title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Goed — gesteld dat alles wäre precies zoo, dan zou ik door mijn werk eens willen toonen, wat er zit in ’t hart van zoo’n zonder- ling, van zoo’n niemand. Dit is mijn ambitie, die minder gegrond is op wrevel dan op liefde malgr^ tout, meer gegrond op een gevoel van sereniteit dan op hartstocht. Al is het dat ik dikwijls in de beroerdigheid zit, toch is er binnen in mij een kalme, reine harmonie en muziek. In het ärmste huisje, in het smerigste hoekje, zie ik schilderijen of teekeningen. En als met onweerstaanbaren aandrang gaat mijn geest die richting uit. Hoe langer hoe meer gaan andere dingen er uit, en hoe meer zij er uit gaan, hoe sneller wordt mijn blik om het schilderach - tige te zien. De kunst vraagt een hardnekkig werken, een werken ondanks alles, en een altijd doorgaande observatie. Met hardnekkig bedoel ik vooreerst een gedungen arbeid, maar ook het niet loslaten van zijn opvatting op ’t zeggen van dezen of genen. Ik heb wel hoop broer, dat over eenige jaren en ook zelfs reeds nu Z0O gaandeweg gij zulke dingen van mij zien zult, als U eenige satisfactie geven zullen voor Uwe opofferingen. Ik heb in den laatsten tijd al bijzonder weinig conversatie gehad met schilders. Ik heb mij daar niet siecht bij bevonden. Het is 31 481 niet de taal van de schilders zoozeer, als de taal van de natuur, waar men naar luisteren moet. Ik kan me nu beter begrijpen, dan ruim een half jaar geleden, waarom Mauve zei: ,,praat me toch niet over Dupre, praat me liever van dien slootkant of zoo iets”. Dat schijnt wel bar, en toch is ’t volkomen juist. Het voelen van de dingen zelf, van de werkelijkheid is van meer be- lang dan het voelen van schilderijen, althans het is vruchtbaar- der en meer levenwekkend. Omdat ik nu zoo’n breed, zoo’n ruim gevoel heb van de kunst en van het leven zelf, waar de kunst de essence van is ook, klinkt het me zoo schril en zoo valsch, als er lui zijn die maar jagen. Ik voor mij vind toch in veel moderne schilderijen een eigen- aardig charme, die de oude niet hebben. Voor mij is een van de hoogste en nobelste uitdrukkingen van kunst altijd de Engelsche, b.v. Millais en Herkomer en Frank Holl. Wat ik zeggen wil met betrekking tot het verschil tusschen de oude kunst en hedendaagsche is — misschien zijn de nieuwe meer denkers. Er is nog een groot onderscheid in sentiment tusschen de Chili October van Millais en de bleekerijen van Overveen van Ruijs- dael b.v. En-evenzeer tusschen de Irish emigrants van Holl en de vrouwen die in den Bijbel lezen van Rembrandt. Rembrandt en Ruijsdael zijn subliem, en voor ons evenzeer als voor hun tijdgenooten, maar er is iets in de moderne dat meer persoonlijk intiem bij ons thuis komt. Zoo is ’t met de houtsneden van Swain, en die van de oude Duit- sche meesters eveneens. Het was dan ook een vergissing, toen de moderne eenige jaren geleden een rage hadden om de oude te imiteeren. Daarom vind ik zoo juist wat vader Millet zegt: ,,I1 me semble absurde que les hommes veuillent paraitre autre chose que ce qu’ils sont”. Dat schijnt maar een gewoon woord, en toch is het peilloos diep als een oceaan, en ik voor mij houd het er voor men wel doet, het in alles ter harte te nemen. Ik wou U maar eens zeggen, dat het werk weer geregeld zijn gang zal gaan en moet gaan quand meme, en ik wou er nog eens bij zeggen, ik zoo naar een brief verlang, en verder U wel te rüste wenschen. a Dieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 482 Denk s.v.p. aan het dikke Ingres, als ge kunt, ingesloten nog een staaltje. Van het dünne ben ik nog voorzien. Op het dikke Imjres kan ik wasschen met aquarel, op ’t sans fin b.v. wordt het altijd troebel, zonder dat zulks mijn schuld is. Ik zal ’t wiegje hoop ik nog wel honderd keer teekenen, behalve die van vandaag, met hardnekkirjheid. 219 Waarde Theo, Zondagmorgen. Uw brief heb ik ontvangen, alsmede ingesloten biljet frs 50. Voor beide dank ik U recht hartelijk, en zeer verbeugt het mij dat gij orntrent Uw körnst eenige details hebt opgegeven. Vindt gij het goed dat wij afspreken, wij als gij hier zijt, den tijd die Uwe zaken of bezoeken U overlaten, samen doorbrengen, en dan van weerskanten ons best doen om in een soort stemming te zijn, als vroeger bij den Rijswijkschen molen? Mij aangaande kerel — ofschoon de molen weg is, en even onher- roepelijk de jaren en mijn jeugd van vroeger — wat diep binnen in mij weer wakker is, dat is het geloof dat er iets goed is en dat het de moeite waard is, om zieh in te spannen en zijn best te doen het leven serieus op te vatten. Misschien of liever zeker zit dat er nu vaster bij me ingeworteld dan vroeger, toen ik min- der ondervonden had. Het is nu bij mij de kwestie, de poezie van toen uit te drukken in teekeningen. Uw brief aan mij kruiste den mijnen, waarin ik U vertelde ik besloten had, wel of niet wel, verder maar geregeld door te werken. Welnu ik heb dat 00k gedaan, en ik bevind mij er goed mee, ofschoon ik meer moet innemen om er tegen te kunnen. Maar het werk zelf stemt mij natuurlijk veel helderder, ik kon ’t op ’t laatst niet meer uithouden van ’t teekenen af te blijven. Als ge nu komt broer, dan heb ik een paar aquarellen voor