title: De verdiensten onzer voorouders in het vak der diplomatie
creator: Vreede, George W
text: £ 3el| 3- / L • M Digitized by Google Belg. **% *7. DE VERDIENSTEN ONZEIl VOOROUDERS Tf* - — ^A; /• / , 3»' ’ t IX HET VAK DER DIPLOMATIE.. k&W» ■ » Digitized by Google I Digitized by Googf \ DE VERDIENSTEN ONZER VOOROUDERS IN HET VAK DIE DIPLOMATIE- Digitized by Google .* •» V fk \ .7 • r •/ > ' i i r . - «fw s ► ♦ t Digilized by Google DE VERDIENSTEN ONZER y OOROUDERS IN HET YAK DER D IPLOMATIE VLDGTIG GESCHETST; 4 DOOR itfc. <B. 5581. ©vccbc , Advocaat te Gorinchem • « Asaertis legibus: emendatis aacria: adjutia , defensis , conciliatis , Regibus : . vindicata Marium libertate : Pace egregia virtute artoorum parta : Stabilita Orbis Europaei quiete. » Gedenkpenning, na het Drietoudig Verbond geslagen. tx GORINCHEM , bij JA CO BUS NOORDUYN, Drukker en Boekhandelaar* 1835. I I Digitized by Google A *%. DEN WELEDEL GESTRENGEN HEERE ' LID TAN HET PROVINCIAAL ÜTRECHTSCH GENOOT- = SCHAP VAN KÜNSTEN EN WETEN SCH APPEN, m. # V i . , . * • ■ ” • • WORD! DIT GESCHRIFT UIT HOOGACHTING v '• « • • ... R» ERKENTELIJKHEID OPGEDRAGEN. Digilized by Google « * VOORBERIGT. Jtftsschien ts het wat veelgewaagd , deze V oor- i • lezing , in het Departement Gorinchem der Maat- mkappij : Tot Nut van ’t Algemeen gehouden , nU te geven* Doch , b^helst , %ij dl gern mieuws , welligt ts de herinnering , in den vorm van een aaneengesckakeld verhaal , niet ongevallig. , i Kunde en gelegenkeid ontbrakcn mij , om meer te leveren , Digitized by Google & t ? Er is niet ligt^en Volk, datzich boTen het Nedcr- landsche in rijkdom van ecrvolle herinneringen kun verhelfen. Geen ander Volk immers heeft tachtigja- ren lang voor vrijheid en onafhankelijkheid gestreden , en die dierbare panden , het loon der duurste opof- feringen , met meerderen roem , dan ons voorgeslacht , tegen alle aanvallen van buiten verdedigd. Geen an- der Volk bewoont een naauwelijks merkbaarstipje op de Wereldkaart , dat in alle vakken zooveel groote Mannen heeft opgeleverd , zooveel Helden , ter zec » * zoowel , als te lande , zooveel Staatslieden , Wijsgee- ren , Dichters , Geleerden eindelijk , uitstekend in el- ke wetenschap , Mannen van grondige kennis , smaak t en oordeel , die niet voortwandelden op de oude ba- nen , maar nieuwe wegen openden ter bevordering van beschaving en verlichting. Er is dan ook geen Volk , dat licver , dan het onze , eene dankbare hulde aar zijne Vaderen brengt , dat hunne eer ijveriger voor-«» Staat, dat zoo gaarne van hunne bedrijven en Ver- diensten hoort ge wagen , te regt oordeelende , dat voorbeelden meermalen groote Mannen hebben ge- maakt , en , als wäre het , in het leven terug ge- roepen. — Ook bij ons was menige Themistokles , wiens jeugdig gemoed verteerd werd door de vurige i 1 Digitized by Google 2 zucht naar Miltiadks lauwercn. Ook bij ons stelt zieh nog heden menigeen de daden en werken von hen voor , die in gelijke omstandigheden hunnen naam vereeuwigden. Of , is het slechts ijdele praal, wan- neer wij Erasmus en de Groox , Maurits en de Kut- ter noemen? Neen voorzeker ; zij , die hunne nagedachtenis in ons levendig wilden houden , hebben hunnen tijd niet verloren. Zoo is reeds vroeg door velen , zoo wordt nog in onze dagen , aan Neerlands Heldendaden , aan Neerlands Roem in Künsten en wetensc happen , eene duurzame eerzuil opgerigt (1). Ik mis evenwel in den rei der Schriften , waarin de Verdiensten onzer vooroudcrs vermeld worden , een op- zettelijk onderzoek naar hunne houding jegens vreemde Mogendheden. Ik ken geen werk, waarin men de Staatkunde der voormalige Republiek in hare betrek- king tot het Statenstelsel van Europa afzonderlijk en geschiedkundig hebbe geschetst , en de Mannen her- dacht , die haar deden eerbiedigen , ja somtijds meer uitrigtten met pen en tong , dan anderen met geweer p, n zwaard. Er bestaat geene Geschiedenis der Neder- (andsche Diplomatie . Ik gevoel , T. , dat dit woord van vreemden oorsprong een* onaangenamen indruk moet wekken; doch het geeft beter, dan het woord: Staatkunde , mijne meening te kennen ; en , wilt Gij met mij ook op dit veld onze vooroudercn volgen , (1 ) Werten der Heeren Bosbcba en Coitor d'Esccit. Digitized by Google * 3 ik ben overtuigd , dat zij U met het denkbeeid van Diplomatie en Diplomaten zullen v erzenen. Gelijk allerwege kwaad tegen goed overstaat , deugd tegen ondeugd , geweld tegen rede ; gelijk Godsdienst in bij- geloof en dweepzucht , Vrijheid in losbandigheid en regeringloosheid , Monarchie in Despotismus kan ont- aarden , zoo is er eene Diplomatie , die door wijsheid , gematigdheid , door de kracht van het gezond ver- stand , door waardigheid en aanzien zegeviert , en niet zelden de Diplomatie van arglist, (1) verraad en kui- perij heeft verijdeld. Er möge eene valsche Staatkun- de zijn , die niets dan de voldoening van veroverings- zucht beoogt en den ondergang van magtelooze S taten tracht te bewerken, eene Staatkunde, die een half werelddeel met roof en brand vervult ; — er is ook eene Staatkunde , en zij alleen is de wäre , die , tot heil der Menschheid arbeidende , een zeker evenwigt hand- haaft, de rust der Volken bevestigt en de dreigende oorlogsvlam uitbluscht. Het zij mij vergund , U , naar vermögen , over de Verdiensten der Nederlandsche Diplomaten , de eer der onde Republiek , te spreken. Daar ik in de be- handeling van dit onderwerp geene voorgangers heb gehad , besef ik echter ten volle , hoe veel natuurlijk (1 ) Van deze laatete »prak Mohtesqüimj , toen hi) zeide : Etprit d. Lois , L. XIV ch. 13. « La Politiqoe e»t une lim e gourde qui pnrvient lenieraent k sa fin. « In dien zin had hij L. XIII ch. 15, geschreven , dat men te zynen tijde een’ MinUter groot noemde i c cclui qui cst komme d'industrie , et qui trouve ce qu r on appelle de» expediena.» Digitized by Google 4 aan mijne schets zal ontbreken, en verzoek U drin- gend , die getfigtige bedenking in billijke overweging te nemen. Ofschoon de Diplomatie niet tot de schoone kunsten en wetenschappen wordtgerekend , eischt nogtans bare beoefening eene niet gewone bedrevenheid in vcle derzelve. De kunst van wel te spreken en wel te schrijven , de grondige kennis der regten en belan- gen van zijn Vaderland , van alle Yolken (1), wor- den althans ondersteld , den Diplomaat eigen te zijn. Ik zwijg van die mindere kundigheden , nietigheden zou men ze niet te onregt noemen , maar , bij ge- brek aan welke , meer dan ^en Diplomaat onverrigter zakeis teruggckeerd. Hetgeen de Diplomatie bijzonder onderscheidt , is hare afhankclijkheid van de omstan- digkeden . Een Staatsman , vooral in die Staatkunde , welke in een engeren zin Diplomatie wordt gehee- jen , ingewijd, kan en moet zieh dikwerfnaaromstan • digheden voegen. Men vergt van hem geene laag- hartigheid , geene verloochening , geene"zwakheid van karakter. Doch , als de last , hem opgedragen , dit vordert , mag hij geene hooge taal voeren , waar eene welbegrepene toegevendheid alleen-welligt niet met zijne eigenliefde , maar met de belangen van zijn Va- (1) De geestige Graaf d’Aiakda , Wien men wel geene ondervin- ding betwisten kon , bragt in zijne raadgevingen aan den jongen Segvh y de wctenschap der Diplomaten gednrig tot de behoorlijke kennis der kaart van Europa terug. Zie de Mtm. Souvenirs et Anecd . par M. le Comte de Sscua. T. II. Paris , 182Ö. Digilized by Google 5 derland strookt (1) ; een andermaal daarentegen, doet hij met edele fierheid zijne stem gelden , en houdt den rang staande van de Mogendheid , die hij verto- genwoordigt. Hij let met een scherpziend oog op het terschil van geaardheid , zeden en gewoonten der Volken, op hunne onderlinge geneigdheid, afkeer of naijver , op de bronnen hunner welvaart of eilende ; hij maakt van alle middelen , welke zijn geweten niet wraakt en deze of gene gesteldheid van een Hof hem aanbiedt (2) , gretig gebruik ; hij vorscht geheimen uit , zonder de zijne te ontdekkcn ; z»jne openhartigheid is geene dwaze spraakzaamheid , zijn stilzwijgen geene onopregtheid en veinzerij. Hij möge het raadzaam achten , nu en dan nog meer te verrigten , dan zijne Instructien (3) hem uitdrukkelijk bevelen ; hij möge in dien geest vervolgen , wat hij aangevangen heeft , altijd blijft dit stuk , zijn berigtschrift , het kenmerk van den^ aard zijner zending. Het is de grondslag , waorop hij voortbouwen rnoet , de grondslag in het (1) Zoo dacht een enraren Staataman, Sr. J. Rsroob» : Momo - rien , II. 132. (2) Ik verwijs hier eenvoiuHg tot Vattbl : Droit des gone y I*IV. ch. 7. $ 93. Amsterdam , 1775* (3) Hutgbäs, in tijne zedeprint&n , xegtvan den Gezavt y dathij i» : « een sprekend Tafcreel van die hem heeft gesonden.» Hij noemt hem verder : « een eerlick spie, » en vergclijkt hem nog minder vleijend met een servituut : «Een staande licht , een balck , een waterloop verkregcn Op tuyn , op mucr t op grond van ver of naaatgelegen.* Emstiger is het, wat de beroomde lir RKEasnoit onderxoekt : Quaest . Jur . Puhl. Li II. c. 7: «An valeat quod Legatus egit contra Hjrcanum mandatmn ?* 6 Vaderland gelegd , en afhankelijk ran den toestand , waarin dit verkeerde , Tan de magt , die het ontwik- kelen kon. Kan het aldus niet ontkend worden , dat de toon der Diplomatie naar omstandigheden klimt en daalt , too is het doidelijk , dat ook de Nederlandsche Repa- bliek dit voorschrift niet zal verwaarloosd hebben. Wij zullen daarom gevoegelijk eene drieledige orde in onze rede kunnen bewaren, en de Nederlandsche % Diplomaten toonen in de opkomst en den aanwas van den Staat; wij zullen hen veryolgens in het lutsterrijk tijdvak van het Bestuur van Johan db Witt en van Willem III als scheidslieden van Europa aanschouwen , en hen ten slotte gadeslaan bij het lang verborgen , doch toenemend verval van het Gemeenebest. Herinneren wij ons derhalve het begin van den opstand tegen de Spaansche dwingelandij, Bevond zieh ooit een Volk in een’ deerniswaardiger en meer veegen Staat , dan het onze ? Duizenden naar scha- votten en brandstapels gesleept , honderd duizenden door angst en verbanning naar vreemde landen ge- jaagd , uit het voorouderlijk erf en have verdreven ; een algemeene schrik verspreid onder hen , die de komst van den beul van Filips niet hadden kunnen ontvlugten ; ’s lands voorstanders , Egmond , Uoorne en van Straalen vermoord , andere in ketenen ge- klonken : en de Man , die allcen den geweldenaar het hoofd kon bieden, die eenmaal de grondlegger > Digitized by Google 7 der Ncderlandsche vrijheid worden zou , in Duitsch- land over