title: Hosea, de man des geestes [microform]. Proeve van psychologische schriftbeschouwing
creator: Visser, J. Th. de (Johannes Theodoor), 1857-1932
text: 14) Ik kan op grond van deze plaatsen niet inzien dat Hosea AANTEEKENINGEN. - 95 ,,met onverschilligheid , die aan afkeering grenst over den eeredienst spreekt", (zoo Kuenen Godsd. v. Isr. dl. I 620). Uit 8: 13 toch blijkt duidelijk, dat hij hem slechts afkeurt omdat hij met zelfzuchtige , zinnelijke bedoeling geschiedt. Te recht zegt dan ook Robertson Smith (Het O. T. in de Joodsche kerk biz. 193): De aanklacht die de profeten telkens tegen het volk inbrengen is, 'dat het geheel opgaat in de dingen, die betrekking hebben op den eeredienst en zich van Jehova's gunst verzekerd meent te hebben door den ijver voor het uitwendige^* zonder dat het rechtvaardigheid , barmhartigheid en zedelijke gehoorzaamheid geoefend heeft. 15) Ewald vermoedt dat vele priesters hen, die naar Sichem, behoorende tot de Levieten- en asylsteden en liggende op het gebergte Efralm tusschen Ebal en Gerizim vluchtten, onderweg vermoordden, om him have te bemachtigen. Op de woorden ]rb '3"VM '"1DV1 in Cap. 4 : 4 zijn verschillende ' - -ii- ' i - i conjecturen beproefd. Wellhausen (t. a. p. biz. 143 noot) leest V1TM3 'DJtt (en mijn volk maakt het als zijne priesters): Robertson T T I - I Smith (Proph. of Isr. biz. 406) leest jrb a no *JD1M (en uw volk heeft tegen Mij gerebelleerd o priester); Mosapp (Zeitschr. f. Altt. Wissensch. Heft. I 1885 biz. 184, 185 bestreden in datzelfde tijdschrift Heft II 1885 biz. 300, 301 door J. Taylor) leest "tro* IHTMD DJ/i (en het volk verricht het priesterlijk werk ' - - I T T I - t X - 1 .als zijn priesters d. w. z. dient als zijne priesters de afgoden). Tegen den eerste gelden als bezwaren: I Het is ondenkbaar, dat de profeet de zonden des volks ten hunnen aanhoore ook zelfs eenigermate zou hebben vergoelijkt door die der priesters : 2 de hoofdreden van dezen conjectuur is het maken van een ge- pasten overgang van de rede tot het yolk tot die tot de priesters , maar het daaropvolgend ^DN in vs. 5 duidt aan , dat de profeet 96 AANTEEKENINGEN. hier nog met het volk bezig is. Men moge zeggen dat zulk een woord even goed van de priesters (2 Sam. 20: 19: Ezech. 19: 2} als van het volk gebruikt wordt, Hosea gebruikt het uitsluitend van het laatste : 3 Het verschil tusschen ]ro en "ion wordt hier geheel uit het oog verloren. Tegen den tweede gelden aller- eerst de bezwaren onder i en 2 genoemd, maar eveneens dat het ,,uw volk" niet de priesterkaste kan zijn , omdat de aange- sprokenen de kinderen Israel's (vs. i), het volk, zijn: en het onder scheid tusschen den priester en zijn kaste den profeet vreemd is. Tegen den derde geldt voor een deel het genoemde- en ook dit, dat "]ni nooit in de ongunstige beteekenis van ,,verkeerde, afgodische priesterdienst" voorkomt. Allen verloren te veel het D voor 'jnn uit het oog, dat op- een voorbeeld wijst , hetwelk de profeet het volk (want dat Averd aangesproken) voorhoudt. De verklaring van Ewald en Nowack t. p. alsof het volk hier sprekend wordt ingevoerd,. zeggende: laat uwe straf- en strijdredenen varen, terwijl de profeet dan daarop zou laten