title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: 1966; voortaan geciteerd: Tiele. De belangrijkste oude journaals zijn gepubliceerd in de reeks Werken uitgegeven door de Linschoten-Vereeniging, dl. 1-74, 's-Gravenhage 1909-1972. Over de V.O.C. bestaat een uitgebreide literatuur. Onontbeerlijk zijn nog altijd: François Valentijn, Oud en nieuw Oost-Indien, 5 dl., Dordrecht 1724-1726; J.K.J. de Jonge, De opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indie, 13 dl.,'s-Gravenhage 1862-1888; Pieter van Dam, Beschrijvinge van de Oostindische Compagnie, uitgegeven door F.W. Stapel, 8 dl., 's-Gravenhage 1927-1954 (R.G.P., gr. serie, nr. 63, 68, 74, 75, 76, 83, 87, 96). Zie J.F. Gebhard Jr., Het leven van Mr. Nicolaas Cornelisz. Witsen, 2 dl., Utrecht 1881-1882. Tiele, nr. 1223. Hendrik Smeeks, Beschrijvinge van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Pogingen van anderen om een nog mysterieuzer gebied in kaart te brengen: het onbekende Zuidland. Het geheimzinnige Zuidland of Terra Australis Incognita, zoals het op oude kaarten meestal staat aangeduid, werd met min of meer zekerheid bezuiden Amerika, Afrika en Azië gesitueerd. Dat er zoiets als een derde continent om de zuidpool moest liggen, vergelijkbaar met het noordelijk vasteland, leek een aanvaardbare hypothese. Alleen zo kon, meende men, de aardbol zijn evenwicht bewaren. Het was bovendien een onderstelling met een eerbiedwaardige, tot in de klassieke oudheid reikende traditie. Dit Zuidland nu lokte om zijn vermeende rijkdommen reeds sinds de 16e eeuw tot verdere verkenning uit. Echter de verre afstand en de grillige kustlijnen van het gebied in kwestie bemoeilijkten het avontuur. Men wist eigenlijk niet eens of het Zuidland uit een geheel van eilanden bestond dan wel én groot continent vormde. Met name de west-kustlijn bleef lang onduidelijk. Het zou verkeerd zijn om dit mythische Zuidland zonder meer gelijk te stellen aan het ons bekende Australië, ook al zullen wij gemakshalve beide namen naast elkaar gebruiken. Die twee verhouden zich echter tot elkaar als uitgestrekt land van de verbeelding tegenover de zoveel beperktere realiteit. Pas in 1772 heeft de Engelsman James Cook een definitief einde gemaakt aan de idee-fixe van het Zuidland, doordat hij het territoir van het tegenwoordige Australië precies afbakende. Het Nederlandse aandeel in de ontdekking van Australië is niet gering geweest. Waren de zuid-oost- en oostkusten al eerder door Spanjaarden en Engelsen verkend, de exploratie van de west- en zuidkust in de 17e eeuw door Nederlanders. E. von der Mühll heeft in zijn Denis Veiras et son Histoire des Sévarambes, Paris 1938, p. 42-43, daartegen reeds terecht gewaarschuwd. Zijn opmerking: ‘c'est dans ces terres, en majeure partie chimeriques, et non pas en Australie, que Veiras a situé son utopie’ geldt precies zo voor Smeeks' Magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Hierover: P.A. Leupe, De reizen der Nederlanders naar het Zuidland of Nieuw-Holland, in de 17e en 18e eeuw, Amsterdam 1868, en vooral J.E. Heeres, Het aandeel der Nederlanders in de ontdekking van Australië 1606-1765, Leiden-London 1899, waarop mijn historisch expose voornamelijk berust. Verder F.E. baron Mulert's inleiding op het in noot 13 genoemde boek De reis van Mr. Jacob Roggeveen, en F.W. Stapel, De Oostindische Compagnie en Australië, 2e druk, Amsterdam 1943. Een contemporaine bron voor de Zuidland-queeste was: A. Montanus, De nieuwe en onbekende wereld: of beschrijving van Amerika en 't Zuidland, Amsterdam 1671 (Tiele 763). De nieuwe en onbekende wereld: of beschrijving van Amerika en 't Zuidland, Amsterdam 1671 (Tiele 763). Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes De eerste eeuw was het werk van Hollanders. Zo bezeilde Dirk Hartogs in 1616 met het schip De Eendracht voor het eerst een deel van Australië's westkust, welk gedeelte sindsdien als Eendrachtsland bekend stond. Verreweg het meest beroemd bleef de tocht van Abel Tasman in 1642-1644 naar dezelfde westkust, hetgeen leidde tot de ontdekking van het tegenwoordige Tasmanië. Voor Tasman waren de Nederlandse ontdekkingen van het Zuidland merendeels van toevallige aard: ongezocht avontuur van een uit de koers geslagen Oost-Indiëvaarder. Naderhand gaat de VOC opzettelijke initiatieven in die richting ontwikkelen. De mogelijkheid van een kortere, veiligere route naar Indië, vooral ook de vermoede rijkdom van het zuidland zette Heeren-Zeventien hiertoe aan. Maar de moeilijkheden bleken legio. In de jaren 1671-1676 beijverde de zeeuwse kaartenmaker Arend Roggeveen (vader van de bekende Jacob Roggeveen) zich tevergeefs om een expeditie naar het Zuidland uitgestuurd te krijgen. Ook de Engelsen waren om meer dan een reden in de Terra Australis Incognita geïnteresseerd. De ex-boekanier William Dampier leidde in 1698 een belangrijke expeditie langs de noordwestkust, zonder echter diep in het land zelf door te dringen. Hierin slaagde evenmin onze landgenoot Willem de Vlamingh, die in 1696/1697 met zijn schepen De Geelvink, De Nijpang en Het Wazeltje het nog onbekende stuk van de westkust verkende. Zowel van de reizen van Dampier als van die van de Vlamingh verscheen een gedrukt verslag. 9) Van Dampier verscheen: A new voyage round the world, London 1697; Voyages and descriptions, London 1699; Voyage to New Holland in the year 1699, 2 din., London 1703-1709; in nederl. vert. door W. Sewel: Nieuwe reystogt rondom de wereld, 3 din., 's-Gravenhage, Abraham de Hondt, 1698-1704 (=Tiele, nr. 290). Het journaal van De Geelvink, door schipper-commandeur De Vlamingh zelf onderweg geschreven, berust in ARA (Eerste afdeling, K.A. 1675). Het gedeelte dat over het Zuidland handelt is in 1867 afgedrukt door Leupe, p. 153-184. Een reisverslag door een opvarende van de Nyptang werd achter de zeldzame 2e druk van de Historie der Seythiames, Amsterdam 1701, opgenomen onder de titel: Journaal wegens een reis gedaan op order der Hollandsche Oost-Indische Maatschappij in de jaaren 1696 en 1697 door het Hoeker-schipje de Nyptang, het Schip de Geelvink, en het Galjoot de Wezel, na het onbekende Zuid-Land, en wyders na Batavia, 24 pp. (slechts 1 exemplaar bekend en geraadpleegd: UB Amsterdam 312 C 8). Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes De al genoemde Nicolaas Witsen leefde intens met dit alles mee. Eigenlijk was hij de grote stimulator van de Vlaminghs tocht. Diens schepen werden onder zijn deskundige toezicht uitgerust. De commandeur ontving van hem persoonlijk instructies. In een brief van 12 maart 1696 aan zijn vriend Gijsbert Cuper vertelt Witsen iets over de onderneming: 'Dit land van eendragt is die plaats daar men zegt de reuzen te zijn, en de mensen woester en wreder zijn als elders, gaande moedeloos, en van velerlei vere, ik heb reeds bevel gegeven om zoveel mogelijk een Suytlander vat te krijgen en herwaarts over te brengen. De schippers en stuurlieden zijn alle die door ons daar toe gesteld werden (...) wij doen de vaarduggen bemannen meest met ongetrouwde en geresolveerde manschap, ik geef een schilder mee om alles af te maelen wat zijzelf bejegen.' Witsen's hooggespannen verwachtingen werden evenwel danig teleurgesteld. De Vlamingh had 'de kusten wel afgepeilt' maar was nergens lang gebleven.' De vangst van een 'Suytlander' ging dus niet door! En het Zuidland zelf bleef nog even onbekend. Pas in 1721/1722 ondernam Jacob Roggeveen een nieuwe ontdekkingsreis. Het waren echter niet alleen de echte reizigers die door hun moeizame pogingen om het Zuidland te vinden de verbeelding prikkelden. Hoe karig staken hun bevindingen af ten de kleurrijke, gedetailleerde verhalen van de imaginaire reizigers! Het is overigens niet toevallig dat een aantal imaginaire reisverhalen uit de beginperiode van de Verlichting op het Zuidland gesitueerd werden. Over het primitivisme van de amerikaanse indianen en afrikaanse negers was intussen te veel bekend geworden om hun samenleving nog als een model aan Europeanen voor te houden. Wanneer een schrijver zijn utopie echter in het Terra Australis Incognita situeerde, had hij het dubbele 11) Gebhard II, p. 293-294. 12) Gebhard II, p. 300. 13) Zie F.E. baron Mulert, De reis van Mr. Jacob Roggeveen ter ontdekking van het Zuidland (1722-1723). Verzameling van stukken, deze reis en de daaraan voorafgaande ontdekkingsplannen van Arend Roggeveen (1675-1676) betreffende, 's-Gravenhage 1911 (Werken uitgegeven door de Linschoten-Vereeniging IV). 14) Cf. W.P. Friedrich, Australia in western imaginative prose writings 1600-1960, Chapel Hill 1967, p. 15. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes voordeel van een zekere waarschijnlijkheid - tenslotte werd er door serieuze lieden echt naar dat Zuidland gezocht - terwijl hij toch zijn verbeelding vrij spel kon geven. Volledigheidshalve eerst enkele regels over The Isle of Pines (Londen 1668) door Henri Neville, hoewel we hier niet of nauwelijks met een ideeën-geschiedenis te doen hebben en het Zuidland er alleen maar decor is. In het korte bestek van slechts 9 bladzijden vernemen we de wonderbare lotgevallen van Joris Pines, die in 1589 met vier vrouwen (onder wie een ‘Swartin’) als enige overlevenden na een schipbreuk aan land weet te komen. Het eiland blijkt buitengewoon vruchtbaar, ook in deze zin dat Pines erin slaagt om bij zijn vier gezellinnen binnen korte tijd een menigte van kinderen te verwekken. De bedoeling van het verhaal blijft onduidelijk. Sommigen hebben zelfs in de naam van de hoofdfiguur een anagram van penis vermoed. In elk geval genoot The Isle of Pines, getuige de talrijke herdrukken en vertalingen, waaronder diverse Nederlandse, grote bekendheid. Een boertige schrijver als Gerrit van Spaan gaf er nog een smeuige bewerking van in het zevende hoofdstuk van zijn De gelukzoeker over zee, of d’Afrikaansche weg-wyzer, Rotterdam 1694. Enkele jaren na Neville, in 1676, publiceerde Gabriel de Foigny (1630-1692), een gewezen franciscaner monnik, zogenaamd te Vannes maar in werkelijkheid te Geneve, La terre Australe connue. Dit boek be- Ik raadpleegde de 2e druk, Rotterdam, Pieter de Vries, 1704. Van Spaan had nog geen last van adoratie voor de ‘edele wilde’. Hoor slechts wat hij over de Hottentotten zegt: ‘Als men haar gekookte spijs geeft, slokken ze die als sloewolven in de maag; en een pens of gedarmde, dat de Hollanders op de vuilnis hoop werpen, is voor haar een banketje. Ze nijpen het vuilsel zoo wat uit, en voor de rest, of 't verrot, of versch is, 't glijdt door de keel.’ (p. 12) Hierover o.a. G. Atkinson, The extraordinary voyage in French literature before 1700, New York 1920; N. van Wijngaarden, Les odyssees philosophiques en France entre 1616 et 1789, Haarlem 1932; J.M. Patrick, A consideration of ‘La Terre Australe connue’ by Gabriel de Foigny, in: PMLA, sept. 1946, p. 739-751. Foigny's tekst is opnieuw afgedrukt door F. Lachevre in zijn Les successeurs de Cyrano de Bergerac, Paris 1922. Hendrik Smeeks, Beschryving van het magtig Koningryk Krinke Kesmes Het verhaal van de ontdekking van het Zuidland door een fransman, Jacques Sadeur genaamd, wiens nagelaten papieren aan Foigny heten te zijn toevertrouwd. Pover van stijl en compositie, is het volgens Atkinson van alle imaginaire reisverhalen 'one of the most daring from the point of view of ideas'. De Australiërs blijken een volk van hoge beschaving. Het zijn verlichte filosofen in optima forma. Zij vereren, als ware deisten, hun god in stilzwijgen zonder eigenlijke eredienst. Over god