title: Uitmuntende geneeskundige proeven en waarnemingen over onderscheidene ziekten
creator: Kortum, Carl Georg Theodor, 1765-1847
text: I ee VUITMUÜNTENDE GENEESKUNDIGE ER o E ITEN Z 2 N WAARNEMINGEN OVER ONDERSCHEIDENE PER TEN BENEVENS OPGAVE DER GENEESMIDDELEN 5 ) w KT 2; a tot verbetering en herstel derzelven, « z “ SCHEURBUIRK. $ DINwELoo8StETn, TOEVALLEN weıke vır \ YLHOOFDIGHEID, VRYSTER ZIEKTEN $ GEBOREN WORDEN. g DREKBRAKING, ws STUIPTREKKENDE : er ZIEKTEN »r KIN- $ DEREN. ONTSTEKINGEN‘ EN y ENTER t LONGTBERING, ERSTOPPINGENvıAn Dis ONDERBUIKS, en van $ XI. B1zonpere WAAR- 10 0D m me $ NEBEN GEN. b Pin Ze de) Hi ER DR 2 Aa ‚D ze R N Be STOLBERG. Suun NIEUWE VITGAAF, ON WELL AMSTERDAM, DE LER LODEWYK VAN ES ED DALE AANDENLEZER De goedkeuring, welke deze bijdragen overal in Duitsland verworven hebben, en de ijver waarmee dezelven algemeen aangenomen zijn, hebben mij aangemoedigd om dit werk in een Nederduits gewaad ten voorschijn te doen komen, te meer daar het verfechtende nieuwe, nuttige, en op ons land ziele toepasselijke waarneemingen om te behandelen vele ziekten in zich bevat. Dit werk verdient in de daad als ten uitmuntend fuhk ser bijvoorzicht van de kennis en behandeling der in hetzelfde voorkomende ziekten van geprezen te worden, om dat bij zeer vele gebarenen juist een waarneemingen levens alle kenmerken heeft van een duurzame en verstandige ondervinding. De voorzaken, schat en geneeswijze van verschillende ziekten zijn klaar en duidelijk verhandeld, en als het ware aan de natuur zelve ontleend, ontvouwd, en beschreven, en strekken tot een meesterlijk voorbeeld ter naamsvolging in het doen van goede nuttige waarneemingen als bijvoorzicht bij de organisatie van de geneeskundige inzichten en behandeling der ziekten. - Geen spuien van gepaste rede, geen verzochte geleerdheid, geen opgeblazen uitdrukt van hypotheseën, maar ware praktische kennis gebouwd op echte, waarneemingen bij het bed des zieke getekend, onder te schreven, en te gebruiken terzijde, werkt aan, vele andere voorheen niet aanwezige kennis op. Geen spuien van geleerde schrijvers, geen eerbare omstandigheden, maar de geloofwaardigheid van de geleerde Schrijver is hier met de genoemde ondersteuningsmethode in dit werk niet wat, al is verre gedreven, maar het lezen en aanpakken van appteerders en medisch officiers verstandig. Met dat alles is het, is het beste, wensen, daar de kundige Schrijver heeft verlangen van diegenen, welke zullen worden opgevolgd. Op dat recht hebben prijs wegens de Rellen, vallen, en nog genoemde deel van zijn mutige waarneemingen, waartoe hij in de voorrede een hoop geeft. En waarom zou ik, onder het oor van het geneeskundige publiek, enige waarneemingen doen, die ik binnen den tijd van vijf jaar, zedert dat ik aan Szelberg, bij kennetabel werd aangezegd, gelegenheid had aan het zieke bed te doen? Mahrs mas letran, seldetisi genzins. Mijn or korte ongelijkheid, een grip van vijf dagen van het dagregister van alle door mij behandelde zieken te leveren. Ik heb veel meer zulke onderwerpen wit, waarvan ik, volgens mijn waarnemingen, dat niet algemeen bekend, schoon niet alwijd van toepassing, iets dat in het een of het andere opzicht merkelijk is, meen te kunnen zeggen. Wellicht, deze waarnemingen, niet zeer belangrijk, dan hoop ik toch. dat dieselben ten minsten als een bijdrage tot de geschiedenis der landziekten, als als een geringe bijvoegzel tot de geneeskundige aardrijksbeschrijving niet zonder belang zullen zijn. Om de gedrukte maringen omtrend de plaatselijke geneeskunde van die oord, waarin ik de geneeskunde uitoefen, tot hier toe geheel en al ontbraken. Een tweede bijdrage zal mijn vriend Jonas in dezelfde wel haast gegevene geneeskundige plaats-beschrijving, van Monjoleveren, waarin onder anderen over de ziekten van meerderlei arbeidslieden in de wollemijnsturen nuttige en gedeeltelijk nieuwe waarnemingen voorkomen, op welke ik mij verpligt acht, mijne lezers vooraf op te merken. Op mijn waarnemingen en aangehaalde enkel gevallen kan men met zekerheid staan, want mijn weten heb ik uitgenomen geen onwaar woord ter neder geschreven. Over het geheel schrijf ik deze waarnemingen met een veelvuldige ondervinding. Want, alhoewel ik blijf in een kleine plaats, die omstrend de helft duizend inwoners mag tellen, leef, welker rechtsehapene en aanzienlijke kooplieden mij vorige jaren aanleiding gaven hier mijn verblijf te houden, laat ik u toe uit hoofd van het vertrouwen, dat ik in de gehele zeer volkrijke landstreek eenige mijlen in het oosten van de Elfen en in kleine geniet, ten onrechte van de veelvuldige praktijk en gelegenheid zieken van allerlei aard in menige te zien en te behandelen, mij in alle gevallen meer dan de geneesheeren in grotere steden van Duitsland. gelijk verellen. Men moet het derhalve juist aan die veelvuldige en moeilijke praktijk toeschrijven, dat ik deze waarnemingen, niet dan in eenige uren van uitspanning, schrijven en bij gevolg niets volledigs en uitvoerigs leven ten kon. Wellicht zal ik merken den tijd een tweede stukje hierop laten aan, aan "Seen "x "Stolberg bij Aken in