title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: opticus, door den bijzonderen vorm van de aethertrillingen, berust, is lijn- regt in strijd met het bladz. 247 en volg. besproken beginsel der specifieke energieen. Volgens de tegenovergestelde hypothese neemt men nu aan, dat op elke plaats van het netvlies, waarvan de opwekking in de ruimte afzon- derlijk waargenomen wordt, niet een enkele, maar verscheidene vezels van de gezigtszenuw, die eene verschillende specifieke energie bezitten, eindigen ; elk daarvan zou, als zij opgewekt is, de voorstelling van eene afzonderlijke kleur geven en zoodoende door eene bepaalde soort van aethertrillingen uit- sluitend of bij voorkeur opgewekt worden. Men weet nog niet hoeveel van zulke verschillend pereipierende vezels men aannemen kan, vooral omdat er voor de hypothese nog geen enkel ontleedkundig bewijs gegeven is. Naar het schijnt zouden reeds drie van zulke vezels voldoende zijn (YOUNG), eene rood-, eene blaauw- en eene geelpereipierende. Alsdan zou eene be- paalde kleur of kleurmenging, b.v. een met een weinig blaauw en geel vermengd rood, bij voorkeur de rood pereipierende vezel, doch zwakker de andere opwekken, — de zamengestelde aethertrilling zou dus als het ware in hare composanten ontleed worden, b. v. evenals een klank door resona- toren (bladz. 218). Voor deze voorstelling pleit: 1. dat het effekt van eene kleurmenging hetzelfde is, om het even, of de composanten reeds vöör het 00g gemengd zijn, of nog gescheiden zijnde verschillende corresponderende elementen van een of beide oogen gelijktijdig opwekken (zie boven); 2. de verschijnselen van de kleurblindheid, eene abnormaliteit, waarbij het 00g eene bepaalde kleur niet percipieert, en alle gemengde kleuren, waar- in deze bevat is, zonder haar, derhalve in eene andere kleur waarneemt; 3. de analogie met het gehoororgaan (zie beneden). Het volgende lijstje bevat de gemengde kleuren, die elk uit twec en- kelvoudige kleuren ontstaan (HELMHOLTZ): rood en violet geeft purper rood „ blaauw „ rose rood ,„ groen „. vuilgeel rood „ geel „ oranje groen „ blaauv „ blaauwgroen geel , violet „ Tose geel ,„ groen „ geelgroen groen „ violet „ Jlichtblaauw blaauw „ violet „ indigoblaauw. De complementaire kleuren van de enkelvoudige kleuren zijn (HELM- HOLTZ): kleur complementaire kleuren. rood — 0,0002425 ’” golflengte . groenblaauw 0,0001818’” golflengte orane — 0,0002244 " blaauw 0,0001809 } goudgeel — 0,0002162 45 blaauw 0,0001793 bu geel — 0,0002095 r indigoblaauw 0,0001716 r groengeel — 0,0002082 5 violet 0,0001600 r De gewaarwording van het ontbreken van elken lichtindruk noemen wi) „zwart.” Beelden. Wij hebben reeds boven (bladz. 261—262) gezegd, dat men de rigting van een objektpunt naar het beeldpunt, dat zich op het netvlies bevindt, bepaalt door den overeenkomstigen g e- zigtsstraal of de rigtingslin te trekken. In deze rig- BERLDEN, | 275 ting verplaatst nu ook het bewustzijn de oorzaak van elken lichtindruk naar buiten (bladz. 247), welke door opwekking van een element der retina ontstaan is. Berst later zullen wij opgeven, op welken afstand op deze lijn het beeldpunt ver- plaatst wordt; voorloopig nemen wij aan, dat de verplaatsing . op die wijze geschiedt, dat alle objektpunten in eene vlakte schijnen te liggen, die voor het oog zweeft. Deze vlakte wordt „gezigtsveld” genoemd. Het bewustzijn heeft nu voortdu- rend eene voorstelling van den opwekkingstoestand van alle netvlieselementen zooals zij naast elkander gelegen zijn; voort- durend wordt derhalve een gezigtsveld gezien; dit doet zich „zwart” voor (zie boven) als elke opwekking ontbreekt. Aan elk opgewekt element van het netvlies beantwoordt een lichtend, aan elk onopgewekt element een zwart punt aan de diametraal tegenovergelegene plaatsen van het gezigtsveld. Het laatste is derhalve met volkomen dezelfde, doch omgekeerde beelden gevuld, die objectief op het netvlies aanwezig zijn. Aangezien nu deze in betrekking tot de geziene voorwerpen verkeerd zijn, 200 vertoonen zich de laatste in het gezigtsveld als regtop- staande beelden. Daar elke plaats van het netvlies slechts een bepaald aan- tal eindorganen van den n. opticus (staafjes of kegels) bevat, 200 kan elk beeld slechts bestaan uit een beperkt aantal van in de ruimte gescheiden lichtindrukken, die als mozaiek of als een borduurpatroon zijn zamengesteld. Intusschen is het mo- zaiek zoo fin, dat de indruk van eene doorloopende teekening ontstaat. Hetzelfde voorwerp zal zich des te scherper moeten _ vertoonen, naar mate zijn beeld over des te meer percipierende elementen van het netvlies verdeeld wordt. Daarom hangt de scherpte, waarmede een bepaald voorwerp wordt waargenomen, af: 1. van de grootte van zijn netvliesbeeld; hetzelfde voor- werp vertoont zich dus in de nabijheid scherper dan op een afstand; 2) van de ligging der plaats van het netvlies, welke door zijn beeld getroffen wordt; de pereipierende elemen- ten komen namelijk het meest en het digtst op elkander gedron- gen in de fovea centralis en de macula lutea voor, en staan het minst talrijik aan den rand van het netvlies; een voorwerp vertoont zich dus bij gelijken afstand het scherpst, als zijn beeld op het midden van het netvlies valt; daarom wordt het oog, als men strak op een voorwerp ziet (het „fixeert”) zoo gedraaid , dat het zijn beeld op de, gele vlek werpt. — Voorts zal men een voorwerp over het algemeen slechts dan kunnen onderschei- den, als zijn netvliesbeeld een voldoend aantal van percipierende elementen inneemt, zoodat het bewustzijn een voldoend aantal Yan in de ruimte gescheiden indrukken verkrijgt om den vorm van het voorwerp te kenmerken. Men heeft berekend, dat 18* 276 SUBJECTIEVE BEELDEN. twee beeldpunten op de fovea centralis retinae minstens 0,004— 0,002"" van elkander moeten afstaan, om nog gescheiden waar- genomen te worden, — doch op de overige deelen van het netvlies moet die afstand nog veel grooter zijn. Daarom kun- nen zeer kleine of zeer verwijderde voorwerpen niet onderschei- den worden. De grootte (middellijin) van het netvliesbeeld wordt klaarblijkelijk altijd door de grootte van den gezigtshoek bepaald, dien de beide buitenste rigtingsliinen van cen voorwerp met elkander maken (bladz. 