title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Hier toe compte nog, dat uit den Haag aan dit hof is geschreven, dat de zeven miljoenen, die men aldaar bij den anderen soort brenngeld tot onderhoud van de Geallieerden hun troepen, nog geen gevaar in kas zijn, en dat, uitgesondert de provincies van Holland en Utrecht, daar toe niet eens een stuiver is gefumiseerd nog ook voor het eerst niet gefumiseerd zal worden, en waarom de ministers van den hertog van Sier tot Potsdam mij zeggen, dat hun meester met Z.K.H. niet zou kunnen tracteren, tevens als dat men hem Coopluijden tot borger binnen Hamburg stelde en drie maanden soldij nevens de werkgelder voor, wat hij gaf, heeft verder gedebiteerd, dat men hun meester met de laatste tractaten in dit geval had geabuseerd en hem nog op de huidige uitreis op eenige van zijn penningen liet naadloopen, dat dan kleine reputatie voor de staat geeft en de tractaten nu moeilijker maakt, en ik moet met leeuwenmoed aanhoren. Men heeft mij naar het afgaan van mijn vorige alwederom getoond de schade en ruïné, die den bare kurftaat te overkomen in zijn landen aan gene zijde de Wezer, in geval Indische zichzelf H.H.M. in den oorlog tegen Vrankrijk invoegt, daar hij dan buiten blijven en zich neutral houdend hem 200,000 Rd. jaarlijks wordt aangeboden, met zo veel verzekeringen voor zijn landen als hij zou kunnen beschermen. En bij aldien hooghement. Curz Fürst, so gewillig war, eine Armee auf die Beine zu bringen, um gegen den Staat zu agieren (das er nicht wollte, tun), so wurde ihm sehr vorteilhafte Bedingungen von Frankreich, so in Werkgelder und Subsidien als von LL. LL. M. angeboten, und weshalb sie vermuten, dass man mit S. C. D. so nicht behörig zu marchandieren, insbesondere 251 dewijl hij het eerste resort zal Wijzen, waar door alle prinsen in het Duitse Rijk tot conservatie of te bereikten van de vrede, zo die mochten gebruikt worden, zullen komen te ageren, en zo hij heer Kurfürst, volgens die van het huis van Brunswick, haar komen voor Z.K.H. Z.M. te verklaren, zo houdt men hier voor zeker en gewis, dat de Bisdom van Munster insgelijks buiten de Franse partij zal blijven, die op de apprehensie, die hij heeft van datzelfde, zal gebeuren, tot nog toe geen Franse volkeren in zijn land wil admittent, het welke dan een grote schok zou zijn; daar ter contraire en hij ontstentenisse, dat deze Kurfürsten blijvende stil zitten van andere niet veel te verwachten zal zijn. Ik ben door den Kurfürst en hertog van Zell serieuselijk versocht in hun naam Z.K.H. Z.M. te recomanderen, dat in een dogma voor veel satisfactie aan Denemarken geven als mogelijke is, op welke Kroon beide deze fursten Sonderlinge reflectie maken; en hebben ten dien hoe geresolveerd zodanig Majestair te besenden door een expressen Envoye, om uit beider naam hun gedachten te laten communiceren, op voorzien van dat zij heeren Kurfürst en Fursten zich met Z.K.H. Z.M. zouden en vogen en daar door, den oorlog aangevangen zijnde, een kort en gewenscht einde stonden te verhoopen. Het zal nu van Z.K.H. Z.M. wijze zijn (die beter als ik weet, hoe deze met den Keizer, Kurrmentz en andere Fursten in het rijk staan), wat zij in deze belangrijke zaken spoedig en zonder enige tijdsverlies zullen blijven te besluiten. Men was zeer moeilijk, dat ik bij den ontfang van Z.K.H. Z.M. Resolutie van den 7. en 11. maart niet te gelijk geautoriseerd was, haer assignatie ter som van gulden onder uitkeering van de obligatie aan enige Cooperaten tot Harlingen te geven, waarop men mij zeer heeft gepresseerd, en schijnt dat S.C.D. Ministers uit den Haag daar om niet wat liberaler hebben geschreven, als waar toe ik mij niet geloof vonde. Men klaagt hier, dat de nieuwe aangestelde hooge officieren, die albereeds veel volkeren bij den anderen hebben, en dewelke bij manquement van geld weer verliepen, zeer onvreed waren en enige daarvan haer capitulatie weerom gaven, gaande naar den Bisschop van Munster, den Administrator van Hasselt en den hertog van Meckelenburg, welke twee laatsten vier regimenten op nieuw voor Frankrijk met veel toeloop werven ten aansien van de grote kosten, die zij aldaar uitgeven. Uit het welke dan enige kwadewillige wel occasion zouden willen kapen, van mij te last te... Ik heb hier nu tien weken geweest en mijn zelf met deze onderhandelingen nu en dan met goede hoop van succes gevoedt, doch altijd onder die modificatie, dat de meeste veiligheid bij den Staat zelf moet worden versorgd; in deze zin heb ik mij gesloegen uit mijn Vaderland, provincie en familie, welke laatste, zoals ik verneme, door mijn afence al grootelijk compte te derven, zonder dat men op mijn persoon veel reflecteert, waarom ik dan verschoeide, dat mij te gelijk uitsluitend H. H. M. resolutie mocht gepermitteerd worden om te repatrieren; het welke, of ik schoon bij mijn vertrek is toegestaan, om sukkelingen ten allen tijden te mogen doen, zo heb ik respect halven II W. Ed. wel willen verschoeiden, hetzelfde in mijn naam voor te dragen, en waarop ik antwoord zal verwachten. Den Kurfürst van Sachsen is voor leiden donderdag 's avonds tot Potsdam gekomen, als wanneer ik 's morgens van daar vertrokken; hooghgemelde Kurfürst had