title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Hoe hij die godmenschelijke hoedanigheid begreep, en wat hij daaronder bedoelde, blijkt uit den inhoud der belijde- nis die hij in de achtste zitting den keizer ter hand gesteld heeft, en die zonder tegenspraak verreweg het beste stuk is dat het monotheletisme gedurende zijn kort bestaan ooit heeft opgeleverd. De spil waarop zij draait is deze stelling 289 van den schrijver, dat iedere handeling van Christus, ’t zij .ze meer bijzonder met het wezen Gods of met het wezen des menschen overeenkomt (mava amawc Jeompenrnce Kal av- Ipwronpenng tvfpysıa), haar oorsprong genomen heeft uit het eigen wezen van den persoon van Christus (Hardouin, bl. 1171). Men zou dus alligt vermoeden, dat, volgens het gevoelen van Makarius, het wezen van dien persoon. hierin gegrond is, dat de oorspronkelijke factoren zich over en weer in elkander opgelost hebben, en tot den geheel zijn zamenge- smolten. Maar ook daarvan wil de schrijver niets weten; hij komt met kracht tegen die beschuldiging op, alstegen een verwijt dat van allen grond ontbloot is (el xal Eevideı kat Jopußei räc rivwv axoag, VroAaußavovrwv im’ avapkocı rabınv po dfpeiv Nuac Twv tv Xpiorow — aovyxürwce xal xay vmo- oracıv nvwulvwv bo dbaswv, Ömep ouK korı mort, unde y£- vorro). Terwijl het vleesch, d. w, z. de menschelijke natuur, openbaar geworden is in het lijden dat Jezus ondergaan heeft, zonder dat hare vereeniging met den goddelijken factor ook maar op 66n punt des tijds daardoor verbroken of gestoord werd, heeft die factor zelf de plaats vervuld van het hande- lend beginsel, door tusschenkomst trouwens van het vleesch en van de natuur des vleesches, maar voor ’toverige door de kracht van zijn goddelijiken wil alleen die aan geenerlei verandering onderworpen is (elvar rc Ev aapköc TO TaYoc, OV KEXW- prou&vng ÖnAovörı ix Tüc Yeörnrog, — rov ÖL Jeov rnv Eväp- yaav, el Kal dıa TAG avYpwrörnroc abrov T. & ÖAov ToU nuerfpov Pvpäuaroc , raurnv EmAnpwoev Evi al uövp Ielp SeAnuarı). Nooit is het gebeurd, dat de menschelijike na- tuur van Christus, gedreven door haar eigen en aangeboren begeerte, tegen den wil van den Logos aan hare natuurlijke drift heeft gehoorzaamd. Deze laatste phase van het monotheletisme onderscheidt zich dus door de volgende kenmerken. Terwijl men te voren onder de Monotheleten, ’t zij alleen feitelijk of ook met ronde woor- den, aan de menschelijke natuur van den Christus het bezit van een eigen wil ten eenemale ontzegd had, zoo heeft Maka- rius er niet tegen op gezien, ook het ethiesch karakter van dien factor te handhaven. Nergens, op geen enkel punt van het aardsche leven des Heeren, heeft de mensch Jezus, ten gevalle van den Logos, zijn zelfstandigheid prijs gegeven, en zich van het karakter ontdaan waardoor hij zich van den be- ginne af aan onderscheidde. Maar wel is hij altoos met den Logos meögegaan, en waar het op de uitvoering der daden aankwam die in het belang der groote zaak volbragt moesten worden, daar was de menschelijke natuur altijd gereed om tot. die uitkomst mede te werken. ledere daad, ieder werk, 1«“H öl owrnpuog ruv — rartpwv Ördaoralla kvapywc irmadedeı TO - öswore rı)v voerpüc dibvuxwussnv ToV xupiov oäpka kexupiausvuc xal eb olreiag Oppiäjg ivavriwc ro vebuarı ToU Yvwuivov abrg — Jeou Aöyov, rıv dvswnv abrüc moınoaodaı xivnow, aAX drors kal olav kal Öynv aurög 0 YJebg Aöyog nßovAero, kai vabwc eimeiv Öv rp6mov TO NuETEpov oupa Nye- poveveran — Umd TÜc vorpäg al Aoyımjc pWwv Vuxijg, oVrTwg Kal Eri rov Öeomorov Xplorov BAov rd AvIpwrıvov aurod obykpına Umo Tüc rov Ieov Aödyov Jeornrog dei Kai tv mücıw dyduevov, Jeorivarov Av”. 291 van welken saard ook, dat de Christus op aarde volbragt heeft, is dus een product van het wezen en den wil, niet ven deze of gene natuur, maar altijd van beide tegelijk, en van de eenparige zamenwerking die het wezen van de gemeenschap dier naturen uitmaakt. Makarius meende namelijk te mogen beweren, dat de menschelijike natuur waarmed de Christus in de wereld is verschenen, in allen opzigte dezelfde geweest is als de oorspronkelijke natuur van den eersten mensch, het zedelijk en stoffeliijk wezen waarme6 Adam bekleed was vö6ör den val waardoor hij een prooi der zonde geworden is (Hardouin, bl. 1182). Van een confliet tussehen de factoren van den persoon van Christus kon dus geen sprake wezen: maar wel zag Makarius er geen bezwaar in deze stelling vol te houden, dat hunne onderlinge overeenstemming en zamen- werking eerst gaandeweg tot stand gekomen was, naar mate bij de menschelijke natuur de bewustbeid van hare zelfstan- digheid ontwaakte, en haar aangeboren zedelijk karakter zich scherper en duidelijker begon af te teekenen. Bij een eerste oppervlakkige beschouwing heeft het dan ook wezenlijk den schijn, dat de antiocheensche patriarch het doel waarnaar hi) streefde, bereikt heeft. Zoo veel het stelsel van Honorius boven dat van diens voorgangers vooruit heeft, zoo veel de- geliiker en meer doorwrocht is het systeem van Makarius, met de leer van den romeinschen bisschop vergeleken. Hij heeft indedaad aan iederen factor het zijne gegeven, en toch, zoo zou men haast zeggen, het middel en den weg gevonden, om van twee zelfstandige wezens den zelfstandig wezen te maken. ’t Blijkt evenwel bij nader inzien al spoedig, dat ook deze voorstander van het monotheletisme, waar het op stuk van zaken aankomt, schipbreuk geleden heeft op de- zelfde klip waarop zijn voorgangers gestrand zijn. De een- heid die zijn stelsel verkondigt, en aan wier zamenstel hij nog wel zoo veel moeite en kunst van redenering besteed heeft, is feiteljjk alweör niet anders dan de identiteit van den Logos wiens overwegende invloed zich zelv’ altoos ge- üjk gebleven is; die overal het laatste woord gehad, en — volgens de eigen uitdrukking van den schrijver— aan het : 19 * 292 leven van Jezus die rigting gegeven heeft die het schijnbaar van zelf heeft genomen. Immers noch het wilsvermogen der menschelijke natuur van den Christus, noch de wil zelf als zoodanig, kunnen op- komen tegen de absolute suprematie die de Logos nooit op- houdt over hen te oefenen. Van het begin tot aan het einde van hun bestaan zijn ze totwerkeloosheid gedoemd, en nooit kunnen ze zich laten gelden: dat wil met andere woorden zeggen, dat de menschelijke natuur zelve nooit in de gelegen- heid geweest is om van haar bestaan te laten blijken, dat geen enkele menschelijke daad, geen enkel menschelijk feit van het leven van