title: Jacques Saurin : Eene Bladzijde uit de Geschiedenis der Kanselwelsprekenheid
creator: Van Oosterzee, J. J
text: JACQUES SAURIN. Digitized by Google Digitized by Google JACQUES SAURIN Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google JACQUES SAURIN Digitized by Google ENE ELEGADE UIT DE GESCHIEDENIS VAN HOLLAND, KANSELWETSPEKENDHEID, 11 EERSTE VERENIGING DOOR J.J. VAN OOSTERZEEL. te ROTTERDAM, bij VAN DER MEER & VERBRUGGEN. 1855. Digitized by Google BIBLIOTHEEK I K. GlA | ü! irp>TA r 1 T ’ 7 c T r Nederlandse Sleutels toegang tot de wetenschap OK DIENST UITGAVE VAN DE J. MENSKO. Digitized by Google Aan een spreekbeurt, die ik aanvankelijk in de hier gevestigde Afdeeling der Hollandsche Maatschappij van Vrije Kunsten en Wetenschappen had op mij getoegengebracht, had de hier volgende Verhandeling lare geboorte te danken. Mocht ik verontschuldiging noodig hebben, dat ik bij die gelegenheid een onderwerp koos, uit een bijzonder vak van theologische Studie ontleend, ik zeg hier het woord van Tertullianus overmen: „de zeeman spreekt steeds van muiden en stormen; de landman van zijn ploegende ossen; de krijgsman teilt zijn wonden op, en evenzo de herder zijn schapen." Maar ik geloof niet, dat men zich lang te verdedigen heeft, wanneer men een man als Tertullianus, na wellicht wat al te lange vergetelheid, bij een publiek weer binnenleidt, dat in vroeger tijden hem zo bijzonder hoog heeft geschat. Bijna zou ik echter verschoon te vragen hebben, behalve voor menig ander gebrek, inzonderheid voor de lengte van een Opstel, uit den aard der zaak binnen enge grenzen beperkt. Maar men zal mij looch niet voor onwellevend houden, dat ik enig gehoor van de wereld op dezemaal had willen „vergasten" — om mij van den geijkten term te bedienen — op dit wat hier wordt te lezen gegeven? Ten overvloede betuig ik plegtig, dat slechts de kleinste helft der Verhandeling voor de mondelinge voordragt gediend heeft. Te minder mag ik mij daarmee onttrekken aan het verlangen van hen, die door het gehoorde uitgelokt, verlangden het gehele opstel te lezen. De stof was, bij het aangename bemerken, mij als onder de vingeringen aangegroeid, en zodra ik eenmaal begonnen was die te gieten in den gewonen vorm eener letterkundige voordragt, vond ik later geen reden, om het sieren van dit gewaad te ontdoen. Aan die oorspronkelijke bestemming is het dan ook uitsluitend — moet ik zeggen te danken of te wijten, dat veel en slechts vlugtig aangestipt, en naar de Noten verwezen is, dat breeder behandeling en betere verklaring vereist had, zoo het mijn doel ware geweest eene opzettelijke Monografie over Tertullianus in betrekking tot zijn tijd te vervaardigen. Heb ik intussen ook hier nu en dan iets kunnen mededeelen, dat niet algemeen bekend was of terstond voor de hand lag, ik heb het te danken aan de vriendelijke welwillendheid van Dr. Bekman te Leiden, die mij opmerkzaam maakte op enkele onuitgegeven stukken, in de Bibliotheek te die stede berustende, en inzonderheid ook aan mijn geleerde vriend Dr. G. D. Schotel, die zich met zijn bekende heuchtheid gereed toonde, mij uit den rijken schaal zijner wetenschap op enkele punten die inlichtingen mee te delen, waarom ik dankzegging. Digitaal Google VII tijd tot tijd bij hem aanklopte. Een paar der nieuwste Fransche Schrijvers, die over ziekte zieh opzettelijk Histoires spreken, heb ik eerst geleend bij het eind van mijn onderzoek van meer nabij te leren kennen en nog even in tijds aanhalen. Ik vertrouwde echter, dat dit aan het Stuk geen wezenlijke schade zal doen. Mogehelde nu maar niemand, die onparlijdig en der zaken kundig is, oordeelen, dat het onderwerp zooveel tijd en papier niet waardig, of anders, dat de behandeling al te ver beneden de waarde van het onderwerp was! Mag het Opstel in zijn geheel gelezen worden met de zorgfelijkheid, waarmee het, bij de gedeeltelijke mededeeling, is ontvangen geworden! En bovenal, mag de man, dien eens zijn lijdgenoten verrukt hebben aangestaard, niet geheel vruchteloos spreken, nadat hij gestorven is, tot het tegenwoordig geslacht! ROTTERDAM, V.O. December 1854. De vreemdeling, die in het begin der vorige eeuw het vorstelijk 'sGravenhage bezocht, en op den dag des Heeren zijn schreden naar de Waalse Kerk had gericht, zou er niet zelden getuige zijn geweest van een indrukwekkend tooneel. Aan den avond van menigen rustdag, lang voor de uren des gebeds was geslagen, zou hij er een schare gezien hebben, talrijker dan het heiligdom, hoezeer voor weinig jaren vergroot, binnen zijn wanden kon opnemen. In het midden van die schare, vaak van heinde en ver om hem heen gevloeid, zou hij niet slechts eenvouden en geringen ontmoet hebben, door den honger naar het Woord des levens gedreven, maar ook de machtigen en rijken van de aarde, de bloem van Nederlands edelen, de geleerden, de van hakens, de wasenaars van Osdam, en zovele anderen meer; onder en nevens hen de doorluchtige Staatsmänner, voor wie zieh thans de afgezanten van den eens zoo trotschen WOONWIJK de Veertiende bogen, alle, alle met onverminderde liefde en belangstelling gekluisterd door de taal van den welsprekenden mond. En was het onzen vreemdeling gelukt genoegzaam voorwaarts te dringen, hij zou op den ruimen kansel een man hebben aangetroffen, nog naauwelijk in de kracht van zijn leven, middelmatig van gestalte, eenigzins vol en rond van gelaat, sprekend van blik, sierlijk in gebaren, welluidend en doordringend van stem, en het Evangelie verkündigende met een klau en een nadruk, die het al spoedig vergeven deed, dat die tongval niet aan het hoogbeschaafd Parijs, maar aan zuidelijker streken deed denken. Hij zou er getuige van geweest zijn, hoe die vreemdeling, bij duizenden meer dan menig landgenoot geliefd en geëerd, zich van oogenblik tot oogenblik onweerstaanbaar meerder maakte van den geest en het hart van zijn hoorders. Hij zou met stille verbazing gezien hebben, hoe de rijkbegaande prediker die gehele schare als medesleepte in de adelaarsvlucht zijner denkbeiden, en straks menigen trotschen schedel deemoedig ter aarde liet buigen, als was die door een tooverrozen aangeraakt, en menigen neergeslagen blik zich verlangend opwaarts liet richten, als zag hij den hemel ontsloten. En ware het dan onze vreemdeling gegaan, gelijk honderden voor en honderden na hem, hij had den tempel des