title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Sedert 823 was de aandacht van Lodewijk den Vro- me op Denemarken gericht. Aartsbisschop Ebbe van Rheims begaf zieh zelfs daarheen , doopte verscheidenen ; maar een verblgf van enkele maanden kon geen duur- zame gevolgen hebben. Een grooter vooruitzicht opende zieh voor de zending toen een deensche prins, doorzijn verwanten verjaagd, zieh tot Lodewijk om hulp hadge- wend. Met groote statie werd in 826 deze Harald met zijn gezin en gevolg te Mainz gedoopt, en Lodewijk gafhem een jongen monnik mede , Anskar , die de rechte man wa? om als pionier in het land te arbeiden. Maar Harald zelf was aanvankelijk een lauwe bekeerling, hij beschermde wel den godsdient dien hij had aangenomen , maar toen hij na enkele jaren weer vordre ven werd, en door Lode- wijk met land aan de friesche kust schadeloos gesteld, had de werkzaamheid van Anskar nog niet veel wortel Digitized byCjOOQlC 227 . geschoten. Intusschen werd voor dezen een nieuw arbeids- veld geopend , nml. Zweden , waar hij goed ontvangen werd, de koning hem genegen was , en nadat te Birka God door teekenen en wonderen zgn macht had getoond menigeen zieh liet doopen. De tijd was voor de duitgche zending, die trouwens ook uit Hamburg-Bremen weinig systematisch en krach- tig werd voortgezet en jaren lang rustte , weinig gunstig. Yooreerst waren de punten van aanraking tusschen Denen en Duitschers weinige : de geheel Oostzeekust was slavisch, heidensch land, de friesche kust, het grensgebied der duitsche macht , was arm , alleen Hamburg was een ge- reede prooi der Vikingen, die het dan ook reeds in 845 plunderden. Daarbij kwam, dät de Denen, die in die eeuwen de groote macht in Noord -Europa waren, Enge- land en Frankrijk bestockten en daar geheele streken bezetten en rjjken stichtten , niet gezind waren hun zeden en godsdienst op te geven voor de prediking van enkele duitsche zendelingen, al mocht nu en dan een schitte- rend wonder, als het dragen van gloeiend ijzer, tot hun verbeelding spreken. Wij behoeven niet te denken aan krachtige organisatie, aan overtuiging of heidenschen ge- loofsijver, om te verklaren dat de Denen, evenmin als de Friezen en Saksers een eeuw te voren, van den gods- dienst der vreemden niet wilden weten. Zoo is het duidelijk waarom in Vj^ eeuw het Chris- tendom in Denemarken geen noemenswaardige vorderin- gen maakte, ja, geen geestelijke beweging veroorzaakte^ Maar in de tweede helft der 10« eeuw begon het door i-e dringen, evenwel niet uit Duitschland. Verscheidene Digitized byCjOOQlC 228 Vikingenvorsten met een aantal van hun mannen waren in Frankrijk of in Engeland gedoopt, zoo reedsSTSGu- thorm in Oostanglia, 912 Rollo in Normandie. In Dene- marken zelf had nog Gorm de oude het heidendom krachtig gehandhaafd en slechts gedwongen de christenen geduld; zijn zoon Harald Bl&tand (941 — 986) was de eerste christenkoning. Toen nu diens opvolgers Sven en daama Knut de engelsche kroon met de deensche ver- eenigden, was dit natuurlijk niet zonder beslisten over- gang tot het Christendom geschied. Ook in andere scan- dina^ische landen had die overgang ongeveer geljjktijdig plaats; in Zweden was Olaf Skautkonungr (1008) de eerste christenkoning. Aangaande de beide andere scan- dinavische landen , Noorwegen en IJsland , zijn wij meer omstandig ingelicht. Zij vereischen een afzonderlgke be- ll andeling. Digitized byCjOOQlC HOOFDSTUK VIU. Noorwegen en IJsland. — Cfeschiedenis en litterataar. Bronnen: Over de zoo omvangrij ke noorsche literatuur raadplege men de bibliographie en de litteratuurhistorie. Voor de bibliographie : Th, Möbius , Catalogus librorum islandico- num et norvegicorum aetatis mediae (1856, ook Sk^ldatal sive poetarum reeensus is daÄrin te vinden); Verzeichniss der auf dem Gebiete der altnordischen (altisl. u. altnorw.) Sprache u. Literatur von 1855 bis 1879 erschienenen Schrif- ten (1880). Baanbrekend voor de studie der litteratuur isge- weest een verhandeling van K. Maurer, Ueber die Aus- drücke: altnordische, altnorwegische und isländische Spräche (Abh. K. bair. Ak. 1867), en ook zijn verhandeling Ueber die norwegische Auffassung der nordischen Literaturgeschichte (Z.f.d. Ph. 1). Onder de litteratuurgeschiedenissen vermelden wij, met voorbijgang van oudere werken: Q, Vigfüssony^TO- legomena tot de uitg. der Sturlunga Saga (1878); E, Mogh (in PauTs Grrundriss) en vooral Firniur Jdmson, Den old- norske og oldislandske litteraturs historie (sedert 1894 zijn 1 en de eerste helft van II versehenen). Wat nu de bronnen zelf betreft zoo bestaan zij uit de liederen der Skalden, waarvan een groot aantal bewaard is, gedeeltelijk in de saga's ingelascht; uit de poetische Edda, gesplitst in godenliederen en heldenliederen , te samen onge- veer 35 , doch de verzameling is niet streng afgesloten ; uit de Digitized byCjOOQlC 230 Snorra Edda, mythographisch (Grylfaginning) en over poe- tiek (Bragarceiur , Skaldskaparmdl , Hattatal); en uit proza- geschriften, saga's, met zeer verschillen- den inhoud: oude sagen, heroensagen, ijslandsehe familie-geschiedenissen , poli- tieke gesehiedenis , in later tijd ook verdiehting. G. Vigfmson cmd F, York Powell^ Corpus Poetieum Boreale (2 vol. 1883) is een uitgaaf van al wat wij van oud-noorsche poezie bezitten: Skalden- en Eddaliederen, met vertaling, inleidingen, exeursen, evenwel met groote omziehtigheid te ge- bruiken. Tekstuitgaven der Edda van 8. Bu^^e (1867) ; Qrtmdtvig (1874); K.Bildehrand (1876); B,Si/mons (1,1888); F.Jonsson (1888—90) ; voorts het Glossar van ff. Gering (2* ed. 1896). Onder de vertalers der Edda zijn met eere te noemen de gebroeders Ghrimm (1815) ; F, G, Bergmann , wiens nitgaaf , vertaling , en commentaar van de meeste Eddaliederen en ook van Grylfisi- ginning in tal van geschriften nu geheel verouderd is, maar toeh in zijn tijd Verdiensten had; K. Simrock, vroeger alge- meen gebmikt; ff. Gering, wiens voortreffelijk werk met körte, zakelijke noten, een onontbeerlijk hulpmiddel is. Van de talrijke inleidingen , commentaren en studies vermelden wij alleen M WilJcen , Untersuchungen zur Snorra Edda (1878) , F. Jesatfh, Ueber die Eddalieder: Heimath, Alter, Charak- ter (Z.f.d. Phil. 111); B. Sgmons, Bijdrage tot de dagteeke- ning der Eddaliederen (Versl. Med. K. Ak. Amst. 1887); J. Soßorg , Eddastudien (1889) ; vooral Müllenhof, D. Alt. K. V. Van de sagalitteratuur zijn reeds een aantal van goede uitgaven bezorgd, door S. Bugge, G. Vigfüsson, indetegen- woordig verschijnende Altnordische Sagabibliothek door ver- schillende geleerden , met inleidingen en noten voorzien. Niet weinig is ook in vertalingen toegankelijk : zoo Volsungasaga en eenige andere reeds door v, d. ffagen nieuw bewerkt door Ed- zardi ; een aantal in 't deensch door het kong. nordiske oldshrifU sehlcab en door P. A. Munch, Norges Konge-Sagaer (2 B. 1859 , Digitized byCjOOQlC 231 1871) ; Are's Isländerbuch door Th, Möbim (1869, uitg. en verta- ling) ; The story of burnt Njal by O, W. Dasent (2 vol. 1861, een modal vertaling met voortreffelijkeinleidmg);The8aga-library (van de 6 vol. die sedert 1891 versehenen zijn, bevatten 3, 4, 6 de Heimskringla) ; The northem library (I The saga of king Olaf Tryggvason 1895, 11 Eaereyinga saga 1896). Voor de geschiedenis der bekeering zijn van belang JE. H, Lasonder^ De Saga van Thorwald Kodransson (1886) ; en de Kristnisaga (waarover O. Brenner 1878). Er bestaan over deenkele saga's een groot aantal geschriften; hier vermelden wij een tweetal die over deze litteratuur in 't algemeen handelen : B, Döring , Bemerkungen über Typus und Stil der isländischen Saga (Osterpr. Grymn. Leipz. 1877); B. JSeinzel, Beschreibung der isländischen Saga. (Sitz. Ber. Ak. Wien, 1880); ook W. P. Ker, Epic and romance (1897). Over Snorri als geschied- schrijver vooral G, Storm, Snorre Sturlassöns Historieskrivning (1873); ook A, Magnttsson, vita Saemundi (1787) mag nog genoemd worden. Ook de noorwegsche en ijslandsche (Grrdgds) wetten en de daaraan gewijde Studien werpen hier en daar licht op heidensche toestanden en gebruiken. Litteratuur: Van de historische litteratuur zijn hier van gewicht de reeds vroeger genoemde werken van -ZV. Jf. Petersen , J, Steenstrup , die echter nog meer over Denemar- ken handelen, terwijl voor Noorwegen de standaard werken zijn de eveneens reeds aangehaalde boeken van JE, SctrSy CTdsigt en P. A. Mtmch's lijvige historie. De antiquiteiten vindt men in de, wel verouderde maar toch nog belangrijke Efterladte Skrifter van P. Kei/ser (2 B. 1866 en 1867 uit- gegeven, waarin ook een uitvoerige litteratuurgeschiedenis) , en in het zaakrijke , aangenaam geschreven o verzieht van K, Weinhold, Altnordisches Leben (1856). en in de afdee- ling „Sitte" in JPauVa Grrundriss', door F. Gutmtmdsaon en K. Kälund, Ook de meeste boeken over geschiedenis en recht Digitized byCjOOQlC 232 van K, Maurer behooren hier, vooral Die Bekehrung des norwegischen Stammes zum Christenthume (2 B. 1855 — 56), Island (1874, bij het jubelfeest der duizendjarige bewoning van dit eiland) , en een groot aantal van opstellen over noorsch recht en litteratuur van denzelfden in de Verhandelingen der kon. beiersche Ak. te München en in Brsch u. Grruber's Encyclopädie. Inbond: Verband tasseben de politieke en de godsdiensti^e ge- scbiedenis van Noorwegen. — Overzicht dier geschiedenis van EUkrald Hirfagri tot Olaf Tryggvason. — Zegepraal van bet Christendom dcK)r de beide Olafs. — Yestiging op IJsland. — De vrijstaat en zgn instellingen : goä^ar en al^ing. — vergang tot het Christendom. Noorsche litteratuur. — Thnlir. Skalden. — Oudste verzen, schild- liederen e. a. — De voornaamste ^slandscbe skalden. — Karakter hnnner poezie: Kenningar. — Oorsprong der kenningar. — De mate waarin de stof der skaldenpoezie van uitheemschen oorsprong is. — De skalden ontwikkelen de mythen alleen poetisch niet religieus. De liederen der Edda. — Het woord Edda. — Ontstaan der Edda- liederen. — Overzicht der godenzansren. — Godsdienstige beteekenis van Yolnspd, Lokasenna, Hdvamäl. Het leven op IJsland in de saga^s geteekend. — Historie. Snorri Sturlnson. — Heimskringla : Ynglingasaga. — De poetische mytho- graphie der Snorra Edda. — Beteekenis en waarde van Gylfaginn- ing. — Overblgfsels van 't heidendom in bggeloof. „I Danmark og Sverige blev Religionskampen ikke til- ^lige en Kamp mellem modstridende politiske Interesser ; ^ialfald künde den umulig blive dette i samme Grad „her, som den blev det i Norge" '). In deze woorden beschrijft Sars het karakter der geschiedenis van Noor- wegen in de lOe eeuw. Men kan er op wijzen, dat ook hier het heidensche geloof te weinig vast en diep was Sars, Udsigt I, 216. Digitized byVjOOQlC 233 om ernstig weerstand te bieden, van den anderen kant is waar: der Noren „kriegerischer sinn, die anhänglich- „keit an das althergebrachte hielt sie bei den alten göttern „zurück, unter deren schütz es ihnen bisher wohl ge- gangen war" *); men kan in rekening brengen dat