title: Algemeene Kerkelijke geschiedenis der Christenen : Met plaaten
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Gevolgen de, bediende. Zij leende enkel haren naam tot let vandeze gene de wil en magt der Keizerin bewerkte: d a volkomene heritelling der Beelden in de Kerken, eı inde derzelver vereering. Of zij waarlijk eene a/gemeene ne 2 Kerkvergadering geweest is? daar is naderhand wel aan getwijfeld; doch het kon niet misfen, of zj moest dezen rang in de Griekfche en Latijnfehe Kerk behouden. Zoo ver de weinige berigten Irk- ken, fchijnt men vrij zacht te werk gegaan te zii, in het voltrekken van hare befluiten. Wie, het geen federt het jaar 754 regtzinnig geweest was in de Griekfche Kerk, maar thans weder Keterj werd, de afkeer van den Beeldendienst , afeide, die behield zijn ambt; en TArasıus zocht vele vijanden der Beelden te onderwijzen, hoe ver derzelver vel- eering van Afgoderij onderfcheiden zij (*). Onder de volgende regering van den Keizer NICEFORUS; door wien IRENE in het jaar 802 van den trooN gebonsd werd, behielden wel deze .‚befluiten van Nicee hare waarde; maar zonder verdrukking val andersgezinden. SucHadt, zijn opvolger in het (*) ıcnarı /ita Tarafi in actis SS. Antverp. Merf. Febr. Tom, Ill. Cap. 6. pag. 582. GESCHIEDENI:S. 349 faar Sır,' maar die reedg"in her jaar 813 'gehood- IV zaakt. was, de kroon met den Monnikenftand te BOER verwisfelen „ geloofde: tegen de vijanden der Beelden, Afdeel, die zich weder begonnen te bewegen, wat fcherper VI Hoofäft. te moeten handelen. Dit waren voornameliik Sol- „C.G. daten, die nog fteeds wit. genegenheid voor den Jaar 622. voormaligen Keizer KONSTANTYN, tegen de Beelden !0t °14 en de Monniken.fpraken; zij wilden deszelfs Zonen. in hunne .legerplaats brergen, en over het algemeen onrust verwekken. De Keizer ftrafte hen wel zacht;z maar eenen Monnik, die een Beeld der Maagd ma- zıa afgefchraapt en befpot had, liet a de. oogen uitfteken (*). In de Griekfche Kerk dus EN en Beelden Boek var hunnen ouden rang voor ..altijd weder aangenomen ne er te hebben; ook was zij daar door met de Room- ten tegen fche’in de voormalige verbindtenis terug gekomen. z Ka Maar de Frankifche Kerk ftemde in dit ftuk niet geheel met de Kerkvergadering van ÄAonflamtinopo- Jen, en.nog veel minder: met die van Niceö, Over: een. Het zou bier zeker aangenaam geweest zijn, te weten, wie de /rankifche Bisfchoppen of andere Godgeleerden het voornamelik geweest zijn, die eenen Zoo redelijken middelweg tusfchen deze‘ beide Kerkvergaderingen bewandeld hebben. Hoe het zij, KAREL de Groote zelf hecft door een Boek, her: welk hij voornamelijk tegen de stweede Kerkvergade- ring van Niceö heeft laten fchrijven, : openliik ver- klaard,, (*) TIBorAan. Chromgr. pag: 419. zonar. onn. Es XV. Cap. 17. Pag. 126. ö 350 KERKELIKE klaard, dat hij befloten had, met zine Frankifche Gemeenten dien weg te houden. Dit Boek, het. ‚ welk omtrent het jaar 790 is opgelteld,, is het eerst in ‚het licht gebragt door JoAN DU TILLET, die n» derhand Bisfchop te Meauxr geweest is, in het jaar 1549, in eene onbekende , ‚waarfchijuliik Prankifche - ftad, Sedez, onder den volgenden tijtel, welken hij, uitgezonderd het woord magni, geheel overnam uit het Handfchrift, waar naar hij het heeft laten druk- ken: Opus inlustrisfimi et excellentisfimi few [pec» sabilis viri, Caroli Magni, nutu Dei Regis Fran corum, Gallias, Germaniam, Italiamque, five ha- rum finitimas provincias Domino opitulante regen» tis, contra Synodum, quae in partibus Graeciae pro adorandis imaginibus flolide five arroganter gesta est. ’Er was voor dezen nog een ander Handfehrift van dit -Boek in de Paufelijke Biblio» theek td Rome; doch men vindt het daar niet meer; ook..lag het daar in der daad geheel niet op zijme plaats. Men kan dus niet met zekerheid oordeelen, of deze tijtel des Boeks de gewone geweest zii, hoewel het zeer waarfchijinljk is. DU TILLET, wien de Geleerden uit zijne fchriften onder den naam TILIıus kennen, waagde het niet, zijnen naam in een voor zijne Kerk zoo aanftootelijk Boek te noemen; maar hij gebruikte cene toefpeling op zijnen naam, door de woarden Zi, Phaili, die voor de Voorrede ftaan, terwill hi; Z/ias gebruikte in plaats van Foannes, omdat JoannEs de Dosper een ail- dere ELIAS was; en @PsAves is de overzetting vaı silia, eene linde. Deze thans heel zeldzame uit- gi- GESCHIEDENIS 35 gave zal in her jaar ı555 te Aeulen door: eenen IV tweeden Druk herhaald :ziju; maar welken. niemand nn in later tijden gezien heefl, MELCHIOR GOLDAST Afdeeh, nlaatfte dit_Boek in zijne verzameling: Jmperialia VI ; 5 i z i Hoofdff. : decreta de cultu imaginum in utroque imperio,tam ..,.C.G. Orientis, quam Occidentis promulgata. Francof. Jaar 622. 