title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: s.v. plant; t, gagak, meconium, de eerste zwarle afgang bij pas geboren kinderen, v.d.W. ook t, djoewar, en de laatste ontlasting v. e. stervende; boenga t. hajam, de afrikaanbloem ; t. kambing, geitekeutels, klonters in meelspijzen enz.; t, kahwah, koffie- dik, drab van de koflSe; t. oeli, ge- knede drek, als seheldwoord; t, oelar, onbruikbare draden in ruwe zijde; t. oedang-oedang, slijm- en bloedaf- gang; oelar t. karbau, e.s.v. slang; roempoet t, babi, e. s. v. geneeskrach- tige plant; ^ ^^n;aÄ;e7, uitslag na een ziekte; t panas, uitslag door bitte of scherpte van het bloed; t. andjing, aardmos; als tijdsbepaling: vijf dagen na morgen, zie oelat; t, lalat, vliegen- drek, zomersproeten, zwarte vlekjes in linnengoed door vocht, het zooge- noemde weer in het goed; t. bintang^ e. s, V. kleine rupsen ; t, geregadji, zaagsel ; t, anam, e. s. v. plant; t, mi- njak, bezinksel van olie, drab; t. ha- roes, het vuile schuim van de bran- ding; kajoe tahi, e.s.v. hout, sterculia foetida; dilempar boenga, dibalas lern- par tahi, er wordt met bloemen ge- worpen en er wordt met drek terug geworpen, Sprw. = stank 70or dank; sabaiknja oedang, ada tahi dikapala, de beste garnaal heeft drek in ha- 252 u*4^' ren kop, Sprw. Zie ook bij makan. jjMjUtais, I. vuil, niet gereinigd, vaü het lichaam als men zieh in lang niet gebaad heeft, v.d.W. volg. Abd. seh. wrdb. naar het zweet rieken van het lichaam, het Arab. Jmjö, zie ald. en 2uuiaa3. II. e. 8. V. mangga-vrucht. ^^Is tanja, het vragen, b.v, bagai tanja malak ahnaut, als het vragen van den doodsengel, (niet te verwar- ren met de beide grafengelen, mon- kar wa nakir), d. i. op strenge, drin- gende wijze vragen, eischen, vergen, V. d. Tn.; b^rtanja^ vragen naar iets, navraag doen, doch niet verzoeken of vragen cm iets; b^rtanjakan^ iemand ondervragen, naar iets of iem. vragen, navraag doen omtrent, b. V. Mrianjakan saldmatnja, naar zijn welstand of gezondheid vragen ; b^rtanjakan saoedara beta lennjap, navraag doen omtrent mijn verdwe- nen broeder, Pr. Dj. ; ditanjai, onder- vraagd worden; pertanjaän, vraag, vraagstuk. NB. de act. vorm menanja en m^nanjai door mij alleen in ge- schriften van European en of in ver- talingen aan getroffen. Wel komt m^- nanjakan in de H. Toew. voor, doch kan dit ook van den afschrijver op Java zyn? Vi5)Lo tabäraka^ Arab. hij zij ge- zegend; iabdraka Allah wa tuala^ gezegend zij God en verheven. v::^ töbaty versperring, afdam- ming,bedijking;w^w^6a^, versperren, afdammen, bedijken, van een weg, rivier enz. yjß tabar, Perz. bijl. jAi tßbar, sterk dreunend, doch niet weergalmend, zooals in een niet te groot, ledig vertrek. ft yxS tabarröe, Ar.handeling uit vrije be weging,vrij willige schenking. ^yjß tfeböraa, e.s.v. grof en lang rietgras, eenigszins gelijkende op sui- kerriet, = g^lagah op Java, saccha- rum spontaneum. aby/J tabariät, Arab. bevrijding, kwijtschelding, kwittantie. Joj^Stabrik, Arab. het toewen- schen van heil, zegening. jmxj töbas ; men^bas, wegkappen van ruigte, struikgewas en kreupel- hout, onderscheiden van menebang, het vollen van groote boomen; tnen^- bas-men^bang^ v. e. bosch alles weg- kappen en vollen; men^bas djalan^ een weg uitkappen in de wildernis. jwwwO tßboes ; men^boeSj loskoo- pen, vrijkoopen, lossen, ook al be- houdt men den slaaf zelf, verlossen uit slavernij door loskooping, opkoo- pen, H. Abd. 472; men^boes talak, den soheidbrief koopen, door de vrouw, die tegen haar mans wil van hem wenscht te scheiden tegen betaling van het dubbel der bruidschat; te- boesan njawa^ losprijs voor iemands leven; orang t» of hamba t^boesan, gekochte slaaf; peneboes, losser, vrij- kooper, verlosser, ook het losgeld, de losprijs, koopprijs; pen^boesan^ lossing, vrijkooping, loskooping. äo tabä, Arab. volgeling. iu3 töbang; m^n^bang, vellen v. groote boomen en andere zware voor- werpen, ook van huizen, Marsd. om- kappen; djika m^n^hang^ menoedjoe pangkal; djika m^l^nting menoedjoe tangkaiy Sprw. wil men omkappen, dan rieht men zieh naar den voet van den boom; wil men doen buigen, dan rieht men zieh naar de takken. Oend. Djambi p. 138; pen^hang^ veller, om- kapper; pen^bangan^ plaats waar ge- veld wordt of is. Zie ook t^bas, ii^ täbing, I. hooge kant of rand van een rivier, vijver, kuil en derg. talud van een sawah of nat rijstveld; t. ajoe, e. s. V. kruipende plant; zie ook b^fing» II. menebing, met kraeht doorzet- ten, V. d. W. toxi' tßboek, doorgeslagen, met een gat er doorheen, doorboord, uit- gebeiteld, uitgeknipt; ook een mijn, Max.; meneboek^ doorslaan, b.v. een muur, doorsteken of graven van een dijk, uitbeitelen, stukken uitknippen of uitsnijden enz., open borduurwei^k maken; t^boek-m^neboek, allerlei open borduurwerk maken, Mes. Kag. v::xaXaj tabblt, Arab. hard aan- spreken en daardoor den mond snoe- ren; mentabkitkan^ ieraand den mond snoeren; dib^ri dirinja ditabkitkan^ hij liet zieh nog al wat zoggen. Jlo tßbal, dik, van platte voor- werpen, zooals papier, doek, kleeron, huid, plaatijzer en derg.; dicht bijeen of dik geplant, van haar, gras en derg.; t^bal telinga, onversehillig voor be- risping, beleediging of vermaning, enz.; U djangat, dik van huid, onge- voelig; t lidah, e.moeielijke uitspraak ^ 253 hebben; t^bal kitdbnja^ hij weet veel, hij heeft veel geleerd; sai^bal lantai^ ZOO dik als e. vloer, overdraehtelijk van hot vuil op het liehaam, v. d. Tn.; moeka t^bal, een onbesehaamde Iro- nie; t^bal hatij hardvochtigheid; daoen setebaU e,s.v. boom, met dikke, harige, roode bladeren, die als ge- neesmiddel gebruikt worden; karena Siti saoedaranja i^bal, want de Juf- frouw zat dik in hare familie, Sj. Haris. «aJLo tabligr, Arab. mentabUgr- kany doen toekomen. yjC> tÖboe, suikerriet; t. bUoeng^ een zeer dikke soort; t, gading, een soort die fraai geel is; L landjoeng, e. s.v. wild suikerriet, dat lang en dun is; poentoeng teboe, naam v. e. slang met een geringeld vel, v. d.W.; ajar t^boe^ suikerrietsap; k'^bon t^boe^ sui- kerriet veld; p^nggilingan teboe^ riet- suikerfabriek; teboe-teboe, geledingen zooals van suikerriet, naraelijk van paardestaarten, die op gelijke afstan- den gebenden zijn; de ringen of kringen bij gekorven dieren, aanlans- sehachten en krisscheeden, e. s. v. naaisel of bindsei, waardoor twee dingen sleehts v. afstand tot afstand aan elk. bevestigd worden ; ekoernja b^rteboe-ieboe dengan ^mas, hunne staarten waren met geledingen van goud, d.i.versierd met gouden ringen, op gelijke afstanden aangebracht; m^n^boe-neboe , aldus iets naaien of binden; bert^boe-t^boe^ met geledin- gen of ringen; bertoengkat t^oe, fig. met zijne vrouw op weg zijn. 254 ^,^ ^js^^ taboehan, e. s. t. wesp; soorten zijn: taboehan tanah en U gantoeng; sjair kin taboehan^ de titel van een bekend maleisch gedieht; zie taboeh en naning, auJ) töbah; m^nebah^ met een stok of stang op iets