title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: 552 „Welkom, gij gansche schare, die hier vergaderd zijt. Tot u spreek ik, u ernstig verzoekend om u met uwe gansche gedachte tot mij te wenden en te trachten mij te verstaan. God is in ons midden: God is hier tegen­ woordig of we Hem hier hebben willen of niet, of we met onze gedachten tegen Hem woelen, al woelen we ook tot we dood zijn, Hij blijft de Alomtegenwoordige God, en Hij wil ook Zijn oor tot ons neigen, om elkeen te hooren. Hij weet wat ons hart spreekt, en Hij heeft geen lust in de taal onzer lippen. Gij oud volk van het land, gij zult zeker deze woorden willen uitspreken: „Ik zal mijne gelofte den Heere betalen, nu in de tegenwoordigheid van al Zijn volk.” Wilt gij dat met mij zeggen, sta dan stil en vraag uw hart af, of gij Zijnen weg kent. Is het niet uit het oog verloren, wat God heeft gedaan? Ik spreek hier niet over Gods inwendige roeping, maar over Zijn uitwendige, die Hij Zijn gansche volk bewezen heeft in het oude verbond, zoowel als in onzen tijd, om de natuur van ons te breken; om de ongeloovige, die vraagt of God nog voor Zijn volk is zooals in het oude verbond, en om de wereld die zegt, dat Hij die teekenen en bewijzen niet meer doet, te doen opmerken, dat Hij nog alzoo handelt van geslacht tot geslacht, totdat Hij op de wolken komen zal om te oordeelen en alle oogen Hem zullen zien, ook degenen die tegen Hem opgestaan zijn, zij die rebellie gemaakt hebben in hun eigen natuurstaat. Volk van den Heer in de uitwendige roeping! Volk van God! wend toch uw aandacht daarop; zet alle andere gedachten op zij, opdat gij den weg des Heeren verstaat, verordineerende om mij, u, als volk van God, gij oud volk van het land, u vreemdelingen, nieuwe inkomelingen, ja zelfs gij, moordenaars en dieven, om u gevangen te nemen met banden der liefde, en voor Gods aangezicht te brengen. Zegt gij daartoe dan de woorden na van Ps. 25 vers 2, ons nederbuigende en allen menschelijken roem op zijde zettende, slechts opmerkende Gods hand, Gods almacht, Zijne wijsheid, Zijn bestier, opdat het ons kenbaar en duidelijk worde, en dat wij verstaan, waarom wij onze geloften betalen en welke die zijn. <TÜ) gansche volk, verstaat mij. Ik noem u allen te zamen Gods volk, en giji oud volk van het land, dat God uitgeleid heeft, die uwe geloften afgegeven hebt om God te dienen, om dezen dag te vieren, om Zijn is zoo geheel typisch van den Transvaalschen President, en geeft zulk een inzicht in zijne ideeën, dat het jammer zou zijn, indien wij haar niet hier weêrgaven. Het behoeft niet gezeg te worden, dat de aanspraak „voor de vuist weg” werd gehouden, doch de secretaris van den Volksraad, de heer W. Fockens, heeft haar in snelschrift opgenomen. 800 omdat zij hem doen denken aan hun gever, die een man was met wien ZHEd. goed overweg kon; deels omdat ZHEd. bij hun aanblik terugdenkt aan de dagen, toen hij zelf tegenover den koning der dieren in levenden lijve stond. De woning van ZHEd. is van binnen netjes maar eenvoudig gemeu­ bileerd. Pracht en praal zijn niet dingen waar Paul Kruger van houdt, al lieerscht hij over een land bijna zoo groot als Duitschland. En veel zou hij er ook niet aan hebben, want het geliefkoosde plekje van den President is de stoep van zijn huis. Daar kunt gij hem ’s morgens vroeg vinden tot 8 ure, en weder van half 5 in den middag tot zonsondergang. Gewone bezoekers worden daar ontvangen; slechts zeer hooge bezoekers ontvangt ZHEd. in zijn voor­ kamer. Als de banken, die op de stoep staan, zouden kunnen praten, geloof mij, dan zou men wat hooren, en zouden er misschien wel Staats­ geheimen uitlekken. De levenswijze van den President is zeer eenvoudig en geregeld. Bij het krieken van den dag, volgens echte boeren-manier, is ZHEd. wakker en de zon treft hem ’s morgens zeer zelden in het bed aan; doet ze dit dan weet ze al, dat er iets aan de gezondheid van den Transvaalschen President hapert. Na zich aangekleed te hebben, is het eerste werk van den President om zich tot den Heer der Heirscharen te wenden, waarna hij een hoofdstuk uit den Bijbel leest. Dit is zulk eene vaste gewoonte of laten wij liever zeggen, zulk een vast beginsel van ZHEd., dat hij zelfs, waar hij ook op reis is, dit nimmer verzuimt. „Zonder God vermag ik niets, is geen ijdele woordenklank bij Paul Kruger. Doch over de godsvrucht van den waardigen ouden Christen, die aan het Hoofd der Tians\aalsche Republiek staat, zullen wij hieronder iets zeggen. De morgen-dienst gedaan zijnde en zijn eerste kop koffie gedronken hebbende, steekt de President een pijp op, 1) en begeeft zich op zijn stoep. Dikwijls wachten hier al eenige personen om hem te spreken, hetzij vrienden, dit een bezoek brengen, hetzij burgers, die bij hunnen President hun nood komen klagen en raad zoeken. Koffie wordt dan voor de bezoekers gebiacht en ZHEd. luistert naar alle klachten, verzoeken of praatjes. Is dc klachte gerechtvaardigd, dan belooft hij onderzoek; is het nietsbe- duidend, dan maakt hij er zich gewoonlijk met een grapje, somtijds met < en ernstige vermaning van los. Daar hij bijna iederen Transvaler kent, en zelfs diens vader of moeder heeft gekend, w^eet ZHEd. op uitmuntende 1) In den laatsten tijd rookt President Kruger niet meer zoo sterk als vroeger, aangezien zijne geneesheeren hem dit scherpe rooken hebben afgeraden. 