title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Zie, het treft mij altijd en het is iets eigenaardigs als wij zien het beeid van onuitsprekelijke en onbeschrijfelijke verlatenheid — vanteenzaamheid, van armoede en eilende, het einde der dingen of hun uiterste — dan rijst in onzen geest op de gedachte aan God. Tenminste bij mij is dit het geval, en zegt niet Pa zelf ook: ,,ik spreek nergens liever dan op het kerkhof, want aldaar staan 185 wij allen op gelijken grond, aldaar staan wij niet alleen op ge- lijken grond, maar aldaar gcvotlen wij dat ook altijd.” Ik ben blij dat wij nog te zamen het museum zagen, en vooral het werk van de Groux en Leys en zooveel andere merkwaar- dige schilderijen als dat landschap van Coosemans o.a. De twee platen die gij mij hebt gegeven, daar ben ik zeer blij mede, maar gij hadt dat kleine etsje: Les trois moulins van mij moeten aannemen. Nu hebt gij het zelf gekocht geheel en al — zelfs niet maar half, zooals ik gaarne had gewild. Gij moet het echter bewaren in Uw verzameling, want het is merkwaardig al is ’t ZOO heel mooi niet uitgevoerd, in mijne onwetendheid zou ik meenen het te moeten toeschrijven liever aan Boeren Breughel, dan aan Fluweelen Breughel. Hierbij sluit ik in ’t bewuste krab- beltje ,,au charbonnage i86 Ik zou wel graag eens willen beginnen ruwe schetsen van ’t een en ander te maken van zoo talrijke dingen, die men zoo op zijn weg ontmoet, maar aangezien het mij allicht van mijn eigenlijk werk zou afhouden, zoo is het beter ik er niet aan begin. Zoodra ik thuis kwam begon ik aan eene preek over ,,den onvrucht- baren vijgenboom”, Luk. xiii : 6-9. Dat teekeningetje ,,Au charbonnage” is waarlijk niet veel bij- zonders, maar waarom ik het zoo onwillekeurig maakte dat is, omdat men hier zooveel van die menschen ziet, die in de kolen wer- ken en dat wel een eigenaardig volk is. Dit huiske Staat niet ver van den trekweg, het is eigenlijk een klein estaminet aan de groote werkplaats vast, alwaar de werklui in hun schafttijd hun brood körnen eten en een glas hier drinken. Reeds indertijd in Engeland heb ik gesolliciteerd naar eene be- trekking van Evangelist onder de mijnwerkers in de steenkolen- mijnen, toen sloeg men mijn vraag in den wind en zeide ik minstens 25 jaar moest zijn. Gij weet wel hoe een der worteis , of grondwaarheden van het Evangelie niet alleen, maar van den geheelen Bijbel 00k, is: ,, Licht dat opgaat in de duisternis”. Door duisternis tot licht, Welnu, wie hebben zeer zeker be- hoefte daaraan, wie zullen er ooren voor hebben? De ervaring heeft geleerd, dat degenen die in de duisternis in het hart der aarde werken, als de mijnwerkers in de zwarte kolen - mijnen o.a., door het woord van het Evangelie zeer getroffen worden, en het 00k gelooven. Nu is er in ’t Zuiden van Belgie, in Henegouwen, zoo in de buurt van Mons tot de Fransche gren- zen, ja 00k nog verre daarover eene streek genaamd Le Bori- nage, alwaar eene eigenaardige bevolking is van arbeiders, die in de talrijke steenkolenmijnen werken. Dit onder anderen vond ik in een aardrijkskundig boekje over hen: ,,Les Borins (habitants du Borinage, pays au couchant de Mons) ne s’occupent que de l’extrac- tion du charbon. C’est un spectacle imposant que celui de ces mines de houille ouverte a 300 metres sous terre, et ou des- dehd journellement une population ouvriere, digne de nos egards et - de nos sympathies. Le houilleur est un type particulier au Borinage, pour lui le jour n’existe pas, et sauf le Dimanche il ne'joüit guere des rayons du soleil. II travaille peniblement a la lueur d’une lampe dont la clarte est pale et blafarde, dans une galerie 6troite, le corps pli6 en deux, et parfois oblige de ramper; il travaille pour arracher des entrailles de la terre cette substance 187 minerale, dont nous connaissons la grande utilite; il travaille enfin au milieu de mille dangers sans cesse renaissants, mais le porion beige a un caractere heureux, il est habitue a ce genre de vie, et quand il se rend dans la fosse, le chapeau surmont6 d’une petite lampe destinee a le guider dans les tenebres, il se fie a son Dieu, qui voit son labeur et qui le protege, lui, sa femme et ses enfants. ’ ’ Dus ligt le Borinage ten zuiden van Lessines, alwaar men de steengroeven vindt. Gaarne zou ik wenschen derwaarts te gaan als Evangelist. De drie maanden proeftijd door de Heeren de Jong en Ds. Pietersen gesteld, is weihaast verstreken. Paulus is, voor hij optrad als prediker en zijn groote zendingreizen begon en zijn eigenlijk werk onder de Heidenen, drie jaar in Arabie geweest. Kon ik ZOO eens een jaar of drie in een dergelijke streek werkzaam zijn in stilte, en steeds leeren en opmerkende, dan zou ik niet terug- , körnen van daar zonder iets te zeggen te hebben, dat inderdaad de moeite waard is om gehoord te worden, met alle nederigheid, nochtans met vrijmoedigheid zeg ik dit. Als God wil, en mij het leven spaart, dan zou ik ongeveer op mijn 30ste jaar klaar zijn, en met eene eigenaardige opleiding en ervaring kunnen aanvangen, mijn zaak meer meester zijnde, en rijper tot den arbeid dan nu. Ik schrijf U dit nog eens, hoewel wij er ook reeds over Spraken. Er zijn in de Borinage reeds verscheidene kleine Protestantsche gemeenten, zeker ook scholen, mocht men er mij een plaatsje aanwijzen om er werkzaam te zijn als Evangelist, op de wijze waarover wij spraken, door het Evangelie te prediken aan armen, dus zulken die er