title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized byCjOOQlC 114 dinaTia) is wellicht Tan hen afkomstig. Onder de moD- goolsche stammen daar gevestigd onderscheiden wij de Lappen (Sabme) die, voor een deel zelfs nog heden ten dage heidenen, ruwer, afgezonderd van de beschaafdere volken leefden, en de Pinnen (Suomi) wier taal de be- wijzen levert hoeveel elementen yan beschaving zij aan Germanen en ook aan Balto-SIaven ontleend hebben. Deze Finnen woonden aan beide zij den van den bothnischen golf, en ook aan de oostkust der Oostzee, aan wier zuidelijken rand zij zieh in de half ontvolkte, door Ger- manen verlatene, door Balten dun bewoonde streek van 'thuidige Kurland, Lijfland en Esthland vestigden, en er den (eigenl. aan Balten toebehoorenden) naam van Esthen overnamen. Dit geschiedde vöör 800 A.D. De berichten der antieke schrijvers over de Finnen zgn hoogst nevelachtig; nog Procopius (B. Goth. 11. 15) brengt het niet veel vorder dan tot eenige verbazingwek- kende mededeelingen over de wildheid dier Thulieten en Skrithifinen. Tacitus breekt met hen zijn beschrijving der Germanen af: hij schijnt niet te vermoeden dat die Fenni dezelfden zijn als de Sitones, ^elke hij een paar hoofd- stukken te voren genoemd had als de noordelijke naburen der Suiones (Zweden). Wat hij verhaalt dat een vrouw over hen heerschte heeft men verklaard uit misverstand van een naam: de Finnen werden dan als laaglanders Kainulaiset aangeduid, en dit woord als Kvenir opgevat gaf aanleiding tot dat fabelt] e van het vrouwenrijk *). Een andere voorstelling , volgens welke de Kvenir oorspronkelgk Scandinaviers pas later met Finnen werden vermengd, geeffc K, B, Wiklund, Gm Evänerna och deras nationalitet (Ark. f. nord. Phil. XII). Digitized byCjOOQlC 115 Zjjn de betrekkingen tusschen Finnen en Noordger- manen overoud geweest, wg kunnen vermoeden dat de tijd van den grootsten wederzjjdschen invloed ongeveer met de Vikingenperiode (800 — 1000) samenvalt. Het aanwijzen dier invloeden vindt echter het meest gereedelijk een plaats bg onze tegenwoordige bespreking. De Zangen, welke Lönnrot in onze eeuw uit den Yolksmond opving, heeft hij met bewonderenswaardigen t6U5t tot een epos vereenigd dat volstrekt geen gemaakt kunstproduct , en toch evenmin zooals het daar ligt spontaan ontstaan is; hetgeen aan dit Kaleyala een in de geheele wereldlitteratuur eenig karakter geeft*). Dit epos nu herinnert in woorden , trekken en verbalen voort- durend aan de noorsche mythologie, en gelijkt er toch weer aan de andere zijde niet op. Het is van belang zieh van die verhouding een juist denkbeeld te vormen. Na veel heen en weer tasten schijnt eindelgk Comparetti het juiste gevonden te hebben. Tal van overeenkomsten vielen in het oog: de groote -waarde aan tooverspreuken , zangen en teekens, die bij beide volken Runen heeten , toegekend ; Wäinämöinen de held van Kaleva is als Odhin een groote toovenaar; Sampo, waar een goed deel der handeling in Kalevala om draait, is evenals de maalsteen Grotti een voorwerp dat alles wat men wenscht, voortbrengt. Hebben deFin- *) J". Orimm^ Ueber das finnische Epos (kl. Sehr. II); L. Uhland^ Odhin (Sehr. VI) ; Ä. Castrin , Vorlesungen über die finnische Mytho- logie (deutsch V. Ä, 5cÄiV««r 1853) p. 298— 303 ; j: Zt-oÄ». Kalevala- studien (in E, Veckenstedt, Z.f.Volksk. 1889); D. Comparetti^ De: Kalewala (deutsch 1892). Digitized byCjOOQlC 116 nen nu dit alles aan de Scandinaviers eenyoudig ont- leendP Het antwoord hierop is, dat wjj in geen geval aan litteraire af bankelijkheid , maar wel tot op zekere hoogte aan inyloed door mondelinge traditie moeten denken. De Finnen hebben noch de Skaldenpoezie noch de Eddaliederen gekend , zij hebben hun Wäinämöinem aller- minst naar Odhin gecopieerd. Zij hebben enkele woorden overgenomen : stellig Rune en waarschijnlijk ook Sampo (volgens Comparetti = common-wealth). Maar hun ver- balen dragen doorgaande een eigen nationaal karakter. Wat zij Tan de Scandinaviers ontvingen hebben zg zieh zelfstandig toegeeigend. Het finsche epos staat geheel op den bodem van het Shamanisme ; geen enkele mythe of gestalte heeft het van de Scandinaviers eenvoudig over- genomen. Zijn toovenaars zijn geen goden , . gelijk de germaansche ; zeden, gewoonten, beschouwingen : alles is anders. Maar wel heeft ook hier de omgang met de Ger- manen op de Pinnen gewerkt. Hun tooveren is min of meer gewijzigd: de toovertrommel op den achtergrond gedrongen, de kennis der Runen op den voorgrond ge- komen. Het ^bespreken" dat bij de Germanen inheemsch isy is nu ook bg de Finnen het voomaamste geworden; wij vinden bg hen zelfs evenals in een der Merseburger spreuken het woord om een hinkend paard te genezen. In alle parallellen — en zij zijn talrijk — komt uitdat de twee naburige volken elk hun eigen karakter hebben bewaard , al hebben zij ook vrij wat van elkander geleerd. De tooverij behoefden de Germanen echter niet meer van de Finnen te leeren. Tech gelden in de oudnoor- sche litteratuur, en ook bij Saxo, bij Olaus Magnus e. a. Digitized byCjOOQlC 117 de Finnen yoor groote toovenaars , waarbij soms tusschen de kunsten der Lappen en die der Finnen onderscheiden , en yan de extaze gewaagd wordb waarin de toovenaars hun macht uitoefenden of onbekende dingen aan het licht brachten, evenals yan de tooyerknoopen waar günstige wind of storm uitkwam. In de saga's zijn er tal yan yoorbeelden yan finsche tooyenaars. Harald Schoonhair huwde de dochter yan een tooyenaar, Snflßfrid, wier Ijjk hij 3 jaren na haar dood onyerteerd bewaarde, tot bij het ontkleeden er slangen en insecten uit kwamen. Ook Gunnhild, de