title: Bibliographie zur geschichte des deutschen kirchenliedes im XVI. jahrhundert
creator: Wackernagel, Philipp i. e. Karl Eduard Philipp, 1800-1877
text: 1547, verbonden zijn, dat hij met ons gemak en door zijn doodten bevelslist beeft. Wijlen wij dan bij onze plaats bij ons geven, zo is het moedsaanlechik dat wij weten, of verfijn wat men daar over zegt: ofte anders zoude te vergeefs zijn, dat ons versteeming soude op doen om te spreken, zo daar gerne voren en waren die hem toegorden: Hoewel zij hier niet pas geven veel daarvan te disputeren. Want als dat zaken soude met kracht vinden geproordeerd worden, daar en zoude niemand zijn, die niet bekennen soude, dat het maar ziel beweging is, toekomt hem dan de tekenen te doen verhalen, van de welden hem geen bedriegsmanneut klaar maakt. Daarom, is het goed te zien, dat men de Sacrament van het Brood van Christus ontheelt, als men zich op volwassen wijze bedient, dat het vol die woorden, die daar gesproken worden, niet en begrijpt. Ja, men beweent met dat, wat groter superstitie daar uit gefproten is. Want men zegt gemeenlijk, dat de consecratie ofte renaissance van wel het water in de Doop, als het brood en wijnt in de Avondmaal des Heers, wel half een beloofde zaak is. Dat is te zeggen, als men daar over gesproken, et die woorden heeft, dat alle de creatuur, die geen gevoeld in haar heeft, die kracht der zelfde woorden beleefd, hoe wel dat de menschen geen verstand daar af hebben. Maar oprechtheid van consecratie is desse, die daar gescheid door twolfoudigheid van het geloof, als het verklaart et aangenomen werd, gelijk Sint Augustinus zegt: twaalfmaal in de woorden Jezus Christus begrepen is. Waarom vechten we niet tot de dood, dat het werder zijn lichaam te maken: maar wat keert hij tot dat gezelschap der gelovigen, vechtend: Weten, eten, x. Sowijze die die Sacrament recht willen openen, zo moeten we daarbij de leere beheer, door de welke ons duidt wat daarbij moet gebeuren. Ik weet wel, dat velen meer verbaasd zijn over dit miet gepleegd te hebben, geloofd toch met allen nieuwe dingen plechtig te doen. Kar en tis wel gereden voor wy and's jagers Jezus christi willen zijn, dat we onze instelling boogjes achten, dan onze oude gewoonte, En we moeten niet mee omwogen te zijn om te bidden dat het van den beginnig is ingefedt. Kan nu dat nog niet een gelijkwaardig vat zijn, zo moeten we god bidden, dat hij de omwende te verlichten, op dat hij misschien verblind is, dan alle mensen op aarde: dat hij leert, niet aan haar engelen te vinden bluizende nadat hij ruzie raffende wascht de genen die dit leed de welke selne blind zijn. Daarom heeft ons goed gedacht, ten gebrinkte onser Gemeente, een vorm der gebeden en Sacramenten te laten in drukken wi gaan, op dat een gelijkt soort en verstand, al wat mens in de Eerstelijke verzameling hoort spreken of te doen. Hoe wel dat definitief. Boek niet alleen deze geniete dienstlijk fijn, maar ook allen die begeren te weten, wat vorm of wijze dat de geloofsgemeente horen te houden en te volgen, als ze in de naam van Jezus Christi vergaan. Daarom hebben wij in een summa te zamen begrepen die vorm om de Sacramenten uit te richten, en die huwelijken te vieren: des heiligen voc der gebeden en lofzangen die wij zijn gebragt. Van de Sacramenten volgen wij elke spreken. Van belanghebben de openbare gebeden, die zijn twee soorten, waar een deel gescheiden sleen met woorden, de andere met zang. En dit en is niet nieuw ofte voor veel jaren eerst gevonden en opgebracht. Want het van den eerste begin van de kerk is geweten, gelijk het door de historie kan bewezen worden. Zelfs Paulus zelf spreekt niet alleen van met de mond te bidden, maar ook van zingen. En in de waarheid, wij kunnen door ervaring, dat het gezang grote kracht heeft om de menselijkheid te bewegen en te ontwicken, om met meerderen en vergevingsamen plicht aan God te geven. Daar is dan wel toe te zien, dat het gezang niet lichtvaardig is, maar dat het een zeer ernstige en meestal heeft (gelijk S. Augustinus zei) als dat daar een groot onderscheid is tussen die muziek die mensen overal en in huizen gebracht om de mensen te vermaken, en de Psalmen die men in de Gemeente zingt in tegenwoordigheid van God en zijn Engelen. Als men nu recht wil oordelen van deze forme die hier verklaard is, wy verhopen dat hij heilig en rein zal bevonden worden: aangezien dat hij geheel is als tot vijandheid daaraan voorheen verhaald is, gebreket is, hoevelhoever dat des overhangs gebruikt wordt, veel vorder kan strekken. Wat hij ook in huis is, op het veld ons kunnen als een veilig middel vinden om ons te bewegen, dat wij God liefhebben, en ons harten tot de bezen, om onszelf te troosten, overleggende en aanhoudende zijn grote kracht, goedheid, welzijn en rechtvaardigheid, welke veel noodwendiger is dan men zou kunnen verwachten. Eerstelijns, Doe ons de heilige geest in de belichte Schrift mee geven, zodaner