title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: “20. Kuren von Fivelgo und Oldeamp. Dit sint de wilkoren ende de domen wyser luden Fywelingelandes ende Oldeamp’s, desse in to nemen ende wt to gheven. Wij verdaan een man geslagen of den anderen land in dat andere, zullen wij hem gelden met xviii marken engelsch, en een-half. Discordanteren. Dieser Absatz ist bei Wiarda überschrieben „Transfixum”; bei Matthaei „Transfixum primum”, indem bei ihm noch folgendes secundum Transfixum steht: „Wy hoeretling richteren und messe meente in den Damme bekennen und betegen in dessen transfix, dat wij een verbunde en begrijpen hebben gemene manier: Wij dat zaak dat iemand luidt buiten de gemeente van oosten ofte van westen, die huiscade binnen den Damme deden, of anders wereldlijke zaak bedreigen binnen Damme tegen iemand buiten, dat zullen die gemeente buiten samen keeren, und dat zij dan met elkaar om zich te trekken, wat daar van komt in den dat die gemeente, daar men die wereld deen wil, zijn zaak bij recht wil bijten; und vreert ook dat zulk erg geweld geëxerceerd daar binnen Damme als voregenoemd, und daar wapenroft of klokkslag van gehoord wordt, zullen een gelijk staan de anderen het hulp komen met zijn tuwege en harnas, bij een straf van tien oude schilden het de gemeente behoud, Als oorkonde van dat waarheid voor geschreven, heb ik de Umliegende Snel-Gersma hoofding mijn zegel, richter en gemeente in dem Damme onze buurseegel, aan dessen transfix gehangen, Geschreven met zijn onze heeren duizend vierhonderd en twee en dertig, op zante Lothans dag babsten. U. 11. P. il. P. 47 begint: „Thit sept ischa keranm and tha doman wisera liuda Fyrigelondis Gesetze der Fivelgoer. hovetloze den rechteren, die zu den rechten geworenen, und die hovetloesene by xxv schillingen englisch. $.2. Wort daer eine Mann geslagen zu den Warf, die zu dessen rechten geworenen haben, so sollen einem Gelden mit drei Gelden, drei hovetlozenen woh lange die Warf verstanden; und Warf-freund 'ist stehen zwischen zwei optoghen der sünden. Oft hier des vorsekt, die daer baert is, dass ist beseht, so soll des toten erben an leden mit x seine sybbesten wythum, dass sind Freunde. $.3. Alle übergelt, dass man versekt, mit allen sulken rechte oder zu leggene in des rechtes antwortet, so vorscreven. In welken land een openbare Sake zich eindigt, oorlijk, en de Joden Lid worden met dat een land in dat ander, en daar een man geslagen worden of een wonde, dat is een ruter, zo zal de hoveling de sier toe de kas geleid hebben gelden, en houden vrede tussen landen, en hier winnen dat geld van syn vreenden, want hij mag niet. Of een man zaken tussen zich, en een wonde, dat is ruter, mee heeft in dat andere land, en de hoveling toe kas leidt, en zelf mee vecht, zo boete en beter de hoveling voor den ruter. Vechten de wonde naar zijn hovelingen bekomt, dat is achter rug, en de hoveling hem toe glimmen kas leidt, zo boete heeft zelf en geldt of sieu vreenden, in wat land dat zij sint. Bijt de ruter den hoveling, dat hier hem heeft toe kas geleid, zo zweren zij en elkeen sybsten levens en drie naasten rechters in den heiligen, dat hij een goede kas heeft geleid; als dat hier niet voor een deur antwoordt noch geldt. Gesetze der Fivelgoer. £.5. Wees leider aller leden aller achter by den Iyve, vermarke engelsch to bote, ene marke den twee rechteren to broke; wil men besoeken, zo leden de hoen aan mijn vyf zibbten Iyve ende mit twee rechteren, ene twee ret ten heiligen, dat hier also dan hebbe also hier boten zullen. $.6. Item alle schitterende leemte in den armen, handen, in den voeten, in den hoofd, in den lyve, in den tanden, deze zullen alle achter wesen, en salmen schrijven also dat hoer bij twee marcken engelsch, ene halve marke den rechteren to break; wil men besuchen, zo sal die hoen aan leiden zelf als voor met vyf zibbten Iyve ende mit twee rechteren. $.7. Schijn daar wonen zonder leemte, daar zweren om zijn eden, allermaal weten zelf, dat hier niet mogen enzovoort. $.8. Alle baaren, daar men to den eersten (beraad) 2), de to houden en niet to wandelen, Moegte de misdadiger gelden, hier geldt; moegte niet gelden, et geldt zyn vrienden, waar men sie vindt in beide landen; en hebben hier genoeg vrienden, et geldt zyn lantere; zit het op genoeg mannes land, een geldt den buren binnen retscape mit vullen geld; en tusschen landen genoeg vreuzen, dat is broken, to hebben. $.9. Waarschoon men een man huisebrand be- bithuje, of het dat heeft, zo