title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik geloof dat ik*in de laatste teekeningen de proportie veel beter heb dan in de vorige, en dat is juist hetgeen mij de ergste fout toe- scheen in mijn teekeningen tot nu toe; doch daarin komt goddank verandering, en dan ben ik voor niets meer bang. Adieu Theo, schrijf spoedig, ontvang in gedachten een hartelijken handdruk, t. a t. Vincent. 175 Waarde Theo, Dezen morgen nog toen ik U schreef, was ik in twijfelmoedig- heid over iets wat mij fameus hinderde, waaromtrent ik voor- loopig gerust gesteld ben. Ik kan U een siecht nieuws verteilen, namelijk dat Mauve eigenlijk weer zeer onwel is — ■ natuurlijk het gewone. — Doch ook een goed nieuws, dat ik de verzekering heb dat het aan zijn ziekte te wijten is, dat hij in den laatsten tijd mij zeer onvriendelijk heeft behandeld, en niet daaraan dat het met mijn werk den verkeerden weg opgaan zou. Reeds schreef ik U in een vorigen brief, dat ik een bezoek van Weissenbruch had gehad. Weissenbruch is op ’t moment zoowat de eenige, die nog bij Mauve toegelaten wordt, en ik dacht dat ik hem eens moest gaan spreken. Toen ben ik heden op zijn atelier geweest, de U bekende zolder. En zoodra hij mij zag, begon hij te lachen, en zei: ,,ge komt zeker eens hooren naar Mauve”, J. zöddat hij dadelijk wist waarom ik kwam, en ik hem geen explicatie behoefde te geven. Hij deelde mij toen mede, dat zijn bezoek bij mij eigenlijk tot oor- zaak had dat Mauve die omtrent mij in twijfeling was, hem er 349 eens op afgezonden had, om de opinie van Weissenbruch omtrent mijn werk te hebben. En Weissenbruch heeft toen tot Mauve gezegd: hij teekent ver- domd goed, ik zou naar zijn studies kunnen werken. En, voegde hij er bij, ze noemen mij : het zwaard zonder genade, en dat ben ik ook, en ik zou ’t niet tegen Mauve gezegd hebben, als ik geen goeds gevonden had in je studies. Ik heb nu permissie om zcolang Mauve ziek is, of het overdruk heeft met zijn groote schilderij, bij Weissenbruch te körnen als ik iets weten moet, en Weissenbruch heeft mij gezegd, dat ik mij in geen enkel opzicht omtrent de verandering van stemming van Mauve moet ongerust maken. Ik heb toen ook aan Weissenbruch gevraagd wat hij van mijn penteekeningen dacht. Dat zijn je beste, zei hij. En ik vertelde hem dat Tersteeg er me een standje over gemaakt had. Trek het je niet aan, zei hij, toen Mauve zei dat er een Schilder in je stak, zei Tersteeg van neen, en Mauve heeft toen tegen Tersteeg je partij getrokken, en ik was daarbij tegenwoordig, en als ’t weer voorkomt, zal ik nu ik je werk gezien heb, zelf ook partij voor je trekken. Dat ,, partij trekken” is niet wat ik begeer, alleen moet ik zeggen dat het mij soms ondragelijk is als Tersteeg altijd en eeuwig weer tot mij zegt: ,,gij moet er onder de_ hand eens aan beginnen te denken, dat ge Uw brood moet verdienen”. Dat vind ik zoo’n afschuwelijke uitdrukking, dat het mij moeite kost om mij dan goed te houden. Ik werk wat ik kan, en spaar mijzelven niet, dus ik ben mijn brood waard, en men moest mij er geen verwijt van maken als ik tot nog toe niet heb kunnen verkoopen. Gij hebt nu deze details omdat ik mij niet kan begrijpen waarom gij in deze maand mij noch geschreven hebt, noch ook iets ge- stuurd. Mogelijk acht ik het, dat gij misschien van Tersteeg een of ander gehoord hadt, dat U weer overdonderde. Ontvang nogmaals de verzekering, dat ik er op werk om te vor- deren met dingen die gemakkelijker te verkoopen zijn, n.l. aqua- rellen, maar dat kan niet op eens vlotten. Lukt het mij gaandeweg dan is het al spoedig, in aanmerking genomen den körten tijd dat ik bezig ben. Doch op staanden voet zal het mij niet lukken nog. Zoodra Mauve weer beter is en weer eens bij me komt, of ik bij hem, zal hij mij nog wel eens weer opnieuw nuttige dingen 350 zeggen naar aanleiding van studies, die ik ondertusschen maak. In den laatsten tijd heb ik bitter weinig aan Mauve gehad, en hij heeft mij ook zelf eens gezegd: ik ben niet altijd gestemd om ’t je te wijzen, soms ben ik zoo moe, en dan moet je in gods- naam maar een beter moment afwachten. Ik acht het een groot voorrecht nu en dan eens bij zulke knappe lui als Weissenbruch te körnen, vooral als zij zooals Weissenbruch dezen morgen b.v., de moeite nemen om een teekening waar ze aan bezig zijn, doch die nog niet af is, voor den dag halen en uitleggen hoe zij die aanzetten. Dat is ’t, wat ik hebben moet. Als gij in de gelegenheid zijt om te zien schilderen of teekenen, let daar dan op, want ik geloof dat menig kunstkooper anders over veel schilderijen etc. zou gaan denken, als hij goed wist hoe zij gemaakt waren. Het is wel waar dat men het bij instinct wel eenigermate begrijpen kan, doch dit weet ik wel, dat ik meer helderheid omtrent verscheidene dingen gekregen heb, juist door het zien werken, en door zelf ook wat te beproeven. Ik zou nog wel erg graag bij gelegenheid wat van dat papier Ingres hebben, het wordt misschien spoedig geschikt weer om buiten te zitten, en dan zou het mij van veel nut zijn. Ik begin zuinig te worden op mijn studies, en wou die bij U zijn wel terug hebben. Adieu kerel, ontvang een handdruk in gedachten; arme Mauve, hij zal niet beter zijn voor zijn groote schilderij klaar is, en dan daarna uitgeput zijn. t. a t. Vincent. 