title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Mauve heeft me wat voorgeschoten — f loo, om het te huren en te meubileeren, en om het raam en licht in orde te maken. Dat is me wel een zekere zorg, ge zult dit begrijpen, maar enfin ’t is de eenige soliede manier, en op den duur is ’t veel goedkooper een eigen gedoentetje te hebben, dan altijd maar weer geld voor een quasi gemeubileerde kamer te geven. Nu, ik heb heel wat gescharrel gehad voor ik het vond, en voor ik de meubels zoo schikken kon dat het met ’t geen ik had, er voor uit kwam. Maar nu kerel heb ik een echt eigen atelier en ben er erg mee in mijn schik. Ik had niet durven hopen, dat het reeds zoo spoedig zoo zou loopen, maar nu vind ik het best, en gij ook hoop ik. Hoor eens, ge weet er alles van, mijn uitgaven zullen wat meer zijn dan te Etten, maar laat ons zien er flink door te scharrelen. Mauve geeft veel hoop dat ik spoedig aan ’t verdienen zal raken. En nu ik in een eigen atelier zit, zal dit allicht een niet ungün- stige indruk maken op sommige personen, die tot nu toe dachten dat ik ZOO maar wat liefhebberde, rentenierde, of lanterfantte. Ik hoop dat gij dezer dagen me wat zult kunnen zenden. Als ik iets hoog noodig had, en ik vroeg het aan Mauve, hij zou ’t mij niet weigeren, maar hij heeft nu voorloopig waarachtig genoeg gedaan. Het overkomt ieder mensch zoo eens in zijn leven dat hij zieh eens installeeren moet, en ofschoon ik aanvankelijk tegen het gevoel van schuld opzag, ik voel toch, dat het zoo beter is. Het plan is, dat ik geregeld naar model blijf werken, dat is duur en toch is het ’t goedkoopste. De Bock valt me niet mee op den duur, er is ietß van een te zwakke ruggegraat in hem en hij wordt kwaad als men hem sommige dingen zegt, die toch maar ’t a b c zijn. Hij heeft gevoel voor landschap, hij weet er een soort charme soms in te brengen (o.a. in een groot schilderij, dat hij nu onder handen heeft) maar ik vind toch geen houvast aan hem. Het is te vaag en te ijl — du coton 328 file trop fin. Zijn schilderijen zijn een schaduw van een impressie, en die impressie is mijns inziens ternauwernood de moeite waard om ZOO dikwijls gerepeteerd te worden. Ik zal niet heel druk omgaan met de schilders. Mauve vind ik iederen dag knapper en degelijker en wat wil ik meer? Theo ik zal me evenwel een beetje beter moeten gaan kleeden nu. Ik weet nu zoo de directie die ik uit moet, en kan daar rond voor uitkomen, ik zal dus den omgang met menschen niet vermijden, -- ook niet erg de lui achtervolgen. Mauve en Jet laten u groeten. a Dieu ik heb nog een boel te doen. Geloof me t. a t. Vincent. I 68 Beste broer, Zeg eens Theo hoe heb ik het met U? Ge hebt toch zeker mijn laatste schrijven ontvangen, waarin ik U een en ander mededeelde omtrent hetgeen thuis voorviel, en hoe dat tengevolge had, dat ik het huis verliet en terugging naar ’s Hage en nu hier in mijn eigen atelier zit, adres: Srhenhveg No. 138 (nabij Station Rijnspoor). Gij weet, Mauve hielp me om mij te installeeren, doch ik zit voor allerlei onkosten nog en ik heb waarachtig sinds een dag of wat geen cent meer in mijn zak. Nu had ik er natuurlijk zoo zeker Op gerekend, dat gij althans nu voor de maand Januari de frs 100 mij zoudt gezonden hebben. Maar tot heden ontving ik niets, zelfs geen schrijven van U. Het beroerdste is ik kan onmogelijk met model werken voor ik weer wat in mijn zak heb, en ik kan dus haast niets uitvoeren, het weer is te siecht om buiten te zitten, ofschoon ik het herhaaldelijk beproefd heb. Het gaat mij best, maar de laatste dagen ben ik flauw van spanning. Ik heb naar modellen gezöcht en weet er een paar, doch ik kan ze niet nemen. Ik ben vandaag uit desperatie bij Goupil geweest, want overeen- komstig ’t geen gij schreeft, wilde ik in godsnaam Tersteeg vragen mij wat voor te schieten. Doch Tersteeg was net voor een paar dagen uit de stad gegaan. ' Tegenover Mauve moet ik mij ook goed houden. Mauve heeft waarachtig reeds genoeg gedaan. Tersteeg had mij beloofd eens te körnen kijken, doch hij is er nog niet geweest. 329 Als gij om de een of andere reden de frs loo niet in eens kunt sturen, stuur het mij gedeeltelijk per ommegaande. Ik vind daar net een postzegel in mijn zak, anders had ik dit briefje niet kunnen sturen. Het is een tijd van strijd voor U en voor mij, maar ik geloof we vorderen. Laat ons dus courage houden. a Dieu met een handdruk t. a t. Vincent. 169 (Brief van Theo aan Vincent.) Waarde Vincent, Parijs 5 Jan. 1882. Je twee brieven heb ik ontvangen, en dank er je voor je mij op de hoogte houdt hoe de zaken loopen. Dat je te ’s Hage voor goed geinstalleerd bent vind ik zeer goed, en hoop zoo veel ik kan te zullen doen om je er door te helpen, tot je zelf kunt gaan verdienen ; maar wat ik niet goed vind is de manier waarop je het aangelegd hebt om Pa en Moe te verlaten. Dat je het daar niet goed uit kon houden is mogelijk en dat je van zienswijze verschilt met menschen die hun gansche leven buiten hebben gewoond en niet in de gelegenheid zijn om het moderne leven mee te leven, is niet anders dan natuurlijk, maar wat bliksem maakte je zoo kin- derachtig en onbeschaamd om op de manier waarop je het aange- legd hebt, Pa en Moe het leven bitter en bijna onmogelijk