gedecideerd met die van Brandenburg secretelijk te praten en dat geen vreemde Ministers aldaar mochten verschijnen, waarom ik mij van daar hebbe begeven, gelijk ook de Franse Minister uit die oorsaak hem niet zal gaan zien. Amerongen aan den Graaf: Dat. Berlijn, 30. Maart 1672. Midden Maart. De Kurfürst heeft zich nog in Potsdam, waarin vorgestern de Franse Gesandte is gegaan, om zijn vroeheren (Merten nog te overbieden. Daar, zoals Hr.asser schrijft, dat dessen Erfolg in Celle ganz vom Auschlag der hiesigen Verhandlungen abhängt, is het noodzakelijk, de Kurfürst ten mogelijkst na te geven, en hij meint, dat man hem voor Alles de 100,000 fl. bezahlen müsse als provisorisches Werbegeld, damit die Werbung endlich anfangen können; das werde dann bei Köln und Münster ein großes Umsehen geben. Die Erfolge Frankreichs bei Schweden werden von der Neutralitätspartei hier sehr ausgebeutet. Über diesen Besuch des Kurfürsten von Sachsen a. das Schreiben der Königin vom 21/31. März bei v. Orlich II. 48. Digitized by Google. Amerongen bittet um Erlaubnis zur Rückkehr. Resolution der Generalstaaten. Dat. 2. April 1672. Sie haben aus Amerongens Schreiben vom 20. und 23. März mit 2. Apr. Verwunderung vernommen, dass Brandenburg auf der Forderung von '/s des Unterhalts besteht. Sie können das ganz bestimmt nicht bezahlen, und Amerongen soll das dem Kurfürsten erklären. Dagegen soll er im Nothfall 10 Kthlr. pro Mann Werbegeld zugestehen. Resolution der Staaten von Holland und Westfriesland. Dat. 3. April 1672. Auf Bericht des Kriegspensionärs, dass die Deputierten für die Triple-Allianz Amerongen zwar ermächtigt, statt 8 Kthlr. Werbegeld 10 Kthlr. pro Mann zu bewilligen und anstatt des Pfändengeschenks der Kurfürstin 80,000 fl. zu versprechen, aber ihm express befohlen haben, nur die Hälfte des Soldes, nicht /*/, zuzugestehen, ist beschlossen, dies zu billigen und den Deputierten aus dieser Provinz noch speziell zu verbieten, über diese Zugeständnisse hinauszugehen; doch soll Amerongen autorisiert werden, wenn es Nutzen bringt, einigen brandenburgischen Ministern noch eine modraten Summe te mögen spenden. Amerongen an den Kriegsrat. Dat. Berlin 6. April 1672. Gemäß Ihrer Order vom 25. und 30. März hat er die Gewaltthat der 2. April gelesen, in welcher der Kriegsminister die Königin zur Eröffnung der Post zwischen Brüsse und Köln ermächtigt, und dem Kurfürsten der Mark verLANGT, die Kontrolle der Poste an sich zu nehmen. Engländer gegen den holländischen Convoy dem Kurfürsten mitgeteilt, und dieser hat seine Körperüstung darüber ausgesprochen. Weiter hat der Kurfürst darüber geklagt, dass man mit der Auszahlung der 100,000 fl. noch immer Schwierigkeiten mache, und so die Werbungen noch länger verzögern würde, aber zugleich versichert, jedenfalls werde er die schuldige Hilfe den Generalstaaten leisten, wenn auch kein neuer Vertrag zu Stande komme. Obwohl Krieg hier in Folge der englischen Gewaltthat «de ooren op-steecken,» so bleibt der Kurfürst doch unbeweglich in seiner Neigung zu den Niederlanden. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 10. April 1672. [Der Kurfürst mit der Resolution vom 2. April sehr unzufrieden. Beschuldigung gegen einige Regenten. St.-Georg. Der englische Gesandter. Die sofortige Zahlung von 100,000 fl. Vornehmsten nothwendig und durch den Kurfürsten unverletzige Gesinnung gerechtfertigt.] Er hat ihre Resolution vom 2. April dem Kurfürsten mitgeteilt und am 10. Apr. alle erdenklichen Beweggründe gebraucht, um ihm begreiflich zu machen, dass der Staat das, was der Kurfürst fordert, unmöglich zahlen könne. "Ich nenn noch", mein Herr, "dieses Argumente, ob ich wohl" Digitized by Google 254 IV- Die Allience v&s schoon met soveel dexteriteit, om een des Heren Kurpfürsten affectie tot den Staat so veel mogelijk te conserveren, hadde aengewend, als ik eenigheid van mening met woorden te vinden, S. C. D. heeft gesupreneeert en t' een algemeen misverstand geweest, zienende dat hem lede was, dat zijn goede genegenheid, die hij tot het welbestaan van de gemeente Christendom en tot conservatie van den Staat zocht te bereiken, dierom van deszelfde werd gerencontreerd; dat hij het werk geïntentioneerd was gewest ten beste van de religie te handhaven, maar dat nu hem berekten, dat H. H. M. hem wilden brengen in die extreme situatie, dat hij zijn Land en Lieden hier te valen, daar hij zich zo wel als andere Fursten in 't Kijk buiten de quelle condie houden en aan wie geen meer zwakheid als haar boven het hoofd hing, zouden moeten laten verrenen, niet vragend, of zij bij haar resolutie op deze zijn hooge interesse wel eenige de minste reflectie hadden genoegzaam. Het meeste, dat hem van allen deze moeite de verstaan was, dat ter verbetering van de difficulteit op zijn obligatie de 100,000 gulden uit te delen, het welke S. C. D. opnam als een klein vertrouwen dat H. H. M. op hem zouden stellen, doch dat hij zulks den Staat niet konde imputeren, maar enige particuliere in deszelfde, zo hij belieefde te zeggen, die hem nog niet genegen waren geweest; dat het weigeren van het voorsz. geld ten opzichte van alle de officieren, die S. C. D. op den hals had liggen, hem een grote onncommoditeit en des-respect bij zijn militaire toebrengt, dan dat hij echter hoopte, dat God debeer hem soms redden. En ontving ik op het een en ander antwoord, hetgene mijn oordeel toepasbaar was, en S. C. U. met alle motieven treft de al teeleijden van zijne voorgaande beswarende sustentieuwen en te induceren in de Tractaten aan te nemen, in overeenkomst met bij H. H. M. resolutie van den 14. Februar had geboekt, zoo heet't deszelfde niet belangstelt mij daarop finaliteit te antwoorden, maar gezegd dat den Grave van St.