title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: Kennis schipbreuk geleden hebben, en die zij in het vervolg hebben te mijden, als ook de eigenlijke zitplaats van hun ongemak, nevens de wijze van werking der middelen, die daar tegen gebruikt worden, veel beter en nader, zelfs door middel van de koperen plaat, te leren kennen. Men zou mij kunnen te gemoed voeren, dat ik, tot bevestiging en vervanging van mijn ondervindingen en gedachten, zo weinig beroemde waarborgen te berde gebracht, en de vrijheid genomen heb, bij veele aanhalingen enkel des schrijvers naam te melden, zonder de plakken nauwkeurig op te geven. Doch ik moet alleen bekennen, dat ik er nooit eene verdienste in gevoeld heb, een geheel leger van schrijvers tot getuigen te oproepen. Een talrijke boekerij, en de vaardigheid bezittende, om de bladwijzers door te bladeren, en een paar honderd verhandelingen door te lezen, kan dit juist zo veel hoofdbrekens niet kosten. Om dezelfde reden en om tijd te sparen, heb ik mij gewend, om alleenlijk den inhalt der ondervindingen en waarnemingen van anderen, die mij, onder het lezen, als merkwaardig of leerzaam voorkwamen, nevens de namen der schrijvers, kortlijk aan te tekenen. De zelfde weer op te zoeken, zou mij te veel nutteloos moeite veroorzaken. De plakken, wel. Ken ik uit de werken van Hippocrates aangehaald heb, dienden elken Geneesheer buiten diezelfde zo bekend te zijn, dat het overbodig zou zijn, het hoofdstuk en de bladzijden nauwkeurig aan te tonen. Hier en daar haal ik gevallen van ziekten aan. Een grooter getal van dezelfde zou op die wijze de aandacht der lezers afleiden. Ik heb om die reden de meesten verlaten, en er mij in het werk bij gelegenheid op beroepen. EERSTE HOOFD VAN DE VERVLOKKENDE STEEN IN DE INGEWANDEN VAN DEN BUIK OF DE INFEKTIE IN HET GEMEEN, EN VAN DE VERVLOKKENDE OF INFERIErende STOFFEN IN HET BIJZONDER. BEREITETE “ Do de verstoffping van de ingewanden des buiks, of de Infarctus, versta ik den tegengestelde natuurlijke toestand der bloed-aderen, inzonderheid der poort-ader, gelijk ook, der, vaten van de lijfmoe- der, wanneer dezelven hier, en daar door een traag omlopend, eindelijk stollend, kwalijk vermengd, op aan gezondheid van zijn vloeibaarheid beroofd, dik, taai, polipagtig en verhard bloed vervuld, opgepropt en uitgezet worden; of, wanneer het verdikt serum (weefvogt) in dezelven, in de klieren, in het cellenweefsel en in de eerste wegen zich verzamelt, aldaar verrot, verdroogt en op verschillende wijzen verfault. En men schrijft het aan de volgende oorzaken toe, dat de Infarctus haar zetel meestal in de poortader, die vervolgens in de vaten der milt, lever, maag en van het darmkleef e, z. v. nemen: wijl namelijk de bloed-aderen in het algemeen flap-pend en minder werkzaam zijn in de beweging en vermenging van het bloed; wijl de poortader in het bijzonder de ondersteuning der klapvliezen en nabije liggende spieren ontbreekt; wijl zij van de werking van het hart ver afgelegen zijn, en minder kracht hebben dan de slagaderen, en niettemin het werk van deze laatsten ten dele moeten vervullen; wijl zij het eerst aan al de wanordes, die in de eerste wegen komen, bloot gevoeld zijn; maar voornaamlijk, wijl dezelven vetter en uit . dien hoofde traagere, en misschien dikker bloed bezwaarlijk voortstroomt, en dikwijls recht om hoog moet klimmen, dien vervolgens tot het stremmen en stollen meer genegen is, dan het overige bloed. Deze geneigdheid voor stilstaan, en aanvanglijk in de uiterste takken der aderen te stremmen, blijkt reeds in deszelfs natuurlijken gezondem staat, doordien het op den grooten omweg paar de poortader aan ontelbare afscheidingen en ontlastingen bloot gevoeld is. Hierdoor verliest het veel van zijn dunne, vloeibare, geestige, vlakte en werkzame bestanddeelen. De eerste soort van Infarctus bevat die welken, waar aan de bloedkoek of de vaste, aardachtige, zware, olieachtige, brandbare, meer samenhengende, zwarte bestanddeelen des bloeds het grootste deel hebben. Deze eerste bijzondere soort van dezelfde is een verdikt, geronnen of gestold, schoon nog mal bloed zonder geur. De tweede is een onoplosbaar, vast samenhangend, vezelachtig, vleesachtig bloed, hetwelk in de gedaante van rode of zwarte, lengte- en rondpolijpen, of kleine en grote wanvormige vleesgewassen, afziet. De derde vertoont zich als een niet samenhangend, en verdroogd bloed, in de gedaante van zwartbruin kooslijmzeer, of van een zwarte stof, die aanvankelijk op den grond zakt, als men er veel water op heeft gegoten. De vierde vertoont zich eveneens meer vet, kleverig, vette, deels taaim, pekachtige, zwarte donkere bruine, droogvlak of helft van het bloed, veelal in het geelgroene of blauwachtige vallende, welke dan uitziet als vlierzap, dan als groene zeep, dan als teer, en dan weer als dik geworden wagensmeer. De vijfde vertoont dergelijke ronde, deels week, deels strengste zelfstandigheden, naar schapen of geitenkeutels gelijkende. De tweede soort van Infarctus bestaat grootendeels uit het bloedwater, of het weivocht met de lymfe vermengd, hetwelk ik de vrijheid neem, als dan met den naam Pituite te bestempelen, wanneer deszelfs nu tot verder gebruik onnutte delen, die men als den hevige van het bloedwater kan beschouwen, na gebrekkige afscheiding en uitwerping, zich opgehoopt hebben, en wanneer in het algemeen de week, vloeibare, zeepachtige en voedende natuur van het weivocht zeer verwanen, of wanneer het meer of minder verdikt, smeelig, taaim, onzuiver, scherp, en, buiten den omloop gebracht, nog meer bedorven is. De eerfte bijzondere foort daar vanis een klomp even als gelei drillende, en naar eijerwit of vogel- liim, of naar kastenmakersliim, die in water ge- weckt is, gelijkende, ‚en. welke meer of minder doorfchijnende en wit, taai, flibberig ,. glibberig als mede veerkragtig, voordrollende is, veeltijds geen reuk heeft, en zig.ten deele als lange draaden\, "Jaattrekken , :of als haspelen. De tweede eene minder zamenbangende {meeri« ge, mcer ftinkende