of religie wensen zij verder niet te discussieren. Indirekte wordt hier natuurlijk een scherpe aanval gelanceerd op het officiële christendom. De Australiërs bedienen zich voorts van een soort muzikale taal die onmiddellijk het wezen der dingen aanduidt. Een niet minder verrassend trekje vormt hun hermafroditisme, waardoor zij ook in sexueel opzicht de gewone mensen overtreffen. Rest nog te melden dat de planten- en dierenwereld in dit Zuidland er eveneens fantastisch uitziet. Geen wonder dat Sadeur na een vijfendertigjarig verblijf slechts met tegenzin de Australiers verlaat. Een nederlandse vertaling van zijn avonturen verscheen pas in 1701 als toevoeging aan de tweede druk van de vertaalde Historie der Sevarambes.” Hiermee zijn wij vanzelf terecht gekomen bij het belangrijkste imaginaire reisverhaal van de vroege Verlichting, tevens de meest uitgewerkte utopie met betrekking tot het Zuidland. Aanvankelijk in het engels verschenen als The History of the Sevarites or Sevarambi (Londen 1675), is dit werk toch vooral beroemd geworden in zijn uitvoeriger franse versie, waarvan de titel voluitgeschreven luidt: L'Histoire des Sevarambes; peuples qui habitent une partie du troisième Continent, communément appelé la terre australe. Contenant un compte exact du Gouvernement, des Moeurs, de la Religion, et du langage de cette Nation, jusques aujourd'hui inconnue aux Peuples de l'Europe, Paris 1677-1679. Over de auteur, Denis Veiras of Vairasse, valt weinig met zekerheid te zeggen. Hij moet tussen 1622 en 1639 in het provencialestadje Allais uit protestantse ouders zijn geboren. Vairasse behoort typisch tot het slag van de erudiete, cosmopolitische avonturiers, zoals men ze in de eeuw van de Verlichting in alle gezelschappen aantreft. Beurtelings verblijvend in Frankrijk, Engeland en Portugal, maakt hij in 1674, de reis waaruit de 'Sevarambe' voortvloeit. Van die reis publiceerde hij in 1675 een apenteekst, waarvan het eerste boek al spoedig vertaald werd. Hieruit maakten de lezers kennis met een zeer vreemd volk, dat op de andere kant van de einderivier leefde, ofwel in het land aan de andere kant van de wateren van buitengrenzen van de kaart van de kartothee. Dit volk noemde de 'Sevarambens'. Lezen en horen of de auteur zich aan deze verzonnen volk heeft opgegeten, of dat hij er meer van afwist dan hij toegaf, is al sindsdien een onderwerp van gesprek geweest. Het werk raakte in Frankrijk zo'n invloed dat de Franse vertaling al twee keer herdrukt moest worden. Het is een goede peening van het licht dat op dat moment stond en de voorstellingen had die de Verlichting over het heilige land had. Een soortgelijke vertaling in het Nederlands verscheen pas in 1701. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes In het rijk, Engeland en in de Republiek, schijnt hij na de herroeping van het Edict van Nantes (1685) zich voorgood in Holland gevestigd te hebben. Zijn contacten met Nederlanders liggen nog in een volledig duister. Zelfs zijn sterfdatum is onbekend. Vairasse had grote belangstelling voor het probleem van de taal. In zijn Grammaire methodique, Paris 1681, bepleitte hij een vereenvoudiging van de Franse grammatica en spelling op rationalistische basis. Dit streven naar een nieuwe, logisch-geconstrueerde taal, dat we ook reeds bij Foigny aantroffen, manifesteert zich ten volle in het hoofdwerk van Vairasse: L’Histoire des Sévarambes. Dit boek bestaat uit twee gedeelten. In het eerste stuk vertelt de Franse kapitein Siden (anagram van Denis!) hoe hij in 1655 met een groot aantal opvarenden van het schip De gouden Draak voor de Australische kust schipbreuk lijdt. Zij worden echter welwillend ontvangen door de Sévaramben, een hoogontwikkeld volk dat de zon als opperwezen vereert. In het tweede gedeelte vernemen we de geschiedenis van Sevarias (anagram van Vairasse), grondlegger van het rijk en stichter van hun godsdienst. Hierna volgt nog een gedetailleerde beschrijving van de wetten, staatsinstellingen, zeden en taal der Sévaramben. Vairasse heeft met meer realiteitszin dan Foigny een model ontworpen van een verlicht gouvernement. Voor particulier eigendom of erfelijke prerogatieven is hier geen plaats. Iedereen heeft de plicht om te werken. Dit staats-socialisme drukt ook zijn stempel op de godsdienst die als politiek instrument, ter consolidatie van de civiele orde, fungeert. De Sévaramben zijn deisten, juist als de Australiërs van Foigny, maar Vairasse onthield zich nadrukkelijk van schimpscheuten op het christendom. Het verlicht karakter van zijn heliocratie blijkt vooral uit zijn afwijzing van het mirakelgeloof en uit de tolerantiegedachte die hier sterke nadruk krijgt. De auteur heeft zich, tot in het voorwoord toe, beijverd om zijn reisverhaal een schijn van authenticiteit te geven, hetgeen mede zal bijgedragen hebben tot het succes. Reeds in 1682 werd de Historie der Sevarambes door G. van Broekhuizen in het Nederlands vertaald, aan welke uitgave een zestigstal fraaie kopergravures van Jan Luyken en anderen zijn toegevoegd. De tweede vermeerderde druk van deze vertaling uit 1701 presenteert liefst drie op dat moment in de belangstelling staande documenten, c.q. pseudo-documenten betreffende het Zuidland, namelijk: de tekst van Vairasse, het imaginair reisverhaal van Foigny en het relaas van De Vlaminghs expeditie. Dan, in 1708, krijgt de Zuidland-fantasie een nieuwe prikkel door de publicatie van een oorspronkelijk-nederlands imaginair reisverhaal door de Zwolse chirurgijn Hendrik Smeeks. De titel luidt: Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Zijn een groot, en vele kleinere Eilanden daar aan horende; Makend ebben samen een gedeelte van het onbekende Zuidland. Gelegen onder den Tropicus Capricornus. Ontdekt door den Heer Juan de Posos, En uit deszelfs Schriften te samen gesteld Door H. Smeeks. Te Amsterdam, Bij Nicolaas ten Hoorn, Boekverkooper, over 't Oude Heeren Logement, 1708. Het is op deze intrigerende tekst en zijn niet minder mysterieuze samensteller dat wij nu nader willen ingaan. 