volgen , dat zeggen zij , die er geen bezwaar in zien, tegen den priester strijdend op te treden r is te gekunsteld en verdient Wellhausen's opmerking : ,,Der Prophet Hosea wtirde es kaum als Capitalsunde betrachtet haben wenn auch das Volk den Priestern die Achtung versagte, die sie nach seinen Ausserungen so ganz und gar nicht verdienten."' Op den voorgrond stel ik, dat de profeet met het ,,gij" en ,,uwe" het volk individueel toespreekt, gelijk uit vs. i blijkt;. met den 3 en persoon in vs. 7 en 8 de priesters worden bedoeld en in vs. 9 en 10 volk en priesters te zamen. Vs. 4 is tus- schenzin. Verschillende ellenden overkomen Israel. In' vs. 5 en vs. 5 worden deze met een ,,daarom" op vs. 2 terugslaande- aangeduid. In dezen tusschenzin nu zegt de profeet met het AA-NTEEKENINGEN. oog op die rampen , ,,niemand toch, twiste , en niemand wijze terecht , want uw volk is als zij , die met den priester twisten," d. w. z. men doe elkander toch geene verwijtingen , en richte tegen elkander geene beschuldigingen , gelijk men vaak den priester doet , als hij , als de drager van het heilige lot , een voor iemand ongunstige uitspraak doet. In vs. 7 lees ik dan voor: 'SMNBn p Da-O 'S'lNeJP D'Jron Dinr Wordt derhalve is :IT'- * \ * ' i -i - i * vs. 4 niets ten nadeele der priesters gezegd, wel is dit het geval in vs. 7 en 8. 1 6) Zie Cap. 7 : 3 7 is niet ten onrechte door Scholz de moeilijkste plaats uit de profetie genoemd. Uit vers 3 verge- leken met vers i (valschheid , leugens) blijkt voldoende, dat het ,,allen samen doen zij overspel" doelt op de trouweloosheid , de slechtheid, die koning en vorsten eigen zijn. Dat dient op den voorgrond te worden gesteld , omdat velen in de volgende verzen het zwaartepunt hebben gelegd in den koningsmoord. Deze laatste is gevolg ja van de laagheid van koning en vorsten , maar deze laatste is alleen hoofdzaak. De profeet stelt nit deze met haar gevolg onder een beeld voor. Hun hart is aan een gloeienden bakoven gelijk, die verwarmd is door den bakker, den koning, die in plaats vari hen tegen te gaan, de slechtheid aanvuurt en in de hand werkt. De uitdrukking ,,zij zijn gelijk een bakoven" (vs. 4) wordt verklaard door ,,zij be- ginnen met de verhitting van den wijn" (vs. 5); het ,,die aan- gestookt wordt door den bakker (vs. 4) verklaard door ,,hij strekt zijne hand uit met de spotters (vs. 5); het ,,die ophoudt te waken" (vs. 4) door ,,hunlieder bakker slaapt den ganschen nacht", (vs. 6). Gedurende den tijd, dat hij rust, wordt het door hem gekneede deeg geheel doorzuurd , dat wil zeggen , gedurende den slaap des konings rijpen de lage plannen, die 7 AANTEEKENINGEN. hij zelf door zijne slechtheid als het ware gekweekt heeft. Zij brengen hun hart als een bakoven nader bij hunne lagen d. i. bij het doorzuurde deeg (dit ziet op de gewoonte der Israelieten om het deeg op den buitenkant te brengen van den aarden pot , die tot oven diende). En als nu 's morgens hun hart als de oven , weer door 'sbakkers toedoen, verhit wordt, dat is, het gemoed des konings het hunne wee"r prikkelt tot boosheid , komen de listen tot uitvoering en verteert de hartstocht alles wat haar nadert. Met deze verklaring voor oogen acht