zelfftandigheid ‚, naar wecke kaas, etter, of potaarde met water geweekt, ge- lijkende, welke zig zelden als een dunne , fchui- mende , gistende en krengagtigehef, doch dikwijls als eene ftijve pap vertoont, De derde vertoont zig als een voordbrengzel van gruttemeel of asch. De vierds vertoont zig als eene meer zamenban- gende vuiligheid, welke, als taaije, rekbaare en dikwiils nauwlijks fcheidbaare , zenuwagtige prop- pen, als eene zelfftändigheid naar gefneden kalfs- darmfcheel en long gelijkende, als vezelen, ‚dun- ne draaden , die men voor-haairen aanziet „als kleine. bläasjes, korrels, vlokken, brokken, of als wanftaleige, menigmaal: met blaasjes doorwe- ven 'klompen ter dikte van ven vuist,«ofals.lap- ‚sen; ofıdikke en dunne, nuen dan half doorfchij- nende vellen afgaat ‚"welke deels laagswijze op el- kunder gekleefd,, en deels in langehole rollerjes, re 23 of tamelijk wijde zakken naar darmen gelijkende, of kraakbeenige buizen, naar ganzen gorgels ge- lijikende, gerond zijn, of minder vaste en taalje, in de gedaante van kikvorfchen zaad, flangeneije- ren, of van den eijerftok der hoenderen, of als eene lange reeks van aan elkander hangende, groo- te en kleine, met etter- honig- brij- of {pekagtige ftof, of met verrot bloed gevulde bollen of blaa- zen van verfchillende verwe uitgeworpen word (c). (ce) De arme toveres, die onlangs’ in Sevilien om het eijerleggen verbrand werd, heeft denkelijk het ongeluk ge- had , dergelijke gewasfen in de gedaante van eijeren kwijt te raken, {choon deze verfchijnzels zo zeldzaam niet zijn, Onder anderen fpreekt BoNET (Sepulchrer. p. 866.) van een geval, dat een groote fchotel vol van zulke aan el- kander hangende blaazen, welken eene brijagtige ftoffe in zig bevatten, en van.dewelken zommigen zo groot als dui- veneijeren waren, van onder gelost was. Ik heb dezelven verfcheiden maalen, ook enkelden, en van eene ongemee- ne grootte, tot. verbaziog van den verfchrikten lijder, mer den afgang’zien losfen. En onlangs heeft de heer Dodtor MÜLLER, een zeer waardig navolger van den uitmuntenden jongen Geneesheer van dien naam, die voor eenigen tijd overleden is, en wiens nagedagtenis bij mij en veele hon- derden altoos in waarde zalgehouden worden, aaneene We duwe, die zeer galrijk was, zulk eenen eijvormigen, flij- migen klomp, welke de groorte van een kindshoofd had, en uit dien hoofde, in het afgaan , eene pijn veroorzaakte, welke die der barenswe&n verre overtrof, door middel van onze geneeswijze, gelukkig naar onder afgedreven. De heer Do&tor woELTGE (Obferv. med. fafeiculum) bewaart 528 dergelijke blaazen in brandewijn, welken deels naar B4 24 were en De vijfde is eene verharde en als gom, ofgips- agtige klompen oncaurte weiägtige zelfftandigheid, die zig in de gedaante van gruis of wanftaltige fteentjes vertoont. Van de infractus der lijfmoeder, die zich zo wel in haar vaten vastzetten, als in derzelver heiligheid onthouden, en aan de wanden nu meer, dan minder, of wel in het geheel niet meer vast zitten, zag ik de volgende soorten ontlasten. 1. Den boven beschreven, deels zwartgeelachtigen bloedhef. 2. Een vlezigagtig zetzel, hetwelk dikwijls gele gelijken en doorzichtige, deels vast zijn. Een man loste dezelfde, bij wien veelerlei ongemakken der lever en spooren van wormen plaats hadden. Eene zwaar boven haar rechter heupbeen uit, en daarop volgde een verhastende menigte taamte stof, van dezelfde soort, als de blaasjes waren, en eindelijk natuurlijke afgaaf. En op die wijze werd, volgens BARTHOLIN (Centur. IV. Epistl. 87.), een koopman van de geelzucht en de koorts, die hij met de tering dreigde, en, volgens mijn eigen ondervinding, een heer die een metaal smelterij had, van een hardnekkige derde- dagse koortsgenezen, na dat beiden, en de laatste door herhalings gebruik der klishteeren en van de bittere wateren van Seifschütz, een menigte aan elkaar hangende blaasjes afgedreven waren. Een vrouw van zestig jaar werd van haar afwisselende koorts, die meestal dagelijks tegen de nacht kwam, niet eerder genezen, dan na dat zij allengs een sterke ontlasting had die die aard, en van wezenlijke steentjes van verfchillenden vorm, waarvan ik er nog eenigen bewaar, door middel van een dergelijke geneeswijze, gehad had. Wat zou de koortsbast in zulke gevallen gewerkt hebben? Ik zag, veeltijds scherp en van veelerlei verwan, als ook met gipsachtige brokjes gemengd was, en in de gedaante van witte vloed afging. 3. Allerlei vleesachtige, of zulke gewassen, die uit een vezelachtige, vliezige of polijeppeke groef samengesteld, en in getal en grootte en kracht zo verschillende waren, dat men ze nu enkel, dan in grootere menigte, en tot de zwaarte van een pond, dan zo taai als leder, of knoestachtige kraakbeenachtig, dan weeker, veeltijds uit dunne vliezen gevormd, en met blaasjes bezet of doorweven vond. De eerste en tweede soort bevatten de vaten, maar de anderen hebben hun verblijf in de holte der lijfmoeder. Men vindt de eerste voort van Infarctus in de schriften der oude, inzonderheid van HIPPOCRATES, onder de naam Melena of morbus niger, en de tweede voort onder de naam van Pituita, doch deels zeer onbepaald, beschreven. De eerste bijzondere voort ontstaat gemeenlijk na een kortere geëistelpte bloedstorting, en komt volkomen overeen met de gesteldheid des bloeds, hetwelk bij het gebroken uit den neus of hier bloedspuwen doorgeeft, naderhand uitgeworpen wordt. Maar hetzelfde kan ook in de vaten enigszins verkoolt zijn, en eerst in de holte der maag en darmen gaan rotten zijn. Want de natuurlijke klonten, wanneer het bloed, het welk nog zuiver is, in de verzwakte poortader bezwaarlijk begint om te lopen, of in deszelfs voordgang traag te worden, en dezelven uit te zetten, verdient reeds den naam Infarctus, voornaamlijk, als het te voren dik, taai, kwalijk gemengd, en onzuiver was. Maar als het vloeibare er van afgefcheiden, en er veel olie-achtige galstoff bij gemengd is, kan men het, met de oude, succus melancholicus, of humor atrabiliarius noemen. De