title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Van Marchena naar Granada gaat de weg door een uitgestrekte vlakte, waar nu eens weelderige graanvelden golfden, dan weer vette grasweiden onze oogen streelden, terwijl donkergroene olijfbosschen tekeningen gaven aan het tafereel; het is een zijtak van de nabij Granada ontspringende Genil, die door zijn water aan dit gedeelte van het droge Spanje deze vruchtbaarheid schenkt. Verderop wordt slechts brak water gevonden. Steeds stijgende liep de lijn langs minerale bronnen, wijzende op eeuwenoude vulkanische werkingen, terwijl links de hooge toppen der Sierra Nevada zichtbaar werden. Dan, een afgelegen Station, waar de sporen naar Malaga, Granada, Algeciras (Gibraltar), Cadiz en Sevilla hun kruispunt hebben; en uiterst langzaam rolde de trein door een eentonige hoogvlakte: langs Teba, waaraan de voormalige Keizerin Eugenie haar gravinstitel ontleende, en Ronada, in het midden van een prachtvol berg-amphitheater, en eenmaal bewoond door de meest gevaarlijke smokkelaars en meest bekwaamde paardenfokkers van Zuid-Spanje, thans door vreedzame meel-fabrikanten en boomkwekers vervangen; dan wel bezocht door toeristen, die de Trotsche Kloof van de Guajaro-rivier komen bewonderen. In de omstreken was de bodem goed bewerkt en van steenen gezuiverd; zag men hier en daar een gemetselde waterleiding langs een rand van zware ravijnen, waardoor de teelt van olijf- en amandelboomen moeilijk was geworden; verwaarloosde wouden van kurk-eiken; de armoedige rieten hutten van San Roque, — en onder de bogen doorrijdende van een oud aquaeduct der Mooren, van waar men een fraai vergezicht heeft op de groote baai van Algeciras, de kalkrotsen van Gibraltar en de Noordkust van Afrika, komt men de stad der Confederatie binnen. Algeciras, de verbastering van den Arabischen naam voor „het Groene Eiland", werd reeds in 711, twee jaar na hun landing onder Tariq, door de Mooren gesticht. Ondanks zijn fraaiere ligging en zijn heerlijk klimaat, wijst alles er op achteruitgang en verval: nauwe en steile straten; de enige brug voor rijtuigen onberijbaar (waarom men ter eere van de vreemde gezanten er een tweede naast liet bouwen); terwijl buiten dit stadje van 13.000 inwoners verkeerswegen nauwelijks aanwezig zijn. Het Spaanse kenmerk vond men er terug in de mooie vrouwen met haar donkere oogen, de snel naar den dolk grijpende mannen, en den bluf, waarmee zelfs de voorstellingen van een onbeduidend theatertje werden aangekondigd. Op grote plakkaten las men daar dat het zou debuteeren (doch dit "hoy", d.i. heden duurde dagen lang) de grote — en nu volgt een der rijkste woorden, wat het aantal lettergrepen betreft — de "lentiplastigromomimocoliserpentegraph". Oef! Door de conferentie van de vertegenwoordigers van 13 Mogendheden was er nu in dit anders zoo stille plaatsje veel leven en vertier; men schatte de extra-inkomsten uit dien hoofde, gedurende deze 10 weken verkregen, op niet minder dan 500.000 fr. De hotels waren overvol, en voor een benauwd kamertje, zonder licht of lucht, wist men dwaas-hooge prijzen te bedingen. De aanwezige villa's waren door enkele gezanten gehuurd, terwijl de anderen in het op de heuvels gelegen Reina Christina-hotel een onderdak hadden gevonden. De Marokkaanse afgevaardigden hadden zich met hun harems in een ware lustoord wat meer verdeckt opgesteld. Op een wandeling in de omgeving van het Christina-hotel wees men mij op een piek, uitnemend geschikt om met de tegenwoordige kanonnen het vlak daartegenover gelegen Gibraltar, het "onneembare", te verpletteren. Reeds hadden de Spanjaarden daar enkele jaren geleden de emplacements gereed gemaakt en de fundeerlingen gebouwd voor de zware stukken die aan het Strand lagen; doch Albion had een spaak in het wiel gestoken, het voltooien van die batterijen belet, en de opvoer der kanonnen verboden; het zwakke Spanje moest wel gehoorzamen. In de grote glazen veranda van het hotel, waar evenzo genoemde hotel was het een aardig gezicht, aan talrijke kleine tafeltjes al die gezanten met hun attache's gedurende de maaltijd waar te nemen; een klein vlaggetje in het midden der schotel gaf aan tot welke natie zij behoorden, terwijl aan de andere tafeltjes een mengelmoes van talen bewees dat de correspondenten van de grootste bladen der hele wereld daar te zamen waren. Aangezien ik in de gelegenheid was met velen van deze deelnemers en toeschouwers der Conferentie, die weken lang geheel Europa in spanning hield, kennis te maken, trof het mij, hoe de vertegenwoordiger der Duitse regering, Tattenbach, met een zijner stevigste tegenstanders, de Engelse man Nicholson, vriendschappelijk keuvelde, en zij gearmd samen rondwandelden; alleen op het gelaat van de gezant van Frankrijk, Reveillon, las men de sporen van zorg, en het gevoel der zware verantwoordelijkheid, in deze dagen rüstend op hen die over den oorlog of den vrede in Europa zouden beslissen. Volgens de geruchten was de houding der Duitsers, vooral in de eerste dagen der Conferentie, ruw en uittartend, en wel waren er oogenblikken, dat het gevaar van een vreeselijken krijg verre van denkbeeldig was. Later is hun houding wat verzoenlijker geworden, en na vele en langdurige onderlinge besprekingen tusschen de verschillende vertegenwoordigers, na veel tijdverslindend wachten op nieuwe instructies van de Regeringen, is althans voorloopig de wereldvrede bewaard gebleven. Vele correspondenten waren in hun uitingen nog al oorlogszuchtig