title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: Maer moet hij U C. D. tot sijn hertelijck leetvveesen seggen, dat tot Francfurt van geloofwaerdige persoonen int seecker is bericht, dat op de aencompste van U C. D. Armee naer dese Landen naght ende dagh längs de Revieren de Maijn ende Rijn veele schepen met granen in- hebbende, soo geseijt werdt, meer als 180,000 malder, naer het landt en district van de vijanden werden afgevoert. T' welck seer lichtelijck sal können geempescheert werden, als U C. D. daertoe de prompte ordre soude gelieven te stellen ende met sijn armee op de Revieren de Rijn ende Moesei ten spoedichsten post vatten, sonder het welcke den extr. Gedeputeerde te gemoet siet, dat groote avantage aen de vijanden sal worden gegeven ende gelegentheydt, om sich deese winter van alderhande eetwaren ende ammonitie van oorlogh in overvloedt te voorsien tot continuatie van deesen soo landtverderffelijcken oor- logh, die anders onder Godes toelatinge aengesien werdt in een vaste en versekerde vreede tot geruststellinge van alle de gene, die deselve desidereren, te moeten termineren ende alsulcks het welgeintentionneerde voornemen van U C. D. ten besten van de gemeene saecke daer door gefrusteert worden, mitsgaders deese soo peinible marsch, waer door verscheyde Gereformeerde ende Evangelische Princen en Fürsten in ^) S. die Instr. für Krosigk (Pufendorf XL 65): Sane summam rerum in eo verti, ut foederati Rhenum , Mosellam et Coloniam in potestate habeant, quo Gallis annona et communicatio cum suo regno intercludatur. Beschwerde Amerongen's. Antwort des Kurfürsten. 303 hare Landen ende onderdaenen hebben gesoufFreert, sonder eflfect blij- ven: biddende derhalven, dat U C. D. naer sijne hooge ende wijdbe- roemde wijsheijt deese hooglnviehtige saecke wel ponderende den on- dergeschreeve extrs. Gedeputeerde believe schriftelijck te laeten toe- komen sijn goedtvinden, wat deselve geresolveert blijft tot voldoeninge van t' Tractaet ende afH^reuck van de vijanden te doen, op dat daer door den Staet deste gewilliger blijve, haere snbsidien aen U. C. D. tot noch toe met soo veel openliarticheydt in hare grootste ongelegent- heydt toegebracht sonder eenich retardement te continueren, ende hij ijet seeckers hebbe, H. H. M. ende S. Ht den Heere Prinee van Orange met de aenstaende post tot sijn decharge te berichten, alsoo deselve hem souden können misduyden, dewijl tot noch toe conform de con- ventie niets effectifs tegens de gemeene vijanden en is nochte werdt ondernomen ende dat oock het saisoen van het naejaer soo ver is geavanceert, datter weijnigh tydt sal overschieten, om yetwes met vi- geur tegens deselve te attenteren, hij van de oorsaeck van dien geen pertinente rekenschap hadde gegeven. Antwort des Kurfürsten auf das Memoire Amerongen's. Dat. Bergen 13/23. Oct. 1672'). Kr hat mit grosser Mühe und Aufopferung den Marsch nach dem 23. Oct. Rhein, dessen Gründe er schon dargelegt, unternommen, und jetzt ist der Kurfürst von Mainz bewogen worden, den Rheinüborgang zu gestatten. Was möglich gewesen, hat er gethaii; über die Zeitumstände kann er nicht gebieten. Der Aufenthalt in der gegenwärtigen Stellung ist nothwendig, weil die Armee ausruhen, bei der Artillerie allerhand Nothwendigkeiteu .♦ rfertigt, Pferde ergänzt und die Vorbereitungen zur Passage des Rheins -. riMflVij werden müssen. ,S. 0. D. hätten wiinsciien mögen, dass Sie Ihren \Iar-< h so hoch hinauf nicht hätten nehmen dürfen, und dass solche recta auf Coblenz Ihrer gehabten Intention gemäss hätte genommen werden kön- nen. Weil aber Churtrier ohngeachtet aller Instanzien die Brücke, so zwi- schen Coblenz und Khrenbreitstein liegt, zu dieser Passage nicht verst4itten wollen, 80 hat man uimmgänglich den Marsch auch ändern und höher hin- ftufuehmen müssen,'* Wenn er auf seinen \'ortheil hätte sehen wollen, würde . I in Westfalen geblieben nein und die Bisthümer gebrandschatzt haben, da der Rhein von da aus einmal nicht zu erreichen gewesen. Das Interesse der StaaU'n unti die raison de guerre erforderte eine Aenderung des Kriegfö- l'laucK, obschon solche nicht eben mit der Litter des Tractats ciDstimtneu m rhte, welclic ZU clncr solchen Zeit gemacht, da man noch von keinem I . ii'l«- am RheinHtnmi ^ewusst, und da der Staat noch von allen seinen I' ufeiidor f AI. üti. QQ^ V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Festungen Meister gewesen. Jetzt ist aber Frankreich Herr über den Rhein und beide Ufer, deshalb war die Aenderung nothwendig. Uebrigens hat er durch seinen Marsch die Franzosen aus Holland nach Deutschland gezogen und namentlich Friesland frei gemacht. — Auch verlangt er pünktliche Be- zahlung der Subsidien, zugleich für die überzähligen 4000 Mann. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen 23. Oct. 1 672. [Autwort des Kurfürsten. Beschluss, den Rhein unterhalb Mainz zu passiren. Gegen den Feind geschieht nichts, vielmehr spricht man vom Frieden. Die Staaten haben ein Recht, sich darüber zu beschweren.] 