het lot zijner medeburgeren treurende! Ja , Willem tan Nassau alleen kon allen redden , maar , hij had hulp noodig , en een geruime tijd ver- liep , eer hij , zoowel op eigen kosten , als met eenige gelden , door sommige vaderlanders yerstrekt , een klein leger verzameld hebbende , eene flaauwe en ongelukkige poging waagde. Zijn veldtogt tegen Alva liep yruchteloos ten einde : de oyerwinning van ATei- ligerlee , de yerovering van Bergen in Henegouwen baatten zijn broeder Lodewijk even weinig ; de te- leurstelling verbitterde het leed der Nederlanders nog meer: slechts zij , die op de Voorzienigheid vertrouw- den en nlfcenden, dat de gruwelen der Spanjaarden en het bloedhunner slagtoffers niet ongewroken zou- den blijven , wanhoopten niet. De hulp daagde op , waar men haar het minst verwachtte. Den Briel werd door de W atergeuzen yeroverd : de eerste stad , die aan het later zoo magtig Gemeenebest het aanzijn gaf; — den Briel , is het niet, alsof wij droomen ? Doch , de val dier onaanzienlijke stad gaf het sein tot den val van aanzienlijker steden: weldra vormden zij eene vereeniging ; hare a%evaar- d i« den k warnen te Bordrecht en Haarlem zamen (1), en Willem werd gedurendeden oorlog tot aller (1) Ook Gorinchem had in November 1578 de eer, van binnen hare veat ’s Lands Statcn te xien vergaderen. Verg. ta* * db Sm- 6U, Onuttg • Stukken , I. 65 , 69—85 , 96— 100 , 104. * Digitized by Google V 8 Hoofd gekozen (1) , liij , die zoo lang hun Landvoogd in naam des Konings was gewecst. Maar , wat was het , Hoofd te zijn van bijna twee gewesten ; wat was dit zelfs , toen Amsterdam en Middelburg van Spanjaarden gezuiverd waren T Streed men niet tegen den geduchtsten Yorst van Europa , die de goud- en zilvermijDen van Peru en Mexico bezat , en over de schoonste leger s en v loten kon beschikken? Streed men niet tegen hem nog bovendien, om eene andere reden, met eene zekere schroomvalligheid ; durfde men zieh wel luide een vrij Volk noemen? Vreesde men niet den schimp- naam van rebellen ? Leed het niet tot het jaar 1581, tot dertien jaren , nadat men den heiligen stand aard had opgestoken , eer Filips van de heer- schappij over deze landen vervallen werd verklaard , (2) en dat, na de slagtingen te Haarlem , Naar - den , Oudewater , Meckelen , Antwerpen , Maas - (1) (Jnie van de S taten van Holland en Zoeland , te Delft, vaa 25 April 1576. (2) Vaw Haren , db Gevzen : « Onzinnige ! zijn dan de banden , Is de eed , die alle beide raakt , Zoo wel niet voor de» Yorsten handen , Als tot een’ toom voor 'tVolk gemaakt? leert Yorsten , laat u onderrichten , Dat en onze eed , en onse pliebten , Niet verder dan uw eeden gaan ! Kn dat, zoo haast als Gij uwe eeden Moedwillig mot den Yoet dürft treden, Kw daden ons van de onze ontslaan! » Uitg. van 11 iesb&j)ijk , II. 55 [1826]. Digitized by Google 9 tncht en elders aangerigt , na de Gentschc Pacifica- tie , den verraderlijken toeleg Tan Don Jan tan Oos- tenrijk , de twee Unien van Brussel , de Unie van t Utrecht , en de läge vogelvrijverkla'ring van Willem I? Daarenboven , kon de onafhankelijkheid van Ne- derland door de eenvoudige afzwering van Filips wel verzekerd heeten? Wat had men met deze ge- wonnen , zoo lang er geen eendragtig streven naar het welzijn van den Staat , geene algemeene liefde en erkentelijkheid voor den Pr ins van Oranje be- stand , maar wel mistrouwen en wangunst tusschen de onderscheidene gewesten, ontevredenheid bij. de Staten , (1) eer- en heerschzucht bij verschillende binnen- en buitenlandsche Grooten, en inzonderheid eene hevige gisting bij zoo vele uiteönloopende gods- dienstige meeningen ? Welk een moed , welk een geduld , welk eene wijsheid , in e6n woord , welk eene diepe Staatkunde er gevorderd werd , om in den hagchelijken strijd (1) De onaangenaamheden , welke Wiubji I to verduren had, de lasterlijke aaatij gingen van allerlei aard , tot zelfs van landdie- eertj , die men zieh niet achaamde , telkens tegen den grooten man onder het volk to verspreiden , dwongen hem eindelijk aan de Gedeputeerden der Bondgenooten te Utrecht den 29 Sept. Er möge in.WiLLEM’s Staatkunde niets scbitterends zijn , wie , die bedenkt , dat geene kunst , meer dan de Diplomatie , van omstandigheden afhangt , zal dit verwachten, wanneer hij den treurigen, boven alle beschrijving ver warden toestand van het Vader- land beschouwt? Het was eene Diplomatie tot bekoud 9 voor welke een hooge toon , bij erkend onvermogen , belagche- lijk geweest wäre (2). Het is waar , het is een hin- derlijk gezigt> een Volk, dat zieh met de wapenen vrij vecht, in vreemde Staten Vorsten te zien zoe- ken , en dat , soms te vergeefs , of wel , om later op het schandelijkst misleid te worden; maar de nood eischte een’ Meester , en het aanzien van ande- ( 1 ) De Acten van den Keulschen vredehandel in 1579 zgn door een* der Afgevaardigden , Aggaius Aibada, in 1580 aan het licht gebragt, Zie over den achrijvcr en zijn zeldzaam werk, onder anderen, Mr. S. db Wihd , Bibi . der Nedcrl . Geschiedschr . 