title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Vom 8. August 1673 bis Februar 1674 ist gar kein Vertreter der Staaten in Berlin gewesen. Über die Persönlichkeiten der beiden genannten Diplomaten ist sehr wenig zu ermitteln gewesen. Dietrich Brasser, Oberst bei der Armee der Republik, war vorher und nachher mehrere Jahre ausserordentlicher Gesandter der Staaten bei den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg, und wir sind ihm als solchem schon wiederholt begegnet. Er stammte wahrhaftig aus Delst; wenigstens existierte dort eine Familie Brasser, deren Mitglieder mehrfach im Magistrat der Stadt und auch im Dienste des Staats als Diplomaten vorkommen. Brasser verleugnet seinen militärischen Charakter auch als Gesandter keineswegs: er ist frisch und natürlich, geht gerade auf sein Ziel los und erlaubt sich auch selten einen diplomatischen Kiff, auf den er sich dann nicht wenig zu Gute tut; er fasst die hohe Politik wesentlich mit dem Gefühl auf, und hegt bald einen gründlichen Hass gegen die Widersacher seiner Absichten. Seine Berichte zeichnen sich aber aus durch Lebhaftigkeit und Ausführlichkeit der Darstellung, so dass man bedauern muss, dass er nicht öfter und länger die Republik am Brandenburger Hofe vertreten hat. Isaac Pauw van Achtionhoven, Pensionär von Kukhuizen in Nord-Holland, zeichnet sich nicht in gleichem Maß vor den gewöhnlichen Diplomaten des Staates aus; im Gegenteil, ist er einer der unbedeutendsten. Nur persönliche Rücksichten, die sich unserer Kenntniss entziehen, oder augenblicklicher Mangel an einer geeigneten anderen Persönlichkeit könnten die Staaten veranlasst haben, gerade Achtienhoven nach Berlin zu schicken. Obgleich die Situation für ihn doch so günstig war wie nur möglich, brachte er die Verhandlung doch nicht recht vorwärts, und er scheint wegen einer Ungeschicklichkeit auch Vorwürfe vom Prinzen erhalten zu haben, obwohl er sich selbst der besonderen Gunst des Kurfürsten und seiner Gemahlin rühmt. Die Allianz kam jedenfalls nicht so wohl durch ihn, als durch Derfflinger im Haag zu Stande: er wurde ganz umgangen und erhielt von einer Resolution der Generalität erst nach einem Monat Kenntniss. Seine Briefe zeichnen sich demnach auch keineswegs durch Geist, feine eindringende Beobachtungsgabe und geschickte Darstellung aus; sie sind trocken und ziemlich inhaltsleer. Man muss zur Beurteilung Brasser's und Achtienhoven's freilich in Rechnung ziehen, dass uns nicht ihre ganze Korrespondenz, namentlich nicht die mit dem Prinzen, vorliegt. Denn leider fand sich von beiden Gesandtschaften im Reichsarchiv das Verbal nicht vor, das vermutlich von keinem von Beiden überhaupt überliefert wurde. Ausser einer ziemlich Anzahl von Depeschen fehlen uns daher namentlich die Schreiben des Prinzen und des Rathenspensionärs, die in den vorhandenen Berichten mehrfach erwähnt werden. Die unten mitgeteilten Acten mussten aus anderen Sammlungen entnommen werden, und zwar die Briefe an den Grieger den "Secreten Briefen", die an den Prinzen und an den Rathenspensionär — soweit sie eben vorhanden waren — dem Register von Holland, Abteilung "Deutschland", aus dem auch die mit abgedruckten Berichte aus Wien, Kopenhagen, Celle etc. herstammen. Sein Schreiben an den Prinzen vom 27. April. An den Rathenspensionär, 2. Juni. Resolution der Generalstaaten. Dat. 19. Mai 1673. Da Interessengemeinschaft in Hamburg mit Werbungen beschäftigt und über 1673. Dies beauftragt ist, sieh an den Hut des Herzogs von Holstein-Gottorf zu 10. Mai begeben, der Dienst des Staates aber doch verlangt, dass ein wohlunterrichteter Mann als Gesandter desselben sieh am Holz des Kurfürsten von Brandenburg befinde, so wird der Gesandte am Braunschweig-Lüneburgischen Hof, Dietrich Brasser, beauftragt, sich sofort auf eine kurze Zeit an den Hof des Kurfürsten zu begeben. Resident Döhmker an den Griotter. Dat. Köln 22. Mai 1673. Am brandenburgischen Hofe will man den Frieden mit Frankreich 22. Mai noch bis zum 15/25. hinausschieben „on prit jour determine pour payer encore 500,000 escus, que l'on saurait profiter de deux coûts... Son Altesse d'Orange avait écrit eine lettre in des termes fort gentil a quelqu'un pour lui faire des reproches dignes des lautes commises, ce qui avait causé quelque ombrage et réflexion aux mal intentionnés.“ Mysteriös ist, dass die ganze Verhandlung durch die Hände von Straffman gegangen, Bruderschaft von Blaspiel und Creatur. Köln und Münster sind mißtrauisch, denn die Schweden werden nun wohl „tourner la casaque, puisqu'ils avaient toujours grondé contre Brandenburg und nicht gegen Mess. Les Etats.“ Resolution der Generalstaaten. Dat. 23. Mai 1673. Nach Bericht des Hrn. Beuningen und der anderen Deputierten Jur 23. Mai. die Sachen der Tripleallianz über das Schreiben des Kurfürsten von Brandenburg vom 3/13. Mai und das Urteil des Prinzen von Oranien darüber ist in Übereinstimmung mit diesem beschlossen, das Schreiben mit einer höflichen Auseinandersetzung der Sachlage zu erwidern, ihm für die Versicherung seiner Freundschaft zu danken, von Separatverhandlungen abzurichten und zu versichern, dass wenn der Kurfürst den Vertrag mit ihnen einhalten wolle, sie es auch tun würden. Secretär van Hille an Amerongen. Dat. Potsdam, 3. Juni 1673. (de Goes und Hoensbrock bemühen sich, den Kurfürsten vom Separatfrieden abzuhalten. Unzuverlässigkeit Frankreichs. Günstige Situation der Alliierten. Waffenstillstand wenigstens vorzuziehen. Alles vergeblich, der Kurfürst zum Frieden entschlossen. Der schwedische Gesandte, de Goes und Hoensbrock gegen den Krieg mit Münster. Brasser. 