ik de conjecturen van Houtsma op deze plaats (Theol. tijdschr. v. v. Bell 1878, biz, 62 vv.) voor het grootste deel onnoodig en onjuist. Vragen toch als deze, dienende om den conjectuur te rechtvaardigen : ,,is het het doel van den oven niet om het deeg tot voedzaam brood te bakken, hoe kan dan de profeet de goddelooze aan- slagen der vorsten met het heilzaam doel van den oven verge- lijken?" beteekenen niets, waar het doel van den oven d. i. van der vorsten slechtheid , de moordaanslag niet de hoofdzaak , niet de portee van het beeld is, maar de slechtheid, hun lichtzinnig gemoed zelf. Niet wat er uit den oven komt , maar wat de oven zelf is , is de hoofdzaak. Daarbij is de lezing_ DiYSX in plaats van DH3X af te wijzen: 1 omdat niet de toorn, maar de trouwbreuk (vs. 3) de zaak is, waarop het aankomt, 2 omdat in vs. 4 hetzelfde woord (ook door Houtsma) door ,,bakker" vertaald wordt. De vertaling van mp door ,,naderbij brengen" neem ik evenwel even gaarne over als de verandering van -l^nn in -iSnn = ziek maken. De verschillende commentatoren huldigen bijkans alien eene verschillende verklaring. Zie de vreemde verklaring van Simson t. p. en over de conjecturen van Houtsma, Valeton Studied dl. I biz. 173. AANTEEKENINGEN. 99 Z 7) vs - 5 is tegenstelling van vs. 4. Zonder koning is Israel langen tijd geweest , nu schaart men zich weer onder den scepter van den vorst uit David's geslacht. Tegelijk met het vaarwel zeggen der afgoden, en het zoeken van Jehova, buigt men zich weder onder den van God gewilden koningstam van David, onder een telg uit dat huis, die het ware beeld van den vroegeren David is. 18) 2: i 3 holl. vert, i: 10 12. Behoort wellicht achter Hoofdst. 2. Hier toch maken zij al het voorgaande krachteloos. Het ,,nochthans" der Statenv. staat niet in het hebreeuwsch. 19) 5: 10 mi.T nt^ Juda's overheid; Snj 'J'D33 is spreek- woordelijke uitdrukking aan de heiligheid der grenzen ontleend. Spr. 22: 28; Deut. 19: 24 enz. 20) 8: 4 ziet niet op de vorsten van het tienstammenrijk als zoodanig en op het noordisraelitische koningschap als , ? wider- gottliches," maar slaat op de hoedanigheid der koningen, die alien afgodendienaars waren, vgl. 7: 7 ,,geen roept tot Mij." 21) 13: ii. Onmogelijk kan hier gelijk Keil, Nowack e. a; willen aan den afval der rienstammen onder Jerobeam gedacht worden, ten eerste omdat de troonsbeklimming van Jerobeam nooit als een daad Gods, al was het dan als gevolg van Zijn toorn wordt beschouwd en ten tweede omdat de afval der tienstammen voor een groot deel gerechtvaardigd was wegens de afpersingen van Rehabeam. Volkomeu past Hosea's woord echter bij i Sam. 8 : 5 vv. waar het yolk van Samuel een koning begeert. 22) Duhm ziet dat alles over het hoofd, als hij (t. a. p. biz. 127) zegt: Die erste grosse Sunde, die alle anderen nach sich gezogen hat ist der Abfall der Israeliten von der Davidischen Dynastie. 100 AANTEEKENINGEN. 