geldt het met twee geld bij rechtere woorden; of het et beseke, zo onrecht hier zelf als voor, met drie achte mannen en met twintig zibbten leven. van yechter deefste, van rove ende van yechter noetlosene, dat hier na beseket daer bekant si in des hovetpreesters antwoord, daer dat in schude in den kerkspel, ende in des rechters dere sake, elkerlyke wete by de waerde ende Aldeomptis ief Mentrawaldmonnans, thisse in to nimane and ut to rekane. Der plattdeutsche Text staat in meereren Handschriften des s,g. Ommelander Landrechts, so in der p.283 in der eerste Note angeführten von 1532. — im MS., vgl. aber p.302 5.6. — 1) Im MS.: „Van ses leden. We ses leden etc, — 2) „beraet” fehlt 38° Gesetze der Fivelgoer. Ene engelsche marck toe boete, ende den rechtern also voce, f.11. Waarschoon men enen man in dat ander land vanget wt den anderen, ende men em sin dat blok ende in dat koolde yser slaat, de boete ende broeke also daen. Schee daer dese dinghe, ende da ses niet gerichtet enworden mitten preester ende mitten rechter, soe onrecht he als voren zelf in myt vier sibbesten Iyve ende myt iv buren, eghenerve lude, ende myt twen rechteren. Schede deser dinghe enich toe den werve, de broeke anders soo groet, dat is u marck engelsch toe broeke. j.12. Ofte daer eyn bloed hant rovet tusken landen, ende dat in drien rechteren antwoord bekant worde, so gelden syne vrenden binnen lande daer de rover sit ende woent, ende de vrenden in den anderen lande niet. f.13. Item alle love ende erfdeel, de daer vallen tusken desen twen landen de delemen bij leven, alsot gaet in den Oldenompte. Vader ende moeder, wiesoe eerst sterven, soo erven ende lovense oor guet op over kynder. Sterven?) de kynder, soo loven ende ervense oor guet op den heert, ende op de oldern niet. Aussi bij elk 3 mannetjes daar een vrouw toegewezen land in Fywelingeland, en zij daar kinderen heeft, en de man sterven, sterft dat kind, zo erft het op den heer en op de 30 moeder niet; zo emachse daar winnen bodel noch koeplant noch hengst een, zo saumontense weder to huis mijn also dat ghab en goed, alsse daar heet gebracht, komen daar twee toegever van dessen twee landen, en beiden hebben overe soenen getogen, en dan een soen tosamen te nemen, sterft die soen, zo erft hij synus vaders goed op den halfbroeder van des Gesetze der Fywelingoer. vaders zij, en de moeder goed op haar moeder soen; kinderen om dat goed, de een zegt mijnre de ander zegt meer, het de voor gestorven id berekend op zijn ziele, en in zijn laatste, en voor zijn hoofdpreester, zo staat ook; en het is niet berekend, zo valle de twee deel op den broer van den vader, en dat derde deel op den broer van de moeder. . 14. Item de boekingen en wederweringen de salmen een te betalen bij zijn laatste rekening, en bij des hoofdpreesters woord, de ander de tweede deel en de ander de derde deel; en enkel de priester zijn laatste rekening niet gezegd, zo zweren de broeder van des vaders zijde, of de ander zoon zweren ander zelf als voren, en vijf de naasten 5 en de buren in de clus gehalve erve, en twee rechters en twee kerckvogeten. En dit recht salmen laatste van erve, oft men aan spreekt. .15. Sprekend iets aan bodel, zo zweren hier zelf als voren, en twee naasten buren en een rechter en een kerckvoget. $.16. Vallet daer eigne love to, de hyr nyt bescreuen synt, soe delemen sie als men de love ende erfsonisse in den Menterenwolde doet. $.17. Item van pennnicksschulde de men beseket to een half marck, myt eenen wythum to ontweren; to der hele marck, myt iwen edel toe ontweren; daer na also veel soe de schulde ryse, omme een engelschen schilling eenen eed. $.18. Al re manlijk syn ghuet ende syne hau to love dge, al daer dat geld rede zy, of men em des beseke, ende hier dat myt rechte nyt beiryven enochte, soe moet men van ende bynden den rechten houetling. $.19. Geen man engagt den ander ouel wt den een lande in dat ander, mer den rechten erfgenamen. $.20. Alle onwettige kinder synt bevredet up oers vaders ende moders guede to 10 jaren to, wie sie daer of brenge, dat he brekke weder datt lant vir marck engelsch. $.21. Item daer de monnick een boekinge eyschet van den doden, dat he op syne hof begraven sy, dat hier die boekinge moege winnen van den erfgenamen by den 1 marck, ende nyt hogher, myt vu swoerne vogeden. Sprekend de erfgenamen dat sie ghene sworn wordt, so betoog de preester dat, dat sie hebben jaar en dag gesworen vogue den vonden wesent. Of de monniken meer eischen van den erfgenamen, soe onrecht