title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: ook somtijds Iympha en Iymphhoudende organen in de lucht rood ziet worden (VIRCHOW, FRIEDREICH). De werkelijke over- gang bestaat, volgens de vr) algemeen aangenomen meening, in het verdwijnen der kern, waarop eene trapsgewijze afplatting der rood wordende cel volgt; tegelijker tijd schijnt het lig- chaampje hoe langer zoo gemakkelijker voor de diffusiestroomen toegankelijk te worden, misschien wel doordien het celvliesje langzamerhand verdwijnt; de pas rood geworden jonge cellen, zooals zij in het milt- en leveraderbloed voorkomen (bladz.130), zwellen niet zoo ligt in water op en zijn nog niet zoo sterk afgeplat, als de gewone oudere cellen, die door water ligtelijk te niet gaan, en schijfvormig, derhalve ook grooter zijn. Volgens vIrcHow zou een gedeelte der kleurlooze cellen niet in roode veranderen, maar door vettige ontaarding te niet gaan. 3. Aangaande het te niet gaan der roode cellen is nog weinig bekend. Men heeft grond om te vermoeden, dat dit overal plaats heeft, waar kleurstoffen ontstaan, daar het waar- schijnljjk, van vele bijna zeker is, dat deze alle uit vrijge- wordene bloedkleurstof ontstaan (bladz. 26 en 95); derhalve hoofdzakelijk in de milt, lever, nieren enz. Het waarschijnlijkst is, dat er een groot aantal roode bloedligchaamp- jes in de milt en lever te niet gaan. Daar het bloed, naar de boven niteengezette voorstelling, als het ware door de kleurlooze cellen der alveoli moet heen filtreren, worden vermoedelijk alle cellen die met het slagaderbloed in de milt komen, in dit orgaan teruggehouden (tenzij een gedeelte van het bloed langs een anderen weg, b. v. door de follikels, de milt doorloopt). Hiervoor pleit tevens de aanwezigheid van de bladz. 130 beschrevene stoffen, voortvloeijende uit- het te niet gaan van roode elemen- ten, namelijk: de in eene teruggaande metamorphose zich bevindende za- mengeschrompelde cellen, de pigmenten en ijzerhoudende verbindingen, misschien ook de oxydatieprodukten; buitendien nog het feit, dat in het miltaderbloed alleen kleurlooze en „jonge” roode bloedligchaampjes voorko- men — Dat ook de lever waarschijnliijk een orgaan is, waarin de roode bloedbolletjes te niet gaan, zou men kunnen afleiden: 1° uit het vermogen der galzure zouten om de roode ligchaampjes op te lossen; 2° uit de vor- ming van het galpigment (bladz. 95); 3° uit den buitengewoon langzamen bloed- stroom in de lever (bladz. 93) en 4" uit het schaars of in het geheel niet voor- komen van „oude” roode bloedligchaampjes in het leveraderbloed. Dit bloed bevat, zooals reeds (bladz. 130) is medegedeeld, uitsluitend „jonge” roode en vele kleurlooze cellen, gelijk aan die van het miltaderbloed (LEHMANN); doch dit geeft ons volstrekt nog geen regt om eene nieuwvorming van bloedligchaampjes in de lever aan te nemen, omdat de nieuwe cellen der miltader door de poortader in de lever komen. Neemt men nu aan, dat de „oude” roode cellen, die door de overige bestanddeelen der poortader in de lever worden gebragt, daarin geheel of gedeeltelijk te niet gaan, dan moet natuurlijk het bloed der leverader meer nieuwe elementen bevatten dan dat der poortader. — Het schijnt derhalve dat inzonderheid dat gedeelte der bloedmassa, hetwelk in de artt. coeliaca en mesentericae komt, zijne roode elementen verliest, en wel deels regtstreeks in de milt en lever (art. hepa- tica), deels, nadat het de maag en de darmen voorzien heeft, in de lever (poortader). VERANDERINGEN DER SCHEIKUNDIGE BESTANDDEELEN. 135 Veranderingen der scheikundige bestanddeelen. Van de veranderingen die de scheikundige bestanddeelen des bloeds ondergaan weten wij nog veel minder dan van die der morphologische elementen. Men weet wel in ?’t algemeen, zooals wij in de beide voorgaande hoofdstukken hebben uiteen- gezet, welke bestanddeelen het bloed opneemt en afgeeft, doch men kent, zelfs bij benadering, de hoeveelheid van deze omzet- ting evenmin als men weet, hoe het bloed over de verschillende communicatie-wegen verdeeld is. Verder weten wıj zoo goed als niets aangaande de vraag, of binnen het bloed zelf ziine bestanddeelen scheikundige veranderingen ondergaan. Tegen dit bestaan van oxydatieprocessen in het bloed pleit het reeds bladz. 