title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Digilized by Google Digilizo<j by v_-,r)Ogle D E ZEDELIJKE TOESTAND DER NEDERLANDSCHE N A T I E, OT HRT SINDB SEK ACHTTIEHDK EKUW. BOOK IJSBRAND VAN HAMELSVELD. J TE AMSTERDAM, bij JOHANNES ALLART. ni D c c X c I. Digitized by Google Digilized by Google AAN HET V OL K VAN NEDERLAND. t * Ik vaag hety tnijne Landgenooten ! uHeäett €cne aßeelding yan den zedelijken toepand der Nederiwjdfche * Nade , op het einde dezer uchttiende eettw , mede te deelen. — Reedi lang had ik , door' verfchiUende htgerdUen ük vtijn levtny geUgenheid en aanleidlng tm ntif- tte opmerking tp ’dit onderwerp te yestigen', Maar yftJke roeping heb ik\ om dk Jtefk tb ondernemen , om den uitßag mijner waamemht gen am u mede te deelen ? — Fooreerst : mij~ tie zudkd yeor mijn yolk fpoert mij onophotsde- Ujk aan ,• em alle mijne yermogens te bepeeded aan het geen , al wäre het ßechts in iin tf ander- rpzieht , nititig ' kan zijn yoor Neder- and. — Onophoudelijk gevod ik eene drift y em tot dat einde werkzaam te wezen en te arbeiden. ' - He Digitized by Google Ik ben getn baaräeloze jongeUngy die door jeUgdig vuur ontßeken , Tich dingen vermeet , velke aan de grijsheid voegen. — Jk heb die jaaren bereikt , aan velken het ge'äorloofd is, te fpreken , en het geen eryaaring geleerd heeß^ oßk aan anderen, yoor te' dragen. hTtjne roepingj ah Leeräary verpligt mij , om mijne verkregen kundigheden te gebruiken^ ten einde ik., naar vermögen, kennis , deugd, geluk , en zaligheid yerbreide. Naar het voor- 's beeid yan mijwn Grooten Meester wil ik werken, wo lang het dag is, tot de nacht kamt , in welken niemand werken kan, terwijl ik, in na- yolging yan den Apostel pauuus, ö/ä» alles teeke te worden , opdat ik ten . mitten eeni- gen behouden möge. ■ ^ Donker,.ik beken het, is het tafereel, dat ii, naar het . oorfpronglijk, ontworpen heb, ^lan den zedelijken toeßand der Natie. Hoe wenschte- bet Nederlandsch hart, dat in mijnen boezem yoor niijn land en yolk klopt , dat (k vrolijker hai können fchiideren! Ik yoelde na en dan zelfs genegenheid , oin dezen ytför mij attndoenlijken arbeid te ßacßten. —. Maar, Digitized by Google Maar, dacht ik, doet mn ierand , vien men bemint, dienst, vanneer men voor hem verber- gen houdt, en hem niet waarfchuwt , dat hij cp den rand van eenen afgrond ßaat? Js de aanwijzing van een voor handen zijnde ge- vaar niet de pligt van elken menfchen - vriend f Somtijds dacht ik: Heb ik mij ook door droef- geeestige of zwartgallige denkbeeiden laten mis- leiden? Hadden zekere vocröordeelen ook invloed cp mijne befchouwingen? — Ik onder zöcht mij zelven meermaaUn , en vend mijn geßel niet droefgeestig, ik vond niett van dat zwartgalli- — Integendeel mijn tot vroüjkheid geflemd bloedrijk Temperament heeft mij ^ verß beiden beeiden nog ßeeds in het günstigste licht doen plaatzen. Misfchien zal ietnand achten, dat ik in meer dan iin opzicht te oppervlakkig geßdireven heb, maar een wijze moet tijd en wijze weten. — * Ik wilde geene hijzonderheden aanroeren, veel min het geringße reppen, van iet, waar in ik zelf voor mijn perßton getüigenis zou können dror gen, Het ix in den loop der menfchelijke lotgevallen, onder het hoog-wijs beßuur der Ged- Digitized by Google tljke FoorzUm^keid mter geheurd, äat^ het gern wenfchen ter, kwaadc dachten^ God zulks toondei ten goede gedacht te hehben; wanneer menfcheit iemdnd verhinderen vilden , om in eenen meer bepaalden bringe in welken hij geplaatst was i te werken, dat daii de Opperbeßuurer van ms Jeyen zifodanige pogingen ten besten keerde, ten einde zij Juist yereorzaaken zouden , dat zuJk iemand Zieh in eenen ruimer en yrijer krlng bc“ weegde, en meer algemeen rmttig kon zijn. — — Dit is mijn geyal geweest; dien wenk dir Fader- iijke . Voorzienigheid eerbiedig ik net dahkzjeg- ging, en ben — welgemoed. ' Emdelijk, het is zm, andere Natten van Eu* ro^ hehben, niet min, dan wij Nederlanders ; hunne zeden bedorven, ziJ hebben ans, doer hun yoorbeeld, befmet doch, tmjne Landgenoo- ten } vermindert dit onze kwaal ? kan dit de droevige- geyolgen verhinderen , aan welken ons zedenbederf ons blootßelt ? Dit zij genoeg ter billijking van deze mijne mdememing! ' ' Ontvnngt mijnen arbeid, mijne -Landgenooten ! met genegenheid, en, mögt mijn wensch -mij gi- beu- Digitized by Google hturm, gij zoudt er dat gebruik van rnaaken., daty door de daadlijks ver betering der ztden, uw oorfpronglijk fpoedig verrs-, zeer v«rre, van mijne iopij zoude verfibilUtty ZMdat de NakemUng- Ichap zou twijfelen , af ik wel naauwkeurig g/e~ fchilderd had! — Even gclijk mij niett aan- genamer zou wezen , dan indicn iemand , midi mar waarhddy kon aantooneny dat de zeden der Natie over het gthcel beter zdjtty dan ik ze heb afgcbeeld. Niemand zou zulk bericht blijmoediger ontvangen dan ik , niemand zieh meer verbeugen , en God hartelijker danken. Deze dankßoffe zal ik eens deelächt ig worden y en mijne Landgenooten met mij, wanneer elk dit werk, met toepasfing op zieh zehen , leest , dat isy zieh zehen met dit tafereel vergelijkt, en waar hij het goedey dat te prijzen is, in zieh vindt , dat meer en meer aankweeke maar ook integendeel, waar hij zieh en zijne ze- den ziet afgeweken van de zeden, die eenen Ne- derlander pasfen, dat hij dan zieh zehen gelocve bedoeld te zijn, opdat hij niet voortgay zieh vor- der te bedetyeuy noch het onhcil der Natie, dotr zijn verheer d gedrag, helpe verhaasten. Mögt Digitized by Google Mögt dit de vrucht ook yan dit mijn werk zijfi! dat zou mij eene waare blijdfehapy eene dierbaare zielsyreugde wezen! Mogten wij elk aan onze bijzondere en eigene yerbetering werken tot eere yan het Opperwezen^ als onzen Godf en tot nut van ’c algcmcen ! Den si April D E ZEDELIJKE TOESTAND