title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: . NR ERS NN?, Ne FB FR N - Ar y ar Pi>n a N Re ee ı$ Re SE NE TE N - ki r “r y > cr ea er r Era 7 ” u y 2“ , ® a i+® De. OL ER N ALTEN, s Mi ’ R_ - ZN f} . \ „Are uy “6 « > I . >»+ er Ya N R . Ban ER en x . UY, u E%* ” NE HR a RR ÄLTN E rde ° PR p* is Fre) Der W 2 Ba N i u, KUEHTT. . = a 7, ur dur Hy N s&e un [23 [I BIN k Eid Pu” a‘, P \ . ei - R . nn m.) = y > ig TEEN » AR a, RR we’ Iiyx fr . jr \ ++ wir L r. “ %“ EN > ra u d ae u N N ee te e | Or > ver ET ... ne a2. N ar Ale rt Fr nee A Ne) N E u > a NN De 8 - vis um, 4X » B Pe Va RE TE ee 7 y. .“ N a! t 3 ı a Be ‘. % r ’ w N u Sa u n nr. SI . Ira ad Q Sara WERTEN VAN TI AR > Ir < 0 BD, n EIER TÄTRSERN BT le ne“ u. ar en R hr rin zii n . wye% 4° .y R Ey \ dh = % q an] zu. N WR { LK u - * „« a ;# 2 4 > r ,. S j tr, NR, x) Toni wa) h N er ie RN a, Ar IN N A a Ta RT RN EN DAS EI NEN NR ED N ET EN / “,* v a) ie. ai a» N Ana, * N ERENTO RE Yan ufası er zZ» 7 N we 2 RER TERN DRK DAR N end a tan) ze a RZ I Na er EN ER TAT 3 u FR ‚v Bi 7 Bra “ . Y% A ER LPT TER Di N 5 ar EEE AL I NALENN . ng ’ .. .% . # P „er DE Pr wor. Kr x in iv ‚r% ıur% Tanne ? Bu aa, PIE (er u a. AT . + ” Ar a u” ra rd r > x u & nr 15 "Fr „ re en ” x + ar GERT WA . . ". > x re ar u - r en $ u 4 en iM:. WW. u 27 a n DRAG CR Fat KEN N ° .% ne ed Kat rad vu‘ IURT N RT np . ra, Du N “y a En eg er j NY a, v er ww," a EN su 4 AW. »i0*% “ iS a > WEN > Sir PER 1 1% a 2 “2 x, = ae BET ee S 3 EAST Dan AT NP EN l Ser! ur n.. x %, £ .w “\ r Pa P x N ’ g u > a a N EN N nn ae | RAT us R , N \ ‚ . \ a“ N > Auch Fu na Z ie d r \ er, a 5 Dr we Hi. u a I / u ww nz RR. ’ v 4 - s . . 7 x iS NANNTEN RE TEE RT NARE RARUETEN EEE PR TE Ner REN SENT ÄRTNRT TEN AINTM / Fa, Ausn. he; „ due Er Digitized by Google > Digitized by Google GESCHIEDENIS. GESCHIEDENIS DER ZEDELIJKE ex GODSDIENSTIGE BESCHAVING VAN Her HEDENDAAGSCHE EUROPA. DooR W. A. VAN HENGEL. TWEEDE DEEL, TE AMSTERDAM, BJ JOHANNES VAN DER HEY en ZOON, 1836. ‚ * |— ne EN m. FF OORREDE. - Zoo mag het mi] .eindehjk gebeuren, het tweede Deel mijner Gefchiedenis van Europa’s Zedelijke en Godsdienstige Befchaving in het licht te geven, Menigeen zal zeker vragen, waarom dit niet cer» der gefchied zij; en ter .beantwoording van dis yraag zou ik met regt kunnen fpreken yan onvoor- ziene omflandigheden , welke nf "dikwijls tot ande» ren arbeid, ook voor het Publiek ,.geroepen hebben > maar opdat ik. miet [chijne mi mer halye veront= Schuldigingen te -behelpen,. wil ik zulks daarlaten en flechts dene reden voor de. vertraging bijbrengen , welke mij allezins yoldoende voorkomt. Toen vi . VOORRED®E. Toen ik, nameljk, het Berigt van Inteekening op dit werk in de wereld zond, wenschte ik den gang, welken de Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ying van. bei hedendaagfche Europa genomen had, in eenige tafereelen te [chetsen, die ik voornamelijk ontleenen zou uit hetgeen de [chriften van onzen tijd nopens vroegere en latere gebeurtenisfen oplever- den. Ik zou derhalye, bij het gebruik dier [chrif- ten, ja wel, de bronnen zelve, waarıit de Geleer- den geput hadden, 300 naauwkeurig mogelijk raad- Plegen, en, vond ik Dj hen misfagen., die trach- ten.Gan Se Yijzen en ta verbetereä ;.maar het‘ 20% echter (Chljkens dat Berigt). flceds. mijn . hoofddoel zn ;, bekende :of althans, reeds 'ontdekte. bijzonderhe= den in. zulk\ eene verbindteuis met. elkahder te breit gen en door. zulke aanmerkingen ‘op te helderen ; das de gaugen’der Befchaving ‚overal zigtbaar wer- den. Nu kon. ik ook. eenc. [pocdige yolyoering van mijn. plan toezeggen; daar ik over dit onderwerp eene‘, reeks van jaren. nagedacht., vele bouwfloffen verzameld en zelfs in onderfcheidene. Genootfchappen voorlezingen gedaan kad, Ik nam mi) dan voor de gemaakte opfellen ern aanteekeningen, bij het fi 7 r- vVOOARAREDE, "va fehrijven dezer Ge/chiedenis, tot grond te keggen: en had ik:mij aan dat voornemen gehouden , wels lge zou het geheele werk ‚nu. reeds voleimligd. zijn. Maar naaıuvwelijks had ik den: arbeid aangevangen , of ik began te yreesen „. dat mijn Gefehrift 5, 200. ik op dezen voet ‚vooriging 5, te oppervlakkig worden en 00k mij zelven niet yoldoen zou. In die vrees werd ik. weldra zoo verflerkt „ dat ik mif verpligt rekende een ander plan te beramen. Ik meende derhalye niet langer te mogen berüsten :in.het ontwikkelen , aan yullen en verbeteren müjner opflellen en aantccke» ningen „ welk: eene 'waarde ik er te voren aan gea hecht hadz maar ecn’ vasteren grond te moeten leggen. Imzonderheid oordeelde ik nu my nic te mogen vergenoegen met het raadplegen van de.broms nen. der Gefchiedenis op die plaatfen, op welke la- . re Schrüjvers daaruit geput hadden; . maar . de= zelye,..althans eenige van.de voornaamfle , onaf= hankelijk van anderen, te moeten. nafporen. Reeds bij het bewerken van het eerfte Deel volgde ik deze mijne oyertuiging,, en in de. Voorrede gaf ik zulks eenigermate te kennen. Maar bij het ver[chijnen var dit tweede. Deel; waarop de veramkring van mist ‚vHt VOORREDE. mün plan. veel meerderen invloed &ehad heeft , acht te ik, het. aan mij zelven verfehuldigd te zijn, dis duidelijker te_ zeggen. Ik, zeg het te vrıjmoediger 5 daar men. de bhijken. der waarheid „ bijzonder in. het tweede er derde. Hoofdftuk „. allerwegen .zien kan, En.is het nu, gehjk ik hoop, geene üjdele groot- fpraak, dat ik -iets .beters „ mis[chien ook iets meer, oor/pronkehjks in. het licht geve, dan men vyolgens mine belofte_ van. mij verwachten