title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: \^y3 tobak; menobak, de nageis kort en offen, niet rond, afsnijden. V^yj toeban-toeban, geboorte- vlies; ajar toeban-toeban^ het vrucht- water. ^j»jyj toebin, de vierde dag na heden, over vier dagen. Äj*J> tobah; w^wo&aÄ, planten met wortel en al uitrukken. »^•J> toeboehjlichaam, lijf, romp; in eigen persoon; centrum van een leger; saloeroeh toeboeh^ het geheele lichaam; b^kas toeboeh, wat aan het lichaam geweest is, wat iemand zelf gedragen heeft, aflegger ; toeboeh bah- t^ra^ het lichaam of de romp van een vaartuig, Ind. Poet. p. 250; nama toeboeh j eigennaam; toeboeh kasar^ stoffelijk, menschelijk lichaam, te- I5^y iÜ^ 313 genover toehoeU haloes, onstoffelijk lichaam van een geest, Q.y.W. *^jang empoenja toeboeh, de persoon, wien het aangaat; satoeboeh, fig. voor den bijslaap; b^rsatoeboeh, den bijslaap uitoefenen; p^noeboeh, lichamelijk voorkomen, gestalte, v.d.W. ; toeboeh dan njawa = badan djiwa, lichaam en ziel; oepama toeboeh ajahandadi- boekit S^gontang dan kakanda di Malaka, gelijk als uw vorstelijke va- der van den heuvel Segontang en uw oudere broeder van Malaka in eigen persoon , . , H,T. ^JS toebi; m^noebij met volhar- ding, onvermoeid, onophoudelijk iets verrichten, op iets blijven aandrin- gen; toebi-toebi, volhardend, onver- moeid; m^mpi^rtoebi'toebikan tikam- nja, aanhoudend steken, zijne steken vermenigvuldigen. Niet alleen voor het steken met; een kris, maar ook met een lans en ook voor het schie- ten van pijlen en het stompen met de vuist, b. v. dipertoebi-toebinja go- tjoh, B..T. ^y^ toet, I. Arab. moerbezie. II. Jav. volgen, grondw. van het Mal. toentoetj zie ald. toetboeri^ Jav. volgen, achterna loopen. jjy? toetoer, gezegde; b^rtoe- toer, spreken, praten, keuvelen; toe- toer^kattty gezegden; toetoeran en pUoetoeran, praatje, gezegde; &^r- toetoer-toetoeran, met elkander pra- ten, keuvelen. \jt*SyS toetas oitoetoes? boeroeng t., e.s.v. vogel, maar welke? Bioemi. zed. verh. Mogelijk de wevervogel, daar deze in den fabel van den aap, die vuur wil maken, zoo voorkomt. \^Aiyj toetoep, wat ter bedekking of toedekking dient, deksel, achter- hoede van een leger ; toetoep moekaj helmmasker, helmklep, vizier, Hik. Koris; tnenoetoep, bedekken, toedek- ken, dichtmaken, opsluiten, bewim- pelen; toetoep dßnang, balk die de bovenste einden van de dßnang dekt; t. boemi, e.s.v. plant, welker breede bladeren plat op den grond liggen, ook tapak Solaiman genaamd; t. sanggoel, versiersel in de openingen van den haarwrong bij vrouwen; t. Hang of larian tikoes, in de bouwk. muurplaat; toetoepan en penoetoepj deksel; satahoen toetoep^ een vol jaar; berioetoepkan katja, glas tot deksel hebben, d.i. met glazen gesloten; tertoetoep, dicht, van een deur, kist enz.; toetoep-m^noetoep, van weers- kantensluiten, op verschillende wijze sluiten, opsluiten van verschillende personen. Mal. Sam.; katoetoepan, bedekt, overdekt. i^J> toetoek; m^noetoek^ zacht- jes kloppen of hameren, zie k^toky toekoel en titik, \^yS totok, I. Jav. e.s.v. schelp- dier, b.v. p^rahoe ladjöe moewat ka- rang totok^ een snelvarend vaartuig, geladen met schelp-klipsteen. II. Jav. echt, volbloed; b^landa totok, een geboren Hollander. Jj^* toetoel^ Jav. vlek, spikkel, gevlekt; matjan toetoel^ gevlekte tij- ger. ftj*i' toetoeh ; m^noetoeh^ knot- 314 ä-f" ten, toppen, topsnoeien, de toppen ran planten afnemen, snoeien, het verband van iets verbreken, sloopen, b.v. een vaartuig. i^*J todjang; menodjang^ de beenen schuin vooruitsteken en de voeten tegen iets aanzetten cm te steunen of een duw te geyen ; hoe- wajan todjang^ schomrael zonder leu- ning, waarmede men zichzelven op- YfQvki^penodjang kaki, voetenbankje. ys^jj toedijOO, strekking, rich- ting, koers, bedoeling van woorden, toovermiddelen enz.; masing-masing d^ngan toedjoenja, een iegelijk in zijn eigen richting, zijn eigen koers uit, Hik. IndraMöng.; toedjoe-toedjoewan, allerlei toovermiddelen, Tjek. Wan. Fat.; menoedjoej koersen op, de rich- ting nemen naar, richten van een schietgeweer, doelen met woorden, het toeleggen op iemand raet een too- vermiddel; satoedjoe^ dezelfde rich- ting, strekking, bedoeling, het eens zijn, overeeukomstig; satoedjoe d^- ngan kahendaknja ^ overoenkomstig zijn wensch; b^rsatoedjoe, dezelfde richting enz. hebben; m^noedjoekan, op iets aansturen, iem. of iets in de richting brengen ; hertoedjoe d^ngan, zieh meten met, in een gevecht, H.T. satoedjoe, ook bevallen, het er raee eens zijn, b.V. s^haja soedah sa- toedjoe tinggal disini, het bevalt mij reeds hier verblijf te houden. Hier- Toor soms ook katoedjoe, passend, ge- schikt, passen, voegen; katoedjoean, geschiktheid, M. katoedjoe alah, noemt men in het Palemb. stelen of vernielen van Gouvern. eigendom; p^noedjoe b^lat =: pemboenoeh Mlat, schuin toeloopend staketsei, dat naar den ingang van een fuik loopt, zie bij boenoeh. &:> J> toedjah ; menoedjah^ steken met een lang en dun voorwerp, zoo- als b.V. met een piek, stang enz. &:>•») toedjoeh, zeven; toedjoeh- belasen sapoeloeh toedjoeh^zeveniiew^ toedjoeh poeloeh, zeventig; tengah toedjoeh, zevendehalf; katoedjoeh, de zeven, ten zevende; Jaw^ katoe- djoeh, de zevende; toedjoeh-toedjoeh^ alle zeyen',m^noedjoeh-hari,een dood- maal houden op den zevenden dag na het overlijden. ÄS^JjtautjangjChin.haarvlecht, staart v. e. Chinees, d.i. Cr. en Sw. JcAÄ.y> tauhld, Arab. als een er- kennen, de eenheid Gods erkennen; elmoe taiihid, de kunst om door het erkennen van Gods eenheid onkwets- baar te zijn in den strijd, zie JkAfi^.«. c4>«.J> toedoeng, alles wat tot be- dekking en tevens tot beschutting dient, deksel, dekkleed, sluier, vlie- gengaas enz. b.v. toedoeng moeka, sluier voor het gelaat; t,panas, zon- nehoed ; t, sadji, deksel over een scho- tel met spijs; t. hidang, kleedje over dat deksel; t, pintoe, de eigenlijke deur, die den ingang sluit en be- schut; tali toedoeng, kinband aan een hoofddeksel; fig. bakkebaarden,ring- baard; toedoeng t^mpajan, e.s.v. niet eetbaren zeevisch; b^rtoedoeng, een sluier of bedekking gebruiken; ber- ^Jy3 LK^r* 315 toedoeng lingkoep^ zoo gesluierd, dat ßlechts de oogen zichtbaar zijn; t^r- ioedoeng, gesloten van een deur, b.v. segala pintoe soedah tertoedoeng ^ alle deuren waren gesloten of dicht. Sj. Har.; menoedoengi, bedekken,bescliut- ten; penoedoengan, beschutting. cc)«^ toedlng, I. schuin naar be- neden of afloopend onder e. storapen hoek ; tikam toeding, schuin naar be- neden stoken, ook : schieten met knik- kers in e. kuiltje; soedah toeding tali saoeh^ het ankertouw staat reeds vrij recht, onder een stompen hoek; me- ngasah toeding j stomp toeloopend slijpenj zooals b.v. een kouwbeitel; mengUam toeding^ schaven met den schaafbeitel