Heeren verlaten, ten diepste in de ziele gegrepen, en tevens onuitwischbaar het beeld voor zijn oog van den weergalozen jacques SAURIN. Jacques SAURIN — kent gij die naam, M. H.? Digitale versie door Google 3 en zijt gij meer dan oppervlakkig vertrouwd met zijne groote Verdiensten op het gebied der gewijde welsprekendheid? Indien ja, het zal u goed wezen, zoo gij te dezer ure een frisschen lauwer ziet vlechten om den schedel des mans, wiens geschriften, gaat het u althans gelijk ons, voortdurend- in uwe schatting een hooge plaats blijven inneren. Of is de beroemde Rhetor, die gedurende het vierde eener eeuw een sieraad van ons Vaderland was, u alleen, misschien nauwelijks bij naam bekend? Al ware het zoo, gij zoudt u over die onkunde, noch bijzonder te schaame, noch zelfs zeer te verwonderen hebben. In ons Vaderland heeft SAURIN onder die mannen behoord, die gedurende hun leven door velen bewonderd, na hunnen dood minder algemeen in eere gebleven zijn, althans minder tastbare invloed door hun werk hebben uitgeoefed, dan waarschijnlijk hunne tijdgenooten dachten en wachtten. En ook Frankrijk is maar al te lang in gebreke gebleven om in de galerij van beroemde mannen, die de eerste helft der achttiende eeuw hebben opgeluisterd, een waardige plaats te geven aan een' van haar waardigste zonen. Terwijl gij in bijna elke geschiedenis der Litteratuur van dat tijdvak den naam van Saurin, den dichter, vermeld vindt, ofschoon deze slechts een uiterst middelmatig navolger der poëzie van Voltaire was, den meester vaak in ligtzinnigheid en onkieschheid gelijk, hoort gij van Jacques Saurin, die flonkeringe ster aan den hemel der gewijde welsprekendheid, in het geheel niet of naauwelijks gewag van. Een Villemain bijv. — opdat wij niet schijnen, een zware beschuldiging onbewezen in het midden te brengen — gaat in zijn herlijke geschiedenis van de Franse letterkunde der achttiende eeuw hem geheel stilzwijgend voorbij, schoon hij andere Koryphaeon op hetzelfde grondgebied met hoge lof spreken begroet. Eerst in den laatsten tijd werd in Frankrijk een poging beproefd om de Protestanten der negentiende eeuw met een hunner uitsteekendste predikers uit de achttiende nader bekend te maken. Over het geheel echter zouden wij bijna de verzekering wagen, dat de Muse der historie den eerbiedwaardigen naam, die wij reeds een en andermaal noemden, niet duidelijk genoeg heeft ingegraven op zijn gouden blinkende bladen. Het schijnt, dat zoowel het echt Protestantsch karakter als de niet geheel onberispelijke stijl der werken van Saurin, hem, ten deele althans, in zijn eigen Vaderland, even gezet op het Roomsch-Katholieke als op de fijnste taalkundige vormen, betrekkelijk minder deed schatten. Mogelijk in een enkele geschiedenis der kanselwelsprekendheid (helaas, in hoe menig opzicht een nog bijna onbebouwd veld!) de Verdiensten van Saurin zijn gehuldigd, over het geheel is het, of hij thans in dieper schaduw moest staan, naarmate hij eens als helderder licht heeft geblonken. Vraagt het aan anderen, wie de beroemde Fransen kanselredenaars zijn, uit dan zullen allen de namen van Bourdaloue, Massillon, Bossuet u doen hooren, waarbij wellicht nog een enkele van Flichy zal vermelden, maar van de twintig zal nauwelijks een aan denken, om den Haagse Kerkpredikant naast de vermaarde predikers der hofkapel van Versailles te plaatsen. En toch hadden eens zijn tijdgenoten onze - wij zeggen het niet zonder rechtmatigen trots op den man, die hier zijn tweede Vaderland vond - onze saurin beurte- lings den bossuet en den felicen van het Protestantisme genoemd. Toch heeft onze enige boekgek hem den toit zijner bewondering in ruime mate betaald (5). Toch achten wij het zonder groote moeite bewijsbaar, dat in de twaalf banden zijner even krachtige als prachtige leerredenen (6) een rijke schat is te vinden, den wij, kon het van onze bevoegdheid geacht worden, aan jeugdige beoefenaars der kanselwelsprekendheid met nadruk aanprijzen zouden, maar waarop wij ook in ruimeren kring alle vrienden van het waren, schoone en goede op Christelijk grondgebied met vrijmoedigheid en ingenomenheid wijzen. Toch noemen wij het een schoone taak, en waar wij voor een enkelmaal een ongewone spreekplaats betreden, evenzeer met onzen stand en studiekring overeenkomstig, als uwer opaerk- zaamheid, veel geachte toehoorders, waardig, wanneer wij pogen een lang gepleegd verzuim te helpen her- stellen en aan den vreemdeling een zwakke hulde te brengen, die als inboorling in ons midden geleefd, en de kunst om wel te spreken zoo gelukkig geoefend, en de wetenschap van harten te roeren en te winnen, in zeldzame mate verstaan heeft. Wij wenschen te dezer ure het beeld van saurin, als kanselredenaar, met breede trekken te schetsen. Door het mededeelen van enige proeven uit den rijken schat zijner nalatenschap zoeken wij, zoowel het eigenaardig karakter als de hooge waarde zijner welsprekendheid klaar in het licht te stellen. Vooraf maken wij u met den man zelf, zijn lotgevallen en werkzaamheden, zooveel noodig is en wetenswaardig, bekend. Enkele opmer- kingen en wenken over gewijde welsprekendheid in het algemeen, deels door onze besehouwing heengevlochten, deels aan het einde gemaakt, zullen, naar wij vertrouwen, daarbij niet ten onvermogen misplaatst zijn. Moge uwe toegevendheid den wijden afstand voorbijzien, die er tusschen het beeld, dat wij gaan oplangen, en den al te zwakken schilder bestaat! Ten jaar 1686 waren de grenzen van Frankrijk het schouwtooneel van even geheimzinnige, alsaandoende voorvallen. Maar ook hier werd de plant der Hervorming slechts door de stormen geschud, opdat haar zaad, wijd en zijd als stof in het ronde gestrooid, den ontvangbare grond zou bevruchten. Wat Frankrijk uitwierp werd gastvrij door Geneve ontvangen, en gelijk die vader, jaren achtereen, een sieraad voor zijn tweede vaderland werd, zou die zoon in later tijd een eere voor Nederland worden. De fijne knop, in den weelderigen bodem van het zuidelijk Frankrijk ontloken, zou na elders zorgvuldig gekweekt te zijn, in onze noordelijke luchtstreek zich in haren vollen rijkdom van geuren en kleuren ontplooien! Wie zoud' het toevallig noemen, dat juist Geneve, het Rome der hervorming, de kweestschool werd van den aanstaanden uitstekenden Prediker? Nergens, voorwaar, kon de jeugdige Protestant beter