title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Het door U gezonden geld heeft mij vooruitgeholpen met het teekenen, en bovendien wat meer is, tot hiertoe het leven van Christien en het kind gered. Maar in zekeren zin ben ik schuldig, als gij het als misbruik van vertrouwen zoudt opnemen, alleen ik hoop gij ’t ZOO niet opnemen zult. t. ä t. Vincent. Waarde Theo, Een enkel woord in haast. Hebt gij reeds ontvangen de teeke- ningen, en mijn later schrijven.? Ik bedoel de portefeuille waar de groote ,,Sorrow” in was, en die Boomworteis, enz. Ik hoor Oom Cent is te Parijs, ik hoop dat gij met hem maar niet over die bewuste zaak hebt gesproken. Zij beschouwen dit na- tuurlijk als een ,,demoralisatie ”, of iets dergelijks nog erger. Best, als ik er maar niet naar behoef te luisteren, en er niet bij ben, mijnentwege kunnen ze dan babbelen. Van Pa en Moe ontving ik gisteren een vriendelijk schrijven', dat mij veel pleizier zou doen indien ik gelooven kon, dat deze stemming zou blijven. Als ik hen echter over de zaak met Christien spreek ( ’t welk ik over een week of 3 als zij naar Leiden is en ik weg kan, wel degelijk doen zal, doch eerder niet), als, zeg ik, zij dit een en ander weten, zullen zij dan 00k vriendelijk spreken??? Het hangt echter niet van hen af, en gij weet genoeg hoe ik denk over de kwestie, en dat aangezien ik niets doe ’t geen wettelijk ongepermitteerd is, en ik in ’t moreele hun competentie van oor- deelen betwijfel, hunne weigering mij wel leed zou doen, doch ik er niet om zou kunnen stoppen of stilstaan. Ik ben weer bezig aan de teekeningen voor C. M. Zullen ze hem echter bevallen, misschien niet. Ik kan zulke teekeningen niet anders opvatten dan als studies van perspectief, en daarom maak ik ze vooral, om er mij door te oefenen. 200 427 Al neemt ZEd. ze niet, zoo ben ik toch niet rouwig om de moeite die ik er mij voor geef, omdat ik ze graag zelf houd, en mij oefen in de kwestie waar zoo oneindig veel van af hangt: perspectief, proportie. Ik ben de laatste 14 dagen maar slap geweest, en voelde mij niet prettig. Ik heb er niet aan toe willen geven, en toch maar door gegaan. Doch b.v. verscheiden nachten achtereen heb ik niet kunnen slapen, en was koortsachtig en zenuwachtig. Maar ik dwing mijzelf toch aan den gang en in ’t touw te blijven, want het is nu geen tijd om niet wel te worden. Ik moet door; Chris- tien en haar moeder zijn verhuisd in eene kleinere woning, omdat als Christien uit Leiden komt, zij bij mij haar intrek zal nemen, waar ik 00k ben, ’t zij in beter ’t zij in erger omstandigheden. Het is een huisje met binnenplaatsje, waar ik deze week een teekening van hoop te maken. Met den dag meer zie ik, dat deze stap dien ik doe, mij een in- teressant veld opent om te teekenen en modellen te krijgen. Hiermee moet men 00k toch rekening houden, als men mij-be- oordeelen wil. Mijn vak maakt dat ik dit aandurf, ’t welk ik, had ik eene andere betrekking, niet zou kunnen. Ik verlang naar Uw schrijven, en hoop gij er spoedig tijd voor vinden zult. Mij dunkt gij zoudt in dezen veel ten goede kunnen leiden, in zoover dat wetende hoe de zaak in elkaar zit, (en hebt gij daar- omtrent nog nadere inlichting noodig, graag wil ik ze U geven naar mijn oprechtste en beste weten), in zoover zeg ik, dat weten- de hoe de vork in den steel zit, gij het oordeel van hen, die later 00k als zij de klok zullen hebben hooren luiden, toch nog niet begrijpen zullen waar de klepel hangt, wat zult kunnen matigen en wijzigen, zoodat hier geen onaangenaamheden door körnen. Want gij zult dit wel begrijpen, ik wil alle onaangenaamheden, praatjes, twist, vermijden zooveel mogelijk, en het is om des lieven vredes wil dat ik er 'nog tot geen mensch dan tot U over sprak, en 00k niet spreken zal meer dan absoluut noodig is, b.v. tot Pa als we zoover zijn, dat zij naar Leiden is. Dit is niet iets dat ikzelf gezöcht heb, doch ’t is mij op den weg gekomen, en ik heb het aangepakt, en ik ben er blijde om dat het hier op handelen aan komt zonder aarzelen, niet op er over mediteeren. En heb U de zaak eerst van den donkersten kant laten zien, dan valt het U later hoop ik, nog mede. 428 Maar ik wenschte wel, dat ik wist wat te doen omtrent het ate- lier, waarover ik U schreef. Ik ben ook met eene mindere woning tevreden, doch eene geschiktere en doelmatiger weet ik niet. En vrees eene ondoelmatige eigenlijk niet goedkooper zou wezen, om reden van dat ik ’t dan bij mijn werk bezuren moet, al win ik een paar gülden ’s maands uit door minder huur te betalen. En zou dan allicht later zeggen, waarom heb ik dat atelier laten Schieten, en niet meer moeite gedaan om het te krijgen? Meer dan naar Uw brief, verlang ik naar Uw körnst, doch ik be- grijp zulks misschien nog eenigen tijd zal moeten duren. Mijn hoofd Staat niet erg naar schrijven, alleen het moet soms. Kunt gij mij nog wat zenden, het zou goed zijn, want ik heb het niet makkelijk. Enfin in elk geval schrijf spoedig. Omtrent het atelier vooral wist ik graag Uwe gedachte. Het kan iederen dag weg zijn. a Dieu, nog eens, ontrief U niet, doch is het mogelijk zend mij nog wat. t. a t. Vincent. En