title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: bericht komt voor den tempel te Upsala, de bezielden der drie hoofdgoden (Thor, Odijn en Freyr), de menschen-offers en het negenjaarlijkse feest (IV : 26 , 27). Tocb kan raen niet zeggen, dat deze schrijvers ons een duidelijke voorstelling geven van den loop der zaken. In het leven van An9kar is het beeld van dezen zendeling stellig een der groote en aantrekkelijke gezellen uit de zendingsgeschiedenis; hoofdzaak. Doorgaande ontsnapt ons de samenhang en de betekenis der verbaalde gebeurtenissen, die niet in het licht treden der algemene politieke verhoudingen; het verhaal legt allen nadruk op de bekeeringen door wonderen te weten gebracht, en plaatst ons telkens voor het onverklaarde feit dat het heidendom toch in weerwil daarvan ongebroken bleef heersen. Sedert 823 was de aandacht van Lodewijk de Vrome op Denemarken gericht. Aartsbisschop Ebbo van Reims begaf zich zelfs daarheen, doopte verscheidenen; maar een verblijf van enkele maanden kon geen duurzame gevolgen hebben. Een groter vooruitzicht opende zich voor de zending toen een Deensche prins, door zijn verwanten verjaagd, zich tot Lodewijk om hulp had gebracht. Met groote ceremonie werd in 826 deze Harald met zijn gezin en gevolg te Mainz gedoopt, en Lodewijk gaf hem een jongen monnik mee, Anskar, die de juiste man was om als pionier in dat land te arbeiden. Maar Harald zelf was aanvankelijk een lauwe bekeerling, hij beschermde wel de godsdienst die hij had aangenomen, maar toen hij na enkele jaren weer verdreven werd, en door Lodewijk met land aan de Friesche kust schadeloos gesteld, had de werkzaamheid van Anskar nog niet veel wortel. Intussen werd voor deze een nieuw arbeidsveld geopend, Namelijk Zweden, waar hij goed ontvangen werd, de koning hem genegen was, en nadat te Birka God door teekenen en wonderen zijn macht had getoond menigenen zich liet doopen. De tijd was voor de Duitse zending, die trouwens ook uit Hamburg-Bremen weinig systematisch en krachtig werd voortgezet en jaren lang rustte, weinig gunstig. Vooreerst waren de punten van aanraking tussen Denen en Duitsers weinig: de gehele Oostzee kust was slavisch, heidensch land, de friesche kust, het grensgebied der Duitse macht, was arm, alleen Hamburg was een gelegenheid prooi der Vikingen, die het dan ook reeds in 845 plunderden. Daarbij kwam, dat de Denen, die in die eeuwen de grote macht in Noord-Europa waren, Engeland en Frankrijk bestookten en daar geheele streken bezetten en nakomelingen stichtten, niet gezind waren hun zeden en godsdienst op te geven voor de prediking van enkele Duitse zendelingen, al mocht nu en dan een schitterend wonder, als het dragen van gloeiend ijzer, tot hun verbeelding spreken. Wij behoeven niet te denken aan krachtige organisatie, aan overtuiging of heidenschen geestijver, om te verklaren dat de Denen, evenmin als de Friezen en Saksen een eeuw te voren, van den godsdienst der vreemden niet wilden weten. Zoo is het duidelijk waarom in 1½ eeuw het Christendom in Denemarken geen noemenswaardige vorderingen maakte, ja, geen geestelijke beweging veroorzaakte. Maar in de tweede helft der 10e eeuw begon het christendom te dringen, evenwel niet uit Duitsland. Verscheidene Vikingen vorsten raadden een aantal van hun mannen waren in Frankrijk of in Engeland gedoopt, zoo reeds 878 Guthorm in Oost-Engeland, 912 Rollo in Normandie. In Denemarken zelf had nog Gorm de oude het heidendom krachtig gehandhaafd en slechts geduld; zijn zoon Harald Blatand (941—986) was de eerste christenkoning. Toen nu diens opvolgers Sven en daarna Knut de engelachtige kroon met de Deense verenigden, was dit natuurlijk niet zonder besluiten overgang tot het Christendom geschied. Ook in andere Scandinavische landen had die overgang ongeveer gelijktijdig plaats; in Zweden was Olaf Skötkondig (1008) de eerste christenkoning. Aangaande de beide andere Scandinavische landen, Noorwegen en IJsland, zijn wij meer omstandig ingelicht. Zij vereisen een afzonderlijke behandeling. Digitaled door Google Bronnen: Over de zeer omvangrijke Noordse literatuur raadpleeg men de bibliografie en de literatuurgeschiedenis. Voor de bibliografie: Th. Möbius, Catalogus librorum islandico-normannorum aetatis mediae (1856, ook Skáldatal sive poetarum recensus is daarin te vinden); Verzeichnis der auf dem Gebiete der altnordischen (altisl. u. alt norw.) Sprache u. Literatur von 1855 bis 1879 erschienenen Schriften (1880). Baanbrekend voor de studie der literatuur is geweest een verhandeling van K. Maurer, über die Ausdrücke: altnordische, altnorwegische und isländische Sprache (Abh. K. bayer. Ak. 1867), en ook zijn verhandeling Über die norwegische Auffassung der nordischen Literaturgeschichte (Z.f.d. Ph. 1). Onder de literatuurgeschiedenissen vermelden wij, met voorbijgang van oudere werken: G. Vigfusson, Prolegomena tot de uitg. der Sturmganga Saga (1878); E. Mogk (in Pauls Grundriss) en vooral Finnur Jónsson, Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie (sedert 