77—78S medegedeelde feit, dat in zuurstofhoudend bloed, doch dat vrij is van koolzuur, geen koolzuur gevormd wordt. Daarentegen neemt men gewoonlijik aan (de bestand- deelen der bloedligchaampjes daargelaten, waarvan de kleurstof volgens bladz. 131 eerst in het bloed ontstaat), dat de fibri- nogene zelfstandigheid öf in het bloed of tem minste in de lympha uit andere eiwitachtige ligchamen (albumine) ontstaat, doch ook dit feit gaat niet altijjd door, omdat het ook moge- lijk is dat de fibrinogene zelfstmdigheid, even als b. v. de suiker uit de lever, uit een of ander orgaan, als zoodanig wordt opgenomen. Verder vindt men gewoonlijk opgegeven, dat zekere gemakkelijk oxydeerbare stoffen in het bloed zelf tot koolzuur en water verbrand worden; tot deze stoffen behoo- ren b. v. de vetzuren, doch voornamelijk de suiker, die in eene groote hoeveelheid naar het bloed wordt toegevoerd, en voor de uitscheiding waarvan de urine alleen klaarblijkelijk niet vol- doende is (bladz. 103). Doch ook voor deze wijze van verbran- ding bezitten wij niet en afdoend bewijs. De verandering van de scheikundige bestanddeelen des bloeds door afscheiding en opslorping kan men op de volgende wijze kortelijk resumeren. | l. De gaswisseling van het bloed is reeds in het öde hoofdstuk besproken. 2. De anorganische bestanddeelen worden ge- stadig in groote hoeveelheden uit den spijsverteringstoestel, uit parenchymsappen en secreta opgeslorpt en op dezelfde wijze aan parenchymsappen en secreta afgegeven, het water buitendien door de huid- en longademing regtstreeks aan de dampkrings- lucht teruggegeven. De constante waarde van hunne hoeveel- heid in het bloed wordt door de volgende mechanismen verkre- gen: a. het water: vermindering van het watergehalte in het bloed moet in de eerste plaats de diffusieverhoudingen van het 134 VERANDERINGEN DER SCHEIKUNDIGE bloed in dier voege wijzigen, dat door het meer geconcentreerde plasma minder water aan de parenchymateuse weefsels en secreta wordt afgegeven, daarentegen meer opgenomen. Verder gaat met elke vermindering van het water in het bloed tevens eene vermindering van het-volume, derhalve eene vermindering van de bloeddrukking in de vaten hand aan hand, zoodat ook door filtratie minder water wordt afgegeven. Deze vermindering open- baart zich het meest door een geringer watergehalte (alsmede door de hoeveelheid) van de excreta: urine, zweet, in de pa- renchymateuse weefsels alleen door eene geringere vastheid. Ten slotte veroorzaakt het plaatselijke gemis aan water van sommige parenchymateuse weefsels zekere gewaarwordingen, wel- ke het individu noodzaken meer water met het voedsel op te nemen. (Dorst, zie hoofdstuk VII). — Omgekeerd heeft, gelijik men van zelf begrijpt, een overmaat van water in het bloed ecene vermeerderde uitscheiding door filtratie en diffusie ten gevolge, hetgeen wederom kenbaar is aan ver- meerdering van de urine, van het zweet, het ophouden van den dorst enz. Over de verdeeling van de uitscheiding van het water naar buiten, zie Hoofdstuk VIL.— b. Zouten. Ook de veranderingen in het zoutgehalte van het bloed moeten de diffusieverhoudingen, zooals list te begrijpen is, in dier voege wijzigen, dat men*daaruit bij benadering eene con- stante waarde van het zoutgehalte in zijn geheel kan bereke- nen. Of er eene bepaalde verhouding bestaat tusschen de hoe- veelheden der afzonderlijike zouten, dan wel of het eene zout door het andere vervangen wordt, is ons ten eenenmale onbe- kend. | 3. Organische bestanddeelen. Daar de krach- ten, waardoor organische zelfstandigheden in het bloed worden opgenomen en daaruit afgescheiden, nog volstrekt niet zeker bekend zijn (zie hoofdstuk IV en V), kunnen wij ons nog geen voorstelling vormen van het mechanisme, waaruit men, in over- eenstemming met hetgeen boven daaromtrent over de anorganische stoffen is gezegd, bij benadering eene constante waarde voor de organische bestanddeelen zou kunnen afleiden. Wij weten