schrijf ook of gij de teekeningen hebt ontvangen. Waarde Theo, 201 Van U wenschte ik wel dat gij Sien kendet, doch gij zijt zoo ver weg, en het is onmogelijk voor mij om een persoon zoo te be- schrijven, dat gij haar door de beschrijving alleen, voldoende kennen zoudt. Ik kan het evenwel beproeven. Herinnert ge U de kindermeid vroeger te Zundert bij ons aan huis, Leen Veerman? Sien is zoo’n slag van persoontje, dunkt mij, als mijn herinnering juist is. Nu, de type van haar profiel is onge- veer als l’Ange de la Passion van Landelle, gij weet wel wat ik bedoel, een geknielde figuur, de plaat is een uitgaaf van Goupil. Maar ze is natuurlijkerwijs niet geheel en al zoo, ik zeg het maar om ZOO ongeveer U een idee te geven van de lijn van haar ge- zicht. Zij heeft in lichten graad de pokken gehad, en is niet mooi meer .dus, maar de lijnen van haar figuur zijn eenvoudig en niet zonder gratie. Dat wat ik in haar apprecieer, is dat zij niet coquetteert met mij, Stil haar gang gaat, zuinig is, heel veel goeden wil heeft zieh te 420 schikken naar de omstandigheden zooals zij voorkomen, en te leeren, zoodat in duizend dingen zij mij helpen kan in mijn werk. En dat zij niet mooi meer is, niet jong meer, niet gek meer, niet coquet meer, ziedaar juist de dingen, die maken ik wat met haar doen kan. Haar gestel is erg van streek geweest, en van den Winter was zij erg zwak. Nu is zij vooral door eenvoudig voedsel, veel loopen en buiten zijn, en baden gebruiken, heel wat sterker en flinker dan toen. Alleen, een zwangerschap is een moeilijke Campagne. Maar haar spraak is leelijk, en zij zegt dikwijls dingen en gebruikt uitdrukkingen, die b.v. ons zusje Willemien, die heel anders is opgevoed, niet zou zeggen. Maar dit is iets, wat mij volstrekt niet meer hindert, ik heb liever dat ze leelijk spreekt en goed is, dan beschaafd in haar woorden, en toch zonder hart. Maar dat is het juist, zij heeft veel hart, kan wat verdragen, heeft geduld, goeden wil, geeft zieh moeite, steekt de handen uit de mouw. Komt zelf iedere week ’t atelier schrobben, om de werkster uit te sparen. Nu wij zullen wel eens arm zijn, maar ook zij, als ze maar wat te eten heeft, is niet ziekelijk van gestel in den zin van een kwaal te hebben, maar ze heeft herhaaldelijk veel geleden, bijv. door de pokken, en toen door keelziekte. Maar dat is geen reden waarom ze niet nog oud kan worden, en geheel en al gezond. Ik moet U eens in vertrouwen een vraag doen. Zoudt gij denken dat Pa misschien ongerust zou zijn dat ik hem bij deze gelegen - heid om geld zou vragen? Dat zou ik zeer zeker niet doen. Pa heeft mij dikwijls gezegd, dat mijn opvoeding enz., kostbaarder was geweest, dan die van de anderen. Daarom is het dan ook, dat ik nu verder, bijv. in geval van trouwen, Pa niets zou vragen, zelfs geen oud kopje of schoteltje. Sien en ik hebben het aller- noodigste. Het eenige wat wij niet missen kunnen, zoolang ik niet verkoop, is de frs 150 van U, voor huishuur, brood, schoenen, teekengerei, enfin de courante uitgaven. Ik vraag niets, geen oud kopje of schoteltje zelfs, alleen maar een enkel ding: dat men mij mijn arniy zivaky afgemarteld vromvtje laat liefhehhen en verzorgen^ zoo goed als mijn armoedje het toelaaty zonder demarches te doen om ons te scheiden y of te hinderen , of verdriet te doen. Niemand gaf om haar, of wou haar hebben, ze was alleen en ver- laten als een weggegooid vod, en ik heb haar opgeraapt, en haar gegeven alle lief de, alle teerheid, alle zorg die in mij was, zij heeft 430 dat gevoeld, en zij is opgesteven, of liever aan het opstijven. Gij kent wel de oude fabel of gelijkenis : er was een arm man in een stad, die gansch niet had dan een, eenig, klein ooilam, dat hij gekocht had en gevoed, dat het groot geworden was bij hem aan huis — het at van zijn bete, en dronk van zijn beker, en sliep in zijn schoot, en het was hem als eene dochter. Er was ook een rijk man in die stad, die had vele kudden van schapen en runderen, evenwel ontnam hij den armen man dat eenige ooilam, en slachtte het. Zie, als Tersteeg bijv. kon, wat hij wel wou, hij zou Sien van mij verwijderen, haar terugdonderen in haar vervloekte leven van vroeger, dat zij altijd verafschuwd heeft, en waarom? — Weet het goed, het leven van de vrouw, van de hinderen, van mij, hangen aan het draadje van de frs 150 per maand, totdat mijn werk begint te gaan. Breekt dat draadje vöör dien tijd, dan: ,,morituri te salutant”. Het is precies uitgerekend en slechts met de allergrootste zuinigheid kunnen we rondkomen. Maar dat is ons een geluk omdat wij door liefde vast aan elkaar zijn gehecht. Het rüstig blijven van Pa en Moe zal voor driekwart afhangen van hetgeen gij hun zegt. Maakt gij bezwaar, dan zijn de poppen aan het dansen. Zegt gij iets van: rüstig blijven, niet hinderen, of weet er op een of andere wijze een mouw aan te passen om hen te kalmeeren, zij zullen kalm blijven. Gij hoeft U zelf daarom niet te compromitteeren, of de verantwoording op U nemen. Geenszins, die rust op mij. Maar wel kunt ge hen als gij zöo voor mij blijft, als gij tot heden geweest zijt* geruststellen in twee op- zichten omtrent het finantieele; ten eerste, dat voor courante uitgaven ik door Uw maandgeld een ressource heb, ten tweede, dat ik van hen niets vraag, geen cent, geen oud kopje of schotel- tje, ten derde, dat ik de noodigste meubels, beddegoed, kinder- kleertjes, wiegje, enz. reeds heb. Ziedaar broer, möge het ,, dramatische ” maar voorkomen worden, en möge de sereniteit maar blijven voor ons allen. Dit is mijn hoop, en dit is hetgeen waar ik naar streef. 