behoefte aan hebben, en voor wie het zoo bij uitnemendheid geschikt is, en mijn tijd gedurende de week te wijden aan het onderwijs. Gij zijt zeker wel eens geweest te St. Gilles? Heb daar dien kant uit ook eens een tocht gemaakt, bij TAncienne barriere. Al- waar de weg naar Mont St. Jean begint is ook nog een andere, de Alsemberg. Hier is rechts het kerkhof van St. Gilles, vol ceders en klimop, en vanwaar men over de stad kan heenzien. Verder gaande komt men te Forest. De streek is daar zeer schil- derachtig, op de hooge kanten staan oude huizen zooals die hutten in de duinen, die Bosboom wel geschilderd heeft. Men ziet er alle mogelijke landwerk verrichten, koren zaaien, aard- i88 appels rooien, knollen wasschen, en alles is er schilderachtig tot het hout sprokkelen toe, en het heeft veel van Montmartre. Er zijn oude huizen met klimop of wijngaard, en aardige Her- bergen; onder de huizen die ik opmerkte was o.a. dat van een mostaardfabrikant, zekeren Verkisten. Zijn gedoente was vol- komen geschikt voor een schilderij van Thijs Maris bijvoorbeeld. Er zijn hier en daar plaatsen alwaar steenen gevonden worden, en dus kleine steengroeven, waar holle wegen met diep gegroefde karsporen heengaan, waar men de kleine witte paarden ziet met roode kwasten, en de voerlui met blauwe kielen, en de schaap- herder ontbreekt niet, evenmin als de vrouwen in ’t zwart met witte mutsen, die aan die van de Groux herinneren. Er zijn hier van die plaatsen, gelijk trouwens God zij dank overal, alwaar men zieh thuis gevoelt meer dan elders, waar men een eigenaardig oud gevoel als van heimwee krijgt, waarin wel iets bitter weemoedigs is, maar toch den geest sterkt en opwekt in ons, en ons, wij weten zelf niet hoe en waarom, nieuwe kracht en lust tot den arbeid geeft, en ons opwekt. Ik wandelde dien dag nog door tot voorbij Forest, en ging nog een zijweg in naar een oud kerkje met klimop begroeid. Ik zag er veel linde - boomen, nog meer in elkander gegroeid en om zoo te spreken nog meer gothiek dan die wij in ’t park zagen, en aan den kant van den hollen weg die naar ’t kerkhof leidt, verwrongen stronken en boomworteis, grillig als die Albert Dürer etste in: ,, Ritter, Tod, und Teufel”. Hebt gij ooit gezien een schilderij of liever een photographie er naar, van Carlo Dolci: ,,Het hofken der olijven”, daar is iets' Rembrandtieks in, zag die onlangs. De groote ruwe ets naar datzelfde onderwerp naar Rembrandt, zijnde de pendant van die andere: ,,La lecture de la Bible”, met die twee vrouwen en de wieg, kent gij zeker wel? Sedert gij mij hebt gezegd dat gij dat schilderij van vader Corot over dat- zelfde sujet hebt gezien, kwam het mij weer voor den geest, ik zag het op de teiitoonstelling zijner werken, kort na zijn over- lijden en het trof mij zeer. Wat is er toch veel moois in de kunst, als men maar onthouden kan hetgeen men heeft gezien, dan is men nooit ledig of waar- achti^ eenzaam, nooit alleen. a Dieu Theo, in gedachten druk ik U recht hartelijk de hand, heb het goed, heb voorspoed bij Uw werk, en ontmoet maar veel goede dingen op Uw levensweg, zulke die blijven in de her- 189 innering en die ons rijk maken, al bezitten wij schijnbaar weinig. Komt gij eens bij Mauve doe dan ook mijn groeten en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Ik hield'dezen brief een paar dagen op; 15 Nov. is gepasseerd dus zijn de 3 maanden verstreken. Sprak met Ds. de Jong en met meester Bokma, zij zeggen er is geen gelegenheid om op de school te zijn op dezelfde voorwaarden als zij aan geboren Vlamingen geven, ik kan de lessen bijwonen desnoods kosteloos — maar dit is ook het eenige voorrecht — ik zou dus om te kunnen blijven op den duur, meer geldelijke middelen moeten hebben dan die waarover ik beschikken kan, want die zijn geene. Dus zal ik wellicht reeds spoedig het plan van de Borinage be- proeven. Eenmaal de stad uit zijnde, zal ik niet licht in eene groote stad terugkeeren. Het zou niet gemakkelijk zijn om te leven zonder het geloof in Hem en het oud vertrouwen in Hem, maar zonder dat zou men den moed verliezen. 27 V/aarde Theo, Petites Wasmes 26 Dec. 1878. Borinage, Hainaut. Het is tijd dat ik U weer eens schrijf, vooreerst ook om U geluk te wenschen bij het begin van een nieuw jaar. Möge veel goeds Uw deel zijn, en Gods zegen rüsten op Uw werk in dit jaar dat wij beginnen. Zeer verlangend ben ik naar een brief van U, om weer eens te hooren hoe gij het hebt, en hoe het U gaat, ook om misschien eens te hooren of gij in den laatsten tijd iets moois en merkwaar- digs hebt gezien. Wat mij aangaat, gij begrijpt wel dat er hier in de Borinage geen schilderijen zijn, dat men zelfs over ’t algemeen ganschelijk niet weet wat een schilderij is, zoo dan spreekt het vanzelf dat ik op ’t gebied van kunst ten eenemale niets heb gezien sedert mijn vertrek uit Brussel. Maar dit neemt niet weg dat het hier een zeer eigenaardig en zeer schilderachtig land is, alles spreekt als het wäre, en is vol karakter. Dezer dagen, de donkere dagen voor Kerstmis, lag er sneeuw. Alles herinnerde toen aan de middeneeuwsche schilderijen van Boeren Breughel o.a., en van zooveel anderen, die het eigen - 190 aardig effect van rood en groen, zwart en wit zoo treffend heb- ben weten uit te drukken. Telkens weer doet hetgeen men hier ziet, denken aan het werk b.v. van Thijs Maris, of van Albert Dürer. Er zijn hier holle wegen begroeid met dorenstruiken en met oude verwrongen boomen met