mogt; ik boud, mij..dan ook verzekerd, dat geen befcheiden Lezer. het mi meer ten kwade duiden zal,: dat dit Deek | de: drukpers niet yroeger verlaten heeft.. Doch ben ik. in de bearbeiding mijner taak een? anderen, weg ingejlagen, dan ik mij eerst gekozen. had; ik meen. echter van. het onderwerp zehve , dat. ik behandelen .zöu,. geene [ehrede te zijn afgewes, ken. , Men wachtie van mij eene ‚Gefehicdenis der. Zedelijke. en Goasdienstige. Befchaving van. het he-, dendaagfche Europa, en. flipzeljk hield ik mi) aan, dezen titel, niet flechts, om ‘dat, ik dien had opge=- geven; maar ook, omdat ik denzelven niet kon- ver-, anderen s wilde: ik de. Beichaving ,„ welke er met cr VOORREDE IX en door . Zeichjkheid en Godsdienstigheid ' ontflaan is, voor oogen flellen; : en evenwel niets in ‚het midden brensen, dan hetgeen ter befchouwing van den gang dier Zedelijkheid en Godsdienftigheid opleidde. Niet, dat dit werk eene bloote befchrij= ying van.die Befchaying, of flechts een aaneenge [ehakeld betoog van derszelver gedurigen yoortgang beyatten zou, Dan. zou ik mi), wuarlijk I wel ge=- wacht hebben, van. eene Inleiding van bijna vier hon- derd. bladzijden voor op te zeiten. Maar het was min doel in bijzonderheden aan te toonen, op welk eene wijze de daden en lotgeyallen der volken van Europa die vitkomflen, waaroyer wi) ons thans ver- heugen, hadden opgeleverd. Zoo wenschte ik mi den weg te banen,. om in den "zamenloop der ge= beurtenisfen de hand van. Gods aanbiddehjke Voor- zienigheid te doen opmerken , opdat dit ‘werk eene foort van gejchiedkundige Theodicee witmaakte. In | het bovengemeld Berigt heb ik zulks reeds duidelijk gezegd, en in het eerfte Deel Aeb ik mij daaroyer. mog nader witgelaten. Doch nu -volgt het, mins inziens, uit den aard der zaak , dat. de Inleiding ,' waarmede ik begonnen ben, volftrekt niet kon ge-' mist x | VOORREDE mist werden, Of behoorde ık de hoogte, waarop sich de Zedchjke en Godsdienstige De/chaving thans. onder de Chrisienyolken van Europa bevindt „ niet. eerst naauwkeurig te bepalen, ter ik aan de hand der Gefchiederis kon. gaan aamwijzen, 'hoe, zir Lob, die hoogte geklommen is? Zou ik, met alle bewöjs voor haren, langzamen voorigang, van de wide eeuw af, het wel voldongen hebben, dat wi dit aan Gods aanbiddelijk wereldbeßuur moeten. toefchrij= ven; 200 lang ik het in het midden had gelaten „ of wij „ bewoners dezer aarde, voor cie Befchaving gefchapen zijn; of het van eene hoogere tus[chen= komst. getuige, dat 21j juist in Europa gevestigd is 5 en of wii de fielling, dat de menschheid feeds bij zrappen opwaarts geleid wordt ,. wel. yoor waarheid mogen aannemen? Kom ik eindeljk den gang der Befchaying wel‘ naar eisch aantoonen; teu zij ik vooraf de menigyuldige wanbegrippen, die er ie ha- ren opzigte in omloop zijn, afgewezen , hare eigen- fchappen en werkingen naauwkeurig befehreyen en een ideaal, van hare meest mogelijke volkomenheid voorgefield had, waaraan, wij alles, wat wii 0 ON- zen langen weg, aaniroffen, in flaai waren t& tott- fen YOORREDE. Xu fen? De beantwoording .dezer vragen 21) aan het ‚gezond verfiand van, elken onpartijdigen Lezer over gelaten! Ik voor mij rekende. het althans volfirckt ‚noodig met die vier Floofditukken ze beginnen, wel- ‚ke de Inleiding uirmaken. Ik wist wel, dat nie ‚mand het. van mi 'vorderde in‘ weten/chappen „.. die buiten min vak liggen, diep in. te dringen; maar ik wist,’ ook, dat ik, waar zulk een eigen onderzock van mij ‚niet te vergen _was , de flotfom geven: kon var hetgeen de bereemdfle Geleerden. onzer dagen. bij hunnennafporingen bevonden hadden. En zouden, 200 ser ik vooruit zug ,'onder mijne Lezers fechts weinige zijn, die daarmede onyoldaan bleven ;. hei was m te zeer. bekend, wat er thans, .in het: Rijk der ‚Wetenfchappen , ook hier te Jande „ omgaat, en hoe dit zich. ook wel.eens: tet den kring der Ongeletter« den verbreidi, om achter te houden heigeen ik nu in’ het midden heb gebragt. Eene Wjzonderheid had ik misfchien kunnen: voorbijigaan, den oorfprong an geheel het menfchelijk geflacht uit &&n ouderen- paar; maar nog altijd komt het bewijs , dat geheel de meuschheid. voor de. Zedehjke en Godsdienstige Befehaying gefchapen is, mij te. krachtiger voor ; Wen“ X 18 VO ORREDE. Wanneer wi mogen aannemen, dat 'alkn, als af flammelingen uit een bloed, denzelfden aankg' en deselfde vermogens. hebben: en tot het opgeven van dit punt vind -ik-.obk nog geene genoegzame reden, -Voorts, zal de zamenhang- der. Inleiding met mijn geheele werk gan een ieder duidehjk in het 00g Yal- den, wanner God mij leven en gezondheid geeft , om heizelve te voleindigen en dan het vierde Deel;, ‚200. wel. met een algemeen overzigt, als met ech "bladwijzer der voornaamfte zaken te. befluiten. Het ecrfte Hoofdftuk van het tweede Deel, her- welk voor het einde van het jaar 1834 reeds de 'drukpers verlaten. heeft, is nu naauw -verbönden met de .voorftelling van Europa’s Zedelijken en Gods- dienstigen toeftand bij den val van het Westerfche Keizerrijk, waarmede ik in. het. eerfte Deel de G& fchiedenis der Befchaying hib gangevangen. Bij de twee volgende, welke de beginfelen .dier Befchaying in de eerfie helft der middeleeuw aanfchouwelik trachten ie ınaken, z0u ik nog een vierde, over de opvoeding van Europa’s volken door de Roomfche Rerk gevoegd hebben; ware ik dan niet verpligt go» wecsi, VOORREDE | rt weest, om tweemaal ‘over. die opvoeding te [preken : daar zij vooral: bij de befchouwing var later tijden ; waarin de Hiörarchie zich op de