title: Biographisch woordenboek der Nederlanden, bevattende levensbeschrijvingen van zodanige personen, die zich op eenigerlei wijze en ons vaderland hebben vermaard gemaakt
creator: Aa, A. J. van der
text: Hij overleed 24 (andere 25) Februarij 1806, in denouder- dom van e^n en tachtig jaren, en was gehuwd met Gezina Wgnalda, die hem drie hinderen schonk, waaronder zijn zoon Martinus, die hem zoo behulpzaam was in het stiebten der genoemde Maatschappij. Bg zijn overlgden was slechts een zijner hinderen, namelijk Margaretha, in leven, Op zeer vele plaatsen hield men met groote plegtigheid re- devoeringen over hem. Zijn afbeeldscl reeds in zgn leven nitgegeven, zag op nienw het licht en is zeer vermenigvnldigd geworden. Er we^ een medaille ter zijner gedachtenis geslagen Digitized by Google 237 en in de kerk tc Monnikendam een marineren graftombe operigt. Zie bet leven van Nienwenhnyzen, nitgegeven door de MaaU. tot Nut von ’t Algen, met afbeeld. der graftombe. C. Werta, reäevoering ter gedaekteui» Tan J. N. Blanpot ten Cate, geteUed. der Dooptget. BoUand, D. II bl. 179 Tery. G 1 a 8 i n 8 , Oodgel. NederU Nienwenhnis, Cobv8 ende Biyeconrt. A. Volkeree, Lijkdiehl op het afeterven enz. Amet. Dez. lAjktang ent. voorgeleeen op het Bepariem. Monnikendam der MaaU. tot Nut van ’t Algemeen; C. Scholl, Sedev. ter nagedaeht. van J. N.\ J. de Ernöff, Bedevoer, ter nagedaeht. van J. N. M n 1 1 e r, Cat. van Portr. NIEÜWENHUYZEN (Mabtinds), zoon van den vorige, werd den 9 Deeember 1759 te Middelhamas geboren (1). Te Aardenborg waa bij de schoolmakker van Fetronella Moens. Na de verplaatsing van zyn vader uit Aardenburg naar Monnikendam in 1771 stelden zyn ondera hem onderhet opzigt van zijn oom Daniel Hoven a, echtgenoot der eenige znater van zijn vader, toen leeraar der Doopagezinde ge« meente te Leyden. Hier bezocht hij de latijnache acholen, genoot het onderwija van den bekwamen apotheker G a 1 e n ii a, van der Kaai in de kruidkunde en woonde hij tevena de Botanische leasen van den hoogleeraar vanBoijen bij in den academie tuin dier stad. Twintig jaren bereikt bebbende, bezocht hij (1780 — 1783) de hoogeachool te Harderwijk, en vervolgens te Franeker, waar hij 9 Deeember 1784 het medische docto« raat bekwam, vervolgena zette h\j zieh als geneesheer neder te Edam, waar kort te voren zijne kraehtdadige hulp in het oprigten der maatachappij Tot Nut van ’t Algemeen was on> dervonden, welke hem, tot hären Secretaris benoemde. De verplaatsing van het hoofdbestnur naar Amsterdam had tengevolge dat hij in 1787 zijne woonplaats in deze stad nam en in 1789 te Haarlem in het huwelijk trad met Anna Maria Herdingh. Uit hetzelfde huis, waaruit hij gehnwd was, werd hij ook ten grave gedragen, want op den 23 Febmaiij 1798 wegens het regelen van femiliezaken in die stad aange- komen zijnde, werd hij een nur daarna door een hevige koorts aangetaat, waaraan de dood een einde maakte op den 6 Maart. Zijn nagedachtenis werd in de beide Amsterdamsche departe« menten der Maatachappij Tot Nut van ’t Algemeen op den 26 Maart en den 8 April 1793 door de lijkredenen van G. Brander & Brandis en Mr. M. C. van Hall, plegtig gevierd. Zijn behuwdbroeder A. Loosjes Pz. gaf een klein, maar treffend stnkje ter zijner gedachtenis in het licht, en de MaaX~ (I) Zyne moeder Qezioa Wyoalda, te Dokkom in Fiiodland in 1722 geboren, stierf 23 Mel 1787. Digitized by Google 238 schappij Tot Nut van ‘t Algemten, van welke hij met zijn ▼ader de oprigter was, vond goed om aan zijne weduwe een dubbelen gouden medaillc en aan zyne beide kinderen ieder een zilveren te schenken, ten blijke van de hoogachting dier maatschappij voor ’s mans Verdiensten, welk oogmerk in een daarbij gevoegd diploma was uitgedrukt. Zijne afbeelding door I. de Roode gegraveerd, vindt men voor de lykreden van G. Brender k Brandis. Als geneesheer, vooral als beoc- fenaar der kruid-, plant* en acheikunde, heeft hij zieh geclu* rende zijn verblijf te Ilarderwijk bekend gemaakt door zijne mededeelingen in de Oenees-, Natuur- en Huishoudkundige Jaarboeken, en in 1782 gaf hij tc Leyden bij L. Herding een Apotheeh in Vragen en Antwoorden voor Eeretbeginnenden in het licht. Nieuwe nhuyzen beoefende ook de dichtkunst en was ongetwijfeld een verdienstelijk dichter, hoewel van minderen rang, en dat het hem aan geene theoretische kennis of gezond oordeel en goeden smaak ontbrak, blijkt uit zijne Opheldering van het Tgodinnentimmer, in den Tetroom van Antonides, in de Werken van het Amst. Dicht- en Leiteroef. Genoots. D. II bl. 321. Als een blijk van achting voor zijne dichtvoortbrengselen, vermeiden wij dat het l.eydsche dichtgenootschap, van hetwelk hij geen lid was, desniettegenstaande reeds in 1783 een zijner dichtstukken in deszelfs werken heeft doen drukken (1). Zijne dichtstukken zijn ook niet bijeenverzameld in het licht g(^- ven, maar worden in genootschappelijke en andere bundels (2) aangetroften. ln velen heerscht een luimige en satyrische geest, vooral in zijne pnntdichten (3); echter wist hij zijn Her, waar het pas gaf, gelijk in de bijdragen door hem ge- leverd tot de Christelijke Gelangen voor de Openbare Gods- dienst, bekend onder den naam van Qrooten Bündel, ook tot stetigen ernst te stemmen. Van zijn Geest der Nederlandsche Dichters, Amst. 1788, 8o., verscheen slechts ^en stukje. Zeer werd geprezen De Mensch, een Gesang, Amst. 1789, 8o. Ook gaf hij een treurspel in het licht, getiteld: Desdemona, naar het Engelsch van Shakespeare, Amst. 1789, kl. 8o. De meeste vertoogen in den Alenschenvriend zijn van zijne pen. Of de door hem in FeUx Aleritis, Doctrina et Amicitia en elders gehoudene redevoeringen gedrukt zijn, is onbekend. (1) Aa» Lucinde, welk dichtstnk naamloos govonden wordt in do Tael- en DieMl. Oefen, van het Genoolsekap; Kunti wordt door arbeid verkregen, D. III. bl. 98, (2) B. V. in het Taal-, Dicht- en Letterkundig Maandaerk van G. Brender h BrnndU, waarin een stak, getiteld: Ilet nadeel der onaehteaamheid, in 1781 opgestcld, acer geprezen wercl. (3^ Epigrammat. Anthologie, bl. 134. Digitized by Google 239 Van zijn ijver tot verbctering van het schoolwezen, getuigen de door hem aitgegeven achoolboeken: Spd- m Zeesboekje voor eer»tb«ginnenden, Schooibotkje ean Ntderlandnch» Deugden en Trap der Jeugd, voorte zijne Verhandeling over het hmst- malig Uten en de LeerUasen bij die verhandeling behoorende, en zijne LevenitcheUen, gedeeltelyk met zgn behuwdbrocder ^drianus Loosjes opgesteld. Zijn Lettergeschenk voor de Nederlandache Jeugd, met platen, «erd in 1825 te Haarlem voor de vierde maal uitgegeven. Zie de genoemde lijt-redenen; Büroegsel op J. Kok. Faä. Woord. I). 