title: Verhalen
creator: Gotthilf Heinrich von Schubert
text: Deze Grayin ^ die op de boyenste yerdieping yan het hiiis 22 326 woonde, was reeds foor yerscbeideiie jarea mel wglen hären ge- maal uit Bohemen naar Maagdenburg Tertrokken. Want haar gemaal , die Protestant was , had aan de bewegingen der Protestanten in Bohemen zoodanig aandeel genomen , dat hij naderhand zgne goederen T.erloor , en Teiligheidshalvc uit het land vlugten moest. Hij had te Maagdenburg drie jarea lang in alle stille en rust geleefd, en was ook nu nog blj allen » die hem gekend hadden , in loffelyk aandenken ; ook 2gne wednwe, die uit een zeer aanzienlijk geslacht uit het Luiksche af komstig was , w^rd door onze gastyrienden als eene yromey deugdzame dame, en als zacht Tan geest en zehr weldadig jegens de armen geroemd. Dit alles gaf dus zeer goede uitzigten ?oor mijne zuster. Na eenige oogenblikken kwam onze waardin met een Ter^ heugd gelaat we^r binnen. Er was der brave vrouw eene goede daad gclukt, daarom was zij zoo vrolyk. »Gij L^entje en uw broeder Jakob' zoudt beiden even met mg boTea komen bij Mevrouw de Gravin," zeide zij, en wij volgden de welmeenende yriendin^ die ons ondcr weg nog meoige teregtwijzing gaf, hoe wij ons zeer aardig^ ,en diep Toor Mevrouw moesten buigen en haar de hanJ küssen, wanneer zg dit yeroorloofde. De GraTin ontylng ons Triendelijk, men behoefde haar siechts aan te%en, om te bemerken, dat zg niet siechts eene adelgke , maar eene edele dame was; ik heb maar aan zeer weinige vreuwelgke aangczigten zoo duide- Igk de trekken van dien adel gezien , welke de kracht des geestes en der ernstige godsvrucht op den mensch drukt. Zij ^af ons aanleiding , om over velerlei dingen te spreken » en ofschoon het voor ons beiden iets ongewoons was, met eene zoo voorname vrouw te spreken , wist zij ons toch spoe* dig zoo vertrouwelgk te maken, dat wij regt hartelijk met haar spraken. Zg doorzag ons weldra en leerde öns kennen; want zj} kende haar eigen hart. Hij dunkt, vrouw Smidt, zeide zij tot onze waardio, dal ik mel het meisje wel zal te regt komen, en daar gij TOj^ zcgt, dat de kleine Jakob onder bij u bestendig nacht- 327 verblnf vioden kan , waarover ik het met uwen lieven man f vfel zal eens worden , neem ik ook dezen in mijae dienst ; hg zal Tlijtig de school bezoeken en buiten de school wil ik bem tot boodschaplooper gebruiken , ten einde het meisje meer bij mij te huis en bij haar werk blijyen kan. Als de kinderen goed oppassen, zullen zij het goed bij mij hebben en ik zal hen moederlgk behandelen. Deze ontmoeting met de vrome Gravin , in bei huis van den eerzamen schoenmaker , was wederom eene yriendelijke leiding aan de band van onzen lieven Heer, zooals onze overleden grootvader in zgne laatste oogenblikken afgesraeekt had. Wij wisten toen nog niet , welk een bescherm- engel deze dame spoedig daarna Toor ons worden zoud'e , "want wg vermoedden het gevaar niet , dat reeds zoo digl ,boTen onze hoofden zweefde. Weinige dagen daarna kon mrjne zustei; reeds bg de «dele Crravin in dienst treden. Deze scheen zeer wel met" haar te treden , en ragne zoster zou ook bezvTaarlijk eiders een gelukkiger lot hebben kunnen treffen \ want do Gravin be- handelde baar waarlgk moederlijk, wees haar, waar het noodig wasy met zachlmoedigheid te regt en leidde haar op tot alles, wat goed en nultig was« Ook ik had bei geluk, om buiten de schdoluren Yeel bij Mevrouw de Gravin le mögen zgn; ik at met mijne zuster en wij werden beide van nieuwe kleederen voorzien , zooals zulks voor burgerlijke kinderen in de stad paste. De goede dame liet ons ook aan haar morgen- en avondgebed deel nemen, en wanneer ik uit de school kwam, ondervroeg zg mg naauwkeurig, wat goeds ik er geleerd had; toonde zieh ook bij zulke gelegenheden in Gods woord en in de voorschriften des Evangelies zoo ervaren , dat ik dikwijis bemerkte, dat er bg haar nog meer te leeren was , dan in de school , die ik destgds be- zocht. Wij beide kinderen waren in ieder opzigt zeer gelukkig en te vreden in onzen nieuwen toestand en lieten er ons 22* 328 misschien wel nat vcel op voorstaan , dat wg nu ntet meer dorps- maar stadskinderen waren en bg eene zoo Toorname dame woonden. Doch dit geluk duurde maar een* zeer körten tijd. Recds vier maanden na onze komst le Maagdenbnrg trok hei onweÄr , dat deze schoone , goede stad TerTroeslen zou, boyen haar te zamen : Tillij's vreesseüjk leger, dat eerst bet omiiggende land 9 vervolgens de plaatsen Tan bar-^ gerlijke vigl en welstand zelven in eenen bloedakker ver- anderde. Het is mij, alsof het eerst gisteren gebeard is; het was op een* zondag in het begin des Toorjaars;, het was warm en schoon weder , dat yelen naar buiten zou lokken , om de yrige natuur te genielen ; de oude predikanl , dezelfde , die ik op kersdag gehoord had , deed eene preek , waarin bg over het nut des Igdens Tan dezen tijd Toor het