voorbereid worden tot de grote taak van zijn leven, dan in de stad van Calvin, te diep tijde nog in zo menig opzicht door den reuzengeest des Hervormers beheerscht. Bijna is het ons, alsof wij in later jaren iets van de klaarheid, de vastheid, de kracht, die den geestelijken Vader der Reformatie in Zwitscrland kenmerkten, zien overgaan op dezen voedsterling der Hoogeschool, door zijne onvermoeide zorgen gesticht. En hoezeer de jonge sauein de gelegenheid tot verstandelijke ontwikkeling , hem hier in overvloed aangeboden, met noesten ijver gebruiktc, het blijkt ons, wanneer wij zijne levens- beschrijvers hooren verklären, dat hij weldra boven alle anderen uitmuntte. „ Het scheen ,” zegt een hun- ner, „of hij niets nieuws leerde, maar zieh veeleer oude dingen te binnen bragt , die hij reeds lang te voren gehoord had.” Bij uitstek gelukkig van geheugen en vlug van begrip, trok hij weldra het oog zijner leermeesters in de voorbereidende wetenschappen. Reeds zagen zij den tijd te gemoet, dat hij met onverdeelde krachten zou voorwaarts streven op de baan der ont- wikkeling, waarop reeds zijne eerste schreden zoo veel- belovende waren. Op eenmaal werd liunne verwachting voor een tijdlang op smartelijke wijze teleurgesteld. .Maar onder het aanbiddelijk Godsbestuur moest ook de kortstondige zijtred des jongelings een middel worden Digitized by Google 9 om hem naar de hoogte te leiden, waarop zieh later de man zou vertoonen. Hoewel het jaar 1694, en nog altijd duurden de geloofsvervolgingen onder Lodewijk de Veertiende voort. De oorlogskreten tegen den trotschen geweldenaar klonken tot over Zwitserlands bergen. Ook Victor Amadeus, de groothertog van Savoie, had aan de Europese coalitie tegen Frankrijk zich aangesloten, en de markies de Ruvigny vergunning verleend, om een regiment vrijwilligers samen te stellen, ten dele uit gevluchte Protestanten bestaande. Wien kan het bevreemden, den jongen saurin in hun midden te zien? Ongetwijfeld hadden de vreeselijke tooneelen, die hij reeds in zijn kindsheid beleefde, of later vermengd dat vooral in de nabijheid van zijn vaderstad, in de Cevennes plaats geleden hadden, op een gemoed, zoo vurig en diep als het zijne, een magtigen indruk gemaakt. Waren het zulke indrukken, die hem in het land der vrijheid met gloedende haat tegen de onderdrukking des gewetens vervulden; of was het de natuurlijke heldenmoed, zoo gemakkelijk opgewekt in edele zielen door de loop der omstandigheden; of wel de invloed van vrienden, die onophoudelijk voor zijn gretig luisterend oor, boven die der pen de waarde van de daad verhieven? Althans, op nauwelijks vijftienjarigen leeftijd zien wij onzen Jacques de dienst der letteren voor de krijgsdienst vaarwel zeggen. Als vrijwilliger in de reeds vermelde afveling ingelijfd, duurt hij ongeveer vier jaren achtereen met onbevredigd geduld al de ontberingen en gevaren, aan den oorlog in de valleiën en bergstreken van Piemont in zoo rijke mate verbonden. En is het een karaktertrek van grote mannen, dat zij onwillekeurig uitmunten, zelfs op een ongewoon grondgebied, waarop zij slechts voor een tijd zien bewegen, ook die lof kon aan saurin niet betwist worden. Reeds in 1695 wordt hij door den kolonel regnault met een Vendeel onder zijn kriegers bevoorrecht, tot loon van uitstekenden heldenmoed. Wellicht zou hij zijn geheele leven aan Bellona, in plaats van aan Minerva gewijd hebben, had niet de vrede van Rijswijk, ten jaar 1697 gesloten, een einde aan den oorlog gemaakt en den jeugdigen krijgsheld geroepen om op de verlaten letterbaan naar een andere lauwer te jagen. Weinig heeft wel een der onderhandelaars te Rijswijk vermoed, wat zijdelingsche dienst hij alzoo aan ’s Hage, aan Nederland, aan de Geleerde wereld bewees! Wij zouden ons over een even ongegrond als liefdeloos oordeel te schaam hebben, als wij beweerden, dat de jeugdige vluchteling uit Frankrijk zijdend gedurende zijn onverpligte wapendienst aan een ongebonden leven zou hebben schuldig gemaakt. Geen zijner tijdgenoten, zoover wij weten, heeft hem daarvoor ooit beschuldigd: veeleer vinden wij aangeteekend, dat hij zelfs voor zijn regiment nu en dan de openbare gebeden deed, hetgeen zijn Overste zoozeer behaagde, dat hij hem daartoe, bij voorkomende gelegenheid, meermalen opzettelijk uitnoodigde. Wij besluiten er gereedelijk uit, dat de jonge saurin zijn Christelijke beginselen ook op deze hardnekkige loopbaan meermalen treffend deed uitkomen, en bemerken tevens met blijdschap, dat een zorgvuldige opvoeding in den strengen Protestantse geest van zijn Vader niet zonder vrucht was gebleven. Maar toch, en hoe kon het ook anders, had de geest des jongelings in dat vijandig tijdperk een andere richting gekregen, en was zijn hart niet geheel onbesmet gebleven door den adem der lichtzinnigheid, die hem van alle zijden in de meest behagelijke vormen omgaf. Wel haalde hij den verloren studietijd met verhoogden ijver weer in, en zijn leermeesters leger, MINUTOLI, CHOUE in de wijsbegeerte; TRONCHIN, PICTET en ALFONSO TURBETIN in de Theologie zagen hem met vernieuwde ingenomenheid weer, maar, het was, helaas, hun oude leerling niet meer. In plaats van kinderlijke vroomheid had een geest van twijfelzucht en ongeloof zich ongevoelig van hem meester gemaakt; zijn scherpzinnigheid vond minder behagen in het verdedigen, dan in het weerspreken der waarheid, en meer dan eenmaal moest hij welverdiende berispingen hooren over de onreinheid der handen, waarmee hij het heilige aantastte. Aanvankelijk scheen al de ernst der waarschuwingende liefde vergeefs, maar uiteindelijk trof zij zijn hart. Beschaamd en ontwapend verliet hij het strijdperk, om meer dan te voren tot zichzelf in te keeren, en de waarheid van het woord te ervaren, dat de helvaart der zelfkennis tot de hemelvaart der Godskennis leidt. Aan een beslissend keerpunt in zijn verborgen leven genaderd, verbrak hij alle betrekkingen, die tot dusver maar al te weinig bevorderlijk waren geweest aan zijne eigenlijke levensbestemming, en zocht ernstiger dan ooit naar waarheid, en zocht ook niet te vergelen. Nu werd geen rang in zijn schatting begeerlijker, dan die van krijgsknecht van Christus; en de band, die met eere het vaandel onder Victor Amadeus gedragen had, werd met alle kracht geslagen aan de banier van het kruis. De zelfverloochening, moed en volharding, die