tweede bijzondere soort zou zekerlijk deze taamje vastigheid niet bekomen hebben, indien het weeflgewricht, waarvan men weet, dat het ook door de kunst in vliezen en polijpen kan worden veranderd, met een gedeelte van deszelfs bestaande delen uitmaakte. Ook kunnen voor derzelver veroorzaakring behalven, die zeer taamje en vaste, meer ijzer bevattend bloed, wel het meest toebrengen, een harde gevoelde van de vaste delen, een heet, droog temperament, veel minder veenigvulde krampachtige samensprekkingen, en hevig werkende oorzaken, als uitwendig geleden geweld, verkoudheid van het verhitte lichaam, door een koud bad of een kouden dronk, of door schrik en verkoudheid tegelijk, insgelijks door lang anhal- 28 — ! gende slaap. Zij zijn het allermoeilijkst om te overwinnen, en verwekken, onder derzelver ontlasting, de hevigste toevallen, gelijk men gemakkelijk kan besluiten uit de nauwe openingen der vaten, die zij bij derzelver doorgang geweldig en met veel pijn moeten uitzetten. Doch zij verbergen gemeenlijk hare tegenwoordigheid en zitplaats door toevallen, die dikwijks vreeslijk zijn, maar zich in de afgelegen delen vertonen. Ik zag de langwerpige en rondgevormde, ter grootte van jonge en volwassen regenwormen, dikwijks meer dan een halve elle lang, en ter dikte van eenen kleine vinger of duim, afgaan. De verwijdering van de wanstaltige klompen had de grootte van een kaartje tot die van twee vuisten, en woegen van een lood, tot enige ponden. Sommigen waren dezelven scheen bewerktuigde gewassen te zijn. Zij waren met bloedveen doormengd, als ook met blaasjes doorweven, en als met klieren bezet. Het is zeker, dat de eieren in de vaten gevormd worden, wijl zij, tot op de kleine takken zelfs, die er soms aan zitten, volkomen afstamps zijn, en aldaar ook na den dood gevonden worden. Daar tegen is het ten hoogsten waarschijnlijk, dat de grote wanstaltige klompen of gewaspen eerst in de holte der darmen, door de aldaar vergaderde kleine polpen samen geijmd, en eindelijk tot zulk een verbazingwekkende grootte aangegroeid zijn, dat zij, volgens de waarneming van de heer Dr. eronsius, in het afgaan de aars beledigen. Want het is onmogelijk, dat de aders gewaspen van zulk een omvang, zonder te bersten, kunnen doorlaten, zelfs zij zich allengs in wijde zakken laten uittrekken. Men kan dit in de blinde aambeien gewaar worden. De derde bijzondere soort schijnt meestal de brandbare delen van het bloed te bevatten, waarvan de kleverige lijm door inwendige rottende gistingen verteerd, en vochtigheid door inwendige hitte vervloegen. Waarschijnlijk doelden de ouden op deze droge hoedanigheid van het bloed, als zij gewag maken van die, welke per adubionem vel incinerationem ontstond. De vierde bijzondere soort, welke de Pituite het meest voorkomt, is, volgens haar eigen aard, zeer van elkander en van de eerste bijzondere soort hier in onderafgeleide, dat bij dezelfde meer olieachtige galstoff, veeltijds wezenlijke gal en verdikt vocht schijnt gemengd te zijn, (welke sommige geleidelijk tot een voedsel van deze zwarte stof dient;) en dat zij onzuiverer en boosaardiger is. Doch, men vindt ook, dat deze voorraad zagt, zonder merklijke reuk en scherpte, en zonder hevige toevallen afgaat. Maar meestal is zij scherp, ook wel bijtend en verrot; zometijds zuur, of verrot en zuur tegelijk. Deze ver schillende hoedanigheid hangt van vele omstandigheden af. Het komt er bij voorbeeld veel op aan, of deze bloedhef kort na deszelfs overgang in de holleid van de maag en darmen uitgeworpen is; dan of de hef kort na deszelfs overgang in de holleid van de maag en darmen uitgeworpen is; dan of de hef kort na deszelfs overgang in de holleid van de maag en darmen uitgeworpen is; dan of de hef hier, daar hij; zig al lang verzameld heeft, na lang tevens, door een kwaad vermenging met bedorven, scherpe gal, met zuur of rottige overblijfselen van spijs, en door rottinge oplossende gist, waaraan deze hier meer blootgesteld is, een grote verandering ondergaan heeft; dan of het bloed, vroeg dat het stold, een neiging tot gistvorming, ontaaming en verrotting gehad heeft; dan of het besmet is geweest met enige scherpte, van welke soort die ook mag zijn, corruptie, venerische ziekte, ijlt, schurft e. z.v.; dan of de ontlastingen door de piswegen, de huid e. z. v. bij zulk onzuiver bloed, in wanorde geraken zijn; dan of hetzelfde lang bij zijn warm vleesig verblijf buiten beweging en vermenging gebracht is, en in welke vaten het gestold is; (want het is zeer waarschijnlijk, dat het in zijn omloop gestremde bloed, bij voorbeeld in de milt, en spleenaders, daar het veel lichter door de verrotte, roetachtige uitwafseling van den drek aangedaan wordt, een andere vorm van bederven bekomt, dan in de vaten der overige ingewanden;) dan of de zelfs kwaad hoedanigheid door menigerlei bijkomende omstandigheden, door prikkeling der zenuwen, gemoedsbewegingen, verhittingen, buitencomplexen, in de lucht heerschende besmetting, wormen, hevige koortsen e. z. v. verergerd, en daar door tevens in beweging gebracht is. Ver schilde later schrijvers geven aan deze vorm van inflammatie zonder onderscheid den naam van zwarte gal. Doch Sallust betoogt uit de geschriften van Hippocrates, dat alle zwarte afscheiding voor geen atrabilis (zwarte gal) moet gehouden worden. De ouden beschouwden het bloed als een mengsel of samenstelling van bloed, gal, eigenlijk bloed, en. een zwartgallig vocht, welke vier verschillende bestanddeelen men na hun scheiding duidelijk, waarnam. Zij hielden het zwartgallige vocht, waar door zij waarschijnlijk het verdikte, taaije gedeelte der gal verstand, voor de stof der zwarte gal, waarin zij overging, wanneer zij zulk eenen trap van bederf gekregen had, dat zij als een zuur, bitend, alsmede rot vergift, de vaten doorknaagde, en den dood veroorzaakte. Volgens mijn menigvuldige waarnemingen kan de zateste bloedhef, waarvan de gal het geringste gedeelte uitmaakt, eindelijk de dodelijke hoedanigheden der zwarte gal aan kunnen nemen, wanneer