heil der men- schenzielen en Tan de Treugde Tan die eeuwige lente sprak , die aan gindsche. zgde , in het wäre Taderland , ons wacht. Het was, als of hij, zonder het te weten; de menschen, die hem boorden, had moeten Toorbereiden op het afscbeid Tan de in de lente zoo schoone aarde, dat zoo Telen hanner Toolr de deur stond. Mijne zuster en ik gingen denzelfdea namiddag, met toestemming onzer MeTrouw de GrraTin en in gezelschap Tan meester Smidt en zijne Trouw, naar buiten in het Teld y meester Smidt was , Tolgens zgne gewoonte, zeer nadenkend en zeide bijna niets anders dan: het is hier zeer schoon onder den heldereo, blaauwen aard« sehen bemelt boe schoon zal het wel in den hemel der bemelen zelTen zgn. In bet algemeen heeft zieh Dok in den toenmaligen tijd Tan rampspoed, ^welke oTer de groote, Tolkrgke, uiterlgk ZOO gelukkige stad kwam, de waarheid Taa hetgeen die oude predikant zeide : het nut der rampspoed , in zeer rgke mate beTestigd. Tocn tegen het einde Tan Maart en in het begin van April de eigenlgke nood der belegeriog begon, Terlieten zieh, wel is waar, de meeste bewoners Tan Maagdenburg meer op den koning Tan Zweden en zijne wapenen, dan op de 329 hulp Tau God , en^ faielden de verovering hunner muren Toor bgna onmogelgk; nogtans leerde ook het grootste aanlal meer dan ooit in bun leven »op bet woord acht geven." Waot de kerken waren dagelijks vol menschen , die hier gemeenschappel^'k met aiidere biddenden troost en sterkte des harten zochten ; in alle huizen werden de dagelgksche godsdienstoefeningen gveriger verrigt , en zelfs ik leerde des- tgds weder uit eigene ondervinding « hoe de nood bidden leert. Het was in Mei, de belegering had reeds zes weken ge*- duurd, en nog was de hoop der burgers op ontzet door de Zweden niet yerdwenen. Ik zai niet verbalen, wat u allen ZOO goed bekend is; hoe men juist op den dag, waarop de vreesselgke slag uitbrak , in de stad zieh bet vciligst waande ; hoe de Wächters Tan de muren bij bet aanbreken van den noodlottigen morgen zieh naar bunne huizen begeven en te slapen gelegd badden, wijl zy de Toorbereidselen tot den stonn in het leger van Tillij Toor toerustingen tot den aftogt deszelven bielden, dien de nabijheid Tan koning Gustaaf bewerkte. Ik wil alleen Terhalen, wat ons op dien grooten sterfdag Tan dertigduizend Treedzame bewoners der stad be- jegend is. De straaty in welke onze woning slond, ]ag zoo Ter Van de punten aan de krökenpoort en der hooge poort, waar de stad het eerst bestormd is, af; behoorde in het algemeen tot zulk een stil en weinig Tolkrijk gedeelte der stad , dat wij Tan alles , wat daar TOorTiel , eerst laat iets gewaar werden. Onze GraTin moest intusschen tocb een Toorgevoel gehad- hebben , Tan hetgeen op banden was. Tpen in ölen laatsten iiamiddag Toor de Terwoesting der stad meester S m i d t bij ons kwam en ba|ir Terbaalde , dat sedert eenige uren niet slecfatsy ZOO als wg ook zelven opgemerkt badden, het kanon- gesehnt Tan den Tgand had opgehouden, maar deze zelfs zgne meeste Teldstukken Tan bunne plaats, van waar zij Maagdenburg zoolang benaauwden, liet wegToeren, zeide zij: » Tertrouwt Tillg niel; de lijger gaat ook wel een paar 330 fchreden achterait , als hg zieh tot een* sprODg op zgn' buit gereed maakt." Zg had reeds bg den aanvang der belegering de kostbaarste dingen , die het gemakkelgkst Yer?oerd konden tvorden, doen bij een pakken, en de menigte papieren welke zij bezat , zorgyuldig doorgezien en rerTolgens deels verbrand, deels in goede orde bg elkander gelegd. Sedert eenige dagen, inzonderheid sedert den foorlaalsten , waren ook deze papie- ren, bencvens het bare goud, in eeno kist gelegd en deze Terzegeld» ook had de Gravin te gelgker tgd vele brieven geschrcven, en bij deze bezigheid trof ik haar nog aan, toen ik op den dag der bestoiming, om zes nur des morgens, haar het ontbijt van den bakker bragt. »Nu mögen wg regt verheugd zgn, Mevrouw,*' zeide ik , » de ygand gaat weg , en nu zuUen dan onze vrienden , de Zweden , komen. De bakker zeide , dat hg reeds toestel maakte, om meer brood te bakken, dan gewoonlijk^ opdat het koninkigke leger, als het binnen rukte» ook uit zgnen Winkel kondb verzorgd worden; de Wächters op de muren zgn naar huis gegaan , opdat zij na een* zoo langen tgd van onrust en nood eens we^r regt kunnen uitslapen." »Waar de Heere niet de stad behoedt, daar houdt de Wächter Tergeefs de wacht/' antwoordde mg de gbede dame, en beyal mg , aan mijne zoster te zeggen , dat zij hare beste kleederen , die zij op paschen gekregen had , aantrekken en al hare andere dingen in een bundeltje zamenbinden zoude , en datzelfde beval zij ook mij te doen." »Göd sta öns bij," zeide de.Grayin terwgl zij met een ontsteld gelaat in de kamer trad ," wat is dat Toor een woesl geschreeuw, dat van de muren klinkt; daar wordt immers ook geschoten. Loopschielijk omlaag naar de buren, Jak ob, en