title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: heeft hier welvaart en overvloed voortgebragt ; de grond is hier zoo goed , dat een morgen Iands op fommige plaatfen 1000 guldens mag gelden. Onder den naam van Alphen be- grijpt men in het gemeene leven 00k de (aan de läge zijde) zeer nabijgelegene dorpen Oudshoorn, met 1400 inwoners, en eene bij uitftek fchoon gelegene nette kerk, aan een’ elleboog, dien de RJtijn maakt, en die in fchilderachtige gezigten naanwelijks zijne we^rgade in Holland heeft, en de Rhijnbuurt van Aarlanderveen, of de läge zijde van Al- ^ phen (3350 inwoners); deze drie dorpen te zamen geven den vreemdeling wel het volledigfte denkbeeid van de wel- vaart des HoUandschen landmans ; tot de fcheepvaa'rt van Am- sterdam naar Gouda dienen de naburige fluizen van 'sMole- naarsbrug en de Goudscke sfuts. De voormelde dorpen waag- den een’ opftand tegen de Franschen op 30. en si. April 1813, en drongen zelfs in Leyden, doch moesten zieh ras onderwerpen. Voorts Zwammerdam, eigenlijk Zwadenbur- gerdam, aan de hooge zijde van den RJtijn , met 1100 in- woners; het ftrekte in 1673 ten tooneele van de wreed- beid en plunderzucht der Franschen , die met de vorst over de overftroomingen k warnen , en zekerlijk naar Leyden wa- ren Digitized by Google HOLLAND. (. Zuidholland .) 279 ren doorgedrongen , zoo de Voorzienigheid door den dooi zulks niet gekeerd had. 13. Het Waterschap van Woerden is het oostelijk- fte gedeelte van Zuidholland , en ligt bijna geheei tusfchen de Provincie Utrecht ingeflotcn. Men vindt hier goede weilanden, doch 00k veel tigchelaarde voor fteen- en pannebakkerijen. De hoofdplaats is Woerden , aan den RJüjn , bijna zes uren van Leyden , en vierdehalf van Utrecht, mec ruim 3000 in- woners. Heer herman van Woerden was in de I3de eeuw een der voomaamfte zamenzweerders tegen floris V. In 1575 en 1576 werd Woerden bijna een jaar lang door de Span- jaarden vergeefs belegerd. In 167a en 1673 werd zij door de Framchen bezet , en met inkwartiering en brandfehattin- gen gekweld. Hierop verfterkte men de plants in 1702, doch vervolgens deed de verwijdering van ’slands grenzen, die haar meer dan eene eeuw lang beveiligde, die werken al- lengs vervallen. Het kasteel van Woerden ftrekte in de bur- gertwisten tot ftaatsgevangenis voor den bekwamen en regt- fchapenen Raadpenfionaris van de Spiegel. In 1813 was zij Hechts door een zeer klein aantal Framchen bezet, toen de Haagiche burgers haar voor den herftelden Staat in be- zit namen, ’t welk echter der ongelukkige ftad op het deerlijkfte lot te ftaan kwam, daar de Framchen des ande- ren daags vroeg in de ftad drongen , de gewapende burgers overweldigden , en voorts op gewapend en ongewapend, heilig en onheilig , hunne moord- en plunderzucht oefenden. De ftad werd door deze ramp geheei achteruit gezet , ver- ioor zevenentwintig harer burgers, waaronder de achtingswaar- digfte lieden , behalve de vele gekwetften , en leed een ver- lies van drie tonnen fchats. Reeds was zij in 1732 federt eene eeuw van 528 op 387 huizen verminderd. Rondom S 4 de Digitized by Google s8o BESCIlRflVING DER NEDERL ANDEN. de ftad zijn vele fteenplaatfen en pannebakkerijen. — Hare openbare gebouwen zijn van weinig beteekenis, behalve het thans ledigftaande kasteel , hetwelk te voren eene militaire gevangenis was. Onder het Waterfchap van IVoerden behoort nog het fchoone dorp Bodegrave , door de landlieden Boref genoemd , aan we^rszijde van den Rhijn , een half uur van Zvammer- dam , met ruim 2100 inwoners. In 1489, 1507 en 1512, werd het dorp door de IVoerdcnaars en Gelderschen ver- band , en met nog uitgezochter wreedheid door de Fran- schen in 1672 vemield. In 1813 kwam men met den fchrik vrij. Bodegrave heeft, behalve eene Hervormde en Room- fche, 00k eene Lutherfche kerk. Vele fatfoenlijke lieden onthouden zieh in of om dit dorp, waar 00k eene aanzien- lyke Fransche kostfchool , en de doortogt van Gouda en Leyden naar Utrecht is. koord- Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 281 noordholland , her tweede gedeelte der Provincie , grenst ten Zuiden aan het Sticht of de Provincie van Utrecht en aan Zuidholland , ten Oosten gedeeltelijk 00k aan Utrecht , doch is van die zijde meerendeeis door de Zaiderzee, en van de Noord- en Wcstzijde geheel door de Noordzee omgeven , zoo dat het een schiereiland is, welke naam nogtans in een’ meer eigenlijken zin alleen aan Waterland % Westfriesland en een gedeelte van Kennemerland toekomt, die daarom 00k in later’ tijd uitfluitend den naam . van Noordholland , of het Noorderkwartier gedragen hebben. Tegenwoordig behooren 00k Amslelland , Gooiland en Zuidkennemerland onder Noordholland % Het beihat dus uit vijf landftreken. 1.) Amsttlland , tusfehen het //, Gooiland , Ut- recht en de Haarlemmermeir , tusfehen welke en Kennemerland Hechts een dijk te flalfwcgen de gc- meenfehap openhoudt , heeft niet dan läge en veelal moerasfige landen , en dus weiden en veen. — Men vindt 00k uirgevechde plasfen omftxccks Amstelveen. Ilet heeft den naam van het riviertje den Amstel , *t welk van drie uren ten Zuidwesten van Amster- dam uit den omtrek van Mijdrecht , door Thamcn , Oudcrkerk en de hoofdftad in het IJ valt. Dezc hoofdftad, thans volgens de grondwet die van het geheele Koningrijk, waar de plegtige inhttldigingen van den Vorst (beurtelings met eene Zuid-Nedertandsche ftad) gefchie- deii moeten, her. wereldberoemdc Amsterdam (52 gr. 22 min. S 5 N. Digilized by Google *8a BESCHRIJVING DER. NEDERLANDEN. N. Breedte, 22 gr. 30 min. 8. fec. O. Lengte), was in de derciende eeuw nog flechts een visfchersdorp, in bezit der Heeren van Amstel, die leenmannen van Utrecht waren ; doch omcrenc het midden dier eeuwe werd zij een ftadje, ’c welk in den jare 1296 wegens den moord van Grave floris V. , waarin Heer gjjsbrrcht van Amstel deel