title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Men moet niet werken ,,in duizend vreezen” en dat doen er velen, die zoo in angst zijn om hun tonen en kleuren te snappen, dat door die angst zelf zij lauw water worden. Nu en dat doen de eigenlijke lui, Israels of Maris of Mauve of Neuhuys heel anders, want die zeggen , ,smeer het er maar op Welnu — omdat men enthousiasme heeft uitgedoofd, zal men ,, faire hurler jusqu’aux chiens de deses- poir”, als niemand meer enthousiasme heeft en niemand meer robust dürft. We zijn nog zoover niet, dat weet ik, maar ik zeg maar, laat het enthousiasme blijven, want anders bereiken wij dat maximum van wijsheid, dat 'pruiketijd heet. Men hoeft de ge- schiedenis van de oude schilderscholen maar na te gaan, om te zien dat het zoo gaan kan. Wat was artikel 4 van Mantz — het laatste — ernstig en bitter en net wat noodig is. Let vooral op de Lhermittes als zij uitkomen. Wat is dat mooi! Ik heb tante C. even gesproken, die beweerde gij zeker dezen zomer nog kwaamt, ik zal tegen dien tijd heel wat figuren geteekend hebben, zooals ik er nu mee ben begonnen. Gegroet. 502 Ik voeg hier nog een woordje bij — ik kan U niet genoeg aanraden voor Uzelf uit te werken, die verschillende Stellingen van Eug. Delacroix betreffende kleur. Ofschoon — niet op de hoogte — ofschoon lang uit de kunst- wereld, — wegens mijn klompen etc. uitgezet, toch zie ik b. v. aan dat artikel van Mainz dat er nog kenners en liefhebbers zijn ook nu die — iets weten en wel datgene wat Thore, wat Theophile Gautier wisten. En dat, de zieh noemende beschaafde wereld van vooruitgang daargelaten voor wat ze is, namelijk een misleiding , het neer blijft komen op ’t geen in b.v. 48 reeds de hervormers in zake smaak mannelijk en krachtig hebben verkondigd. Evenals hier in Holland Israels niet overtroffen zal worden maar, dunkt mij blijven zal als de meester. En in Belgie Leys en de Groux. Vergis U vooral niet, als wilde ik aandringen op navolging} want ik bedoel dat geenszins. Gij hebt veel meer gezien dan ik, en ik wou dat ik gezien had wat gij hebt gezien en nog dagelijks onder Uw oogen krijgt. Maar misschien juist door het vele zien, wordt het moeielijk na te denken. Enfin. Mijn bewering is alleen dat het met U net is gesteld als met een massa anderen, dat op later leeftijd gij de grondregels nog eens her- halen en op nieuw bestudeeren moet. Ik bedoel, dat in Uw kwaüteit van kunstkenner, gij net zoo goed als de schilders zelf, in het theoretische zelfs eigenlijk heter dan zij , waar gij moet raden en over schilderijen die onderhanden zijn spreken, zekere regels van kleurmenging en perspectief moet weten. Neem mij dit niet kwalijk, want het is waar wat ik zeg, dat zulks U meer praktisch zou te pas komen dan ge misschien denkt, en U verheffen zou hoven ’t gewone peil der handelaars, wat noodig is, want het gewone peil is heneden peil. Ik weet uit eigen ervaring wel een beetje, wat de handelaars weten en wat ze niet weten. Ik geloof dat ze er dikwijls in loopen, en zaken maken waar ze later spijt van hebben, juist doordat zij te weinig weten hoe een schilderij wordt gemaakt. Enfin, ik weet ge U reeds moeite geeft b. v. door het lezen van goede dingen als dat van Gigoux. Studeer nog hard voor U eigen over de kleuren, enz. Ik tracht het zelf ook te doen en ik recommandeer mij om ook te lezen al wat gij van dien aard vindt. Ik ben dezer dagen bezig om hetgeen Delacroix 503 zei van het teekenen: ne pas prendre parlalignemaisparlemilieu, in praktijk te brengen op het teekenen van een hand en arm. Men heeft daar gelegenheid genoeg om van ovalen uit te gaan. En wat ik er mee zoek te krijgen is niet een hand te kunnen teekenen, maar de geste, niet mathematisch correct een kop, maar de groote ex- pressie. Het den wind opsnuiven als een spitter even op kijkt b.v. of het spreken. Enfin het leven. 409 Waarde Theo, Zooeven heb ik Germinal ontvangen, waar ik onmiddellijk aan be- gonnen ben. Ik heb er een 50 pagina ’s van gelezen, die ik prächtig vind; ik heb er 00k eens geloopen. Ziehier een croquis van een kop, dien ik zooeven mee breng. (Zie blz. 505.) Gij hebt bij de laatstgezonden studies dezelfde ontvangen, n. 1. de grootste die er bij was. Doch glad geschilderd. Ik heb nu de penseelstreek niet uitgestreken, en de kleur is trouwens 00k heel anders. Ik heb nog geen kop gemaakt, die dermate ,,peint avec de la terre” is, en er zullen er nu wel meer volgen. Als alles goed gaat — als ik wat meer verdien zoodat ik meer op reis kan gaan — welnu dan ga ik hoop ik 00k de mijnwerkerskoppen eens schilderen. Ik werk echter door tot ik geheel en al zeker van mijn zaak ben, zoö dat ik nog sneller werk dan nu, en in b. v. een maand tijds 00k een 30 tal studies meebreng. Ik weet niet of we geld verdienen zullen, doch als ’t maar genoeg is om verschrikkelijk veel te werken, dan ben ik content; datgene te doen wat men wil, is de kwestie. Ja, we moeten mettertijd de mijnwerkers maken! Wat heeft Portier gezegd van de aardappeleters? ikzelf weet 00k er gebreken in zijn, toch juist omdat ik zie dat de koppen van nu krachtiger worden, durf ik beweren dat in verband met volgende schilderijen de aardappeleters 00k wel blijven zullen. Ik ben verleden jaar dikwijls wanhopend geweest op de kleur, doch ik werk nu veel geruster. Ge moet maar eens schrijven, wat gij ’t best vindt, of ik mijn werk van nu bewaren wil voor Antwerpen, of dat ik het zoodra mogelijk aan U en Portier zend. Want mij is het onverschillig, ik heb nu klaar 7 koppen en 1 aquarel, dusik zou weer een kleine zending kunnen doen. Gegroet. nogmaals dank 504 voor Germinal, ik zit er terwijl ik schrijf nog in te lezen. Het is prächtig. t. a t. Vincent. 