title: Const-toonneel, inhoudende de beschrijvinghe ende XL. heerlijcke afbeeldindinghen onses Heeren Jesu Christi, met sijne apostelen, ende evangelisten, midtsgaders de hooft-deuchden ende ondeuchden. Ende ten laetsten de seven planeten. In coper gesneden door Johannis Wierix. De beschrijvinge is vergadert wt de H. Schrift ende soander soermaerde autheuren tot stichtinghe ende soermakinghe aller menschen, door N.D.C
creator: De Clerck, Nicolaes, -1620?
text: schaamen Baer niet te ontkennen dat de Wereld rond is, en dat den Hemel rondom over al even ver de vander aarden wiggestrekt is. Ik achte, had den deze Menschen op de verdieping van hups gegrapt geweest, gevest, en middelertijd volgens opwaartsnau den Hemel gezien, sp zouden wel gezien hebben, dat den Hemel daar van allen kanten als ook naar de Aarden foorde geshoven hebben te zijn, als sp theen te zijn ter plaatsen daar zij van dass gegrapt waren, en voor zippoek wel acht gehouden hadden, op de Sterren des Hemels, zouden neder wel gesten hebben, dat die voor elkere vijfentien milen, die op de Aarden Noordwaarts aangebracht zouden hebben, een Graad hoog gewiss in den Hemel zouden gehad hebben. En dan zouden zij wel anders moeten gehuppeld dan sp geshoven hebben. Aengaande de andere / die wenſche it dat fp mo⸗ gen crijgen het recht gebzupe van bare uf ſinnen / ende een redelick menschelijt verſtant / so ſullen fp seiner wel voelen dat de Son weſende indsCreeft oft inde Leeu (want alſo noemt de Aſtronomijns deſe teeehenen des Hemels / onder welche de Pla⸗ neten loo pen / ende daer na fp hare tracht en werkinghe inde Aertſche dinghen veranderen ende te weghe bꝛenghen / hoe wel dit volt daermede ſpot⸗ ten) eenighe grooter hitte oft warmte gheeft / dan fp doet als ſy is in den Steen-bock ofte Mater- gieter / ſpſullen dan mede wel merck / dat al ſaep⸗ den ſy haer Coꝛen ende ſnoepdẽ haerlupder Wins gaerden int midden van den Somer / dat ſy daer van gheen Cozen en ſouden maepen / nochte gheen Dꝛupven en ſouden vergaderen int middẽ vanden Winter, Daer bot behooꝛden 1 151 ten e 5 14 Veerclaringe van de ſeven wel te befpozen / dat God Almathtich niet te ver⸗ Aheefs de Planeten ende het Firmament des Bes mels en heeft gheſchapen / dan dat hijſe tot Teet⸗ nenen gheſtelt heeft. 2 Maer wie van deſe efidiergelücke ſaktẽ bꝛeeder onderrecht wil weſen / die math ſien in de Schzif⸗ ten der Aſtronomyns / hoe noodich deſe Conſte tot veel menſcheltjeke ſaken is: Dan alfo die hier te lang ſoude ballen om te verhalen / ſo fal ick D. X. Hier mag een exemplaar verhalen, wat Christophori Clavii voor rede op de Sphera van Johann de Sacrobosco, welke schrijft: Dat een zware storm van Ferdinandus, Koning van Spanje, overweldigde etelijke jaren, als de nieuwe West-Indische Wereld eerst ontdeden en bezocht werd: het eiland Jamaica, het gasche leger der Christenen van de aanstaande dood door het behulp van de Goddelijke wetenschap verloren had, Wat als het gehele leger der Spanjaarden in de worst periode van leven was, en de Velt-overnachten op geen enkele manier van die van Jamaica enige spier en condens voor zorgen (want de Wilde mensen hoopten dat ze op deze manier het leger der Christenen sonder wapenen zouden overwinnen) zo beval hij dat men de oversten van Jamaica zouden de bootscompagnie, dat ten ware dat ze hem en den zijn toebehoren alles wat tot levensmiddel dienstbaar was, dat hen volgen vele, ja het uiterste aanstaande was, en dat volgen tot een zeker getuigenis hadden zouden zien dat de Maan verduisterd zoude wezen, Welke hij wist dat het strax zoude eclipseren, alsof hij zeer geleerd was in Astronomie. De Wilden verachtten eerst het gebod en driegement van de Oversten der Christenen: Maar als ze zagen dat de Maan op den tijd bij hen bevestigd alle kracht begon te verminderen, en volgen door fakir daar niet af en verstonnen, zo begonnen ze zijn woorden te geloven, en zedendens Christenen overvloedig toevoer te geven, en