title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 440 in het bijeenkomen en uiteengaan der Synode, zoolang door den Advocaat gedwarsboomd, stof heeft gevonden tot tegenstellin- gen, waarin hij en zijne geestverwanten bij de heerschende vooringenomenheid, de Nemesis dachten te zien. »Als BAR- NEVELT, schrijft de Predikant BauDAAT, noch in sijnen fleur was, ende aenghesproocken wierdt van wegen het houden des Nationaelen Synodi, soo heeft hij nevens andere woorden van weygheringhe, oock (dese meermaels ghebruyckt: » soo langhe als ick leve en sal der in Holland gheenen Synodus Natio- nael ghehouden worden.” — Hier staet aen te mercken, dat de Synodus binnen Dordrecht is aenghevanghen even op dien dach, als hy d’eerste mael eriminaliter is gheöxamineert ghe- worden, soodat hy te dier tijdt is gheweest czvzlster mortuus, ende is alsoo eenen Propheet gheworden !).” En nu het verband tusschen de veroordeeling der Remon- stranten door de Kerkvergadering, en het lot der Staatsgevan- genen. »Naedat, verhaalt BAupART, de Heeren Richters langhe ende intbreede hadden geexamineert en overwogen vele ende menichvuldighe stucken, belangende het proces der ghevangen Pensionarisen, ende nu de uytspraeske des Synodi gheschiet was, soo hebben sy eyndelick gheresolveert, oock uytspraecke te doen van de sententyen ofte vonnissen by haer gheconcipieert ende beraemt, ende deselfde daetelick te doen executeren 2).” — Den 6°" Mei 1649 waren de niet-regtzinnige Predikanten te Dordrecht veroordeeld, en nog den 9en hield de bovendrij- vende partij daar een afscheidsfeest 3); vier dagen daarna viel OLDENBARNEVELT’S hoofd! — Haakten de XXIV Regters, in wier getal zich eenige Leden der Synode +) bevonden, vermoeid 1) Ghedenkw. Gheschieden., Xde Boeck, fol 71. 2) Ghedenkw. Gheschieden., XIde Boeck, fol. 51. 3) BAUDART, t. &. P., fol. 32, 33, 4) IIENDRIK VAN ESSEN, NICOLAAS CROMHOUT, HUGO MUYS VAN HOLY, JOHAN VAN HEMERT, JOHAN VAN DEN SANDE. Het sterk Contra-Remonstrantsch ge- voelen van dezen beroemden Regtsgeleerde, die Ouderling te Lecuwarden, in 441 van de dubbele taak, naar rust, of moest door eene snells uitvoering der door beide Collegiön geslagen vonnissen, de onafscheidelijke betrekking van Kerk en Staat, op indrukwek- kende wijze worden verlevendigd? — Inderdaad, de wreede schavotstraf, die het ten dienste des Vaderlands afgesloofd le- ven van den grijzen Minister zoo onbarmhartig trots de voorbede van LODEWIJK xilt, afsneed, moest den Staatslieden tot leering en spiegel ziju, hoe zij het hun aanbevolen gezag hebben te gebruiken zoo tot ’s Lands welzijn; als »tot stichtinghe van Gods Kercke, om welcker wille Godt de Heere de Republicquen ende Koningrycken in de wereldt onderhoudt 1).” Zal het noodig zijn te betoogen, dat van zulke gemoedsstem- ming geen onpartijdig regt kon worden gewacht? Ileeft niet de onwederlegbare Verantwoording van HUGO DE GROOT, welke men wel bij Placaat heeft kunnen verbieden 2), maar nooit ontzenuwen, die moeite overbodig gemaakt? Wiens redenen ziin magtig de scherpe en met; warme overtuiging toegediende bestraffing, of liever de edele verontwaardiging van BYNKERs- HOEK 3) te doen verstommen? — Wil men eindelijk de be- menige aanraking moet geweest zijn met den Predikant aldaar, JoH. BOGER- MAN, den President der Nationale Synode, straalt in zijne Nederl, Geschie- denissen door, VIe Boek, fol. 76 volgg. 1) BAUDART, t. a. p., fol. 61. — Verg. ook CaRLFRTON (16 April 1619), Leitres, T. 11I, 63: »Le changement de Religion eiant un de leurs crenes, il convient qu'avant lu sentence, on voye par la resolution da Synode, quel est de changement.”” — Naifl %) Placcaet tegen de Apologie enorıı, 24 November 1622, in het Nederl. Placcaet- Boeck, I, 449 (vden Antheur strafbaer aen lijf ende goedt, tet aller plaetsen ende tijden daer hy sal konnen werden gekregen ofte geattrappeert”). 3) Quaest. Jur. Publ. L. II, c. 18: »ut fere nescias, quä fronte Judices delegati Ordinum Generalium anno 1619 ausi fuerint sententiis suis, quibus BARNKVELDIUM, eundem GROTIUM et alios ad mortem vel perpetuos carceres damnarunt, hanc principem damnandi causam inserere, quod existimaverint” enz. — En Lib. II, c. 2: »Ex his facile eflicies, quaecungue in Hollandia annis 1618 et 1619 contra BARNEVELDIUM, HOGERBEETSIUM et GROTIUM acta et judicata sunt, non alio jure niti, quam quod Praetor jus reddere dicitur, etiem cum inique decernit. Excute omnia capita,” enz. | 443 voegdheid der gedelegeerde Regters door een koelzinnig en welwikkend Staatsman, gewoon uit eigen oogen te zien, ın twijfel hooren trekken, men verneme de bedachtzame taal van den Raadpensionaris SIMON VAN SLINGELANDT. »In het jaar 1618 zegt hij, zyn den Advocaat BARNEVELT, en andere Regenten en Ministers van de Provincien van Holland en Utregt te regt gestelt voor een regtbank, daartoe bij haar Ho. Mo. gedelegueert; sonder dat die twee Provincien (trouwens in derselver Rege- ring wierd terselve tyd merkelyke verandering gemaakt) sig daartegen kanteden, genoegende sig met een soort van een Acte van non prejudicie, en met een verklaring tot reservatie van haar regt: gelyk breeder kan gesien worden in het vyf- tiende Capittel van de Apologie van den Heer HuGo DE GRoOT, in welk Capittel mei veel redenen beweert word, dat de Generali- test geen kennis kan nemen !) van delicten, begaan door in- gesetenen van de Provinciön; en vooral niet door sodanige ingesetenen, welke in eed en dienst van een particuliere Pro- vincie, en Duiten eed en dienst van de Generaliteit synde, sou- den gepecceert hebben omtrent saken, waarby de Generaliteit geinteresseert is. — Üok weet men niet, dat hetselve sedert die tyd by haar Ho. Mo, gesustineert is ten opsigte van Re- genten of Ministers van de particuliere Provincien 2).” Doch wie zal het niet overtollig achten, de onbevlekte na- gedachtenis van den grooten Delvenaar en van zijn eerbied- waardigen lotgenoot HOGERBEETS te verdedigen 3)? — En even- wel de aantijging van Spaanschgezindheid uitgezonderd, 266 onhoudbaar dat de grondigste Geschiedvorschers die thans la- 1) De Heer GRoEN nogtans beweert, Archives, t. a. p., p. CVIII, »que la competence du tribunal, contestee par BARNEVELT, a Et6 assez generale- ment admise,. 