23. Oct. Heute hat er obige Antwort vom Kurfürsten erhalten, die aber die Frage ganz übergeht, was man eigentlich zu thun beabsichtigt. Man heeft eijndelijk naer veel overlegs met den beere Churfurst van Mentz, Montecuculi ende de generaels persoonen geresolveert, niet over den Main, maer over den Ryn te passeren, ten welcken fine twee Ingenieurs werden afgezonden, om beneden Mentz een plaetse te dispicieeren , om de brugb te slaen, hetwelcke noch zijn tyd zal vereijsschen ^). In des wordt aen den vijandt, zooveel het mij toeschynt, tot noch toe door toedoen van deeze twee armeen geene de minste incommo- diteijt toegebracht. Het is nu den thienden dagh, dat dezelve aen deze plaetse hebben gestaen met zeer schoon weder ende zonder ree- gen, waerdoor de weghen zijn opgedroogt ende bequaem om te mar- cheeren, ende of ick instantelijk heb aengehouden, dat men doch de marsch tot all)reuk van de vijanden wilde voortzetten, zoo wert mij tot antwoord gevoecht, dat men daertoe wel genegen is, maer zonder bewilliging van die geene, die de keyzerlyke trouppes commandeert, niet can doen, behalve andere excuses, die men daeromtrent maeckt, ende ick worde meer ende meer in mijne opinie geconfirmeert , dat deese het voor als noch niet en zoecken ende haer met de hoope van een vreede te maecken amuseren, waeromtrent veel wordt gesproocken ende onder haer voorslaegen gedaen van een armistitium, binnen de- welcke men die zoude contracteren. Ick meijne onder ootmoedige correctie, dat H. H. M. redenen hebben, om haer over deeze conduite ende dat er niets effectiefs bij de handt genomen wordt, tegens de Keijzerlijke ende Branden- burgsche Ministers in den Haege te beclaegen ende te verzoecken. '} Nach den Protocollen (von Anhalt und Schwerin) über diese Berathung wurde es noch zweifelhaft gelassen, ob man bei Bingen oder bei Nierstein den Rhein überschreiten solle. Mainz hatte Lahnstein vorgeschlagen. Beschluss, den Rhein zu übersclireiten. Der Prinz dringt auf Eile. 305 dat den beere Churfurst de voldoeninge van de alliantie believe te praesteren, ende zal ick afwacbten, wat dezelve mij daeromtrent zullen believen te gelasten. Der Prinz von Oranien an den Fürsten von Anhalt. Dat. Bodegrave 24. Oct. 1672. (Eigenbändig.) [Bittet, ihren Marsch zu beschleunigen, und versichert, dass er das Seinige thun werde.] J'ay est^ fort aise d'apprendre par celle que vous avcz pris la 24. Oct. peine de m'eserire, que vostre marebe a este jusques assteure *) encöre asses beureuse. Je n'ay qu a vous prier de la bater autant qu'il est possible et de vous approeber plus de ces quartiers icy. Je suis re- solu de envoyer en peu de jours un expres ä Monsieur l'Eleeteur pour luy infonne encore plus particulierement de mes sentimens, de quelle maniere que je croy qu'il pouroit agir et aussi des mes dessins. Ce- paudant vous prie d'estre asseur6 que j'agires autant qu'il me sera possible et que je ne nianqueres pas de faire autant de divertion de ce cost6 icy que je pourcs. II n'est pas bcsoin (pie l'on nous reconi- mande cela, puis que c'est absolumeut nostre intcrest et une cbose iu- dispansable. Je ne vous puis dire d'aventage pour cette fois que de vous prier encore de bater vostre marebe et de vcnir plus en de ^a. H'i i'iiiiz \<)n Unuiiuii an Ainerongen. Dat. Leger by ßo- degrave 24. Oct. 1672. (Eigenbändig.) [Soll den Kurfürsten zur Eilo ermahnen. Näheres wird Krosigk melden.] Ick heb seer vvcl alle U Ed. brieven ontfangcu, niaer met verwon- 24. Cef dt ring uyt deselve gesien, dat den Overstc Croscc nogb nict cn is aengelandt: uyt de wclcke IJ Ed. sal vernemen mync Hcntinicnton aen- gaendc bei agcercn van de Auxilliercn troupos, daer ick tegenwoor- digb anders nict en sal by docn, als IJ Ed. scer ernstigb te vcrsoe- ckcn» S. C. D. op bct scricustc aen tc inanen, sync niarcb soo ras <loonlyck voort tc scttcn ende te nadcrcn aen dcse kaut, s(»nder soo iiiwcgeu tc gcbruyckcn. Ick bcii \:m intcntic, oni ecncn ex- jiK ss( II in wcvnlgb daglicn aftcHciidcn nar cUmi Heer Courvorts, oni belli vcrder tc iulnriuccit n \:iii iii\ im- L'i'dniickni fr |in'HMi'it'ii in iirlir uotto bcu> orvß V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. te willen treden ende kennisse te willen geven, op wat vor een ma- niere ick aen dese kant vermeen te ageeren. Ondertuschen soo ge- lieft U Ed. S. C. D. te verseeckeren, dat ick niet naelaten en sal, alles te doen 't gene in maght is, om den vyant afbreuck te doen ende te- gens den selve te ageeren — ick en durf de pen niet verder toever- trouwen. ^^ Resolution der Generalstaaten. Dat. 24. Oct. 1672. [Alle Friedensvorschläge sind Amüsements. Der Staat kann die französischen und englischen Bedingungen nicht annehmen. Der Marsch der brandenburgischen Trup- pen ist vertragswidrig. Hat noch nichts zu ihrer Befreiung von der französischen Uebermacht beigetragen Vertrauen, dass der Kurfürst die Allianz beobachten werde.] 24. Oct. Auf Bericht der Deputirten für die Sachen der Tripleallianz über die Schreiben Amerongen's vom 13. und 15. Oct. ist beschlossen: Dat aen den gemelten Heer van Am er engen sal werden gerescribeert, dat H. H. M. immers soo geern als andere potentaten de vreede in 't Chri- stenrijck ende namentlijck van Vranckrijck ende Groot Brittannien sa- gen herstelt ende gestabilieert, ende dat deselve van die liare vrede- lievende intentie , albevoorens dat de saecke tot extremiteijten ende rupture was uijtgebersten, aen alle hare geallieerdens niet alleen con- fidente ende opentlijcke communicatie gegeven, neen maer oock soo bij expresse besendingen als schriftelijcke missiven aen de hoochstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelandt ronde ende sincere vercla- ringen hebben gedaen, dan dat alles te vergeefs ende van geen het minste eifect. is geweest; dat H. H. M. dienvolgende niet connen ge- loven, dat de propositien ende voorslagen, om tot een vrede te ge- raecken, ijets anders sijn dan amusementen, dienende om de wapenen van haer geallieerden op te houden ende derselver militie te doen consumeren, om middelerwijlen tijt ende gelegentheijt te hebben van de vijantlijcke wondeu te verstercken, nieuwe Ligues te formeren ende diffidentie tusschen deselve Geallieerden te doen ontstaen, Sonderlinge daer niet alleen H. H. M., maer oock de geheele werelt selff uijt de schriftelijke conditien van vreede van wegen de hoogstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelandt aen desen Staet voorgeschreveu ^) seer licht sal connen affnemen ende begrijpen, van wat uijtsichte ende con- sequentie