title: Handboek der Indische klankleer, in vergelijking met die der Indogermaansche stamtaal, ten gebruike van studenten in de Nederlandsche en klassieke letteren
creator: Uhlenbeck, Christianus Cornelius (1866-1951)
text: Voorbeelden der behandeling van e en o voor vocalen: tathāgata + api = tathāgatem, zelfs in zulke omstandigheden. bhāno + atra = bhāno'tra, zon (vocat.), hier. te + āgatah = ta āgatah, zin gekomen. nagare + iha = nagara iha, hier in de stad. bhāno + iti = bhānav iti (minder gebruikelijk, maar geoorloofd is bhānav iti), zon (vocat.; het woordje its wordt gebruikt om de woorden van een ander aan te halen). Voorbeelden der behandeling van ai en āu voor vocalen: tasmāi + adadat = tasmā adadāt, hij (zij) gaf aan hem. tau + īcatuha = tau īcatuha, die beiden zeiden. Aan deze sandhiwetten niet onderworpen zijn: 1°. de vocalen :, # en e als dualisuitgangen, zoowel in nominale als in verbale vormen; 2° het pronomen ami (nominat. plur.), gene; 3° de vocalen van interjecties als aho, he enz. Eenige andere uitzonderingen op den vocaalsandhi zijn van minder belang en kunnen dus hier verzwegen blijven: Zie Whitney § 138. § 104. Vereenvoudiging van consonantgroepen. Aan het einde van een woord verdwenen de s (s) en de, indien er een of meer consonanten aan voorafgingen. Bleef er na het wegvallen van s (s) of t een andere consonantenverbinding dan r + explosie over, dan werd ook deze vereenvoudigd, zodat er slechts één consonant aan het einde van het woord bleef staan. Voorbeelden van de wegvalling der posteonsonantische s (s): väik wit *väaks, stem. adhok uit *adhoks, 2 pers. sing. impf. bij dohmi, ik melk. — 89 ° _ pät uit *pāts, voet. Voor vermoedelijke sporen van posteonsonantisch # en s zie § 105. Voorbeelden van de wegvalling der posteonsonantische s (s): väik wit *väak-s, stem. adhok uit *adhok-s, 2 pers. sing. impf. bij dohmi, ik melk. — 89 ° Acat uit *acät- ouder *agäs-, 2 pers. sing. impf. bij cäsmi, ik beveel: zie § 62. De vorm agät komt, naar het schijnt, in de litteratuur niet voor, maar wordt door zijn t uit is, ouder ss als echt gewaarborgd. De 3 pers. luidt ook acät, maar hier is de £ niet klankwettig: *agaäs-t had niet anders dan *agäs kunnen opleveren. Het kan ons niet ver- wonderen, dat het klankwettige paradigma agäm, agät, agäs door valsche analogie tot agäsam, agäs, acät werd. ajäis (ajäih, zie § 109) uit ajäist, 3 pers. sing. aor. bij jaydmi, ik overwin. ahan uit *ahan-s, 2 pers. sing. impf. bij kanmi, ik dood. akar uit *akar-s, 2 pers. sing. aor. bij karomi, ik maak. Voorbeelden van de wegvalling der postconsonantische ?: adhok uit *adhok-t, 3 pers. sing. impf. bij dohnu, ik melk. ahan uit *ahan-t, 3 pers. sing. impf. bij hanmi, ik dood. akar uit *akar-t, 3 pers. sing. aor. bij karomi, ik maak. Voorbeelden van het wegvallen van meer dan een consonant: prän uit *pränk-s, oostelijk. bharan uit *bharant-s, dragend. achän uit *achänts-t, 3 pers. sing. aor. (1 pers. achänts- sam) bij chand-, schijnen, behagen. Voorbeelden van bewaard gebleven r + explosiva na het wegvallen van s (g): ürk uit *ürk-s, kracht. suhärt uit *suhärt-s, goedhartig. In gevallen als vst, dvit enz. is de £ niet klankwettig ontstaan: zie § 86. § 1056. Eindnasalen. In het algemeen geldt de regel, dat eindnasalen zich, wat de plaats van hare articulatie betreft, naar een volgende consonant richten. Voor labialen en gutturalen echter