hunne grillige worteis, die volmaakt gelijken op dien weg op de ets van Dürer: ,,Le Che- valier et la mort”. Zoo b.v. dezer dagen was het een eigenaardig gezicht met de witte sneeuw ’s avonds tegen het nur der schemering, de arbei- ders uit de mijnen huiswaarts te zien keeren. Deze Heden zijn geheel zwart als zij uit de donkere mijnen weer in het daglicht körnen, gelijkerwijs de schoorsteenvegers zien zij er uit. Hunne woningen zijn meestal klein, en veeleer hutten te noemen, ver- spreid ook längs die holle wegen en in het bosch en tegen de helling der heuvels. Hier en daar ziet men nog bemoste daken, en vriendelijk schijnt het licht ’s avonds door de vensters rriet kleine ruiten. Gelijk bij ons in Brabant het hakhout en de eikenstruiken en in Holland de knotwilgen, zoo ziet men hier om de tuinen vel- den en akkers, die zwarte dorenheggen. Met de sneeuw dezer dagen maakte dat effect als van een letterschrift op wit papier, zooals de bladzijden van het Evangelie. Reeds onderscheiden malen heb ik hier gesproken, zoowel in een vrij groot voor godsdienstige samenkomsten opzettelijk in- gericht vertrek, als in de bijeenkomsten die men gewoon is ’s avonds in de arbeiderswoningen te .houden, die men het best Bijbellezingen noemen kan. Sprak o.a. over de gelijkenis van het mostaardzaad, den onvruchtbaren vijgeboom, den blind- geborene. Op Kerstmis natuurlijk over de stal van Bethlehem en vrede op aarde. Mocht het onder Gods zegen zoo geschieden dat ik hier voor vast werd geplaatst, dat zou ik van harte gaarne wenschen. Overal ziet men hier in het rond de groote schoorsteenen en de ontzettende bergen steenkolen aan den ingang der mijnen, de zoogenaamde Charbonnages. Gij kent die groote teekening van Bosboom: ,,Chaudfontaine”, die geeft goed het karakter van -bet land hier weer, alleen hier is alles steenkolen, in ’t Noorden van Henegouwen steengroeven, en Chaudfontaine meer ijzer. Zoo dikwijls denk ik nog aan den dag, toen gij te Brussel zijt geweest en aan ons bezoek in ’t museum. En dikwijls zou ik lOI wenschen, dat gij wat dichter in de buurt waart, en wij wat meer konden samen zijn. Schrijf maar weer eens spoedig. Telkens weer bezie ik die ets van: Un jeune citoyen. De taal van de mijnwerkers is zoo heel gemakkelijk niet te verstaan, maar men begrijpt het gewone Fransch goed, mits men het maar vlug en grif spreken kan, dan heeft het vanzelf overeenkomst met hun patois, dat verbazend snel wordt ge- sproken. Op een bijeenkomst deze week sprak ik over den tekst: Actes XVI : 9: Et Paul eut de nuit une vision d’un homme macedo- nien qui se presenta devant lui, et le pria disant: Passe en Mace- doine et nous aide. En daar luisterde men met aandacht naar, toen ik beproefde om te beschrijven hoedanig die Macedonier was, die behoefte had en verlangen naar den troost van het Evangelie, en naar den kennis van den eenigen waarachtigen God. Hoe wij ons hem moeten voorstellen als een arbeider met trekken van smart en lijden en vermoeienis op het gelaat, zonder ge- daante of heerlijkheid, maar met eene onsterfelijke ziel, die behoefte heeft aan de spijze die niet vergaat, n.l. het woord Gods. Hoe Jezus Christus de meester is, die een zoodanig man als dien Macedonier, een werkman en arbeider, die een moeilijk leven heeft, kan Sterken troosten en verliebten, omdat hij zelf is de groote man van smarten, die onze krankheden kent, die zelf genaamd werd de zoon des timmermans, hoewel hij de Zoon Gods was, die 30 jaar lang arbeidde in een nederige timmermans- werkplaats om den wil Gods te volbrengen, en God wil dat in navolging van Christus, de mensch nederig zal leven en wan- delen op aarde, niet trachtende naar hooge dingen, maar zieh voegende naar de nederige, door het Evangelie leerende zacht- moedig te zijn en nederig van hart. Reeds had ik gelegenheid om eenige zieken te bezoeken, omdat hier veel kranken zijn. Schreef heden aan den President van het Comite d 'Evangelisation om hem te vragen, dat mijn zaak op de eerstkomende vergadering van het Comite zou mögen behandeld worden. Het heeft van nacht gedooid, ik kan U niet zeggen hoe schilder- achtig het heuvelachtige land nu is met het dooi weer, nu de sneeuw aan het smelten is, en de zwarte akkers met het groen van het winterkoren weer zichtbaar worden. Voor een vreem- deling zijn de dorpen hier waarlijk een doolhof, met de ontelbare 192 nauwe straten en Stegen van kleine arbeiderswoningen zoowel beneden aan den voet, als tegen de helling en op den top van de heuvels. Het is nog het best te vergelijken bij een dorp als Sche- veningen, vooral de achterbuurten, of bij die dorpen uit Bre- tagne die wij uit de schilderijen kennen. Trouwens gij zijt zelf hier door deze streek heen gespoord op Uwe reis naar Parijs, en zult het U mogelijk eenigermate her- inneren. De kerkjes der Protestanten zijn klein, gelijken op die van de Hoeve, maar iets grooter, maar waar ik gesproken heb dat is maar een eenvoudig groot vertrek, dat een loo-tal per- sonen desnoods kan bevatten. Ook woonde ik een godsdienst- oefening bij in een stal of schuur, dus is het eenvoudig en oor- spronkelijk genoeg. Schrijf eens spoedig als gij tijd hebt, en weet dat gij telkens weer, ja voortdurend, in mijne gedachten zijt. U nogmaals toe- wenschende dat Gods beste zegen in het nieuwe jaar Uw deel möge zijn, en U in gedachten de hand drukkende geloof mij steeds Uw ZOO liefh. broer Vincent. Groet allen bij Roos, als ook ieder die mogelijk naar mij mocht vragen. Als gij schrijft adresseer s.v.p. Uw brief: M. van der Haegen, col- porteur a Paturages, pres de Mons. Borinage Hainaut. Zooeven bezocht ik een oud moedertje in een kolenbranders- gezin. Zij is bitter krank, maar geloovig en geduldig. Ik las een hoofdstuk met haar, en bad met hen allen. Het volk hier heeft wel iets eigenaardigs van wege zijn eenvoudigheid en goedhar- tigheid, gelijkerwijs ook het Brabantsche volk te Zundert en Etten. 