te maken. Het is niet moeilijk om te vechten met iemand die reeds vermoeid is. Toen Pa mij er over schreef, dacht ik nog aan misverstand, maar je zegt zelf in je brief: dat zal zieh zoo gauw niet redres- seeren. Ken je hem dan niet en weet je niet dat Pa niet kan leven zoolang er geharrewar tusschen jelui beiden is? Coüte que coüte, je bent verplicht te zorgen dat die zaak in orde komt, en ik verzeker je dat je eens allemachtig veel spijt zult hebben deze zaak zoo ruw be- handeld te hebben. Je hebt nu Mauve die je aantrekt en daar je over- drijft is ieder die niets van hem heeft, niet naar je zin omdat je in iedereen dezelfde kwaliteiten zoekt. Is het niet bitter voor Pa als hij zieh door iemand die zegt meer vrijdenkend te zijn dan hij, en die hij au fond mogelijk van tijd tot tijd benijdt om helderder inzichten, tot niets gereduceerd ziet? Telt dan zijn leven voor niets? Ik be- grijp je niet. Schrijf mij weer eens als je kunt, en groet Mauve en Jet van mij. Steeds t.t. Theo. 330 (Op ’t zelfde papier de volgende brief van Vincent.) (7 Januari 1882.) Voor het uiterlijke heb ik de zaak in orde gebracht door nog eens aan Pa te schrijven dat ik een atelier gehuurd had, dat ik verder met het Nieuwe Jaar gelukwenschte, dat ik hoopte wij in dat nieuwe jaar niet meer op die wijs noch 00k op eenige andere manier twis- ten zouden. Meer doe ik er niet aan, meer hoef ik er niet aan te doen. .. ..Gij zegt ,,ik begrijp je niet”. Nu dat geloof ik graag, want schrijven is eigenlijk maar een beroerd middel om elkaar dingen begrijpelijk te maken. En het kost veel tijd, en gij en ik hebben toch al veel te doen. Maar we moeten maar wat geduld hebben met elkaar totdat we elkaar weer eens zien en spreken. Wat betreft Mauve — ja zeker houd ik veel van Mauve en sym- pathiseer met hem, van zijn werk houd ik veel — en ik acht mij gelukkig wat van hem te leeren, maar evenmin als Mauve zelf, kan ik mij in een systeem of richting opsluiten, en behalve van Mauve en het werk van Mauve houd ik 00k van anderen, die heel anders zijn en werken. En wat betreft mijzelf en mijn eigen werk, misschien is er overeenkomst soms maar zeker 00k wel degelijk onderscheid. Als ik van iemand of iets houd, dan meen ik dat, en er komt bepaald soms hartstocht en vuur bij, doch daarom vind ik niet systematisch alleen enkele personen volmaakt, en al de anderen niets waard — dat zij verre. Ge zegt: schrijf weer eens. — Ja natuurlijk, maar vooraf moet ik met U afspreken hoe. Wilt gij dat ik in een soort koopmansstijl zal schrijven, droog en afgepast, en mijn woorden wikkende en wegende en eigenlijk niets zeggende, of wilt gij dat ik zal voortgaan te schrijven net zooals ik in den laatsten tijd gedaan heb over allerlei, U de ge- dachten zeggende, die in me opkomen zonder bang te zijn eens dpQr te slaan, zonder mijn gedachten te kortwieken of terug te houden? Dat laatste doe ik het liefst, namelijk vrij uit schrijven oi zeggen ^wat ik bedoel. En nu eindig ik het directe antwoord op uw brief, want ik heb nog met u te spreken over teekenen enz. en daar praat ik liever over. 331 Het was veel beter geweest dat ik dezen winter te Etten had door- gebracht en het was vooral om finantieele reden veel makkelijker voor me geweest — ging ik daarover weer denken en tobben, ik zou er melankoliek van worden, dus het is uit, kort en goed. Ik zit nu hier en moet er zien door te scharrelen. Als ik er nog over ging schrijven met Pa, ’t was olie in ’t vuur en ik wil niet meer ZOO driftig worden en ik werp me met al mijn kracht in het leven en de zaken hier, en wat wil ik, Etten is verloren en het Heike, 'tmor ik zal iets anders zoeken te.ruq te winnen. Nu dank ik U recht hartelijk voor ’t gezondene. Ik behoef U niet te zeggen dat ik overigens eigenlijk toch erg in de zorgzit. Natuur- lijkerwijs zijn mijn uitgaven meer dan te Etten, en ik kan niet half ZOO energiek te werk gaan als ik zou willen, en zou kunnen, als ik over meer te beschikken had. Maar mijn atelier komt in orde. Ik wou dat gij het eens zaagt, ik heb al mijn studies opgehangen en gij moet mij die gij hebt, ook maar terugsturen, want ik kan er nog dienst van hebben. Zij mögen onverkoopbaar zijn, en ik zelf wil graag al de fouten er van erkennen, maar er zit iets in van de natuur, omdat zij ge- maakt zijn met een zekere passie. En ge weet ik tob nu om aquarellen te maken, en krijg ik daar den slag van, dan zullen ze verkoopbaar worden. Maar Theo ge kunt er verzekerd van zijn, dat toen ik voor ’t eerst bij Mauve was geweest met mijn penteekening, en M. zei: ge moet het eens met houtskool en krijt en penseel en doezelaar probeeren, ik er verdomd veel moeite mee gehad heb om met dat nieuwe materiaal te werken. Ik ben geduldig geweest en ’t scheen niets te helpen, toen werd ik soms zoo ongeduldig, dat ik mijn houtskool vertrapte en gansch en al moedeloos werd. En toch een tijd daarna stuurde ik U teekeningen met krijt en houtskool en ’t penseel gemaakt, en ik kwam bij Mauve terug met een heele partij dergelijke, waarop hij wel aanmerking had natuurlijkerwijs, en terecht, en gij ook, doch evenwel ik was een stap vooruit. Nu zit ik weer in een dergelijke periode van strijd en moedeloosheid, van geduld en ongeduld, van hoop en desolatie. Maar ik moet