176 Waarde Theo, Het is nu i8 Februari en ik heb nog niets van U gehoord deze maand. Omdat gij in uw vorigen brief iets schrijft over niet wel U gevoelen, dacht ik er aan of gij soms ziek waart. Doch de Heer Tersteeg zei me dat gij weer hersteld waart, tenminste dat hij niets aan U gemerkt had. Gij begrijpt dat ik nog al erg om geld ver- legen ben. De Heer T. heeft een teekeningetje van me genomen voor f IO, daardoor heb ik ’t deze week uitgehouden. ' Doch- hij moet ze hebben klein, en enkel met waterverf, en dat lukt me nog niet. Evenwel er is een schaapje over de brug. Ik werk wat ik kan, doch vergeet niet dat ik er onder doorga, als ik al te veel zorg en spanning heb. 351 Schrijf dus per ommegaande als gij kunt, stuur me wat, en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Deze week heb ik behalve die, die de Heer Tersteeg genomen heeft, ook nog een stuk of 3 studies gemaakt, die van uitvoering nog niet deugen doch waarvan goddank de teekening beter is. Ik geef er veel om, dat ik voel dat ik beter begin te teekenen en dat maakt dat ik courage houd. Het teekenen is ’t voornaamste, wat men er van zeggen möge, en verreweg ’t moeilijkste ook. Het is daarom dat ik durf zeggen, dat ik binnen ’t jaar al iets verkoopbaars maken zal. Want die de Heer Tersteeg nu nam, die tel ik niet, ik zal ’t veel beter doen als ik mij in ’t teekenen nog ver- sterkt heb, zoodat het mij niet zooveel tobberij meer kost.. Adieu kerel, schrijf toch vooral spcedig! 177 Waarde Theo, Zaterdag, Uw laatste brief met ingesloten frs 100 is mij in orde geworden, en ik dank U van harte voor de toezending daarvan. Zou U reeds onmiddellijk bericht van de goede ontvangst hebben gezonden, maar ik heb het zeer druk gehad met een paar teeke- ningen waar ik model voor had. Want gij moet wel weten, dat als gij het druk hebt, zulks met mij ook het geval is, en meer en meer worden zal, omdat ik meer 00g op mijn werk krijg, en dus slechts met inspanning mij er uit los ruk om te schrijven, of den een of ander op te zoeken als het noodig is. Hetgeen mij verheugde was, dat gij schrijft dat ge wellicht reeds spoedig eens naar Holland komt. Wanneer gij nu weer eens zult gezien hebben ’t geen waar ik nu in den laatsten tijd aan bezig ben geweest, dan kunnen we misschien nog wel meer helderheid krijgen omtrent de toekomst. V/anneer gij komt, dan hoop ik dat wij eens rüstig samen op ’t atelier zullen zijn, en ik hoop ook dat gij ’t mij vooruit zult schrijven, omdat ik het dan met ’t model ZOO schik, dat ik dat niet neem gedurende de dagen van Uw bezoek. Gij schrijft mij over Pa ’s verjaardag; ik moet U zeggen dat ik er mij zoo goed bij bevind van alles af te zijn, het is mij zoo’n rust, die ik zoo noodig heb bij mijn werk, er kan niet meer in 352 mijn hoofd dan er in kan, en nu zie ik er zoo zeer tegen op om een nieuwe correspondentie te beginnen, dat ik het voorloopig nog Stil ZOO laat. Als ik aan Etten denk dan krijg ik een soort rilling over mijn lijf, net alsof ik in een kerk was. Enfin qu’y faire, en nog eens qu’y faire? a Propos ge moet ’t me niet kwalijk nemen Theo, of denken dat ik nu aan ’t vitten ga, doch gij hebt mij iets geschreven, dat ge misschien dacht dat mij plezier zou doen en het deed mij geen plezier. Ge zegt dat die kleine aquarel ’t beste is dat ge van me gezien hebt, — nu dat is toch niet zoo, want de studies die ge van me hebt die zijn veel beter, en de penteekeningen van dezen zomer zijn ook beter, want dat teekeningetje beteekent niets, althans ik zond het U alleen om te toonen, dat het geen onmo- gelijke affaire was dat ik metdertijd met waterverf zou werken. Doch in die andere dingen zit veel meer serieuse Studie, en meer degelijkheid, ondanks dat zij er nog groenezeepachtig uitzien. En als ik iets tegen den heer Tersteeg had (maar ik heb niets tegen hem) dan zou het datzelfde zijn. Dat hij n.l. mij encourageert, niet Op moeilijke Studie naar model, doch veeleer op een procede dat eigenlijk maar half geschikt is om datgene, wat ik volgens mijn eigen karakter en volgens mijn eigen temperament uit wil drukken, weer te geven. Het spreekt vanzelf dat ik erg blij zou zijn als ik een teekening verkocht, doch het doet me nog meer plezier als een waarachtig artist zooals Weissenbruch van een onverkoopbare(???) Studie of teekening zegt: dat is trouw, en daar zou ik naar kunnen werken. Zie, ofschoon het geld vooral nu veel waarde voor me heeft, ZOO blijft toch iets te maken wat raisonnable is, voor mij no. I. Nu iets dergelijks als wat Weissenbruch zei van een landschap, een plaggenveld, dat zei Mauve van een figuur, n.l. een oud boertje, dat bij den haard zit te denken of te suffen, alsof hij dingen uit het verleden zag opdokken in het schijnsel van het vuur of den rook. Het mc^e wat langer of wat korter duren, maar de weg is toch: ^iep indrin,gen in de natuur. II reste a etre vrai, zegt Gavarn’. Men möge dan voor een tijd in pecuniaire petites miseres zijn, daar komt men bovenop en 23 353 de teekeningen die vroeger geweigerd werden, verkoopt men alsdan. Nu heb ik eens aan C. M. geschreven om hem te verteilen, dat ik hier een atelier genomen had, en hij heeft mij teruggeschreven dat hij binnenkort te ’s Hage dacht te körnen en me dan eens zou opzoeken. Ik heb onlangs ook de groeten gehad van mijn ouden vriend Wis- selingh uit Londen, die zou ook eens körnen, en het deed hem plezier, dat ik aan ’t werk was. Nu ik hoop dat het U rnaar lukken zal om er eens uit te breken, want ik verlang erg naar U. Ik denk dat als gij nu de studies van dezen laatsten tijd zult gezien hebben, ge ’t wel heelemaal goed zult vinden dat ik geregeld model neem. Naarmate ik de modellen wat leer kennen, kan ik ze natuurlijker- wijs beter teekenen. En ik heb het nogal goed getroffen om modellen te vinden. Vandaag nu terwijl ik U zit te schrijven, heb ik een kind, dat eens een half uurtje uitrusten moet, en dat half uurtje gebruik ik voor dezen brief. Nogmaals dank voor ’t gezondene en een handdruk in gedachten. Adieu, t. a t. Vincent. P.S. Ik heb nog twee studies van het kindje gemaakt vandaag, het wordt nu donker. Bonsoir. 