staande onder e. stom- pen hoek. II. Jav. met den vinger aanwij- zen, b.v. den schuldige. ^^y^ todak, de zwaardvisch. i%<^yS toedoek = toendoek^ Päd. bov.l. katoedoekannja, hun onderwer- ping. H. Sj. Djil. p. 34. »4>«J toedoeh; menoedoeh, be- schuldigen ; salah menoedoehj valsch beschuldigen, I.J. 101; pewoe^oeÄ, be- schuldiger; toedoehan, beschuldiging; toedoeh-menoedoeh, elkander over en weer beschuldigen; zie ook toekas, \yj toewar, e.s.v. fuik, gevloch- ten van de oenak of doornen, C. en S. SKy taurät, Arab. de wet van Mozes; kitdh taurdt, het boek der wet, voor het oude Testament; ahloeH taurdt, het volk der wet, de Joden. vä)\«J> toeroet, volgen, navolgen, volgens, meedoen, mede . . ,; menoe- roet, iets of iemand volgen, navol- gen, gehoorzamen; toeroei tMawa, meelachen; t, menari, meedansen; ioeroet menangis, mede weenen, Ind. Poet.; menoeroet oenioeng ormig^ iem. lot deelen, Prab. Dj.; menoeroet nama, naar den naam (noemen); menoeroet kahendak, den wensch opvolgen, vol- gens den wensch; m. perentah, de bevelen opvolgen; m, hoekoem^ de wet gehoorzamen; m. toeladan, een voorbeeld navolgen; hertoeroet-toe- roety achtereenvolgens, aanhoudend, achter elkander; satoeroet, opvolging, navolging, volgens, overeenkomstig; menoeroetkan, doen volgen, doen ge- hoorzamen; menoeroetkan kapal^ een schip van den wind doen afhouden, het tegenovergestelde van heloek, bij den wind houden, v. d. W. Jr. in de Hik. H. T. komt het voor in de be- teekenis van uit den koers gaan en naar iets afhouden, b.v. katanja: hai djoeroe-moedi, toeroetkanlah Mandant Birahi im menoedjoe tanah n^gari Masir itoe^ karena hamba hendak singgahj zeggende: O, stuurman, houd de Möndam Birahi af naar het land van Masir, want ik wil dat aan- doen; toeroetan; voorbeeld ter na- volging, in navolging van, gelijk aan, ook mee van den wind, b.v. angin toeroetan^ meegaande wind, gunstige wind; toeroet-toeroetan ^ leiddraad, Abd.; sapetoeroetanj geheel en al vol- gen, geheel meedoen. Q»^)y^ toeras; mHoeras^ filtree- ren, inz. verfstoffen in vloeibaren 316 <r)y^ Btaat; p^noeras^ filter; ioerasan, wat gefiltreerd is, v. d. W. Zie tapis. ijnsyS tooroes, I. rechtop staande styl of staak om iets, b.v. een boom, aan vast te binden, hoofdstijl van een omheining; ook de steunpaal van e. dam en van een vischstaketsel, C. en S., steunpilaar, cilindervormige Sta- pel van 8 ä 10 koekjes palmsuiker in palmbladeren gewikkeld; toeroes n^gariy steunpilaar van hetRijk; me- noeroeskarij aan e. staak binden, b.v. soeroeh toeroeskan katanah, soeroeh paloe d^ngan tali b^loelang, beveel hem aan een staak op den grond vast te binden en met riemen te geeselen ; laloe ditoeroeskan dibawah astana, Hik, Soelt. Mahm. en Hik. Tjik. Wan. Pat. en Oend. toeroeskan dipanas, aan een staak vastbinden in de zon- nebitte, Bioemi. Zed. Verh. II. Jav. voortgekomen, voortge- sproten; toeroes ing k^soema, ook toes ing k^soema, prins of prinses uit een echte vrouw en niet uit een bijzit geboren. ^^ J> toris, = torih^ zie ald. 0%^* torap,bekleeding,besohoei- ing, belegsel, rand, pleister, metsel- werk tot schoeiing of bekleeding; dajoeng Mrtorap d^ngan ajar-mas^ roeiriemen met verguld belegd, I. P.; m^norapy beleggBn, bedekken, be- kleeden, schoeien, bemuren, ook gar- neeren met galon. Zie ook t^rap, \Jjsy2 torak, I. bamboezen koker, waarin de inslag der wevers heen en weer schiet; anak torak, de schiet- spoel. II. e.s.v. harpoen met drie punten en losse Schacht, iets grooter dan de is^rampang; ook torah. lji% JJ torek, etterend en hard- hoorend van de ooren als een gevolg van ziekte, v. d. W. (i5)«i tawarroek, Arab. het zitten op een der billen enz. eene houding, die bij het gebed verboden is. ^J^mJi toeroen, dalen, afdalen, naar beneden gaan of komen, afstij- gen, neerkomen, opsteken van den wind, afslaan of dalen van den prijs, afstammen, verkleuren; toeroen dari atas koedanja, van zijn paard stijgen; toeroenlah angin oetara, toen stak e. noordewind op; t, kadarat, van boord naar den wal gaan; toeroen kakapalj van den wal naar boord gaan; t.da- ripada radja Iskandar, afstammen van Vorst Alexander; t, daripada tachta karadjaän, afstand doen van de regeering; toeroen-menoeroen^ van de eene oplaag tot de andere, van e. boek, Sadj. Mal. 3; toeroen-temoeroen, van geslacht tot geslacht, in afda- Jende reeks; menoeroenkan, doen af- dalen, afstijgen, naar beneden laten zakken, strijken,afleiden; m^noeroen- kan kapada orang lam, overdragen op een ander, H. Abd. 428; rn^noe- roenij tot iem. af komen, afdalen van zgn zetel, Sadj. Mal. p. 70 reg. 5; p^noeroenan, afvoer; hak p^noeroe- nan^ afvoerrecht; katoeroenan en toe- roenan, eig. afstamming, komaf, b.v. dosa toeroenan, erfzonde; katoeroe- nanj erfelijke waardigheid of titel, bezeten zijn; katoeroenan sjaitdn. door den duivel bezeten; radja itoe Jcatoeroenannja daripada hangsadjin^ de Hell. 5e dr. p. 203 r. 6 v, o. slaat op een voorgaande en niet na-afda- lende reeks.Het onderscheid tusschen Jcatoeroenarij afstammeling en ariak- tjoeijoe, pakomelingen komt goed uit in Pol. Abd. p. 15 b.v. maJca adaiah Said itoe kafoeroenan daripada rasoel Ällahj maka s^gala anak-tjoetjoenja itoe samoeivanja bernama Said adanja. Het eerste is dus afstammeling en het tweede nakomeling. Ook Marsd. geeft op afstamming, geslachtslijst; katoeroenan hoegis v. Boeg. afkomst, H. Abd. 15, afstamming, afkomst; katoeroenan^ op of over zieh krijgen, door iets aangedaan worden; katoe- roenan gilttj e. gekke bui krijgen, door uitzinnigheid overvallen worden. ^%yS toerau, omheining, die ook van boven dicht is, tot bescherming van planten. • \^* t06r06, Jav. slapen; petoe- ron, slaapstede. • NÄiStoro, Batav. hadjoe ^oro,lang baadje, ten voeten uit, voor manne- Hjke bedienden. »xjj torah, ook torak^ e.s.v. har- poen, bestaande uit e. weerhaak met Schacht, waaraan een touw verbon- den is, gebruikt om visch en horten te vangen. ^syi torill, insnijding, kras, kerf, Mön. ook snit van een kleed; m^woWÄ, bekrassen, kerven, insnijdingen ma- ken, ook dünne voorwerpen, zooals papier, bladeren en derg. kerven, doorsnijden. \^^yi 317 ^)y^ toeri, I. e. s. v. boom met geneeskrachtige eigenschappen, en welks bladen ook als groente worden gebruikt. IL verkorting v. kastoeri^ zie ald. oO\«J toret, = taurdt, zie ald. ijMyJ toOS, I. klanknabootsend woord voor e. scherp ploffend geluid, zooals V. e. revolverschot, zie l^tos. II ook etoes, gelekt, gedruppeld, uitgelekt, h.Y.dihatva kat^mpat dar ah jang Uoes^ werd gebracht naar de plaats van het bloed dat gelekt was ; meng^toeSj laten uitlekken, uitdrup- pelen. III. zie toeroes IL ^•.j toewas, I. hef boom met de last aan het einde; m^noewas, met zulk e. hefboomoplichten; toewasan, Stellage in diep water voor e. s. v. schepnet, dat met zulk een hefboom wordt opgehaald, zie tangkoel. IL pijnbank; me«06M?a5, op depijn- bank te leggen, de pijnbank op iem. toepassen, III. Kw. voordeel, loon, datgene wat men verkrijgt voor hetgeen men doet; p^toewasj belooning voor ge- dane moeite, vergelding. (^•.o toewis; menoewis, twee zware lichamen met een hefboom van elkaar verwij deren. /uMyj toesing, zie toeroes IL i^^^jMjj toesoek, steken met iets duns in iets^ b.v. met een draad in een naald, met een naald, doorn, haar- pen'en derg. in iets ; toesoek mMjan^ bloedkoralen rijgen; toesoek kondai, pen die men in den haarwrongsteekt; 318 f^yS ^s^r» m^noesoek-noesoek of toesoek-toesoek^ opstoken, aanstoken van twist, aan- porren tot iets; zie ook tjoetjoek, i%.