ongecompliceerd, dat wij ons in God moeten toeleggen, en dat alle onbeschrijfelijk blijdschap daarheen leidt, als tot haar rechtvaardig eind gericht worden: want bij welke weet dat wij zijn om ons in idylleid te verlustigen. Gelijkt ons dan onze natuur, die dikwijks doet vallen, en is onbehoorlijk middel voor ons te zoeken om ons te vermaken, Als ook onze heeren tegenover om ons af te trekken van de begeerdenschap van het vlees en lusten der wereld, legt ons alle middelen, die men zou kunnen vinden, voor de voeten, op dat wij ons in deze geestelijke vrucht, waarop wij hopen. Die hy ons fo feere recommandeert, zouden ons, en nergens anders mee bekommeren. Zo is onder andere, dingen die de menselijke kunnen vermakken en tot vreugd wekt, die Muiske wel toepasbaar, oft eens een van de voorgestelde: ook moet wy zich daar voor waaden, als dat ze kunnen Godes zoon, tot dit gebruk eindelijk gericht, Daarom moet ons dit te nierzetting toe staan, dat wij ze mieten en misbruiken door enige smaak of vleierij, op dat wij ze niet omkeren tot onze verdoeming, daar ze toen voorzien en toegeleent was tot onze muth en vertrouwen. Daar niet anders te bedenken en waar dan dit alleen, bet hoort wel genoeg te zijn om ons te bewegen, dat wij het gebruik der Muiske alfzo in mate hielden, op dat ze tot algemeen eerbaarheid mogelijke dienstelijk zijn, en dat ze ons geen vors en ghaeve tot welde en wilde schaamte of tot onmogelijke wellust, er dat ze ons niet als een middel een instrument y tot hoeve het ofte enige ongelukkigheid. Maar dit niet tegenstaand, voor is daar noodzaak al meer: want dur en is geen ding ter wereld, dat de mensen krachtiger kan van hier tot daar keeren ofte wenden, gelijk Plate dat twijfelachtig waargenomen heeft. En wij bevinden doorgeleidelijk met der dat, dat ze een verborgene en schier ongelooflijke kracht heeft, om de harten nu op deze nu op die andere wijze te bewegen. Daarom moeten wij dit te nierzetting fijn, dat wij ze op volkomanier richtten en aanstellen, dat ze ons kunnen nuttig, zeven geen pijnlijke stijn. Om dezer oorzaken wil ik klagen, ben ik oude leeraars der kerk, voor dikwijzig, dat het volk tijdens de dienst tot onreine en ongepaste leiders heel gemakkelijk was, die wel niet zelden voor doodlijk vergift zouden voorstaan, en ook al voorzien. Maar als ik van die ziekte spreken, begrijp ik twee dingen, te weten, de letter, ofte de materie zelf die gesproken werd; ten anderen, dat gezongen ofte die wijze was. Waar is beter, dat alle kwaad gesproken (gelijk S. Paulus — verloren goede zeden): maar alleiter die melodie is, dat door deze veel kwaad mogelijk is, een drang tot in het binnenste, zodat het kwaad even de verderfenis, door die melodie ofte wijze, drong tot in het diepst van het hart, wellicht om den wijn in het vat door een trechter giette. Wat is er nu te doen: Wanneer dat wij met sommigen zingen, voorzien moeten welen, die mogen allemaal eerlijk, maar die ook heilig zijn, welke ons in stand van flauwelen heeft gespoord, daardoor gedreven worden om God te bidden en te loven, Zijn werkten overleggen, op dat wij dit meer liefhebben, ereen, vrezen, een groot maken. Zo is dat waar, dat S. Augustinus zegt: dingen waardig genoeg is om God gefangen te worden, tot zolang dat het van God gegeven is. Paroom als wi al de dinge wel volgen en overleght hebben, en wel doorzocht, zo en volledig wi hier toe geen betere noch bequaamere gevangen kunnen vinden, dan de Psalmen Davids zijn: de welke aan de heilige gegeven voorbeeld, en volgens gemaakt heeft. Perhalve, als wij zeggen, zo zijn wij verzekerd, dat ons God die woorden in de mond legt, als of hij volgens in ons lichaam, om ons geest te verbranden. Daarom vermaandt Chrysostomus, zo wel man als vrouw en kinderen, dat zij die volgen, opdat volledig als een oefening staan, om ons bij dat gevoel van de Eengeliken te voegen. Einde, vollendt wy dit geadachtig zijn, dat S. Paulus vecht, dat de geestelijke liederen met gelijke kunnen worden gefungeerd, dan met harten. Maar dat hart het ook verstandt. En daarin zocht S. Augustinus alle onderlinge verschillen, tussen des menschen en der vogelen gezongen. Want een vinke nachtegaal ofte papegaai, zal ook wel zingen, maar zonder verstaan. Zo is dan een onverstandelijke gave aan de mensheid dat hij weet en verstaat wat hij zingt. Tot de verstaanbare moet ook het hart die liefde komen, zodat met gescheiden kan, zodat wij den lof zingen niet in onzin gedachtensiss hebben geprentt, om nooit meer op te houden van zingen. Dat is de oorzaak, zodat deze allemaal zouden wel genoeg zijn, zonder alle die voortrefelijke waarom dat deze boek onverstandelijk moet zijn een iegelijk, die het eerlijk en in staat begrijpt te verhogen, maar liever tot zijner fijnere geestelijkheid en ten genoegen zijner ziel. En is alfont recommandeert worden: roem met hem brengt. Woude de wereld maar zoveel hier uit leeren, dat ze in vrede van