23) Te recht schrijft Simson t. p. tegen eene verklaring als die van Hitzig t. p. als zou hier Jacob tot een voorbeeld van waarschuwing tegen bedrog en strijd tegen God zijn genoemd : das durchaus glanzende Licht, in welchem die hebr. Volksage den Patriarchen erscheinen lasst, den sie als den unmittelbaren Stammvater des Volkes eine besonders auszeichnende Aufmerk- samkeit zuwendet , erwecht schon gerechte Bedenken gegen eine Auffassung, wie die von uns zurtickgewiesene ist und auch der Betrachtuug der einzelnen Ausdrucke diesem Verse in denen jene em Recht alleinigen Geltung meinte finden zu konnen muss sie als unbegrtindet erwiesen. Op de mededeeling van den zegen slaat dan ook het oogenblikkelijk volgende: Jehova God der heirscharen , Jehova is zijn gedenknaam. Houtma's gissing dat wij hier een oud volkslied of een fragment daarvan hebben , komt mij zeer waarschijnlijk voor , vooral ook oin de herhaling van mt^ in 1U"1 , de verandering van D'H^K in JX^D, de weglating van het artikel voor het laatstgenoemde woord enz. Voor UDV lees ik 1DV (zoo ook LXX aurouf), 24) 13 : 5 , rDlN^n pise de LXX iv yjj otxrw : Het woord roixSn is a?ra? }gy6/*evov : daarom lees ik vooral ook met het oog op de lezing der LXX JV3 IK^U V"iK3 in een land zonder : ' t : huis = onbewoond. 25) 9; 10. De zin is niet dat Israel voor God eene aange- name verschijning was (Simson , Nowack), dat was Israel nooit ; ook niet dat Jehova zich over Israel, dat als een wilde druif of eenling van een vijg was, ontfermd heeft (Hitzig); deze ver ktaring toch rust op de verkeerde meening alsof God Israel in de woestijn eerst vond, waartegen n : i; 12: 14 strijden en waarvan 13:5 niet spreekt. 26) 8: 12 m met weggeworpen n = fiiJn myriade, hyper- AANTEEKENINGEN. IOI bolisch voor een menigte Ps. 3:7; Deut. 33: 17. Zie Wiinsche t. p. en Kuenen, Hist. Grit. Ond. 2^ uitgave, i e deel, i e stuk, biz. 174. 27) Achor = beroering: zoo heette het dal in hetwelk Achan was gesteenigd (Jos. 7 : 25 , 26) en waar dus na het uitbannen van den gruwel uit zijn midden, Israel de hoop op nieuwe zegepralen bekomen had. Van daar Achor, de deur der hope. De uitdrukking ziet met op Israel, dat in de woestijn zijnde, hoopte Kanaa'n binnen te gaan , maar op Israel , dat in Kanaa'n zijnde , na teleurstelling (te Ai) op nieuwen zegen wachtte. Dit laatste tegen Nowack t. p. 28) De commentatoren schijnen mij toe te dwalen, wanneer zij meenen dat in 9: 9 en 10: 9 gedoeld wordt op het verhaal Richt. 17: 3 vv. of Richt. 19 20, of de koningskeuze van Saul. Ten eerste toch komen beide plaatsen voor in een verband, 't welk over den dienst der afgoden (9: 10; 10: 8) handelt en ten tweede wijst de uitdrukking ,,de dagen van Gibea" niet op eene oogenblikkelijke handeling, die daar plaats heeft gehad, maar op eene zonde, die constant aldaar bedreven werd. Het komt mij daarom voor, dat hier op een zondigen eeredienst wordt gedoeld, die zoowel te Gibea als te Rama (5: 8) zijn middelpunt, ja misschien zijn uitgangspunt vond. Misschien wijst daarop i Sam. 14 : 2 Bonder den (bekenden) granatenboom" (te Gibea) en i Sam. 22: 6 ,,op den heuvel onder den (bekenden) tamarisk" (te Rama). Naar een ons onbekend feit wijst ook 10 : 14, misschien ook 5: n henen. 