het Christendom ook voor Noorwegen de godsdienst der vreem- den was, dien zij daarom niet voetstoots aannamen : het kenmerkende echter waardoor de periode der bekeering bij de Noren zieh van die der Denen , Zweden , Friezen , Sak- sers onderscheidt , is stellig de nauwe samenwerking tus- ßchen de politieke en de religieuse beweging. De aris- tokratie der aanzienlijke geslachten bleefaanhet heiden- dom gehecht, de koninklijke macht wier gezag over het gansche land eerst van jongen datura was, zocht zieh al vroeg door een verbond met het Christendora te be- vestigen. Bijzonder rijk vloeien de brennen, zooal niet onmid- delijk uit, dan toch over deze historische periode. De oudste, voor een deel gelijk<^ijdig met de gebeurtenissen waarop zij betrekking hebben , zijn Skaldenliederen, die ons bewaard zijn ingelascht in de Snorra Edda en in talrijke historische saga's ; verder komen de Eddaliederen in aanmer- king. Op den kritischen arbeid aan de dagteekening en rangschikking dezer bescheiden gewijd steunen wij bij onze historische schets. Deze kan alleen de voornaamste lijnen aangeven, niet in allerlei bijzonderheden treden. Wij kennen uit deze eeuw niet alleen een overgroot aantal van namen; de personen die ze dragen treden in vele ') J. Grimm, Kl. Sehr. V p. 92. Digitized byCjOOQlC 234 anecdoten voor ons op. De historische saga's zjjn bij uit- stek Yertellingen ; de geschiedeois valt samen met de avonturen en ontmoetingen van koning, jarl, hersir, (districtshoofd) , böndi (vrijboer), van viking en skald. Bij het lieht dat deze verbalen er op vrerpen moeten YTij trachten het heidendom der eeuw waarin het Chris- tendom allengs in Noorwegen doordrong, te beschrijven. Ook IJsland valt binnen ons kader. Van de godsdienstige toestanden in Noorwegen voor het einde der 9e eeuw geven alleen de eigennamen be- richt, die Voornamelijk op den dienst van Thor wijzen. Tech mögen wij daaruit xiiet opmaken dat andere goden niet werden vereerd: wanneer de historische saga's als een gewone zaak het plengen van een beker aan Odhin of aan Freyr vermelden, dan hebben wij daarin stellig oude godsdienstige zeden te zien. Overigens treedt het godsdienstige ook bij den eersten koning op wien het licht der geschiedenis valt niet op den voorgrond. Die vorst is Harald Hdrfagri, die omstreeks 872 geheel Noorwegen onder zijn bewind bracht, de zelfstan- dige macht der jarls en hersen fnuikte en met sterken arm de westelijke Vikingen bedwong. De groote histori- sche beteekenis zijner regeering ligt eensdeels in die vereeniging van Noorwegen onder den 6enen grootkoning, anderdeels in de mede door die binnenlandsche toestan- den sterk vermeerderde emigratie en vestiging op de westelijke eilanden : Orkney's, Shetland's waar wij van dien tijd aan noorsche jarls vinden in voortdurende betrekking met het moederland , en tot IJsland toe , dat in Harald's dagen door noorweegsche uitgewekenen werd bevolkt. Digitized byCjOOQlC 235 Over den godsdienst evenwel leveren deze eerste berich- ten niet veel op. Het blijkt niet dat Noren van hun Vikingentochten , die toch reeds meer dan ^en eeuw te voren waren begonnen, indrukken van het Christendom hadden thuisgebracht. In Snorri's saga van Harald Här- fagri (in Heimskringla) lezen wij alleen van 'skonings bestrijden der finsche tooverjj , trouwens ook van zijn hartstochtelijke liefde voor een finsche schoone Snsefrid, een zijner vele vrouwen. Het Ravenlied , Hrafnsmäl door forbjorn hornklofi, een der oudste skaldengedichten , be- trekkelijk nog arm aan de latere kunsttermen , in den vorm van een samenspraak tusschen een raaf en een meisje. die gelijkt op een wijze Valkyre of op een Finsche de spraak der vogels kundig, bezingt den roem van den koning , zijn brüllende Berserkers , zijn nar en zijn hondje ; ook Preyr en het Joelfeest komen er In voor. Onder zijn talrijke zonen had Harald aan Eirlkr het oppergezag toegedacht. Deze wist zieh op den duur niet te handhaven; zijn broeder Häkon maakte zieh van het rijk meester dat hij evenwel weer aan de zonen van Eirlkr verloor. Gedurende deze onlusten , die een groot deel der 10© eeuw aanhielden, drong het Christendom allengs uit den vreemde in, vooral uit de britsche eilanden, waar vele noorsche Vikingen en vorsten den doop hadden ontvangen. Dit was het geval met den zooeven genoera- den koning Hdkon, een der jongere zonen van Harald Härfagri. Hij was reeds als kind naar Engeland geko- men, volgens een gewoonte van dien tijd „op de knie gezet" van den angelsaksischen koning ^^elstän, die nu zijn pleegvader werd en hem in het christelijk geloof Digitized byCjOOQlC 236 liet opvoeden. Toen hij naar Noorwegen terugkeerde vond hij steun bij den mächtigen Jarl van Throndhjem , Sigurd , die van ouds een zwak had voor dezen konings- zoon dien hij zelf bij het naamgeven met water had besprenkeld. Eirlkr, dapper maar stuursch en onbemind, moest wijken ; Häkon , de goede of eck AJalsteinsföstri , kreeg het bewind, evenwel in afhankelijkheid van de grooten, aan wie hij zijn verheffing te danken had. Dit ondervond hij toen hij op de volksvergaderingen (fing) aan de bonden en hersen het Christendom wilde doen aannemen, hetgeen groote onteyredenheid verwekte en . allicht hem zijn troon zou gekost hebben , wäre niet Jarl Sigurd als vredestichter tusschen beide getreden. De jarls en hersen wilden hun oude zeden nietopgeven, ook bewoog hen wel bijgeloovige yrees voor den toorn der goden als men ze versmaadde, vooral evenwel de trots die zieh