202 Waarde Theo, (27 Mei ’Sz). Heden Zaterdag heb ik een bezoek gehad van Rappard, en ik ben er blij om dat hij er eens is geweest. Hij vroeg ook zeer naar U. 431 Hij heeft onder anderen de teekeningen gezien, waaraan ik voor C. M. werk, en die schenen hem te bevallen vooral een groote van het hofje of binnenplaatsje, waar de moeder van Sien woont. Ik wou wel dat gij die ook eens zaagt, alsmede een andere van een timmermansloods en werf, waar kleine figuurtjes bezig zijn. Van perspectief is die nog vrij wat gecompliceerder dan de Laan van Meerdervoort die ik U zond, en er is sjouwerij genoeg aan geweest. Gij moet weten dat ik tegenwoordig ’s morgens 4 uur al buiten zit, onidat het op den dag te moeilijk is op straat te zitten, wegens de voorbijgangers en straatjongens, en ’t ook het mooiste moment is om de groote lijnen te zien, als de dingen nog tonig zijn. Maar kerel, het is anders een bange 14 daag voor mij geweest. Toen ik U schreef omstreeks half Mei, had ik nog maar f 3 of f 3.50 toen ik den bakker betaald had. En heb zoo goed als niets anders gehad dan droog roggebrood met wat koffie, en Sien ook. Omdat wij goed voor haar kindje hadden gekocht, en zij naar Leiden was geweest, enz. Nu is I Juni de huishuur, en ik heb niets, letterlijk niets. Ik hoop gij zenden zult. Ik was een week geleden vreeselijk slap, door aanhoudende slape- loosheid. Nu ik met eenige teekeningen voorspoed had, zoodat de bestelling van C. M. zeer ver op weg is, en ik daardoor weer wat goeden moed kreeg, ben ik weer wat kalmer geworden. Doch kerel toe schrijf mij spoedig, en verlos mij van den huisheer, want gij weet, dat die van geen uitstel weten. Het bezoek van Rappard heeft mij opgemonterd, hij schijnt ter- deeg te werken. * Ik heb f 2.50 van hem gekregen, omdat hij een scheurtje in een teekening zag, en zei: dat moet ge laten maken. Ja wel, zei ik, maar ik heb het niet, en toch moet de teekening weg. Toen zei hij dadelijk dat hij ’t mij graag geven wou, en ik had nog meer kunnen krijgen, doch wilde niet, en gaf hem een heele partij houtsneden en een teekening er voor. Het was er een voor C. M., en dus was het mij hoogst welkom, dat ik ze in orde kon krijgen, omdat het de beste van alle was. Diezelfde teekening wordt later misschien voor f 50 of zoo ver- kocht, en nu had ik niet om een scheurtje er in te laten repareeren. Enfin. Ik hoop zoo broer, dat gij geen kwaad denkt van Sien en mij, die meid heeft door mijn onaangenamen kant heen gebeten, en zij begrijpt mij in veel dingen beter dan anderen. 432 Zij is zöö gewillig om in alles te helpen, dat ik U niet zeggen kan hoe nuttig zij mij is; word ik eens driftig, ’t zij bij ’t poseeren, ’t zij over iets anders, zij weet wat er van te denken, en heeft gezien dat zulks niet diep bij mij zit. Evenzoo als ik tob of zanik over iets dat niet vlot, weet zij mij dikwijls weer tot rust te bren- gen, wat ik mijzelf niet zou kunnen doen. En zij is zuinig, en schikt zieh naar een stuk roggebrood als ’t moet, zonder er mistroostig om te worden. ’t Geen ik ook niet doe, als wij maar rondkomen. Ik hoop dat gij de teekeningen ontvangen hebt, door mij om- streeks lo Mei geloof ik afgezonden, een 25-tal in portefeuille, ik heb daar nog niets van gehoord. Ik wou ZOO graag dat er nog een paar lui waren, voor wie ik wat maken kan op soortgelijke condities als C. M. E71 vooral, dat C. M. maar volhoudty want nu deze teekeningen zijn veel beter dan de eerste, en gaandeweg zal ik er nog betere leveren. En tegen dien prijs kan hij er toch zeker geen kwaad mee. Ge weet er alles van, Indien gij om reden van Sien mij niet ver- laat, dan ben ik vol goeden moed. En ik zit klokke 4 al aan mijn werk, dus met wat Sympathie van zulken die mij kennen, zal ik er mij boven op werken. Ik hoop op Uw brief, ontvang in gedachten een handdruk, maar vooral schrijf spoedig, en verlos mij van den huisheer. a Dien. t. ä t. Vincent. ( Brief kaart.) My dear brother, 31 Mei. To-day or to-morrow being the of June, I promised to pay my landlord f 5 rent of studio for the month of April f- f 7.50 for last month, makes f 12.50. But not having up to now received any letter of yours, since that of May I2^h^ I have nothing to pay him his twelve guilders and 50C with. The man will surely not give me any longer delay, but they can immediately seil my furniture publicly. Whatever may be your opinion concerning the things I told you, do not let it come to this scandal, my drawings for C. M. are ready but I shall not be able to get that money early enough. I say again, let us at all events 203 28 433 avoid irregularity and public scandal, and talk or write calmly on the subject, tili we know what ought to be done. Therefore I hope you will send me what I so greatly want, and write. I work day and night, have a small drawing ready for you, which I will send bye and bye. I have no more money for a stamp, excuse the postcard, and believe, me yours truly Vincent. 