je. Sapperloot het atelier werkt zoo prettig. Gij weet verleden winter heb ik gezegd, over een jaar krijgt ge aquarellen. Deze van nu hebben eenvoudig ten doel ’t U duidelijk te maken, dat als ik werk op ’t teekenen, de correetheid van perspectief en proportie, dit tegelijk mij doet vooruitgaan ten opzichte van ’t aquarelleeren. En ik voor mij heb ze eens gemaakt om de proef eens te nemen, in hoever nu na een tijd, pl.m. een half jaar, uitsluitend geteekend te hebben, ’t aquarelleeren me mak- 483 kelijker ging, en ten tweede om er uit te.zien in welk opzicht ik nog verder mij moet opwerken, met betrekking tot die fon- dament- of grondteekening, waar alles van afhangt. Het zijn landschappen met gecompliceerde perspectief, zeer moeielijk van teekening, maar juist daarom is er dah ook een echt Hollandsch karakter en sentiment in. Zij lijken op de laatst- gezondene, zijn niet minder conscientieus van teekening, alleen nu komt er bij : de kleur — het zachte groen van ’t weiland con- trasteerende met het roode pannendak — het licht in de lucht sterker sprekende tegen de doffe tonen van den voorgrond, een werf met aarde en vochtig hout. Tersteeg in zijn beoordeeling van mij en mijn gedrag stelt als uitgangspunt altijd bij zichzelf vast, dat ik niets kan en nergens voor deug. Dat heb ik uit zijn eigen mond: ,,Och, met dat schilderen van jou gaat het al net als met alle andere dingen die je begon- nen zijt, er komt niets van”. Zoo sprak hij van den winter, zoo spreekt hij nu ook, waarop ik hem zei ’t me aangenaam zou zijn, in een half jaar noch bij hem te körnen, noch hem bij mij te zien. Daar zulke praatjes mij maar hinderen en van streek maken. Zoolang hij me in mijn werk niet hindert zal ik hem totaal ver- geten. Toen hij van dezen winter iets zeide van dat hij zieh er mee bemoeien zou ik geen geld meer van U ontving was ’t wat anders, ik heb er toen dadelijk met U over geschreven. Maar tot zoo iets weer gebeurt, zal ik U nu niet meer over hem schrijven. Ik zou ’t gek van me- zelven vinden, als ik hem ging naloopen en zeggen: Mijnheer Tersteeg, mijnheer Tersteeg ik ben een echt Schilder net als andere schilders, ondanks al je redenaties. Neen, leuker komt ’t me voor, juist omdat wel degelijk ’t artis- tieke me in merg en been zit, heel bedaard met mijn boeltje in weilanden of duinen te blijven campeeren, of op ’t atelier metmodel te werken, zonder in ’t minst notitie van hem te nemen. — Maar ’t geen ik nu wat aardig vind is dat gij ook dezer dagen Le ventre de Paris hebt gelezen. Ik ook nog bovendien Nanna. Hoor eens, Zola is eigenlijk Balzac II. Balzac I beschrijft de maatschappij van 1815 — 1848, Zola begint waar Balzac ophoudt en gaat tot Sedan, of liever tot nu toe. Ik vind het enorm mooi. Nu moet ik U toch eens vragen wat gij denkt van Mme Francois, die den armen Florent, die in be- 484 zwijming midden op den weg ligt waar de groentekarren längs rijden, opneemt en mee laat rijden. Ofschoon de andere groenteboeren roepen : Laat hem liggen die dronkaard! we hebben geen tijd om mannen, die in de goot liggen, op te rapen, etc. Dat figuur van Mme Frangois Staat daar in den achtergrond van de Halles ’t heele boek door als contrast met het brutale egoisme van de andere vrouwen, zoo kalm en zoo waardig en zoo sym- pathiek. Zie Theo, ik voor mij vind dat van Mme Francois de wäre huma- niteit, en ten opzichte van Sien heb ik gedaan en zal ik doen, dat wat geloof ik iemand als Mme Francois gedaan zou hebben voor Florent, als hij niet meer om de politiek gegeven had dan om haar. Ziedaar, en die humaniteit, ze is ’t zout van ’t leven, zonder dat gaf ik niet om ’t leven. Suffit. Om wat Tersteeg zegt geef ik evenmin als Mme Frangois om wat de andere groenteboeren en vrouwen riepen: laat hem liggen, we hebben geen tijd, en enfin de heele herrie en ’t lawaai. Daar komt bij dat het niet lang duren zal, of Sien verdient ge- heel haar eigen kostje met poseeren. Mijn allerbeste teekening ,,Sorrow”, ik voor mij vind dat tenminste ’t beste wat ik maakte, daar heeft zij voor geposeerd, en over minder dan een jaartje körnen er geregeld teekeningen los van figuren ook, ik beloof U dat. Want weet het wel, hoe zeer ik ook lief de heb voor land- schap, ik heb nog meer lief de voor figuur. Doch dit is het moeie- lijkst en kost mij natuurlijk nog veel Studie en werk en ook nog tijd. Maar laat U niet wijsmaken zij me van ’t werk af- houdt, ge zult op ’t atelier dat vanzelf wel gewaar worden. Was dat ZOO dat ik om harentwil minder werkte, ja, dan gaf ik U gelijk, maar nu is ’t lijnrecht ’t tegendeel, werkelijk. Nu wij zullen dat hoop ik, wel langzarfierhand eens worden, minder door woorden dan wel door teekeningen. Ik krijg zoo ’t land aan woorden, enfin. — Maar kerel, ik vind ’t toch zoo heerlijk gij komt, gaan we dan werkelijk samen de weilanden weer in, met niets anders voor ons dan dat stille, zachte, fijne groen en de lichte lucht? Best hoor! En de zee! en het strand! en het oude achteraf Scheveningen. Heerlijk! A propos, ik zie in den laatsten tijd zeer mooie kleine fusains van Th. de Bock in de wandeling, geretoucheerd met wit en fijn 485 blauw in de lucht, zeer goed, en die me meer sympathiek zijn dan zijn schilderijen. Ik kan