sijn de desseijnen Sonderlinge van den hoochstged. Coningh van Vranckrijck, ende dat H. H. M. meijnen, dat van geen vrede ge- sproocken oif gehandelt can werden, die niet soude geven een vol- comen gerustheyt ende verseeckeringe soo wel aen desen Staet als ^) In Folge des Vertrags von Heeswijck vom 16. Juli 1672. Mignet IV. 48. Die Staaten lehnen alle Friedensvorschläge ab. 307 aen alle de geallieerdens, ende daerom miiiinermeer soodanige propo- sitien sullen connen aennemeii ende aggreeren, voor ende alleer de voorsz. verseeckerheijt soo voor liaer als voor baer geallieerden sal connen werden bereijckt. üat H. H. M. haer niet genoech connen ver- wonderen, dat daer de Tractaten tusschen deson Staet ende S. C. D. intercederende soo claer ende uijtdruckelijck mede brengen, dat den boocbstgeni. Heer Cburfurst nae bct verloup van twee maenden, te reeckenen van den dach äff dat de aenritsgelden souden sijn betaelt, sijne Armee op de frontieren van Westphalen bij den anderen hebben ende daerraede tegens de vijanden van desen Staet ageren soude, nu meer als drie maenden nae de voorsz. twee maenden tot noch toe niet alleeu niets daermede is uijtgerecht ofte geeffectucert , maer dat de Armee, die haer aen de cant van Westphalen hadde beginnen te ver- toouen, van daer affgetrocken ende wederom seer diep in Duijtslandt ende van de frontieren van desen Staet te rugge getrocken is, sonder dat men tot noch toe eenige de minste informatie off naerichtinge heeft gehadt off outfangen, t sij uijt den gem. Heer van Amer engen off oock uijt S. C. D. Ministers alhier, wat de eijgentlijcke meeninge ende intentie van S. C. D. is geweest ende wat H. H. M. van deselve te wachten hebben, als alleen dat in genere is geallegeert ende bekent gemaeckt, dat alles ten beste van de gemeeue saecke wierde gediri- geert ende bdeijt, daer nochtans wanneer men van den voet in het voorsz. Tractaet geprescribeert ende vastgestclt ten besten van t ge- meen eenichsinls verstont te recederen ende aft' te wijckcn, het selve niet ander» dan met gemeen concert ende met goetvinden van H. H. M. geschieden condc, vooriiamcntlijck daer men door de voorsz. verande- ringe heeft versuijmt de Troupcs tot hulp van (lesen Staet gedesti- neert, goo wanneer die noch fris ende niet affgemat waren, tegens de gemattecrde Troupen van den beer Hcrtoch vanTurenne in actie te brcn^rcn ende alsoo occasic ende aenloijdinge aen den gemelten beer Ib rt»»ch hcci't gcg<*ven, om deselve sijne Troupes te refrescheren ende die met andere Troupes uijt Vranckrijck geconicn te verstercken ende de militie haer alhier in t herte van t Land bevindende soodunich ge- pohteert te houdeu ende te verstercken, dat men, de Armeen van de geallieerden hoo verre geclongeert blijvende, sonder groot gcvaer daer- tegens niet hooÜHacK'kclijcks tot noch toe heell können in t werck stellen, daer nochtann indien de voorsz. geallieerde Armeen haer «ip de frontieren van desen Staet haddeu vervoecht, men wedecsijts mi- litie soude hebben eonucn coi^ungeren ende de voorsx. vynnden bin- nen dcHc Landeu teu aldcruijttersteQ in allen deelcu ende gelegent- 20* QQQ V. Peldzug am Rhein und in Westfalen. heden incommoderen ende van daer delogeren. Dat H. H. M. van S. C. D. geen ander vertrouwen connen off mögen hebben, dan dat deselve de opgerichte Traetaten sal adimpleren ende voldoen, ende tot baere gerustheijt versoecken ende verwacbten, dat hoochstged. S. C. D. baer eenmael eijndelijcken de effecten daer van sal doen sien ende bekent maeeken, wat sij van bem beere Cburfurst seeckerlijck te verwacbten bebben, om in geen onseeckerbeijt langer te blijven ende bare mesures met eenige fondamenten te mögen nemen, ende dat bij beer van Amerongen 't gunt voorsz. is, op de beste ende bequaemste maniere ende niettemin serieuselijcken aen S. C. D. sal representeren ende voordragen ende sijn wedervaren aen H. H. M. bekent maeeken. Der Eathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 24. Oct. 1672 ^). (Eigenbändig.) j [Der Marsch der verbündeten Armee ist unbegreiflich. Ihr Hin- und Herziehen der Reise der Kinder Israel zu vergleichen. Turenne hat man in Westfalen ungestört gelassen. Der Kurfürst wird von seinen Ministern getäuscht, die den Niederlanden gar nicht helfen wollen. Missstimmung darüber bei den Regenten im Haag. Die Unthätigkeit dieser Armee hat die staatische verhindert, etwas zu unternehmen. Frie- den will man nur in Gemeinschaft mit den Alliirten , hält jedoch die Bemühungen von Mainz und Neuburg für französische Intriguen. Schwerin und Meinders sind verdächtig.] 24. Oct. Ick will seer geerne bekennen , dat ick de demarcbes van den Heer Cbeurfurst niet kan begrijpen; want daer bet tractaet tusscben desen Staet ende S. C. D. opgeregbt in specie medebrengbt, dat des- selfs armee naer bet verloop van twee maenden, te reeckenen van den tyt dat de aenritsgelden uytgetelt souden wesen, baer soude be- vinden op de frontieren van Westpbaelen ende tegens de vijaCnden van desen Staet in actie treden, ende daer mitsdien de voorsz. armee den 25. July aldaer badde moeten wesen ende tot de actie koomen, soo beeft men ons naer bet verloop van seer veel tijts de voorsz. Armee ontrent Halberstadt doen sien, ende naer bet ärrivement van de Keyserlycke troepes die te rugge doen gaen Duytslant in, om den Rbyn tot Cobelentz te passeren ende alsoo bet gemeyne best te be- bartigen, ende nu bevint men wederom, dat die nocb boger naer Francfort is getrocken, om de Main te passeren, onder pretext dat den 1) Das Schreiben ist zwar schon gedruckt (bei Sypesteyn, Nederland en Bran- denburg p. 52), indess vereinzelt in einer kleinen Schrift; auch ist es für den Zu« sammenhang hier unentbehrlich. Unzufriedenheit der Staaten und Fagerä mit dem Marsch der Alliirten. 