hij op het slagveld geleerd had, zouden hem weldra, in en tot edeler strijd, uitstekend te stade komen! Heedvoll saurin zijn voorbereidende loopbaan geëindigd had, was de roem zijn jeugdige welbespraakte voor buiten de wanden der Academische hoofdzaal vernomen. Zoo uitnemend waren de eerste proeven geslaagd van wat hij later zou worden, dat een ongewoon schare zich rondom het gestoelte verdrong, waarop hij de eerste proeven van zijn schitterende aanleg zou geven. Eenmaal moest men zelfs de Kathedraal der stad voor hem openen, omdat kleiner lokaal onvoldoende was. Die onder de hooge gewolven van St. Pierre, op den predikstoel van Calvin, die jeugdige gestalte aanschouwden, konden gemakkelijk spellen, dat zulke eerstelingen zouden achtervolgd worden door een heerlijk oogst. Toch zou Geneve dien even weinig als Frankrijk verzamelen: de Heer had een anderen werkkring voor den uitgelezen dienaar bestemd. In 1701 het kanaal van Engeland overgestoken, werd hij aan de overzijde der zee tot de openbare prediktdienst toegelaten. Gedurende ruim vier jaren verkondigde hij het Evangelie te London met groot klimmenden opgang. Was die eerste werkkring beperkt, hij was in menig opzicht belangrijk, te meer omdat er de grondslag van zijn huiselijk geluk werd gelegd, en onder hoger Bestuur de laatst hand aan zijn vorming tot welsprekend verkondiger van het Evangelie geslagen. Daar namelijk trad hij, ten jaar 1703, in de echt met Catharina Bouton, de dochter van een aanzienlijk geslacht, die hem twee zonen schonk, Antony en Philip, die beiden den vader overleefden. Daar hoorde hij meermalen, en niet zonder zichtbare vrucht, de begaande prediker Tillotson, ook door zijn onmiskenbare invloed op de hervorming van onze Hollandsche preekmethode in die dagen vermaard, en voor saai daarom te nuttiger, omdat hij, zonder verloochening van eigen zelfstandigheid, zich den uitmuntenden Brit kennelijk tot model had gekozen. Er is dan ook wel geen twijfel aan, of indien hij, geoefend in zulk een school, voortdurend onder zijn land- en geloofsgenoten nabij de Theems had geleefd, zou weldra zijn naam onder de beroemde mannen in Albion met hoogere eerbeterfd zijn. Anders intasschen was het besloten bij de hooge Voorzienigheid, die baron jeugdigen kweekeling in een vierde land van het felle geteisterde Europa verplaatsen en daar, gedurende een reeks van jaren, het pas ontstoken licht op de kandelaar der Hervormde kerk wilde stellen. Het schijnt, dat de lucht van Engeland voor het gestel van Saarinen niet zeer verkieslijk was. Redenen van gezondheid althans noopten hem, ten jaar 1705, naar Holland over te steken, waar hij reeds eenmaal, op zijn reis naar zijn eerste gemeente, voor een korte tijd vertoefd had. En wie kan het betwijfelde, of niet slechts het lichaam, maar ook een ziel als de zijne, had aan zulk een reis behoefte? Altijd hebben wij het een schoonen trek in de geschiedenis van PAULUS gevonden, dat hij op zijn weg door Italië God dankte en een moed greep, toen hij de broeders gezien had (handeling XXVIII: 15). Zie je naar de geest te versterken door de ontmoeting van broeders, die met hem in het vreemde gevlucht waren, het moet de stille wens ook van onzen saarin zijn geweest, en waar kon dat verlangen overvloediger voldaan worden, dan in een land, later door een dankbaren Refugië (14) "de grote arks des behouds voor de gevluchten" genoemd? Ons bestek laat niet toe, de weldaden op te sommen, door ons Vaderland aan de uitgeweken Protestanten van Frankrijk bewezen (15). Genoeg, hier hadden sinds ongeveer twintig jaren duizenden en tienduizenden uit dat land een veilige haven voor de stormen der tijden gevonden, en aanvankelijk de genoten gastvrijheid beloond door al wat zij bijdroegen tot de bloei van welvaart en handel, van kunst en wetenschap, van beschaving en Godsdienst. Ook in dit laatste opzicht hadden zij, reeds voor de komst van Saarinen, een belangrijken invloed geoefend. De vermeerdering der aanzienlijkste Waalse gemeenten hier te lande met zoovele duizenden lidmaten maakte een vermeerdering van het aantal Leeraren in haar midden noodzakelijk. Was het wonder, dat de aandacht, nevens, ja boven anderen op de prediker van London gevestigd werd? Zelfs zijn jeugd, voor zoo menig ander een hinderpaal, strekte hem tot krachtige aanbeveling. Wat mag men niet van een uitgebreid spreken verwachten, reeds zo ontwikkeld in de lente des levens! Voorloopig had hij een en ander maal, ofschoon nog buiten vaste betrekking, onder groote toejuiching te ’s Gravenhage gepredikt, en was op het punt naar zijn standplaats in London weer te keeren. Maar weldra werd hij, door enige aanzienlijke gemeenteleden der hoofdstad, tegen een vaste bezolding aangesteld, om zich des voormiddags op den voorlaatsten Zondag van iedere maand te doen hooren. En toen, weinig maanden later, een plaats was opengevallen onder de vier predikanten, die uit de menigte van vluchtelingen opzettelijk en uitsluitend geroepen waren tot het houden van een pasgeopende Godsdienstoefening, aan den avond van vaderen rustdag, werd die vereerende betrekking aan Saarinen aangeboden op acht en twintigjarigen leeftijd, gelijk hij haar dan ook tot zijn dood toe op ware wijze bekleed heeft. Men heeft meermaals aan onze natie een buitenweselingheidsverdiende met het uitheemsche verweten en beweerd, dat zij niet zelden ook aan Evangeliedienaren uit den vreemde een voorliefde toonde, die aan waardiger mannen, afkomstig uit hare eigen schoot, vaak zonder reden onthouden bleef. Maar indien een, zeker verdiende Saurin de uitstekende plaats boven zo menig landgenoot en vreemdeling, die hem al spoedig in de openbare meningen werd toegekend, en weldra vonden vele honderden stof om de keuze te danken van hen, die ten zijnen gevalle tot een buitengewone maatregel over gingen, en hem als Minister des Nobles — Evangeliedienaar ten behoeve der aanzienlijken — aanstelden. Al spoedig toch mocht die vreemdeling ten onzent in een populariteit zich Verheugen, zelden geevenaard en zeker nimmer door de kerk van zijn tijd overtroffen. Met bijna iedere lebruide die hij uitsprak, stak de faam de loftrompet luider, en weldra klonken zijn schelle toonen ver buiten de stad der paleizen. Men noemde hem den grooten, den beroemden, den weergalozen Saurin, den Chrysostomus der Protestanten, en met deze laatsten