604 hooren of het niet beter zou zijn om bonussen en premiën te geven ter bevordering van de industrie van het land, dan om concessiën te verleenen. Dit besluit mag beschouwd worden als de doodslag aan de concessie- politiek, tot nu toe door de Regeering gevolgd. Toen de Raad op 22 September 1894 verdaagde, zeide President Kruger in zijne sluitingsrede o. a. het volgende: „De macht van den Volksraad was de hoogste in het land en iedereen moest gehoorzaamheid bewijzen aan zijne besluiten.” Deze woorden maakten eenige sensatie, doch zij waren wel degelijk bedoeld om indruk te maken, en dat wel om de volgende redenen. Eenigen tijd geleden had advokaat J. W. Wessels een zeer bekwame rede gehouden op eene vergadering door de Nationale Unie te Johannesburg belegd en zulks over „De Positie van den Uitlander.” In die redevoering of lezing had hij zijne opinies in vrij ronde woorden te kennen gegeven over de machten en plichten van den Volksraad, en zooals licht te begrijpen valt, alles door een rechtsgeleerde bril beschouwd. Misschien zou de President niet eens notitie genomen hebben van de woorden van den ongetwijfeld bekwamen, doch eenigszins Jingoistischen advokaat, doch in September kwam er iets anders bij. Hoofdrechter Kotzé vond goed om van een Rondgaand Hof, waarop hij presideerde, gebruik te maken om te Rustenburg en andere plaatsen eene lezing te houden over de Grondwet en daarin besprak hij voornamelijk de ver­ houding tusschen de Wetgevende en Rechterlijke Machten in de Zuid- Afrikaansche Republiek. Zijne redevoeringen (of voordrachten, want hij herhaalde dezelfde lezing op de verschillende plaatsen door hem bezocht) waren sterk gemunt op den tegenwoordigen toestand van zaken. Hij verklaarde dat de Staat langzamerhand in eene zeer gevaarlijke positie begon te geraken door de verhouding der drie constitutioneele machten, en ging zelfs zoover om te zeggen, dat er eene verandering zou plaats vinden en dat het geheel van het volk afhing of die verandering zou plaats vinden op vreedzame wijze of niet. Zulke taal van een man, die eene positie bekleedde als de heer Kotzé deed, was zeker onbetamelijk. Ze voorspelde eene revolutie en wat nog erger was, zij wees de Regeering en den Volksraad aan als door hunne handelingen de oorzaak te zullen zijn van zulk eene revolutie. De Presi­ dent was zeer terecht alles behalve gesticht over dit optreden van zijn Hoofdiechter op een tijdstip dat, zooals deze zelf zeide, de Staat zich door een kritieken tijd moest heenworstelen; en te meer ontevreden was ZHEd. omdat deze voordrachten van den Hoofdrechter door geheel Zuid- Atrika verspreid werden door middel der Dagblad-pers, en in Johannes­ burg, zoowel als door de Engelsche partij in de Kaap-Kolonie, bijzonder 770 van 1884 de woorden Snzereiniteit en Suzereine rechten met opzet waren uitgelaten. Toen in Augustus 1897 de heer Barend Yorster in den Eersten Volks­ raad eene vraag omtrent deze zaak deed, gaf de Staatspresident zelf een duidelijk en krachtig antwoord, dat een zeer goed effect in Londen maakte, en blijkbaar den heer Chamberlain in zijn onzinnige vaart heeft doen stuiten. ZHEd. zeide meer of min het volgende: „Ik denk dat het achtbare lid met mij zal samenstemmen, dat het billijker zou zijn om meer officieele berichten te ontvangen vóór zulk eene belangrijke zaak besproken werd, maar als het achtbare lid inlichting wenscht te hebben aangaande de verhouding die er bestaat tusschen Groot Brittannië en de Zuid-Afrikaansche Republiek, kan ik hem antwoorden dat die verhouding geregeld is door de Londensche Conventie van 1884. Er bestond eene Suzereiniteit onder de Pretoria-Conventie van 1881, maar in de Conventie van 1884 stond geen enkel woord omtrent Suzereiniteit, en men moet aannemen dat bij het opstellen van deze Conventie afstand gedaan werd van de Suzereiniteit. Deze Republiek en het Volk erkende de Conventie van 1884, en zijn bereid om die te eerbiedigen en alle bepalingen er van na te komen. Die Conventie kan niet worden veranderd, hetzij door Groot Brittannië of de Zuid-Afrikaansche Republiek, zonder wederzijdsche toestemming der partijen die haar hebben aangegaan. Zij heeft eene verbindende kracht op beide partijen, en volgens haar, kan de Zuid-Afrikaansche Republiek het bestaan van eene Suzereiniteit niet erkennen, daar zulks in strijd met den geest der Conventie zou zijn.” Het is van belang om zich te herinneren dat dit bestaan van een Suzereiniteit alleen beweerd wordt door den heer Chamberlain en eenige Engelsche rechtsgeleerden, en dat zelfs in Engeland er bekwame mannen dei wet zijn, die grooten twijfel er over koesteren; terwijl op het vaste land van Europa, waar misschien Internationaal Recht grondiger wordt bestudeerd dan in Engeland, men algemeen van opinie is dat de contentie van den heer Chamberlain geen steek kan houden. Het is buiten het bestek van dit boek om deze gewichtige zaak ten volle na te gaan. Toch willen wij even hier een uittreksel geven uit een geschrift hieromtrent' gepubliceerd door den bekenden Franschen Rechtsgeleerde, den heer Arthur Desjardins, dat verscheen in het Fransche blad le Correspondant. 1) 1) Dit stuk is als een aanhangsel herdrukt, bij het werkje van den heer Edgar Roek, Boen et Anglais, autour des mines D’or du Transvaal, een uitmuntend geschreven boekje, dat naar wij gelooven, spoedig ook in het Hollandsch zal verschijnen. 