title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: volgende figuur zijn uit de hierbij ontstaande reeks van ver- eenigingsindrukken drie uitgekozen. Bij den eersten vallen de beelden van de grondvlakte, bij den derden die van de afknot- tingsvlakte op identieke punten, bij den middensten wordt eene tusschen beide gelegen dwarssnede der piramide (ikln) enkelvou- dig gezien. Aangezien nu tot het tot stand komen van den in- druk III de oogen sterker moeten convergeren dan voor I, en wij in de convergentie een middel bezitten om den afstand te bepalen (zie beneden), zoo komt het bewustzijn tot de gevolg- trekking, dat de vlakten efgh, iklm en abcd achter elkander liggen, en verkrijgt aldus de voorstelling van het ligchamelijke, doordien alle spoedig op elkander volgende indrukken zich tot een enkelen vereenigen. Men kan kunstmatig het stereoskopisch zien nabootsen, als men voor elk oog eene afbeelding plaatst van een ligchaam, dat van zijn standpunt uit is ontworpen, evenals bij de voorlaatste figuur. De oogen maken dat ook hier de verschillende deelen van de afbeelding elkander achtereenvolgens be- dekken, en zoo ontstaat de indruk van het ligehaam. Hierop berust het ge- bruik der stereoskopen. Zonder verderen toestel kan men maken dat de naast elkander gelegen beelden R en L elkander bedekken, als men elk van de beide oogassen op het overeenkomstige beeld rigt (fig. 1). Daar intus- Merseeen een Fig. 1. Fig. 2. schen slechts weinig menschen het genoegzaam in hunne magt hebben, om hunne oogen op twee verschillende punten van cene vlakte te rigten, in plaats van, zooals gewoonlijk, de assen elkander in de beschouwde vlakte te laten snijden, heeft men toestellen uitgedacht, waardoor deze inspanning be- spaard wordt*) en ook bij convergente standen van het oog de beelden op *”) Voor ongeoefenden wordt de inrigting duidelijker door een tusschenschot ss (zie boven) dat loodregt op het vlak der beelden staat. HET STERBOSKOPISCH ZIEN. STEREOSKOOP. 291 identieke punten worden geworpen. De twee meest bekende stereoskopen zijn die van WHEATSTONE (zie fig. 2) en die van BREWSTER (zie nevensstaande figuur) waar- van de inrigting genoegzaam door de figuren opgehelderd wordt. Bij het eer- ste worden door twee convergente spiegels, bij het laatste door twee prismatische glazen (helften van een lens) g, g, beide beelden op &@ne punt 7, verplaatst, waar- op Je oogassen gerigt zijn. Brengt men twee volkomen gelijke beelden in het stereoskoop, dan ziet men ze natuurlijk enkelvoudig. Verschillen zij echter nog zoo weinig, b. v.in den stand van zekere deelen, dan moeten de oogen bewegingen maken, om ook deze deelen te vereenigen, en men ziet ze daarom , naar het hier boven medegedeelde, buiten de vlakte, daarvoor of daarachter. Men kan daarom van het stereoskoop gebruik maken om twee gelijke, doch in zeer kleine punten verschillende beelden van elkander te onderscheiden, b.v. een echt en een nagemaakt bankbiljet, twee (een weinig van elkander verschillende) afgietsels van denzelfden vorm, enz. (DovE). — Verwisselt men de beide stereoskopische beelden van cen ligchaam, b.v. de beide beelden van de figuur op bladz. 289 in dier voege, dat het voor het regter o0og bestemde vöör het linker wordt gebragt en omgekeerd, dan ziet men het ligchaam hol en van binnen, de kleine vlakte efgh derhalve achter de groote. Inder- daad verschillen bij een hol en van binnen beschouwd ligehaam de perspec- tivische beelden, die beide oogen verkrijgen, slechts in zooverre van die, welke van een massief en van buiten beschouwd ligcehaam afkomstig zijn, dat in het eerste geval het regter oog hetzelfde beeld verkrijgt, als in het tweede het linker. Wanneer men een voorwerp van buiten beschouwt, ziet het reg- ter 00g meer van de regter zijde dan van de linker (de vlakte bj c, fi gı op bladz. 289 is dus grooter dan a, d, e; h,); het omgekeerde heeft plaats als men in een hol ligchaam ziet (het regter 00g krijgt dan het beeld L, waarin bcefg kleiner is dan adeh). Zulk een optisch bedrog, dat door het verwisselen van twee stereoskopische beelden ontstaan is, wordt „pseudoskopisch” genoemd. Het pseudoskoop (zie nevensst. fig.) is cen toestel, waardoor de beide oogen die een ligchaam beschouwen, een pseudoskopischen indruk ontvangen; elk oog ontvangt namelijk door de to- tale weerkaatsing van de hypothenusevlakte van een regthoekig prisma den aan hetzelve toebehoo- renden indruk in eene omgekeerde orde, zoodat het dezelfde gedaante aanneemt, als overigens aan het andere toebehoort. Daardoor wordt het ligchaam hol van binnen waargenomen, terwijl het zijne bui- tenvlakte naar de oogen rigt, en omgekeerd; zoo- als natuurlijk is, kan de toestel alleen bij symme- trisch gevormde ligehamen aangewend worden. — Zeer verafgelegen voorwerpen, b.v. hoeken in beide oogen valt. ÖOntvangen nu omgekeerd beide oogen twee op zich zelf matte, doch ongelijk lichteindrukken, dan komt een regelmatig terugkaatsende (derhalve beide oogen ongelijk verlichtende), bij gevolg glins- terende vlakte tot bewustzijn (HELMHOLTZ). De beide stereoskopische beel- den van een gladden bol, die de terugkaatsing van het licht op verschillende plaatsen vertoonen, geven om dezelfde reden den indruk van een glinste- renden bol. Niet zoo gemakkelijk is het om den kleurenglans te verklaren ; wij kunnen dit misschien het eenvoudigst op de volgende wijze doen; zekere soorten van glans kunnen behalve door eenvoudige regelmatige terugkaat- sing nog ontstaan door reflexie van verscheidene digt achter elkander ge- plaatste vlakten, zelfs ingeval deze op zich zelf mat zijn. Zoo berust b. v. de metaalglans hierop, dat het een weinig doorschijnend metaal niet alleen van zijne oppervlakte, maar ook uit diepere lagen licht terugkaatst (BRÜüCKE). Aan- gezien nu het 00g zich voor twee ongelijke kleuren van een gelijken afstand noodwendig eenigzins verschillend moet accommoderen (bladz. 