title: Deliciae naturae selectae, oder, Auserlesenes Natüralien-Cabinet welches aus den drey Reichen der Natur zeiget : was von curiösen Liebhabern aufbehalten und gesammlet [i.e. gesammelt] zu werden verdienet
creator: Knorr, Georg Wolfgang, 1705-1761
text: Wat de Naturalien zelfs aanbelangd, zo onderhoud zig het geheele Ryk van Steenen van zelve, uitgenomen dat zomtyds de Marmer-Kalk-Gyps- en Spath zoorten door de Lugt aanflaan, zig ontbinden en verderven; om dit te verhoeden moet men ze in Water uitkoken, en in laaden voor de Lugt wel toefluitcn. Het zelfde moet men by de Arfenicaal- en Vitriool-Ertzen, alsmede by Verfteeningen, die met zulke Stoffen doortrokken zyn, waar- V nemen, die alleen maar door ze uittekoken, en ze naderhand in doozen met glaaze dekzels te leggen, kunnen bewaard worden. Tfcrwyl ook de Berg- zouten ligtelyk het vogt aan trekken, zo moet men ze beftendig toegefloten houden, op dat ze droog blyven, en men moet derhalve nu en dan naar dee- ze ftukken, gelyk haar alle andere zaken, zorgvuldig omzien. De Zee-Starren, Kreeften, en dergelyke Schepzelen moeten voorafzeer wel in een Oven gedroogt, aldus in de Kaft gelegd, en voor de Lugt be¬ waard worden, om dat ze ligt het vogt aan trekken: en vooral moeten die laaden wel üuiten, waarin zaken leggen, naar welken de Wormen frag¬ ten, die men ook door ftukken Kamfer en Terpentyn-Olie zoekt te rugge te houden. Wanneer men de Verzamelingen van Infe&en, Kapellen, en dergelyke in laaden heeft, dan moeten de reeten van het hont wel met Was foege- ****** a fmeerd xxvra VOORREDE. Ferner eh met Papier overkleed, vervolgens de geheele laad met een grote en welfluitende Glazenruit overdekt zyn, en daar nog zo aan een Insest na het andere aan het Bederf onderworpen is, zo houd men een laad met verscheid Insekt in voorraad, om de beschadigde bellendig te vervullen. Ondertussen behagen ons de kleine ramen, die met glas bedekt zyn, en als schilderingen tot verfiming der lege platen aan den muur opgehangen worden, veel beter als laaden. Deze ramen moeten klein zyn, en niet veel meer als vier of zes van de grootste Kapellen houden, op dat, zo er al een raam van de Worm aangetast word, niet zo veel insecten op eenmaal bederven. Uit deze hoofde verkiezen we ook liever, de Vogels, in plaats van ze in grote glazen kasten bij elkander te houden, veel meer ieder apart in Vierkante vakken achter Spiegelglas, tegen een Hemelsblauw beschoot te houden, welke vakken naast en over elkander geplaatst zyn, de een fraai Tapijt Behangsel voor een wand zyn. Men heeft wel een middel om de Vogelen beter voor het verderf te bewaaren, wanneer men de bloote Vederen naar de Natuur op een van droog Boomhout of Kalk gevingen Ligchaam hecht, het geen de doorgevingen helft van een Vogel verbeeld, en op een plankje vastgemaakt is. Maar om nu niet te zeggen, dat deze manier van voorbereiding ongemeen veel moeite kost, zo schijnt dit door meer Kunst dan Natuur te zyn, en valt niet zo fraai in het oog als een vrije, geheel opgevulde Vogel. Zaken, die in Spiritus Haan, maken by de Kabinetten den meesten om- flag en ongekloven, om ze goed te houden. Alles komt in dit geval op de wetenschap aan, om de Spiritus wel te onderhouden, Hierdoor dienen fijne kokervormige glazen van allerhande groote, met een brede voet, waar- in zit een Dier, en niet meer, ingaat. Over dit Dier wordt Koornbrandewijn, die behoorlijk Herk, of overgehaald is, gegoten tot dat het glas voll is, dan overdekt men het geheele glas met een fijn Boomwacht, drukt op hetzelfde een rond uitgezette glasplaat, die net in de rand van het glas fluit, VOORREDE. XXIX fluit, legt weerom een fijn Boomwacht daar over heen, zodat die over de rand heen springt, en overtrekt dit met een recht droog en van alle vet gereinigd of uitgekookt en weer gedroogd blaas, en vervolgens met gedroogd papier, waarna het stijf toegebonden wordt. Door dit middel blijft de Spiritus eenige Jaren lang goed, maar daarna wordt het weer nodig, om nieuw te destilleren, of over te halen, en de glazen weerom aan te vullen. Slechts hebben wij nog maar aan te