title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: — Severinus in Noricum. — Bekeering der Goten: Ulfilas, Arianisme. — Burgondiers. — Redenen waarom bij vele Germanen het heidendom geen tegenstand bood, bij andere wel. — Franken; doop van Chlodowech. — Longobarden, Alamannen, Beieren, Thüringers, Friezen, Saksers. — De kerkelijke literatuur ijvertte tegen de overblijfselen van heidendom. — Wat er in de oud-Duitse literatuur van heidensche bestanddeelen over is: Merseburger spreuken; Wessobrunner gebed. Muspilli; Heliand. "Die heidnischen Germanen lassen fast ohne alle Ausnahme die christliche Propaganda lange Zeit ungestört gewähren." "Von Fanatismus der Heiden und echtem Glaubensmuth der Christen ist wenig die Rede", voorzover het aangaat algemene uitspraken over de ingeklikte verhoudingen der eeuwen van de bekeering der Germanen te doen, zijn deze woorden waar. Althans bij de eerste germanische volken die tot het Christendom zijn toegetreden, heeft het heidendom geen krachtige tegenwerping geboden. Wij zijn evenwel ook daaromtrent weer uiterst gebrekkig ingelicht, daar de latijnsche of griekse geschiedschrijvers deze periode slechts zelden en van terzijde een lichtstraal doen vallen op de geschiedenis der kerstening. Aangaande de bekeering der volken die later overgingen weten wij iets meer; maar een historisch beeld van het Heidendom gelijk het tegenover het veldwinnende Christendom zichtbaar handhavend of den strijd opgeeft, leveren de schaarse berichten ons niet. Wij moeten ons vergenoegen met het een en ander over de verschillende volken samen te lezen. Het is niet mogelijk de eerste sporen na te gaan van christelijken invloed op de Germanen. De poëzie heeft wel eens aanhef "Koningsknechten op Golgotha", zelfs den hoofdman die het eerst den gekruisigde beleed, tot Germanen gemaakt. In elk geval in de eeuwen van wrijving en vermenging tussen Romeinen en Germanen zijn de laatsten van niets wat in de Romeinse wereld plaats greep afgesloten geweest. Zoo moet ook het Christendom vanzelf tot germaanse Soldaten en kolonisten zijn doorgedrongen. Een nieuwere geschiedschrijver (Hauck) vergelijkt die verbreiding met hetgeen geschiedt wanneer eenstuk land toevallig en ongelijk bezaaid wordt, dewindbrengt de zaadkorrels overal heen, vele gaan ten loor, maar als het een poos op die wijs aanhoudt zal toch niet alleen Digitized by Google 145 hier en daar een enkel zaadje ontkiemen, maar zullen uitgestrekte plekken op den akker een weelderigen groei vertonen. Zoo is het te verklaren dat er volken zijn die zonder opzettelijke prediking en zonder uiterlijken dwang tot het Christendom zijn overgegaan. Van den grooten invloed die een Christen door zijn heiligen wandel op de ruwe gemoederen der barbaren wist te oefenen, legt de levensgeschiedenis van Severinus een treffend getuigenis af. Deze meer of minder geheimzinnige man, van onbekende herkomst, leefde omstreeks de helft der 5e eeuw in Noord-Frankrijk op den grooten heirweg der Germanen naar Italië. Zijn biografie geeft ons een beeld van de verwarring in een romeinsche provincie nadat bij Attila's dood alle toestanden los waren geworden, de macht der Hunnen uiteen viel, maar ook het overblijfsel der romeinsche bevolking in Noricum zich niet meer kon handhaven onder de rooftochten der plunderende barbaren. In die lijdensijd, in die branding van de volkerenzee, volbrengt nu de heilige zijn ambt van vrede, aan zieken en armen welvaarden bewijzend, bij vorsten voor barmhartigheid pleitend. Zijn persoon boezemt eerbied in, met bijgeloovig ontzag verhaalt men zijn wonderen en komt om hem als een orakel te raadplegen, ook Germaanse koningen laten zien zijn terechtwijzingen welgevallen. Aan de jongeling Odoaker, die zijn hooge gestalte moest buigen om de hut van den kluizenaar binnen te treden, voorspelt hij toekomstige grootheid. Severinus heeft geen volk tot het Christendom bekeerd, na zijn dood is zijn cel door de wilde Rugiers geplunderd, maar in de meest woeste oorden heeft zijn stem weten te troosten en soms het oproer der hartstochten te bedaren. Een der geleidelijke wegen waarlangs het Christendom tot de Germanen gekomen is, kan ook geweest zijn door krijgsgevangenen die onder hun heidensche overwinnaars predikten. Zoo zou Ulfilas volgens een vrij zekere overlevering, schoon onder Goten geboren en opgevoed, van kappadocisch geslacht afstammen. Hoe dit zij, toen de Goten zicht het eerst op het grondgebied van het oostromeinsche rijk vestigden en het Christendom aannamen, was deze overgang reeds bij hen voorbereid. Geheel zonder schokken heeft evenwel die overgang niet plaats gehad, al zal het waarschijnlijk niet alleen gehechtheid aan het heidendom geweest zijn wat den Gotenkoning Athanarik omstreeks 350 tot vervolging van het Christendom drong, terwijl koning Fritigern het gereedelijk aannam. Misschien bestreden deze Athanarik en de enkele germaanse koningen die de christenen doodden, zoals in 't begin der 5e eeuw Radagais bij zijn tocht in Italië, in den nieuwen godsdienst te gelijk het romeinse rijk. Hoe dit zij, er zijn ook gotische martelaren geweest, en Ulfilas werd zelfsgedragen onder de bescherming van den keizer binnen de grenzen van het rijk te vluchten. Met deze Ulfilas begint eigenlijk de duizende literatuur; haar eerste werk is een bijbelvertaling. Het