title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Boven dit alles is de kracht des vleesches reeds bij 's menschen geboorte , door zijne af- staimning uit zondige ouders, overmatig, en aldus zijn wezen ontstemd; waardoor het des te eerder zich min gunstig en verkeerd ontwikkelt. Eindelijk komt bij dit alles nog de besmettende en verclervende kracht eener gansche zondige wereld. Geeft mi de mensch aan deze lokstem der zinnelijkheid , door eigen misbruik zijner vrij- heid, gehoor, dan is er zonde, dat is van de religieuse zijde bezien, eigenwillige of scheming van God, van de psych ologische zijde beschouwd, zelfzucht, en van de anthropologische zijde , of zoo als de mensch zich hier op aarde vertoont , aangezien , aardscJigezindheid" Ik nioet hierbij opmerken , dat wij niet alien deze voorstelling van Pareau voldoende achten. Mij en an- deren komt het voor , dat uit deze ontwikkeling nog niet blijkt , hoe ook niet-vleeschelijke wezens of En- gelen kunnen zondigen. Om de mogelijkheid van den val van Engelen te kunnen denken , nioeten er ook geeste- lijke of duivelsche zonden kunnen zijn, en niet alleen zin- nelijke of aardschgezindc. Ja ook in vele menschen vindt 92 men vele zondeu, welke ik niet als vormen van aardsch- gezindheid kan aanzien, nijd, afgunst, lasterzucht, heersch- zuclit , twistgierigheid , hoogmoed en dergelijke, welke men met onderdrukking of dooding des vleesclies ziet ontstaan en dus geestelijke of duivelsclie zonden moet heeten , gelijk men die andere zinnelijke of dierlijke kan noemen. Om deze geestelijke zonden en den geestelijken aard der zonde zelve te verklaren, acht ik, dat men met Julius Muller de zelf- zucht alleen voor het ware wezen der zonde moet houden, en in het vleesck of het genot des vleesclies alleen een prikkel moet zien , welke bij den mensch, die zelfzucht voedt , doorgaans hier op aarde er bijkomt, evenals in hoogere sfereii, maar ook op aarde, bij meer ontwikkelden , de zucht tot verkeerd geestes genot desgelijks niet zeldzaam zulk een prikkel is. Die zelfzucht meen ik dus als het eene wezen aRer zonde te rnoeten aannemen, en als hare tweederlei versehij- ningsvormen , toegeven aan de zucht van vleesches- of geestesgenot, ; twelk alles in den mensch overheerscht en dan of dierlijke of geestelijke zonden voortbrengt. 93 Dock verschillen eenigen onzer onderling hierin : daarin komen wij alien overeen, dat wij het voor de voornaamste leemte in het werk der Hervormers houden , dat zij het onderzoek naar het wezen der zonde geheel Hggen lieten en berustten in het algemeen aangenomen oppervlakkig denk- beeld, dat de zonde overtreding is van Gods wet, waarom zij onze ellende veel meer stelden in de straf- fen, door God er mterlijk op gezet, dan in de ver- warring en geestelijke krankheid, er innerlijk nit ont- staan; weshalve dan ook de verlossing, volgens hen, veel meer is eene bevrijding van de zondenstraf, dan van de zonde zelve. Reeds in onzen studententijd hinderde ons dit gebrek. Kant en de Eationalisten hadden door hunne voorstelling van de hooge waarde der deugd en van de zedelijke strekking des Christendoms het ons doen gevoelen. Pareau spreekt het nit in de opdragt zijner Moraal *) , dat hij door de opvoeding zijns Yaders en het onderwijs zijner overige Leermeesters te Utrecht vooral op het zedelijke in wijsbegeerte en godgeleerdheid werd opmerkzaam gemaakt. Ons te Groningen behaagde, wat Muntinghe er over zei- de 2 ) , met beroep minder op Kant , dan op Lodensteijn en meest op den Heer zelven , dat de verlossing in Jezus Christus bovenal een zedelijk doel moet hebben en den mensch daartoe leiden , dat hij , die naar Gods beeld is ge- schapen , het geluk , door de zonde verloren , weder er- lange; en dat hij daartoe en vergeving voor de begane zonden verkrijgt en hulp ter bestrijding der zonde in de toe- komst. Nog duidelijker werd het mij , dat de Hervormers in de leer over de zonde eene groote leemte hadden ge- laten , en daardoor zoowel de Anthropologie zeer gebrekkig doen nitvallen, als de leer der verlossing scheef en onwaar 1) In den brief aan Van Oordt, tl. VI, VII. 2 ) Theol. Christ. Theor. T. I p. 184186. 94 doen worden, toen Riitenick ten jare 1829 zijn boekje uitgaf, Der cliristliche Glaube, naar Lu.th.ers Kleinen Catecliis- mus, en dezen Catecliismus door eene uiteenzetting van de leer der zonde aanvulde, waardoor hij van zelf ook gelegenheid erlangde, om de leer der veiiossing veel reiner en rijker naar 't Evangelie voor te stellen. Veel werk liebben wij dus in de Moraal , de Naturaal en de Dogmatiek daarvan ge- maakt, om de leer der zonde Christelijk en wijsgeerig dieper te doorzoeken en vollediger te ontwikkelen, bijzonder ook wat liare schnld, werking en straf betreft. De slotsom van deze drie pnnten heb ik zelf ergens , in een populairen vorm, als eene verbetering van den Heidelbergschen Catechis- mus , voorgedragen *). Ik wil er op wijzen , dewijl wij in geen opzigt misschien meer dan in de leer der zonde, bijzonder in deze stukken, van de Hervormers afwijken, ten einde 't geen zij