title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: te bevreesen staen, Viin dat men niet alleen voor het tegenwoordige, maer oock het toekomende van het voorn. but soude werden gefrustreert ende naemaels geene occasie ontmoeten, omme sich van de voors^ Riviere oft Rivieren als vooren te bemächtigen, sonderlingh als men in acht neempt, wat sich heeft tocgedraegen geduerende den tydt, dat U C. D. met sijne volckeren boven ende beneden Franckfurt aen den Maijn heeft gelegen, ende hoedaenigh sich verscheyde Cur- en fursteu ontrent het voortsetten van deese U C. D. wapenen ten een en an- deren hehben verclaert, waeruijt genoeghsaem consteert, dat deselve niet alle van een sentinient schijnen te weesen ende misschien eenige van dien, soo wanneer als haer de occasie wierdt gegeven, sich in de paiüje van Vranckrijck souden werpeu, soo ten opsichte van de situatie van hare Steden en Sterckten, alsmede dat die ten dcelc met hare Landen aen het France gebiedt ende Lottaringeu grensen, insonder- heydt als U C. D. sich niet sijne Trouppes van den Rijn quame te esloigneren. Omme waer tegens te precautionneren, dat de vijanden sich van soodaenige avantage niet en komen te bedienen, geeft hij ondergeschr. Gedep. U C. D. onderdanichst in bedencken, soo nae de inkomende advisen van des vijandts contenancie volgens raison de guerre U C. D. niet verder nae beneden den Rijn quam aftesacken (omme de redenen in de laetste conferentie bij de Heeren Montecuculi ende de 60 es geallegueert, van dat de Magisti-aet der Stadt Cöln alsnoch blijft weij- geren, Rijcxvolckeren in te neemen), off U C. D. met communicatie van de opgemelte Keijs. Ministers sich niet en behoorde te emparcren van de Steden Worms, Creutsnach, Bingen, Höchst, Trier ende Coblents boven ende beneden Maints ende op de Moesei gelegen ende waerdoor die Stadt gedeckt ende sij Heeren Cur- en fursten secuer gestelt sou- den werden. Het welckc soo ü C. D. nae sijn wydberoemd vemuft believe met opmerckinge te animadvcrteren ende alles te poudcreren, wat daer bij te considereren staet, sal het selve niet alleen op goede redenen vinden gefondeert, maer oock dat het van groote utiliteijt sal weesen, als waer door de vijanden sullen blyven geesloigneert van Sijne ende der Geallieerde Landen ende genoodsaeckt, omme sich gestadich in der Elsats, Lottaringen ende Vranckrijck in postuer van defentie te houden tegens die Trouppes, die tot besettinge van de voors. plaetsen over winter hier souden blijven ende die sij continue- lijck met achterdocht hebben te observeren. Jae kan U C. D. (nae hij Gedep. geinformeert wordt) met het occuperen van de voors. plaet- sen de Elsats, Lottaringen ende de Bisdommen van Toul, Metz ende Digitized by LjOOQIC Vorschlag Amcrongen^s, »ich am Mittelrh^in festznsctzen. 339 Verdun tot sijn welgevallen onder contributie setten ende soo veel daer uyt trecken en meer, als hem liet onderhoudt van de voors. volckeren soude kosten. Daer ter contrarie, soo U C. D. het gene voors. prae- terierende den Rijn quarae te verlaeten, niet alleen te bevreesen staet, dat de hooghgemelte Cur- ende Fürsten ten deelen nolens volens haer in de partije van Vranckrijck souden moeten begeven ende haer t" eenemael losniaecken van den bandt, waermede sij aen 't Rijck ver- plicbt sijn, den vijandt in banden gevende soo notablen gedeelte van het selve ende soo considerable Rivieren, sulcx hier in consideratie eömpt het Axioma: Praestat praevenire quam praeveniri. De voors. Steden ende andere meer, die U C. D. daerenboven noch soude können occuperen op den Rijn, Maijn ende Moesei sulleu können onivatten een groot gedeelte van hare arnieen ende aldaer alle levensraiddelen voor Menschen en peerden tot begenoegen viuden, in- ßonderheijdt als in het uijreijcken van desclve goede ordre werdt ge- houden ende men de Ingesetenen geen overlast en doet. 3-4000 Pferde könne er ja nach Westfalen schicken, um nach Gele- genheit gegen Cöln und Münster zu agiren. In allen gevalle sal het van de uyterste inii)ortantie weesen, dat U C. D. den Rijn als voorseijt is, naer beneden passere, onime sich, soo doenlijck, met H. H. M. wapenen de conjungeren; soo niet, het besetten van de Rivieren benevens het versenden van een gedeelte van sijne Trouppes naer de Westphaelsche Landen als voors. is, werek- stellich te maccken. Amerongen an den Griffier. Dat. Küsselsheim 1. Dec. 1 672. Die Subsidien für die zwei letzten Monate hat er nur mit Bedauern 1. Dec. angewiesen in Betracht der geringen Erfolge, welche bis jetzt die Allianz mit Brandenburg gehabt, obgleich die brandenb. Minister viel Wesens da- mit machen. Man darf nicht viel dagegen sagen, da Einige gleich mit einer Verständigung mit Frankreich drohen. Das profluirt nun zwar nicht aus des Kurfürsten Naturel, aber derselbe kann, von den Kaiserlichen und einigen seiner Minister umgeben, nicht immer thun, was er will. Weib- uom und er sind der Ansicht, dass man den Kurfürsten solange wie mög- lich am Rhein halten müsse. Er hat heute den Anfang damit gemacht, den Kurfürsten in diesem Sinn zu bearbeiten, und er hofft auf Erfolg, wenn es durch Andere nicht umgestossen wird. Durch den bisherigen Feldzug haben allerdings die Brandenburgischen die Franzosen abgezogen und beschäftigt, aber man kann noch viel mehr erreichen. 