501 die voorgeven niet zoo zondig te zijn als anderen, hebben de gewoonte om te zeggen, zoodra de roede des Heeren op het land is: „Tengevolge van de zonden van deze menschen straft de Heere het land.” Ik zou u, die Gods volk zijt, en u zelven als zoodanig erkent, willen herinneren, dat het volgende in Ps. LXXX1X, v. 13, wordt gevonden. „Ik zal de heerschappij doen duren bij zijn zaad, Zoolang de hemel zelf op vaste pijlers staat. Maar zoo zijn kinders ooit Mijn zuivre wet verlaten, Zoo ’t regtsnoer van Mijn regt ter reeg’ling niet kan baten, Zoo zij ontheiligen, wat Ik heb voorgeschreven, Dan mogen zij gewis voor Mijne straffen beven.” Na nog een vers van Ps. 72 te hebben aangehaald, sloot ZHEd. zijne aanspraak met te zeggen, dat de aanwezigen thans het werk mochten bezichtigen. Hij wist niet wat zij er van denken zouden, doch hijzelve was er zeer tevreden mede. Maar veel tijd zou hun niet vergund worden, want door te veel op het steenwerk heen en weêr te loopen, mochten zij het beschadigen. Zij moesten dus oppassen; en als zij opletten dan zouden zij een aantal kleine kamers zien, die men bezig was om op te richten, en zij die zich niet behoorlijk gedroegen, zouden daar „in de tronk” komen.” (Luid gelach.) Nog in de maand Mei van 1889 gebeurde er iets in den Volksraad, dat de vastberadenheid en de eerlijkheid van Paul Kruger in de hoogste mate bewees. Men weet reeds dat de heer W. E. Bok als Staats-Secre- taris was vervangen door Dr. Leyds. ZHEd. kwam op den 23sten Mei in den Raad, en verklaarde dat wegens de menigvuldige werkzaamheden er een speciaal lid van den Uitvoerenden Raad moest aangesteld worden, wiens plicht het zou zijn de notulen te houden en de stukken in bewaring te nemen; en voor deze betrekking beval hij den heer Bok aan. ZHEd. gaf ronduit te kennen, dat de heer Bok veel voor land en volk had ge­ daan, en dat men erkentelijkheid moest bewijzen voor de door hem gedane diensten. Ongelukkig echter was er, om redenen, die hier niet behoeven nage­ gaan te worden, eene sterke partij in den Raad, die niet erg met den heer Bok ophad, en toen ZHEd. zijn aanspraak gehouden had, ontstond er eene heftige discussie over de zaak. Verscheidene leden beweerden, dat de Regeering wel het recht had om naar den Raad te komen en de noodzakelijkheid van een extra lid voor den Uitvoerenden Raad onder de aandacht van den Volksraad te brengen, doch, daar zulk een lid dan door den Volksraad bij vrije keuze moest worden aangesteld, had ZHEd. niet het recht om iemand speciaal daarvoor aan te bevelen. Generaal 701 dat het Comité dien wapenstilstand alleen sloot, omdat het wist dat Johannesburg zoo goed als ongewapend was. Er is geen de minste twijfel of de Transvaalsche Regeering beschouwde deze zaak insgelijks als een wapenstilstand, en het was bepaald haar doel om dien wapenstilstand te hebben. Nu toch was Pretoria ontheven van eenige vrees van den kant van Johannesburg, en kon men de artillerie naar Krugersdorp zenden, die dan ook dienzelfden avond Pretoria verliet. De Regeering had haar doel bereikt en volgens den heer Garrett zeiden de leden van de Johannesburg-deputatie: „Wij hebben alles gekregen, wat wij wilden.” Het is een merkwaardig feit, dat de heer Lionel Philips in zijn reeds vroeger aangehaald artikel in de Nineteenth Century geheel en al ontkent, dat er ooit een wapenstilstand was. „De termen van de Regeering,” zegt hij, „werden niet door de deputatie aangenomen, en Johannesburg bleef geheel vrij om zulke stappen te nemen als het goed dacht.” Dat klinkt, om er het minste van te zeggen „snaaksch”, en ’t is zeker een bewijs, welk een verschil van opinie er tusschen de leden van het Reform-Comité heerschte, en daarvan kan nog een ander staaltje worden gegeven. Wij hebben namelijk zooeven gezien, dat de heer Lionel Philips te Pretoria erkende, dat Jameson en de Unie eene overeenkomst hadden, en in zijn gemeld artikel bevestigt deze heer dit zelf. Doch terwijl hij en zijne drie makkers in Pretoria waren, werden van uit Johannesburg, op denzelfden lsten Januari 1896 de twee volgende telegrammen verzonden aan den Hoogen Commissaris te Kaapstad. Het eerste was N. B. van Lionel Philips, George Farrar, Kolonel Rhodes, J. H. Hammond, Percy Fitzpatrick en andere inwoners te Johannesburg, en luidde: „Er gaat een gerucht dat Doctor Jameson de grenzen overgetrokken is; wij weten daar niets van. Het resultaat van dit rapport is dat de Boeren bij elkander zijn gekomen en Johannesburg bedreigen. Wij veronderstellen dat, indien Dr. Jameson vertrokken is, dit namens de Bijksregeering gedaan is, om het bloedvergieten alhier te voorkomen. Wij roepen uwe dadelijke hulp in om burgeroorlog te voorkomen en verzoeken u dringend om terstond te komen en den vrede te verzekeren.” Het tweede telegram was van den heer Percy Fitzpatrick, Secretaris van het Reform-Comité, n.1.: „Wij hebben vertrouwbare berichten, dat een groot aantal Boeren bevel hebben om dadelijk Johannesburg aan te vallen, en door den Kommandant-Generaal gelast waren op allen op het eerste gezicht te schieten, die iets met de tegenwoordige agitatie te doen hebben. De zaken zijn zoo ernstig, dat wij weder op u een beroep doen om 854 Dan zal ik hen, die dwaas of wreevlig overtreên, Bezoeken met de roe en bittre tegenheên; Doch over hem mijn gunst en goedheid nooit doen enden, Niet feilen in mijn trouw, nog mijn verbond ooit schenden. ’k Zal niet herroepen ’t geen Ik eenmaal heb gesproken; ’t Geen uit mijn lippen ging, blijft vast en onverbroken. Dit trekt de Heer niet terug, doch tuchtigt ons, om ons nader tot Hem te brengen. Gij zult zeggen: hoe kon David zeggen: „Ik kus de roede, en van harte?” Ja, wanneer gij uwen Vader lief hebt en gij hebt niets en moet van hem leven, dan zult gij, wanneer gij eene fout hebt begaan en uw Vader zegt: „Gaat weg van voor mijn aangezicht,” op uwe knieën kruipende, zeggen: „Sla mij liever, maar jaag mij niet weg.” Van daar, dat David van harte kon zeggen: „Toen ik in weelde