title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En effet, lui dis-je, j ’6tais sur le point de soutenir une proposition qui n’est pas, je crois, un paradoxe, et dont vous etes en tout cas meilleur juge que personne; je disais que les grandes colo- ristes ne font pas le ton local, et avec vous je n’ai pas besoin sans doute d’aller plus loin. Eugene Delacroix fit deux pas en arriere, selon son habitude en clignant les yeux: ,,Cela est parfaitement vrai, dit-il, voila un ton par exemple, (il montrait du doigt le ton gris et sale du pave) eh bien, si l’on disait a Paul Veronese: peignez-moi une belle femme blonde dont la chair soit de ce tonla; il la peindrait, et la femme serait une blonde dans son tableau Van ,,snotkleurtjes” gesproken, men moet niet de kleuren van een schilderij mijns inziens op zichzelf beschouwen, een snot- kleurtje als het bijvoorbeeld tegen krachten van bruinrood, van donker blauw of van olijfgroen aan Staat, kan een heel teer en frisch groentje van een weiland of korenveldje uitdrukken. En toch geloof ik dat de Bock, die zekere kleuren ,,snotkleuren” gedoopt heeft, dit bovenstaande zeker niet zoude tegenspreken eigenlijk — want ik heb hemzelf eens hooren zeggen, dat op som- mige schilderijen van Corot, in avondluchten b.v., tonen zitten 4M die op ’t schilderij heel lichtend zijn, en op zichzelf beschouwd eigenlijk een tamelijk donkerey grijsachtige toon zijn. Thuis zullen zij U ook spoedig schrijven en bedanken U voor Uw brief. Doch om nog even op die kwestie terug te komen, dat men met een vuil kleurtje als het grijs van de straatkeien, een avondlucht of een blonde vrouw zou kunnen schilderen, als men dat nagaat, is die kwestie nog een duhbele. Want vooreerst heeft men: ,,Een donkere kleur kan licht lijken of liever doen} dit is eigenlijk nog meer een kwestie van toon. Maar dan wat de eigenlijke kleur aangaat, een roodgrijs, betrek- kelijk weinig rood, zal naarmate van de kleuren, die er naast staan, meer of minder rood schijnen. En zoo met het blauw en zoo met het geel eveneens. Men hoeft maar een heel klein beetje geel in een kleur te doen om ’t erg geel te laten doen, als men die kleur in of naast een violet- ten of lila toon zet. Ik herinner me, hoe iemand trachtte een rood dak waar ’t licht op viel, uit te drukken door middel van vermiljoen en chromaat, enz.! Dat ging niet. Jaap Maris deed het in menige aquarel door een heel klein beetje te glaceeren met roode oker over een kleurtje dat roodachtig was. En het drukte perfect ’t zonlicht op de roode daken uit. Als ik er tijd voor heb, zal ik uit dat stuk over Delacroix nog iets overschrijven over de wetten, die altijd doorgaan bij de kleuren. Ik heb wel eens gedacht, dat menschen als zij over kleur spreken, eigenlijk toon bedoelen. En misschien zijn er tegenwoordig meer Monisten dan coloristen. Dit is niet hetzelfde, ofschoon ’t heel best kan samengaan. Ik ben wel met U eens, dat tegenwoordig men dikwijls al heel moeielijk bevrediging kan vinden voor de behoefte om eens te spreken met menschen, die raad weten te geven en van wie men leert en licht kfijgt, juist zonder dat zij den leermeester uithangen, eh' tevens zonder dat zij maar enkel groote, holle woorden, die au fond of doodslaanders of algemeenheden zijn, opdisschen. Enfin, de natuur is echter iets waar men veel toch van te weten kan komen. Gegroet, denk s.v.p. om de sponningmaa.t van Uw lijsten. Geloof me, t. a t. Vincent. 4i5 371 Waarde Theo, In mijn vorigen brief geloof ik reeds U geschreven te hebben dat behalve die spinster, ik ook nog een groot mannenfiguur wou be- ginnen. Hierbij stuur ik U nu een krabbeltje ervan. Misschien herinnert ge U twee studies, die ik reeds op ’t atelier had toen ge hier waart, van hetzelfde hoekje. Ik las met veel pleizier Les maitres d’autrefois van Fromentin. En in dat boek vond ik weer op verschillende plaatsen dezelfde kwesties behandeld, die in den laatsten tijd me zeer hebben ge- preoccupeerd, en waaraan ik eigenlijk voortdurend denk, juist sedert ik in den laatsten tijd dat ik in den Haag was, indirect dingen hoorde die Israels gezegd had over in een läge toonladder beginnen en betrekkelijk nog donkere kleuren reeds licht te laten doen. Enfin het licht uitdrukken door oppositie met donker. Ik weet al wat ge zegt van ,,te zwart”, maar tevens ben ik nog niet volkomen overtuigd, dat om nu maar een ding te noemen, een grijze lucht altijd moet geschilderd worden in den localen toon. Wat Mauve doet, doch Ruijsdael doet het niet, Dupre doet het niet. Corot en Daubigny??? Nu zooals ’t met ’t landschap is, is ’t met ’t figuur ook, ik be- doel, een witten muur schildert Israels heel anders dan Regnault of Fortuny. En gevolgelijk doet het figuur er heel anders tegen. Voor mij is het, als ik U over veel nieuwe namen hoor spreken, niet altijd verstaanbaar als ik absoluut niets van hen gezien heb. En ik heb van ’t geen door U gezegd werd over ,,impressionisme ” wel begrepen, dat het iets anders was dan ik dacht het was, doch wat men er door verstaan moet, is me toch nog niet geheel helder. Doch voor mij vind ik in Israels b.v. zoo enorm veel, dat ik weinig nieuwsgierig of verlangend ben naar iets anders of nieuwers. Fromentin zegt van Ruysdael, dat tegenwoordig men in de tech- niek veel verder is dan hij. Men is ook verder dan Cabat, die soms veel van Ruysdael heeft door zijn deftigen eenvoud, b.v. in ’t schil- derij van de Luxembourg. Doch is daarom wat Ruysdael, wat Cabat zeiden onwaar of over - bodig geworden? Neen, zoo met Israels ook, met de Groux ook, (de Groux was zeer eenvoudig). Als echter ’t geen men zegt, men duidelijfc zegt, is dit in strikten zin genomen, niet genoeg? En