U niet zeggen hoe heerlijk de ruimte op ’t atelier mij is, ik merk er dan ook dadelijk den invloed van nu ik aan den gang ben. We zullen ze leeren te zeggen: ,,'tzijn maar de oude'\ van mijn teekeningen. Ik ben toch niet voor mijn plezier ziek geweest. Gij moet me U dus maar voorstellen, als zittende ’s morgens om een uur of 4 al voor mijn zolderrraampje, bezig met mijn perspectiefraam de weilanden en de timmermanswert te bestu- deeren, als de vuren in ’t hofje aangemaakt worden om koffie te zetten, en de eerste arbeider op de werf komt slenteren. Over de roode pannen daken komt een vlucht witte duiven aan- zeilen, tusschen de zwarte rookende schoorsteenen door. Maar daar achter een oneindigheid van fijn zacht groen, mijlen en mijlen van vlak weiland, en een grijs luchtje, zoo stil, zoo vredig, als Corot of V. Goyen. Dat gezicht over de nokken van de daken en de goten waar ’t gras in groeit, ’s morgens heel vroeg, en die eerste teekenen van leven en ontwaken, de vogel die vliegt, de schoorsteen die rookt, het figuurtje diep beneden in de laagte dat slentert, is dan ook ’t sujet van mijn aquarel. Ik hoop ’t U bevallen zal. Of ’t me in de toekomst goed zal gaan, hangt dunkt me meer dan van iets anders, af van mijn werk. Mits ik maar op de been blijf, welnu dan strijd ik mijn strijd stilletjes op deze manier en geen andere, dat ik heel leuk door mijn raampje kijk naar de dingen van de natuur, en ze trouw teeken met lief de. Voor de rest alleen een defensieve houding aannemen in geval van eventueele molestatie, maar verder heb ik het teekenen te lief dan dat ik trek heb, me er door wat het ook zij, van te laten afbrengen. De zonderlinge effecten van de perspectief, die in- trigueeren me meer dan menschelijke intrigues. Als het was dat Tersteeg beter begreep dat met mijn schilderen ’t een heel ander geval is dan met overige dingen, zoo zou hij zoo’n lawaai niet maken. Maar nu in zijn 00g heb ik Mauve bedrogen en teleurgesteld. Verder denkt hij, ik ’t alleen doe om reden van ’t geld van U. Ik vind een en ander absurd. Te absurd om er verder aan te hech- ten. Mauve zelf zal later wel begrijpen dat hij zieh niet in me bedrogen heeft, en ik ook volstrekt niet onwillig was. Alleen 486 hl) zelf bracht me tot ’t meer conscientieuse teekenen vöör en aleer ik iets verders deed. Maar toen verstonden we elkaar niet juist, alweer om Tersteeg die er achter zat, Omtrent Uw brief wil ik toch nog eens zeggen, dat ik ’t niet hel- pen kan gij van het kind van Sien niets wist, want toen ik U van haar vertelde, heb ik er zeer zeker over geschreven, maar gij hebt waarschijnlijk aan het kind gedacht, dat toen nog niet tot de buitenwereldbewoners behoorde. Maar reeds met een enkel woord sprak ik over de humaniteit, zooals ze soms in een mensch zitten kan, als b.v. bij Mme Fran- cois in ’t boek van Zola. Humanitaire plannen of denkbeeiden heb ik echter niet, alsof ik voor iedereen zoo zou meenen te kunnen doen, doch ik schaam mij niet te zeggen (ofschoon ik zeer goed weet dat het woord humaniteit in een siecht blaadje Staat), dat ik voor mij altijd behoefte had en ook houden zal, om een of ander schepsel lief te hebben. Bij voorkeur, ik weet zelf niet waarom, een ongelukkig of verschopt of verlaten schepsel. Ik heb eens een armzalig verbranden mijnwerker verpleegd, zes weken of 2 maanden lang, ik heb mijn eten gedeeld een heelen winter met een oud man, ik weet niet wat al meer, en nu Sien. Maar ik gelooi tot heden niet dat zulks dwaas of siecht is, ik vind het iets, dat zoo natuurlijk en vanzelf sprekend is, dat ik me niet begrijp dat de menschen zoo onverschillig voor elkaar zijn gewoonlijk. Ik zeg er nog bij dat als ik er kwaad aan deed, gij ook kwaad deed mij zoo trouw te helpen — dat zulks kwaad zou zijn, maar ’t wäre immers absurd. — Ik geloof altijd dat ,,heb uw naaste lief als Uzelf”, geen overdrijving is, maar de normale toe- stand. Enfin. En gij weet ik zal mijn uiterste krachten inspannen om te zorgen ik spoedig aan ’t verkoopen raak, juist om geen misbruik van Uw goedheid te maken. Ik geloof verder vast en zeker, broer, dat als gij op insinuaties om Op te houden mij het geld te zenden, welke ik ’t mogelijk acht men U zal doen, bedaard ten antwoord geeft: dat gij van .mij ’t vertrouwen hebt, dat er een goed Schilder van mij körnen zal, en dus voortgaat mij te helpen. Dat wat mijn prive leven en zaken aangaat, gij daarin mij hebt vrijgelaten, en niet dwin- gen wilt of mee helpen mij te dwingen, er alsdan zeer spoedig een eind zal körnen aan de praatjes, en men alleen in sommige kringen mij als een paria in de maatschappij zal beschouwen en uitsluiten. Wat me tamelijk koel laat, en reeds niet vreemd 487 is. Wat hoe langer hoe meer mij zal concentreeren op de kunst. En ofschoon sommigen mij onherroepelijk en voor eeuwig mögen verdommen, vanzelf ligt het in den aard van de zaak dat mijn vak en mijn werk mij opnieuw relaties zullen openen, te fris- scher omdat het zulke zullen wezen, waar geen oude prejuges omtrent mijn verleden de boel verkoelen, verstijven, en steriel maken. Nu kerel, dank voor Uw brief en de vijftig francs, mijn teekening is intusschen wat gedroogd en ik ga haar retoucheeren. De lijnen van de daken en goten