daar doorworstelen en enfin over een tijd zal ik het aquarelleeren wel beter vatten. Als het ZOO makkelijk was zou er geen aardigheid aan zijn. En met. het schilderen is het dito dito. 332 Nu komt er nog bij dat het weer ongunstig is en dezen winter ben ik nog niet voor mijn plezier uit. Toch heb ik schik in mijn leven, en vooral dat ik een eigen atelier heb vind ik onuitsprekelijk heerlijk. Wanneer komt ge eens bij mij koffie of thee drinken? Ik hoop spoedig. Ge kunt desnoods logeeren ook, wat best en wat gezellig. En ik heb zelfs bloemen ook, een paar bakjes bollen. En bovendien heb ik nog een ander Ornament voor mijn atelier opgedaan; ik heb een verbazend koopje gehad aan prächtige houtsneden uit de Graphic, gedeeltelijk afdrukken niet van de cliche’s, maar van de blokken zelf. Precies de dingen waarnaar ik jaren verlangd heb. De teekeningen van Herkomer, Frank Holl, Walker en anderen. Ik heb ze ge- kocht van Blök den boekenjood, en heb uit een enorme Stapel Graphics en London News uitgezocht wat het beste was, voor vijf gülden. Er zijn dingen bij, die superbe zijn, o.a. de ,,Houseless and Homeless” van Fildes (arme lui voor een nachthuis wach- tende), en twee groote Herkomers en veel kleine, en de Irish Emi- grants van Frank Holl, en de ,,01d Gate” van Walker, en vooral een meisjesschool van Frank Holl en dan nog die groote Her- komers : de Invaliden. Enfin dat is net het goedje dat ik noodig heb. En ik heb zulke mooie dingen met een zekere rust in huis, omdat kerel, ofschoon ik er nog een heel eind vandaan ben om ze zelf ZOO mooi te maken, ik toch een paar studies van oude boertjes enz. aan den muur heb hangen, die bewijzen dat mijn enthou- siasme voor die teekenaars niet maar enkel ijdelheid is, maar dat ik er op tob en er naar streef om zelf ook iets te maken dat realis- tisch is en toch met sentiment gedaan. Ik heb wel een stuk of 12 figuren van spitters en lui, die op het aardappelveld bezig zijn, en ik denk er over of ik daar niet iets van zou kunnen maken, gij hebt er ook nog een paar van, o.a. een man die aardappelen in een zak doet. Enfin ik weet het nog niet, maar hetzij nu hetzij later, ik moet dat toch eens maken, want ik heb het dezen zomer ZOO bekeken, en hier in de duinen zou ik een goede Studie van den grond en de lucht kunnen maken, en dan de figuren er brutaal in. Toch hecht ik niet zoo heel veel aan die studies, en hoop natuur- " lijk ze nog heel anders en beter te maken, maar de Brabantsche typen zijn karakteristiek en wie weet of er nog geen partij van te trekken is. Mochten er bij zijn die ge houden wilt, ga gerust uw gang, maar die waar ge niets aan hebt wil ik wel heel graag 333 terughebben. Door het bestudeeren van nieuwe modellen zal ik vanzelf attent worden op de fouten in de proportie van mijn studies van dezen zomer, en daarmee rekening houdend zijn ze mij allicht nog nuttig. Toen Uw brief zoolang weg bleef (want doordat hij eerst naar Mauve ging, kreeg ik hem nog later), moest ik naar den Heer Tersteeg gaan en die heeft mij f 25 ge- geven totdat ik Uw brief zou ontvangen. Het is misschien wel goed dat ik met Uw medeweten, of gij met mijn medeweten ’t een of ander met den heer Tersteeg afspreek. Want gij begrijpt Theo, ik moet zoo vast mogelijk weten waaraan ik mij te houden heb, en ik moet vooruit berekenen en weten, dit of dat kan ik doen, of moet het laten. Gij zult mij dus veel genoegen doen als wij vast met elkaar afspreken en ik hoop gij mij daarover spoedig zult schrijven. Mauve heeft mij beloofd dat hij mij zou voordragen om dadelijk buitengewoon lid van Pulchri te worden, omdat ik dan 2 maal in de week ’s avonds daar naar ’t model kan teekenen, en meer omgang met schilders hebben. Dan word ik later zoo spoedig mogelijk gewoon lid. Nu kerel dank voor het gezondene en geloof me met een handdruk t. a t. Vincent. 170 Beste broer, Net als ik wel meer gedaan heb schreef ik U in mijn laatsten brief kort en bondig een antwoord op een en ander, doch gij moet daarom niet denken dat ik altijd in een koude barre stemming ben, die Mauve misschien een groene zeepstemming of zoutwater- stemming zou noemen. Nu maar al had ik nu eens een groene zeepbrief of zoutwaterbrief geschreven, dat is toch niet erger dan dat ik het al te sentimenteel had opgevat. Gij zegt: gij zult er eens erg spijt van hebben — kerel ik geloof dat ik veel van dien spijt al gehad heb vöor dien tijd. Ik zag het aankomen en zocht het te coupeeren; nu dat is niet gelukt en enfin wat gebeurd is, is gebeurd. Zal ik er nu nog spijt over hebben, neen eigenlijk heb ik zelfs geen tijd om spijt te hebben. Het teeke- nen wordt hoe langer hoe meer een hartstocht bij me en dat is net een hartstocht als die van een zeeman voor de zee. Mauve heeft mij nu een nieuwen weg gewezen om iets te kunnen maken, n.l. het aquarelleeren. Nu daar verdiep ik mij nu in, en zit te 334 smeeren en weer uit te wasschen, enfin te zoeken en te streven. Puisqu’il faut faire des efforts de perdu. Puisque l’execution d’une aquarelle a quelque chose de diabolique. Puisqu’il y a du bon en tout mouvement energique. Dus ofschoon ik van plan was om U nog uitvoeriger te schrijven over het voorgevallene thuis, en te probeeren de zaken uiteen te zetten zooals ze mij toeschijnen