1894 zijn I en de eerste helft van II versehenen). Wat nu de bronnen zelf betreft, zo bestaan zij uit de liederen der Skalden, waarvan een groot aantal bewaard is, gedeeltelijk in de saga's ingelascht; uit de poetische Edda, gesplitst in godenliederen en heldenliederen, te samen ongeveer 35, doch de verzamelings is niet streng afgesloten; uit de Snorra Edda, mythographisch (Gylfaginning) en over poëtica (Braga sermon, Skaldskaparmál, Hattatal); en uit proza-geschriften, saga's, met zeer verschillende inhoud: oude sagen, heroensagen, isländische familie-geschiedenissen, politieke geschiedenis, in later tijd ook verdienstelen. G. Vigfusson and F. York Powell, Corpus Poeticum Boreale (2 vol. 1883) is een uitgaaf van al wat wij van oud-Noorse poezie bezitten: Skalden- en Eddaliederen, met vertaling, inleidingen, excursies, evenwel met grote omzichtigheid te gebruiken. Tekstuitgaven der Edda van S. Bugge (1867); Grundtvig (1874); K. Bildebrand (1876); B. Stjörm (1. 1888); F. Jónsson (1888— 90); voorts het Glossar van J.G. Gering (2e ed. 1896). Onder de vertalers der Edda zijn met eerbete noemen de gebroeders Grimm (1815); F.G. Bergmann, wiens uitgaaf, vertaling, en commentaar van de meeste Eddaliederen en ook van Gylfaginning in tal van geschriften nu geheel verouderd is, maar toch in zijn tijd Verdiensten had; K. Simrock, vroeger algemeen gebruikt; H. Gering, wiens voortreffelijk werk in korte, zakelijke noten, een onontbeerlijk hulpmiddel is. Van de talrijke inleidingen, commentaren en studies vermelden wij alleen F. Wilken, Untersuchungen zur Snorra Edda (1878), F. Jessen, Ueber die Eddalieder: Heimath, Alter, Charakter (Z.f.d. Phil. 111); B. Stjörm, Bijdrage tot de dagtekening der Eddaliederen (Versl. Med. K. Ak. Amst. 1887); J. Hoffory, Eddastudien (1889); vooral Mälhnhoff, D. Alt. K. V. Van de saga-litteratuur zijn reeds een aantal van goede uitgaven bezorgd, door S. Bugge, G. Vigfusson, in de tegenwoordig verschonende Altnordische Sagabibliothek door verschillende geleerden, met inleidingen en noten voorzien. Niet weinig is ook in vertalingen toegankelijk: zo Volsungasaga en eenige andere reeds door v.d. Hagen nieuw bewerkt door Edzard; een aantal in 't Deensch door het kong. nordiske oldskriftseforkab en door P. A. Münch, Norges Konge-Sagaer (2 B. 1859, 1871); Ares Isländerbuch door Th. Möbius (1869, uitg. en vertaling); The story of burnt Njal by G. W. Basent (2 vol. 1861, een model vertaling met voortreffelijke inleiding); The saga-library (van de 5 vol. die sedert 1891 versehen zijn, bevatten 3, 4, 5 de Heimskringla); The northern library (I The saga of king Olaf Tryggvason 1895, II Eyrbyggja saga 1896). Voor de geschiedenis der bekeering zijn van belang E. IL. Ladonдер, De Saga van Thorvald Kodransson (1886); en de Kristnisaga (waarover O. Brenner 1878). Er bestaan over enkele saga's een groot aantal geschreven; hier vermelden wij een tweetal die over deze literatuur in 't algemeen handelen: B. Döring, Bemerkungen über Typus und Stil der isländischen Saga (Oesterreich. Gr. Leipz. 1877); B. Heinzel, Beschreibung der isländischen Saga. (Sitz. Ber. Ak. Wien, 1880); ook W. P. Ker, Epic and romance (1897). Over Snorri als geschiedschrijver vooral G. Storm, Snorre Sturlason's Historieskrivning (1873); ook A. Nagginton, vita Saemundi (1787) mag nog genoemd worden. Ook de Noorse en IJslandse (Gragás) wetten en de daaraan gewijde Studies werpen hier en daar licht op heidense toestanden en gebruiken. Litteratuur: Van de historische literatuur zijn hier - van gewicht de reeds vroeger genoemde werken van N. M. Petersen, J. Steenstrup, die echter nog meer over Denemarken handelen, terwijl voor Norsken de standaardwerken zijn de eveneens reeds aangehaalde boeken van J. E. Sars, Jaysigt en P. A. Munchs lijvige historie. De antiquiteiten vindt men in de, wel verouderde maar toch nog belangrijke Efterladte Skrifter van B. Keyser (2 B. 1866 en 1867 uitgegeven, waarin ook een uitvoerige litteratuurgeschiedenis), en in het zaakrijke, aangenaam geschreven overzicht van K. Weinhold, Altnordisches Leben (1856). en in de afdeeling „Sitten" in Paulus' Grundriss, door V. Guhmundsson en K. Kalund. Ook de meeste boeken over geschiedenis en recht van K. Maurer behooren hier, vooral Die Bekehrung des norwegischen Stammes zum Christentum (2 B. 1855 — 56), Island (1874, bij het jubelfeest van de duizendjarige bewoning van dit eiland), en een groot aantal van opstellen over noorsche recht en literatuur van denzelfden in de verhandelingen der koninklijke beierse Akte te München en in Ersch u. Gruber's Encyclopädie. Inhoud: Verband vaten van de politieke en de godsdienstige geschiedenis van Noorwegen. — Overzicht van die geschiedenis van Harald Fairhair tot Olaf Tryggvason. — Zegepraal van het Christendom door de beide Olafs. — Vestiging op IJsland. — De vrijstaat en zijn instellingen: goðar en alfingi. — Overgang tot het Christendom. Noorsche literatuur. — Thalir. Skalden. — Oudste verzen, schildverzen e.a. — De voornaamste ijlandsche skalden. — Karakter