December 1795. SR IN. VO. Zinloosheid omierend. ven izander | IE, I XI Over Yen drie druppels en de vroedvrouwe x SGN Hl. Diefyore r Tas r Bee Bekmiek; geneeskundige Plants-beschrijving. Pan het viek Stolberg, en omliggende, gen, BEZ, T "de landrecht. I. de Scheurbuik. Toevallen, welken uit vroegere ziele-zielte eu Ruipert ckkingen gebooren worden. Inning der kinderpokken. Vier aanvangstoch van de ziekte des onderbuiks. Ruode-loop. Shirekände Aa bij kinderen. Het nut van het Heilp in een hevige ziektehoofdheid en in krampachtige ziekten bij kinderen. Het nut der [meerige olie bij de drok- brokken (ileus) -ziekte. Jeis over de el EIG mij teckingen en longontsteking. Mengelwerk van waarnemingen. I. pr- 349 - 366. mijn November gelegen in een aangenaam dal ten oosten, en BEKNOPTE GENEESKUNDIGE PLAATS-BESCHRIJVING VAN HET VLEK STOLBERG, EN OMLIGGENDE LANDSTREEF, Aan het einde vercheidene praktische ontdekkingen en waarneemingen, waarin in die werkelijkheid aanwezig is, in eeuwige hoepvele boven te kunnen staan. Plaatsen, oordeel ik het noodzaaklijk, vooraf een korte schildering te geven, zowel van de natuurlijke als van de geneeskundige gesteldheid van die landstreek, alwaar deze waarneemingen getaan zijn. Elke landstreek toch heeft zijn eigen, particuliere bijzonderheden, ten opzichte tot deszelfs toestand, hoedanigheid en voortbrengselen van den grond, teig en de middelen van bestaan der Gewoonterij ehz., waarop de aandachtoog moet zijn, om dat daardoor zowel de staat der gezondheid als ook de ziekten der inwoners BERN wordt. De Her vlek Stolberg in bepaalde scheggingen, gewijzigd sinds de 790 mijn werken is. Geneeskundige Beschrijving van een weinig ten Zuiden, twee uur van ken, her bevattend in zich omtrend 400 huizen (de wijdverstrekte gebouwen voor de Fabrieken niet mee gerekend) waarvan een groot gedeelte zo afgezonderd en verstrooid ligt, dat de geheele plaats bijna een uur gaans in de lengte uitmaakt. De rondom zich verheffende bergen en heuvelen zijn ten deel kaal, roizachtig, onvruchtbaar, ten deel meer eiken en beuken hout begroeid, ten deel tot herdelijk weiland, hier en daar ook tor zaailing aangelegd, die ons de noodzakelijke behoeften voor onze geel koper Fabrieken, te weten kalamineert en teekool in overvloed opleveren. Eene kleine rivier, welke door de werking van vele watervallen het hamerwerk aan den gang houdt, en dus voor onze zogenaamde kopermolens dienstig is, bevochtigt het Stolberger dal. Noord-oostwaarts, een. Waar was Solberg bij, Eschweiler eindigt deze schoone en door vruchtbaarheid zo rijklijk gezegende vlakte van het Gulikse gebied, en gaat over in een aaneengeslonken reeks van bergen, die zich ten zuiden, en van ver zuiden westwaarts uitstrekt, die vervolgens op den achterland van eenige uren in de lage streken veragenaam en vruchtbaar dalen vormen, (waar toe onder anderen behooren het Stolberger dal, het dal waarin de stad Aken, en eindelijk nog een, waarin het dorp genaamd Cornelius Munster enz. gelegen is). De stad Stolberg is dan weer gelegen aan hooger en hooger boven de oppervlakte van de zee zich verheffende, een woeste wildernis vertoonen; die nu eens boschen van een witgebrachte omtrek bevat, dan weerom kaal, rotzagtig en geheel onvruchtbaar is, onder anderen die bij Monjoye in een moerasfige en sompige heide veranderd, welke eenige mijlen in de lengte en breedte zich uitstrekkende het zogenaamde hoge ven uitmaakt, dat voor de bewoners van grote waarde is, uit hoofde van de turf, welke alhier gevonden, en tot brand gebruikt wordt. In deze barre landstreek, alwaar dikwijks midden in de zomer nog sneeuw ligt, en waar het buitenlijk mist, vind men eigenlijk het begin der Ardennen, een ver uitgestrekte, bergachtige, zeer hoog gelegen, en koude, grootendeels boschachtige, over het geheel genomen zeer onvruchtbare landstreek, welke zich door het Luxemburgse tot in Vrankrijk uitstrekt, en oostwaarts met de bergen van de hooge Eifel, tezamen met Stolberg diervoor, zo als ook Aken, zijn dus gelegen aan den voet van een gebergte, dat eensdeels in de Ardennen, anderzijds ten grooten geleden in den SR overgaat. De verandering van de luchtfreek is zeer aanwezig. merkwaad, welke men tevens op een afstand van anzerflijk mijlen beschouwt, wanneer men van Stolberg naar het aan Monjoye gelegen Heli, gaat. Geneeskundige Beschrijving van reis, hetwelk om de derde helft van drie mijlen van hier in het hooge gebergte gelegen is; waar onder, aan den voet van hetzelfde regen is, dat is, behalve in het zomerseizoen boven op den top sneeuw. Hoe zeer verschillende nu het klimaat van Stolberg en Monjoye is, zo zeer zijn ook de heerschende ziekten in beide deze plaatsen verschillend. De scheurbuik, welken men bij ons zo menigvuldiglijk aanvindt, is in Monjoye bijna niet bekend. De hemorrhagische koorts, woedde zedert vijf jaar in Monjoye schier aanhoudend, voor, en veroorzaakte meermal kwaadaardige heerschende ziekten, welken met een ontsteking in de keel gepaard gingen; gedurende deze hele tijd heb ik echter in Stolberg nauwelijks een of twee lijders gezien; die daar een hemorrhagische koorts kregen, Borstziekten, verzeld met ontsteking heerschten op dezelfde tijd in Monjoye, bijna algemeen, toen in Stolberg de Algemene koorts een doorgaande ziekte was; en gedurende dat hier een galagtige roetkoorts algemeen woedde, heerschte daar een galagtige, fijne, en zinkinkagtige koorts, of een soort van slimmende koorts, of ook een 'zogenaamde Zinkende zenuwkoorts, zonder enige tekenen van gal, of bederven. het voorbijgaan alleenlijk toe aan bewijs, ho2 zeer de loop der doorgaande ziekten reeds op genen kleine afstand VerichabEn kan wanneer 2 24 RE f } »en.