2de St uh , bl, 199 volgg. (2) Bij Resolutie der Alg . Staten waa de Prina van Oranje ge» magtigd (authoriael pour traicter avec aulcuns , qui presentent fair* grands Services et exploita secrets ä l’avantage de la Patrie. Yoot die geheime veratandhouding werden den Prina / 5000 t$r maand toegelegd, Bobbah » Onuitg, Stukk , IV. 126* V* 363, 12 re , afgunstige Edelen , ran een’ Aerschot en La- laing (1) , ofvan vreemdelingen , die ons methunne krijgsbenden ondersteunden , maakte de verhefiing tan Willem in alle gewesten onmogelijk. Er was ook nog bij : het Volk ..eene groote gehechtheid aan het denkbeeid van een Koriinklijk , Hertogelijk of Gra- febjk gezag ; men wilde trij algemeen een gekroond Heer huldigen ; Republikeinsche beginselen hadden bij weinigen wortel geschoten (2). In de beoordee- ling van zulk eene gevaarvolle gesteldheid moet men billijk zijn , en niet in de negentiende eeuw uit de hoogte afkeuren , wat in de zestiende niemand ver- nederend toescheen. — Veeleer , dunkt mij , moe- ten wij de edelmoedigheid van den grooten Man eeren , die het belang van den Staat boven het zijne stellende, niet weigerde de:,, jongen Aartshertog Matthias en den Hertog van Anjou (3) met zijnen raad voor te lichten , zieh alzoo vrijwillig in de scha- duwe plaatsende. En , nevens hem , moeten wij de namen huldigen (1) Gnoncfl , Anna I, Lib. II. infine . Stbada, Decad. II. L. I. (2) Maar hetbehoort zeker tot de eigenaardiggte Bilderdijkiana , wat wij in de Geschied . des Vaderl, VI. 151 lezcn: < Geen hair Tan alle de hoofden te »amen genomen (ik voege er gerügt de baarden , knevels enz. bij,) dat toen om Republiek dacht.» (3) Reed» in 1576 had zieh de Hertog tau Albe^or tot Bescher- mer dezer Landen willen opdringen. Verg. daartegen het protest der Alg. Stalen bij den Heer de Jorgs, Besluiten der Stat, Gener • 1. 146. Het verglag van Mabrix, en de zijnen , betreffende de hande- lingen met dien Vorst in 1580 , zie men bij de Jorgb , OmUtg. Stukk . Iste Deel. bl. 106 solgg* Digitized 13 der Diplojnaten , van wie hij zieh met zoo veel vruchts bediende. In menigvuldige staatsstukken van dien tijd komen ontallijke malen voor de Staatsraad van der Myle, de vriend van Düplessis-Mornay (1) , de sebrandere JIeinier Cant, ’slands Advocaat Pau- lus Buys, de Advocaat der Staten van Utrecht, Floris Thin , en hoe velen , die ik hier moet verge- ten! Yöör allen echter heeft Filips tan Marnix , Heer van St. Aldegonde , regt op onze erkentelijk- heid : hij , die op den Duitschen Rijksdag mannelijk sprak , Marnix , de redenaar , die niet minder god- geleerde, dichter en krijgsman was. In ons dank- baargeheugen moet ook Elbertus Leoninus ,• de wijze Kanselier van Gelderland , [leven , die vöör eenige jaren , in een sieraad onzer Letterkunde , wijlen den Amsterdamschen Hoogleeraar van Cappelle, een’ waar- digen lofredenaar zijner staatkundige bekwaamheden gevonden heeft. Indien Gij met mii meer dan voldoende reden ziet ter regtvaardiging derhouding, door Willem jegens vreemde Mogendheden aangenomen , zult Gij te eer regt doen wedervaren aan den Man , die , toen de noodlottige kogel den Prins aan het Yaderland had (1) In de Mimoire t de Messire Pmmppks ob Moritat, Seigneur du Pleasis Marli etc., imprimä Tan 1624 , 4°, vindt men p. 127 eene: « Lettre d M. tau der Myle,* van Februarij 1583 over de verechillen tuaschcn Wiuu I en Aitjoo. Niet tonder belang voor deGeach. van Nederland sijn ook de Gedenkschriften van het leven van Morrat , door ijjne vrouw geechreven , en in 1824 te Parij » uitgegeven. (Mein. de Cqarlottb Arealeite.) Digitized by Google 14 c * ontrukt , te midden der verslagenheid het meest zijne gecstkracht behield. Het heleid Tan Johan va& Oldenbarneveld redde den Staat. Onbeschrijfelijk was de indruk , welken de moord des Prinsen ver- oorzaakte ; het verlies van jintwerpqn , kort daarop gevolgd , voerde de wanhoop ten top. Was het won« der , * dat Barneveld , Willem’s leerling , tot de Staatkunde van zijnen voorganger , als eene uiterste toevlugt , terugkeerde , dat hij een nieuw Hoofd eerst \ in Frankrijk , vervolgens in Engeland zocht ? Zullen wij Barneveld laken, (1) als wij aan de verdeeld- heden denken , waardoor Nederland werd beroerd , aan de verwarring in het beheer der landmagt en geldmiddelen , (2) aan den onwil of moedeloosheid , die ten laatste de dreigende wraak der Spanjaarden zouden ingeroepen hebben? Alles vorderde eenheid % van magt en wil ; de krach tige arm van den Man was er noodig , en , hoe kon men in die omstandig- heden aan denjeugdigen Maürits denken, die den toekomstigen overwinnaar van Turnhout en Nieuw - poo?'t nog niet had doen vermoeden ? Herinneren wij ons liever , hoe de wakkere Staatsinan Leicester (3) (1) Zoo als Kr. S. In. Wimitrs in de Staatk. verlieht, der Nedcrlander. ( Mnemosyne van Br. H. W« en B. F. Ttdbha.ii, XIJI. St. bl. 56.) (2) Wie den ellendigen Staat van het Vaderland in bijzonder- heden , vooral betrekkelijk de geldmiddelen , te dien tijde kennen wil, lere het Kort Verhaal van wege den Landraad , d. d. 2J Sept. J584 in Sungelardt’s Staatk. Gcschr. II. 132 — 144. (3) Lezenswaardig over de geschillen met Leicestii zijn Blut Digitized by Google 15 # in zijne eigene netten ving ; hoe hij Maurits voor gevangenschap , welligt voor iets erger , behoedde ; hoe hij den hcerschzuchtigen Landvoogd dwong , zieh . naar Engeland in te schepen , en , na die bittere teleurstelling , van nu af met zijne edele vrienden besloot, alleen in God en in zieh zelve te betrouvren. Weldra zien