title: Holländische Volkslieder: Mit einer Musikbeilage
creator: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, Heinrich Hoffmann
text: Vom Holländischen stimmen nur Strophen 2 bis 8 mit ebenso vielen im Deutschen (bei Grätzer Strophe 10-16.) überein. Im Deutschen ist der Anfang ausführlicher, im Holländischen dagegen der Schluss; von den holländischen Strophen 9 - 20 sind dort nur etwa Strophe 5, und noch dazu ganz anders, und die übrigen gar nicht vorhanden. Digitized by Google 134 Strophe 7. Heimtlich ist so: Daniel, willst du die Wahrheit so flüchten den Betagten, nicht aber den mir, der lebensfrohen Jungen: doch du wirst selbst sehen, so denken, denn wohin du euch kommst, übereilst du mich rühmen. Die Lesart bei Prätorius und im Wunderhorn ist besser als bei Grätzer und Vulpinus. Der deutsche Text wurde hervortrefflich abgedruckt nach einem fliegenden Blatt: Nürnberg durch Georg Wächter o. J. 8 in Grätzer's Odia und Teutonia S. 186-190. ; nach einem Drucke: Leipzig 1520. 8 und einem Nürnberg. durch Jobst Gutknecht o. J. „mit Veränderung der Rechtschreibung, und einigen (d.h. mehreren) Sprachberichtigungen in Vulpinus, Guerricasiten I.Bd. S. 548-551. Wenig davon verschiedenen Text in Mons Veneris, Frau Veneris Berg Durch Henricus Korn- mannus (Frankfurt 1614.;8) S. 127-182. und daraus in Blockes Berges Verrichtung von Johanne Praetorio (Leipzig 1668. 8) S. 19 -28. und hieraus wieder im Wunderhorn I. Bd. S. 86-90. Das dänische Lied, 81 Strophen, hat wenig Eigentümliches; es ist eigentlich nur eine Übersetzung des deutschen. Gedruckt in Nyerup, Udvalg af Danske Viser L D. S. 117-124. Jemanden ohne Absolution sterben lassen, wenn er seine Sünden gebeichtet und bereuert und Besserung gelobt hatte, galt für etwas Grausames. Darum fügt auch das hohe Lied (gleich nach der 12. Strophe) den Fluch hinsichtlich: "Vermaledigt müssen die Pawlikaner, die uns zur Hölle führen, so haben Gottes auf viele Gefahren geantwortet, die wohl behalten noch bleiben könnten." Im Dänischen: "Ihvor for i ud Landene fare, Vort Lov det skulde jeg priset. Nyerup meint, für Lov müsse Hof stehen." Beim Kornmann: "Das soll nimmer kein Priester tun. Dem Menschen Missetrost geben; Will er denn Bus und Reu empfangen, Die Sünde sei ihm vergeben." Und das deutsche Lied (beigefügt) schließt mit den Worten: "Des müsst der Täter Papst Urban IV. Ewig lob seiner Verluste." Van Hanefelja. (Oud Amstel. Inleiding bl. 44. teil.) Hanefelija über der beide reitet, Hohe herrlichkeit wert hy gebracht, hy wurde auf ein Tor geleitet, Glücklicherweise stark genug. Ende das verbotte ein Mädchen, Jonne eine meiste von siebzehn Jahren, Sie ging sie vor her Mutter bringen, Hier, da es nach vor her Vater. O chi vader, sei fi, Vater von vielen, Mullen aldergbenadigste here, hörst du mich, der gebracht mir den gebracht mir den gebrachten Mann gegeben, der fromme Landsleute zu ehren. Der gefangene Mann erhob sich gerne, er sollte müssen sterben, Er wird von sieben Landsherren verwahrt, als auch vier in fremde Erde, beispielsweise. Das Mädchen ließ backen zwei weisse Brote weg, da in zwei scharfe Schwerter, Sie warf sie als indes der Tor war noch: "Beispielsweise, weibliche Landsleute, weibliche Landsleute, weibliches Blut!" Digitized by Google 136 6. Hy vjide fo marighen nacht ende dach, fo menighen uitenden uren, tot dat den toren ontfloten was, hei, men facher noit lantscnecht truren! 7. Sy trock hem jaer twe laerfen an, daer toe twe feherpe sporen, sy fetten op faaer vaders grau tos: lantscnecht, gheeft de moest niet verloren! 8. Doen hy ter halve weghe qnam, hy keec fo dickwils omme, hy dochter wel om den toren was hooch, maer nog meer om't meisken was jongehoe 9. Nu heb ick al de joncvrouwen lief al omme den wil van een, sy heester behouden het leven van mijn, ach mocht ick hären dienaer fijn! In den Hatrlemfestie Winter -Bloempjes (1651.) M. 185. (wiederholt bei Le Jeune, Volksliederen 1828. bl. 221. 222.) durch J. J. van Asten, dessen Lieder im XVII. Jahrhundert wegen ihres folksartigen Tons häufig gesungen wurden, modernisiert: 1. Daar zou er een ruitertje vroeg uitrijden, 't was om een landsheer zijn dochter te vrijen Zoo ver aan gene groen heide. de landsheer doet hem gevangen, geboeid, op een' hoogen toren leiden. 