nedervallende voor de voeten van de Overste en andere kriegsvelden, badden ze zich zeer ernstig dat men haar wilde vergeven. Hier zit ghy nu beminde Lezer, wat dit een exampeel hoe veel quàlities de mens tan overtomt die Sodoms wonderlijke werken niet en achten, en de Planeten bij God aan de Hemel, tot tekenen van zijn Almachtige gesteld, aanzien als of zij die niet en zagen, ofte door de gewoonte om dat zij sindsdien dagelijker zien niet en achten, nochte hun loop en de eigenschappen niet en onderzoeken. Want hadden deze onnoorzelfe Indianen ofte Meritans eenige kennis ofte wetenschap gehad, dan hadden zij de door de Spanjaarden niet geachte hebben, en zouden alle ter avontuur noch huppende barokke zijn. Verklaring van de zeven in haar oude vreught zitten, en ontvallen gebleven van het Jok der Spanjaardse Troonnie, nu ter contraire de Spanjaarden, zoveel jaren van de onnoorzelfe Menschen hebben vermaakt en omringd, en de rest luiden verkocht, met anders geen reden, dan van koning ingebeeldte Monarchie te bevestigen, en haar Hoogmogendheids en goutgierige hart te versadigen. Dan om niet vóórder van minder voorzichtigen verk te verloopen, zodan ik hier de waarheid Zo Spaanse wereld niet wel te beschrijven en gaan laten varen en tegen de spotternij der Astronomen niets verhalen een Sententie uit Lacantius Firmum, als wanneer vandaag de Boudewijn Vaders vele houden, verk in de hoofd. Kapittel van zijn derde Boek jans Godlijke onderwijzingen, daar hij alzog chruiwt: Ik weet niet wat ik van die zal zeggen, gelijk als zij eens gedacht hebben, staan vast in zijn onderwijzing volharden, en haar zinloosheid met zinloze dingen beschermen, dan dat ik meen dat zij uit boer of Filosooferen, ofte dat zij willens en wetens leugens te beschermen: Als of zij haren eden verstaan in quade fazeken wilden openen of toonen. Hieruit mogen nu de onpartijdige Testers merken, dat deze Sententie dewelcke hij aanziet tegen degenen die zeggen dat de wereld rond is, of die in den Hemelse Kringelen en Beeldenseisen welke zij Gestelten noemen geimagineert hebben, met rechte tegen zichzelf aanziets worden: Want een mens die het gevoel door enige Plissen of Hebben de doogen bij na verdupe staande vel tonnen zien dat de Son rond een helft van ge whole werkt gas. Belangen de de ander. met redenen tijselfde bewapend/inaer mede de schip: pers ende Coppenouden, welke de geheele waren omgeven hebbende, zult u doet ervarenheids be: tweken ick metter haast uit eenige geleerde Astro- nomie bij een geraapt hebbe, om U. L. te doen aanmerken de groote macht Gods, welke deze algadeer uit niet geschaapt heeft. Voorzover mee U. L. te verwekken doe ik deze claporen begrijpen op dat ghy meerder lust hebt te zien, om te lezen de Schriften der gener die in de loflijke Constellatie der Astronomie geschaapt hebben. Jaan Saturnus. A turnus is van nature tot en met, x ende is onder alle Planeten de hoogste oft eerste algemen begint te tellen van het Firmament / oft achtste Hemel / daar de vaste Sterren in staan. Bij volbrenging is natuurlijk joie dat is, hij dooreenloop den zevenden Hemel eens in 10747. dagen //. uren / 36 minuten / dat is in 29. jaren / 162. dagen //. uren en 36. minuten / algemeen het Jaar neemt voor 36 5. dagen / gelijk de Egyptenaars doen: ende als aanse gemeene Laren geteld worden. En de Astrologen verdelen elk Hemel in 360. gelijkdeelen / welke gedeelten het graden noemen / en voor elke graad waarderom Le de vierde Planete. | Minuten / en elk Seconde tien Seconden / en elk Tertium tien Tertien / en zo voorzover. Zo gaat dan deze tijd in welke hij van geheele Hemel ofte 360. graden omloopt verdeelt in 365. dagen / zult ghy bevinden dat hij alle dagen maar en dooreenloopt 2. minuten en 35 seconden / soms tijds 2 minuten of meer: want zijn loop welke per dagelijks zien / daarbij hij Door het Het Oosten na het Westen alle dagen de geheele wereld omloopt / tomat van een hooge hemel / de