verkeerde, dwaalde ik weg, doch nu God mij kastijdt, keer ik weer.” Dat gevoelde hij van harte. Laten wij het ook zoo gevoelen, dat de Heer ons liever tuchtigt dan verstoot. Hoort naar Zijne stem en wanneer gij Zijne stem hoort, ver­ hardt dan uwe harten niet, doch laat u leiden; want waarom wilt gij sterven! Wilt gij er mee aanhouden ? Ziet hoe barmhartig de Groote God is. Hij zegt: „Keert weder, gij afkeerige kinderen en ik zal uwe afkeeringen genezen, ja beproeft mij dan, indien gij niet gelooven wilt, zegt God, en ziet of de vensters des Hemels zich niet zullen openen en u zegen afgieten. Ik zal den opeter schelden, opdat uwe schuren vol worden en uwe velden vol kudden, maar keert weder, gij afkeerige kin­ deren, en ik zal uwe afkeeringen genezen.” Broeders en landgenooten! Denk niet, dat ik mijzelf uitsluit. Ik heb met mij zelf ook veel te doen en ook ik ben schuldig aan deze zaak, doch laten wij samen schuld bekennen, eer het te laat is en God zal ons helpen. Gij nieuwe burgers! De laatste herinnering was ook voor u en voor alles wat eene onsterfelijke ziel heeft, maar toch nog een kort woord tot u afzonderlijk. Ik noem u nieuwe burgers, die u hebt laten natu- raliseeren en uw Vaderland hebt afgedankt. Gij hebt zeker goed verstaan, dat God zegt: „Gij kunt geen twee heeren te gelijk dienen, of gij zult den een aanhangen en den ander verachten,” en daarom hebt gij uw \aderland afgedankt met alle fatsoenlijkheid, en dit land als een nieuw \aderland aangenomen. Tracht nu om met de oude burgers eens te worden en eendrachtig te leven, want dan werkt ook gij mee tot den vooruitgang van het land. Gehoorzaamt aan de wetten des lands en wanneer gij alzoo handelt, dan hebt gij niet alleen veel toegedaan tot den bloei en de welvaart van het land, maar ook tot uwe eigene belangen 75 Benige dagen voor zijn dood kwamen de opperhoofden van een aantal bevriende stammen den Generaal, van wiens ziekte zij gehoord hadden, een bezoek brengen, en waren met aandoening vervuld. Ernstig en met eerbied kusten zij de hand van den stervenden „Groot Kapitein”, en vertrokken, ieder naar zijne kraal. Op den 23sten Juli 1853 blies Andries Pretorius stil en kalm den laatsten adem uit. De Emigranten konden geen zwaarder verlies hebben geleden, dan dat hen trof door den dood van hun leider. Er zijn weinige mannen in Zuid-Afrika geweest, die zoo den dank van hun volk hebben verdiend als Andries Pretorius. De Emigranten waren in de hachelijkste omstan­ digheden, toen Pretorius zich bij hen in Natal voegde en tot hun Hoofd- Kommandant werd gekozen. Binnen twee jaar tijd was Dingaan verslagen en was er hoop op een beteren tijd. Dat die hoop vervloog was de schuld van de Engelsche Regeering en de door haar volvoerde annexatie van Natal. Doch zelfs onder de zwaarste omstandigheden bleef Pretorius zijn volk getrouw, en zijn geweldige geestkracht en ijver waren steeds bezig met plannen te beramen, die de uiteindelijke vrijheid der Emigranten ten gevolge zouden hebben. Al was hij verplicht Boomplaats gewonnen te geven aan de Engelschen, zoo bewees hij door het sluiten van de Zandrivier-Conventie, dat hij van omstandigheden kon gebruik maken. Steeds gedwarsboomd, door de Potgieter-partij verlaten op de meest kritieke oogenblikken, dikwijls zelfs door zijne eigene vrienden misver­ staan, verloor Andries Pretorius toch nooit den moed, en gaf hij nooit de belangen van zijn volk op. De grondslag van de Transvaalsche Regeering is door hem gelegd, en al is de hoeksteen van dat Staats­ gebouw dikwijls verschoven en ten onderste boven gekeerd, zoo blijft het toch nog de hoeksteen door den grooten aanvoerder der Emigranten gelegd. Pretorius was een uiterst godsdienstig man, met een ware godsvrucht bezield, en van een groote bekendheid met de Heilige Schrift. Vriéndelijk en voorkomend van aard maakte hij op een ieder een aangenamen indruk, en zelfs Sir Harry Smith, wat zijne depêches ook van „verraad en bedrog”, mogen melden, had persoonlijk een hooge achting voor den aanvoerder der Boeren. In tegenstelling van Potgieter was Pretorius steeds gewillig om de opinies van anderen te hooren. en de zijne er naar te wijzigen, als hij overtuigd was. Dat hij met een zekeren graad van heerschzucht behept was, valt niet te ontkennen. Doch zijn verlangen en streven om het eenige Hoofd van den Staat te zijn ontsprong uit een gevoel dat alleen door éénheid de Republiek zich van haar bestaan kon ver­ zekeren, en dat de heerschende partijschappen een kanker waren die 234 Hollandsche kolonisten ingesloten) Sir Theophilus Shepstone als vertegen­ woordiger van Hare Majesteit ontvangen had, zoodanig was toegenomen, dat zij blijkbaar alle andere gevoelens overtroffen had. De daarop volgende handeling van de deputatie moet toegeschreven worden aan het geloof, dat hetgeen gezegd geworden was op feiten berustte, en dat eene onverklaarbare verandering in de gevoelens van het volk had plaats gevonden. Zij kon derhalve niet anders handelen dan zij deed. Bij hare terugkomst in de Transvaal bevond zij echter, niet alleen dat er de grootste verontwaardiging bestond over de wijze, waarop hare bedoeling was voorgesteld geworden, maar dat er een besluit was genomen om aan Hare Majesteit de ware gevoelens kenbaar te maken. Het gevolg van dat besluit is de memorie, welke wij de eer hebben gehad u nu aan te bieden. 2. De dwang welke gezegd wordt te zijn uitgeoefehd op de onder- teekenaren der memorie.