title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: Eindeljjk hoort men, als vele klanken gelijktijdig geluid geven, geen geruisch, gelijk men uit het zamengestelde resul- terende golfstelsel, dat het oor doorloopt, zou verwachten, maar inen onderscheidt duideljk elken klank afzonderlijk; ja, men kan zelfs een enkel instrument boven al de overige van een orchest uit hooren en afzonderlijk volgen. Al deze waarnemingen nu maken het waarschijnlijjk, dat er in het gehoororgaan een inrigting bestaat, welke elk, zelfs nog zoo zamengesteld golfstelsel in enkelvoudige slingeringen ont- leedt, die nu afzonderlijk als toonen worden waargenomen, even als b. v. de klank door resonatoren (bladz. 218) in zijn be- standdeelen kan ontbonden worden. De volgende waarneming brengt deze waarschijnlijjkheid tot zekerheid (HELMHOLTZ): ver- eenigt men verscheidene enkelvoudige toonen tot een klank, en laat men ze afzonderlijik op willekeurige tijden beginnen, zoodat zijj met verschillende phasen van hunne trillingen in elkander grijpen, dan ontstaan de veelvoudigste verscheidenheden van het secombineerde golfstelsel. Wekt nu het golfstelsel als zoodanig de gehoorzenuw tot verschillende vormen der werkzaamheid op (bladz. 248), dan moeten klaarblijkelijk bij deze proefnemingen altijd verschillende klankindrukken worden waargenomen. De proef met den vokaaltoestel (bladz. 227) leert echter, dat in alle gevallen dezelfde klank wordt gehoord; celk *) [De lagere eombinatietoon, die door TARrTInI beschreven is, wordt „Diffe- renzton,” de hoogere (die door HELMHOLTZ is ontdekt), „Summationston’ genoemd, omdat bij den eersten het aantal trillingen gelijk is aan het verschil, bij den laatsten aan de som van het aantal trillingen der primaire toonen]. x GELUIDSGEWAARWORDINGEN. 307 onderscheid hoe gering ook zou zich als een verschil in den vokaalklank doen hooren. Gelijk reeds bladz. 304 gezegd is, vermoedt men dat eene dergelijke inrigting in het slakkenhuis bestaat: neemt men aan, dat elke boog [van corrı] daarvan een afzonderlijk aantal trillingen heeft, en dat de intervallen tusschen elk afzonderlijk zeer gering zijn, dan zal een enkelvoudig slingerend golfstelsel (van een enkelvoudigen toon), dat het slakkenhuis doorloopt, hoofdzakelijk &&n boog, en slechts zwak de naburige bogen doen medetrillen; doch een gecombineerd stelsel (van een klank) zal op dezelfde wijze de bogen, die aan de partiaaltoonen beant- woorden, bewegen, gelijk een vokaal, die men tegen de toonen van een klavier heeft in gezongen, de overeenkomstige snaren (bladz. 226). Nu behoeven wij, in overeenstemming met het beginsel der specifieke energieön (bladz. 248) nog slechts aan te nemen, dat elke boog (resp. de gangliöncel, die daar is gelegen, bladz. 304), door eene bijzondere zenuwvezel met een bijzonder centraalorgaan in verbinding staat, waarvan de opwekking met de voorstelling van een enkelvoudigen toon verbonden is, en dat de aandacht, geheel anders dan bij het gezigztsorgaan, op elke afzonderlijke zenuwvezel kan geconcentreerd worden (vergel. de analoge hypothese bij het gezigtsorgaan, bladz. 274). Ook de volgende beschouwing (HELMHOLTZ) pleit voor deze hypothese: een triller, waarbijj men in de seconde 10 maal van toon verwisselt, kan in alle toonladders tot aan A toe (110 trillingen) volkomen scherp gehoord worden, zonder dat de indruk van het afwisselen van twee toonen door naklinken der trillende deelen in het oor onduidelijk wordt; het laatste geschiedt eerst beneden A. Neemt men nu aan, dat de trilling tot op ig van hare sterkte moet verminderd zijn, om bij het terugkeeren van denzelf- den toon, derhalve na Y, seconde, niet meer gehoord te worden, 200 volgt daaruit dat de door A aan het trillen gebragte deelen in het gehoororgaan na 1%, seconde, dus na 22 trillingen, nog slechts met Y,, van hunne oorspron- kelijjke sterkte natrillen. Hieruit kan men echter volgens theoretische wetten berekenen, dat toonen, die een halven toon van A verschillen (dus Ais en As) de door A aan het trillen gebragte deelen hoogstens met Y,, der inten- siteit kunnen doen trillen als A zelf, zoodat dus naar de boven gestelde hypothese de door A aan het trillen gebragte deelen niet gelijktijdig kunnen gebruikt worden om Ais en As te hooren; voor deze toonen moeten dus andere trillende deelen in het oor aanwezig zijn. Volgens opgaven (KÖLLIKER) zou het slakkenhuis nagenoeg 3000 bogen van COoRTI bezitten. Trekt men hiervan 200 toonen, die muzikaal niet bruik- baar zijn, af, dan blijven er 2800 voor de hoorbare nagenoeg 7 octaven (van Cıt tot hVT); er komen dus 400 op elke octaaf en 12: 400 = 331, op elken halven tooninterval. Vermits nu geoefende musici nog een toon van 64 en- kelvondige trillingen onderscheiden kunnen (E. H. WEBER), zoo kan men aaunnemen, dat een toon, die tusschen twee vezels van corTI valt, beide met eene ongelijke sterkte opwekt, en dat naar dit verschil de toonhoogte be- oordeeld wordt (HELMHOLTZ). Om de gewaarwording van een toon te voorschijn te roe- pen worden minstens twee trillingen, die met eene genoegzame snelheid op elkander volgen vereischt; een enkele kan alleen als stoot waargenomen worden. Houdt men b. v. tegen de 20* 308 HARMONIE DER KLANKEN. tanden van een ronddraaijend getand rand van SAvART een kaarteblad, zoodat een toon ontstaat, dan blijft dezelfde toon hoorbaar, wanneer de tanden, terwijl de omdraaijing even snel bljjft plaats hebben, langzamerhand tot op twee na verwijderd worden; alleen wordt de toon gedurig doffer, even als eene kleur matter wordt, als zij met veel „zwart” vermengd is. Wordt ook de voorlaatste tand weggenomen, dan verdwijnt de toon en er blijft niets dan een „stoot” (vermoedelijk een zeer snel