andere liederen, die eenmaal idel en lichtzinnig zijn, onrecht, derhalve ook boos en schadelijk, die ze hier voortijds gebruikt heeft, haar voorhoofd met de goede Koning David, die goddelijke en hemelse lofzangen te zingen. Aangaande de melodie ofte de wijze, dat is onze besluit, dat ze zouden matig zijn, gelijk wij ze ook bepalen, op dat daar een gelijkgestalte ware met deserte gewichtige en boogengehakte materie, zodat ze bequemer mogelijk zijn om in de Gemeente gezongen te worden, als boven genoeg verhaald is. Te Geneve, den 10. Juni 1543. Dat geen van een geloofsbetuwing komt niet noodzakelijk, dat bij van mij veel geprefen en ge- een geloofsbetuwing. Want bij zocht zelfs lof en eerbewijzing van Elderhanden Fiedekens, collectie van 1569. Nr. MCXXXT. De vroeten zanger. Hij bevestigt, lieve zanger, sommige Fiedekens, die tot Godds eer en lof gemaakt, en voor de anderen verzekerd zoon, zodat jij ze ook tot prijs van Godts gebracht, niet in vleierij of om den mens te behagen, maar gelijk de kinderen van Israel, doen God van der hand van Pharaon verloren, dat ze den Here geloofden, een groot gemaakt, en zegden: Ik wil den Heere zingen, want hij heeft berijven gedaan, en de Wagons heeft hij om geworpen, en de Zee. En als ons de Here ook verloren heeft, wat betrokken des Doviaals, en wij in Christum recht geloven, zo mogen wij dan ook wel zingen, loven en danken de Here van zijn grote weldaden die bij ons bewezen heeft, al naar zijn schreven fact: Zing lovelijkheden, en loof de Here in al zijn werden, prijs zijn naam, bekrachtig, dank en loof hem met zang. Als Paulus ook verhaalt: Daarom zullen wij nu door heel offers de offershandeling van lof God altijd, dat is de vracht der lippen, der gelegenheid hun naam te bekennen. Volgens Paulus: Spreek met elkaar van Psalmen en Lofzangen en geheime Fiedekens, zingen en spelen de Here in uw berten. Alleen is de Here aangenomen, alleen maar anders niet. Want daer flaet geſchreuen: Den lof en is nie fdoon in des fondaers mont, want by en is van- den Heere niet gefonden, Dus eich | fie wel toe, eñ neme hemfeluen waer, op dat by mad) op den eenfdeels fott ent ongeſchickt, cenſdeels wulpfd) ende | berdp Biene fingen, Pat nieume Fit met ale wtuercoren Godis, ende met haer mad verblijd? van eewichent tot eewicheyt, Amen. II. Blatt It ij. ¶ Eonclufie, oft Be- flupt defes Bochs. NaAdemael (Chriflelijche Sangher) degelijer veel \ Gbeeflelijche Fiedekens gedicht ende ghemaeckt wor- ' den, ende dat eenfveels van de ghene die geuande- lijch gefeten, et om tgetupgeniffe Chriſti hact leuen ‚ gelaten bebben, de welche (fo wanneer fy in nieuwe ED Nr. MCXXXIII. Sanboeken gedrukt worden, aangenamer zijn dan de oude daar tevoren gedrukt, waar door vele hen eerste Sanboeken hebben verwekt of quist gemaakt, en vader laatste gekocht, inde welke bevoordeelden vele Oude of van de Eerste gedrukte Sanboeken (in plaats van de nieuwe daar inne gedrukt) willen laten te zijn, en sommigen hen Sanboeken daar bij hebben gehouden, deze meest gewoonlijk waren te zingen, welke nog steedsouden geboeken en gescheiden zoveel men de Sangboeken of Sanboeken, dus jaarlijker veranderde, die nieuwe gedichtene Sanboeken daar in gedrukt, of een deel van de Oude of eerste gedrukte daar tegen hanteert tellen uit: Waarom ons heeft goed gedaan om de oude of gedrukte, en de principale of meestwaarzinnige nieuwe, deze tweehonderd negentigentwintig Sanboeken bijeen te brengen, als al samen perfect en volkomen Sanboek te maken, met de volgende Tafel daar aan te drukken. Er alle Sanboeken die enige soort regels, of zeer gelijk beginstelen hebben, daar af hebben wij de twee eerste regels in de Tafel gesplit, opdat de talloze Sanger of zier, door de tweede regele beter verschillend en onderscheiden van de vorige Sanboeken mier, een niet één denkbeeld dat een Sanboek twee keer in het zangboekje gedrukt laat, Voorbeeld. Als ons den Heer loven, Van alle zijn grote duist, staat, En laat ons den Heer loven, Wat al dat bij ons doet, laat Voorbeeld. Maar de Zanger zal weten, dat ses Sanboeken in baarden eerstelijker regel een weinig verandert zijn, namelijk drie van de begonnen met A. daar af de twee gesplit zijn op de 9. en daarop de 1. Als: Hoort tot al hetzame die te Haarlem, en begint nu, Hoort tot nu al hetzame. Pandere begint: Hoorde God van Israël, en begint. Hoort nu, Godt vä Israel. Het derde begon: Alförd fereef vizstienhonderd, ende begint nu: In-den iner vijfthonderd. ER de drie andere begon met een B, eh zijn gebleft op de ©. Als ——— wilt nu verblijden int leuende woord Godts, x. en begint: © Broeders wilt u verblijden. Tweede. Broeders wilt u verblijden met Christ, ze. en begint nu: © Broeders wilt u verblijden. Derde Broeders laet ons met vrolijkheid, en begint nu: O Broeders laat ons met vrolijkheid. Deel is geschreven om redenen, de te lachen waren hier te verbalen, maar op dat die Christelijke Sager int zocht niet en miskogele, zo hebben wij dit int korte aangegeven. Voor hebben wij alle Anno- | datie (op de cant van definitie Boek vlaams) gefleerd naar de ordinantie van die Boeken des Ouden en Nieuwen Testaments, op dat te den Sanger ofte Cesar, meer gerijst oft voordeel zit onderzoeken van- der stift zijn zodanig Vaert wel, 1569. 