had , door de naburige Kennemers verwoest, en de Heer zelve verdreven werd. Sedert behoorden Amstelland en Amster- dam aan Holland, en de ftad oncving van de Graven fchoo- ne voorregten , die haar weldra tot een’ aanzienlijken rang onder de Hollandsche fteden verhieven. In de vijftiende eeuw was zij reeds gedeeltelijk in bezit van den handel op de Oostxee , en in de zestiende eene voomame koopftad , welke de zijde van den Spanjaard in de oorlogen van dien tijd niet weinig ftijfde. Doch geiijk haar overgang uit de dwingelandij harer Heeren tot de Grafelijkheid haar op- korast geweest was, zoo werd de overgang uit Spanje's heerfchappij in 1578 het begin harer grootheid, Reeds in 1585 , het eigen jaar der overgave van Antwerpen , moest Amsterdam , waar zieh nu de koophandel uit die wereldftad grootendeels vestigde , uitgelegd worden , wanneer het ge- heele westergedeelte der ftad, de nieuwe zijde genoemd, daarbij gevoegd werd. Nog eens werd zij in 1593 , en in de zevendende eeuw nog tweemaal, in 1612 en 1658, vergroot. Men trok toen 00k de tuinen in de ftad, die thans nog naar boomen en bloemen, de Lehe-, Egelantiers- , Rozengracht, enz. heeten. — In 1622 telde zij reeds loo,ooo inwoners. Deze rijzende grootheid der ftad wekte den naijver van binnen- en buitenlanders. leicester zocht haar in 1587 door verraad , Prins willem II. in 1650 door verrasfing te winnen; doch beide die pogingen mislukten door het beleid harer burgemeesteren c. p. hooft en bic- ker. De waardigheid van burgemeester der ftad Amsterdam was Digitized by Google HOLLAND. { ’ Noordholland .) 483 was toen, en in de vierennegentig eerfte jaren der acht- tiende eeow, zoo aanzieniijk, dat zij die des Scadhouders in rangt wel eens opwoog. Zij was de markt van Ooa en fVeU , en bet JJ voor de ftad met eene menigte fchepen zöö bedekt, dat men door de toppen der masten heen naauwelijks de torens der ftad kon zien. De HoUandschc goede trouw en nijverheid woog op regen de moeijelijkheden der fcbeepvaart naar de ftad , die met zwaargeladene fchepen over de zandbank Pampus niet dan met ligters gefchieden kan, terwql de uitvaart uit Texel 00k flechts met enkelde winden kan plaats hebben. Nog- tans deden oorlogsrampen die wel eens ten gevoeligfte lij- den; zelfs in het midden der luisterrijke zeventiende eeuw *(in 1653) ftonden met den Engehchen oorlog 4000 huizen ledig, en op de beurs groeide het gras. Doch fteeds kwam de ftad zulks te boven , en de handel bleef zelfs te midden der woelige tijden van 1780 tot 1794 nog bijna op dezelf- de hoogte; flechts het körte tijdvak van den Engehchen oorlog in 178t en 1782 daaraf gerekend. In 1780 kwa- men er 2641 , en in 1794 in Texel en het VUe 2479 fche- pen binnen. Doch na de rampfpoedige omwenteling van 1795 verviel de handel van jaar tot jaar, en geraakte ein- delijk met de inlijving in Frankrijk zoo geheel te niet, dat men wel 3000 vaartuigen ledig zag liggen. Men kan be- grijpen , dat hiermede tevens de ftad zelve deerlqk vervai- len moest. Het getal huizen, die er ledig ftonden, was verbazend. Hierbij kwam nog, dat de zetel der regd- ring, in 1808 door den toenmaligen Koning lodewjjk nur Ami- / Digitized by Google 2S4 BESCHRIJViNG DER. NEDERLANDEN. Amsterdam verplaatst , door de menigte ambtenaren, die al- daar hunne inkomften verteerden , nog eenig verlier aan de kwijnende (lad gaf, hetwelk bij de inlijving grootendeels verviel. Er kwmnen in de plaats daamn vreemde ambtena» ren, een Prefect, een Zee -Prefect , een Directeur-Generaal der Politie, en een Gouvemeur-Generaal over de Holland- seit« Departementen. Bij de omwenceling van 1813 echter, waartoe het vertwijfelde gemeen alhier het eerst opftond, en waarbij alle die vreemdelingen verdwenen, werd Am- sterdam weder , in Rede eener hofplaats , eene koopftad , gelijk zij altijd had behooren te blijven, en haar handel nam, na de opening van Texel en den Helder , door den vrede weder sanmerkeiijk toe, fchoon dezelve zijnen ou- den luister nog op verre niet bereikt heeft, terwijl zij zieh gedeeltelijk naar Antwerpen , naar Hamburg of elders -verplaatst heeft. De redenen daarvoor optegeven zou ons te verre afleiden , en er heerscht daaromtrent 00k verfchil van gevoelens. Er' zijn hier zeer vcle fabrieken en trafie- ken , fcheepstiramerwerven ’ (thans weder bloeijender dan voor eenigen tijd) , mastemakerijken , tabaksfabrieken , zei- lemakerijen, diainantflijpers (voorheen de besten en mees- ten van Europa') , goud- en ziiverfraederijen , goud-trek« en flagerijen, ziivere dito, koper- en ijzergieterijen , afiker- fmederijen, mesicmakcrijen , boekdrukkerijen , fuikerraffinade- rijen (federt zeven of acht jaren heeft de Amsterdamsche broodfuiker veel in fchoonheid gewonnen, en in de meeste raffinaderijen is eene manier van bewerking ingevoerd , wel- ke naar die der Engelschcn veel gelijkt) , voorcs katoendruk- ‘kerijen (Rechts twee van de dertig , die er eens waren!), zijdeverwerijen , zijdelintfabrieken, zijde- en garengaasfhbrie- ken, een gering overfebot der vöorinaals bloeijende zijde- ftoffenfabrieken , loodwit- en lakraoesfabrieken , zegellakft- brieken , cbocolaadiibrieken , lijmfabrieken , teer- , traan- en ter- Digitized by Google H O L LAN D. ( Noordholland.'). 