title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Door aan te nemen , dat er in de geschiedenis eene voortgaande openbaring en werkzaamheid van Jezus Christus is te zien , als die zijne Kerk niet heeft verlaten , of nu alleen door zijn woord en zijne daad , voor achttien eeuwen gesproken en verrigt, haar regeert, maar ook door zijn blij- vend, persoonlijk, uit den hemel op aarde voortgaand werken haar blijft bezielen en besturen, en dat in zijn werk God zelf 5* 68 zich blijft openbaren, vatten wij een denkbeeld vreder op, 't welk in de Rooinsch-Catholieke Kerk heersehend is , maar door Protestanten veelal is voorbij gezien , doch nu ook begint door eenige Evangelische Godgeleerden als waar te worden erkend. Met de voorstelling der Boomsch-Catho- lieke Kerk konit de onze in zooverre overeen', als wij met haar vaststellen, dat er eene onafgebrokene openbaring van God in Jezus Ckristus in de Gemeente des Heeren aanwezig is; doch. er is ook groot verschil. Ons is Gods openbaring in zijnen Zoon, gelijk het Nieuwe VerbonH die bekend maakt, de toetssteen, waaraan wij de echtheid dierzelfde openbaring in de Kerk onderscheiden, zoodat wij in deze niets voor waarlijk Cliristelijk houden, dan wat niet strijdt, of liever, wat geheel overeenstemt met den geest van Jezus Christus, zoo als wij Hem nit het N. Y. kennen. En wij vol- gen deze zienswijze , dewijl wij in de Kerk niet alleen den geest des Heeren, maar ook dien der wereld zich zien openbaren , zoodat het dikwijls niet mogelijk is , in de Kerk op zich zelve, zonder den toetssteen des Nieuwen Yerbonds, aan te wijzen, wat van geest des Heeren, en wat van dien der wereld oorspronkelijk is. Maar voor de Hoomsch-Catliolieken bestaat er een geheel ander kenmerk der waarheid, namelijk het gezag der leerende of verte- genwoordigende KerJc , welke ook dat voor waar kan ver- klaren, wat strijdig is met het Nieuwe Yerbond ; want zij schrijven aan deze Kerk hetzelfde nimmer falend, ja onfeilbaar , gezag toe , 'twelk aan Jezus Christus , op aarde levend , eigen was ; Hij leeft imniers volgens hen nog in zijne Kerk op dezelfde wijze voort in zijne opvolgers en plaatsvervangers , de Geestelijken, vooral in den Paus, die Hij met zijnen geest bezielt en door dezen geest onfeilbaar in al de waarheid blijft leiden. Men meene nu daarom. niet , dat wij , met de eene hand gevende en met de andere nemende, ten slotte niets doen. In tegendeel. "Wij houden het Nieuwe Yerbond wel voor de eenige kenbron of den eenigen toetssteen der Christelijke waarheid , en ook voor hare hoofdbron , maar niet voor de eenige, levend water gevende , bron. Ook in de verdere openbaring vinden wij eene rijke bron van vertroosting en leering. Dat zij door de heerlijke voorbeelden van geloof, zelf- verloochening, liefde en heiligheid, welke zij aanbiedt, ons vertroost, erkeut iedereen. Maar dat zij ook leert, en wel in dezen zin leert , dat zij ons de Christelijke waarheid nader openbaart, dit wordt minder algemeen uitgesproken. Intusschen verschillen en vorm en inJioud der Christelijke waarheid bij de Apostelen en bij ons later levenden, zoo- wel wanneer wij ons met hen , als wanneer wij ons onder- ling vergelijken. "Wat den vorm betreft: de Christelijke waarheid kan of meer historisch gekend worden, gelijk bij de Grieksch- of Boomsch-Catholieken plaats heeft; of meer exegetisch, gelijk bij de meeste Protestanten ; of meer philosophise!!, gelijk bij de Alexandrijnsche Yaders, de Scholastieken en de nieuwere Duitschers; of meer mystisch, gelijk bij Augusti- nus, Bernhard, Tauler en Schleiermacher. Maar ook de mhoud der Christelijke waarheid is ver- schillend , in zooverre nu meer } i eene , dan 't andere stuk dier waarheid op den voorgrond staat en 't ove- J ) la denzelfden geest is over de Kerkgeschiedeais gesproken door PELT, Theolog. Encyclopaedia; bl. 298. Wij hebben deze strekking der Kerkgeschiedenis aangewezen in onze Encyclopaedia Theologi Christ. 49. Verg. ook wat ik boven bl. 56, 57 zcide. 70 rige beheerscht, en nu meer dit, dan dat wordt ge- voeld en doorzfen en uitgelegd. Zoo moesten de Apos- telen meest leeren, dat Jezus de beloofde Messias der Joden was en nu ook , met afschaffing van Mozes wet , der Heidenen en aller Zaligmaker; welke beide dingen, de vervulling der godspraken in Jezus en de afscliaffing der Mozaische wet door Hem , alleen om der Joden wil werden ingescherpt , en dus nu ook minder noodzakelijk ter sprake komen, dan als wij met Joden te doen liebben. Yoorts waren in de eerste dagen des Christendoms de wonderen des Heeren van 'tmeeste gewigt; nu heeft net zondeloos-heilige karakter van Jezus veel meer kracht, om de mensclien tot Hem te trekken. De Apostelen konden naauwelijks aan- duiden , welk eene verwondeiiijke kracht ter herschepping des menschdoms van Jezus uitging; eene hoogst belangrijke zaak , zoowel om Let Christendom te doen kennen , als om het hoog te vereeren, maar welke in onze dagen, nu men die kracht over eeuwen en werelddeelen ziet werken, van veel meer omvang en nadruk is , dan voor achttien eeuwen mogelijk was. Doch er is ook een nog meer innerlijke vooruitgang in de opvatting en waarclering der Christelijke waarheid. Augustinus heeft wel geene geheel andere, maar diepere inzigten , danPaulus, over de zonde bloot gelegd, daarin door ondervinding en wijsbegeerte geholpen. Bernhard is iu de leer van Gods genade en onze vrijheid, Luther in die van 't geloof en der regt- vaardiging , Schleiermacher in die van 'i godsdienstig ge- voel, verder gekomen, dan deze zaken in het Nieuwe Yer- bond worden ontwikkeld. Doch bij al deze