van hun poëzie: eindbazens. — Oorsprong der kenningar. — De mate waarin de stof der skaldenpoëzie van heidense oorsprong is. — De skalden ontwikkelen de mythen alleen poëtisch niet religieus. De liederen der Edda — Het woord Edda. — Ontstaan der Edda-liederen. — Overzicht van de godenzangen. — Godsdienstige betekenis van Voluspa, Lokasenna, Havamal. Het leven op IJsland in de saga's getekend. — Historie. Snorri Sturlason. — Heimskringla: Ynglingasaga. — De poetische mythologie van de Snorra Edda. — Beteekenis en waarde van Gylfaginning. — Overblijfsels van 't heidendom in bijgeloof. In Denemarken en Zweden werd de Religionskamp niet geheel een Kamp tussen tegengestreden politieke Interessen; althans kundig de onmogelijkheid van dit in beide landen in dezelfde Graad te zijn, als die was in Noorwegen. In deze woorden beschrijft Sars het karakter van de geschiedenis van Noorwegen in de 10e eeuw. Maar kan er op wijzen, dat ook hier het heidense geloof te weinig vast en diep was om ernstig weerstand te bieden, van de andere kant is waar: de Noren "kriegerisch sijn, die aanhangigheid aan het alhergebrachte hielden, zij bij de oude goden terug, onder deren schutze het hen tot dan toe wel gegangen was" men kan in rekening brengen dat het Christendom ook voor Noorwegen de godsdienst der vreemden was, die zij daarom niet voetstoots aannamen: het kenmerkende echter waardoor de periode van de bekeering bij de Noren zich van die der Denen, Zweden, Friezen, Sakser onderscheidt, is stellig de nauwe samenwerking tussen de politieke en de religieuze beweging. De aristocratie der aanzienlijke geslachten bleef aan het heidendom gehecht, de koninklijke macht wier gezag over het gehele land eerst van jonge datum was, zocht zehal vroeger door een verbond met de raad het Christendom te bevestigen. Bijzonder rijk vloeien de bronnen, zoals niet onmiddellijk uit, dan toch over deze historische periode. De oudste, voor een deel gelijktijdig met de gebeurtenissen waarop zij betrekking hebben, zijn Skaldenliederen, die ons bewaard zijn ingelascht in de Snorra Edda en in talrijke historische saga's; verder komen de Eddaliederen in aanmerking. Op den kritischen arbeid aan de dagteekening en rangschikking dezer bescheiden gewijd steunen wij bij onze historische schets. Deze kan alleen de voornaamste lijnen aangeven, niet in allerlei bijzonderheden treden. Wij kennen uit deze eeuw niet alleen een overgroot aantal van namen; de personen die ze dragen treden in vele anecdoten voor ons op. De historische saga's zijn bij uitstek vertellingen; de geschiedenis valt samen met de avonturen en ontmoetingen van koning, jarl, hersir, (districtshoofd), þeodor (vrijboer), van viking en skald. Bij het licht dat deze verhalen er op werpen moeten wij trachten het heidendom der eeuw waarin het Christendom allengs in Noorwegen doordrong, te beschrijven. Ook IJsland valt binnen ons kader. Van de godsdienstige toestanden in Noorwegen vóór het einde der 9e eeuw geven alleen de eigennamen aan, die Voornamelijk op den dienst van Thor wijzen. Toch mogen wij daaruit niet opmaken dat andere goden niet werden vereerd: wanneer de historische sagen als een gewone zaak het plengen van een beker aan Odijn of aan Freyr vermelden, dan hebben wij daarin stellig oude godsdienstige zeden te zien. Overigens treedt het godsdienstige ook bij den eersten koning op wien het licht der geschiedenis valt niet op den voorgrond. Die vorst is Harald Harfagri, die omstreeks 872 geheel Noorwegen onder zijn bewind bracht, de zelfstandige macht der jarls en hersens fnuikte en met sterken arm de westelijke Vikingen bedwong. De grote historische betekenis van zijn regeering ligt eensdeels in die vereeniging van Noorwegen onder den eenen grootkoning, anderdeels in de mede door die binnenlandsche toestanden sterk vermeerderde emigratie en vestiging op de westelijke eilanden: Orkney's, Shetland's waar wij van dien tijd aan Noorsche jarls vinden in voortdurende betrekking met het moederland, en tot IJsland toe, dat in Harald's dagen door Noorwesche uitgewekenen werd bevolkt. Digitized by Google Over den godsdienst evenwel leveren deze eerste berichten niet veel op. Het blijkt niet dat Noormannen van hun Vikingentochten, die toch reeds meer dan een eeuw tevoren waren begonnen, indrukken van het Christendom hadden thuisgebracht. In Snorri's saga van Harald Harfagri (in Heimskringla) lezen wij alleen van 's konings bestrijding der finsche toovenkunst, trouwens ook van zijn hartstochtelijke liefde voor een finsche schoone Sniffrid, een zijner vele vrouwen. Het Ravenlied, Hrafnsraal door porbjorn hornklofi, een der oudste skaldengedichten, beperkt nog heel arm aan de latere kunsttermen, in den vorm van een samenspraak tussen een raaf en een meisje die gehakt op een wijze Valkyre of op een Finsche de taal der vogels kundig, bezingt den roem van den koning, zijn brullende Berserkers, zijn nar en zijn hondje; ook Freyr en het Joelfeest komen er voor. Onder zijn talrijke zonen had Harald aan Eirik het overgezag