title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Haren naam heeft zij van eene grooce zeefluis. De haven dezer flad, oudrijds eene der vermaardflen van Nederland , kon 500 fchepen bevatten. Ook was S/uis , ten tijde van den bloei der flad Brügge , eene zoo groote koopllad, dat in 1468 honderd vijftig koopvaardijfchepen uit onderfchei- dene landen van Europa aldaar gelijktijdig ten anker kwa- men , en als oorlogsbaven had dezelve tachtig jaren vroeger (in 1386) aan Koning karel VI. van Frankrijk ter uitrus- tlng van 1400 vaartuigen tot eene voorgenomene landing in Engeland gediend. Dan tbans is dezelve geheel verzand , en niet meer dan voor kleine vaartuigen te^gebruiken. De opkotnst van Sluis dagteekeot zieh: nit het begin der den- kende eeuw. De beruchte warte margareet, Gravinne van Viaanderen , gaf haar fchepensregten , en fiups de Stou- te, Hertog van Bourgondie, deed haar in 1385 met muretj oraringen. In 1340 was er eene zware fcheepsflrijd voor- gevallen, waarin de Fransche. vloot door de Engelschen ge- heel en al verflagen werd,'doch moesten de Engelschen in »405 het beleg der flad opbreken. Nadat de flad zieh bij de Staatsche partij gevoegd had, werd zij in 1587 door den Hertog van parma aangetast , en , na het doorflaan van aeven flormen f door bonger gedwongen. Dan in 1604 hemam haar Prins maurits , en federt bleef zij fteeds aaii den Staat gehecht tot in 1747 , wanneer de Fransche*. haar door eene fchandelijke overgave raeester werden, doch »n den Digitiied by Gopgle Z E E L A N;.:a 35* den vrede te Aken teruggaven. Roemrijker was hare ver- dediging in 1794, onder den dapperen van dbr Duin , te- gen diezelfde Franschen onder moreau, welke haar eerst na een beleg van achtenveerrig dagen in bezit kregen , toeti zij geheel in een’ .fteenboop veranderd was, en thans ge* heel ontmanteld is. , , ,/ - De vrij ruime omtrek der ftad binnen de wallen wordc meestal door tuinen en bleekvelden ingenomen ; de huizen , ten getale van 400 , beflaan Hechts een klein gedeeke daar- van. Men rekent er niec meer dan 1640 inwoners. Een naburig , thans opgedroogd, moeras maakte hier weleer de lucht zeer ongezond , ’t geen minder nog op de inwoners , • I. aan het klimaat gewoon, dan op het krijgsvolk werkte, ’t welk men van tijd tot tijd daarheen zond. De inwoners beftaan gedeeltelijk van de bezetting , gedeeltelijk 00k ■ van den handel in granen', den ßnikhandel met uitgevoerde ko- renbrandewijn , en de vischvangst , gelijk er 00k veel visch wordt ingezouten. . i . • ‘ -«.v : . ' t Even als Brügge heeft Sluis een Vrij e , doch ’t welk zijn bijzonder regtsgebied, bij de vemietiging aller Privilegien, mede verloren heeft. Men vindt daarin de volgende plaatfen: Aardenburg, een iladje met eene haven in het Zw«, *f welk zieh meerendeeis met de bereiding van meö , en dar uitvoer van fterken drank , koren en hout . geneert. Het zou om zijne kleinheid naauwelijks melding verdienen , wa,- re het niet, dat de inwoners in 1672 , ten getale van tweehonderd , geftijfd door achtendertig foldaten , den aanval hadden uitgehouden van vierduizend Framchen. Toen deze des anderen daags met een verdubbeld getal wederkwamen, en de burgers flechts veertig man tot verfterking bekomen had- den , noodzaakten zij niet alleen den vijand tot den aftogt , maar Digitized by Google 35» BESCHRIJV1NG DER MEDERLANDEN. maar nnmen zelfs nog ecnige manfchnppen in eene ravelijn gevangen. Het verlies der Flanschen bij deze gelegenheid bedrocg ruim vijfhonderd man ; vooral deden de Aardcn- burgsche vrouwen wonderen. Hier is ook de nog levende dichteresfe petronella moens geboren. Het getal der in- woners is 1340. JJzcndijkc , eene (lad, mede in 1604 door maurits in- genomen , met goede vestingwerken , en gelegenheid ter overftroommg van het omüggende land. Zij heeft met haar regtsgebied genoegzaam 2100 inwoners. Het vruchtbare landfcbap (voorheen eiland) Kad- zand beflaat de noordwestpunt van Staats-Vlaandc- ren, en ligt onmiddellijk tegenover het eiland Wal- cheren. Het wordt door de zce , de Wcsttr-Schclde en weleer door het Zwin omringd. Meer dan de helft dezes landfchaps is door de zee ingezwolgen , tegen welke het overige zieh met moeite door zware dijken ftaande houdt. In overoude tijden moet dit land aan Zccland gehecht zijn geweest, en diende naderhand tot een gedurig ftrijdperk tusfehen Via- mittgen , Zceuvcn , Holländers en Engelschen. In latere tijden was Kadzand eene fchuilplaats voor Hervormde Franschen en Lutherfche Saltzburgers , om het geloof uit hun land verdreven , wier afttam- melingen zieh thans van den landbouw gendren. — Het is zeer vruchtbaar, en voorrreffelijk bebouwd. Men vindt er de aanzienlijke dorpen en vlekken Oost- burg , eene fchoone plaats met 1125, Schoondijke met xioo, de Groede met 2000, Kadzand met 800, Cassandria of het Rctranchement met 520 , en Breskens of Bresjes met 900 in- woners, tegenover f'bsxngen , naar het welk alhier eene over- vaart Digitized by Google Z E E L A N D. 353 vraart is , en mec welke ftad deze plaats door hare batte-, rijen den mond der Wester-Schelde beftrijkt. Het land van Kadzand ging in 1747 00k aan de Framchen over, welke gebeurtenis aan de Zeeuwen voomamelijk de behoefte van een’ Stadhouder deed gevoelen. Biervliet , een ftad je aan de Wester-Schelde , in 1688 ge- Hecht, is door eene verfchrikkelijke overftrooming in 1377' van het vaste land van Viaanderen afgefcheiden. Van dit oude Biervliet, waar willem beukelsz. (uitvinder van het haringkaken in 1386) in 1397 overleed, is thans geheel niets meer dan de wallen over: het nieuwe Biervliet werd in 1604 door Prins mauiuts gefticht , en is thans een dorp met 1350 inwoners. 