groote mannen is ook in deze opzigten dwaling met de waarheid vermengd, zoodat wij , als wij ons dit alles ten nutte maken , door hen nog niet komen boven Jezus Christus; wij blijven met hen steeds beneden den Eenige, in wien alle schatten van goddelijke wjsheid zijn verborgen; wij halen alleen nit deze 71 onmtputtelijke mijn meer en meer kostelijk metaal, zoekende in degangen, welke de Apostelen openden en hunne leer- lingen en navolgers, alle eeuwen door, verder uitgroeven. En wat daarbij onzuiver aan 'tlicht komt, dat moet gezui- verd worden, totdat het gelijk is in kleur en gehalte aan 't reine goud , dat het Nieiiwe Yerbond bevat J ). De hoofdgedachte, welke ons hierbij bezielt, spraken wij reeds nit in het eerste stuk van Waarheid m Lie/de, in 1837 uitgegeven, waar wij (bl. 75) ook deze woorden van Neander 2 ) aanhaalden : Alles , wat nit de werkzaam- heid des echten, reinen Christendoms voortgekomen, alles, wat in alle eeuwen in edit Christelijken geest gedacht, gewild , gedaan en gesticht is , hangt innerlijk zamen ; al deze werkingen des heiligen geestes in het leven der menschheid vormen eene groote , onzigtbare keten. Maar deze werking des heiligen geestes is nergens eene zuivere en onbezoedelde ; zij is overal en steeds met het ongoddelijke vermengd. Wij zijn dus altijd in gevaar , het Christelijke en het onchristelijke met elkander te ver- mengen, indien wij niet eenen vasteii regel, waarnaar wij het goddelijke en ongoddelijke van elkander scheiden , hebben in de verzameling der Heilige 8c?iriften , die ons de werHng des lieiligen geestes zuwer voorstetten." Drie jaren later werd deze gedachte nog meer ontwik- keld aldus voorgesteld :i ) : Trekt de naauwkeurige en zekere kennis der bijzonderheden van Jezus zigtbare ver- schijning op aarde billijk het eerst en naast onze aandacht; het is toch wel tevens in het oog vallend, dat wij bij deze niet kmmen of rnogen blijven staan , maar dat wij ') Kortelijk is dit aangewczen in onze Lineain. Theol. Christ. 7. 2 ) Overgenomen uit zijne Denkiciirdig'keiten aus der Geschichte des Christenthums und des christticlien Lebens, D. Ill, bl. 168. 3 ) Dit zijn woorden vaii L. G. Pareau, in de vijftigste vergaderiiu- des Gezelschaps , den 28 April 1840 uitgesproken. van dit middenpunt der ganscke goddelijke leiding van net mensclielijk geslacht zoowel verder vooruit zien moe- ten , wat God door Ckristus tot op dezen dag toe gedaan keeft, als ook daarenboven besckouwen, wat ook reeds vdor Cliristus door God ter vorming van ons geslaclit is daargesteld , ten einde alzoo dat groote gelieel klaar te doorzien, waarvan Jezus verscliijning op aarde liet lick- tende en zijne stralen naar alle zijden uitzendende mid- denpunt is. Is dan tot dusverre door Roomsckgezinden veel te een- zijdig en te zeer als op zick zelf staande het oog geves- tigd op de Kerk en ketgeen Ckristus in den loop der eeuwen voor en in de Kerk geweest is , terwijl door Pro- testanten , evenzeer eenzijdig , dit genoegzaam gekeel uit het oog is verloren , omdat men , aan de Sckriften des Nieuwen Testaments alleen zick binclende , bleef staan bij de verscliijning van Ckristus op aarde, welke door de Aposteleu nog alleen genoegzaam ontwikkeld konde wor-. den : deze eenzijdigkeid van beide moefc bij ons plaats maken voor de eenige gekeel ware besckouwing. Wij moeten leeren , den gekeelen Ckristus te aansckouwen in de ganscke , uit zijnen eenen goddelijken geest voortvloei- jende , en door alle eeuwen keen onverandercl voortgezette , karmouisck voortgaande werkzaamkeid van Hem , als den Zaligrnaker der gekeele mensckkeid. Kunnen wij dien eenen goddelijken geest van Cliristus oorspronkelijk en met volkomene zekerkeid in al zijne krackt en reinkeid alleen uit zijne zigtbare versckijning op aarde leeren ken- nen , gekolpen door zijne eigene uitspraken en zijner Apos- telen onclerwijs; wij mogen dan took daarbij niet blijven staan, maar moeten, vandaar uitgaande, verder voort- gaan. Hoe beter wij alzoo zijnen geest in al zijne krackt en reinkeid leeren kennen , des te kelderder moeten wij trackten niet sleckts te doorzien , koe Hij dien , zoo lang 73 Hij op aarde zigtbaar omwandelde, geopenbaard heeft, maar ook zoeken even klaar te aanschouwen en te door- gronden, hoe Hij dienzelfden geest door alle eeuwen heen in de leiding zijner Kerk is blijven openbaren, en hoe Christus zich nog bestendig openbaart. En worden wij daarbij ook grootendeels verlaten van de uitdrukkelijke uitspraken des Nieuwen Testaments , zijn wij daarbij ook verstoken , in de bijzonderheden althans , van de aanwij- zingen van Jezus en zijner Apostelen woorden : wij moe- ten dan den moed hebben, om, gelijk deze Apostelen, waar zij ook reeds van Jezus eigene woorden en aanwij- zingen verlaten werden, deden, wij moeten dan, zeg ik, zoo ook den moed hebben , om door den geest van Jezus Christus, door den geest der waarheid geleid, zelfstandig te zien, te doorgronden en te prediken, hoe Gods Zoon, even gelijk Hij vddr achttien eeuwen op aarde geleefd heeft, zoo nog leeft en werkt voor en in de mensch- heid, en hoe Hij , even gelijk Hij toen zijne Apostelen- schaar tot eene kleine Gemeente gevormd heeft, even zoo door alle eeuwen heen en nog tegenwoordig zijne gansche Gemeente leidt , opvoedt en volmaakt. Doen wij ditnu, niet slechts als door den geest van Christus in de waar- heid geleide Christeneu, maar ook als Christelijke Godge- leerden, als van de gronden en de regtmatigheid van ons doen ons zelven duidelijk bewuste, wijsgeerige Christenen, dan zullen wij hier misschien wel het vruchtbaarste veld hebben