title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu ben ik van hem vandaan gekomen met eenige geschilderde studies en een paar aquarellen. Natuurlijk zijn dat geen meester- stukken, maar toch ik geloof waarlijk dat er iets gezonds en werkelijks in zit, meer althans dan in hetgeen ik tot nu toe maakte. En dus reken ik nu te zijn aan ’t begin om iets serieus te maken. En daar ik nu over een paar technische ressources meer kan beschikken, n.l. verf en penseel, zoo zijn de dingen als ’t wäre weer nieuw. Maar — nu moeten wij dat in praktijk gaan brengen. En dan is het eerste, dat ik een vertrek moet vinden groot genoeg om een be- hoorlijke distantie te kunnen in acht nemen. Mauve zei mij dadelijk toen hij mijn studies zag: ,,ge zit te dicht op Uw model”. Daardoor wordt het in veel gevallen zoo goed als onmogelijk de noodige afmetingen voor de proportie goed te nemen, en dus dat is zeker een van de eerste dingen waarop ik letten moet. Nu moet ik zien een groot vertrek ergens te huren, ’t zij een kamer, ’t zij een loods. En dat zal zoo enorm duur niet zijn. Een arbeidershuisje doet hier te lande f 30 per jaar huur, dus dunkt me voor een vertrek, dat dubbel zoo groot is als die arbeiders- woning f 60 b.v. En dat is niet onoverkomelijk. Ik heb reeds 310 eene loods gezien, doch aan die zijn wel wat al te veel inconve- nienten vooral in den wintertijd. Doch althans als ’t wat zachter weer is zou ik daar kunnen werken. En verder zijn geloof ik hier in Brabant, niet alleen te Etten maar ook nog wel op andere dorpen, als er hier bezwaren mochten opdokken, modellen te vinden. Evenwel ofschoon ik erg veel van Brabant houd, zoo heb ik toch ook gevoel voor andere figuren dan de Brabantsche boerentypen. Zoo vond ik Scheveningen weer onuitsprekelijk mooi. Maar ik ben nu eenmaal hier en het komt hier allicht goedkooper uit. Echter heb ik bepaald afgesproken met Mauve, dat ik al mijn best zal doen om een goed atelier te vinden, en verder moet ik nu betere verf en beter papier gebruiken. Evenwel is voor studies en krabbels het papier Ingres uitmun- tend. En ’t komt veel goedkooper uit zelf daarvan schetsboeken van allerlei formaat te maken, dan die schetsboeken gemaakt te koopen. Ik heb nog eenigen voorraad papier Ingres, doch als gij de be- wuste Studie terugzendt, en ge kunt er weer wat van diezelfde soort bij zenden, zult ge mij erg veel plezier doen. Maar geen spierwit, maar zoo van die kleur van ongebleekt linnen, geen koude tinten. Theo wat is toon en kleur een groot ding. En wie er geen gevoel voor leert hebben, wat zou hij ver van ’t leven afblijven. Mauve heeft mij zooveel dingen leeren inzien die ik vroeger niet zag, en ’t geen hij mij gezegd heeft, zal ik U bij gelegenheid wel eens probeeren over te verteilen, want misschien kunnen er nog wel een of twee dingen zijn die ook gij niet goed ziet. Enfin we zullen het nog wel eens over artistieke kwesties hebben samen, hoop ik. En gij kunt niet denken wat een gevoel van verlossing ik begin te voelen, als ik denk aan dingen die Mauve mij ook gezegd heeft omtrent .het verdienen. Denk eens hoe ik jaren lang gescharreld heb altijd in een soort faHsse Position. En nu, nu komt er een schemering van echt licht. Ik wenschte wel dat gij de twee aquarellen, die ik nu heb mee- gebracht eens zaagt, want gij zoudt zien dat het aquarellen zijn ' net als andere aquarellen. Er mögen nog veel imperfecties in zijn, que soit, ik wil graag de eerste zijn om te zeggen dat ik er zelf nog zeer ontevreden over ben, maar toch het is iets anders dan ik tot nu toe heb gemaakt, en het ziet er frisscher en gezonder uit, maar dat neemt niet weg dat het nog veel frisscher en ge- zonder 'moet worden, maar niet in eens kan men wat men wil. Dat gaat geleidelijk. Nu heb ik die paar teekeningen echter zelf noodig om ’t geen ik nu hier maken zal er bij te vergelijken, want ik moet ze minstens ZOO hoog opvoeren, als wat ik bij Mauve maakte. Maar ofschoon M. mij zegt dat als ik nog een paar maanden hier gescharreld heb, en dan nog eens b.v. in Maart bij hem terug zal zijn geweest, ik geregeld verkoopbare teekeningen zal maken, zoo zit ik nu nog in een vrij moeilijke periode. De uit- gaven van model, atelier, teeken- en schilderbehoeften vermeer- deren, en de Verdiensten zijn er nog niet. Weliswaar heeft Pa gezegd dat ik niet bang hoefde te zijn voor de onvermijdelijke kosten, en Pa is in zijn schik met hetgeen Mauve zelf hem gezegd heeft, en ook met de studies en teekenin- gen die ik terugbracht. Maar ik vind het toch bitter en bitter miserabel dat Pa er door schade zou leiden. Wij hopen natuurlijk wel dat het later terecht komt, maar toch het weegt mij zwaar op ’t hart. Want sedert ik hier ben heeft Pa werkelijk niet aan mij verdiend en meer dan eens b.v. een jas of broek gekocht, die ik eigenlijk liever niet gehad had ofschoon ik ’t wel noodig had, maar Pa mag er geen