695 Meeldenderhand Fiedekens ico. Sedezſammlung von 1569. Nr. MCXXXI. ¶ Totten Sanger, oft Lefer. Aensies van heilige Schrift op veel ver- schiedene plaatsen niet alleen in het nieuwe, maar ook in het oude Testament ons zeer vermaant tot zingen, om des Heeren lof te verbreiden, en zijn naam groot te maken, door de kracht der lippen, voor zijn bij een vergadering van onderlinge schuld nieuwe vreuden, gezocht uit verschillende kopieën, die ons de bequamaste en leerrijkste schijnen te zijn, wij nu menen dit nieuw, overmits dat ter uit het oude lietenboek geen hier bij en is gedaan, voort zo zijn hier in noch veel Schriftelijke lieden gemaakt uit de Bij- bel historieën van mannen en vrouwen, die nog ghedrukt en zijn geweest, als van Abel, Abraham, Jephta, Judith, etc. veel meer ander, waarvan gby achter in de Tabel breder beschrijft vinden zult, elk op zijn letter. Maar fit doch wel toe dat ghys tot den prijs Godts gebruikt, niet in idelen- heid, of om den mensen te behagen, maar gelijk de kinderen van Israël, doen zij den Heere van handen van Pharaö vertroost had, dan hebben zij den Heere geloofd, en groot geholpen, en gezegd: Ik wil den Heere zingen, want bij heeft heer- lijken gedaan, kost en voorbaat heeft bij om geworpen in de zee. En als ons de Heere ook vertroost heeft uit het geweld des duivels, en wij in Christum recht geloven, dan mogen wij dan ook wel zingen, loven en danken de Heere, van zijn grote weldaden die bij ons bewezen heeft, Gelijk als Paulus zegt: Sprek met elkaar van Psalmen en Lofzangers, en geeflechtige zangen, zingen en spelen de Heere in uw hart. Als dit den Heere aangenaam is, als uit een geheiligd hart komt, maar anders niet, Want daar staat gespeeld: De zoon in is niet (doen in des fonds mondt, want bij en is van den Heere niet gezonden. Dus elk zij wel toe, en neem hem zelf waar, opdat hij morgen op den berg Sions zingen dat nieuwe Vreugd met alle vreuden van God, en met haar blijde van eeuwigheid tot eeuwigheid. Aan de Edel, Gewapende, Vrije, Eerbare, Wijde, en Voorzienige Heren, Mijnheeren vertegenwoordigend de Staten des Lands van Holland en Zeeland. Ik dit Psalmbok (daar ons de geeft des Heeren Door Davids mont en pen heeft trouwlijk willen leeren) leere God de wereld heel, maar zonderling zijn kerk Seer wonderlijk regeert, wel leden overmerk: En aan de edele man Gods die zijn hart werkt bestraffd, Met kommer, moedeloosheid en angst en diepe warheid, En nu vindt hulp en troost aan God in tijd van nood: Nu light heel koudeloos vergeten vanden dood, Mensen klein en groot, Ieder voor God verlaat So dat reeds over heim ik roem die hem haten: Daar na van stonden aan kracht weer de overhand, Als een die van den storm behouden scheep aan landt, En vrolijk singt, den lof des Heeren der hemelen, bij hem dus heelt verloofd van vreeselijke barbaren: Ik sta mijn staven voor, Mijn Edel en Waarde Heer Dacht ik met dit werk behoort te vereeren. Want heeft de grote God die de aarde en Hemel schept, Ooit zijn krachtige macht, zijn wijfheid hoog en diep, Zijn wonderdaden groot en zijn genade besonder Den mens laten zien, en hun vertoont groot wonder Dat is voorwaar geschiedt kort in ons Vaderland, Daar elk een heeft gespeld des Heeren rechter hand, Die zijn ellendig volk als voorbij met veel plagen, Met kommer en verdriet versocht heeft en gelagen, Hij heeft als eerdoms ziekte van hem verstootten Ieder, En mitten hand geleidt door water en door vuur. Hij heeft gemaakt het vlees van sinten goederen, De honden tot een aas, ja raven en gieren. Hij heeft gemaakt tot een schrik gemakken en tot een spoot, Als het volk dat eenmaal verlaten is van God, Hij heeft ze wijd verjaagd van haar Vader ene, En deed in ballingschap ginds en weer eender, Doch heeft hij weerom ten laatsten door zijn kracht In haar Vaderland met vreugd weer gebracht, Gelijk hij vroeger deed door zijn volk te verjagen In het land van Babylon verspreid was en verloren. Hij bracht in haar land na tweehonderdvijftig jaar, Daar zijn sin het en roem verhaalden luid en duidelijk: Als dat hij wel meer had verloopt de Israëlieten Door Aods stout hand, van wreede Moabieten, En Deborah verwekt de wil en de vroomheid Die samen met Barak uit een gemeent gebracht. Van Canaans geweld en (ware tyrannieën, Het volk Gods met het zwaard fonda lof en bevrijd. En daar na Gedeon de vrome en fierke held Dien ook gered heeft uit Madians geweld. Jephthas en Samson voorts tegen de Philistijnen Op dat hem zijn gemeente in waarheid zou vinden Hij heeft in Israël een lamp altijd bewaard Daar mee haar duistere nacht zou worden verklart. Zie nu ook David hier de goede