voor de lescliouwende wljslegeerte des Christendoms. En werd het door de oude Grieksche wijsgeeren voor het toppunt aller beschouwing gerekend, het ideaal te ontwer- pen van zulk eenen Wijze , die , aan het hoofd van een gemeenebest staande, hetzelve door zijn bestuur en zijne opvoeding tot den gelukkigsten staat zou kunnen vormen; deze wijsbegeerte zal niet een onverwezenlijkt ideaal vor- men , maar eeue volkomene voorstelling van Jiet leven van Jezus Christus , als den Stichter, Bestuurder , Opvoeder en Yolmaker van zijnen goddelijken staat in de gansche menschheid." Deze beschonwing der Kerkgeschiedenis en liarer ver- houding tot liet Nieuwe Yerbond is zuiverder, dan aan andere Roomsch-Catholieken, eigen aan de Jansenisten, eene geestrigting en kerkgemeenschap , welke noch bij de Eoomschen (omdat zij voor schetirmakers worden gehou- den) , nocli bij de Protestanten (omdat zij Eoomschen zijn), noon bij de Staatsmagten (omdat zij klein in aantal zijn) , die opmerkzaamlieid vinden , welke zij verdienen. Vele hunner stellingen hebben wij, ook in onze Dogma- tiek , met eere vermeld en wij wenschten wel , dat de studie hunner schriften algemeener wierd. Tot de over- eenkomst der Jansenisten met de Hervormers behoort ook , dat beide de lezing des Nieuwen Yerbonds aan alle Christenen dringend aanbevelen, en door Bijbelvertaling en Bijbelverspreiding kraclitig daartoe medewerken. In dit opzigt staan de Jansenisten , welke reeds in de zeven- tiende eeuw eene soort van Bijbelgenootschap in Erankrijk hadden , lijnregt over tegen de meeste overige Boomsch- Catholieken. Maar het verscliil tusschen hen en de Her- vormers is , dat deze bij 't Nieuwe Yerbond liefst het Oude plegen te voegen, de Jansenisten gaarne de geschie- denis en overlevering der Kerk. Wij wenschen beide er bij te voegen. Het Oude Yerbond als voorbereiding , de Kerkgeschiedenis als voortzetting van datgeen , 'twelk het Nieuwe Yerbond ons als hoofdbron en kenbron der Cliris- telijke waarheid aanbiedt J ). Doch de voorbereiding voor de komst van Jezus Chris- tus op aarde en voor de stichting der Kerk door Hem l ) Eene verhandeling over hen schreef R. BENNINK JANSSONITJS, Speci- men de Romano- Catholicorum , qui vulyo Jansenistae dicnntur , historia et principiis , Gron. 1841, 75 wordt door ons niet alleen aangewezen in 'fcgeen God aan Israel, maar ook in 'tgeen Hij aan de Heidenen heeft ge- daan , met name aan de beschaafdste Heidenen, de Grieken en Romeinen. Erkencl wordt ook dit wel , meer en meer al- gemeen. Paulus heeft het aangeduid 1 ). Keeds de Alexan- drijnsche school sprak het uit, dat de wijsbegeerte den Hel- lenen eene voorbereiding voor Jezus Christus was geweest, gelijk de wet den Israelieten, zoodat God reeds twee verbon- den met het menschdom had gesloten voor de komst van Jezus Christus , en door Hem eene derde en volmaakte ver- bindtenis tot stand bragt. Maar dit is later vergeten en pas door Lessing eenigzins weder aangeduid; aangewezen wordt het nog zelden, zelden vooral in verband met de Kerkge- schiedenis. Ik heb voor mijne Lineamenta Historiae JEccle- siae Cliristianae , ter inleiding, eene Aetas praeparatoria , een voordereidend TijdperJc geplaatst, even als later de Tvjdvakken der geschiedenis volgen. In dat voorbereidend Tijdperk werp ik een algemeenen blik op de ontwikkeling der Indiers , Egyptenaren , Pheniciers , Perzen , Grieken , Eomeinen en andere volken , vooral der Israelieten , om zoo te doen zien , dat, toen Jezus Christus op aarde verscheen , een aanzienlijk deel des menschdoms door veelzijdige ontwikke- ling genoegzame geschiktheid had voor eene nieuwe, zede- lijke , godsdienstige maatschappij , gelijk de Christelijke Kerk is; daaraan echter tevens door velerlei gebrek lehoefte had, en door 't gevoel van ontwikkeling en gebrek eindelijk ook begeerte daarnaar bezat 2 ). Uitvoerig heb ik ditzelfde onder- werp voor het beschaafde Publiek behandeld in mijne Voor- lezingen over de opvoeding, boven 3 ) reeds aangehaald. Zelfs heb ik het ook voor kinderen bevattelijk zoeken te maken in ') Vooral Gal. IV: 9, verg. 3. 2 ) Ik noeni het : Generis humani par9 erat societatis religiosae et moralis novae capax , indigens , cupida." 3 ) Bl. 63. 76 een Vraagboekje over de geschiedenis der opvoeding des iniensch- doms door God tot op de Tcom&t van Jezus Christus *}; 'tgeen ik gemakkelijk konde doen , daar mijn groot werk nit dit VraagooeJcje en dit laatste nit eene catechisatie met mijne kinderen over dit onderwerp was ontstaan. De achting, die zicli in dit boek voor Gods werk onder de Heidenen uitspreekt, en reeds voor den dag komt door de zinspreuk nit Eom. IDE: 29 genomen: ,,Is God een God van Jo den alleen? Is Hij het niet ook van Heide- nen? Ja, ook van Heidenen!" wordt door ons nooit verlooeliend. In onze Moraal en Dogmatiek, ook zelfs in onze preken , wijzen wij er op , dat God zich , gelijk in Jezus Christus en door Mozes, zoo ook in ons gewe- ten en de wereldgeschiedenis openbaart , en dat de Griek- sche wijsbegeerte in } t bijzonder inede eene voorbereiding voor Jezus Cliristus was. Wij doen dit, om Gods open- baring in zijnen Zoon duidelijker te kunnen voorstellen en liooger te kunnen plaatsen. Zoroaster , Socrates , Mozes zijn ons sporten van een ladder, om eenigzins nader te komen tot de geheel eenige hoogte en grootheid van Gods Eeniggeborene } bij wien al 't andere , zelfs 't heerlijkste , wat de aarde ooit opleverde , wegzinkt , voor wiens zonne- gloed ket sterrenscliijnsel in een oogwenk verdwijnt. Maar ofschoon wij dit ondersclieid telkens uitspreken, houden Bilderdijks vrienden niet op , om nit ons spreken over die voorbereiding voor Jezus onder de Heidenen aanleiding te nemen, ter beschnldiging, dat wij Socrates aan Jezus gelijkstellen en Jezus voor een tweeden Socrates houden! Doch dit zij alleen in 't voorbijgaan gezegd. Gij weet , hoe onwaar dit voorgeven is : en ieder weet het, die in onze geschriften zelve een oog wil slaan en niet afgaat op verminkte en vervalschte aanhalingen. >) Gron. 1844, 2e uitg. 1846. 