111. bl. 220; Witaen Oeysbeek, B. Ä. C. Woord, o. h. w. Bonman, Oei. der Oetd. Booj. D. IT. bl. 429 — 430; Woord. van Nioawenhnia, Kobns en de Riveconrt, Malier, Cal. van Porlr, NIEUWENHÜIZEN (Baremd) in 1771 te Noortdorp ge- boren, was een diehter, wel niet vaii den eersten maar toch ook niet van den laagsten rang. In 1778 gaf hij met A. J. Schenk, Keur van Dichlbloemen, in 1799 alleen een vertaling in verzen van de Alpen door Haller, cen gedieht Äwonaparte, (1802) dat goede trekken bevat, in 1804 een zeer vloei- jendc, vrije vertaling van Le merite det femmes van L e g o u v die schoon in haar geheel de vergelijking met de Vrouwen van Spanda« niet kunnende doorstaan, echter niet onvcrdienste* lijk is. In de KUine Dichterlijke Handschriften treft men mede stukjes van hem aan, die meest allen een somberen geest ademen, en hier en daar niet vrij te pleiten zijn van het tocn io zwang zgnde sentimentele. Hij overleed 16 Julij 1840 als oud rcferendaris bij het Ministerie van Binnenlandsche Zaken. Zie van Kämpen, Bekn. Ott. der Ned, Leit. I). II. bl. T. d. kn, B. B. A. C. Woord. NIEÜWENHUYZEN (Frkdemk) werd in 1758 te Zutphen geboren, ontving onderwijs in de mnzijk van Bleumer, ver- Tolgens van 1772 — 1778 van den Organist en klokkenist Groeneman te Zutphen, en werd Organist van den Dom te Utrecht (18 December 1778). Sedert dien tgd legde hij zieh op het componeren toe en bragt verschillende dichtstukjes van van Alphen, Bellamy en Klein, aan wie hg door vriendschap verbonden was, op mnzijk. Men heeft van hem: Eerste leasen der Zangkunat, ingericht am op de SchooUn regelmatig te Ueren fingen, Bijeenvertanuld voor het ütrechltch 2kmggenootachap: Naar hooger Doel, Utrecht, 1806, 8o. Koraal-boek, inhoudende alle de Melodyen der Evang. Ge- fangen, in gebruik hij den openbaren Godadienat van de Ned, Herv. Gemeenten, geachikt voor de Klavecimhaal, lang 4o. Utrecht, 1807. EvangeUache Gefangen, in gibruik bij den openbaren Ooda- Digitized by Google 240 dierut van de Ned. Herv. Oemeenten, op vier stemmen^ in gr. 12o. Gregoir noemt de volgende composilifin, die hy in hands. naliet, op. La bataiüe de Doggersbank, ä deux Orchestres. > Cette com- Position a eli ex^cuüe pour la premiere fois d la fSte de Van- niversaire de Püniversite dC Utrecht en 1781.’’ Cantate en l’honneur du Baron van der Capellen,, piici couronnde en 1784. Cantate du 150e anniversaire de V Academie (1789). ün chant dramaUque pour l'inauguration du Theatre, Fan- nde 1796. Cantate de la paix d^Alkmaar, 1802. De Toonkunst, Cantate, citee avec eloge par 1’ Institut Royal en 1818. Nieuwenhuyzen was niet slechts een nitmuntend Organist, tnaar ook als klokkenist de waardige opvolger van eenen Berg* hui 3, Pothoff en anderen. Hij stond aan het hoofd van verschillendc muziek*vereenigingen en was stichter van de ver- eeniging Naar hoogtr Doel (1803). Ook was liij lid van verschillendc genootschappen en had den titel van kapelmeester der academic. Hij overleed te Utrecht 19 Januarij 1841, in den ooderdom van 83 jaren. Zie Oregoir, Les Art. Mut. Neirl, p. 137— 138; Konti- en Lett, 184i. D. I. bl. 97. NIEUWENHUIIZEN (Jan Fbiderir), zoon van den vorige, werd 27 Februnrij 1784 te Utrecht geboren, was gedurende 40 jaren Organist cn directeur van het concert Amat alte si- lentia musa. Hij rigtte er een mnzijkgezelschap op en heeft veel toegebragt tot vorming van den muzijkalen smaak onder de burgerij. Hij overleed te Utrecht in 1851. Zyn broeder G. J. F. Nieuwenhuyzen, den 4den Januarij 1828 te Utrecht geboren, is aldaar Organist en klokkenist en heeft zieh, ZOO door zijn spei en onderwijs, als door het redigeren van Nederlandsch lUutykaal Tijdschrift (1846 — 1848), zijn Voor- bereidende school voor eerstbeginnende Organisten enz. en eenige oompositien bekend gemaakt. Zie Gregoir, t. a. p. kl. 438, 439. NIEUWENHUYS (A.) schreef: Verhand. wer den voorkeur van den eenen boven den anderen lieseh-breukbrand, en aauAangiel van den besten tieseh-breukband, Met afb. in Natuur- en Oeneesk. Corresp, Soeietyt, 1803, D. lU. St. 4. Zie Holtrop, 1. c. p. 257, NIEÜWENHÜIJS (Chhistiands Johannes), volbragt zijne Studien in Duitschland en vestigde zieh als practiscrend doctor te Amsterdam, waar h^' grooten roem verwierf. In 1810 gaf hij in het K Digitized by Google 241 licht Nadeelige vooroordeden «sn misbmiken m de Oeneeshmd» beetreden doch vooral gaf hij door zijn in 1820 en volgende jaren versehenen Proeve eener geneeskundige Flaatsheechrijving der etad Amsterdam, die met kaarten en platte gronden opgehel- derd, in vier lijvige boekdeelen is vervat, een doorslaand blijk een yeeJzijdige künde en löst tot onvermoeid onderzoek. Zijn schryven over het Almoeseniers IPeesAiM« in dit werk bragt veel toc tot het later overbrengen dier ongeluk- kigen naar het platte land in Drentbe, waar zij thans te Veenhuizen in de kolonien der Maatschappij van weldadigheid verzorgd worden. In 1818 bad hij reeds aan den generaal van den Bosch de hand geleend tot het oprigten van ge- melde maatschappij, door het lidmaatschap der hoofdeommissie te aanvaarden. In 1823 gaf hij met F. L. A Nienwenhnys in het licht eene verbeterde bereiding der hinedoogtouten. bene- vens Geneeskundige uaarnemingen met dete kina en köortsen. Hij was lid van het Bataafsch Genootschap der proefondervin- depjke wijsbegeerte te Rotterdam, van het Provinciaal Ulrechtsch en het genootschap en overleed den 8 van Ilerfstmaand 1837 in den ouderdom van 62 jaren. Men heett nog van zyne hand: ßiss, med. de usu impiimis diaeteiico, muriatis sodae, seu Saite cibarii, Grou. Il07. Verdag van de Epidemische koortzen in 1834 te Amsterdam in nippocrales. D. VIII. St. 2, bl. 31. ’ l'erslag van de pokken in 1834 te Amsterdam, t. a. u. Ü VIII St. 2, bl. 154. Ferslag van de Epidemische Searlatina in 1834 t« Amsterdam, t. a. p. bl. 136. lets over het dierlijk Magnetismus in Algem. Vaderl. Letteroef. 