261); daarom drukt men dit gewoonlijk uit door te zeggen, dat voorwerpen onder een zeer kleinen gezigtshoek niet meer kunnen onderscheiden worden. Om ook nog zulke voorwerpen te onderscheiden, moet de gezigtshoek kunstmatig vergroot worden; en daartoe dienen, gelijk men weet, de verrekijkers en mikroskopen, — de eerste voor verwijderde, de laatste voor zeer kleine voorwerpen. Subjectieve beelden. Aangezien bij de lichtperceptie, evenals bij alle overige gewaarwordin- gen, zenuwtoestellen in het spel zijn, moeten zich daarbij alle‘ eigenaar- digheden van de zenuwopwekbaarheid doen gelden, en gedeeltelijk tot stoor- nissen of gezigtsbedrog aanleiding geven. Zoo zal b. v. dezelfde acthertrilling een sterkeren of zwakkeren indruk tot bewustzijn brengen, naar gelang van den graad van opwekbaarheid der eindorganen van den n. opticus, of van ziine vezels of eindelijk van de centraalorganen. Andere omstandigheden veroorzaken wezenlijke fouten, lichtpercepties zonder opwekkende lichtstra- len, of waarnemingen van andere stralen dan er in werkelijkheid bestaan (hallueinaties). Men noemt nu zulke waarnemingen „subjectieve.” De meest gewone daaronder zijn: j 1. Nabeelden. Eene opgewekte gezigtszenuwvezel blijft nog een tijd lang in den opgewekten toestand, nadat de opwekkende lichtstraal heeft op- gehouden, en wel des te langer en sterker, naar mate de „primaire” op- wekking langduriger en sterker was. Na elken gezigtsindruk blijft derhalve het geziene voorwerp nog een korten tijd zigtbaar, en vertoont zich een nabeeld. Hierop berust b. v. het verschijnsel van een vurigen eirkel, als men eene gloeijende kool voor het oog in het rond draait. Toestellen, welke op dit verschijnsel der nabeelden berusten, zijn: het thaumatroop, een voor het o0og ronddraaijende schiff, op den omtrek waarvan een lig- chaam, dat zich aanhoudend beweegt, in verschillende op elkander volgende phasen afgeteckend is, zoodat elk beeld voor een oogenblik zigtbaar is; elke indruk blijfft dan zoolang bestaan, totdat het volgende beeld te voorschijn komt, en zoo heeft het den schijn, alsof de beweging onafgebroken plaats heeft. Voorts de kleurenschijjf van xewTon, een ronddraaijende schijf, die in seetoren van verschillende kleur verdeeld is; de kleur van elken afzonderlijken seetor blijft gedurende een geheele omdraaijing zigtbaar, zoodat een mengsel van alle kleuren tot bewustzijn komt (vergel. bladz. 274). — Was de licht- indruk sterk, dan is het nabeeld soms donker, d.i. de opwekbaarheid der getroffen vezels is voor een oogenblik opgeheven, zoodat zich eene donkere plaats, die dezelfde gedaante heeft als het lichte primair geziene voorwerp, als nabeeld vertoont, — negatief nabeeld. Soms ziet men een tijd- lang beurtelings nu eens positieve, dan eens negatieve nabeelden, d. i. de voor een oogenblik opgeheven opwekbaarheid keert voor een oogenblik we- der terug, zoodat het (positieve) nabeeld weder verschijnt, daama weder verdwijnt, enz. — Een eigenaardig voorkomen hebben de nabeelden, als de primaire indruk door sterk of lang inwerkend gekleurd licht werd veroor- zaakt. Het nabeeld heeft in dit geval niet altijd eene gelijke kleur (,‚positief”), maar vertoont zich dikwijls in cene andere, zoogen. „eontrastkleur,” som- wijlen bij afwisseling in de positieve en in de contrastkleur. De contrast- ENTOPTISCHE BEELDEN, 277 kleur is: groen, als de primaire rood was, — geel, als zij violet, =» oranje, als zij blaauw was, — en omgekeerd. — Ook wit licht vertoont zich na een gekleurden indruk in de contrastkleur; legt men b. v. op eene witte vlakte cen gekleurd stuk papier, fixeert dit eenigen tijd, en ziet dan op de witte vlakte, dan vertoont zich hier een nabeeld van dezelfde gedaante als het gekleurde stuk, in de contrastkleur. WVooralsnog bezitten wij geene ver- klaring van de contrastverschijnselen *). Gekleurde nabeelden vertoonen zich ook na witte lichtindrukken, als deze zeer sterk zijn (b. v. als men in de zon heeft gezien); gewoonlijk ziet men achter elkander verschillende kleuren, die regelmatig op elkander volgen, soms bij afwisseling positief en negatief. Ook van dit verschijnsel zijn wij niet bij magte een voldoende verklaring te geven. i 2. Irradıatie en inductie. Wanneer een gedeelte van let net- vlies door licht beschenen wordt, dan worden onder zekere omstandigheden ook andere plaatsen van het netvlies, die niet regtstreeks verlicht zijn, mede opgewekt, of ondergaan, zoo ze reeds opgewekt zijn, daarin eene wijziging, en wel worden Of alleen die plaatsen mede opgewekt die aan de regtstreeks opgewekte grenzen („irradiatie”) Of alle overige deelen van het netvlies („inductie”). Beide verschijnselen behooren tot het gebied van de medege- waarwordingen (zie het 13de hoofdstuk); noch van het eene, noch van het andere kunnen wij eene bevredigende verklaring geven. — De irradiatic komt vooral tot stand, als een licht voorwerp op een donkeren grond wordt beschouwd; dit zien wij dan grooter dan het werkelijk is, — daarentegen een donker voorwerp op een lichten grond kleiner. Wit verschijusel kan echter ook objectief, namelijk door eene gebrekkige accommodatie, te voor- schijn geroepen worden; de lichte voorwerpen vertoonen zich dan in ver- stroojjingseirkels, derhalve een weinig vergroot. — De inductie doet zich voor, als een gedeelte van het netvlies door enkelvoudig gekleurd licht op- gewekt wordt, doch het overige gedeelte in het geheel niet, df door wit licht, öf door dezelfde maar minder sterke kleur. In het eerste geval ver- toont zich ook het donkere gedeelte van het gezigtsveld gekleurd, en wel groen, als de inducerende kleur groen of rood, — blaauw-violet, als zij violet, — lichtblaauw, geelgroen of groen, als zij blaauw of geel is (BRÜCKE). In het tweede geval neemt men in plaats van het witte licht de contrastkleur van de inducerende kleur waar (zie boven); in het derde geval vertoont zich de zwakkere nuance insgelijks in de contrastkleur. 