title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: I. Bauer zegt wel (i) dat de groote en in het oog loopende gelijkvormigheid, tusfchen de Mythen van andere volken en die der Hebreeuwen , oudtijds , te on- regt daaruit wierd afgeleid, dat die andere volken, voornamelijk de Gritken en Romeinen, de gefchiedenisfen der Hebreeuwen tot fabelen misvormd hebben; doch dat dezelve moet gezocht worden in de Philofophifche Mythen , oorfpron- kelijk uit ecne gelijlce denkwijze onder de menfchen, welke ftcrk na elkauderen zweemende Cosmogoniiin , Befpiegelingen over den oorfprong van het lovade , cn Tafereelen van het Rijk der Dooden heeft doen geboren worden, doch in de Lis- torifche, uit de gelijkfoortige wijze, waarop dezelve, overeenkomstig den alge- meenen fmaak cn overhelling tot het Mythifche , vcrhaald wicrdcn ; het geen aan- 14* (i). Hebr. Mphol. I. , bl. 42 env. DER GEWIJDE E O E K E N. leiding gaf tot de overeenkomst tusfchen den Noächifchen en Deucalionifchen Deel i. Zoudvloed , hoe zeer de eerfle in ecn ander tijdftip in eenig gedeelte van Azie de laatfte op eenen verfchiilendeu tijd in Griekenland plaats greep ; dat er , ein- delijk , eenige overleveringen uit de oudde eeuwen wijd en zijd verfpreid waren, die het eene volk van het andere overnam, en het, uit dien hoofde, niet te verwonderen is, dat de Oosterfche ovei'leveringen , hoe zeer raet den naara vau Hebreeuwfche niet tc befteinpelen , tot de Grielcen zijn afgedaald, die teft deeie Azie bewoonden , ten deele daaruit afltaraden , en 00k met de Pheniciers in han- delbetrekkingen ftonden. Dan, wat betreft dcze overeenkomst en derzelver bijzonderen aard, voor zoo ver zulks hier te pas komt , merken wij in voorraad aan , dat de Hebreeuweu met andere volken gemeen hebben fommige dingen , uit gemeene oorzaken of de- zelfde bronne voortkomende , die men den naam van Myiken geeft. Hiertoe zou ik brengen de gelijkfoortige verdichtfels zoo van Hebreeuwfche als Griekfche en Romeinfche poeten , welken een met elkander overeenkomstig vermögen van ver- zinnen , nagenoeg dezelfde kleur en houding heeft bijgezet , alsmede fommige volksgcvociens en leeringen der wijzen, door de dichters aangegrepen en opge- fmukt, en de afbeeldfels van het Rijk der Dooden bij uitftekenheid , die daarom onderling eene groote gelijkheid hebben , om dat zij te zamen uit 66nc gemeeue iEgyptifche bronne gevloeid zijn , over beide welke foorten , met het woord My' then gewoonüjk aangeduid , wij reeds vroeger zagen wat men te oordeelen hebbe, I-Ioofdil. II. §. 2. Aanm. 3. en %. 4. Aanm. i.. 2. Dat er ten grooten. deelc geenerleije overeenkomst is tusfchen de Mytholo- gie der Heidenfche volken, en die der Hebreeuwen, meenen wij reeds aange- toond te hebben ter plaatfe vvaar wij aanmerkten, dat de voorname bron der Mythologie, het veelgodendora , voor de Hebreeuwen niet vloeide 5« 4« Daar- om zullen wij nu voornamelijk aandringen, dat die overeenkomst bij het verge- lijken van Mythen met Mythen gezocht, niet zelden louter ingebeeld en eigen- liik geheel geene is. Van dien aard is de vergeHjking tusfchen het eten der vruchten van den verboden boom in het Paradijs door Adam ten nadeele van zieh zelven en het geheele menfchelijke geflacht, met de doos van Paudora, bij het openen van welker dekfel, allerleije foorten van onheilen zieh verfpreidden ; tusfchen den regenboog na^ het ophouden van den Zondvloed van God aange- wezen tot een teeken dat znlke eene Zondvloed nimmer zoude wederkomen, met de Iris bij Homerus, der Goden dienstmaagd; tusfchen de vrouw van Lot, zoo als zij , in weerwil van het bevel des Engels , omziende deswege geflirafr wierd, en Euridice daarom tei'ug keerende naar het onderaardfche rijk , om dat Orpheus haar 256 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel I. haar cchtgenoot, de opgelegde voorwaarde vergetende, haar met grctige oogcn ^t-'^?! "^'aanzag, eer zij dat rijk nog ten vollen verlaten hadden; tusfchen diezelfde hiiis- vrouw van Lot, zoo als zij in een Zoutpilaar vcranderd wierd, en Niobe die tot een fteen wierd oingevormd; tusfchen den ram door Atn-aham op Gods be- vel, in ftede van zijnen zoon op de hbutmyt gclegd en geölFerd en het recbokje van Agamemnon, uit den hemel, op het altaar nedergeworpen , tusfchen de wor- fteling van aartsvader Jacob met eenig Godlijk perfoon, en den ftrijd der Coden en Helden, bij Homerus; tusfchen ISIozes in den Nyl te vondeling gclegd, cn van eene ^gyptifche Vorllin op eene zeer natuurlijke wijze in het kven bcwaard en opgevoed, en Romulus en Remus in den Tiber te vondeling gtlcgd, en aan- flonds op eene alleszins zonderlinge wijze, door eene wolvin, op hun gefchrceuw toefchietende , gezoogd, en vervolgcns door de vromv e^ns Koninglijken herdcrs opgevoed; tusfchen dienzelfden JMozcs, daar hij, met zijnen ftaf op eencn rots llaande, water uit dezelve voortbragt, en Pegafus, door het flaan met zijnen hoef, de bron Hippocrene voortbrengende ; tusfchen de tcrug\vijkende fchaduw op den zonnewijzer, op last van Jezaiäs, en Phacton te ligt bevonden om den zonne- wagen te mennen cn met dezelve van den regten weg afgevoerd; tusfchen den Goddelijken Geest, onder het zinnebecld eener duive op Jezus nederdalende , en de Goden van Homerus, die zieh fomwijlen aan de menfchen vertoonden in de aangenomene gedaante van den een of anderen vogel , of vogeien zelven die door zekere bijzondere manier van vliegen , geluk voorfpelden ; tusfchen de ftemme gelijktijdig uit den heracl gehoord , die niets anders was dan het geluid van den donder, en een onverwacht en groote dingen fpellend on^veder: het welk alles het fchei*pzinnig vernuft van den 66mn Bauer onderling heeft wcten te vergelijken en met elkanderen uitermate gelijkfoortig te vinden (i). Doch wie , bid ik, die zulke opzettelijk gemaakte vergelijkingen met een oppervlakkig oog befchouwt zonder eenige vooringenomenheid, zal niet met mij infiemmen dat dezelve met geen ander oogmerk worden aangenomen , dan om , het ga zoo het g:1, der H. Schrifture Mythen op te dringen, zoo als men vindt in de fchriften en overleveringen van andere volken. 