hij door de boyen beschreven omstandigheden boosaardig gemaakt word. Doch er zijn ook verschillende oorzaken, welke ik hier onder zal opgeven, waar door een ongewoon aantal van olieachtige galstof in het bloed geteeld word, diezig met deszelfs weivocht of cruor kan vermengen, en hetzelfde garstig en prikkelend maken, of de wezenlijke gal kan ook in een grotere hoeveelheid de slokdarmen verzamelen, daar zij dan aan veel erger veranderingen blootgesteld is. Dus kunnen onder deze soort van infarctus ook zulken zijn, waarin de verdikte gal het voornaamste bestanddeel uitmaakt, welken te recht den naam van zwarte gal verdienen, wanneer zij, volgens hun bijzondere neiging, samentrekkend en doorknagend worden. De groenachtige donkergele vlekken, welken in het linnen, dat van de zwarte gal vuil geworden was, na herwasching, overbleven, overtuigden mij, dat het gevoelen der ouden van de bestanddeelen der zwarte gal niet altijd ongegrond is. Maar desgenegenstaande zal het zelden plaats hebben, dat dezelfde enkel uit haar eigen stof, zonder bijgemengde pitvile z. v. voorgebracht word. Want het vleesbare en van vloeibaarheid ontbloote gedeelte der gal schijnt gering te zijn in vergelijking van de menigte der zwartgallig schijnende stof, die dikwijls voor verschillende maaten word afgedreven; dezelfde oorzaken, die de gal verdikken, werken ook meestal op het weivocht, het welk dan met de gal altijd een gemeende zaak maakt. Ten einde alle misvattingen voor te komen, zal ik in het vervolg de genoemde vrijgevallende voorwaarde van in UG SE, faretus zwarte gal noemen, het zij dezelfde meer of minder galagtig, goed of kwaadaardig is. In deze voegen kan men de theorie der ouden het best met die der lateren vergelijken. Doch ik verfoei hierin van het gevoelen der ouden, wanneer ik geloof, dat het zuur geen wezenlijke eigenschap der zwarte gal, maar toevallig is, en dat zij weinig tot de dodelijkheid van dezelfde doet. Ik werd hiervan overtuigd, toen ik zag, dat bij het bloedbreken in het eerst terstond zuurriekend bloed, meer nog niet verteerde spijs vermengd, doch naderhand, toen de maag door veel drinken uitgegoot was, de zwarte gal, zonder merklijke zuur, maar wel met verrotte stank, uitgebraakt werd; dat gezonde mensen, voornamelijk wijn-drinkers, langen tijd een zuur zonder hinder bij zich houden, hetwelk, onder het uitbraken, her verhemelte en de neusgaten scherp prikkelt, en de tanden stom maakt, met aarde opbruischt en de metalen aantast, zonder de geringste gevolgen te laten; en dat, gelijk ik dikwijls opgemerkt heb, de kwaadaardige zwarte gal, die veeltijds dodelijk was, vrij van zuur geweest is. Maar men heeft eerst een kwaadaardige werking van het tegengestelde, menigvuldig zuur te verwachten, wanneer zij door bijgemengde kwaadvogtige scherpte, door gastrisch prikkelende, of gistende stoffen scherp gemaakt zijnde, met de taamte en menigmaal scherp, waterbloedige pitwitz, welke haar gunstig is, samengezet wordt, en wanneer zij, met rotte, opgekichtige vuiligheid, scherpe gistingsvervallen veroorzaakt. En dat zelfs het bloed, hetwelk nog is in de vaat, en deszelfs aldaar aanstaande hevige, tegengestelde zuur kunnen worden, is ten minste zeer waarschijnlijk, maar het zal in de vaten nooit den trap van zuur bereiken, dien het in de darmbuis zou verkrijgen. De vijfde bijzondere soort tel ik mee onder de Infarctus, wijl ik dikwijls bespaurd heb, dat zij door en door uit taai, verhard en meest stinkend bloed bestonden, of dat derzelver binnenste dek, veeltijds ook wel een gipsachtige vloer, doch de korst, als het grootste gedeelte uitmakende, bloed- hevel was, of dat alleenlijk het buitenste drekachtig, en het overige gedeelte zwartgallig was. De tweede soort, welke ik boven, onder de naam Pituita, beschreven heb, en die, volgens het hoofd de der gedurige werking der natuur tot uitdrijving van het kwaad, meestal in het gedicht overgaat, zich daar tot een verbazende menigte verzamelt, en allerlei gedaanten aanneemt, of zich tot het deel in de bloedvaten, de klieren en in het celleweefsel vergadert, strekt, en eindelijk tot knoestachtige en stenenachtige verhardingen wordt; deze tweede soort is mij, schoon niet zelden met zwarte gal verzeld, menigvuldigre reizen voorge- komen dan de eerste. Zedert dat ik meer op deze gele, en de geneeswijze daar naar ingericht heb, bespaur ik ze dagelijks. En niet alleen ik: maar ook andere deskundige Geneesheeren, die zich door de rode wangen en geringe onpasselijkheid der lijders niet lieten verblinden, door de vrucht- loos fgevende werking der gepaste middelen in de eerste vier weken den moed niet opgaven, en bij het aanhoudend gebruik standvastig bleven, schoon de lijders meenden genezing te zien, bespaudden ze, tot hun verbaasdheid, even zo dikwijls en menigvuldig. Tot hun blijdschap overtuigd zijnde, riepen zij mij alsdan toe: wij hebben gezien, het geen wij niet konden geloven, en gevonden, het geen wij niet verwacht hadden. Ik vermaan derhalve met het grootste recht alle Geneesheeren, welken de wel- vaart hunner lijders ter harte gaat, de grondstelling van HIPPOCRATES altijd in gedachte te houden, dat de ziekten voornaamlijk uit slimm en gal ontstaan, en in elk dubbelzinnig geval hun aandacht op de ze verborgen oorzaak der ziekten te vestigen, wel- ke, gelijk wij reeds gezegd hebben, dikwijls zeer bedektelijk, ontelbare onheilen baart; van dewel- ken men niemand, hoe gezond hij op het oog schijn, kan vrij spreken, en van welker tegenwoordigheid men zich bij de meeste hypochondristen, na het gebruiken van gepaste middelen, klaarblikkend kan overtuigen. En hoe veel gemakkelijker kan hetzelfde niet door de inwendige gisting in beweging gebracht, door de verrotting opgelost, door de koortsachtige trillingen en hoofdpijnachtige ontroeringen losgemaakt, en door de stoelgang, door de pis en door de klauwige zweet uitgeworpen, en deels door de openingen der vaten op de oppervlakten der ingewanden, die men alsdan met een soort van deeg bedekt vind, uitgedreven