title: Isis, oder, Encyclopsche Zeitung von Oken
creator: Oken, Lorenz, 1779-1851
text: Wij zouden het als een groot voorregt beichonwen, als Z. Exc. de Miniſter voor het Onderwijs enz. ons de eer wilde aandoen van ons voor dit ons verflag vervol- gens legen het cinde van ietler jaar een aflchrilt van de Deflniten te doen toekomen, hetrekkelijk de Natunrkun- dige Wetenfchappen in ons Vaderland, door het Gouver- nmement genomen,. II. Afdeeling. Opgave van hetgeen er aan de Vaderlandfche Hoo- gelcholen en Athenaea ten opzigte der Natuur- kundige Wetenlchappen is voorgevallen. (Hier beginnen wi) met den 6 November 1815, den dag der Initallatie van de Hoogelcholen volgens het be- flolt van den 2 Aug. 1815, en hier zijn onze brounen de tot dus ver verſchenene en ieder jaar verichijnemle jaar- boeken der Hoogelcholen ) Had de wending der zaken in 1815 den Koning het in 1795 naar Parijs vervoerde erffiadhouderlijk kabinet van Natuurlijke Hiltorie terug gegeven, op den dag der Inſtallatie van de nieuvre Hoogefchool te Leyden, gaf L. M. die koltbare verzameling aan dezelze len gelchenke, elijk die van Groningen zich verblijden mogt in eene Verzameling van Mineralen en verſteeningen, haar door Erol. Thuessink aangeboden. , Leyden. De tot hiertoe verichenene jaarboeken der Leydfche Hoogelchool , bevatten voor de Natuurkundige Weten- fchappen het volgende; g 368 De van 1815 en 1910 de nitſchrijving van de vool- 8 gende pröjsvragen over Natuurkundige onderwerpen. (*) (Anna es e „ van 6 Nov. ot den 8 Februarij 1810. 2 Ne e h Quaenam praecipue Fhaenomena in rerum nalura vi- ribus inertiae, Omni corpori proprüs, five folis, five cum vi gravitatis coniunctkis, iribuenda ſunt? d. i. Uit de Natuurkusde; Welke verfchijnfelen moet men in de natuur, aaů de krachien van traagheid, allen ligchamen eigen, beizij met de zwaartekracht vereenigd, 3 ijven ? ioelchri)v . 1 E. Maihren Si fingula.corpora ſolida, — Tetraödıum, Hexaödrum vel cubns, Octaédrum, Dodecacdrum, Icoſaédrum, in- feribantur fphaerae culns radius aeqwalis fit unilatı, quae- ritur cubus, cuius capacitas aequatür capäcitali illoru qduinque corporum nimul fumtorum. d. i. 5 nn, Ce) Om eenezekere grenslijn ie trekken, hebben ‚wij begrepen hier allen te moeten Ipreken zan de werk- zaamheden der Faculteit van Wis-en Natuurkunde; hoe- zeer er dıkwijls ook bij andere faculleilen vragen wor- deu opgegeven of verhandelingen verdedigd, die met de Natunrkundgse Weienlshappen in cen aan verband Kaan. x — 170 — Uit de Wiskunde: Indien ſommige vaſte ligchamen, Teireadrum. Hexasdrum of ieerling, OCetabdrum, Dodecas- drum, Icoſasdrum, in ceue Seer befchveven worden, wel- ker firaai gelijs aan de denheidis, verlange meneen' tder- ling, Welles iithoud gelijk Itaat met den inhoud dezer vijf ligchamen zamengen men. 185 \ 5 Ex Alltonomia. Quibus formulis sonliruuntir horologia ſolaria ſupra plana Tetraédri, flexaedri vel cubi, et Dodecaedri? Sive, gr formula conliruitur ſolarium lupra planwmn quodlibet atum 2 d. is. £ Uit de „Sterrekunde: Volgens welke formnlen wor- den de Zonnewijzers op vlakken van een Tetraedrum, Iexasdrum of teerlig, eu Dodecasdrum vervaarligd? Of volgens Welke formule kan men een’ Zunnewijzermaken op elk gegeven vlak? g. Ex Hiſtoria Nafuralı. Defideratur elenchus, live Catalogus carunmplantarım, quae prope urbem Leidam, in duarnm horarum circuitu,- nascuntux ; complectens non tantum brevem cujusque 9 8 delcripfionem, led etiam accuralam indieationem oci, ubi inyemiunfur, temporis, quo flotent, et neminis trivialis, quo vulgo inhigniuntur, ung cum allegatione pro- batae alichius delineationis fingularum plantarum. d. i. UVit de Nafuurlijke Hiltorie: word verlangd een Re- site: of Catalogns dier Planten, welke digt bij de Itad- - ‚eyden, in den omtrek van twee uren, wallen; bevat- teıide niet alleen cene korte beſchrijving van elke Plage. maar ook naauwkeurise aanwvijzing van de plaats, waar zij gevonden worden, van den tijd, wanneer zijbloeijen, en den dagelijkfche naam, dien zij gewoonlijk dragen, tevens met aanhaling van eene 888 5 afreekening Van, elk der Planten „ B 4 5 E Chemia. Qua rattone Natura [ervat proportionem inter prin- cipia proxima Atmosphacrae? d. i. 3 i Uit de Scheikunde: Op Welke wijze bewaart de Natuur de evenredigheid tus[chen de naalte grondbegin- felen. van den Dampkring? at. Ouder de Diulertatien in dit tijdvak gedefendeerd is ons hier geene voorgekomen, die onmiddelijk tot de Natuurkundige welenfchäppen zon kunnen gebragk worden 198 De jaarboeken van de Leydfehe Höogefchool van 1810 en 1817, bevatten voor de Natuurkundtze \Vetenfchappen de volgende ſtukken: Rein. Car. van Tuil van Serooskerken, Re- fponfio ad Guseſtionem, No. 2. 72 Quae praemium reportayit, D. VIII. Menſis Februarii, A. MDC CC&XVII. * Diderici Bax, Refponfio ad Quaeltionem, No, 22 Oude praemium reportavit, D. VIII. Menfis Febru- arli, A. MBSCCLAVI. N Scerpii Brouwer, Reſponſio ad Odaeſſionem, ab ordine Disciplinarum Mtathematicarum et Phyfica-. rum, ex Akronomia, A. MLCCCXVI Propollaın,. No. 3.. Quae praemium reportayit, D. VIII. Mens Febru- arii, A. MECCCXVI. a Nicolai Mulder; Commenlatio in Ouaeſtionem, No. 4. ; >. Cuae praemium reportavit, D. VIII. Menſis Februarii, A. MobCCXVII. 1 HenriciCarolivan der Boon Mefch, Com- menlatio in Qnzeltionem , No. 5. 4 Quae jraemium reportavit, D. VIII. Menfis Febru- arii, A. MOICCEXVH. 8 6 Le voor dit jaar te Leyden voorgeltelle prijsvra gen, waren: voor de Natuurkundige Wetenſchappen de volgende; 8 i RR. By ſi d. * Quaenam experimenia ope machinae a Doctiſſimo * — N — 177 ; 5 tr 20 rt N Atwood invenlae infitn pollunf, ei quibusnam poſitio- nibus Phylicis illuſtra lis anlervaunt ? d. 1. } Ut de „„Natuurkunde; Welke proeven kunnen er door middel van het Workinig, door Atwood uitgevon- den, te werk yelield worden, en ter opheldering van Welke Natuurkahdige ſtellingen dienen zi,? 2. E Mt lie ſi. : 1700 Quaeruntur tres pyramıdes aequales alque fimiles, unum reaulare conſtitnentes corpus, cuius capadilas ae- natur ‚telluris ſegmento, quod acquirerelur, fl planum tranfiret per Ces denn, promoniorium (Cap.) Comorin et Cauton. d. i. oe? Wr 8 Uit de Wiskunde verlangt men het zoeken van drie gelijkfoorlige en gelijte Pijtamiden, een’ geregeld lig- chaam te zamen nitmakende, welks inhond gelijk ſtaat aan hel ſegment der Aarde, dat men bekomen zou, in- dien er een vlak liep oyer Ley den, Kaap Coniorin en Canton.