welkemen Primum mobile noemt / welke eens in 24. uren niet alleen deze Planeet / maar met de andere seis / en uit het Firmament ofte achtste Hemel daar alle de vaste Sterren in staan / om te trekken, En hoe wel deze sterren om haar grote hoogte terug schijnt / zo is die niettemin een en tien keer groter als het geheele Aardrijk / met de wat erin begrepen : Deze woorden onder de dagen der week den Zaterdag toegeschreven. Onder de te begeerde des Hemels de Steenboek en de Materiële, als zijn eigen duiven, en was getekend h. Van Jupiter. Onder de zeven Planeten, en was bij Ptolomeus en andere Geleerden in de Astrologie, gehouden dat hij is warm en bochtig van aard, hij doet loopt den zeventiende Hemel eens in 4330 dagen, 15 uren, 4 minuten, dat is, in elf Jaren, tien vijfentwintig dagen, negen uren en twaalf minuten. En over zult u voorzien, dat dagelijks in den Hemel ontrent vier minuten, negen en vijftig seconden, en vijfentwintig ertien. Vp is vijf en tien negentig maal groter als den aardbodem. Hij schrijft zich toe de tweede Planeet, ben beneden de Teekenen. Aarde is de derde onder de Planeten, van aard en feer heet en droog. Niet doet loopt hij den vijfde Hemel in 686 dagen, uren, 24 minuten, dat is, in een Jaar, de twintig dagen, twaalf uren, twintig minuten. Over dit doet loopt hij dagelijks dertig minuten, veertig seconden, negentien ertien. Bij de geheele aardbodem, en niet alleen de achtste delen van de ziel, niet alleen waardevol voor drieën. Van Sol, de Sonne huppens toegegeven onder de teekent de dam en de schepen, en in aanloop naar de Vrijdag, en was getekend. Onder de vierde Planeet. kunden dat is in een gemeen Jaar ende daar en boven vijf uren 49; minute oft daer omrent / over sulk doorgelopen hy dagelijks negen en vijftig minuten / acht uren ende bij na twintig uren. Pier staat melte letten dat 6003 Christus geboren Julius Caesar eerste Republiek van noemen het Jaar heeft veranderd en geboden dat men eens om de vier Jaren een Schrikkeljaar, dat is een Jaar van 366 dagen, zoude houden. En dat doen als Plinius getuigt, het Solstijtium Hybernum (dat is de toegang tot het stel) kwam op den 25. December, twaalf nu nog bij ons geheugenisse in het Jaar 1582 kwam op den elfden December na den ouden stijl, en over zijn vervolging was ongeveer veertien dagen, welke verloop van het Solstijtium en Equinoctium verhoedde was geweest door die steun niet gekracht en hadden, dat de Son maar boven het gewone Jaar van 365 dagen en behoefde als voorzegd, 18, vijf uren, negen en veertig minuten en zestiën seconden om den hele Zodiacus ofte Hemel te lopen, en weer te komen op de plaats daar hij het voorafgaande Jaar van daar gelopen was, aan de welke gebaand alle Jaren tien minuten, een vijf en veertig seconden om de zes uren vol te maken. Voordat in het volgende Jaar, 1582, Gregorius de dertiende van die naam, de twee honderd en dertigste Paus van ons, meende dat deze dwaling weg te nemen, er was veel grotere verwarring gevoerd: Want besproken ven dat zijn Autoriteiten zo groot niet en zijn, dat maar Christenrijk (zijn stand zijn de geheele wereld) zijn geboden en heeft willen o het hoofd zijn, zo heeft hij hem nog (na mijn opmerking) vergezeld, dat hij denzelfden tijdt doen niet en heeft verteld, gelijkelijk was ten tijde van Julius Caesar of ten minstens te tijde van Christus geboren, hoe hem te doen waar om Die, metgezel de Passen wel en op zijn recht tijt te varen, welke 1582 Jaren volgende de 1002de, vereniging bedragen 23 dagen, xix uren, en acht seconden, hij bequamelijk had tondens intowten, midden laten Dertig loopen zeven of acht en veertig Jaren zonder Schrikkeljaren, zo had hij het abijzijn tweelferst 2002 de Schrikkeljaar ingetogen was, weer van de schrikkelijke jaren weggenomen. Zengend dan de Zon / zeggen de Astronomen, dat die is de aldergrootste / niet alleen onder de zeven Planeten, maar ook onder alle de sterren des hemels: (want hij is