duizendheidendom heeft ons geen eigen geschriften nagelaten. Het Christendom, waartoe de Goten en de meeste germaansche volken zich bekeerden, was het ariaansche. De eersten kwamen daarmee in aanraking, en de anderen volgden het eens gegeven voorbeeld. Men verklaring dus niet uit keuze of voorliefde, en spreekt niet van een grotere verwantschap tussen het heidendom en het ariaanse dogma, waardoor voor de heidenen de overgang gemakkelijk werd gemaakt. Wij kunnen niet inzien waarin bijzonder voor de Germanen die aanknopingspunten gelegen waren, en evenmin geloven dat de legerhoofden en benden deze materie ernstig overwogen hebben. Wij zullen later zien dat Franken en aanvankelijk ook Burgondiers met niet minder gemak tot de katholieke kerk zijn bekeerd dan Goten en anderen tot het Arianiëme. De omstandigheden hebben die gotische volken in dezen stroom gebracht die op hun latere lotgevallen van grooten invloed is geweest. Trouwens is de houding der verschillende ariaanse volken tegenover de katholieken zeer verschillend geweest. Terwijl de Visigoten en Westgoten in hun rijken in Italië, Gallië en Spanje overal met de romeinschen klerus vrede hielden, vooral Theodorik in Italië, zo gedroegen de Vandalen in Afrika zich geheel als veroveraars en hadden de katholieken onder hen felle vervolgingen te verduren. Maar het een en ander behoort tot de geschiedenis van het Christendom. Voor ons onderwerp valt alleen licht op den snellen en gemakkelijke overgang. Een bijzonder sterk voorbeeld hiervan leveren de Burgondiers, aan wie keizer Honorius in 413 gebied binnen de grenzen van het rijk afstond en die na een onderricht van slechts 8 dagen door een gallicaans bisschop gedoopt werden. Hen volgden in 430 hun stamgenoten aan den rechter Rijnkant. Deze Burgondiers waren de eerste Germanen die in de gemeenschap met Rome werkten. Het heeft hun val niet tegengehouden; zij werden door Aetius en de Hunnen vernietigd, een overblijfsel vluchtte naar de Rhone, waar wij ze in Clovis' dagen, maar nu als Arianen (onder invloed der Westgoten) terugvinden. De redenen dat het heidendom derze Germanen volken zoo weinig stand hield, zijn niet te zoeken in een beweerd maar onbewezen verval van hun godsdienst, maar in hun toestanden en verhoudingen. Wij leerden hen reeds kennen meer als legerbenden, catervae heeten zij wel bij de Romeinse geschiedschrijvers, dan als volken. Voor de vestiging in het rijk, het afstaan der begeerde landerijen, hadden zij gaarne een bekeering over, die zij vanuit een uitgebreid opvatting en die hun geen zware eischen stelde. Ook oefende de Romeinse beschaving, waarbij ook het Christendom behoorde, een machtige bekoring. Zoo werden zij foederati van het rijk en christenen. Wat zou hen ook sterk aan 'vaderlijk geloof gebonden hebben? Zij hadden hun stamland verlaten en daarmee een groot deel van hun tradities prijs gegeven. Ongetwijfeld hadden die heidense legers waarzeggers en priesters, wij lezen van offers aan rivieren of goddelijke wezens, maar er was noch een sterke organisatie noch een levend geloof dat het indringen van de nieuwe godsdienst kon beletten. In het stamland lagen de heilige plaatsen, bossen, bronnen, van ouds de goden gewijd en zetels van hun dienst; met het verlaten daarvan waren de volken reeds grootendeels van hun verleden en van hun godsdienst losgemaakt. Dat dit geen willekeurige onderstelling is, blijkt hieruit dat overal waar de stammen in hun oude woonplaatsen gebleven waren, het heidense geloof veel harder tegenstand bood. Wij zullen het bij Friezen en Saksers zien. Niet aan zulk een tegenstand schrijven wij toe dat de stammen die in de 3e eeuw onder de naam van Franken opdoken en zegevierend in Gallië indrongen, ondanks veelvuldige aanraking met Romeinse bevolking en de nabuurschap van christelijke kerken aan de Rijn, heidenen waren gebleven. Dat zij hun heidense goden nog niet hadden verzaakt zal wel geweest zijn omdat zowel uitwendige drang als innerlijke behoefte daartoe ontbraken, grootendeels wellicht ook uit trots. Maar van een diep geworteld-zijn van heidensche geloof of cultus bespeuren wij bij hen niets. De salische wet, die in hoofdzaak nog uit hun heidense tijd dagteekent, bevat nauwelijks sporen van godsdienst; en in sagen bij Gregorius van Tours, als b.v. die welke hij boek 12 waarschijnlijk uit oude liederen van Childerik verhaalt, mythen te herkennen schijnt mij gedwongen. Toen Chlodovech door zijn overwinningen op den laatsten romeinschen stadhouder Syagrius, op de Alemannen en de Westgoten bijna geheel Gallie had onderworpen, was de bekeering tot het Christendom door den geheelen politieken toestand onvermijdelijk geworden. Daarbij verliezen evenwel de persoonlijke motieven voor de daad des konings, de invloed van zijn burgondische gemalin, de indruk van de wondermacht van den God der christenen, niet hun betekenis: wij denken bij de bekeering van Chlodovech evenmin aan huichelarij als bij die van Constantijn. Zijn doop in de kerk van Reims op Kerstdag 496 is een datum van groot gewicht; te meer daar hij niet het ariïsche maar het katholieke geloof omhelsde. Men kan er het begin der Duitse kerkgeschiedenis in zien. De bisschop Avitus van Vienne, die den koning een brief van gelukwenseling zond, zag de gevolgen van die daad vooruit: de frankische koning zou de opvolger van den