2. De onbekende Smeeks De auteur van het boek dat wij kortophalve voortaan zullen aanduiden als Krinke Kesmes noemt zichzelf in zijn voorrede ‘Chirurgijn te Zwolle’. Dat is feitelijk het enige uitgangspunt waar we op vertrouwen kunnen. Voor het overige is er (vrijwel) niets bekend met betrekking tot Smeeks' afkomst, opleiding, vriendenkring. Portretten of brieven die ons houvast zouden kunnen geven ontbreken. Wel bevindt zich in het handschriftenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage onder sign. 393 H 8 Smeeks' eigen, wit doorschoten handexemplaar van Krinke Kesmes (voortaan aangeduid: Handex.), welk document een onthullend licht werpt op de drukgeschiedenis van onze tekst. Voor de biografie van de auteur worden we niet veel wijzer van. Andere geschriften dan Krinke Kesmes heeft de Zwolse chirurgijn voor zover bekend niet gepubliceerd. Dit opvallend gebrek aan feitelijke gegevens heeft ruimschoots aanleiding gegeven tot allerlei speculaties en zelfs tot persoonsverwisselingen. Onder zulke omstandigheden kan men niet beter doen dan de beschikbare archivalia met een minimum aan interpretatie aan de lezer voorleggen. L.C. Vrijman (1932, p. 126) en mevr. C.L. Thijssen-Schoute (1954, p. 624-626, op gezag van H.F. Wijnman) hebben al een in Amsterdam woonachtige chirurgijn Hendrik Smeeckes gesignaleerd die zij zonder Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes Enige bewijsgrond identiek achtend met de Zwolse chirurgijn Hendrik Smeeks. Zien we even af van alle voor die tijd normale spellingvarianten in de naamgeving, dan blijft staan dat in 1666 driemaal kort achter elkaar een op dat moment 27 jaar oude, uit Oldenzaal afkomstige chirurgijn Hendrik Smeeckes of Smekes in de Amsterdamse archiefstukken compareert: 21 mei 1666: ondertrouw van ‘Hendrik Smeeckes van oldenzaal Chirurgijnsknecht oud 27 jaar ouders dood geassisteerd met lechum Smeeckes zijn broeder op de loijergracht & Geertruid Jans van Amsterdam oud 31 jaar weduwe van mr. laurens van Zanten woont etc.’ De huwelijksvoltrekking vond plaats op 6 juni van dat jaar in het stadhuis, hetgeen er - evenals trouwens de inschrijving in het puurregister - op wijst dat minstens een van beide echtgenoten niet tot de gereformeerde kerk behoorde. 26 mei 1666: 'Hendrick Smekes van oldenzeel chirurgijn' verwerft het Amsterdamse poorterrecht 'als getrouwd hebbende geëerd Jans weduwe van Mr. Laurens van Zanten in zijn leven mede chirurgijn en poorter deze stad'. 10 juni 1666: na gedane proef inschrijving in het gildeboek van de chirurgijns: "Mr. Hendrick Smeekens van Oldenzaal heeft zijn proef gedaan als praetor Deeken proefmeester en Overmannen waarvan als vooren en het gilde zijn gerechtigheid betaalt Actum den 10 juni 1666". Welke conclusies zijn uit het bovenstaande te trekken? Deze Hendrik Smeeckes is in elk geval afkomstig uit Overijssel. Hij moet geboren zijn in 1638 of 1639 in het stadje Oldenzaal. Doopboeken om dit te verifiëren ontbreken evenwel juist voor die jaren. De eigenaardige voornaam van broer (P)lechum verwijst ook naar dit Oldenzaal, waar St. Plechelmus als stadsheilige een aan hem gewijde kapittelkerk bezat. Maar er is meer: deze typisch rooms voornaam, gevoegd bij het al genoemde gegeven van een huwelijkssluiting ten stadhuizen, wettigt tevens het vermoeden dat Mr. Hendrik Smeeckes van Oldenzaal van katholieke origine was. Dit vermoeden werd zekerheid bij verder archiefonderzoek. GA Amsterdam, ondertrouwregister DTB 686, p. 350. GA Amsterdam, Poorterboek 1659-1666, p. 252. GA Amsterdam, PA 366, archief gilden nr. 245, fo. 127. Een kerspel Oldenzaal onder Zwolle, door Thijssen-Schoute, p. 626, eveneens als mogelijke geboorteplaats genoemd, bestaat niet. Wel ligt er bij Zwolle een buurtschap Oldeneel maar daarop kan in de Amsterdamse retroacta niet gedoeld zijn. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes Verrassend was de ontdekking van twee katholiek gedoopte kinderen uit het huwelijk van Hendrik Smeeckes met Geertruid Jans. Op 29 november 1668 werd in de rooms-katholieke kerk de Krijtberg een dochter Joanna Hendrica gedoopt (getuigen: Jan Lubbersen en Emerentia Jans) en op 18 juli 1670 een zoon Lambertus (getuige: Plekelmus Smekers). Dit nieuwe gegeven, hoe welkom ook, betekende echter niet meer dan een aanvulling op het door Thijssen-Schoute geschetste beeld. Werkelijk onthutsend was pas de vaststelling dat Hendrik Smeeckes uit Oldenzeel in 1676 gestorven is! Op 2 maart van dat jaar liet hij, ‘ziek liggend te bedde’ door notaris Jacob de Vlieger zijn testament opmaken. Geertruid Jans moet toen al dood zijn geweest, want ze wordt hierin niet meer vermeld. De testateur wijst Lambert Smeekes, ‘zijn enige zoon’, aan als universeel erfgenaam en bij diens overlijden Geesje Smeeckes, weduwe van Lambert Smeeckes, ‘zijn moeder, wonende tot Oldenzeel, en die mee komend te overlijden, als dan (...) des testateurs zusters en broeders kinderen’. Het testament kwam net op tijd, want reeds op 5 maart 1676 werd Hendrik Smeekens van de Lauriergracht begraven in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. Het hoeft geen betoog dat de in 1676 overleden Mr. Hendrik Smeeckes nu wegvalt als kandidaat voor het auteurschap van Krinke Kesmes. Evenmin komt als zodanig in aanmerking - gelijk uit het vervolg zal blijken - zijn neef en naamgenoot, de Amsterdamse r.k. chirurgijn Hendrik Smekes die op 21 november 1688, 25 jaar oud en geassisteerd door zijn vader Pleghem, in het stadhuis