honderd en zestig mal groter als de Aarde: En alsof hij op het naastbij de Aarde is, zo is hij over de negenhonderd keer en achttien duizend keer duizend keer duizend keer groter dan ons / volgens de rekeningen van Philippus Melanchthon. Dit grootste lichtpunt, de Almachtige God, in het begin / stellende zelf aan het Firmament des Hemels om de dag te regeren en om samen met de andere Lichten te zien. ende te scheyden den Dach van de Nacht / Tijden, Dag ghen en Jaren: Melek Gebout hiet tot nu toe onderhout, altijd verlichtende deen helft van de Aarde, so dat het eens te 24. uren de heel week telt omloopt en de hoedende niet naar en laat bij andere volkens zijn ambt te bedienen: alfa dat het bij ons om zijn afwezigheid middernacht is, dat het al dan bij andere mensen, die om dat ze met haren voeten tegen ons gaan, Antipoden genoemd woonden, claren middag uitgezakt, en als het bij ons is, zo is het bij de anderen avond, en uitgaats na avond, met staan hier te letten dat in alle landen altijd de Son voor veel tijds des Jaar hoben den Horizon of Sicht onder is, als daar onder: dat is dat het boven al zoveel tijds dag als nacht is. Want hoewel dat de dagen soms wel ongeteld langen zijn dan de nacht, twaalf gescheiden wanneer de Son in de Lente verschijnt, is, zo wordt dat weerom gerecht als de Son in de Winter verschijnt, want dan zijn de nachten weer veel langer dan de dagen, en tussen beide meerderen de dagen en minderen de nachten, uit avond dat de Son hoger klimt, tot dat ze in het werste van het Teken der Bischoppen, ofte in het begin van de Gans toont, want als dan is het niet alleen bij ons, maar ook in alle andere landen (zoals gezegd die onder de Poolen liggen) gelijk loopt Aqui noctium, dat is den tijd dat de dagen en nachten even lang zijn, welke we het begin van de Lente noemen. En voordat hoe de Son hoger klimt hoe de dagen langer worden, tot dat ze stopt in het eind van de Zomer, ofte in het midden van de Zon, twaalf weken welke we Tropicum Cancri of Solsticii activum noemen. Daar hij na een 9 een Van Sol, de Son. Hint en de dag op langste is, en de Son schijnt stil te staan, hoe wel zijn nachtans nooit meer stil en staat, maar loopt weer om begint te Dalen, en de dagen te minderen, tot dat ze stopt in het eind van het Teken van de Maagd, ofte in het begin van de Lente, daar ze het begin van de Herfst en weer om de dag en nacht een Jaar maakt, en voor en na gaande en dalende, maakt de nachten langer dan de dagten, tot dat ze stopt in het laatste van de Boekschrijver, ofte in het begin van de Steenbok, daar ze den toekomstige Langste dag en langste nacht maakt, welke we noordelijk Tijdstaand, ofte Tropicum Capricorni noemen, en hier te landen voor het begin van de Winter gereduceerd wordt, 72428 8 En deze verandering van dag en nacht en is in alle Landen niet alleen, want in de Landen Die onder den quinoctiaal liggen, is den dag en nacht altijd even lang, dat is elk van 12. Ende hoewel dat de Son zich verduisterde ten tijde, welke in Groot Klimaat of in Latijn defectus Solis genoemd wordt, verduisterde hij wekte de vierde planeet. Gebaseerd op ons algebra, dat de Maan totdat staat, verschijnt ons en de Son, en ook blijkt dat de stralen of klar schijnzelf des Sons op de Aarde niet en schijnen: tweelfold niet en kan bestaan, dan ten tijde als het nieuwe aan is, niettemin wordt dat met alle nieuwe Maan niet, en dat onmiddels dat de Sonna al te naderde onder den Zodiacus loopt, en nimmermin een minder afwijkt van de middellijn van den zomerzodaak, de melkweg daarom Eclipticum Liniem noemen, overmiddels dat alle de Eclipsen zowel van de Son als van de Maan, onder deze lijn moeten geschieden. Daar en tegengesteld loopt de Maan niet altijd recht onder deze lijn, maar wijkt soms wel een graad vier of vijf zuidwaarts of noordwaarts van deze Linie, en de overige als de Maan niet helemaal onder de lijn is, dan is het geen Eclipssis, al is het al nieuwe