title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: Over al datgene , wat hem in de ruwe werkelijkheid hin- dert, verspreidt zieh een zacht en liefelijk licht in den geest, dien de liefde tot waarheid en recht hemelwaarts voert en die door geen verwijt tot de aarde wordt terug- getrokken. — Het bewust worden van zichzelf en het tot besef komen van zichzelf en zijn betrekkingen tot de buitenwereld, is dan als een ontwaken uit het onbewust le- ven , dat zieh slechts op het onbaatzuchtig gebied van het denken bewoog. Had Spinoza zieh aldus , op dien hoogsten trap van het t«in zedelijk denken , losgemaakt van zijn gansche persoon" lijk bestaan , dan overviel hem dikwijls de gedachte , dat hij Olympia in verscheidene dagen niet had gezien , ja , zelfs niet eens aan haar gedacht had , en toch voelde hij zieh met zijn geheele ziel aan haar gehecht. Het was niet een hartstochtelijke liefde met hare overweldigende ciandoe- ningen , het was een stille , kalme neiging , in de overtui- ging en in het helder bewustzijn van de noodzakelijkheid van hunne weerkeerige verhouding gegrond. Deze liefde bracht evenwel niet minder wonderlijke en raadselachtige zelfkwellingen met zieh mede , dan die andere , die door den hartstocht wordt aangevuurd. Met een hart, van liefde en verlangen kloppend , begaf hij zieh telkens naar Olym^ pia's. woning; doch niet zelden verliet hij haar met ont- stemd gemoed en voelde hij zieh eerst weer gelukkig in 323 zijn vertrouwelijke eenzaamheid. — Wilde hij werkelijk Olym- pia's liefde onderdrukken of wilde hij haar slechts op de proef stellen ? Meer dan gewoonlijk sprak hij over zijn joodsch geloof en trachtte ook nog in andere opzichten zichzelf in een onvoordeelig licht te plaatsen ; en toch hinderde het hem ook weer, als hij zijn oogmerk scheen bereikt te heb- ben en Olympia — zij het uit behaagzucht, zij het om zieh op hem te wreken — den blonden Kerkering allerlei kleine gunsten betoonde , waardoor deze zieh hoogst gelukkig gevoelde en meer en meer in zijn meening versterkt werd, dat Spinoza maar de stroopop was , die zij gebruikte om hem te kwellen. — Sedert dien beslissenden avond hadden Banich en Olympia elkaar niet meer onder vier oogenge- sproken; in dat geval zouden zieh alle dwalingen en mis- vattingen schielijk opgehelderd hebben ; maar ook zöö, in het bij£ijn van oningewijde toeschouwers, genoten zij ruimschoots de zaligheden der liefde. Dikwijls sprak hun mond over de onverschilHgste zaken, terwijl hunne oogen de welspre- kende tolken waren van de gevoelens, die zij in het diepst hunner ziel voor elkaar koesterden. TWINTIGSTE HOOFDSTUK. BEKENTENISSEN. »De Joden willen u te lijf , ze beschouwen u als deserteur en verlangen , dat ge tot hunne vanen terugkeert ," zeide Oldenburg tot Spinoza , terwijl hij met Meijer zijn kamer bin- nentrad. »Heb geen zorg/' hijgde Meijer. »Ge hebt uw zetel zöd hoog gevestigd, dat ze buiten adem zijn , eer ze u bereikt hebben." »Het zou niet onaardig zijn ," hernam Oldenburg , »als gij u , terwijl zij u zochten , onder een ander vaandd be- geven en in een andere uniform gestoken hadt." »Ge waart vroeger immers zoo ingenomen met Turenne» omdat hij dit niet deed?" antwoordde Spinoza. »Ik zou niet weten, welke uniform mij zou passen." »Daarin hebt ge gelijk," zeide Meijer. »Als ik een uni- form voor u moest maken , zou ik daartoe het gansche he- melgewelf gebruiken en zon en maan u als ordeteekens op de borst hangen.'* Allen lachten. »AI die praatjes dienen tot niets ," hervatte Oldenburg ; >wij moeten den kostelijken tijd niet verbeuzelen. Meijer 325 beweert altijd van zijn hiatro-mathematisch standpunt, dat het streven van alle verstandige menschen daarop moet gericht zijn , om alle positief geloof en voornamelijk alle bijbelsch gezag uit te roeien, Luther , zegt hij , heeft het geloof aan de overlevering omvergeworpen , doch heeft ons op het onvruchtbare zand van het enkele bijbelwoord acht^rgelaten ; hij beroept zieh zelfs op u en zegt, dat gij niets met de profeten en de heilige Schrift ophebt." »Als hij dat zegt , heeft hij ongelijk. Ik geloof wel de- gelijk , dat de profetie , krachtens haar innerlijk aanschou- wingsvermogen of fantasie , die wij een onmiddellijke gods- gave kunnen noemen , de waarheid soms even helder kan inzien , als het zieh altijd klaar bewuste verstand ; doch daar de eerste nog op een lageren trap van waarneming Staat , is zij ook meer aan dwaling blootgesteld dan de zui- vere rede. Godgeleerdheid en wijsbegeerte zijn niet zoo uiteenloopend als men wel denkt ; zij berusten alleen op geheel andere grondslagen. Ik ben overtuigd, dat vele verbalen uit de zoogenaamd gewijde Schriften van duurzaam en uitgestrekt nut voor het gemeene volk zijn. Wie er 2ian gelooft en er zijn leven naar inricht , • heeft zieh een schat van door de ondervinding gestaafde waarheden toe- geeigend , waartoe een klein aantal menschen , die er niet aan gelooven mag , slechts onmiddellijk door hun denkver- ' mögen en derhalve alleen uit zichzelf kunnen komen. De eenen zoowel als de anderen zijn gelukkig te achten, doch de laatsten nog wel het gelukkigst , omdat zij de hun door de natuur gegeven wetten in haar geheel uit zich- zelf navorschen ; de bijbel kan er geen aanspraak op maken , dat hij voor dat alles de stof verleent ; hij is 326 slechts langzaam met veel uitwendige toevoegsds ontstaan ; zijn doel is niet om wetenschap en denken, maargeloofen goede werken te bevorderen , en daarom is het goed , als wij inzien , dat wij alles even goed en nog zekerder uk de ons ingeschapen denkkracht kunnen putten." »Ziet ge, nu kom ik weer met mijn erfzonde," viel Meijer in. Reeds sedert lang is het zoover gekomen , dat men bijna niemand , hetzij Christen , turk , jood of beiden , meer