slaan, beuken, dor- schen, uitslaan van zaad; m^n^ah daday zieh met de vuisten op de borst slaan ; pM^bahan^ dorsching, dorsch- yloer. viio tat, Chin. e.s.v. steekwapen. v:>3* toet, zie v:^^*. oUg tfetapi. Skr. maar, doch, evenwel, echter; akan t^tapi en akan t^tapinjaz=t^tapi, doch verstrekt b.v. zooals ons maär. y^[XS tötamoe, Jäv. zie tamoe. LT^^ t^tabas ? komt voor als het versiersel eenerbraid, b.7. b^rtetabas poetih radja en b^rietabas moetiara jpoetihj Pr. Dj. In het Jav. wrdb. komt het ook niet voor. {^y^Xi tötaboewi, e, s. v. vogel, Newb.; boenji tetaboewi^ de tijd tegen zes nur 's avonds, P. ^Lj%Äj tötßratapan, zie t^ra- pang en t&ap. ijtiXS tötaS,doorgebroken,b. v.van de schaal van een ei, een wand, be- sehet, naad, dijk enz ; open gebeiteld, h, jour van snijwerk; tetas djahüan, tornen van het naaisel;^^^a5 koelit, schräm in de huid; m^n^tas, door- breken, doorgraven, openhakken, los- tornen, openbarsten v. e. uitgebroed ei; ä jour bewerken; t^tasan, break, bres, torn, schräm; m^nUas soenting dan m^nggobah boenga, Prab. Dj. Mo- gel. het Jav. ioetoes, samenbinden? Jav. t^fes id. Zie saoeh t^rbang. mX> tötang, = t^ntang; t^tangaiv Prab. Dj. = i^ntangan^ zie t^ntang. uAAJ> tötap, I. vast, standvastigy bestendig, rüstig, vast besloten ; Map hati, kalm, gerust, bedaard van ge- moed; bintang tMap vaste ster; doe- doek t^tapj vast verblijf houden, stil aan zijn plaats blijven; pikiran jang Map^ een vast bepaalde gedachte; t^taplah akoe dengan pek^rdjaän toelis-menoeliSj ik was bestendig met allerlei schrijfwerk bezig; m^netap- kan, bevestigen, bestendigen, vast- stellen; men^tapkan hati, geruststel- len, moed inspreken, een hart onder den riem sieken; m. mata^ het oog vestigen; memp^rtetapkan, gerast- stellen; p^rietapkanlah hatimoe, stel uw hart gerust; m^netapi^ strak zien op, fixeeren, aandachtig beschoawen, ook versterken, h.y, m^netapi moeka, strak in het gelaat zien, Noer Mob.; m^n^tapi orangnja, hunne manschap- pen versterken, nam. in den krijg, Noer Moh.; siti m^netapi tempat tidoer^ de j uff er beschouwde aan- dachtig de 8laapplaats,B,S. zie tatap; kat^lapan, vastheid, volharding; kate» tapan pada p^k^rdjaän, volharding, bestendigheid bij het werk; Ü'mpat kat^tapan, de grond, waarop iets Staat, de begane grond, b.v. goenoeng itoe tingginja sariboe depa daripada tempat kat^tapan^ die borg is duizend vadem hoog boven den beganen grond. II. m^n^tap, drukkende opdrogen (JJ3 o J^S 255 met iets opslorpends, b.v. tränen met een doek, het geschrevene met vloei- papier en derg. ; p^n^tap, het daartoe gebezigde middel, b.v. kain p^n^tap^ een zakdoek, handdoek, droogdoek; kar(as p^M^ap, vloeipapier; in deze beteekenis wordt het ook wol tafap geschreven. Zie ald. ^^JJ6* tßtak, houw, hak; m^n^tak, hou wen,hakken; m^netakkan, met iets houwen, hakken, b.v. maka pMang- nja ditUakkannja kakiri kakanan, hij hieuw met zijn zwaard naar links en naar rechts ; MrtUakkan pMang^ bezig zijn met een zwaard te houwen ; tetak- menUak, elkander houwen, over en weer elkander houwen en hakken; tUaklah r^moek-remoek akar-toha itoe^ hak dien tobawortel goed fijn, P^l. Djin. 1:51. JÜCäj) tatkala^Skr. ten tij de, toen, tijdens. NB. daar het is samengesteld uit tai^ die, dat, en kala^ tijd, is het soms minderjuist als het door itoe ge- volgd wordt. Tatkala itoe^ te dier tijd. iJjJjCJ tÖtfegOek, = ponggok, Max. zie ald. JlX3' total, dicht ineen, tot een compacte massa, van klei, gekookte rijst en derg.; dicht van weefsels; m^- netal^ dicht ineenwerken, ineendruk- ken. Zie Mpal en kepoel, yA^Xj tötoemboe, Jav.=Ä:^«c^a^a, zie aldaar en toemhoe, ,jiUj3 t^tampan, een geel zijden doek, die, over den linker schouder geslagen, alleen door hofbedienden in tegenwoordigheid van den Vorst mag gedragen worden; t. tvaU, een kleiner en fijner soort. NB. de t^tam- pan wordt ook gespreid over zaken,. die men den Vorst aanbiedt of die men voor hem uit draagt. Het woord schijnt van Ja\r. oorsprong te zijn^ hoewol het Jav. Wrdb. het niet heeft,. of het moet afgeleid zjjn van het MaL tatap III. Zie ald. iJf^iAxj tfetirok, watersnip, S. en d. 1. Cr. Zie t^roek IL ook = boeroeng' herkek^ Sw. zie ald. vixxJLÄJ tatslits, Arab. de drie- eenheid. HvLs\j tidjärat, Ar. koophandeL &^*.^3* tadjribat, Ar. ervaring,^ ondervinding. v^y2^ tadjrfb, Ar. ondervinding. (^JLsxJ tadjalloek, Arab. wijd opendoen v. den mond bij het lachen. JLäj tadjalli, Ar. ontsluierd,, geopenbaard zijn, met glans verschij- nen; verklaard, opgehelderd door goddelijke ingeving. ^jj6«ÄJ tadjoehan, e. s. v. klei» koperen schild. cX^^Äi* tadjwid, Arab. het iets^ goed doen of zeggen,goede uitspraak bij het lezen. K^<3 tadjaha, Arab. het gelaai keeren. Facs. p. 83. jw^^asäJ tahabboes, Arab. gevan- genzetting, kerkering, zelfbeheer- sching; mentahabboeskan, gevangen zetten, kerkeren, zieh bedwingen. ^ju»sÄ.-> tahbis, Arab. afgezon- derd tot vroom gebruik; m^ntahbis- kan^ wijden tot godsd. gebruik. oi.ÄCj> tahta, Arab. benedön, on- derkant. ^56 JMjO^S ^jj.5^>* talbirif^ Arab. anagram; m^ntahriflcan^ tot e. anagram maken. yMMfcSJij tahassoes, Arab. onder- zoeking, navorsching, uithooren. Juua^Ä.j tah§ll, Ar. verkrijging, erlanging van emolumenten. xJi^Xj toehfat, Arab. geschenk, iets voortreffelijksjuitmuntends; toeh- fatoeHadjnaSj een keurig geschenk. e. kostbaar kleinood, ook toehfatoeHni- fdsj een kostbaar geschenk; p^rs^m- bahan jang toehfat^ kostbare ge- schenken, H. Atj. Alleen in brieven. iasi^JS tahaffoel, Arab. het van buifcen leeren, het van buiten kennen. ^^xiijsaj) tahkik, Arab. bowaar- heden, waarmaken, staven met be- wijzen. JuJL^s^i* tahlii, Ar. het voldoen aan een eed of het nakomen van een gegeven woord; wettigen, vervulling van eene verplichting of voorschrift der w^et, en dus ook het ten huwelijk nemen van eene vrouw,die driemalen van denzelfden man gescheiden is, om een nieuw huwelijk met hem geoorloofd te maken; m^ntahlilkan, wettigen. Zie mohalUL Dit woord niet te verwarren met JiaJL^5- Zie ald. Jl#.s\j tahamnioel, Ar. op zieh nemen van bevelen, dragen van een last; geduld, lankmoedigheid. <XA4.i5\j tahmld, Ar. loven, prij- zen, inz. van God, door het uitspreken der woorden alhamdoe lillahi^ geloofd zij God. Ju^^VJ tahwil, Ar. verandering, omkeer, overdracht, o vergang uit een toestand in een ander. 