de erfgenamen zelf als voren, en al een sybbeest leven. En de hovetpreester sprak dat hij niet meer en hebbe geloofd, en dat hij niet meer leste onderweg. Item waarschijnlijk als men een man begraaft, en de paus en de vogel niet ontstaan spreken om de boekjes, zo moet de preester en de vogels een engelsche mark winnen, en niet meer; oft sie niet meer eischen, zo onrecht de man zelf als voren, en de sybbeest leven als daar na. Van alle de eischen, daar men de erfgenamen toe eist, van alle goederen hoven, behalve zijn eigen, zo onrecht hier zelf als voren, daar na de sybbeest leven. Dit zijn de wilkorren en dommen wijzer joden Hunsingo en Fivelgo landen, en alle omringende landen in den vredeval, dat al deze landen de onder den vreden vallet, deze in thoen noemende en door thoen gevende. Waarom een man doodt en doet slaan, dat mag men te geven bij 15 mark Engels, de rechteren vier mark Engels te vrede, dat is te broeke; en binnenhuis en binnen hekken bord twee volt, en anders zo veel. Tot de waarheid der joden, of men een man doet slaan in de voevaert of in de vanvaert tussen twee optogen der zon, een ander zo veel. Wanneer men de rechteren enig doet slaan, daarop leggen de oeren werf. Toe dessen rechter gesworen hebben, zo gelde zij den hoenen mijn 15 mark Engels, en 20 mark Engels te broeke de joden; en de vijf leden allen bij de vijf. Alle overghelt dat men versavel, de af te leggen (behalven des rechters broeke de men zelf), als voren met drie naasten opstellingen, en met 15 sibbesten leden; en da dat in de rechter antwoord gedaan is. Waarom men een woning of ruther van desen landen in een ander land doet slaan of te lemen, ofte anders dat doet, dat men dat op rechte bij de rechter weerde, de daar aan ene over gewest hebben, de daar klage en antwoord ontfang, of daar de wyte op gaat. Gesetze der Fivelgoer. Of wanneer de hofstelling weer zijn vriend voorzond. Item was dat de hofstelling besliste, dat hier de woonplaats, dat is de recht ofte zijn medeknecht, niet heeft toegekomen nog toegekwalificeerd, of dat hij buiten de sessie leden en buiten de straffen valt, zware hier zelf als vroeger met zijn naaste man en met de naaste vrienden, dat hij niet heeft toegekomen toegekwalificeerd, zodat hij met recht niet boeten moet doen. Item was zo een rechter of twee, of mannelijk reken of rechtdag zetten, en de clager helpen zouden, zodat ze dat geld en de schade en de boete en dat recht, als het is toe de werker. Al lagen daar de clager met zijn eerste bericht, de hoongeest en geen recht zouden wandelen. Item was zo men een man huisbrand bejte, of het achter is of openbaar, zo geld hier dat met twee geld bij rechters worden; of hij er zeker wil zijn, zo onrecht hier zelf als voorgaan met de naaste vrienden, en met de beste vriend. Van een raver diefstal of roof, van een ander niet noodzakelijke dat is vangenschap, de hier na scheiding, een Engelse markt voor boete, en de rechter als volgens. Welzoet wanneer de andere landen in de andere vaart, en in het blok en in het koude ijzer licht, die boete een markt Engels, en de vrede als dan; wie dat versekerd wil, zo onrecht hierzelf als voorgaan, met iv de beste vriend. $.10. Van pennynckschuld de man versiet, winter voor den engelschen schilling. $.9 p.299, — .17 p.300, — $2.10 p.299, — 3) Vgl. 6.10 p.299, — 6) Diese Stelle scheint entstellt; ich vermuthe, dass es geheissen hat: „schillingen ein Eid; Gesetz der Fivelgoer. de man to den beste leven al to der englischen Marke to unrechten; al live den zwei Marcken englisch, xır beste Leben; oft dat over die Marke sy to den vier, mit xxiy Eden to ontwerpen oder to verderben; oft over die vier Marcken englisch sticht, de schuldner die ontgang mit xxxiv 7) Eden, ende to deser rechter wendane. $.11. Al rede malck syn ghuet ende syne have enclave den to love doe ende to borg, al daert em yechte ende rede sy, off men em des beseekende hie dat mit rechte niet onbedreven, geen man de een pande, mer de rechte hovetlink allene. $. 12. Tusschen desen benoemden luden den vrede to hebben in wat lande dattet sy, so wat in anderen lande doe dat de schade op syne vrienden kome, of hie de vrienden niet ontheven, dat syn lanter voer em reke ende rechte, oft hie op genoeg mannes land ensiet, dattet de buurschap, doe hie inne beghaat ende doet, voer em plichte, $. 