268), zoo vertoont zich (zie beneden) de eene kleur een weinig achter de andere, en op deze wijze ontstaat de glans (DovrE). ÖOverigens ontglipt het genoemde verschijnsel aan vele waarnemers, doordien beide kleuren zich niet tot een beeld vereenigen, maar bij afwisseling nu eens de eene kleur dan eens de andere voor den dag komt, of beide in het gezigtsveld naast elkander zich vertoonen (zoogen. „wedstrijjd der gezigtsvelden”). Men heeft tegen de boven beschreven theorie (van BRÜCKE) over het stereoskopisch zien in het midden gebragt (pove), dat de oneindig kleine tijjd van de verlichting door de elektrische vonk voldoende zou zijn om een stereoskopischen indruk tot stand te brengen, — een tijd, binnen welken het oog zich niet zou kunnen bewegen. Intusschen zou men hieruit hoogstens tot de gevolgtrekking kunnen komen, dat misschien reeds een enkele indruk , waarbij de beelden elkander slechts gedeeltelijk bedekken, in de ziel de gewaarwording doet ontstaan, als of de deelen, die elkander niet bedekken, in andere vlakken zijn gelegen; juist bij de zoo snelle elektrische verlichting ontstaan nabeelden van zulk een langen duur, dat de ziel tijd genoeg heeft, om den ontvangen indruk door conclusie te complet@ren ; anders zouden wij waarlijk niet voor het pseudoskopisch bedrog gevrij- waard zijn. Overigens verschillen de beide netvliesbeelden altıjd zoo uiterst weinig van elkander, dat oneindig kleine bewegingen van het oog voldoende zijn opdat de beelden elkander achter- eenvolgens bedekken, en zelfs het begin van zulk eene bewe- ging zou reeds voor een pseudoskopisch bedrog vrijwaren. Hoe zeer de ziel wijders geneigd is, om uit perspectivische afbeeldin- gen, met name van bekende ligchamen, den ligehamelijken vorm te onderkennen, blijkt uit de sterk stereoskopische wer- king van eenvoudige perspectivische afbeeldingen. BEPALING VAN DE GROOTTE EN DEN AFSTAND. 295 Bepaling van de grootte en den afstand. Een derde opmerkelijk nut van het zien met beide oogen bestaat hierin, dat men met behulp daarvan de grootte en den afstand van geziene voorwerpen kan bepalen. De grootte van het netvliesbeeld is het uitgangspunt bij de bepaling van de grootte van het voorwerp. Hoe grooter het eerste is, des te grooter vertoont zich, al het overige gelijkstaande, het voor- werp. Daar echter de grootte van het netvliesbeeld, of wat op hetzelfde neerkomt, de grootte van den gezigtshoek (zie bladz. 276), niet alleen van de grootte, maar ook van den afstand van het voorwerp afhangt (want de gezigtshoek staat in eene omgekeerde verhouding tot den afstand), zoo bezitten wij in de bepaling van de grootte tegelijk eene bepaling van den afstand. Voor het laatste bezit reeds elk oog afzonderlijk een middel in de inspanning tot accommodatie, waarvan de grootte en rigting door het spiergevoel van de daarbij in het spel zijnde spieren tot bewustziin komt. Bij het zien met twee oogen komt hier nog bij het spiergevoel van de draaispieren van het oog, met behulp waarvan wij den convergentiegraad van de oogassen kun- nen bepalen. Wij nemen derhalve een voorwerp, bij eene ge- like schijnbare grootte, des te meer van nabij waar: 1]. naar- mate zijn netvliesbeeld grooter, 2. de positieve accommodatie sterker, en 3. de convergentie van de oogassen sterker is. — Verdere hulpmiddelen voor de bepaling van den afstand zijn : de sterkte van het licht, die in het algemeen met den afstand afneemt; — voorts de verschuiving van het voorwerp naar an- dere, die tegelijker tjjd worden gezien; dit geschiedt als df het voorwerp zelf, öf die andere voorwerpen, Öf het gezigtsor- gaan (bij bewegingen van het hoofd of van het geheele lig- chaam) van plaats verandert. De meest regtstreeksche bewijzen voor die drie hoofdmiddelen om den afstand of de grootte te bepalen zijn: 1. De invloed van het netrliesbeeld behoeft naauwelijks bewezen te worden; voor zulk een bewijs kan het feit dienen, dat cen voorwerp, hetwelk bij ecene gebrekkige accommodatie (in verstroojjingseirkels) is gezien, zich grooter voordoet dan een voorwerp dat men scherper heeft gezien (bladz. 276—277); 2. De invloed van de gewaar- wording der accommodatie komt het duidelijkst daardoor voor den dae, dat een op de een of andere wijze verkregen nabeeld bij cene afwisselende ac- commodatie schijnbaar van grootte verandert; 3. Als een in het oor loopend bewijs voor den invloed der convergentie van de assen kan het volgende dienen: viseert men, terwijl men een patroon, dat uit kleine gelijke velden bestaat (een tapijt, mat van een stoel) beschouwt, op een daarvoor of achter- gelegen punt, dan beweegt zich zeer spoedig het patroon schijnbaar naar het vlak van het convergentiepunt van de gezigtsassen, vertoont zich derhalve digter bij of verder af, en, zooals uit het zoo even gezegde volgt, in dezelfde mate kleiner, resp. grooter. De verklaring daarvoor is eenvoudie: een on- regelmatig patroon zou klaarblijjkelijk onder deze omstandigheden dubbel ge- zien worden; ook het regelmatige wordt dubbel waargenomen; daar echter in de over elkander geschoven dubbelbeelden gelijke velden elkander volko- men of bijna geheel bedekken, zoo ontstaat het bedrog, dat beide beelden 294 WERKTUIGEN DIE TOT BESCHERMING VAN HET 00G DIENEN. met overeenkomstige deelen op identieke punten vallen, dat derhalve het voorwerp in den afstand van het snijpunt der gezigtsassen is gelegen (m. MEYER). Werktuigen die tot bescherming van het oog dienen. 1. Het oog, dat in de beenige oogkas bijna van alle kan- ten beschut is, kan ook naar voren door het sluiten van de kraakbeenige oogleden volkomen afgesloten worden. Het slui- ten geschiedt door de zamentrekking van den m. orbicularis pal- pebrarum (afhankelijjk van den n. facialis), bij het bovenste ooglid tevens door de zwaartekracht. Het openen geschiedt bij het onderste door de zwaartekracht, bij het bovenste door den m. levator palpebrae superioris (afhankeliijk van den n. oculomotorius), bovendien bij beide oogleden door gladde retrac- tores, die van den sympathicus zenuwvezels ontvangen (H. MmüL- LER). Het sluiten en het openen der oogleden wisselen dikwijls onderling af (het knipoogen). Het sluiten geschiedt: 1) wille- keurig; 2) onwillekeurig en automatisch, in den slaap; 3) door reflexie na aanraking van den oogbol of van de oogharen die als tastharen dienen, of na prikkeling van de gezigtszenuw door sterk licht. De vernaauwing van de ooglidspleet en hare be- schaduwing door de wenkbraauwen ondersteunen bij sterk licht de beschuttende werking van de vernaauwing der pupil. 