22* Digitized by LjOOQIC 340 ^- ^^^^^^^ß ^^ Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselsheim 4. Dec. 1672. 4. Dec. Das fünfte von ihm dem Kurfürsten übergebene Memoire schickt er mit. Er fürchtet aber, dass seine Wirkung durch die Kaiserlichen wieder paralysirt werden wird. Mau wird wohl nächstens den Rhein verlassen *und nach Westfalen gehen. Dass hier nichts geschieht, liegt nicht am Unvermögen, sondern am schlechten Willen. Es kann aber alles noch gut gehen, wenn Brandenburg in Westfalen getrennt von den Kaiserlichen agirt und von den Niederlanden aus mit 10,000 M., wovon früher schon die Rede gewesen, verstärkt wird. Schwerin hat gesagt, der Kurfürst sei hierzu geneigt; doch schwanken hier alle Consilia. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Rüsselsheini 8. Dec. 1672. [Schwerin und Meindcrs bringen ihm Antwort auf sein letztes Memoire. Auf den Rath des Kurfürston von Mainz lehnt der Kurfürst den Uebcrgang über den Rhein ab und wird durch Westfalen auf Cöln ziehen. Allem Anschein nach wird man aber den Rhein den Franzosen ganz preisgeben und in Westfalen bleibt-n. Weibnom wi- derlegt die Gründe Schwerin^s, der Beschluss des Kurfürsten steht aber fest. Der Kurfürst von Trier. Von den Alliirten ist nichts zu hoffen. Vaubrun. Der Henog von Lothringen.] 8. Dec. Sein letzter Brief mit dem Memoire vom 1. Dec. war vom 4. Dec. Zedert sijn den 6. daer aen volgende in niijn logement gecoinen de Heeren van Schwerijn ende Meijnders, devvelcke mij ter presentie van den heere Overste Weibenom hebben gerapporteert, dat S. C. D. de voorsz. memorie hadde doen leesen. endie examineren in tegenwoor- dicheyt van den Prince van Anhalt, Montecuculi, de Goes ende hem heere van öchv^erijn ende daerop geresolveert, S. Exe. den 5. dito aftesenden aen den heere Curfurst van Maints, om hem te son- deren op twee van de voorgestelde pointen in de voorsz. memorie influerende, namentlijck het passeren over den Rijn ofte wel het be- seiten van de Steden daerinne vermelt, ende wat hij heere Curfurst gesint soude sijn, soo nien het selve quaeme werckstellich te maecken; die daerop aen hem Svverijn geantwoordt hadde, dat hij S. C. D. geensints konde aenraeden den Kijn te passeren, veel min eenige Ste- den daer over ende op te beseiten; in welcken geval alle Cur- en Für- sten, die sulcx niet geern souden sien, sich tegens hem voor Vranck- rijck souden verclaren; om welcke oorsaecke dan den heere Curfurst van Brandenburgh als nu niet goedt en vondt, een van de twee voorsz. voorslaegen integaen, ende dienvolgens geresolveert was, aen deese sijde den Rijn naer beneden te marcheren ten besten van de Stadt Cöln, ende dat men alsdan naeder met den Prince van Orange soude Digitized by LjOOQIC Rückzug nach Westfalen beschlossen. 341 können concerteren (dit waeren sijn eijgen woorden), dogh met dit verstandt, men de voorsz. marsch niet den Kijn naest, maer hooger aen de rechter handt door de graelschap Waldeck soude dirigeren, uijt oorsaecke van gebreck van fourage, die men längs den oever van den ßijn soude vinden. Den Heere Weibenom eu ick hebben daerop gerepliceert , dat wij uijt de contenancie, die men vijf a ses weecken herwardts hadde gehouden in het dirigeren van deese wapenen, of schoon menichvul- dige contrarie verseeckeringen daer tegens waeren gedaen ende de bruggen met soo veel costen ende moeijten over den Rijn ende Maijn geslaegen, met becomme.ringe hebben gevreest, men den Eijn (het welcke nochtans het salutairste was) niet soude passeren, veel min de meergem. Steden tot merckelycken afbreuck van deVijanden besetten; dat het afgaen van de voorsz. rivier op deese sijde ende het ver- seeckeren van de Stadt Cöln mitsgaders het conjungeren van deese Trouppes met H. H. M. wapenen wij wel insaegen voor een derde als een goede saeck, maer dat wij uijt het gene hij beere van Schwerin ons oy dat subject beliefde te seggen, ons niet genoegh geesclaireert vonden ende heni met permissie afvraechden, of d' intentie waere met dese marsch secours in de Stadt van Cöln te brengen, den Kijn aldaer te passeren ende sich met H. ü. M. wapenen te conjungeren; daerop S. Exe. ons seer dubieux heeft geantwoordt ende geseijt, dat hij in 't een en 't ander groote swaericheijdt sach, sulx oock dat derde middel, naer het ons toeschijnt, sal komen te ontstaen ei^de sij misschien ge- resolveert hebben, den Rijn t' eenemael te abandonneren ende sich nae hare Westphaelse Landen ende daer ontrent te begeven, waer on- der wij vermeijnen sij Oostvrieslant suUen comprehenderen ende dat door de Keijserse doen occuperen tot totale ruine van dien Vorst, ende de Francen daer door occasie soude gegeven werden, omme niet alleen den llijn boven ende bencden te occuperen ende van de voorn. opgeven den vijandt was gebracht ende gereduceert ter plaetse, daer hij sich tegenwoordich bevondt Den beere van Schwerijn heeft hier op met veele difficulteij- ten geantwoordt ende onder anderen geseijdt, dat WorniB was een rijcksstadt, dat de andere Steden aen particuliere vorsten toequanien, die het occuperen van deselve seer soude offenceren ende voornae- raentlijck oock het Cur- ende furstelijcke CoUegie tot Regensburgh; dat den Prince van Cond6 staende op de Zaer ende geconjungeert met de Trouppes van Turenne, bij aldien deese den Khijn quaemen te passeren, sij pericul souden loopen van geslaegen