en trouwe vader Van God den Heer verwekt, die het volk Gods brengt te zamen, Daar zijn zijn waren dienst en levendige woord Genieten vrij en frank en volgen onverloren! Gij ziet hem welkom zijn lieve schaapjes leiden Aan waterrijke landen op schoone groene weiden. Doch is niet zonder moed en niet zonder ware strijd, Want God veel volks verwekt die met haat en nijd De vader van zijn volk door een gemeente verbreken, En houden geen stins op van zijn hart te vervolgen. Doch wijet ghy Goliath ter neer en fant gefeen gheveld, Den vyand fier entbloot van alle fijn gevecht. Ghy wijet voor hem verjaagd de wreede Philistieren | End' zijn bendes boos die hem uitmoedig dienen. Hij heeft des Sauls hand en Coninklijke macht Met hoop en met geduld in groot gevecht gebracht. Doch heeft hem God verwekt ontrouwe Ziphieten Door en Semei die vrienden te zijn schenken Nochtans uit een valsch hert hem brengen in verdriet. 'Tvolk dat hij heeft verloopt en spaart hem slechts niet: Die gene die zijn brood aan zijn dish hebben gegeten Zijn met een felle gevoel tegen hem verhaal rijker. Ephraims stam valt af met een aanhang heel, Wij hebben, zeggen zij, met David geen deel, Wij willen Sauls stam en Benjamins gevangen Met ongerichte vaders wet en leden voorts natrachten. Hoe menig herder strijdt, hoe menig wederloos Wert hem geleverd te velde veel waarder dan de dood? Maar God verhoort de Synagoge in alle haar gebeden Hij is die altijd heeft haar vijanden verslagen, End' heeft zijn volk altijd met groot geweld en macht Uit allen angst en nood en uit verdriet gebracht. Hij heeft zijn heilig woord den volk doen verklaren End' Christi vrije looning openbaren, De palen van Syon tot aan de Zee verspreidt End' hunnen sterken ermee aan de eilanden gericht, Ja dat het bijna scheen dat golven en branding Aan oude oorlogstide land verwoest zouden varen, End' hebben 't algelijk verstand uit den grond, Soo heeft de Heer zijn volk verloopt ter eeuwige stont Een welgekomende dan den naam des Heeren prijzen Een welgekomen laat om hoog zijn stam en handen rijlen Om Gods genade en trouw' te zingen met gelal, End' zijn werken groot te roemen over al. Mijn heer Hollaudt, vaderland van Zeeland, wijs en vroet Looft Gods des Heeren naam en lijn genade goed: Vertelt het volk al de grote wonderwerken, Die hij zier licht aan heeft laten merken: En voorts gij zedent schone van al dit Nederland Doet uwe ogen op, aandacht des Heeren hand: Bibliografie van de  eertgenoot en fijn woord hoog geprezen En wilt hem nu voorlopig niet meer opstandig willen. Het troostelijk tenmaal beuk onder Godes macht Zal wijlen, fijn gericht werd van elk een betracht. Gij Vorst, groot en rijk, gij Koning van waardigheid Gij volk, die bewoont de rijke schuit der eerde: Die met schepen snel bezield de wilde Zee: En met haar kiel scherp de baren snijdt ontweeg Om uit een vreemd gevelde neerzetting loorvieren, Gij al die van bekend zij zijn Gods scheppingen Geschapen naar zijn beeld: Uw schaamelijk ofte rijk Groot, klein, eel of onekel, komt looft God al gelijk, Laat eensmaal verder hen der menschelijke valsche wanen En laat ver eens te recht met Godes Woord vermanen. Laat hem alleen zijn vijand, van deugd. Van hoop, van toeverlating, van bijschap en vreugd, En looft hem dan te recht met stemen en snaren Zingt Psalmen synem naam om zijn lof te verhelen. Gomt aan voegt ik hierbij en hoort de stemme loet Van eenen Koning werd en een Profeet vroet, Van eenen herder vroom, die zijn Heeren wonderdaden Hier vertellen leert en looft zijn genaden, Gelijk als hijzelf heeft meermalen beproefd Doe zijn hart alermalter verminderd was en bedroefd. Dit boekje zal ik voor u verquicken uwe harten En heelen troostelijk voor treffen en vermieten. Soo ghy verdrucket wordt en fwaer vervolging lijdt, Dit boek fall v ghemoet bewaren inden streit. Sijt ghy bij een vreind volk uit uwen land verdreven, Dit boek te recht betracht fall v vertroosting geven. Soo ghy met nooddruft zit of armoet hoog bestraft, Hier vindt ghy een schat die van Gods Zoon verloren, Of zit ghy in een blok of op een steen gevangen, Hier kunt ghy van den Heer van takken ontfangen. Sijt ghy van hartenschrik, vol krankheid of verwond, Den meestal vindt ghy hier die van wer met geloof verloopt, Sijt ehr in hongersnood, ghy zult hier spijl genieten, God fall v dorstloos hart met water overgieten. Sijt ghy in lyden fwaar, van hart fall hier verlichten, Sijt ghy met angst bevangen, van vrees fall hier verzwijken. Cort om, daar is geen nood, noch lyden al te zwaar Dat hier niet wordt gehelpt en verlicht ten geval. Ja zelf de dood en kan de mensche geen schaden Die met David te recht bemerkt Gods genaden. Dies komt een vergelijk voort, en loof God de Heer Hem in eeuwigheid lof, dank, roem, prijs en eer. Uw dienstwilligheids Philips van Marnix. Dien oogst hadden willen treden, en hem van zijn eerbare en lof berooven. De sommige volgen ons ook willen