Christus op aarde, regtstreeks uit haar wezen zijn oorsprong genomen heeft. Zij heeft dus van na derbij bezien geen eigen wezen, en wat zich als zoodanig aan ons voordoet, is, als men het wel beschouwt, een pro- duct van het welbehagen van den Logos. Ofschoon wij dus gaarne erkennen, dat wij geen regt hebben te beweren, dat het wezen der menschelijke natuur door Makarius geheel en al in blooten schijn opgelost wordt, zoo is dat toch wel degelijk het geval juist wat de hoofdzaak betreft, en de ge- prezen realiteit dier natuur reikt niet verder dan de lig- chamelike realiteit, die toch waarlijk daarmeö volstrekt niet gelijk staat !. ! Vgl. Baur, II. bl. 112: “dass durch diese Willenlosigkeit des Mensch- lichen in Christus die Realität seiner menschlichen Natur aufgehoben wird, kann nicht wohl geleugnet werden. Ein Subjekt, das nie auf menschliche Weise gewollt, nie einen seiner Natur gemäss sich äussernden menschli- chen Willen gehabt hat, kann auch nicht als wahrhaft menschliches Sub- jJekt betrachtet werden; und wenn auch in der Vereinigung der beiden Naturen diese selbst der Voraussetzung nach ungemischt und unwandelbar geblieben sein sollen, so kann doch diese Behauptung nicht in Beziehung auf den menschlichen Willen gelten. Denn was könnte man sich unter einem Vermögen denken, das nie als wirkendes Vermögen in der Wirklichkeit 295 De apologie van Makarius is, om zoo te spreken, de doods- klok en het begin der uitvaart van het monotheletisme ge- weest, dat sedert het hoofd niet weer heeft opgestoken. Ook ons staat dus niets meer te doen dan dat wij het oor- deel over die rigting opmaken, en uit hetgeen hare verte- genwoordigers tot stand hebben gebragt, onze gevolgtrekkin- gen afleiden met betrekking tot haar wezen en geheel haar inwendig gehalte. Zooveel althans is zeker, dat ook te ha- ren opzigte hetzelfde verschijnsel zich voordoet dat wij reeds herhaaldelijk hebben opgemerkt: dat de weegschaal van gelijk en ongelijk doorgaans vrij wel in evenwigt staat tus- schen de partijen die elkander op. dogmatiesch gebied ach- tereenvolgens hebben bestreden, en dat de onderliggende partij lang niet altijd zoo ver van de waarheid geweest is, als hare tegenstanders en hunne napraters tot in ’t onein- dige beweerd hebben. Ook het monotheletisme heeft dat oordeel niet kunnen ontgaan, en van de dagen van het trul- laansche concilie tot nu toe is ’t nog altijd, als had het al- leen om zijn onhoudbaarheid zoo jammerliik de nederlaag geleden. Dat is evenwel een beweren, dat, als men de zaak van naderbij beziet, van verre niet doorgaat. Niet, als wilde ik het tegendeel volhouden, en de stelling er door drijven, dat de leer van eönen wil, onder welke ge- daante dan ook, een houdbaar systeem is. Maar wat ik beweer is dit} dat zij althans even houdbaar is als de leer die in 680 de overwinning behaald heeft; dat het ongelijk existirt? So verliert das menschlich Natürliche, so weit es durch den menschlichen Willen bedingt ist, den Charakter der Natürlichkeit; es kann, da das Menschliche nicht das natürliche Objekt des göttlichen Wil- lens ist, nur ein schlechthin willkürliches gewolltes sein, und es lässt sich daher nichts anders denken, als dass die Lehre der Monotheleten in die Ansicht derjenigen Parthei der Monophysiten übergeht, welche das Mensch- liche in Christo nicht für etwas Natürliches, sondern für etwas bloss Will- kürliches erklärten. Hiermit ist die Realität der menschlichen Natur völ- lig aufgehoben: Christus ist kein wahrer wirklicher Mensch, sondern was er Menschliches an sich hat, ist nur ein substanzloses Accidenz, die selbst- lose Hülle des göttlichen Subjekts.” 294 niet geheel aan hare zijde en hare tegenpartij daarentegen evenmin geheel in haar regt was; dat zij, om kort te gaan, op een redenering berust die niet alleen op zich zelve volkomen juist is, maar waar ook het concilie van Konstan- tinopel zelf zich niet buiten heeft kunnen houden. Hoewel er namelijk in zööver niets op die leer valt aan te merken, als hare voorstanders de stelling verdedigen en tot het uiterste toe volhouden, dat het eeuwig goddelijk beginsel het ware regens en agens van het persoonlijk leven van Christus geweest is, zoo hebben zij toch gedwaald, en grof gedwaald in de wijze waarop zij de werking en openbaring van dat be- ginsel hebben omschreven. In dat opzigt, wij waren her- haaldelijk in de gelegenheid om ons daarvan te overtuigen, doen zij in dwaasheid van beweringen volstrekt niet onder voor de fantastiesche voorstellingen van het monophysietisme; en de vraag ligt dus voor de hand, aan welke oorzaken wi) dat verschijnsel toe moeten schrijven. De groote oorzaak is wederom deze, dat ook de zevende eeuw van onze jaar- telling, zoo min als de zesde en de vijfde, nog maar vol- strekt geen begrip, ja zelfs geen bewustheid had van het feit, dat de betrekkingen tusschen het goddelijk wezen ter eene en den mensch ter andere zijde, van zuiver ethieschen aard ziin. Dat gebrek komt duidelijk aan het licht in de verge- 295 lüjking die enkele Monotheleten gebruiken om het wezen dier betrekking te omschrijven, en waarin zi; de verhouding van den menschelijken factor tot dem Logos voorstellen onder het beeld der verhouding van het ligchaam tot de ziel, die ven dat ligehaam hare woning gemaakt heeft. Tot op zekere hoogte moge die vergelijking doorgaan: zoodra men haar in haren ganschen omvang wil toepassen, hinkt zij zoo sterk als een vergelijking maar kan hinken. Nog veel erger wordt het, zaodra zij niet langer enkel als beeld gebruikt wordt, maar zich als de adaequate voorstelling van de betrekking wil voordoen die door haar opgehelderd en toegelicht moet wor- den. In dat geval leidt zij tot de gevolgtrekking, dat zij die zieh van haar bediend hebben, zich de verhouding tus- schen de bekende factoren als identiesch voorgesteld heb- ben met de werking van den geest op de stof, van de vol- strekt onbeperkte magt op de volslagen onmagt. Geen won- der dus, dat op zulk een scheeve basis ook geen houdbaar gebouw kon apgerigt worden. Zoo men soms mogt twijfelen, of ik ook te veel beweerd heb, ’t zal weinig moeite kosten, dat beweren ook door bewijzen te staven. Ik beroep mij te dien einde op de welbekende taktiek van het monothe- letisme, om splitsing te maken tusschen de natuur en den persoon der factoren, en het wilsvermogen onder het begrip van de natuur, den wil zelv’ als zoodanig onder het begrip van den persoon te rangschikken. Ofschoon Honorius de eenige geweest