13. Item de marktvrede, ende sunte Walfridus vrede, de soelen staan iv dagen voor end iv dagen nae; wee daer soe doet geslagen werde, syn geld sal wesen xxxiv Marke englisch. $.14. Continges 10) vrede en predikers vrede, kerksvrede, waarvoor daar een man doet slaan, hier geldt met xxxvI marcken engelsch, en een Ite bij den Iyve, en den vrede van marck engelsch den rechteren, als daar, daar de ban zegt dat is de misdader zijd en woent. $.15. Alle ongehuwde kinderen zijn bijgebracht op oorvaders en moeders grond, tot in jaren tot wezen; deze daar af brengen, hier geldt den vrede, dat is tot broederschap, alsof recht is als daar men dat doet. 4) Vgl. $.11 p.300.— 5) Vol. met vI sabbeste leven al etc.”; vgl. p.300 &.17.— 7) „xxxxvI” dürfte in „xxxvI” zu verändern sein. — B) Vgl. 8.18 p.300.— 9) Vgl. 5.8 p.200. — aus „ceanonices”? — 11) Das fries, „bona.” — 10) In anderen MSS, fehlt dieser Paragraph. Ist „continges” verschrieben 12) Vgl. 5.20 p.301. — Gesetze der Fivelgoer. $.16. Geen man mag den ander bevelen, dan den rechter erfgenamen. $.17. De oogst staat de hand kraakpand, de arm griepplam, de voet strangulat, waarvoor men daarvan enig voorzien wil, de man zelf als voor en zijn eigen zwaar dat is rechter, en de naasten tot de zijnen, daar na vijf de naaste en sibste leven; van den medegeheven man tot ontgang, de zelf als voren en vier naasten leven al daar nae, $.18. Waarvoor een monnik een boekje eistcht van een dode, die op zijn graf begraven wordt, dat hier de moeder krijgt en wijnen van de rechter erfgenaam als tot de vier marcken met vuur gezworen vochten, de ab die de hand eerst op de heiligen graf legt. Zevende ende claghet hier, dat er boekingen vallen sal, dat zij geen zware vogelijken zijn, zo belijkt de prior en de keldener, dat zij jaar en dag zware vogelijken hebben gewest. Of de monnik meer eischen toegewezen aan de recht erfgename, zo onrecht hier hemzelf als voren, daar na zijn hoogepriester, en daar na zijn beste ten, dat hier niet meer gehouden heeft, noch hier niet meer lestend en doende. Wanneer een man begraven wordt, en de paus en vogelijken spreken over de boekingen, moeten de paus en vogelijken tot de engelen niets hoger, of zij niet meer eischen etc. In een ander handschrift wordt hier nog toegevoegd: „noch betalen noch geven.” — „tot de engelen nog iets hoger, of zij nog niet meer eischen etc.” — 9) Vgl. p.301 lin. 14 waar voor „gouden busen” staat „godesbusen.” — MS.: „de man erfgename toe zegt.” $.22. Wat tichte hyr na den dage op ryse, de men hyr niet bescreven vynt, dat sal staen to den achten mannen. Van den doetdelen, de eer desen rechte gliescheen synt, daer gheen eyndesoene gemaket enys, vyf engelsche marck to gelden, ende der ses leden elkerlyck by den Iyve; of men des vorseke, ende der ses ledeu verwerdene, soe ledet selven de «lager an myt xı sibbesten Iyve, preester mit u naesten achte mannen, $.23. Van rove, deefie, van noellozene den engelschen schilling to bote, ende den rechte- ren als dat eer bescreven was. 2) Vgl. 5.20 p.301. — 3) Ein and. MS.: „sibste Iyff off naeste vrende.” — 6) Ein and. MS.: 5) Vgl. 5.21 p.301. — yo! r 8) Ein and. 7) Vgl. 5.22 p. 301. — “> 0 15 25 — 504 — Gesetze der Fivelgoer. Gesetze der Fivelgoer. Fivelgoer Erbrecht’). Hoe men de arffenisse mit rechte holden sall. $.1. Heth lestmen in den rechten, dat olde- uaders louwa dat is arffenisse, end oldemoeders $ louwa, fledria louwa, omes louwa, iredzia louwa, dat hoertmen tho holden myt xı man- neu wytheeden. $.2. Hoerlinghe nemet hoerlinges erflenisse end louwa, soe de vader niet eenleuet, end 10 leuet de vader, soe will hy den twednacht li- ues end loues, want hy van sinen ghere gleden is; heft hi hem ghuedt gegheuen, soe nemen dat die arffgenamen binnen den darden linie. Waar een man twee vrouwen, en beide tijdens kinderen te eten of te winnen, zodan hij sterven en de twee kinderen delen en scheiden zullen, hetzij dat latere vrouw een bodel aan de werf gebrouwen, zodan neemt zich alle dat toevoren af, dan zodan oogt de eerste kind dat halve bodel af te nemen, en daarna oefent dat bodel, datsy af genomen heft, tho den halve zoon tho leggen, en dat recht vat we tho deelen, zodan neemt zich dan halve deel, en de twee kinderen delen den halve deel. Waar een man meer broers zijn, zodan de laatste hoort, zodan neemt zich meer dat zoon daar henzelf; en levert de laatste kinderen moeder niet, zodan neemt zich dat bodel, dat haar moeder wordt muchte, of zij leeft niet. Waar een man en vrouw kinderen hebben, samen te eten en te winnen, en de kinderen niet buikvestig worden, waar des kindes moeders zoon meer of minder is, zodan loopt en arreert alle even veel op zijn oudvader en oudemoeder van des vaders zijde. Of de ouders enig dood is, zodan deelt zich de daar levende, zodan ook een evenwel van hem even veel, en even vier mijn den andere aan de arfenissen toe vangt; zind de ouders dood, zodan delen de jonghen bij mannelijke en bij knieuwen. 