keizer van 't west-romeinsche rijk worden, en de kerstening van Duitsland zou van de Franken uitgaan. De bekeering van Chlodowech werkte door de macht van een voorbeeld dat velen volgden; ook stichtte hij kerken en kloosters, gaf rijke schenkingen met de mildheid die tot het ideaal van den germaanschen koning behoorde, beschermde bisschoppen en kluizenaars. Toch bleven er nog vrij wat heidenen over ook in 's konings omgeving, en op deze werd geen dwang gebruikt. Althans niet door Chlodowech zelf; maar ongeveer een halve eeuw na zijns vaders bekeering vaardigde Childebert I te Parijs een edict uit dat aan de godsdienstvrijheid een einde maakte, heidensche beelden en gelagen, liederen en dansen verbood. Zonder twijfel geleidelijk, verdween het heidendom onder de Franken. Wel bleven naast het christelijk geloof en gebruik nog lang vele heidensche gewoonten bestaan, en de synoden, vooral te Orleans, moesten tegen offermaaltijden, bezweringen, vereering van boomen, bronnen, rotsen en allerlei vermenging van heidendom en Christendom ijveren. Onder dat alles evenwel werd de kerkelijke organisatie en invloed op het volk steeds meer bevestigd. Die invloed ging van buiten naar binnen en drong niet spoedig tot het zedelijk leven door. Ook na zijn bekeering bleef Chlodowech dezelfde trouwelooze man, die zich niet ontzag een zoon tot vadermoord aan te hitsen en raakt eigen hand bloedverwanten om te brengen. Nog erger waren zijn opvolgers. De gruwelen in het huis der Merovingers zijn in de geschiedenis zelden overtroffen; en al geeft in dit geval het koningshuis wel niet het algemeene peil aan, dat peil is zeker niet hoog gewest. Toch drong de kerk, die den tijd heeft, met haar invloed allengs door, en kon van het Frankenkrijk het Christendom zich onder de duistelijke stammen uitbreiden. Eerst door Goten en Romeinen, later door Franken en zendelingen uit Ierland en Engeland zijn de Duitse volken gekerstend. Bij sommige weten wij van de toedracht der zaak weinig. Zoo zijn de Longobarden reeds tegen het eind der 5e eeuw tot het Arianisme overgegaan; toen Alboin in Italië kwam was hij een Christen. Later onder paus Gregorius I, vooral door de invloed van koningin Theudelinde, die een beiersche prinses van frankischen stam was, had de vereniging met Rome plaats. Maar van het heidendom bij dit volk verneinen wij weinig, al bleek het ons reeds dat het niet arm is geweest aan poëtisch ontwikkelde historische sagen, waarin altijd mythische trekken in mengen. De Alemannen in Zuid-Duitsland waren tegen het eind van de 6de eeuw nog heidenen, die boomen, rivieren, bergen vereerden en paardenoffers brachten, gelijk Agathias bericht. Toch waren er in hun land, waar de Romeinen zo lang geheerscht hadden, sporen van Christendom overgebleven; de eerste Ierse zendeling vond er christelijke priesters die vreedzaam te midden der heidenen leefden. De eerste zendelingen, die in de 7de eeuw aan het meer van Zürich en de Bodensee werkten, waren Columbanus en zijn leerling Gallus. De eerste vond eens heidenen en christenen gemeenschappelijk deelnemend aan een bieroffer voor Wotan. Verder leveren hun vitae weinig karakteristieke trekken over het heidendom van dezen stam op: in de matres waar de beide heiligen te Bregenz vereerd werden, hebben wij reeds godheden van keltischen oorsprong vermoed. Deze Ierse zendelingen werden door de frankische koningen begunstigd, en de pactus Alamanniae door Chlotar I gegeven, dient zoowel om den band met het frankische rijk nader te halen als om de uitbreiding van het Christendom te bevorderen. Toch leefden niet alleen heidensche zeden voort, maar bleef ook een deel der bevolking aan het Christendom vijandig. Pirmin die in de 8de eeuw, in den tijd van Karel Martel, onder de Alemannen werkte, had nog heel wat te kampen tegen overgebleven heidensche gewoonten. Het volk bracht nog vereering en geloven aan steenen, boomen, bronnen, de vrouwen riepen Minerva aan bij het spinnen, voor het huwelijk koos men de Vrijdag en lette ook overigens op gunstige dagen, kruiden en barnsteen dienden als amuletten, men geloofde aan weermakers en wijze vrouwen, heidensche dansen en liederen waren geliefd, duivelsche tooverdranken in gebruik. Bij deze opsomming van trekken aan het volksgeloof van vele stammen gemeen, treft ons de naam van een godin Minerva die daarin wordt vermeld. Een samenhangende geschiedenis der Beieren van hun bekeering geeft ons geen enkele bron. Zelfs is hun afzetting onzeker. Men ziet veelal hun voorouders in die Markomannen, wier koningin Fritigil met Ambrosius van Milan in aanraking was geweest, of in die Rugiers, Herulers, Skiren, in wier midden Severinus had geleefd, of in de Quaden, van wie Ammianus Marcellinus ergens vertelt dat zij bij hun zwaarden een plechtigen eed deden. Hoe dit zij, van hun heidendom weten wij zoo goed als niets. Met het Christendom zijn zij eerst sporadisch door Goten en Romeinen in aanraking gekomen, later door ijzeren zendelingen bewerkt en onder invloed gekomen van de Franken; ook het hertogshuis der Agilulfingen was van frankisch geslacht. Bij de Thüringers herhaalt zich in typische vorm de geschiedenis der op elkander volgende invloeden: de ariaansch-gotische, de katholiek-frankische, de ijzere zending, de organisatie der kerk door den engelschen prediker Bonifatius, die hun bisschop werd. De