2) Staatk. Geschr., 189. 3) BYNKERSHOER herinnert uit AITZEMA, Saken v. Staet. 43*t Boek, p. 685, dat niet alleen den erfgenamen van DE GROOT en HOGERBEETS, Maar voock die van OLDENBABNEVELT” sedert door Holland nvergosding was gedaen.” 443 ten glippen, wat rest er strafbaars ten laste van OLDENBARNE- VELT !), wat niet gemeen ware aan het doorluchtig tweetal? — Afschuwelijker nog dan de onthalzing zelve, is de bekladding van den Advocaat dat hij met den vijand zoude geheuld heb- ben. Bij gebrek aan bewijs, heefi men van indicien, van semi-preuve gemompeld ?).. Nooit evenwel heeft iets het door den Grijsaard standvastig gelogenstraft vermoeden in het minst bevestigd ; nooit is iets te zijnen nadeele uit de vöör twee eeuwen in beslag genomen papieren uitgelekt; en de gansche buiten- landsche Politiek door hem bestierd, zoo als die in de vorige bladen openbaar is geworden, geeft den waarborg, dat welke belangrijke zaken door de naauwkeurige doorsnuffeling dier papieren aan het licht mogen komen, geene spoor van ver- raad zal te ontdekken zijn. Wij spreken met zulk vertrouwen, daar juist uit hetjong- ste tijdperk van OLDENBARNEVELT’s Bewind, in de Staatsregisters enkele feiten geboekt zijn, ziidelings de Diplomatie rakende, welke geheel ten overvloede zijne vaderlandsliefle kunnen staven. — In de Resolutiön van Holland lezen wij ter dag- teekening van 5 Augustus 1617, dit laconisch Besluit: »KA- REL VAN CRACKOU 3) uit Spangien, veeleer als Mandaten van de Erts-Hertogen te versoeken, te revoceren.” — Te weten, die zendeling, even als zijne voorgangers DIRK RODENBURG #) 1) Maar volgens JOHAN VAN DEN SANDE, Van de voornaemste Gheschied. in de Nederl. VI® B. fol. 85: »hebben de Regters om redenen teghens JOAN VAN OUDEN-BARNEVELT, als den Principaelsten , alleene rigueur ghebruyckt, ende denselven ghecondemneert met den sweerde gerecht te worden.” De latere Raadpensionaris ANT. DUYCK, was nief. „un des juges D’OLDENBARNEVELT," (SROEN, p. 573,) maar een der Fiscalen. 2) Resol. der Staten-Generaal, 17 Mei 1619. DODT, Archief, VII, 66. Circulaire van H. Ho. Mog. 19 Mei 1619. 3) Elders Karel Karelsz. van Cracauw genoemd. Een eigenhandige brief, onder mij berustende, uit Z/elseneur 30 Mei 1645, is onderteekend Care van Cracauw. 4) Register, A. 1613, fol. 15, en deze Inleiling, bl. 251. 444 en THYMAN BARENTSZ., in September 1615 }) zoo tot bevordering der belangen van de Nederlandsche kooplieden en schippers bij het Hof te Madrid, als tot lossing der gevangenen en het geven van berigten uit Spanje, afgevaardigd en zelfs be- voegd verklaard tot, het aanstellen van Conss/s in Spanje en Portugal 2), blijkt sedert bij den Advocaat en de Staten in verdenking te zijn geraakt, en werd nu derhalve terugontbo- den. — II. Ten Hove van den kleingeestigen sacoB, had men naar luid van gelijktijdige dep&ches van onzen Gezant cARON 3), van den Britschen Staatssecretaris LAKE en van DUDLEY-CARLE- ton, vermoedelijik door Nederlandsche Contra-Remonstranten ingelicht, grooten ophef gemaakt van zekeren herdruk te Haar- lem van een ten tijde der Spaansche Regering in het licht gegeven Nieuw Testament, met de toen gebruikelijke gebe- den voor paıips. Uit vergissing was in 1615 alles, die ge- beden daaronder begrepen, herdrukt, en nu scheen het in de oogen van den meer dan iemand Spaanschgezinden Koning van Groot-Britanniö 4), dat de misslag van een boekverkooper den toeleg aanduidde van de onafhankelijke Republiek te vernie- tigen! — Vandaar het Besluit der Staten van Holland in dato 26 Januarij 4618, om bij de beantwoording van cAaron’s schrij- ven, »de eere en reputatie van den Lande en van de Magistra- ten van Haarlem te verdedigen jeyens de calumsien aldaar 1) Register, fol. 144. 2) Register, A. 1616, fol. 172. 3) Register, 26 Januarij 1618, verg. met DUDLEY-CARLETON, Leifres, II, 168, 176. »On fait grand bruit ici, meldt Lase, »d’un livre imprime, dit-on & Haarlem, dans lequel on prie pour l’Empereur et le Roi d’Espagne, et pour le dernier comme pour leur Seigneur. Cela fut raporte a Sa Mat€ par l’Ar- chev&que de Cantorbery,” enz. 4) Instructie voor v. GOCH, V. DER DUSSEN en LIENS, 21 Nov. 1618: »Ende 800 occasie en gelegentheyt machte gegeven werden te spreecken van ’t hou- welyck met Spaignen, sullen te verstaen geven de omöragen, die by de Gere- formeerde Potentaten daerover genomen werden, eude hoe aengenacm het soude sijn, dat den voortganck van dien gedifficulteert ende gerefuseert mochte werden.” 