title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: 172 Verbeug u 1 Spoedig is de schare uwer leerlingen zoo tal- rijk als het zand aan den oever derzeeofalsdesterren aan het firmament." Bij deze laatste woorden kruiste de ge- neesheer de armen over de borst en boog drie malen voor het geraamte. »Ha ha!" dus viel hij zichzelf in de rede, » 't is om zieh ziek te lachen , zoo bijbelvast als ik ben ; maar ik zal nu niet langer hocus pocus voor u vertoonen!" Hiermede klom hij op een stoel , opende met behulp van een kleinen sleutel het bovengedeelte van den schedel , nam er een manuscript uit en zeide , zieh aan de tafel zet- tende : »Zoolang die daar ginds leefde , heeft hij niets zöö verstandigs met zieh omgedragen, als ik hem thans ter bewaring heb gegeven ; zweer mij , aan niemand te verra- den , dat gij dit boek bij mij gezien hebt ; 't zou mij mijne betrekking als geneesheer kunnen kosten." »Waarom moet ik daarop zweren?" vroeg Baruch , ter- wijl hij zieh voomam, er liever niets verder van tehooren, dan weer zulk een vreeselijken eed af te leggen als bij den Kabbaiist. De doktef nam zijne vraag in een anderen zin op. »Ge hebt gelijk," zeide hij, »als ge er een eed op kondt doen, zoudt ge niets van den inhoud mögen vememen. . Zie eens , welke fraaie , duidelijke letters men op des duivels kanselarij schrijft ; dit boek is een erfstuk van een Domini- canermonnik, die het uit Augsburg heeft medegebracht. Een Duitsch keizer , Frederik de tweede van Hohenstauffen, is de schrijver. Den titel zult gij wel verstaan : De tribus impostoribus ; het is slechts negenentwintig paragrafen groot. Ga zitten, dan zal ik ze u in het Hollandsch voorlezen." Baruch ijsde van de gruwelijke godloochening en koel- 173 bloedige ontkenning van alle geloof , die uit deze bladzijden spraken, en toen de woorden van de 2iste paragraaf zijn oor troffen: ^Quid enim Detcs sit, in revelatione quali- cunque obscurius lange est quam antea ^ was hij te moede, alsof hem de kern van alle godsdienstig bewustzijn met gloeiende tangen uit het hart werd gescheurd. »Als gij het leven wat meer van nabij hebt leeren ken- nen, mijn jonge vriend," zeide de geneesheer, opstaande, »dan zult ge inzien, dat de moraal, die op de markt des levens in omloop is, eigenlijk niet uit inktpotten geput wordt. Uw jodendom en ons jodendom hebben afgedaan ; uw jodendom is sedert lang een munimie , die bij de min- ste aanraking ineenzinkt; het onze was tot in het begin der vorige eeuw een toestand van barbaarschheid , toen het den geest der klassieke oudheid in zieh heeft opgenomen, die het eindelijk geheel zal ten onder brengen. Treed slechts de vrije, luchtige zalen der klassieke wijsheid bin- nen en ge zult leeren genieten, spotten en zwijgen." »In welk een doolhof ben ik verzeild geraaktl" zuchtte Baruch bij zichzelf, terwijl hij zieh verwijderde; »doch ik voel 't, daar moet een uitweg gevonden worden/* TIENDE HOOFDSTUK. BENEDICTUS SIT! »Daar zou eene jonkvrouw vroeg opstaan En hären liefste zoeken gaan. Ze zoekt hem onder de linden , Doch kan hären liefste niet vinden — " Dus zong Olympia van den Ende, terwijl zij haar lied vlug en krachtig met de slepende tonen van haar huisorgel begeleidde, toen haar vader de kamer binnentrad. »Ge schijnt u vandaag weer geheel in een muzikale sfeer te verdiepen," zeide hij, »en niets te merken van wat er op de niet-muzikale wereld voorvalt; reeds een uur geleden zijn wij uw deur voorbijgekomen en hoorde ik u öok al. Hier heb ik eindelijk mijnheer Spinoza meegebracht , van wien gij zooveel hebt hooren spreken. Mijnheer Spinoza, hierbij stel ik u mijne dochter voor; zij is mij een trouwe hulp in de uitoefening van mijn heilig leeraarsanibt en ge moet dus op een goeden voet met haar zien te komen." »Mijn vader heeft al dikwijls van u gesproken ," zeide Olympia, »en het doet mij genoegen, eindelijk zelve kennis met u te maken. Ik zie wel, dat ik, hoeveel ik ook van u gehoord heb , mij toch nog een verkeerde voorstelling 175 ran uw uiterüjk >heb gemaakt. Zog mij eens, — want gij zijt immers een philosoof? — bf dit niet weer een nieuw bewijs is , dat eigenlijk al onze voorstellingen van persönen en zaken, die buiten <Mizen ortmiddellijken gezichtskfinglig- gen , onjuist zijn?" Wie was dat, die hem terstond met een probleem te- gemoet kwam en hem voor de eerste maal van zijn leven een philosoof noemde? Baruch sloeg de oogen neer ; hij meende haar vorsehen- den blik op zijn gelaat te voden. Zwijgend boog hij, niet wetende wat te antwoorden. »Mijn dochter is een ^halve .philosoof , met wie ge terdege kunt disputeeren," merkte van den Ende aan, ten einde Baruch uit zijn verlegenheid te helpen. Hij scheen dit echter niet te hooren. »Van morgen heeft Oldenburg mij weer een prachtig lied gestuurd," hemam Olympia, zieh tot haar vader wen- dende en hem het blad overreikende. »Doet ge ook aan muziek?" vroeg zij daarop aan Baruch. »Neen." »Maar gij zingt toch zeker wel de psalmen? Gij moet eens een Hebreeuwschen psalm voor mij zingen; dienzou ik ZOO gaarne willen hooren. Heeft men nog de melodieen van koriing David?" »Wij hebben nog veel oudere , daar bijna al de melo- dieen in onze Synagogen volgens de overlevering nog van den berg Sinai afkomstig zijn. Hoewel de gebeden eerst veel later werden opgesteld, zijn die melodieen zonder woorden van het eene geslacht op het andere overgegaan en be- houden gebleven." 