schade bij hebben. Te meer als de be- wuste jas of broek niet past en maar half of niet doeltreffend is. Enfin al weer petite misere de la vie humaine. Nu vind ik het bovendien zooals ik U reeds vroeger zeide, vreeselijk beroerd om niet precies vrij te zijn, want ofschoon Pa mij niet letterlijk van iederen cent rekenschap vraagt, zoo weet hij toch altijd precies waarvoor en hoeveel ik uitgeef. En nu ofschoon ik des- noods geen geheimen heb, zoo is ’t mij toch niet aangenaam dat men mij in de kaart kan kijken, desnoods zijn zelfs mijn ge- heimen geen geheimen voor degenen, voor wie ik Sympathie heb. Doch Pa is niet de man voor wie ik gevoelen kan wat ik b.v. voor U of voor Mauve gevoel. Ik houd wel degelijk van Pa, maar ’t is weer een heel ander soort van Sympathie dan die voor U of voor Mauve. Pa kan niet met mij meeleven en mee gevoelen, en ik kan mij niet inwerken in het systeem van Pa, — daarin krijg ik het te benauwd — ik zou er in stikken. Ik lees ook wel eens in den Bijbel net zoo goed als ik soms in Michelet of Balzac lees of Eliot, doch in den Bijbel zie ik weer heel andere dingen dan Pa, en 312 ’r geen Pa er uithaalt volgens een akademisch maniertje dat kan ik er volstrekt niet in vinden. Pa en Moe hebben sedert Ds. ten Kate de Faust van Goethe ver- taald heeft, dat boek eens gelezen, want nu een dominee het vertaald heeft, zal het toch wel niet al te onzedelijk (???? qu’est- ce que c’est que qa) zijn. Doch zij zien er niets anders in, dan de rampzalige gevolgen van eene onkiesche liefde. En zij begrijpen de Bijbel zeker evenmin. Neem nu Mauve b.v. als die iets leest, dat diep is, dan zegt hij maar zoo dadelijk niet, die man bedoelt dit of dat. Want de poezie is zoo diep en intangible, dat men alles maar zoo niet systematisch definieeren kan, maar Mauve heeft een fijn gevoel, en zie dat gevoel vind ik zoo- veel meer waard dan het definieeren en critiseeren. En ook als ik lees, en eigenlijk lees ik zooveel niet, en dan nog maar ander- halven schrijver, — een paar mannen, die ik zoo toevallig heb gevonden, dan doe ik dat om^dat zij de dingen breeder, en milder, en met meer liefde bekijken dan ik, en de werkelijkheid beter kennen, en om dus van hen iets te leeren; maar al dat geleuter over goed en kwaad, zedelijkheid en onzedelijkheid, daar geef ik eigenlijk zoo weinig om. Want waarachtig ’t is me onmogelijk altijd maar te weten wat goed, wat kwaad, wat zedelijk, wat onzedelijk is. De zedelijkheid of onzedelijkheid brengt mij zoo onwillekeurig op K. Ah ! ik had U dan geschreven dat het hoe langer hoe minder Op aardbeien eten in de lente begon te gelijken, nu dat is dan ook ZOO, mocht ik in herhaling vervallen vergeef het mij, maar ik weet niet of ik U al precies geschreven heb wat ik te Amsterdam ondervond. Ik ging daar dan heen, denkende wie weet of het ,,neen, nooit nimmer” niet aan ’t ontdooien is, het is zulk zacht weer. En op een zekeren avond dus scharrelde ik de Keizersgracht längs, zoekende waar het huis was, en vond het dan ook. En ik beide natuurlijk aan en hoorde de familie was nog aan tafel. Mäar toen hoorde ik, ik kon wel binnenkomen. Maar daar waren ze allen, behalve K. En ze hadden elk een bord voor zieh maar er was geen bord te veel, deze kleine bijzonderheid viel mij in ' ’t Oog^. Men wilde mij in den waan brengen dat K. er niet was en had haar bord weggenomen, doch ik wist dat zij er was, ik vond dat zoo iets van een comedie of spelletje. Na eenigen tijd vroeg ik: (na een paar gewone praatjes en goedendag zeggen) 313 ,,maar waar is K. ”? Toen repeteerde Oom S. mijn vraag, zeggende tot zijn vrouw: moeder waar is K.? En moeder de vrouw zeide: ,,K. is uit”. En toen vroeg ik voorloopig niet verder, en praatte wat over de tentoonstelling op Arti enz. Nu maar na ’t eten verdwenen de anderen, en Oom S. en deszelfs eega en de onderhavige persoon bleven alleen en zetten zieh in postuur. Oom S. nam het woord als priester en vader, en zei dat hij juist een onderhavigen brief had zullen sturen aan den onderhavigen persoon, en hij zou dien brief voorlezen. — Evenwel vroeg ik eerst opnieuw; ,,waar is K. ”? (want ik wist dat ze in stad was). Toen zegt Oom S. : ,,K. heeft het huis verlaten zoodra zij hoorde dat gij daar waart”. Nu ken ik sommige dingen in haar, en ik moet U verklären dat ik toen niet wist, en nu nog niet weet met zekerheid, of haar koelheid en ruwheid een goed of een siecht teeken is. Zooveel weet ik, dat ik haar nooit tegen een ander dan mij zoo schijnbaar of wer- kelijk koel, en bar, en ruw heb gezien. Ik zei dus daar niet veel Op, en bleef dood kalm. Laat mij dien brief maar eens hooren, zei ik, of niet hooren, ’t kan me anders niet veel schelen. Toen kwam het epistel. Het geschrift was weleerwaard en zeer geleerd, er stond eigenlijk niets in dan dat ik verzocht werd mijn correspondentie te staken, en den raad werd mij gegeven energieke pogingen