title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Hy zond my voort een antwoord met een Vis-kaag wederom, met stellingen, die hy my schreef uitgevonden te hebben, maar wilde die nog om reeden niet bekend maaken, maar dat hy op sijn tijd, als het hem goed dagte, die zoude demonstreeren, goed of geen geld. Sijne stellingen waaren waarelijk goed; maar sijne demonstratien" heb ik niet gesien, zoo dat daar van niets kan oordeelen. "48 Sijne stellingen luiden van woord tot woord als volgd. Stellingen welke den Persoon..... meend te konnen demonstreeren, en daar door te toonen, dat veele en swaare kosten konnen verminderd worden, van die jaarlijks tot behoudinge van de Noord-hollandsche kust, en Hoofden in de Texel-stroom worden besteed. Daar toe zal ik het volgende demonstreeren, op conditien goed, of geen geld. 1. Hoe een van onderen gebrooken Hooft kan hersteld worden, daar men niet heyen kan. 2. Hoe men andere beschadigde Hoofden herstellen moet. 3. Hoe men een Hoofd kan ondersoeken, en regt weten wat daar aan schort. 4. Door weinig ondersoecken te ondervinden, of het mogelijk is in de Texel-stroom Land te winnen, en te konnen behouden, dan of men verliesen moet. 5. Dat men weeten kan met alle winden, op welke plaatsen aan de strand, en welke hoofden het meeste lijden moeten. Te toonen hoe zulks voor te koomen is met de minste kosten. Viskaag: platboomd binnenlands vissersschip. om reeden: met opzet, cf. WNT, 897. zoo dat... kan oordeelen: n.b. het onderwerp (ik) is weggelaten! Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 110 6. Als ook dat men toonen kan, wanneer een nieuwe bouwinge van’ eenige werken, of verbeeteringe van eenige oude in Texel zullen gemaakt worden, wat kragt of 49 uitwerkinge die konnen of moeten hebben eer men die boud. 7. Dat het ook klaar kan aangetoond worden, welk vatbaar en maakzaam van hoofden het beste, noodzaakelijkste, en profitabelste zijn. 8. Als meerde op welke plaatsen men de stroom van het strand zoude kunnen weerstaan, dan of zulks onmogelijk is. 9. Te toonen, de voornaamste werktuigen die tot het bovenstaande uit te voeren, bekwaam zijn. Ik heb deze gelezen hebbende, oordeelde dat zeer dienstig voor den Lande, en wanneer mijn Vriend die tot genoegen konde demonstreeren, dan kon hij daar een goede somme meede winnen. Ik schreef derhalve aan hem, dat hij daar meede voort zoude varen; doch kreeg tot antwoord, dat hij geen vrienden had in de Regering, maar dat hij dit alles mechanisch konde demonstreeren en uitvoeren, goed of geen geld. Ik raakten na dertien dagen liggen in 't Texel, van daar in Zee, en na zeventien dagen zeilen in de Bay van Cadiz. Alwaar ik van mijn oude Patroon zeer minlijk werd onthaald. Ik reisden verscheidene maal heen en weer van Cadiz naar Sivilia, om over "50 mijn aanstaande reis iets vast te stellen. Na veel overwegingen besloot ik na Cartagena, vandaar naar Porto Bello, en verder naar Panama, en zo naar de Filipijnen te gaan, met veel Koopmanschappen. Ik zoude nu een groote part in deze Negotie hebben, alles naar mijn eigen wens bestieren en behandelen, mits beloofde, dat ik op mijn reis niet zoude trouwen. Alle Negotie op Amerika van mijn fatsoen: model. Mechanisch: met behulp van de mechanica. (naar r. 946 Handelingen: “Ik dagte eger, nieuwe vonden zijn nimmer vol maakt in haar geboorte, zij krigen nimmer met haar begin haar volle wasdom, zij rijzen tot trappen op, tot den naasten top van volmaaktheid: zij groeien gelijk de vruchten, door den tijd tot haar diepe rijpheid. Doch de oorsprong van treffelijke werken, is gemeenlijk gering.) Deel: (winst)aandeel. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 111 beide Patroonen, daar ik nu ook deel in had, bestuurde ik op hunne Kantooren. In 't Jaar 1698. was alles klaar, onze goederen ingescheept in het Schip Buen Jesus, dat eerst op Cartagena moest lossen. Ik, na dat op alles order gesteld had, hield met mijn beide Patroonen en hunne vrienden, met nog enige Kooplieden die ook op Amerika handelden, een vrolijk afscheidsmaal, daar we louter ons verheugen. Daags daar aan nam ik mijn afscheid van alle mijne goede bekenden, en kwam na drie dagen aan boord, daar van den Kapitein Don Rodrigues de Paita, en verdere Officieren wel werd onthaald. We raakten na een weinig dagen in Zee en behielden tot Cartagena. Hier vond ik een verwarde staat op ons Komptoir, om dat de Boekhouder of onze directeur aldaar overleden was; daarom had ik veel werk om alles weer in order te brengen, en enige pleidoyer die daar door kwamen te rijzen, voort te zetten. Dat niet minder als in tien maanden werd afgehandeld. Het Komptoir weer met een braaf Man voorzien hebbende, vertrok ik naar Portobello. Daar ook enigen tijd moest blijven, eer dat ik naar Panama konde vertrekken. Doe alles weer tot een goeden staat gebracht hebbende, begon ik mijn Inlandschen handel, als voor deese, meestal tusschen Porto Bello en Panama reisende, alwaar grote winsten deed, want alle Jaaren zond ik merkelijke zaken over, en weer andere koopmanschappen ontvangende, was ik altijd zeer ijverig, tot in het jaar 1702. als wanneer ik tot Panama zijnde, vond daar een schip van de Provincie Mexico dat op de Filipijnen bevraagd was. Ik had een komptoir tot Panama toegesteld, daar ik twee knechten hield, ik nam uit hetzelfde tien duizend stukken van agaten in baargeld, en besloot daar mee naar de Filipijnen te gaan, om daar Chinees en Japans ware te koopen; mijn komptoir zond ik met de twee knechten naar Porto Bello, waar van eerlang tijding kreeg dat wel gearriveerd waren. Don Rodrigues de Paita: niet identificeerbaar. pleidoyer: rechtszaken. stukken van agaten: Een stuk van achten of Reaal van achten (meer bekend als ‘Spaanse maten’) is een Spaans muntstuk ter waarde van 8 Reaal of 8 schelling, cf. WNT I, 622. Handelingen. Naar: ‘nevens andere koopmanschappen’. eerlang: weldra. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Wanneer onzen Kapitein alles klaar had, gaf hijorde, om des anderen dag 's morgens te zeilen, alle man moest aan boord, en kwamen nog eenige vrienden ons aan boord bezoeken, die, na dat in de kajuit wel getracteerd waren, des avonds weer naar Land voeren, met ons alle een hartelijke vaar-wel en behouden reis te wenschen. Den volgenden morgen met den dag was 't anker op, wij raakten onder zeil, onze koers West stellende, dat met goed, en weinig kwaad weer zoo al heen liep, tot wij naar veertig dagen, het Eiland S. Pedro aan deden, dat ruim tien graden boven de Midlijn leidt, hier kregen wij goede verzekering, zowel van water, vee, als vrugten en ook eenige vis. Hier lagen wij elf dagen om ons te ververzenden, en uit te rusten. Wij gingen van St. Pedro met nog weer onder zeil, doch na vier dagen zeilen kregen de wind uit den N.W. de lucht bedroog, en begon heel te regenen, met een zware donderbuy. Onze bovenzeilen werden straks ingenoomen en beslaagd. De Zee ging Heel-hoog, de wind nam hand over hand zo toe, dat wij 't voor de wind moesten af laten loopen, als wanneer de wind tot in 't N. liep, en even hard bulderde. Hoe nu het Beeld van S. Jago voor den dag moest, en wat zaaken onsen Priester daar mee deed, komt hier niet te pas om te ver- in haar geheel: onaangevochten, cf. WNT IV, 821: Eene zaak in haar geheel laten = een zaak voorlopig onbeslist laten. wij raakten onder zeil: wij voeren weg (onder zeil gaan = het schip door de zeilen op te zetten in beweging brengen). straks: aanstonds. beslaagen: aan de rondhouten vastgebonden, cf. WNT I, 2017. S. Jago: St. Jacobus de Meerdere, apostel; Spanjes nationale heilige wiens relieken vereerd worden in de bedevaartsplaats Compostella; tevens patroon van pelgrims; uitgebeeld met pelgrimshoed en -staf. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Haalen, maar S. Jago wilde geen wonder doen, de wind werd hoe langer hoe harder. Nu liepen we eens Zuiden, dan eens Z.Z.W. of wat Westelijker, hebbende altijd een bedrokt uitzicht. Dit weer bleef ons negen dagen bij, daarom konden onze Stuurlieden niet weten waar we waren; de meeste vrees was dat we des nachts bij duister op het een of ander Land konden vervallen. Ik dacht wel veel maal, o god! was ik weer tot Panama. De tiende nacht bedaarden het weer, en zagen met de morgenstond eenige Sterren en Land aan Stuurboord, zes mijlen van ons, daar we naar toe hielden. De lugt begon weer, zodat wij geen hoogte konden nemen, doch bereikten des-achtendags een mooie Haven, waar in een lustige Rivier haar ontlastte, hier vonden wij goede Ankergrond. Elkeen was blij, en ik niet bedroefd. Hier werd goede wacht gehouden, en de geheele nacht een Man in de grote, en een Man in de Fokke-mars op de uitkijk. Elkeen verlangde om het zeerste na den dag. Des morgens als het licht op dagde, toonde hem aan ons een zeer lustige Lands-douwe, zagen veel Vogelen aan land, en ook veel Vis in onze Schip van verschillende soorten. In de raad werd besloten, dat men met de Boot dertien wel-gewapende Mannen aan Land zou zetten, om het Land te ontdekken, of het vast Land, of een Eiland waar, en of het bewoond was of niet &c. Zij zouden brood voor twee dagen meedoen. Ondertussen zouden met de Boot en Sloep, met onze kleine zeugen, aan strand gaan vissen, terwijl vijf-en-twintig welgewapende Mannen de Vissers zouden dekken. Hadden wij het aangedoe: met een daarvoor bestemd instrument de plaats bepalen waar men zich bevindt. Lands-douwe: vlakte of licht glooiende landstreek. Den raad: de scheepsraad, gewoonlijk bestaande uit schipper, opper- en onderstuurman, hoogbootsman en - als het een koopvaarder betrof - de koopman. Deze laatste voerde dikwijls het presidium. Terwijl de schipper verantwoordelijk was voor de navigatie, ging de koopman over de lading. Beiden waren bij Hollandse schepen door de VOC aangesteld. De relatie schipper-koopman kon soms gespannen zijn als gevolg van hun uiteenlopende belangen. Zie G.J. Hoogewerff in zijn inleiding op Journalen van de gedenkwaardige reizen van Willem Isbrantsz. Bontekoe 1618-1625, 's-Gravenhage 1952 (Werken uitgegeven door de Linschoten-vereniging, dl. 54), p. XXXVIII. Zo niet: zodat. Hoed: het grootste roeivaartuig op een koopvaardijschip, in onderscheiding van sloep, jol of schuit. Zie WNT III, 499. Zegen: bepaald soort visnet. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Onze dertien Man aan Land gebracht hebbende, marcheerden zij Landwaart in, naar een Berg die naar gissingen vier of vijf uren gaans van 't strand was, doende zich geheel groen en zeer gierig op. Wy gingen terwijl aan 't Vissen, met Sloep en Boot, altijd wel op onze hoede zijnde, zoo met Schildwagten uit te zetten, als anders. Wy vongen in drie trekken een geheel Scheeps-zood, daar wij alle genoeg aan te eten hadden. Hier zag ik verscheidene vreemde soorten van Vissen, die wij niet kenden, waar onder ook waren Baarsen, Aalen, Snoeken, en Salmen, waar mee al het Scheepsvolk haar zeer vrolijk maakten; en werd besloten den volgenden dag weer te vissen, dat ook met dezelfde uitslag geschiedde. Het vierde glas in de avond-wacht kwam ons uitgesonden Volk weer aan strand, die wij zeer haast aan boord haalden. Welke zeiden, op den Berg geweest te zijn, maar hadden geen Steden, Huisen, nog Menschen gesien; maar dat egter meenden een stompende Tooren gesien te hebben, zoo verre het Oog bereiken konde, doch zonder zekerheid, alzoo van geen verrekijker voorsien waren. Wij maakten ons weer vrolijk met de Vis. Het weer helderde op, en werd in de Raad besloten, dat ik des aankomende morgens, met wel gewapende vier-en-twintig mannen die gezeide toren zoude zo mogelijk was, ontdekken, alle de manschap had in den Oorlog gediend, en zouden in cas van aanval door een oud ervaren Sergeant gecommandeerd worden; mijn was de ontdekking en Commandement daar toe aanvertrouwd. Dog des morgens zeer heldere Zonneschijn zijnde, werd belast onze reis tot des middag te staakken, tot onze Stuurlieden de hoogte genomen hadden; het welk des middags geschiede, en bevonden dat wij waren recht onder de Tropicus Capricorni, dat is drie-en-twintig en een half graad zuiden de Middellijn, op de lengte van honderd vier-en-seventig graden, rekenende den eersten Mei. Schildwachten: er staat: Schildwachten. Scheepszweet: partij vis, groot genoeg voor het hele schip. Het vierde glas in de agtermiddag-wacht: “Het etmaal wordt aan boord verdeeld in zes wachten, van vier uur elk; elke wacht in acht glazen’. Een glas duurt een half uur, zijnde de tijd die een zandloper nodig heeft om uit te lopen. Zie WNT V, 37. ontdekken: verkennen. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes Vierde hoofdstuk Ontdekkers van het Land, uitgezonden; toerusting van den Schrijver. Ontdekken een Stadt. Spreekt Volk. Komt in de Stadt Taloujael. Drinkt Akalou. Het Eiland werd Krinke Kesmes genoemd. Bediening van den Garbon. Allerlei Europese en Aziatische Talen op Krinke Kesmes bekend. De Garbon belast de Schrijver alles aan te tekenen. Na het middagmaal werden alle die tot deze tocht uitgekozen waren, boven geroepen, en elk een Tas als een Handgranadiers-tas op zijk gehangen, waarin zes pond Bischuit, nevens, Kruid en Lood, mee werd ons gelangt elk een Snaphaan, en Scheeps-houwer, met twee vaaden Lont om 't lijf, om daags vuur te hebben tot te rooken. Mijn was werd door een Slaaf mijn provisie naagedragen. Doch op den raad van mijn oude Vriend, voerden ik voor mij zelf ook een kleine lederen weekentas, in drie delen verdeeld, welke ik altijd wanneer ik aan Land ging, om Kusten of Landen te besien, met een platte lederen riem over mijn rechter schouder onder mijn rok droeg. Hierin had hij mij geraadën altijd te dragen in een wel toegebinden blad, een koopmans doosje met agtien tot twintig stukjes Pico op Teriffa: “De Hollanders hebben met hun eersten Meridiaan willen hebben; die rekenen ze te gaan door 't Noordwestelijke deel van het Eiland Teneriffa, gelegen in de Atlantische Zee, ongeveer 25 Duitse mijlen ten Oosten het Eiland Ferro, het is 't grootste, beste en rijkste van de Canarische Eilanden: kiezen hier toe uit den Piek-berg van hetzelfde Eiland, bijzelfs Noord-Westkust gelegen” (Vallemonts Historische Saai etc., In 't Nederduitsch overgebracht en veel vermeerderd door J.D.L.C., dl. I, Leyden 1703, p. 156). Een kopergravure van de piek van de Tenerife vindt men in dl. II van William Dampier's Reistocht rondom de wereld, 's Gravenhage 1704. Handgranadiers-tas: tas bij grenadiers in gebruik om hun handgranaten in op te bergen. gelangt: ter hand gesteld. Snaphaan: geweer dat niet door middel van een lont maar door een haan met vuursteen afgeschoten wordt. vaaden: zes voet. Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes 116 vers, daar in is een Compasje, Brandglas, en Spiegeltje, dit zoude ik leggen in een silwer Beekertje met een deksel; in een ander blaas zoude ik een koosjer doosje hebben, dat men aan beide zijden kan op doen, aan de ene zijde met brandstof gevuld, in de andere zijde een langwerpig vuurslag, drie vuurstenen, een stukje zwavel, om altijd zwavelslag te kunnen maken, nevens vijf of zes zwavelslagsten, wat bindgaaren, met zes of zeven spijkers; in de derde verdeeling van mijn tas moest ik hebben een verrekijker, nevens drie of vier flesjes van blik vol brandewijn. Op mijn wandelstok in plaats van een knoop had ik een knap handbijl, daar achter een hamer aan was. Verstaat dat ik met deze montuur niet aan Land ging daar Steden of Dorpjes waren; want dan liet ik mijn Westas te Scheep, doch mijn handbijl was altijd mijn wandelstok. We gingen naar 't schaffen aan Land, van alles wat dienen kon zeer wel voorzien, vijf-en-twintig man sterk, nevens drie Slaaven die nog enige noodzaakelijkheid droegen. We marcheerden ook W. aan tot op den gezegden Berg, die geheel met Boomen beset was van veelsoortig soort, we gingen den Berg over, al naar het W. omstreeks twee uur, tot dat hij naar het W. daalden. We om door 't vuur niet verraad of verspion te worden, keerde een half uur weer Boswaard in, waar we een goed vuur maakten, daar rondom gingen zitten, en goede Schildwachten uitzetten. Onze Slaaf droeg een bijl mee, die ons zoo wel als mijn handbijl en houwers te pas kwam. Nu deed het ingewand van mijn kleine Weitas al dienst, want hier kon ik terstond sauna stok maken, dat ons wel kwam, op mijn compasje waren wij door 't Bos geraakt, van mijn verrekijker hadden wij goede verwachting en. Hier rustten wij dezen nacht op goede bedden van takken, bij een goed vuur, wij vernamen geen onraad, wij waren nu ses uur. Dit zoude ik leggen: dit moest ik leggen. Op doen: open maken. Tondel: tondel. Knap: stevig. Montuuren: uitrusting. Schaffen: eten. Veelderley: er staat: veerderley. Uuren: er staat! Uren. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes 117 gaandjes van onze Scheepen. In den morgenstond gaf ik order, dat niemand zou schieten buiten mijn last, om niet ontdekt te worden. Den volgende toren die daags tevoren was gezien, verzonken wij niet. Wij trokken den Berg nederwaarts, daar een schoon Bosch stond, na drie uren gaans kwamen wij ten einde en door hetzelfde, aan een grote Vlakte met goed gras bewassen, met Rivieren doorstroomd; dit dal had rondom hooge Bergen, alle met Bosschen beset, dat een zeer vermaaklijk gezicht was. Wij zetten ons op de rivierkant om te rusten, en te eten. Hier een uur vertoefd having, beslootten wij naar en op den hoogsten berg te trekken, die N.W. van ons lag. Wij kwamen aan den voet van den Berg weer in een Bosch, naar vier uren gegaan te hebben. Het was nu ruim middag, wij hadden nu al zeven uuren gemarcheerd, en eenige begonnen moede te worden, wij beslootten die dag daar te blijven, en des avonds, een half uur N.W. aan, in 't Bosch, den berg op te marcheren, en daar onze Legerplaats te maken, om den aankomende nacht daar te rusten. Wij zaagden Boschwaard in enkele Verkens, Herten, Bokken, en enkele dieren die wij niet erkenden, als ook verscheidene grote Slangen. Wij lieten die alle gaan, om dat wij niet wilden schieten, waar door wij ligt onszelf ontdekken konden, of de Inwooners vervaart of toornig zouden hebben kunnen maken. Wij zagen ook verscheidene Vogels van veelsoort, en onder andere twee grote als Reigers, die hoog in de lucht vlogen, dat wel een half uur duurde, en ons groot vermaak toebracht. 'n uur later marcheerden wij een half uur Boschwaard in den Berg op, daar wij bij dag op de kant van een rivier ons Legerplaats uitgekozen hadden, wij maakten voort vuur, en hieuwen takken tot onze bedden. Hier waren wij nu dertien en een half uur van ons Schip, wij resolveerden om nog eenmaal zo ver Landwaart in te marcheren, en dan niet vinden, weer naar Boord te keren. Ik zette drie schildwachten uit, en liet nog ongeveer een half uur gaan om ons leger-plaats te reconosceren, dog deze brachten niet nieuw, als dat zij veel Wild hadden gezien, zoo bekend als onbekend. Na het schaven een pijp gerookt te hebben, stelden ik order op de schildwachten, die alle half uuren zouden afgelost worden, daar mee wij in de bewassen, begroeid ontdekken, verraden, reconosceren: terrein verkennen, patrouilleren. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 118 ons te rust leiden, en sliepen gerust tot aan den daageraad, naa 't gebed gedaan was, kreeg elk een klein soopje, van dat onse Slaaven meede droegen. Wy marcheerden den berg op in anderhalf uir. Wy trokken door dit Bosch al N.W. aan, een uur lang, als wanneer wy op desselfs hoogste waaren, hier hielden wy halte, en keeken sneedig uit, zaagen regt W. van ons een zeer witte klip, ik mijn verrekijker krijgende, zag zoo my dagt een stuk van een stompe witte Tooren', op of agter de klip, mijn verrekijker ging rond, elk was nieusgierig, dog wy konden niet daar van besluiten, 62 om dat de distantie te verre was. Wy rookten eens, en beslooten in het naaste Bosch onse nagtrust te houden, wy trokken den berg af, de valeye door, tot in het bosch, daar wy vijfuuren over doende waaren. Nu in 'tbosch weesende, konden wy de witte klip of heuvel niet zien. Na zo sterke marsen begonnen enige over haar voeten te klaagen. Wierde geresolveerd, deze dag en de aankomende nacht hier te rusten. Hier rustend bij een kleine rivier die uit het Westen kwam, besloten wij dat een van onze slaaven, de aankomende morgen goed tijd de Rivier zoude langs gaan zo hij konde, tot aan desselfs oorspronk, en zo hem die tot buiten het Bosch bracht, en hij de witte klip konde begaan, dat hij daar zoude opklimmen, wel geduurig toekijkend aan alle kanten of hij ook menschen zag, indien hij menschen zag, zou hij voort boschwaard in vluchten, en de rivier langs weer bij ons komen; deze slaaf heette Pedro Rasso, hij was een goede vlijtige en getrouwe slaaf. Ik gaf hem wat Tabak, een pijp, en een stuk brandende lont, met wat Bischuit, belovende hem nog een soepje op morgen. Hij zei dat niet moed was, dat wel voort wilde gaan, maar verzocht een houwer "63" mee te nemen, dat hem toegestaan werd. Ik gaf hem een soepje, daar mee teeg te gang. Onze drie slaaven droegen elk een korf met Arrak, en Tabak, een met wat Oli, Brood en Zout, de derde had Kruid en Loot. soepje: een teug sterke drank. sneedig: scherp. goed tijd: vroeg(tijdig); ook in de vorm goed(s)tijds, cf. WNT V, 376. teeg te gang: ging op weg. Arrak: portugees araca, rijstbrandewijn, in Oost-Indië gestookt uit rijst, rietsuiker en kokosnotensap. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Ik had in mijn tent ook altijd een doosje met zeeduiven, en daar in vishaken. Wij om tijdverdrijf te maken Lijnen of Snoeren van bindgaarden, daar hoeken aan doende met wat spek, vingen een braaf zoete, maar konden die niet koken, maar braaden die aan houten speten, en draaiden enige voor 't vuur aan bindgaarne, tot zij gaar waren, wij aten die met goede smaak. De nacht sliepen wij gerust, en de morgen vingen wij weer een zoete, sommige van ons visten, andere maakten die schoon, voorts werden die gebraad, en straks op gegeten. Mijn horloge stond nu op tien uren, wanneer onze Pedro als verbaasd tot ons kwam lopen, roepende van verre al, een stad! een stad! een stad! Wij allen op in een ronde kring, waren nieuwsgierig hem te horen, maar hij hijgde door zijn herenboek loopen zodanig, dat niet konde' spreken, ik deed hem aanstonds neerzitten, en een soepje geven, als wanneer hij wat bedaard was, en begon dus te spreken. Ik ging gisteren deze rivier langs, die bracht mij aan de witte klip, daar zij haar oorsprong uit neemt; ik klom de klip op, en zag een stad zooals ik nooit had gezien, het was al vreeselijk donker, ik ging in 't gras neer zitten om een weinig te rusten, als wanneer het nog donkerder werd, (want de Maan was nog niet op) doende zag ik vele lichten, ook vele die haar bewogen, als of er mensen met licht over straat gingen, ik dit gezien hebbende, vertrok weer in 't bos, daar ik mij onder een grooten boom te slapen leidde; de Maan ging op, ik weer op de klip, maar kon dan niet zien, ik weer boswaard in, en verlangde zeer naar de morgen, als wanneer ik met de daaglicht weer op de Klip klom, hier bleef ik zitten tot de Zon op ging, doende kon ik de stad zeer wel zien, daar zijn verscheidene torens, alle boven stomp of plat, vele grote en kleine huizen, ook boven plat, deze zijn alle van steen gebouwd. Aan de Oostzijde van de stad zag ik een brede weg, daar over passeerden vele mensen met beesten. Ik weer van de klip, at mijn brood, wagte nog een uur, keek nog eens van de klip, als ik een man mij zag naderen, deze ik vertrok, en ben nu hier. speeten: meerv. van (braad)spit. als wanneer: waarop, waarna. Zie voor deze konjunktie (Damsteegt) of zinsverbindende woordkombinatie (Van den Berg) de art. van B. van den Berg, als wanneer ..., in NTg. 60 (1967) p. 30-32, en B.C. Damsteegt, Betekenis en functie van als wanneer, in NTg. 61 (1968), p. 109-115. dies: daarom. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes "64 65 120 gekoomen. Wy beslooten naar lang raad gepleegd te hebben, naa de witte Klip toe te gaan, en te zien hoe men 't maaken Zouw; Zoo gezeid, zoo gedaan, wy verzaagen onse Roers, en Pedro vooraan, trokken voort, nu was 't elf uuren, ten twee uuren waaren wy uit het Bosch, en te half drie op de Klip, nu waaren wy vier-en-twintig en een half uur van ons Schip op mijn horologie gegaan, en drie en een halve dag van 't Schip geweest. Wy op de Klip koomende, vonden deselve met gras bewossen, gingen zitten en rookten eens, en verwonderden ons alle over de goede gezigten daar om heen, wy waaren nu nog een half uur van de Stadt, en konden van hier de Stadt vlak zien, dog door mijn verrekijker nog beeter, met groot vermaak. Wy zaagen (als Pedro gezegt had) Toorens, groote en kleine gebouwen, alle booven plat, en van steen geboud. Hier zittende, hielden wy raad wat te doen, of naa de Stadt te gaan, of weer naa 't Schip te keeren, en onze ontdekking aan boord bekend te maaken. Maar terwijl wij naar de stad ziende, met elkaar spraken, zag een van ons, die met een schreeuw riep: "Overal overal!" terstond waren we allemaal op, en waarom terstond vijf geleiders, elk van vijf man gemaakt, want elk wist zijn "plaats, waar hij wezen moest; hier stonden achttien of twintig mensen bij ons, zonder geweer. Zij ons zo haastig, als verbaasd ziende op rijzen, begonnen te lachen, en wij, om dat zij geen geweer hadden, bedaarden haast. Onder mijn volk was een Arabier, die ook volmaakt Turks, en ook Perzisch sprak, ik sprak Hollands, Spaans, en Indiaans. Ik belastte onzen Arabier, Zelma genaamd, dat hij haar zoude aanspreken, en haar vragen, in wat Land wij waren, hoe de stad genaamd was die voor ons lag. Hij vroeg dat in Arabisch, Perzisch, en Turks, maar niemand antwoordde. Deze inwoners bezaaiden ons met grote opmerkingen, niet verzaaiden: verzagen ons van (van ww. verzen). bewossen: bewassen, begroeid. vlak: van dichtbij. overal!: als scheepsterm: uitroep waarmee de gehele bemanning aan dek wordt geroepen, cf. WNT XI, 1612. op: overeind. verbaasd: verschrikt. haast: weldra. opmerkingen: aandacht. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 123 Onverwachte aankomst van enige Zuidlanders. afb. 7 Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 124 Ik verzuiste, en zei tegen een Spanjaard die achter mij stond, in 't Spaans, ag! Konden ons deze mensen verstaan, ze schijnen eerlijke luiden te zijn. Daar omhelsde ik deze man; hij vroeg mij in goed Spaans, van waar wij gekomen waren? Van wat Volk? En wat wij hier in deze Landen zochten. Ik sprong op van vreugde! En antwoordde, wij komen uit Europa, afgesonden van de Republiek of Regeering van Genua, om vreemde Landen te ontdekken, met deze inwoners in vrede en liefde te handelen, en voor ons medegebrachte Europese waaren te ruilen, of voor geld te koopen van de lands Koopmanschappen, die wij noodig oordeelden. Ik deed niet zeggen dat wij Spanjaarden waren, want deze Landaard is in vele plaatsen niet al te wel gesien. De Zuidlander zei, dat aanstonds kennis van onze komst aan de Regeering zou worden gedaan, welke dan op alles order zouden stellen. Zij vertrokken, wij bleven. Na twee uur kwam de Man weer met een waagen, daarop voor ons eten en drinken was, dat afgelaad werd. Onder het aflaaden zei de Man, gij lid hebt keur, of gij tezamen weer naar uw Schip wilt keeren, of met ons naar de Stadt gaan, beide staat u vrij, en u lidelen zal geen leed geschieden. Ik verzuip een weinig tijd van beraad, dat toegestaan werd. Het Volk in een ronde kring om mij stellende, namen raad, en werd besloten, dat ik met nog zes man in de Stadt zou gaan. Ik zoude bij mij nemen onze Quartiermeester, die lange met de Engelsen, en ook met de Fransen gevaar had, sprak daarom goed Engels en Frans, ons Arabier sprak Arabisch, Turks en Perzisch, onze Ondermeester sprak Latijn en Italiaans, een Matroos die lang in Indien geweest had, kon goed Maleis, tot deze nam ik nog twee brave Soldaten bij mij, ons ander Volk zoude weer naar 't Schip keeren. Dit besluit bekend gemaakt hebbende, werd goed gekeurd. De Zuidlander zei, men zal u lieden Leids-mannen meede geven, deze zullen u door een korter en beter weg, als die is waar langs gy hier gekomen zijt, brengen, zullen u onderhoud en herberg doen hebben, u Schip zal gevisiteert worden, en gy, nog zy, hebben niet te vreesen, gy alle zult met vriendschap ontslagen en bejegend worden, Zoo gy Schipbreukelingen zijt dan moet gy alle hier blijven, en onder ons wonen, Zoo niet, zult gy weer vertrekken, zondat u leed of onrecht zal aangedaan worden. Nu was 't op mijn horologie vijf uren avermiddag. Wy gingen zitten eten, men schetste ons in houten bakken gesoete en gebraakde Vlees en Vis, ook gekookte Rijst, nevens schoon water om te drinken. Na de Maaltijd stonden wij rond, en kregen elk ongeveer een mutsje Arrak. Terstond werd alles opgenomen, en kwamen drie mannen, hebbende elk een lange witte stok in de hand, deze stelden onze achttien mannen in zes geledingen, de slaven liepen daarbij, zij begonnen terstond voort te trekken, wij hadden geen tijd haar meer te zeggen, als, onthoold die mensen wel. Achter haar reed een man, hebbende elk een kistje op de zijde, aan een brede riem hangen. Wij vermoedden dat het schrijvers waren. Wij werden ook voort naar de stad gebracht, waar wij veel toekijkers vonden, elk was nieuwsgierig ons te zien, doch werd haast ruim baan gemaakt, wij werden in een braaf huis gebracht, daar wij tot onze grote verwondering een tafel met stoelen omzet vonden op de Europese wijze: in de kamer stond een ledikant, met bed, deken, en behangsel wel voorsien, aan de muur een spiegel, en nog vier schilderijen. Onze leidsman heeten ons welkom, en zei wij zouden goedsmoet zijn, ons zou geen kwaad verwachten, hij zou gaan order stellen op ons onderhoud, en wat verder te doen stond. Na verloop van ontrent twee uren, kwam hij weerom met drie slaven, die aan mijn volk elk uitdeelden een dikke deken, met een houten blokje tot een hoofdkussen, (op zijn Japans) dit was elk zijn kooy, ik kreeg last op het ledikant te rusten. Pens, inkt, en papier, werd op de tafel gelegd, en ons gezegd, dat als wij iets begeerden, wij dat moesten op schrijven, dat aan een slaaf geven, die dat zou brengen daar 't wezen moest, en onze leidsman zou ons de volgende morgen komen zien. Wij gingen zitten roken, hebbende verscheiden discoursen onder het braaf: flink, groot. heeten: heette. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes 124 malkander; wij eisten water om te drinken, doch zy brachten ons kookend water, met eenige wortelen, dit werd getrokken als thee, welke drank ons bij uitneneming verfristte. Wij hadden nu drie nachten onder de blote hemel geslapen, deze verlangden elk naar zijn rust, wij deden een gebedje, en begaven ons te kooy. Wij sliepen alle zeer gerust, tot wij de morgen met de dag door een slaaf opgewekt werden, die ons weerom die warme drank voorzette, en daarop elk wat arrak gaf. Ik verlangde ons Leids-man te zien, om uit hem te verstaan, de gemeenschap van dit land; ik wenste ook wel te weten, de natuur, zeden, en handel der inwoners &c. Een uur na de zon opkomst kwam ons Leids-man tot ons, vraagende of wij wel geslapen hadden? wij antwoordden ja. Hij vroeg verder of wij al aloe gehad hadden? wij zeiden ons was warm wortelwater met arrak gegeven. Dat is goed zeide hij, zulke wortels noemt men hier aloe. Vooruit vroeg ik, of het mij geoorloofd was, hem te vragen naar de gemeenschap des lands, deze stad, zijn naam, naar enkele zeden en handel der inwoners &c. Ja, maar zeide de man, vraag alles wat u belieft, ik zal u antwoorden wat ik weet. Mijn heer zeide ik, ik wenste dan te weten, of dit vast land, of een eiland is, en welke naam het draagt, hoe deze stad heet, Taloujal. Mijn naam is Kascha. Dit land dat wij bewoonen is een groot eiland, wij noemen het in onze taal KRINKE KESMES. De stad waar wij in zijn heet Taloujal. Mijn naam is Kascha. Mijn bediening is Garbon. Het woord Garbon is Opzender te zeggen, mijn doen is, dat ik alle straten, steegjes, weegen, bruggen, fonteinen, rivieren, etc. van deze stad, en een half uur daar buiten moet bezichtigden, al wat daar aan schort ter ontdekkingen: ook zodanig, wanneer hier Vreemdelingen komen, die te doen oppassen, daarvan kennis aan de hoog Overheid geven, en haar bevelen na komen. Eischen: verzocht. Krinke Kesmes: KESMES is een anagram van SMEEKS, zoals reeds Staverman (Robinson Crusoe in Nederland, Groningen 1907, p. 52) vaststelde. KRINKE wekt de indruk een omzetting te zijn van Smeeks' voornaam Hendrik met verandering van de eerste letter, cf. Hoogewerff, Een nederlands bron, p. 366. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes Ik zag, verwonderd te zijn, dat ik hier een kamer zag, welke op de Europese manier gemeubileerd was, want ik had geslapen in een welbehangen Leunenkant, op een Europisch Bedde met zijn toebehoren, ik zag Tafel, Stoelen, Spiegel en Schilderijen. Hoe! zei den Garbon, je zult je nog meer verwonderen, wanneer je hoort dat hier alle Europese en Aziatische Talen gesproken en geleerd worden, men zal je Boeken laten zien in het Portugees, Spaans, Frans, Italiaans, Hoog- en Nederduits, Engels, etc. Boeken in 't Persiaans, Maleis, Chinees, Japans, etc. En nog is verbood bij straf van de dood, dat geen van onze Natie mag buiten 's lands reizen. We zenden geen mensen met Persische klederen uit, om te weten wat in Europa of Azië te doen is. We hebben alle volmaakte kennis van haar Godsdienst en Zeden, daar zy zooo op stoffen. De Wetten van Moses, de geboorte van Christus, de Hegira van Mohammed, zijn van ons alle bekend. Ik stond als verbaasd! en zei hoe is het mogelijk, indien geen een van u Natie mag buiten 't land reisen, dat gylieden kennis van zoo veele zaaken, in zoo verre geleegene Landen kond hebben. Ik zal 't u zeggen zei den Garbon, maar gy, zegt my u naam en doen eerst. Ik heete zeide ik, Juan de Posos, mijn Vader was uit het Dorp Martos in de Sierre de Ronda, in de Provintie van Andalusia, dog ik ben in Holland gebooren en opgevoed, ik heb mijn eigen Koopmanschap. Zoo spreekt gy dan ook Hollands vraagden hy. O jaa! was 't antwoord, dat is mijn Moeder-taal. Dan zal ik u by een Man brengen die met u Hollands, gelijk ik met u Spaans spreeken zal. Doen vraagden hy wat mijn doen was? Ik ben een Koopman die mijn eigen Negotie doe, ik betaale mijn vragt en kost aan den Kapitein van 't Schip, zeide ik voor de tweedemaal. Daar op hy zey, my dunkt * 73 Wy zenden geen menschen met Persiaansche kleederen uit: Zinspeling op de “Turkse Spion’ van Marana met vervolgdelen, cf. onze Inleiding, p. 39. Ook de Sevarambenkoning Sevarias zendt ‘onder de naam en kleding van Persiaanen’ onderdanen naar Azi& en Europa die “gestadig alles verneemen, 't geen 'er onder de doorluchtigste Natien van die twee deelen des Wereldts omgaat.’ (Historie der Sevarambes, Amsterdam 1683, p. 80). daar sy zoo op stoffen: waar zij zo hoog van opgeven; stoffen = pochen. Hegeira: ook Hidjra geschreven; de ‘uitwijking’ van de profeet Mohammed uit Mekka naar Medina, waarschijnlijk op 20 september 622, dat is de achtste van de mohammedaanse maand Rabi al-awwal; begin van de islamitische jaartelling. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Dat gy eerlijk en nieusgierig zijt, ik zal u voldoen zoo veel ik kan. Daar staat pen, inkt, en papier, schrijf alles wat gy hoort en ziet in 't kort op, zelf onze discoursen, die gy kond, weer te Scheep zijnde, in order brengen. De meeste reisbeschrijvingen worden uit korte opstellen gemaakt, ook veel uit de memorie, maar daarom zijn ze de beste niet. Vijfde Hoofdstuk De schrijver tekent alles aan: Grote var 't Hoofd-Eiland. Hoe de Zuidlanders aan de Taalen gekomen zijn. Twist der Geestelijken. Nieuw Geloven door Sarabassa opgesteld, en door Cham Hazi bevestigd. Esopus Rave. Twee algemene Kloosters of Eilanden. Beschrijving van 't Eiland Nemnan, en Wonderen. Van de Ziel in 't gevoelen. Of 't Zuur in 't Lichaam komt. Spreuken van hunne Godsdienst, en de Opvoeding. Om mijn vergunning te gebruiken, nam ik pen en inkt, en begon aanstonds te schrijven wat tot nu toe al gepasseerd was, en vraagde hem, hoe wij ons discours zouden beginnen? Hij antwoordde, onze Godsdienst en onze Wijsheid bestaan allemaal in Spreuken, die wij uit Europische en Asiatische boeken hebben uitgetrokken; van deze zal ik u eenige ter hand stellen, en dan een Landbeschrijving van dit ons Land met zijne kleineren Eilanden &c. Maar voor af zal ik uwe nieusgierigheid voldoen, van u te zeggen, hoe die zaaken aan ons in dit Land zijn overgebracht, en hoe wij aan onzen Godsdienst gekomen zijn. Dit Eiland Krinke Kesmes met zijne onderhoorige Eilanden, zijn zeer machtig, want Krinke Kesmes is alleen 400. uren gaans in zijne omtrek, want het is omtrent vierkant, en elke zijde hondert uren gaans lang. Dit is alzoo lang bewoond geweest als Sina, want wij ree- Krinke Kesmes is ongeveer vierkant: imaginaire staten vertonen dikwijks een volstrekt regelmatige, geometrische constructie, waarbij overigens dient opgemerkt dat ook de tuinarchitektuur in de Lodewijk XIV-stijl dezelfde voorkeur voor symmetrie en wiskundige orde aan de dag legt. Sina: China. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes 127 genen onze Koningen van twintig-duizend jaren volgens onze Chroniken. Wij gelooven niet als de Europese, dat de Wereld voor vijf duizend jaren zou worden geschaapen zijn, waarover zij twisten. Deze Natie aanbad in vroeger tijden de Zon, Balon, en haar Koning, zonder meer andere Goden te kennen. Tot dat na onze reekeningen van de geboorte van Christus duizend en dertig, als wanneer hier een Perzisch Schip kwam te stranden, welke Schip van Bender Abassi of Cambron bevragt was naar Mecca, met veel kostbaarheid, onder andere waren daar op vele Boeken van verschillende Talen en Faculteiten, gelijk als Perzisch, Maleis, Turks, Latijns, Italiaans, en vele andere. Ook vond men daar onder Hebreeuwse Bijbels, Griekse Testamenten, en Arabische Korans. En gelijk zich vele Menschen jaarlijks naar Mecca begeven, den eenen uit Godvruchtigheid, den anderen om Gewin. Zoo bevonden zij in dit Schip meer dan drie honderd Menschen, zoo Perzen, Indianen, Turken, Arabieren, daaronder ook vele Christen Slaven, zoo Grieken, Italiaanen, Hollanders, etc. Het volk, met de geheele Scheepslading werd geborgen, en was alles vervallen aan ons Koninklijk doen regeren, Chamhazi genaamd. Dit was het eerste Schip dat in dit Land ooit gezien was in enige eeuwen. Het volk en goederen werd tot de Koning in onze Hoofdstad Kesmes gebracht. De Koning deed hen bij malkander bewaaren, en goed levensonderhoud verschaffen. Hij deed zijn Wijzen uit alle Provincies samen roepen, om met haar te overleggen, wat men met haar zou doen. Daar werd besloten, dat alle die een eene taal verstonden bij elkaar zouden blijven; doch de Koning met zijn Wijzen konden niet eene verstaan, dies kreeg men de Boeken, en liet Man voor Man daar in lezen, hieronder waren vele gauwe Arabieren, die waarover zij twisten: zie voor deze discussie hierna, p. 235 met bijgevoegde aantekening. Balone: Handex. verbetert: ‘Baloka’. Bender Abassi: de stad Bender Abbas aan de noordelijke ingang van de Perzische golf tegenover het eiland Ormoes. Cambron: Kan moeilijk een andere naam zijn voor Bender Abassi; bedoeld is waarschijnlijk de stad Cam Burun aan de Zwarte Zee. dit merkten, dies zogten zij daar eenige Arabische Boeken, en Alcorans’ uit, klopten op haar Borst, en wijsende naar de Hemel, als wilde te kennen geven, dat dit haar Wet-boek was, men leidde al de Arabische boeken bij de Arabieren, zoo ook de Maleijers, Perzen &c. Doen moest Man voor Man weer lezen, en ook schrijven, die dat wel konden, wierden een Rok met een rode Mouwe aangetrokken, en een rode Muts op haar hoofd gezet, al de geneven welke niet Lezen, en Schrijven konden, kregen een Rok met een blauwe Mouwe, en een blauwe Muts op. Voorts besloot de Koning, en zijn Wijze Raad, dat men de Arabieren zoude ter hand stellen twaalf gaave Jongelingen, die onze Land-taal wel Lezen en Schrijven konden, deze zouden in een besloten Huis de Arabische taal leren verstaan, Spreeken, Lezen, en Schrijven, deze gaave Arabieren met hun Arabische Boeken wierden gesonden naar de Stad Araso, alwaar hun twaalf Jongelingen aan bevonden wierden. Zoo zouden de Perzen ses Jongelingen de Perzische taal in de Stad Tenbar onderwijzen; de Turken moesten hetzelfde doen in de Stad Sannasa. Vier Joodse Rabbijnen kregen last in de Stad Jitdu ses Jongelingen de Hebreeuwse taal te leren. De Indiaanen kregen ook ses Jongelingen om het Maleis te verstaan, in de Stad Raima. Onder de Slaven waren vijf geleerde Grieken, vier gaave Italiaanen, en drie snelle Hollanders; deze kregen ook elk ses Jongelingen, de Grieken moesten naar de Stad Palotata, de Italiaanen naar de Stad Valdapa, en de Hollanders naar de Stad Aminasta. Maar wat geschiedde? Na twee jaar, wanneer de Koning zijn grote Raad weer vergaderde, beval hij dat men de Jongelingen ondervraagde, en zag hoe verre zij in de Taalen gevorderd waren. De Arabieren, Perzen, en Turken kwamen eerst voor de dag, en werd bevonden, dat elk zijn taal verstond, wel sprak, leest en schrijft kon: want zij hadden de Koran in onze taal overgezet; maar de Perzische, Turkse, en Arabische studenten raakten voort in het dispuut over hun geloof; zij hadden met de taal ook het Mohammedanse geloof aangenomen. Zoo hadden ook de Joden en Christenen gedaan. De Koning deed al de overgezette aan bevonden: ter onderrichting toevertrouwd. Voort: aanstonds. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes "77" "78" 129 Boeken bezoeken, en nauwgezet doorspreken. Dat haar het beste van alles behaagde, was het Nieuwe Testament der Christenen; maar dat geheel in zijn Land in te voeren, wierde afgekeurd, zowel om geen te grote opschudding te maken, als om dat de Grieken, Italiaanen, en Hollanders het ook niet eens konden worden. De Koning dan raad houdende wat men doen zou, stond de oude Philosoof Sarabasa op, die in dit Land weinig minder als Confucius in Sina agting had. Welke zeide met believen van de Koning, ik heb daar in dat Christen-Boek twee Goddelijke Spreekwoorden gevonden; de ene zeid, Hefte God lief boven alles, en uw naasten als uzelf, de andere luidt aldus, geeft God dat God is, en de Keizer dat des Keizers is. Hier in is alles begrepen, wat tot geluk van een Koning, het Volk, en een Land strekken kan. Dit zou men in bedenking nemen. En werd besloten, dat men een grote algemene Kerk zou bouwen, en daar in zoveel Preikstoelen stellen, als er nieuwe Secten waren, hier zou gepraekt en gediscuteerd worden, welk geloof het beste was voor de Koning en deze Natie. 