door GREGORIUS VI gelegde grondflagen erst regt ontwikkeld heeft , behoort ontvowwd te worden. Ik heb daarom beter . gewordeeld: alles, wat ik'over dit onderwerp zeggen wilde, in het derde Deel saam te vatıen. Hiertoe beffoot ik nog te zerder, wijl de of, welke ik in dat Deel te: behandelen heb, mij ruimte genocg las ten zal, om den invloed van het Kerkelijk befluur op. de .Befchaving in al deszelfs witgeflrektheid voor ie dragen, = | Aanmerkingen sijn er op ieder menfcheljik. werk altjd te maken: en worden zij mij met blijkbare waarheidjiefde onder het 008 gebragt; zij sullen nj tot een aangenadn bewijs verfirekken, dat men het boek mei oplettendheid gelesen heeft. De achteraan geplaatfte verbeteringen van het.eerfte Deel, die ik "200 wel aan de teregtwijzing van anderen, als aa. eigene, beyinding verfchuldigd ben, zouden sich ook tot enkele zinfneden, die min naauwkeurig' gefeld züng: hebben witgefrekt ware de opgaye van des zc= XIV vVOORREDE, zehre niet te omflagtig en te vreemd geweest, En kon ik aan mijnen 'wensch voldoen.; dan zow ik ‘in /ommige mijner redeneringen over den trap van Befchaving „. waarop' tlıans de. onderfcheidene vol- ken 'van Europa fiuan, ook we Jess veranderen. ‚Diedt zich mogeljk, bij de bearbeiding van. het vierde Deel,. daartoe nog gelegenheid aan; ik zal mij dezelve niet laten ontflippen. Gelukkig weet ik mitt, dat men mij grove ufdwalingen van de waar= heid ie. laste heeft gelegd ; of het moest .de beginfe- len :betrefen, van welke ik ben uitgegaan: maar geljk ik de overtuiging van zulken eerbiedige , die dearomtrent van mi verfchillen ; 200 flaat het mij dok.yrij, de mijne te volgen. Dat ik niet ongevoelig: ben voor heb gunstig vordeel , hetwelk velen ,„ bij monde en gefchrifte „ over inhoud en fifl var 'het eerite Deel geuit hebben , zal ik niet be= hoeven te zewgens Ook buiten ’s lands heeft men op mijne onderneming meerder acht gejlagen , danik had durven verwachten: 'en bijzonder vereerend was mif bhlangs de getuigenis van een’ mi onbekenden' Ges leerde, dat ik zoodanig werk was begonnen in heb licht vVOORREDE, XV licht te geven „ als men in Dwitschland nog niet be- zat. ‚Zulke goedkeuringen dienden mi; dan ook tos een’ mieuwen [poorflag , om het tweede T)eel met nog meerdere zorgyuldigheid, dan het eerfte, te bear- beilen, _ En. vind ik ook nu gewenschte aanmoe= diging; ik zal al mine krachten infpannen, om nie alken op. denzelfden voct voort te yaan, maar ook het. veivolg.veel fpaediger „ dan tot dusverre ee Jchied is, af te. werken.. | Welligt ziet men hier enkele bocken, van welke men verwacht . had, dat ik melding zow -maken , niet aangehaald; maar dan wete men, dat-ik de aanhaling van menig bock heb :nagelaten, om das ik uit het menigyuldige eene keuze doen moest: en tevens gelieve men op te merken, dat in een werk als het mijne die gezette-verwijsing ‚naar de [chrif- ten van anderen niet gevorderd wordt ,„ welke men elders ongaarne mist. De FEILEN van dit tweede Deel, we/ke mij bij het overlesen der afgedrukte yellen in het oog zijn gevallen, heb ik achteraan verbeterd. Doch ik zou zeker van meerdere hebben moeten gewagen, ware ik in het nazien der proeyen niet xVvi vOORREDE niet ‘geholpen geworden door hooggeachte vrienden , aan welke ik hier mijnen opregten dank betuige. Ik eindig met de verklaring, dat aan een” mij- ner voornaamfte wenfchen zal voldaan zijn, indien ik er iets aan mag. hebben toegebragt , om het ge= loof,: dat God het menschdom door de leer van EHRISTUS. Erapswijze tot. Zedelhjke en Godsdienstige ‚Befchaying geleidt „ bij. mijne Lezers op te wekkeny of te bevestigen. . Leiden. De Schrijver: 15 Janvarij. 1836. SUP- SUPPLEMENT NAAMLUST DER INTEEKENAREN. A. AMSHOFF , (M. A.) Predikafit te Groningen, ANGELKOT, (H.) A. L. M. Phil. Doctor te Utrecht, B. BAALEN, (#. VAN) voor het Leesgezelfchap te Rotterdam, BERNS, (H. M.) Theol. Stud. te Leiden, BEUNK, B. JZ. (8. ).) firma G. BROUwER, Boekhandelaar te Deventer. Bibliotheek (de) der Hoogefchool te Groningen, Bibliotheek (de) van ’s Rijks Atheneum te Franeker, BOON MESCH, (A. L. VAN DER) Theol. Doct, te Leiden, BRILL, (w. G.) Theol, Stud, te Leiden, BROUWER,, (LIMBURG) Hoogleeraar te Groningen, BURGERHOUDT,, (H. j.) Predikant te Schiedam, C. COLENBRANDER, (F. H. VAN BERCK) Pred, te Amfterdam, D. DELPRAT r (c. M.) voor het Leesgezelfchap te Rotterdam, DIEMONT, (w. 1.) Dijkgraaf van het land van Arkel. DOl- NAAMLIJST DER INTEEKENAREN, DOIJER, (A.) Predikant bij de Doopsgezinde Gemeente te Leiden. DURING , JR, (G.) te Rotterdam. | DIJKSTRA , (.) Predikant te Arum. .E. ENGELS , (R.) Predikant te‘ Nieuw-Wolda, ERMERINS , (J. w.) Predikant te ’s.Heerenjansland, F.: - FEENSTRA, (P.) Doopsgezinde Predikant te Leer, FORTUIN, (c.) Predikant te Zwol, " nn H. HAEFTEN, (VAN) S. $. Theol, Stud, te Utrecht. HAMMING , (G.) voor.het Leesgezelfehap te Bolsward, HEFTING , (M.) Predikant te Godlinfen, HELM, (H. VAN DEN) $. $. Min. Cand, te Grein jr HOETINK,, (A. R.) Theol, Cand, HUBERT , (Mr. A. u. pP.) op de Cloefe bij Logchem. I: JANsoNIUS , (r.)