met meer charme ’t te zeggen möge het aangenamer maken 416 27 4i7 om te hooren, wat ik niet versmaad echter, doch heel veel mooier maakt het ’t geen waar is niet, daar de waarheid uit haar eigen schoon is. De afmetingen van ommestaand motief zijn zoowat 105 x 95 c.m. en die van het spinstertje 100 x 75. Zij zijn geschilderd in een toon van bistre en bitume, die naar ’t mij voorkomt zieh er toe leent om het warme clair-obscur van een bedompt, stoffig bin- nenhuis uit te drukken. Artz zou het zeker te vuil vinden. Het heeft mij al lang gehinderd Theo, dat sommigen van de tegenwoordige schilders ons het bistre en de bitume afnemen, waarmee toch zooveel prächtige dingen zijn geschilderd, die goed aangewend, het coloriet sappig en mild en genereus maken, tevens zoo deftig zijn. En zulke hoogst merkwaardige en eigen - aardige eigenschappen bezitten. Zij eischen echter tevens, dat men zieh de moeite geve ze te leeren gebruiken, want men moet er anders mee omgaan dan met de gewone verfsoorten, en ik acht het best mogelijk dat menigeen afgeschrikt wordt door de proeven, die men er eerst mee nemen moet, en die natuurlijk niet den eersten dag, dat men ze begint te gebruiken, gelukken. ’t Is nu zoowat net een jaar geleden dat ik er eens mee begonnen ben, juist 00k voor inte- rieurs, doch in het eerst vielen ze me vreeselijk tegen, en toch bleven mij steeds de mooie dingen bij, die ik er van gezien had. Gij zijt beter in de gelegenheid dan ik, om te hooren van boeken over kunst. Als gij goede werken van lui als b.v. nu het boek van Fromentin over de Hollandsche schilders tegenkomt of ze van vroeger U herinnert, weet dan dat ik heel graag heb dat ge er eens een paar, mits over techniek handelende, koopt en afhoudt van het- geen gegewoon zijt te zenden. Ik heb plan om de theorie wel degelijk te leeren; ik beschouw dat volstrekt niet nutteloos, en geloof dat dikwijls hetgeen men instinktmatig voelt of vermoedt, tot zekerheid en helderheid komt als men bij zijn zoeken eenigen leiddraad heeft in waarachtig praktische woorden. Al zou er in een boek maar een of heel enkele dingen van dien aard voorkomen, is ’t soms de moeite waard het te lezen niet alleen, maar zelfs te koopen, juist tegenwoordig. En toen in den tijd van Thore en Blanc zijn er lui geweest, die dingen geschreven hebben, die helaas nu al in ’t vergeetboek beginnen te raken. Om nu maar eens iets te noemen. 418 Weet gij wat un ton entier en wat un ton rompu is? Zeker kunt gij het zien op een schilderij, doch weet gij ook te verklären wat gij ziet? Wat men door rompre verstaat? Zulk soort van dingen dient men te weten, ook theoretisch, ’t zij als practicus bij ’t schilderen, ’t zij als kenner bij ’t spreken over kleur. De meesten verstaan er door wat zij willen , en toch hebben b.v. die woorden een zeer bepaalde beteekenis. De wetten van de kleuren zijn onuitsprekelijk prächtig, juist om- dat het geen toevalligheden zijn. Evenals men tegenwoordig niet meer in willekeurige wonderen gelooft, niet meer in een God die grillig en despotiek van den hak op den tak springt, doch juist voor de natuur meer respect en bewondering en geloof be- gint te krijgen, evenzoo en om dezelfde redenen vind ik dat men in de kunst de ouderwetsche idees van aangeboren genie, inspi- ratie, etc. ik zeg niet moet daarlaten, doch eens terdeeg op den keper beschouwen, verifieeren en .... zeer aanmerkelijk wijzigen. Ik ontken echter ’t bestaan van genie en zelfs het aangeborene ervan niet. Doch de gevolgtrekkingen ervan, dat theorie en on- derricht altijd uit den aard der zaak nutteloos zou wezen, die ontken ik wel. Hetzelf de wat ik nu in ’t spinstertje en den ouden man aan het garenwinden deed, hoop ik of liever zal ik trachten, later veel beter te doen. Doch in deze twee studies naar het leven, ben ik een beetje meer mezelf geweest dan tot nog toe in de meeste andere studies — tenzij enkele van mijn teekeningen — ik er in slaagde het te zijn. Betreffende zwart — toevalligerwijs gebruikte ik het in deze stu- dies niet, daar ik o.a. een paar grooter krachten dan zwart noodig had, en indigo met terra sienna,pruissisch blauw met gebrande sienna geven eigenlijk veel dieper tonen nog dan zuiver zwart zelf. Wat ik wel eens denk als ik de lui hoor spreken over ,,in de natuur is geen zwart”, in de verf is ook geen zwart als men wil. Ge moet vooral toch niet in het dwaalbegrip vervallen dat de coloristen het zwart niet gebruiken, want het spreekt vanzelf, dat zoodra bij het zwart een bestanddeel van blauw, rood of geel komt, het een grijs wordt, n.l een donkerrood, geel of blauwgrijs. Heel interessant vond ik o.a. in Ch. Blanc : Les artistes de mon temps, wat hij van de techniek van Velasquez zegt, wiens scha- duwen en halve tonen meest uit incoloref koele grijzenf waarvan 419 372 zwart en een beetje wit de hoofdbestanddeelen zijn, bestaan. In welke neutrale, incolore milieux het minste wolkje of neveltje rood b.v. reeds spreekt. Nu gegroet, schrijf eens spoedig, als ge wat te schrijven .hebt, ’t Verwondert mij wel eens, dat gij voor Jules Dupre niet zooveel voelt als ik wel wenschte, ge deedt. Ik geloof zoo vast, dat als ik terugzag, wat ik vroeger gezien heb van hem, wel verre van minder mooi, ik 't nog mooier zou vinden dan ik instinktmatig altijd deed. Dupre is misschien nog meer colorist dan Corot en Daubigny, ofschoon die beiden ’t ook zijn, en wel degelijk Daubigny veel dürft in kleur. Maar bij Dupr6 is er in de kleur iets van een prächtige Symphonie, doorgevoerd} gewildj mannelijk , ik vermoed Beethoven zoowat zöo moet zijn. Die Symphonie is verbazend berekend , en toch eenvoudig en on- eindig diep als de natuur zelf. Dat vind ik