309 Heere Cheurfurst van Trier de passage ter Cobelentz weigeren soude : Voorwaer, wanneer ick dit alles overlegh, dunckt my dit well sonder comparatie evenwell de Reyse van de Kinderen Israels naer Canaan, die SOG wanneer se op de frontieren van dat laut gekomen waeren, wederom te rugge ende naer de Grense van Egijpten trocken. Want Indien men den Staet tegens de tractaeten over de weghen van Franc- fort helpen wilde, soo soude de volckeren iramers soo ras ende eerder tot Francfort als tot Halberstadt hebben kuuuen wesen, ende was dien- volgende niet van node geweest eerst soo grooten detour naer Halber- stadt ende van daer wederom noch groter naer Frankfort te doeu. Want dat ick soude kunneu dencken, dat soo voorsightige ende geex- perimenteerde hooffden, als 8. C. D. by sigh heeft ende als in de key- serlycke Armee haer bevinden, op een losse voet, sonder van Cheur- trier ten vollen verseeckert te sijn, de wegh naer Cobelentz voorn. souden hebben genomen, soude seecker met all te weinigh fondament geschieden, ende schynt het my onbegrypelyck, dat daer den Heer Cheurfurst van Halberstadt reght naer de Westphaelse landen marche- rende sigh hadde kunnen bedienen van een schoonen hoop volcks al- daer liggendc ende in syne landen by syne eygene onderdaenen, van de Fransen getijranniseert ende sulcks van haer t' eenemael avers, alle hulpe ende faveur soude hebben genoteu, sigh heeft laten dispo- neren, om syne forces te verdeylen, syne eyge landen ten proye aen syne vyanden te geven ende sigh soo verre ende soo diep in Duyts- lant te engageeren, versuymende met eenen om den Heer Marechal de Tu renne, die doenmalen, soo de Ministers van 8. C. D. my selfs meerraaelen hebben verklaert, secr swack ende geen 20,(XX) man sterck was ende daerenboven een armee hadde, die door het continueel mar- cheren seer was gcmatteert, een notabel voordeel aff'tesien, ende den hooggem. Heer de 'i'urcnne occasie gcvende, om sigh te refraicheren ende verstercken, ende werde ick gcdwongen hier om te gdovou, t geen men my all voor eenigen tyt seeckerlyck heeft geschrcven, dat het met de voorsz. Duytsse" armee niet well gemeynt was; niet dat ick die opinie van S. ('. 1). kan opvatten, maer om dat deselve door syne MinisterH ende andere hooge permmagert, die den Heer van i romenteau misHchien wat gevoelyck sal hebben geimbueert \:\\\ syne waeraglitige interesten iniHHcluen wert gcdi verteert, ende dat uien S. ('. I). de saecken anders laet voorkomen als die in der daet syn, ende baert dit nirt allcen by de Uegeeringe in het generael, maer HclfH by de bcHt gcintcntioncerde seer groot misnoegen, daer aen U H. Ed. onde ick, die tot noch too ten ayttorstcn hcbbo gcyvert, om r I 310 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen voor de betaeliuge der bewuste subsidie penningen sorge te dragen, iiiet weinigh en partieiperen , werdende niet duysterlyck geseyt, dat men veele geldentot noch toe heeft geremitteert, sonder eenigh effeet van het tractaet te genieten ofte sonder aen den Staett , den Heere Prince van Orange off U H. Ed. eenige ouvertures te doen, waeromme men van den expressen text van het tractaet is affgeweecken ende andere mesures genomen heeft, ende als men hierover met de Mi- nisters van S. C. D. Ick sie daeroin voor ainusenienten ende fransse streecken aen alles, wat wegens den Heer Cheurfurst van Mentz ende liertogb van Nieu- burgh wert gepretexeert, ende dat nien daer door maer maght sal geven aen Vranckryck, om ander geallieerden buyten de partye te houden ende sigli te verstercken; want Indien Vranckryck eenighsints vredengedaghten liadde, soo en soude hy geen propositien hebben gedaen, die niet anders als met een totaelen ondergangh van dese re- publycq ende vervolgens mede van desselfs geallieerdens ingewillight konden werden. Men komt ons nn well met ander voorslaegen aen de band ende die voor ons soo plausibel syn, dat men sigh daer aen wellicht vergaepen soude, maer deselve, hoe specieus die ooek s}ti, bebben tot nocb toe geone ingressie gebadt, om dat men vast geresol- veert is, s^Tie geallieerden in liet minste niet te verlaeten, ende ben ick daeromme te meerder geformaliseert om de groote naerlatigbejt ende traeghe^i, die ick in onse geallieerden bespeure; want dat men meynte een groote saeck gedaen te hebben, dat men het leger van den gem. Heer de Tu renne van dese frontieren heeit atfgetrocken, is gansch niet vvaer, all soo langli hy occasie heeft om, so haest wy uyt onse holen sullen komen, syn troei)es by de andere, die op de Veluwe syn, te conjungeren, sonder dat hy behoeft b^chroomt te syn voor een maght, die soo diep in Duytslant geengageert ende soo verre van hem geesloigneert is. Ick bidde daeromme ten ernstighsten, dat U H. Ed. dese saecken naer hacr importantie aen S. C. D. will voordrae- gen ende hem op de voldoeninge der tractaeten sommeren ende een waeckent oogh houden op den Heer van Swerin, dien men my voor vast seyt seer aen de Fransse partije, ende op den Heer Meynders, den men seeckerlyck gelooft door den Uccrc Smisingh in de partye van den Hisschop van Munster te sijn, hocwell de (hcurvorstelycke MiniHters »ulcx alliier tegenspreecken. Ick sal hier niet meer b}Toegen als dat ick van seer goedc hant verseeckert ben, dat de Coning van .Sweden de conservatie van desen Htaet seer ter hcrten neemt, well syn uytterste etVorten tot eene vrede doen, maer niets ondcrnemen »al, dat on» hindcrlyck kan we»cn, ende Engelaut geerne van Vranck- nck gcdetachecrt sagh. Q-jO V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. ' Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen 27. Oct. 1672. [Conferenz mit dem Kurfürsten, Montecuccoli u. A. Der Kurfürst fordert ihn auf, seine Ansicht von der Sachlage vorzutragen. Er rccapitnlirt den bisherigen Verlauf des Marsches; der Marsch nach Coblenz sei festzuhalten, dort Posto zu fassen und den Franzosen die Zufuhr abzuschneiden; Turenne kann das nicht hindern, sich höchstens am linken Ufer der Mosel festsetzen. Der Kurfürst entschuldigt sich we- gen der Aenderungen des Marsches und verspricht den Vorschlag in Erwägung zu ziehen. So lang die Armeen zusammenbleiben , ist nichts zu erwarten. Seine Be- schwerden werden meist mit Vorwürfen beantwortet.] 