410 Waarcfe Theo, (Juni) Dank voor de spoedige zending van het geld voor deze maand. Hetgeen ge schrijft over ’t schilderij, de aahmerking, die zij maak- 505 ten, Portier en Serret, maar dat zij toch er goede dingen in vonden, ben ik content over. Ikzelf heb er ook critiek op en serieuser dan de hunne — dat van de torsen — dus begeer niet dat zij het geheel zouden goedkeuren. Als ge hen eens spreekt, zeg hun dan eens, dat het best wezen kan ik terugkom van de koper- en groene zeep- achtige tonen van nu maar dat dit terugkomen ervan hoop ik tweeledig zal wezen, namelijk dat ik er sommige hoop te schilderen in lichter gamma, meer vleesch en bloed, maar evenzeer zoek naar iets nog meer groene zeep- en koperachtigs. In de werkelijkheid zie ik dagelijks in de sombere hutten effecten tegen ’t licht in of ’s avonds in de schemering, die zoo curieus zijn, dat tot nog toe mijn werk me nog te licht voorkomt voor die ef- fecten in kwestie; n. 1. die ik vergelijk bij groene zeep en de koper- kleur van een versleten io Centimes stuk — faute de mieux, en ze met die kleuren Schilder — faute de mieux. Maar ik wou dat ik ook aan den somberen kant slaagde, waar ik al meer over heb gesproken, ,,le paysan peint avec la terre qu’il ensemence”. Ik hoop deze week aan Uw adres te verzenden een kistje gemerkt V. 2. inhoudende: i schilderij la Chaumiere, i aquarel id. i ,, Vente pour cause de demolition, 12 Etudes peintes. Bij laatstgenoemde zult ge een kop vinden, dien ik onwillekeurig schilderde na het lezen van Germinal. ,,Est-ce que je t’ai conte comment eile est morte?” ,,Qui donc?” Ma femme la-bas en Russie”. Etienne eut un geste vague, etonne du tremblement de la voix, de ce brusque besoin de confidence, chez ce garqon impassible d’habitude, dans son detachement stoique des autres et de lui-meme. II savait seulement que la femme 6tait une maitresse et qu’on l’avait pendue a Moscou Souvarine reprit: le dernier jour sur la place, j ’etais la . . . II pleuvait — les maladroits perdaient la tete, d6ranges par la pluie battante, ils avaient mis 20 minutes pour en pendre 4 autres. Elle 6tait debout a attendre. Elle ne me voyait pas, eile me cherchait dans la foule. Je suis monte sur une borne et eile m’a vu, nos yeux ne se sont plus quittes. Deux fois j ’ai eu envie de crier, de m’elancer par-dessus les tetes pour la rejoindre. Mais a quoi bon? un homme de moins, un soldat de moins; et je 506 devinais bien qu’elle me disait non de ses grands yeux fixes, lors- qu’elle rencontrait les miens”. Ge zult er een variatie bij vinden — profiel een fond van : la plaine rase des champs de bettraves, sous la nuit sans ötoiles, d’une obscurite et d’une epaisseur d’encre. Daartegen uit een kop van een hercheuse of sclöneuse, met iets als een koe die loeit, wat expressie aangaat, een individu uit: la Campagne etait grosse d’une race d’hommes qui poussaient, une armee noire vengeresse, qui germait lentement dans les sillons, grandissant pour la recolte des siecles futurs, et dont la germinaison allait bientöt faire eclater la terre. Doch de expressie van dat laatste is m. i. beter in de Studie, welke ik gemerkt heb en die ik maakte nog vöör ik ’t las, zonder om Germinal te denken dus, eenvoudig een boerin, die van ’t aard- appelzetten terugkwam nog vol stof van den akker. Ik ben eigenlijk van plan om ’t schilderij van de hut nog eens te herhalen. Het geval trof mij buitengewoon; die twee hutten half vergaan onder eenzelfde rietdak deden mij denken aan een paar oude, afgeleefde luidjes, die maar eön wezen uitmaken en die men elkaar ziet steunen. Want ge ziet het zijn twee woningen en de schouw is dubbel. Dat ziet men trouwens hier telkens. Ik heb den tijd niet, anders zou ik heel veel willen zeggen van Germinal, dat ik prächtig vind. Een passage toch: ,,du pain ! du pain! du pain!” Imböciles! repeta M. Hennebeau est-ce que je suis heureux? une colere le soulevait contre ces gens qui ne compre- naient pas. II leur en aurait fait cadeau volontiers, de ses gros appointements pour avoir, comme eux, le cuir dur, 1 ’accouplement facile et sans regret. Que ne pouvait-il les asseoir a sa table les empäter de son faisan, tandis qu’il irait forniquer derriere les haies, culbuter des filles, en se moquant de ceux qui les avaient culbutees avant lui. II aurait tout donne, son education, son bien-etre, son luxe, sa puissance de directeur, s’il avait pu etre, une journee, le dernier des miserables qui lui obeissaient, libre de sa chair, assez gougat pour gifler sa femme et prendre du plaisir sur les voisines. Et il souhaitait aussi de crever de faim, d’aimer le ventre vide, 1 ’estomac tordu de crampes ebranlant le cerveau d ’un vertige : peut-etre aurait-il tuö l’eternelle douleur. Ah! vivre en brüte, ne rien posseder a soi, battre les bles avec la hercheuse la plus laide, la plus sale, et etre capable de s’en contenter. — Imbeciles 507 ces songes-creux de revolutionnaires, ils elargiraient meme le mal- heur de la terre, ils feraient un jour hurler jusqu’aux chiensde desespoir, lorsqu’ils les auraient sortis de la tranquille satisfaction des instincts, pour les hausser a la souffrance inassouvie des pas- sions.. Wat