merken, dat men zorg dragen moet, dat niet eenig droog deel van het Dier dicht tegen het glas fluit zonder dat de Spiritus daar vervallen getrokken is, want in dat geval verroet dat gedeelte lijkt het geen tegen het glas aangedrukt zit. De viervoetige Dieren, die los in het Vertrek staan, moeten noodzakelijk ten minste eenmaal in de Zomer in de heete Zon gesteld, met roeden uitgeklopt, afgefleesd en met stro van Tabak en Peper (daar geen Worm in is,) gewreven, en vervolgens de Haren bestdrooid, maar aan de Oogen, Neusgaten, Mond en Voeten met Terpentyn-Olie bestreken, en dan weerom op hun plaats gelegd worden. De Houten, droge Kruiden, Zaadhuisjes en dergelijke moeten voor de Worm bewaard worden. Men droogt ze daarom zomtyds in een warme Bak-oven, en kunnen in dezelfde des noods wel eens gezwaveld worden. Het beste middel om Kruiden en Moes te bewaren bevat daarin, dat men, wanneer ze anders behoorlijk opgeplakt en in kasjes, die het formaat van een Boek hebben, wel beslooten en bewaard zyn, dezelfde zomtyds doorbladert. By de meeste, en vooral by dünne en breekbare zaken, als Zee-Appels, dunne schalige Hoorns, Koraalgewallen, als mede zaken, die in Spiritus staan, is aan te merken, dat men ze niet dikwijls of onnodig wijze moet behandelen, of heen en weer schudde: men doet derhalve wel, wanneer men een Kabinet aan vreemde Personen toont, die geen kennis van zulke zaken hebben, haar het aanstellen van die fraaiheden te beletten, want deze voorzichtigheid verbeelt zich dikwijls een grooten Zee-Appel als een Steenklomp van enige ponden, zwaar zyn, die dog nauwelijk twee loodjes weegt, tassen hem dierhalve vrij postig, en als met ijzeren handen aan, zo dat iemand, die deze voorzichtigheid mede aanziet, daar van schrikken en beven moet. Om kort te gaan, men moet de zaken met alle voorzichtigheid behande len, en op deze wijze kan men een Kabinet, een groot aantal van jaren, in de beste staat onderhouden. Dog, we komen nu tot de laatste en wel zeer gewichtige Vraag? 5.) Hoe zal men een Natuur Kabinet met veel gebruiken, en op welke wijze kan men van zodanige verzamelde Natuurmonumenten de juiste nuttigheid hebben? Misschien zullen zich enige Liefhebbers over deze Vraag verwonderen, en geloven, dat men van een Kabinet verder geen voordeel hebben kan, als om het nu en dan te bezigen, en aan anderen te tonen. Men trekt namentlijk het een na het andere uit, lacht de zaken eens aan, en verwondert zich daarover, gelijk de Kinderen, die in een Porselein of Spiegelkraam kijken. Dit gebeurt van dag tot dag, of van week tot week, men acht zich gelukkig, die zaken te bezitten, men is onvermoeid om ze te bekijken, en ten slotte is het verder niets als een verzadiging van een hartstogt. Dog, we geloven, dat men geheel andere voordeelen uit een Natuur Kabinet kan trekken, namentlijk zulke, die de blote verliefdheid van het Oog, en de voeding van een blote hevige verwondering verre overtreffen. Men behoort flegts de Verzameling van de Aarde voor zich te nemen (zie boven onze Aanmerkingen op de eerste Vraag), zo zal men reeds het voordeel zien. Men verzamelt namentlijk de verschillende soorten van Aarde, uit verschillende Landen en Luchtstreken, men onderzoekt haar hoedanigheid en onderling verschil, men voorzichtig uit, welke Geologie op die Aarde het beste groeit, men verneemt, welk soort van Vaaten, of Aardewerk in zommige Landen uit zodanige Aarde is vervaardigd, en dit geeft gelegenheid tot nieuwe ontdekkingen ten opzichte van den Akkerbouw en de Landwerken. Men wordt er dikwijks door in staat gebracht, aan een Land zekere schatten aan te wijzen, waarop nog iemand gedacht heeft, en dus meenig huishoudelijk voordeel te doen. Evenzo hetzelfde zoude uit een nauwkeurig onderzoek van de soorten van Zand volgen, want het is bekend dat er Metal- of Goudhoudend- Zand gevonden wordt, en dat men in latere tijden eerst zulk Zand ontdekt heeft, waarover men voorheen onwetend heen liep. Hoe veel meer zoude zodanig voordeel ten opzichte van het Rijk der Steenen plaatsvinden, als men in de Kabinetten dezelfde ten opzichte van hun gepolijste