is die deze willekeurige spliteing bepaald op den voorgrond geplaatst heeft, zoo valt er toch niet aan te twjj- felen, of ook zijn opvolger Makarius heeft haar van hem overgenomen, Het verschil tusschen die beide geestverwan- ten bestaat eenvoudig hierin, dat de Logos in het systeem van Honorius voor den menschelijken persoon in de plaats treedt, terwijl hij daarentegen bij Makarius dien persoon als ”t ware absorbeert en zich daarmeö geheel vereenzel- vigt. Maar wat is nu het gevolg van die taktiek, die toch schijnbaar met zoo veel overleg door hare voorstanders is te baat genomen? Daar de natuur van het wilsvermo- gen regtstreeks verbiedt het van den wil te scheiden, en 296 daar waar het willen ontbreekt, ook van een vermogen van dien aard geen sprake wezen kan: zoo volgt daaruit van zelf, dat de mensch die geen eigen wil heeft, niet veel be- ter is dan een stok of een blok, en dat hij voor allen zedelij- ken invloed ten eenemale onvatbaar is. Ja, al stemmen wij voor een oogenblik toe wat wij tot dusver hebben bestre- den, en al laten wij de splitsing doorgaan die het monothe- letisme in de anthropologie heeft willen invoeren, ook in dat geval komen wij tot hetzelfde resultaat en tot dezelfde onhoudbare voorstelling. Want dewijl het wilsvermogen van den mensch, zooals het van nature geaard is, geen kracht is om gerigt te zijn op de hoogere dingen deslevens en om de werken Gods te volbrengen, zoo kan het ook met den Logos niet medewerken, wiens eigen wil alleen op het hoogere gerigt is. Maar zoo het nu desniettemin ook aan de werken van den Logos deel gehad heeft, en de menschelijke natuur, even goed als de god- delijke, heeft bijgedragen tot het groote plan waarin de geheele menschwording van den Logos gegrond is, dan kan dat ge- heele verschijnsel alleen op deze wijze verklaard worden, dat de Logos de menschelijke natuur door zijn overwigt genood- zaakt heeft hem te dienen, dat hij haar — men vergeve mjj het woord — tot zijn dienst geprest heefl. Tegenover het monotheletisme staat de leer der Dyothele- ten, wier verhouding tot hare mededingster van gelijken aard is, als die van de geschreven leer van het symbool van Chalc6don tot het ongeschreven beweren dat op die formu- les gebouwd is. Gelijk de voorstanders der eerstgenoemde rigting op de hypostatiesche eenheid van den Christus aandron- gen, zoo waren de mannen van het dyotheletisme er op uit, het wezen en bestaan der twee naturen van dien persoon te handhaven, of zij niet op dien meer geijkten weg de op- lossing van het groote raadsel konden voorbereiden. Aan hun hoofd staat Sophronius, de bekende patriarch van Jeru- zalem, en naast hem, niet minder bekend, de onverschrokken Maximus, eens monnik in een der kloosters van Konstanti- nopel, dien de kerk, om zijn voorbeeldelooze standvastigheid, door den bijnaam van Confessor van zijn naamgenooten heeft onderscheiden. Voor de kennis der gevoelens van den eerst- genoemde is de synodale brief van belang dien hij, bij het aanvaarden van zijn ambt, naar de toenmaals bestaande gewoonte, ten behoeve van zijn ambtgenooten openlijk heeft uitgevaardigd; terwijl wij, om met Maximus bekend te wor- den , onze toevlugt moeten nemen tot de notulen van diens twistgesprek met Pyrrhus, den verdreven patriarch van Kon- stantinopel '. ! Tot mijn spijt heeft het mij niet mogen gelukken, de authentieke uit- gave dier notulen magtig te worden die Mansi in der tijd bezorgd heeft, noch ook de hand te leggen op eenig ander afschrift. Ik heb mij dus genoodzaakt gezien mij bij Sophronius t6 bepalen; terwijl ik voorts te rade ben gegaan met de notulen van het eerste lateraansche concilie en het tweede concilie van Konstantinopel. Ik heb te minder geschroomd mijn onderzoek niet verder uit te strekken, omdat het beeld van het dyothele- tisme dat wij uit de genoemde gegevens kunnen opmaken, helder en dui- delijk genoeg is om zelfs Maximus te kunnen ontberen; en omdat wij de gedaanteverwisselingen dier leer ook buiten hem om, met gemak als op den voet kunnen volgen. 298 Zie hier dan het dyotheletisme, zooals vooreerst Sophro- nius het begrepen, em in het bovengenoemde document, met groote uitvoerigheid, tegen de ketieriji der Monothe- leten verdedigd heeft (vgl. Hardouin, bl. 1265—80). De basis van zijn systeem, de eerste en voornaamste premisse waarop zijn stelsel berust, is de volstrekte identiteit van den persoon desgenen die thans v6ör achttien eeuwen den Vader in het vleesch aan de wereld geopenbaard heeft, met het 6öngeboren Woord of den Logos van den Va- der, die, geheel eenswillend met den laatstgenoemde, ook met hem als van ddne natuur en van dön wezen moet be- schouwd worden, die alla begrip en omschrüving verre te bo- ven gaan en ontvlieden. Die Logos is mensch geworden , mensch in den vollen zin des woords, en toegerust met een volslagen menschelijke natuur. Al wat daartoe be- hoort heeft hij aangenomen, en daar is niets in ons dat met zijn eigen wezen niet in aanraking is gekomen. Zijn vleesch was als het onze, zamengesteld uit dezelfde bestand- deelen; zijn redelijke ziel was van gelijke afstamming als de onze, en daar was ook geen verschil tusschen het wezen der verstandelijke vermogens ter eene en andere zijde. Ook is ’t niet zonder opzet geschied, dat de Logos mensch gewor- den is, maar om degenen die aan hem gelijk waren, door hetgeen aan hen gelijk was te reinigen, en die met hem ver- want waren door hetgeen aan hen verwant was te behouden, en die van döne natmur met hem waren door hatgeen met hen van dene natuur was te verlichten (zooals de latijnsohe ver- taler den oorspronkelijken tekst heeft weörgegeven: “ut si- mili consimilem emundaret, et cognato cognatum salvifica- ret, et connaturali connaturale illustraret”). Wat voorts de menschwording zelve, en het feit als zoodanig betreft dat de Logos volbragt heeft, zoo is zij tot stand gekomen niet door aanneming van een ligchaam dat reeds te voren gevormd was, noch ook door vereeniging met een ziel die reeds een eigen bestaan had. Zoodra die twee factoren ook maar een begin van bestaan hadden gekregen, heeft de Logos hen in zijn gemeenschap opgenomen, zoodat ze ook niet den 299 oogenblik op zich zelve en zonder den Logos bestaan hebben (ara yap vap&, üpa Yeov Adyov ap, üya aapE Zu- Yuxoc Aoyıry, üna Ieov Adyov oap& Eumbuxoc Aayımm)- ’t Is dus de Logos dien Maria ontvangen, en de Logos dien zi; gebaard heefi, waarom zij met volle regt als de moeder Gods geprezen wordt. Maar wöl moet men