gestemd, hadden nauwkeurig de kansen van een oorlog tussen Duitsland en Frankrijk — Engeland berekend, en begonnen uit verveling, toen de Conferentie zo lang duurde, onder elkaar alvast oorlog te voeren, door duels te beramen, die gelukkig niet doorgingen. De aanwezigheid van een groot deel van het Atlantische eskader, de dagelijksche oefeningen met dynamietbommen te Gibraltar, en de strenge controle op elk bezoeker deze rotsvesting uitgeoefend, wezen, evenals sommige troepenbewegingen in Duitsland, er wel op, dat reeds voorbereidende maatregelen voor het geval van oorlog werden genomen. Frankrijk heeft niet minder dan 195 miljoen francs extra uitgegeven, om zich gereed te houden bij een eventuele aanval op de Oostergrenzen. Wie weet van welke kleinigheden het wellicht heeft afgehangen, of de grootste ramp, die ooit de geschiedenis boekstaafde, over het oude Europa ware losgegaan! Naar sommigen beweren schijnt Koning Edward, te Biarritz zijnde, een machtigen invloed ten goede, ten bate van den vrede dus, te hebben uitgeoefend. Wie de zaken nog met de meeste onverschilligheid voegde, waren de nauwst bij de Conferentie betrokkenen: de Marokkaansche afgevaardigden; hoe meer tweespalt er in de boezem der vergadering merkbaar was, hoe vroolijker zij de zaken inzagen, maar de dag dat de zaak feitelijk beklonken was en er geen verstoring van de vrede meer was te vrezen, trof het een ieder hoe teleurgesteld en neerslachtig hun bruine tronie er uitzagen. Dit gezantschap bestond uit den 80-jarigen Mohammed hadji Torris en den 75-jarigen Mohammed hadji Soff, een, beiden rijk; "want," zeide mij een bewoner van Tandzjer, "zij zijn langen tijd douane-ambtenaren geweest!" De derde, Mohammed al Mokri, was de gunsteling van den Sultan, en moest zorgen voor diens "menus plaisirs" en des Sultans geldtrommel beheeren, wat hem geen windeieren schijnt te hebben gelegd. Ook schenen de instructies van hun Heerscher in hoofdzaak hierop neer te komen: dat zij zouden toestemmen in alle eischen, welke de Souvereiniteit (die hij niet bezit) zouden handhaven en zijn geldelijke inkomsten vergroten. Onder de vele Mooren, die in hun witte burnous statig door de Straten van Algeciras rondwandelden, werden blijkbaar ook vele tegenstanders van Sultan Abdoel Aziz aangetroffen. Zoo maakte ik kennis met een Sheikh van een der machtigste stammen in Marokko, die zich weinig gunstig over hem uitliet; gedurende mijn aanwezigheid kwamen zendelingen van den Pretendent, waarvan de hoofdleider was een eerst ex-tailleur van Parijs, die een perkament overbracht, geteekend door talrijke machtige Sherifs en Caids uit alle oorden van dat land, waarbij zij de souvereiniteit van den Sultan niet erkenden, en protest aanteekenden tegen de besluiten, in verband daarmede door de conferentie genomen. Ook werden aan sommigen onder ons invitaties uitgedeeld, om zijn kamp bij de Gast, op avonturen toek, te komen bezichtigen, waaraan de Gast, op avonturen toegaf. De Pretendent, Jilali el Zashouny, meestal de Regent genoemd, schijnt langs dat deel der kust zeer gezien te zijn en een grooten invloed te bezitten; hij acht zich sterk genoeg, om voor Noord-Oost-Marokko zijn eigen aangelegenheden zelfstandig met de mogendheden te behandelen en de verlangde hervormingen door te voeren, waartoe Abdel Aziz niet in staat zal blijken te zijn. Na afloop der bebouwing van de akkers tussen Saida en Oudjda verwachtte men een nieuwe aanvallende beweging zijnerzijds, en werkelijk zijn, blijkens later berichten, die gevechten niet uitgebleven. Deze man van geringe afkomst, deze dappere roover, wiens gelaat eenige gelijkenis heeft met dat der echte Sultans-familie, verkreeg zijn aanhang op zeer eigenaardige wijze: door steenen in fransch goud te veranderen, door dooden in hun graf te doen spreken, enz., wist hij de domme Maroccaanse bergroovers te hypnotiseren en aan te vuren tot den oorlog tegen den "ongeloovigen". Deze is later op gruwzame wijze door des Sultans opvolger omgebracht, na in een ijzeren kist gesloten op een kameel te zijn rondgereden. 120 f en "onwettig" geboren Sultan. Ook vond hij krachtigen steun van europeese avonturiers en fransche en spaanse vluchtelingen, die zijn staf vormen en zijn artillerie aanvoeren; Indien het juist is, wat Dawson in zijn "Truth about Morocco" beweert, dan zou hij in zijn campagne door fransch goud worden voortgehooid, wat meteen zijn tooverkunst zou verklaren. En zoo zaten dan de vertegenwoordigers van 13 grote en kleine mogendheden te Algeciras bijeen, om een oplossing te zoeken voor de Maroccaanse kwestie. Ontdaan van alle sluipers, achter welke men haar ware gedaante heeft willen verbergen, was deze geheele kwestie niets anders dan een uiting van koloniale hebzucht. In de onmiddellijke nabijheid van Spanje, lag Marokko reeds sedert eeuwen een begeerlijke prooi voor deze Mogendheid, die echter te zwak bleek, om iets meer dan enkele waardelooze punten aan de zeekust in bezit te houden. Een keer, door Gibraltar de overbuurman, had reeds eenmaal Tanger bezeten, en zou niet gaarne zien dat een tegenstander zich nestelde aan de andere zijde van den ingang naar de Middellandsche Zee, en dus op den weg naar Indie. Nu het zich echter in de minne over de verdeeling van het koloniale bezit met Frankrijk had verstaan, zou aan dit laatste land voortaan de vrije hand worden gelaten. Nu had dit, begeerig om zijn Noord-Afrikaanse Rijk uit te breiden, reeds sedert jaren de annexatie voorbereid, althans getracht haar