title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: middellijk betreft. — Tot deze staan in regtstreeksch verband de in 1579 bij) de Unie van Utrecht, gehuldigde grondregelen van Staats- en Volkenregt beide. — PauLus BuY8 had geen gering deel aan het ontwerpen en sluiten dier Acte, twee eeuwen Jang als de Grondwet der Vereenigde Nederlanden aan- gemerkt. — Toch kwam blijkbaar veel daarin voor van ge- heel tijdelijken en persoonlijken aard; het verlaten des Konings achtte men nog niet geraden, welverre dat in de Unie de toekomstige Regeringsvorm, hetzij dan Monarchie of Republiek, stipt omschreven ware. Men liet eene wijde deur open voor de toetreding van Bondgenooten, in ’t bijzonder van die Ge- westen of Steden van Belgiö, welke nog niet bepaaldelijk afgevallen waren. — Van daar in Art. Il de belofte van elkan- der met goed en bloed bij te staan tegen alle geweld, onder verschillend voorwendsel aangedaan, »het ware ter cause van ’t Tractaet van de Peys tot Gent gemaeckt, van dat sy die wapenen tegen Don JOHAN D’AUSTRICE aengenomen, den Eertz- Hertoge Maruıas tot Gouverneur ontfangen hebben, met; alle ’t gene datter aen kleeft, van dependeert ofte uytgevolcht is, ofte uytvolgen sal mogen.”” — Ook het Art. XIII, dat het zelfbestuur van Holland en Zeeland in het stuk van Gods- dienst erkende, liet de bevoegdheid der andere Provincien, Leden der Unie, onverkort om »hen te mogen reguleren na inhout van de Religions-Vrede bij de Eertz-Hertoge matHıAs 1), Gouverneur ende Capiteyn-Generael van dese Landen, met dıe van sijnen Rade bij advijs van de Generale Staten alreede gecon- cipieert ;’ en de milde uitlegging, eenige dagen daarna aan die 1) van REYD, fol. 84, en verg. in vaN DE WATER’S Grroot Utrechtsch Pla- caatb., I, 55, de onderlinye verbindienis der Algemeene Staten (10 Dec. 1577), zoo van Onroomschen als Roomschen Godsdienst, tot handhaving van den Genl- schen Vrede, gehoorzaamheid aan den Koning, en aanneming van MATTHIAS. — kıumm, t. a. p., Bülage F, bl. 89—98. 123 woorden gegeven, had kennelijk de strekking, de toetreding der zuidelijke broeders door het wegnemen van gewetens- bezwaren, zooveel mogelijk te bevorderen. — Die onbekrom- penheid droeg vruchten. Gent, Venlo, IJperen, Antwerpen, Brugge en het Y/rye omhelsden achtereenvolgens de Unie. Op- merkelijk was de toetreding van den lateren afvallige, GEORGE VAN LALAING, meer berucht onder den naam van Grave van RENNENBERG, die zich op het voorbeeld van oranse beriep, den »Lieutenant-Generael van den Eertshertoge MATHıASs — voorseker achtende ende houdende, dat de overheyt ende authoriteyt der Hoogheyt van den Eertshertoge net verkort nochte vermindert en wort.” — Doch boven alle merk- waardig was de aanneming der Unie door WILLEN ı zelve, die niet alleen even gemeld beding in het voordeel van nar- TalAS in zijne verklaring van 3 Mei 1579 vlocht, maar zijn verwijl in het onderschrijven der Acte, dat door velen was misduid ?), ophelderde en regtvaardigde door den wensch, » dat dieselve dies te beter en met bequamer oorsake en gelegent- heyt mochte der generaliteyt der Provintien van herwaerts over voorgestelt worden, om tot een algemeene \rede, Unie, ende eendrachtigheyt over die gansche Landen, met gemeene ver- willinge aenghenomen en besloten te worden.” — Nu eindelijk had hij niet langer bedenking de Acte te bezegelen, nu » Syne Hoogheyt (marınıas) met een groot deel der voorsz. Provintien van herwaerts over”’ verklaard hadden , dat zij voor goed en raadzaam hielden, dat zoodanige Unie beraamd, besloten en aangenomen zou worden, »tot beter beleydinge der saecken des gemeenen Vaderlants” — Is er doorslaander blijk noodig ter bevestiging van hetgeen straks van ORANIE’S en ALDEGON- I) Register, 8 Mei 1579: »Aangaande de Nader-Unie (die van Uirecht), dat de oorsaak alleenlijk was, dat Sijn Furstelijko Genade (wıLLem ı) deselve alsnog niet heeft willen teikeneu, de calumnie van eenigen, dat Sijn Furstel. Gen. Jaarmede tenderen soude omme hem Gouverneur-Generaal te maken in de plaats van den Aartshertog MATHIAS” enz. 124 pr's streven 1) gezegd werd, en van de rigting hunner Poli- tiek, lijnregt aandruischende tegen die van Holland en Zee- land? Nog maakten zij zich diets, het luchtkasteel te zullen kunnen stichten, al zoude men om het doel te bereiken, de toevlugt moeten nemen tot den verdachten varoıs 2)! — Maar wij komen op den handel met AnJou terug en mogen van de Unie van Utrecht niet afstappen zonder de voornaamste harer voorschriften over de Buitenlandsche Zaken, die van 266 be- slissende uitwerking op het lot der Republiek zijn geweest, even aan te stippen. Vooraf echter is het noodig op de uit- drukkelijke verzekering in den aanhef der Unie te wijzen, dat de Leden van het nieuw Verbond geenszins bedoelden het leenverband met Duitschland te verbreken (»sonder in allen ghevalle hem by desen te willen onttrecken van ofte uyZ den Heyligen Roomschen Ricke”). — ÜOok die verklaring was het uitvloeisel van omstandigheden 3), onder welke men zich wachten moest de welwillendheid des Keizgrs en der overige Duitsche Vorsten te verbeuren 4), tot welk&®ALDEGONDE NOg in het vorig jaar te Worms het woord had gevoerd en vöör hem in de dagen van verlegenheid na den ijdelen Breda- schen Vredehandel, op aansporing van den Graaf van SCHWARZ- BURG, DIRK VAN. EGMOND VAN DER NUENBURG ter afsmeeking van hulp door de Staten van Holland en Zeeland was af- 1) Rapport van Buxs (Register, 27 Aug. 1579): »Dat mede seker ander Concept was gemaakt op het beleid van de Generalite, wesende een Poinct van Instructie van ALDEGONDE, te weten dat drie Vergaderingen souden ge- houden worden, elk van 10 personen; 1. nevens $. Exc. die genoeg de supe- rioriteit hebben soude; 2. binnen Gent; 3. binnen Utrecht.” 