betreft ’t geen ge over Portier schrijft, ,,hij is misschien meer enthousiast dan koopamn”, en dat ge betwijfelt of hij met mijn werk iets doen kan, me dunkt dat noch gij, noch ik, noch hij, op ’t moment dat al kunnen beslissen. Maar als gij hem ziet, zeg hem eens franchement dat mijn idee is, ik, als ik na de Sympathie welke hij uitte aangaande mijn werk, mijn uiterste best doe om te sturen en dus voet bij stuk houd etc. bepaald er op reken dat hij met standvastigheid mijn werk zal laten zien. Zeg hem dat mijn idee is, dat een gedeelte van ’t publiek te Parijs niet op den duur dupe is van conventie, hoe verleidelijk ook, maar integendeel, dat ’t geen waar ’t meest stof van de hutten of van ’t veld nog in zit, ’k weet zelf niet waarom of hoe, er enkele zeer trouwe vrienden vindt. Dat hij dus niet gauw den moed moet opgeven, want dat gij en ik gecombineerd het hem niet kwalijk zullen nemen als ’t längeren of korteren tijd mislukt, doch dat hij maar moet doorgaan met laten kijken en dat ik zal doorgaan met sturen. Dat als hij me eens zijn aanmerkingen schrijven wil, ik geloof dat ze mij nuttig zullen zijn, en hij zieh niet moet geneeren. Ik voeg hier nog bij , dat ik soms wel eens heel erg verlangen kan de Louvre en Luxembourg eens terug te zien, en dat ik de techniek en kleur van Millet, Delacroix, Corot en anderen vroeger of later nog wel eens dien te bestudeeren. Onmiddellijke haast is daar echter geenszins mede mijns inziens, hoe meer ik werk hoe meer ik er aan hebben zal, als het eens gebeuren kan. Het is maar, men heeft en de natuur en de schilderijen noodig. Het is vooral die kwestie van de gamma waar ze in gezet zijn, en het breken en tegen elkaar overstellen der kleuren, waarik dagelijks over denk. Is de maand Mei van Lhermitte er reeds? Gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Heden heb ik afgezonden bet bewuste kistje, inhoudende behalve wat ik U reeds schreef, nog i schilderij, Cimetiere de paysans. Ik heb eenige details weggelaten — ik heb willen zeggen hoe die rui'ne aantoont, aldaar sedert eeuwen de boeren ter rüste worden gelegd in de akkerszelve, welke zij bij hun leven doorwroeten — ik heb willen zeggen hoe doodeenvoudig het sterven en begraven gaat, doodleuk als ’t afvallen van ’t herfstblad — niets dan een beetje aard omgewoeld — een houten kruisje. De akkers er omheen — zij maken, waar ’t gras van ’t kerkhof eindigt, over ’t muurtje een laatste lijntje tegen den horizon — als een horizon van een zee. En nu zegt die ruine tot mij hoe een geloof en godsdienst ver- molmde — al was ze hecht gegrondvest, hoe echter het leven en sterven der boertjes almee ’t zelfde is en blijft, gelijkmatig uit- spruiten en verwelken als ’t gras en de bloempjes die daar wassen op dien kerkhofsgrond. Les religions passent, Dieu demeure, is een woord van Victor Hugo, dien ze ook pas begraven hebben. Ik weet niet of ge iets in deze twee gevallen vinden zult de hut met mosdak deed me denken aan een winterkoningennestje. Enfin, ge moet maar eens kijken. Nu moet ik U bij deze gelegenheid toch nog eens uitleggen, waar ik er nieuwe duidelijke woorden voor vond, waarom ik U schreef en schrijf, dat ik nog ver van secuur ben of Uw tegenwoor- dige zienswijs een definitieve overtuiging is. Het huis G. en Co. is geen goede leerschool om schilderijen, laat staan schilders te leeren kennen. Ik zeg U dit als mijn meening dat men er niet vrij leert kijken zelfs. Wie hebben ze er groote eer bewezen? Paul Delaroche. Ik hoef U niet te zeggen, hoe Delaroche een van de lui was, die bitter siecht steek hielden, er is eenvoudig niemand meer die zijn partij opneemt. Wie ook geen steek houden zal, al is hij beter , ofschoon toch eens of.twee keer hij iets heel moois maakte, wie ook zakken zal — dat is Geröme. Zijn Prisonnier evenwel, zijn Berger Syrien is gevoeld, en ik vind ze zoq mooi als wie dan ook, en van harte en gaarne. Doch verreweg meestal is hij een Delaroche II. Elk hunner, met den lijst van den tijd rekening houdende , is van gelijke waarde. Wat ik nu beweer is, dat ik het ten allerzeerste waarschijnlijk 509 411 acht, dat de heele entourage u met het jaar meer vervelen zal. Wat ik verder beweer is, dat men en andere en speciaal ook zieh zelven er een siechten dienst mede bewijst, zieh te vervelen. Bij mij heeft het ondanks veel wijze leerlingen er nooit van harte in gewild, het zijn goeden praktischen kant kan hebben zieh ,,om bestwil” te vervelen. Een massa lui nu hebben zieh op eenleeftijd van ± 30 jaar nog eens herzien, en zeer aanmerkelijk gewijzigd. Denk in zaehtmoedigheid hier eens over na, ik zeg U dat van wat ik geleerd heb en gehoord heb bij G. en Co over kunst, niets steek hield. Hoe als men omdraait de algemeenheden, die daar in tel zijn als doodslaanders om kunst te beoordeelen, n. 1. den ouderen of hedendaagschen Delarochekant op te hemelen en de onrechtzin- nigen verdacht te maken, als zeg ik men zekere gezegdes om- keert dan — haalt men in reiner lucht adern. Enfin kerel, er zijn in toestanden en zaken zulke curieuse wendingen mogelijk niet alleen, maar ook de regel. Het is toch mal dat ik tevens apres tout betwijfel of ge in den handel blijft. Ge hoeft niet hierop te attendeeren of er op te antwoorden, ik zeg het U om zoo maar eens rondweg mijn idee te uiten, niet om on- vruchtbare woordenwisselingen te beginnen. Maar het is er — une terre enchantee — waar men niet vrij is. Enfin ik hoor wel eens of gij het kistje hebt ontvangen en of ge er iets in vindt. Morgen ga ik schilderen een geval op een ander dorp — ook een hut — in kleiner formaat. Ik heb het 1. 