berichten van wegen der wij zegen van preken die wij in deze onverfettinge hebben alomme gebragt, vallend in de plaats van en de welke hedenzaags meest in deze landen onbehoorlijk is, als men een persoon alleen aan spreekt, de oude en ongewoonlijke woorden van duisternissen. Hierop tot antwoord wilden wij de eerstelijker aan den Apostel Paulus vertrouwen, welke openlijk en duidelijk verbiedt dat in Gods gemeente en verzamelingsvergadering geen spraken en falanx gebracht worden, dan die tot zediging dienen kan, en van de gemeente mens verhalen worden, en wilt derhalve dat alle leeringen, Psalmen en gebeden volgen geduid worden en in de gemeente sprake omgeven. De tweede volgen wij bevelen, dat zij willen gedachtig zijn van al dat de gave des heiligen geests menigvuldig en verscheiden is. Wij en willen M. Pieter Dathenum met scheldingen of straffen, noch zijn overfettinge der Psalmen uit des gemeente mans handen niet rusten: Maar zodan de Geest des Herren ons ook wat begeeft, van som menigvuldige gaven, de zijne willen wij (onder niemands nadeel) der gemeente God geren en mildelijk hebben meegedeeld. De arbeid die wij hier toegebracht hebben, kent God de Heer, en faal een iegelijk Christenmens, die in de heilige Schriften ervaren is, genoegzaam kunnen oordelen. Hebben wij het gedaan dat tot vreugde des volks Godes dienst, daervan moet de Heer gehaget en geprezen zijn. Zo niet, wij kunnen seer wel iedere, dat de Psalmprediker va. M. Pieter Dathenus overblijven, en de ongelovige onderdrukt worden: Allen bet Christelijke harte valt alle dingen ten beste bijden, alle dingen verzoeken en kiezen wat het beste is: gevend den Heer van alles lof en prijs. Soo vele het derde punt aan gaat, vandera spraken, moeten wij verstaan, dat wij ons schamen, dat onze ingeborene Nederlanders hun eigen moedertalen verwerpen. Wij weten dat onze voorvaders voor zowel uit het oordeel als uit de taal niet anders en hebben gesproken noch geschreven (in onderhorige sprakende God aan), dan dat zij hadden, zij hadden, zij zouden en dergelijke, gelijk als alle de oude boeken met de hand geschreven, zowel in Vlaanderen, als in Brabant en elders, wel duisterlijk te kennen geven, zo hebben de na-oomelingen in de vlieg van die moed anders beter daarna gevonden noch gebruikt. Maar tercontrarië, hebben hun gebrekkende gehoorschappert genoeg te kennen gegeven, als zij niet en hebben kunnen onderscheiden het aantal van velen, van het aantal van eenen, zeggend (gij) voor (u) en (v) voor (y) en daarna om wat onderhets te merken, hebben liever gehad de Spaanse verdorvene wijze van Nosotros en Vosotros, dat is, Wij leden en gij leden onbequame lijn na te volgen, daag hebben onze oude duistere landen en moedertaal weer in gebruik te brengen om ons te helpen met duistere woorden, welke noodzakelijk in vele streken en provincies, als namelijk in Holland, Gelderland, Vriesland, Overyssel, en zelfs de kust van de Zuiderzee boven, tot aan Dantzig toe, voor goede, Nederlandse en bequame woorden nog bestaan te dagher bekend, aangenomen en gebruikt te worden. Wij bopen dat Gods ghemene hier uit valt mogen, lichtingen en onderweping ontvangen: indien iets geschiedt, hem sy lof en eerbied. Zo niet, ik bid dat een iegelijk Macht aannemen beter gebenoemd dat hem dunkt beter allerbest naar zijn wens om de ogen snel te openen, en zijn hart tot Godes dienst et liefde te wekken. Ons vullen genoeg zijn dat God de heer alle lof en prijs gegeven wordt. Dit en heb ik u Christelijke Feierd ineens Heere, uit goede en Eerbiedige meening niet willen verzwijgen, u biermede des allerhoogste beschutting eit behermde en van gehele hart bevelende. Patiënt tot Antwerpen des vijand in majo 1580. Wij bidden dat Philips van Marnix. Aen alle Ehringen ende Siegfrieds, des woorts Codex, Gestiekene wijze betreffende de Christenheid, vooral noodig en wel te wensen is, dat elk geloovig mens de gemeenschap der kerkt een zo veel als in hen is onderhouden ende warme, nierstelijck beschermdende de vergaderingen, die zowel wel des foundation als op andere dagen gescheiden, om God te eren en te dienen. Als dit is ook wel voorzichtig ende redelijk dat enige gelijkheid ziet en vermag al wat in zodanige vergaderingen gescheurt en gedaan wordt, om fruit en stichtingen in te ontfangen, Want God de Heere en heelt de ordening die wij houden moeten als wij in zonen naam te samen komen, niet daarom bevelen, op dat de leden met geen moeite, haar tijd daarvoor zouden verdrijven, maar heeft veel meer gewild, dat ze fon gantze volk zouden nuttig zijn: als dit de heilige Paulus betuurt, ophefende dat alle opdracht dat in de kerkt gedaan wordt, tot standbrenging van eenige geijkte geschiedenis: d'welke de Dienaar niet zouden gebieden waren niet zulks des Meesters wil en mening. Uu fo en cam kselue niet geßieden, ten sy dat wp tverfiandt hebben van alle Ugene dat tansen beften ende nuttichet is ingheset worden. Want vis ct recht