2) EDGAR QUINET, MARNIX DE STF ALDEGONDE, P. 140: »Agcoutumd & manier des hommes chez qui le bon sens abor.dait,' GUILLAUME D’ORANGE ei MARNIX ne se mirent point en garde contre l’extravagance du varoıs. C’est la seule chose dont ils ne se defiaient pas.” | 3) De Vredehandeling te Keulen. 8) F. van MIERIS, Verhandeling over de Leenroeriyheid van het Graaf- schap in Holland, Leiden 1748, bl. 33 volg. 125 gevaardigd !). Zij strookte nog weinig met de gedachte van de vestiging van een onafhankelijken Staat. Afgeschei- den van het uitzigt om in den uitersten nood, de overi- gens tamelijk onbeteekenende bescherming van het Duitsche Rijk te kunnen inroepen, lette men op den persoon van den eersten onderteekenaar der Unie, den Stadhouder van Gel- derland, Graaf san van Nassau; voorts op het belang der vrije Rijkssteden in Nederland, vooral van Nymeygen 2); terwijl bij die voorzorg, insgelijks MATTHIAS niet zal vergeten zn. — Doch de toekomst leerde, met hoeveel moeite eene pas geboren Mogendheid zich van zulke banden van voormaligs onderhoo- righeid los maakt. En, meer dan d&ne krenking zoude nog meer dan eene halve eeuw daarna, de reeds alom geöerde Republiek, van de dwaze inbeelding en hoogmoed van het Huis van HaBspurG te lijden hebben, alvorens de versleten herinneringen van een vernietigd oppergezag onder de Archi- ven, nevens andere gedenkteekenen van een vervlogen verleden werden weggelegd 3). Duurzamer en heilrijk, daarentegen, was het in Art. XVII _—— 1) Register, 21 Maart 1579 (11 Nov, 1578 roerende de betalinge van de Ambassade aan de Keiserl. Majesteit gedaan by Mr. DIRK VAN DER NIEUW- BungH (Vertering ‚van 23 Febr. tot 13 Nov. 1575). — Z. nog Register, 4 April 1575. Voorstel van SCHWARZBURG : »interea quae de Legatis simul ad Caesarem mittendis in proximo Conventu Dordracensi placuerunt, firma ma- neant.’”’” — Wijders 25 Febr. 29 Nov. 1575: »Zyn gedepescheert en — on- derteikent de Brieven aau den Keiser, Churfursten en Rijks-Steden met de Instructie voor Doctor suwius ende den Raadsheer vaN DER NIEUWBURG.” — Commissie voor JOHAN JUNIUS DE JONGE, 15 Mei 1575, als Agent »by de Duitsche Natien, Vorsten en Heeren;” ook bij den Keizer (Jaarwedde, Re- gister, 14 Mei 1575). 2) H. 3. ARNTZENIUS, Specim. de Orig. et progressu Jur. Civil. Belg. (Gron. 1787), p. 150 sqq. $) Nog in 1641 kwam de Keizerliike Gezant, Graaf van AUERSBERG met een’ brief /lustribus, Generosis, Nobilibus et honorabilibus et Sacrı Romanı Imperii Pidelibus dilectis N. N. Ordinibus Unitarum Provinciarum Belgi- carum. Men gaf dien ongeopend terug. 126 der Unie verkondigd beginsel van vredelievendheid, zoo on- misbaar voor het klein en handeldrijvend, aan alle kanten door magtige naburen belaagd Gemeenebest. — Pleegt men in onzen tijd zoodanig ingesloten en schijnbaar zwakke Staten onder de hoede van eene algemeen gewaarborgde onzijdigheid te plaaisen 1), de wijsheid van het voorgeslacht begreep zelf, voor alles de goede verstandhouding met het buitenland te moeten bewaren. — »Dat die voorsz. Provintien, Steden ende Leden van dien hem wachten sullen van uytheemsche Fursten, Heeren, Landen, ofte Steden eenige occasie te geven van oor- logen ende sulcx om alle alsulcke occasien te vermyden, sullen die voorsz. Provintien, Steden ende Leden van dien gehouden wesen, soo wel den Uytheemschen als ingesetenen van de voorsz. Provintien t’ administreren goet recht ende Justitie 2); ende sooverre yemandt van hem daervan in gebreken blijft, sul- len die andere Bontgenooten die handt holden by alle be- hoorliicke wegen en middelen dat sulcx gedaen sal worden en dat alle abusen , daerdoor sulcx belet en de Justitie deur verachtert soude mogen worden, gecorrigeert en gereformeert sullen worden, als na rechten en vermogens een yeder sijn Privilegien, loffelijicke en wel her-gebrachte costuymen.” Wij zullen hierna gelegenheid hebben te doen zien, hoe dit voorschrift een vaste regel van internationale Regeerkunde voor onze Staatslieden is geworden ; hoe zij overtuigd »dat er niets zoo verderfliik was voor eene Republiek, op den koophandel gevestigd, als een Oorlog 3),” zich doorgaans beijverden alles na te laten, wat vreemde Magten ergernis kon geven. — Gelijk de Diplomatie van den grootsten Vrijstaat in deze eeuw 1) Zwitserland, Belgie. 2) Z hierbij het Politiek Vertoog van van GOENS, bl, 238, 240 volgg., 248, waar hij over het geheim verdrag van Amsterdamsche Regenten kan- delt, in 1778 met de Noord-Amerikaansche opstandelingen beraamd. 3) VAN DE SPIEGEL, Nadenking, bl. 33. — Z. ook deze Inleiding,, 1*t Ge- deelte, bl. 120, 294. 127 beschreven wordt als de zoodanige die niets onredelijks eischt, maar ook niets onwaardigs lijdt 1), zoo ınogt de laatste Raad- pensionaris van het kleine Holland, getrouw aan hetzelfde be- ginsel, zich nog in 4793 beklagen, dat »eene vreedzame Republiek, die niemand offensie zoekt te geven, die niemands eigendom tot hare vergrooting begeert, die zich met alle omzigtigheid in de stormen van Europa gedraagt 2),’” eens- klaps door de onzinnige leiders der Fransche omwenteling was aangevallen, niettegenstaande de zucht om dit kwaad te ont- gaan onze Regenten dermate had bezield, dat hun systema » meer geschikt scheen tot vreesachtigheid, dan tot fierheid, meer om een oorlog af te bidden, dan te beginnen 3).” Eene andere bepaling der Unie van Utrecht heeft voor het bestaan en de eendragt der Republiek tegenover het buiten- land, blijvende gevolgen gehad, en den uitheemsche Diplo- maten dikwerf het middel benomen om op het voorbeeld van andere Bondgenootschappen, onder de Leden scheuring te verwekken. — Art. X en XI verboden het aangaan van »eenige confederatien ofte verbonden met eenige nabuer-Heeren ofte Landen,’ zonder gemeen overleg en toestemming der overige Provincien ; een voorschrift, door MoNTEsquieu #) bij vergelijking en tegenstelling van de onzalige verdeeldheid, 1) Boodschap van den President der Vereenigde Staten van Noord-Amerika, JAMES K. POLK (2 Dec. 1845): »Adopting the maxim in the conduct of our foreign affairs, to ask nothing that is not right, and submit to nothing that is wrong.” 