te worden; dat oock aldaer, naer den Curfiirst bericht wierde, geen genoechsaeme fourage en was, alle welcke objectien ende meer andere die sij maeck- ten, bij de beere Oversten Weibenom, die Landt en Luijden aldaer kent, met seer palpable redenen wierden gesolveert; dan sulcx heeft niet mögen gelden. Het besluijt was, dat 8. C. D. nu het selve hadde geresolveert ende neffens den voorn. Weibenom een Edelman aen den Prince van Orange soude senden, omme ö. Ht daer van notificatie te geven. Gem. beeren seijden verders, dat S. C. D. geintentionneert was, den Curfurst van Trier te besenden ende, waer het mogelijck, hem te per- suaderen, dat hij sijne Steden van Trier ende Coblents met Keijserse, Brandenburgische ende Öpaense Volckeren wilde laeten besetten, ende ten dien.fine aen den Graeve van Monterey hadde geschreeven, omme de sijne uijt Lutzemburgh in Trier te brengen; het welcke den Heere Weibenom en ick vermeijnden, dat bij hooghgem. Graef uijt verscheijde respecten sijn difficulteijt soude ontmoeten. Sij voegden daer bij, omme sulcx den Curfurst van Trier te beter te doen smae- cken, dat men hem soude aenbieden een pensioen van 10,000 rijcxd. ter maendt, te betaelen bij den Keijser ende H. H. M. ende hem beere Curfurst van Brandenburch, mij versoeckende dat ick een civilen brief aen hooghgem. Curfurst van Trier wilde schrijven ende denselven daertoe exhorteren, oock in naeme van H. H. M. een derde min of meer van de voorsz. penningen uijtloven, dewelcke, seijden sij, na- maels uijt de contributien souden können gerecouvreert werden. Wij vonden dcesen voorslach, uijtgesondeii; het uijtloven van het geldt, wel niet oubillijck, maer vermejnden, dat die van geen eflfect soude werden, soo wanneer men den llijn alvoorens te abandonneren ...'), ende heb dienvolgens daerop geantwoordt, dat ick tot uijtlovinge van het *) Hier fehlen ein pa^r Worte, etwa: «geresolveert was* Digitized by LjOOQIC Der Kurfürst von Trier. Besorgniss vor einem Frieden. 343 geldt niet en waere geauthorißeert, maer het selve aen H. H. M. soude adviseren. Ende wat het civil ßchrijven belangde, ick mij ter begeerte van S. C. D. daerop aenboode ende vorders wel konde considereren, 800 men de voorsz. Öteden met een wel gemeijnde intentie quaeme tc occuperen ende de contributie daeruijt, in Lottaringen ende Vranck- rijck vorderde, het van cleijn belangh soude weesen den beere Cur- furst van Trier daer uijt 10,000 rijcxd. ter maendt te belooven, waer mede deese beeren van ons sijn gescheijden met toesegginge, dat sij van 't gene in deese conferentie tusscben ons was gepasseert, aen S. C. D. soude rapporteren. Ick hebbe versocht, dat mij een positive schriftelijcke antwoordt op de voorsz. memorie mocht gegeven werden. Sij naemen aen oock dat te relateren. Den beer Weibenom en ick meijnen, dat daermede nu gcnoegh ontdeckt is, dat H. H. M., soo lange deese wapenen geconjungeert blijven, van derselver assistentie voor eerst weinich ofte niets hebben te verwachten, ende het werck daer heen werdt gedirigeert, om haer tot het aengaen van een des- avantagieuse vreede te constringeren. De assidue conferentie tusscben Mr. de Vaubrun, die sich tot nogb toe tot Maiutz heeft opgebouden, ende de Ministers in beijdc dese Armeen, niitsgaders het dagelijcks oversenden van brieven tusscben deselve, item het relaxeren van no- table gevangenen, die men naer goed acceuil wederom dimitteert, ende het misnoegen, dat m^n aen den ouden hertogh van Lottaringen gceft, dewelcke niet anders rechercheert, als met sijne Trouppes geem- ploijeert te worden, om met de vijanden te vechten, ebnfirmeren ons in dese opinie, ende können wij als Dieuaers van den Staet niet naer- laten, het gene ons daer ontrent ontmoet» getrouwelijck te notificeren, gelijck wij het dubbeldt van deese op huijden aen ö. Ht over Cöln toesenden, op dat H. H. M. ende hooghgem. Ht haere mesures daer nae neemen ende op andere expedienteu dencken, wat ten besten van de duergecochte vrijheijdt te doen staet; bare ongeluckige desseijnen, het op nieuws gepasseerde tot Amcijden'), niitsgaders dat men van de uijtgesondene scheepsvloote geen succes vcrneemt, doet de quae- lijck geaffectionneerde met cleijne reputatic van bare conduitte spree- cken. Godt de beere bewaere deselve voor meerder onheylen. *) Bei Araeide am Leck befand sich eine kleine Schanze zur Deckung der dor- tigen Schleuse, welche der Oberst Bamphield mit einem Regiment besetzt hielt. Als Laxem bürg am 27. Nov. den Pusten angrifl' und mit Granaten beschossi floh die Besatzung, da sie durch schlechte Bezahlung des Solds demoralisirt war. Sype- Btcyn en de Bordes IL 171. Sylvius, Vervolg op Aitzema L 1. 485. Digitized by LjOOQIC 344 ^' P8l<^>'^£» '^^ Rhein und in Westfalen. Amerongen a. d.Ratlispensionär. Dat. Rüsselsheim ll.Dec. 1672. 11. Dec. Weibnom's und seine neuliche Antwort auf das Anbringen von Schwe- rin und Meinders scheint den Erfolg gehabt zu haben, dass man den Rück- zug nach Westfalen aufgegeben und wieder über den Rhein zu gehen beabsich- tigt. Wenigstens reparirt man die Brücken. — Romswinckel hat sich hier beschwert, dass seine (Amerongen's) ungünstige Berichte aus dem hie- sigen Lager die Zahlung der Subsidien erschwerten *)• I>as ist ganz un- gerechtfertigt; er kommt dadurch in Verlegenheit, da man hier sagt, wenn die Subsidien nicht gehörig ausgezahlt und dadurch die Erfolge des Feld- zugs vereitelt würden, so seien seine Berichte Schuld. Amerongen a. d. Rathspensionär. Dat. Rüsselsheim 1 4. Dec. 1672. [Rückzug nach Westfalen beschlosfien. Die Verweigerung der iSubBidienzahlung un- zeitgemftss den französischen Intriguen gegenüber. Der Kurfürst hat nach wie vor den besten Willen. Amerongen r&ih, die Zahlung bis auf Weiteres noch fortzusetzen.] 