“ f Ex Aſtronomi a. 2 Letraßdri, Hoxagdri ei Dodecaedri 5 & Si fupra fingula lana fiylus exigatur perpeudiculariter, quaeritür formu- Pi‘ cuins ope determinarı pollint puncta vel curvae, quas umbra a lüjli vertice proiecta delcribit, fole ab unos ad allerum ſignum traufeunte? (Latiindo Locai 520 9° 26°. & "ii de Sterrekunde: wanneer boven de bijzondere vlak en van cen Petrasdron en Dodecahdron regiſtandig een ſtang eplaalst wordt, vraagt men de ſormüle, met Welker Behar de puntfen of kromten kunnen bepaald worden, welke de fchaduw vanden top des ſtangs gewor- zen beſchrihft, bij den Overgang van de Zon uit het eene in het andere teekeu (de breeckte der plaats bepaald zijn- 520 9° 20° ). 35 W N J. Ex Hiftoria Naturali.“ Quaeritur de ratione, quae eſt inter ſtructuram ek formaın exiernam plantarum, illaque uno alterove fpe- cimine illuftrebur. d. i. a 5 Uit de Natburlijke Hiftorie vraagt men de evenre- digheid, Welke er beſtaat tus[chen 'het zamenſtel en de Nilerlijke gedaante der Planten, en dat dezelve door on- derfcheiden foorten öpgehellerd wordt, „, ö 5. EO Hemi a. Quaeritur. quid lux valeat ad creanda nonnulla ſal- tem principia vegetabilium proxima. d. i. b : Uit de Scheikunde: Wal vermag het licht, om fom- mige teu minſte der naaſte grondbegihfelen van de Plan- vormen. er Oker de Diſſertatisn, die gedurende dat jaar te Ley- den verdedigd zijn, zijn geene, die behoaren tot de fa- culteit van Wis-en Naturkunde. e Profeſloren in de Faculteit der Wis- en Natuurkunde eyden: Mr en 155 J. Brug mans. S. Speyert van der Eyk. C. ERKa ma. C. Rle in hOf f. ; f Hier is een Kabinet van Phyfifche, Chemiſche en As- 4ronomilche Inſtrumenten, een Naturallen-kabinet, cen Kruidtuin, een Obfervatorium. Te Anılterdam: J. H. van Swinden, 5 f O. G. C. Rein wardt, voor wien thans fungeerk A. W. van Ro lem. * H. de Hart eg, Lector.“ Hier is een Kruidtu n. Utreicht: or Shan rn 2 5. 8 12 I. Im de. jaarboeken der Hoogefchool van Utrecht van 181353 en 18105 n het 1 nader nifgegeven, Supple- samenium, ‚komen.ypor,ouze \Vetcufchappsu de, volgende finkken voor. 2 250 glotze De twee volgende prijsyragen,;- 7 — Mathematica Ouandoquidem parallelarum linearum theöriä a var riis mathematicis vario modo tractatur, ned lameu ulla melliodus omnes tollit difficulfates, quaeritur. I. Recenfio_et comparatio Praecipnarum methodorum, quibus Geometrae, inprimis redentiores, parallelarum iheoriam expofuerunk ' } II. Inveſtigalig canfarum, cur adeo parum in hae re profecerinf Mäthematici, ut fere ad Fuclidis ralionem redeundum fit, d. i. 1 34 Wiskundige. Naflemaal de theorie der parallelen of ovenwijdige lijnen door verfehillende Wiskundieen op eene onderfcheidene wijze Behandeld wordt, maar scene leerwijze alle zwarigheden wegueemt, vraagt men: 1° Eene optelling en vergelijkiıg der onderſchei“ dene leerwijzen, volgens welke door de Meeikundigen vooral de nieuwere,de Theorie der parallele lijnen ont-, vouvyck worden ,, . i 20 Een onderzbek naar de redenen, waarom in deze zaak de Wislzundigen zoo weinig vorderingen ge- maaht hebben, dat men bijna tot Euclides fellel moet opklimmen. f N P h y ſi c a. Quamvis multi Pkyſici phaenomena mägnebis expli- care ſtuduerint, corum phaenomenorum caulla nos ad- huc, latet. Ttaque proponitur iuvenibus Phyfices ſtu- diofis, ut Er ) I. Recenfeant, exponant, comparent Praecipuas, hy- pothefes, e quibus magnelis phaenomena explica- ri folenk. = 2 1 II. Indicent phaenemenaf quae facilius en hae illave hypothef explicari polſint: 1 III. Oſtendank, quid acenratae perfecfaequel magnelis iheoriae adhuc delit. d. i. $ Natuurkunde , Hoewel vele Natuurkenners de ver- [chijnfelen van de Magneetnaald- oogden te. verklaren,. blijit de oorzaak dezer Veste nog voor ons ver- borgen. Dus ſtelt men aan de jongelieden, die de Natnur kunde beſtuderen, voor, dat zij ars 1° de veornsamſte hypotheſen opgeven, ontvonwren en vergelijken, Waarnear men gewoort is de verlehjjn- felen van den Magneet te verklaren. ,,. 13 2° De verlchijnfelew aanwijzen, die gemakkelij- ker volgens deze of gene hypothefe’ kunnen verklaard worden, : " 5° Aantoonen, Wal nog aan de juiſtlieid en volkemen-- heid der theorie van den Magneet ontbreekt. 78 De Eijſt der Schriften van Profeffor Henne rt. Joannis Frederici Ludo ichschröder, Ora⸗ tio de ma?orıbus orporum cgeleſtium permntationibus, quaienus ex iis progrellum-nafnrae in his corporibus for- mantis ſuspicari licet,' 95 fAnnärii 1810. 1 ‚ Tuwijdings-Redevoeiing over het aanbelang van he£ Akademilch Onderwijsin de Nederlandfche Landhuisheud- kunde, gehouden door Jan K ops, Math. Mag. et Ph. Nat. Podt. Höogleeraar in de Kruidkunde en de Natunr kennis der planten, en in de Landhuishoudkunde aan de: Hoogelchool te Utrecht: 520 Prol. Vos maer, heeft bij het aanvaarden van zijn Hoogleeraar-amhti ie Harderwijk eene Oratie uitgefpro-- ken en vervolgens later drukken, de fugiendo nt litadiss fiudio in explöranda: Natura. 4 tar 103 in de Ütrechtfche Jaarhoeken van 1316 en 1817 komt het volgende voor, betrekkeli;k' onze welfen Ichappen. Zi Mete done s nn er Jani Bleuland, Oratio de vitae krncti qdo ani- malibus praeſtant homines, e corporis etiam falrieatione conijicuv ‚ipublice habita die 20 Martii 181 „ quum Ma- giliratu academico abiret, Er TU ra e Proſeſſoren in de Wis-en Natuurkunde ie Utrecht. PPP EMEL YO as ran: sro. x» nz G. Moll 1 * ana en 8 bag 4 N. > 172 == : J. F. L. Schröder. J. Ko ps.. Th. G. van Lidt de Jeude, buiteng. Hier is een Kabınet van Phijfilche, Chemifche en Alironomifche Inſtrumenten, een Naturalien - kabinet, “een Kruidtuin, een Obfervatorinn. Groningen. In de jaarboeken der Hoogelchool van Groningen van 1815 en 1816. vinden wi) het volgende: 5 De beide volgende uitgelchrevene prijsvragen! Ab ordine Disciplinarum Mathemalicarum et Phyſicarum. 