29) In Cap. i 3 is niet eenmaal van eene wegvoering sprake. Het land zal naakt en kaal worden aan eene woestenij gelijk; alles waarin het volk zijn wellust vond wordt het ontnomen. Ziedaar alles. Ook in vs. 16 ,,Ik zal hen lokken en voeren in 102 AANTEEKENINGEN.. de woestijn", is het woord woestijn zinnebeeldig gebruikt. En de geheele zin heeft dezelfde beteekenis als vs. 8, ga. Lijden in him land, dat vinden wij in het ie, lijden buiten hun land in het 2e deel. Zie ook onze verklaring van Achor. 30) ii : 8 ii. Het brullen als een leeuw is het beeld van 1 God's geweldigheid , Jer. 25: 30; Joel 3: 16; Amos 1:2; Openb. 10 : 3. 31) *)D (of ]3 Jes. 19: 13; Jer. 2: 16^44: i ; Ezech. 30: 13, 16) contractie uit Manoph of Manuph. koptisch van Min-nefr = plaats van het goede (koptisch nofi = goed) is de gewone naam van de stad. Ha ka phta huis der vereering van Phtha. De stad Memphis hier bedoeld wordt synoniem voor Egypte door den profeet gebruikt. 32) 9: 6. Zie Cap. II: 5. Om verschillende , zootenoemen, redenen , komt het mij noodzakelijk voor tih in "i 1 ? te veranderen , dit bij het voorgaande te trekken en met Houtsma (t. a. p. biz. 71) BXi in vs. 4 te veranderen in 3'3X1 of met Valeton (t. a. p. biz. 181) in ^'3K met de beteekenis ,,Ik zag om". Ook de LXX lazen dit in impltyopM evenals als i 1 ? in UTW. De ver- taling van vs. 4 b en 5 wordt dan: ,,En Ik zag gaarne naar hem om en gaf hem te eten; naar Egypte zal hij wederkeeren en Assur deze zal zijn koning zijn, want zij weigeren zich te bekeeren". De redenen voor de verandering van N 1 ? in iS zijn de volgende , 1 de woordspeling i-wS met 3-ia" krijgt dan eerst T r een goeden zin (,,hij zal wederkeeren naar Egypte, want zij weigeren zich te bekeeren"); 2 vs. ii spreekt van een terugkeer uit Egypte en Assur , welke dus een voorafgaand daarheen trek- ken veronderstelt : 3 de veronderstelling, dat Hosea, zoo kort na elkander zich zou hebben tegengesproken (want 8: 13; 9 : 3 wordt uitdrukkelijk van een terugkeer naar Egypte ge- AANTEEKENINGEN. 103 sproken), is ongerijmd. Ook voor een tweeerlei gebruik van het woord ,,Egypte", eens in typischen, eens in werkelijken zin (Keil) is geen grond. Het woord N-in kan bij.de door ons voorgestane vertaling geen bezwaar opleveren want dat dit eene tegenstelling zou noodzakelijk maken is onaannemelijk , omdat het hier ten doel heeft twee nomina van elkander te scheiden (zoo ook i Sam. 17: 14 enz. zie Nowack t. p.) Vreemd is de vertaling en verklaring van Kuenen (De prof, en de prof, onder Israel dl. I 183 vv.) en de conclusie uit de laatste getrok- ken. Welk recht bestaat er op grond van Hosea's geschrift tot de onderscheiding van de wegvoering van een deel des volks en die van het geheel? 33) Cap. 9 : 3 b in Assur eten zij wat onrein is , omdat waar tempel of altaar worden gemist en het voedsel, door de over- gave van het eerste en het beste aan Jehova niet meer kan worden geheiligd, dit als brood der smarte is, dat is brood, dat onrein maakt, (Num. 19: 14 vv. Deut. 26: 14. Ezech. 