14. Dec Mijnen laetsten aen U W. Ed. is geweest van den 11. deses. Ze- dert heeft S. C. D. noch verscheijde mael raedt gehenden met den Graef van Montecuculi ende andere booge officieren ende vennits de in- schiet ende voorst, sneeuw ende strengh weder geresolveert morgen met de Legers van hier op te breecken, de Maijn over twee bruggen te passeren ende den wegh naer Wetselaer op te slaen; wervvaerts sij dan vorders suUen gaen, is mij tot nogh toe onbewust, maer soo men aen de gerächten alhier in 't Leger ijets mach defereren, souden sij met de Armeen naer de Westphaelse Landen trecken. Den Heere Romswinckel heeft met de jongste post wederom geschreeven, dat U W. Ed. groote swaericheijdt in de vordere beta- linge der subsidie penniugen maeckte ende *t gene hij hem voor desen hadde belooft, nu difficulteerde op voorgeven, dat mijne brieven ver- melden, dat men voor den llijn bleefF leggen, sonder die te passeren ofte ijet merckelijcks te attenteren*), waerover men hier gansch te on- vreeden is geweest. Ick hebbe versocht extract uijt des gem. Heere Romswinckel brief, over het gene hij op dat subject hier mochte geschreeven hebben, 't welcke niet hebbe bekomen. Bij aldien H. H. M., gelijck hij beere Romswinckel schrijft, de voorsz. difficulteijt conti- nueren te moveren, sie ick groote yerwijderinge tusschen haer ende S. C. D. te gemoet, ende believen H. H. M. aen d' eene sijde te con- ') Romswinckel (an den Kurförsten, Haag 5. Dec.) beschwerte sich übrigens nicht sowohl über Amerongen*s Berichte, sondern berichtete bloss, Fagel könne und wolle die Subsidien nicht beschaffen , so lange die alliirte Armee nichta tbue, und darauf könne er nichts erwidern. Vgl. indess unten p. 352 n. *) 8. die vorige Note. Digitized by LjOOQIC Die Subsidien sind fortzuaahlen, weil der Kurfürst den besten Willen bat. 345 sidereren, van wat geyolgh het sal weesen, soo de opgerichte alliancie tuBSchen haer ende S. C. D. bij manquement van vorder betalinge der subsidien corapt geenerveert te worden, daer de France van de uijre af, dat ick de eere hebbe gehadt des Staets interessen aen dit hoflf waer te neemen, met alderhande listen ende practijcken hebbende gear- beijdt, diffidentie tnsschen de hooge Geallieerden te verwecken, dit tot haeren voordeel suUen debiteren ende alomme, voornamentlijck in *t rijck, doen valideren voor een ongenegentheijdt ofte onvermogen van den Staet; want het is seecker, dat men S. C. D. niet onderlaet daer mede te flatteren en chattouilleren, bij aldien H. H. M. tot dese extremiteijt quaemen te resolveren, het hem aen geene subsidien tot onderhoudt sijner arm6e soude ontbreecken, waer ontrent de Francen door de derde en vierde handt, soo ick bericht werde, groote oflfertes doen. Ende gelijck ick voorheenen geschreven hebbe, soo en is van het genereux en goedt naturel van mijn beer den Curfurst, die ick van den beginne tot nogh toe seer geporteert voor H. H. M. interessen hebbe gevonden, sulcx niet te verwachten, soo lange hem daer toe door het inhouden van de subsidien gcen occasie werdt gegeven, heb- bende hooghgem. Curftirst tot confinnatie van het selve nogh gisteren in presentie van de Heeren Collonels Weibe nom endeEppe') (welcke laetste ten selven dage van ö. Ht aen den Heere Curfurst afgesonden sijnde hier was gearriveert) mij met seer assertative woorden gelieven te seg- gen, dat hij wilde ende soude ageren, jae selfs den geheelen winter over, soo ver den tijdt ende het saisoen sal toelaeteu, 't gene wij H. H. M. ende ö. Ht vrij mochten verseeckeren, ende bij aldien hij 10,000 man stercker was, sich van de Keijserse Trouppes soude separeren, gelijck H. H. Ed. 't selve breder bij geschrifte sal worden gegeven, om aen ö. Ht te rapporteren. Ick kan aen de andere sijde wel con- sidereren, dat in al het gene geduerende desen marsch is gepasseert ende ick geobligeert ben geweest als een Minister van den Staet over te schrijven, H. H. M. weijnich oorsaeck van vernoeginge hebben ge- vonden, hoewel sij hier vermeijnen, dat soo niet alles, echter veel is gedaen, dat men den ötaet soo considerablen aental van Vijanden van den hals heeft getrocken ende gereduiseert tot die extremiteijten, de- welcke bekent sijn. Ende bij aldien sij den marsch naer Westphalen dirigeren (gelijck se nu seggen te willen doen) tot voorkominge van de comminatoire (soo sij dat hier noemen), die men aen den Heere Romswinckel heeft gedaen van geene subsidien meer te betaelen. ') Philipp Emerhaas you Gppe, Oberst in der staatischen Armee. Digitized by LjOOQIC 346 ^' Feldzug am Rhein und in Westlalen. ten sij men het Tractaet punctuelijck na de Letter executere, soo werdt daer mede gecontravenieert aeu d' intentie van mijn heer den Prince van Orange, die den heere Overste Weibenom eerst ende nu we- derom den heere Overste Eppe heeft afgesonden met instructie, omme S. C. D. te inviteren, sijn raarsch over den Rijn naer beneden