title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: S. 'sMorgens en 'savonds een te nemen, Den drie en twintigsten. De lijdster bevindt zich merkelijk beter. 'Het trekken in de dijen en de bezetting op het hoofd zijn bijna geheel opgebonden; de lijdster heeft heden eetlust; de polser is op 98 flaken terug gebracht; met den afgang ging wederom een worm af. Ik vroloogde haar, om vleesvoer te eten; de geneesmiddelen werden herhaald. Den vier en twintigsten. De lijdster bevindt zich heden flauw; de buik is weerom meer opgezet en gevoeliger, de pols is weerom zeer zwak en krampachtig. Het verzuim der geneesmiddelen en een misser in den leef- regel, waren daarvan alleen de oorzaak. Maar misschien brengt de beweging der wormen tot deze verergering ook iets toe; want ik heb altijd opgemerkt, dat telkens, voor de ontlasting een worm, altijd de toevallen vermeerderden, welke, zodra als dezelfde ontlast was, weerom ophielden. Alle de maatregelen bleven dezelfden, en het gebruik der geneesmiddelen werd op het nadrukkelijkst aanbevolen. Den vijf en twintigsten. De buik is weerom meer opgezet en buitengewoon pijnlijk bij het aanraken. De ontlastingen zijn zeer menig- vuldig en waterig; er gaan geen wormen af; de hitte is aanmerkelijk; de huid is zeer droog en brandend, zijnde deze hitte zeer onaangenaam op het gevoel; de lippen zijn bleek; de tong is zeer droog en bruin bevlekt, en kan niet dan met grote moeite uit de mond worden gebracht; de pols is zeer zwak, klein; krampachtig en onregelmatig; de trekkingen in de handen en vingers nemen klaarblijkbaar toe. Men schreef haar voor: B. Moschus Orient. gr. ii. Flor. Zinci gr. iß. Saccharum Album. I M. F, Puli. disp. df. vi. D. S, 'sMorgens en 'savonds een poeder te nemen. Tevens werden mosterdpustringen aan de kuiten gelegd, terwijl de overige behandeling dezelfde bleef. ’s Avonds: de lijderes lag in een vette koekzucht; de hitte was aanmerkelijk; de pols klein en zwak; de doorloopen houdt nog bij voortdurend aan; men had de mosterdpustringen vergeten, welke nu echter in mijn tegenwoordigheid moesten worden aangelegd. Den zevenentwintigsten. Dezen nacht had er verfchillende keren zacht hoofdigheid plaats, waarbij de lijderes vol in zichzelf sprak, delirium blandum taciturnum. De koekzucht is opgehouden, en de lijderes is vlugger; de hitte is nog vrij hevig; de pols heeft nog 120 slagen in een minuut; de buik is op het aanraken nog altijd gevoelig. ’s Middags: Het was thans de tijd, waar de afname van de koorts plaats had; de hitte was afgenomen; de pols schielijk, de huid droog. ’s Avonds: de koorts nam weer toe; de lijderes was koekzuchtig en had sterke trekkingen; zij was zeer onrustig en tevens ijlhoofdig, Men kon waarnemen, dat de koorts zich tweemaal daags verheffde, 's morgens namelijk en 's avonds, wanneer alle de toevalen verergerden. Van 's vroegemiddags tot tegen den avond had er afname van koorts plaats. Den achtentwintigsten. De lijderes sliep dezen nacht; de ijlhoofdigheid en doorloopen zijn opgehouden; de pols is minder schielijk, maar behoudt evenwel altijd nog tot 150 slagen. De hitte is minder en de huid meer geopend. 's Avonds: de pols is sneller en er heeft sterke koekzucht plaats. Het gevoel en de beweging zijn zeer bezwaard; de oogen kan de lijderes volstrekt niet openen; zij is zeer zwaarhoofdig, en men kon geen teekenen van enig gevoel waarnemen; de hitte nam zeer de overhand en de huid was volkomen droog. Er werden mosterdkaasjes aangelegd en een spansche vlieg tusschen de schouders geplaatst, ook werd het waschje met Sp. Fin. Camphor en lauw warm water nadrukkelijk aanbevolen, waarbij men nog het volgende middel in de onderbuik liet inwrijven: pt. Lijm. Volatil, Ziii. Ol. Camphor. 31. Laud. RE R15 9) Laud. Lig. Sijde. 38. M. D; Tor een klifteer werd het volgende voorgeschreven: mt. Flor. Chamom. Roman. 48. Coq. ce. ag. font. Zix ad ZVv. Sub finem .coöt. adde Puly. Rad. Valer. Min. Zii. — — Arnicae. 531. Colat. adde Camphorae gr. iv Laud. Lig. Sijdenh. gt. x. M.. D. Bij het vorig afkookfelen werd nog 8 druppels Laud. Lig. Sijdenh. bijgevoegd. De mosterdkaasjes hadden niet lang aangelegen, of de kaasziekte verminderde en de lijderes kwam tot zichzelf; zij was evenwel over het gehele lichaam ten uitersten gevorkt, inzonderlijk over den onderbuik; zij voelde nu en dan trekkingen, soms gepaard met ijlhoofdigheden, Hitte en koude wisselden elk ander af; de pols was klein, schielijk en ongeregeld, Deze toevallen duurden tot tegen twaalf uur, wanneer ik de lijderes flapende vond. Den negen-en-twintigsten, 's morgens. De lijderes was gemakkelijker, volkomen bij haar verstand, kende de omstanders, en klaagde alleen over pijnen in den onderbuik bij iedere beweging. De buik was gefpant; de hitte was niet zeer aanmerkelijk; de huid was zeer droog; de pols klein en ongeregeld, hebbende 100 tot 105 slagen. Sinds gisteren had de lijderes geen ontlasting. Het afkookfelen van het Sem. Santonici en de kina werd nog meer een halve onces Sp. Mindereri en acht druppels Laud. Lig. Sijdenh. vermeerderd. Bovengemelde poe- ders van mofchus, en het wasfchen der leden- maten, werden voortgezet. Zij kreeg weer- om een klifteer. Over dag wisfelden flaap- zucht en zachte ijlehoofdigheid meer trekkingen der handen af, om den mond ontstonden kleine blaasjes, welke open gingen en de lijderes veel pijn veroorzaakten. Op de klifteer volgde eenmaal ontlasting; de buik was eenigzins minder gefpannen; de hitte wisfelde meer koud af en de huid was nog zeer droog. De pols was ’savonds uitermaten zwak en ongeregeld; de ademhaling was ruistend, soms had