2. De voorvlakte van de oogen wordt gestadig door het tranenvocht (bladz. 110) bespoeld, daardoor zuiver gehouden en voor indrooging gevrijwaardl. De tranen komen door de fiine uitvoeringsbuizen der klier in het bovenste buiten gedeelte van den conjunctivalen zak. (Deze zak is, gelijk bekend is, een sliimvlieszak, die met zijn vrijen rand langs den rand van de ooglidspleet vastgehecht en waarin van achter de oogbol ge- deeltelijk naar binnen gestulpt is. Hij overtrekt dus de achter- vlakte van de oogleden, slaat zich vervolgens op den oogappel om en bedekt daarvan het voorste derde gedeelte. Daar de le- den digt op den oogbol zijn gelegen, zoo heeft de conjunctivale zak slechts een zeer naauw (capillair) lumen. Doch digt bij de aanrakingsliin van de gesloten oogleden verwijdt hij zich tot een vlak driezijdig kanaal, omdat de geringe kromming van de leden hier niet sluit op die van den bulbus). In de capillaire conjunctivale ruimte worden nu de tranen door capillariteit in- gezogen en naar den binnenooghoek voortbewogen. Deze be- weging wordt door het knipoogen ondersteund, omdat bij het sluiten der leden de tranen tegelijkertijd tegen den binnenhock , het aanhechtingspunt van den orbicularis palpebrarum gedrongen worden. Het overloopen van de tranen over den vrijen rand van de leden wordt, in geval de afscheiding niet bovenmatig SCHEMA VAN HET GEHOORORGAAN. 295 sterk is (zoo als bij het huilen), door het vettig produkt der mergow’sche klieren (bladz. 107—108) verhinderd. In den bin- nen ooghoek verzamelen zich de tranen in het zoogen. lacus lacri- malis, waarin de beide capillaire, stijve traanbuisjes met hunne uitmondingen, de traanpunten, uitloopen. Het traankanaal, waarheen de traanbuisjes leiden, en dat naar beneden naar de neusholte door een klep die zich naar onder opent gesloten is, wordt van boven wijder (zak) als de oogleden zich sluiten (om- dat de achterwand van dit kanaal met het been, doch zijn voorste met het ligamentum palpebrale internum, dat bij de sluiting der oogleden gespannen wordt, vergroeid is); daardoor zuigt het de tranen uit het lacus lacrimalis in, en deze komen in de neusholte. 3. De wenkbraauwen zouden dienen om het oog tegen het zweet, dat van het voorhoofd afloopt, te beschutten. Il. Het Gehoororgaan. Schema daarvan. De eindorganen van de gehoorzenuw zijn, evenals die van de gezigtszenuw, op vliesachtige vlakten uitgespreid, die evenwel eene onregelmatige gedaante hebben, (ampulla, zakjes van den voorhof, vliezige plaat van het slakkenhuis). De geluidtrillingen,, die bestemd zijn om de gehoorzenuw op te wekken, worden aan deze eindorganen door een stelsel van elkander aanrakende, voor trillingen vatbare ligchamen medegedeeld, waarvan het eerste, naar buiten gelegene, door de trillingen van het ge- luidgevende ligchaam aan het medetrillen gebragt wordt, en wel regtstreeks, of nadat de geluidtrillingen door een interme- diair ligchaam (lucht, water) tot naar hetzelve worden voort- geplant. Er bestaan twee dergelijke stelsels, die een deel, namelijk dat, hetwelk onmiddellijk aan de eindorganen grenst, gemeen hebben; dit deel is het doolhofwater [perilymphe] dat de eindorga- nen omspoelt. De perilymphe kan langs twee wegen aan het tril- len gebragt worden: 1. door de beenderen, die haar omgeven, in de eerste plaats het rotsbeen, en vervolgens alle schedelbeen- deren. Van deze geleiding wordt voornamelijk gebruik gemaakt, wanneer het ’t geluid voortbrengende (vaste) ligchaam onmiddellijk onder water is gedompeld of alleen door tusschenkomst van vaste of vloeibare ligchamen met den schedel in verbinding staat, of wanneer althans de middenstof, die onmiddellijik aan het hoofd grenst, niet gasvorming is, b. v. als het geluidvoortbrengende lig- chaam tegen de tanden is gehouden, of het hoofd onder water is 296 GELEIDING TOT AAN DE TROMMELHOLTE. gestoken; 2. door het vlies van het eironde venster, dat de peri- Iymphe van de luchthoudende trommelholte afsluit. Dit vlies wordt door de volgende keten van ligchamen aan het trillen gebragt, die elkander, wanneer men bij het vlies begint, aldus opvolgen: de stijgbeugel, het aanbeeld, de hamer, het trom- melvlies, de lucht en de wanden van den uitwendigen gehoor- gang en van de oorschelp. De laatste geleiding is voor het hooren van de geluidtrillingen bestemd, die door de lucht naar het oor geleid worden, is derhalve voor den mensch de ge- wone geleiding, en ontbreekt bij de dieren, die uitsluitend in water leven. Van deze twee wegen van geleiding vereischt alleen de laatstgenoemde eene bijzondere beschouwing; de eerste, welke bij den mensch in den regel van een ondergeschikt belang is, behoeft niet nader verklaard te worden. Geleiding tot aan de trommelholte, De overgang van de geleiding door de lucht in die door vaste ligchamen heeft hoofdzakelıjk aan de oppervlakte van het trommelvlies plaats, maar buitendien ook aan de wanden van de oorschelp en den uitwendigen gehoorgang. De trillingen die de laatsten treffen worden grootendeels insgelijks naar het trommelvlies, van zijn aanhechtingsring uit, overgebragt; even- wel bereikt een gedeelte door eene geleiding door de beenderen het doolhof, even als alle trillingen, die aan de geheele op- pervlakte van het hoofd door de lucht worden me£gedeeld. Doch behalve het opnemen van luchttrillingen en geleiding daarvan naar het trommelvlies hebben de wanden van den ge- hoorgang en misschien ook van de oorschelp nog eene veel belangrijker verrigting, bestaande in de terugkaatsing van de luchtgolven, ten gevolge waarvan deze van de oorschelp in den