begonnen zijn, verder dan him nog mogelijk was, nit het Evangelie te verbeteren. Zij toch hebben bijna alleen, in navolging van Augustinus , over de zonde van Adam en haar gevolg, de erfzonde, gesproken. Wij behandelen ook wel deze historiscJie vraag, maar als van ondergeschikt be- lang, terwijl wij de zedelijke, voor de godsdienst noodzakelijke punten, het wezen, de oorzaak, en vo oral de schnld, de werking en de gevolgen onzer zonde en van die der mensch- heid overal opzettelijk en zoo helder en krachtig , als het ons mogelijk is, in het licht plaatsen; en dit doen wij naar net Evangelie, met behulp van Christelijke wijsbegeerte. In den vierden Zondag dan vraag ik aldaar genoegzaam met de eigene woorden van den Heidelberger : 5 ,Doet God ons dan onregt, en eischt Hij meer van ons, dan wij kunnen volbrengen?" Maar in plaats van in 'tantwoord den mensch J ) Proeve eener herzieniny der meest gelruikelijke Forimilieren der Nederlandsche Hervormde KerJc, Gron. 1850. Het grootste deel er van is : De Heidelbergsche Catechismus , naar het Evangelie verdu idelijkt, ver- beterd en aangevM. 95 in tweederlei zin te nemen , gelijk cle Heidelberger doet } eerst in dien van Adam en dan van u en mij , en daarop ons schuldig te houden, dewijl Adam scliuldig was, antwoord ik : Neen ; God doet niemand onregt en eischt niet van ons , wat wij niet kannen volbrengen. Reeds ons eigen geweten zegt ons, dat God nit liefde wil, dat wij Hem, de Liefde zelve , altijd meer zullen gelijken , en dat wij dit, door zijne hulp, ook kunnen *). Bovendien zien wij nit Gods wereldregering , dat, ook nadat het menschdom door moedwillige ongehoorzaamheid van Hem was afgewe- ken , God het niet aan zich zelve heeft overgelaten , maar nit liefde niet heeft opgehouden , ons onze goddelijke be- stemming voor oogen te stellen en ons te helpen , om die bestemming meer en meer te bereiken 2 )." Ook de volgende vraag luidt niet zeer verschillend van die des ouden Catechismus : Wil God de zoude ongestraffc laten ? " Maar het antwoord verschilt zeer veel. Hierin blijven de straffen van God niet eene onbekende grootheid, maar worden zij duiclelijk, wat dit leven betreffc, aange- wezen in de werking der zonde in ons : Neen , geens- zins ; inaar indien wij op Gods liefdestern niet letten, straffc Hij ons, naar zijn regtvaardig en heilig oordeel, met straffen in het tegenwoordige en toekomende leven 3 ). Die van het toekomende leven hebben wij dan vol vreeze in te wachten, die van het tegenwoordige zien en onder- vinden wij reeds dagelijks in de gevolgen der zonde : ver- duistering des verstands, onrust des harten,, velerlei ramp- spoed, eene altijd toenemende verslaafdheid aan de zonde, 1) Rom. I: 32, II: 14, 15, Hebr. XII: 6, 10b, 1 Tim. IV: 10. 2) 1 Moz. Ill: 9 3 14a, 15, XII: 1 , 3b, 2 Mos. XIX: 36, Jez. V: 4a, Matth. XXI: 33-45, Luc. VII: 16, Phil. II: 12, 13, Rom. HI: 29, Hand. XVII: 27b, 28. 3) Eph. V:6, Matth, XXV: 46. 96 en eene gestadig voortgaande ondervinding harer vreeselijke uitwerking ')." Ook de derde vraag verschilt weinig : Is God dan niet barmhartig?" Maar het antwoord is des te meer verschillend. In plaats van uit de strafeischende regtvaardigheid van God , die in den ouden Catechimus tegenover Gods barmliartigheid of liefde wordt gesteld , worden hier uit Gods heilige en wijze liefde de zondenstraffen afgeleid, en het doel hier- van in onze verbetering en zaligheid gesteld : God is wel barmhartig, maar juist omdat God barmliartig en niet zwak en onverschillig is 2 ), eischt zijne heilige en wijze liefde , dat de zonde worde te niet gedaan ; en daarom beschikt en bestuurt Hij het alzoo, dat wij, naar ligchaam en ziel, de bitterste en rampzaligste gevolgen der zonde ondervinden , opdat wij , na ons van Hem , ons eenig rustpunt en hoogste zaligheid, te hebben losgemkt, tot ons zelve inkeeren en tot Hem, onzen Yader, teruggaan, om zalig te zijn in zijne gemeenschap 3 )." Gaarne erken ik , dat de vorm hier eenigzins stijf en gedwongen is , daar ik hier aan dien des Catechismus was gebonden; doch hierdoor komt dan nu. ook te beter in 'tlicht, hoe wij in de leer der zonde, met name wat de schuld onzer zonde bij God, hare working in ons en hare straf door God betreft, van de dogmatische zienswijze der Hervormers verschillen en de Christelijke leer hierin naar 'tEvangelie pogen te verbeteren. Nog hebben wij gedurig opmerkzaam gemaakt op 't groote onderscheid van zonde, d. i. zondigheid, zondige toestand des harten, en zonden , of zondige daden, over- tredingen , uit de zonde voortvloeijende. In het Nieuwe 1) Eph. IV: 17 -19 , Rom. I: 18_24a. 2) 2 Moz. XXXIV: 6, 7. 3) Luc. XV: 11 20a, Hebr. XII: 811, 1 Cor. V: 4, 5. 