1. Quaeritur, ratione Mathematica atque Phyfica de- feribere machinam admodum fimplicem, ex uno tantum- modo tubo erecto compositam, quae, adiuvante vi centri- fuga, motu [us aquam evehat ejiciatque; praeterea velo- citatern eiectionis, quam dicunt, definire, pro ratıone, ve- locitatis eius, quae in gyrıs abſolvendis locum habet, five viribus heminum, vel animalium vel ponderum produc- tae; ulumgque, qui ad vitam communem alinyandam pos- fit efle accommodatus. d. i. Door de Faculteit der Wiskundige en Natuurkundige Wetenlchappen. „Wordt gevraagd eene Wiskuudige en Natuurkundige befchrijving van eenzeer eenvoudig werk- tuig, nit flechts eene regt ne buis zamengelteid, dat met behulp van de middelpuutfchwende kracht, bij zijne beweginig water opvoert an uitwerpt; vooris eene bepaling van de [nelheid der uitwerping, berekend naar de fnelheid van die, Welke hetzij door krachten van men- chen, dieren of gewigten veroorzaakt, bij het doorloo- pen van kringen plaats heeft; en opgave van het gebruik, dat men, daaryan in hei gemeene leven te wachten heeft.“ 2. Ouae funt emolumenla praecipua, quae ex Calori- co latente, fen ligato aéris et aquae ad oedonomiam ani- malem redundant? d. i. Welke zijn hoofdvoordeelen, die uit de verborgen Warmteſtoffe, of de met lucht en water verbondene voor de dierlijke hnishouding voortfpruiten ? Onder de verdedigde Dillertatieu zijn geene tot ons vak betrekkelijk Voorts bevat dit deel, Jacobi Ludovici Gonra- di Schroeder van der Kolk, Wed, Stud. in Acade- mia Groningana, Reſponſum ad Ouaeſtionem ab ordine disciplinarum Mathematicarum et Phylicarum Propolitaın, No. 2. En Vita V. CI. L.Charnaccii. In de jaarboeken van 1810 en 1817, vinden wij het volgende betrekkelijk onze wWetenſchappen. De uitgefchrevene prijsvragen zijn van den volgenden inhoud: 1. Cum, licet Naturae Corpora vario modo inter ſe differant, ex hu usque cogmıtıs oblervationibus tamen conſtarxe videatur, ita comparalam elle rerum Naturam, ut lento quali pallu ab una [pecie ad alteram progredi- atur, atque fic coutinuam quali catenam efficiat, ex va- riis quidem annulis, intime tamen iunctis, compofitam, haec Catena in Mammalinm clalle demonſtranda quae- eritur. d. i. 1. Daar, [choon de ligchamen in de Natuur op on- derfcheidene wWijze van elkander verſchillen, echter uit tot hier bekende Wwaarnemin en fchijnt te blijken, dat de Natuur der dingen 200 is ingerigt, dat zij, als met een’ lan zamen tred, van de eene loort tot de andere over- gaat en 200 als het ware eene onafgebrokene keten vormt. Welke uit verfcheiden ſchakels, maar die tevens naauw vereenisd zijn, is zamengelield, Wordt verlangd, dat men die keten in de klaſfe der Zoogdiereu aanwijze. 2. Qualis fuit veterum cognitio de agrorum ingen: ſione ad fertilitatem adiuvandam? Quomodo pro foli diverla natura haec incenſio in Anglia, Gallia iR esiatim in patria noſtra, inſtituitur! Qua ralione hic 5 ex vervolgen. 7 led uelae pro re agraria fünt ducendae? d i \ 2. Welke kennis dıoegen de Ouden nöopen:hetbran- den der Akiier,, om de vruch:baarheid te bevordesen 2 Hoedarig wordt naar den verf:hillenden aard van den grond deze verbrandıng ın Engelend, Franbrik en bj- zonder in ons Vaderlaud, ingerist? Op Welk eene wijre 7277 u S“atnur- en Sc eis undige welten verklaard worden? n Welke gevolgen zijn i den Landbouw le trekhen ,. 8 a Fe Na N Onder de Dilfertatien ziju geene, die betrekking tot onze Wetenfchappen hebben. Boch onder de beantwoord Prijsvragen vin t men Henri Kuhl, Math, et Phy 1 liud. in Academia Groninsana Reſponſum ad Quaeltionem ab or:line lisciplinarum Mathematicarum et Ph,fiarum propofitam, No, 1. en % Joannis Conradi van Haffelt, Med. find. in Acalemia Groningaua, Relponlum ad Ouaeſtionem an- dem. Verder. N 2 Jacobi Gisberti Samuelis van Breda, Ora- tio de educatione vere liberali, et IIiſtoriae Naturell ſtu- dio, inprimis ad illam conducente, publice dicta Frane- querse die 10 Octobris 1816. cum ordinariam Botanices, heiniae, Pharmaceutices-ete. Profeflionem in Athenaeo Friliaco, folenni ritu aufpicaretur. Inwijdings- Redevoering, over den invloed der Land- huishoude op het beitaan en de welvaart der Burgerlijke Maatfchappıj, gehouden door Jacobus Albertus Wil. kens, Art. Lib. Mag. Phil. Doctor, Hoovgleeraar in de Faculteit van Natuur-en Wiskunde aan de Hoogelchool te Groningen, en Lid vaı onderlcheidene Maatfchappijen bij het aanvaarden van deszelfs waardigheid op dr 20 ſten van Slagtmaand 1818. a 5 Profelforen in de Faculteit der Wis- en Natuurkunde te Groningen; N > f J. Baart de la Faille. P. Drieffen, Th. van Swin deren. 5 J A. Uilkens. ee Hier is een Kabinet van Phyfifche, Chemiſche en Aſtronomifche Inſtrumenten, een Naturalien - kabinet een Kruidtoin, en cen Oeconomilche tuin. en N Te Franeker: C. Allar di. J. G. S. van Breda J. Pier fon Tholen, 2 Hier is een Kabinet van Inſtrumenten, en een Kru- idtuin. e Te Deventer: J. Nieuwenhuis. Hier is een Kabinct van Inſtrumenten. 5 Van de zwidelijke Ho seſcholen werden er dusver nog geene jaarboeken nitgegeven. R Profefloren zijn daar in de Wis-en Natuurkunde, te Leuven: h € J. F.Sentelet, J. P. F. A. J. van Mons. T. J. Adel mann. F. J. Goebel. Te Gent; / i J. G. Garnier. 1 C. F. Hauff. i 2 E, P. Callel. gl; Te Luik: R van der Heyden. ad 73 Delvaux. * RR Gaede. 3 - Wij hopen, dat alle de Univerfiteiten van ons Va- derland, even a's die van Gromingen, ons vereeren zul- legibus Phyſicis et Chomieis colligendus? Et quae inde len met de tvezending van een exeinplaar van hare jaarbbeken, ten einde dit verflag iaarliiks te kunnen 5 3 1 n 1310. Litterariſcher Anzeiger. Nr. XLIV. — —Eũ⅛ —6w᷑ — — — ——— — —— ́——— f III. Afdeeling. Werkzaamheden der Wetenſchappelijke Geneot- fchappen in ons Vaderland, in zoo ver die be- trekking hebben tot onze Wetenfchappen. Zou men volledig weten, wat er [edert 1815 bij alle deze Genootlchappen is beproefd en bewerkt, dan di- ende men hier als de programmata derzelver, ſederk dien tijd uitgegeven, te laten volgen; daar dit echter wel pal- Jen zoude voor onze ae 8 jaarboeken als deze sen- maal volledig bewerkt werden ; maar al te omſtaglig zou zijn voor deze korte Bijdragen, zoo vergenoegen wij ons hier alleen met eene opgave der verhandelingen, die dadelijk bij dezelye bekrooud of dusyer door dezelve zijn uilgegeven. 