wij den kleinen Staat in achting bij zijne naburen rijzen ; wij zien de vermeende onover- winnelijke vloot door zijne dappere zeemagt , in ge- meenschap met die der Engelschen , vernield ; wij zien hem Koning Hendrik IV. in den burger-oorlog met de Ligue bijstand bieden , (1) in Oost- en West landen veroveren , en den strijd op vijandelijken grond verplaatst. Het was een sehoon gezigt , toen Maurits beroemde mededinger , Spinola , aan het hoofd van een luisterrijk gezantschap , te ’s Hage den vrede kwam smeeken ; het was een roemrijk tijdstip voor Nederland , toen Albert en Izabella den Staat erkenden voor vrijc Landen , op welke %ij niets eischten ; toen de Yaart op Indic behouden in xijne liistor • d. Staatsreger . en Wisitiue. Het wag een onder- linge wedatrijd , om elkander te mialeiden. De schuld lag niet uitaluitend bij de Engelschen. De heftige Aanspraak van Elizabeth aan de Afgczant . van het JVedcrl. Gcmceneb. in 1587 heeft de Heer de Jonas medegedeeld in het oorspronkel . Fransch. On • uitg. St . i. 131—135. (I) Hendrik IV. schreef aan Oldenbasnetbld * € l'honncur et proaperyte des Sr. les Estas mes bona amys et aly&s me ceront tousyours tres recommandä comme le meryle lo soyn qvyls ont eu de moy quant Jay eu besoyn dcus .» (*7* leven on sterven van Joain tau Oldbibaknbt. bl. 299. uitg. vau 1658?) Digitized by Google IG bleef, en het twaalljarig Bestand door de welberadene standvastigheid van Oldenbarneveld den veertig- jarigen krijg eervol bekroonde. (1) Het was een onvergankelijk gedenkteeken voor de Helden , met wier bloed de weldaden van den vrede gekocht waren. Wij doen hulde aan Maurits onverschrokken moed, aan zijn zeldzaam talent van den oorlog te voeren ; want , het is duidelijk , dat , zonder zijne overwinningen , de dtplomalie van Barneveld niet zoo gelukkig zou geweest zijn ; in den toi van dank- baarheid , dien wij betalen , vereenigen wij gaarne twee doorluchtige schimmen , in het laatst des le- vens , helaas 1 te zeer van clkaar verwijderd , weleer altijd eenstemmig , als het de behartiging van Vader- landsche belangen gold. Hier evenwel spreek ik bepaaldelijk over het vak , waaraan Barneveld zieh dag en nacht toewijdde , en voor een gedeelte zijn on verdiend uiteinde te danken heeft. Gij herinnert U , G. T. , dat de grijsaard bij Jakob I van Engeland in ’t bijzonder daarom in liaat was gekomen , dewijl hij de vestingen , welke de Engelschen nog uit kracht der oude overeenkomst , met Elizabeth getroffen, bezet hielden , voor eene matige som gelds had weten te lossen. Een luide (1) Gionti, üifttor. Lib. XVII. Bavdius , de Inducüs belli Belgici lib. III. Lugd. Bat . d6j3, Vcrg over dit werk : d* Wiid , Bibi, d. N&de rh GescfUcdschr, 3c St . bl, 315. Digitized by Google 17 kreet ran verontwaardiging verhief zieh in . Enge- land tegen den Koning, wien men zeide door de , • r ' * * behendige Staatkunde van Barneveld verschalkt te zijn. (1) De spijt van Jakob ging in innigen wrok over : hij werd later een der ijverigste ver- volgers van den ouden Staatsman. Ik merk hier nog aan , dat de Nederlandsche Republiek t , onder Barkeveld , in 1617 den Dose van* Yenetie met V v j * > r J j : eene vloot en hulptroepen ondersteunde. (2) En f hoe hoog men buiten ’s lands den Advocaat van Holland en West-Vriesland eerde , möge de voor- beeldelooze stap getuigen , die , ter redding van zijn ' «# i. x leven , door een’ magtigen Koning werd gedaan. Lodewyk XIII zond een’ buitengewonen , Gezant , die voor .Barneveld moest spreken. Die achting %s laat ik liever zeggen , dien eerbied voor Barkeveld $ getuigen de brieven , -door onderscheidene Torsten* en groote Staatslieden aan hem geschreven , en achter de Waerachtige historie van %ijn leven en slerven ^ als bijlagen , voor de nakomelingschap bewaard : brieven van Willem I, van Elizabeth, van JakobI zelven, van den President Jeannin, van Hendrik IV, als * (I) Claiinbow , Hi Story of ihe Rebellion , Vol. I, p. 51, fol. > | Oxford , 1707.) Hakiak , Hist. Const. d Anglet. II. 87* ! Z. 5 <nk Biardts Hist t>, de Rechtspleg. bl. 44. (1708.) * J ’ * . > j (2) Met een enkel woord «preekt hiervan Slirgklakdt , Staatk. Gesehr. III. 30. (1618) Ook Sisxondi, Hist. d. Ripubl. Jtal. du M. A. XII. 232. (Ed. Wähler.) Omttandiger > de Abt de St. R*al, in tijne Conjurat. cotitre Venise, 2 Digitized by Google 18 t tan een’ vriend tot een’ vriend. Die nog in onie dagen eene vlek op zijn karakter trachten te werpen ; die aan zijne aanneming van een geschenk van Hebt- drir IV eene verklaring geven , (1) van welke zelfs zijne Regters uit schaamte hebben gezwegen ; die hetdoen voorkomen , alsof hjj voor de belangen van Frankrijk gewonnen was , terwijl zij niet afkeerig schijnen van het geloof , dat hij ook Spaansche pistoletten had ontvangen ; — zij mögen den sleutel vinden tot twee zulke strijdige gissingen : zij mögen begrijpen , hoe hij vriend van Frankrijk en tevens vriend van Spanje kon zijn ; die elkander beide ongenegen wa* " i > ^ * • ren : — ik betuig , zoo scherpzinnig niet te zijn , of wel , zij moeten dit op eene wijze uitleggen , welke voor ons gevoel al te stootend is. Hun , die het lastetlijk sprookje der omkooping van BaRNEVSID Hferhalen , mag men toevoegen , wat de Groot zeide:, tf’Ten is voorwaer geen kleine