97 Yerbond, wezen wij aan '), wordt altijd alleen van zonden- vergeving gesproken ; want voor de zonden , en ook wel voor deze of die enkele zonde of zondiffe daad . maar niet o * voor de zonde is vergeving te erlangen ; de zonde moet worden uitgeroeid. De zonden kunnen vergeven worden , gelijk een gewijd sclirijver zegt; de zonde moet worden vernietigd, Hebr. IX: 26, X: 4. De waarde dezer voorstellingen laat ik in 'i midden. Ik teeken maar aan , dat wij die geven. Yoorts behoef ik naauwelijks op te merken , dat eenige dier voorstellingen in dezen tijd bij velen in Nederland in zwang zijn. Ik keer tot de Moraal van Pareau terug. In het eerste deel er van wordt ten laatste nog aangewezen , dat de mensch en het mensclidom alleen door Gods vorming, welke Hij in Christus schenkt, van deze zonde geheel kan worden. veriest , om volgens zijnen aanleg te worden ontwikkeld en aan zijne bestemming volkomen te beantwoorden. Hiennede eindigt het eerste deel, 'twelk eene Antliro- pologie bevat. Het tweede is eene Theologie ; want net zet uit een, hoe God den mensch en het menschdom door Jezus Christus vornit. Hier wordt eerst aangewezen, dat God dit doet , daarna 7ioe Hij het doet. Dit lioe wordt dus uiteengezet: door de goddelijke openbaring der waar- heid , door de goddelijke betooning der liefde , door de Kerk , welke die openbaring en deze betooning in der menschen inzigt en gevoel overbrengt. In dit laatste punt , in het groot gewigt , 'twelk Pareau liier en wij alien overal aan de Kerk hechten , komen wij met Schleierniacher overeen en hebben wij veel aan hem Wacirheidm Liefde, 1843, IV, bl. 768, 769. 98 te danken. Wei was velen onzer liet denkbeeld ook vroeger reeds eigen, dat onze Heer eigenlijk door eene Kerk alleen zijn doel, de volmaking des menschdoms, kon bereiken, ja dat in de vereeniging der menschen tot zulk eene Kerk grootendeels hunne zaligheid zelve was gelegen. In den Utrechtsehen studenten-kring toch begon men in Yan Oordts en Pareau's tijd, toen Schleiermacher daar nog niet genoemd werd en zelfs in Duitschland nog minder naam had , reeds eenigzins in te zien, dat Jezus hoofdwerk op aarde -was geweest de vorming zijner Apostelen, om de kern en kiem zulk eener Gemeente te zijn, die eenmaal liet mensch- dom zou omvatten. Dit denkbeeld begon daar op te ko- men door de studie van Plato , vooral van zijne boeken over den volmaakten Staat, onder de leiding van Yan Heusde. Yan de vrucht dezer studie voor het inzigt in de strekking des Christendoms behoef ik maar een bewijs te leve- ren , dewijl dat alles afdoende is : de doctorale verhandeling van Yan Oordt, in 1821 gedrukt, Over de gesehiMieid en IcracJit der Christeli/jke godsdienst , om de zucht tot vereeni- ging en verbindtenis te wek/ken en te sterken '). Doch wat toen reeds door eenigen werd gevoeld, is later ook door Schleiermachers hulp en door de algemeenwording van liet denkbeeld, dat de KerJc tot het wezen des Christendoms behoort, 'twelk, nadat Schleiermacher het in 'tlicht stelde, de Duitsche Godgeleerdheid doordringt, ous alien eigen en zeer veel helderder geworden 2 ). Met vele Evangelische ') J. F. VAN OOEDT, J. G. fil. , Disp. iheol. de religione Christiana , ad conjunctions et societatis studio, alenda et promov enda , cum aptissima, turn efficacissima , Traj. ad Ehen. 1821. 2 ) Hierin zijn wij veel meer Schleiermachers volgers , dan b. v. de Leid- sche Hoogleeraar J. H. Scholten , die zich overigens in andere opzigien veel meer naar hem heeft gevormd, dan wij. Maar over 'tgeheel vindt het denk- beeld, dat de Kerk te stichtea, liet hoofddoel van deu Heer was, bij onze Landgenooten nog weinig ingang, zelfs bij Van Heusde's leerlingen, wien dit anders zoo nabij ligt. Roijaards pleegde het gedurig uit te spreken, 99 Theologen onzer dagen keeren wij dus terug tot het denk- beeld , dat er eene Kerk noodig is , om Jezus doel in den individuelen menscli te bereiken, en dat voor de mensch- heid het doel zelf van Jezus is, liaar in eene Kerk te vereenigen. Wij erkennen met lien, dat de Hervormers te ver zijn gegaan , toen zij , in arren moede over 't mis- bruik , 'twelk de Roomsch-Catholieke Kerk van dit denk- beeld maakte, en misbruik en gebruik beide hebben over boord geworpen. Het gebmik en de \vaarheid er van wen- schen wij te behouden, dewijl wij anders ons Jezus werk en doel niet volledig kunnen voorstellen , noch zelve het dat de Christelijke Godsdienst van Christus is , de Christelijke Eerie vaa de menschen. Zie zijn Eedendaagsch Kerkregt lij de Hervormden in Nederland, D. I, bl. 1, 2, Coinp. Historiae Ecclesiae Christ. Fase. I, 2, enz. Zoo ook zegt KIST, in zijne bij Teijler bekroonde prijsverhan- deling over de Christelijke JLerJc op aarde , D. I. LI. 97 (2de uitg.), dat Jezus Christus de insteller der Christelijke godsdienst is , maar niet dan in oneigenlijken zin de stichter der Kerk. Zelfs wordt het niet opgemerld by onze meeste Landgenooten, dat wij, Groninger Goclgeleerden, eene geheel andere voorstelling van Kerk hebben. Zoo wordt b. v. de Moraal van Pareau door geleerde mannen soms niet begrepen, dewijl zij deee onze voorstelling van Kerk voorbij zien. Toch doen wij ook hierin niets dan terugkeeren tot den oorspronkelijken geest der Nederlandsche HervormdeKerk, gelijk die vooralis uitgesproken in hare oudste Belijdenis, die van 1551, wedergevonden en uit- gegeven door H. E. VINKE, in HEKINGA'S Kerlc. Eaadvrayer, D. IV, St. II. Die belijdenis gaat