1608 in 8vo. waar van FABRIcIus (*) naauwkeu- 0 id rig verflag heeft gedaan; en in het vervolg ook in eene. andere van zijne verzamelingen (}). De. nieuwfte uitgave is bezorgd door CHRISTOPH. AUGUST. HEU- MAN ,„ onder eenen nieuwen titel: Augusta Concilii Nicaeni II, cenfura, hoc est, Caroli M. de impio imaginum cultu Libri IV. Hanoverae 1731 in 8vo. ‘ Hi) liet hier eene lezenswaardige Inleiding vooraf gaan; voegde ’er de verhandeling van eenen onge- noemden bij, die ook goede aanmerkingen bevat,, en deed het Boek verzeld gaan met aanmerkingen van DU TILLET, GOLDAST, en zijne eigene, ter opbelderiug: van deszelfs ftijl. . Dar dit Boek onder den naam van KAREL den Grooten, en op deszelfs bevel, bekend is gemaakt, is zelfs door de wederlegging, welke de Room/che Bisfehop ADRIAAN, dien hij bet. liet .ter hand ftel- len, toegezanden heeft, als ook door andere getui- genisfen „ volxomen uitgemaakt. Maar hoe veel deel KAREL zelf daar aan gehad hebbe, is moeijelijk. te bepalen. Men heeft aangemerkr, dat hij, die God» geleerde opftellen in Brieven fchreef, welke onder | de (*) Bibl, Gr. Libr. VI. Cap. 4. pag. 488. (1) Conflit. Imp.T. 1. p. 23. Franc. ad Moen. a. 1673. Afdeel, Tloofätt. na C.G. jear 622. tot’ 814. m nn dit hij een gceheel Hoofdituk van die werk met 192 .KERKELIKE de werken varı ALCUM 'voorkomen, ook wel dit Boek heeft: kunnen fehrljven; doch tevens ftaat men toe, dat in hetzelve meer belezenheid en Godge- leerde kennis zigebaar is,- dan hij bezeten heeft. Dewijl hii echter in hetzelve fpreekt, als van een Boek, aan hetwelk hij, over&enftemmende met zi> ne Bisfchoppen, (cum conniventia facerdotum,) de hand geflagen heeft (*), en het zijn werk noemt (}), zoo gelooft‘ HEUMAN 'met CONRINGIUS, dat KAREL het ° eem en ander daar‘toe bijgedragen, maar de volledige uitvoering aan jemand anders overgelaten heeft.. Niet weinigen onder de nieuwen hebben de zen eigenliken opfteller in aLcuın gezocht, en ze- ker is ’ernog geene waarfchinelijker gisfing te voor- fchijn gebragt. aLcum, die boven de middelma- tige Westerfche Godgeleerden van dezen tijd, die wij kennen, vrij wat uitmuntte; die KARELS leer meester „ Vertrouwde raaligever., en helper in zoo vele Kerkeliike en \WVereldliike werkzaamheden was; ge oefend in zulke "twistfchriften, en verlicht genoeg, om :de Bisfchoppen der beide laatfte Oosterfche Kerkvergaderingen te kunnen overzien, 'biedt zich,, as het ware, vani-zelven daar: toe. aan, Een Roomsch -Katholiijk Godgeleerde der XVIde eeuw,; die bijzzonder doot waäarheidliefle en gematigdheid heeft uitgemunt, CASSANDER, was niet alleen van dit gevoelen,, maar bevestigde hetzelve hier mede, = even (*) Praf. pag: 11./9e .($ ) -Libr. ilie Cap. 3. pug. 269. GESCHIEDENIS. 953 ven zoo vele woorden in aLcuın’s later uitlegging IV over de Euangeliegefchiedenis van Joannes meende NOER gevonden te hebben. Nu is het wel zoo, dat de Afieel, plaats, welke cASSsANDER naar allen fchijn bedod- _ VI 8 : re ” .. Hoofdf. ‚ de (*), juist niet woordelik in zijne gemelde uit- „„C. G. legging gevonden wordt (}), maar evenwel is ’er Jaar 622. tusfchen deze beide plaatfer eene zoo in het oog '* Buhe : vallende gelijkvormigheid van gedachten en zaken, dat daar door de waarfchijnlijikheid, dat beiden eenen en denzelfden opfteller hebben, geen geringen fteun krijgt. Zelfs is ’er eene fpoor van de oudheid van dit gevoelen, dat aLcumw de eigenlijke Schrijver is varı dit werk van KAREL, in veel later Zngelfche Gefchiedboeken van ROoGER van Hoveden ($) en MATTHEUS van Hestmunfler (**) bevat, welke vossıus (}}) het eerst ontdekt heeft. Het zij zoo, dat het eene door de voortplanting van zoo vele eeuwen wat vervalschte overlevering is, welke zij verhalen: ,, dat KAREL de befluiten van Niceö, „, in welken men veel vond, hetwelk met het ware a, Geloof ftreed, inzonderheid over de aanbidding „, der Beelden, naar Zngeland gezonden, en dat „, daar op aLcuın hem eenen Brief gebragt heeft, „, in naam der Bisfchoppen en Rijksgrooten aldaar „, gefchreven, in welken die befluiten uit de Heil. „; Schrift wederlegd zijn;” evenwel is °’er in dit be- (*) car. M. Imp. L. 1V. C. 6. 2. 455. edit. Heum, (1) Comment. in Foann. C. 4. L. 1. 2. sos. T. L ($) Ann. ad a. 792. (**) ad a. 793. (1}) De Historic, Lat. L. 1I. C. 30. Xll Deer. Z Jaar 622 tot 814. Br nun 354 KERKELIKE berigt onloochenbaar een ware en met de blijkbare Gefchiedenis over&enftemmende grond. Dit alles ‚ heeft evenwel den jongften uitgever der werken van ALcuIın, den Vorstäbt FROBENIUS, niet terug ge ‘ houden, om hem dit Boek geheel te ontzeggen ”, en men kan het hem, even als andere Geleerden van ziine Kerk, juist niet kwalijk nemen, dat hi) eenen man niet als de hooflpartij tegen den in ziime Kerk heerfchenden Beeldendienst wil aangemerkt hebben, dien hij voor een’ fieraad varı zijne Bene- dictijner-orde, en voor den grootlten Godgeleerden van zijnen tijd, houdt. Evenwel zijn ziine gronden vergeleken met de bovengenoemde gronden voor de- ze gisfing,in der daad, zwak. De oude Levensbe- fchrijver van ALCUIN, zegt hij, gewaagt var dit Boek niet onder zijne overige fchriften; even of de- ze niet ook vele.anderen had weggelaten, en of hjj ziine goede redenen niet kon gehad hebben, om juist van dit, hetwelk in het vervolg zoo weinig behagen kon, niets te zeggen. In alle echte fchrif« ten van ALCUIN, vervolgt deze geleerde, komt niets voor, hetwelk op den Beeldentwist betrekking heeft; dus is het geheel onzeker, of hij in denzelven het gering(te deel genomen heeft. Men behoorde even- wel niet zoo opzettelijk te verzwijgen, het geen een bijna beflisfend licht van deze. zijde geeft ; alzoo het toch onloochenbaar is, dat ALCUIN, op uitdrukke- like begeerte van KAREL, de Kerkvergadering heeft biijgewoond, welke dit Bock heeft goedgekeurd, en \ een (*) Pref. ad Opusc. Suppos. Akuini T. IL. 2. 