daar bij hoest plaats. ’sMiddags werden koude omflagen met Sal ammon. en azijn om het hoofd aangewend; ’savonds werden er weer- om mosterdpleisters aan de kuiten gelegd en een spaarvlinder op den arm. ’s Nachts, om elf uren. De lijderes werd door het prikkeling der mosterdpleisters geheel in haar slaap gebracht; zij was zeer gevoelig en onrustig, — de mosterdpleisters werden afgenomen; de hitte was zeer brandend, de flaap- zucht was minder, de ademhaling vrijer, en niet meer ruistend, de pols fijn, klein en krampachtig. De dertigste, ’s morgens. Na middernacht viel de lijderes weer- in een fluimering; trekkingen, ongerustheid, angst, opspringen in het bed, wisfelden elkander bij tussenpozen af. De lippen waren aanhoudend in beweging, de huid was droog als mede de lippen en de tong. Het oog was zeer betrokken, evenzo het lichaam, dat de lijderes volstrekt geen aanraking meer verdragen wilde; de ademhaling was veel meer ruistend, de pols onveranderd. Het gebruik der geneesmiddelen werd zo sterkt mogelijk aangebevolen, inzonderheid het wasfchan, daarbij kreeg zij rijnenwijn om te drinken. ’sMiddags: de lijderes bevond zich nog in dezelfde omstandigheden als heden morgen; de pols was uitermaten zwak en klein; zij gebruikte echter weinig en niet gaarne van den wijn; ’savonds werden op nieuw omflagen en spaanse vliegen aangelegd, en een spaanse vlieg op den linker arm geplaatst; de benauwdheid en onrust waren nog aanwezig. Rustigheid waren onbegrijpelijk groot, de ademhaling was zeer bezwaar, iedere oogenblik veranderde de lijderes van plaats; zij wierp het bed gedurig van zich af; de pols scheen zich iets te verheffen. Zij kreeg ter herstelling acht druppels zaud, lig, zij dronk met een weinig wijn, te nemen en de volgende poeder: Molchi Orient, granulaat iii. Flores Zinci, granulaat ij. Sactch., Album, granulaat ii. Met de genoemde poeder mocht zij s'morgens en s'avonds een poeder te nemen. Den eerste Juli. De lijderes smeek en de omstanders verzekerden, dat zij een algemene uitwasmeling over het gehele lichaam gehad; en het welke geweldig zuur gebraggd had. De tong was droog, de hitte was gematigd, en zij klaagde over koude. Het hele lichaam was minder gevoelig en zij sprak aaneengeklapt; en met verstand. 'S Nachts had zij twee maal ontlasting; de onderbuik was minder geprikt en niet meer zoo gevoelig. De blazen om de mond zijn verdwenen; de pols is week, niet zwak en heeft maar 166 tot 110 slagen. Ik schreef een opwekkende klifteer voor, en voegde nog twee drachmen kina en een granuliet kamfer daar bij, insgelijks werd ook met de wijn en de overige middelen aangehouden. 'S Avonds; de lijderes heeft een sterke koorts met flauwzucht, afwisselend met toeval en afvallen en afwisseling van hitte en koude; ook had zij over dag enige waterige ontlasting. Men schreef haar een klifteer voor. Den tweeden Juli. De omstandigheden bleven nog bij aanhoudendheid dezelfde. Er vormden een zeer sterke beweging der ledematen, trekkingen, krampen, inzonderheid der spieren en tussen beide veel zweet, het welke schielijk overging; dezelfde middelen werden voortgezet. Den derden Juli. De lijderes sliep den nacht door iets; de flikkunst wisselde nog bestendig met opspringen en het was niet zeer sterke; de huid was geopend; de pols had 120 slagen; de geneesmiddelen werden herhaald, vooral de koude om te leggen op den buik, ook het baden en waschen, zoo als boven reeds is aangewezen. ’sAvonds had de lijderes weer sterke hitte; de buik was meer opgezet dan ooit. Er hadden enige ontlastingen plaats, waarop klitten van azijn werden aangewend; daarenboven werd het volgende voorgezet: BR. Spoor. Vini Camphor. — — Saponaria. 3 Ziw TOR S. Tot omleggen om den buik. Den vierden. De lijderes had dezen nacht herhaalde reizen afgaan; de buik was minder opgezet en gevocaliseerd; de hitte was niet onaanvaardbaar of buitengewoon; de pols was hard en snel, hebbende 120 slagen; aan de rechterzijde van den mond was de oppervlakte afgeveld; de spieren waren buitengewoon gevocaliseerd; dezelfde trokken zich krampachtig samen, zoo bij het doorflikken der geneesmiddelen, als ook soms zonder vanzelf. De flikkunst was veel verminderd; de geneesmiddelen bleven dezelfde. ’sAvonds de flikkunst is opgehouden en de lijderes bevindt zich beter. Zij is zeer zwaarhoofdig, zoo dat zij de sterke stemmen niet kan horen; de warmte is natuurlijk, de pols minder schielijk. Zij nam weer een poeder van de muskus. De vijfde, 's morgens. De nacht was tamelijk rustig, en de hitte matig, de pols ongeveer 10 à 15 slagen verminderd; er volgde de gehele dag niet veel ontlasting; de buik is evenwel weer aanmerkelijk opgezet; er werd een kleistere van azijn voorge schreven; de geluiden werden tegen de avond zeer heel. De zesde. De nacht was onrustig geweest, met angstige zuchten en klagen over den buik, die zeer gespannen was; er volgden enige ontlastingsbewegingen; de pols was buitengewoon snel, en hard. De pijn in den buik hield de hele dag aan. De zeventiende. De nacht was zeer onrustig; de pijn in den onderbuik was zeer hevig; de pols was klein, zeer zwak, men herhaalde de vorige kleistere. De achtste. De nacht was zeer onrustig; de pijn in den onderbuik was zeer hevig; de pols was klein, zeer zwak, men herhaalde de vorige kleistere. De negende. De nacht was rustig; 's morgens verhevelde zich opnieuw de pijn in den buik, vergezeld van opspanning; men herhaalde de vorige kleistere. De tiende. De buik bleef zeer gevokt; de pols was nu nog op 100 slagen; de hitte was matig; de huid droog; de geneesmiddelen werden herhaald. De elfde. Dezen nacht