176 »Hoe aardig! Juistalsofonzekleederenzonder onslichaam gingen wandelen, of een tuighuis zonder Soldaten slag wilde leveren!" /tis alleen maar een onderstelling , en bij overlevering aangenomen," zeide Baruch. »Toch ligt er een schoone zin in die overlevering. 'tMoet heerlijk geweest zijn," ging Oljrmpia voort, »dat ratelen van den donder en het geschal van al die bazuinen te hooren ; 't was zeker een daverend accompagnement. Zing toch , als 't u belieft , eens iets uit dat Sinai-oratorium y als mijn christelijke ooren het ten minste mögen hooren." Baruch betuigde nogmaals, dat hij niet kon zingen, maar Olympia wilde die verontschuldiging niet aannemen en bracht den bezoeker hierdoor geducht in het nauw. »Ge overdrijft uwe ingenomenheid met alles wat muziek betreft/' zeide haar vader. »Wacht, totdat mijnheer Spinoza u uit zichzelf de toonladder van zijn geloof aan- geeft; ge zoudt iemand, en dat nog wel een vreemde^ werkelijk verlegen maken/' Olympia verzocht Baruch nu, haar onbescheiden verzoek niet kwalijk te nemen en dit toe te schrijven aan haarvu- rig verlangen om een Hebreeuwschen psalm te hooren zin- gen. — Weldra nam hij afscheid met een tot heden on- gekend gevoel van beklemdheid; hij meende namelijk, dat Olympia den spot met hem had gedreven , niet zoozeer met hem persoonlijk , als wel met hem als jood. Zulk een ondervinding hindert ieder , die den eenen of anderen kring of stand den rüg heeft toegekeerd , zelfs dän nog » als hij weet , dat hij ook in denken en handelen met zijn vroegere geestverwanten heeft gebroken. 177 Dit was zijne eerste ontmoeting met Olympia geweest op denzelfden dag , toen Van den Ende hem voor het eerst naar zijne wöning had medegenomen. Later had hij haar nog dikwijls hier en daar ontmoet en nu en dan een vluch- tig Woord met haar gewisseld , maar voor het overige zieh weinig om haar bekommerd. Hij kon als het wäre met Job getuigen : »Ik heb een verbond gemaakt met mijne GOgen, dat ik geen maagd aanschouwen zou. (Job 31, i). Nu was de tijd echter gekomen , dat hij zijne oogen tot een jonkvrouw zou opslaan, dat hij ieder woord, dat haar over de lippen kwam , met belangstelling zou volgen. De dokter was op reis gegaan en had zijne dochter opgedra- gen , zijne lessen onderwijl waar te nemen ; ook Baruch werd haar leerling. Evenals haar naamgenoot Olympia Morata uit Ferrara , die in de vorige eeuw door hare Grieksche en Latijnsche gedichten de bewondering harer tijdgenooten had gaande gemaakt, gevoelde Olympia Van den Ende zieh volkomen in de wereld der klassieken te huis , doch bezat meer zin en aanleg om zieh in geleerde onderzoekingen te verdie- pen , zoodat het haar niet onmogelijk zou zijn geweest , haar doctoraal examen in de philosophische wetenschappen te doen. Zij wist evenwel maar al te goed , dat het zwart. fluweelen mutsje, met fijne Brusselsche kanten omzet, haar weelderige blonde lokken en lelieblanke huid vrij wat beter deed uitkomen , dan de rood fluweelen , hooge en puntige doctorshoed. Tullia , de eigen dochter van Cicero, had de brieven , door haar welsprekenden vader aan haar gericht , niet in schooner en sierlijker Latijn kunnen beantwoorden , dan de dochter van den Amsterdamschen geneesheer. Dik- 12 178 wijls droegen ook haar zachte , blanke banden de sporen van geleerden inkt. Zij oefende namelijk bij hare leerlingen een streng censorschap uit , ten opzichte van ledere uit- drukking , die zieh het Romeinsche burgerrecht niet had verworven en trok haar blank , effen voorhoofd in diepe rimpels samen, als haar barbarismen voorkwamen. Daaren- tegen schitterden hare helder blauwe oogen en lachte haar mond, die doorgaans een zekere harde uitdrukking ver- toonde , vriendelijk en innemend , als zij bemerkte , dat hare leerlingen de Latijnsche verzen alle recht hadden laten weervaren. Mismoedig zat Baruch gedurende de eerste lessen tegen- over zijne leermeesteres , die hem uit den periodenbouw van Curtius in diens Geschiedenis van Alexander de schoon- heden der Latijnsche taal onder het oog bracht. Olympia ergerde zieh over den linkschen jood , die met blijkbare verlegenheid al hare vragen beantwoordde ; zij stond op en ging peinzend het vertrek op en neer. Baruch zag de lange , slanke gestalte na , die daar zoo fier heen en weder stapte , en in plaats van Alexander' s krijgstochten te vol- gen , wijdde hij al zijne belangstelling aan Olympia' s ge- laat , welks vereenigde uitdrukking van vrouwelijke lieftallig- heid en scherp verstand hij evenmin kon begrijpen als de ingewikkelde volzinnen van Curtius. In het begin was haar onderwijs hem bijna even weinig naar den zin, als dat van den ouden magister Nigritius , want van hunne eerste ont- moeting af, had Olympia hem meer afgestooten danaan- getrokken. Zij wist echter spoedig eenige punten van aan- raking tusschen hun beider verschillende geestesrichting op te sporen, en zoo kwamen er schielijk allerlei an- 479 dere onderwerpen dan de Latijnsche spraakkunst op het tapijt , wat Baruch steeds meer en meer genoegen in haar omgang deed scheppen. Hij sprak met Olympia over de eeuwige wereldorde , over de geschiedenis van volken en staten , en Baruch' s denkbeeiden hieromtrent kwamen haar uiterst eigenaardig , ja , zelfs zonderling voor ; hij was namelijk gewoon , dit alles van zijn joodsch standpunt te beschouwen en volgens zijn joodsche opvat- ting te beoordeelen. Hierdoor nam het gesprek ook voor Olympia dikwijls een verrassende wending ; doch eigenlijk was alles , wat Baruch met haar sprak , zöö buitengewoon en getuigde van zulk een denkend , ontwikkeld verstand , dat Olympia zieh aan plichtverzuim begon schuldig te ma- Icen en het onderwijs op den achtergrond schoof — meer dan zij wellicht verantwoorden kon. Beider geest trachtte door te dringen tot in den nacht der eeuwen en tot in de verst verwijderde streken , en hier ontmoetten zij elkan- der ; want beiden werden bezield door dezelfde aandrift : den oorsprong van het heelal en zijn bestaan te leeren ken- nen. — Verlangend zag Baruch voortaan het bepaalde uur tegemoet en begaf zieh gewoonlijk een geruime poos te vroeg op weg. Op zekeren dag hadden zij in het achtste kapittel van het zevende boek de bekende toespraak der Scytische af- gezanten aan Alexander gelezen. »Ook Valerius Maximus verhaalt ," merkte Olympia aan, »dat Aristarchus eens tot den koning gezegd had , dat er, volgens Democritus , nog ontelbare werelden bestonden. 180 Heiaas ! riep de koning uit , ik ongelukkige heb er nog niet e6ne veroverd 1" »Ook in den Talmud vindt men allerlei legenden van den »Macedonischen Alexander," voor wien de wereld te klein was ," antwoordde Baruch. »O, vertel mij er een paar," verzocht Olympia. »Ik hoiid zooveel van die bloemrijke oostersche verbalen." Op dit zelfde oogenblik werd er aan de deur geklopt. Olympia riep : »Binnen !" Een groot , statig man met fijn besneden gelaatstrekken verscheen op den drempel. Kalm en waardig trad hij op Olympia toe , greep hare band en drukte deze aan zijn lippen. »Ik verbeug mij ," zeide bij, »de band te mögen küssen , die de citerpen , zoowel als de stift der gescbiedenis met even groote vaardigbeid weet te voeren en reeds zoo menigeen den weg door Attica s en Latium's beerlijke dreven beeft gewezen." »Het zou werkelijk Jammer zijn , als gij de diplomatieke loopbaan niet badt ingeslagen," antwoordde Olympia lacbend. »In dat geval zou ik ook niet bet genoegen kunnen beb- ben , u bet nieuws mede te deelen , dat uw gunsteling, de brave generaal Olivier Cromwell , door bet leger tot Pro- tector van Engeland is benoemd. Hij beeft bet Parlement niet te vergeefs met de boogst oratoriscbe formule : »Gij dronkaards 1" uit elkaar gejaagd." »Spot maar vrij met zijn redenaars-talent, bij isookgeen Demostbenes ," zeide Olympia ; »bij is ecbter een doortas- tend man met een diepen en scberpen blik, en bet doet mij genoegen, dat zijn Verdiensten erkend worden. Docb boe ziet 't et bier te lande uit ? Zijn er al zekere bericbten omtrent bet aantal menseben, dat bij den laatsten storm verongelukt is ?" 181 »Neen , maar ook hier heeft zieh weer het komische met het tragische vermengd. Ik heb u al meer gezegd , dat mijn Nedersaksisch vaderland , wat zeden en gewoonten be- treff , zeer veel overeenkomst heeft met het uwe ; maar in e^n opzicht is er een hemelsbreed onderscheid tusschen de beide landen en wel ten opzichte hunner verhouding tot de joden. In mijne brave geboortestad zou men nooit hebben toegestaan , dat de kinderen Abrahams een schip uitrustten en dit onder den naam van »de Jood" in zee zonden ; is de Noordzee niet een christelijke zee ? Daarom heeft zij echter ook de joden het eerst verzwolgen. Van morgen voor het open venster zittende , hoorde ik een oud matroos aan zijn kameraad uitleggen , hoe het gansche on- geluk alleen aan de gemeenschap met de joden moest ge- weten worden." Bij de komst van den vreemdeling was Baruch opge- staan ; hij had zijn boek onder den arm genomen en wilde Olympia goeden dag zeggen. Reeds twee malen had hij een stap voorwaarts gedaan, om voor haar te buigen en vervolgens te vertrekken , doch zij zag voortdurend den anderen weg op en nu nam de nieuwe bezoeker wederom het woord en trok hierdoor al hare belangstelling tot zieh. »Ik ben u nog de verklaring schuldig van mijn komst op zulk een ongewoon uur. Zeker gaat ge heden avond naar de voorstelling van de rederijkerskamer, doch ik wilde u herinneren , vooraf een kort bezoek te brengen aan den Botanischen tuin , waar ge iets zien zult, Wat ge waarschijn- lijk nog nooit van uw leven gezien hebt : een bloeienden palmboom met zulke gropte bloemen , dat er tien elfenfa- milies met gemak in zouden kunnen wonen." 182 Op dit oogenblik gelukte het Baruch eindelijk , een bui- ging voor Olympia te maken en een paar afscheidswoor- den te stamelen. »Ge moogt nog niet vertrekken, mijnheer Spinoza,'/ zeide zij. »Ge zoudt mij immers nog een paar legenden verteilen , en als ik dan de lelies van het zuiden gezien heb , kan ik u ook iets van uw geboorteland meedeelen." »Misschien heeft die matroos het wel bij het rechte eind gehad en is het dus beter , dat ik heenga ," zeide Baruch met een zijdelingschen blik op den vreemde »Ik merk wel," hemam deze , terwijl hij opstond , »dat mijn oude vriend Kaspar Barlaeus gelijk heeft. Hij had veel met joden omgegaan en was eer vöör dan tegen hen in- genpmen , omdat hij zooveel geest en verstand bij hen aantrof. Over een gebrek , dat hen allen aankleefde, heeft hij zieh echter meermalen beklaagd , over hunne lichtge- raaktheid namelijk ; de onschuldigste blik, de minste scherts wordt door hen ten