Maan. Want als het maar een paar minuten zuidwaarts of noordwaarts daarvan af is, ten tijde van de nieuwe Maan, dan is het al ons het gezicht van de Son niet benemen. Voordits is hier ook te laten dat overal de Son veel groter is dan de Aarde, en de Maan veel kleiner dan de Aarde, zo ook dan de Maan geen Universale of algemene Elipsis over al den Aardbodem maken: Want in geheel Landen, als namentlich die West-Waard van ons geleghen zijn, beginnen eerder te zien, dan bij ons hier te Lande staan, en die Oost-waardts geleghen zijn, beginnen later te zien dan wijden. En als het bij ons stond een volkomen Elipsis te zijn, en dat de Scheep-Son terstander splinterde, zou moeten schrijven den Staat aan te wijzen. "Stonewen" op de zelfde titel "alzmen" by ons duipster sit. Onder de tekeningen des Veme's won hem toegezegd de Leeuw, als zijn eigen huis, en een dag der week de eentje. De Vijfde Planeet blijft dat nooit meer voorbij dan zeven en veertig graden, vijf en dertig minuten daarvan bevonden en waarft hij gelijk Erafinus Olvadus betuwd: Hieruit toent dat menese altemaal overmits de kleur van de zon niet zien en mag een hoewel deze ster is de allertienst van de planeten (twee na de Maan en Mercurius) van alle de sterren des Hemels, die bij de menschen ogen enig fijn gelet ofte gewarmerd mogen worden, waarft hij waarft bij de Geleerde geacht zou groot als het zevenendertigste deel van den Aardbodem, zo heeft hij niettemin soms zo schoon glans dat hij een schaduw geeft, ja bij het gemene blok aangetikt wordt voor de allergrootste sterre des hemels na de zon en de Maan. Mette waarft deze om dat hij op verscheidene tijden gezien wordt, met verscheidene namen genoemd: Want al deze smaragden schijnt eer de Sonne opkomt, zo wordt hij bij ons de Morgenster genoemd, maar bij de Grieken Phosphorus, en bij de Latijnen Lucifer, alsof hij het Licht bracht, daar hij niettemin maar een voorbode is dat de Son hen zal volgen. En alsof hij des avonds na den ondergang van de zon gezien wordt, zo is hij bij ons de Avond-ster en deze heeft voor zijn geboorte een hupsgang in de Stier en de Kreeft. En wonder van de dagen der week de Driehuis, en was getekend. Duizend Duitsche mijlen van ons en al deze verste van ons is, saam met de vier en vijftig duizend Duitsche mijlen van ons. Het loopt den hele hemel door, ofte de twaalf tekenen van den Zodiaak, in zestien en twintig dagen, zeven uren, en ontrent tien minuten, tweemaal een Maand noemt. En overblijft voor de dagelijks ontrent dertien graden, en bij de elf minuten: want zo was haar volgende planeet middel-loop gerekend, hoewel ze soms maar elf graden zestig minuten, en soms wel vijfentwintig graden voorzover. En is van natuuren meest tot vochtig genegen, dan is ze veranderlijk: want ze is bij Haarzelf een vaal dicht lic Haem, dat geen oft zeer weinig licht in hem heeft, maar al haar licht van de Zon moet ontstellen. En overzulter is altijd de een helft van de Maan welke na de Zon toestaat licht, en dan de helft duister. Maar ze vertoont haar zeer veranderlijk, na de avond dat ze verdeelt oft na de Zon. Hieruit is het ghemene spraakwoort gecomen dat men zept: "De Maan was altijd oft ze bergaf, en kan niet blijven in een staat." Wanneer de tijd aanbreekt nieuwe Man als de Man tussen ons en de Zon staat, dan is de hele heel berichtte helft omhoog naar de hemel en de andere helft, welke naar ons toe staat, is geheel donker en wordt dan Conjunctie genoemd, en dan is er van naderen tot een vochtig. Daar na alssebeginnen weinig voordeel van de Zon te gaan, dan beginnen we een weinig verlichte helft te zien, welke eerst zeer zwak staat en als gehoorde: Daarna begint siedat wat breder te worden, tot dat ze uiteindelijk het geheugen heeft, en dan staat ze zo naar ons gebapt dat we zien dat een helft van haar lichaam in de schaduw staat en de andere helft staat volledig in het licht: en dan is ze warm en vuchtig van natuur, en dat noemen we