worden? De eerstelijke bijzondere soort van deze is die, aan welke de ouden den naam pituita vitrea gegeven hebben. Zij schijnt meestal, wit de gelegenheid van het weefoogt te bevatten, en is uit die hoofde meer tot zuur worden, dan tot verrotting geneigd. Doch, wanneer zij een rottend, scherp bederf aanneemt, heeft men er het meeste van te wachten. En als er zelfs een zuur, of enige andere bijtende vuiligheid ermee vermengd is, kunnen deze zeer bezwaarlijk, en niet eerder uitgeroeid worden, dan na dat deze slijm, dit acre viscidum, geheel uitgedreven is. Hetzelfde heeft ten aanzien van de meeste overige bijzondere soorten plaats. Daarenboven beschermt zij de darmen tegen de prikkeling van geneesmiddelen, dat zij altijd voor onoverwinlijk gehouden is, en zonder klachten bezwaarlijk tot een weeke soort kan gebracht worden. De tweede bijzondere voor is een verdikt weefsel, het welk waarschijnlijk zijn oorsprong van de taaije overblijfselen des speekzels, van het al-vleeschvlees en van de chyl, alsmede van de gal gehad heeft, en het welk ten deel door de gifting eenige scheiding van de vereenigde delen ondergaan heeft. Wanneer de vliamige delen van het weefsel, dat buiten beweging gebracht en zeer veranderd is, neergeplopt worden, nemen zij de vorm van een etterige stof aan, welke, na derzelver ontlasting door de stoelgang, pisweg, of de long, zelden van de eigenlijke etter kan onderscheiden worden. Zij liet zich, gelijk ik dikwijls waargenomen heb, volkomen en zonder vliamige vezelen achterlaten, met water vermengen, welk daar door evenrediglijk wit geverfd werd; ontvlamde en stonk, als men ze op een kool vuur wierp; zij had een etterig reuk, welke den kenner bekend is, doch dikwijls ook een reuk als die van een verrot lichaam, zij had dezelfde kleur en zwaarte, en uit de long geloosd werd, dikwijls dezelfde minder samenhangende ronde vorm. Daarenboven zijn de scheikundige proeven, die men er mee gedaan heeft, bij voorbeeld met bergstoffelijke zuuren, op dezelfde wijze uitgevallen, als met de etter, die verwirolde vaste delen bevat. Maar, wanneer dit voordringt, uit hoofde der verrotting, sterkt aan het gisten begint te raken, verandert het in den kwaadaardigen gas, waarvan een gering gedeelte derwijze opzwelt, dat het bruischende in eenen grooten pottenlik overloopt, en altijd met gevaarlijke toevallen, tenminsten met een dikwijls tot berstens toe uitzwelend meteorismus vergezeld is. Zij is bij de tweede voor hetzelfde, wat de kwaadaardige zwarte gal der eerste voor is. Het zagte, stijve deeg kommisie vorm van het meer gepakte weefsel, en het darmklieren, hetwelk de verrotting weerstaat en er in menigheid bij gemengd is, of heeft zijn vastere zelfstandigheid behouden. komend door de met aardige oplossingen, of van overblijfselen van droog, Nijmegen spijzen, van meel, peulvruchten, harde kaas, kaas, kaas, enz. De wijze van ontstaan derderde bijzondere vorm kan men uit de wijze van ontstaan derderde bijzondere vorm van de eerste hoofd vorm oplichten. Toen ik het slechte en ook zwartgallige zetvlak, tamelijk dik met een aschkleurig stof bestrooid, enige reizen zag afgaan, gaf zulks mij aanleiding om te denken, of niet misschien de ouden eene dergelijke zeldzame verschijning hadden waargenomen, en eigenlijk deze grauwe stof cineres genoemd hebben? De vierde bijzondere vorm ontstaat ir wit de eerste, wanneer zij meer lijmligde deelen van hout bevat, en sterker uitgewasemnd is, en wanneer zij, gelijk de schapenkeutels in de krampachtig samengeknepen, droogde darmen sterker geperst, of door de aanhoudende wormswijze beweging steeds in derzelver cellen dikkervel in elkander gerold wordt. Ik heb de vliezige vellen en vellen meestal eerst tegen het einde van langdurige genezingen in den afgang ontdekt; de heer Lossius vond ze eerst na het gebruik van zeven of acht honderd viscerale kleiduiven. Hoe erg moet de toestand der darmen niet wezen, wanneer zij met zulk een ondoordringlijke en sterke huid bekleed zijn. Ik ontdekte in de zelfstandigheid der vellen en vellen dikwijls knobbels, welken, geopend wordend, een zwart bruis of een verdikte vuiligheid bevatten. De ervaren heer Dr. EHRMANN, van Frankfurt, bewaart verfcheiden krakende, tamelijk wijde buisjes of pijpjes in brandewijn, welken een vrouw, die met opstijvingen gekweld was, voor haar vertelling, door den stoelgang loosde. Jammer is het maar, dat zij, in den brandewijn, te zeer samenknalde. In de "Aöta N. Cur. Pol. V. p. 483." wordt ook een geval verhaald van het-lozen van zulke kraakbeenachtige buisjes, waardoor een hypochondrie in den grond genezen werd. Menigmaal heb ik de gelei naar kikvorschenzaadgelijkende, met het glasfijp vermengd, en zelden zonder wormen gevonden; doch die zich meestal zeer laat, en eerst na ontelbare ontlastingen vertoonde. 'Zo vroeger heb ik de oppervlakte suizingen met bloedvaten bezet gevonden. Zij schenen bewerktuigde lichaamen te zijn. ' De vierde bijzondere soort, vormelijk meesten, deels veroorzaakt door de gebrekkige gesteldheid der werktuigen, weinig de natuur bepaamd heeft tot af scheiding der votten, welken een stevige zelfstandigheid bevatten, als de nieren, lever, en, volgens den beroemden PLATNER, herinneren dikke darmen; ook zou het gebruik van her zogenoemde harde water, en verschillende andere oorzaken veel aanleiding toekennen. Onder deze dierlijke mineralen, welken ik dikwijks gelegenheid heb gehad te onderzoeken, en van welken de lijders nog geheele doosjes vol, als zo vele zegeningen, bewaren, heb ik zeer weinige steenen gevonden, die van een galactogeen, op het water drijvende, brandbare aard waren. Ik vond de gedaante van zommigen veel zeldzamer; doch werd eenige reizen van deze wonderlijke vertoning overtuigend. Ik bezit in feite een kleine verzameling van verschillende soorten. Zommigen van dezelfde zou men onder de klasse der roggen en druipstenen kunnen plaatsen, anderen waren vierkant of kegelvormig, anderen leken naar spitse wiggen, of doornen met een brede basis en gebogen punten, welker ontlasting door den anus ook pijnlijk niet was, als men zich wel zou verbeelden; anderen scheen tot mos en bloemen gegroeid te zijn. Ik wil gauw bekennen, dat ik onkundig ben, om deze vormende werking der natuur te verklaren. De geleerden mogen dezelve door hunnen Archeus verklaren. Ik kan mij ook niet herinneren, bij enige schrijvers iets van dergelijke, in het menschelijk lichaam zo regelmatig gevormde steentjes, die, na een nauwkeurig onderzoek, niet blootlijkelijk overkorst waren, gevonden te hebben, daar ik nogthans een menigte van waarnemingen heb gevonden van de loslating van oprechte. matig gevormde fteenen, Onder vele anderen maken de Aa Natur. curios. Vol. III. obser. 