1813, D. XXIIl. St. 2, bl. 549. Qtneesk. Verhandel. over de Wärmte, t. a. i>, 1800, L X St II. bl. 330. . •. Met P. Bello, Waarnemingen betreffende drie gevallcn van merkwaardige hoofdwonden, in Jaarboek van Genees-, Ueel- en JVa- tuurkunde, 1811, D. III, Si. I, bl. 80. Eenige wenken over de pathologie, therapie en aetiologie der Jziaüsche Cholera, Amst. 1833, So. Waarneming eener heilzame toerking van den Constanliawijn in kramp van den onderbuik iu ßijdragen iol de Iheor. en Pract. Geneeskunde, 1813, i). III, St. 3, bl. 103. Waarneunng over de wetking der digitatis purparea in bloed- slortingen, ia Algem. Vad. Letteroef. 1799, Ü. IX. St. 2, bl. 564. Zie Nlenwenhuis, Kobus en de Riveconrt, C. H, Boy, Cat. Bibi. Med. T. III p. 1237; Holtrop. Bibi. Med. etc. p. 2S8. NIEUWENHUIJS (F.) schreef: leis over de zoogenoemde kina-zoorten in den Rec. ook der Ree. 1822, D. XV, no. 8, bl. 34li. 16 Digitized by Google 242 htss. med, de normali et abnormali vrime iudole, L. B. 1830. Zie Holtrop, t. a. p. p. 258. NIEUWENHDIS (J.) schrecf: Vcrslag van eenige eleclro-magneiische proeven, in Algeia, Kuntt- Kumtr en Lellerb. 1821, D. II. bl. 823, 338. Brie/ aan Ä. van Beek over da magnetische proeven van Oer- sted, t. a. p. 1821, ü. I. bl, 194r. Zie Holtrop, 1. c. p. 257. NIEUWENHUIS (L. C.) scbreef: Bist. med. sistens momenta quaedam, de surditate, per pundttram membranae igmpani ct/randi, Traj. ad Rhen, 1807. Zie Holtrop, 1. c. NIEUWENHUIJS (C. J.), van dezen kunstenaar vindtmen op den caial, der kunstnalalenschap van wijlen Z, M. Koning Willem III op de tweede vetkooping Sept. 1851, onderNo. 574 van den Catalogus, De portretten van de gebroedera van Eijk fraai geschilderd. Kramm gist dat dit het werk is van den vermaarden kunsthandelaar C. J. Nieuwenhuis, die veel deel had aan het verzamelen van schilderijen voor genoemde galerij en daarvan in 1837 le Brussel een bere- deneerde beschrijving gaf met den titel Description de la Col- lection der Tableaux qui ornent le Palais de S. A, R. lUgr. le Prince 6^ Orange ä Bruxelles, die later gevolgd werd door Description de la Galerie de Guülaume II. Zie Kramm, t. a. p. bl. 1199. NIEUWENHUIZEN (Hendrik), werd in 1741 te Breda geboren, teekende geeste en gegraveerde prenten met de pen ZOO naauwkeurig na dat bet geoefend oog zelf er som's door bedrogen werd. Proeven van dien aard leverde b^ naar de prenten van Bembrandt, Collot enz. Volgens Immerzeel zette hij, ter nakoming van bedrog aan de achterzijde bij zijn naam met de pen geteekend, doch volgens Nagler: calamo delincavit. Zie Immerzeel t. a. p. bl. 262; Kramm t. a. p. bl. 1199, NIEUWENHUIJZEN (Jaoobus Johannes), zoon van Ba- rend Johannes Nieuwenhuyzen, ambtenaar aan het Miniesterie van Finantien, en Elisabeth Debora Lugt, werd den 19 Augustus 1816 te ’s Hage geboren: op tienjarige leeftijd vertrok hij met zijne ouders, ten gevolge eener ver- plaatsing zijns vaders, naar Amsterdam, en werd klerk by een notaris, vervolgens, daar hij weinig neiging voor dit vak had, bediende hij een korenverschieters of zolderbaas. Hij bekwaamde zieh ZOO in die zaak, dat hij, toen zjju meester overleed, eerst in dienst der weduwe, vervolgens als aandeelhouder werkzaam bleef. Digitized by Google 243 Intusschen bad hij op verkoopingen en uitstallingen^lzijn boekensclmt, die hij reeds vroeg begon te veizamelen, ver* meerderd, en zag bij zieh in bet bezit van menige zeldzaam geworden uitgave van oud-Hollandscbe werken, inzonderbeid van liederboekjens en volksromans. Het was ook deze be- langrijke tak der letterkundige wetenscbap, op welker beoefe- ning hg zieh met bepaalde voorliefde toelegde. Van tijd tot tijd, misscbien te zelden, maakte bij eenige vrucbt zijner na- sporingen door den dmk gemeen. In 1839 plaatste hij in den Algemeenen Konst- en Leiterbode, no. 15, een klein artikel over den Kederlandschen volksroman Melianus, den Ridder met het kruyce, door van den Bergh onopgemerkt gelaten. In 1847 gaf hij wederom in dien ßode, no. 47, een verslag over een anderen volksroman, Frederick van Jennen, en sedert leverde hij van tijd tot tijd,maar meestal kleine bijJragen, titels b. V. over Jan de Weerts Nieuxve Doctrinael, over den Homulus (het eerste in den Konst- en Letterbode, het tweede in de Dietsche Warande) enz., of hij bragt dezen of genen gelukkigen vondst aan den dag, als Dietsche kleinigheden, b.v. fragmentcn van een handschrift van Het leven van Jesus, Ko- ning Artur en anderen, in verschillende jaaigangen den Z)i«(sc6e Warande opgenomen. Van eenigen meerderen omvang is de Schoone Historie ofte Parabel van den Verloren Sone, een dramatisch gedieht uit de helft der zestiende ceuw, waarvan hij in de Warande eene uitgave bezorgde naar de oude druk- ken, van welken er siech ts twee ten onzent, e^n in Belgie worden gevonden. In 1837 ving hij eene vertaling aan van Delprats bekroonde verhandeling over den voortgang en de uitbreiding der Boekdrukkunst in de XV en XVI eeuia, doch hij beeft dien arbeid laten steken. Hij overleed 25 Augnstus 1860. Zijne keurige boekerij werd in Maart 1861 door den boekbandelaar F, Mnllerte Amsterdam verkocht. Hij was lid der Maatschappij van Ned. Letterhunde te Leyden. W, J. Hofdijk beeft zijne biographie geschreven, die onder de levensberigten der genoemde maatschappij (1862) is