128 V/aarde Theo, (Maart '79). Van Pa en Moe hoorde ik dat zij verrast zijn onlangs door een bezoek van U, juist toen Pa van hier was teruggekomen. Zeer blijde ben ik dat Pa hier is geweest. Bezochten samen de 3 predi- kanten van de Borinage, en wandelden door de sneeuw en be- zochten-een mijnwerkersgezin, en zagen de kolen naar boven halen uit een mijn genaamd Les trois Diefs, (de drie aardhoopen), en Pa woonde twee bijbellezingen bij, zoodat wij in die paar dagen heel wat hebben gedaan. Ik geloof dat Pa een indruk 13 193 van de Borinage heeft gekregen, die hij niet licht vergeten zal, zooals het zou zijn met een iegelijk, die deze eigenaardige merk- waardige en schilderachtige landstreek zou bezoeken. Het is lang geleden dat ik U schreef, mocht het mij met Gods zegen gelukken hier op reede te körnen, dan moest gij ook eens naar hier körnen, mogelijk als gij weer eens naar Parijs moet, of het aan de reis voor de zaak vastknoopen. Dezer dagen vond ik bij een reeds bejaard man, die vele jaren in de mijnen heeft gewerkt, een lijst van al de steenkolenaders ten zuiden van Mons, die zijn tot 155 in getal. lederen dag meer trekt het land en volk mij hier aan, men heeft hier een oud ge- voel als Op de hei of in de duinen, er is iets eenvoudigs en goed- hartigs in de menschen. Die hier vandaan gaan hebben het heimwee naar hun land, gelijkerwijs omgekeerd vreemdelingen, die het heimwee hebben hier thuis mochten geräken. Hoe maakt Mauve en Maris het, hebt gij veel gezien in den laatsten tijd? De lente die begint, zal de stof voor onderwerpen vernieuwen en veränderen, en wat heeft Israels dezen winter gemaakt? Wat zouden zij hier veel opmerken dat hen zou treffen; als de kar met een wit paard (l’blanc ch’val) een gewonde thuis brengt uit de mijn, dan ziet men dingen die aan de schipbreukeling van Israels denken doen, en zoo is er telkens iets dat aangrijpt. Schrijf eens spoedig een woordje, en weet dat als gij iets vertelt van de schilders, ik er nog wel iets van begrijp, al is het lang geleden sedert ik veel schilderijen zag. Heb een klein huisje gehuurd, waar ik wel geheel en al zou willen wonen, maar dat nu, daar Pa en ook ik zelf beter vindt dat ik bij Denis woon, alleen voor werkplaats of studeerkamer dient. Daar heb ik nog prenten aan den muur en van allerlei. Ik moet er op uit om zieken zoowel als gezonden te gaan be- zoeken. Schrijf eens spoedig, en heb het zoo goed mogelijk. Groet Mauve als gij hem ziet, en Uwe huisgenooten. De lente begint, want men hoort hier nu de leeuweriken en in het bosch beginnen de takken en knoppen uit te spruiten, vooral de elzen, maar toen Pa hier was, was alles wit besneeuwd, zoo- dat hij nog het eigenaardig effect van de zwarte charbonnages en de vele zwarte schoorsteenen heeft gezien in de sneeuw. Er 194 zijn hier veel plekken, die denken doen aan die teekening van Bosboom: Chaudfontaine. a Dieu een handdruk in gedachten, en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. 129 Waarde Theo, Wasmes, April 1879. Het is tijd dat gij weer eens iets van mij hoort, van thuis hoorde ik dat gij een paar dagen te Etten zijt geweest, en dat gij op reis waart voor de zaak. Van harte hoop ik dat gij het goed hebt gehad op reis. Gij zult dezer dagen wel eens nu en dan in de duinen en te Scheveningen zijn. Hier is het 00k aantrekkelijk buiten met de lente, en er zijn hier en daar plekken waar men zou kunnen meenen in de duinen te zijn, van wege de heuvels. Niet lang geleden heb ik een zeer interessanten tocht gemaakt, ben toen n.l. 6 uur lang in een mijn geweest. En wel in een van de oudste en gevaarlijkste mijnen van den omtrek, Marcasse genaamd. Die mijn Staat in siechten naam vanwege dat er velen in omkomen, hetzij bij het afdalen of naar boven gaan, of door stiklucht of gasontploffing, of door het water in den grond, of door het instorten van verouderde gan- gen enz. Het is een sombere piek en bij ’t eerste gezicht heeft alles in den omtrek iets akeligs en doodsch. De arbeiders aldaar zijn meestendeels Heden vermagerd en verbleekt door de koorts, en zien er vermoeid en uitgemergeld uit, verweerd en vroegtijdig verouderd, de vrouwen vaal en verlept over ’t alge- meen. Rondom de mijn armoedige mijnwerkerswoningen, met een paar doode boomen geheel zwart berookt, en dorenheggen, mestvaalten en aschhoopen, bergen onbruikbare steenkool enz. Maris zou er een prächtig schilderij van maken. Straks zal ik beproeven er een schetsje van te maken, om er U een gedachte van te geven. Had een goeden gids, een man die reeds 33 jaar aldaar werk- zaam is geweest, een vriendelijk en geduldig man, die alles goed uitlegde en trachtte begrijpelijk te maken. Zoo gingen wij samen naar beneden, 700 meters diep ditmaal, / en-r gingen tot in de meest verborgen hoeken in die onderwereld. De maintenages of gredins, (cellen waar de arbeiders werken), die het verst van den uitgang verwijderd zijn, noemt men ,,des Caches” (verborgen plaatsen, plaatsen waar men zoekt). 