285 terpemijnkokerijen , zeepziederijen , bronwerijen, lijnbanen, ftlpeterfabrieken , was-bleeken en fäbrieken , enz. De laat- fte klok- en gefchotgieterij ,is' voor eenige jaren tbtaf-, braak verkocht. — Doch de handel in ftaatspapieten van allerlei aard begint door de voordeelen , die hij beloolt (de nadeelige kanfen rekent men niet), alle Warenhandel en fä- brieknijverheid te verdringen. Dan- met het begin der keizerlijke regöring over Holland bedroeg dat getal zeker naauwelijks 200,000 , en door het volflagen ftilftaan aller ndringen , die „veie inwoners naar Gelderland , enz. deed verhuizen, was bet in 1813 tot 180,179 vermihderd. Reeds in 1820 was het echter tot 193,000, en is thans tot 200,784 opgekloramen, waarvan 100,900 Hervorniden, 43,212 Roomfchen , 22,263 Luther- sehen , 9,845 zoogejiaamde Herftelde Lutherschen , 777 De- monstranten, 1,946 Doopsgezinden (*) , 237 Jansenist cn , 18,978 Hoogduitsche en 2,520 Portugeesche Joden, en 107 van andere kleine gezinten, van de Broedergemeente, Grie- ken , Armeniers , enz. (Men . verzekert , dat er wel 3000 Joden zonder vaste woonplaats zijn. Deze gezinte woont meest in de Noordoosthoek der ftad bij elkander.) Uit hoof- de van den drabbtgen grond is de ftad geheel op palen ge- bouwd. Zij vertoont zieh prächtig uit ,het .water van den IJkant , met bare . talrijke torenfpitfen ; doch 00k aan de >■ • ■! - ■ - ... ., ■> , , zuid- . (*) Volgens berigten van goeder liand is djt getal fwjj ziJn de ofu-iele telling, van ftadswege In 1826 bewerkftelligd, gevolgd) vt-el te laag opgegeven , en bedraagt hec getal zielen der Doopsge- zinde gemeente ten tninfte 3000, Duizende lieden, die altjjd in Amsterdam verioeven r zgn in de gewone tellingen niet mede lie- grepen, zoo dat de ftad misfehien tlians wel weder bet getal zal hebben, in 1796 opgegeven. Digitized by Google a86 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. zuidoostzijde is bet gezigt op de ftad zeer fraai van de hooge Amstelbrug of hooge-sluis (op 35 bogen, waarvan de middelfte thans weggebroken , en tot eene ophaalbrug ge. maakt zijn , ora groote fchepen , zelfs Keulenaars , door te laten). Aangenaam is 00k de intrede naar den oostkant van Muiden , door de Plantaadje , eene verzameling van ge- boomte en fpeeltuinen. Hier is 00k in nieuweren tijd een Park aangelegd. Eene andere fchoone wandeling is de Bus- tenkant längs het JJ, waar men vOoral in de Nieuwe Stads- tierberg een fchoon gezigt op de laag (het mastbosch voor de ftad) heeft. De ftad was in vroeger’ tijd een gednchte ves- ting , die met hare zesentwintig boiwerken , en vooral door hare overftroomingen , den magtigen lodewijk XIV, zelfs van ee»’ aanflag op hare mnren terughield; doch in 1787 moest zij zieh aan de Pruissen overgeven , na het verlies der om- iiggende dorpen. Naar de tegenwoordige krijgskunst kun- nen haar aileen overftroomingen dekken , doch men wil , dac in de laaefte tijden des Frantchen Konings een plan ter ge. regelde bevestiging zou omworpen zijn. Van de zijde van Haarlem werd zij in 1813 door het thans gellechte fort bij de flois van Halfwegen, en van de oostzijde door Naarden gedekt. Binnen de balve maan , die de ftad uitmaakt , vormen de Prassen-, Heizers-, Heerengrachten en Cirgel zoo vele klei- nere halve kringen , die alle opchet JJ en den Amstel uitloo- pen , welke laatfte , ander den naam eerst van den Binnen- Am- stel, het Rokin eh eindelijk van het Water of Damrak , mede in het JJ valr. De voornaamfte ftraten zijn de Haarlemmer - en Nieuwcndijke» , de Kalverstraat , te zamen meer dan een half uur lang (hier zijn 00k de voornaamfte winkelhuizen , koffijhuizen en logementen), de Warmoesstraat , Nes, de Vtrechische- , Kerk - , Reguliert- , en Jode» - Breestraat , enz. Plemen zijn : de Botermarkt , het Konmgsplein , de Heeren- , Wester-, Niem- en Noordermarkt , het Haarlemmer- en Leyd- Digitized by Google HOLLAND. ( Naordholland .) «87 Lc-jdscke Plein , het Amstelveld, doch voora] de Dam , dien Koning lodewijk tot een regelmatig plein gemaakt en zeer verruimd heeft door het afbreken der Waag, die denzel- ven voorheen tot het middelpunt der aangename handeldruk- te maakte. Thans is de Waag op de Weitermarkt, maar niet meer met de oude levendigheid. Van de openbare gebouwen komt vooreerst in aanmerking het wereldvennaarde voormalige ßadhuis, thans paleis, na den Munsterschen vrede in 1648 begonnen, in 1655 vol- tooid , en door de verzen van . huygens en vondel ver- heerlijkt. Onder hetzelve lag weleer, in verwulfde kelders, de fchat der wereldvennaarde , thans vernietigde, ftads-wis. felbank. Het gebouw zelve mst op 13,65p palen, is a8a voeten lang, 235 voeten breed, en 1 16 voeten hoog; de ronde toren is daarenboven 41 voeten hoog. De bouw- meester van dit eerbiedwekkend gefticht was jacob van kampen; van binnen heeft .de Nederlandsche beeldhouw- en fchilderkunst hare uiterfte pogingen aan dit gedenkßuk van Neirlands grootheid in de zeventiende eeow te koste ge- legd; en het was niet zonder aandoening, dat echte Neder. landen hetzelve, door lodewijk Napoleon, in 1808 tot een paleis vernederd , en de achtbare plaatfen der burger. vaderen door kamerdienaars en faletjonkers ingenomen za- gen. Toen werd de inrigting van binnen geheel veranderd, en men moet bekennen , dat de groote troonzaal eene der fraaifte van Europa is. Maar de uitmuntende ingelegda vloeren zijn veelal met tapijten bedekt. Het grootfte fieraad van dit gebouw was nogtans het keurige Museum van Neder - landsthe kunst, na 1795 eerst op het huis in ’t Bosch ver. eameW , naderhand herwaarts overgebragt , en met de me- nigte , die hier reeds waren , vereenigd , doch nu in het Trippenhuis verplaatst. Deze verzameling bezit niet alleen eene menigte zeer belangrijke fchilderftukken , meest uit de Ne- Digitized by Google a88 BESCHRIJVING DER NE DERL ANDEN. Ncderlandsche , vooral UoUandscke fchool , niaar ook eene groote verzameling van teekeningen en prenten der voor- naamfce meesters. Th ans dient het paleis (voorheen een rijdiang de woonplaats van den Framchen Gouverneur le Brun) den Koniug bij deszelfs verblijf in deze ftad. De ftadsregering vergadert tegenwoordig op het zoogenaamde Prinfenhof, ’t welk- eertijds voor de bijeenkomften der Ad- miraliteit, en ter herberging van aitheemfche Prinfen dien- de. De beurs, op het Rokin , in 1608 begonnen, en in 1613 voitooid, is 250 voeten lang en 140 breed, rüstende •pp vijf overwelfde bogen , door welke het Rokin in het Water