te vergoelijken. De opstand van den Marabout Bou-Amena in de lente van Figuig, nabij de grenzen van Zuid-Oran gelegen, was een welkom gelegenheid om dit gebied te stichten en den franschen invloed in dat deel van Marokko uit te breiden. Evenals de voorgewende aanvallen van Khroumirs in 1881 de aanleiding waren om Tunesie onder fransch protectoraat te stellen, deden nu weer soortgelijke verhalen dienst om de noodzakelijke bescherming der Algerijnse grenzen aan te tonen, een bescherming die zich liefst tot aan den Atlantische Oceaan, dat is over een afstand van 12 à 1300 kilometer, zou moeten voortzetten; ook de opstand van den Pretendent was niet onwelkom, waarbij fransche taktiek en fransche wapenen, — hetzij dan al of niet met medewerking der Regering — hun dienst deden. De Française régierung was echter verstandig genoeg om niet meer het woord "protectoraat" te gebruiken, dat in de laatste jaren steeds met wantrouwen wordt begroet; men sprak nu van "une penetration pacifique", doch dit mag ons niet blind maken voor het feit, dat zo spoedig de kans gunstig is, Marokko een deel zou worden van het overzeese Empire, nu Egypte aan Engeland werd afgestaan. De maatjes kennen elkaar, en Frankrijk kocht aldus tegen hoge prijs van Engeland de huid van den beer, die echter nog niet geschoten is. Want er verzenen kapers op die oude zeeroovers-kust: met Spanje had Frankrijk het op een accoordje gegooid, door geheim gebleven beloften; met Italië was een stille overeenkomst in verband met Tripolitanie aangegaan; Rusland, na zijn nederlagen in het Verre Oosten, had rust noodig; Oostenrijk-Hongarije was door binnenlandse beroeringen verzwakt; alleen Duitslands positie in Europa hadden de diplomaten blijkbaar vergeten. En juist Duitsland, de sterkste commerciële en militaire Mogendheid in Midden-Europa, heeft een stokje gestoken voor deze poging tot boedelverdeeling aan de Middellandse Zee. In hoeverre het daarin slagen zal, moet de toekomst ons leeren; doch Frankrijk zal niet licht gedoogen, dat een andere Mogendheid zich vastzet op de Noordkust van Afrika, in Marokko, dat onmiddellijk aan zijn provincie Algerije grenst, in een rijk, tot hetwelk miljoenen der bewoners van zijn Afrikaanse Kolonies opzien als het bolwerk van hun geloof, den Islam. Doch de poppen waren aan het dansen: Duitsland meende reden te hebben, zieh verstoord te gevoelen; Von Bülow verklaarde begin Maart 1905 in de Rijksdag, dat Duitsland de rechten van Frankrijk niet kon eerbiedigen, daar het die niet kende, en zich rechtstreeks met de Sultan in betrekking zou stellen; en de Keizer ging, om dit standpunt te bekrachtigen, op 31 Maart te Tandzjer aan land en hield een toespraak, waarin hij de Souvereiniteit des Sultans erkende. De verdere regeling van de Marokkaanse aangelegenheden zou daarom aan een Europeesche Conferentie worden overgelaten, die 16 Januari 1906 te Algeciras bijeenkwam. De koks vergaderden maandenlang, om te beslissen met welke saus de kip zou worden gegeten, doch de Marokkaanse kip toonde zich tamelijk taai en wilde in het geheel niet geslacht worden; en daar de koks er evenmin over eens konden worden, wie haar den nek zou omdraaien, duurde het lang, eer de Conferentie enig resultaat opleverde. En wat dan nog werd verkregen, zal in de praktijk vrij wel onuitvoerbaar blijken; wellicht zal, tegen de bedoeling van Duitsland in, het (al of niet vreedzaam) doordringen van Frankrijk in Marokko er nog door bevorderd worden. Geslaagd kon de Conferentie geenszins heeten, al zijn de wapens voorloopig in de scheiding gebleven. De geschillpunten, die te berde kwamen en drie maanden lang de geheele beschaafde wereld in spanning hielden, zijn door de uitvoerige verslagen in de dagbladen de meeste lezers bekend; het is voldoende ze hier even aan te stippen: Een Marokkaanse Staatsbank zal worden opgericht, waaraan verschillende Mogendheden het kapitaal zullen verschaffen; enkele financiers zullen daaruit wel voordeel weten te behalen, en Spanje loopt gevaar door het uitdrijven van zijn vele zilvergeld, in Marokko in omloop, zijn zilverkoers te zien drukken en zijn goud-agio weer te zien verhoogen. De vrijheid van handel zal men handhaven en een scherper toezicht bij de douane uitoefenen; dit zal aan de Europeese havenpolitie worden opgedragen. Of die er in zal slagen de smokkelhandel, in Marokko zoo weelderig tierende, te fnuiken, staat nog te bezien. Vooral de clandestiene invoer van wapens en munitie, zoowel door Spanjaarden als Fransen en Duitsers, met zeil- en stoomschepen, over land en over zee, heeft er ontzaglijke verhoudingen aangenomen. De Roghi weet daarvan mee te spreken, en menig ambtenaar van de Sherif heeft daaraan zijn fortuin te danken; en of de „backschisch" nu op 's eenmaal zijn magische invloed zal verliezen, mag ernstig worden betwijfeld. Wellicht zal men den verkoop van slaven op de markten van Marrakach en Fez, althans bij openbare veiling, kunnen beletten. De grote publieke werken (rij- en spoorwegen, benevens havenwerken), zullen openbaar worden uitbesteed, wat nog geenszins een afdoende waarborg oplevert tegen geheime knoeierijen; de gelden daarvoor noodig zullen door leeningen uit Europa moeten komen, terwijl men de belastingen zal herzien. De voornaamste inkomsten van den Sultan waren die uit de domeinen, de inkomende rechten en de "achar", dat zijn de tienden van het onroerend bezit. Door eenige wijzigingen door hem daarin gebracht, door de talrijke vrijstellingen en ontduikingen, en