195 Deze mijn heeft 5 verdiepingen, 3 daarvan, de bovenste, zijn uitgeput en verlaten, en men werkt er niet meer in van wege er geen steenkool meer is. Indien iemand het zou beproeven om een schilderij te maken van de maintenages, dat zou iets nieuws zijn, en iets ongehoords of liever ongeziens. Verbeeld U een reeks van cellen in een vrij nauwe en läge gang, gestut door ruw houtwerk. In ieder van die cellen is een arbeider in een grof linnen pak, groezelig en bezoedeld als een schoorsteen- veger, bij het flauwe licht van een kleine lamp bezig om de steen- kool los te hakken. In sommige van die cellen Staat de arbeider rechtop, in andere I I tailles a (veine tailles a plat) ligt hij op den grond; (|^ droit, I \ i i tailles a plat). De inrichting is min of meer als de cellen in een bijenkorf, of als een donkere sombere gang in een onderaardsche gevangenis, of als eene reeks kleine weef- getouwen, of eigenlijk zij zien er uit als eene reeks bakovens zooals men ze bij de boeren ziet, of de vakken in een grafkelder. De gangen zelf zijn als de groote schoorsteenen bij de Brabant- sche boeren. In sommige lekt het water overal door en het licht van de mijn- werkerslamp maakt er een zonderling effect, en weerkaatst als in een grot van druipsteen. Sommige arbeiders werken in de maintenages, anderen laden de losgemaakte steenkool in kleine Wagens, die längs rails als van een tramway vervoerd worden, het zijn vooral de hinderen die dit doen, zoowel jongens als meisjes. Er is 00k een paardenstal aldaar, 700 meter onder den grond, met een stuk of zeven oude paarden die groote hoeveel- heden vervoeren, en ze brengen naar de zoogenaamde accro- chage, zijnde de plaats waar zij naar boven worden getrokken. Andere werklieden zijn bezig om de verouderde gangen te her- stellen, om het instorten te voorkomen, of om nieuwe gangen te maken in de steenkoolader. Evenals de zeelieden aan land het heimwee hebben naar de zee, ondanks al de gevaren en moeiten die hen bedreigen, zoo 00k de mijnwerker, hij is liever beneden dan boven den grond. De dorpen hier hebben iets verlatens en stils en uitgestorvens, omdat het leven onder den grond is inplaats van boven, men zou hier jaren lang kunnen zijn, maar als men niet beneden in de mijnen geweest was, zou men nog geen juiste gedachte hebben van den gang der zaken. 196 De Heden hier zijn zeer ongeleerd en onwetend, kunnen mees- tendeels niet lezen, doch tegelijk verständig en vlug in hun moeilijk werk, moedig en vrij, klein van postuur maar vierkant in de schouders, met sombere diepliggende oogen. Zij zijn händig in veel dingen, en werken verbazend veel. Zeer zenuwachtig van gestel, ik bedoel niet zwak maar gevoelig. Hebben een inge- kankerden en vastgewortelden haat en een innig wantrouwen jegens een iegelijk, die over hen zou willen den baas speien. Met de kolenbranders moet men een kolenbrandersaard en karakter hebben, en geen pretenties, trotschheid, of meesterachtigheid, anders kan men met hen niet opschieten, en zou nimmer hun vertrouwen winnen. Heb ik U indertijd verteld van dien mijnwerker, die door gas- ontploffing deerlijk gebrand was? God zij dank hij is thans her- steld en gaat uit, en begint heele einden te loopen tot oefening, zijn handen zijn nog zwak en het zal nog duren moeten e'er hij in Staat zal zijn ze te gebruiken voor zijn werk, doch hij is behouden. Maar er zijn sedert nog al gevallen van typhus geweest en kwaadaardige koorts o.a. van hetgeen men noemt ,,la sötte fievre”, die maakt dat men akelige droomen heeft als de nacht- merrie, en ijlt. Zoo zijn er weer veel ziekelijke en bedlegerige menschen, uitgemergeld op hun bed, zwak en ellendig. In een huis zijn allen ziek met koorts, en zij hebben maar weinig hulp, of geen, zoodat daar de zieken de zieken oppassen, ,,ici c’est les malades qui soignent les malades”, zei de vrouw, zoo- als: le pauvre est l’ami du pauvre. Hebt gij wat moois gezien in den laatsten tijd, zeer verlangend ben ik naar een brief van U. Heeft Israels veel gewerkt in den laatsten tijd, en Maris en Mauve? Een paar dagen geleden is hier in den stal een veulen ter wereld gekomen, een aardig klein beest, dat spoedig ferm op zijn pooten stond. De arbeiders houden hier veel gelten, en er zijn overal jonge *"in de huizen, evenzoo konijnen, die hier ook algemeen zijn in de mijnwerkerswoningen. Moet er op uit naar de zieken en moet dus eindigen, laat spoedig iets"van U hooren om een teeken van leven te geven, als gij tijd mocht hebben, Groet Uwe huisgenooten en Mauve bij gelegen - heid. Heb het zoo goed mogelijk, en geloof mij steeds met een handdruk in gedachten. Uw liefh. broer Vincent. 197 Het afdalen in een mijn is een akelig ding, in zoo’n soort mand of kooi als een emmer in den put, maar dat in een put van 500 — 700 meters diep, zoodat men op den grond naar boven ziende, het daglicht ontwaart zoo ongeveer ter grootte van een ster aan den hemel. Men heeft een gevoel als voor ’t eerst in een schip op zee, doch het is erger maar duurt gelukkig niet lang. De arbeiders raken er aan gewoon, doch behouden evenwel een onoverwinnelijk ge- voel van ijzing en afgrijzen dat hen bijblijft, en dat niet zonder reden of ten onrechte. Doch eenmaal beneden zijnde is het leed geleden, en wordt de moeite rijk vergoed door hetgeen men ziet. Adres: Vincent van Gogh, chez Jean Baptiste Denis, Rue du petit Wasmes. Wasmes (Borinage, Hainaut). 