3. Ook worden er niet \veinige Hcbreeuwfche Mythen opgegcven, welke met die (0. Hebr. Mphok I. bl. 97, 192, 243, 248, 356, 294. H. 208, 209, 229 env. DER. GEWIJDE B 0 E K E N. die van andere volken eenige flechts toevallige overecnkomst hebben , waar van Deel i. het genoeg zai zijii een en ander enkel voorbeeld bij te brengen. ^"^gl'^y/ Zoo is er eene in het 00g loopende gelijkhcid tusfchen de bcfchrijvingen der Griekfche en Romeinfche dichters van de Goudenc Eeuwe , en de beeiden door de Hebreeuwfche Propheten gebruikt bij het afmalen der geiulckige tijden welke de Mesfias zoude aanbrengen. Doch, naardcmaal, gelijk wij boven, Hoofdfi:. 2. §. 4. aan het einde, gezien hebben, de Hebreeuwfche dichters nimmer fchijnen gedacht te hebben aan zulke eene Gondene Eeuwe , die lang voor hunnen tijd zoude plaats gehad hebben , moet men , zou ik meenen , de aangeduide overecnkomst der beeiden, hier louter toevallig fchatten, cn daarzij, in dichtcrlijke befchri;- ving en uitbreiding van zaken, uitermate fierli-jk en rijk zijn, hebben zij alles wat de fcheppende kracht van hun vernuft, die groot bij hen was, hun ople- verde , te zamen gebragt op het fchilderachtig tafereel der toekomcnde gelukkige tijden; doch hebben nu ook de Heidenfche dichters een tafereel opgehangen, om de gelukkige dagen die lang voorbij waren, als voor oogen te fchilderen, meer bewljst dit, voorwaar, niet, dan dat zij, door eene foortgelijke fcheppende kracht, foortgelijke beeiden gefchetst hebben. Trouwcns ook in de befchrijving van andere zaken , zijn veelal de dichterlijke beeiden bij Joden en Ileidenen ge- lijkaardig , welke gelijkaardigheid in zieh zelve louter toevallig is , en in de dicht- kunst, welke hoofdzakelijk hetzelfde päd bewandclt bij allerlelje volken, hoewel gewijzigd naar den verfchillenden aard dier volken, uit dezelfde, dat is de naaste oorzaak, alleen zoo het fchijnt moet worden afgclcid. Doch wij hebben dit reeds te voren bijna afgehandeld, aan het flot onzer eerfte Aanmerking. Vervolgens wordt de vaak vermelde overecnkomst aangenomen, het geen van meer gewigt is, tusfchen de droomen, aan welken de bijgeloovige oudheid fom- wijlen iets Goddelijks toefchreef, en die genen, welke de Allerhoogfle meer dan eens in de H. S. gezegd wordt in der menfchen zielen verwekt te hebben , zoo dat men^ in beide gevallcn, zou moeten denken aan eene philofophifche Mythe of Philofopheme (i). En over deze foort van bijgeloof kan geen de minste twijfel Valien. Ja, tot welk eenen hoogen ouderdom het reikt, blijkt duidelijk uit Genef. XLI. 8 , alwaar opzetlijk melding gcmaakt wordt van dezulken , die , onder de ^gyptenaren, zieh voor uitleggers van droomen verklaardcn. Dan., ■mct welk regt wordt, wcgens deze overecnkomst, het zelfde bijgeloof aldus tocgefchrcven aan de Ilebreeuwen, zoo dat, waar ook in de H. Scbrifture wordt gewaagd van Godlijke droomen en derzclver bedoelingen, dit ook daar zou (i). Bauer Hehr. Mphol, L, bl. iio, in , 113. Kk 253 OVEPv DE MYTHISCHE VERKLARING Deel I. zoli moetcn vcrklaard worden uit volniaakt hct zcifde beginfel, en alzoo gerang^ aofüft. Hi.|-j,j^jj,f oii^ei- de zoogcnaamde Philofophemen "? Deze overeenkomst fpruit uit vei:- fchillende oorzaken eu moet aklus voor bloot toevallig geliouden worden. Wan- necr bij andere volkcn de droomen fomwljlen iets zonderliogs aan zieh fchenen te Iiebben, dan poogde men daar uit de kennis van de tockomst even zeer te halen als uit eene menigte andere dingen : ook waren er proplieten van vcrfchil- lende foorte, aan welken bijgeloof en ligtgeloovigheid eene bijzondere kennis toefchreef, van waar dan ook gehaald, van toekomende dingen: Doch de zui- verder Godsdienst der Hebreeuwen was zoo ver van dit ongerijmde bijgeloof te begünstigen, dat hij veel eer hetzelve regtftreeksch en op het ftrcngfte verbood.. Zie Deuter. XIII. 1-5. Jerem. XXIII. 25 enz. Zach. X. 2. Maar verder, wie dürft beweren , dat het Gode onwaardig zijn zoude , dat hij , die ook op andere wijzen zijnen wil aan het menschdom heeft bekend gemaakt, dien zelf- den wil naderhand ook door opzetlijk verwekte droomen openbaarde , en zoo openbaarde, dat het ten duidelijkllen bleek, dat deze droomen geene gewonc droomen waren, maar door God zelven ingegeven, van hoedanige onmiskcnbare openbaring een voorbeeld voorlcomt Genef. XLI. vs. 15, 16, 25, 28, 38, 39.