- Predikant in den Andel, jas, (P.) Theol, Doct, en Predikant te Arkel, JORDENS, (Mr. c. A. VAN MUNSTER) te Deventer, K. xam, Predikant te Dreifchor. KONING, (K.) Broodbakker te Grootebroek. KOOLHAAS, (H. M. G.) Pred, te Zandvoort, KUIPERS, (J. MARTINET) Pred, te Groningen. NAAMLIJST: DER! INTEEKENARER, BR er 23 L; LANGEWAGEN, Go H.) Pred. bij de Hervormde Gemeente te Purmerend, Leesgezelfchap (het) ter vermeerdering van Godsdien- ftige kennis, te Leeuwarden. LEDEBOER , (D.) voor het Leesgezelfchap te Rotterdam, . i “ M. . . R : MAIJOR , (j. F. T.) Gouverneur van Macasfar ‘en Onder» hoorigheden, MANGER ‚:(H.) Predikant te Haarlem, . MATTHIESSEN, (Mr. C. SANDERBERGH) VAN PETTEN EN NOLMERBAN te Alkmaar, MEE, (C. M. VAN DER) voor het Leesgezelfchap te Rotterdam, MODDERMAN , (Mr. A.) te Hoogezand. MOLL, (w.) 3. S. Theol. Cand. te Leiden, N. NASSAU, Ge J.) Phil. Theor. Mag. Litr.. Hum, Doct, Rector der Latijnfche School te Asfen! NIEL ; (B..E. C. VAN) Predikant te Vaasfen, P. PETERS, (.) Predikant op het Kampereiland, PENON, (p.) Predikant te ten Boer. 1 ” 2 PIEPERSBERG , (D.P.) S. S, Theol, Stud. te Groningen. ae R., (J. H.) te Amfterdam, RAADT,, (P. DE) op den Huize Noordhey’bij Voorfchoten;’ REITZ, (G.) S. S. Theol. Cand, te Leiden. | RHEIN, (L. J. VAN) Theo), Cand. te Leiden, Ro« NAAMLIJST DER INTRERENAREN, ROVERS, (j. A. c.) Hoogleeraar in de Letrerkunde te Franeker,; ROIJAARDS, (H. J.) Theol, Hoogleeraar te Utrecht, S. SCHEY, (P. G.) vV. D. Mm. te Borculo, SCHIERBEEK , (R. J.) Boekhandelaar te Groningen, SMITS VERBURG, (Mr. 5.) Advocaat te Amfterdam, STETTEROGGE , (J. D.) Predikant te Valkenburg, STOLP , Cz., (c.) te Amfterdam. SPEELMAN, (P. VAN DER HAGEN) voor het Leesgezel- fchap te Giesfendam. T. THEESING,, (H. J. R. G.) Theol. Stud, te Amfterdam., TJASSENS 5 (Wed.) te Groningen, V. VLIELANDER , (.) aan de Buitenfluis te Rotterdam, VORSTMAN , (M. A. 6.) Predikant te Katwijk aan deu Rijn, VRIJBERGHE VAN WESTERSOHOUWE, (j« F. VAN) te Zies rikzee, W. WAARD, ($. K. De) Leeraar bij de Doopsgezinde Gei meente te Haarlem, WOLTERBEER , (D, j.) Predikant te Alkmaar. Y. ypeıj, (A,) Hoogleersar te Groningen, Was wij niet flechts de verdienften van een groot man voorftellen, maar ook toonen willen, hoe hij zulk een man geworden zij; dan moeten wij, om in ons voornemen gelukkig te flagen, met de befchouwing van deszclfs kindschheid aanvan- gen. Nu zullen ons het land, waarin hij geboren is, de ouders, van welke hij het aanzijn ontvangen heeft, de door hem genotene opvoeding , de wijze, waarop ligchaamskrachten en zielsvermogens bij hem tot ontwikkeling gekomen zijn, deszelfs woorden, daden en lotgevallen. in zijne vroege jeugd, zeer voorname punten van onderzoek opleveren. En van hier uitgaande , leeren wij hem zoo wel op de juiste waarde fchatten, als de beginfelen ontdek- ken van hetgeen hem beroemdheid van naam op de wereld heeft aangebragt. Evencens is het nu gele- gen met de zedehjke en Godsdienfige Befchaying van het hedendaagfche Europa. Wij kunnen ons daar- I. A me- 2 GESCIHIEDENIS DER ZEDEL. EN GODSD. mede vergenoegen, dat wij haar befchouwen in dien eevorderden ftaat, waarin zij zich te dezen tijde voordoct. Dan zullen wij in de gelegenheid zijn, om de weldadigheid op te merken „ welke zijjegens de bewoners van dit werelddeel betoont. En hoe naauw- keuriger wij onze voorregten met den toeftand van wilde en barbaarfche volken vergelijken; des te le- vendiger zuller -wij die weldadigheid inzien. Maar om den wijden omvang harer verdienften jegens de menschheid te leeren kennen, behooren wij de wegen gade te flaan, langs welke zij tot dien trap van vol- wasfenheid geklommen is, waarop zij zich heden ten dage bevindt. Wij moeten derhalve hare gangen nafporen van dat zij in Europa verfchenen is. Doch hoe zal zulks kunnen gefchieden, tenzij wij ons aan de hand der gefchiedenis in die middeleeuwen ver- plaatfen, welke men maar al te dikwijls als een tijd- perk van algemeen verval veroordeeld heeft? Hier verkrijgt zij het aanwezen. Hier ftaan, om zo6 te {preken „ hare wiegen bakermat. Hier toont zij reeds als kind, onder het leeren en opgroeijen, de blijken harer beftemming. Van hier ons onderzock aanvan- gende, zullen wij haar niet alleen wegens het goe- de, dat zij gedaan heeft, te hooger achten, maar ook in haar eene kweckeling‘ der Voorzienigheid er- kennen. Wij hebben het eerste deel dezes werks befloten met den toeftand van Europa’s volken ten tijde van den val des westerfchen Keizerrijks te fchetfen. Hier- | i door BESCHAVING VAN HET HEDEND. EUROPA. 3 door hebben wij den grond gelegd , waarop wij nu bouwen moeten., Het is, namelijk „ thans onze taak de zedelijke en Godsdienflige Befchaving van het he- dendaagsche Europa in hare kindschheid voor te ftel- len. Dit zal gefchieden in drie Hoofäftukken. Foor- eerst zullen wij het verband tusfchen den val des westerfchen Keizerrijks en het ontftaan der zedelijke “en Godsdienftige Befchaving van het hedendaagfche Europa aanwijzen. Vervolgens zullen wij op de fchijnbare rampfpoeden letten, welke aan de Befcha- ving, van dezen val des keizerrijks af tot aan het einde der elfde eeuw en dus bij derzelver eerfte ont- wikkeling, zijn overgekomen. Zindehjk zullen wij letten op de voortgangen, welke er door dezelven te dien tijde gemaakt zijn geworden. Het laatfte Hoofdftuk zal uitgebreider zijn, dan, de twee vorige ‚zaamgenomen: doch daar de aard der zaak dit me- debrengt; willen wij het ons liever getroosten, dan ‚ter verkrijging van. zekere evenredigheid fplitfingen maken van hetgeen bijeen behoort gevoegd te worden. EERSTE HOOFDSTUK. OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN VAL DES WESTERSCHEN REIZERRIJKS .EN HET ONT- STAAN DER ZEDELIJKE EN GODSDIENSTI- GE BESCHAVING VAN.HET HEDEN- DAAGSCHE EUROPA. Niemand zal zeker ontkennen, dat de val des 'westerfchen Keizerrijks onder de merkwaardigfte ge= beurtenisfen, welke ter kennis der nakomelingfchap gebragt zijn, behoort gerekend te worden. Het was de val