459 GESCHIEDENIS. 353 een met de befluiten van Nicee geheel ftrijdig befluit ıv - tegen de Beelden genomen heef«a Wanneer eindelijk dezelfde geleerde ’er bijvoegt, dat men in het meer- Afdeel, gedachte Boek eene van ALcumn’s flijl geheel ver- a a fchillende fpitsvinnigheid en flechte bewijsgronden , en G. als ook eeme hardheid tegen de Bisfchoppen van Jaar 622. Nice aantreft, welke hem anders geheel niet eigen ! ie waren: dan herdenkt hij niet zoo vele ongelukkige geheimzinnige uitleggingen in AL.cum’s uitleggingen van den Bijbel, en.de fpottende bitterheid , met welke hij den Adoptiaan rELıx behandeld heeft; hij bedacht niet, dat aLcuIn, als hij in den naam van KAREL fChreef, zijne pen nog veel meer fcher- pen kon; en de gewaande ongelijkheid van ftijl is van andere Geleerden geheel ontkend geworden; ge- lijk dezelve over het algemeen, voornamelijik wan- neer de denkwijs gelijk is, een zeer onvoldoende grond blüft. Gefteld dus, dat men Arcumm niet met volkomene zekerheid als Schrijver van dit Boek noemen kan; dat hij misfchien nog medeärbeiders tot hetzelve gehad heeft: zoo zou het toch ongelijk meer verdiend hebben, in de nieuwfte uitgave var zijne werken gevoegd te zijn, dan zijne openbaar onöchte fchriften. De Voorrede voor dit Boek meldt, dat de Kerk, de Moeder aller Christenen ;„ wel meermalen door Ongeloovigen, of door Ketterijin en Scheuringen ontrust is geworden, maar dat zij ook, door Gods bijftand onderfteund , dezelven gelukkig wederftaat. Wij, volgt daar op in naam van KAREL den Groo- sen, zijn, als Koning, bijzonder verbonden, om Z 2 haas. 356 KERKELIJKE ıv haar daartegen te verdedigen. Nu heeft een windes BOER zige hoogmoed, en de troıschfte begeerte, naar Hde- Afdeel, Jen roem , eenige Oosterfche Vorsten, en zeifs VI Priesters, zoodanig aangevuurd, dat zij door de on- et deugendfte Kerkvergaderingen eene aan CHRISTUS Jaar 622. en de ‚Apostelen onbekende leere hebben zoeken in tot 814. ge yoeren. Te weten, daar is voor eenigen tjd, in Bithynie, (deze aardrijkskundige misflag was voor de toenmalige Westerlingen vergeefelijk en be- grüjpelijk , ) eene Kerkvergadering van die onvoof- zigtigheid en ftoutheid gehouden, dat zij de Beel- den , welke tot fieraad der Kerken, en tot herinne- sing aan zekere gebeurtenisfen, door de ouden op- gerigt zijn, afgefchaft, en het geen de Heere ten aanzien der Afgoden bevolen had, op alle Beelden toegepast heeft; terwijl zij niet wist, dat Beelden het geflacht, maar Afgoden de foort zin; dat bir kans elke Afgod een Becld, maar niet elk Beeld een Afgod is. Deze Bisfchoppen waren zoo Zeer door blindheid verduifterd, dat zij tegen alle die genen den Banvloek uitfpraken, die Beelden in de Kerken hadden, en dat zij onder andere dwalingen beweer- den, dat hun Konstanrınus hen van de Afgoden verlost had. V66r omtrent drie jaren is ’er eene andere Kerkvergadering in die Gewesten gehouden, welke wel geheel andere befluiten gemaakt, ımaar niet minder, en uit gelijke beweegredenen, gedwaald heeft, dan die eerfte. Zij heeft dezelve vervloekt, geboden, de Beelden aan. te bidden, en overal, waar zij in de Schrift, of bij de Vaderen, eenig gewag van Beelden vond, dit in eene aanbidding vel- GESCHIEDENIS. 357 veranderd. De eene en andere is dus op onge- IV rimde afwegen geraakt, en heeft der Bruid van BOEK CHRISTUS fchandvlekken toegebragt. Wij houden Afdeel, ons.aan de Schrift en de Kerkvaderen; nemen de n Re ? zes algemeene Kerkyergaderingen aan, en verwer- m C. G. pen de dwaze nieuwigheden van die beide vergade- Jaar 622. ringen. Inzonderheid hebben wij tegen de dwalin- (U 814 gen der tweede moeten fchrijven, opdat zij zich on« der ons niet zouden uitbreiden, Hoe boos KAREL, of wie anders aan dit werk gearbeid heeft, tegen de zweede Niceifche Kerkver- gadering geweest is, toonen terftond de eerfte vier Hoofdftukken van het eer?e Boek. Want daar in worden fommige uitdrukkingen in de Keizerlijke uit- fchrijving, bij voorbeeld, dat God met de Keizers tevens regeert; dat zij hunnen Brief Divalia noe= men, en dergeljke meer, met noodeloozen omflag en hevigheid berispt. Nadat vervolgens aangemerkt is, hoe ftrafbaar het zij, even als de Duivel, de Schrift tot bevestiging zijner dwalingen te misbrui- ken, hetwelk te Niceö gefchied zal zijn, wordt we» derom uitvoerig aangetoond, dat, daar de Kerk van Rome , de eerfte onder de Apostolifche Kerken, den rang boven alle anderen van God zelven door PpE- rrus bekomen heeft, en men ook geene andere Bij- belfche fchriften voor Kanoniek houdt, dan welke GELasius en de overige Bisfchoppen van Rome als. zoodanige aangenomen hebben, zij ook in