5. Oude vader en oudemoeder mogen in de liefde en armoede fleren en zorgen, komen en gaan, daarom dat ze van hem spreeken, zo zijn ze dus diezelfde liefde en armoede. 6. Waarvoor men een vrouw boedel bijstand en hulp aan het mannelijke geslacht, en het weer waarvoor het komt, zal, zo is recht dat het weer kunnen bij zodanige maakte, zo het veel gehad is, waarvoor dat arger of beter is. 7. Waarvoor men een boedel deelt, achter den dat die akker telt en bouwt en bijstand is, of den meeningen gude en boedel, zo is recht dat hij, die daar ooit dat land, van den grond des landes neemt de helft vrucht en vacht, en den helft deel men als dat boedel behoort; de vacht daar hij aan den velden beginnen, komt hij op den staat, zo is boedel. Küren. Und ihre Ordnung ist eine verschiedene, und es sind dort mehrere hinzugekommen: 1 ist 2, der Langew. Küren; 2, 13; 3, 16; 4, 17; 5,19; 6, 19; 8, 22; 9, 24; 10, 25; 11, 28 und 29; 12, 30 und 31; 13, 8; 14, 8; 15, 27; 16,26. — 1) Langew. Küren „Warum.” — Gesetze der Fivelgoer. 8. Waarschijnlijk een vrouw twee kinderen heft, althans sterft, soedeelense boedel en landt; waarschijnlijk des eersten beiden mensen zijn zo des lateren, zo geen meer moedergestelde. 9. Sperenhandel vervangt speelhandel; in de fete of oedemoeders arfenissen, daar vervangt de nieuwe des doden zuster. 10. Waarschijnlijk een man twee vrouw, en tho beide kinderen te zijn, teel en winnen, end hij sterft, soe oogen de eerste kinder alstoedan gebracht, soesi in de weer te houden tho genoemen, daar na zijn halve boedel; zo ook dat latere vrouw haar eigen gebracht en een verdeling des boedels, den verdeling denn scheide en deelde de twee kinderen van beide vrouwen also dat recht is. 11. Waarschijnlijk een man vrouw, en hij daar kinder bij te zijn, of hij sterft en de moeder dielen zoude weder de kinderen, zo ook sy haar gebracht datsy toe den manne gebracht heeft al het voor af te nemen, zo ook sy dan halve boedel en halve koepland weder die kinder. Item of die kinderen weder den vader dielen zouden, zo hoort hem al het haar moeder te vertellen of bewijzen moet. £.12. Sowiet de lave en armoede zijn buiten vijfte kome, en zij die fransen dat is de schuld een dader, arme luiden een dader, en dat godshuis een dader diel. Vondelingen armoede alsof; en onbekende luiden armoede ook alsof. £.13. De broeder voer uw aangetrokken die suster in, de lave en armoede vaders en moeders, zusters en broeders, en anders niet; en waarom men een vrouw wil boedel met echte gevoel, zo ruikt dat gevoel weer daarvan viel kwam. £.14. Spelharen en vijven niet buiten den feste lengte, daarvoor uw nieuw des dooden suster; of waar men spelkinder gegeven, zo nemen dat de afgenomen binnen de derde knie, daar het vandaan gekomen is. £.15. Waarom een vrouw aan een haan gegeven, en aan gevoel, en de geen kinderen te eten, zo hoort men hoer toe eten alsof dan gegeven, soes daar gebracht, rijdende en dragende, schijnend goud en viervoetige dieren, als ossen en koeien, die onverhoedd van der weer naar de strooien weg vervelen de handen, dat hij het hebben al uitgegeven; alsof bij dit gegeven, zo is daar bad in der weer gebracht; betuigen hoer iemand, daarvoor niet enwilligen of bekennen, zo zal hij des met zijn handen verweer bieden. £.16. Dit is recht, dat de moeder een echt kind heeft, al daarom de omstandigheden zijn dat er veel kinderen worden geboren, dat men niet weet wie de vader is, want zo is het dat hoe de moeder echt kind. Wordt de moeder ziek, en men hoort dat geld is, dat geld zal dat kind hebben; wordt ook dat kind ziek, en dat men dat geld is, dat geld zal die moeder hebben, want het is hoe de moeder echt kind. $.17. Dit is recht, dat de moeder mach gheen vnechte kindt theen, by alsoe dat de moeder dat ghuedt suluest tho kompt, end niet an ge- aruet is van hoeren vrunden noch van ander 15 25 luiden, noch van gheen gaue dese muchte 90 vntfangen hebbenn, noch van papen, noch van monnicken off ander vneerlicke luiden, soe mach dat stall holden end anders nicht, na- turaliter mulieres. $.18. Dit is recht, want een echtschap ge- schedt wordt, de ghene kynder enhebben, vnd dat nicht geschedt wordt umme ouerspil off vmme hoerdoeme, soe sall elck synn eghen