20A Waarde Theo, (i Juni). Uw brief heb ik ontvangen en het ingeslotene, en direct den huis- baas betaald. Aangezien er hypotheek op het huis is, wordt de huur ontvangen door een ander, en die heeft verleden maand ook nog pas de menschen beneden er uit gezet, en maakt körte metten. Hetgeen gij zegt omtrent die verdeeling van de maand in 3, zoo- dat ik I, 10, 20, het geld ontvangen zou, is mij hoogst welkom. Dat is voor mij veel gemakkelijker. Ik behoef U niet te zeggen wat een uitkomst Uw brief was. Hebt gij teekening ,,Scharrendrogerij ” ontvangen? Ik ben bezig er daar nog een paar bij te maken, zoodat gij er een stuk of 3 op deze zelfde manier zult hebben. C. M. heeft er ook op deze manier maar heb nog niets vernomen. Nu ben ik blij dat gij mij ronduit gezegd hebt, wat Uwe gedachte was omtrent Sien, n.l. dat zij intrigueerde, en ik door haar mij verneuken liet. En ik kan mij begrijpen dat gij zoo iets denken kunt, omdat er van dergelijke dingen voorbeelden zijn. Evenwel herinner ik mij, eens een meid die zoo iets probeeren wou, zoo erg kortaf de deur voor den neus te hebben dichtgesloten, dat ik eenigszins betwijfel of ik zoo vatbaar ben om het slachtoffer van eene grove intrigue te worden. Het is met Sien zöö gesteld, dat ik werkelijk aan haar gehecht ben, en zij aan mij; dat zij mij een trouwe hulp is, die overal mee gaat en die met den dag mij onontbeerlijker wordt. Ik heb een minder hartstochtelijk gevoel voor haar dan verleden jaar voor K., maar eene lief de zooals die voor Sien is het eenige waar ik nog vatbaar voor ben, juist na het teleurgesteld worden in dien eersten hartstocht. Zij en ik zijn twee ongelukkigen, die elkaar gezelschap houden en een last samen dragen, en juist daardoor wordt het ongeluk in geluk veranderd, en wordt het 434 ondragelijke dragelijk. Haar moeder is net een oud vrouwtje zooals Frere ze schildert. Nu begrijpt gij wel, dat ik om de for- maliteit van trouwen niet heel veel geven zou, Indien de familie er niet om gaf, mits ik haar maar trouw blijf. Alleen Pa, dit weet ik wel bepaald, hecht daar wel degelijk aan, en ofschoon hij niet goed vinden zal dat ik haar trouw,* vindt hij ’t nog veel erger, als ik met haar leef zonder trouwen. Zijn advies zou wezen haar verlaten, en dat advies zou hij uitbrengen in dezen vorm: wachten^ ’t geen de dood in den pot is, en zeer ontoepasselijk. Ik ben iemand van 30 jaar, met rimpels in ’t voorhoofd en trekken in mijn gezicht alsof ik 40 was, en mijn handen zijn vol groevcn, doch ik Word door Pa door zijn bril heen beschouwd als een jon- getje, (het is 1^/2 jaar geleden, dat Pa mij schreef: ,,gij zijt in uwe eerste jeugd”). Nu zult gij zeggen: Vincent verdiep U liever in de perspectief en de Scharrendrogerijen. En dan zeg ik, daar hebt ge groot gelijk in broer, en daarom ga ik aan de twee teekeningen werken die bij de eerste hooren, en welke gij weldra ontvangen zult, als een bewijs dat ik niets liever doe dan juist mij verdiepen in de dingen van de natuur, en het teekenen, zonder mij in zulke, mij fameus dwaas voorkomende dingen te verdiepen, als onder cura- teele stellen. a Dieu, met mijn hartelijken dank voor uwe trouwe hulp. t. a t. Vincent. Naschrift.) Ik hield dezen brief nog op, omdat ik graag tegelijk nog de teeke- ningetjes had gestuurd, doch er moet nog aan gewerkt worden. Toch is er een af, n.l. nog een Scharrendrogerij. Sien en ik hebben dagen achtereen van ’s morgens tot ’s avonds, als wäre bohemiens, er voor in de duinen gecampeerd. Wij namen brood mee, en een zakje koffie, en halen dan heet water bij een water- en vuurvrouw op Scheveningen. Die water- en vuurvrouw met haar entourage is fameus, onbe- schrijfelijk aardig, ik heb dat winkeltje reeds ’s morgens 5 uur bezocht, toen de straatvegers er hun kofhe kwamen drinken. Kerel, dat zou wat zijn om het te maken! ! ! Alleen het poseeren van de noodige Heden zou me tamelijk wat kosten, maar het is in mijn hart om het te doen. Schrijf mij bij gelegenheid vooral eens, wat ge denkt van deze drie laatste teekeningen. 435 Ik vind het een heerlijk vooruitzicht dat ge komt, ik ben wel verlangend te weten, welke impressie Sien op U zou maken. Er is niets bijzonders aan haar, alleen het is juist een gewone vrouw uit het Volk, die voor mij iets subliems heeft; wie een gewoon alledaagsch persoon liefheeft, en door haar bemind wordt, is al gelukkig, ondanks den donkeren kant van het leven. Was het niet geweest, dat zij dezen winter hulp noodig had, zoo was de band tusschen haar en mij in de gegevene, na mijn teleur- stelling en gekrenkte liefde, niet ontstaan. Nu echter was het juist het gevoel van tot iets nuttig te kunnen zijn toch, apres tout, ondanks die teleurstelling, hetgeen mij tot mijzelven bracht, en deed oprijzen. Het is niet dat ik het gezöcht heb, doch ik heb het gevonden, en nu is het een daadzaak dat er eene warme genegenheid tusschen haar en mij is, en het zou mij