3. Juni. De Heeren Baronnen de Goes und Hoensbrock, gelickt mij de laatste heeft geheven te communiqeren, haben op eergisteren und voorgisteren bij S. C. D. alliiert tot Potsdam nog instantenlich angehalten, dass deselben hem da diga in geen vrede niet in Frankrijk wollte inlaaten, und daertoe getröstet alle bedenkelijke motiven van persoonliche, als einigens doenlijke sein geweest, und namelijk so inwilligen. Heere van Hoensbrock hat gesagt, dass sie S. C. D. hadden gerepresenteerd, dat se in de wereld geen reden konden zien, die S. V. D. tot het groen voorzoverouden konden pen overeen, alwaar het schoon dat Vrankrijk beloofde, het Land van Cleve en de andere plaatsen weerom te restituëren, na demal de Fransen twee plaatsen op den Rijn van ineneuinge waren te bebouwen, daarmee zij genoegzaam ineen van dat gansche Land bleven; ten anderen, zo ook zou het kunnen gebeuren (zeiden haar Excellentie), dat Vrankrijk syn beloofde niet zoude kunnen presteren, den oorlog stond nog duielijks, die plaatsen konden nog wel weer worden hernomen en nog wel onderscheid in heel van meester in die tijd veranderen, wat zoude hen dan deze beloofde helpen? Vorders zeiden zij, dat het nu in die stad was, dat S. C. D. nu ten naasten bij alles had, dat hij zoude kunnen desidereren en voor deze gewenscha had: Denemarken was albereeds of stondt op het punt om te sluiten in Holland; de Keizer had Coblenz en Mainz in bezet en zoude de passageweg van alle secours en toevoer langs den Rijn belichten; Holland stelde zich ook in goed postuur, Spanje deed ook wat het kon. Bemühungen des Kaisers und Spaniens in Berlin. 397 Digitized by Google Bemühungen des Kaisers und Spaniens in Berlin. S. C. D. in Kenntnis, dass Menschen, die nicht begreifen können, versicherten, dass diejenigen, die S. C. D. zu diesen Friedensverhandlungen angereizt hatten, nachdem sie noch darüber in ihrem hohesten Ungehorsam verfallen waren, Ordnungsgiltigen hatten. S. C. D. entschied, dass es nicht länger konnte bestehen gegen solche mächtigen Feinde. Das ebenso ten Minimale nicht mehr als den Stillstand zu wollen, eingehen, möglich was sogar in solchen Ereignissen, die vorfallen könnten, auch das hatte alsdann mittelweltlich Gelegenheit sich wieder ansehen, in Waffen zu machen. Wollte es nun Friedensschlüsse mit Frankreich und den Krieg continue, mit Munster, so sagte sie, dass das als das Beste wäre, als wenn mit Frankreich auch Krieg wäre, haben, also wenn Frankreich seine Alliierten nicht lassen könnte, in Summe ihre Schlüsse, als sie begonnen hatten, dass sie nicht eines konnten, beivünden, irgendwelche Gründe, die den Kurfürsten zu solchen, zu neunenden Resolutionskunden angesetzt hätten, doch alle das, hatte nicht magen, helfen noch S. C. D. können bewegen, die sie, beurteilt, dass zu verreichen mit Frankreich kein Gehör war, gleich auch als die, die irgendwelche Kenntnis von Sachen haben und well geintentioniert sind, mitreden. Ich fragte S. Exe, ob der Herr Kurfürst hier, auf nicht positive Entscheidung hatte geantwortet, was, wie sie dachten, zu haben, von dem, dass er durch Gebrechen der Subventionen in solche Ungewissheit war, gerächt, als wäre in ihm, sieh, bevonden, und dass er, befürchtete, dass man, anderen auch auf den Hals, könnte kommen. Weigern. Heere van Hoenbroeck schijdt mij vorder, dat hij niet en konde bedencken, waarom den Sintsen Afgesant van zijn Heer en Meester geen nadere last ontspringt als hij schijdt te hebben: zij hadden den Heere Kurfürst gepermeerd, dat den stillstand met Frankrijk zouden maken, om dat Holland die weigerde, en harde daar door te beter zouden kunnen worden die te accepteren; nu luiden ze daar in vrijwillig geconcentreerd, en Frankrijk en Engeland weigerden die tegenwoordig zelf. Waarom hij dan nu geen order kreeg van den Heere Kurfürst tot den Krieg tegen Frankrijk aan te maken, konde hij afgesant uiet begrijpen. Twee zaken heb ik met onderdanigste toestemming hier uitgeremarkeerd, eerstelijk dat ze den Krieg liever met Frankrijk als met Munster zouden zeggen gecontinueerd, dat zijn overweging heeft. Want al zou de Heere Kurfürst (gelijk zij zelf zeggen) niet profiteren van den oorlog met Munster alleen te voeren separatelijk, in plaats van samengelemt met Frankrijk, om dat Frankrijk hem zou assisteren, zou hij echter nog wel tot beste van Holland weesen, en daarom was de Heere Kurfürst toenig een geringen oordeel noch liever tot die oorlog als tot den Stilstand aan te gaan. Krasser is heute hier angekommen, hat aber den Kurfürsten noch nicht gesproken. Brasser aan den Griffier. Dat. Berlin 6. Juni 1673. Formelle Schwierigkeiten des Empfangs. Freundliches Entgegenkommen des Kurfürsten. Privataudienz bei demselben. Seine Proposition: Die Staaten blijven dem Bündnis treu und erwarten dasselbe vom Kurfürsten; hohe Bedeutung