- Indien wij derhalve nret willen looclienen alle buitengcwone tusfchenkoraücn van God in de Gewijde Gefchiedenisfen vermeld, behooren wij, ora ons zclven gelijk te blijven, ook aan die oorzaak zulke droomen toetefehrijven. Eindcliik. üoodanige openbaringen van Gods wege door droomen bckcnd gemaakt, viiult men dat nimmer plaats hadden om redenen van geringe aangelegenheid , m.aar- hndden fteeds, even als alle andere tusfchenkomsten der Godheid op ondcrfchei- dene wijzen blijkbaar, eene hoogwijze bedoeling naauw verbünden nitt den wa- ren en den voortreffelijkflen Godsdienst. Het laatiVe, en wel het allergewigtigfte voorbeeld van die gczochto en toeval- / lige overeenkomst van Mythen , wordt gehaald uit de bijzondere Avijze waar op- de Zaligmaker der menfchen gezegd wordt geboren te zijn. Bauer (1) namelijlc onder anderen verzckert ons mct vertrouwen, dat Jezus de zoon was vanjozeph en Maria, doch, om dat men begreep, dat het zulk een buitengewoon mensch, die de toekomstige Mesfias zijn zoude, niet betaamde, om op eene gewone en menfchelijke wljze in de wereld te komen, moeten wij als eene philofophifche Mythe of een Philofopheme opvatten, het geen er in de Euangelifche gefchie- denis wordt bcrigt van de buitengewone wijze waarop de Heiland geboren wierd: dat even alzoo bij andere volken groof; Joannen of vorstcn TCtdicht wierden ge- bo- Ter wngeh. plaatfe bl. 15)2 «nr. DER GEWIJDE BOEKEN. 259 boren te ziin op eene wüze van de gemeene gcwoonte afwiikende cn of van Deel i. „ ^ *,if> j ^ •• Hoofdfl:. II eenigen God of Geest geteeld , of van eene moedermaagd ontvangen te zijn. j,. Dat het bij andere volken niet mangele aan uiterlijke voorbeelden van zulk eenen bijgeloovigen eerbied, weet ik en kan het das in geenendeele loochenen : Intusfchen <befef ik niet , met welk regt , aan een foortgelijk verdiclitfel van het bijgeloof ^ou künnen toegefchreven worden de buitengcv/one geboorte van dien, met welken, in leere of voortrefFelljkheid nimmer eenig fterfelijk mensch kon vergeleken \vor- den, en die, meer dan eens, zieh zclven, iets bovenmenfcheUjks toefchreef, en van hun, die hern van nabij kenden, gehouden wierd voor een Godlijk man, ver overtreffende allen die zieh immer vertoond hadden, en zoo dat hlj de gc- heele kracht der Goddelijke natuiir zelve in zieh geächt wierd te bevatten. Ook is er geen iin voorbeeld in de Gewljde Schriften van eenige foortgelijke veree- ring, aan hunne overige groote mannen door het Hebreeuwfche volk bewezen. Indien derhalve noch aan Abraham, dien edelgefchatten ftamvader des geheeleii Volks, noch aan Mozes, dien hoogberoemden wetgever en grondlegger van het Gemeenebest, noch aan David, boven welken geen koning van het volk geächt wierd , bij derzelver geboorte iets door oudere eeiiwen wierd toegefchreven dat afweek van het gewoon beloop dernature, waar door hunne verhevenheid boven de doorgaande natuur en gefteldheid van den mensch wonderdadig als opgevijzeld wierd ; is het dan in zieh zelven eenigszins gelooflijk , dat er , in lateren tijd , gevonden wierden, die, onderwezen in de voortrelFelijkfle en der Heidenfchc hijgeloovigheden hoogstvijandige leere, zoodanig iets overeenkomstig deze bijge- loovigheden overnamen, waar door aan den prediker en infleller dier leere, de eer eener buitengewone geboorte wierd toegefchreven , zoo dat zij zelfs al vroeg bij ieder een dit zonderling verdichtfei wisten aannemehjk te maken ? Men zegge niet, dat de plaats Jezaiäs VII. 14. misfchien eene gunstige gelegenheid ver- fchafte tot dit verdichtfei. Want het was ten dien tijde wel gebruikelijk om de Godfpraken der oude Profeten op zekere gebeurtenisfen toetepasfen, die door dezelve fchenen voorgefpeld te worden , geenszins , zoo veel mij bekend is , om zelven gebeurtenisfen te verzinnen , waar op fommige Godfpraken konden te huis gebragt worden. Ook is er regtmatige reden om te twijfelen, of de Joden ten tijde toen zij hoopten op de geboorte van den Mesfias, uit kracht dezer God- fprake verwachteden dat hij uit eene maagd zou geboren worden: zeker vindt men nergens in hunne fchriften eenige in het oogloopende aanduiding hier van (i). Voor het overige, om dit in het voorbijgaan en kortelijk aantemerkcn, die be- lajig- (i). Zie Schoetgcn. Horae Hebt: et Talm. II. p. 159 en 421 fqq. Kk 2 26o OVER. DE MYTHISCHE V E 1^ K L A R I N G Deel I. langrijkc plaats uit Jczaiäs , fchijnt mij, naar de bedoeling van den Profeet zel- ^s!^''?.* '^^"ven , ontwijfelbaar te zicn op de gcboorte van den Meslias , cu alzoo geen ge- ring gewigt blj te zctten aan de gefchiedkundige waarheid van het verhaal zel- ven der geboorte van den Mesfias. Immers ecne andere plaats van denzelfden Godliiken Ziener , die gevonden wordt Hoofdft. IX. 6. , ahvaar de aangediiide geboorte hem als voor oogen zweefde, is bij uitfkk overeenkomstig niet zijn eerstaangehaalde voorftel, oflchoon ik beken dat het verband zijner rede aldaar een weinig meer ingcwikkeld is; doch misfchien is die moeiüjkheid daarin gele- gen, dat wij niet de -geheele redevoering van Jezaiäs, maar flechts den voorna- 111 en inhoud daar van overig hebben. 