afnemend golfstelsel) over. Wanneer zich zeer veel verschillende enkelvoudige toonen vereenigen, zoodat het gehoororgaan ze niet kan ontleden, of volgen zij zoo spoedig op elkander, dat de natoonen (zie be- neden) van de voorgaande zich met de volgende verbinden, zoodat er een niet ontleedbaar mengelmoes van gewaarwor- dingen ontstaat, waarin niet de minste periodiciteit meer kan onderscheiden worden, dan is men gewoon. de resulterende gewaarwording een „geruisch” te noemen. Vele geruischen zijn dus niets anders dan zeer zamengestelde klanken, die dui- delijk een hoofdtoon, dikwijls met het timbre van een vokaal, doen onderscheiden; naar gelang van deze vokaal worden zij klanknabootsend genoemd (,„klateren, donderen, knetteren, ratelen” enz.). — DBehalve deze schijnbaar niet-periodieke trillingen, die echter toch altıjd periodiek moeten zijn, omdat zij uit toonen zijn zamengesteld, bestaan er evenwel ook wezen- lijjk niet-periodieke geluidtrillingen, waarvan de indrukken op het oor uitsluitend geruischen moesten genoemd worden (HELMHOLTZ). Door welke deelen van den gehoorgang de waar- neming van de stooten en geruischen tot stand komt, — daar- omtrent bestaan slechts onbewezen hypothesen (ampullae en zakjes der otolithen?). Harmonie der klanken. Wanneer verscheidene toonen of klanken gelijktijdig het oor treffen, dan ontstaat, gelijk bekend is, een meer aangenaam of meer onaangenaam gevoel onder voorwaarden, die in het naauwste verband staan met het aantal trillingen van gene. Men onderscheidt dus hiernaar conson&rende (aangename) en disson&rende combinaties van toonen. Het octaaf (1: 2) en het duodecimo (1: 3) vormen de meest volkomen consonantie; daarop volgen in de rigting naar de dissonantie: de kwint (2: 3), de kwart (3: 4), de groote sext (3: 5), de groote terts (4: 4), de kleine sext (5: 8), de kleine terts (5: 6) enz. — Men kan dit verschijnsel zeer goed verklaren door de hypothese (HELMHOLTZ) , dat het onaangename van de dissonantie op de daaruit volgende zwevingen berust, d.i. op eene ongelijkheid in de intensiteit HARMONIE DER KLANKEN. 309 door interferentie van twee golfstelsels, waarvan de golflengte een weinig verschilt. Twee gelijktijdige, ongelijk hooge toonen moeten elkander namelijk versterken, zoo vaak twee golfbergen of twee dalen elkander ontmoeten, elkander daarentegen ver- zwakken of zelfs vernietigen, zoodra een berg op een dal valt. De periode der zweving moet klaarblijkelijk gelijk zijn aan het verschil in het aantal iillingen van beide toonen. De zwevin- gen zijn daarom des te zeldzamer, naar mate het interval van beide toonen kleiner is en naar mate zij lager liggen. Komen zij te veelvuldig voor om afzonderlijk (als roten? ’) waargeno- men te worden, dan geven zij aan den indruk eene pijnlijke discontinuiteit (te vergelijken met het flikkeren van een licht). Het maximum der verwarde onduidelijkheid en ruwheid ligt bij 33 zwevingen in de seconde. Twee gelijktijdige klanken werken nu des te meer dissonerend, naar mate er meer gelegenheid bestaat tot zwevingen van eene middelmatige veelvuldigheid, door de ontmoeting van partiaaltoonen onderling of met com- binatietoonen (bladz. 305). Wanneer b.v. a het trillingsaantal voorstelt van den grondtoon (C) in een klank, waarvan de reeks der volgtoonen voltallig is, dan kan men voor afgeleide klanken, waarvan de grondtoonen hooger dan C zijn, op de volgende wijze de partiaaltoonen zamenstellen: Klanken. Aantal trillingen der partiaaltoonen. grondklank (C), Ia »2a 93a A Da: Sa Ta 8a 9a 10a octaaf (ce) 2a 42 62 8a 10a duodeeimo (g) 3a 6a 9a kwint (G) 38 3a %a 6a 15a 9a kwart (F) pa da 44 Ina 20),a 8a 28/,a groote sext (A) 553 Ya 5a 20,3 23/ha 10a » terts (E) Ya Iha '%Yaa 5a 2a 1a un 10a kleine sext (Gis) | %,a I,a ya 32,0 8a 28/8 » terts (Dis) a8 12,2 a 2% 6a a %%a 1%a Uit deze tabel ziet men, dat in den klank van de octaven en duode- cimo’s geen partiaaltoonen voorkomen, die niet reeds in den grondklank aanwezig zijn; hier is dus nergens zweving mogelijk: het octaaf en het duo- deeimo zijn „absolute” eonsonanten. In de klanken van de kwint en kwart komen daarentegen partiaaltoonen voor, die niet in den grondklank bevat zijn, maar deze stooten niet zoo digt met* de naastbijgelegene van den srondklank zamen, dat er zwevingen kunnen ontstaan: de kwint en kwart zijn „volkomene” consonanten. Bij de groote sext en groote terts („de mid- denste” consonanten), doch nog veel meer bij de kleine sext en kleine tertg (ouvolkomene” consonanten), en vervolgens bij de septimo’s, secondo’s enz, (dissonanten) bestaat er daarentegen op vele wijzen gelegenheid tot zwevin- gen van de partiaaltoonen; want men ziet dat de breuken gedurig digter tot een geheel getal naderen. Natuurlijk zal hetzelfde interval des te ge- makkelijker tot iesoneren aanleiding geven, hoe lager het aangegeven wordt (vergel. boven). Op deze beginselen berusten de leer van de harmonie, van de verschillende accoorden, enz., waarover wi) hier niet nader kunnen spreken. Ook voor de opeenvolging der klanken (melodie) is de ver- houding van hunne partiaaltoonen (hunne „verwantschap”) van belang; volgt 810 SUBJECTIEVE GELUIDSGEWAARWORDINGEN. op een klank zijn octaaf, dan worden geen nieuwe toonen gehoord, wordt de aandacht dus niet door een nieuwen indruk geboeid, — daarentegen wel als de kwint of kwart enz. volgt. Het verplaatsen van de gehoorsindrukken naar buiten. De ziel verplaatst de oorzaak van elke toongewaarwording , die door bemiddeling van het trommelvlies tot stand komt, naar buiten, terwijl die welke door geleiding door de beenderen ontstaan in het hoofd zelf schijnen ontstaan te zijn. Steekt men b. v. het hoofd onder water, dan worden de gehoorsindrukken alleen dan