und Preis des Kampfes, Geführt für die Freiheit der Kirche; grosse Zahl der Alliierten; günstige Aussichten für den Kurfürsten, welche Zweck dieser Ansprache. Der Kurfürst verschiebt die Antwort darauf. Vertrag mit Frankrijk dem Abschluss nahe. Brasser dringt op Einhaltung der staatslichen Allianz, aber ohne Erfolg, de Goes und Hoenbroeck. Digitale editie geproduceerd door de Litteratuurwetenschapscentrum van de Rijksuniversiteit Utrecht. Animosität des Kurfürsten gegen Münster. Sachsen. Unzuverlässigkeit Schwedens. Vorläufig ist nichts beim Kurfürsten zu erreichen, als höchstens die Überlassung von Truppen. Türchen. Derfflinger. Prinz von Hohenburg. Juni. Mein Herr, wie ich den 3. dieser nochmal den Abend vor dem credential van 8. D. H. den Heeren Prinz von Orange, allerdings te vergeefs, da weil sich nichts fand, oder het te avalanche, liet finden, auf hatte gesandt, stierte ich het des anderen Tages an den Herrn Jehan), (V einem der Minister, die zu Liebe waren, da welche nicht Himmels ein Kompliment wegen den Kurfürst versuchte Audientie liet sagen, dann auch da hervorbesonders bekannt gemacht, dass alles wohl ich uv als Extraordinaris Gecommissaris von den Staat hatte lassen anbrengen, ich daer 't selbst nicht bleib, um der Konsequenz willen, zu mehr auch weil des Herrn Prinz von Spanien credential daer keine Äntwort von Nietzsche', auf die Füße nicht sollte werden gehandelt, und als ich nach einiger daer über gevallen debattel unter anderen hatte lassen zeigen, dass ich allerdings in die Materien noch etwas superstitiös noch kritisch sei, guter nicht wohl sage, wie ich mir daer unter anders als nicht H. II. M. nieder befehle aftewachten und, zu keine mir von desselben Recht war zugetragen, dabei provisio schriftlich über zu geben, sollte expedieren, ließ mir den Kurfürst wissen, dass er diesen Ausfall nicht gerne so langdauernd sehen und dienselben tat vorstellen, ob ich nicht könnte guten finden in meine privat und incognito bei 8. C. D. zu kommen, die mir selbst auf die Füße durch eine Kutsche nicht sechs Pferde nach zugeben und an den Tisch unmittelbar nach den Fürsten, die sich an sein Hof bevunden, lassen setzen, auch weiter, so... Wanneer mijn karakter bij het tweede, tweede, en derde moment, mag het worden getekend, alle edele en onschulde doen genieten, dat ooit eenige harde Extraordinair Oordeel was weerstaan. Tot het eerst was ik alreeds een stoet, en, of bij dit goede humeur van de Kurfurst nog iets te profiteren was, nu te nederer angst gevoeld, insonderheid dewijl op die voet, zo mijn dag, van die Staats respect niet gewaagd werd en ik verschillende exemplen van gelijke expedienten, ook zonder daaruit gevolgde blaam, voorkwamen, en heb ben dus tot hetzelfde geaccepteerd, dan de twee laatste aanbiedingen na enigszels geaccepteerd, de voorziening en maaktt, ook daar in te houden rang als ik in dat bij sonder geheel niet voegde, betreffende voorzien middel van incognito te gaan, tegenstredend en de omstanders, die van die intrinsieke gescheptenschap diergelijker gevallen niet altijd ten beste onderricht zijn en consequentelijk weer anderen onderrichten, ze lieten tot gedachten van een formeel en echter onvolwaardige receptie geven, op het gevoel, dat ik denkelijk is geweest, geexcuseerd en liever gelaaten mijn in te een (mijn aan dit Hof bekende) Edelman des naernoot in een particuliere kalesse te werpen en S. C. D. in die voegen de banden te gaan kussen, dewelke ik zwaar tot buiten zijn kamer avancierende ik na de aanbieding van mijn respectvolle dienst, ingevolgens van het geen mij uit H. H. M. jongste resolutie op den tegenwoordigen toestand van zaken en des Heeren Prins van Oranje missive gebleken is, ook mij verder tot diens dienst bequam gedacht heeft, in substantie heb gezien: Dat alhoewel ik alleenlijk in mijn prive d' eere had van S. C. D. te begroeten, ick echter soo gelukkig occasie niet konde laten verloopen, sonder deszelfde voor te dragen, hoe dat het S. D. Ht den Heere Prince van Orange gelieft had, mijn aan te schrijven, dat H.H.M. der Heren Staten Generaal der vereenigde Nederlanden goedvinden was, dat ick mij in aller spoedt naar S.C.D. zoude begeven, dewelcke ick in gevolg van derselver H.H.M. mij jongst toegekomen depesches kon zeggen, dat alhoewel bij de vijanden van den Staat seer werd geariseerd, om niet alleen diffidentie tusschen denselven en hare Geallieerden te causeren, uittoci dat men ook, ware het doenlijk, traghtede deszelfde 't zy dan directeijk ofte indirecte van H.H.M. te separeren en af te trekken, die echter vastelyk vertrouwdend en geensints twijffelden, ofte derselver Hooghe Geallieerden en insonderheyd S.C.D. soude de geniaakte en onlands geregenvreerde Tractaat opzoeken, soo wel aan zijn zijde als H.H.M. Vom 23. Mai. S. oben p. 3%. Fehlt leider. Indes geht ans dem Folgenden hervor, dass das Schreiben hauptsächlich die Situation der Staaten und seiner Verbündeten und die Überlassung der 10,000 M. betraf. Digitized by Google Aan de andere kant, wilden we nu met onze handelingen instellen om na te gaan; van welke eerst ook nog jongst aan 8. D. H. den Heer Prins van Oranje advertentie had gegeven, gelijk ook te laten doen, en van welke