1. Zondag gevonden op een grooten tocht, die ik in gezelschap van een boerenjongen deed, om een nest van een winterkoninkje mächtig te worden. Wij vonden er 6, het was een piek waar Bodmer mede zou hebben gedweept zonder twijfel. En het waren alle nesten waar de jongen reeds uitgevlogen waren, zoodat men zonder al te veel gewetens- knaging ze mee kon nemen. Het was zoo echt, ik heb ook nog an- dere prächtige nesten. Gegroet, schrijf eens spoedig met een hand- druk, t. a t. Vincent. Voor ge het aan Portier of Serret laat zien, zou ik erg graag hebben gij de beide schilderijen een vernis gaaft. Vooral het boerenkerkhof is erg ingeschoten, omdat het eerst heel anders op het doek stond en ik het eerste geheel heb afgeschrapt. Het was me eerst totaal mislukt — toen heb ik körte metten gemaakt en van voren af begonnen, aan een anderen kant gaan zitten en ’s morgens geschilderd vroeg in plaats van ’s avonds. Nu en het andere — dat van de hut — was oorspronkelijk een schaapherder. De schapen werden verleden week geschoren, ik heb ’t gezien, in een schuur op een tafel. Ik ben er blij om dat ik nu deze keer aan Portier weer iets heel anders kan laten kijken. Ik ben overigens druk aan het teekenen, om over een tijdje een paar heele figuren te zenden. Doch aan de buitenhuizen — misschien zult ge zeggen imitaties van Michel — ofschoon ze ’ttoch niet zijn, werkende, en gevallen zoekende, heb ik zulke mooie hutten gevonden dat iknutoch nog een stuk of wat variaties van deze ,,menschennestjes”, die me zoo doen denken aan de nesten van winterkoninkjes, moet uithalen, n.l. ze schilderen. Och — men moet niet twijfelen — wie tegenwoordig de boeren schildert en hart heeft voor zijn werk, die wint althans een deel en niet het slechtste — al is ’t nog niet ’t grootste — van ’t publiek. Dat neemt niet weg dat mijn einde of tweede helft van de maand nogal merkwaardig schraal kan uitvallen. Doch zulks gebeurt de boerenjongens ook en — ze amuseerenzich toch. Ik wou gij er Zondag bij waart geweest, toen wij dien tocht hebben gemaakt. Ik kwam geheel bemodderd terug, want wij had- den wel een half uur door een beek moeten waden. Maar ’t schilderen wordt nu voor mij animeerend en capiteux als de jacht — het iseen jacht dan trouwens ook, op modellen en mooie plekken. Nogmaals gegroet en ’t beste U toegewenscht. Het is*al laat en ik moet om 5 uur op post zijn, dus adieu. 412 Waarde Theo, (Juni). Ge zult dezer dagen naar alle gedachten het kistje hebben ont- vangen. Ik wilde U nog zeggen dat ik nog een soortgelijk geval heb, n.l. een wit leemen hut, het formaat iets meer in de breedte. Gisteren heb ik een grooten boschbrand bijgewoond op een snik- heeten achtermiddag. Het was een bosch midden op een kale hei- vlakte, en het gezicht was zeer eigenaardig door de verbazende massa’s zwarten en witten rook, die recht naar boven Stegen. 5ii Het vuur heeft zieh echter bepaald bij de heide de dennennaalden en dorre takken. De stammen bleven staan. Ik ben druk doende aan de figuurteekeningen, ik zal er echter een ioo tal moeten maken vöör ik dezelfde schilderen zal, daar het me zoodoende geld en tijd uithaalt. Ik geloof ik ze ronder en voller zal krijgen dan vroeger. Ik ben echter absoluut zonder geld en weet haast niet hoe de maand door te körnen. Bij tijden kan ik er mistroostig om worden dat het altijd maar blijft niets verkoopen. Toch ik ga door en verhard er me tegen in. Anderen hebben ’t ook verdragen. Gegroet, t. a t. Vincent. Is er in Mei geen No. van Lhermitte geweest? Ik zeg nog eens- werk tegen de onverschilligheid in — hetvolhouden is niet makkelijk maar wat makkelijk is beteekent ook weinig. Het schilderen van het boerenleven is iets wat goed blijft , en het gevecht dat anderen wonnen, gaat nog steeds door en opnieuw kan men het winnen. Wel verre van dat er te veel boerenschilders zouden zijn — mijns inziens wäre ’t beter als er noghonderdenbij konden körnen. Het is geen kwaad idee dat men in Frankrijk de mairies decoreeren gaat met motieven uit het landleven, zooals er een aantal schilde- rten op den Salon waren. Ik geloof wel dat dit nog verder doorgevoerd zal worden. Maar — nog beter is het dat de boerenschilderijen in de huizen kö- rnen, in de illustraties en andere reproducties direct onder ’t volk. Het is dan ook slechts voorbijgaande als ik decouragement gevoel. Ik hoorde van thuis, dat gij hun iets geschreven had over Serret, van dat die zeide ik verzekerd kan zijn van zijn Sympathie, etc. Is Serret een Schilder, een handelaar of een liefhebber? tot heden weet ik dat niet. Ik heb Germinal in ’t kistje van de schil‘derijen willen doen, doch was ten slotte bang, het er tusschen in zou vallen en beschädigen. Ik doe het in een volgend echter, of retourneer het per post, ik vind het prächtig. 