het eerste of het waseningdeel, en wordt Quadratus aspectus genoemd, om dat ter herinnering tussen de Maan en de Zon te kunnen zien. En daarna wordt ze steeds breder en breder, en gaat steeds meer genieten, tot dat ze op den vijfden dag met de verlichte helft naar ons toe staat, en dat wij geheel helder en klaar zien, overmidlands dat alle haar donkere helft omhoog naar de hemel staat, en dan noemen we ze volle Maan, ofte Oppositie, om dat ze recht tegen de Zon staat, en dater heeft tekenen tussen haar en de Zon zijn: en zo is het van nature tot Warmte en droogte gebracht. En daar na verhinderde wederom al onze kanten af te gaan, tot dat ze op den achtsten dag half verlicht staat (gelijk ze op den eerste dag deed) en dit noemen we het afgaan of het laatste kwartier, en is voort en droog. Dien na gegaan al vooraf en achter woorden weer om allexkens gehoorde oft spits en drieëiget haar na de Zon, zodan wij sinds geheel niet en zien: Maar het ouderwetste tusschen de gaande en afgaande Man is dat de gaande Man altijd met het open opwaarts naar den Hemel staat, en het befloten van de Man naar het Meest strekt, en strekt naar het ondergaan van de donkere hemel opgaat, daar ter ontstonden in de afgaande man het afvallen of rondteel van de Man naar het Oosten staat, en het scherp of open opwaarts naar de hemel, en hem altijd vertoont eer de Zon opgaat. En al deze negen en twintig dagen, twaalf uren, en vier en veertig minuten aldus geopend heeft, komt ze weer op de negende dagen staan, en deze tijd noemen wij met een maand, en moet in het Tijdschrift Mensmaand geheeld worden, om dat ze van de een nieuwe Man tot de andere naast volgende gerekend wordt. Ook het Bevallende Man is genoemd, omdat ze aan een bepaalde preek van het Hemel beginnen, en duurt tot dat de Man weer aan hetzelfde teken gevolgd is, dat is ongeveer zeven en de twintig uren, zeven uren en drie en veertig minuten. Deze wordt met Mensmaand Medicinaal genoemd, om dat de Medische haar rekening daar na maken, van de veranderingen der Dieren, welke ze Crisis noemen, welke veranderingen van Maanden veroorzaakt worden, ze beginnen, doordat de Zon middel tijd eenig tijd gevoeld heeft in de Zodiac, en dat de Man om die te bereiken nog twee dagen en vijf uren moet opgaan. Maar om dit nog langer te bedrupen, zodat ik uwer liefde verhalen het eempje van de eerste nieuwe Man, welke in het naast aanstaande jaar van Zevenhonderd en negen tussen de vijfde en zesde Januari, in de nacht tussen twee en drie uren begint, als de Zon en de Man beide zullen zijn, ongeveer tussen den vijftigden Groot van den Steenbok. Dan zal de Man een looptijd hebben, dat is, zal den hele Zodiacum amenlopen hebben, in 27 dagen en ongeveer 8 uren, en weer om in de vijftigden van den Steenbok komen, op den 2. Februari, om die looptijd te hebben, tussen ongeveer 10 uur. Einde deze drey sozten van Maanden ene 5 pr fe . de zevende Planete. Van Luna, de Maan deze redenen als ik u nu verhaal hebbe. Boven deze so zinder noth drey ander sozten van Maanden, welke met geenighe redenen bevestigd mogen worden. Woorden, dan allemaal doet een goede gewoonte, onder de mensen in het gezicht gebracht gedaan zijn. Daar van de eerste ghendelde woorden Mensen gebruiken, dat is gebroken ofte gemengd soort Maanden, en zijn ongelijk, want Januarius heeft xxxi dagen, Tevredenius xxviij, en April Ex.dagen, en zo voort. Meer andere woorden Men. zijn apparities genoemd, ende worden gerken van den tijt dat men de Maan eerst begint te zien, tot dat ze haar niet meer en verliest, en is mete snel vanzelf, dan om dat men de Maan gemeenlijk in die daggen niet en ziet, zo een van de andere Maanden die daggen, en zeggen dat deze maand bestaat van zesentwintig dagen en kwaalf uren: zeggen, vooral reden dat men die daggen niet en behoort te rekenen, al zolang de Maan die tijd al meer iemand en ziet, groeiende maar kleinere veronderstellingen in deze wetenschappelijke