title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: Weldra komt bij in zijne hoofdftad Xiew. Als on- bepaald alleenheerfcher verftoort hij de voorheen door hem befchermde afgodsdienst. Het beeld var Perun, hetwelk op zijn bevel vervaardigd, verzil- verd en opgerigt is, doet hij, aan een’ paardeftaart gebonden, met ftokken flaan en in de rivier werpen: en den oever gelast hij te bewaken, opdat het volk hetzelve er niet we£er uittrekke. Te gelijk gebiedt hij de inwoners, om den volgenden dag, zonder onderfcheid van ftand, aldaar te verfchijnen en, wil- len zij zich zijne ongenade niet op den hals halen,, den Doop te ontvangen. Het ter neär geflagene volk gehoerzaamt. Eene groote menigte treedt op zcker gegeven teeken in den vloed. De Grooten ftaan tot aan den hals, anderen tot aan de borst,, kinderen digt aan den oever in het water. De priesters lezen op vlotten de gebruikelijke formulier- gebeden. WrLapımir ligt in de nabijheid op de knieön, en bidt en dankt God voor de hem en zijn volk OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 269 volk bewezene genade. En het Christendom wordt voor altijd in Rus/and gevestigd. Dat er bij eene bekeering als deze niet eens aan gedacht is geworden, om eenig onderwijs aan het volk mede te deelen, behoeven wij zeker niet te betoogen. Zoo ging het ook op meer andere plaat- fen. Of oordeelde men het verftandiger te moeten _ aanleggen; men liet het echter dikwijls daarbij be- rusten, dat men aan de barbaren een geloofsfor- mulier voorhield en hen de uiterlijke pligtplegingen van .de eerdienst leerde namaken. Zoo gist SCHROECKH (*), dat men ook te werk zal zijn ge- gaan met de Franken: nopens wier godsdienftig onder- rigt hij zegt, dat niets gemeld wordt. Men rekende het des noods ook voldoende, wanneer er maar een enkel woord tot ftichting gefproken en dan de plestig- heid der inwijding in de Kerk volvoerd was. Twee vorstelijke jongelingen, verhaalt ons BEDA (+), die nog de afgoden dienden, waren op hunne vlugt door den vijand betrapt en moesten fterven. Nu ging een Priester naar den Koning, die hen ter dood veroordeeld had, en verzocht hem de vrijheid, om hun vooraf de facramenten des geloofs toe te die- nen. Toen dit hem vergund werd, draalde hij niet met hun het woord der waarheid te prediken en ze Ver- (*) Th. XVI s, 237. (HL. c. Lib, IV. cap. ı6. 870 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. vervolgeus te doopen. En aanftonds daarop , zegt de fchrijver in zijne eenvoudigheid, leden zij blijde den tijdelijken dood, er niet aan twijfelende,„ of zij gingen tot het altijddurende leven der ziel over. Dit zii eene proeve uit duizend, ten bewijze van de ligtvaardigheid, waarmede priesters en monniken: be- keerlingen gemaakt en in hunne verbeelding den he= mel bevolkt hebben. Ook was het hun onmogelijk in die gevallen, waarin geheele fcharen zich aanbo- den, om te zelfder ure in de Kerk te worden: inge- wijd, veel meer te doen, dan haar eenige weinige woorden toe te fpreken en ze dan te doopen. En hoe moesten zij het aanleggen ,„ wanncer zij, zoo als insgelijks wel gebeurde, in plaatfen kwamen, wier bewoners hunne taal niet verftaan konden? Doch werd er al eenig onderwijs gegeven „ voor en alcer men de heidenen in het Christendom opnam; dit beftond gewoonlijk in de prediking eener geloofs- en zedeleer, welke van den geest des Evangelies verre ‚verwijderd was. De diepe onwetendheid der predikers zelven .nooazaakte hen wel, zich hiermede te behelpen. Of waren zij al eenigzins beter ingelicht; zij reken- den het eene behoefte, zich naar de bekrompen in- zigten der barbaren te fchikken. Dit had GREGOoRIUS de Groote aan zijne zendelingen recds nadrukkelijk aanbevolen. Dit ftelden AUGUsTINUS, WILLEBRORD en anderen te werk, toen zij, om aan het blinde heidendom te gemoet te komen, allerlei uiterlikhe- den invoerden, waarvan de ecrste eeuwen niet ge= we OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 273 weten hadden (*). Men vroeg ook niet ZOO Zeer; hoedanige belijders er voor CHRISTUS gewonnen wer- den ; maar leide het er voornamelijk op toe, om hef gebied van de Kerk uit te breiden. Zelfs dreef men de infchikkelijkheid zoo verre, dat men de gedoop- ten bij de oude zeden en gebruiken blijven liet „ mits zij zich overigens flechts naar de kerkelijke verorde- ningen gedroegen. Zoo hadden waarlijk de Aposte- len des Heeren niet gedaan, toen zij in de wereld uitgingen, om het Rijk van gocvrucht en deugd op aarde te ftichten. Het is zoo, ook zij hadden niet zelden geheele fcharen tot belijcders van CHRISTUS aangenomen, zonder dat zij zich te voren cen’ lan- gen tijd met derzelver onderwijs bezig hielden. Reeds op dien eersten Pinkfterdag , waarop zij hunne roeping als Evangeliedienaars aanvaarden, hadden zij aan den Doop varı omtrent drie duizend Joden flechts eene korte prediking laten voorafgaan. Maar in hunne omftandigheden werd er ook niet meer vereischt. Zij hadden meestal met menfchen te doen, die genoeg ver- licht waren, om behoefte te gevoelen aan verlosfing uit hunnen ftaat van duisternis en zonde. Daartoe traden zij met geen bovenzinnelijk leeritelfel op; maar fpraken zij als getuigen van hetgeen zij zelven gezien of van de aanfchouwers gehoord hadden. Zij verhaalden hetgeen er met hunnen Heer, van dat hjj in de Jordaan gedoopt werd tot dat hij ten hemel epvoer , nog maar kort geleden, was voorgevallen „ en (*) Beoa. 1. c. Lib. I. cap. 23, 30. Lib, V, cap. ı=, »y2} OVER DE VOORTGANGEN, ENZ en knoopten aan die gefchiedenis de waarheden .en lesfen, welke er natuurlijk uit voortvloeiden. Pas« fen wij nu op dien ouden tijd toe hetgeen wij thans nog bij eigene