bijzonderheden behooren tot de kerkgeschiedenis. Het Christendom schijnt hier echter niet zoo heel gemakkelijk door te drongen te zijn; nog in de 8e eeuw klaagt Willibrord over christelijke priesters die aan heidensche goden offeren (Jupiter mactantes), terwijl van den anderen kant heidenen gaarne den doop toedienen waarin zij een tovermiddel zien. Meer dan bij de tot nog toe opgesomde volken krijgen wij van het heidendom te zien bij Friezen en bij Saksers. De Friezen bewoonden lengs de kusten der Noordzee van Vlaanderen (Sinkfal bij Brugge) tot in het Sleeswijksche. Een lange strook land die zich niet zeer ver in het binnenland uitstrekte. De geschiedenis van hun bekeering kennen wij wel uit gelijktijdige frankische, maar niet uit inheemse bronnen. Zij heeft verschillende perioden, die nauw samenhangen met den herhaaldelijk van nieuws uitbrekenden strijd tegen de Franken. De predikers waren meest Angelsaksers: Wilfrid, Willehad, Willebrord, Winfrid (Bonifacius), alleen Liudger was zelf van friesche afkomst. De frankische koningen deden al wat in hun vermogen was om de vestiging van het Christendom onder de Friezen te bevorderen. Reeds in 622 had Dagobert van Austrasie te Utrecht een kapel gesticht en bevel gegeven de Friezen te doopen en te evangeliseren; maar met weinig goed gevolg. Wilfrid, die toevallig aan de friesche kust strandde, werd door koning Aldgild vriendelijk ontvangen, maar Redbad I (679 - 719) betoonde zich een hardnekkig tegenstander van het Christendom. Het herhaaldelijk afschudden van het frankische juk ging steeds gepaard met het vervolgen der Christen en. Evenwel is die vijandschap tegen 't Christendom volstrekt niet alleen aan nationalen trots of politieke vrees toe te schrijven. De Friezen waren aan hun heidense godsdienst, die bij hen nog in vollen bloei was, zeer gehecht. Wij lezen van heilige bossen, van bronnen, van tempels waarin schatten werden bewaard. Op Helgoland waren verscheidene tempels, men diende er den grooten god Fosite, uit de heilige bron mocht men alleen zwijgend putten en het vee dat daaromheen graasde zelfs niet aanroeren; nog in de 11e eeuw hoorden wij dat het eiland door Noorsche schippers voor heilig werd gehouden. Ook na de bekeering bleven sommige uit het heidendom afkomstige gebruiken in het Friesche recht voortleven. In de eeuw van strijd, die ons vooral uit de levens der zendelingen bekend is, leeren wij de Friezen kennen als getrouw aan hun oude riten. Toen Willebrord, terugkerend van zijn vergeefse zending onder de Denen, op Helgoland landde, trotseerde hij den toorn van Fosite door enkele Friezen met water uit de heilige bron te doopen. Men bracht hem tot den koning als een ter dood verweesde, maar Redbad wijkt niet af van het gebruik dat het lot over het leven van den gevangene zal beslissen, en als dit den Christen gunstig is liet de koning hem los. Later gelukt aan Liudger op Fosites' land, waarin zijn voorganger niet had kunnen slagen, hij vervangt de heidense tempels door christelijke kerken. Yan de moeder van dezen Liudger, Liaf borg, lezen wij, dat men haar volgens den wil eener booze grootmoeder dadelijk na de geboorte had moeten dooden, maar een buurvrouw redde het leven van het kind door het een weinig honig op de lippen te leggen, want een kind dat reeds eenig voedsel had genoten moest worden opgevoed. Uit zulke trekken (wij kunnen uit geen niemands putten) blijkt, hoezeer het leven aan godsdienstige zeden en plichten gebonden was. Allerwege grijpen de goden in het leven der heidense Friezen in. De voornaamsten onder hen zijn Wodan (wellicht is Fosite slechts een naam waaronder die oppergod vereerd werd), zijne zonen Thuner en Tiu en zijne gemalin Fria, wier namen in de dagen der week klinken. Dat de dienst dezer goden niet dood was, bewees het fanatisme dat hij bij machte was op te wekken en dat 5 Juni 755 aan Bonifacius bij Dokkum het leven kostte. Niet minder vijandig betoonden zich de Saksers aan de nieuwe godsdienst. De eersten die onder hen het evangelie predikten, tegen het eind der 7e eeuw, de witte en de zwarte Ewald, vielen als martelaren. Spoedig nadat Sudibert, een metgezel van Willebrord, de Bructeren had bekeerd, bezweek deze volksstam voor de heidense Saksers. Niet dan na grote inspanning gelukte het Karel de Grote in herhaalde veldtochten de Saksers te onderwerpen en tot het Christendom te dwingen. Telkens vielen zij weer af, waarbij dan vervolgingen niet uitbleven tegen de stamgenoten die christenen waren geworden. Zelfs nadat de hoofden in 785 waren gedoopt en aan hun belofte trouw bleven, barstte toch nog zonder hun leiding een nieuwe populaire opstand uit. De verwoesting van de Eresburg, waarbij de troepen van Karel drie dagen lang bezig waren de heiligdommen te slopen en veel schatten buit te maken (772), de moord op 4500 Saksers te Verden (782), het dempen van den grooten populaire opstand (792) : dit alles was nog niet afdoende. Karel zag zich genoodzaakt grote scharen van Saksers in andere streken van Duitsland over te planten. Eerst daardoor kon het land tot rust worden gebracht. Uit dit alles zien wij hoe diep het vaderlijk geloof in de gemoederen van dit volk geworteld was. Zij dienden hun schriklijke goden met mensenoffers. Uit verhalen bij Beda, Hist. eccl. Angl. V, 10-12. Ordeningen die Karel de Grote voor de Saksers