84U aUsx^* tahijat^ Arab. het laten leven; zeggen: hajaka Allah, God doe u leven, of late u leven, als ge- lukwensch. vCAii^Vj tachta, Perz. troon, rust- bank; ö^r^acÄ^a,troonen; tachta tedja? b.v. Mrtachta tedjakan singa, e. s. v. spiegelgevecht of spei, Hik. Boedj.; tachta kahesaran, trap of graad van grootheidjH. T.; t, karadjaän, de ko- ninklijke troon; mentachtakarijO^ den troon plaatsen. (^.JLiBü tachlik, Ar. het schep- pen, vormen; m^ntachlikkan^ schep- pen. L^^^ toechmat, Arab. onver- teerbaarheid. Juißü* tachajoel, Arab. zieh ver- beeiden, oordeelen of voorspellen uit eenig teeken. ^Jü tadMr, Ar. regeling, lei- ding, bestaur; m^ntadhirkan p^ren- ^aÄ,het bestuur regelen,bevel voeren. -^ NtXj tadroedj, Perz.Ar.fazant. |w<X> tÖdas, schuin afloopend vlak längs den kant van platte voorwerpen, zooals e.zwaard, kris, pagaai en derg. c Jö tÖdoöng; oelar tMoeng, e. s. V. zeer giftige slang. Soorten zijn : t, aboe, t, liar, t, matahari^ t. sUa, t, s^ndokj e.s.v. brilslang en t, t^rhang, e. soort die wonderver springen kan; hajam tedoeng, een zwarte vechthaan met zwarte oogen. Mön. met zwarte pooten, zwarte oogen en roodachtige vederen. NB. men beweert dat de ^^(^oen^-slangen e. geluid voortbren- gen als het gekakel van een kip. 5 JO* tßdoeh, luwte, bedaard, van wind, regen, de golven enz., ook scha- duw, buiten de zonneschijn, H. Abd. 518; b^ri^doehj zieh beschütten tegen wind of regen of zonnehitte; hoedjan t^mpat b^rtedoehf panas lempat Mr- lindoeng, fig. voor iemand die in alle omstandigheden tot steun is, v. d. Tn.; men^doehij iets beschütten; pM- dohan, wijkplaats, beschaduwde rust- plaats onderweg, plaats voor besehut- ting. Hji' Jü) tadzkirat, Arab. herinne- ring, geheugen; ook iets wat het ge- heugen tebulp komt, b.v.biljet, certi- ficaat, paspoort enz. wj> tör, Voorvoegseljzie de gramm. fö tÖra, Stempel, zegel, ijk; tjoe- pak t^ra^ geijkte tJQepak oi inhoxx^^- maat ; m^neraj stempelen, zegelen, drukken, ijken; t^rt^ra^ gestempeld, gezegeld, gedrukt, geijkt ; peneraän, 8tempeling,zegeling;jp^r/^raäw,druk- keri) ; orang Msar-Msar jang tiada memegang t^ra^ aanzienlijken, die er geen eigen zegel op nahouden, Oend. Zie ook tjap^ Mmpa en tjiiak, lo tra^ op Java = ta\ niet. Het is mogelijk eene samentr. yan dit laatste met het Jav. ora, ujLj toräb^ Ar ab. aarde, stof. äjIo tßraboeng; m^erahoeng^ opstuiven van vederen, v.d.W* Moge- lijk beter t^r^boengj eene wijziging v. t^r^bang? f^\y3 töratak^ loods aan e. stei- ger,schamele hut,ook nederig spreekt man zoo van zijn eigen woning tegen den YoTBtit^ratak doesoen^ verzame- ling V. hutten-bg vprafgelegen rijst- p\f 257 yelden, verz9,meling van buffelkralen in het geborgte, een bijdorp of ge- bucht onder een orang-toewa, Päd. bovenl. Jav. teratag, ».3lwJ) tßratoe, Port, pijniging; t^mpat teratoBy pynbank. ^lo tßratai, waterlelie; t^ratai A;^^*e7,Nymphoea stellata, t.goenbeng, Gunnera macrophylla, d.i. Gr.; zie toendjoeng en serodja, iö^lö töradjang, frequ. van ta- djang, schoppen, trappen, ook van dieren gebruikt; mew^rac^'an^, iets of iem. Schoppen, trappen; m^n^ra- djang pintoe, de deur intrappen, Sj. Haris. |VÄ.|J) töradjam, e.s. v. boom, welks worteis in de geneeskunde ge- bruikt worden. ^Lj tÖradjoe, I. Perz. tarazoe, schaalbalans, touwen, kettingen en derg.waaraan weegschalen of de ring van een hanglamp hangt^schakel van een vlieger of om iets in evenwicht te houden, driehoekige mazen van netwerk; teradjoe jang tidak pali" ngan, een balans, die niet naar ^^n zijde overslaat, fig. voor rechtvaar- dige rechtspraak. Zie naratja, II. kuil in den bodem van e. graf ; het binnenste van e. vertrek, dat aan weerskanten van verhoogde zitplaat- sen voorzien is; b^rt^radjoe, ysm een kuil voorzien zijn; balai b^rt^radjoe, e. balai met verhoogde zitplaatsen aan weerskanten voor de aanzienlijken, y.d. W.; ba lairoeng teradjoe ^mas, H.T. 4>| J) tSrada, op Java, = tiadaj 17 258 Uf4>y niet, neen, er niet zijn, Volgens v. d. Tk. uit het Balineesch, i^\>f %5 töradak? b, v. ladan disini djandji t^radak? Ibr. b. Ch. •\f ji* tÖräzoe, Perz. zie t^radjoe. Juwl%j törasoel, Arab. onderlinge briefwisseling; Jciidh t^rasoel en soe- rai t^rasoelj handleiding voor het schrijven yan brieven, waarin voor- namelijk de YevsQhiWende poedji'poe- dßan of inleidiDge» en opschriften worden opgegeven. ^M,L3' tÖrasi, Jav. e. s. v. visch- gelei, = b^latjan, zie ald. iM jS lär apang, metalen omkleed- sei van de scheede eener kris tot aan de sambir; U gaboes, zoodanig om- kleedsel over de geheele scheede, de sambir er onder begrepen; b^ri^ra- pangkan ^mas, zulk een omkleedsel van goud hebben, Zie ook t^rap I. ^Stji* tÖrapaij o.s.v. struik, van welks virortels men badwater maakt, V. d. W. iJlo töraling, naam van een vo- gel, e.s. V. parkiet; ook e.s.v. boom, welke hout gesehikt is voor huisbouw. /iM^lo tSranas^ harde zeegrond. c «to törawang, Jav, ä jour ge- werkt; m^n^rawang^ h jour werken. Zie ook t^tas, j^JjStB,r&Yiify^ATQ,h.8^mbahjang ^ardM?/Ä,bijkoinende, onverplichtö ge- beden in de nachten van de maand Bamadlan. v;>jo törboet, bout, ter aanhech- ting van zware lichamen, ook honten aagel, pen* o^*S törbit, voortspruiten, op^ komen, opwellen, oprijzen, ontstaan uit, entspringen, tevoorschyn komen, uitbreken, b.v. van zweet; t^rbit fa- djar, de dageraad, het aanbreken van den dag; t^rbit matahari^ het opko- men van de zon; matahari terbit^ als verkorting Y.sab^lah matahari terbity het Oosten; t^rbit p^loeh ^mthrok^n v. het zweet; t^rbit pikiran^ op de ge- dachte komen ; t. ajar mata^ tränen in ^QOOgQnkri^^Qw^t^rbitdalamhatinjay kwam inziJD gemoedop; m^ner2>e7A:an, doen te voorschijn komen, er uit doen komen, ook in hooger beroep komen van een uitspraak des rechters» jmoo tÖrboeSjVerb.van het Arab. tarboisj^ e. s. v. vuurroode muts, de fez. Hiervan ook karpoes, zie ald. iMJyS tÖrbis of tarbiSf dam, stellte door aardstorting; menarbiSj een dam leggen. ijo törbang, vliegen, opstuiven V. stof en derg., wegvliegen, waaien V. e. vlag. Mal. Sam. I. p. 26; naga t^rbang^ e. vliegende draak; t^rbang pikiranyzijne gedachten verloren heb- ben ; t. soemangat^ zy ne tegenwoordig- heid van geest verloren hebben ; f^r- bang roh, id. geheel versuft staan, H» Abd. 324; L w^^ato-?a^a, laag bij den grond vliegen of fladderen van een aangeßchoten vogel, Kin. Tab. 1 5 ; m^- n^rbangkan, doen vliegen of opstui- ven, met iets wegvliegen, iets vlie- gende meevoeren; dibawanja th'bang ka-oedara, voerde hem vliegende de lucht in; dit^hangkon oUh anging meegevoerd döor den wind; b^^^ bang, vliegende zijn; h^t^rbangan, met zijn velen vliegen ; i^rbang lalat, de tijd even voor zonsopgang, wan- neer de vliegen beginnen te vliegen; saoeh t^rbang, werpanker, enteranker. Jce^jj; tßrboel, e. s. v. eetbaren zoetwatervisch. f^^jS tarbil, e. s. v. schild, H. T. e. ß. V. kruisboog, waarmede aarden balletjes worden geschoten, C. ^j3' tSrban, ook taban, neder- storten, in Valien, instorten van gebou- wen en derg., af brokkelen van aarde, inzakken, Mön. Zie taban, f4%iJS tÖrbin, e. s, y. klein, Vier- kant vlechtwerk met neervallende deur, om visch te vangen, C. en S, ^jjJaJb J> tarbantm, Arab. ter- pentijn. ^\JJ> tßrtawa, van het ongebrui- kelijke tawa, lachen; tertawa besar, bardop lachen; men^rtawakan, uit- lachen, lachen om iets; m^nertawa)\ uitlachen, toelachen, belachen. v^^Juj-i* tartib, Arab. orde, rang- schikking, regelmaat; mentartib^ o^ een ordelijko wijze tewerkgaan ; w^- nßmbah dengan tartib dan sopan, ordenlijk en bescheiden groeten. ÄÄ.JJ törödjang; mUh^Ujang, snel loopen, rennen, snel naar iets toeloopen, v. d.W. Zie t^radjang, «^o tSrädjing, e. s. v. lang en krom mes, P. J^o törödjal, zeer steil, nage- «oeg loodrecht, v. e. helling; stellte, afgrond. vjU^jJ tardjam&i}^ Arab. dra- goman, tolk. U^f 259 iL^o tardjamah^ Arab. verta- ling, vertolking; m^ntardjamahkan^ vertalen, vertolken, ^.