445 (te Zonden) dienaangaande voorgegeven, als by de minute te sien is.” Nog sterker spreekt het feit, in het Zegister van 17 en 49 Februarij 1618 vermeld, zekeren uit Belgi@ herkomstigen AUGUSTYN HELLING Of HEIDING betreffende, die krijgsman in dienst der Aartshertogen, zich vermetel en eigenmagtig met eene Re- monstrantie tot de Stater-Generaal had gerigt, Nederland ern- stig tot tijdigen terugkeer onder de Spaansche heerschappij vermanende !). — Was dit belagchelijk bedrijf al dan niet de daad van een’ krankzinnige? Gecommitteerde Raden won- nen OLDENBARNEVELT’s advies in, die meende, »dat men desen persoon soude behooren te versekeren en Ze logeren op de Voorpoorte.”’ Dien ten gevolge werd de vreemdeling in hech- tenis gesteld en door den Fiscaal Kinsckot verhoord, op wiens verslag, twee dagen daarna besloten werd in de Generaliteit de »sake te doen afhandelen by een Apostille op het overge- geven Geschrift, dat men niet wil gehengen eenige geschrif- ten hier te worden ingedient jegens het regt em vryheyd van het Land, of anders gedaan werdende, dat men sulks rigou- reuselyk sal straffen; doende hem voorts ontslaan, en hem latende vertrekken voor dese reyse.” Dit gebeurde weinige maanden vöör OLDENBARNEVELT’S Val, kan met menigen anderen maatregel tegen soortgelijke ver- dachte lieden en bespieders ten blijke strekken, wat van de aangetijgde bedekte verstandhouding met de Aartsheriogen 2), door CARLETON gretig opgevangen en overgebriefd, te gelooven L < 1) CARLETON, Letires, T. II, 206 (21 Febr. 1618). »Il y a eu ici la semaine derniere un plaisant Ambassadeur de l’Archiduc — qui de son propre mouvement et sans commission est venu iei. Au bout du compte ils le trou- verent plutöt attaque de Jolie,” enz. 2) CARLETON, Letires, T. III, 83 (13 Mei 1619): »La preuve des intelli- gences que BARNEVELT a eues nvec l’eunemi, est, ä ce que j’aprens, un certain paquet de lettres et autres papiers &crits en chiphre, par oü il paroit qu’avant la treve il avoit une correspondance secröte avec un marchand considerable qui demeuroit dans le pais ennemi,” enz. 446 zii. — Deze Diplomaat zelf en zijn Meester hadden gedurende de regtspleging tegen de Nederlandsche Staatsgevangenen, grooter moeite zich van kwade praktijken te zuiveren, toen een voormalig werktuig van Spanje, nu van Koning JAcos, in vorige jaren in Holland vervolgd 1), andermaal met inbeslagne- ming van zijne papieren, in hechtenis was gesteld. — Wij achten het dan ook geheel overbodig, van OLDENBARNEVELT'S betrekking in AN12 tot zekeren Advocaat CoENVELT te spreken, die niet door de Aartshertogen gezonden, maar uit Belgiö ge- bannen was, en wiens naam alleen in de Gedenkschriften van wınwoop voorkomt 2). — Maar hebben geheimzinnige hande- lingen als deze, van welke de Minister van Holland alleen den sleutel had, in ernst bij sommige Regters ongunstige vermoedens gewekt, waarom niet door ordelijke ondervraging, door voorlegging en mededeeling van correspondentiön en an- dere stukken, de oplossing van het raadsel uitgelokt, van hetgeen alsdan gewis gebleken ware, ten nutte der Republiek verrigt te ziin. — De naam overigens van COENVELT is in de gedrukte Yerkooren nergens gespeld, en het uitstrooisel dat OLDENBARNEVELT den weg naar Spanje over Frankrijk had wil- len nemen 3), moge geographisch verklaarbaar zijn, diploma- tisch verdient het geene wederlegging. Doch is er eindelijk iemand, die het meesterstuk van oL- DENBARNEVELT’s politische wijsheid en ervaring, de reves af- — 1) Register van Holland, 12, 13 November 1612 (GODEFROL BOOT); verg. met CARLETON, Leitres, T. 1I, 3398, 400, 402 (30, 31 December 1618); T. III, 9, 48, 90, 94, !24, 127. 2) wınwoop’s Memorials, III, 372, 385 (13 Aug. 1612 uit Brussel). »On Saturday last ihe senteuce of banishment was pronounced against Advocate COENVELT” (18 Junij 1612 o. st... »He hath protested to me — that what he hath delivered to Monsieur BARNEVELT, is meant bonä ide.” 3) CARLETON, T. III, 82 (8 Mei 1619). »Que ses mendes pour changer la Religion dans le Pais etoient jointes au dessein de tirer cet Etat de la dependance de V. M. pour le metltre surtout -dans celle de la France, dont on croit qu’il se seroit servi comme d’un pont pour passer jusqu’ä l’Espagne.” 447 keurt, vooral op grond van dit onbelemmerd verkeer tusschen de beide Nederlanden, een der gevaren door MAURITS en zijne aanhangers voorgespiegeld, door den Advocaat niet ge- loochend, maar welke deze verre beneden de voordeelen achtte, die het Twaalfjarig Bestand zoude aanbieden, het oordeel van den Gezant van Venetiö bij het Hof van Spanje over de ze- gepraal der Nederlandsche Republiek, moge het juist inzigt van OLDENBARNEVELT aantoonen. — »Lang en rijpelijk, zegt GIROLAMO SORANZO I), is de aangelegenheid der Vlaamsche Treves in den Raad onderzocht en overwogen: de verlichtste Leden hebben die altijd bestreden en betuigd, dat het voor 2. M. een eeuwige schande ware 2) na een’ oorlog van 40 jaren, waarin meer dan 400 millioenen gouds zijn verspild, het gansche leger van Spanje is vernield en waaraan de Ko- ning al zijne magt heeft te kost gelegd, zich ten laatste zulk een onuitwischbare oneer en schade te getroosten. — Dat het onlijdelijk ware aan opstandelingen, die zoo groote beroerten hadden aangerigt en ’sKonings bitterste vijanden waren ge- worden, de regten van Souvereiniteit toe te kennen; daft nu ‚ook het overige Nederland, de muiters zoo hoog verheven zıende, insgelijks zoude opstaan in de hoop van hetzelfde ge- luk deelachtig te worden. — Deze en meer andere redenen, aan de verhouding van Spanje tot Frankrijk en Engeland opt- leend, zouden gezegevierd hebben, had niet de Hertog van LERMA het Opperbewind gehad, die nooit buiten Spanje ge- weest zijnde, onervaren in den krijg en daartoe niet geneigd, naar rust en vrede verlangde. — Zoo werd dan het Bestand nn nn 1) Relazione di Spayna di Girolamo Soranzo. Ambasciat. a FILIPPO 111 (1608— 1611) I, 464 volgg. 