opgenomen. NIEUWENHUIJSEN (Johannes) of Nieuwenhusius, dichter uit de tweede helft der zeventiende ecuw, vriend van Heiblocq, onder wiens Vriendendichten een vers vnn hem van 20 October 1667, voorkomt. Zie van der Aa, iV. B. A. C, Woord. NIEUWENRODE (Petbes van) of Ny en rode, werd in 1613 als proponent te Zijdervelt bij Culenborg beroepen, en vertrok van daar in 1617 naar Rotterdam. Hij was de partij der Contra-remonstranten toegedaan en deelde ook in bare vervolgingen. Na de aanstelling eener nieuwe magistraat in deze stad, toen Remonstranten en Contra>remonstranten vr\jbeid 16 * Digitized by Google 244 van godsiiienst erlangdun, werd hij met zijne gemeente hersteld. Toen de Remonstranten in 1619 het onderspit moesten delven, werd hij een zoo ijverig Ck>ntra-reinon8trai)t, dat hij zieh met de welhouders der stad op den grooten kerktoren begaf om iloor middel van verrekijkers, toen onlangs uitgevonden, de vergaderingen der Remonstranten in het open veld te ontdek- ken. Hij vertrok in November 1631 naar Alkmaar en over- ieed aldaar in 1639. Zie KraiiJt, Ilisl . der Bef. D. IV. bl. 56j Null, der Dortsehe Sylt. I>. II. bl. 164; Harderwijk, Naamt. en levensbijzomderA. oan pred. ie Roll. bl. 26. NIEUVVENTIJDT (Bebnard), den 1 Oden Augnstus 1654 in het dorp Westgrafklijk geboren, legde zieh, overeenkomstig den wil zijner ouders en eigen neiging toe op het beschouwende gedeelte der geneeskunst, en oefende ze naderhand als arts in de stad Purmerende uit. Hier was hij teveus raad en vroed- schap en bekleedde hij de burgemeesterlijke waardigheid. De mikroskopische waamemingen, door hem met onvermoeide vlijt gedaan, zijn bekend. Hij geraakte met Le ibn itz, H ermann en Bcrnouille, in geschil over zijne Analysis infinitornm, had in het eerst behagen in de wijsbegeerte van Cartesius, doch de zwakheid van hare verond erstell Ingen merkende, ver- koos hij de proeiondervindelijke natuurkunde en gaf daarin iessen in zijne stad. Zijn regt gebruik der Wereldbeachoutoing is eene teleologie, of, zoo als hij in het voorberigt zegt, eene scopologie, ter aantooning van de wijze oogmerken Gods in het geschapene. Chateaubriand gaf er in zijn GMe du Chrislianxsme een uittreksel van. Waarschijnlljk bedoelde hij onder de ongodisten en ongeloovigen, tegen welke hij schreef, Spinoza en diens aanhangers, die, hoe günstig men ook over hem denke, toch zekerlijk verstandelijke en zedelyke oog* merken aan God en een doel aan de schepping ontzeidde. »Het is jammer,” schrijft van Kämpen, »dat Nieu- weiitydt, uit overdrevene zucht om ook den geopenbaarden godsdienst te verdedigen, verscheidene bijbelplaatsen, die hjj kwalijk verstond, heeft willen opbeldcren, en tot zijnoogmerk gebruiken. Ook is natuurlijk door de re uzensch reden der natuurkunde veel in dit werk veranderd en oubruikbaar ge- worden; nogthaiis heeft het de Verdiensten van bijna alles, wat men toen van de natuur wist, daarin bijeengebragt te hebben, weshalve het ook in ’t lioogduitsch en Franscli werd vertaald. Nog schreef Nieuwentijdt (dien men wil datzelf vroeger een Godloochenaar zou geweest, doch door de uatuur- kennis bekierd zijn) Wiskundige Gründen van zekerheid. Hij plaalsle in het Journal LiUer, een opstel » ]Vie man (schreef Jöcher), »die labulas äinuuiit ohne Muiliplicalion und Divi- sion, brauchen kannte” en schreef Considerationes en gaf een i Digitized by Google 245 Andysis inßnitorum ex polygenorum natura deducla. De titels zijner voornaamste werken zijn: Het regt gebruik der Wereltbeschouwingen, tot overtuiginge van ongelovigen aangeloont. Met kapere platen, Amst. 1716, 1720, 8de druk, 4o., Dordr. en Arast. 1741, 6de dr. 4o. In het Engelsch en Fransch, Paris, 172^ 4o. Arost. 1760, 4o. . Granden der tekerheid. Op de regtebetoogioijee der Wis- kundigen so in het denkbeeidige, als in het takelijke; ter weder- legging van Spinosaas Denkbeeidig Samenstel; en ter aanleiding van eene sekere, sakelijke wijsbegeerte aangetoont, Amst. 1741, 1754, 8de druk, 4o. Chnsiderationes circa analyseos ad quaniilates infinite parcas ap- plicatoe principia et calculi differentialis usum in resolvendii pro- blematibus geometricis, Amst. 1694, 8o. Analysis irfinilorvm seu Curvilineorvm proprietates ex polygeno- rum natura deduetae, Ibid, 1695, 4o. Consideraliones secundae circa Calculi differentialis principia, Brief aan Bolhnia de Burmania over het 27sle atlikel zijner meteores. Eene wederlegging van Spinoza, Amst. 1720. Hij overleed 28 Mei 1718. Zijn portret bestaat uaar D. Valkenburg door P. van Gunst. Zie Siegenbeek, Bekn. Oes. der Bed. Zeit. bl. 303; van Käm- pen, Bekn. Oes, der Ned, Zeit, en IFet. T>, II. bl. 74, 75; Collot d’Escnry, EoU. Roem, D. IV, St. II. bl. 376; Kok, Nieuwen- buis, Kobns en de Kirecoart, Woord, der Zamenl ; Müller, Cat. van Portr,; Abconde, Naaml. van Boek, Journ, Zitier , de la Raye, 1735; Z'Europe Sav. T. VIII. p. 894; Bibi, Brem, T. II. p. S85, 286; Niceron, Mem. T. XIII; Montuela, Bist, des ilathem, T. II; Biogr, üniu,; Nouv, Biogr. Qener o. v. Bibi, Rais, T. XXVII. p. 266, T. XXXIV. p. 98. 