title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: kwam, het beeld van den Schepper te zien, het- welk men, gelijik ısıporus van Pelufium zegt, niet verwilderd mogt nalaten (}). . De opvoedisg leerde men niet alleen als een’ pligt befchouwen , tot welks vervulling men door de natuur geroepen was, maar ook als cen heilig werk van de Gods- dienst, welks verzuim dan ook nadrukkelijk beftraft werd ($). En dit was eene opvoeding,„ die, verre van zich te bepalen bij de vorming van het kind. voor den burgerftaat, met hetzelve als cen wezen handelde, hetwelk voor hoogere gewesten gefcha- pen was. Weldra beijverde men zich, om voor die oude fcholen, welke onder de Franken en Lon= gobarden te niet waren gegaan, andere in de plaats te ftellen, of de oude te verbeteren, of ze daar op te rigten, waar de jeugd tot dus verre in hei- denfche onwetendheid was opgegrocid. Perfonen van aanzien rekenden dit onder de voörnaamfte plig- ten, die zii na hunne bekeering te vervullen had- den: zoodat de wereld het gocde, hetwelk zij daar- door (*) Chronic. Halberst. apud Leisnıt. Tom. II.p. 134. (t) Epp. Lib. I. Ep. 316. | ($) Jonas Aurel. apud p’acuery. Tom. 1. p. 288. Can, Hib. ibid. pı 497 &c. QVER DE VOORTGANGEN, ENZ, as5 door 'ontftaan deden, ook, alleen- aan het Christen; dom: verfchuldigd is geweest (*). - Inzonderheid moeten, wij bier weder van KAREL den Groote ge wagen „ als den onvermoeiden bevorderaar yan het onderwijs niet alleen in letteren en wetenfchappen ; maar ook in die -cerfie, kundigheden, weike tot. de tijdelijke en ceuwige welvaart van ieder mensch zoo veel toebrengen, En werd zijn voorbeeld door ver ien nagevolgd; het was van die uitwerking, dat de volken overal om zich heen‘ fcholen voor hunne kinderen zagen ftichten, Het is zoo, de leernees- ters waren, monniken en -priesters; daardoor kreeg het onderrigt die eenzijdigheid, dat men den’ kıvee- keling meer voor het ‚eenzame, dan voor het hui- felijke. en burgerlijke leven opleidde; en kwam er in hetzelve, van wege het; bederf der Geestelijken en. kloosterlingen, wel eeys een .treurige ftilftand; „ Maar het goede beginfel”, zegt schwarz (}), „.was- toch eenmaal te voorfehiju getreden en werk- te onder alle .;klasfen, van, menfchen voortz terwijl ook de kracht des Christendoms; in de Kerk niet kon uitfterven.” _Daar en boven genoten ‚de wor- dende, maatfchappijen hierdoor eene bijzondere en tot dus verre in Europa onbekende weldaad, dat er aan de jeugd geene kundigheden werden medege- deeld, of dit ging gepaard met haar Godsdienstige ee u e ne .(*) Bepa. Lib. III, cap. ı8.: Masırnon. Tom, II, p. 501. Strauı. IB. s ıım ot (pP T.a.p. IB. s 165. 456 _6VER DE VOORTGANdEN, ENZ, indrukken in te prenten. En zelfs de eenzijdicheid deed geen kwaad bij volken, die langzamerhand aan de barbaarschheid moesten onttrokken worden. Doch men liet het overal op de fcholen alleen niet aan- komen. Neen, de ouders zelven besonnen hier en daar de handen aan lıet werk te flaan, om van hunne kinderen niet alleen nuttige burgers „ maar ook geoefende en brave menfchen te maken. Ook te dezen aanzien ging KAREL -de groote met zijn voorbeeld voor. ALFRED en andere Vorsten tra- den in zijne voetftappen. En zoo ontftond in het Westen de kiem van die Christeliike opvoeding, waaruit eenmaal de Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving zou ontpruiten (?). Om het huifelijke leven in ‚de eerfle helft der Middeleeuw te leeren kennen, moeten wij nu op den toefland der dienstbare klasfe nog het oog ve tigen. Bijzonder komt hier de flavernij in aanmer- king. Dat zij bij de oüde volken algemeen in ge- bruik is geweest, behoeven wij niet te zeggen. Evenmin zal het noodig zijn, een :tafereel van de | Ä | wreed» (*) Die voor het een en ander, hetwelk wij hier bijbragten, bewijzen verlangt te hebben, kan dezelve in overvloed vinden bij MABILLoN, ea Tom, II en II. Scuwarz, Il. B. s. 73 ff. Prıister. IB. s. 455 # II. B. s. 139, 183. Voorts zie men cancıanı, Tom, I. p. arı, 212. Tom. III p. 148, 149, 233, 234# Chron. Turon. 1. €. p. 952 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 457 wreedheid en onmenfchelijkheid,. waarmede zij on- der Grieken en Romeinen gepaard ging, op te han- gen (*). En wie zal ons ook, zonder nader be- toog „ niet volmondig toeftemmen, dat wij hierin eene der voornaamfte oorzaken vinden „ waarom er. onder hen geene Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ‘ ving in de huisgezinnen wonen kon? Toen het Christendom in de wereld kwam, fcheen hetzelve de flavernij ftilzwijgende aan te zien, Er is althans, zoo als PALEY (}) aanmerkt, in de fchriften van het Nieuwe Testament niet &@ne plaats, . welke haar veroordeelt of verbiedt. Maar jezus en de Apostelen onthielden zich, gelijk hij er te regt bij- voegt, bij de prediking van het Evangelie„ hetwelk onder alle volken moest worden ingevoerd, van zich in eenige burgerlijke inftelling te mengen. An- ders was de geest hunner leer tegen zulk eene ge- weldenarij zoo zeer aangekant, dat zij zich- met. de- zelve niet verdragen kon. Met nadruk ging zij haar tegen, daar zij de gelijkheid der menfchen voor God en de toekomende wereld als dezelfde beftem- ming van hen allen voorftelde, en het aan hare be- lüders als den voornaamften pligt opleide, zich als broeders en zusters onderling door den band der lief- | (*) Men zie, zulks begeerende, THOLUCK. t. 4, P. pP. 197 