uitvaardigde, leeren wij het een en ander van die heidensche gebruiken kennen, die op straffe des doods werden verboden. Het nationale heiligdom, door Karel bij Eresburg geslecht, Irminsül, heet in de bronnen nu eens een fanum dan een lucus dan weer een idolum; blijkbaar heeft noch tempel noch bosch noch beeld ontbroken. Van de Irminsül zelf echter zegt Rudolf van Fulda: „truncum ligui non parvae magnitudinis in altura erectum sub divo colebant, patria eum lingua Irminsül appellantes, quod latine dicitur universalis columna, quasi sustinens omnia". Een houten zuil dus van buitengewone grootte in de open lucht, gemeenschappelijk vereerd en waarvan de slooping een nationale ramp was. Wij zullen ons hier niet bezig houden met het bespreken der verschillende gevoelens over deze Irminsül. De in 772 verwoeste zuil was niet eenig in haar soort, wij lezen ook van andere Irminzuilen bij de Saksers. Aan de meening van Widukind die daarbij aan Hermes denkt, die hij met Ares verwart?, is geen gewicht te hechten. Het is zeer de vraag of wij hier bij Irro in aan den hemel- of krijgsgod te denken hebben; waarschijnlijk is, dat het woord niet bewijst dat deze zuil aan een enkeligen god gewijd was. Irmin beduidt hier groot, geweldig; van deze „volkszuil", „universalis columna", hing welvaart en bestaan van een volksgemeenschap, hier van een afdeeling der Saksers (de Engern) af. Het overige wat men er van gezegd heeft is niet veel meer dan gissing. Digitized by Google 158 De Saksers die zich bekeerden moesten bij hun doop met naam hun oude goden afzweren ; de formule der afzweren vermeldt Thuner, Woden, Saxnot en de „unholdun" (d. i. de andere goden). Een groot aantal van dergelijke kerkelijke documenten, besluiten van concilien, lijsten van officiële preken tegen afgoden, boeteboeken, schrijvers als Regino abt van Prüm in Lotharingen (omstreeks 900), Burchard van Worms (begin der 11e eeuw) geven ons bericht van het heidendom dat nog voortleefde niet alleen bij Saksers maar ook bij andere Duitse stammen. Men kan een lange lijst opmaken van afgoden die in geschriften als indiculus superstitionum en homilia de sacrillegiis opgesomd zijn. Wij vernemen daar dat op vele plaatsen het offeren aan Jupiter of Mercurius, het brengen van gaven aan de doden, het vereeren van boomen en bronnen voortduurde. Op gezette tijden, vooral op nieuwjaar en bij zons- en maansverduisteringen ging men rond niet zelden op de vreemdste wijze toegetakeld ; ook hechtte men sterk aan gunstige en ongunstige dagen. Allerlei tooverijen om kwaad af te weren, ziekten te genezen, stormen te verwekken, ook wichelarij in verschillende vorm was in zwang, waarbij vaak de namen der goden aangeroepen werden. Het blijkt uit alles hoeveel moeite het kostte het geloof aan toverspreuken en tovermiddelen uit te roeien. Veel er van bleef in het volksgeloof leven ; nog heden zijn er spreekwijzen die beletten dat de namen der oude goden vergeten worden. Hier gaat het voortleven van het oude heidendom in de folk- lore over, waarover wij later zullen handelen. Trouwens hebben de geestelijken die dat heidendom bestrijden geen oog voor het karakter of den oorsprong ervan. Wanneer wij lezen dat vrouwen des nachts „cum daemonum turba" met Diana of Herodias rijden, dan kan daarin een in- heemsch geloof aan bekenen schuilen, maar het blijkt niet dat dit oorspronkelijk of oud is; Diana en Herodias zijn toch niet germaansch. In elk geval echter legt deze gehele literatuur getuigenis af van de taaiheid van het heidendom. Belangrijker nog is de oogst die de oude Duitse literatuur in de verschillende dialecten der landstaal oplevert. Vooreerst bezitten wij een tamelijk groot aantal van toverspreuken, waarin wij vermoeden dat Christus en de heiligen de plaats innemen van oudgermanische goden. Maar onder die toverspreuken zijn er twee onvergelijkbaar heidense in 1841 door G. Waitz in een handschrift der 10e eeuw bij het domkapittel te Merseburg gevonden. Zij zullen wel iets hooger, volgens sommigen tot de 8e eeuw opklimmen, en vermelden een zeker aantal van goden van een Duitse, wellicht Thüringsche stam. De beide spreuken in stafrijm, incantaties blijkbaar in vasten tijd te zingen, de tweede stellig om te gebruikt te worden, moesten dienen, de eerste om banden te slaken, de andere om een verrekt been van een paard weer in het lid te zetten. Aan de eigenlijke bezwering gaat beide malen de mededeeling van een voorval in de godenwereld vooraf, men heeft die enkele regels soms opgesproken met den weidschen naam van episch verhaal. De eerste spreuk luidt in woordelijke vertaling, waarbij het stafrijm te loor gaat: Eens gingen zitten Fjorden, gingen zitten hier en ginds. Sommigen hechtten banden, sommigen hielden het vieren, sommigen plukten aan de boeien: Ontspring aan de banden, ontvlucht de vijanden. De tweede is iets langer. Phol en Wodan voeren in 't bosch (reden in 't bosch) Toen werd Balders been zijn voet verrekt. Toen besprak het Sinthgunt, Synne haar zuster, Toen besprak het Frija, Volla haar zuster: Toen besprak het Wodan, gelijk hij wel kon, waarop dan de vier regels der eigenlijke bezwering volgen. Het is hier niet te doen om de inderdaad sterke overeenkomst van deze toverspreuken zelf met enkele der gelijke in de Noorse Edda, nog minder om de verdergaande maar evenmin gedwongen parallellen