stemden zelfs Rooms-Katholijken tezamen, om hem tot boven de beroemde trits der Fransche kanselredenaars te verheffen. Door de uitgestrektheid zijner kennis, de vlugte zijner ge-dachten, de vaart zijner verbeelding, de kracht zijner bewijsvoering lokte hij de hoogste bewondering uit. Niet minder verhief men zijn zuivere stijl, krachtige spreekwijze, natuurlijke deftigheid en doordringende stem, ge-paard met aangename en welgepaste gebaren. Wel waren er die in de algemene geestdrift niet alleen besprekende waar zooveel te bewonderen viel. Zij merkten, onder anderen op, dat de vurige spreker niet altijd in genoegzame mate zichzelf meester kon blijven, en vaak door een al te krachtigen aanhef tegen het einde enigzins daalde. Maar niet zelden verlieten ook de hevigste kritiekasters het vaandel van aristarchus, om weggesleept door den stroom zijner rede, de brede rei der bewonderaars van saurin te vergrooten. Soms waren reeds veertien dagen te voren, de plaatsen aan den voet van zijnen leerstoel besproken, en waar een groot aantal van hen, die hem hoorden wilden, gedurig onverrichter zaken moest wederkeeren, was men reeds verblijd, als men de spier van een der ladders kon magtig worden, die daar buiten tegen den muur, in de nabijheid van een geopend venster, voor het overvloedig gehoor waren aangebracht. En men wane niet, dat alleen minbevoegden hem prezen, betooverd door een verbändenden schijn! De beroemde abbadie, om ten bewijze van het tegendeel slechts een enkel voorbeeld te noemen, riep uit, toen hij hem voor de eerste maal hoorde: „is het een mensch, of een Engel, die spreekt?” En van den geleerde Amsterdamse theoloog clericaus lezen wij, dat hij langdurig geweigerd hebben, de kerk van saurin te bezoeken, maar eindelijk door een van zijn vrienden medegenomen half tegen zijn wil, opzettelijk in die voege zich plaatste, dat hij den geruchten spreker niet zag. Hij wantrouwde namelijk een tooverkracht, die hij niet aan de kracht der redenering, maar aan de kunstgrepen eener opgesmukte welsprekendheid toeschreef. Hoe groot was zijn verbazing, toen hij aan het einde bemerkte, dat hij zichzelf vergeten had, en onwillekeurig geheel van plaats en houding veranderd was! Tot in de ziel geschokt en bewogen, moest hij zich overwonnen verklaren. Men zal te eer geloven, dat de naam van sauein op iets beters, dan op den volkswaan van den dag was gebracht, wanneer men verneert, dat hij, gedurende het vierde eener eeuw, onbezwaard heeft staande gehouden. Ook elders beschouwde men het als een geluk, hem te zien, en was hij te Amsterdam of elders, men bad hem dringend, dat hij prediken zou, en achtte het een weldaad, wanneer hij aan dat verzoek gehoor gaf. Is het veel moeilijker roem te behouden dan roem te verwerven, het eerste is aan sauein, niet minder dan het tweede gelukt. Voor geen gering deel mogen het hieraan zijn te danken geweest, dat hij, jaren achtereen, in den regel slechts éénmaal in de vier weken moest optreden, en dus meer arbeid aan zijn opstellen wijden kon, dan de meesten mogelijk is, terwijl het verlangen om hem te hooren door het zeldzame der gelegenheid geduurig aangevuurd werd. In veel hogere mate echter is die opgang, het blijkt bij nader onderzoek spoedig, uit de veelzijdigheid zijner gaven en de uitnemendheid van zijn werk te verklaren. Wil men, ter algemene karakteristiek, de getuigenis van een tijdgenoot hooren, die luidt zo: „ ofschoon hij nog jong is, ziet men hier geen aanvangser, met zijn stof verlegen, maar een man, geheel meester der zaak, die haar kneedt en behandelt, gelijkerwijze hij wil, die zijn doel vast in het oog vat, en een bepaalden weg om er te komen verkiest, en er dan ook gelukkig in slaagt.” Het geheim van sauein’s meesterschap over de gemorren schijnt ons vooral daarin te hebben, dat hij aan de ene zijde een onuitputtelijk rijke verbeelding, aan de andere kant een helder denkende, krachtig ontwikkelde geest bezat. Zijn mannen van wetenschap niet zelden arm aan fantasie, en verbreekt daarentegen de verbeelding in lichte vlugt dikwijls de banden van rede en wetenschap, in sauvein waren twee, schijnbaar tegenstrijdige krachten op hoogst gelukkige wijze verenigd. Men hoort een anderen tijdgenoot: „wanneer hij een onderwerp ter behandeling voor zich heeft, dan biedt de levenskracht eener vruchtbare verbeelding aan zijn verstand een grooten stapel van bouwstoffen, welken hij, om zoo te spreken, met een blik overziet. Overig in zijn betrekking van prediker voor aanzienlijken, toonde hij zich niet minder gezet op den schoonen rang van vriend en helper der armen. De kring, waartoe zich zijn weldadige werkzaamheid uitstrekte, was tegelijk niet gebreid en belangrijk. Het waren eerst de huisgenoten des geloofs, met hem uit Frankrijk verdreven en niet zelden tot de uiterste behoefte gebracht, die zijn innige deelneming opwekten. Hun ten gevalle hield hij de pasgenoemde opwekkingsrede over de almoliezen, waarvan wij weldra meer zullen horen. Zelf gaf hij daarbij het voorbeeld van onbekrompen weldadigheid, en actief het zich geen last, maar een lust om pleitbezorger der behoeftigen bij de rijken der aarde te zijn. Zijn aanzienlijke betrekkingen stelden hem boven veel in Staat, om menig beroep op hunne harten en beurzen te doen, en met opoffering van rust en kracht zag men hem die gelegenheid onophoudelijk aan te grijpen. Zoo weinig werd hij overigens bij zijn liefde-betoon door enige bijzondere baatzucht gedreven, dat hij eens vele malen de ondubbelzinnigste proef van het tegendeel gaf. Door zekeren Louis Lambert, met hem te Nismes geboren, en later in Holland gestorven, tot erfgenaam van zijn aanzienlijk vermogen gemaakt, werd hij door diens fraternel broeder, die zijn eigen hoop teleursteld zag, opentlijk aangevallen en op de hatelijkste wijze in recht vervolgd. Eene schoone gelegenheid voor de vijanden van Saarland, om hem met schimpschriften te bestormen, die onverwijfdde verdediging van zijn kant volstrekt noodzakelijk maakten! Niet moeilijk viel hem de zegepraal, daar hij door genoegzame getuigen bewijzen kon, dat de voordeelige erfdeling geheel buiten zijn toedoen of weten geschied was. Maar een grote ziel, als de zijne, had behoefte aan grootere triomf. Wel liet hij het aangevangen pleitgeding aflopen, om alzoo zijn goed recht voor aller oog te doen gelden; maar toen de