hpör, wat er is." Ik ijlde naar beneden op de straat , een oude buurman , die alleen in zijn snijderswinkel zat te werken , gaf mg een zonderling bescheid. Mijn geleider , hoe sterk van ligchaam ook , was niet even ZOO sterk aan moed. Toen wg in den omtrek van de stad kwamen , waar reeds eene menigte vijandelijk voetvolk geschaard stond , om bet op banden zijnde oogenblik af le wachten , ia het welk men haar de plundering zou veroorloven ; en bij zag , hoe hier en daar zwaar gewonde en gedoode burgers in bun bloed uitgestrekt lagen, draaide bij zieh om en liet mij alleen. Ook ik was eenige oogen- blikken onzeker, wat ik doen zou, of ik voorwaarts zou gaan of terugkeeren. Toen kwam mg de spreuk te binnen , over welke onze goede Gravin nog gisteren avond bg het gebed met ons gesproken bad: » weest getroost en onversaagd »'* en ik ging verder. De yijandelgke Soldaten stonden bedaard in rtj en gelid, er heerschte eene vreesselgke slilte, die siechts door ecnigc schoten en het nedersmijten van tigche)^ 3%t •leehen afgebroken werd» watrmede de Terbliode bewonen der 8tad nog steeda dea Tgand lochten le beschädigen* U naderde tot op omtrent twiotig schreden en zeidot zoo loid ak het ängstig kloppea Tan mga hart het toeliet, dat ik brieven te bestellen had, een derzelve aan den-Teldmaarscbalk» Een seigeant wenkte inij tot zieh. Hrj las de opschriften , rroeg mij naar de namen mgner meesteres, en door Gods genadige beschikking wilde het toeyal, dat die overste« aao Wien de eene brief gerigt was , niet Ter Tan daar , bg zija misschien het eerst binnen gedrongen regiment stond, Ik werd bij hem gebragt ; ook hij Troeg mg het een en ander omtrent mg'ne meesteres, liet zieh nog naauwkeuriger hare wooing aanduideo en gaf TerTolgens aan eenigen zgner ruiters een bcTel in eene taal , die ik niet Terstond. Eenige Soldaten namen mg in hun raidden , om mg door de digte drommen der bunnen naar buiten in het Jeger te brengen , bg den Teld«* maarsehalk» Toor wien de andere brief bestemd was» Toeo wg nog midden in het gedrang waren , bra^ een ruiter van buiten de Tergunning om te plünderen. Het hart klopte my geweidig van angst en ik sidderde aan al mgne ledematen , toen vfg hierop buiten de poort kAvamen ^ waar het geheel stil en geen gedrang meer was , mgn soldaat mij Tan zijne schouders op den grond zette en ik nu de schare van ruiters, met uitgetrokken zwaarden fitaan zag , die op de wenken Tan T i 1 1 g wachteden. De Feldheer zat op zgn paard en keek onophoudelgk naar de stad. Een zgner adjudanien nam mij den brief af en OTer-^ handigde hem aan den bevelhebber. Deze, nadat hg eer^t onTerschillig , TerTolgens opmerkzaam het zegel en het op* schrift beschouwd bad, opende hem, zag naar de handleeke* ning en las verTolgens, terwgl hij tussbhen beiden steeds we^r zgn oog naar de stad opsloeg, den inhoud. Hg zweeg eenige minuten en gaf vervolgens aan een' jongen officief zgne beToIen* Zestien ruiters Terzeiden den officier; een ?an ben nam mij Toor zieh op zijn paard; wg reden de £tad binnen. Het herdenken aan de eilende f waarTan ik hier getuige zgn moest^ Terscheurt mg nog op dit oogenblik het hart. T i 11 g bad in zgn berigt aan den keizer geschreven : » dat hg geloofde, dat er «edert de Tenroesting van Troje en Jeru- salem, zulk eene oyenrinning niet bad plaats gehad." Nu ^eloof ik wel^ dat er in den iijd tusschen Jeruzalems en Maag«- denburgs ondergang menige groole , scboone stad den beker der eilende , dien de menscb in de woede Tan den krgg aan andere menschen reikt 9 eTen zoo , tot op den bodem heeft poeten ledigen', ja misschien nog eene algemeenere remieti- 334 ging fan- al bare bewooers en gebouweo oodergaan beeft, dan onze arme stad, echter beb ik naderhand altgd, wanneer ik de geschiedeois van Jeruzalem las of hoorde, met rer^ nieuwde smart aan Maagdenburgs ondergang moeten denken« Toen wi) längs en orer de yerminkte Igken heen kwamen naar de straat en bet buis onser Gra?in , Tonden wi} daar reeds eene wacbt Tan Soldaten. Deze had de veldoyerste , aan wien ik den eersten brief bad afgegeven, daar faeen gezonden y want bij was, zooals ik den anderen dag be- merkte, een waarlgk deelnemende en veeljarige vriend onzer meesteres; zooals men zeide een broeders zoon Tan baren overleden gemaal ; bij heeft ons ook Teel meer diensten Tan Triendscbap bewezen, dan de Teldmaarsebalk zelf. De GraTin stond reeds gereed^ zij had slechts op de ge« leide gewacht, diezij tot bescherming Toor zieh en de baren Tan T i 1 1 g Terzocht bad. Onder deze behoorden tbans zeer Tele menschen; want niel alleen royne zuster en ik en al onze huisgenooten , maar ook personen uit de nabuurschap , inzonderheid Terscheidene moeders, die bare kindertjes op den arm of aan de band met zieh Toerden, sloten zieh aan den trein aan ; bare bezittingen , CTen als of zg der Grarin toebeboorden , kwamen onder de bescberming der Soldaten