in ’t werk te stellen om de zaak uit mijn hoofd te zetten. Eindelijk was de lezing van den brief uit, ik had net een gevoel of ik in de kerk den dominee, na wat op en neer steigeren met zijn stem, amen hoorde zeggen, het liet me even koel als een gewone preek. En toen begon ik, en zei zoo bedaard en beleefd als ik kon, nu ja op deze wijze had ik al erg dikwijls hooren redeneeren, — maar nu verder — et apres ga? Maar toen keek Oom S. op, ja hij scheen eenigszins in consternatie, dat ik niet ten volle overtuigd was dat de uiterste grens van het menschelijk denk- en gevoelsvermogen daar eindigde. Er was dan volgens hem geen ,,et apres ga” meer mogelijk. Zoo gingen we door, en nu en dan kwam er een woordje van tante M. bij, en ik werd wat warm en ik sloeg maar eens door. En oom S. sloeg ook door, zoover als een dominee door slaan kan. En ofschoon hij niet precies zei ,,god verdom je” ZOO zou toch een ander dan een dominee in de stemming van Oom S. zieh zoo hebben uitgedrukt. Maar gij weet dat en van Pa en van Oom S. ik op .mijn manier 314 houd, en ik laveerde wat, en heb wat gegeven en genomen, zoo- dat Op ’t eind van den avond zij mij zeiden, dat als ik bij hen logeeren wilde ik het doen kon, toen zei ik: dank je wel, als K. het huis uitloopt als ik kom, dan vind ik dat niet het moment om hier te logeeren, ik ga naar mijn logement. En toen vroegen ze: waar logeert ge? ik zei, ik weet het nog niet, en toen stonden Oom en Tante er op, ze zouden me dan zelf naar een goed en goedkoop logement brengen. En och heer! die twee oudjes gingen met me mee door de koude, mistige, slikkerige straten, en werkelijk ze wezen me een heel goed logement en zeer goed- koop. Ik wou volstrekt niet dat ze meegingen en zij wilden vol- strekt ’t mij wijzen. En zie ik vond daar iets menschelijks in, en ’t bracht me tot kalmte. Nog twee dagen bleef ik te Amsterdam, en ik sprak nog verder met Oom S., maar K. heb ik niet gezien, die verdonkere- maande zieh telkens. En ik zei dat zij wel moesten weten, dat ofschoon zij wilden dat ik de zaak als uit en geeindigd zou be- schouwen, ik voor mij dat niet doen kon. En dan zeiden zij daarop voortdurend en onwrikbaar: ,, Later zou ik dat wel beter leeren inzien ’ ’. Ik las dezer dagen Michelet: La femme, la religion et le pretre. Boeken zooals dat, zijn vol van de werkelijkheid, doch wat is werkelijker dan de werkelijkheid zelve en waarin is meer leven dan in het leven zelf? En wij, die dan ons best doen om te leven, waarom leven we niet nog veel meer! Ik liep met mijn ziel onder den arm die drie dagen te Amster- dam, ik voelde me verdomd beroerd, en die halve vriendelijkheid van Oom en Tante en al die redenaties, ik vond ze zoo zwaar op de hand. Totdat ik eindelijk mij zelven zwaar op de hand begon te vinden, en tot me zelf zei: zoudt ge soms weer melankoliek willen worden? En toen zei ik tot mijzelf: laat je toch niet overdonderen. En dat was dus op een Zondagmorgen dat ik voor ’t laatst naar Oom S. toeging en zei: hoor eens waarde Oom, als K. een engel was, dan zou ze me te hoog zijn, en ’k geloof niet ik op een Engel verlief d zou blijven. Was ze een duivel, ik zou niet met haar te /maken willen hebben. In ’t onderhavige geval zie ik in haar een echte vrouw, met vrouwelijke passies en grillen, en ik houd enorm veel van haar, en dat is nu eenmaal zoo en ik ben daar blij om. Zoolang zij geen Engel of Duivel wordt, dan is ’t onderhavige geval niet uit. En Oom S. wou daar niet heel veel op zeggen en sprak zelf over vrouwelijke passies, ik weet niet recht wat hij zeide er van, en toen ging hij naar de kerk. Geen wonder dat men aldaar verstokt en versteent, ik weet dat door eigen ervaring. En dus wat betreft uw onderhavige broeder, die wilde zieh niet laten overdonderen, maar dat neemt niet weg dat hij een gevoel had van overdondering, een gevoel net alsof hij te lang tegen zoo’n kouden, harden, gewitten kerkmimr had gestaan. En ja, zal ik nu nog verder verteilen kerel, ’t is wat gewaagd om realist te blijven, maar Theo, Theo ge zijt toch zelf ook realist, och ver- draag mijn realisme! Ik zeide U, desnoods zijn mijn geheimen geen geheimen, nu ik neem dat woord niet terug, denk van mij wat ge wilt, en of gij goed of niet goed vindt wat ik deed, doet er minder toe. Ik ga voort — van Amsterdam ging ik eens naar Haarlem en zat heel gezellig bij ons lief zusje Willemien, en ik wandelde met haar, en ’s avonds ging ik naar ’s Hage en ik kwam om een uur of zeven bij Mauve te land. En ik zei: hoor eens Mauve, gij zoudt naar Etten zijn gekomen en zoudt beproefd hebben me min of meer in te wijden in de mys- terien van het palet, maar ik dacht, dat zou zoo maar niet in een paar dagen gaan, nu kom ik dus bij U, en als ge ’t goed vindt blijf ik een week of vier, of een week of zes, of zoo lang en zoo kort als ge wilt, en dan moeten we eens zien wat we doen kunnen. ’t Is erg