413 Waarde Theo, Dank voor Uw brief en het ingeslotene, dat juist is wat ik bedoelde 512 en me in Staat stelt het eind van de maand te werken zooals in ’t begin van de maand. Het deed me veel genoegen te vernemen, dat Serret de Schilder is van wien ge reeds vroeger dingen schreeft, die ik ook wel degelijk ont- houden had, maar de naam was me ontschoten. Ik zou U veel meer willen schrijven dan ik doen zal in dezen brief, maar tegenwoordig als ik thuis kom Staat mijn hoofd siecht naar schrijven, als ik den heelen dag in de zon heb gezeten. Wat betreft hetgeen Serret zegt, ik vind het zelf ook — ik schrijf hem eens eenwoordjeomdatik wel vrienden met hem wou worden. Ik werk, zooals ik reeds schreef, dezer dagen druk aan figuurteekeningen ; ik zal die sturen, juist vooral met het oog op Serret, om hem te laten zien dat het ensemble van een figuur en de vorm mij verre van onverschillig is. Ziet ge Wallis ooit, kan de aquarel van de verkooping soms iets voor hem zijn, als het voor Wisselingh iets wäre dan neemt hij haar nog eer. Aan Wisselingh heb ik eens een paar koppen gegeven, en ook nu pas hem die lithographie gestuurd. Maar omdat hij geen half woord zelfs antwoordde, geloof ik dat ik als ik iets stuurde, slechts een beleediging zou krijgen. Ik had het nu pas weer dat ik van Rappard, met wien ik toch jaren goed ben geweest, na in een maand of 3 niets van hem gehoord te hebben, in eens een brief krijg zoo uit de hoogte en zoo vol beleedi- gingen, en naar het mij voorkwam zoo blijkbaar geschreven nadat hij in den Haag geweest was, dat ik zoo goed als zeker weet ik hem als vriend voor goed kwijt ben. Het is juist omdat ik eerst in den Haag, dat is in mijn eigen land het heb geprobeerd, dat ik volle recht en aanleiding heb al die beroerdigheid te vergeten, en aan iets anders te denken buiten mijn eigen land. Gij kent Wallis goed, dus misschien kunt ge het eens ter sprake brengen naar aanleiding van die aquarel, doch handel naarmate er gelegenheid is. Als ik wat verdienen kon met mijn werk, als we wat vasten grond, al was het weinig, onder de voeten hadden ojn te kunnen blijven bestaan, en als dan ooit de lust om werk- man te worden bij U een vorm aannam, laat me zeggen om dui- delijk te zijn, op de manier van b.v. behoudens alle onderscheid , in leedtijd, etc., Hennebeau in Germinal — wat zoudt ge dan nog ' schilderen kunnen ! De toekomst is toch altijd anders dan men denkt, dus men kan nooit met zekerheid het weten. De schaduw- zijde van het schilderen is dat men als men zijn schilderijen niet 33 5i3 verkoopt, toch geld moet hebben voor verf en model om verder te komen. En die schaduwzijde is leelijk. Maar anders, het schil- deren, en m.i. bepaald het boerenschilderen, geeft gemoedsrust al heeft men veel gescharrel en beroerdigheid aan den buiten- kant van het leven. Ik bedoel het schilderen is een thuis , en men heeft niet dat heimwee, dat eigenaardige wat Hennebeau had. Die passage die ik toen nog opschreef heeft mij erg getroffen, omdat letterlijk haast ik indertijd zoo’n verlangen had om iets te zijn als een hannikenmaaier of polderwerker. En dat ik beu was van de verveling van de beschaving. Het is beter, men is gelukkiger als men — maar zoowat letterlijk — dat ten uitvoer brengt; men voelt zieh werkelijk althans leven. En het is iets} ’s winters goed in de sneeuw, in den herfst goed in de gele blaren, in den zomer goed in ’t rijpe koren, in de lente goed in ’t gras te zijn, het is iets , altijd met de maaiers en de boerenmeiden te zijn, ’s zomers met de groote lucht er boven, ’s winters onder de zwarte schouw. En te voelen, dat is altijd geweest en dat zal altijd zijn. Men möge dan op stroo slapen, roggebrood eten, welnu men is er op den duur gezonder door. Ik zou meer willen schrijven maar, zooals gezegd mijn hoofd Staat niet naar schrijven, en ik wilde hier nog een woordje voor Serret insluiten, dat ge maar eens lezen moet, daar ik er in schrijf over wat ik wilde sturen binnenkort, juist vooral omdat ik Serret mijn bepaalde figuurstudies eens wil laten kijken. Gegroet, t. a. t. Vincent. Serret möge ’t met U eens zijn, dat goede dingen maken en ver- koopen geheel afgescheiden zijn. Toch is er niets van aan. Toen Millet gezien werd eindelijk door ’t publiek, zijn werk bij elkaar, toen was het publiek en te Parijs en te Londen enthousiast. En wie waren het geweest, die in ’t licht hadden gestaan en Millet geweigerd? de handelaars, de kenners zoogenaamd, etc. 414 Waarde Theo, Daar het vandaag Zondag is, wilde ik U weder eens schrijven. Omdat ik nog verzuimd heb iets te zeggen van het schilderij van Uhde: Laissez venir a moi les petits enfants. Ja ik vind het mooi, maar nieuw is het niet. 514 Interieurs in helderen toon met boerenkinderen zonder mystiek Christusfiguur, zooals Israels, zooals Artz, vind ik mooier dan dit, waar men een mystieken Christus op den koop toe krijgt. De kinderen zijn zeer mooi van karakter — zijn ze echter beter dan die van Labrichon, Frere, of zelfs Knaus, Vautier? (zooals zij vroeger waren in hun goeden tijd.) Meen niet dat dit weinig is, want al die lui die ik opnoem, ze waren vooral vroeger enorm knap als karakterteekenaars. Tegen ’t schilderij Uhde heb ik, dat er iets kouds in is als in de nieuw baksteenen huizen en scholen en kerken van Methodisten. En ik krijg, vergeef het me, ondanks de groote Verdiensten van alles in ’t schilderij, heimwee naar de minder orthodoxe manier van schilderen van Decamps of Isabey. Enfin er is iets apres tout teringachtigs in, en ik vind een Corot, een Dupre, een Millet, zoo oneindig gezonder geschilderd is. Ik spreek echter naar aanleiding van de reproductie, ik acht het best mogelijk dat als ik ’t schilderij zag, ik er meer verzoend mede zou raken wat de techniek betreft. Ge weet hoeveel ik toch van de heldere lui ook houd, maar ziet ge, ’t wordt te erg en Mantz zegt het heel fijn, hij zegt: ceux qui revent toujours partout le maximum des clairs, trouveraient