niet met geweld iets liet opdringen , aller- minst wilden zij op gezag van een koning wien zij zelf de kroon hadden geschonken den dienst der goden ver- zaken, die in elk deel des rijks (fylki) plaatselijke mid- delpunten van vereering hadden. De brennen doen ods de plechtigheden bijwonen, waarin Häkon aan den maal- tijd weigert het offervleesch te eten en een kruisteeken maakt over den beker, om later on willig half toe te geven, een stukje paardenvleesch te eten en een beker aan Thor te wijden. Het wederzijdsche misnoegen zou stellig tot botsingen geleid hebben, wäre Häkon, wiens persoon onder alles veel meer populair bleef dan de on- vriendelijke Eirikr, niet gedwongen geweest tegen de Erikzonen op te trekken en wäre hij in dien strijd niet Digitized byCjOOQlC 237 bezweken(961). In weerwil van zijn goeden wil had het Chris- tendom onder zijn regeering weinig vorderingen gemaakt. Intusschen had koning Eirikr in 't Westen als Viking gezworven tot hij zieh in Engeland, in Northumberland, een rjjk had verworren. Hier had hij zieh met de zijnen laten doopen, ook zijne gemalin Gunnhild, wier gestalte ons in duistere kleuren wordt geschilderd , als die eener wraakgierige en trouwelooze vorstin, in finsche toover- kunsten doorkneed. Merkwaardig is dat op den christen- koning Eirikr een lijkzang werd gedieht (Eiriksmäl) waarin het tooneel wordt beschreven van zijn ontvangst in Val- hali door Odhin onder de Einherjar. Wil men daaruit opmaken dat het met Eirfks en Gunnhilds ehristendom niet al te best gesteld was, nog sterker spreekt dat ook Häkon door zijn getrouwen vriend en zanger Eyvindr Skäldaspillir in Häkonarmäl, navolging van het schoone Eiriksmäl, tegen alle werkelijkheid wordt geprezen als een trouw dienaar der heidensche goden. De Zonen van Eirikr, onder wie Harald Gräfeldr de voornaamste was, kwamen dus als christenen in Noor- wegen. Zij toonden het door menig heidensch heiligdom te verwoesten, maar gebruikten overigens geen dwang om de heidenen tot het Christendom over te halen. De körte jaren van hun bestuur zijn door allerlei rampen^ mislukken van oogst en visscherjj, gekenmerkt, die het Volk aan den toom der goden toeschreef. Ook hadden zij zieh veel vijanden op den hals gehaald, niet het minst door den moord op Jarl Sigurd gepleegd. Toen dus diens zoon Häkon, met hulp en als vazal van den deenschen koning, het land in bezit nam, was de tijd Digitized byCjOOQlC 238 yan reactie zoowel tegen het koningschap in het geslacht yan Harald H^rfagri als tegen het Christendom aange- broken. Bijna 20 jaren (976 — 995) bestuurde deze Hdkon het land. Hij yoerde den titel van koning niet, maar is in de geschiedenis bekend als Häkon Jarl , ook wel de oflfer- jarl (blötjarl). Zijn verschillende bedrijven, hoe hij zgn vader gewroken, hoe hij roemrijk gevochten, den yrede en den dienst der goden hersteld heeft, lezen wij in het gedieht Yellekla van zijn skald Einar. Dat het rijk aan- yankelijk onder hem bloeide is evenmin twijfelachtig als dat hij een oyertuigd en ij vorig dienaar der goden is geweest. De tijd der Jarlsregeering en die van den ouden godsdienst was echter voorbij. In Olaf den zoon van Tryggvi, een der vorsten in het Zuiden van Noorwegen die in de beroeringen der lOe eeuw een belangrijke rol had gespeeld, stond een man op, die het werk van zijn voorzaat Harald Härfagri zou voltooien, de opperheerschappij in Noorwegen ves- tigen en het Christendom, dat hij als Viking in 't Westen had aangenomen, doen zegepralen. Dat dit hem in zijn körte regeering van vijf jaren gelukte , terwijl hij in het heidensche land van Christendom slechts weinig sporen gevonden had, behoort tot de historische raadsels , welke niet te verklären zijn zonder dat men rekent met de kracht en de betoovering , het gezag en de vereering die uitgaan van een geheel eenige persoonlijkheid. Dat Olaf Tryggvason zulk een buitengewoon man is geweest blgkt uit alles. De latere legende, waarin kloosterlgke ge- schiedschr^vers ons zijn leven hebben beschreven, verhaalt Digitized byCjOOQlC 239 van een reeks van wreedheden waarmede hij de weer- Bpannige heidenen zou hebben ter dood gebracht of tot het Christendom gedwongen. De oudere en betere bronnen doen ons wel bij een reeks van ontmoetingen op zijn bekeeringstochten door het land zijn strengheid kennen, maar minstens even vaak zijn milde gaven en zijn edel- moedigheid waarmede hij o. a. zijn skald Hallfred en den IJslander Ejartan had overgehaald. Als wij de saga in Heimskringla lezen ontvangen wij den indruk dathet persoonlijk optreden van den koning op de verschillende fing's nog meer heeft geimponeerd en overreed dan uit- wendig geweld, al is ook dit laatste niet achterwege gebleven. Dat nu en dan het verzaakte heidendom nog spookte in den geest des konings zelf , kunnen wij op- maken uit een verhaal in die saga (later grondslag van Nornagests fättr) : Odhin zou op een avond als 66noogige grijsaard zieh hebben neergezet aan het feestmaal en in hooge mate tot diep in den nacht 's konings geest hebben beziggehouden ; eerst den volgenden morgen bespeurde men dat men met een list van den heidenschen god had te doen, die de spgzen had bedorven en de gedachten verward. Alles doet vermoeden dat de vorst die in zoo körten tijd zijn rijk had gekerstend met grootsche plannen is omgegaan. Ook op de Orkney's en Fseröer , op IJsland en zelfs op Groenland is de vestiging van het Christendom van hem uitgegaan. De zweedsche koningin-weduwe Sig- rid versmaadde Olaf te