2. De meester heeft er zeer luide gezongen: ik heb zoo menig stout ruiter gedwongen, en nou zit ik hier gerannen; de landsheer heeft gezworen mijn dood, dat hij mij zelf doen ophangen. S. De landsheer dochter nog jong van dagen, zij hoorde den ruiter zoo droevig klagen, en zij ging onder de muren: Ou ruitertje, dat je sterven moet, och! dat doet mijn jong hart truren. Mooi meisje, kon je behoorden mijn leven, wat je begeerde zou ik u geeffen, en ik zou jou met mijn leven leiden, en voeren jou op mijn vaderjes boot, daar ik nooit van jou zou missen. Stout ruiter, uw begeerte is al verloren, mijn vader beeft er uw dood gezien; maar wilt u niet, zoet lief, trouwen, ik beloof, stout ruiter, zoo zeer bemind, dat je zult jouw lijf bebouwen. Zij liet haar vaderjes wachter ontbieden, en liet haar vaderjes komen verleiden, en zij liet den ruiter ontbinden; die zadelde daar een appelgaard roz, en reed weg met zijn beminde. Van Thijlken vanden schilde. (Liedekens-Boekje Tantwerpen 1544.) Het is goed vrede mocht de duistere landen, zonder Thijlken vanden schilde, hy leit te Delder gevangen, hy leit gevangen voor zijn schrik op zijn lijf. Die vrouw al vanden schilde, laughed op hoger tinnen, laughed die haar, die burgers komen binnen, en laughter daar Thijlken haar liefde boekje niet. 3. Ghy ruiters, ghy rovers, ghy heren van der straten, waarhebben Jijfen van den schilde gegeven, waarhebben gegeven die liefde boele mijn? 4. Och, vrouken van den schilde, nu en laat u niet verlangen, dat Thijfsken van den schilde te Delden gevangen zit. 5. Dat vrouken van den schilde en wilden met geloven, zij deden haar paardje laten delen en voeren, zij reed te Delden al voor dat hooge linnen. 6. Och, Thijfsken van den schilde, dat bestaat nu hier binnen, toegewijd aan uw hoofdman al niet van hogere linden, laat mij aandringen uw fijne voortreffelijke lichaam. 7. Thijfsken van den schilde, laat dat niet, hij liet den hoofdman van hogere linden uit den schijfelen, hij liet haar aandringen zijn fijne jonge lichaam. 8. Thijfsken van den schilde, ghy en zoudt mij niet geloven, dat ghy bij dag en bij nacht zoudt bijten uw ruiten, en roven, dat ghy zoudt laten uw roven ter halve middernacht. 9. Ja, vrouken van den schilde, dat kwam bij ons schulden, dat ghy zoudt dragen dat zilver en goudje, dat ghy zoudt dragen dat rode beflagging goud. 10. Och, Thijfsken van den schilde, had dat woord gevonden, met goud en rode goud hadden ze u opgedragen, dat u niet kon komen z'n fijne jonge lichaam. 11. Och, vrouken van den schilde, en zoudt u dat niet verdrieten, dat mij die raven, die vogels vonden te eten, dat mij laag eten voor veel die vogels? 12. Och, Thijfsken van den schilde, en laat u niet verlangen, ik zal uw raadje met roodkens omhangen, daarop zal ik uitten uw fijne jonge lichaam. Digitized by Google 189 Lieder von Federer Wegelagerern und Rebellen waren genug im Schwange seit dem 11. Jahrhundert genug im Schwange. Die größeren politischen Begebenheiten haben nachher jene kleineren ganz in Vergessenheit gebracht. Noch in der Mitte des 16. Jahrhunderts war das Lied von Thijsken mit seiner Melodie bekannt; in den Souter Liedekens, Thantwerpen 1540, wird der 112. Psalm gesungen nach der Weise: Het is goed pais, goed vrede in allen ihre Ländern. Im Deutschen gibt es viele ähnliche Lieder; in einigen suchen ebenfalls die Frauen oder Geliebten der Gefangenen und Verurtheilten um Gnade nach, %, B. in dem vom Hammel von Reistedt: Gräter, Odina und Teutona S. 190-194. und dann im Wunderhom IL Bd. S. 175-179. In Friesland stand das Begnadigungsrecht ellenlosen Jungfrauen zu, wenn sie den Verbrecher zur Ehe niemandem: Daarvoor mach den dief steal worden een maghelden, dat is, diefadern noch im Ritter und hevete, die sich den dief nehmen toe een echten man, will fij't anders doen, ende dat mach men haar nicht wegen, ende jod is die dief vrij daarom ende quitt; s. Schotanus beschrijving der heerlijkke Friesl. usulchen 't Veien en Lauwers p. 107. Noch im Jahre 1571, wurde zu Emden von zwei Seeräubern einer begnadigt, weil ihn ein Mädchen zur Ehe haben wollte; 9» Brenneisen's Übersetzung des Emniusschen Tract. von Ostfriesland. Aurich 1782. S. 510. ff. Vergleich Westfäl. Anzeiger XXI. Bd. S. 1526. Van drie ghefellen uit Rofendael. (Put Amsterd. Liedboek bl 26. enz.) Wie wil hören een nieu lied? hoort toe, ick sing 't u Griegië, van drie ghefellen uit Rofendael, op vrijbait, was 't dat fy ghinghen, 2) Sy ghinghen bij loo bij nacht niet, maer fy ghinghen op avontuur zo lange dat fy geldeloos waren, dat daarvoor een kort haltisme. Als fy ter halster weghen quameti, Een coopman quam baer teggen: Lech of 9 lech of 20e coopmans goed, Wil ginder behouden uw leven. — Ik lech niet of mijn coopmans goed, En daar toe mijn jonge leven, Ik hebber noch liefde en liever goud En dat Dal icker jou geven. Die coopman zinnen tas ontfloot, En bij de bonk werp bondert kronen: Bocht daar, gefellen van Rofendael, Verzelfte met vrouwtjes bonk! — Doe sprak de jongste als van de drie: Die buit willen wij gaan zien En geven den coopman Zijn halve goed weer, Zo kunnen wij een coopman blijven. — Doe sprak de oudste als van de drie: Die buit willen wij gaan bouwen En kopen ons elk een appelboom rode, En rijden naar Antwerpen binnen. — Als wij naar Antwerpen binnen kwamen, Naar Antwerpen binnen de muren, Wij werden op een pijnbank geleid, Dat daar baar joner hart truiter. — Nu is de al ons leden laag, Waar zullen wij gaan beginnen? Ik wilde