in Finsche en zelfs Indische magie aan te wijzen, maar om uit deze enkele regels alles te putten wat zij ons aangaande het Germanische heidendom openbaren. Vooreerst blijkt dat de magische werking, elders vaak toegeschreven aan het noemen van de naam der goden, hier vastgeknoopt wordt aan het navolgen of nazeggen van een eerst door een god gebruikt formulier. Zoo althans is het in de tweede spreuk; in de eerste is de samenhang tusschen het voorafgaande beeld der Idisen aan haar werk en de bezwering zelf althans niet duidelijk uitgesproken. Van nog meer belang is echter, dat wij godheden leeren kennen van stammen in Duitsland. Vooreerst de Idisen, vrouwen bij den slag bezig en aan de Noorsche Valkyren herinnerend. Zij zijn in drie groepen verdeeld: hier zijn er die ketens aan de krijgsgevangenen aandoen, daar die de vijandelijke schare tegenhouden, ginds die de banden der eigen gevangenen losmaken. De tweede spreuk noemt een aantal godheden bij naam. Phol en Wodan reden samen uit, het paard van Balder struikelde of verrekte zieh. De vraag met wien wij hier te doen hebben is zeer verschillend beantwoord. Ware Balder in den tweeden regel een appellatief "heer", dan zou het even goed op Wodan slaan als op Phol. Maar wie is die Phol? Wij zullen wel niet met Bugge aan den apostel Paulus denken en hier een spreuk vinden waaraan het Christendom reeds een der gestalten heeft geleverd. Phol, dat ook in Duitse plaatsnamen teruggevonden is, te houden voor een anderen Duitse naam van Balder zou, indien mogelijk, de vraag onbeantwoord laten waarom dan Balder als eigennaam in het tweede vers anders luidt dan in 't eerste. Phol te lezen als Vol en te houden voor een der in vs. 4 genoemde godinnen gaat in 't geheel niet aan. Men heeft voorgeslagen in Phol te zien een verbasterde vorm van Apollo, en dan zou de Apollo-Balder deze spreuk naast den Mars Thingsus en den Hercules Magusanus staan; de combinatie is evenmin overtuigend als van elders te staven. De zaak blijft onzeker; 't waarschijnlijkst is dat Phol en Balder inderdaad bij elkander behoren. Het enige onvermengde overblijfsel van Duitsch heidendom vereiste deze ietwat uitvoerige behandeling. De andere stukken die wij te bespreken hebben zijn van christelijken oorsprong, maar het heidendom is er nog min of meer duidelijk in te proeven. Het eerste is een kort gebed in proza ingeleid door 9 regels poëzie in stafrijm, in het Beiersche klooster Wessobrunn gevonden, daarom Wessobrunner gebed, maar die verzen van Saksische herkomst uit de 8e eeuw, wat zowel uit de taal als uit de inhoud, b.v. het vermelden der zee, blijkt. Die inhoud is geheel christelijk: er wordt gesproken van de almachtige God die, eer aarde en hemel, boom en berg waren, eer zonenmannen verschenen, eer de zee was, toen er allerweg niets bestond, reeds door vele goede geesten omringd was, hij de "mildste der mannen", de heilige God. Het is buitengewoon verlokkend hier een stukje heidensche germaanse kosmogonie te vinden, men vergelijkt dan eenige regels uit het begin van Yggdrasill, en ziet in de overeenstemming tussen het oude Germaanse en het Noorse gedicht een bewijs dat de oude Germanen de voorstelling hadden van een grote, lege, gapende kloof, die in het begin zou bestaan hebben. Velen zijn voor de bekoring bezweken om, op het voetspoor van J. Grimm en K. Müller, hier althans een stukje germaansch heidendom te redden. Onmogelijk is zulk een voorstelling stellig niet; maar men zal toch ten slotte aan Wackernagel moeten toegeven, dat er in deze regels niets is, wat tot zulk een besluit dringt, ja het wettigt. Het is alles christelijk: de almachtige God van engelen omringd, die leefde eer de wereld was. Bij de beschrijving van die God als "manno miltisto" kan men aan een germaanse volkskoning denken, ik doe dit liever dan hier, met Kern, een mythologische formule voor de weldadige zongod te vinden. Uit de 9de eeuw stamt het beiersche gedicht Muspilli, een uitvoerig stuk van ruim 100 regels, waarin het lot der ziel na den dood, het einde der wereld, d.i. de wereldbrand voorafgegaan door den strijd tussen Elia en den Antichrist, en het jongste oordeel geschreven worden. Gelijk men uit deze korte inhoudsopgaaf ziet, hebben wij ook hier christelijke, geen heidensche mythologie. Het komt mij dan ook voor dat het gedicht Muspilli Elia en den Antichrist te houden voor de christelijke vertaling van twee oorspronkelijk heidensche strijders, b.v. Thor en de Midgardslang der noorsche mythologie. Ook de wereldbrand is een voorstelling veeleer van christelijke dan van germaanse herkomst. Wel kunnen wij zeggen dat de christelijke voorstelling door Germanen gekleurd en ontwikkeld is: de strijd staat op den voorgrond, evenals het jongste gericht gelijkt op een Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren. Om dezelfde reden als Muspilli hebben wij hier het, evenwel veel belangrijger, gedicht Heliand te vermelden. Het kan schijnen dat deze saksische behandeling van de evangelische geschiedenis uit de eerste helft der negende eeuw, rustende op de Evangelienharmonie van Tatiana, allerminst aanspraak kan maken op een plaats in een germaanse mythologie. Toch vinden wij hier allerlei trekken, die ons ook uit ons oogpunt belang inboezemen. Vooreerst bevestigt de taal onwillekeurig oud materiaal, zo getuigen niet weinig woorden