4. Eindelljk , hoe zeer wij geenszins van gedachte zijn , dat de oorfprong van zeer vele zoo wel andere als vooral Griekfche en Romeinfche fabelen, zou moe- ten gczocht worden in de gefchiedenis der Hebreeuwen, waar uit dezelve als beekjes uit dene gemeene bronne zouden vloeijen, welk denkbeeld Bauer (i) te regt hceft verworpen ; maak ik echter geene zwarigheid ora te erkennen , dat er vreenide Mythen zijn, waar van de oorrprong hoogstwaarichijnlijk moet afgeleid worden uit die gebeuitenisfen waar van de Gewijde Schriften der Hebreeuwen gewagen ; hoe wel dezelve niet uit die Schriften zclven ontleend zijn maar uit overleveringen wijd en zijd verfpreid en langen tijd bevvaard, bctrekke- lijk die zaken , waar van Avij de wäre vorhalen in deze Gewijde Schriften aan- trefFen. Bauer namelijk erkent, zoo als wi.] in het begin van deze §. vermeid hebben, dat er overleveringen zijn, die uit het Oosten gemakkclijk in Griekenland door- drongen. Maar nu , Indien de aard dezer overleveringen zoodanig is , dat zij met de Hebreeuwfche verbalen, waar mede zij cene aanmerkelijke overeenkomst hebben, vergeleken wordende , de Hebreeuwen de zuivere bron fchijnen bezcten te hebben , waar uit en deze Griekfche en andere overleveringen bij andere vol- ken aantetrefFen als beekjes gevloeid zijn, welke door de fchuld van tijden, plaatfen en menfchen vcrdorven zijn geworden: indicn dit, zeg ik, zoo is, dan zal het voorwaar blijkbaar zijn , wat mcn over die overeenkomst te oordec- icn (i). Onlangs heb ik den oorfprong van alle de fal>elen uit liet boek Genefis afge- leid gevonden in een Fransch boek te Parijs in het jaar 1807 iiitgegeven onder deze titel: rAntiquitö divoiUe au nioyen de la Genefe. Het is indednad een voortrelfelijk werkje, het welk ter handhaving van de eer en de waardigheid der II. Schrift is ver- vaardigd, en het bevat niet weinig dat zeer wel behandeld is. Ik twijfel echter of nica het wel overal even grondig beredeneerd zal bevinden. DER GEWIJDE BOEKEN. 261 len hebbe, en hoe zeer die flrekke ter ecre van de Gewijde Boeken (i). En Deel f: wij veronderftellen dit zeker niet ligtvaardig. Want, om niet te herhaien, 1101^'°*^*^^^"^^" geen wij reeds te vorcn §. 5. Aanm. i. Iiebben bijgcbragt over de perfonen die inen als middelwezens tusfchen God cn de menfchen kan befchouwen , hct ge- loof aan welken, door geheel het Oosten aangenomen, eerst geboinvd is, op wäre verfchijningen van Engelen, die door overlevering misvormd zijn; willen wij nu liever, ter bereiking van hctzelfde einde, andere voorbeelden bijhalen. Om , derhalve , te beginnen met het geen na verwant is aan dat het welk wij boven ter aangehaalde plaatfe vcrhandcld hebben. De Goddelijke verfchijningen, waarmede de Mythifche oudheid der Grieken niet alleen maar 00k van andere volken als opgevuld is, gelooven wij, dat hoogstwaarfchijnlijk hären eerflen oor- fprong mocten ontleenen van volkomen wäre gebeurtenisfen van de hoogfbe oud- heid, te Avcten, in verfchijningen van God zelven, welke wel niet alle, maar waar van flechts fommige der voornaamfle- vermeld worden in de overoude en zecr beknopte hiliorifche gedenkihikken van het bock Genefis , en waar van de aarts- vaderlijke en zelfs aangenarae overlevering , eene zeer gereede aanleiding gaf tot het verdichten van onderfcheidene fabelen. Trouwens laten zij , die zoo vaardig fchermen, met deze overeenkomst tusfchen onderfcheidene Godlijke verfchijnin- gen, op eenige aannemelijke wijze verklären , hoe toch , bij de menfclien van den ouden tijd , het denkbeeld zlj opgekomen , dat de onfberfclijke Goden zieh zou- den vernederen om de fleifclijke inwoners van deze aarde fomtijds te bezoeken ? Zeer wel begrijpen wij, hoe het vrome bijgcloof, längs verfchillende wegen, zieh eene menigte van Goden verdicht hebbe, cn, daar die Goden ondcr het bereik der menfchclijke zintuigen niet vielen, de menfchen er toe kwamen om zieh dezelven te verbeeiden onder de gedaante van dingen in de- nature voor- handen, ja zelfs afbeeldingen daar van te maken , door middel van v/elken zij zieh die Goden voor het oog en den gecst konden Hellen; doch, hoe dit zelfde overoude en vrome bijgeloof zieh in het hoofd ^oude gezet liebben, dat deze Goden , die zij met de uiterfle vlijt en op allerleije wiizen zieh als tegenwoor- dig voor den geest bragten, nu en dan, onder eene menfshelijke gedaante op aar- (i). De Schrijffter eener Indifclie Mythologie heeft, met de beste bedoeh'ng, die vergelijking in het werk gedeld (MyfM. des Indes par Mad. de Polier , T. II. p, Ö40 ibt aan het einde) doch zij neemt aan , dat reeds aan Adam zelven eene groote menigte zaken van Godsvvege geöpenbaard was, voornamelijk betreffende de natiiur der God- heid en van die Geesten die voor den- mensch waren gcfchapen, zaken die reeds vroe^ ~ ' door overlevering ter kennis van de Indianen en daarna van andere volken zoviden ge- komen zijn: het geen ik, zoo waar, vrees, dat in het algemeen door de fchranderftea niet zal goedgekeurd worden. Kk 3 262 OVEP. DE BIYTHISCHE VERKLARING Ucaii. aarde verkeerden, dit befef ik geheel niet, ten jzij men flelle dat er in waarheid '"i'^y'. gebeurd is , het geen tot dit zonderling verdichtfei geregelde aanleiding heeft gegcven. Zeker kan meii, de gefchiedkundige waarheid dier Goddeliike verfciiij- ningcn veronderfteld zijnde , ZLÜks daar uit afleidcn cn geene mecr natuurüjke oor- zaak daar van verzinnen (i). Dit zelfde mag men mcde laeweren van de bcfchrijving der langlevenheid vau de vroegfte mcnfchen, welke, onder anderen, Baiser zegt, dat men mag houden voor een Mythisch verdichtfei, afteleidcn uit oude volksgevoelens (2). Immers, bellend er nimmer waarlijk een tijdvak, waar in de menfchen veel langer leefden, dan' tegemvoordig het geval is zelfs van de langstlevenden , hoe kan men zieh dan wijs maken, dat de menfchen droomen of verzinnen konden iets dat ten tenenmale aandruischte tegen de flandvastige ondervinding van volftrekt alle tij- den? ,, .Wel.hoe, zegt gij, wat zou hen beletten cm zulks te verzinnen, die zieh eene Goudene Eeuw konden dichten, welke toch elk. mensch