178 Waarde Theo, Vrijdag 3 Maart. Sedert ik Uw brief ontving en het geld, heb ik dag aan dag model genomen, en ik zit tot over de ooren in het werk. Het is een nieuw model dat ik heb, ofschoon ik ze al eens vroeger oppervlakkig geteekend had. Of liever het is meer dan e^n model, want uit hetzelfde huis heb ik al 3 personen gehad, een vrouw van een jaar of 45, die net een figuur van Ed. Frere is, en dan haar dochter, een jaar of 30, en een jonger kind van 10 of 12. Het zijn arme menschen en die, ik moet zeggen onbetaalbaar gewillig zijn. Ik heb het gedaan gekregen dat zij poseeren wilden, niet zonder moeite en op conditie, dat ik hen vast werk beloven zou. Nu dat was net precies hetgeen ik zelf zoo erg graag wilde, en ik reken het eene goede zaak. 354 De jongere vrouw is niet mooi in haar gezicht omdat zij de pok- ken gehad heeft, doch het figuurtje is zeer gracieus en heeft wel charmc voor mij. Zij hebben ook goede kleeren. Zwart merinos en aardig fatsoen van mutsen, en een mooien omslagdoek etc. Gij behoeft U niet al te ongerust te maken over het geld, want ik Schipper het met hen in den beginne, ik heb hun beloofd dat ik hun een gülden per dag zal geven zoodra ik er van verkoop. En dat ik dan bij zal passen wat ik nu te weinig geef. Doch ik moet zien dat ik er wat van aan den man breng. Als ik ’t kon doen hield ik alles wat ik nu van hen maak voor mezelf, want als ik ze maar een jaar bewaarde, dan geloof ik zeker ik er meer voor krijgen zou dan nu. Doch enfin, in de gegevene zou ik het al erg prettig vinden als de Heer Tersteeg ’t een of ander nam nu en dan; desnoods op conditie van ruil in geval hij ze niet verkoopt. De Heer Tersteeg heeft mij beloofd, dat hij eens bij me komt zoodra hij er den tijd voor vinden kan. De reden waarom ik ze graag hield is eenvoudig deze. Als ik af- zonderlijke Figuren teeken, dan is het toch altijd met het oog Op een compositie van meer figuren, b.v. een wachtkamer 3e klasse, of een bank van leening, of een interieur. Doch die grootere composities moeten langzamerhand rijpen en voor een teekening met b.v. 3 naaisters moet men misschien go naaisters teekenen. Voilä l’affaire. Van C. M. heb ik een vriendelijk briefje gehad met belofte dat hij spoedig te ’s Hage komt en dan ook bij mij. Nu dat is ook al weer maar een belofte, maar misschien toch iets. Enfin. Overigens zal ik hoe langer hoe minder de menschen naloopen, wie het ook zijn mögen, noch kunstkoopers noch schilders, de eenigen die ik achterna zal loopen zijn modellen, want zonder model werken dat vind ik althans voor mij bepaald verkeerd. Zeg Theo, het is toch iets prettigs als er een klein beetje licht komt, en ik krijg een beetje licht. Het is iets prettigs een mensch te^^ .teekenen, iets dat leeft, ’t is verdomd moeilijk maar enfin het is heerlijk. Ik krijg morgen kindervisite, twee kinderen die ik amuseeren moet en teekenen tegelijk. Ik wil dat er leven op mijn atelier 'komt, en heb al allerlei kennissen in de buurt. Zondag krijg ik een weesjongen, fameus typig, doch ik kan hem helaas maar kort krijgen. Het is misschien wel waar dat ik den slag niet heb 355 om met menschen om te gaan die erg op vormen gesteld zijn, doch van den anderen kant heb ik misschien meer vat op arme of burgerluidjes, eh verlies ik aan den eenen kant — ik win aan den anderen kant, en ik geef het dan soms maar over, en denk: after all is het recht en billijk dat ik als artist leef in ’t geen ik voel en zoek uit te drukken, honni soit qui mal y pense. Nu zijn wij weer in ’t begin van de maand; ofschoon het nog niet een volle maand geleden is dat gij mij gezonden hebt, zoo zou ik U wel vriendelijk willen verzoeken, mij als het U mogelijk is, dezer dagen nog wat te sturen. Het hoeft desnoods niet de fr. loo op eens te zijn, maar als het maar wat is om voort te gaan tusschen nu en den tijd dat gij zenden kunt. Ik zeg dit omdat in een vorig schrijven gij er van spraakt dat gij eerst nadat de inventaris klaar zou wezen, geld kondt loskrijgen. Het gaat mij soms aan ’t hart, als ik denk dat ik ’t model zou moeten laten wachten, omdat zij het erg hard noodig hebben. Tot op heden heb ik hen betaald, doch de volgendeweek zou ik het niet küh- nen doen. Doch ik kan het model toch krij- gen, hetzij de oude vrouw hetzij de jon- gere hetzij het kind. A propos, Breitner heeft mij onlangs eens over U gesproken, dat er iets was dat hem ZOO gespeten had, en waarom hij dacht gij 356 nog boos kondt zijn op hem. Hij heeft n.l. nog een teekening die van U hoort geloof ik, ik heb echter ’t rechte van de zaak niet begrepen. Hij heeft een groot ding onder handen, een markt waar veel figuren op moeten körnen. Gisterenavond ben ik nog met hem uit geweest om op straat typen van figuren te zoeken, om'^’ze dan later op ’t atelier met model te bestudeeren. Zoo op die manier heb ik een oud wijf, dat ik op de Geest waar het dolhuis Staat, gezien had, geteekend, zoo op deze manier. (Zie blz. 356.) Nu bonsoir, ik hoop spoedig iets van U te hooren. t. a t. Vincent. Ik heb de huishuur 00k deze week moeten betalen. Wel te rüsten, ’t is al twee uur en ik ben nog niet klaar. Waarde Theo, In Uw brief van 18 Februari 1.1. zegt gij : ,,toen Tersteeg hier was, Spraken we natuurlijk