2) vaAN DE SPIEGEL, Brieven en Negot., I, 68 (Missive v. H. H. Moeg., 10 Februarij 1793, aan de Staten der Provincien). 3) Nadenking, bl. 71. 4) Esprit des Lois, L. IX, Ch. 3: »Dans la Republique de Hollande, une Province ne peut faire une alliance sans le consentement des autres. Cette loi est trös-bonne, et m&me necessaire dans la Republique federative. Elle manque dans la Constitution Germanique, oü elle previendroit les malheurs qui y peuvent arriver ä toas les membres, par l’imprudence, l’ambition ou Vavarice d’un seul.” 128 in het Duitsche Rijk bestendig door de Politiek der vreemde Hoven gevoed, teregt en aanschouwelijk geprezen. Wij zullen ons wachten, denzelfden onbepaalden lof toe te zwaaijen aan het IX° Artikel der Unie, waarbij tot het maken van een »Accoord van Bestand ofte Peys 1)” of tot het voe- ren (»aenveerden”’) van oorlog, zoowel als tot het opleggen van belastingen ten behoeve van het Bondgenootschap, de eenparige bewilliging der Leden werd gevorderd. Het gebrek aan overstemming is sedert door. de schrander- ste Staatslieden meermalen erkend en nu en dan, niet anders dan met verkrachting of listig bemantelde overtreding van het Artikel, te boven gekomen. — Toch wie kan het betwij- felen, of menig schitterend blijk van diplomatische bekwaam- heid zal gesproten zijn uit het besef van hetgeen ook de minst aanzienlijke Provincie of stad door haar moedig verzet. of door eene lang gerekte weigering vermogt ?)? Die zorgvuldige besnoeijing der magt van de Algemeene Staten was overigens een natuurlijk gevolg van het misbruik, onlangs in de Vergadering te Antwerpen gepleegd 3). — Maar al te zeer was de noodzakelijkheid der ruggespraak van de Gecommitteerden met hunne lastgevers gebleken, en men wist van ouds, dat het regt van vr Consent %) een bolwerk der vrijjheid was. Wat onder de regering der Graven standvastig, soms hardnekkig was verdedigd, mogt thans, na het afschud- den der dwingelandij, niet ligtvaardig prijs gegeven worden, 1) Men doelde in 1579 op eene wapenschorsing of vrede met Spanje. Doch het artikel bleef ook in ’t vervolg gelden als eene onverbrekelijke Grondwet. vaN GOENS, bl. 190. 3) Z. wijders deze Inleiding, 1#t° Gedeelte, bl. 10 volgg. 3) Register, 24 Febr. 1582: »alsoo die van Holland over de derd’ halve millioen sedert de Pacificatie boven hare guarnisoenen tot behoef van de Ge- neraliteit hebben verstrekt.” 4) VAN DE SPIEGEL, Hist. der Satisfactie van de Stad Goes, bl. 14, 24, 370 volg. 129 zelfs niet uit overmaat van inschikkelijkheid jegens wıLLeM ı 1). Men schroomde dan ook niet ter Vergadering van Holland de volmagt der Gedeputeerden te herroepen, die 's Prinsen aan- drang niet langer durvende we£rstreven, in de betaling der ruiterij van Hertog casımır, evenwel niet dan onder protest, ter Generaliteit hadden toegestemd. — En toen men ter Algemeene Staatsvergadering de afpersing van een’ eed van geheimhouding had uitgedacht, om de ruggespraak te ontduiken, ging men in Holland dien toeleg onverwijld te keer uit vrees van »ın groote subjectie” te geraken 2). — Zoo naijverig hand- haafde men bet oude regt van gemeen overleg met de belang- hebbende Vroedschapscollegieön, dat nog weinige maanden vöör ORANJE’S sluipmoord, in de Instructie op het beleid der Re- gering in de naauwer met elkander verbonden Provincien Fol» land, Zeeland en Utrecht, het constitutioneel voorschrift ook op diplomatisch gebied uitdrukkelijk werd hernaald. — » Syne Exc. en den voorsz. Raad — dus heet het 3) — en sullen niet vermogen eenige Vrede, Bestand of nieuwe Oorloge aan te gaan, nog eenige Heeren aan te nemen, nog eenige Al- liantie of Verbintenisse met deselve, of met eenige omleggende Landen of Steden eintelijk te besluiten, sonder volkomen magt of generaal consent van de voorsz. geunieerde Provincien, daarop alvoren staatsgewijs beschreven; maar sullen gehouden zyn tot voordeele, handhouding en beschermenis van de Lan- den, mitsgaders van de Traficque en Negotiatie, met de uit- heemsche Heeren, omleggende Rijken en Landen te onder- houden alle goede correspondentie, vrundschap en nabuur- m nn 1) Register van Holland 24 September 1579, 22 Januarij en 2 Mei 1580, verg. met de Volmagt der Gedeputeerden, (Register 6 Aug. 1577). Z. de Bijlage XXIX. 2) Register 1 Junij 1580, 3) Instruclie voor die v. den Raade neffens S. Exc. Art. XIV (7 Januarij 1584, in het Register 10 Januari,). 