te zijn, ofschoon ik bovendien graag ook nog over andere onderwerpen U een en ander zeggen wou, ik heb er nu geen tijd voor en ik vind het beter ik U nog eens over het teekenen schrijf. Ik ben dadelijk behalve een paar kleine ook een groote aquarel begonnen, op zijn minst zoo groot als een van die figuurstudies die ik te Etten maakte. Nu spreekt het vanzelf, dat dat zoo maar niet in eens goed en grif van Stapel loopt. Mauve zelf zegt me dat ik op zijn minst een stuk of lo teekeningen verknoeien zal, voor ik zoowat het penseel weet te hanteeren. Nu maar daarachter zit een betere toekomst, dus werk ik door met zooveel koelbloedigheid als ik verzamelen kan, en ook door mijn fouten laat ik me niet afschrikken. Dit is een schetsje van een van de kleine aquarellen, het is een hoekje van mijn atelier rnet een meisje dat koffie zit te malen. 335 Gij ziet ik zoek naar toon, een kopje of een handje dat gloeit en waar leven in zit en dat uitkomt tegen een dommelenden achter - grond, schemerend, en dan brutaal daar tegen uit dat brok schoor- steen en kachel, ijzer en steen en een planken vloer. Als ik die teekening naar mijn zin kon krijgen, dan zou ik er op zijn minst 3/4 van in groene zeepstijl maken, en dan alleen dat hoekje waar dat kindje zit, teer en zacht en met sentiment behandelen. Maar gij begrijpt ik kan dat alles nog niet zoo uitdrukken zooals ik het voel, maar de zaak is maar dunkt me de moeilijkheden aangrijpen, en het groenezeepgedeelte is nog niet groene zeep- achtig genoeg, en de teerheid daar tegenover niet teer ge’noeg. 336 Maar enfin de schets is er toch opgedonderd, en de opvatting is er, en me dunkt die is raisonnable. Nu spreekt ’t vanzelf dat men de techniek niet den eersten dag meester is. Dit is ’t Sujet van de groote teekening, maar ik doe het in haast en het schetsje is afschuwelijk. Ik hoor dat er vandaag iemand voor me geweest is, ik denk de Heer Tersteeg. Dat wou ik wel, want hij heeft me beloofd dat hij zou körnen opdokken, en ik wou hem wel eens spreken over een en ander. Hij zou morgenochtend terugkomen. Theo ik heb veel gescharrel met de modellen, ik zoek ze en als ik ze vind, dan is het een toer om ze op ’t atelier te krijgen, en dan laten ze me soms in den steek. Net als van morgen een smids- jongen, die kon niet körnen omdat zijn vader zei, dat ik een gülden per uur betalen moest, nu daar had ik natuurlijk geen trek in. Morgen heb ik weer ’t model van het oude vrouwtje, maar 3 dagen achtereen kon ze niet körnen. Nu, dan als ik uit ga zit ik nog al eens in de volksgaarkeuken, of in de wachtkamer 3e klasse, of dergelijke localiteiten te krabbelen. Maar buiten is het zoo verdomd koud, vooral voor mij die nog niet zoo vlug teeken als meer geoefenden, en mijn schetsjes eigenlijk meer uitvoerig moet afmaken om er iets aan te hebben. Zoo dat ge ziet dat ik niet stil zit, en mij voorloopig niet meer verdiep in Etten, maar zoek hier wortel te schieten. Het spreekt vanzelf dat de modellen me geld kosten, en ik moet U zeggen dat ikzelf 00k het noodige neem, ofschoon zoo goedkoop moge- lijk. (Ik ga in de gaarkeuken eten). En toch zult gij denk ik er geen bezwaar in zien dat ik doorga. Doch ’t geen ik in mijn vorigen brief reeds zei dat herhaal ik nog eens, laat mij zoo nauwkeurig mogelijk weten waaraan ik mij te houden heb, en was het mogelijk dat gij met den Heer Tersteeg een afspraak kondt maken, zoodat ik in geval van moeilijkheid zonder er al te veel tegenop te zien naar hem toe kon gaan, dat zou ik erg best vinden. Ik voor mij beloof U, dat ik werken zal wat ik kan, doch het hangt b.v. met modellen dikwijls af van het geld dat ik in mijn zak heb, of niet heb, of ik full speed, half speed of soms in ’t geheel niet te werk kan gaan. Zoo ben ik nu in besprek met een moeder met een kindje, doch ik vrees het me te duur zou 22 337 uitkomen. Weet het wel, dat ik het liefst full speed ga, maar. . .. enfin ge begrijpt er alles van, ik moet mijzelven nog inhouden tot er wat meer ruimte en vrijheid komt. Schrijf mij weer eens spoedig, en hoor eens zend in Februari het geld zoo spoedig mogelijk, want ik weet zeker dat ik tegen dien tijd geen cent meer heb. Ik heb plan om toch tusschen de druppeltjes door voortdurend kleine penteekeningen te gaan maken, maar op een andere manier dan die groote van dezen zomer. Wat vinniger en wat nijdiger. Dit is een schetsje van den Schenkweg, het gezicht uit mijn raam. Nu adieu, met een handdruk, 171 t. a t. Vincent. Waarde Theo, Nu de week om is schrijf ik U maar weer eens. Ik heb geregeld iederen dag model gehad van ’s morgens tot ’s avonds en het model is goed. Mauve is eens körnen kijken, en de Heer Tersteeg ook, en daar ben ik blij om. Nu heb ik al dien tijd met waterverf gewerkt, en ik krijg daar hoe langer hoe meer plezier in. Wat zou ik graag hebben dat gij eens hier waart, ik zou U zooveel te zeggen en te vragen hebben. Zoudt gij in ’t voorjaar weer körnen? Weet gij het niet wat vooruit? 