over je, en hij zeide mij, dat wanneer je iets noodig hadt, je gerust bij hem kondt körnen”. Doch waarom is het dan, dat als ik Tersteeg dezer dagen vroeg om f IO, hij ze mij wel gaf, doch vergezeld van zooveel reproches, en ik zou haast zeggen beleedigingen, dat ik mij haast niet kon inhouden, ofschoon ik mij heb ingehouden. Ik zou hem de f 10 in het gezicht gesmeten hebben als ’t voor mij geweest was, doch ik moest het model betalen, dat eene arme zieke vrouw is, die ik niet mag laten wachten. Dus hield ik me Stil. Ik zal evenwel in een half jaar niet meer naar Tersteeg toe gaan, 'of met hem spreken, of hem mijn werk laten zien. Dat zeg ik niet tegen hem, maar ik zeg het tegen U. Waarde Theo gij zegt wel: ,,zorg dat gij goede vrienden met Ter- steeg blijft, want hij is voor ons bijna als een oudere broer”. Doch mijn beste kerel hij möge tegen U vriendelijk zijn, doch i^ .heb gedurende jaren met zijn onvriendelijken en harden kant te maken gehad. Hij zou gelijk hebben met mij reproches te maken, als ik niet ^werkte, doch het is ongepermitteerd om iemand die hard werkt en aanhoudend, aan een moeilijk geduldwerk, verwijtingen te doen als: ,,dit Staat bij me vast, dat gij geen artist zijt,” ,,dit weegt bij mij zwaar, dat gij te laat begonnen zijt”. 179 357 ,,gij moet uw brood verdienen”. Dan zeg ik halt! zacht wat. Men kan niet altijd vrienden zijn, men moet ook wel eens twisten. Wat betreft de schikking tusschen U en mij, dat ik van U geld ontvang, daarover verlang ik opnieuw met U in tegenwoordig- heid van Mauve en niemand anders te spreken, bij gelegenheid van Uw körnst te ’s Hage die, hoop ik, spoedig plaats zal vinden. Het groote schilderij van Mauve zal weldra af zijn, als dän zal Mauve mij opnieuw wel een en ander te zeggen hebben over het aquarelleeren. Het resume van wat hij mij tot dusverre gezegd heeft, is: Vincent, als ge teekent dan zijt ge Schilder. En daarom heb ik op het teekenen, op de proportie, op de perspec- tief gewerkt, en hard gewerkt, nu weken lang, en Tersteeg appre- cieert dat niet genoeg, en praat maar over ,,verkoopbaarheid ”. In dezen verdien ik zijn verwijtingen niet, toch wil ik mij in- houden omdat ik wel degelijk achting voor Z.Edl. heb, daarom zeg ik: over een halfjaar spreken we elkaar nader, in een half jaar spreken we elkaar niet. Als gij kunt, zend mij het geld voor deze maand spoedig. Ik vorder met mijn werk, doch ik kan niet zonder of met te weinig geld werken. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik wil liever in een half jaar geen middageten gebruiken, en op die manier bezuinigen, dan dat ik weer nu en dan f lo van Tersteeg krijg, vergezeld van zijn reproches. Ik zou wel eens willen weten wat de schilders zeggen zouden van zijn argument ,, minder model nemen om de goedkoopte”, wanneer men modellen gevonden heeft, na veel zoeken, die niet te duur zijn? Zonder model werken is de pest voor een figuurschilder, vooral in zijn eersten tijd. 180 Waarde Theo, Gij zult het misschien nogal bar vinden, wat ik U schreef om- trent Tersteeg. Evenwel ik neem dat geenszins terug. Het moet hem zeer vierkant gezegd worden, anders dringt het niet door zijn harnas heen. Hij heeft mij nu jaren lang beschouwd als een 358 soort suffer en droomer, hij beschouwt me nog zoo, en zegt zelfs van mijn teekeningen: dat is een soort opiumbedwelming, die ge Uzelf toedient om de pijn niet te voelen, die het U kost dat gij geen aquarellen maken kunt. Welnu dat is wel fijn gevonden, doch dat gezegde is toch on- doordacht, oppervlakkig, en houdt geen steek, de voornaamste reden waarom ik niet op eens aquarellen maken kan zijnde, dat ik nog serieuser moet teekenen, en letten op propdrtie en perspectief. Genoeg, zijn reproches verdien ik niet, en als mijn teekeningen ZEd. niet amuseeren, het amuseert mij ook niet, ze ZEd. te laten zien op die manier. Hij veroordeelt teekeningen van me waar terdeeg goeds in zit, en dat had ik van hem niet verwacht. Indien ik serieuse studies maak naar ’t model is dat vrij wat practischer dan .zijn practische praatjes over verkoopbaarheid of onverkoopbaarheid, waaromtrent ik overigens zelf, als hebbende zelf ook wel met schilderijen en teekeningen gehandeld, niet in die mate inlichtingen noodig heb als hij wel meent. Liever dus wil ik zijn vriendschap verliezen, dan hem in dezen gelijk geven. Ofschoon ik momenten heb van overdondering door zorg, zoo ben ik toch kalm en mijn kalmte grondt zieh op het serieus aanpakken van mijn werk en op doordenken. Ofschoon ik momen- ten heb van passie en mijn gestel die soms verergert, zoo ben ik toch bedaard zooals hij, die me lang genoeg gekend heeft, zeer wel weet. Nu zelfs zei hij mij : gij hebt te veel geduld. Dat woord deugt niet, men kan bij kunst niet te veel geduld hebben, dat woord is buiten de proportie. Misschien heeft de heer Tersteeg in mijn geval te weinig geduld. Hij moet nu maar eens en vooral zien dat ik de zaak serieus aanpak, en mij niet laat forceeren om werk in de wereld te sturen, dat niet mijn eigen karakter draagt. Mijn eigen karakter begint "vooral in mijn laatste teekeningen en studies, die Tersteeg afkeurde, te körnen. Misschien, misschien zou ’t mij lukken, nu reeds iets te maken dat misschien met veel moeite verkocht kon worden, in ’t genre van aquarel. Doch dat zou zijn aquarellen forceeren in de broeikas. Tersteeg en gij moeten het natuurlijk seizoen afwachten en dat is nu nog niet. 359 Hij sprak Engelsch toen hij hier was, vanwege het model er zat. Ik zei hem: in due time you shall have your