2) Affermando che era con infinita indignitä e pregiudizio di S. M. che dopo una guerra di 40 anni dove erano spesi piü di cento milioni d’oro, dove si era consnmata tutta la soldatesca di Spagna — si venisse poi a cavare igno- minia e danno indelebile.” 448 gesloten, welks gevolgen reeds nu !) voor de Spaansche Kroon allernadeeligst zijn geweest, terwijl de overmoed der Staien in gelijke mate klimt 2), die tot al de voornaamste Vorsten der Wereld Ambassades afvaardigen, en zich zoo als zij in waarheid zijn, als vrije en souvereine Mogendheid gedragen. Naauwelijks waren de geschillen in Aleef uitgebarsten, of de Dollanders waren de eersten 3) om aan de beide Vorsten in Duitschland tegen den Aartshertog ı.goroLp hulp te beloven; en bij alle gelegenheden zullen zij de belangen en inzigten van den Katholijken Koning dwarsboomen, op die wijze den haat en de kwaadwilligheid botvierende, welke zij hem altijd hebben toegedragen.” Hier leggen wij de pen neder. Spanje's diep gezonken trots, spınoLA’s komst naar ’sHage, de Nederlandsche Republiek in Europa alom met achting en hulde bejegend, ontzagwekkend in het Oosten, zijn de onvergankelijke gedenkteekenen van het diplomatisch beleid van JoHAN VAN OLDENBARNEVELT. — Hebben de laagste driften en blinde partijwoede verdiensten tot misdaad aangerekend +); is snoode ondank het loon geweest van zooveel goeds en trefieliiks door den belasterden Staats- 1) »Gli effetti della quale (tregua) sono pregiudicialissimi sin da quest’ora alla Corona di Spagna.” 3) »All’ incontro oltre l’arroganza con la quale trattan gli Stati, spedendo ambascerie a tutti li Prineipi maggiori del mondo, facendosi conoscere come sono in effelto Principi liberi e sovrani.” 3) »Subito-farono gli Olandesi i primi a mandare aiuti contro l’Arciduca LEOPOLDO.” 4) Gulden Legende van den nieuwen St. Jan, bl. 11 (gedrukt October 1618): »dat hy met alle uytheenische Princen, met derselver Gesanten aen ons, ende onse Gesanten aen haer, alsof hem ’t Lant alleene waer toeghecomen, corres- pondentie heeft gehonden, hare brieven geopent, ofte gesloten gelaten, ge- communiceert oft achter gehouden, nae hem goet gedochte, en veel dingen van grooter gewichte op sijn eygen houtjen gedaen.” 449 man gewrocht, — de roem der Nederlandsche Diplomatie van die dagen, blijve dan ook onverdeeld aan zijn’ naam gehecht. De hartstogten welke het voorgeslacht hebben bewogen, hetzij dan dweepzucht of schijnheiligheid, hetzij eigenbaat of inge- beelde vrees van het gevaar dat de Unie dreigde, had niet MAURITS zich onverhoeds van het gezag meester gemaakt, al die roersels zijn ons vreemd en behooren dit te blijven. — Maar is de boosheid van tijdgenooten er in geslaagd, de on- bezweken verknochtheid aan het Vaderland te bezwalken, en zonder genade een leven af te snijden, onafgebroken aan de vestiging der Republiek gewijd, het is de dure pligt der na- komelingschap, den getrouwen Minister te vereeren en wee- moedig te herdenken, dat ons zelfstandig aanzijn met het bloed van OLDENBARNEVELT is gekocht. BWLAGEN. I. Bladz. 5. » PIETER STEYN — Prinses Gouvernante — hoof- sche onderdanigheid.” — /n de Resolutiöen van Holland en West-Vriesland, 265 Me 1756, fol. 329, leest men het vol- gende : »Door den Raadpensionaris uit naam van haar Koninglijke Hoogheid de Vrouwe Gouvernante aan haar Edele Groot Mog. kennisse zynde gegeven, dat hoogstdeselve voornemens was sig op aanstasnde Vrydag na Dieren to begeven, om aldaar eenige weken te passeren ; is na voorgaande deli- beratie goedgevonden en verstaan, te versoeken en te committeren, 800 als versogt en gecommitteert worden by dese, de Heer BENTIncK, Heer van Rhoon, uit de Ordre van de Ridderschap en Edelen, en de Heeren VAN DEN HONERT, HASSELAER EN LYCOGHTON HOOGKAMER, Burgemees- teren der steden Dordregt, Amsterdam en Alkmaar, met en benevens den Raadpensionaris, om hoogstgedachte hare Koninglijke Hoogheid uit den naam van haar Edele Groot Mog. te valediceeren en geluk op de reize too te wenschen; wordende den Heer Secretaris BOEY versogt, aan het Hof van hare Koninglijke Hoogheid te vernemen, wanneer hoogstdeselve ge- lieven sal de gemelde Heeren haar Edele Groot Mog. Gecommitteerden af te wagten.” — De Secretaris berigt twee dagen daarna, dat hij zich gehaast hebbende den last der Staten te volbrengen, en »in de Anti- chambre van het Appartement van meer hoogstgedachte H. K. H. geen Edelman van den dag hebbende gevonden, aldaar was gekomen Mevrouw SAUMAISE, die kort daarop was teruggekeerd met het antwoord, »dat H. RK. H. actueel wordende gekleed, daardoor belet wierd hom Secretaris self A 2 te kunnen spreken,” enz. — Bij de wederkomst der Prinses uit Gelder- land op den 7 Julij daaraanvolgende, werd »op het geproponeerde vau den Raadpensionaris,” door de vroegere vruchtelooze pligtpleging niet af- geschrikt, andermaal eene Deputatie benoemd, tot welke ook sSTEYN be- hoorde, om bij H. K. H. »een compliment van fekcitatie wegens hoogst- desselfs retour af te leggen;” — maar de Secretaris ditmaal een der Cham- bellans aantreffende, brengt op nieuw de ontschuldiging der Gouvernante over, die voor de oplettendheid der Staten dank zegt, en door den Heer Baron VOIGT VAN ELSPE laat weten, dat zij wat rust willende nemen, zich reeds »in haar deshabille bevond.” — (Resol. van 8 Julij 1756). — Desniettemin nogmaals