title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: Wanneer zich een :paar menfchen, die door eene losbandige levenswijze de gezondheid ondermijnd en de ligchaamskrachten verteerd hebben, in het huwe- lijk vereenigt; laat het zich zeker niet verwaächten , ‚dat zij ouders van een frisch en bloeljend kroost zijn zullen. Dit voorregt valt, naar den gewonen loop der dingen, alleen aan echtgenooten ten deele , die zich niet behoeven te fchamen, als zij zich de jaren hunner, jeugd herinneren. En zoo ziet men «ook .in de maatfchappij, dat al wat .van menfcheh zii VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 8% ‘zijnen oorfprong ontleent, aan de hoedanigheid der- :zulken beantwoordt , die er het aanzijn aan gefchon- ken hebben. Deze waarneming nu komt ons, bij het onderzoek naar de beginfelen der Zedelijke en -Godsdienftige Befchaving van Zuropa „ bijzonder te ftade. Het is ons te voren reeds gebleken, dat zij, verre van in dit werelddeel onbekend te zijn geble- 'ven, haren weldadigen invloed overal, waar het ‘:Christendom in tamelijke zuiverheid beleden werd en tot een rigtfnoer voor hart en wandel ftrekte, luis- terrijk heeft ten toon gefpreid. Maar even zeer is het ons gebleken, dat dit, de grootte der bevolking van het Romeinfche Rijk in aanmerking genomen, :onder de zeldzaamheden behoord heeft, die flechts uitzondering maakten op den algemeenen regel var verbastering, welke heinde en verre was doorge- drongen. Hetzelfde geldt met volle regt van. die gewesten in Aziö en Afrika, waar er gemeenten gefticht zijn geworden, die, met afftand van Joden- dom of Heidendom , zich naar den Zaligmaker der wereld moemden. De Zedeliike en Godsdienftige Befchaving had zich derhalve, toen :de heerfchappij van het Westen verbroken werd, nergens in die mate uitgebreid, dat men haar als de Befchaving der maatfchappij befchouwen kon. En tot die hoogte ‚gekomen, was zij in Europa een nieuw verfchiünfel. Maar hoe zomden nu de oude 'bewoners van dit werelddeel in ftaat zijn geweest, om zulk een nieuw verfchijnfel te doen ontftaan? Een verow- ‚derd , naar geest en ligchaam beiden verweckelijkt en + Fa vit- ‚84 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN uitgemergeld menfchenras! Wezens, over het geheel ‚genomen „ voor geene betere indrukken vatbaar, dan die eener verfiinde, of wel, zoo als bij de meesten, ‚grove zinnelijkheid! Voor eene herfchepping der ‚maatfchappij was van de zoodanigen niets te wach- ten. Werden onder dezelve al eenigen aangetroffen , die boven hunne tijdgenooten in wijsheid zoo wel, als in Godvrucht en deugd uitftaken; zij waren veel ‚te weinig in getal, om den verderfelijken invlocd van den grooten hoop te ftuiten. Zelfs daartoe ichoten zij te kort, om het licht van letteren, kuün- ften en wetenfchappen fchijnende te honden. Hoe zouden zij dan het werk der. wedergeboorte van het ‚menfchelijk geflacht kunnen aangevangen hebben ? Hoe ‚zou de bevolking van het Romeinfche gebied, na dat zij door verhuizingen en oorlogen, door pest en hongersnood voor een groot gedeelte verfmolten ‚was „het vermogen gehad hebben, om tot vestiging van zoo iets, hetwelk geheel eenig in zijne foort was, over de uitgeftrekte oppervlakte van het Rijk den grond te leggen? Neen, er waren vreemdelin- gen noodig, om in dezen ftaat van magteloosheid te doen hetgeen' de oorfpronkelijke bewoners des lands, noch de afltammelingen van geflachten, die zich voorheen aan .dezelve hadden aangeknoopt, doen konden. Zonder den aandrang van die vreem- delingen zouden welligt de Romeinen de invoering van het Christendom niet eens geduld, of althans weel meer. vertraagd hebben, dan nu gefchied is, nu ‚de aandacht der Keizers en volksbeftuurders dikwijls van VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 85” van den inwendigen ftaat des Rijks werd afgetrokken cn hun door de,vreemde horden „ die van buiten invie- len, handen vol werks gegeven werden. Zoo hadden die vreemdelingen de Godsdienst , welke eenmaal door gansch Europa moest beleden worden, zonder dit te weten of te bedoelen, reeds grootelijks aan zich verpligt. Weldra zouden zij, na zelven die Gods« dienst te, hebben aangenomen, ook de maatfchappij , door geheel het Westen heen, aan zich ver- pligten (*). Maar welke vreemdelingen moesten het zijn, om» het nieuwe verfchijnfel, hetwelk Europa zien zou, voort te brengen? Half befchaafden uit Perzie of: Egypte? Menfchen derhalve, met Oosterfche pracht en weelde ingenomen „ en aan de onbepaalde bevre- diging van zinnelijke lusten en begeerten, gelijk het in warmer luchtftreken toegaat, gewoon geworden ? Waarlijikl van de zoodanige was er niets tot her- ftelling te hopen, als zij zich met den bedorvenen en. uitgeteerden landzaat: vereenigden. Integendeer zot- (*) Ook scHLosser erkent het a, p. I. B. s. 589 en elders als een werk der Voorzienigheid, dat er vreemde volken in Europa gekomen zijn, om Röme’s hieerfchappij te verdelgen en nieuwe Staten op te rigten, En bij den Hoogl, van KAMPEN in de Verhandd, van TEYLERS Godgel, Gen. D. XXIH. bl. 323 volgg. herin- neren wi ons, leerzame opmerkingen te dezen aanzien gevonden te hebben, 86 ÖVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN zouden daardoor de ondeugden verder verbreid , nieuwe vormen van ongebondenheid uitgevonden en een mengelmoes van vreemde begrippen in trein ge- bragt zijn, hetwelk nergens anders toe dienen kon, dan om de verbasterde maatfchappij, zonder welker vernietiging er geene beterfchap te wachten was, nog eene wijle tiids op te houden. Neen, ‚zou er cene hervorming worden