gehoorgang, van den gehoorgang echter naar het trommel- vlies geworpen worden. Deze functie is voor de oorschelp niet alleen niet bewezen, maar ook volgens proefnemingen zelfs zeer onwaarschijnlijk. Geen vorm van een vast ligchaam is voor het opnemen en de verdere voortplanting van loodregt of schuins invallende luchtgolven meer geschikt dan die van gespannen vliezen of van stijve, veerkrachtige, dunne platen. Den laatsten vorm vindt men bij de kraakbeenige oorschelp, den eersten bij het trommelvlies. In beide gevallen is het ligehaam zoo dun, dat de verdigte en verdunde luchtkringen, waardoor het getroffen wordt, zijne gcheele massa in de rigting van den diktedoormeter in trillingen (‚trans- versale trillingen”) kan overbrengen, terwijl overigens de afzonderlijke lagen van moleculen achtereenvolgens beginnen te trillen en op deze wijze verdigtings- en verdunningsgolven in het ligchaam („Iongitudinale tril- lingen”) ontstaan; bij de ceersten, waarbij allcen de elastieiteit moet over- wonnen worden, is de we£rstand bij gevolg veel minder, de trillings- wijdte derhalve veel grooter dan bij de laatsten, waarbij de groote weerstand GELEIDING TOT AAN DE TROMMELHOLTE, 297 van de onderlinge verschuiving der moleculen in den weg staat. Natuurlijk kunnen ook zulke ligehamen longitudinaal trillen, namelijk als daaraan van den rand uit trillingen worden meegedeeld, b. v. aan het trommelvlies van den wand van den uitwendigen gehoorgang. De terugkaatsing door de wanden van den uitwendigen gehoorgang behoeft wel niet nader verklaard te worden; want alle trillingen, welke den wand van eene ceilindrische buis treffen, moeten, na een en andermaal terug- gekaatst te zijn, tot de sluitvlakte daarvan (hier het trommelvlies) komen; zij heeft hier eene schuinsche rigting naar de as der buis (van onder en bin- nen naar boven en buiten). — Men zou zich zeer goed eene reflexie van de vlakten en uitsteeksels der oorschelp naar de uitmonding van den gehoor- gang kunnen voorstellen, en wel omdat zij zoowel in haar geheel als in hare afzonderlijke deelen door spieren (die wel is waar meesttijds niet geoefend worden, en dikwijls in een staat van atrophie verkeeren) in ver- schillende rigtingen kan bewogen worden. Doch door proefnemingen, waarbij de geheele oorschelp tot op den gehoorgang, die door eene buis verlengd werd, met eene weeke massa was opgevuld, is het gebleken dat het gehoor daarbij niet belangrijk verzwakt wordt, en derhalve ook de reflectorische verrigting van de oorschelp onwaarschijnlijk gemaakt (HARLESS). Andere waarnemers verkregen evenwel tegenovergestelde uitkomsten (SCHNEIDER). Bij het ontbreken van de oorschelp wordt het gehoor niet verzwakt. — Tot de kunstmatige refleetoren, waarvan de werking zeer aanzienlijk is (voor hard- hoorige menschen) behooren de hoorbuizen, buisvormige verlengsels van den gehoorgang, die in een trechter uitloopen. De stethoskopen zijn insgelijks buisvormige verlengsels van den gehoorgang, welke met het andere uiteinde met het geluidgevende ligchaam in aanraking zijn; bij dezen moet intusschen een groot, misschien het grootste gedeelte van de werking aan de geleiding door de wanden toegeschreven worden. Ofschoon gespannen vliezen, even als gespannen snaren, door luchttrillingen in het algemeen slechts dan een toon geven, wanneer hun trillingsgetal met dat van den opwekkenden toon overeenkomt, of een veelvoud daarvan is (dus b.v. in de verhouding van een octaaf tot hetzelve staat), en dan nog altijd alleen in hun eigen toon medetrillen, wordt het trommelvlies door elken toon onverschillig van welke hoogte (binnen zekere grenzen) aan het trillen gebragt, en trilt altijd juist in het trillingsgetal van den toon en in eene intensiteit, welke aan die van den toon evenredig is. Zelfs meer zamengestelde ge- luidgolven, klanken (bladz. 217 en volg.) doen het trommelvlies in volkomen overeenstemmende vibraties trillen. Het bewijs daarvoor is hierin gelegen, dat wij (binnen de genoemde gren- zen) elken willekeurigen hoogen toon in het specifieke timbre kunnen hooren en zijne intensiteit beoordeelen. Het laatste oordeel is wel is waar in 200 verre eenigermate gebrekkig, daar wi) bij eene gelijke objectieve intensiteit zeer lage toonen veel zwakker hooren, dan zeer hooge, een bewijs, dat het trom- melvlies werkelijik door lage toonen sterker aangedaan wordt dan door hooge. Deze eigenaardigheid van het trommelvlies kan op de volgende wijze verklaard worden: 1. hoofdzakelijk doordien zijne trillingen een zeer grooten weörstand ontmoeten in zijne verbinding met de gehoorbeentjes en het vlies van het eironde venster (sEEBECK). Daardoor wordt nu wel de sterkte van de trillingen van het trommelvlies zeer aanmerkelijk ver- 298 GELEIDING TOT AAN DE TROMMELHOLTE. minderd (de uiteinden van de gehoorzenuw moeten daarom zeer gevoelig zijn, LUDWIG); maar het getal der eigen trillingen van het trommelvlies verliest daardoor, omdat tevens de massa (der- halve het traagheidsmoment) van het trommelvlies zeer klein is, bijna geheel zijn bepalenden invloed *%). Door dezelfde omstandigheid wordt ook het zelfstandig natrillen (naklin- ken) van het trommelvlies verhinderd, zoodat wij den toon niet langer hooren dan hij aanhoudt; 2. gedeeltelijk doordien de spanning van het trommelvlies door den m. tensor tympani veranderd kan worden; deze invloed kan natuurlijk alleen die- nen om het trommelvlies voor zekere toonladders, b.v. zeer hooge of zeer lage, in het algemeen eenigzins meer voor trillingen vatbaar te maken. Het wordt, als het sterker ge- spannen is, eenigzins voor hooge, als het verslapt is voor lage geaccommodeerd. Bene sterkere spanning van het trommelvlies verzwakt buitendien een weinig de intensiteit der trillingen , veroorzaakt derhalve hardhoorigheid (5. MÜLLER), omdat de we£er- standen daardoor vermeerderd worden. De spanning van het trommelvlies door den tensor tympani komt op de volgende wijze tot stand: Het lange handvatsel van den hamer is tusschen de lamellen van het trommelvlies