als zoodanig erkent , maar hem alleen beoordeelt naar zijn uiterlijke zeden en gebruiken, of omdat hij deze of gene kerk bezoekt , deze of gene meening is toegedaan en bq de woor- den van dezen of dien meester pleegt te zweren. Het in- 327 dividueel karakter is het bij slot van rekenii^ , waarop alles * aankomt ; daarom zijn de belijders van een en het- zelfde geloof , ja , zelfs de belijders van een en heteetfife wijsgeerig stelsel dikwijls zulke verschillende vormen van hun eigen en het maatschappelijk leven toegedaan. Wat nu het jodendom betreft , zoo erkent dit zelf een godza- ligen levenswandel onafhankelyk van die bepaalde openba- ring als wet ; Noach t Abraham , Isaäk en Jakob worden godzalige mannen genoemd , ofschoon zij lang vöör de wet- geving op Sinai leefden. Ingevolge zgne verheven , god- delijke eigenschappen gaf Mozes de wet saoi het volk als het recht , als staatsregeling. Deze is verbroken ; het oor- spronkelijk recht , om in de goddeHjke wetten uit eigen overtuiging te gelooven , is dus ook in het jodendom al- gemeen geldig geworden/' » Voor mij waren de Joden altijd een geschiedkundig won- der," zeide Meijer. »De Joden moeten zoolang bestaan als er een positieve godsdienst is. De merkwaardige taai- heid , waarmede zij de slagen van het noodlot hebben ge- trotseerd , is , dunkt mij , het bewijs , dat zij hunne bestem- ming nog niet vervuld hebben en dat zij in den loop der eeuwen nog eenmaal een macht in den staat zullen vormen." »Gij schept altijd genoegen in zulke abnormale denk- beeiden, — " merkte Oldenburg aan; doch Spinoza ant- woordde : »Er zijn geen abnormiteiten ; alles heeft zijn bepaalden grond , waaruit het noodzakelijk en ten gevolge daarvan in die orde moet voortkomen. Indien hunne godsdienst- vormen hen niet van hunne kracht beroofden, zou ik on- voorwaardelijk aannemen , dat de Joden , zooals dit bij de 328 • wisselvallighcid der menschelijke zaken niet onmogelijk is, eens, ab de gelegenheid zieh aanbiedt, hun rijkweerzou- den kunnen oprichten en op nieuw Gods uitverkoren volk worden. Wij zien hiervon een voorbeeld in de Chineezen , die hun rijk weer teruggekregen hebben. Wij , anderen , wij hebben allen te veel deel aan de we- reldheerschappij ; wij zijn te gewend aan den bestaanden toestand van zaken en bezien alles met een verschoonend oog. Reeds in de groote wereldgeschiedenis openbaart 329 het zieh , dat de vemieuwing der gansche wereld niet van de heerschende volken uitging ; niet de Grieken , noch de Romeinen brachten de nieuwe leer , die de gansche wereld zou hervormen. Zij ging uit van het versmade , onder- drukte volk , dat , als het wäre , van alle groote wereldge- beurtenissen was buitengesloten. In de oudheid leefde de mensch in volmaakte eenheid ; de godsdienst was zijn staats- regeling en de staatsregeling was zijn godsdienst. Zoo was het te Rome en te Athene, in Egypte en China, en het volmaaktst in Palestina. Eerst met de verwoesting van den joodschen staat en de invoering van het christendom ont- stond er een godsdienst als zoodanig , want toen eerst werd hij gescheiden van den Staat. Voortaän waren er twee machten , die zieh van den mensch meester maakten en hem zijne eenheid ontroofden : Staat en kerk. Het chris- tendom heeft in het pausdom tot nu toe geworsteld , om beide weer te vereenigen ; de macht van het pausdom is verbroken , het oude dualisme openbaart zieh weer , en het christendom geeft geen staatsregeling." »Ik geloof, dat wij van rol verwisseld hebben ," ant- woordde Spinoza; »het christendom heeft zieh niet tot vol- ken en staten , maar tot den mensch ,» tot de algemeene menschheid gewend , om deze inwendig vrij te maken ; nooit heeft het als uitwendige wet willen optreden. Inge- volge onze kennis van de wetten , die ons inwendig be- heerschen , kunnen en moeten wij staat en kerk regelen , doch den geest van onderzoek , die alles mag betwijfelen , in beide vrij spei laten , daar wij anders weer door uit- wendige wetten onze inwendige vrijheid aan banden leggen. Alles wat op godsdienstig en staatkundig gebied aan de 330 christelijke leer is toegevoegd, is slechts tijdelijk. Als Chris- tus zegt : »Zoo iemand u op de rechterwang slaat, steek hetn ook de linkerwang toe ," (welke gedragslijn Jeremia in zgn Klaagliederen voorschrijft), kan dit alleen in toepassing wor- den gebracht in een tijd van onderdrukkii^ en regeering- loosheid ; want anders is het veel plichtmatiger en verstan- diger , hem , die u een slag geeft, er twee in de' plaats te geven of hem voor het gerecht te dagen, opdat de boozen niet in hun boosheid gestijfd worden." »Met uwe zienswijs ,'* zeide Oldenburg , »zou ik met zoolang aarzelen , tot den christelijken godsdienst toe te treden. Ge behoeft het niet uit overtuiging voor het po- sitieve beginsel daarvan te doen ; maar in uwe plaats zou ik mij aan de grootere en meer ontwikkelde menigte aan- sluiten, die zulk een allerbelangrijksten invloed opdetijds- omstandigheden kan uitoefenen. Het is geen ijdelheid, ZOO men een uitwas , die het gelaat ontsiert , laat wegne- men ; 'tis slechts de vervullingvandenplichtjegenszichzelf en den haaste, om alles, wat hinderlijk is, te verwijderen." »En ik," zeide Meijer, »ik zou u van dien dag af niet meer zöö kunnen achten als vroeger ; ge zoudt uw eigen denkbeeiden verloochenen I Maar, 'tis waarl — gezytver- liefd op de heilige Ol3anpia 1 Dat is inderdaad een universeel meisje 1 Eerst heeft ze een roomsch-catholieken en daarop een gereformeerden minnaar gehad ; nu heeft ze een Jood en , naar ik hoor , den Lutherschen Kerkering nog boven- dieii tot aanbidder. Zoodra zij met u beiden heeft afge- daan, laat ik een Turk voor haar overkomen." »Spotten en flauwe geestigheden verkoopen, dat *s uwe erf- zonde/' antwoordde