fl. ROUX-FERRAND..L, a. P. Pı 96, 97, 131 5.6 " (P) Moral et Political RR Works, Vol, II pag. 157% 458, OVER- DE VOORTGANGEN, ENZ. liefde te vereenigen.. Het is dus niet ‘te floüt ge- fproken, wanneer men zegt, dat het Christendom de flavernjj op aarde wilde vernietigen (*). Som- mige Kerkvaders zagen dit niet in en lieten. zich daarom over. het lot varı hen, die aan dezelve on- derworpen waren, wel eens te. gunstig wit (+). Maar desniettemin zochten zij en andere opregte be- lijders varı het Evangelie den .toeftand dezer verdrukte menfcherklasfe te. verbeteren. En werkeijk zag men: zulks, hoe verder zich het Christendom uitbreidde „ des te beter gelukken, Tot: losfing van gevangenen ‚ werden er. door deszelfs voorftanders reeds vroeg kas- fen aangelegd. Niet zelden gebeurde het ook „ datmen door beginfels van Godsdienst gedreven, de vrijheid aan zijne flaven fchonk, Zelfs werd door KONSTANTIJN en zijne opvolgers deze en gene wet gegeven, die derzelver vrijlating gemakkelijker maakte, of het lij- den, dat zij te dragen hadden, ecnigermate ver | zacht= (*) CHATEAUBRIAND, Genie du Christianisme. Tom, IV. p. 383, 384. Bruxell, 1320. (+) Bij curvsostom. ad ı Cor, VII: 21, en anderen is de dwaling ontftaan uit misverftand van deze plaats , waar de meening van pauLus fchijnt te zijn: maar in- dien gij ook u zelven kunt vrijmaken (langs onbehoor- lijke wegen, wil hij zeggen); 2edien u liever van uwen tegenwoordigen flaat, dan dat gij dit doen zoudt & Voorts zie men ıGNarT. Ep. ad Polyc. cap. 4. TATIAN, Orat. contra Graec. p. 150. Col. QOVER DE VOORTGANGEN, ENZ+ 459 zachtte (*). Evenwel zou men zich deerlijk vinden te Jeur gefteld,' als men den Codex van THEODosIUS met verwachting, dat men daarin den liefderijken geest van het Evangelie overal zou zien doorftralen, opfloeg. De verordeningen ten beste der flaven, die ons in denzelven voorkomen, zijn inderdaad weini= ge, als wij ze tegen de zoodanige rekenen, waarin hun harde ftraffen wegens hunne misdrijven worden opgelegd. Daarenboven worden ons hier onderfchei- dene foorten van wreedheid, welke men hun nog in de vierde ecuw als te hunner oefening of kastij- ding heeft aangedaan ,„ voor oogen gefteld (+). On- der alle Christen Keizers was het eigenlük eerst JUSTINIAAN , die iets van aanbelang tot verzachting van derzeiver lot toebragt ($). Doch ook deze hield door zijne wetten de flavernij nog in ftand,, even gelijk die in de Westerfche deelen van het Rijk, welke de Germanen overmeesterd hadden , tot op. hunne komst was in ftand gebleven. Zoo hadden deze barbaren van het Noorden de gelegenheid, om cen kwaad uit te roeijen, hetwelk men tot dus verre, ongevoelig voor den eisch van het Christendom, in de maatfchappij had laten voortgaan. Doch zij waren er nu nog bij lange na | niet (*) De rnoer. l. c. p. 72, 73, 117 sqq. (+) Lib. IX. Tit, ı2. De emendatione Seryorum. (65) DE RHOoER. p. 118 sqq. 469 OVER DE VOORTGANGEN 5 ENZi niet voor gefchikt, om -die weldaad aan de wereid te bewijzen. Zij zelven kwamen in het Westen met flaven van onderfcheidene foort: gevangenen, in den oorlog buit gemaakt; kinderen van dienst- bare ouders; ftamgenooten,, die uit eigene bewegmg hunne vrijheid hadden opgeofferd. Weldra vermeer- derden zij het getal hunner onderhoorigen, door zich een aanmerkelijk deel derzulken,„ welke de oude bewoners des lands bezaten, toe te eigenen. Gelijk dit met hunne vroegere zeden overeenkomstig ge- weest was; zoo begunstigden. het hunne wetten, toen zij befchreven werden.: Die van KAREL der Groote.deden hen, die zich in den dienstbaren ftand- bevonden „ ook op geene verkrijging der. vrijheid ho- pen. Te zijnen tijde werden er in de voornaamfte fieden van het Rijk markten gehouden „ waarop men met dezelve openlijk handel dreef: en dit bleef m: gebruik onder zijne opvolgers. Hunne talrijkheid kan men .genoegzaam opmaken uit zoo vele tot nu toe bewaarde brieven van overdragt, volgens welke zij te geliik met .roerende en onroerende goederen van de eene hand in de andere gekomen zijn. On- der die volken, welke zich van tijd tot tijd aan de Kerk aanfloten, was de flavernij niet minder ge- woon, dan onder de afftammelingen van ‚hen, die het. Westerfche Keizerrijik veroverd hadden. De Kerk zelve- hield die, zoo ten dienste harer lande- rijen, als met andere bedoelingen, fteeds in praktijk. Slechts &&n monnik , zegt pLANncK, heeft zich daar« tegen verzet,; de berbemde Abt van het Klooster Stun QVER DE VOORTGANGEN, ENZ 468 Studium, THEODORUS. Dit zij nu te ftout gefpro- ken; evenwel waren er zeker flechts weinige ftem- men, welke zich verhieven. En in allen gevalle werden die niet gehoord, zoodat wij deze vernede- ring der menfchelijke natuur, bij den aanvang der kruistogten, nog overal in de Christenheid gewet- tigd zien (*). Doch in eene maatfichappij, welke langzamerhand uit de barbaarschheid tot de Befcha- ving moest overgaan, was er ook niets anders te verwachten. Genoeg, zoo wij, bij het befchouwen van die tijden maar ontdekken, dat de beginfelen dier Befchaving wezenlijk in werking zijn geweest, Welaan! onderzoeken wij onpartijdig, wat wi te dien opzigte als waarheid mogen aannemen ! Het is te dezer dagen hoogst moeijeliik, zich van de flavernijj, zoo als die in het Westelijk Eu- ropa gedurende de eerste helft der middeleeuw ge- bruikelijk is geweest, regte begrippen te vormen. Zullen wij ROBERTSON gelooven; dan moeten zij., die daaraan onderworpen waren, een allerbeklage- Yiikst lot gehad hebben (+). . Maar onze landgenoot MEIJER toont met de ftukken aan, dat die vermaar- de Schrijver daardoor aan het dwalen is geraakt,, dat hij noch de Romeinfche wetten van de Germaan- che, ‚noch de verfchillende tijden van elkander on- der- -"(*) Pranck. II B. s. 345 ff. (H) T. a. p. II D. bl, 49 volgg. 