aangevangen; dit: moest gefchieden door barbaren uit het Noorden: en echter door geene barbaren, die van alle menfchelijkheid verftoken, enkel en alleen van uit hunne wouden en moerasfen opgetogen waren, om het Romeinfche Rijk te vernietigen; maar door zoodanige, die wit den ftaat der wildheid reeds lang uitgegaan en reeds te menfchelijk waren, om al het oude te vuur en te zwaard uit te roeijen; ja die, voor een 'groot gedeelte, het Christendom „ waaruit de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving ontfpruiten zou, althans bij name, hadden :aangenomen. Zoodanige nu leert ons de gefchiedenis, dat de veroveraars. van het Westen geweest zijn: en door vooroordeel misleid: heeft men ze, gelijk von sAvIGnY (*) te regt op- merkt, niet zelden met veel te zwarte kleuren af- gefchilderd. Zelfs mogen wij niet ontkennen, dat de meesten derzelven, zoo als pLANncK (}) zegt, reeds lang vösr dat zij Christenen werden, geor- va den- )ua.p. IB. s. 155. “(}) Geschichte der Christlich-Kirchlichen Gesellschafts- Verfassung. B. U. s. 51, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 87 «ende maatfchappijen hebben witgemaakt,. welker äinrigting van even zoo veel; fcherpzinnig vernuft. als- -wijze ervaring getuigde..., .Evenwel., vergelijke men die maatfchappijen niet met de - Europfiche van ‚onze .dagen, maar veeleer met..de. Barbarijfche R.oofftaten ; en verlieze men toch,-dopr' hetgeen van hunne zeden en wetten te onzer kennis gekomen is, .die froop- togten en omzwervingen niet. ujt het oog, waarmede zii hebben volgehouden, tot dat zij zich in, het ‚Westen vast hadden 'nedergezet ! Buiten allen twij- fe] hebben wij ons- ‚hier volken: voor te ftellen, bij weike de. verbeelding over de rede heerschte. llet waren kinderen in’ het , verftand „ die zich, om .met GUIZOT (*) te fpreken, over niets dan over hun ‚eigenbelang bekommerden en van medewerking tot algemeene welvaart geen denkbeeld hadden (+). Zj kenden’ fchier geene andere behoefte, dan die van een ftukje broods, om den honger te ftillen, en yan een plekje gronds, om er zich met der woon, te vestigen. Mogten zij al eene maatfchappij uitmaken; zij wisten echter nog van geen maatfchappelijk leven; twee dingen, welke men zorgvuldig var | “> (*) Lee III. p. 20, 21. (}) Dit maakt mALTEBRUN, Precis de la Geographie universelle. Tom. I. p. 474, 475, tot een hoofdken- merk der barbaarschheid ; welken -ftaat ik met blijd- -fchap zie, dat deze beroemde Schrijver ook van dien der wildheid, zoo wel als van dien der Befchaying ‚ onderfcheidt., 88 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN elkander onderfcheiden moet, Wat de begrippen nopens het Zedelijke en Godsdienftige betreft , waren zij, ja wel, met groote vooroordeelen bezet; maar voor het overige echter buigzaam als was, hetwelk alle mogelijke vormen aanneemt. Zelfs hunne. No- madifche levenswijze had. hun eene onverfchilligheid omtrent de voorvaderlijke leerftellingen ingeboe- zemd (*). Zulke barbaren waren het, die zich vanı Rome’s gebied meester maakten: enzulke moesten het ook zijn, zou er eene betere Befchaving in Europa worden ingevoerd, dan dit werelddeel tot dus verre gekend had. Onder die volken had zij niet te kampen met: den valfehen en verderfelijken ftelregel eener reeds eeuwen lang gewettigde Staatsin- rigting. Hier kon zij de gemoederen, van den aan- vang af, vrij en ongedwongen leiden, zonder dat zij verouderde vormen te ontzien had. Hier was zij in ftaat, haar karakter overal te bewaren en even- wel verfchillende gedaanten aan te nemen, naar mate zii met elken landaard ftrookten. De najjver, welke er tusfehen de onderfcheidere Rijken ontftaan moest, zou weldra het zijne bijdragen, om te ver- wijderen of af te weren, wat haar in haren voort- gang hinderde. Alles zaamgenomen,. zag zij zich onder deze barbaren een’ werkkring geopend, veel suimer en heilrijker, dat zij die vinden kon onder Europa’s oude bevolking, De. Befchaving zelve | moest (*) Aanmerking van dem Hoogl.. roraarns in Aer Archief voor Kerkeligke Gefchiedenis. II, D.-bl. 88 volgg. VAL :DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 389 moest als een kind te voorfchiin komen PR als een kind met ftamelen beginnen, om vervolgens eene verftaanbare taal te fpreken en eindelijk woorden van wijsheid te. laten hooren. Zij moest met Europa, om het zoo uit te drukken, al de tijdperken des menfchelijken levens doorgaan, tot dat de dagen der volwasfenheid bereikt werden. Zonder dit kon er, ja wel, eene bedriegelijke optooijing, of eene. ge- brekkige vernieuwing van het verouderde plaats grijpen; maar was eene herfchepping van de maat- fchappij onmogelijk en dus de langzame voortgang der menschheid in volmaking uitgefloten. Wanneer wij het karakter nagaan, hetwelk de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving van het: heden- daagsch Europa heeft aangenomen; dan vinden wij het juist overeenkomftig met de denkbeelden, welke bij het onderzoek naar derzelver vereischten voor onzen geest oprijzen, Dezelfde hoofdtrekken , welke wij. beredeneren kunnen, dat haar eigen mocsten ziin, treffen wij werkelijk aan: oor/pronkeljkheid , erusthaftigheid, beflendigheid, algemeenheid (*). Doch (*) Guizor noemt ook Lee. II. p. 3 ff. de verfchei- denheid een kenmerk der hedendaagfche Befchaving, Maar behalve dat hij van de Befchaving in het gemeen, en niet van de Zedelijke en Godsdienftige in het bijzon- der fpreekt, fchijnt bij bet wezen der zaak niet genoeg te onderfcheiden van hetgeen uit de verfchillende lotge- vallen, denkwijzen, woonplaatfen der volken en andere