vooral door het afnemen van zijn invloed, zijn deze inkomsten — van 30 miljoen franken in vorige jaren — thans aanmerkelijk lager geworden. Slechts een zeer klein gedeelte der inwoners brengt nog belasting aan den Sultan op; het zijn de onderworpenen, die in de streken genaamd Bled-el-Machzen wonen, en die nauwelijks 5 gedeelte van Marokko vormen. De overblijvende inwoners, die het Belegd- des-Siba bevolken, weigeren hun belasting op te brengen, doch worden door hun eigen stamhoofden en de aanvoerders der opstandelingen uitgeplunderd. Het plan bestaat, de heffingen onder den naam van "sokhra" en "mouna", door en van de ambtenaren geheven, door vaste individuele bedragen te doen vervangen, en de collectieve verantwoordelijkheid van de stammen, waarop de "erama" berustte, op te heffen, terwijl voortaan ook de Europeanen hun deel der lasten zullen moeten dragen. Dat echter de Staatsinkomsten, in dit land van verval en toenemende armoede, voldoende zullen blijken om de talrijke hervormingen, zoo dringend noodzakelijk, door te voeren, mag ernstig worden betwijfeld; en hoe deze dan nog tot stand te brengen in dit land, aan anarchisme ten prooi? Het voornaamste geschilpunt, en waarbij de meningen het heftigst tegen elkaar botsten, was dat over de politie. Politie en leger staan in Marokko in nauw verband; Frankrijk wilde de leiding daarvan in handen nemen, Duitsland drong aan op een internationale regeling; en na lange discussie is dit aldus geschikt, dat Frankrijk en Spanje de politie zullen beheersen in de acht aangewezen havens, en dat een neutrale Macht, Zwitserland, daarop het toezicht zal uitoefenen. Gelukkig dat Nederland, die hem eerst toegedachte rol van band wees en ziet niet in dat Wespennest heeft willen steken, waardoor bij een (niet onwaarschijnlijke) moord op een zijner onderdanen gepleegd, ernstige conflicten zouden kunnen ontstaan. Het enige punt waarover allen het roerend eens waren, was de handhaving van de zelfstandigheid van het land en van de Souvereiniteit van den Sultan; alleen klienen deze woorden wel wat zonderling in de mond van vreemde Mogendheden, die zich opmaken om in dit Afrikaanse land van Mohammedanen de financien, de belastingen, de Staatsbank, openbare werken en douane te organiseren, en er dus vrijwel elk zelfstandigheid aan te ontnemen. Wil men de vermoedelijke resultaten van de Conferentie van Algeciras kunnen beoordelen, dan is een nadere Studie van de toestanden van land en Volk noodzakelijk, en om daarover nadere gegevens te verzamelen, nam ik een tweetal reisjes naar Marokko. Land en Volk van Marokko. Marokko, of het Sultanaat van Marokko, ligt in het Noord-Westelijke deel van Afrika, waar het Atlasgebergte zijn hoogste toppen heeft (3500 m.), die tot in de zone van eeuwigdurende sneeuw reiken. Scherp is de scheiding tusschen die geledingen van het land; dat, naar den Atlantischen Oceaan gekeerd, is rijk aan water, aan groene velden en bosschen op de berghellingen; en de andere zijde, naar de Sahara gericht: hier is alles droog, dor en kaal. In het eerste vindt men de vruchtbare streken met zacht klimaat en velerlei soort van voortbrengselen; in het andere is elke cultuur slechts op kleine schaal mogelijk bij de brennen van de valleien, zolang niet door betere bewaring van het regenwater in dit euvel zal worden voorzien. Evenmin als geographisch en staatkundig, bestaat er ethnographisch een Marokko, wel meer dan een. In hoofdzaam bestaat de bevolking uit een viertal rassen met menigvuldige kruisingen; men schat het aantal Berbers op 4,0, dat der Arabieren en Morren op 3,6 miljoen, der Joden op 150 duizend en der Negers en Kleurlingen op 250 duizend, in het geheel dus ongeveer 8 miljoen inwoners. Groot is het verschil tussen de bewoners der steden en de Nomaden der grote vlakten; tussen de bergbewoners en de Israelieten, die beide de physionomie van hun ras nog het zuiverst bewaard hebben. De oerbewoners zijn de Kabylie, ook "Berbers" genoemd, waarvan velen regelmatige europeesche gelaatstrekken hebben; geen donkere, maar bruine, soms blauwe ogen, en die zonder hun Oostersche kleding veel overeenkomst zouden vertonen met een door de zon gebruinde German. Vooral onder de Rifbewoners is het aantal blonden groot, doch deze laatste vertegenwoordigers van de oude piraten der Barbarijse kusten tonen zeer vijandig tegenover alle vreemdelingen. Feitelijk onafhankelijk van den Sultan, bezitten deze stammen in hun "djemäas" (gemeenten) een democratische Regering, en hoe onwetend ook in zaken van dogma's, huldigen zij de leer van Mohammed. De Arabieren wonen voornamelijk in de steden, en zijn de afstammelingen van de voormalige veroveraars; de Joden werden in vrohere eeuwen uit Spanje hierheen gedreven, spreken meestal nog Spaansch en bezitten de schoonste vrouwen. De Negers werden vroeger jaren meestal als slaven uit de binnenlanden aangevoerd en worden nog wel op de markten verkocht; in de steden is hun ras erg vermengd, doch met de trotsche Berbers heeft nooit kruising plaats. Ook het lot der vrouwen loopt verre uiteen. Terwijl de Arabieren hun vrouwen opsluiten en dezen nooit ongesluiterd zieh op straat mogen vertonen, loopen de Berber vrouwen vrij rond met ongedekt gelaat. De polygamie is wel is waar uitzondering bij de Arabieren en komt bijna alleen onder de rijken voor, die zieh op de slavenmarkten voorzien en vaak de kinderen laten verminken; doch de degradatie en onzedelijkheid schijnen er ontzettend te zijn; zowel vrijen als