daarbjj in ’t 00g houden dat diezelfde predikaten alleen in zoover van toe- passing zijn op den Logos, als hij zich met den menscheljj- ken factor vereenigd, en, wat zijn persoonlijk leven betreft, geheel en al vereenzelvigd heeft. Gelijk dus de vereeniging niet tot stand gekomen is door zamensmelting of verandering van het wezen der naturen, zoo kan er ook, nädat zij haar beslag gekregen 'heeft, van geen scheiding of splitsing sprake wezen. Het voorwerp van ons geloof behoort dus de Chri- stus te zijn, de eöne, de zoon van (od en de Logos die vleesch geworden is. Al is het wezen van zijn persoon van dien aard dat het geen splitsing toelaat, ’t is daarmeö toch zoo gesteld, dat men de oorspronkelijke bestanddeelen van zijn wezen nog wöl van elkander kan onderscheiden, t. w. zijn god- delijke natuur ter eene, zijn menschelijke ter andere zijde. Maar hoewel het dus volkomen vrijstaat van weerskanten tusschen die naturen onderscheid te maken, zoo geeft die vrijheid toch geen [74 verlof haar verband geheel te verbreken. ““"O%Iev rn» Bacıkırnv 5dov kal ulonv Ödebovrec,” zoo luiden de eigen woorden van den schrijver, “kal awoorvyovuev ryv obyxvomv Kal nv Toumv wu- oarröusa' ubvnv Ö2 kara Yuxnv acmalduefa riv aouyxurov önov kal aufpıorov Yeörnröc Te Kal avIpwrrörnrog kvwarv, nv uövnv yvwpldev irloraraı Y von Kay’ Umdoracıw obvodoc- ‘O yap rüc ivaoewe Adyoc, rüc Bvaıküc dr Kal Kay’ vmo- orasıv — ovk ayvocl ulv rnv Stabopav , &biornau 62 dtauma& nv dtalpsoıv, Kal rnpei avvöpaudvra mpöc kvwarv ärperra, kal rwv Nvwulvwv jwepiouov ouk eicökxera.” Vandaar dan ook dat de Christus, de zoon van God, ‘de Eeöngeborene,. wel van den eenen kant, zoo ver hij öen geheel is, altoos en on- der alle omstandigheden aan zich zelv’ gelijk blijft, maar dat hi) toch van den anderen kant, al is zijn wezen ondeelbaar, op tweederlei wijs en van tweederlei kant kan beschouwd wor- 300 den, wel te verstaan met het oog op het dubbeltal van na- turen dat in zijn wezen als zoodanig van den beginne af aan is begrepen. Van zijn persoon alleen zijn ze uitgegaan, al die handelingen en feiten en daden waarin telkens het eigenaar- dig wezen van eene der twee naturen aan het licht komt, en die zich dan ook voordoen als hadden ze uit dat wezen zelf haar oorsprong genomen. Ze moeten zonder eenig on- derscheid al te gader als de werken van den Logos be- schouwd worden, die daarbij te werk is gegaan naar ge- lang van den aangeboren aard en de natuurlijike gesteld- heid dier factoren. Ziedaar dan ook de proef op de som, om zoo te spreken, dat de Logos zijn eigen wezen wel niet veranderd, maar toch als ’t ware dpengezet heeft voor het eigenaardig wezen der menschelijke natuur, om op dien weg tot stand te brengen wat anders geheel bui- ten zijn bereik zou gebleven zijn. Wat zijn persoon betreft, is hij trouwens zich zelv’ altoos gelijik gebleven: maar in geval ook zijn wezen evenzeer op zich zelf ware blijven staan (el dla elxeruovadınynv TE Kal acbduyov), hij zou nooit hebben vermogt zijn goddelijke heerlijkheid door da- den aan de wereld te openbaren (wöre yap Seöornc au£ro- X0C oWnarog , Epya dvaıkwc Kareipydoaro owuaroc; N Möre owua xnpeöov Ieörnroc mpäbsıc Evnpynosv OVaWÖWC Yuw- pıiZonu£fvac Seörnrog;). Maar de Emmanuel, als de verper- soonlijkte eenheid van het wezen van den Logos ter eene en van den mensch ter andere zijde, de Emmanuöl is de ware vertegenwoordiger van het handelend beginsel, dat zich voor ’t overige steeds heeft gerigt naar de bijzondere en zeer verschillende eigenaardigheden der twee naturen van den Christus (ra ikarepac Edpa Kara aAhYeıav dVoewc, Kar’ aAAo kat aAAo Evepywv Ta mparröusva). Voor zoover hij dus in ziin goddelijke hoedanigheid te werk ging, verrigtte hi) zulke werken die met het wezen van den Logos overeenkwa- men; voor zoover hij in zijn boedanigheid als mensch zijn kracht openbaarde, volbragt hij zulke daden die van het deel van den mensch in het werk der verlossing getuig- den. Op dezen weg meent de schrijver het middel gevonden te hebben, om op christologiesch gebied buiten de leer van Nestorius, en evenzeer buiten de dwaling te blijven die Euty- ches in zijn tijd als de leer der waarheid had verkondigd. Zijn bedoeling is deze, dat men al wat in het leven van Jezus zich als specifiek menschelijk voordoet — de voeding van den zuigeling met de moedermelk, het gaan van plaats tot plaats, honger, dorst, en de moederlijke verzorging, ver- moeijenis eu slaap, de pijn der geeselslagen en de folterin- gen van het kruis — dat men al die verschillende feiten, in weörwil van hun specifiek menschelijk karakter , eenvoudig 302 moet overschrijven op den Logos, maar op den Logos voorzo0o- ver hij vleesch geworden is. Hij stelt de zaak zoo voor, als had de Logos van tijd tot tijd,en naar gelang het hem zelv’ goed dacht, aan de menschelijike natuur ruimte gegeven om zich te laten gelden en haar wezen te handhaven, vrjheid om te werken niet alleen maar ook om te lijden. Wel heeft die- zelfde Logos niet onder een dwang van buiten, onder zekere pressie gestaan, toen hij voor die onderscheiden verriglängen van den menschelijken factor in zijn eigen wezen als ’t ware plaats maakte; en evenmin heeft hij zich daarbij laten dringen door de roerselen en driften der menscheljke natazur, waarboven hij volstrekt verheven is ook al heeft hij die na- taur in zijn wezen opgenomen (&öldov yäüp öre xal HDEAe bbası ru avdpwrelg kampbv kvepyiiv nal mäsxsım Ta ldta — 0% yap ükovalwc Taura Kal Avaykaotisg MPOCEÖEXErO, Kav duowxwc avra Kal avSpwrlvwc TpocIiero, xal avIpweivaıe Kıunasoıv £moisı Kal Emrparrev). God zelfintegendeel, voorzoo- ver Hij zich met de menschelijke natuur had vereenigd, heeft uit eigen vrije beweging de openbaringen van het leven dier natuur als tot de zijne gemaakt, om het verloren menschdom te behouden en door zijn eigen lijiden van de straf der zonde te bevriiden. Daarom heeft Hij een ligchaam aange- daan dat aan den dood en het bederf en alle menschelijke kwalen was onderworpen, zoover ze namelijk eigen zijn aan de natuur van den mensch, en niet door de zonde gewerkt zijn (swua Yüp radnröv kal Yunröv Kal GYapröv kvsdvaaro , Kal Toic duorwoic kal adıaßAhroıc Huwv brokelusvov madeoı); en voorts aan datzelfde ligchaam ruimte en vrijheid gelaten (roöry — mäsxeıv Kal Öpav ovvexWpnoe) overeenkomstig zijn sangeboren wezen beurtelings te lijden en te werken, wel te verstaan tot den tijjd waarop de opstanding van den Christus uit de dooden de kroon .op zijn