omftandigheden voortvloeit. En fchrijft hij aan de Be- 090 OVER HET. VERBAND TUSSCHEN DEN. Doch die hoofdtrekken kon zij niet anders 'verkrij gen „ dan door middel van barbaren „ enwel varı zulke barbaren, als het Westerfche Keizerrijk overftroomd hebben. . Ja het was niet genoeg,,: dat zij zich daar met der woon vestigden;. maar zij moesten het Rijk zelve floopen en nieuwe maatfchappijen oprigten. Oorfpronkelijkheid heeten wij de begaafdheid, om dingen uit zich zelven voort te brengen: en aan hetgeen op die wijze voortgebragt is, geven wij. den naam var oorfpronkelijik. Beftaat er iets, hetwelk men van elders niet ontleend ‚heeft „ op onderfcheiden plaatfen te gelijk ; of heeft het in onderfcheiden eeuwen beftaan', zonder dat: de.eene het van de andere over- nam; men zal niet loochenen kunnen, dat dezelfde naam er aan toekomt. Doch met den meesten nadruk zal die gebezigd worden, waar zich het een of ander voordoet, hetwelk nog nergens of nooit te voorfchijn is getreden. In dezen zin fpreken wij nu van de oorfpronkelijkheid der Zedelijke en Gods- dienftige Befchaving van het hedendaagfche Europa. Hebben wij zoo wel in dit, als in het vorige boek- deel gezien, dat vöör de vijfde eeuw onzer Chris- telijke jaartelling geene maatfchappij, en veel min een half werelddeel gcelukkig genoeg is geweest, om | die fchaving der oude wereld de eenheid als een’ eigenaar- digen karaktertrek toe; het zal in den loop van dit werk blijken, dat zieh die in de Zedelijke en Godsdien- ftige Befchaving van onzen tijd, als geheel aan het Christendom’ verbonden , niet minder voordoet.. VAL’ DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 9t die Befchaving te bezitten; hieruit volgt wel van zelve, dat wij haar oorfpronkelijk noemen mogen, als wij van. de nieuw opgerigte Staten: fpreken. En vraagt men nu, waardoor zij deze eigenfchap ver- kregen hebbe; dan is het ’antwoord: -door hare gelijikmatige werking op al de vermogens van den menfchelijken geest: eene :werking, welke even zeer varı haar gevorderd wordt, om de menschheid tot volmaking op te leiden, als scHorTrT dezelve aan den redenaar voorfchrijft, om voor. zijne toehoor- . ders te zijn, wat hij voor hen zijn.moet (*). In- zonderheid was haar.de taak toebetrouwd „ om rede en gevoel met elkander in overeenftemming te bren- gen. Tot dus verre was dit nog nergens gefchied. Doorgaans waren de. Oosterfche volken fteeds door. het gevoel, de Westerfche, bij name de Grieken en Romeinen,,. door de rede geleid geworden. Bif genen had men daarom meer warmte met donkerheid , bij dezen meer licht met koude aangetroffen. EsBER- HARD (}), die dit zeer duidelijk uit eenzet, voegt er ook de aanmerking bij, dat de beftanddeelen van het eene: 200 wel als van het andere in het Christendom aan- wezig zijn. Doch hierin wijkt hij van het fpoor der waarheid af, dat hij de onderlinge vereeniging van rede en gevoel als de vrucht van het menfchelijk denkvermogen :voorftelt; terwijl wij dezelve, zoo wij aan’ voldingende bewijzen eenig gewigt hechten, aan (*) Die Theorie der Beredsamkeit. I. Th. s. 105 ff. (}) Der Geist des Urchristentkums. 1. Th. s. 6ı ff, Hl. Th, s. 83 fl, 92 OVER HET VERLAND TUSSCHEN DEN ': aan de kracht van Gods bijzondere tusfchenkomst; moeten toefchrijven, Als opvoeder zijner redelijke ' fchepfelen op aarde had Hij, namelijk,- door de: zending van MozEs en de Profeten, gelijk mess dit- fraai ontwikkeld heeft (*), de wereld voorbereid „ om aan een Riijk deel te nemen, hetwelk zich als: koningrijk der hemelen van alle maatfchappelijke- inrigtingen onderfcheiden zou. Dit Rijk had hij te- zijner tijde door cHRIsTus ‚gefticht en onder Joden- en Heidenen uitgebreid; zoodat er aanzienlijke ge- meenten Ontftaan waren, ja zelfs de volken onder. Rome’s gebied en: de ingedrongen barbaren „ voor het: grootfte gedeelte, zich naar den naam des Verlosfers: noemden, Maar door een’ zamenloop van omftan- digheden was het licht, hetwelk_het Euangelie had aangebragt, reeds door dikke nevelen verdonkerd , en de warmte, waardoor de gemoederen voorheen‘ in ijver voor het goede ontftoken waren geweest , bijna geheel verdwenen : weshalve het zoo gefchapen. ftond, dat het ten laatfte eene koude duisternis zijn zou, die zich, zonder hoop op herftel, over het: menschdom verfpreidde. En zoo verre.moest het, naar den wijzen raad der Voorzienigheid, komen,- opdat er een groote ftap tot wenfchelijke volmaking. gefchieden kon, door de Zedelijke en Godsdienftige Be-- fchaving op zulk eeng wijze, als het nog nooit gehoord. was geworden, in de maatfchappij in te yoeren.: Nukon dit , gelijk ons boven gebleken is, bij de oude bevolking des lands, geene plaats grijpen. Dezelfde of (*) Kern der lcer van Gods Koningrijk. bl, 26. volgg. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 93 of nog veel erger hinderpalen zouden zich elders hebben opgedaan, wanneer het in een’ reeds geves- tigden Staat beproefd ware geworden. Waar de menfchen reeds zekere bepaalde en vaste vormen gekregen hadden; bleef er voor de Befchaving niets anders over, dan zich aan vijandige begrippen en bedorven zeden aan te fluiten, zoo veel mogelijk te wijzigen en te verbeteren wat er te wijzigen en te verbeteren was, en even eens te werk te gaan, als wanneer men aan cen verfleten kleed nieuwe lap- pen aanzet (*). Nceen, om te worden hetgeen zij g0- (*) Guizor noemt Leg. III. p. 22, 23 vier oorza- ken op, waardoor het zal gekomen zijn, dat de Barba- ren de Befchaving invoerden: de overblijffelen uit de fchipbreuk van Rome’s grootheid, de navolgingszucht bij de vreemde volken zelve, de Christeliike kerk en de verfchijning van groote mannen. En al deze vier bij- zonderheden moeten wij in aanmerking nemen, Doch wilden wij dezelve, bij hare ongelijkfoortigheid , als oorzaken rekenen; wij zouden het getal niet alleen zeer vergrooten kunnen; maar ook op den voorgrond plaat- fen hetgeen op den achtergrond ftaan moet, De eenige oorzaak is de flooping van het Westerfche Riik door Barbaren, die zich aan het Christendom hadden aange- ‚lloten of weldra tot hetzelve toetraden. Wij verftaan hier- door niet de vermeestering van het gebied door oDoA- CER, welke op zich.zelve van weinig aanbelang geweest is, en hier alleen in aanmerking genomen wordt, om van een bepaald tijdperk te beginnen; maar al die ge- ‚beurtenisfen, welke tot de floping van het Westerfche Rik betrekking hebben, 94 OVER HET VERBAND. TUSSCHEN DEN: ‚geworden is, moest zij met de maatfchappij zeive ‚ontftaan, en dus onder barbaren, van elders aange- komen, om zulk eene' maatfchappij te ftichten. En zie! Daar geraakt het Westen van Europa in de magt van zulke vreemde horden. Het zijn volken of volksftammen, weleer uit het Oosten naar dit werelddeel overgeftoken, en bij welken de indruk- ken, die zij als zwervende herders of jagers in het oude vaderland gekregen hadden, nog niet geheel ‚zijn uitgewischt. Wat doen zij nu bij hunne ver- overingen ? Zekere gemeenfchap met de oorfpronke- dijke landbezitters aangaan? Van derzelver inrigtin- gen, denkbeelden en zeden overnemen hetgeen. zij nuttig en voordeelig achten? Rurs (*) en anderen hebben duidelijk genoeg getoond, dat dit volgens 'het natuurlijk beloop der dingen gebeurd is. (+) Zeer te regt vindt pross t. a.p. I, D. bl. 175, in deze Noordfche volken, eene verdraagzaamheid ten opzigte van regtzinnig en Arlaansch geloof, door welke zij zich van de gevestigde belijders onderfcheiden heb- ben. Wij zien hiervan eene treffende proeve in hergeen EUNODIUS t. a. pP. p. 1012 nopens den invloed van Epi- PHANIUS op de Rugiörs verhaalt. Doch hoe verkleefd de barbaren aan her Arianismus, wit een ftaatkundig. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 05 veh dan grootendeels op zich zelven. Als over- heerfchers geven zij den toon. De grond wordt weldra gelegd tot het. ftichten der Vifgothifche , Angelfakfische, Frankifche en Longobardifche Rijken. De kinderlijke eenvoudigheid, of, wilt gij liever,, onwetendheid laat zich hier door het gevoel geleiden. Van door de nevelen heen ontvangt men eene warm- te, die de akeligheid der duisternis vermindert „ tot dat in eene reeds lang voorbereide ecuw, het licht der kennis weder doorbreekt en een’ ieder, die zich geen’ blinddoek heeft voorgedaan, vroliik in de oogen fchijnt. Zoo geeft ons menigmaal de natuur, bij een’ bewolkten dampkring,in de zoele lenteluchıt, welke wij inademen, zekere vergoeding voor het gemis der liefelijke zonneftralen, tot dat zich lang- zamerhand de wolken van een fcheiden, het licht aan den hemel gezien wordt, en wij nu ook een’ hooger’ graad van warmte gevoelen, Doch de Befchaving, welke Zedelijk en Gods- dienftig zijn zou. moest zoo wel den karaktertrek van ernsthaftigheid als van oorfpronkelijkheid bezit- ten. Wij fpreken hier van eene ernsthaftigheid , welke daaruit ontftaat, dat het Goddelijke met het menfchelijke vereenigd, en wel zoo vereenigd wordt, dat oogpunt befchouwd, geweest zijn, kan men gereedelijk befluiten uit de vervolgingen der regtzinnigen, door de Vandalen en anderen aangerige en uit de onbuigzaam- heid, waarmede de /ifgothen hun Relkel eeuwen lang "heben aangehouden, 96 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN. dat men aan het hoogere den hoogeren, aan het lagere den lageren rang tockent. De Godsdienst is dan geene uitvinding van wijsgeerig vernuft, veel min een gewrocht van ontftelde herfenen; maar een gefchenk van den hemel, om den kortzigtigen aard- bewoner langs den weg des geloofs het bovenzin- nelijke, hetwelk hij niet aanfchouwen kan, te doen eerbiedign. Dan heeft men geene geboden var deugd, of zij ftaan met die der Godvrucht in het allernaauwst verband; geene pligten jegens ons zel- ven of onzes gelijken, of zij zijn tevens pligten jegens God. Dan zien wij den loop der dingen als eene fchakel van gebeurtenisfen aan, welke geene toevallige of willekeurige, maar eene vast en weldadig bepaalde rigting nemen, welke van het beftuur cener Hoogere hand afhangt : zoodat de wereldgefchiedenis dan Gefchiedenis van de gangen der Voorzienigheid wordt. Dan befchouwt zich ook de bijzondere mensch, bij al wat hij te doen of te lijden heeft, niet als ‚een wezen, flechts daartoe in aanzijn geroepen, om ziinen kring hier op aarde te vervullen; maar als cen’ kweekeling van den grooten en onzienlijken Mpvoeder ,„ die tevens zijn Schepper is, voor de ecuwigheid. Nu mogen wij geheel de oudheid raad- plegen, wij zullen nergens een volk vinden, waarbij het Goddelijke en het menfchelijke. in zulk cene fchoone overeenftemming geweest zijn. Zoo gewoon het in het Westen was het Goddelijke te vermen- fchelijken; zoo gewoon was de vergoddelijking var het menfchelijke in het Oosten. Wijd en zijd vick de. VAL’ DES WESTERSCHEN KEIZERRIjKS ENZ. 97 de Godsdienst zelve in het ongerijmde en belasche- liike. Dit moest de Zedelijke en Godsdjenftige Be- fchaving in Europa ftuiten. Maar zou zij zulks doen; zou zij eenmaal die misbruiken met wortel en tak .uitrociien; dan was het nu tijd, -daarmede te beginnen. En daartoe was de overheerfChing der barbaren , zoo als de gefchiedenis ons die voorftelt , volftrekt noodig. Reeds langen tijd