voort te sotten, oninie sich met H. H. M. ende de Spaense Trouppes te conjungeren, daer wij tot nogh toe om hebben aengehouden, ofte wel eiders te ageren : ^ sulcx , mijn beer, dat deese saeck vol be- kommeringe mijns geringh erachtens bij den Staet met groote voor- sichtieheijdt ende nae H. H. M. gewoonelljcke wijsheijdt in ern- stige deliberatie dient geleijt te worden ende geconsidereert , of het beter is de subsidien plotselijck intehouden, daer door sij veel despe- rate resolutien mochten neemen, ofte wel deselve nogh een maent twee a drie te continueren, verwachtende wat uijcompste Godt de heere indes genaedelijck believe te geven. Ende versoeck ick seer ge- dienstelijck, dat ick daer ontrent van H. H. M. intentie ten alderspoe- dighsten met de post op Bijlefeldt (derwaerts ick vertrouw, dat S. C. D. in persoon gaet ende ick hem sal volgen) onder addres van den heere Generael-Major Eller, Gouverneur van die graefschap, mach worden geinformeert ende weeten, waer naer ick mij in 't toekomende hebbe te reguleren. Memoire (VI.) Amerongen's, Weibnom's und v. Eppe's. Dat. Küsseisheim 4/14. Dec. 1672. [Der Prinz verlässt Mastricht. Der Kurfürst and die Kaiserlichen sollen nach dem Elsass marschiron, ein Theil der Reiterei nach Westfalen gehen.] 14. Dec. Nachdem Weibnom sich über fünf Wochen, um des Kurfürsten „in- trinsicque meijninge te verstaen", vergeblich aufgehalten, habe der Prinz Oberst Eppe abgeschickt, um ihn an die Erfüllung des von Krosigk Versprochenen zu erinnern. „Ende alsoo hooghgem. II* sich nu een geruy- men tijdt met sijn arra6e geconjungeert met de Spaensche Trouppes ter nombre van 24,000 Combattanten ontrent Maestricht ende het Landt van Luyck ende Gulich heeft opgchouden, heeft S. II* U C. D. door ons wel willen participerenverscheijde concepte voorslaegen, die den voorn. Eppe van deselve in last sijn gegeven, omme d' een of d' andere waer het mogelijck onder het aveu ende welgevalleu van ü C. D. werckstelligh te maecken:** Durch den Marsch nach Westfalen werde er Jalousie bei Lünebm'g erwecken. Am besten wäre gewesen, wenn die alliirte Armee über den Rhein marschirt und sich mit ihm vereinigt hätte. Da nach Beseitigung der Brücke hierzu keine Aussicht vorhanden, so möge der Kurfürst mit den Kaiserlichen nach dem Elsass marschirm, dort Posto fassen und den Feind den Winter über möglichst incommodiren und seine Forces ruiniren. Ein Theil seiner Reiterei solle aber nach Westfalen gehen und dort nach Digitized by LjOOQIC Letzte Eingabe Amerongen^s. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. 347 Befehl des Prinzen nebst dem kurfürstlichen FusKvolk gegen den Feind agiren, in welchem Fall der Prinz mehr Truppen, namentlich Reiterei, nach Yriealand senden werde. Einige Kaiserliche sollten im Namen des Römi- schen Reichs Lüttich besetzen und es vom französischen Joch befreien; Spanien erbiete sich, dazu auch einige Truppen zu stellen. Der Prinz werde einen Theil seiner Cavallerie dieserhalb in den brabantischen Städten lassen, um desto leichter Lüttich zu Hilfe zu kommen. Dem Herzog von Lothringen möge man einige Truppen geben, damit er vom Mittelrhein aus energisch agiren könne.. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 15. Dec. 1672. [VolistAndige Verwirklichung seiner Wünsche unmöglich. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. Weitere Pläne des Kurfürsten. Die Verbindung mit den Kaiserlichen ist an Allem Schuld. Montecuccoli lehnt das Memoire vom 14. Dec. ab und will nach Ostfriesland marschiren.] Eergisteren heeft mij den beere Oversten Eppe in 't hooftquartier 15. Dec. van S. C. D. tot Russelsheijrn U H^ hooghgeeerde missive geschreven den 4. deeses uijt Brebren*) overgelevert ende daer benevens gerela- teert, *t gene S. H. Ed. van U Ht bij inondelijcke instructie in man- datis hadde, bestaende uijt verscheijde pointen, die ik uijt sijnen mondt hebbe gecoUigeert, in een memorie vervat ende gisteren ter presentie van S. H. Ed. ende den Heere Weibenom aen Ö. C. D. overgelevert, daer toe applicerende bij monde soodanige redenen ende motiven als wij vermeijnden te behooren tot adstructie van het ternedergestelde; dan conden uijt de antwoordt wel verneemen, dat ons alles niet soude ingewillicht werden, het welcke oock ten deelen bij dese wintertyden onmogelyck is. S. C. D. heeft geseijt, dat hij de voorsz. memorie ter presentie van den prins van Anhalt ende Montecuculi soude doen lesen ende ons in een dagh of twee daerop antwoorden. Immittels passeeren heden de Legers over tw^e bruggen de Maijn ende mar- Bcheren naer Wetselaer op de rivier de Laen gelegen, sijnde die van den Rijn wechgenomen; ende soo ick vertrouwe, sal men door de graefschap Waldeck ende *t Stift Paterborn naer de Westphaelse lan- den, gaen; dogh souden in de Steden Fridbergh ende Wetselaer 2 a 30(X) Keijserse voetvolckeren blijven staen ende overwinteren. ö. C. D. heeft ons weder veel goedts toegeseijdt, dat hij den oorlogh nu uijt sijne Westphaelse Landen niet vigeur wil voortsetten, 't geen wij mö- gen hoopen*); is voornemens den beere Pelnits aen UHt te senden. >) Fehlt. ^) In einem Schreiben an die Generalstaateu dat. Küsselsheim 2/12. Dec. 1672 Digitized by LjOOQIC 348 ^' Fel<l2ug am Rhein und in Westfalen. omme met deselve te concerteren, wat men tot afbreuck van de vijan- den over winter