geloofs- zaken, zoo als HIERONYMUS reeds gedaan heeft, geraadpleegd, en hare gemeenfchap feeds gehou- den moet worden. Zelfs ten aanzien van het Kerk- Z 3 ge- 958 KERKELIKE IV gezang, zegt KAREL (*), had zijn Vader en hä ei overal eene gelijkheid met deze Kerk zoeken in te Afdeel. voeren. Thans werden de Bijbelplaafen en de VI plaatfen der Kerkvaderen, welke de Niceifche Kerk- ae vergadering voor de aanbidding der Beelden had pe 622. bijgebragt, zoodanig doorgegaan, dat hij elke der- r "814 zeiven hare onbruikbaarheid tot dit oogmerk bewe- zen wordt. Geen verltandig mensch „ zegt de Schrijver (+), zal de woorden: God fchiep den mensch tot zijn beeld, van ziunelüke Beelden ver- ftaan ; AMBROSIuUSs en AUGUSTINUS hebben dit Beeld Gods vweel meer in de ziel, die verftand, wil erı geheugen heeft, maar de gelijkvormigheid met God in de zeden, dat is, in liefde, geregtigheid, goedheid en heiligheid, gefteld; en beiden moet men weder van de gelijkheid onderfcheiden. Wan- neer ABRAHAM de Kinderen HETHS, en MOZES JetHro aanbad, is het hoogst zinneloos, dit tot de ver&ering der Beelden te betrekken; nademaal deze Heilige Mannen anderen uit nederigheid aan- biddend gegroet; maar nooit als Beelden aangebe- den hebben. Even dus wordt de door JaKkoB Op- gerigte fleen, welken hij zegende; zijne worfteling ınet God, in de gedaante eens menfchen, en de rok van zijnen Zoon, dien hij met tranen kuste, en op zijne oogen leide, afgewezen. Van dit laat- fte zegt de Schrijver, het ftaat niet in den H« breeuwfchen Tekst, noch in de uit denzelven ge maakte Latijnfche Overzetting ($). Ook is het OB- (*) Pag. 52. (1) Pag. 54 ($) Pag. 75. GESCHIEDENIS. 359 ongegrond en zinneloos, de Verbondskist en de Cherubs, welke toekomende verborgenheden te ken- nen gaven, met de Beelden te vergelijken, welke alleen tot gedachtenis dienen van iet, dat gebeurd IV BOEK Afdeel, vi oofdtt. is. De later uitgevondene gedenkcedels der gebo- „. “ G. den aan de kleederen, kunnen ook de ver&ering der Jaar 622. Beelden niet regtvaardigen; bij welke gelegepheid de historifche, mijftifche, en geestelijike zin des Bübels verklaard wordt. Met meer andere door de Kerk- vergadering misbruikte plaatfen van het Oude Tes- tament houdt zich het overige van dit Boek bezig. Het sweede Boek gaat daar mede voort (*), en gaat allengs tot de plaatfen uit de Kerkvaderen over. Even .bevig, als in het eerfte,. worden bijzonder verfcheidene plaatfen uit de Palmen afgewezen: de Woetbank van God, die aangebeden behoort te wor- den, is het vieesch, hetwelk cHurIsTus van MARIA aangenomen heeft. Ondertusfchen verklaart toch de Schrijver, midden onder deze wederleggingen ( }), dat hij vaak moet bekennen, dat niet ‘het gezigt der Beelden in de Kerken, maar derzelver zeer bij. geloovige aanbidding te verwenfchen is. Bij de plaatfen der Kerkvaderen wordt de Kerkvergadering gedeeltelijk van vervalfching derzelven befchuldigd , imaar meestendeels van een indragen van hare eigene meening in dezelven. Maar de opfteller gaat hier ook terug tot de eerfte grondbeginfelen van het Christendom; volgens dezelven kan de ver&ering van den eenigen God met de aanbidding der Beel- den (*) Pag. 153. (t) Cap. 13. pag. 176. Z4 @ x tot ea 360 .KERKELIKE v den niet beftaan. Hij vindt, dat derzelver vrienden BOEKR geen goed geheugen moeten hebben, dewijl zii de Afdeeı, Beelden tot herinnering aan God of de Heiligen VL noodig hebben. Den bekenden Brief van GrREG- na c. G, Mus den Grooten haalt hij niet zonder reden voor Jaar 622. ziine meening aan; maar hij toont ook omftandig, tot 814, dat de Apostelen nergens het ver&eren der Beelden 7 ganbevolen hebben. Vervolgens bewondert hij de onzinnigheid der genen, die niet alleen de Beelden, alhoewel zij geen geest noch waarheid zijn, aanba- den; maar zelfs zich verftouteden , die aan het lig- chaam en bioed van cHrıstus gelik te fchatten, Daar is een groot onderfcheid, zegt hj (*), tus fchen de voläinding van dir Sacrament door het gebed des Priesters, gepaard met het gebed des om- ftaanden volks, hetwelk de Engelen op Gods altaar dragen, en tusfchen het geen de, Schilders en andere Kunftenaars aan de Beelden arbeiden. (Men kan hier in het voorbijgaan de aanmerking maken, dat, alhoewel te Aonfantinopolen, te Niceö, en nu ook in het werk van KAREL, de leere van het Heilig Avondmaal, telkens op verfchillende wijze, ia den Beeldentwist ingevlochten is geworden „ evenwel geene van deze partiien aan hunne tegenftreevers het zoo natuurlijik antwoord, als anders met hun zamenftel geftrookt had, gegeven heeft, dat het Avondmaal hier geheel niet toe behoort, dewijlt in hetzelve geen Beeld of vertooning, maar de Heer zelf was.) Nog wordt aangetoond, hoe weinig het (*) Pag. 209. GESCHIEDENIS. 