er van, van Dupr6. Nu, adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Hartelijk dank voor Uw brief en ingesloten frs 200. Dank voor de opgaaf van de grootte der lijst, waarin ik denk een spinstertje te maken naar de groote Studie. Het deed me genoegen eens goede berichten van Breitner te hooren. De laatste indrukken, die ik van hem had, waren zooals gij weet nogal ongunstig, ingevolge van 3 groote lappen, die ik bij hem zag en waar ik letterlijk niets in zag dat men ’t zij in de werkelijkheid, ’t zij in een denkbeeidige wereld kon thuis bren- gen. Maar een paar aquarellen die hij toen onderhanden had, paarden in de duinen, waren toen ook, ofschoon zeer schets- achtig, toch beter. En daar zag ik dingen in, die maken ik best begrijpen kan het schilderij waar ge van spreekt, goed zal zijn. Wat betreft de Teekenmaatschappij: ik heb het primo glad ver- geten, wegens ik aan die bewuste figuren schilderde, tweedens nu ik door Uw brief er weer eens op kom te denken, heb ik er bitter weinig animo voor, aangezien zooals ik U toen van den zomer reeds zeide, ik er niets anders van verwachten zou dan een weigering van ’t gevraagde lidmaatschap, welke weigering men dan evenwel als een soort noodzakelijk kwaad kan beschou- wen, waar een volgend jaar redres op komt, en als zoodanig de demarche desnoods raison d’etre bekomt. 420 Maar aangezien het me glad door ’t hoofd is gegaan, heb ik bovendien geen een aquarel onderhanden, en zou gehaast nieuwe moeten opzetten, als ’t niet reeds te laat is voor dit jaar. En als ik U zeg, ik nu juist weer verdiept ben in twee nieuwe groote studies van weversinterieurs, begrijpt ge ik er niet voor ge- stemd ben. Vooral daar het met nog al onaangenaamheden kan ge- paard gaan, indien ik me weer aanmeldde bij de Haagsche heeren. Wat betreft die twee wevers, het eene is een stuk van ’t getouw met het figuur en een raampje. ’t Andere een interieur met 3 raampjes, die uitzien op het geel- achtig groen, dat contrasteert met het blauw van ’t goed dat op ’t getouw wordt geweven en den kiel van den wever, die weer van een ander blauw is. Maar ’t geen hier me dezer dagen in de natuur ’t meest heeft getroffen, heb ik door gebrek aan goed model ervoor, nog niet begonnen. De halfrijpe korenvelden hebben tegenwoordig een donker goudblonden toon, ros of goudbrons. Dit wordt tot een maximum van effect gebracht door oppositie van den gebroken cobalttoon van de lucht. Verbeeld U op een dusdanig fond vrouwenfiguren, zeer ruw, zeer energiek, door de zon gebronsd van gezicht en armen en voeten, met bestoven indigo grove kleeding, en zwarte muts in den vorm eener baret op de kortgeschoren hären, terwijl zij op een stoffig pad van ros violet met wat groen onkruid, tusschen ’t koren doorgaan naar hun werk, met onkruidkrabbers op den schouder of een roggebrood onder den arm — een kruik of koperen koffieketel. Herhaaldelijk in allerlei variaties zag ik dezer dagen telkens dat zelfde motief. En ik verzeker U dat het terdeeg echt was. Zeer rijk en toch zeer sober, zeer uitgezocht artistiek. En het preoccupeert mij zeer. Mijn verfrekening Staat echter zoo dat ik een beetje zuinig moet zijn met op touw zetten van nieuwe dingen in een grooter for- maat, en te meer daar het mij nogal veel aan model zal kosten; indien ik nog maar eens geschikte modellen juist van het type, dat ik in ’t hoofd heb, (ruwe, platte gezichten met laag voor- hoofd en dikke lippen, niet dat scherpe, maar vol en Milletachtig) en juist met die kleeding kan krijgen. Want het luistert hier nauw, en men heeft geen vrijheid af te 421 wijken van de kleuren van ’t costuum, daar ’t effect ligt in de analogie van den gebroken indigotoon met den gebroken cobalt- toon, opgevoerd door de geheime elementen oranje in ’t rosbrons van het koren. Het zou iets zijn dat goed zomer uitdrukt, zomer is m.i. niet mak- kelijk uit te drukken, meestal althans dikwijls is een zomer - effect of onmogelijk of leelijk; dit is mijn gevoelen althans, daar staan echter tegenover de schemeringen. Maar ik bedoel, het is niet makkelijk een zomer zoneffect te vin- den, dat even rijk en even eenvoudig en even prettig om te zien is, als de karakteristieke effecten der andere jaargetijden. De lente is teer, groen jong koren en rose appelbloesem. De herfst is het contrast der gele blaren tegen violette tonen. De winter is de sneeuw met de zwarte silhouetjes. Doch als nu de zomer is de oppositie van blauwen tegen een ele- ment van oranje in ’t goud-brons vaa ’t koren, zou men zoo- doende juist in ieder van de contrasten der complementaire kleuren, (rood en groen, blauw en oranje, geel en violet, wit en zwart) een schilderij kunnen schilderen, dat de stemming der jaargetijden goed uitdrukte. Nu ik ben zeer verlangend eens te vernemen hoe het Staat met Uw reis naar Londen enz. Het blijft nog maar weinig vooruitgaan met het loopen van Moe. Gegroet en nogmaals dank voor Uw schrijven en het ingeslotene. Geloof me t. a t. Vincent. ’t Best wat ik er op weet — voordelijst — iseenige raampjes van die grootte te nemen, dan kunnen we zien wat het best uitvalt. 