9 130 schap, by de beste wegen en middelen, die sy daartoe sullen weten te gebruiken.” Bleef alzoo het beginsel van Staatsregt ongekrenkt, wij mer- ken hier tevens let gewigt op der buitenlandsche handelsbe- trekkingen. — Zoo zwaar drukten deze reeds toen op de schaal der Politiek, dat de Staten van Holland twee jaren vroeger den Koning van Spanje zouden hebben afgezworen !), zoo zij niet door het nadeel dat de scheepvaart dreigde, van dien beslissenden stap waren teruggehonden. — Voor de geschie- denis der Nederlandsche Diplomatie is het een gedenkwaardig feıt, dat het belang en de regten van het onbelemmerd ver- keer tusschen onzijdige en oorlogvoerende Volken, ter Dag- vaart van 13 September 4580 zoo helder werden doorzien. — Het gold een precedent in de erkenning der voorvaderlijke leer: vry schip vr goed. »De Staten, zoo luidt de Resolu- tie, gesien hebbende de Brieven van commissie van Adam Mon- gommery, om met syn schip tot Rotterdam toegerust, hem in zes te mogen begeven; en verstaan hebbende, dat de Brie- ven by den Prins van conp& deselve verleent, inhouden sou- den generale last, alle schepen te mogen aanvaarden, daafin eenig onvry goed soude mogen wesen, die de Gereformeerde Religie niet toegedaan zynde, soo wel in Spaigne, Portugal, Vrankryk als elders; waaruit niet alleen die van Holland in haar negotiatie grootelijks souden worden gelaedeert, alsoo de- selve met onurye goederen dikmaals hare goederen moeten doen schepen en transporteren, maar ook over dıe van Holland, soo ut Denemarken als elders, groote klagten geschapen souden zyn te rysen, doordien de schepen in Holland souden zyn 1) Register 11 Julij 1579. »Is by de Staten voorgeslagen, dat men den name van den Koniug behoort te aboleren ende te niet te doen; dan alsoo men alsdan de Negotie op Spaigne soude moeten verbieden, hebben de Staten daarop genomen rapport, ende dat niettemin by hare Gedeputeerden tot Utrecht de sake in het gemeen ende secreet die van de Nader Unie aangedient soude mogen worden.” 131 geöquipeert; bysonder in Porfugal ende in Frankryk, daar- mede goede vrundschap en alliantie moet worden onderhou- den; hebben de Staten verklaart en geresolveert, dat Syn Exc. 2) Register 1 Januarij 1579, 4 en 23 Maart 1583. 3) Register 13 Maart en 26 April 1584; 16, 22 Maart; — 5 Mei 1584. %) Register 23 Maart 1583: „sonder dat deselvo interdictie apparentelyk sal strekken tot dienst van de gemeene sake en afbreuk van den vyand, als 6 voren’mede niet heeft gedaan, overmits de frauden die by die van Bra- band, Vlaanderen en andere Provincien daarin gebruikt worden,” enz. (Pla- cast, beroerende het verbod van den toevoer op Vrankryk). 9% 132 leen »diversse van koopmanschappen , maar ook vertrek van kooplieden gecauseert soude werden.” Ook in andere punten schenen de handelsbelangen van Hol- land en het toenmalig Belgiö niet wel te strooken. — ÜOnze ingezetenen hadden den blik meest op Denemarken en de Oostzee, die van Brabant en Vlaanderen vooral op het ver- keer met Engeland gerigt. Vandaar al weder uiteenloopende meeningen in de waardering der diplomatische betrekkingen, en het geschil over het al dan niet van wege de Generaliteit, afvaardigen en onderhouden van gewone Gezanten of Agen- ten. — Immers terstond na de Gentsche Bevrediging betoog- den de Hollanders bij de Algemeene Staatsvergadering te Brussel !), het onbetwistbaar nut der ongestoorde vaart naar het Noorden, en beklaagden zij zich over de willekeurige ver- hooging van den Sonttol. Zij beseften het voordeel, dat bij den Koning van Denemarken niet uit naam van een bij uit- stek belanghebbend Gewest, maar van geheel Nederland wierd gesproken. — Men dacht eerst aan het benoemen van een gewoon Gezant 2), die verdere knevelarijen zoude trachten te voorkomen en des noods alleen door Holland en Zee- land bezoldigd zoude worden. — Daarna deed men een an- deren voorslag. — Meermalen was er sprake geweest van de vestiging van eene soort van Nederlandsch Consulaat, als Collegie ingerigt, ter bescherming der »in Zngeland ne- gotierende kooplieden, zoo van Brabant en Vlaanderen, die daarby meest souden wesen geprofiteert,” als van Hol- | — —— 1) pm songe, Besluiten II. 95 (18 Febr. 1577): »Sur la requeste de ceulx de Hollande, touchant les tonlieux nouveaulx de chacune mesure de grains et de ceulx du Sont de par le Roy de Dennemarcq: Soit renvoy& & Messieurs du Conseil d’Estat, affın qu’ilz ordonnent ce que la raison requiert.” 2) Register v. Holland, 22 Mei 1579. »Is mede genomen rapport, of binnen Denemarken een Legaat continueel gehouden sal mogen worden op den naam van de Generale Provincien, al was het dat de onkosten alleenlyk by die van Holland en Zeeland gedragen souden moelen worden.” 133 land !). Nu verklaarde men zich hier tot de oprigting van dit Collegie te Zonden bereid, mits wederkeerig die van Vlaanderen en Brabant »ter contemplatie van die van Holland”, een of meer Commissarissen tot voorstand van de Zeevaart, in Denemar- ken wilden helpen onderhouden 2). 2) Register 19 Junij 1579. 3) Ook GRIFFIUS. 4) Register, 2, 5 Junij 1579. 5) Bij zijne terugkomst werd hem eene som ven 300 ponden van 40 groo- ten toegelegd. Register 23 Julij 1579. | 6) Mr. T. P. VAN DER HOEVEN, Bijdrage tot de Gesch. v. den Sont- tol, bl. 3. 134 werden de Gecommitteerde Raden van Holland door de Rege- ring van Amsterdam onderrigt, dat naar luid var het verhaal van schippers, onlangs uit Denemarken wedergekeerd, de Ko- ning in December jongstleden, een Gezantschap naar Spanje had afgevaardıgd, met name een der rantzau’s !), die over de te niet-doening van het Tractaat van Spiers 2) moest on- derhandelen ; dat intusschen van onze schepen, op den voet der Fransche, tol zoude worden geheven, te weten van elke mars een rosenobel eu bovendien het tot hiertoe door de Ne- derlanders betaalde lastgeld, met den honderdsten penning van de goederen » door de Sont soowel gintswaards varende, als herwaarts komende.”” — Wat van die geruchten zijn mogt, gewis was het vermoeden niet ongegrond 3), dat Spanje on- magtig de Nederlanders onder het juk terug te brengen, be- proeven zoude hun daar, zijdelings door diplomatische kunst- grepen, gevoelig afbreuk te doen. — Het was Keizer KAREL Vv, Heer van al de Nederlanden, in 1544 gelukt bij gemeld Trac- taat de gunsten weleer door Deensche Koningen aan Neder- landers verleend, in een stellig regt te doen overgaan #). — Zoude men te Kopenhagen dit verdrag als gelijkelijk verbin- dend betrachten jegens pHıLıps ıı aan de eene, jegens zijne af- vallige onderdanen aan de andere zijde 5)? konden beide oorlog- voerende partijen het als verkregen regt inroepen? Eerlang nn 1) Register 24 Maart 1582: »onder andere eene van de Aansouwen — omme te solliciteren, dat het Tractaat gemaakt tot Spiers — te niete gedaan mogte werden.” 