weinig passen, die Op te geven. Ik zou misschien onverschillig en sceptisch ge- worden zijn, als ik Sien niet ontmoet had, maar mijn werk en zij houden er nu activiteit in. En dit wil ik er nog wel bijvoegen, omdat Sien zieh toelegt op al de sjouwerij en.tobberij van het schildersleven, en zoo willig is met te poseeren, zal ik rnet haar, geloof ik, een beter artist worden, dan als ik K. gekregen had, want Sien is niet zoo gracieus, en heeft misschien of liever zeker heel andere vormen, doch een zoo goeden wil en devouement dat ik er door getroffen ben. Nu heeft Heyerdahl ,,Sorrow” gezien, doch de drie laatste teeke- ningen zou ik graag willen, dat een teekenaar bijv. Henri Pille eens zag. H. Pille kent me zeker niet meer, ofschoon ik met hem in gezelschap ben geweest en ik weet, dat hij iemand is, die in zijn manier van doen soms heel raar is, en weet niet of hij iets zeggen zou. Doch ik wou alleen weten, of de teekeningen eenige impressie op hem zouden maken, en of ze hem sympathiek mochten wezen. Ik zeg dit voor het geval gij Henri Pille nu en dan tegen ’t lijf loopt, want het zou als bij toeval moeten zijn, dat gij ze hem toonen zoudt. Ik moet U ook nog eens zeggen, dat het zoo goed gaat met mijne verzameling houtsneden, welke ik beschouw als U toebehoorende, doch als hebbende het vruchtgebruik ervan, Ik heb nu zeker een duizendtal bladen, Engelsche (vooral Swain’s), Amerikaansche, Fransche. En Rappard bijv., die tegenwoordig ze ook verzamelt, was er zeer mee ingenomen. Dat is dus iets dat van U hoort, en dat ge nog niet kent. Alleen spijt het mij dat ik laatst de London 436 van Dore niet heb kunnen koopen, waarvoor de jood f 7.50 moest hebben, doch ik kon niet, en 00k een Album Boetzel. Enfin, als gij hier komt, zult gij ze bekijken en hoop ik, er schik in hebben. Misschien daardoor kennis maken met sommige artisten, die U tot nog toe niet of weinig onder de oogen kwamen. Vincent. 205 Waarde Theo, Heden, Zaterdag, zend ik aan U af die twee teekeningen; Scharrendrogerij in de duinen, Scheveningen, Timmermansloods en V/asscherij, (uit het venster van mijn atelier). Ik heb dezer dagen zoo veel aan U gedacht, en 00k wel eens aan dien tijd lang geleden, toen zooals ge U herinnert, gij mij eens te ’s Hage bezocht hebt, en wij samen längs den Rijswijkschen Trekweg wandelden, en melk dronken aan dien molen *). Het kan wel zijn, dat dit mij wat geinfluenceerd heeft bij het maken van deze teekeningen, waarin ik zoo nai'f mogelijk getracht heb de dingen te teekenen, precies zöö als ik ze onder ’t 00g had. In die dagen van den molen, hoe sympathiek mij die tijd 00k steeds blijve, zou ’t mij echter onmogelijk geweest zijn datgene wat ik zag en gevoelde, op ’t papier te brengen. Ik zeg dus dat de veranderingen welke de tijd teweegbrengt, eigenlijk in den grond mijn gevoel niet veränderen, doch alleen ik meen zulks ontwikkeld wordt in een anderen vorm. Mijn leven en misschien apres tout het uwe 00k, is niet meer zoo zonnig als toen, doch ik wil toch niet terug, omdat juist door wat moeite en tegenspoed ik iets goeds zie opdokken, n.l. het uitdrukken van dat gevoel. Rappard was met eene dergelijke teekening, welke C. M. heeft, ingenomen, en bovendien met al de andere welke C. M. heeft, vooral met de grootste van het hofje. En hij is iemand, die begrijpt wat ik wil, en de moeielijkheid er van apprecieert. Ik denk dat gij Rappard veel veranderd zoudt vinden sedert zijn eerste zijn in Parijs, toen gij hem kendet. Ik heb voor mij liggen een deel Household edition met illustraties, van Dickens. Die illustraties zijn fameus, en geteekend door Barnard en Fildes. Daar körnen in voor brokken oud Londen, die 00k door de eigen- aardige houtgravure, een heel ander aspect nog hebben dan b.v. de timmermansloods. Doch ik geloof toch dat de weg om later 00k *' Zie brief 10. 437 dat nog stoutere en brutale te krijgen, is nu stilletjes door te gaan met ZOO trouw mogelijk te observeeren. Zooais ge ziet zijn er al verscheidene plans op deze teekening, en kan men er in rondkijken en doorkijken in allerlei hoeken en gaten. Het rugueuse ontbreekt er nog aan, althans ’t heeft op verre na niet die kwaliteit, in de mate van bovengenoemde teekeningen, maar dat komt al doende. Ik heb bericht ontvangen van C. M. in den vorm van een post- wissel van f 20, doch zonder een woord er bij. Of hij mij opnieuw iets bestelt, of hij de teekeningen naar zijn zin vindt, weet ik dus voorloopig nog volstrekt niet. Alleen in vergelijking van den prijs voor de vorige betaald, f 30, en in aanmerking nemende, dat deze laatste zending (de eerste waren 12 kleine, deze: i kleine, 4 zooals de bijgaande, 2 groote, 7 stuks dus) toch belangrijker was dan de eerste, komt het mij voor dat ZEd. niet met ’t beste beentje uit bed gestapt was toen hij ze ontving, of om de een of andere reden ze hem tegenvielen. Ik wil gaarne gewonnen geven, dat voor een 00g dat uitsluitend aan aquarellen gewoon is, teekeningen waarin met de pen ge- krast is, en lichten weer uitgekrabt, of er met dekverf weer opgezet, iets bars mögen hebben. Doch er zijn 00k menschen, die evenals ’t soms aangenaam en opwekkend is voor