alleen, dat zekere nog raadselachtige gewaarwordingen (hon- ger, zie hoofdstuk VII) de impulsie geven tot eene gestadige opname van organische voedingsstoffen, en wel des te sterker, naarmate het verbruik grooter is geweest. Wat wij hier nog over de organische stofwisseling van het bloed laten volgen, is hoofdzakelijk eene recapitulatie. — a. vetten, enz.: De uitscheiding uit, en de regtstreeksche opname van neutrale vet- ten in het bloed zijn processen, die ons nog ten eenenmale onbegrijpeljjk zijn, en die men vooralsnog alleen zou kunnen verklaren door eene voorafgaande ontleding, resp. verzeeping nn = — BESTANDDEBLEN. | 1835 san te nemen. Intusschen hebben wij nog geen afdoend bewijs voor zulk eene verandering der vetten. Als bewijzen voor de - regtstreeksche opname der vetten haalt men aan: het grooter vetgehalte van het poortaderbloed boven andere bloedsoorten (bladz. 95); voor de uitscheiding van vet: het regtstreeks ontstaan van de vetten der parenchymsappen en secreta uit die van het bloed, — eene meening, die van dag tot dag meer verdrongen wordt door andere voorstellingen over het ontstaan der vetten (bladz. 18). Hoe dit ook zij, de beteekenis van het geringe vetgehalte in het bloed is ons nog ten eenenmale onbekend.. — b. stikstofhoudende ligehamen: De voornaamste plaats, waar de albuminaten opgenomen worden, ziin de wanden der darmen, vanwaar zij zoowel regtstreeks als middellijk schijnen-te worden opgeslorpt; buitendien worden voort- durend overtollig uitgescheiden albuminaten uit de parenchyma- teuse weefsels, vermoedelijk middellijk (bladz. 127—128), weder opgeslorpt. Men neemt aan, dat de albuminaten in de eerste plaats na hunne opname in den vorm van het serumalbuminaat voorkomen. a. In de lever. Het bloed, dat (door de poortader en de leverslagader) buitengewoon arm aan suiker in de lever komt, gaat daaruit in de leveraderen met een suikergehalte van 0,1— 0,2% (BERNARD). Reeds daaruit volgt dat de suiker, die in het bloed der leveraderen voorkomt en in de lever ge- vormd wordt niet uit het zetmeel- of uit het suikergehalte van het voedsel afkomstig is. Inderdaad de suiker blijft zelfs nog bestaan , als het voedsel volstrekt geen suiker, zetmeel, of andere suiker- vormende zelfstandigheden bevat; — is het voedsel rıjk daar- aan, neemt bij gevolg ook het poortaderbloed veel suiker uit den darm op, dan wordt natuurlijik ook het suikergehalte van het bloed in de leveraderen grooter dan gewoonlijik. De in de lever gevormde suiker (die men in eene grootere hoeveelheid uit de leverzelfstandigheid zelve, dan uit het bloed der leveraderen kan bereiden) is regtstreeks afkomstig van een op zetmeel ge- liikend bestanddeel der lever, het „glycogeen” (HENSEN, BERNARD). Alle invloeden, die zetmeel in suiker doen over- gaan (derhalve verdunde zuren, diastase, ferment van het speek- sel, van het pancreas), kunnen ook het glycogeen in dextrine en suiker omzetten. In de lever geschiedt dit door een afzon- derlijik, nog niet bekend „leverferment.” Luidens de opgaven van SCHIFF en BERNARD komt het glycogeen in de kliercellen voor als bolvormige korreltjes, die door een eiwitachtig omhulsel omgeven zijn. Men kan het op verschillende wijzen uit de leverzelfstan- digheid bereiden, en het vormt eene in water opzwellende, witte massa, die in de warmte, onder het aannemen van eene opaliserende kleur, oplost. Men houdt het ferment voor een eitwitachtig ligchaam (BERNARD , vergel. bladz. 24) voornamelijk omdat het (vermoedelijk door stolling) bij het ver- warmen van de lever zijne werkzaamheid verliest. In eene lever, waaruit de suiker, door de bloedvaten met water wit te spuiten, spoorloos verwij- derd is, vindt men na verloop van eenigen tijd, tenzij het ferment vooraf werkeloos is gemaakt, op nieuw suiker. Is het ferment werkeloos of ont- breekt lıct geheel (zooals bij kikvorschen die een winterslaap genieten, scuıFF) PARENCHYMATEUSE WEEFSELS. 