yrouw yan zijn zoon Erik Bloedbijl, maakte yan finsche tooyerkunsten ijyerig gebruik, yeelal tot schade. In het noorsche recht is het trekken naar Finmarken om daar tooyerjj te leeren op strenge straf- fen yerboden. Reeds Olaf Tryggvason had zulk een yer- bod uitgeyaardigd. En niet alleen in de historische, ook in de romantische saga's komt de finsche tooyerg telkens yoor *). Onder de godheden yan het noorsche pantheon zijn er een paar die onmiskenbaar een finsch karakter yer- toonen. Vooreerst Skadhi , de dochter yan den reus Thjazi , die de yrouw werd yan Njord. Zij is geheel een Finsche , loopt op sneeuwschoenen (ski) en jaagt op wild met pijl en boog. Eyenzeer Finsch is Thorgerd Hölgabni;^ met hare zuster Irpa, die bijzonder door Jarl Hakon werd yereerd en yerscheidene tempels had waar haar beeiden ') Uit de rgke litteratuur zg vermeld : Fritzner, Lappernes Heden- skab og Trolldomskunst (Norsk Eist. Tidskr. IV) ; E. Beauvois , La magie chez les Finnois (Rev. Hist. d. Rel. 1881) ; K, Maurer ^ Bekehrung des norw. Stammes II 417 flsrg. ; L ühland , Thor (Sehr. VI , 398 ügg,). Digitized byCjOOQlC 118 met gouden ringen aan de band, levensgroot opgericht waren. In den slag met de Jomsvikingen stond deze Thor- gerd Jarl Hakon bij , maar niet eer hij haar zijn zeven- jarig zoontje geofferd häd; nu verwekte zij vreeseljjk onweer en hagel waarin de Jomsvikingen met hun vloot omk warnen '). Zoo vinden wg dat de Ifoormannen de tooverij der Finnen wel soms vreesden maar er in 't gemeen groot vertrouwen in stelden. Vooral op dit gebied stonden de beide volken doorgaande met elkander in betrekking. *) Faereyingasaga c. 23 ; Njils S. c. 87 ; Jomsvlking. S. c. 44; Biarni's Jomsvikinga-drdpa (in C.P.B. II 301). Ook deze sage is trouwens voorwerp geweest van allerlei niteenloopende beschonwingen : G, Storm (Ark. f. nord. Fil. II); A. Olrik (Kilderne til Sakses 0\^\i,) \ DetUr (Z.f.d. A. XXXII); 5. Bugge^ (Helge-digtene p. 321 ^gg.) e.a. De laatste boudt de opvatting van Thorgerd als een Einsehe voor niet oorspronkeiyk, nit noorsche sagen zou zieh in lerland deze sagenhel- din tot een godin van den str^d ontwikkeld hebben, wier tooverg haar later voor een Finsche deden doorgaan. Digitized byCjOOQlC HOOPDSTUK m. Germanen en Romeinen. Bronnen: De berichten bij romeinsclie schrijvers over de G-ermanen en bun godsdienst : Cesar , B. Gr. 1 , 50 ; 1 V , 7 ; VI , 21. Enkele plaatsen bij 'Pluta/rchuB (in Marina en in Cesar); bij Strabo Vll 2. De 20 boeken van Flinius de bellis G-erma- ni» zijn verloren ; in Hist. Nat. IV , 27 — 31 vinden wij de verdee- ling der G-ermanen. Hoofdgetuigeisnatuurlijk TflkJ^YtWjdeori- gine , situ , moribus ac populis G^ermanorum (gew. geciteerd als : G-ermania, versebenen eind 98 of begin 99, in den tijd dat Tra- janus , schoon keizer geworden , nog in G-ermaniß vertoefde , en nog niet zijn intocht in E>ome bad gedaan). Andere plaatsen van Tac. over de Germanen zijn : Ann. 1 , 51, 59, 61 ; U, 12, 88^, IV , 73; Xni, 55, 57; Hist. IV, 14, 22, 61, 65 ; V, 22 ; Agricola 28. Verder de talrijke romeinscbe inscripties in G-ermanie: aan den limes van Rhijn en Donau ; en ook in andere provincien , waar germaanscbe legioenen kampeerden; de germaanscbe inscripties zijn echter nog niet in het C, I. L, verzameld. De inscripties der Ehijnstreek vindt men in Brcmbach, Corpus inscriptionum Ehenanarum. Latere geschiedschrijvers : Ammianus Marcellinus (eind 4e eeuw. De ons bewaarde boeken verbalen de geschiedenis der jaren 353 — 378) ; Frocopiua von Cesarea (midden 6e eeuw, vooral zijn verhaal van den gotischen oörlog); Jordanes, de origine actibusque Getarum (661, min of meer afhankelijk van het verloren werk van Oassiodorus; zijn boekje ademt den geest der twisten van zijn tijd en pleit voor het samensmelten van de gotische en de romeinscbe beschaving); Ägathias (± 678, Digitized byCjOOQlC 120 vervolg op Procopius) ; de z. g. Anonymus Valesianus (6e eeuw, het belangrijkste deel over den strijd tusschen Theodorik en Odoaker). AI deze schrijyers beheizen slecbts hier en daar stof voor de kennis der germaansche oudheid. De Longobard Paulus Diaconus (8e eeuw) is ook wel van den kerkelijken en antieken geest doordrongen , maar bevat vrij wat sagen oyer de geschie- denis van zijn volk. Voor de geschiedenis der Franken is Qre- gorius van Towra (6e eeuw) de hoofdbron , naast wien Fredegar (7e eeuw) en de z. g. G-esta Francorum voor een deel uit zelf- standige brennen hebben geput. Isidorua (7e eeuw) beeft in 't kort de gesebiedenis van Westgoten, Vandalen en Sueven bescbreven. Van de meeste dezer schrijvers geldt wat G-iese- brecbt van G-regorius van Tours beeft gezegd, dat zij geven ^Q-escbicbten, keine G-escbicbte" ; toeb zijn zij onze boofdbron- nen voor de kennis dezer eeuwen. In bet begin der 5e eeuw scbreef een presbjter van Mas- silia Salvianus de gubernatione dei libri VIU, een boogst be- langrijk gescbrifb , waarin bet zedebederf der christelijk romaan- scbe «bevolking waaronder bij leefde, seberp wordt gebekeld, en ter zijde een blik geworpen op beidenscbe Saksers en Fran- ken en heretiscbe Q-oten en Vandalen. Litteratuur: De talrijke uitgaven van, en commentaren op Tacitus' Germania beboeven bier nietopgesomdte.worden. Alleen vermelden wij : A, Bawnstarhy Ausfiibrlicbe Erläute- rung der G-ermania des Tacitus (2 B. 1876, 80) , de uitgaven van Schweizer-Sidler , TT, Zemial, E, Wolff en de engelscbe van jff. Fumeaux, Zooeven is ook Müllenhoff^s commentSfar als D. Alt. k. IV, 1, versebenen. Verden Müllenhoff, D. Alt. k. 11; ö. Waitz, Deutsche Verfassungsgeschichte I (2e Aufl. 1865); X. ZTäZöww?, Schriften Vn, 