niet meer naar Rofendael gaan En boeren den nachtegaal op. O nachtegaal, klein vogeltje, Leef jij mijn bedrogen hart! Jij placht te zingen onder een perenboom, Daar veel bonk vrouwtjes waren. # O nachtegaal, dein vogeltje, Wilt jij mij leren zingen? Ik zong in 't woud, dein vogel stout, Niemand anders mijn bedwingen. # End 12. Bent ghy in't wout, dein voghel stout, Can jou niemand bedwingen, Sowiel jou de hagel, de koude fie, Het loof al vander linde. Dasselbe Lied, was hier die gefangenen Gesellen von Rosen- thal plötzlich in ihrem Kerker anheben zu singen, habe ich oft an den grünen Höhen von Poppeisdorf und Kessenich unweit Bonn singen hören; es lautet: Nachtigall, klein Vögelein, Willst du mich lehren singen? Ich will dir mein Füß mit Gold beschauen. Dein Hand mit goldenen Ringen. Ich bin des Walds klein Vögelein, Kein Mann kann mich bezwingen — So zwingt dich der Reif und der kalte Schnee Und das Laub wohl von der Linde, Vergl. Wunderhom III. Bd. S. 188. Dieselben Verse kommen auch vor in einem schwedischen Liede (Svenka Folkvis or II. D. s. 68.) als Gespräch zwischen einem Ritter und einer in eine Nachtigall verwandelten Prinzessin; Och hör du kleine Nachtigall! Välja jag berätta dig gen vägnar; Du' fjäder jag lär ter med guld beslå Din hals med perlator beklädnad, — Jag passer ej på din fjäderar af guld, Som jag för dig skulle bära, I verlden är jag en fågel vild. Och ingen man mande mig känna. — Är du i Verlden en fågel vild. Och ingen man mande dig känna, Dig tvingar väl hunger, köld och snö, Som faller på vägen den breda. Digitized by Google 14S All Melodie am lioll. Liede wird angegeben: Van mijn Heer van Valkenstejn) war wahrscheinlich das viel gesungene westfälische Lied ist: Ik tag minen heer van Falkenstein, Deutsches Museum 1785. II. Bd. S. 881-882. Das ist das Lied auch in Holland schon im XV. Jahrhundert sehr bekannt war, beweist meine PgHS. geistl. Lieder, wwin bl. 144. a. als Melodie angegeben ist: Ik fach den heer van Valkenstejn unt fifnre horch. XIV. Adieu Antwerpen. (Liedekens-Boekje Antwerpen 1544.) 1. Adieu Antwerpen, gedenk mij, eer ik ga, ik laat daar in stiefkleding, God wil mijn ziel geleiden. 2. Als ik buitenland ga, vandaar binnen den eerste jaar, hoe dik ter wang (leem) mijn bloed, ik stervend een martelaar. 3. Als ik naar over die zee, van rouw ik wil sterven, dat doet mijn jong hart weer, ik zie de moorden aan. 4. O, Venus vrouw, voer mijn zwaard, aan uw roep ik genade, want mij dat ik mijn zool bekomen, en laat mij nu te stade. 5. Dat jaar is lang, mijn loon is groot; mijn hoop heb ik verloren; had ik mijn zool bijder baar, gebeten goed had ik daarvoor gevaren. 6. O, lacen, fy en acht niet meer op mij, des lijdt mijn hart rouw, fy heeft een ander liever dan mij, fy was mij nooit getrouw. 7. Die dit liedje heeft gemaakt, hij heeft wel geprezen ter ere van zijn fijne voeten - God scheem der meesters tongen! XV- Die eens de allerliefste was. (Liedekens-Boekje, Antwerpen 1544.) 1. Die vogelkens in de mut, fy zingen haring tijd, waarom ik mij onthoud, ik ben mijns liefkens kwijt, waarom ik mij onthoud, en ik haat haar voor altijd. 2. al fpreec ick u liefken fo felden, ick fchenc u mijn hertken is fier« 2* Ick ghinc noch ghifter avont fo heimelick eenen ganc al voor mijns liefkens dore, fy wift my deinen danc: ftaet opy mijn alderlieffte^ ftaet op ende laet my in, ick fwere u op al mijn trouwe, ick en had noit liever dan dy! 3. Schoon Uef , laet u ghedenken, dat ick eens die lieffte was ende lach in uwen armen, nu ben ick gheworden cen onwaert gaft. Digitized by Google 144 al hebdy my na begfaevcn, noch dragbe ick ecnen hapfcben moet. die liefde bloeyt winter ende tomer, dat de coele mei niet en doet 4« Hy tooch Tan Cjnen banden yan goade een Tingberlijn: hout daer, mljn alderlieffte, daer is die trouwe van mljn. mer oft iemant vraghet^ wie u dat vinglierline gaf, antwoort hem met hupfcfae woorden: die eens die alderliefite was! In den Souter Liedekens, Thantwerptn 1540. i steht ftber Pialm XLIV. al^ Melodie : Die- yoghelkens inder muiten , f j CngHen hären tijt, und über Psalm XI. : Ic ghinc noch ghifter avont £o heünelijc eenen ganc. Doch sollen wol damit nur zwei Melodieen, nicht aber zwei verschiedene Lieder angedeutet wer- den. Die beiden SchluXsstrophen sind überflüssig, Si^ar 8t5- rendy und darum weggeblieben. XVI. Van haer ben ick ghefcheiden. (Liedekens-Boecky Tantwerpen 1544*) 1« Gbe£tadigbe minne draghe ick altijt, dies lijdet mijn berte pijn» mocht ick noch fijn van baer verblijt, ho6 vrolick foude ick ßjn! tot haer foude ick my keren, gbeen ander lief begheren, want fy is die alderliefite mijn. Het niet een dikkelijk leven, te verdienen die ik min? Ik had me toe begonnen, Ik en was niet dan een kind; Toch had ik die in korte uren, Zelf, dat ik lang moest beseffen, Eilaas ik was zo ver blind! Doe ik leefte metogen aan mijn, Die mij het hartkeurt heeft bevangen, Doe was ik vrolijk naar het einde daar, En nu is al gedaan. Van haar ben ik gebeten, Alleen druk moet ik verbeiden, Ik kan wel trurie gaan. Van mijn Elsje. Aan de, Ik zag, Ik zag (Oud Amsterdams Liedboek bl. 181 enz. Vertaald in Hoffmann's Tonvill Lieder en Romanzen 1821. S. 54, 55.) Ook Elsje, zij weide bij, Elsje, Wel lieve boekje van mij, Ook mocht ik bij jou flapen, Als in de armen van jou. — Bij mijn moeders ge zij wel slapen, Bij mijn moeders ge zij wel fijn, Maar eerst moest ik weten, Wat dater mijn loontje zou zijn. — Wat weet dat je weet, Wat dater jouw loontje zou zijn? 