nit van het denkbeeld van Kerk, houdt er overal aan vast en eindigt er in. Zij draagt ten opschrift: ,,Een kort begrip der leering van. (over) de waarachtige en eenige Gemeente van God en Christus en van (over) haar geloof en opregte belijdenis." Zij begint van het begrip van Kerk, aldus: 3 ,Omin 'tkortte vervatten de leer van de waarachtige Kerk, zoo moet vooral dit woord kerk of gemeente uitgelegd worden ," bl. 231. Voorts wijst zij op de kenteekenen dier Kerk bl. 232 238 , op haar ge- loof bl. 238 264 , spreekt zij van de belijdenis des geloofs door de Ge- meente bl. 264 274, terwijl zij eindigt met eene zamenvoeging der kenteeke- nen der algeineene Apostolische Kerk van Christus bl. 274-276. Maar toen het particularisme van Calviju door de Dordsche Synode in Nederland had gezegepraald , is het inzigt in het wezen der Kerk onder ons verdwenen. Verg. mijn stukje over den Gang der ChristelijJce Godgeleerdheid in Neder- lancl , in KIST en ROIJAARDS , N. Ar chief voor Kerk. Gesclu D. IT. 7* 100 regt lielpen uitvoeren. Met Luther en de zijnen willen wij dus wel de vrijheid der afzonderlijke Christenen voorstaan, name- lijk de vrijheid van geweten en woord; doch niet met hen voorbij zien , dat die afzonderlijke Christenen nooit elk voor zich Gods doel kunnen bereiken, maar alleen in eene ge- meenschap der Heiligen, welke Luther niet begreep l ) , en dat deze gemeenschap alleen in eene wel geregelde Kerk kan bestaan, welke Luther niet ordende. Hoe nu deze twee te vereenigen , de zelfstandigheid en vrijheid der Evangelische en de gemeenschap en orde der Boomsch-Catholieke Kerk, /we dus eene Evangelisch-Catho- lieke Kerk zal ontstaan: dit is moeijelijk nu reeds in alle opzigten aan te wijzen; doch 'tis ook al lets groots , indien men in de Kerk een algemeen gevoel levendig maakt, dat zij moet ontstaan. Eerst als dit gevoel krachtig is ge- worden en algemeen doorgedrongen, kan er beproefd wor- den, op welke wijze er aan zij te voldoen. "Wij laten het niet ontbreken aan rniddelen en prikkelen, om dit groot en liefelijk denkbeeld populair, dat is voor alien aange- naani en begeerlijk te maken. In preken } redevoeringen en verhandelingen komen wij er telkens weder op terug. In het tweede deel van Pareau's Moraal wordt nog opzettelijk aangewezen , dat 't geen God door Jezus aan de menschen doet, werkelijk eene worming, opvoeding, opleiding , ontwikkeling tot volmaking is , gepaard met ten onder brenging van alle onze zonde , en dat deze door 's menschen geest en gemoed vrij moet worden opgenomen. Hoogst gewigtig is deze aanwijzing, doch daar ik in de J ) Zie zijne verlegenheid , om haar uit te leggen, en zijne poging, om haar weg te redeneren, in zijuen Grooten CatecMstnus bij EASE, Ltbri Sym- lolici Hcclesiae Huang, p. 498 , sq. Ik heb zijne woorden aangehaald in Waarlieid in Liefde 1851, II, bl. 427, en er de geheel tegenovergestelde lieerlijke ontwikkeling van ScHLEEEE5tA.CHEE, Reden tiler die Religion, Yierde Eede bl. 176, nevens gezet. 101 volgende Afdeeling dezer Toespraak hierop afzonderlijk terug kom , zal ik haar hier voorbijgaan. In deze uiteenzetting is ecliter nog iets bijzonders hier op te merken, t. w. de beschouwing van 't geloof. Hier, in de Dogmatiek en in al onze geschriften hebben wij eene veel meer bepaalde beteekenis van geloof zoeken te geven , dan die dusverre heerschend is. "Wij zijn, na een naauwkeurig spraakkundig onderzoek, tot de slotsom gekomen , dat in het O. en N. Verbond wel niet zel- den gesproken wordt van gelooven in een flaauwer zin , als over dingen van 3 i gemeene leven wordt gehandeld ; en ook van gelooven aan 'tgeen gezegd wordt, of van gelooven, dat iets zoo is; maar dat, als in den Bijbel, en met name in het N. Yerbond , over het geloof in den sterkeren zin wordt gehandeld , of over 't zaligmakend ge- loof, hiermede wordt bedoeld het zich toevertrouwen aan Christus en door Hem aan God, of de eigene overgave van den mensch aan God en Gods Zoon ; dus een werk van 'smenschen gemoed, geest en wil, waardoor hij zich ge- heel en al aan den Yader in den hemel door zijnen Zoon overgeeft, opdat deze hem vorme en opvoede, verlichte, heilige , leide , volmake , en hij eens-willens worde met Hem. Doch van deze beteekenis, in het N. Y. heerschend, is men , vooral sedert de Alexandrijnsche Kerkvaders , ge- heel afgeweken; men heeft het geloof meer en meer gemaakt tot een werk des verstands, tot een aannemen van leer- stiikken, vooral van onbegrijpelijke leerstukken, door het verstand ; gelooven en begrijpen, is men toen tegen over elkander gaan stellen, en men heeft er zelfs een verdien- stelijk werk van gemaakt , dat er werd geloofd , wat niet te begrijpen, of wel ongerijmd was; credo, quia absurdum 1 ]. Bij de meeste Germaansche volken is dit weinig beter ge- ') M Ik geloof, omdat liet ongerijmd is." 102 worden, gelijk reeds blijkt in de ongelukkige vertaling van niGTis door glaule , ffeloof. Mogt men overal ver- taald hebben, zoo als de Denen en Zweden, door trouw, vertrouwen , zick toevertrouwen , dan ware er eene betere op- vatting