ghuedt weder hebben, 39 35 5 Gesetze der Fivelgoer. Gesetze der Fivelgoer. Fivelgoer Busstaxen '). Fon ?) papena geld. Tha ma alle firna mith fia machte fella, tha sette thi kening Kerle thes knapa ield bi scillingum: enes freymonnes bi hundert scellingum; tha fior wielsan allerec (bi) twam hundert scillingum; thes subdyace- nes ield bi cce scillingum; thes dyacenes ielt bi fior hundert scilliogum; thes presters ield bi sex hundert scillingum, ende achte werf to betane. Hir efter werden tha ield heyet, ende 10 sette thi kening Lodewic thera papana ield alsa a sunderinga gulde, also thi kening Kerl hia tofara?) hethe set, antha byscop sinne bon fon allereke wielsa to brecma ıxxu scillinga, also thet gastelic riucht halt a binna: Estimatio 15 wergeldi cleriei occisi est sexcentorum solido- 20 25 rum, ut habetur xvır q. ıv. qui subdiaconem, ut in glosa de penis c. presbiter, Tha 5) lesekan ne achma nowet ma te scri- uane, buta a trim logum, in tha forhaude and binna in tha hondum, and binitha in tha fo- tum; hu monige sa ma kerfih, sa ne achıma buta thria to scriuane. Vppe *) iha brencoppe schriftma bene brecke and bene utgung, ief hi utgung is, thach hi nout truch enkemen se; ief hi nout utgungst se, sa lidze bene brecke and bena utgung, and schriftma benes onstal. Alsa deihma on alla litum, ende nout ne meyma bene brecke ende benes onstal togadera scriwa. Thi ®) truchkeme ther breinpanna xrı scil- lingan. Blodes inrene alsa fule. That blod vppa tha helebreda fallen, alsa fule, Sinter ©) helpdolch ehlepen fonter deda, so aechma thria to scriwane, and nout mongra. Tha 7) wederwondelinga ne achma nowet na 7*) to scriuane buta a fyf logum, onda haude,inda aga and inda halsa, inda line and inda machtum; elkes in alla litum scelma scriua hete ende keldee Tha wederwondelinga ende het and kelde scrifinna nout togadere, Thene ®) witlwlemmelsa ne aechma nout to scriuane, mar buta her and buta clanum, The ?) waldewaxa schriftma twischa iha twa ara and ondlinga thes reggis, al vppa tha lenderna. lefter 10) helpdolch sint, allerec alsa fule, mith ene ethe to haliane, and to tler dede to Jucane 1), Ief 12) {hi fot hangat, thet hat strichalt, Ief}3) tho ziake se truch stat iefta slain, Gesetze der Fivelgoer. and ther kesa of se, and fort tha tunga truch, sa scelma ther twina inhalinga scriwa, mith ene ethe gader to tiane, Hwersa !) ma thene mon slait vppe en lit, and thet fel nout vnbursten is, sa istet en riucht mosdolch. Berstat?) ther helpdolch fonta mosdolch, sa scelma scriua. Aldus, scelma thet modorch scriua, senteber lemetha, senter growinga, senter smelinga, senter biletzinn lithe, senter stebe lithe, senter haudlemetha, ister wonsiune fon, ister wonhere fon, ister wonspreke fon, ister bucle metha ther fon, iste berntam evert ither fon, istio waldwaxe evert ther fon, sa scelma tha windan ther fon scriua; senta sin evert ther fon, sa scelmas al ther to scriua; hoc lit sa ther fon is evert, sa scelma scriua alle lithe um alsa dene bote sa ma inna othera vnde deth. Hwasa otherum werpt mitha heta bronde, iefiha mitha wallanda sothe suenc, ief thet ma hine werp in ihet barnande fiwr iefta inna thet wallande weter, thet him tha lithe se sere wrbarnt, sa sprine thi brond wide, and kumat ther fon monge dolch, hu moniche so ther kumat fonta heta bronde iefta fonta wallande weter, s0 achma mar sex to scriwane. Sex ting senter in tha live ther ma thor nout scriwa, thetter ainer muge libba, ther ene dolch one hebbe; thit ene senta thirman anta lunglagan, and thio milte, and tio liwere, thio herte, and thi wasanda. Hwasa thene breinsama heth inda haude, so mei hi thac libba, and hi wert thach sere ther fon evert. Gesetze der Fivelgoer. Thi?) hagista halsslec xv merc iefte xy ethan, thene dethma inda godishuse sare tofara iha helgum steth, and sine benedienga nimth fonta prester. ’[hi midlista halsslec achtenda halue merc iefta sex ethan, ithene dethma in ene 5 wrpena ware ende in ena heidena synde, Thi legista xır scillingan iefta ihre ethan, thene deihma abuta ware. Hwersa ®) ma anne thiaf feth, and ma hine brenge to ware, and lattene vmbe thene warf, 10 sa vrdelma him °) sin hals, Thene 10) morder regbrecma, thene rawir vnthaudma. Sa 1?) thi bistridiga tofara to ban den was, tha nam thi fogeth tihes keninges crus, and 15 bant ther to enen fona, en settet vppa thes monnes hws to fiortega degum. lefta 1?) in en schipe wepande and ropande mitha frana and mitha liudum, tet is iechta. Dat 23) riucht bibiutht 1) vs to halden 20 keyser Rolf in sine boke, by vs lif and bi vser sele enda bi da lesta ordele, en spegel van Sassen sprecht ac ther destelike ??) alsa dar van: — Asega !