- het Vlek Stolberse. 5 en klimaat, en de trap van meerdere of mindere warmte van de lucht onderfcheiden zumein Karen de Groot vond voorheen 20“ veel vermaak in deze Gulikse bergachtige land- streek, dat de stad haar zomer verblijf- plaats werd. De burchten te Monjoye en Stol- berg behoorden tot zijn jagthuizen. —- In deze landstreek vindt men ook nog onbewuste kenmerken, dat wel eens een aanmerkelijke Romeinse volkplanting alhier plaats gehad heeft. Het zou voor een liefhebber der oudheden overweldigend zijn, dit overblijfsel der oude Romeinen, en de oude munten, die men hier en daar, heeft opgevonden, waarvan verschillende bijzondere lieden verzamelingen bezitten enz, te onderzoeken. Ook vindt men in de boschen hier en daar verschillende grafheuvels, welke volgens overlevering aan de Romeinen zouden toebehoord hebben. Een uur van Stolberg (en drie uuren van Aken) is het dorp Gresken gelegen, het welk aan de Abdij Cornell Munster toebehoort; en dat blijkens zekere bewijzen voormaals een grote stad was. Men delft nog dagelijks in en om Gresken oude Romeinse penningen op, ontdekt bij het beploegen van het land onder de aarde bemuurde kelders, ook vindt men ouderwetse huisschaap enz. Hier en daar kan men met nog eenige overblijfselen zien van een door. Brakunst Geneeskundige Beschrijving van kunst met. velen bevolerde straat, welke van Greshenich naar Aken leidt. Met dit alles vond ik de landfireek te Greshenich, welke tamelijk onvruchtbaar, en een door dichte boschen ingefloten dal is, onaangenaam, en vooral daar in de nabijheid geen rivier is, zeer ongekemd voor een grote Romeinse stad. Ik ben derhalve veel meer van gevoelen, dat dit grondgebied sinds die grote tijden, dat de stad Greshenich, die volgens oude overlevering voor de hand zoude ingenomen en verwoest zijn, grote veranderingen, misschien zelfs door aardbevalingen moet ondergaan hebben. — Dat de grondlegging van Aken (Aquisgranus) in de tijden der Romeinen aan een zekere GRANUS moet toegekend worden, zo ook de Gulp (Fuliacum) door JULIUS CAESAR zoude gesticht zijn, zijn bekende, en niet geheel onwaarschijnlijke overleveringen. Het hertogdom Gulik, als mede het daaraan grenzende Luikse en Limburgse is sterk bevolkt. De vruchtbare vlakte van het land, voedt door deszelfs overvloedige voortbrengzelen van de grond veel mensen, daarentegen vervallen de bergachtige landstreek door de talrijke en verschillende Fabrieken, waartoe oneindig veel hout vereist wordt, gedeeltelijk ook door het aanfokken van vee, naar evenredigheid nog meer mensen voedt. De vruchtbaarheid van de huwelijken in deze landen schijnt in vergelijking met andere, en wel inzonderheid met de noordelijke streken van Duitsland aanmerkelijk te verschillen. Het is niet zeldzaam, dat er zowel onder de vorst, als geringere soort van mensen, moeders aangetroffen worden, die 15—18 kinderen ter wereld gebracht hebben; zodanig zijn er mij verhalen voorgekomen, welke 23maal gekraamd hadden. Zelfs de zwakkste vrouwen zijn buitengewoon vruchtbaar. Onvruchtbare huwelijken zijn iets ongehoords, en men hervalt maar zeldzaam een huwelijk aan, waaruit niet ten minsten 5 of 6 kinderen gesproten zijn. De vruchtbaarheid is echter zowel in de grote steden als ook bij ons om veelvuldige bekende redenen minder, dan ten platten lande hoewel altijd nog sterk genoeg. De verlossingen geschieden meestal gemakkelijk, en ik heb in mijn uitgebreide praktijk, daar de ongehuwd staat hier te landen tamelijk zeldzaam is, en de jonge vrouwen bijna jaarlijks kraamen, naar evenredigheid van dezelfde zelden gelegenheid gehad de vroedkunde te kunnen uitöven. De vroedvrouwen waren zich in niet geheel zwaar gevallen zelf te redden, die in deze landstreek, ten minsten in het Gulikse, door de prijswaardige voorzorg van het Collegium Medicum te Düsseldorf zo onwetend en ongekwalificeerd niet zijn, als er nog in menig gebied van Duitsland gevonden worden. Hier A Brugse Straat van B Geneeskundige Beschrijving van te lande verongelukken in de daad. weinige volwassen kinderen bij hun vele geboorten, als gen worden vroegtijdige geboorten en miskramen menigvuldiger aangetroffen, gelijk, zulks veeltijds bij een pesterige bezwangering van zwakke vrouwen te verwagten is. Over het geheel genomen zijn de mensen in de vruchtbare vlakte van het Gulikse land, als ook in de lagere gebergen van de Heilige Liga, veelveldigheid, zij zijn van meer dan gemiddelde grootte, wel gevoed, en tegen gespierd, van een bloedende dikwijls hoog rode kleur, meestal zwart, - dikwijls ook blond. van haar. Doorgaans