laatste, met dat Schots College D. effectief tegen de voornoemde vijanden aangetreden, ik niemand gelast vond te geven; dan dat ik raadde, aldus den tijd van de campagne en consequentelijk van de vijanden af te branden te doen, daar was, verplicht was, Schots College D. te verstellen, welke voordeel verzuimd en verderven schijnlijk zouden zijn, geweld, ingeval den huidige zo dierbaar en onweerzichtig tijd in bloote woorden was verbreken. De zaak, die ik d'eerste had laten voor te dragen, was van groter gewicht dan de hele eeuw, zag ik verhandeld, en Schots College D. daar uit in glorie voor banden (ik gescheiden van de nuttigheid die er aankleefde), als enige andere uit Potentaten deed aandachtig zijn. Niet alleen de vrijheid van Z.H. H.M., Schots College D. bondgenoten, vrienden en naaste, de welvaart van een Prins, die deszelfde zo naief verknogd was, nuier die van het hele Christendom, Schots College D. niet verstoond, hing in de twijfel: dat er nuier was, die van Goddelijke Kerk liet menselijk verder gaan, want wie zag niet, dat het deze zijde onder de schijn van lieffelijke woorden en de geweld van ambitieuse wapenen, toch eindelijk rede moest op het schaakbord van wereldlijke en geestelijke voordeelen gemunt zijn, die nooit de grootste nood, vrome ziel dan niet haar scheiding opgaf, en naar welk verlies echter, tel ik waar daar tegen door vastgehouden van de geleide banden en onverbreeklijk observeren van de bij de Tractaten geposeerde gronden de echte wegen naar een absoluut en verzekerde vrede te zien werd, de zaken zouden kunnen komen te dragen? Dan wilde ik een beter hoop, ook scheen gansch Christendom, in naam het gezonde gedeelte van hetzelfde om zijn ware interesse te embrassen en Schots College D. in zo geneigde en noodige onderneming als het waren van zo sterke ongeval bij te springen, alleenlijk tot dat deszelfde in actie zou zijn, te wachten. Vaarwel den Keizer waar hijzelf verzekerd, niet Denemarken waar gesloten, van Spanje en Zweden, zo tot Aken bij. Ansprache Brasserts. Ausweichende Antwort des Kurfürsten. Vorankündigung für Englandt geene redliche Bedingung wilden werden gemächlich, gute Hoffnung, HM. Flotte befand sich tot soodanigen getal und von allen Bedürfnissen der Insel versorgen in See, dass unter Gottes Gnaden segen daer van yet gute zu verwarten stand, tot Cell und Wolfenbüttel waren die geschenkte Dinge als vorhernehm. Wie beklagen wir das Indes weise soude, dass dus lange gewünschte und zahlreiche, genugsaem, ten Teil vollkommen gereifte Dispositionen wurde verwaist, was leichter zu begreifen als abzuleugen; weswegen ick mich vergauges willte tuet S. C. D. ten Ansehen von soo pressante Einsicht zu versuchen, dass deselben Tausch daer das Zeit was, seine durchsichtige Hand kraftvoll an das Werk wollte legen und desselben Truppen zu d' Ausführung von soo heilsamen vorneemmeu, als die Schutzbeliebtheit von *t Glauben, die Handhabung von Europas Wohlstand, Syners Gealliierten und hohen Verwandten Rettung, desselben S. C. D. eigene Sicherheit und unsterbliche Seele und Lof wollte durchführen und agieren, waupon ick ein an desselben brachte Gottes Vruchtigkeit, wüdevürdigte große Mut und hohe Verstandesmäßig Oordeel annehmbar antwortete zu gemoß. Ich bebe deese ansprach in schweif met soo viel vertrauen gegeben, nicht dat ich ignorierte, in welchen staat die sachen nummer leichter waren gebracht und hoe selbst hohe geltenete Herr Churfürst den Staat alberiets van seine intentie, um mit den Feinden zu handeln, hatte geadvertiert, innerhalb um mich in dieselbe nicht zu verren van 't geene mich den Herr von Orange von H. H. M. daer umtrent loopeode sentimenten hatte bekent gemacht, zu verwidersel, auch so wann ein het S. C. D. geliebt soude mögen gehabt, mich die seine mit eigene mund zu öffnen, ich als mit grösserer Überraschung dieselbe des zu kriegerischer, war ich mich auch immer wieder hatte bereit, mögen zuegengehen; dann heelt sich dieselbe alleinlich laten fallen, nach einer Klage über der keiserliche Truppen Schlappheit und Mord, aller deutschen Fürsten verletzt und die unmöglichkeit der Subventionen, mir zu zu vögeln, dass ich jetzt nicht heute ihr antwort auf meine vorgeschobenen sollte lassen zu kommen, war ich, hoe der Keiserliche gerichtete waren, der umleggende Mächte zu schiesst und das die Subventionen voran promptlich sollte betalen worden, habe geremonstreert, doch ohne irgend einig anderer als das vorsitzende dilatorisch antwort zu können erhalten, aber wohl verschieden Generale und, so ich echter nevens andere hörte, welche keine endliche protestation von herzlichem wünschen für H. H. M. und S. Ht weltschaff, mir toesehynende, dass hohe geltenete Churfürst eher durch seine Minister von H. H. M. würde. Algenickt als hy van deszelfde afwijkt. Een derzelfde S.C.D. bediende is mij, naer ik ook incognito de Vrouwe Churfürstinne en de Heere Churprince de banden gekust had, de visitatie komen geven, en als ik hem, 't geene van mijn last was, had voorgedragen, naer repetitie van voorgeroerde imputaties bekend maken, hoe volgens zijn oordeel de zaken met Frankrijk zo verre waren gebracht, dat alle middelen om diezelfde te redresseren, onnodig zouden zijn. Ik