373 Waarde Theo, Met genoegen vernam ik uit Uw schrijven aan Pa en Moe, dat gij plan hebt 4 Aug. naar Londen te gaan en dan van daar naar hier te körnen. Ik verlang weer erg naar Uw körnst, en om eens te weten wat ge vinden zult van ’t werk, dat ik sedert gedaan heb. ’t Laatst wat ik maakte zijn een paar nogal groote studies van ossekarren, een zwarten os en een roodbonten. Ik ben 00k weer doende geweest aan den ouden toren in de ak- 422 kers ’s avonds, waarvan ik een grootere Studie maakte dan mijn vroegere — met de korenvelden er omheen. Rappard heeft me teruggestuurd het boekje van Vosmaer, dat van U hoort; ik begon het te lezen, doch ligt het aan mij, vind het mächtig vervelend en eigenlijk in een akademischen preek- toon geschreven. Misschien vindt gij ’t zelf ook, als gij ’t weer eens inziet. Hebt gij Sapho van Daudet gelezen? Het is erg mooi en zoo hoog opgevoerd, en zoo de natuur serre de pres, dat het vrouwenfiguur leeft, ademt, en men de stem hoort , letterlijk hoort , en vergeet men leest. Als ge komt, zult ge ook nog een paar nieuwe wevers zien. De natuur is hier wel echt; het atelier blijft me ook goed bevallen. Als gij komt, moeten wij samen eens enkele boerderijen bezoeken en wevers. In October zal Rappard nog wel meer eens terugkomen is zijn plan, hij is waarschijnlijk nu weer in Drenthe. Nu ik schrijf nogal in haast, want ik zit druk in ’t werk, ik werk nogal veel ’s morgens vroeg of ’s avonds, en het is dan alles soms zoo onuitsprekelijk mooi. Gegroet, geloof me t. a t. Vincent. 374 Waarde Theo, (Aug. '84.) Wilde U nog een woordje schrijven, terwijl ge in Londen zijt. Ik dank U wel voor Uw laatste schrijven en ingesloten frs 150. Zou wel graag ginder nog eens met U wandelen in Londen, liefst echter bij echt Londensch weer, als de stad vooral in zekere oude gedeelten bij de rivier, aspecten heeft, die zeer melankoliek zijn, maar tevens een karakter hebben dat buitengewoon aangrijpend is. Dat sommige Engelschen van dezen tijd, toen zij van de Fran- schen hadden leeren kijken en schilderen, zijn begonnen te maken. Maar om datgene van de Engelsche kunst te zien, wat voor U en voor mij eigenlijk ’t interessants is, dat is ongelukkigerwijs moeielijk. Op de tentoonstellingen is het meerendeel der schilderijen meestal niet sympathiek. Doch ik hoop evenwel dat gij hier en daar iets zult tegenkomen dat Ü begrijpelijk maakt, hoe ik voor mij altijd blijf denken aan sommige Engelsche schilderijen, b.v. Chili October van Millais, b.v. de teekeningen van Fred Walker en Pinwell. Let eens op de 423 Hobbema van de National Gallery, een paar heele mooie Consta- bles zult gij wel niet vergeten te bekijken daar. o.a. Cornfield, en ook te South Kensington, waar die boerderij is, Valley farm. Ik ben erg nieuwsgierig wat U zal hebben getroffen en wat gij er zult hebben gezien. Verleden week ben ik dagelijks op ’t veld bij den korenoogst ge- weest, waarvan ik nog eene compositie gemaakt heb. Dit maakte ik voor iemand in Eindhoven, die eene eetzaal wenscht te decoreeren. Hij wilde dit doen met composities van diverse heiligen. Ik gaf hem in bedenking of een 6-tal voorstellingen uit het boeren- leven van de Meierij — tevens de 4 jaargetijden symboliseerende — niet meer den appetijt der brave menschen die aldaar aan tafel moeten körnen zitten, zou opwekken, dan de mystieke personages hierboven genoemd. Nu is de man daar warm op geworden na een bezoek op ’t atelier. Maar hij wil zelf die vakken schilderen en zal dat lukken? (Doch ik zou in reductie de composities ontwerpen en schilderen.) ’t Is een man dien ik zoo mogelijk wil te vriend houden — een gewezen goudsmid, die tot 3 maal toe eene zeer aanzienlijke col- lectie antiquiteiten heeft verzameld en verkocht. Nu rijk is en een huis heeft gezet dat hij weer vol antiquiteiten heeft, en meu- bileert met sommige heel mooie eikenhouten kästen, etc. De plafonds en inuren decoreert hij zelf, en werkelijk goed soms. Maar in de eetzaal wil hij bepaald schilderwerk hebben, en is begonnen 12 paneelen met bloemen te schilderen. 424 Blijven over 6 vakken in de breedte, en daarvoor gaf ik hem voorloopige plans van zaaier, ploeger, herder, korenoogst, aard- appeloogst, ossekar in de sneeuw. Maar of ’t iets geven zal weet ik niet, want een vaste afspraak heb ik niet van hem. Alleen met dit eerste vak is hij ingenomen, alsmede metmijn schetsjes voor de andere sujetten. Ik verlang zeer naar Uw körnst. Het blijft mij hier wel bevallen; bij tijden mis ik wel sommige dingen, doch het werk absorbeert mij genoeg. Nu groet den Heer O. voor me, als ge hem tegen ’t lijf loopt. Als ge hier komt zult ge alle boeren aan ’t ploegen vinden, en spurrie zaaien, of dit zal dan net op zijn eind loopen. Ik heb prächtige zonsondergangen gezien op de stoppelvelden. Tot ziens, t. a t. Vincent. 375 Waarde Theo, Het is volkomen terecht dat gij vraagt waarom ik U nog niet antwoordde. Ik heb wel degelijk Uw brief ontvangen met inge- sloten fr 150. Ik begon een schrijven aan U, om U er vooral voor te bedanken dat gij mijn brief schijnt begrepen te hebben, en om U dan te zeggen dat ik slechts reken op frs. 100, doch het eigenlijk er moeilijk van doen kan zoolang ’t niet vlot, doch niettemin als het frs 150 is, is er frs 50 buitenkans bij in zooverre dat onze allereerste afspraak voor ’s Hage slechts fr 100 was, en in geval we maar half goede vrienden zijn, zou ik niet meer willen aannemen. Ik kon echter dien brief niet afkrijgen, en sedert heb ik U willen schrijven, maar geen woorden voor kunnen vinden. Er is iets gebeurd Theo, waar de meeste lui hier niets van weten of vermoeden noch 00k ooit mögen weten, dus zwijgt gij dit als ’t graf — »maar dat verschrikkelijk is. Om u alles te zeggen zou ik wel een boek moeten schrijven — ik kan dat niet. Mej. X. heeft ver- gif ingenomen, in een oogenblik van wanhoop toen zij tot hare familie gesproken had, en men kwaad sprak van haar en mij, zij raakte zöö van streek, dat zij in een oogenblik (mijns inziens van besliste mania) het deed. Theo, ik had al eens een dokter ge- raadpleegd over zekere verschijnselen in haar, ik had 3 dagen 425 te voren haar broeder onder 4 oogen gewaarschuwd, dat ik vreesde zij zenuwzinkingkoorts zou krijgen, en dat ik tot mijn leedwezen moest betuigen, ik