338 Nu is ’t geen ik heb gemaakt nog niet goed en nog lang niet, maar het is weer iets anders, en het is wat sterker en frisscher van kleur en zonder dekverf. Nu hoop ik dat gij mij spoedig weer eens schrijft, en wel bepaal- deiijk dat wij probeeren een afspraak te maken omtrent het geld. Want ofschoon ik met fr. loo per maand voor mezelf wel zou kunnen rondkomen, het is een heel andere kwestie wanneer ik bovendien dagelijks mijn model moet betalen en moet te eten geven etc. etc. En dan de onkosten van verf, van papier etc. Ik heb het U reeds in mijn vorig schrijven gezegd, dat het daarvan afhangt of ik full speed of half speed werken kan. En nu ik hier eenmaal zit körnen er toch iederen dag allerlei kleine onkosten opdokken, die mij het leven niet makkelijk maken. Nu ik heb evenwel geregeld doorgezet een tijd lang, maar ik zit zonder geld nu. Het is natuurlijk dat wanneer men zieh ergens installeert er op allerlei wijs kosten zijn. Maar wat ik er mee win is dat ik gevoel dat ik vooruit ga, en ik zal het aquarelleeren overwinnen, en zelfs zoo heel lang hoeft het niet te duren of mijn werk is verkoopbaar. De Heer Tersteeg zelf zei daaromtrent iets, en als ik op kleiner formaat eens gelukkig ben, dan zal hij denk ik wel iets nemen. En die teekening van dat oude vrouwtje waarvan ik U een schets zond, heb ik af gemaakt nog vorder, en den een of anderen dag gaat die wel weg. Geloof me ik werk, ik tob, ik blök den heelen dag, en met plezier ook, maar nu is het er ook zoo mee, dat ik erg gedecourageerd zou worden als ik niet net zoo hard en nog harder kon door- werken. Als gij er den Heer Tersteeg over schrijft, zal hij U graag crediet geven tot een bedrag dat gij zelf stellen kunt, en hij zelf kan contro- leeren, als hij wil, waar ik het voor gebruik, als hij mij niet ver- trouwt. Doch ik zou het verschrikkelijk vinden als ik niet kon voortwerken op dezelfde wijs als nu een week of drie. Wat betreft het formaat van teekeningen of de sujetten, graag wil ik dien- aangaande letten op ’t geen de heer Tersteeg of Mauve zeggen. Ik ^ heb nu dezen tijd eenige groote onder handen genomen, omdat ik coüte que coüte die droge manier waarop mijn studies van dezen zomer gedaan zijn, moet overwinnen. En nu zei Mauve toch gisterenavond, ofschoon hij natuurlijk aanmerkingen had ook. 339 340 ,,het begint een aquarel te worden”. Nu als ik dat er maar mee win, dan reken ik dat ik noch tijd noch geld verkwist. En nu ik op grooter formaat eens beproefd heb de penseelbehandeling en de kracht der kleuren te probeeren, kan ik mij weer eens aan kleinere wagen. Trouwens ik heb er reeds twee kleine op touw, maar omdat ik daarmee sukkelde en ze gedeeltelijk weer heb uitgesponsd, heb ik een heele groote onder handen genomen, waarvan ik U een schetsje stuur. Nu dus ik heb voor de volgende week die morgen begint, werk genoeg, maar ik vrees geen geld ge- noeg, want al wat ik over heb is f 2.50 en nog een paar centen. Wat moet ik nu doen; als ik naar Mauve ga of naar den Heer Tersteeg, en hen vroeg, ik geloof zij het niet weigeren zouden. Doch Mauve heeft reeds zooveel gedaan en aan den Heer Tersteeg verkoop ik liever een paar kleine teekeningen, als ze mij lukken mochten, dan dat ik hem geld te leen vraag. Antwoord mij dus spoedig, en als gij wilt, doe het een of ander, stuur mij wat om door te gaan. Ik voel Theo dat er een werkkracht in mij zit, en ik doe wat ik kan om die los en vrij te maken. Ik heb zorg genoeg met het tobben en scharrelen met mijn teekeningen, en als er al te erge zorgen bijkomen, en ik de modellen niet aan kan houden, dan zou ik in de war raken. Het is wel erg dat gij er voor op moet dokken, doch we staan er nu niet meer zoo voor als b.v. verleden winter. Nu voel ik me op een beteren weg om tot een resultaat te körnen. Ik zal doen wat ik kan, ik zal hard werken, en zoodra ik ’t pen- seel wat in mijn macht heb, nog veel harder dan ik nu kan. En als wij nu flink en energiek doorzetten, dan is de tijd niet ver af dat gij mij niet meer hoeft te zenden. Nu kerel blijf doen wat ge kunt, en ik zal 00k doen wat ik kan. Adieu, ik reken er op, dat ge spoedig schrijft, ge hoeft 00k niet veel op eens te sturen, als ik maar wat van week op week kan doorgaan. Ontvang een handdruk in gedachten. t. a t. Vincent. 172 Zondagavond, Schenkweg 138 Waar4e Theo, (bij de Rijnspoor). Wel heb ik U reeds gisteren geschreven en toch ik schrijf er nog eens over heen. Want ofschoon ik nog wel een dosis moed heb, zoo is het mij toch soms moeilijk om mij tegenover Mauve en Tersteeg 341 en anderen altijd goed te houden. En dat moet ik toch doen, want ofschoon ik tegenover hen niet mij maar onbezorgd houd, zoo behoef ik toch hun niet alle details en diepten er van mee te deelen. Maar het gebeurt mij dikwijls genoeg dat ik met de handen in ’t haar zit. Nu was ik van morgen zoo beroerd dat ik naar bed ben gegaan, ik had hoofdpijn en was koortsig van overspanning, omdat ik zoo opzie tegen deze week en niet weet hoe ik er door zal körnen. En ik ben toen weer opgestaan, en weer naar bed gegaan, en nu is het weer gezakt, maar ik wilde het U toch eens zeggen dat ik in mijn brief van gisteren niet overdrijf. Als ik maar hard doorwerk dan zal het niet lang meer duren, of ik verdien wat met mijn werk, maar tot zoolang zit ik geducht in de zorg. Ik heb betrekkelijk ook nog zoo weinig teekenbehoeften of ge- brekkige. Nu toch voorloopig genoeg, ik heb mijn kist en ezel en penseelen, maar b.v. deze week trok mijn teekenplank zoo krom als een ton, omdat die te dun was, en mijn