verders soude können ondernemen; hadde de Stadt Trier of Coblents nogh können geoecupeert worden, dat wäre ons oor- deels een groote saeck geweest. Men is hier aen 't hof gealarmeert, als of H. H. M. met de con- duite van deese armöen volgens het gene ick hun van tijdt tot tijdt daer van hebbe geadviseert, gansch niet wel te vreeden souden sijn ende den beere Romswinckel gedreijght hebben, geene subsidien nieer te betaelen, dat ick onder ootmoedige correctie hoc rerum statu voor een gevaerlijck saeck aensie, ende wat ick op dat subject aen den beere ^Raedtpensionaris Fagel schrijve, gelieve ü Ht uijt de ne- vensgaende copie te sien, die uae sijnehooge wijsheijt sal connen oor- deelen, of sulcx te doen voor als nogh tijdigh is. Bij aldien den Heer Curfurst noijt met de Keijsersche armöe waere geconjungeert geweest ende sich daervan als noch konde separeren, is niet te twijflfeleu, of soude den Staet en U Ht meer satisfactie gehadt hebben ende als nogh erlangen, die daer door de banden genoechsaem gebönden sijn geweest, Men wil mij nogh op desc uijr doen geloven, dat noijt het Tractaet met den Keijser en H. H. M., of schoon geratificeert, geextradeert sal wer- den, ten sij men in plaetse van obligatie contant gelt geeft, het welke 800 der niemandt in den Staet wijser was als ick, ick voor alsnogh niet soude doen, want haer arm6e verloopt ende deserteert se^r ende sal een geruijmen tijt werck hebben, eerse in soo een staet comt als ickse de eerste mael sagh, dan ick submittere mij geeme aen U Ht be- ter oordeel. Den beere Weibenom is gisteren met mij hier tot Franckfort gecomen ende suUen wij overmorgen te samen weder naer 't leger gaen. P. S. Dese morgen compt hier bij myn den Heer Overste Eppe, dewelcke U Ht missive gisteren aen Montecuculi heeft overgelevert en daerbeneflfens bij monde geexponeert 't gunt ü Ht denselven had gelast. Op 't eerste was hem geantwoort, datse met de march naer Westphalen niemant souden oflfenderen, oock geen neutrale vorsten hacr landen betrecken, insonderheyt niet die van Lunenborch en (o. D. bei Sylvias, Vervolg op Aitzema I. 1.4%. Vgl. Pufendorf XI. 31) recht- fertigte der Karfürst sein bisheriges Verhalten , die Aenderungen in den Operations- plänen, berief sich auf den Nutzen, den sein Feldzug schon den Staaten geleistet, und versprach das Beste für die Zukunft. — Die Staaten beschlossen am 26. Jan. 1673, dieses Schreiben nicht zu beantworten, sondern, ohne eine Abschrift davon zu erlauben, es in der Secrete Gasse zu deponirvn. Digitized by LjOOQIC Plftoe Montecncco1i*8. 349 Bronswijck. Op de conjunctie had hij geantwoort, dat sich sulcx wel liet seggen, maer qualyck was f effectueren, hebbende twee revieren te passeren eu een stercken viant voor sich staen. In den Elsas te marcheren, daer op had hij geseyt^ dat syn Keijser daer niet'te doen hadde, veel weyniger konde hy dat ondernemen sonder syn ordre; oock verder in den Elsas optegaen naer de Keyserlycke erfsteeden, dat soude den Keijser geensins doen, seggende vorders, datse met dese troupen nu 4 maenden aen den andren genoch gedaen hadden, ende dat bij H. IL M. en U Ht daer tegens niet gedaen was. Dit waeren, seyd de Heer Eppe, die deseu gecommuniceert hebbe, syn eygen woorden in antwoort, voegende daer vorders toe, dat hij de memorie van den Heer van Amerongen met den Churvorst soude exaraineren, met S. C. D. daerop resolveren, 't geen ons doet vermoe- den, dat Montecuculi naer Oostvrieslant wil *), om als men den vreede sal maecken, den Staet soo veel te naerder te sijn eu dan mischien die tael te voeren, die du Tou, Doningh en de Witt in 't jaer 1658 tuschen Öweden en Deneraercken voerden*). Der Prinz von Oranien an Amerongen. Dat. Binche 23.Dec. 1672. (Eigenhändig.) |Der Anschlag anf Charleroi midsglückt. Binche erobert, aber nutzlos. Kr wird nach HoUand zurückkehren und bittet den Kurfürsten, das, was er durch £ppe vor- langt, zu thun.] Den Heer van Dona sal U Ed. hebbe geinformeert van het des- 23. Dec. syU; 't geene wy hebben gehadt om Charleroy t' attaqueeren '). Den ^) Nach Osifriesland zu marschiren hattu der Kurfürst zuerst vorgeschlagen, weil von da aus eine leichte Verbindung auf d<;r einen Seite mit D&nemark und Lü- neburg, auf der anderen Seite mit der staatischeu Armee herzustellen sei (am 5/15. Nov. Protocoll im Pr. Staatsarchiv). Im Januar 1673 forderte sodann Li sola die Einriiu- mung der ostfriesischen Plätze an die kaiserlichen Truppen. Grimoard, Lettres de Turenne IL 182. *) Bezieht sich wohl auf das Haager Concert vom 9.1. Mai 1659. Vgl. oben p. 134. *) Nachdem der Prinz in Mastricht fast drei Wochen vergeblich auf die Ankunft des Kurfürsten gewartet hatte, gab er endlich die Hoffnung auf das Gelingen seines ersten Planes (s. oben p. 321 n. 3) auf und beschloss, auf Anrathen Monterey^s, des spanischen Gouverneurs (vgl. dessen Schreiben an Montecuccoli, Brüssel 12. Dec. , im Pr. Staatsarchiv) , die Festung Charleroi an der Sambro durch einen Handstreich wegzunehmen, welche die Verbindung der französischen Armee in den Niederlanden mit ihren Magazinen in Frankreich bildete und damals eine geringe Garnison hatte, da ein Theil anf die Nachricht von des Prinzen Zug nach Mastricht Digitized by LjOOQIC 350 ^' PeW^-^g am Rhein und in Westfalen. Heere ftrave van Waldeck hceft U Ed. geinformeert, hoe hei