-Germain gisteren was vertrokken en een concept Tractaat had achtergelaten, omhullend alle de aanbiedingen waarvan ik voor heen had gemeld, en dat den Koning zijn Meester meerhooggeachtende Heer, Kurfürst sulcx ten allen tijden zoude presteren. Een englischer Gids verscheen hier geheel verwart. Prinz Ruprecht had (nach Valkenier, Verwirrte Europa I. 151) bij aanroeping gesagt hebben: "Herr, in uw land zijn verraders, de zaken worden niet naar gebühr verwaltet." S. Pufendorf XI. 29. Mignet III. 691 ff. Lockhart. Pufendorf XI. 30. Digitale versie door Google. Onzekerheid der Kurfürsten. Geringe Afslag op Erfolg. Hem in zijn zus, Elisabeth, op het hiesige Huis aangeboden, met de bij zijn negotie te ondersteunen, Brandenburg met Frankrijk en Engeland samen tegen Holland onder de wapens te brengen of tenminste tot neutraliteit te bewegen. Wat in het hier op zal volgen, staat te verwachten, doch hebbe ik geen hoop van een goeden succes en had ik onder verbetering gemeind, als men de voorspenningen op obligatie had geavanceerd, dat daardoor hooghement. Heer, Cuifurt, niet alleen, zoudt hebben gebleven uit de interesse van de contrarië partij en hare aangebodene Neutraliteit, maar innerlijk en meer zich aan den Staat hebben verbonden. In volgen de voorstellen van Manöver en Osnabrück, in het genot van een somme geld, zoodanig gesproken, zich aan Frankrijk hebben geëngageerd, daar men van deze zijde hetzelfde met de verloopende interesse presenteert te restituëren, daar zouden misschien speculaties kunnen wezen, dat het gewaarschijnlijk is, S. C. U. in de wapenen te helpen, zo lang men van zijn alliantie niet verzekert is, maar innerlijk het generoose gemoed van S. C. I. en den ijver, die hij draagt tot de religie, kan aan zodanige scrupules geen gedachte overlaten, van dat indien ooit of ooit zijn wapenen in zo hoogdringenden nood tegen den Staat zouden willen wenden. — Maar de St.-Göran had in zijn discoursen aan het hof de jongste actie van de Engelse tegen H. H. M. schepen geblaseerd en gezegd, dat zijn Meester zo bedrieglijk met haar niet zoude procederen. Resolution der Generalstaaten. Dat, 11. April 1672. [Befehl die Alliantie abzuschließen, nachdem der brandenburgische Entwurf im 11., 12., 13., 14., 20. und 23. Artikel geändert worden. Diese Änderungen sind ihre letzte Meinung und das allererste Zugeständnis. Geldzahlung in Hamburg. Geschenk aan de Kurfürst und die Minister. Oberbefehl der Truppen. Schicken den Alliantiezufuhr (mit ihren Änderungen) zurück, den der 11. Apr. Kurfürst am 22. März in Amerongen übergeben hat, und befehlen dem Gesandten, den Vertrag nun abzuschließen, im Vertrauen: dass das selbe schon so danach ist gecoucheert, dass Seine Königliche Hoheit keine schwere Entscheidung zur Welt machen, tun das selbe zu agieren und vorzugehen, gemerkte dass darin keine essentielle Veränderung und ist getan, als allein an Aussichten von dem 11. 12. 13. und 14. Art. von dem, in welchem Seine Hoheit ihre Vorbehalt den Fakultät, um so viel möglich, Minimieren. Amerongen schreibt an demselben Tag an die Generalstaaten: St. (Geheim) haben wegen eines ungenießene Himmels ein gutes Zeichen am kurfürstlichen Hof hinterlassen. De volk te betalen, als op de succesieve monsteringen bevoirdien soude moeten weiden te deferen aan het volle getal van 20,000 man, en voorts beloven vast te staan voor de voldoening van de bewuste subsidies tot Hamburg! Of Bremen gedurende den tijd van vier maanden, samen deseen Staat niet soude mogen blijven geattaqueerd, en de ruptuur voor te komen deszelfde te doen betalen voor den tijd van den geheelen oorlog en telkens in te staan voor die vier maanden, in dewelke S.C.D. zal zijn getreden, en zo de vrede in de vierde maand soude mogen worden hersteld, noch voor een maand naar de voorsz. vierde maand: alle punten, die in redelijkheid niet konden worden geweerd, werden wedersproken, aangezien S.C.D. niet zal, ook kan pretenderen, dat H.H.M. de helft van het geld van de voorsz. militie zouden betalen, zo wanneer daar aan op de te doen monsteringen defect bevonden zouden mogen worden, en dat den tijd van een maand na de geratificeerde vrede immers meer dan genoeg is, om de geworvene militie af te voeren en te houden, en dat het is een zaak, die nooit is gehoort, ook in vorige tractaten nooit is gedacht, dat bij recruitering van de voorsz. militie weer nieuwe werfsgelden zouden moeten worden gegeven; Dat de verauderinge gedaan is in het 20. Artikel van het voorsz. tractaat alleen is een reciprocatie en verlichting van het geen in het schee wat korter gebracht synde misschien enige duistheid zou mogen hebben verwekt, en ook van een zo evident redelijkheid, dat H.H.M. haar