aanvankelijk geweest en deze vervolgens meer alge- meen geworden. Die verkeerde opvatting gaat de midden- eeuwen door. Het was dus geen wonder, dat de beroemdste Dogmatieus van dat tijdvak het gelooven, als een ver- standswerk, en onnoodig ter zaliglieid en onvrnchtbaar ter heiligmaking verklaarde J ). Ook meende men algemeen, dat net geloof eene ons ingestorte genadegifte van God was. De Hervormers liebben deze voorstelling , dat het geloof een werk van Gods geest is, waarbij wij passief zijn, en wel een werk in ons verstand, niet geheel verbeterd. Lutlier was een geloofsheld en be'zat dus de zaak zelve , het geloof, in hooge mate; doch eene duidelijke en jniste verklaring van haar geveu kon ook hij niet. De eenige, dien wij vonden } dat het denkbeeld vroeger in den grond goed voorstelde, is onze groote Landgenoot Campegms Yitringa 2 ). Bij hem is 'fc geloof eene kandeling der men- sclien, welke men sedert Augustinus zelden daarin heeft willen erkennen, en wel eene handeling, waarbij de mensch Gods genadeverbond in Christus toestemt, met dankbaarheid aanneemt , en zich aan deszelfs wetten onderwerpt. "Wij nemen het met Yitringa als eene handeling des menschen op , maar waarbij hij zicJi toevertrouwt aan Christus en God, en daarorn dan ook in dat verbond instemt en die genade aanneemt en zich aan Gods wil onderwerpt , ja er mede in- J ) THOMAS AQUINAS , Summa tolius Theologiae secunda secundae , Quaest. 2, art. 3, com. 1: Videtur, quod credere non sit necessarium ad salutem. En weder quaest. 7, art. 2, com. 1: Videtur, quod pnrifi- catio cordis non sit efFectus fidei; puritas enim cordis praecipue in affectu consistit; sed fides in intellectu est. Ergo fides non causat cordis puri- ficationem. 2 ) Doclri'/ia Christ, reluj. Cap. 14, 6. 103 geuoinen is. Doch niet een verbond , eene daad , een eisch, eene leer van God is ons dus 't voorwerp des geloofs , maar de persoon van God , ons in Gods Zoon geopenbaard , en deze Zoon zelf. Hun wijden wij ons zelve toe, om Hun toe te behooren , Hun geheel en alleen. Daarom behoort bij ons de leer des geloofs dan ook in de eerste plaats in de Moraal te huis. Gelijk toch deze ons geerie zedeleer is , of leer over de zeden , is ons de Dogmatiek geene geloofsleer , in den zin van eene leer, die men ge- looven moet; geloofsleer zou bij ons zijn leer over 't geloof. "Want gelooven , d. i. ons zelve toevertrouwen , moeten wij; maar niet aan eene leer; neen, aan den levenden Christus, onzen Breeder, en aan den levenden God, onzen Vader, opdat wij ons laten reinigen, heiligen, verlichten, volmaken naar hun voorbeeld. Gij ziet, hoe ook dit denkbeeld met onze geheele zienswijze zamenhangt, en tevens, hoe reeds van hieruit eene innerlijke loutering van de geheele beschouwing des Christendoms kan voortkomen. Noodig was deze ook in dit opzigt in ons Taderland wel. Neemt maar eens , wat hij over geloof zegt, bij wien ik vroeger nog de meeste duidelijkheid vond , H. Muntinghe *). Ook bij hem is 't nog een aannemen van de leer van Jezus Christus, welk aannemen zaligmakend wordt, als ik het nut en de waar- heid dier leer op mij toepas. Als Student reeds was ik door deze beschrijving van } t geloof weinig bevredigd. Een eerste lichtstraal gaf mij Hugo de Groot in zijne Inleiding tot den brief aan de Bomeinen , waar hij het geloof maakt tot. een hoogachtend gevoel van Gods magt, regtvaardigheid, goedheid en onveranderhjke trouw 2 ). Doch ik verlangde ') Theol. Christ. Theor, I, p. 260-272. 2 ) Ke ipsa fides in epistolis Paulinis et in ilia ad Hebraeos est exis- timatio magnifice sentiens de Dei potentia , justitia s bonitate et, si quid promiseritj in eo pvaestaudo constantia." 104 naar ineer licht. Wei vijftien jaar heb ik gezocht , eer ik de voorstelling vond , waarbij ik sedert dien tijd rust had. Wij hebben elkander daartoe geholpen ; ook door De Wette ') zijn wij tot meerdere helderkeid gekomen. En deze voorstelling schijnt zoo duidelijk en aannemelijk door ons te zijn voorgedragen , dat zij, zooverre ik weet, geenerlei tegenspraak heeffc verwekt; ja zelfs ook -door eenigen onzer hevigste fcegenstanders (zonder ons te noemen) gaandeweg nicer en meer wordt overgenomen. In 't voorbijgaan merk ik hier nog op , dat ik tier niet liandel over de regtvaardiging nit net geloof en de verhou- ding van deze tot de heiligmaking : daaromtrent zijn wij het in 't wezen der zaak eens met de Hervormers , gelijk uit onze Dogmatiek blijkt. Het derde deel van Pareau's Moraal is eene soort van Soteriologie , of zedelijke Heilsleer. Er wordt in aange- wezen , lioe de rnensch (Deel I) , door God (D. II) te vormen, nil werkelijk wordt gevormd door God; wat liij moet worden, hoe hij het wordt, hoe hij dit bewaart en volmaakt, wat dit ten gevolge heeffc. Nadat dit in 't algemeen is behandeld, volgen in groote trekken , de gevoelens , begeerten en handelingen , aan het Christelijk gevormd karakter eigen. Hierin wordt eerst ge- sproken over des Christens zin jegens Jezus Christus, 'tgeen, hoe ongewoonbij anderen, bij ons natuurhjk is, dan jegens God, voorts