van ge- zonde herfenen wcet dat nimmer aanwezig was?" Dit weet ik voorwaar: doch zelfs dit laatstgemclde verdichtfei zou, geloof ik, nimmer in eenig menfchelijk brein zijn opgekomen , had niet de overlevering wegens de vroege degelijkheid en het daarmede yerkuocht geluk der menfchen, waar van de Gewijde Schrift, over- eenkomftig met de natuur der zake, en de wijsheid en goedheid van het Hoogfte Wezen, gewaagt, daar toe de eedle eu eene geregclde aanleiding gegeven. Gij dringt er echter op aan, dat deze langlevenheid hoogst-onwaarfchijnliik in zieh zelve is, daar de gefteldheid van het menfchelijke ligchaam zoodanig is, dat zij een leven van eenige eeuwen niet gedooge. — Ik hoor het — Maar gij , die uit ontlcedkundige waarnemingcn te regt belluit, dat het thans waarlijk alzoo ract de zaak gelegen, met welk regt toch beweert gij, dat dit altijd even eens ge- weest is , en de menfchen , in de allervroegfle tijden , blj grootere oorfpronke- lijke Icvenskracht , en eene zeer onderfcheidene gelleldheid der aarde , vcoral voor. den Zondvloed, niet veel langer konden leven? Wat mij althans betreft die van gedachte ben, dat dit niet uit de hedendaagfche waarnemingen en berekcningen der genecskundigen , moet opgemaakt , maar gefchicdkundig beoordeeld worden , ik kan niet zien , waarom wij ons zeer zouden ftooten aan die langlevenheid , die vrij duidelijke kenmerken van hiftorifche waarheid draagt. Trouwcns, het geen over dit onderwerp door andere volken verhaald wordt, daar dit het Icveu dier eerftelingen van het menfchelijke geflachte nog veel langer maakt, cn rckt tot (1) . Vergclijk Tobler's Anmerkungen zur Ehre cler Bibel II. bl. 46. (2) . Hel>r. Mphol. I. bl. 19Ö fqq. DER GEWIJDE B O E K E N. 263 tot duizenden van jaren, is blijkbaar zeer vergroot, doch doet tevens de aange- Deel i. duide berigten in het boek van Gcnefis zeer waaiTchijnlijk voorkomen, en doet^^°°g'_'^^,/^ fterk vermoeden dat het zelfs als bij overleverin^g van die berigten affiamt. Ook was deze langlevenheid bij uitftek tijdig en voegzaam voor de eerfle beginfelen der menfchelijke zaken , voor de onderfcheidene behoeften van des menschdoms kindfchen ftaat en zoo zelfs voor de bevordering der Godhjke oograerken. Al- kngskens daarenboven vinden wij die langlevenheid vermeid als dermate afgeno-- men, dat aartsvader Jacob, toen hij het honderd en dertigfte jaar zijns levens bereikt had, en vermoedde dat het einde zijner dagen begon te naderen, ver- klaarde, dat dit zijn leven korter was dan dat zijner voorvaderen Gen. XLVIL 9, zoo dat eindelijk, ten tijde van Mozes, het leven van den mensch als bepaald wierd tot dien tijd welken daar voor nu nog gertkend wordt , gelijk men met waar- fchijnlijkheid opmaakt uit IM". XC. 10. (i). Voor het overige dat men bij de befchrijving der aangeduide langlevenheid, aan volle jaren moet denken, is van Velen zoo bondig' bewezen , dat daaromtrent naaawelijks eenige twijfel meer Val- ien kan (2). Doch ncrgens vindt men diiideliiker fporen der afleiding van de Mythen van^ andere volken, nit diezelfde zuivere brenne, welke voor ons nu nog toegange- I-ijk is, dan in de Cosmogonien. Wij gewaagden hier van reeds lioofdft. I. $. 2. Aanm, i. Wat nu de Cosmogonie van Sanchionaton betrcft, waar over men Ewist of hij immer beflond, en of hij dat geen , dat op zijn naam gaat, al of niet fchreef, doch die althans ruim twee eeuwen na Mozes veronderfleld moet; worden gekefd te hebben (3), deze Cosmogonie is blijkbaar afkomllig uit die- ovcroude, welke iNIozes overgenomen heeft. Doch Indien wij deze ,of die gene welke bij de Indianen de oudlle, eenvoudigfte cn met die van Mozes de meesr ©y-creenkomftige is-, fchoon vcr beneden deze m verhev^nheid en grootschheid , oS (f). Zie Muntinghe over dien Text.. (2) . Zie Michaelis N. BibJioth. Or. IX. bl, 201 env-. HanieüveU Bijbel verä: IV. hW- 158, en Heringa op Seilers Bijbelfche Uitkgkitnde bl. 161 feqq. en vergelijk met het ge- zegde He%f. in de Gefch. d. Israel. Th. I. bl. 60 env. van de Hoogd. uitgave, en Jahnm Hoogd. Inl. in het 0. V. II. i. bl. 114 env. die aldaar bl. 119 env. te regt aanmerkc,. dat het van die onde menfchen, noch ftomp noch afgetrokken door de moeilijkheden'= van het leven,- niet zoo bezwaarlijk was cm hunne jaren te berekenen naar den juisten^ loop van Zon en Maan. Zie, wegens de ovcrleveringen , aangaande diezelfde langle-- vcnheid bij de Chineezen en andere nabiirige volken Bn'^er. in Mufeo Sin. II. p. cSs'. feq. , ahvaar hij meer. andere dingen heeft opgeteekend door de Chineez^u uic- dezelfde- bronne gefchept.. (3) . Christ. Saxe brengt Mozes leeftijd tot het iaar der wereld 2507- en die vsB^ SiiudiionatQn tot. het jaar 272p., Zie zijn Onoiuast. Literar. T. I. p. 4. et 7,. £64 OVER DE MYTHISCHE VE RK LA RING Dc<:i I. of andere die daarenboven voorhaiidcn zljn_ hier in oogenfchijn nemen en mct ^"§^.'7," '"'derzeiver eerfte en zuivere bronne vergclijken wilden , zoudeii wij verre btnten ons'voorgeftelde doel moeten lütweiden. Tromv^ens anderen liebben die vergelij- Idng i'eeds zoo voofgefteld , dat wij ons dien arbeid gcniakkelijk kunnen befpa- reu (i). Hoe naaLiwkeuriger wij intusfchen gelct liebben op de overeenkomst tusfcheu de onderfcheidene Cosmogonien, zoo onJcvling met elkanderen, als niet die van Mozes, zoo veel te klarer is ons geblekcn de voortrelFelijkheid dicr 6cnQ waar uit allen zijn gevloeid, die waarlijk als oiigemecn en Godlijk mag be- fchoinvd worden. Wij zijn het, iiit dien hoofde-, tcn vollen eens met licnsler een liberaal geleerde Duitfcher (a), die bcwccrd hecft dat de Cosmogonien van andere volken der oudheid, de fchranderlle niet uitgezonderd, ongerljmd waren, en er geene enkele gevonden worde die een zweemfui heeft van die voortreife- lijkheid, waardoor de Mozaifche zieh zoo voordeelig onderfcheidt, en gulhartig verklaard, dat niemand zieh behoefde te fchamen getromv te blijvcn aan hct oude geloof , het welk dezer Cosmogonie eenen Goddelijken oorfprong toefchrijft, aan Vv'elk geloof ook wij , niet zonder gewigtige redenen , ons vast houdcn , zoo als wij reeds aangeduid hebben, Hoofdfl;. II. §. 