in de Heliand van de pas verlaten heidense zienswijze. In wat geschiedt ziet de dichter methodisch, dat Vilmar als de besluit van de ordenende, mensorum decreta vertaalt, maar dat wellicht alleen het door het lot bepaalde beteekent; voor de goddelijke macht die meet, ordent, staat een paar malen het woord method, ook in 't angelsaksisch en in 't oud-noors bekend. De macht van het lot heet wurd. Zoo zou men nog meer sporen van in de taal voortlevend heidendom en polytheisme kunnen noemen. Van nog groter belang is dat de saksische dichter op hoogst naïeve wijze de evangelische stof in de vormen zijner eigen dagelijks leven verweeft. Het landschap, de levenswijs, de gezindheid: alles is door de saksische omgeving gekleurd. Levendig zijn tooneelen als de storm op zee en de visserij geschilderd, het feest te Kana is een vroolijk drinkgelag. De strijd staat op den voorgrond, de duivel is de grote vijand, de jongeren zijn dappere helden die voor hun hoofd heldendaden verrichten. Hun trouw is eenvoudig en beslist, zonder aarzeling of twijfel, hun haat tegen de vijanden hevig. Is dus de strijd van binnen naar buiten gebracht, daaraan beantwoordt ook de voorstelling van Jezus zelf. Hij is niet de man van smarten, ook niet de hemelse godszoon der katholieke kerk, maar het dappere germanische opperhoofd, die kloek zijn geloof ter overwinning leidt, en dan weer de rijke, milde germanische volkskoning, die glorierijk door zijn land trekt om te lezen, te richten, te genezen, te strijden, en die ten slotte in de nederlaag den vijand verschalkt en de overwinning behaalt. Een andere Christus vooral niet die der Evangelisten, maar een voor de Saksers levende Christus. In werken als de Heliand, en de later ontdekte fragmenten van een oud-saksische bewerking van Genesis, kan men ongetwijfeld heel wat opzamelen over taal en oudheden der oude Germanen. Het blijkt hier duidelijk dat het heidendom nog eerst kortelingen was verlaten. Maar wanneer men er directe getuigenissen aangaande den oudgermanischen godsdienst in zoekt, is een der kenmerken dier gedichten de. Naïeve vermenging van christelijke inhoud met heidens denken en gevoelen. Deze Saksers stelden levendig belang in de evangelische geschiedenis. Ook zij voelden gelijk Chlodowech, die zei, dat het op Golgotha anders zou zijn gelopen, waren hij er met zijn Franken bij geweest. Deze Germanen hebben den nieuwen wijn in oude zakken gedaan. Digitale versie van de eerste druk uit 1910. Versie 1.1, 10-04-2020. HOOFDSTUK V. De Duitse heldensage. Bronnen en Litteratuur. Deze vallen hier samen, daar een groot deel der literatuur bestaat in het bijeenbrengen der bronnen. Deze literatuur is zeer rijk. P. B. Müller, Sagabibliothek (3 B. 1817—1820, veelal over de Noorse maar toch ook over de Duitse sagen); W. Grimm, Die deutsche Heldensage (1829, 2e ed. 1867 door Müller, 3e 1889 door B. Steig; verdeeld in „Zeugnisse" en „Ursprung und Fortbildung"); K. Müller, Zeugnisse und Exkurse zur deutschen Heldensage (Zs. f. d. Alt. XIX); J. Grimm, Gedanken über Mythos, Epos und Geschichte (1813 in kl. Schr. IV). Een zeer beknopt maar goed boekje, waarvan de overzichten voor een deel aan Uhland ontleend zijn, gaf O. L. Jiriczek, Die deutsche Heldensage (in Sammlung Göschen 1894 2e Aufl. 1897), dezelfde is nu begonnen een zeer definitieve „Entwickelungsgeschichte der Stoffe": O. L. Jiriczek, Deutsche Heldensagen (1, 1898). Het rijkste kritische overzicht van de tegenwoordige resultaten omtrent de verschillende sagskringen vindt men bij B. Symons, Germanische Heldensage (in Pau's Grundr. 1, 1898; dit stuk is in deze tweede uitgaaf in omvang meer dan verdubbeld en ook afzonderlijk verkrijgbaar). Voor ethische en poetische waardering noem ik reeds hier, schoon het uitsluitend de noorsche stof op het oog heeft: Sv. Graweidvig, Udsigt over den nordiske oltids heroiske digtering (1867); vooral om zijn schoone overzichten en onvergetelijke karakterschetsen de Studien van L. Uhland (in Schriften z. Gesch. der Dichtung und Sage I en VII). Van bijzondere Studien zou men hier kunnen noemen een groot aantal van geschriften over de Nibelungen van Lachmann (Anmerkungen), Müllenhoff, Bassmann e.a., waarbij men een fransche studie van H. Lichtenberg kan voegen: Le poème et la légende des Nibelungen (1891). Nauwelijks minder over de Dietrichsage: O. Storm, Sagnkredsen om Karl den Store og Didrik af Bern hos de nordiske folk (1874). Voorts B. Heinzel, Über die ostgothische Heldensage (Sitz. Ber. Ak. Wien 1889); W. Golther, Studien zur germanischen Sagengeschichte (I Der Valkyrienmythos, II Über das Verhältnis der nordischen und deutschen Form der Nibelungensage, Abh. Ak. München 1888). Over de mythische inhoud van verschillende heldensagen: K. Müller, Frija und der Halsband-Mythos (ZfdA. XXI), en ook E. H. Meyer, Germ. Myth. §§ 379—386. Inhoud. Mythische, historische, epische bestanddeelen in de germaanse heldensagen. - Zij klimmen op tot de periode der volksverwarring. - Beperking van het begrip heldensage. - Vroege en wijde verbreiding. Historische bestanddeelen. - Bij de Oostgoten: Ermanarik, Theodorik (Dietrich von Bern), verhouding tot de Hunnen. - Walther. - Hug- en Wolfdietrich bij de Franken. - Koning Rother. - De burgondische sage in de Nibelungen. Mythen in de heldensagen. — De beide geen godengestalten. — De Hertogen. — De