ontloodde er drie maal ontlasting, welke natuurlijk gebonden was, en waarin zich overblijfselen van wormen, die vergaan waren, vertoonden; de pols is klein, week en eenigszins schaapachtig. Van den elfde tot den veertiende. Hier ontbrak alleen nog aan krachten; de aanvallen van koorts en de krampen waren opgehouden; de pols had 95 tot 100 slagen. Men scheen haar voedende en versterkende middelen voor, als gebraden in vlees-folie gekookt, en op deze wijze nam de verbetering steeds toe. De krachten en de spraak herstelden zich langzaam. merham, als ook de eclust; zij had geen koorts meer en sliep gerust. Met de voedzame en versterkende spijsjes, als ook het hergebruik van het Ol. Ricini, werd aangehouden. Op de zeven en twintigste. De krachten nemen gestaag toe; de pols blijft nog schielijk, inzonderheid des avonds; zij krijgt voedzame spijsjes met kina, Santonicum, salbei, Valeriaan, Spir. Minderer en Oleum Ricini. Langzaam herstelt de lijderes volkomen werd van de geneeskundige behandeling. De Onstekingachtige Complicatie. Deze was van alle de complicaties de zeldzame; niettemin kon de oplettende en niet door vooroordelen verblinde geneesheer dezelfde somwijlen niet ontkennen. Men was somwijlen volstrekt genoodzaakt, om een pijnloze of algemene aderlating in het werk te stellen, maar de versterkende geneesmiddelen, onstekingwerende te vereenigen en het gebruik der verhittende prikkelende middelen te matigen. Aangezien de Hoogleeraar KREIJSSIG te Weimar en de garnizoens geneesheer MIENER die stuk reeds zoo uitvoerig behandeld hebben, kan ik mij opzichtelijk hetzelfde veel bekorten, en oordeel, hier dus alleen "dat geen te moeten medelen, het welke de ontdekking mij in deze Epidemie geleerd heeft, als mede een verklaring der grondbegrippen voor te dragen. De onstekingachtige complicatie was twee-voudig, of algemeen of plaarfelijk. Onder de algemene complicatie vatte ik die geestgesteldheid der zenuw-koorts, waarbij met dezelfde een onstekingachtige, of volbloedige geestgesteldheid verbonden was. Het bestaan derzen verbinding laat zich reeds verstaan het geen wij in gewone gevallen waarnemen, afleiden. Hoewel Tot de geneeskundigen, welke ten deze opzichte van den heer HUFELAND en anderen verfchilien, behoort ook de heer HECKER, welke, het bestaan eener ontstekingsachtige complicatie der Zenuwkoorts ontkemmande, zijn gevoelens daarop grondt, dat geen bij de schrijvers over deze complicatie der zenuwkoorts voorkomt, op eene verkeerde theorie steunt. Wij ( 124 ) Hoe dikwijls zien wij niet menfchen, welke, naar het uiterlijk aanzien, blozende en fterk fchijnen, en die evenwel een zeer zwak zeuw- geftel bezitten, — menfchen, die, wat hunne- fpier- > Times omemgmnon0z man mono nn ET ET Ti > Tanner or re Wijzullen ons niet vermeten „tusfchen de ver- fchillende gevoelens der grootfte geneeskundigen te beflisfen; alleen zij het ons geoorloofd te vra- gen „of bij deze verfchillende gevoelens het zelf- de grondbeginfel ontkend en beweerd wordt, dan of de zaak door de onderfcheidene geneeskundi- gen uit een verfchillend.oogpunt wordtbefchouwd, Immers, het beftaan der ontfekingachtige kom- plicatie der zenuwkoorts, wordt door den heer HUFELAND verdedigd op grond, dat er in verfchillende werktuigen van het dierlijk ligchaam, op denzelfden tijd, verfchillende gefteldheden of werkings-wijzen plaats kunnen hebben, zoo dat in het zenuw-geftel eene zwakke (asthenifche) ge- fteldheid aanwezig kan zijn; terwijl, op den zelf- den tijd, in. de fpiervezelen van het vaatge- ftel eene ontftekingachtige, (fenifche) gefteldheid heerscht; daar het: in tegendeel eenigzins fchijnt , als of de heer HECKER het beflaan dezer kom- plicatie ontkent op grond, dat er geene twee verfchillende, of tegen elkander overftaande ge- fteldheden, op den zelfden tijjd, in d&n en het zelfde werktuig, plaats kunnen hebben., Iets, het welk, onzes oordeels, aan geene twijfeling on- derhevig is. De (2%251°) fpierkracht betreft, zeer fterk zijn, en uren ver zonder vermoeijenis te voet kunnen afleg- gen, en welke nogtans‘ aan veelvuldige toe- vallen van hijpochondrie, aan gevoeligheid, aan al- De Heer REıL geeft verder hier omtrent de duidelijkfte opheldering, weshalve wij het niet onvoegelijk achten, het volgende alhier vertaald mede te deelen: », Eindeljk kunnen in het zelfde voorwerp, 5, maar in verfchillende werktuigen, op den zelf- »„, dentijd, alle foorten der aangedane levenskracht „» plaats vinden, dat is, het eene werktuig kar », aan eene jnocha, het andere aan cene lijphus, „ en het derde aan ver/amming lijden. Hoe »„ Wwonderbaar zulks in den eerften opflag ook >, Schijnen moge, zoo is het nogtans in de na- „„ tuur zelve gegrond. Jeder werktuig flaat , >» 200 als ik meer malen herhaald heb, op zich »„» zelü Hetzelve kan daatom niet alleen voor », zich zelf, maar ook op zijne eigene wijze,, ver- „„ anderd, en derzelver ftof eerder en flerker aan- »» gedaan worden, dan in de overige werktuigen. In een samengezette koorts, kan de zenuwkoorts het karakter van een tijdsfiege hebben, en een plaat. Fysieke ontslaging heeft het karakter van een fijngevoeligheid, hebben, zodat deze afslag vordert. Wij vinden niet zelden ontslag en het vuur, verlamming der spiermussels en spierfreckingen algemene zenuwzwakheid, ja dikwijks aan epileptische en andere zware zenuw-ziekten onderhevig zijn! Hoe dikwijls vinden wij niet mensen, welke door lichte gang, of bovenmatige inspanning in hetzelfde lichaam, op denzelfden tijd, plaats hebben. Van hier de schijnbare vertraging in de toevallen dezer gekompliceerde koorts; van hier de vertraging in derzelfde