't Cafeetje van Rijpermonde, Daar zult je bijvoorbeeld van leren. - Sala ik daar voorbij van wensen, Sala ik bijvoorbeeld van leren, Zo treed je al van jouw paard Op de andere uitleg met mij. Vie gen oefen op fijn hartje Veel grooter dan het ijs, Hy maakte van dat moeilijke meisje Fijn echte ghetrouwe liefde. Dieselbe Wendung, wie in den beiden letzten Strofen, Komt in demselben Liederboek voor bl. 85. in een hoogst Unverständlich Lied: van den oude koude man; alleen Het zevende en het achtste couplet: Mijn liefde laat ik naar school gaan, Naar de school van Parijs. Onder echte ghetrouwe vrouwen, den Artikel trouwen in G. van Hat- selt's Arnhemsche Oudheden I.D. bl. 40-62. Das Verloben Met de penny of ring (soldera of annulo Subscribere) was In Holland im XVI. Jahrhundert nog allgemeine Sitte. De drie voorherige Strofen zijn absichtelijk weggelaten worden, uiterlijk Onderhavige alleen ten voordele van het geheel. Digitized by Google Voor de uitgeverij A. Kolhout, Amsterdam. Liedboek, blz. 425 ens. — Ander tekst in De Nieuwe Vermeerderde Groenlandse Walvisch-Vangst ofte Amsterdamse Zee-rou, 1719. 12^ en in Goele Nagtegaal, Te Amsterdam, bij S. en W. Koene, blz. 81, 82. 1. De velden donder groen en daar toe breed, tot reiken voor wat verder den vrije man bereikte, vrije man waar wilt gij varen? doen ik die geluiden horen, doen meenen ik dat ze mijne waren. 2. Die geluiden die ik draag aan, gaf mij een trokken, van een fijn man, een vrouw die ik te nacht bij moest: ik zweer niet, meester, al op mijn lijf, ik en bad mijn dagbeen nog liever wijf! 3. Vrije man, zeg bij, vrije man, komt, trekt andere geluiden aan, en wapent zich, want beter geloof uw lijf, op dat men daar niet en zegt van, de vrije man liegt verzwegen om een wijf. 4. Ze weten daar baar kijven staan en zingen samen met tersten slaan, en sjongen met blanke slaan, den meester sloeg den vrije man dood, zo dat hij onder viel ter aarde. 10. De meester op zeventien grauwe roos franc, en liet hij op eeuw liet en fance, hij zaaq voor init, men mocht wel leren: Sta op, sta op, jongvroeken, den vreemdeling die is hier de tover! 6. Dat landgenoot van haar bedde spranc, Dat goddom dat die gardenie klac; Ik meende den vreemdeling in te laten, Ik liet haar eigen gehuwd man in, Dat was voor haar voor leiden sake. 7. Zei mij, zei mij, jongvroeken fijn, Waar nu mijn hechte kleedern zijn Die ik jaarlijk plaag te dragen? Ghy hebt den vreemdeling aangezegen, Daarom voor leiden hij nu verfagen. 8. Och, is dat arme vrije doot! Waar zal ik klagen mijn noot? En waar zal ik mijn noot klagen? Nu wil ik in een cloosterje gaan En blijven daar mijn levendagen. 9. Nu wil ik in een cloosterje gaan, Daar twee paar schoenen voor een bed staan En bidden voor de vreemdelmans ziele; Hij die zijn lief verloren heeft, Met recht mag hij een ander kiezen. Wat weinig tot haarde baten. Walv.-Vangft. Dus wilt je mij nu hierbeven? Maar ghy hebt den vreemdeling aangezogen, Beter kostte je ook je leven. Walv.-Vangft. Dit en de volgende strophe zijn in Walr.-Vangft en Goeze Nagtegaal weggeleegd. Digitized by Google 149 10. Nu wil ick gaan 'op dit tenminen en begeven mij in een calmer fijn afsoon van mijn overvloedige vrouwe! Ein ganz ähnliches Liedy Van een lopen boermaan eenfallt im Oudt Amsterd. Liedboek, nimmt kein fo tragisches Ende : Sy ging naar haar huys, Laecamers, de landman Tolgheden haar naar, ly trok hem aan haar mannen cleeren aan en daar mee fo uit et hem gaan. De landman onder der heide ging, hy hief op en fand een liet van een voorlopen boermaan die zijn vrouwje in dolen liet. De boer lachte in de biezen, hy hoorde de woorden opteeksen: wat heb je dan mijn te vragen? sprak den boer tot den landman. — Ik heb aan jou niet te vragen, van jouw vrouwje en weet ik niet; een alfo leiden meer is te nacht in mijn droom gesignaleerd. — Is alfo leiden meer te nacht in jouw droom gesignaleerd, lo gaat en drinkt coelen over de wijn en meldt dat niemand niet. Über dem Vrieseman steht als Melodie : Een boerman had een domme vrouw, een Lied verwandten Inhalts, was sich ebenfalls im Oudt Amsterd. Liedboek bl. 66. vorfindet; es wurde früher viel gesungen. Abgedruckt in L. G. Vischer, Bloemlezing I.D. bl.40. 