^ J> tÖr^oen,afBpringen,naar beneden springen, zieh van iets af of in iets störten; lager zijn dan iets, waarmede het even hoog behoort te wezen ; bijspringend, inspringend, van iemand, die voor het werk niet aan- genomen is, b.v. t^rdjoen dari atas koedanja, van zijn paard afspringen; t kadalam ajar, in het water sprin- gen; t, amat serambi inij deze voor- galerij is zeer laag, vergeleken bij den vloer van het huis; t^rdjoen alas, noemt men in het Palemb. het weg- loopen V. e. inlander uit het gevolg V. e. Gouv. ambtenaar op reis te land; terdjoen poelangan, het wegloopen van ZOO iemand bij een reis te water ; doekoen terdjoen, een geneeskundige, dien men laat komen op het oogenblik als hij noodig is, in tegenoverstelling van een aangenomene, doekoen t^m- pah; men^rdjoenkany afstorten, af- smijten, vernederen; ^ngkau akan dit^rdjoenkan, gij zult vernederd wor- den; bet^rdjoen-t^rdjoenan, afsprin- gen, zieh nederstorten van velen; terdjoen kadalam p^rigt, in een put springen; kath'djoenaUy overvallen worden, b.v. saperti boedak kat^r^ djoenan sawan, als een kind dat de stuipen krijgt. Sj. Madli. JLä J> törMl, zie bij hdl. JLä. J? tirl^äl, weg, reis, vertrek, v.d.W. ^jj t^ras^ het hart, de kern van bopmen, de geheel zuivere korrel van 260 LTy^ graan; m^n^rasj alleen het hart of de kern nemen van boomen, door stam- pen geheel wit maken van de rijst. ^y3 tÖroes, er doorheen, regel- recht door, zonder omwegen, b.v. iets zeggen; teroes-t^rang, ronduit, rond voor de vuist; t^rang-t^roeSy doorzich- tig, transparant; meneroes^ doordrin- gen, ook van een geur of stank, Prab. Dj.; Uroes-m^neroes^ door en door, in doorsnede, b.v. v. e. bol, ook teroes- t^mboes; teroes inata^ belderziend, een goed inzicht hebben,ook clair-voyant, in het verborgen kunnen zien, P^l. Djin., Prab. Dj. ; th^oes pandang, id. ook in het verborgene kunnen zien, Prab. Dj.; herdjalan teroes^ regelrecht doorgaan; w^«(^röm, iets doordrin- gen; m^n^roeskarij doorsteken, döor- graven, doorboren, voortzetten; te- roesaw, recht toe recht aan, kanaal ter bekorting van de vaart tusschen twee plaatsen, vaart binnendoor; aköe beri ^ngkau teroes-mata bolih mUihat jang bUom kalihatan^ ik geef u hel- derziendheid,datgij dingen kuntzien, die nog niet zichtbaar zijn, M^s. Kag. Sj. Madli. ymJ:S tärsoe, e.s.v. eetbaren zout- watervisch, v. d. W. Jw4«yJ> trisoela, Skr. drietand, Speer met drie punten, als krijgswa- pen, Hik. Koris. • ^M»yi tarsai, e. s, v, acacia, met welks gom men de tanden zwart kleurt. Nß. R. v. E. heeft iarm. _amJ)* toersi, zie troesi. - ' C^yS tferisiar, Batav. verstrooid, tel^spt^id, zie siöi?, - kJS törang, licht, helder, duide- lijk; t^rang hatiy helderheid v. geest, Hik. Abd. 382; t^rang hoeroefnja, de letters zijn duidelijk. Sadj. Mal. p. 1; terang tanah^ het morgen-schemer- licht, als het zoo licht is, dat men den grond onderscheiden kan ; t, terbang lalaty zie bij Urbang ; t tjoewatja, helder weder, heldere lucht, mooi weder; t, benderang, zie ald.; t, ie- marang^ zie ald. ; meh^rang, licht verspreiden, licht vertoonen; m^ne* rangkan, licht doen zijn, verdaidelij- ken, verklaren; m^n^raw^i, verlich- ten; m, hoetan,eeTi bosch uitkappen; m. k^bon, een tuin schoonmaken; kaferangan, toelichting, verklaring, opheldering. U JJ tßroeng, op Java terong, de eierplant, e.s.v. klimplant met vruch- ten, die alleen gekookt als groente, of gebraden kunnen gegeten worden, Solanum melongena. Soorten zijn: t. poetihj t. oengoe, t. perat, t, asam^ t, pipit en t kemau^ van welke laatste de bladeren als geneesmiddel worden gebruikt. ^X^^i* törOMgko, Port, tronco, gevangonis. y^^y^ törangkera, Port, tran- queira, palissadeering, staketsei. yüJx^j töranggaüoe, een ma- leisch rijkje op de N. O.-kust van het schiereiland Malaka. äJL^ Jav. de miereneter, het schuhdier == tenggi- ling, zie ald. : Rio törfal, Ar. comfort,\lek)2er eten, smuUen. . , «a3 Jf tarfl% Ar. verheffing, weg- voering, opnemen. O* i* tßrap, I. afdruksel yan een hollen vorm, zooals b.v. van een pud- dingvorm; menPrap, met zulk e. hol- len vorm afdrukkenmaken; beieggen van een muur met steenen en kalk, metseien; bezetten met edelgesteen- ten; teterapan, omkleedsel v. metaal, Sadj. Mal. 115; herteterapa?i, bezet of belegd zijn met; zie ook tera]pang, II. kajoe terap, e. s. v. boom, van welks bast buikgordels, hoofddoeken, zakken, touw enz. worden gemaakt; t.gajal, een soort welks wortel als ge- neesmiddel tegen bloedzweren wordt gebruikt IIL Jav. wijze, manier, tränt, ge- regelde schikking; zie I. \.iJ'S törpa; menerpa^ snel tot iets gaan,op iets afgaan,zich op iets wer- pen, iets bespringen, zooals b.v. de kat een muis of een troep vijanden op iem. Sj. Madli; zie ook terkam. J^o* tßrpoel, bok van e. rijtuig, zitplaats van den koetsier, ijfj) törak, I. sintels, slakken; m^'nerak, sintels maken. 11^ overmatig vol, b.v. v. e. bord met rijst, doch niet van vloeistoffen. III. nest, waarin de kippen hunne eieren leggen, bestaande uit een bam- boezen vlechtwerk in den vorm van een omgekeerden kegel en geplaatst boYen op een in den grond gestoken ^^ok^=petarapgan, Jav. (jjjj töröek, I. het geluid van lin- ken, dat scheurt, of van touwwerk, <3at afbreekt. v-aO 261 II. terdege erg iets ondergaanheb- ben, zooals in het Ned. wordt uitge- drukt met voorgevoegd af bij het lijd. Deelw., b.v. afgetobd, afgemat, afge- sjouwd, afgeranseld, afgewerkt enz.; sakitnja soedah teroek, hij is gevaar- lijk, of zwaar, ziek. Sw.; meneroekkan^ aftobben, afmatten, afranselen enz. ^•ji* tferik, stijf,vast aangehaald, klemmend, nijpend, gespannen ;^a«a5 ^^WÄ:,smoorheet,nijpend warm; harga terikj hoog in prijs, prijshoudend: 5^- loewarjang t^rik, spanbroek; sag eng- gam terik^ een stevige vuist vol, Facs. 65; mengikat terik-terik^ zeer stevig vastbinden ; pipi jang ierik, strakke Wangen, b. v. van oude lieden, niet meer bol en mollig; menerikkan^ span- nen, stijfaanhalen, stevig binden. Zie ook tarik, 2iljü)«J) tarkijat, Arab. opklira- ming, bevordering in rang of salaris. \^JS törka, Skr. menPrka, raden, gissen, vermoeden, verdenken; kena terkanja, zijn gissen is raak, hij heeft het geraden; t^rka-ierki, ook t^ka^ Uki^ allerlei raadsels opgeven en op- lossen;^ewerÄ:a, raadsel,ookwie gist, raadt of vermoedt;^^«^rÄ;aäw,gissing, vermoeding; zie ook teka. ^jlXwwilj Perz. Turkistan, Tur- komanie. Ijäio tarkasj, Perz. pijlkoker. \^ß!fJS tßrkoep; menerkoep^ met het voorste gedeelte tegen het voorste gedeelte van iets aanbonzen, zieh met de borst aan iemands borst werpen, Volgens P. t^rkap. 262 J^/ &J. Jil5 törkoel, buks,karabijn,kort geweer. ^<5 