schieten nu lekker weg, als pijlen uit den boog, zonder aarzeling getrokken. a Dieu met een handdruk, t. a t. Vincent. P.S. Lees maar veel Zola, dat is gezonde kost, en men wordt er beider door. 220 Waarde Theo, Woensdagmorgen. Er is mij veel aan gelegen dat gij niet de gedachte krijgt als was ik in een onopgewekte of abnormale stemming. En daarom schreef ik U in mijn vorigen brief reeds over het werk, en daar ik U nog een paar dingen te verzoeken heb die daarop betrek- king hebben, wacht ik niet lang met schrijven. Tegen dat ge komt wou ik wel mijn best doen, om U in aquarel een en ander op verschillende manieren gedaan, te laten zien. Dan kunnen we er eens over praten, wat U het beste voorkomt. Zoodat ik nu geregeld iederen dag daaraan werk, en ook zal blijven doen tot ge komt. Ik heb er nu 3 van Scheveningen, ook weer de U bekende Schar - rendrogerij — even uitvoerig geteekend — alleen nu is er de kleur bij. Gij weet toch wel goed, Theo, dat het niet moeielijker is met kleuren te werken dan met zwart en wit, misschien integendeel, alleen voor zoover ik zien kan komt3^^neer op de oorspronke- lijke schets, en van de kwaliteit daar van hangt bij na de heele aquarel af. Het is niet voldoende een ä peu pres te geven, en ’t was en is mij te doen om hooger opvoeren. In de zwart en witte Scharrendrogerijen is dat geloof ik al te zien, want gij kunt daar alles volgen, en nagaan hoe de boel in elkaar zit, en ziedaar, ik geloof dat het daarom komt dat ik nu 488 veel vlotter werk met aquarel, omdat ik zoo’n langen tijd juist op het meer correcte teekenen mijn best gedaan heb. Tersteeg noemde mijn handelwijs iets van tijdverkwisten, ge zult spoedig zien dat ik veel tijd gewonnen heb. Ik voel dat nu reeds, en als ge komt zult ge ’t zelf zien. Ik heb hedenavond de winkeis afgeloopen om het dikke Ingres, maar vruchteloos; dun is er wel, maar het dikke of dubbele ner- gens meer. Ik heb indertijd van Stam alles genomen wat hij nog had, en dat was heerlijk belegen. Tegen dat ge komt, och doe er Uw best nog eens voor. En kunt ge dat soms niet krijgen, vraag eens naar ^^papier de la forme'\ dat is geelachtig getint, taai, en men kan er op wasschen. Is geloof ik ook veel goedkooper dan Harding of Whatman, zoodat op den duur ’t veel uithaalt. Als ge komt weet ik een paar mooie weggetjes door de weilanden, waar ’t zoo Stil is en rüstig dat gij er wel schik in hebben zult. Ik heb daar ontdekt oude en nieuwe arbeidershuisjes en andere woningen die wel karakteristiek zijn, met tuintjes aan den sloot- kant, erg gezellig, ik ga er morgen vroeg teekenen. Het is een weg, die door de weilanden van den Schenkweg naar de fabriek van Enthoven of ’t Zieke gaat. Ik heb een dooden knotwilgenstam gezien daar, net een ding voor Barye b.v., hij hing over een waterplas met riet, heel alleen en melankoliek, en zijn hast was om zoo te zeggen geschubd en bemost, en met verschillende tonen gevlekt en gemarmerd, ZOO iets als een slangenhuid, groenachtig, geelachtig, grooten- deels dof zwart. Met witte afgeschilferde plekken en stompe takken. Ik ga hem morgenochtend aanvallen. Ik heb ook nog een hleekerij op Scheveningen gemaakt op de plaats zelf, in eens geheel gewasschen, bijna zonder preparatie, op een heel grof stuk torchon. Hierbij een paar kleine schetsjes er van. Tegen dat ge komt zal ik zien dat er een en ander bij elkaar is. Ik denk dat ge mogelijk in de Scharrendrogerij nu die met kleuren is, wel schik zult hebben. Weet het dus goed kerel, ik ben weer geheel en al in mijn ge- wone doen, en weet dat ik geloof, dat al de rest afhangt van het , werky en de heele zaak direkt in verband daarmee beschouw. Het nieuwe atelier scheelt enorm met het vorige, dat het pret- tiger werkt, en vooral voor ’t poseeren is ’t veel beter wegens men grooter afstand nemen kan. 489 490 Wat ik meer betaal aan huishuur, ik weet zeker dat ik ’t er dubbel en dwars zal uithalen. Ik heb echter een verzoek aan U. Ik zou mij zoo best kunnen begrijpen, en ’t zoo natuurlijk vinden, als ge in plaats van i Augustus te sturen, zelf mij het geld gaaft bij Uw körnst, b.v, 7 Augustus. Daar ik echter zoodra ik Uw laatsten brief ontving eenige inkoopen van papier en verf en penseelen heb gedaan, en tegen i Augustus zeker nog een en ander zal noodig hebben, ZOO wilde ik U vriendelijk verzoeken, als ’t kan, ofschoon gij spoedig daarop komt, toch tegen i Augustus te zenden. Want ik heb precies, precies uitgerekend, en ben na de paar eerste dagen van Augustus zeker absoluut a sec. Ik hoop het U niet inconvenieert, meer is natuurlijk niet de bedoeling, maar wel de tijd, n.l. zoo mogelijk i Aug., en anders toch in de allereerste dagen. Van de Rijswijksche weilanden heb ik ook nog een tweede, waar ’t zelfde geval door verandering van oogshoogte en oogpunt een heel ander aspect krijgt. Ge ziet ik ben druk in de landschappen verzeild, ’t is om reden Sien nog niet poseeren kan, maar anders ’t figuur moet hoofd- zaak blijven. Als gij komt dan zorg ik, ik zoolang ge in stad zijt dicht bij honk blijf en gij weet waar ik zit, en verder terwijl gij Uw zaken doet en visites maakt, ga ik mijn gewonen gang. Ik kan u overal opzoeken waar ge me rendez-vous geeft, maar om verschillende redenen