5. HET DISTRICT HÜLST. Op een ander gewezen eiland, mede door de Wa- ter-Schelde gevornid , en thans bedijkt , figgen : De beide kleine vestingen Axel en Terneuze. Axel is een zeer net plaatsje met 2200 inwoners, ’t welk, in 1586 door Prins maurits aan onzen Staat gehecht, federt het lot van Staats -Viaanderen gevolgd heeft. Ter Neuze (met 1580 inwoners) is thans van vestingwerken ontbloot, en ligt te- genover Zuidbcveland. ' Van hier loopt thans een groot ka- naal naar Gent, beftemd ora die ftad tot eene zeehaven te maken. Philippine , eene kleine meest verfallene vesting , met 400 inwoners. Sas van Gent, met de onderhoorigheden 1000 inwoners bevattende, geeft door den naam hären oorfprong te ken- nen , namelijk een sas of (luis , door de Gentenaars bij een kanaal aangelegd , dat van hunne ftad naar de Wester-Schelde liep, doch thans verzand is. Het is eene vesting van eenig belang, die in 1583 door parma ingenomen, in 1644. door Z Prins Digitized by Google 354 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. Prins prederik hendrik hemoraen , en In 1747 door de Franschen bezet werd. In 1814 was zij de eerfle plaats van Staats-Vlaanderen, die door de Nederlandscke troepen bezet werd. Htntenisse, eene aanzienlijke plaats met 4150 inwoners. Halst, 00k eene vesting, met bijna 2000 zielen, in het oostelijk gedeelte van Staats-Vlaanderen , aan de grenzen van her Land van Waas, zeven uren van Gent. In den tacbtigjarigen oorlog werd deze plaats te meermalen geno- men en hernomen, als: in 1578 door de Staatschen, in 1583 door parma, in 1591 weder door Prins maurits, in ' 1596 door den Spaonschcn Aartshertog Albertus (met ver- lies van 5000 man), en in 1645 door Prins frederik hen- drik. In het jaar 1702 belegerde haar de beroemde vau- ban te vergeefs, doch in 1747 ging zij na een kort beleg, en , vermits men de werken deerlijk had laten vervallen , in 1794 zonder beleg aan de Franschen over, die haar 00k in 1814 zonder aanval verlieren, en kort daarna, met eene kleine bende uit de bezetting van Antwerpen, weder be- zetteden. De inwoners, die voorbeen meest van de aan- zienlijke bezetting beftonden, leggen zieh thans meer op den landbouw toe. Er zijn hier veel meer Roomschgezinden dan in westelijk Staats-Vlaanderen , hetwelk aan de latere inneming dezer plaats door onzen Staat moet worden toege- fchreven. De omftrekcn zijn vruchtbaar. •b XIII. Digitized by Google UTRECHT. 355 XIII. DE PR0V1NCIE UTRECHT. Dit gewest, het vierde in rang, en genoegzaam in het midden van het oude Gemeenebest , grenst ten Noorden aan de Zuiderzee en het Hollandsche landfchap Gooiland, ten Oosten mede aan Holland , en ten Zuiden en Westen zun Gelderland. Het is 1 het kleinfte der zeven noordelijke gewesten, van het Oosten naar het Westen niet meer dan veer- tien uren lang, en van het Zuiden naar het Noor- den Hechts zeven uren breed. Niettegenftaande de- ze geringe uitgebreidheid is de grond zeer verfchei- den. Het westelijk en zuidelijk gedeelte is verreweg het vruchtbaarfte ; aan den zuidkant längs de rivie- ren is veel uituiuntend bouwland, waarop tarwe, boekweit , tabak , enz. geteeld wordt ; men heeft er voorts ook goede vruchtboomen ; in den aan Holland palenden omtrek van Utrecht en Montfoort zijn vele wei* en warmoezierslanden , doch in het midden der Provincie, alsmede in het Noorden en Oosten, aan de grenzen van Gooiland en de Veite- wc, is de grond gedeeltelijk dor en hetachtig, di$r nende veelal tot gemeene weide voor de fchapen, die hier, in vrij aanzienlijken getale, geteeld wor- den; gedeeltelijk met onvruchtbare zandheuvelen be- zet , even als de naburige ftreken. Doch deze beide daalt oostwaarts af, en wordt door eene naauwe ftreek gronds (hoogstwaarfchijnlijk eene oude rivierr Z a bed* Digitized by Google 356 BESC11R1JV1NG DER NEDERLANDEN. bedding) van de heuvelen der Veluwe gefcheiden. Hier ziin veenlandcn, en zelfs uitgeveende plasfen , voornainelijk bij het durp Vccncndaal , doch ook aan de noordwestzijde omftrceks Mydrecht. — Hier en daar vindt men op de hooge landen fchoone partijen hoog opgaand geboomte, vooral in den omtrek van Zein , Driebcrgen , Amerongen en Socstdijk. Behalve de groote rivieren, en de daaruit voort« gevloeide Uecht , zijn de Eon , die noordwaarts längs Amertfoort in de Zuiderzec vloeit, de Grcb of Grift in bovengemelde fleuf van laag land, die na een’ körten loop ten zuidcn bij Rhenen in den Rhijn valt, kleine riviertjes, en de Vaartschc Rhijn , be- nevens den Kromnun Rhijn gegravene kanalen, die zieh bij Utrecht vereenigen , körnende beide uit de Lek , en makendc vereenigd den zoogenoemden Ou- den Rhijn uit. De luchtsgefteldheid van het Sticht is zeer ge- zond , vooral naar de oostzijde , uit hoofde der niecr- dere verhevenheid van den grond, en het water is er voortreffelijk. De voortbrengfelen zijn gereedelijk uit de ftraks opgenoemde geaardheid van den grond optemaken. Boter, kaas, wol, gevogelte, honig, was , hout , tuin- en boomvruchten , hennip en vlas körnen in onderfeheidene gedeelten der Provincie wei voort , die daarenboven nog eene plant kvveekt , wel- ke , hoezeer bijna onmisbaar voor den Nederlander , nergens elders van belang in ons vaderland wordt aan- getroffen dan hier en in Geldcrland , tabak name- lijk , die echter , om eenigzins in het gebruik te behagen , met Americanmche dient gemengd te wor- den. Digitized by Google U T R E C H Ti 357 den. Het platte land is niet zeer bevolkt , ten ge- volge , zogt men , der groote eigendoramen , die al- tijd voor den landbouw en de bevolking zeer fcha- delijk zijn, terwijl eene fmaldeeling van den grond denzelven beter doet bouwen , en de kleine eigenaars aan den grond verbindt. De Provincie Utrecht was in oude tijden met Luik de ddnige geestelijke heerfchappij in de Nederlandcn. Het Bisdom dagteekent zieh van 690, toen de be- roetnde willebrord, door pipijn van herstal, Regent van Frankrijk , uitgenoodigd , de bekeering der