24: 17, 22, Jer. 16: 5, 7). Vs. 3^ ,,in Assur zullen zij het onreine eten" wordt verklaard door vs. 4 en bevat dus geene bevestiging van Amos, 7: 17, dat is van het gevoelen, dat het buitenland onrein is. Niet omdat zij het in een vreemd land doen , maar omdat hun de gelegenheid is ontnomen het voedsel eerst te wijden door de eerstelinggave aan Jehova , is , wat zij eten , onrein. Kuenen heeft in zijn Volksgodsd. en Wereldgodsd. biz. 263, 264 terecht de vertaling ,,hun offers zijn hem niet aangenaam" (vs. 4) in strijd verklaard met den aanhef van hetzelfde vers , waar het ontbreken der offers uitdrukkelijk wordt op den voorgrond geplaatst. Dat wij dan ook in strijd zouden komen met Cap. 3: 4 is onwaar: daar toch wordt niet gelijk hier van de ballingschap gesproken. Voor Kuenen zelf was 104 AANTEEKENINGEN. dit althans in zijn de Prof, en Profet. onder Israel bldz. 181 ook hog twijfelachtig , omdat hij aldaar met het oog op deze plaats van ,,in of buiten Kanaan" spreekt. Stelt Kuenen de conjectuur je 'ereku voor je 'erebu voor, ik zou willen vragen of dit laatste hier niet in den zin van ,,iets borgen, beloven" (Jer. 30: 21) overdrachtelijk kan gebruikt zijn." (Zie over deze plaats nog Robertson Smith. Het O. T. in de Joodsche kerk bldz. 203). Met het oog op het slot ,,het komt in het huis van Jehova niet" waar het woord ,,huis" stellig ^tempel" beteekent, acht ik het onjuist in 8: i en 9: 5, ,,huis" door ,,land" te ver- klaren. Niet alleen toch zou dan zonder eenige aanwijzing hetzelfde woord kort na elkander in tweeerlei zin zijn gebruikt, maar ook is het gebruik van het woord ,,huis" in die betee- kenis zonder voorbeeld. De zin van 8 : i en 9 : 5 is deze : Jehova zal hen uit zijne tempelen waar zooveel ongerechtigheid geschiedt verdrijven; de Assyriers zullen er tegen oprukken. Dat Jehova toch in die tempelen vereerd wordt, daartegen rijst bij den profeet nooit bezwaar , alleen de wijze waarop die vereering geschiedt, verfoeit hij. (Wellhausen t. a. p. bldz. 23 noot). Voor de stelling, dat daarbij ook menschenoffers ge- bracht werden, levert Hosea's geschrift geen enkel bewijs. Cap. 13 : 2t> spreekt daarvan toch niet. Cap. 13: 2t>; tot hen (de beelden) spreken deze: ,,offerende menschen kussen kalveren." Uiteenloopend zijn de verklaringen van deze plaats. Hitzig en Wtinsche t. p. Kuenen (Godsd. v. Isr. dl. bldz. 81) Baudissin (Herzog's Real-Encycl. art. Kalb) vertalen het laatste gedeelte: ,,menschen offerende, kussen zij kalveren" en vinden hier het gebruikelijk offer en van menschen door den profeet veroordeeld. Daartegen spreekt echter, 1. dat AANTEEKENINGEN. 105 voor zoover wij van elders weten het menschenoffer wel met - den Molochdienst , maar niet met den Jehovadienst , als kalveren- dienst verbonden was, 2. dat het.ondenkbaar is, zoo waar ware, wat b. v. Kuenen opmerkt: ,,zoo zijn wij dan geneigd in die menschenoffers een van de hoofdredenen te zien, waarom de profeten de Jehovavereering hunner tijdgenooten zoo scherp af- keuren," dat Hosea slechts eenmaal en dan nog in zulke woorden dezen gruwel zou hebben bestreden. Ewald, Simson, Nowack en Scholz vertalen dan ook ,,offerenden uit de menschen d. i. ofFerende menschen," terwijl dan de een dit aa'n het vooraf- gaande, de ander het aan het volgende verbindt. Scholz alleen neemt het als tusschenzin , Keil vertaalt ,,van hen zeggen zij (nl. menschen, die offeren) zij vereeren kalveren" maar niet slechts is de zin dan gewrongen, maar. ook on overbodig. Het beste is de uitdrukking DIN TOT met Gesenius (Hebr. Gram. 112 aanm.) op te vatten naar analogic der uitdrukking D'jaK 'p^n gladde onder de steenen = gladde steenen, (i Sam. 17 : 40) DiK 'J'3K de arm en onder de menschen = armen (Jes. 29: 19). IDK staat absoluut als 2 Chron. 