geloofde de familie X al bijzonder onvoorzichtig handelde, door zoo tot haar te spreken als zij deden. Nu dit hielp niets, in zooverre niet, dat de lui mij twee jaar uit- stelden, en ik hier meest beslist niet in wou treden, daar ik zeide als er hier van trouwen kwestie zou zijn, het zeer spoedig moest zijn of niet. Nu Theo gij hebt Mm. Bovary gelezen, herinnert gij u de eerste Mm. Bovary, die stierf in een zenuwtoeval, zoo iets was het hier, doch hier gecompliceerd door innemen van gif. Zij had dikwijls als wij rüstig wandelden of zoo tot mij gezegd ,,ik wou dat ik nu sterven kon ’ ’ — ik had nooit daarop geattendeerd. Op een morgen echter valt zij op den grond, ik dacht nog niets dan aan een beetje zwakte. Maar het werd erger en erger. Enfin nu begrijpt ge de rest. Het was strychnine dat zij nam, doch de dosis is wat te klein ge- weest, of wellicht heeft zij om zieh te verdooven Chloroform of laudanum er bij genomen, wat juist tegengif tegen strychnine zou wezen. Maar kortom zij heeft toen nog spoedig het tegengif genomen dat de dokter voorschreef. Zij is direct geexpedieerd naar een dokter in Utrecht, en het heet ze op reis is. Ik geloof dat het waarschijnlijk is zij geheel genezen zal, doch er zal mijns inziens nog zeker een heele poos volgen van zenuwlijden — en in welken vorm — serieuser of minder serieus zieh dat openbaren zal, is juist nog de kwestie. Maar zij is nu in goede handen. Doch hoezeer ik terneergeslagen ben door deze gebeurtenis, zult gij begrijpen. Het was zoo’n doodsangst kerel, wij waren alleen in ’t veld toen ik dat hoorde. Maar gelukkig is althans nu het gif wel uitgewerkt. Maar wat is dan toch die stand en wat is dan toch die godsdienst, die de fatsoenlijke lui er op na houden, o het zijn eenvoudig absurde dingen, en die de maatschappij tot een soort gekkenhuis maken, tot een averechts verkeerde wereld — o dat mysticisme. Ge begrijpt dat in deze laatste dagen alles, alles mij door ’t hoofd ging, en ik geabsorbeerd was in deze trieste historie. Nu zij dit geprobeerd heeft en ’t is niet gelukt, krijgt zij denk ik wel zoo’n schrik, dat zij ’t niet licht voor de tweede maal probeeren zal, een mislukte zelfmoord is ’t beste geneesmiddel voor zelfmoord 426 in ’t vervolg. Maar als ze zenuwzinkingskoorts of hersenont- steking of zoo krijgt, dan. . .. Doch deze eerste dagen nu is alles vrij goed gegaan met haar; alleen ik vrees er nog wel gevolgen zullen komen. Theo, kerel, ik ben er zoo van ontdaan. Gegroet, schrijf mij eens een woordje, want ik spreek hier met niemand. Adieu, Vincent. Herinnert gij U die eerste Mm. Bovary? 376 Waarde Theo, Ik schrijf U er nog een woordje over heen, om U te zeggen dat ik wel hoop heb de patient er boven op komt, ofschoon ik wel voorzie de gevolgen in den vorm van zenuwlijden en serieus en langdurig kunnen blijken. Veel, heel veel hangt hier af van omstanders en familie, die eigenlijk geen beter dienst kunnen bewijzen dan haar vriendelijk te behandelen, als wäre er niets gebeurd, of als ze dat niet kunnen, maar te zwijgen. Ik heb vandaag van haarzelf uitvoerige berichten gehad, en haar broer vertelt mij hij ook bericht heeft gehad. Dat dit mij sterk agiteert, die heele geschiedenis, zult gij be- grijpen als ik U zeg, hoe juist in dien brief dien ik heden ontving, ze zegt ,,dat niemand van haar familie haar eigenlijken gemoeds- strijd begrijpt, dat zij probeert om zieh af te leiden, maar dat zij niet goed kan, en meestentijds stil in haar kamer zit met een boek of een of ander, dat ze van mij heeft gekregen. ’ ’ Ge begrijpt wel goed, dat als ik U schreef ’t me denken deed aan een passage uit Mm. Bovary, er hier niets is dat met de tweede Mm. Bovary, over wie ’t boek eigenlijk is, te maken heeft, doch alleen de eerste Mm. Bovary, van wie bijna niets Staat dan dat eene hoe en waarom zij stierf, op ’t hooren van een siechte tijding betreffende haar vermögen. Hier was de oorzaak tot desperatie niet een siechte tijding be- treffende haar vermögen, maar de wijze waarop men haar ver- weet dat zij te oud was en dat soort van zaken. Enfin, binnenkort, betrekkelijk over een dag of 14 of 3 weken zal ’jt zieh wel decideeren, of er al dan niet nog eene gevaarlijke zenuwziekte zieh openbaart. Gegroet, ik ben altijd nog erg ontdaan hierover. Tot Pa en Moe moet ge er maar niet over spreken. t. a t. Vincent. 427 377 Waarde Theo, Met een woord wou ik U zeggen, dat ikzelf eens naar Utrecht ben gegaan om haar te bezoeken. Dat ik ook met haar dokter, waar ze in huis is, een gesprek heb gehad, juist om zijn advies in te winnen wat ik hier doen moest of laten moest in ’t belang der gezondheid en toekomst van de patiente, öf wel doorgaan öf wel me retireeren. Willende in deze kwestie geen anderen raad dan dien van een geneesheer. En ik heb gehoord dat het gestel zeer geschokt is — ofschoon zij beter wordt — dat trouwens, volgens den dokter die haar van kind af heeft gekend en ook de dokter van haar moeder was — zij altijd een zeer debiel gestel is geweest en altijd blijven zal, dat voorloopig zooals de zaak nu Staat er twee gevaren zijn, dat om te trouwen ze te zwak is, nu althans, en tevens tegen eene scheiding ook niet tegen kan. Dat dus als er een tijd nog overheen is gegaan, ik een beslisten wenk zal ontvangen wat voor haar ’t beste is, scheiden of niet scheiden. Vrienden blijf ik natuurlijkerwijs in alle geval met haar, weder - zijds zijn we misschien te veel gehecht. Ik ben haast den heelen dag toen met haar samen geweest. Ik ben dien dag nog even bij Rappard geweest, doch hij was niet in stad. Deze laatste week heb ik nu ’t laatste der 6 doeken voor Her- mans: Houtsprokkelaars in de sneeuw, ook ontworpen. Zoodat ze