of JJatnrak ioopt, en op 46 pilaren. Het Oostindi- sc/te huis Op Oostenburg diende naderhand tot een korenraa- gazijn, doch zakte in April 1821 in, doordien het niet 7500 lasf^granen overladeu was. Voorts heeft men ’slands fcheepsthnmerwerf en magazijn op Kattenburg, het laatfte 220 voeten lang, en 200 breed, op 18,000 palen rüsten- de, het eerfte 1500 voeten met de lijnbaan, längs het 1J. Het fraaije Trippcnhuis op de Kbveniersburgwal , waar thans het Kooinklijk Inftituut van kunften en wetenfchappen ver- gadert, en ’t welk, na de overbrenging van het Museum , als tot een tempel van kunften en wetenfchappen gewijd is, eene Academie van beeidende kunften , het gcbouw der Maat- fchappij Felix Meritis op de Keizersgracht , eene inrigting door kooplieden daargefteld ter beoefening van al wat den geest befchaaft en veredelt, en alwaar voor natuurkunde , /etter - künde , koophandel, ttekenkunde en muzijk iedere week gele- genheid tot oefening wordt gegevai , met eene groote gehoor- en prächtige concertzaal, zeventig voet lang, van boven een uitftekend gezigt op Amsterdam opleverende, flechts wat te veel uaar de westzijde ; voorts het Genootfchap Ductrina et Ami- c'-tid v hetwelk hier zijnen eenigen , de Maatfchappij tot Nut van V Algemetn, die hier hären hoofdzetel en twee Departemen- ten Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 289 len heeft , en in het door haar aangekochte fchoone huis van crevenna vergadert, een’ rijken Savoyaard, die door zijne boekerij vermaard is geworden; de Maatfchappij van Fraaije Kumten en fVetemchappen , waarvan eene Afdeeling hier huisvesc; het voortreffelijk ingerigte Leesmuseum, thans in een nieuw gebouw op het Rokin vergaderende ; verfchei- dene muzikale gezelfchappen , drie fchouwburgen , de Hol- landsche , Framche en Hoogduinche ; kabinetten van natuurlij- ke hiftorie ; de Hortus Medicus , en het Theatrum Anatomi - cum (in laatstgemelde ziet men de meestberoemde fchilde- rijen van rembrandt) , behoorende tot het Athenlum Il- lust re , dat weieer, en thans nog, door flonkerfcarren van geleerdheid meer dan menige groote Hoogefchoo! is ver- heerlijkt, en tegenwoordig dertien Hoogieeraren tele; de uitmuntende Latijmche fcholen , door eerfte letterhelden voorgeftaan ; vele Nederlandsche puikdichters : dit alles ftrekt ten bewijze van der Amsterdammeren fmaak voor künde en letteren , en wedrlegt zegevierend de aanrijging van Holland - sc he botheid, en koopraans-ongevoeligheid voor het fchoo- ne; gelijk de talrijke godshuizen, het oude mannen- en vrouwenhuis, de weeshuizen, het kweekfehool voor de zeevaart, en de hoofdzetel van meer dan eene menschlie- vende Maatfchappij , van hunne zucht tot weldadigheid , en de werk-, fpin- en verbeterhuizen van hunne gehechtheid aan orde getuigen. Het aalmoezeniershuis is geledigd, en de daarin geplaatfte vondelingen naar Feenhuizen verplaatst. Voorts is er een voortreffelijk gasthuis , vereenigd met een gefticht voor krankzinnigen , en nog tien andere godshuizen. Het Blinden-Instituut is in 1808 door de Loge der Amster - damsche vrijmetfelaars opgerigt. Het groote rasp- of werk- huis, 455 voet lang, en 355 breed , wordt door alle vreetn. delingen bezigtigd. Onder de kerken , waarvan de Neder- duitsche Hervormden er tien, de Framche £ene, de En- T gel- Digitized by Google 390 BESCHR1JVING der nederlanden. g ekchen t-cne , en de Ramschen achttien , voorts bijna alle andere gezinten, rot Griekcn en Armeniers toe, eene of meeT hebben , munt de nieuwe kerk op den Dam bijzonder uit, wier predikllod en orgel meesterftukken zijn, rnaar die nog veel meer prijkt door de graftombes van Netrlemds grootften held de ruiter , van den dapperen van galen., den op Doggersbank gefneuvelden bentinck , nu onlangs van den ook in dien (lag beroemd gewordenen , en door wel- dadigheid uitftekenden Admiraal van kinsbergen, en van den vorst onzer dichteren, vondel ; en door de herinne- ring , dat , na zoo veie (lormen , dns flaatsgebouw hier door de aanneming der grondwet, en de inhuldiging van den Souvereinen Vorst, op den 2p. en 30. Maart 1814 ge- grondvest is. In de oude kerk heeft de dankbaarheid der Naue liare geßieuvelde zeehelden heemskerk , van der zaan, zweerts en van der holst door graftomben ge- eerd. De Oosterkerk is niet zonder kunsc gebouwd. De tVestcrkerk heeft een’ zeer fchoonen toren van 300 voet hoog, die boven alle andere gebouwen uitfteekt. Op de Cingel tegenover het Koningsplein is eene fr aal je Roomsche kerk gedieht: de voornaamfte kerk dier gezinte is echter op de Joden-Breestraat , en aan mozes en aSron gewijd. — De Lutherschen hebben twee kerken : hunne nieuwe koepel- kerk , een fchoon gebouw inet een’ koperen dak (her ge- fchenk, zoo men zegt, eens Konings van Zweden'), brand- de in September 1821 geheel af, doch is federt door de weldadigheid van lieden in en bniten de gemeente in vori- gen luister herfteld. De Lutherschen hebben hier, gelijk de Doopsgezinden en Remonftranten , eene kweekfehool voor leeraars van hunne gezinte, de eerfte met drie, de twee anderen elk met ddnen Hoogleeraar. Amsterdam heeft , bij zoo veel fchoons en groots , en bij het voordeel van den koophandel , echter ook het nadeel eener Digitized by Google HOLLAND. ( ' Noordholland .) 