behandeling, aangezien sommige dezer koortsen een verzwakkende en bederende, de andere een versterkende en prikkelende gezondheidswijze vorderen. Voor het overige kan elk van deze koorts-voorten slechts onder de gevaarlijke behoort dat is, ieder werktuig, in hetwelk de koorts plaats vindt, kan niet op een en dezelfde tijd, twee tegen elkaar versterkte karakters, maar slechts den karakter bezitten. Hierom kan ook deze complicatie der koorts, geen verwarring in het leerzaam veld te voorzaken, wanneer wij het karakter of de gevaarlijkheden der koorts slechts toepassen op dat werktuig, in hetwelk de koorts plaats vindt, waarover de navraag is, en niet op het hele geval, waarvan het zieke werktuig slechts een deel uitmaakt. Matige prikkeling der verbeelding en aandoeningen, of door onanie en buitenfporigheid in de wellust, hun zenuwgevoel ten uiters verzwakt hebben, maar daarbij zoo vele en voedzame spijsen gebruiken, dat de bloedvaten al te rijkelijk met bloed beladen zijn, en welke nu zoo veel te meer door de hoeveelheid en de drukking des bloeds lijden moeten, als hetzelfde meer aan kracht ontbreekt, om hetzelfde voort te stuwken! Wanneer men verder overweegt, dat het zenuwgevoel een bijzonder gevoel is, hetwelk, uit hoofde van zelfs eigen inwendige gesteldheid en menging, ook zijn hele eigen gewijzigde kracht en werkingswijze bezit, even gelijk het hart en de slagader gevoel, in die opzicht, een geheel eigen en op zichzelf standaard gevoel vormaat, als ook, dat de werkingen en wetten der zenuw-kracht (Zenuropcijfelijkheid), wezenlijk onderafgeleide zijn van de werkingen en wetten der spier-kracht (Irritabiliteit), welke toch hier naast de werking van het hart en de bloedvaten bepalen, zal men inzien, dat het geenen als noodzakelijk moet beschouwd worden, dat deze twee gevoelens, van dezelfde werkende oorzaken, dezelfde aandoeningen lijden, of ook, dat zij van de andere kant, derzelfde gesteldheid geheel en al en onbepaald aan elkaar mogen delen, en dat het gevolg het zenuwgevoel kan worden aangedaan, zonder dat, als een noodzakelijk gevolg en in dezelfde graad, het slagaderlijk gevoel mee lijdt; hetwelk voorzeker het duidelijkst daar uit blijkt, dat wij, immers zoo als bekend is, aan enkele delen de sterkte verlammingen der zenuwen waarnemen, zonder dat de kracht der slagaders van dit deel, en de werkingen, die van deze kracht afhanken, de pols, de warmte, de voeding enz., aangedaan zijn. Er waren twee oorzaken, welke deze complicatie konden teweeg brengen: voor het eerst, wanneer bij mensen van een zwak zenuwkachtig gestel de gewone maagontlastingen onderdrukt waren; ten tweede, wanneer een gezond, sterke en volbloedig mensch door de beïnvloedings-stroom der zenuwkoorts aangedaan werd. In het laatste geval kon de beïnvloedings-stroom, als een prikkel werkende, in de eerste dagen, bij de zeer tot ontsteking geneigde gevoeligheid van het gehele lichaam, een ontstekingachtige wederwerking veroorzaken, die evenwel schielijk in de zenuwachtige gevoeligheid overging, of dezelfde ten minste duidelijk met zich vereenigde; — ook kon bij, een zuivere zenuwkoorts, door een te ver gedrevene, verhitte behandeling, een zodanige complicatie. De kenterpunten van deze algemene ontgiftende complicatie waren de volgende: de pols was voller, feller en harder dan gewoonlijk bij zenuwkoorts, plaats heeft, en hier geen ijk als een hoofdteken beschouw, dezelfde liet zich niet gemakkelijk samenpersen, en deze eigenhavens hadden hij niet veel voor eenige uren, maar aanhoudend; de pols vond verder meer de hitte, meer de kortademigheid en de toevallen van het hoofd in verband; dat is, hoe meer de kracht en de levendigheid van den pols toenamen, des te meer namen de hitte, de kortademigheid en de toevallen van het hoofd, de ijlhoofdigheid en dergelijken toe, daar wij in tegengestelde; bij de zuivere zenuwkortst, het tegenovergestelde waarnemen, dat, namelijk, met de vermeerderde kracht en levenskracht van den pols, de hitte, de moeilijke ademhaling, en de ijlhoofdigheid afnemen, terwijl daarentegen deze toevallen vermeerderen, naar mate de pols kleiner en zwakker wordt. Inzonderheid schijnt mij de onevenwicht tussen den pols en de ademhaling, van groot gewicht te zijn, dewijl ik altijd heb opgemerkt, dat, hoe meer een koorts van ontstekingachtigen aard is, ook altijd, naar die evenredigheid, de hitte van den pols meer een snellere ademhaling gepaard zaart, maar hoe meer de zenuwkortst de overhand heeft, hoe minder dit onmiddellijke verband kan waargenomen worden, terwijl de ademhaling bij een zeer snellen pols dikwijks zeer weinig verhaast, ja dikwijls zeer langzaam en zuchtende bevonden wordt. De dorst was altijd sterker, dan bij gewone zenuwkortsen. De prikkende, ten minste de verhittende prikkende geneesmiddelen, vermeerderden de toevallen, inzonderheid der borst de ijlhoofdigheid. Hoofdzaakelijk, nogtans moest men, bij het onderkennen van de ziekte, letten op de bovengemelde voorafgaande aanleidende oorzaken, en op de natuurlijke gezondheid van den lijder. Ook kon men ter beproeving, indien alle omstandigheden zulks toelieten, een voorzichtige aderlating van ongeveer vier oncen in het werk stellen, uit wier uitwerking het beste gevolg kon worden opgemaakt. Wanneer zooodanige bloed-ontlastingen, welke vroeger hadden plaats gehad, verstopt waren, zodanig deed men het beste, om de bloedzuigers aan de andere kant aan te leggen, waar het vroeger het bloed gevloeid had. Tevens bevond ik de ontstekingswerende zouten, zuren en kleine giften, braak-wijnsteê of spuugglas-wijn, zeer heilzaam, indien dezelfde