3. Opwekkingen der lichtpereipierende elementen door zuiver inwen- dige oorzaken, zonder uitwendige aanleiding daartoe. Daartoe be- hooren: werktuigelijke opwekking door den bloedsomloop, welke alleen bij eene ziekelijk verhoogde opwekbaarheid voorkomt; men ziet dan vonken en bliksemstralen enz.; somwijlen vertoont zich, met name voordat men in- slaapt, een volmaakt beeld van de netvliesvaten met bloedligchaampjes, enz., b. centrale opwekkingen van een onbekenden oorsprong onder de meest ver- schillende vormen („zinsbegoochelingen, hallucinaties, phantasmata”): zij vertoonen zieh voornamelijk in den droom, in den halfwakenden toestand,, vöör het inslapen, bij ziekelijke toestanden zelfs als men niet slaapt. Entoptische beelden. Van de subjectieve lichtverschijnselen moet men vooral onderscheiden de „entoptische beelden,” d. i. objeetieve gezigtswaarnemingen van voorwerpen die in het 00g zelf aanwezig zijn: 1. waarneming van troebelhe- den en verduisteringen van de lichtbrekende middenstoffen van het 00g. Zij komen tot bewustzijn, als door verlichting van het 00g hare schaduwen op - *) Vroeger toen men de contrastkleuren voor identiek met de complementaire hield, verklaarde men let zooeven genoemde verschijnsel aldus, dat de vezels, die door gekleurd licht getroffen waren, door stralen van deze kleur niet meer opgewekt kunnen worden, en dus van het witte licht alleen de kleurmenging , d. i. de complementaire kleur waarnemen, welke na aftrek van de primaire kleur overblijjft. Deze verklaring is evenwel niet meer voldoende sinds men met de echte complementaire kleuren bekend is (bladz. 274). f 278 BEWEGINGEN VAN HET 006. het netvlies vallen, het best, als evenwijdige lichtstralen in het oog vallen. Zij doen zich voor onder den vorm van donkere vlekken, bollen, strepen, parels enz.; gedeeltelijk zijn zij onbewegelijk, gedeeltelijk (die van het glas- achtig ligehaam) veranderen zijj, met name bij plotselinge bewegingen van het oog of van het hoofd, van plaats (monches volantes). — 2. waarneming van de netvliesvaten (zie bladz. 271), insgelijks veroorzaakt door de schadu- wen, die daarvan op de staafjeslaag vallen. Tot dat einde werpt men hunne schaduw Of op ziüdelingsche, zeldzamer verlichte deelen van het netvlies (door namelijjk een sterk licht zijdelings op de doorschijnende sclerotica te laten vallen), df men beweegt en verbreedt de schaduw (door nabeelden) door een lichtend punt voor het 00g heen- en weer te bewegen. Als- dan vertoont zich een donkere teekening der vaten in het verlichte gezigts- veld; ook de rand van de fovea centralis kan gewoonlijk door zijn schaduw onderscheiden worden (PURKINJE’S aderfiguur). 3. Waarneming van de bloed- ligchaampjes in de haarvaten van het netvlies bij eene zeer schelle verlich- ing van het oog (door eene sneeuwvlakte, den ballon eener lamp, enz.); dit verschijnsel kan nog niet goed verklaard worden. Bewegingen van het oog. Het oog bezit eene zeer groote bewegelijkheid in de oog- kas, terwijl de absolute bewegelijkheid van het gezigtsorgaan bo- vendien door die van het geheele hoofd aanmerkelijk vermeerderd wordt. Daardoor wordt het mogelijk, bij e&&n en denzelfden stand van het ligchaam bijna in alle rigtingen van de ruimte voorwerpen te fixeren, d.i. het oog zoo voor deze te accommoderen, dat hun netvliesbeeld in de fovea centralis retinae valt (bladz. 275). De groote bewegelijkheid van den oogbol berust op de wijze, waarop hij in de oogkas bevestigd is. Hij rust namelijk in het vetkussen daarvan evenals het gewrichtshoofd van een kogelge- wricht in de gewrichtskom, en kan dien ten gevolge om ontel- bare assen draaijen. Deze draaijingen, welke door de oogspieren tot stand komen, worden verhinderd: 1. door de aanhechting van de antagonisten, 2. door den weörstand van den stam der gezigtszenuw. Behalve de draaibewegingen kunnen nog plaatsveranderingen van den oogbol in ziju geheel plaats hebben , omdat de omtrek me£geeft, derbalve „de gewrichtskom verschuif- baar is” (LUDWIG). Om de liggingsveranderingen van den oogbol, de rangschikking en werking van de oogspieren goed te verstaan, moet men zekere vaste punten en liinen in den oogbol aannemen, waarvan de verandering in ligging een maatstaf voor de bewegingen van het oog aan de hand geven. Er be- staat den lijn in het oog, die van zelf uit zijn ontleedkundigen bouw voortvloeit, namelijk de gezigtsas, eene lijn, die, uitgaande van de fovea centralis, door het kruispunt getrokken is, — de hoofdstraal van een gefixeerd punt (bladz. 276). Deze lijn valt niet naauwkeurig zamen met de hoornvliesas, d.i. met de gemeenschappelijke optische as van de gecentreerde middenstoffen van het oog; de laatste snijdt namelijk het netvlies een weinig naar boven en binnen van de fovea centralis, zoodat beide assen een kleinen hoek (3,5—7°) met elkander vormen. Uitgaande van de fovea centralis, die men de pool van den oogbol zou kunnen noemen, trekt men nu twee loodregt op elkander geplaatste meridianen over het net- vlies. Hunne ligging wordt door zekere physiologische eigenschappen van het oog bepaald; zij verdeelen namelijk het netvlies in vier kwadranten, die BEWEGINGEN VAN HET 006. 