jegens zich zelven, jegens andere Christenen en eindelijk jegens andere menschen zoo in het algemeen als in het bijzonder. Doch deze, doorgaans genoemde Pligtenleer (bij eenigen scliier de geheele Zedeleer) is hier alleen een on- derdeel van het derde deel der Moraal; ja, 'tis eigenlijk alleen eene toegiffc, om in bijzonderheden te doen uitkomen, Tories, liber die Stttenkhre , Tli. I, B. II, S. 279-281, 105 wat het eene , alles omvattende , alles bezielende , allea heiligende leven des Christens in allerlei betrekkingen en omstandiglieden is. "Want op dit eene leven komt het eigenlijk bij ons altijd aan, op geloof en liefde, op ver- eenigd zijn met God en Christus , op leven in Hen. Is er dit, dat is, is de boom goed, dan zullen de vruchten er van zelve ook zijn , en goed zijn. Er is nog eene hoofdgedaehte in deze Moraal , welke evenwel ook niet aan haar alleen eigen is , t. w. dat het Christendom geene wet is , en de Mozai'sche wet en alle wet voor ons is afgeschaft, dewijl de Christen, door zijn eenheid met Christus en God, mt wederliefde tot God, die hem, vooral in Christus, 't eerst heeffc lief gehad, veel meer van zelve doet, dan de strengste zedewet ooit heeffc geeischt. "Wij hebben dit gemeen met de Mystieken , met de Broederge- meente en , Gode zij dank ! met schier alle Evangelische Godgeleerden in onze clagen, die in dit opzigt algemeen veel verder zijn gekomen, dan de Hervormers waren of konden zijn, ofschoon deze anders dit denkbeeld in beginsel uitnemend goed kenden; maar een denkbeeld in beginsel kennen en in alle gevolgen ontwikkelen , zijn twee ver- schillende zaken. Yoor deze laatste zaak ontbrak het hun aan tijd en gelegenheid. Yoordat ik van de Moraal afga, moet ik nog iets zeggen over de methode, hier en in de Dogmatiek ge- volgd. Ik noemde haar reeds in 't algemeen , toen ik boven ') sprak over ons weinig verklaren uit de woor- den des Evangelies op zich zelve. Ook hier is 't niet de leer van Jezus en de Apostelen, welke wordt uit- eengezet; maar de opvoeding , welke zij feitelijk door Bl. 64 en volg. 106 Imn prediken, leven, werken, bovenal door liet sticliteu der Kerk, liebben gegeven en de Heer door die Kerk nog geeft aan 't nienschdom. Deze Kerk kan dus met eene opvoedings-inrigting worden vergeleken. Doch als nu iemand over Pestalozzi's Iiistituut wil handelen en dit aan- bevelen : wat zal hij dan ? Zal hij de gescliriften van Pes- talozzi bestuderen , om er eene leer van Pestalozzi over zijne sticliting of over opvoeding of over onderwijs of een philosophise!! leerstelsel, hoedanig dan ook, nit te halen? Maar 't was iniraers niet te doen , om deiMeelden , maar om een instituut ! "Welnu , dan is 't noodig de getuigen te hooren, die het bezochten, toen liet opkwam, bloeide, verviel; de kweekelingen , die er zijn gevormd; de levensbe- schrijvers van Pestalozzi, die van deze zaak verhalen. Om echter zijn Instituut te beter te verstaan , zullen wij ook gaarne van Pestalozzi zelven hooren , wat hij daarover zegt, en wat in ; t algemeen zijne zienswijze over onderwijs en opvoeding , over kunst , wetenschap en godsdienst was. Doch boven dit alles is 3 i Instituut zelf hoofdzaak. Zoo is ook in het Christendom dat Instituut hoofd- zaak , de Christelijke Kerk ; hoe zij is voorbereid , ge- sticht, uitgebreid; hoe zij nog voortgaat in uiterlijken omvang en innerlijke kracht toe te nemen; hoe zij werkt op den afzonderlijken niensch en 't menschdom : deze zaJcen zijn het, waarop het boven alles aankomt. Weten moeten wij dus, wat Jezus deed, ook predikende en lee- rende deed, maar hierdoor deed; hoe de Apostelen Jian- delden ; hoe de Heer nog zijne Kerk regeert , en door haar de menschheid zatig maakt. Daarbij bewijzen ons de eigene verklaringen des Heeren over zijn doel en werk heerlijke diensten: ware Hij ook in dit opzigt niet een sprekend en leerend mensch geweest , Hij had zulk eene groote zaak niet kunnen doen. Dus is zijne leer voor ons onniisbaar, en ook die der Apostelen, maar wij staan 107 liierbij niet stil. "Wij raadplegen haar begeerig en naauw- keurig, maar om tot liet doel te komen , waartoe zij ons wil opleiden: tot eigen inzigt in het wezen der Christe- lijke Kerk en der opvoeding des mensclidoms door haar. Altijd zet derhalve Pareau (en wij doen het alien) de zaken des Christendoms op den voorgrond , beschouwt haar en licht haar toe; leidt er gevolgen uit af en brengt haar in verband met velerlei and ere zaken. Bij dit alles voegt hij de eigene verklaringen van Jezus en de Apos- telen, nu en dan ook van anderen, ter verduidelijking en bevestiging van 'tgeen hij omtrent die zaken zeide. Maar deze zijn hoofdzaken ; niet die verklaringen. Over niets wordt deze Moraal en onze geheele ziens- wijze meer aangevallen, dan over deze zoo genoemde terugzetting der leer des Nieuwen Yerbonds, ofschoon zij dient, om, naar den eisch dier leer zelve, het Nieuwe Verdond, de nieuwe verbindtenis van God met de men- scheu door de zending en het werk des Heeren, meer in het licht en geheel op den voorgrond te stellen. Wij mogten ons echter