huwen omdat zij het nieuwe ge- loof niet wilde aannemen; zij schenk daarop haar band aan den deenschen koning Sven. Had Häkon Jarl met Digitized byCjOOQlC 240 moeite de heerschappij der *Denen afgeschud en de met hen verbondene Vikingen der Jomsburg in Wendenland verslagen, ook met deze macht, de grootste van Noord- Europa in die dagen, kwam koning Olaf in botsiiig. Wellicht droomde hij van een groot -christenrijk dat de Oostzee onder noorschen scepter zou brengen. Wat daar- van ook zij , in 1000 (volgens anderen 999) zag hij zieh, op zijn reuzenschip „de lange slang", tegenover de ver- bonden macht van het geheele Noorden : Zweden, Denen, Jörns vikingen. In dien zeeslag van Sv^ldr , een der be- roemdste in de noorsche geschiedenis , bezweek koning Olaf. Het Volk wilde echter niet aan zijn dood gelooven , evenmin als aan dien van zoovele andere representatieve mannen in de geschiedenis: de sage laat den grooten koning Olaf van zijn schip ontkomen, naar Borne en naar Jeruzalem trekken; noorsche reizigers zouden hem jaren daarna in 't Zuiden gezien hebben. Noorwegen werd tusschen de overwinnaars verdeeld en onder deensche opperheerschappij door de Jarls van de Jomsburg bestuurd. Ook zij waren christenen , zoodat het werk van Olaf niet werd te niet gedaan, alkonhet niet anders, of in het pas oppervlakkig bekeerde land was nog vrij wat heidendom overgebleven. Intusschen duurde deze toestand nauwelijks 15 jaren. Toen maakte zieh een andere nazaat van Harald Härfagri, eennaam- genoot van den grooten Olaf, evenals deze een stoute Viking , op, om zijn vaderland te bevrijden. Onder dezen Olaf Haraldsson, den heiligen Olaf, werd het Christen- dom te gelijk met het noorsche koningschap voor goed gevestigd. Digitized byCjOOQlC 241 Wij richten nu den buk naar IJsland, het tweede groote middelpunt der noorsche beschaYing. De eersten die zieh op dit eiland nederzetten waren iersche klui- zenaars, papar noeraden de Noren hen, die erboeken, klokken en kromstaven achterlieten. Zij verdwenen toen na 870 het landnäm begon, de bezetting van het land door hen, die de politieke toestand onder Harald Härfagri uit Noorwegen verdreef. Het waren een 400 aanzienlijken , op eigen schepen met gezin en gevolg; de bevolking die in de halve eeuw der vestiging IJsland in bezit nam is op 25000 zielen te schatten. Op dat eiland nu brachten de Noren de oude instel- lingen en zeden van hun vaderland over; immers om deze te bewaren hadden zij Noorwegen dat onder den grooten Harald een nieuw rijk was geworden, vertaten, Op de schepen hadden die uitgewekenen de zuilen bij zieh van den hoogzetel in hun hal, met het beeld van Thor er op; bij het naderen van het land vertrouwden zij ze aan de zee toe, en waar de wind en de golven ze aanspoelden daar verrees hun nieuwe woning. Zoo werden de oude goden in het nieuwe vaderland gediend ; soms zelfs nog op noorweegsche aarde, waarvan een kleine lading in het schip was medegenomen. Veel weten wij trouwens van den godsdienst dier heidensche TJslan- ders niet te verteilen. Zij dienden de voorvaderlijke goden : Thor, Freyr, Odhin. Sterk treedt het geloof aan allerlei voorteekenen , verschijningen , droomen bij hen op den voorgrond; het zien van den geleigeest (fylgja) of den huisgeest speit onheil en dood, en kan ook voor den Staat van beteekenis zijn. 16 Digitized byCjOOQlC 242 In de vreedzame verhoudingen waarin de afzondering yan de wereld deze Noren op IJsland scheen te bren- gen verloochende zieh evenwel hun krijgshaftige aaid niet. De geschiedenis. yan het eiland is die der yeeten tusschen geslachten en personen; bloedige yeeten die echter ook längs juridischen weg werden besiecht. Ner- gens yalt de geschiedenis yan den staat meer met die yan bijzondere personen samen dan op IJsland. Wij heb- ben hier de staatkundige regeling en het rechtswezen, gelijk het door de wet yan Ulfljöt (928) geyestigd was, niet te beschrjjyen. Wel moeten wij opmerken hoe nauw Staat en recht met godsdienst yerbonden waren. Dego&i, de yoortzetting yan den noorweegschen hersir, was ma- gistraat, rechter en priester te gelijk; hij was eigenaar yan den , hoogst eenyoudig ingerichten , tempel en yer- richtte de ofiFers: de besturende, rechtsprekende en wet- gevende macht was yoor zijn begrensd gebied in zijne band; oyer onderlinge yeeten en algemeene belangen besliste de groote yergadering, Alfing, onder leiding yan den ^wetspreker". Zoo was de toestand in den bloeitijd yan den yrijstaat, de klassieke eeuw waarin de voornaamste en beste saga's speien , die ons in hun nauwkeurigen en veelszins boeienden verhaaltrant met een aantal personen uit die dagen ken- nis doen maken. In de eeuw 980 — 1030, yooral in de laatste helft ervan, yerplaatsen ons de Eyrbyggja- Lax- dsela- Gunnlaugs- Egils- FostbroeJra- Njäls-saga's , om alleen de yoornaamste te noemen; onder deze komt aan de Njäla stellig om inhoud en yorm de palra toe. Het zijn ijslandsche familiegeschiedenissen , lang mondeling Digitized byCjOOQlC 243 voortgeplant, in de litteraire periode, d.i. in de 13eeeuw, op Schrift gebracht. Zij doen ons de genealogieen , de avontureny de veeten en processen der IJslanders dier dagen kennen. Op hun reizen, ondernomen om handel te drijven of om met de wereld in aanraking te blijven — eigenlijke Vikingonderneraingen gingen van IJsland niet uit — leer- den vele IJslanders in de lOe eeuw vooral in Engeland en lerland het Christendora kennen; enkelen lieten zieh doopen. Een van hen, Thorwald Kodransson de