d’une intensite un peu noire les verts de M. Harpignies. Juist ziet ge: dat men elk effect tegen een krachtig en gekleurd licht in, elke slagschaduw ketterij begint te vinden — dat men nooit meer schijnt te wandelen ’s morgens heel vroeg of ’s avonds bij zonsondergang — dat men niets meer zien wil dan middaglicht of gaslicht of nog wel electrisch! Neen, dit alles werkt bij mij uit dat ik mezelf soms betrap op verlangen om dingen te zien, wel, b.v. zooals de verhuisdag van Nuyen, zooals een oude Leys, zooals een Cabat, een Diaz, Le- poitevin. Misschien ziet ge hierin niets dan een altijd in de contramine zijn van me. Maar ik stel toch op den voorgrond, dat ik het schilderij van Uhde zeer mooi vind, alleen nadat ik ’t mooi gevonden heb, is* de nasmaak verre van onverdeeld aangenaam, althans niet erg opwekkend, in verband met dat die schilders er in latere schil- derten niet beter op plegen te worden. - Enfin het is een echt schilderij voor het huis G. & Co., van hun beste. Knaus hebben ze ook gehad bij G. & Co., en Lobrichon ook. Ik verzeker U, dat ik niet systematisch dat alles weggooi, 515 verre van daar. Drukt het u'it wat ik bedoel, als ik het zoo zeg: het is een goed schilderij van de Heeren Goupil & Co. Drukt het uit wat ik bedoel als ik zeg: beaucoup, mais beaucoup de talent — autant que possible, du genie? non. Dit schilderij van Uhde is veel Duitscher (zie in ’t artikel van Mantz hoe fijn hij Meijerheim railleert „nature-mortier” , hebt ge dat opgemerkt?) is zeg ik veel Duitscher dan ’t lijkt. O die wijze, die nieuwe, die alles beter wetende lui van de nieuwe vooruitgang, die Harpignies critiseeren, ik wed toch dat gij dat zelf ook niet uitstaan kunt, en in gehalte zijn zij een nieuwe editie van M. Prudhomme van Monnier. Om over iets meer opwekkends te spreken, ik sluit hier in een houtsnee naar Clausen, die begon vrij Duitsch, maar heeft zieh overwonnen zooals Neuhuys zieh ook dikwijls overwint. Ziedaar — dit is de reden waaromik het prentjeU insluit — ziedaar eindelijk iets uit de Engelsche kunst, dat mij herinnert aan werk van Pinwell en Fred Walker. Het is weer anders dan Millet, maar ge zult zien, al kijkt ge er lang op, het verveelt niet. Doe het prent je niet weg, want men ziet zoo zelden iets van die zeldzame kunst, die men niet met b.v. Bridgmann verwarren moet. En het andere prentje, minder mannelijk wat betreft de opvat- ting, is mächtig goed wat sentiment betreft en ook echt oor- spronkelijk. Ik werk dagelijks hard aan figuurteekeningen. Ik moet er echter wel een honderd hebben, nog meer zelfs, voor ik er weer eens af kan. Het is me te doen om iets anders te vinden dan mijn oude teekeningen, en om het karakter van de boertjes — bepaald die van hier — te vinden. En we gaan naar den oogst, en dan moet ik en bij ’t koren oog- sten en bij ’t aardappels uit doen, er een campagnetijd van maken. Het is dan dubbel moeielijk model te hebben, en toch moet het, want hoe langer hoe meer word ik overtuigd dat men niet te conscientieus kan zijn, dat men altijd en eeuwig zieh moet in- spannen op wat Daudet (in L’Histoire de monlivre, een artikel dat ik pas van hem las over Les rois en exil) noemt: la chasse au modele. Ik zou Serret graag ook de studies van den oogst laten zien. Ik weer daarom niet precies, wanneer ik de portefeuille studies naar t model zal kunnen zenden. Maar toch in elk geval over niet al te langen tijd. En ik zal nog een stuk of 3 hutten, geschilderde studies, iets als die van laatst, 00k zenden voor den oogst hoop ik. Vergis ik me, dat er in den ouden toren iets goeds is? Hebt gij die al uitgehaald? Ze zijn nu beiden droog genoeg voor een vernisje, en hebben het hard noodig , omdat onder beiden iets anders onder zit. Weet ge bij raming reeds iets betreffende den tijd van uw komst? En zijn er geen nieuwe Lhermittes? Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik zeg nog eens, dat er voorbeelden zijn maar al te veel, van de heel heldere lui, dat ze later of krijtachtig of olie achtig worden, het is omdat zoo dikwijls ik dat opmerkte, dat ik een zeker voor- behoud heb, niet onverdeeld ’t schilderij Uhde mooi kan vinden. De twee smids van Raffaelli zijn zeer mooi. 415 Waarde Theo, Vandaag heb ik een bezoek gehad van Wenkebach, een Schilder uit Utrecht, die dagelijks met Rappard omgaat. Hij maakt land- schappen en ik heb zijn naam al dikwijls hooren noemen, en hij heeft toen tegelijk met Rappard een medaille gehad in Lon- den. Deze heeft mijn werk gezien, die hutten die ik voor u heb en 00k de figuurteekeningen. Ik sprak met hem er over dat ik tot mijn leedwezen onaange- naamheden met Rappard gehad had, die ik me moeielijk anders kon expliceeren, dan dat hij met andere lui uit den Haag over mijn werk geluld had, en dat waar hij bovendien in lang niets had gezien, hij daar zijn hoofd vol gekregen had onwillekeurig. Ik liet Wenkebach zien figuren, die Rappard vroeger goed vond en tevens die van nu er bij, en wees hem hoe ik wel veranderd was in een paar dingen en nog meer veränderen zou, maar dat hetgeen ik nu zocht zeker niet minder was. Joen zeide hij, dat hij niet twijfelde of Rappard zou terugnemen wat hij mij had geschreven. Ik heb hem verder laten zien hoe, wat de kleur betreft, ik geen parti . pris heb om altijd donker te schilderen. Een paar van de hutten zijn zelfs zeer licht. Maar dat het mij te doen is om de hoofdkleuren : rood, blauw, geel als grond, als uitgangspunten te nemen en niet grijs. 