27. Oct. Der Bericht der an den Rhein unterhalb Mainz geschickten Ingenieure über die dortige Passage wird abgewartet. S. C. D. eergisteren met den grave Montecuculi, den baron de Goes, den prince van Anhalt ende den vrijheer van Schwerin in conferentie gaende, heeft mij versocht daermede te willen compa- reren, alwaer verscheenen sijnde heeft S. C. D. het woord believen te nemen ende tot my te seggen, dat hij met des Keijzers ende sijn armee met soo veel moeyte, costen ende ongemacken door de peni- bele wegen, veroorsaeckt door den gestadigen regen, tot aen dese plaetse was gecomen, die sij billijcken wat hadden moeten laeten uit- rusten, soowel in paerden als menschen, dewelcke voor een groot ge- deelte gedruckt, lam ende afgereden waeren, en dat hij beere Cheur- furst nevens de aenweesende beeren wel geerne wilde verstaen myn sentiment, wat ick vermeijnde, datter verders ten besten van het ge- meijne weesen gerequireert wierdt. Waerop mij bedanckt hebbende van de eere, die S. C. D. mij beliefde te doen, om mij tgeene voorsz. is te participeren, heb met respect geseijt, dat ick van den beginne deeser marsch ende als wij van Halberstadt opbraecken, niet anders heb geweten, als dat S. C. D. deselve a droicture op de Weser lancx Hoxar naer sijne Westphael- sche landen^ soude voortgezet hebben, omme in conformite van de opgerichte tractaeten tegens de vijanden op het efticacieuste te ageren, gelijk deselve mij de eere hadde gedaen doenraaels tot meermaelen te seggen ende ick oock aen den Staet ende S. Ht hadde overgeschre- ven. Dat nader handt ende als men met den Graeve Montecuculi voor de eerste maele hadde gesproocken, deselve was verändert ende men geresolveert had, die op Coblentz te rigten, om aldaer of daer omtrent den Rijn te passeren, en waervan S. C. D. in den marsch mij hadde believen te zeggen, dat hij door den beere Croseck expres ten dien fine afgezonden S. Ht mijnheer den prince van Orange hadde kennisse gegeven^ niet twijffelende of soude deselve om de gealle- geerde redenen daerinne genoegeu scheppen. Proposition Amerongen's im Kriegsrath. 313 Dat naderhandt als de armee den 6. deeses tot Dodenhof ) was aengekomen ende alsulcx niet meer als acht niijlcn van Coblentz, nien de linkerhand waere afgeslagen ende naer dese plaetse boven Frank- fort leggende tegens den Main gemarcheert ; dat deselve hier nu tvvaelf dagen in zeer schpon weder zoude blijven leggen ende noch lagh, hetwelcke ongetwytfelt H. IL M., die niet zooveel verlangen deese trouppes al voor laugh op haer grenzen hadden te genioet gezien, seer zoude ontroeren, als se door mij daeiTan zullen weesen vcrsten- digt, gelijk ik devoirs halven niet hadde können onderlaeten niet alle posten hetzelve te notiliceren. Dat ick voor mijn gering sentiment ende naer het oordeel van crychsverstandige , met dewelke ik dagelyks sprak, onder ootmoedige correctie vermeynde, dat het bij den Staet niet zou wezen te verant- woorden, zoo de armee hier langer bleeve staen, maer dat, niijns uor- deels, nu men zieh zoo verre van de Westphaalsche landen hadde 'geesloigneert, het dienstich waere, dat S. C. D. geliefde zijn eerste dessein van naer Coblentz te marcheren alsnoch in het worck te stel- len, orame daer of daeromtrent den Khijn tc passeren ende de anneen te posteren tusschen die rivier ende de Moezel en zieh daervan te eni- pareren, om alzoo alle vorderen toevoer aen den vijanden te beletten, waertoe den beer Churfurst van Trier alle hulpniiddelen hadde aen- geboden. Dat de jongste ingekoomene adviescn van Coeln ver- meldden, dat den Marechal de Turenne den 13/23. deeses noch tot Mulheijm hadde gelegen^ en alsulcx nien niet hadde te bcvreesen, dat hij deese passage over den Kijn soudc comen te beletten, dewijle hij alvoorens de revieren de Zieg ende de Laen hadde te passeren, ende cLit men op de laetste post vattende, als tot Lahnsteyn, Nsissau, Diets ende Limburg, sijnde vier stedekens <»p de voorz. rivier gelegen, de- selve dierniaten condc verzceckercn, dat de Fransche arnnie daer niet zoude connen overcomen. Dat ick vorders geiuformeert wäre, dat de voorz. armöen boven Coblentz tusschen den Kyn endo de Moezel secuur soudeii kuiincn staen ende in haer geweit hebben niet het leg- gen van t>ve(; bruggeii l)eyde dezelve riviereii ende haer beipiaeinlijk van alderlumde toevoer souden konneu voorzieu ende die den vijandt outhoiulen; dat den marechal de Tu renne van de noordzijde des Uyns, tot Hon oftc Andernach paHHcrende, zieh zoude moeten caiiipe- reu längs de Moezel, lietgeene voor de Fransehe natie in het aen- Ktande naizoeu bezwaerlijk zoude wezen; dat oock dezelve van daer 'y i>ii<i<ii 314 ^' Feldzug am Rhein und in Westfalen. niet nieerder faciliteit souden connen verloopen, alzoo zij geene rivie- ren meer voor liaer hadden, voor dewelke de deserteurs nu steuijten ende g'enootzaekt zyn längs Frankfort de Mayn op haer naer ßazel ende in der öweyts te begeven, oni aboo wederom naer haer landt te komen. Dat dit waren mijne geringe consideratien, die ik voor het tegen- woordige konde bijbrengen, ende zoude verwachten van de genereu- siteijt van 8. C. D., dal hij er salutairder mogte in het werck stellen, waerdoor het doel ende pogwit van de alliantie met H. H. M. opgerigt in deesen hoogdringenden noodt conde werden bereijkt. Het beliefde S. C. D. daerop