130 Waarde Theo, Wasmes, Juni 1879. Het is reeds laat, betrekkelijk n.l., haast 12 uur, maar ik wil nog heden een woordje aan U schrijven. Vooreerst vanwege dat het zoo lang geleden is dat ik U schreef — maar kerel wat zou ik U schrijven — zit in allerlei werk hier, zoodat de dagen voorbij gaan, maar dikwijls zonder dat men tijd heeft om te den- ken en zieh te bemoeien met veel dingen, die anders aantrek- kelijk waren. Maar ’t geen mij bizonder tot schrijven dringt, is hetgeen ik van thuis hoorde, dat namelijk men U een aanbieding heeft gedaan om 6 weken naar Parijs te gaan. Indien gij derwaarts gaat, dan passeert gij de Borinage. Zou U wel in bedenking willen geven of gij niet een dag, of zoo mogelijk nog langer, hier zoudt willen vertoeven. Zoo gaarne wenschte ik dat gij dit land kendet, vanwege dat er zoo bizonder veel eigenaardigs is op te merken, voor wie de dingen aandachtig beziet. Als iemand nooit een dorp aan zee gezien had, zou het dan niet merkwaardig zijn voor hem om Scheveningen of Kat- wijk of eenig ander dorp eens te zien? Welnu, hier is geen zee, maar ’t karakter van alle dingen is interessant, en waard om kennis van te nemen. Zoo dan in geval gij lust en opgewektheid mögt gevoelen, en tijd en gelegenheid mögt vinden, blijf dan 198 hier stil, maar schrijf vooraf wanneer gij komt, en waar aan welk Station ik U vinden zal, aan welken trein. Dezen brief geef ik aan Moe mee als zij komt, want naar alle gedachten ontmoet ik haar, als zij terugkomt uit Parijs. *) Ben zeer verlangend haar te zien. Gelukkig voorloopig voor Oom het gevaar nog schijnt te zijn afgewend. Hetgeen mij zeer trof was te hooren dat Frans Soek is overleden, van U zou ik nog wel eenige bizonderheden dien- aangaande willen weten, in geval zij U bekend zijn mochten. Arme kerel, hij heeft het niet gemakkelijk gehad in zijn leven, maar heel wat strijd gehad. Wij hebben hier een paar dagen geleden een geducht onweer ge- had omstreeks 1 1 uur ’s avonds ; hier vlak bij is eene plaats van waar men in de verte beneden een groot deel van de Borinage zien kan, met de schoorsteenen, de bergen steenkool, de kleine arbeiderswoningen, de beweging als van een mierennest van de kleine zwarte figuurtjes overdag, heel in de verte donkere spar- renbosschen met kleine witte arbeiderswoningen er tegen, een paar torentjes in de verte, een ouden molen etc. Meestal hangt er een soort nevel over, of wel er is een grillig effect van licht en donker vanwege de wolkschaduwen, dat aan de schilderijen van Rembrandt of Michel of Ruijsdael doet denken. Maar bij gelegenheid van dat onweer in den stikdonkeren nacht was het een zonderling effect bij het schijnsel van den bliksem, die nu en dan alles een oogenblik zichtbaar maakte. Dicht bij , de groote sombere gebouwen van de mijn Marcasse, alleen- staand, afgezonderd op ’t vlakke veld, die dien nacht waarlijk denken deden aan het gevaarte van Noach’s Ark, zooals die bij den geweldigen plasregen en in de duisternis van den zond- vloed zieh bij het licht van een bliksemstraal möge hebben voor- gedaan. Naar aanleiding van den indruk van dat onweer had ik van avond in een bijbellezing de beschrijving van eene schipbreuk. Lees tegenwoordig veel in de Negerhut, — er is nog zooveel slavernij io «de wereld, — en in dat verwonderlijk schoone boek wordt die ZOO zeer gewichtige zaak besproken met eene wijsheid, met eene liefde, en een ijver en belangstelling voor het waarachtig ^welzijn van arme verdrukten, dat men er onwillekeurig telkens weer op terugkomt en er telkens meer in vindt. Hun moeder was naar Parijs geroepen, waar oom Vincent op zijn doortocht naar het Zuiden ernstig ziek was geworden. 199 Ik ken nog geen beter definitie voor het woord kunst dan deze: L’art c’est rhomme ajoute a la nature, de natuur, de werke- lijkheid, de waarheid, doch met eene beteekenis, met eene opvatting, met een karakter, die de artist er in doet uitkomen, en waaraan hij uitdrukking geeft, qu’il degage, dat hij ontwart, vrijmaakt, verheldert. Een schilderij van Mauve of Maris of Israels spreekt meer en duidelijker dan de natuur zelve. Zoo is het met de boeken even- eens, en in de Negerhut bij uitnemendheid zijn door den artist de dingen in een nieuw licht gesteld, en alzoo zijn in dat boek, hoewel het reeds een oud boek begint te zijn, n.l. jaren geleden geschreven, alle dingen nieuw geworden. Het is zoo fijn gevoeld, het is ZOO doorwerkt, het is zoo meesterlijk. Het is met zooveel liefde, zooveel ernst, en zoo getrouwelijk geschreven. Het is zoo nederig en eenvoudig, maar tegelijk zoo waarachtig verheven, ZOO edel en zoo gedistingeerd. Las dezer dagen een boek over het Engelsche steenkooldistrict, maar er werden niet al te veel bizonderheden gegeven. Hierbij een houtgravure voor Uw verzameling. Maakte onlangs kennis met iemand, die vele jaren opzichter over de werklieden is geweest. Is van nederige afkomst maar heeft zieh zelf opgewerkt. Nu heeft hij een borstkwaal, ernstig genoeg, en kan niet meer tegen de vreeselijke afmattende werk- zaamheden beneden in de mijn. Zeer belangrijk is het hem te hooren spreken over de dingen dien aangaande. Hij is (in tegen - overstelling van zooveel anderen, die zieh ook naar boven wer- ken, doch ter wille van het geld en niet ter wille van wäre dis- tinctie, en door minder edele maar menigmaal zoo läge begin- selen aangedreven), steeds de vriend van den werkman ge- bleven. Hij heeft een arbeidershart, getrouw en eerlijk en moedig, maar is het meerendeel hunner verre de baas wat verstandelijke ontwikkeling aangaat. Meer dan eens bij gelegenheid van een greve was hij de eenige persoon, die alsdan invloed op de werklieden wist uit te oefenen. Geen mensch wilden zij hooren, naar niemand wilden zij luisteren dan naar hem en niemand werd gehoorzaamd in het critieke oogenblik dan hij alleen. Toen ik hem voor ’t eerst ontmoette, kwam mij de U wel bekende ets naar Meissonier voor den geest ,,Le liseur”. 