107, T. XXXVII. q. 185; Cat, Bibi, Banav, T. I. Vol. 11. p. 1470; A. Haller, Bibi, Boian, L. IX. no. 1066, p. 126, T. II; Anatom, T. II. L. Vlll. no. 854, p. 106, 107; Saze, Onom, T. V. p, 397. Anal, p. 647; Jöcher Maller, Cat. van Portr, NIEUWEVEEN (S.) schreef: Onderzoek over het wezenlijk oogmerk van den Godsdienst, Amst. 8o. Zie Abconde, Aanh, bl, 149; Arrenberg, Naaml, bl. 379. NIEUWHOFF (B.) Zie NIEUHOFF (B ) NIEUWHOFF (W.), kunstgraveur uit den aanvang dezer eeuw. Kramm venneldt een portret van Alexander, keiter der Russen, door hem gesneden en in aquatint bewerkt, naar de teekening van G. J. Geuzendam. Voorts dat van Prof. des Amorie van der Hoeven, naar C. H. Hodges, in fol., dat van A. Fokke, naar H. W. Caspari, 8o., dat van F’. T. SchhUer, R. K. Pastoor te Delft, 1828, naar J. Hari, 8o. enz. Voorts graveerde hij, in gelijke manier, zeor groote Digitized by Google 246 landschsppen en Rgngezi^n Inchtig bewerkt, in de msnier van teekeningen met de pen er opgewaaschen. Zie Kramm, t. a. p. bl. 1200. NIEUWLAND (Nicolaas tan), gewoonlijk a Nova Terra genoemd, van Egmond afkonutig, en na deken van. de St. Maria-kerk te Utrecht geweest te eijn, wij-biascbop van George van Egmond, onder den titel van bisschop van Hebron. ArglUtig en gealepen, gereed om onder den schijn van de grootste vroomheid en christelijke liefde, het onheiligste te ondernemen, had hij zieh bij zgne kerkelijke overheden aangeuaam weten te maken, en door hnnne gunst geholpen, hooge waardigheden verkregen, om die later met nog grootere te verwisselen. Pastoor van Haarlem geworden, werd hij in 1560 door Philips II tot eersten bisschop van het nieuwe Haarlemsche bisdom benoemd, en ontving in deze betrekking, door beschikking van paus Pius IV, tals tot een bruidschat ter onderhouding van zgne tafel cii bisschoppelijke waardig- heid.” De kloosterlingen betoondon grooter liefde voor de schatten der abdij dan voor huntuni nieuwen abt en maakten het den bisschop spoodig onnangeaaam. De kanunniken van Oeervliet volgdcn hun voorbcehl en deden hem nieuwe kren* kingen aan. Weldra nnm de hervorming ook in de stad, waar hij zijn zetel gestiebt had, meer en meer aan aanhang toe. Hij was in deze stad den 2deu Februarij 1562, volgens de beschrijving in een brief van Cornelius Muaius aan Martin US (Dorpius), plegtig ingehuldigd, bij welke inhul* diging Adriauus Junius een distichon vervaardigde. In 1564 hiuld hij eene kerkvergadering te Haarlem. Hy was doctor theologiae, en genoot eenigen roem van geleerdheid en welsprekendheid. Deze laatste gebruikte hij op de laaghartigste wyze tegen den vromen Angelus Merula. Oud en droef te moede onder den last van pijnlijke krankte, hield hij met slappe hand zijne waardigheid kwalijk op, tot dat hij, na herhaalde wenken van hooger hand ontvangen te hebben, met weerzin in 1569 den bisscbapsstoel nederlegde, onder voorwaarde een jaargeld van / 1000 en het gebruik van het huis Abspoel buiten Leyden te genieten. Meermalen klaagde hij, vooral in een brief aan van Swieten, die bij Ampzing bewaard wordt, over het niet betalen van dit jaargeld. Hij stierf in hoogen ouderdora te St. Maartensdijk in Zeeland, in Mei 1580. Volgens Bor en, na hem, Amp- zing, zou hij veel van den beker hebben gehouden. Zijn portret vindt men in de 5aL’<Sacra. Hij gaf een boekje in het licht; Dt ritu celehrandi misiam. De Statuten der onder hem gehoudene synode zijn met den Digitized by Google 247 titel Statnta St/nodalia an. 1564, 4o. typis Zurtni in het licht j^egeven, herdrakt in het 2de deel der Bat. Sacra. Zie V al. Andreas, Stil. Belg. p. 694; Foppens, Bibi. Belg. T. II. p. 619; J. Tan Lejden, Krön, van Egntond (rert. van van Herk, herzien door Kempber, Alkm. 17321 bl. 221—224; Bockenbarg, Krön, tan Egmondt, bl. 127 (rolgens welken b|j in 1678 OTerleed en begraren werd te Utrecht in St. Serraes abdij) Bat. Saera, D, IV. bl. 25 volgg. Anipzing, Beichr. tan Uaarl. p. 446; Bor, Ned. Oorl. B. I. p, 19; Burgand, Libr. I. p. •3; Tan der Haar, de Uinit. Tumult. Belg. Libr. I. C IX p. 149; Hopperas, Troublee det Payi-Bai, p. 30; Iliit. Spiee. Barl. (met afb.) Hoynck Tan Fapendrecht, Anal.; Boxhorn ap Beigereb. D. III. bl. 155; Bepert. van Plakat, bl. 103; F. Mera- la, Biet. Trag. p. 23; v. A Ik. en T. d. Schell in g, ra« iTm Briel, ü. I. bl. 110; Wagenaar, Vad. Bist. D. VI. bl. 65, 70; Moll, A. Memla, bl. 108 Tolgg. Volke-alm. voor Ned. Katkoliek. 1154. bl. 69; Tan Groningen, Korl Verhaal van de ineoer. der Bied. in Ned. 33 — 34; Römer, Oterz, van de Klooet, en abdijen in de Graafe. van BoU, en Zeel. D. I. bl. 272. 620. D. II. bl. 176. NIEUWLAND (Pbteds). zoon van Cornelis Nieuw- land, een w^'nkooper en Van Fetronella Koolbrand, broeders doohter van Govert Koolbrand, Burgemeester en Baad in de vroedscbap te Botterdam, werd aldaar 16 Sep- tember 1722 in den Honttain geboren. Zeven jaren lang bezocht hy de Latijnsche schooI zijner geboorteplaata en ge- noot afzonderlijk onderwijs van den beroemden Jensius, van den Philoloog Dumont en van den Philosooph Frescaiode, vervolgens ging hij naar Utrecht, waar hij inzonderheid van het onderwijs van Wilhelmus ablr- h 0 V e n gebruik maakte. Den 12 October 1746 verdedigde hü aldaar eene dissertatie de Gnosticorum Systemate, die hem als een grondig geleerde bekend maakte. ln 1748 werd hij predikant te Nieuwenlioorn en de Gooten, onder de classis van Hoorn en Patten, in 1750 te Vlissingen. Hier staande, viel hem de eer te beurt uit naam des kerkenraads Willem IV den 5Junü 1751 te verwelkomen als beer van Vlissingen (1), Deze aanspraak gaf mede aanleiding dat hij in 1752 te Haarlem werd beroepen. Gaarnc had de regering van Botterdam hem tot leeraar benoemd gezien, doch zulks mlslukte door de tegenkantingen van verre het grootste gedeelte van den Kerkenraad, zoodat er zieh de Staten van Holland mede moesten bemoeijen. In 1757 vertrok hij naar ’s Hage, waar hij in 1757 zijn emiritaat verkreeg en den 30 September 1795 overleed. Hij huwde den 25 van Zomermaand 1750 te Rotterdam met Maria Margaretha Mees, dochter van Georgias (1) Zijn aanspraak is gedrokt cn de gesehiedenis der inholdiging opgesteld door D. F. Hnet, bl. 25.