nu alle 6 bij hem zijn om ze te copieeren; als hij daarmee klaar is, en ze zijn dan terwijl goed door en door droog geworden, ga ik er weer op werken om ze op te voeren tot schilderijen; ik wenschte wel, dat gij ze alle 6 bij elkaar eens zaagt in de vakken, waar zij voor gedestineerd zijn. Hij copieert wat teekening be- treft zeer correct, doch zijn kleur is m.i. siecht, en wat de mijne aangaat, de warmgrijze, dikwijls bitumeuse toon, dien ik door- voerde, harmonieert met het houtwerk en den stijl van de kamer. Gegroet, t. a t. Vincent. Het is voor mij verdomd touchant dat deze vrouw zegt in een soort triomf, (terwijl ze toch zoo zwak was en verslagen door 5 of 6 andere vrouwen, dat ze vergif nam) als had ze een overwin- ning behaald en als had ze rust gevonden: ,,ik heb eindelijk toch liefgehad ’ 428 Daar heeft ze altijd omheen gedraaid vroeger. Ikzelf heb dezer dagen soms leed dat me ziek maakt, dat zieh niet laat afleiden of verdooven, maar enfin. Ik heb haar , veel vooruitziende, altijd gerespecteerd betreffende een zeker punt wat in ’t sociale haar onteeren zou, ofschoon als ik gewild had, ik haar in mijn macht had, zoodat in ’t sociale zij wel degelijk haar positie zal handhaven, en als ze 't goed be- greep een prächtige kans heeft, om juist van die vrouwen die haar versloegen, satisfactie te krijgen en haar represaille te nemen. En daar zal ik haar aan meehelpen, maar ze begrijpt niet altijd of niet dan te laat. Enfin. Het is jammer dat ik haar niet vroeger heb ontmoet, een jaar of io geleden b.v. Ze maakt op mij nu den indruk van een cre- mona viool, die bedorven is vroeger door siechte knoeiers van reparateurs. En in den toestand waarin ik haar ontmoette, was er naar me blijkt, wel wat al te veel aan verknoeid. Maar oorspronkelijk was het een zeldzaam exemplaar van groote waarde, en nog heeft zij quand meme veel waarde. Ik zag, dat ’s ’t eenige, wat ik ooit van haar heb teruggezien, van K. een portret een jaar later genomen; was ze er minder op geworden? neen, interessanter. Dat de rust van eene vrouw ver stören , zöö als de theologische lui (soms theologen sans le savoir) zeggen, is soms een breken van stagnatie of melankolie} die veel lui bekruipt en erger is dan de dood zelf. Ze weer terugdonderen in ’t leven, in het voelen, er zijn lui die dat afschuwelijk vinden, en men moet goed wikken en wegen hoever men mag gaan. Maar als men ’t doet uit nog een ander principe dan egoisme, enfin, dan worden de vrouwen zelf wel eens woedend} en kunnen desnoods haten in plaats van liefhebben, que soit. Doch niet licht zullen ze den man, die ’t gedaan heeft, verachten. En dat doen ze wel de mannen, die ’t mannelijke in zieh hebben üitgedoofd. Enfin dat zijn diepe dingen van ’t leven. Maar wie er niet over denkt, of mee spot, terecht noemt Mouret hem ,,dupe ’ en in zijn drift zelfs ,,bete”. ‘ ^ ^ 429 378 Waarde Theo, Dank voor Uw brief, dank voor het ingeslotene. Hoor nu eens hier. Wat ge schrijft is alles heel goed en wel, en wat betreft rumoer, ik begin een beet je beter dan vroeger geprepareerd te zijn om het te coupeeren. Geen vrees dat Pa en Moe zullen weggaan b.v. Nu zijn er menschen, die tot mij zeggen: ,,wat had je je met haar te bemoeien”, dat’s eene daadzaak. Nu zijn er menschen, die tot haar zeggen: ,,wat had je je met hem te bemoeien”, dat’s een tweede daadzaak. Verder en zij en ik hebben verdriet genoeg en beroerdigheid ge- noeg, maar spijt, geen van beiden. Ziehier, ik geloof bepaald of weet zeker ze van me houdt, ik geloof bepaald of weet zeker ik van haar houd, dat is gemeend geweest. Is het ook gek geweest, enz.? misschien wel als ge wilt , maar de wijzen> die nooit iets doen dat gek is, zijn ze niet nog gekker in mijn oog, dan ik in het hunne? Dat's te zeggen tegen Uwe redeneering en andere redeneeringen. Dit alles zeg ik eenvoudig uitleggenderwijs , niet vijandig of hatelijk. Ge zegt, ge houdt van Octave Mouret , ge zeidet ge lijkt op hem; ik heb sedert verleden jaar ook het tweede deel gelezen, waarin hij me veel beter bevalt dan in ’t eerste. Ik hoorde onlangs zeggen, dat ,,Au bonheur des dames” niet buitengewoon zou toedoen aan de Verdienste van Zola, ik vind er mee van de grootste en beste dingen in. Ik heb ’t er eens op nagekeken, en ik schrijf U enkele woorden van Octave Mouret over. Behoudens enorm verschil in omstandigheden, ja rechtlijnige verschil in omstandigheden, loop ik toch meer in de Mouret- richting dan ge misschien denkt, in zake mijn geloof in de vrou- wen, en dat men hen noodig heeft, hen lief moet hebben; Mouret zegt: , ,chez nous on aime la clientele ’ ’. Denk hier eens over, en herinner U mijn leedwezen over Uw zeg- gen, dat ge ,,verkoeld” waart. Ik sprak van verschil tusschen Mouret en wat ik zou willen, en toch evenwijdigheid, ziehier. Mouret aanbidt de moderne Parijsche vrouw, goed. Maar Millet , Breton , met dezelfde passie de boerin. Die twee passies zijn een zelfde. Lees Zola ’s beschrijving van een kamer met vrouwen in de 430 schemering, vrouwen dikwijls al over de 30 tot 50 toe, zoo’n somber, mysterieus hoekje. Ik vind dat 'prächtig , ja subliem. Maar voor mij is even subliem de Angelus van Millet, 00k die schemering, 00k die oneindige emotie, of dat enkele figuur van Breton op de Luxembourg of zijn: Source. Ge zult zeggen dat ik niet slaag — ’t kan me niet schelen, vaincre of etre vaincu , in alle geval is men in emotie en beweging, en dat is meer ’t zelfde dan wel schijnt en gezegd wordt. Wat betreft deze vrouw in kwestie, het blijft mij een mysterie hoe ’t moet afloopen, maar noch zij noch ik zullen gekke dingen doen. Ik vrees voor haar, dat de oude godsdienst haar opnieuw zal ver- stijven en bevriezen met dat verdomde ijskoude, dat haar al eens in ver verleden heeft geknakt tot stervens toe, lange jaren geleden. 