82, gewag van eenne hypochondrie, welke, na eenne ontlasting van een menigte fteenen door den aars, welke met groote benauwdheden vergezeld ging, genezen werd. Ook spreken dezelven, Pol. II. p, 286. van een genezing van een hevige buikpijn welke, na de lozing van eenen langwerpigten steen ter zwaarte van anderhalf lood, door denzelfden weg, volgde. Benert, sepulchret. PD. 901. spreekt ook van een langduurige koliek, welke bij, na de ontlasting van 233 vaste steentjes, genezen heeft. Het verwondert mij ondertussen, dat men tot voor nu niet op de gedachte gekomen is, om aan dezen menschlichen Bezoar even zo veel, of nog meer wonderkragten toe te schrijven, dan aan den dierlijken. Indien ik een liefhebber was van spitsvindigheden, zou ik van de Infos dat ik waargenomen heb, nog veelerlei soorten kunnen opgeven. De volgenden verdienen ondertussen genoeg aandacht te worden opgemerkt. 1. Eene zachte, meest vleuklooze, flegma slijmige brij, die zich veeltijds in draadjes laat trekken. Deze sliem, welker heilzame afscheiding bij gezonde mensen door de klieren der eierwegens gescheiden, is zo wel een voorbrengsel van het bloed, als de pituita, vergadert zich even zo wel in de verzwakte slijmbuisjes der eierwegens, en wordt daar nogthans veel zeldzamer tegennatuurlijk menigvuldig door prikkeling en krampen afgefcheiden, en tot een ziektestoos geschept. Ik tel derhalve de fijne vlam, die onder de infractus. Zij is getemperd van de pituita, welke meer olie-achtige, zoure delen bevat, onder te verschillen, door dat zij schielijker uitdroogt; zich in het water moeilijker laat oplossen; daarin op den grond zinkt, wanneer de lucht, die er mee vereenigd is, verdwijnt; in heet water trager stroomt; volgens de Comm. Petrop. Pol. 14. P. 209. de verrotting jaaren lang weerstaat, en in geen samenhangende, uitzettende, veerkragtige, vezelachtige, gewassen ontstaat, maar na gevolgde verharding of verdroging in deluigte een soort vankorst, of als in een geike, glinsterende, brekbaar steen verandert. 2) Een wonderlijk mengsel van deze klei, van de veel daarvan verschillende vlaamsheid, welke, de daartoe geneigde spieren overlaten, van andere wanden stofvormig die er zich misschien jaaren lang mee vermengd hebben, van verschillende bijzondere soorten der beschreven infractus, van dunne en dikke gal van veelerlei kleuren, van vloeibaar en geronnen bloed, van vet, dat tot ongel geworden is, van week en harde dreck, van doode en levende wormen. Na dat ik ondervonden had, dat bij de rode loop velle, vleesachtige, lijmige zelfstandigheden van verschillende kleuren, naar melk en zwarte gal gelijkend, en niet altijd meer eenen buitenrevoonen stank geloosd werden; dat ten tijde, dat de rode loop en buikvloed heersten; de infractus, veel lichter in beweging te brengen en te overwinnen waren, en dat veelen door de rode loop van ziekten zijn bevrijd geworden, wegens zichtbaar infractus tot een oorzaak had. den, (gelijk dus in de rode loop, welke geregeerd heeft, twee broeders, de een van de zwarte gal, en de andere van een hardnekkige dolheid, op deze wijze, in korte tijd genezen werden;) al verder de ondervinding geleerd hebbende, dat, her aanhoudend gebruik van vijzeraalklisters ten hevige buikvlooien, tot behoud der Lijders, veroorzaakt, die van de rode loop alleenlijk onderzocht waren door dat de afvloeiing, zonder buitenwete persing, veel te schielijk op elkander, doch in dat te grotere menigte volgde, en dat zij meestal in een of twee dagen ophielden: zo heb ik gedacht, of niet misschien veel Lijders aan de rode loop, reeds voor dat zij daarvan aangevattend waren, ten minsten de stof tot de Infarctus in het bloed en de darmen hadden gehad. Hippocrates heeft reeds aangemerkt, dat het voor de miltzuchtigen zeer gezond is, wanneer zij een roode loopragende buikvloei krijgen. Ik heb meestal verbaasd gestaan, wanneer ik, niet lang na den afloop van zulke vermengde Infarctus, elk voort van de andere afgezet ontdekte. Binnen weinige uren zag ik beurtelings dan dit mengsel, dan witachtige pituita, dan polijpen, dan de zwarte modder, dan slijm, dan drek afgaan. Gemelijk vertoonden de meesten zich het eerst, al dan vervolgens langzaam na elkander de taaiere, slikerachtige en pekachtige, polijpenachtige, kraakbeenkantige vertandende Infarctus. Dikwijls bleef de afloop van eenerlei voort, doch zeldzamer van eenerlei bijzondere voort. Ik heb een paar Lijders, man en vrouw. De man loost, na een weinig ongemak, een paar maal op een jaar, gedurende negen dagen, een zwarte teerachtige vuiligheid, en bevind zich dan weer wel; zijn vrouw, die sinds langen tijd zukkelt, en gedurende zes jaaren een gestage pijn en klopping in de linkse zijde heeft gehad, vindt na een sterke ontlasting van de witachtige Infarctus, welke de klisters losgemaakt hebben, een merklijke verlaging. Men kan niet de kleur en de reuk niet altijd over de gevaarlijkheid van de uitgeworpen Infarctus, van haar kwaadaardigheid en vijzertachtigheid oordeelen. Zij kunnen zo wel toevallig als wezenlijk zijn, en door verrotting, verwerking en bijmenging van bloed, darm, chil, afgevallen spijzen, geneesmiddelen, dranken, en door gemoedbewegingen zeer veranderd worden. De groene kleur wordt gemeengd aan de zuur of wrang geworden gal toegegeven; doch dat dezelfde ook aan de bedorven vloeistof kan