—Wij wenschen den indruk weg te nemen, alsof wij aan het aantal van deze naamteekeningen een daaraan niet toekomend gewicht zouden hebben gehecht, of dat ook maar de geringste dwang is uitgeoefend om ze te verkrijgen. Dat deze handteekeningen werkelijk vertegenwoordigen alle volwassen mannen van de Hollandsche bevolking en dat zij vrijwillig waren gegeven, zijn feiten die niet tegen­ gesproken kunnen worden, en wij zijn zeker dat veel verontwaardiging nu alweder zal opgewekt worden, wanneer het bekend wordt, dat eenige bewering van het tegendeel de kwestie onder behandeling heeft benadeeld. Ook is het niet het geval, zooals door u beweerd, dat er eenige verande­ ring plaats gevonden heeft, tengevolge van de veronderstelde afwending van oogenblikkelijk gevaar. Het vreedzame gedrag, betoond gedurende deze zeer buitengewone handelingen, moet alleen toegeschreven worden aan de Proclamatie van den President (copie waarvan wij hier bijvoegen) „hen verzoekende, rustig de gevolgen van het protest af te wachten, en hen informeerende, dat eenige verbreking van orde, de kracht aan dat protest zou ontnemen, en een voorwendsel zou kunnen daarstellen, voor datgene hetgeen zij wilden verhoeden.” 1) De opene en eerlijke handelingen, zooals gezien kan worden uit de notulen van de vergaderingen, gehecht aan onzen brief van 10 Juli, en ook uit eene hierbijgaande copie van eene kennisgeving, gepubliceerd door den heer Joubert, op de ontvangst, door den heer Kruger, van den 1) Paul Kruger was zeker te nederig, om hier te doen bij voegen „dat het aan persoonlijken invloed en overreding der leden van de deputatie was, dat de bevolking zich tot heden zoo rustig had gedragen.” HOOFDSTUK XXXVII. De Koninklijke Commissie en de teruggave van het land. Al was de voorloopige vrede gesloten, zoo stond het land nog onder Engelseh bestuur, tot tijd en wijle de Koninklijke Commissie, die tegen het einde van April zou vergaderen, met hare werkzaamheden geëindigd was. Intusschen riep Vice-President Kruger den Volksraad voor eene buitengewone zitting bijeen, en deze vergaderde op den 15den April, bij welke gelegenheid ZHEd. de volgende openingsrede hield: ..F.delachtbare Voorzitter en leden van den Volksraad! Ik heb u, als zijnde de vertegenwoordigers van het Volk, bij elkander geroepen, om u in te lichten, zoover ik zulks thans kan doen, omtrent hetgeen door de Regeering is gedaan, sedert zij van u, op uwe verga­ dering op 13 December 1880 te Paardekraal, de opdracht heeft verkregen om alles te doen wat noodig was voor de herstelling van onze onafhan­ kelijkheid. Ten einde dit te doen, leg ik voor u de papieren en docu­ menten. door het Gouvernement uitgegeven. Met een gevoel van dankbaarheid jegens den God onzer vaderen, Die ons nabij geweest is in den krijg en in gevaar, is het voor mij een onuit­ sprekelijk voorrecht om in staat te zijn voor u het vredestractaat te leggen, dat op O’Neill’s plaats aangegaan is tusschen ons en Sir Evelyn Wood, als gevolmachtigde van het Britsche Gouvernement, en gedateerd is den 2Pteu en 23sten Maart 1881. Alle verdere bijzonderheden omtrent deze zaak zal de Regeering u mondeling mededeelen. Ik beschouw het mijn plicht te verklaren voor u en voor de geheele Wereld, dat onze eerbied voor Hare Majesteit, de Koningin van Engeland, voor de Regeering van Hare Majesteit, en voor het Britsche volk, nooit door Engeland erkend, maar ook door de andere Staten van Europa, en zooals wij in een vorig hoofdstuk hebben gezien, had Duitschland er op gestaan, dat het Statu quo in Zuid-Afrika zou bewaard worden, en de onafhankelijkheid der Zuid-Afrikaansche Republiek zou worden gerespecteerd; en nog geen twaalf maanden voorden Jameson-inval was die verzekering door het Engelsche Kabinet gegeven. Zooals te begrijpen valt, wist men dit te Pretoria, en wist natuurlijk niemand het beter dan Dr. Leyds. En wanneer een zwakke Staat aangevallen wordt door een sterkeren Staat (die dan nota bene zich nog een suzereinen of bescher­ menden Staat noemt), dan heeft de zwakkere Staat alle recht, volgens het gebruik der volkeren of de internationale wetten, om steun te zoeken bij bevriende mogendheden. De geschiedenis der wereld is vol van zulke voorbeelden, van de oudste tijden af tot aan de interventie der mogendheden in den Griekschen vrijheidsoorlog van 1821—1827. Doch Engeland heeft nu eenmaal voor zichzelf het principe nedergelegd, dat het paramount of baas moet blijven in Zuid-Afrika en heeft een soort van Afrikaansche Monroe-doctrine opgesteld, dat geen andere mogendheid zich tot zelfs met de Zuid-Afrikaansche vrije Republieken heeft te bemoeien. ’tls misschien aan den eenen kant goed om Zuid-Afrika niet tot speelbal van de Europeesche mogendheden te maken, doch uit een zuiver Transvaalsch oogpunt is niets meer gewenscht en niets billijker, dan dat men bij Duitschland, Frankrijk en andere mogendheden een tegenwicht zoekt tegen den steeds meer en meer toenemenden invloed van een land als Engeland, dat zich steeds den onverzoenlijken vijand der Republieken heeft getoond, en dat op wijzen, die zelfs geen ordentelijk Engelschman kan of durft verdedigen. Engeland is echter nu eenmaal jaloersch op eenigen invloed door een andere natie alhier uitgeoefend, en dat bleek door het plotseling ontvlammen van het Jingoïsme in Engeland, toen de Keizer van Duitschland het volgende telegram zond op 3 Januari aan President Kruger: Van Wilhelm I. R., Berlijn. Aan President Kruger, Pretoria. „Ik betuig U mijn oprechten gelukwensch dat het U, zonder de hulp van bevriende mogendheden in te roepen, gelukt is met uw volk met eigen krachten tegenover de gewapende benden, die als rustverstoorders in uw land zijn gevallen, den vrede te herstellen en de onafhankelijkheid van het land tegen invallen van buiten te verdedigen.” ZHEd. antwoordde op denzelfden dag als volgt: „Ik betuig Uwe Majesteit mijnen zeer innigen en diepst gevoelden dank voor Uwer Majesteits oprechten gelukwensch. Met Gods hulpe hopen wij verder al het mogclijke te doen tot de handhaving van de duurbetaalde onafhankelijkheid en het voortbestaan onzer geliefde Republiek.” 