ervaring hebben, wanneer ons eene belangrijke gebeurtenis van den dag verteld wordt! Zulk een onderwijs flechts eenmaal met aandacht ge+ hoord te hebben, was derhalve genoeg, om althans de hoofdzaak naar behooren te verftaan. Staken nu de bekeeringen tot het Christendom , welke er in Europa ,. na den ondergang van het Westerfche Keizerrijik, voorvielen, bij die van den Apostolifchen leeftijd doorgaans zoo geweldig af; het fpreekt van zelf, dat zij aan dit werelddeel ei- genlijk geene Zedelijke en Godsdienftige Befchaving aanbragten. Ja oppervlakkig befchouwd, f{chijnen zij ‚die Befchaving zoo zeer te hebben achteruit ge- OVER DE VOORTCGAÄNGEN, ENZ., 273 gezet, dat onder het lezen der gefchiedenis de vraag wel cens bij ons opkomt: waarom de volken niet liever nog eenige eeuwen langer in het heidendom gebleven zijn, dan dat zij op zulk eene wijze belij- ders van het Evangelie werden? En plaatfen wij ons op geen verhevener ftandpunt5; wij zullen altijd verlegen zijn, wat wij moeten antwoorden. Maar bevinden wij ons op die hoogte, van welke wij het uitzigt op geheel de recks der afgeloopen eeuwen hebben, en nu den zamenhang opmerken „ waardoor al het verledene onderling verbonden is gewecstz dan zal het verborgene voor ons weldra verklaard ziin, en zullen wij overal in de menfchelijke dwaasheid de Goddelijke wijsheid erkennen. Wat meer is, wij zullen ons dan niet flechts verblijden , dat uit de dikke duisternis het heerlijkst licht is op- gerezen; maar wij zullen durven ftaande houden , dat er geen andere weg kon gekozen zijn, zou Europa tot Zedelijike en Godsdienftige Befchaving geleid worden. Scheppen wij ons in onze verbeel- ding eene wereld, waarin zich alles naar wensch heeft toegedragen! Stellen wij ons de volken voor op zulk eene wijze uit het heidendom tot het Christendom overgaande „ dat de naam van bekeering er met volle regt op toepasfelijk is! Wij hebben dan een tooncel voor oogen, bij welks befchouwing wij met onge- ftoord genoegen kunnen ftilftaan. Maar herinneren wij ons hetgeen boven bewezen is geworden, dat de Befchaving uit den fchoot der barbaarschheid heeft moeten voortkomen; dan blijken het flechts H. S her- 874 'OVER DE VOORTGANGEN, ENZ; herfenfchimmige luchtkasteclen te zijn, waarmede wi ons: in onze onnoozelheid vroliik maken. aan den kweekeling voor te houden, hetwelk in den grond eene dwaling is; men bedient zich ook van dit hulpmiddel , om zoo larigzamerhand tot de wäär- heid op te klimmen. Pasfen wij nu dit beeld op het ohderhavige onderwerp toe! Wij zijn met het onderzoek der opvoeding van het menfchelijk ge- flacht bezig en fpreken var kinderen ihn het ver- ftand, die als kinderen behandeld moesten worden , spdat ceerimaal derzelver nakomelingfchap den man- nelijken leeftijd bereiken zou. Ja wij fpreken van zulke kinderen, die reeds te vele vooroordeelen in- gezogen en te veel door verbastering geleden had« den, om fchier voor ändere indrukken dan die eener grove zinnelijkheid vatbaar te zijn. Waarlijki het was een geluk voot de barbaren, dat het licht des "Evangelies , toen ter tijde door de ingevallene duis- ternis; Zoo veel van zijnen glans verloren had. Bijaldien pfiesters en monniken in flaat waren ge- weest, hetzelve in zijne oorfpronkelijke .heerlijkheid Sa. tot a76 OVER DE VOORTGANGEN, RNZ. tot_hen te brengen; de nood zau hier gedrongen hebben, om er volftrekteliik van af te zien. Wat nog meer is, al die ongemakken en ontberingen , al die fmarten en gevaren, welke men nu on- dergaan heeft, om de volken te bekeeren, zou men zich zeker niet getroost hebben , had men het Christendom in deszelfs waarde gekend en er dus ook heiligfchennis in gezien, dat men het anders dan in deze zijne waarde predikte, Of althans zou het vooruitzigt, dat hetzelve bij de woeste barba- ren geen’ ingang te wachten had, die infpanning van krachten, welke tot uitroeijing van het heiden- dom onontbeerlijik wäs, merkelijk verhinderd heb- ben. Maar nu is dit alles voorgekomen. Wereld- lijken en Gocestelijken beleden zelven grootendeels gceene andere leer, dan die tamelijk in verhouding ftond tot de geringe vatbaarheid der nog afgodifche volken. Daar en boven zagen zij niet zoo zcer op de ouders als wel op de kinderen en nakomelin- gen (*), en oordeelden het daarom genoeg, dat die volken in de kerk werden opgenomen. Van hun- nen kant lieten dezen zich tot het doen van den overftap te gemakkelijker vinden, wijl er dikwijls niet veel meer vereischt werd, dan zich tot het ‚ontvangen van den doop aan te bieden. Doch de. groote opvoeder der menfchen wolbragt naar zijne aan- (*) Broes vihdt het et. a. p. I. D. bl. 208 te regt opmerkelijk, dat reeds de oudleid dir onderfcheid ge- maakt heeft, OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 277 aanbiddelijke wijsheid een hooger plan: Hij leide den grond ter invoering van de Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving in Zuropa. Intusfehen verheugen wij ons, dat wij hier niet belioeven ftil te flaan, maar door de gefchiedenis verder worden voortgeleid, om den fteeds Aeilza- men inyloed op te merken, welken de bekeeringen der Heidenen, hoe gebrekkig die ook waren, op hen zelven gehad hebben. Het is zoo, wij zou- den der waarheid te kort doen, zoo wij ontkennen wilden, dat vele der oude bijgeloovigheden cn ver- keerdheden door groot en klein bij den overgang tor de Christenkerk zijn aangehouden. Zelfs kunnen wij niet loochenen „ dat men ook daar wel bij de heiden- fche zeden gebleven is, waar men geheel en al door den aandrang des gemoeds fcheen bewogen te zijn, om tot de belijdenis van het Evangelie over te gaan. Zoo moeten wij het beklagen, dat de doop, welke aan Koning HARALD en deszelfs gezin op hun uit- drukkelijk verlangen te Mentz is toegediend, de woestheid van zeden , gelijk zeker Schrijver zegt (*), bij hen niet heeft afgewasfchen ; maar dat zij ook tot in Friesland toe, het rooven „ als vanouds, voortgezet of begunstigd hebben. En wilden wij de rij van Koningen en Vorsten doorloopen ,„ bij welke de vrij- willige omhelzing van het Christendom weinig of niets - (*) Ueber die Taufe des Königs WARALD KLACKS. 