291 eener zeer met waterftof bezwangerde lucht , van een’ bij- na verftikkenden reuk, die fomtijds des zoraers uit de grachten opweit, van gebrek aan versch water, en van hooge gebouwen bij naauwe behuizing. Nogtans is er de lucht niet ongezond, vooral voor tdringachtige geftellen, ea men vindt voorbeelden van zeer oude lieden. Wij kunnen niet voorbij aantemerken, dat Ämter dam in de zevendeode eeuw gelijkdjdig de hoofdzenuw van den Staat door koophandel, zeevaart en rijkdom, de zetel van godsdienftige en burgerlijke vrijheid , en de voedftervrouw van kunften en wetenfchappen , vooral der Nationale letter- kunde was. in de zestiende eeuw dichtte de koopman spiegzl hier in zniver Nederduitsch tot lof eener reine ze- dekunde; in de zeventiende fchiep hooft hier den goeden ftijl in dicht en ondicht, voerde vondel de poezij ten top, en raaakte de Decker haar aan de edelfte doeleinden dienst- baar , terwijl de ruiter , hier woonachtig , Hollands vlag in alle zeeen deed eerbiedigen, en in Brandt een’ waardigen gefchiedfchrijver vond ; van beuningen alle kabinetten zieh voor Hollands fchranderheid deed buigen ; burgemeester wrr- sen op zijne kosten Noord-Azie deed ontdekken , en peter. den Grooten vormde ; en jacob van kampen voor Amste/s wyze burgervaderen een gebouw, hunner waardig, oprigt- te. Zelfs kan de foms zeer dubbelzinnige lof, van befpie- gelende wijsgeeren te hebben voortgebragt , door hen al- thans aan Amsterdam niet betwist worden, die zieh heden- daags op een ftelfel beroemen, waarvan alle befeanddee- len, en de geheele ftrekking, van den Amsterdammer Spi- noza ontleend zijn. De Overtoom is een dam , die de vaart uit de Haarlem- I tnermeir voor groote fehepen ftremt. Amstelveen en Oudcr- kerk, aanzienlijke dorpen ten zuiden van Amsterdam , waar- van het eerfte met Nieuwer-Amstel 4550 ? en bet tweede T 2 (of Digitized by Google »9i BESCHRIJVIMG DER NE DE RL ANDEN. (of Ouder- Amstel) 1980 inwoners telt, zijn in ’slands ge- fchiedenis vermaard geworden door den fcerken tegenftanrf, dien aldaar de 1‘ missen in 1787 ondervonden. Ouderkerk is 00k in den Spaanschen oorlog door onderfcheidene voorval- len bekend geworden. Hier zijn vele fraaije huizen, en 00k het nette kerkhof der Portugeesche Joden ; er is veel doortogt op den Amstel, en roet rijtuigen. T harnen , aan den Uithoom , aangenanm aan den Amstel gelegen , heeft 1200 inwoners. Aalsmeer , hoewel voorheen tot Kennemerland gerekend , beboort echter door deszelfs nntuurlijke Jigging aan de oost- zijde der Haarlemmermeir , tusfchen Rhijnland en het Sticht , -niet verre van Amsteheen en Ouderkerk , blijkbaar tot Am- stel/and. Men heeft er drie Doopsgezinde gemeenten, en het dorp telt met Kudelstaart , Rietwijk en Rietwijkeroord 2170 inwoners. Men heefc hier veJe boorakweekerijen , en teelt er eene menigte aardbezien , meestal voor Amsterdam. Ook het niet onaanzienlijke dorp Lejmuiden, eigenlijk in Rhijnland gelegen (met 850 inwoners), behoort tot Ams- telland. De Diemer - of Watcrgraafmeir is thans een be- dijkte polder, drooggemaakt van 1626 tot 1629, en uit fchoone wei- en warmoeslanden beftaande, waar- van de uitnemende groenten te Amsterdam de markt voorzien , voorts doorfneden met vvandelianen en bui- tenplaatfen. Het dorp Diemen, aan de oostzijde der Diemermeir, tus- fchen dezelve en de Zuiderzee , is niet groot , en bevac met de buurten Diemerdam en Diemerlrug 730 inwoners. Zeeburg is de naam van den dijk , die zieh längs het 1J en de Zuiderzee Van Amsterdam tot Muiden uitftrekt. * * * 2.) Gooilandy ten Westen van Amstelland , wordt ten Digitized by Google HOLLAND. (Noordholland. ) 293 ten Noorden door de Zuiderzee , ten Oosten en Zui« den en gedeeltelijk 00k ten Westen door de Provin- cie Utrecht bepaald, in ’t welk het zijdelings in* fpringt. In den uitgeftrektften zin worden daaron- der 00k Mulden , Weesp en de Loosdrcchtcn verftaan. Een goed gedeelte van hetzelve, vooral ten Zuid- oosten , is met helgrond en zandige heuvelen be- dekt, waarop ten deele op gcmeene weiden fchapen grazen , ten deele rogge en boekweit groeit ; gelijk men hier dan 00k meer bosch en fraaije partijen heeft, dan in het eenvormige vruchtbare Amstel- land. Muiden , een ftadje , met Mm der her g 1400 inwoners tel« ' lende , twee uren ten oosten van Amsterdam, en bijna even zoo verre van Naardcn , aan den mond der Vecht in de Zuiderzee, door welke dus veel doorvaart is van fchepen, die uit den Boven-Rhijn naar Amsterdam opzeilen, en ce groot zijn, om uit de Vecht in den Amstel te fchieten. Door (luizen kan men het water der Vecht 00k ophouden, en dus den otntrek van Amsterdam onder water zetten. De ndring beftaac meest uit zoutketen en visfcherij in de Zuiderzee, met name de zoogenoemde ijbaars en ijbot. — Muiden heeft een door floris V. gebouwd flot, onverge- telijk voor eiken beminnaar onzer letterkunde, daar hier door den grooten p. cz. hooft niet alleen zijne voomaam- fte werken gefchreven, maar 00k in de bijeenkomften met TESSELSCHADE , HUYGENS , VAN BAERLE en VONDEL de echte fmaak voor het fchoone ontwikkeld werd. Het is , op ver- zoek der Maatfchappij van Letterkunde, door onzen let:er» iievenden Koning aan de dreigende (loping ontrukt. Muiden was eertijds 00k bevestigd ; zelfs konden de Franschen het in 1672 niet innemen. T 3 Mui~ Digitized by Google *94 BfiSCBRfJVlNG DER NEDERLANDEN. hfuiderberg , een klein en vrolijk dorp m eene afwisfclen- dc ftreek , waarheen de Amsterdammers zieh veel ter uit- fpanning begeven. Men ziet hier heuvelen, korenlanden, bosch en zeegezigt. — Omftreeks dit dorpje werd Graaf r Loris V. in 1296 door de zamengezworene Edelen ver- moord. Naarden , eene aanzienlijke vescing, vier uren van Am- sterdam en twee van Muiden, is in de vaderlandfche ge- fchiedenis zeer berucht geworden door den afgrijsfelijken en verraderlijken moord , door de Spanjaarden in 1572 ge- pleegd , en die aan de meeste inwoners van het plaatsje , ’t welk daarbij tevens hi brand geftoken werd, het leven kostte. Ook in 1672 ging het over aan den Koning van Ftankrijk , doch werd het volgende jaar door Prins willem UI, hemomen, die daarop de vestingwerken volgens een nieuw ontwerp deed aanleggen , waarin zij bleven tot in den jare 1813, toen de Fromchen die aanzienlijk verbeter- den , en Naarden in ftaat (leiden , het lange beleg na de omwenteling in November 1813 tot op de wapenfehor- Cng in Aprii 18x4 uittehouden. De belegeraars, meestal Amsterdamsche gewapende