is het een vierkant, welgemaakt en daarbij goedhartig, en effectief voorzien van mensen, - dat wel niet van verstand ontbloor is, maar echter alleenlijk door bittere om- flankigheden nog verre af is van opgeklaard te zijn. Dichter bij de M. als in de Luikse. waren de gestalten kleiner, de gedaante minder schoon, doordat de kleur van het gezicht bleeker was, en dikwijks geelachtig, de lichamen. over het algemeen zwakker, maar toch zachter, maar ook te gelijk aandoenlijker en vlugger. De bewoners van het hoogere gebergte verversen, bovendien inzonderheid daarvan in de vlakte van het Gulikse land, en in de lager gelegen, bergachtige streken wonen, door kleinere dikwijker kreupelen, er door schraal voedsel, zwakke, en mager. Het lichaam heeft een afwijkende gestalte, enkele uitzonderingen tenzij veranderen de algemene regel niet, de hoogere onvruchtbaar en bergachtige streken geven zulk overvloedig, gezond voedsel niet op, als de vruchtbare vlakten. Dezerfelge bewoners moeten - bijna allen - van de. Fabrieken bestaan, en in plaats van zich met. den. meer gezonden landbouw bezig te houden, zien zij in bespukte en onreine vertrekken opgefloet, reeds van hunne kindsheid af aan eene zittende, - en voor her. lichamen zeer nadeelige leefwijze overgeven, die aan de wolmanufaktuur eigen is. Bij hen zwaart werk maken haverbrood; Nege roggenbrood, aardappelen = peulvruchten, boekweit, spek, zuurde melk, en slappe kefir; hun voor. Naamloze voedsel wit, is derhalve geenzin te verwonderen, dat kliergezwellen, engelse ziekte, uitteering, mismaaktheid, n altemaal gebreken, welke alleenlijk uit zwakte, vermapping, verfijning en slecht voedsel hunnen. Oorzprong hebben, onder de arbeiders in de aken Fabrieken te Mohvoye, Eupen, Verviers, gedeeltelijk ook in Solberg algemeen, en ten platten lande ongelijk zwaarzaam zijn. De droogschuurscheerders en lakenbereiders zijn grootendeels met breuken behecht. — Voornaam en rijke inwoners, die goed voedsel gehouden, en aan. Geenen ongezonden arbeid gebonden zijn, on- A dit lot niet, en deze vind men daarom Dad $ EL - SONNE ook het Wick Stolberg..:’ 9, h % ar de) Geneeskundige Beschrijving van ook in de ruwe onvruchtbare gebiedten dik- een geur, en groot van gestalte, Ik wil dus gaarne toegeven, dat zodanige beruchte welke zich met de jacht, met het moeilijk bebouwen van eenen schraalene grond, enz., of met het voermans bedrijf enz. bezig houden, gezond en door de frisse en koude berglucht verhard, dikwijks sterker zijn dan de bewoners van het vlakke vruchtbare land; alleenlijk zijn zij over het geheel genomen toch immers kleiner van wasdom, waartoe behalven het zatte voedsel de meerdere koude niet weinig mag bijdragen. Voornaamlijk is het vrouwelijk geslacht verflakt, een steviger en in het oog lopende kleiner, doch lijvigere gestalte, —— .Ook het rundvee en de paarden vallen in onze hoge landen ongelijk kleiner, dan in de lagere vruchtbaar landstreek. ' Over het algemeen is ons land rijk in voorkomstelen. De delfstoffen zijn in de berglandstreeken voornaamlijk steenkoolen, kalksteen, zwavel, ijzer, lood enz.; de ijzer- en geelkoper-Fabrieken zijn van veel belang. De groeiözamheid is ondanks het grote verschil van den grond, zeer overvloedig, en een kruidkundige zou hier een belangrijke verzameling kunnen maken. De vlakten van het Gulikse land behooren mede onder de vruchtbaarste, en ten opzichte van de graanen, en het vlas enz., onder de rijkste er van Duitsland. Het Wieck Stolberg: 21 len, diezelfde brengen ook voortrefelijke paarden voordel. Ook valt de teelt van het hoornveiling in de laagere gebergten, vooral in het Limburgse zeer goed voor. Aan de veestelling van schapen en varkens is nergens gebrek, evenwel zin onze hammen op verre niet met de Westfälische te vergelijken. Men vind in de ver uitgebreide bossen allerlei soort van wild, gelijk ook in de nabij gelegen grote en kleine rivieren, als mede in de overal aangelegde vijveren een overvloed van visvissen. De bekendelijke velden van het Luikerland munte uit in boomvruchten en in een overvloed van heerlijke en zeer vroegtijdige groenten, waar mee men van daar uit de aangrenzende en minder vruchtbare landstreeken in het gebergte rijklijk voorziet. Men heeft ook aan de Rijn-kant in het Gulikse tamelijk goede wijn. Dit land heeft aldus een overvloed van levensmiddelen, indien niet, gelijk zulks sinds enige jaren plaats vond, talloze horden zich rijklik een groot gevecht van eieren voordragen toedelend. Onder de merkwaardigheden der natuur van dit land behoort inzonderheid de warme baden te Aken en Burfcheid. Men heeft wel geen gebrek aan beschrijvingen daarvan, doch de voornaamste zijn in Duitsland bijna geheel onbekend. Een nauwkeurige en volgens de grondregels der nieuwere scheikunde ontworpen. Geneeskundige Beschrijving van warme gezondheidsbronnen Oorsprong ontleding van deze mineralen-bronnen ontbreekt ons nog geheel en al. Over het scheel zou een nieuw volledig werk daarover naar het ontwerp van MARCARD omtrent Pijlmont zeer noodzakelijk en zeer verdienstelijk zijn. Onze artsen houden zich echter deels met de praktijk