5 84 , 35. Schleswig. 1826. 278: OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. niets heeft toegebragt, om ze van de verflaafdheid aan. hunne driften en lusten los te maken;: wij zou- den er velen aantreffen, wier namen wij dan niet onvermeld konden laten. Doch niemand komt hier meer in aanmerking, dan, kLovis, die. voorftander der regtzinnige kerkleer, wiens bekeering op de vor- miug van het, hedendaagfche Zuropa zulk een?’ groo- ten invloed heeft gehad. Snooder en gruwelijker kon?zich wel een heiden naauwelijks aanftellen, dan hij deed, nadat hij een .geloovige geworden was. Hij ontzag zich niet, van tijd tot tijd op roof- togten uit te gaan, de eene ftrook lands.nga de andere, zonder eenigen fchijn van regt, te over- mceesteren, allerlei booze list _en verraad tegen an- deren te werk te ftellen, dezulken, die hij door geweld van wapenen overwonnen had, met eigene hand. te dooden, zelfs bloedverwanten em nabe- ftaanden van kant te maken en daarna de .houding, als of dit hem berouwde, aan te nemen, opdat hij ook die, welke voor hem verborgen waren „ Ont- dekken, in zijne magt krijgen en vermoorden zou, Dit alles verhaalt ons GREGoRIUS. van Tours op die bekende plaats, waar hij zich zoo verre vergeet van te durven zeggen, dat God aan dezen Koning dagelijks deszelfs vijanden onderwierp en deszeifs ge» bied witbreidde, wijl hij mes een regtfehapen har voor hem wandelde en deed wat welbehagelijk in ij ne oogen was (*). Veel-liever houden wij het daar- | 1 voor , (*) L. c. Lib. II. cap. 40, 41, 42. BYER DE VOORTGANGEN, ENZ, 279 yopr, dat kLovis bij zljnen overgang tot het Chris- tendom geen’ afftand van die boosheid en Godloos- heid gedaan heeft, aan welke hij zich te voren als heiden had :overgegeven: en dat deszelfs onderne- mingen alleen daarom voorfpoedig zijn geweest , wijt zij, naar het aanbiddelijk plan der Voorzienigheid , en wel buiten de. bedoeling van. den wrceden dwin- geland, tot de befchaving van dit werelddeel dienen moesten. Maar nu zou men, al ftond het juist niet bij oude Schrijvers opgeteekend , wel gelooven willen, dat ook de Franken, die in navolging van zulk eenen Vorst gedoopt waren, immers voor het grootfte deel, nog bij hunne heidenfche zeden ge- bleven, ja dat er onder hen, nog tot diep in de zesde ecuw, afgodendienaars in. menigte geweest ziin. En wenden wij ons tot andere volken; wij kunnen omtrent den invloed, welken de bekeering op hun hart en leven gehad heeft, dikwijls niet veet gunstiger oordeelen, zonder de gefchiedenis tegen te Spreken (*). Van daar ook, dat.er in menig land bij de. minfte aanleiding weer van het geloof, hetwelk men beleden had, werd afgevallen. Zelfs voelen wij ons gedrongen om toe: te geven, dat de Christelijjke Kerk van ware Godvrucht en deugd | nog: (*) Kortheidshalve verwijzen wij naar 'prister. I. B. s. 135. ff. BÖTTIGER , Gefchichte des Kurflaates und Königreiches Sachfen. 1. B. 5. Sı ff. vAN KAMBEN. 1. B. Ss. 61, 62. WAGENAAR. I, D, bl, 342, 343 en an- deren, u 230 OVER DE VOORTGANGEN, ENZI nog vcel verder afgeleid.en-nog veel meer’ bedorveit is geworden, door: dat de barbaren zich met haar veresnigden. Wij willen dus op den weg des: ori- derzoeks met eerlijkheid en opregtheid te werk gaan, zonder iets te verhelen, hetwelk men 'tegen ons kan inbrengen. Maar zoo veel te. geruster durven wij nu ook beweren, dat die zelfde bekeeringen , welke men in verzoeking komt, om niet hooger dan als overgangen van het eene bijgeloof tot het andere aan te zien (*), de grondflagen van Europa’s: herfchepping geweest zijn. Of kon. zulk eene her- fchepping wel ooit plaats grijpen,- ten zij de be- woners van dit wercelddeel aan de afgoderij „ of uit eigene beweging: ‚vaarwel zeiden, of. ‘op hoogeren last onttrokken werden? Wij verzoeken de opmerk-. zaamheid van den Lezer .op hetgeen. wij reeds (+): ter wederlegging van MONE, die het heidendom voor een ftelfel houdt, ‚hetwelk van de verhevenfte: Ideen witgaat, en wat ‚het wezen. der zaak betreft „ de waarheden van het Evangelie afbeeldt, met grond” van redenen meenen. gezegd te: hebben.. Hoe lan- ger wij nu bij dit punt ftil ftaan, des te meer wor-' den wij er in bevestigd, dat het Voorvaderlijke. bijgeloof, uit welk een’ oorfprong het aok zij voor gekomen, voor de barbaren der middeleeuw het grootfte beletfel geweest is, om tot de. Zedelijke en u Gods- (*) -:STENZEL t. 2. P..5. 16. (t) L.D. bl. 468 völgg. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 281 Godsdienstige “Befchaving te geraken. Her rustte toch niet alleen op dwalingen en inbecldingen „ die den mensch voor het geestelijke leven geheel onvat- baar maken; maar het ging ook met plegtigheden, zeden en gebruiken gepaard, die tegen de beoefe- ning. van Godvrucht en deugd regelregt aandrui- fchen. Zoo was het gelegen met de dienst van ODIN, al ftemmen wij PALMBLAD (*) en anderen toe, dat de hoogfte God in deze geeerbicdigd werd. Hetzelfde gold nopens die volken, die aan Perun, Thor of dergelijke verdichte wezens de opperfte hul- de bewezen. Al wie derhalve aan zulke voorwer- pen van aanbidding de gehoorzaamheid opzeide, ont- deed zich ook var de deelneming aan vele woeste en hatelijke- bedrijven, welke derzelver vereering medebragt of vorderd.. En gefchiedde dit door eene ganfche bevolking; dan was het bolwerk van barbaarschheid doorgebroken, hetwelk daar eene reeks van ecuwen geftaan had, om elke poging, waar- door men den verdierlijkten mensch uit zijne laagte zocht op te heffen, even als den aanval van een? boozen vijand af te weren. Wat de zoodanigen aanbelangt , die zekere gehechtheid aan het Voorväder- lijk geloof nog niet verzetten konden, of althans, onder den naam van Christenen, nog fteeds halve afgodendienaars bleven; bij dezen moest toch ook, nadat de leus van het kruis algemeen was aange- nomen, het Heidendom langzamerhand weglterven. Ja (*) Dissertatio de Buddha et Wodan. p. 38. n32 OVER DE VOORTGANCEN ENZ, Ja al ging er eene recks van geflachten voorbij , eer al de verfchanfingen,, aclıter welke dit heidendom zich verfchool, omver geworpen waren; genoeg, dat hetzelve eenen fchok gekregen had, waarvan het zich nooit meer kon herftellen. Volhardden zij , die tot de belijdenis van Curistus voor het uiter- lijke 'toegetreden of gedwongen waren, met hunne kinderen en kindskinderen „ bij de oude dwaasheden en ondeugden; de nakomelingfckap zou (en daartoe was alles berekend) de voordeelen van den grooten ftap, welken zij willens of onwillens gedaan had- den, rijkelijjk genieten en den Schepper van hemel en aarde in geest en in waarheid aanbidden. Doch waar het hart der doopelingen maar iets van dezen verhevenen zin des Evangelies gevoclde; daar droeg de bekeering reeds dadelijk vruchten var Zedelijk- heid en Godsdienstigheid. En zou nu het menfche- ljk hart overal ondoordringbaar als fteen of metaal gewecst zijn, zoo dat er geen de minfte toegang voor dit gevoel open ftond? Zou de duisternis het licht van het Evangelie wel ergens zoo geheel be- dekt hebben,, dat er hier en daar geen flaauwe ftraal door de nevelen heen flikkerde? Zou de prediking geenen indruk hoegenaamd op het gemoed gemaakt hebben; wanneer dezelve van mannen kwam, die zich door groote deugden van de wercld onderfcheid- den en geen offer te dierbaar achtten,, als zij ande- ren maar tot het. geloof bewegen konden? BEDA verhaalt ons van Aucustınus en deszelfs medge- zellen, dat zij, in navolging der eerfte Christenen , | zich OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 283 zich fteeds aan het bidden, waken en vasten toe- wijdden, het woord des levens overal, waar het hun mogelijk was, predikten, de dingen dezer aar- de als voor hen vreemd kleinachtten „ niets anders van hunne leerlingen aannamen, dan hetgeen zij tot hun onderhoud volftrckt behoefden „ en eene ziel om- droegen „ welke bereid was, om voor de waarheid‘, welke zij verkondigden, allerlei verdrukking te lijs den en des noods te fterven. En nu laat hij er op volgen, dat fommigen (der Angelfakfers ,„ namelijk) geloofden en gedoopt werden ,„ de eenvoudigheid van het onfchuldige leven, hetwelk zij leidden, en de bekoorlijkheid van hunne hemelfche leer bewonde- rende (*). Even zoo verklaart hij (}), dat c» LumsBA de Picten door zijn woord en voorbeeld tot het geloof in curıstus bekeerd heeft. (7) Lib. III. cap. 4. 284 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. werkt; zoo dat het vaak onmogelijk is gewcest de heilzame vruchten der Christenprediking waar te ne- men (*)} Dubbel jammer, dat de oude Schrijvers ons var die gezegende. veranderingen in denk- en levenswijze, welke cr voor ecn’ ieders oog met de witerlijke bekeering der barbaren verbonden zijn ge- weest, flechts fchrale en armoedige berigten geven „ of zelfs onaangeroerd voorbijgaan hetgeen voor de Kerk veelmeer tot eer zou geftrekt hebben dan zoo vele beuzclachtige legenden, waarmede zij hunne lezers ophouden! Nu moeten. wij niet zelden uit de vergelijking van den ftaat, waarin een volk het heidendom verlaten en waarin hetzelve na vcrloop van jaren of eeuwen verkeerd heeft, en dus bij ge- volgtrekking opmaken , welk een? weldadigen invloed de aanneming van het Christendom „ hoe gebrekkig het ook daarmede toeging, op de gemoederen ge- had hebbe. Dit zal ons dan ook in den loop on- zer onderzockingen meermalen voorkomen, doch dan zullen wij in ons befluit te vaster flaan, wijl wij hier noch aan de kracht der Wijsbegeerte, noch aan cenige andere oorzaak, behalve de Godsdienst al- leen, denken kunnen. Evenwel vinden wij ons niet geheel teleur ge- fteld, wanneer wij naar proeven omzien, uit wel- ke het blijken kan, dat het Christendom aan de heidenfche volken van Europa niet te vergecis ge- pre- (*) NEANDER, Denkwürdigkeiten Il. B. s. 24. OVER DE VOORTGANGEN,„ ENZ. 285 predikt is geworden. In de eerfte plaats denken wij hier aan de Franken: want hocwel wij niets wil- len terug nemen van hetgeen wij boven nopens der- zelver voortdurende bijgeloovigheden en ondeugden hebben aangeteekend, weten wij toch uit meer dan &öne bijzonderheid, dat hun overgang tot de Kerk aan de verzachting hunner zeden eenigermate dienst- baar is geweest; zoo dat er ook in het hart van den woesten en önmenfchelijiken KLovıs wel eens gevoelens oprezen, die hem tot eere ftrekten (*). Gaan wij naar Ergeland over; wij kunnen wel. niet bepaalichiik de vrüuchten aanwijzen, die daar uit de bekeering der Heidenfche volken aanftonds ontfpro- ten zijn; maar al fpoedig werden er toch kweck- fcholen gefticht, waaruit inboorlingen zoowel als vreemdelingen ter Befchaving van het verwilderd Europa uitgingen. En fpreidde zich de kracht der Evangelieleer bij de groote menigte weinig ten toon5 zoo veel te meer openbaarde zij zich in het gedrag van dezen en genen Koning, inzonderheid in dat van EDWIN, die, na zijnen doop, zich tegen roof, en diefftal, en ander kwaad met