mifverflandt te begrijpen dat wy wel konden aendachtig zijn, tfp tot bidden, ofte tot den Ceremonien, fonder eenig verstand daarin te heven: boe wel het een gemen seggen is, Eenen goede juist en genegenheid tot God te hebben, en is geen doodseffe, noch fonder reden ofte verstand, maar dit een leivende beginp, voort gaande van den heiligen Geest, als Overte ten rechten geraect en verstand verlicht is. Ja waart bp aldien dat men geflikt konde worden door de dingen die men flet, fonder te weten wat men bedoelt: de heilige Paulus en goede soort Arengbelijcht mogen verbieden in een onbekende taal te spreken, en een goede deze rede niet gebroken, dat daar geen gesmidting is, dan waar er eenige leering is. Daarom goed we onze Heeren bij | liggen instructies die we in de kerken zijn oerbrekennde, in rechter eerd en waarderen willen houden, toepnaamselijk is dat we weten wat de tufe inhoudende zijn, wat daaromheen verwekt wordt ende tot welken eind zij gericht zijn, op dat beter gebroken der tufen nut en heilzaam, en volgens wel gebeterd wordt. Ook so zijn daar in alles drie dingen die om ons het een ons heeft bevolden in onze godsdienstige samenkomsten te onderhouden: te weten, die verkondiging van ons woord; die gebeden so in het openbare en tot gezeten tijd gebeiden, en die | Nr. MCXXXIX. 1580. bevieninghe voor Sacramenten, Pan dergestalt na-mentlijk van de Predicatien en wil ik op dit pas niet spreken, om dat het tot definitie van proposte niet en dient. Aanvangen die ander twee, waarbij beiden bet uitspraak bevel des heiligen geest, dat de gebeden bevolen moeten worden in absoluut Sandtale die volk verstaan kan: en de Apostel zegt, dat volk moet en kan antwoorden Amen, op het gebed dat in zulvremde taal gebeden is. Wat is het zon, de while dat ze in den naam en persoon van allen gestorven, dat en vreemd der feluiven behoort mee deel te hebben. Daarom is het een veel te grote onbehaanbare heid geweest, de Latijnse taal in de kerken te voeren, daar ze van den gemene man niet en konden verstaan worden. En met geen zo scherp inwijde voorwende kunnen onschuldige, ofte voorbij gaan, dat deze woeste niet verkeert, en God onaanleunig fy. Want men niet behoefte te vermoeden dat hem eenighins behagelijk kan zijn, teneinde dat recht tegen zijn wil, en als upsone spuwt gebeurt. Van fouten geen meerder spijt bemachtigen kunnen, dan al met die doen tegen zijn verbod, en hem zelf in zodanige tegenstrijverigheid beroemende, alsof een heilige en seer lofwaardige zaak waar was. So vere de Sacrament? Belangt is dat wy die nature der feluen recht willen inzien, wy niet bekennen dat bet een quaede ende verkeerde oowente is, de felue te bedienen op volcker wijse, daer't volck niet bet bloot gezicht van ene krischt, zonder dat be de verborgenden die daarin begrepen zijn verklart worden. Want zijn woorden, (al van de heilige Augustinus noemt) foo en behoort daar niet een uiterlijke dauwpel aan te wijzen, maar de leering mocht ook daarbij gehoort zijn om verklaring daarin te geven. D’welck onse Heere feluen doen hy zegt dat hij genoegzaam heeft bewezen: want bij zegt dat het uitsicht zijn des verbonds dat hij met ons gemaakt, ende met zijn doden bevestigd is. Soo is het van noodzakelijkerwijs, om den feluen plaats te geven, dat wy weten en verstaan wat daarin bevat wordt: anders waar is het voor vergeefs dat onse Heere den moet foude opdoen, (zoo daarin geen oren waren om te horen: hoe wel het niet noodzakelijk is hier van lang te disputeren. Want als dit met koelen en strikten verstand zal gericht worden, dan is niemand die niet lichtvaardig en zal bekenen, dat het een rechte shupdelrij is, het volk dat daarom te doen vergapt aan die tekenen, zonder ben die bededinghe der feluen uit te leggen. Perhaldens is goed om te zien, dat men de Sacramenten van Jezus Christi niet onthecht, de feluen op volcker wijse bedienende, dat het volk de woorden die daar gesproken worden, niet begrijpt noch verstaat kan. D’welck geborgd blijkt bij de superfluitingen die daaruit gefabriceerd zijn. Want men zegt gemeenlijk dat de verkondiging Ook opgenomen in: "De twaalf voornaamste zaken die men van de Sacramenten verstaan moet", 1557. Nr. MCXXXIX 1580. Oftentimes, consecration not only concerns the waters in the Pope, but also the bread and wine in the Eucharist. Our Lords gave us a specific manner of receiving these sacraments, which is to say, when we have blessed and spoken the words, the creatures (which otherwise have no feelings or sense) should find the power within themselves. It is not against reason that humans do not understand this; rather, it is because the consecration or sacrament is, by word of faith, accomplished. Thus, whoever receives this sacrament is changed and transformed, as Augustine says: "Which, indeed, is pressed upon us in the words: Jesus Christ is the bread that we eat." Want but does not look to the bread, that it might be made