eener heerfchappij, die, volgens de gewone tijdrekening, meer dan twaalf eeuwen verduurd, en al wat van dien aärd in Europa gezien was gewor- den, zoowel in uitgebreidheid , als in magt, verre overtroffen had. Vooral was die val beklagelijk uit hoofde van de gevolgen, welke het fcheen,, dat hij na zich fleepte, en wel tot onberekenbaar nadeel voor de menschheid. Het heerlijke licht van letteren , kunsten en wetenfchappen „ hetwelk ,„ van uit Grie kenland ,„ over Rome was opgegaan en aldaar met z00- veel glans en luister gefchenen had, werd nu, als Ä Ä gene OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN VAL ENZ.S gene verteerde fakkel, voor altijd uitgedoofd. De band var vereeniging, waardoor de volken van het Oosten en het Westen in ‚meerdere of mindere be- trekking tot elkander ftonden, lag nu gcheel verbro- ken. De drie bekende werelddeelen, Azid, Afrika en Europa, verloren die onderlinge gemeenfchap , waarin zij door hunne onderworpenheid aan een en hetzelfde gebied gebragt waren. Ook bezweek nu die Oppermagt , welke het zich, bijkans reeds an- derhalve eeuw lang,.tot een’ heiligen pligt gerekend had, het Christendom heinde en verre voort te plan- ten. En de volken, die op het puin van Rome’s heerfchappij hunne troonen vestigden „ waren barba- ren, deels onder een?” Christelijken naam een. onchris- telijk leven leidende ,„ deels aan de voorvaderlijke bij- geloovigheid en zedeloosheid nog fteeds met - flaaf- fche ketenen gehecht. Dit zag men in die HERU- LEN, RUGIERS en andere veroveraars, welke, met ODOACER aan het hoofd,„ het kapitool innamen. Dit zag men in een’ woesten KLovIs, die cenige jaren daarna , door zijne zegepraal over syAGrRIus, de laatfte overblijffels van het gebied der Romeinen in Galli& bijna geheel vernietigde. (*) En in dergelijke ‘ han- (*) Doorgaans wordt het in dier voege voorgefteld,, als ware de magt der Romeinen in Ga/li2 ten jare 486 reeds geheel te niet gegaan. Zoo ook door Koch, Tableau des Reyolutions de Europe. Tom. I. p. 14. Dit rust op de geruigenis van GREGOR. Turon. Hist, Franc. Lib. II. cap, 27. met wien vele anderen woordelijk , of in de 6 OVER.HET VERBAND TUSSCHEN DEN handen viel van tijd tot tijd al wat aan de roofzucht der zwervende horden tot dus’ verre nog 'oritgaan was. Geen wonder waarlijk, dat de nakomeling- fchap over den val des westerfchen Keizerrijks zoo vele jammertoonen heeft aangeheven. Inzonderheid liet zich van alle zijden: eene weeklagt hooren „ federt het licht der kerkhervorming over de maatfchappij was opgegaan: en nu was het fchier een der karak- tertrekken van het Protestantismus daarmede luide in te ftemmen. Men vergeleck dan ook deze ge- beürtenis met het aanbreken var een’ donkeren nacht, waarin naauwelijks hier en daar eene enkele fter door de de hoofdzaak overeenkomen. Men zie BOUQUET, Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores. Tom.Il.p. 547 B. 650 A. III. p. 6 B. 319. B. 336. D. 353. E. 374. B. terwiji wii Tom. II. p. 666. D. in de uittrekfels uit het Chronicon van AaDo, Aartsbisfchop van Pienne uit- drukkelijk lezen: 200 zijn de Romeinen in Galliö geheel te ondergebragt, Maar‘ gelijk deze Schrijver der negen- de eeuw zulks alleen uit de voorhanden zijnde berigten zal opgemaakt hebben; zoo fchijnen de meeste anderen bijzonder te fpreken over de aan syacrıus onderhoorige ftreken. Althans komen ons in de verhalen van later jaren nog fporen van Romeinfche Krijgsknechten voor , welke KLovis te gelijk mer de bewoners van Armorica aan zich onderworpen heeft, Zie ook hier BouQqueEr. Tom. III. p. 370. A. 375 A. benevens de aanteekeningen, Procorius, de bello Gothico Lib. I. cap. ı2. en ver- gelijk GIBBoN, The: history of the decline and fall of the Romans Empire. Vol. VI. p. 266, 272. ed. Lips. 1821, , * VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIKS Enz. 7 de 'wolken heehftonkert. Sommigen behichpen -zich nog wel riet..de vertroostende gedachte, dat men dien akeligen nacht vergeten kon, nu de blijde dag was aangekomen; anderen gaven zich zelfs de moei- te, om die flaauwe flikkeringen van licht, welke er van tijd tot tijd door de.nevels heen waren doorge- broken „ met den meesten ijver aan.te wijzen; maar doorgaans wist men tot geene andere flotfom te ge- raken, dan deze,. dat men de middeleeuw als cen tijdperk van achteruitgang, zoo wel in het zedelijke en godsdienftige, als in het veld van letteren, kun- ften en wetenfchappen „te betreuren had. Nu kon het niet anders, of. het. geloof aan eene. fteeds het goede bevorderende Voorzienigheid mocst hierbij fchromelijk lijden. De ongodisten en andere vijanden van de Goäsdienst ontzagen zich zelfs niet, van zich hierop te beroepen als op een voldingend be- wijs, dat de loop der ondermaanfche dingen varı eehe blinde noodlottigheid afhangt. Maar gelijk de hevigfte omwentelingen in .de natuur, offchoon zij niets dan verwoesting fchijnen te veroorzaken,„ wel eens de rijkfte bronnen van groei, en bloei, en le- ven zijn; zoo heeft de val des westerfchen Keizer- rijks een’ fchat var heil te weeg gebragt„ varı wel- ken de wereld gewisfelijk verftoken warc gebleven , bijaldien deze gebeurtenis geence plaats had gegrepen. De dag der Befchaving, waarin wij ons thans ver- blijden mogen, zou nooit zijn aangelicht, ware hij niet voorgegaan geworden door den nacht van dui- zend jaren. Welaan! trachten wij dit te toonen „ door 8 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN door Aet verband tusfchen den val des westerfchen Kezerriiks en het ontflaan der zedelijke