468 — 516; Th, Mommsen^ Eömische G-eschichte V. kap. I en IV; O. Seeck, G-eschichte des Untergangs der anti- ken Welt (I 1895, waarin een belangrijk hoofdstuk over de Germanen, die, tegenover vroegere idealiseerende voor- Digitized byCjOOQlC 121 stellingen^, hier zeer sterk als barbaren worden geschilderd). Over de inscripties de gedeelten daarop betrekking hebbende in Boscher's Ausf. Lexikon der gr. u. röm. Myth. vooral onder Hercules en Mars , en de daar opgegeven litteratuur ; H, Kern , !NomB germaniques dans les inscriptions latines (Eev. Celtique 11, 1873—76) , X. J. F. Janssen (in uitg. van 't Zeeuwsch G-en. 1845 met af beeldingen) ; Fr. Kaufmann (in P.B.B. XV, XVI, XVIII) ; over Mars Thingsus : K, Sühner (Westd. Zs. f. Gresch. u. Kunst m); W. Scherer (Berl. Ak.l884); W. Flei/te (YerBl. en Med. k. Ak. Amst. 1885); Brunner (Zs. d. Savigny Stift. V. B. Germ. Abth. 1884) ; WemhoU (Zs. f. d. Ph. XXI) ; .ff. Jaehel (Z. f. d. Pb. XXII); Th, Siebs (Z. f. d. Ph. XXIV); E. Hemzel (Ostgoth. Heldens. p. 50—54); J. Hoffory, Eddastudien (1889). Over de volksverhuizing o. a. Fustel de Goulanges^ L'inva- ßion germanique (1891 een deel van zijn serie: Histoire des institutions politiques de Tancienne France), die den blik op dit tijdvak geheel heeft vemieuwd. Ook X. von Bänke, Welt- geschichte in, IV is en om het geschiedverhaal zelf en om de analecten (kritische bespreking der brennen) een werk van den eersten rang. Verder F. Dahn, Urgeschichte der germa- nischen und romanischen Völker (4 B. 1881 — 89 in Oncken), Over het nederlandsche heidendom vooral X. Fh, G, van den Bergh, Proeve van een kritisch woordenboek der nederland- sche mythologie (1846). I n h u d. Romeinscbe berichten : Cesar , Strabo , Tacitus. Zyn kennis van Germanie. Waarde van zgn geschiedschrg ving. — Algemeene karak- teristiek der Germanen. — Bgzondere berichten overhnngodsdienst. Germaansche godheden in latgnsche inscripties: Hercules Magasa- BUSi Nehalennia, Mars Thingsus. Betrekkingen tnsschen Germanen en Romeinen in de 5 eerste eeawen onzer jaartelling. — Karakter der volksverhnizingen. — Trekken over den godsdienst. — Toestand derwereldin *tjaar500. Deomkeerin de 6e eeuw. — Positie der Franken. — De romeinscbe wereld in de Middeneeawen. Digitized byCjOOQlC 122 9 Noch lange nicht wird die auslegung dieser stellen erschöpft sein" schreef J. Grimm in 1844 van de ^un- schätzbaren nachrichten der Römer" ') ; en na meer dan 50 jaren is inderdaad de verklaring dier getuigenissen nog niet ^erschöpft". Die romeinsche berichten zijn wel talrijk, maar toch fragmentarisch en dikwijls daister. Yan den hoofdgetuige , Tacitus, roemt de een den „Sinn für „den Classikem an sich fremdartige Vorstellungen"'); een ander spreekt yan „die schillernde und in der Ge- „dankenschablone des sinkenden Alterthums befangene, die „eigentlich entscheidenden Momente nur zu oft verschwei- „gende Darstellung des Tacitus" '). Wij moeten hier het Yoornaamste van wat op den godsdienst betre.kking heeft mededeelen. Cesar is slechts ter loops met de Germanen in aanra- king gekomen, aan wat hij over hen zogt is geen groot gewicht te hechten. Voor een deel komt het overeen met wat wij van eiders weten, b.v. dat de Germanen geen priesterstand hadden gelijk de gallische Druiden waren, dat voor den strijd vrouwen waarzeggerjj pleegden. Maar dat zij geen offers zouden gehad en geen andere goden zouden gekend hebben dan zichtbare verschijnselen als Sol, Vulcanus en Luna, wordt door de berichten van Tacitus overtuigend weerlegd. Zelfs kunnen wij niet na- gaan vanwaar Cesar juist deze drie goden heeft; het is mogelijk dat hij een Gefmaan zon en andere hemellicha- men heeft hooren aanroepen, geli|k Bojocalus het hoofd ') J. Grimm, D. Myth.* Vorrede X. ') L. von Bänke, Weltgeschichte III, 38. ') Th. Mammaen, ßöm. Gesch. V, 154. Digitized byVjOOQlC 123 der Ansiyaren plechtig deed toen de Bomeinen aan zijn Volk de woeste gronden die zij vroegen niet wilden toe- staan '). Juister dan de aanteekeningen yan Cesar schjjnt het bericht bij Strabo over de priesteressen der Kimbren , die aan de krijgsgevangenen boven een oflFerketel de keel afsneden en uit het bloed dat er in stroomde waarzeiden. Zonder yergelijking de rijkste bron is Tacitus, door wien de Germanen voor 'teerst in het licht dergeschie- denis treden. Zijn kennis yan Germanie is uitgebfeid, en aan zijn waarheidsliefde is geen redelijke twijfel. Toch blijft het van gewicht zijn getuigenis te wegen. Vooreerst dienen wg te letten op de brennen waaruit hij zijn ken- nis putte. Deze waren talrjjk en betrouwbaar : sedert meer dan een eeuw waren de Germanen binnen den gezichts- kring der Romeinen gekomen: Plinius' uitvoerig werk over germaansche oorlogen stond Tacitus ten dienste. Te Bome had hij vele Germanen als krijgsgevangenen en Solda- ten kunnen zien en ondervragen. Hijzelf had waarschijn- Igk als officier in Germanie gediend, geljjk zijn schoon- vader Agricola stadhouder in Brittannie was geweest. In de kringen waarin Tacitus zieh bewoog waren er velen op die wijze met de provincien goed bekend. Toch had die kennis haar grenzen. Zij was betrouwbaar voor de landen waar de romeinsche legioenen kwamen, minder voUedig voor de streken waar de sfeer van Bome's in- vloed min of meer zieh uitstrekte. Zoo is Tacitus goed öp de hoogte van de Westgermanen längs den Bhgn, 1) Tac. Ann XIII , 55. Het verhaal ook in Grimm, Deutsche Sagen n«. 