gelukkig gevolg verzette en zich door menige weldadige inrigting je- gens inlanders en buitenlanders verdienstelijk maak- te (}). Kecren wij nu weder naar het vaste land te (*) Die bijzonderheden vinde men wit oude Schrij- vers bijgebragt door scCHROECKH, Th, XVI, s. 255 ff. (+) De plaatfen van BEDA en GUILIELM. Mahmnesbur. hbiertoe betrekkelijik, leest men bij scuLosser 11. B, 2 Th, 286 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. terug, en hooren wij, wat ons nopens den invloed verhaald wordt, welken Eerıcıus in Vlaanderen en omliggende gewesten door zijne prediking op de ge- | moederen gehad heeft! De barbaarschheid, zegt deszelfs levensbefchrijver (*), werd in zoo verre verwijderd, dat men weldra op den dorren en ledi=- gen akker het vruchtbaar koren en een’ overvloedi- gen oogst zag oprijzen, velen met berouw van zonde toefnellen, den armen van hunne goederen mededeelen, en vele andere voorfchriften van goede werken opvolgen. Zoo werden, volgens een gelöof- waardig berigt (}), de Longobarden , na de. afzwe- ring o Th. s. ı2, ı9, die er zich, boven de meeste an- dere Schrijvers, een genoegen van pleegt te maken, de heilzame vruchten aan te wijzen, welke de bekee- ring der heidenfche volken gehad heeft. Men verge- liike LAPPENBERG , Gefchichte von England. I. B. s. 137. ff., waar: hij, onder anderen, ook aanmerkt, dat zich de invloed der Christeliike Godsdienst op de geheele vorming en Staatkundige eenheid en zelfftandigheid van een volk zelden zoo klaar heeft ten toon gefpreid , als in de gefchiedenis der Angel/fakfers. Doch men be- hoort ook hier twee dingen van elkander te onderfchei- den: de uitwerking, welke het Christendom op hen zelven gehad heeft, die tot de Kerk overkwamen, en de gevolgen, welke daaruit voor derzelver kinderen en nakomelingen zijn voortgevloeid. (*) Vita Sancti enicu, Episc. Noviom. Lib. II. cap. 8 apud d’ Achery, Specilegium &c. Tom. II. p. 93. (+) Pavrus Diae. I. c. Lib. III, cap. 6. - OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 287 ring van het heidendom , tot dien ftaat van Befcha- ving. gebragt, dat er, onder de regering van AU- THARIS, geene geweldenarij jegens den onmagtige , geen roof, geen diefftal bedreven werd en cen ieder onbevreesd en in veiligheid leefde. Nopens de BuJ- garen getuigt PHoTIUs (*): zij hebben niet alleen het geloof in cHrıstus met de vorige Goddeloos- heid verwisfeld; wmaar belijden nu ook, terwijl zij eertjds allen in wreedheid en moordzucht achter zich lieten, de reine en onbefmette Christelijke Godsdienst op zulk eene wiize, dat zij onder het geral van gehoorzame onderdanen en gastvrije men- . fehen behooren, en voor de oude roofzucht en wocstheid een vreedzaam verkeer in de plaats ftel= len. Dat de bekeering der Moraviers ten goede op hen gewerkt heeft, blijkt hieruit reeds allerduide- kikst, dat er onder hen te gelijk een nieuw flavo- nisch letterichrift en eene overzetting van den Bij« bel werd: ingevoerd: terwijl CYRILLUS en METHO- pıus, geliik sCHLOSsER te regt aanmerkt (}), op het gebruik der moedertaal bij de Godsdienst zoo fterk niet geftaan zouden hebben, indien zij ook niet tot verlichting der verftanden en tot verbetering der harten hadden. willen arbeiden. Insgelijks moe+ ten de bewoners van Noorwegen , toen. zij van het heidendom afftand deden en tot de Kerk toetraden , . | . tot - (*) Puoru Episz. II. p. 58. (N T.2.p. II. B. I. Th. s, 520, Verg. scHroEckH, Th. XXI. s. 411 f; 288 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ., tot een zachtzinniger en vredelievender volk, dan zij, te voren waren, gemaakt zijn, ten zij de be- fchrijving, welke ADAm van Bremen nopens hen gecft (*), geen het minfte geloof verdient. Men vergeliijke nu daarbij derzelver voorvaders, wier ftrooptogten te land en ter zee met ecne zwarte kool in de gefchiedenis geteckend ftaan! Doch welk eene verandering ten goede de belijdenis van cHrıs- Tus ook bij die roovers en vrijbuiters, nadat zij zich in vreemde gewesten hadden ne@rgezet, ver- wckt hebbe „ leert de gefchiedenis ons met cen luis- terrijik voorbeeld, hetwelk het Westen van Frank- rijk ons oplevert. Wij. fpreken hier van hetgeen er met RoLLoO cn de Normannen, waarvan hij de aanvoerder was, in de tiende eeuw gebeurd is. Als wreede wolven vallen zij op de weerlooze bewoners des lands aan, verwoesten de kerken, flepen de vrouwen als gevangenen weg, dooden het volk, ftorten alles in bitteren rouw. Nu zendt Koning KAREL, door de beden van den landzaat gedrongen, hun een gezantfchap ; het verdrag „ hetwelk wij bo- ven reeds vermeld hebben, wordt weldra gefloten „ en geheel de bende gaat door middel van den doop tot de Kerk over. Maar naauwelijks is hier de grond tot een’ nieuwen Staat gelegd, of de welda- dige kracht des Christendoms. begint zich te ver toonen. Als cerfte Hertog van Normandie, ver- deelt (*) De situ Daniae &c. apud. LINDENBROG. Scrips. Rer. German. Septentr. p. 63. FABRIC, OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 239 deelt ROLLO, die nu den naam van ROBERT Voert, de verkregen landerijen onder zijne manfchap „ neemt ook vreemdelingen daarin op, geeft aan al zijne onderhoorigen wetten en regten, die hij met de hoofden des volks bepaalt, noodzaakt hen tot het leiden van een ftil en vreedzaam leven, herftelt de vernielde kerken, omringt de fteden met muren en bolwerken. Daar en boven gaat hij den diefltal door fcherpe verordeningen tegen; weet de openbare veiligheid dermate te handhaven, dat gouden arm- banden , die hij aan een? eikenboom had opgehangen „ drie jaren lang, gelijk men zegt, aan den weg blij- ven hangen, zonder dat iemand er durft aanroe- ten; doet in allen