137 of is zija voorraad, door eene buitengemeen groote omzetting van glycogene zelfstandigheden (dextrine, die in het bloed is ingespoten) in suiker, geheel uitgeput (scuirr), dan hoopt zich het glycogeen in een onveranderden toe- stand in de lever op. Evenwel kan het ook door andere fermenten, b. v- ‚door speeksel, in suiker omgezet worden. -Dat het glycogeen, en derhalve middellijk de suiker uit ‚het bloed afkomstig is, is aan geen twijfel onderhevig, doch _ wit welk bestanddeel daarvan is onzeker. Aangezien geen kool- hydraten in het toegevoerde bloed voorkomen, bestaan er "slechts twee mogelijkheden voor den oorsprong van glycogene zelfstandigheid, 1° uit vetten (en wel uit de glycerine) en 2° it eiwitachtige ligchamen. 4 Wij hebben reeds bladz. 95 over de eerste mogelijkheid gesproken. De tweede zou men zich in dier voege kunnen voorstellen, dat albuminaten _ of albuminoiede ligchamen zich in de lever in glycogeen en in N houdende oxydatieprodukten (glycine en taurine van de gal) splitsen. De laatste is inzonderheid daarom waarschijnljker en meer algemeen aangenomen dan de eerste, omdat bij eene uit vet en water bestaande voeding de suiker ‚sterk afneemt, terwijl zii bij voeding met lijm bijna normaal blijft (BER- NARD). — Misschien is er nog eene moederstof van het glycogeen, die ech- _ ter insgelijks door dezelfde middelen in suiker kan worden omgezet, in de lever aanwezig, daar men door speeksel of zuren uit levers, die geen ge- _ woon glycogeen bevatten, suiker verkrijgt (HENSEN). Het suikergehalte van de lever hangt natuurljk af: 1. van de hoeveelheid glycogeen; 2. van het fermentgehalte; 3. van het aanwezig zijn der voorwaarden voor de omzetting. Ten opzigte van de laatsten weten wij alleen, dat eene kunstmatige daling der temperatuur op 18—20° de suikervorming opheft, ‚ondanks de aanwezigheid van glycogeen en ferment (warmt men de massa weder op, dan komt terstond suiker voor den dag). De vorming van glycogeen, en derhalve het suikergehalte, staat ‚In eene zeer naauwe betrekking tot het voedsel (het vermeerderde suikergehalte door het gebruik van suiker en zetmeel daargela- ten, bladz. 136). Bij een overvloedigen kost, inzonderheid bij vieeschvoeding, wijders gedurende de spijsvertering, is het sui- kergehalte het aanmerkelijkst, terwijl het door hongerlijden en ziekten geheel verdwijnt. Ook zou het suikergehalte aan gelijk- ‚soortige dagelijksche wisselingen blootgesteld zijn, die onafhan- kelijk zijn van de maaltijden, even als andere verschijnselen der voeding (bladz. 53). — Aangaande de afhankelijkheid van het fermentgehalte is niets bekend. Het zenuwstelsel oefent op het suikergehalte van de lever _ een grooten doch raadselachtigen invloed uit, die voor een gedeelte nog niet genoegzaam geconstateerd is; welke van de drie bovengenoemde factoren onder dien invloed staat, is niet bekend. Doorsnijding van het ruggemerg beneden de zwelling aan den hals zou volgens de proefneming de vorming van suiker, doch niet die van glycogeen opheffen, terwijl de doorsnijding E boven de zwelling aan den hals de vorming van beide verhin- 138 SUIKERVORMING IN PARENCHYMATEUSE WEEFSELS. dert. — Doorsnijding van de vagi vermindert de suikervorming en heft haar op, doch alleen dan, wanneer dit boven de plaats geschiedt, waar de longtakken ontspringen (doorsnijding onder de borstkas oefent geen invloed uit). Door prikkeling van het centrale uiteinde van den vagus, door beleediging (prikkeling) van den oorsprong van den vagus in het verlengde merg (door middel van. een scherp instrument — „suikersteek, diabetes- steek, piqüre,” BERNARD) wordt de suikervorming van de lever zoo aanmerkelijk vermeerderd,, dat groote hoeveelheden suiker in de urine overgaan, zooals bij de ziekte, die men suikerpisvloed (diabetes) noemt. Op grond van deze waarnemingen wil men de suikervorming als het gevolg van eene prikkeling beschou- wen, die, van de longen uitgaande (?), door de vagi naar het verlengde merg geleid wordt en van daar door reflexie langs wegen, die nog onbekend zijn *), naar de lever wordt overgebragt. Elke prikkeling op dezen weg, indien de prikkeling in de rigting der lever onafgebroken blijft bestaan, moet alsdan natuurlijk de- zelfde of eene sterkere uitwerking hebben, doch eene eenvoudige stremming in de