279 in beide oogen zekere wederkeerige betrekkingen hebben (zie beneden). Men nocemt ze daarom scheidingslijnen {cen verticale en een horizon- tale). — Wanneer men zich verder in het middenpunt der gezigtsas een door het oog gelegd vlak denkt, dat loodregt op de gezigtsas staat, dan snijden deze de oppervlakte van den bol in een grooten eirkel, die loodregt op de meridianen staat, en dien wij aequator van het oog zullen noemen (het vlak dus „aequatoriaal vlak”). Men heeft alzoo drie loodregt op elkander staande groote eirkels (de aequator en twee meridianen); de daaraan beant- woordende vlakken snijden elkander wederkeerig in drie loodregt op elkander geplaatste middellijnen, assen, namelijk eene sagittale (gezigtsas), eene ver- kale („hoogte-as”) en eene horizontale („dwarse as”). Deze kunnen als een ligchamelijk coördinatenstelsel gebruikt worden, dat, met het 00og beweeg- baar, deszelfs rotaties aanwijst. Te dien einde moet men nog een tweede coördinatenstelsel aannemen, dat in de ruimte absoluut onbewegelijk is, en dat in den toestand, dien het oog bij rust heeft, met het beweegbare zamen- valt. Bij elken anderen stand van het oog zullen alsdan een of twee of alle overeenkomstige assen van beide stelsels hoeken met elkander vormen. De bewegingen van het 00g zijn met name voor de wederkeerige stan- den van beide oogen van belang, en door deze beperkt (zie beneden): Men neemt dus voor de rust een stand aan, waaruit men zich kan voor- stellen dat alle bewegingen uitgaan („primaire stand”), waarin alle drie as- sen van het eene 00g evenwijdig met die van het andere en de dwarse assen in eene regte lijn zijn gelegen, de gezigtsassen derhalve juist naar voren zijn gerigt. Klaarblijkeljk kan deze stand verbonden zijn met eene wille- keurige helling van de gezigtsassen naar den horizont. Onder alle standen, die daarbij mogelijk zijn, moet echter wederom €£n als eigenlijke primaire stand beschouwd worden, namelijk de helling, waarvan convergentiebe- wegingen van de gezigtstralen kunnen uitgaan, zonder dat de oogen zich om hunne gezigtsassen moeten draaijen, hetgeen bij alle andere hellin- gen het geval is (zie beneden). Deze helling bedraagt 45%, doch schijnt naar gelang van de individualiteit te verschillen. Men heeft nu gevonden (MEISSNER), dat alle rotaties van het 00g uit dezen primairen stand om zulke assen plaats hebben, welke in het aequatoriale vlak zijn gelegen (zoodat bij gevolg de gezigtsas loodregt op de draaijingsas staat); zelden heeft deze draaijjing om andere assen plaats, die met dit vlak kleine hoeken ma- ken, doch nooit om zulke assen, die zeer groote hoeken daarmede ma- ken, b. v. om de gezigtsas. ÖOnder het ontelbare aantal assen, die men zich kan voorstellen als te zijn gelegen in het aequatoriale vlak moeten wij er in de eerste plaats twee noemen, namelijk die, welke tegelijk coördinaten- assen zijn, derhalve de dwarse as en de hoogte-as. Uit draaijingen om deze beide assen ontstaan de zoogen. „secundaire standen” van het oog. De draaijing om de eerste veroorzaakt alleen veranderingen in de helling naar den horizont (waarbij de gezigtsassen evenwijdig blijven loepen), die om de hoogte-as leidt tot eene draaijing naar binnen of buiten, derhalve tot eene convergentie of divergentie van de gezigtsassen (waarbij de helling naar den horizont blijft bestaan). Bij gene derhalve valt wel is waar nog het vertikale scheidingsvlak, doch niet meer het horizontale, met de over- eenkomstige vlakken van het onbewegelijke coördinatenstelsel zamen, bij deze heeft het omgekeerde plaats. Uit draaijingen om andere assen die in het aequatoriale vlak of in de nabijheid daarvan zijn gelegen, ontstaan de „ter- tiaire standen” van het oog. Daar men elke zoodanige draaijing vol- gens eenvoudige regels ontleden kan in eene draaijing om de hoogte- en eene draaijjing om de dwarse as, zoo gaat ten cerste met de tertiaire standen zoowel een convergentie der gezigtsassen als cen veranderde helling daarvan naar den horizont gepaard, doch ten tweede valt nu evenmin het vertikale als het horizontale scheidingsvlak met de overeenkomstige vlakken van het onbeweegbare coördinatenstelsel zamen; beide hellen naar elkander over; de oogen hebben derhalve bij de tertiaire standen cene schinbare draaijing om de gezigtsassen ondergaan. Het draaipunt van den oogbol (in de beteekenis van hetgeen bladz. 208 is gezegd) ligt niet, gelijk men a priori vermoedde en ook op grond van proefnemingen beweerde (vOLKMANN), in het midden van de gezigtsas, maar (DONDERS en DOIER) bij het normale 00g nagenoeg 1,77um daarachter. 280 OOGSPIEREN. Oogspieren. Men kan de wijze, waarop elke afzonderlijke oogspier , d. i. de ligging van de as berekenen, om welke eene spier als zoodanig het oog kan draaijen, als men vooraf met de plaats aan haren oorsprong in den oogkuil *) en hare aanhechting aan den oogbol bekend is (de ligging van deze punten wordt uitgedrukt door de lengte der abscissen, welke de loodlijn, die uit deze op de drie onbeweegbare coördinatenassen valt, op deze afsnijjden).. De ligging der as wordt bepaald door de drie hoeken, welke zij met de drie coördinatenassen van het oog in den primairen stand vormt. Op deze wijze zijn de vol- gende standen der assen voor de zes oogspieren bepaald (Fick); hier is als primaire stand niet de boven opgegevene (met de helling der gezigtsassen ten bedrage van 45°), maar een andere tot basis aangenomen, waarbij de gezigtsassen evenwijdig en horizontaal naar voren gerigt zijn. Hoek, dien de draaijingsas maakt met de Spieren gezigtsas | hoogte-as dwarsas Rectus superior | 111°21. | 108°%22° | 151°10. ‚„ inferior 6387. | 1142871 BRAGE „ externus | 96°15. 