commissien met gelijken uitslag, 5 eu 6 Augus- tus, 8 en 9 September van hetzelfde jaar; en niet anders in de Resolu- tien van H. Hoog Mogenden. — (26 Mei, 6 en 7 Julij, 5 en 6 Augus- tus, 7 en 9 September 1756). Wie zooveel hooghartige onverschilligheid aan de eone zijde, zooveel lijdzaamheid en geduldig eerbetoon aan de andere overweegt, ziet zich gedrongen de uitspraak van een’ vreemdeling over de gevolgen der erfelijk-verklaring van het Stadhouderschap te be- amen: »The Dutch liberty is now certainly over 1).” — En teregt waar- schuwde men in 1815 tegen de onvoegzaamheid, »welke het voorheen had, wanneer b. v. de Ministers der vreemde Mogendheden voormiddags hunne opwachting maakten bij den President van H. H. Mog. en ’snamiddags welligt denzelfden man, den vertegenwoordiger der nationale Souverei- .niteit, aan het Hof in personelen dienst van den Stadhouder aantroffen 2).” 1) JAMES OsBwALD, 5 Nov. 1767 in the GnBnvILLe Papers, I, 71, (Londen 18352). 2) (Prof. H. w. TYbEMAN), Aanmerkingen op de Grondwet voor de V’ereenigde Neder- lunden, Dordrecht 1815, bl. 23 (op Art. 60). BIJLAGE II. Bladz. 12. »steyn — veel liever een soort van stemopne- mer.” Zoo luidt het oordeel van den Heer GROEN VAN PRIN- STERER, Handboek, $ 609. — .De meerdere zelfstandiyheid welke de Raadpensionaris gedurende den zevenjarigen oorlog ten toon spreidde, en zijn verschil van inzigten met den Hertog VAN BRUNSWIIK, nu en dan, ook later geopenbaard, werden door een’ Fransch Diplomaat !) aldus gewaardeerd : »Il Iui restoit encore (aan de Provincie Holland) quelques membres, dont les principes honnöätes, le caracttre ferme, l’experience et la repu- tation balangoient quelquefois l’influence du parti de la Cour. Ils avoient vu et prevu le retablissement du stathouderat: ils n’avoient pu P’empeächer ; mais ils tenoient toujours & l’ancien gouvernement, et le nouveau &toit forc& de les m@nager. La ville d’Amsterdam s’etoit ralliee &% ce parti; on pouvoit l’appeler celui de la repudlique,; il avoit lenu ferme pour la neu- tralit&, pendant la derniere guerre, malgre tous les efforts de la Princesse Gouvernante, du Duc LOWIS DE BRUNSWICK, et de l’Ambassadeur d’Angle- terre (YoRkE). — Ce parti n’existe plus: le Pensionnaire STEIN en a die le dernier.” — En van den overwegenden invloed van den Hertog gewa- gende, voegt hij er bij: »il trouvoit quelquefois de la resistance dans le Pensionnaire STEIN, homme sage, integre, ferme et incorruptible. — Le Duc savoit alors se replier & propos; mais il travailloit sans reläche A le faire exclure de la premiere nomination qui se fait tous les cing ans, pour y placer M. pLeeswıck, Pensionnaire de Delft: il y en avoit quinze que 1) FAvıeR, (Memorie van 16 April 1773), Conjectures raisonndes sur la situation ac- tuelle de la France dans le systöme polilique de !’ Europe; ei r&ciproquement sur la posi- tion respective de Ü’Europe ä l'egard de la France (ten dienste van LODEWIJIK Xv bewerkt). ar 4 M. BTEIN €toit toujours continue dans sa place; il le fut encore la der- niere fois: mais une apoplexie en a delivr€ le Duc. — Peu de temps apres, M. BLEESwICK lui a succöde.” — skaur, Politique de tous les Cabinets de PEurope, UI, 150—153 (2e &dit. 1801). — Zoo kon dus in den Raadpen- sionaris STEYN, de naauwlettendheid in hoffelijke vormen gepaard gaan met onafhankelijkheid, en was de zonderlinge volharding der Vrouwe Gou- vernante in het afslaan der bovengemelde Deputatiön, vermoedelijk een bljjk van wrevel en kwalijk te verkroppen spijt over het gedrag der Re- publiek jegens Groot-Britanniö. — Men weet, hoe de Dichter der Geuzen, de vurige voorstander van WILLEM Iv en Prinses ANNA, O. Z. VAN HAREN, in haat was geraakt, zooals hij in zijine Deductie van 20 Mei 1761 schrijft !), »met opentiyck ter Vergadering van Haar Hoog Mog. by alle gelegend- heden daar zulks te passe kwam, zig te declareren voor de continuatie van de Neutraliteit van de Republieg in de tegenwoordige troubles van Europa.” — Doch wij komen hierna op de gedragsliin van sTtEyN en van den Frieschen Edelman terug. 1) Bl. 18, 197. BWLAGE II]. Blads. 12. » Kuiperyen van VAN BLEISWIIK..” — Na tot den hoogst verdiensielyken arbeid van Mr. L. ED. LENTING in NL- Horrs Bijdragen (1855), X D., 2° St., bl. 129—194, Over- zigt over de beweging van het jaar 1787, nogmaals verwezen te hebben, ontleenen wüj. aan de diplomatische briefwisseling van den Hertog DE LA VAUSUYON en van BERENGER !), ter ken- schetsing van den Raadpensionaris, zoodanige fragmenten die in de Aanteekeningen op Lexrina’s Verhandeling nzeZ voorkomen. »Lo Conseiller-Pensionnaire Mr. ps BLesvick, meldt de Fransche Am- bassadeur den 18 Febr. 1777, homme de beaucoup d’esprit et d’ambition, souhaiteroit peut-&tre le supplanter (den Hertog van BRUNSWIJK), quoi- qu’il soit sa creature, mais n’ose tendre encore qu’& le remplacer un jour.” — En verder: »Mr. DE BEESVIcK dont le choix a deplu notam- ment & la ville d’Amsterdam, s’oecupe des moyens d’effacer les. impres- sions d&favorables qui pourroient nuire & ses vues ulterieures; et comme cette ville paroit attachde & la Neutralit€ parce qu’elle sent vivement le besoin quelle en a, il affecte de devenir partisan zelE du systeme mo- dere. — Liinteret qu’il croit avoir % ramener % lui une portion aussi importante de la Republigue, est le vrai mobile qui le determine.” — Drie jaren daarna, den 11% April 1780, schrüft de Gezant: »Nous sommes parvenus % r&veiller dans l’äme de M. le Conseiller-Pensionnaire les principes que j'y ai toujours apergus, mais qui &toient sans cesse com- battus par l’inter&t qu’il croyoit avoir de ceder & l’impulsion de M. le Duc, et de balancer continuellement les deux partis qui divisent la Re- publique, pour les dominer l’un et l’autre. Nous nous sommes attaches 1) Berustende in ’sRijks Archief. 