slavinnen worden er onwetend gehouden en vervallen aldus tot het grofste bijgeloof. De vrouwen der Berberstammen daarentegen oefenen in haar kring dikwijks een heerschappij uit, waarvoor de man zich voor vaardig buigt; in de huishouding en bij de opvoeding is de vrouw de baas, en vaak heeft zij door haar hogere intelligentie ook in aangelegenheden, het bestuur en de stam betrekkende, een zeer gewichtigen invloed. Zij weet haar vrijheid en waardigheid hardnekkig te verdedigen tegen Islamitische invloeden. Zelfs bij die vreeselijke volksgewoonte, de bloedwraak, treedt de vrouw als verzoenend demant op: bereikt de door grimmige vijanden vervolgde een vreemden stam en gelukt het hem een kus te drukken op de borst van een ongehuwde vrouw, dan is hij lid geworden van den stam, die hem voortaan beschermt, en moeten de vervolgers hem verder ongemoeid laten. Voor vreemdelingen schijnt de onveiligheid in Marokko niet zo groot te zijn als vooral de Franse bladen beweren; wel is het reizen er duur en lastig, doch buitengewone gevaren zijn daaraan niet verbonden. Persoonlijk heb ik het niet verder gebracht dan een dagreis naar Kaap Spartel en naar de grotten van Hercules, de piek waar reeds Strabo van spreekt en die Procopius bezong. Slechts vergezeld van een Negerjongen om op de muilezels te passen, volgde ik het rijpad dat dwars over de Jodenrivier gaat, langs de enige brug die in heel Marokko te vinden is; voorts ging het door eentonige, dorre, steenachtige streken. Daar kwam ik heele reeksen mannen, vrouwen en kinderen tegen, die langs de steile hellingen zware bossen brandhout naar de markt brachten. Hier en daar zocht een kudde wat voedsel op de heuvels; enkele Nomaden hadden er hun tenten opgeslagen; op geregelde afstanden stonden schildwacht-huisjes, waarin Soldaten met hun gezin vertoefden; en nu en dan ontmoette men Berbers met echt roovergezichten en steeds het geweer in de vuist. Niet ver van Tandzjer zag men aan het Strand de villa liggen van den Amerikaan, die eenigen tijd geleden door roovers was opgelicht, en tegen een hoge losprijs door den Sultan moest worden vrijgekocht. Volgens mijn gids, die trouwens zeer minachtend uitliet over de Ministers van den Sultan, "tous des voleurs", was deze roof alleen mogelijk gewest, omdat de Amerikaan "l'a bien voulu", en daar hij het losgeld met het bondshoofd wilde deelen. Na eenige uren rijden langs zeer geaccidenteerd terrein kwamen wij bij Kap Spartel aan. Eenzaam stond daar, op dat hoekpunt van de Middellandsche Zee en den Atlantischen Oceaan, de vuurtoren, op kosten van verschillende Mogendheden opgericht. Het is een stevig gebouw, als een klein fort om overvallers beschermd; en boven op zijn steile rots trotseert het alle winden. Wolven, everzwijnen en apen, waar de Spaanse lichtwachter nu en dan wel eens jacht op maakt, worden bij deze zuidelijke pijler der poorten van Hercules gevonden. Van een hoogte in de nabijheid heeft men een verrukkelijk gezicht op de beide Oceanen, aan wier stranden zulk een uiteenlopende beschaving zich ontwikkeld. Zal die van het Westen of die van het Oosten de overhand verkrijgen in Marokko? Het Bestuur van dit land is tot heden nog op echt Oosterschen voet ingericht; het is zuiver despotisch onder den "Eminenten" (Vorst der Geloovigen) of den "Chalifat-Allah" (Stedehouder Gods op aarde). De Sultan heeft alle rechten; zijn wilkeur kent geen grenzen; als absolute heerscher heeft hij eigenlijk geen ministers, doch vervangt hij advies aan te hooren, en vaardigt hij alleen bevelen uit. Het centrale bestuur heet "Maghzen", dat afgezonderd van de bevolking leeft en een afzonderlijke kas vormt, waartoe de dienaren van het Hof en van den Staat behoren. Door de meest wreedaardige straffen, als geeselen, de banden laten samengroeien, het klinken van ketenen om den hals, dan wel tot hongerdood doemen, trachten deze hun wil door te drijven. Toch is het gezag van den Sherif slechts nominaal; een uitvoerend bewind, dat een regelmatige plaats inneemt in de algemene staatsorganisatie bestaat niet; Souvereiniteit is eenvoudig een herschenschim. Er werd reeds op gewezen, dat een groot gedeelte van het land tot de "Bende des Sultans" behoort, dat dus den Sultan alle belastingen weigert; in het Zuiden namelijk, waar vele rijke, onafhankelijke stammen wonen, zijn de belastingschuldigen sterker dan de belastingheffers, en durven deze zich daar veiligheidshalve niet vertonen. Ook in het Noorden en Noord-Westen valt voor den Heerscher weinig te halen: in andere streken geschiedt de belastinginning steeds door goed gewapende benden, die tevens voor hun eigen inkomsten zorgen. De Soldaten van Ivan den Sultan, zijt gevoed, zijt betaald, vormen een troep hongerlijders, die plunderen, deserteren, hun wapenen verkoopen en vaak den aanhang van den Pretendent, die over meer geld beschikt, gaan overgrooten. De Vorst, die zich zeer goed rekenschap geeft van zijn vervallen grootheid, vertoont zich niet meer in het publiek en blijft opgesloten in zijn paleis te Fez, de fraaie Residentie, "die als een wit eiland opdoemt uit de groene zee zijner tuinen". Talanja, de voornaamste havenplaats in het Noorden van zijn Rijk, heeft hij nog nooit kunnen bezoeken; naar de tweede Residentie Marrakesh, zuid-oostelijk van Fez gelegen, durft hij niet te gaan, uit vrees op zijn vuist overvallen te worden door de onafhankelijke stammen. Des avonds waagt niemand der zijnen zich buiten de poorten van Fez, zodat de Souverein omringd is in zijn eigen