^«jf toesam ; kajoe toesam^ Pi- nus Sumatrensis (Coniföres) d. 1. Cr. Aj>6yJ tawadlöe, Arab. nederig- heia7ootmoed, van wddlau. k ö tong, verb. Ned. ton, vat, emmer. c J> toewang, I. m^noewang, gie- ten, schenken in iets, b.v. in een glas, kopje, vat, gietvorm enz.; toewangan. dat wat gegoten of ingeschonken is of wordt, gietsel, hat ingeschonken vocht; hesi toewangariy gegoten yzer, gietijzer; m^noewangkan, iets ingie- ten, iets voor iemand inschenken; m^noewangi, iemand iets inschenken. II. toewang 'toewang, dikke, holle bamboe, waarin geblazen wordt om Signalen te geven, ongeveer =r ^aM7aÄ:- tawak, Mogelijk beter tawang-tawang. Zie ald. ^J> toengau, luis, plantenluis; e.s.v. insect, dat zieh in de huid van dieren vastzet, v.d.W.; dan zou het e.s.v. schapenluis of teek zijn, wat te betwijfelen valt; ioengau disa- h^rang laoetan nampak, gadjah dipe- loepoek mata tidak nampak, een luis aan de andere zijde van den oceaan kan hij zien, doch een olifant, geze- ten op zijn ooglid* ziet hij niet, Sprw. Zie ook bij koeman, &i*J taufah, Arab. het traag of vadzig zijn in het werk; traagheid, vadzigheid, nalatigheid, onachtzaam- heid, b.v. d^mikianlah tßrit^ranja radja jang taufahj zoo luidt het ver- haal van den tragen koning. Sj. Jah. {^^^y3 tauflk, Arab. hulp van God, medewerking, bijstand. O51J top, e. s. V. aak, e. s. v. in- disch handeis vaartuig, oorspronkelijk van Sijam, op europeesche wijze ge- tuigd. jM^o toepis, steil van een hel- ling, minder dan t^rdjah m^yS toepang, stut met vorksge- wijze inkeping, gaffel, mik, de honten stutten, waarop in een sampan de ka- djangmat rust; e.s.v. vork ora boos- doeners te vatten; Hang toepangj de fokkemast, omdat die bij de voorste stut Staat; menoepang, stutten, met een vork vormige stut; heri Mrtoepang anak djawi itoe, zet dat kalf een mik op den neus; lajar toepang, fokzeil; toepang agoeng^ de groote fok; toe- pang kemoedi, stut voor den stok van een roer, kemoedi sepak genoemd. kiy3 topong, e.s.v. kleine, kegel- vormigemandzonderdeksel,gebruikt om daarin helatjan^ kalk, sago en derg. te koop aan te bieden; hersa- poetangan topong belatjan, zijn hoofd- doek dragen in den vorm van zulk een mandje. Zie ook ketopong, ä'sJi topeog, Jav. mom, masker, tooneelspel m. gemaskerde personen. ^aikj) topek; m^nopek, vleesch in dünne schijven snijden, b.v. om het te drogen. i*)>^y^ topan, zie iofdn en ^^'S II. -^•«i* toepai, eekhoren, klamp, beugel van een sabelgevest; toepai djindjing^ e.s,v. eekhoren, 'K,, toepai tßrlihy e.s.Y. zeer kleine eekhoren, bruinachtig rood van kleur, C. en S.; toepai m^lompatj e. s. v. kruipende plant, die als bindsei gebruikt wordt; toepai'toepaij klampen aan een mast of boom of aan den valreep buiten- boord, om er tegenop te kunnen klimmen, Oend. Mal.; ook de klam- pen voor den sluitboom aan een deur. ^So topi, hoed, pet, chako enz. V. e. Europeaan, van het Ned. topje, welk top nog voorkomt in tophelm, tophuif. Zie ijapijau, ijf^i' toewak, palmsap in de wijn- gisting, palmwQn. ^'^yj toka-toka, I. e. s. v. rog- visch. II. tokcL, Port, tocca, tulband, gor- del. Mal. brief. SJi toekar, I. menoekar, ruilen, wisselen, verruilen, verwisselen, ver- draaienvanwoorden, veranderen van vorm, van den wind enz. aflossen van een wacht; hertoehar tjintjin^ ringen wisselen, ondertrouwen ; bertoekar ohat peloeroef kruit en lood met elk- ander wisselen, op elk. schieten; hertoekar doeka d^ngan soeka, leed doen plaats maken voor vreugde; b. daripada asalnja^ van den oorspron- kelijken vorm afgeweken; b. ndat^ van gewoonte of gebruik verande- ren; b, djagaj de wacht aflossen; toe- kar gantiy wat in de plaats treedt of gegeven wordt, vergoeding, vervan- ger, visitekaartje; bertoekar maut, in de plaats van iemand sterven; orang jang m^noekar-noekari^ iem. die ontrouw is, die met draaierij om- ^^ {^j 319 gaat, H. Groel.; toekar-menoekar da- gangan, ruilhandel drijven. II. Jav. twisten, krakeelen; toe- karan, twist, krakeel. {ji^jS toekas, I. menoekas^ valsch beschuldigen of betichten, b.v. hamba toekasi isierinja dengan zina\ ik be- schuldigde zijne vrouw valsch van overspel. Zie toedoeh. II. de naam van een rotanpalm die e.s.v. tonder levert en in het Palemb. schijnt gebezigd te worden tot het vangen van wilde dieren. *m*S1j toekoes; angin toekoesy de eerste noordelijke winden na den westmoesson,die nog niet aanhouden. f^yi toekang, baas, werkman, werkmeester, bedreven in eenighand- werk, ambachtsman, ook bedreven zijn, bedrevenheidjknapheid in eenig handwerk; toekang ajar^ waterdra- ger; t, api, stoker; t agoeng, e. s. v. onderofficier aanboord, die aan het hoofd Staat der matrozen; f.&es«,smid; t, batoe, metselaar; t bohong, aarts- leugenaar; t mP/ngira-ngira^ reken- meester, accountant; t. mas^ goud- en zilversmid ; t, petak, supercargo ; t, kanan en t. kiri, twee onderoflScie- ren aanboord, die onder den t. agoeng staan, de een aan stuur-, de ander aan bakboord; t. pasar, iemand, dien men er op nahoudt om inkoopen op de markt te doen; t, roempoeij gras- snijder voor het vee;7. soesoe, melk- boer; t, roti, broodbakker; t sadap, palmsap-aftapper; L tangkap ikan^ visscher; t tjeloep, blau w verver; t. tjoeri, stelersbaas enz. enz.; 07*ang 320 & itoe sangai taekang, die persoon is zeer bedreven; mHoekang^ als werk- meester optreden, zieh als zoodanig aanstellen; m^noekangi, als werk- meester iets bearbeiden, Sjad. Mal.; toekang-m^noekang, allerlei handwer- ken of ambachtenuitoefenen; katoe- kangan, meesterschap, bedrevenheid, Me9,Kag.]pMoekangan,YeTeemgmg van werkmeesters, al wat daartoe be- hoort, gilde; boeroeng toekang, e.s.v. vogel, die e. geluid laat hooren alsof hij met een hamer zeer snel aan het kloppen is, ook boeroeng tarahan ge- noemd, zie tarah; segala pek^rdjaän p^rioekangan, alle ambachten. ify3 tokong, greepjgroepjplukje, bosje; tokong poelau, eilandengroep, archipel; hajam tokong^ kip met een bolstaart; m^nokong, het haar zoo af- snijden, dat er slechts een bosje of plukje blijft