kwade geduid. Ik kan u verzekeren, dat het volstrekt mijn plan niet was , uw persoon of uw geloof te beleedigen en juffrouw Olympia kan getuigen , dat ik nooit eenige onchristelijke gezindheid tegen de joden heb gekoesterd." »Dat kan ik ," bevestigde deze. »Eigenlijk heb ik alleen schuld aan dit misverstand , omdat ik vergeten heb, u aan elkander voor te stellen. Mijnheer Spinoza kent gij nu , en dat is mijnheer Oldenburg , een attache of iets van dien aard bij het Bremer gezantschap. En nu verzoek ik u vriendelijk , ons een van die legendes te verhalen , als onderpand, dat de vrede hersteld is. Anders zal mijn gewe- ten mij steeds blijven aanklagen, dezen verstoord te hebben/' 183 Baruch maakte eenige bedenkingen. »Laat ik u ^^n ding zeggen," viel CMdenburg heminde rede. »Juffrouw Olympia bidt iederen dag : Mijn Mal geschiede, gelijk in den hemel alzoo ook op aarde. En daarom, streef maar niet langer tegen; ge moet toch eindigen met toegeven." Baruch verhaalde nu de bekende legende, hoe Alexan- der met zijn leger tot aan de poort van Eden was door- gedrongen , waarop Oldenburg verschillende volksoverleve- ringen uit de oude gedichten van den monnik Lamprecht en Ulrich von Eschenbach aanhaalde , waardoor de Duit- sche dichtgeest de heldendaden van Alexander verheerlijkt had. Van gedachten wisselend over den grootsten held der oudheid, die, wel is waar, door geen Homerus bezon- gen werd, maar wien de dichterlijke genius onder alle volken, ZOO in het oosten als in het westen , een bloemkrans op de slapen gedrukt heeft, snelde een aangenaam uur voor het drietal om. Oldenburg en Olympia beiden zagen verbaasd tot Baruch op , terwijl hij hun bedaard , doch met den gloed der overtuiging uitlegde , hoe de vrees als de eenige oor- zaak van het ontstaan en bestaan van het bijgeloof moet aangemerkt worden ; Alexander was hiervan een sprekend voorbeeld ; zoo dikwijl§ de omstandigheden hem tegenlie- pen of schrik aanjoegen , had hij zijn toevlucht tot offers en allerlei bijgeloovige handelingen genomen. Toen Baruch vervolgens de hierop betrekking hebbende plaatsen bij Cur- tius , boek 4 hoofdstuk lo , en boek 5 hoofdstuk 4 enz. vlug opsloeg en verklaarde , kwamen zijn beide hoorders tot het besluit, dat die jonge man met een buitengewonen geest begaafd was en op een nieuwe , oorspronkelijke wijs het verledene navorschte. 184 Oldenburg kwam voortaan dikwijls , als hij wist , dat hij Baruch bij Olympia zou ontmoeten , en deze merkte met recht veel genoegen <5p , dat de beide jongelieden dage- lijks beter vrienden werden. Zij was er zelfs trotsch op, de be- middelaarster tusschen twee zulke ongelijksoortige personen te zijn, en wist telkens weer een onderwerp te berde te bren- gen, waarbij Oldenburg' s menschenkennis en belezenheid, en Baruch's onderzoekende geest gelegenheid hadden zieh te openbaren. Behalve zijn. beschaafd voorkomen en innemende manieren , bezat Oldenburg nog een uiterlijk voorrecht, dat wel is waar zelden als zoodanig op prijs wordt gesteld , doch dat nochtans , zonder dat wij 't weten , dikwijls een belangrijken invloed op onze eerste kennismaking uitoefent, namelijk een heldere , buigzame , welluidende stem. Alles wat hij zeide , vond hierdoor des te eer weerklank bij zijn hoorders en nam deze onwillekeurig voor hem in. Baruch en Oldenburg werden vrienden , zonder dat zij 't elkander betuigden. » Ge hebt nu spoedig den Latijnschen cursus achter den rüg ," zeide Olympia op zekeren dag tot Baruch , »hoe zoudt ge 't vinden , als gij mij ter belooning eens He- breeuwsch leerdet?" »Dan moet gij de polyglotte van den kerkvader Origenes volgen ," zeide Oldenburg lachend ,• »en kunt van de eene taal in de andere heen en weder springen, zooals het uw rusteloozen geest gelieft. Neem mij dan in den arm , en ik zal u de hoogleeraarsbetrekking van Casaubonus of Sca- liger bezorgen. In mijn verbeelding zie ik de Studenten al naar het coUege stroomen , waar de hooggeleerde Olym- pia Van den Ende het hooglied inhetoorspronkelijke doceert." 185 »Bedenk," voegde Baruch er bij, »dat 't de heilige taal is , die gij leeren wilt." »Zijt gij dan een heilige?" vroeg zij min of meer spijtig. »Zeker hebt ge ten minste een Hebreeuwschen naam. Hoe heet ge eigenlijk?*' »Baruch." »Bahruch!" herhaalde Olympia, nu in een luiden lach uitbarstende. »Bahruch! hu! 'tis om bang te worden van zoo'n spookachtigen klank! Die naam is zoo lugubre, zooals 't in de muziek heet; ik zou hem altijd in f mol speien of zingen; hoor maar: zöö." Dit zeggende zette zij zieh voor haar orgel, steeds Bahruhch! Bahruhch! zin- gende en die tonen met de somberste accoorden begelei- dende. »Om 's hemels wil , dien naam moet ge laten varen, anders loopt het nooit goed met u af!" ging zij voort. »Ik had een vriendin, wier aanstaande Balthasar Prompronius heette. Nu was het haar natuurlijk onmogelijk, »lieve Balthasar" te zeggen; welk schepsel , met rede en gevoel begaafd , zou däartoe in Staat zijn ? Het kan de een niet over de lippen en verscheurt het gehoor van den ander ! Mijn vriendin was dan ook diep ongelukkig; zij zeide al- tijd maar alleen: »lieve!" en eindigde met hiermede een ander te bedoelen. Die leelijke naam was de oorzaakvan haar ongeluk; dat is mijn onwankelbaar geloof." »Gij zijt dus niet zoo ongeloovig, als gij 't wilt laten voorkomen," zeide