naar buiten verplaatst, als de uitwendige gehoorgang met lucht gevuld is (weBer). Daar echter ook in dit geval de geleiding hoofdzakelijik door de beenderen van het hoofd plaats heeft, schijnt de gevoeligheid van het trommelvlies, doch niet de een of andere bijzondere vorm der labyrinthgolven, die van den stijgbeugel uitgaan , de gewaarwording van den uit- wendigen oorsprong tot stand te brengen. Is dit nu werkelijk het geval, dan kan men zich ook voorstellen, dat de gewaar- wording van het trommelvlies uitsluitsel geeft aangaande de rigting der aankomende geluidgolven; misschien geschiedt hetzelfde ook met de oorschelp, die door hare talrijke uitsteek- sels inzonderheid geschikt is om over den hoek, waaronder de geluidstralen invallen, te oordeelen (WEBER), voornamelijk wan- neer men daarbij eenige bewegingen te hulp roept (vergel. ook beneden). Subjectieve geluidsgewaarwordingen. Even als bij het gezigtsorgaan, bestaan er ook zekere „subjec- tieve gehoorgewaarwordingen” die op de eigenaardigheden van de zenuwop- wekking of op eene zwakte der zenuwen berusten. Zij schijnen evenwel slechts zeer beperkt voor te komen, en zijn eerst voor een zeer klein ge- deelte nader onderzocht. Natoonen, analoog aan de nabeelden, kunnen daarom niet zoo gemakkelijk als deze worden waargenomen, omdat daartoe eene regtstreeksche bepaling van den duur des toons en den duur der ge- waarwording noodig zou zijn, en toch alleen de gewaarwording ons ook over den eersten uitsluitsel kan geven (terwijl bij het oog de bepaling van den tijd niet door het pereipierend orgaan zelf plaats heeft). Niettemin kan men de aanwezigheid van natöonen met waarschijnlijkheid aannemen en wel daarom, omdat bij een reeks van spoedig op elkander volgende toonen (z00 als deze ontstaat, als men den afstand der tanden aan het getande rad van SAVART van plaats tot plaats verandert) een mengsel daarvan in den vorm van een geruisch ontstaat, analoog aan de kleurmenging op de kleurenschijf van NEWTON (bladz. 276). Zeer lang aanhoudende natoonen, b. v. het „nahooren” van een toon of zelfs van een muzijkstuk, lang nadat men opgehouden heeft met spelen, behooren tot de psychische verschijnselen, zoo ook andere ge- hoorhallueinaties. — Tot de subjectieve gehoorgewaarwordingen behooren verder het klinken en suizen der ooren, toonen en geruischen, die op op- wekkingen van de gehoorzenuw door onbekende invloeden, met name bij eene ziekelijk verhoogde opwekbaarheid, zouden berusten. — Of er even als bij het gezigtsorgaan, ook in dat van het gehoor verschijnselen van irradia- HET HOOREN MET BEIDE OOREN. 811 tie en inductie voorkomen, weet men nog niet. In analogie met de overeen- komstige optische verschijnselen (bladz. 277), zou men, als men blijft vast- honuden aan de boven opgegeven meening over de naast elkander ligging in de ruimte van de toonpereipierende elementen, in die gevallen van irradia- tie kunnen spreken, als met een sterk waargenomen toon ook naburige toonen,, misschien zulke, waarvan het aantal trillingen van dat van den eer- sten niet veel verschilt, medeklinken; van inductie daarentegen, als bij de waarneming van een toon Df alle overige zwak mede gehoord worden, Of andere toonen, die gelijktijdig gehoord zijn, een weinig in hun hoogte of timbre gewijzigd zijn. Entotische waarnemingen. Men moet eveneens de entotische gehoorgewaarwordingen van de subjectieve onderscheiden, zijnde de eerstgenoemde objectieve waarne- mingen, waarvan de oorzaak evenwel in het gehoororgaan zelf is gelegen. Daartoe behooren: 1. Bruisende geruischen, ontstaan door trillingen van de lucht in den uitwendigen gehoorgang of in de trommelholte, als deze deelen van de dampkringslucht zijn afgesloten (de eerste door ligchamen, die men er voor gehouden of ingestoken heeft, door oorsmeer, enz., de laatste als de tuba Eustachii gesloten is). Die geruischen zijn inzonderheid sterk, als de lucht medeklinkt in een hol ligchaam, b.v. eene buis, die men tegen den gehoorgang als zijn verlengstuk heeft geplaatst. 2. Het bladz. 298 aangehaalde knakkend geruisch bij zamentrekking van den m. tensor tympani; over de verklaring daarvan zie ter aangehaalde plaatse. 3. Klop- pende geruischen, ontstaan door het kloppen van de slagaderen in het ge- hoororgaan, of het voortgeplante geruisch van verder af gelegen slagade- ren, inzonderheid als men met het oor op een hard ligchaam ligt, — en nog veel andere geruischen. Het hooren met beide ooren. Het nut van het hooren met beide ooren bestaat, analoog aan het zien met beide oogen: 1. in eene wederkeerige onder- steuning en compensatie van eenzijdige fouten; 2. in de hulp die het ons aanbiedt om de plaats van het geluidvoortbrengende ligchaam te bepalen. Of er even als bij de oogen „identieke punten” van de uiteinden der beide gehoorzenuwen bestaan, of b.v. de opwekking van twee corresponderende vezels van beide slakkenhuizen als eene enkele gewaarwording wordt waar- genomen — is nog niet uitgemaakt; wij hooren wel is waar een enkelen toon, waarvan men dus mag aannemen, dat hij corresponderende elementen van de slakkenhuizen opwekt, met beide ooren slechts enkelvoudig; doch wij onderscheiden twee toonen,. als wij elk oor afzonderlijk door even hooge toonen geljjktijdig doen opwekken, voorondersteld, dat zij in intensiteit verschillen, of dat de opwekbaarheid van beide corresponderende elementen niet gelijk is. Het laatste wordt door de volgende proeineming bewezen: Houdt men voor beide ooren twee ge- ljke, klinkende stemvorken, en draait men de eene zoo om hare as, dat de toon bij afwisseling (viermaal gedurende eene om- draaijing) verdwijnt en terug komt, dan hoort men b. v. de andere niet aanhoudend, maar beide stemvorken klinken