ook gelukkig mede Toort. Terw^l wg nog door eene der laatste Straten, die naar de poort Toerde , trokken , hoorden wij een nieuw , sterker Jammergeschrei, en zagen, niet heel Ter Tan ons af, den rook opstijgen en . dra daarop de Tlamraen uitbreken. De ongelukkige stad moest tot hare diepe eilende ook nog onderTinden, dat op verscheidene plaatsen tegelgk het Tuar uitbrak, dat zieh binnen weinige uren OTer bijna alle Straten uitbreidde. Ik zag met eigen oogen , boe eenige mannen en Trouwen, die zieh op, de boTenste Terdiepingen hunner huizen Terstoken hadden, van de daken naar beaeden op de straat sprongeni om den dood in de Tlammen te ontgaan; in plaats hierTan Tondeb zg nogtans den eTcn zoo schrikke- Igken en schieIgken , dien der Terplettering. Wij werden 335 naar een afgelegen gedeelte fan het leger, de Qravin en die haar het naast omgayen ia eene welvoegelgke oiBciers- tent, de anderen op het vrije yeld gebragt , waar eenige gewapende ruiters onze l^ewegingen gadesloegen* Toen de GraTin aan T i 1 1 g hare gelukkige aankomst in het leger en hären dank voor zgne bescherming melden liet, bragt inen haar het antvToord terug, dal de veldheer haar dadelijk niet kon spreken, maar zulks echter ter gelegener tyd doen zou. Daar zaten mj nu , blikten uit den ingang der tent naar de in vlammen staatidc stad en beweenden het onge- lak onzer vroegcre inedeburgers. De plunderende Tganden hadden zelven uit de brandende Straten en huizen de rlugt naar de wallen moeten nemen ; Telen hunder kwamcn , zwaar met buit beladen, echter nog zwaarder belast met het bloed der onschuldig vermoorden, dat aan hunne banden en . kleederen kleefde , buiten in het leger. De Teldheer , die wg van yerre op zijn ros zittcn zagen, zag nog steeds onafgewend naar de brandende stad. Men had er niet aan gedacht , om öns zelfs een' dronk %vater aan te bieden. Tegen den avond kwam de reeds Ter«* melde veldoverste bij ons in de tent. Toen hg de Gravin zag» kuste hij haar eerbiedig de band en beiden moesten bg dit wederzien weeuen. Deze man bezat werkelijk een dcel- nemend en menschlieveud hart, bij heeft zulks niet alleen jegens ons , maar ook jegens Tele andere bewoners der stad bewezen; zoo heeft hij ook twee predikanten met hunne familien uit de banden der Kroaten gered en hun door zijne manschappen Trijgeleide uit de stad laten geven; wij zagen deze geredden nog denzelfden avond. »Ik kan u,'' zeide hij, »voor de tallooze weldaden*, die ik door uwe goedheid en die Tan mijn' OTerleden oom in uw huis te. Praag genoten heb, wel is waar, een zeer siecht onthaal aanbieden , doch wees verzekerd , dat alles , -wat ik bezit en Termag , zelfs mgn bloed en leven, tot uwe dienst is." »Ik begeer niets," zeide zg, »dan, zoodra de tijdsom- 33« •tandigheden bet yeroorloYen , een Teilig geleide tot wSjOß ▼erwanten in SilesiS Toor mg en mgne beide pleegkinderen, en bescbenniiig TOor de eerigke buiflgenooten en boren, die sich aan ons aangedoten hebben. Ik ken immen uw hart liere Ferdinand, gg soudt, indien bet aan u gelegen hadf niet siecbts eenigen^ maar alle bewoners der stad be- Bcberming en Trggeleide gegeven bebben." Wg kregen nu, en met ons de predikantenfamilien , ab ook onse buiswaard en waardin, en Ter?olgens ook de ande- ren, die met ons uit de stad getrokken waren, een a?ond- maalf dat wg den yriendelljken ge?er gaame zooden hebben laten bouden. Want in het gezigt der nog steeds in gloed- roode flammen staande stad en onder bet aanhooren der door den vgand gepleegde gruwelen, die Terscheiden later uit de stad geredden ons bescbreven, wilde ons het eten Tolstrekt niet smaken. Inzonderheid gebruikte de deelnemende GraTin niets dan een glas water. Eerst twee dagen na onze aankomst in bet leger, ontTing onze meesteres de uitnoodiging om bg den yeldheer te komen. Zg Tond bg denzelren, zooals zg naderhand in ons bgzijn aan den yeldoverste verbaalde, een zeer hoffelgk onthaal en de belofte, dat hg haar alle mogelgke yriendelgkheid zoude bewgzen, welke zg verlangen niogt. Zg begeerde niels anders, dan yrggeleide naar de goederen ecner aanverwante in Silesie : ik was niet gaarne in de nabgheid van T i 1 1 g , die zieh overigens ook niet veel om de Gravin scbeen te bekommeren« Echter liet hg zgne belofte niet onyeryuld; denzelfden dag, waarop hg zgn' intogt door de Tan Igken en puin siecht gezuiverde Straten der stad, naar de eenzaam tasschen puinhoopen staande , door bet Tuur Terschoonde domkerk hield , kwam bg ook bij onze tent aanrgden , en kondigde onze meesteres aan, dat zg morgen Tertrekken kon. Wg namen een zeer geroerd , dankbaar afscheid Tan onzen buiswaard en zgne Trouw , die door de Gravin nog rgkelgk begiftigd werden ; zoo als wg naderhand Ternamen , hebben 337 zg zieh te Zerbst nedergezet. Onze reis door Saksen en SileiiS liep zonder eenige hindernis af , wg Tonden bg de rrienden ODzer meesteres met dezelre een zeer