2. in de eerile Aanmerking. Doch er is meer , waar van , door overlevering , de kennis tot andere volken is overgcgaan nopens de dingen van welken in het alleroiidlle gedecite van boek Genefis gehandeld wardt. Howard (3) maakt hier van melding , en heeft, in het bijzonder, aangetoond, dat de overleveringen nopens eenigen geweidigen water- vloed en overftrooming zoo algcmeen zijn en over den geheelen aardbodem ver- fprcid, en zoo zcer overeenkonistig met hct Mozaisch verhaal van den Algc- mee- Ci). Hos vereerend voor de Hebreeiiwfche Cosmogonie die vergelijking is , kan zelfs blijken uit Bauer Hebr. Rlythol. I. bl. 67 env. Vergel. vorder Algcni. Gcfch. door //-r.t- terhaan uitgegeven D. I. aan het begin,f/^s/. Gefch. d. Israel. I. bl. 70 env., Abt .'/c-- rufalem Vierde Ferhand. over den Godid. sde afd. ann het einde, Herder in een werk, dat ten titel voert : Älteste Urkunden des IMenschl. geslechtes Tb. H. und HL, Muntinghe in de Ccfch. der Menscheid naar den Bijbel III. bl. 209, in de Noot. vergel. met IV. 159, en de Noot, en, om van anderen te zwijgcn, Howard in zijn voortrellijk werk boven reeds aangchaald, dat ten deele in het Hoogduitsch is uitgekomen onder den titel : Gcfchichte der Erde und des Mcvfchcngeslcchtes nach der Bibel,^ bl. 55. Over Sanchionaton en diens Cosmpgonie, verdient gelezen te worden Michaelis, in het deeltje Einlcit. in das Alt. Test. bl. 205 env.; en over de alleroudlle Indifcbe Cosmogonie, Hindu'' s Cezetzbuch v»n IV. Jones in het begin voornamchjk, bl. 2. eu de Noot aldaar. (2) . In een boek gctiteld : Bemerkungen aber ßcllen in die P [ahnen und der Geneßsy_ bl, 200. Ook IFagner, in zijne Mythol. bl. 319-321, heeft de in het oog lOopende voortreifelijklieid van de ftlozai'fche Cosmogonie Qrkend, (3) . In hpt aangeh. boek bl. 55. env. DEPv GEWIJDE EOEKEN, 265 Kieenen Zondvioed , dat men niet meer behoore te tvvijfelen , om die overleverin- Deel l gen, uit dat verhaal, als uit eene gemeene bronne, afreleiden: het geen door^°°''^||^- ' hera bondig bewezen zijnde, en 00k door vele anderen reeds lang opgemerkt, ons de moeite kan uitvvinnen om bij den grooten overvloed van dingen , die vvij nog behandelen moeten, hier over in het breede uit te weiden (i). Dit eene, < echter, kunnen wij niet voorbij kortelijk te doen opnierken, dat, namelijk, in dit verhaal van Mozes, hoe zeer, door de natuur der zake, voor geene volle- dige verklaring vatbaar, alle kenmerken gevonden worden eener wäre, en op de eenvoudigfte wijze verhaalde gefchiedenisfe , zoo zelfs , dat en de tijd welken de overftrooming geduurd heeft naauwkeurig bepaald wordt, en de natuurlijke oor- zaken , welke dezelve eerst allengskens te wege bragten , en vervolgens allengs- kens deden ophouden, zoo duidelijk worden opgegeven, als de toeftand dier overoude eeuw gehengde. Voorzeker, hoewel dit verhaal gedrukt wordt door vele en gewigtige zwarigheden, is het, desniettemm, zoodanig ingerigt, dat ik mij ten vollen overtuigd houde , dat het niet , gelijk de overleverii?gen die er mede vergeleken worden, eerst in latere dagen, uit onzekere en verwarde over- leveringen opgemaakt, maar dadelijk medegedeeld is door eenen man, die bij alles zelf tegenwoordig was, en alles met een naaiiwlettend oog heeft waargenomen, en dat het alzoo de eenige en heldere bron voor ons opent van alle die andere overleveringen. Dit zelfde zij eindelijk gezegd aangaande de overeenkomst die er is tiisfchen fommige Mythen bij andere volken en het Mozaisch verhaal van den ooifpron- kelijken ftaat der menfchen , en den oorfprong der rampen. Dat de fabel van Pandora niet van dien aard is om hier mede te kunnen vergeleken worden , heb- ben wij boven bij onze tweede aanmerking reeds te kennen gegeven. Doch Bauer (2) vergelijkt nog zekere twee Mythen, hier in overeenkomende , dat er menfchen in gefchetst worden, die, fommige fpijzen genuttigd hebbende , verloren die kracht en voortrelFelijkheid van ligchaam en geest , waar mede zij voor dien tijd waren begiftigd; doch daar in ver afwijkende, dat er de ongerijmdfle ver- dichtfels zijn bijgevoegd, zoo als, bij voorbeeld, dat in beide Mythen veronder- fteld wordt, dat de menfchen te voren geene aardfche fpijze hoegenaamd had- den (1) . Men kan hier raadplegen, de Algm. Cefch. flraks aangehaald, p. 270 env. Hesf. als boven bl. 118 env. Abt Jerufakm Illde Verband, ift« Afd. aan het begin. Tobkr in zijn werk getiteld: Aanm. zur Ehre der Bibel Th. II. bl. 6 env. en van Beeck Cal' koen, in zijne Verhandeling ftraks nader aantehalen bl. 69 env. in de Noot, (2) . Hebr. Mphol. I. bl. 98 env. 266 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel I, den noodig gehad om het leven te ondcrhouden, in de eerfte daarenbovea die 