Spinoza op hoog emstigen toon; »ik 381 vcraoek u echter , nict dan naet eerbied van Olympia te spreken." »Ach, die geleerde Olympia !" hernam Meijer spottend ; »ze kau amo xjknemcnd verbuigen; maar, 'tis waar, ik mag niet met haar gekscheren. Eerst was een schilder , die een paar maanden hier in deze zelfde kamer gewoond heeft , op haar verliefd. Hij was nog zeer jong en onbe- dreven , maar iemand met uitstekend veel talent en over- maat van gevoel. Had ik echter de gevolgen kunnen berekenen , dan zou ik mij buiten die zaak hebben gehouden; want van der Spijck zocht van toen af zrjn troost in den drank en zonk al lager en lager , totdat hij het hier niet langer kon uithouden en nu nog altijd in den vreemde rondzwerft. Zoowel van der Spijck als Olympia wendden nu hun wrok tegen mij en van dien tijd af kwam ik niet meer bij mijn coUega aan huis. De tweede mihnaar van Olympia was haarmu- ziekmeester. Deze ging voortdurend op in de muziek en nooift zag men hem , dan met een muziekboek onder den arm ; waar hij liep of waar hij stond , overal bewogen zijn viugers zieh , alsof ze een orgel bespeelden. Ik geloof, dat hij met een rol muziek onder den arm ter wereld isgeko- men en dat hij zijn eer^ten kreet al in ^. dur heeft gedaan. Ach 1 hoe dweepte Olympia met hem in het rijk der to- nen ! Deze nu werd door de brombas van haar vader uit het paradijs verdreven. Begrijpt nu echter eens , hoe pro- zaisch : in plaats dat de man met een pistoolschot de finale besloot , had hij nog geen volle acht dagen daarna al een 332 ander slot met zijn muzieksleutel geopend en was verloofd met de dochter van den opzichter bij het Huis te Zinnen- lust, i) Hij volgt zijn schoonvader in diens betrekking op en beleeft nu met zijn muzikale wederhelft een burgerlijke andante. Het zal mij nu eens verwonderen , hoe het met u zal afloopen." Peinzend en ontstemd ging Spinoza het vertrek op en neer; hem overviel weer dezelfde gewaarwording, als toen Chisdai het lichte beeld van Olympia met zijn zelotisme bezoedelde. »Ik begrijp u eigenlijk niet," zeide Oldenburg; »ge ver- gist u zeker , als ge denkt , dat ge van haar houdt ; on- mogelijk ' zoudt ge zoo kalm , zoo in geheel andere ge- dachten verzonken kunnen zijn , als het wäre liefdevuur u door de äderen vloeide." »Weet ge dcui zoo juist , hoe de liefde zieh in de ver- schillende Individuen openbaart , om dit zoo bepaald en onvoorwaardelijk te kunnen zeggen?" vroeg Spinoza. »Ik ken de liefde en , Wcis ik ook hartstochtelijker dan menig ander , zoo ken ik toch hare eeuwige bron , die bij allen dezelfde moet zijn. Mijne kennismaking met Olym- pia dagteekent van den tijd, toen ik liefde had opgevat voor hare vriendin Maria. Inniger dan ik haar , heeft zeker niemand een vrouw liefgehad ; met spot en minachting zag ik op de gewone menschen neer , die den ganschen dag aan geheel andere dingen kunnen denken en zieh aan hun bezigheden wijden , de natuurkunde bestudeeren , staatsbe- sluiten afkondigen , handelsbrieven schrijven , en dan , als ____________ t i) Een soort van concertzaal , met verscheidene zeldzame muzikale In- strumenten. 333 hun dagwerk is afgeloopen , of de almanak zegt , dat het zondag is , met hun lie&te aan den arm gaan wandelen. Hoe eng en koud schenen mij die uitmuntend gedresseer- de harten toe ; ik kende geen andere gedachte , ik wilde geen ander gevoel kennen dan de liefde alleen. Mijne ziel mocht zieh eindelijk in een onverstoorbare eenheid Verheugen , want de 66ne en eeuwige gedachte , die haar bezielde , was slechts zij , en zij alleen. Als ik mij in hare onmiddellijke nabijheid bevond of eenzaam in mijn eigen vaderstad ronddoolde , altijd was ik met mijn ziel bij haar; overal dacht ik: spoedig is ze hier bij u, noemt ge haar de uwe — vaak huiverde ik bij de gedachte aan dat groote geluk — ik geloof niet, dat ik 't had kunnen verdragen. — EUendig werd ik in mijn liefde , in mijn beste en edelste gevoelens bedrogen. Een nieuwe Hefde ? Ik mag noch durf haar wenschen. Was het mij ontzegd , mijn brandend hart door dien gloed der eerste liefde te doen verteren , van mijn kant veracht ik die bur- gerlijke of huisliefde. De ben blij , dat ik nu te oud ben , om voor de verzoeking te bezwijken; thans heb ik een werkkring en vind daarin volkomen bevrediging." »Het huwelijk is een heilige en eeuwige natuurwet," merkte Spinoza aan ; »het is het schoonste sieraad van den mensch , als het uit zuivere , op verstand gegronde neiging gesloten wordt." »De zal het huwelijk niet aantasten ," antwoordde Ol- denburg, »maar 't is een vloek, die op de menschheid drukt, dat 't haar, naarmate zij zieh meer en meer ontwik- kelt , steeds onmogelijker wordt , juist dän het genot daar- van te smaken, als de natuur het vordert. Wat betee- 334 kenen wetenschap en kunst en nijverfaeid? Laat ze alle te gronde gaan , zoo niet de mensch — '^ »De mensch," viel Spinoza hem in de rede, »de mensch kan overeenkcjmstig zijn natuur leven , als hij vroeg geleerd heeft, zijn hartstochten te beheerschen en volgens de eeu- wige wetten, die het verstand hem voorschrijft, te han- delen. Wel is waar, moeten wij deze niet aannemen, als ons van buitenaf opgedrongen, want in dat geval zuUen zij dikwijls voor de uitwendige macht der hartstJochten moeten onderdoen. Hebben wij echter met ons verstand de ijdelheid van alle macht en alle genot van den harts- tocht ingezien, dan leiden "Wij een leven, zooals onze vrare natuur dit vaui ons eischt." »Niet ieder is , zooals gij , in Staat , de werdd den rüg toe te keeren," hemam Oldeidourg, »of liever zieh in den hemel van zijn eigen zelfbewustzijn boven haar te verfief- fen ; er zijn zooveel onstuimige , her- en derwaarts be- wegen geesten , die slechts door een luchtige levensbeschou- wing in deze wereld vol