met zodanige zenuw-versterkende middelen vereenigd werden, welke niet verhitte moesten, bijvoorbeeld een aftreksel der Yalleriana, de Flores Zinci, Wiskey Quinine, Red Senega, Spier Minderer, voetbaden met mosterd en mosterdpappen. De wijn en alle zenuw-versterkende middelen, welke verhitte waren, waren nadelig. Naar mate evenwel de ontstekingsachtige gevoelde verdween, kon men in die evenredigheid meer tot de versterkende middelen overgaan. Het was nog steeds altijd beter, de sonische versterkende middelen, kinine en dergelijke, boven de vlaaglige en verhitte prikkelende middelen te verkiezen, welke laatstgenoemde bij deze complicatie, ook zelfs na dat de ontsteking geweken was, altijd gevaarlijk waren, En geval alleen uitgezonderd, wanneer door te dikwijzer herhaalde aderlatingen en andere verzwakkende middelen, de krachten te veel waren uitgeput. Nogmaals evenwel herhaal ik de waarschuwing aan mijne jonge ambtgenooten, om zich, met opzichte tot het aderlaten, in te laten zien, en zich niet door de schijn een ontstekingsachtige gevoelde te laten misleiden, om niet te vergeten, dat het grond-karakter der ziekte zenuwzwakheid is, en om in twijfelachtige gevallen overtuigd te zijn, dat het minder gevaarlijk is, een aderlating na te laten, dan dezelfde in het werk te stellen, alwaar het niet noodzakelijk is. Ik ga nu over tot de beschouwing van de complicatie der zenuwkortsoor met plaatselijke ontstekingen, welke veel algemeener was dan de eerste. Hier is het altijd de voorname hoofdzaak, vooraf wel te onderzoeken, of de ontsteking schijnende fysieke toevallen "ware ontsteking", dan of dezelve slechts een krampachtige aandoening, of een lijdende (passieve) ontsteking zijn, dewijl hier van alleen het verloop der behandeling afhangt. Ik weet wel dat men op nieuw heeft willen stellen, dat de ontstekingen, welke met een zenuwkoorts vergezeld gaan, ook al zijn van lijdenden (passieve) aard zijn, en daarom, evenzo gelijk de zenuwkoorts "door dezelfde prikkelende middelen moet worden verwijderd. Dan ik houde deze stelling voor evenzo ongegrond als gevaarlijk. Het onderwerp is, inzonderheid voor onze tijden, van te veel aanbelang, dan dat ik hetzelfde niet uitvoerig zoude behandelen, en om zulks te doen, ben ik genoodzaakt, om tot de grondbegrippen, welke wij van ontsteking hebben, terug te gaan en hetzelfde daarbij te verklaren. Wij noemen een deel ontstoken, wanneer het rood, heet, pijnlijk en gezwollen is. Dit alles nu kan aan lichamelijke delen zeer gemakkelijk waargenomen worden, en kan, bij de aanwezigheid van deze toevallen, ongeveer het bestaan van een ontsteking niet vermoeden worden. Met de inwendige deelen is het ten dele onzichtig anders gelegen. Hier ontbreekt ons het teken der roodheid en der gezwollenheid, uitgenomen in die gevallen, alwaar het ontstoken deel zeer na aan de oppervlakte des lichaams, en alleen door de zachte bekleedingsstoffen bedekt is. Ook de hitte van een inwendig deel kunnen wij ofgeheel niet, of slechts van verre beoordelen, bijv. bij ontsteking van de longen, uit de hitte des adems. De pijn is, bij de bekende voorzichtige gevoeligheid der inwendige deelen, een zeer onzeker toeval, het welk zowel soms geheel en al ontbreken kan; het is bekend, hoe dikwijls de longen, de lever en de buiksgewanden, zonder enige voorafgaande pijn, zeer sterk ontstoken zijn bevonden; of dit toeval kan aanwezig zijn, en uit geheel andere oorzaken dan uit ontsteking ontstaan. Men heeft daarom de bijzondere beleediging en verstoren der verrichtingen van ieder deel, welke uit een een ontstekingachtige gevoeligheid vanzelf ontstaat, als tekenen van derzelfde ontsteking aangenomen, en hieruit zijn gevolgelijk de verschillende bepalingen, in het onderscheiden van inwendige ontstekingen, geboren geworden, welke ieder deel voor zichzelf bezit. Maar ook deze verstoren kan door krampen en andere niet ontstekingachtige oorzaken ontstaan, en van hier, dat ook in dit opzicht verschillende misleidingen, dat is, schijnbare ontstekingen, plaats kunnen hebben. Beschouwen wij nu de verschillende oorzaken en het wezenlijke onderscheid der ontstekingen, hetwelk van deze oorzaken alleen afhangt, zoo zien wij, dat die plaatselijke aanwezige ontsteking, welke wij ontsteking noemen, en waarvan wij zo even een uit de ondervinding opgemade (empirische) bepaling voorgesteld hebben, in feite met een zeer vroege ontwikkeling van de producten van de verweking, die een soort van ontsteking oogstaan, aangeduid kan worden, maar dat er verscheidene andere voorwaarden zijn, welke de ontsteking noodwezend voorbereiden, en daarin de oprechtheid van een ontstekingstekort hangt. dragen hebben, het allernaast door twee, volstrekt tegen elkaar overstrekte, oorzaken, te weeg gebracht kan worden, of door een een buitengewone verhooging van het levensgevoel der vaten, of door gebrek aan hetzelfde. Beide deze geachte dingen veroorzaken een vermeerderde ophoping van bloed in het deel, waar de eigenlijke oorzaak van de roodheid, de pijn, de hitte en de gezwollenheid, staat en woord, van de toevallen, welke ons het recht geven, om een deel ontstoken te noemen, gelegen is. Indien wij, deze verschijnselen met ons verstand konden waarnemen, zoo zouden wij voorzeker terstond inzien, dat beide zeer invasieve, ja regelrecht regen elkander overstreken, geachte dingen zijn; maar aangezien wij de dingen alleen waarnemen, in zo verre zij voorwerpen van de zinnen zijn, en beide geachte dingen zich door dezelfde verschijnselen aan ons voor doen, zoo noemen wij dezelfde beide ontsteking, en zoeken eerst vervolgens, door naspel en