een gezond gestel eens een wandeling te doen als ’t hard waait, er zijn 00k liefhebbers zeg ik, die voor dat barre niet bang zijn. Weissenbruch b.v. zou deze twee teekeningen niet onaangenaam of vervelend vinden. In de gegevene mocht ik weten, dat C. M. liever geen nieuwe ontvangt, ik wil of kan ze ZEd. natuurlijk niet opdringen, maar ik hoop dat gij b.v. bij gelegenheid van uw körnst, het eens zult kunnen te weten körnen, hoe het eigenlijk Staat. Natuurlijk zijn 00k, ofschoon ik zoo gedacht had dat hij mij voor deze zending niet f 10 minder dan voor de vorige zou gegeven heb- ben, 00k f 20 mij goed, temeer omdat ik den prijs aan ZEd. heb overgelaten. En is het dat hij goed vindt, ik aan een nieuw 6 of 12 tal begin, wil ik zulks wel degelijk doen, omdat ik geen gelegenheid wil laten voorbij gaan om iets te verkoopen. Ik wil gaarne mijn best doen, het ZEd. naar den zin te maken, want ik denk als ik er maar mijn huur uit haal en er wat makke- lijker door rondkom, is het de moeite waard. Alleen ZEd. zelf had er van gesproken, voor meer uitvoerige teekeningen niet wat minder, doch wat meer te geven. En dat ik er over spreek, is apres 438 tout vooral om te weten, wat te doen omtrent eene nog te volgen of niet te volgen nieuwe bestelling. Het kan ook nog wezen, ZEd. mijzelf nog later er over schrijven zal. Ik zal U dezer dagen, als ik tijd heb vandaag, eens een kort lijstje sturen van waar mijn verzameling houtgravures uit bestaat. Ik geloof ZOO zeker dat gij er pleizier in zult hebben. Is het dat ik dezen winter minder onkosten heb gemaakt dan anderen in verf, ik heb meer onkosten gehad in betrekking tot de Studie van de perspectief en proportie, voor een instrument waarvan de be- schrijving voorkomt in een werk van Albert Dürer en waarvan ook de oude Holländers zieh bedienden. Hetwelk ’t mogelijk maakt de proportie van dichtbijstaande voorwerpen te vergelijken met die op een verder verwijderd plan, in gevallen, waar de constructie volgens de regels der perspectief niet uitvoerbaar is. Hetgeen wanneer men op ’t oog doet - tenzij bij zeer ervarenen en geoefenden — steeds de plank mis is. Dat ding te maken is mij niet in eens gelukt, doch eindelijk toch wel, na veel zoeken met behulp van den timmerman en den smid. En ik zie kans met nog meer zoeken, nog veel betere resultaten te krijgen. Het zou mij hoogst aangenaam zijn, als er in uwe garderobe misschien nog een jas en pantalon was, die geschikt wäre voor mij en niet meer door U gedragen werd. Want ik werk er vooral op om als ik iets koop het zoo praktisch mogelijk te hebben, voor werken in de duinen of binnenshuis, doch mijn kleeren om mee uit te gaan worden wel wat kaal. En ofschoon ik mij niet schaam om in een ordinair pak op straat te gaan als ik uit werken ga, zoo schaam’ ik mij wel degelijk voor heerenkleeren, die een air krijgen van een heer aan lager wal geraakt. Mijn dagelijksche kleeren zijn echter geenszins slordig, juist omdat ik nu Sien heb om er de hand aan te houden, en kleine mankementen te verhelpen. Ik eindig dit schrijven met U nog eens te zeggen, dat het zoo zeer mijn wensch is, dat de familie in mijn betrekking tot Sien niet dat- gene zal zien, waar volstrekt geen kwestie van is n.l. een intrigue. Hetwelk mij onuitsprekelijk tegen de borst zou stuiten, en de kloof maar grooter maken. Hetgeen ik hoop is, dat men niet met een zekere voorbarige wijsheid er zieh in mengen zal, om te verhinderen ik met haar zij. Speculeeren, waarvan ge met een woord spraakt, op erfenissen, is reeds daarom alleen buiten kwestie, omdat er geen erfenissen voor mij zijn waarvan ik weet, ook niet kunnen zijn 439 dunkt mij, want er is niets. Thuis is er mijns inziens letterlijk (jeen geld. De eenige persoon van wien in heel andere omstandigheden, ik misschien iets had kunnen erven omdat ik zijn naamgenoot ben, Oom Cent, is iemand met wien ik gedurende vele jaren bepaald in onmin geweest ben, om reden van vele dingen, en wel derwijze dat het in den aard der zaak ligt dat zulks niet geredres- seerd kan worden op de wijs als was ik zijn protege, omdat ikzelf dat zeker niet zou willen, en hij er ook natuurlijk niet in ’t minst meer aan denkt, ook al hoop ik, dat evenals verleden jaar bij even- tueele ontmoeting met ZEd., wij geen publieke standjes maken zullen. En nu met een handdruk, t. a. t. Vincent. HOUTSNEDEN. I Portefeuille lersche volkstypen, mijnwerkers, fabrieken, vis- schers, etc. kleine penschetsen voor ’t meerendeel. I ,, Landschappen en dieren, Bodmer, Giacomelli, Lan- gen, verder bepaalde landschappen. I ,, Travaux des champs van Millet, verder Breton, Feyen Perrin, en Engelsche bladen van Herkomer, Boughton, Clausen, etc. I ,, Langen. I ,, Gavarni, aangevuld door lithographien, doch geen zeldzame. I ,, Ed. Morin. I ,, G. Dore. I ,, du Maurier, zeer talrijk \ I ,, Ch. Keene & Sambourne ! ^ I „ J. Tenniel aangevuld door , teekenaars v. Punch. de Beaconsfield Cartoons. ’ Hieraan ontbreekt John Leech, doch deze lancune is makkelijk te verhelpen, daar er een herdruk van zijn houtsneden is te krijgen die niet duur is. I ,, Barnard. I ,, Fildes & Charles Green, etc. I ,, Kleine Fransche houtgravures, Album Boetzel, etc. I ,, Scenes aan boord van Engelsche schepen, en mili- taire schetsen. I ,, Heads oj the people door Herkomer, aangevuld door teekeningen van anderen en door portretten. 