ongeloovige Friezen , gedeeltelijk onder befcher- ming- van den wereldlijken arm , kwam op zieh ne- men, en den Frieschen Koning radboud deed wij- ken. Na zijn’ dood in 736 kwam de bero^mde bo- nifacius of winfrid aan het bewind des Bisdoms, doch viel in 755 als een flagtolFer van zijn’ ijver tot bekeering der Friezen. Gedurende de zwakke regdring der opvolgers van karel den Grooten wer- den Utrecht's Bisfchoppen met voorregten en giften overladen , verkregen den titel en de magt van Kijks- yorsten , ftrekkende hun gebied zieh niet alleen over de tegenwoordige Provincie Utrecht of het Neder- Sticht (toen 00k een gedeelte der Veluive bevatten- de), maar 00k het Over - Sticht , of de Provincie iOverijsscl , en zelfs eenigermate over Groningen en Drcnthe uit. Het geestelijk regtsgebied omvatte alle de V creenigde Nederlandcn , en een gedeelte van Braband , Viaanderen en het Kleef sehe. De Duit- sche Keizers uit het Fränkische zoowel als Zwabi - sehe huis , die meermalen te Utrecht kwamen en Z 3 ver- Digitized by Google 358 BESCHRIJVI>7G DER NEDERLANDEN. vertoefden, betoonden het grootfte ontzag voor de toen zoo magtige Bisfchoppen, en deden ten hun- nen gevalle wel eens aan Holland den oorlog aan. Over ’t algemeen waren de Graven van dat naburige gewest , en Utrecht' s Bisfchoppen bijna gedurig met elkander in oorlog; de invloed dier Graven op het Sticht vermeerderde met hunne magt , vooral federt floris V. Eindelijk , geheel ingefloten tusfehen de heerfchappijen der Hertogen van Bourgondie , Heeren der Nederlanden , die hunne magt telkens meer be- fnoeiden , of Bisfchoppen van hun Huis op den ze- tel drongen, moest de laatfte wereldlijke Bisfchop Hendrik van beijeren , nog boven dit alles door oproer der ingezetenen en de magt der Gelderschen benaauwd , zijn gebied als Heer van het Over - en Weder -Sticht in 1528 aan Keizer karel V. over- dragen, en van dien tijd af tot 1562 bleef de Bis- fchop flechts in het geestelijke zijne oude waardig- heid behouden; doch in dat jaar werd frederik SCHENK VAN TAUTENBURG door Koning FIL1PS II. tot Aartsbisschop van Utrecht verheven, welk ge- zag hij echter, in de kort daama gevolgde Neder- landsche onlusten, geheel verloor. Sedert 1723 is te Utrecht een Aartsbisfchop der zoogenaamde Jan- senisten , die wel den Paus als opperhoofd der kerk erkennen (de verkozene wordt altijd aan ’s Pauzen goedkeuring onderworpen , doch bij diens weigering niettemin aangefteld) , maar zijne onfeilbaarheid loo- chenen, en het gezag eener kerkvergadering beflis- • fend boven het zijne Hellen. De Roomschen hebben federt Oechts Apostolische Vicarisscn. ln Digitized by Google U T R E C H T. 359 In de oiilusten ten tijde van alva (1568—1573) werd het Sticht van Utrecht vooral ongemeen ge- drukt, doch door het venrek der Spanjaardcn en den Gentschen vrede verlost, federt welken tijd het getrouwelijk de Staatsche zijde aankleefde , doch in. 1672 door de magt des Framchcn Konings lode- wijk XIV. overheerd werd. Door den moed en het beleid van Prins willem III. herwonnen zijnde, werd het gewest weder in de Unie aangenomen , doch op zekere voorwaarden, en werd vooral een Regirings - Reglement ontworpen en goedgekeurd, waarbij de Stadhouder meer magts bekwam , dan te voren, hetwelk, in 1747 vemieuwd zynde , in 1785 aanleiding tot die hevige burgergefchillen gaf, waar- door het Sticht in tweeen gefplitst werd (hebbende de Staten zieh naar Amersfoort verplaatst), en het vaderland zieh in eene reeks van jammeren ge- dompeld zag. Daar Utrecht het middelpunt der vereenigde gewesten is, zoo befiiste de veröve- ring van dit gewest door de Framchen in 1795 het lot van den Staat , die toen gehcel werd om- gekeerd. De regdring des lands had eertijds deze bijzonder- heid , dat behalve de Edclen en steden er 00k nog eene derde Hand deel had aan de hooge regdring, de Gcestelijken namelijk, die echter federt de Her- vorming uit geene geordende perfonen, maar uit edellieden of burgers beftond, welke het regt tot Ca- tionicaten gekocht hadden, vijf zoogenaamde Kapit- telen uitmaakten , en waaruit de Stadhouder jaarlijks de ftaatsleden verkoos. Z 4 Om- Digitized by Google 360 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Omtrent de Godsdienst is het zuidoostelijk gedeel- te, Amerongen , Rhenen , Veenendaal , enz. bijna geheel Hervonnd: in het zuidwesten en noordoos- ten zijn de Roomschgezinden talrijker. Behalve te Utrecht en Amersfoort heeft men geene Luthcr- fchen, Remonftranten of Doopsgezinden. Utrecht heeft zes fteden, tweehonderd zcsentach- tig gemeenten ten platten lande, en zendt dric le- den ter algemeene Statenvcrgadering. De hoofdplaats van het gewest is Utrecht (volgens de telling van 1795 met ruim 32,000, en thans 38,315 inwo- ners) , eene aloude ftad , die , zoo men meent , reeds onder de Romcinen als een kasteel beftond. Zekerder gaat hare ftichting in 630, door den Fränkischen Koning dagodf.rt. Sedert deelde zij in de bovengemelde lotgevallen des Bis- doms en der Provincie, waarvan zij het hoofdtooneel was, en leed vele zware belegeringen of overlast, nu eens van de Holländers, dan van de naburige Edelen, Merkwaardigsc is in de omwenteling der zestiende eeuw het afbreken van het kasteel Vrdburg door de burgerij (een flot, door ka- rel V. gedieht om de inwoners te breidelen), en het fluiten der beroemde Unie- van Utrecht in 1579. Geduren- de de bezetting der ftad door lodewijk XIV. namen de Franschen de Domkerk voor de Roomfche Godsdienst in gebruik. In 1713 werd hier 00k de vermaarde Utrechtsche vrede gefloten. In de onlusten van 1787 heeft de ftad me- de eene noodlottige vertnaardheid gekregen , en is federt 1795 door inkwartiering boven anderen zeer gedrukt ge- weest. Zij werd in den winter van 1807 tot 1808 voor eenige maanden het verblijf van den toenmaligen Koning van Holland, lodewuk Napoleon, die nldaar uit verfchei- dene aangekochte huizen een paleis deed ftichten, waarin thans Digitized by Google UTRECHT. 