watercolours, now you can’t — they are not due yet — take your time. En daar blijf ik bij. Suffit. Sedert het bezoek van Tersteeg heb ik een teekening gemaakt van een weesjongen, die schoenen zit te poetsen. Dat mag met een hand gedaan zijn die nog niet precies aan mijn wil gehoorzaamt, doch evenwel de type van dien weesjongen zit er wel in. En wat er ook zij van de gaucherie van mijn hand, die hand zal toch wel eindigen moeten, met te doen wat mijn hoofd wil. Zoo heb ik nog een Studie gemaakt van het atelier met de kachel, den schoorsteen, ezel, tabouret, tafel etc., natuurlijkerwijs niet precies verkoopbaar op ’t moment, doch zeer goed om perspectief in praktijk te brengen. Ik verlang naar Uw körnst, gij hebt nog heel wat te zien wat ik sedert Uw bezoek van dezen zomer gemaakt heb. Theo ik reken er op dat gij mijn werk zult bekijken met Sympathie, en met vertrouwen, en niet met twijfelmoedigheid of ontevreden. Omdat ik veel werk denkt Tersteeg, dat het zoo makkelijk is, daarin heeft hij ook al de plank mis. Doch ik ben eigenlijk een werkezel of trekos. Wilt gij als gij körnen mocht vooral denken aan het papier In- gres? Het is vooral het cHMe, waar ik graag op werk, en dat dunkt me zieh zelfs voor studies met waterverf preteeren moet. Geloof me dat in zake van kunst het woord geldt: eerlijk duurt het langst, beter wat meer moeite op serieuse Studie, dan een chic om ’t publiek te vleien. Soms heb ik in momenten van zorg wel eens verlangd dat ik wat chic had, doch bij nadenken zeg ik: neen, — laat mij maar liever mijzelf zijn, — en met een ruwe factuur, strenge, ruwe doch wäre dingen zeggen. Ik zal de liefhebbers of handelaars niet naloopen, laat wie lust heeft maar bij mij körnen. In due time we shall reap if we faint not. Enfin. Zeg Theo wat was die Millet een kerel! Ik heb van de Bock te leen het groote werk van Sensier. Het interesseert mij zoo dat ik ’s nachts er van wakker wordt, en de lamp aansteek en blijf lezen. Want overdag moet ik werken. Stuur mij toch spoedig wat als ’t U eenigszins mogelijk is. Ik wou wel dat Tersteeg eens voor een week er voor stond, om met hetgeen ik verteer, te doen wat ik er mee doe, hij zou merken dat 360 dat geen suffen of droomen of opiumbedwelming is, doch dat men fameus wakker moet zijn om te vechten met zooveel moei- lijkheden, die körnen opdokken. Ook is het niet makkelijk om modellen te vinden en ze tot het poseeren te brengen. De meeste schilders worden daarin moedeloos. Vooral wanneer men om ze te betalen, zieh op eien, drinken, kleeren, moet bekrimpen — te kort doen. Enfin Tersteeg is Tersteeg en ik ben ik. Nochtans weet het wel, ik ben niet opposiet d. i. vijandig tegen- over hem, doch ik moet hem te verstaan geven dat hij mij te oppervlakkig beoordeelt, en — en ik geloof dat hij er op terug körnen zal, — ik hoop het van harte, want oneenigheid met ZEd. doet mij veel leed, en maakt mij ’t leven moeilijk. Ik hoop dat Uw brief spoedig komt — rnijn laatste centen zijn om dezen brief te frankeeren. Het is wel pas eenige dagen geleden dat ik de f IO van Tersteeg ontving, doch daar moest ik denzelfden dag f 6 van betalen aan model, aan den bakker, aan het meisje dat het atelier veegt. Adieu, gezondheid en goeden moed U toegewenscht, ik ben on- danks alles ook niet zonder goeden moed. Je te serre la main, Vincent. Ik heb een zeer aangenaam bezoek gehad van Jules Bakhuijzen, en ik mag wanneer ik wil bij hem körnen. (Naschrift.) Theo het is hijyia miraeuhus! !! Daar komt primo bericht, dat ik Uw brief moet gaan halen. Daar komt secundo C. M. bestelt me 12 kleine penteekeningen, ge- zichten van ’s Hage, naar aanleiding van eenige die gereed waren, ( ’t Paddemoes, — de Geest, — de Vleersteeg waren gereed) tegen een rijksdaalder per stuk, prijs door mij bepaald, met belofte dat als ik ze naar zijn zin maak, hij me 12 andere bestellen zal, doch waarvan hij de prijs fixeeren zal hooger dan ikzelf. Daar kom ilftertio Mauve tegen, voorspoedig verlost van zijn groote schil- derij, belooft mij spoedig aan te körnen. Dus 9a va, ga marche, Qa ira encore! ,^En 'nog iets heeft mij getroffen, en zeer getroffen — ik had ge- zegd dat ’t model niet moest körnen vandaag — ik had niet gezegd waarom, — maar de arme vrouw kwam toch, en ik protesteerde. ,,Ja maar ik kom niet om geteekend te worden. 361 ik kom maar eens kijken of gij wel eten hebt”, — zij had een portie snijboonen en aardappelen bij zieh. Er zijn toch dingen in ’t leven, die de moeite waard zijn. Ziehier een paar woorden die mij in de Millet van Sensier zeer troffen en ontroerden, gezegden van Millet: L’art c’est un combat — dans l’art il faut y mettre sa peau. II s’agit de travailler comme plusieurs negres: J'aimerais mieux ne rien dire^ que de m'exprimer faiblement. Het is eerst gisteren dat ik dat laatste woord van Millet las, doch voor dien tijd had ik datzelfde wel gevoeld, dat is het weshalve ik soms behoefte gevoel om niet met een zacht penseel doch een hard timmermanspotlood en een pen het er in te krassen, wat ik voel. Gare! Tersteeg! Gare! tu as bien carrement tort. 181 Waarde Theo, Gij zult mijn brieven ontvangen hebben, ik antwoord op dien van U dezen middag ontvangen. Aan Tersteeg heb ik overeenkomstig uw verzoek direct toegezonden f lo, mij door ZEd. deze week voorgeschoten. Ik schreef U van de bestelling van C. M., het ging aldus te werk. C. M. scheen Tersteeg gesproken te hebben voor hij bij me kwam, althans begon dergelijke dingen te zeggen omtrent ,,brood ver- dienen”. Mijn antwoord viel mij plotseling in, snel, en ik geloof .juist. Ziehier wat ik zeide: brood verdienen, hoe bedoelt ge dat? Gagner son pain, of meriter son pain; — ne point meriter son pain, c’est a dire etre indigne de son pain, voila ce qui est un crime, tout honnete homme etant digne de sa croüte, — mais pour ce qui est de ne point le gagner fatalement, tout en le meri- tant, ah qa. c’est un malheur, et un grand malheur. Si donc vous me dites la: ,,tu es indigne de ton pain’ j ’entends que vous m’in- sultez, mais si vous me faites l’observation passablement juste, que je ne le gagne pas toujours, car parfois il m’en manque, que soit, mais ä quoi bon me la faire cette observation-lä, cela ne m’est guere utile si Ton en reste lä”. C. M. heeft toen maar verder over dat brood verdienen gezwegen. Het onweer dreigde nog eens, want ik toevalligerwijs den naam van de Groux uitsprekende, met betrekking tot expressie, vroeg C. M. opeens: ,,Doch weet ge wel dat er aan het private leven van de Groux wel een steekje los was? ’ ’ 362 Gij begrijpt, dat C. M. daar een teer punt aanraakte en zieh op • een glibberigen weg waagde. Dat kon ik toch niet van dien braven vader de Groux laten zeggen. Dus repliceerde ik: ,,het is mij altijd voorgekomen, dat wanneer een artist aan de menschen zijn werk toont, hij het recht heeft om den zielsstrijd van zijn eigen private leven (die in onmiddellijk en fataal verband Staat met de eigenaardige moeilijkheden, die het produceeren van een kunstwerk meebrengt) voor zichzelven te houden, tenzij hij zieh daaromtrent uitstorte voor een zeer intiem vriend. Het is zeg ik onkiesch van een criticus de quoi critiquer op te visschen in het private leven van iemand, op wiens werk men niets zeggen kan. De Groux is een meester als Millet, als Gavarni. C. M. had zeker althans Gavarni niet als een meester beschouwd. (Tegen een ander dan C. M. had ik me korter en bondiger kunnen uitdrukken door te zeggen : ’t is met het werk van een artist en zijn private leven als met een kraamvrouw en haar kind. Gij moogt haar kind wel bekijken, maar ge moogt haar hemd niet oplichten om te kijken of er ook bloedvlekken op zijn. Dat wäre onkiesch bij occasie van een kraamvisite). Ik begon al te vreezen dat C. M. ’t mij kwalijk zou nemen, maar gelukkig namen de zaken een beteren keer. Tot afleiding kreeg ik mijn portefeuille met kleinere studies en schetsjes. Hij zei eerst niets meer, totdat wij op een teekeningetje kwamen, dat ik eens met Breitner flaneerende, ’s nachts om 12 uur geschetst had, n.l. het Paddemoes (dat Jodenbuurtje bij de nieuwe kerk) gezien van de Turfmarkt. Toen had ik het den volgenden morgen weer aangepakt met de pen. Jules Bakhuijzen had ook reeds naar het dingetje gekeken, en onmiddellijk de piek herkend. ,,Zoudt gij mij meer van die stadsgezichtjes kunnen maken”, zei C. M. Ja wel, want ik amuseer mij daar mee als ik soms moe gewerkt ben met ’t model, — hier is de Vleersteeg, — de Geest, — de Vischmarkt. ,,Maak er 12 zoo voor mij”. Jawel zei ik, doch we doen dan een kleine affaire en spreken dus dadelijk over den prijs. Mijn prijs voor een teekeningetje van die grootte, hetzij met potlood, hetzij met de pen, heb ik bij mezelf gesteld te zijn een rljksdaalder — komt U dat onredelijk voor? ,,Neen — maar”, zegt hij — ,,als zij goed uitvallen vraag ik er nog 12 van Amsterdam, mits ge dan mij maar den prijs eens laat vaststellen, dan verdient ge er wat meer mee.” 363 Nu mij dunkt dat us toch geen kwade afioop van een bezoek, waartegen ik eenigermate had opgezien. Omdat ik toch met U heb afgesproken Theo, dat ik U de dingen maar zou verteilen zoo op mijn eigen manier, zooals ’t uit mijn pen komt, beschrijf ik U die kleine scenes zooals ze zieh voor doen. Temeer omdat ge zoodoende, ofschoon afwezig, toch een kijkje op mijn atelier hebt. Ik verlang wel naar Uwe körnst, omdat ik dan nog serieuser met U kan spreken over b.v. ’t geen betrekking heeft op thuis. De bestelling van C. M. is mij een lichtje! Ik zal die teekeningetjes trachten te soigneeren, en er wat pit in te doen zijn. En en tout cas zult gij ze zien, en ik geloof kerel dat er meer zulke zaakjes te doen zijn. Liefhebbers voor teeke- ningetjes van frs 5 zijn te vinden. Met wat oefening maak ik er elken dag een. En ziedaar, als ze wat vlotten een korst brood en een gülden voor ’t model per dag. De mooie tijd met lange dagen komt aan, ik maak het ,,soepkaartje”, d. i. het brood en modelteekeningetje ’t zij ’s morgens, ’t zij ’s avonds, en overdag studeer ik serieus naar ’t model. C. M. is een liefhebber dien ik nu zelf heb gewonnen, wie weet of ’t U niet lukt er een tweede op te doen dokken, en misschien Tersteeg als hij bekomen is van zijn reproche-furie, een derde, en dan kan ’t marcheeren. Morgenochtend ga ik een motief zoeken voor een van die voor C. M. Van avond ben ik op Pulchri geweest. Tableaux vivants en een soort kluchtspel van Tony Offermans. Het kluchtspel heb ik maar laten schieten, omdat ik niet tegen karikaturen en niet tegen de benauwde lucht van een vergaderzaal kan, doch de tableaux vivants wilde ik zien, vooral vanwege ’t eene was naar een ets die ik aan Mauve cadeau gegeven had, Nicolaas Maes: de stal van Bethlehem. (De andere was Rembrandt: Isaac die Jacob zegent, met een superbe Rebecca, die kijkt of haar list lukken zal). De Nicolaas Maes was zeer goed van licht en bruin en zelfs kleur, doch van expressie geen dubbeltje waard mijns inziens. De expressie deugde gedecideerd niet. Ik heb dat eens in natura gezien, niet de geboorte van het kindeke Jezus evenwel, maar de geboorte van een