77 In de beschouwing van de Kerkgeschiedenis hebben wij nog eene eigenaardigheid , als wij ons met oudere Godgeleerden en met de meeste tegenwoordige van andere landen vergelijken, te weten, dat wij zeer veel letten op 't verschil der volkeren , en den onderscheiden vorm en geest, waarin de Christelijke godsdienst in de verloopen eeuwen werd opgevat, voor een goed deel afleiden uit het onderscheid der natiee'ii, door welke zij werd aangenomen. Wij onderscheiden dus eene Joodsche of wettische, eene Grieksch-Oostersche of theosophische , eene Grieksche of wijsgeerige , eene Romeinsche of staatkundige , eene Ger- maansehe of mystische opvatting des Christendoms , en leiden met name de Kerkhervorming der zestiende eeuw, als een echt Germaansch werk, uit den geest der Duit- sche volken af *). Deze onze eigenaardigheid is evenwel eene rein Ne- derlandsche; want wij hebben haar van Yan Hensde , die in zijne lessen telkens het onderscheid der natieen op- merkte, en dit zoo overtuigend en eenvoudig deed, dat zijne leerlingen haar algemeen overnamen. Onze twee groote kenners der Kerkgeschiedenis , Kist en Eoijaards , Yan Hensde's leerlingen, en hunne talrijke leerlingen hebben deze zaak dus altijd vastgehouden en door vele , zeer belangrijke , verhandelingen en redevoeringen , ook reeds voor ons, wat den gang des Christendoms betreft, 'tgeen Yan Heusde niet deed , in het licht beginnen te stellen. "Wij hebben hierin niets gedaan dan hen volgen en hel- pen , en eene plaats naast hen innemen 2 ). J ) Ik gaf over dit laatste eene opzettelijke zeer uitvoerige verhandeling in Waarheid inLiefde, 1850, IV, getiteld : Opmerlcingen over de oor- zaaJc, waarom de Kerkhervorming van de zestiende eeuw Tiier aangenomen , ginds verworpen is. 2 ) Eoijaards sprak er reeds over in zijne inwijdingsrede als Hoogleeraar te Utrecht in 1823, De hominwn gentiumqiie varietate in Christianas societatis Mstoria olservanda; desgelijks Kist in zijne inwijdingsrede als Hoogleeraar te Leiden , ook in 1823 , De progression ingenii humani in dogmatum Mstoria Christianorwn animadvertenda. 78 Met lien en vele liunner leerlingen, bijzonder den Am- sterdamsclien Hoogleeraar Moll, als ook met de oudere sclirijvers over de Kerkgeschiedenis IJpey en Broes , hebben wij ons dus ook beijverd, het eigenaardig Neder- landsche in de opvatting des Christendoms bij ons volk te onderzoeken en in 't licht te stellen. Daarin lieb- ben zi/j meer gedaan , om feiten , grootendeels zelfs onbe- kende feiten, voor den dag te halen ; w/meer, om daar- uit slotsommen te trekken en het bij onze Natie kenmer- kende aan te wijzen. Dit onderscheid springt in 't oog, als men de twee werken van Eoijaards en Lorgion, over de invoering van ket Christendom in Nederland, nevens elkander legt. Eoijaards is buiten kijf rijker in historische bijzonderheden, en daarom met regt door het Konmklijk Instituut boven Lorgion gesteld; maar deze ook met reden bij Eoijaards gevoegd , dewijl hij in het aanwijzen van den eigenaardigen geest der Apostelen van Nederland veel heeft , wat Eoijaards mist l ). Dien geest plegen wij in Geert Groote, Thomas van Kempen, "Wessel Ganzevoort, Erasmus, Hendrik van Zutphen, Praedinius, Bloccius, Duifhuis , de Eemonstranten , de Doopsgezinden , de meer Mystieken onder de Hervormden, de Coccejanen, de Jansenisteu (van Jansenius, een Nederlander te begin- nen) en in vele later levenden gaarne aan te wijzen. Doch ik zal daarover hier niet meer spreken, dewijl ik er vroeger reeds over handelde 2 ) en later nog op moet terug komen. J ) Zie die geschriften in de verhandelingen van het Kon. Instituut, Tweede Classe, D. VU en VIII, Amst. 1842 en 1843. Ook zijn ze elk afzonderlijk uitgegeven. 2 ) Zie boven bl. 22-25. 79 C. "Veel verder dan in uitlegging des Bijbels en in Kerkge- schiedenis wijken wij in net behandelen der Christelijke Moraal van liefc gewone af. "Willens of onwillens moet ik hier de zaak wat hooger ophalen. Naar ons inzien werd de Moraal dusverre veel minder goed behandeld, dan de meeste andere vakken der God- geleerdheid. Men ziet haar reeds spoedig onder de han- den der Kerkvaders bedorven. Met onzen grooten voor- ganger aan de Groninger Hoogeschool J. Barbeyrac *) hebben wij veel bezwaar tegen hen in dit opzigt in te brengen. De Moraal is bij hen eene pligtenleer geworden, eene aanwijzing, om de Heidensche zeden af te leggen en deze en die Christelijke gewoonten aan te nemen, welke dan elk afzonderlijk worden aangewezen en aangeprezen. Hadden de Apostelen een nieuw positief levensbeginsel in 't menschdom geplant, door Christus Jezus te prediken, de Kerkvaders plegen de gevolgen er van , en wel meest de negatieve , te behandelen , of : welke ondeugden moeten ontweken worden. In de middeneeuwen nam deze eenzij- digheid en bekrompenheid nog toe ; in plaats van enkele deugden werden toen enkele goede werken ten hemel toe verheven , en onder die als het beste aangeprezen , dat men een gehoorzaam kind der Kerk was , terwijl ketterij en scheurmakerij de ergste misdaden waren. Zoo werd de Moraal eene leer van goede werken; ja verbasterde zij tot Casuistiek , of eene leer , hoe men zich in deze en die gevallen moest gedragen. Tegen over deze wettisehe veel- werkzaamheid stond wel bij niet weinigen een iunige en diepe inkeer tot God; doch die verbasterde weer tot rnysticisHms en overdrevene onthouding, waarmede Chris- tus geest evenmin rein en eenvoudig is te bewaren. ') Traite de la Morale des Peres de VUgllse, Amst. 1728. 