staan, e. onteerende straf inz. voor vrouwen; boeroeng tokong, e. s. V. vogelnest-zwaluw. De opgave van V. d. W. houd ik voor niet juist. Zie daarvoor toegel en pokeng, ^fLj toekap, = toengkap, zie aldaar. ^^yS toekoep, Jav. en MÖn. = t^^kap, zie ald. ^Slj* tokak, L e.s.v. zweer aan de beenen, die om zieh heen vreet. II. e.s.v. eeibaren zoutwatervisch. III. tokak lang, kaalgeschoren piek op het hoofd, inz. v. kinderen. lY. tokak-takik, allerlei kerven, verscheidene kerven, zie iakik. (J^yj tokok, I. toegift, over- wicht; tokok oekoer, toegift op de lengtemaat, overmaat, Prab. Dj.; m^- nokok, er ojp toegeven, overwicht of iets toe op de maat geven, er iets bijdoen, bijvoegen. Ook fig. gebruikt om op iemand te smalen, b. v, orang jang sap^rti tokok oekoer, iemand als toegift op de maat, zoo onbeduidend, Pr. Dj. IL m^nokok, Man. kloppen, ha- meren; fig. inzetten tegen den inzet van een ander; p^nokok, een kleine hamer; tokok-m^nokok, elkander ge- weidige slagen geven. M. Zie toekoel. {^Syj tokök, I. e.s.v. groote ha- gedis, die onder daken en op boomen verblijfhoudt en naar haar geroep aldus wordt genoemd. De europea- nen noemen haar gekko. II, aan het hoofd gewond of een litteeken hebben, van personen, aan het bovengedeelte beschadigd van zaken; tokak-tokek, hetzelfde met verscheidenheid. (3f«-J toekik, I. Päd. bovenl. schuin van boven naar beneden, (vol- gens V. d. Tn. inkeping, kerf, doch zijne voorb. kloppen daarmedeniet;) menoekik, mikken op iets dat lager is;naar beneden schieten zooals een vogel; ditoekikkannja ioembaknja ka- babi itoe, hij stak met zijn lans naar het zwijn ; boeroeng helang menoekik m^njambar anak hajam, de sperwer schoot naar beneden en greep het kuiken, G. v. W. II. menoekik, vuurslaan uit een steen, b.v. maka poet^ri itoe m^ng- ambil batoe api, laloe ditoekiknja, dipasangnja dian, de prinses nam een vuursteen, sloeg er vervolgens vuur uit en stak de kaars aan, Am. H. Jj^yS tawakkoel, Arab. vertrou- wen inz. op God. ^}SJS toekal, pak garen,bestaande uit een bepaald aantal strengen; sa- toekal Mnang^ ook fig. gebruikt ter aanduiding v. e. groote diepte, Mön. ^ySyS toekoel, kleine hamer; ta- pak toekoelj zie bij tapak; henda toe- koel, geslagen goed; jang menerima ioekoel, wat z. laat hameren, smeed- baar metaal; menoekoel^ hameren. Zie tokoL jvO toekam, I. stok, knots, knup- pel, L. en R. v. Eys. II. kam jang diboeboeh boenga- boengaän daripada soet^ra, kleedje waarop bloeraen van zijde zijn aan- gebracht, Abd. seh. wrdb. &Sli* tokoh, I. gedaante, vorm, bouw, gebouw, voorkomen; iokoh airopah, een europeosch voorkomen; t, kapal apij de gedaante van een stoomboot; sat^lah sampai katokoh hatoe^ tvazir masok kadalam pintoe, bij het steenen gebouw gekomen, ging de minister de deur in ; tokohnja besar beratoes pintoe^ het gebouw was groot en had honderden deuren. II. tokoh Mmoedi of Ma&aM,dikke dwarsbalk bij den achtersteven, be- neden de bam-kemoedi ; in eene in- keping daarvan draait een zooge- noemde k^moedi sepak, Zie ketaban. III. = toko^ zie ald, ^yi toekoe, Jav.koopen,zie ook takal II. ^yS 321 JS^JS toko, groote winkeljnegotie- huis, magazijn. -Jj) tailki, Chin. hoofd van een handelshuis, baas, chef. (Xa51j) tawkid, Arab. bevestigen. Jj^Slj tawkil, Arab. het aanstel- len van iemand als wakü of gemach- tigde. jfJS toegar, I. pootstok; menoe- gavj met den pootstok uitpoten, b. v. de rijstplantjes, aardappelen, ma'is- korreis enz. ; m^noegari^ bepoten; ook toegal, zie ald. II. galah penikam lajar kapada p^rimpinnjaj boom die in het lijk v. e. zeil gestoken wordt, Abd. sch.wrdb. nuSjS toegas, gestadig en stevig V. den wind, regen, de golven, arbeid, V. d. W. ook taak, bepaald gedeelte van werk; menoegaSy met kracht, rnspanning en volharding verrichten, V. d. W.; bertoegas, op taak werken; memberi toegas, een taak opgeven. ifjS toegang, een fazant. M. i^yJi togok, lichaam zonder armen of slechts met de stompjes, boom waarvan al de takken zijn afge- houwen ; alleen en overeind staande van eenigszins hooge voorwerpen, (MÖn. een stuk hout, door de goud- smeden gebezigd om daarophun werk V. snijwerk te voorzien; togokdamar^ een voetstuk voor de damarkaars,) berlajar togok^ Zeilen met een enkel zeil aan den grooten mast; bertikam togoky van slechts twee personeji een krisgevecht houden, duelleeren; ber- togokj lang ergens blijven plakken, 21 322 J^^- b.v. Mrtjakap Mrtogok sampai siang^ al pratende plakken tot het dag werd; tn^no^oÄTÄJaw, iets neerplakken,ergens neerzetten, b.v. siapa m^nogokkan ha- lang ini disini? sMa dilihat soedah t^rtogok^ wie heeft die flesch hier neergeplakt? zoodra zij gezien word, was zy er al neergezet. J5^J> toegal; ook toegar^ poot- stok, waarraede men op droge gron- den de gaten maakt, waarin de rijst- korrels gelegd worden; in^noegal, met zulk een pootstok rijst planten ; djika ^ngkau toegal, adaiah henih^ Sprw. in de beteek. van : Heb jij een gat dan heb ik een spijker. j/lj togel^ stomp van achteren, zooals een kip zonder staart, gekort- staart van een paard; menogelkan, kortstaarten. i^y^ togan, I. menogafiy naar iets werpen, inz. bij kinderspelen. II. toeroen m^nogan, v66r den afloop der reis het schip verlaten door een geengageerden schepeling. ^Ij; tang^^ Chin. ontkiemde groene boontjes of katjang hidjau, die als groente gegeten worden. Zie Mtjamhah, Jjj toel, e.s.v. beweegbaren beu- gel in het boord v. e. sloep, waarin de riemen liggen bij het roeien. Ned.dol. iijS toewal, I. een kort gesneden stuk boomtak, blök; m^noewal^ aan blokken zagen, hakken, kappen enz. II. Päd. bovenl. paal, staak, waar- aan een vlag gehescben wordt. {iyS toewil, e.s.v. hef boom, spaak, dommekracht ; w^noewil, met e. spaak 6" oplichten; hh'toewil, met e. spaak of dommekracht werken, ook fig. voor : zwaren arbeid te verrichten hebben. IsJyj tawlat^ Arab. leed, onheil, moeite, zie toelah, 0J5J toelat, de dag na overmor- gen, over drie dagen, den tweeden dag na morgen. J J> toelar, Jav. besmetten, zieh 0 verplanten op iets anders; katoela- ran, besmet zijn. lyJyS tOöloes, trouw, duurzaam, oprecht, ongeveinsd; toeloes dan ich- Idsj trouw en oprecht, bijzonder op- recht; menoeloeskan hatinja, zijn hart trouw doen zijn; pertoeloes, gids, leids- man, Max. i^Jjif toells; menoeliSj schrijven, teekenen, schilderen; m, soerat kiri- man, een brief schrijven; m, pUa, een teekening maken; djaeroe-toelis, schrijver, secretaris; penoelis, teeke- naar, Schilder; toelis-m^noelis, allerlei schrijfwerk verrichten; toelisan, ge- schrift, teekening ;m^woßZm,beschrij- ven, beschilderen, op iets teekenen; hatoe-toelis, lei] papan-toelis, schrijf- tafeltje, plankje om op te schrijven; m^noeliskan, voorschrijven, voortee- kenen. ij*i* toelang, been, knook, bot, ook naad in een