te repliceren, met voorwendinge van verscheijde re- denen, waerom hij sijnen marsch tot driemaelen hadde moeten veran- deren, als eerstelijk de comste van den Marechal de Turenne met eene armee van 40,000 man int landt van der Marck; ten anderen, dat hij abusivelijk wierde onderricht, dat de brug tot Hoxar waere af- gebroocken, ook dat men verstaen hadde, dat die van Trier de pas- sage tot Coblentz ende door zijn landt zoude weijgeren, ende overzulcx zieh aen den Curfurst van Mentz hadde moeten addresseren. Dat hy beere Curfurst deezen mijnen voorslag zoo vreemt niet en vonde ende voor dezen mette aldaer presente beeren daerover hadde gesproken ende tot dien eijnde ordre hadde afgesonden, dat eenige posten längs de rivier de Laen zouden worden bezet* dan dat ze becommert wae- ren, waer men zooveel scheepen bij den anderen zoude crijgen, om by dit hooge water den Rijn te beslaen; dat ze tot dien eijnde alle de scheepen tusschen Frankfort ende Coblentz hadden doen arresteren ende den beere generael - lieutenant Goltz met bequaeme personen hadden uitgezonden, om hier of daer boven Coblentz eene bequaeme plaetse op den Rijn te disspicieren, waer men deselve gevoegelijkst zoude cunnen passeren, ende dat men nu moste afwachten, wat daer- van zoude werden gerapporteert, als wanneer 8. C. D. met de voor- geroerde beeren ende mij naerder wilden overleggen ende den dag, om op te breecken, soo zeer verspoedigen als mogelijk waere, ver- zoekende dat ick aen den Staet ende 8. Ht daervan wilde kennisse geveu. Ick bespeure alsnog, dat dit werk zoo zeer niet en wordt beeijvert, als mijns oordeels den noodt wel vereischt, ende hebbe opinie, soo de conjunctuur dezer armeen niet waere geschied, den Staet het effect van haer tractaet met S. C. D. al soude geobtineerd hebben, want het geenszins aen desselfs ijver ende goede meijninge ontbreekt; maer het schijnt, dat men om de voorschreven conjunctie nu aen zoo langzaeme Antwort des Kurfürsten. Vorwürfe gegen die Staaten. 315 conseils verobligeert is meer te moeten defereren, als meu uijt gene- gentheid niet en doet, ende zoo lang het tractaet met den Keyzer ende H. H. M. niet en is geratificeert, wacrteircns men hier debiteert, dat den beere Gremonville tot \Veenen zeer molieert ende betzelve tot noch toe beeft opgebouden, zoo is niet te gelooven, dat, deeze arnieen geconjungeert blijvende, yet werekclijks tegen den vijandt zullen at- tenteren, ten waere zy bun quaemen te separeren, betwelcke vrij zyn ongelegendbeid zoude vinden, ende of mij wel dit in bet binnenste van mijn ziel bedroeft ende dat ik zie, dat zoo scboonen tijd, omnie nog yets tegens de >ijanden te attenteren, werdt versuijnit, zoo en durve ick ecbter betzelve niet anders als met modestie ende circum- spectie tegenspreecken, want men voert mij voort te gemoet, dat men door dezen marcb den Staet zoo macbtigen vijandt beeft van den balscb getrocken ende baer de macbt gegeven, omme zick zelven te redden, waervan men tot nocb toe zoo weinig succes vernam, dat al het ondemomene een quaeden uitslag badde endo dat bij gebrek vant een ofte het ander, datter in de armee deficieerde, oock dat op ver- scheijde poincten, die ick van den beere Curfurst verzocbt was soo tot Halberstadt als op den marsch over te scbrijven, gcen de minsto antwoordt quam, veel men dat ick baer conde berigten, otfse eens in deliberatie waeren geleijt, als daer waeren bet werk van den ber- togh van Ivotbringen, den Cburfurst van Öaxen, mevrouw de landgravin van Hessen-Cassel, bet senden van eenige volckeren uijt iMaestricbt in ("öln. over welck laetste ick mij de eere bebbe gegeven van aen S. H' te gchr}Ten, mitsgaeders de betaelingbe van bet superfius der trouppes boveu bet tractaet in dienst genomen, betwelcke dan hier te hove niiöDoegen geeft ende bij sommige aenleidinge, onnne quaelijk van den Staet te gevoelen. ^ '■ ■ ' " ■!' 'I < .rillii-i-. l);ii. I'. i-.n i'T. < )(t. I(i7i'. (In (liitiern. |rrivatuni«rreditng mit dem Kurfflmti'n. Heschwcrdc über die KaiHcrlichen I' > r ontacblosaen , itirh im Nothfall von ihnen zu irennen. Dor Ilerxog v..n Lothringen] Nae dat mijnen voorgaendcn was afgewhreven, beeil Ameron- 27. üct. ^cn occasie gc-badt, met den beer ('iKMufurst van Hrandeiiburg een uijr alHonderlijck te Hpreccken ende; hem andermael voorgehouden bet groüte intere»8C, dat <len Staet lecde by het traiuercn van dene nnirche, cude dat h^j Aineron|;en nie! ondnijdelijek rcmarqueerde, dat het- bclve ilour Müutecueuli en den Baron (»och wiert veroorsaeckt, brm ^\Q V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. andermael biddende, dat hij geliefde de conseiTatie van den Staet ende sijn eijgen interest in acht te nemen, met soo vele expressien als hem Amerongen mogelijk was bij te brengen. Waerop hij heeft geant- woord, dat hij hem van haer niet langer soude laeten amuseren, ende soo hacst het rapport van den Lieutenant -Generael Goltz inquam, soude marcheren, al v^aert alleen met sijne trouppen. Alle sijne ge- neraels persoonen, uitgesondert een, sijn van mijn sentiment. Der Kurfürst will dem Herzog von Lothringen die in Minden und Lipp- stadt stehenden 8000 M. überlassen zu selbständigen Operationen, wenn die Staaten den Herzog mit in den Frieden einschliessen wollen. Memoire (IL) Amerongen's an den Kurfürsten. Dat. Bergen 21/31. Oct. 1672. [Beschwerde über die neuen Verzögerungen. Mangel an allen Vorbereitungen. Fal- sche Absichten derer, die den Marsch nach Coblenz verhindert haben. Plötzliche neue Veränderung des Planes und Verschiebung der offenen Action.] 