80 Yeel verbeterden de Kerkliervormers door, gelijk de Godgeleerdheid , zoo ook liet Christelijk leven, te zui- veren en tot Christus , als bronwel , terug te brengen. Gods genade , die door ons in geloof , 'twelk in liefde werkzaam is, wordt aangenomen, was hunne leuze. Uit deze is practisch een nieuw lieilig , en dus ook zedelijk , leven ontsprongen, en had ook eene nieuwe zedeleer kun- nen geboren worden , indien men zich niet weldra in dog- matische en scholastieke spitsvondiglieden was gaan ver- diepen, verwarren en verliezen. De eer van voor eene betere moraal den weg te hebben gebaand, komt later toe aan den wijsgeer Imnianuel Kant , die , zelf eenen door en door zedelijken geest in de wijsbegeerte kweekend , geen ander doel in eenige godsdienst, en dus ook in de Christelijke , kon erkennen, dan een zedelijk doel. Zijnen voorgang volgende zijn toen de Godgeleerden gaan letten op de zedelijke bedoelingen , eisclien en lessen der Christelijke godsdienst ; maar doorgaans met dezen uitslag, dat zij , door hulp der wijsbegeerte, de zedelijke uitspra- ken van Jezus en de Apostelen, of wel des geheelen Bij- bels, tot het een of ander stelsel van zede- of pligtenleer ordenden. Dit deden de Eationalisten , maar ook hunne tegenstanders , de Supranaturalisten, b. v. de voortreffelijke Eeinhard, wiens Zedeleer, hoeveel goeds zij in de bijzon- derheden bevatte , niets is dan een wijsgeerig stelsel van Moraal met Bijbelplaatsen en Bijbelvoorbeelden opgesierd. Later zijn wij verder gekomen. Schleiermacher heeft (vooral in zijne Preken) op Jezus en de Kerk zijne zede- lijke beschouwing van 't Christendom gegrond. Eiitenick heeft, in Schleiermachers geest, op de Kerk, op het Eijk Gods, zijne Christelijke Godgeleerdheid gebouwd. Ullmann geeft , gebruik makende van 't licht onzer eeuw, zelfstandig zijne heerlijke besehouwingen van 'i Christendom, meestal van den persoon van Jezus uitgaande , en toont reeds in 81 den titel van een zijner meesterstukken , De zondelooskeid van Jezus t dat hij vooral eene kennis en waardering onzer godsdienst van haren zedelijken kant noodwendig acht. Zamenhangend hebben De Wette, Yon Hirscher en Kothe de Christelijke zedeleer behandeld, en wie, die hnnne ge- schriffcen kent , zal niet dankbaar getuigen , er veel nit geleerd te hebben ? "Wat De Wette b. v. over de geschiede- nis der zedeleer en over geloof en liefde schrijft, Yon Hir- sober over net Christendom als net Godsrijk, Hothe over de zedelijke strekking des Christendoms als boven de ker- kelijke en alleen religieuse voor te trekken, zal wel altijd eene groote aanwinst blijven. Hoe het intusschen over 't geheel in ons land met de Christelijke Zedeleer gesteld is of was, waag ik niet te beschrijven. Een kundig en bekwaam Godgeleerde, die zeer veel tegen onze wijze van haar te behandelen heeffc in te brengen, schreef er over in 1843 l ): ,,Wanneer ik, voor alle dingen, opmerkzaam make op het groot verschil tusschen dit Compendium Theologiae CJinstianae moralzs (van PAREAU) en de eigenlijke TJieologia moralis , zoo als die onder ons pleegt beoefend te worden, dan is het verre van mij, dat ik daarbij de verdediging der laatste op mij zou willen nenien. Zelfs meen ik in het meer gewone zamenstel onzer Godgeleerden gebreken en leemten te ont- dekken , die het geheel ontsieren. "VV ordt de Moraal niet meestal als enkele Pligtenleer behandeld, soms ook naar eenig bepaald stelsel van wijsgeerte geheel vervormd, en doorgaans van hare tweelingzuster, de Dogmatiek, zoo zeer afgezonderd , dat zij het voorkomen aanneemt van eene zelfstandige wetenschap? Yandaar dan ook de vooroordee- len, die er onder de menigte tegen haar bestaan, en de i) P. R. in de Gadget. Bijdrageti 1843, bl. 725 728, in de reeds aangehaalde beoordeeling van PAKEAU'S Moraal, 6 aanklagt van dorheid, geesteloosheid , onvrachtbaarheid , soms ook van onchristelijkheid , door sommigen tegen liaar ingebragt. Maar lioe dit zijn nioge, ik kan hier met de enkele opgave van genoemd verscliil volstaan. Men was dan tot op onze dagen vrij algeraeen gewoon , in tegen- overstelling van de Tlieologiae Christianae pars tJieoretica , quae de cognoscendis et credendis agit , de pars practica te noemen docta ac subtilis tractatio eoruni, quae liomini Cliris- tiano , ex divina voluntate , Euangelio revelata , agenda et praestanda incumbunt. Men outleende daartoe , vooral in latere jaren, de stof voornarnelijk nit de gewijde Schriffcen des 1ST. Yerbouds, schreef aan de uitspraken van Jezus en zijne Apostelen een goddelijk gezag toe, en stelde alleen datgene ter zijde, wat de nitlegknnde, op goede gronden, voor geheel tijdelijk en plaatselijk verklaarde. Men traclitte die nitspraken , zooveel dit noodig sclieen , deels op te helderen, deels aan te vnllen nit de boeken des O. Yer- bonds. Men voegde daar eindeh'jk nog de zoogenoemde grondstellingen bij van het verstand, na ze vooraf zorgvul- dig getoetst te hebben aan liet liooger onderwijs der Schrift. Yoorts nani men, bij de beliandeling der stof de noodige hulprniddelen te baat , wees de betrekking aan der TJieo- logla tJieoretica tot de practica , onderscheidde haar, zoo- veel inogelijk, van andere rneer of minder verwante weten- schappen , en koos zich. meestal deze