kleed, Max. ; toelang- ajar = tali-ajar, streepen, lijnen, die tot versiering dienen, zooals b. v. op den rüg v. boekbanden; L h^loelang, geraamte, M^n. U Mloet, e.s.v. buik- band van zilver of ander metaal ; t, hoemhoeng, nokbalk; t, daoen, hoofd- nerf v. e. blad, doch niet van palm- (3V>* 323 bladen; t, dajoeng, de steel van een roeiriem; t, djerMjak, de borstribben ; t, ikarij de grove graten van e. visch ter onderscheiding van de fijne, die doeri ikan genoemd worden ; t.k^ring, het scheenbeen, lett. dor been; i^, ki- pas = Mlikat^ schouderblad, C. en S, U manis = t. paha, het dijbeen ; t moedtty kraakbeen; t oelar, zie ald. t, pengedjoet^ het scheenbeen, Mön, t, perahoe, geraamte v. e. vaartuig t. hnpat kerat^ armen en beenen MÖn. t. salapan kerat^ id. naar de dubbele beenen, die daarin voorko- men; t, roesoek, de ribben; t. Mloet^ zie ald.; t, menempel of toelang men- datang, zie tempel; t, lajar? en t. karoeng ? de beteekenis is niet opge- geven, mogelijk de naad in een zeil en in e. zak; toelang -toelang^ allerlei beenen, ook e.s.v. eetbare plant; toe- lang-toelang an ^ gebeonte, geraamte; bertoelang^ beenderen hebben ; papan hMoelang, spoorstaaf, spoorscheen ; lidahnja tiada hertoelang^ hunne tong was los ; setoelang^ e. s. v. bladerloo- zen heester, die voor omheiningen wordt gebruikt; ketoelangan^ een beentje of graat in de keel gekre- gen hebben; keras toelang^ sterk; l^ta toelang^ zwak, uitgeput ; pMih sampai katoelang^ in groote mate kwetsend; h^rpoetih toelang^ tot men er dood bij bl^ft, van vechten, Mal. en M^n. van daar het Sprw. haik poetih toelang djangan poetih mata^ beter dood, dan zieh ZOO te ergeren. jSJ^* toeloeni^, hulp; toeloeng d^ngan MaSy hulp in goud, Niem. bl. 2^ dr. 11^ p. 85; menoeloeng, helpen, bijstaan ; m^noeloeng api^ brandblus- schen, bij den brand helpen ; penoe- loeng, helper en hulp, höt helpen, subj. gedacht; p, bifjara, advokaat, pleit- bezorger; pMoeloengan, hulp die verleend wordt; toeloeng -menoeloeng, elkander over en weer helpen, op allerlei wjjze helpen. ^J«j> toelak; menoelak, terug- stooten, wegduwen, afduwen, afstoo- ten, afwijzen, bannen, afzetten, b.v. van een post, aftrekken bij het reke- nen; toelak behara, scheepsballast; t. hahoe, zie talam; U sendjata, schat- ting om de vijandelijkheden af te koopen, ook de persoon die het wa- pengeweld afwendt, brandschatting, Prab. Dj.; menoelakkan Mla, eenge- vaar af wenden. Sadj. Mal. p. ^^ r. 2 v.o.; menoelakkan bara, de gloeiende kolen of sintels uit elkander doen om alleen de heete aschover tehouden; tn^noelak Ubih dehoeloe, een gevaar voorkomen ; penoelak = penangkal, onheilafweermiddel, Ibr. b. Chas. ; bMoelak, van wal steken; b^rtoelak- toelakan, elk. wegduwen, H. Boedj. ia.}J> tolok, I. wederga, iets om er mede te vergelijken; bertimbang sama satolok^ zieh met zijn evenbeeld vergelijken, Ibr. b. Ch.; tiada berto- lok, zonder weerga; menolok^ maten en gewichten onderzoeken, door ze met een standaard te vergelijken; p^noloky de vergelijker of onderzoe- ker, ijkmeester; ook de standaard- maat of het gewicht, dat daarVoor gebruikt wordt; maka ditoloknja 324 ^y' fj**^yJ gantang dan tjoepak dan datjing^ hij yergeleek (d. i. onderzocht) de ver- schillende inhoudsmaten en unsters. IL Ned. tolk, taalmeester. III. e.s.v. boom met eetbare vruoh- ten, die op kastanjes gelijken, ook gajam genoemd. ^JS taulan, Tam. vriend, mak- ker, kameraad; handai taulan^ mak- kers en kameraden; taulanan^ raaat- schap, bondgenootschap. y*yijS toelen, Jav. echt, louter, onvermengd, onvervalscht; inz. van metalen, h,Y, emas toelen, echt goud; doch ook van personen, b.v. wolanda ioeleUj een echte Hollander; orang pahälawan toelen, een echte held; ook van zuivere afkomst. äLj) toelah, van het Arab. toewa- latj onheil, waardoor men getroffen wordt ten gevolge van een vloek van verheven personen, inz. die overleden zijn; toelah papa, getroffen door den vloek, zoodat men tot armoede ver- valt; toelah hatoe toelah hatang^ de vloek treffe een steen, de vloek treffe e. boomstam(maarniet mij), uitroep, waarraede men den vloek der voor- ouders van zieh wil afwenden, wan- neer men dien door oneerbiedigheid heeft verdiend ; menoelahij iem. met zulk een vloek treffen, b.v. tiada pa- toet kjahi Tjekel itoh ija m^noelahi, het past vader Tjekel niet, dat hij u vervloekt, Tj. Wan. Pat.; kaioelahan, door zulk een vloek getroffen zijn. ajji tolih; m^nolih, omkijken ; zie ook ^lih; toHh-m^noHh^ naar alle kan- ten of herhaaldelijk omkijken, b.v. sakaliannja itoe sendjata ditßhari^ tolih-m^noUh kanan dan kiri,zij allen zochten hunne wapens en keken her- haaldelijk naar rechts en naar links, Sj. M. Sj. öoemp. ^y3 toeli, I. doof; boeta-toelij blind en doof. IL toeli'toeli, e.s.v. plaat met lus, waarmede kris en buikgordel wor- den bevestigd en het afzakken van de kris wordt belet. j* J) toewam, warme droge pap of stoofmiddel, hetzij een warme steen, of heet zand, of heete asch, die men op het lijdende deel legt; menoewam, daarmede behandelen. ^ftjtoema^luis, ongedierte; orang makan toema, luizeneter, scheldnaam voor de Javanen; dada toema^mYOTm naar het midden een weinig op-, en naar de kanten een weinig afloopend, zooals de borst van een luis, b.v. van het blad eener pagaai en het lemmer van sommige krissen; toelang dada toemaj de lijn, waar die verhevenheid het dikste is, ouc«.j> toemit, hiel van den voet en ook wel van andere zaken. b.v. het knopje op een sabelknop, het onder- einde van een geweerkolf, destuiting aan de zijstukken van eenbril; teer- ling (stereom.), sleepplaat aan een sa- belscheede. QtjjoJS toemoes, met het aange- zicht tegenden grond; mhioemoeskan^ iemand met het aangezicht tegen den grond stooten of duwen ; zie ook dß- roemoes. lUAjOyj toewiis, met vet gestoofd, inz. van groenten; m^noemis^ in vet stoven ; toemisan^ datgene wat aldus gestoofd is. i^ J) toemang, I. in den steek gelaten, alleen overgelaten :^ treeft van drie in den grond geslagen pen- nen om daarop te koken en die men bij zijn vertrek gewoonlijk achterlaat; menoemangkan, iemand alleen achter- laten, in den steek laten; toemang- m^noemangj elkander in den steek laten. II. tnenoemang, verdenken, ver- dacht houden, v.d.W. III. M^n. menoemang^ bang zijn om iets te doen, tegen iets opzien, niet aandurven. ^yS tomong, e.s.v. körte draai- bas; volgens v.d.W. houwitser, mor- tier. Zie ook tomhong en lela, ^jjoy> toman, e. s. v. eetbaren roof-zoetwatervisch. yjOy,'S toemoe, e.s.v. strandboom, welks hout voor waterwerken wordt gebezigd. Zie ook temoe, ^•ö toena^ I. Skr. gewond, ge- deerd, J^. Moeh. II. Jav. verlies, schade, bescha- digd, wond; zie I. jjyj toewan, beer, meester, eige- naar, mijnheer, mevrouw; ook ge- bruikt als pers. Vrnw. 2^ pers, in