is het voor allebei beter ik b.v. niet met U naar de Plaats of bij Mauve of zoo ga, dunkt mij. Ik ben ook ZOO aan mijn werkpak gewend, waar ik mee in ’t zand, of ’t gras kan gaan zitten of liggen, al naar ’t te pas komt, (want in de duinen of zoo gebruik ik haast nooit een stoel, tenzij een oude vischmand), dat mijn costuum wel wat te Robinson Crusoe - achtig is, dan dat ik veel met U op en neer zou gaan. Ik zeg dit vooruit opdat gij goed weten zoudt ik U niet geneeren zal, maar overigens ge begrijpt dat ik naar ieder half uurtje dat (je missen kunt, snak. Mij dunkt we zullen ook beter op ons gemak zijn als we maar heelemaal in ’t schilderen en teekenen verzeilen, en ’t vooral daarover hebben. Tenzij andere zaken U niet vervelen of (je^neeren, is dat zoo niet, dan natuurlijk heb ik voor U geen enkei geheim, en hebt ge in alles mijn vaste vertrouwen. Dan ben ik ook zeer verlangend om U de houtsneden te laten zien. Ik heb er weer een prächtige, een teekening van Fildes ,,de ledige stoel van Dickens”, uit de Graphic van ’70. 491 Rijswijksche weilanden en Timmermanswerf. 492 Ik heb 3 etsen van Meryon kunnen koopen voor f 2 de drie, maar ik heb ze laten loopen. Ze waren anders wel mooi, maar ik heb zoo weinig etsen en concentreer me meer op de houtsneden als ik nog eens iets neem. Maar wou ’t U eens zeggen — ’t is Blök die ze heeft, en ik weet niet of alle Meryons zeldzaam zijn en handelswaarde hebben. Zij zijn uit een ouden jaargang TArtiste. — Ik ben nog altijd vol van die boeken van Zola. Wat is dat qe- schilderd die Halles. Het gaat me goed met de gezondheid, toch voel ik nog altijd een en ander, en zal dat wel blijven doen, nog een geruimen tijd tenminste. Sien en ’t kind maken ’t 00k goed, Sterken aan, en ik houd veel van hen. Ik moet het wiegje 00k weer eens onder Händen nemen (als het eens een regendag is en ’k niet naar buiten kan) geheel met aquarel. Maar anders tegen dat ge komt, wou ik U laten kijken landschap aquarel. Figuur -aquarel hoop ik tegen den winter, dus als ik een jaar hier geweest ben. Ik zal nog meer naakt moeten teekenen eerst, en nog heel wat zwart en wit 00k, dunkt mij. Dat alles bespreken we nog wel, en dat Uw bezoek veel zal bij- dragen om de dingen in orde te houden en het werk te doen vlotten, dat houd ik voor zeker. a Dieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. Met stilletjes door te gaan met mijn werk heb ik alle hoop, tot vergoeding voor ’t verlies van de vriendschappelijke gezindheid van Mauve, Tersteeg en anderen, langzamerhand een geheel nieuw kringetje van kennissen te krijgen. Maar ik zal daar geen d^marches voor maken, niet de minste, maar het moet door ’t werk gebeuren. Dat wat mij overkomt met Tersteeg is volstrekt niets ongewoons, iedereen heeft van die dingen in ’t leven. Men kan niet precies zeggen waar ’tschort. Alleen bij Tersteeg is ’tal een verouderd kwaad, ik weet nu zoo goed als zeker, dat hij reeds veel vroeger omtrent mij dingen gezegd heeft, die er niet weinig toe hebben bijgedragen om mij in een siecht blaadje te stellen. Ik hoef echter mij daaraan verder niet te stören, dat wat me vroeger kwaad kon kan het nu niet meer. Als ge op ’t atelier komt, zult ge zelf zien ’t werkelijk absurd is, als hij zegt: ,,o van jouw teekenen komt toch niets”. Zoo’n gezegde kan men echter moeilijk tegenspreken, want zoodra 493 men dat doet wordt het als pedanterie aangemerkt en haalt men er de allergrootste mannen bij en zegt: ,,hij verbeeldt zieh, dat hij dit of dat is”. Maar nog eens, ieder die met liefde werkt en met intelligentie, heeft juist in de oprechtheid van zijn liefde voor de natuur en de kunst een soort pantser tegen de opinie van de menschen. De natuur is ook streng en om zoo te zeggen hard, doch be- driegt nooit en helpt altijd vooruit. Ik reken ’t dus geen ongeluk als ik bij Tersteeg of wie ook in dis- gratie raak, hoezeer het mij ook spijt. Niet dat kan direkt de oor- zaak zijn van ongeluk; als ik geen liefde had voor de natuur en mijn werk, dan zou ik ongelukkig zijn. Maar hoe minder ik opschiet met de menschen, hoe meer ik de natuur leer vertrouwen en mij in haar concentreeren. Al die dmcjen maken me hoe langer hoe frissclier van hinnen — ge zult ook wel zien dat ik niet bang ben voor een frisch groentje of een zacht blauw en de duizende verschilfende grijzen, want er is haast geen kleur die niet een grijs is, roodgrijs, geelgrijs, groengrijs, blauwgrijs. Daar komt de heele kleurmenging op neer. Toen ik terugkwam aan die scharrendrogerij was in die manden vol zand op den voorgrond, die dienen om ’t stuiven van ’tduin- zand te verhinderen, een welig en onbeschrijfelijk frisch, wild knollengroen of oliezaad opgeschoten. Twee maanden geleden was het alles bar, op ’t beetje gras in ’t tuintje na, en nu gaf dat ruwe, woeste, welig opgeschoten groen een alleraardigst effect als contrast met de schraalheid van de rest. Ik hoop dat gij die teekening naar uw zin zult vinden, het ver- schiet, ’t kijkje boven over de daken van ’t dorp heen met het kerktorentje en de duintjes was ook zoo fijn. Ik heb het met een pleizier gemaakt dat ik U niet zeggen kan. Dus kom maar spoedig, ik geloof dat gij met de verandering van atelier vrede zult hebben geheel en