517 We hebben toen nogal gepraat over kleur, en hij zeide toen onder anderen, dat hij opgemerkt had Jaap Maris in oude aquarellen ook rosse, bruingrijze, roode tonen gebruikte, en vrij veel zelfs. Zoodat als men het naast een van zijn teekeningen van nu zou houden, het geheel rood er bij wordt. En zoo ook over Israels. Met U dit te zeggen doe ik nu ook misschien meer kwaad dan goed, omdat het een stuk uit een gesprek is en ik er alles eigen - lijk bij moest zeggen. Maar wij hebben er al meer over gesproken, en dan begrijpt ge misschien vanzelf het in zijn verband. Om een eerlijk, degelijk coloriet te krijgen, om het vol te houden is het, en vooral in dezen tijd nu imitateurs (niet de meesters zelf) van de groote grijze lui meer en meer altijd en overal alles licht willen schilderen — raadzaam ook in de puissanter gamma ’s zieh te oefenen, en vol te houden ze te gebruiken. Zoo zei Wenkebach b.v., dat hij dat geval van den ouden toren met pleizier zag, en het buiten de verf vond, dat ik verleden jaar schilderde met veel bitume er in. Hij vond het geheel oorspron- kelijk, zeide hij. Andere oude dingen ook: die watermolen, osse- ploeg, laan met herfstboomen. Maar het meest deed me pleizier dat hij de figuren goed vond; hij sprak van Milletachtig. Ik weet echter zeker dat ik ze nog beter zal krijgen, als ik maar wat voorspoed heb met de kosten en er krachtig aan doorwerken kan. Ik zit daarover echter wel wat in en wat deze maand betreft, ik ben absoluut blut, ik heb geen gülden meer. Moeielijk zullen we ’t hebben, neem me dat niet al te kwalijk, want met volhouden is er nog een goede kans om later te oogsten van wat we zaaien. Dat het geld u echter drukt heb ik zorg genoeg over, ik wou ik het voor U wat verlichten kon. Als ge naar Holland komt, zou het niet nog eens geprobeerd moeten worden om Tersteeg aan te klampen? Tersteeg is iemand die dürft; als hij maar overtuigd is, is hij goed ook. En Mauve eveneens. Als de lui die ’t volhouden om op figuur te hlokken heel talrijk waren, zou ik zeggen er is weinig kans wat hulp te vinden. Maar zoo heel talrijk zijn die niet, en noodig worden ze niet min- der dan vroeger. Het is voor u alleen moeielijk vol te houden, en ik kan er niets 5i8 aan doen om de onkosten te verminderen, integendeel ik wou ik meer model nog nemen kon. Wat te doen? Vechten tegen de bierka moet men ’t niet noemen, want anderen hebben ’t ook gewonnen en wij zullen ’t ook winnen. Wat Rappard betreft, ik heb hem zooeven geschreven ik ver- lang hij ten eene male zijn schrijven terugneemt. Ge ziet echter Theo, hoe het er op aan komt voet bij stuk te houden bij ’t werk. Ik heb Rappard geschreven dat we waarachtig wel iets anders te bestrijden hebben dan elkaar, en dat op dit moment de lui die boeren en ’t volk schilderen, de handen in elkaar moeten slaan, omdat eendracht macht maakt. Alleen kan men ’t niet althans, een heele troep die ’t eens is, kan meer. Houd gij goeden moed ook, want misschien krijgen we meer vrienden en dan wordt het levendiger, en wordt het geharrewar onderling misschien een boerenkrijg tegen dat soort schilders, zooals men er in alle tegenwoordige jury’s nog kan aanwijzen, die als zij konden, de idees voor welke Millet baanbreker was, ook nu nog zouden tegenhouden. Gegroet, maar als ge kunt stuur me iets al is ’t maar tien francs om den tijd door te körnen. t. ä t. Vincent. 416 Waarde Theo. (6 Juli *85.) Dank voor het geld, uw schrijven en catalogus Raffaelli. De teekeningen die daar in staan, vind ik meesterlijk. Wat hijzelf verder zegt over , ,le caracteristique ’ ’ is interessant. Zijn schrijven is een mengsei van zeer eenvoudige woorden, dieuit het hart en uit een nerveus, artistiek gevoel körnen, die zijn treffend. En verder — van woorden, die denk ik Raffaelli zelf evenmin begrijpt als wie het lezen moet. Het is een geschrijf dus vol heele mooie dingen en vol fouten — dat lees ik liever dan iets anders. Hetgeen waar hij ’t over heeft, is dan ook zoo mächtig inge- wikkeld. Het geheel van wat hij zegt, als men ’t gelezen heeft, voldoet echter dunkt mij en met al zijn zonderlinge uitvallen zegt hij toch iets gezonds en waars. Theo ge moet niet denken dat als ik het schilderij van Uhde zelf zag, ik de impressie verliezen zou welke ik ontving. Ik zeg nog eens dat ik geloof het met dezen man gaan zal als 519 met Knaus en Labrichon, dat n.l. na eenige dingen vol karakter juist de techniek hun een poets zal bakken, n.l. dat hij hoe langer hoe correcter zal gaan werken, en hoe langer hoe drooger. Ik vind Raffaelli een Schilder die veel hooger Staat dan Uhde. Ge hoort me ook geen pessimistische twijfelingen hebben om- trent Lhermitte, niet waar? Dus ik ben niet iemand, die altijd twijfelt. Integendeel, in sommige lui heb ik een zeer vast geloof. Van Raffaelli had ik nooit iets gezien dan die twee smids, toen ik U er over schreef reeds. Raffaelli, vooral echter juist Lhermitte hebben dat, waar Raffaelli over spreekt ,,conscience’ ’. Ik vrees dat daar ’t zwakke punt van Uhde zal zitten, dat hij niet meer weten zal wat hij wil. Enfin. Nu zegt ge dat het zilverachtig grijs van Uhde zoo mooi is, en dat als ik ’t schilderij zag, ik er anders over denken zou. Neen kerel — ik heb al zoo almachtig veel grijs gezien, dat met een beetje zilvergrijs ik niet zoo makkelijk te verleiden meer ben als vroeger. Het grijs schilderen als systeem wordt onverdragelijk, en we krijgen er nog een revers