ezel heeft bij het verzenden naar hier ook een mankement gekregen, dat hinderlijk genoeg is. Er zijn enfin een massa dingen, die ik nog hebben of verbeteren moet, en natuurlijk hoeft dat alles niet op eens, maar het maakt dat van dag tot dag er kleine dingen noodig zijn, die mij bij elkaar genomen, veel zorg geven. Er zijn soms ook dingen aan mijn kleeren te doen, en Mauve heeft mij ook daaromtrent al een en ander gezegd, dat ik wel doen zal maar dat niet alles op eens kan. Gij weet mijn kleeren zijn meest vermaakte dingen van U, of een paar zijn er bij die gemaakt gekocht zijn, en van siechte stof. Dus het is niet frisch en vooral met al die sjouwerij met de verf, wordt het nog veel moeilijker ze nog maar dragelijk te houden, met laarzen is het dito dito. Mijn ondergoed begint mij ook te begeven. Gij weet wel dat het al een heelen tijd duurt dat ik het niet breed heb, en dan raken veel dingen wrak. En dan gebeurt het soms dat men onwillekeurig, al is het momenteel, vreeselijk neergedrukt wordt, soms juist in een tijd dat men goedsmoeds is, zooals ik dezer dagen werkelijk ben, en zelfs nu ook. En zoo was het van rnorgen; dat zijn van die kwade uren waarin men mach- teloos is en flauw van overspanning. Ik geloof dat het eigenlijk kwam omdat ik met Mauve had afgesproken omtrent dingen, die ik met het model en buiten doen zou, en toen dacht ik in eens; misschien kan ik het niet doen omdat ik geen cent meer hebben 342 zal over twee dagen, en dan denkt Mauve dat ik het uit lafheid heb gelaten. En nu ben ik dus nog eens opgestaan om U nog eens te schrijven, omdat ik geen rust had. En het doet mij zooveel hinder bij ’t werk als ik te veel andere dingen in het hoofd heb tegen mijn zin, en terwijl ik voor ’t model zit, in de rats ben hoe ik betalen zal, en of ik den volgenden dag zal doorgaan of niet zal kunnen. En ik moet, ik moet bedaard en kalm kunnen zijn bij mijn werk, het is toch al moeilijk genoeg. En nu vooral moet ik mij goed houden, maar ik voelde van morgen zoo duidelijk dat mijn kracht aan het bezwijken ging, niet mijn lust, of mijn moed, en daarom zeg ik het U nog eens. Ik begrijp er alles van dat gij het zelf ook moeilijk kunt hebben, maar mij dunkt er is toch een afspraak te maken met Tersteeg des- noods, zoodat alles geregeld wordt. Nu ik op Pulchri naar ’t model kan teekenen twee avonden in de week, zouden desnoods voortaan 4 dagen model genoeg zijn, en nu ik dat oud vrouwtje gevonden heb, behoeft dat zoo kostbaar niet te zijn als toen ik de eerste dagen moest scharrelen met die en met die. Want ik heb al verscheidene modellen gehad, doch zij zijn te duur of zij vinden het een te ver eind om te körnen, of zij maken later bezwaar en kunnen niet geregeld terugkomen. Maar ik geloof het met dit vrouwtje goed getroffen te hebben. Gisteren heb ik nog een lesje gehad van Mauve over het teekenen van handen en gezichten, om die dun in de verf te houden. Mauve weet het zoo goed, en als hij iets zegt, dan doet hij het met in- spanning en niet om maar wat te zeggen, nu ik luister er ook met inspanning naar, en span mij in op de praktijk. Ik heb wel gisteren nog eens tot Mauve gezegd, dat het zoo noodig was ik er wat bij verdiende, doch ik wil hem niet om geld vragen, want hij geeft mij iets dat veel beter is dan geld, en trouwens hij heeft mij aan mijn meubels geholpen, en dat is meer dan genoeg. Nu ik U geschreven heb, ga ik morgen met goed vertrouwen weer aan- den slag. Toen gij dezen zomer te Etten waart, spraakt gij er over dat ik met waterverf zou werken. Toen zag ik er geen gat in en wist niet hoe het aan te leggen. Nu begint er wat licht te rschemeren en ondanks alles gaat toch het zonnetje op. Nu adieu Theo, ontvang een handdruk in gedachten en geloof me t. a t. Vincent. 343 173 Waarde Theo, Schenkweg 138. Donderdag. Uw brief en ingesloten fr. 100 heb ik in orde ontvangen en dank U ten zeerste voor beide. Hetgeen ik reeds vreesde toen ik U het laatst schreef, is me werkelijk overkomen, namelijk dat ik niet wel geworden ben en een dag of drie bijna aanhoudend te bed gelegen heb van koortsachtigheid en zenuwachtigheid. Met bij- behoorende hoofdpijn en kiespijn nu en dan. Dat is een ellendige toestand en het komt door overspanning. Mauve is nog bij me geweest en wij hebben opnieuw afgesproken om maar door alles heen moed te houden. Maar ik heb dan het land zoo aan mijzelven, dat ik niet kan wat ik zou willen, en op zoo’n moment voelt men zieh alsof men aan handen en voeten gebenden in een diepen donkeren put lag, machteloos om iets te doen. Nu is het in zoover weer voorbij dat ik gisteravond weer ben opgestaan, en wat gescharreld heb om een en ander in orde te schikken, en toen van morgen uit haar eigen het model kwam kijken, ofschoon ik haar maar half ver- wachtte, heb ik met Mauve haar geposeerd en heb beproefd wat te teekenen, maar het gaat nog niet en ik heb mij van avond nog geheel lam en beroerd gevoeld. Maar als ik me nog een paar dagen stil houd, dan zal het weer voorbij zijn voor een heelen tijd, en hoef ik niet te vreezen dat het vooreerst terugkomt als ik wat oppas. Het spijt mij zeer dat gij 00k niet wel zijt. Toen ik verleden winter te Brussel was heb ik 00k zooveel ik kon, baden gebruikt 2 of 3 maal per week in de