bereisde (vi&forli) bracht zelfs een vreemden bisschop mede; en deze Thorwald en Friedrich predikten sedert 981 het evangelie op IJsland, niet zonder tegenstand en met beperkt succes. De Thorwaldsaga verhaalt verscheidene wonderen; hoe de huisgeest (of ziener, spämaä^r) van Kodran in een steen woonde en door den bisschop, die dien steen met water overgoot, werd gebannen, hoe eenige Berserkers door vuur werden verteerd waar zij over heen wilden springen, en wat dies meer zij. In elk geval werd de vraag van lien godsdienst eerst brandend toen de bekeeringsijver van Olaf Tryggvason zieh ook tot IJsland uitstrekte. De duitsche prediker dien hij daarheen zond, Thangbrand, een ongebonden en woest man, aan meer dan een manslag schuldig, deed stellig aan het Christendom geen goed. Ook hier bleek de ge- hechtheid aan den ouden godsdienst evenwel niet diep geworteld te zijn, al was men niet geneigd voetstoots den nieuwen aan te nemen. In de groote saga's, die ons in deze dagen verplaatsen, neerat onder de gelijk- tijdige gebeurtenissen de invoering van het Christendom Digitized byCjOOQlC 244 geen eerste plaats in. Toch bljjkt het dat die op het Alling van 't jaar 1000 niet plaats vond zonder dat hevige strijd en blijvende scheuring dreigde. Er waren aan beide zijden heftige voorstanders van 'toude en van 't nieuwe, die tot de wapenen wilden grijpen. Een vul- kanische uitbarsting werd als teeken van het misnoegea der oude goden opgevat. De beslissing brachten de ver- standige lieden, tot wie de heidensche wetspreker Thor- geir en de go&i Snorri, de wijste IJslander zijnerdagen, behoorden. Zij zagen het gevaar van de oplossing aller familiebanden en rechtstoestanden door binnenlandsche verdeeldheid. Zij erkenden dat het Christendom in de wereld, ook in Noorwegen onder Olaf, de opkomende macht was, waaraan men op den duur geen weerstand kon bieden. Zoo werd van het log borg op die verga- dering afgekondigd, dat allen zieh zouden laten doopen en het Christendom op het eiland zou heerschen. Met enkele groote lijnen hebben wij het historische kader getrokken, waarbinnen de noorsche litteratuur ons verplaatst. Als wij die litteratuur een heidensche noemen, moeten wij toch meer dan e^n voorbehoud maken. Wat uit de lOe eeuw dagteekent, en het weinige dat wij van ouderen datum bezitten, is wel uit het heidendom af- Digitized byCjOOQlC 245 komstig, maar toch uit een tijd waarin aanraking met christelijke landen veelvuldig was, en de invloed daar- van toenemende. Na 1000 is het Christendom gevestigd, maar leeft op verschillende wijze het oude heidendom ook in de litteratuur voort. Wjj moeten dus deze letterkundige Toortbrengselen nader in oogenschouw nemen om hün plaats in de godsdienstgeschiedenis te bepalen. In den ouden voorhistorischen tijd zien wjj de scheme- rende gestalten der pulir, kenners van runen , liederen en spreuken, die op hun zetel in de hal der vorsten of eiders, hun fularstöll, orakelen en zangen ten beste gaven. Zoo was die Loddfafnir, wiens spreuken een der deelen van Hävamäl uitmaken. De fulir Worden slechts drie keer in de liederen der Edda vermeld. Reeds in Harald Härfagri's tijd hadden zij voor de skalden plaats gemaakt, die van de poezie een aan regeis gebonden kunst en een carri^re maakten, en op wie h^t licht der historie ten volle schjjnt. Deze skalden hielden zieh op aan de hoveu der vor- sten, wier heldendaden zij verheerlijkten en van wie zij loon in rjjke geschenken en eerbewijzen ontvingen. Wat de menschen dier dagen 't meest bewoog: zucht naar goud en naar roem, spiegelt zieh in hun leven af. De koningen zorgden dat de skalden getuigen waren van den slag en eischten dat een schitterend lofdicht den roem er van verkondigde , ontevreden als zij maar een körten f 1 o k k r ontvingen waar zij een uitge werkte d r ä p a met begeleiding der harp hadden verwacht. En niet alleen koningen beloonden den zanger die hen had geprezen; wg lezen dat de beroemde Eyvind skäldaspillir een Digitized byCjOOQlC 246 drdpa dichtte op alle IJslanders, en daarvoor een schit- terend gescbenk in zilver ontving, waartoe elk der be- langhebb enden had bijgedragen. Ook losse gelegenheids- gedichtjes, half geimproviseerd , en enkele verzen of coupletten (lausavisur) komen voor. Dat de skald bii zijn dichten zijn persoonlijke verhoudingen niet vergat blijkt uit de vele smaadverzen op tegenstanders (nil^- visur) gelijk uit de minnedichten ; de bekende skald |>ormöl^r die deelnam aan den slag van Stiklestad, draagt zelfs naar het meisje dat hij liefhad en bezong den bij- naam kolbninarskdld. Vele nu dier verzen zijn ons be- waard in de latere historische saga's; al is onder de poetische stukken die daarin voorkomen vrij wat van jonger dagteekening. Een groot aantal, bijna 400, skalden zijn ons bij name bekend; wat meer zegt: van velen bezitten wij eenheel stuk levensgeschiedenis , hetgeen ons zoowel van hun personen en lotgevallen als van de verhoudingen in Noor- wegen , op IJsland , op de Orkney's en de andere eilanden- groepen in de eeuwen 900—1200 een aanschouwebjk beeld geeft. De skaldenlijst (Skdldatal) begint met de ons reeds bekende namen uit den ouden sagentijd : Star- kad, Ragnar Lodbrok en zijn vrouw Aslaug; dau volgt de oude Bragi, bver wiens bestaan of niet bestaan veel getwist is. Wij moeten hem niet verwarren met den god der poezie, Bragi, die geheel tot demythologie behoort; in weerwil van die overeenkomst van naam houden wg. met de meesten , Bragi voor een historischen