de la medaille van! Toch heb ik om u te overtuigen ik het goede ervan wenschteblijven zien, en niet er op tegen ben, juist nu ook een grijs geval staan. We zullen onwillekeurig over deze dingen het nog wel eens hebben. Vergeet er echter niet bij, dat ofschoon ik jegens Uhde zekere bezwaren heb, ik op den voorgrond stelde ik dit schilderij wel degelijk — wat het voornaamste betreft, dat 3/4 van ’t schilderij is — de kinderen — zeer mooi vind. Ik moet er op uit — wilde niet langer wachten, ben alle dagen zoo moe als een hond, omdat ik heel wijd weg in de hei zit! Ik heb ook weer figuren. Het spijt me wel wat ge schrijft over het geld, dat ge zelf krap zult zitten. Het schilderen is soms zoo verdomd duur, en in den tegenwoor- digen tijd komt het er juist zoo op aan, dat men zijn eigen idee coüte que coüte volgt. ,,I1 nous faut un art de force vive”, zegt Raffaelli, en om in figuur daartoe te körnen, heeft men zoo veel moeite met modellen te vinden. De tijd is er niet meer en ik klaag daar niet over, dat het genoeg is een figuur volgens de akademie conventioneel in elkaar zitte, 520 of eigenlijk al verlangen velen juist dat , er komt toch reactie — en ik hoop die leven in de brouwerij zal geven. De artisten roepen om karakter, wel — ’t publiek zal het ook doen. Ik verzeker U dat ik de Christus van Uhde al bijzonder ongelukkig vind, die kan er niet door — de kinderen zijn goed. Ik houd zooveel van Lhermitte, van Raffaelli, omdat het door en door gedacht is, verständig en eerlijk! Ik heb hier liggen een paar figuren, een vrouw met een schop, op den rüg gezien, eene andere die bukt om aren op te rapen — eene andere van voren met ’t hoofd haast op den grond, die wortelen uitsteekt. Ik heb i1 2 jaar hier op die boerenfiguurtjes nu geloerd, en op hun actie, juist om er wat karakter in te krijgen. Dan kan ik zulk een Sinterklaas als Uhde daar in dat schooltje — het schooltje is anders zoo mooi toch! — niet goed uitstaan. Uhde zelf — wel ik wed dat hij ’t ook weet, en ter wille van dat de brave burgers uit dat land alwaar hij woont, ,, sujet” en ,,iets (conventioneels) te denken” verlangen, en hij anders hongerlijden moet — het heeft gedaan. Als ik dezer dagen nog een oogenblikje vind dat ik niet te moe ben om te schrijven, zal ik U nog wel eens trachten te zeggen hoe uitmuntend goed ik sommige dingen vind in Raffaelli. Gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. 417 Waarde Theo. De vorige keer dat ik U schreef was zoo erg in haast. Ik heb den heelen dag zoo noodig tegenwoordig, daar ik wel 2 uur van hier aan ’t werk ben. Het is mij te doen om nog eenige mooie hutten midden uit de hei. Ik heb er nu vier zoo groot als de twee laatst- gezondene, en een paar kleine. Zij zijn nog niet droog en ik zal er tehuis nog wel iets aan doen ook. Maar dan wou ik ze u wel zenden tegelijk met eenige figuurstudies, om de laatste aan Serret te laten kijken. Ik wilde U nu echter zeggen dat ik van plan ben, omdat er nu een stuk of 6 vrij groote doeken zijn, voorloopig slechts kleine verder te maken. En dat ook wel bepaaldelijk omdat als ik na- ga wat Raffaelli en Mantz en andere artikels zeggen, men op den laatsten Salon en in ’t algemeen heel veel kolossale doeken maakt. 521 Men zou, al las ik dit in geen der artikels, dezen Salon misschien wel kunnen noemen : le Salon des marchands de couleur. Ik wou deze bezending gaarne doen vöor gij naar hier komt, omdat anders het wat lang duurt. En daarna zal ik weer aan heel andere dingen gaan werken. Ik denk dat gij aan de gevallen die ik uit die heide medebracht, wel zien zult het daar nogal echt is. De binnenhuizen zijn er weerga’s mooi, en ik heb er nu eenige kennissen gemaakt onder de menschen, waar ik terecht kan. Hoe is het U nu gegaan deze maand wat het geld betreft? Ik wou het U wat meegevallen was, want het was mij nog al een zorg, dat ge schreeft ge zelf krap zoudt zitten. Ik moest veel betalen in ’t begin van deze maand, en wat mij rest is precies f 5. En ’t is nog lang eer de maand om is. Terwijl de volgende maand 00k alweer ik nog betalen moet. Ik kan of mag niet anders doen dan betrekkelijk heel wat uitgeven aan modellen. Het is hier als overal, de menschen poseeren verre van graag, en als ’t niet was om ’t geld zoude niemand willen. Daar de lui echter meestal zeer arm zijn, en vooral veel wevers zonder werk zitten, kan ik ’t nog wel gedaan krijgen. Maar om te maken wat ik wil en vooral de figuren beter te krijgen, is nog al een geldkwestie. Hebt gij in het boek van Sensier wel eens gelezen, dat toen Millet het buitenkansje had eenige duizend francs te erven, hij inplaats van dit — hij was toch waarachtig arm genoeg — te gebruiken om het wat makkelijker te hebben, hij integendeel onmiddellijk een reis ging doen naar zijn geboorteplaats, om geheel opnieuw de boeren nog eens te gaan schilderen, en zijn heele erfenis daar bij doorging, en Millet had qelijk. Hetzelfde deden anderen — b.v. Paul Dubois, die wat hij van zijn ouders erfde besteedde aan model, en een tijd geheel melan- koliek was door geldzorg. Ik heb nu niet te erven — en ik kan niet in eens doen zooals ik wil. Maar neem het mij niet kwalijk dat ik zeg, dat als Serret en gij, — en m.i. zeer terecht — nog andere dingen in mijn figuren ver- langen te zien, ik nog wat meer aan mijn modellen zal moeten besteden. Ik weet niet hoe de lui het aanleggen om den Salon te vullen met doeken van meters hoog bij meters breed. Enfin. 