sonde, dat men iemandt , dien men het leven heeft benoomen , noch pooght V' ontneemen synen goedennaem door on waerach tige uit~ , » i l .s*/. t p.. ,* . i , / (l) Eoeijelijk zou hierraedn oTereen te brengen zijn, wat Htir* bzik , zes dagen v66r zijn nioord , aan Oloxabazhbtilb «chreef : «Hdns. de BAaxJvatT;. Je tou* prie de bien censiddrer , et fatori- tef la propoaition que je faia presentement aux Sr. le* EttaU ; c’e#t pour le bien de la cauac commune que j’ay en singuliere rer commandation. Comine j’ay de vous tesmoigner et voue pouvoir diro moy mesme , Veetime que je fai« de votre vertu et mtrite.» Pari« , 8 Kay 1610. Waarlijk , zoo behoelde geen HiXDxrx IV aan den onierlyken Staatsinan te schroten , die hem xjjn Vaderland vemed. Digitized by Google 19 strooyinge ran een soo schrikkelijken misdaedt.» (1) Het wäre beter , dit over te laten « Aen wispeltuurigh volck , dat, veel te los van hoöft , « Genooten dienst vergeet, en ’terghste liefst gelooft.« (2) * , » < Wie Barneveld betreurt, denkt met leedwezen ' * * 1 1 2 ‘ * * aan den braven Uogerbeets en aan Hugo de Groot. Ook hier kunnen wij dit drietal niet scheiden , want * Hogerbeets wordt in de Geschiedenis der Neder- landsche Diplomatie met eere genoemd , wegens zijn Gezantschap, aan de Hoven van Denemarken en i Z weden bekleed. (3) Maar, hoe naar waarde over de Groot gesproken , die , even veertien jaren oud, Barneveld naar Frankrijk volgde, en sedert, in eene zending bij den Koning van Engeland , den Staat, door de krachtige verdediging van den vrijen * • • • handel en de vaart op Indie , uitstekende diensten bewees ? l)e naam van de Groot zegt meer. dan alle lofspraken van Burman of Cbas. Echter streelt het ons immer, als vreemdeltngen , bij het noemen ran dien naam , in onze geestdrift deelen. « Hol*- • . ' • • » land , zeide nog onlangs een buitenlandsch geleer- de : ( 4 ) Holland  bl. 187. » • ♦ * % • * t ' * . • (2) Vohdei , Palamedet. (3) ln 1611. Over het leven ran Hogebbbets vcrg, men vooral Veiitji , Chronyh c. Hoorn , bl. 648—656. (aitg. v. 1 740. ) (4) Lexäiriex, Jnirod. Ginör. ä VHisU du Droil , p. 94 »uiv. De werken over de Gkoot van de Bnaiear en Lunia , om geene andere vreemle Schrijver» te vermelden, tijn bekend. Digitized by Google 20 die te gelijk Regts- en Godgeleerde , Wijsgeer , Ge- schiedschrijver en Letterkundige was. Als Godge- leerde schreef hij over de waarhcid der Christe - lijke Godsdienst , en Aanteekeningen ojp het Nieuw Testament , welke bij zijne Kerk in hooge waarde staan. Als beoefenaar der letteren , vertaalde hij de Phocnissco van Eüripidbs , schreef over Statius en Seneca , en gaf Stobaeus en * Lucanüs uit. Als Geschiedschrijver , heeft hij zieh door de Annales en Jßistoriäe der Nederlanden vereeuwigd. Als Begtsgeleerde vervaardigde hij de Inleiding tot de Hollandsche Regtsgeleerdheid , helderde onder- scheidene duistere plaatsen uit het Romeinsch Regt 1 'j • » * j • j i ♦ • , op , waarin hij grondig ervaren was , en vestigde het i , • ' * ■ Regt der V olken door zijn werk : over het Regt van Oorlog en F rede. Zijnleven, zijne vriendschap voor Barneveld , en de vernuftige wijze , waarop hij de vrijheid herkreeg, zijn bekend. Hij vlugtte naar ^Frankrijk , waar hij tien jaren in de aanzienlijkste kringen derHoofdstad leefde. Oxenstiern benoemde liem tot Afgezant van Zweden te Parijs; doch, « ' * t Richelieu en hij , voegden siecht bij elkander : het Was de heerschzucht , tegen over het regt geplaatst. I)b Groot vroeg onder het Ministerie van MaGarin zijn ontslag, en stierf in Duitschland, na een’ nood- lottigen zeetogt , die zijne krachten had uitgeput. Bij * i ( zijn leven door Europa bewonderd , door Oxenstiern » * * * ♦ * en Koningin Christina gevleid , door Wallenstein aangezocht , om zijne daden te willen beschrijven , Digitized by Google 21 vr erd hij , na zijnen dood , door een’ Man* als litt- ritz , nooit, dan met eerbied genoemd.» » . M n.m Het kort bestek, waartoe ik bepaaid beü , duldt niet, dat ik den vreemden- Schrijver nog rneer late - uit weiden. Ik zou anders aanhalen , wat hij ran US Groot 's Regt van Oorlog en Jfrede zegt.iJiAl had i • de Groot geen Gezantschap in Engelahd j ten fcutte * Tan den Staat , (1) bekleed , nog zou ik gemeeridheb- •' ben, hem onder onze Diplomaten te moeten rang- - schikken , daar dit beroemd geschrift de handleiding voor alle staatkundige Schrijvers, Staatslieden en Köningen werd. Hij schreef d aarin den Diplomaten - regelen yan regt voor , die onder alle beschaafde Vol- ken moesten geeerbiedigd worden $ hij herinnerde hun de billijkheid , en poogde hun eene algemeene , Christelijke liefde tot de Menschheid in te prenten , zonder welke de Diplomatie haar heilig karakter verliest. ' , Middelerwijl waren de twaalfjaren van het Bestand (]) Over de verdiemten van db Groot, als Gexant, is Yer- ichillend geoordeeld. b\Aüibrt, Mim. p. 424, tracht die, te ver- kennen; maar, merkt de geleerde Cras aan , Orat • qud per/ecti Jcti forma in II. Grotio spectatur , Amstel . 