367. Digitized byCjOOQlC 124 minder van het binnenland; van de verre kusten der Oostzee heeft hij wel het een en ander vernomen maar slechts uit de tweede band. Hij zelf is een voorzichtig zegsman die dit onderscheid in het oog houdt, waar- schuwt als hij bij gerachte heeft wat hij verhaalt, en hier en daar de zaken in het midden laat. Soms echter zien wij nog duidelijker dan hij, dat de middelen waar- over hij beschikte niet toereikend waren om een questie uit te maken, gelijk b.v. de vraag naar de autochthonie der Germanen. Wat nu zijn geschiedschrijving betreft: zgn stijl is rhetorisch en niet zelden door gedrongen wendingen onduidelijk. Zoo is reeds dadelijk in den eersten zin der Germania de juistheid aan den stijl opgeofferd. De schrijver maakt jacht op pikante tegenstellingen en stijleffecten. Daarbij moeten wij nooit vergeten dat hij als Bomein van zgn tijd ziet en oordeelt. De vergelijking tusschen de door weelde verslapte Bomeinen en de on- bedorven natuurvolken behoorde sedert lang tot de voor de band liggende denkbeeiden in de litteratuur '). Dit heeft nu ongetwgfeld ook Tacitus' schildering van de Ger- manen gekleurd. Doch men overdrijve de beteekenis dezer opmerking niet. Tacitus' Germania is noch idylle noch roman noch pamfiet, er is een groote rijkdom van stof en een niet geringe mate van objectiviteitin; wij hebben hier met een wetenschappeljjk geschrift te doen van hooge waarde voor de historie. En wij mögen er dengeschied- schrijver van het jaar 100 geen verwijt van maken, dat o.a. Horatius^ Od. III, 24 vs 9. Seneca^ de Ira I 9. Digitized byCjOOQlC 125 men in 1900 andere Tragen stelt dan waarop hij een ant- woord geeft. Wilden waren de germaansche stammen van Tacitus niet; al misten zij de instellingen van beschaafde vol- ken , zij yerkeerden daarom nog niet in anarchie. Zij leef- den zoowel Tan jacbt als van hun kudden , ook landbouw was niet onbekend. De stammen hadden wel hun eigen gebied en vaste woonplaatsen , maar allerlei aanleidingen bewogen of dwongen hen om eiders heen te trekken , gelijk de Batayieren, een afdeeling der Chatten, zieh in ons yaderland yestigden. Ook de enkele stammen konden samensmelten of yerdwijnen; zij hadden niet die yaste instellingen die bestendigheid waarborgen. Men is dus stellig te yer gegaan met in de schilderij yan Tacitus allerlei Staats- en rechtsyormen die in later tijd.bg de Germanen zouden gelden te yinden; maar eyen oujuist is het hen yoor te stellen als een hoop yan wilden bij wie alleen yuistrecht gold en die de eerste beginselen yan recht yan de Romeinen moesten leeren '). Gewoonte , eer- geyoel, wichelarij hielden zekere yaste yormen in stand en beteugelden den yrijen loop yan willekeur en harts- tocht. Daarbg moeten wij niet yoorbijzien dat bij de Germa- nen in hun liederen het yerleden bleef leyen. Die liede- ren bezongen den goddelijken oorsprong der stammen en de bedrgyen yan beiden gelijk Arminius. Van ouds heb- ben deze stammen het lied liefgehad en daarin hun sagen bewaard. In later eeuw nog was een yan de drie dingen Zoo doet Seeck, I p. 200, 206, 213. Digitized byCjOOQlC 126 welke eeD koning der Yandalen in den uitersten nood, bij den ondergang yan zijn rijk in Afrika , begeerde : een harp. Liederen hebben de Oermanen reeds bij hun in* trede in de geschiedenis ; daarin krijgt de stam zgn tra- ditie, de aanvoerder en held zijn eer. Ook komen reeds aanstonds geslachten yan aanyoerders , ja een begin van koningschap, yan Armin onder de Cherusken, Marbod onder de Markomannen , te yoorschgn. Men is yeel te yer gegaan in het zoeken naar yaste kenmerken, die konink- Igke of adellgke geslachten yan de yrijen in 't algemeen onderscheidden ; maar zeker is dat yan ouds de Germanen naast de „yirtus'' de „nobilitas" eerden, en ook in later tijd groote beteekenis hechtten aan het ontsproten zijn uit edele yoorouders *). Een yolkseenheid yormden de germaansche stammen in 't begin onzer jaartelling niet. Voortdurend waren zij met elkander in oorlog: de Ubiers en de Sueben in Gesar's dagen, later de Cherusken onder Armin met de Marko- mannen onder Marbod , Tacitus bericht yan een krijg tus- schen Chatten en Hermunduren. Eyenmin als onderling waren zij tegenoyer den yreemdeling yereenigd, Vandaar dat het ons zoo moeiljjk is germaansche en keltische yol- ken op den linker Bhgnoeyer te onderscheiden. Ook tegen- oyer Bome stonden de Germanen elkander niet bij , som- migen zochten gaame bondgenootschap , ja aanyaardden krijgsdienst bij de Romeinen. Wg yinden wel dat yrijheids- zin of wraak oyer onrecht en onderdrukking Germanen Voorbeelden uit later tgd, bg de Hernien Procop B. Goth. II 15; men raadpl^e ook K, Maurer, lieber das Wesen des ältesten Adels der deutschen Stämme (1846). Digitized byCjOOQlC 127 tot den strijd tegen Rome bewoog; maar noch de krijg onder Armin, noch die onder Marbod, noch die onder CiTÜis droegen een algemeen en nationaal karakter. Aan deze oorlogen ontbrak stellig niet de religieuse wjjding door wichelarij , maar men kan ze toch niet uit godsdien- stige beweegredenen afleiden. Wg moeten hetgeen Tacitus van den godsdienst verhaalt opvatten gelijk h;ij het schrijft, nml. in de beteekenis welke de woorden voor zijn romeinsche lezers hadden en met de beperking welke zijn berichten van zelf medebrengen. Ophet noodzakelijke dier beperking wijzen ons eenige tegenstrij- digheden die bij hem voorkomen: terwijl de Germania alleen heilige bosschen kent en het bestaan van tempels zelfs nitdrukkelijk loochent , schoon c. 40 een tempel van Nerthus genoemd wordt, komt in de Annalen en Historien naast die heilige bosschen een tempel van Tamfana voor, die door Oermanicus met den grond gelijk gemaakt wordt (Ann. I, 51); terwijl Germ. 8 ontkent dat de groote eer aan vrouwen als Veleda en Albruna bewezen haar tot godinnen maakte, zogt Hist. lY, 