915% | 0607 ‚„ iInternus | 85° 1: | 173018. | 9428”, Obliguns sup. | 150°16”°| 90° 04 | 60°16‘ ra 1730 ar 1 | 119°44“. Als men nu deze opgaven van de assen voor den boven beschreven primairen stand (van MEISSNER) naar eenvoudige re- gels reduceert, dan vindt men, dat de meening: de rectus su- perior draait het oog regt naar boven (om de dwarse as), de inferior regt naar beneden (om dezelfde as), de internus regt naar binnen, de externus regt naar buiten (om de hoogte-as), niet doorgaat. Doch ook voor den bovengenoemden stand is geen draaijingsas in het aequatoriale vlak van het oog gelegen. Zeer digt daarbij, slechts op een geringen afstand van de hoogte-as liggen de rotatie-assen van den rectus internus en externus, die derhalve inderdaad de pupil bijna alleen naar binnen en buiten *) Natuurliik moet voor den m. obliquus superior in stede van de plaats van oor- sprong die van de trochlea in aanmerking komen. HET ZIEN MET BEIDE OOGEN. 281 draaijen. Daarentegen zijn de rotatie-assen van de beide obliqui juist in het horizontale vlak gelegen, aan weerszijden van de gezigtsas, elk ongeveer 30° daarvan verwijderd, zoodat de su- perior de pupil naar buiten en beneden, de inferior daarentegen naar binnen en boven draait. De rotatie-assen van den rectus superior en inferior wijken tamelijk sterk van de dwarse as af, zoodat de eerste de pupil naar boven en een weinig naar bui- ten, de laatste naar beneden en insgelijks een weinig naar buiten draait. Hieruit laat zich gemakkelijk afleiden, dat bijna voor elke beweging verscheidene spieren moeten zamenwerken. Dit heeft men inderdaad bewe- zen, met name door waarnemingen aan oogen, waarvan de spieren gedeel- teljk verlamd waren. Evenwel is de berekening van de spierwerking, die voor eene bepaalde beweging noodig is, zoo hoogst ingewikkeld, — vooral doordien bij de geringste veranderiug van ligging ook de rotatie-as van eene spier verandert, — dat wij ons hier niet verder daarmede kunnen bezig houden. De zenuwen, die de bewegingen van den oogappel bestu- ren, zijn: oculomotorius, abducens en trochlearis, de twee laatste voor de gelijknamige spieren, de eerste voor de vier ove- rige. Deze aan vezels zeer rijke zenuwen, waarvan de werkingen met eene zeer groote snelheid afwisselen, staan aan beide zijden in de hersenen in een onderling verband, zoodat hare bewe- gingen elkander wederkeerig beperken. Deze onderlinge ver- binding veroorzaakt ten eerste, dat altijd slechts zulke bewe- gingen plaats hebben, waardoor beide gezigtsassen in hetzelfde vlak (‚„viseervlak”) zijn gelegen, derhalve, als ze verlengd zijn, elkander in een punt snijden (als zij niet evenwijdig loopen) ; zij hebben derhalve, zoolang zij evenwijdig zijn, dezelfde helling naar den horizont (omdat men zich kan voorstellen dat de beide draaipunten onbeweegbaar zijn). Voorts is hare wederkeerige hel- ling in zooverre beperkt, als zij slechts in eene geringe mate naar voren kunnen divergeren, daarentegen convergeren in elke door de ligging bepaalde verhouding. Het mechanisme van dezen zamenhang, dat tot de categorie van de medebewegingen behoort, is nog ten eenenmale raadselachtig. Stoornissen daarin noemt men „scheelzien (strabismus).” Het zien met beide oogen. Bij het gewone zien werken beide oogen; de voordeelen die daaruit ontstaan zijn: 1. correcties van fouten enz. van het eene oog door het andere; 2. eene meer volkomen beschou- wing van de ruimte rondom ons, omdat het beschouwen van een voorwerp uit twee verschillende standpunten in plaats van eenvoudig eene vlakteprojectie ook de uitgebreidheid in de derde 282 LIGGING VAN DE IDENTIEKE afmeting doet waarnemen; 3. eene naauwkeurige bepaling van de grootte en den afstand der voorwerpen. Het enkelvoudig zien. Ofschoon wij met twee oogen zien, vertoonen zich de voorwerpen in het algemeen slechts enkelvoudig. Dit kan alleen daardoor plaats hebben, dat de opwekking van zekere bij elkander behoorende punten van beide netvliezen in het be- wustzijn op dezelfde plaats van de ruimte verplaatst wordt, — met andere woorden: dat beide oogen slechis &&n gemeenschap- pelijjk gezigtsveld hebben (bladz. 274 en volg.), en dat de lichtin- drukken, ontstaan door opwekking van twee bij elkander behoo- rende punten, zich op @£ne plaats van dat gezigtsveld vertoonen. Zulke bij elkander behoorende punten van het netvlies noemt men „harmonische” of „identieke.” Een voorwerp, dat met beide oogen bij den een of anderen stand daarvan en- kelvoudig wordt gezien, moet derhalve zijne beelden in dier- voege op de beide netvliezen werpen, dat de beide beeldpun- ten van elk punt van het voorwerp op twee identieke punten van het netvlies vallen. Wordt &en of worden beide oogen een weinig gedraaid, dan moet onmiddellijk een dubbelbeeld voor den dag komen, Ligging van de identicke punten. Horopter. In de eerste plaats zullen wij de volgende wetten voor de ligging der identieke punten opgeven: 1. Aangezien een punt C, dat men met beide oogen fixeert, waarvan de beelden derhalve op de eind- punten van de gezigtsassen ce en c, val- len, zich enkelvoudig voordoet, zoo moe- ten de beide eindpunten der gezigtsassen c enc, identieke punten zijn. 2. Fixeert men nu het midden Ü van een voorwerp, /) dat zich enkelvoudig vertoont, zoo moe- 5%" ten, gelijk uit de eenvoudige constructie der figuur volgt, voor alle punten van L R :. de regter helft van een netvlies de iden- tieke punten in de regter helft van de andere zijn gelegen, en omgekeerd; — voorts voor die van de bovenste helft van het netvlies van een oog in de bovenste van het andere, voor die van de onderste in de onderste van het andere, Wan- neer de onderste ceirkels L en R projecties van de beide net- vliezen zijn, dan zijn de kwadranten, die met dezelfde letters BE PUNTEN. HOROPTER. 283 ziin aangegeven (a, a, enz.) identiek. De beide meridianen , waardoor deze identieke kwadranten gescheiden worden, heeten „scheidingslijnen” (vertikale en horizontale, vergel. bladz. 278). 