geleiding daarentegen de suikervorming ophef- fen; op deze wijze zou men de aangehaalde, ofschoon grooten- deels twijfelachtige feiten kunnen verklaren. Het is nog vol- strekt niet uitgemaakt, of de prikkeling de vorming van het glycogeen, dan wel de vorming of den aanvoer van het fer- ment (b. v. door vasomotorische uitzetting der poortadertakken , die het ferment zouden aanvoeren, scHurr) bevordert. B. In de spieren. Nadat reeds vroeger nu en dan suiker in de spieren was aangetoond (POISEUILLE en LEFORT, SANSON), heeft men in den laatsten tijd ontdekt dat de suiker een standvastig bestanddeel van de rustende spieren (G. MEISS- NER) is (2—3 pr. mille). De „vleeschsuiker,” die men wel van de spiersuiker (inosiet, bladz. 31) moet onderscheiden, is in alko- hol eenigzins moeijelijker op te lossen dan de leversuiker, waarvan zijj overigens wat hare eigenschappen betreft niet verschilt. Eene glycogene zelfstandigheid is in de spier alleen bij het embryon (RouGEr) gevonden. Volgens RANKE zou de suiker eerst bij de werkzaamheid van de spier ontstaan (vergel. hoofdstuk X). Hoogstwaarschijnljk is ook de vleeschsuiker een splitsingspro- dukt van stikstofhoudende zelfstandigheden. Haar voorkomen is evenmin afhankelijk van het gebruik van koolhydraten als dit voor de leversuiker het geval is. C. In embryonale weefsels. DBij sommige dieren (knaagdieren, konijn, marmot) komt glycogeen voor met alle eigenschappen van het leverglycogeen (BERNARD) in zekere cel- *) Die wegen zijn bij den kikvorsch, volgens scHIrF, de voorste strengen van het ruggemerg), de 4de en 5de ruggemergszenuw, de daaraan beantwoordende rami communican- tes van den sympathicus, de grensstreng, het ganglion aan de art. cocliacn. CONSTANTE WAARDE VAN DE HOEVEELHEID BLOED. 139 massas, die tusschen de placenta uterina en pl. foetalis zijn gelegen, bij andere (herkaauwende dieren) in cellen op de bin- nenvlakte van het amnion, die veel op epitheliumcellen gelij- ken. Deze celmassas („levermassas”) zouden vöör het begin der suikervorming in de lever de plaats van deze vervangen. Nadere onderzoekingen daaromtrent zijn nog niet gedaan. Constante waarde van de hoeveelheid bloed. Deze waarde hangt natuurlijk af van de constante hoeveel- heid van de bestanddeelen des bloeds. Daar evenwel het wa- ter verreweg de hoofdmassa van het bloed uitmaakt (80%), en in volume bijna gelijk staat met dat van het bloed, zoo komt voor de constante waarde van de hoeveelheid hloed vooral de hoeveelheid water in aanmerking, waarvan het me- chanisme reeds op bladz. 134 is opgegeven. Inderdaad wordt na een belangrijk bloedverlies zeer spoedig het volume des bloeds weder hersteld, doordien onder de verminderde bloeddrukking minder water aan de parenchymateuse weefsels en secreta wordt afgegeven en meer water wordt opgeslorpt, en wijders een he- _ vige dorst het gebruik van eene grootere hoeveelheid vloeistoffen noodzakelijjk maakt. ZEVENDE HOOFDSTUK. Stofwisseling van het organisme in zijn geheel. I. Het opnemen van stoffen. Zooals wij reeds meer dan eens hebben aangemerkt, neemt het organisme regelmatig van buiten op: 1. stoffen, die dienen moeten om het verlies te vergoeden van de ligchaamsbestand- deelen, die deels na hunne oxydatie in den vorm van ‚„‚oxydatie- produkten ,” deels in een niet geoxydeerden,, onveranderden toe- stand uitgescheiden zijn, — voedsel; 2. zuurstof, om de oxydeerbare bestanddeelen des ligchaams te oxyderen. De opname van de laatsten wordt in het derde hoofdstuk bespro- ken. Daarentegen vereischt het voedsel hier eene nadere be- schouwing. ak voedsel. De elementen van het voedsel moeten in het algemeen dezelfde zijn als die van het ligchaam (bladz. 