be- leefde taal; toewan Msar^ de groote heer, wordt gezegd van den Gouver- neur-Generaal, de gouverneurs van gowesten en de residenten ; toewankoey mijnheer, mag alleen gebezigd wor- den, wanneer men tot den regeeren- den Vorst spreekt en vervangt dan i^y^ 325 ons Uwe Majesteit of Sire; toewan poeteri, mevrouw de prinses; jang" dipertoewan, titel van den regeeren- den Vorst als men van hem spreekt. In den Riouw-Lingga archipel heeft de Suithan den titel van jang-diper- toewan besar en de Ondorkoning dien van jang-dipertoewan moeda oi jam* toewan; toewantoe^ eene samentrek- king van toewan itoe; pertoewana?i, heerenstand, Ind. Poet.,heerschappij, heerlijkheid , rechtsgebied, gezag. Zie ook toehan en toen, oo^i* toewantoe, zie onder toe- wan, i^«.j toenas^ uitspruitsel, knop of bot van planten; bertoenaSj uit- spruiten, hotten, knoppen. äJäJ> toenangjverloving; ookge- lofte van vijandschap; hertoenang^ zieh met iemand verloven; iemand vijandschap zweren; toenangan, ver- loofde; ook gezworen vijand; bertoe- nangan, ondertrouwd zijn, Langl. Boew.; verloofd zijn; gezworen vij- anden zijn; orang jang ada didalam b^rioenangan^lieden die verloofd zijn ;, menoenangkan anaknja^ zijn kind ver- loven; siak dengan riau toenangan memang, Siak en Riouw zijn van oudsher gezworen vijanden ; p^/oero^ toenang en p, p^toenang, betooverde kogel, die zijn doel niet mist, v.d.W. altijd raakt, v.d.Tn. ^^•.j) toenak, vast, gestadig, aan- houdend, van werken, denken, zit- ten, verblijf houden ; orang toenak, een werkezel ; tjoba pikirkoe b^lom- kan toenaky wanneer mijne gedach- 326 bXjai ^y^ ten eens niet vasl stonden, Ibr. b. ChsLQ,]sakMar poet^ri s^majam taHoe- nak, aangezien de prinses geen vast verblijf heeft, id. JoJ>toewankoe, zie bij toewan, ^JS toenain, lont, vervaardigd van kokosnootvezels. •ijj» toenoe, branden; m^noenoe- kan^ in brand steken, verbranden; Mndak m^noenoe orang banjak, wilde de menigte verbranden, I. P.; m^noe- noekan hati, ergeren, grieven; pe- noenoe, brandstichter; p^noenoewan , brandstichting. J>yS toenai, L kontant, gereed; oewang toenaij kontanten, gereed geld; membajar toenai, kontant be- talen, m^mb^li timbang toenai^ tegen kontante betaling koopen, met ge- reed geld of geld bij de visch; m^- nomaikanj kontant voor iets betalen, in kontanten voldoen; b^rtimbang toenai^ fig. voor: onmiddelijk een ge- past antwoord geven. II. Päd bovenl. m^noenai polsen, in het geheim vragen of onderzoe- ken, b.v. saksi ditoenai kalau b^nar ataw tidak, de getuigen werden on- dervraagd, of het waar was of niet, a. V. w. 5«J> toeha^ zie toewa, nyj toewah, geluk, gelukkig en voorspoedig, fortuinlijk in zijne on- dernemingen; sitoewahj die geluks- vogel; Hang Toewah^ eigennaam van een zeker held der Maleiers; Mrioe- wah en b^toewah^ geluk hebben, door geen onheil getroffen kunnen wor- den, onkwetsbaarzijn; foewahhMa- lik m^ndjadi tjilaka, geluk verkeert in ongeluk, H. Gro.el.; t^rlaloe sakali b^sar toewahnja raden poet^ri goe- noeng gendoeng itoe dapai b^rsoeami- ken raden k^lana itoe, Mevrouw de prinses G. G. is uitermate zeer ge- lukkig, dat zij den prins K. tot man krijgt; perahoe betoewah, een geluk- kig vaartuig; ajam bUoewah^ e. ge- lukkige vechthaan; keris betoewah, een gelukskris enz.; p^toewah, ook een foutieve schrijfwijze voor ;^yC3 faiwa, zie ald. jS^mJ tohor, ondiep,ondiepte,waar weinig water staat, oppervlakkig van het verstand; tohor rongkongan, een droge keel, b.v. van het spreken, M8n. katohoranj totaal gebrek hebben b.v. aan geld, gedachten, verstand, MÖn.; kapoer tohor, ongebluschte kalk, volg. v.d. W. kalk van koraalsteen en volg. M. Japansche kamfer; menohorkan perahoe, e. vaartuig op een ondiepe plaats brengen. fJLS^^ tohok, I. m^nohok, van boven naar beneden steken met een piek, stang en derg.; bintang tohok = bintang pari, het zuiderkruis; pari tohok, e. s. V. rog. IL e.s.v. werpspies aan een touw; m^nohokkan, met een werpspies iets treffen, H. Asm, Pati. JjDj3* tohol, een ijzeren hamer, ^jS^J> toehan^ de Heer; toehan allah, de Heere God; toehan jang asa, de eenige Heer; Toehan s^rwa saka- lian ulam, de Heer aller werelden, de Heer der heirscharen; katoehanan, goddelijkheid. 9^9 fc>Lu 327 •J&.J toehoe, e. s. v. visch, R. T. Eys. ^ J> toewai ; m^noewaij de rijst- aren met e. s. v. mesje, pi^noewai ge- naamd, snijden, oogsten; p^noewaian^ rijstoogst op die wijze. ^^•J toewi, I. Chin. spei tusschen twee medespelers buiten het hoofd- spel ; zie pepek en taroh loewar, II, e. s. V. schelpdier. (^•J toja, ook tojak^ Chin. Batav. e. lange stok, waarmede men bäton- neert, lang stuk hont, knuppel, zoo- als dat van de padvinders, stok van een nachtwacht. J^y» toejoel, deugniet, v. d. W. in het Jav. onervaren dansmeid, on- tuchtige vrouw, straathoer. KiJS tonjoh; menonjoh, eventjes met iets aanraken of aanstooten, b.v. den arm van iemand met een liniaal. ä3 tah, achtervoegsel bij vraag- woorden in de beteekenis van ons toch, b.v. apatah, wat toch; mana- tahj welke toch; kamanatahy waar- heen toch, enz. verkort, van entah^ zie de gramna. {^f^^'S tÖhadl, dikwerf voor^aci^', dat beter is, zooeven, daar straks, ZOO pas. o\LgJ tiharap, zie Harap, ^Ljj tahana^ Skr. tana, uitge- strektheid, grootheid, heerlijkheid; doedoek bh^tahana, in grootheid ge- zeten zijn, van de zoogenaamde anak radja-radja en aanzienlijke burger- lui, V, d. W. breed zitten met uit- gestrekte armen en beenen, op zijn gemak zitten, mijn Sehr, ook Mrta- hana alleen voor gezeten zijn, b.v. dikoeda poetih haginda h&tahana, op een wit paard was de Vorst ge- zeten, Sj. Mans. Sj. Goemp. 4Xa^' tahadjoed, Ar. het ont- waken, wakker worden; semhahjang tahadjoedj het niet verpliohte gebed bij het ontwaken in den nacht voor de tvaktoe-soehoeh y het morgenge- bedsuur. •.)Caj> tehko, Chin. theepot, trek- pot, ook tehkowan. .y< ^ V tehkoewan, Chin. = tehko^ zie ald, JcaÜL^j? tahlil, Arab. het loven v. God door herhaaldelijk uit te roepen : la ilah illa Allah j er is geen god dan Allah ! 