nietige belangen, vol noodzakelijke willekeur , voortdurend opgeruimd gestemd en voor krank- zinnigheid en wanhoop bewaard kunnen blijven." Ongemerkt kwam Spinoza op de aanmerking van zijn vriend terug , zeggende : »Ik keer de wereld niet den mg toe , zooals ge onderstelt ; op mijn manier geniet ik haar volop." »En bedriegt u , als ge meent , haar met Olympia nog meer te genieten." »Gij hebt te hoog gestemde denkbeeiden van hethuwe- lijk, Oldenburg 1" merkte Meijer aan ; »geloof mij , ik heb nu mijn tweede vrouw en ben uiterst tevreden. In het 335 huwelijk wordt men noch zoo gelukkig , noch zoo ongeluk- Idg, als we ons in onze verbeelding voorstellen. Mijn tegen- woordige vrouw had ik vroeger slechts zelden gezien en ontmoet; wij leer den elkaar langzamerhand kennen enons aan elkander gewennen. AI die fraaie praatjes van over- eenstemming der zielen en wat dies meer zij , beteekenen nicts; mijne vrouw is b. v. zeer rechtzinnig en toch leven wij in volkomen eensgezindheid ; ja , *t zou mij zelfs spij- ten, als zij dit niet was; zulk een vrome zin geeft een vrouw juist iets bijzonder bekoorlijks. Ik heb twee gezonde, flinke jongens en een geregelde huishouding , en mag dus wel zeggen , dat ik gelukkig ben/' »Ge weet, hoezeer ik Olympia acht en vereer," hemam Oldenburg, »maar toch moet ik u een verbintenis met haar afraden. Slechts met tegenzin bemoei ik mij met dergelijke zaken en zou het ook in dit geval niet doen , als ik niet uwe benijdenswaardige geestkracht kende , om u hierboven te verheffen. In dit opzicht moet ge u echter laten gezeggen. Afwijken , inschikken is niet te vermijden ; en ik merk het al in mijn eigen betrekking, hoe moeilijk het valt, zieh niet te laten aftrekken door al de afleiding , die het le- ven dagelijks aanbiedt. De geregelde , voortdurende ge- meenschap tusschen de ziel en een denkbeeld , welks uit- werking zij zieh ten taak heeft gesteld , wordt zoo dikwijls afgebroken en verstoord; de broeikaswarmte verkoelt, ver- vliegt en moet telkens op nieuw tot de vorige bitte terug- 337 gebracht worden. En daaröm, verbeug u , dat ge als Jood geboren zijt en dat het noodlot en uw vrije wil u jongge- zel kunnen doen blijven/* Voor de eerste maal sedert hunne kennismaking , was Spinoza blij, dat zijn beide vrienden zieh verwijderden. Van alle neigingen des menschen schijnt alleen de liefde tot de vrouw gelijkheid met het geloof te hebben : haar laatste grond berust alleen in de persoonlijkheid, welker billijke beoordee- ling , door geen ander erkenbaar , het tot een overtrcding maakt , haar aan te tasten. Waarom moest Spinoza's hart vervuld zijn van een liefde, die zoovele bezwaren had en in het bijzonder zijn vrienden het recht gaf , zieh er mede te bemoeien? Bij een minder strenge en minder emstignaar inner- lijke waarheid strevende natuur als de zijne , zou zulk een tus- schenkomst allicht zijn zoetste gewaarwordingen ontwijd of hem bitter tegen zijn vrienden, twijfelmoedig ten opzichte van zichzelf gestemd hebben. Uit de heldere, zelfbewuste voorstelling van dit alles leerde Spinoza ook thans die kalmte pütten, die men anders slechts gewoonlijk uit het gevoel pleegt af te leiden. 22 EENENTWINTIGSTE HOOFDSTUK. DE WERELD IN HET KLEIN. Een geest, die zieh gewent, alle hartstochtelijke aandoe- ningen ten onder te brengen , zieh gelijkmatig te bewegen en voortdurend in een stemming te verkeeren, even ver verwijderd van doffe gevoelloosheid als van de al te Sterke uitingen van vreugde en droefheid , zulk een geest geraakt niet op duizelingwekkende hoogten of in duistere afgron- den , waardoor de deelnemende besehouwer nu met bange vrees voor den hem dreigenden ondergang , dän met stille blijdsehap over de hem ten deel gevallen redding ver- vuld wordt. Onze held is niet opgegaan in de liefde tot een meisje, en toch loopt het beste deel zijns levens hierbij gevaar. Hij heeft bij slot van rekening met niemand te strijden dan met ziehzelf , met zijn aangeboren en aangenomen eigensehappen. Zulk een stille strijd vereiseht echter nog meer inspanning van onze inwendige Vermögens, daar de tastbare tegenpartij •ontbreekt, die onze dapperheid aanvuurt. Geen ziehtbaar rijk ondergaat eenige verandering met de verheffing en den val van onzen held — de toekomst van een uitgebreid , geestelijk rijk Staat op het spei. Op een 339 Ideine, eenvoudige dakkamer in de Kalverstraat te Amster- dam zou alles beslist worden. Alleen zijn arbeid en zijn stille overpeinzingen moeten wij nagaan en beluisteren. Vroeg in den ochtend vinden ^ij onzen wijsgeer reeds aan zijn werkbank. »De morgen- stond heeft goud in den mond," zegt vrouw Omzand, en hij glimlacht over dit gezegde, waarbij hij waarschijnlijk het zijne denkt. Rüsten het rad en de stift, dan is het doodstil in de kamer en voelt hij zieh , als het wäre , van de geheele wereld afgesloten. Doch wat beweegt hem heden , het gelaat zoo dikwijls naar den hoek van het venster te wenden ? Hij leeft toch niet zoo alleen als wij dachten. In een verborgen hoekje woont een levend wezen, in eene zelf- vervaardigde cel , dat de kamer met hem deelt en voor welks onderhoud hij insgelijks moet zorgen. Zie , daar heeft hij een vlieg in zijn band gevangen l Nu krijgt hij zijn loup , stapt op het venster toe en werpt het buit- gemaakte dier in het spinneweb. Ook wij willen even door de loup kijken ; misschiei^ gelukt het ons , de be- schouwingen van den wijsgeer te volgen : »^ie , daar springt de zoo eenzaam levende spin uit haar schuilhoek te voorschijn ! Ondanks hare acht oogen moet haar ge- zicht veel te wenschen overlaten , want zij trekt zieh niet terug , als men haar met het een of ander voorwerp nabij komt ; doch zeker heeft ze een fijn gevoel , daar zij het dadelijk merkt , als men haar net aanraakt. Of