brutaal van me om zooveel van U te vragen, doch enfin j ’ai l’epee dans les reins. Nu, toen zei Mauve: hebt ge wat bij U? Jawel, hier zijn een paar studies, en toen zei hij mij daar veel goeds van, veel te veel, maar tegelijk ook aanmerkingen, veel te weinig. Nu en den volgenden dag stelden wij een stilleven en hij begon met te zeggen, zoo moet ge nu je palet vasthouden. En sedert maakte ik eenige geschilderde studies en toen later twee aquarellen. Dat nu is ’t resume van ’t werken, doch het werken met de handen en het hoofd is ’t heele leven niet. Er bleef mij steeds een verkoeling in merg en been zitten n.l. in ’t merg en been van mijn ziel, door den voornoemden denkbeei- digen of ondenkbeeldigen kerkmuur. En ik wilde door dat fatale gevoel mij niet laten overdonderen zei ik dan. Toen dacht ik bij mezelf ; ik zou wel eens bij een vrouw willen zijn, ik kan niet leven zonder liefde, zonder vrouw. Ik zou geen dubbeltje geven om ’t leven, als er niet iets oneindigs was, iets dieps, iets werkelijks. Maar zei ik tot mij zelven daarop, gij zegt ,,zij en geen ander” en zoudt gij naar eene vrouw toegaan, maar dat is immers onredelijk, dat is immers tegen de logica. En mijn antwoord daarop was: wie is de baas, de logica of ik, is de logica voor mij of ben ik voor de logica, en is er geen rede en geen verstand in mijn onredelijkheid of mijn onverstand? En hetzij ik recht of onrecht Handel, ik kan niet anders, die ver- domde muur is mij te koud, ik zoek een vrouw, ik kan, ik mag, ik wil niet leven zonder liefde. Ik ben maar een mensch en wel een mensch met hartstochten, ik moet naar een vrouw, anders bevries ik, of versteen, of enfin ben overdonderd. Ik had in de gegevenen echter veel strijd in mijzelven, en in dien strijd had de overhand sommige dingen die ik omtrent physiek en Hygiene geloof, en zoo min of meer weet door bittere ervaring. Het is niet ongestraft dat men al te lang zonder vrouw zou leven. En ik geloof niet dat ’t geen sommigen God en anderen het opper- wezen, en anderen de natuur noemen, onredelijk en meedoogen • loos is, en in een woord, ik kwam tot de conclusie: ik wil eens kijken of ik geen vrouw kan vinden. En och heer, ik zocht zoo heel ver niet. Ik vond een vrouw, lang niet jong, lang niet mooi, met niets bijzonders als ge wilt, maar ge zijt misschien min of meer nieuwsgierig. Zij was nog al groot en sterk gebouwd, zij had niet precies dameshanden zooals K., maar die van een die veel werkt. Maar zij was niet grof en niet gemeen, en had iets erg vrouwelijks. Zij had iets van een leuke figuur van Chardin of Frere of misschien Jan Steen. Enfin ’t geen de Franschen noemen ,,une ouvriere”. Zij had veel zorg gehad, dat kon men zien, en het leven was er over heen gegaan, och niets gedistingueerds, niets buitengewoons, niets onalledaags. Toute, a tout äge, si eile aime et si eile est bonne, peut donner a l’homme non l’infini du moment, mais le moment de l’infini. Theo voor mij heeft dat je ne sais quoi van verwelking, dat waar het leven over heen is gegaan, zoo oneindig veel charme. Ah zij had voor mij een charme, ik zag in haar desnoods iets van Feyen Perrin, van Perrugino. Zie ik ben niet precies zoo onschuldig j. als" een bec blanc of veel minder als een kind in de wieg, ’t Is niet voor ’t eerst dat ik geen weerstand kon bieden aan dat gevoel van genegenheid, bepaald genegenheid en liefde voor die vrouwen, die de dominees zoo verdommen en uit de hoogte vanaf 317 den preekstoel veroordeelen en verachten. Ik verdom ze niet, ik veroordeel ze niet, ik veracht ze niet. Zie ik ben haast dertig jaar en zoudt ge denken, dat ik nooit de behoefte aan liefde ge- voeld heb? K. is nog ouder dan ik, zij heeft ook liefde achter zieh, maar juist daarom is zij mij liever. Zij is niet onwetend maar ik ook niet. Wil zij teren op eene oude liefde en wil zij niet van nieuwe weten, dat is haar zaak, en naarmate zij dat volhoudt en mij ontwijkt, kan ik maar niet mijn energie en mijn geestkracht in den doofpot doen om harentwil. Neen ik wil dat niet, ik heb haar lief, maar om harentwil wil ik niet bevriezen en mijn geest verlammen. En de prikkel, de vonk vuur, die wij noodig hebben, dat is liefde en niet precies mystieke liefde. Die vrouw heeft mij niet afgezet — och wie al die zusjes beschouwt als afzetsters heeft het zoo mis, en dringt zoo weinig door. Die vrouw is goed voor mij geweest, erg goed, erg best, erg lief, op welke manier dat zal ik aan mijn broer Theo zelf maar niet oververteilen, omdat ik mijn broer Theo verdenk daar zelf wel eens iets van ondervonden te hebben. — Tant mieux pour lui. Hebben we veel verteerd samen? Neen, want ik had niet veel, en ik zei haar: hoor eens, gij en ik behoeven ons niet dronken te drinken om wat voor elkaar te voelen, steek gij maar in uw zak, wat ik missen kan. En ik wou dat ik meer had kunnen mis- sen, want zij was het waard. En we hebben gepraat