vriendelgk onthaal, echter ^Ide onze goede Grayin niet langer bij hare verkanten ver- wiglen, Aan noodig was, om ?oor zieh zelve een klein huis, dat zg hunrde» in te rigten. Hier heeft zg, ook als eene wäre* weduwe in stille ingetogenheid tot aan haar einde geleefd; ai haar tgd en hare kraebten waren aan de dienst der armen en noodlijdenden, aan de vcrzorging van weduwen en weezen gewijd , en hiertoe ontying zLj dagelgks nieuwe kraebten ; want zij bezat de kennis, om ze daar te halen en te Tinden, waar ze alleen te yinden zijn, iü den gedarigen bmgang met God en zijn woord. Het bidden dezer yrouw was waarlgk innerlgk en echt, wijl ieder woordje van hetzelve aan haar zel?e en anderen met de daad bevestigd werd. Ik had het geluk , tot aan mgn vijftiende jaar bg deze goede meesteres en mijne zuster te mögen blgyen. Na zoo reel rampspoed en lotwisselingen , die ik in mijae kindsehheid reeds doorgestaan had, waren deze jaren voor mg als een sabbaisrost. Ik bezocht in den beginne de dorpsehool , wier onderwgzer een zeer ijverig en bekwaam man was, yervolgens, toen men gaven in mg bemerkte, van welke mijne weldoen- ster geloofde , dat ze mg tot iets aoders schonen te roepen , dan tot een' beer of handwerker , bewerkte zij , dat ik van den Tromen en geleerden predikant van de plaats nog bijzonder onderrigt ontving. Deze mijn leermeester bereidde mg ook Toer tot mgne eerste nadering tot de tafel des beeren, en was voor mg bg dezen veel beteekenenden stap mgns inner« Igken levens een trouw , gezegend leidsman. De tgd was gekomen« dat ik mgne eigene baan betreden en doorloopcn zou. Tot hier was ik , als een jonge boom , door de band des planters van het eene pnnt van vrortel fichieten tot het andere overgebragt , doch altgd zoo ge- plaatst, dat ik onder de beschutting en de sehadaw ran Taster gewortelde , volwassener boomen stond , thans zou ik naar bniten yerplant worden op eene geheel opene plaats, 338 « waar bitte eo koude, storm en regen mg op mg zelven staanden met alle raagt treffen en schokken konden. Mis- 4chien komt het onder duizend menschen naauwelgks een* coo o?er ab mg, dat hij van zgnß kindschheid af tot aan het begin van zijn' jongelingsloeftijd bestendig onder zulk eene bescherming en leidiog van zielen leyen mag, in welke die krachlige liefde zoo zegenrijk werkt en heerscht , welke naar alle kanten heen we^r liefde tot 6od en broeders wekt , en echter zou het weldra in roij bewezen worden, face weinig deze vreemde wärmte » in wier Straten ik mg koestcrde en ▼erkwikte, in mg zelven bare blgvende woning en bare bron häd. Ik had mgne neiging te kennen gegeven, dat ik mg voor den stand van ondcrwijzer op eene stads- of landscfaool wenschte te vormen; de edele GruTin, ofschoon hare gelde- Igke middelen betrekkelgk gering waren, bood mg hiertoe seer welwillend hare hulp aan ; ik zou , op raad van onzen predikant, naar eene eeoigzins ver van ons verwgderde 'stad gaan , waar destgds zeer goede gelegenheid was , om de kennis op te doen en de bekwaamheid te verwerven , die een onderwgzer der jeugd noodig heeft. De predikant had daarenboven in die stad een' vriend , wien hg mg kon aan- bevelen. Het afscheid Tan de moederlijke weldoenster, als ook Tan den goeden onderwgzer en van mijne zusteri de eenige bloed- Terwante, die ik nog op aarde bezat, viel mg onbeschrgfelgk zwaar; ik was te zeer aan de liefde der menschen gewoon; scfaoon ik ook reeds dikwgis in grooten nood en nu en dan met ruwe menschen in aanraking geweest was, had ik ten minste loch altijd mgne zuster bg mij gehad^ die immers, naar haar yermogen , altijd eene getrouwe verzorgster en yriendin voor mg geweest was. Thans kwam ik onder geheel Treemde menschen en moest reeds in de eerste dagen mgner reis in eenen jong mensch van mgne jaren , aan wien ik mg yertronwelgk en met liefde aangesloten had , onderrinden , wät bedrog en diefstal was ; want niettegenstaande ik bem , 339 toen hg mij klaagde » . dat hij arm en hougerig was , in de herberg op mijne kosten had laten eten , ontvreemde hij mij des nachts een gedeelte van mgn reisgeld , en had zieh des morgens uit de voeten gemaakt. Ook zag en hoorde ik ver- Tolgens op mgne reis zooveel, waarvan ik in den kring, ^aarin ik tot dien tijd toe verkeerd had , nimmer gehoord had : ruwheden en , zooals het mg toescheen , ligtzinnigheid , zoodat ik dikwgis, wanneer ik we^r genoodzaakt was, in eene herberg in te keeren, meer siechts vrees en afkeer, dan dat weldadig gevocl ondervond , hetwclk het uitrusten Tan groote ligchamelijke yermceidheid of het stillen van den honger in ons Terwekt« Ik troostte mij echter met de gedachte , dat ik binnen weinige dagen in de slad zoude zgn , waar het doel mijner reis was, want ik dacht, dat ik daar wedr onder zulke menschen zou komen, als mijn oTerleden grootva- der, mgne ouders , de familie Reichel, meester Smidt en zgne Trouw, de Grayin en de predikant