'gf'^^; "^'toegefchreven wordt aan de Kalmukfche Tartaren, dat de menfclien oudtijds hun Icven rekten tot 80000 jaren, en met tehiilp van hunne vleugelen zieh tot den Hemel toe wisten te verhcfFen, in de andere, onder de Perfen aangenomen, dat de menfchen door eenen kwaden geest verleid, liet eerst, onder liet jagen, fpijs begonnen te gebruiken, waar van zij de nadeelige gevolgen ondervonden, doch dat zij 5 door het gebruik van zekcre vruchten , welke dezelfde booze geest hun aaubood, van al het goede dat hun omringde, beroofd waren. En wie erkent niet met mij dat de eerfte bron dier verdichtfels moet gezocht worden in het hoogst-eenvoudig verhaal van Mozes? En "dat dit zelfdc verhaal al mede aan- leiding heeft gegeven tot andere verdichtfels , door het Oosten verfpreid, waar voor het als tot een mod^l diende, is zoo bondig bewezen in eene Verhande- ling tegen Dnpuis en Volney gerigt , die volgens het oordeel van U zelven , Ge- leerde Heeren, den prijs behaald heeft, (i) dat wij zouden meenen een overbo- dig werk te ondernemen, Indien wij daar over, als over een ding dat nog niet ten vollen beflist was , voor Ulieden wilden uitweiden. AVeshalven wij dit eerfte gedeelte onzer Verhandeling hier mede zullen befluiten, het geen ons trouwens langer dan wij zelven verwacht hadden heeft opgehouden. Doch wij meenden dit algemeene en voornaamfte bewijs, door de voorftanders der Mythifche Schrif- tuur-verklaring aangedrongen , van alle zijden te nioeten befchouwen , op dat het bleek dat het geenszins van die kracht was om zulke eene verklaring te begun- ftigen. Trouwens, hadden wij ons zelven niet met opzet bedwongen, wij zou- den in deze befchouwing veel breedvoeriger geweest zijn. Wij gaan dan nu, zonder verder verwijl, over tot het tweede Hoofdgedeelte onzer Verhandeling, waar in wij onderzoek willen doen naar andere bewijzen door de Mythifche Schriftuur-verklarers achter hun hoofdbewijs als eene bedek- king of referve geplaatst, welker zwakheid en eigenaardige flrekking om de waardij en het gezag der Gewijde Bo£ken te ondermijnen , wij zoo duidclijk ho- pen bloot te leggen, dat wij geöordeeld mögen worden de eer van die Boeken naar eisch te hebben gehandhaafd. Dat oordeel laten wij Ulieden over, Be- roemde Mannen ! In allen gevalle zult Gijlieden bemerken dat wij onze uiterfte krachten daar toe hebben ingefpannen. TWEE- (i). De Schrijver dier Vcrhnndeling is, zoo als elk weet, van Beeck Cnlkocn, en het ftnk te vinden in het XIXde Deel der Verhandelingen van Teyler's Godgeleerd Ge- nootfchap. V DER. GEWIJDE BOEKEN. 25^ TWEEDE GEDEEL TE V A N D E VERHANDELING O V E R D E MYTHISCHE VER KL ARING DER HEILIGE SCHRIFTEN, Over de Bijkomenäe Bewijzen welke bij gehragt worden ter regtvaardiging der Mphifche Schriftuur-yerklaring, - EERSTE HOOFDSTUK. Over het hewijs daar voor ontleend uit het opteekenen der Historifche Verhalen, langen tijd na dat de zaken daar in vervat geheurd zijn. TToen de Mythifche verklarino" der Gewijde Schrifture het eerst in de mode Verhana^ Ilde Deel. kvvam , en meii alzoo , bijna alleen in de oudfte oörkonden of fragmenten van Hoofdft. i. Genefis Mythen plagt te ^zoeken , legde men , ten grondflage van dat hoofdbewijs waar over wij tot dus ver hebben uitgeweid, dat de verbalen in dat gedeelte des boeks van Genefis opgeteekend , eerst langen tijd van mond tot mond voort- geplant wierden, eer men dezelve in gefchrift ftelde: waar'door dan ook voor- namelijk veroorzaakt zou geworden zijn, dat die verbalen zoodanige uitbreiding en wonder fraaijen opfchik bekwamen, dat zij natuurlijk hiin tegenwoordig voor- komen van Mythen ontvingen. Toen men nu, vervolgens, uit hoofde van de gelijkfoortige en doorgaande manier van verbalen die men in de Gewijde Schrif- _ ten aantreft, overal, niet alleen in de hiftorifche boeken van het Oude, maar ook van het Nieuwe Verbond , Mythen begon te zoeken en te vinden , was het voorwaar zeer doelmatig, cm deze wljze van doen te handhaven en bij anderen aannemelijk te maken, cm al wat er hiftorisch gevonden wierd in de Heilige Li 3 ^ Schrif- 268 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING De;i II. Schriften van welke eene eemve ook , en geächt wierd eenig Mythisch voorko- '°S.^i? ^ ™cn te hebben, zoo niet in het algemecn, ten minften ten grootllen deele, te befchoLivven, als befchreven langen tijd na dat het yoorviel. Noodzakelijk ach- ten wij het dus, om, zoo veel de naauwe grenzen, welke ons beperken, dit gehengen, te onderzoeken, hoe liittel krachts er gelegen is, in dit bijkomend di'angniiddel ter regtvaardiging van het Mythisch verklaren der Gevvijde Schrifture. • §. I. Na dat de Mythifche wijze , om de Heilige Boeken te verklaren geboren was, en regt fpoedig lustig begon veld te winnen, waren er in Duitschland, die alle hunne krachten infpanden om aan Mozcs het fchrijven van den Pentateuchus te betwisten, en zulks aan lateren tijd toetekennen. Ook hier te lande kent men l^a(er en de Wette ^ waar van gene , in zijne verhandeling achter den Commen- tariiis Over den Pentateuchus (i) , deze in zijne Critifche Proeve over de geloof- waardigheid van de boeken der Chronijken, waar bij de gefchiedenis van den Pentateuchus en der Wetgeving van Mozes bijzonder in aanmerking wordt geno- men, beiden, trouwens, met magtigen ijver, alles bij een halen, om het geens- zins nieuw gevoelen van fommigen, over de veel latere zamenflelling van den Pentateuchus optefmukken en fmakelijk te maken. En het is op dit gevoelen, dat Wette als op eenen vasten grondflag gebouwd heeft zijn zonderling ftelfel van de heldendichtmatige zamenflelling van den Pentateuchus , het welk wij voor- gedragcn hebben Hoofdfi:. a. §. 