5 De Eerſte Klaffe van het Nederlandſch Inſtituut gaf, federt de omwenteling van 1815, het twWeede, derde en vierde deel harer verhandelingen uit, en deze bevaften, behalve het berigt van de werkzaamheden van die klas- se, de volgende ſtukken: = Tweede deel. : Over de theorie der gemiddelde waardij uit een ze. ker aantal grootheden of afzonderlijke waarnemingen, door J. F. van Beeck Galkoen. Over de onderlinge gemeenfchap der rivieren de Mer- wede en Lek, door middel van het Kanaal, hetwelk der-“ zelver embouchures vereenigt en den naam van Noord draagt; door C. L. Brunings. } Vertoog nopens de ijswording en het ontdooijen van het gevormde ijs, naar mate van de temperatuur, welke door den thermometer aangewezen wordt, door CL. Brunines ; Bijvoeglel tot het verioog nopens de ijswording en het ontdoo:jen van het gevormde ijs, naar mate van de temperatuur, Welke door den thermometer aangewezen, wordt, door C. L. Brunim gs. 5 Waarnemingen van de Komeet van den jare 1807, door J. P. Fokker. Verhandeling over den Brandfpiegel, door O. 8. Ban gma. a ; Verhandeling over het Buitenliggen van den achter- wand der pisblaas, gepaard mel eene omgekeerd bui- tenhangende firook van het dun gedarmte, door G. Vrolik. Belchouwing van eene merkwaarlige algemeene ei- genlchap der Cirkels, door Jacob Floryn. > Iets over de verſchillende mate van digtheid der ijs- ſtoppingen op de Rivieren, naar gelang van deu onder- fcheiden hoogen ſtand dier Rivieren; afgeleid uit de waar- nemingen, ter gelegenheid van den ijsgang in Louw-en Sprokkelmaand van den jare 1810, door C. L. Brunings. Derde deel. Berigt van de werkzaamheden der Eerſte Klaſſe, ſe- dert Augultus 1808 tot Augultus 1812. A. F. Goudriaan, verhandeling over het doen van waarnemingen op de hoogte van het water in de onder- Icheidene riviertakken en firoomen aan de Zeeboezems; — houdende tevens een ontwerp van zamenltel, om de hoogte des Waters, bencvens deen ſtreek en de kracht des winds, z00 wel des nachts als des daags, bij aanhoudend- heid werktuigelijk te doen aanteekenen. { J. H. van Swinden, over H uygens, als uitvin- der der Slinger - Uurwerken, met de bijlagen. J. N. van Eys en C. G. C. Reinwardt, over de eigenfchappen en het nut van den Kanadalchen popel. M. van Marum, waarnemingen betreffende den vegetalen oorſprong der Steenkolen. G. Yrolik, over de zonderlinge misvorming eener Vrucht, len einde van acht maauden dragts geboren, gelijk met een welgevormd Kind, Vierde deel. Berigt van de werkzaamheden der Eerfie Klaffe van het Koninklijk Nederlandfch Inſtitunt van Wetenſchap- pen, Lelterkunde en Schoone Kunſten. Staat der Eerlte Klaſſe, bij de oprigting van het Ka- nınklıjk Inſtituut, in den jare 1908. f Tegenwoordige ſtaat der Eerſte Klaſſe. Proeven, aanduidende den hoogen graad van gevoc- ligheid, welke voorwerpen uit het Flanke hl hebben voor elektricke ontladingen, door A. Paets Troostwyk. C. G. C. Reinwardt, over de Maagſteenen van het viervoetig gedierte, meer bepaaldelijk over die van het Paard en den Hippopotamaus. Eenvoudig betoog van het voorliel van Pythago- ras, op eene algemeene wiize voorgeſteld; benevens eenige andere eigenſchappen des regtlijnigen Driehoeks, daartoe betrekkeliik, door O. S. Bangma, Ouderſcheidene theorien emtrent het vermogen der waterleidingen getoetst. Aanmerkingen op de verhandeling van den Heer C. L. Bruinings, over de Onderfcheidene theorien der Waterleidingen, en nadere bepaling van den fand. vaſtigen Goefficient, afgeleid uit de Waarnemingen des Rhijnlandſchen Slaperdijks, door A. F. Gou« driaan, va Nn. Verhandeling over de verdeeling des omtreks van den Cirkel in gelijke deelen, door J. M. CG. van -Utenhove, Korte opgaaf van cen nieuw eenvondig middel tot verbetering der Watermolens, tot de maling der Polder- landen, door A. Blanken Jz. : Verhandeling over het Buitenliggen van de voorlie helft der blaas, gepaard met ‚gedeelielijke ſplijting der roede, door G. Yrolik, Kort vertoog wegens de bepaling der lengte van Elliptiſche boogen, door middel van Cirkelhoogen, Wel- ke tot dezelide abſciſſen behooren, door C. F. de Nieuport. : De Koninklijke Akademie der Wetenſchappen te Bruffel gaf, sedert hare herſtelling in 1816, nog scene werken uit, die beirekking hebben tot onze Weten- Ichappen. - { Bij de Maatfchappij der Wetenfchappen te Haarlem verſchenen ſedert in het licht 1814. Natuurkundige Verhandelingen, zevende deels eerſte ſtuk, bevattende, behalve de Programma's van 1810 — 1814, 2 112.05: ſtelling. x G. Kiezer, ontleding van den fiexeligen Modder- fiaart (Chara hispida), hei knobbelig Zeewier (Fucus nodolus), en andere Cryptogamiſche Gewallen. 14 C. Sprengel, Genera nonnulla Plantarum ex um- bellatarum ordine. D. Graanen, over de vergiftiging van het Regen- water door Lood. ix 44 Ludersſen, over de Harvcijaanfche — 7 Natuurkundige verhandelingen, zevenden deelstwee- de ſtuk, houdende de bekroonde verhandelingen van Prof, S. J. Brugmans, op de vraag: Kan de geſteldh id en zamenſtelling van den damp- kring, Welke onmiddelijk 4a de Hospitaal-verſterving (Gangraena nolocomialis ) aan eiding seeft, door Natuur- of Scheikundige mildelen worden ontdekt? Zooja, wel- ke is die geltel heid en zamenſtelling, en waardoor wordt dezelve voorigebragt? — En door Welke middelen kan het onſtaan van die gelieldheid in den dampkring worden voorgekomen, of al hebbende,; het beit en ſpoedigſt worden verbeterd ® En die van Prof. J. P. van Gappelle, op devraag: 1.) Wat kan men met de meeſte zekerheid aanne- men omtrent dien Brandipiesel, met welken, volgens vele [chrijvers, Archimedes eene vloot op zekeren afltand zou verbrand hebben? 2.) Indien er zoodanige fpiegel is geweelt, is hij dan vermoedelijker van glas, of volgens de Buffon, van fiaal geweeſt? 3.) Indien hij van jemand anders is uitgevon.en, aan wien, en op wel- ken tijd is die uitvinding te fiellen ? 1817. Natuurkundige verhundelingen, achtfie deel, beyattende hehalve de Programma's van 1815 en 1810. G. W. Muncke, over hel beyorderen van den groei der Planien.. F. F. John, over den oor[prong der Potalch in de Planten. C, W. Bockmann, over de oorzaak der füoe- dige ſtikking in de lucht, door aanglimmende kolen - bedoryen. P. G. van Hoorn, waarneming eener Cenezing van eene bijzondere Zenuwziekte door de Muri;k. ©. J. Knep pelhont, belchrijviug van den Acro- chordus Javanicas. : G. van Ölivier, befchrijving van een zeldzamen Zeehoren van het gellacht der Tepelbakken. Van het Zeeuwlch Genöotlichap der Wetenſchap- pen, kwamen federt 1815 in het licht, in het tweeden deels öde ſtuk; Jan Cantzler, over een nieuwen Oontroleur of Lucht- Thermometers“ Door het Provineiaal Uirechtfche Genootfchap, en door het Genootfchap van Proefondervindelijke Wisbe- geerte te Rotterdam, werden er ſedert 1813 geene ver- handelingen uitgeseven. De verhandelingen van Teilers iweede Genoot- Ichæp, ı8de ſtuk 1814, bevatten een antwoord op de raag, betreffende het werktuiglijk zamenftel der Planten. Wat er door het Natuur en Scheikund'« (chap te Groningen verrigt, en als in hetzelve sooxge- lezell gedrukt is, is uit deszelfs jaarlijkſche verllagen op- ieınaken. Drie nieuwe Natuurkundige Genooilchappen werden er sedert 1815 opgerigt, een, le Utrecht een te Deventer, en een te Zwolle. De Mastfchappij tot Nut van ’tAlgemeen, gaf federt 1813 de volgende Werken nit, met onze Wetenſchappen eenigzins in betrekking ſtaa de. J. A. Brand, de voortrefielijkheid van den Menfch, 1814.7 O. Stant, Natunr-en Huishoudkundig handboek, asın. 1 M. B. Beets, Volks-Scheikunde. 