Hertogen. — Hildebrand en Hadubrand. — Verschillende mythen van Dietrich. — Siegfried en de Nibelungen : ontleding der verschillende mythische trekken ; natuurmythische kern. — Wieland de smid. Slotsom onzer beschouwing voor de kennis der volksverhuizingsperiode. „Zu dem epos ist eine historische that nöthig, von „der das volk lebendig erfüllt sei, dass sich die göttliche sage daran setzen könne, und beide sind durch „einander bedingt gewesen." ! ). „Die Geburtsstunde der „germanischen Heldensage ist die sogenannte Völker- aWanderung." *). „De egenlig typiske, ideale helden hebben „det tilfselles — hver iseer voor det folk, de tilhare — , „at de gennem alle kommende tider staa sora dets menselijke idealer, med hvilke folket med stolthed „regner sig i slsegt." Dit zijn de gezichtspunten welke bij de behandeling der heldensage van overwegend gewicht «ijn. De heldensagen behooren tot de mythologie, tot de historie, tot de literatuur. Vandaar de veelzijdige behandeling waarvoor zij vatbaar zijn. De historische gang die wij volgen brengt meteen, dat wij de verwante stof moeten verdeelen, en hier ter plaatse alleen de duitsche heldensagen bespreken, die haar historische achtergrond hebben in de periode der volksverhuizing. Later ontmoeten wij dan de andere, die het Vikingenleven of de lotgevallen der scandinavische volken betreffen. Wij spreken hier dus over de heldensagen uit een bepaald oogpunt. De belangrijkste literatuur-historische behandeling ligt buiten ons bestek. Van de wijziging en vermeerdering der stof in de loop der tijden hebben wij alleen kennis te nemen voorzover daardoor de oorspronkelijke bestanddeelen zuiverder aan het licht treken. Ons is het te doen om de heldensagen te gebruiken als getuigen voor de historie van den godsdienst. Gehakt gezegd: wij moeten daarbij zooveel mogelijk afzien van wat de middeleeuwse poëzie van deze sagen gemaakt heeft. Maar haar oorspronkelijke bestanddeelen klimmen tot den tijd der volksverhuizingen op, waarin de germanische volken wel reeds voor een goed deel bekeerd waren, maar waarin toch heidense voorstellingen en gewoonten nog voortleefden. Dit verband met de grote volksverhuizing en met het Vikingenleven in het Noorden behoort tot het wezen der germanische heldensagen. Van ouds, wij vernamen het reeds bij Tacitus, bewaarden liederen de herinnering van het verleden en van dappere helden als Armin. Tot in lateren tijd werden Karel de Grote, ja middeneeuwsche personen als hertog Ernst, door de sagenpoëzie verheerlijkt. De talrijke verzamelingen van gewestelijke folklore doen ons een aantal van sagen kennen die aan bepaalde plaatsen, kasteelen, boschen en meren verbonden zijn. Tot de eigenlijke heldensagen rekenen wij dit alles niet, maar alleen die overleveringen, waarin de herinnering van de volksverhuizing, die epische tijd der germanische volken, voortleeft, en die in de Duitse heldenpoëzie verheerlijkt zijn. De oudste getuigenissen aangaande die heldensagen klimmen tot de grenzen der periode van de volksverhuizing zelf op; wij vinden ze reeds bij geschiedschrijvers als Cassiodorus en Jordanes. Ook hebben die epische Stoffen zich ver en snel verbreid. In het oudste product der angelaksische literatuur, Widsith, waarvan de kern reeds uit de 6e eeuw herkomstig is, vinden wij tal van overleveringen omtrent voor een deel verwijderde volken bijna in den vorm van een catalogus opgesomd. Zoo hebben rondtrekkende zangers de lotgevallen van personen en volken episch behandelet. Reeds vroeg zijn die verhalen samengeweven met mythische trekken; in dat weefsel kunnen wij niet altijd meer van de enkele draden den hetzij historischen hetzij natuurgebieden oorsprong nagaan. De kleur van het geheel en de karakteristiek der enkele gestalten heeft dan de poëzie aangebracht; bij dit ethische is het zeer moeilijk de oorspronkelijke trekken en die van later tijd te ziften. Wij zullen beginnen met een beknopt overzicht der historische klingen waartoe de voornaamste heldensagen behoren, om daarna bij de mythische voorstellingen ette te staan. De oudste sagenkring is die der Oostgoten. Over hen heerste omstreeks 375 in Zuid-Rusland de machtige Ermanarik, „nobilissimus Amalorum", die echter, bij het naderen der Woeste Hunnen verbijsterd zichzelf den dood gaf eer hij nog de kans der wapenen had beproefd. Zoo de geschiedschrijver Ammianus Marcellinus. Ruim 1 eeuw later gaf Jordaneus al eerst zijn geschiedenis, met sagen doormengd: hij zou de gemalin van een ontrouwen koning, Sunilda, onder paardenhoeven hebben doen vertreden, haar broeders Sarus en Ammius wilden hun zuster wreken en brachten hem een gevaarlijke wonde toe, hierdoor verzwakt kon de koning den angst voor de Hunnen niet meester worden en bezweek. De sage is in Duitse kronieken en in een paar gedichten van de lieder-Edda verder ontwikkeld. De tweede grote gestalte der Oostgotische sage is Theodorik, die Odoaker heeft verslagen en het Oostgotische rijk in Italië heeft gesticht. Van de grote en machtige vorst heeft de sage echter vooral een balling geraakt. De afstand tusschen sage en geschiedenis is hier zoo groot dat men zelfs alle wezenlijke verband geloochen heeft: W. Grimm meende, dat men eerst in later eeuwen den sagenheld en den historische koning had vereenzelvigd. Digitale versie van het boek van C. van den Bergh, 1915. 