niet kunnen overtuigen, dat S.C.D. swarigheden zou willen of konden maken van deszelfde reciprocatie te contradieren; gelijk dan met de verandering in het 25. art. 3) gedaan is een duidelijke explicatie, van het geen in hetzelfde art. al te kort was begrepen en pertinentelijk reguleert de vorm en manier van de handelingen, zo van stilstand van wapenen, treves voor eenigen lange tijd als vrede, zodanig geconcheert, als H.H.M. ooit of ooit in haar naastgelegen Geallieerde en namentelijk met Frankrijk en Denemarken en niet alleen met Spanje hebben verstaan te kunnen tracteren, zonder haar en haar Geallieerden te verbinden, om in oorlog te moeten blijven buiten reden naar den appetiet van den eenen of den anderen van de Contractanten, die continuatie van oorlog zou mogen begeren. "Es wurde besonders verlangt, dass in einem Frieden, den ein Teil abschließt, die andere Partei jedenfalls eingeschlossen werden. Digitized by Google. Weitere Zugeständnisse der Staaten. 257 Im betreffenden, dass ihre Inklination ist, an SC D so viel in zu willigen, als ihre Redlichkeit etwas geverdient kann, dass wijders der Herr van Amerongen, bei Aldiu SC D, die Ruptur im vorsz. Tractaat geäußert lieber in einer Akte apart als in dem vorsz. Tractaat geäußert geliebt zu haben, hiesige uijt dem vorsz. Tractaat soll mögen lassen und in der vorsz. Akte apart in behöriger Form zu haben, ter üder stellen. Und dass vororts der Herr van Amerongen an den hoochstgedacht. Heren, Kurprinz op de beste, bequaamste en alderdiscreetste manier sal bekend gemaakt, dat dit het alderuitste is, daar ter uitspreken van H.M. ten aansien van de voorz. handelingen zullen connen resolueren, ende dat H.M. ook seer gauw zouden weten, wat staat deszelfde op het voorz. aan te gaan tractaat te maken en daarvan te wachten hopen, om bare maatregelen daar na te nemen, en dat H.M. in vast vertrouwen van dat 8. C. D. geen scrupules meer ten aansien van 't voorz. tractaat zal maken, ookorde beven gesteld, om 575,000 gls., makend met de 25,000 gls. aan de Heeren Spaan en Roms-winkel geteld, te samen 5,75,000 gls., op Hamburg in banco derselver Stadt over te maken en op zijn Heeren van Amerongen rekening te doen stellen, om op ordre van hem Heere van Amerongen en onder de versekering, van dat 8. D. het voorz. tractaat zal te kennen en ratificeren, zo als het zich breder in H.M. resolutie van den 11. Maart is geëxpressed, ontslagen te worden door die gezegend, die S.C.D. sal gelieve daar toe te qualificeren, en dat dienvolgende, te voorz. tractaat geadjusteert en de voorz. versekeringen gedaan zijnde, de voorz. penningen aan ons ontstonds bij 8. C.D. ontstangen zullen kunnen worden. Dat ook hij, Heer van Amerongen, blijvende de pensioens-brief van 400 fl. jaarlijf by H.H.M. ten behoeve van den Heere Prince van Brandenburg tot een pillegaar geplaatst in zijn volle kracht en waarde, in plaats van de 600 fl. bij hem tot vernietiging of uitgebreid van de voorgestelde pensioenbrief uittelen, *in de voorgestelde tractaat gesloten werdende, aan de Vrouwe Churvorstinue sal worden gedaan een considerable verlaging, mits niet overtreedende 50,000 fl., en aan de ministers van S.C.D., die tot het vaststellen van het voorgestelde tractaat zullen bijdragen, een gelijk verlaging, ten aanzien van alle de voorgestelde ministers te samen met niet overtreedende gelijk 50,000 fl. Dat individueel hij, Heer van Amerongen, de zaak daarheen wilde gaan. Maar, zur Geschichte der Kurrürten, 11) 17 Digitale versie door Google IV. De Alliantie van 1672 sal trachten te beëindigen, dat den hoogem gestemd Heer Churvorst geëxposeerd mag worden, om ingeval S.C.D. in persoon bij de oorlog te rechten van het leger niet zoude kunnen zijn, en dat de armee van desen Staaten op S.C.D. territorium zoude kunnen conjueren met de voorgestelde op te rechten armen, alsdan het Commandement en chef met de schee armee te deffereren nun den Heere Prince van Oranje door een acte apart bij S.C.D. op 8. 11t te passeren. Amerongen aan de Staaten van Utrecht. Dat, Berlijn, 13. April 1672. 13. Apr. Nachdem die Gewaltthat der Engländer gegen die holländischen Schiffe bekannt geworden ist, sind seine Verhandlungen „mit puren Geist“ des Kurfürsten sehr vorgeschritten, und man ist dem Allianzentransport der Übergangsstaten bis auf unwichtige Differenzen beigetreten. Um auch diese noch hinweg zu räumen, hat er seinen Hofmeister Joueheere express nach dem Haag geschickt und hofft spätestens in 14 Tagen eine günstige Resolution zu erlangen. Amerongen an den Greifen. Dat. Berlin 13. April 1672. 13. Apr. Die Considerationen der Staaten über den Allianzentransport erwartet er seit lange vergebens. Einstweilen hat er den Kurfürsten zur Annahme ihres Entwurfs vom 14. Februar zu bewegen gesucht. Derselbe hat endlich erklärt, im Angesicht der Kriegsgefahr, sich mit der Besoldung der Hälfte der Truppen begnügen zu wollen; doch müsse er von den 20,000 M. 3000 zur Besetzung seiner Festungen in Westphalen verwenden dürfen, ferner der von ihm übergebene Allianzentransport binnen 14 Tagen angenommen sein, und müssten ihm sofort in Hamburg 1,000,000 fl. zur Bewerbung ausgezahlt werden. Amerongen an den Greifen. Dat. Berlin 13. April 1672. 