4. Aanm. van onze Voorrede. Bijzonder intusfchen heeft Hartman in het eerfte gedeelte van zijn \verk hier he- neden aangehaald (3) beweerd , dat noch het Geographisch tafereel , Genef. X. , noch de Mythe die er onmiddelijk op volgt. Gen. XI. 1-9., noch die gedeelten van Genefis die het eene en andere voorafgaan, van Mozes gefchreven, doch dit alles vruchten zijn van de Babijlonifche Gevangenis, zoo dat deze optelling van volken , eene aanduiding of zeker tafereel als het wäre zij , van die natien en landen , welke in het magtige rijk der Chaldeeuwen begrepen waren , en het verhaal van den Zondvloed ten tijde van Noach, zoo overeenkomstig raet dat van (1) . J. S, Vatet-'s Commentar über den Pentateuih, Halle 1802-1805. HI. Theil. (2) . JV. M. L. de Wette's Kritifcher Ferftich iiher die GlaitbwurdigkeiC der Bucher der Chronik, mit hinßcht auf die Cefchichte der Mozdifchen Bücher und Gefetzgebtiiig : ook al onder den titel: Beitrage zur einer Einleitung in das Alte Test, Halle 1806. (3) , Th. Ilartmann's Aufklärungen über Afien für Bibelforseher &c. II. Tb. Oldetf bürg 1806 , 1807. DER GEWIJDE BOEKEN. 2(59 .van den Deucaliontifchen , geti-okken uit^ de Gewijde Oorkonden welke bewaard Deel ii. wierden in den Tempel, te Babijlon ter eere van Bei gedieht, uit welke brenne ^ al mede zouden gefchept zijn de verbalen die men Hoofdftuk IV. en V. aan- treft, terwijl de befchrijving van de Schepping der Wereld geächt wordt geput te zijn uit eene Egyptifche bron, tot welken de Hebreeuwen geenen toegang hadden dan in het begin der regering van Nebucadnefar , en dat , eindelijk , het Ilde en Illde Hoofdftuk de duidelijkfte kenmerken di-agen van eenen lateren oor- fprong, als getrokken zljnde uit den wijd en zijd verfpreiden Godsdienst, en Wijsbegeerte van Zoroaster. Wat betreft de overige Boeken van het O. V., welke gefchiedenisfen behei- zen die voor de Babijlonifche gevangenis zijn voorgevallen , daar dezen, even als die welken den naam van Mozes dragen, aangenomen worden als flechts uit overleveringen afkomstig, die eerst later in den vorm van gefchiedenisfen zijn opgeteekend , zoo beweert Bauer (i) dat volftrekt alle deelen van de Israe- litifche gefchiedenis , van Abrahams tijden af tot op die van Mozes , in Mythen zijn gewikkeld, en alzoo de gefchiedenis van Mozes als opgevuld is met Mythen; dat de in Egypte gedane wonderwerken , daar in verhaald, ten deele verborgene kunsten zijn van de Egyptifche priesters overgenomen , ten deele natuurlijke ram- pen voorgefteld als Goddelijke (IrafFen ; en dat de bijzondere deelen dezer zelfde gefchiedenisfen door de overlevering verwonderlijk vermeerderd en opgefierd zijn ; dat verder de overige gedeelten der Israelitifche gefchiedenis op eene gelijkfoor- tige wijze hun aanwezen bekomen hebben, zoo dat, wat men er in aantrelFe, van bijzondere tusfchenkomsten der Godheid, of fchijn van eigenlijk wonderwerkj dit alles van dien Mythifchen opfchik moet ontkleed, en met een meer natuur- lijk gelaat , mag ik zoo fpreken , behoore voorgefteld te worden. Doch zelfs dit kwam zekeren recenfent dezes werks nog niet gehoeg voor (2) , meenende hij dat Bauer te veel gezags toekende aan de Hebreeuwfche Gefchiedfchrijvers , welker verbalen doorgaans , eenige eeuwen na dat de zaken gebeurden , wierden opgeteekend. j Daarenboven, wijl het boek van Daniel-,, betreklijk de Babijlonifche gevange=- nis 5 geächt wordt van Mythen als te grimmelen , zoo is er onlangs een nieuwe uitlegger van hetzelve opgeftaan (3) , die veronderftelt , dat het zeer lang na den leef. (1) . Handbuch der Cefchichte der Hebr. Nation, von ihrer Entflehung bis zur Zerßorum ihres Staats II. Th. Nürnberg und Altdorf \%oi^, 1805. (2) . In Gabler s Theol. Joarn. D. II, St. 2. bl. 327 env. CS). Z.. Berthold, Erlang. 1806, 1808., 2. Th. LI 3 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. leeftijd van Daniel, en door onderfcheidene fchrijvers zamengcfteld is, die, ten deele , de verfchillende overlevcringen van het gemeen, waar door de gebeurte- nisfcn misvormd zijn, vcrzameld hebben en opgeteekend, ten deele lang gebeurde zaken in het kleed van vooi-fpcliingeii geftokcn en er ziilke eene gedaante aan gegeven hebben. Eindelijk fcheen niets gemakkelijker dan zelfs de Euangelifche gefchiedenis Mj'thisch te verklaren, indien men flechts aannam, dat de Boeken der drie eerst- genoemde Euangelie-fchrijvers iiit ecnig oorfpronkelijk Hebreeuwsch Euangelie ge- trokken en vervolgens met verwonderlijke bijvoegfels opgefierd zijn. Bekend is het, dat Eichorn (i) de eerfte iiitvinder en voorname voorftander is van dit ge- voelen. Trouv/ens, het Euan|;elie van Joannes zelf is niet geheel beveiligd ge- bleven tegen de vermctelheid dezer nieuwe verlichtcrs, en toegefchreven aan eenig Christen mensch die geleefd raoet hebben, ten einde der eerfte of in het begin der tvveede eeuwe: ja Eckennan (2) had weleer beweerd, dat dit zelfde Euangelie, gelijk de overige, zoo als mede de Handelingen der Apostelen af- ftammen van zekere onbekende Christen fchrijvers dier eeuwe , en , ten deele ge- trokken zijn uit befchrevene verbalen , ten deele zamengeflanst uit oude overleve- ringen. 