200 Een der jongens van Denis is half en half geengageerd met zijn dochter, vandaar komt hij hoewel zeer zelden, hier aan huis en maakte ik kennis met hem. Sedert kwam ik er enkele malen. Hebt gij ooit gelezen Legouve ,,Les peres et les enfants”, dat is een merkwaardig boek, vond het daar aan huis en las het met belangstelling. Ontving eenige dagen geleden van Ds. Jones van Isleworth een brief, waarin hij schrijft over het bouwen van houten kerkjes hier in de Borinage. Is dat uitvoerbaar, is dat wenschelijk? Hij zou wel lust hebben voor dat doel, n.l. het oprichten van het eerste dergelijke gebouwtje, te werken. Spreekt er zelfs van om in ’t najaar eens herwaarts te körnen om er over te beraadslagen. Recht gaarne wenschte ik zoo iets geschieden mocht. Als gij tijd hebt schrijf dan een woordje, en als gij kunt, houdt hier stil als gij naar Parijs gaat. In elk geval zoo mogelijk doe mij te weten körnen met welken trein gij aan ’t een of ander Station in den omtrek van Wasmes voorbij spoort, want dan doe ik mijn best aldaar te zijn. Heb zegen op Uw werk en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. 131 Waarde Theo, Cuesmes, 5 Aug. 1879. ’t Is in haast dat ik U schrijf. Is ’t niet spoedig op handen dat gij naar Parijs zult gaan? Zoo ja, schrijf het mij welken dag en welk uur, en naar alle gedachten zie ik U aan ’t Station. Hebt gij tijd een dag, ’t zij langer of korter, hier te vertoeven, recht gaarne wenschte ik dat dit mocht geschieden. Zou U nog eenige teekeningen kunnen laten zien, typen van hier, niet dat die alleen de moeite waard zijn dat ge er voor uit den trein stapt, maar gij zoudt hier licht in de natuur en in het eigenaardige van alles vinden wat U zou aantrekken, daar er zöoveel pittoresk karakter 00k in alles ligt in deze streek. Hebt gij ooit gelezen Dickens ,,Les temps difficiles”, ik geef U den titel in ’t Fransch, omdat er eene zeer goede Fransche / vertaling is a fr. 1.25 uitgaaf Hachette: Bibliotheque des meil- leurs romans etrangers. Dat is meesterlijk, daar is een figuur in van een arbeider Stephen Blackpool, die treffend is en sympathiek in de hoogste mate. 201 Ben onlangs te Brussel geweest, en te Maria Hoorebeeke en te Tournay, gedeeltelijk te voet. Ben Op ’t oogenblik aan onderstaand adres : M. Frank, Evangeliste a Cuesmes (pres de Mons) au Marais. Er is hier veel onweer geweest in den laatsten tijd. Toe kerel als ge ’t schikken kunt, kom dan en blijf een trein over. Ben onlangs nog op een atelier geweest n.l.: bij Ds. Pietersen, die schildert in den tränt van Schelfhout of Hoppenbrouwers, en wel verstand van kunst heeft. Hij vroeg mij om een van mijn schetsen, een mijnwerkerstype. Zit dikwijls tot laat in den nacht te teekenen, om wat Souvenirs vast te houden en gedachten te versterken, die het zien van de dingen onwillekeurig opwekken. Maar jongen ik heb geen tijd, moest noodzakelijk schrijven aan den Heer Tersteeg om te bedanken voor de verfdoos, die hij zond en het schetsboek, reeds halverwege vol. Kocht te Brussel nog een groot schetsboek met oud Hollandsch papier bij een boekenjood. Zou ik U dus mögen zien? wat zoudt gij mij welkom zijn, ik beloof U Dickens: Les temps difficiles, als gij ze wilt körnen halen, maar anders zend ik ’t bij gelegenheid. a Dieu, ontvang een handdruk in gedachten en geloof mij steeds, Yours truly, Vincent. 132 Waarde Theo, (15 Oct. ’yp). Het is vooral om U te zeggen dat ik dankbaar ben voor Uw be- zoek, dat ik U schrijf. Het was vrij lang geleden dat wij elkaar zagen, of 00k met elkaar schreven,zooalsvroeger wij plachten te doen. Toch is het beter dat men wat aan elkaar hebbe, dan dat men als lijken tegenover elkaar zij, te meer daar dit, zoolang men nog niet waarlijk het recht heeft op den titel van lijk door wettig overlijden, het wel iets heeft van huichelarij of althans kinder- achtigheid zieh als zoodanig aan te stellen. Kinderachtig op de wijs van een jongmensch van 14 jaar, die meent dat zijne waar- digheid en rang in de maatschappij hem waarlijk de verplich- ting van het dragen van een hoogen hoed oplegt. De uren die wij Samen doorbrachten alzoo, hebben ons althans de verzekering gegeven, dat wij nog beiden in het land der levenden zijn. Toen 202 ik U weerzag en met U wandelde, had ik het zelfde gevoel dat ik vroeger- meer had dan nu, als wäre het leven iets goeds en kostbaars, dat men op prijs stellen moest, en ik voelde mij op- gewekter en levendiger dan ik in lang geweest was, daar onwille- keurig gaandeweg het leven mij veel minder kostbaar, veel onbe- langrijker en onverschilliger is geworden, of heeft toegeschenen. Wanneer men met anderen leeft en door een gevoel van genegen - heid verbonden is, dan is men zieh bewust dat men eene reden van zijn heeft, dat men niet gansch en al nietswaardig en overbodig wezen mocht, maar wellicht voor ’t een en ander goed, aangezien men elkaar noodig heeft, en als compagnons de voyage dezelfde reis maakt, maar het gevoel van eene betamelijke eigenwaarde is erg