13), indien zij het verlies van de laatsten vergoeden zullen. Even- wel is de toevoer van deze elementen in den geisoleerden toe- stand niet voldoende voor de voeding, omdat zij deels niet geschikt zjn om in het bloed te worden opgenomen, deels omdat zij, ofschoon opgenomen, in het organisme niet in schei- kundige verbindingen kunnen overgaan, die geschikt zijn voor de stoffen welke zij zullen vervangen. Daarom kunnen in het algemeen slechts scheikundige verbindingen als voe- dingsstoffen gebruikt worden; en wel alleen dezulke, die aan de volgende voorwaarden voldoen: 1. De verbinding moet regtstreeks of na de voorbereiding door de spijsverteringsprocessen geschikt (‚‚verteerbaar”) zijn om in het bloed of de chyl opgenomen te worden; 2. zij moet Of oxydeerbaar en toegankelijk zijn voor de oxyderende invloeden van het organisme, 6f dienen kunnen HET VOEDSEL. 141 _ om een niet-oxydeerbaar ligchaamsbestanddeel te vervangen. Aan de eerste voorwaarden zullen het zekerst’ die verbindingen vol- doen, welke overeenkomen met de gewone organische bestand- deelen van het bloed of van de weefsels; 3. zı) mag evenmın als een van hare oxydatietrappen eigenschappen bezitten, welke aan het bestaan of de werkzaamheid van het een of ander ligchaamsorgaan te kort doen (dergelijke stoffen worden „ver- giffen” genoemd). Gewoonlijk wordt de sub 2 genoemde voorwaarde in dier voege opge- vat, dat alleen die stoffen voedingsstoffen kunnen zijn, die met bestanddeelen des ligchaams overeenstemmen. Intusschen wordt de bovenstaande opvatting daardoor geregtvaardigd, dat ook andere organische stoffen, die overigens geen deel uitmaken van het ligchaam, dikwijls opgenomen en verbrand, der- halve tot de verrigtingen van het organisme verbruikt worden, en dat het volstrekt niet onwaarschijnlijk is, dat zoowel organische als anorganische lischaamsbestanddeelen door andere, niet gewone, kunnen vervangen worden (vergel. bladz. 34). Er is bijna geen voedingsstof die op zich zelf gebruikt wordt, maar bijna alle worden in zekere natuurlijke mengsels genuttigd, die men voedingsmiddelen noemt. Het zijn meerendeels plantaardige of dierlijke weefsels, of deelen daarvan. Ook deze worden gewoonliik nog kunstmatig met elkander vermengd en, deels om gemakkelijker verteerd te worden, deels om hun smaak te verhoogen, op velerlei wijzen toebereid. Zul- ke toebereide mengsels van voedingsmiddelen noemt men spjj- zen. Bij het vermengen van voedingsmiddelen tot spijzen komt het voorna- melijk aan op het bijvoegen van eene zoogen. „specerij,” d.i. eenestof, die door zekere prikkelende eigenschappen inzonderheid geschikt is om de af- scheiding der digestiesappen (speeksel, maagsap, enz.) door reflexie op te wekken. De meest gewone specerij is het keukenzout. Het doel van de toebereidingen der spijzen (koken, braden, bakken enz.) is inzonderheid, de spijsvertering behuipzaam te zijn door sommige van hare verrigtingen op zich te nemen, b.v. door het oplosbare op te lossen, het onoplosbare op- losbaar te maken, wat vast is in een lossen toestand te brengen,, onverteer- bare omhulsels te doen barsten. Zooals uit het hierboven medegedeelde volgt, worden de voedingsstoffen in twee natuurlijke groepen verdeeld, die beide noodzakelijk in het voedsel moeten vertegenwoordigd zijn. De eerste, die dient om het verlies van niet oxydeerbare ligchaams- bestanddeelen aan te vullen, is het anorganisch voedsel en bestaat hoofdzakelijk uit water en zouten; de tweede, bestemd om de oxydeerbare bestanddeelen des ligchaams te vervangen, die derhalve oxydeerbaar moet zijn, is het organisch voedsel. Dit is even als alle organische stoffen (de weinige daargelaten , die kunstmatig uit anorganische kunnen bereid worden) onmid- delljjk of middellik van de plant afkomstig; want ook de organische bestanddeelen van het dierlijk ligchaam (waaruit „het dierlijik voedsel” is zamengesteld) kunnen uit plantaardige zelf- 142 > HET VOEDSEL. standigheden afgeleid worden, omdat ook het vleeschetende dier zich regtstreeks of toch bij slot van rekening met plantenetende- dieren voedt. De velerlei organische verbindingen van C,H,N,O,S, enz., die in de plant gevormd worden (bladz. 4—5), zijn slechts voor een zeer klein gedeelte wezenlijke voedingsstoffen , omdat vele daarvan niet voldoen aan de hier boven gestelde voorwaarden. De dierlijke stoffen, welke daaronder van de voedingsstoffen afkom- stig zijn, moeten, zooals men gemakkelijk kan begrijpen, groo- tendeels weder tot voedingsstoffen kunnen dienen; intusschen is de beteekenis van deze voedingsstoffen des te geringer, naar- mate de oxydatietrappen, die zij voorstellen, hooger zijn. Im- mers. de waarde van eene voedingsstof regelt zich voornamelijk naar de som der spankracht, die z1j voorstelt (bladz. 