361 thans de Hooge Militaire Vierschaar , de Staten der Provin- cie, en de Regtbank van Koophandel hare zittjngen houden, (Er is hier 00k eene regtbank van eerften aanleg.) De ftad is in een gezond en zeer aangenaam oord , tus- fchen bouw- en weiland en hoog geboomte , gelegen , nabij de drie armen van den Rhijn, de Kromme- de Vaartsche Rhijti en de Vecht, hetwelk veel gelegenheid tot binnen- landfchen koophandel geeft. Zij heeft de gedaante eener harp , is ten deele bevestigd , heeft breede grachten , die voor de binnenlandfche fcheepvaart tusfchen Amsterdam en den Rhijn dienen , en goede voorfteden. De voorftad buiten de Weerdpoort is vooral zeer aanzienlijk. Hier ver- trekken de fchuiten naar Amsterdam , gelijk buiten de Ka- tharijnepoort die naar Leyden. Uit de IVittevrouwepoort gaat men längs ftraatwegen naar Zeist en Soestdijki buiten de Tol- steegspoort is de ftraatweg naar Gorinc'iem. De Rhijn loopt onder den naam van Nieuwe en Oude Gracht in de lengte door de ftad , foms al kronkelend , en is laag van bedding : er komen vele kelders op uit , en het water is troebel , ge- lijk van meer grachten. den Dom is voortreffelijk over Heliand, Gelderland , een ge- deelte van Noordbraband en het Sticht. Utrecht had, als oude zetel van een’ geestelijken Vorst, buken deze nog zeven groote kerken , waaronder de St. Pietenkerk voor de Framche gemeente dient; de St. Mariakerk, die federt lang tiiet tneer tot godsdienftige einden, maar tot eene muzijk- zaal en tot kermiskraraen gebruikt was, werd in 1810 af- gebroken , wanneer men de ongegrondheid van het fprookje (ook door fchrijvers van naam vermeld) ontdekte, dat zij op osfenhuiden zou gefticht zijn , zijnde evenwel dat gc- deelte, hetwelk voor de muzijkzaal was ingerigt in ftand gebleven. De Hervormden hebben er nu nog vier, de Roomschgezinden acht , en de zoogenaamde Jamenisten vier Werken en eenen Aartsbisfchop ; ook de Lutherfchen , Re- monilranten en Doopsgezinden hebben hier elk d£ne kerk. In de Jacobi-ketk is een gedenkteeken voor den braven hubert düifhuis , en voor den beroemden dichter bellamy, het -werk van Zeeuwsche ftudenten. Het Duttsche Huis behoorde eertijds aan de beroemde orde der Duttsche Ridders , verove- raars en bezitters van Pruissen. In hetzelve is federt eenige jaren het groot Rijks-militaire-hospitaal van Arjdmverplaatst, waar het buiten de (lad fcond. De zieken-zalen zijn nieuw gebouwd. Paushuizen, vroeger een voomaam 1 Clement, thans de woning van den Gouverneur , is door den braven PausADRi- aan VI., een inboorling van Utrecht, enden eenigen Nederlan- der, die immer den Pausfelijken zetel beklommen beeft , opge- rigt. Onder de oorfpronkelijke wereldlijke gebouwen is het ftadhuis, om den aldaar geflotenen vrede van 1713, en het- welk thans mede vemieuwd en verfraaid wordt , het ftads- ziekenhuis, een nieuw gebouw, enz. maar vooral de Aca- demie merkwaardig , niet alleen als de plaats , waar de Urne van Utrecht gefloten werd , maar ook als de zetel der be- roemde Hoogefchool, die hier in 1636 door de (lad op ei- ge- Digitized by Google UTRECHT. 3«3 » gene kosten met octrooi der Staten van Utrecht werd op- gerigt ; eene kweekfchool van zeer vele voomame mannen;, onder welken wij flecbts , wat de letteren aangaac , WESSE- LING , DRAKENBORCH, DUKER, BL'RMAN , SAXE en RAU, ten oanzien der godgeleerdheid den kundigen, maar onverdraag- zamen voetius , en in de regten de alomberoemde matthe- USSEN , VAN ECK, VOET , BONDAM en DE RHOER Züllen Op- noemen. demie boven de Waag, een aanzienlijk gebouw tcn be- hoeve vän ’sRijks mnnt voor de noordelijke gewesten, al- waar hat geld door middel van eene ftoom-machine geflagen wordt , en de nieuwe cafeme , met welker opbouw men thans ijverig bezig is. Buiten de ftad is, vooral tot uit- fpanning der ftudenten, eene voortreffelijke Maliebaan aan- gelegd , welke thans , nu dat fpel in onbruik geraakt is , tot eene wandeling dient, en uit acht regte lindenlanen be- ftaat , die tweehonderd roeden lang zijn , en in eene fraai aangelegde Engfische partij uitloopen. Aan het einde der- zelve is de eenige Fce-Artsen ij kundige fchool in de Neder- lamlen, in een zeer goed gebouw. Binnen de ftad heeft men vijf groote pleinen of markt- velden; de Ncudc , het Freeburg , op de plaats dier afge- brokene fterkte aangelegd , en waarop de fchouwburg ftaat , de St. Jans - plaats of Kerkhof, met boomen beplant , de Marie - plaats , en het Dom - kerkhof. Men heeft er 00k fa- brieken van tapijten, lakens, verdere wollen- en linnen- ftoffen en hoeden, vingerhoeden , fpelden, lak, (ayetten, garen, geelgieterijen , fuikerraffinaderijen , zotttketen, lin- nenbleeken , verwerijen , lakmoesmakerijen , looijerijen , fteen- bakkerijen, kaarfenmakerijen , pel-, olie-, zaag- , run- en trasmolens , enz. , en buiten de ftad is de weleer zoo be- roemde zijdereederij Zijdebäkn geweest. De ftad is thans , blijkens het aanbouwen en vcrfraaijen der huizen, zeer bloeijend , en eene der welvarendfte van het Rijk. Zij is de markt der Provincie, zoo wel voor granen als vee en paarden , en het getal der ftudenten is hier binnen kort zeer vermeerderd. De omftreken van Utrecht zijn ongemeen fraai. De ftad wordt door geboomte, koren- en weiland omringd. Ten noorden van Utrecht längs de Fecht , in het beval- ligst gedeelte der Provincie, vindt men eene aaneenfehake- Jing der fraaifte dorpen, door de keurigfte lustplaatfen af- ge. Digitized by Google UTRECHT. 