462 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. derfcheidde (*). Hij ftemt ook met sısmonDı (}} en anderen daarin overeen, dat de flaven onder de Germanen en derzelver afftammelingen een veel zachter juk te dragen hebben gehad, dan onder de Romeinen ($). Doch tracht hij het nu älleen uit de zeden en gewoonten dier volken te verklären, dat deze vernederde menfchenklasfe onder hen minder on- gelukkig is geweest; dan meenen wij den beroemden man te moeten tegenfpreken. Zceker had de flavernjj bij hen van oudsher,, zoo veel wij uit TAcıTus (**) kunnen opmaken, dat verachtelijk aanzien als elders niet, daar alle perfoonlijkheid bij dezelve niet was witgefloten. Maar er waren toch onder hunne fla- ven verfchillende rangen: en de gevangenen deelden althans niet in de voorregten, welke zij genoten, die zich aan de dienst van Edelen of Vrijen uit eigene keus verbonden hadden. Mit onderfcheid bleef zoo, toen zij zich in het Westen ne£rzetten. Bovendien mosten zij daar al aan den overheerden Iandzaat de vrijheid gunnen; er is echter geen twijfel aan, ‘of zij lieten de onderhoorigen „ die zij van denzelven overnamen, in den ftand blijven, waır- . (*) Esprit, origine et progrds des institutions judi- ciaires des principaux Pays de V’ Europe. Tom. Il. p. ee -.(}) T. a. p. Tom. I. p. 82. ($) T. a. p. 120 en elders. Verg. cancıanı, Tom, Il. p. 22. (**) German, cap. 24, 25. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 463 waarin zijj ze vonden. Zij hadden er derhalve zoo wel tot de verrigting van huifelijke diensten,, als tot den akkerbouw. En waren dezen veel menigvuldi- ger bij hen dan genen; zij konden ze nu eigenlijk cerst regt gebruiken, wijl ze nu eerst een’ vasten grond bezaten (*). Voor zoo veel wij licht in deze donkere zaak hebben „ was het voornaamfte „ hetwelk in het Westen uit hunne oude zeden en gewoon- ten voortvloeide, dat daar almede onder de flaven eene klasfe: werd ingevoerd, die alle perfoonlijkheid niet ontbeerde. Ook verdroegen die zeden en gewoonten zich niet met de uitoefening van velerlei wreedheden „ welke onder de Romeinen,, vooral van de regering. der Keizers af, had plaats. gegrepen. Bedriegen wij ons, of treffen wij hiervan eene fpre- kende proeve aan in eene : gebeurtenis der achtfte eeuw; dat, nameliik, de Venetianen, de afftam- melingen van Romeinen, die voor de vreemde volken gevlugt waren, met behulp van Joden, de kinderen van hunne ouders wegftalen en de jongens ontmanden , om ze in Afrika aan de Saracenen te verkoopen; maar (*) Over dit een en ander zie men MURATORL. Ant. Ital, Med. Aeyi. Tom. I. Diss. 14. MonTtesquiEu, de VEsprit des Loix, Liv. XV. ch. 9 s.s. PFIsTER. t. a. pP. S. 155, 294. en den geleerden MEIJER zelven p. 120 8.5. 274 S,s. Merkwaardig is de brief (cas- sıod. /arr. Lib. III Ep. 43), waarin THEoDoRIK de oude bewoners des lands als Romeinen bij hun regt op de Aaren handhaaft.. PR 464 OVBR DE VOORTGANGEN, ENZ, maar dat de Vorsten der. Germanen tegen dit gru- welijk bedrijff de ftrengfte maatregelen namen (*)? -Voor het overige hadden die Germanen, na hunne komst in het Westen, het gebruik, om met hunne flaven, .en wel bijzonder gevangenen ,„ een?’ buiten- landfchen handel te drijven, aangehouden, en dit werd eerst met der tijd tegengegaan (+). Het was het gevoel van menfchelijkheid, hetwelk in nog half barbaarfche gemoederen te luide fprık, om zulk een fchrikkelijk ongelijk nog langer te dulden, en hetwelk alleen door het Christendom was opgewekt geworden. Ja het Christendom werkte zoo wel zigtbaar als onzigtbaar tot verbetering van het lot der flaven. Nadrukkelijk verzette het zich tegen het willekeurig dooden derzelven, hetwelk wij uit den jjver, waarmede men hen te keer ging, befluiten mogen, dat .nog maar al te veel in praktijk gebleven was ($). Zoo .roeide het in het Noorden ook het hei- ()Leo.u.2.p.IB.s 223 ft (4) Cancıanı. Tom. IV. p. 40, waar men eene Burgondifche wet vindt, ook door MEIJER p. 137 te regt aangehaald. Daarenboven zie men Tom.II. p. 395. Tom, IV. p. 360. ($) Harpupnı Concilia. Tom. II. p. 1005, 1051. MEıjer haalt p. 427 twee wetten van ALFRED aan, die bij cancıanı. Tom, IV. p. 245 vinden kan; maar dit zijn eigenlijik wetten van MOozEs, Exod. XXI: 20 volgg. die in allen gevalle vooronderftellen, dat het willekeurig daoo- DVER DE VOORTGANGEN, ENZ ° 465 heidenfche gebruik uit, om bij den dood van den meester deszelfs onderhoorigen van kant te maken, ten einde die hem tot gevolg naar de onderwereld verftrekken zouden (*). En niet minder ijverde het tegen verkoopen van menfchen aan vreemdelingen , om ze tot offers voor de afsoden te doen die- nen (t). Waar het gebied der Kerk werd uitge= breid, zocht men een’ ieder aflchrik van zulke gru- welen in te boezemen. WVooral verzachtte de Kerk het lot der flaven, van dat zij hen onder de Gees= telijkheid opnam,, welke nu weldra, voor een groot gedeelte, door lieden van dien ftand werd uitge- maakt. Dit bragt een veel gunstiger gevoelen no- pens den ftand zelven in omloop, dan er te voren geheerscht had. Hier