13. Apr. Der Kurfürst verlangt, dass 25,000 fl. als Abschlagzahlung für die 1,000,000 fl. aus Rom winkel ausgezahlt werden, um damit die Bewerbungen in Cleve zu befördern. Der Kurfürst hat viel nachgegeben und verlangt selbst die Räumung Orsoy erst nach dem Krieg. Doch wünscht er entweder Ruhrort oder Duisburg nach dem Frieden eingeräumt zu erhalten. Ferner verlangt er, dass für die Artillerie 80,000 Rthlr. Werbegelder bezahlt werden. Der Kurfürst gibt nach. Schlössern, das die Generalstaaten in die Verwendung von 3000 M. von der Hilfsarmee zum Schutz der westfälischen Lande einwilligen, in Betreff Or- soys, Duisburgs und Ruhrorts bei ihrer letzten Resolution beharren. An Roms Will ekel wollen sie noch einmal 25,000 fl. bezahlen, aber nicht die 80,000 Rthlr. Werbegelder für die Artillerie. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 20. April 1672. (Empfang der Resolution vom 11. April. Noch immer zwei Schwierigkeiten übrig. (Konferenz mit Polen und Meindert. Letzte Forderungen des Kurfürsten. Brief des Prinzen Robert aus England. Lockhart erwartet) Er hat dem Kurfürsten die Resolution vom 11. April mitgeteilt und 20. Apr. ihn zur Annahme des standischen Entwurfs zu bewegen gesucht. Es sind dabei aber noch zwei Schwierigkeiten. Einmal nämlich ist die Bewilligung des Werbegelds für die Artillerie ganz und gar darin vergessen worden. Der Kurfürst verlangt aber dafür aufs Bestimmteste 80,000 Rthlr. Dann: "Die Zahlung von 1,000,000 fl. in Hamburg ist zwar angewiesen, kann aber doch nicht geschehen, ehe man ihm nicht eine Anweisung auf ein Hamburger Haus schickt, und das wird wieder ein paar Wochen Zeit kosten. Da hier dann vrenidt wert opgenomen ende bij eeuige daeruit geconjectureert, als of men met het uitgaat aan S. C. D. noch een achter opie wil houden, oninie de Tractaten niet alleen te verklaaren, maar self na mehr buiten conclusie te bieden, het welke ick gegge in geen gedachten beloorde te komen, of schoon deze ongelegentheid daeruit resulteert, dat de Heer Kurfürst tegen zijn Zifer ende drang, die er hat oninie sich met II. H. M. te allieren, tot 8) u groot verdriet ende disreputatie, so hy mij selis heeft gesagt, buitenwapenen blijft ende tot het lichten van zijn Troppen, by 't manequement van de voorz. geld, waarvan de officieren hier dagelijks op den hals leggen, niet kan geraakt. Der Kurfürst schickte darauf Cöllnitz und Meinders zu ihm in's Haus, um die beiden Allianzkontrakten miteinander zu collationieren, Hess sich des andern Tags früh zu tun von denselben darüber berichten und ihm darauf seine Bemerkungen zu dem staatspolitischen Entwurf zustellen, in denen er einmal sich bereit erklärt, mit 48,000 Rthlr. Werbegelder für die Artillerie zufrieden zu sein, wenn man ihm für diese monatlich 10,000 Rthlr. (statt 14,800) Subsidien zahlt, und dann, die Ruptur in einer besonderen Declaration unter der Hand zu versprechen; im Vertrag soll bloss stehen: "feindlich zu agieren" (Art. 10, 15 u. 21). Het sal nu van II. H. M. wijsheid syn te oordelen, of sie den. Heer Graaf hierin willen te genieten gaan en lieten Tractaat in die vagen sluiten of wel eer afwachten, dat S. K. D. buiten baar partij blijve en sieb ten beste genomen werden. Ik meen onder correctie, als inen niet iets anders aan de gang is, zo zal bet sieb wel wijzen, wat te doen of te bieden zal wegen; dit kwaad sien ik bij trainissement, dat dagelijks de conditie om niet den Heer Graaf te bedelen, zwaarder en zwaarder werden en Godt beter eerbied lange in een onmogelijkheid zullen vallen. Mijn is vertoont een brief van de eigen hand van Prins Robert aan de Heer Graaf, waarbij hy S. K. D. in den naemen van den Koning van Engeland serieuselijk versocht, dat hij zo lang in zijn tovaste alliantie niet H. H. M. wil inbochten, ter tijd toe den Engelse Minister Lockhart zijn proposal eerst probeer gedaan, die hij konde verzekeren, zo satifactorisch te zullen zijn, dat S. K. D. zoude content en volkomen verzekert daarbij vinden. Ik dukte zeer dat den voorm. Lockhart niet alleen Engelse, maar ook nieuw France orders zal in den brengen, die bet Tractaat wederom zullen retarderen en misschien buiten conclusie houden, en waarbij alle mijne aangewende moeite, die ik nu al weken aan den anderen niet zo veel obstakules begat gehad, om een goed en vertrouwelijk verstand tusschen H. H. M. en S. K. D. te bouwen, plotseling zal vallen en verhopen in niets zien, dat inen zich nulens voor niets in de France en Engelse partij werpe ofte als voorts is, uitrael blijve. Godt de Heeren, die het alles regeert en dirigeert en meermaals, als mensen hulp ontbreekt, zijn Goddelijke kracht betrokken, stijert alles ten beste en bewaart het liefste vaderland voor meerder onheil. Amerongen an Prinz Moritz von Nassau. Dat. Kloster Lehnin, 26. April 1672. Die Affektion zur S.C.D. tot den Staat ist so groß, als ich sie kann rechenschreiben, Gott sei dank, dass die Minister insgeleich so waren, in dem ich kann von allen nicht sagen und mischen in dem allein von einige wenige, die Reden waren, da davon wird mehr gesagt, als ich hier schreiben. Der Kurfürst erweise ihm viel Gnade und spricht mit großem Vertrauen und Offenherzigkeit mit ihm. Seine Negotiation hofft er bald zu Ende zu bringen, wenn nur der Staat etwas prompter resolvierte und seine Resolutionen ausführte. Digitized by Goode Letzte Schwierigkeiten. 