D E K NEDERLANDSCHE NAHE, * * I - — f ■ ■■II, I. B O E K. j Vooräfgaanäe algemeene aanmcrkingen. ' berste' HOOFDSTUK. . • \ X)e gelijkenis , waar van menen lu* A G R I p p A zieh eens bediende , tusfehen eene burgeriijke maatfehappij , waar alle 'de leden ondcrling vereenigd , cn tot ^en oogmerk , het behoud en' welvaaren van het gebeel, Werkzaam zijn, en tusfehen het mensehlijk lig- haam, is reeds, voor cn na zijnen pjd, bij ge- wijde en ongewijde fehrljvers, zoo dikwfjls ge- bezigd, dac zij 'genoegzaam afgebruikt en ver- lleten mag fehijnen, en nogthans moet ik met dezclve , hoewel in een eenigzins veränderd opzigt, bij het begin van dit werk, waar in I. DEEL. A ik Digitized by Coogle A'LGEMEENE ik het zedelijk Karakter der Neder länderen^ en destelfs gevolgen, die in hcc toekomen- dc [te hoopen of te vreezen zijn, in over- weeging wil nemen, eenen aanvang maaken. Het menachlijk ligchaam neemt zijnen oor- fprong uit zeer kleine beginzelen, het ont- wikkelt zieh , en groeit alleng» op tot zij« nen volkomen wasdom, venoont zieh zwak, doeb vrolijk , en van dag tot dag volmaak- ter wordende, in de kindsheid; in de vuu- rige en leevendige jongelingfcliap trekt het , door bevallige aanminlijkheid , de aandacht en genegenheid van allen , tot zieh ; in de man- lijke jaaren zijn zijne werkverraogens in ftaat, om belangrijke gewroehten daar te flellen , ■ het kan ziehzelven onderhouden , en verdee- digen, maar ook anderen befehermen en wel- doen. Doch nu, tot het toppunt van ajne volmaaktheid hier op aorde gelegen , moet het, volgends de ftaalen en onverander- lijke wet der ftandverwisfeling , die in'al het ondermaanfebe heerschc , van lieverlede en trapsgewijze weder afneracn ; de Tappen en leevens-geesten verdroogen en verminde- ren, de leden worden ftroef , en verliezen , door ftramheid en verftijving , hunne ve4r- kracht, in den naderenden ouderdom, tot dat het lighaam door den dood ondergaac en fterft. —. Zie Digitized by Google AANMEtlKiNGEN. I. Boek. | Zie daar het beeid van alle rijkerl ea IWtcn , hoc zij koningrijken , het zij ge- mecnebesten , of onder hoedanige andere re- geeringsvorm zieh de burgermaatfehappijen tot llgchaam vereenigen mögen. - —. Dooigaands waren de cerfte beginzelen g*. ring , de voortgang en aanwas fpoediger of traager « doch echter blijkbaari daar ia een tijd , dat de nabuuren haare verbindte- nis en vriendfehap zocken ; zij geraaken in ftaat , om haare kracht te ontdekken j en zieh tc doen ontzien aan bcnijders of vi]-*. anden , en nuttig te wczen aan vrienden ; maar cindelijk , na kprter of langer djds- verloop , venrallen de ftaatendommen ^ de veörkracht verflapt , de Vermögens verzwak- ken , ajle de werkingen van den ftaat zijn hiets , dan magtelooze pogingen , die hem dikvverf bcfpottclijk maaken voor ander« Nadi-n, gelijk de ouderdom, liu kindsch ge- worden, hoe onbillijk dir ook zijn möge, belagcht wordt v'an "de dartele jongheid. — r- Eindelijk gaat een volk en rijk geheel tä grond , en wordc niet in^er gerekvnd onder het getal der mogendheden. Het fterft in den burgerlijken zin. — «■ „ Laten wij „ ons zelven niet vldjen, zegt justiniaaj» bij den doorluchtigen ' Schrijver van den BEtlsARius, ,, laten wij ons nidt A a ,, vleij- Digiliied by Google 4 ALGE M EENE „ vleijen, zclfs de grootheid en lange duur „ van cen rijk zijn de oorzaaken van zij- nen ondergang, Het ondergaat hetzelfde „ lot , dat weleer de uitgeftrekte rijken van BELus cn cyrus ondergaan heb- „ bcn. Het heeft gebloeid, gdijk die; — „ het nioet, gelijk die vergaan.” Treurige waarheid! Stervelingen I leert de onbdlcndigheid aller aardfehe zaaken waame* men ! Met recht maakte de wijste der Oos- terfche vorften dit tot een’ geduurigen weer- galm in zijnc befchouwing van de natuur en het wezen der menschlijke lotgevallen op aarde: ijdelheid der ijdclheden, alles is_ ijdel- heid ! Ik hoor uwe uitzonderingen , o belisa- R I u s : „ Ik fla geen geloof , — zegt gij , — „ aan de noodlottighcid der flaats - veränderin- „ gen. Alles vergaat , de ftaaten zel- „ ven, ik weet het; maar ik geloof niet, „ dat de natuur den tijdkring van derzelver „ bellaan heeft afgeperkt. Daar is een oii- ,> dcrdoni, in welken de mensch verpligt is, „ de hoop op langer leven af te Haan, en „ tot fterven te befluiten; daar is geen tijd, „ in welken het ons vrijftaat, te wanhoo- „ pen aan den welvaart van een rijk. Het „ ligehaam van een’ ftaat is ongetwijfeld on- „ derhevig aan ftuipen , die het fchudden ; Digiiized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. Gij erkent dan, dat alles vergaat, de ftaa- ten zelven; dit zou mij reeds voldoen kön- nen tot mijn tegenwoordig oograerk , doch ik geloof , dat wij verder kiinnen gaan , wanneer wij Hechts den draad onzer gelij- kenis volgen. Het menschlijk ligehaara A 3 wordt sj Digitized by Google i ALGEMEfeNß wördt äangerlttd door ziekten ^ dan doet dene brandende koolts het blo^d giscen, dan maakt eene kwijhing de drijfveeren van her kunstwerktuig llap, ftüijjtfekkingen fchüd- dfen het gantfche zenuw - geftel , en dreigen hfet te vemiclen door hevige fchokkeiv. - — “ Duizend en duizend toÄvallen kunnen onzo gezondheid belaagcn en beftormen , zonder öogthans doodlijk te zijh. Doch Wftn- nfeer deze toevallen , die ftuiptrekklngen , die heete koonzen, of kwijnende teering, öf tel- kfens tvederkeeren , of hardnekkig aanhouden, welk kundig geneesheer is dan niec bekom- merd voor den veegen ftennclihg? Wie voor-: l^elt nict den onvernlijdeliiken dood, indicn dit gebeurt in eenen afgeleefden ouderdom , in welken alle krachten vervlogen , en niet meer tocreikende zijn , om het gcweld der ziekte en kwaalen tegenlland te bieden. — — Laac öns de toepasfing rtiaaken. Een rijk , een gettieencbest , kan , dock hevige oor- lögen en