2) Verdrag van 23 Mei 1544. DE REEDTZ, Repert. hist. et chronol. d. Traites conclus par la Couronne de Danemarc, p. 70 suiv. 3) GACHARD, Actes des Etats-Generaux de 1600 p. 442: »]l sera besoing s’il est possible, dresser quelgue bon &quipaige de mer, et, au mesme effect, renouveller les alliances et traictes avec le Roy de Danemarcque et villes de la Hanse: par oü les Hollandais seroient plus tost mis & la rayson.” &) VAN DER HORVEN, bl. 46. 5) HENB. FAGEL, Diss. Jurid. de Foederum Sanctitate, Lugd. Bat. 1785, p. 67 sq. 135 na de afzwering van den Koning van Spanje, deed zich de moeijelijkheid voor, onvereffend en onbeslist tot het glorierijk Tractaat van 13 Augustus !) 1645. »Alsoo — dus leest men ın het Register van Holland, 26 September 1582, de Staten uıt het aangeven van ADRIAAN VAN DER MYLE, en het schrij- ven van den Ambassadeur van den Koning van Vrankryk, die hem by den Koning van Denemarken is onthoudende, ver- staan hebben hoog noodig te zyn dat eenige van wege Syne Hoogheid, de Excellentie 2) en de Staten-Generaal aan den Koning van Denemarken gesonden werden, ten einde deselve in sijne goede gunste tot dese Landen gelieve te continueren volgens de verklaring by Syne Majesteit alreede gedaan, aleer den Koning van Castilien door sijne practycguen en Pensio- narissen den voornoemden Koning van Denemarken van sijne goede meeninge en gunste divertere.” — Ter Vergadering van 6 Mei 1583 overwoog men nader, »wat persoon bequamelykst van wege de Generaliteit”” tot den Koning van Denemarken zoude afgevaardigd worden, daar de zaak geen verwijl toe- liet. — Vandaar op den 154” Junij daaraanvolgende, de be- noeming van den Heer van SWIETEN en van den Raadsheer CASEMBROOT, »met een van de gequalificeerdste kooplieden, by die van Amsterdam te verkiesen, om met den Secretaris DE LANGE Op den naam en met last en Instructie van de Ge- neraliteit en Sijn Excellentie te trekken naar den Koning van Denemarken, ten einde de groote lasten en exactiön in de Zond afgedaan mogen worden.’”’ — Holland zoude de kosten 1) Verg. dit verdrag bij Luzac, Hollands Rijkdom I11.343. Bijlage R. — 2) ANJOU en orANJE. Bereids in het Register van 21 December 1581 komt een Gezantschap naar Denemarken voor, van wege de Staten-Generaal af te vaardigen, maar door de Staten v. Zolland benoemd; namelijk de Raadsheer CASEMBRROOT, »en Doctor MAARTEN, Burgemeester van Amster- dam. Zij moesten zich beijveren »te recouvreren alle stukken en munimenten die in den sterfhuize van den Praesident RATTALLER, overleden tot Utrecht, sullen berusten mogen aangaande de Tractaten en Entrecoursen, die eertyds tusschen het Huys van Bourgoigne en het Rijk van Denemarken zyn gemaakt.” 136 verschieten, in mindering van het aandeel ter Generaliteit ver- schuldigd !). Van de uitvoering van dit ontwerp verneemt men verder niets in de Hollandsche Staatsbesluiten. 3) Verg. wegens die zending, HOOFT, HENRIK DE GROT#, fol. 47 volgg. Register van Holland 18 November 1583, 5 Junij 1584. »Op het versoek van Mr. BARTHOLOMEUS BUYS, om te hebben vereeringe en recompense voor de diensten, oflicien en correspondentie, die hy met die van Holland heeft gehouden op de reise, by hem met den Heere van PERDUILLAN, Ambr. van den Koning van Navarre, by advise van Sijne Exc. en der Staten van Hol- land (sonder nogtans op haren naam) gedaan aan den Koning van Denemar- ken en andere Vorsten en Heeren in Duitsland agtervolgende hei sommier Verbaal, by hem daarvan overgelevert,” enz. 137 zoon van LOUISE. DE COLIGNY, als peter door zijn Gezant ver- tegenwoordigd !). Dat met de uitnoodiging van den Deen- schen Vorst iets anders was beoogd dan een betoon van hof- felijkheid van den kant van wıLLEM ı, ziet men uit het Ze- gister van Holland. — Het znitiatief moet zelfs van de Staten uitgegaan zijn, want niettegenstaande de aanzienlijke uitgaven, die daaraan verknocht waren, en van welke de Prins hen wenschte te ontheflen, bleven zij bij hun verlangen volhar- den. — »Is, leest men den 16 Februarij 1584, staatsgewys Syne Exc. aangeboden den dienst van die van Holland, op den Doope van den jongen Soone van S. Exc. — Is voorts verklaart, dat sooverre S. Exc. den Koning van Denemarken versoeken soude mede op den Doope, dat hetselve sulks mede de Staten goedvinden.” En wederom, juist eene maand daar- na 2): »De Staten van Holland, verstaan hebbende dat S. Exc. volgende voorgaande Resolutie van de Staten 3) voorgekouden zynde, ten einde den Koning van Denemarken op den doope van den jongen Zoune van 5. Exc. als Getuige mede versogt soude mogen werden, omme daarmede te mogen winnen en vermeerderen de gunste en affectie, soo aan Sijne Koning- lijke Waarde als tot dese Landen van Holland, S. Exc. daar- toe wel genegen was, en ook hetselve by hem wel raadsaam bevonden wierde, maar in aansieninge van de groote belas- tinge van den staat van S. Exc., ende dat op het versoek van Sijne Koninglijke Waarde, soo in het afveerdigen van de Gesanten van Sijne Exc. als het ontfangen en tracteren van de gene die van wege Sijne Koninglijke Waarde geschikt sou- den mogen werden, groote onkosten gedragen souden moeten werden, S. Exc. wel van meeninge soude zyn, omme deselve onkosten te schuwen, te versoeken den Koning van Navarre ; 1) por, XVIIIe B. fol. 407. (12 Junij 1584). 