zou er wellicht nog een levend verband bestaan tusschen haar en het aan haar ontvloeide weefsel ? Zie , hoe snel ze zieh op haar spartelenden buit werpt, het slachtoffer met haar 340 m lange , hange pooten omknelt , het tegen zieh aandrukt en met haar verraderlijken angel kust. Zoo , verweer je maar goed , dat is braaf, maar het net, hetnetl — fluksl de vlieg zal er door schieten ; ze slaat de achterpooten op den rüg over elkaar en bereidt zieh tot de vlucht. — Te laat ! De linkervleugel is haar ontrukt , ze kan niet meer vliegen , en daar wordt ze nu door de hongerige spin ver- volgd , ingehaald , en naar haar nest gesleept. Nu is 't ge- daan ; zij breekt haar prooi de pooten af, omspint haar met haar fijn weefsel , scheidt den kop van den romp en zuigt straks gretig hare ingewanden uit. Nu ziet zij mij aan ; zou ze mij soms aanbidden ? Of zou- den de wind en de ragebol haar afgoden zijn, daar ze bij ervaring weet, dat deze haar woningen kunnen vemielen? Zoo , nu is ze klaar ; daar ligt nog slechts het leege ge- raamte en thans trekt ze zieh nog dieper in haar schuil- hoek terug ; haar werk is ten eind , want zij voelt zieh verzadigd." De wijsgeer legde de loup weg, nam den vöör hem liggenden bijbel, sloeg het 30Bte kapittel van het boek der Spreuken op en las : »Twee dingen heb ik steeds van u begeerd ; onthoud mij die niet , eer 341 ik sterve. IJdelheid en leugentaal doe ver van mij ! Armoede of rijkdom geef mij niet ; voed mij met het brood mijns beschei- <ien deels/' — - »Vier kleine landgedierten zijner, maardie wijzer dan vele wijzen zijn : De mieren, een volk, niet sterk , maar die haar spijs bereiden in den zomer ; de bergmuis , een volk, niet machtig en dat op de rots zijn woning vestigt ; de sprinkhaan , die geen koning heeft, en nochtans uittrekt , gansch in benden afgedeeld ; de spin weeft met liaar banden en woont in de paleizen der koningen." De bijbel verklaart op zijne wijs de natuur en haar in- stinct , den menschelijken ontwikkelingsgang en verdelgings- oorlog. Overal een eindelooze , aaneengeschakelde strijd om het bestaan ; het geweld is de heerschende macht in de natuur ; willens of onwillens moet zij er in deelen en in het rijk der natuur is macht en recht e^n, en de menschen hebben wetten ingesteld , om zieh tegen elkaar te beveiligen, en de wet wordt wederom gesteund door het aan haar ver- leende geweld ; de godskracht van den mensch echter is , zichzelf tot een wet en volkomen bewust te zijn van zijn natuur , die hem gebiedt in vrede met zichzelf en de wereld te leven. In naam der gegeven wetten , zoo godde- Jijke als burgerlijke , vervloeken en vermoorden wederom duizenden elkander , en wat hen moest verbinden , scheidt hen van elkaar. 342 »Gelooven de Joden ook , dat de spinnen iemand ge- luk aanbrengen ?*' vroeg zij. »Ge zijt anders zoö zindelijk en netjes , juist het tegendeel van den overieden magister^ dat ik er plezier in heb. Ik wil de spinnen ook niet dooden, ik zal er wel oppassenl — alleen wil ik uw kamer maar zuiver houden , want ik schaam mij voor al die deftige beeren , die hier bij u komen. Dat is ook geen knappe huisvrouw, zuUen deze wel denken ; ze veegt niet eens de spinne- webben weg." Een nette , HoUandsche vrouw , wie de zindelijkheid van haar huis ter harte gaat , heeft wellicht van niets zulk een afkeer als van een spin. Het kostte onzen wijsgeer dan ook vrij wat moeite , aan vrouw Geertrui's schoonmaakwoede paal en perk te stellen. Het hielp niets , dat hij haar al uitlegde , hoezeer de spinnen voor zichzelve op zindelijkheid gesteld waren, en zelfs was zij nog niet volkomen bevre- digd door zijn belofte , dat hij aan al zijn bezoekers zou verklaren , dat hij het was , die zieh tegen de vemietiging van het spinneweb verzette. Zij bleef bij haar gevoelen, dat hij geen echte Hollander was , daar hij in een kamer met een spinnekop kon wonen. Zien wij intusschen , hoe hij dezen dag ten einde brengt. Hij werkt, totdat het duister wordt, en brengt dan zijn denk- beeiden , die hij onderwijl heeft uitgewerkt , op het papier. Hoofd en banden heeft hij den ganschen dag geducht in- gespannen en gevoelt nu behoefte aan een toespraak; hij neemt dus de lamp op en gaat naar beneden. Binnentre- dende , ziet hij Klaas en Geertrui met gevouwen banden aan tafel zitten , terwijl hun kleinzoon Albert Burgh hun het avondgebed uit den ouden huisbijbel voorleest. Spinoza 343 zette zieh in een hoek van het vertrek neder , totdat het gebed ten eind was , schoof toen zijn stoel wat na- derbij en begon met zijn huisbaas en diens vrouw over koetjes en kati^es te praten. Klaas beklaagde zieh , dat de nieuwe modes alles bedierven , en dat de knoopenmakers zooveel geringer Verdienste hadden dan vroeger, omdat men allengs minder en kleiner knoopen droeg. Spinoza wist troost voor alles en de goede menschen voelden zieh altijd opgevroolijkt door zijne gesprekken. »Zeg mij eens ," vroeg Klaas , »hoe 't komt , dat gij, die nog zoo jong zijt en nog zoo weinig van de wereld gezien hebt , u toch zoo goed in den toestand van een ander kunt verplaatsen ? Van de eerste acht dagen af, ben ik dadelijk zulke goede maatjes.met u geweest, alsof wij al een sehepel zout met elkaar gegeten hadden." Spinoza legde hem uit, dat het mensehelijk hart onder alle omstandigheden hetzelfde is en dat men , als men zichzelf slechts goed kent , ook de aandotoingen van anderen bij alle wederwaardigheden des levens beter be- grijpen en beoordeelen kan. »Als ge zöö spreekt ," zeide vrouw Greertrui , »heb ik zoo'n gevoel , alsof 't zondag is en ik naar een preek zit te luisteren ; juist datzelfde heeft domine Planeius, toen hij nog leefde, eens in de oude kerk gezegd. Ik zeg zoo dikwijls , niet waar , Klaas ? onze mijnheer Spinoza heeft zoo'n christelijk