gcduchte overmagt van magtige vij- anden , op den oever van zijnen ondeigang pfebracht worden , het kan kwijnen aan ge- btek van tniddelert , öm aan buitengeWoone behocftcn van ftaat of volk, voor een’ tijd, re völdoen ; het kan dOor hevige ftniptrek- kihgen van binnenlancirche verdeeidheden in het uiteHle gCVaat gebracht worden, doch ZOO Digiiized by Google AANMERKINGEN. L Boek. ZOO IsHig er inwencKge kradiwn zijn ran een nog jeugdig geftel, a> lang de levemgees- ten niet zijn uitgeput, noch de veerkracht geheel verflapt , ik wü zeggen, zoo lang de hoofddeugden, die een velk moeten ftaande houden, nijverbeid, tronw, yaderkndsliefde , Esprit publicq, en deigeHjken, nc^ fknd grijpen, of zo dewlven door rast rerflapt mogren zijn, zieh weder poogen te herftel- len , ZOO lang kan de beminnaar van zijn vaderbnd hoopen , zoo lang kan hij zieh ftreelen met het blq voortiitzigt , dat, door bet gepast en vlijtig gebruik der gdchikte middelen, het onheil afgeweerd, en het va- derland herftdd kan worden. Doch wan- neer de d^nc verderflijke oorlog den ande- ren vervangt, wanneer alle de zenuwen v!hi den (hat vetflappen wanneer geduuri- ge omwentelingen en verdceldheden, bij aan- houdendheid , de grondvesten van het land fchudden; warme» in plaats van voiks-deng- den zoodanige zeden algetneen de overhand nemen , welke volftrekt ftrijdig rfjn met de jnrichting van zodanig een land of volk, en wanneer alle de bronnen van weJvaart zijn uitgeput, dan kan een fchrander waarnemer den ondcigang van zülken ftaat, als kort aanftaande , voorlpdlen , en zijne voorlpellin- gen zullen, al worden zij, gelijk die van A 4 KAI- Digiiized by Google 'ALGEMEENE « KASSANDRA omtreiit het lot van Trojeny befpot, en als ijdele droomcn befchouwd , cn fchoon het den jaaren duurde, cer de Grieken zieh van die ftad meester maakten , zekcriijk vervuld worden. In zulken toeftand kan men , met den Boetprediker , zeggen : de bijl ligt reeds aan den wartet des booms. Om niec van de IsraelitifcJie Profeeten te gewaagen, die tevens door hooger geest on- feilbaar gedreven werden, zoo dac zij zclfs den bepaalden tijd vroi den ondergang der koningrijken van Israel en Juda tc vooren konden zeggen, noch van den grootilen al- ler Profeeten, die alle dingen weet, cn den ondergang van het joodfehe gemeenebcst aan- kondigde; fchoon nog, in de beide bedoelde ,gevallen, ook de natuurlijkc en zedelijke om; .ftandigheden des joodfehen volks zoö geileid \ W'aren, dat de ondergang van het zelve on- /Vermijdelijk moest volgen, cn dus zelfs dit -voorbeeld tot ftaaving van niijne gemaakte .aanmerkingi. kan ftrekken; om nict, zeg ik, /hier van te. fpreken, ook bij andere volkcn .hebben de , wijzen cn doorzigtigen uit den toeftand , voomaamlijk uit het zedclijk karakter des- volks, cn deszdfs ontäarting het aannaderende einde van naden, rijken, en gemccnebestcn voorfpcld. Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 9 Indien ik den gelecrden wilde fpeelen, was niecs gemaklijker, dan uit Grkkjchc en Romeinfclie fchrijvcren zulkc plaatzen te vcr- zamclen, in welken zij., uit onbetwistbarc ken- merkcn, den ondcrgang van hunne gemeene- busten te vooren voorzegd , en aangewezen hebben. Welk waar Romein zuchtte nicr, tocn de fchatten van attalus, naa Rome overgevoerd, tevens niet de Aßätifche rijkdommen Aßätifche weeldc en dartelheid overbrachten, waardoor het Rjomeinfche volk van de dcugd zijner voorvaderen ontäard , nu zijne vrijheid, zijnen welvaart, zijnen lui* fter , onder de verdrukkingen van dwingelan- dcn zag bezwijken , die het Roomsch gebied verdcrs zoodanig hebben uitgeput, en ont- zenuwd , dat het niemand der verftandigen bevrcemd heeft, dat het eindelijk een prooi der barbaarfche volken van het noorden ge- worden is. Ik zal mij daar, des te minder mede op- houden, omdat ik verzekerd ben van de al- gcmccnc toeftemming ,van allen, die ooit een befpiegelcnd 00g geflagcn hebben op den toeiland en de lotgevallen der volken, Op dezclfde wijzc, als vvij tot hier gefchreven l'iCbbcn, fpreekt een waardig Vaderlandsch fchrijver; „ de 4ene waarheid, zegt hij lloot ondertusfehen de andere niet oniver; A 5 neen Digitized by Google IO ALGEMEENE neen zeker niet. Een ligchaara kan in en- kele deelen door een gevaarlijk toeval aan- getasc, en echter gezond geheeten worden, ro het anders over het geheel wel gefteld is. Indien onze Natie geheel verbasterd wäre, het kwaad zou rich'dan al te ver uit- gebreid hebben , het zou ongeneeslijk ziin , en wij zouden alleen den laatflen aderatogt van onzen veegen ftaat met geduld moeten afwachten.” Welk is dan het befluit? Aan den dÄien kam dann wij, met belisarius, geen ge- loof aan de noodlottigheid der ftaats- veran* deringen; dat is, wij gelooven niet, dat een Volk ondergaat, omdat het ondergaan moet; nccn, het einde der (laaten heeft zijne oor- zaaken, het zij zedelijke, het zij natuuriijke; even gelijk, met betrekking tot het mensch- lijk ligehaam, volgends het gemeen fpreek- woord, de dood eene oorzaak moet hebben, maar dit is tevens zeker, dat de toeftand van een land zoodanig kan wezen, dat deszelfs herflel voor ormooglijk, deszelfs einde voor onvcrraijdelijk , moet gehouden worden. Hoc billijk is dan de ' befchonwing van den waaren toeftand van een volk en land, daar men belang in ftcltl En wat verdient meer onze deelneming, dan het vaderland, met het tvelk wij ftaan of vaHen mocten? — De- Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. ii Deze befchouwing zal ons vooruitzigten in het toekotncnde opencn; wij zullen, naar de regelen van waarfchijnlijkheid , uit dien toe- Rand tot de gevolgen kuwnen benaiten; wij aullen weten^ of wij, voor ons of ons nage« flacht, herftel van het vervallen, den voori- gen bloei van het vaderl^d te hoopen, dan of wij het