6 nos amis et moi, & presenter un autre but & son ambition; nous MOus sommes efforces de lui faire sentir qu’uni aux bons patriotes, il devien- droit le personnage essentiellement pr&eponderant.” — Wegens die vroe- gere weifeling van den Raadpensionaris had hi) in eene depfche van 10 November 1778 berigt: »Le Conseiller-Pensionnaire m’a paru saisir dans toute leur etendne, les verites que je lui ai exposees, et m’a marque les dispositions d’un citoyen honn£te et eclaire, mais l’Ame d’un Ministre trop foible.” — De indruk door de beruchte, 200 lang verholen Acte van Consulentschap te weeg gebragt, maakte VAN BLEISWIJK sedert geheel tot werktuig der Patriotten, zonder hem hunne achting en vertrouwen t6 verzekeren. — »M. le Grand-Pensionnaire, meldt BERENGER aan den Mi- nister DE VERGENNEB (24 Aug. 1784) qui a redige l’acte anathematise, a aussi la foiblesse d’apprehender les suites de la Commission qui doit 6tre ordonnee pour rechercher ceux qui y ont participe. — Les Patriotes on et6 bien aises, ayant eu souvent ä se plaindre de ses vacillations et de ses menagements politiques, — de saisir l’effet de l’enchainer a leurs vues, en lui fesant sentir que desormais sa consideration personnelle et sa propre sürete dependront et seront le prix de sa constance, et de sa fidelite in- variable & seconder leur systeme.” — Vandaar het heftig tooneel tusschen den Stadhouder en den Raadpensionaris, in de dep£che van I Oct. 1784 beschreven. »Dans une scene qu’il a eue dernierement avec M. le Stad- honder, ce Prince s’est emport& jusqu’& lui dire, que s’il avoit pu oublier les €gards düs A sa place, il lui anroit deja defendu de jamais se pre- senter devant lui- — Il s’agissoit du sort de M. lo Duc, qui se plaint hautement de M. le Stadhouder, et M. le Stadhouder accuse & son tour M. le Grand-Pensionnaire d’avoir pu prevenir la perte de son Oncle, et de l’avoir causde” (BERENGER Ban VERGENNES). — Hoe weinig overigens de Staatsvergadering over haren Minister voldaan was, zelfs bij het ver- lengen van zijn vijfjarig ambt, blijkt uit meerdere berigten, in ’t bijzonder uit de depeche van 29 Nov. 1782. »L’Assemblee des Etats d’Hollande ne s’est occupeo dans Ja seance de Mercredi dernier, que de l’acte de readmission de M. pe BLeiswick dans l’employ de Grand-Pensionaire de la Province. Depäches van 19 en 22 November 1782. — »J’ai eu I’honneur de vous informer — que quelques patriotes zeles ne trouvant pas & M. DE BLEIS- wıck les dispositions qu’ils lui desireroient relativement au systeme in- Em oO 1 terieur de la Republique, paroissent se refuser & lui offrir de nouvean l’exercice des emplois qu’il remplit et dont il doit suivant les formes constitutionnelles, remettre sa demission 10us les cing ans. — J’ai lieu d’ötre assur6 prösentement qu’ils ne persisteront pas dans cette intention. et que M. le Conseiller-Pensionnaire sera continu® dans ses fonctions des les premiers jours de l’Assemblee des Etats. — Je crois avoir essentiel- Iement contribug & reunir les esprits ä cet @gard et j’y attache beaucoup d’importance, parce que ce Ministre me paroit avoir adopte invariable- ment les principes de conduite les plus conformes & leurs (nos?) inte- rets. — Il n’a pas &te possible de vaincre l’eloignement de la ville d’Am- sterdam pour ce Ministre.” — Twee jaren daarna gewaagt ook BERENGER van den steun, dien hij den waggelenden Staatsman verleend had (1 Oct. 1784). Jai fortement represente &ä nos amis l’interet qu'ils ont de le maintenir en place.” — Zoo hing destijds het lot van den Raadpensionarias van Holland, van, de genade van een’ Charge d’affaires af! BIJLAGE IV. Bladz. 12. »Het punt der geldmiddelen, de schaduwzijde van FAGEL en HEINsIU8.” — Verg. de Rapporten en Memoriön over de Finantiön van Holland. Mei de Bylagen tot dezeive behoorende, in de jaren 1618, 1721, 17128 en 1750, respectt- velijk uitgebragt ter Vergadering der Staten van dezelve Provincie. In den Haag, ter ’s Lands Drukkery, 547, bl., fol. — De Verzameling, in 1197 #n het licht verschenen, (verg. mijne Bijdragen tot de Gesch. der omwenteling van 1795—1798, I, 104) wordt geopend met rıcEL's voorstel van 11 February 1678. »De Raedt-Pensionnaris heeft ter Vergaderinghe gerepresenteert, dat de Heeren haer Edele Gr. Mog. Gecommitteerde Raeden nu eenige Jjaren aen den anderen by een speciael poinct van beschryringh, aen de Leden in bedencken hadden gegeven, of den dienst van den Lande by de jegen- woordige constitutie van tyden ende saecken niet en vereyschte dat een Thesaurier Generael 3) soude mogen werden aengesteld, ten eynde het interest van haer Edele Gr. Mog. ontrent derselver Financie, met de uyterste opmerckinge soude mogen werden betracht ende waerghenomen; dat die voorschreve saecke verscheyde malen in propositie gebracht zynde, vermits de discrepante consideratien van de ghemelte Leden, daerinne geen besluyt hadde konnen werden gemaeckt. — Ende naedemael de voor- schreve Financien zyn de zenuen van de Republycq, en dat die t’ eene- mael souden moeten vervallen ende vergaen, indien op de Middelen van den Lande niet met de meeste applicatie acht gegeven werdt; Ende dat —— = 1) Te weten van Holland, 9 de welghemelte Leden