vergelijking der oorzaken met de plaats hebbende symptoom, te ontdekken, van welken aard de zelfde zij. Wij noemen de eerste, dadelijke (actieve), de tweede, lijdende (passieve) ontsteking. De aanleiding van de gemeene ontstekingachtige gevoel, of een plaatselijke prikkeling, waarbij evenwel dit gewichtig onderzoek niet over het hoofd mag worden gezien, dat de oorzaak van deze prikkeling, of in het ontstoken deel zelf, of in een ander gelegen is, en alleen door medegevoel de ontsteking kan veroorzaken; van hier de verdeeling der ontsteking in eigenlijke (idiopathische) en medegevoelige (congestieve). Er kan dus, zonder een algemene ontsteking- achtige gevoeldeheid, alleen door een voldoende sterke fysieke prikkeling, een fysieke ontsteking veroorzaakt worden ja er kan, zelfs bij een gewone algemene zwakheid van het zenuwgevoel, en derhalve ook bij de zenuwkoorts, een fysieke ontsteking ontstaan, aangezien de levenskracht en prikkelbaarheid — zoo als ik in mijn Journal, (B. IV. St, I.) getoond heb — ongelijk verdeeld kunnen zijn, en ook de fysieke in- en uitwendige prikkels, bijzonder op een bepaald deel, hevig werken, en hetzelfde, onafhankelijk van het overige lichaam, ontstekingen kunnen veroorzaken. De asier ontsteking is, of oorspronkelijk of gevolgelijk secundair). In het eerste geval is zij, of het gevolg van een algemene koortsachtige zwakheid, waarvan ze zo is bij zenuw- en hartkoorts ontstaan, of zij ontstaat uit een grote fysieke zwakheid, bijv. door zware kneuzing, schudding en dergelijken. In het tweede geval is dezelfde dikwijks het gevolg van een vroegere ontsteking, wanneer namelijk de levenskracht van het ontstekende deel, door de ontsteking zelf, zodanig is uitgeput, dat daar door een volmaakt tegenoverstaand gevoeldeheid voortgebracht wordt. Dit kan gebeuren, bijvoorbeeld, bij een zeer hevige prikkeling en aan. zichzelf wordt overgelaten, of wanneer men een te verzwakkende geneeswijze heeft aangewend, of eindelijk, wanneer er geen grote voorraad van levenskracht aanwezig is, en de oorzaak door een wondje, mosterd pasta of iets dergelijks, welke bij een zenuwkoorts aanwezig is. Zomwijlen neemt dezelfde, wel is waar, de vorm van een pas sieve ontsteking aan, en moet met opwekkende middelen zoals kinine, wijn enz. behandeld worden. Zomwijlen nogtans blijft zij actief en verergert door prikkende middelen, terwijl zij alleen door verkouden middelen zoals loodmiddelen, genezen wordt. Diezelfde nu heeft bij de zenuwkoorts plaats. De fysieke ontsteking nam reeds zomwijlen, voor dat dezelfde nog tot eenen hoogen trap gestegen was, en terwijl zij nog maar kort geduurd had, een pas sieve gevoel aan, en het komt mij zeer waarschijnlijk voor, dat de meeste plaats hebbende pas sieve ontstekingen, eerst door een fysische prikkeling, die dikwijks al zeer kort en onmerkbaar zijn kon, tot de pas sieve gevoelde waren overgegaan. Bij de behandeling kwam alles daar op aan, om de verschillende gevallen wel te beoordelen, dewijl de kennis daarvan alleen de juiste geneeswijze kon bepalen, en deze gevallen waren drie, in alle welke de verschijnselen een inwendige ontsteking plaats konden hebben. De enkel krampachtige, of schijnbare ontsteking, alwaar de enkel zenuw-prikkeling van enig deel, plaatsvond, toevalt, welke naar ontsteking leken, zonder dat nogtans in de vaten van hetzelfde, een ontstekingachtige gesteldheid plaats had, of daar bij die trap van ophoping en toevloedt van bloed aanwezig was, welke wij als een necessarye voorwaarde der ontsteking beschouwen moeten, welke voorzeker alleen in inwendige deelen plaats kan hebben, dewijl bij een uitwendig deel, de afwezigheid der roodheid, hitte en gezwollenheid, ons zeer spoedig zoude overtuigen, dat hier geen ontsteking, maar alleen een krampachtige gesteldheid aanwezig was. De tweede, of ware vierde, of ware vijfde geval, of ware pas vierde plaatsvond, waarbij in deze gevallen een plaatselijke ophoping van bloed, met derzelfde gevolgen, als vermeerde hitte, roodheid, gezwollenheid enz., plaats vond, waarbij, in het eerste geval, de kracht en de werkzaamheid van het deel vermeerderd, maar in het laatste verminderd waren. Wij zullen eerst handelen over de enkel schijnbare ontsteking, of de krampachtige aandoening van de inwendige deelen. De- omlijstende men zal mij misschien berispen, dat ik zelfs een niet onbeduidende gesterchteid, onder de afvleijing der ontscheiding voordrage. Schreef ik een theorie der ziekte, dan zou ik allezins te beschuldigen zijn, dan ik schrijf een praktische voordrag, en in dit geval is de zaak juist omgekeerd. Hier moet men van de verschijnselen beginnen en tot de oorzaken teruggaan. In hetzelfde standpunt, van waar zich de natuur aan ons voordoet, moet zich ook derzelver uitlegger plaatsen; en dan mag men het zich tot plicht en verdienste rekenen, de verschijnselen, wel.. Dezelfde kon in alle inwendige delen plaats hebben. Ontstaat deze in de borst, zoo veroorzaakt zij aldaar de hevigste pleuritische pijn en beklemde ademhaling, droog, krampachtige hoest, hevige benauwdheid tot verstikking toe. In den buik plaats hebbende, bracht zij plaatsvallige, aanhoudende, dikwijls zeer hevige pijnen teweeg, waar mee zometijds braken, of ook wel verstopping der ingewanden, vergezeld ging. Deze pijn kon zo hevig worden, dat men deze gemakkelijk voor een ontscheiding der lever, der darmen, der maag of dergelijke, houden kon. Had zij plaats in het hoofd, zoo veroorzaakte zij de hevigste hoofdpijn, ijlhoofdigheid, razernij, welke naar ontscheiding der hersenen (parenitis) geleken. Deze plaatselijke toevallen nu, hadden