staat, in tegenstelling van hunne ruwe gedaante, leerde kennen. Hoe meenig stuk Jaspis, Agaat, of Graniet, of Marmer heeft lang stil in den grond gelegen, terwijl er niemand was, die uit de ruwe gestalte van die Steenen vermoedde, dat ze gepolijst zouden zijn, zo pragtig er uit zouden zien? en hoe dikwijls komen uitheemse Kenners der Natuur, en dragen uit andere Landen hunne Beziteren de beste Steenen voor den Neus weg? Veel dikwijls heeft iemand op en in zijn Grond en Land de heerlijkste zaaken, en hygiet nooit op de gedachten om ze op te zoeken. In de daad, een nauwkeurig onderzoek der Natuur, en een vernuftig gebruik van een Natuur-Kabinet, zouden Zeer zeer veel voordelen ontdekken. Het is dus onnodig om van de Metaal-Stuften te spreken, want iedereen ziet nu wel, hoe noodig deze wetenschap in de Bergwerkskunde is, en hoe de Italiaanse, bijvoorbeeld, die met Korfjes, Muizenvalen, en dergelijke Waarertjes, door Duitse handen trekken, en te gelijk goede Kenners van ruwe Steenen zijn, hebben in hun reis vaak het Duitse Gebergte doorgekruist, en, gelijk onder anderen de vermaarde Fichteiberg in het Bayerische, een meervoud van fijne Steenen, als Robijnen, Sapphieren, en dergelijke, als mede Goudhoudende Steen-korreltjes weggevoerd, waarbij ze weder in hun Vaderland hun Voordeel gemaakt hebben, zo dat eenige onder hun aanzienlijk Rijk geworden zijn. Het is zeer waardevol, dat verschillende Steden, en Academiën al verschillend eenigen tijd begonnen hebben ten nutte van het Publiek alleen Natuur-Kabinetten op te stellen en te Verzamelen, waarin ze voornamelijk alle Voortbrengselen van hun eigen Land in goede Monsterteksten vergaderen, maar ook per- z. En hoe men door onderzoekingen in Mineralen-Kabinetten in staat gebracht wordt, nieuwe Bergwerken te ontdekken, en te beoordelen, welke een Mineral zeker gevaar inhoudt, en hoe rijkhoudend hetzelfde is? Immers door deze weg zijn meenige nieuwe Steenkool - Zwavel - Vitriool - Spießglas en andere Bergwerken aan de gang gebracht, en daar door meenig voordeel aan de Menschelijke Maatschappij gedaan. Hoe veel staat dan deze voordeelen te worden, wanneer men eens de Natuur - Kabinetten beter weet te gebruiken, als tot hier toe is geschied is? Wie kan wel het grote Heel der Verstedelde Ligchaamen met een vernuftig Oog beschouwen, zonder op hun wonderbare oorsprong oplettende te worden? Als men in de Verzamelingen Zee-Hoorns ziet, die midden op het vaste Land, of op het Gebergte uitgegraven zijn. Als men midden uit de grote Steenbreuken, Ypsen op Ley gedrukt vind, of dergelyke, zou dit niet in staat zijn, iemand op de gedachten van de Zondvloed, en dus tot de waarheid van datgene te doen opklimmen, wat de oude GeschiedenisSchrijver Moshe ons mee heeft gedeeld? Zou dit niet kunnen dienen, om, over de verandering van onzen Aardbol, en over de voortdurende onbepaalde gedaante van deszelfs Oppervlakte Geografische en allerhande nuttige Anmerkingen te maken? Wie kan bij de oneindige menigte en agtervolgende Perceptie daar toe besteden, die over de Natuurlijke Geschiedenis geregelde Lesingen geven moeten. Dit kan en zal met vele tijd verstreide voordeelen aan de Maatschappijen toebrengen, gelijk daar van reeds door vlaande Bewijzen kunnen opgegeven worden, dus de kosten die een Land of Stad ter Bevordering van de kennis van de Natuurlijke Geschiedenis aanwend, van de andere kant weer rijkelijk vergoed worden. Een Zaak, die in deze tijden voor de Academiën onontbeelden is, zeer deel men begonnen heeft, de Natuur. Tuurlijk, Geschiedenis niet voor een bloote Liefhebbert, maar voor een Zakelijke Wetenschap aan te zien, die niet alleen haar grote Nutzaamheid in iedere Gemenebest heeft, maar onder welke nog zeer veel groote Ontdekkingen tot Nut der Mensen verborgen leggen. VOORWOORD. In de Werkende Natuur, en door dezelfde de Werkende Hand van den Almachtigen, die alles gewrocht heeft, met eerbied te erkennen, en in een diepe Verwondering weg gerukt te worden ? Een iegelyk, voorzeker, die bij zijn Natuur-Kabinet oplettend is, om de verschillende gedeelten der Lichamen, mitsgaders