41. Digitized by Google 150 XIX- Vandaar Timmermans. (LMekeni-Boaok, Tantwerpen 1544.) 1. Wie hörten sie, Ghent, van eenen timmerman, van een der borstgraven, hoe hij haar liefde gewoon was! 2. Die beren leiden: welkom, timmerman, die fijl ons waarheid gaf, die mocht nog vannacht hangen aan eenen boom uitgevaagd worden. 3. Waarom voorzover het hangt, ik ben niet gezien dief, dat hart van mijn jongen leven heeft een schoon vrouwe meer lief. 4. Sal ik nog vannacht hangen aan eenen boom uitgevaagd, verganken moeten die worden, verganken moet de baas. 5. Dat vergaan een vrouwe, eens groten lantsheren vrij, die deed haar parapluut waden als om des timmermans lijf. 3. Toen ze haar parapluut had wassen had, haar voeten had aangezogen, zodat de timmerman terug kon gaan: 7. Nu hoort u, heren alle, kwaar die borstgravin voor uw beddeken zat, soudietjze helpen en dwingen oft soudietjze laten gaan? — 8. Kwaar mijn die borstgravin voor nu z jong beddeken zat, ik soudietjze helpen en dwingen en vriendelijk ontvangen. — 9. Soudietjze helpen en dwingen en vriendelijk ontvangen, zo en heeft die timmerman niet al te veel misdaan. 10. Komt af, komt af, goed timmerman, u bent verboden uw lijf, dat heeft gedaan een vrouw, eens groten lantsheren vrij. — 11. Heeft dat gedaan een vrouw eens groten lantsheren vrij, god houd ze in haar ere en mij mijn jonge leven. 12. Hij vond van zijn banden een gouden vingerling, dat gaf hij haar als een pand. ze had behouden zijn band. S.285-287-9 dessein Quelle nicht angegeben ist: 1. Es war einmal ein Zimmergesell, War gar ein junges Irisches Blut, Er baute dem jungen Markgrafen ein Haus, Sechshundert Schauläden hinaus, 2. Und als das Haus gebaut war, Legte er sich nieder und schlief. Da kam des jungen Markgrafen sein Weib, Zum zweiten- und drittenmal rief: Steh auf, steh auf, guter Zimmergesell, Denn es ist an der Stunde; Hast du so wohl ja gebaut das Haus, So küsse mich an meinen Mund! 3. Ach nein, ach nicht, Blüthgrünen fein, Dann waren wir uns beiden ein Sehen, Und wenn es der junge Markgraf erfährt, Möge ich wohl mein Demjenigen Land verlassen. — - 4. Und da dieselben beisammen waren, Sie meinten, sie wären allein, * Da schlich wohl das achtere Kammermädchen, Zum Schloß Loch schlich sie hinein. • 5. Ach edler Herr, ach edler Herr! Groß Wunder, tue dieser Stunde Da küßte der junge frische Zimmergesell Die Frau Markgräfin an Mund. — - 6. Und hat er geküßt meine schöne Frau, Denn Todesmins er mir sein^ Einen Galgen soll er sich selber bauen Zu Schaffhausen drais an dem Rhein. — 7. Und als der Galgen gebaut war, Sechshundert Schauläden hinaus. Von lauter Silber und Edelgestein, Steckte er drauf einen Strauss. 8. Da sprach der Markgraf selber, wohl. Wir wollen ihn leben lang; Ist keiner doch unter uns allen hier. Der dies nicht hätte getan. 9. Was zog er aus der Tasche heraus? Wohl hundert Goldkronen so rot: Geh mir, geh mir aus dem Land hinaus! Du findest wohl überall Brot. — - 10. Und als er hinausgezogen war, Da ging er über die Heide, Da stand wohl des jungen Markgrafen sein Weib In ihrem schneeweissen Kleid. 12. Was zog sie aus der Tasche gar schnell? Viel hundert Ducaten von Gold; Nimm's hin, du schöner, du feiner Geselle, Nimm's hin zu deinem Sold. Und wenn der Wein zu sauer ist, So trinke du Malvasier, Und wenn mein Mündlein dir süß ist, So komm nur wieder zu mir. Daselbst schriebt einer Schutzmannschaft einigen Abweichungen, in Nicolai's Feinen kleinen Almanach für das Jahr 1777. S. 84-87. Von dem Schreiber. (Oudt Amsterdamer Liedboek bl. 90. Ens.) Ich hörte ein watertje ruischen, das ich dachte, es war den Rijn, ja Rijn. Ich hatte dennoch gehofft, dass mein Mädchenlein. Hast du den Nacht geschlafen? Nein, das Morgen erst, ich war bang, als an einen Galgenstang. Waarom fühlst du Angst? Ich bin vorwärts gangen, ja gegan; mein blasses Gesicht, ja Gesicht; mein blutiges Herz, ja Herz; mein schwarzes Haar, ja Haar; mein rotes Blut, ja Blut; mein kleine Leben, ja Leben. Ich fühle mein junges Blut, dieses junge Blut lieb ich. Und das verbohrte eine Frucht, die reichen Landseer Beruh, ja Beruh; sie liess bar paardecken Fallen, zwas um den Schreiber sein Leben. Doch das Paar gefallen war, die Sporen waren angebunden, ja — daen, doch musste das los Schreiber an den Galgen aufwärts gehen. 