440 I Portefeuille Scenes uit het Londensche volksleven, van af de opiumrookers en White-Chapel en The seven dials, tot de meest elegante damesfiguren, en Rotten Row of Westminster Park. Hier bijgevoegd zijnde corres- pondeerende scenes uit Parijs en New York, is het geheel een curieuse ,,Tale of those cities”. I ,, De groote bladen van Graphic, London News, Har- pers Weekly, Ilustration, etc. waaronder Frank Holl, Herkomer, Fred. Walker, P. Renouard, Menzel, Howard Pyle. I ,, The Graphic portfolio, zijnde aparte uitgaaf van afdrukken, niet van de cliches, doch de blokken zelf van eenige houtsneden, waaronder de Homeless & hungry van Fildes. Eenige geillustreerde boeken, waaronder Dickens, en de Frederik de Groote v. Menzel, kleine uitgaaf. 206 Gemeentegasthuis (4c klasse Zaal 6 No 9). V/aarde Theo, Brouwersgracht. Als gij tegen ’t einde Juni mogelijk naar hier komt, vindt ge me hoop ik weer aan ’t werk, doch nu op ’t moment ben ik in ’t gast- huis, waar ik evenwel slechts 14 dagen ongeveer blijven zal. Ik had al een week of 3 veel last gehad van slapeloosheid, binnenkoorts en pijn gevoeld bij ’t wateren. Waarvoor ik nu hier stil te bed moet blijven, veel quininepillen slikken, en 00k nu en dan inspuitingen krijg, ’t zij met schoon water, ’t zij met aluinwater, dus zoo unschuldig als zijn kan. Waarom ge U 00k hierover in ’t minst niet hoeft te verontrusten. Alleen gij weet met zoo iets moet men niet spotten en dadelijk er achter heen zitten omdat onachtzaamheid er mee de zaak verouderen en ver- ergeren kan. Breitner ligt nu 00k nog steeds hier, ofschoon in een andere zaal. en waarschijnlijk gaat hij weldra weg, hij weet niet ik hier ben. ' Gij zult mij plezier doen er maar niet over te spreken, want de lui denken soms er iets heel ergs van of door opgevoerde praatjes ' wordt het heel erg, alleen zeg ik U precies wat het is en hoeft gij ’t 00k niet te verzwijgen als mogelijk iemand er U direct naar vragen mocht, en in geen geval hoeft gij het zwaar te tillen. Ik heb natuurlijkerwijs 14 dagen vooruit moeten betalen, f 10.50 441 voor verpleegkosten. Tusschen de personen, die voor de rekening der armenkas kosteloos verpleegd worden, en die welke zelf f 10.50 betalen, bestaat geen onderscheid wat voeding of behandeling be- treft, men ligt met 10 personen op een zaal, en ik moet U zeggen dat de behandeling in alle opzichten heel best is. Ik verveel mij niet en de rust en flinke, praktische, geneeskundige behandeling doet mij goed. Als het U convenieert, wees dan zoo goed tegen 20 Juni te zenden aan bovenstaand adres, doch niet per aanget. brief, maar zonder den brief aan te teekenen, frs 50. Gij weet i Juni ontving ik frs 100. Zoodoende ben ik dan in elk geval geborgen. Moet ik nog blijven, betaal ik bij en blijf nog, en anders heb ik om weer mee voort te gaan. Ik ging liever weer werken over 14 dagen natuurlijk, en zal over 14 dagen er naar snakken weer naar de duinen te gaan. Sien komt bij mij op de bezoekdagen, en houdt het 00g op ’t atelier. Nu moet gij nog weten, dat ik den dag voor ik naar hier ging nog een schrijven ontving van C. M., waarin hij een heele boel schrijft over ,,belangstelling” die hij voor mij heeft, en die, zegt hij, 00k de Hr. Tersteeg mij heeft getoond, doch gaat hij voort, hij vond het niet goed van mij ik zoo ondankbaar was geweest voor die belang - Stelling van Tersteeg. Que soit. Ik lig hier nu waarlijk kalm en bedaard genoeg, maar ik verzeker U Theo, dat ik erg uit mijn humeur zou raken, als een of ander persoon mij opnieuw zulk een soort van belangstelling kwam opdisschen, als Tersteeg bij zekere gelegenheden. En als ik nadenk hoe ZEd. die belangstelling zoover dreef, dat hij mij bij een opiumrooker durfde vergelijken, dan ver- wondert het me nog, dat ik hem toen niet van mijn kant mijn belangstelling getoond heb in den vorm van een ,,donder op”. Ik heb C. M. niet geantwoord op zijn laatsten brief, noch zal het 00k doen. Dat ZEd. mij zegt dat hij 00k later nog wel eens iets nemen zal, uit belangstelling, apprecieer ik evenwel, vooral wanneer hij het meent, ’t welk vanzelf blijken zal. Een brief van U zou mij natuurlijk wel pleizier doen dezer dagen. Sien maakt zieh klaar te vertrekken. Ik denk veel aan haar straks wacht ik haar weer, möge zij er maar behouden doorkomen. Ik heb er mij tegen verzet zoolang ik kon, en nog doorgewerkt, maar eindelijk begreep ik het urgent was een dokter te raadplegen. Maar hij zei me van morgen nog, ik er spoedig af zou zijn. 442 Hebt gij de twee teekeningetjes nog gekregen? ä Dieu, met een handdruk en U toewenschende zooveel voor • spoed als een mensch tegen kan, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Weinig dingen hebben in den laatsten tijd mij zooveel genoegen gedaan, als daareven van thuis zulke dingen te hooren, die mij zeer geruststellen betrekkelijk omtrent hunne stemming. Sien is me körnen zeggen er op mijn atelier een pak gekomen was, en ik heb haar gezegd