^26. Digitized by Google 248 Mees, kassier of makelaar in ^Iden aldaar, kleinzoon vaa den Eotterdamschen predikant 6. Mees. £r bestaat ran hem een portret door J. Houbraken naar A. Schouwman gegrareerd. Het stelt hem op 87 jarigen leeftijd voor en is rersierd met een Latijnsch gedieht van Jac. Brahd en een Hollandsch van Car- Vlieg. Hij was lid van het Zeeuwsoh Genooischap en een vlijtig beoefenaaar der fraaije lotteren in den ruimaien zin des woords, vooral der Joodsohe oudheden en kerkelijke gesebiedenis, waarvan hij in verschillende werken blijken gaf. m schreef : Noodige aanmerkingen iegtn Probus over het beetaan van Spoken ’s Hage, 1766 8. Letter- en oudheidkvndige verluetingen of ophelderende aan- merkingen over verecheidene bijbelsche, kerkelijke, waereldlijke en tvijsgeerige kewsloffen ’a Hage 1765 — 1767 4 d. m. portr. Lectiones, en Otia exegetica of uitiegkundige vermaaklijk- keden, bevat in verecheidene Brieven over vele bijbelplaataen en eenige stukken over de kerkgeachiedenia, 2 d. ’s Hage 1778—1775, Txoee oordeelkundige Brieven over de Latijnache en Qriekache woorden Charivarium, Acacia, Aphentea en Cyrarüdea ’s Hage 1773. Vermaaklijkheden uit de kerkdijke geaehiedenia ’s Hage 1770. Zie Vroigkhert, Vliee. Kerkhemet, bl. 2S7 volgg. Boeke. rf« gel. teer 1795, bl 508 j Z en 0, Ferluet. (voorr.) Ypeij, Getek' d. Cirutel. Kerk im de XVIII eeuw, I). VlU bl. 448; Glasius, Oodgel, Nederl, S c b o t e I, Kerk. Bordr. D. 1 bl; 501 Nederl Jaarb. 1755 bl. 1150 — 1178. Kobnsco deiiiveconrt. Ar* r e u b e r g, Naamr. bl. 378, 379 ; Maller, Cat, v. Fortr. Boekz, der Gel. Wer. 1748. o. bl. 486, 735, 49 a. 1749. bl. 371, 491, 1750. tt, bl. 121, 242, 1751. b. bl. 475, 1752. a. bl. 211 b. 371, 675. NIF.UWLAND (Petrus), eenigezoon van Bare ndNieuw- land (2) en van Maretje Klinker t, werd den 5 No- vember 1764 in de Diemermeer geboren en opgevoed. Zijne ouders waren zijne eerste leermeesters en gaven hem omierwijs in het lezen, schrijven en rekenen, waarbij zijn vader hem bovendien in de beginselen der wiskunde onderrigtte, zoo dat hij met de 6 eerste bocken van E u c 1 i d e s bekend werJ. Reeds zeer vroeg openbaarde hij een dichtelijken geest, en reeds op zeven jarigen leeftijd vervaardigde hij eenige versjes, ( 3 ) Ueze was mr. timmennan, geb. 10 Febr. 1708 te Norden in Oost-Friesland. UiJ stierf 28 SepC. 1779 te Uiemeruieer. Zga zooD vervaardigde bij die gelegenheid een gedieht, opgenoraen in z|jn Nagel gedickten bl 141. De vader behoorde tot de Doops* gezinde gemeenfe, de moeder was de onvermderde Angsburgsche confewie toegedaan, de zoon lidmaat der gereformeerde gemoente. Digitized by Googie 249 die van dien aard waren dat eenige Amaterdamsche heeren hem, toen hij nog maar lO'/ijaar oud was, kwamen bezoeken en zyno versjea in 1775 lieten drukken. Hierdoor meer bekend geworden, iuzonderheid bij den eerwaardigcn eu menschlie* venden Bernardus de Bosch, nam deze op zieh voor zijne opvoeding te zorgen en bij zieh aan huis. Zijne vrouw Catharina de Vries, dieNieuwland als een tweede moeder vereerde, was hem behulpzaam in de taak der opvoeding ; Jeronimas de Bosch belasttc zieh iuniiddels met den vluggen knaap in de oude talen te onder- wijzen. By dit onderwijs werden de reeds gclegde gronden der wiskunde, onder opzigt van den verinaarden A e u e a e, verder beoefend en in de uren van uitspanning een schat van historie- kennis en aanverwante wetenschappen verwotven. In 1777 werd hij tot de leasen der Amsterdamsche hoogleeraren toegelaten, sprak in 1780, onder voorzitting van Toi- lins, eene door hem zelven opgestelden Latijnsche rede» Toering uit, en verdedigde drie jaren later, onder Wyttenbach, een verhandeling de Musonio Rufo Philosopho Stoico. Terwijl N i e u w 1 a n d zelf nog onderwijs geuoot strekfe hij reeds andere jongelingen tot onderwijzer. Van September 1783 tot in Junij 1784 woonde hij ten huize van den heer de Graeff, heer van Zuid-Polsbroek, in hoedanigheid van gouverneur van diens hinderen. Reeds in het volgende jaar (1784) werd bij ander de kandidaten geplaatst tot het hoogleeraarambt in de La^nsehe letterkunde te Franeker, door den dood van J. Schräder opengevallen, en begaf hij zieh naar Leyden om de leasen van Ruhnkenius Valkenaar en Pestei bijte wonen. Tot dat tijdstip had hij zieh bijna gelijktijdigop Letter- Wis- en Natuurkonde toegelegd, maar nu bepaalde hij zieh voomamelijk tot de laatste dier wetensehappen, om ze als hoofdstndie te volgen. De vermaarde van Swinden, juist naar Amsterdam verplaatst toen Nieuwland van Leyden terugkeerde, werd nu zijn Toornaamste leermeester in de Wis- Natuur- en Sterrekunde, terwijl hij inmiddels om dezeu hoogleeraar te Franeker te ver» vangen, onder de eandidaten werd gcsteld. ln 1788 onderging hij te Leyden de gewone ezamina in de wijsbegeerte en wis- kunde, en werd tot eandidaat in deze wetenschappen aangeno- meu, en toen na het einde van dit jaar de leerstoel der philo- sophie en sterrekunde wederom te Franeker open viel, door het vertrek van S. J. Brugmans naar Leyden, werd hy ook wederom onder de eandidaten tot dien post benoemd. De körnst van van Swinden te Amsterdam gaf de llollandsche Admiraliteit aanleiding tot het verbeteren van Neßrlands Zeuvaartkundc, zoo door het geven van een geschikt leerboek aan de stuurlieden als door het overbrengen van geschikte sterrekunJige tafelen en uitgaven van verbeterde Zee» Digitized by Google 2B0 kaarten, en op het voorstel van genoemden hoogleeraar werd Nieuwland in April 1787 lid der commissie tot het be> palen der lengte op zee en de verbetering der zeevaart* künde. Deze benoeming was de eerste atap tot zijne be* vordering. Twee maanden daarna werd hij, uitboofde van het vrijwillig vertrek ran Hennert, in diens plaats te Utrecht beroepen tot hoogleeraar in de trijabegeerte, wia* en aterrekunde. Hg nam dit beroep aan, en maakte zieh gereed derwaarta te vertrekken en zijne oratio de insignibua Attrono- miae incrementis novissime capti» et etiamnum sperandis uit te apreken, toen hem berigt werd dat Hennert teruggekeerd en zijne aanatelling voor onenttig verklaard waa. Twee jaren later (29 April 1789) werd hij door de rege* ring van Amsterdam, in plaata van den overleden P. Stinatra, aangeateld tot doctor in de zeevaartkunde. Hij aanvaardde die betrekking den 1 September met eene redevoering over het nut dat de uitvinding mn de Zeevaart aan de mensckelijke maatachappij in het algemeen heeft toegebragt, en in het ver- volg nog doet verwachten. Met den grootsten luat en ijver verrnlde hij de pligten van dien poat, die hoofdzakelijk het onderwijs in de stuarmanakunst medebrengt, zoodat