zanger , die in den aanvang der 9« eeuw heeft geleefd , en van wiens Ragnarsdräpa wij nog fragmenten bezitten. Zg behoort Digitized byCjOOQlC 247 tot een soort van liederen waarvoor de oude grieksche poezie een merkwaardige parallel bevat; — men denke aaa de beschrijving van het schild in Ilias XVlli en aan het op naam van Hesiodus staande gedieht op het schild van Herakles; — nml. de beschrijving van voorstellingen die op een schild voorkomen. Wij hebben nog enkele andere proeven daarvan in de noorsche letterkunde, en kunnen er ook de beschrijving toe brengen van de voor- stellingen op de wanden en de zoldering eener ijsland- sche hal aangebracht (de Hüsdräpa van Ulfr Uggason uit het einde der 10® eeuw); zij bevatten zoowel voor de kennis der mythen als voor die der beeidende kunst belangrijke bijdragen. Wij kunnen er hier niet aan denken zelfs de voor- naamste skalden op te noemen en een schets van hun levensgeschiedenis te geven. De oudsten behooren in Noorwegen te huis, gelijk die porbj^m homklofi, wiens Eavenzang op Harald Härfagri reeds boven werd ver- meld, en fjöi^ölf uit Hvin wiens Tnglingatal den stam- boom van een noorschen vorst in 30 geslachten tot Freyr laat opklimmen. Spoedig evenwel bracht IJsland de meest vermaarde skalden voort ; ook aan het hof der noorweeg- sche koningen treffen wij weldra voor 't meerendeel IJs- landers als hofskalden aan. Onder hen is er eengeslacht^ dat der Myramannen, later de Sturlungen, dat van het begin der vestiging tot het einde van den vrijstaat op den voorgrond treedt. De eerste was Skallagrim , die tot de immigranten behoorde, terwijl de groote mythograaf en geschiedschrijver Snorri uit ditzelfde geslacht stamde,. zoodat tot de laatste dageu van IJslands onafhankelijk-- Digitized byCjOOQlC 248 heid de traditie van den eersten skald bewaard was. Skallagrim's zoon Egil 904 — 990 is in zijn veelbe wogen leven het type van den ijslandschen skald. Hij streed ook in Engeland en viel daar in banden van zijn bitteren vijand Erik Bloedbijl; onder de verzen die van hem be- waard zijn behoort het lied dat hij als ^rantsoen voor zijn hoofd" in 66nen nacht dichtte '). Van de andere zarigers der 10« eeuw , die in Noor wegen een rol speelden , waren Glüm Geirason de vriend van Harald Grdfeldr , en Einar Skälaglam onder Hdkon jarl IJslanders; maar Eyvind, dien wij reeds hebben ontmoet, was uit een aanzienlijk noorweegsch geslacht. Bij den overgang tot het Christendom zijn er skalden geweest, die aan den ouden godsdienst vasthielden; zoo op IJsland die Vetrlii^i, die zelfs op het nieuwe geloof spotliederen dichtte en door den woesten prediker Thang- brand werd doodgeslagen. Aan het noorweegsche hof waren echter de skalden weldra den christenkoning ter wille, schoon het verhaal wil dat Olaf Tryggvason den dichter Hallfred slechts met moeite had overreed ; deze heette daarom ook Yandrse^askdld , de ^lästige" dichter; maar hij bleef den koning getrouw , en is een der grootste gestalten onder de skalden, edel en dapper. Niet gerin- ger was de roem der skalden van den heiligen Olaf: Sigvat pöräfarson en pormöäfr. De eerste was evenzeer ') Over de Egilssaga bestaat een uitgebreide litteratuur, waarvan wg hier vermelden* de uitgaaf van Finnur Jönsson in Altnord, sagabibl. III (1894); E. Jessen in v. SyheVs Histor. Zs. XXVIII {1872 feile aanval tegen de geloof waardigheid) ; K. Maurer (Sitz. Ber. Ak. München 1895); G. A. Gjessing (Ark.f. nord. fil.II1885). Digitized byCjOOQlC 249 ^skonings yertrouweling , gezant, wij zouden bijnazeggen minister, en bleef ook onder koning Magnus (wien hij dien naam had gegeven naar Carolus Magnus) de raads- man , die zelfs in openhartige yerzen (Bersöglisvisur) het waagde den koning te waarsehuwen tegen al te niw optreden dat den troon in gevaar kon brengen. Deze Sigvat heeft ook als dichter een eereplaats onder de skalden. Doch wij willen met deze opsomming niet voortgaan. Ongetwijfeld is het belangrijk meer van die skalden te we- ten, yan hun reizen en avonturen, hun minnarijen en hun veeten ; maar voor de kennis van den godsdienst kunnen wij dat ter zijde laten en moeten wij op den aard en den mythologischen inhoud van hun poezie het oog richten. Die poezie is bij uitstek gekunsteld , zoowel in metriek als in woordenkeus. Het dichten is, volgens de uitdruk- kingen die de Noren zelf er voor gebruiken , een bouwen met staven en balken, een mechanische yaardigheid, die veel studio vereischt, aangeleerd en overgeleverd wordt, niet de vrije ontplooiing van persoonlijke gaven. De skaldenpoezie is dus geen voortbrengsel van een ge- zonde fantazie, haar beeiden zijn niet aanschouwelgk , zjj berust niet op een dichterlgke opvatting van het leven ; zij is veeleer het werk van vernuft en gevatheid en geeft raadsels op aan het nüchtere verstand. Dit bljjkt vooral uit haar omschrijvingen , de z.g. kenningar. Deze kenningar gelijken volstrekt niet op de vaststaande epi- theta bij Homerus, zij zijn metaphorische omschrijvingen, die min of meer duister een voorwerp aanduiden , het te Digitized byCjOOQlC 250 raden ge?QÄ. Verscheidene honderden dier kenningar zgn ons uit de noorsche poezie bekend, voor een deel yerklaard in Skdldskaparmdl , en ook in glossarien^ de z.g. Thulur, van vrij jongen datum bijeengebracht ^). Er zijn allerlei soort van kenningar: het huis waar het haardvuur brandt heet een vuurschip, de lueht de weg der arenden, de wind de wolf van het bosch, de galg Odhins paard, het hoofd HeimdalPs zwaard. De