werk gezet heeft. Bij diezelfde gelegenheid toch heeft Hij dat ligchaam van ons, waarvan wij het wezen reeds daareven met zoovele woorden hebben omschreven, ontbonden en opgelost, en zijn nieuw ver- kregen vrijheid — vrijheidvan den dood, van het bederf en het ]jj- den der aarde — ook aan de menschen als hun eigendom ge- 303 waarborgd. Al wat dus van den mensch is ia het leven van den Christus, al wat telaag en te gering is om van nature in het wezen van God t’ huis te behooren, dat heeft God zelf, hoewel Hij zijn wezen niet veranderd heeft en zich zelv’ altoos gelijk gebleven is, niet alleen uit eigen beweging maar ook uit zijn eigen wezen (£koveloc 5uov kal duaıkwc) tot stand gebragt en aan de menschen te zien gegeven. Want Hij regelde alle menschelijke handelingen, het lijden zoowel als de actueele daden van den mensch, en beschikte daarover met volle vrijheid en naar gelang van zijn eigen on- afhankelijk welbehagen (raulac yap Av auröc £avry a- av avfpwrivuv xal mpäabewv' xal oV udvov raulac aAAa kal pbravic); waarbij men evenwel altijd in het oog moet houden, dat de menschelijke natuur waarme& Hij vereenigd was, van nature aan het lijden onderworpen was. Om die- zelfde reden heeft al wat menschelijk is in de feiten en ver- rigtingen van den persoon en het leven van den Logos tegelijk een bovenmenschelijk karakter; niet omdat zijn menschelijke natuur geen menschelijke natuur was, maar omdat hij uit eigen beweging mensch geworden is, en de eischen der men- schelijke natuur uit eigen beweging vervuld heeft. Want ter- wijl hijj onderdeed voor zijn vervolgers, voor het lijden dat zij hem aandeden, en voor die aandoeningen en gewaarwordingen die van nature eigen zijn aan het wezen der menschen, gaf hi) hun toch verder geen magt dan waar en wanneer en Vo0rZ00- . ver het met zijn eigen bedoelingen en inzigten overeenkwam. Op den eöngeboren Zoon, op zijn persoon alleen, zijn dus alle predikaten der gewijde schrijvers van toepassing, en al wat de Christus verrigt heeft is mede uitgegaan van dien- zelfden factor. Echter mag men hier zoowel als daar niet uit het oog verliezen, dat er onderscheid bestaat tusschen hetgeen meer bijzonder overeenkomt ’t zij met het wezen van God df met de eigenaardigheden van het gewone wezen der menschen , df ook met beide te gelijk, met het wezen van den Logos ter eene, van den mensch ter andere zijde.e Om met andere woorden hetzelfde te zeggen: het geheele karakter der werkzaamheid van Christus was in alle opzigten van zooda- 304 nigen aard, dat men geen beteren naam daarvoor kan uit- denken dan dien van een godmenschelijk karakter, dat trou- wens niet overal van den en dezelfde kleur is, maar ver- schillende schakeringen in zijn wezen vereenigt (— Jeavdpıcn) kvipysia, ov ula Vmäpxovaa, aAA’ Erepouevnc xal ÖLapopoc): een naam die zijn oorsprong te danken heeft aan den be- kenden Dionysius, den Areopagiet, en waardoor het eigen- aardig wezen van de verrigtingen der verschillende naturen van den Christus zoo juist als maar mogelijk is omschreven en uitgedrukt wordt. Tot zoover de leer van Sophronius, en het dyotheletisme zooals hij het in der tijd begrepen en voorgesteld heeft. In de eerste plaats ligt dus thans de vraag voor de hand, ofde schrijver zijn taak naar behooren heeft volbragt, en wel in- zonderheid, of het hem is gelukt zijn regt tegenover de te- genpartij te handhaven, die hij immers door zijn leer van dwaling wilde overtuigen. ’t Klinkt vreemd en welhaast onge- loofeljjk, maar ’t iserzoover van af dat Sophronius dat doel bereikt heeft, dat hij integendeel overal met de Monotheleten meögaat, en dat hij juist op de gewigtigste punten nog wel het minst van hen afwijkt. Al had hij het er op aangelegd, hij had hun niet beter in de hand: kunnen werken, zich zelv’ en zijn gevoelen niet meer ten toon kunnen stellen, dan hij in het bewuste schrijven gedaan heeftl. Neem maar, om te beginnen, zijn leer van het godmenschelijke karakter der werkzaamheid van Christus en al wat daarmed verder in verband staat; en gij zult zien dat zij volmaakt overeenkomt met al wat de monotheleet Makarius daarover in ’t mid- den gebragt heefl. Wat voorts zijn gewoonte betreft om den persoon van Christus, of laat ik liever zeggen, van den Logos, telkens en overal op den voorgrond te plaatsen, en de wijze waarop hij het werk onder dien persoon tusschen de naturen verdeelt, en aan iedere natuur, om zoo te spre- ken, hare bijzondere rol geeft; daarin staat hij op &ene lijn met Honorius, hoe weinig hij ook voor ’t overige van diens dwaalleer weten wil. En eindelijk: wat wij van hem gehoord hebben, dat de Logos aan de menschelijke natuur vrijheid 305 gegeven en ruimte gelaten heeft om hare eischen en behoef- ten te laten gelden, die leer, met al wat er toe behoort, is haast woordelijk dezelfde die Sergius en Theodorus heb- ben verkondigd. Wel schijnt de jeruzalemsche patriarch aan de menschelijke natuur van den Christus, op zich zelve be- schouwd en buiten haar verband met den Logos, een hoo- gere mate van zelfstandigheid te hebben toegekend dan de meeste Monotheleten ; maar ook deze voorstelling van hem doet voor de hoofdzaak toch maar weinig af, en is geens- zins van dien aard, dat wij om harentwil ons oordeel wijzi- gen zouden. Want vooreerst heeft ook Makarius iets der- gelijks geleerd, en, wat vooral van belang is, Sophronius heeft bijj de uitwerking van zijn stelsel klaarblijkeliik met die eigenschap volstrekt geen weg geweten. Hij heeft wel in abstracto die zelfstandigheid gehandhaafd, doch waar hij den Christus in concreto voorstelt, geeft hij haar aan- stonds prijs, en het auvrorlvnrov van den Logos is de fac- tor die allen in aanmerking komt en alleen geteld wordt. Bovendien komt ook de zaak zelve waarover men het oneens was, bij Sophronius niet tot haar regt, dewijl hij zich voortdurend in denzelfden kring beweegt waar het mono- theletisme in der tijd niet over heen komen kon. Van ne- derbij bezien, is zijn betoog niet anders dan een apologie van dezelfde leer der hypostatiesche eenheid van den Christus waaraan ook Sergius en Theodorus hunne kracht besteed heb- ben; en even als de beide laatstgenoemden , legt Sophronius de pen daar neör waar hij haar juist ter deeg behoorde te gebruiken. Want van hetgeen hem te bewijzen stond, ja wat meer zegt, van hetgeen hij had voorgenomen te bewijzen, daarvan heeft hij niets bewezen; de zaak waar het eigenlijk op aankwam, heeft hij zelfa niet met den vinger aange- raakt maar geheel