ergfte te dachten hebben. * In beide gevallen, en welk ook de flotfom vnn het (»derzoek zijn möge, »1 nc^thans clk rechtfthapen hon , elk waar vaderlMt* der, elk menfchen-vriend, elk Christen, zieh genoopt en of^efpoord vinden, om alles, wat in zijn vermögen, naar zijnen vrerkkring, waar in hij geplaatst is, gefchieden kan, toe te bren- gen, ten einde het herftel te bevorderen, of gedreigden flag, zo mot^lijk, af te wee« ren, of ten minften te doen vertraagen, en zo het noodlottig oogenblik niet langer kan Worden uitgefteld, zal het kwaad, door bera voorzien, hetn hebben doen denken zelfs- behoudenis, orti zijn geluk op die grondflagen te vestigen , die door alle de firiiokkingea van het gantsch Heel-al niet verwrikt kun« ■nen worden, wanneer hij tot dar Koningrijk bchoott, het welk in eeuwigheid geen einde zal nemen! \ TWEEDE Digiiized by Google TWEEDE HOOFDSTUK. Eön der weldaadigfle gefchenken, die de goedhcid van den Schepper aan het mensch- dom heeft uitgedeeld, is de hoop; de fa- bclkunde der ouden heeft du in de bekende vcrtelling van de doos van pandora reeds erkend. De hoop blijft den fterveling fteeds verzellen, zij fchraagt zijne treden in de kronkelpaden , die hij bewandelen moet; altijd coont zij hem vrolijke vergezigten in het verfchiet, die hem bcmoedigen, het kwij- , nend ovcrfchot zijner kragten te herzamelen, en zijne poogingen , om tot zijn doel te ge- raakcn, te verdubbelcn. — De hoop, morgen zal het beter zijn , onderhoudt het geringe vonkjen leven in den veegften kranken. Gelijk dus elk bijzonder mensch, op zijne wijzc, zieh met deze of gene hoop , naar mate zijner omftandigheden , opbeurt en be- moedigt , zoo hoopt over het algemeen het gantfehe menschdom op beter en gunftiger tij- den. Eenige «'einigen zwartgalligc , of an- ders misnoegde en eeuwig morrende, en ge- melijke gemoederen uitgezonderd , belooft men zieh over het gchccl eene uitbreiding en ver- bcccring van de menfchclijke volmaaktheden , cn dus van het menfchelijk geluk. In Digiiized by Google ALGEM. AANM. I. Boek. 13 In onze eeuw heeft zieh deze hoop , dit ftrcelcnd vooniitzicht getekend in bi)na alle boekeo, die over hec geluk en de befchaaving van het menschdom handelden, hoe zeer 00k dcrzelver fchrijvers in ' gevoeJens , in beginze- len, in doelcinden mogten verfchillcn. - Billijk vraagt een menfehenvriend : wat is er van deze hoop? Is zij eene waarfchijnlij- ke vcrwachting? Of is zij bloodijk een fpel van de verbeeldings- kracht, een droom ? . waar- mede de bewoners der wereld zieh vleijen , om dar zij ze wenfehen, en, naar beccr tij- den , door het gevoel van hunne rampen , reikhalzen? • De vraag is van des te grooter aanbelang, omdat deze hoop op zoo geheel verfchillende gronden fteunt, en het geluk der wereld in ZOO onderfcheiden zaaken gefteld wordt. Zedert de verlichting van de wereld in onze eeuw zoo fterk heeft toegenomen , voelc het door rampen gedrukte menschdom die rampen des te levendiger ; hoe levendiger dit gevoel is, des te heviger wordt het ver* langen naar verlosfing, naar verbetering van zijnen toeftand ; en hoe ligt verändert dit reik- halzend verlangen in eene ftreelende hoop ? Dit is zeker het geval bij veelen, bij meer, dan men gelooven zou, in alle landen van Europa ; dit is misfehien de bron vah zoo > ' vcele Digiiized by Google 14 ALGE M EENE tecle verwarringen , als overtl hearichen » van *00 vaela pogingen , om de vrijheid , de voorrecbten der volken te herftellen > deo mensch zijne waarde weder te geven. Doch is de«e hoop onverftaodig , wU roen die gelukkige tijden , die men hoopt* ver^ haasten, dan is bet te dachten, dat men de zaak overdrijven, dat men zieh in äjne poo* gingen te Icur gefteld vinden zal. Zij, die het gelub van het menschdom io onze eeuw gefteld hebben, in eene volko* men onäfhangelijkbeid van den Godsdienst» ^n deazelfs gezegendc iovloeden, en helaas 1 aan zulken heeft het niet ontbroken, die ten minften den Christen -godsdienst als een’ ondmglijken la»t hebben aangezioi, dien zij wilden afwerpen, het zij zij al of niet bedachten, dat zij iezea omkeerende, tevens allen godsdienst wegnameo, gelijk zeker de- ze twee fteUingen onfchejdbaar gepaard gaan, fcboon niet allen , die tegen het christendom de wapens hebben aangegord , 'dit hebben doorzieo — « deze allen hebben gehoopt, die gelukkige tijden eerlang te zullen zien gebo- ren worden , dat bet menschdom nu van die vreeze , wdke »j zieh, hoewel ijdel, verbeeld- den, dat de godsdienst aanjaagt, omheft zou- de wezen; zij hebben gefproken van een za- lig tijdftip, dat op banden was» waar in nieta des Digitized by Google AANMERKINGEN. L Boek. 15 den mensch zou hinderen, om te genieten, en zijne begeertcn in te volgen. De beter wijsgeer, de vriend van het waar geluk des menschdoms, meende uit de gefchie- denis der raenschheid te mögen befluitea , dat de befchaaving cn dus 00k het wezenlijk heil der naden , alicngskens door den loop der eeuwen, toenam , en voortgangen maakte, waaröm hij , Ychoon nog veele barbaarsch- en onbefchaafdheid alömme betreurende , echter boopte, dat eindelijk alle deze neveien ver- dwijnen, en plaats zullen mnaken voor den helderften dag van waarheid, rechtvaardigbeid, en deugd. De vriend van den godsdienst heeft zieh met dczelfde uitzicfacen vermaakt i hij verbÜjdds zieh, dat geene nmtzaard-vuuren meer rock- ten, dat geene fchavotten werden opgerecht, om den behjder van den waaren godsdienst derwaards te voeren, en als eenen bloedge- tuigen aan de woede van bet bijgcloof en vervolgzucht op te offeren ; dat men nu vrij en vrank zijnen godsdienst belijden , er open» lijk voor uitkomen mögt, zonder iet te fchroo- tnen te hebbeo. —. Dus heeft bijna het gantfehe nienschdom gehoopt, en boopt nog heden, doch nit ver- fchillende b^inzelen, en