewe- ging (Hoofdstuk ID. Daarop volgen zijne opgenomen en uit- gescheiden stoffen, die, overeenkomstig de rol, die het bloed als overbrenger van stoffen vervult, in twee soorten moeten onderscheiden worden: namelijk 1. die van de uitwendige wis- seling, ontvangst van buiten en uitgaven naar buiten; 2. die van de inwendige wisseling met de bestanddeelen des ligchaams. De eerstgenoemde vallen in wezenlijkheid zamen met de opgeno- ınen en afgegeven stoffen van het geheele organisme. — De gas- vormige opgenomen en afgegeven stoffen van het bloed zijn zoo naauw met elkander verbonden, dat beide gezamentlijk, afge- scheiden van de overige afgegeven (Hoofdstuk IV) en opgeno- men stoffen (Hoofdstuk V), in een afzonderlijk hoofdstuk (III) behandeld worden. — Hierop volgt alsdan een algemeen overzigt van de stofwisseling van het bloed (Hoofdstuk VI) en aan het slot der afdeeling (Hoofdstuk VII) eene schets van de stofwis- seling van het geheele organisme, waarbij wij dit alleen zullen beschouwen in zijn verband met de bnitenwereld, zonder de inwendige stofbeweging daarbij in aanmerking te nemen. EERSTE HOOFDSTUK. Scheikundige bestanddeelen van het menschelijke lischaam *). Het menschelijke ligchaam is uit de volgende elemen- ten zamengesteld: zuurstof, waterstof, koolstof, stikstof, zwa- vel, phosphorus, chloor, fluor, kiezel; — kalium, natrium, caleium, magnesium, ijzer. Als onstandvastige en hoogst waar- schijnlijk onwezenlijke bestanddeelen komen nog koper en lood, en als begeleider van het ijzer, gelijk overal in de natuur, man- gaan voor. Waarschijnlijk komen ook sporen van andere metalen, overal in eene geringe hoeveelheid verspreid, in het ligchaam voor, gelijk b. v. het lithium reeds daarin gevonden ıs (FOL- WARCZNY). I. Fre elementen. Men vindt slechts weinig van deze elementen in een vrijien toestand in het organisme, en wel: l. Zuurstof; zij wordt in een vrijen toestand in het ligchaam opgenomen, en daarin (zie Inleiding) tot de oxy- datie (verbranding) van zijne bestanddeelen gebruikt. Om re- denen, die wij later zullen vermelden , vermoedt men dat zii deze verbranding, die langzamerhand en zonder hulp van eene hoogere temperatuur plaats heeft, in haren gewijzigden toe- stand als ozon tot stand brengt. De zuurstof komt in alle vochten des ligchaams deels eenvoudig opgelost, deels los schei- kundig gebonden voor. 2. Stikstof wordt gasvormig uit de dampkringslucht opgenomen en komt ten gevolge daarvan in de vochten des lig- chaams opgelost voor. Buitendien wordt zij bij de oxydatie van *) Als bestanddeelen des ligchaams worden hier niet beschouwd: de bestanddeelen yan den darminhoud, omdat zij grootendeels van toevallige omstandigheden afhangen en alleen buiten het organisme, als het ware op zijne binnenste oppervlakte voorkomen. 14 ANORGANISCHE VERBINDINGEN. stikstofhoudende organische verbindingen vrij en in dezen toe- stand uitgescheiden. Ook waterstof komt vrij, gasvormig, in het darmkanaal voor als een ontledingsprodukt van een onbekenden oorsprong. II. Scheikundige verbindingen. Al de overige bestanddeelen des ligchaams zijn verbin- dingen van verscheidene elementen, en wel deels „organi- sche,” deels „anorganische” In het algemeen zijn alleen de eersten voor eene verdere oxydatie vatbaar en kunnen zij derhalve beschouwd worden als de eigenlijke krachtbronnen van het or- ganisme (zie Inleiding), terwijl de laatsten bijna alle reeds zuur- stof in toereikende hoeveelheid bevatten, en dus voor de oxydatie en verrigting van arbeid niet geschikt zijn. DBehalve het wa- ter, dat als algemeen oplossingsmiddel een belangrijk bestand- deel van alle ligchaamsdeelen, met name van de vochten, uit- maakt, de kalkzouten, die als vaste onoplosbare ligchamen aan het skelet zijne stevigheid geven, en de anorganische pro- dukten van de dierliijke oxydatieprocessen (koolzuur, enz.) — is de bestemming van de anorganische verbindingen in het ligchaam nog niet geheel duidelijjk. A. Anorganische verbindingen. l. Water is, zooals reeds is aangemerkt, als algemeen oplossingsmiddel een hoofdbestanddeel van alle weefsels (onge- veer 70% van het geheele ligchaam). Het wordt in eene groote hoeveelheid gestadig met het voedsel opgenomen en onveranderd uitgescheiden; een klein gedeelte ontstaat in het ligchaam door oxydatie van de waterstof der organische verbindingen. 2. Koolzuur komt vrij, als opgelost gas, en in de vochten des ligchaams voor, als oxydatieprodukt van de kool- ' ‚stof der organische verbindingen, en wordt in groote hoeveelhe- den uit het ligchaam uitgescheiden. In vrijen toestand wordt het slechts in geringe hoeveelheid van buiten opgenomen. 3. Zoutzuur, waarvan de oorsprong onbekend is, komt vrij (?) in het maagsap voor. 4. Kiezelzuur is een bestanddeel van verschillende weef- sels, met name van de hoornweefsels. Het wordt in kleine hoeveelheden in het voedsel opgenomen en langs wegen, die slechts voor een gedeelte bekend zijn, uitgescheiden. 5. Zouten (zoogen. „aschbestanddeelen” van het lig- chaam, omdat zij bij de volledige verbranding grootendeels on- veranderd als „asch” overblijven). Alleen oplosbare zouten wor- den in de stofwisseling opgenomen; in het ligehaam wordt ech- ter een gedeelte in een onoplosbaren toestand ne£rgeslagen , terwijl een ander gedeelte opgelost blijft. De uitscheiding ge- ORGANISCHE VERBINDINGEN. 15 schiedt grootendeels door drekstoffen en pis. Behalve de kalk- zouten die, gelijk gezegd is, tot steun van het skelet dienen, is de physiologische beteekenis der zouten nog onbekend; waar- schijnlijk zijn zij voor een groot gedeelte van belang voor de oplossing van zekere organische ligchamen. Een gedeelte van de zamenstellende ligchamen der zouten, inzonderheid het kool- zuur, zuringzuur, zwavelzuur en phosphorzuur, ontstaat eerst in het ligchaam door oxydatie van organische verbindingen. — De zouten, die het meest im het organisme voorkomen, zijn: chloornatrium , chloorkalium ; koolzure natron, — kali, — kalk, — magnesia; zwavelzure natron, — kali, — kalk; phos- phorzure natron, — kali, — kalk, — magnesia ; fluorcaleium. 