voor de flooping des Rijks hadden zij met de Romeinen zekere ge- meenfchap gchad „ en daardoor waren. derzelver lette= ren, Kunften en wetenfchappen hun zoo scheel vreemd niet, als zij voor de S/ayer en andere ftam- men zouden geweest zijn. Zij droegen dan ook daaraan geene zoodanige vijandfchap toe, dat zij die met alle magt te keer gingen. Integendeel’ waren er onder hen „ die ze, zoo al$g ENNODIUS van THEODO- RIK getuigt (*), grootelijiks. begunftigden. Zoo behoorde het ook te gaan; zou de vrucht van. den arbeid der ouden voor de nakomelingfchap niet ge- heel verloren ziin, en de Befchaving van het heden- daagfche Europa dien glans en luister bezitten, welke zij niet ontberen kon. Doch wilde zij den naam eener Zedelijke en Godsdienftige Befchaving verdienen; dan. mogt zij geenszins, gelijk pöLıtz (+) zceer . (*) In Panegyrico Theodorico regi dicto, apud siR- mon, Tom, I. p. 967.sqq. -.(}) Sind wir berechtigt eine grössere künftige Aufkläs rung und höhere Reife unsers Geschlechts zu erwarten ? s. 8ı f, | Il. G 93 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN zeer juist opmerkt, .den fmaak voor het fchoone en bevallige, ja zelfs niet de beoefening van letteren, kunften en :wetenfchappen tot .grond hebben „ waarop zii gebouwd was. En dit was ook niet te duch- ten bij volken, gelijk de -barbaren van het Noor- den. Zij waren daartoe niet alleen vecel te onkun- dig, maar tevens veel te afkeerig van hetgeen men geleerdheid noemde, als die zij waanden, dat van dapperheid verre verwijderd was en het gemoed meestal tot vreesachtigheid en laaggeestigheid ftem- de (*). Neen, hunne begrippen en zeden bragten het mede, dat zij van een ander beginfel uitgingen x en dit was Godsdienftigheid. In al hunne openbare en huifelijke betrekkingen, zegt PFISTER (+), zien wij eene Godsdienftige grondftelling doorfchijnen: en de bijzonderheden „ die hij aanhaalt, zijn van elders genoeg bewezen, al is het, dat wij twijfelen mogen, of TAcıtus het tafereel ,„ hetwelk hij van de Ger- maner ophing, niet wat te fterk. gekleurd heeft. Spreidden zij nu zulks ten toon in die dagen, waar- in zij nog aan het heidendom verbonden waren ;z het was zoo diep in hun geheele wezen ingedron- gen, ‚dat het hun ook na hunnen overgang tot het Christendom bijbleef en op hunne bedrijven werkte. Ja (*) .Woorden, door procopius, de bello Gothico. Lib. I. cap. 2 van de Goshen onder Amalasuntha gebruikt z maar op de meeste der Germaanfche flammen toe- pasfeljk, (1) Geschichte der Teutschen. I. B. s. 316. VAL. DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. -99 'Ja naar dat zij voor de nieuwe ker, welker belijde= nis zij, met verzaking der afgoderij, hadden afgelegd, meer-‚waren ingenemen, kor het niet anders, of zij moesten die 0p de flichting der nieuwe Staten meer laten invloeijen.. Er kwam zekere „ als het ware, aangeboren ernst van karakter bij, die hen van de Romeinen en andere volken onderfcheidde en de wereld uit een hooger ftandpunt befehouwen deed, dan de oude bewoners van Griekenland en Italiö gedaan hadden. Nu moge er daardoor zulk cene risting aan den menfchelijken : geest gegeven zijn, dat de dagen van PERICLES of Augustus met den losfen em luchtigen tooi, die aan de zamenleving zoo vele bevalligheid bijzette, nooit zullen weder- keeren; wij zouden het ondankbaarheid rekenen „ hier- over met fommige Schrijvers van onzen tijdte klagen. Neen, wij; moeten Europa met de komst: dezer bar- baren en derzelver zegepraal over het Westelijk Kei- zerrijk geluk wenfchen. Zij hebben den toon aange- flagen „ die er noodig was, om, met verbanning der kgtzinnigheid van vroegere eeuwen, eene Befchaving in te, voeren, welker ernsthaftisheid aan de behoefte van wezens voldoet „ die niet flechts eene hoogere roeping hebben, dan om. burgers eens aardfchen Vaderlands te zijn, maar ook met hunne begeerten zieh tot het Goddelijke en. onvergankelijke uitftrekken. » Wi} komen tot eene: derde eigenfchap, welke wij meenen „. dat in de Zedclijke en Godsdienftige : Be- G 2 fcha- ‚100 :” OVER HET VERBAND TUSSCHEN-DEN.'--" fchaving vereischt‘ wordt, om zich van alle andere te onderfcheiden, befendigheid.: Doch. verklaarden wij hier onze meening niet, wij' zouden gevaar'loo- pen var kwalijk. verftaan te. worden. Men zou het, namelijk„ zoo kunnen opvatten „ als. of de Befcha- ving het .eerst tot zekere hoogte brengen, en dan ftesds op die hoogte blijven. moest „ zonder hooger en hooger te mogen klimmen. Maar dan zouden wij cene nare en doodelijke eenzelvigheid invoeren, zoo als die in Japan, China en andere landen, waar dwingelandij en afgodsdienst den menfchelijken geest neördrukken „ federt eene recks van eeuwen plaats heeft gehad. Wat meer is, wij zouden iets vorderen , hetwelk met het karakter eener. Befchaving, die Zedelijik en Godsdienftig is, op geenerlei wüze be. flaan kan. Neen, wanneer wij van beftendigheid fpreken; dan bedoelen wij. eene onafhankelijkheid van den loop des tijds, eene onafgebrokene voortduring tot op de late nakomelingfchap, En nu ligt het immers in den aard .der zake, dat..hetgeen daartoe berekend is, om den mensch tot. ware -volmaking - op-te leiden, het beginfel van zulk eene onafgebro- kene voortduring in zich zelve hebben moet. : Doch zou zich nu de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving in Europa wel zoo wvast gevestigd hebben; in- dien de barbaren zich niet tot grondleggers van nieuwe maaticha»yijen hadden opgeworpen? Zij kwamen niet als ftroopers ,„ die zich, zoodra de buit gemaakt is, met der haast verwijderen; maar..als es land« VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. IOI landverhuizers, vrouwen en kinderen, gelijk PRo- copıus het uitdrukt, (*) op hunne wagens met zich 'voerende, en dus om zich op een’ grond ner te zetten, welken zij aan hunne erfgenamen zouden nalaten. Zij ontleenden, bij de oprigting van hun Staatsgebouw, de vormen varı de kerkelijke ge- meenfchap, die aan hun werk veel meerdere vast- heid gaf, dan het anders had kunnen krijgen. (}) De akkerbouw en verdere bedrijven des gezelli- .gen levens, waarop zij’zich met der tijd begon- nen toe te lesgen; de wetten en verordeningen , welke zij maakten, mogten voor groote verbete- ring vatbaar zijn; maar dienden echter tot den aanvang van eene Befchaving, die de nakomeling- fchap onafgebroken zou voortzetten. Waren hun- ne burgten en paleizen, hunne kerkers en kloos- ters, even als gevaarten voor de eeuwigheid gefticht;; men behoefde die flechts aan te zien, om het begin- fel te leeren kennen, waarvan zij bij al hunnen ar- beid uitgingen. Vergeten wij vooral niet, dat hun de indrukken van hun voormalig beftaan onder het heidendom, toen zieh alles door onveranderlijke ‚wetten regeren liet, eene reeks van eeuwen zijn bij- gebleven! Vergeten wij ook den ftaat van behoefte niet, waarin zij een’ zcer langen tijd verkeerd heb- ben, zoodat zij er niet veel aan denken konden , om de aangenaamheden des levens' te vermenigvul- | | | 2. (*) De bello Goth. Lib. 1. cap n Ct) Prasck. II B, $. 319 & 102 _.OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN. digen! De maatfchappij was derhalve bij hen niet onderworpen aan die gedurige veranderingen „ welke de :grillige modezucht, of de wuftheid van karakter elders veroorzaakt. In &&n woord alles ‚werkte hier zamen, om aan de Befchaving beftendigheid te ge- ven. Zegt men mogelijk, dat die barbaren zich met het zwaard ingeärongen en hun beroep van den oorlog gemaakt hebben; men ftelle ze daarom met de Romeiven niet. gelijk. Als deze ten krijg gm- gen, gefchiedde het uit. zucht om de wereld aan hun gebied te onderwerpen; zij integendeel han- teerden de wapenen, om zich een plekje gronds te veroveren,„ waarop Zij rustig met hunne gezinnen wonen konden. 'Wij zien hier dus ‚aan den «enen kant de bedoeling van. een’ eeuwigen firjd;. aan de andere zijde het. verlangen naar een? gewenschten en vasten vrede.. En nu weten wij waarlijik niet, wat men tegen den gang onzer redenering zal inbrengen,, dan dat ‘de nieuwe overheerfchers van .Zuropa, nog lang na den val des Westerfchen Keizerrijks „ in een? beklagelijken toeftand verkeerd hebben; en er wel duizend jaren verloopen zijn, eer dit werelddeel zich op eene Befchaving beroemen kon., die Zede- lijk en Godsdienftig was: maar die bedenking is ook zoo gewigtig, dat zij naauwkeurig verdient over- wogen te worden. Wij beginnen dan met de .zaak zelve te erkennen. De Godsdienftigheid dezer volken zustte op allerlei wanbegrippen, hun zelven uit het heidendom bijgebleyen, - of van: de Christenen , regt- | Ä zin- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 107 zinnigen zoo wel als ketters, aangeleerd (*), en beftond bij de meesten ook alleen in het uiterlijke, daar zij meestaldoor tijdelijke inzigten tot het belijden der nieuwe leer gedreven waren geworden. Met de ze- delijkheid was het bij hen even erbarmelijk gefteld, wijl het, in menig opzigt, zoo wel aan juistheid van denkbeelden, als aan de praktijk haperde. Doch de ondeugden „ waaraan zij zich fchuldig maakten, ont fproten veel meer uit woestheid van karakter en voorvaderlijke gewoonte, die men met der tijd kon afleggen, dan uit ontaarding en verdarteling, wit dat bederf van hart en zin, hetiyelk de’ maatfchap- pijj ten val brenst. Dezelfde saLvıanus, die zich over het beftaan en den waiudel der Romei- nen met zoo vele verontwaardiging uitlaat, on- derfcheidt, op meer dan dene plaats, deze volken van hen als kuifcher , regtvaardliger „ getrouwer. (f). Wij hebben daarvan ook de proeven in menig een’ hunner aanvoerders en legerhoofden, welke de ge. fchie- (*) HERDER Zegt t. a. p. S. 352: „ Er ontftond eene Romeinsch-Christelijke basterdreelt, van welke me- nig een wenscht, dat zij niet ontflaan ware”, Maar dit kunnen alleen dezulken wenfchen, die den zamen- hang der gebeurtenisfen uit het oog verliezen, WVoorts weet ik niet, of men wel van eene Romeinsch-Christe- lijke basterdteelt (preken kan, zonder aan de oorfpron- kelijkheid der nieuwe Staten te kort te‘ doen, | (t) De Gubernatione Dei, Lib, V. p. 88 sqq. 95. Lib. VII, p. 137, 148. i 104 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN fchiedenis wegens hunne braafheid met hooge loftui- ting vermeldt. En wat voor het overige hunne bar- baarschheid in denk- en handelwijze betreft; die zou dan alleen in aanmerking komen, wanneer wij be- weerden, dat de Befchaving zich tot Gotken en Burgondiörs, Rugiers en Herulers gewend heeft, om dezelve aanftonds aan al hare weldaden deelach- tig te maken. Maar dan zouden wij iets beweren „ hetwelk zich zelve tegenfpreekt. Of hoe -zouden volken, die nog maar onlangs, en mceestal werktui- geliik, wit het- Heidendom tot het Christendom. waren overgegaan, regt Zedelijke en Godsdienftige menfchen kunnen geworden ziin? Doch het was ook niet noodig, dat zij zoo ver gebragt werden. Zi) moesten alleen den grond leggen tot Europa’s herfchepping. Zij moesten dus alleen op die begin- felen, waaruit deze herfchepping- zou voortgaan,, hunne maatfchappijen vestign. En hiertoe werden zij in ftaat gefteld, door het veelgodendom , gelijk de Hoogl. ROIJAARDS (*) zest, met de vereering van een eenig Opperwezen, en het geloof aan eene ge- waande Godsdienstleer met het geloof aan eene God- delijke Openbaring te. verwisfelen. Zoo hadden zij de kiem der Zedelijke en Godsdienftige Befchaving , welke in het Christendom gelegen was, opgenomen. Het fprak van zelve, dat er honderden van jaren verloopen zouden, .eer die zich gelukkig begon te ontwikkelen, en dus woeste veroveraars, aan het „2 | ec hui- (ra. p. bl. gı. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 103 | huifelijke leven en een” gezetten arbeid gewoon ge- worden, een?’ geregelden burgerftaat gevormd had- den, waarin de Befchaving zelve zich in hare hooge waarde ten toon fpreidde (*). Maar wij kunnen verder gaan en zeggen, dat zij het karakter van beftendigheid, hetwelk haar nu eigen is, bij een? fpoediger voortgang nooit zou gekregen hebben. Neen „ om tot een’ zegen voor het late nakroost te ziin, mocst zij waarlijk niet opfchieten als de won der- (*) Het is hiermede even eens gelegen, als met de bekeering der heidenfche volken van onzen tijd, Men . heeft het aan de Zendelinggenootfchappen Zoo zeer ten kwade geduid, dat zij bij hen in de verbreiding eener zuivere Godsdienstleer zelden .gelukkig flaagden, Ja men heeft, geliik nog onlangs voN KOTZEBUE, derzel- ver werkzaamheden var eene belagchelijke zijde voor- gefteld. Maar men was blind genoeg, om niet te zien, dat het reeds eene groote weldaad is, tot die Zedelijke en Godsdienftige Befchaving, welke van het Christen- dom uitgaat , den grond te leggen. Meer kan er bij den aanvang niet gedaan, maar ook niet gevorderd worden, Her geloof aan het Evangelie vooronderftelt zekere algemeene kundigheden, welke, zoo niet in den ftaat der barbaarschheid, dan toch in dien der wildheid , ontbreken. Doch daarom zou ik DILLON, Voyage aux Jles de la mer du sud &c Tom. II. p. 267 in geenen deele willen nafchriiven: ,„ Dat de voorftanders van theoriön zeggen, wat zij willen; kunften en befcha- ving moeten de- grondvesting van het Christendom voor- gaan en niet volgen”, | 106 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN ° derboom van jona en aanftonds in al hare heerlik-+ heid: prijken. Integendeel moest zij zich een’ langen tijd verborgen houden en in ftilte al meer en meer wortels maken. Zoo zou zij in het hart der maat- fchappij al dieper en dieper indringen, en nader- hand zou er voor geene uitroeijing te vreezen zijn. Eindelijk moeten wij hier ook van eene #/gemeen- heid {preken, waarvan wij nergens clders in de gefchiedenis fporen aantreffen. De Befchaving van den ouden tijd is, in welk eene gedaante zij zich ook voordeed, nooit verder gegaan, dan tot eenige daartoe wel gelegene en als het ware witverkorene landen van. Europa; de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving van onze dagen heeft zich, in meerdere of mindere mate, over bijna geheel dit werelddeel uitgebreid.. Ik behoef niet te zeggen, dat wij hier» door een onwaardeerbaar voorregt boven de menichen van vroeger eeuwen genieten: maar hadden zich de barbaren niet op de puinen van Rozme’s gebied necr- gezet; dan zou het ons niet zijn te beurt gevallen. Hoe uitgeftrekt de heerfchappij van het Rijk voorheen ook geweest ware, zij kromp van tijd tottijd aanmer- kelijk in. Toen het Westen genoegzaam op zich zelve ftond; ging het eene gewest na het andere voor het- zelve verloren. Uit Brittannie „ waarvan men een ge- deelte onder zijn beftuur gekregen had, werden de legerbenden te eenemaal verdreven. Galliö, Spanje , meer andere landen werden door de Sueven, Gothen, Burgondiers en huns gelijken ingenomen. Waar men VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 107 men zich nog eenigermate door de kracht der wape- nen. wist te handhaven, was er niet meer can eene fchaduw van die magt overgebleven, welke men te voren bezeten had. Daarenboven hadden de Romei- nen het nooit zoo verre gebragt, dat zij in het Noorden van Europa doordrongen. - Het \WVestelijk Keizerrijk fchoot dus in vermogen te kort, om de Befchaving in dit werelddeel algemeen te doen wor- den. Om haren wil moesten de barbaren opdagen , en, met. de flooping var dat Rijk, zich van al de “ onderhoorige landen door hunne zegevierende wape- nen meester maken. Van daar moest zij ook tot die gewesten van Europa overgaan, waar geen Ro- mein. nog den voet gezet en het Christendom nog geen’ den minften toegang gevonden had. Onder de Franken , en Sakfers „en Thuringers, en Normannen , moest zij zich op de puinen van het heidendom vestign, om «eenmaal van daar nog heerlijker te voorfchijn te treden, dan uit die gewesten, waarin de naam van ‘CHRISTUsS veel vroeger beleden was geworden. Ook moest zij zich tot die afftamme- lingen van Slavifchen oorfprong uitftrckken, welke zich, van den aanvang der zesde eeuw af, over een aanzienliik deel van Europas verfpreiden zouden. Ergert het mogelijk jemand, dat er zoo doende ver- fcheiden eeuwen verloopen zijn, 'eer -de invallehn van vreemdelingen en de daardoor ‚ontitane verwarringen in dit werelddeel een einde hadden; dan verliest hij wit het oog, dat dit noodzakelijk is geweest tot die bevolking van den grond, zonder welke er geene Be- 108 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN Befchaving kon hebben plaats gegrepen. Er komt nog bij, dat die Befchaving, om algemeenen ingang te vinden, niet flechts door de burgers van denen Staat, of door onderling verbonden ftammen, maar ook door zulke flichters der nieuwe maatfchappijen behoorde te worden opgenomen, die van elkander vervreemd of althans onafhankelijk waren. : Hier door verkreeg zij bij