365 gewisfeld. De Heerlijkheid Zuilen met 670, en Maarsen inet de onderhoorigheden 2680 inwoners, waaronder vele Joden , die aldaar eene Synagoge hebben ; Brcukelen raer 2040 inwoners; de Nieuwersluis, Loenen met 1000, Free- land , aan de Fecht , met 620 , Baambrugge met Abcoude , aan den Krommen Amstel , met 1130 inwoners, maken de vaart van Utrecht naar Amsterdam, een’ weg van acht uren, allerbekoorlijkst , en dragen het fchitterendst getuigenis van den voormaligen overvloed dezer landen, vooral der inge- zetenen van Amsterdam, tot wier uitfpanning de meeste dier huizen dienen. De dorpen Oud- en Niem Loosdrecht , met 2480 inwoners, beftaan meest uit veengronden, en er zijn vele buitenplaatfen ; Mijdrecht, een groot dorp met 2480 inwoners , bij eene uitgedroogde veenderij ; Finkeveen en IVtlnis, elk met 1000 inwoners, liggen tusfchen de veen- plasfen in den noordwestelijkften uithoek der Provincie. Ten zuidwesten van Utrecht vindt men de ftadjes Mont- foort , voorheen de vijfde ftemhebbende ftad der Provincie, # met 1580 inwoners, oorfpronkelijk eene grensvesting en burggraafichap der Bisfchoppen van Utrecht, in 1175 ge- bouwd, doch wier flot in 1672 door de Franschen vermeid is ; nog heeft die ftadje in het begin der zeventiende eeuw door zwaren brand zeer veel geleden : de inwoners generen zieh meest van landbouw en touwflagerijen , daar er veel hennip in den omtrek groeit: zij zijn echter arm, uit hoof- de van het verval dier ndring door den kwijnenden zee- handel. JJsselstein, eene voorheen onder Holland behooren- de Baronnie van het Huis van Oranje , eene zeer nette doch kleine plaats, die 2870 inwoners telt, en even als Mont- foort aan den Ho/landschen JJssel ligt ; hier worden vele hoe- pels vervaardigd, en onthouden zieh verfcheidene rente- niers: Freeswijk of de Faart , met 880 inwoijers, ahvaar groote fluizen het water uit de Lek in den Faauschen Rhtjn la- Digitized by Google 366 BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN. laten , zoodat de fcheepvaart van den Bovenrhijn naar Utrecht en Amsterdam hier voorbijgaat; hier werd in 1787 het eerfte burgerbloed tusfchen Utrechtsche burgers en foldaten gefpild. Tusfcheu Vreeswijk en Utrecht ligt Jutphaas , een groot dorp met u58o zielen , in een aangenaam oord. Ten zuidoosten van Utrecht is Wijk bij Duurstede, voor- heen de vierde ftad in rang dezer Provincie; zij ligt aan den Rhijn, die hier den naam van Lek bekomt , nadat de Kromme Rhijn uit denzelven gevtoeid is. Volgens de mees- te fchrijvers is zij het Batavodurum van tacitus, en dus eene der oudfte fteden in de Nederlanden ; het flot bij de ftad werd in de middeleeuwen bij verbastering Dorestadum gcheeten, waarvan raen Duurstede maakte, en de ftad bij betzelve de lUijk bij Duurstede noemde. In de negende eeuw was zij eene groote handelftnd , doch onderging meer dan eens eene geheele verwoesting van de Noormannen. Puinhoopen van oude gebouwen geven nog blijk van hare , vorige uitgeftrektheid. Sedert is zij zeer vervallen, en de koophandel ging te niet ; doch in 1788 is het vervallene merkelijk verbeterd, de ftadsgebouwen opgehaald, en er beerscht nu weder eenige welvaart. De 2070 inwoners (in 1796 telde men er flechts ruim 1400) beftaan meest van den landbonw, de veeteelt en den ooftbouw. Hier begon in 1785 de eerfte vonk der burgertwisten te flikke- ren, welke federt niet alleen het Sticht van Utrecht , maar het geheele vaderland in lichtolaaije vlam zetteden. In den oratrek heeft men de dorpen Honmjk en SchaJkwijk, een fraai dorp , wel een nur gaans lang , meest door Roomschen bewoond, die thans van ’slandswege eene fraaije kerk met een toren hebben, met 900 inwoners. Ten oosten van Utrecht heeft men Houten , een dorp met 750 inwoners. De Bildt , een / dorp , waarheen een ftraat- weg geleidt, een uur van Utrecht , met 1050 zielen. Zeitt , een Digitized by Google U T RECH T. 367 een zeer aangenaam dorp, bijna in het midden der Provin-; cie , ruim twee uren van Utrecht , in een vemikkelijk oord tusfchen hoog geboomte, in het fchoonfte waarvan de Mo- ravische Broedergemeentc , of zoogenaamde Hemhutters , die zieh voorheen te JJuelstein onthielden , eene Colonie heb- ben aangelegd, die zieh door godsdienftigheid , goede ze- den , ingetogenheid , nijverheid en werkzaamheid , allezins voordeelig onderfcheidt. Ongehuwde mans en vrouwen wo- nen elk afzonderlijk in hfet zoogenaamde Brocdcr- en Zus- terhuis , waar men fraaije winkeis met allerlei goederen vindt. In 1796 vond men er 1250, en thans 2220 inwo- ners. Driebergen , met 550 inwoners, eene Heerlijkheid en klein dorp in eene zeer fraaije ligging; Rijzenburg , met 200 zielen , vlak bij Driebergen , eene uitgeftrekte Heer- lijkheid van de familie oosthuizen , met fraaije bosfehen, en een door gemelden Heer aangelegd dorp te midden van het groen , meest door Roomschen bewoond , met eene fraai- je kerk voor die gezinte, het graf van den jongen oost- huizen bevattende, en nette huizen, in een’ kring ge- bouwd ; Doorn , met 640 inwoners , en aanzienlijke buiteu- plaatfen ; Amcrongcn , meer zuidoostwaarts naar den Rhijn , eene Heerlijkheid en aanzienlijk dorp met 1440 inwoners, waar veel tabak geteeld wordt. Amerongen heeft een groot kasteel van den tegenwoordigen Heer (Graaf van Athlone') , tusfchen grachten en hoog geboomte, en een zeer aange- naam bosch , hetwelk allengs tot den Amerongerberg verrijst. Door deze dorpen , Rhenen en de Grebbe gaat thans de nieu- we ftraatweg van Utrecht naar Njmegen ; voorheen reed men van Nymegen over den dijk tot Tiel, en vervolgens over Buren , het Beuiichcmer - veer en Hauten : nog vroeger op fVtjk bij Duurstede over de dijken. De ftreek , waarin deze en verfcheidene kleinere dorpen tusfchen dezelve liggen , is de aangenaamfte van het Sticht , en Digitized by Google 368 BESCI1R1JVING DER NEDERLANDEN. en beflaat den voet dier onvruchtbare zandheuvelen , van wel- ke wij boven gewaagden, en die zieh van het noordwesten naar het zuidoosten , van omfereeks Naarden tot Rhenen , dwars door de