1776 p. 44: d’Aübbmt was een vriend van Richelieu, en het gevoelen van Leibkitz over de waarde van dat getuigenis is der melding wel waardig. Oper * T. V. p. 355. a Grotium male trac lasse negotia, calumnia Au- berii fuit : nec probo Vassoris judicium , qui putat , bono» viro» negotia bene tractare non ponse: illud fateor , tyrannis , aut eceleratie tyrannorum minietrie täte» non convenire.w Ook p. 357. In Grotii Poemati p. 274 {Ed. Quarta ) vindt men eenige vriendschappelijke diehtregelen aan d’Aubert (dd Hausier.) Digitized by Google .22 ' ver lo open , en had NederJand sich andermaal tot den oorlog tegen Spanje bereid. Hij barstte uit, toen Duitschland reeds in Tollen brand stond , en aan al de barbaarschheden Tan den dertigjarigen krijg ten prooi» j,i Deze omstandigheid was günstig voor ons Ya- derland. Want , gelijk wij tegen Spanje voor vrij- heid ?an Godsdienst en geweten streden , gelijk wij door hetzelve in de onafhankelijkheid beTestigd wilden worden , welke het orerig Europa had erkend , soo ook streden de Protestantsche Torsten Tan Duitsch- land Toor hnn geloof en hunne regten tegen den Rei- ser , die , door inborst , opyoeding , yerwantschap en belangen, Spanjaard was. (i) Met gerustheid gordden wij de wapenen aan. Het was niet meer een strijd ©p leren of dood : het was de strijd van een jeugdig , moedig en krachtvol • Gemeenebest tegen eene afge- leefde Monarchie , welke ten ondergang neigde , en , allcen uit dwazen hoogmoed , de hoop bleef voeden Tan datgene te her winnen , wat onherstelbaar verloren was. Het is waar , dat , zoo Nederland en de Duit- sche Protestanten elkander de hand boden, Spanje en Oostenrijk bij hunne geloofsgenooten in het Kei- zerrijk hulp vonden ; maar , Z weden en Frankrijk traden tusschen beide , en bragten het Spaansche Huis de hevigste , verpletterende slagen toe. Gustaaf- • • • a ( I ) Scnitui y GetcK d. dreyuigj. Kriegs , f . 106 , (SruTro. Ausg* 1625) 134 felgg. Hinu, Gcsch. d, Europ . Staaten »ge» ferne, I. 144 folgg. (Goitt. 1830, 5te Ausg.J Digitized by Google 23 Adolf, Bernhard van Sarsen-W^aä, Banner eh Torstensohn deden WallensteInV TttLi r ,eh lumne opvolgers wijken Spanj e : had geehe 1 Veldhfce-*- fen , tegen Frederik-Hendrik en CdNbi bestand : thoral , geene Admiralen , gel^k'' aah onzen Trifti Hetn en Marten Harpertsz. Tromp. {!)' Te mid<- Ren der Hoedige gebeturtenissen , yf aar deze zieh een’ onsterfelijken roem verwierven , bleef de Diplomatie nie! werkeloos. Het zal genoeg zijn , Richelieu , Oxenstiern en Francois Aersens , Heer ran Sem - melsdyk , te noemen, den onverzoenlijken vijandvan Barneyeld , maar , volgens het oordeel yan Riche- lieu zelven , een’ der grootste Staatkundigen , die de Geschiedenis telt. Wil men zieh eene juiste gedachte vormen van de plaats, welke in dit tijdvak aan de Diplomatie toekomt , men denke aan de herhaalde , vrachtelooze onderhandelingen tot het aangaan yan een nieuw Bestand met de Spaansche Nederlanden, aan de bui- tengewone Gezantschappen naar Engeland , Frankrijk en het Noorden, boyen alles, aan den grooten West- jphaalschen vrede , die eerst na vijfjarige werkzaamhe- den getroffen werd.. Nog tien jaren lang had ook Nederland de lasten en rampen yan den oorlog moe- ten dragen , zonder de onvermoeide zorgen yan den gewezen Raadpensionaris , Adriaan Pauw , Heer yan (1) Orer den zcetlag bij Duinn in 1639» terg, men niiJoxcit, Getch. ran hei JVederl. Zeetcexen, L Ö03 volgg. ; 24 » Seemttede ♦ (1) * Al zijne bekwaamheid was er noo~ dig , om , in weerwil zijner ambtgenooten , ten spijt der bedreigingen Tan de Fransche gezanten , een * 1 af- zonderlijken yrede met Span je te sluiten , waarbij aan he t V aderland de Trachten zijner opofferingen , in al hunne . ruimte , verzekerd werden, Aan dezen verlichten Man , die zieh het oogenblik ten nutte wist te maken , had Nederland een geluk te danken, heb- welk aan een groot gedeelte van Europa niet, dan yelejaren later, te beurt viel. En, welk een yrede! een yrede , zoo als Rome dien weleer aan Karthago voorgeschreven had! die aan de bewoners der oevers Tan een’ der schoonste en breedste stroomen verbood , denzelven te bevaren , de ongehoordste en onnatuur- lijkste voorwaarde , waarvan men leest : een vrede , die de sluiting der Schelde yaststelde, en Neder- land in den alleenhandel der wereld bevestigde. Thans stond Nederland , buiten alle tegenspraak , op gelijke lijn met de eerste Staten van Europa : het overtrof zelfs niet weinige in aanzien en magt , en • (1) Men lese orer de pogingen tan dexen Han , om het leren ▼an KaailU Tan Engeland te redden: Guizot, Hist . de la Rivol. tT Anglet. II. 450aniy. , waar men xijne brieren , alsmede die Tan ’xijn’ ambtgenoot Ai*. Joacbiix vindt, in het Fransch vertaald en aan , Guizot , op xgn Terxoek , met toeatemming dea Konings, uit het Archief te '# Hage door Mr. J. C. di Jonoi medegedeeld. Z. ook 1 de Hist . de Croinwell Tan Villehaiiu Niettegenataande de naanwe betrekking tuaachen de Huizen Tan Oiarji en Stuait deten stap der Republiek ligtelijk Terklaart , waa het ieta edela , haar Yoor . het : leTen Tan een’ Koning te hooren apreken , terwijl al xijne gekroonde broedera z wegen, Digitized by Google .25 ceker alle, in rijkdom , in bronnen ran welvaart en bestaan. Het had , bij een zeer uitgebreiden handel, eene ver gevorderde nijTerheid. Maar, die voorspoed stak anderen in de oogen., Was het Yreemd , dat eene naburige Zeemogend~ heid het eerst hare vijandige gezindheid betoonde ? Men kreeg weldra hooggaande geschilen met de