heb geloofd, dat zij met H.H.M. nog verder waren gekomen en het best bereid, een uitgezochte en, behalve het vreemdste, geen het suikerwerke, intiem voor als nog, zo bij mij zei, ongeratenheid Tractaat te repsonderen, als het geven zijn volkomen beëltening bad en waarop bereits zo considerabel som van penningen waren geteld, ook S.C.D. (als nu aanwezig was) beter diende, te verbreken en dat op pretexte die ik niet zag, in wat schijn te beweren waren, dewijl wat ineen dan ook van 't voorleden nog niet al het gelegde aanleunen, constante bleef, dat sedert het vernieuwen des verbonds bij H.H.M., die zich op 't zelfde ter goede trouwen hadden gebracht, verlaten, niet de minste onmissie van betreffende gestipuleerde was begaan en zij dienvolgens met reden een eene reciproque voldoening aan 't zelfde te gemoed te zeggen, waar toe ik S.Ed. Bad, daar dit de reedelijkste, SVN Meester's interesse en desselben reputatie conform was, te willen coopereren. Als 't geen ik hier op te rugge begrepen, is een vertrouwen en de geberkelijke van dat het te laat en met Frankrijk te verre waar gekomen, geweest; zodat ik heengezonden van den Heere Kurfürst, die van Potsdam, om over den doop van een kind van de Pruis van Hornburg te staan, herwaarts komt, mee de niet anders te gemoed sie en deze zaak voor gedesespereerd boude. Den Baron van Gos en die van Honsbrück, Keizerlijke en Spaanse Ministers, van welke ik besocht ben en die ik bevolen weesen besocht, concentreren met mij in dit gevoelen en vliegen sig eeniglijk met den Kurfürst (zoohy ook belooft) bij 't Kiek te houden en denselven 's avonds of morgens per maior aandacht weer aan de gang te breigen; dan is dit van een wijde uit-sicht en des Staats, zo mij toegemacht, dringende quade ten losse hulpmiddel. Van de questie, die den Kurfürst met den bisschop van Munster open blijft, eenig beetje tussein bezider krijgsvolk of jongste voor vallen schermutselingen en des daarna over en op middelen. Pläne des Kaisers und Spaniens. Schweden. 403 Deeser arm der subsistentie, vergaudeert krijghsraets resolutien, wacht ick even weinig: en heest den Baron van Honsbroeck S.C.D. in desselfte betuigde ressentimenten en gedrukte wraank. Over hooghgem. Bischop's proceduren, soo mijn toesicht, niet onwaardig herinnert, dat den Koning van Vrankrijk, die S.C.D. niet zoude toelaten, zodat naer mijn oordeel alleenlijk op een voorslag, mij bij den Heere Baron de Goos gedaan te reflecteren, valt, namelijk ofte H.H.M., om dit verlies te boeten en soo wel de kraght als reputatie van de partijen staande te houden, ook de hoop, die van den Markgraaf van Cell is, niet geheel te verliezen, zouden kunnen goedvinden officieren te laten doen, om den Kurfürst van Saksen onder beneficium van eenige considerable subsidie in deszelfde te engageren, waar toe de voorsch. Heere meent, dat groote apparentie zoude wesen en bij den Staat te meerder trek behoort te zijn, dewijle wel hartelijk getwijfeld wordt, of deszelfde op der Sweeden goede woorden kan bouwen. Haar interesse schijnt daarheen te leggen, en ze geven daarvan, soo wel aan het Keizerlijke Huis als in den Haag, verzekering; maar het geene impeneerbaar schijnt, inners met bet voorgaande weinig overeenkomt, is dat den Heere Wangelijn deze separate Tractaten tussehen Vrankrijk en Brandenburgh bevorderen en daar door als een Minister, die zijn last niet te buiten zoude willen gaan, passende geen klein bedenken van de oprechte bescherming der Sweedische intervention geeft, te nemen, alsof hij op die vraag, al het best op die materie voorgekomen, is geantwoord, dat hij, nu al bij twee posten nieuwe orders uit Sweeden, indien zij op der Franschen en Engelse refus van een stilstand van wapenen waren gevallen, zoude hebben kunnen bekommen, maar dat alles bij het oude, te weten het drijfende van de voorsch. separate Tractaten, was gebleven. Het geen van mijn toetsen van mijn plaat is, bestaat in, al waar het gelijke apparatuur is, te vergeefs, tegens de este slaag, zolang zij niet gegeven is, te werken, als zij gegeven zal zijn, zonder reproches, die dog niets goeds maken, ten mogelijksten te verhogen, dat dog niets directe slags tegen des Staats interesse wordt ongenomen, waarvan mij van u af aan verzekering werd gegeven, en onder des, 't geen van Z.H.H.M. wil zijn zal worden, afwachten. Dies was ook echt het geval; 8. oben p. 389 n. 2. Zweden probeerde door zijn Friedensvermittlung hauptsächlich nur tijd zu gewinnen, die Vorteile der französischen Allianz zu messen, ob die Bedingungen derselben erfüllt werden, namentlich nicht die, am Kriege theilnehmen zu müssens. Carlson, Geschichte Schwedens IV. 583 u. 584. P. S. Komt te bedinge, dat de Marschalk van Turenne naar Fulden marscheert, en zegt in jenen Heeren Churfürsten, dat hy, zo de Rijksstanden 't zelfgave tegen willen gaan, baar (als sich sulcx in allen gevallen reserverende) hy zal vallen. De Generaal Dorfilingh wil hem in die sentimenten stijgen, maar die op Rijksresolutie belooft, heeft dag en tijd. De Landsgraaf van Hessen-Homburg doet mij zo even versoeken, om morgen nevens de Heeren Churfürsten en de Keizerlijke en Spaanse Afgesanten over het doop van zijn kind te staan, dan bevalt, dat ik in