wordt de -n niet gewijzigd. De -n, -% uit -n, -n uit -n worden met een volgende t- of th-, c- of ch-, t- of th- door de overeenkomstige sisklank verbonden, waarbij zijzelf in anusvar overgaan. Deze 90 — regel heeft waarschijnlijk zijn bestaan te danken aan de omstandigheid, dat indisch -ns steeds tot -» werd vereenvoudigd (zie § 104), behalve voor de genoemde dentalen, palatale affricaten en lingualen zonder stemklank. Uit -n + c- kan zoowel -n c-, als -% ch- ontstaan. Evenzo kunnen -n + s- en -n + s- tot -nt s-, -nt s- worden. De -n wordt voor !- tot !, waarbij de voorafgaande vocaal genasaleerd wordt. De -m gaat voor y-, v-, r-, |-, h- en sibilanten in anusvar over. Alle nasalen behalve m worden na een korten klinker voor beginvocalen verdubbeld. Voorbeelden van de gedeeltelijke assimilatie der nasalen aan beginconsonanten: tam + daridram = tan daridram, dien arme. apacyam + däkinim = apacyan däkinim, ık zag eene heks. j ımam + kumäram = iman kumäram, dezen knaap. pänim + 1agräha — pänin jagräha, de hand greep ik (hij). paksın + dayase — paksin dayase, vogel (voc.), gij vliegt. län + janän = tän janän, die lieden (acc.). Voorbeelden van n + dentalen, palatale affricaten en lingualen zonder stemklank: tän + tarün == täms tarän, die boomen (acc.) län + cärän = tämg cärän, die spionnen (acc.) tün + tankan = täms tankän, die houweelen (acc.) Zooals wij boven zeiden, heeft deze s (g, s) in vele gevallen een etymologische waarde: tän gaat op indisch *ons (gr. zors) terug en tänis tarun representeert dus een *ons taruns der stamtaal. Voorbeelden van n + c, n + sn + s: tan + catrün — tän gatrin of tün chatrün, die vijanden (acc.). Mahān + san — Mahān san of mahānt san, groot zijnde. Tün + sat. = tän sat of tänt sat, die zes (acc.) Voorbeeld van n + I: Tan + lokān — tam lokān, die werelden (acc.). Voorbeelden van m voor halfklinkers, liquidae, h en sibilanten: Tam + yātram — tam yātram, dien optocht. Gahanam + vanīm — gahanam vanīm, een dicht woud. Bahumūlyam + ratnam = bahumūlyam ratnam, een kostbaar juweel. Tam + lagudam = tam lagudam, dien knuppel. Vrkam + hanmi = vrkam hanmi, den wolf dood ik. Jalam + srāvati — jalam srāvati, het water stroomt. Virānäm + cäuryam = virānäm cäuryam, der helden moed. Conītam + sthivati — conītam sthivati, bloed spuwt hij (zij)). Voorbeelden der verdubbeling van nasalen na een korten klinker: Gacchan + apatat = gacchann apatat, gaande viel hij (zij.) Pratyāñ + āsināh = pratyāñ āsināh, naar het westen gericht zittende. Maar: Annam + icchati = annam icchati, spijs verlangt hij (zij). § 106. De stemklank der explosieven. In hoofdzaak is het Indisch op het standpunt van het Indogermaansch blijven staan. Explosieven met stemklank verliezen dien voor consonanten zonder stemklank en in pausa; explosieven zonder stemklank verkrijgen dien voor consonanten met stemklank en (eerst in het Indisch) voor vocalen. Dat tenues voor vocalen stemklank kregen, is geen klankwettig verschijnsel, maar moet door de werking van valse analogie worden verklaard. Zie Brugmann 1, 49. Voorbeelden van verscherping der media voor consonanten zonder stemklank en in pausa: Tad + phalam = tat phalam, die vrucht. Tasmād + samudrād — tasmāt samudrāt, uit die oceaan. - 94 - avasat + väränasyam = avasad väränasyam, hij (zij) woonde in Benares. akrinät 4 annam — akrinäd annam, hij (zij) kocht spijs. $ 107. Explosieven voor nasalen. De