eigen zijn, ziet men aan den groenachtigen afvloed in de verkoudheid en zinkende ziekte. De witachtige kleur, en andere, kan ook door een hoogere trap van bederf in een zwarte en blauwachtige veranderd worden. Bij de wijndrinkers is de stank van de verrotte slagroom doordringend, onverdraaglijk, en gelijkt naar die, welke bij het nederploffen der zwavellever ontstaat. Wijl de infarctus, die den sterken rotzakige stank hebben, veeltijds zonder veel geweld door braakken uitgeworpen worden, terwijl integendeel de bijna reukloze infarctus bij wijlen zwarede toeval veroorzaken; wijl de kraamzuiveringen bij gezonde vrouwen dikwijks flink als een dood aas, en zij zonder gevaar een verrotte nageboorte bij kunnen hebben; wijl veelen een ten uiterste stinkende lucht dag en nacht, zonder nadelen, door den neus met een boosaardige verzwelling bezet, in de longen kunnen inademen, en wijl de holheid der dikke darmen, de plaats, alwaar de verrotting gevormd wordt, met een volkomen verrotte vlieg, die den derde trap van verrotting bekomen heeft, en met derzelver uitwasmings, eenen geruimen tijd, zonder kwaad gevolgen, kan opgevuld zijn, en dezelfde door de opvloeiende vaten aan het bloed der poortader mededeelt; zo moet elke vorm van verrotting niet als zo gevaarlijk beschouwd worden; daar moet zekerlijk nog iets bijkomen, het welk het lichaam met zijn verwoesting dreigt. Is dit nu zodanige gisting, als een kwaadaardige rotkoorts veroorzaakt, die met verdoving der zenuwen en groote machteloosheid gepaard gaat? of ontstaat er een dergelijke, of meer knagen de vereeniging der rotte infarctus met een tegenwoordige of bijgekomen kwaal? In het eerst heeft de ongemeen sterke afvloeiing van de vloeistof, die menigmaal met de vierde bijzondere vorm van de eerste hoofd vorm tevens ontlasten, mij dikwijls verbaasd, want dezelfde, binnen 24 uren, tien tot twaalf waterpotten vol bedragen, en door deze tijd de plaats van de lijdenden bereikte, die dikwijls niets minder dan magere waren. Met een woord, de ontlasting is soms zo onmatig, dat men het zelf, moet gezien hebben, om te kunnen geloven. Doch men overweegt, dat... Lang van de menigmaal jaaren lang verzamelde infectie bij veelen door eenen dagelijks vernieuwend toevloed steeds vergoed. En dat zulke flauwe verichten jaaren lang onbeweeglijk aan de darmen kan kleven, zullen zij, die ondervonden hebben, dat zware of onverteerbare spijsen vele maanden in de maag en darmen onbeweeglijk bleven liggen, voor dat zij bij geval of door kunst uitgeworpen werden, zeer licht kunnen begrijpen, dat de febala in de rode loop, dikwijks, ontelbare natuurlijke en kunstige ontlastingen weerstaat, en daar door aanleiding geven tot wederinname. Dat men niet anders dan door de volkomen uitdrijving van dezelfde kan wegnemen. Doch zelden zullen dergelijke vreevende lichaamen het zo lang in het gedarmde uithouden zonder er een taaije vuiligheid te ontmoeten, in dewelke zij zitten vastzetten. Zo heb ik gezien, dat een oud man, die voor eenen langdurigen hoest een empyem had. nigde van geneesmiddelen te vergeefs gehapt gehapt, en als een braakmiddel van gewenste uitwerking was; waarbij hij een menigte flard met een klein beentje, hetwelk hij ongeveer een half jaar te voren doorgeflirt had, overgaf. Velen lijden schijnen een bijzondere gevoeligheid te hebben voor een aanhoudende aangroeiing van zovele pituita, zodat derzelver bronnen vele jaren lang onuitputtelijk is, zodat men zou geloven, dat al hun bloed enkel in zulke flard moet veranderd wezen. Het zou wel kunnen zijn, dat behalve de scherpte en het gebrek aan veerkragt, welke de verzameling gemeenlijk begunstigen, er nog een kwaadffect van een onbekend soort, of een tevens stimulerende en prikkende gistingstoestand bij komt, welke, als zij eens met de vastzittende, taamse flard verenigd is, zich tevreden verder verspreidt, en niet anders dan door een volkomen ontlasting en reiniging van derzelver zitplaatsen uitgeroeid kan worden. Voor korte tijd stierf er nog een vrouw aan, welke sinds vier jaar meer dan een half jaar pituita was kwijt geworden. Na de sterke ontlastingen, welke de visceraalklieren enigszins konden bewerken, vond zij zich eenen langen tijd wel, en verloor niets van haar onderbuik; doch de nieuwe aangroei kon niet voorgekomen worden. De natuurlijk veranderende wegen in, om zich van deze vijandelijke gast te ontwijken. Dit gebeurt het meest door de stoelgang; veel zeldzamer door braken, door de zweetgaten der huiden door, door de pisweg; en allerzeldzamerst door de long en kwijlng. Dikwijls visselen de ontlastingen met elkaar af; menigmaal volgt ook de eene ander gelijk. Door de nieren, de huid en de luchtpijp ontlasten zich alleenlijk zulke soorten van bloedheef en pituita, welke zich gemakkelijk laten oplossen en met het bloed vermengen. In de eerste ontlasting vertoont de zwarte of groenachtige pis zich menigmaal troebel, dik en met veel zetze. In de tweede is de zweet kleverig, menigvuldig, dikwijls stinkend, of in de plaats van dezelfde wordt de huid met allerlei uitvallen, puisten, zweeren, corruptieke vlakken en lazerijen bezet. In de derde wordt een witachtige, grauwe, geelgroene, zwartachtige, slijmachtige, etterachtige stoof in grote hoeveelheid uitgeworpen, en deze is met zulke toevalen vergezeld, welke van die der longontsteking nauwkeurig kunnen onderscheiden worden. Bij het kritieke vloeien, dat gemeenlijk zeer sterkt is, heb ik eenige reizen opgemerkt, dat het met dezelfde toevalen vergezeld was, als de kwelling door de kwik. De adem was stinkend, het speeksel scherp, en de mond van binnen gezwollen en ontstoken. De meest gewone voortekens der kritische ontlastingen van boven en van onder zijn: ongerustheid, vlaam, of flapperigheid, vlaam van ijle hoofdigheden of verdoving der zinnen en der ledematen, zwaarte of loomheid in dezelfde, veranderd gelaat, tuimelaar levende pols, die dikwijls in de uitzetting der ader twee maal fluit, (pulsus diuretus), het fane van de aderen, en krampachtige samenknellingen