Baruch. »Bahruhch!" herhaalde Olympia telkens op den allerlaag- sten toon, die haar mogelijk was, om al het onwellui- dende van dien naam te doen uitkomen. »Bahruhch! neen, dat is onmogelijk! Ik heb werkelijk medelijden met uw 186 aanstaande vrouw! Pas maar op, dat het niet met haar afloopt als met mijne arme Mathilde! Volg mijn raad en neem een anderen naam aan. Kan dat uilengekras niet vertaald worden?" »Ja wel; het wil zeggen: Gezegende." »Prachtig!" juichte Olympia, van blijdschap in de han- den klappende, »dus Benedictus? Dat is een uitmuntende naam. Als ge paus wordt, zijt ge dan de veertiende en wordt vijf en zeventig jaren na uw dood gecanoniseerd , terwijl men bedevaarten gaat doen naar het wonderdadige graf van St. Benedictus. »Lieve Benedictus," — hoor maar, hoe zacht en liefelijk dat klinkt, maar Bahruch! brr! geef er mij de hand op, u in het vervolg Benedictus te zuUen noemen. Gij zijt immers een geleerde en als zoodanig komt u ook een Latijnsche naam toe; ge zult zeker vroeg of laat een beroemd man worden en dan heb ik toch ook een naam tot het nageslacht overgebracht. Men moet ook zijn vijanden niet alle gelegenheid bene- men, om een geestigheid aan den man te brengen. Ik zie al , hoe een banvloek tegen u aldus begint : Benedic- tus est Spinoza^ qtietn recHus ntaledictum dixeris. i) De Romeinen hebben van de stad Maleventum in Beneden- Italie Beneventum gemaakt, en de hoogwijze magister, die u op deze wijs zoo behendig verdoopt, heeft de gedachte dus eigenlijk slechts van anderen gestolen; maar toch zie ik hem vöör mij , zieh welgevallig onder de kin strijkende en zijn zwart mutsje van het geleerde voorhoofd naar ach- i) Spinoza wordt de gezegende genoemd; met meer recht kan hij de vervloekte heeten. 187 teren schuivend, terwijl hij tevreden meesmuilt, dat hij u met ^^n enkel woord gebrandmerkt heeft De verdienste- lijkste van allen wordt echter niet erkend , en dat ben ik , die dien verheven inval gehad heb; zonder mij zoudt ge ten eeuwigen dage Baruch hebben geheeten. En zelfs Aris- tophanes had daarover kunnen lachen, maar geen enkele geestigheid kunnen zeggen.'* Zöö praatte Olympia met kleine tusschenpoozen voort ; Baruch' s bezwaren en tegenwerpingen bleven allen zonder gevolg. »Als gij mijn raad niet goedschiks volgt ," besloot zij eindelijk , »dan zeg ik van dit oogenblik af nooit iets an- ders tegen u dan rabbi Bahruhch , en koop een papegaai , dien ik de woorden : rabbi Bahruhch z66 dikwijls zal voor- zeggen , totdat hij ze vlug en duidelijk napraat ; ik hang l^em hier onder het venster en zoodra gij u dan vertoont, zal hij u toeroepen : rabbi Bahruhch ! rabbi Bahruhch ! Ik voorzie al, dat alle menschen voor ons huis zulien blijven staan, om te zien, hoe het individu er uitziet, dat een naam heeft, die als ravengekras klinkt. Ik vraag u dus voor de laatste maal: wilt ge mijn raad volgen?" »Heb ik u niet gezegd , toen wij elkaar voor het eerst ontmoetten , dat juflfrouw Olympia de verpersoonlijkte eigen- zinnigheid is?" zeide Oldenburg. »Gehoorzaam dus maar onmiddellijk. Ge zult u toch niet aan zulke onvergelijke- lijke kwellingen willen blootstellen ?" Baruch gaf zijn toestemming en stak Olympia de hand toe, die deze hartelijk drukte. »Ga even zitten," hemam zij, »en gij, mijnheer Olden- burg, kom hier naast mij staan; ge zult doopgetuige zijn. 188 Nu legde zij haar beide h^mden op Baruch's hoofd en zeide: »In naam van Aristoteles, Baco en Cartesius geef ik u den naam Benedictus. En opdat die naam groot worde en blijve voortbestaan in alle eeuwigheid , zoo ge- denk , wanneer ge hem nederschrijft , ook haar , van wie dat woord is uitgegaan. Benedicite! In saecula saeculo- rum y Amenr Deze laatste woorden zong zij op plech- tigen toon, alsof zij een kerkgezang aanhief. »Heb ik 't goed gedaan?" vroeg zij vervolgens, terwijl zij de banden langzaam van zijn hoofd ophief en onwillekeurig met de rechterhand Benedict's wang aanraakte. »Zoo voortreffelijk," antwoordde Oldenburg, »dat als ge mijn naam Heinrich — of Hendrik, zooals men hierte lande zegt — soms wat onmuzikaal mocht vinden, ik gaame nog een anderen bovendien van u wil ontvangen , zonder te vreezen, dat men ons van godslastering zal be- schuldigen. Ik zou gaame de ondervinding willen opdoen, hoe iemand onder uw zegenende hand te moede is." Olympia bloosde , en streek met de hand over het voor- hoofd, om hare verlegenheid te verbergen. ELFDE HOOFDSTUK. EEN NIEUW MENSCH. Uit de heldere en vroolijke sfeer, waar hij Benedictus genoemd werd , moest hij weder terugkeeren tot den som- beren en afgezonderden kring, waar hij Baruch heette en als zoodanig moest denken en handelen. Waarom is de naam Benedictus welluidender dan die van Baruch? Dit is alleen een vooroordeel van de kinderen dezer we- reld , wie de heilige taal vreemd en hard in de ooren klinkt. En toch — is die naamsverandering niet een aanwijzing, om voortaan op dezelfde wijs als de geheele denkende we- reld te leven en te denken ? Ligt er niet een diepe zin in verborgen, dat de aartsvaders Abraham en Jakob van naam veranderden, nadat hun een nieuwe zending was opgedra- gen. Mag men een bewijs hiervoor uit den bijbel putten? En altijd die bijbel? — In deze en dergelijke overpeinzingen verzonken , had Spinoza de woning van Van den Ende vertaten. Zijn fa- milienaam was hem gebleven en deze verbond