61 nitdrukkelijk dat de „superstitio" in zulke waarzeggende vrouwen, als de maagd der Bructeren Yeleda was, godinnen zag. In de heilige bosschen was het middelpunt van het godsdienstig en van het politiek leven. Daar kwamen de stammen samen om gemeenschappelijke ondernemingen te beramen. Daar werden de zegeteekenen der verslagen vijanden opgehangen en de krijgsgevangenen geslacht. Wij kennen verscheidene dier heilige wenden: hetwoud van Baduhenna waar 900 Romeinen vielen , het woud der Nahanarvalen waar een priester in vrouwenkleeding twee Digitized byV^OOQlC 128 broeders ^nomen Alois" zonder beeiden vereerde, het schrikkelijke woud waar de Semnonen met menschenoffers den ^regnator omnium deus" dienden en dat niemand dan geboeid mocht betreden , het ^castum nemu8"opdat eiland in den Oceaan waar zeven stammen in heiligen vrede de komst van Nerthus Terwachtten, eindelijk ook bij de heilige zoutbronnen waar Chatten en Hermunduren om streden wordt het bosch uitdrukkelgk vermeid. Twee karaktertrekken treden in de berichten van Taci- tus omtrent den godsdienst op den yoorgrond : het geheim- zinnige en het verband met het leven yan den stam. Eerbied voor die geheime stilte van het woud , voor het goddelijke en waarzeggende in de yrouwen , een eerbied die zieh uit in de bloedige riten der Semnonen gelijk in de verplich- ting om de slaven die gediend hebben bg het wasschen yan den wagen yan Nerthus dadelijk te verdrinken : deze grondtrek yan den germaanschen godsdienst moest Taci- tus des te meer treffen daar die ^arcanusterror" den Ro- meinen yreemd was. Die eerbied is hier een trek yan den populairen godsdienst: er is geen priesterlgk ritueel en geen koningsgezag om hem in te prenten. Want priesters mögen reeds bij Tacitus herhaaldelgk yoorkomen als uit- yoerders yan heilige handelingen, als die de teekenen raadplegen yoor wichelarij en ook bij yolksvergaderingen voorzitten ; maar nooit als een käste , een afgesloten stand met uitsluitende rechten of beyoegdheden. Wel heeft de »ciyitas", de enkele staat, haar ^sacerdos", gelijk het geheele godsdienstig leven met den stam ten nauwste is verbonden. Wij lezen eigenlgk bij Tacitus niet anders dan van stamgodsdiensten , hetzg van den enkelenstam^ Digitized byCjOOQlC 129 hetzg van een verbond (wat men bij de Grieken een amphiktyonie noemde), gelijk die zeven Nerthusvolken , en die Semnonen bij wie voor den dienst van den hoogsten god de gezanten van een aantal van bloedverwante stam- men samenkomen. Bij den reeds vermelden strijd tusschen Chatten en Hermunduren schijnt het wel (maar de woor- den zijn niet duidelijk) dat de overwinnende Hermun- duren aan Mars en Mercurius het bloedig offer brachten van alle krijgsgevangenen. Ook voor allerlei openbare aangelegenheden en bij het aangaan van strijd raad- pleegde men de teekenen van de met runen voorziene Staates , de vogels of het gehinnik van paarden, Bij volks- vergaderingen bij volle en nieuwe maan was het eenige wat nog in de vaak ongeordende beraadslagingen regel bracht , naast het overwicht van de aanvoerders de functie door de priesters vervuld. Het minst bevredigend is wat Tacitus omtrent de ger- maansche goden zogt, deels omdat hij hun karakter zoo weinig beschrijft, deels omdat hij ze, behoudens enkele uitzonderingen , noemt met romeinsche namen. Door die romeinsche interpretatie heen schemeren dan de germaan- 9 Digitized byCjOOQlC 130 sehe godheden. De hoofdgod is bij Tacitus Mercurius, Wodan ; dat de Bomein den germaanschen oppergod Mer- curius noemt, zal wel voor een deel wezen in aansluiting aan den gallischen Mercurius Daarnaast stonden Hercules dien de strijders als den eerste der dapperen in hun liederen prezen, en Mars dien men in dien „regnator omnium" der Semnonen terugvindt. De Isis bij een deel der Sueben houdt Tacitus voor een vreemde, om het schipsymbool waarmede zij vereerd wordt; de scheeps- processien zijn echter bij de Germanen inheemsch , en in die Isis moeten wij een germaansche godin, misschien met MüUenhoff Frigg zoeken. Moeilijk te verklaren is de naam Alcis voor de broeders in het heiligdom der Nahanarvalen , al leveren zoowel de Asdingi (Jord. c. 22), de langharige koningen der Vandalen, als de Dioskuren der heldensage (de Härtungen) aanknoopingspunten. Wij zijn hier aan de germaansche namen gekomen, die ech- ter weinig talrijk zijn. Wij . hebben nog alleen Nerthus bij de germaansche stammen aan de zee en Tamfana bij de Marsen. Bij de eerste geeft Tacitus de verklaring terra mater, aan de juiatheid waarvan zonder grond ge- twijfeld is *). Behalve door romeinsche berichten komen wij door monumenten en munten met inscripties het een en ander aangaande germaansche godheden en hun cultus te weten. Wij zagen echter reeds dat in die opschriften, van de romeinsche legioenen afkomstig, het germaansche naast ^) Door Mannhardt Banmkultas der Germanen p. 567 -> 602, die It^erthns tot een mannelgken vegetatiedemon maakt. Digitized byCjOOQlC 131 het romeinsche en het keltische slechts een ondergeschikte plaats heeft. De Jupiter's, Mercuriussen, Apollo's, Minerva's, die op de inscripties bewesten den Rhijn, met velevoor een deel plaatselijke bijnamen Toorkomen, zullen stellig in overgroote meerderheid keltische en romeinsche god- heden geweest zijn. Het kan ons niet bevreemden dat romeinsche Soldaten in een land waar het keltische be- standdeel het oorspronkelijke en het overheerschende wa4 niet vele germaansche godheden vereerden. Toch kunnen yv^ in enkele namen, zoowel latijnsche als inheemsche, sporen van germaansche culten vinden. Dit is het geval met den Hercules- Deusoniensis op munten