uitwendig wezenlijk vele overeenkomsten maar waren opvattingen ook, dat zij, wat derzelver aard betreft, zeer verschillende zijn, naast elkaar te stellen; en vervolgens derzelver onderscheidings tekorten eindelijk derzelver verschillende oorzaken voor te dragen. Het schijnt mij toe, dat dit de eenige weg is, langs welke de ongeoefende genezer voor dwalingen bewaard kan blijven, en dat hier in het uitstaande voordeel een praktische voordracht gelegen is. Fysieke Ontferkingen, maar wel de geneesheer! Welke zich door dezen middelen laat misleiden en tot de aderlating overhalen. De toevallen nemen verfchrikkelijk toe, de kramp wordt doodelijk en hij brengt zijnen lijder om het leven. Alles kwam hier op aan, om de krampachtige aard wel te onderscheiden, en de kenmerken daarvan waren de volgende: de pols was klein, tevens samengetrokken, ook ongezegeld, de ledematen waren niet verhit, maar koudachtig, ook wel met een koudachtig zweet bedekt, de huid was krampachtig geflonderd; de pis was helder, waterig, en werd dikwijks met pijnlijke aandrang ontlast; daarbij was de lier zelf kleinmoeilijk, angstvallig en bezorgd; ook gingen hier mee gewoonlijk andere krampachtige toevalen, bijv. hijkt, schreit, zucht, beven, piepjes, en het voornamest was, in de schijnbare ontsteking van de delen was niet het minste blijk eener plotselinge hitte, of ophoping van bloed aanwezig. Zoo was bijv. bij de hevige beklemming en schijnbare ontsteking van de borst, de adem koel en volkomen natuurlijk, hetwelk alleen al reeds voldoende was, om het niet bestaan eener long-ontsteking te bewijzen) bij de Levitische ijlerheid en razernij, en een schijnbare ontsteking van de hersenen, het gezicht niet rood, het voorhoofd koel en de oogen niet verhit. Waren alle deze tekenen nog niet voldoende ter onderscheid, zoo kon een voorzichtige aanwending van proefmiddelen (reagentia) ons zeker uit de twijfel losmaken. Men probeerde enkele verhittende prikkelende middelen, en waren de gemelde toe valen enkel de uitwerking van kramp, zoo kon men verzekerd zijn, dat dezelfde terstond beter schap teweeg brachten. De hele geneeswijze van dit geval bestond in de aanwending van krampstillende middelen, Opium, Valeriana, Hyoscyamus, Moschus en dergelijken, maar welke men tevens, in geval van groote zwakheid, de sterkste op wakkermakende middelen, wijn, brandewijn, en dergelijken, verbindt, als mede krampstillende zalven en omwikkelingen op het aangedane deel, krampstillende klieren, lauwe baden en voornamelijk een blaartrekkende pleister op de lijdende plaats, aanwender moest, bijv. bij pijnlijke pijnen der borsten des onderbuiks, op de plaats zelf, bij hevige ijlerheid, in de nek aangelegd. Tevens evenwel moest men onderzoeken, of niet een prikkelende ziekte-stof aanwezig was, welke, onmiddelijk, of door medegevoel, deze krampachtige prikkeling veroorzaakte, en had dit plaats, zoo moest men nog daarenboven zulke middelen aan te wijzen, welke deze stof ontlasten konden. Zomwijlen ontstond deze prikkeling uit een gastrisch stof, en in dat geval kon een braak-middel dikwijks ongelooflijk schielijk de plaatselijke prikkeling, inzonderheid indien deze de borst en de hartkolk innam, verwijderen; terwijl klisteren daar toe vooral nuttig waren, indien de prikkeling in de darmbuis huisvestte; dikwijls was de prikkeling van reumatische aard, en als dan moest men aanheffende zweet-drijvende en andere voortgezette middelen, welke tegen ziekten van zinkinkachtigen aard zijn, aan te wijzen, ver de bovengemelde krampvollende middelen te vereenigen. Het tweede geval was, wanneer met de zeikte kouden een ware algehele ontsteking vergezeld ging. De tekenen hier vatbaar waren: behalve de bekende tekenen van een inwendige ontsteking, daar de pols een zekere hardheid bezat, of zelfs dezelfde niet altijd vol was. De hitte was overal herontwikkeld; maar inzonderheid had er in het aangedane deel een sterke hitte en ophoping van bloed plaats, en de prikkelende verdieping middelen, welke in het eerste geval zoo snel beter schap bewerkten, verergerden in het laatste de toestanden. Ook was het ter ontdekking van de bijzondere oorzaken en het gevoel van de lijder wel te onderzoeken. Had er bijvoorbeeld een bovenmatig gebruik van wijn en verhittende dranken, bij de zenuwkoorts plaats gehad, of was de oorzaak der ontsnicking, gelegen in een schielijke verandering van het weer, met strenge koude en oosten of noord-oosten wind, welke op de longen, ook zelfs binnenshuis; als een streng prikkel werkt, waar door in dezelve, zelfs bij een zenuwkortst, een ontsnickingachtige gevoeligheid veroorzaakt kan worden, of in de onderdrukking van een gewone bloedontlasting, als het, verzuimen van een gewone aderlating, of in dat men vernam, dat de lijder reeds meermaals aan dergelijke toevallen onderhevig was geweest, en altijd door een aderlating genezen was, Zo kon men meer zekerheid tot een plaats hebbende afwijking bepalen. Had deze in de longen plaats, zo vorderde deze zo veel te meer opmerkzaamheid, vooral, indien men aan deze reeds te voren tekenen van enig plaatselijk gebrek, of voorzichtigheid voor de longontsteking had waargenomen, terwijl alsdan de ontsnicking zeer ligt voor verergering en vervolgens tot longontsteking overging. Het was altijd raadzaamst, zodanige ontsnickingachtige toevallen der zenuwkoorts, in het begin, voorzien, of zenuwachtig te houden; en deze met prikkelende of krampstillende middelen, (gelijk in het vorige geval) meer woord, als toevallen der zenuwkoorts te behandelen, en eerst dan, wanneer door deze behandeling de plaatselijke gevoeligheid