hem voor eeuwig aan zijn verleden en afkomst; hierdoor beperkt, 190 kan noch mag men zieh aan vrije, zelfstandige gedachten overgeven. De kroon, die hem eens met den titel van rabbi op het hoofd was gezet , had hij verloren ; een zachte hand had zijn voorhoofd aangeraakt en hem een anderen naam gegeven. Van Olympia komende , begaf hij zieh naar de sehool »de Kroon der Wet" Het seheen hem een bitteren spot toe, dat men hier in deze bekrompen omgeving met krönen pronkte ; alles kwam hem zoo kleingeestig en somber voor , nog veel meer dan er eigenlijk grond toe bestond. Nog klonken de opgeruimde woorden en de welluidende stem van Olympia hem in de ooren; de litanie, die de om de tafel zittende seholieren aanhieven, vormde hiermede een schrillen wanklank. Hij had zieh in een hoek nedergezet, om zieh, met een opengeslageri boek voor zieh, ongestoord aan zijn eigen gedachten te kunnen overgeven , toen Chisdai zieh bij hem voegde , om hem over den zin van een moei- lijke plaats in den Talmud te raadplegen. Barueh hielp hem spoedig hiermede tereeht. »Ik heb 't al lang gezegd," hernam Chisdai, »gijwordt een tweede Simson, wat geest en verstand betreft; als men u ergens niet in- of uit wil laten , neemt ge de ge- heele poort met sloten en grendels en al op den rüg en voert ze mede, — maar, wat ik u bidden mag, laat u toch niet verleiden door die Delila, die gij tegenwoordig ZOO dikwijls bezoekt. Ik zelf heb haar nooit gezien , God beware mij! maar zooals ik van anderen hoor, is ze niet jong meer en ook niet zoo bijzonder sehoon." »Ik weet niet, wat ge bedoelt; laat mij met vrede," zeide Barueh wrevelig. 191 »Wat ik bedoel?" hervatte de ander; »nu, gekuntgoed veinzen ! De dochter van dien dokter , meen ik ; hoe heet ze ook? O ja, Olympia Van den Ende. Ik hoor, dat ze vreeselijk knap is en zeven talen kan spreken. Wezenlijk , volg mijn raad: als die menschen denken, dat ze u voor goed hebben ingepakt , handel dan met hen als Simson : vang de vossen , bind hun staarten aan elkaar , steek ze in brand en jaag ze in de rijpe korenvelden der Philistijnen. Ge begrijpt, in welken zin ik dit bedoel, niet waar? Maar ik vrees, ik vrees, dat ze u de oogen zuUen uitsteken en van uw kracht berooven en eindigen met u uit te lachen." »'t Is Jammer," antwoordde Baruch , »datgij deze nieuwe toepassing van Simson' s geschiedenis op de godsdienst- twisten in het algemeen niet voor uw preek van morgen bewaard hebt. Tot slot hadt ge er kunnen bijvoegen , dat als die menschen datgene , wat gij bedoelt , konden of wil- den , ik ook den moed zou hebben , om evenals Simson uit te roepen : mijne ziel sterve met de Philistijnen ! zoowel als daarnaar te handelen." Dit gesprek deed hem pijnlijk aan. Het scheen hem heiligschennis toe , Olympia' s naam door Chisdai te hoo- ren uitspreken en haar liefelijk beeld zieh binnen die som- berfe muren vöor den geest te roepen. Zijn aflceer van Chisdai nam met den dag toe , dewijl hij duidelijk merkte, dat deze al zijn streven op geestelijk gebied naging en de uitwerking daarvan op het spoor trachtte te komen. Hij moest wel bijzondere bedoelingen hiermede hebben , daar hij zieh zelfs door een in het oog vallende barsche bejege- ning van Baruch' s kant niet Het afschrikken. Den volgenden sabbat legde C)iisdai in het openbaarde 192 eerste proef af van zijn redenaarstalent. Zij mislukte ten eenenmale. » Wat mij betreft , ik had er niets tegen , toen Chisdai aanzoek deed om de hand van uw zuster Mirjam," zeide Baruch's vader tot hem , terwijl zij samen de Synagoge ver- lieten ; »Chisdai heeft fortuin en hem Staat nog vrij wat meer te wachten. Ook is hij niet leelijk. Ik begrijp dus niet , hoe Mirjam zulk een onoverwinnelijken afkeer van hem heeft, zooals zij zegt. Ik zie nu evenwel in, dat hij niet zulk een groot man zal worden , ak men van hem verwacht heeft , en is mij nu toch niet het geluk besche- ren , mijn dochter aan een beroemd schriftgeleerde tot vrouw te geven, dan gun ik haar nog liever aan Samuel Casseres." Baruch stemde dit van ganscher harte toe. »Mij dunkt , 't wordt tijd ," ging zijn vader voort , »dat gij u nu ein- delijk ook eens laat hooren ; onze geheele familie zal daar- door in de algemeene achting rijzen. Ook zou ik met mijn oude oogen u gaame nog eens op het preekgestoelte zien staan ; wie weet , hoe kort mij dat voorrecht nog maar vergund zal zijn." Baruch antwoordde niet. Zeker zou hem een ontzettende duizeling overvallen , dacht hij bij zichzelf, als hij daar in het openbaar optrad , evenals die anderen , die met zulk een vaste overtuiging spraken , alsof zij onzen lieven Heer in de kaarten hadden gezien en nauwkeurig wisten, waarom hij deze of die troef had uitgespeeld , en welke hij in het vervolg zou of moest uitspelen. »Zoudt ge er geen zin in hebben ?" begon zijn vader op nieuw. »Ik geloof, dat ge wat te beschroomd van aard zijt. Schaam u , vroeger hadt ge moed en lust tot alles l 193 « »Weet ge nog wel , hoe gij het als het hoogste geluk be- ♦• - schouwdet , te prediken en den goddelijken geest door het levende woord over de gansche gemeente uit te störten?