afgebeeld, wel met attributen die stellig niet germaansch zijn, maar Wiens bijnaam in plaatsnamen als Duisburg schijnt be- waard te zijn. Rijker materiaal bezitten wij omtrent Her- cules MagusanuSy uit een aantal inscripties in Nederland bekend, ook met andere godheden van de Nederrhijn- streek, met name met Nehalennia verbonden. Men meent in hem den oppergod der Batavieren te zien; met de meeste waarschijnlijkheid ziet men in hem Donar. Een zeker aantal inheemsche namen zijn ook uit de inscripties te voorschijn gekomen. Zoo is een steen bij Breda opgegraven aan een godin Sandraudiga door ,,cul- tores templi" gewijd ; verscheidene opschriften , waaronder een in 1888 bij Beetgum gevonden, noemen een godin BQudana door visschers (conductores piscatus) gediend; zij heeft stellig niets met Holda, en waarschgnlgk ook niet met de noorsche Hlöäryn te maken. Over den bg Keulen gevonden god Bequalivahanus , wiens naam op duistemis wijst, zijn verschillende vermoedens geuit ; men Digitized byCjOOQlC 132 zoekt die duistemis in de onderwereld of in het bosch. De best bekende gestalte is die van Nehalennia, wier monumenten in groot aantal reeds in 1647 bij Dombarg en in 1776 bij Deutz te voorschijn zijn gekomen. Haar af beeldingen toonen haar met de attributen van een hoom des overvloeds, een korf met vruchten, een hond, zg zelve is staande of zittende , zelden blootshoofds , yaak met andere godheden als Hercules, Neptunus, Jupiter naast zieh. Oyer haar afkomst, haar naam, haar samenhang of eenheid met andere godinnen, haar karakter is de geheele reeks van mogelijke en onmogelijke vermoe- dens doorloopen. Dat zij een germaansche godin is staat nu wel vast, en haar attributen laten althans hieraan geen twijfel, dat men van haar zogen en vruchtbaarheid verwachtte. Maar ook buiten het land waar Germanen woonden kunnen germaansche troepen door de Bomeinen in andere provincies gebruikt hun voorvaderlijke goden hebbenge- diend. Dat dit het geval is geweest , blijkt uit twee opschrif- ten der derde eeuw in 1883 bij Housesteads in B"oord- Engeland bij den Hadriänusmuur gevonden. Zij zijn door friesche Soldaten uit Twenthe (wat eenigszins zonderling is , daar Twenthe tot 't gebied der salische Franken behoorde) opgericht „Deo Marti Thingso et duabus Alaesiagis Bede et Fimmilene". Het relief boven het altaar toont een ge- wapend man met heim , speer en schild , aan wiens rechter- zijde een zwaan (of gans) , en aan de beide afgaande kantea tvree gelijke figuren, zwevende vrouvren met eenzwaard (of staf) in de eene, een kraus in de andere band. De beteekenis dezer monumenten is groot; zij is toch nog Digitized byCjOOQlC 133 overschat geworden. Wij weten nu dat de friesche „cuneus" onder Seyerus Alexander in Brittanie gekampeerd, Mars, d. i. Tiu vereerde , stellig als krijgsgod , waarop de gewa- pende gestalte wij st. Een rest van natuurmythologie schuilt volgens sommigen in den zwaan , als bet licht of als de wölk verklaard en met zwanenridders der sage in verband ge- bracht, misschien ook in de twee vrouwen aan de beide zijden; maar wij gissen er naar met min of meergeluk, en de friesche ruiters zuUen er wel niet aan gedacht hebben. Waarschijnlijker is dat die Soldaten, die zieh burgers noemen, in Tiu niet alleen den god van hun eskadron maar van de volksvergadering , fing, gezien, en dat daarop ook de beide zijfiguren betrekking hebben, wier namen men uit friesche rechtsvormen heeft verklaard. "Wat hiervan ook zij , de vereering door friesche Soldaten aan Tiu gebracht, schijnt mg nog geen afdoend bewijs te leveren voor de stelling dat deze hemelgod oorspron- kelijk de hoofdgod aller Germanen is geweest, en ik vermag niet in den heuvel van Housesteads de „hohe 'Warte" te zien vanwaar „wir sehen weit und weit über all die germanische Welt" '). Wij hebben geen recht deze cives Tuihanti van den cuneus Frisiorum tot de woord- voerders aller Germanen te maken. De strijd tusschen Germanen en Romeinen heeft in verschillende vormen ruim vijf eeuwen geduurd. Sedert Tiberius er van afgezien had het land tot de Elbe te veroveren , hielden de romeinsche legioenen de wacht aan de grenzen van het rijk, in hoofdzaak de lijn vanRhijn Hoifory, Eddastudien p. 173. Digitized byCjOOQlC 134 en Donau , en dienden de posten en tochten aan de OTer- zijde dier rivieren alleen om die romeinsche rijksgrens te bevestigen, Wij weten hoevele Augusti en Cesaren tegen de verschillende germaansche volken hebben gestreden : Trajanus, Marcus Aurelius, Probus, Julianus, Valen- tinianus, Qratianus. De Westgermanen in de beide romeinsche proTincien die Germania heetten , leefden als onderdanen van het rijk; de volken die uit het binnen- land kwamen werden geregeld, met slechts weinig uit- zonderingen, door de romeinsche legers verslagen. Zoo zijn de volksverhuizingen , die men gewoonlijk met het overtrekken van den Donau in 378 laat beginnen, eens- deels slechts de voortzetting van den oorlog reeds gedu- rende verscheidene eeuwen aan den limes van het rijk gevoerd, anderdeels van die herhaalde „trekken" die eerst Kelten en later Germanen uit ons onbekende oor- zaken steeds uit het binnenland naar de grenzen van het rijk dreven. De Goten in 378 deden niet anders dan wat weleer Brennus , wat de Kimbren en Teutonen , wat Goten zelf reeds omstreeks 250 gedaan hadden. Het is ons hier niet te doen om een overzicht der geschiedenis te geven, maar om te doen uitkomen hoe- danig de invloed der Romeinen op de Germanen is ge- weest. Die invloed bleef beperkt tot hen die zieh aan de grenzen des rijks vertoonden of daarbinnen vestigden; in het binnenland van Germanie zoeken