7 J. A. Uilkens, het nut en voordeel der Iuſekten. J. Buys, Gronden der Natuurkunde, 8 Van het Bataviaalch Genootfchap van Kunſten en Weten[chappen, kwam ſedert 1813 het achtlie deel Ver- handelingen uit, gedrukt in 1810 te Patavia. Voor de Natuurkundige Wetenfchappen bevat dit dee'. 3 Chemikale ontledins van het Wwarmwaler, dat aan den voet van den zuogenahmden blaauwenberg ont- foringt. Genoot-; — 5 N RE Ä f Eene korte opgave der Geneeskundige Planten op ava. 8 = Over de Delfſtofkunde van Java. 34 Een verhaal van de uitwerkflelen der uitbarſting van den berg Tomboro. x Behalve deze zijn er nog, zoo ver wij welen, op de volgende plaatlen Genootfchappen, die zich of uitfluitend of voornamelijk met de Natuurkundige Wetenſchappen bezig houden : Te Arnhem. — Zutphen. ' — 'sGrayenhage. — Leyden. — Aınlterdam. — Alkmaar. — Middelburg. — Zierikzee. } 7 — Leguwarden. — Gent. — Meppel. - X Ilel zal ons aangenaam zijn van alle deze Genoot- fchappen, in den loop van het jaar 1819, de nit te geve: ne Werken, Verllagen of Programma’s, of wel een ge- fchreveneopgave van derzelver werkzaamhedente mogen ontvangen, ten einde ons volgend verllag vollediger zal kunnen zijn dan dit. IV. Afdeeling. Oorlpronkelijke Natuurkundige Werken in Neder- land uitgekomen [edert de omwenteling van 1815, en niet opgeteld onder de vorige afdeelingen. — "Jaarboeken der Genees -, Heel-en Natunrkunde, Amft. 1815 en 1814. ; A. Focke Simonsz, Yerhandeling over den on- derlcheiden aard van Waken, dromen, en fiapen; den Magnetilchen faap en het dıerlij;k Magnetismus. Pijdrasen tot. den Staat van het anımali:ch Masnetis- mus, door Bakker, Wolthers en Heudriksz. ıfie, fink, Groningen 1314. J. C. Driesfen, gen 19134. 5 Uıikens, het Magnetismus als Natuurverſchijnſel befchöuwd. - Oostkamp, Betoog dat de Planeten door levendige- Ichepfelen bewoond worden. 8 P. van Sappelle, Bijdragen tot de Gefchiede- nis der Natuurkunde bij de Ouden, Over de Sur elke Vlinders. met naar het leven gekleurde piäten. iſte ſtuk, uitgave bij Sepp.. Crams, Dagverhaal van cenige des het Magnetis- mus geredde perſonen. Dordr. 1815. P. van Gehrt, Mnemozijne, of aanteekeningen over de merkwaardige verlchijnlelen van het animalılch Magnetismus. Amſt. 1815. 5 ! J. Temminck. Manuel d’Ornithologie ou ka- bleau [yftematique des oileaux qui ſe trouvent en Eu- rope. Amſt. 1815. x J. &roen, Befpiegelingen over de Natuur. Dromen en gedachten over dezelve, f G. v. d. Netten, Handboek der Paardenkennis. a deelen, ? Natuurbefchouwingen voornamentlijk in hetrijk der dieren, met gekleurd platen. - Du Four, Beſchrijving om Steden en groote gebou- wen met gaz te verlichten. N 870 A. Num an, Verhandeling over het Dierlijk Mag. netismus. Gron. 1815. ; 0 4 8 J. Hora Sicoama, Verhandeling over het Roppen. Cron 1816. 2 N de Auro Fulmiuante. Gronin- 17 5: G. Bakker; Verhandeling over het verſchil der men- ſteldheid des weders gedurende dien tijd, door den Kom- fchelijke Karaklers, en den invloed daaryan op de onder- fcheidene ſtanden en beroepen in de Maatſchappij, bij- zonder met opzigt tot de Natuurkunde. Gron. 1810, .E.Doornik, Wijsgeerig - Natuurkundige Verhan- en. Amſt. 1816. reine tuflchen de Wa- „ F. Eckhardt, termolens met hellende en ſtaande Schepraders. sGrav. 1810. } Greve, verklaring der verhevelingen of korte Me- teorologie. 2 ſtukken, Haarlem 1810 en 1817. Greve, Sterre-en Weerkundige berigten voor het jaar 1818. Amſt. 1817. : i Zuylen de Neyeveld, L’attraction detruite elc. Zutphen 1818: J. A. Uilkens, Drietal- yoorlezingen 1818. Westvoorſpellende Tafel voor 1810. Greve, Sterre-en Weerkundige berigten voor 1810. Wij verzoeken alle Nederlanders, die vervolgens een oorfpronkcelijk Nederlandfch Natunrkundig werk uitge— ven, ons daarvan een Exemplaar te Selen toezenden, ten einde hiervan in de volgende Bijdragen opgave te kunnen doen. J delin V Waarnemingen van bijzondere perlenen, in zoo ver 2ij tot eene der Natuurkundige Weten[chappen betrekking hebben, en niet ouder eene der vier voorgaande afdeelingen kunnen ge- bragt worden. Atdeeling. 1814. Barneveld, over de ijzerroelikleurige vlek- ken op de bladeren de Peereboomen, Leiterbode 19:12. H. bl. 60; 492- 5 Sneeyoogt, waarnemingen over de jjzerroelivlek- ken op Peeren ibid. bl. 69. Luchtverheveling te Dieren, door Moll waargeno- men, en ook te Haarlem gezien. II. bl. 225. Berigt wegens Geologifche Orgelpijpen in den St. Pietersberg. ibid. bl. 83. 98. Phormium tenax bloeit voor het eerſt in IIaarlem. ibid. bl. 230. Een Wanfchepfel, beſchreven en afgebeeld van Greve. ibid. bl. 30. 5 7 Harswinning nit Pifiboomen van Staringh. Let- terbode 1815. J. bl 332 en 346. Mikroskopiſche voorwerpen van Scho! s. ibid. 1815. II. bl. 250 en 376. Greve saf eene verbetering der berekening van de Zonsverduiſtering, van 10 Nov. 1810 1815. II. bl. 302. Zwaardviſch in den: Dollard gevangen. 1815. II. bl. 271. 1316. Waarnemingen van eene Waterfchudding te Zwolle. 1816. I. 150. ; Brief van Nieuwenhuis over lom. 1816. bl. 87 eny. Zonsverdniltering van 10 Nov. bid. bl. 55 en 208. Vroegtijdige melkaffcheiding in een Kalf waargeno- men. II. bl. 208. [ de Zamboniſche Ko- 1816, voor Haarlem. — Vraag over de groote hoeveelheid Mieren in dit jaar. II. bl, 160, 102, 255, 366. > 1817- Korte Geologilche waarnemingen omtrent en- kele zuidelijke Proyincicn van de Nederlanden, (Vlaan- deren, Henegouwen en Luxemburg). Letterbode 1817. J. bl, 25), door J. J. Domalius d’Halloy, Gouverneur van Namen. Waarnemingen op den Thermometer van Fahren. heit nopens de koude in Groeuland, van den 21 April- tot den 5 Augultus 1816, alsmede op de winden en ge- mandeur Broertjes. Letterbode bl. 31 env. Waarnemingen over de Onweersgelieldheid- van 1816., - Tafel der Springtijden voor 1817 op de Hollandſche 11 Zeeuwyſche kulten, door J. de Kanter, Phil, 2. bl. 20. 