törkam; w^w^rÄ:am, besprin- gen, zieh met een vaart op iets of iemand werpen, iemand of iets over- vallen, op het lijf vallen; darimana oesoeljang sjahda^ maka m^n^rkam kapada ajahanda, vanwaar komt ge o vorstelijke telg,dat ge mij zoo over- valt, of op het lijf valt, Ibr. b. Chas. Zie ook terpa. ^f^ toerki, Turksch; orang toericij Turk. Jötöral; m^n^^aZjaanzettenjaan- drijven, aanporren, aansporen, aan- vuren, tot een werk. yXjJjS tßrlantar, en Ülantar = terhantaVy zie hantar. iXJjJS tferlÖntang, = teleniang, zie tentang, ^LcwS törmasa, zie tamdsjd. y^f töroemboe, klip in zee, zoowel blinde als zichtbare. ^cuSJiyi törompet, Ned. trompet, ook wel s^lomprei* }fMJS töroempah, honten klossen onder de voeten met een knop, die door de voorste teenen wordt vastge- houden; ikan t^roempah, e. s. v. zee- visch, overeenkoniende met onze bot. ^ö töran; men^rati, persen, druk- kenbij ontlasting of het baren, ook om zieh op te blazen zooals een kikker; zieh inspannen, een poging doen; Mrt^ran-t^ran^ bij herhaling persen, drukken, zieh inspannen. Pel. Dj. ^Uo tÖrnatai^hetrijkTernate. k^>S töröntang, e. s. v. boseh- boom, waarvan eenige varieteiten, als: t. haioe, t, hoeroeng, t haja en t. tangan. ^yj töroentoem, e.sv. boom, die aan het Strand groeit, met rood hard hont, kleine roode bloem en roode vruchtjes; het hout alleen geschikt voor brandhout en paalwerk, Jav. id. ^Ji törantal, e.s.v. boom met fraai gevlamd hout, gebruikt voor meubels en geweerladen. (j Ju jj törendak, e. s. v. hoofd- deksel van gevlochten bamboe in den vorm van een stompon kegel of hal ven bol; t, m^lajoe, is vervaardigd van Mngkoewang-h\aideTer\] t tjina, van bamboe-vlechtwerk met rotan, ge- voerd met bamboe-bladeren enheeft bovenop e. s. v. pluim of knop van papier. i^JS tÖrÖnang, e.s.v. aarden wa- terkan, welks mond gedekt is met een nap van kokosdop, bij aanzienlijken soms van zilver ; ook terrine ; terHinang tepMdak, zulk e. waterkanmetbloem- werkbuitenop; sa^oe^an^aw^^r^waw^, doek, die bij het gereedmaken van de tafel op de tMnang gelegd wordt, servet. i^y'S tßröaak, voortdurend of langdurig op eene plaats ofindena- bijheid v. e. persoon gebleven zijn, b.v. terenak kapada radja, voortdu- rend in de nabijheid van den Yorst; terenak didalam n^gari, voortdurend in de stad blijven, steevastzijn; orang terenak, de oorspronkelijkebewoners, de aborigines. xjyj tßrfenall, nog niets in de we- reld gezien of bezeten hebbendenzich uitermate verwonderd of gelukkig ge- Yoelend bij het zien of verkrijgen van iets buitengewoons, v.d.W. dus: niet veel gewend zijn ; sii^rhxdh^ diebloed, onnoozele hals; akoe ini hoekan sit^- r^nah, m^m^riksaorang b^lomp^rnah, ik ben geen onnoozele hals, die niet gewend ia personen te onderzoeken, Ibr. b. Ch. ,o törau;w^neraw, het garen Yan de spoel, gelendong, weder op het bamboezen kokertje, de p^lMng ^ brengen bij het weven, v.d.W. ;^.o tferoeboek, e. s. v. zeer fijnen zeevisch, de indische elft,welks kuit, tUor t^roeboek^ gezouten een be- langrijkhandelsartikeluitmaaktende indische kaviaarzoukunnengenoemd worden; t^roeboek kirip, de mannelijke of kuitlooze, die in den handel van de andere ondorscheiden wordt; sajoer teroeboek e. s. v. plant. jjiy^.jj troetjoekan, Jav. e. s. V. vogel, = merbahj Mal. Zie ald. j^M/«^!5t6roesi,Tara.kopervitriool, sulph. cupri, een voortreffelijk uitwen- dig middel tegen frambozen-uitslag. /fcS.o töropong, buis, pijp, blaas- pijp, verrekijker; feropong abah, kij- ker op drievoet en voorzien van een richtingsloestel, Sj. Abd. Moel. 26 en 2*?; teropong biniang, teleskoop; t, toema^ mikroskoop; men^ropong ^met een verrekijker enz. naar iets kijken. (jij%j töroena, nog geen gemeen- schap met eene vrouw gehad hebben, tot manbaarheid gekomen jongeling, ^ek jong manneiyk dier ; anak t^roena .♦.2 •♦ 263 dan anak cfarajon gelingen en maag- den. JL), jj tÖrweloe,==Ä;aM;e?06, verb. Port, konijn. }iJS tßreh, krachtsinspanning, v. d.W. Zie terih f^yS tßrai, e. s. v. boom, welks kleine, zwarte, zure vruchten in H zout worden ingelegd. ^^jS töri, I. Skr. drie, komt alleen voor in den eigennaam S^ri Teri Boe- tvana, in teri oedjoeng, driepunt en in t^ri soelaj drietand. IL Jav. e. s. V. kleinen zeevisch; t^ri parij de kleinste soort daar^an; tPri glagahj een grooter soort, gelijk spiering; terigaga^ de grootste soort. \^jj tariba; akar tariba, e.s.v. geneeskrachtigen wortel, rhinacan- thus communis. v.AAjyi* töritip, e.s.v. zeer kleine zeeschaaldieren, die zieh aan den bo- dera van vaartuigen en aan paalwerk hechten. Een groote soort daarvan is eetbaar; ditoemboehkan t^ritip, aan- gegroeid of begroeid met die schelp- dieren, Hik. Koris, (^Jüo töritik, e.s.v. boom met taai hout, waarvan menriemen maakt. ^L>o tßriti, frequ. van tili; me- n^ritij in een rij op iets duns in de hoogte zitten, zooals een rij vogels op een tak, een rij matrozen op een ra. ßiAjyS tßripang, zee-egel, e.s.v. zeeworm of slak, holothuria edulis; zie gamat en labi-labL Soorten zijn: t. boetoeh kUing^ een kleine en- U kO" long, een groote soort in diep water, vandaar de naam. 264 ^f \^y^ tßrejak, schreeuw, ge- schreeuw; hM^rejak^ schreeuwen; 6. menjoeroehj koÄmandeeren, zooals e. officier,H.Abd.ll6ooksignalengeven met een trompet. 2ÜoJ>* tarekat, Arab. nalaten- schap, die aan niemand toebehoort, vrouw, die geen man kan krijgen. Joo t6rigO,Port.tarwe;/^;}om^ ierigo^ tarwemeel. Zie gandoem, Ajo tÖrima, ontvangen, inz. v. zaken, voor personen zie samboet, aannemen; goedvinden, toestaan v. e. verzoek, dankbaarheid ; menerimaj iets ontvangen, aannemen enz.; ook men^rima amhil; terima-kasih, dsink'^ koerang terima^ ondank, ondankbaar- heid; menerima-kasih^ dank betui- gen, bedanken; aan een Yorst; men^- rima karoenin^ H. T. en m^n^rima . anoeg^raha ; m^nerima kaMnaran, de waarheid aannemen, gelooven. Mogelijk afgel. van t^r met ima, ik, dus bei'kt; menerima, be'ikken, ik öp iets zeggen. jj^HfJyi* trimoean, inhetPalemb. een toestel van zwaar hout, cm visch te Tangen. ^<y2 tazwidj, Arab. iemand of iets vereenigen met, iemand doen huwen met. fj^ tas, I. e. s. V. boom met eet- bare vruchten. II. klanknabootsend woord voor een knappend geluid; zie ook d^tas. ^i'toeSjI.klanknabootsend woord voor een scb erp ploffend geluid, zooals van een revolverschot; zie ook 7^^05. II. ook ^toes, gelekt, gedruppeld, uitgelekt, b. v. dihawa katempatdarah jang etoesj werd gebracht naar de plaats van het gelekte bloed; m^ng^- toesy laten uitlekken, uitdruppelon ; Mrdjalan d^kat p^ngHoes darah^ kwam dicht bij de plaats, waar het bloed gelekt was, Ibr. b. Ch. III. verk. van toeroes^ b.v. toes ing koesoema, Jav. prins of prinses, uit e. echte vrouw geboren. Zie toeroes II. IjmJ tis, Jav. koud, koel; panas- tiSy heet en koud, bij koorts; sedjoek tis, zeer koud, heel frisch; dingin tisj idem* wLwwJ) tösabah? mmesahah pada ukal = masoek ukal, C. en S. Dit is niet te vertrouwen. Zie sahah, ^.xaaaU