ommo- gelyck is geweest door de strenge vorts het voorsz. dessyn t' agliter- volgen, sonder *t welcke ick niet en twyfel onder Godes segen het ftoude hebben gesuccedeert, 't geene eene groote saeck soude syn ge- weest; maer tegen den Almogende wille en is niet te doen. Onder- tusehen heeft nien dese plaets bemaghtight, die van groote consideratie soude wecsen, indien men deselve door de verafgelegentheyt hadde kunnen besetten. Alsoo nu den tji; van *t jaer seer verloopen is ende dat ick niet en sien tegenwoordigh in dese quartieren yets nuts tot de gemeene saeck te kunnen doen, ende oock het nodigh is, dat ous volck sigh rafrachiseren, ora bequam te syn toekoinende somer te kunnen ageeren: soo ben ick gcresolveert, raet een gedeelte van de Rujiereye van den Staet naer Hollandt te reverteeren ende de rest nogh eenighen weynigen tyt in dese quartiren te laeten onder het beleyt van den _ Heer Grave van Waldec met de Spaense auxillere troupes onder den Grave van Marchin. Ick vereoeck U Ed. hiervan kennis te geven aeu S. C. D. met versoeck, dat deselve gelieft te doen 't geene ick hem heb doen versoecken door den Overste Epp. U Ed. gelieft hier op seer t' insteeren ende verseeckert te syn, dat ick ben etc. Amerongen an den Griffier. Dat. Sacbsenberg 26. Dec. 1672. 26. Dec. Gestern ist mau nach einem beschwerlichen Marsch durch die Berge unter strömendem Regen hier angekommen; die Hauptarmee unter Mon- tecuccüli und Anhalt steht in Prankenberg und wird dann links ab nach Cöln marschiren *), während der Kurfürst mit seinen 3000 Reitern nach Lippstadt will. Der Kurfürst hat ihn beauftragt, es den General Staaten, Vriesland und Groningen bekannt zu machen, dass er sofort nach seiner Ankunft in Westfalen kräftig gegen Cöln und Münster agiren werde. — Mau solle die Subsidien ja pünktlich nach Bremen schicken, da an Geld hier grosser Mangel sei. — Der Kurfürst hat sich in Bremen energisch ge- gen die Ausfuhr von Munition nach Münster erklärt*). Amerongen an den Griffier. Dat. Bielefeld 2. Jan. 1673. 1673. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch — schlechte Wege 2. Jan. und grosses Wasser — von Sachsenberg über Lippstadt hier angekommen. nach Tongern goschickt worden war. Am 15. Dcc. erschien der Prinz plötzlich mit 3O,00OM. vor dieser Festung. S. Rousset, Lonvois I. 405 ff. Sylvins, Vervolg op Aitzcma I. 495. Basnage l\. 344. *) Vgl. das Schreiben des Kurfürsten au Anhalt vom 26- Dec. bei v. Orlich 111. 201. «) S. oben p. 337. Digitized by LjOOQIC Der Plan des Prinzen auf Cbarlcfoi scheitert. Eifer des Kurfürsten. 351 Der Kurfürst ist vol] Eifer gegen Cöln und Münster, welche seine Leute so gemisshandelt, einzuschreiten. Heute hat er ihm durch Schwerin einige Briefe, betr. die Friedensanerbietuugen Münsters, mittheilen und seine Verwunderung ausdrücken lassen über Montecuccoli's Benehmen, der vor 10 Tagen versprochen, gegen Cöln und Münster kräftig zu agiren und sie zu strafen, und nun ihren Anträgen Gehör schenke ^). Man möge ihm schleunigst die Ansicht der General Staaten und des Prinzen von Ora- nien darüber zukommen lassen. Aach hat der Kurfürst an die Bezahlung der Subsidien erinnert. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Bielefeld 5. Jan. 1673. [Weibnom*» Abreise. Der Kurfürst mit dem bisherigen Verlauf des Krieges selbst nicht zufrieden und misatrauisch gegen die Kaiserlichen. Schonung und Nachgiebig- keit gegen ihn jetzt durchaus nothwendig. Ungünstige Berichte aus dem Haag. Langsamkeit der Beschlüsse der Staaten. Die Gesinnung des Kurfürsten ist gut.] Weibnom, der am 21. Dec. von Wetzlar aus den Rückweg angetre- 5. Jan. ten, wird über den Stand der Dinge in den beiden Armeen mündlich das Nähere berichtet haben. Erst heute ist ihm des Prinzen Schreiben vom 23. Dec. zugekommen, vvelckers inhoudt ick aenstonts S. C. D. hebbe ge- eommuniceert, die U Ht daer voor do^et bedancken ende mij expres versocht heeft, deselve te willen verseeckeren van sijne genegentheijdt, omrae ten besten van *t gemeijn ende inet concert van U H» voort aen te willen ageren, waer ontrent hij mij meer expressien heeft gedaen (met betuijginge dat al hct gepasseerde voor heeiien hem niet f eene- mael naer sijne opinie was uijtgevallen, ende waer over hij soniniige insimuleerde, die het raij niet tocstaet hier te noeinen, maer sal re- 8er\'eren ter tijdt toe het geluck sal liebbeu met U Ht selfs te sprce- cken) als ick de penne niet kan vertrouwen, ende meijn ick onder ootmoedige correctie, naedemael hooghged. Curfurst selfs begint te mercken, dat hij door de conduitte van de Keijserlijcke Ministers ende die haer van de sijne hebben aengehangen, reden heeft niet gesatis- fieert te sijn, dat men hem hoc rerum statu niet en beboort te negli- geren, gelijek alle particuliere brieven uijt den Haegh aen dit hoif *) Montecuccoli hatte am ,'30. Dec. aus Adorf dem Kurfürsten die Bedingun- gen mitgetheilt, unter denen der Bischof zum Frieden bereit sei, und ihre Annahme empfohlen unter Hinweis darauf, dass der Bischof sonst französische Hilfe herbei- rufen werde. Der Kurfürst forderte aber in seiner Antwort (dat. Sparenherg 12. Jan. 1673) vor Allem energische Massregeln gegen Münster, über den Frieden könne man nur unter Zustimmung der Staaten verhandeln (Pr. Staatsarchiv. Vgl. Grimoard, Lettres de Turenue 11. Iü3. 