met verlchiUende in- zigten. Wat is er van de zaak? Laat Digitized by Google i6 A L G E M E E N E , Laat ons de vraag onderfcheiden; is er een tijd te wachten, waar in het mensch- lijk geluk op aarde waarlijk den hoogften trap zal bcreiken , voor welken her vacbaar is ? t'jd te wachten , als kort aan- ftaandc ? ln h« »norbijgnnn : doo, |„k van het mcnschdom verfta ik, dat verdrukkin- gen en onrechtvaardigheden zullen ophouden, dat dvvaalingen cn verlcidingen een einde zul- len nemen , dat integendeel de waarheid en rechte kennis van den eigen aart en waar- de van alles haar heilzaam licht zal verfprei- den, om de fehreden der menfehen te be- ftuuren, wanneer gerechtigheid cn billijkheid zullen heerfchen , en alle menifchen in alle rangen en betrekkingen het tot hunnen we- zenlijken pligt cn daadlijke werkzaamheid zul- len maaken, om menschlievendheid, liefde , eensgezindheid , te beüefenen , cn zieh , met van alle valschheid en bedrog, alleen zullen toeleggen, om flechts dat eigenbelang te zocken, het welk in het algemeen belang van. allen gelegen is, en daaruit noodwendig voorvloeit. Met ^^n woord, waar geluk kan dleen geevenredigd zijn aan den trap, dien de deugd onder het mcnschdom bereikt, en aonder deugd is er geen waar geluk. - Nu Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boe|c. i? Nu durf ik vrijmocdig bcweeren: ja, zulk een Waarlijk gourfcn eeuw zal 66ns op deze wereld onder het menschdom plaats hebben. l3e reden geeft verfchciden grondcn voor deze hoop aan de hand , en die bocken , welken wij , christenen, met zoo veel recht, als godlijk eer- bieden, Hellen ze in volle zekerheid. Voor eers: waarheid, kennis, deugd» zijn alle ZOO veele wezenlijkheden, daadlijke volmaakthe- den , terwijl in tegcndcel onkunde , dwaaling , ondeugd, van welke natuur of fuort zij zijn mögen , eigenlijk ontkennende denkbeeiden zijn , die eene berooving of een ontbreken van de eerstgcmelde volmaaktheden aanfjuiden. Maar is het nu niet de natuur van alle we- zenlijkheden , van alle volmaaktheden, dat zij Heeds voortwerken, Heeds tot hooger en hoo- ger trap rijzen, zieh van tijd tot tijd raccr ont- wikkelen? — „ Ik houde het daar voor - — • zegt een waardig fchrijveri dat de gevol- gen van het goedc door deszelfs wezcnlijke nar tiiur eeuwig zijn. ledere goede handeling» ge* lijk ik mij verbeelde, brengi altijd daaden soorz, die haar gelijkvormig zijn. ledere obtluikende volmaaktheid wordt het werktuig van eene groo- tere. Alfchoon wij deze gelukkige voortplanting zecr zeldzaam waamemen, zoo is dezelve niet min in de natuur der wczenlijkheid , in de tia- tuur van het waare goed, gegrond. Van het I. DEELi ß boo- Digitized by Google i8 ALGEMEENE booze integendeel kan ik hetzclfde niet geloo ven. Het beflaat in het gebrek van wezenlijk- heid en orde, en het is van zulk eene natuur, volgends welke het zieh door zichzelve vemie^ tigt. ” Doch waar toe ons verdiept in de afgetrofc- kenheden der bovennatuur künde? wij hebben eenen effenbaren weg voor ons , dien wij mo« gen inflaan. — — Wanneer wij rondzien in al het gcfchapcne , overäl ontdekken wij in de natuur , orde , overeenftemming , fchoonheid. Alle wezens bereiken dien trap van volmaakt- heid, waar zijj naar haaren aart, vatbaar voor zijn ; de fchijnbare wanördens zelven , de ftorm- winden en onweders, die de hoofdftofFen in ver- warring fchijnen te brengen, cn het bedeesde menschdom, door de verwachring der ramp-ge- volgen, veriegen doen ftaan, deze zelven moe- ten dienen , om het luchtsgeftel te zuiveren , en de voImaaktHe evereenftemming te herftel- len. Deze zijn de aanmerkingen , welken zij allen gemaakt hebben, die het beftaan van den fehepper en zijne regeering der wereld, uit het gefchapendom , hebben betoogd. En alleen in het zedclijke , alleen in het mensch- doni , als 6(5n geheel befchouwd , zou nooit de volmaaktheid , daar het echter vatbaar voor is, naar inwendige mooglijkheid , bereikt wor- den? — Ik weet, dat men, uit het waamemen van Digiiized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. ij> Vnn het zedeKjk-onvolmaakte , een befluic getrok- ken heefc tot een toekomend beter leven hier namaals» tot eenen tijd der vergclding, wan- neer de wijshcid, de goedheid, de rechtvaareUg- heid van het Opperwezen zieh zal rechevaardi- gen en luifterrijk openbaaren; cn verre zij bet van wij, de kracht van dit betoog, ten op- zigt van elken mensch in het bijzonder en op zichzelven genomen, te'loochcnen of zelfs te willen verzwakken. Maar dewijl wij ons, in het toekomend leeven , het menschdom niet tneer als 6^n gcheel, vereenigd in maatfehap- pijen, kunnen voorfkellen, mag ik dan niet hoo~ pen, dat nog 66ns hicr.op aarde het mensch- dom tot zulk eenen toeiland zal komen, ln welken de wijsheid, de goedheid, de rechtvaar- digheidj en alle zedelijke eigenfehappen en vol- maaktbeden van den vader van allen zieh in dit geheel doorluchtig vertoonen zullen? Dit bewijs, uit de reden afgeleid, wordt ver- fterkt door de ondervinding ; gaan wij de lotgevallen en de veränderingen na, welke de zedelijke toeiland en de volmaaktheid van het menschdom ondergaan heefc, zoo verre de ge- fchiedenis ons, zelfs tot in de eerfte en de dui- fterfte tijden, voorheht, wij zullen ontdekken , dat, in elk tijdperk, het gantfehe menschdom in het gemecn, en de bijzondere volken in het bijzonder, altijd zekere hoogte van volmaakt- B a hci.l, Digitized by Google 20 ALGE M EENE hcid , en , evenredig aan dezelve , eene zekere hoogtc van geluk bercikt hcbben, en wanneer, of dat geheel , of deze bijzondere deelen , door af te vvijken van den weg en voorfchriften der deugd, eene gcwcldige omwenteling ondergin- gen, zij tclkens, na vcrloop van eenigen tijd, bfj deze omwenteling, hoc doodlijk zij fcheene te zijn , gewonnen