toegedacht. Deze wist zich op den duur niet te handhaven; zijn broeder Haakon maakte zich van het rijk meester dat Inge evenwel weer aan de zonen van Eirik verloor. Gedurende deze onlusten, die een groot deel der 10e eeuw aanhielden, drong het Christendom allengs uit den vreemde in, vooral uit de Britse eilanden, waar vele Noorse Vikingen en vorsten den doop hadden ontvangen. Dit was het geval met den zooeven genoemden koning Haakon, een der jongere zonen van Harald Harfagri. Hij was reeds als kind naar Engeland gekomen, volgens een gewoonte van die tijd "op de knie gezet" van den angelsaksischen koning Edmund, die nu zijn pleegvader werd en hem in het christelijk geloof liet opvoeden. Toen hij naar Noorwegen terugkeerde vond hij steun bij den machtige Jarl van Trondheim, Sigurd, die van ouds een zwak had voor deze koningszoon die hij zelf bij het naamgeven met water had besprenkeld. Eirik, dapper maar stuursch en onbemind, moest wijken; Haakon, de goede of ook Hakon Sigurdsson, kreeg het bewind, evenwel in afhankelijkheid van de grooten, aan wie hij zijn verheffing te danken had. Dit ondervond hij toen hij op de volksvergaderingen aan de bonden en heren het Christendom wilde doen aannemen, hetgeen grote ontevredenheid verwekte en allicht hem zijn troon zou gekost hebben, ware niet Jarl Sigurd als vredestichter tussen beide getreden. De jarls en hersen wilden hun oude zeden niet opgeven, ook bewogen hen wel bijgeloovige vrees voor den toorn der goden als men ze versmaadde, vooral evenwel de trots die zieh niet met geweld iets liet opdringen, aller- minst wilden zij op gezag van een koning wien zij zelf de kroon hadden geschonken den dienst der goden ver- zaken, die in elk deel des lands (fylki) plaatselijke mid- delpunten van vereering hadden. De bronnen doen ons de plechtigheden bijwonen, waarin Häkon aan den maaltijd weigert het offervleesch te eten en een kruisteken maakt over den beker, om later onwillig half toe te geven, een stukje paardenvleesch te eten en een beker aan Thor te wijden. Het wederzijdsche misnoegen zou stellig tot botsingen geleid hebben, ware Hakon, wien een persoon onder alles veel meer populair bleef dan de od- vriendelijke Eirikr, niet gedwongen geweest tegen de Erikzonen op te trekken en ware hij in die streek niet bezweken (961). In weerwil van zijn goeden wil had het Christendom onder zijn regeering weinig vorderingen gemaakt. Intussen had koning Eirik in het Westen als Viking gezworven tot hij zicht in Engeland, in Northumberland, een rijk had verworven. Hier had hij zich met de zijnen laten doopen, ook zijn gemalin Gunnhild, wiens gestalte ons in duistere kleuren wordt geschilderd, als die eener wraakgierige en troonweloze vorstin, in Finnish toverkunsten doorkneed. Merkwaardig is dat op den christenkoning Eirik een lijkzang werd gedicht (Eiriksmal) waarin het tooneel wordt beschreven van zijn ontvangst in Valhalla door Odín onder de Einherjar. Wil men daaruit opmaken dat het met Eiriks en Gunnhilds christendom niet al te best gesteld was, nog sterker spreekt dat ook Hakon door zijn getrouwen vriend en zanger Eyvindr Skaldaspillir in Hakonarmal, navolging van het schoone Eiriksmal, tegen alle werkelijkheid wordt geprezen als een trouw dienaar der heidense goden. De zonen van Eirik, onder wie Harald Grafeldr de voornaamste was, kwamen dus als christenen in Noorwegen. Zij toonden het door menig heidensch heiligdom te verwoesten, maar gebruikten overigens geen dwang om de heidenen tot het Christendom over te halen. De korte jaren van hun bestuur zijn door allerlei rampen, mislukken van oogst en visscherij, gekenmerkt, die het volk aan den toorn der goden toeschreef. Ook hadden zij zich veel vijanden op den hals gehaald, niet het minst door den moord op Jarl Sigurd gepleegd. Toen dus diens zoon Hakon, met hulp en als vazal van den Deense koning, het land in bezit nam, was de tijd van reactie zoowel tegen het koningschap in het geslacht van Harald Harfagri als tegen het Christendom aangebroken. Bijna 20 jaren (976—995) bestuurde deze Hakon het land. Hij voerde den titel van koning niet, maar is in de geschiedenis bekend als Hakon Jarl, ook wel de offer-jarl (blötjarl). Zijn verschillende bedrijven, hoe hij zijn vader gewroken, hoe hij roemrijk gevochten, den vrede en den dienst der goden hersteld heeft, lezen wij in het gedicht Vellekla van zijn skald Einar. Dat het land aanvankelijk onder hem bloeide is evenmin twijfelachtig als dat hij een overtuigd en ijverig dienaar der goden is geweest. De tijd der Jarls-regeering en die van den oude godsdienst was echter voorbij. In Olaf, de zoon van Tryggvi, een der vorsten in het Zuiden van Noorwegen die in de beroeringen van de 10e eeuw een belangrijke rol had gespeeld, stond een man op, die het werk van zijn voorzaat Harald Harfagri zou voltooien, de overheerschappij in Noorwegen te vestigen en het Christendom, dat hij als Viking in 't Westen had aangenomen, doen zegevieren. Dat dit hem in zijn korte regeering van vijf jaren gelukte, terwijl hij in het