van boven af in eene radiale rigting tot een weinig onder het middenpunt ingeschoven. De hamer nu kan (met het aanbeeld) om een as draaijen, die van voren naar achter door zijn hals gaat (zie beneden). Door zijn verbinding met de overige ge- hoorbeentjes, alsmede door de veerkracht van de bandmassa, die aan een eindpunt van de as voorkomt is de hamer in den toestand van evenwigt zoo gelegen, dat zijn handvatsel schuins met het onderste uiteinde naar binnen steekt. Daardoor wordt het trommelvlies in den vorm van een vlakken kegel of trechter naar binnen een weinig in de trommelholte getrokken. De pees van den tensor tympani, welke, nadat zij over hare katrol is gegaan, een regten hoek met het handvatsel vormt en zich digt onder het draaipunt van den hamer vastzet, moet bij de za- mentrekking der spier het handvatsel nog verder naar binnen trekken, het trommelvlies bij gevolg sterker spannen. Vele individu’s zijn in staat de zamentrekking (onder den invloed van den n. trigeminus) willekeurig te voorschijn te roepen (I. Mütter); bij allen komt zij als „medebeweging” tot stand bij eene sterke zamentrekking van de kaauwspieren (FIck). 21 is met een eigenaardig knakkend geruisch verbonden, dat som- migen voor een „spiergeruisch” houden, anderen aan de plot- selinge spanning van het trommelvlies toeschrijven. Wij weten *) Dit geschiedt volgens hetzelfde prineipe, waarnaar men de eigentrillingen van een op- en neergaand hefboomstelsecl hierdoor elimineert, dat men daaraan eene geriuge massa geeft, maar een belangrijken weerstand in den weg legt, — zooals bij het splıygmogra- phion, bladz. 58. GELEIDING DOOR DE TROMMELHOLTE. 299 nog niet of de zamentrekking in den regel willekeurig dan wel door reflexie (om sterke geluidsindrukken te temperen), van den n. acusticus of de gevoelszenuwen van den uitwendigen gehoorgang (HARLESS) wit, tot stand komt. Als de zamentrekking ophoudt, nemen het handvatsel van den hamer en het trommelvlies weder hun gewonen (evenwigts-) stand in en wel door de ve£rkracht van het laatste, van de bovengenoemde massa en van de ge- wrichten tusschen de gehoorbeentjes.. De tensor tympani heeft dus geen antagonisten; de spier, die men vroeger als zoodanig beschouwde (laxator tympani), is eenvoudig een band. Maar ook nog langs een anderen weg kan het trommelvlies sterker gespannen worden, als zich namelijk bij de gegeven omstandigheden nog een verschil in de luchtdrukking op beide ziiden van het trommelvlies (in de trommelholte en in den uitwendigen gehoorgang) voegt. Gewoonlijk is de drukking der lucht aan we£erszijden geljjk, omdat ook in de trommelholte, die door de tuba Eustachii met de keelholte in gemeenschap staat, de drukking van de atmosfeer zich doet gelden. Doch door eene krachtige uitademing, waarbiji mond- en neusholte gesloten moeten zijn (uitsnuiten), kan er lucht in de trommel- holte gedreven, door eene sterke inademing onder gelijke om- standigheden uitgezogen worden. In het eerste geval wordt het trommelvlies naar buiten, in het laatste naar binnen ge- dreven, in beide derhalve sterker gespannen. Behalve dat hier eene accommodatie voor hoogere toonen ontstaat, is eene oogen- blikkelijike hardhoorigheid daarvan het gevolg. Aanhoudende hardhoorigheid ontstaat, als door eene verstopping van de tuba de luchtdrukking in de trommelholte van hare norma afwijkt; de kwaal kan opgeheven worden als men de tuba weder open maakt (door er van den ondersten neusgang uit een katheter in te brengen). De laagste toonen die men nog kan waarnemen worden op 40, de hoogste nagenoeg op 16000 trillingen in de seconde geschat; het is evenwel twijfelachtig, of deze grenzen door het trommelvlies dan wel door het per- ceptievermogen van de gehoorzenuw bepaald worden. De grenzen zijn bij de verschillende menschen ongelijk; zoo kunnen velen zeer hooge, doch an- deren nog hoorbare toonen, b.v. het sjirpen van het krekeltje, niet meer waarnemen. Over de trillingsvormen van het trommelvlies vergel. tevens beneden, Geleiding door de trommelholte. De trillingen van het trommelvlies worden verder voort- geleid door de keten der gehoorbeentjes, welke alleen schijnen bestemd te zijn om de trillingen van het trommelvlies naar het vVlies van het eironde venster over te brengen. Daarom zijn z) bij de vogels en geschubde amphibiön door een enkel staaf- vormig gehoorbeentje (columella) vervangen. Bij den mensch 300 GELEIDING DOOR DE TROMMELHOLTE. zijn nu de beide tegenovergestelde vliezen niet door eene een- voudige staaf, maar door een gebroken hefboom, die uit drie beenderen bestaat, verbonden, waarvan de draaijingsas de as die door hamer en aanbeeld gaat (a in de figuur) is. De pjltjes in de figuur geven eene duidelijke voor- stelllng van de wijze waarop het vlies van het eironde venster met het trommelvlies in den- zelfden zin moet medetrillen. De verbinding van den gebroken hefboom met het vlies van het eironde venster heeft niet, zooals met het trommelvlies, door een straalsgewijs ingeschoven arm plaats, maar door eene centraal daarin geplaatste plaat, de trede van den stijgbeugel; zijj is zoo groot, dat er aan den rand slechts een ringvormig stuk van het vlies vrij blijft; of om ons naauwkeurig uit te drukken, de wand van de perilymphe, die aan het trillen moet komen, bestaat bij ge- volg uit eene beenen plaat, die door middel van een ring- vormig vlies beweegbaar en stevig in het eironde venster gevat is. De gewrichten tusschen de afzonderlijke beentjes, met name het zeer bewegelijke tusschen aanbeeld en stijg- beugel, dienen waarschijnljk, om de onderlinge verschuiving van deze bij de trillingen en veranderingen in den stand van het trommelvlies mogelijk te maken; deze verschuiving komt vooral daardoor tot stand, dat de stijgbeugel krachtens de aan- hechting van zijne trede alleen in de rigting van zijne weinig bewegelijke lengteas kan trıllen. Tot een beter begrip van hetgeen hier boven is gezegd, dienen de volgende opgaven over vorm en stand der sehoorbeentjes, die men zich