opzigte zijne zucht voor gereg- tigheid en zijne zorg ter bewaring van eendragt en rust onder de zijnen blijken (*). Zoo is hij, zegt SCHROECKH (+), twintig jaren lang het voor- beeld ‚van een zachtzinnig, wijs en regtvaardig re- gent: en er hapert veel aan, dat volken, die reeds federt eeuwen Christenen waren, in zulk eene ge- Jukkige ftaatsgefteldheid geleefd hebben, als de on- derdanen van dezen pas bekeerden Vorst. Wilden wij op den ingeflagenen weg nog verder woortgaan; wij zouden nog meer proeven van den Ä heil- (*) Wij volgen hier GuıLieLm. Gemetic, Hist. |, c. cap. 17 sqq. P. 257 , 258. Ct) Th. XXI. s, 552. II. I 299 DYER DE VOOSTGANGEN, ENZ, heilzamen: invioed;, welken de bekcering tot her Christendom ,„ hoe gebrekkig die ook ware, op de heidenfche. volken: van Europa gehad hecft, kunnen bijbreugen. Wij .zouden, om maar den voorbeeld te noemen, hetgeen STRAHL ons nopens WLADIMIR en :de Rzsfen. mededeelt, kunnen overnemen, en zulks te geruster doen, wijl die Schrijver het goede niet verbergt ,„ hetwelk daar.te lande voor den afftand van het. heidendom reeds heeft plaats gegrepen (*). Doch. wij. meenen bijzonderheden genoeg te hebben gangehaald „ om de zaak, voor zoo verre zulks hier vereischt, wordt, in het licht. te ftellen. . Gave zich iemand de moeite, om uit de fchriften der .middel- eeuw de getiigenisfen nopens hetgeen er uit de be- keering .der barbaren, voor derzelver hart en wan- cel;; is voortgevloeid, bijeen te zamelen en alles aan cen oordeelkundig onderzoek te onderwerpen ; hij ‘zou. een :verdienftelijik werk ondernemen. Dit zou te. ‚meer: verdienstelijk zijn, wijl een man als GIESELER bij gelegenheid,, dat hij over de uitbrei- ding van het Christendom onder de: Duitfche vol« ken fpreckt, ‚omtrent.. deszelfs. zedelijke werkingen aınmerkt, dat zij zich bepaalden bij den uiterlijken invioed- van kerkelijke wetten en: kerkelijke tucht,, voor 200 .verte ‘deze zich achting verworven had» den: en dat hier het tijdperk van oefening onder de wet tot voorbereiding voor ‚het Evangelie was te» ()T.a.p.1L.B.s. ıı2 ff. 182 ff. verg. 66 ff. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 291 teruggekeerd (*): terwijl hij, bij het vermelden van hetgeen er door BonIrAcıus en latere predikers ge- ‚daan is geworden, dit punt geheel of bijna geheel onaangeroerd laat. Wij voor ons onthouden ons nu van de beflisfing,, of al de berigten, die wij bo- ven hebben bijgebragt, wel even geloofwaardig ziin; maar zoo veel is er, vertrouwen wij, vol- doende uit gebleken, dat men eene. groote onbillijk- heid begaan zou, door op de voorgevallene Gods- dienstveranderingen met verachting ne£r te zien, als hadden zij alle zonder uitzondering voor hen, die den overftap deden, niets hoegenaamd. te hunner verbetering opgeleverd.. Daarenboven mogen wij nit die berigten opmaken, dat het flaauwe licht, hetwelk , er door den arbeid van priesters en monniken in het verduisterd Europa doorbrak , ook daar niet geheel zonder weldadige werking op ?s menfchen ‘hart en leven zal geweest zijn, waar oude Schrijvers te dezen aanzien zwijgen. In allen gevalle heeft het Christendom dien indruk op de barbaren gemaakt, dat zij er, voor een groot ge- deelte, door bewogen werden, om aan het omzwer- ven. op :ftrooptogten te land en ter zee vaarwel te zeggen en zich aan cen arbeidzaam en huifelijk le- ven te gewennen. Ook weten. wij, dat er fchier bij. ieder heidensch volk, hetwelk zich doopen liet , weldra gefchrevene wetten ontftaan zijn, die, hoe berispelijik zij ook in menig opzigt waren, echter | aan CT. p1.B. 8 zı2. 28 29% OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. aan vele onftuimige driften en hartstogten palen ftelden, Ja reeds daardoor kreeg de Befchaving een’ grond , op welken zij werken kon, dat de predikers des geloofs overal, waar zij in hurne pogingen maar eenigzins gelukkig flaagden „ zelfs in woeste en on- bewoonde landftreken, kerken en kloosters aanbouw- den, in welker ‘omftreck zich langzamcerhand eene kleine geordende wmaatfchappij vestigde. Doch deze bijzonderheden aanroerende,„ ontwaren wij, dat wij aan de twecde afdeeling van dit Hoofdftuk genaderd ziin, waar wij dezelve breeder moeten uit cen zet- ten. Hebben wij, namelijk „ tot dus verre de voort- gangen befchouwd, welke de Zedelijke en. Gods- dienstige Befchaving voor het uiterlijke gemaakt heeft; het is nu onze taak ons by aid inner= dijke yoortgangen te bepalen, Maar wij kunnen niet zesgen, dat wij tot vol- voering van deze taak met dezelfde gerustheid over- gaan, waarmede wij de befchouwing van de vor- deringen, welke er door de Zedelijke en Godsdiens- tige Befchaving voor het uiterlijke gemaakt zijn, hebben aangevangen. Toen konden wij, met cene ger.gelde onderfcheiding van tijden „ landen en vol- ken, de eene bijzonderheid na de andere opnemen: nu moeten wij in een kort beftek een tafereel fchet- “zen, hetwelk den ftaat voor oogen ftelt, waarin een groot. gedeelte van Europa, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot de kruistogten toe en dus gedurende meer dan zes ceuwen, verkeerd heeft, ÖVER. DE VOORTGANGEN „ ENZ,. 