burgers , bepaalden zieh langen tijä tot blokkdring; op het laatst echter werd de (lad, fehoon vruchteloos, gebombardeerd. — Het tegenwoordige Naarden, ’t welk bijna 1900 inwoners telt, ligt hooger dan het oude, ’t welk in de tiende eeuw gebouwd, en in het midden der vijftiende , zoo ’t fchijnt , door die van Utrecht verwoest, en naderhand door de Zuiderzee ver- zwolgen is. Huizen met 1800, Blaricum met 600, en Laren met 1 520 inwoners , zijn aanzienlijke Gooische dorpen aan ' de Utrechtsche grenzen. De huizen ftaan er midden in de ko- renlanden. Behalve den landbouw beftaat Huizen voomame- lijk van de visfeherij van bot in de Zuiderzee , en men teelt er Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 695 er lange Fransche rapen. Liren wordc voor het oudfte ijorp van Gooiland gehouden. Hilversum , het grootfte dorp dezer fcwdftreek, met 3700 inwoners, te midden van bezaaide heuvelen, heefc niet al- leen goeden akkerbouw , maar 00k fabrieken , waarin de bekende flilvenumsche geftreepte (toflen en vloerkleeden ver- vaardigd worden. Dezc bloeijcnde plaats heefc in 1505 en 1672 door oorlogsrampen veel, en in 1/66 door brand eene fchade van ruira eene millioen geleden ; 200 liuizen , en de tneeste fabrieken werden daarbij vemield. ’s Graveland , het fchoonfte dorp van Gooiland , in den aanvang der zeventiende eeuw in een , zoo men dacht , ge- heel onbruikbaar oord aangelegd , bevat thans 1050 inwo- ners , en vele treffelijke buitenplaacfen. De ingezetenen ge- ueren zieh ten deele van het linnenbleeken. Die fchoone dorp leed in 1672 zeer veel last door de baldadigheid der Franse hen , die onder anderen de buitenplaats van den Ad- miraal tromp , hec fchoone Trompenburg , vernielden , welke echter naderhand weder fraai herbouwd is, en wier groote zaal , met fchilderijen tot het zeewezeu betrekkelyk , ver- fierd , in gedaante en inrigting wel iets van de Oranjezaal in *t Huts in 't Bosch heeft. Weesp of JVcsop , hec aanzienlijkfte ftadje van Gooiland, aan de Hecht , met bijna 3000 inwoners, een half uur van Mui- den. Voorheen waren er verfcheidene branderijen van Wer- ken drank, en men beweert, dat van hier de beste jene- ver kwam. Ilet zoet water wordc van hier uit de Hecht naar het twee uren van daar gelegene Amsterdam gebragt. 3.) Kennemerland , ten Westen en Noorden door de Noordzcc , ten Oosten door IVestfricsland , Wa- ter land , Amstclland en de llaarlemmcrmeir , ten Zuiden door Khijnland bepaald , werd oudtijds be- woond door de Ketmcmers of Kinhtimers , vvaarvan T 4 nien Digitized by Google 89« BESCHRtJVING DER NEDERLANDEN. men reeds in 985 gewaagd vindt. Zij waren woel- zieke onderdanen der Graven , die zieh mannelijk te- gen alle onderdrukking verzetteden, en Grave flo- ris V. , bet flagtoffer van de heerschzucht der Ede- Jen , moedig wreekten. Sedert de onderwerping der Westfriezcn werd hun aard rekkelijker. — Kenne- merland is ten Westen zeer zandig , alzoo de duinen hier eene aanzienlijke breedte hebben; ten Oosten vindt men doorgaans wei- en weinig korenland. — Voor eenige jaren poogde men de duinen in den om- trek van Haarlem tot de teelt van Spaamche fcha- pen en andere nuttige einden bruikbaar te maken, doch deze aanleg, met name Middenduin, is ver- vallen. Er is veel houtgewas. De teelt van aard- appelen in de duinen' is van belang, en men heeft hier de fchoonfte ftreken en fchilderachtigfte partijen der geheele Provincie Holland : van fommige hooge duinen heeft men 00k waarlijk ddnige gezigten op de Noordzee , het IJ , de Wijkermtir , Haarlem* s hoo* gen toren , Amsterdam , de duinvalleijen en de bouw- vallen van Brederode. Haarlem, in vorigen tijd de tweede (lemh ebbende (lad van Holland, vijf uren ten noorden van Leyden, even zoo verre ten zuiden van Alkmaar , en derdehalf uur ten westen van Amsterdam. De eerftc zekere befcheiden van deze (lad komen in den aanvang der twaalfde eeuw voor. De vero- vering van Damiate door de Haarlcmmers in den jare 1219 door middel van zaagfehepen is eene fabel. Op hechtere gronden (leunt hun roem wegens de uitvinding der boekdruk- kunst in den aanvang der vijftiende eeuwe , door i.aurens jansz. koster , die , volgens het getuigenis van geloofwnsr- dige lieden, alhier op eene wandeling in den Hout, beu- ken. Digitized by Google HOLLAND. ( Noordholland .) 297 * kenfchorfen tot letters verfneed , van waar nog de naam boekstaven voor letters in onze oude en de tegenwoordige Hoogduitsche taal. Men vindt nog zijne eerfte drukken op het ftadhuis en op de ftads-bibliotheek , zijn ftandbeeld op de groote markt , en * een (Hecht) gedenkftuk voor hem van gemeenen Benthemer - fceen in den Haarlemmerlwut , bij ge- legenheid van het vierde eeuwfeest der uitvinding (in 1823) plegtig opgerigt. (Voorts zijn er nog twee fchilderijen van hem bij die geiegenheid op het ftadhuis geplaatst, en de geheele feestviering was in allen opzigce nationaal.') — ln 1492 werd deze ftad door het kaas- en brootlsvo/k ingeno- men, doch door Hertog alb recht van Saksen hernomen en ftrengelijk geftraft. — Heldhaftiger was hare verdedi- ging tegen de Spanjaarden in 1572 en 1573 , wanneer zij zieh na een beleg van raim zeven maanden , en na blijken van den edelften moed , zelfs door vrouwen onder de be- Toemde kenau hasselaar betoond, aan den vijand overgaf. In 1577 werd Haarlem door de Staatsche partij bij ver- drag heroverd, en in 1578 aldaar met geweld de Roomsche godsdienst afgefchaft. In 1732 telde Haarlem 7963 huizen, nadat de ftad in 1672 voor het laatst was uitgelegd, en in 1796 raim 21,000 inwoners , welk getal dus federt de eerfte helft der acht- tiende eeuw, toen men nog tusfchen de 40 en 50,000 tel- de, meer dan de helft verrainderd is. Sedert zijn de in- gezetenen nog aanmerkelijk afgenomen , en bedroegen bij de telling van 1815 niet meer dan 17,432. Het afbreken der huizen, ’t welk meer