door die tegenspraak niet van onze baan laten brengen ; want , hoe veel in onze aanwijzing , toe- passing en opvatting moge te verbeteren zijn, dat dit denkbeeld in 't algemeen waar en juist is , staat bij ons onwankelbaar vast op grond van 't Evangelie zelf. !N"og hangt hier iets mede zamen, dat ik desgelijks met een woord moet vermelden. De Moraal van Pareau is er op nit , om niet alleen de Stndenten theoretisch te leeren, hoe het Christelijk leven moet zijn; maar ook, om hen practisch te brengen in dit leven , gelijk het moet zijn. De geheele toon is niet alleen een wetensehappelijke , maar ook een stichtelijke. Het is in dit boek te doen, om de Christelijke Kerk zoo innig, groot, beminnelijk, zalig voor te stellen, dat die haar ziet en regt kent, haar ook wel moet bimientreden , met zijn gansche hart en al zijn lust. 108 D. Over de practiscJie Godgeleerdheid inoet ik u ook een weinig bezig liouden. In de Encyclopaedic behandelen wij liier reeds in de lioofdtrekken ; doch een afzonder- lijk Handboek er over wordt thans uitgegeven door W. Muurling, nadat er in ons vaderland in vele jaren geen Handbook, nooit een echt wetenschappelijk bewerkt Haudboek over was gegeven; twee stukken zijn verschenen, een derde rnoet nog komen. Geen onzer Handboeken heeft zulk een algenaeenen en onverdeelden bijval gevon- den als dit; ik vermoed, dewijl liierin onze beginselen niet zoo zeer tlieoretisch in 't liclit worden gesteld , als wel practisch in toepassiug worden gebragt, zoodat de belangrijklieid er van voor liet Christelijk leven voor den dag komt, terwijl over liet eigenaardige er van niet opzet- telijk wordt gesproken. Mimrling beschouwt in zijn eerste deel de roeping en het anibt des Evangeliedienaars, voorts den Evangeliedienaar zelven en eindelijk zijne vorming en volniaking, en stelt alzoo krachtig in de eerste plaats op den voorgrond, wat liier hoofdzaak is , te weten, niet, wat de Evangeliedienaar doet, rnaar wat hij is, naar den regel van Augustinns: ,,Heb lief, en doe wat gij wilt/' en wel wat liij is naar gemoed, verstand, wil en leven. 1. In de bijzonderheden of de beschouwing der werk- zaamlieden van den Evangeliedienaar spreken wij alien, gelijk gij weet , in de eerste plaats over de CatecJietiek. In de bescliouwing van dit onderwerp zijn wij in strijd niet met onze Landgenooten, maar met de Duitsche God- geleerden. Deze maken, naar liunnen wijsgeerigen, of liever speculatieven geest, het rneeste werk van stelselmatig on- derrigt in de leer der godsdienst; wij, naar den Neder- landsclien gescliiedkundigen ..en practisclieu geest , van 109 naauwkeurig onderrigt in de geschiedenis, zoo wel in die, welke ons de Bijbel, als in die, welke ons de Kerk oplevert, en van opleiding der kweekelingen van de Gemeente door haar. Doch ook hierin hebben \vij onzen eigenaardigen gang. Yan die geschiedenis toch wenschen wij, dat onze Heer het middenpiint zij. En ook daarom, en tevens om een uiterlijk aanknoopingspunt te hebben , achten wij het beste, dat dit onderrigt, reeds in huis en op school, beginne met de Heine kinderen op de groote Christen-feesten opmerkzaam te maken. Eeeds de kleinen kan men vragen , als men tegen ; t laatst van December twee dagen aehtereen in de week naar de kerk gaat, waarom men dit doet; en hun verhalen : toen is Gods Zoon , de vriend der kinderen , als een klein kind te Bethlehem geboren." Zoo leveren de goede Yrij- dag , de twee Paaschdagen , de Hemelvaartsdag , de twee Pinksterdagen, reeds door 't ongewone van hunne viering , eene geschikte aanleiding, om de hoofdzaken van 'sHeeren leven en werk voor oogen te stelleu. Dit moet men onder 3 i opgroeijen steeds uitgebreider en naanwkeuriger doen ; bij 's Heeren geschiedenis die zijner voorgangers en navolgers ; bij die des JXTieuwen Yerbonds die des Ouden voegen, en eindelijk bij de Bijbelsche Geschiedenis .de KerkeHjke. "Wij hebben ons best gedaan, de kerkelijke Geschiedenis in Nederland populair te maken , onder an- deren door de vertaling en aanvulling van LEIPOLDT'S Kerlcgeschiedenis , welke zoo veel opgang maakte , dat zij reeds vijf maal is uitgegeven, en voorzeker wel iets heeffe bijgedragen, om dit onderwerp meer op de catechisatieen te doen behandelen. Doch ook hier willen wij niet blijven staan. Geheel de wereldhistorie wenschen wij met deze geschiedenis van } i Godsrijk in verband te brengen. Bij de Kerkgeschiedenis gaat dit van zelf en gemakkelijk, bij die des Ouden Yerbonds heb ik in een kinderboekje reeds vroeger aangehaald J ), er een overzigt van gegeven. En ') Zie boven bl. 76. 