laten liggen. En toch heeft men geen regt te onderstellen, dat hij haar niet heeft willen aanra- ken, en dat hij zich met opzet zoo geheel buiten haar om bewogen heeft. ’t Is integendeel blijkbaar zijn vaste meening geweest, dat zijn betoog wel in staat was voor zich zelf te spreken, en dat de leer, dat de basis van het persoonlijke 20 306 leven van den Christus een tweeledige geweest is, of ook met andere woorden, dat zijn persoonlijke wil een openbaring ge- weest is van tweederlei wilsvermogen, kant en klaar uit dat betoog kön afgeleid worden. Sophronius doet al wat hij kan om te bewijzen dat het ge- heele leven van Christus onder het bestuur van denen wil gestaan heeft, die zieh zelv’ altoos gelijk gebleven is; en zijn ware bedoeling is juist van tegenovergestelden aard, hij wil zijn lezers doen gelooven dat twee verschillende magten haar invloed op dat leven hebben geoefend. Hij spreekt met geen enkel woord over den wil van Christus, en bepaalt zijn le- zers allcen bij diens handelingen en daden; en toch is ’t hem juist om den wilte doen, en is zijn beschouwing der daden en handelingen van den Logos die vleesch geworden is, niet om haar zelfs wil door hem te boek gesteld, maar om het motief dat achter die verschillende persoonlijke verrigtingen verborgen 807 was. De bijzaak is hoofdzaak geworden, en de eigenlijke hoofd- zaak is niet eens bijzaak , ze is in ’t geheel niet ter eprake gekomen. Sophronius ijvert tegen de Monotheleten, en wat hi) in ’t midden brengt voor zijn gevoelen, zijn louter argu- menten waarvan de Monotheleten zelf zich bedienden: nog eens, het betoog van den schrijver bewijst niets, en zoo het iets bewijst, dan is dat juist het tegendeel van hetgeen het diende te bewijzen! In geval dus het dyotheletisme op deze hoogte ware gebleven, ook zonder profetieschen blik ware het wel te voorzien geweest, dat het al zeer spoedig onder zijn eigen last bezwijken zou. Het heeft den strijd volgehouden omdat het niet lang heeft geduurd, nadat Sophronius de wa- penen had aangegord, dat de man is opgestaan die aan de verwarring een einde heeft gemaakt, en, even als Honorius in het legerkamp der Monotheleten, de zaak voor het eerst op het regte terrein gebragt heef. Die man was Maximus (vgl. Baur, U. bl. 117—122; Dorner, II, 1. bl. 222—-225), die zich niet alleen registreeks in den strijd heeft gemengd, maar zijdelings haast nog meer tot den afloop heeft bijgedra- gen, door den invloed dien hij vooral op de houding der romeinsche kerk heeft geoefend. Die invloed is het eerst aan-’t licht gekomen op de eerste lateraansche synode, be- legd door Martinus I in het jaar 649, om protest aan te tee- kenen tegen de machinaties waardoor het byzantijnsche hof zijn bedoelingen tot dien tijd had doorgedreven. De canones en besluiten dier synode die geheel en al op de leest der leer van Maximus geschoeid zijn, verplaatsen ons eensklaps, zoover ze van leerstelligen aard zijn, in een geheel nieuwe phase van het dyotheletisme waarin het geheel op zich zelf staat, en zijn kracht niet langer uit argumenten put die niet san zijn eigen wezen ontleend zijn. Wel wordt in den 16den kanon de banvloek uitgesproken over een ieder, die de verschillende bijbelsche predikaten van den Logos die vleesch geworden is, niet zonder onderscheid alle te gader alleen op den persoon van Christus toepast, en die van de scheiding tusschen den goddelijken en menschelijken wil (die de synode voorstond) gebruik mogt willen maken om ook de 20 * 310 heid opkwam. Ik moet nog eens herhalen wat ik reeds daareven gezegd heb: de synode heeft bij hare beraadslagin- gen zich minder bekommerd om de belangen der waarheid, dan om de romeinsche belangen en om de houding van den pau- selijken stoel tegenover de keizerlijke geboden. ’t Is haar in de eerste plaats erom te doen geweest hare onafhankeljjk- heid weör te heroveren, die door de gedweeheid van Hono- rius in der tijd zoo groote schade had geleden; maar wat de zaak in quaestie betreft, zoo heeft zij haar meer als middel dan als doel behartigd. ’t Was dan ook geen wonder, dat hare besluiten, toen ze te Konstantinopel bekend werden, bij het byzantiinsche Hof een schier weörgalooze verbittering teweeg bragten, die in hare gevolgen de romeinsche kerk op een zwaren strijd en harde offers te staan kwam. Met de- zelfde taaiheid evenwel die in later tijden het kenmerk dier kerk is gebleven, heeft zii ook in dat moeijjelijk tijdsgewricht haar stuk vastgehouden , en van het terrein waarop zij zich eenmaal had geplaatst, ook niet den duim breed willen wij- ken. In weerwil van de gevangenschap van Martinus, on- danks de gruwelijke mishandeling en de treurige ballingschap van zijn geestverwant Maximus, heeft de geest die deze mannen vervulde, ook de pen van hun opvolger Agatho be- stuurd, toen hij de geloofsbrieven schreef waarmeö hij zijn legaten naar het concilie liet heengaan, dat gedurende het jaar 680 te Konstantinopel bijeen geweest is om aan de ver- deelde kerk den vrede weer te geven (vgl. Hardouin, bl. 1073—1116, 1115—26). De spil toch waarom die brie- ven draaijen, is de overtuiging van den schrijver, dat de inhoud der evangeliesche overlevering in allen opzigte van zoodanigen aard is, dat wij niet laten kunnen het wezen van Christus, den Logos die mensch geworden is, als ’t ware in tweeön te splitsen en hem tweederlei bestaan toe te ken- nen. In de eerste plaats dient men wel te bedenken, dat, geliik het wezen van den Christus is zamengesteld uit twee zeer verschillende bestanddeelen, het vorspronkelijk en essen- tieel verschil dier deelen geen oogenblik opgehouden heeft te bestaan, maar dat het altoos door in wezen gebleven is: met 3ll andere woorden, dat, gelijk de Christus zijn wording te dan- ken heeft aan de werking van de goddelijke natuur ter eene, en van de menschelijke ter andere zijde, ook zijn wezen na ziin wording van tweederlei natuur geweest is, en de ken- merken van zijn tweeledigen oorsprong altijd getrouw be- waard heefti. Wel draagt de schrijver zorg tusschen zijn be- toog te herinneren, dat het onderscheid waarop hij aandringt, alleen voor het denken bestaat, en dat Christus in de wer- keliikheid den geheel geweest is. Maar hij wordt toch niet moede gedurig te herhalen, dat de oorspronkelijke eigen- schappen der naturen bij die vereeniging geen schade ge- leden hebben, en dat ze ook in den historieschen Christus steeds in wezen gebleven zijn. Ook tast hij consequent door, en het bestaan van een dubbel