6. Maar doen bij op de leder clamy Als op de derde trap, ja trap, Bij keel zó dickmaals omme, Omdat niemand voor hem baat. 7. Mijn heeren, zijn fij, mijn heeren, Wilt u dit een woord verstaan, ja fitaan Of daar een goelick vrouwtje Quam voor uw beddengoed sem — — 8. Dat daar een goelick vrouwtje Quam voor mijn bedje staan, ja staan, Ik zeg dat het hemelselijk is Mijn blank arm ontvangen. -— 9. Sout gil een hemelselijk kuiken, In uw blank arm ontvangen, ja ontvangen, Het bevat dat loze schrijver Ook anders niet misdaan. — 10. Kom af, kom af, dat schrijver is Beboden is jouw lijf, ja lijf; Dat bevat gedaan een vrouwtje, Een rijken lantshoer een wijf. — 11. Heeft dat geboden een vrouwtje, Een rijken lantshoer een wijf, Beboden moet haar eertje En ik mijn jonge lijf. XXL Van het loze Visscherij. (Oudt Amst. Liedboek bl. 71.) Des winters, als het regent, Dan zingt de paarden diep, ja diep; Dan komt dat loze visscherij Vissen al in dat riet Met zijn rij hoofd, met zijn strak hoofd, Met zijn lap jack, met zijn kap jack, Met zijn leerboots, van de drome der, Met zijn leerbootsjes aan. Digitized by Google 164 2. Dat loze molenarumetje Went in haar deurtje jaan, ja staan, Om dat dat arme visserman Voor bij haar henen gaat gaan Met zijn enz. 3. Wat heb ik jou bedreven, Wat heb ik jou misdaan, ja daan? En dat ik niet met vrede Tot bij jouw deurtje mag gaan Met mijn enz. 4. Ohy, hebt me niet misdreven, Oh, hebt me niet misdaan, ja daan; Maar je moet me driemaal foenen, Eer je van hier wilt gaan Met je enz. Totaal = 185. Basseldes Lied, etwas verändert und 5 Strophen lang, in einer neuen Sammlung: De Amstetsman Koopman, 8 druck, Te Amsterdam by S. en W. Koene bl. 80-52. Als het te Brüttel regent, dann hört de Gragten diep enz. Scheide * liet. (Dies und das folgende Lied sind in Holland entstanden. Näheres darüber behalte ich mir für gelegentlich nachzuholen.) Vaar wel, vaar wel, mein Liede lief, nicht langher und kan nichts beiden; ich gehe fort wieder, und fort wieder von hier, und auch fort wieder über der beiden. Wel over der beide, wel over den Rost, mit traurigerer Herz und Sinn. Wel macht ich gewinne, das vaterland, aber trauernde Liebe noch gewinnen. Eine Feier nicht bloß blühen, sondern auch prozessieren, die Bäume? Oder blüht noch morgen den Nacht? Sait andern dein Gehälter kommen; Sal Ingenio über beide und laßt die Falter betlingen, welcher Borf über alle hinweg, was trauernde Liebe bewahren, -. Und führe ich, deiner Vogelsang, und wandele über der beiden, und tu kein auch all mein Leben lang für we und ist wecht zusammen. Van Jonge Gerrit und meiner Aeltje. Wel op, wel op, mein knaben Goot, und führet mich, mein Pferd! Nach Cronenburch will wir rijden, und de wecht ist wohl reitend, wertig. Als wir wohl über der beiden kamen, benachrichtigt das grüne Feld, da kam uns zu treffen eine Ritter, das war ein junger Bursche. Oho, Ritter, oho, Ritter, wo sehr zu dich, was dürftige Reise von dir, und gehst du misschulden über die Jagd und lässt allein deine schöne Frau? Willkommen, willkommen, meine Fremd, meine Frau, die darf sich für traurig fühlen. daar lag een my, daar woont een vrouw, gaat heen baalt de lone van jood! -^ 6. En ken je ook wel den goeden ring en den ring van rood goud? Jonge Gherrit, je kent de gouden ring en daar op dat bloempje loh halen? -- 7. Mijn ridder zei dat en is niet waar, dat en ook geen ring van mijn vrouw, en ik zeg het al op mijn ridderwoord, 'toet aan sterven mijn wijf te trouwen! -# 8. Jonge Gherrit, ken je den gouden ring en daar op dat bloempje zo blauw? en daar op met rode geskreven de naam al van je schoon vrouw? -# 9. Jonge Gherrit, wierp hem den haat schoon voor, Jonge Gherrit, streed er te partij; hij flocht wel den vreemden riddersman, zodat hij nederzweeg ter aarde, 10. Jonge Gherrit, reed op hogere snelheid, wel vliegend op het snelheid; hij en klepte niet lang met den poorten ring, hij rammelde de poort open. 11. Och, moeder, zei de zei, moeder, Jonge Gherrit komt er voor zeg je; hoe brengen we hem wel te vrede? en moeder, wat raad je ons wel? -# 12. Heer moeder nam het uiterste wijken, dat kindje voor de je naam, je droeg het voor blij op haar armen, de vader onthoog je kwam. 15« Moi Ale quam hem te groeten, gheen woordeken hy haer boot« hy nam het fwaert uiter fcheiden, moi Aeltje fal üterven den doot« 16* Wat fach hy aen haer banden? den vingherÜnc root Yan gou. bylo dat-waJXer den feWen rinC| dien hy yfi]\ea ontvinc ter troa. 17« Hy nam fe wel in Cjn armen, hy culjte haer roder mont; fy leghenden god van hemel, fy dankden hem dniüentftont. XXIV. De Jager uit Grieken. ^ (GebrüderGrimmyAltdeutsclieWälder I.Bd. 1818. S. 161-164.) 1, Daar ging een jager uit jagen ZOO ver al in 't woud, hij vond daar niet te jagen als een gebonden man oud. *) Die naclifolgenden Lieder in jetzt libliclier Schrei- bungy nicht weil sie für jünger gehalten werden, sondern weil sie sich nur in jüngeren Samminngen vorfinden. Digitized by Google 159 2« Jager 9 zeid hij, jager, ia 't bofch daar wandelt een i/vljf, komt zij jou in 't gemoete^ *t zal koften jonw jonglier lijf. — - 3. Zou ik voor een wijf vreezen? ik vrees nog voor geen man. ^— eer luj dat woord ten halven had, doe kwam er dat booze wijf an. 4« Zij nam liem bij de armen en 't paardje al bij den toom, en klom er me6 den berg op, die zeventig mijlen was boog. 6« De bergen waren boc^e en de dalen die lagen zoo diep, daar lagen er twee gezoden, den derden lei aan een fpit. Zal ick hier moeten