over allerlei, over haar leven, over haar zorg, over haar misere, over haar gezondheid, en ik had met haar een prettiger gesprek dan b.v. met mijn geleerden professoralen neef. Nu heb ik U dit een en ander verteld, eigenlijk ook omdat ge hoop ik zien zult dat ik, ofschoon misschien eenig sentiment hebbende, niet sentimenteel wil zijn op onzinnige wijs. Dat ik quand bien meme wat levenswarmte wil houden, en mijn geest beider, en mijn gestel gezond om te kunnen werken. En dat ik de liefde voor K. zoo opvat, dat ik om harentwil niet met melan- kolie aan ’t werk wil tijgen, of mij van stuk laten brengen. De dominees noemen ons zondaars, in zonde ontvangen en geboren, bah! wat vind ik dat verdomde nonsens. Is het zonde lief te hebben, behoefte aan liefde te hebben, zonder liefde het niet te kunnen uithouden? Ik vind een leven zonder liefde een zondigen toestand en een onzedelijken toestand. 318 Als ik ergens berouw^van heb, dan is het, dat ik vroeger een lijd gehad heb, dat ik mij door mystieke en theologische diepzinnig- heden heb laten verleiden om mij te veel in mijzelf terug te trekken. Daar ben ik van teruggekomen langzamerhand. Als ge ’s morgens wakker wordt en ge zijt niet alleen, en ge ziet daar in de scheme- ring een medemenschje, dat maakt de wereld zooveel gezelliger. Veel gezelliger dan stichtelijke dagboeken en gewitte kerkmuren, waarop de dominees verliefd zijn. Het was een stemmig eenvoudig kamertje waar zij woonde, met een grijs stillen toon, door het effen behangsei, en toch warm als een schilderij van Chardin; een honten vloer met een mat en een brok oud donkerrood kleed, eene gewone keukenkachel, een latafel, een groot doodeenvoudig bed, enfin het Interieur van een echte ouvriere. Ze moest den volgenden dag aan de waschtobbe staan. Juist, heel goed, met een paars jak en een zwarte rok had ik haar even charmant gevonden, als nu in een japon van bruin of roodgrijs. En ze was niet jong meer, misschien even oud als K. — en ze had een kind, ja het leven was er over heen gegaan en haar jeugd was weg, weg? — il n’y a point de vieille femme. Ah en ze was sterk en gezond — en toch niet ruw, niet gemeen. Zij die zoo vreeselijk aan distinctie hechten, kunnen zij altijd daarom ook onder- scheiden wat gedistingueerd is? Och heer! de lui zoeken het soms in de hoogte en soms in de diepte als ’t vlak bij is, ik ook nu en dan. Ik ben blij dat ik deed wat ik deed, omdat ik vind dat geen reden ter wereld mij van mijn werk moet afhouden, of oorzaak zijn dat ik mijn opgewektheid verlies. Als ik aan K. denk, ja dan zeg ik nog ,,zij en geen ander” maar die vrouwen die door de dominees veroordeeld en vervloekt wor- den, ’t is niet sedert gisteren dat ik hart voor hen heb, zij hebben zelfs betrekkelijk oudere liefde van me dan K. Als ik dikwijls moederziel alleen met mijn ziel onder den arm, half ziek en in de misere, zonder geld in mijn zak op de straat liep, dan keek ik hen na en benijdde de menschen die met haar mee konden gaan, en ik had een gevoel als wäre die arme meiden mijn zusters wat omstandigheden en levenservaring betrof. En / ziedat is een oud gevoel in mij en zit heel diep. Ik heb als jongen zelfs soms met een oneindige Sympathie en respect zelfs opgezien naar een half verwelkt vrouwengelaat, waar het op geschreven 319 ' tond als ’tware: hier is het leven in werkelijkheid overheen gegaan. Maar mijn gevoel voor K. is gansch nieuw en iets heel anders. Sans le savoir zit zij in een soort gevangenis, zij is ook arm en kan niet alles doen en laten wat zij wil, en zie zij heeft een soort resignatie en ik geloof dat dikwijls de jesuitismen van dominees en devote dames meer impressie op haar maken dan op mij, jesui- tismen, die nu eenmaal juist omdat ik eenige dessous de cartes heb leeren kennen, geen vat meer op mij hebben, maar zij hecht er aan en zou het niet kunnen verdragen dat het systeem van resignatie, en zonde, en God en weet ik wat meer, ijdelheid bleek te zijn. En ’t komt geloof ik niet bij haar op, dat God eigenlijk misschien pas begint, als we dat woord zeggen, waarmee Multatuli zijn Ge- bed van een Onwetende besluit: ,,o God, daar is geen God”. Zie die God van de dominees, ik vind hem zoo dood als een pier. Maar ben ik daarom een athei'st? De dominees beschouwen me zoo — que soit — maar zie ik heb lief, en hoe zou ik liefde kunnen voelen als ik zelf niet leefde, en anderen niet leefden, en als we dan leven, daar is iets wonders in. Noem nu dat God, of de menschelijke natuur, of wat ge wilt, maar er is een zeker iets, dat ik niet definieeren kan in een systeem, ofschoon het erg levend en wer- kelijk is, en zie dat is nu God of net zoo goed als God. En och heer ik heb K. lief om duizend redenen, maar juist omdat ik in het leven en in iets werkelijks geloof, word ik niet abstract meer als vroeger, toen ik ook ten opzichte van God en gods- dienst gedachten had zoo