en daar kregen zij, die te voren onder het juk der vernedering gezucht hadden, een aanmerkelijk gezag in de maatfchappij en dus ook geen’ geringen invloed, om ten beste dier ongelukkigen, welker lotgenooten zij te voren geweest waren, werkzaam te zijn ($). Het is zoo, door hunne opneming onder de Geestelijkheid wa- ren de flaven eigenlijk nog niet vrij, geworden. Maar | het dooden der flaven nog niet had opgehouden , gelijk de geleerde man zelf erkent. (*) ECKHART, Commentarii. P. 406. | (+) Cancıanı Tom, III. p. 88, 89. Prister. I B. s. 397. ($) Hierover klaagt zelfs THEGANUS, 1, c, cap. 20, U. Gg 456 NER DE"VOORTEANGEN, LENZP het was töch ‘een trap', die daartöe lckider -: Large“ zämerhand begon men te beztijpen, dat:het onbe: tamelijk was, kerkedienaars: te hebben, die' nog aan de dienst‘, vati menfchen verbonden' waren. Mar? nen. van naam verlieren daartögen Iunne (ten? Vorsten gaven het bevel uit, dat men‘ hen‘, die - men verwährdiäde, om geestelijken te worden‘, ook van. alle banden ' behoorde te ontflaan. - Eindelijk kwam het zoo ver, dat de flaaf:op zijne vrijheid rekenen kon, warnneer 'hij het daarheen wist te lei- den, dat-hij in dien ftand werd ingewijd (*). . Maar nog in. ee ander opzigt was:de Godsdienst er to® bevorderlijk, om het! lded te verminderen , hetwelk ds flaveriij’ verborzaakte.: Zij‘-vermaandd heeren- em vrouwen. niet’alleen tot zachtmoedigheid jegens hun ne onderhoorigen (+), Ziji ging‘ het“ niet alleen te> gen, dat men jemand: var de'ecns verkregene‘ volf- heid‘ weder beroöfde ($); maar zij prees’ het: ook als een werk van verdiensten aan „.dat men ze vam de harde dienstbaarheid verloste (**), En niet als & leen (*) Bouquer. Tom. VI. p. 10T, 142. CAncIant Tom. IL; p, 250, 251. PLanck t. a, p. 5. 159 f. 348 f, Ct) Jonas van Orleans beriep zich daartoe. op de gelijikheid der menfchen voor God, de Institut. Laical. eap. 22. 1. c. p. 296, 297. “ ($) Acosaroı opera. Tom. 1. p. 279 sqq. ‘(*) Merkwaardig zijn de volgende woorden, door den Abt smaracous, Fa Regia. cap. 30.1,C.P.253 , tot OVBR DE VOORTGANGEN-, ENZ, 467 Jeen gefchiedde dit met woorden; maar zij wekte edele mannen tot zulk eene barmhartigheid op, ten einde die voor tijdgenooten en nakomelingen tot voorbeelden zouden -ftrekken. Onder de weldaden van ELIGIUs was deze geene van de minste, dat hij door zijn geld de banden der gevangenen flaken deed (*). In Engeland kocht Aıpanus- de flaven vrii om ze tot den Geestelijken ftand te verhef- fen (+). :Zoo verloste Paus zächarıas, offchoon hij geen man van vermogen was, er vele van die ongelukkigen, welke de Venetianen naar Afrikd vervoeren willen ($). Zoo ontfloegen Koningen en Vorsten hen varı ‘de: dienstbaarheid, wanneer zii hunne. dankbaarheid voor: den eenen of anderen hun toegebragten zegen openlijk wilde: doen blij. ken (**). Er waren mannen, ‘die deze liefdadig- heid: niet eens, maar van tijd tot tijd witoefenden , i TE Bee 7,7; LODEWIJK den vrome gerigt: Om deszelfs (Gods) groos te liefde. is een ieder verpligt zijne flaven vrij -te mA ken „.overwegende, dat. ze niet de natunr,. maar de Schuld aan hem onderworpen heeft ‚en te gelijk, dat 200 men [hen] vrij za/ hebben gefleld, men zeif [van de ftraf der zonde] 2#/ vrij gefeld worden. Cr)" $. ELicu Vita, Lib, I. cap. 10. |, c. p. 8 (+) Beoa. Lib, III. cap. 5. .($) ANASTAsIUS, Bibl. de yit. Pontif. Tom. I,p. 191. (**) :GREGoR. Turon. Lib; VI. :cap..23. MN: Tom. U. p. 218 Gg.2 468 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, , zoo als BENEDICTUS van Aniana „ aan welken meik geenen dienstbare tot gefchenk geven koir, of die kreeg aanftonds- de vrijheid (*). Doch. waartoe enkele voorbeelden aangehaald? Wij behoeven de Schriften uit de eerste helft der Middeleeuw flechts ter loops in te zien, om het vrijlaten van fla- ven als iets te leeren kennen, hetwelk dagelijks voorviel.. Dit gold zoo- wel dezulken, die binnen ’s huis, als die op het land dienden. En wil men weten, wat de menfchen daartoe bewogen hebbe ; men leze de vrijbrieven „ die nog voorhanden zijn: en men‘ zal bevinden „ dat de Godsdienst de voorname drijfveder is .geweest (}). Het is waar, men deed zoodanige liefdedaden, om daardoor begane zon- den uit te wisfchen, of zich den weg naar den hemel te banen, of ook. door den waan misleid,, dat de tijd van de voleindiging der wereld nabij was.. Maar ergeren wij ons niet te zeer aan bjj- geloovigheden, welke die dagen natuurlijk met zich: hebben gebragt, waarin de beginfelen der Befcha- ving van uit de barbaarschheid voortkwamen F Verblijden wij ons veel liever, dat zij hebben me- degewerkt, om Rijken en Gemeenebesten te ftich- | | ten, (*) MasıLLon, Acta ord. Bened, Tom, I. Saec. IV. P. 196 sqq. | (t) Guizor heeft dit Ze. VI. p. ı2 reeds opge- merkt. De bewijzen vindt men bij ROBERTSON t a. p. bl. ı1a sqg. en bij. D’ACHERY.,. BOUQUET, PISTORIUS allerwegen. | OVER DE VOORTGANGEN ,„ ENZ« 469 zen, waarin zachter en edeler gevoelens heerschten , ‚dan. de oude volken gekend hadden!, Zog is Eu- ropa wvoorbereid geworden, om in latere egıwen Jien zegen te genieten, dat de flavernij door geene “Christenen meer op zijnen ‚eigenen bodem gedreven werd; dat de dienstbare klasfe, aan menig oord, in ‚dezelfde regten als heeren en vrouwen deelde; dat ook ‚de geringere ftanden , als zoodanig, uit hunne laagte oprezen (*); dat het huifelijk leven zijn kon, wat het naar den eisch var het Evangelie