afhankelijk van betrekkingen met anderen ook. Een gevangene die gedwongen is tot eenzaamheid, wien men zou verhinderen te werken, etc., zou op den langen duur, vooral als de duur al te lang was, daarvan gevolgen ondervinden, even zeker als een, die te lang honger leed. Evenzeer als ieder ander heb ik behoefte aan betrekkingen van vriendschap, of genegen - heid, of vertrouwelijken omgang, en ben niet als een straatpomp of lantaarnpaal hetzij uit steen of ook uit ijzer vervaardigd, alzoo dat ik er buiten zou kunnen, zonder even als ieder ander beschaafd en fatsoenlijk man, een ledig te ontwaren, en gemis te gevoelen, en zeg U deze dingen om U te doen weten hoezeer gij mij hebt beweldadigd door Uvv bezoek. En gelijk ik wel wenschte dat wij niet van elkaar vervreemden, ZOO is dat ook het geval met betrekking tot allen thuis. Toch op het oogenblik zie ik er zeer tegen op om derwaarts te gaan, en Word ik sterk getrokken om hier te blijven. Evenwel het kan aan mij liggen, en gij kunt gelijk hebben, dat ik niet recht zie; daarom kan het wel zijn, dat ondanks mijn Sterken weerzin en niettegenstaande het een zware gang is, ik althans voor eenige dagen naar Etten ga. Als ik met dankbaarheid terug denk aan Uw bezoek, dan körnen mij natuurlijkerwijs ook onze gesprekken in de gedachten. Ik heb er wel meer dergelijke, zelfs veel en dikwijls gehoord. Plannen tot verbetering en verandering, en opwekking tot energie, — en 'tbch läat het U niet ergeren, ik ben er een beetje bang voor, — ook omdat ik ze wel eens opvolgde, en min of meer bedrogen uit- kwam. Wat is er veel goed beredeneerd, wat echter niet uit- voerbaar is. 203 Nog ZOO versch ligt in mijn geheugen de tijd doorgebracht te Amsterdam. Gij waart er zelf bij, om wel te weten wat er is ge- wikt en gewogen, overlegd en geraadschaft, beredeneerd met wijsheid, hoe het goede bedoeld werd — en toch hoe jammerlijk was het resultaat, hoe bezopen de heele onderneming, hoe schromelijk dwaas. — Nog kan ik er van ijzen. Het is de kwaadste tijd dien ik beleefd heb. Hoe begeerlijk en aantrekkelijk worden mij vrij moeilijke en bekommerde dagen hier in dit arme land, in deze onbeschaafde omgeving, in ver- gelijking met toen. Het is iets dergelijks dat ik vrees als resul- taat van het opvolgen van wijzen raad, met de beste bedoelingen gegeven. Want dergelijke ondervindingen zijn mij wel wat kras, de schade, het verdriet, de rouwigheid des harten is te groot, dan dat van weerskanten wij door deze schade en schände niet wat wijzer zouden worden. Als wij daar niet door leeren, waardoor zullen wij het dan doen ? Een streven als naar het bereiken van het mij voorgestelde doel, gelijk toen de uitdrukking was, waarlijk, dat is een streven, dat niet zoo licht meer in mij op zal körnen, die ambitie daarvoor is zeer bekoeld, en ik bezie die dingen van een anderen kant, hoewel het mooi klinke en schijne, en hoewel het ongeoorloofd is er over te denken, zooals de ervaring mij er over leerde denken. Ongeoorloofd, ja even ongeoorloofd als b.v. Frank de Evange- list het vindt, dat ik beweerde, dat de preeken van Ds. Jean Andry weinig meer evangelisch waren dan de sermoenen van een pastoor. Ik sterf liever een natuurlijken dood, dan er mij door de akademie op te prepareeren, en heb wel eens van een hannekemaaier een les gehad, die mij meer nuttig scheen dan een in 't Grieksch. Verbetering in mijn leven, — zou ik daar niet naar verlangen, of zou ik soms geen verbetering noodig hebben? Ik wenschte veel beter te worden. Maar juist omdat ik daar naar verlang, ben ik bang voor remedes pire que le mal. Kunt gij het een zieke kwalijk nemen als hij den dokter eens onder de oogen ziet, en liever niet verkeerd behandeld of gekwakzalverd wordt? Doet iemand, die de tering of de typhus heeft, kwaad met te beweren, dat krachtiger middel dan gerstewater dienstig, ja noodig mocht zijn, of dat hij, het gerstewater op zieh zelf niet. 204 kwaad vindende, evenwel de doeltreffendheid en krachtdadige werking er van in zijn particulier geval in twijfel trekt? De dokter die het recept voor gerstewater gaf, moet nu niet zeggen, deze zieke is een stijfkop, die in zijn eigen verderf loopt want hij wil geen middelen gebruiken — neen, want de man is niet onwillig, maar het zoogenaamde middel deugde niet, omdat het wel datte was maar toch niet datte. Neemt gij het iemand kwalijk als hij vrij koud blijft bij een schilderij, wel in den catalogus vermeld als Memlinck, maar dat niets met Memlinck te maken heeft dan dat het een dergelijk sujet is uit den gothieken tijd maar zonder artistieke waarde? En als gij nu uit dit zeggen van mij zoudt opmaken, dat ik be- doelde te beweren, dat gij een kwakzalver waart in Uw raad, dan zoudt gij mij gansch verkeerd hebben begrepen, aangezien ik zulk een gedachte of meening van U niet heb. Als ge zoudt meenen van den anderen kant, dat ik dacht goed te doen, woordelijk Uw raad van lithograaf van factuurhoofden en visitekaartjes, of boekhouder, of krullenjongen te worden, — alsmede dien van om mij aan het bakkersvak te wijden, — of ook nog veel andere soortgelijke dingen, (merkwaardig zon- derling uiteenloopend en moeilijk vereenigbaar), die werden geopperd, op te volgen, zoudt gij U ook vergissen. Maar zegt gij, ik geef U dien raad ook niet, omdat gij dien woordelijk zult opvolgen, maar omdat ik meende dat gij veel smaak hadt in rentenieren, en omdat ik van meening was dat gij daaraan een einde moest maken. 