110 binnen, verklaarde zielizelven waarnemend President en Kommandant- (teneraal en nam bezit van de publieke kantoren. De door den Volks­ raad benoemde wd. President Van Rensburg gelastte zijn Kommandant- Generaal, Theunis Snijman, om de burgers op te roepen te zijner bescher­ ming, doch bijna niemand gaf aan die oproeping gehoor. Zoodra hoorde Kruger dit niet, of hij trok met eene macht naar Pretoria, op weg daarheen door een groot aantal burgers versterkt wordende. Op omtrent een uur afstands van Pretoria liet hij een lager opslaan, en reed toen, door eenige ongewapende burgers vergezeld, de zetelplaats binnen. Hier gaf hij in onbewimpelde woorden aan Schoeman en de zijnen te kennen dat hij geen bloed wenschte te vergieten, maar vast besloten was om orde en recht te handhaven, kome wat kome. Schoeman zelf wilde volstrekt niet toegeven en wenschte de zaak door de wapenen te laten beslissen, doch Kruger’s aanspraak had zulk een effect op de volgelingen van zijn tegenstander gehad, dat zij weigerden de wapens optevatten, en de meesten tot Kruger overliepen, waarop deze een sterke wacht bij de publieke gebouwen plaatste. Den volgenden morgen vluchtten Schoeman, J. C. Steyn, en C. F. Preller en drie anderen, met zich nemende 2 kanonnen alsmede de Staatsvlag. Op 20 Januari werd het Hof geopend, en zaak voor zaak gehoord. Van de 13 beschuldigden waren slechts 4 tegenwoordig. Schoeman, Steyn en Preller werden voor eeuwig verbannen, en hunne goederen verbeurd verklaard. Schoeman’s zoon Hendrik, die trouw zijn vader had bijgestaan, werd insgelijks verbannen. De anderen kregen lichtere straffen. Dat het tamelijk eerlijk in dit Hof toeging, en Kruger er geen onbehoorlijker! invloed op uitoefende (zooals indertijd werd beweerd) blijkt daaruit, dat een van Kruger’s eigen aanhangers, Philip Roetz, ook schuldig bevonden en gestraft werd. Inderdaad stond de leeuw van Rustenburg nu aan het hoofd van zaken, en had hij zulks verkozen, dan zou niets hem belet hebben, zich tot President op te werpen. Doch Paul Kruger was veel te gematigd om eenige onwettige stappen te nemen, en hij liet de keuze aan het volk over, weigerde om zich kandidaat voor den Presidentszetel te stellen, maar gat zijne gewilligheid te kennen om de kandidatuur voor het Kommandant-( reneraalschap aan te nemen. W. C. Janse van Rensburg weid met eene kleine meerderheid tot President gekozen, boven Pretorius, doch het aantal stemmen op hem uitgebracht bedroeg slechts 370. Met 308 uit 443 stemmen werd Stephanus Jacobus Paulus Kruger tot Kommandant-Generaal gekozen. 4 an Rensbuig was een ziekelijke man, wien het politieke leven geheel 881 Men zou deze beweringen terug kunnen brengen tot de stellingen, dat de conventie van Londen haar ontstaan dankt aan eene vergunning van Hare Britsche Majesteit en dat de Zuid-Afrikaansche Republiek niet gerechtigd is zich te beroepen op het algemeen recht van Staten, waar­ onder dus ook zou vallen het inherent recht van zelfverdediging (self- preservation) onder het volkenrecht, waarop een beroep wordt gedaan in de dépêche dezerzijds van den 7den Mei 1.1. De eerste dezer stellingen is klaarblijkelijk niet zuiver, hetzij de zaak wordt bezien als een expositie van geschiedkundig feit, waarop boven reeds is gewezen, of als een uitleg van de tegenwoordige verhouding van de partijen tot de conventie. De tweede stelling is absoluut zonder grond in de theorie of practijk van het volkenrecht. De beschrijving van de conventie van Londen als een „vergun­ ning” van zelfbestuur aan de Zuid-Afrikaansche Republiek door Harer Britsche Majesteit is, naar de zienswijze dezer Regeering, niet te recht­ vaardigen. De tegenwoordige onafhankelijkheid van de Zuid-Afrikaansche Repu­ bliek ontleent hare formeele erkenning door de Britsche Kroon — in geen geval echter haar werkelijk ontstaan — aan een internationale over­ eenkomst die erkend is, als gelijkelijk bindend te zijn op beide partijen. Zooals de Secretaris van Staat zich zoo duidelijk uitdrukt in zijn dépêche van den 6den Maart 1897: „de voorzieningen der conventie die weder.- zijds bindend zijn, kunnen tot eigen gerief door geene der beide partijen veranderd worden, zelfs niet in de geringste bijzonderheid, zonder de voorafgaande toestemming der andere partij.” Uit een eenvoudige doorlezing der conventie is het duidelijk, dat het ontstaan tweezijdig is; de toestemming der Zuid-Afrikaansche Republiek een even essentieele voorwaarde zijnde als de instemming van Hare Britsche Majesteit. De geheele zin en de inhoud toonen zulks aan. Er worden verplichtingen in ondernomen van de zijde van Hare Britsche Majesteit en van de Zuid-Afrikaansche Republiek. De juiste meening der stelling dat de algemeene beginselen van inter­ nationaal recht, zooals toegepast op gewone tractaten tusschen onaf­ hankelijke Mogendheden en de rechten die daaruit zijn af te leiden, niet van toepassing zouden zijn op de interpretatie der conventie van Londen, is niet geheel duidelijk. De stelling kan beteekenen dat de conventie van Londen een ver­ gunning is van de Britsche Kroon, die de eenige bevoegdheid bezit om haar eigen vergunning uit te leggen en dat het document niet