2) Register 16 Maart 1584. 3) Register 16 Febr. 1584. 138 hebben de Staten verklaart en geresolveert, dat S. Exc. ver- sogt sal werden, den voornoemden Koning van Denemarken in aansieninge als voren te willen versoeken, mits dat de Staten S. Exc. sullen te hulpe komen met de somme van ses duisend ponden van veertig grooten in de onkosten die dies- aangaande gedragen sullen moeten werden !).”” — Zooveel liet zich het menschkundig handelsbelang in die dagen van de- gelijkheid en van afkeer van alle overbodige weelde, gelegen zijn aan de opluistering van het feest, dat tegelijk de eer der Republiek en van haren Grondlegger tegenover het buitenland zou doen uitblinken. Een ander blijk van diplomatische bedrijvigheid der Hol- landers, die de steeds verschoven vestiging van het beraamd Consulaat in Engeland niet lijdelijk wilden verwachten 2), was de benoeming van JOACHIM ORTEIL, als Agent-Generaal van Holland en Zeeland te Londen 3). — Zijn werkkring werd, na langdurige en rijpe overweging, in eene met zorg gestelde Instructie als commercieel maar politisch tevens omschreven, en van dien der Gezanien van de Staten-Generaal bij Koningin ELIZABETH onderscheiden. — Zie hier den inhoud van het Be- rigtschrift, dat den in andere betrekkingen sints geruimen tijd beproefden Agent, tot leiddraad moest strekken ). u nn 1) Z. voorts het Register 2 Mei 1584: »Is voornoene van wege S. Exec, by den Hofmeester den Staten de eere gedaan en versogt, ten einde syluiden neffens den Koning van Denemarken en den Koning van Navarre, mitsgaders de Staten van Zeeland en Utrecht, van wege die van Holland haarl. Gede- puteerden als Getuigen souden willen schikken op den Doope” enz. Nog 5 Mei. 2) Verg. het Register v. Holland, 22 December 1581. 3) Register 6 Mei 1583. »Is mede verstaan en geresolveert, dat JoAcHIM ORTEIL op sijn voorgeande Instructie en Brieven van Credentie na Engeland geschikt sal worden, mits dat al hetselve sal werden yerenoveert, ten minsten voor een jaar”” enz. — Z. wijders Register 19, 22, 23 Julij, 4 Aug. 1583. 4) Verg. in het Reyister v. Holland, 8—16 Januarij 1582 het Concept van den Renversale, die by JOACHIM ORTEIL sal gelever! werden in hunden van de Staten van Holland un Zeeland, tegens de Commissie-generaal, die by 139 I. Eerst sal den voorschreven ORTEIL, binnen den voornoemden Koningryke gearriveerd en geaccommodeert zynde, hem addresseren aan dengenen, daar hetselve sal noodig wesen, omme te capteren de benevolentie, gunste en faveur van deselve tot den Landen van Holland en Zeeland, mitsgaders de ingezetenen van dien, en haar- Iuider Traficeque, Koophandel, en andere geregtigheden en Entre- coursen, die in denselven Koningryke, en die van Oostland eer- tyds zyn gemaakt, en daartoe mede overleveren de Brieven van Credentie, die den voornoemden ORTEIL sullen werden medegegeven. II. Sal hem neerstelijk informeren en ondersoeken op alle Charte- ren, Brieven eu andere munimenten, die diesaangaande binnen den voornoemden Koningryke sullen berusten mogen, en dubbelt authen- ticq recouvreren !), sooverre hetselve eenigsins sal doenlijk wesen, en alles de Staten adverteren en onderrigten. Ill. Den voornoemden orRTEIL sal mede alle neerstigheid doen, omme hem met den eersten te onderrigten van alle gelegentheid der sa- ken aangaande de schulden staande tot laste van die van Holland en Zeeland, en daaraf de termynen gevallen zyn, of alsnog sullen verschynen mogen, en neerstelijk daarin voorsien, dat alle provi- sien van Arresten diesaangaande verhoed mogen werden, en die alreede verleend en in het werk gestelt souden mogen wesen, wer- den afgedaan, of gesurcheert mogen werden totdat anders by de Staten voornoemt daarin sal wesen voorsien. IV. Sal getrouwelyk negotieren en handelen in alle saken, daartoe nn Sijne Exc. en de Staten voornoemt den voorsz. ORTEIL is gegeven, als haar- Iuider Agent-Generaal binnen den Koningryke van E'ngeland. 1) Register, 18 Mei 1582: »zyn gecommitteert eene van Amsterdam, Rot- terdam en Enkhuysen, omme met den Commissaris oRTEIL te visiteren de Copien van de Entrecoursen by hun gerecouyreert, en den Staten van alles te doen rapport.” 140 deselve, gedurende sijnen voornoemden dienst, versogt en belast sal werden by Sijne Excell. en de Staten voornoemt, en ook van andere ingezetenen der voorsz. Landen hebbende voorschryvens van Syne Excell. en de Staten voornoemt 1); sonder khem na eenig schryven of bevel van eenige andere Provincien in het generaal of parti- culier te reguleren, dan met consent van de Staten van Holland en Zeeland. V. Sulks denselven ORTEIL mede niet en sal 2) doen op eenig be- vel of schryvens van de Steden van Holland of Zeeland elk in het particulier, in saken de Unie concernerende, of die in de nego- tie souden mogen de eene 3) of de andere Provincie en Steden verhinderen of prejudiceren. VI. De voorschreven ORTEIL sal niettemin alle goede correspondentie bouden met alle Gesanten en Agenten die van wegen de Staten- Generaal of geunieerde Provincien binnen den voorschreven Koning- ryke sullen verschynen en gehouden werden; en voorts met deselve mogen helpen adviseren en vorderen alle het gunt de voorsz. Lan- den van Holland en Zeeland dienstig en vorderlijk sal mogen wesen %). 