361 het geen de Christenen van het kruis van curıstus IV roemen ,„ op de Beelden kan toegepast worden; als er ook in een zeer lang Hoofdftuk (*), dat men de Afdeel, Beelden niet met de Heilige Schrift vergelijken mag, _ VI alhoewel deze ook een middel ter heriunering „ maar Et nog on&indig meer is. Ten laatften wordt aan de Jaar 622. Niceifche Bisfchoppen de onchristelijke misflag ver- 0 814. weten, dat zij hunne Voorvaderen vervloekt heb- me ben, en andermaal de middelweg tusfchen de beide partijen herhaald, Dan, dewijl de opfteller voornemens is, het een en ander omtrent het gelcof zelf tegen de Kerkver- gadering aan te merken, laat hij, in het begin van het derde Boek (+), zijne Geloofsbelijdenis vooraf gaan. Vervolgens werpt hij TArRASsıUs tegen, dat hij van een’ Leek plotsling Bisfchop geworden, en daarom als een nieuweling in het oordeel des Dui- vels gevallen was; welke fout hij vergeefs door zij- nen ijver voor de Beelden had zoeken te verbeteren. Hij wederlegt deszelfs leere, daar hij den Heiligen Geest niet uit Vader en Zoon, maar uit den Vader door den Zoon last uitgaan, (eene fpreekwijs, die van Arianerij verdacht zal ziin,) daar mede, dat de Heilige Geest als Schepper in de Schrift voor- gefteld, aan zijne medewerking de vorming varı cHrIstTus ligchaam in her: ligchaam der Maagd toegefchreven ,„ en hij als geljk God met Vader en Zoon befchreven wordt. Dus beftrijdt hij ook de hem dubbelziunig voorkomende leere van THEODO- RUS, £*) Cap. 30. pag. an2-242. (}) Pag. 259 25 362 KERKELIUKE raus, Bisfchop van 'Feruzalem, dat de Zoon geen anderen grond van beftaan heeft, dan de Vader, waar tegen eene plaats van AUGUSTINUS aangehaald wordt; verders de uitdrukking van TARASIUS, aan- gaande den Heiligen Geest, dat hij var hetzelfde Jaar 622. gild, ( contribulus, ) is met den Vader en den Zoon; ook verwijt hij het nog aan andere Nices/che Bisfchoppen,, dat zij, in hunne Geloofsbelijdenisfen hoofdleerftukken, als van de vergeving der zonden en de opftanding, zijn voorbijgegaan; of van de Drieöenheid onbepaald gefproken; maar des te meer op het kusfen en aanbidden der Beelden. aangedron- gen hebben. Thans komt de Schrijver tot de a gemeene beöordeeling van het gedrag dezer Kerkver. gadering (*). In plaats, fchrijft hij, dar zü bij de naburige Gemeenten had behooren navrage te doen, of de Beelden aangebeden mogen worden of niet? en dat zij aangenomen had, wat de meeste Gemeenten volgens de Apostolifche leere beweerden, heeft zij, met de grootfte onvoorzigtigheid, de Ge- meenten der geheele wereld met den banvloek ge» flagen. Welke woede!. welke razernij was dit, dat eene Gemeente eene leer, die.noch van de Aposte- len, noch van derzelver opvolgeren was vastgefteld, vastitellen ,„ en dat zij alle de overigen door den Banvlock noodzaken wilde, om ftrijdig met het Apostolisch Leerftelfel te handelen; of zich aan ha- ren hoogst krachteloozen banvloek te onderwerpen | Deze Kerkvergadering kende over het algemeen gee- x (*) Cap. 11. Pag. 300, d GESCHIEDENIS. 963 ne zachtmoedigheid, noch lijdzaamheid „ noch be- fcheidenheid, noch fchranderheid; wij moesten daar- om hare gemeenfchap verlaten; want cHRısTus en BELIAL hebben geene gemeenfchap met malkanderen. Gelik zij in alles ftrijdig met de Heilige Schrift handelt; zoo had dit bijzonder daar in plaats, dat zij eene vrouw, (IRENE,) 20# Jeermeesteresfe had; hetwelk reeds door de Natuurwet verboden was. Wilde jemand uit eene plaats van pauLus, (Ti. H. 4.) afleiden, dat ook vrouwen leeren mogen, dan behoort hij te overwegen, dat daar van huife- hjk onderwijs gefproken wordt, hetwelk bejaarde vrouwen in goede zeden geven. Deze Kerkverga« dering was hoogmoedig genoeg, om zich te beroe- men, dat zij met God werkte; door haar, was het, zou Gods raad gegrond worden; als of hij daar toe menfchen noodig had, en als of niet CHRISTUS zelf zijn raad was. Het is ook woedende razernij, de aanbidding der Beelden daar mede te verdedigen, dat de Beelden der Keizers op de openbare ftraten aangebeden werden; de &ene ongeoorloofde zaak met de andere. Wanneer eerzuchtige menfchen , omdat zij niet overal kunnen wezen, hunne Beelden hebben 'laten aanbidden; moet men daarom ook den oneindigen God in een beeld aanbidden? De aller- - gewoonlijkfte ontfchuldiging van den Beeldendienst is deze, dat derzelver aanbidding eigenlijk den ge- nen betreft, wien de Beelden voorflellen of vertoo- nen. Doch hoe dit gefchieden kan, laat zich niet begrijpen; ook wordt het door de Schrift niet goed- gekeurd, Nooit hebben Engelen of Heiligen, nooit heeft IV BOEK I Afdeel, Vi Hoofdft. nn C. % Jaar 622. tot 814 364 KERKELIDKE IV heeft curıstus zeif zoodanige ver&ering begeerd; a veel meer juist het tegendeel: en ongeleerden bidden Afdeej, 2£ker niets anders aan, dan het geen zij zien. De VI ligchamen en overblijffelen der Heiligen te verderen, a kan God en hun aangenaam zijn; maar hoe kan de na C. Jaar u veröering van hunne Beelden, die van den kunfte- tot Bi4. naar afhangen, hen zelven betreffen? Vervolgens gaat de Schrijver weder eenige bijzondere ftellingen der Niceifche Bisfchoppen door, om het dwaze en aanftooteliike in dezelven te ontvouwen; bij voor- beeld, dat een van hen gezegd heeft; hij veräerde de Beelden even zoo als de Heilige Drie@enheid; dat een ander den Engel wilde gezien hebben, die in d&nen nacht zoo veel duizend Asfjriers verfloeg; dat een derde