26. April 1672. Amerongen an den Griffier. Dat. Lehnin, 26. April 1672. Die Resolution der Staaten vom 12. April hat er empfangen und dar- 26. Apr. auf sieh bemüht, mit allen Motiven, als ich nahe de zucht meiner liebe tot het vaderlande habe können exegenteren, dieselbe wär' 't möglich scheinbar te nacicken ende hier de östliche nicht te verlieren. Doch ist das gerade jetzt schwierig, da von allen Seiten schlimme Nachrichten über die Lage der Republik einlaufen: Schweden habe mit Frankreich abgeschlossen, Spanien werde weder mit Frankreich noch mit England brechen; im Innern des Staates herrscht Zwietracht und hindert alle Maßregeln, selbst die Werbungen. Der Kurfürst trägt daher mit Recht Bedenken, sich mit der Republik zu verbinden und sich mit seiner kleinen Macht so mächtigen Feinden entgegenzustellen. Für den Schaden, den seine Länder am Rhein während der Neutralität erleiden werden, ist ihm von Frankreich hinreichende Entschädigung versprochen. In der Keile stehen die Dinge, wie Brasser schreibt, ganz desperat, Der Kurfürst hat eigenhändig einen sehr civilen und cordaten Brief an den Herzog von Celle geschrieben und ihm gemeldet, dass er im Begriff sei, mit den Staaten abzuschließen, ihn zu Gleichem aufzufordern. Diesen Brief hat er keinem der Minister gezeigt, die außer Pöllnitz alle in Berlin geblieben und krank sind, und zwar ten mindesten hat er krank hohenzollern. Auch der Bischof von Strassburg hat einen langen Brief hierher geschrieben, um den Kurfürsten vom der Allianz mit den Staaten abzuschrecken, aber man glaubt ihm hier nicht und hält ihn für den Urheber von allem Unheil. Er hält es für viel vernünftiger, und hat es auch schon an Gent gesehen, dass man, anstatt der Kurfürstin und den Minister 100,000 fl. zu schenken, dem Kurfürsten die 48,000 Rthlr. für die Artillerie zahlen; der Mehrbetrag sei gering. Er wird dies vielleicht noch auf eigene Verantwortung tun. Resolution der General Staaten. Dat. 29. April 1672. Auf Amerongen's Schreiben vom 20. April ist beschlossen, die Aene- 29. Apr. Begehrungen des Kurfürsten an ihrem Entwurf vom 11. April anzunehmen, also die Auslassung des Versprechens der Ruptur im Vertrag selbst zu genehmigen. Ferner wollen sie, obgleich sie einen Grund zur weiteren Erhöhung des Soldes der Hilfstruppen nicht einsehen, dennoch Amerongen ermächtigen, wenn es nicht anders geht, die Mehrforderung für die Artillerie zuzugestehen. Amerongen soll nun den Abschluss des Vertrags, dem von seiner Seite kein Hindernis mehr im Wege steht, ungesäumt veranlassen. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 1. Mai 1672. Der Kurfürst ist wieder nach Potsdam zurückgekehrt, er ist nach Berlin am 11. Mai gegangen. Sein Hofmeister, Jonkheere, schreibt ihm aus dem Haag, dass die Generalanten in den zwei Differenzen nicht geneigt seien nachzugeben; er sehe nicht, wie er sie ausgleichen solle. Aus der Korrespondenz des Kaufmanns in Hamburg entnimmt er, dass die 600,000 H. Werbegelder noch immer nicht disponibel sind; es ist fast ein Glück, dass der Tractament noch nicht abgeschlossen und also die Deputierten des Kurfürsten noch nicht nach Hamburg gereist sind. Sonst würden sie zu seiner und des Staates Schande vergeblich haben zurückkehren müssen. Brasser aus Celle meldet nichts Gutes. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 7. Mai 1672. 7. Mai. Gestern, gleich nach Mittheilung ihrer Resolution vom 29. April, hat der Kurfürst die Unterzeichnung des Vertrags befohlen, und übermorgen wird er (Amerongen) sich mit dem Thesaurier des Kurfürsten nach Hamburg begeben, um die 550,000 Reichsthaler Werbegelder zu erheben. Er zweifelt, dass sie disponibel sind, und das würde hier viel Missbehagen erwecken, wenn man sie nicht sofort erhält. Den Vertrag bittet der Kurfürst noch einige Tage geheim zu halten, da er sonst in seine Werbungen Hindernissen begegnen könne. Die Pathengeschenke wolle man doch auch endlich nach Hamburg schicken, da man schon so lange damit gewartet. Brasser an den Griffier. Dat. Brockhausen 3 13. Mai 1672. 13. Mai. Die brandenburgischen Gesandten Canstein und Schwerin arbeiten mit ihm daran, den Herzog bei der guten Partei zu halten, sprechen aber sehr zweifelhaft von der Ratification und dem Erfolg des Vertrags zwischen Brandenburg und den Generalstaaten, wenn der Herzog nicht beitrage. Denn der Kurfürst sehe es wegen der günstigen Konstellationen sehr gerne, dass der Herzog noch grössere Geldsummen verlange, und hoffe, dass er sie erhalten werde. Resolution der Generalstaaten. Dat. 19. Mai 1672. Der Rest des Werbegelds und der erste Monat der Subsidien sollen 19. Mai schleunigst nach Hamburg geschickt werden, außerdem 40,000 Reichsthaler, die 3) Verhandlungen, um die Herzo von Georg Wilhelm von Celle und Rudolf August von Wolfenbüttel zum Eintritt in die Allianz zu bewegen, wann im 27. Art. des Vertrags der Generalstaaten zur Bedingung gemacht worden. Digitized by Google Abschluss der Allianz. 