bij 31% BEOORDEELING VAN DE RIGTING DES GELUIDS. afwisseling, de niet gedraaide alleen, als de andere niet gehoord kan worden (pove). De opwekbaarheid neemt namelijk onder het klinken af, aan den kant van de gedraaide stemvork natuurlijk minder dan op de andere, terwijl bij eene even sterke opwek- king alleen aan de zijde, waar de opwekbaarheid het grootst is, een toon wordt waargenomen. (Men verkrijgt dit resultaat natuurljjk niet, als beide toonen verschillen).. Uit deze proef- neming mag men afleiden: of dat de opwekking van twee cor- responderende elementen van beide ooren afzonderlijk onder- scheiden wordt, öf dat zij als &&n enkele wordt waargenomen, en slechts naar dien kant, waar de opwekking het sterkst is, verplaatst wordt; beide gevolgtrekkingen weerspreken de analogie met het gezigtsorgaan. Eivenwel heeft de proefneming daarom wei- nig bewijskracht, omdat hoogst waarschijnlijk de klanken van beide stemvorken niet absoluut gelijk zijn. Eene andere omstan- digheid, die tegen het bestaan van eene gemeenschappelijke gewaarwording schijnt te pleiten, is hierin gelegen, dat bij de meeste personen (FESSEL, FECHNER), doch inzonderheid bij zieke- lijke toestanden (v. wırrıcH) het eene oor denzelfden toon hoo- ger waarncemt dan het andere. Evenwel kan men zich dit op die wijze verklaren, dat het aantal trıllingen der bogen van coRTI, die aan dezelfde perceptiehoogte beantwoorden ongelijk is, zoodat dezelfde toon in beide ooren verschillende, niet bij elkander behoorende, vezels opwekt. Beoordeeling van de rigting des geluids. Over de rigting van het geluid moeten natuurlijk twee tegenover elkander gelegen trommelvliezen en oorschelpen (bladz. 310) een zekerder uitsluitsel geven, dan een enkel, vooral wanneer draaijingen van het hoofd hunne standpunten tegenover de geluidgevende ligchamen veranderen; men zoü zelfs kunnen denken, dat het verschillende standpunt van beide ooren ons ook over den afstand des geluids zou kunnen doen oordee- len. Ten opzigte van de rigting zal de stand van beide ooren het meest geschikt zijn om over toonen te oordeelen, die» ter zijde zijn voortgebragt. Over die welke van voren en achter ontstaan kan echter een oordeel geveld worden, hetzij door draaijingen van het hoofd, hetzij door den stand der oor- schelpen, die voor de van voren komende golven zeker gun- stiger is; deze zullen daarom sterker waargenomen worden dan die van achter komen. Wanneer men de laatste kunstmatig versterkt door de oorschelpen tegen het hoofd aan te drukken, en in hare plaats de handen voor den gehoorgang houdt even als oorschelpen , dan ontstaat er eene soort van bedrog in de waarneming. HET REUKORGAAN. 813 Werktuigen die tot bescherming van het oor dienen, - In zeker opzigt kan de oorschelp, voornamelijk bij dieren, bij welke zij buitenmate bewegelijk is, als beschermend orgaan voor het oor beschouwd worden, omdat zij door hare uitsteek- sels (b. v. de tragus bij den mensch) het binnendringen van stof en koude lucht in het oor bemoejjelijikt. Andere beschermende organen van het oor zijn de stijve borstelige haaren (vibrissae) van den uitwendigen gehoorgang en de oorsmeerklieren, waarvan het afscheidingsprodukt den wand van den gehoorgang voortdu- rend glibberig houdt. Wij verkeeren nog in onzekerheid aan- gaande de beteekenis van het oorsmeer; als het ontbreekt, ontstaan hardhoorigheid en een gebruis in de ooren, zonder bekende oorzaak. — Het inwendige oor is door zijne ligging binnen het rotsbeen volkomen beveiligd tegen elken invloed van buiten. Il. Het reukorgaan. De peripherische eindorganen der reukzenuwen, die als tal- rjjke takken van de bulbi olfactorii door de gaten van de plaat van het zeefbeen in het zoogen. labyrinth daarvan binnendringen, ziin over een vlies verspreid, dat als een slijmvlies het bovenste gedeelte der neusholte bekleedt en zich door eene lichtere kleur en het ontbreken van trilharig epithelium van het overige gedeelte van het neussiijmvlies (membrana Schneideriana) onderscheidt. Op eene volkomen onbekende wijze worden deze uiteinden door zekere gasvormige ligchamen opgewekt; de eigenschappen, waar- aan zij hun opwekkingsvermogen te danken hebben, zijn ons insgeljjks onbekend. Zij worden naar het reukvlies gebragt door middel van de inademing door den neus. De naar binnen gebragte stroom wordt aan het voorste uitsteeksel van de on- derste schelp in dier voege gebroken, dat een gedeelte daar- van niet viü rectä door den ondersten neusgang naar de choanae, maar langs een omweg door de bovenste deelen der neusholte gaat (BIpper). Naar het schijnt heeft de opwekking alleen plaats in het ceerste oogenblik van het contact; want opdat eene duurzame gewaarwording tot stand kome is het noodig, dat voortdurend nieuwe deeltjes van het opwekkende ligchaam met de eindorganen in aanraking komen, dat dus het eerste in een stroom door het reukorgaan geleid wordt; het effekt is des te grooter, naarmate de wisseling der deelt- jes spoediger plaats heeft, met andere woorden: naarmate de stroom sneller is. 314 REUKGEWAARWORDINGEN. De bulbi olfactorii, die men vroeger als de stammen van de reuk- zenuw beschreef, zijn volgens de laatste onderzoekingen deelen van de hersenen zelve. De wezenlijke olfactorii onderscheiden zich daardoor van andere zenuwen, dat talrijke, uiterst fijne primitiefbuizen in een gemeen- schappelijk omhulsel van bindweefsel tot een bundeltje, en deze bundeltjes eerst tot stammen vereenigd zijn. Het reukvlies, dat de beide bovenste schelpen en het bovenste gedeelte van het septum narium („regio olfacto- ria”) bekleedt, heeft den volgenden bouw (m. scuuLtz): Tusschen de eilin- drische epitheliumcellen, die naar de grondvlakte puntig toeloopen, liggen