€) is thingtid? Alsa hit is also fort 25 deis, sa i bi landriuchte [hio] thing heia and halda ur alle vwe berieldan, Thes 27) grewa ban banne ic 18) vr alle mine berieldan, alsa den to lastene sa thi asega heth to riuchte deled. 30 Hwet 12) age i mar to dwane? Silan 20) io hlidiane and thorpemaran to remane, herewegan and hemeswegan to stiftane, dikan and dom-” man and grundiete to slane. 2) MS. p.73 nach Fw.353. — 3) MS. p.14 6) MS. p.79 nach Fw. 355, — 8) Verh. p. 114 und 116, — 12) Verl. p.124. — 13) Verl. p. 435. — 14) Verh.: „bibliothek”; leider wird weder angegeben auf was für einen Rechtssatz diese Worte sich beziehen, noch auch welche Stelle des Sachsenspiegels im MS. angeführt wird. — Dieser und die folgenden Sätze aus einem „Asega richt” benannten (similiter). — 16) Verb. p. 96. Weisthum, welches nach Verl. p.157 in dem Fivelg. MS. enthalten ist. — 19) Verb. p. 513. — 15) Verl, „destelike”; das ngs. tineslice 17) Verl, p.97. — 18) Verh.: 20) Antwort des Asega. Für „silan” steht in 39" — DH — Gesetze der Fivelgoer. Dyc !) ende lond hert togader. — An hockere hammerc sa thet is thet tha liude hiara ayne dye nout makia ne mugen, sa scheln ?) tha riuchteran, ther sen in iher hammerc, thene elmetha alder to ihwinga, thet hiane makie; end alsa hi makat is, so schelma tha monne wither iewa ther hine acht. Vinbe 3) verrnisse ach thi frana flot enza, thi asega anne scilling, thi bonnere andere thrimene panning. Tha reddian ne agen nen x merca frethe vmbe tha lithe, ne hundert merca Gesetze der Fivelgeer. vmbe thet lif, mer en haudlesene; thes *) ach thi frana nout, sat vnder him nout entgat nis; reddia verrnisse send twa pund. Thio #) haudlesene an thinge thes frana thrimen ®). Thet?) hi (thi frana) riuchte thichtan to ware brenge, and thet vnthelande ®) se, thet on tha liude falle an on thene frana, Tha 9) redgeuan twa pund, and tha liudem thet ower, thet sen iha riuchtran, Eine Verordnung von 1585 *). Mocht de der skiet in der tyedt ihet vergeethen, myt der tyedt an wert vergeethen, hit one se thet ma hit byseriwe aud myth goder 15 Iyuda sigillum brevium; alder umbe sa dwa wy rychteran von Fywelgalondes Westerompte, syrychteran von tha achta silfestnum and sylichteran to tha thrim silum tho da Delfsy-lum, kundach allen Iyudum der disse breve 20 syath iefta herat lesan, thet wy endrachtelycke an wel byret menlycke myt iher mena menate in dissa for scriwena londum seten, umbe thet amerlycke amer anda grata urweld and thet unryucht, thet us skyet fonta Thrantum ande 25 Gha, the da Onmmerke an da Edikan! toha-kiatli an tobrekath, and us hera weter sunder weihene oder sunder rychte uppen hals klapa letai, and forderath ther mythe then gastelyka and dere wraldesca, and byrawatli then Iybbanda ande then datha hera trastes and hera rychtes, thet gode mote clagad wesa an syna helgun and alle goda Iyudum, sa reka wy vry orloff alle lyudum, ther in disse londum seten sendt, ryk ende erm, haudingum ande menete, the duren ande mughen an hiera honda reppa, wellath an duren disse vor scriwena Iyudum, thet ys tha Thrantum and hiera helpern, wider scada to dwan to hoker wys alsa ma mey, allermonalik uppa syn ayn byhach, froma and schata in Iywe in Iythum ande gode self to dregane. Akk wert sake thet 'Thriantan engen scada wider inde lond mynra iefta merra dede, ieft hit to lathe geth, alra monnalyk hamsa hit an kume syn ayn scada to Iythane, uppa "Die Dritte von dem was des Franz sein Bann beträgt. — 7) Verh, p.87. — 8) Verh. „Vuthelande”, ich ändere in „Vuthelande.” — 9) Verh. p. 61. —") Aus Driessen Mon. Groningana II. p.378; wo diese Urkunde nach einer Abschrift des Originals gedruckt ist. Omerke videlicet et Kdickan." In einer Urkunde v. 1370: „Quod parochia Midelbergh et Egnabergh servare debent suos aggeres, Driessen Mon, Gron. p. 264. — 2) Driessen „ander,” — 3) Driessen: „and for de Rath ter Mythe”, welches er erklärt: und für den Rath, die Richter, des Mudestersiel (in einer Urk. v. 1365 „Muthe“ genannt); dass dies ein Missverständnis ist, und die von mir in den Text aufgenommene Konjektur selbst nahe liegt, leuchtet ein. — 4) Driessen „trast.” — 5) Driessen „lyudum” für „Lyudum”, vgl. lin.160.20.— 6) Driessen „ta.”— 7) Driessen „alla. — 8) Driessen „Iychum.”