3. Hieruit volgt wijders, dat overeenkomstige punten van de beide vertikale scheidingsliinen identiek moeten zijn, zoo ook die van de horizontale. Wanneer men bij een zekeren stand van het oog voor elk paar identieke punten de daartoe behoorende gezigtsstralen trekt, en ze over het oog heen verlengt tot dat zıj elkander snijden, dan zullen klaarblijkelijk de punten van doorsnijding bij dezen stand van het oog enkelvoudig waargenomen worden. Alle punten, die zich bij een bepaalden stand van het oog enkel- voudig voordoen, ziin in eene vlakte gelegen, die men „ho- ropter” (gezigtskring) noemt. Wanneer men voor een be- paalden stand van het oog den horopter op de eene of andere wijze naauwkeurig heeft gevonden, dan zou daardoor klaarblij- kelijk de ligging der identieke punten bepaald zijn, en zou men voor elken anderen stand van het oog den horopter kun- nen constru@ren. Omgekeerd kan men, als men met de ligging van gene bekend is, voor elken stand van het oog den horop- ter afleiden. Met betrekking tot deze liggingsverhouding kan men niets eenvoudigers aannemen, dan dat, wanneer men zich voorstelt dat beide netvliezen met de overeenkomstige scheidings- lijinen op elkander zijn gelegd, alle netvliespunten, die elkan- der bedekken, identiek zijn. Door dit aan te nemen kan men de volgende wetten stellen: 1. In den primairen stand en bij die secundaire standen, waarbıj alleen de helling der gezigtsassen naar den horizont van den primairen stand afwijkt, derhalve bij een even- wijdig verloop der drie assen (bladz. 278—279), kan er klaar- blijkelijk geen horopter bestaan, ‚want wij kunnen ons geen punt voorstellen, waarvan beide beelden op gelijknamige (iden- tieke) kwadranten zouden kunnen vallen. Met andere woorden: voor de genoemde standen ligt de horopter op een oneindig- verren afstand, 2. Bij secundaire standen met convergentie der gezigtsassen verhoudt zich de horoptervlakte op de volgende wijze: Vooreerst moet men twee loodregt op elkan- der staande liinen daarvan bepalen, namelijk die, welke aan de identieke punten van de horizontale —, en diegene welke aan die van de vertikale scheidingslijnen (zie boven) beantwoordt (eene transversale doorsnede van den horopter, die door het vi- seervlak is gevormd, en eene mediane). a. De transversale doorsnede van den horopter moet, voorondersteld dat de net- vliezen bolvormig gekromd zijn, klaarblijkelijk een cirkel voor- stellen (5. Men ziet nu terstond, reeds uit de hoeken aan de knoop- punten k en k,, dat de hoeken bij A,B,C(r) alle aan elk- ander gelijk zijn. Zij moeten derhalve, daar zij de gemeen- schappelijke knooppunten k en k, hebben, alle hoeken vormen aan den omtrek van een gelijktijdig door k en k, gaanden cir- kelHH. Dit is de gezochte transversale doornede van den horopter, want ook de gezigtsstralen van alle overige identieke punten der horizontale scheidingsliinen moeten elkander daarin snijden. — b. Daarentegen is de mediane doorsnede van den horopter eene regte liin, die loodregt staat op het viseer- vlak, derhalve naar den horizont eene helling heeft van 45°; het is namelijk die lijn, waarin de beide vlakken, die door de vertikale scheidingsliinen zijn gelegd, elkander snijden. Dit ziet men het gemakkelijkst, als men de nevensstaande figuur op een stuk papier teekent en dit langs de ljn HH zoo omvouwt, dat de beide zijden naar voren con- vergeren. Wanneer namelijk de beide doorsneden van het oog door . de vertikale scheidingslijnen gelegd zijn, zoodat de beide convergerende vlakken, welke elkander nHH snijden, die van de vertikale me- ii ridianen zijn; dan ziet men reeds terstond dat de gezigtsstralen van alle punten der scheidingslijnen die 4 evenver van het eindpunt c, c, der gezigtsas verwijderd zijn, derhalve b. v. a en a,, b en b, elkander in punten van de doorsnijdings- = lin HH ontmoeten, dat deze derhalve de mediane doorsnede PUNTEN. ‚HOROPTER. 285 van den horopter voorstelt #). c. Behalve de genoemde twee horopterlijnen, den eirkel in het viseervlak en de daarop lood- regte meridiane regte lijn, bestaat er geen ander punt in de ruimte, waarvan de beide beelden op identieke punten van het netvlies vallen ; die beide lijnen stellen derhalve alleen den ho- ropter voor convergente secundaire standen zamen. Volgens eene andere voorstelling (MEISSNER), die op proefnemin- gen berust, zou de horopter-doorsnede van het viseervlak geen cirkel, maar eene regte lijn, de horoptervlakte bijgevolg een vlak zijn, dat loodregt op het viseervlak staat. Hieruit zou omgekeerd volgen, dat de netvliezen niet bolvormig gekromd zijn. 3. Bij tertiaire standen vormen, zooals bladz. 279 is gezegd, zoowel de vertikale, als de horizontale scheidingslij- nen van beide oogen met elkander hoeken. Legt men nu voor- eerst a) door elke vertikale scheidingsliin een vlak, dan snijden deze beide elkander in eene regte lijn, die naar het viseervlak eene helling heeft (digter bijj de oogen van boven bij een ter- tiairen stand met eene helling naar boven — van den primai- ren stand uit gerekend —, daar- entegen beneden bij tertiaire standen naar onder). Deze hel- lende lijn, alsmede de hellende stand der horizontale scheidings- lijnen worden door nevensstaan- de figuur verduidelijkt, welke op dezelfde wijze als die op bladz. 284 moet afgeteekend en in H H omgevouwen worden. In het uitgeknipte model is cÜc, het viseervlak en H H de daarnaar overhellende doorsnjj- dingsljn van de beide scheidingsvlakken, gelijk op bladz. 284. Men ziet nu, dat ook de gezigtsstralen van alle, in de verti- kale scheidingslijnen gelegen, identieke punten, bijv a en a,, ben b,, elkander in HH snijiden, das bij gevolg deze lijn den horopter van de vertikale scheidingsliinen vormt. — b) Legt men ook door de horizontale scheidingslijnen vlakken, dan snijden ‚ook deze elkander in eene lijn. De gezigtsstralen van identieke punten der horizontale scheidingslijnen kunnen elkan- der dus, in geval dit kan plaats hebben, slechts in deze lıjn snijden. Trekt men echter van het een of ander punt van de W *) Men verkrijgt een zeer leerrijk model, als men de beide laatste teekeningen in gelijke afmetingen (straal van het 00g en afstand van het fixatie-punt in beide gelijk) op kaartpapier ontwerpt en de met de schaar uitgeknipte tweede teekening in de cerste brengt. Men heeft alsdan de beide scheidingslijnen en de daarmede overeenkomstige deelen van de horoptervlakte. 