explosieven gaan, als het volgende woord met een nasaal begint, in de verwante nasalen over. Klankwettig schijnt alleen de assimilatie van d aan een volgende n. Voorbeelden: väak + mama = vän mama, de stem van mij. vid- + mütra- — vinmütra-, drek en urine (natuurlijk is de n alleen te verklaren door aan te nemen, dat uit de bh- casus van vis- een stam vid- werd geabstraheerd, welke daarna met mütra- werd samengesteld. Ook de nominatief vit is een analogievorming naar de bh- casus). tad + nagaram = tan nagaram, die stad. $ 108. Assimilatie van dentale explosieven aan palatale affricaten, aan e, aan lingualen en aan 1. De dentale explosieven worden aan de beginconsonant van het volgende woord volledig geassimileerd, indien deze een nasaal (zie S 107), een palatale affricata, een linguaal of een ! is. Met een g vereenigen de dentale explosieven aan het einde van een woord zich tot cch. Voorbeelden: tad + ca = tac ca, en dat. bhavat- + jämätä = bhavajjämätä, uw schoonzoon. atädayat + dindimam = atädayat dindimam, hij sloeg de trommel. tad + loham = tal loham, dat ijzer. tad = grnomi = tac grnomi, dat hoor ik. De behandeling van s en s. Slechts na de Arische periode en de wisselklanken was zij reeds in de Arische periode tot s gebleven, waaruit zich in het Indisch s had ontwikkeld. Over de lotgevallen van s (-s) na consonanten zie § 104. Men kan de sandhi-regels omtrent de s en s aldus formuleeren: Voor t en th blijft de s onveranderd, maar wordt de s tot s; voor t en th blijft de s, maar wordt de s tot s; voor c en ch worden s en s beide tot g. Voor k, kh, p, ph en in pausa worden s en s tot visarga. Voor sibilanten worden s en s geassimileerd of tot visarga. Voor consonanten met stemklank, behalve r, en voor vocalen wordt s tot r, maar voor r verdwijnt de s, waarbij een voorafgaande ; of « wordt gerekt. Voor consonanten met stemklank en voor a wordt as tot o, voor andere vocalen tot a; in äs daar-entegen verdwijnt de s zowel voor consonanten met stemklank als voor vocalen. Na de o, die uit as ontstaan is, verdwijnt de a aan het begin van een woord. Over den vermoedelijken ontwikkelingsgang van dit systeem zie Brugmann, 495. Voorbeelden der onveranderde s voor t: nrpas + lusyati = nrpas tusyati, de koning is tevreden. namas + tasmäi = namas tasmäi, eer zij dien. Voorbeelden van s uit g voor £: agnis + tisthati = agnis tisthati, een vuur staat. gurus + tädayati = gurus tädayati, de leermeester slaat. Voorbeeld der onveranderde s voor t: Paragus + tankag ca = paragus tankag ca, bijl en houweel. Voorbeeld van s uit s voor t: tittibhas -+ tittibhas ca = tittibhas tittibhas ca, mannetje en wijfje van Parra jacana. Voorbeelden van s uit s en s voor c en ch: kumbhilas + corayati = kumbhilas corayati, de dief steelt. catrus + chinatti = catrus chinatti, de vijand hakt af. Voorbeelden van visarga uit s en s voor k, kh, ph: amätyas + kupyati = amätyas kupyati, de minister is verstoord. tarus + kampate = tarus kampate, de boom siddert, wordt heen en weer bewogen. naras + khädati = nara khädati, de man eet. parus + khidyate = parus khidyate, het dier wordt geqweld. khecaräs + patanti = khecaräs patanti, de vogels vliegen. mriyos + päcas = mrtiyoh päcah, des doods strak. apacyas + phaläni = apacyas phaläni, die zaagt vruchten. Voorbeelden van visarga uit s en s in pausa: yudhyante + ksatriyäs = yudhyante ksatriyäs, de kshatriya’s strijden. raksati + nıpas = raksati nrpah, de koning beschermt. cüdränam + jätis = cüdranäm jätih, het geslacht der Cüdra’s. taratı + näus = tarati näus, het schip steekt over. Voorbeelden der behandeling van s en s voor sibilanten: nrpas + sidati = nrpah sidati of nrpas sidati, de koning zit. caksus + sphurati = caksuh sphurati of caksus sphurati, het oog beweegt zich. bälas + cete = bälas cete of bälac cete, het kind ligt. khadyotäs + satpadäc ca = khadyotäh satpadäc ca of khadyotäs satpadäc ca, vuurvliegen en bijen. Voorbeelden van r uit s voor consonanten met stemklank: agnis + dahati = agnir dahati, het vuur brandt. sädhus + yacchati = sädhur yacchati, de brave geeft. näus + badhyate = näus badhyate, het schip wordt gebonden. Voorbeelden van uit s voor vocalen: rsis + Wväca = rsir uväca, de ziener zei. visnus + ivva — visnur ivva, als Visnu. gires + upalyakä = girer upatyakä, de streek aan den voet van den berg. gäus + iyam = gür iyam, deze koe. Voorbeelden van en us voor r: dägarathis + rämas = däcarathi rämah, Räma, de zoon van Dacaratha. cies + roditi = ciea roditi, het kind weent. Voorbeelden van o uit as voor andere consonanten met stemklank: acvas + dhävati = acvo dhävati, het paard loopt. mrgas + mriyate = mrgo mriyatu, de gazel sterft. Voorbeelden van o uit as voor a: tustas + aham = tusto' ham, verheugd ben ik. yas + anrtam vadat = yo nrtamu vadat, wie onwaarheid spreekt. Voorbeelden van a uit as voor andere vocalen dan a: käulikas + äha = käulika äha, de wever zei. lomagas + wväca = lomaga wväca, Lomaca sprak. Voorbeelden van ä uit äs voor consonanten met stemklank en voor vocalen: vihagäs + dayante = vihagä dayante, de vogels vliegen. naräs + vadanti = nara vadanti, de mannen zeggen. baläs + annam prechanti = bäla annam prechanti, de kinderen vragen spijs. In het bijzonder moet nog gewezen worden op de behandeling der pronomina sa, die, en esa, deze. Hoewel zij oorspronkelijk niet op s uitgaan, luiden zij in pausa sah en esah en verschijnen zij voor een a in den vorm so, eso, waarbij de a wegvalt. Voorbeelden: sa + dadarca = sa dadarca, die zag. sa + pumän = sa pumän, die man sa + avadat = so vadat, die zei. mürkhas + sa = mürkhah sah, een dommekop is die. De uitroep "bhOs" luidt voor vocalen en consonanten met stemklank "bhO" (in plaats van "bhOr"). § 110. De behandeling der r. Evenmin als de sandhi-regels omtrent s en s zijn die van de r geheel op phonetische weg ontstaan. Ik zal mij beperken tot het vermelden der regels, zonder te trachten hun oorsprong te verklaren. Voor c, ch wordt r tot r; voor t, th tot s; voor t, th tot s. Voor k, kh, p, ph, voor sibilanten en in pausa gaat de visarga over. Voor r valt r weg, waarbij een voorafgaande korte vocaal wordt gerekt. In alle andere gevallen blijft de r onveranderd. Voorbeelden der vervanging van r door sibilanten voor c, ch, th: Punar + cacära = punac cacära, weder zwierf hij. nisedur + chäyäyam = nisedug chäyäyam, zij zetten zich neder in de schaduw. pitur + tankas = piütus lankah, des vaders houweel. ücur + te = ücus te, die zeiden. Voorbeelden van visarga uit r voor k, kh, p, ph, sibilanten en in pausa (alleen in het laatste geval schijnt r klankwettig tot k te zijn geworden, zie Brugmann 1. 