bipolaire spoelvormige cellen, welke een uitlooper naar de oppervlakte, en een naar beneden afgeven; de laatste zou identiek zijn met de fijne primi- tiefvezels van den olfactorius; de eerste is met een bundel van uiterst fijne, lange haartjes bezaaid, die boven de oppervlakte uitsteken; op grond daarvan houdt men de spoelvormige cellen voor zenuwcellen. Dat alleen gasvormige ligchamen opwekkend kunnen werken, kan men aantoonen, wanneer men de neusholte met eene sterk riekende (vlugtige) vloeistof, b.v. eau de Cologne vult; er ontstaat geen reukgewaarwording (wEBER). Dat wijders de riekende stof in een stroom over.de regio olfactoria moet geleid worden, is bekend; want door het inhouden van de ademhaling of door uitsluitend door den mond te ademen kan men oogenblikkelijk elke reukgewaarwording opheffen, zelfs als de dampkringslucht, derhalve ook de lucht die in de neusholte bevat is, met riekende stoffen gevuld is. Omge- keerd tracht men door snelle en veelvuldige inademingen door den neus („snuiven”) den indruk van den reuk te versterken. — Dat de luchtstroom noodwendig door het voorste uitsteeksel van de onderste schelpen naar de regio olfactoria geleid moet worden, blijkt daaruit, dat de riekende stof niet geroken wordt, als zij eerst in den mond en daarna door de choanae van achter in den neus gebragt wordt (BIDDER). — De meeste riekende stoffen werken reeds in een buitengewoon hoogen graad van verdunning, zoodat slechts eene onnoembaar kleine hoeveelheid met de lucht van eene geheele kamer behoeft vermengd te zijn, om reeds reukgewaarwordingen voort te brengen.. Reukgewaarwordingen. De opwekking van de uiteinden der reukzenuw, en waar- schijjnlijk ook elke willekeurige opwekking van de stammen, brengt zekere gewaarwordingen tot stand, die wij reuk noemen. Zij verschillen van elkander in intensiteit en karakter. De in- tensiteit schijnt af te hangen: 1. van het gehalte van het gas- mengsel in de riekende stof, 2. van de snelheid van den stroom, 3. van het aantal der getroffen reukelementen; althans de dieren, wier reukorgaan eene zeer groote oppervlakte heeft, hebben het fijnste reukvermogen. — De oorzaak van het bij- zonder karakter van een reuk is even onbekend als die van de riekbaarheid over het algemeen; wij zelfs bezitten geen in- deeling of schaal, ja niet eens namen voor de verschillende reu- ken, maar wij betitelen ze eenvoudig naar het een of ander ligchaam, waaraan zij eigen zijn, en dat wij ons bij de gewaar- wording van hetzelfde of van een overeenkomstig reukkarakter herinneren. Dat ook eene werktuigelijke, elektrische enz. prikkeling van de olfac- torii reukgewaarwordingen tot stand brengt, is naar analogie van alle overige zintuigsorganen bijna boven allen twijfel verheven, doch nog niet zeker door de proefneming bewezen; de bijna eenige zekere weg om naar de olfactorii HET SMAAKORGAAN, 815 elektrische stroomtakken te leiden, bestaat hierin, dat men de neusholte met water vult, en in dit laatste de eene elektrode dompelt; doch bij deze proef- neming veroorzaakt de gelijktijdige opwekking der gevoelstakken van den trigeminus zulke hevige pijnen, dat men van reukgewaarwordingen niets onderscheiden kan (ROSENTHAL). — Bij de opwekking der uiteinden van den olfactorius door riekende stoffen schijnen de boven genoemde haartjes ter deeg in het spel te zijn; men meent dit daaruit te kunnen afleiden, dat het vullen van de neusholte met water *) het reukvermogen voor eenigen tijd opheft (we. m. WEBER), en dat naar andere waarnemingen de haartjes bij aanraking met water sterk opzwellen en daardoor voor eenigen tijd onzigt- baar worden (sSCHULTZE). — Het principe der specificke energie (bladz. 247) regtigt ons misschien om ook hier, even als bij het gezigt- en gehoororgaan (bladz. 274 en 307), verschillende soorten van reuk vezels aan te nemen, waarvan elke door eene bijzondere soort van reuk gevende invloeden wordt opgewekt en eene bijzondere gewaarwording veroorzaakt; hoe veel dergelijke soorten wij mogen aannemen, daaromtrent verkeeren wij nog ten eenemale in Het onzekere. Men moet vooral een onderscheid maken tusschen de reukindrukken en die, welke door opwekking van de gevoelstakken van den trigeminus in het sliimvlies van den neus voortgebragt worden; dampen van ammoniak b. v. werken bij voorkeur op deze laatsten, en worden daarom ook na vernieti- ging van de olfactorii door gewaarwording waargenomen, of wekken reflexie- bewegingen (niezen) op. Van subjectieve reukgewaarwordingen weten wij zeer weinig; zekere ziekelijke toestanden van den neus (verkoudheid, coryza) heffen het reuk- vermogen tijdeljk op, en brengen zelfs abnormale reukindrukken [parosmie] te voorschijn. Over „nareuken” weten wij zoo goed als niets. Schrijver dezes wil na zekere sterke reuken, b. v. zooals men die bij een lijk aantreft, opgemerkt hebben, dat elke onaangename reukgewaarwording, die daarna binnen eenige uren tot stand komt zeer duidelijk het karakter van de eerste heeftf). Aangaande de onderlinge betrekking van beide neusholten weet men alleen, dat de opwekking van beide door verschillende reuken gewoonlijk niet tot een enkelen indruk zamensmelt, maar een zekeren wedstrijd van de beide waarnemingen veroorzaakt (VALENTIN). Men kan als beschermend orgaan voor het eigenlijke reuk- vlies het slijmvlies van den neus beschouwen, dat de binnen- dringende lucht van grovere schadelijjke bijgemengde stoffen be- vrjjdt (bladz. 