hoofdplaats. De handel is onbeduidend; voor 1902 werd de totale invoerwaarde geschat op 26.2 en de uitvoer op 19.0 miljoen gulden, dus niet meer dan € 5,60 per inwoner, tegenover € 460 in Egypte; de handwerksnijverheid betekent weinig meer; voor de verbetering van de veeteelt wordt niets gedaan; de primitieve landbouw kan zich niet ontwikkelen door gebrek aan water. Wanneer men echter de massa's water, die jaarlijks van het Atlasgebergte door een aantal rivieren en beken naar zee stroomen, wist te verzamelen en te bewaren voor de zomer en de regenarme winters, dan kon een groot deel van Marokko in een prachtige oase worden herschapen. Dan zou de landelijke bevolking het gehele jaar door werk hebben, en de lust om deel te nemen aan de onderlinge twisten verminderen; dan zou het land (ook door de katoenbouw, als in Egypte) tot bloei en welvaart kunnen komen. Doch aan de tegenwoordige hierarchie van diefstal, omkooperij en knevelarij zou tevens een einde moeten komen. De Sultan en zijn ministers berooven de hoogste ambtenaren, deze de lageren, terwijl de laatsten het wederom verbalen op de bevolking, die zich liever onderwerpt aan de gevaren van misoogst en eilende, dan te arbeiden voor iets wat haar toch ontroofd zal worden. De heerschappij van den "backshisch", waardoor men stilzwijgen en straffeloosheid koopt, moet eerst worden gefnuikt; het smokkelen der douane-beambten, die in 1905 een geheel schip, de "Magazan", verzwegen, moet onmogelijk worden gemaakt, en de verkoop der ambten door een beter stelsel worden vervangen. Thans wordt die arme bevolking beurtelings door droogten, cholera, sprinkhanen en ambtenaren geteisterd, en de laatste plaag is wellicht wel de ergste. Gedurende mijn verblijf heerste er gebrek in het binnenland. De laatste oogst was mager geweest; de hebzuchtige Viziers kochten hem in massa op, vormden een soort van trust, en eischten buitensporige prijzen voor het volksvoedsel. De tarwe steeg van 70 tot 375 metkal per karoba, de haver van 25 tot 240, en zo voorts. In de Straten van Fez zag men overal stervenden, die met hun gebroken oogen smeekten om hulp, doch de kracht niet meer hadden om op te staan of een bede te uiten. In Marrakach trachtte de helft der bevolking door arbeid eenige stukken koper te verdienen om voedsel te koopen. Kort daarna is de Sultan door zijn oom Mouley-el-Hafid van den Troon verdrongen. Straat in Oud-Biskra. De andere helft (verleide mij een Engelsch consul) was "starving to death!" De bedelaars komen naar de steden, want op het platteland is weinig te vinden, en velen graven tevergeefs naar boomwortels in den grond; de stadbewoners durven hun stad niet verlaten, uit vrees voor de roovers die er omheen zwerven. Reizigers, verhalen van geheele benden uitgehongrede mensen langs de wegen; wezens gehuld in vodden, walgelijk van vuilheid, met onnatuurlijk grote, holle ogen in het door lijden en ontbering vermagerde en verwrongen gelaat. Veelen sterven plotseling door buikvliesontsteking; de miasmen van poelen en vleishoopen deden besmettelijke ziekten ontstaan; de typhus richtte vreeslijke verwoestingen aan, en bij honderden werden de lijken weggeworpen. Gelukkig schijnen later de regens te zijn doorgekomen en bevonden groenende velden een goeden oogst. Het volk, echter, heeft alle hoop op betere tijden verloren; het stervt van honger en ziekte; maar prevelt slechts met echts Oosters fatalisme: "Het stond geschreven! Allah's wil geschiede!" En terwijl die voedingsschaarste heerste en er zo onnoemelijk veel gebrek werd geleden; terwijl karavanen van kamelen beschikbaar waren om het graan van de kust naar het hongerland te kunnen vervoeren, werden deze dieren in beslag genomen voor het transport der marmersteenen, waarmee de Viziers de vloeren beglenen van de paleizen, die zij bouwen met het geld der buitenlandsche leeningen. Zal de Conferentie redding brengen? Niet met het doel om redding te brengen, kwamen de gezanten der Europeesche Mogendheden bijeen: het was daar een zuivere strijd van politieke en economische belangen. Nederland en Zweden, België en Portugal hadden bij deze kwesties weinig of geen belang; zij wilden zich liefst niet mengen in de twisten der grooten; hun rol te Algeciras was van ondergeschikten aard. Italië had meer het oog op Tripolitanie en vreesde terecht in Duitsland een machtige mededinger naar het bezit daarvan te vinden. Spanje is blijkbaar door Frankrijk, sedert de geheime afspraak van October 1904, gepaaid, en voelde zelf te zwak te zijn, om in deze eeuw in Marokko nog een gewichtige rol te spelen; het vergenoegde zich te zien de schildknaap te zijn van zijn eenige buurman Kruisland, schaarde zich onbeschroomd aan de zijde van den Franschen bondgenoot, ondanks de liefdediensten, hem door de Pruisische regering bewezen. Oostenrijk bleef den Driebond getrouw; het had in dat deel van Afrika niets te winnen of te verliezen. Noord-Amerika speelde den handigen makelaar, en zat op den uitkijk of er voor den Yankee ook iets viel te halen. Het hele verloop der beraadslaging geeft den indruk van een scherp tournooi tusschen Frankrijk en Duitsland, wie den meesten invloed in Marokko zou verkrijgen. AVONDGEBEDE IN DE WOESTIJN. Had gesteld, wierp al zijn gewicht in de schaal, om de economische aanhechting van dit deel van Afrika voor Frankrijk voor te bereiden. In schijn zou Duitsland de mooie rol spelen; het wilde geen bijzondere voorrechten, doch trad op als verdediger van de internationale belangen en de