4>Ia3* tiada, ook ta*ada, een sa- mentr. v. ti of ta\ niet, met ac?a, zijn, er niet zijn, niet aanwezig zijn,niet be- staan, onbestaanbaar ; ^a'c^a^a^ tiada, het kan niet niet zijn, d. i. het moet bepaald, volstrekt, soms verkort tot dapat tiada; daripada tiada kapada ada, van het niet zijn tot het zijn; d^ngan tiada, zonder; d^ngan tiada satahoe, zonder medeweten; tiada m^ngapa, het maakt niets uit, het komt er niet op aan ; satoe djoewapon tiada, een zelfs niet, d.i. hoegenaamd niets; satiada-tiada, allerminst; m^- nladakarijniQi doen zijn, tot niet ma- ken, vernietigen, te niet doen,afschaf- fen, ontkennen, ontkennend beant- woorden; m^mp^rtiadakan, voor niet bestaand of aanwezig uitmaken, iets loochenen; m^mp^rtiadakan laki-la^ kinja, iemands mannelijkheid ont- 328 o\Ia3* c>^^ kennen, looclienen; katiadaän^ het niet meer zijn, ontstentenis, gemis, gebrek, afwezigheid. OjLxi* tiarap, ook o\L^3* tiha- rap, H, Abd, p. 67, plat op den buik voorover liggend, waarschijnlijk eene samenstelling van U-\-harep, Jav. = hadap, niet de voorkant vertoonend; mPniarapj voorover gaan liggen ; me- niarapkan^ doen voorover liggen; hardm m^niarapkan mait, het is ver- boden een lijk voorover te loggen. *^Ia5 tiaram, mogeljjk eene sa- menstelling van ti -|- aram = a^^m Jav. koud, dus niet koud, d. i. warm; p^niaram = obat hangat^een verwar- mingsmiddel na een koud bad, b.v. hat kamoe orang s^ri, perboewatkan akoe ohat hangat^ karena anakkoe si Brahim Bapa Mkas ija m^nßlam, kalaU'kalau ija dingin, maka orang s^ri pon berboewat peniaram, H. R. Pas. pag. 79 en 80. y^^'S tilba, I, voor den dag ko- men, belanden, aankoraen, raken b.v. van een slag raet e. wapen, b.v. tiba pada moeloetnja rabak sampai kat^- linganja, de slag kwam aan bij zijn mond, die openscheurde tot aan zijne ooren. H. Abd. 276; binnenvallen van een vaartuig; kapal soedah tiba, het ßchip is aangekomen; saldmat tiba, welkem binnen, tot een schepeling; tiba-tiba, onverwachts, van iets of iemand, die verschijnt, doch niet van verdwijnende personen of zaken. Mön. katibaän, overvallen worden, krijgen, b.v. katibaän p^njakit, on- verwachts een kwaal krijgen. IL tiba lajar, schildachtig afdakje onder het einde van den nok over een zoldertje, para boewang genoemd. 111, petiban sampir, Jav. poetische benaming van het geschenk, dat bij verloving gegoven wordt, Prab. Dj. Bij woordverdraaiing ook peiiban sampah, b.v. maka kita bawalah pe- tibati sampah radja penomah, Pr. Dj. ; mempertiban sampir, voor e. meisje die verlovingsgeschenken geven,b.v. anak Galoeh soedah dipertiban sam- pir olih kakang adji di Koeripan, de kroonprinses is reeds met verlovings- geschenken begiftigd door mijn vor- stelijken ouderen broeder te Koeri- pan, Pr. Dj. Zie ook tiban, yXA'S telbar, ook teboer, verspreid uit elkander liggend; menebar, met e. zwaai werpende uitspreiden,zooals b.v. een werpnet; den boel uit elk- ander gooien, b.v. zijne kleederen; iaboer-tebar, zie taboer, «Aj^'i tebeng, vertikaal uitge- spreid tot scherm, b.v. een mat, zeil enz.; menebengkan, iets aldus uit- spreiden. i^^^jlk'S telbak, uitgekapt of uitge- sneden ongevormd stuk van iets; w^- nebak, kappen zoodat er zulke stuk- ken uitvliegen, e. ongevormde zode uitsteken. (SiA-xJ telbok; menebok, hevig slaan met band of vuist, zoodat het klapt en zeer doet. ^j»aa3* tiban, wat tegen den inzet betaald wordt; tiban doewa,hetalmg van tweemaal den inzet; meniban, te kosten leggen voor iets, verdoen. yJUJ )(Xo 329 II. het geld door den bruidegom aan de ouders der bruid betaald, C. beter petiban , zie tiba III. yi^/J tibail(?) iapetibau, bijnaam van den geitenmelker, C. en S. wAAj titar, e. snelle, opzettelijke beweging; menitar-nitar^ met een wapen e. herhaalde snelle beweging maken; menitar-nitarkan dirinja^ z. herhaaldelijk snel naar iets bewe- gen; zie ook titir en kitar, wÄAj titir; ynenitir^ hevig en bij herhaling op iets slaan ora leven te maken, b.v. op een blök of trom al- armslaan; titiran, e.s.v. klapmolentje om Vogels te verjagen; katitiran, e.s.v. duifje, de perkoetoet op Java. yjgJCxi* titis, I. druppel die ergens uitlekt; menüis, afdruppelen; afstam- raen; titisan, afdruipsel, afstamme- ling; zie titik en tetes, II. Jav. tUisaUj vorm waarin iem. zieh geincarneerd heeft; titisan wa- jang, wajangpop, zulk een geincar- neerde voorstellende, b.v. bahoenja bagai titisan wajang, zij had schou- ders als van zulk een wajangpop. Hik. Korisj. ^^aa5 tetes, Jav, druppel; me- lasse, lekstroop, = fitis I. v^AAj titip, Jav. tijdelijk bij een ander plaatsen, toevertrouwen ; zie taroh. fo.Äjö titik, I. druppel, punt op een letter, stip; titik ^mboen^ dauw- druppel; titik salera, het water dat uit den mond loopt bij 't zien van iets, dat men graag lust, watertan- den, MÖn.; titik, ook droppelen, drup- pel en, Boeng. R.; laloe titiklah ajar- matanja, M.; bertitik-titik, druppelen ; met stippen of punten, van schrift; titik Udah, droppel v. d. tong, fig. voor een gunstig woord van een aan- zienlijk persoon. II. m^nitik, beuken, kloppen, plat- slaan, stukslaan, ook smeden van goud, b.v. Pmas beharoe dititik^ pas gesmecd goud, Langl.Boew.,M^n.id. jSJüö tetek, borst eener zogende vrouw en van een moederdier; mene- tekj aan de borst zijn; memberitetek^ de borst geven, ook menetekkan. mJLxJ titah, vorstelijk bevel, woord; bertitah, spreken, bevelen, van den Vorst ; menitahkan^ bevelen, iem, zenden,=:m^w/oeroßÄÄ:aw, Sadj. Mal. p. 6; dengantitah^o^hoo^hQvoi, JCa^* titi, iets smals ; meniti^ over iets**smals loopen of gaan, H. Abd. 466; tifiarij smal bruggetje, vonder enz.; titlan beralih, draaibruggetje, verplaatsbaar bruggetje ; frequ. t^riti, zie ald. ^^jtedja. Skr. avondrood,roode regeiiwolk, cumuluswolk, ook ge- bruikt als eigennaam van vrouwen; boelan dikandoeng tedja, de maan door zulke wölken omringd; tedja m^mbangoen, zulk een wölk oprij- zende aan de kim; pohon tedja, e.s.v. kaneelboom. ^äjo tidji, == tezi, zie ald. ^^^^^ÄAJ tidjak; m^nidjak, treden op iets; zie pidjak en tindjak. \JuJ tidoer, slapen, slaap. Mön. liggen (in deze bet. meer dan in die van slapen), tidoer hajam, hazen- 330 ^(^J3 slaap, lett. kippenslaap; ta' tidoer, bijnaam v.d. geitenmelker; m^nidoer- kan, te slapen leggen ; Mrharing ti- doer^ te slapen liggen; m^nidoeri, beslapen, op iets slapen; kaiidoeran, beslapen; slaapstede, bed; sakatidoe- ran, slaapkameraad, R. Chaib.; tMi- doerj in slaap vallen ; p^nidoer^ slaap- kop, slaapmiddel; petidoeran, slaap- plaats; katidoer-tidoeran, slaapzucht. \jj(\j^ tidak, neen, niet ; verkor- ting van tiada; m^mpMidak, betbe- zit of voorzien zijn van iets ontken- nen, loochenen, b.v. Sadj. Mal. pag. 76 r. S'jin^mp^rtidakkan laki-lakinja, iemands mannelijkheid ontkennen; zie tiada, ;5^. Juu Tidor6, het eil. behoo- ren^e tot Ternate en door ons Tidore genoemd, ja3' tir, kasteel in bet schaakspel. v;y*AJ> teret, v.d.W, zal wel der et moeten zjjn, zie ald. i^uyx'S tiras, rafel, pluksel van lijnwaad. iMjxS tiroes, dun en smal afloo- pend, maar niet in een punt^ van de beenen, de kin, een sigaar, de vin- gers en derg. ; iiroes hoelan, afne- mende maan, N. Sum. Mßn. djiroes, id, tmyxS tiris, uitlekken, doorsijpe- len, MÖn. p^rioek tiris, lekke pot, fig. flapuit; datnar tiris, lekhars, e.s.v. snijwerk of pafcroon; m^niriskan da- rahj bloed doen vloeien, bloedstor- ten, Oend. laoet. £j.