de Bomeinen de Germanen niet op. De langdurige strijd aan den limes heeft geen kloof tusschen de beide volken gegraven en evenmin bij de Germanen gevoel van eenheidof nationa- liteit gewekt. Vele Germanen dienden als trouwe bond- Digitized byCjOOQlC 135 genooten in de romeinsche legers, en het romeinsche rgk met zijn eerambten, die aanzien en macht gayen , stond Toor Germanen niet minder open dan voor Spanjaarden of Syriers. In den grooten volkerenslag tusschen de Romeinen en de Hunnen in de katalaunsche velden (451) dienden onder Aetius Westgoten en Burgondiers, onder Attila Oostgoten , Gepiden en Hernien : Germanen dus aan beide zijden. In de 5© eeuw waren de almachtige ministers van het romeinsche rjjk veelal Germanen : de Vandaal Stilicho, de Sueve Ricimer. Wij moeten ons dus den strijd van eeuwen tusschen Bome en de Germanen niet voorstellen als dien tusschen twee volken. Het romeinsche rijk, dat vele en steeds meer germaansche elementen in zieh opnam, weerde aan den limes de aanvallen af der min of meer ongeordende benden uit het binnenland: Markomannen, Alamannen e. a. Deze werden gewoonlijk verslagen : ,,tam diu Germania vincitur", dit woord van Tacitus kan als motte dienen voor het geheele tijdvak. Maar die honderd- maal verslagene benden groeiden altijd weer aan bij een natie die het getal harer kinderen niet beperkte , en dus steeds rijk was aan weerbare manschap zonder ander emplooi dan roof- en.plundertochten. Van de naaste aan- leidingen tot die tochten, van de onderlinge botsingen tusschen germaansche stammen in het binnenland gedu- rende die eeuwen weten wij niets. Evenmin hoe zieh in Zuid-Busland dat Gotenrijk had gevormd , dat in de hel- densage leeft, en vanwaar een trek naar hetZuidenhet Volk in botsing bracht met de macht van het Oost-romein- sche rijk. De volksverhuizingen die daarmede begonnen, waren meer tochten van plunderende legers dan ver- Digitized byCjOOQlC 136 plaatsing van stammen. Yerschillende stammen konden zieh aan zulk een trek aansluiten; het einde was soms het verdwijnen der geheele bende geljjk Stilicho hetge- duehte leger van Radagais vemietigde , soms het stichten van een rijk. De romeinsche macht is dus niet voor de overmacht van een zedelijk ongerept en materieel onverzwakt volk bezweken. Het rijk is zelf afgebrokkeld en ineengestort , en zijn erfenis is door de germaansche barbaren aanvaard. Dezen hebben hetzelfde ^edaan als zoovele hunnervoor- gangers die zieh vroeger aan de eenheid van het rijk hadden onderworpen: zooveel mogelijk van de romdinsche instellingen zieh toegeeigend. In 66n woord : de Germanen zijn geromaniseerd. Dit is het geval geweest met de West- germaansche stammen, die zoolang de romeinsche provin- cien Opper- en Neder-Germania hadden bewoond ; daama in de volksverhuizingen met de Oostgermanen , die daarin de hoofdrol speien. Zoodra zij van den plunderenden staat tot den meer gevestigden overgaan , nemen zij de vormen van het romeinsche rijk over; de eenen meer dan de anderen: de Westgoten in Gallie en Spanje, de Oost- goten in Italie meer dan de Vandalen in Afrika. Wat wg van den godsdienst dier volken in die eeuwen vememen bepaalt zieh tot losse trekken, min of meer bruikbaar om met gegevens uit andere perioden te worden vergeleken , maar steeds ter loops medegedeeld door schrij- vers die in het heidendom dier barbaren geen belang stelden Wij kunnen er dus geen historisch beeld mede ontwerpen. Wg hooren van offers, vaak menschenoffers , en van wichelarg ; wat wij lezen van de christelijke Fran- Digitized byCjOOQlC 137 ken die de gevangene Trouwen en kinderen der Goten als offers in de rivier verdronken, want (zoo Toegt de geschiedschrijver er bij), ofschoon deze barbaren christenen geworden waren, hadden zij toch veel van hun heidensche gebruiken behouden zooals menschenoffers en andere af- schuwelijke offers ten behoeve hunner waarzeggerij ^) , zal sFfel vrg algemeen waar geweest zijn. Toch levert deze periode der volksyerhuizingen een belangrgken oogst voor de kennis van den godsdienst, omdat daarin de heldensagen zijn ontstaan. Want blijkbaar lieeft ook in die ruwe tijden het lied bij de Germanen niet gezwegen. De vorsten waren geen gewone menschen maar een soort van halfgoden , voor wie de naam Ans es') voorkomt, zij leidden hun stamboom van de goden af. Dit gold stellig niet alleen van de Goten. Door het verhaal van den kloosterling Paulus Diaconus, die in de 8e eeuw de geschiedenis van zijn volk beschreef , schemeren zeer duidelijk zangen heen waarin deze Lon- gobarden hun verleden wakker hielden. Zoo heeft ook de germaansche heldensage, hoezeer later ontwikkeld en met verschillende bestanddeelen van andere herkomst vermengd, toch haar wortel in de periode der volks- verhuizing. Dit vereischt echter later een afzonderlijke behandeling. Omstreeks het jaar 500 scheen het resultaat der volks- verhuizingen bereikt en de toestand in West-]^uropa bestendig gevestigd te zijn. In Engeland heerschten de Angelsaksers , in Gallie had Chlodowech een machtig *) Procop, B. Goth. II: 25. *) Jordanes c. 13. Digitized byCjOOQlC 138 Frankenrijk gesticht, de Westgoten hadden Spanjeende Yandalen de oud-romeinsche provincie Afrika ingenomen , in Italie was het groote rijk der Oostgoten gevestigd dat ook een deel van Pannonie en Dacie omvatte, Theodorik had een soort van overwicht en leiding over de ger- maansche koningen: die der Yandalen, Westgoten en Thüringers waren door huwelijken met hem verbonden, ook de Franken trachtte hij, niet altijd met goed ge- volg, in dat statensysteem (gelijk Ranke het noemt) op te nemen , waarin hij zoowel de positie