in den buik, koliek of een pijnlijke, als ook geringe, doch laatgrijpende aandoening op eenzijde, afwisselende zwelling van handen en voeten, bloedende uit den neus, wit het rechter of linker neusgat; hetwelk dan een gebrek aan de lever of aan de milt te kenneteken geeft, benauwdheid, welke meest afwisselend, vliegende hitte en huivering, met verstikking, met verdoving der oogen, of met vonken voor dezelfde gepaard gaat. In de groene gala eindigt, en met een benauwdheid verzeld is, die tot hersenswoeden overvloedt insgelijks hoofd-, borst-, maag- en darmpijn, die dikwijks met zulke geweldige aanvallen van koorts gepaard gaan, dat men ze voor de gevolgen van een ware ontsteking zou kunnen houden. Het groot onderdeel van de minder of meer hevige toevallen hangt af van verschillende omstandigheden; voornaamlijk van de bijzondere gevoeligheid des gehele lichaams en der verstorende zelfstandigheden. Het is logisch te denken, dat zwakke, gevoelige, aandoenlijke, of zulke Lijders, die tot krampen stuiptrekkingen geneigd zijn, in zulke gelegenheden veel meer moeten lijden, en dat een sterke ontlasting van de slaapgelegenheid veel kan veroorzaken; anderen, gelijk ik dikwijls heb bevonden, bespeuren een desto sterker toenaam van kragten, hoe meer dezelfde ontlast wordt. Doch, het zal niemand verwonderen, dat ook zelfs sterke Lijders op de hevigste wijze aangedaan worden, wanneer grote vleeschklompen, of polentaagtige of verfteende gewassen, of ongemeentelijke en pekachtige zelfstandigheden meer geweld doorbreken; wanneer de ontlastende ziektestoff door allerlei samenzakende omstandigheden de gevoeligheid der ergste soort van zwarte gal aanneemt, en, versterkt door eenige andere geen ergste wel het meest toe doet, in een gistende beweging gebracht wordt; en wanneer de vaste delen zich tevens in eenen stekelige staat bevinden, en dezelfde zeer verflapt, of gespannen en verdroogd zijn. Maar, hoewel nagende en verrottende dergelijke uitwerpselen, en hoe juister de kenmerken ook zijn, die ze verzellen, volgt echter veel meer de genezing, dan de dood. Mijn vele ondervindingen hebben mij hiervan zo verzekerd, dat toevallen, die aan anderen dodelijk schijnen, mij niet langer meer verschrikken, in zo verre zij een gevolg van onze geneeswijze zijn, en er niets tegenstrijvigs bijkomt, of dat er geen bijzondere ongelukkige omstandigheden bij zweven. Onder deze zijn de volgenden de gevaarlijksten, wanneer de Lijders, wier kracht uitgeput is, ten uitersten aandoenlijk en geheel moedeloos zijn; wanneer zij voor of onder deze heilzame werking van de natuur eenen aanmerkelijken misvatting tegen den leefregel begaan hebben; wanneer zij zigt de het blazen laten vervoeren, waartoe zij op die tijd zeer geneigd zijn, of door geweldige gemoedsbewegingen ontroerd worden; wanneer de kwaadaardige ziektestoff al te overvloedig en onoverwinlijk is; wanneer eenere een ware rot- of ontsmettingskoorts bij komt, die haar oorsprong van een vreemde in de lucht heerschende giststoffe genomen heeft; wanneer de vogels en derzelver vaten, door de een of de andere kwaal bevangen, geheel doorknaagd, de ingewanden tevoren reeds verhard, week, of op een andere wijze bedorven waren, of een quinke ontsmetking, door de zwarte gal gaande gemaakt, of door derzelver gisting veroorzaakt, zij daar bij had gevoegd; wanneer de hevige kramp trekkingen, welken bij deze gelegenheid plaats hebben, het bloed met geweld in de vaten der hersenen of der longen, en daar door aanleiding tot beroerten of coma'sinkingen geven; wanneer zij de aderengezwellen, welken door de inflammatie zijn ontstaan, doen bersten; en wanneer de zwarte opgeloste gal bij het bloed gemengd, in omloop gebracht, en in elk deel verzameld wordt, en dan gemakkelijk eenen dodelijken dood veroorzaakt, waarvan ik eenige treurige voorbeelden heb gezien. Dit is de gevaamelijkheid, die eigenlijk den naam atra bilis turgens, moet verdelen. En nu heb ik nog een vraag te doen. De toevallen, welken door de Infarctus veroorzaakt worden, richten zich dikwijks daar naar. Doch zomwijlen vallen zij, even als de Venuskwabben, bijzondere wegen in, die, veeltijds, zo algemeen zijn, dat men er geen reden van kan geven. De Infarctus verzet zich niet tegen ouderdom, noch tegen kwalen, noch tegen lichaamsgeveldheden; desonderlijk zijn mannen en grijsaartsen er meer aan bloot gelegd, dan jongelingen en kinderen, en de laatsten weer veel meer, dan jonge lieden van 15 tot 25 jaar. Zelfs zijn de zuigelingen er niet: vrij van. Doch, omdat het veelen vreemd zou kunnen voorkomen, dat ik de kinderen ook onder het getal plaats van diegenen die aan de zwarte gal onderworpen zijn, ik haak hierop niet overigens mijn gezegde door mijn ervaringen te bevestigen. F. Horstmann (Hertiö Diff. de morbo nigr. Hipp. Hale 1701.) verhaalt van een kind, hetwelk, na de eerste maand van zijn geboorte, aan de ontlading van een zwarte stoofvlieier, welke men na den dood, zo wel in de maag en darmen, als in de darmischeaders, welken er mee opgevuld waren, ontmoette. Daar tegen heeft Loory (Tract. de melancholia & morbis melanchol. P. [ec.) een meisje van zeven jaar daarvan genezen gezien, na dat het den vierden dag van een koorts, die met verdoving opsprongen der pezen, buikoop ez. v. gepaard ging, driemaal een zwarte, pekachtige stof, welke eenen zilveren schotel als met inkt verfde, en vlekken naliet, die men nauwelijks kon weg krijgen, overgaf en door de stoelgang loosde. Ook heb ik over verschillende kinderen van verschillende jaren gegaan, welke door de infectie gekweld waren, die zelfs de lever en milt hadden opgezet, en werd na het overlijden van de tegenwoordigheid der infectie nog meer overtuigd. Ik zal zelfs een voorbeeld bijbrengen. Een kind van ongeveer zes jaren, dat dikwijls met pijn in de maag, neiging tot braken, en was gekweld was, kreeg een goede koort van kinderpokken. Nauwlijks waren dezelven uitgekomen, of er vertoonden zich gevaarlijke toevallen. Met één woord, de pokken floeiden den 6 en 7 dag weer in. 