Provincie uitftrekken. Het midden daarvan is bijzonder dor, en wordt de Amersfoortsche heide ge- naamd. Aan het uiterfte einde van dit hooge land ligt het ftadje Rhenen , met 2590 inwoners , weleer een der vijf ftemmen- de fteden der Provincie, zoo als ^ de meeste denken naar den Rhijn genoemd, doch volgens anderen (hoewel minder wäarfchijnlijk) het aloude Grinnes van tacitus. De voor- naamfte handel der ingezetenen beftaat in boekweic en ta- bak , die in den omtrak geteeld wordt. De ftad heeft eene oude groote kerk met een* fraaijen toren; zij was weleer de fcbuilplaats van den ongelukkigen Koning frederik van Boheme , die in 1620 door Keizer Ferdinand II. uit zijne landen verdreven werd, en wiens woning nog lang onder den naam van Kom'ngshuis in wezen gebleven, doch thans geheel afgebroken is. — Op den top van den vrij aan- zienlijken heuvel, aan welks afhelling de ftad ligt, en die den naam van Heimenberg draagt , is een uitgehouwen fteen , met name de Koningstafel , van waar men een fraai gezigt over de Betuwe heeft. Het verval der tabnksmfring is in de laatfte jaren voor Rhenen zeer noodlottig geweest , waar het verblijf anders , uit hoofde der bekoorlijke omfereken , zeer aangenaam is. De Greb, aan de andere zijde van den Heimenberg , is een belangrijk militair punt, van waar eene linie van ver- dediging , die door overftroomingen kan gedekt worden , längs Amersfoort en de Eem tot aan de ' Zuiderzce loopt , en aan den anderen kant door de Betuwe tot aan de Waal ver- lengd is. Het punt van de Grebbc is thans vertaten: daar- entegen werpt men aan de oostzijde van Utrecht verfchan- fin- Digitized by Google UTRECHT. 369 fingen op. l^eencndaal, een aanzienlijk dorp met 2330 in- woners , anderhalf uur van Rhenen , op de grenzen van Utrecht en Gelderland , is in 1549 door de veenecij ontftaan, wel- ke den grond wel acht voet zou hebben doen zakken. Be- halve van het turfgraven beftaat dit dorp 00k van wolkam- men en fpinnen , en er worden jaarlijks meer dan 400,000 ponden wol gekamd, gefponnen en verarbeid. De vee- markten in October en November zijn de aanzienlijkften zes uren in den omcrek. Sedert 1795 heeft dit dorp zijne eigene regdring. Renswude , met 920 zielen , eene Heer- lijkheid en welgelegen dorp op den ftraatweg tusfchen Amersfoort en Rhenen, met eene fraaije kerk en eene zeer aanzienlijke Heeren - hofftede ; IVoudenberg, met 1660 in- woners, waar veel tabak geplant wordt, zijn de oostelijk- fte dorpen van dit gewest, Amersfoort , ten noordoosten van Utrecht, is de tweede ftad der Provincie, met 9980 inwoners, welke hoofdzake- lijk beftaan van den tabak, die in hären omtrek geteeld en in de ftad bewerkt wordt , wanneer men ze op de bevaar- bare Eem , die voorbij dezelve in de Zuiderzee loopt , uit- voert, längs welken 00k tramfto-\vmfe\ met Duitsche goe- deren gedreven wordt. Ook heeft de ftad eene zeer aan- zienlijke graanmarkt , vooral in rogge en boekweit (er wordt misfchien nergens in ons land zoo veel boekweit te markt gebragt als hier) , voorts nog bombazijn- en dimitfabrieken , en buiten hare poorten eene glasblazerij. De Hervormden , Lutherfchen , Remonftranten en Joden hebben hier elk ddne , de Roomfchen en Janfenisten elk twec kerken. De gemelde rivier verfraait ook nog zeer de omftreken der ftad, die waarlijk fchilderachtig zijn. Westwaarts is de bergachtige hei- de , ten oosten en zuiden vmchtbare graanakkers , tabaksplan- taadjen en geboomte; ten noorden fchoone weilanden längs de Eem. Van hier naar Utrecht geleidt een goede ftraatweg. Aa De Digitized by Google 37o BESCHR1JV1NG DER. NEDERLANDEN. De gedaante der ftad is eirond; zij heeft wel drie kwartier- ours in den omtrek, en elf poorten. Onder de twee voor- nttlige Hervormde kerken had de kleine een’ toren, die reel naar den Utrechtsclun Dora zweemt. De kerk zelve j, in ,787 door het fpringen eener bom geheel vernield , bij gelegenheid dat dezelve bij de toenmalige burgergefchil- len tot eene bergplaats voor krijgsbehoeften gebruikt werd , en federt afgebroken. In de andere kerk is jacob van Ram- pen , bouwmeester van het Amsterdamschc ftadlrais , begra- ven. De voormalige vestingwerken dezer ftad zijn verval- len. Hare ftichting wordt in den annvang der elfde eeuw gefteld, en zij had in de middeleeuwen vele moerjclijkhe- «ten, zoo wel met hare Bisfchoppen, als met de Gf Ver- sehen. De vef rasfing door Aartshertog maximiliaan in 1484, en die door maarten van rossum in 1543 bragten haar Peer ten achteren. Ook in de Spaansche tijden leed zij veel , en ging in 1629 aan de Oostenrijkers , en in 1672 aan de Franschen over. In 1786 namen de Staten van Utrecht alhier hun verblijf, tot na de omwenteling van 1787. Zij i» de geboorteplaats van den grooten joüan van olden - »ARNEVELD. - Tusfchen Amertßort ett de Zuiderzee liggen de dorpen- Bunschoten, met het visfchersgehucht Spakenburg 8 60 zie- len teilende; Eemnes binnen en btiiten met 1300 inwoners, weleer ddne ftad, thans twee dorpen, die zieh van de vee- hoederij gendren; Baren met 1150 Inwoners, ook in vroe- ger’ tijd eene ftad, thans eene Heerlijkheid en dorp met eene zeer aanzienlijke tapijtfabriek , en vele buitenplaatfen ; Soest, een zeer oud en aanzienlijk dorp, ’t welk thans nog met de onderhoorigheden 1970 inwoners telt; Socstdijk, eene bunrt , maar met een treffelijk jagthüis en diergaarde , door Prinfe willem III. in 1674 a&ngelegd, en thans als een Domein door ’s lands Staten aan Zijne Koninkhjke Hoog- ■ § I t Digilized’by Googlej UTRECHT. 