gemoed , hij heeft niets van een Jood, Wj is geheel anders dan alle andere Joden , hij is ook geen Jood — " »Geert, als uw tong 66ns aan den gang is, dan ratelt ge maar voort al wat u voor den mond komt," viel haar echt- 344 vriend haar in de rede. »Neem 't haar niet kwalijk, mijn- heer; ze meent het zoo kwaad niet" »Gij weet wel, hoe ik 't meen; ik zeg maar, gij zijt niet zooals al de andere Joden , zoo — zoo — nu , ge weet wel, wat ik bedoel." »Ja wel; en ik neem 't u ook in het minst niet kwalijk." »leder blijft bij zijn geloof," betoogde Klaas. »Wiebraaf denkt en handelt , kan in ieder geloof zalig worden ; alle menschen zijn Gods kinderen." »Maar gij zijt een kind des duivels," zeide de kleine Albert, die tot dusver alles zwijgend had aangehoord, tot Spinoza; »gij hebt den heiland immers gekruisigd en komt daarvoor in de hei." Klaas stak zijn arm uit , om den knaap over de tafel heen een oorvijg te geven; doch de grootmoederen Spinoza hielden hem daarvan terug. »Domme jongenl" zeide de eerste, »dat heeft mijnheer niet gedaan ; dat hebben anderen gedaan , die er al lang geleden voor gestraft zijn." Spinoza trok den knaap, die zieh eerst geweidig hiertegen verzette , op zijn knieen en legde hem uit , dat het geen misdaad was , een Jood te zijn , daar Jezus en de apostelen immers ook Joden geweest waren. Wel is waar hadden de Joden er niet goed aan gedaan , Christus ter dood te bren- gen, maar dit was hun siecht genoeg bekomen en men behoefde niet altijd voor vroegere misstappen te boeten. »Met uw verlof," hemam Klaas; »gegeeft daar geen zeer juiste voorstelling van de zaak ; onze heiland moest den kruis- dood ondergaan, omdat God de vader hem hiertoe had voor- beschikt en hij alleen op die wijs onze verlosser kon worden." 345 »Zelfs volgens deze Calvinistische opvatting , zouden de Joden dubbel onschuldig zijn," luidde het antwoord. »Gre moet niet denken, mijn lieve Albert, dat .God een mensch voor eeuwig verdoemt — " Ook dit gezegde lokte een woordenwisseling met Klaas uit, waarbij Matth. 26: 24 werd aangehaald : »De zoon des menschen gaat wel heen , gelijk van hem geschreven is; maar wee dien mensch, door wien de zoon des men- schen verraden wordt. Het wäre dien mensch goed, indien hij niet geboren wäre !*' De strijd werd echter ook dit- maal weer in der minne verefFend. »Waarom hebt gij geen grooten baard ?" vroeg Albert , Spinoza beschroomd längs de kin strijkend ; »in uw land hebben alle mannen immers lange baarden?" »In mijn land? Waar denkt ge dan, dat ik geboren ben ?" »Te Jeruzalem, of misschien wel teNazareth? Vertelmij daarvan toch eens iets , als 't u belieft/' »Beste jongen , ik kom niet uit Kanaan. Ik ben , even- als gij , hier te Amsterdam geboren." »Dafs niet waar, want ge zijt immers eenjood. Enalle Joden komen uit Kanaan, niet waar, grootvader?" »AI sedert lang niet meer; sedert onheuglijke tijden wonen ze hier bij ons, en als de Heiland terugkomt en het dui- zendjarig rijk opricht , voert hij hen allen weer naar Pales- tina." »Dan zou ik ook wel een Jood willen zijn , om ook mee te gaan." »Wees dankbaar, mijn jongen, dat ge er geen zijt/' zeide Spinoza; »het duizendjarig rijk laat al lang te vergeefs op zieh wachten.*' 346 »Hoe hectte uw vader?*' »Binjamin." »Hij was toch niet de jongste zoon van Jakob ? Ik zou mij schämen van dien Jakob , dien ondeugenden man at te stammen. Hij bedroog zijn broer Ezau en zijn schoon- vader Laban , en zijne nakomelingen hebben den Egypte- naren al hun goud en zilver ontstolen." » Wees ZOO goed , dat kind voor mijn rekening een paar flinke oorvijgen te geven," bracht Klaas hier in het midden. -»Jk zal 'twel laten ," antwoordde Spinoza, >hij is wer- kelijk goed thuis in den bijbel. Ge moet echter niet ver- geten , mijn jongen , dat de Joden noch van het Egypti- sche goud, noch van de kruisiging van Christus iets hebben overgehouden , en altijd bedenken , dat de apostelen ook Joden waren — *' »Geert, maak toch, dat 'tkind naar bed komt ; hij heeft al te veel praats ," en Klaas Omzand sloeg , dit zeggende, de plank niet zoo geheel mis. Spinoza kreeg ter nauwemood een hand van den kleinen Albert; goedennacht küssen durfde het kind hem echter voor geen geld ter wereld. Hij bleef nog een geruime poos met zijn huisbaas praten , totdat deze eindelijk ge- durig en steeds meer en meer onverholen begon te gapen en^de huurder zijn eigen kamer weer opzocht. — »Ge komt juist van pas , om een parate executie bij te wonen ," zeide Spinoza op «ekeren middag tot Olden- burg , terwijl deze bij hem binnentrad ; »zie , däar in dat doosje heb ik een folio uitgaaf van een kruisspin sedert ver- scheidene dagen honger laten lijden , en hier heb ik een andere , evenzeer met een leege maag. Ik ben niet van 347 alle diplomatisch talent ontbloot en wil een verdelgings- oorlog tiisschen die twee aanhitsen/' Hij vulde een schotel haHvol met water, schroefde een vlakke schijf van de werkbank los, liet haar midden op den schotel drijven en plaatste de beide spinnen op hetlooden eiland. leder van de toeschouwers wapende zieh met een loup. »Zie ," zeide Spinoza , »als er een onafha;nkelijke, boven de wereld zwevende of buiten haar bestaande wereldgeest was , dan zou hij , evenals wij hier op die twee insecten ^ op het woelen en strijden der menschenkinderen neerzien." »Wij moeten de beide partijen namen geven ," hemam Oldenburg ; »de kruisspin heet Alexander en de andere Dariüs. Zie , Alexander zendt zijn voorposten uit ; Darius vlucht , maar dat gaat niet , de zee sluit hem aan alle kan- ten in. Nu rüsten zij beide, doch Alexander rieht zieh op en dringt voorwaarts ; zie , hoe hij zijne armen om zijn tegenstander slingert, maar deze weert zieh dapper. Nu buitelen zij om en om ; hoe pakken en drukken zij elkaar en doo!tK)ren elkaar met hun scherpen angel ! Als ik de oogen maar goed kon zien ! Zoo ! Alexander ligt onder , maar met zijn lange pooten beulet hij geweidig tegen de schubbige borst van zijn tegenstander; nu heeft hij zieh opgericht, zfe eens, hoe hij zijn vijand met nieuwenmoed aantast ; dat onderliggen was zeker maar een Scytische krijgs- list. Nu komt *t er op aan. O wee , 't is uit — ze laten elkaar met vrede." • »Stil," hemam Spinoza, »dat is maar een wapenstil- stand , dien ze , al wäre hij ook door alle goden gewaar- borgd , toch evenals de menschen zullen verbreken , zoodra zij weer kracht tot een nieuwen strijd verzameld hebben. 