beslissing des Regters ten zijnen gunste gevallen was, verdeelde hij den schat, waarvan hem het genot was verbitterd, onder zekere voorwaarden tussen de betrokkenen en de geloofsgenoten van den gestorvene, zonder iets voor zichzelf te behouden. De goede naam was, in zijn schatting, niet slechts beter dan goede olie, maar ook beter dan duizenden van goud en zilver geweest. Onbaatzuchtig vriend der armen, daalde saarim tevens tot de behoefte van hulpbehoeftigen en jeugdigen af. Onvoldoende met den leidraad, daarvoor tot dusver gebruikt, gaf hij zelf een handleiding tot catechisch onderricht uit, veelzins voortreffelijk boven de in zijn tijd op dit punt nog niet rijke literatuur in ons land. Zelfs tweede hem het ideaal voor den geest van Christelijke Zendelingsarbeid, waartoe hij een opzettelijke Maatschappij wilde stichten, gelijk ons Vaderland eerst op het einde zijner eeuw zag verrijzen. Daar zijn zaken — dus schreef hij — die in het gemoed van alle Christenen omgaan moesten, en waarvan wij echter naauwelijks gewagen durven, uit vreeze, dat zij niet kunnen ten uitvoer gelegd worden. Wij betreuren de gerichte vorderingen, die de Hervorming in ons werelddeel, zelfs in de gewesten, die wij bewonen, gemaakt heeft. Wij zijn getroffen door het onheil van zoovele naties, die wij in de duisternis des Heidendoms zien nedergezeten, en voor wier oog nog geen zon der gerechtigheid rees. In het bijzonder moeten voor elken welbegrijpende de ongeregeldheden onzer volkplantingen in de nieuwe wereld een bron zijn van grievende smart. Haar zedenbederf is zeker meer geschikt, om het Christendom onder de afgodische volken te schandvlekken, dan om het te doen eerbiedigen. Onze Maatschappij zou verlangen in Staat te zijn, om in die afgelegen gewesten ijverige Predikers uit te zenden, die door hun moed en standvastigheid den stroom der diepe verbastering kunnen weerstaan, en zuivere denkbeelden aangaande de Christelijke Godsdiens verspreiden. Wie bezit ijver genoeg om de hand aan zulk een grootsche onderneming te slaan? Het strekt ons intussen tot blijdschap, dat wij van belangrijker geschrift van savant, dan de pasgenoemde te spreken hebben. Behalve de vijf bundels Leerredenen, die hij zelf ter persie mocht leggen — het derde droeg hij, op een ontvangen wenk, aan de koning van Groot-Brittannien op, die hem beginnend met een jaarlijks pensioen, dat hij van 1717 af tot aan zijn dood tot genoten heeft — was zijn leven ook aan anderen letterkundige arbeid gewijd. Trouwens, een geest als de zijne moest op breder terrein zich bewegen, dan alleen de kansel hem aanbood, dien hij slechts op gezette tijden bestijgen kon. Zo vervaardigde hij ten behoeve van den Engelschen kroonprins een handleiding voor de opvoeding van jeugdige vorsten, die met dankbaarheid door de Koninklijke Moeder ontvangen is, ofschoon, zoo ver wij weten, nooit voor het publiek verkrijgbaar gesteld. In de laatste jaren zijns levens schreef hij, op het voetspoor van Basil en Durius, brieven aan en ten behoeve van zijn vervolgdoelgenooten, die (1725 — 1727) tezamen onder den titel van Staat des Christendoms in Frankrijk zijn uitgegeven. — Maar vooral hebben wij hier van een nog uitgebreider arbeid te spreken, het Theologisch hoofdgeschrift, waarom saurin de letterkunde zijner dagen verrijkte. Uitgenoodigd tot het vervaardigen van den tekst voor een prachtig plaatwerk over de Bijbelse geschiedenis des ouden en nieuwe Testaments, ging hij met opgewektheid en kracht aan den arbeid. Hij leverde een tekst, evenmin streng wetenschappelijk, als alleen praktisch, maar door vorm en inhoud geschikt om te voldoen aan de behoeften van hen, die, gelijk Theophilius ten tijde van Lucas, „de zekerheid wilden te weten der dingen, waarin zij waren onderwezen geworden.” En toen de hooge prijs de verspreiding der prachtige folio-uitgave, gelijk al spoedig bleek, in den weg stond, gaf hij later deze zijn Bijbelse verhandelingen in gewoon formaat in het licht, met weglating van de dure gravures. Een rijkdom van velerlei wetenschap en belezenheid is in deze doorwrochte arbeid nedergelegd, waarvan echter de schrijver zelf slechts een tweetal deelen voltooien mocht. Het vervolg, waarin het laatste gedeelte zijner letterkundige nalatenschap voorkomt, is later door zijn ambtgenoten, Beaussire de jonge te Berlijn en Roques te Bazel geleverd. Vereerend, zoowel voor saurin, als voor zijn lofredenaar zelf, is de wijze, waarop de laatstgenoemde van den arbeid zijns voorgangers spreekt. „Men heeft — schrijft Roques — door zijn dood niet slechts een van de welsprekendste leeraars verloren, maar ook een geleerde, die alle eigenschappen in zich verenigde, noodig om met genot en nut gelezen te worden. Het is waar, er hebben zelf bekwame beoordeelaars opge­dagen, die zelfs de geleerde arbeid met de uiterste nauwkeurigheid na­ge­plozen en hem zelfs niet het minste vergeven hebben van wat zwak in de redenering, of onjuist in de uitdrukking was. Hij was mens, en kon dwalen: ook de zon zelf heeft vlekken. Maar van de andere zijde, hoeveel lof heeft deze geleerde niet gehad, bij zijn leven en na zijn dood! Slechts grote talenten kunnen alzoo de geleerde wereld in twee partijen verdeelen. Het is onmogelijk, al het lof te verwerven, hoe dicht men ook de volmaaktheid genaderd is! En iets later: „indien er geleerden zijn, in Staat om zich met zulk een uitgestrekte taak te belasten, saubin behoorde onder dat klein getal van bevoorregten. Met een doordringend en wijsgeerig gestel paarde hij een uitgebreide belezenheid; zijn zuivere, sincere, afwisselende, krachtige, harmonische stijl, die als het waren 'in zijn geslacht erfelijk was, bezield door het vuur eener levendige, maar wel bestuurde en edele verbeelding, stelde hem in staat om verhevenheid bij te zetten aan al zijn werken.” Wie zou niet verwacht hebben, dat een zoo nuttig en werkzaam leven als dat van saubin even rijk aan bloemen, als aan vruchten geweest zou zijn? Maar, helaas, ook hij had de ervaring der meest uitstekende genielen te delen, dat onder de stralen van de zon des roems meer doornen dan rozen ontluiken. Tenslotte schijnt er tusschen Saubin en de overige Haagse predikanten, indien geen verwijdering, althans een zekere afstand bestaan te hebben. Zijn opvoeding en manieren stemden vooral met die der Hollandsche predikers niet geheel overeen. Bovendien