Hollandsciie fteden ontluisterde , heeft nergens zoo veel verwoesting aangerigt , als te Haar- lem. De geheele zuidwesthoek der ftad, de Ramen ge- noemd , waar voormaals eene menigte welgeftelde wevers woonden , werd veranderd in een’ ledigen piek. De noord- zijde of zoogenaamde Nieuwstad , voorheen het verblijf van T 5 ve- Digitized by Google s93 beschrijving der nederlanden. vele Framche Hervormdc vlugtelingen , is wel voor de helft* afgebroken. Thans is de bevolking weder tot ruim 20,000 zielen vermeerderd , de huizen zijn aanmerkelijk in prijs gerezen , en de nabijheid van Amsterdam , welker inwoners hier vele buitenplaatfen hebben, werkt voordeelig op de bronnen van befbtan. De ftad bezit vele merk waardigh eden. De groote kerk op de markt is binnen- en buitenslands om haar uitmuntend or- gel beroemd, ’t welk zoo wel door deszelfs fchoonen klank en de menfchenftem , als door het fraaije uiterlijke fieraad van beeidwerken enz. aanmerkelijk is. Buiten deze hebben de Ncdtrduitsche Hervormden nog drie, en de Franschen döoe kerk. Er zijn vele Roorafchen en Doopsgezinden , welke laatfte een zeer fraai kerkgebouw hebben , gdijk de eerften zes kcrken. Ook is er eene aanzienlijke Lutherfche gemeente. Op het ouderwetfche , doch deftige ftadhuis, ’t welk mede op de groote markt (bat, ziet men de oude afbecldingen der Hollandsche Graven. Het groote en ftatige Diaconie- of Armkuis op den hoek van den Kouwenkoom en Nieuwegracht is thans eene barak voor foldaten , en diende in 1825 voor de groote tentoonftelling der voortbrengfelen van Nationale Nijverheid , gedurende zes weken, welke naar het oordeel van kenners eene vroegere gelijkfoortige te Gent, in 1820 gehouden, nog ver overtrof. — Op het Slepershoofd is een fchoon gebouw, door den fchatrijken ingezeten’ pieter teyler van der hülst ten behoeve van kunften en wetenfchappen nagehiten , waarin men eene kett- rige verzameling van natuurlijke zeldzaamhedcn en natuur- kundige werktnigen , vooral eene groote Electriseer - machi- ne, en eene boekerij van uitgelezene en kostbare werken aantreft , thans voor het publiek geopend. Van dienzelf- den Heer is Op den Kouwcnhoorn een prächtig Hef'jc voor oude vrouwen gedieht. De Hollandsche Maatschappij der 1 m- Digitized by Google HOLLAND. QNoordAoIiand.') 299 Wetensc’iipptn , die te llaarkm hären zeiel heeft, bezit 00k een aanzienlijk kabinet voor de Natuurlijke GefchicdenU, uit alle drie Rijken , onder het opzigt van den beroemden van marum. De Lattjnsche fcholen zijn hier met het on- derwijs in hedendaagfche talen en befchaving verbonden, doch niet ineengefmoiten. Er is eene kweekfchooi voor on- derwijzers (de eenige in de Noordelijke Provincien) en eene geneeskundige fchool, in 1825 opgerigt. — Even buiten de ftad , in de fchoone lustwandelrag den Hout , is het vorftelijk Paviljoen , gebouwd door den voomamen Am. uerdamsehen Bankier hope, door Koning lodewijk voor 300,000 guldens gekocht, en van 1814 tot 1820 door de Prinfesfen Douairiöres van Oranje en Brunswijk in den zo- iner bewoond. Op het voorplein aiet men een namaakfel in lood der beroemde groep van Laoköon. — ‘ Behalve de- ze anngename wandeiing bezit Haarlem er nog verfchei- dene , zoo als den Aardenhout , enz. ja haar omtrek kan in vermakelijkheid met de fchoonfte in Holland wedijveren. De groote Houtpoort en Ztjlpoort zijn thans afgebroken, en door hekken vervangen. Op den weg naar en in den> omtrek van den Hout vindt men 00k eenige boomkwee- kers en vele bloemisten, die met bloemen, vooral bya- , cinthen en tulpen , en met vreemde gewasfen , een’ han- del door geheel Europa drijven , die fommigen hunner fchat- rijk gemaakt heeft, en het aantal van bloemisten neemc * nog altijd toe. De garenbleeken waren voorheen 00k een < zeer goede tak van beftaan , later zijn ze vervallen , en veel- al in kleörenbleekerijen veranderd of althans daarmede ver- bonden: de linnenbleeken zijn echter nog aanzienlijk. De voornaamfte ndring der Haarlemmen beftaat in fkbrieken , die echter deerlijk vervallen zijn. De fitbrieken van zijden ftofFen zijn bijna geheel te niet; er beftaat nog Hechts e<ftie met maar weinige weefgetouwen ; vöör dertig jaren waren er Digitized by Google 300 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. er nog %el bonderd aan den gang. Thans worden er nog 1 enkelde fabrieken van zijden gaas , garen-Iint of band , ga- rentwijnderijen , en Iinnenrederijen gevonden. Linnenweve- rijen beftaan er niet meer , maar uitheernsch of F/aamsch lin- nen wordt te Haarlem gebleekt en gereed. Er beilaat eene zeer groote en bloeijende katoenfpinnerij , en eenige andere van minder belang. Het bekende huismiddel, de Haarlem - mer - oiie , wordt hier ook vervaardigd , en alom verzon- den. — De fcheepvaart op het Spaarne , eene rivier die uit de Haarlemmertneir door de ftad naar het JJ loopt, geeft Haarlem nog al levendigbeid en handel. Voormaals belette daarom ook de ftad de vaart onmiddelüjk uit de Meir naar Amsterdam door den Overioom. Behalve kostf.r kan Haarlem zieh op den bouwkunftenaar jacob van Ram- pen, op de fchilders hals, ostade, wouwerman , Wiens huis men nog aanwijst , enz. den geleerden scriverius , den dichter l. schermer , den blijfpeldichter langendijk , enz. beroemen. De omtrek der ftad is allerbekoorlijkst. Ten. zuiden is de reeds gemelde Hout en allerlei wandelwegen , tot aan den Aardenhout ten zuidwesten, die naar de bekoorlijke Foge- knzang geleidt : ten oosten is het fchoone Butten- of Zui- derspaarne met lustplaatfen tot niet ver van de Meir : ten noorden heeft men van de nieuw aangelegde wandelingen op de ftads-bolwerken een uitgebreid gezigt op de duinen , het Noorderspaame , enz. ten westen eindelijk is de zoo be- koorlijke duinkant. De duinen zijn hier op het breedst, en beginnen reeds een vierde uurs van de ftad, waar men de aangenaam gelegene dorpen Overveen (in den ftadhuisftijl Tet- terode ) en Bloemendaal ( Aalbrechtsberg ), te zamen 1500 in- woners, en in derzelver nabijheid de Brouwerskolk , en de meeste garenbleeken vindt. Op den weg naar laatstgemelde dorp ziet men nog een overblijffel van het oude Huis te Kleef , Digitized by Google HOLLAND. ( Nöordholland .) 