voorgz. Ministers naar mijn instructie lichtelijk over den rang uiet zoude kunnen overeenkomen, al zou ik, dat de Staet thans met geen onnodige kosten gedient is, en hebbe deswegen die eerbelaad op het ongeluk, 't welck ik bad van hier alsnog voor geen Extraordinair Gedeputeerde erkend te zijn, geexcuseert. Brasser aan den Grietier. Dat. Berlin 10. Juni 1673. Confereuze met Schwerin en Jena. Verderdeelname aan de oorlog definitief afgelehnt. Empfang van zijn Beglaubigungsschreiben. De Kurfürst krank. Gesprek met Schwerin. Dessen franzosenfreundliche Gesinnung. Entrüstung Brasser darüber. Der Kurfürst erklärt, dass er schon den Befehl zur Ratification des Vertrags mit Frankreich erteilt habe. Überlassung von Truppen ebenfalls nicht zu erlangen; alle Gegenvorstellungen sind erfolglos. Direkte Verständigung mit den Offizieren gefährlich und schwierig. Heirat des Kaisers. Turenne. 7. Juni. Mein Herr, Nach dem, dass ich mein letzter Brief op den G. des Eres hatte gegeben van an U W. Ed. Geshr. te schreiben, haben mir op den 7. darauf folgende die Herren Baron van Swerijn und Kanzler Jena eine Konferenz davon angesagen, deren Inhalte ich an meinen Logement gehalten habe, gefollowt ist mit dem Refus, dass die vorzus. Herren wegen S.C.D. van widersitten nicht mit den Waffen ten Vorteil von den Staat t' altennehmen, getan haben, geaccompagneert mit der eigene Protestation von Freundschaft und gepilliert mit denselben schriftlichen Gründen, welchen dieselben S.C.D. H.H.M. davon in und bei desselben missiven van den 3/13. Mai gegeben; d' erste habe ich danach dankbar angenommen, d' andere ist es mir nicht difficile gewesen zu widerlegen, noch daupon einen Klag über die vorzus. Weigerung zu führen; dann alles zu vergessen, und haben sie sich bei ihren Meinungen und Resolutionen gepersistiert. Schwerin. Hinneigung zu Frankreich. 405 Darauf habe ich erst gestern H.H.M. ein Schreiben, Resolution und Kreditel mitgegeben, ebenfalls S.D.H. und des Herren Rat Pensionär Fagell missiven, d' erst drei van den 19., d' andere van den 22. De voorlichtende maar ontfaagende, hebbende voorsz. creditie naar den Heere Sweering opgesonden en doen verhinderen, wanneer ik bij S. C. D. ter audientie zou kunnen worden toegelaten, dewelke mij S. C. D. door een pijnlijke ziekte, gcauseerde indispositie en sinds, Heeren van Sweerings, wensch, om te kunnen weten, ofte ik niet anders als geschied was, had te proponeren, doende bekendmaken, ik S. Exc. hebbe wezen besogende en communiceren, hoe ik voorhadde S. C. D., waar het doen delijck, van desselfs voorzien, om met Frankrijk separatelijk te handelen, te desuaderen en deswegen S. Exc. badt, mij te willen openbaren, ofte dat Tractaat reeds gesloten ware ofte niet, en om redenen mij bij den gem. Heree Raetpensionaris gesuggereert ende doenmaels bij mij breeder opgehaalt tot sulcken nutten en loffelijcken ooghmerck, als 't verklaagd van een algemeene, eerlijke ende zekere vrede was, te willen coopereren. Het slot des Tractaets is mij bij meergem. Heer Sweijn ontveenst, dan echter daerbenevens gezien, dat het daarmee te verre gekomen was, om door mij off hem daarin eenige veranderingen in te maken. Goddank, dat het eerste niet waarder was als het laatste was; dan is die man spoedig met den Koning van Vrankrijk ingenomen, dat bij zich niet geschaamt heeft mij te vragen, waartoe men doch tegens desselfs grootheid met gevaar zou wroeten, dewijle naer veel uitgestaan leets lichtelijk bij 't afsterven der twee eenige legitieme Princes van het Huis Oostenrijk) zoude komen te gebeuren, dat Europese Monarchie met zoveel rechten als faciliteiten in Z.H.M. handen zoude vallen? Dus ontaarde woorden had ik nimmer uit Duitse mond verwacht en heb die met het aanwijzen der twee aangebrachte Potentaten bloeiende einden ouderdom, derselvers te wachten naësaeten, de Koningin van Vrankrijk beëindigde reunciatie ende d' elendige slavernie, waarin ganz Christenrijk bij 't geroerd en dies met lijf en ziel te weren onheil schijnlijk vervallen zoude, beantwoordt. Onderdes meene ik, dat daar doch van spoedig geproccupieerd mensch niet goeds te wachten is, echter zonder desselvige directelijk aanwijs voldoende is, om de geesten te verzoeten, die dienstbaars zijn. t' attaqueren, niet quaalityk te doen van S.C.D. dusdanige maximes onder het examen van verscheidene andere voor te houden, deszelfs daartop vallende sentimenten te vernemen en buiten 's Lands ondienst te mogen onthullen, dien wie zij gedreven werden, ofte daar 't hier doch verloren spei is, d' oogen nog eenmaal mogen worden geopend. Van voorz. Heere Oosten keerde ik t obstaclum, dat hij mij wegens S.C.D. onpasselijkheid voorwierp, overwinnend en overmachtigende en overmits deszelf niet nog al incognito negotierende, naar haar toe bracht deszelf met mede, 't geen des Heeren Raetpensionaris misvive ter die materie dictieert te voorzien, dan met even weinig succes, S.C.D. eindelijk seggende, dat zij mij niet wilden abuseren en dies declareerde, dat zij order tot d' uitwisseling der Ratificaties had gegeven, en hield, dat zij reeds geëxtraforeert waren. Hierop heb ik, te meerderde omdat ik van de cassatie van 't Regiment van den Overste Promnitz en de twee