van een germaansch koning als die van een keizer van 't westelgk-romeinsche rijk innam. Aan die eerste poging om njken van blijvenden duur te stichten is evenwel een einde gemaakt door het krachtig ingrijpen van keizer Justinianus die in de 6e eeuw de rijken der Vandalen en der Oostgoten vemietigde. Wel kon de macht van Byzantium zieh niet in de veroverde landen handhaven en viel het geteisterde Italie in de handen der Longobarden, die het tot het einde der 8e eeuw behielden; maar de wereldkaart was toch geheel voran- derd en in het Westen kregen de Franken de overhand. Die Franken nu hadden het l^nd ingenomen dat meer dan eenige andere provincie zetel was geweest van romeinsche besohaving. Gallie was geheel geromahiseerd , de Franken hebben de erfenis van die oude kultuar aanvaard. Wie den oorsprong van het fransche volk verklaren wil , zal moeten erkennen dat van de drie be- standdeelen waaruit dat volk bestaat: het keltische, het romeinsche en het germaansche , de Bomeinen die het minst van het bloed hebben geleverd , toch het voomaam- Digitized byCjOOQlC 139 ste aandeel hebben aangebracht. Een nieuw bewijs dat het historisch resultaat niet uitsluitend , zelfis niet voor- namelijk, af hangt van physische afstamming. Het gezegde toont aan dat er een lijn is die deoude wereld met die der Middeneeuwen verbindt, Het romein- sche rijk is niet omvergeworpen door de Germanen, die er hun instellingen en gewoonten voor zouden in de plaats gesteld hebben. Zonder twijfel hebben de Germanen ook hun bgdragen geleverd, minder nog in eigen rechtsvor- men en gewoonten, schoon ook deze niet ontbraken, dan in den geest waarin zij de romeinsche instellingen naar hun behoeften hebben gewijzigd. Dit aan tetoonen behoort evenwel niet tot de geschiedenis van den gods- dienst maar tot die van den staat en van het recht. Toch was het noodig met enkele lijnen het historische kader dezer eeuwen te beschrijven. In deze periode hebben ook de meeste germaansche Tolken het Ghristendom aangenomen. Zoodra zij in het licht der geschiedenis treden worden zij christenen, hun hei- dendom behoort grootendeels tot hun prehistorische periode. AI die germaansche rgken zijn christelijk, de meeste ariaansch , alleen dat der Franken orthodox. De germaan- sche natien zijn opgevoed door romeinsch recht en be- schaving en door het Christendom. Wat bij hun overgang tot het Ghristendom van hun heidendom aan het licht komt, eischt nu onze aandacht. In drie Stadien treden de Germanen in de geschiede- nis op. Eerst komen de Westgermaansche stammen in aanraking met de Bomeinen sinds Gesar; zij lossen zieh echter allen op en verdwgnen. Dan in de volksverhui- Digitized byCjOOQlC 140 zingen stiebten de Oostgermanen hun mächtige rijken: West- en Oostgoten, Vandalen, Burgondiers, 'tlaatst Longobarden , die eyenwel niet tot de oostgermaanscbe groep bebooren ; zij worden allen beurtelings vemietigd en verdwijnen. Slecbts een laatste groep, waarvan de Fran- ken de Yooryecbters en de leidslieden zijn en die de volken in Midden-Duitscbland omvat, beeft bet germaan- scbe element in de wereldgescbiedenis duurzswim verte- genwoordigd. De scandinaviscbe volken bebben bun eigen lotgevallen, die later ter sprake zuUen komen. Digitized byCjOOQlC HOOFDSTUK IV. Heidendom en Christendom. Bronnen, flet is moeilijk in de middeneeuwsche littera- tuur nauwkeurig af te bakenen wat hier w^l en ^&t hier niet bij behoort. Daarom , tevens met het oog op latere hoofdstuk- ken , verwijs ik hier naar de werken die de brennen voUedig opsommen en de litteratuurgeschiedenis die over deze bronnen handelt. • A. Fotthast, Bibliotheca historica medii aevi (2e Aufl. 2B 1896; in deel I de groote verzamelingen o.a. p. CXII sqq Q, JEL, Pertz Monrnnenta Oemumiae historica), Het historisch deel dezer bronnen is vertaald in de verzameling : Die Ge- schichtschreiber der deutschen Vorzeit (2« GFesamtausg. door W, Wattenbach sedert 1884). Onder de talrijke uitgaven van bronnen moet genoemd worden : K. Müllenhof' u, W, Scherer, Denkmäler deutscher Poesie und Prosa aus dem VJJI-XTT Jh (1864, de derde uitg. door Steinmeyer 1892). F, C. DahU mann, Quellenkunde der deutschen Geschichte (ß« aufl. Ton Q, Waitz 1883) is evenals F otthast een lijst van titeis. De litteratuurgeschiedenis is behandeld door -4. Ehert, Allge- meine Geschichte der Literatur des Mittelalters in Abend- lande (3B 1874—1887 2« Aufl. sinds 1889). W. Wattenhach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter bis zur Mitte des 13en Jhs. (2B 5« Aufl. 1886 — 86); en voor de eeuwen daarna , die voor ons doel echter minder opleveren , O. Lorenz (2 B 2« Aufl. 1876—77). Van de oud-duitsche litteratuur een overzicht door B, Kögel (in FauVs Grundiss U); dezelfde Digitized byCjOOQlC 142 begon ook een uitvoerige litteratuurgeschiedenis. Van de bronnen zelf komen hier vooral in aanmerking de yitae der heiligen en zendelingen: b.v. van Severinus t482 (door zgn leerling Bugippius), Tita Oolumbani fßlß (door Jonas van Bobio), V. Bonifacii (door Willibald f 786), v. Willibrordi (door Alcuin 800), v. Liudgeri (door Altfrid 850), v. St. öalli (in versch. bewerkingen, de meest bekende van Walafrid Strabo t849 is jonger dan de in Pertz Mon. Gterm. U afgedrukte); V. Anskarii (van Rimbert 9« e.), v. Sturmi (den eersten abt van Fulda, door Eigil t822), Rud. van Fulda t866 schreef V. Liobae, v. Eabani, en in de ann. Fuldenses zijn de jaren 838 — 863 van zijne band. Vorder geschrifben als de correctione rusticorum door MartiwiM van Brctcara (6« e.), die onder het landvolk der Sueven in Spanje leefde ; Dicta abbatis Priminii (8e e.). Uit de 8« e. 