het te gaan open maken, en te zien wat er in was, en in geval er een brief in was dien mede te brengen. Zoo- doende weet ik dat zij een heel pak met allerlei goed, boven en ondergoed gestuurd hebben, en sigaren, en in den brief was nog ingesloten f lo. Ik kan U niet zeggen hoe het mij nu juist trof, dat is beter dan ik ’t mij voorgesteld had, alleen zij weten nog niet een en ander. Doch het is mij toch een groote gerustheid. Ik ben maar zwak en flauw Theo, en absoluut, absoluut moet ik rust hebben wil ik beter worden, dus is mij alles welkom wat vrede is. Maar voor ik hier lag, had ik het kwader dan nu, en nu vooral moet gij wel weten het niet erg is, en slechts een körte tijd van be- handeling hier noodig wezen zal, om me weer in orde te maken. Ik wilde U onmiddellijk berichten dat van Pa en Moe, omdat ik dacht dat zulks ook U genoegen zal doen. Sien gaat denkelijk Maandag a.s. weg, want ik vind zij nu nergens beter kan zijn dan in ’t gesticht, en tegen half Juni kan zij terecht. Doch zij wilde nu blijven om mij, maar ik wil dat niet. Ik heb mijn perspectiefboeken hier en een paar deelen Dickens, o.a. Edwin Drood; in Dickens zit ook perspectief. Sapperloot wat een artist. Er is geen mensch, die het zoo kan als hij. Ik hoop dat het een goeden invloed op mijn teekenen hebben mag, ik eens wat stil lig, want het leidt er soms toe men meer oog op de dingen krijgt, wanneer men er een tijd lang niet aan werken kan, en later alles om zoo te zeggen nieuw en frisch terugvindt. Het ge- zicht uit het raam van de ziekenzaal is voor mij prächtig: werven, de gracht met aardappelschuiten, achterkanten van afgebroken wer- dende huizen met arbeiders, een brok tuin, en op het volgende meer verwijderde plan, de kaai met de rij boomen en lantaarns, een ge- 207 443 compliceerd hofje met bijbehoorende tuintjes, en verder al de daken. ’t Geheei a vol d’oiseau, maar ’s avonds en'’s morgens vooral door het lichteffekt mysterieus, als b.v. een Ruysdael of van der Meer. Alleen het teekenen mag ik niet, en zou het ook niet kunnen, zoolang ik zoo zwak ben. Maar ondanks het verbod om op te staan, kan ik ’s avonds niet laten er naar te gaan kijken. Schrijf mij eens spoedig, ik vond het toch zoo gevallig van thuis, en juist nu deed het mij zooveel genoegen. De rust doet mij zoo goed, en stemt mij zooveel kalmer, en neemt de zenuwachtigheid waar ik in den laatsten tijd zooveel last van had, weg. En het is hier in de zaal voor mij niet minder interessant dan in de wachtkamer 3e klasse. Alleen teekenen mag en kan ik nog niet. Adieu, ik hoop gij maar eens zult kunnen schrijven. Ge- loof me, t. a t. Vincent. Ik vond het zoo aardig, dat dit nu juist van thuis kwam, dat ik het dadelijk wilde schrijven. Tegelijk spreekt het vanzelf, dat ik nu geen goed er meer bij noodig heb. Ik heb naar huis geschreven om te bedanken, en te zeggen ik hier was. Gij weet het adres is: Gasthuis, 4e klasse Zaal 6 No 9. Brouwersgracht. 208 V/aarde Theo, 22 Juni. Uw brief van 12 Juni met ingesloten frs 50 heb ik in orde ontvangen, en dank er U van harte voor. Ik antwoordde er tot heden nog niet op, omdat ik niet wist welke keer mijne ongesteldheid nemen zoude, die niet zoo voorspoedig beterde als de dokter gedacht had. Het is heden ruim 14 dagen ik hier ben, en ik heb opnieuw 14 dagen voor- uit moeten betalen, ofschoon ik wellicht binnen 8 of 10 dagen als alles goed gaat, zal mögen vertrekken, en dan ook gedeeltelijk mijn geld terug krijg. Nu sprak ik van morgen met den dokter, en vroeg hem of er iets bij gekomen was, dat erg kon worden. Neen, zei hij, maar rust houden en nog blijven was evenwel de boodschap. Maar ik verzeker U, dat ik schrikkelijk verlang naar een beetje groen en wat buitenlucht, want zoo’n grapje maakt erg zwak en flauw. Want ik moet bijna gedurig stil liggen, ik kan niet teekenen, of- schoon ik ’t een paar maal beproefd heb, ik word er te koortsig van. 444 lezen gaat nog, maar ik heb geen boeken meer. Enfin er zal toch wel weer een eind aan körnen, dus nog maar wat geduld. Sien is te Leiden, maar voor zij bevallen is kan ik geen bericht van haar hebben. Wat beteekent ’t geen wij mannen hebben, bij dat vreeselijke lijden, dat de vrouwen bij hun bevalling moeten uitstaan. In het pijnlijden zijn ze ons de baas, maar in sommige andere dingen winnen wij het daarentegen. Tot den laatsten dag dat zij hier was kwam zij geregeld mij bezoeken, en bracht mij nog wat rookvleesch of suiker of brood mee, dat nu ophoudt, en mij erg flauw maakt. Maar nu spijt het mij zoo dat ik niet op mijn beurt haar nog te Leiden een hartsterking kan toestoppen, die zij zeker best ge- bruiken kon, want het zijn maar slappe kostjes die men krijgt. Het is mij soms zoo’n mal gevoel niets te kunnen doen, en die dagen ZOO leeg te zien voorbijgaan. Soms denk ik dat ik dit of dat zal kun- nen, en dan valt de zwakte tegen. Het doet mij recht veel genoegen, dat gij in de teekeningen die ik U stuurde, iets zaagt, ik heb er die laatste dagen toen ik veel meer pijn en benauwdheid had dan hier, nog zoo op gesjouwd, en op die van C. M. ook. V/ant het ergste was voör ik hier in ’t gasthuis kwam, al lang tevoren. 