compagnieën van dat van Chesl hoorde spreken, en S.C.D. mij wijders verstond dat zij op tijdingen, hoe de Sweeden een considerabel getal krijgsvootten naar Lifland stonden, om zeker te gaan en niet gesurpriseerd te worden, een goed gedeelte sijnere Troupes naar Pruisen wilden zenden, H.H.M. intentie noopend den echt van den aantal in deszelf, ja meerder Infanterije, was t doorzichtig, mij bij S.D. Ht voorz. misive van den 22. Maij laatleden genadig bekend gemaakt, voortgebracht en, naar die requisitie S.C.D. bij monde gedaan en daar als verder met redenen en persuasiën geappujeerd te hebben, die officieren heeden door nevensgaande memorandum gesecondeerd, dan heeft den Staat, hoe rechtmatig en billijk den eisch ook zij, mijns oordeels daervan al met niet te wachten. Den Heere Kurfurst sloeg die op zijn eigen behoefte af en liet echter enige hoop aanblijken, dat 't geen hij mocht komen te casseren, den Staat in banden zou vallen; maar heden heb ik de Heeren van Sweeden en Jens in een eeuw daarover gehouden debatten wegens deszelfde S.C.D. gesegd, hoe zelfs dat weinig niet volgen zal, en verstaan, dat zodanige troupen, schoon voor H.H.M. geld geworven en onderhouden, dewijle sulx bij 't Tractaat niet expresselijk zouden zijn gestipuleerd, niet weer aan H.H.M. moesten worden gericht. Ik bevat, hoewel het voorz. Die Überlassung von Truppen wird abgelehnt. Unten p. 40. Reden, te weten dat 't zelfde Tractaat insgelijk de care geene mention van maeckt, niet bij S.C.D. moesten blijven, dat bot cas, t geen nu existerde, namentlijk de verlating van het oogmerk, waarmee zij bij den anderen waren gebracht, niet had kunnen worden voorzien, maar dat ipso iure en zonder daartoe verequireerde stipulatie elk het zijne toequam en de dispositie van 'tzelfde gehoorde; ook wijders voor. Heere vriendelijk versocht, dat zij ten aanzien van de Religie, de rechtvaardigheid, H.H.M. tegenwoordige toestand en S.C.D. (hoe uit het dan ook voor een tijdt wilde duiken) daarvan niet wel separabel interessent doch op zodanige vreemde en harde voet niet wilde voortgaan en immers den Staat, had men die van hulp ontzien, niet van desselfde recht wilde beroven. Alle de officieren, die 't mij mogelijk valt, sal ik spreken, maar een gedachte staat om te marcheren, off marcheert naar Pruisen, de andere zijn verspreid. Hoe beswaarlijk het onderhouden sal zijn, haar derzelfde debvoir, daar het met een schijnlijk gevaar is versett, en dat zonder geld aan te preken en naar 't vaderland over te doen gaan (dit meene ik dat S.D. Ht onder de woorden : „vous ferez bien même d'en parier aux officiers" verstaat), blijve tot desselfde hoogvernuftig oordeel; ondertussen sal ik aan de bevordering van het mij aanbevolen werk door de mij voorgeschreven wegen en daarbij bedenkelijke plagen, hoewel met geen hoop van succes, arbeiden en onderwijl afgewachten, wat den Staat mij in deze of andere zaken aanbelangt wijders zal gelieven te lasten; wel hertelijk bedroefd het mij, dat ik geen van die bevelen, waarmee deszelfde mij nu een vrij langen tijd heeft gelieven te vereren, ten effecte hebben kunnen brengen. De Heere Baron de Goes heeft mij laeten blijeken, dat het aen 't Keyserlijcke» Hoff niet onaengenaem soude wesen, dat den Staet S. Keijs. Majt ten aensien van 't bolangb, dat een groot gedeelte van 't Christen- heijt aen sijne successeurs schijnt te hebben, tot een huwelijck ende dat, sonder de formaliteijten van den rouw1) afftewachten, riedt en pres- seerde. De Coninginne van Spagne heeft dat oi'ficie bereijdts affgeieijt, ende hier sal daer eerstdaeghs toe werden getreden. De tijdingh van dat den Marschal van Türen ne naer Fulden ge- marcheert soude sijn, verdwynt ') Für die am 22. März 1673 verstorbene Kai«crin , Margaretha Tbcruvia von Spanien. Digitized by Google 408 VI. Neutralität und neues Bilndniss. Memoire Brassers an den Kurfürsten '). Dat. Cöln a. Sp. 10. Juni 1673. 10. Juni. Da alle seine Bemühungen um Aufrechterhai tuug der Verträge mit den Niederlanden, seine Widerlegungen der von den brandeuburgischen Ministem angeführten „voorweudtseleir vergeblich gewesen, vielmehr, wie er aus des Kurfürsten eigenem Muude vernommen, der Vertrag mit Frankreich schon geschlossen und die Ratilicationsanswechselung befohlen sei, so bitte er um Ueberlassung der von niederländischem Geld geworbenen und unterhalte- nen 10,000 Mann, die den Staaten von Rechtswegen gehörten, und um die Abtretung von noch mehr Truppen aus besonderer Freundschaft, da der Kurfürst sie ja nicht mehr brauche. Antwort d. Kurfürsten auf Brassert Memoire. Dat. Cöln a.d.Sp. 3/13. Juni 1673. 