73). Van den anderen kant wordt het reukorgaan gewoonlijk als wachter voor de ademhaling [atrium respirationis] beschouwd, omdat de meeste schadelijke onzuiverheden van de dampkringslucht geroken, en dus door het reukorgaan aange- wezen worden. IV. Het smaakorgaan, Van geen zintuig is onze kennis gebrekkiger dan van dat van den smaak. Niet eens is de plaats van het smaakorgaan naauwkeurig bekend, 1. omdat de smaakgewaarwordingen niet dan hoogst moeijelijk van andere gewaarwordingen genoegzaam kunnen gescheiden worden, welke zich meestal bij de aanwen- ding van smaakopwekkende ligchamen vertoonen, namelijk reuk- . *) Het vullen van da neusholte met vloeistoffen, waarover hier ter plaatse meerma- len is gesproken , moet van de neusgaten uit geschieden, terwijl men op den rug ligt. Het velum palati, dat zich tegen den wand van den pharynx legt, verhindert dat het vocht door de choanae in den pharynx loopt (WEBER). E. +) [Dit zullen zeker vcel anatomen met hem gemeen hebben]. 316 HET SMAAKORGAAN. N en tastindrukken, — 2. omdat de vloeistoffen, die smaakindruk- ken te weeg brengen, zich zeer gemakkelijk van elke, onverschillig welke, plaats van aanwending, dus ook van eene waarop geen smaak wordt waargenomen, in de mondholte naar de eigenlijke smaakorganen verspreiden. Daarom wordt de plaats van het smaakorgaan door de schrijvers zeer verschillend opgegeven. Zonder twijfel wordt de smaak op den tongwortel waargenomen ; doch men is het nog niet eens over de vraag, of deze alleen (BIDDER, WAGNER), 6f ook de punt van de tong en hare ran- den (SCHIRMER, KLAATSCH en STICH), het zachte gehemelte (r. MÜLLER, DRIELSMA) of althans een gedeelte daarvan (sCHIRMER, KLAATSCH en STICH), zelfs het harde gehemelte (prıeLsma *) een smaakorgaan is. Dientengevolge bestaat er ook nog ver- schil van meening over de smaakzenuw: sommigen beschou- wen als zoodanig alleen den glossopharyngeus, anderen ook den trigeminus (r. lingualis en r. r. palatinı).. Ook over de wijze hoe de smaakzenuw eindigt is niets met zekerheid bekend. Voor de eindorganen der smaakzenuwen worden in het algemeen de papillen van den rug der tong, en wel voornamelijk de papillae eircum- vallatae van den tongwortel beschouwd. Zij zijn zeer rijk aan zenuwvezels en eenvoundig met een dun epithelium bedekt. Haar fijnere bouw is nog een onderwerp van strijd onder de histologen: ten opzigte van de trilharige kik- vorschtong heeft men beweerd (BILLROTH), dat de zenuwvezels met de in de diepte dringende uitloopers van zekere niet trilharige epitheliumcellen in verbinding staan, terwijl de trilharige cellen door hare uitloopers met de anastomoserende bindweefselcellen .en buitendien regtstreeks of door tusschen- komst van de laatsten met de vertakte spiervezels van de kikvorschtong in gemeenschap staan. Anderen beweren vrije zenuwuiteinden in de papillen gezien te hebben (FIXSEN). r De opwekking van de smaakzenuwen geschiedt door zekere vloeibare of althans in het mondvocht oplosbare stoffen: tot deze behooren waarschijnlijk ook de grootendeels (srıcn) smaak- indrukken veroorzakende gassen. Hoe de opwekking eigenlijk geschiedt, weten wij niet. Het effekt van de opwekking der eindorganen, evenals van elke willekeurige (elektrische, enz.) opwekking der smaakzenuw, zijn de „smaakgewaarwordingen ‚” die in intensiteit en karakter verschillen. De intensiteit hangt af van de sterkte, den duur der opwekking en van het aantal der opgewekte vezels. Heeft de opwekking plaats door eene stof, die smaak te weeg brengt, dan moet de smaak des te sterker zijn, 1. naar mate de stof een grooter vermogen bezit om op te wekken, 2. naar mate zij meer geconcentreerd in- werkt, 3. naar mate zij langer inwerkt, 4. naar mate de op- pervlakten van het smaakorgaan grooter zijn, waarmede zij in *) [Van de door ons onderzochte plaatsen hebben wortel, zacht gchemelte, uvula het meest constante en sterkste smaakvermogen; hierop volgen de rand en spits van de ondervlakte der tong, dan dezelfde plaatsen van de bovenvlakte, en eindelijk het harde ge- hemelte. Daarentegen kunnen het midden van de bovenvlakte der tong, het tandvleesch en de binnenvlakte der lippen gerekend worden geene smaakbemiddelaars te zin:” On der- zoek over den zetel van het smaakzintuig. Groningen 1859 bladz. 114]. DE OVERIGE ZINTUIGSORGANEN. 317 aanraking is, 5. naar mate de zenuwuiteinden meer opwekbaar ziin; hunne opwekbaarheid schijnt door wrijving verhoogd te worden. Op welke eigenschappen der smaak te weegbrengende ligchamen de verschillende, door de ervaring bekende, niet na- der te bepalen eigenschappen van den smaak, de zoete, bittere, zure, ziltige, alkalische enz. berusten, is nog geheel onbekend; de verschillende zoet smakende stoffen b. v. (suikersoorten, gly- cerine, glycine, lood- en berylliumzouten enz.) behooren tot de meest verschillende groepen van ligchamen, en vertoonen in geen andere eigenschap overeenstemming. Bij den mensch kan men de stammen van de smaakzenuwen alleen langs den elektrischen weg opwekken. Wanneer men een opstijgenden stroom door de smaakzenuwen laat gaan (b. v. door de positieve elektrode van een keten tegen de punt der tong, doch de negatieve aan een of ander ligchaams- deel, b.v. tegen de hand te leggen), dan neemt men een duidelijk zuren smaak waar; heeft de stroom eene afdalende rigting, dan is de smaak bran- dend en wordt als loogachtig („alkalisch”) aangeduid. De tegenwerping , dat het verschil van smaak zou berusten op eene elektrische ontleding van de tongvloeistoffen, wordt door het feit weerlegd, dat de smaak even goed voor den dag komt, als men de metalenelektrode niet regtstreeks, maar door tusschenkomst van een vochti@en geleider met de punt van de tong in verbinding brengt (J. ROSENTHAL *). Hoe deze daadzaak te rijmen is met de leer van de specifieke energie der zintuigszenuwen, zie boven bladz. 247 bij de zenuwphysiologie. De opwekking van de smaakzenuwen veroorzaakt behalve smaakgewaarwording ook door reflexie de afscheiding der speek- selklieren (meer hierover zie bladz. 