met de 21-jarige Maria Arents Bergh trouwt. Zo is met een klap bijna alles wat we dachten waar te zijn met betrekking tot Smeeks' afkomst, opleiding en huwelijk van tafel geveegd. Nu bestond er over de verdere lotgevallen van ‘de verkeerde’ Smeeks ook al veel onzekerheid. Men meende dat hij, na enige jaren in Amsterdam zijn praktijk te hebben uitgeoefend, uit zucht voor avontuur of bij gebrek aan emplooi als scheepschirurgijn in dienst was getreden van de V.O.C. Zoiets. GA Amsterdam, not. arch. 3629 A, p. 173 (minuut). De vermelding van Geesie lijkt in strijd met de notitie “ouders dood” in de ondertrouwakte, maar vermoedelijk was zij de stiefmoeder van Hendrick (en Plechum) Smeeckes. Dat we in beide documenten met dezelfde persoon te doen hebben blijkt ten overvloede uit de identieke handtekening. Op 13 oktober 1692: begrafenis in de Nieuwe Kerk van Lambertus Smekers, vrijer, zoon van wijlen Hendrik Smekes op de Noordermarkt (d.w.z. ten huize van zijn oom en voogd Plechum). Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes gebeurde tenslotte wel meer. Bovendien spreekt uit de tekst van Krinke Kesmes een grote vertrouwdheid met het zeemansleven. In het Handex. verontschuldigt de auteur zelf zijn simpele stijl met te zeggen: ‘Dit is Zeemans werk’. Daar kwam nog bij dat men in een van de hoofdpersonen uit het boek, een in Overijssel woonachtige ex-scheepschirurgijn (“de Meester”), Smeeks in eigen persoon meende te herkennen. Wat lag dus meer voor de hand dan de veronderstelling dat Mr. Hendrik Smeeckes uit Oldenzaal op een gegeven moment zijn winkel in Amsterdam vaarwel had gezegd om heelmeester op zee te worden? Sommigen gingen in hun fantasie nog verder. De Nederlandse historicus G.J. Hoogewerff wekte in 1930 sensatie door de auteur van Krinke Kesmes ook te beschouwen als schrijver van een befaamd geschiedenis der boekaniers, onder de titel De Amerikaanse zee-roovers in 1678 te Amsterdam verschenen bij Jan ten Hoorn. Dit in vele talen overgebrachte, tot vandaag toe populaire avonturenverhaal staat op naam van A.O. Exquemelin, hetgeen volgens Hoogewerff een anagram moest zijn van Enrique Smeex. Het leek te frappant om louter toevallig te zijn, te meer daar beide boeken bij dezelfde firma waren uitgegeven, enige stijlovereenkomst vertoonden en door een scheepschirurgijn heetten te zijn samengesteld. Hoogewerff meende al een duistere bladzijde uit Smeeks' verleden ontdekt te hebben: de brave heelmeester uit Zwolle zou jarenlang onder de beruchtste zeeschuimers hebben verkeerd - totdat Vrijman (1932, p. 125-128) met de Amsterdamse gildeboeken in de hand aantoonde, dat Mr. Hendrik Smeeckes van Oldenzeel en Mr. Alexander Olivier Exquemelin uit Honfleur in Frankrijk twee verschillende personen waren. Vrijman zal niet vermoed hebben dat hij op zijn beurt een nieuwe mythe creeerde: de persoonsgelijkheid van Hendrik Smeeckes van Oldenzeel, chirurgijn te Amsterdam, en Hendrik Smeeks uit Zwolle. Met deze laatste hebben wij nu verder alleen te maken. Het is pas in 1680 dat we het eerste levensteken van onze man in Zwolle ontvangen. Op 19 juni 1680 ging hij in die stad in ondertrouw en op 13 juli Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes daaropvolgend noteren we het huwelijk van ‘Henrick Smeecks jonge man en Sara Moerkercken jonge dochter’ met als getuigen Jan Moerkercken en Jacomina Welincks.’ Bruid en bruidegom behoren allebei tot de gereformeerde kerk. Sara had vlak voor kerstmis 1675, toen nog wonend buiten de Vispoort’, belijdenis gedaan,” terwijl ‘Hendrick Smeeck aan de grote markt’ kort voor St. Michiel (29 september) 1680 als lidmaat aangenomen werd.” Hoewel ik geen onbetwistbare doopinschrijving heb kunnen vinden, schijnt het hier onvermeld blijven van de plaats van herkomst erop te wijzen dat zowel Sara als Hendrik te Zwolle geboren waren.’ Het echtpaar kreeg vijf kinderen, waarvan er twee blijkbaar spoedig gestorven zijn. Het doopboek van de gereformeerde gemeente te Zwolle vermeldt de inschrijving van: Susanna (14 juni 1681), nogmaals een Susanna (10 september 1682), Judith (1 januari 1686), wederom Judith (17 juli 1687) en tenslotte Bernard (24 september 1691).’” Sedert 24 april 1682 woonde de familie in de Kamperstraat, waar Smeecks - bij deze gelegenheid in de transportakte Henrick Berents Smeecks genoemd - uit de boedel van wijlen Willemtien Jans een ‘vervallen huis’ had gekocht.’” Zoiets wijst niet op overmatige rijkdom. Op 13 september 1703 lieten Smeeks en zijn vrouw voor schepenen van de stad Zwolle hun testament opmaken, stellig wegens ernstige ziekte van Sara Moerkerken- 36) Om zekerheid te krijgen heb ik alle Zwolse doopregisters uit de periode 1619-1655 doorgenomen, daarbij diverse malen stuitend op een Hendrik Berentzoon (bijv. 25-1-1620; 22-2-1621; 4-10-1621; 14-3-1626; 15-3-1635 en 26 aug. 1641: ‘Hendrik S. van Berent de moeder etc.’ Aangezien de personen echter veelal nog geen familienaam dragen is het zoeken uitzichtloos. 37) GA Zwolle, doopboek Geref. Kerk, RBSO 700, p. 503, 521; RBSO 701, p. 17, 43, 121. 38) GA Zwolle, RA001 00034, p. 192. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes 17 ken.” Zij zou haar echtgenoot echter nog vele jaren overleven.” In genoemd testament waren de echtgenoten elkander aan als universeel erfgenaam, maar zij achtten het kennelijk overbodig om hun leeftijd of andere personalia op te geven. We weten niet of de chirurgijnswinkel van Mr. Hendrik Smeeks floreerde. Sterker: we weten niet eens wanneer precies Smeeks in Zwolle een eigen praktijk is begonnen. In elk geval vóór 1708, wanneer Krinke Kesmes verschijnt, ook al is het begraafboek het enige officiële stuk waar Smeeks expliciet als chirurgijn wordt aangeduid. Een korte beschouwing over de positie van de chirurgijn in het algemeen, meer in het bijzonder over de situatie te Zwolle, mag hier het gebrek aan concreet gegevens met betrekking tot Smeeks enigermate vergoeden. Een opleiding tot chirurgijn begon gewoonlijk met indiensttreding als leerjongen bij een ervaren meester. Na ongeveer vijf jaren kon men dan bij de overmannen van het plaatselijk gilde examen afleggen, hetgeen voor de kandidaat niet alleen een zware aanslag op zijn zenuwen betekende maar ook op zijn portemonnee. Vandaar dat een knecht alleen in geval van werkelijke vestiging zijn meesterproef aflegde. Goedkoper was de zeeproef voor toekomstige scheepschirurgen, zodat velen, min of meer noodgedwongen, deze weg kozen. Heelmeester te zijn aan boord van een koopvaarder of oorlogsschip was geen sinecure. Alleen al de dagelijkse behandelingspraktijk. GA Zwolle, Raadblad 1916, p. 80-82. "Sara Moerkerken weduwe van Henrik Smeeks' werd 12 februari 1733 begraven in de Michaëlskerk, no. 619 Noord-zijde, kosten f5-12 (RBSO 740, p. 376). Hieruit volgt al meteen dat Thom. J. de Vries lelijk mistastte, toen hij (1958, p. 13 vv.) nog twee huwelijken - resp. omstreeks mei 1703 met de weduwe Grietien Lambers, en op 19 mei 1716 met de 'jonge dochter' Maria Bruins - op het actief van onze Zwolse chirurgijn zette. De Vries identificeert hier zeker Henrik Smeink ten onrechte met Mr. Hendrik Smeeks. Smeink verkreeg 8 mei 1703 het kleine burgerschap (Burger Register, p. 438). Omdat hij de som van f35 niet ineens betalen kon, stelde Jan Gerrits (die even later als getuige bij zijn huwelijk met Grietien Lambers optreedt) zich garant voor de resterende helft. Het navolgende is gebaseerd op M.A. van Andel, Chirurgen, vrije meesters, beunhazen en kwakzalvers. De chirurgijnsgilden en de praktijk der heelkunde (1400-1800), tweede druk, Amsterdam 1946; I.H. van Eeghen, De gilden, theorie en praktijk, Bussum 1965, p. 72-100: "Het chirurgijnsgilde"; A. ten Doesschate, Geneeskunde in Oud-Zwolle, in Verslagen en Mededeelingen van de Vereeniging tot Beoefening van Overijsselsch Recht en Geschiedenis, 45e stuk, tweede reeks, 21e stuk, 1928, p. 1-92. Van het Zwolse chirurgijns-gilde is helaas geen afzonderlijk archief bewaard. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 18 Deelting van de scheurbuiklijders gaf handenvol werk om maar te zwijgen van het amputeren van diverse ledematen in geval van oorlog. Het blijft altijd mogelijk dat ook Hendrik Smeeks, net als de Meester uit Krinke Kesmes, eerst in die harde leerschool is gevormd alvorens in Zwolle definitief neer te strijken. Er is echter geen monsterrol van enig schip of ander document ter bevestiging van zulk een hypothese bekend. Het eigenlijke werk van een chirurgijn omvatte naast aderlaten de behandeling van letsels en kwetsuren, zoals het zetten van breuken en het verbinden van wonden. Het nederige knippen en scheren behoorde mede tot hun bezigheden en vormde soms zelfs de voornaamste bron van inkomsten. Hoewel het chirurgijnsvak op papier streng afgebakken was tegenover de medische wetenschap, die het uitsluitend monopolie heette van universitair gevormde doktoren, waren er toch dikwijks competentiekwesties tussen beide belangengroepen. Maar ook van onderen werden de grenzen van het chirurgijnsvak voortdurend bedreigd, hier echter door de minder gekwalificeerde barbiers en - erger - door het leger van kwakzalvers die vooral op het platteland de ergernis van de chirurgijnsgilden opwekten. Zo zien we hoe Smeeks als chirurgijn een tussenpositie innam. Hij behoorde in sociaal opzicht tot de brede, semi-intellectuele middenklasse, te fier om onder het gemene volk gerekend te worden maar anderzijds ver beneden de regentenstand. Het chirurgijnsgeilde te Zwolle bezat in de Schoutensteeg tegenover de Waalse Kerk een eigen pand met snijkamer. Daar werd het anatomisch onderricht door de praetor gegeven, daar vonden ook de examens plaats benevens de bijeenkomsten van de gildebroeders. Aan het strenge reglement werd goed de hand gehouden, want het gilde waakte nauwlettend over zijn belangen. Zo kreeg men in 1683 van de magistraat gedaan dat voortaan slechts zes of zeven welgeoefende meesters hun beroep mochten uitoefenen. Twee van hen droegen de titel van stadschirurgijn en werden van overheidswege gehonoreerd. Zij moesten daarvoor de stadsarmen gratis behandelen. In Smeeks' tijd functioneerden als zodanig Willem van Laer, Arnold en Hendrik Hidding. De Overijsselse Meester uit Krinke Kesmes vertelt van zichzelf dat hij ‘als een halve apotheker meede handelde’ (p. 89). Het is goed mogelijk hierin een autobiografisch trekje van de auteur te zien. Dat zou in elk geval ook een regelmatig bezoek van Smeeks aan Amsterdam voor inkopen van medicamenten aannemelijk maken. Langs deze weg zou hij dan met de Amsterdamse uitgever Nicolaas ten Hoorn in aanraking hebben kunnen komen. Dat er (familie-) banden tussen de Zwolse Smeeksen en de Amsterdamse naamgenoten bestaan hebben is geenszins uitgesloten maar het bewijs valt niet te leveren. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Hendrik Smeeks moet jarenlang een onopvallend leven als chirurgijn en apotheker te Zwolle geleid hebben. Dan, in 1708, treedt hij plotseling als auteur in de openbaarheid met zijn eigenaardige beschrijving van het Magtig Koningrijk Krinke Kesmes en tegelijk is het met zijn rust gedaan. Het boek, hoewel gunstig besproken in De Boekzaal der Geleerde Wereld, bezorgde hem een hoop ergenis. Allereerst van de kant van uitgever Nicolaas ten Hoorn. Smeeks heeft zijn grieven jegens hem geuit in zijn Handelingen, dat hij, mogelijk met het oog op een nieuwe uitgave, onmiddellijk is gaan aanvullen en corrigeren. Volgens Smeeks was Ten Hoorn veel te ver gegaan in het eigenmachtig wijzigen van het manuscript. Hem was slechts vrijheid gegeven om hier en daar de stijl wat bij te schaven, maar de uitgever had de oorspronkelijke voorrede boekweg vervangen door een dito van eigen maaksel. Bovendien had hij, uit rancune aldus Smeeks, een passage die hem niet zinde geschrapt. Wat bewoog Ten Hoorn om zo te doen? Onder zijn oorspronkelijke voorrede, door hem in het handschrift na de gedrukte voorrede neergeschreven, noteerde Smeeks: “Ten Hoorn schrijft mee, dat deze Voor-reden, van een kind, en niet van iemand, die zich voor een wijze man uitgeeft, scheen geschreven te zijn. N.B. Ik heb mezelf niet voor een wijze man uitgegeven.” Wie de onsamenhangende voorrede-in-handschrift (zie bijlage I) leest, kan moeilijk anders dan Ten Hoorn enigermate gelijk geven met zijn kritiek. Volgens toenmalig gebruik had hij als eigenaar van de kopij ook het formele recht om het manuscript aan te passen. Smeeks had in juridisch opzicht geen been om op te staan. Er is echter geen twijfel mogelijk of het morele recht was aan zijn zijde. Tenslotte was de tekst zijn geestelijk eigendom. Uit zijn commentaar blijkt ook een zekere lakoniekheid die bepaald niet kinderlijk te noemen valt. Was de relatie met Ten Hoorn door deze affaire danig verstoort, ernstig verstoort, zoals Smeeks blijkens zijn brief van 1 november 1708 dacht? Eind november reisde Ten Hoorn naar Utrecht, waar hij bij een aantal grondbedrijven op visite ging. Hij had op 23 november een ontmoeting met de raadsheer Johan van Pallandt (1655-1720), die op 27 november overleed. Ten Hoorn was op 3 december terug in Zwolle. Was de relatie met Ten Hoorn door deze affaire danig verstoort, ernstig verstoort, zoals Smeeks blijkens zijn brief van 1 november 1708 dacht? Eind november reisde Ten Hoorn naar Utrecht, waar hij bij een aantal grondbedrijven op visite ging. Hij had op 23 november een ontmoeting met de raadsheer Johan van Pallandt (1655-1720), die op 27 november overleed. Ten Hoorn was op 3 december terug in Zwolle. September-oktober 1708, p. 274-291. De recensie (feitelijk niet meer dan een uittreksel) is natuurlijk niet van de in 1702 overleden P. Rabus zoals Staverman (1907, p. 53) beweert. Smeeks' boek heet hier “vermaakelijk”. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes VOOR-REEDEN. tekeningen gemaakt wegens de stroom, Havens, Hoofden, van ’t Texel-stroom, meteenige tellingen om onze landen voor verder inbreuk van ’t water te dekken. Hij heeft ook een niet onkundige beschrijving van de Scheepsschuif gedaan, met eenige aanwijzingen om die kwaal te kunnen voorkomen enz. Voor de rest behoefte de Lezer geen hoogdravende stijl te verwachten, vermits de Schrijver meer op de zaak zelf als op een gepretentieuze taal heeft gelet; en het de Zeeman meer eigen is zakelijke kwesties voor te stellen, dan een opgeblazen taal te gebruiken. Doorleeft, merkt op, en doet’er u voordeel; Na elke aanvulling. IMs, boek 230D5u L U RE SEMEERS. Dr. Chirurgijn in Amsterdam. De problemen gaven de streng-orthodoxe kerklieden in Zwolle. Nu moet men weten dat juist zij omstreeks 1700 in classis en kerkeraad zich duchtig roerden en door recente gebeurtenissen extra gevoelig waren voor alles wat zweemde naar ketterij. Eerst had in 1703 de Zwolse ds. Frederik van Leenhof zijn spinozistisch getinte boek Den Hemel op Aarde gepubliceerd, hetgeen al aanleiding had gegeven tot een sterke polarisatie binnen de gereformeerde gemeente en daarbuiten. De predikant zelf kreeg in 1708 door de Overijsselse synode ontslag aangezegd, welk ontslag overigens pas in 1711 een feit werd. Verder raakte omstreeks diezelfde tijd de Zwolse catechiseermeester Berend Hakvoord, een aanhanger van Van Leenhof, in conflict met de synode, nog wel wegens eerder kerkelijk goedgekeurde maar thans heterodox bevonden geschriften. Hakvoord werd daarom van 1708 tot 1714 gesuspendeerd van het H. Avondmaal. Zijn zaak bleef ook daarna slepen tot 1729! Wat men van zulke ketterjagers ook zeggen mag, zij namen een boek serieus. Smeeks zou het weldra ondervinden. In de classisvergadering van april 1709 werd voor het eerst gewag gemaakt van ‘seker aenstotelijk boek van H. Smeeks’, verwerpelijk ‘om de domme godloosheid daarin uijtblinkende’. Men zou het echter aan de magistraat en kerkeraad van Zwolle overlaten om de auteur ter verantwoording te roepen en zonodig te straffen. Toen de wijkpredikant ds. Groot-huis alle medewerking weigerde, besloot de kerkeraad op 5 juni 1710 om Smeeks persoonlijk te ontbieden. Reeds de 12e juni“” verscheen hij in de vergadering maar hij hield zich van de domme: hij had het boekje zeker in geen anderhalf jaar gelezen (wat pertinent onwaar was getuige een op 15 juli gedateerde aantekening in het Handex.), was zich totaal niet bewust iets ten nadele van de gereformeerde godsdienst geschreven te hebben enz. Bij verder verhoor kreeg hij ook het verwijt voorgeworpen in geen jaren naar kerk of avondmaalsbediening te zijn geweest. Smeeks' excuus dat zulks alleen een gevolg was van zijn slechte gezondheid klinkt ongeloofwaardig, omdat hij enkele jaren terug, bij het opmaken van zijn testament, blijkbaar nog over een solide constitutie beschikte. Tegenover de, vanuit 44) Zie voor het volgende zeer gedetailleerd Van Slee (1929) op basis van de acta van classis en kerkeraad te Zwolle. Deze stukken berusten thans in het gemeentearchief aldaar. 45) Het Centrum voor de Studie van de Verlichting aan de Vrije Universiteit van Brussel publiceerde in 1974 een Van Leenhof dossier. 46) En niet op 6 juni zoals Van Slee, p. 49, schrijft. Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes Orthodox-calvinistisch standpunt bezien alleszins gerechtvaardigde kritiek op een aantal passages uit Krinke Kesmes verdedigde de auteur zich op een wijze die hem bijna ongewild tot voorloper en martelaar van een autonome literatuurbeschouwing maakte: de gewraakte uitlatingen waren niet van hemzelf maar kwamen uit de mond van de Zuidlanders. En wanneer dat toevallig ‘na Godvergeten en Spinoza-smaakte’, kon hij enkel maar verklaren ‘nooit Spinoza te hebben gelezen, of gekend, ook niet te weten wat (hij) leerde, maar Bontekoe en Overkamp tegen De Cartes te hebben gelezen.’ Dat laatste klonk al heel mooi, want Descartes gold toen in gereformeerde kring als een gevaarlijke tegenstander van de ware religie. Hoe het zij, Smeets werd de toegang tot het Avondmaal ontzegd. Pas vele jaren later, op 13 mei 1717, werd hij na herhaald verzoek van censuur ontslagen. De Zwolse chirurgijn heeft er kennelijk niets voor gevoeld om de kerkelijken openlijk te trotseren. Hij wilde dat niet of hij kon zich dat in zijn omstandigheden niet veroorloven. Intussen hebben al deze chicanes zijn laatste levensjaren ongetwijfeld vergald. Het zal hem een schrale troost zijn geweest dat zijn opponenten juist door hun ketterij bewijzen aandroegen voor de hoofdgedachte van zijn Krinke Kesmes. Van het verdere succes van zijn boek is hij geen getuige meer kunnen zijn. In 1721 overleed hij. Het begraafboek der stad Zwolle meldt ons dat ‘1721, den 20 Mei, Hendrik Smeeks chirurgijn te half drie in Michiel kerk no. 619’ ter aarde werd besteld. Zijn zoon Barend werd op 13 juni 1722, vermoedelijk in zijn plaats, aangesteld als meester-chirurgijn. Tot deze zijn enige zoon richtte hij zich in een lang gedicht (bijlage II) dat samen met enkele familiewapens in het Handex. voorkomt. Het is een soort geestelijk testament, bestaande uit wijze lessen die bij elkaar een ars vivendi vormen, alle terreinen bestrijkend van publiek gedrag tot mondhygiëne. Onder verwijzing naar het bizarre wapen, met o.a. een geopende hand waarin een oog, dat hij voor hem ontworpen had (zie afb. 3), spoort Smeeks zijn zoon aan om als burger de ware geestesadel na te streven. Acta kerkeraad Zwolle van 2 oktober 1710. GA Zwolle, Begraafboek, RBSO 739, p. 314. Het was een begrafenis derde klas, want de koster incasseerde slechts f5-12. Opnieuw een bewijs van geringe welstand of wenste de familie na alle spektakel geen drukte meer te maken? GA Zwolle, Resoluties van Schepen en Raden AAZO 00078, dd. 13 juni 1722. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Denkt, door Deugd en Wetenschap Klimt men op de hoogste trap.' Ook al wordt er in het vervolg nog over godvrezendheid gesproken en over het verkeerde van vloeken en hoerenlopen, toch zouden de Sions-wachters, indien ze dit vers onder ogen gekregen hadden, elkaar met een blik van verstandhouding hebben aangezien. Was dat niet die mensendeugd die hier voortdurend op de troon werd gezet? De schrijver manifesteert er zich eens voor al als man van de Verlichting, vol vertrouwen in 's-mensen volmaakbaarheid. Wat niets met Verlichting maar alles met de persoonlijke geaardheid van Smeeks te maken had was zijn nadrukkelijke waarschuwing om niet op te vallen: ‘Geef aan elk een goed genoegen. / Ga moet na den tijd u voegen.’ “Zijt vriendelijk, modest, en stil’ en: ‘Houd in alles middelmaat.’ Smeeks eindigt met een aanmaning die tegelijk een confessie inhoudt: “Lees en leert u Vaders boek dat ik heb voor u geschreven, in het laatste van mijn leven. Wat ik las, of heb gedaan, Staat in mijn geschreven blad. Ziet, lees, leer, en wil onthouden' Blijkens een voetnoot doelt hij hier op een boek ‘dat ik van de chirurgie geschreven heb’, waarschijnlijk de medisch-anatomische beschouwingen in het Handex. Maar ook het wel gepubliceerde Krinke Kesmes onthult aan de geduldige lezer iets van wat Smeeks las en dacht. Ook van wat hij deed? Die vraag is bij gebrek aan biografische gegevens (nog) niet te beantwoorden. Voorlopig dus alle reden om te spreken van ‘de onbekende Smeeks’. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes 23 3. Krinke Kesmes 3.1. Krinke Kesmes - compositie van het boek De uiterlijke presentatie van Krinke Kesmes valt op door onopvallendheid. Het boekje is uitgevoerd in het voor bellettrie normale kleinoctavoformaat en telt 286 bladzijden, het voorwerk niet meegerekend. De enige versiering wordt gevormd door een fraaie, anonieme kopergravure die dient als frontispice (zie afb. 4). Voor het overige is het voorwerk opmerkelijk sober: geen opdracht, lofdichten of wat dies meer zij. Slechts een korte voorrede, ondertekend: H. Smeeks Chirurgijn te Zwolle. Die voorrede appelleert heel sterk aan het chauvinisme van de Hollandse lezer, meer nog aan zijn winzucht. Hij wordt herinnerd aan de grote voordelen die de Spaanse handelsconcurrent nog altijd op verafgelegen kusten geniet. Gelukkig mogen onze zeevaarders er ook zijn zoals de rijke opbrengst uit Oost- en West-Indië bewijst! Niet tevreden echter met het reeds verworvene zijn zij voortdurend op zoek naar nieuwe wingewesten zoals het Zuidland. Men ziet hoe de voorrede handig inspeelt op de actuele volksfantasie aangaande het Terra Australis Incognita. Maar die droom krijgt hier toch meteen al een realistisch tintje, doordat nergens gealludeerd wordt op de imaginaire reisverhalen van Foigny of Vairasse, terwijl wel gewag wordt gemaakt van de werkelijke reizen naar het Zuidland met het schip de ‘Gouden Draak’ en de “Wakende Boei’. Na zo de lezer nieuwsgierig te hebben gemaakt, deelt de voorrede hem zeer in het kort iets mee over de inhoud. De ondertekenaar knoopt er de waarschuwing aan vast dat niemand hier een ‘hoogdravende stijl’ mag verwachten. Het ging de schrijver als rechtgeaard zeeman niet om mooischrijvendheid maar om de zaak zelf. Door zulk een captatio benevolentiae kon het inderdaad wat primitieve nederlands in plaats van wrevel alleen maar vertrouwen wekken. 