wezen moet: het leven in eene kleine maatfchappij, welke ver- <enigd is door den band der liefie. En wanneer in die landen van dit werelddeel, waar de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving, nog niet genueg is doorgedrongen „ de lijfeigenen eenmaal tot vrijen zul- Jen geworden zijn; dan zullen zijj de vrucht van het zaad inoogften, hetwelk in de eerfte helft der Middeleeuw reeds wortel gefchoten heeft, maar .lan- gen tijd, door nog te vcel gebrek aan licht en warmte, niet heeft kunnen opwasfen en riipen. Er is nu nog overig, aan te wijzen, hoe de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving , van de flooping des Westerichen Keizerrijks tot aan de kruistogten, op Aet maat/chappehjke leyen: in ‚Europa gewerkt hebben. Doch wij bevinden ons genigermate in verlegenheid, om tot de vervulling van die taak over te gaan. Het gevoclen van menigen | Ge- (*) Brogs t. a. p. bl. 207. 470 OVER DE VOORTGANGEN]) ENZi Geleerde, waarbij zich onze MEIER (*) ook ge ‚ voegd: heeft, dat deze tijden flechts tijden van ver- val zijn geweest-, :komt nergens meer ‘in aanmerking dan. te dezer plaatfe. En zelven kunnen wij niet ontkennen , dat wij geene grovere afwijkingen van Zedelijke en Godsdienstige Befchaving ontwaar wor- den, dan in het tocnmalige maatfchappelijke leven. Maar desniettegenftaande willen -wij beproeven „ hoe- verre wij ‚het brengen kunnen. Ons beftek veroor- looft ons. niet elken Staat 'afzonderlijk te befchou- wen. Wij ‚moeten ons: vergenoegen met het geven van een algemeen overzigt, of- liever. met het ftil- ftaan bij eenige bepaalde punten , die fommige vol- ken en eeuwen meer an andere betreffen. Doch , alles zaamgenomen , hopen wij, dat wij duidelijk genoeg zullen :doen zien, op welk eene wijze toen reeds de beginfelen der Befchaving gewerkt hebben. Vier bijzonderheden fchijnen vooral onze opmerk- zaamheid te. verdienen: de ftrijd tegen de verfto- ring van rust en vrede, de bevordering der bijzon- dere belangen boven de algemeene, de openbare ten- ' toonfpreiding van het geloof aan eene Hoogere magt, de beoefening van allerlei Christelijke deugden. Befchouwen wij de Germanen, -die het Wester- fche Keizerrijk gefloopt hebben; van hunne eerste verfchijning in het Oosten af vertoonen zij zich , FI UDD; 243 55. QVYER DE VOORTGANGEN , ENZ. 471 geliijk .ook .hun.paam. uitwijst, als kriigsvolken (*).. In .twist. en verdeeldheid .geraakt, fcheuren 2ij zich weldra in ‚partijen, ‘en verdringen, ja beoorlogen zij, elkander met. onftuimige. drift. Aan de; Romei- nen. hebben :zij, al dienen zij hen ook van tijd tot tijd_ als bondgenooten „. een’ onverzoenlijken haat ge- zwvoren ,„. en tegen dezea is dus vooral hun zwaard. gewet. Nu. wordt het. cene land na het andere door hen met. geweld overmeesterd. Rooven, plun- deren en bloedftorten is cen dagelijksch bedrijf. In menig ‚oord gaat. het zoo toe, als ware het op de; verwoesting van den vruchtbaren grond en op de ontvolking van het Westen aangerigt. Alles geraakt in. de uiterfte verwarring.: Nog na den val van het: Reizerrijik rukken er van ‚tijd..tot ‚tijd nieuwe hor- den tot :beftrijding :van vroegere verovcraars aan en.-.ie. verrijken zich niet alleen ‚mct den behaalden buit; ‚maar voldoen. ook ‚aan hunne heerfchende zucit ‚tot. oorlogen (+). _ Wat wonder nu, zoo zij mgatfchappijen - gellicht, hadlen ,„, welker grondflagen op..overheerfching, en vijandfchap. tegen ‚geheel het menfchelijk : geflacht rustten ? Zulk een ftaat was datzelfle, Rome ‚geweest, wagraan. zii nu weir- wraak, ocfenden ‚voor, ‚het onregt, dat. het van, ceu- wen her bedreven had. En. leiten wij op den geest van geweldenarij, die er tot de kruistogten toe in de ..(*) Men: zie ‚over, dit punt . vooral BILDERDIJK t. 8, p. I D. bl... 113 volgg. | (3) Jornanoes 1, c. cap. 57. 472° OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. de nieuw opgeworpene Rijken en Gemeenebesten ge- heerscht heeft;. herinneren wij ons, hoe wreedaar- dig en menigvuldig de oorlogen geweest zijn, die zoe wel door naburige burgten en fleden tegen el- kander ,„ als door volken tegen volken gevoerd wer- den; denken wij eindelijk aan de pogingen,„ door KAREL den Groote en andere Vorsten in het werk gefteld, om hun gebied zoo veel mogelijk uit te . breiden; dan zouden wij zeggen, dat niet alleen de Germanen, door welike het Keizerlijk gezag vroe- ger of later vernietigd is geworden, maar ook de Franken, Friezen, Sakfers en anderen het voor- beeld der ARomeinen hebben willen navolgen. Doch flaan wij de handelingen van Zuropa’s bewoners in de eerfte helft der Middeleeuw naauwkeuriger gade 5; wij zien in het maatfchappelijke leven een beter be- ginfel werken. Na hunne komst in het Westen woningen en akkers verkregen hebbende, zetten zich de barbaren aldaar neder, om ze als eene erfenis aan hunne kinderen en afftammelingen na te laten. Het bleek, dat zij alleen een Vaderland gezocht hadden, en, nu dit hun was te beurt gevallen, niets vuriger begeerden „ dan het ongeftoord te blij- ven bezitten en den vrede te bewaren (*). Hunne eerfte en voornaamfte zorg befteedden zij aan den akkerbouw, dien zij nu niet meer als vreemdelin- gen (*) Tot eene proeve leze men den brief van THEo- PERIK aan KLovis, bij cAssıoporus, Farr. Lib. Ill, Ep. 4 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 473 gen dreven. Bij den akkerbouw voegden zij weldra de veeteeld, het fabrijikwezen