wilsvermogen is voor hem geen stluikelblok waarvoor hij terugdeinst. ’t Staat inte- gendeel a priori bij hem vast, dat Christus tweederlei wil, en het werk door hem volbragt, tweederlei karakter gehad heeft, hoewel er nooit tusschen die verschillende elemen- ten strijd of verdeeldheid heeft bestaan. De goddelijke wil en de goddelijke kracht die de Logos na zijn menschwording geopenbaard heeft, waren van eeuwigheid uit het wezen van den Vader, den met Diens wil en met de kracht die bij Hem wordt gevonden; de menschelijike vermogens daarentegen waarover de Christus beschikte, en die hij in der tijd van de menschen had aangenomen, waren wel op hunne beurt evenzeer uit het wezen der menschen, maar niet bevlekt door de zonde die elders allerwege gebied voert 1. Maar het eene ! Vgl. Hardouin, bl. 1120: “eva ömladr) kai röv abröv Küpıov nuwv 'Inoouv Kpıoröv, röv viöv Tod Jeod TÖV novoyevn, ix Öbo rail dv Öbo ov- oiaıg dovyxürwg ärpsrrwg Adıapirwg Axwpiorwg Vroorijvaı yırWakroyev' oböapou TÜg Öapopäc rum pboswv dvypnpivng did rıv Bvwoıv, dAAd päl- Aov owLonsune rc löuörnrog traripag pücewg, Kal eig Ev wpbgwrmov al eic play üUmöoracıy ovvrpexodong‘ obk iv Övadı mpocarwv uspılöusvov 7} Ötaspobuevov, oure eig ulaw olvIerov hboıy ovyxeöusvor, AAA iva kai roV auröv viöv powoyesnn Jebv Aöyov Töv xipiov uw 'Inoou» Kpıoröv' oürE alAoy xal ÜAAov, oüre AAAov iv dAAw, AaAAd röv alröv roürov iv Övo N ’ oo. Ä) x € {1 7 N $Vosoı T. €. Jeöornri Kal avIpwrörnrı era TV vmoorarıcı)v Fvwory darı- 312 zoowel als het andere, wat tot het wezen Gods behoort van den eenen kant, en wat den mensch als zoodanig eigen is van de andere zijde, bestaat (of bestond) in Christus als acei- dens sine subjecto: d. w. z. noch de essentiöele eigenschap- pen van de goddelijke, noch de bijzondere hoedanigheden der menschelijke natuur, vormen op zich zelve den geheel, 6en afgerond en gesloten organisme, maar het subject waartoe zij behooren, is de persoon van Christus, van den Logos die mensch geworden is. Agatho maakt dus, even als Honorius, scheiding tusschen den persoon en het wezen der factoren, aan wier zamenwerking de Christus zijn ontstaan te danken heeft. Ook volgens hem ligt het niet in het wezen van den mensch, dat hij als persoon, d. i. als zedelijk wezen, be- schouwd wordt. Hierin moge hij van zijn voorganger afwij- ken, dat hij het wezen dier factoren vollediger omschrijft, en niet het wilsvermogen alleen maar ook den wil in rekening brengt als een der attributen van dat wezen; maar voor ’t overige rust zijn betoog op denzelfden grond waarop de re- denering van Honorius gebouwd is. Niet minder verdient de volgende redenering onze aandacht, waarme6 de schrijver zich er op toelegt zijn beweren aan- gaande den Christus bij de lezers van zijn brieven aan te be- velen. Daar zijn voorstelling van den Verlosser, gelijk wij ons daareven konden overtuigen, staat en valt met de vrij- heid die hij zich veroorlooft, het wezen der factoren van hun yıvworopev. — tv Örayopdv ÖnAovörı Tüv EvwIeiowv iv abryp Hlcewy uovy Iewpig Örarpivonev, — elc yüp EE ixaripwv xai di Evöc TA Exarepa, — !xartpac HVoewc HVAarrovong kai uerd nv bvuoım aveAlırWcg TV Eauriig idıörnra, kai &vepyovong Exaripac yophijg pera rc IJarspov kowuviac drep idıov Eaynne — 5Iev AKoAovIwc xaywg Ödbo Hbasıc Aroı ovaiag — abröw Asysır ÖnoAoyoüuev, obrwg önolwg kai övo Hvowk IeAnuara, kai Öbo Hvoı- rag tvepyeiac Exew. 313 persoon te scheiden, zoo heeft hij er zich in de eerste plaats toe gezet, te betoogen, dat de wilin ’t algemeen geen persoonlijk attribuut is, maar wel degelijk, gelijk hij zelf beweerde, een eigenschap der natuur, en een vermogen dat een deel is van de goddelijike en menschelijke substantie. Hij beroept zich te dien einde op de leer der kerk, en wel inzonderheid op hare voorstelling van het wezen der Drieöenheid, zooals zij reeds sedert eeuwen normatief gezag had verkregen. Bijaldien toch de wil een persoonlijke eigenschap ware, vanwaar dat niemand er ooit aan gedacht heeft, aan de drie personen der Drieöenheid drieörlei wil en aan hun werk drieörlei karakter toe te kennen, en dat de kerk een dergelijke leer uitdruk- kelijk als dwaalleer verworpen heeft? Maar in geval de wil tot de attributen behoort, die eigen zijn aan de natuur of het wezen van het subject dat van dat vermogen voorzien is, eerst in dat geval heeft men regt te beweren, dat ook de personen der Drieöenheid van 66nerlei wil zijn, en dat hun werk dönerlei karakter draagt. Daar nu de kerk juist op deze leer haar zegel gezet heeft, zoo heeft zij meteen de premisse gesanctioneerd waarop zij, laat het zijn als onwe- tende, hare overtuiging gegrond heeftl. Maar ook wat de onderdeelen van zijn betoog betreft, heeft de schrijver geen gebrek aan argumenten, om de stelling door hem gekozen, te verdedigen en houdbaar te maken. Gelijk hij eerst met dialektiesche wapenen gestreden heeft, zoo neemt hij straks zijn toevlugt tot feiten, de feiten van het leven van Jezus op aarde, gelijk ze in de evangeliön en door de hand der apostelen voor ons te boek gesteld zijn. Zijn eerste herin- nering raakt den zielestrijd des Heeren in Getsemane, en het gebed waarvan de gewijde schrijvers bij het verhaal van dien strijd gewagen. Agatho neemt die bede voor hetgeen zij is, voor de openbaring van een echt menschelijke aan- doening. Gelijk Christus dus de aandoeningen der menschen heeft overgenomen, zoo moet ook hun wezen hem niet vreemd geweest zijn; waaruit dan verder volgt, dat ook het wezen van zijn wil zuiver menschelijk geweest is. Maar van den anderen kant is die bede uit den hof der olijven toch ook 314 weer van zoodanigen inhoud, dat zij een gemoedsbestaan ver- toont van een gansch andere kleur, een stemming die van de gewone type aanmerkelijk afwijkt. De vreemde en bekrompen anthropologie van den schrijver is evenwel voor hem een struikelblok om het verband tusschen die beide uitdrukkingen te vinden; hij scheidt ze dus geheel van elkander af, en zet ze dan in de tweede plaats eenvou- dig mechaniesch naast elkander. In dier voege bewijst hij dan natuurlijk zonneklaar, dat, gelijk de eerste helft van het bewuste gebed het bestaan onderstelt van menschelijke aan- doeningen en van een menschelijken wil, die, geperst door de zwakheid van het vleesch, voor het naderend lijden terug- deinsde, de tweede helft de openbaring en uitdrukking is van een goddeliiken wil, die zich de taak gaarne ge- troostte die hem werd opgelegd. Greheel in denzelfden geest beroept