orde van beliande- ling , dat men eerst de algemeene begrippen , op liet grond- gebied der zedekunde, als van regt, pligt, deugd, zonde, belooniug ; straf en dergelijke wijsgeerig ontwikkelde } en daama, in overeensteniming liiermede, de bijzondere plig- ten , door Let Christendom voorgesclireven met opzigt tot God en Christus , tot ons zelve en tot anderen , een voor een , in overweging uaui. Zoodanig ongeveer is , meen ik, de toestand der Theologia moralis onder ous. Op zoodanigen leest gesclioeid , lioorden wij haar ons 83 voordragen op de Hoogeschool. Gij kunt er u ten over- vloede, indien liet aan uw gelieugen eenigzins ontglipt mogt zijn, van overtuigen door de inzage van CLAEISSE'S Encyclopaedia. Maar sla nu , bid ik u , de Initia van PAHEA.U , of anders het uitvoerig verslag , dat ik daarvan in deze Bvjclragen gegeven heb, op, en oordeel zelf, weik een liemelsbreed verschil hier valt op te merken ! Is niet, als met een tooverslag, de Theologia moralls zoo geheel van gedaante veranderd , dat gij haar ter naauwernood lierkent ? Gij ziet haar optreden onder de godgeleerde wetenschappen als koninginne. De Dogmatiek, vroeger hare hooggeeerde zuster, wie zij naar de oogen zag, is tot den lagen rang van hare nederige dienaresse afgedaald en staat tot haar in geheel ondergesehikte betrekking. Zelfs heeft zij, haars ondanks, geheele gedeelten van haar uitgestrekt gebied aan hare hebzuchtige kweekeling , die haar boven het hoofd gewassen is, moeten afstaan, zonder daarvoor eenige andere vergoeding te ontvangen, dan de eer van haar te mogen dienen. Bijkans de gansche Anihropologie met een goed deel der Soteriologie is het eigendom der Moraal geworden. Ook de Ascetiek is onder haar onmiddellijk gevolg opgenomen, en staat haar op hare wenken ten dienste. En hoeveel zou ik van dien aard meer knnnen noemen! De voorstelling daaren- tegen van de onderscheidene pligten des Christendoms , die te voren den hoofdinhoud uitmaakte der Christelijke zedeleer, is zoo geheel naar den achtergrond verschoven , dat zij zelfs, volgens de tegenwoordige inrigting der Mo- raal, zonder groote schade zou knnnen achterwege blijven. Met zoovele woorden staat het te lezen, p. 255." Met het aanhalen clezer woorden ben ik reeds tot Parean's Moraal gekomen. En gij vreet , in de zedekundige be- schouwing van } t Christendom is zijn wii'sgeerige geest ons aller voorganger en leidsman. Het groot verschil tusschen zijiie en de vroegere Moraal, met name in Nederland, valt uit de woorden van zijnen Be- censent reeds dadelijk in 't oog. Ik wil liier nog wat bijvoegen. Zijne zedeleer is vooreerst geen wysgeerig stelsel over de Moraal , met Bijbelplaatsen , vooral met lessen en ver- maningen van Jezus en de Apostelen , voorzien ; maar eene opleiding ter verkrijging van een wijsgeerig inzigt in de vorming der menschen tot zedelijkheid , welke vorming ons God door Jezus Christus doet deelacktig worden. Zii is s;een onderzoek naar de beffinselen der J Q O zedefee? 1 , waardoor het verstand verrijkt , niet de mensch gevormd wordt; maar liandelt over het beginsel of liever den beginner en volmaker van het zedelijk leven , Jezus Christus. Zij is geene plifftenleei , waarin , naar het voor- beeld en de leeringen van Jezus en de Apostelen , de bijzondere uitingen des Christelijken levens tot hoofdzaak worden gemaakt; maar mjst aan, hoe het nieuwe leven in ons gemoed wordt gewekt, gevoed en volmaakt, en dan van zelf naar buiten zich openbaart in goede handelingen. Zij is geene deoefeniny$le&Y , welke zich met den aard der godsdieustige aandoeningen en de middelen, om deze aan te kweeken , bezig houdt ; maar handelt over de veiiichting des verstands en de heiliging des wils, evenzeer als over de vorming des gemoeds en de loutering der aandoeningen. Zij is geene levensleer voor enJcele personen alleen; maar eene aanwijzing, hoe God door zijnen Zooii een hemelsch rijk, eene vereeniging, eene Gemeente of Kerk heeft gesticht, ja hoe deze te stichten het eigenlijk doel van zijne komst op aarde was } en haar te verbreiden , te louteren en te volmaken, het hoofdwerk van Hem nu nog in den hemel is. Zij is daarom evenwel geene Dogmatiek of grijpt in het gebied in, dat deze, naar ons inzien, behoort te hebben; zij is eene aanwijzing van het zedelijke doel en den zedelijken geest van het Christendom , en eene beschou- 85 wing, lioe God, tot bereiking van dit doel, het mensch- dom door Jezus Cliristus opvoedt; gelijk de practische Godgeleerdheid de aanwijzing is van de uiterlijJce werlc- zaamheid van Godgeleerden en andere ontwikkelde Chris- tenen, die op anderen kmmen en moeten invloed oefenen; terwijl de Dogmatiek de koningin aller tlieologische weten- schappen , als wetenscJiappen , is , in zooverre als zij de waarheid van geheel het Christendom in 'tlicht stelt, of aanwijst, wat waar is en waarom dit waar is. Doch hierover zal ik later meer zeggen, als ik over de Dogmatiek spreek. Hier merk ik alleen op, dat dus ook ons (hoewel de Recensent van Pareau, onze Dogmatiek nog niet kennende, het anders verwachtte) de Dogmatiek , en niet de Mo- raal, de kroon en zamenvatting aller godgeleerde weten- schappen is. Zal ik het in een woord zeggen ? Pareau's Moraal is : het onderzoek , hoe God door zijnen Zoon de menschen Jieeft gevormd en nog vormt in het Bijk, 'twelk die Zoon op aarde heeft gesticht en nog regeert. Yorming , ontwikkeling , opvoeding , opleiding , volma- king des menschen en des menschdoms; vorming eerst der Apostelen onmidclellijk , nu aller Christeneu door mid- del der Kerk; vorming van al het menschelijke in ons, om ons