*' »Ik ben niet recht wel en heb altijd nog last van hart- kloppingen , nadat ik onlangs , zooals ge weet , bloed heb opgegeven." »Ba , dat zijn uitvluchten ! Ik zal u maar zeggen, dat ik er al met onzen Chacham Aboab over gesproken heb, die u gaarne toestaat , vandaag over veertien dagen te predi- ken. Natuurlijk zal ik onzen dokter Silva vragen , of hij er geen bezwaar in ziet ; doch als hij het goedkeurt, moet ge mijn wensch vervuUen , of ik vergeef 't u zelfs op mijn sterfbed niet." Wat zou hij hierop zeggen ? — Silva maakte geen be- zwaren en Baruch moest zieh dus op zijn preek voorbe- reiden. — Wie zal echter al de tegenstrijdige gewaarwor- dingen schetsen , die hem bij de vervaardiging van dit ser- moen bestormden ? Wie de kwellende gedachten weergeven, die hem vervolgden , als hij zieh naar Olympia begaf en met haar de lustige tooneelen uit het leven der heidenen las ; als hij zieh door Oldenburg'is vroolijke luim en schran- dere invallen liet afleiden en — dan weer aan zijn preek moest gaan ? De jonge leeraar had verscheidene boeken opgeslagen , om hieraan bewijsplaatsen , gelijkenissen en vragen te ont- leenen. Zijne band rustte op een geopend werk van Mai- monides en zijn blik dwaalde peinzend längs zijn boeken- schat , die tegen den muur was geplaatst. Die bladen be- vatten de woorden en gedachten van gestorven geesten ; zeker hebben ook deze geworsteld , getwijfeld , getreurd en 13 194 toch eindelijk den vrede teruggevonden. Is het dan niet overmoedig, hun leven en hun leer als een waan te be. schouwen ? Duizenden vöör u waren wijzer dan gij. Buig dan uw trotschen zin , word nederig van hart en ge zult op nieuw de vreeze Grods leeren kennen en mede degod- zaligheid beerven , die eeuwen lang allen , die u zijn voor- gegaan , gelukkig maakte. Ge wilt en ge kunt het ; ge moet ! Waar zult ge kracht vinden op den eenzamen weg, waar niemand u volgt en waar slechts uw eigen bewustzijn u tot leidsman is ? De geesten uwer voorvaderen stijgen op en zegenen u en voeren u hun kring binnen. De geschiedenis bevat vertroostingen, die, als onze kracht dreigt te bezwijken , haar telkens een verwonderlijken steun verleenen en ons als met nieuwen moed bezielen. De oogen van den jongen man schitterden van geestdrift en opgewondenheid , terwijl hij die geschiedbladen opsloeg ; hij legde^ de linkerhand op de bofst , waar op nieuw eenige kalmte begon te heerschen. Zou die troost en berus- ting , die hij thans uit de geschiedenis putte , waardoor de onrust in zijn binnenste voor het oogenblik tot bedaren kwam , voortdurend zijn deel blijven of zou die geestelijke behoefte weer met nieuw geweld in hem ontwaken , die slechts in en door hemzelf bevredigd kon worden ? De bewuste sabbat brak aan. Een plechtige stilte heerschte in de synagoge, toen Baruch de trappen van het altaar besteeg. Welk een booze geest tooverde hem op datzelfde oogenblik Olympia's gedaante voor oogen? Op spottenden toon hoorde hij haar »rabbi Baruch! rabbi Baruch!" zeg- gen. Hij spande al zijne krachten in , om dat beeld op dit moment van die piek te verdrijven. Doodsbleek stond 195 hij voor de menigte ; aller oogen waren op hem gericht. Hij wischte zieh het koude zweet van het voorhoofd en begon met bevende stem : »De Heer is nabij allen , die Hem aanroepen ; allen die Hem aanroepen in waarheid." (Ps. 145 , 18.) Met scherpe trekken schetste hij de kwel- lingen van den twijfelaar , «die geen God in den hemel en geen God. in het hart heeft, en reeds was hij tot aan het tweede gedeelte van zijn preek genaderd , waarin hij de zaligheden van het geloof beschreef, dat allen menschen is ingeschapen. Naarmate hij het einde naderde , en het geluk schilderde , reeds tijdens zijn leven tot de vaderen verzameld te worden , d. w. z. een met hen te zijn in het in stand houden en uitbreiden van hetgeen door hen is ge- grondvest , waarin de kracht van hun aardsch bestaan is gelegen , werd zijn rede welsprekender , zijn stem krachti- ger — toen hem plotselipg een hevige benauwdheid over- viel. Hij zweeg en hield den zakdoek voor het gelaat; een stroom van bloed vloeide hem uit den mond. Een doodsche stilte heerschte in de geheele vergadering ; ieder zag zijn buurman bekommerd aan en sloeg dan weer een medelijdenden blik op den zieken jongeling. Reeds opende zijn vader dep mond , om zijn zoon te verzoeken , het preekgestoelte te verlaten , toen deze zieh weer op- richtte en met een kort gebed besloot. Als uit een mond riep nu de geheele gemeente: » y^ejasc/ier Coac/i T (de Heer Sterke uwe kracht), waarmede men in de Synagoge zijne ingenomenheid met het gehoorde te kennen geeft. Baruch en zijn vader verlieten weldra het bedehuis. Toen zij Chisdai's gestoelte voorbijkwamen , vroeg deze, of hij hen zou vergezellen. Baruch sloeg dit aanbod af. Overal was 196 het ongeval , dat hem overkwam , op dien sabbat het voor- naamste onderwerp des gespreks. Oude vrouwen en waan- wijzen beschouwden het als een siecht voorteeken. Alleen Chisdai , die anders niet lang talmde met zijn oordeel te zeggen , haalde de schouders op , als men hem vroeg, wat hij er van dacht. Hij had dan ook alle reden , om zijn ge- voelen te verzwijgen. Reeds na verloop van drie dagen mocht Baruch zijn ka- mer weer vertaten. Hij gaf zijn voornemen te kennen , naar Olympia te gaan. »Ge moogt den drempel van dat huis niet meer betreden ," voegde zijn vader hem met zichtbare verstoordheid te gemoet. »Ikheb fraaie zaken van dien kleinen dokter gehoord I Hij is de satan in persoon 1 De zoon van den indigohandelaar Groenhof, die acht da- gen geleden gestorven