en den koophandel ; hetzij ze die van de oude bewoners des lands over- namen, of zelven met der tijd leerden invoeren. Zij leidden een geheel ander leven, dan zulke volken gewoon zijn te doen, die de vervulling hunner be- hoeften met het zwaard zocken. De kinderen tra- den te dezen opzigte in het voet{poor hunner ouders : kindskinderen .en nakomelingen volgden. Werden er oorlogen gevoerd, deze waren doorgaans meer van een’ verdedigenden „ dan van een’ aanvallenden aard, zelfs die van KAREL den Groote en van de HENDRIKS en oTTo’s niet uitgefloten. De woeste volken wilde men van zijn land afkeeren, of den uittogt op roof voor altijd beletten. Zoo ontftond er eene maat- fchappij , die hare welvaart in de bewaring van rust en vrede fteldee. Doch zulk eene orde van zaken laat zich niet verklaren „ ten zij wij dezelve, voor een aanmerkelijk gedeelte, aan den invloed des Chris- tendoms toefchrijven (*). Van hier, dat volken, die, zoo als de Sakfers, voorheen van het rooven of zeefchuimen hun beroep gemaakt hadden ,„ er niet minder door de kracht van die Godsdienst, dan door de wapenen van KAREL en deszelfs opvolgers , toe (*) Zoo oordeelde reeds senAa aan her flot zijner Kerkelijke Gefchiedenis (Lib. V. cap. 24.), bij het ver- melden van den ftaat des vredes, waarin de Angelfak- fers, Picten, Scoten, ook zelfs de Britten, ten jare “even honderd een en dertig, onderling verkeerden, 474 OVER DE VOORTOANGEN, ENZ. toe gebragt werden, :om.:zich. door: handenarbeid hunne hhooddruft aan te fchaffen. :-Wat de Nor- mannen betreft „ wmieer “dan twee'ceuwen: lang: deden äij, daar. jagt em vischvangst ter vervulling hunner behöeften te kort fchoten en.de landbouw:zoo wel als‘ jeder ander 'nuttig .bedrijf .bij.hen:in verachting ftond „..hunne .invallen in menig "gewest"van :Exro- pa,‘ en wel, gelijk mume te regt:aanmerkt (*), als zeefchuimers en: plunderaars.,: niet. als :verover- aars. . -Zijbegingen overal ongehoorde » wreeiheden en toonden een’. ohverzoenlijken .haat tegen al wie Christen‘ -was: „waarom zij in oude fchriften , te hünner: onderfcheiding van ‘anderen, zeer dikwijls den: naam van Aeidenen. dıagen (+). Al.vestigden ; zij (*) The History of England, Vol, I. p. 144. “ (}) Pagani, Mer dien-naam ftaan zij- ook’tusfchen Friezen „ Galliörs, Britten: in, bij AssER, De ALFRED, Reb. Gest.. apud.cAmDEn, Anglica, Hibernica.&c. p. 18. Waar-SCHLOSSER4 tra, P. II B. 2 Abkh. 5.41 te onregt. aan het Sakfifche Ceorle (kerel), de Jaagfle klasfe der boeren, wil gedacht. hebben. .Asser zelf geeft, door geheel zijn gefchrift heen, aan de Norman. nen denzelfden naam. Onder dezen komen zij ook elders voor, als. bij Bouquet. Tom. X. p. 188, 213, waar zij daardoor- van: de ‚Briten: onderfcheiden worden : en even 200 bij PERTZ ,. ‚Mohumenta Germaniae Historica, Tom. . I..p.:597. Tom.: Il.:p. 301. De blijken van hunnen: haat regen her Christendom, dien zij aan Kloos- | ‘: KETS OVER,DE VOORTGANGEN', ENZ. 475 zij' hier of daar voor eene’poos hunne woonplaats’z zij : volhardden toch bij hunne onmenfchelijkheid,, zoo kung zij de dienst van Odin bleven aanhangen. En dit ‚was het geval met velen, offchoon zij zich hadden Jaten! doopen: terwijl anderen wer open- lijk tot het heidendom terugkeerden (*).. Dauver- 'woestingen te land en ter zce duurden derhalve fteeds yoort,, nadat her Christendom onder hen aan- . merkelijken opgang gemaakt had. Ja hetzelve kon hunnen euvelmoed -zoo weinig bedwingen , dat zij, nog ten tijde van wıLLeM den Yeroveraar , fteeds ‘tot muiterij , ‘oproer en allerlei ondeugendheid gereed waren, en, werden zij niet met firengheid gere- ‘geerd „ . elkander verfcheurden en verflonden (+). Maar gelijk echter de . gebrekkige belijdenis van die -Godsdienst. bij hen, in meer-dan den 'opzigt, niet 'geheel onvruchtbaar‘ was; zoo »belioorde derzelver ‚algemeene -aanneming ook onder de. voornaamfte oor- zaken, dät zij. vanhet uitvaren op rooftogten Jang- = za- ters en Monniken,.Kerken 'en Geestelijken deden ge- voelen,. vindt men aldaar Tom. I. p. 368, 518, 519, 535,569, 604 en allerwegen in overvloed, e (*) Tuierry,; Histoire de la conqu&te de P°_Angle- terre par les Normands. Tom, I. p 129 ss. en elders. ee (t)>Althans worden deze woorden aan wWILLEM in den mond gelegd 'door: orvevıcus Virarıs, Hist. Eccles. Lib. VII. bij nuchesne , Hist. Norm. Seriptt. pı 656. 476 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. zamerhand afzagen en eene geregelder leefwijze aan- vingen (*), Het jaar duizend en tien was, naar de vrij eenparige overeenftemming der Schrijvers , het laatfte, dat ons Vaderland door deze plaag ge- troffen werd, en nu duurde het niet lang, dat an- dere deelen van Zuropa er ook van bevrijd waren. De landingen, die zij in Seile, Italiö, Engeland en elders als Christenen deden, mogten ook nog met het bedrijven van vele gruwzaamheden gepaard gaan, maar deze hadden echter een geheel ander doel. Zij zetten zich daar met der woon neder en vestigden er nieuwe Staten (+). Langzamerhand gewenden zij zich ook aan de verrigting van nut- tigen arbeid, die bij de bewaring van rust en- vrede alleen naar wensch flagen kan. Hunne Opperhoof- den maakten zich, tot een’ wıLLEem den Veroyve raar ,„ toe, aan die bewaring van rust en vrede verdienftelijk ($). Zoo hielpen zij, ofichoon zel- ven nog onbefchaafd, dien geest van Befchaving , wel- . (*) Kanut de Groote reisde, volgens zijn eigen zeggen, naar Denemarken, om vrede en wel een’ vasten vrede met alle vijandige volken te flichten. GUILIELM. Maim. Lib. II. cap. ıı. Zie voorts yAN BOLHUIS , de Noormannen in Nederland. bl. 202. (t) Koch, Tableau des revolutions de P Europe. Tom. 1. p. 79 ss. ($) Harrzam. Vol, II. p. 431. LaAppengerg IB, =. 