494) punar + karoti = punah karoti, weer doet hij (zij). dadur + phaläni = daduh phaläni, zij gaven vruchten. babhüvur + samäje = babhüvuh samäje, zij waren in de vergadering. vanam + vicerur = vanamviceruh, zij doorzwerven het woud. Voorbeelden van %, ar uit ur, ar voor r: acur + rämam = ücü rämam, zij spraken tot Räma. punar + raksati = punä raksati, weer beschermt hij. Voorbeelden der onveranderde r voor consonanten met stemklank en voor vocalen: pitar + dehi = pitar dehi, vader (voc.), geef. punar + jagäma = punar jagäma, weer ging hij. punar + āha = punar āha, weer, zeide hij. dadur + annam = dadur annam, zij gaven spijs. Eenige veranderingen van beginconsonanten. In § 108 hebben wij gezien, dat < met een voorafgaande dentaal tot cch samensmelt. Een andere wijziging aan het begin der woorden vinden wij bij de ch: zij wordt tot cch, als zij op een korten klinker, de praepositie (het praefix) of de prohibitieve negatie mä volgt. Ten slotte moet nog vermeld worden, dat de k in de aspirata van een vooraf- gaande media overgaat, hetzij deze media oorspronkelijk of volgens § 106 uit een tenuis verzacht is. Voorbeelden der cch uit ch: zu UT: ähara + chattram = ähara cchatiram, breng het zonnescherm. ü + chädidas = äcchädidah, bedekt. Voorbeelden van den overgang der h in de aspirata eener voorafgaande media: prthak + haranti = prthag gharanti, zij nemen afzonderlijk. tad + hastas tad hastah, diens hand. Afdeeling IV. Het accent. § 112. Het accent der Indogermaansche periode. Door de ontdekking der wet van Verner is het bewijs geleverd, dat het Indische hoofdaccent, zooals ons dat in eenige Vedische geschriften en door de Indische grammatici is overgeleverd, in het regel op dezelfde lettergrepen valt als in de Indogermaansche stamtaal. Het Indisch, het Baltoslavisch en het oudste Germaansch hadden het zoo- genaamde vrije woordaccent, d. w. z. dat het noch door het aantal lettergrepen, noch door de quantiteit van eenige lettergreep aan een vaste plaats was gebonden. Derhalve moet ook de stamtaal het vrije woordaccent hebben gehad. Omtrent het zinsaccent leeren wij uit de vergelijking der Indogermaanse talen, dat reeds in de periode der taaleenheid enkele voegwoorden, de vragende voornaamwoorden, als zii onbepaald werden gebruikt, de persoonlijke voornaam- woorden, als zij niet in tegenstellingen werden gebezigd, in vele gevallen ook de vocatieven en het verbum finitum in’ den hoofdzin met het voorgaande woord onder het hoofd- accent werden uitgesproken. Aangezien het accent een geruimen tijd voor de scheiding der Indogermaanse talen verzwakking van alle weinig ge- accentueerde lettergrepen heeft veroorzaakt, hebben wij het recht te besluiten, dat het althans in die periode sterk ex- spiratorisch is geweest. Noch in de stamtaal, noch in het Arisch, noch in het oude Indisch heeft zich zulk een vocaal- verzwakking herhaald en dit doet ons vermoeden, dat het accent tegen het einde der Indogermaanse periode minder sterk exspiratorisch was geworden. Meestal neemt men zelfs aan, dat onmiddellijk voor de scheiding der Indoger- maanse volken in hoofdzaak een muzikaal accent heerschte en dat dit nog in het Vedisch, als ook in het Oud-Grieksch was bewaard gebleven. Sedert de onderzoekingen van Bezzenberger, Hanssen en Hirt kan het niet meer aan twijfel onderhevig zijn, dat de stamtaal een accentvariteit heeft bezeten, die in den Griekschen circumflexus, het slepende accent van het Litausch en in de tweesilbige waarde van enkele lange vocalen in het Vedisch voortleeft. Het karakter van dezen Indogermaanschen