kalf. En ik weet nog fameus goed, hoe dat van expressie was. Er stond een meisje bij toen ’s nachts in dien stal — in de Borinage — een bruin boerengezichtje met wit nachtmutsje o.a., zij had tränen in de oogen van compassie met de arme koe. 364 toen het beest zijn^weeen kreeg en veel moeite had. Het was rein, heilig, wonderbaar, schoon, als een Correggio als een Mil- let als een Israels. — Och Theo, waarom gooit ge den boel niet naar de weerga en wordt Schilder kerel, ge kunt het als ge wilt. Ik verdenk U wel eens, dat gij een fameus paysagiste in Uzelven achterbaks houdt. Entre nous soit dit, mij dunkt gij zoudt fameus goed berkestammen teekenen, en de voren van een akker of Stoppelveld trekken, en sneeuw schilderen, en lucht etc. Je te serre la main, t. a t. Vincent. Zeg Theo, zoudt gij die gedachte eens willen rumineeren, of er geen fameus paysagiste in U zit. V/ij moeten maar met ons tweeen Schilder worden, court et bon, we zullen er den kost wel mee krijgen. Voor ’t figuur moet men meer trekos of werkezel zijn, meer homme de peine. There’s a long, long thought for you — old boy. Theo blijf wat beter dan H. G. T. De zaak is Theo mijn broer, zieh de handen niet te laten binden, door wie dan ook, vooral met geen vergulde ketting. Quoiqu’il en soit artist is gezonder; de pecuniaire zorg is erg vooral, ik zeg nog eens gij als landschapschilder zoudt die nog eerder te boven zijn dan ik, ofschoon ook ik er eenmaal bovenop kom. Maar gij als ge seffens van wal steekt haalt me nog in, want het figuur is gecompliceerd, gaat langzamer. Gij zult begrijpen ik- spreek in vollen ernst. Ziehier een lijstje van Hollandsche schilderijen voor den Salon bestemd. Israels, een oud man (als hij geen visscher was zou het Tom Car- lyle [de schrijver van de French revolution en Oliver Cromwell] zijn, want hij heeft bepaald dien karakteristieken kop van Carlyle) een oud man zit in een hoekje bij een haard, waarin een klein brokje turf nog even gloeit in de schemering. Want het is een donker hutje waar dat oud mannetje in zit, een oud hutje met een klein raampje met een wit gordijntje. Zijn hond die met hem oud is geworden, zit naast hem, — die twee oudjes kijken elkaar aan, zij kijken elkaar in de oogen, die hond en dat mannetje. En intusschen haalt het mannetje zijn tabaksdoos uit zijn broekzak en hij stopt een pijpje zoo in de schemering. Anders niets — die schemering, die stilte, die eenzaamheid van 365 die twee oudjes, mannetje en hond, dat elkaar kennen van die twee, dat nadenken van dien ouden man, — waarover denkt hij, ik weet het niet, ik kan het niet zeggen, maar het moet een diepe, een lange gedachte zijn, iets, maar ik weet niet wat, uit lang verleden dat komt opdokken, misschien geeft dat die expressie op dat gelaat, een expressie weemoedig, tevreden, onder- worpen, iets dat doet denken aan dat fameuse vers van Long- fellow, dat telkens eindigt: But the thoughts of youth are long, long thoughts. Ik zou dat schilderij van Israels willen zien als pendant van La mort et le bücheron van Millet. Ik weet bepaald geen ander schil- derij dan deze Israels, die het bij La mort et le bücheron van Millet kan uithouden, dat men er tegelijk mee kan zien; ik weet van den anderen kant geen ander schilderij dat het naast deze Israels zou uithouden, dan La mort et le bücheron van Millet, geen ander schilderij dat men tegelijk met deze Israels zien kan. Verder ge- voel ik in mijn verbeelding een onweerstaanbaar streven om dat schilderij van Israels en dat andere van Millet tot elkaar te brengen en elkaar te doen completeeren. Mij dunkt wat er aan deze Israels mankeert, mocht wezen dat La mort et le bücheron van Millet er dicht bij hing, ’t een aan ’t eene eind, ’t andere aan ’t andere eind van een lange smalle zaal, — met geen een ander schilderij in die galerij dan die twee, en zij alleen. Het is een fameuse Israels, ik heb eigenlijk niets anders kunnen zien, ZOO greep het mij aan. En toch er was een andere Israels, een kleine met meen ik 5 figuren of 6, arbeidersfamilie die aan tafel zit. Er is een Mauve, het groote schilderij van de pink die op de duinen wordt gesleept, het is een meesterstuk. Ik heb nooit een goede preek over de resignatie gehoord, noch me een goede- kunnen verbeelden, behalve dat schilderij van Mauve en het werk van Millet. Het is wel de resignatie, maar de echte soort, niet die van de dominees. Die knollen, die arme gehavende knollen, zwart, wit, bruin; zij staan daar geduldig, onderworpen, bereid, ge- resigneerd stil. Ze moeten straks de zware schuit nog ’t laatste eindje sleepen, de karwei is haast gedaan. Eventjes stilstaan. Ze hijgen, zijn bezweet, maar ze murmureeren niet, ze protesteeren niet, ze klagen niet, over niets. Daar zijn ze al lang overheen, sedert jaren overheen. Ze zijn geresigneerd nog wat te leven en te 366 werken, doch moeten ze morgen naar den vilder que soit, zij zijn er toe bereid. Ik vind zoo’n fameus hooge, praktische, zwijgende philosophie in dit schilderij, het schijnt te zeggen — savoir souffrir sans se plaindre qa c’est la seule chose pratique, c’est la la grande Science, la leqon a apprendre, la solution du probleme de la vie. Mij dunkt dat dit schilderij van Mauve een van de zeldzame schilderijen zou zijn, waarvoor Millet lang zou blijven staan, en in zichzelven mompelen: il a du coeur ce peintre-lä. Er waren nog andere schilderijen — ik moet zeggen ik heb er haast niet naar gekeken — ik had genoeg aan bovengenoemde. 