hun onderstellingen, redenen van dat verschil, de oogmerken van hun gedaantes, de overeenstemming der Gewassen en Soorten, haar konstig samenstel, hunnen geringen vrolikheid, hunne grote praal, de levenswijze en huishoudingen der Dieren, en honderd andere zaken en omstandigheden te onderzoeken, die kan zijn Verzameling dienen om hem tot God op te leiden, de Schepper in de wegen van zijn wijheid en goedheid te zien, het geen zekerlijk het beste oogmerk is, waarvoor ons de beschouwing der Natuur moet opleiden. Wat kan ondertussen voor de zintuigen en bijzonder voor het oog aangename zijn, als in een zaal om te wandelen, waar men een groot gedeelte der Natuurlijke zaken, en als ware het de Wereld in het klein bij een vergaderd vindt, waar men zich te gelijk in Azië en Amerika verplaats ziet, en de verschillen van den Oceaan, die veelal in onpeilbare dieptes verholen zitten, voor zich uitgebreid te zien. Men kan dus de Wereld der Natuur met groot gemak en in weinig uren doorreizen, en zich zulks tot rust, verkwikking en verpozing van veel Ambts-Arbeid laten verstreken. Behalven dien vindt een Geleerde bij de beschouwing van de Natuurlijke Zeldzaamheden Hoop genoeg, om zyn verstand op te scherpen, en tot bevordering van verfchide nutte Wetenschappen onderzoekingen te doen. Want hoe veel Werktuigkundige Handgreepen heeft ons de Natuur in de vorming van de Ledematen en Gewrichten der Dieren niet getoond ? Hoe veel nieuwe vermengingen zijn niet door de scheikunde uitgevonden, zodat men op de Natuurlijke mengeling der Lichaamen en derzelver evenredig gewicht tegen elkaar gelet heeft ? Hoe uitgebreid is het veld der Schilders en Beeldhouwers niet geworden, zodat zij een groter verachting van Dieren en Schepsvelden met meerder nauwkeurigheid kunnen beschouwen, om de Natuur na te bootsen. Boutzen? Hoe waarom is in de Bouwkunde de manier niet geworden, om de palen te verliezen, zodanig de Natuur haar kunststukken te bewerken? Welke sterke bewijzen, en grote verlichtingen omtrent de kracht, waarheid, en drukking van Lucht en Water en alle overige lichaamen worden niet afgeleid uit de beschouwing van Villen, Vogels, en andere Schepen tot bevestiging van de Natuurkunde? Hoe veel plaatjes in de Heilige Schrift die van reine en onreine Dieren, van Vruchten, Gewarwen, van eenzijdig zoort van Steenen, Edelgesteenen, en dergelijke, handelen, zouden duister blijven, en van een Godgeleerd niet recht verstaan worden, indien hij geen moeite wilde doen, deze zaken zelfs uit de beschouwing van de Natuur te leren kennen? En hoe weinig zou hij de juiste kracht der Lofprezen verstaan, die tot verheerlijking van de Schepper in de gehele Schrift en voornamelijk in de Psalmen gevonden worden, wanneer hij de Werken des Heeren nooit recht beschouwen, of zich de zeldzaamheden der Natuur bekend maken wilde? Ja, hoe veel is er nog altijd overig ter navorchting, dat ons tot nog toe duister is ten opzichte van de vormen en de gedaanten der Steenen, van de wijsdom der Planten, en het leven der Dieren? Welke onderzoeken, die niet anders als aan de zaken zelfs geschieden kan, voor de Menschen ongekend nuttig zouden zijn. Doggen wy hebben reeds het Perk van een Voorrede te veel overschreven, en moeten flugs tot Slot ons jegens die Liefhebbers, die te gelijk zijn kenners zijn, en deze Verhandeling voor overvloedig houden mogen, verontschuldigen. Wy hebben namentlijk volgens ons oogmerk maar alleen voor zulke Liefhebbers geschreven, die eerst beginnen te verzamelen, en dikwijls veel moeite doen, van andere uit te voorzochten, hoedanig zij hunne zeldzame dingen schikken en bewaren moeten. Wy hebben getracht, haar door onze Aanmerkingen enige mate op het spoor te helpen, en terwijl het oogmerk was, dit Werk voor de beginnende Liefhebbers nuttig te maken, zodat wij, dat de zulken, wien deze zaaken even zo goed, of beter bekend zijn, ons dit niet zullen gelieven kwalijk te duiden. Erlang den 10. Febr. 1770. P. L. St. MÜLLER. INLEIDING. Knorr, Georg Wolfgang. Deliciae naturae selectae, oder, Auserlesenes Cabinet... [partial and incomplete set] 1766 