heidense land van Christendom slechts weinig sporen had achtergelaten, behoort tot de historische raadsels, welke niet te verklaren zijn zonder dat men rekens met de kracht en de betoovering, het gezag en de vereering die uitgaan van een geheel eenige persoonlijkheid. Dat Olaf Tryggvason zulk een buitengewoon man is geweest blijkt uit alles. De latere legende, waarin kloosterlijke geschiedschrijvers ons zijn leven hebben beschreven, verhaalt van een reeks van wreedheden waarmee hij de weerstandige heidenen zou hebben ter dood gebracht of tot het Christendom gedwongen. De oudere en betere bronnen doen ons wel bij een reeks van ontmoetingen op zijn bekeeringsreizen door het land zijn strengheid kennen, maar minstens even vaak zijn milde gaven en zijn edelmogendheid waarmee hij o.a. zijn skald Hallfred en den IJslander Ejartan had overgehaald. Als wij de saga in Heimskringla lezen krijgen wij de indruk dat het persoonlijke optreden van de koning op de verschillende jongs nog meer heeft geïmponeerd en overreed dan uitwendig geweld, al is ook dit laatste niet achterwege gebleven. Dat nu en dan het verzaakte heidendom nog spookte in den geest des konings zelf, kunnen wij opvolgen uit een verhaal in die saga (later grondslag van Nornagests Jättr) : Odhin zou op een avond als een ouwig grijsaard zijn neergezet aan het feestmaal en in hooge raad tot diep in den nacht 's konings geest hebben beziggehouden ; eerst den volgenden morgen bespeurde men dat men met een list van den heidenschen god had te doen, die de spijzen had bedorven en de gedachten verward. Alles doet vermoeden dat de vorst die in zoolang tijd zijn rijk had gekerstend met grootsche plannen omgegaan. Ook op de Orkney's en Shetland, op IJsland en zelfs op Groenland is de vestiging van het Christendom van hem uitgegaan. De Zweedse koningin-weduwe Sigrid versmaadde Olaf te huwen omdat zij het nieuwe geloof niet wilde aannemen; zij schonk daarop haar band aan de Deense koning Sven. Had Hakon Jarl met moeite de heerschappij der Denen afgeschud en de met hen verbondene Vikingen der Jomsburg in Wendenland verslagen, ook met deze macht, de grootste van Noord-Europa in die dagen, kwam koning Olaf in botsing. "Wellicht droomde hij van een groot christenrijk dat de Oostzee onder Noorsche zepteren zou brengen. Wat daarvan ook zij, in 1000 (volgens anderen 999) zag hij zicht, op zijn reuzenschip „de lange slang", tegenover de verbonden macht van het geheele Noorden : Zweden, Denen, Jomsvikingen. In die zeeslag van Svolder, een der beruchtdste in de Noorsche geschiedenis, bezweek koning Olaf. Het volk wilde echter niet aan zijn dood geloven, evenmin als aan die van zoovele andere representatieve mannen in de geschiedenis: de sage laat de grote koning Olaf van zijn schip ontkomen, naar Borne en naar Jeruzalem trekken; Noorsche reizigers zouden hem jaren daarna in 't Zuiden gezien hebben. Noorwegen werd tussen de overwinnaars verdeeld en onder deensche opperheerschap door de Jarls van de Jomsburg bestuurd. Ook zij waren christenen, zodat het werk van Olaf niet werd te niet gedaan, al kon niet anders, of in het pas oppervlakkig bekeerde land was nog van wat heidendom overgebleven. Intussen duurde deze toestand nauwelijks 15 jaren. Toen maakte zij een andere nazaat van Harald Harfagri, een naamgenoot van den grooten Olaf, evenals deze een stoute Viking, op, om zijn vaderland te bevrijden. Onder dezen Olaf Haraldsson, den heiligen Olaf, werd het Christendom te gelijk met het noorsche koningschap voor goed gevestigd. Wij richten nu den blik naar IJsland, het tweede grote middelpunt der noorsche beschaving. De eersten die zich op dit eiland nederzetten waren Ierse kluzenknaapjes, papen noemden de Noren hen, die er boeken, klokken en kromstaven achterlieten. Zij verdwenen toen na 870 het land in handen begon, de bezetting van het land door hen die de politieke toestand onder Harald Härfagri uit Noorwegen verdreef. Het waren een 400 aanzienlijken, op eigen schepen met gezin en gevolg; de bevolking die in de halve eeuw der vestiging IJsland in bezit nam is op 25.000 zielen te schatten. Op dat eiland nu brachten de Noren de oude instellen en zeden van hun vaderland over; immers om deze te bewaren hadden zij Noorwegen dat onder den grooten Harald een nieuw rijk was geworden, verlaten. Op de schepen hadden die uitgewekenen de zuilen bij zieh van den hoogzetel in hun hal, met het beeld van Thor er op; bij het naderen van het land vertrouwden zij ze aan de zee toe, en waar de wind en de golven ze aanspoelden daar verrees hun nieuwe woning. Zoo werden de oude goden in het nieuwe vaderland gediend ; zelfs nog op Noorse aarde, waarvan een kleine lading in het schip was meegenomen. Veel weten wij trouwens van den godsdienst der heidensche Islanners niet te vertellen. Zij dienden de voorvaderlijke goden : Thor, Freyr, Odhin. Sterk treedt het geloof aan allerlei voorteekenen, verschijningen, droomen bij hen op den voorgrond; het zien van den geest (fylgja) of den huisgeest spuug onheil en dood, en kan ook