En- gelschen , die het Koningschap hadden afgeschaft en niet geschroomd , hunnen Koning een schavot te doen. beklimmen , dat tot hiertoe alleen met het bloed van Koninginnen was bevlekt. In hunnen, overmoed^ ? * die hen te geyaarlijker maakte, en, verbitterd , zoo- wel over de houding der Republiek bij het leven van Karel I , als over de weinige genegenheid , welke zij hier te lande tot eene naauwere yereeniging met En- geland bespeurden, verlevendigden zij oude veeten, spraken met trots yan hun regt op de heerschappij der zoogenaamde B ritsche Zee, (1) eischten het eerbe- wijs , aan hunne ylag , gelijk zij beweerden , verschul- digd,. maar hetwelk door Tromp moedig afgeslagen werd, en maakten , door de belemmeringen derkoop- yaardijyaart , alle toenadering onmogelijk. De oorlog ying aan : hij werd met roem, maar , niet gelukkig , geyoerd. Tromp sneuvelde , en de dapperheid yan de Ruyter en van Witte Cornelisz. de With mögt (I) Onder Rarec I had het Mare clausum van Seiden het licht, gezien , en was door GanwiHUL heantwoord. Btkkjushoik, de Dominio Mari», c. 5. vraagt en onderzoekt: « Oceanus Britan - nicu» an Anglorum sit , fueritve unquamf » Digitized by Google den Nederlandschen naam handhaven, ditmaal gaf zij geene beslissende overwinning. 1 • 1 In het moeijelijkst tijdgewricht , toen het misnoe- gen zieh luide deed hooren , werd aan Johan de * • ff Witt, niet meer dan acht-en-twintigjaren oud, het roer der regering in handen gegeven. Men zagspoe- dig , dat het aan een’ Man was toevertronwd. Hij haastte zieh den rampvollen oorlog te eindigen , (1) de geld- middelen van den Staat te hersteilen en aan het Bestuur eene vastheid, klem en eenheid te verzekeren, die de gebreken der Staatsregeling , zoo veel mogelijk, bedekten. Toorwaar* eene zware taak, en dubbel zwaar , als men in aanmerking neemt , dat hij in eene Republiek leefde, waarin zeven onafhankelijke ge- westen elk op hun bijzonder gezag uiterst naijverig waren , en sommige steden nog meer golden, dan een geheel gewest. Ik zwijg van de partijschappen , Welke het Vaderland verdeelden , en wier hevigheid wij ons niet zouden kunnen voorstellen , wisten wij niet , dat de groote Staatsdienaar onder hare woede bezweken is. Hetgeen ik ter eere van Willem I zeide, mag men met regt toepassen op Hollands TV tjsheid > Hollands Godspraak , zoo als de Witt door zijne tijdgenooten weid genoemd, op denbraaf- (1) Frede van Westmineter dd. Digitized by Google 27 sten , schrandersten en ongelukkigsten Man Mn zijne eeuw , -gelijfc Simoä Sin. hem , naar waarheid , heeft beschreven. Men voege daarbij he^een ik z.eide van den eerbied van vreemde Yorsten en Staatsdienaren voorOit- denbarneveld , w&nt , men kan niet ligt loflelijker getuigenis yinden vbor het manhaftig karakter van de Witt , voor zijne .©nkreukbare trouW en eerlijkheid, voor zijne onbegrijpelijke vlugheid , voorzigtigheid en doorzigt, dan de brieven van d’EstraDes aan Lode- wijk XIV , van dezen aan zijn’ Gezant , en de ver- ontwaardiging van een’ edelen Brit , . SlR WJtUJAM Temple , over den ondank , waarmede de onwaar- deerbare diensten van zijn’ vriend beloond waren. (1) Maar , wat spreek ik van getuigenissen van anderen ? Men leze de brieven van de Witt zelven , en men vrage zieh , na de lezing , af , of de welsprekende Fox te veel zeide , toen hij verklaarde , dat , naar zijn inzien , nooit een deugdzamer , wijzer en waar- lijk Yaderlandsiievender Staatsman het wereldtooneel betrad? Het is in die vertrouwelyke brieven aan (1) Hr. P. Siiojis, Jon ait db Witt, I. 200 , 233. d’Estbadbs bleef zieh in *ijno beoordeeling -van db Witt niet immer gelijk. Z. de Lettre e du Comte s'Emms (uitg. Tan 1719) T. IV. p. 123. Hij maakt aldaar eene vrij onverstandige aanraerking • < Tout ce que je voua puis dire est qu’un avocat de Dort (db Witt) n’a pas la mime fermete qu'un Komme de qualitä. » Verg vor- der T. IV. p. 128 , 140 , 157* P. 306 heeft integendeel de Ad- vocaat van Dordrecht : « une gründe fermete dans lea mauvais ev&nemens.» Digitized by Google 28 Boreel en van Beüningen, aan Beverningk en aan zijnen broeder , den Ruwaard Cornelis de Witt geschreven , dat men , met eene treurige gewaarwor- ding, den grooten Man nog meer bewondert, dan in hetgeen de Geschiedenis reeds lang heeft vermeld. Zal het noodig zijn , T. , op die daden te wijzen , of , staan zij niet in aller geheugen gegrift? Kunt Gij aan de gewapende tusschenkomst in het Noorden , aan de bevrediging van Denemaken en Zweden: (1) kunt Gij aan den vierdaagschen zeeslag , aan Chatham , aan den glorierijken Bredaschen vrede , aan het Drie- voudig verbond denken : kunt Gij ooit met dank- baarheid aan de Ruyter denken, aan Wassenaar en andere Helden , en denkt Gij niet tevens aan Johan de Witt? Ik zou U te lang bezig houden , indien ik over de verschillende Diplomatische aangelegenheden wilde spreken , door de Witt behandeld en geleid. Doch , ik moet , ten minste , het kenmerk zijner Staatkunde aanduiden : dit was , het behoud van Europa’s even- wigt , en , als een noodwendig gevolg , de handhaving der onafhankelijkheid van elken Staat , de bestrijding der veroveringszucht van Lodewuk XIY, en daarbij toch de bewaring eener stipte onzijdigheid , zoodat Neder- (1 ) Vau Hamit , de Geuzeit (dOde zang ). 