sche- matisch moet voorstellen. Men kan zich hamer en aanbeeld denken als twee gebroken hefboomen, die nagenoeg regthoekig op elkander staan en onderling door twee dikke uitsteeksels aan den top van de hoeken (hals en hoofd van den hamer, ligehaam van het aanbeeld) met elkander in eene een weinig bewegelijke verbinding staan. (Het gewricht is zadelvormig ; het ligchaam van het aanbeeld omvat de convex-concave gewrichtsvlakte aan den hals van den hamer). Alle vier beenen liggen bijna in een vlak; twee daarvan loopen evenwijdig digt naast elkander, namelijk het handvatsel van den hamer dat in het trommelvlies steekt, en het lange uitsteeksel van het aanbeeld, welk laatste een weinig uit het vlak van de drie andere verscho- ven is; de beide overige beenen, die derhalve in eene regte lijn moeten vallen, verloopen naar tegenovergestelde zijden en vormen de as, om welke beide beenderen gemeenschappelijk kunnen draaijen. Dit is het lange uit- steeksel (processus Folii) van den hamer en het korte uitsteeksel van het aanbeeld; het eerste is in de fissura Glaseri door eene elastieke bandmassa, het laatste aan den tegenovergelegen (achtersten) wand van de trommelholte insgelijks door een bandje, voor draaibewegingen vatbaar, bevestigd. De as gaat dus nagenoeg horizontaal van- voren naar achter en ligt nafuurlgE bijna op dezelfde hoogte als de bovenste rand van het trommelvlies, vermits immers het handvatsel van den hamer van boven uit in het trommelvlies is geschoven. Elke draaijiing om deze as moet het trommelvlies naar binnen of buiten bewegen; omgekeerd moet elke beweging van het trommelvlies naar binnen of buiten, dus elke transversale trillıng daarvan, beide beende- ven om hunne as bewegen en dus ook het lange uitsteeksel van het aan- beeld altijd evenwijdig aan den straal van het trommelvlies verplaatsen. Het GELEIDING DOOR DEN DOOLHOF. 301 lange uitsteeksel van het aanbeeld draagt nu aan zijn uiteinde, d. i. een wei- nig naar binnen van het midden van het trommelvlies, door middel van zijne apophyse (ossiculum lenticulare Sylvii) den stijgbeugel, welke naar boven en binnen tegen het eironde venster gekeerd is. Uit deze ontleedkundige verhoudingen volgen eenvoudig de boven beschreven totaalbewegingen. — De kleine spier (m. Geleiding door den doolhof. In de perilymphe brengen de stooten van de trede van den stijgbeugel buigingsgolven voort, d.i. de perilymphe wijkt bij elken stoot in hare geheele massa uit, doordien het de me£- gevende plaats van den doolhofwand, het vlies van de fenestra rotunda, naar buiten in het trommelvlies naar voren welft. (Ware de perilymphe overal door stijve wanden omgeven, dan zou elke stoot der trede van den stijgbeugel grootendeels teruggekaatst worden; slechts een onberekenbaar klein gedeelte van de levende kracht zou zich in den vorm van verdigtings- en verdunningsgolven door de, bijna niet voor zamendrukking vatbare, perilymphe voortplanten).. Welke weg intusschen door de buigingsgolf of door den kleinen stroom, welke door elken stoot van den stijgbeugel in de perilymphe ontstaat, gevolgd wordt, of hij al zijn deelen gelijkmatig in beweging brengt, enz., — daarover kunnen wi) bij den zamengestelden vorm van het labyrinth slechts vermoedens opperen. Het naauwkeu- rigst is het laatste gedeelte van den weg, namelijk dat het- welk door het slakkenhuis wordt afgelegd, bekend. De golf treedt daarin van den voorhof door de apertura scalae vestibuli binnen, doorloopt den bovensten gang van het slak- kenhuis (scala vestibuli) tot aan het dak, gaat van daar in den ondersten spiraalgang (scala tympani) en loopt door dezen heen tot aan zijn einde, namelijk tot aan de fenestra rotunda; reeds op den weg door de scala vestibuli heeft er intusschen hoogst- waarschijnljk een gedeeltelijke overgang plaats in de scala tym- pani door het vliezige gedeelte van het tusschenschot (lamina spiralis membranacea) heen. — Veel moeijelijker te begrijpen is de weg in den voorhof en in de halfeirkelvormige kanalen. Het natuurlijkst schijnt het aan te nemen, dat de golf zich in den voorhof verdeelt, en door elk halfeirkelvormig kanaal een tak afgeeft, alle deelen van de golf vereenigen zich alsdan weder in den voorhof, om naar het slakkenhuis verder te gaan. 302 OPWEKKING VAN DE EINDORGANEN Op den weg door den voorhof zou de golf de zakjes, op dien door de kanalen de cristae van de ampullae doen bewegen. Men zou in die gevallen de beteekenis van de kanalen daarin moeten zoeken, dat zij over ’t algemeen de beweging van de eristae der ampullae mogelijk maken; want in eene holte, die blind eindigt, zou de golf in het geheel niet binnendringen, maar teruggekaatst worden. Deze verklaring is evenwel volstrekt niet bevredigend. Naar hetgeen wij tot nu toe gezegd hebben, is de beteekenis van de luchthoudende trommelholte duidelijk: zij geeft namelijk eene vrije speelruimte aan de trillingen van het trommelvlies en van de gehoorbeentjes, en zorgt tevens dat het vlies van de fenestra rotunda voldoende kan uitwijken ; — even duidelijk wordt nu tevens de beteekenis van de tuba Eustachii, om de druk- king der lucht in de trommelholte met die van den atmosfeer in evenwigt te stellen (zie bladz. 298 en volg.). De bewering, dat de tuba hoofdzakelijk zou dienen om de eigen stem te hooren, houdt geen steek. Hooren. Opwekking van de eindorganen der gehoorzenuw. De bewegingen van de perilymphe, die op den vliezi- gen doolhof en de lamina spiralis membranacea zijn overge- bragt, wekken de hier aanwezige uiteinden van de gehoorzenuw op, en brengen daardoor gehoorgewaarwordingen voort. Ter- wijl bij de meeste andere zintuigsorganen, b. v. bij dat van het gezigt, de opwekking van de zenuweindorganen, geheel onbegrijpelijk is, meent men dat zij bij de uiteinden van de gehoorzenuw, evenals bij de tastorganen, aan eene werktuige- like opwekking moet toegeschreven worden. Deze voorstelling wordt voornamelijk begunstigd door de aanwezigheid van de otolithen, zeer kleine kristallen van koolzuren kalk (in den vorm van arragoniet) aan de uiteinden van de gehoorzenuw in de voorhofzakjes, die men „werktuigelijke tetanisatietoestellen”’ heeft genoemd. Dat de otolithen een wezenlijk aandeel hebben aan de opwekking van de gehoorzenuw, maakt men hieruit op dat zij zeer standvastig in de gehoororganen van het ge- heele dierenrijk, zelfs bij de lagere klassen voorkomen, nu eens in den vorm van fijne kristallen, zooals bij den mensch, dan eens als een enkel groot ligchaam. Over de eindorganen der gehoorzenuw zijn de volgende daadzaken bekend. 