better, but rather returns to the substance of faith as the only true sustenance. So, when we consider the sacrament of the Eucharist, we must have a clear understanding of what it represents. I know that it seems very strange to some that we call the bread and wine consecrated, especially since we are accustomed to using these things for everyday meals. However, it is essential to understand that Christ did not intend for us to treat the Eucharist like ordinary food. He said, "Whoever eats my flesh and drinks my blood remains in me and I in him." This is not a mere figure of speech but a profound spiritual truth. When we receive the Eucharist, we are not just consuming physical bread and wine; we are uniting ourselves with Christ, who is both the bread of life and the true vine. The Eucharist is not only about receiving physical nourishment but also about deepening our spiritual connection with Christ and the community of believers. It is a testament to our faith and a continuous act of communion with the divine. Therefore, when we approach the Eucharist, let us do so with reverence and understanding, knowing that we are partaking in a sacred ritual that has been handed down from generation to generation. Let us remember the words of Jesus: "For my flesh is real food and my blood is real drink." May we, therefore, not treat the Eucharist as mere ceremony but as a transformative experience that can bring us closer to God and deepen our faith. Amen. Hoe wel dat dit boek niet alleen zal dienen den volk dat van deze onvergelijkelijke is: maar ook allen den genen die volgen begeeren te weten wat zij dat de gelovige moeten houden en volgen al dan niet in naam van Jezus Christus te volgen. Volgend deze welke hebben wij in een kort begrijp bij een vertaling die manier van de Sacramenten te bedienen, en de huwelijks te bevestigen: inbegrepen van de gebeden en Lofzangen die wij zijn gebruikende. Van den Sacramenten zal hiernaar gehandeld worden, Maar belangen de openbare gebeden, daar zijn twee soorten derzelfde: Waarvan de een geschreven met slechte woorden, en de andere met den gezang. En deze dingen en zijn niet lang nadat gehypothetisch zijn opgesproken of erfden, want zij zijn gewenst al van den eersten aan beginnen der kerken zodat blijkt bij de bisschoppen. Ja de heilige Paulus zelf en zijn raad niet alleen van te bidden met de mond: maar ook van zingen. En voorwaar de ervaring leert ons, dat het gezang groot crediet heeft om de hart der mensen te bewegen, en te ontstellen, om God met meerderen en vieren te roepen en te loven, hoe moet daar niet aandachtig toe gedaan worden, dat de wijze ofte gehelgdheids der gevangen niet wildt noch lichtgevaarlijk zijn. Maar dat het een secher gezondheid en zedigheid heeft, zo de heilige Augustinus spreekt, en dat terzijde een grooten onderschent so, tuššče te mogen diemen ter tafel en in den huizen afvropen om de mensen te vermaken, en tuššče de Psalmen, die in de kerk in de tegenwoordigheid van God en zijn Engelen gezongen werden. Aengaende de vorm die ons hier wordt voorgedragen, voor men wil recht daervan oordeelen, Wy bopen datzelfde heilig en fuyver zal bevonden worden, getekend datzelfde slechtelijk is gericht tot de stichtingen daar wij van gesproken hebben: hoc wel dat het gebruik des zingens heel wel Bovorder kan strekken, Want zelfs in buizen en op het veldt is het dienstelijk om ons te verwekken, ja als een bequame instrument om God daar mee te loven, en ons harten tot bemin te werftelen, ten einde dat wij onszelf vertroosten, als wij overleggen zyne kracht, goedeid, wijsheid en rechtvaardigheid: d welke veel noodiger is van mentaal soude kunnen uitspieken. Voor de eerste ten is niet minder aanleiding dat ons de heilige Geest veel meerlijkt in de heilige schrijfturen vermaant, dat wij ons in God verbieden, en dat alle onze vreugde daarheen, als tot haar rechttende einde gericht is: want het bekend is, dat wij zijn om ons in zieleheugening te verheugen. Daarom een gelijk als onze natuur ons trekt en beweegt, te zoeken alle middelen van zoon en omdelijke blijdschap; als ook ter contraire, onze Heere om ons af te keren en te uittrekken van het aantrekken des vlees en der wereld, biedt ons allerhande middelen aan, om ons met deze gelukkige vreugde onledig te maken, die bij ons zo veel meerlijkt aangezocht en bevorderd is. Onder ander dingen die bequame zijn om de mens te vermaken en te verlustigen, is de muziek wel de voornaamste, ofte ook een van de voornaamste; en wij moeten voor een gave Gods aanzien die speciaal is toegeschreven om tot die sen erendoeel gebracht te worden. Deze te neerzuchtigere behoren wij te vrezen, dat wij de zeluwier mits misbruiken; en voorzorgen te dragen dat wij ons niet in besmetten noch in ontregenighen, door denken dat wij ons verkeert tot onze verdoemening, daarin was tot ons nut en gelukkigheid toegeleid. En al en waren daar: de selve de muziek. 