zelfs verzekerde, dat de Vader wilde, dat het Beeld van zijnen Zoon even zoo geäerd werd, als het Beeld des Keizers. Op het bewiis, dat door fommige Beelden wonderen gewerkt waren, antwoordt hij, dat niet alles mag aangebeden wor- den, waar zich wonderen aan vertoond hebben. Önder andere tegenwerpingen, welke hij hen maakt, zijn ook dezen, dat zij zich op droomen, onöchte [chriften, en fprookjes beroepen hebben. Ook in het vierde en Jaatf?e Boek van dit werk ee, zijn veelvuldige berispingen der Niceifche Kerkver- gadering met zeer weinige algemeene onderzoekingen gepaard. Tot de eerfte foort behooren de gezegden van fommige Bisfchoppen: ,, Wie een Beeld aan- bidt, en zegt, dat is curıstus, de Zone Gods, die (*) Pag. 423-562. GESCHIEDENIS 36 die zondigt niet! ” insgeliiks: „, door het Beeld 1V „, en de kleuren bidden wij de fterkte des Heeren BOER „, aan,” en dergeliike meer. Men moet niemand Afdeel. daar door ergeren, zegt de Kerkvergadering, dat VI men de Beelden verwerpt: want voor dezelven wordt a gewierookt, en ’er worden kaarfen bij aangeftoken. Jaar 622. Neen, antwoordt de Schrijver, dat is ergernis ftich- tot 814 ten, wanneer men aan levenlooze dingen zulken FE eerbied bewijst. De verachting der Beelden werd voor eene gelijke misdaad opgegeven , als NEBUKAD- NEZAR weleer begaan heeft; maar wij vervloeken en befchimpen ze niet. In de Euangeliegefchiedenis ftaat ’er niets van, dat jJezus zijne beeldtenis aan ABGARUS gezonden heeft; zoo als deze Bisfchoppen beweerden. Zij zeiden, indien RPIFANIUS geweten had, dat de veröering der Beelden eene Ketterij was, dan zou hij ’er in zijn werk over de Ketterijen zeker van gewaagd hebben. Doch men kan dit even goed omkeeren: indien hij geloofd had, dat het Ketterijji was, de Beelden niet aan te bidden;z dan zou hij die wel bijgebragt hebben. Daartegen heeft AUGusTınus in zijn Boek over de Ketterijen uitdrukkelijk twee derzelven van Beeldaanbidders ge- noemd: de Simonianen en Carpocratiten. HIERO- nyMmus fchreef tegen den Ketter VIGILANTIUS, nie- mand had ooit de Martelaren aangebeden; hoe veel min dan is eene zulke ver@ering aan de Beelden be- wezen? Eindelijk wordt aangetoond, dat deze Kerkvergadering niet algemeen of Katholijk geweest is, omdat hare leer niet met de algemeene Kerk overeenftemt. Zelfs wanneer de Bisfchoppen var flechts 366 KERKELIKE flechts twee uf drie Gewesten zamenkomen,, en jet vastftellen, dat van het leerftelfel der oude Kerk- , vaderen niet afwijkt, dan is dit Äatholijk ; mis fchien zou men het zelfs a/gemeen kunnen noemen, “ omdat het over&enitemmend is met het geloof der . algemeene Kerk. Men erkent in dit twistfchrift eenen opfteller en andere deelnemers, die met wezenlyken toorn en afkeer tegen de befluiten en het overige gedrag der Niceifche Kerkvergadering vervuld waren. Misfchien zou het meer werking gedaan hebben, als de zacht- moedigheid, die zij in de vergadering misten, niet ook aan hen ontbroken had; evenwel is een edel verdriet over deze nieuwe, volgens zoo onwaardige maatregelen ondernomene begunftiging varı een der grofite foorten van Biigeloof op zich zelf niet zeer te berispen. Meer ftrekt het dit gefchrift tot be- risping, dat, hoe zeer het over het algemeen eene goede gronditelling verdedigt, en vele goede aan- merkingen maakt, ’er evenwel geene duidelijke, za» menhangende, en het geheel der twistvraag geluk« kig omvattende leerwijze in heerscht. Hets»is daar en boven ongemeen wijdloopig; en dat meermalen in zoo geringe, naauw meldenswaardige dingen, dat men bijkans de helft overtollig kan noemen. Nier- tegenftaande dit gebrek, bilöft het een fcharbaar ge denkftuk van eenen vrij opgeklaarden ijver voor de meer zuivere Christelijke Godzaligheid. Al was dit ook flechts een begin tot betere kundigheden var deze natuur; al had dit begin zelf juist geenen vasten grond, dewijl de aanroeping der Heiligen, en GESCHIEDENIS. 367 en de veräering van derzelver overblijffelen, diemen IV te geliijk ftaande hield, over kort of lang tot de ver- er eering van derzelver Beelden terug moest brengen; Afdeet, evenwel verdient elke zoodanige proeve uit deze eeu- _ VI wen de hoogächting der nakomelingfchap. De he- „c,G. vige tegenfpraak is in dit gefchrift overigens niet Jaar 622. eens zoo merkwaardig, als het hoog aanzien, het- !0t 814 welk daar in aan de Room/che Kerk bij alle Gods- dienstzaken wordt toegefchreven : juist diezelfde Kerk, welke deze tegenfpraak in den grond niet minder betreft, dan de gemelde Kerkvergadering. Bijna zou men mogen gisfen, dat KAREL, terwijl hij den opfteller liet zeggen, dat de Roomfche Bis- fchop over het Geloof fteeds moet geraadpleegd wor- den,fchoon hij denzelven echter over dit onderwerp zelf niet raadpleegde, aan zijne Bisfchoppen heeft willen te verftaan geven, dat hij daaromtrent met denzelven beter over&enftemde , dan zij geloofden ; of dat hij voor hem het fcherpe van dit gefchrift heeft willen verzachten. KAREL, wien naauwelijks onder alles, wat hij in Kerkver- Kerkelijke en Godsdienftige zaken befchikt heeft, en jet meer tot eere