politiek der open deur voor allen; het wilde zich houden aan de oude overeenkomst, met medewerking van velen te Madrid gesloten, en dus alleen den bestaanden rechtstoestand verdedigen; daarom, en daarom alleen, had Keizer Wilhelm II de mise-en-scène te Tanger voorbereid en de Rijkskanselier zijn wapengekletter laten horen. Feitelijk had dit machtsvertoon en dit doordrijven van de Conferentie geen ander doel, dan te trachten in te grijpen bij de boedelverdeeling aan de Middellandsche Zee, en een deel daarvan te bemachtigen. Want datzelfde Duitsland, hetwelke zich met zulke edele verontwaardiging verzette tegen de "penetration pacifique" van Frankrijk in Marokko, heeft reeds de eerste stappen gedaan om het "vreedzame binnendringen" in Tripolitanie mogelijk te maken. Ter conferentie bleef echter Duitsland vrij wel alleen staan met Oostenrijk, "zijn flinken secondant op den vechtbodem" (woorden van Keizer Willem II). De onvoorwaardelijke steun, door Engeland aan Frankrijk verleend, heeft er niet weinig toe bijgedragen, om haar het karakter te geven van een europeeschen raad, die over Duitslands jongste geweldpolitiek het oordeel heeft geveld. De fransche politiek zegevierde. Of de vrienden van dat land het daarmee geluk mogen wensen. Omstreken van Biskra. moet ernstig worden betwijfeld. Het zal een geschenk der Danaërs blijken, dat wellicht nog heel wat offers aan goud en menschenlevens eischen zal; Frankrijk heeft de hand gestoken in een Wespennest, waaruit het moeilijk zal kunnen terugtrekken. Het nam een zware taak op zijn schouders, wanneer het dit land ten minste ernst is, om aan de heerschende anarchie een einde en dat rampzalige volk gelukkig te maken. De Kabylen zetten hun roof- en plundertochten voort: de Sultan is machteloos om het goede te doen, zelfs indien hij dat wilde; de ambtenaren blijven stelen en knevelen, en van geen enkele der Marokkanen is medewerking te verwachten. Integendeel, het Mohammedaansch fanatisme heeft nieuw voedsel gevonden; in de Moskeeën wordt openlijk de haat tegen de Europeanen aangevuurd, en op de heilige steden Marrakesh en Fez zijn de oogen der gelovigen gericht, in de hoop dat "in West-Afrika een stem zal opgaan, ziek voortplantende door de steppe van de Sahara, en door zijn echo Constantinopel opwekkend uit den droom." Nog slaapt het Islamisme, doch wee als het mocht ontwaken! Ingrijpende hervormingen zijn noodig, doch wie zal ze doorvoeren? De "Maghzen" is daartoe buiten staat; de "Roumi" wordt te veel en niet zonder reden gewantrouwd in zijn bedoelingen, en de tegenstrijdige belangen der Europeesche Mogendheden staan elk flinke verandering in den weg. Van al die voorgestelde hervormingen zal bitter weinig terecht komen; botsingen dan wel moorden zullen niet uitblijven, en eenmaal zal Marokko het lot van nagenoeg geheel Afrika deelen en waarschijnlijk met geweld van wapenen in een kolonie worden herschapen. Wie de veroveraar zal zijn, moet de toekomst leeren; dit zal afhangen van den verdere loop der wereldhistorie. Doch, hoe dat ook wezen mag, — of de schoone beloften zullen worden vervuld, mag ernstig worden betwijfeld; andere drijvende krachten dan het welzijn der overwonnen volken beheersen nog altijd de koloniaal politiek. Werkelijke beschaving, welvaart en geluk hebben de Europese Mogendheden in hun koloniën nog nooit en nergens gebracht; zou Marokko daarop een uitzondering vormen? Nadat dit geschreven werd, is de moord op den Franschman Sabatier langs het Wandelstrand te Tanger dit komen bevestigen. Oase van Tolda. HOOFDSTUK V. OVER DE BEVLOEDING IN DROGE STREKEN DOOR HET BEWAREN VAN REGENWATER. IN LENDEDING. ALLES WATER, ALLES SLIB, NNAAR DE AARDE; ZOO MINIMAAL MOGELIJK VERLOREN IN DE ZEE. In zijn cirkelgang zocht de water in de wolken naar de continenten en oceanen, oefende het een machtigen invloed uit op het leven, zoowel van mensen als van dieren en planten. Door zijn verandering van aggregaat toestand, waardoor het nu eens warmte opneemt dan weer afstaat aan de aarde, en de temperatuurverschillen verlangzaamde, is het water de grote regelaar van de warmte op onze planeet; tevens is het een van de voornaamste factoren der beschaving en der verkeersmiddelen van het mensdom. Bijna geen enkele industrie kan het water missen; elke landbouw is onbestaanbaar zonder de aanwezigheid van het vocht, waaraan steden en dorpen hun ontstaan danken, op plaatsen waar anders zou heersen de doodsche stilte der woestijn. Reeds jaren geleden, toen ik de vlakten van Algerie doorkruiste, waar een vruchtbare bodem, door zieke verdeling van den regen, slechts in enkele jaren een loonenden oogst geeft, en voedingsschaarschte periodiek weerkeert, had ik 't grote verlangen van waterverschaffing gevoeld. Op mijn tochten längs de Beneden-Windsche eilanden onzer kolonie Curagao, had ik de overtuiging opgedaan, dat zij zonder betere water- verdeeling noodlijdend zullen blijven; doch nooit had ik zoo diep gevoeld de hooge waarde van een rationeel gebruik van het regenwater, dan toen de omstandigheden mij dreven naar het „EspaTia arida", de droge en dorre streken van het Iberische Schiereiland '. En töch, hoe geheel anders kon dat zijn, want dat gebrek aan water is niet zoozeer een gevolg van onvoldoenden regenval, dan wel van zijn onregelmatigheid, waardoor het vruchtbaarmakende water niet beschikbaar is op den goeden tijd, en van de snelheid waarmede het vocht weer van den bodem verdwijnt, hetzij door den snellen afloop naar zee, dan wel door de zoo spoedige verdamping in de warme luchtstreken. Deze beide factoren, waarop de irrigatie-ingenieurs te weinig hebben gelet, zijn de grootste hinderpalen, waarmede de landbouwer in warme en droge landen te kampen heeft. Het hemelwater toch wordt in drie deelen gescheiden: 1. Het grootste deel verdampf en vermengt zieh met de atmosfeer; verdwijnt dus spoedig zonder nut voor de vegetatie, om, door den wind voortgedreven, op andere plaatsen, vaak in zee, neer te vallen. 