466 ff. Verg. THIERRY. Tom. I, p. 234 sıs. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 477 welken zij te voren beftreden hadden „ in de maat- fehappij aaukweeken. Voorts hadden zij door die beftrijding „ja wel, veel kwaads aangerigt , maar toch ook op meer dan &ine wijze, zonder zulks te wil- len, het heil van Europa bevorderd. Waar men tot dus verre het werk alleen op flaven had laten aankomen, moest men nu dikwijls zelf de handen uitfteken, wilde men niet van honger en gebrek ' vergaan. De drift tot jagen en vogelvangen, die zich, even als eene aanftekende ziekte, onder groot en klein verfpreid had, moest men leeren matigen, om door een meer ftil en geregeld beirijf in zijnen nood te voorzien. Daar en boven moest men met elkander eene naauwe burgerlijke gemceenfchap aan- knoopen, om den zoo geduchten vijand, die tegen elken bezitter van geld en goed in het bijzonder oorlog voerde., te weren of af te fchrikken. Ook zag men nu hier en daar reeds cene zekere foort van ftaande krijgsmagt, welke, hoe bedenkelijk op zich zelve (*), voor de veiligheid van den Staat onontbeerbaar is, zoo lang er in de nabuurfchap volken zijn, die de wereld niet in rust kunnen la- ten. Burgten en kasteclen tot vaste wijkplaatfen te bouwen, fteden op te rigten en ze met muren te omringen, was almede een arbeid, die door de invallen der barbaren bevorderd werd, wijl men zich gedrongen voelde, om voor de gemeene behou- denis te zorgen. Zoo werden zulken, die voor- heen. (*) Sısmonpı. Tom, I. p. 94, 95. 47B OVER DE VOORTGANGEN, ENZ., heen' de karaktertrekken van onbandigheid‘, wispels turigheid en Iuiheid‘ vertoond hadden , aan gezette werkzaamheid ‘gewend, zonder welke het onmoge- Jik is, dat Zedelijkheid en Godsdienstigheid regten invloed -hebben. Waarom zouden- wij er niet bij voegen, dat de 'vervolgingen, welke de booze vije and tegen de Kerk aanrigtte, voor menigeen , bij wien het geloof nog niet genoeg geworteld was, te zijner bevestiging in hetzelve diende ? Mogelijk bedoelde LorHarıus dit, als hij zeide, dat de bekeerde ‚Sakfers en Friezen, om: de nabuurfchap der heidenfche Normannen en “Obotriten, vast in het geloof ftonden (*). En maakte ook de plaag, ‘ waaronder het eene geflacht na het andere gebukt ging, de .gemoederen niet. vatbaarder voor de prak« tijk van het Christendom , dan zij te vören geweest waren (})? Dit was inderdaad ‘te noodiger‘, daar (*) Evenwel voegde hij er bi ‚„ dat een gedeelte derzelver daardoor in gevaar was van afvallig te wor» den: en van zulk een’ afval virden wij ook verfchei- dene proeven. Zie PERTZ, Ton. I, pP. 465, 486. Tom, 11, PR 677. +) Mogt men met ‘den Heer van. BoLHUIS.t. a. p. bl 249, 250, inftemmen, ‚dat de Hoogl. vrery t, a..p; ID.bl. 263, 264 de voordeelen.. die vir.de invallen der. Normannen zijn voortgevloeid , vergroor ‚heeft ;: het bovenftaande, gelooven wij echter, dat iedereen als waarheid zal moeten erkennen, In hoe verre het, aan de Kerkhervorming dienschaar zij geweest, dat de Nor- Mmaß- OVER DE: VOORTGANGEN, ENZ; 479 wel] 'vamı de. maatfchappij: dier. tijden, wanneer wij haren' imnerlijken toeftand: gadeflaan‘, toch niet zeg= gen: kunnen‘, dat. zij. ver: indie :praktijk gekomen is. - Wie za de: binnenländfche -oorlogen, of 'de jammeren’,..die er. door:onderlingen‘twist' van ‚fami- liön verwekt: zijmj optellen.?. Wie: zal .zoo- veel leeds: befchrijven „. als. bloedwraak -en tweegevecht,, die. overblijffels‘ van .de oude- zeden.der Germanenz veroorzaakt- hebben? Maar wie is nu aanden an« deren: kant: blind: genoeg, om. uıt de fchriften,, die de: eerfte' helfe der: Middeleeuw: betreffen „ niet dui- delijk te: zien, dat-er toen in de Christenheid ‘ook een’ geest: gewerkt -heeft, die zich tegen al dit kwaad : verzette?: Inzonderheid was:.het. de Gods dienst,- die -hare flem tegen- de verftoring van rust en. vrede hooren liet (*).- En gelijk. zij vaak door harem' invloed: eenen: weörklank 'vond in-de wetten, vanı. Staatswege, uitgevaardigd (});5. zoo leerde- me; nig- mannen‘ zich: in: Engeland..en : elders gevestigd' nadden , zullem wij eerst. in.her erde Deel dezes: werks. kunnen nagaan. Intusfchen: zie. men’ VREEDE, de origine aique incrementis libertatis Anglorum. pP. 15.399. (*) Guizor, Leg. VI. p. ı7. Een treffend voorbeeld var zoodanige bevrediging der Koningen en volken door zekeren THEODORUS geeft seDA Lib. IV. cap ar. (PD: Cassıop. Zarr. Lib, VII, Ep, 3.. Cancıanı, Tom. li, p.. 159,201. Tom, III. p. 145, 217, 298, 3775395. Ook in Rysleud werd,. na dat her. Chris- " tel» 480 OVER DE VOORTCANGEN, ENZi nigmaal de uitkomst‘, dat het haar niet overal äart zulken invloed ontbrak (*). Evenwel was de groote menigte er nog niet,toe berekend, om zich gewillig aan haar geleide over te geven. Vooral hechtte men, naar voorouderlijk gebruik , te zeer aan het vuistregt, om het gemakkelijk te laten varen. Nu was het nog een troost, dat. er, insgelijks overeen- komstig het gebruik der oudheid, op elke fchending van ‚iemands perfoon of eigendom vaste geldboeten gefteld waren, en dat de maatfchappij den beleedi- ger, die dezen zoenprijs opbragt, van zijne veilig- heid verzekerde. Dit ftuitte althans het inwortelen eener onverzoenlijke veete, die den misdadiger ver- volgde, tot dat zij zich door het. wraaknemen aan deszelfs goed of bloed bevredigd had. Intusfchen deed het in die landen de.meeste vrucht, waar men het had weten in te voeren, dat er fteeds eene be= paalde manfchap: was, die voor de verfchuldigde pen- tendom daar was aangenomen, volgens stTRaHuL. I Bi 8. 