circumflexus te bepalen, is echter ternauwernood mogelijk. Zie Brugmann I, 530 v. v. Dat de Indogermaanse vocaalverzwakking niet alleen in lettergrepen voor het hoofd- accent plaats had, is aangetoond door Strachan, Bezzen. Beitr. XIV, 173 v. v. en Kretschmer, Kuhn’s Zeitschr. XXX], 325 v. v. Over den Indogermaanschen circumflexus zie Bezzenberger, Beitr. VII, 66 v. v.; Hanssen, Kuhn’s Zeitschr. XXVII, 612 v. v.; Hirt, Indg. forschungen I, 1ivv19v.v. § 113. De accentteekens. Slechts in de Samhita's en enkele andere Vedische geschriften wordt het accent door teekens aangeduid. Daardoor is ons bij een zeer groot gedeelte van den Indischen woordenschat niet bekend, op welke lettergreep het hoofdaccent viel. De Indiërs onderscheidden de volgende accenten: 1. udätta-, d. w. z. „verheven“. 2. anudätta-, d. w. z. „niet verheven“. 3. svarita-, zie het Petersb. woordenboek. De udätta- komt overeen met den Griekschen acutus, de anudätta- met den Griekschen gravis. De svarita- wordt meestal aangetroffen op korte of lange klinkers, waaraan een y of v als representant van een oorspronkelijke © of « voorafgaat, en laat zich met niets in andere talen vergelijken. Verder geldt de regel, dat alle lettergrepen, die onmiddellijk op een acutus volgen, ook als deze tot het voorgaande woord behoort, den svarita- krijgen, tenzij er een lettergreep op volgt, die den udätta- of den svarista- draagt. Deze soort van svarita- wordt afhankelijke of enclitische svarita- genoemd. In de hymnen van den Rgveda wordt het accent op de volgende wijze geschreven: 1. De udätta- wordt niet geschreven. 2. De svarita-, zowel de onafhankelijke als de enclitische, wordt aangeduid door een verticaal streepje boven de lettergreep. 3. De anudätta-, die aan een udätta- of onafhankelijken svarita- onmiddellijk voorafgaat, wordt door een horizontaal streepje onder de lettergreep aangeduid. In het Petersburgse woordenboek en in Böhtlingk’s Chrestomathie wordt de udätta- door een kleine Sanskriet u boven de lettergreep geschreven. In transcriptie pleegt men den udätta- door het teeken -, den svarita- door het teeken ' aan te duiden. $ 114. De enclisis. De voornaamste regels omtrent enclisis zijn de volgende: 1. De vocatief is enclitisch, behalve aan het begin van een zin en van een peda. 2. Het verbum finitum is in onafhankelijke zinnen enclitisch, behalve aan het begin van een zin en van een peda; in afhankelijke zinnen behoudt het zijn accent. 3. Verscheidene partikels zijn altijd enclitisch. 4. Verscheidene vormen van het persoonlijk voornaamwoord zijn eveneens altijd enclitisch. Omtrent nadere bijzonderheden verwijs ik naar Whitney § 92 v.v. $ 115. Sporen van slepend accent. In het Vedisch bestaat enige lange vocalen, die wegens het metrum dikwijls tweesilbig moeten worden gelezen. Dit verschijnsel doet zich echter meestal bij zulke lange vocalen voor, die aan gecircumflexeerde klinkers van het Grieks of het Lets beantwoorden. De verschillende gevallen zijn door Hirt, Indg. forschungen I, 4 v. v. verzameld en ik kan volstaan met naar hem te verwijzen. Of men het recht heeft om aan te nemen, dat wij in die gevallen niet werkelijk met tweelettergrepigheid, maar met slepend accent te maken hebben, durf ik niet beslissen. Zeker is het echter, dat dit Vedische verschijnsel in historische samenhang met den Griekschen circumflexus en het slepende accent der Litauers moet staan. 