van het dorp waren. Het was, toen ik deze reis deed, juist de schoonste tgd van den naderenden zomer: op weiden en in kreupelbosch , ja zelfs in gcachten en vijvers bloeiden de menigvuldigste bloemen; en in de tuinen prijkte de edele witte lelie en verspreidden de onder de verpleging van den tuinman staande oranje- en cilroenbloezems hare geuren. Ik had siechts velen dezer weidebloemen , al waren ze ook door het stof van den aangrenzenden weg bedekt en misvormd, in mgne band behoeven te nemen en naauwkeurig te beschouwen, dan zou ik wel erkend hebben, dat dezelfde vinger der wijsheid en goedheid , die de lelien en oranjeboomen maakt, ook deze bloempjes met het evenbeeld zijner schoonheid gesierd heeft, en schoon er zieh ook allerlei Tergiftige gewassen onder dezelve bevinden, zoo zgn er toch nog veel meer anderen, die de huisheer en zijne huisgenooten niet wegwerpen , wgl zg in de huishouding nog kunnen gebruikt worden. Ik kwam eindelgk in de stad, die nu gedarende eenen' geruimen tijd mijne woonplaats zijn zou ; hare Hgging is zeer 340 8cfaoon Insschen Truchtbare heufels en beemden, mgo hart was Yrolijk toeo ik haar Toor mg sag^ De vriend van onzen predika'nt ontYing mg zeer Tneodelgk , doch hg zelf kon rag niet lang bg zieh in zgne woniag houden , hg haurde dade- Igk den anderen dag eeo yerblgf Yoor mij in een Treemd ' huisy daarbg had hg zoo veel bezigheden en was eeo zoo aanhoudend werkzaam man , dat ik hem siechts zeer zeldea en weinig te zien kreeg. Ook de menschen , bg wie ik te huis was, waren wel zeer eerlijke lieden, maar namen op werkdagen huo burgerlgk beroep waar , en jaagden op feest« dagen uitspanning en genoegens na; wilde ik met hen een gesprek aanknoopen^ zooals de Trome Grayin met mg en mgne zuster, of de predikant met mg hield, dan lieten zg mg wel spreken * maar zij spraken daartusschen of dadelgk daarop met elkander zulke onverschillige , en zoo als het mg Voorkwam, zulke nietige dingen over hunne huisselgke aan- gelegenheden en oTer het nieuws van de stad, dat ik wel merken kon, dat zg aan de woorden, die uit mgnen mond kwamen , weinig opmerkzaamheid schenken« Datzelfde oDder« Tond ik dagelgks, als ik met jonge lieden van mgne jaren, of wanneer ik met yerschillende menschen , met wie ik toe- vallig in aanraking kwam, in gesprek en onderlinge Terkee« ring trad. Ik Tond mg onder hen eenzaam en alleen. De kiem» die zieh nu in mgn hart tot eene giftplant ont- wikkelde, had wel reeds lang in mij gelegen, want zg is de algemeenste , welke zieh in de menschelijke natuur bcTiodt : ik geraakte in eenen geestelgken hoogmoed f TOor welka af« grond ik sidder ab ik er aan denk. Ik hield mg voor beter dan de meeste^ ja misschien dan alle menschen, met wie ik destgds in naauwe yerkeering stond^ Ik had in dezen toestand verscheidisne malen aan m^ne edele weldoenster, aan de rrome Gräfin geschreven, hare reine ziel had de uitwaseming Tan het gift, dat in mg was, wel ge4nerkt, zg schreef mg op eene zeer ernstige, moederlgk te regt wgzende manier, maar ik was reeds zoo yerblind, dat ik hare waarschttwingen en vermaningen naaawelgks regt be- 341 greep of ten minste niet tcr harte nam; eerst later, toen ik hare brieven met vele tränen van berouw weder las , heb ik dat erkendi wat zij mg zeggen wilde. De edele vrouw had reeds , toen ik yan haar scheidde 9 zeer gesukkeld ; zg slierf zonder dat ik haar weSr gezien of mondelijk baren laatsten zagen onlyangen had » eeoige jaren na mgn a&cbeid van haar, in het 64$te jaar bares ouderdoms« Zg had nog TÖör baren dood voor mg en raijne zuster, als hare beide pleegkinderen , bgzonder gezorgd en in haar testament ons ZOO Teel yermaakt, dat ik, zonder verder vreemde hulp te behoeyenf mijne jaren der yoorbereiding tot het ambt yan onderwgzer yoleindigen kon en dat ook mgne zuster, behalye de overige dingen, die zg ?ad de Grayin erfde, nog een klein kapitaal bezat, om er in het yervolg hare huishouding mede te beginnen. Hgne zuster was na den dood yan onze dieVbare weldoenster bij bloedverwanten yan dezelve in dienst getreden , doch ik had, hetgeen ik yroeger ook reeds^ gedaan had, met groote ylgt en zedelgke strengheid mgne loopbaan yerTolgd. Juist deze groote strengheid, deze uiterlijke eerbaarheid, tegelgk met de kennis en bekwaamheid , die ik yerworyen had , hadden mg in de oogen der menschen, die niet in het yer* borgene inwendige zien , inzonderheid in die mijner leer- meesters, zoo boog geplaatst en zoo zeer aanbevolen, dat ik, naauwelijks achttien jaren oud , door mijne begunstigers yoor de plaats yan eenen helper bij cene der stadsscholen yoorge- dragen werd% en dezelye ook werkelijk kreeg. Hoe gering zulk een geluk in de oogen yan yelen ook schgnen möge , zoo droeg het nogtans bg 9 om mij in mgne yerblinding , in mgne hoogmoedige ingenomenheid met mij zelyen, te yer- Sterken. Omtrent dezen tgd ontving ik een' brief yan mijne