de eenheid van grondbeginfel ook zekere verfcheidenheid, die, al ware zij niet verkieslijk- op zich zelve, evenwel, haren voortgang begunftigde. _ Intusfchen weet ik niet, of zij ook voor die volken, welke, vele jaren, ja eeuwen na den val van Rome’s heerfchappij, eerst het Heiden- dom verlieten, niet veel te hoog zou gewecst zijn, om zich aan dezelve aan te fluiten, wanneer deze heerfchappijj in denzelfden ftand gebleven was, waarin zij zich ten tijde van CONSTANTINUS of THEODOSIUS den groote bevond; of wanneer die door veroveraarss, welke het op den‘ weg der volmaking verder gebragt hadden, vernietigd was geworden. Maar nu de floopers van het Rijk bar- baren waren, onder welke geflachten na geflachten wegftierven, eer zij zich uit den ruwen en onge- vormden ftaat der kindschheid eenigermate wisten op: te heffen; was er voor die woeste horden, welke in vervolg van tijd opkwamen, zulk een fprong niet te doen, :om zich in grondftellingen met hen te vereenigen. De Zedeliijke en Godsdienftige Befcha- ving was nu zelve, onder Europa’s nieuwe bevol- king, aan een kind gelijk, hetwelk in de. dagen zij- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 109 zijner eerfte ontwikkeling verkeert. Doch zij was hier geen aangenomen, maar een eigen kind, var uit den fchoot. der barbaarschheid voortgekomen. Hetgeen Rome voor haar gedaan heeft, kunnen wij vergelijken met de*dienst, welke eene behulpzame hand aan de moeder biedt, als die haren fpruit ter wereld brengt. Het Christendom „ het Christendom alleen heeft haar het aanwezen in de maatfchappij gefchonken (*). Van jongs af heeft zij dan ook, door geheel dit werelddeel heen, de kenmerken van haren- oorfprong gedragen. En die kenmerken zijn nog niet uitgewischt, nu wij haar te dezer dagen, althans ‚op fommige plaatfen van Zuropa, in den ftaat van volwasfenheid aanfchouwen, (*) Het Christendom, zegt ROUX-FERRAND pP. XX. heeft in Europa menfchen „ geheel onderfcheiden van de euden, doen ontftaan, het eerfte voorbeeld vaneene vrije volksbefturing gegeven, en voor de natiön den weg tot . een nieuw maatfchappelijk leven geopend, Hij leidt dus bier uit het Christendom de maatfchappelijke Befchaving af ‚ gelijk wij de Zedelijke en Godsdienftige daaruit af. leiden. Doch men vergete vooral niet, dat het Chris- tendom dit heil niet zou te weeg gebragt hebben zonder de overheerfching der. Barbaren, die met gevoel van perfoonlijke vrijheid en onafhankelijkheid in het Westen aankwamen, gelijk sısmonnı, Histoire des Republiques Jtaliennes. T. I. p. 56 ss. 417 en anderen ons leeren, TWEE- TWEEDE HOOFDSTUK. OVER DE‘ SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, WELKE AAN EUROPA’S ZEDELIJKE EN GOBSDIENSTIGE BESCHAVING „ VAN DEN. VAL DES WESTER- SCHEN KEIZERRIJKS AF TOT AAN HET EINDE DER ELFDE EEUW, EN DUS BH DERZELVER EERSTE ONTWIKKELING ZIIN OVERGEKOMEN. - Hebben wij dan het verband tusfchen den val des Westerfchen Keizerriiks en het ontftaan der Zedelij- ke en Godsdienstige Befchaving van het hedendaag- fche Europa befchouwd; wij komen nu aan de vraag, of :er ook, na het onttroonen van AUGUS- FuLus tot aan het einde derzelfde eeuw toe, niet het een en ander aan die Befchaving wedervaren zij, hetwelk haar in hare ontwikkeling ftuitte of belem- merde. En deze vraag naar eisch te beantwoorden is op verre na zoo gemakkelijk niet, als men op- pervlakkig denken zou. Menige omftandigheid of gebeurtenis wordt wel eens voor ongunftig aange- zien, omdat een ieder zich niet evenzeer op het regte ftandpunt bevindt, van’ waar hij den loop der din- OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, 111 dingen moet gadeflaan. Zelfs kan de gefchiedenis van die zes eeuwen, welke er tot de kruistogten toe verloopen zijn, in het oog var dezen en genen zulke zwarigheden opleveren, dat zijn geloof aan een Opperbeftuur, hetwelk de menschheid trapsge- wijze tot vooruitgang leiden wil, merkelijk aan het wankelen raakt. Hier is derhalve van hoog aan- belang, dat wij onze .krachten beproeven, om alles in den juisten zamenhang voor te ftellen. Welaan ! befchouwen wij daartoe de fchijnbare tegenfpoeden , weike aan Europa’s. Zedehjke.en. Godsdienstige Be- fchaying, van den yal des Westerfchen Keizerrijks af tot aan het einde der elfde eeuw, en dus bj derzelyer eerfie ontwikkeling zijn overgekomen ! Wij zullen zien, dat zij hier geweerd, daar ver- drukt of verdrongen, elders in de verfpreiding van haren invloed beperkt is geworden. Sommige lan- den moest zij, namelijk, aan zich zelven overlaten. In andere werd zij genoodzaakt zich eenen geruimen tijd te verbergen of te verwijderen. De fcheuring tusfchen het Oosten en het Westen was het haar onmogelijk af te.leiden. Nu ontkent zeker niemand „ dat dit drie groote tegenfpoeden geweest zijn... Maar nemen wij derzelver oorzaken en gevolgen in aan- merking ; .wij zullen ontdekken, dat zij aan de Be= fchaving meer fchijnbaar, dan wezenlijk kwaad bes rokkend hebben. Wat meer is, wij zullen meniger- lei goeds leeren kennen, hetwelk daaruit ontfproten is, maar: anders zou zijn. achtergebleven. Ja er moge ons deze of gene bijzonderheid voorkomen „ wel- 112 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. welke wij niet voldoende weten te verklaren; het zal ons echter blijken, ‚dat deze tesenfpoeden on- misbare fchakels in die keten der .dingen . geweest ziin, welke er tot Europa’s herfchepping vereischt werd. 'Zoo zullen wij: ook hier weder eene ruime ftof tot dankbaarheid jegens den wijzen Albeftuurder vinden „ wiens gedachten en wegen hooger dan onze gedachten en onze wegen ziin. 