al, als ge ziet hoe ’t mij oneindig beter gelegenheid geeft voor ’t werk, meer ruimte — beter licht — grooter afstand. Gisteravond kreeg ik een pak van thuis, er was o.a. een soort demi-saison in, die zeer doelmatig is. Ik vond het erg aardig van hen. En er was tabak in en sigaren, een koek, en nog ondergoed. Enfin, een heel pak. Vindt gij dat niet aardig? Het is nog meer 494 dat ik er blij mede ben, omdat ik er hun hartelijke stemming uit zie, dan om iets anders. Van Rappard heb ik ook weer een brief. Ik heb er zoo’n almachtig plezier in, dat die kerel zieh zoo ver- diept in zijn Engelsche houtsneden. Ik heb er hem wel toe ge- animeerd in ’t begin, maar nu is het animeeren niet meer noodig, hij is haast even enthousiast als ik, nu. Als gij komt zal ik U eens een paar bladen laten zien, die als ge ze eens onder de oogen gehad zult hebben, U ook niet licht uit het geheugen meer zullen gaan. Er zijn daarbij nog weer heel andere dingen, dan de kunstrich- ting van Boughton bijv., ofschoon die ook zeker een van de lea- ders is. Ik bedoel dingen merkwaardig om hun realiteit en stijl tegelijk, geteekend als Albert Dürer, en evenwel met veel locale kleur en clair-obscur. Die bladen ziet men tegenwoordig zoo druk niet meer, want men moet ze zoeken in de tijdschriften van tien of vijftien jaar terug. Zoo bijv. tijdens den oorlog van ’yo — '71. 221 Waarde Theo, (31 Juli ’Sz). Een woordje om U vast goeden dag te zeggen tegen dat ge zelf komt. Vorder om U te berichten de goede ontvangst van Dw schrijven en het ingeslotene, en U daarvoor hartelijk te bedanken. Zeer welkom was het mij, want ik ben druk aan den gang en heb weer een en ander noodig. Omtrent het zwart in de natuur zijn wij het natuurlijk geheel eens, zoover ik begrijp. Absoluut zwart komt eigenlijk niet voor. In bijna alle kleuren is het echter, even als wit, aanwezig en vormt de oneindige variatie van grijzen — onderscheiden van toon en kracht. Zoodat men in de natuur dus eigenlijk niet anders ziet, dan die tonen of krachten. De grondkleuren zijn slechts 3 — rood, geel, blauw, ,,samengestelde” zijn oranje, groen, paars. Daarvan ontstaan door bijvoeging van zwart en wat wit, de on- eindige variaties van grijzen: rooc^grijs, f/ee/grijs, hlauwgv\]s, groengri]s, oranjegx\]s, violetgn]s. ' Om d:e zeggen hoeveel verschillende groengrijzen er b.v. zijn is onmogelijk, het varieert in ’t oneindige. Maar de heele chemie der kleuren is niet gecompliceerder dan die eenvoudige paar gronden. En een goed begrip daarvan 495 is meer waard dan 70 verschillende kleurtjes verf — aangezien men met de 3 hoofdkleuren en wit en zwart, meer dan 70 tonen en krachten kan maken. De kolorist is hij, die een kleurtje ziende in de natuur, heel lenk dat weet te analyseeren en b.v. te zeggen: dat groengrijs is geel met zwart en bijna geen blauw, etc. Enfin de grijzen van de natuur weet te maken op ’t palet. Om nu echter buiten notities te nemen of om een klein krab- belt je te maken, is een sterk ontwikkeld gevoel voor den contour absoluut vereischte, evenzeer als 00k voor ’t hooger opvoeren later. Dat nu krijgt men geloof ik niet vanzelf, maar primo door ob- servatie, verder vooral door hardnekkig werken en zoeken, ver- der moet er bepaald Studie van anatomie en perspectief bij körnen. Ik heb naast mij hangen een landschapstudie van Roelofs, een penschets, maar ik kan U niet zeggen hoe expressief die een- voudige contour is. Alles is er in. Een ander nog sprekender voorbeeld is de groote houtsnee: Ber- gere van Millet, die ik verleden jaar van U zag, en steeds mij bijgebleven is. Verder b.v. de penschetsjes van Ostade en Boeren Breughel. Als ik zulke resultaten zie, dan voel ik ten duidelijkste het groote gewicht van den contour. En ge weet b.v. aan Sorrow dat ik mij veel moeite geef, om mijzelf op te werken in dat opzicht. Maar gij zult wel zien als ge op ’t atelier komt, dat behalve dat zoeken naar den contour, ik 00k wel degelijk net als een ander gevoel heb voor de krachten. En dat ik 00k er niets op tegen heb aquarellen te maken, alleen die gronden zieh op ’t teekenen vooreerst, en dan uit het teekenen spruiten buiten en behalve de aquarel, allerlei andere takken uit, die zieh bij mij net als bij ieder ander, die met liefde werkt, op zijn tijd ontwikkelen zullen. Ik heb dien ouden kanjer van een knotwilg nog geattaqueerd, en ik geloof dat dat de beste van de aquarellen geworden is. Een somber landschap — die doode boom bij een stilstaanden met kroos bedekten plas in ’t verschiet, een remise van de Rijnspoor waar spoorlijnen elkaar kruisen, zwarte berookte gebouwen, verder groene weilanden, een kolenweg, en een lucht waar de wölken jagen, grauw met een enkel schitterend wit randje, en een diepte van blauw daar waar de wölken zieh scheuren even. Enfin ik heb het willen maken zöö, als dunkt mij het baan- 496 wachtertje met zijn kiel en rood vlaggetje ’t zien en voelen moet als hij denkt : Wat is ’t triestig vandaag. Ik werk met veel pleizier dezer dagen, ofschoon nu en dan ik nog terdeeg naweeen van mijn ongesteldheid gevoel. Van de teekeningen die ’k U nu zal laten zien, denk ik alleen dit: dat zij, hoop ik, U een bewijs zullen geven, dat ik niet maar Op een zelfde hoogte blijf, maar