29% heeft. Hoe moeijelijk is het genoegzame punten van 'overeenkomst te vinden, waar zich overal ongelijk- vormighelen voordoen ! Doch heeft men al het ge- kık van alles in groote omtrekken bij cen te kun- nen brengen; dan loopt men fpoedig gevaar van. tot algemeenheden te vervallen, die weinig of geen be- lang inboezemen.. De zaak wordt nog bezwaarli:- ker, wanneer‘ wij op de bronnen letten, waaruit wij ter bearbeiding dezer taak moeten putten. Het: zijn meestal dorre jaarbocken en beuzelachtige. Zegen- den, bij welker Schrijvers het niet is opgekomen , om bouwftof tot de gefchiedenis der Befchaving aan de hand te geven. En ligt er in hunne werken. hier en daar al het een en ander verfpreid, hetwelk daartoe dienen kan; hoc veel heeft men door te worstelen, om dit, even als goud of paarlen onder het yuil, te zocken! Ia Jater tijden zijn er zeker- mannen opgetreden, door wier gefchriften heerlijk in het licht werd: gefteld hetgeen tot dusverre duis- ter. of onzeker was. Inzonderheid verpligt ons ge- voel van dankbaarheid: de verdienften te erkennen , die menigeen zich in onze dagen verworven heeft door de vorderingen van den menfchelijken geest in kunften en wetenfchappen, of van den maatfchap- pelijken ftaat der volken aanfehouwelijk te maken. Ook ontbreekt het in de werken var hen, die de kerkelijke gefchiedenis ,„ vooral op het voetfpoor van den grooten MOSHEIM, met wijsgeerisen blik. en onpartijdigen zin onderzocht hebben „ aan geene aan- merkingen, die de Zedelijke en Godsdienstige ge- fteld- 294 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ» fteldheid der Christenen in bijzondere landen en tiy den betreffen. Maar te vergeefs hebben wij naar een boek omgezien, hetwelk ons tot geleide ftrek- ken kan, om de innerlijke voortgangen der. Zedelij- ke en.Godsdienstige Befchaving van Ezropa , in.de 'bovengemelde zes eeuwen, naar behooren te fchet- fen. Intusfchen imeent misfchien iemand, dat. er zoodanig een bock niet kan gefchreven worden. - En ‚waarlijk! wij willen niet loochenen „ dat het bij den eerften opflag bedenkcelijk fchijnt te. zijn, of wij niet een’ arbeid ondernomen hebben, .welke zich niet volvoeren laat. Wij fpreken van de innerlijke voort- gangen der Befchaving. Maar .‚hoe? zoo wij die eens, tegen de getuigenis der oudheid aan,-in de gefchiedenis inbragten, omdat wij ze tot ftaving eener grondftelling, welke misfchien de vrucht van jjdele verbeelding;is , niet misfen kunnen ? zoo het eens te bewijzen was, dat de beginfelen van Zedelijkheid en Godsdienstigheid, van den val des Westerfchen Keizerrijks af ‘tot de kruistogten toe, in plaats van sevorderd te zijn, hoe langer hoe meer verachterd waren? Het is van aanbelang ons .onderzoek daar- mede te beginnen, dat wij bij deze vragen flilftaan. Gelijk zich bij den toets der waarheid geene gc- fchilftukken door gezag beflisfen laten; zoo zou men hetzelve ‘hier te vergeefs inroepen ,„ daar de uit- fpraken der Geleerden te wijd uiteenloopen „ zoo zelfs dat het moeijelijk is derzelver gevoelens onder zekere klasfen te rangfchikken. De voorftanders der Room- fche OVER DE VODRTGANGEN, ENZ. 38 fche 'Kerk kunnen zich zelven 'bezwaarlijk gelijk blijven; ten zij ze de ftelling, dat Zuropa’s bevol- king, van ‘den val des Westerfehen Keizerrijks af, in het Zedelijke en Godsdienstige hoe langer. hoe meer verbasterd is geworden, als eene valfche aan- klagte ronduit ontkennen, of althans in dien zin zocken te verklaren, dat hunne kerkleer in geen ge: vaar komt om als een gewrocht der fteeds toege- nomene barbaarschheid verachtelijk te worden. En het is nu ook wereldkundig genoeg, hoe de mees- ten hunner, itmmers de aanhangers ‘der Paufelijke Hierarchie, zich beijverd hebben en nog fteeds be- ijveren, om de wanbegrippen en verkeerdheden der _ middeleeuw te verkleinen of te verdedigen, Hooren wij BOSSUET35 het is zoo goed, als hooren wij alle anderen, ,„ Indien men ‚”:zegt hij(*), „ de gefchie- denis der kerk nagaat; dan zal men zien, dat zoo dikwijls eene ketteriji haar verliezen veroorzaakte „ 2ij zich daarvan- herfteld heeft door zich naar bui- ten uit te breiden en van binnen het licht en de Godyrucht te vermeerderen; terivijl men de afge= fcheurde takken in verloren hoeken zag uitdroogen, De werken der menfchen zijn te niet gegaan, al- hoewel de hel ze onderfteunde; het werk var God is in fland gebleven: de Kerk heeft gezegepraald over de afgoderij en alle dwalingen !” Doch buiten de Roomfche Kerk heeft het ook niet aan mannen | ont- (*) Discours sur FHistöire universelle. Tom. Ik p. 128, 129, en 296 OVER DE VOORTCANGEN, ENZ+ ontbroken ,„ die, al ware het niet denzelfden „ echter dergelijken toon aanfloegen. Menigeen herinnert zich zeker den naam van den Helmftadfchen Hoogleer- aar LEYSER, die,, reeds voor meer dan honderd jaar, heeft trachten te bewijzen, dat de barbaarsch- heid, waarvan men gewoonlijk fpreekt, aan de Middeleeuw valfchelijk is toegedicht (*). Doch hij ging bij lange na zoo ver niet als fommige heden- daagfche lofredenaars van een tijdperk „ hetwelk nie- mand van gezonde herfenen wenfchen kan, dat im- mer terug keere, Hij bepaalde zich toch flechts bij een punt, de beoefening der letteren, en wel bij- zonder der Latijnfche letteren; en wist echter met al zijne moeite niets meer aan te toonen, dan dat er, van de zesde eeuw af, eene menigte Schrijvers en Dichters beftaan had, en dat onder hen ettelijke mannen van kennis of fmaak geweest waren: iets,, hetwelk wel niemand „ hoe hij voor het overige den- ke, zal in twijfel trekken (}). Men begrijpt nu ligteliik, dat zij nog veel minder in hun betoog flagen, die, door dwaze ingenomenheid met het vreemde „ ftoute en wonderbare- vervoerd, ik weet niet, welk eene grootheid in het Zedelijke en Gods- dienstige aan de Middeleeuw tockennen. Schrijvers van dezen ftempel kunnen wij derhalve even gerust voorbijgaan, als zoo vele dolle ijveraars voor het Protestantismus, die in hunnen firijd tegen de Room- (9) Dissert. de fieta medii aevi barbariä. (}) Scueorck#. XVI. Th, s. 50 ff. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 297 Roomfche Kerk ook over menigerlei goeds van den ouden tijd een vonnis van veroordeeling geftreken hebben. Doch al wenden wij ons tot hen alleen, die zich op een hooger ftandpunt geplaatst en de gefchiede- nis met onpartijdigheid nagevorscht hebben,, zoo als wij zegeen mogen, dat vooral in de laatfte vijftiig jaren gefchied is; wij zullen naar de gewenschte overeenftemming te vergeefs zoeken. De ecrfte helft der tien ecuwen, welke er van den inval van KLo- vıs in Galli tot den inval van KkareL VII in Napels verloopen zijn, was, volgens HALLAM, bima geheel onvruchtbaar voor de maatfchappelijke welvaart en leverde niets op dan cene lijst yan jammeren. Over gehcel het gelaat der Kerk,, zegt hij, lag een nevel van onwetendheid verfpreid ,„ die alle begrip te boven gaat, en fchaars brak er eene flaauwe flikkering van licht door de haar omgevende duisternis. Intusfchen beweert hij van het allerfchan- delijkfte bijgeloof, volgens hetwelk men zich vrije- lijik aan allerlei zonde meende te kunnen overgeven „ als men flechts onder de befcherming der moeder- maagd ftond, dat hetzelve in de twaalfde eeuw het toppunt bereikt ‚heeft (*). Men :zou hier- vit en uit hetgeen in het. verband dezer redenerin« gen verder voorkomt, befluiten mogen, dat na den aanvang der kruistogten de zaak van Zedelijkheid en (*) Vol. III. p. 304, 33157348. 298 OVER DE VOORTCANGENj ENZa en Godsdienstigheid, maar vöör denzelven die var kunsten en wetenfchappen in den meest .beklagelijken toeftand geweest is. Het cene komt met PLANcKS gevoelen over den ftaat der maatfchappij van de elfde tot de dertiende eeuw „ immers ever de toen- malige Geestelijkheid, allezins overeen. ,„ Het be- derf”, fchrijft hij (*), „ had zich aan de Geeste- lijikheid nooit zoo algemeen en in zulk eenen hoogen graad medegedeeld. De Geestelijken zelven waren nog nooit z0oQ diep en zoo algemeen in de ruwfte zede- loosheid en in de ftoutfte verachting van alle Gods- dienst verzonken, nog nooit zoo ongevoelig voor alle tucht en orde en welvoegelijkheid, en nog nooit zoo verhard in onbefchaamdheid geweest, als het grootfte getal: zich in de twaalfde ceunw voordoet.?? Het. andere firookt uitnemend- wel met de benaming van sjzeren eeuw, welke men aan de tiende wegens de daarin heerfchende onwetendheid reeds lange ge- geven heeft, en welke door fommigen wel onbillijk geoordeeld is (}), wmaar volgens HEEREN „ ten’ der meest bevoegde regters, haar, althans wat het Wes- ten betreft, in zekeren zin toekomt. „ De Staat- kundige gebeurtenisfen” „ zegt bij ($), „ waren bij- | kans (*) IV. B. 2. Abschn. s. 303. “ (t) Fromman, Diss. Saeculum X prae caeteris me- dii aevi nomine obscuri insigniendum non esse, en de Schrijvers bij mosuEım 1. ©, p. 362 en GIESELER. 11. B; 1. Abth, s. 225, ($) Historifche Werke. IV. Th. s. 190, 198. QVER DE -VOORTGANGEN ; ENZs 299 kans in allen .deele van dien aard, dat niet flechts in het algemeen voor wetenfchappen nlets nieuws kon ondernomen worden; maar dat ook de inrigtin- gen, die in de laatfte eeuwen voor dezelve ‚gemaakt waren, meestal weör te. gronde gingen of in ver- val geraakten. WVoortdurende oorlogen met binnen- landfche en: buitenlandfche vijanden,, een groot ver- val van de kloosterlijke tucht, en eene daardoor de overhand nemende ruwheid en onwetendheid der Geestelijken, zijn verfchijnfelen, die zich allerwe- gen vertoonen.” Evenwel kan men zich met die on- gunstige gedachte kwalijk vereenigen, en tevens met ANCILLON inftemmen, als deze zich, met de hem eigene welfprekendheid aldus uitlaat (*): „ De jeugd is de middelbare Jeeftijjd tusfchen de kindschheid en de volwasfenheid. . Stelt meu zich de volken als zoo vele ondeeligen voo*, of geheel het: menfche- kjk geflacht als een enkel mensch; dan zal de mid«- deleeuw daarvoor de lecftijd zijn, welke even zeer verwijderd is van den Staat der wildheid, dat is van de kindschheid, als van den Staat der befchäving , dat is van de volwasfenheid. Men heeft derhalve reden gehad, om, voor de hedendaägfche volken , de middeleeuw in dat tijdperk te plaatfen,, hetwelk zich van KAREL den groote af tot: de vijftiende eeuw uitftrekt. Dit was voor hen hetzelfde, hetwelk de tijd van bloei voor. de boomen, en. die, waar- in (*) Nouveaux Essais. de Politique &c. Tom. II. p. 36, 37. 500 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ. in het koorn in het groen ftaat, voor den oogst is.” Waarlijk, zoo wij dit aannemen , dan moeten wij, om ons zelven gelijk te blijven, van de drie ceuwen, welke de kruistogten zijn voorgegaan „ vee] hoogeren dunk dan van de zesde, zevende en achtfte hebben. Dan vervalt zeker ook de grond- ftelling, waarop deze gefchiedenis der Befchaving van het hedendaagfche Europa rust, dat de bewo- ners van dit werelddeel tegen het einde der elfde eeuw eerst uit den ftaat der kindschheid, waarin zii van den val des Westerfchen Keizerrijks af ver- keerd hadden, in dien der jongelingfchap getreden ziin. Doch er is geen twijfel aan, of de geleerde man, nopens den invloed, welken KAREL de groote op tijdgenooten en nakomelingen gemaakt heeft, veel ie gunstig oordeele. Dit geldt nog. veel meer van Fr. SCHLEGEL, als die beweert, dat federt KAREL den grooie de kundigheden niet flechts naar een geregeld plan bewaard, maar ook zonder ophouden vermeer-ı derd en uitgebreid zijn geworden, zoodat men het tijdperk van de herftelling der wetenfchappen met de regering van dezen Vorst moet rekenen te zijn aangevangen (*). . Wij zullen in. den loop van ons onderzoek de gelegenheid hebben , om ’s -mans ver- dienften aan te toonen; maar hier mogen wij het niet onaangeroerd laten, en het zal ook nog na- der blijken, dat na deszelfs dood de door hem ge- maak- . (*) F. SCHLEGEL, Geschichte der alten und neuen Lit- seratur. 1. Th. s. 247, 248. 