ftrekt,dan zijn gedrag in den twist fort over over de Beelden, wilde de leere van dit onder zijnen den Beel- naam uitgegeven Boek ook in zijn Rijk plegtig inge- Be voerd zien. Hij liet daarom de groote Kerkvergade- sing te Frankfort aan den Main, die hij, in het jaar 794, ter zake van den twist met de Adoptianen zamengeroepen had, ook over de veräering der Beel- den raadplegen. Dat hij haar zijn Boek ter goed- keuring heeft laten voorleggen, kan wel niet bewe- zen 468 KERKELIKE IV zen worden „ maar is echter vrij waarfchijnliik. H3 BOEK hekleedde zelf in perfoon- de voorzitting op deze Afdeel, Kerkvergadering; hij begeerde, dat de Bisfchoppen VI ook zijnen aLcumn onder zich zouden ontvangen; na c. G, de Afgevaardigden van den Roomfchen Bisfchop, Jaar 622. ADRIAAN, die insgelijks daar tegenwoordig waren, tot 814. yerhinderden de vergadering niet, om een befluit te nemen, om hetwelk te bewijzen, het geheele Bock van KAREL gefchreven was. In haren zweeden Ca« non of Kerkregel (*) vermeldde zij, dat de vraag over de nieuwe Griekfche Kerkvergadering te Aom fRlantinopolen, (want daar waren de befluiten van Nice volkomen bekrachtigd, ) welke ieder, die de Beelden niet, even zoo wel als de Drie@enheid ,ver« eeren zou, in den Ban gedaan had, ontftaan was; maar dat de Heiligfte Vaderen van deze vergadering volftrekt alle aanbidding en veräering derzelven ver- worpen en eenparig veroordeeld hebben. Dewül zij van de affchaffing der Beelden niets zegt, is het dui- deliik, dat zij dezelven, gelijik dit ook de meening varı het meergemelde Boek is, tot bloot aandenken behouden wilde hebben. Verfcheidene Franfche Jaarboeken (+), als ook, omtrent het midden der IXde eeuw , HINCMAR , Aartsbisfchop van Rheims ($), ‚ zeggen ook uitdrukkelijk „ dat te Arankfors de Kerk- | yer- (*) Ap. naro. Tom. IV. pag. 904. (1) Anaal. Francor, Tiliani ad a. 795. P. 17: ap. DUcHESNE T. II. Ecını. Ann. ad a. 794. ib. P. 247. ($) Opusc. adv. Hincm. Lrudun. C. 20. T. Il. Op pg. 457. Paris. 1645: fol. GESCHIEDENIS. 369 wergadering van Niceö wederlegd en krachteloos ge- IV ' maakt is.’ | = KAREL deed nog meer. ADRIAAN had hem de Afdeel. befluiten van Nice toegezonden „ buiten twijfel, _ VI met. oogmerk, dat zij ook in het Prankifche Rijk eG alle kracht ontvangen zouden; daar voor zond hem Jaar 622. de Koning zijne wederlegging van dezelven over. !0t 814 Of dit nog vöör de Frankfortfche Kerkvergadering gefchied zij? dan of KAREL hem te ‚gelijik het zoo even .medegedeeld befluit derzelve bekend gemaakt hebbe? daaromtrent zijn verfchillende - gevoelens , geen van welken volkomen bewezen kan worden. Genoeg , :ADRIAAN ftelde eene beantwoording op var KARELS Boek; of liet het opftellen, en insge- lijiks aan dezen Vorst, aan wien zij gerigt is, Over geven (*). In de inleiding heriunert hij KAREL, dat de Apostel PETRUS van CHRISTUS het opzigt over de geheele Kerk ontvangen, en dat aan : zijue opvolgers te Rome nagelaten heeft; hij belooft hem daarom ook, dat hij, indien hij dezelve en hem fteeds met liefde en trouw toegedaan bleef, var zonde onbevlekt „ zegerijk „ en eenmaal zalig zal ziin. Wat zijn Boek tegen de Kerkvergadering van Nice& betreft ,„ verzekert hi wel, elke bijzondere plaats van hetzelve beantwoord te hebben; maar evenwel geenszins alle afzondere ftellingen der Ni. ceifche Bisfchoppen te willen verdedigen; dewijl het A hem (*) Adriani Pape ad Carolum Regem de imaginibus feriptum, quo confutantur illi, qui Synodum Nicenam II. oppugnarunt. in nanD, act. Conc. T. IV. P. 773.990, XII. DeEL, Aa IV BOFR 1 ‚Afdeel, VI Hoofdft. naC.G. 370 -KERKELDTIKE hem enkel te doen was, om de leer en het waar geloof der Roomfche Kerk te handhaven. De orde, die hij in deze ‚wederlegging waarneemt, is geheel willekeurig; hij begint met het derde Boek van KA- REL’s werk, gelijk hij ook de plaatfen der Nicei- Jaar 622. fehe Kerkvergadering dan uit deze, dan uit eene tot : 814. Ver andere Zitting derzelve overneemt. Eerst regtvaar. digt hij TARASIUs en eenen anderen Griekfchen Bis- fchop, tegen de berisping van hunne uitdrukkingen omtrent den Heiligen Geest en den Zoon van God, door dergelijke plaatfen van andere Kerkvaders. Voor het verhaal, dat curistus zijne beeldtenis aan den Koning ABcAarus zal gezonden hebben, brengt hij het getuigenis bij van zijnen voorzaat STEFANUS en van drie Patriarchen, Hij noemt het onzin der vijanden van het Christendom, niet te gelooven, dat het aanfchouwen en ver&eren der Beel- den van curıstus en de Heiligen zalig kan ma- ken, daar het aanfchouwen der koperen flang gene- zing aanbragt (*). Doch over het algemeen be- ftaan bijkans alle zijne beantwoordingen uit tegen- geftelde plaatfen der Kerkvaderen „ die meermalen niet eens de betwiste zaak wezenlijk ontvouwen; maar allen eenen man verraden, die zijne overtuiging en die van anderen minder door bewijsgronden dan door gezag en menigte van oude Leerären zoekt. Zoo was in KARELS Bock beweerd, ,, dat de Aposte- len noch door hun voorbeeld, noch door woor- den, den Beeldendienst hebben vastgefteld.” Hier weet C®) Pag. 