een kant uitwerk die raisonnable is. Wat nu betreft handelswaarde van mijn werk, pretenties daar- omtrent heb ik geen andere, dan dat ’t mij zeer verwonderen zou indien metdertijd mijn werk niet net zoo goed verkocht zou worden als dat van anderen, of dat nu gebeuren zal of later ^ wel, ik laat dat betrekkelijk over, alleen trouw te werken naar de natuur en met hardnekkigheid, is dunkt mij een zekere weg, en die niet op nul l<.an uitloopen. Het gevoel en de liefde voor de natuur vindt altijd vroeger of later weerklank bij menschen, die zieh voor kunst interesseeren. De plicht van den Schilder is het, zieh geheel in de natuur te verdiepen, en al zijn intelligentie te gebruiken, zijn gevoel in zijn werk te leggen, zoodat het voor anderen verstaanbaar wordt. Maar wer- ken Op verkoopbaarheid is niet precies de rechte weg mijns in- ziens, maar veeleer de liefhebbers verneuken. En dat hebben de echte niet gedaan, maar de Sympathie die zij kregen vroeger of later, kwam om reden van hun oprechtheid. Meer weet ik er niet van, en geloof ook niet meer er van noodig te hebben te weten. Er werk van te maken om liefhebbers te vinden, en liefde bij hen Op te wekken, is iets anders, en natuurlijk gepermitteerd. Maar ’t moet niet een speculatie worden, die allicht verkeerd zou uitdraaien, en zeer zeker tijd die aan ’t werk gespendeerd behoort te worden zou doen verliezen. Gij zult in mijn aquarellen van nu natuurlijk nog dingen vinden, die er uit moeten, maar dat moet door den tijd körnen. Alleen weet het goed, dat ik er heel ver vandaan ben om er een systeem of zooiets op na te houden, en er me in op te sluiten. 2ooiets bestaat meer in de verbeelding van b.v. Tersteeg, dan wel in de werkelijkheid. Wat Tersteeg betreft, ge begrijpt wel dat mijn opinie van hem een persoonlijke reden heeft, en dat ik b.v. ^7 volstrekt niet opdringen wil, dat ejij van Uw standpunt zoö over hem moet denken als ik wel genoodzaakt ben te doen. Zoolang hij van mij denkt en zegt een en ander wat ge weet, kan ik hem noch als een vriend, noch als mij in eenig opzicht 32 497 nuttig beschouwen, maar slechts het tegendeel. En ik vrees, zijn opinie van mij is te vast geworteld, dan dat die ooit verän- deren zal, te meer daar zooals ge zelf zegt, hij zieh de moeite niet geven zal sommige dingen eens te herzien en te veränderen. Als ik zie hoe verscheidene schilders hier, die ik ken, zitten te scharrelen met hun aquarellen en schilderijen, zöö dat zij er niet uit.kunnen, dan denk ik wel eens: vriend, dat schort hem aan je teekenen. Ik heb er geen oogenblik spijt van dat ik niet direct met ’t aquarelleeren en schilderen nog ben doorgegaan. Ik weet zeker dat ik zulks zal inhalen als ik nog maar wat doorsabel, zoodat mijn hand niet aarzelt in het teekenen en de perspectief, maar als ik jonge schilders zie composeeren en teekenen uit hun hoojd — dan au hasard ooh uit hun hoofd er van allerlei opsmeeren — dan het op een afstand houden en een heel diepzinnig, somber gezicht zetten om uit te vinden waar het bij gods mogelijkheid ietwat Op lijken mocht, en eindelijk er, en altijd maar door, uit het hoofd ’t een of ander van maken, dan word ik er wel eens wee en flauw van, en denk dat het toch fameus vervelend en zwaar op de hand is. The whole thing makes me sick! Maar die heeren vragen mij trouw, niet zonder een zeker prote- geerend air: ,,of ik al aan het schilderen ben’'? Nu overkomt het mij ook wel eens, dat ik zit te speien om zoo te zeggen au hasard op een stukje papier, maar daar hecht ik niet meer waarde aan dan aan een vod of een koolblad. En ik hoop dat gij begrijpen zult, dat als ik nog maar steeds blijf teekenen, ik zulks doe om twee redenen, omdat ik coüte que coüte een vaste hand van teekenen wil krijgen v66r alle dingen, en ten tweede omdat schilderbehoeften en aquarel heel wat on- kosten meebrengen, waar men in den eersten tijd niets van terug- krijgt, en die onkosten verdubbelen en vertiendubbelen wanneer men werkt op een teekening, die nog niet correct genoeg is. En als ik mij in schulden stak, of mij omringde met doeken en papieren volgesmeerd met verf, zonder van mijn teekenen zeker te zijn dan zou spoedig mijn atelier een soort hei worden, zooals ik wel eens een atelier gezien heb, dat mij voorkwam daarop te lijken. Nu kom ik er altijd met pleizier en werk met lust er in. Ik geloof dan ook niet van U, dat gij mij verdenkt van onwil. Maar het komt mij voor, dat de schilders hier een manier hebben 498 van te redeneeren op deze wijs. Zij zeggen: Ge moet dit en dat doen; doet men dat niet, of niet direct, of niet precies, of zegt er iets tegen, volgt er een: ,,Dus wilt gij het beter weten dan ik? ” Zoodoende Staat men onmiddellijk soms in den tijd van 5 minuten pal tegenover elkaar, en wel in zoo’n positie, dat men noch voor noch achteruit kan, van weerskanten. Waarvan de minst hate- lijke afloop nog is, dat een van beide partijen de tegenwoordig- heid van geest hebbe te zwijgen, en op de een of andere wijs, door de een of andere aanwezige opening, zieh haastig uit de voeten te maken. En haast zeggen zou : Sapristi de schilders is 00k al een familie. Namelijk eene noodlottige vereeniging van per- sonen met tegenstrijdige belangen, en waarvan elk op zichzelf met de rest het oneens is, en slechts dan twee of meer van ’t zelfde gevoelen zijn, als het er op aan komt zieh te combineeren om gezamenlijk een ander lid te hinderen. Deze definitie van het woord familie, waarde broer, hoop ik echter niet altijd möge opgaan, vooral niet wanneer het de schilders of onze eigene familie betreff. Dat het in onze eigen familie vrede möge blijven wensch ik van ganscher harte, en blijf met een handdruk, t. ä t. Vincent. Dit is zoowat het effect van den knotwilg, maar in de aquarel zelf is geen zwart dan in gebroken toestand. Waar op dit schetsje het zwart het donkerst is zitten de grootste krachten in de aquarel, donkergroen, bruin, grauw. Nu adieu. 