te veel bezig, om aan iets dergelijks te denken, deels houden zeer wellicht ook andere redenen hen daarvan terug. De uitwerkelijke effecten van deze warme gezondheids-bronnen, welke zo wel inwendig als bij wijze van een bad, druip- en dampbad aangewend worden, hebben in de hardnekkigste en langduurigste ongemakken, inzonderheid verstopkingen der ingewanden, jicht, verouderde scheurbuik, verlammingen, in de daad dikwijks alle mijne verwachting overtroffen. De intentie van deze baden zijn voortrefelijk, hoe wel nog voor vele verbeteringen vatbaar. Het ontbreekt insgelijks in de nabijheid van Zken' nier een koude, staal in zich bevattende brandstof, waarin echter verdient beter onderzocht en gebruikt te worden. Men vindt in Suhl, behalve verfstchiden soorten laken-manufacturen en een onlangs aangelegde glas-Fabriek, uitmerkelijke geel koper-Fabrieken, waarin de bewoners van vele ommelandse dorpen hun bestaan vinden. In 1200 ovens, welke het geheele jaar door brand gehouden worden, worden ongeveer 3e miljoen ponden rood koper gesmelt. Het welk wit herschikt, van Duitsland, Hongarije, en uit de Levant aangebracht wordt, door bijvoeging van kaliumzuur tot geel koper gesmolten, tussen dikke tafels van granietsteen tot plaaten gegoten en uit denzelfde door middel van kopermolens, welke door het water bewogen worden, blik, ketels, en allerlei soort van ruw en geel koper-gereedschappen gemaakt, als mede ook door middel van bijzondere molens tot draad getrokken, welke was. Ren als dan wijd en zijd worden verzonden, de fabrieken, welke soepgroep uit Brabant en Vlaanderen in deze landstreek werken, worden nu zeer in Duitsland voorzien. Het is derhalve geen wonder, dat uit hoofde van de uitermate grote rookgaten, die de smeltovens in de geheeligheid uit dezelfde oprijzende dikke metalen en zwavel-achtige dampen de hele lucht vervullen, en men deze overal niet ongevechtend de wijduitgestrekte heid van het dal rieken kan. Een zekere Franse Schrijver heeft daarom nu eens ten overtrekken gezegd: "men ademt daar niet lucht, maar vuur, zink en koper in". Men kan zelfs reeds vanaf het land van om en uit van tien uur duidelijk den eigenaartigen reuk van deze damp bespeuren. Het is wegens deze metaalachtige damp, dat de vruchtboomen in het dal niet goed voorzien, en wel bijzonderlijk op die plaatsen, alwaar vele smelterijen in de nabijheid zijn. Men ontmoet enkele mensen, welken deze metaal-damp volstrekt niet verdragen kunnen. Eene andere sterke en gezonde dienstmaagd, welke uit de vlakte van het Gulikerland gekomen was, konde uit die hoofde alhier niet blijven woonen; want 'zoo ras als zij deze koperachtige damp rook, werd haar adem beklemd, zij werd duizelig, en viel in flauwte. En toch kan ik de Janditreek alhier niet ongezond noemen; men ontmoet hier nu en dan wel is waar Aandoeningen, die deze plaats ondertussen voor een groot gedeelte gemeen heeft met de omliggende landstreeken, en waarvoor gevolgend deze metaalachtige damp weinig aanleiding schijnt te geven. Zeer veel mensen bereiken alhier eenen hoogen ouderdom. Zeldzame woeden hier algemene heerschende ziekten, hoewel de 'geheele omliggende landstreek daar met bezocht word. Men zoude de oorzaak hier van gedeeltelijk daarinnen kunnen zoeken, dat die plaats enigszins van de landweg af, en rondom in het gebergte gelegen is, als mede, dat de woningen voor een groot gedeelte op een tamelijke afstand van elkander afzonder zijn; gedeeltelijk heeft men zulks ook toegeschreven aan de zwavel- en metaalachtige dampen, welke de besmetting schijnen te tegenwerken. — Het aardrijk van dit dal bestaat sinds honderd jaar bijna alleenlijk uit steenkoolen en metaalfschuim, sinds de Fabrieken van het gele koper uit hoofde der onveerdraagzaamheid in den uit Aken hier naar toe verdreven zijn. Hoewel weinig onderhouden de inwoners van ons dal door deze koper-damp in her algemeen aan hun gezondheid schijnlijk te lijden: veel te meer treft dit nog tenslotte de werklijders in de Fabrieken zelf, aldus zijn inzonderheid die lieden, welke in de gieterijen of smelterijen gebruikt worden, het meest aan dezelfde blootgesteld. Deze blijven de gehele week door dag en nacht in hun werkplaats, en bezoeken slechts den vondag morgen hunne wooningen, welke in de nabuurige dorpen gelegen zijn, en keeren den volgende ochend weerom tot hunne smelterijen terug. Zij gebruiken de geheele week door alleenlijk brood en geringe spijs, welke zij zich van huis medebrengen, en drinken niets dan water; op deze wijze verteeren zij slechts een gedeelte van hun dagloon, en worden daardoor naar hunnen trant welgevulde lieden. Wanneer men echter in overweging neemt, dat deze lieden aanstaandelijk en van nabij aan deze metaalagtige dampen van hermer kalmisfteen te zamen smeltend koper zitten dienen nog zan den gloed van her vuur, en de schielijke verwijling van hetzelfde meer de koude der buitenlucht blootgesteld zijn, als dan moet men zich in de daad verwonderen dat hunne gezondheid daardoor niet meer komt te lijden, en zij niet reeds in hunne beste jaaren sterven. Zij zien wel is waar allen bleek en ongezond wit terwijl