tasMh, Ar. rozenkrans^ bidsnoer, bestaande uit 100 kralen; hoewah tasMh^ kraal of de kralen van een rozenkrans ; m^mbilang tasMh, de rozenkrans bidden, R. Chaib.; daoen tasMhj canna indica, L.; ^n^ntashih- kan, God loven, verheerlijken door het uitspreken der woorden: soebhana Allah! ->_v aaaJ tasrih, Ar, wegzending, verstooting van een vrouw; m^ntas- rihkan^ wegzenden, verstooten. JcMJLwJtasalsoel,Arab, aaneen- schakeling. l^jJLMjtaslim, Arab. terhandstel- ling, levering, het groeten met de vredegroet; m^ntasUmkan, terhand- stellen, groeten, i^j,4MJ> tßsmak, Perz. tjasmaky bril. 4Xa53^A3* tasjdjid^ Arab. het ver- dubbelingsteeken in de grammatica. w>J vwwJ tasjrfh, Ar. het in stuk- ken snijden, het ontleden; elmoe tasj- rihj ontleedkunde,anatomie; mhitasj- rihkan, iets ontleden. (^jy-ÄJ tasjrik, Arab. in de zon drogen, van läppen yleescli; zieh naar het Oosten wenden. yjwü^-wCcJ) tasj WISJ, Arab. verward, verwarring, vermenging. tXjAitasjahhoed, Arab. het af- leggen der mohammedaansche ge- loofsbelijdenis. yJi}<j>dS ta§dir, Arab. het geven van titel en voorrede aan een boek; het aanvangen of de inleiding van een brief. (3jJk.*iai> ta§dik, Ar. voor waar houden, bewaarheden, bevestigen. \_\]j,^'^ tagrif, Arab. gramma^ tische verandering, verbuiging, ver- voeging; m^ntasrifkan^ verbuigen, vervoegen. ^yaS ta§aw66f, Ar. mysterie, zieh op de wijze der sophiuitdrukken; elmoe tasaw64f^ het sofisme, mystieke wetenschap. y^,yj^ taswlr, Arab. afbeelding, teekening, schilderij, ^ JIju tääla, Ar. hij is verheven; Allah tudla, de verheven God, de A^llerhoogste. vujt5 täbir, Ar. uitlegging, ver- klaring, b.v. van een droora; nt^niu- hirkan, uitleggen, ver klaren. v«AÄ*j tädjoeb, Arab. zieh ver- wunderen, verbaasd of verwonderd zijn, ook verwondering volg. 't Ar. Wbk. ljl«f> 265 J^^oü tädjoel, Arab. zieh haas- ten, spoed, haast, overijling. Sad. Mal. p. 258, r. 8. v^^s\.j6* tädjib, Arab. met ver- wondering vervullen, verwonderd doen staan. JUÄjü tädjfl, Ar. aandrijving, bespoediging; vlug om iets te doen. JocXju) tädil, Arab. rechtvaardig behandelen, gelijkst eilen, gelijkstel- ling. v^j^jü tärif, Arab. bekendma- king; harang tnriflah kiranja sahahat küa, onzen vriend zij bekend; me- nurifkauj bekendmaken, te kennen geven. 2Üyjü> täzijat, Arab. vertroosting, rouw, rouwklacht. %^yjü* täzir, Arab. het bestraffen, tüchtigen met eene niet bij de wet bepaalde straf. Volgens de Oend. be- hoort hiertoe ook het ter bespotting rondvoeren van een overtreder op een albino-buffel gezeten. jvxlajü tälim, Arab. hoogachten, betoon van hoogachting; mentnlini' kariy hoogachting bewijzen, huldigen van een vorst, Sj.Madli ook m^m&er^* tu lim akan, (^jJLjü tälok, Arab. afhankelijk, onderhoorig ; ook onderhoorig land- schap; tulok pada hati ataw pada lu dah, onderworpen van harte of met de tong ; negari T4rangganoe d^ngan segala dairah tnloknja^ het rijk Te- rangganoe met al deszelfs onderhoo- righeden; tulok s^ganda? Sj. Mans, Sjah Goemp.; menulokkan, onder- werpen. 26G ^jjjü. tälim, Arab. het onder- wijzen, leeren, onderwijs. j^AAÄj täjfn, Arab. verduidelij- king, omschrijving, zichtbaar maken. i3* tang, klanknabootsend woord voor een klinkend geluid, zooals van een stuk geld, dat op e. steen valt; zie l^tang, Ml^tang^ lentang en hWentang, iiS toeng, klanknabootsend woord voor een galnaend geluid, zooals van e.kleineklokof helle bamboe,waarop geslagen wordt; zie k^toeng^ Mntoeng^ Utoeng^ lentoeng, Mletoeng en Mlen- toeng. &3 tong, verb. Ned. ton, tobbe, eramer, vat- Mj ting, klanknabootsend woord = tang, doch meer helder en fijn. ^'J teng, Chin. zie «aj>. 54>Üb* tßngadah, opwaarts zien, naarbovenkijken,opkijken; toendoek- ti^ngadahj op- en neerziende, b.v. bij een werk, Ibr, b. Chas. in eene nede- rige houding opzien; tengadah la- ngitj toendoek pasir, opwaarts ziende is het hemel, nederwaarts ziende zand, van de woestjjn; menengadah^ id.; men^ngadah matahari^ fig. zieh tegen de overbeid cf een gebod van hoogerhand verzetten, v.d.Tn.Het is afgel. van tadah^ zie ald.; t^r tengadah, met opgeslagen oogen aangekeken worden. iXkj tongtong, alarmblok, sein- blok in de wachthuizen, waarop met e, knuppel geslagen wordt. Zie toeng» Ji'S töngar, e. s. v. boom, welks bast als buikzuiverend middel en als roode verfstof en ook als looistof gebruikt wordt, terwijl het hout voor paalwerk in zee dient, daar het niet door den paalworm wordt aangetast. iuj,kS töngas, een merk op het vee,M. Ook e.s v. eetbare riviervisch. iwjb* tangsa, alarm slaan. M. owMfcÄi* tongsit, Chin. stijf ineen- gewrongen haartooisel. -A*Jii*tangsai, dun,b.v.v.haar.M. LmJL3 tangsi, I. kazeme, barak. II. ook tansi, Chin. e. s. v, touw, snaar, vischsnoer. rgju* töngik, ranzig, sterk van renk of smaak, van vetten. Uub* tßngka, de openingen tus- schen de latten v. o. vischstaketsel, C. en S. oÜCäj töngkada, e.s v. rups, die zieh aan zijn draad \an de takken nederlaat. Volg. M. e. s. v. kever. '6 s\Xiu tÖBgkarang, Päd. bov.l. = temhekar, zie ald. o^LjCäJ) tßngkarap, vernield, verwoest, geruineerd, afgezet van e. Vorst; m^n^ngkarapkan, vernielen, verwoesten, afzetten. iJLÄ^ töngkalang, kleine rijst- schuur op palen; zie Mloeboer. ^\X*3 töngkalak, e.s.v. pyra- raidale fuik, kleiner, doch naar even- redigheid langer dan de lokah. ^IXäJ tÖngkalok, de jonge, nog eetbare pit van steenvruchten, zooals van de m^mp^lam en derg. ^ .Uüb'töngkawang, e.s.v.boom, die een kostbaar, wit, hard vet of bo- ter, minjak t^ngkawang^leYert^deho- terboom; ook kawang en s^ngkawang genoemd. v^s^jCäJ toengkat, van het Ar. toekdtj stok, staf, stut; assistent en tevens opvolger in een ambt, M8n, toenffkatMtejakjkrukonderäesLTmen, voor iem, met gebrekkige biöenen; t. lambaif stokje, garde, staf, toover- roede, Sw.; Mrtoengkat t^boe, ^g. uit- drukking voor: met zijne vrouw op weg zijn; menoengkatj statten; toeng- kaf-m^noengkatj elkander ondersteu- nen, helpen; menoengkatkankaboemi, iets als een stok op den grond zetten, R. Chaib; mempertoengkatkan, als staf gebruiken, b.v, pedang dip^r- toengkatkannja^ hij gebruikte zijn degen voor staf, Hik. Koris; toengkat setariy e. s. v. plant, ook b^mban ge- naamd. Zie ald. oXii* tingkat, verdieping, op- tred, ook trede v. e. trap, b.v. roemah bertingkatj een huis met meer dan een verdieping; b^rhenti atas tiap- tiap anak tingkatnja, op iedere trede van de trap stil blijven staan; adaiah tiga poeloeh tingkat tangganja, PÖl. Abd. Voorts : terras, dek van een vaar- tuig; kapal tiga tingkat, een driedek- ker; MÖn. tingkat- tingkat, stijgbeu- gels; tingkatan p^ntas, zie bij g^ta, yS<Mj taogkar, Batav. de ribben, de ribbebeenderen, ribvleesch. Jav. borstbeen van slachtvee; R. zweesrik. Job tÖngkar,krakeel, harre war- rerij; m^neng kar kau, twiaten over iöts; m^nengkarij betwisten; tengka- ran, twist; bert^ngkar-t^ngkaran^met ©Ikander harrewarren, krakeelen. y*JCÄj tangkas, vlug, snel, van gang of beweging, ook van den wind, 267 b.Y. riboet jang amat tangkßs,(d.zQ&}[ hevige storm, e. sterk voortgedreven storm; kilat jang amat tangkas, een zeer snelle bliksemstraal; koedajang tangkas, e. harddravend paard; tang- kas kaki, vlug ter been. y*jC»j tangkis; menangkis, af- "weren, afwenden,pareeren; b^rtang- kiS'tangkisan, elkanders slagen of steken afweren; tangkis kali, dijkje aan eene rivier. j*JCju> toengkas, sap^rti angin jang kentjang, Abd. Zie tangkas. ^^^*jCÄStoengkoes,I. suikerbrood- vormig hoopje van gekookto rijst. II. Pad.bovenl.