hij zich voor het bestaan van tweederlei wil in den persoon van Christus op Joh. VI: 38, en vindt hij een te- rugslag op die leer in Ps. CXXXV: 6; Joh. V: 21; Matth. XI: 27 ter eene, en Matth. XIV: 22; Joh. VII: 1; IV: 34 en Marc. VII: 24 ter andere zijde. Vooral op den inhoud van de laatstgenoemde plaats legt hij een groot ge- : wigt, en met welgevallen keert hij er herhaaldelijk toe terug, om haar gedurig weör van nieuws te exploiteren. Het be- 'toog door hem aan haar ontleend, is van den volgenden in- houd: dat het wel een openbare ongerijmdheid en een onge- hoorde dwaling mag heeten, met de Monotheleten aan den eenen kant te beweren, dat de wil van Christus alvermogend geweest is, en door geen tegenstand hoegenaamd in zijn wer- king gebonden, en toch aan den anderen kant te moeten toe- geven, dat diezelfde wil niet bij magte geweest is zijn voor- nemen uit te voeren. ÖOok ziet hij in die leer groot gevaar met betrekking tot den grond waarop de geheele behoudenis van het menschdom rust, en leidt zij volgens hem regtstreeks daarheen, dat alle zekerheid diensangaande ten eenemale aan de geloovigen ontnomen wordt. Immers, bijaldien Christus 315 aan den menschelijken wil geen plaats in zijn wezen gegund had, dan ware juist dit deel der menschelijke natuur dat de verlossing toch het meest noodig had, van die weldaad ver- stoken gebleven. Agatho maakt zeer teregt de opmerking door hem aan Gregorius van Nazianzus ontleend, dat die stelling een loochening is van het objectief karakter der za- ligheid die in Christus ons deel geworden is, en dat zij aan de christelijke hoop haren vasten en onwrikbaren bodem als onder de voeten wegneemt. Maar gelijk het nu aan den eenen kant vast staat, dat niet het wilsvermogen alleen maar ook de wil van Christus te allen tijde van tweederlei natuur ge- weest is, en de eigenschappen vertoond heeft zoowel van het wezen Gods als van dat der menschen; zoo volgt uit dat beweren, aan den anderen kant, dat ook de onderlinge ver- houding dier factoren het beeld vertoond heeft van 6edn har- moniesch geheel, en dat de menschelijke natuur van den Christus tegen de eischen van zijn goddelijk wezen nooit in opstand gekomen is. Want dewijl volgens den schrijver diezelfde menschelijke natuur de oorspronkelijke natuur geweest is die de mensch van zijn Schepper heeft ontvangen, zoo ligt de gevolgtrekking op zijn standpunt voor de hand, omdat al wat God gemaakt heeft van nature met Diens wezen overeenkomt, dat ook in het wezen van den Christus geen elementen in- gang gevonden hebben dan die bestaanbaar waren met de hoogere natuur van den Logos, en die dus, om zoo te spreken, reeds van den beginne af aan pasten bij den stam waarop zij later geönt zijn. Die leer van de volmaakte gehoorzaamheid van de menschelijke natuur van Christus, gepaard met de leer van haar zelfstandig bestaan, waarop de eerste berust, vindt Agatho inzonderheid terug in de bekende plaats Phil. II: 5 vigg. Hoe toch, zoo redeneert hij, zal jemand met gezonde hersenen het in ’t hoofd krijgen van Christus te beweren, dat hij uit kracht van zijn goddelijken wil aan den Vader gehoorzaam geweest is en het welbehagen van den Vader volbragt heeft; als sprak het niet van zelf, dat hi) die aan den Vader in alle dingen geliik was, ook altoos in alle opzigten van dene gedachte en geheel eensge- 316 zind was met den Vader! Ook Paulus zou dus wel nooit op de gedachte gekomen zijn van de gehoorzaamheid van Christus te gewagen, tenziji onder den indruk der stellige overtuiging, dat de Logos bij zijn menschwording ook den menschelijken wil van den mensch overgenomen heeft. Maar zoo men het denkbeeld niet kan laten varen dat het wilsvermogen van den Christus altijd aan zich zelf gelijk was, dan dient men niet alleen te kiezen tusschen een god- deliik en menschelijk vermogen, of een derde van gemeng- den aard, dat ontstaan is uit een zamensmelting of ver- eeniging van de twee eerstgenoemden; maar ook ronduit een einde te maken aan het bestaande onderscheid der twee 317 naturen van Christus, in weerwil van al wat synoden en kerk- vaders in der tijd in ’t midden hebben gebragt, om dat on- derscheid naauwkeurig te omschrijven en tevens zooveel mo- gelijk te handhaven. Wat zullen wij nu tot deze dingen zeggen, en welke stem zullen wij uitbrengen over de leer van het dyotheletisme die wij thans hebben leeren kennen, zuiver en onvervalscht, en zonder eenig bijmengsel dat zij van elders heeft overge- nomen? Zooveel althans blijkt reeds bij den eersten op- slag, dat zij niets anders is dan de logiesche consequen- tie der christologie van Leo I, en een vervolg op het symbool van Chalcddon. De bekende stelling van den eerst- genoemde: “agit utraque forma cum alterius communione quod proprium habet”, leidt van zelve tot de leer, dat de werkzaamheid, of laat ik liever zeggen dat het werk van Christus tweederlei karakter gehad heeft; en met even üÜwingende noodzakelijkheid moet daaruit verder volgen, voor- eerst dat ook de wil, en ten tweede dat het wilsvermogen van dien persoon mede van tweederlei natuur was. Dat ligt 266 voor de hand, dat het aan tegenspraak niet onderhevig wezen kän; en ’t valt dus niet te ontkennen, dat het dyotheletisme , zooals Agatho en de synode van 649 het hebben verkondigd, formeel bepaald in zijn regt was. Maar ook in een ander opzigt zou men eenzijdig te werk gaan, als men niet hetzelfde oordeel velde; want de voorstanders dier rigting hadden meer waarme& zij hun regt voor de kerk konden verdedigen. Hoezeer wij toch moeten toegeven, dat ook het monotheletisme, als de leer die opkwam voor de we- zenlijke en waarachtige, de reöele en objectieve persoonlijke eenheid van Christus, in eene behoefte voorzag die al te lang miskend was; zoo moesten wij ons toch te -gelijk laten overtuigen, datde prijs waarvoor aan die behoefte voldaan werd, veel en veel te hoog was. Geen enkele van al de mannen die wij aan het werk hebben gezien om dat voorgestelde doel te bereiken, of hi) is genoodzaakt geweest het menschelijke in den Christus gansch en al te vernietigen, en alleen de uitwendige gedaante van een mensch te laten overblijven. Zi) hebben op die ma- 318 nier van den levenden Zoon des menschen een bloot fantasie- beeld gemaakt, een spooksel dat het hart niet kon omvatten, en met welks wijze van bestaan het verstand zich niet kon vereenigen. Zoolang men dus op die bijzonderheden het oog houdt, loopt men ook geen gevaar over het dyotheletisme verkeerd te oordeelen. 