1G7). Digitized by LjOOQIC 352 ^* Feldzng am Rhein and in Westfalen. körnende daer van melden ende dat men de subsidien wil doen op- houden '). Ick hebbe tot diverse maelen mijn consideratien daer over aen H. H. M. Griflfier ende den Heer Raedt Peusionaris van Hollandt ge- schreeven, maer tot nogh toe soo geluckigh niet geweest, dat van H. W. Ed. eenige de minste antwoordt daer op heb bekomen, vastelijck vertrouwende, naer van particuliere werde bericht, dat sij mij het een nogh liet ander niet hebben können schrijven, dewijl alles in de re- geringe fluetueert, ende dat sonder de presentie van U H' geen vaate resolutie ten eeuen of ten anderen heeft können genomen werden. Alle de brieven van d* Heere Roraswinckel zedert eenige posten herwaerts spreecken niet anders als van een quade dispositie, die der in de regeringe is tegens S. C. D., oock dat men geintentionneert was geene subsidien aen deselve meer te betaelen. Van wat insiehte dat is ende boe ontijdich bij deese oecasie sulex te berdt gebracht, laet ick aen U H^ hooghwijs oordeel. Hier manquerender geen, die sich met diergelijcke schrijven verbeugen, op hoope dat daer door niet alleen het Tractaet, maer oock de goede intelligentie tusschen den Staet ende hooghstged. Curfurst mochte geinnerveert en verbroocken worden. Mij is eerst van dage door den beere Griflfier geworden de ratificatie over het Tractaet tusschen den Keijser ende H. H. M. Dan ick kan tot nogh toe niet verneemen, oock niet S. C. D., soo hij mij nogh heden heeft geseijt, dat bij die gene, dewelcke de conduitte van de Keijserlijcke arm6e hier in banden hebben, daerop eenige reflectie werdt gemaeckt. Mij is gevraecht of ick geen ordre hadde, omme den GraeflF van Moutecuculi het selve bekent te maecken ende hem te rechercheren, dat hij in vigeur van dien nevens S. C. D. tegens de vijanden wilde ageren, waer op ick hebbe geantwoordt van neen. Ick sie uijt H. H. M. resolutie van den 10. December, dat deselve op het voorstel van Keiserlijcke Ministers aen den Curfurst van Trier beloo- ven 2500 Rijcxd. ter maendt, onder conditie dat hij sijne vestingen van Coblents ende Erbretsteijn met Keijserlijcke Trouppes ten gemee- nen besten soude laeten besetten '). Hierover heb ick al voor ses wee- cken aen de beer Griffier geschreeven, als wanneer wij met deese ') Vgl. z. B. ein Schreiben Romswinckers nn den Kurfürsten vom 12. Dec. ; an Schwerin 12/22. Dec: Dass auf des Freiherrn von Amerongen abgeatattete Relationes der Slaat die Zahlung der Subsidien su difficultiren Anlass genommen, hat mir der Herr Rathspensionaris nicht ein, sondern mcbrmalen gesagt, worflber der Frhr. v. Amerongen sich wohl kann informiren. (Romswinckersche Papiere.) «) Vgl. oben p. 342. Digitized by LjOOQIC Ungünstige Nachrichten aus Holland. Contrihutionen in Osnabrück. 353 arin^en nogh op den Rijn ende Maijn staende in tempore was geweest; maer nu duchte ick, dat het te laet sal weesen, ende dat dien Curftirst siende van de voorn. revieren geesloigneert de auxiliaire volckeren hem wel sal wachten (of schoon daer toe geinclineert) soo temerairen saeck te onderstaen, waer van sijn totale niine konde dependeren. Ick meijn onder verbeten nge, dat tegenwoordich staet te considereren, oif H. H. M. en U Ht können goedtvinden, dat men over winter naer tijdts gelegentheijdt nevens den Curfurst van Brandenburgh tegens Cöln ende Münster krachtich agere; waer toe by S. C. D. een volko- mene dispositie is, jae selfs buijten de Keijsersche, indien sij niet en willen, gelijck hij mij nogh heden heeft verklaert, ende dat ten dien fine een continuele correspondentie tusschen 8. CD., U Ht ende die derselver Trouppes van beijde seijde sullen commanderen, hooghnodich sal wesen Hooghged. Curfurst blijft nogh- geintentionneert U Ht den Heere Pelnitz toe te senden, dan wanneer, kan ick niet schrijven. Ick blijve met respect etc. Der Prinz von Oranien an Amerongen. Dat. Haag 7. Jan. 1673. (Eigenhändig.) [Snbsidien. Contrihutionen in Osnabrück.] Op den brief , die den Heer Ceurvorst aen my in Chyfer heeft 7. Jan. gescreven, heb ick den Heer Romswinckel versoght f antwoorden, alsoo ick met S. C. D. geen chyfer en hebbe. De selve schryf ick hier neevens over het ander subject van sju scryvens, raeckende de subsidie penninge, met beloften, dat ick daer in sal vigileeren, ten eynde hy contentement daer in erlanckt, *t welcke ick sal besorgen. Voor dese reyse en heb ick U Ed. anders niet f adviseere, hoopende dat deselve myne twee voorgaende wel sal hebben ontfangen, als alleen dat Brasser my adviseert van Zell, "dat aldaer seer quaet ge- noegen is, dat men coutributien van het Stift Osnabrugge komt t' eyschen, 't welck een seer quade effect soude veroorsaecken, indien men daerop insisteerde, jae selfs het soude können die Vorsten ver- obligeere in een andre party te treeden. II Ed. gelieft dese saeck te considereeren nae syne importantie ende syne uyterste devoir aen te wenden, dat dese saeck magh worden belet ende de geeyste contri- butie niet gevordert, alsoo ick anders een groot quaet te gemoet sien ende niet en twyfel, als dese saeck den Heer Ceurvorst wel sal syn voorgedragen, hy het selve sal beletten. Mater, zur Gescb. d. Gr. Kurfürsten. 111. 23 Digitized by LjOOQIC 354 ^* Peldsug am Rhein und in Westfalen. Bruijnincx an den Eathspensionär. Dat. Wien 8, Jan. 1673. 