plus minus dergelijk als K. nu schijnt te hebben. Ik geef haar niet op, maar die crisis van zielstiijd waarin zij mogelijk is, moet zijn tijd hebben, en daar kan ik geduld mee hebben, en niets van wat zij nu zegt of doet, maakt mij boos. Maar gedurende dat hechten en zieh vastklampen van haar aan dat oude, moet ik werken en mijn geest beider houden voor ’t schilderen en teekenen en zaken. Dus ik heb gedaan wat ik ge- daan heb, uit behoefte aan levenswarmte en met het oog op hygiene. Ik vertel U dit een en ander ook daarom, dat ge niet weer opnieuw omtrent me gedachten zoudt krijgen van dat ik in een melankolieke, of abstracto diepzinnige stemming was. Integendeel ik zit meestal te scharrelen in en te denken aan verf, aquarellen maken, atelier zoeken etc. etc. Kerel als ik eens een geschikt atelier vond! 320 Nu mijn brief is lang geworden, enfin. — Ik wou soms wel dat de drie maanden tusschen nu en dat ik weer naar Mauve ga al om waren. Maar zooals ze zijn zullen ze wel goeds hebben! Schrijf gij me echter eens nu en dan, komt ge soms van den winter nog eens? En hoor eens hier, het huren van ’t atelier etc. dat doe ik of doe het niet naarmate van ’t geen Mauve ervan vindt, ik stuur hem dien plattegrond volgens afspraak, en misschien komt hij dan zelf eens kijken desnoods. Maar daar moet Pa buiten blijven, Pa is niet de man om in artistieke zaken gemengd te worden. En hoe minder of ik in zaken met Pa te maken heb, hoe beter ik het met Pa zal kunnen vinden. maar ik moet in veel dingen vrij en onaf- hankelijk zijn. Dat spreekt van zelf. Ik huiver soms als ik aan K. denk en haar zieh zie verdiepen in haar verleden en zieh vastklampen aan oude doode begrippen. Daar is iets fataals in en och zij zou er niet op verminderen als zij verander- de van gezindheid. Ik acht het bepaald mogelijk dat er reactie bij haar komt, er zit zooveel gezonds en pittigs in haar. — En dus in Maart ga ik weer naar ’s Hage en ook weer eens naar Amsterdam. Maar toen ik Amsterdam dezen keer verliet, toen zei ik toch tot mij zelf: in geen geval moogt ge melankoliek worden, en je laten over- donderen, zoodat het werken er onder lijdt, juist nu dat begint te vlotten. Aardbeien eten in de lente, ja dat is in hetleven, maar dat is maar een kort moment van ’t jaar, en nu zijn we er ver vandaan. En gij zoudt me benijden om dit of dat? Och kerel neen, want het- geen ik zoek is voor allen te vinden, voor U zelfs misschien eerder dan voor mij. En och in veel dingen ben ik zoo achterlijk en be- krompen, wist ik maar precies waar het zat en hoe ik ’t moest aanleggen om het te verbeteren, maar wij zien helaas dikwijls niet de balken in ons eigen oog. Schrijf mij maar eens spoedig en in mijn brieven moet ge maar ’t kaf van ’t koren scheiden, is er iets goeds soms in, iets waars, tant mieux, maar er is natuurlijk veel in dat onjuist is, min of meer overdreven misschien, zonder da,t-ik mij dat altijd bewust ben. Ik ben waarachtig geen geleerde, en ik ben zoo verbazend onwetend, och net als veel anderen en meer dan anderen zelfs, maar dat kan ik zelf niet peilen, en veel rnindec, dan mij zelf kan ik anderen peilen, en tast dikwijls mis. Maar al dwalende vinden wij toch soms ’t spoor, en il y a du bon en tout mouvement, (a propos ik hoorde dat Jules Breton toe- vallig zeggen, en heb dat gezegde van hem onthouden). Zeg eens, 21 321 hebt ge ooit Mauve hooren preeken?? ik heb hem verschillende dominees hooren nadoen — eens heeft hij gepreekt over de schuit van Petrus (de preek was verdeeld in 3 stukken, le zou hij die schuit gekregen of geerfd hebben, 2^ zou hij ze bij gedeelten of aandeelen zieh aangeschaft hebben, 3® zou hij ze (schrikwekkende gedachte) gestolen hebben)? Dan preekte hij verder over ,,de goede intentien des Heeren” en over ,,den Tigris en den Eufraat”. En toen deed hij Pater Bernhard na: God — God is almachtig — hij heeft de zee gemaakt, hij heeft de aarde gemaakt, en de lucht, en de sterren, en de zon, en de maan, hij kan alles — alles — alles toch — neen Hij is niet almachtig, er is een ding dat Hij niet kan. Wat is dat ding dat God almachtig niet doen kan? God almachtig kan geen zondaar verstooten Nu adieu Theo, schrijf maar eens spoedig, in gedachten een hand- druk en geloof me t. a t. Vincent. 