1) In de Instructie van 80 Mei 1582 werd hierbij gevoegd: »of van eenige Steden van Holland, of die hem voor goede ingezetenen van Holland bekent sullen zyn.’” 2) »Sonder dat — iet sal doen” enz, 3) Het 6° Artikel der latere Instructie luidde: »En sal geen onderscheid of uitneminge maken van de ingezetenen van Holland, aan hem geadresseert of assistentie versoekeude, maar den eenen soowel als den anderen dienstelijk en vorderlijik zyn; en sooverre tusschen eenige ingezetenen van Holland aldaar eenige geschillen mogen vallen of verrysen, sal alle mogelijke viyt aanwen- den omme deselve met de beste middelen te bevestigen.” 4) Bij de onderteekening van zijne Instructie op 30 Mei 1582, voegde orteıL dit beding of liever deze zekerheid ten behoeve zijner lastgevers: »Alsoo my mogelijk in de gemeene sake eenige affairen souden mogen beje- genen, soo door last van Sijne Hoogheid (amsou) als andere, daarinne ik uit kragte van de voorschreven Instructie niet soude zyn verbondeu, hebbe 141 vII. Sal de voorschreven ORTEIL secreet houden alle het gunt denselve in bevele van die van Holland en Zeeland voornoemt soude mo- gen hebben en voorts de Staten voornoemt advertentie doen van alle occurrerende en andere handelingen, hetzij uit wat quartieren ‚hetselve soude mogen wesen, die de gemeene sake eenigsins sou- den mogen concerneren. VII. En, des noodig zynde, sal sijne Brieven met expresse Boden mogen overschikken ten minste koste van den Lande. IX. De voorschreven ORTEIL sal vooral mede aanhouden en nego- tieren, dat alle nieuwigheden en exactien, die binnen den voor- noemden Koningryke opgestelt syn, en nog aangerigt souden mo- gen werden, met den eerste afgedaan, en ook belet en voorgeko- men mogen werden, soowel in het laden en ontladen van eenige goederen en koopmanschappen, als andersins 1). x. Sal mede alle neerstigheid doen, dat alle schepen en goederen van die van Holland en Zeeland, die by eenige piraten alreede genomen zyn, of nog genomen souden mogen werden, (hetwelk God verhoede) gerestitueert en ontslagen mogen werden, en dat ik verder beloofd daarinne niet te doen in prajuditie van die van Holland, dan met voorgaande advis en last van de Staten derselver Landen.” 1) Instructie, Art. 9: „ende in alles voor sooveel mogelijk is, besorgen ende vorderen, wat tot bevrydinge van de Zee en Koophandel van die van Holland op Engeland eenigsints dienende is.” Art. ll: »En sal voorts den voorn. ORTEIL wel en getrouwelijk nakomen en uitvoeren alle hetgene hem by of van wege Sijne Princelijke Excellencie en de Staten van Holland, een- samentlijk of bysonder in hare affairen aldaar verder belast en bevolen sal werden; doende van alle syne besoignes en wedervaren goede pertinente en getrouwe advertentie, nemende iu alles goed respect op het gunt ten dienste van hare Mat. ende conservatie van de oude goede naburige Vriendschap tus- schen H. Mats, Koningryken en de Landen van Holland en hare Bondgenooten sal mogen strekken.” 142 voorts beter opsigt binnen den voorsz. Koningryke tegens alle piraten en zeeroovers mag gehouden werden. XI. Voor alle welke diensten, vacatien, moeiten en kosten, die uit sake van dien by den voornoemden ORTEIL binnen den voornoem- den Koningryke gedaan sullen moeten werden in het reisen van de eene plaatse tot de andere, daar hetselve sal noodig wesen, de voorschreven ORTEIL jaarlijiks sal genieten de somma van !) te betalen in vier termijnen, voor de drie dee- len op den Comptoire binnen Amsterdam, en het vierde part op den Comptoire binnen Zeeland; daartoe generale Ordonnantie ver- leend sal werden en daarop den voornoemden ORTEIL in Engeland wissel sal mogen maken t’sijnder betalinge. XI. En sooverre eenige groote extraordinarise onkosten by den voornoemden ORTEIL gedaan souden mogen werden, sal daarop by de Staten voornoemd reguard genomen worden. XIII. Met verdere belofte 2), dat sooverre tot eeniger tyd de voor- noemde ORTEIL soude mogen werden gerevoceert, sulks dat egeen Agent verder binnen Engeland soude noodig wesen, de voor- noemde ORTEIL gehouden sal werden voor gerecommandeert, na de officien alsdan vaceren sullen, en den tyd sal vereischen. xIV. En sooverre de voornoemde ORTEIL ratione offick in eenige las- ten of swarigheid soude mogen geraken, dat 3) deselve ORTEIL I) Instructie Art. 12: »2400 ponden van 40 grooten; — onvermindert het gunt hy van die van Zeeland sal mogen stipuleren, indien deselve hem in gelijke diensten souden willen of begeeren te gebruiken, hetwelk den voorg. ORTEIL sal mogen doen met advise en believen van de voorsz. Staten.” 2) Art. 12: »dat den voorsz. ORTEIL iu sijnen jegenwoordigen dienst en tractement als Commissarıs van de Monsteringe wederom sal werden gebruikt en gestelt, sooverre men hierna verstaan mogt syne Commissie als Agent te revoceren.” 3) Sal. 143 daarvan by de Staten voornoemt kosteloos en schadeloog gehou- den, en werden geindemneert. XV. Sal voorts den voornoemden ORTEIL syne brieven in Holland addresseren aan de Staten, of haarluider Gecommitteerden: en sul- len de Gedeputeerden var Dordregt, Amsterdam en Enkhuisen gehou- den zyn de saken te vorderen 1), omme de brieven van den voor- noemden Agent te doen beantwoorden of volkomen na behooren. Het leed nog ongeveer een half jaar, eer deze voorschrif- ten, hier en daar gewijzigd, op den 30 Mei 1582 voor goed werden vastgesteld, en men oRTEIL van de vereischte geloofs- en aanbevelingsbrieven voorzag, zoo aan de Koningin en ha- ren Raad, als aan den grooten Staatsman cecır, Lord BUR- LEIGH en den in Nederland reeds bekenden WALSINGHAM, ein- delijk aan den dusgenaamden Gouverneur der Engelsche Natie, wiens welwillende tusschenspraak het handelsverkeer der beide Landen 'aanmerkelijk kon bevorderen 2). — Twee redenen zullen, naar wij gissen, het vertrek van