5 Bijzonderheid der zachte Luchtsgeſteldheid in Jan.) 1817: bl. 05, 125, 158 en 150, 207. 9 Aanmerkingen en ophelderingen over de verandering in de rigting van de Kompasnaald. bl. 207. Waarnemingen over een Hoos. Letterbode II. bl. 12. en zeldzame Wolken, door Tholen. bl. 13. Ongewone verfchijning van Libellen of Glazema- kers. bl. 31. > 5 vi Buitengewone hitte te Allen en Utrecht waargeno- men. bl. 47. 11 Brief over de Blaauwfels, ten geleide cener vertaling. 100. Voorbeelden van buitengewone grocikracht. bl. 200. en 207. 4 Inzakking des bergs Idjerig op 1619, Bijzondere vruchtbaarheid van Kolen Leiterbode J. bl. 26. Een berigt van den Heer Eckhardt, over de Schep- radmolens. Vru.lıtbaarheid van een Schaap te Kloetingen. bl. — \ Java. bl. 221. p Texel. 141. Iets over de Zonsyerduiltering van 7 Sept. 1820, deer Greve hl, 270. 7 > Windmolen van den Heer Hubert Sarton,teLuik ol. 501. Den 8 Juni) 1818, had er eene tentoonftelling van planten en gewallen ie Haarlem plaats. ibid. bl. 434. te Gent den 238 diio. ibid. II. bl. 17. Over het bewaren van Vleefch door middel van Ko- len. I. bl. aar. Ieis oyer het wallen van Linnen door Zeewater, door van Meerten. bl. 59 De leer van Mons deelde een geheim middel aan het Gouvernement mede, om Stoffen voor water ondoor- dringbhaar te maken. Pl. 172. Zöoun.-Kaleidoskoop. bl. 258. Natunxkundige bijzonderheid te Daalhuizen bij Velp zijnde een grove Den, aan welke de Denappels vlak te) gen den fam neerhangen. bl. 28°. 7 Twee Bijdragen tot den veorbeeldeloos zachten Herft. bl. 463. In jeder No. der L. gen, buiten Haarlem. Deze laatſte afdeeling is zeker thans de minſtvolledi- ge van alle. Doch, gelijk wi) vervolgens meer 2org zul- len dragen, om daarın te verzamelen, wat er in dit op- zigt ker onzer kennis most komen, zoo verzoeken Wij insgelijks alle beoefenaars der Natuurkundige Weten- fchappen in ons Vaderland, ons hunne bijdragen hiertoe intezenden. elterbo.le weerkundige Waarnemin- Bey F. A. Brockhaus in Leipzig ift erſchienen: Claſſiſches Theater der Franzoſen. No. I. Zaire, von Voltaire, überſetzt von Pencer. Preis 1 Thlr. 16. Gr. (3 Fl.) Es hat der deutſchen Literatur zu keiner Zeit an Ueberſetzun⸗ gen und Nachbildungen franzoͤſiſcher Theaterſtuͤcke gefehlt: theils aber beſchraͤnkte ſich dergleichen Bearbeitung mehr auf die Ver⸗ (aller ‚eurtenter Modeartikel, theils waren die wenigen Stücke höbern Stuls, ſo ſteif und ungleich behandelt, daß fie als eine Bereicherung unſerer Literatur nicht angeſehen werden konnten. Schiller und Göthe haben auch hier, durch Nacine's Phaͤdra, durch Voltaires Mabomet und Tanered, eine neue Laufbahn eröffnet: u Die deſten deutſchen Ueberſetzungen auslaͤndiſcher Theaters 4 — 176 ücke besbachten das Geſetz, uur das Original wiederzugeben, 155 1 und genau. So Schlegel und die Voſſe mit Shakſpegre; ſo von der Malsburg mit Calderon Die an⸗ genommene ſtrenge Manier der Uebertragung, hat es hiernaͤchſt möglich gemacht, den franzöfifhen Tert gegenüber (en re- ard) zugleich mit abzudrucken, was vordem ſchon Schiller bes abſichtigte. Dadurch entſteht die gewiß willkommene Bequem⸗ lichkeit, die Ueberſetzung in jedem Augenblick mit der da⸗ neben hefindlichen Urſchrift vergleichen zu konnen. Sonach bietet ſich hier nicht nur den deutſchen Theater⸗ directionen eine neue Ausbeute für ihre Repertoires ſondern auch den zahlreichen Freunden des Theaters und der Literatur ein ſehr angenehmer Genuß dar. An Schulen und Erzieh⸗ ungsanſtalten wird das Unternehmen ſowohl den Lehrern als Schülern der franzoͤßſchen Sprache, als Leitfaden und Leſe⸗ buch für die hoͤhern Curfr, willkommen ſeyn. ; 5 Der erſte Band enthalt die Zaire von Voltaire, uͤberſetzt von Peucer. Der zweite Band wird die Semiramis von Voltaire enthalten. Der dritte und vierte Band, mit Caͤſars Dod von Voltaire, und Iphigenia von Ageine, erſcheinen bis Oſtern 1821. Jedem Bande geht eine kurze Einleitung voran. Die naͤchſt jglgenden Nummern werden, da die Einleitung zur Zaire ſich Fer manches verbreiten mußte, was nun ein=für allemal geſagt iſt, noch wohlfeller geliefert werden konnen. Uebrigens buͤrgt für die Treßlichkeit der Ueberſetzungen die Kunſtfertigkeit und Dichtergabe des Ueberſetzers. Leipzig, den 1. December 1819. F. A. Brockhaus. So eben iſt bei F. A. Brockhaus in Leipzig erſchienen: Allgemeines bibliographiſches Lexicon. Von : F. A. Ebert. Erſie Lieferung A-Bibl. von 13 Bogen in Quart-Format. Preis dieſer Liefer., bey der zugleich mit eben ſo viel auf die Ne praͤnumerirt wird, auf Drckp. 1 Thlr. 16 Gr. (3 fl.) Auf Schrbp. 2 Thlr. 6 Gr. (4 fl. 3 Kr.) — Das Ganze wird 10 Lieferungen, jede zu 12 Bogen, nicht überſteigen, und wird bey Ablieferung der einen jedesmal auf die naͤchſtfolgende vor— ausbezahlt. Alles, was die aͤltere und neuere Literatur aller gebildeten Sprachen und Völker in den allgemein inzereffanten Faͤchern des menſchlichen Wiſſens ausgezeichnetes, merkwürdiges, koſtbarcs und ſeltnes darbietet, wird in dieſem Werke mit zweckmaͤßiger Vollſtaͤndigkeit und moͤglichſter Genauigkeit (in den meiſten als len nach eigner Anficht), verzeichnet, nach feiner aͤußerlichen Ber ſchaffenheit beſchrieben, und durch hiſtorſſche Bemerkungen, kurze Artheile und weitere Nachweiſungen erläutert. Sowohl der Li⸗ terator von Profeſſion, der literariſche Geſchaͤftsmann und der Sammler oder Bewahrer literariſcher Schaͤtze, als auch jeder an⸗ dre gebildete Freund der Literatur findet hier aus den beſten und koſtbarſten altern und neueſten bibliographiſchen Werken des In⸗ und Auslandes, ſo wie aus eigner Untekſuchung zuſammengeſtellt und vereint, was bisher vielfach zerſtreut war. Anzeige und Eharakteriſtik der erſten und beſten Ausgaben, Warnung vor Nachdruͤcken, mangelhaften Ausgaben und andern Taͤuſchungen, gengue Angabe der Zahl der Bande, Bogen oder Bitter Cbei alten Drucken auch der Zeilen) fo wie der Zahl, Folge und ans derweitigen Beſchaffenheit der Kupferſtiche und Charten, beſon⸗ die Berückſichtigung der auf beſſerm Papier, Pergament und an⸗ dren koſtbaren Stoffen gedruckten oder mit andern intereſſanten Auszeichnungen verſehenen Exemplaren Bemerkung der Laden-und