zij En? Es ne. Hoofd van het feerzame voedsel zijn zij veeltijds aan verflijmingen en wormen onderhevig, — en worden bij toeneemende jaaren gemeenlijk aanvallig; men vindt echter met dat al onder hen nog een aantal lieden, welken eenen hoogen ouderdom bereiken en een draaglijke gezondheid genieten, Het zijn derhalve inzonderheid de volgende omstandigheden, welken ondanks een 76 feestelijke levenswijze evenwel voor het behoud van hun schaamlijke welvaart feitelijk zijn. Eerstelijk de weinige arbeid, welke zij verrichten; want zij zitten meestal ledig in de finethuizen, en het gehelen werk zou omstreeksen twee uren op den dag kunnen vallen. Ten tweede niet zelden door borstziekten van een ontsteking, door longteerten of andere uitvloeiende ziekten aangerast worden, — uit bedekken zij onder dat gieten runnen neus, keel en mond met een dokter, en proberen op deze manier, zo veel mogelijk lucht in te ademen en door het zwelgen van deze meermaals giftige dampen te ontwijken. Hier eenvoudig voedsel kan zelfs in een zeker opzicht tot hun behoud verstreken. Zij worden, reeds meer hun twaalf jaar tot jongen in de smelterijen gebruikt, en zijn derhalve aan deze leefwijze van jong af gewoon. — Het is waarschijnlijk, dat de te snelle overgang van hitte tot koude, even zo veel, niet zelf meer dan de metaaldamp, de oorzaak is van de borstziekten, door welke het werkvolk der smelterijen zo dikwijks wordt aangevallen. Men overweegt dat die lieden gedurende het smelten door den gloed van het vuur verhit, en door en door bezweet, gewoon zijn naar de bronnen te spoelen, en om zich te verkoelen, een menigte koud water in te zwellen; — dat zij zo wel in den winter als in den zomer in de gieterijen in het blote hemd gaan; en zich aldus half naaktend en bij afwisseling aan de open lucht blootstellen. Het is alleenlijk uit het vermogen en den invloed der gewoonte verklaarbaar, dat die lieden bij zodanige een leefwijze niet dikwijls door verkoudenheid en longontsteking aangetast worden. Zo wentelt zich ook een Rus door het dampbad verhit, in de scheuw, zonder daardoor enig ongemak te lijden. — Ik mocht hierbij nog aanmerken, dat de ogen der knegende in de smelterijen niet zelden door den sterk glanzend licht worden aangetast, waar aan zij geen staan. 18 Geneeskundige Beschrijving van zonderheid bij het gieten van het gesmolten gefete koper blootgesteld zijn. Immidiels lijden de folwerders aan hun ge- zondheid veel meer, dan de gieters, welken de gaten der ketels door middel van Borax en gestoten koper toefoldeeren; want zij zijn ge- noodzaakt zich met oogen en mond zeer nabij aan die metaalagtige damp bloot te stellen. Deze vele doorloopend werklieden hebben doorgaans zeer vroeg aan een longteering en hebben groen haar, hetwelk ik bij de overige werklieden in het koper niet aangetroffen heb. — Ook zij die zich veel op houden met het maan van kalmijz-steen, waartoe bijzondere molens zijn ingericht, zullen door het inademen van deze metaal-stof ligtlijk een longteering krijgen. Minder nadeelig voor de gezondheid schijnt de arbeid der geenen te zijn, welken het reeds. gefmoltene geler koper verder verwerken: te weten die der molenknechts, en draadtrekkers enz. Deze mensen s’nachts in hunne woningen, en zitten bij hunnen arbeid nog aan de gloed van het vuur, noch aan metaalachtige dampen: blootgesteld. De bewerking van het gele koper op zichzelf, schijnt voor de gezondheid niet zo schadelijk te zijn; ten minsten op verre na zo veel niet als die van het rode koper. Ik heb zelfs bij onze oude koper-slagers geen groene haren noch groene tanden kunnen bespeuren, welken RAMAZZINI echter aan de werklieden in het koper toewijst. Ons onderzoek hebben onze molenknechts meestal een bleek kleur; zijn met fluim en wormen gezweld; en worden niet zelden door hardnekkige verstoffpingen van de ingewanden der onderbuik en derzelver gevolgen aangerast. Zulks laat zich gedeeltelijk afleiden uit het schraal en onverteerbaar voedsel, waarmee zij gebruiken, gedeeltelijk ook uit het gestaagd krom zitten bij de hamers, welken door het water bewogen worden. Door het eeuwigdurende geraas van deze hamers, van welke men er verschillende in een molen vind, worden zij ook aan een hooren. Ten Het klimaat van Stolberg d.w.z. de lichte graad van warmte of koud, droog of vochtig, zwaar of licht gevoeldheid van de lucht, veranderlijkheid van het weer enz., verschilt weinig van andere noordelijke streken in Duitsland die niet al te hoog liggen. Het klimaat is te Stolberg een weinig ruwer dan te Aken; niet om dat hetzelfde hoger in het gebergte gelegen is, maar om dat het bijna geheel omringd is met wijd uitgestrekte wouden, en het koude hoge land van Mönchje. iets nader bij ons is dan bij Aken. Zo is het ook ongelijk warmer in het vlakke Gulikerland, en alles komt aldaar vroeger voord dan bij ons. Het welk des te minder verwondering verdient, dat wij het meest aan de noord- en oostelijke winden zijn blootgesteld; de zuidelijke winden echter door het hoge gebergte verhinderd worden om tot ons te kunnen geraken. — De beek, welke door het Stolberger dal stroomt, brengt in