89). Over subjectieve smaakgewaarwordingen is niets met zeker- heid bekend; zij komen echter ongetwijfeld voor (nasmaak enz). Tevens moeten de smaakopwekkingen die door zekere toe- standen van het mondslijmvlies tot stand komen („verkeerde, perverse” smaakgewaarwordingen bij katarrhen, enz.) van de subjectieve gewaarwordingen onderscheiden worden. V. De overige zintuigsorganen. De waarnemingen, die door de overige centripetale zenuwen ‚(behalve de gezigts-, gehoor-, reuk- en smaakzenuwen) tot stand komen, worden met den naam van „gevoel” bestempeld. Ge- voelszenuwen (bladz. 246) zijn bijna in elk ligchaamsgedeelte , doch in ceene zeer ongelijke mate verspreid; het minst waar- schjnljk in de ingewanden, even weinig in de spieren, been- deren, pezen enz., daarentegen zeer talrijik in de huid en de in hare buurt gelegen slijmvliezen (mucosa van de mond-, neusholte, het bindvlies enz.). *) [Monro ondervond den elektrischen smaak, als hij tusschen de metalenelektrode en de tong een stuk vleesch legde. Vonra stelde uit eenige personen een keten zamen en wel in dier voege, dat de een altijd met zijn vinger de tong van den anderen aanraakte : alle percipieerden den zuren smaak, als een stroom in de rigting van den vinger naar de tong ging. En 200 bestaan er nog meer bewijzen dat het ontstaan van den elektrischen smaak niet aan eene ontleding van de vloeistoffen van den mond (zuur en basis) moet toegeschreven worden). 318 VERSCHILLENDE SOORTEN VAN GEWAARWORDINGEN ENZ. De eindorganen der gevoelszenuwen zijn nog slechts op wei- nige plaatsen bekend, terwijl over hun fijneren bouw nog voortdu- rend van vele kanten gestreden wordt. Vooralsnog kent men de volgende vormen: 1. „tastligehaampjes” (wAGNErR en MEISS- NER), welke in een gedeelte van de papillae cutis voorkomen (de overige papillen hebben capillaire lissen), het talrijkst in de handpalm en de voetzool. Het zijn langwerpig ovale, grof en onregelmatig dwarsgestreepte blaasjes, die bijna de ge- heele ruimte van de papilla beslaan, en waarin een of meer zenuwvezels of takken daarvan binnentreden. Men is nog niet bekend met de wijze, waarop de laatste eindigen; men beweert, dat zij zich binnen het blaasje vertakken en dat elke tak in een aantal korte, dwarsloopende takjes overgaat, waardoor de dwarse strepen tot stand komen. — 2. Varer’sche (Pacınr'sche) ligchaampjes, veel grooter dan de eerste (1— 4"), gelegen in het onderhuidsche celweefsel en ook weder "voornamelijk in de handpalm en de voetzool, doch bovendien in de vlechten van den sympathicus der buikholte (b. v. in het darmscheil van de kat). Zij hebben insgelijks een eironden vorm en bestaan uit velerlei concentrische lagen bindweefsel, die om eene cilin- drische centrale holte kringsgewijze zijn gelegen; in de laatste verloopt de naar binnen tredende zenuwvezel, zonder merg- scheede, en eindigt spits toeloopend of in verscheidene korte eindtakken verdeeld.. Ook voordat de zenuw in de genoemde holte binnentreedt is zij door een gestratifieerd neurilemma omgeven. — 3. „zenuweindkolven [Endkolben, kolben- förmige Endkörperchen der Nerven, corpuscula nervorum. ter- minalia bulboidea] (w. KRAUSE), zijnde insgelijks ovale of meer bolvormige blaasjes, die slechts 0,05—0,06”"" groot zijn, en die bestaan uit een omhulsel van bindweefsel met kernen en een weeken homogenen inhoud, waarin de zenuwvezel intreedt, om spitsvormig te eindigen; zij komen in vele organen voor, met name in de slijmvliezen, en zijn hier in de bindweefsellaag ge- legen. Vermoedelijk zijn al deze organen wijzigingen van den- zelfden grondvorm, als hoedanig misschien de laatstgenoemde moeten beschouwd worden. — Op zeer vele plaatsen, b. v. in de ingewanden, de spieren, zijn de eindorganen der gevoels- (of reflectorische) zenuwen ten eenenmale nog onbekend. Verschillende soorten van gewaarwordingen die tot deze categorie behooren. Elke sterke opwekking van de hiertoe behoorende zenuwen, die men van de voorgaande („sensu@le”) als. ,„gevoelszenuwen in engeren zin” onderscheidt, om het even of zij de eindorga- nen of de stammen treft, openbaart zich als eene onaangename TASTGEWAARWORDINGEN. 319 gewaarwording, als pijn. Ben groot gedeelte van deze zenu- wen, namelijk die welke de ingewanden, de beenderen, de vaten enz. verzorgen, schijnt over ’t algemeen alleen door sterke (ziekelijke) invloeden opgewekt te worden, en alsdan altijd pijn te veroorzaken, tenziji de opwekking van reflexieverschijnselen als hare functie moet beschouwd worden. Doch de overige veroorzaken bij de normale, middelmatig sterke opwekking van hare eindorganen andere gewaarwordingen van een zeer verschillenden aard. De eindorganen kunnen door zeer ver- schillende momenten opgewekt worden, door werktuigelijke, scheikundige, thermische invloeden, doch niet door licht- en geluidtrillingen. Deze overeenstemming van de specifieke op- wekkers (bladz. 