0, ik ben geen vriend van het tegenwoordige Christen - dom, al was de stichter subliem; het tegenwoordige christendom, ik heb het te goed in de kaart gekeken. Het biologeerde mezelf, dat ijskoude in mijn jeugd, maar ik wreek me sedert, waardoor? door de lief de die zij , de theologen, zonde noemen te aanbidden, door een h. .r te respecteeren, enz. en veel ivould be eerwaardige, godsdienstige dames niet. De vrouw is voor de eene partij altijd ketterij en duivelsch. Voor mij ’t tegenovergestelde. Gegroet, t. a t. Vincent. Ziehier uit Octave Mouret : Mouret dit : ,,Si tu te crois fort, parce que tu refuses d’etre bete et de souffrir! Eh bien, alors tu n’es qu’une dupe, pas davantage. * ,,Tu t’amuses?” Mouret ne parut pas comprendre tout de suite, mais lorsqu’il se fut rappele leurs conversations anciennes sur la betise vide et l’inutile torture de la vie, il repondit: ,,Sans doute, jamais je n’ai tant vecu. . . . Ah! mon vieux, ne te moques pas! Ce sont les heures les plus courtes oü l’on meurt de souffrance. * Je la veux, je l’aurai!. ... et, si eile m’echappe tu verras les choses que je ferai pour m’en guerir. Tu n’entends pas cette langue 431 mon vieux; autrement tu saurais que l’action contient en eile sa recompense; agir, cr£er, se battre contre les faits, les vaincre ou etre vaincu par eux , toute la joie et toute la sante humaines sont Id! Simple faqon des’etourdir, murmura l’autre. ,,Eh bien, j ’aime mieux m’etourdir, crever pour crever, je prefere crever de pas- sion , que de crever d'ennui. Dit laatste zeg niet alleen ik quand meme, maar ook zij van naturef quand meme: daarom zag ik iets groots in haar van ’t begin af, en alleen ’t is voor haar verdomd jammer dat zij in haar jeuqd zieh heeft laten overdonderen door teleurstellingen, overdonderen in dezen zin, dat de oud godsdienstige familie het actieve} ja geniale beginsel in haar heeft meenen te moeten onder- drukken, en haar passief tot in ’t oneindige heeft gemaakt. Als in haar jeugd ze haar niet gebroken hadden! of als ze ’t daar bij gelaten hadden, en niet opnieuw met 5 of 6 of nogmeer vrouwen tegen haar alleen vechtende, haar radeloos gemaakt hadden! Lees VEvangeliste van Daudet eens over die vrouwenintrigues , die hier anders waren, maar toch in zoo’n gerne. Och Theo waarom zou ik me veränderen, vroeger was ik heel passief en heel zacht en stil, nu niet meer, maar ik ben nu ook geen kind meer, ik voel soms mezelf. Neem Mauve, waarom is hij driftig en lang niet altijd tarn; ik ben nog zoover niet als hij, maar ik zal ook nog verder körnen dan ik ben. Ik zeg U, men moet als men actief wil wezen, niet bang zijn om eens iets verkeerd te doen, niet bang zijn om in eenige fouten te vervallen. Om goed te worden, denken velen dat ze er körnen zullen, door geen kwaad te doen en dat ’s een leugen, en zeidet gezelf vroeger een leugen was. Dat leidt tot stagnatie, tot mediocriteit. Smeer maar er iets op, als ge een blank doek U aanziet staren met een zekere imbeciliteit. Gij weet niet hoe verlammend dat is, dat staren van een blank doek, dat tot den Schilder zegt: gij kunt niets; het doek heeft een idioot staren en biologeert sommige schilders zoo, dat ze zelf idioot worden. Veel schilders zijn hang voor het blanke doek , maar het blanke doek is hang voor den waren hartstochtelijken Schilder, die dürft — en die eenmaal door die biologie van ,,ge kunt niet” doorgebroken is. Het leven op zichzelf keert aan een mensch altijd ook een oneindig niets zeggende, ontmoedigende, hopeloos makenden, blanken kant 432 toe, waar niets op Staat, evenmin als op een blank schilderdoek. Maar hoe niets zeggend en ijdel, hoe dood het leven zieh voordoet de man van geloof, van energie, van wärmte, en die iets weet, laat zieh niet daardoor met een kluitje in ’t riet sturen. Hij grijpt er in en doet iets, en knoopt daar aan vast, enfin breekt — ,,schendt ” zeggen ze. — Laat ze praten, die koude theologen. Theo, ik heb zoo verdomd deernis met deze vrouw, juist omdat haar leeftijd en juist misschien eene kwaal in de lever en gal haar zoo fataal boven ’t hoofd hangen. En dit verergerd is door de emoties. Toch zullen we nog zien wat kan, of wat fataal niet möge kunnen, ik doe echter niets, zonder een zeer goeden dokter, dus ik zal haar geen kwaad doen. Waarde Theo, Mijn laatsten brief kon ik niet in een anderen vorm krijgen. Maar weet dat het mij altijd voorkomt, dat het meer een nood- lottig geschil is tusschen U en mij, dan een waaraan wezelf alleen schuld hebben. Ge zegt, er komt binnenkort een expositie van ’t werk van Dela- croix. Goed. Daar zult ge zeker wel zien een schilderij : La bar- ricade, dat ik alleen ken uit levensbeschrijvingen van Delacroix, ’t Is geschilderd meen ik in 1848. Gij kent bovendien een litho- graphie door de Lemud meen ik; indien niet door hem dan door Daumier, voorstellende 00k de barricade van 1848. Ik wou gij U eens kondt voorstellen, dat gij en ik hadden geleefd in dat jaar 1848, of dergelijke periode, want bij den coup d’etat van Napo- leon is er 00k weer iets geweest. Ik zal U geen hatelijkheden zeggen — dat is 00k het doel nooit geweest — ik tracht U duidelijk te maken in hoeverre ’t verschil dat tusschen ons ge- komen is, in verband Staat met algemeene stroomingen in de maatschappij , en als zoodanig iets heel anders dan expres er op aangelegde hatelijkheden. Neem dus dien tijd 1848. Wie stonden toen tegenover elkaar, die men als typen kan nemen van al de rest? Guizot, minister van Louis Philippe eenerzijds, Michelet en Quinet met de Studenten aan den anderen kant. Ik begin