13. Juni. Wenn die Generalstaaten die Allianzbedingungen so erfüllt hätten wie er, würden sie jetzt seine Hilfe nicht mehr nötig haben und er sich nicht in so bedrängtem Zustand befinden. Er bezieht sich in Bezug hierauf auf sein Schreiben vom 13. Mai. — Auf die 10,000 Mann Truppen haben die Generalstaaten gar keinen Anspruch; für die Werbegelder und die wenigen Subsidien hat er dem Staat genug Dienste geleistet. Überdies ist sein Heer durch die schlechte Bezahlung der Subsidien so zusammengeschmolzen, dass er den ganzen Rest in Preussen gegen die Türkeugefahr durchaus unnötig braucht. Brasser an den Griffier. Dat. Berlin 13. Juni 1673. [Veränderlichkeit des kurfürstlichen Hofes. Vergeblicher Versuch Brasser, den Kurfürsten umzustimmen. Die Überlassung der Truppen wird zwar nicht abgelehnt, aber auch noch nicht bewilligt. Der Friede mit Frankreich noch nicht sicher. Der Kurfürst schwankt wegen der Haltung Spaniens und Schwedens. Derstellingor und Pöllnitz raten ihm zum Festhalten der staatslichen Allianz. Weitere Gründe dafür. Bereitschaft der kurfürstlichen Armee. Der Kurfürst hofft später Gelegenheit zu finden, wieder ins Spiel zu kommen. Er desavouiert selbst seine Antwort auf Brasser Memoire. Schwerin, Sturz unnötig für das Heil der Republik. Mittel und Wege, den Kurfürsten noch zu halten, der guten Partei zu halten. ] 13. Juni. Mein Heer. Op den 10. deenses heb ick noch laatst de ere gegeven van aen U W. Ed. Gestr. te schrijven ende deszelfde den toestand van dit hof, soo hij nog altijd voorquam ende, naer ick nochmaals geloove, in effecte lach, af te beeiden. Zedert ins'er eenige veranderinge gevalleu; welche deszelfde zij ende waren uit zij soude moeten ge Buspicieert worden voort te komen, sal ick ample verhaalen, dan in de conjunctuur van haer gevolg durve ick mij niet inlaeten, als aan Digitaled door Google Nochmaliger Versuch Brassert, den Separatfrieden zu verhindern. Eergisteren middag werd bij een vriend geadviseerd, dat er op het France Tractaat door de tijdingen van des Keizer's Trouppen aftappen en dat der France in desselben op Vlaanderen verijdelt Bevinden wesen, in des Kurfirsts geest een bedrijfsplan was gebracht, en dat S. C. D. hesiteerde. Om te verneuenen, wat er van mocht zijn en, waar het dus, van so favorable conjunctuur te profiteren, begaf ik mij te hove bij S. C. D. onverwachte onder het beneficium van een predicaat, die hij leggend aanoorde, voor desselven's bede, t' eind deszelfde aan 't ephaal van voortsz. tijdingen, mitsgaders der gene, welke den Heer van Werckendam den 20/30. Maij, uit Coppenhagen schrijft, 't is gebruikt voor de nuttigheid, die daar uit te wachten was, en de luchtvaart, die zij S.C.D.G. geven, om zijn waren interesses en, zoo ik vertrouwd, meeste genoegen te voigen; dan zo lang te vergeefs, dat ik het eindelijk weder over een anderen boeg genoodzijdigd werd te wenden en S.C.D.G. te eisen, dat zij, in allen gevalle, H.H.M. derselver contingent in d' armee wilde laten toekomen, en de redenen te allegeren, waarom zij sulcx zelfs met geen schijn van billickheid kon denken te weigeren, te welke progres van mijne rede S.C.D.G., als een soort van halt aan deszelfde makend, mij gelijke te zeggen, dat ik haar om op beide mijn voorslagen, te weten van bestendigheid by H.H.M. partij of'te overweging van de Troepen, te antwoorden, tijd tot gisteren ofte de naervolgende postdag wilde geven, om te zien aan esset res integra (dit waren S.C.D.G. woorden), en zij d' opinie, die ik van zijn genoegen te rechte gevat had, soude kunnen voldoen, voor zo ver van de mij reedt op 't een eu 't ander punt gegeven denegative antwoord recederende; waaruit ik afneem, dat de heer Meijnderts, hoewel de ratificatie hebbende, mogelijkerwijs nog uitgetekend zal hebben, immers dat hier daar nog geen geene zekerheid van is en dat hem die mede gegeven zal zijn, om er nevens de tekening te extraheren en daarmed de evacuatie der Markse Landen voort te zetten. Ik heb S.C.D.G. hier op gesecht, dat de zaak, om in haar geheel te zijn, Digitized by Google VI. Neutralität und neues Bündnis. niet als S. O. D. gegensätzliche behöfde, in allen Fällen nicht vorder als die Ons bekannte Wesen gewöhnlich, welches man (wilde S. C. D.) des selben mal an bleiben eleven und kraftvoll agieren, von H. II. M. wurde durch alle denkbaren Bemühen, um des selben S. C. D. satisfactie te geven, soude soeiken staande te lieden. Met precipitatie en even of het dus verre als weder gekomen waar, vraagde mij deszelfde, hoe en waar met zij bar armoe soude kunnen recreveren, waar tegen ik bijgebracht hebbe, dat ik ook desaan gaande, indien beter. C. D. ernst was, in korte satisfactie instructie (welke ik mij niet geheel onnut soude achten) hoopte te erlangen, zij niet groter impatientie repliceerde, of ik er dan nog geen bad; te geen bij mij in acht van de conditionele verzekering van de achterstallige maandgelders geaffirmeerd zijnde en wijder aan gewezen, hoe S. C. D. met de daar uit te procederen penningen bij provisie en tot dat de verdere verschillen gereguleerd zouden kunnen beginnen, heeft deszelfde daar in eeniger mate schijnen te aquiesceren, tranen 't zelfde niet gecontradiceert, als niet een algemene klacht over 's Lands kleine punctualiteit, die ik op desselfde onvermogelijk verschoont heb. Dat dus danige movementen uit de voorverhalde redenen zouden voortkomen, kan ik bepaald gelooven, maar wel eer, dat andere, die ik tot nog toe niet pentheer en de hoop van Spanjes ruïne of Sweedens resipiscentie zouden kunnen zijn, deszelfde veroorsaaken; waarbij komt, dat de Generaal Veldmaarschalk Dubbelbingh en de Baron van Pelnitz (welke ik die lof moet geven, dat hij niet alleen, soo mij van goede hand versekt wordt, bij verschillende gelegenheden, maar ook ter mijner presentie den Staat bij 8. C. D. 