en gods- dienstige Befchaving van het hedendaagfche Euro- pa naauwkeurig op te geven! Het zijn drie bijzon- derheden ,„ welke hier onze aandacht tot zich trek- ken. Jooreerst floopte deze gebeurtenis eenen ftaat „ welke voor de zedelijke en godsdienftige Befchaving van Europa had uitgediend. Ten tweede nam zij de hinderpalen weg, die het ontftaan der zedelijke en godsdienftige Befchaving in dit werelddeel belemmer- de. Ten derde gaf zij het bewind in die handen , door welke de beginfelen der zedelijke en ERRRE tige Befchaving ontftaan zouden. Geheel de wereld is eene fchouwplaats der vergan- kelijkheid,, welke het menschdom met al het gefcha- pene gemeen heeft. Het eene blijve een’ geruimen tijjd in wezen, ja verdure eene reeks van jaren of eeuwen; terwijl het andere veel fpoediger , en zelfs in eenige weinige weken, dagen of uren opkomt en verdwijnt: maar al wat uit ftof is voortgefproten , veroudert vroeg of laat, om door iets nieuws ver- vangen te worden. In ieder faizoen hebben wij , zoo vaak wij de natuur met eenige opmerkzaamheid gadeflaan, duizend proeven van die onafgebrokene afwisfeling voor oogen. De gedachte aan zulk eene vergankelijkheid nu moge ’s menfchen ziel, die naar het beftendige zoo vurig reikhalst, in eene treurige ftemming brengen ; evenwel zal niemand kunnen ont- kennen, dat het vernietigen van hetgeen zijne be- ftem- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 9 ftemming bereikt hecft, cene wijze en weldadige be- fchikking is, welke van een volmaakt Opperwezen , als beftuurder der wereld, getuigt. Hetzelfde geldt van allerlei veranderingen en omkeeringen „ welke de gefchiedenis der volken ons kennen leert, in het ge- meen, en van den valdes westerfchen Keizerrijks in het bijzonder. Deze gebeurtenis foopte eenen flaat ,„ welke voor de zedelijke en godsdienstige Befchaying van Eu- ropa had uitgediend : en derhalve deed zij iets ,„ hetwelk wij een’ zegen voor de menschheid noemen moeten. Uitgediend te hebben moge in,het oog van de meeste menfchen juist niet zeer begeerliijk zijn, het kan echter tot niemands vernedering ftrekken, dat dit van hem gezegd wordt. Integendeel is dit voor zulken, wier werkzaamheid de maatfchappij nu zon- der fchade misfen kan, eene vereerende uitdrukking , als die op het goede wiist, hetwelk zij in hun bedrijvig leven hebben daargefteld. In denzelfden zin moet zij genomen worden, wanncer wij haar, op het oude Rose toepasfen. (*) Het zou in- derdaad moeijelijk te berekenen zijn, hoe vele ver- pligtingn de menschheid aan den Romeinfchen flaat hebbe. Wij hebben boven aangemerkt, dat er, var deszelfs grondvestiging af tot hij door ODoACER gefloopt werd, volgens de gewo- ne tijdrekening meer dan twaalf ceuwen verloopen zijn. (*) Craupıanus bedient zich,, de beilo Gildonico. vers. 115. ookreeds van dit woord, offchoon in een anderen zin, 10 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN zin. Nu erkennen wij gaarne, dat zich in hetgeen Livıus en anderen nopens deszelfs cerste beginfelen verhalen ,„ gelijk het doorgaans gaat, waarheid en ver- dichting met elkander vereenigen ; (*) maar het is toch buiten tegenfpraak „ dat reeds van vroegen tijd af de srond tot die grootheid „ welke hij naderhand bereikt heeft ,„ gelegd is geworden. Overzien wijderhalve die lange recks van jaren, welke hij verduurd heeft; wij moeten hem veel meerdere verdienftelijkheid toefchrijven , dan aan eenig ander gemeenebest of koningrijk der oude wereld. Of drong Rome de naburige of verder ver- wijderde volken niet tot de ontwikkeling der hun inge- fchapene krachten en vermogens, terwijl het hun ook zelfhet voorbeeld gaf? Bragt Rome ,„ te gelijk met die heldentaal, welke deszelfs karakter uitdrukte „ het licht varı kennis en wetenfchap niet naar Spanje, Gallie , Brittanni€ „ Pannonie ,„ ja naar Afrika over? Rustte Rome’s ftaat niet op eene wetgeving, die , voor een groot gedeelte, in het hedendaagfche Europa ingevoerd ,„ of althans overal als een model van navolging bewonderd' is geworden? Gaan wij verder, en befchouwen wij deze heerfchappij als dat vaste en onverwinbare bol- werk der Befchaving, waardoor de wilde herderftam- men van het Noorden, niet flechts in hunne ftroo- perijen, maar ook in hunne veroveringstogten fteeds geftuit zijn geworden, tot dat de aangeborene woest-' heid (*) Dit heeft vooral NIEBUHR , gelijk bekend is, duidslijk in het licht gefteld. Zie Römifche Gefchichte I. Th. S. 142 ff 181 ff en elders. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 11 heid bij hen eenigermate voor de indrukken van zachter zeden geweken was! Bedenken wij,, in hoe- vele landen, waarin tot dus verre flechts horden van barbaren omzwierven, dezelve bevorderlijk zij geweest om ceene meer geordende maatfchappij te ftichten! DHerinneren wij ons den weidadigen in- vloed, welken zij in de veroverde wingewesten op landbouw en fabrijsen gchad, em waardoor zij voor Godvrucht en deugd den weg gebaand heeft, om eenmaal met gelukkigen uitflag op de gemocderen te werken! Gaan wij eindelijk na, hoeveel zij er toe hebbe bijgedragen, dat de belijdenis van het Chris- tendom niet alleen tot de bewoners van gehcel het Westen „ maar ook tot de Germaanfche volken „ wel- ke het rijk overftroomden „ was doorgedrongen! Ik heb nu nog flechts ecnige voorname punten aangc- rocrd; maar alles zaamgenomen, heeft Rome, zon- dit juist te te bedoelen „ de menschheid zoo duur aan zich verpiigt, dat wij geen’ ftaat op de wereld kennen, aan welken zijzulk een’ dank verfchuldigd is. (*) Doch na de tijdperken van jeugdigen bioci en man- nelijke kracht te zijn doorgegaan, geleck Rome ein- delijk aan een’ afgeleefden grijsaard, die, door het verlies der vermogens van geest en ligchaam niet meer (*) In bijzonderheden vindt men het een en ander ontwikkeld bij cıBson, Vol. I. p. 52 volgg. 