badinrichting, en ik heb mij daar zeer wel bij bevonden en zal het hier 00k weer gaan doen. Ik twijfel niet of als gij het een tijd vol houdt, zal het U 00k veel helpen, omdat men daardoor krijgt wat ze hier ,,doorstraling” noemen, n.l. dat de porien van de huid open blijven, en de huid haar werking kan doen, terwijl die anders vooral ’s winters eenigszins ineen- schrompelt. En ik zeg U ronduit dat ik bepaald van meening ben dat men zieh niet moet geneeren om nu en dan naar een meid te gaan als men er een weet, waar men op vertrouwen kan en wat hart voor hebben 00k, zooals er werkelijk velen zijn. Want voor iemand die een leven van inspanning heeft, is dat noodig, absoluut noodig om normaal en bij zijn positieven te blijven. Men hoeft zulke dingen niet te overdrijven, en buitensporigheden 344 te doen, maar de natuur heeft vaste wetten waartegen te strijden fataal is. Enfin ge weet daar zelf wel alles van wat noodig is ge weten moet. Het zou voor U, het zou voor mij goed zijn, als we getrouwd waren, doch qu’y faire? Ik stuur U eens een klein teekeningetje, maar ge moet hieruit niet opmaken dat ze allen zoo zijn, dit is vrij dun en snel ge- wasschen, maar vooral bij grootere lukt dat niet altijd, ja zelfs maar heel zelden. Toch zal het U misschien een bewijs geven dat het geen hope- looze zaak is, dat ik er zoowat den slag van beet heb. Toen Mauve hier was het laatst, vroeg hij me nog of ik geld noodig had. Ik kon mij toen goed houden tegenover hem, en dat is nu wel beter, doch gij ziet dat in geval van nood hij ook nog wel wat doen zou. En dus ofschoon er nog wel eens zorg zal körnen, ik heb wel hoop wij er door zullen scharrelen. Vooral als de Heer Tersteeg zoo goed zou willen zijn om als het U niet. gelegen komt, en het bepaald noodig mocht wezen me wat crediet te geven. Gij spreekt van schoone heloften. Het is met mij min of meer ook ZOO. Mauve zegt het zal goed gaan, maar dat neemt niet weg, dat de aquarellen die ik maak toch nog niet bepaald verkoopbaar zijn. Nu ik heb er zelf ook wel hoop op, en ik zal er terdeeg op sjouwen, maar het is soms desperaat genoeg als men ’t wat hooger op wil voeren en ’t wordt dik. Dat is iets om wanhopig te worden, want het is geen kleine moeilijkheid. En de experimen- ten of proefnemingen met aquarellen zijn vrij kostbaar, papier, verf, penseelen, en model en tijd, en wat niet al. Maar evenwel geloof ik de minst kostbare weg is doorzetten, zonder tijd te verliezen. Want door die beroerde periode moet men heen. Ik moet nu sommige dingen afleeren, die ik mijzelven zoowat geleerd had, en op een heel andere manier de dingen aankijken. Voor men een vasten blik heeft op de proportie der dingen, moet men zieh heel wat moeite geven. Het is niet altijd precies gemakkelijk voor mij om met Mauve om te gaan, evenmin als omgekeerd, omdat ik geloof dat wij ^elkaar- niets toegeven in zenuwachtigheid, en het kost hem be- paald inspanning om ’t mij te wijzen, en mij niet minder om ’t te begrijpen en te trachten ’t in praktijk te brengen. Maar ik geloof dat wederkeerig wij elkaar toch zoowat beginnen 345 te verstaan, en het reeds wat dieper begint te zitten dan wat oppervlakkige Sympathie. Hij heeft het druk met zijn groote schilderij dat indertijd voor den Salon bestemd was, het wordt prächtig. En dan heeft hij ook een winter onderhanden. En mooie teekeningen. Ik geloof dat hij in ieder schilderij en in iedere teekening een klein stukje van zijn leven geeft. Hij is soms zoo moe als een hond, en hij zei laatst ,,ik word er niet sterker op” en wie hem toen op dat moment gezien had, zou niet licht die uitdrukking van zijn gelaat vergeten. Hetgeen Mauve mij tot mijn troost zegt als mijn teekeningen zwaar, dik, modderig, zwart, dood worden is dit: ,,als gij nu al dun werktet, dan zou het maar een zekere chic zijn, en ge zoudt later waarschijnlijk dik worden. Maar gij zit nu te sjouwen en het wordt zwaar, maar dat wordt later snel en dun. ’ ’ Mits dat maar ZOO uitkomt heb ik er niet op tegen. En gij ziet het nu aan dit kleintje, dat is in een kwartier tijd begonnen en klaar gemaakt, doch, nadat ik er een grootere van gemaakt had, die te zwaar geworden was. En juist omdat ik op die grootere gesjouwd had, kon ik later, toen ’t model toevallig even zoo stond, in een oogen- blik er dit van op krabbelen, op een klein stukje papier dat van een vel Whatman overgeschoten was. Dit model is een mooie meid, het is ’t model van Artz en overal geloof ik, maar ze moet een daalder per dag hebben, en dat is toch voor nu te duur. Dus scharrel ik maar met mijn oud besje. Het lukken of niet lukken van een teekening heeft ook veel te maken met de stemming en toestand waarin men is, geloof ik. En ’t is daarom dat ik doe wat ik kan om beider en opgeruimd te zijn. Doch soms zooals nu, overmeestert me een of andere malaise, en dan is het donderen. Toch is dan de boodschap doorwerken, want b.v. Mauve en Israels en zooveel anderen, die voorbeelden zijn, weten van alle stemmingen partij te trekken. Enfin ik heb eenige hoop dat zoodra ik geheel weer in orde ben, het zal vlotten, wat beter dan nu. Als ik een tijd rüsten moet dan zal ik het doen, maar waarschijnlijk is het spoedig voorbij. Alles bij elkaar genomen echter is het niet meer met me