32: 24. Nu krijgen wij een goeden zin, ja een treffende tegenstelling : ofFerende menschen kussen (huldigen) kalveren \ 34) 10 : 8 ]!K niD3. Zonder n'3 is er geen enkele reden ]1K alleen van Bethel te verstaan. Het is hier appellativum. Zoo ook Ewald en Nowack t. p. 35) 14: 4^, 5. Men verstaat deze verzen in verband met vs 2 en 3 verkeerd, als men oordeelt dat de prefect hier alleen op de bekeering de vernieuwde genade van Jehova vei^- , wacht. Wel wekt Hosea tot die bekeering op, maar zonder zich er over uit te spreken of deze komt , spreekt hij wel zijne 106 AANTEEKENINGEN. stellige verwachting uit aangaande de vernieuwde gunst van Jehova en Zijne vrijwillige liefde. UW vs. 8 beteekent hier verbonden met vrv adverbialiter T ,,weder." Het kan niet beteekenen ,,zij keeren weder" omdat de terugkeer bij de schildering der voorafgaande verzen (vs. 6 en 7) reeds verondersteld was. vs. 9. Zie Robertson Smith t. a. p. bldz. 411 over deze plaats. IV. 1) Hieruit ziet men hoeveel er aan is van Duhm's bewaring (t. a. p. bldz. 138, 139), dat de profeet van meening was, dat de enkelen des volks de idee van Gods liefde slechts door leer en kennis in zich kon opnemen. Daarbij wordt bij Hosea op geen enkele plaats de kennis in uitsluitend intellectueelen zin gebruikt. 2) Uit de gewijzigde beschouwing des profeten omtrent het koningschap, blijkt reeds hoe weinig, de in Cap. 3 : 5 genoemde David een wezentlijk bestanddeel zijnen profetie uitmaakt en vervalt een der hoofdredenen voor de verklaring dezer plaats als Messiaansch. Verder doen de woorden door den profeet gebruikt noch aan ecu bepaalden persoon noch aan een bepaal- den tijd denken en wordt het vs. voldoende door Cap. i verklaard, namelijk als de begeerde vereeniging van de rijken Israel en Juda, onder den scepter van een echten Davidstelg. Zie^ yd6r de Messiaansche opvatting Keil en Bohl t. p. 3) Het komt mij voor dat Robertson Smith in het slot van zijn hoofdstuk over Hosea in zijn meermalen aangehaald werk te veel het onderscheid tusschen het eerste en tweede deel van AANTEEKENINGEN. 107 Hosea' s geschrift uit het oog heeft verloren en daarom, in plaats van de verklaring der uitsluitend physische schilderij in Cap. 14 in de veranderde'tijdsomstandigheden te zoeken, ten onrechte zegt : So lang as the individual side of religion fails to recieve that central place wich its holds in the Gospel it is impossible to represent the highest spiritual truth , without some use of physical analogies and this shows itself in the most cha- racteristic way when the book of Hosea closes with an image derived from mere vegetative life. En Cap. 2 : 21 , 22 dan 4) Omdat Duhm ten onrechte de eschatologie assimileert met . teleologie, wier doel innerlijke verandering van het geheele volk is (t. a. p. bldz. 136, 138) concludeert hij tegen de be- wijzen in, dat Hosea ,,keine Eschatologie hat." 5) Zie vooral de opgave bij Scholz, t. a. p. Einl. 6) In den Talmud komt hij na Obadja en Jona voor. 7) Zie de opgave bij Wtinsche Einl. 13 S VS V. 75-13 / * C UNIVERSITY OF CHICAGO. 