voor den staat van betekenis zijn. 16 Digitized by Google 242 In de vreedzame verhoudingen waarin de afzondering van de wereld deze Noorden op IJsland scheen te breien, verloochende zij evenwel hun krijgshaftige aard niet. De geschiedenis van het eiland is die der veeten tussen geslachten en personen; bloedige veeten die evenechter ook langs juridische weg werden bijgespiegeld. Niemand valt de geschiedenis van den staat meer met die van bijzondere personen samen dan op IJsland. Wij hebben hier de staatkundige regeling en het rechtswezen, gelijk het door de wet van Ulfljöt (928) gevestigd was, niet te beschrijven. Wel moeten wij opmerken hoe nauw staat en recht met godsdienst verbonden waren. De goði, de voortzetting van den noorweegse hersir, was magistraat, rechter en priester te gelijk; hij was eigenaar van den, hoogst eenvoudig ingerichten, tempel en vorkt de offers: de besturende, rechtsprekende en wetgevende macht was voor zijn begrensd gebied in zijn hand; over onderlinge veeten en algemene belangen besliste de groote vergadering, Althing, onder leiding van den „wetspreker". Zoo was de toestand in den bloeitijd van den vrij staat, de klassieke eeuw waarin de voornaamste en beste saga's speelden, die ons in hun nauwkeurigen en veelszins boeienden verhaaltrant met een aantal personen uit die dagen kennis doen maken. In de eeuw 930 — 1030, vooral in de laatste helft ervan, verplaatsen ons de Eyrbyggja- Laxdæla- Gunnlaugs- Egils- Fóstbroær- Njals-saga's, om alleen de voornaamste te noemen; onder deze komt aan de Njál stellig om inluid en vorm de palm toe. Het zijn IJslandsche familiegeschiedenissen, lang rondelings voortgeplant, in de litteraire periode, d.i. in de 13e eeuw, op schrift gebracht. Zij doen ons de genealogieën, de avonturen, de veeten en processen der IJslanders dienstbaars kennen. Op hun reizen, ondernomen om handel te drijven of om met de wereld in aanraking te blijven - eigenlijke Vikingondernemingen gingen van IJsland niet uit - leerden vele IJslanders in de 10e eeuw vooral in Engeland en Ierland het Christendom kennen; enkelen lieten zich doopen. Een van hen, Thorvald Kodransson de reizende (vöörüfurli) bracht zelfs een vreemden bisschop mee; en deze Thorvald en Friedrich predikten sedert 981 het evangelie op IJsland, niet zonder tegenstand en met beperkt succes. De Thorvaldsaga verhaalt verscheidene wonderen; hoe de huisgeest (of ziener, spámafri) van Kodran in een steen woonde en door den bisschop, die dien steen met water overgoot, werd gebannen, hoe enige Berserkers door vuur werden verteerd waar zij overheen wilden springen, en wat dies meer zij. In elk geval werd de vraag van den godsdienst eerst brandend toen de bekeeringsijver van Olaf Tryggvason zich ook tot IJsland uitstrekte. De duistere prediker die hij daarheen zond, Thangbrand, een ongebonden en woeste man, aan meer dan een razende slag schuldig, deed stellig aan het Christendom geen goed. Ook hier bleek de gehechtheid aan den oude godsdienst evenwel niet diep geworteld te zijn, al was men niet geneigd voetstoots den nieuwen aan te nemen. In de grote sages, die ons in deze dagen verplaatsen, neemt onder de gelijk-tijdige gebeurtenissen de invoering van het Christendom geen eerste plaats in. Toch blijkt het dat die op het Althing van 't jaar 1000 niet plaats vond zonder dat hevige strijd en blijvende scheuring dreigde. Er waren aan beide zijden heftige voorstanders van 't oude en van 't nieuwe, die tot de wapenen wilden grijpen. Een vulkanische uitbarsting werd als teken van het misgenoegen der oude goden opgevat. De beslissing brachten de verstandige lieden, tot wie de heidense wetspreker Thorgeir en de gofri Snorri, de wijste IJslander zijner dagen, behoorden. Zij zagen het gevaar van de oplossing van alle familiebanden en rechtstoestanden door binnenlandsche verdeeldheid. Zij erkenden dat het Christendom in de wereld, ook in Noorwegen onder Olaf, de opkomende macht was, waaraan men op den duur geen weerstand kon bieden. Zoo werd van het lögberg op die vergadering afgekondigd, dat allen zich zouden laten doopen en het Christendom op het eiland zou heersen. Met enkele grote hopen hebben wij het historische kader getrokken, waarbinnen de Noorsche literatuur ons verplaats. Als wij die literatuur een heidensche noemen, moeten wij toch meer dan een voorbehoud maken. Wat uit de 10e eeuw dagteekent, en het weinige dat wij van ouderen datum bezitten, is wel uit het heidendom afkomstig, maar toch uit een tijd waarin aanraking met christelijke landen veelvuldig was, en de invloed daarvan toenemende. Na 1000 is het Christendom gevestigd, maar leeft op verschillende wijze het oude heidendom ook in de literatuur voort. Wij moeten dus deze letterkundige voortbrengselen nader in oogschouw nemen om hun plaats in de godsdienstgeschiedenis te bepalen. In den oude voorhistorische tijd zien wij de spreukende gestalten der Jotunn, kenners van runen, liederen en spreuken, die op hun zetel in de hal der vorsten of eiders, hun pou (pul) ar staf, orakelen en