overgenomen, als ick voor mijn ogen aanzie, Zoo mag ick mij wel beklagen, dat ik er een Griekman ben. Bent gij ook van de Grieken, daar is er mijn man van dan, Zoo noemt mij eens jouw ouders, laat boeren, of ik ze wel kan. Zou ik mijn ouders noemen, wie weet, of gij ze wel kent, de koning van de Grieken dat is er de vader van mijn; Zijn bruidegom Margareta dat is er de moeder van mijn; de naam moogt gij wel weten, wie dat er mijn ouders zijn. De koning van de Grieken dat is loo een mooien man; zoudt gij niet hoger wijven, wat baat zou jaloersheid dan? Zoo al piet hooger wasfen, ik ben er maar elf jaar ond; ik hoop er nog booger te wasfen als er de boom aan in 't woud. 12. Hoop gij nog booger te zijn, wasfen, als er boomen staan in 't woud, Zoo is ik nog een dochter, die is jong en daar toe stout; 13. Zij draagt op haar bar boosje een krans van parelen fijn als kwamen er koninginnen zij zouden voor haar niet zijn; 14. Zij draagt op haar bar borsten een lelie met een zwaard; dat boosden uit der bellend is voor mijn dochter vervaard. — 15. Gij roemt zul op uw dochter, ik wou dat ik ze eens zag, ik zou ze belemmerd kuslen en bieden haar goeden dag. — 16. Ik heb nog een klein paardje, 't loopt sneller dan de wind, dat zal ik u belemmerd lenen, gaat, zocht, dat gij ze vindt. — 17. De jager zat op het paardje, faam reed hij zoo luchtig voort: adieu, jouw zwarte boeren, jouw dochter is veel te boos! — 18. Had ik jou in mijn klauwen, als ik van de mogen leef, jij zoud het mij niet zeggen, dat ik was veel te zwart. 19. Zij nam daar op eenen knoopen en loeg er al op de boom, dat al de boomen in 't groene woud daverden en al de bladeren schokten. Dieses schöne, in mehrere liegenden holländische Volksliederbücher aufgenommene, aber gewiss alte Lied, steht in Beziehung mit der altdeutschen Poesie und ist wohl auch der Form nach sonst unter uns gangbar gewesen. Die 8. Strophe würde sogar durch die hochdeutsche Wendung: "so ist mein Vater genannt", — "mehr Kundung bekommen"; andere Reime liessen sich aber auch nicht gut aus der niederen in die höhere Mundart setzen. Der ganze Ton, was viel mehr bedeutet, ist der der deutschen und dänischen Heldenlieder. Wolfdietrich zieht auch aus Griechenland und begegnet in der Wildnis seiner Küssenmuhme Kumy oder Kuny, die sich zu beschauen zwei Rinderhäute braucht, ihn als einen erkannten Verwandten in ihre Klause zu anderen Riesinnen führt und zuletzt ihn samt seinem Roß, als wäre es ein Eichhorn, 22 (72) Meilen über's Gebirge trägt. (Wolfdiet. Str. 1510-1530.) Der Zusammenhang ist unverkennbar, wiewohl da nichts vom Anbieten der Tochter und dem Namen Margareta (? Mergart) , hier nichts von jenen sieben; dort friedlich, hier mit List und Zorn geschieden wird; solche Abweichungen sind natürlich und nothwendig und bei Übereinstimmungen wie: der Verwandtschaft zwischen der Riesin und dem jungen Helden, seiner griechischen Abkunft und seinem familiären dem Pferde getragen werden über's Gebirge, nicht dagegen anzuschlagen. Die Erzählung des Volksliedes ist weit vorzüglicher, vollständiger und mythischer, als die des Heldenbuchs; der alte schon von der Riesin gebundene Mann, der vornen im Walde steht und den Helden warnt, kommt auch sonst in Märchen vor, so wie die List, womit sich der Jüngling auf's Zauberpferd schwingt und der bösen Feindin übermütig spottet, da sie weiter ihm nichts kann anhaben, in andere Sagen eingeht. Jacob Grimm. (De Troolyke Oost-indies-vaarder, Tot Andern. by de Eren de Wed. Jacobus van Egmont bl. 27. 28. Le Jeune, Volkszang) 1828. bl. 292. 293.) 1. Daar reed er een ridder, die door liet rief, en liij lieft op en zong een Lied, en een liedje met beider zangen, dat het tussen twee beiden klemde. 2. En dat verhoorde een jonkvrouw fijn, zij lag er op bar barre kamer allein, en zij vloog haar baartje met zijde, met den landsknecht wilde zij rijden. 3. De landsknecht bad ze zo lief en waard, hij zette ze voor hem op haar paard en reed ze in korte tijd wel zeventig mijlen. 4. Hij reed ze over een akker was wijd, dat was er met roode roosjes bezaaid, bij zeide: vrouw mag ik, gij moet achterwaarts staan, mijn grauw ros is er zo moede van gaan. 5. Waarom zo zou ik achterwaarts staan? bad ik er mijn vader raadje gedaan, daar toe mijn vrouw moedertje wilde, ik bad er gewacht een keizerin. — 6. Had ik er gewacht een keizerin, en ik er een markgraaf zijn zoon bin, ZO laat bet u, mooi meisje, niet rouwen, want morgen zal ik trouwen. — 7. Eer ik was nu getrouwde vrouw, veel liever werd ik mijn jonge lijf; eer ik was uw getrouwde huisvrouw, ik hield liever mijn hoofdje afhouden. Digitized by Google 163 8. Eer zij er dat woordje ten halve sprak, haar hoofdje al voor haar voeten lag, en met een al zoo scherp zwaard floeg hij er dat hoofdje ter aarde. 