hij zelfa het beoefenen van de hoogere deelen der wiaknnde staakte, waarin hij zelfa Euler overtroffen zou hebben, doch hij of< ferde zgn roem aan zijn pligt op, en zeide bij gel^enheid dat men hem dit voorhield: ilk zal dan geen Eni er kunnen worden! Ik zal dan trachten Ne6rlanda Dalrymple te zijn.” Ter verzachting van het amartelijk verlies van zgne hnis- vrouw Anna Hartwigina Pruyaaenaar (29 Maart 1792), met welke hij 24 Julij 1791 was gehuwd deed hij eene bui- tenlandache reis naar Gotha, om zieh, onder het geleide van den beroemden von Zach vorder in de sterreknnde te oefe- nen. Niet alleen van dezen en andere geleerden aldaar genoot hij vele blijken van achting en vricndschap, maar ook zelfa van de regerende hertogin van Saxe-Gotha, die zelve de wia- kundige wetensebappen beoefende, en naderhand met Nieuw- land eene belangrijke briefwisseling onderhield. Brandende van verlangen zijne kundigheden te vermeerderen, legde hij zieh toe op de proefondervindelgke natuurkunde en wel dat gedeelte hetwelk tot de sebeikunde behoort. Om zieh daarm te oefenen, vond hij eene uitstekende gelegenheid in het acheikundig geuootachap, door den noogleeraar N Bondt, J. B. Deimann, A. Paeta van Troostwijk en A. Lauwerenberg opgerigt. Hij liet zieh tot lid aannemen, veratond in zeer körten tijd volkomen de tbeorie der schei* künde, en las den 24sten Mei 1791 in het Departement der natuurkunde van de Maatachappij Felix Meritis eene Scheta voor van het Scheikundig leerstekel van La Voisin, ja Digitized by Google 251 WB8 in Staat de acboone ontdekkingen van dit genootschap in de Franache taal gemeen te maken in de Recherches Phytico» Chymique» en in het Journal d« Phytiqw, 1792 — 1794. Den laten Jnnij 1793 werd hij te Leyden, in plaats van C. H. Damen, tot hoogleeraar der natuurknnde, boogere wiskonde, burgerlijke en krijgsbouwkande, watervreeg^ en aterrekunde aan» gesteld. Hij aanvaardde dien post met eene redevoering de Ralione Disciplinarum pkysicarum eurn ratione Eiigantiorwn quae vocaniw Uterarum comparata ex utrarumque naturä ä- luatrata, tEeeds bad bij zieh aangegord om den roem van ’slands hoogeschool door zijn’ roem bij de goleerde wereld te band- haven ; reeda vloeide de menigte naar dit scbonwspel zamen, om den geleerde te bewonderen, die op zoo veel mindere tooneelen al de blijken zijner voortreffelijkbeid had aan den dag gelegd; reeds was het echouwtooneel der eere beklommen; reeds toonde hij de grootheid zijns persoons aan de opgetogen menigte, en ihet gordijn viel.” Het gordijn viel den 14 November 1794, en Nieuwland verliet onder tränen en Inide toejuichingen tevens het aardsch tooneel, op hetwelk hij, in iiaauwel^ks dertig jaren, langer dan eene eeuw de heer- lijkste gaven en voortreffelijkste bekwaamheden ten toon ge- spreid, en ieders lof, goedkeuring en bewondering vemomeu had. Zulks had hij ook als dichter: niet slechts gaf hij proeven van zijn dichterlijk genie in de Latijnsche en Fransohe talen, maar vooral toonde hij zijn grooten dichtelijken aanleg in de vaderlandsche letterkunde. Met zijn elfde jaar had het Haagsch dichtgenootsohap hem tot zijn kweekeling aangenomen, en plaatste dadelijk een zijner vroegste gedickten onder zijne werken.” Het lijdt geen twijfel (wij stemmen het een zjjner lofredenaars toe), of bij zon de bräte dichters gedvenaard, welligt overtroSen hebfaien, Indien hij zieh geheel de dichtkunst had toegewijd. Levendige verbeeldings- kracht, kennis van de werken der natuur ; ervarenis in ge* schiedenissen en oudheid, grondige kennis van de oude en bijua alle Europesche levende talen, die hij genoegzaam zonder onderwija had aangeleerd, en alle de overheerlijke dichtstukken welke h|j zieh had eigen gemaakt ; een gehengen dat hen, allen te geschikte tijd te binnen bragt; een fijn gevoel van het dichterlijk schoon, en Sonderlinge bekwaamheid om onze taal en bare talrijke bui* gingen en sierraden te gebruiken, in ddn woord al wat den dichter uildrnkt, vond zieh in Nieuwland vereenigd.” Deze getuigenis wordt bevestigd door zijne in 1788 uitge- geven gedickten, en den bundel dergelijke gedickten in 1797 door A. de Vries aan het licht gebragt en sedert nog tweemaal berdrukt, Siegenbeek, van Kämpen, J, de Vries, de Clercq, en anderen hebben breedvoerig over zijn poezij gehandeld, en wij vergonoegen ons naar hunne Schriften in Digitized by Google 252 de noot te verwijzen. Aan eeretitels heeft het Nieuvland niet ontbroken. Hem werd achtereenvolgend het lidmaatschap van de genootschappen van Erfurt, Utrecht, Haarlem, Rotter- dam, Vlissingen, en van de Maatschappy van Letterkunde te Leyden opgedrongen, voorts werd hij tot titulair lid van het Departement der Phyaica en Felix Meritis, in 1783, en later tot honorair Hd benoemd. Even voor zijn dood was hy door de Maatschappij van Gottingen tot medelid verheven, Zijn stoffelük overschot werd, volgens zijn begeerte, op het kerkhof te Diemen ter rüste gebragt. Spoedig na zijn over- lijden schreef de boogleeraar Brugmans een kort levensberigt van den overledene. Op den 24 hiovember, en das tiendagen na z|jn overlijden, hield de Student J. W. van Sonsbeeck in de groote gehoorzaal der Leydsche acoademie eene sierlijke Nederlandsche redevoering aan de nagenachtenis van Nieuw« land gewijd, waarna D. J. van Lennep een schoon La- tynsch treurdicht uitsprak. Den 1 December vierde dr. J. P. Michell in het genootschap Concordia et ühertate de na- gedachtenis van zijn vriend met een karakteristike redevoering, en den 24 December hield de hoogleeraar van S winden een lijkrede op hem in de maatschappij Felix meritis. Er bestaan verschillende afbeeldingen van hem. Hij schreef; Dieser latio Phäosophico-^tica de Mxuonio Rfifo, PhUosopko Stcico, Amst. 1783, 4o. Redevoering over het Nut dat de uitbreiding van de Zeevaart aan de Menschelijke Maatschappij in het algemeen heeft toege- bragt, en in ’t vervolg nog doet vetnoagten, benevens de aan- spraak gedaan bij den