37* Hoogheid den Prins van Oranje gefchonken , als een bewijs der nationale erkemelijkheid voor deszelfs dapperheid in de veldflagen van Quatre-Bras en Belle-Alliance betoond , waar- van hier ook een gedenkftuk beftaat. Her kasteel is met vorftelijke pracht ingerigt , en dient meermalen ten verblij- ve van Zijne Koninklijke Hoogbeid. Hier bevindt zieh ook pieneman’s voortrefFelijke fchilderij van den flag bij Qua- tre-Bras. De hooge en läge Vuursche is een klein dorp, met 250 inwoners , midden tusfehen de hooge heilanden aan de grenzen van Cooiland, en voor een gedeelte in het veen gelegen, welks bevallige omfereken door den dichter simons bezongen ztjn. A a a XIV. ' Digitized by Google 372 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. XIV. DE PROVINCJE FRIESLAND. riesland ontlecnt biijkbaar zijnen naani van hct aloude volk der Friczcn , dat weder niet naar eenen fabelacluigen Koning fiuso heet , als waarvan niet ^e'n der oudlte fchrijvers gewaagt , maar wier naatns- oorfprong zieh in de hooge oudheid verliest. Dit land is aan de zuid- en westzijdc door v de Zuidcrzec , aan de noordzijdc door de Noordzec of zoogenaamde Wadden befpoeld, ten oosten aan Groningen er\ Dren- the, en ten zuidoosten aan Ovcrijsscl grenzende , en zal zieh veertien uren van het noorden naar het zui- den , en dertien van het westen naar het oosten uit- ftrekken. — Volgcns camper is hct in ’t geheel 255,91° morgen groot, waarvan 55,9x0 voor meiren en heiden gerekend worden. Qudtijds was hetzclve met zware bosfehen bedekt , die zieh uitftrekten tot in Noordholland of Westf riesland , toen aan het te- genwoordige Friesland gehecht , en Hechts door den Flie- of Vliestroom daarvan gefcheiden. De vier foor- ten van grond, die men bijna uitfluitend in Nederland aantreft , läge weilanden , vet klei- of korenland , hoo- gcre zandige en boschrijke ftreken met heidegemengd, en veengrond, vindc men in Friesland vereenigd. Tot de eerfte foort behooren voornamelijk de weste- lijke en zuidwestelijke gedeelten; in de noordelijke en. noordwestelijke , waar zware kleigrond is, vindt men fchoone bouwlanden; de zuidelijke en zuidoostelijke zij- i Digilized b^Google FRIESLAND. 373 zijde is zandig en vol bosfchen en hellanden (men hceft er zelfs eene (treck duincn, te midden eener zwarte heide , waarvan de oorzaak 110g onbekend is); het is ook dddr , dat de meeste veenlanden gevonden , worden, die men in hooge of eigenlijke veenen, en in zoogenaamde klijnlanden of läge veenen verdeeld. Het getal der eerstgemelden is echter zeer vennin- . \ derd, en van de läge veenen worden er vele tot wei- en hooiland gebruikt. De lucht komt op de kust zeer veel met die van Holland overeen, doch is iets kouder: in de binnendeelen heeft dezelve meer van die der Provincieri Overijssel en Gcldcrland. — Eigenlijk gezegde riviercn treft men hier niet aan ; eenige bekcn , die uit de veenen ontfpringen , of van het hooge land van Drenthe afdalen (zoo ab; de Lauwers , die de grensfcheiding .tusfchen Friesland en Groningen uitmaakt , en oudtijds van meer belang was, dan thans, de Kuinder en Linde tusfeben Friesland en Overijssel , de Hoorn, de Ec binnena- lands) verdienen dien naatn niet. Er was oudtijds een gröot binnenmeir, de Middelzee genoemd, en thans nog is het land vol zoetwater-meiren , vooral in den omtrek van Sneek en J/lst, waarvan een ge» deelte tot zeer vruchtbaar land aangeflibd enbed^ktis. Door de laagte des lands zijn hier , niet minder dan in Holland , zware zeedijken noodzakelijk. Weinige gewesten zijn echter door zülke zware dijkbreuken en overftroomingen geteisterd geworden dan Fries - land. Men beveiligde zieh oudtijds tegen het water op terpen of hoogten. Velgens fommigen zijn die echter niet ouder dan van het begin der zevende A a 3 eeuw Digitized by Google J74 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. eeuw onzer jaartelling. De jaarboeken van Friesland gewagen met meer of minder uitvoerigheid van de ontzettende en vemielende ' watervloeden der jaren 533» 79»» 8°6» 839, 1164, 1170, liio, 1221 10t 1230 (bijna jaarlijks) , 1237 (waardoor het eiland Vlitland gevorrnd werd) , 1248, 1149, 1250 (waar- mede , door de menigte gefmoord en onbegraven vee , eene zware pest verzeld ging), 1277 (waardoor de xeeboezem den Dollart ontftond), 1287 (waardoor 80,000 menfchen omkwamen, 30,000 allddn in het tegenwoordige Friesland , en waardoor waarichijn- hjk de Zuiderzu geheel in bare tegenwoordige ge- daante gevorrnd werd), 1336, 1400, 1421, 1429, 1516, 1524 (drie overftroomingen in ddn jaar), van 1530 tot 1532, en 1559 (*). De overtbrooming Van 1570 (1 Nov.) was boven alle befchrijving ijs- felijk; er zouden 100,000 menfchen, en daaronder 00,000 allddn in Friesland , zijn omgekomen ; bet water overllroovnde zelfs de hoogten of vieren; doch daarop voerde de Spaamche Landvoogd robles de heilzame nienwigheid in , dat de diiken , in Rede van door bijzondere eigenaars der landerljen , op ge- ineene kosten onderhouden wierden: federt welken thd de orcrftroomingen minder geweldig en talrijk aijn. Nogtans waren die van 1610 en 1675 geen- zins gering; die van 1717 en 1776 waren zelfs verfchrikkelijk. Doch bovenal verwoestend was de overftrooming op den 5. Febmarij 1825, waardoor . 1 ver- (*) van Eeküwf.n , Tafereel vatr dm IVatervloed in Fries - land van 1825. Inleiding, bl. st-xxxv. Digitized by Google 3 75 ' \ F R 1 E S L A N D. verfcheidene menleben (hoewel naar evenredigheij jn Friesland minder dan in Oycrijssd } het leven ver- loren , de helft der Proyincie , vooral in het gülden , overftroomd , en met zout water bedekt werd, dp landbouw eene gevoeUge fchade leed, en het geheelp verlies, alleen in Friesland , op ruim zesmaalhon- - dcrdtachtigduizend guldens begropt werd (*) ! (ffipr- yan heeft echter de Natie, door vrijwillige brjdra- gen, drie vierde ge<kdlcn vergoecL) De voortbr-ef/gielcn van Fries fand befiaan voqreerst in goede turf , die , hoezeer beneden de Hollandsch ? gefdiat , toch derwaarts uitgevoerd , en in lange turf„ baggelaar en s pouturf onderfcheiden wordt in chi- coret , vlas, haver, garst, boekweit , tarwe , irogge , erwren , kool- en kkverzaad , aardappelen , die me» veel uitvoert , liout uit de bosfehen van ZcvcMV^lden , die echter op verie na zoo aanmerjielijk »iet inaer zijn als ,ten tijde van plinius QJIisi. Nat. L. XV7. C« i.) , daar thans aan den zeekapt de booge eiken- boomen , waarvan die fchry ver gewaagt , gehcfl zijn weggefpoeld , tcrwijl inen in de wejstelijke en npor- deüjke Itreken weinig boomen ziet. Men heeft opgp- merkt , dat het hontgewas aan de kust hoe längs zoo tneer dopr de zeejucht begint te lijden. j— De mit* muntende w.eilanden ivoeden wel 150,000 ftuks rund- vee, waarvan er jaarlijks 15 ;toc id,QOo:uitgevoer{l worden (tuen vindt er psfen van over .de twcednizßöd pond), gelijk zij 00k botet, die zeer veel uitgevoerd wordt , en kaas leveren , en de beste paarden in gansch Nederla,nd • men voert daatenboven veel JjQdi (*) van ueuwen , bl. 386. «it.» Aa 4 Digitized by Google 376 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. • uit ; op de hoogere landen wordt , behalve de kleine Drentsche foort , nog een bijzonder ras van fchapen geteeld. Men vindt er ook vele zwijneD, voorts hoenderen , duiven , honig , enz. — De iandbouvv wordt in Friesland met de grootfte vlijt, en zelfs door de landlieden met grondigheid als eene weten- fchap beoefend, die de vreemdelingen , welke met opmerkzaamheid reizen, verbaast; ook laat men geen land ongebruikt, dat flechts eenigermate bruik- baar is; fteden cn vooral dorpen liggen ongemeen digt bij elkander. De omftreken van Harlingen tot het Bildt , Ferwerder- , Oost- en Wcstdongeradeel tot Leeuwarderadeel ziin de bloeijendlte , en door de meest befchaafde landlieden bewoond. Tot bevor- dering van het binnenlandfche vertier dienen , niet Hechts de Tjenke- , Sloter Fljuesscr-, Heegerr , Sncckcr- en Bergumer- en in ’t geheel wel twintig meiren, die daarenboven vischrijk zijn ,en van wa- tervogelen krielen , en het land van het Z. Z. W. naar het N. N. O. doorfnijden , maar ook eene me- nigte grootere en kleinere trekvaarten , waaronder die van Leeuwarden over Franeker naar Harlingen , van Leeuwarden naar Sneck , en door Boisward naar Wor- kum , en van Leeuwarden over Dokkum naar Gro- ningen (tot het Stroobos op den Frieschen bodem) de voomaamfte zijn. Hierbij dienen eene menigte flui- zen , ter ontlasting des waters ; onder de buiten- ofzee- fluizen heeft men onder anderen de M unnike Nieu- we- , Makkumer - , Workumer- , Lcmster- , Schoter-zij - len , anz. (zijl is in ’t F riesch sluis). De fteden liggen in Friesland bijkans ailddn aan de noord* en westzijde , den Digitized by Google FRIE'SLAND. 377 denkelijk uit hoofde van vroegeren koophandel: de zuidzijde en het oostelijke binnenland hebben flechts dorpen , en hadden oudtijds vele verfterkte fteenen flö- ten , ( stimen ). Doch vele der eertijds welvarende fte- den , vooral in den zuidwesthoek , zijn thans in diep verval, terwijl het binnenland bloeit, en vlekken heeft, welke die fteden zeer ver in volkrijkheid en welvaart te böven gaan. In de oudfte tijden bevatte de naatn van Friesland eene veel uitgeftrektere landftreek, dan thans. De oude Fritzen , een Duitsch volk , ’t welk reeds bij tacitus en plinius voorkomt, ftrekten zieh uit van den middelarm des Rhijns , die toen nog bij - Katwijk in zee viel, tot aan de Eems ; aan de kust woonden de Frisiabonen , of Fricsche vaterbewo- ners (*). Naderhand , toen de Batdvieren , zoo ’t fchijnt, onder de Franken verfmolten geraakten, en dezen zuidwaarts optrokken bezetteden de Frie- zen de ontruimde landftreek, en befloegen dus de geheele naderhand Vereenigde Neder landen , van de Schelde tot de Eems , of liever tot de Wezer , zoo dat de noordelijke Neder landers , bij den .bui- tenlander Holländers genaamd , met uitzondering van eenige Fränkische en Saksische volkplantingen , ei- genlijk Friezen zijn. Onder Koning radboud in , het laatst der zesde , en het begin der zevende eeuw verloor deze Natie bare onafhankelijkheid , doch ont- ving (*) alting, Notit. Gern. Inf. I. D. p. 71. smids y Schalk, der Ned. Oudh. (1774) Art. Friesland, bl. 105. ypey, Ce- schicd. der Ned. Tale, bl. 164. Aa 5 578 BESCHRJJViNG DER NEDERLANDEN. ving daarvoor tot vergoeding van hare nieuwe Hee- ren, de Franken , de Christelijke Godsdienst, waar- aan zu zieh echter eerst eene eeuw later , geiijktijdig met bare ftam» en taalgenooten , de Saksers , geheel onderwierp. Sedert bleven de Friezen (allengs be- paald tot de tegenwoordige Provincie) onder opper- heerl'chappij en befcherraing des Bieuw opgerigten Roomschen Rijks , eene o’nafhankelijke Natie , die zelfs bevrijd Ueef van de elders overal drukkeude leenregöring. Het gebied ftond aan zoogenaarade' Potestaten of magtbebbers , uit den boezera der Na- tie gekoren, en aan behoorlijke bepalingen oader- worpen. Hun beftuur bleef 696 jareri in Rand, na- mel^k van den jare 80a tot 1498. Hoezeer de Gra- ven van Holland vlamden op de heerfebappij over Friesland , de opdtagt derzelve aan Grave willem III. en naderhand aan al brjscht , was flechts on- volkomen en kortftondig. Binnenlandfche oneenighe- den baarden 00k hier het verlies der vrljbeid. De he- vige en aanhoudende twisten der Schicringers en Vet- loopers gayen den Reiser een voorwendfel tevens en een tniddel aan de hand, om Herrog albrecht van Saksen (den vader van het tbans aldaar regnende ftamhuis) in 1498 tot erfelijk Potestoat of Erfstadhauder van Frics~ land aan te Hellen, ten eindc die onluaten te dempen. Zijn zoon jorjs of ©borge droeg daarna zijnc regten voor Hut tonne .gouds over aan Keicer karel V. , die daarop Heer van Fries land , gelijk van het overige Nederland werd. Na de groote omvventeling in de zestiende eeuw hadden de Friezen fteeds een’ afzon- derlijken Stadhouder uit het huis van Nassau-Dictz , , af- Digitized by Google FRIES LAND. 