— 9) „hamsa“ für „hramsa.” Antum scad dwan wrel iefta mey, huten se monda redig. In een bespreking der punten, der hir schrift send, sa hebba wy ryuchteran van Fywelingalondes Westeromete use sygel in dis brief huen; voor da achttal zilverense, sa hebba wy her Onna van Syerdaberth, her Egga van Scheldwalda, her Rembod van Slochtra, her Alric Skiramere, her Wolter van Germerawolda, her Suether van Sudawalda, her Onna van Nor- thawalda, her Ondulff van Bedum presteran en curaten use sygel hir to hwen; ac wy Siabba to Garawere, Gerbod to iha Posta, Nicolaus to Woltersum haudinghan, ommer biefstense sa hebba wy use sygil hir 10 slagen; jeven in da iere uses hera thusend drie hunderd vijftig en achttig de tyesdeys bijna sent achtunda van Paulis achtunda. Ein Fivelgoer Sendbrief von 1406. Wi ghemene rechteren van Fywelinge- lande bekennen en betuigen in dessen brief, dat wy abten en prelaten en presters, en anders ghude Joden in Fywelingelandt een- drachtlicken met malkanderen zijn over gedragen na voorworden als hier na gescript staan, stede en vasten unvorbroken welken toe houden. In eerst dat alle luiden zullen den officiële van Munster toe rechte staan toe zenden zegeningstoelen waar die gelegen zijn, na inhoi Fywelingalandes oude zegeningsbrieven; en den overste in zijn hoeren zegeningstolen, waar die gelegen is, na inhoi oude zegeningsbrieven. Ende geen oversten noch prester, geen luiden laden toe laten, buiten den zenden. End in desse lande geen kerkslag toe doen of toe houden, hoger Jan oude zegeningsbrieven wijzen, End geen oversten zullen rechten toe den zenden, eerst hebben borg geset, geen onderrechten boven den zegeningsbrieven. 5. Voer meer zoveel mach elke egenaarslag- tich man geven in zienen laatsten einde toe 30 der kerken behoef, een oude markt en niet meer; het weer sake dat des mans arvgenamen 3) Driessen: „thin.” — 4) Sie! — *) Aus dem s.g. Ommelander Landrecht, s. p.283; in einigen MSS, mit der Überschrift: „Hier begint Fiwelingelants wilkoer van den geestlichen rechte”; vgl. mit diesem das nächstfolgende Stück, — MS. „sint.” — 1) Ein ander — 50 — Gesetze der Fivelgoer. wouden daar bet by doen mit hoeren wil, end den papen voer hoer was, van enen arvachtich man twee oude schilden dat hele jaar omme, en niet meer. 5 3.6. Item den vrydagesleef toe geven des eersten jaren, of aan een oude schild; end die meenen man, in den lande voor sereven, zal doen toe der kerken behoef ene papen, elckerlich na zijn vermogen, en na de ghude, en na raad ziner arvgenamen. 7. Item voert meer zullen alle weduwen en zevenjarige kinderen toe rechte blijven na inhoud van ons landrecht van zaken die warachtig zijn aan te tonen, en daar mee bescherming. $.8. Voert meer alle punten die hier in des sen brief! niet gescreven staan, die salmen richtten na land recht en na oude zeenbreven; en is saket dat enig richter of 20 liegen tegen de geestelijke broeders, die zal vredeloos wezen met Lijf en met geest; $.9. Voert meer is saket dat daar enig man, proost of priester, tegen dusse voor geschreven punten doet als voor geschreven is, hij 25 zal als hij is, en hij wordt gewaarschuwd eens, dan weer aflaat en daarvoor aflaat, die zal van ons bekoren wens, zoo valt hem gevangen wordt aan Lijf of aan geest, dat zal dat meenen land om en om; en dit toe houden maakt 30 met anderen, zoo waar dat te doen is, en eendrachtig dessen schade toe dragen met Lijf en met geest, gras bij gras, koe bij koe; elk man naar zijn geest bij willen en bij velden in dessen land volgens voorgeschreven. En $.10. In overeenkomst met onze waarheid, zo hebben de rechtsten voor schrijven, met kracht van de meeningen in Fivelgo, dat ons landzegel aan dessen brief gehangen is. Hiermee meer weten, zo hebben wij prelaten, heer Aylco van Selwert, heer Aylco van Werum, heer Hero van het Buir, abten, heer Siebe van Farmsum, heer Bont van den Dam, heer Eiso van Stadum, heer Eme van Loppersum, heer Bunne van Eemda, heer Tyart van Sandt, heer Jike van Wytswert, heer Meinert van Holwierde, heer Roleff van Tamsweer, heer Tyart van Weywert, heer Focko van Heesschen, heer Snelle van Schammer, heer Busse van Schiltwolde, onze zegening aan dessen brief gehangen; in de jaren van ons heeren duizend, tweehonderd en zestig, zes van na het feest van Sint Benedictus, op 22 september. Dessen brieven zijn drie, een in Fivelgo, een van den Dam, en een van Werum in de Westerampte. De tekst van de brief luidt: "Gezien wordt, en dat daar handel is of wordt, die zal verdere schade wensen, en dat land zal den schaden met elkaar omwisselen, als zoals vooraan is geschreven." 