hebben; zoodat, in een vol- gend tijdperk, de befchaaving en vedmaakebeid van het menschdom in het gemeen gewonnen bade. de, en ongeftoorde blijdfchap alömme onder de natiSn zullen heerfchen. Zij ontlecnen beei- den uit de oude gouden eeuwen, uit den ftU- B 3 len Digitized by Coogle 43 A L O E M E E N E " len en gezegenden toelland van het gelufekig menschdom , toen het nog, voor alle zonden, ln het Paradi]!., in den godlijken lusthof, -ver* köerde, om' deze zalige tijden in het verrukr kendst dagHcht te fchilderen. ' .De groote Engelschman-, pope, heeft In een dichtftuk , onder den titel, messiSs gewijdc hsrdcrs-zang enz. welke men in de 'gedkhten yan s. m, van der wilp vertaald vindc, alle deze beeiden in een overhcerlijke groep ge- plaatst, alle deze geurige bloemen tot een’ rui- ker faamvergaderd. Zie hier eenige van de- ze fchoonheden: Ceen ftr«fbire euveldaad krijgt weder d’ overliand. Dan zai het oud bedrog in ijdlen rook verdwijnen, Oerechtigheid weir vrij met d’ cvenaar verfchijaen ; De vrede, op haaren troon alöm gevestigd, zal D’ olijftak zwaaijen door ’t wijduitgeftrekt heeläl; En zuivre oanozelbetd, gehnld met hemelflraalen, In hagelwit gewaad op ’t Trölijfc aaidrijk daalen. ’tyemielendeoorlogs-zwaard zal In de fchede roeften; De wreede krijg den bloei der landen niet verwoeltea; D’ onttinde razernij ,'door ’c klinken der trompet. Tot ^oord en plundeimg niet worden aangezec • Men zal_’t onnutte zwaard en de uitgediende ({teeren, In fcherpe fpaden en in fikkelcn verkeeren. De wolf zal met het (am de groene klaver fcheercn , Des tijgers \vrecdheid in zachtmocdighcid verkeeren; 2oo dat hem ir.et gejuich een tuaagdeke, onverCchrikr, I Zal Digitized by Google AANMERKINGEN. L Boek. 25 leiden aan een' band , van bloempjet t' faamgeßrikc. Een leeuw en ftier zal’i voir aan e«ne kribbe erlangen. De reiziger zijn’ voet zien lekken door de flmgen. Men zal ’t gefpeende kind , daar ’i met eene adder (^eeit , Dtar’t met zijn tedre band den bafiltakpf ftteelt, En doorden ^loedbekoord , die'tin bun kleurzietblaaken, Met bun gefpleeten toog zieh veilig zien vermuken. Men voere mij niet te geraocc, dat de Joo- den zieh vreeslijk bedrogen, dat zij den onder* gang van bunnen ftaat, door hunnen roekelo- zen opftand cegen de Komeinen^ aan dit zelfs- bedrog tc danken , dat zij , eeuwen lang , zieh vruchtcloos gevleid hebben met de hecrfchappij over de wcreld en gejims y onder bet zegerijk beftuur van hunnen m E s s l ä s. Ik weet het Ik weet zelfs, dat de christenen even daarüm zieh te vrede houden , met alle deze voorzeggingen , in eenen gceftelijken zin, van de verlosfing en verbetering der wereld, door den godlijken jesus, te verklaaren. Maar ik gcloof tevens, dat beiden deze gevoelens het rechte midden-pad misfen. De Jooden han- delden dwaas , dat zij , zonder zedelijkc verbe- tering van het menschdom, deszclfs geluk te gemoet wilden zien, en dus eene fchaduw voor bet ligehaam aangrepen ; terwijl de christenen, fchoon waarheden zeggende en geloovcnde, ten opzichte van de verlosfing en zedelijkc verbete- ring der menfehen dgor den grooten hciland der B 4 wc- Digiiized by Google algemeene 5f wereld, echter geene reden hadden, om de god- lijke beloftcn naauwer te bepaalen, dan derzel- ver inhoud in de daad is, te min, nadicn lüt eene zedelijke verbetering der menfchen, nood- wendig als een gevolg van dezelve, ook het geluk van het mcnschdom, als een geheel be- fchouwd , moet voortvloeien. Uebben zelfs de christenen niet, boven de Jooden, nog nadere en mcer duidelijke godlijke beloften nopens dezen gclukkigcn toeftand der wereld? Heeft zelfs jesus niet Matth. XXIV. ^XV, eene dporluchtige openbaring van het ge- zegend godsrijk toegezegd? Moet niet ^^ntnaal God alles in allen, en alles aan jesus onder- worpen zijn? moet het Godlijk plan niet volmaakt uitgcvoerd worden , en zijn vol bcflag krijgen ? Uebben wij , volgends de godlijke beloften, niet eenen nieuwen hemel en nieuwe aarde, een ver- njeuwd famenflcl van zaaken, te wachten, waar in gcrechtighcid woont? — Welke heerlijke tooneclcn fchildert de openbaring van joäNNES in ’smans gezichten op Patlmos, welke alle de fchrikbarende, die in dat bock voorkomcn, ein- delijk befluiten ? Men moet zieh in allerhandc bogten wringen, als men , het geen paulus fchrijft van de al- gcmMne bekeering der Heidcncn en het zaiig worden van gantsch Israi'l ■, van het verdelgen ?n t? niet doen van den mersch der zonde cn zoon Digiiized by Google AANMERKINGEN. I. Boot, aj zoon des verderfs, anders dan in den eigenlij» ken en eerften zin wil verklatien. Ik geloof dan zeker, de eerfte der bovenge- melde vragen moet met ja beäntwoord worden 1 Gij, 6 mijn God ! hebt het beJoofd, gij zult het ook volbrengen ! Mijn heiland moet , en wil, en zaJ 66ns den fcepter der gerechtigheid over de volkenider wereld zwaaien. Het mime veld der zeezalddns In ’t droog verbeeren, Het blinkend ßtrgewelf in dünnen rook verteeren; En al ’t gebergce als wasch, in dat ontzaglijk uur, Verfmclten voor den gloed van ’t alverteerend vuur; Maar geen bclofte van messiIs zai ooit faalen; Zijn gödelijke uoon , zijn magt, kent eind’ noch paalen. Maar: Zijn deze gclukkige tijden ook kort op handen ? Is de verbetering en befchaa- ving van het menschdom reeds zoo ver gevor- derd, dat men de volkomene zegepraal van den godsdienst en de deugd kan en mag te gemoet zien, zonder dat nog nieuwe beroeringea, vrees- lijke fchokkingen de wereld en het fterfelijk gCT flacht fchudden ? Het onderzock, hoe verre bet menschdom in berchaafdheid gevorderd is, verdient in een af- zondcrlijk hoofdftuk behandeld te worden, hier zou het ons te ver van ons docl verwijde- ren. — Wif kunnen ook buiten dien de vraag beantwoorden , want , of deze befchaaving is B 5 we- Digitized