zangen ten beste gaven. Zoo was die Löfdafnir, wiens spreuken een deel van Havamal uitmaken. De pou worden slechts drie keer in de liederen der Edda vermeld. Reeds in Harald Harfagri's tijd hadden zij voor de skalden plaats gemaakt, die van de poëzie een aan regels gebonden kunst en een carrière maakten, en op wie het licht der historie ten volle schijnt. Deze skalden hielden zich op aan de hoven der vorsten, wier heldendaden zij verheerlijkten en van wie zij loon in rijke geschenken en eerbewijzen ontvingen. Wat de menschen die dagen meest bewogen: zucht naar goud en naar roem, spiegelt zich in hun leven af. De koningen zorgden dat de skalden getuigen waren van den slag en eischten dat een schitterend lofdicht den roem ervan verkondigde, ontevreden als zij maar een koor van een oor ontvingen waar zij een uitgewerkt drap met begeleiding der harp hadden verwacht. En niet alleen koningen beloonden den zanger die hen had geprezen; wij lezen dat de beroemde Eyvind skaldaspiller een dräpa dichtte op alle IJslanders, en daarvoor een schitterend geachtenk in zilver ontving, waartoe elk der belanghebbenden had bijgedragen. Ook losse gelegenheidsgedichtjes, half geïmproviseerd, en enkele verzen of coupletten (lausavísur) komen voor. Dat de skald bij zijn dichten zijn persoonlijke verhoudingen niet vergat blijkt uit de vele smaadverzen op tegenstanders (málfrávísur) gelijk uit de minnedichten; de bekende skald Jormunr die deelnam aan den slag van Stiklestad, draagt zelfs naar het meisje dat hij lief had en bezong den bijnaam kolbrúnarskäld. Veel van deze verzen zijn ons bewaard in de latere historische saga's; al is onder de poëtische stukken die daarin voorkomen vrij wat van jongere dagtekening. Een groot aantal, bijna 400, skalden zijn ons bij naam bekend; wat meer zegt: van velen bezitten wij een heel stuk levensgeschiedenis, hetgeen ons zoowel van hun personen en lotgevallen als van de verhoudingen in Noorwegen, op IJsland, op de Orkney's en de andere eilanden-groepen in de eeuwen 900—1200 een aanschouwelijk beeld geeft. De skaldenlijst (Skáldatal) begint met de ons reeds bekende namen uit den oude sage- tijden: Starkad, Ragnar Lodbrok en zijn vrouw Aslaug; dan volgt de oude Bragi, over wiens bestaan of niet bestaan veel getwist is. Wij moeten hem niet verwarren met de god der poëzie, Bragi, die geheel tot de mythologie behoort; in weerwil van die overeenkomst van naam houden wij, met de meesten, Bragi voor een historische zanger, die in den aanvang der 9e eeuw heeft geleefd, en van wiens Ragnar drápa wij nog fragmenten bezitten. Zij behoort tot een soort van liederen waarvoor de oude Griekse poëzie een merkwaardige parallel bevat; — men denke aan de beschrijving van het schild in Ilias XVIII en aan het op nabootsen van Hesiodus staande gedicht op het schild van Herakles; — namelijk de beschrijving van voorstellingen die op een schild voorkomen. Wij hebben nog enkele andere proeven daarvan in de Noorse letterkunde, en kunnen er ook de beschrijving toe brengen van de voorstellingen op de wanden en de zoldering eener IJslandse hal aangebracht (de Húsdrápa van Ulfr Uggason uit het einde der 10e eeuw); zij bevatten zoowel voor de kennis der mythen als voor die der beeldende kunst belangrijke bijdragen. Wij kunnen er hier niet aan denken, zelfs de voor-naamste skalden op te noemen en een schets van hun levensgeschiedenis te geven. De oudsten behooren in Noorwegen te huis, gelijk die Jorbjörn hornklofi, wiens Ravenzang op Harald Halfgrimr reeds boven werd vermeld, en Jófrún uit Hvin wiens Ynglingatal den stamboom van een Noorse vorst in 30 geslachten tot Freyr laat opklimmen. Spoedig evenwel bracht IJsland de meest vermaarde skalden voort; ook aan het hof der Noorse koningen treffen wij weldra voor 't meerendeel IJslanders als hofskalden aan. Onder hen is er een geslacht, dat der Myrmannen, later de Sturlungen, dat van het begin der vestiging tot het einde van den vrijstaat op den voorgrond treedt. De eerste was Skallagrim, die tot de immigranten behoorde, terwijl de grote mythograaf en geschiedschrijver Snorri uit ditzelfde geslacht stamde, zodat tot de laatste dagen van IJslands onafhankelijkheid de traditie van den eersten skald bewaard was. Skallagrim's zoon Egil 904 — 990 is in zijn veelbewogen leven het type van den IJslandsche skald. Hij streed ook in Engeland en viel daar in handen van zijn bittere vijand Erik Bloedbijl; onder de verzen die van hem bewaard zijn behoort het lied dat hij als "rantsoen voor zijn hoofd" in een nacht dichtte. Van de andere zangers der 10e eeuw, die in Noorwegen een rol speelden, waren Glum Geirason de vriend van Harald Grafeldr, en Einar Skalaglam onder Hakon jarl IJslanders; maar Eyvind, dien wij reeds hebben ontmoet, was uit een aanzienlijk Noorse geslacht. Bij de overgang tot het Christendom zijn er skalden geweest, die aan de oude godsdienst vasthielden; zo op IJsland de Vetrlifri, die zelfs op het nieuwe geloof spotlieden dichtte en door de woeste prediker Thangbrand werd doodgeslagen. Aan het