inter- 56 71 Wel was Moshesh daarop dadelijk gereed om vrede te sluiten, en werd de vrede ook gesloten, doch niettemin was het slimme opperhoofd zich bewust dat hij de overwinning behaald had, en hij zorgde er voor dat dit onder alle andere Kafferstammen bekend werd. Natuurlijk was de zedelijke invloed er van juist geschikt om de Zwarten op te ruien tegen de Blanken, en dit werd zelfs in de Republiek ten noorden van de Vaal-Rivier ondervonden, waar onder anderen het Barolong Opperhoofd Montsiwa op de Westergrens hard aan het rooven van vee begon te doen. Opgeroepen om schadevergoeding te geven, weigerde hij aan den eisch te voldoen, en de Volksraad vond zich verplicht om Generaal Pretorius met een commando tegen hem af te zenden. Eenige scher­ mutselingen vonden plaats, waarin verscheidene Boeren werden gewond, doch deze namen van hunne zijde een aantal der Barolongs gevangen. Pretorius, die toen reeds ver van wel was, en die onder de omstandig­ heden er geen nut in zag om het commando lang in het veld te houden, besloot te trachten de onderwerping van Montsiwa op vreedzame wijze te bewerkstelligen. Met dit doel zond hij Paul Kruger met de gevangenen naar Montsiwa’s Kraal, en gaf den dapperen en vertrouwbaren Veldkornet de noodige instructies. Kruger ging met een paar Boeren op weg, en nam de gevangenen mede. Doch voor zij de kraal van Montsiwa konden bereiken, viel de nacht in, en Kruger beschouwde het niet raadzaam om verder te gaan, en zich bloot te stellen aan een verraderlijken overval van den blijkbaar sterken vijand. Hij liet dus de gevangenen vrij en zond met hen een boodschap aan Montsiwa," inhoudende de termen waarop de Generaal gewillig was zijne onderwerping aan te nemen, en daarop keerden hij en de zijnen naar het lager terug. Toen echter den volgenden morgen Pretorius een patrouille in de richting van Montsiwa’s Kraal zond, bleek het dat het Barolong Opperhoofd in den nacht met zijn ganschen stanP gevlucht was, waarop er niets anders voor het commando overbleef dan om huiswaarts te keeren. 646 Hollandsch verstaan, en zelfs onder de Afrikaanders, zooals de Kaapsche Kolonisten, kan men ook de rechte soort niet vinden. Ik spreek uit ondervinding, daar ik aan het hoofd van een groot departement in de Kolonie was. Aan de Kaap is het moeielijk om een voldoend aantal behoorlijke lieden te vinden, die behulpzaam kunnen zijn in de adminis­ tratie. Er zijn in de laatste 10 jaren zooveel andere bezigheden in Zuid- Afrika geweest, dat deze de beste en bekwaamste mannen hebben aangetrokken, en derhalve heeft men veel moeite om bekwame mannen voor den publieken dienst te krijgen. Nu is het zeer natuurlijk, dat de President en zijn Uitvoerende Raad sympathie hebben met hen die bij de Republiek stonden in de dagen van gevaar, en men kan niet ontkennen dat een zeer groot deel 1) van de publieke ambtenaren Hollanders zijn. Doch men heeft redenen voor het gebruik maken van een groot aantal van hen, en er mag waarschijnlijk zekere voorkeur wezen om zekere betrekkingen door Hollanders te doen vervullen, b.v. op de spoorwegen 2) Daar heeft men eene Hollandsche maatschappij, en natuurlijk gebruikt men er Hollanders. Het is te begrijpen dat de menschen in de Transvaal, die geen sympathie met de Hollanders hebben, dit niet aangenaam vinden, doch ik geloof dat de heer Leonard in zijn aanspraak (i. e. het manifest) de zaak op redenaarsmanier overdrijft. Een groot aantal Afrikaners, zooals wij ze noemen, of jongelui uit het Zuiden, worden in den Civielen Dienst van de Zuid-Afrikaansche Republiek gebruikt; vele krijgen aanstellingen, doch er zijn werkelijk niet genoeg om al de opene betrek­ kingen te vullen. Doch de Hollander verstaat de officieele taal, en schrijft haar zonder moeite, en daar hij gewoonlijk een man van opvoeding is, krijgt men van hem een hoogere klasse van werk, dat de Republiek zeer hoog schat en goed betaalt.” Tot zoover de heer Schreiner. Het weinige dat wij van hem aangehaald hebben, bewijst in alle geval dat er ook in de Kolonie eerlijke mannen zijn, die de toestanden in de Transvaal op rechtvaardige manier weten te beoordeelen. En juist die rechtvaardigheid van den heer Schreiner is de reden geweest, dat de „Jingo-partij” in de Kaap-Kolonie indertijd zoo ontzettend te keer gegaan is over zijn getuigenis voor het comité te Londen; een getuigenis, dat geen mooi licht op de daden dier Jingo-partij wierp- 1) Uit de onlangs gepubliceerde statistieken is het gebleken dat de proportie der Hollanders in den civielen dienst der Zuid-Afrikaansche Republiek niet zoo groot is als men wel meende. 2) Het departement waar proportioneel de meeste Hollanders worden gebruikt, is dat van den Staats-Secretaris, vooral in de buitenlandsche sektie. Daar heeft men lieden noodig die vooreerst Fransch, Engelsch, Duitsch en Hollandsch moeten kennen, en iets van Europeesche toestanden afweten; en hoeveel Afrikaners kunnen dit? Geen dozijn in geheel Zuid-Afrika! 