de luchtgevoeldheid van het dal, het Welk bovendien op enige plaatsten eng en somber is, eene voor de gezondheid niet onvermindert vogtige lucht te wege, het water van deze beek wordt op veel plaatsen ten herstel van de droogte gedreven door de kopermolens afgeleid, en in groote vijvers verzameld, en vormt bij gevolg hier en daar bijna volledige moerasgebieden, waarvan de vogtige lucht voor zeker niet weinig bijdraagt tot de schorbutische gezondheid en vervelling, welke alhier vrij algemeen gevonden worden. Ook was men deze vijvers, welke dikwijks in de nabijheid der huizen gelegen zijn, een voor de gezondheid nadeelige moeras-lucht uit, wanneerzelfde in den zomer ten gevolg de beek uitdroogt, bovendien is de hitte van den zomer overal in de dalen wegens de terugkaatsing van de lichtstraalen der bergen over het algemeen drukkender dan in de vlakte, — hier welke dan ook menigmaal aanleiding tot hardnekkige koorts geeft. Dergelijke schadelijke uitwerkingen zijn echter zelden van lang duur, om dat de eerste zware regen de beek weer doet zwellen, en daardoor al het schadelijk door het sterke afhellend van het dal weerom weggeffilt, Deze snelle vliegende en dikwijls tot overstrooming toe aanwaschende beek draagt ook ongerichte daartoe bij, om de door metaalachtige deelen beïntende lucht voor de gezondheid minder nadeelig te doen worden, terwijl het vloeijende water deze dampen inzuilt, waardoor de lucht weerom gezuiverd wordt. "Op onze huizen (te weten in Sproebere) zijn allen van harde steen gebouwd, die tot dikke muren worden te samen gevoegd. Zij zijn derhalve op zichzelf zeer koud, en vereisen in de winter veel vuur. Wanneer de zomer-hitte in de open lucht van herfst drukkende is, als dan is het evenwel in de huizen zeer koel, en dit geeft vaak aanleiding om zelfs binnenshuis zich te verkoelen, en dan door verkoudenheid en zinken aangetast te worden. Wanneer deze steen gebouwen nabij heuvelen of aan watertekorte gronden van het al gebouwd zijn, als dan zijn zij ook nog, dikwijks vogtig, en bij gevolg is het verblijf in deze voor de gezondheid dubbel nadeelig. De woonvertrekken zijn niet meer planken, maar meestal met een vloer van blauwe steen bedekt, het wel inzonderheid op de vrouwelijke seks een zeer nadeeligen invloed heeft. Het gebeurt dus niet zelden dat gedurende de maandelijkse zuivering deze door een kort verblijf in deze met zijn bevolking verftektene territoria gestremd, en, als dan de flauwte toevalt daar door veroorzaakt worden. Men heeft ook de gewoonte om de beneden kamers met gebakken fleeren te bevloeren, welke sponsagiger en warmer, en bij gevolg minder nadelig voor de gezondheid zijn, dan blauwe stenen; doch houten vloeren verdienen in dit opzicht altijd de voorkeur. In Stolberg en in de geheele landstreek is men gewoon met steenkoolen te stoken; welke brand zo als genoegzaam bekend is in geen van de delen voor de gezondheid schadelijk is. Men gebruikt daarvoor gemeenlijk geen kachels, maar even, als in Engeland, schoorsteen, die zekerlijk wel viermaal meer koolen verflammt, dan de kachels, echter vrolijker, zijn, en de lucht in het vertrek immer zuiver houden. Men behoorde derhalve zodanige lijders, welke aanfteekende koortsen hebben gedurende den winter in een vertrek te leggen, het welk door middel van een schoorsteen verwarmd wordt; dewelke daarbij kragt daadlijk de besmetting weert van hun, welken de zieken oppasfen, die ligtlijk bij het gebruik van kachels zelfs zouden kunnen besmet worden. Ondanks den overvloed van gezonde en voedzame spijsen, welken dit land opleeft, gebruiken alhier en in de geheele landstreek de gegoeden inwoners al te zwaar en te veel voedsel, het welk den grond voor vele handen ziekten legt. Men bereidt de groenten op zulk een wijze, dat dezelven in de boter of in andere vetrigheid bijna zwemmen. Waar een ongemeen veel vlees, en voorkeur voor her verft; het gebraad wordt meer de verft afvallen bereid, en men maakt daar- tegen weinig of geen gebruik van groenten. Het menigvuldige eten des avonds, waar- van men bijna het geheele jaar door gebruik maakt, en het welk zo wel hier als in de ge- heele Nederlanden een algemene gewoonte is, komt wel eenigszinds, schoon op verre na niet al het nadeel te gelde, het welk het te ruik- lijk vlees eten te wege brengt. De uijen, waarvan men veel houdt, zouden juist daarom eerder nuttig dan schadelijk kunnen zijn; dewijl dezelven prikkelend, slijm-oplosend en bederf- verlangend zijn. Veel personen bederfen maag met kabeljauw en andere zeevisch, welke wij Holland hier naar toe gevoerd en veel gebruik wordt; hetzelfde geschiedt ook met oesters, mos- felen enz. In de tegenwoordige oorlogstijden is echter aan deze dingen gebrek. Men houdt zeer veel van al te ver boter gebak, van hard gekookte of gebakken eieren; alsmede ook van de alom bekende Limburgse kaas, welke echter moeilijk te verteeren is, en zo zeer het bederven bevoordert. De GER Bor N ter, welke men alhier gebruikt, is wel is waar van een uiterst noodzakelijke hoedanigheid, echter juist des te moeilijker te verteeren, dewijl dezelfde zo krachtig en ver is. — Men behoeft