Noorse hof waren echter de skalden weldra de christenkoninkoning ter wille, schoon het verhaal wil dat Olaf Tryggvason de dichter Hallfred moeite had over te reden; deze heette daarom ook Vandraefraskald, de "lästige" dichter; maar hij bleef de koning getrouw, en is een der grootste figuren onder de skalden, edel en dapper. Niet gerinzer was de roem der skalden van de heilige Olaf: Sigvat de Förskrävande en pormöfri. De eerste was evenzeer de konings vertrouweling, gezant, wij zouden bijna zeggen minister, en bleef ook onder koning Magnus (wiens hij de naam had gegeven naar Carolus Magnus) de raadsvraag, die zelfs in openhartige verzen (Bersöglisvisur) het waagde de koning te waarschuwen tegen al te ruw optreden dat de troon in gevaar kon brengen. Deze Sigvat heeft ook als dichter een ereplaats onder de skalden. Doch wij willen met deze opsomming niet voortgaan. Ongetwijfeld is het belangrijk meer van die skalden te weten, van hun reizen en avonturen, hun minnen en hun verhalen; maar voor de kennis van den godsdienst kunnen wij dat terzijde laten en moeten wij op de aard en de mythologische inhoud van hun poëzie het oog richtend. Die poezie is bij uitstek gekunsteld, zoowel in metriek als in woordenkeus. Het dichten is, volgens de uitdrukkingen die de Noors zelf er voor gebruiken, een bouwen met staven en balken, een mechanische vaardigheid, die veel studie vereist, aangeleerd en overgeleverd wordt, niet de vrije ontplooiing van persoonlijke gaven. De skaldenpoezie is dus geen voortbrengsel van een gezonde fantasie, haar beelden zijn niet aanschouwelijk, zij berust niet op een dichterlijke opvatting van het leven; zij is veeleer het werk van vernuft en gevattheid en geeft raadsels op aan het nuchtere verstand. Dit blijkt vooral uit haar omschrijvingen, de z.g. kenningar. Deze kenningar gelijken veeleer niet op de vaststaande epitheta bij Homerus, zij zijn meer metaphorische omschrijvingen, die min of meer duister een voorwerp aanduiden, het te raden geven. Verscheidene honderden dier kenningar zijn ons uit de Noorse poezie bekend, voor een deel verklaard in Skaldskaparmal, en ook in glossarien, de z.g. Thulur, van vrij jongeren datum bijeengebracht. Er zijn allerlei soorten kenningen: het huis waar het haardvuur brandt heet een vuurschip, de lucht de weg der arenden, de wind de wolf van het bosch, de stal Odhins paard, het hoofd Heimdall's zwaard. De aanleiding voor die omschrijvingen is hier en daar doorzichtig, soms ligt zij in een mythe die ons bekend is, doch dikwijls is dat niet het geval. Naar den oorsprong van deze hele kunstmatige terminologie kunnen wij slechts gissen, met zekerheid is hij niet te vinden. Wanneer Bugge ook hier aan den invloed denkt die Ierland op de Noormannen heeft geoefed, zoo is dit stellig niet weg te cijferen. In elk geval is deze kunstpoezie eerst ontstaan in den tijd van de verbinding tussen de Noormannen en de Kelten in de Vikingenperiode. Van betekenis is, dat wij zulke kenningen ook, schoon veel minder sterk ontwikkeld, in de angelsaksische poezie, daarentegen zo goed als niet in de oude Deense ballanden vinden. Zonder echt dichterlijk gevoel hebben de Noormannen de kunst overgenomen en die met nüchteren zin ontwikkeld. Een lijst der Kenningen in Corp. Poet. Bor. II 447 — 486, men zie ook over de skaldepoëzie uitvoerig in Finnur Jönsson's Lit. Hist. en Weinhold, Altnord. Leben p. 327—350. Over de Thulr C.P.B. II 422 sqq.; S. Bugge in Aarb. f nord. Oldk. 1875 p. 209-246; Müllenhoff, D. Ak. V 129, 201, 223 ff. Finnur Jönsson, II 171—181, onderling afwijkend wat de herkomst aangaat, die F. J. op IJsland, de meeste anderen op de Orkney's zoeken. Digitized by Google This file has been corrected by proofreading. Nog iets anders kan bij dit opzettelijk omkleden van wat men bedoelt in aanmerking komen. Onlangs is de aandacht gevestigd op de afzonderlijke zeetaal die, gelijk hier en daar in den maleischen archipel, zoo ook op de Shetland's, de Færöer, ja aan de noorwegen kust in gebruik is geweest, zelfs in overblijfselen nog voortleeft. Uit vrees voor de geesten (de „huld”) zal men sommige woorden op zee verraden en ze liever omschrijven. Dit godsdienstig gebruik is stellig ouder en wortelt dieper in het volk dan de poetische kunsttaal der skalden; in hoever de laatste met deze zeetaal in verband staat of daarvan heeft ontleend, is moeilijk uit te maken. Is deze oudste skaldenpoëzie de vrucht van verkeer met hoger beschaafde en reeds gekerstende volken, dan kan zonder nader bewijs haar inhoud evenmin voor oorspronkelijk en onvermengd Noors doorgaan als haar vorm. Noch de afbeeldingen beschreven in de schildliederen of in die Húsdrápa, welke dichter een half bezingt van een Uslander wiens moeder een Iersche was, noch de oudste kenningen leveren mythologisch materiaal dat boven verdenking verheven is. Terwijl Finnur Jónsson uit deze oudste kenningen het bewijs puit van de echtheid der Noorsche mythologie in haar hoofdtrekken, heeft hij ze toch met veel omzichtigheid van die bij jongere teksten. 