aanleiding voor die omschrijvingen is hier en daar door- ziehtig, soms ligt zij in een mythe die ons bekend is, doch dikwijls is dit niet het geval. Naar den oorsprong dier geheele kunstmatige terminologie kunnen wij slechts gissen, met zekerheid is hij niet te vinden. Wanneer Bugge ook hier aan den invloed denkt dien lerland op de Noormannen heeft geoefend, zoo is dit stellig niet weg te cijferen. In elk geval is deze kunstpoezie eerst ontstaan in den tijd derwrijving tusschen delJoormannen en de Kelten in de Vikingenperiode. Van beteekenis is , dat wij zulke kenningar ook, schoon veel minder sterk ontwikkeld, in de angelsaksische poezie, daarentegen zoo goed als niet in de oude deensche balladen vinden. Zonder echt dichterlijk gevoel hebben de Noormannen de kunst overgenomen en die met nüchteren zinontwik- 1) Een Igist der Kenningar in Corp. Poet. Bor. II 447—486, men zie ook over de skaldenpoezie uitvoerig in Finnur JdnsaorCs Lit. Eist, en Weinhold, Altnord. Leben p. 327—350. Over de Thulur C.P.B.II 422 sqq.; S. Bugge in Aarb. f nord. Oldk. 1875 p. 209- 246; MüUenhoff, D. Ak. V 129, 201, 223 ff. Finnur Jönason, II 171—181, onderling afwgkend wat de herkomst aangaat, die F. J. op IJsland, de meeste anderen op de Orkney 's zoeken. Digitized byCjOOQlC 251 keld, behagen scheppend in raadsels en spelingen van het vernuft. Van die voorliefde voor raadsels geven ette- lijke yerzen en verbalen blijk, zoo de bekende raadsels van koning Heiäfrek in de Hervararsaga. Nog iets anders kan bij dit opzettelijk omkleeden van v^at men bedoelt in aanmerking kernen. Onlangs is de aandacbt gevestigd op de afzonderlijke zeetaal die , gelijk hier en daar in den maleischen archipel, zoo ook op de Shetland's, de Fseröer, ja aan de noorweegsche kust in gebruik is geweest, zelfs in overblijfsels nog voortleeft. üit vrees voor de geesten (de ^huldre") zal men som- mige woorden op zee vermijden en ze liever omschrijven, Dit godsdienstig gebruik is stellig ouder en wortelt die- per in het volk dan de poetische kunsttaal der skalden; in hoever de laatste met deze zeetaal in verband staat of daaraan heeft ontleend , is moeilijk uit te maken *). Is deze oudste skaldenpoezie de vrucht van verkeer met hooger beschaafde en reeds gekerstende volken , dan kan zonder nader bewijs haar inhoud evenmin voor oorspronkelijk en onvermengd uoorsch doorgaan als haar vorm. Noch de afbeeldingen beschreven in de schild- liederen of in die Hüsdräpa , vrelker dichter een hal be- zingt van een IJslander wiens moeder een lersche was , noch de oudste kenningar leveren mythologisch materiaal dat boven verdenking verheven is. Terwijl Finnur Jöns- son uit deze oudste kenningar het bewijs put van de echtheid der noorsche mythologie in haar hoofdtrekken , heeft hij ze toch met veel omzichtigheid van die bij jon- ^) J, Jakobsen, Det norröne sprog pä Shetland (Kopenh. 1897). Digitized byCjOOQlC 252 gere dichtere onderscheiden, waaraan hij die bewijskracht ontzegt. Wanneer wij den inhoud dier oudste voorstellin- gen of poetische beeiden nagaan , dan vinden wij wel niet weinig waaraan wij zonder moeite noorschen öorsprong toeschrijven , zooals Thor's bedrijven, maar daarnaast wat stellig niet uit Noorwegen stamt , zooals Hildr en Högni en in Bragi's schildlied een tooneel uit de geschiedenis van Jormunrek, die in het Noorden waarschijnlijk uit Duitschland is doorgedrongen. Gelijk reeds bij herhaling werd gezegd; hieruit volgt niet dat wij met Bugge en diens school de mythologie der skalden en der Edda voor den kunstigen namaak houden van klassieke of joodsche of christelijke mo- dellen. Zulk een wijze van ontstaan is te onwaarschijn- lijk om zonder sterke bewijzen, die geheel ontbreken, te worden aangenomen. Veeleer pleit alles er voor, dat de Noormannen hun eigen mythen en sagen, die zij, gelijk wij uit de deensche sagen weten, in overvloed bezaten, hebben ontwikkeld, vaak vermengd met, ofver- meerderd door andere verbalen die zij in 't Westen ofuit Duitschland hoorden. Onder deze laatste zijn de germaan- sche motieven en geschiedenissen van vrjj wat meer omvang en beteekenis. geweest dan de klassieke of christelijke. De noorsche litteratuur heeft Sigurd , Atli , Jormunrek van stamverwante volken overgenomen , uit niets blijkt dat ook Achilles of de Sibylle in haar voortleeft. Zoo aarzelen wij niet in de noorsche mythologie een görmaansche te zien ; al ontbreekt ons de juiste maatstaf om van de enkele trekken en verbalen uit te maken wat daarin oorspron- kelijk noorsch, wat in de Vikingenperiode door deskal- Digitized byCjOOQlC 253 den overgeDomen is. Ook mag men niet voorbijzieQ^ dat de punten van overeenkomst tusschen die noorsche godenwereld en de schaarsche duitsche overlevering groot gewicht in de schaal leggen. Dat men vroeger de betee- kenis dezer parallellen overschatte is geen reden om nu het tegendeel te doen. Wat evenwel voor de mythologie van belang is: de skalden hebben de mythen en sagen ontwikkeld als dich- terlijke motieven , dat is zonder religieusen inhoud. Goden zijn hoogere wezens aan wie men geloott en die men vereert; met geloof en met cultus heeft de poezie der skalden nauwelijks hier en daar iets uitstaande , de goden zijn steeds meer wezens geworden van wie men veel vertelt , allengs louter poetische metaphers. Wel schemert nog menige echte mythe van Odhin en Valhall, van Hildr en Högni, om er twee van zoo verschillenden aard te noemen, door, maar reeds de verbalen van Thor zijn meer sprookjes geworden. 