zuster. Zij yerzocht mg , bgna zoo dringend , als toen de ygand reeds digt in de nabgheid yan het huis yan B. e i c h e 1 was , ik mögt haar toch uit een grcot geyaar redden ; ik mögt haar , 23 342 hetgeen bij den toen ter tgd, ^el is waar, niet zoo ceer in de nabgbeid ^voedenden, wel echler faet geheele land on«- veilig makenden oorlog noodig was» tot aan eene zekere plaats te gemoet reizen en haar dan medenemen in mgne huishouding» die zg getrouwelijk met mij zou waarnemen. Ik Toldeed dadelijk aan hären wensch en rernani later Tan haar, dat zij in het huis, waar zij destijds woonde, aan ge* ▼aren was blootgesteld geweest, bij welke het ontflagten het beste scheen. Zoo had ik dan nu toch we^r eene ziel ge^ Tonden, die mij getrouw waarschuwen en tot eenroadigheid zoa hebben kunnen terugbrengen , indien ik deze waarschu-* wingen met woord en daad had willen in acht nemen« Want mijne zuster was door het zamenzijn met de rrome Gravin , inzonderheid in derzeher laatste le7ensdagen, in het goede zeer gesterkt en toegenomen, doch had zieh ?ooraI in nede* righeid staande gehenden. Ik nam tot groote leyredenheid dergenen , die boren mij gesteld waren» mijn ambt waar, ed genoot in rijke mate de liefde en het rerlrouwen mijner scholieren. Toen kreeg ik kennis aan lieden, die in de wijzci waarop zij over de in- en uitwendige aangelegenheden des levens redekarelden en oordeelden, allezins met mij scheuen overeen te stemmen. Yolgens banne woorden hield ik hen Toor even zoo rroom als de OYerledene Gravin of de met haar gelijk gezinde yrien- den t welke God mij vrocger toegezonden had , ja ik hield hen zelfs nog, om mijne toenmalige uitdrukking omtrent hen te gebruiken, voor »,verder gevorderd" dan menig een dezer Trienden , wijl zij meer woorden gebruikten dan deze. Ik had er echter siechts beter acht op behoeven te geven , of zij, inzonderheid in hun huis, werkelijk datgene, wat zij op de tong voerden , ook met de daad betnigden ; of zij ook in hunnen wandel aan de overledene familie R e i c h e 1 en aan onze OTerledene Grann of ook siechts aan den schoenpnakersbaas Smidt en zijne huisyrouw» boren wie ik hen naar mijn oordeel destijds zoo Ter de Toorkeur 4 gaf, gelijk waren; want deze allen hadden, wel is waar, 343 weinig over zulke hooge dingen gesproken , waarmede mijne nieuwe vrienden mij in yerrukking bragten , zij hadden echter daar?oor des te hoogere werken van vräre godsvrucht , liefde en nederigheid geoefend. Daaraan ontbrak het echter .bg Tclen dezer menschen , ofschoon niet bij allen i want er waren eenige waarlijk brare zielen onder ; mijne zuster zag ' inet hären heldcren, onbevooroordeelden blik düor het weefsel heen, dat mij misleidde, zij zeide mg Tele dingen, maar ik sloeg geen geloof aan hare woorden. In onze stad woonde deslgds een predikantf die de oplettend« heid en deelneming yan mij en mijne vrienden in den hoogsten graad tot zieh trok ; er was inderdaad iets buitengewoons in zgne redevoeringen. Dezen man was het werkelijk een» maal regt ernst geweest met het geloof f waartan hg sprak; het echt , leyendig geloof aan God was nogtans later uit zijn hart yerdwenen en een des te sterker geloof aan zieh zelyen als ook zijne eigene kracht was in deszelfs plaats getreden , dat nog ' altijd in hetzelfde gewaad zieh kleedde , in dezelfd« bewoordingen sprak als het verloren gegane. Ik moet mg hierbg van een voorbeeld bedienen. Wanneer de levensadem der aardsche naluur, wanneer een zachte Vfind met zijne verfrisschende kracht door bosch en veld suisli dan beweegt hij de bladeren en twggen der boomen, naar mate zijner sterkte ; de voorbijgaande wandelaar wordt ver- kwikt door den krachtigen adeiä f hij hoort het mischen in de toppen der boomen en ziet het golven der bladeren en twggen gelgk der korenvelden ; het komt hem als iets natnur- lijks en gewoons voor , want hg zelf wordt door dezelfde lucht aangewaaid , welke genen beweegt. Wanneer echter eene bgzondere oorzaak, b. v. een dier, dat onder den wortel eens booms doorwoelde 9 dezen in geweidige l>eweging brengt , dan bewegen zieh , wel i% waar , de twijgen en bladeren ook, en golven op en neder, als door de kracht van den storm 9 ook worden wel de digst bijstaande boomen des wouds, wier twggen met die van anderen in aanraking 23* komen , niede in geweidige beweging gebragt » doch deze blyft steeds icts onnatuurlijks. £q ofschoon zg yeel meer opzicu baart» daa de gewone*, naluurlgke beweging door de lucht; want de wandelaars blgven bg eenen op zulk eene wgze bewogen boom als bij iets zeldzaams en wonderigks staan, zoo bewerkt zg loch nimmer eene wezenlgk& verfris- sching der lebendige. Wanoeer de mensch tot in de diepte van zgn bionenste eens en misschien Taker door de stormkracht Tan eene gees- telgke bewegiog geschokt en opgewekt geworden is, daa heeft hg , doordien bij een zelf bewegend wezen is , eene magt zgner innerlgke natuur