dingen van mensen, voorzien en taak maken: daar wij niet aanstand hebben getrotseerd, en over zulke hoorde te zeggen niet en behoeven te achten. De laatste volledige van Maanden worden Maensen genoemd, dat is middelmaanden genaamd, want zo niet men een maand van vijfentwintig dagen en veertien uren, en de een Maand van zesentwintig dagen en twaalf uren, en voegende die t samen, maken daar in twee maanden van zes en vijftig dagen, welke zo daar na wederom in gelijke dagen verdeeld, en vinden als twee middelmaanden, in welke elk acht en twintig dagen ofte vier weken hebben, voor welke niet rede hier toe kunnen gevonden worden. En de zevende Planeet, en geef ik aan U. L. zelf te bedenken. Maar bij nog meer redenen wil ik laten van deze zes soorten van maanden, midden daarbij van de veranderingen, of werkingen, welke de Maan in de maanden Elfenbein kan maken: die kunnen lezen Cl. Galenus, Joch. Fernelius, en aan andere Medici, welke defellebe in lange verhalen, en ik hier om de toepassing achter laat. We Maan is onder alle de Planeten de tienstigste grootste, Mercurius en is van grootte ongeveer tien en dertigste deel van het aarde rijk, en is z'n banden alomgerecht met de Aarde verbonden, gesteld op het Firmament van de Hemel om te lichten op de Aarde, en om de Tijden te helpen onderscheiden, niet minder dan de Zon en de andere Sterren. Maar in sonderheid heeft de Maan de meeste heerschappij over de nacht gegeven, gelijk de Zon de meest over de dag heerst. Onder de Teekenen des hemels wordt de Crest toegeschreven, onder de teekenen van de week de Maandach: En wordt getepeld dat de Maan. Maar hoewel hierboven gezegd is, dat altijd de ene helft van de Maan verlicht is, en de andere helft duister, zoo staat hier te lezen, dat zelden genoeg recht zo vast is, of zij heeft wel expecte, aghelijk het blikken sal in dit komende Jaar, in welk wel vele Eclipse van de Maan, en vele van de Zon zullen zijn. De Eclipsen van de Maan zijn zeer ongevecht: Mant soomtuits en verliest ze maar een weinig van aer licht / soms wat meer / soms wat minder Heel verdüsterd / na dat ze verdwijnt ofte Door aan door de schaduw van de Aarde passeert / en hiertoe voorkomen de Astronomie de Zon en de Maan elke in twaalf delten verdeelt / welke zij punten noemen / meest ghedeelten zijdaar nae verdeelen in zestig Struikelen ofte Minuten: Mocht het gebeuren soms dat de Maan gaande midden door de schaduw van de Aarde / recht onder ofte boven aangetroffen de Limiet Ecliptica lange daar in blijft / dan loopt de schaduw breeder dan het Lichaam van de Maan zelf / welken tijt genaakt men dan meer onder de Ecliptische punten rekent. Waar deze ende dierghelijke aantekeningen van de Eclipsen zijn zeer veel en noodzakelijke zaken van de Geleerde bewezen: Want eerstelijk hebben zij hier uit bevonden, dat de schaduw van de Aarde spits opwaarts gaat naar de Hemel, welke figuur zij Conveides noemen, daar uit is zekerlijk het bewijs dat de Zon ongeveer veel groter is dan de Aarde, en voorts dat de Maan zeer veel kleiner is dan de Aarde. Want waar de Zon even groot is als de Aarde, zou de schaduw boven een benedenkolomne even breed zijn als een cilindrische figuur. Maar waar de Zon kleiner is dan de Aarde, zou de schaduw beneden smal zijn, en hoogere zij veel breedere loopen, welke figuur zij Calatheoïde noemen. Hieruit is tevens het bevonden van de rondheid van de Aardbol. Dan gelijkt ook de verhoudingsvrijheid van de Meridiaan: daar eerst alle rekeningen van de lengte van de Aardbol, dat is de spatie die daartussen Oosten en Westen meetkundig is bepaald, werd. Welke aandacht aan dit voorbeeld van de naaste aankomende Eclips in de Maan bemerkt, weltege David Origanus beschrijft te Parijs, aandachtig een ander sal wezen, uit te zien den xix. en xx. Januari 1609. De nieuwste stijl, 's nachts ten twee uren en 47 minuten, welke stad ligt op de lengte van zes en dertig graden. Maar hier in Dols, tussen Zuiden, welke