Auctionspreiſe, und ae der Sammlungen, in denen ſich die vorzuͤglichſten Merkmuͤrdigkeiten befinden, find die Hauptrüͤck⸗ sichten, welche bei Bearbeitung dieſes Werks genommen worden ind. Vermeidung aller uundthigen Weitlaͤufigkeit und die moͤg⸗ lichſte Benutzung des Raums machten es möglich, demſelben noch — 5 2 manche andre Ausstattung fu geben, welche ſich erſt bei naherm Gebrauche kund geben wird. i 1 Bey F. A. Brockhaus in Leipzig if erſchienen: N Karl Witte Re oder 5 8 Erziehungs- und Bildungsgeſchichte deſſelbenz ein Buch für Eltern und Erziehende. r 12 8 Herausgegeben RE von defien Vater, dem Prediger ; : a Dr. K Witte. Zwey Bände in Umſchlag geheftet 3 Thlr. Cs fl 24 Kr.) Die gebildete Welt beobachtete den fruhen Gelehrten Karl Witte mit gefpennter Aufmerkſamkeit. Thoren hielten ihn fuͤr ein Wunder; einige Gegner laueneten anfangs die Thatfa⸗ chen, verdrehten fie dann, weiffagten allerlei Uebel, und nah⸗ men zuletzt zu Hemmungen und Verlaͤumdungen ihre Zuflucht. Indeß, der junge Mann ſteht an Körper und Geiſtungewoͤhn⸗ lich ausgebildet da. Sein gutes Herz geben ſelbſt jene Widerſacher zu. Die ganze Bildungsweiſe war aber kein Wun⸗ der, ſondern von der Wiege an vorher bedacht, und fo viel als moͤglich beſtimmt; ging alſo ganz natürlich zu. Es fragt ſich folglich: Wie verfuhr dabei der Vater? Griff die 1 Mutter mit ein? und wie weit? Welche Umſtaͤnde der - ſchweren — Zeit und des — einſamen — Ortes machten die Aufgabe ſchwierig? Welche wirkten guͤnſtig? Wer beförderte die Unternehmung? Wer fuchte ſie zu hindern? Was bewirkten diefe? was jene? — Wie bildete ſich das Kind, der Knabe, der Juͤng⸗ ling in den verſchiedenen Hinſichten aus? — Wurde das Re in⸗ menſchliche in ihm nicht, wie fo oft gefchieht, durch Spra⸗ chen und Wiſſenſchaften erd ruckt! Wie ſteht es mit ſeiner Ger ſundheit und Heiterkeit? 5 Ueber alles dieß hat ſein Vater und Erzieher, der Prediger Dr. Karl Witte, ſich in dem Werke ausführlich und klar aus⸗ geſprochen. Es iſt jedem Gebildeten leicht verſtaͤndlich und ans zichend geſchrieben. Die ruͤckſichtloſe Wahrheitsliebe beweiß t, daß der Verfaſſer weniger die Mitwelt, als die Nachwelt, im Auge hatte. Das Werk iſt vom Verleger gut gusgeſtattet, bro⸗ chirt und mit einem zierlichen Umſchlage verſehen, und eignet ſich deßhalb ſehr zweckmaͤßig zu einem angenehmen Geſchenk. Bey F. A. Brockhaus in Leipzig iſt erſchienen, und in allen 4 Buchhandlungen zu erhalten: Die Nibelungen von Franz Rudolph Hermann. (J. Der Nibelungen Hort. II. Siegfried. III. Chriemhildens Rache.) 1 Thlr. 18 Gr. (3 fl. 9 Er) 5 Der oft und von vielen Kunſtfreunden geäuferte Wunſcht es möge ſich ein Dichter finden, der unſere alte aͤchtnazionale Sage der Nibelungen zum Drama geſtalte, um ſo die alte Hel⸗ dendichtung wieder ins Leben zu führen, iſt nun durch obiges Werk erfüllt. Das Ganze it nach der Idee einer Trilogie bez arbeitet, woruͤber in der Vorrede vom Verfaſſer das Weitere ger ſagt iſt. Der romantiſche Stoff iſt mit bildſamer Phantaſie und mit Verſtand behandelt, die Charaktere ſind durchgehend treu und wahr gezeichnet, und die tieftragifhe Handlung iſt mit ſtei⸗ gendem Intereſſe bis zur Kataſtrophe durchgeführt, Alle drama⸗ tiſchen und lyriſchen Schoͤnheiten naͤher zu bezeichnen, genuͤgt hier der Raum nicht. Die Romanzen darin find originell, die Liebe Giſelhers und Dietlinders zart und naiv, und die Geſin⸗ nung Rüdigers, im Gegeuſatz der hohen heldenthuͤmlichen Geſtal⸗ ten der Nibelungen, edel und bieder. Auch die Kataſtrophe iſt minder herb, als im Liede; fie iſt deamatiſch und wahrhaft tra⸗ giſch dargeſtellt. Das Ganze iſt mit einer tiefen Begeſſterung und einem ruͤhmlichen Fleiße, (durchgehend im Reim und in der Aſſonanz) geſchrieben, und nirgend iſt ein Sinken von der tige giſchen Hoͤhe bemerkbar. In Einem Guſſe iſt das Ganze vollen⸗ det, was den Beruf des Verfaſſers zum Dichter wohl am deut⸗ lichſten bekundet. Jedem Kenner und Freunde deutſcher Literatur wird dieß Werk willkommen ſeyn, wenn er unbefangen es ſeiner Aufmerkſamkeſt wuͤrdiget, Litterariſcher 1810. Anzeiger. Nr. XLV. Verſammlung der Schweizer Naturforſcher zu St. Gallen, vowm 26. 27. und 28. Julius 1819. Ungeachtet St. Gallen manchem Mitgliede der Geſellſchaft ſehr entfernt liegt, ſe hatten ſich doch ungefähr 70 dort einge: funden. Das ehrenvolle Intereſſe, welches das Goudernement des Cantons durch ſeinen tharigen Vorſteher der Geſellſchaft bezeigen ließ, für alles Nuͤgliche und was zur Aufmunterung der Wiſſenſchaften und Füaſte beiträgt, vermehrte ſehr das Angenehme dieſer Zuſammenkunft, und machte die Trennung ſchmerzhaft. 5 2 9 22 ; e „ Dr. Zolfifofer (jahrlich Praͤſident) eroͤffgete die Verſamm⸗ lung mit einer ſehr gehaltvollen Rede, mit Geiſt und Kraft geſchrieben. Er ging alles darin durch, was von der Geſell⸗ ſchaft ſeit ihrer Entſtehung gethan worden war; dann ſprach er von allen im vorigen Jahre erſchienenen Schriften, mit Lob oder mit Tadel für jede einzelne. Nun gab er eine fun: mariſche Ueberſicht der Arbeiten einiger Cantonal⸗Geſellſchaf⸗ ten, beſonders der neulich in St. Gallen errichteten und ei⸗ nen merklichen Vorſprung gewinnenden. Der letzte Theil ſei⸗ ner Rede war dem Andenken der Mitglieder, welche die Ge⸗ ſellſchaft ſeit der letzten Zuſammenkunft verloren hat; es find deren pier: Dr. Ziegler au Winterthur); Ad. Martin (zu Glaris); Dr. Roemer und Dr. Lavater u Zurd). Die Rede ſoll gedruckt und allen Mitgliedern mitgetheilt n. - 5 t, Prof. zu Genf, gab einen Auszug aus den Regi⸗ ſtern der beuden Geſellſchaften, der phyſicaliſchnatur⸗ hiſtoriſchen und der blos naturhiſtoriſchen, melde zu Genf ſich dieſen beyden Zweigen der Wiſſenſchaft widmen. Dieſer Auszug fol in Meißners Anzeiger gedruckt werd derfſelbe; einiges Intereſſantes prattiſches über ein natür- liches Erdharz, das id in der Gegend des fogenannten Parks am rechten fer des Rheins, ungefahr 6 Stunden S. W. von Genf gefunden, woraus daſelbſt im Großen ein ſehr harter, an der Luft unveränderlicher Firaiß gemacht wird, den man zur Deckung von Terraſſen, Gallerieen, Brücken u. ſ. w. benutzt, und der auf unbeſtimmte Zeit das Waſſer halten kann. Es wurden verſchiedene Proben davon vorgezeigt, ſowohl roh als verarbeitet; man erwahnte hier auch der Leinwand und des Papiers, die, mit dieſem Erdharz uͤberzogen, kein Waſſer aſſen. ) ir ede; über