247) met de algemeene zenuwprikkeling begun- stigt de voorstelling, dat de eindorganen van de gevoelszenuwen zeer eenvoudig en niet belangrijk verschillende van de stam- men zijn ingerigt, en misschien alleen door eene gunstige lig- ing meer toegankelijk zijn voor de opwekkingvatbare invloeden van de buitenwereldl. — Men noemt de gewaarwordingen , die wit eene werktuigelijk opwekking van de eindorganen ont- staan, tastgewaarwordingen, die door thermische in- vloeden tot stand komen temperatuursgewaarwordingen. Men heeft in den laatsten tijd getracht door proefnemingen aanschou- welijk voor te stellen, hoe eene rekkende kracht, die in de lengterigting op een varer’sch ligchaampje werkt, bijzonder sterk op de daarin gelegen vezels zamendrukkend moet werken (KRAUSE). Wanneer men namelijk een met water gevuld darmstuk sterk rekt, dan wordt zijn Iumen kleiner (omdat de veerkracht in de rigting van de straal grooter is dan in de lengterigting) ; er wordt derhalve eene drukking op den inhoud uitgeoefend. Heeft men nu verscheidene met vloeistof gevulde darmen in elkander geschoven analoog aan de lagen van neurileem der varer’sche ligchaampjes, en rekt men ze alle, dan voegt zich bij de binnenste de geheele drukking van de buiten- sten. Dientengevolge moeten deze organen ons ook hoofdzakelijk over rekkingen in hunne lengterigting uitsluitsel geven. Dat temperatuursgewaarwordingen alleen door thermische opwekking van de eindorganen kunnen ontstaan, wordt door de volgende proefnemingen bewezen (E. H. WEBER): steekt men den elleboog in eene zeer koude vloei- stof, dan voelt men koude hoogstens alleen aan de ondergedompelde plaats (door de vezels, die hier eindigen), pijn daarentegen in de eindorganen van den n. ulnaris, met name in de toppen der vingers; door deze pijn wordt gelijktijdig de plaatselijke gewaarwording van koude overschaduwd. Door deze proef levert men tevens een treffend bewijs voor de verplaatsing van de oorzaak der gewaarwording in het eindorgaan (bladz. 247). Tastgewaarwordingen. Tastgewaarwordingen worden voortgebragt door werktuige- ljke invloeden van een verschillenden graad, door aanraking of drukking. De grenzen, waarbij de sterkte van de inwer- king pijnlijjk wordt, verschilt naar de verschillende plaatsen van het ligchaam. Door de tastgewaarwordingen komen wij tot 320 TASTGEWAARWORDINGEN. zekere gevolgtrekkingen: 1. Wij nemen de tegenwoordigheid aan van een voorwerp, dat het ligchaam aanraakt. 2. Uit de sterkte der gewaarwording besluiten wij tot de intensiteit van de uitgeoefende drukking en hierdoor, onder omstandig- heden, tot gewigt, spanning enz. van het aanrakende voor- werp. Voor deze schattingen is in den regel het spiergevoel een zeer belangrijk middel, d.i. het gevoel van den graad, waarmede de spieren bij het dragen, opbeuren, trekken, druk- ken enz. worden ingespannen (vergel. beneden). 3. Wij hebben voortdurend eene voorstelling van den opwekkingstoestand van al onze gevoelsvezels en percipieren daarom onze ligchaamsopper- vlakte als „tastveld,” analoog aan het gezigtsveld (vergel. bladz. 275). Hierdoor zijn wij in staat de plaats van elk aangeraakt ge- deelte des ligehaams en daardoor die van elk aanrakend ligchaam onmiddellijk te bepalen. 4. Wanneer een ligchaam eene huid- vlakte of verscheidene punten der huid gelijktijjdig aanraakt, dan vermogen wi) uit de ligging van de verschillende aanra- kingspunten, uit de verschillende drukking en uit de niet aan- geraakte plaatsen een oordeel te vormen over de gedaante van het aanrakend voorwerp. Dit oordeel wint nog in zekerheid, als wij met de huid over het voorwerp heen strijjken, en ons op deze wijze als het ware eene recks van tastbeelden verschaffen. Tot deze proef zijn huidvlakten, die zeer talrijke sensible eind- organen hebben en tegelijkertijd zeer bewegelijk zijn, b. v. de toppen der vingers, de punt der tong (zie beneden) het meest geschikt. Wanneer veel verschillende plekken der huid hetzelfde voorwerp aanraken, dan moeten wij, om over zijn gedaante te kunnen oordeelen, ook bekend zijn met de betrekkelijke plaats van de verschillende huidplekken. Deze kennis wordt ons door het spiergevoel (zie beneden) gegeven, omdat schier elke veran- dering van de betrekkelijke plaats door spierbewegingem, tot stand is gekomen. Blijft ons echter deze kennis verborgen, dan ver- krijgen wij bedriegelijke voorstellingen over de gedaante van het voorwerp. Daartoe behoort de zoogen. „proef van ARISTOTELES :” Wanneer men den middelsten vinger zoo over den wijsvinger slaat, dat men een klein rond voorwerp (erwt, pennehouder) tusschen de duimzijde van den eersten en de pinkzijde van den laatsten kan brengen en heen- en weer rollen, dan voelt men altijd twee ronde ligchamen, omdat eene aanraking van deze beide vlakten door @&n rond ligchaam zonder verschuiving niet kan voorkomen. — Uit de zeer gelijkmatige aanraking van eene huidvlakte besluiten wij verder over de tegenwoordigheid van eene vloeistof, uit de weinig of sterk toenemende drukking bij het voortschuiven van de tastvlakte over een voorwerp van eene weekere of hardere consistentie, enz. — Deze verschillende oordeelvellingen worden dikwijls met afzonderlijke namen be- TASTGEWAARWORDINGEN. sel stempeld, zooals drukkingszin [d. i. waarneming der drukking door de huid], tastzin enz. De fijnheid van het onderscheidingsvermogen door de ge- voelszenuwen hangt voor elke plaats des ligchaams af: 1. van het meer of minder groote aantal van hare eindorganen, 2. van de absolute gevoeligheid van de huidplek. Het aantal der eindorganen, die op verschillende plek- ken van de huid voorkomen, kan eigenlijk alleen langs den ontleedkundigen weg bepaald worden. Doch ook door de proef- neming wordt men in staat gesteld, althans vergelijkende opga- ven over hunne verspreiding te verkrijjgen en wel naar de vol- gende methoden (E. H. WEBER, CZERMAK): 1. Men bepaalt den kleinsten afstand , dien twee gelijktijdig of spoedig na elkander de huid aanrakende ligchamen mogen hebben, om nog afzon- derlijk waargenomen te worden; daartoe dient een passer met stompe punten, die op verschillende regtstreeks te bepalen af- standen op de huid geplaatst worden (de oogen moeten gesloten zijn). De afstand is het kleinst op de punt der tong (1,1”®), op de volaire zijde van den derden phalanx (2,2”®) en op het roode gedeelte der lippen (4,4); — het grootst op den rug, de borst, aan den hals en de stammen der extremiteiten (35 —66"%), De kleinste afstand die vereischt wordt is op vele plaatsen, b. v. 