165 Waarde Theo, Daar Pa en Moe schrijven voeg ik er een woordje bij, doch hoop U binnenkort meer uitvoerig te schrijven n.l. dan wanneer Mauve, die dezer dagen te Prinsenhage en 00k naar hier komt, er zal ge- weest zijn. Gij moet weten Theo dat Mauve mij heeft gestuurd een schilderkist met verf, penseelen, palet, tempermes, olie, ter- pentijn, enfin met al het noodige. Zoodat het er nu door is dat ik 00k aan ’t schilderen zal tijgen, en ik ben er maar blij om dat het daartoe gekomen is. Wel dezen laatsten tijd heb ik heel wat geteekend, vooral van figuurstudies. Als gij die nu zaagt, zoudt ge wel merken welken weg ik uitga. Natuurlijk ben ik zeer verlangend om te hooren, wat Mauve mij nu verder zeggen zal. Heb dezer dagen 00k eens kinderen geteekend en dat is mij erg goed bevallen. Het is dezer dagen buiten prächtig van kleur en toon; juist als ik wat licht krijg in ’t schilderen, zal ik er eenmaal toe körnen om iets daarvan uit te drukken, doch wij moeten voet bij stuk houden, en nu ik aan ’t figuurteekenen ben zet ik dat door, tot- dat ik een eind verder ben, en als ik buiten werk, dan is ’t om boomstudies te maken, doch eigenlijk de boomen beschouwende 322 alsof het figuren waren. Ik bedoel ze vooral beschou wende met het oog op den contour, de proportie en hoe ze in elkaar zitten. Dat is het eerste waar men mede te maken heeft. Daarna komt het model- leeren en de kleur en de omgeving en juist over die kwestie moet ik ’t eens met Mauve hebben. Maar Theo ik ben toch zoo blij met mijn schilderkist en ’t is beter dunkt mij, dat ik die nu pas in handen krijg na reeds min- stens een jaar geteekend te hebben uitsluitend, dan dat ik er onmiddellijk mee begonnen was. Mij dunkt dat zult ge wel met mij eens zijn. Nu heb ik in mijn vorigen brief nog vergeten U te zeggen, dat ik het toch zoo best vind, dat gij eens naar Londen zult gaan. Minder gaarne zou ik er U voor goed zien heentrekken, doch het-is nu erg best gij er eens mede zult kennis maken. Maar op den duur zoudt ge er geloof ik niet aarden, althans ’t wordt mij hoe langer hoe duidelijker, dat mij aangaande ik er toch eigenlijk niet in mijn element was. Hier in Holland voel ik mij toch veel meer thuis, ja ik geloof dat ik weer door en door een Holländer zal worden, en vindt ge niet dat dat eigenlijk het meest raisonnable is? Ik denk dat ik weer geheel en al Holländer zal worden, zoowel in karakter als ook in manier van doen, wat teekenen en schilderen betreft. Evenwel geloof ik dat het mij nog wel te stade zal körnen dat ik ook een tijd buitenlands ben geweest, en daar een en ander heb gezien, wat niet overbodig is te kennen. Als gij te Londen komt zou ik wel graag hebben gij mijn oude kameraads George Read en Richardson eens hartelijk voor mij wildet groeten. Den Heer Obach ontmoette ik dezen zomer te ’s Hage. George Read is als ge wilt een erg gewoon mensch in zoover dat hij misschien niet, ’t zij in zaken, ’t zij in kennis zieh bizonder onderscheidt, doch als mensch en karakter, als men hem wat in- dem kent, is er geen trouwer, geen hartelijker, geen fijngevoeliger kerel dan hij. Hij is zoo leuk en zoo geestig, en zoo bijdehand in hef huiselijk leven, dat in dat opzicht hij veel waard is als vriend. Als ik kiezen mocht wie ik ’t liefst weer eens terug zou zien van degenen, die ik in Engeland heb leeren kennen, dan zou het gelöof'^ik bepaald George Read zijn. Daarom moet ge als ge mij een plezier wilt doen, eens een praatje met hem maken, en hem eens zeggen dat ik hoop wij onze kennis van vroeger eens zullen vernieuwen, en dat ik hem eens schrijven zal. 323 Dat denk ik echter eerst te doen nadat ge hem zult gesproken hebben, en nadat ik aan ’t schilderen ben. Want Theo met dat schilderen begint mijn carriere, vindt ge ’t ook niet goed ’t maar zoo te beschouwen? En nu gegroet, ontvang een handdruk in gedachten en geloof mij t. a. t, Vincent. 324 DEN HAAG DECEMBER 1 881 - SEPTEMBER 1883 166 Waarde Theo, den Haag Donderdagavond. Ontvang mijn dank voor Uw brief en het ingeslotene. Ik was te Etten terug toen ik Uw brief ontving, zooals ik u schreef volgens overleg met Mauve. Maar nu ziet ge ben ik toch weer te ’s Hage terug. Op Kerstmis had ik nogal een heftige scene met Pa, en het liep zoo hoog dat Pa zei ’t beter was ik ’t huis maar zou verlaten. Nu, het werd zoo gedecideerd gezegd dat ik nog den- zelfden dag werkelijk vertrok. Het kwam eigenlijk aan doordat ik niet naar de kerk ging, en ook zeide dat als het naar de kerk gaan iets gedwongens was, en ik naar de kerk moesty ik er zeer zeker zelfs niet meer uit beleefdheid zou heengaan, zooals ik dezen heelen tijd dat ik te Etten was, vrij geregeld deed. Maar ach eigenlijk zit er veel meer achter, o. a. de heele geschiedenis van ’t geen dezen zomer voorviel tusschen K. en mij. Ik was ZOO driftig als ik me niet herinner ooit in mijn leven ge- weest te zijn, en ik heb ronduit gezegd dat ik het heele systeem van dien godsdienst afschuwelijk vond, en juist omdat gedurende een miserabelen tijd van mijn leven, ik mij te veel in die dingen verdiept heb, er niets meer mee wil te maken hebben, en mij er voor wachten moet, als voor iets fataals. Ben ik te driftig te heftig geweest — het zij zoo — maar al wäre dat eens het geval, dan is ’t nu mete<en voor goed uit ook. Ijc.ging naar Mauve terug en zei: hoor eens Mauve, te Etten kan ’t niet gaan, en ik moet ergens anders, liefst hier, gaan wonen. Nu zei Mauve, dan maar hier. En dus ik heb hier een atelier ge- , huurci n.l. een kamer en alkoof, die