348 Had ik nu geen gelijk , toen ik beweerde , dat alles siechts op het standpunt en de ondersteuning van den oogappel aankomt? Als eenige buffels elkaar een grimmigen tijger zoolang op de horens over en weer toewerpen , totdat hij verpletterd ter aarde ligt, is die strijd niets grooter dan deze. Niets is groot of klein op zichzelf ; alleen omdat Jiet ons zöö toeschijnt, maken wij het tot iets groots of kleins. Werden de menschen niet door een hooger ver- stand in toom gehouden en lieten zij zieh alleen doorhun lichamelijke lusten beheerschen , dan zouden ze elkaar evenzoo verdelgen als deze dieren." »Inderdaad , deze worstelingen zijn even groot als die van de menschen. Als in den oorlog duizende vuurmonden tegelijk den dood naar alle kanten uitzenden; als debodem dreunt en de zwaarden bliksemen en kletteren en zieh met menschenbloed kleuren , dan voelt men zieh zoo boven leven en dood verheven , zoo krachtig en alvermogend , dan verbeeldt men zieh de wereld uit haar hengsels te kunnen beuren. En wat is 't anders dan een kleine mie- renhoop , strijdende tusschen grashalmen — ** »De eeuwige vrede heeft al zijn menschelijk eind be- reuet/' viel Spinoza hem hier in de rede; »zie, de strijders wetten hun wapens, en thans — moedig er op los!" Zonder verder een woord te spreken, zagen de beide vrienden thans naar den afloop van het gevecht. Olden- burg had 't niet geraden , toen hij de partijen een naam gaf, want de kruisspin werd na nog siechts geringen tegen- stand door de andere met huid en haar opgegeten. Darius werd in triomf op het looden eiland naar zijn koninklijke tent, die hij zieh uit zijn eigen lichaam gesponnen had, teruggebracht. 349 »In de gewone spreektaal heeft men toch menige gang- bare uitdrukking , die een diepe beteekenis heeft," merkte Oldenburg aan ; »zoo zegt men van twee menschen , die vijandig tegenover elkander staan , dat ze zoo boos op elkaar zijn als een paar spinnen." »Uw heer en meester Cartesius ," zeide Spinoza , »had ook nog veel van zoo'n spin kunnen leeren en zou dan waarschijnlijk geen onjuiste bewijzen hebben bijgebracht voor een zaak , die geen bewijzen behoeft. Hij wil het bestaan van God ook daaruit aantoonen , dat wij , die ons een voorstelling van Hem kunnen maken , toch werkelijk be- staan. Hij gebruikt hiertoe twee onomstootelijke waarheden. Vooreerst : wie het grootere en moeilijkere tot stand kan brengen , kan ook het minder grootere en minder moei- lijke tot stand brengen ; ten tweede : het is grooter , de substantie zelf te scheppen en in wezen te houden , dan de attributen of eigenschappen der substantie. — Ik weet niet , wat hij hiermee zeggen wil ; want wat noemt hij ge- makkelijk en wat moeilijk? Niets kan uitsluitend op zieh- zelf, maar alleen met betrekking tot zijn ontstaan gemak- kelijk of moeilijk genoemd worden. Hier in deze spin heb- ben wij het voorbeeld bij de hand ; met geringe moeite spint zij een weefsel , dat de menschen slechts met de grootste moeite zouden kunnen vervaardigen ; daarentegen kunnen de menschen weer veel zonder eenig bezwaar ten uitvoer brengen , wat den engelen wellicht onmogelijk is. Wat kan men dus onvoorwaardelijk gemakkelijkof moeilijk noemen ? Op deze wijs was het denkbaar , dat de mensch een bestaan had , zonder dat dit noodzakelijk aan God behoefde te worden toegekend. Het bestaan van God 350 •echter laat zieh uit de innerlijke noodzakelijkheid en de konsekwentie van zijne idee bewijzen, zooals wij dat reeds meer dan eens besproken hebben." Spinoza en Oldenburg wisselden hierover n<^ een ge- ruime poos van gedachten. Wij hebben ons intusschen reeds lang genoeg in dewo- ning van Klaas Omzand opgehouden en trekken onsliever terug , totdat wij onzen Benedictus naar Olympia kunnen vergezellen. Hier loopt het gesprek over gansch andere onderwerpen. TWEEENTWINTIGSTE HOOFDSTUK. BIJZONDERHEDEN. Kerkering had Olympia's band gegrepen en verzocht Cecilia op schertsenden toon , doopgetuige bij hem te wil- len zijn , als hij roomsch-catholiek werd ; hij liet de band niet los , toen Spinoza binnentrad , hoeveel moeite Olym- pia ook aanwendde , om haar terug te trekken. De nieuwe bezoeker zag vreemd op. Olympia bloosde en snootschie- lijk de kaars , terwijl zij van die körte duistemis gebruik maakte, om zieh te herstellen en Spinoza een strafpredi- katie over zijn lang uitblijven te houden. »Ik begrijp vol- strekt niet ," zeide zij , »hoe iemand van uwe jaren zieh ZOO in zijn cel kan opsluiten. Vrouw Omzand heeft mij verteld, dat gij in de laatste tien dagen de trap niet zijt af geweest en dat ge anderhalve kruik olie bij uw nach- telijke Studien hebt opgebruikt. *t Zou u geen moeite kosten , monnik of kluizenaar te worden ; 't is wezenlijk Jammer , dat ge niet roomsch-catholiek zijt" tDat spijt mij ook ; den ouden mensch afieggen , gaat gemakkelijk, maar den oud«nieuwen aandoen, is zeer moeilijk." Olympia zweeg en Kerkering zag vragend rond ; hoe hij 352 zieh oök inspande , kon hij toch den rechten zin dier woor- den niet begrijpen. »'t Is ergerlijk," hemam Olympia, »dat wij , vrouwen^ altijd de vormen in acht moeten nemen en