verergerde, tot het denkbeeld van afwijken ontsnicking over te gaan. Bij de behandeling moest men zich voornamelijk richten naar het volgende: om de plaatfelijkste gezondheid ontsteking verhinderde te behandelen, dat is, de plaatfelijkste ophoping van bloed en werkzaamheid der vaten te verminderen, maar tevens de krachten van het zenuw-gevoel in het algemeen, door geschikte zenuw-versterkende middelen te ondersteunen; waar toe men nogtans zodanige middelen uit te kiezen, welke niet te verhittende op den bloedsomloop werkten. Het eerste oogmerk werd vervuld door plaatfelijkste aderlatingen, als bloedzuigers en koppen, welke de plaatfelijkste ophoping van bloed verminderden, zonder het gevoel gevoel te verzwakken, door blauw-trekkende pleisters, afleidende en tegen prikkelende middelen, waarbij, ter vervulling van de tweede aanwijzing, het gebruik der Valeriaan, Flor. Arnicae, Senegae, meer ammoniak-zout verstrengd, verbonden werd. De ontsteking had het meest plaats in de borst en in het hoofd. In het eerstgeval deden bloedzuigers, aan de borst gelegd, de voortreffelijkste uitwerking; evenwel werd bij twee lijders een aderlating op den arm noodzakelijk. (Zij waren reeds, door de ontstekingachtige geschiedenis der longen, aan den weg des doods gebracht, en bij den eenen had de geneesheer, die alleen aan het denkbeeld van de zenuwkoets gehecht was, de prikkelden middelen bij aanhoudendheid vermeerderd, niettegenstaande de ontstekingachtige geschiedenis der longen verbeterde toenam. De pols was nog stevig en hard genoeg, om een aderlating te kunnen verdragen. Het gevoel en oogenblikkelijk kreeg de lijder weerom vrije adem, waar als het hem reeds some tijd acht dagen ontbroken had. Ik liet nu nog de Sene ga en Valeriana daar bij gebruiken, en de ziekte werd gelukkig overwonnen. Na de aderlatingen, liet ik blaar trekkende pleisters op de borst leggen, op de plaats, alwaar de lijder het meeste ongemak gevoelde, liet de borst met een sterke Linimentum Volatile Campho sum en Tinctura Thebaica inwrijven, en ook, in geval van aanhoudende krampachtige zamborstigheid, weekmakende sovingen van melk met Flores Samb., Hyoscyamus, Cicuta, enz. over de borst leggen, liet een aftrekkende vat vol vlierbloemen met water en een weinig wijn-azijn inademen, en tevens de Senega, Valeriana, Arnica, Sulph. Aurat. Antim., Spir. Mindereri enz. inwendig gebruiken. In het hoofd had niet zoveel een actieve ontstekingsachtige gevoelde plaats, als in de borst. De hevigste ijlhoofdigheid en razernij, de zo genoemde phrenitis, waren gewoonlijk slechts krampachtige prikkelingen der hersenen van de centrale voorhoofd, geen ontsteking, welke de te voren opgenoemde geneesmiddelen vorderden. In sommige gevallen evenwel, had ook hier een ware actieve ontstekingsachtige gevoelde plaats, en men kon deze aan de volgende gewichtige teekenen onderkennen: De ijlhoofdigheid was hevig, soms razend, de lijder was bij tussengeping slaapzuchtig, het voorhoofd was heet, het gezicht rood, soms opgezet, de bloedvaten der ogen waren rooder en meer zichtbaar, de opzwellen van het oog was vurig, de hals- en slagaderen klopten geweldig en waren opgezet. De verhitte opwekkende middelen, bijvoorbeeld wijn, kamfer, opium, vermeerderden de ijlhoofdigheid. Hier was niet zo noodzakelijk, dan aan de slaap van het hoofd, achter de oren, of in de nek, acht of tien bloedzuikers, of evenzo vele koppen te plaatsen, vervolgens de haren van het hoofd te scheren en over hetzelfde ijskoud omwikkelen, als mede in de nek een grote blaartrekkende pleister, en aan de kuiten mosterdpadden te leggen, prikkelende klitten aan te wenden en voor het overige, inwendig zulke krampstillende en zenuw-versterkende middelen toe te dienen, welke niet te veel verhitten. Was dit alles nog niet voldoende, zo werd over het kale geschoren hoofd een blaartrekkende pleister gelegd en de ettering onderhouden. Bij deze actieve ontstekingen moet ik evenwel nog twee gewichtige aanmerkingen bijvoegen. Voor eerst: het kon gebeuren, dat deze actieve plaatfelijkte ontsteking, op de aanwending van plaatfelijkte ontsteking verhinderende middelen, wel in het eerst verminderde, maar vervolgens weerom toenam en hardnekkig werd. Dit was een teken, dat dezelve torso mogelijk ontsteking was overgegaan, en dan moest men dezelve terstond met de sterke prikkelende en versterkende middelen behandelen, zoo als ik terstond zal aantonen. Inzonderheid verdiende als dan de kamferlozingen lof, welke voorzeker, wanneer zij als een vermogend ontstekingverhinderend middel is beroemd geworden, alleen zulke ontstekingen genezen heeft, welke, of terstond waren, of door voorafzegende ruime aderlatingen tot die gesteldheid gebracht waren. Zoo kon men dan ook met groot voordeel Opium, Moschus, en dergelijken aanwenden bij een eene Phrenitis en Peripneumonie, welke in het begin ontstekingachtig waren, wanneer men vooraf plaatfelijk aderlatingen in het werk had gesteld. Het zoude evenzoo nadeelig, geweest zijn, deze middelen voor de aderlating aan te wenden, als dezelven na de aderlating te verzloven, en zij waren onontbeerlijk, om de overblijvende van ontstekingachtige verstopkingen, welke nu alleen door zwakheid (atonie) onderhouden werd, te verklaren. Ten tweede: ook moest men hier zorgvuldig letten, op het ontstaan der plaatfelijkte ontstekingen uit eenensexiety gastrisch oorzaak, en op de ontlasting der prikkelende ziektestoffen, en hier waren dikwijks een braakmiddel, purgatie of klisteren de beste middelen tot derzelver ontlasting. (Zie de gastrische complicatie.) Het derde geval: de pas sieve ontsteking. 