173, de bloedwraak van Staatswege verboden en daarvoor eene geldftraf in de plaats gezet. (*) Ten voorbeelde .diene Keizer uenprık III, die in eene Kerkvergadering openliik verklaarde, dat hij al de hem aangedane beleedigingen vergaf, een’ ieder vermaande en bad hem daarin na te volgen, en dus doende, eenen vrede ftichtte, waarvan men in vele eeu- wen niet gehoord had, Zoo getuigt ons een tijdgenoot, HERMANN, Contract. in Chron, ad. ann; 1043 apud CANIS, Tom. III; p. 267. Verg: prister. II B. s. 174, 175. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 481 penningen tot waarborg ftrekte (*). Doch waar wetten en regeringen in verval geraakten, verloor ook deze inftelling veel van hare- kracht. Hiervan gaf onder anderen Frankrijk eene procve, onder het bewind van HENDRIK I, wanneer het, gelijk zeke- re Schrijver zegt (+), door doodflagen „ rooverijen , brandftichtingen, plunderingen bijna geheel en al verwoest werd, Maar nu trad de Kerk daar te lande- met eene nieuwe inftelling te voorfchijn „ die zij een gebod van hooger hand nocmde ($), Het. was de Treuga Dei of vrede Gods „ waardoor alle. we£rver- gelding of ontrusting van anderen ,„ wekelijks zekeren tijd, moest ophouden. Het was, om mij zoo uitte drukken „ een telkens- wederkeerende ftilftand- van wa- penen:: en daardoor werd zij aangedröngen „ dat men haar aan dagen verbond, op welke”s BHElandR lijden , fter- - (*) Meyer t. 2. p. P. 126 5.5, - (}) Aister. France. Fragment. apud DUCHESNE , Histor. Seriptor. Franc. Tom, IV. p.. 86, 87. ($) UVit de oude zeden der Germanen durven wij deze inftelling niet. verklaren, offchoon die jaarlijks , gelijk, PFISTER, S. 175,, aanmerkt, eenen ftilftand van wa- penen gehad hebben. Veel nader komt, dat men reeds lang voor het jaar 1041 ‚eene rust van, alle oneenigheid op heilige dagen bevolen heeft , zoo als.men lezen. ‚kay bij HARDUINUS ,, Concil. Tom. VI. Part. L.p. 845 sg4. Voorts zie men SCHMIDT z Geschichte, yon Frankreich. I. B. s. 276. II. Hh 482 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ» ' fterven, begrafenis en opftanding waren voorge- vallen (*). Of nu geheel het Westen van Europa daaraan evenzeer: gehoor gegeven hebbe, durven wij niet beflisfen. Genoeg, dat zich ecırst in Frank- rijik-, daama:in Engeland "en elders de Staat met de Kerk‘ vereenigde, om er cene algemeene wet varı te makem. Genoeg, dat velen' ook- door eerbied voor'de Godsdienst bewogen werden , om de Treuga Dei zonder tegenkanting te eerbiedigen (+). Zoo‘ wa- ren’ dan-"de koopman,, de handwerksman , de akker- mar en jeder lid der maatfchappij , ook onderhoorige ? F flan- . (*)-Volgens'' de. oorfpronkelijke. inftelling , duurde zij van, woensdag -avond.tor ‚maandag morgen, en.dus ‚ver= re het: grootfte :gedeelte. der week. Op fommige plaat- fen ‚werd er voor dezelve een korter tijd bepaald , z00 als in Engeland, wasr zij, volgens Epvaros bevel, Nlechts van zaturdag te negen ‚uren tot maandag mor- gen, maar echter ook op alle andere heilige dagen mioest gehouden worden. : Zie cancıanı. Tom, IV. Pag. 333, 334. Daar deze nu veelvuldig waren , moest men een aanmerkelijk. gedeelte van her jaar rust hebben, tD Onderfcheiden zijn de oordeelvellingen bij PLANCK. III B. s. 534 ff Sısmonpt t. 'a.'p. p. 114; ı15 en änderen, “Maar ‘men zie vooral DU CANGE, Glossarium ad seriptores mediae et infimae Tatinitatis. Tom. VI. p. t266° sgq. en het Monisum bij Bouquet. Tom. XI. p. 507’ sqg. "Het welk,, ‘met de daarop volgende flukken, zoowel tot arvuitiig als tot ftaving varı het boven- ftaande dienen kan, ii OVER DE VOORTGANGEN, ENZs, . 485 ftanden, er zeker van, dat er een aanmerkelijk ge- deelte der week voor geene vervolging te vreezen was,. maar men veilig zijnen arbeid verrigten of met de zijaen leven kon.. De hiervan ‚uitgezon- derde dagen welke tusfchenbeide kwamen,. waren daardoor te minder drukkend. En eenmaal genood- zaakt: geworden, om de wraakoefening uit te ftel- den, hadden drifien en hartstogten tijd gekre- gen om te bedaren en voor .de gevoelens van menfchelijkheid te wijken. Ongelukkig zeker de eeuw, waarin men tot zulke hulpmiddelen de. toe= vlugt .moest nemen; maar. het ‚was. toch een tee- ken, dat er. in het mäatfchappelijke leven tegen de verftoring: van rust en vrede .‚geftreden werd en cen :geest ademde, die eene betere toekomst sioorbereidde. Wij gaan over töt een tweede punt, dat bij de befchouwing‘ van de eerfte helft der Middeleeuw onze aandacht tot zich trekt, de bevordering der bijzondere belangen boven de .algemeene, :Toen de Germanen: in het ‘Westen van Europa .doordrongen , waren : deszelfs bewoners tot zulk eene.overfchillig- heid voor de welvaart van.den. Staät vervallen, dat de verovering hun gemakkelijk ‚gemaakt werd. De flavernij. van ceuwen had den.hoogen zin seheel bedor- ven ,. en..de:grootimoedigheid der voorgeflachten „ welke niet gefchroomd hadden hun bloed.en al, wat hun dierbaar was‘; ten. beste van "het algemeen op. te - Hh a of- 434 OVER DE VOORTCANGEN ,„ ENZ. 