499 ■ ^r. en geloof me dat somwijlen ik er hartelijk om lach dat de lui mij, (die eigenlijk niets anders ben dan een vriend van de natuur, van Studie, van werk, ook van menschen vooral), verdenken van diverse kwaadaardigheden en absurditeiten, waaraan geen haar op mijn hoofd denkt. Enfin tot ziens, met een handdruk, t. a t. Vincent. 222 Waarde Theo, Zaterdag. Nog geheel onder den indruk van Uw bezoek, en niet weinig in mijn schik dat ik met schilderen weer krachtig kan doorgaan, schrijf ik U nog een woordje. Ik had wel graag U nog naar de spoor gebracht den volgenden morgen, maar ik dacht, gij hadt aan mij reeds zooveel tijd ge- geven, dat het indiscreet geweest wäre als ik U nog voor den volgenden morgen gevraagd had. Ik ben erg dankbaar er voor dat ge er eens geweest zijt, ik vind het heerlijk weer ’t vooruit- zicht te hebben van een jaar geregeld werk zonder calamiteiten, en door ’t geen ge mij hebt gegeven, heb ik in ’t schilderen weer bovendien nog een nieuwen horizon. Ik reken het een voorrecht boven duizend anderen, dat gij zooveel slagboomen uit den weg ruimt. ’t Spreekt vanzelf dat menigeen niet voort kan dikwijls om reden van de onkosten, en hoe dankbaar ik daarvoor ben dat ik geregeld werken kan, wel ik kan ’t U niet in woorden zeggen. Om in te halen den tijd dien ik later dan anderen begonnen ben moet ik dubbel mijn best doen, en met den besten wil zou ik stoppen moeten als ik U niet had. Ik zal U eens verteilen wat ik alzoo mij heb aangeschaft. Primo: een flinke moistcolour box voor 12 stukjes of tubes water - verf, met een dubbel geslagen deksel die open voor palet dient, tegelijk is er bergplaats voor een stuk of 6 penseelen. Dat is een stuk gereedschap dat veel waard is om buiten te werken, en eigenlijk absoluut noodig, maar het is een heele kosten en ik had het in mijn gedachte tot later verschoven en nu gewerkt met losse stukjes op theeschoteltjes, die echter lästig mee te nemen zijn, vooral als men nog andere bagage heeft. Dat is dus een mooi stuk, dat men als men ’t eens heeft voor lang heeft. Tegelijk heb ik waterverf genomen in voorraad, en mijn penseelen vernieuwd en aangevuld. 500 Dan voor eigenlijk schilderen heb ik nu alles wat absoluut noodig is. En ook verf in voorraad, groote tubes (die veel goedkooper uitkomen dan kleine), maar zooals ge begrijpt heb ik zoowel voor water- als voor olieverf mij bepaald tot eenvoudige kleuren, oker (rood- geel- bruin), cobalt en Pruissisch blauw, Napelsch geel, terra sienna, zwart en wit, aangevuld met wat carmijn, sepia, vermiljoen, ultramarijn, guttegom in kleinere tubes. Maar mij onthouden van kleurtjes die men zelf moet mengen. Dit is geloof ik een praktisch palet met gezonde kleuren. Ultramarijn, carmijn of iets anders voegt men bij, in geval ’t bepaald noodig is. Ik zal beginnen met kleine dingen, maar wel hoop ik nog dezen zomer mij te oefenen met houtskool voor grootere schetsen, met het oog om later te schilderen in wat ruimer formaat. En ’t is daarvoor dat ik weer een nieuw en hoop ik beter per- spectiefraam laat maken, dat in ongelijken duingrond b.v. vast- staat met twee stijlen, b.v. op deze manier. (Zie volgende bladz.) Dat wat we samen op Scheveningen zagen: zand, zee, lucht, is iets, dat ik zeer zeker van mijn leven wel eens hoop uit te drukken. Natuurlijk heb ik iiiet alles, wat gij mij gegeven hebt in eens uit- gegeven, ofschoon dit moet ik wel zeggen, de prijzen van een en 501 ander mij weer geducht tegenvielen, en er als men nagaat meer dingen noodig zijn dan oppervlakkig wel schijnt. Is het dat het mij aangenaam zou zijn, gij tegen den twintigsten het gewone zenden kondt, zoo is ’t niet omdat dan alles op zal zijn, maar wel omdat ik het raadzaam vind, voor ’t geval ik onder ’t werken bespeur nog dingen bepaald noodig te hebben, wat in den zak te houden. Dat geeft een groote rust en orde in ’t werk. De moistcolour box past in de schilderkist, zoodat ik in een voor- }verp desnoods de benoodigdheden voor aquarel en voor schil- deren tegelijk kan mededragen. Ik stel er veel prijs op goed spul te hebben en heb graag dat mijn atelier er flink gaat uitzien, zonder antiquiteiten of tapijten en draperies evenwel, maar door de studies aan den muur en door goed gereedschap. Dat moet körnen door werken en door den tijd. Van den rijksveldwachterstijl gesproken — ik voor mij voel me minder een rijksveldwachter dan wel een soort van Delftsche Schipper b.v., en ik heb er niets op tegen, dat het een soort van gezellige trekschuit wordt bij mij. 