2 en 3), met andere woorden: naar de hoeveelheid levende kracht of arbeid, die uit hare verbranding ontstaat. (Over regtstreeksche maats- bepalingen in dit opzigt zie het 8ste hoofdstuk). Doch naar- mate de oxydatieprodukten hooger zijn, vermogen zij nog des te minder zuurstof te binden, en des te minder beteekenis hebben zij derhalve voor de verrigtingen van het organisme. Daar- om is pisstof geen, kreatine wel eene voedingsstof, doch van zeer weinig beteekenis, daarentegen zijn eiwit en suiker voe-' dingsstoffen van het hoogste belang. Uit hetgeen wij tot dus ver gezegd hebben begrijpt men listelijk, dat de beste organische voedingsstoffen diegene zullen . zijn, die met de het minst geoxydeerde ligchaamsbestanddeelen overeenkomen, derhalve de grondstoffen der drie oxydatiereek- sen, welke in het eerste hoofdstuk zijn opgegeven, of zelfstan- digheden, waaruit zij gevormd kunnen worden, om het even of zij uit het plantaardige dan wel reeds uit het dierlijke lig- chaam afkomstig zijn. Deze stoffen zijn: 1. eiwitachtige lig- chamen; 2. koolhydraten; 3. vetten. De eerste schijnen in het dier uit geen andere organische ligehamen te kunnen ont- staan, zoodat zij altijd zelve in het voedsel moeten vertegen- woordigd zijn. Daarentegen is het ten opzigte van de kool- hydraten en vetten deels aangetoond, deels waarschijnlijk, dat zij zoowel uit elkander, als ook beide uit eiwitachtige ligeha- men kunnen ontstaan (bladz. 32, 29—30, 18). Het is derhalve mogelijk dat de eiwitachtige ligchamen allen als organisch voedsel voldoende zijn. Dit komt met de ervaring overeen, waaruit blijkt dat (het anorganische voedsel: water en zouten daargelaten) de eiwitachtige ligchamen, de noodzakelijkste kool- hydraten en vetten zeer belangrijke voedingsstoffen zijn, waar- van de twee laatste elkander vervangen en tevens door eiwit- achtige ligchamen kunnen vervangen worden. Op deze voor- naamste voedingsstoffen volgen alsdan, wat hunne voedings- HET OPNEMEN VAN VOEDSEL. 143 e "waarde betreft, de naaste oxydatieprodukten, derhalve in de eerste plaats de albuminoiede ligchamen (d. i. lijm en chondrine, want de overige zijn onverteerbaar). Nog hoogere oxydatietrap- pen, zooal® kreatine, enz., vetzuren, melkzuur kunnen naau- welijks nog als voedingsstoffen beschouwd worden. Eenige der voornaamste voedingsmiddelen van den mensch zijn: 1. drinkwater, bestaande uit water en gewoonlijk verscheidene (inzonder- heiä kalk-) zouten; 2. keukenzout, dat bij de spijzen wordt gevoegd, dient tevens tot voornaamste specerij (bladz. 141); 3. melk (vergel. bladz. 108) bestaande uit eiwitachtige ligchamen (caseine, albumine), vetten, melksui- ker, water en zouten; 4. spieren (vleesch), bestaande uit organische voedingsstoffen, eiwitachtige ligchamen (stolbare spierzelfstandigheid, syn- tonine, eiwit), lijm, (bindweefsel), vet (vergel. hoofdstuk X), 5. eijeren, zamengesteld uit eiwitachtige ligehamen (albumine, vitelline), vetten, melk- suiker, enz.; 6. graanvruchten, bevattende eiwitachtige ligchamen (kleef- stof), zetmeel, dextrine, suiker, vetten, enz.); 7. peulvruchten (erwten, boonen, linzen, enz.), bevattende eiwitachtige stoffen (kleefstof, legumine), zetmeel, dextrine, suiker, vetten enz.; 8 aardappelen, bestaande uit zetmeel, enz., weinig proteinestoffen; 9. boomvruchten, fruit, bevat- tende suiker, dextrine, plantenzuren, weinig eiwitachtige ligchamen, plan- tengelei, enz., 10. groenten (bladeren, wortels en andere plantendeelen), bevattende weinig proteinestoffen, suiker, dextrine, zetmeel enz. Men kan de voedingswaarde van elk afzonderlijk uit de quantitatieve zamenstelling berekenen, waarover wij echter hier niet nader kunnen spreken. Even- min kunnen wij hier spreken over de toebereiding en de daardoor veroor- zaakte scheikundige veranderingen der voedingsmiddelen. Over eene proeve van physiologische indeeling der voe- dingsstoffen zie