272 Sir Garnet. „Zeg den Heer Joubert, dat ik velen ontmoet heb, die mij hunne tevredenheid hebben te kennen gegeven, en mij hunne samenwer­ king hebben beloofd, en het spijt mij te hooren dat hij het Gouvernement niet wil helpen om wel te doen aan het land. Een van de voornaamste dingen die ik doen zal, is het oprichten van goede scholen, zoodat de kinderen van de Boeren kunnen leeren om ambtenaren te worden en het land te besturen; en ik zal eene constitutie opstellen en ter'goedkeuring aan Hare Majesteit zenden, zooals ik reeds gezegd heb; doch dit zal slechts een tijdelijk of overgangs-Gouvernement zijn, totdat het algemeene of groote Confederatie-schema ingevoerd kan worden in geheel Zuid- Afrika, om het een groot grondgebied onder de Britsche Kroon te maken, en voor dat doel begeer ik de hulp van zulke mannen, als goed met het land bekend zijn.” Joubert. „Zeg aan Zijne Excellentie, dat ik mijn volk gediend heb van dat ik zes jaar oud was, en er was niets te goed, noch heb ik thans iets te goed om voor hen op te offeren, als ik hun daardoor van nut kan zijn. Doch ik wensch hun geen leed te doen, en ik zie geen kans er voor dat het tegenwoordig Gouvernement hun eenig goed kan doen. Want ik weet dat de overheerschende meerderheid van het volk tegen de annexatie en ontevreden met het tegenwoordige Gouvernement is, en als het volk tegen het Gouvernement is, en daarmede niet wil samenwerken, dan kan het land niet vooruitgaan of gelukkig zijn. Als zelfs in het machtige Engeland het volk de Regeering niet had gesteund, doch ontevreden was geworden, dan was Engeland niet geworden, wat het heden is. Doch ik zal Uwe Excellentie, naar mijne opinie, een goeden raad geven, namelijk dezen: roep eene publieke bijeenkomst samen; laat allen die zulks wenschen daarop tegenwoordig zijn, en spreek dan aldus met hen over de zaak; leg alles duidelijk aan hen voor; luister naar de argumenten en tegen­ argumenten, en dan geloof ik dat Uwe Excellentie het best in staat zal zijn om een denkbeeld over den bestaanden toestand te vormen.” Sir Garnet. „Zeg aan den heer Joubert, dat een ieder mij kan komen zien, en met mij kan spreken over wat nuttig voor het land is; maar ik zal niet over de annexatie spreken, en Harer Majesteits Gouvernement heeft al genoeg last gehad van onwettige en oproerige bijeenkomsten. Wij hebben daarvan genoeg, meer dan genoeg gehad, en zij strekken niet om het land te doen vooruitgaan of tot geluk er van. Wij hehben er genoeg van gehad.” Joubert. „Zeg aan Zijne Excellentie, dat, wanneer ik denk aan al de valsche voorstellingen die gemaakt zijn, en aan al de valsche rapporten die van tijd tot tijd aan het Engelsche Gouvernement zijn gezonden, om 718 Slechts één man zeide: „iVeen.” Die man was Stephanus Johannes Paulus Kruger. Zijn Bijbel leerde hem: „Gij zult geen kwaad met kwaad vergelden.” En op dat Boek, het eenige dat hij waarlijk kende, daar steunde hij voornamelijk op, hoewel natuurlijk ook politieke redenen in het spel kwamen. Nog nooit is Paul Kruger zoo groot geweest; nog nooit had hij zich zoo boven alles verheven getoond; nimmer had hij getoond wat zijn invloed op zijn volk was, als op dien middag, toen hij eene Vergadering van de Kommandanten hield; een soort van niet- officieelen Krijgsraad. De Uitvoerende Raad was er bij tegenwoordig; de Vrijstaatsche afgevaardigden ook; insgelijks de Rechters. Uit meer dan éénen mond hebben wij het verhaal van het gebeurde op dien middag van 6 Januari 1896, van dien strijd van één man tegen twintig man, welke laatsten bijna twintig duizend burgers vertegen­ woordigden. Doch het zou eene aanmatiging van schrijver dezes zijn, om te trachten dat onvergetelijk tooneel te beschrijven, aangezien dit door Rechter E. J. P. Jorissen in zijne „Transvaalsche herinneringen”, zoo prachtvol is gedaan, en daar ZEdGestr. een oog- en oorgetuige was, leggen wij onze schrijverspen neder en verkiezen wij om copiïst te worden en hier woordelijk het verhaal van den geleerden doctor over te nemen, in de hoop dat ZEdGestr. ons dit plagiaat zal vergeven: „Dienzelfden dag had des middags te 4 uren een onderhoud plaats, dat naar mijn oordeel een der aangrijpendste momenten uit die dagen mag genoemd worden. Men had de in Pretoria aanwezige Kommandan ten naar den Uitvoerenden Raad genoodigd, om hun mede te deelen dat de regeering besloten had, Jameson en zijne gezellen aan de Engelsche regeering uit te leveren ten einde door deze te worden terechtgesteld. Eenmaal van de instemming der Kommandanten verzekerd, kon men aannemen, dat het volk bijval zou schenken aan het plan. Aan President Kruger verbleef het natuurlijk de zaak voor te stellen en te bepleiten. Wij waren tot dat besluit, zeide hij, gekomen, volstrekt niet uit een gevoel van mensch- lievendheid ot grootmoedigheid, maar door zuiver politieke motieven geleid. Hier te lande terechtgesteld, zou het lot, althans der aanvoerders, niet twijtelachtig zijn. Hetzij ze voor den Krijgsraad kwamen, hetzij voor het Hooggerechtshof, over hen zou het doodvonnis worden uitgesproken, en hij „de President zou geen gratie kunnen geven. Wat kon ons het leven van die menschen schelen? We hadden te letten op de toekomst. Duizenden Engelschen leefden in ons land en hoe rechtvaardig ook het vonnis zoude zijn, hoe welverdiend ook het doodvonnis, de zeven of negen tei dood gebrachten zouden als zoovele martelaren gelden en de scheuring tusschen de Burgers en Engelschen ongeneeslijk gemaakt hebben. Laat 90 gerd en juist den raad gegeven om Schoeman te kiezen, ten einde te trachten eene hereeniging te weeg te brengen. Doch dit bleek te vergeefs te zijn. Schoeman weigerde onder Pretorius te staan en gedroeg zich als een dolleman. Hij dreigde dit en dat, maar eindigde met zich te bepalen tot het indienen van een protest geteekend door hem en een 9-tal anderen, waarin zij verklaarden niets met de Constitutie te doen te willen hebben. Als men den toenmaligen toestand thans bedaard nagaat, dan moet men bijna lachen over de inconsequenties van partijen. In December 1857 verklaart Lijdenburg zich tot eene vrije Republiek; een maand later protesteert het tegen eene constitutie, die het feitelijk niets aanging. 