met reden hebben begeert geinformeert te wesen van de constitutie van de voorschreve Finantie, — Dat hy Raedt-Pen- sionnaris derhalven sen haer Edele Groot Mog. in bedencken moeste stellen, of deselve niet souden konnen goedtvinden, door eenige Heeren particulierlyck daertoe te committeren, te doen naersien de voorsz. eon- stitutie — met speciale ordre, om te ondersoecken, te examineren, ende aen te wysen de oorsaecke van het verval van dien, ende de mid- delen, waerdoor de abuysen die daerinne souden mogen syn ingeslopen, souden konnen werden gheremedieert” enz. Vandaar de Staats-Commissie van 24 Februarij daaraanvolgende en haar Verslag van 25 November van hetzelfde jaar. Zij oordeelde (fol. 11): »dat boven het aanhouden van s00 groote ende excessif getal van Militie in geenderley manieren met het inkomen van den Staat gecompasseert, de saken niet en zyn gereguleert met die prerise ende exacte menage die by de Voorouderen soo loffelyck is gepractiseert geweest, 00k onse Natie eertyds boven allen anderen eygen zyn, maar dat verscheyden saken in de Finantie niet alleen zyn geconfundeert, ende alle de ordonnantien van Holland niet geslagen onder de respecten daar deselve behoorden, maar oock vele seer considerable sommen t' over betaalt, boven hetgene de Provincie van Holland ende het Zuyderquartierin hetzelve was verschuldight; als in de posten varı de Legerlasten, Defroyementen, Subsidien aan de Geallieerden, overbetalingen ten behoeve van de Bondgenooten, verscheyde groote sommen gestelt in handen van diverse soorten van Comptablen, die, ofte niet, ofte niet na de ordre van het Land hebben verrekent,” — Bepaaldelijik werd (Fol. 13) geklaagd over de schraapzucht van sommige Ambassadeurs en Envoy6s, die »groote declaratien” hadden overgeleverd en daarop betaling »tegens de ordre van het Landt hebben weten te bekomen in een tyd, dat de penningen met 800 grooten beswaarnisse ende verdruckinge van de Ge- meente hebben moeten werden te berde gebraght, ende dat de voorschreve penningen hebben gedient, ofte om de geen die selvre hebben gedecla- _ reert, considerabel te verrycken, ofte om groote depences ende pompes te doen, die niet als jalousie voor een Staat als die van de Vereenighde Nederlanden by gekroonde Hoofden, ende andere groote Princen kan ver- wecken,” enz. — Men sloeg voor ,‚»dat eenmaal een sekere somme wierde tier nedergestelt, met dewelcke de uyt te senden extraordinaris ende or- dinaris Ambassadeurs, alsmede de extraordinaris Gedeputeerden haar sou- den moeten tevreden houden, sonder dat haar de wegh tot eenige decla- ratien, hoedanigh die souden zyn, open werden gelaten, als alleen van reyskosten, porten van brieven, ende vereeringen, die op het begin ofte eynde van een Ambassade ende nieuwejaars-giften, nootsakelyck ende indispensabelyck aan de Hoven van de Princen — moet worden gedaan, ende dat deselve naar het exempel van de Republicq van Venetien sooda- 10 nigh werden gereguleert, dat daaruyt de nootsakelvcke kosten eerlyck ende fatsoenlyck konnen werden gevonden." Wat het beheer der Finantiön onder het Ministerie van HEINsIUS be- treft, in zijn voorstel van 11 September 1727 kenschetst de Randpensio- naris 8. Heeren, als de hand sonder uitstel te slaan aan het werk, niet op de wyse als gedaan is sedert het jaar 1678, of sedert de Nymweegsche Vrede, tot nu toe: niet, met van tyd tot tyd te maken dese of gene veranderingen en verbeteringen in de Ordonnantien, waarop de Middelen geheven wor- den, Ordonnantien, welke een doode letter zyn, wanneer de krachtda- dige hand niet gehouden wordt aan de executie : niet met ernstige recom- mandatien te hoopen op ernstigs recommandatien, beloften op beloften, eeden op eeden, en meer diergelyke remedien, waarvan de insuffisant- heid door de ondervinding maar te seer gebleken is; maar, met de wortel varı het quaad aan te tasten,” enz. BWLAGE V. Bladz. 14. »Beslissende invloed van nEınsıus.” — Onver- getelijk blijft het schrijven van KABEL II, eerlang Keizer KAREL vi, aan den Raadpensionaris !), houdende kennisgeving van het overlijden van Keszer JOSEPH I. »MonsıEUR, La perte que je viens de faire de l’Empereur mon Frere, dont & peine ai-je regu la nouvelle par un courier, qui vient d’arriver de Vienne, m’a ete si sensible qu’il Etoit incomparable. — L’amour qu’il avoit pour ma personne, lui faisoit soutenir mes inter&ts d’une manitre qui rejaillissoit aussi sur ceux des Etats Generaux vos maitres 2). Mais comme vous tom- berez d’accord, sans doute, que l’estime que Sa Majeste Imperiale faisoit de votre Illustre merite, €toit toute particuliere, et point inferieure & celle que jen ai toujours fait, de m&me que 5a reconnoissance et la mienne, je suis persuade que vous regretterez cette perte dont vous connoissez les congequences. Je n’ai pas pu oublier de vous en faire part, dans ces p£nibles circon- stances, esperant que le m&me zele que vous faites Eclater pour le bien public dans toutes vos actions, et qui vous a rendu venerable 3), et le plus grand ornement de votre Patrie, vous portera & le continuer & mon &gard» et pour mes inter&ts. — Car dans cette occasion de la grande perte que 1) Z. DE LA TORRE, Mempires ei Negocialions secreites de diverses Cours de l’Europe, T. V, 858 suiv. (9 Mei 1711). La Haye, 1728. 2) Onjuist. 