1. Zenuwuiteinden in de ampullae en voorhofzakjes. In de ampullae komen de zenuwuiteinden in een geelachtige, halfeirkelvormige aequatoriale crista [de erista acustica van SCHULTZE], een verdikking van het vliezige labyrinth (SCARPA , STEIFENSAND, M. SCHULTZE). Naar on- derzoekingen bij den rog (m. ScHuLTzE) komt de structuur van deze crista op het volgende neer: Het enkelvoudige epithelium der ampulla verheft zich DER GEHOORZENUW. ® 303 op het kamvormig verdikte harde bindweefsel tot eene dikke, wrongvormige uit veel lagen bestaande massa, waarop in den vorm van pallissaden fijne stijve haartjes staan, die bijna den tegenovergestelden wand der ampulla be- reiken. Nadat de zenuwvezels aan de grens van het bindweefsel plotseling hare scheede hebben verloren, vertakken zij zich in de epitheliale massa als naakte ascilinders in zeer fijne takjes. Men onderscheidt in de cellen van de epitheliale laag: a. cilindrische, kernhoudende epitheliumcellen in verschei- dene lagen, die in de onderste („basaalcellen”) een meer piramidalen en spitsen vorm hebben; b. spoelvormige cellen [Fadenzelle van scuuLTze] met twee fijne uitloopers, waarvan de een [staafjesvormige] naar de oppervlakte gaat en daar schijnt te eindigen, en de andere [uit fijne fibrillen bestaande] die dikwijls varikeus is (deze varicositeiten zijn kunstprodukten, SCHULTZE) naar de basis gerigt is, zonder dat men hem tot zijn uiteinde kan volgen; deze vezels en cellen zouden, volgens sommigen, zenuwelementen en de uitein- den van de vertakte ascilinders zijn; c. rondachtige blaasvormige ligchaamp- jes in de bovenste laag, of ook met een steel uitstekende, op elk waarvan een haartje zit, waarvan wij reeds gesproken hebben en dat boven het epithelium uitsteekt. — Volgens onderzoekingen bij visschen zijn de zenuwuiteinden in de voorhofzakjes insgelijks bevat in eene halfeirkelvormige, maar minder ver- hevene crista; in deze komen dezelfde elementen voor als in de cristae van de ampullae, de haartjes en blaasvormige ligehaampjes, waarop deze zitten uitgezonderd. In plaats daarvan komt hier de otolieth voor, welke juist gelegen is tegen den binnenwand van den zak aan de vlakte, waarop de erista zit; de otolieth bezit een sleuf voor de crista. Hij bestaat uit een hard of breiachtig conglomeraat van prismatische staafjes (KRIEGER) en drijft zon- der aanhechtingspunten in de taaije, het zakje opvullende vloeistof (endo- lymphe), die veel gelijkenis oplevert met het corpus vitreum (M. SCHULTZE). Hier en daar komen somwijlen korte haartjes voor, en wel däär, waar de otolieth niet volkomen juist tegen genoemden wand is gelegen. 2. Zenuwuiteinden in de lamina spiralis membranacea eochleae (orgaan van corTI). De vezels van den n. cochleae treden het slakkenhuis in de beenige as [modiolus] binnen, komen uit deze in de ra- diaal geplaatste kanaaltjes, die de lamina spiralis ossea doorboren, zoodat zii zich in den vorm van een spiraalsgewijze opgewonden waaijer van den stam in de as loswikkelen. Uit de kanaaltjes komen zij in het spiraalvor- mig kanaal, dat van onder door de lamina membranacea of beter gezegd door de membrana basilaris laminae membranaceae ab (vervolg van het been- vlies der lamina ossea tot aan den tegenovergelegen wand van het slakken- huis) en van boven door de membrana tectoria cd, die aan de eerste even- wijdig is, begrensd wordt; dit kanaal is met een weeke massa gevuld. Daarin komen zoowel de zenuwuiteinden voor, als ook zekere apparaten, die daarmede in verbinding staan. De laatsten, de „tanden der tweede rij *) van corTI hebben volgens de tegenwoordige, veel eenvoudiger voorstelling den volgenden bouw (m. scHuLTze); Van de plaats, waar de onderste beenige kam in de membrana basilaris ab overgaat ontspringen digt naast elkander smalle plaatjes ef (twee aan twee in een tusschenruimte tusschen twee uitmondingen der kanaaltjes), die S vormig gekromd zich boven het vlak van de m. basilaris verheffen, en van boven in een kort horizontaal . stuk fg overgaan; daaraan hechten zich overeenkomstige horizontale stuk- jes gh vast, die op hunne beurt in plaatjes hi overgaan, welke even als ef gekromd, doch anders gerigt zijn; de laatsten ziin op de membrana basi- laris bevestigd ; voor twee van de laat- sten ontmoet men drie van de eersten. De eersten geven van hunne gewrichts- %* . ‚„tanden der eerste rij” worden door CORTI de digt op elkander staande lang- werpige uitsteeksels genoemd van de bovenste beenige kam c der lamina ossea, waarvan het dekblad van de lamina spiralis ontspringt. [Men onderscheidt ook nog „schijnbare tanden (corRTı),” die aan de b X van de habenula denticulata voorkomen]. 2 a ee s 304 OPWEKK“ VAN DE EINDORG. DER GEHOORZENUW. stukken [coni articulares] buitendien naar beneden in de rigting van de membrana basilaris korte plaatjes k af, de laatsten insgelijks van hunne ge- wrichtsstukken horizontaal naar buiten kleine lepelvormige uitsteeksels I. — De zenuwvezels n verliezen, als zij uit de kanaaltjes komen, even als die der ampullae .