301 Kleef, waarin Don freDerik bij het beleg der ftad zijn hoofdkwartier had. Dieper in duin vindc men den hoogen Blinkert, van waar men tevens de ftad en den omtrek, en de zee ziet , aan wier fcrand het onaanzienlijke visfchers- dorp Zandvoort (met ruim 700 zielen) ligt. Eenige Am- sterdammen en Haarlemmers hebben echter een’ ftraatweg daarheen en zeebaden doen aanleggen , en laten een fraai badhuis bouwen , waaruit die armoedige dorp veel voor- deel ftaat te trekken. — Ten zuiden van Haarlem ligt het dorp Heemstede , met de omliggende buurten 1900 zielen: bevattende, en waarvan bet oude kasteel, hetwelk eene wapenkamer en een fchoon uitzigt op de Meir had, voor verfcheidene jaren is afgebroken; voorts het bevailige Ben- nebroek (400 zielen) te midden van lustplaatfen , op eene van welke, de Hartekamp, de groote linx£ zieh tot wet- gever der ftelfelmatige natuurgefchiedenis gevormd beeft ; ten noordoosten der (lad zijn de dorpen Spaarnmude (30a zielen) en Sparendam (bijna 400 zielen), aan den mond van het Spaame in het IJ, waar veel doorvaart naar Am- sterdam is, en waar verfcheidene lieden wonen, tot hec onderhoud der kostbare fluizen en dijkwerken behoorende, die vöör de doorgraving te Katwijk bijna alleen het water uit Rhijnland keerden. Heizen, een aanzienlijk dorp met 1670 zielen, dat vol- gens fommigen zeer oud zou zijn , heeft een’ bekoorlijken omtrek, met vele buitenplaatfen verfierd. Er groeit tus- fchen hier en de Beverwijk veel ooft,-yooral kerfen» On- der hetzelve behoort het aloude Huts te Brederode, het ftamhuis van dien zijtak der eerfte Hollandsche Graven , reeds in 990 door Graaf arnoud begonnen , en door zijn’ zoon , den eerften Heer van Brederode, voltooid, daama in 1302 en 1436 verwoest, en achtervolgens , na herbouwd te zijn, door verwaarloozing en ukfterving der Heeren, vervallen. Men ' \ \ Digitized by Google 3oa BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Men tneent, dat oudtijds hier een’ zijtak van den Rkijn zou zijn voorbijgeloopen , ’t welk echter zeer twijfelachtig \u De brokkea muurwerk, die nog overig zijn, behoo- ren tot de aanzienüjkfte rui'nen in Nederland. Beverwijk , doorgaans de fVtjk , eene ftede of vlek met ftadsregt, derdehalf uur ten noorden van Haarlem, met 1930 inwoners, bij de JVijkermeir , de noorderkromte van het JJ, mede in een zeer vermakelijk oord , en te midden van vele oofttuinen en lustplaatfen. Men heeft er eene aanzienlijke flraat; doch de plaats, die reeds ln 1289 als ftede zou zijn bekend geweest, heeft na 1795, vooral in 1799 , door inkwartiering veel geleden (*) ; in October van dat jaar was hier het hoofdkwartier der Holländers en Fran- sehen gevestigd. Er i* hier een gefticht voor krankzinni- gen. Tujfchen Heizen en de Beyerwyk berkent men hec tuoneel van den beroemden rei nit vondel’s Palamedesc Het dun gezaaid gestarnte verschiet , enz. IVijk aan Zee , een klein en armoedig zeedorp met 500 inwoners , ligt ten westen der Beverwijk , en ten zuidwes- ten van Castricum (750 zielen) , met eene zeer oude kerk. Tusfchen deze dorpen werd op den 6. October 1799 de beflisfende flag geleverd, ten gevolge waarvan de Engehchen hunne onderneming in Holland moesten opgeven. Aan de overzijde van het // ligt Zaandam , verdeeld kt fHest- en Oostzaandam , aan beide zijden der Zaan , waar die in het JJ valt, te zamen in 1742 ruim 12,500, in 1796 over de *o,ooo, en in 1822 ruim 9000 inwoners tel- In 1795 trokken van tijd tot tfd 24,063 man door, cn wer- den 3177 ingekwartierd ; in 1799 trokken er niet minder dan 85,472 door, waren er 15,543 in bezetting, en werden er 5,830 ingekwartierd. Men rekent, dat er in een derde eener eeuw tot 1815, meestai na 1793, 246,224 man doorgetrokken , en 46,015 zjjn ingekwartierd geweest. Digitized by Google HOLLAND.. ( Naordhalland .) 303 teilende, was voorheen flechts een aanzienlijk dorp, doch verkreeg door Napoleon, bij deszelfs verblijf aldaar in 1811, ftadsregten, welke het nog behonden heeft. Doch het dorp (Veit- en Oostzaandam was veel rijker dan de stad Zaandam. De plaats is wereldberoemd door hären uitge- breiden handel in hont, en door het onnoemelijk aancal molens van alle foorten, zoo als houtzaagmolens (waarvan er voormaals alleen bij de 158 moeten geweest zijn), pei- , olie-, papier-, vol-, verf-, fhuif-, ran-, loodwit-, fchulp- zand- en andere molens en ftijfielftbrieken. In het midden der achttiende eenw telde men er in het geheel 350 mo, lens. De papierhandel was er voorheen 00k verbazend uit- geftrekt, en men verhaalt van een’ ZaandamscN papierkoo- per, die te Amsterdam op döne beurstijd eene tonne gouds door het verkoopen van 100,000 riemen papier won. In 1809 rekende men het aantal der jaarlijks vervaardigde rie- men wit papier te Zaandam en Zaandijk op 80,000. Vis- fcherij , vooral walvischvangst , bloeiden hier 00k voorheen ongemeen; in 1701 liepen er 35 Groenlands - vaarders uit. De fcheepsbouw was hier zeer aanzienlijk en voordeelig; men voorzag een goed gedeelte van Europa met fchepen , om nu niet eens van geringere fabrieken en trafieken te fpreken. Doch ongevallen des oorlogs hebben, door het ftremmen van den handel met het Noorden , door de dunrte der lompen voor papier, het gebrnik van Fransch zegel- papier , het verval van den Hollandschen commisfie-handel , het kwijnen der kleine visfcherij , en vooral de onmoge- Kjkheid van uitvoer en de fluiting der zee , Zaandam in getal van bewoners en welvaart aanmerkelijk doen verminderen , hoewel hier nog altijd vele zeer rijke kapitalisten wonen. 