386 WAAROM WIJ DE laatste twee gezigtsstralen, dan vallen zij, gelijik men gemak- kelijk inziet, op symmetrische, derhalve niet op iden- tische kwadranten van den vertikalen scheidingseirkel. Hieruit volgt omgekeerd, dat de gezigtsstralen van de identieke pun- ten der horizontale scheidingslijinen elkander bij tertiaire standen over het algemeen niet snijden, dat er bij gevolg voor deze geen horopter bestaat. Bij tertiaire standen bestaat er derhalve geen horoptervlakte, maar alleen de bovengenoemde hellende mediane horopterljjn, Wij hebben tot nu toe alleen van symmetrische standen van het oog gesproken; wij kunnen hier niet spreken over de asymmetrische, waarbij het gefixeerde punt zeer ver van de beide knooppunten is verwijderd. Wij willen alleen opmerken, dat er in die gevallen standen voorkomen, waarbjj de horopter alleen uit het gefixeerde punt bestaat. Om de verhouding der identieke punten te verklaren moet men aan- nemen, dat de daartoe behoorende vezels van den n. opticus in het centraal- orgaan op eene bijzondere wijze onderling verbonden zijn, zoodat hare op- wekking slechts een enkelen indruk tot bewustzijn brengt of ten minste beide indrukken op eene en dezelfde plaats van de ruimte, namelijk in het snijpunt van hunne beide gezigtsstralen, verplaatst worden. In dezen zin verklaart men de verhouding van de gezigtszenuwvezels in het chiasma nervorum opticorum. Zeer waarschijjnlijik gaat hier de helft der vezels van eene zijjde op de andere over, zoodat elke stam van den opticus voor de helft uit vezels van den tractus opticus van dezelfde zijde, voor de andere helft uit die van de andere zijde bestaat, en wel zou elke tractus opticus twee gelijknamige, derhalve identicke helften van het netvlies, begrensd door de vertikale scheidingsliin, met. vezels voorzien. Hiervoor pleit inzonderheid het voorkomen van ‚„gelijknamige hemiopie,” waarbij op beide oogen de gelijknamige helften van het netvlies voor lichtindrukken ongevoelig zijn: men neemt bij dezen toestand aan, dat de vezels of de centraalorganen van den eenen tractus opticus ongeschikt zijn om te functioneren (v. GRÄFE). Waarom wij de voorwerpen niet dubbel zien. Vit hetgeen wij zoo even gezegd hebben volgt, dat wegens de beperktheid van den horopter bij alle standen van het oog de meeste voorwerpen, die zich vöör het oog bevinden, zich dubbel voordoen, en dat buitendien, omdat van twee verschil- lende objectpunten stralen op identieke punten vallen, verschui- vingen en benevelingen der gezigtsvelden van beide oogen moeten ontstaan. Dat desniettemin in het algemeen niet dan enkelvou- dige beelden tot bewustzijn komen en van benevelingen niets in het gezigtsveld wordt opgemerkt, is waarschijnlijk op de vol- gende omstandigheden gegrond: 1. Vertoonen zich de voorwer- pen, waarvan het beeld op het midden van het netvlies (fovea centralis en macula lutea) valt onder alle omstandigheden en- kelvoudig, omdat de eindpunten der gezigtsassen. identieke punten zijn (bladz. 282) en de gezigtsassen elkander altijd ver- lengd in een punt snijden (bladz. 282). Daar dit echter juist de plaatsen zijn, waar wij het scherpste zien en de aandacht bijna uitsluitend op haar gerigt is, zoo beschijnt de indruk van VOORWERPEN NIET DUBBEL ZIEN. 387 het hier invallende licht het geheele overige gezigtsveld. 2. De zich enkelvoudig voordoende (in den horopter gelegen) voorwer- pen moeten daarom het sterkst tot bewustziin komen, omdat zij hetzelfde gedeelte van het zielorgaan met eene dubbele energie opwekken. 3. De oogen accommoderen altijd tegelijk voor die voorwerpen, waarvoor hunne assen de rigting hebben (‚op welke geviscerd is”), zoodat deze zich scherper vertoonen, dan die welke voor of achter het snijpunt der assen, dus niet in den horopter, gelegen zijn. Die overeenstemming tusschen de be- weging en de accommodatie der oogen komt niet alleen door den wil, maar ook door een mechanisme van het zenuwstelsel (czERMAK) tot stand; want bij eene eenvoudige draaijing van een oog komen terstond veranderingen in de accommodatie tot stand, b. v. accommodatie voor nabij ziinde voorwerpen, als het oog eene binnenwaartsche draaijing ondergaat (bladz. 264). 4. (v. RECKLINGHAUSEN). Bene regte lijn, die men met beide oogen beschouwt en waarin men een punt fixeert, wordt niet alleen dan enkelvoudig gezien, als elk afzonderlijk punt daarvan zijne beelden op identieke punten werpt, maar ook dan, wanneer elk paar van twee verschillende punten zijne beelden op iden- tieke punten werpt. De lijn wordt namelijk alsdan in dubbel- beelden waargenomen, maar deze zijn (zooals AB en ab in nevenstaande figuur) A—— . —h a B in hun eigen rigting tegen elkander verschoven, zoodat zij (slechts) enkelvoudig worden gezien. Daar nu elke lijn, waarvan een punt gefixeerd wordt, haar beeld in een meridiaan van het net- vlies werpt (d. i. in een grooten cirkel die door de fovea cen- tralis gaat), zoo moet eene lijn, die men met twee oogen be- schouwt reeds dan. in de boven opgegeven beteekenis enkelvou- dig zich voordoen, als haar beide beelden in twee „identieke” meridianen vallen, d.i. in twee meridianen, die van vertikale of horizontale scheidingscirkels onder gelijke hoeken of in de- zelfde rigting afwijken (vergel. bladz. 