oTcr zgne uiterlijke Terkregeii, die hg Troeger niet bezat. Hg kan naar eigen wil de iliterlgke gebaarden der beweging nabootsen, die hem Troeger weg- sleepte , en eene zoodanige uil den wil des menschen körnende opgewektheid heeft soms zelfs een geweidiger Toorkomen, ontroert nog meer, dan dat zachte, stille suizelen, dat de geest Tan boTen Teroorzaakte. Zulk een mensch, wanncer hij uit eigene kracht de gebaarden Tan het IcTen nabootst, dat hij Troeger aan zieh zelTen onderTonden heeft, komt weldra in Terzoeking , zgne eigene kracht Toor de goddelijke le houden : in het gcTaar Tan zelfvergoding , en hoe meer deze waan in hem toeneemt , des te meer Terlaat hem de hoogere kracht, welke hem IcTen gaf. Iets dergelgks had er bg den pfedikant plaals gevonden, Tan wien ik zoo eTen sprak. Zgne redeToeringen waren krach tig, zoodanig dat zelfs Tele braTC, waarlgk Trome zielen er door weggesleept werden; anderen, goeden zoo wel als siechten hadden er den spot mede , maar juist* deze spot, deze Terachting , waarin de man bg h^t meerendeel geraakte, maakte zgne aanhangers slechts des te Taster in hunnen waan; zg meenden, dat deze uiterlgke afkeer, dien Toorzeker ook de echte waar- heid dikwijls Terwekt, een bcTestigingsteeken was Tan de Tolkomenheid huns leeraars en Tan de echtheid zijner leer. Inderdaad , de afgoderij , met baren dweepachtigen tooTerkelk heeft iels bedwelmends en aknstekends Toor de zielen der 345 menschen; reeds het'krachtige zelfvertrouwen , het möge nu ▼an eenen gegronden of yan eenen dwalenden aard zgn, ▼erwerft het Terlrouwen en den biJTal van anderen; de zelf- Tergoding sieept anderen in dezelfde aanbidding mede, welke een nietig schepsel niet God maar zieh zelren bewijst. Het rgk van God komt niet met uiterlgke gebaarden , maar het is inwendig in u; dit heeft de mond der waarheid zelf gezegd , en zijn woord is zeker; ongetwijfeld kan dit zijn rijk y ZOO wel nu en in het Ter?oIg als Toorheen door beluiging van wonderyolle krachten en daden in het uitwendige komen ; Dogtans nemen deze krachten en daden hunneti weg altijd vve^r iTaar het inwendige , waar haar eigenlijk rgk is , en \¥orden hier tot een Ie?en , dat den geheelen mensch ver- nieuwt eri doordringt. Ik heb de opmerking destyds meermalen aan my zelven en anderen gemaakt, dat het der ziel, wanneer zg den weg der zui?erheid yerlaat, in den omgang met God en de broes ders eyen zoo gaat als zulke lakonswaardige lieden, die zieh jegens menschen yan een' hoogeren stand laag en kruipend gedragen en yoor deze in het stof kruipen , terwijl zij tegen huns gelgken of jegens zulke, die yan geringeren stand zgn dan zg zelyen, zieh met al de hardheid yan den hoogmoed gedragen. Die predikant *beleedf wel is waar, zonder op- houden met zijn' mond yoor God , , dat hg een zondige worm was; doch dat zgn hart yan deze belgdenis niets wist, bewees hg door zijn zamenleyen met zgne medemenschen ; zelfs de zachtste en geringste berisping kon in hem den bittersten toorn verwekken ; hij haatte in zgn hart , schoon hij zulks ook wist te verbergen , iedereen , die hem niet » of zoo als hij zeide, God niet de wäre e^er der vergoding bewees; jegens zgne eigene familie gedroeg hij zieh met liefdelooze geslreng- heid ; zijne brave vrouw haatte hij, wgl deze hem te regt gc- wezen en doorzien had , met den bittersten haat. God is een God der orde en des vredes. Die rampzalige man veroorloofde zieh , zelfs in de uitoefening van zijn ambt buitensporigheden en ongeregeldheden gelijk een dronkaard; 346 de te regt wgsende wenken , nvelke sgoe meerderen e& zgae o^erheid hem gaven, achtle hg niet en gehoorzaamde niet aan hunne beyelen f want , zooals hg sich uitdrukte , moest med 6od, dit beteekende in zijaen zia eigenlgk hena zehen, wgl hg hnmers zieh zelven voor eenen &od hield» mjeer gehoorzamen dan de menschen; hg zelte zgne buitensporig- heden , althans in het verborgen » Toort Wanneer» zooals ik tng straks zinnebeeidig uitdrukte, de beweging niet uit eene natnarlgke oorzaak komt, maar, dat zg met geweld op eene onnataurlrjke i^gze bewerkt is, dan heeft zij ook tot bare rerfrissching en Toeding onnatuar* lijke middelen noodig; zg komt niet uit den geest^ ^^^ boven is ^ maar uit den in de dieple verzonkene : uit het yleesch , daarom heeft zg grof zinnelgke , vleescbelgke op- wekkingen noodig. Het moest ons^arme aanbidders van den man, die ons zieh in plaats van God voorgesteld hadf \vel reeds gedurende onze yerblinding dikwerf in het oog Tallen, dat onze leidsman met ongemeene begeerte en in eene aan» merkelijke hoeveelheid, zoo dikwgls zieh de gelegenbeid daartoe aanbood , of wanneer hij vergat , zieh in het bgzgn Tan anderen te matigen , geestrijke dranken gebruikte $ doch wg Terontschuldigden dit daarmede , dal immers deze buiten- gewoon (wg haddeu er wel is waar ook mögen bgroegen bnitensporig) werkzame man zulke versterkingen noodig had. 