31. Oct. Er habe immer erwartet, dass der Kurfürst gemäss den eigenen und den durch Schwerin gegebenen Versprechungen seinen Marsch fortsetzen und den Rhein überschreiten werde; finde aber nun zu seinem Leidwesen, dass derselbe von einem Tag zum andern verzögert wird. Als man in Hal- berstadt den Plan geändert, hätte es sich gehört, ten_opsichte van de pas- sage over den ßijn tot Coblents sulcken overleg te maecken, dat het daer aen niet hadde können manqueren, en hij nu tot sijn leetweesen en bekommeringe verneemen moet, dat selfs niet de mintste voorsie- ninge daer ontrent is gedaen, veel min eenich vast desseijn geformeert, hoe ende waer men de passage over den Rijn wil neemen, daer bij- aldien men deese saeck, onder ootmoedige correctie, met ernst hadde willen entreprenneren , al het selve voor de aenkompste aen deese plaetse had behooren parat te vinden, het welcke oock licht hadde können geeffectueert werden, dewijl aen d' andere sijde des Rijns geene vijanden ofte andere obstaculen sich doenmaels bevonden, die het selve hadden können verhinderen. Sulcx dat men het daer voor moet houden, ten minsten dat Sijn Heeren Principaelen het soo kön- nen opneemen, dat die geene, welcke deesen marsch naer Coblents soo plausibel hebben voorgestelt, andere intentie hebben gehadt als waer toe het Tractaet tusschen H. H. M. ende S. C. D. sigh onderling ver- obligeert, om alsoo U C. D. van het selve, dat hij bij alle occasie met soo veel genereuxheijdt ende sinceriteijt verclaert heeft te willen naer- komen, indirectelijck aftetrecken. Daher die vielen unbegreiflichen Ver- änderungen. Ende of wel U C. D. nogh voorleeden vrijdagh hem Extr. Gedep. op sijn vertreck naer Franckfurt heeft belieft te gelasten, dat Entschluss des Kurfürsten, sieb von den Kaiserliclien zu trennen. 317 hij den Staet ende S. Ht Mijn Heere den Prince van Orange in der- selver naem soude verseeckeren, dat U C. D. vast geresolveert was, op de wederkompstc van de Heeren Licutenant-Generael Golts ende Generael-Quartiernieester Cbieii:e den Rijn ontrent Overweesel bene- den Ments te passeren, het welcke hem met een missive van den Heere Baron van Schwerin op ordre van U C. D. nogh gisteren is gecon- firmeert, ende t' selve met de post naer Hollandt heeft overgeschree- ven, soo conipt welgemelte Baron van Schwerin tot sijn groote ver- wonderinge hem nochtans ten selven dage in name U C. D. rapporte- ren, dat oock dat dcsseijn weder was verändert ende nu geresolveert, eerst den Maijn ende daer nae den Rijn te passeren, het welcke al wederom een langen train van tijdt sal nae sigh sleepen. Anstatt wie es der Vertrag vorschreibt, mit Frankreich zu brechen und feindlich in Action zu treten, werde man sich in kurzer Zeit durch die Jahreszeit ge- zwungen sehen, die Truppen in die Winterquartiere zu legen. In Holland sei man damit höchst unzufrieden. Er verwahre sich ausdrucklich gegen alles Unheil, das aus diesem Marsch hervorüclicn werde, und bitte nin I.nl- digste schriftliche Antwort. Antwort drs Kinfürsten auf das zweite IMenioire AnuM'oiiecn's. Dat. Bergen 22. Oct. 1672. Was in seinen Kräften gestanden, hat er gethan. Die Zuriistungen l.Nov. zum Rheinübergang haben sich nicht eher beschaffen lassen. Von kaiser- licliar Seite wird hoffentlich alles zur Beschleunigung des Marsches ge- than werden. In Westfalen werden die Feindseligkeiten nächstens be- ^'iiinen. Amerongen an den Griftier. Dat. Bergen l.Nov. 1672. Da er weder Antwort aus dem Haag erhält, noch die Armee vt)rriickt, l.Nov. so hat er es für seine Pflicht gehalten, ein zweites Memoire an den Kur- fürsten zu senden, worauf er auch gleich Antwort erhalten. Das ist das Einzige, was er thun kann; so lange die Kaiserlichen da sind, ist freilich auf Krfolg nicht zu rechnen. Heute ist aus Wien die Nachricht von der ilutification des Vertrags zwischen dem Kaiser und den Niederlanden an- ireJuM^'f. Aus Schweden ist Wange) in hier angekommen, um mit dem Knrlnr.-ten /.u verabreden, wie der UnterdriiekniiL^ der Niedcrhnnh' zii\nr- zukomme Memoire CHI.) Amerongen 8 an den Kinniisli'n. Dat. Bitomm» n. Od. 1 r.7'> 2. Nov. liJ«*- Kecapitulution der KeHoIution der GeueralHtaati^n vuui 24. Octob< n<>v. 3-|Q V. Feldzng am Rhein und in Westfalen. AmeroTigen an den Griffier. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. 4. Nov. Am 1. November hat er die Resolution vom 24. October empfangen, gleich am anderen Tag dem Kurfürsten ein drittes Memoire übergeben und es mit allen möglichen Gründen bekräftigt. Schriftliche Antwort hat er noch nicht erhalten, aber Schwerin hat ihm gesagt, dass der Kurfürst die Ankunft des vom Prinzen von Oranien angekündigten expressen Ge- sandten abwarten wolle, um dann mit diesem und ihm die zu thuenden Schritte zu berathen. Der Kurfürst ist gestern von Bergen längs des Mains drei Stunden weiter nach Hofheim marschirt; was weiter geschehen soll, wird geheim gehalten. Turenne hat die Sieg passirt und rückt gegen die Lahn vor, und jetzt verhindert die hiesige Armee nichts, sich mit ihm zu schla- gen. Ein kleines Rencontre hat schon stattgefunden zwischen den Fran- zosen und einer brandenburgischen Streifpatrouille; Einige hätten lieber ge- sehen, dass dies nicht geschehen sei, weil sie die Meinung bisher aufrecht erhalten, dass Frankreich das Reich noch nicht verletzt und angegriffen: Sapienti sat! Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672^). 4. Nov. Das kleine Scharmützel mit den Franzosen an der Lahn 2) ist dem Kur- fürsten sehr erfreulich gewesen, und er hat gestern zu ihm gesagt: „soo nu de keijserlijcke niet willen dat dit een volcomene rupture zij,, soo suUen wij andere mesures moeten nemen.^ — Die Kaiserlichen sind sehr schönes Yolk, aber was nützt das, wenn sie nicht handeln. Er hofft sehr, dass der Prinz einen Offizier herschicken wird, dem er erzählen kann, was er der Feder nicht anvertrauen darf. Wenn die beiden Armeen sich nicht ver- einigt hätten, würden dem Kurfürsten jetzt die Hände nicht so gebunden sein. Doch das darf man nicht laut sagen, sonst werden die Leute hier erst recht trotzig. Amerongen an d. Eathspensionär. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. [Empfang des Schreibens vom 24. Oct. Genugthuung über die Uebereinstimmung ihrer Beider Ansichten. Krosigk. Montecuccoli und de Goes sind an allem Unheil Schuld. Der Kurfürst wird getäuscht. Ausflüchte und Vorwürfe Montecuccoli's. Des Kurfürsten Gesinnung ist gut, aber nicht die seiner Käthe. Dieser Verlauf der Dinge war nicht vorauszusehen.] 4. Nov. Hat am 3. sein Schreiben vom 24. Oct. empfangen und sich gefreut, dass seine Ansicht über die Dinge und die von ihm bisher gethanen Schritte mit denen der Staaten übereinstimmen, obwohl er bisher ohne alle Nach- richten aus Holland war. Denn auch Krosigk, der vor 10- 12 Tagen hier ^) Das Schreiben vollständig abgedruckt bei Sypesteyn p. 59. 2) Am 30. Oct. S. V. örlich IL 74. Neues Schwanken des Kurfürsten. 319 angelangt ist, hat ihm nichts mitgebracht. Die Erklärung de? Prinzen, die dieser überbrachte *), ist ihm mitgetheiit worden. Het verwondert niij, dat S. C. D. Ministers in den llage liaer <»p mij beroepen, als of niij het intrinsicque van des Churfursten nieij- ninge ontrent de voorgeroerde direetie van den marsch nieer als haer bekent was, daer sij ongetvvijffelt met den voorn. Croseck hadden geeoufereert ende haer Meesters raeijninge uyt den selven können vatten ende het particuliere desseijn, dat men niij niet heeft geopen- baert, vernomen hebben. Als ick tot Halberstadt aenquam, vondt ick den Heere Cui*fnrst seer wel gedisponoert ende geintentionneert oni den wegh naer Westphaelen in te slaen, maer met de aenkompste van den graef van Montecuculi ende de Goes, die de armee daer nogh langer als thien dagen ophielden, is dat desseijn, soo het nu blyckt, verändert, ende daer van gaf men mij geen kcnnisse, voor en aleer dat wij in den marsch waeren, ende praetexeerden, dat men bij Hoxar de Weeser niet cost passeren, om dat den Bisschop van Mnnster de brngge hadde afgebroocken, dat naemaels niet waer is bevondeu. ende oversulx geresolveert had, regelreght op Cob- lents toe te gaen, den Kijn ende de Moesei te slnyten ende van daer aeustondts eenige duysendt voetkneghteii de Kivier af in Cöln te brengen, omme haer van de Stadt te enipareren, welk des- seijn men mij seyde dat den voorn. Croseck aen 8. Ht soude gaen bekent maecken. Dan het vervolgh heeft doen sien, dat dit het but niet en was, eude waer in ick vastelyck versekert ben, dat den Cur- liirst is geabuseert' geweest, gelijck hij niy tot meormalen heeft ge- tcsmoigneert niet wel te vrccden te sijn. Wat die twee in IJ W. Ed. brief geexpresseert'j daer ontrent gedaen hebben, weet ick niet, niaer wel dat sc zedert 14 dagen herwaerts mij getesmoigneert hebben, haer (lese marsch niet gevalligh was. Maer daer sijn der onder de v«K»r- narniHte Militaire, die men dat nevens de Keijserse wil te last leggen, < ikI« 'o het niij toeHchijnt, kan ick haer daer niet vrij van kennen. AHc de argumenten in TW. Kd. missive vervat, omme desen marsch te detestcren, sijn pcremptoir, veele van die ende amlere meer heb ick van tijdt tot tijdt geallegueeil, oock »elf» in de tegcnwoordigheydt van S ( h tegcuB den graeve van Montecuculi, Fürst van Anhalt entle IJjirun van Swerin, hnn presHcreude onnne met de Trouppes naer benedeu te gaen; waer op Inj graevc van Montecuculi beliefde Ui repliccren, dat ick wel gelijck baddo voor mijn MecHters interessen te oben I». 2%. ; >(• I) A r I i II und Meindtirs. OOQ V. Feldziig am Rhein und in Westfalen. sorgen, maer dat den Keijser ende den Churfurst oock mosten haer armeen conserveren ende haer niet soo plotselyck gaen praeeipiteren in een Landt, als was het Landt van der Marck, het Stift van Mun- ster, daer de vijanden alle de fortr essen niet een uytgesondert op de Rivieren den Rijn ende d' Yssel rondt om geoceupeert hadden tot aen de zee toe, van dewelcke sij in dit saisoen van 't jaer beswaerlyck haer eenige souden können afueemen ende oversulcx aldaer als een uytgegeten Landt van honger ende kommer souden moeten hebben creperen. Ende wierdt mij bij die oceasie niet onduysterlyck voorge- worpen, dat in den Staet alles verwart ende confus stondt; dat men van hare assistentie niet hadde te verwachten; dat ick op mijne aen- kompste tot Halberstadt hadde gerapporteert, dat S. Ht met een armee van ontrent 20,000 man drie weecken daer nae soude können in 't veldt komen; dat naderhandt sulcken confusie ende desordre in de po- licie ende milicie was voorgevallen, dat ick haer op de hedige uyr nogh niet konde berichten, met hoeveel Trouppes men soude können te berde komen; dat alle 't geene men ondernam van geen succes en was ende dat bij manquement van ordre ende directie. Enfin, Mijn Heer, men wierp mij doenmaels ende noch dagelijcks soo veel obsta- culen voor, als men kan uytdencken; ende meenen sij, dat se hare saecken met veel meerder prudentie ende voorsichticheydt doen als bij ons niet geschiedt, ende als ick dat obloquere, soo geeft het somwij- len misnoegen, daer ick mij nochtans in mo^t treecken, om haer niet ergers te doen doen. Dit kan ick echter seggen, alhoewel men de menschen in 't harte niet en kan sien, dat myn beer den Curfurst soo goede sentimenten heeft als H. H. M. souden können wenschen, maer gelijck hij niet gewent en is buijten sijn raedt yet te doen, soo geeft het veeltydts ongelegentheydt. Maer wat hoven synder tegenwoordigh, die niet gecorrumpeert en sijn ende daer men geen diverse opinien over dit weereldts weesen heeft? Dat het tot nogh toe niet conform H. H. M. intentie is gegaen, is mij niet te imputeren, ende hoop ick dat alle eerelijcke Luyden mij die justicie sulleu doen van moeten ge- tuygen, als se mijne brieven aen de regeringe^ U W. Ed. 