2. Een ander deel stroomt längs de oppervlakte der hellingen, sleept alle oplosbare Stoffen van den aardbodem mede en vormt beken en rivieren, die het levenwekkende water en het vruchtbaarmakende slib naar zee wegdragen. 3. Het laatste deel dringt in den bodem, zoekt steeds dieper grondlagen op, tot het ondoordringbare terreinen nadert, en komt dan langs de helings afglijdende door meer of minder talrijke openingen (bronnen) weer te voorschijn, om met meer regelmaat de rivieren aan de oppervlakte aan te vullen. Een deel van dit opgeslurpte water wordt verspreid over de terreinen en vult de putten, kuilen, enzovoorts. De hooge waarde van bevloede gronden blijkt wel hieruit, dat in Algerie de koop- of huurprijs van grond door verhooging stijgt met 400 pct., dus van 1 : 5 en in Spanje 2:5 als minimum. In Valencia schat men de onbevloede gronden op hoogsfijn 1000 pes. per hect. de bevloede echter op 5000, ja soms 11000 pes. (Jean Brunhes, L'irrigation). 135 bruikt door de woorden der planten, dan wel komt ten goede aan mens en dienst. Het percentage van deze verdeeling is zeer ongelijk, afhankelijk van ligging en klimaat, van de helling der terreinen en van de toestand der oppervlakte (aarde of rots), en is moeilijk te berekenen, daar, jammer genoeg, veel noodzakelijke waarnemingen ontbreken. Door directe metingen zou men a. de totale hoeveelheid water die in een bepaald stroomgebied verdampt, moeten nagaan; b. de afvoer der rivieren moeten opnemen, om uit het verschil tussen de totale hoeveelheid regenwater en de som derze he verliezen (a + b), het deel c daarvan dat binnen droogt in de aardkorst, te kunnen berekenen. Dan zal in den regel blijken, dat de verdamping a groter is dan het geabsorbeerde water c; dat b de rivieren hoogstens 12 of 15 van den regenval opnemen; dat enkele stevige regens gedurende den planttijd beter zijn dan vele kleine, daar alsdan de verdamping (vooral in de tropen) naar evenredigheid veel groter wordt. Ook zal men dan vinden, dat de hoeveelheid water door den plantengroei verbruikt, gering is, vergeleken bij de grote hoeveelheden die door verdamping verloren gaan. Van de massa aan regenwater die jaarlijks op de landen vallen, komt dus slechts een klein deel in de rivieren terecht, en daarvan wordt een nog kleiner deel gebruikt voor de bevloeiing. Dat kan anders worden, wanneer men wilde reageert tegen de nog heerschende neiging, om het water langs de dalbodems zo snel mogelijk naar zee te zenden, door het juist zo veel mogelijk tegen te houden en het te bewaren voor later, om daardoor tevens de overstroomingen te verminderen en de vochtigheid der lucht te doen toenemen. Het middel, dat men tot heden nagenoeg uitsluitend daartoe aanwendde, was de aanleg van grote en kleine reservoirs. In Spanje reeds daterende van het begin der XVIe eeuw (1506), waren zij in Indie en Ceylon al sedert overoude tijden in gebruik; Frankrijk bouwde zijn "barrages-reservoirs" eerst na het midden der XIXe eeuw (1866) in eigen land, en enkele jaren later (1873) in Albion. Duitsland legde na 1888, voornamelijk ten bate zijner Industrie vele "Thalsperren" aan, vooral in het Wupper- en Ruhrgebied, en in Noord-Amerika werden daardoor in de laatste 30 jaren meer dan 34 miljoen hect. dorre streken bevloeid; Italië, Rusland, België, Oostenrijk en Egypte volgden, en zelfs Peru heeft in de Sierra Huarichiri 4000 m. boven den zeespiegel een reservoir aangelegd, terwijl Australië niet ten achter bleef. Britsch-Indië spant de kroon wat het aantal, Duitsland en Noord-Amerika wat de capaciteit betreft, en zelfs Peru voor de stuwhoogte. ROMEINSCHE AQUAEDUCT. Wat de capaciteit betrekt, en Noord-Amerika voor de stuwhoogte. In Borchardt's Remscheider Stauweiherr-Anlage (1897) wordt een lijst van 450 sperdammen gegeven en het aantal groeit door hun velezijdig nut steeds sterker aan. Behalve voor bevloeiingsdoeleinden, voor het verschaffen van water tot huiselijk gebruik en voor de Industrie, dienen zij nu eens om de nadeelen der overstroomingen te bezweren, dan weer om goedkope beweegkracht te verkrijgen, elders om de ontginning van goud-, tin- en kopermijnen mogelijk te maken, of om scheepvaartkanalen te voeden, dan wel rivieren bevaarbaar te maken en een meer regelmatig regime te verkrijgen. Vooral in streken, waar het maximum- en minimumdebiet der rivieren grote verschillen aantoont, zoals in Spanje bv., waar dit soms niet minder dan 2000 : 1 bedraagt, zal men graag tot dit middel van waterbewaren zijn toevlucht nemen. Van Java's rivieren en beken, met haar afwisseling van korte bandjers en langdurige droogten, stroomende door nauwe kloven, kan ook heel wat meer nut worden getrokken dan tot heden geschiedde. De inspanning op dit gebied blijft verre beneden de behoefte, en zelfs aan een voorlopig onderzoek naar de meest geschikte plaatsen, naar de beschikbare hoeveelheden water, de verdamping, enz. enz., als welke zaken als een onderdeel van het algemene irrigatieplan moeten worden beschouwd, wordt niet eens gedacht. 