ons nooit vrij mögen bewegen. Ik kan den lust bijna niet weerstaan ,, om de kamer eens te zien , Wciar gij de geheele overige wereld kunt ontberen. Pas maar op , ik heb al een af- spraak met Geertrui gemaakt : als gij eens niet thuis zijt ,. kom ik alles doorsnuffelen , want ik wil het toovermiddel vinden , waardoor gij in Staat zijt , u zoo van allen en alles af te sluiten. Gij hebt zeker iets bijzonders ; want dag in dag uit glas te slijpen en te studeeren , studeeren en glas te slijpen , altijd alleen en dit zonder orgel of luit bij zieh, dät houdt geen mensch uit. Mciar ik zal er wel achter komen." »Ditmaal is het mijn beurt ," antwoordde Spinoza , »u een zesde zintuig te ontzeggen. AI doorzoekt ge ook al- les , ZOO ziet ge toch zeker e^n kameraad over het hoofd, Wiens gemoed voor mij gloeit en wiens warmen adem ik met wellust inzuig. Ongelukkig is deze trouwe vriend even broos en vergankelijk als alle andere aardsche zaken.'* »O , gij onverbeterlijke rooker! Als ik u was, zouikmij dat rooken afwennen ; 't is immers niets dan een aanwend- sel, een denkbeeidig genotl" »Nä de muziek kan niets onzen vermoeiden geest zoo opfrisschen , als een pijpje met het echt Amerikaansche kruid. E^enals de golvende tonen der muziek , kunnen ook de rookwolken al de rimpels van ons voorhoofd en uit onze ziel doen verdwijnen. Als ik zoo zonder eenige moeite of gedruisch een trek aan mijn pijp doe, den ethe> 353 rischen drank een poos in den mond heen en weder doe gaan en eindelijk in een dünnen straal laat uitstroomen — dan streelt en verkwikt dit mijn verhemelte en lippen, even- als een liefelijke melodie mijne ooren. Gij kent zeker ook den onaangenamen invloed, dien een koude, regenachtige dag op ons heeft , als de geheele natuur in nevelen is ge- huld ; dat onbehaaglijk gevoel , dat zieh dan van ons mees- ter maakt , weet ik niet beter te verdrijven , dan door mij in tabakswolken te hüllen. Ik verhef mij boven den in- vloed van het weer , en terwijl ik al die dwarrelende krin- gen nazie , wordt mijn geest met nieuwe veerkracht bezield en voel ik mij zoo kalm en helder van hoofd.'^ »Bravo r* riep Olympia. »Was uw oom ook een.priester van het Vestaalsche ta- baksvuur?" vroeg hij. »Ik herinner mij nog een preek , diev hij , nu vijf jaren 23 r I ) i i I 354 geleden , in de St. Janskerk heeft gehouden. Hij was een vurig ijveraar tegen de tabak in beiderlei gedaante : ze hebben neuzen en ruiken niet — riep hij met den psalmdich- ter van den preekstoel — ze hebben monden en proeven niet.** »Spreken niet, zegt David," verbeterde Spinoza, doch Olympia stoorde zieh hieraan niet en vervolgde : »Zij oflferen hun lichaam aan den Moloch en aan Baal. Van den vroegen morgen tot den laten avond berookt een iegelijk zijn kalfs- , schaaps- of ossetong en uit zijn mond stijgt de damp op , als de rook van een afgodsoffer. Daar- ona is hun tong verlamd , als zij een Ave Maria moeten bidden. Voortdurend kauwen zij de bladeren der zondige plant , alsof het hemelscli manna wäre en als koriander- zaad en honigzeem smaakte; en dan weer stoppen zehun neus vol met het afschuwdijke kruid , dat Beelzebub ge- zaaid heeft en kunnen den liefelijken wierookgeur der kerken niet meer ruiken. Wee , wee over dit Babel , over dit^ Sodom en Gomorrha ! Eenmaal echter zuUen ze hun loon ontvangen , zijzelf zuUen een prooi der vlammen worden en lustig in de hei dampen , waar geween is en knarsinge der tanden ; en zij , die hun neuzen volgestopt hebben , zuUen ingezouten worden bij den leviathan en de andere monsters in de diepte des afgronds. De heer beware u voor zulk een straf! Amen.** »Bravo!" riep Spinoza nu op zijne beurt. »Die hoog- dravende toon klinkt voortrefFelijk uit uw mond. Gre zijt wezenlijk een levende concordantie." »Zeer verplicht ," zeide Olympia lachend. »Zijt gij 't niet met mij 66ns , dat de geestelijken daarom zoo tegen het snuiven ijveren , omdat zij Ancyra vreezen ?'* 355 »Niet volkomen , want ik geloof , dat men nog lang die ^elfde zaken van de kansels zal verkondigen , terwijl de dominus zelf tusschen ieder hunner zalvehde volzinnen een snuifje uit de gouden doos nemen , die op den rand van den preekstoel naast hen Staat. Mijn vriend Peter Blijning zeide altijd , als hij 's morgens nuchter een snuifje nam , dat dit zijn geestelijk ontbijt was." »Daar valt mij iets in ,'' hemam Olympia. »Een vreemd , raadselachtig meisje I" zeide Kerkering , terwijl hij met Spinoza in de duistemis achterbleef. »Zij is ZOO geleerd , dat zij wel tien professoren aan kan. Als ik haar zoo hoor prateri , kom ik mijzelf zoo — zoo — ik weet niet wat voor ; ik zwijg dan liever maar stil en zou wel wenschen , dat zij. altijd voortsprak. Ik ben niet tegen haar opgewassen; gij zijt de rechte man voor haar." »Zoo, vindt gij dat ook?" antwoordde Spinoza; enhier in het donker ging Kerkering een licht op. »Het Volk, dat in de duistemis wandelde, za^eeng^oot licht; wat zegt ge nu wel van die verheven uitdnjkking ,^ 356 mijnheer Spinoza ?" zeide Olympia , terwijl zij weer bin- nentrad met een dik boek onder den arm. »Neem mij niet kwalijk ; ik had niet gemerkt , dat Cecilia met haar kaars was heengegaan ; anders had ik u natuurlijk niet in het; donker achtergelaten.'* »Met u verschijnt ons een dubbel licht/' zeide Kerke- ring , waarmede hij wellicht ook Spinoza wilde toonen, dat hij zijn gezegäe van zoo even had begrepen. Olympia boog en hemam , terwijl zij het boek opende : »Ik ben er altijd trotsch op , uwe leermeesteres te kun- nen zijn. Ge moet dan weten , dat koning Jakobus I van Engeland de wijze Salomo genoemd werd ; hier is zijn ake- lig canoniek geschrift : De peccato mortali fumandi Ni- cotianam. i) Hebt ge u ter dood bereid, mijnheer Spinoza ?" Zij las nu eenige zinsneden uit het werk voor. 