is , heeft nog vöör zijn dood bekend, dat hij eigenlijk nooit goed geloovig is geweest en dat de dokter hem tot dat ongeloof gebracht heeft. Hij vertelde , dat hij een geheele sekte stichtte ; hoe heette ze ook ? Ik heb den naam geweten. Nu , geen praatjes meer ; ik ver- kies niet , dat ge weer naar hem toegaat." Baruch trachtte zijn vader tot andere gedachten tebren- gen , doch deze ging voort : »En ik hoor , dat de dochter nog erger is dan haar vader ; ze moet den duivel in zeven talen te gelijk uit het veld kunnen slaan. Ik laat mij niet ZOO licht iets op de mouw spelden , maar dat meisje moet altijd omringd zijn door een gansche schaar van geleerde mannen , die haar het hof maken. Geloof mij , ik weet meer van de wereld af dan gij ; däär wordt geschertst, ge- lachen , gezongen , druk geredeneerd, met schoonschijnende gevoelens te koop geloopen, met allerlei fraaie woorden 197 •geschermd. Een onbedorven gemoed als het uwe meent daarin niets te zien dan het veelgeprezen vroolijk leven der klassieken , zooals ik 't ook heb hooren noemen ; maar op de keper beschouwd , is 't niets dan vermomde licht- zinnigheid , die met alle wetten heeft gebroken enalleper- ken te buiten gaat. — Hebben uwe ouders däärom hun schoon geboorteland verlaten, al hun luister en al hun trots afgelegd en zieh tevreden gesteld met hier slechts geduld te worden , opdat hunne kinderen nu met het heiligste den Spot zouden drijven ? In onze godsdienstige geschritten zijt gij meer ervaren dan ik , van wereldsche zaken weet ik echter meer af dan gij ; laat u dus waarschuwen. Geloof mij. , ge^ zult u verlaten en arm gaan voelen , als gij u niet aan de wereld en hare verleidingen onttrekt. Zijn vader werd door twee beginsels beheerscht. Het gelukkig gevoel , dat zijn borst doorstroomde, toen Baruch de rabbijnsche waardigheid had ontvangen, was gedeeltelijk godsdienstige geestdrift en gedeeltelijk wereldlijke trots ge- 198 * weest. Hij was op den sabbat een ander man dan op werkdagen en kampte nog altijd met herinneringen uit het verledene ; alle zorgen en bekommemissen drukten hem diep ter neder. Meer dan wellicht noodig was , deed hij zieh geweld aan , om zieh in zijn tegenwoordige levenswijs te schikken , wat hem dubbel moeilijk viel , nadat hij zijne vrouw door den dood had verloren. Ter wille van het ge- loof had hij zijn vaderland verlaten ; ook ter wille zijner kinderen — opdat ze dat geloof openlijk zouden kunnen belijden. En zouden ze dit nu lichtzinnig prijs geven ? Neen, met dubbelen ijver wilde hij waken , dat zijn zoon niet » evenals hij , door vreemden invloed zijn gemoedsrust verloor. De geneesheer had den jongeling verboden , luid te spre- ken , en zoo poogde Baruch op zachten en gematigden toon zijn vader te beduiden , dat hij Olympia en hare vrienden verkeerd beoordeelde. Juist werd er aan de deur geklopt en trad Oldenburg binnen, door een vreemdeling gevolgd. Hij ging op Baruch toe en gaf hem de hand, zeggende : »Goed , dat ge u nog niet candidaat hebt gesteld voor de onderwereld ! We werden ongerust , omdat we in zoo- lang niets van u hoorden. Juffrouw Olympia laat u groe- ten ; zij zegt , reeds lang aan u gemerkt te hebben , dat ge niet recht wel waart. Op haar verzoek ben ik zoo vrij, hier te komen , en daar wij dachten , dat gij erg ziek waart, heb ik mijn vriend , dokter Lodewijk Meijer medegebracht, die bovendien reeds lang met u in kennis hoopte te komen." »Ik ben zeer bezorgd geweest over mijn zoon," zeide de oude Spinoza, terwijl de bezoekers een buiging voor hem maakten. »En dus zijt gij de vader van dien jongen philosoof?" 199 vroeg Oldenburg. »Zijt gij niet onlangs bij mij geweest naar aanleiding van een wissel op het huis Troost?" J>> a. »Neem mij niet kwalijk, dat ik u toen zoo kort te woord heb gestaan; ik had juist groote haast, en het speet mij, u dit niet gezegd te hebben. Uw zaak is echter niet in het vergeetboek geraakt ; ik heb naar Bremen geschreven en last gegeven , dat , als ge binnen vier weken geen be- taling hebt ontvangen , de zaak gerechtelijk zal vervolgd worden." »Dank voor uwe bcmoeiing; 't is mij aangenaam, u hier te zien." Op deze wijs kwamen beiden in gesprek , en het duurde niet lang, of het trouwhartig en bedaard voorkomen van Oldenburg had den ouden man voor zieh ingenomen. Hij vertelde hem, dat Baruch de eerste jood was, dien hij van nabij had leeren kennen en dat hij niet alleen zijn geestkracht en edele gezindheid bewonderde, maar boven- dien zeer dankbaar was, door hem van een vooroordeel genezen te zijn, dat door opvoeding en gewoonte onbe- wust in hem was blijven voortleven. Van de liefde en be- wondering, die Oldenburg voor Baruch koesterde en die hij nooit tegenover dezen in woorden kon brengen, maakte hij nu diens vader deelgenoot. Het gelaat van den ouden man blonk van vreugde en geluk, en zijn nog altijd Spaansch- gezind hart voelde zieh verkwikt door Oldenburg' s fier en ridderlijk voorkomen , dat de herinneringen zijner jeugd ZOO krachtig bij hem verlevendigde. Onderwijl sprak Meijer met Baruch over het ongeval, dat hem in de Synagoge was overkomen. 200 »' Ge hadt maar moeten doen, zooals onze brave en pit- tige Dr. Luther," zeide de jonge geneesheer, wiens don- kerbruin gelaat en schitterende zwarte oogen van gezond- heid en levenslust getuigden. »Wat bedoelt ge?" vroeg Baruch. 