zich derhalve geen verwondering te verwonderen, dat een gebrekende vertering, gal- en in ziekten, scheurwonden, verstopingen der ingewanden van den onderbuik, wormen, enz. in onze landstreeken zo ongewoon menigvuldig zijn; want niets zit gal en fijn meer aan, dan het gebrek van veel vlees. Lieden die niet gefaamd zijn in beweging of geen werkzaam leven leiden, kunnen onmogelijk zulke verte spijzen, en het al te rijkelijk gebruik van vlees, gelijk men zulks hier gewoon is, zonder de maag te overlaaden, en zonder groot nadeel verdragen. Daarom bevinden zich de gecomponeerden, welke veel aan hunne schrijftafel zitten, en de vrouwen bij zulk voedsel het minst, en de laakden des te meer, daar zij weinig wijn drinken, die bij zulk een leefwijze wellicht een behoefte is, dewelke hij de verteering der vette spijzen bevoordert. Om die redenen is het rijkelijke gebruik van de wijn, dat al bier onder de aanzienlijke lieden algemeen ingevoerd is, geen zins aftekeuren, maar het bier al bier, en vooral in de bergachtige landstreeken, niet van de beste hoedanigheid, van slechte mout gebrouwen, koud en ongezond. En ten minsten naar mijn gevogen de maag bevattend, het hoofd bedwelmt, de mannen zijn gewoon bij het wijn drinken overvloediglijk tabak te rooken, hetwelk door de gewoonte geen nadeel toebrengt. Men kan de moeselijk wijn voor het dagelijks gebruik beter verdragen dan de koolzuurhete wijn, welke het zenuwgevoel te veel prikkel. Men houdt hier ook eer veel van Franse wijnen, doch men dient er een nuttig gebruik van te maken, indien dezelfde niet nadeelig worden zullen, en boven die zijn zij over het algemeen voor een dagelijks gebruik niet geschikt. De koffie en thee worden alhier ook dagelijks gebruikt. Het nadeel, dat deze warme en verflappende dranken voor de gezondheid te wegen brengen, kan misschien gedeeltelijk daar door opgewogen worden, dat het graan, hetwelk men nog in de eerste helft van deze eeuw zeer menigvuldiglijk in deze landstreeken aanwreef, thans bijna geheel ophoudt, ten minste zeer zeldzaam gevonden wordt, en waarom de oorzaak ongetwijfeld in het gebruik van deze warme dranken, welke dagelijks de pisweg uit te spuwen is. Het is dus de gewoonte alleen, welke het gebruik van de koffie onmiddelijk na het middag-eten schijnt te verontschuldigen, waarvan men zo wel hier in landen, als in Frankrijk en in verscheidene andere landstreeken van Duitsland zich bedient. Beter behaagt mij de grondregel van FREDRIK HOFFMAN, naamelijk, het gebruik van koffie en thee tot drie of vier uur na het eten uit te tellen, om daardoor de overblijvende delen der spijsen ten volle uit de maag te laten wegvallen, en op deze wijze tot voltooiing van de verteering en verteermaakmakende medewerking te werken. Vandaar dat ik verwerp ik niet geheel en al de bij lieden van den bere ton ingevoerde theegezelschap, alwaar men naar den Hollandschen trant des avonds ten zes uur bij elkaar komt, thee drinkt, tabak rookt, en op de kaart speelt en wel na dat men ten aan wijn het middagmaal gehouden, en ten half drie uur koffie gedronken heeft; het zoude evenwel beter zijn zich van de koffie onmiddelijk na het eten te onthouden, en dezelve liever een paar uur later te gebruiken, wanneer men als dan gemakkelijk de thee zoude kunnen ontbeelden, die toch al te veel gebruikt wordt. Morend een zo wel in deze landstreek als overal in de Nederlanden ingevoerde gewoonte gewag te maken, die, hoe weinig men ook op dezelve acht, eenen veel beïndelendenden invloed op den algemene staat der gezondheid heeft. Ik bedoel de gewoonte om des avonds zeer laat, ten 9 uur of nog later, te gaan eten, en daar men gewoonlijk Noodgedwongen. 8 _ Gemeenschappelijke Bevrijving van Ook vlees, eieren en andere zware verteerbare spijsjes, gebruikt, zich als dan daar op onmiddellijk ter rust begeeft. Zo als de flap 's middags na het eten meestal de spijsverteering verhinderde, ophopingen van flapjes en verflikkering te wegen brengt; even zulk een groot en nog meerder nadeel veroorzaakt de lange flap na een ruimen avondmaaltijd. Des morgens bij het opstaan is weer een eerste waaraan men denkt, om een boterham bij de thee of koffie te gebruiken, in plaats dat men vooraf door middel van deze warme drank zouden trachten, om het nog van den laatste avondmaaltijd over gebleeven slijm weg te spoelen, en vervolgens een paar uuren en wanneer men al ontbijten wil, iets eten. Ik prijs hierom de Saksische gewoonte, om des avonds ten 6 of half 7 uur te gaan eten; en eerst daarna in gezelfde hapjes te gaan. Als dan is de spijsverteering reeds volgens, wanneer men zich ter rust begeeft, de flap wordt geruster en gezonder, en het voedzelen verandert niet in een zwaar vlees, dat de Ingewanden verlent en duizend andere ongemakken voortbrengt. Naar de gewoonte alhier van des morgens vroeg, en des avonds heel laat te eten, moet de arts bij de bepaling der tijden in het gebruik der geneesmiddelen in zo verre zich kunnen schikken, vooral bij zieken, die niet bedlegerig zijn of zelven geen eetlust hebben dat bij het voorgaan van de slaap geen verstoring van de spijsvertering veroorzaakt. 