goede, steeds betere, volmaakte menschen te doen worden; vorming, ook door onderwijs , maar niet door onderwijs of werking op 't verstand alleen , maar door werking op gemoed en -wil tevens ; vorming, niet door een zamenstel van leeringen, maar door een zamenstel van levende menschen, door de Kerk van Christus, door de stichting en volmaking dezer Kerk: deze vorming in 'tlicht te stellen, gelijk zij van God door Jezus Cliristus is begonnen voor achttien eeuwen en nog voortgaat, dit is het doel van Pareau's Moraal J. ') Ik heb dit zoo nitvoerig gezegd, dewijl zelfs de geleerde Recensent 86 Als Jezus doel wordt daarom voorgesteld : de stichting der Kerk; niaar als liet hoofdwerk van zijn leven op aarde , ten einde door een zeker middel dit doel te bereiken : de opvoe- diug zijner Apostelen, als de kiern der toekomstige Gemeente, als net JcuddeJce, 'twelk tot de Tcudde, die eens gelieel liet menschdom zou bevatten, zich zou uitbreiden. U , inijne Vrienden ! die Pareau's lessen bijwoondet , belioef ik dit alles maar te herinneren; mogt ik ook duidelijk genoeg geweest zijn voor anderen, opdat zij eindelijk verstaan (of zij 't kunnen goedkeuren , is eene andere zaak), maar ten minste verstaan , wat ons zoo eenvoudig en klaar is. Zoo is Let mij altijd onbegrijpelijk voorgekomen , hoe men van deze Moraal heeft kunnen beweren, dat zij een wijsgeerig stelsel is, op het Evangelic toegepast. Ik beweer niet, dat met deze Moraal nn de voile diepte en rijkdom. des Evangelies is aan 'tlicht gebragt. Wie zou zoo ijdel en dwaas kunnen zijn dit te denken? Pareau zegt zelf liet tegendeel in zijnen Brief aan Yan Oordt, voor de Moraal geplaatst , en noemt deze opzettelijk Initia d. i. Eerste beginselen of Inwijding in Gods zedeb'jke opvoeding des menschdoms door Jezus Christus. Maar is zulk eene aanniatiging verre van ons : ik houd ook vrijmoedig staande, dat, zoo er ooit eene Zedeleer is gegeven, waarin net van Pareau's Moraal in de Godgeleerde Bijdragen , dien ik nog zoo even aanhaalde, liet eigenlijke doel en de ware strekking van net werk, dat hij doorkropen heeft , volkomen heeft misverstaan. Is dit hem geschied , hoe zal 'tdan met anderen gelegen zijn? Ligt het aau ons, of aan anderen, dat wij zoo weinig door Geleerden word en begrepen? (Gemeenteleden ver- staan ons beter). Is onze voorsteliing dan zoo vreemd ? Of zijn wij niet duidelijk genoeg? Of geven anderen zich geene moeite genoeg? Ligt het aan de moeijelijkheid , om deze zaken in goed Latijn te behandelen ? Is de Latijnsche stijl van de Moraal van Pareau wat te omslagtig, wat te omschrijvend, als de pliilosophische van Cicero? Of is het almede, omdat vele Geleerden , daar zij hun stelsel reeds voor zich hebben opge- maakt , nu in onze ontwikkeliugen zich niet of nict genoeg indenken ? Duidelijk is mij de zaak iiiet. 87 fflvangelie groudslag, middenpunt , een en alles is, het deze is. Gelijk wij in onze geheele zienswijze en in alle bij- zonclerheden doen, zoo is ook in deze Moraal, de historic , de objectieve Jezus Christus , gelijk Hij zich eens op aarde ligchamelijk in zijne omwandeling openbaarde en dit nog geestelijk in zijne Kerkregering voortzet, ons de stof, welke wij door alle, ons te dienste staande, middelen zoeken te kennen en te doorgronden ; maar als wij dit weten- schappelijk doen, gelijk voor u noodig is, dan doen wij net wij&geerig ; wat is wetenschap zonder wijsbegeerte ? De wijze onzer behandeling is das, gelijk bij alle Geleerden , eene philosophische , ten einde de stof te kunnen bear- beiden ; maar nu is 't onregt te zeggen , dat , waar wij wetenschappelijk, of met een wijsgeerig oog, een god- geleerd vak bescliouwen , wij de wijsbegeerte zetten in plaats der geschiedenis. Dan stelt de beeldhonwer ook zijn beitel in plaats van 't mariner , dat hij bewerkt ; dan elk Bijbel-nitlegger ook zijne verklaring in plaats van den Bijbel, dien hij duidelijk maakt; dan ook de dichter zijn gedicht in plaats van den held , dien hij bezingt. Of hebben wij zullce beschiddigingen welligt verdiend , onidat wij , opener en bepaalder dan de meeste anderen , de grenzen tusschen historic en philosophic hebben aan- gewezen en geeerbiedigd ? Hoe ongegrond deze aanklagte is , bh'jkt ook reeds nit Y p. 21 der Inleiding in de Moraal, waarin de gewig- tige vraag wordt behandeld, of het Christendom volniaak- baar is , en aldus beantwoord : Eene verandering of vol- making van de kracht, Avaardoor Jezns Christus het mensch- dom vormt , of van het Evangelic , waardoor zij tot ons komt , is eene ongerijmdheid. Die vorming hangt immers af van den persoon en het gansche wezen van Hem, die liaar schenkt , van Gods Zoon , en kan dus door niemand veranderd , laat staan volmaakt worden, Ook kan men zijn Evangelic aannemen of verwerpen , maar onmogelijk veranderen of volinaken; liet is eene in de geschiedenis der meuschheid aanwezige daadzaak. Het Christendom oljectief genomen, te willen veranderen is dus ongerijmd. Maar geheel anders wordt de zaak, wanneer wij het Chris- tendom subjectief of in ons ( beschouwen. In dezen zin genomen moet het gedurig ontwikkeld en volmaakt worden. De geesten en harten der Christenen moeten altijd meer Yerlicht, ontwikkeld, geheiligd en vereenigd worden.; de Christelijke Godgeleerdheid al meer worden gezuiverd; de Kerk kan alleen door gednrige ontwikkeling en volmaking aan het doel van haren Stichter beantwoorden. Daartoe mogen en moeten alle menschelijke hulpmiddelen worden aangewend. In 't bijzonder moet de menschelijke rede het Christendom steeds klaarder in het licht stellen. En hierin kan geen gevaar voor het