182 Waarde Theo, Ik dacht er later over na dat het U wellicht zonderling moet voorgekomen zijn, in mijn laatsten brief een uitdrukking te vin- den omtrent een zaak, waarover ik U tot dusverre nooit gesproken had, en wel een uitdrukking op vrij beslisten toon, n.l., zoo iets als: ,,Theo gooi den heelen boel naar de weerga en wordt Schilder. Er zit een fameus paysagiste in U”. Het möge zoo wezen dat dit woord mij in een moment ontviel waarop mijn hartstochten wat opgewekt waren. Doch dat neemt niet weg, dat het hiermede. is als met andere dingen, die ik wel eens in drift, of als een of andere hartstocht is opgewekt, mijns ondanks mij laat ontglippen. Het is er n.l. zoo mee, dat ’t geen ik alsdan zeg, dingen zijn die ik lang heb opgekropt, en die ik dan uitspreek soms in ruwe termen. Maar ofschoon ik in bedaarder stemming het in betere woorden zou zeggen, of ’t voor mezelven houden, is het zeer zeker ik vooral in bedaarde stemming zeer gedecideerd van die meening ben. Het is er nu uit dus het blijft er uit, ik heb het eindelijk eens gezegd, mijns ondanks, onwillekeurig, in ruwe woorden enfin, maar ge weet mijn intieme gedachte. En als ik schreef: blijf iets beters dan H. G. T. en als ik te kennen gaf dat ik de kunsthan- delaars in ’t algemeen niet heel hoog schatte, inderdaad dat zijn dingen, die ik wel voor mezelven had kunnen houden, maar nu, rnijn zwijgen gebroken is en ik sprak, ja dan spreek ik zoo. H. G. T. aangaande, ik heb ZEd. gekend in een eigenaardige Periode van zijn leven toen hij pas ,,er boven op” was gekomen zooals men dat uitdrukt en bovendien pas getrouwd. 367 De indruk die hij toen op me maakte was sterk — hij was een practisch man — fameus händig en opgewekt, energiek in kleine en groote dingen, bovendien er ging als ’t wäre poesie — maar van de echte onsentimenteele van hem uit. Ik had toen zoo’n respect voor hem, dat ik mij altijd op een afstand hield en ik beschouwde hem als een wezen met hoogere organisatie als de mijne. Sedert — sedert — sedert — heb ik wel eens getwijfeld — meer en meer — en toch nooit had ik de courage het scalpel van analyse en op den keper beschouwen in hem te zetten. Nu evenwel op een moment, waarin ik zeer op mijn qui vive moet zijn en ter wille van wie het ook zij mijn carriere niet mag bederven, heeft boven- genoemd scalpel hem niet ontzien. En terwijl ik in zijn kantoortje zat of met hem sprak in de schilderijzaal met een zeer alledaagsche uitdrukking op mijn gezicht en ik hem een paar zeer gewone vragen deed, toen nam ik mijn opmetingen zoo koelbloedig als ik kon. Ik had gedacht dat hij iemand was die zieh het air gaf van een geldman, van een homme du monde — enfin ik weet het niet in een enkel woord te zeggen, ge zult mijn bedoeling denk ik wel vatten — en die achter dat ijzeren masker veel gevoel en een warm hart verborg. Doch ik bevond dat harnas geweldig dik te zijn, zoö dik dat ik nog niet met zekerheid kan bepalen of de man massief metaal, ’t zij staal ’t zij zilver is, of dat er heel heel diep in dat ijzer nog een klein vakje is waar een menschenhart in klopt. Is er geen hart in hem dan houdt werkelijk mijn affectie voor hem radikaal op en er komt voor in de plaats een: ,,qu’est-ce que tu me fais toi? Tu m’agaces! Zoodat over een half jaar of een jaar hij mij of totaal koel zal laten of, of misschien vind ik een manier om meer met ZEd. op te Schieten. Intusschen — is hij nu nog een ZEd. In dien term denkt men niet aan iemand voor wien men warme Sympathie ge- voelt. ZEd. drukt uit iets afgezaagds. Genoeg — Suffit. — Theo ik ben gedecideerd geen landschapschilder, als ik land- schappen maken zal er zal altijd iets figuurachtigs in zijn. Het is evenwel dunkt mij erg goed dat er ook menschen zijn, die essentieel ,,paysagiste” zijn. En het preoccupeert me sterk dat gij een zoodanig persoon zijn mocht — sans le savoir. 368 Evenzeer preoccupeert me het omgekeerde, n.l.: Theo zijt gij inderdaad essentieel een handelaar? Als ik de Stelling bewijzen moest, wellicht keerde ik het om en bewees haar uit het ongerijmde. Quoiqu’il en soit, denk er eens over na, ik hoef U niet te zeggen: verzin eer ge begint te schilderen, doch misschien neemt ge ’t me niet kwalijk als ik zeg: Theo tot heden zijt ge vrij te doen, te laten wat ge wilt, doch wanneer gij ooit met de Heeren Goupil & Co. een zoodanig accoord maakt, dat gij belooft Uw heele leven in hun zaak te blijven, dan zijt ge geen vrij man meer. En ’t komt me voor, dat de mogelijkheid bestaat dat er een moment in ’t leven komt, waarin het iemand berouwt zieh dus- danig verbanden te hebben. Gij zult zonder twijfel zeggen: er kan een oogenblik körnen, waarop sommigen spijt krijgen Schilder geworden te zijn. Zij die spijt krijgen, zijn zulken die in ’t begin solide Studie ver- zuimen, en jagen en reppen om haantje de voorste te zijn. Enfin, de mannen van den dag zijn mannen van een dag, doch wie zoo- veel geloof heeft en lief de, dat hij juist plezier heeft in ’t geen anderen vervelend vinden, n.l. de Studie van anatomie, perspec- tief en proportie, die blijven staan en rijpen langzaam maar zeker. Toen ik in geldverlegenheid mijzelven een oogenblik vergat, en dacht: ik zal zien maar iets te maken wat een zeker aspect heeft, toen was het resultaat deplorable, ik kon dat niet, en Mauve werd terecht boos op me, en zei: dat is de weg niet, ver- scheur die dingen. En dat klonk mij eerst te hard, doch later knipte ik ze zelf kapot. Doch toen ik nu serieuser ging teekenen, toen had Tersteeg aanmerking en werd boos, en zag goede dingen in mijn teekeningen over ’t hoofd, en vroeg pardoes nu reeds ,,verkoopbare”. 