(zie boven) hare scheeden, erloopen als naakte (dikwijls varikeuse) ascilinders loodregt naar de rigting van de plaatjes, evenwijdig aan den rand van de lamina ossea, en eindigen in cellen, waarvan altijd eene in den hoek fe b tusschen een plaatje en de membrana basilaris, en een andere in den hoek hfk tusschen de gewrichtsstukken en de naar on- der gaande plaatjes vastgeklemd is f). In alle organen van het inwendig oor bezitten de zenuw- uiteinden dus apparaten, die hunne werktuigelijke opwekking schijnen te begunstigen: in de ampullae hebben wij de haartjes welke, als zij door de doorgaande watergolf in beweging zijn gebragt, met hunne basaalblazen de zenuwuiteinden kunnen doen schudden; in de voorhofzakjes bevinden zich de otolithen, welke, zeer naauw op de zenuwuiteinden gelegen, bij de ge- ringste schudding tegen gene moeten aanstooten ; eindelijk vindt men in het slakkenhuis de rijen van tanden, waarvan de veer- vormige op- en neergaande beweging telkenmale op de inge- klemde zenuwcellen eene drukking moet uitoefenen. Evenwel zijn alle onderzoekingen nog te gebrekkig en te onzeker *), om in dergelijke voorstellingen veel vertrouwen te kunnen stellen. Nog gebrekkiger is onze kennis aangaande de bijzondere verrigting van de verschillende eindorganen, dus van de ver- schillende deelen van den doolhof. Vroeger meende men (RE. H. WEBER) dat het slakkenhuis hoofdzakelijk diende om de gehoors- indrukken, die door geleiding door de beenderen tot stand komen, te doen waarnemen; deze meening was op de valsche veronderstelling gegrond, dat de zenuwuiteinden van het slak- kenhuis op de lamina ossea zouden voorkomen. Zij wordt tegenwoordig voldoende weerlegd door de ontdekking van het orgaan van cortı en door het ontbreken van het slakkenhuis bij dieren, die alleen door eene geleiding door de beenderen kunnen hooren, zooals bij de visschen. Door de regelmatige rangschikking van de tanden van corrı, waardoor de watergolf als over de toetsen van een klavier heenloopt, heeft de hypothese iets aannemelijks, dat elke toets, elke tand in zekere mate voor een toon van eene bepaalde hoogte gestemd zou zijn, en dus alleen door de aan haar beantwoordende golf aangeslagen zou worden (HELMHOLTZ), zoodat het slakkenhuis bestemd zou zijn tot het waarnemen van de toonhoogte, de overige organen van het labyrinth daarentegen alleen tot het waarnemen van geluid +) [Om een duidelijk begrip te krijgen van den ingewikkelden bouw van het slakken- huis in het algemeen en het corTT’sche orgaan in het bijzonder, dienen de werken over his- tologie nageslagen te worden; zie o. a. KÖLLIKER, Handb. der Gewebelehre des Menschen. 3e Auflage, 663 sqg]. w f: *%) Zoo werden Te weder (HARTMANN) de vertakte uiteinden van den ascilinder in de ampullae en zakjes ontkend, en in de plaats daarvan, gelijk vroeger, de lisvormige ombuigingen van de vezels weder aangenomen. VERSCHILLENDE SOORTEN V. GELUIDSGEWAARWORDINGEN. 8305 over het algemeen, met name van geruischen. De waarschijn- lijkheid van deze hypothese, welke volkomen analoog ıs aan die welke wij bij het gezigtsorgaan hebben besproken (bladz. 273— 274) zal beneden aangetoond worden. Verschillende soorten van geluids- gewaarwordingen. De opwekking van de eindorganen der gehoorzenuw door de golfbewegingen van de perilymphe, zoowel als elke andere wil- lekeurige opwekking van vezels van den n. acusticus, brengt een geluidsgewaarwording tot stand. De hoogte (elongatie) der golven bepaalt de sterkte van het hooren, terwijl de lengte der golven, of het getal der trillingen in een gegeven tijd de hoogte van den gehoorden toon bepaalt. De omvang van het gehoorvermogen met betrekking tot de hoogte is zeer aan- merkeliik, en de grenzen, die wij bladz. 299 hebben opgegeven, berusten waarschijjnljk geenszins op de opwekking van de ge- hoorzenuw, maar op het trillingsvermogen van de organen die het geluid aanvoeren, b. v. het trommelvlies. Doch zelfs het interval tusschen de daar ter plaatse opgegeven laagste (40 trillingen) en hoogste (16000 trillingen) toonen bedraagt onge- veer 7 octaven, terwijjl het interval tusschen de buitenste zigtbare roode en violette stralen, als men dit op eene ana- loge wijze berekent, nog niet En octaaf bedraagt. In den regel evenwel zijn enkelvoudige toonen geen voor- werp der geluidsgewaarwordingen, even als men gewoonlijk geen enkelvoudige kleuren van het spectrum, maar gemengde kleuren ziet. De gewone geluiden zijn klanken of gerui- schen. Wij hebben reeds vroeger gesproken (bladz. 217 en volg.) over het wezen der klanken en de wijze om ze in enkelvoudige toonen te ontleden. Enkelvoudige toonen kunnen slechts kunst- matig voortgebragt worden, en wel, als men een resonator, die op een partiaaltoon van een klank gestemd is, door den klank geljktijjdig doet geluid geven, b. v. een der resonatoren, die op bladz. 218 vermeld zijn, of de resoneerbuizen bladz. 227, of een snaar van het monochordium, waarop men een klinkende stemvork 200 lang verschuift, tot dat eene snaarlengte getroffen is, waarvan de eigentoon (het trillen der snaar in knoopen voorondersteld zijnde) met een partiaaltoon van den klank der stemvork overeenkomt (HELMHOLTZ). _. Worden nu twee verschillende enkelvoudige toonen gelijk- tijdig aangegeven, dan openbaren zich, bij eene zekere sterkte daarvan, wederkeerige stoornissen in hunne golfstelsels, waar- door in de middenstoffen die het geluid geleiden, b. v. in de 20 306 VERSCHILLENDE SOORTEN VAN lucht, nieuwe trillingen ontstaan, en wel zoodanige, waarvan het aantal trillingen aan het verschil, en andere, waar- van het aantal trıllingen aan de som van beide primaire trillingsaantallen geljk is. Ofschoon nu in dit geval slechts een resulterend golfstelsel het oor treft, en onveranderd door de het geluid geleidende middenstoffen naar de eindtoestellen der zenuw gebragt wordt, worden evenwel bij eene voldoende sterkte vier afzonderlijike toonen geljktjdig ge- hoord, de beide primaire en twee combinatietoonen: een lagere en een hoogere combinatietoon ®). Wordt verder een klank aangegeven, dan wordt deze in zijine specifieke zamenstelling onderscheiden (hetgeen men te kennen geeft dat men den hoofdtoon in een specifiek timbre hoort, zie bladz. 217—218). Buitendien echter kan men zelfs elken afzonderlijken partiaaltoon van den klank onderschei- den, zelfs zonder bijzondere oefening, als men hem slechts onmiddelljk voor dat de klank geluid geeft afzonderlijk heeft aangegeven (HELMHOLTZ). 