den gewoonlijk voortva- renden Agent vertraagd hebben; ten eerste slaagden de Hollan- ders niet in hunne poging, om orteıL's keuze den Zeeuwen sma- kelijk te maken ; ten andere, kon de verhouding van Holland tot den heerschzuchtigen ansou en de zonderlinge, eigenlijk belag- chelijke betrekking van den Hertog tot ELızABEts, alligt misver- stand en ongenoegen baren. — oRTEIL moet bij den Advocaat Buys —— I) Vermoedelijk handelszaken. Hoe slap aan deze bepaling werd voldaan, blökt uit orteın's klagt en verzoek (Register 21 Aug. 1584): »mitsgaders ook op de Correspondentien, waarby deselve hier namaals beier als tot nog toe geschied is met my onderhouden, en expresselijk iemant, die continuelijk sjn werk daarvan maakte, daartoe gecommitteert werde.” (Aangaande JoA- CHI ORTEIL, Agent-Generaal over Holland ende Zeeland binnen den Koniny- ryke van Engeland, omme v6or myn vertrek — myn Heeren de Staten aan te dienen als volgt). 2) Commissie (in het Fransch): Lettre & la Reyne (20 Juillet 1582); A Messeigneura BOURGLEY €t WALSINGEN, et & chacun d’eux & part; Au Gou- verneur de la Nation angloise. Register v. Holland, 30 Mei 1582. 144 zeer in gunst hebben gestaan !), die niet zelden in krijgszaken werkzaam, den bekwamen Commissarıs van de monstering zal hebben weten te waarderen. — Ook na de aftreding van den Eersten Minister van Holland, duurde de briefwisseling tusschen hen voort 2), en haalde orreıL zich LEIcESTER’s haat op den hals, die hem als den berigtgever van den gewezen Advocaat, in Engeland verdacht zocht te maken. — Doch wij zullen nog meer dan eens den wakkeren man ontmoeten, die tot zijn’ dood te Zonden bleef, en ook onder den opvolger van Buys het vertrouwen der Staten genoot. Wij mogen niet ver- zuimen te herinneren, dat bij de herziening van het oorspron- kelijk door REINIER CANT en OLDENBARNEVELT 3) vervaardigd Be- rigtschrift voor ORTEIL, het punt der briefwisseling over Staats- aangelegenheden meer doeltreffend geregeld werd. — De Agent moest zijne depeches aan ‚den Secretaris der Stalen van Hol- land rigten 4), die met de beantwoording belast werd. Zij zouden zich voor geheime zaken van een cyfer kunnen be- dienen. — Dat evenwel orrEıL’s gewone taak bij uitstek com- mercieel was, bleek uit de gronden voor zijne benoeming aan- gevoerd, »als bekend, bemind en gerespecteert zijnde onder den koopluyden aldaer, mitsgaders in ’t Hoff van Hare Majesteyt.” Na van de internationale betrekkingen met Denemarken en 1) Bruoe, Correspondence of ROBERT DUbLEY, Earl of Leycester p. 130. (Aan WALSINGBHAM, 21 Febr. 1536): ORTELL ys holy his;” 18 Junij 1586 p. 311: »By the way, least I forgett yt, send away orteLL. He is his in- telligencer” enz. 27 Juli) p. 364. 3) Reyister, 16 Febr. 1584. »Is gecommitteert den Advocaat van het Land (Buys), omme te beantwoorden de Brieven van den Agent-Generaal JOACHIM ORTEIL.” (HEINSIUS H. S.). 3) Register v. Holland 13 October 1581. Zesolutien v. Consideratie ten iyde van DE wITT, bl. 167. 4) Register van Holland 30 Mei 1582: »dat den voorn. Agent in des yhe- meene Landissuecken sal houden correspondentie met den Secretaris van de Staten, omme de Staten voorts voorghedragen te worden. Dat mede tusschen den voorn. Agent ende Secretaris, een secrete Chifre, ofie Alphabete ge- maeckt, ende in der noot gebruyckt sal mogen worden.’ 145 Engeland onder het Ministerie van Buys gewaagd fe hebben, wordt het tijd na te gaan, hoe wij al spoedig met Frankrijk in diplomatische aanraking gekomen waren; met den Staat, wiens vriendschap of vijandschap voor kleinere Landen schier evenzeer te duchten is. — Wij noemden zoo even den ver- raderliiken Ansou. Wat boven van eene Hollandsche Politiek, nu en dan met die der Staten-Generaal en van ALDEGONDE in strjd, gezegd is,. wordt ontwijfelbaar door den afzonderlijken handel met den Franschen Hertog 1). Fraai steekt bij de ligt- geloovigheid van oRANJE en van de leiders der Generaliteit, het onverzettelijk doorzigt uit van de Staten van Holland. Diep was in hunne overtuiging, gelijk in den afkeer der be- volking, het mistrouwen jegens een’ vaLoıs geworteld, door het schrikkelijk aandenken van den Bartelsnacht gevoed. En de Franscke Furie gaf hun weldra regt, die aan de bescher- ming der Nederlandsche vrijheid door den zoon van KATHARINA DE MEDICI geen gelonf hadden geslagen. Droevig vooral werd de kortzigtige inbeelding van marnıx beschaamd, die zich had durven beroemen den valschen Vorst gemuilband 2) en voor de regten der Natie voldoende waarborgen bedongen te heb- ben. — De onbezonnenheid en ligtvaardigheid, waarmede de ongeduldige vreemdeling, sints lang op de Souvereiniteit der naburige Gewesten vlammende, gereed stond alle eeden, die L I) Zie vooral het door Prof. van vLoTen uitgegeven Vertoog van MARNIX, geliteld: Memoire pour faire voir qu’il convient d’offrir au Roy de France toutes les provinces en general sans en excepter la Hollande et la Zelande; que pour recompenser le Prince D’orANGE de sa pretention sur ces deux der- nieres Provinces, Sa Majeste pourroit donner ü ses enfants mäles quelgue Duche ou autre Seigneurie dans son Royaume. (Bijlage IX tot den vertaalden MARNIX van Quine&T, Deventer 1855, bl. 189-202). 2) guıner, Fondation de la Republ. d. Prov. Unies, p. 139: »c’est ce qu’il (ALDEGONDE) appelait la museliere du Prince.’ — Verg. overigens bij GACHARD, Corresp. de Guillawne le Taciturne, IV, 421—472 het Rapport fait au Prince V'ORANGE et aux Etuts-Generaux par les Ambassadeurs qu’ils avaient envoyds au Duc D’anJou, pour lui ofrir la Souverainete des Pays- Bas. 10 146 men vergde, af fe leggen, had de oogen behooren te openen. 