110 door geheel dit historisch onderwijs zoeken wij de kinderen zoo ver te brengen , dat zij , onder de leiding des Leermees- ters , nu ten slotte zelvc de zedelijke en godsdienstige slot- sommen er nit trekken , die zij voor hun gemoed en leven belioeven. Om deze slotsomnien is liet ons te doen; maar ook daaroin, dat zij die zelve uit de gescliiedenis trekken. "Want dan gelooven zij in Jezus Christus , niet omdat liet Imn gezegd is ; maar dewijl zij zelve zien , dat Hij is de eenige Zaligmaker der gansche wereld. Ik acht, dat wij hierin zeer Nederlandscli zijn , en nog meer ISFederlandsch, dan onze meeste Landgenooten. Dat overigens bij ons inzigt in de openbaring en opleiding , welke God ons in de zending , den persoon en liet werk van Jezus geeft , wel geene andere beschouwing der Catechetiek raogelijk is , behoef ik naauwelijks op te merken. . In de Homiletiek, en dus ook in onze prediJcwijze , hechten wij veel minder dan onze meeste Landgenooten daaraan , dat men zick beperke binnen den kring der denkbeelden van den tektst. Terwijl deze meer uitleggen, wat de Apostelen in Imn tijd liebben gepredikt, verkondi- gen wij meer , naar aanleidiug van hun woord , wat wij voor onzen tijd gepast en noodig rekenen. Het komt niet in mij op , het juiste gebruik van den tekst gering te acliten ; integendeel lioog waardeer ik de zorgvuldig- keid , waarmede men in Nedeiiand de uitlegkunde ook bij het prediken aanwendt. Die zorgvuldigheid heeffc liaar goed regt; want Let Evangelie der Apostelen is een eeu- wig Evangelie; en zij lieeft hare groote nuttigheid; want daardoor heeft men een waarborg voor de zuiverheid en waarheid der tegenwoordige verkondiging des Heeren. Yerre moet het dus van de tegenwoordige predikers zijn, zich boven de uitspraken des Heeren of zijner leerlingen verheveu te acliten ; deze moete]i den grondslag en den Ill toetssteen hunner prediking blijven uitmaken. Doch ik meen, dat, terwijl velen deswege aan den tekst zich alzoo binden, dat zij daarvan niet willen afgaan, ook het eigenaardige van onze predikwijze zijn regt en nut heeft. Zijn regt, dewijl de Christenen tot vrijheid des geestes zijn geroepen, en de Heer voortgaat met zich te openbaren in zijne Kerk; zijn nut, dewijl elke tijd zijne taal en opvatting heeft en Gods groote werken, ook in dezen zin, in elke taal moeten worden verkondigd. Wij doen dit evenwel aldus niet om van anderen te versehillen , maar als van zelve. Nu ons eenmaal het Christendom bovenal eene groote daadzaak is, welke nog voortgaat , moeten wij wel bovenal op hetzelve als eene ook in onzen tijd nog altijd werkzame en toenemende kracht Gods tot zaligheid wijzen, en is ons deze zaak des Heeren , hoewel uit der Apostelen woord zuiver ge- kend, toch meer dan dit woord zijner Leerlingen; weshalve wij wel altijd in den geest hunner uitspraken prediken, maar dikwijls aan de letter daarvan ons niet binden. Naauw hangt hiermede zamen , dat wij ook in onze prediking het Evangelie van Christus niet alleen in verband met het werk van God onder het Oucle Verbond beschou- wen, maar ook met de geheele geschiedenis des mensch- doms, vdor, nevens en na Hem, en met de geheele natuur bijzonder met de zedelijke natuur , gelijk die spreekt in het geweten ; want in dit alles openbaart zich God ook nog aan ons menschen, en door dit alles leidt Hi] ook nog voortdurend ons Christenen op. Op deze alzijdige openbaring en opleiding van God wezen Paulus en Jezus Christus; en, hebben sommi- gen later min of meer verzuimcl him voorbeeld te volgen, wij trachten dit verzuim, zoo veel in ons is, te herstellen, en schromen dus ook niet, algemeen bekende personen en zaken uit de ongewijde geschiedenis en uit die der Kerk op den kansel te vermelden. Daardoor alleen, meenen wij, zal de prediking des Evangelies eene redelijke blij- 112 ken te zijn en bij beschaafden eere en achting behouden of herkrijgen. Intusschen laten wij ons , door aldus den blik ook van den kansel mini en wijd rondoni ons te slaan , niet ver- leideu, oni ooit lets anders te prediken dan Christus. Over Abraham , over de Maccabeen , over Luther , over den tegenwoordigen oorlog , over de lente , over net geweten nergens prediken wij over, of wij brengen het in dat ver- band met Christus , dat het eene verkondiging van Hem mag heeten J ). En ik geloof niet te dwalen, wanneer ik ineen, dat, bij al den vooruitgang der wetenschap, mede door ons de Christus-prediking, als hoofdzaak in de pre- dikiug voor de Gremeente, in voile kracht in Nederland is behoudeu, en de noodwendigheid er van tot klaarder bewustheid , de gewoonte er van tot grooter algemeenheid is gekomeu. Nog leggen wij er ons zeer op toe , oro. in onze preken alleen thetisch of opbouwend te werk te gaan. Wij hou- den het er voor, dat de dwaling het best wordt wederlegd door de waarheid helder in 't licht te stellen. De dwaling noemen wij zoo weinig mogelijkj allerminst zoeken wij de zienswijze van andere Godgeleerden verdacht te maken of te beweren , dat de onze de eenige goede en ware is. Kortom, wij vreezen niets meer dan polemiek op den predikstoel en rigten alles in, om door verkondiging des Evangelies te verlichten, te troosten en te heiligen. De vrijheid, welke wij voor ons in de Evangelieprediking ver- langen als ons regt, gunnen wij altijd volgaarne aan onze medebroeders als hun regt : hoe zouden wij dan hunne prediking verdacht kunnen of willen maken ? 1 ) Yerg. belialve de preekbundels van Muurling, Van Herwerden, Meij- boom en mij, vooral L. G. PAEEAU, ChristelijJce Leerredenen over Mia, Gron. 1836. 