263 Am 1. Juni zur Beförderung seiner Verhandlungen an den Kurfürsten und den kurfürstlichen Hof ermächtigt, sein soll. Ferner soll Arnemann dahin wirken, dass der Kurfürst einen über seine Intentionen genau instruierten Gesandten nach dem Haag schicken, um mit den Generalstaaten zusammen die gegen den gemeinsamen Feind zu ergreifenden Schritte zu überlegen. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 1. Juni 1672. Am 29. Mai ist er von Hamburg wieder hier angekommen, hat am 1. Juni 30. die Verzögerung der Zahlungen beim Kurfürsten entschuldigt und ist mit Zuvorkommenheit angehört worden. Der Kurfürst hofft binnen einem Monat, spätestens seine Armee vollzählig zu haben. Aus Schweden hat man schlechte Nachrichten. Ebenso ist man hier mit dem Benehmen des kaiserlichen Hofes sehr wenig zufrieden. Der Goes ist ohne alle Instruktion bet. Frankreichs, Collis und Münsters Benehmen angekommen, und hat vom Kurfürsten bloss Türkenhilfe verlangt, von denen gar keine Gefahr droht. Der Kurfürst hat daher sofort Anhalt nach Wien geschickt. Resolution der Generalstaaten. Dat. 6. Juni 1672. 2. Fringstag Abends 7 Uhr. Es wird beschlossen, Amerongen von der traurigen Zeitung, dass 6. Juni Wesel erobert habe und Büderich und Orsoy erobert seien, zu benachrichtigen und ihn zu beauftragen, dass er alle möglichen Mittel aufwende, um den Kurfürsten zur schleunigsten Hilfeleistung zu veranlassen, und alle entgegenstehenden Schwierigkeiten beseitigen zu helfen. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 8. Juni 1672. (Empfang der Resolution vom 28. Mai. Reise nach Dresden aufgegeben und beschlossen, mit Krollnitz nach dem Haag zu gehen. Der schwedische Gesandte, Celle. "Schlechte Nachrichten aus Cleve und Mark. Statthaftigkeit des Kurfürsten." München, den 2. Juni. Seine Königliche Majestät ist geweckt von den ersten Nachrichten dieses 8. Juni. Seitdem ontfaitig ich den 2. Juni. Missive und resolutio vom 27. der vorherigen Monat, warer beim deselben keine Anschrift, dass konzediert der Überlegungen zur bewaffneten Allianz gedachte Verträge. Der Vorchuss von 5000 fl. auf die Werbegelder erhoben hatte. Am 9. Juni kapituliert Wesel, nachdem es von den Comischen seit dem 1. belagert worden. Orsoy war schon am 3. fallen. Die Allianz von 1672. Nachdem Seine Majestät die Allianz von 1672 bewilligt hatte, wagten sie, die schweren Lasten mit dem Anfang von neuen anderen Allianzen zu tragen. Sie wollten vor allem weiträumig von diesen abwehren, wenn etwas und was mit den hertogen von Bruns-wijck und Lüneburg sollte werden getan; von welchen Seine Majestät resolutio ick mit Vorsicht S. C. D. Hebben kennisse gegeven en de denselven gevraagd of in joodse oordeel, dat het noodzakelijk was, dat ik mijn voorgenomen reis naar Dresden, naar een van zijn ministers (zo in joodse berechtigd had derwaarts te zenden) zou voortzetten. Daarop heeft S.C.I.D. geantwoord, dat zodanige besending soort onnodig zou zijn, wees en beter waren, dat ik een keer nevens den lieere Pelnitz naar Holland vatte, om H.M.M. mondeling te berichten van den geheelen toestand van zaken in deze gewesten, en wat bij geen concert men sal ondernemen tot afweering van alle oppressie van elkaars Landen en Luiden, gelijk ik dan geintentionneert blijven, zo haast de bewuste narratie zal hebben ontwogen en geëxtraheerd, nevens den vader. Heer Feinitz te doen en overal de reis naar Dresden te staken. Den Sweetsehen Envoye', heeft gisteren zijn afschrijving become en is hem niet onduidelijk te verstaan gegeven, dat tot behoud van de vrede in de Duitse Rijk meer Consilia gerequireert worden als die van Frankrijk en zijn Meester, die bij hem gemaakte Tractaat aan den Keizer, Cur- en Fürsten schijnen te willen de wet voorschreven. Gemelde Minister gevraagd zijnde had zich zo veel laten ontvallen, dat zo wanneer 8. C. D. H. H. M. volgens zijn gegevene garantie bij het Cleefsche Tractaat tegengestreden de bisschop van Munster bijsprong, dat sulext mede zoude strijden tegen het voorgeroerde Tractaat, het welke voor een absurditeit werd opgenomen. Vran het Zelsche hof is hier geen andere nieuwsdiensten als dat die Fürst nog veel persisteerde van naar geen alliantie te willen luisteren, ten zij dat den Keizer zich echt verklaren en de Kroon Denemarken in de partij komt. Hier komen dagelijks brieven uit het Graafschap Maas en Furstendom Minden, waarde Cleefsche opgehouden, die vermelden van de barbarende wreedheid, zo de Fransen als omringd in de Landen van Gulick en in speciaal Berg (alwaar de onderdanen meer als drie vierde van de religie zijn) pleegen met moorden, branden, verwonden, rooven en plunderen, verschoonend jongh noch oud, zelfs niet pauselijke geestelijkheid en die van hare gesindten. S. C. D., die deze brieven in mijn tegenwoordigheid liet lezen, zei, dat die van zijn Cleefsche en Bergsche Landen niet anders had te verwachten, of wel deszelfde tot nog toe waren verschoont geweest. Een gelijksoortig bekend had heer dat een van zijn Ministers aangeraakt was, dat de heere Kurprinz zijn Meester de partij van de Huette moest abandonneren, zodat in tot Soest een magazijn zoude maken en zijn Land van der Marek van die kant diermaaten invasteren, dat er niet een huizen over zoude blijven staan. Waarop hooggeëerde heer Kurprinz met zeer significant expressie aan mij gelaten te zeggen, dat hij het nu met H. H. M. aangevangen hebbende ten beste van de gemeene zaak en tot onderhouden van de ware gereformeerde religie (daarover hij zeer grote bezorgdheden had, van dat men die tracht te uit te roeien) alles zal hazarderen en daarbij opzetten, wordende zijn versterkingen en alles wat tot den veldtocht gerequireert werd, over nacht en dag versterkt. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 12. Juni 1672. [Kriegserklärung von Münster. Bestürzung des Kurfürsten über den Fall der Rheinfeldungen. Französischer Gesandter erwartet. Der Kurfürst ist zwar fest, bedarf aber der Unterstützung. Gute Nachrichten aus Wien.] Er hat dem Kurfürsten die Kriegserklärung des Bischofs von Münster 12. Juni, mitgeteilt, die derselbe für frivole Prätexte erklärt, die Gott dereinst an den Tag bringen werde. Mein Herr, ich kann nicht schreiben, wie perplex ich S. C. D. habe gefunden, auf die unglückliche Zeitung gestern durch den General Major Span den 5. dieser uit Lipstadt alhier übergesandt, van dat den 2., 3., 4. und 5. dito die Städte von Orsoij, Rijnbergen, Weesel, Buderick, Bredevoort und Grolt ihr an die Franzosen nach weinig Resistenz gegeben, te haben, hatten übergegeben; darüber. Rheinberg wurde den Franzosen am 5. Juni durch Vertrag des staatlichen Commandanten übergeben. Bredevoort und Grol (Groenlo) nördlich von Wesel in der Grafschaft Zutphen gelegen. Grol wurde am 10., Bredevoort erst am 18. Juni erobert. Alle diese Nachrichten sind also mehr oder weniger verfrührt, da Jodermann damals den Kopf verloren hatte und gleich das Schlimmste fürchtete. Digitized by Google bij seer ontroerd was, en zijde, dat sukel onmogelijk was te begrijpen. Daar komt het wordt geschreven, dat de voorz. Steden seer slecht van Volck, Canon en alderhande samenwijken van oorlog bij zijn voorzien gewest; het welke ik, alhoewel daarvan onbekend om de reputatie van den Staat heel tegen gesproken en gezegd, dat bij één woord te presentieren was, dat bij de Ingeseten en Burger daar omheen moest wezen genialiversiteit, dewelke, gelijk S. C. D. bewust was, voor hen bedoelde laten verklaren, dat zij baar tegens de Vijanden van H. H. M. niet wilden verdedigen. Quid pro quo, mijn is hier daar over ten boogsten perplekten en oordeelt, dat het verlies van de voorz. Steden een groote sequente van onheil voor den Staat zol nac zich snelten en de Vijanden grootclijk eenmaikigeren, die gezegd werden daar in goede benijding gevonden te hebben. Hieruit eespt, dat de Kurfurst van Saksen op heden aan dezen bij niets schiep verwitteerd, dat bij H. H. M. den oorlog declareert, gelijk uit de nevengestelde brief gesien worden, en dat er een Franschen Courier tussen wegen is, die hier andermaal een ethisch antwoord zal vorderen, of dezen Kurfurst zich vriend of vijand wil verklaren, waarbij men hier ten hoogste zal verlegen zijn. Echter vertrouw ik, dat S. C. D. bij het gecorriveerde standvastig zal blijven en in zullen zien een expedient te vinden, om beter zo prompt niet te antwoorden als hij zal desidereren. Doggen H. H. M. belleven ondertussen ongekende correctie verdacht te zijn, dat zo zij van hoge bogen assistentie verwachtten, daar andere Duitse standen in het spel zullen moeten komen, zo niet, zij zullen gepenning worden, niemand Troepen op te brengen. S. C. D. belieefde mij te zeggen, dat bij deze ongeluckige toestanden bij gisteren van den Prins van Anhalt goede tijdingen van Wenen waren gekomen, waarin gestanddeelt, dat het Keizerlijke hof aan S. F. D. had verklard, dat de Keizer op zijn instantie gerevolueerd had en dat 40,000 man en 6000 paarden niet den eersten maar na Eger te doen marcheren, tot S. C. D. assistentie, en dat de Spaanse Minister aan het hof daar zeer goede officieren daaromheen had bijgebracht, welke Troepen in orde zouden voldoen, onmiddellijk die van S. C. D. te contact. Vgl. Schwerin's Briefe bei v. Orlich II. Die Nachrichten aus Holland sind so arg, dass hier alles gehört ist. Der Uraf von la Vauguion. Mignet IV. 89. Bestürzung über den Fall der Clevischen Festungen. 267 Die jüngeren ende met denselben ten besten van het gemeijn te ageren, mij versoeekende, dass ick het sech aenstonds door een expressen aan den heeren Brasser in secretesse wilde notificeeren, ten eijnde sich aan 't Zelsehe hoff in inspectie daervan winde bedienen, uit oorsaecke van dat meu sign tot noght tue aldaer op den Keijser heeft beroepen, gelijk ick bebbe gedaen, versoeekende mede dat dit bij de Kegeringe voor als noght mochte gesecreteert worden. Godt geve dat soo dante secoursen niet te laat mogen komen. Amerongen aan den Grieffier. Dat. Berlin 15. Juni 1672. Empfang der Resolution vom 10. Juni. Des Kurfürsten Werbungen sind noch lange nicht beendigt. Er hat 10- 12,000 M. zur Disposition. Berichte über die elende Verteidigung von Wesel. Sehr ernste Lage des Kurfürsten zwischen Schweden und Frankreich. Klagen über Braunschweig und Dänemark. Hat ihre Resolution vom 5. Juni mit der traurigen Nachricht vom Fall der Festungen am Rhein am 15. Juni erhalten, sie sofort dem Kurfürsten mitgeteilt und denselben gebeten, dem Staat sobald als möglich zur Hilfe zu kommen. 