ligt op zes en twintig graden en dertien minuten, ofte in de plaats sen deun daar ontrent geleghen, zullen wij zien op denzelfde nacht ten 2 uren en acht minuten, wereldwijd veranderd. Van Luna, de Maan, komt overmits dat Frankfort negen graden en 47 minuten Golfwaarder geleghen is dan Lepden, en het verschil na de Meridianen bedraagt voor elk vijfentwintig graden een uur, dat is omdat elk boog graad 4 minuten, welke bedoegt voor de negen graden en 47 minuten van de lengte ontrent negen en dertig minuten aan den tint, welke negen en dertig minuten men moet aftrekken, als aan dit voorverhaalde voorbeeld blijkt. Maar als een stad Zuidwarts leunt, dan moet men daarbij voegen, als bijvoorbeeld de stad Napels in Italië leunt op de lengte van 43 graden, en 15 minuten, welke verandering aan de tijd 29 minuten, welke gehoort op de twee uren en 47 minuten, blijkt dat men dezelfde eclips te Napels zal zien, 's nachts ten drie uren zesentwintig minuten. Hieruit stelt men dan merkelijk de rondheid des Aardbodems. Deze eclips zal gebeuren in den linkeren grooten van de Crest, en zal groot worden negen punten ten en zal duren ongeveer drie uren en een kwartier. Behalve deze voorverhalen eclipsen van de Maan, zullen wij nog een ander zien op den 26. Full 1609. Avond ten elf uur, twee en veertig minuten, welke groot sal worden zevenentwintig punten, en sal bijde vier uur duren, wegens inden xii. Groot vanden Steenbok. Maar de derde Eclipset van de Maan, welke zal worden op den 30e December volgens den Ouden Stijl, ofte op den negentien Januarij 1610, na den nieuwen stijl, ongeveer den middag, en zullen wij hier te landen niet zitten, noch aan de Landen van Bolanda en Tekena hun operaties mee gewaar worden, maar aan de zevende Planeet, dat zal geschieden inden xviii. Groot en xl. Minuten van den Creeps, welke het Teken is daar de Landen onder liggen. Aangaande de drie Eclipsen, welke in de Son zullen worden, daarvan de eerste zal worden op den 4. Februarij 1609, inden xv. Groot van den Watergijter. De tweede op den 30e Juli, inden groot van den Leeuw. En de derde op den 26. December 1609, en zullen wij geen van drieën kunnen zien. De redenen waarom de Eclipsen der Son niet komen, zijn voor in de beschrijving van de Son nog steeds verhaald: En hun operaties zullen mee Ballen op de Landen van Oost en West-Indiën. Maar ook vier van deze sterpen in Tropieken zullen vallen, welke voor Ptolomee zeven in zijn tweede Boek van de beschrijving van de Sterren, ons depgen met veranderingen in de Politieke regeeringen, en dat Saturnus Heer is over deze sterpen, welke ons met veel kwetsheid en bedrochtigheid drijven. Soo wenkschens wij dat de almachtige God, Schepper van de Hemels en de Aarden, welke alleen de Intentie van de sterren kan veranderen, dit kwets van ons Daderlang zal weeren: En verlenen de Edelen, Wijen en Mogendele Heeren Staten volken voorzicht, Dat door zijn bevel deze verenigde Nederlanden mogen blijven in zulke goeden orde als het tot zulke eere en der Onderdanigen welbeschrijving bevalt. Wenschen wij allen valsche praktijken en liften des vandts wijst en mannelijk mochten weerstaan, Amen. FIRIS: N ses, =33335333535335055 335 Tot DELE, 2 Ghedrukt bij Hiclaes de gert, 32 Boekvertooper en Constabele drukker. In het jaar 1609. Ses ses ges 35: ieee Ir & * RE rs 1 „ 2 25 2 —> — = — zn — — —— — — zu | — — Z N ; no I | D > —- == - — — — „ „„ > 5 2 De > >>> . ee . Do 2 GE re a» 22. "Der Trust", die Zeichenwelt in der Eierpriede und Ideologie, die italienische Sprache, "Die Regierung, die Regierung in der Stadt". "Die Rente, die Rentenreform, die Totartofhn, die italienische Sprache", "Die Verwaltung, die Verwaltung in der Stadt". "Die Rente, die Rentenreform, die Totartofhn, die italienische Sprache", "Die Verwaltung, die Verwaltung in der Stadt". "Die Rente, die Rentenreform, die Totartofhn, die italienische Sprache", "Die Verwaltung, die Verwaltung in der Stadt". 