72 volgg, Herver, Jdeen zur Philofophie der Gefchichte der Menschheit 111, Th. S. 326 ff, 12 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN meer ten nutte der maatfchappij werken kan, en voor wien het dus te wenfchen is, dat hij van de aar- de verdwijne. Althans in, dien toeftand vinden wij hetzelve, in het jaar vier honderd zes en zeventig van onze Christelijke tijdrekening ,„ waarin het op- houdt de hoofdftad van het westerfche Keizerrijk te zin. De fakkel der kennis, die, van uit Rome, niet flechts /zalie, maar ook vele afgelegene ge- westen van Europa beftraald heeft, geeft nu in de nabijheid nog maar het flaauwe fchijnfel van een bijkans uitgedoofd licht. De zucht voor de beoe- fening van letteren, kunsten en wetenfchappen is door de moedeloosheid, welke de druk des volks, reeds van. eeuwen her, verwekt heeft „ fchier geheel te loor 'gegaan. VAL.DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 13 worden er :geene geni&r ‚meer geboren „ die door'oor- ‚fpronkelijkheid van voortbrengfels de verbastering in hare rustelooze vaart weten te fuiten. - Of waar doen zich nu nog gelchiedfchrijvers voor, die de ‚modellen van LIvıus en TACıTUus met vrijen en on« benevelden zin navolgen, en zich door de vermelding van den roem der oudheid, of varı gtoote be-, driiven, op het tooneel der wercld voorgevallen , een onvergankelijk gedenkteeken voor de nakomeling- fchap ftichten? Waar treft men thans in de beoe- fening der. regtsgeleerdheid nog kracht en leven ge- noeg aan, om haar bij het algemeen verval eeniger- mate op te houden: of wie kan die groote mannen der tweede en derde eeuw evenaren, door welker vee] omvattend -vernuft deze wetenfchap tot eene hodg- te gebragt was geworden, zoo als zij in geen’ an- deren tijd.en onder geen ander volk bereikt had ? (*) ‚Wat is nu de wijsbegeerte meer, dan eene ijdele be- fpiegeling van bovenzinnelijke onderwerpen „ aan de heerfchende drift voor het befchouwelijke leven dienst- ‚baar gemaakt, en zoo wel buiten de zedeleer „ als buiten de natuurkundige en mathematifche weten- ‚fchappen omgaande? Te regt noemt GıBBoN het bevreemdend en ergerlijk, dat de wijsgeeren zelven ‚het hunne ‚hebben bijgedragen ,. om de ligtgeloovig- heid. der BenIchen te misleiden. m Het is zoo, wan- (*) Von sAavIGNY, Gehe des Römtfchen Rechts im Mittelalter. 1. B. S. 5, 6. : (T).T. a.p. Vol. IV.p.6r1. Verg. Vol. II.p. 152.153. 14 : OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN warineer wij Zthene nitzonderen, dan zien wij hen, ten tijde van den valdes westerfchen Rijks,, bijna ner- gens meer met grondftellingen „ die onafhankelijk van het Christendom zijn, te voorfchijn treden; doch waar zij in het verborgene hunne fchool zoeken te bevestigen of uit te breiden,, daar leeren wij ze als voorftanders van waarzeogerij en tooverkunst, fter- renwichelariji en doodenbezwering, en dergelijke on- zinnigheden kennen, die zij met het Nieww-Plato- nismus, Of Eclecticismus in verband brengen. Het gevoel voor het fchoone en verhevene .is.nu ook te zeer verftorven, om zich in gebonden’ of ongebon- den?’ ftijl uit td ftorten. Waar de welfprekendheid nog genoemd wordt, beftaat zij in de kunst van vleiien of behagen met vergezochte en gezwollene -woordenpraal. De dichters ,„ die anders nog het langfte den goeden fmaak bewaard hebben , zijn nu echter groo- tendeels nietanders „ dan laffe en zoutelooze nabootfers ‘van de klanken der door de zanggodinnen bezielde oud- heid: en de voortbrengfels van hun vernuft mag men meestal gelijk ftellen met een dor geraamte zonder glans , en gloed, en leven. Penfeel en beitel, te voren ook hier en daar in het Westen werkzaam geweest,, om de gelaatstrekken en heldendaden der weldoe- nerss van volk en wvaderland voor het nakroost aanfchouwelijk te maken, liggen thans verachtelijk in een’ hoek verfchoven. of dienen alleen tot het kinderachtig {pel eener kleingeestige wereld. De wel- iuidende taal van CESAR EN CICERO, door vreeimd- heid van uitfpraak en een mengelmocs van basterd- woOor- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 15 woorden van tijd tot tijd- al meer bedorven, begint yan lieverlede reeds op te houden de taal des ge= meenen levens te zijn: en nu beginnen ook de boe- ken, door die mannen en derzelver tijdgenooten na- gelaten„ voor de groote menigte reeds eenigermate met geheimzinnig beeldfchrift gelijk te ftaan. Door geheel. /saliE en in de onderfcheidene wingewesten van het rijk is de verbastering zoo wel doorgedron- gen, als in het weleer oppermastige Rome. Ook daar legt men zich doorgaans op bedrijven, var welke regelregt het levensonderhoud afhangt, op flaafiche en gebrekkige nabootfing varı den arbeid der reeds lang verloopene eeuwen en op angstvallige in- achtneming van verouderde gewoonten en plegtighe- den, nog alleen, met zekere gezetheid, toe. Doch dat alles tot zulk een’ doodelijken ftaat ver- zOoNn- (*) Het zijn ten deele de woorden van ROBERTSON, Historie der regering van Keizer KAREL den vijfden , I. D. bL 1%, 16. verg. IL. D.bL 1,» (+) Hist. Litt. dItaliö, Tom. I. p. 45. ($) Roux-FERRAND, Histoire des Progros de la civi- lisation en Europe, depuis Pere chretienne jusqu’, au AIXe. Siecl. Tom. I. p. 242, 243. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ, I17- zonken is, zal bij niemand verwondering baren, die de ziekte, waaraan men krank lag, in haren oor- fprong en gedurige toeneming befchouwt. Reeds in de glorierijke dagen van Aucustus, welke gewoon- ljk met die van PERICLEs vergeleken worden „ waren er de blijken van voorhanden, dat de lette- ren, kunften en wetenfchappen, op weinige uitzon- deringen na, haren hoogften bloei bereikt hadden. Hoe meer nu de rust van den Staat door de niets- waardige keizers, welke dien alleenheerfcher opvolg- den, gefchokt, de veiligheid van den burger door booze achterdocht, corblazerijji en fluipmoord ver- nietigd en het cene gewest na het andere uitgezogen werd; des te fpocdiger verergerde de kwaal, en des te zigtbaarder was het voor een’ ieder, .die de oogen niet fluiten wilde, dat zij de levensdeelen had aan- getast. Nu mogten die tachtig jaren, waarin betere beftuurders aan het roer van den Staat zaten, haren voortgang wel vertragen, of althans voor het o0og der menigte verbergen; aan genezing was er niet meer te denken: en onder den uiterliiken fchijn van welvaart drong de ziekteftof, al dieper en dieper, door merg en beenderen door. De vermaarde fchrij- ver over de oorzaken van het bederf der welfpre- kendheid (*) getuigde ten dien tijde nopens den vak (*) Dialogus de causisccorruptae eloquentiae: een zeer fraai boek; welks fchrijver tot dus verre niet met zekerheid bekend is, offchoon wij er waarfchijnelijk Tacıtus voor houden moeten, B 18 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN vak, hetseen ook op zulke toepasfelijk 'was, die onder eene ceenhoofüige regering beter bloeijen kon- den. Weldra liepen er allerhande dingen zamen, die aan het kwaad ongemeen voedfel gaven: de aanmati- gingen van den foldatenftand en van de Praetoriaan- [che benden in het bijzonder, de koophandel, die er met het opperbewind gedreven werd, de verhef- fing van looze of ftoutmoedige, maar diep onkun- dige gelukzoekers, vreemdelingen en barbaren, tot den rijkszetel (*); vervolgens de verplaatfing var dien zetel naar Konffantinopel,; de verdeeling van de heerfchappij tusfchen twee of meerdere, het zij ze den eertitel van AUGUSTUSs,„ Of van CESAR vVoer- den In Italiö en andere gewesten ging het ge- voel van eiscne waarde, en daarmede de lust .tot Kennis en wetenfchap „ dermate te loor, dat een aantal keizers de gewoonte, om zich aan het decuriaat en al- (*) Hoogst opmerkelijk is hetgeen door EUTROPIUS Brey. Hist. Rom. Lib, X. cap. Io nopens VETRANIO, welken de Illyrifche krijgsmagt in plaats van CoNSTANSs tot keizer verkozen had, is verhaald geworden: dat hij van alle vrije kunften onkundig was, en zelfs de eerfte beginfelen der letteren eerst in gevorderden ouder- dom en na zijne verhefiingttot den troon leerde. Teregt wordt hij dan in de Histor. Miscell. apud MURATORIUM „ Rerum Ital. Script. Tom. I. p. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ; :19 alle plaatfelijk beftuur zelfs ten koste zijner vrijheid te onttrekken,, met fcherpe plakkaten ftuiten moest (*). Te Rome verminderde, met de achtbaarheid van den fenaat „ ook gaande wegs het getal van deszelfs leden, waaronder vele, wegens den roem van geleerdheid aan hunne eeuw tot fieraad ftrekten. Van buiten af ver- fcheen de eene horde van barbaren na de andere, ver- vulde de oude werelditad zoo wel als de omliggende landen met moord en plundering : en men moest met den geest van ARCHIMEDES vervuld zijn, wilde men de ftudie nu nog bedaardelijk blijven voortzetten. De wijsgeerte van den tijd had het er reeds eeuwen lang op toegelegl, om het menfchelijk verftand het {poor bijster te maken: en hierin was zij te gelukki- ger geflaagd, daar. zelfs de grooten des volks het voorbeeld gaven; zoo als een keizer JULIAAN, Op wiens lof als legerhoofd en ftaatsbeftuurder wij niets willen afdingen, maar die echter als een man vol van bijgeloof en dweeperij bekend ftaat (}). Om kort (*) Codex Theodos. Lib. XII Tit. I. Lex 50, 63, 113, 114, 147, &c. Novella MAJorIANI Tit, I. (+) VoLTAIRE enanderen, weet men, hebben JULIAAN met MARCUS AURELIUS gelijk gefteld, Zij volgen hierin Eu- TROPIUS ,„Lib. X. cap. 16. of liever den keizer zelven, die zich een’ naijveraar van de deugden diens voorgangers ge- noemd heeft in Episzol. ad TuEM. Opp. p. 253. Maardikwijls verbergt men zorgvuldig hetgeen ammıan, Marcell, Rerum Gestarum Lib. XXV, cap. 4 ons Zoo geestig verhaalt: „ Meer bijgeloovig, dan regtmatig betrachter van de Godsdienst zijnde, flagtte hij, zonder fpaarzaamheid, Ba 90° 'OVER .HET VERBAND TUSSCHEN DEN kort te gaan, het kranke ligchaam van Staat kreeg door de verduistering van den geest hoe langer hoe heviger fchokken. En ftond hetzelve die fchokken al eene onnoemelijke menigte vee: zoodat men meende, dat er, bijaldien bij uit den Parthifchen oorlog was terug gekomen, osfen zouden zijn te kort gefchoten: waarin hij gelijik was aan keizer MARCUS, op wien men vertelt, dat gezegd is: De witte osfen aan MARCUS den keizer! Zoo gij overwinnen moogt, gaan wij verlo- ren.’ Doch op vele plaatfen fpreekt deze gefchiedfchrij- ver, die zelf van alle dweeperij en bijgeloof niet vreemd is geweest, van JULIAANS buitenfporigheid te dezen opzigte. Zie Lib. XXI cap. ı, 2, 3. Lib. XXII. cap. ‘2,12. Verg. AUREL. vVICToR in Excerptis &c. cap. 43 en GREGOR. Nazianz. Opp. Tom. I. p. 61. Col. die ons Azi2 als de kweekfchool voorftelt, waarin de keizer verdwaasd is geworden. Het is dan waarlijk te verwon- deren, dat' von ROTTECK, Allgemeine Gefchichte Th. 