=5oßn^Ä;o^5, pakje ; menoengkoes, inwikkelen als e. pakje. imXmJ tingkis, e. s. v. eetbaren zoutwatervisch. iwjCij tengkes, dun, te dun, van een been, pilaar en derg. in vergelij- king met een ander; spillebeen, Mes. Kag. doch MÖn. tingkis, kort van arm of been, vergeleken bij e. ander; zie rentjeh, iKjCiü? .töngking; m^n^ngking, snauwend berispen, afsnauwen, af- grauwen. ijCii'tongkangjChin. e.s.v. aak, een langwerpig vaartuig met twee mästen zonder ra's, gebruikt om de lading van en naar de schepen op de reede te brengen; ^mas tongkang, ver- guld zilver, R. siecht goud, vermengd met koper ; zie p^ntjalang. piJk3 tongkong, blök hout, dat bij het timmeren afvalt. ^5ub* tongking, de naam van een 268 ipü Eijk in Achter-Indie ; hoenga tong- kingj e.s.y. klimop met welriekende bloemen, ook hoenga Slam genoemd. iXjti* tongkeng, de stuil, het stuitje. v„ftXij tangkap ; menang Ä:ap, grij - pen, pakkeD, vatten, yangen, gevan- gen nemen, ook snappen, betrappeu, Facs. p. 49, opvatten, de aaDgeboden som aannemen bij weddenschappen enz.; tertangkap, gegrepen, gevan- gen, betrapt, gesnapt; berlangkap d^ngan, handgemeen met; menang-' kap ikan, vischvangen, visschen in het algomeen, zie H. Abd. pag. 257; m, kata orang^ iemand bij zijn woor- den vatten; tertangkap tangan, ge- snapt, op heeterdaad betrapt; me- nangkap mimpi, een vergeten droom te kennen geven, Hik. Am. Hamz.; menangkap rimau, in het Palemb. e, meisje ora haar middel grijpen om ontucht met haar te 'plegew^ penang- kap, wie grijpt, de grijper of Tanger, ook afstand, waarop iets met de band kan gevat worden; sapenangkap, de lengte van den elleboog tot aan de knokkels van de gesloten vuist, ter onderscheiding ook p^nangkap hasta genoemd, zie hasta; penjakit tangkap, beroerte, flauwte of dood door schrik, ook penjakit katangkapan; tangkap- menangkap, elk. uanpakken, vatten, aangrijpen; p^nangkapan, vatting, grijping, gevangenneming. V J.C JL'S tangkoep, tegen of op elkander gesloten van dingen, die op elkander passen, hetzij platte, hetzij helle, zooals mosselschelpen en derg.. sluiten van de lippen, happen, plat op den buik liggen van dieren; m^- nangkoep, op die wijze sluiten; h^r- tangkoep, op elkander sluiten, b.v. langit dan hoemi ini Mndak Mrtang- koep koenoen, hemel en aarde zullen bepaald op elkander sluiten of kernen te liggen, Pgl. Dj.; tangkoep pipi, kluisplank, mar. Ook tUangkoep. v.,ÄJCjb* toengkap, ook toekap, uit- kijktorentje, uitkijken boven op iets. v,.^ju tingkap^ kijkgat, venster- gat, meestal voorzien van roedjes en een luik; tingkap katja, glazen ven- ster; tingkap kipas, tralievenster; tingkap pandjang, horizontaal lang en smal venster; tingkap salah = pintoe salah, Sj, Madli, zie bij pintoe; tingkapan, yeiißtertje, aan boord pa- trijspoort, Niem. bl. p. 221 ; toedoeng tingkap, vensterluik ; meningkap, uit een venster kijken. {^^xS töngkok, nek, ook het steeltje, waarmede de rijstkorrel aan den Stengel zit; boven-achterhoek van een vlag, blök van een andere kleur in den boven-achterhoek, ook achterkant van een boom, die geveld wordt; m^nengkok, aan den achter- kant toebrengen v. e. slag of houw, b.v. doewa tjatoek mendada, satjatoek m^n^ngkok, maka kajoe merhau itoe pon m^rengkoeh, twee slagen aan den voor-, en een slag aan den achter- kant, toen kraakte die mer6aM-boom, C. en S.; toelang t^ngkok, nekbeen; hoeloe t^ngkok, de nekharen, ook de manen v. e. paard; temhakau t^ngkok, nektabak, d. i. tabak van de tweede (jXy y^ AP 269 soort, in tegenoverstelling van ^em- bakau kapala, eerste soort tabak; t^ngkok Upas, kakkerlakkennek, d, i. een nek, waarin liet hoofdhaar spits toeloopt-, hadjoe Mrt^ngkok lipas, e. baadje met puntige opslagen; t^ng- kokhiawak^ e.s.v. kruipplant, welks bast op de huid van een leguaanhals gehjkt. ^^jXii' toengkak, Jav. de hiel, = toemit, zie ald. JkXjb* tangkal; I. afweer, voor- behoeding; t, sahari hoelan, voorbe- hoedmiddel, dat zieh bevindt in een halvemaanvormig gouden borstver- siersel voor kleine kinderen; me;iaw^- kaly afweren van onheil; penmigkal, middel om onheil af te weren, amu- let enz. II. in Perak aar van graan, tros van vruchten of graan. Zie hoelir. JjCjp tangkoel, e. s. v. kruisnet of groote totebel, die met e. hefboom, toewaSy wordt opgehaald. De man, die daarmede vischt, zit in een hutje, panggar^ op palen gebouwd in zee; menangkoelj met zulk een kruisnet visschen ; ook scheppeli van den boeg, die recht tegen de golven ingaat. JjGu tangkll, Jav. menangkil, zijne verschijning of opwachting bij lemand maken; penangkilj iemand die bij een ander zijne opwachting maakt; penangkil pajah, iemand die daartoe raoeielijk te bewegen is, die weinig bezoeken maakt. JJCju toengkoel, Jav.onderwor- pen; m^noengkoel^ ziph onderwerpen aan den overwinnaar; penoengkoelj geschenk als bewijs van onderwer- pingjPrab. Dj.; m^nßmhah toemoeng- koel, als onderworpene hulde bewij- zen, id.; menoengkoelkan, iemand of een volk tot onderwerping brengen, onderwerpen, doen bukken. JjCjL) tongkol, blök, vormeloos stuk, klont. M^n. toengkoel, kolf, klont of stuk in den vorm v. e. halven ci- linder; t. djagoeng, maiskolf; satong- kol sakar^ een stuk suiker in dien vorm; sampan tongkol^ e.s.v. körte, dikke, chineesche sloep; hati akoe bertongkolj mijn hart is als e. klomp, d.i. ik ben in groote verlegenheid ; ikan tongkol, Jav. e.s.v. zeevisch = makreel. JJCäj tingkal, Skr. borax, sol- deersel, zie pat^ri, J.JCÄJ tengkel, keutel,keutelach- tig voorwerp, balletje, pil ; m^nengkel, als keutels op elkander kleven, keu- tels vormen. j^XäjJ töngkam, e. s. v. goudge- wicht = aan 6 koepang, thans niot meer in gebruik. jvJub* tingkam, smalle strook v. een hellend dak op inlandsche vaar- tuigen aan weerskanten längs de ver- schansing. ^XiStangkill, e. zakje,gevloch- ten van palmbladeren, gelijkende op de hoedjam, zie ald. jCii* toengkoe, treeft, drievoet, ins;, drie steenen, waarop een pot te koken wordt gezet, veldhaard. jC^*t^ngkoe, titel voor de Zo- nen, en dochters van den regeerenden Vorflt, een wijziging van töewankoe; 270 o;j i)f^ t^ngkoe Msar, titel van den troonop- Tolger of oudsten zoon van den Vorst. ^; jCii* töngkorak, bekkeneel, doodskop, schedel. ^3J Jub' töngkolok, e.s.v.hoofd- bedekking, bestaande uit e. doek tot een wrong gedraaid en als hoofddoek gebruikt. MÖn. tikoeloek^ id. i.poetjoek, een krans van bladeren en bloemen om het