Erfahrungen, welche eine Commiſſion der Geſellſchaft än dem gegoſſenen Stahl, den Ob riſt Fiſcher zu Schafhauſen fabricirt, gemacht, und die nicht weniger in⸗ fereffant waren; zuerſt beſchreibt er die Grube, aus der F. das Eiſen gewinnt, das er zu Stahl macht wovon eine Menge Stücken vorgezeigt werden; dann die Werkzeuge aller Art, die aus diefem Sahl geſchmiedet werden, ſowohl von reinem Stahl als verſtahlt; dieſe Eigenſchaft beſitzt der eng⸗ liſche gegoſſene Stahl nicht. Dieſe Werkzeuge waren mit gün⸗ figen Zeugniſſen der Künſtler von Genf begleitet, welche dieſelben auf verſchiedene Art verſucht hatten und einſtimmig iefen Stahl vielen andern vorzogen, den engliſchen, der feit edlen cal ſchlechter geworden iſt, nicht ausgenommen. P. zeigte auch noch zwey ſehr merkwürdige Stücken im Schmelz⸗ tiegel kryſtalliſirten Stahls vor, das eine an der Luft geſchmol⸗ zen, das andere ohne Berührung derſelben. Das erſtere hatte eine ſehr ungleiche, in mehr oder weniger vorſpringenden Veraͤſtungen kryſtalliſirte Flaͤche, wie gewiſſe Silbererze; das andere war viel glatter, mit ſchwachen Veraͤſtungen, ziemlich wie ein Waſſer, das gefiiert Pictet, über die Naturgeſchichte des St. Bernhardts, von Peter Biſela, Prior des Hoſpiz von St. B. 5 Auszug aus einer ſehr weitläufigen Abhandlung, die im vorigen Jahre der Geſellſchaft vom Profeſſor d. Phyſik zu Laufanne, Glllieron eingereicht worden. e P. theilt eine Notiz mit, über eine Schraubenfabrik, wo dieſe von allen Formen und Größen auf mechaniſche Art durch Waſſergetriebe gemacht werden. Dieſe merkwürdige Anſtalt gehört dem Canton Genf, wo eine neue Induſtrie dadurch erweckt worden iſt. Die Proben, welche der Geſellſchaft vor⸗ gezeigt wurden, waren vortrefflich gerathen. Unternehmer find Hr. Mauneis, Sandez, Matthey u. a. zu Verfoix. Rath Sſcher (v. der Linth) ſpricht in geologiſcher Hin⸗ ſicht über die auf den Schweizer Gebirgen zerſtreuken Granit⸗ bloͤcke, ein Problem, das man ſchon durch ſo mancherley Hy⸗ potheſen hat zu loͤſen geſucht. Escher, wenn er auch gleich von dem alpiſchen Urſprung dieſer Slöde- überzeugt iſt, will doch keine Muthmaßung wagen, über die Art, wie fie von ihrem urſprünglichen Standorte aus auf ihren jetzigen Platz gekommen find. Er glaubt, man muͤſſe Hier noch viele That ſachen und oͤrtliche Unterſuchungen ſammeln über ihren Cha⸗ racter und ihre oryctognoſtiſche Aehnlichkeit, ſowohl unterein⸗ ander, als auch mit jenen hohen Felſen auf den hohen Alpen ſelbſt, ehe man Bermuthungen ausſprechen oder auch nur ver⸗ ſuchen darf. Dieſes ganze merkwürdige Stück wird in der Alpiea vom Pred. Steinmüller zu Rheineck erſcheinen. Pred. Stein müller zu Rheineck: über die Naturge⸗ ſchichte einiger Alpenvoͤgel; er geht in das Ginzelne ihres In⸗ ſtincts und ihrer Gewohnheiſen, und ſucht den Nutzen Diefer Wiſſenſchaft, unter einem allgemeineren Gefihtepunct betrach⸗ tet, und gewiſſermaßen als Geſchichte der Naturgeſchichte zu zeigen. Er bewerkt die Dienſte, welche der verſtorbene Sprengli zu Bern ihm hierin geleiſtet habe. Dr. Forer vom Außerrhoden,; einige Bemerkungen über die Verſuche, die er mit Hülfe einiger Freunde gemacht hat, eine gewiſſe Anzahl Geträide- Arten in einigen Thaͤlern von Toggenbuͤrg, die zwiſchen 2000 bis 3560 Fuß über dem Meere liegen, anzubauen. Er zeigt Proben vor von den, „im vori⸗ gen Jahre gemachten Ernd ten dieſer verſchledenen Korner, jez des genau 1 Cubic Zoll Volum, deſſen Gewicht er genau be⸗ ſtimmt hat; auch die Pflanze und Aehre einer jeden Art, in dem Grade der Vollkommenheit, den fie in diefem Jahre er⸗ reicht haben. In Folge dieſer Verſuche hat er gefunden, daß folgende Getraidearten in dem Toggenburger Clima am beſten fortkommen. An Gerſte, die ſogenannte Faͤcher⸗Gerſte, wo⸗ von der Cubiczoll wiegt 165 Gran, da er von der gewöhnli— chen nur 158 wiegt. Die zweizeilige Gerſte, wovon der Cubic⸗ zoll bis 244 Gran, und endlich die fibirifche Gerſte. Dieſe 5 „ gedeihen auf einer Hohe von 3360 Fuß über dem Meere. Bon den Weſzen⸗Arten fand er als die ergiebigſten: 1) den Elſaſſer Weizen ohne Bart, der auf 5045 Fuß Höhe gedeiht, 2) das Stärke⸗Korn mit kurzem Vart, das auf 2555 und das, Stärke- Korn mit ſammetner Aehre, das auf 2176 Fuß gefaet worden. Von den Hafer Arten empfiehlt Dr. Forer Eine, als vorzuͤglich ergiebiger als alle andern. Es wird ein Plan vorgezeigt, worauf unter der Form einer Curve die Waſſerhoͤhen des Conſtanzer Sees, waͤhrend 1818 gezeichnet waren. Es war dieſer Plan der Central h. ſellſchaft von St, Gallen BEN worden. über die Abhandlung des dieſe * 178 Chavannes (vorher Praͤſident der Geſellſchaft) Bericht Profeſſors Gillier on: ber e unſere jetzigen Kennt: a unferer Atmoſphäre er⸗ folgten Erſcheinungen zu machen erlauben. Die Arbeit zerfällt in 5 Capifel: 1) über die Temperatur des Erd⸗ balls; 2) uber die Miſchung der Almoſphäre und uber, die Winde; 3) über Wolken und wäſſerige Meteore; A) uber it und feurige Meteore; 5) über das Licht und leuch⸗ Electricttaͤ tende Meteore. : > N: Im erſten Capitel verwirft der Verf. die Hypotheſe eines Centralfeuers, als widerſorechend der bewieſenen That: ſache, daß die Temperatur am Grund der Meere kaͤlter iſt, als die auf der Oberflache: er ſchreibt die Temperatur des Erdballs blos der Wirkung der Sonnenſtralen zu. Um das Gleichgewicht des Waͤrmeſtoffs in der Atmoſphäre zu erklären, ſetzt der Verf. voraus, daß dieſer Wärmeſtoff bald von der Eide aus der Luft eingeſogen, bald von der Luft der Erde entzogen wurde. Dieſe Pypotheſe erklart viel⸗ leicht nicht alle Thatſachen. Bey der Erklarung des Regens ſcheint der Verf. nicht gluͤcklicher geweſen zu ſeyn als ſeine Vorgaͤnger; denn obgleich er zeigt, daß die Clectricität eine Rolle bey dieſem Phänomenen ſpielt, ſo erklart er doch nicht gouf welche Art und warum in den oberen Luftſchichten, welche alle wäſſerigen Ausdünſtungen aufnehmen, das Hygrometer mehr Trockenheit angiebt, als in den niederern Schichten; wie und warum man in, dieſen oberen Schichten, die ſo be⸗ ſtändig trocken find, plotzlich diele ungeheuren wandelnden Waſſerbehalter erſcheinen ſieht, die das Waſſer bald in kug⸗ lichten Blaſen ſchwegend erhalten und bald in Strsmen es auf die Erde hinabſtürzen; wie und warum endlich in dieſen Wolken, die von Wärmeſtoff durch die Ausdünſtung gejärsiget find, man im Sommer ſich Hagel bilden ſieht u. ſ. w. 