aanvang der openbare lessen, etc. Amsu 1789, 4o. Zeevaartkunde, met platen, Amst. 1798, 8o. Schets van het Scheikundige Leerstelsel van Lavoisin, Amst. 1792, 8o. Later herdrukt in het N. Algemeen Magatijn van Wetenschap, Kunst en Smaak, D. I. bl. 389. Oratio de ratione disciplinarum phgsicarum, cum ratione elegantiorum litterarum comparata, 4o. maj. 1794, L. B. Almanakken ten dienste der Zeelieden, van 1788 tot 1796, en eene verklaring van dezelve, afzonderlijk uitgegeven; ge- schreven met medewerking van den heere professor van Swinden. Met denzelfde uitgegeven eene Verband, over de lengte der Zee, en Tafelen daartoe betrekkeUjk; — eene over den Sex- tant; — eene over het werktuig van Le Guin, en eenige be- rigten over de ZeevaartkurAe. Rechtrehes Physico-Chemiques par MAI. J. R. Deiman, A. Paets van Troostwijk, P. Nituwland, N. Bondt en Lau- renberger, Amst. 1792. In het Algemeen Magasijn: Digitized by Googie 253 Verhand. over het Syntema La Voisin. Vorhand, ovor de gevoeligheid van het hart. Vorhand, over de betrekkelijke waarde der verechillende takken van menecheUjke kennie en kunet, alle voorgelezen in FeUx Meritie. In Bode’s Supplementband zur Aetronomischea Jahrbuch. üeber die Methode von Douwea. üeber die Schiefe der Ecliptik. In Konst- en Leiterbode, 1792, 1793: Verslag wegene den Heere N. Bondt. Over de algemeene maten. In Kunstliefde spaart geen Vlijt, D. IV. bl. 194, v. 188: Gedichten. Hy Tertaalde de Lat. verhandelingen van Wyttenbach en de Bosch Over de geoodena der Ouden wegena den ataat der tiden na dit leven, bekroond door Teylers Godgeleerd Genootschap en uitgegeven in het 4de deel van deszelfs Ver- handelingoi, als ook Hottinger’s Lat. verhandeling Over het waar en valsch vemuß, in ms. op de Bibi, der Maats, van Ned. Lett. Zie Cat. D. 11. bl. 483. Gedichten^ Amst. 1788. Nagelaten Gedichten, uitgegeven door A. deVries, Haarl. 1797, 1816, 1827. Twee Gedichten van P. N. oud tuaachen de 12 en 19 jaren; het eene » Gedenk te aterven” en het andere • Op den Nijd," het laatste afgeschreven naar den druk 1 blad 4o., in ens. op de Bibi, der Maate, van Ned. Ldterk. Zie Ccd. D. II. bl. 48U. Gedichten en Redevoeringen, met portr. Amst. 1824, 8o. Op den ZeeaUsg tuaachen de HoUandsche en Engelache Ea- quadera, 5 Augustus 1781. Op het graf van Wolter Jan Baron Bentinck, Schout bij Nacht ent-, overleden 23 Auguatua 1781 aan zipte wonden in den aeealag ent. ontfangen, 4o. Aan Mr, G. de Graeff en Christ, van Herzeele, wegena het verlies van kunne oudate dogter, Maria Joh. de Graeff, over- leden d. 22 October 1781, in den ouderdom van 10jaar,4o. Ter Gedachtenia van mijne echtgenoole A. H. Pruysaenaar enz. Amst. 1792, 8o. Zijne papieren, de wis- en natuurkunde betreffende, heeft hij vermaakt aan den hoogleeraar van S winden. Zij komen voor op Catalogue dune coU. de maa, delaiaaetpar Mr. J. H. van Swinden, Amst. 1866, p. 6. Op denzelfden Catal. p. 83, komt voor: Een groote verzameling ongedrukte en vela uitgegevene gedachten van P. N. allen in handa. van den Schrijver. Ook een gedrukt vera, op het onweder, vervaardigd in den ouderdom van 1 0 jaar en andere atukken, cu p. 70een brief aan B e r n. B 0 8 0 h en een gedrukt op de dood van Mej, S, A, Hop. Digitized by Google 254 Zie Saxe, Onom. T. VIII. p. 427, 448; Speyert Tan der Eiik, Orat. de ti Math. p. 1 — 4 , 20 — 83; Heringa, Audit, p. 27, 213 seqq. Bibi. Crit, V. II. Part. IV. p. 128—130; J. Lnzac, Orat. de Soerale Cive, p. 41—45, 208 — 211; Wytton» bach, Vita Ruknkenii, p. 209, 211; Elog. T, Hemtterk. Vita D. BMknkeuii cet. ed, i. T. Bergman, p. 237 sq. J. G. te Wat^, Append. Narrat. de rebut Acad. p, 137; Galerie det Contemp. c, T. Biogr. üniv. i. T. 2iouv. Biogr. Genir. i. t. Oet. det P. If. in N, Bel. Europa, T. XV. S. 820; E . Alg. KouH- en Lett. 1794. no. 149 (deze biographie is door S. J. Brngmanz, en met aanteekk. oTcrgenomen in Nienwl. Nagel. Ged. Haail. 1827); Lijkrede op P. N. d, 24 van Winterm. 1794 uitgetpr. te Amit. in de Maaii. Felix Meritit, door J. H. van Sieinden, Amst. 179.5. 8o. lett ter uaged, van P E. door J. P. Michell, voorgeleten in ket Gen. Coneordia et Uberiaie, 2 Dec. 1794, Amat. 1794, 8o. met faosim. van een Lat. gedieht; Ter Naged. van P. N. door J. IV. i>a» Soatbeeck en D. J. van Lennep, Lcyd. 1794; Siogenbeek, Get. der Leydtehe Hoog. D. I. bl 327, 328, 424. I). II. bl. 235, 236, 4l4;S. Banr, Lev. van Oedenkw. Mannen en Vmto. D. I. bl. 328; Dez. Lebentg. B. II. S. 200—214; Witsen Geysbeek, B. A. C. Woord. D. IV. bl. 479 Tolgg. van Kempen, Bekn Get. der Lett. en Wet. in Ned. D. II. bl. 399 volgg. M. Siegen beok, Bekn. Get. der Ned. Lett. bl. 280; J. de Vries, Proeve eener Get. der Ned. Bieklk. D. II. bl. 307—326; W. de Olercq, Over den invloed der vreetnde Lett. op de Ned. in de Verk. tan ket Kon. Ned. Initit. D. III. bl. 321; A. de Vries, Voorr. voor de derde ütig. der Ned. Ged.; Collot d’Escury, Moll. Boem in Kuntt. en Wet. ü. IV (I) bl. 98 (2) bl. 354—357, 464, 465. A. III bl. 296, 227; Sn el- laert, Schett eener Get. der Ned. Lett. bl. 185 — 187, 197; j, p. Tan Capelle^ Redet, over de Verd. der Amtierd. M. 56; Bowring, Leit over de Holl. Taal* en Lett. bl, 69; Lnlofa, Toel. en Bed. bU 68; L. G. Visscher, Bloeml. uit de bette Schriften der Ned. Ihckt. D, III. bl, 263—273; Vervolg op Wage- naar, Vad. Ge». D. XIV. bl. 165, XLVI. bl. 215, L. bl. 851, LII. 'bl. 158; D. J. van Lennep, Eutt. Manp. p. 75 seqq. S. P. J. (J. P. Schollen), Klinkd. op ket »ftierven van N. 1 bl. fol. Big ket graf van P. N. overl. 14 Not. 1794. Een VadeeL en vriendtchapminnend Diekttt. gr 8o. Amst. Bij de betckouiv derafb. van ket Gedenkleeken ter uaged. van P N. door J, P. Uichetl, Amst. 1796; Nleuvtenltais, Woord. der ZamenUt Kobns en de Rive- coart. Möller, Cad. van Partr.; Cal. der Xaait. van Ned. Lett. D. I. bl. 277, 297, 300, D. II. bl. 467, 480, 483; in Boekt. Not. 1837; Baner, Lebentgetn. 2B. S. 209 — 214; M.B. L. Mandworterb. Th. IV. S. 60, 61. 