Christendom zijn; want het is een middel , om al wat goed en goddelijk in ons is , te ontwikkelen , en kan dus met onzen aanleg niet strijden. Zulk eene volmaking der Kerk heeft, onder het bestuur des Heeren, inderdaad en in waarheid plaats." Zal ik nu nog in eenige bijzonderheden der Moraal treden , dan merk ik op , dat het eerste deel eene Anthro- pologie bevat , of eene beschouwing van de geschiktheid der menschen en des mensehdoms , om van Gods wege door Christus te worden gevormd. Om deze geschikt- heid te doen nitkoinen , wordt eerst op 's menschen godde- lyJcen aanleg gewezen, waardoor hij vaibaar is voor de heerlijkste ontwikkeling, terwijl tevens wordt getoond, dat het rneuschdom door God voor de hoogste vorming, die in Jezus Christus, vooraf is voorbereid. Daarna wordt uiteen gezet , dat de mensch en het menschdom , reeds van wege den aanleg , die ontwikkeld moet worden, maar daarenboven vooral van wege den zondiyen toestand, waariu 89 zij vddr en buiten Jezus Christus verkeeren, deze god- delijke vorming door Gods Zoon lehoeven. Er wordt hier en in al onze geschriften een scherp onderscheid gemaakt tusschen onzen aanleg (welken wij doorgaans natura noemen), die goddetijk is, en onzen toestand (conditio] , welke zondig is. Ik weet niet, of wel iemand vddr of nevens ons dit onderscheid maakt; ik weet zelfs niet , of wel een onzer menigvuldige beoor- delaars heeft opgemerkt, dat wij het maken, en geloof toch, dat in de leer van den mensch en van de zonde (als ook in die van de menschwording van Gods Zoon, gelijk later zal blijken) eene groote helderlieid zou komen , indien men dit onderscheid algemeen aannam. Wij hebben de opmerking er van aan "Van Oordt te danken. Niet onze natuur, welke van God is , zeggen wij , is bedorven , maar goddelijk j door God zijn wij naar zijn beeld geschapen. God is dus met de oorzaak der zonde. Maar aangezien God ons als zedelijke wezens vrij moest sclieppen, aeeft Hij de mogelijk- heid, om te zondigen, aan ons gegeven. Die mogelijkheid is, door ons misbruik der vrijheid, werkelijkheid geworden; daardoor is onze toestand een zondige geworden. De mensch draagt dus de scJmld der zonde} wel de een in geringere mate, dan de andere; wel is de schuld bij zulken, die van zeer zondige ouders geboren en in zeer zondige kringen opgevoed zijn , geringer dan bij hen , wier ouders en opvoeding hen tot iets beter in staat stelden. Maar, is de schuld der afzonderlijke menschen daarom zeer on- derscheiden , het inenschdom is toch in ; t algemeen de oorzaak en draagt dus de schuld der zonde. Ik acht, dat het voortreffelijk geschrift van J. MULLER over de zonde nog veel beter ware uitgevallen, en de schrijver althans niet tot de geheel ongegronde en de moeijelijkheid niet ophelderende 5 maar alleen verschuivende vooronderstelling had behoeven te bekonien , dat wij reeds vddr dit ons be- 90 staan op aarde hebbeu geleefd , to en gezondigd en vandaar de kiem der zonde naar dit leven medegenomen , indien de schrijver , door geen onderscheid tussclien 's mensclien zedelijke natuur en zedelijken toestand op te merken, zicli niet gedurig in onoplosselijke zwariglieden had verward. Docli ik moet liier ook nog opteekenen, lioe Pareau den oorsprong der zoude nu bepaaldelijk uiteenzet. Zijne voor- stelliug komt hierop neer. Bij het onderzoek naar den oorsprong der zonde behoo- ren wij drie stukken te ondersclieiden : 1 dat de mensch lean zondigen ; 2 dat hij daartoe wordt aangeloJct; 3 dat hij die lokstemme volgt. De niensch Jean zondigen, dewijl liij eenen vrijen wil heeffc ; hij volgt de lokstem tot zonde, dewijl hij zelf zijne vrijkeid misbruikt; en konde zulks niet gescliieden , dan ivare er geene vrijheid meer. Maar wat is nu die kracht , dat vermogen , 'twelk hem tot zoucle loktt Dit vereischt nader onderzoek! Het Evan- gelic vindt die kracht in 's menschen ligchaam, dat aan het aardsche en stoffelijke is verwant; hoedanig lig- chaam alle menschen uit eenen starnvader hebben ont- vaugen. liet uatuurh'jk vermogen van dit zinnelijk lig- chaam , van Jiet vleesch, gelijk het veelal genoemd wordt, moet de vermogens van 's meuschen goddelijken geest helpen ontwikkeleii, maar strekt evenwel voor ^s menschen gemoed en hart ligtelijk tot eenen hinderpaal in het regte kennen, gevoe- len en willen van het goede , ja lokt den mensch , om zijn hoogst geluk in ligchamelijke genietingen, of in uitwendige eer, of in andere zigtbare dingen te stellen. De noodzakelijke invloed en natuurlijke kracht van het ligchaarn op den geest moet dus niet als boos worden aangemerkt. Maar dit aardsche ligchaam is toch, van wege zijne verwantschap met het stoifelijke of aardsche , ligt het goddelijke of geestelijke tot hiudernis , en eene lokstem tot het verbodene. Niet het ligchaam, liet vleesch, noeuit het Evangelic derhalve boos, 91 rnaar de overgegevenheid aan hetzelve, het bedenken, de bec/eerlijhJieden , de werken des vleesches. De natuur van 's menschen ligchaam en van de aardsche dingen brengt het mede, dat zij ligtelijk 's menschen hart en gernoed kunnen aftrekken en stoffelijke begeerlijkheclen doen geboren worden ; hieruit ontstaan noodzakelijk beletselen en aanlok- selen, die op zich zelve nog niet boos zijn, maar toch dikwerf eenen zwaren strijd veroorzaken , waarin de mensch niet zelden bezwijkt. Hier komt bij , dat in de kinds- heid en de jengd de geestvermogens nog niet ontwikkeld zijn , terwijl de zinnelijkheid krachtig werkt en een sterk overwigt verkrijgt; vooral wanneer eene verkeerde opvoe- ding, zoo als dikwerf geschiedt , de kracht des vleesches nog in de hand werkt. 