^>teroeng, Jav. == t^roeng, zie ald. ^y^ teroek, I. m^neroek, in of naar iets steken, opdat er aan het voorwerp, waarmee men steekt, iets blyve hangen, b.v. in een zak met rijst om den inhoud te keuren, naar visch, ook in den grond om naar erts- lagen te zoeken, enz, II. e. B, V, snip, iT. volg. Sw. teti- rok, zie ald. ^jaJ tlram, Jav. tir^m, oester. Soorten zijn: t, batoe, t, hakau en t. Mra; p^tiraman, plaats waar oesters gevonden worden, oesterbank. -^* tiroe; m^niroe, nabootsen, naraaken, nadoen, naäpen; tiroewan, nabootsing, wat nagebootst is, na- maaksel, wat nagebootst moet wor- den, voorbeeld, modelter nabootsing; p^niroe, nabootser, namaker; p^ni- roewan, nabootsing, namaak. j<wii* tiri, stief in de samenstel- lingen: bapa tiri, stief vader; emak ^m'jStiefmoeder; anak tiri, Stiefkind, ^^A? tirai, Tarn, gordijn, voor- hang; m^laboehkan tirai, de gordij- nen laten vallen. Zij worden bij la- boeh geteld. y£>^ tezi, Perz. vlug ; koeda tezi, een vlug paard. ^jma3* tais, Arab. geitebok. ^^jXS taisi, Chin, blauw porse- leinen lepeltje. 2U,m43' taisij at, Ar. onaangename reuk door onreinheid, iem. die een bokkelucht heeft. ^^A>' tisik, Jav. menisik, stop- pen met de naald, b.v. de gaten in kousen, Mßn. id. Mal. dßroemat, MjJ tiang^ uit het Chin. mast, paal, stijl, pilaar, zuil; tiang kara- djaärij de zuilen vanhetRijk, Oend.; t agoeng^ de groote mast; t. p^nga- poeh, topmast, steng; t, hadap, oft. toepang, Yoormast, fokkemast ; t. M- lahang^ oiLp^njorong^ bezaansmast; kapal tiga tiang^ driemaster, fregat; k, t^ngah tiga tiang, bark; k, doewa tiang, brik; k, t^ngah doewa tiang, schoener; t, gandja eras^ mast en steng uit een stuk; t hander a^ vlag- gestok; t, batoe, steenen pilaar, zuil; sahatang Hang, ^en paal of pilaar, ook: in rechte linie van afstamming, Hik, Bispoe Radja, uitgave Frais- sinet p. 53. Facs. p. 71, t. seri, de vier achterste en dikste pijlers in een Yorstelijke woning, die de seri astana vormen; radja Hang enpoet^ritiangj de twee voornaamstestijlen of pijlers in een inl. huis. N. Sum.; t. bPralas, pijlers op steenen voetstukken; t. pendaratj meerpaal voor vaartuigen ; t, perhoekoeman, g^l?« -A.m. Hamz.; Mrtiang toenggal, mefc een mast; t, bertoepai^ mast met klampen; Mön. Hang sambilan, een huis met drie stijlen in de breedte en drie in de diepte; Hang doewa-belas, id. met Yier in de breedte en drie in de diepte; Hang tanam, een huis, wäarvan de stijlen niet op steenen, maar in den grond geplaatst zijn; satiang b^lah, schuld wegens nog niet betaalde huwelijksgift; b^rtiangkan b^si, van ijzeren mästen voorzien zijn; djikalau sahatang tiang pon asal kita andk radja djoega, neemt men de afstam- ming in derechte linie, dan zijn ook wij vorstenkinderen v. afkomst, Fac. 71. ^j*Jui 331 ijö tioeng, e.s.v. z warten vogel met gele lellen, e.s.v. spreeuw, de gracula religiosa, die zeer goed spre- ken leert, op Java bejo genoemd. Soorten zijn: t. hatoe^ t. bUatjan en t. emas; lompat tioeng, touwtje springen. mXS teng, Chin. e.s.v. groote lan- taarn, waarin men olie brandt; teng t^rhang, luchtballon ; zie ook tanglong, (^jjLO* tengok; menengok, naar iets kijken, iets bekijken; m^nengok loajang, naar eene tooneelvoorstel- ling kijken ; m. oentoeng, waarzeggen, iemands lot voorspellen uit kaarten enz.; pUengokan, uitzicht. JL6* tingau, M^n. knoopnaald of pen van bamboe of hoorn. y^A^ tiap, meestal Hap-tiap, elk, ieder, telkens, ook satiap; Hap-tiap samoewa, allen gezamenlijk en ieder in het bijzonder ; MÖn. paratiapan, id. tiap'tiap hart, lederen dag. uaa3* tioep ; m^nioep, blazen, ook op een Instrument; bertioep, waaien van den wind; m^nioep api, het vuur aanblazen; m, soeUng, op de fluit speien; tiodp-tioep, e.s.v. boom met zwaar hout. v:;aAx3' tepet ; menepet, opleggen, opplakken, b.v. een pleister en derg., Saif Dzoel. yüxS tipar, Bat. droge rijstvelden. fjuAkS tipis, dun, van platte, sou- ple voorwerpen, b. v. papier, huid, schil, lijnwaad, de lippen enz., ook nipis; tipis molik, van een teedere gestalte; dj^roek nipis, limmetje, li- moen, zoo genoemd om de dünne 332 (J^* schil, die het heeft; nipis telinga^ licht geraakt, gevoelig voor een on- aangonaam gezegde. ^jixj tepak, e, s. V. langwerpig Vierkant doosje met deksel, soms van hout, maar meest gevlochten van ^awt^aw-bladeren, gebruikt om er de benoodigdheden voor het b^telprui- men in te doen ; p^m&aw^a tepak, sirih- doosdrager, een der vdlgelingen van den Yorst; ikan tepak-tepak, e. s. v. zeevisch. Afgel. van tabu, Arab. Zie aldaar. (^ÄAj tepek, klets, plak, v. kalk, modder, klei en derg., platte Vier- kante koek van gekorven tabak. Ook gebruikt als hulp Telw. voor platte dingen, die men tegen den wand hangt; menepek, tegen iets kletsen, plakken; ophangen van een schil- derij enz. iEäaj tepoek, verlamd van de beenen of voeten; t. lasa, verlara- raing, geraaktheid. •juuj tipoe, list, bedrog ; tipoe cZo/a, listen en streken; hahislah tipoe dengan dajanja^ al hunne listen en kunstgrepen waren uitgeput; t. hik- ma^p^raw^jkrijgslistjoorlogstaktiek, krijgskunde. (MÖn. tipoe-tepok, zwen- delarij, oplichting); menipoe, bedrie- gen, foppen ; hatipoewan en Mna tipoe j bedrogen worden of zi^n*^' penipoe^ bedrieger. ÄÄAJ) te'poh, Chin. e s.v. hazard- spel. äajJ tepeh, e. s, V. eetbaar zout- waterschelpdier; t gorap^ een andere soort daarvan. (^aJ> tijak; pUijak, opmerken, waarnemen, Max. mogel. Mtijah JC-aJ> tika; tika-tika^ kluwen; m^nika-nika, tot een kluwen winden; b^nang satika-tika, e. kluwen garen. *.Xa5 tikar, mat, inz. fijn gevloch- ten mat; t, bantal^ mat en kopkussen, het beddegoed van een inlander; t bidai, mat van aaneen geregen bam- boe- of rotan splijtsels, = ker4, Jav. t bidai doewa goeloeng, twee rol van zulke matten; t, haloes en t, sembah- jangj bidmatje; t patjar, e s.v. mat, vervaardigd v. pandan-hladeren en met figuren, waarvan de kleur gelijkt op die, welke men met patjarblade- ren op de nageis maakt; t, berlapis, legmatjes, Zie ook g'anti. QkSxS tikas^ I. afscheiding zooals tusschen zout en zoet water, achter- gelaten merk van weggezakt water, nagelaten indruk van e. bindsei enz. Jav. tigas, IL twemÄ:a5,brullen,v.e.leeuw,L. ijiJ<A3 tikoes, rat, muis; t. boe- soek en t. toeri, stinkrat, rauskusrat; t, padij veldmuis; t. tanahj landrat, H. Abd. 230; t, ambang boelan, spits- rat; t, moendoek, e. s. v. groote huis- rat; kikir ekoer tikoes^ e. lange ronde vijl. Zie ook bij akar. iXAj> tfekong, zie top'ekong, i^jXxS tlkal, I. e.s.v. gebak, ver- vaardigd van kleefrijst. II. Siameesche zilveren munt, ter waarde van /*1.6p j^Xaj tikam, steek met e. scherp voorwerp, wapen, naald, doorn enz.; tikam memboenoeh, doodsteek, H. T. ; «XjJ 1^-^^' 333 m^nikam, steken, prikken met een wapen of scherp werktuig; doodste- ken, overhoop steken; schieten met knikkers of geld in e. kuiltje of naar iets; tn^nikam-memboenoehj verwon- ding en doodslag, Oend. Djambi; m. 