3) CHBSTERFIELD, Letter CLXVIII (Vol. II, 116). «The Pensionary HEINSIUS, & vene- rable old Minister, grown grey in business, and who had governed the republic of the United Provinces for more than /orty (lees thirty) years," enz. 12 votre Republique vient de faire d’un puissant Allie, et veritable Ami, les inter&ts de l’Empereur mon Frere sont devenus les miens propres, de telle sorte que vous les tronverez desormais plus 6troitement unis & ceux de votre Etat. Les obligations que je vous ai sont si grandes, que personne ne les connoit que moi. J’espere que la continuation de votre affection, dans cette con- joncture, me donnera sujet de les accroltre; et je negligeras aucune dpreuve par laquelle je puisse vous assurer de l’estime toute particuliere, et de la par- Jaite reconnoissance que j’ai des grands services de votre digne personnes, dont je suis, Monsieur, le bien affectionne CHARLES ROI.” BWLAGE VI. Bladz. 15. »Grand Pensionnaire.” TALLEYRAND schreef officieel »a S. Exc. le G’rand- Pensionnaire de la Re- publique Batave.” Z. den brief van 6 Febr. 1806 aan SCHIMMELPENNINCK, bij VAN KAMPRN, Gesch. der Fransche Heerschappi) in Europa, IV, 495 volgg; en de dep&ches der Bataafsche Gevolmagtigden uit Parijs, 28 April en 24 Mei 1806 bij cH. DE MARTENS, Guide Diplomatique, T. II, 294—300, (uitg. van 1832). — VAN DE SPIEGEL had steeds den titel gedragen van Conseiller- Pensionnaire. Verg. nog het Tractaat van 19 April 1794 met Groot- Britanni& en Pruissen aangegaan, in de Brieven en Negotiatiön van den Raadpensionaris, II, 204 volgg. — D’ESTRADES spreekt doorgaans van den »Pensionnaire,” maar in den aanvang noemde hij pm WITT »l’Avocat-Ge- neral” (4 Jan. 1663); Letires, Mem. et Negoc. II, 30, verg. met I, 157 (1 Aug. 1661): »ces trois Ambassadeurs sont tous amis particuliers de l’Avo- cat-General.” — De Britsche Staatslieden maakten gemeenlijk gewag van »the Pensionary” of ».Pensioner.” 3 EEE EEE EEE ET ce Per ne 2 EN nn BWLAGE VII. Bladz. 16. Volmagt der Staten van Holland. — Commu- nicalie aen uytheemsche Ministers. Resol. v. Consideratie ten tyde van soHAn DE wırr, 21 Aug. 1653, fol. 13, volg. »De Raedt-Pensionaris DE wırr heeft ter Vergaderinge voorgedragen, dat hy voor desen, ende alvorens by haer Edele Groot Mog. toı het Raedt- Pensionaris-ampt beroepen wesende, soo nu, soo dan aen de Ministers van de Gesllieerden van desen Staet, ende speeialijek aen den Minister van den Koningh van Denemarcken alhier residerende, in krachte van de authorisatie, vervat in haer Edele Groot Mog. Resolutie van date dem 25 Martii lestleden, hadde gegeven communicatie van soodanige saecken ende advisen, als hy geoordeelt hadde deselve aengenaem te wesen, ende niet alleenlijick sonder ondienst, maer oock somwijlen tot merckelijcken dienst van den Staet, soodanige communicatie te hebben konnen lijden, ende ghereguireert; Edoch dat hy ’t zedert het voorschreve berosp , ten opsichte van de dispositie van ’t 30* Articul sijner Instructie, sich be- kommert gevonden hadde daerinne te continueren, sonder nader dispositie ende speciale authorisatie van haer Edele Groot Mog., versoeckende der- halven derselver intentie ende goede meyninghe op ’t selve subject te mo- gen verstaen: Waerop ghedelibereert zynde, is goedgevonden ende gere- solveert, dat den voornosemden Raedt-Pensionaris sal worden geauthoriseert, ghelijck denselven geauthoriseert wordt midts desen, omme aen de Minis- ters van Koningen, Republycquen, Princen, Potentaten, Staten, ofte Steden, Vrunden ofte Geallieerden van desen Staet, ende voornamenilyck by dese coniuncture van tyden ende saecken, aen den Minister van den Ko- ninck van Denemarcken voornoemt, d’occasie ende de gelegentheyd sulcx presenterende ofte vereysschende, met behoorlycke circumspectie te geven communicatie van soodanige saecken ende advisen als hy sal oordeelen het interesse van hare respective Heeren ende Meestcrs te concernerth, 15 ofte de gemelte Ministers aenghenaem te sullen zijn, ende sonder ondienst van den Staet soodanige communicatie te konnen lijden ; oock wederomme uyt de meergemelte Ministers t’ontfangen openinge van alle alsulcke saec- ken als deselve aen hem reciproquelijck sullen gelieven te communiceren; doende aen haer Ed. Gr. Mog. rapport van de poincten, die daerinne sou- den mogen influeren ofte resideren, uyt welckers kennisse hy sal oordee- len by deselve eenige vrucht getrocken te konnen werden, achtervolgens ende in conformite van de voorsz. Instructie, op ’t Raedt-PensionarisAmpt slaende.” — Naar luid der Instructie van 2 Aug. 1658 Art. XXV (Zesol. v. Consider. fol. 449), moest DE wırr die mededeeling doen »in de Ver- gaderinge van de Staten, ofte by absentie van deselve, aen de Gecommit- teerde Raeden, in praesentie van de Gedeputeerden van West-Vrieslandt en ’t Noorder-quartier ter Vergaderinge van de Hoogh. Mog. Heeren Sta- ten-Generael zn loco ziinde, om daerop reflexie gemaeckt, ofte Resolutie genomen ts werden ten meesten dienste van den Lande.” — Z. mede Art. XXIV der Instructie van 25 Julij 1663 (Resol. van Consid., fol. 703) eu van 27 Juli) 1668 (fol. 821). n BE ne BWLAGE VIII Bladz. 18. »Vernederende Deputatie naar Kleef.”” — Ir zijne depeche van AT Juny 1788, schrüjft de Fransche Gezant vs ST. PRIEST (Rijks Archief): »Le Grand-Ponsionnaire portant la parole ä Wesel & la töte des autres Deputes. — On observe que cette deputation des Etats ä& un Souve- rain ötranger jusque dans son pays est sans exemple et qu’il ne l’est pas moins qu’un Grand-Pensionnaire de Hollande ait quitt& sa Province pour une commission au dehors.” — Een precedent der verwelkomst van een’ Koning van Pruissen te Wesel ontbrak niet. Vier Afgevaardigden van H. 