by Google ALGEMEENE s6 wezenlijk zoo verre gevorderd, als veelea zieh verbeelden, of er valt op dezdve niet veel te roenien, en echter, in beiden gevallen, kan het waarheid zijn, dat die gouden eeuw, daar het menschdom naar reikhalst , nog niet zoo fpoe- dig, en zonder dat ’er groote omwentelingen te vreezen zijn, te wachten is. Dit is klaar genoeg, ingeyalle aan de befchaaving en ver- lichting van het menschdom nog veel ontbreckt; nadien, als dan, niemaTid twijfelt, of er wordt tijd vereischt , om dit zoo wenschlijk werk te voltooien. En wat het eerfte geval betreft, het zij zoo, wij geven voor een oo- gcnblik toe , dat het menschdom in onze eeuw tot cen toppunt van volmaaktheid in kundig- heden en befchaafdheid geftegen is , hoeda- nig het in voorige eeuwen nooit bereikt hadt, maar W'eet men dan niet, dat de gelukkigfte tij- den de zaaden van verval en van bederf reeds yveder in zieh bevatten en opfluiten ? Het fchijnt, als of de raenschlijke geest, door zijne pogingen, om zieh te verheffen, zieh heeft uit- geput, die poogingen verflaauwen, die vedrkraeht verflapt, en de befchaaving niet voortgezet wer- dende, gaat natuurlijk met het volgend geflacht achter uk. — Daarenboven, wanneer onze va- ders een’ zekeren trap van volmaaktheid bereikt hebben ,. fchijnt het , als of wij wanhoopen , hen te zullen inhsalen , omdac wij wanhoopen, hen te Digitized by Google AANMERKINGEN. L Bom. ar le overtreffen ; of wij verbeeldeo <»s gebooreo te äjn, om te gerieten, gelijk. raet dien ijver, met dat vuur, niet wordt voort- , gezet, als haare waarde vereischt. Elk bij- zonder mensch, die aan zijne verbetcring werkt, moet doar aan gdladig arbeiden , zo hij niet verergeren zal ,• en het geen van ieder in het bijzonder waar is, wordt ook waar bevonden x'an het geheel. ■: — .Wie weet ook niet uit de ondervinding de treurige waarheid, van her geen hier gezegd wordt? Wisfelden- bij de Jooden hunne bloeiendilo tijdpcrken niet doorgaands af met rampen , eilenden , en verbasteringen van het Volk, die oorzaak der eilenden waren? — - Zijn zelfs de Crieken, döor welken alle volken voor barbaaren gchouden werden , niet in de zivaartfte " barbaarschheid vervallen? — Werdt de befchaafde ceuw van augustus niet ge- volgd door eeuwen, in welken alle kunöen en wctcnfchappcn bijna verlooren raakten? enz. Het befluit iik dit alles is. Onze eeuw zij- eene verlichte, eene wijsgecrige eeuw, men ' kan Digitized by Google ALGEMEENE ftS kan echter niet.zeker zijn, dat deze verlichting onafgebroken zaJ voortgaan , zonder nieuwe fchokken te moeten beproeven , tot dat bet gantfche menschdom gelukkig is. Hoewel, ge- Jljk wij hier voor zeiden, het .menschdom nog- thans, bij clke nieuwe herilelJing, zoo veel wint, dat men duidlijk ontwaar wordt, dat het, längs deze beurtwisfelingen , tot zijne volmaakt- heid wordt opgeleid. > , Dit dan voor een oogenblik ,daar gelaten, gelijk iwij het aan zijne plaats kiinnen laten , wat is er op de vraag te antwoorden? Zijn die gelukkige tijden, waar in gereebtigheid en deugd- aillcn geeerbiedigd worden,- en raet den waren godsdienst zieh zullen vereenigen tot den lof des Eeuwigen, cn het algemeen geluk der fterve- Jingen; kort aanftaandc? Hod zeer thans zeer vcelen zieh hier mede ftrcelen ; hoe zeer raenig 6^n het zelfs daar voor houdt , dat de menfehen het nabij de vol- maaktheid gebracht hebben , zoo veel volmaakt- heid hier op aarde plaats kan vinden, en het bijna voor onmooglijk acht, dat eene verächte- ring in den- voortgang van het goede zou kun- nen gebeuten , zoodat mij lieden zijn voorge- komen, die het voor ongerijmdheid hielden, als men fprak van treurige tijden , in welken het menschdom zelfs zoo verre zou kunnen verval- Icn in het verlieht Europa^ dat het bijgeloovig cn Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 2f en met een’ verkeerdcn ijver elkandcren, uit hoofde van verfchülcnde godsdienst-begrippen,' zou kunncn vervolgen; moet ik echter, Indien ik de waare nicening van mijn hart niet verber- ' gen zal, erkennen, dat ik vreeze, dat die ge- lukkige tijden niet eer komen zuUei), voor dat de hevigfte fchokkingen de volken beroerd, en het rampzaJigst verval den deugdzaamen zal hebben doen züchten. Geene dweeperij! geen menfehenhaat ! gcene ontevredenheid met mijn lot zijn de oorzaaken van deze harde uitfpraak! Neen! Ik ben bij m!j zelven beter bewust! — Ik gaf raijne bekom- mering ree<k voor eenige jaaren te kennen, en helaas ! zedert dien tijd is de gantfehe geileid- i heid van zaaken zoodanig ten nadeele verän- derd, dat mijne bekommering hoc langer hoe grooter wordt! Welk een tuimelgeest is zedert in Europa doorgedrongen ! welke beroeringen hebben de volken gefchokt! Welke toneelen van ongerech- tigheden , van oproer, van moord, van geweld, zijn er niet gebpend! Wie ziet het einde van dezelven? Schijnt niet, terwijl ik dit fchrijf, gantsch Europa zieh tot den geducht- ften oorlog toe te nisten? En wie zal alle de onheilen berekenen , welke daar uit kunnen voortvloeien? — Is de godsdienst zelf niet be- gonnen gcbniikc te worden, om de verwarrin* gen Digitized by Coogle A L G E M E E N E 30 gen aan ttf vunren^ efl de gemoeden op te ret- ten? Heeft men in Bräband niet gezien j hoe veel invloed zulks op den gcmeenen hoop der menfchen heeft ? Her hart vari den menfchen-vriend bloedc, wanneer hij, al hetgeen zedcrt de laatfte 8 of 10 jaaren gebeurd is, op^ lectend gadcflaat; en hij, die weet, hoe recht- vaardig en geducht dat Wezen is, het wetk geen onrecht of gcvveld kan gedoogen , becft voor Gods oordeelen.» Behalven dit. Welke woelingen hebben er ki *t geheim plaats?. — Wat is er toch van het verbolzen Jefuitendom? — — van Profeltjten- maakerlj ? — — van de SeAe der zot^enaamde Verliebten? — i — Van de menigvuldige Profee- ten , die hier en elders-zich voordoen? Uit alle dezc woelingen en verwarringen trek ik dit befluit : Het mcnschdora gevoelt, dat er iet aan zijn geluk en bet algemccn welzijn ont- breekt, het is veidrietig en onvci^enocgd , en verlangt reikhalzcnd naar beter tijden ; zoo was het in de eeuw voor de kerkhervorming , men leze de gefchiedenisfen ! Doch, even gelijk toen alle de mogendheden y • alle natien , de geweldigfte fchokken hebben doorgeftaan, cer de verlichting en befebaaving kon doordringen, dus i* bet niet ontbloot van waarfchijnlijkhcid, dat ook thans in onzen tijd dergelijken te duch- ten (foan. Voor» Digiiized by Google AANMERKINGEN. L Boek. 3t Vooräl mag ik <, als Christen « hier den bijbel raadplcegen, in welken God ons de toekomende hoofdgebeurenisfen heeft bekend gemaakt ^ en gelijk hij in ’t gemeen ons bemoedigt met de belofte van een gelukkig toekomende 5 zoo heeft hij het ons ook niet laten ontbrcken aan zooda* nige kenmerkcn der tijden, waar aan wij weten kunncn, wat lot ons naderende is. Alleen, dat wij ons wachten voor droomen van dweepe- rij , of inbeeldingen van verrukte herslenen , maar dat wij met mate wijs zijn ! In den Bijbel lezen wij, dat eene algemeene gerustheid en zorgeloosheid de komst van Je- sus in zijn koningrijk, zijnc doorluchtige opei»- baring als heer der wereld, zal vooräf gaan; dar dan onvoorziens vreeslijke dingen, als oordeclen van dien God , dien het menschdom verwaat- loosd heeft te verheerlijken , gcbeuren zollen , zoodat het geheele famcnftel der zedeUjkc we- reld zal gefcbud worden , en het miderst boven kecren. De tijden van no&cu, en van loth, worden ten voorbeelde gefteld, en w*n- neer de tnenfchen zieh zullen verbeelden, dat alles veilig , en er geen gevaar te vreezen is , dan zal een haastig verdeif hen treffea De Apostel Paulus geeft ons , in zijt^ Brief aan de chrisnmen te Rome, den fleutel aan de hand, waannede wij het diq) geheim van Gods handelwijze met hec menschdom ontfluiten kun- Digitized by Google 3» ALGEMEENE kunnen. Hij leert ons in dien Brief, dat God alles onder de zonde heeft willen beflux*- ten , dar is , door crvaaring hec menschdora heeft willen leeren, dat de geheele wereld ftraf- fchuldig is bij hem den grooten Rechter, en zoo gehecl diep in zijnen aart verdorven, dat het niet alleen, aan zichzelven gelaten, geftadig van God afwijkt, tot bijgeloof, onkunde, cn barbaarsch- heid vervalc, maar zclfs zoo diep verdorven, dat alle zedelijke middelen ter verbetering mislukken , en hun oogmerk nict bereiken kunnen; ten einde het menschdom ddns leere fchuIJ be- kennen; door het geloof alleen van de godlijkc ontferming , die in jesus Christus zieh verheerlijkt , gebruik maake; en God dus d^ns alleen en geheel de eer hebbe van ’smenfehen zaligheid. Ten dien einde zegt hij, heeft Göd, die in de alleröudfte tijden de zigtbaarfte tekenen van zijne opperheerfchappij over de wereld gaf, en de dierbaarlle beloften deedt aan de aardsvade- ren, niettegenftaande al het Welke het mensch- > dom tot fchandelijke afgoderijen en zedelooshe- den verviel, aan het joodfehe volk zijne wet voorgefchreven , en hen zelfs tot een volk ge- vormd, het welk, zieh naar die godlijke wet gedn^ende, in Kanaans land eerte gezegende maatfehappij zou uitmaaken, terwijl hij de ove- rige volken aan zieh zelven overliet. Doch de- Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 33 deze wet , die zoo hcilzaam was , heeft alleen ten dood gefirekt, cn gcdicnd, oni hct grooc verderf der menfchen aan tc tooncn. En door hec gamfchc gedrag der Jooden is gcble- kcn, hoe hct voor deze wet door de zondc on- mooglijk was, om de menfchen ce rechtvaardi- gen, cn gelukkig te maakcn. De Jooden zijn, om hiin ongcloof, rechtvaar- dig verworpen , en eene nog betere , eene zuivere , en mcer verlievenc Openbaring van den godlijken wil is in de wereld ingevocrd, waar mcde 00k de Heidenen, de Heidcncn voomaamlijk, omdat het gros der Jooden hardnekkig ongeloovig bleef, bevoorrecht zijn geworden. Indien het menschdom recht gebruik hadt ge- maakt van dat licht, hct welk de wcidaadigfte aller godsdienllen allerwege verfpreidde, hoc zoü deze wereld eene woonplaats van vrede cn heil geweest zijn ! „ Deze godlijke leere , " zeggen wij met eenen waardigen menfehen- vrienl, „ onderfcheidde zieh , in haare cerfle be- ginzeten , door de verhevenfte eenvouwigheid, en door de reinfie zuiverheid. Door deze voortref- lijke eigenfehappen werdt zij gefchikt voor alle Händen , beroepen , en ftaats - inrichtingen. Zij bevatte al het groote en verhevene in zieh, dat in alle overige godsdienften verflrooid is, en zij was met geene van die ongerijradhcden bevlekt, welke dezelven onteerden. Zij bevatte het voor- I. DEEL. C cref- Digiiized by Google 34 ALGEMEENE trellijkfte, met berrekking tot de zedeleer, en was dus de zekerfte aanlciding tot de waare gelukza> lighcid, en tot verzachting der menschJijke ge- rn oeden. ” I\Iaar wac gebeurt ? „ Juist wegens zijne zui- verhcid cn zachcmoedigheid , juist wegens zijne vercerings - waardige voorrcchten mhhaagde de chriscelijke godsdicnst aan de barbaarfche en ijdelc menfchen. Reeds vroeg vondc de pries- ter , dat hij de zinnen niet genoegzaam bezig hieldt, en de inbeclding te weinig kluifterde, Hij onticende daaröm van eene valfche wijsgeer- te ongerijmde droomen, en van den heerfchen- den godsdienst fchoonfchijnende plegcigheden. Hij vermcerderde daardoor zijn gezag bij de onwc- tenden« welke bercids zijne leere tocgedaan wa- ren ; en hij won nog veele anderen , aan welken het christcndom in zijne waare zuivcrheid nooic zou bchaagd hebben. Hoe meer hij den waa- ren geest van den godsdienst verftikte; hoe meer hij betoovcrende uicwendigheden daarbij voegde; des te meer onderdrukte hij den geest des volks. 