hoofd; m^mp^rt^ngkolok, iets als tengkolok, gebruiken, Am. Hamz. ^ Joistöngkoeloen, e.s.v.boom met eetbare vruchten. Aiyi^ töngkoejoeng^, e. s. v. schelpdier met groote, fraai gevlam- de, katschelp, de cauri-schelp, ge- bruikt om kleedjes te glänzen, zie ook g^roes. gSJki tOBgkah l m^nongkah, zieh op e. s. V. gekromde plank over eene moddervlakte yoortbewegen. xXsb* tingkah, ingevoegde, ge- raasmakende tonen bij de muziek, woorden waarmede men iemand in de rede valt, dwaze inval, kuur; ting- kah'lakoe, iemands gedragingen, zijn gansche gedrag; Mrtingkahy kuren hebben ; m^ningkah, accompagneeren door van tijd tot tijd in te Valien met eenige levendige tonen ; twistend in de rede vallen; ditingkah r^hana, geaccompagneerd met de tamboerijn, Boeng. Ramp. b^s. 354. sSükS tengkoh, Chin. bereide opium om te rookon of te slikken; tahi tengkohy kle vorig aanzetsel in de opiumpgp, dat weer gerookt kan worden; mhiengkoh^ opium rooken of slikken; penengkoh, opiumrooker of eter. ^jCii tangkai, steel van bloemen, blaäen, vruchten, potten en pannen, enz.; tangkai hatiy hartader, ook als liefkoozingswoord gebruikt; betoel- Iah k^na tangkai hatmja, het trof juist zijn hartader; t^langkai^ zie ald.; tangkaijan, rijstschuur; boenga doewa tangkai, twee bloemen. ä yxXJU töngkeroeng, e. s. v. visch, = keroeng-keroeng, J^ tangga, trap, ladder; orang satangga, naaste buren, die dezelfde trap hebben om in huis te komen, op Java ^^/aw^^a/huizen worden soms bij tangga geteld; roemah-tangga, huis- houden; b^roemah-tangga, een huis- houden hebben ; anak-tangga, sport, trede; tangga p^ngatt, enterladder; bMangga-tangga, bij opklimraing, van den een tot den ander; tangga s^nigai, gewone losse leer of ladder, zie sigai; t, soeloer batang, wentel- trap; tangga-tangga, lieden, die na het afloopen van den maaltijd eten, b.v. de tafelbedienden en de volge- lingen van een gast. jüJSb* toeUggara, het Zuid-oosten, de Z.O. wind; t. t^pat, vlak Z.O.; t. tnandij het hartje van de Z«0. moes- son, volg. V. d. W. omdat het strand dan baadt in de brekende golven; riboet t. mandi, Z.O. storm met wit schuimende golven; m^noenggara, Z.O. worden, van den wind; timoer mHoenggara^ 0. Z. 0.; sUatan m^- noenggara^ Z.Z.O. Zie ook timoer, JÜtS3 tanggala, Skr. ploeg; m^- ^Lfib ^JU 271 ?ianggala, ploegen, ook het onderste- boven halen Tan oen huis; p^nang-^ gala, ploeger, bouwman. ^LjSjU» tönggaloeng,e.s.v. civet- kat, ook moesang genoemd; pagar tenggaloeng^ boogvormig hekwerk met spijltjes, zooals op den achter- steven van sommige vaartuigen. ^.ijJäS tönggajoen, e.s.v.boom met stekelige, groene, zure, eetbare vruchten en die hout levert, geschikt voor binnenhuisbouw. Volgens and. t^nggajoeng. oJÜj tönggat; m^nenggat^ ver- hinderen, afbreken, stuiten van den voortgang eens werks, b.v. door een ander werk, dat er tusschen komt. v-Juu toenggit, en tonggik, de billen achteruit steken. MÖn. met het hoofd naar beneden en het achterste naar boven gebukt, zie foengging, JCju tanggar; menanggar^ op zieh nemen, b.v. van een werk, zie tanggoeng en sanggoep, Jou tengger; Mrtengger^ ge- hurkt zitten op iets smals of duns, zooals b.v. Vogels op een tak; ook gebruikt van apen en menschen, b.v. Hang, T.; pertenggeran, stokje in e. kooi voor de vogels om op te zitten. Mön. tinggirj id. ^j^)ijJijLj tanggarlasan, de mol, L* Mön. tangkalasa^ e.s.v. ha- gedis. äCjLs tanggang; m^nanggang^ geveld houden van geweer of lans, bellen, = sagang^ zie ald. ^^ tanggoeng; m^nanggomg, op de schouders drftgen, torschen, on* dergaan, dulden, lijden, op z. nemeny borgstaan, verantwoordelijk zijn, v er- dragen, verduren, er voor instaan ; m^- nanggoeng boedi orange aan iemand verplichting hebben voor bewezen weldaden; hanjak m^nanggoeng kasih orang, veel verplichting aan änderen hebben. Hik. Koris; m. rahasia, een geheim be waren; m. nama^ een naam of titeldragen ; tn. Äoe^an^ , V oor schul- den instaan, borg zijn; m. sangsaroy verdrukking lijden, ondergaan ;(?a/?a^ menanggoeng mariam^ geschut kun- nen dragen of voeren, v. e. vaartuig^ H. T.5 menanggoengkanj opdragen, toevertrouwen, op d. schouders laden, opleggen, verantwoordelijk stellen;. tanggoengan, last, verantwoordelijk- heid, verplichting; tanggoeng-tang- goengafij allerlei lasten, zorgen, ver- plichtingen, die op iem, rüsten; tang- goeng-m^nanggoengy solidaire aan- sprakelijkheid; penanggoeng, borg; katanggoengan, Jav. toestand vanon- voltooid zijn, van tanggoeng, ontoe- reikend, tekortkomen, ten halve. &ÜLS toenggang,!. het bovenste naar onderen, omgekoerd; toenggang balikj bij afwisseling buitelend, hals over kop, ook toenggang langgang, tuimelend, buitelend, hals pver kop, ook van iemand, die in den afgods-^ dienst getuimeld is, N. Moeh. en ein- delijk nog toenggang-m^noenggang, in dezelfde beteekenis ; t. hati, sterke overhelling des harten ; t, tenggeng, hilderdebolder; t. tarah, loodrecht, zeer steil naar beneden; t, ajar, ter* 272 val van h. water, Y.d.Tn.; b^rs^mbah tpenggang^ hulde bewijzen met het hoofd geheel ter aarde gebogen, een zeer nederige s^mhah maken ; maia- ha7*i soedah toenggang goenoeng^ de zon is al gedaald tot op de bergen. Mos. Kag. II. Jav. m^noenggang^ berijden; koeda toenggangan^ rijpaard; hoeda jang b^lom t^r toenggang^ een paard, dat nog niet bereden is, Saif Dzoel. ijSb* tonggeng, gebukt met den kop naar beneden; menonggenghan^ iemand zoo doen bukken, M8n. id. H. Abd. 31. i)utj toengging, I. het acbter- kwartier opgewipt, naar boven ge- stoken z=djenghing^ Jav.; toengglng- toenggit, hetzelfde met herhaling of verscheidenheid, Sadj. Mal. pag. 113; menoengging, het achterste opwippen, naar boven heffen; menoengging- noengging dalam ajar^ bij herhaling duiken in het water, omdat daarbjj het achterste omhoog wordt gesto- ken of opgewipt; m^noenggingkan, doen voorover bukken met het hoofd naar beneden, H. Abd. tertoengging kasoengaij het achterste opgelicht om zijn gevoeg te doen, H. T. ditzal wel tenggong moeten zijn; zie ald. II. drie dagen na morgen, over vier dagen. Mal. iÜb* tonggong, = fonggokf zie aldaar. MÖn* h^rtonggong-tonggongy hobbelig, bulterig ; tertonggong, uit- puilend, uitstekend, b.v, van volge- propte zakken. iS^'S tenggangy tijd, dien men zieh neemt, of die iemand gegeven wordt, om daarin iets te doen. Mön. middel, list, raad ; tenggang daja^ tijd om raad te schaffen, een middel te vinden. i)sju tillggang,e s.v.vaartuig,L. ^ütju tenggong, ook tinggoeng, gehurkt ; m^nenggong^ hurken, op de hurken zitten, ook bMenggong, M^iJ tingging, e.s.v. visch, Gr. ^jjLAJ) tanggat ; menanggäk^ stuiten, uitstellen van een werk. (35ub* tanggok, e. s. v. rotan- mandje, als schepnet gebruikt, om er kleine visch en garnalen mee te van- gen; ook bezigt men het in de keu- ken als vergiet; menanggok, met zulk een schepmand visschen. ^jJuij tonggak, I. m^nonggak, uit de helle band of uit een zakje iets in den mond schudden, b.v. poeders, suiker enz. 