786. GESCHIEDENIS. g7ı weet ADRIAAN niet anders op te zeggen, dan dat IV hij twee plaatfen van den onechten pıonysıus- den BOER Areopagiet ter nederfchrijfft, met de verzekering, Arfdeel. dat deze ten tijde der Apostelen geleefd heeft, en _ VI dat zijn getuigenis voor de Beelden van zijne voor „„c,G, zaten bekrachtigd was geworden. Met den woord, Jaar 622. deze beantwoorling. van ADRIAAN is eene magere !0t 814. en verwarde verzameling, die met KARELS Bock, hoe min gefeidelijk hetzelve ook gefchreven zij, niet te vergeliiken is. Alhoewel hij fomtijds de ver&e- ring der Beelden fchijnt te beperken, evenwel keurt hij meermalen derzelver aanbidding goed, zoo als die te Niceö voorgefchreven was. Ten laatften meldt hi} aan KAREL, dat hij wel aan den Keizer wegens deze Sijnode, die, zoo als hij zich val- fchelijk aanmatigde, op zijne beftelling gehouden zou zijn, nog niet geantwoord had, uit zorg, dat de Grieken weder in hunne vorige dwaling mogten vallen; maar als het KAREL beliefde „ wilde hij den- zelven voor het herftellen der Beelden bedanken ; varı hem de teruggave der hem ontnomene Kerspels begeeren, en hem, als hij die weigerde, voor eenen Ketter verklaren. Aan hem zelven beveelt hij ein- delijk de handhaving der Room/che regtzinnigheid aan. Doch KARELS inzigten, wil en boek, zoo wel als het befluit der Frankforter Kerkvergadering , bleven verders alleen in het Prankifche Rijk kracht houden. Met een zeldzaam genoegen ziet men de= zen Vorst, op het einde varı dit Tijdperk, ook in de Kerk, en als befchermer van den Godsdienst, Aaa z00 Befluir, 372 KERKELITUKE z00 als in andere opzigten, meer dan &&n van de toen- malige Godsdienst-Leerären uitmunten. Hij had-het ge- „ bied des Christendoms zeer ver uitgebreid; tot ge- leerde en zedelijke befchaving en verbetering van ; den Leerfland ongemeen veel toegebragt; ‚het open- ‚baar Godsdienstönderwijs gemakkelijker gemaakt; “het Bijgeloof in fommige opzigten verminderd ; de Vorsten een 'groot voorbeeld gegeven, hoe zi den ongelukkigen twist tusfchen Godsdienst en ver- lichting beteugelen „ het heerschzuchtige gedeelte der Geestelijkheid, tot die van Rome zelve, in room houden, en met eigene oogen in Kerkelijke zaken behoorden te zien en te handelen; hij was Zerver- mer geworden, zoo ver het iemand van ziinen ftand, omftandigheden, en leeftijd bij mogelükheid ziin kon. Het volgende Tijdvak mogt dus groote verwachting geven, indien flechts meer Vorsten in ziinen geest hadden weten voort te werken. Thans waren VIII eeuwen verloopen, federt den oorfprong van het Christendom. Het is zoo ge- makkelijk „ en tevens zoo gewoon, uit deszelfs ge- fchiedenis, vooral in dit laatfte tijdvak, deszeifs zoo menigvuldige verbasteringen en misbruiken te verzamelen, dat men, ter eere der gefchiedkun- dige onpartijdigheid, moet vragen, wat de Wereld door dezen Godsdienst in zoo vele eeuwen gewon- men heeft? En dan kan men veilig antwoorden: Meer dan door eenigen anderen Godsdienst, meer dan door de fcherpzinnigfte Wijsgeerige Leerftel- fels. Hoe ontallijk vecl onkruid ook midden onder de echte leere van curısTus geltrooid was gewor- den, GESCHITEDENIS'" 37 den, evenwel kon derzelver: edeler zaad niet geheel verftikt worden. De haar eigene grond, aan welken zij. was toevertrouwd ‚'de fchriftelijke oorkonden van den Godsdienst, hadden reeds zoo verbazend veel .. Hoofdft: vruchten gedragen, dat daar oedfel en zegen in nac. G, menigte van overig mocst blijven, hoe zeer ook de Jaar 622. dwaasheid’der menfchen' arbeidde, om ze te ver. '! 814 derven. Zij werd wel fteeds meer en meer aan het oog van vrij onderzoek onttrokken, maar ’er was echter eens vooral door den aanleg des Bijbels voor gezorgd, dat haar rijkdom in het geen algemeen verftaanbaar en nuttig was „ onloochenbaar moest zijn: en deze hare weldadigfte en beminnelijkfte zij de kon nooit geheel verduifteren. Het menfchelijk gellacht kan het haren Stichter nooit genoeg dank weten, dat hij eenen Volksgodsdienst gefticht heeft, welke echter tevens even waardig is voor de wijste en verhevenfte lieden. Was het zijn oogmerk geweest, dat dezen denzelven naar hunne begrippen fteeds eenvoudiger, edeler en volkomener zouden maken, dan zou hij zijnen Godsdienst enkel tot eene oefen- plaats voor diepzinnige denkers en Sijftematifche vernuften beftemd hebben. Over het doel, de mid- delen, omvang en hoedanigheid dier volmaking zou tot aan het einde der wereld geftreden zijn; elke eeuw zou die op eene of meer nieuwe wijzen zoe- ken te bereiken, en alle vroegere proeven verwer- pen. Neen, deze reeds in zijn ontwerp zoo Gees- teliike,, aan alle hoogere behoeften zoo gelukkig vol- doende Godsdienst handhaaft zijne waarde en volko- Arz men- 3774 KERKELIKE GESCHIEDENIS, IV : menheid flechts: dan, wanneer hij zich van will» ee keurige bijvoegfelen aan den eenen, en van gewaan- Afdeej, de zuiyering aan den anderen kant even vrij houdt, VI Deze gewigtige aanmerking van SCHRÖCKH zij het see befluit van- dit Deel ! Jaar 622, tot 814, Einde van het Twaalfde Deel. Digitized by Google = 5 < a a u U a u 5. 