als een jaar of wat geleden, toen gebeurde het mij nooit dat ik een dag in bed bleef, en nu is er telkens een of ander, dat me hindert, al is het ZOO erg niet. 346 Enfin mijn jeugd is weg, niet mijn levenslust of mijn levens- kracht, maar ik bedoel de tijd dat men niet voelt dat men leeft, en zonder moeite leeft. Eigenlijk zeg ik: tant mieux, er zijn nu betere dingen apres tout, dan toen. Houd U goed kerel, het is toch nog al klein en gemeen van Messrs G. en Co., dat men U weigerde, toen ge geld wildet opnemen. Dat hebt ge zeker niet verdiend dat men zoo koelzinnig tegen U was, want ge haalt veel kastanjes voor hen uit het vuur, en spaart Uzelven niet. Dus hebt ge recht dat men wat egards voor U hebbe. Ontvang een handdruk in gedachten, ik hoop dat ik U spoedig wat beters zal te verteilen hebben dan vandaag en in den laatsten tijd, maar ge moet ’t me niet kwalijk nemen, ik ben erg lam. Adieu t. a t. Vincent. 174 Waarde Theo, * 13 Febr. '82. Ofschoon ik wel eenigszins een brief van U verwacht dezer dagen, ZOO schrijf ik toch weer eens. Ik hoorde een en ander aangaande U van den Heer Tersteeg, toen die terugkwam uit Parijs. Hij zeide mij dat het U goed ging, en scheen nog al in zijn schik over zijn reis. Toen ik bij hem was had ik een paar teekeningen, en daarvan zeide hij dat ze beter waren dan de vorige, en zeide mij nog dat ik eens een paar kleine weer maken moest. Daar ben ik nu aan bezig. En 00k heb ik gewerkt aan een nieuwe penteekening van een oud vrouwtje dät zit te breien. En ik geloof dat die 00k beter is dan die van dezen zomer, tenminste er is meer toon in. Als ik eens een paar penteekeningen heb die terdeeg raak zijn, dan geloof ik daar nog een liefhebber voor te weten. Ik heb 00k dezer dagen eens aan C. M. geschreven, dat ik hier een atelier had gehuurd, en hoopte dat wanneer hij eens te ’s Hage kwam, hij mij dit zou doen weten of eens zou körnen kijken. Oom Cent heeft mij dezen zomer 00k gezegd, dat als ik eens eeri teekening had wat kleiner dan die van dezen zomer, en meer aquarel, ik die maar eens zenden moest, dan zou hij die van me nemen. Misschien is de tijd werkelijk niet ver meer af /dat" ilr door mijn werk wat geld in den zak zal krijgen, dat ik hoog noodig heb, juist om nog serieuser de zaak te kunnen aanpakken. Als gij het kunt te weten körnen moet gij toch mij eens mede- 347 deelen wat voor soort teekeningen men aan de illustraties zou kunnen kwijt raken. Mij dunkt ze moeten daar penteekeningen van typen uit het volk kunnen gebruiken, en ik zou er zoo graag op beginnen te werken om iets te maken dat geschikt was voor reproductie. Ik denk niet dat alle teekeningen direct op de blokken worden geteekend, er zal wel een middel bestaan om op het blök een facsimile te-krijgen. Evenwel ik weet er het rechte niet van. Soms verlang ik er zoo erg naar om U eens te zien en te spreken, zoudt gij nog in lang niet in Holland körnen? Pa had U, geloof ik, nog half en half op zijn verjaardag verwacht. Het deed mij veel plezier dat de Heer Tersteeg de teekeningen wat beter vond, nu ik begin nu ook weer wat thuis te raken met mijn model, en dat is juist de reden, waarom ik er nu nog meemoet doorzetten. In de twee laatste studies heb ik het karakter veel meer gevat, dat hebben mij allen gezegd, die ze zagen. Tegenwoordig ga ik nog al eens teekenen met Breitner, een jong Schilder die in kennis is met Rochussen, zooals ik met Mauve. Hij teekent heel händig, en heel anders weer dan ik, en wij maken dikwijls Samen typen in de volksgaarkeuken, of de wachtkamer etc. Hij komt nog al eens bij mij op ’t atelier om houtgravures te zien, en ik bij hem ook. Hij heeft het atelier dat Apol vroeger had, bij Siebenhaar. Verleden week ben ik op een kunstbeschouwing geweest op Pulchri, waar schetsen waren van Bosboom en van Henkes. Zeer mooi; van Henkes waren er verscheidene grootere figuren dan men gewoonlijk van hem ziet. Hij moest die maar meer maken dunkt me. Weissenbruch is ook eens bij me geweest. Ik kijk al iederen dag uit naar een brief van U, want ik hoop dat gij mij dezer dagen wat zult sturen. Wij moeten het nog een tijdje uithouden kerel, en volhouden, gij zoowel als ik, en dan zullen we er allebei nog wel eens plezier van hebben ook. Ik ben toch zoo blij dat ik het figuur doorgezet heb tot dusver. Als ik landschap alleen gemaakt had, ja dan zou ik misschien nu reeds iets maken dat voor een prijsje te verkoopen was, doch dan zou ik later toch weer vast raken. Terwijl het figuur wel om- slachtiger is, en een meer gecompliceerde zaak, doch het is soli- dener geloof ik, op den langen duur. 348 De Bock kwam van middag eens hier. Juist terwijl ik naar ’t model zat te werken, en toen hij ’t model zag, ja toen begon hij te zeggen, dat hij toch ook wel trek zou hebben om figuur te gaan teekenen, doch hij doet het maar niet. Hij heeft echter onlangs een mooie teekening gemaakt. In Uw vorigen brief hebt gij mij iets gezegd omtrent de kwestie dat gij, voor de inventaris klaar was geen geld kondt opnemen. Maar mocht gij het niet hebben, wees dan zoo goed en schrijf er den Heer Tersteeg direct over, want ik heb niet meer dan een gülden of drie over, en het is reeds bijna half Februari. Dus wacht ik in alle geval een brief van U dezer dagen. 