283). Elke zoodanige lin is echter de doorsnijdingsliijn van de vlakken van beide identieke meridianen (men noemt de meridiane vlakken, welke natuurlijjk alle door het knooppunt moeten gaan , „ugtingsvlak- ken”). Omgekderd derhalve vertoonen zich bij een bepaalden stand van het oog alle regte Iijnen enkelvoudig, die met de doorsnijdingslijnen van identieke rigtingsvlakken zamenvallen. Deze doorsnijdingslijnen (welke alle door het gefixeerde punt moeten gaan) vormen bij elken stand van het 0og eene vlakte („normaalvlakte”), en wel bij convergente secundaire standen een vlak, dat op het viseervlak in het fixatiepunt loodregt staat (en derhalve zamenvalt met het door mEISSNER aangenomen horoptervlak, bladz. 285); bij symmetrische tertiaire standen 288 ONDERLINGE ONDERSTEUNING DER BEIDE OOGEN. vormen zij een schuinschen dubbelen kegel, waarvan de top in het gefixeerde punt is gelegen. — Uit het eerste kunnen wij de belangrijke gevolgtrekking afleiden, dat in een vlak, dat zich voor het oog bevindt, voorondersteld dat het, zooals meest- tjjds het geval is, in den secundairen stand beschouwd wordt, elke regte lijn zich enkelvoudig moet voordoen, zoodra een punt daarvan het oog getroffen heeft. — Proefnemingen hebben buitendien geleerd, dat alle in de nor- maalvlakte gelegen regte ljjnen, en alleen deze, loodregt op het mediane vlak worden gezien, ook bij tertiaire standen, waar hare wezenlijke rigting eene andere is. Beschouwt men namelijk eene ster van draden, waarvan de stralen in een vlak liggen, met fixatie van haar middenpunt, dan vertoont zij zich alleen in secundaire standen vlak, daarentegen gekromd in tertiaire stan- den, en wel wijken de stralen schijnbaar in eene tegenovergestelde rigting als de normaalvlakte van het vlak af; eerst dan ver- toont zich de ster in den tertiairen stand vlak, als men haar kunstmatig de aan de normaalvlakte beantwoordende kromming geeft. — Andere proefnemingen toonen, dat elk liehtend punt, waarvoor de andere middelen (zie beneden) ontbreken om den afstand te bepalen, op de rigtingsljin in de normaal- vlakte geprojici®erd wordt. Naar het schijnt is derhalve deze vlakte aan onze oogen zeer eigen, en hoogst waarschijnlijk speelt zij ook bij het steoreoskopisch zien eene groote rol, om- dat zij de maatstaf is waardoor de ligging van elk punt, dat niet in haar gelegen is, bepaald wordt. ’ Onderlinge ondersteuning der beide oogen. Het ’t naast voor de hand liggende nut van het zien met twee oogen bestaat in de compensatie van plaatsen van het eene netvlies die niet vermogen te functioneren (b. v. pathologische gebreken, v. sräre) of van zulke plaatsen, die door onveran- derlijike troebelheden der lichtbrekende middenstoffen nooit beel- den kunnen ontvangen, door de identieke plaatsen van het andere netvlies, gelijk dit dikwijls wordt waargenomen. Daartoe be- hoort ook de onderlinge compensatie van de openingen in het gezigtsveld, die door de beide blinde vlekken veroorzaakt wor- den; want de identieke punten van de blinde vlek zijn voor gewaarwording vatbare plaatsen van het netvlies (de blinde vlek- ken liggen in ongelijjknamige, symmetrische kwadranten). Wij moeten hier opmerken, dat ook bij het zien met cen oog de blinde vlek geen te onderscheiden opening in het gezigtsveld te voorschijn kan brengen. Het ontbreken van de optische opwekking, die wij „zwart” noemen (bladz. 274), kan namelijk slechts daar waargenomen worden, waar lichtpereipi- HET STEREOSKOPISCH ZIEN. STEREOSKOOP. 289 örende zintuigsorganen aanwezig zijn: doch deze komen in de blinde vlek niet voor. De laatste staat derhalve tot het licht ın dezelfde verhouding, als de eene of andere plaats van de huid : wij pereipieren met de hand niet zwart, ofschoon wij geen licht- indruk daarvan krijgen. Daar nu evenwel de gezigtsindrukken der omgeving van de blinde vlek door middel van de gezigtsstralen (bladz. 275) gelokaliseerd worden, moet het bewustzijn de nood- wendigheid van tusschengelegen lichtpunten logisch waarnemen , en schijnt het zich deze naar aanleiding der waarschijnlijkheid voor te stellen (e. #. weser). Daarom vertoont zich bij de bladz. 271 vermelde proef op de plaats van het verdwijnend voorwerp geen zwarte vlek, maar de kleur van den grond; het wit van het papier gaat voort met zich op de plaats af te teekenen als meest waarschijnlijke aanvulling. Het stereoskopisch zien. Stereoskoop. Het stereoskopisch zien, de waarneming 'van de derde afmeting, berust op de pas genoemde omstandigheid, dat de beide beelden van een ligchamelijk voorwerp of van eene vlakte, welke niet met den horopter zamenvalt, zich nooit vol- komen tot den gezigtsindruk kunnen vereenigen. Vermits de beide oogen het ligchaam uit verschillende standpunten beschou- wen, zoo vallen op de beide netvliezen twee verschillende per- spectivische beelden daarvan. Doch niet anders dan gelijke net- vliesbeelden kunnen in den regel op identieke punten vallen; bij een onveranderlijken stand van het oog kan daarom slechts een gedeelte van het ligchaam zich enkelvoudig voordoen, doch het overige wordt dubbel waargenomen. Wanneer bijv. A en B de beide perspectivische net- ” L RE 2, Vliesbeelden van eene afgeknotte 37 piramide voorstellen, die zich voor het 0og bevindt, en met haar top naar het oog gerigt d 0% Y is, dan kunnen slechts öf alleen de beelden van de grondvlak- te abed, a, b, c, d,, öf al- leen die van de afknottingsvlakteefgh, e, f, g, h,, op identieke punten vallen; in het eerste geval ziet men de kleine vlakte, in het tweede de groote, dubbel. En toch worden beide beelden tot den, en wel een ligchamelijken totaalindruk vereenigd. De waarschijn- ljkste verklaring daarvan is de volgende (rückr): De beide oogen zijn in eene gestadige beweging, hunne convergentie wis- selt zoo af, dat achtereenvolgens de beelden van alle dwarssneden der piramide op identieke punten van de netvliezen vallen. In de 19 290 HET STEREOSKOPISCH ZIEN. STEREOSKOOP. 