9. Hij nam het hoofdje bij het haar, hij wierp het in een fontein was klaar, een fontein waar diep van grond: leg daar jou lachende mond! 10. Leg hier, leg daar, jou lachende mond! dat hebt mij gekocht zoo veel duizend pond, en zoo menigen penning rood goud; uw hoofdje is al afgehouwen. Dit Lied in de vorige gestalte wordt helemaal uit, of het zich op een gebeuren bezieht, dat zich eerst voor korten tijd heeft voorgedaan en nog in fris herinnering der Mitwelt leeft. Deze gebeurtenis is voor ons echter verleden en we zoeken ons vergebens hun echte samenhang uit de te sponnenen fäden der Poesie, welke tijd inhoud en vorm angehört en zich wellicht alleen bestimmen. Het met het Nederlandse verwante Duitse Volkslied werd voor het eerst gedrukt in Nicolai's feinen Almanach II. Bd., en daarna in Wunderholm Bd. S. 87-89. Lied van een ridder zonder stand. 1. Een ridder riet door het land, Hij hief een nieuw Lied aan, Zo mooie dat het doorheen het land Zo'n berg en dal erklingert. 2. Dat hoorde de Koning zijn dochtertje In de verte van zijn lusthuis, Ze floot haar haar in zijde, Met de ridder wilde ze reizen. 3. Hij nam ze bij haar zijden haarntje En zwaaide ze achter zich op zijn ronk. Ze reden in een kleine tijd Zo'n vieren en twintig meilen. 4. Toen ze in die wildernis kwamen Daar wild dat meisje vocht voor voeding: Vie in Heide wil hier willen rusten. Oorspronkelijk: Digitized by Google 164 4. Toen ze in die wildernis kwamen, daar wil dat meisje vocht voor voeding: Vie in de Heide wil hier rusten. Das Röslein das Wilhelms Futter. — Er spreitet sein Mantel in's grüne Gras, Er bät sie, dass sie zu ihm setzt: Feinsliebchen, ihr müsstet mich lausen. Mein gelbkrausiges Hirschlein durchwanden. Des hinaus des Königs sein Töchterlein, Viel heisse Tränen fielen liebes; Er schaute wohl unter die Augen: Warum weinet ihr, schöne Jungfrau? Warum sollt ich nicht weinen und traurig sein? Ich bin ja des Königs sein Tochterlein; Hätte ich meinem Vater gefolgt, Frau Kaifering wäre ich geworden. Kaum hatte sie das Wörter ausgesagt, Ihr Häuptlein auf der Erde lag: Jungfrauenlein, hätte du geschwiegen, Dein Häuptlein wäre dir geblieben. Er kriegt sie bei ihrem seidigen Schopf, Und schleudert sie hinter den Hölzchenstock: Da liege, Feinsliebchen, und faul sei! Mein junges Herz muss trauern. Er nahm sein Röslein bei dem Zaum Und band es an einen Wasserstrom: Hier steht, mein Königlein, und trinke! Mein jungfrisches Herz muss sinken. Mooi Amsterdams Koning Alewijn. (Der Italienische Quackalder, Amsterdam 1708. 12. bl. 69. end.) Daar was er eeuwigen Schachtljer, Hij schachlde een koning zijn dochter, Hij schachlde ze hier, hij schachlde ze daar, Dat hij ze zoo duur verkochte. Digitized by Google 165 Hij verkocht ze zoo duur om geen geld, hij woog ze tegen zilveren schalen; door haar rijkdom en haar schoonheid Zoo werd zij geheten mooi Aalewijn. Zij ging er al voor haar moeder staan: "Och moeder," zei ze, "landsvrouwe, wanneer zalder Aalewijn uw enige zoon, wanneer zal hij mijn waarlijk trouwen?" Mooi Adela, dat weet ik niet, ik zal hem alzoo waarlijk wel vragen; ik zag er van mijn dagen nooit blijder maat als hij daar staan in zijn behagen. Zij ging al voor haar zoon staan: koning Aalewijn, zei ze, heer, hoe lang zal mooi Aaltje dat schoone wijf, hoe lang zal zij nog leven in onvrezen? - "O moeder, dat weet ik niet, zoudt gij mij dat zoo waarlijk raden? zij zeggen, dat mooi Aaltje een vondeling is, god ken haar vrienden en magen." Guter avond was ik nog over den Rijn, daar reed ik alzoo waarlijk met rouwen. nu selder mooi Aaltje dat schoone wijf haar hartje breken van rouwen. Zij ging er al voor zijn moeder staan; "Och moeder," zei ze, "lam der vroanden, mag ik er wel na dat bruidsbuis gaan, want uwe enige zoontje zal trouwen?" Als gij der toch na dat bruidshuis gaat, Zoo gaat er met goede manieren, en neemt er jouw zeven zonen voor jou en achter veertien komenieren. Digitized by Google 166 De mooi Adeltje onttdeckt ongeveer half weg kwam, koning Alwijn kwam haar tegen: zal jij der nou naar dat burgwalhuis gaan, wat zal je mijn jonge bruid ter eerbied geven? Jouw bruid die zal bevrozen goed gefkoeld koning Alwijn, zei hij, bevries, mijn oude koken en mijn verhalen schouwen die mag je wel dragen met echte - - Jouw oude koeken die enkel ik niet mooi Adeltje, zei bij, vrouwe, je moet haar geven nog beter goed wou je de vriendschap met haar houwen? Jouw bruid die zal bevrozen goed genoeg koning Alwijn, zei hij, bevroest, ik heb nog zeven zonen van jou en mijn, die moeten haar dienen als haar leven - - Jouw zeven gezonen die kijk je wel, mooi Adeltje, zei bij, vrouwe, je moet haar geven jouw vorige span, wou je de vriendschap met haar houwen? Mijn vorige span dat krijgt jij niet, koning Alwijn, zei ze, heer, daar waren der twee op mijn vaders hof, ik en mijn zuiter elk een. En zijt jij dan een koningskind? mooi Adeltje, zei hij, vrouwe, had je dat 200 waarlijk gezegd, ik had jezelf willen trouwen? 