met Guizot en Louis Philippe, waren die siecht of tiran- niek? Niet precies; ’t waren lui naar ik ’t zie, als b.v. Pa en groot- vader, de oude Goupil. Personen enfin, die er almachtig eerwaardig uitzien, diep — ernstig — doch bekijkt men ze een beetje scherp en 28 433 van dichtbij hebben ze iets lugubers, dofs, flauws zelfs dermate men er wee van wordt. Is dit te veel gezegd??? Behoudens variatie van positie zelfde geest, zelfde karakter. Is dat mis gezien van mij??? Quinet nu b.v. of Michelet of V. Hugo, (later) was ’t verschil tusschen hen en hun tegenpartij almachtig groot? Ja, maar op- pervlakkig zou men dat niet gezegd hebben, ikzelf heb indertijd tegelijk een boek van Guizot en een boek van Michelet even mooi gevonden. Doch in mijn geval, naarmate ik er dieper in kwam, zag ik onderscheid en tegenstrijdigheid , wat meer is! Enfin dat het eene dood loopt, vaag verdwijnt en integendeel in ’t andere iets oneindigs blijft. Er is sedert veel gebeurd. Maar ik houd het er voor, dat als gij en ik toen geleefd hadden, gij aan den kant van de Guizots waart geweest, en ik aan den kant van Michelet. En beiden consequent blijvende, met een zekere melan- kolie ons rechtlijnig als vijanden tegenover elkaar hadden kunnen bevinden, b.v. op zoo’n barricade, gij er voor als soldaat van ’t gouvernement, ik er achter als revolutionnair of rebel. Nu in 1884, toevallig zijn de cijfers net dezelfde} slechts even om- gedraaidy staan we weer tegenover elkaar, doch barricades zijn er nu wel is waar niet. De geesten, die ’t niet eens kunnen wor- den, echter wel degelijk. Le moulin n’y est plus, mais le vent y est encore. En we zijn, mijns inziens, in verschillende kampen tegenover elkaar, daar is niets aan te doen. En of ge wilt of niet, gij moet voort, ik moet voort. Doch wegens we broers zijn, laat ons ’t cou- peeren elkaar dood te schieten b.v. (in figuurlijken zin). Doch elkaar helpen kunnen we niet dermate, als twee lui die in ’t zelfde kamp aan elkaars zij staan. Neen, körnen we in elkaars nabijheid, we zouden in elkaars vuur loopen. Mijn hatelijkheden zijn kogels niet op U, die mijn broer zijt, ge- richt, maar wel in ’t algemeen op de partij, waar ge nu eenmaal in zijt. Uw hatelijkheden beschouw ik 00k niet als expres gemikt op mij, maar, ge scjiiet op de barricade , en meent U daarmee Verdienste - lijk te maken, en ik ben nu eenmaal daarin. Denk hier eens over als ge wilt, want ik geloof niet, dat ge erg veel kunt af dingen hierop, ik kan niet anders zeggen, dan dat ik geloof, ’t ± zoo in elkaar zit. Ik hoop, gij dit wat ik in figuurlijken zin zeg, vatten zult. Noch 434 gij noch ik bemoeien ons met de politiek, maar wij zijn in de we- reld, in de maatschappij , en vanzelf groepeeren zieh gelederen van menschen. Kunnen de wölken er zelf heel veel aan doen, of ze tot de eene donderbui of tot de andere hooren? of ze dragers zijn van positieve of negatieve electriciteit? Doch nu is het ook weer waar, menschen geen wölken zijn. Men maakt als individu een deel uit van ’t geheel, dat de menschheid uitmaakt. In die menschheid zijn partijen. In hoeverre is ’t eigen wil, in hoever fataliteit der omstandigheden, dat men tot de eene of tot de tegen- overstaande partij hoort? Enfin ’t was toen '48, ’t is nu *84; le moulin n’y est plus, le vent y est encore. Tracht echter voor Uzelf te weten, waar ge eigenlijk in zijt, zooals ik voor mezelf dat tracht te weten. Gegroet, Vincent. 380 Waarde Theo, (30 September '84). Hierbij stuur ik U twee photographies ; ge krijgt er ook nog later twee van wevers. Ik was voornemens 12 photographies te laten nemen — eene serie Brabantsche voorstellingen, waaronder ook de 6 welke ik voor Hermans maak. Ik was voornemens die aan eenige illustraties te zenden, om te zien werk te krijgen of althans bekend te worden. Maar ik zie er van af, daar de photograaf slechts epreuves geeft, die zonder of althans veel te weinig het eigenlijke clair-obscur teruggeven, dan veel en siecht retoucheert, en toch nog dikwijls donker laat wat op ’t schilderij licht is en omgekeerd. De wevers laat ik echter nog een proef mee nemen in carte de visite slechts, omdat ik hier zoover van de illustraties af ben, dien ik toch een middel te vinden om op andere wijze dan door woorden eenige connecties aan te knoopen. Ik hoop dezen winter verscheidene teekeningen te maken, juist ook van dezelfde composities voornoemd, en die b.v. eens aan “de London News te zenden, die, als ge ’t opgemerkt hebt, dikwijls beter is nu dan de Graphic, en onder anderen pas een zeer mooie Frank Holl heeft gegeven, en een mooi landschap met schapen. Ik heb dezen laatsten tijd juist hard gewerkt, ik geloof in ver- band met andere agitatie, zelfs me overwerkt. Tenminste ik ben 435 triest gestemd, en een en ander heeft mij dermate aangegrepen, dat ik veel dagen heb dat ik betrekkelijk machteloos ben. Ik kan niet eten en ik kan niet slapen, dat wil zeggen te weinig, en daar wordt men slap van. Maar ik zal er wel weer overheen komen, juist omdat ik vrij goede berichten heb uit Utrecht. Maar ik houd veel zorg, omdat ik vrees het lang duren zal eer zij geheel is hersteld. Misschien duurt het bij mezelf ook lang, eer ik er over heen ben. Ik blijf het erg betreuren Theo, dat ik aan de eene, gij aan de andere zij de van een zekere barricade Staat, die in straatsteenen nu wel niet meer te zien is, maar in ’t maatschappelijke wel dege- lijk nog bestaat en doorgaat. Op die lithographie van Daumier of Lemud, van wie beiden ’t ook zij, is ’t hoofdmotief juist een persoon, wiens historie ik me herinner. Er waren twee broers en die stonden aan denzelfden kant, en beiden vielen een dag na elkaar voor dezelfde zaak. 