hadden deze laatsten meer achting voor droge geleertheid, dan voor bloeiende kanselwelsprekendheid, en sommigen konden wellicht niet spoedig vergeven, dat hof en adel meer onder zijn gehoor, dan onder het hunne te vinden waren. Intussen bleef het bij dezen, meestal stilzwijgenden en verborgenen tegenstand niet. Wij zijn tot de beschouwing van de schaduwzijde der geschiedenis zijns levens genaderd, en moeten van de vijandschap spreken, die vooral in het laatste gedeelte van het laatstvermelde geschicht eene langgewenschte aanleiding vond, om al haar kracht te doen blijken. Maar te geven waren, om alleen van deze te spreken, de pijlen, op zijnen letterkundigen arbeid gericht, toen het bleek, niet wat koker zij kwamen. Het was namelijk een der eigen ambtgenoten van Saubin, de Haagse Predikant de la Chapelle, die den gehaten mededinger op den gewijden leerstoel geduurig, maar naamloos verguisde, zonder dat het hem echter geheel gelukte, den diepsten grond van zijn af- keurend oordeel voor den opmerkzamen blik te bedekken. Met wat recht — schreef hij op smalenden toon bij de aankondiging van den arbeid zijns ambts- genoots — „ met wat recht wil raen, dat de Auteur verder dan zijne leidslieden ga en nieuwe wegen zieh baan? Met behulp eener uitgebreide Bibliotheek en tal- rijke onderzoekingen zouden er wellicht geleerden te vinden zijn, die in een lijvig boekdeel eindelijk eens iets konden zeggen, dat tot dusver niet was gezegd, en over oude donkerheden alzoo een nieuw licht deden rijzen. Maar zouden allen, die veel boeken hebben en maken, geleerden moeten zijn, die zulke nieuwe ontdekkingen doen? Billijke lezers moeten reeds met een schrijver meer dan voldaan zijn, als hij zieh de moeite geeft van duizend boekdeelen te openen, om het daarin verspreide alzoo bijeen te verzamelen. Zulk eene taak is reeds groot genoeg om nu ook niet meer te vorderen, van een man, die bovendien (hier verheft de adder den kop van onder het gras) genoeg andere dingen te doen heeft, om den roem zijnerg wellsprekendheid op te houden, en aan zijne mededingers het terrein te betwisten.” Jammer slechts, dat recensent zelf een van die velen was, van wie het nimmer bleek, dat zij op wetenschappelijk grondgebied iets nieuws hebben uitgevonden. En ge- lukkig wederom voor Saubin, dat mannen als Clericus zijnen arbeid, bepaaldelijk wat de bedachtzaamheid in het beslissen van betwistbare punten betreft, op vrij wat gunstiger wijze beoordeelden. Wat zou hij intussen op zulke lagere schimpscheuten antwoorden? Gedachtig aan het woord van den wijzen der koningen, waaraan wij een zijner schoonste predijken te danken hebben: "die over zijn geest heerscht is sterker, dan die eenheid overwint," bewaarde hij aanvankelijk een veel betekend stilzwijgen. Maar ernstiger werd de toestand van zaken, toen de naieve tegenpartij zag den weg geopend, om hem, niet slechts van onwetenschap, maar, veel erger voor een kerkelijk man, van onregelmatigheid aan te klagen. De verkettering van Saumur over een vraagpunt der zedelijkheidsleer, die de laatste levensjaren des grote mans leven verbitterd heeft, zou op zichzelf schier te onbeduidend zijn, om thans nog beschreven te worden, Indien zij niet te gelijk een treffende proef van het ophemelen theologicum in al zijn onverzoenlijkheid zou zijn. Gedachtig intussen aan het bepaalde doel van ons overzicht, stippen wij het voorgevallene slechts kortelijk aan. Bij de behandeling van de geschiedenis van DAVIDS zalving door SAMUEL beantwoordt sauriin de bedenking, hoe het mogelijk was, dat de Heer, behoudens de waarheid, aan dezen zijnen dienaar gelasten kon, de eigenlijke reden zijner komst te verbergen en enkel te zeggen, dat hij verscheen om te offeren. Hij lostte die zwarigheid op in een afzonderlijk onderzoek, waarin hij, naar het scheen, de noodzakelijke waarheden niet onvoorwaardelijk afkeurde en opzettelijk aanwees, hoe de Allerhoogste, zonder zijn aanbiddelijke volkomenheden in enig opzicht te kort te doen, de waarheid in dit geval kon verbergen. Nu had armand de la chapelle een uitgezochte gelegenheid om al de bitterheid van zijn haat te doen voelen. Door een tal van sophismen, te veel en te fijn, om hier aan voor te doen ontleden, zocht hij een zolang verhandeling over de leugen te doen voorkomen als een hoogst lichtzinnig geschrift, dat de Godsdienst aan den spot der ongeloovigen blootstelde, en SADRIN zelfs als een Godslasterlijk mensch, die God tot een leugenaar, ja, tot den ergsten van alle leugenaars maakte. Niet tevreden met die beschuldiging in een naamloze beoordeling daarheen geworpen te hebben, wist hij, door invloed zijner vrienden, de zaak zelf zo ver te brengen, dat saubin voor de Synode, eerst te Kampen en later te ’s Hage vergaderd, werd aangeklaagd (26). Erger werd de zaak, toen zekere de la martinijëure op niet zeer gelijkwijze als verdediger van den aangevallene optrad en alzoo der tegenpartij slechts nieuwe wapens in handen gaf (27). De aangeklaagde vond zich gedrongen om wat hij in zijn grooter werk over de noodlagingen geschreven had, afzonderlijk uit te geven en in beter daglicht te stellen. Intussen, thans bleek het eerst recht, hoe veel vijandschap zijne jarenlange vermaardheid had opgewekt. Zelfs onder zulk openbaarbleek het eerst, hoe veel persoonlijke verplichting aan zijn Christelijke liefdadigheid hadden; wel een treurig bewijs, dat men met weldaden niet altijd de dankbare liefde der geweldadigen wint! Er werd tegen hem van meer dan den zijde geschreven, en ook de stemmen, die zich van den anderen kant ten zijnen gunste verhieven, deden de schaal niet overhellend naar de zijde des rechts, omdat saurin, hoewel zonder eenigen grond, werd verdacht van althans zijdelings de hand te hebben gehad in wat zijne vrienden beproefden, om de openbare meening te zijn aanzien billijker en zachter te stemmen. Steeds vlijmender doemen werden gevlochten voor den rijk- gelauwerden schedel, en wie zochten, wat einde de zaak nog genomen zou hebben onder de handen van een kerkelijk bestuur, voor geen gering ge- deelte uit vijanden of benijders bestaande? Maar de Synode ontving van ter zijde een wenk, dat indien er niet spoedig een eind kwam aan den nog altijd hand- gende twist, de Staat zich wel eens zou kunnen mengen in de zaak op een wijze, die de kerkvergadering vrijwel niet aangenaam zijn zou (28). En hieraan was het dan ook voorzeker, althans ten deele te danken, dat men in een verklaring des aangeklaagden genoeg en nam, waarin hij zooveel mogelijk toegaf, maar die overigens niet wezenlijk verschilde van wat hij reeds eenige maanden vroeger betuigd had, zonder dat men daarin toen had willen berusten. Thans echter, hoe zeer saurin evenmin herriep als ontkende, wat hij in zijn eerste geschrift had gesteld, maakte de Synode een einde aan den hardnekkigen strijd, met de beleefde be- tuiging, „dat zij zich verheugde, de zaak op eene wijze geëindigd te zien, die niet anders dan tot stichting der kerk kon strekken.” De belasterde ontving deze schriftelijke eerchtersteelling, vier maanden voor zijn diep betreurd sterven. Of er dan iets was in Saurin, waardoor zulk een onverzoenlijke haat wordt gewettigd; waardoor althans de tegenstand, dien hij ondervond, voldoende kan worden verklaard? Het is niet moeilijk, op die dubbele vraag een bevredigend antwoord te geven. Zo veel blijkt bij enigzins nauwkeurige vergelijking der verschillende stukken al spoedig, dat geheel de strijd over de noodlagingen berustte op een, hetzij onwillekeurig, hetzij opzettelijk misverstand van den zin en de bedoeling des Schrijvers; een misverstand overigens, dit moeten wij gereedelijk toestemmen, althans ten deele daardoor veroorzaakt, dat de rijkbegaafde man zich over het teedere geschilpunt niet helder, of niet grondig genoeg uitgedrukt heeft. Ook zijn persoonlijkheid verdiende, evenmin als zijn werk, zulk een stelselmatige miskenning en tegenstand. Veel eerder doet alles, wat zijn tijdgenoten ons te zijnen aanzien betreffende, ons günstige gedachten koesteren, beide aanhangend zijn hart en karakter. Nederig onder overdreven lof en kalm bij onverdiende miskenning, leende hij meer nog aan vijanden dan aan vleiers het oor, opdat hij met hunne berisping voordeel voor zijn arbeid kon doen. Hij was in dit opzicht gelijk aan Massillon, die, toen hij eens buitensporig geprezen werd, den lofredenaar afwees met het treffende woord: „zwijg toch, datzelfde heeft de duivel mij reeds zo vaak ingefluisterd!” Hij wordt bovendien om zijn trouwe zorgen als huisvader en zijn gullen toon in het verkeer met wie hem kenden geroemd. En terwijl zij, die op een afstand hem gadesloegen, hem meermalen van trotschheid beschuldigden, getuigden anderen, die nader en beter hem kenden, dat hij met beminnelijken eenvoud als het ware het hart op de tong had, en sprak, gelijk hij dacht en gevoelde. Zulke persoonlijke eigenschappen, geopenbaard in een leven, gedurende een lange reeks van jaren aan de hoogste belangen van rijken en armen gewijd, hadden hem, naar het schijnt, een onverdeelde Sympathie in ruimen kring moeten waarborgen. En toch was er iets in Saurin, behalve zijn onvergeeflijke meerderheid, dat zijn tegenstanders een tuighuis vol wapenen bood, en hunnen haat, wij zeggen niet verschoonlijk, maar volkomen verklaarbaar doet worden. Vraagt gij, wat wij bedoelen, wij kunnen het niet beter uitdrukken, dan met de woorden van een van zijn levensbeschrijvers (29). Ook de lijder gevoelde, dat zijn dagen en uren geteld waren. Nog een heilige pligt lag hem intussen zwaar op het hart. Zoo galmde wilde hij in vrede scheiden van zijn verbitterde ambgenoten, en de hand der verzoening hun reiken. Helaas, ook de stille sterfkamer moest nog in een strijdperk verkeeren! Een der aanwezigen weigert de broederhand, en vraagt op schamperen toon aan de zieltogende ambtsbroeder, of hij niet de hand gehad in geschriften, ter zijner gunste verzenen. Het is te vergeven, dat de diepgehoopte ziehe met een plechtig Neen op de alwetendheid des hemelse rechts beroep. Vruchteloos zelfs, de onedele aanval zijn verontwaardiging op ondubbelzinnige wijze aan de dag legt. De vraag wordt nog eenmaal herhaald, en slechts ten halve bevredigd laat de vrager tot heengaan zieh dringen. Een weinig tijds daarna, en de rust, die de aarde niet kon schenken, was gevonden in haren donkeren schoot. De dertigste van Wintermaand des jaars 1730 ontslapen, Digitized by Google 33 werd het stoffelijk overschot van saurin, den vijfden van Louwmaand, daags voor zijn vier en vijftigsten verjaardag, ter ruste geladen in hetzelfde bedehuis, waarin hij zoo vaak het Woord des loons verkondigd had. Een aanzienlijke lijkstoet vereenigde zich om hem de laatste eer te bewijzen. Weldra werd zijn naam ook in lijkspreken en lijkdichten vermeld, schoon tegenover een tal van eervolle grafschrijften een bijna even groot getal is te plaatsen, ingegeven door een' haat, die zelfs de dood niet verzoende. Maar stond zijne plaats ook leeg, zijn naam zou niet met hem vergaan. Mogten ook, vijf jaren na zijn dood, meer dan tweehonderd exemplaren zijner leerredenen in Languedoc aan de vlammen geofferd worden, de godsdiensthaat, die ze prijs gaf, kon zijn roem niet op de papiermuizen doen sterven. Weldra werden ook van de zijde der Roomsche Kerk zijne onmiskenbare Verdiensten gehuldigd. Op onze Vaderlandsche kansels werd althans door sommigen de weldadige invloed van zijn voorbeeld gevoeld. In andere Protestantsche landen werden zijne leerredenen, niet slechts vertaald, maar ook gelezen en in eere gehouden. Bij toeneming werden daarop in onsen tijd in Frankrijk de oogen gevestigd. En wie, die ze meer dan oppervlakkig leert kennen, ziet niet weldra den tijd te gemoed, dat de naam van saurin voor veler oog een der voomaamste bladzijden vullen zal in de geschiedenis der nieuwere kanselredenaarschap. 3 Digitized by Google 34 Wij vragen geen verschooning voor de betrekkelijk uitvoerige uitvoerigheid onzer voorstelling eener reeds lang besloten levensgeschiedenis. Was die geschiedenis ook op zichzelf niet rijk aan treffende voorvallen en ongewone ervaringen, zij heeft ons echter verplaatst in een belangrijken tijd, en ons bovendien bekend gemaakt met onderscheiden bijzonderheden, die tot regte waardering van den persoon en het werk des Redenaars niet zonder betekenis zijn. Ondertussen, wat waarde ook aan zijne overige geschriften zij te kennen, het zijn vooral zijne Leerredenen, die hem bij voortdurend een eervolle plaats in de geschiedenis der letterkunde verzekeren. Gereed, om het beeld van saurin als kanselredenaar met breede trokken te schetsen, ontleenen wij de proeven zijner welsprekendheid uit geheel deze rijke nalatenschap. 