er voor geschikt te maken zijn, goedkoop genoeg, even buiten de stad op den Schenkweg, een minuut of lo achter Mauve. Pa zei me als ik geld noodig had wilde hij desnoods ’t mij voor- 325 Schieten, maar dat kan nu niet meer, ik moet geheel en al onaf- hankelijk blijven van Pa. Hoe? ik weet het nog niet, maar Mauve wil me wat helpen desnoods, en ik hoop en vertrouw gij, en na- tuurlijk ik zal werken en mij moeite geven zooveel ik kan om wat te verdienen. Ik zit er nu voor, en we zijn eenmaal in het schuitje. Op een ongemakkelijk moment, maar qu’y faire? Ik moet wat eenvoudige meubels hebben en bovendien al mijn uitgaven voor teeken- en schildersbehoeften worden er niet minder op. Ook moet ik probeeren me wat beter te kleeden. ’t Is gewaagd, en eene kwestie van er op of er onder. Maar ’t moest er toch eens toe körnen dat ik me installeerde, dus wat wil ik, het is nu sneller gegaan dan ik verwacht had. Wat betreft de verhouding tusschen Pa en mij, dat zal zieh zoo heel spoedig niet redresseeren. Het verschil van denk- en zienswijs is al te groot. — Ik moet een kwaden tijd door en het water komt hoog, misschien tot aan de lippen, en misschien nog hooger, wat weet ik daar vooruit van? Maar ik zal mijn strijd strijden, en mijn leven duur verkoopen, en probeeren ’t te winnen en er boven op te körnen. — Tegen i Januari betrek ik het atelier. Ik zal wat betreft meubels het allereenvoudigste nemen, een houten tafel, een paar stoelen. Voor bed zou ik tevreden zijn met een wollen deken en den grond. Maar Mauve wil, dat ik toch een bed zal nemen, en wil ’t me desnoods voorschieten. Ge begrijpt, ik zit nu verbazend in de zorg en voorzie veel tobberij. Maar ’t is me toch een rust, dat ik zoover gegaan ben dat ik niet meer terug kan, en dat, ofschoon de weg moeilijk te bewan- delen is, mijn weg nu duidelijk genoeg zieh afteekent. Het spreekt vanzelf dat ik U vraag Theo, als gij het kunt doen, stuur mij dan nu en dan wat gij kunt zonder Uzelven in de penarie te helpen. En in de gegevenen stuur ’t liever aan mij dan dat ge ’t aan anderen zoudt geven. Want als het mogelijk is, moeten we Mauve er niet in mengen wat ’t finantieele aangaat. Het is al onwaardeerbaar veel waard dat hij mij op artistiek gebied met zijn raad en daad bijstaat. Hij Staat er echter op, ik moet b.v. een bed en een paar meubels nemen, en zegt ik zal ’t je voorschieten desnoods. Want volgens hem moet ik quand- meme toch ook goed voor den dag körnen wat kleeren betreft, en het niet zoeken in al te veel zieh bekrimpen. 326 Ik schrijf U spoedig wel mee^//^' wil het niet als een omjeluk be- schouwen^ dat het zoo geloopen is, integendeel ondanks allerlei emotie voel ik toch een zekere kalmte. There is safety in the midst of danger. Wat zou het leven zijn als we niet wat durfden aanpakken! Ik heb overal rondgeloopen om dat atelier te vinden, zoowel in stad als op Scheveningen. Scheveningen is horrible duur. Dit atelier kost maar f 7 per maand, maar de meubels maken het moeilijk. Toch heeft men een eigen gedoente dan loopt dat 00k niet meer weg, en heeft men meer vastigheid onder de voeten. Het licht is van ’t Zuiden zoo ongeveer, maar het raam is groot en hoog, en ik hoop het er over eenigen tijd wat aardig zal uitzien. Ge kunt denken dat ik mij zeer geanimeerd gevoel. Hoe zal het over een jaar zijn met mijn werk? Kon ik maar uitdrukken, wat ik voel. Nu Mauve begrijpt daar alles van, en hij wil me zooveel technische wenken geven als hij kan, — ’t geen waar^ van mijn hoofd en hart vol is, dat moet er uit körnen, in teeke- ningen of schilderijen. Mauve zelf is druk bezig aan een groot schilderij van een pink, die met paarden tegen de duinen opgesleept wordt. Ik vind het heerlijk te ’s Hage te zijn, en ik vind hier zoo oneindig veel moois, en ik moet daarvan iets zoeken weer te geven. a Dieu kerel, ontvang een handdruk in gedachten en schrijf spoedig. Geloof me t. a t. Vincent. Veel groeten van M. en Jet. Ik heb nog een beet je geld, maar hoe lang zal ik er mee kunnen rondkomen? Tot i Januari moet ik in ’t logement blijven! Adresseer Uw brieven maar adres: A. Mauve Uileboomen 198, ik kom daar toch bijna dagelijks. 167 Beste broer, f Januari 1882.) Even kom ik je gelukwenschen met het nieuwe jaar, möge het in alle opzichten een goed jaar voor je zijn, en egoistisch voeg ik -.er bij,-voor mij 00k. Nu mij aangaande, ’t zal je misschien niet onaangenaam zijn te vernemen dat ik me heb geinstalleerd in een eigen atelier. Een kamer en alkoof, het licht is beider genoeg want het raam is 327 groot, dubbel zoo groot als een gewoon venster, maar ’t is zoo ongeveer op ’t Zuiden. Meubels heb ik in den echten ,,rijksveld- wachtersstijl ” zooals gij zegt, genomen, maar ik geloof dat de mijne meer direct van dat allooi zijn dan de Uwe, ofschoon gij het woord hebt uitgedacht. (Ik heb b.v. echte keukenstoelen en een echte stevige keukentafel). 