hoofdstuk VII. Het opnemen van voedsel. Het opnemen van voedsel geschiedt bij willekeurige tus- ‚schenpoozen, die evenwel gewoonlijk zoo klein zijn, dat spijs- _ vertering en opslorping, althans over dag, bijna onafgebroken plaats hebben. Tot het opnemen van voedsel wordt aanleiding gegeven door zekere, nog niet genoegzaam verklaarde gewaar- wordingen, honger en dorst, die het organisme als het ware waarschuwen, wanneer het tijd is voedsel op te nemen. De organen van deze gewaarwordingen zijn zekere deelen van den spijsverteringstoestel. Doch eene regtstreeksche plaatselijke gewaarwording van deze behoefte om voedsel op te nemen is, naar het schijnt alleen bij den dorst, een gevoel van droogte en branding in den strot, veroorzaakt door gebrek aan water in het sliimylies van het gehemelte en de keel. Dit gebrek aan water is gewoonljjk een nevenverschijnsei van een alge- meen gebrek daaraan in het organisme, maar kan ook plaatse- lijk ontstaan door uitdrooging (het doorstrijken van drooge lucht) of andere wijzen van wateronttrekking (gebruik van hy- groskopische zouten). Dit gevoel verdwijnt gewoonlijk door eene plaatselijjke bevochtiging der genoemde deelen, hetgeen meestal door drinken geschiedt, zoodat te gelijker tijd het geheele 144 DE UITSCHEIDINGEN. organisme water ontvangt; — doch ook toevoer van water langs andere. wegen, (b. v. door inspuiting van water in de aderen) lescht den dorst, hetgeen overeenkomt met de wijze waarop hij door een algemeen gebrek aan water ontstaat. — De honger daarentegen, eene drukkende, knagende gewaarwordling van de maag en in hoogere graden ook van de darmen, kan niet be- schouwd worden als de uitdrukking van een plaatselijk gebrek aan substantie, b.v. van de maag- en darmvliezen, als ne- venverschijnsel van eene algemeene behoefte aan voedsei; maar hijj is, naar het schijnt, eene gewaarwording van leegheid in den spijsverteringstoestel, waarvan wij evenwel nog volstrekt niet weten hoe zij tot stand komt; zooveel althans is zeker dat die leegheid door aanvulling, zelfs met onverteerbare zaken, weg- genomen wordt. Later doet zich echter in dit geval eene volkomen raadselachtige gewaarwording van eene algemeene be- hoefte aan voedsel voor, die van den gewonen honger verschilt. Is de leegheid van den spijsverteringstoestel werkelijk de oor- zaak van den honger, dan moet men hieruit besluiten, dat het voor de instandhouding des ligchaams noodig is, dat in den wa- kenden toestand de spijsvertering en opslorping bijna onafge- broken plaats hebben. De zenuwen, die het gevoel van dorst te weeg brengen, zijn waar- schijnlijk die van het gehemelte en de keel (trigeminus, vagus, glossopha- ryngeus) of @ene daarvan. Die voor den honger zijn nog ten eenenmale onbekend. Doorsnijding der vagi, der splanchniei heft de vyraatzucht bij dieren niet op. II. De uitscheidingen. De stoffen, welke door het organisme naar buiten worden uitgescheiden,, zijn die, welke daarin niet meer van dienst kun- nen zijn, derhalve: 1. Stoffen, die volstrekt geen deel kunnen nemen aan de stofwisseling, ‘namelijk: het onverteer- bare gedeelte van het voedsel; 2. de eindprodukten der oxydatieprocessen in het ligchaam (die Of in ’t geheel Of al- thans in het ligchaam niet verder geoxydeerd kunnen worden), met name koolzuur, water, pisstof, piszuur, stikstof, hoorn- zelfstandigheid; 3. zekere afscheidingsprodukten, die op in- of uitwendige oppervlakten des ligchaams zijn gebragt geworden , om aldaar van dienst te zijn, en die vervolgens, om de cene of andere eigenschap, niet weder opgeslorpt kunnen worden ; b. v. onoplosbare galbestanddeelen , slijm van de digestiesappen, vet van het huidsmeer, enz. — Eindelijk wordt 4. een gedeelte der niet oxydeerbare ligchaamsbestanddeelen , water ‚en zou- ten, door zekere natuurkundige oorzaken gestadig uitgeschei- den, waarbij zij meestal tot oplossingsmiddel dienen voor andere exerementitiele stoffen. DE UITSCHEIDINGEN. 145 Men noemt de gasvormige, vloeibare of vaste uitscheidin- gen, waarin deze stoffen uit het ligchaam verwijderd worden, exereta. De voornaamste daarvan zijn: 1. de respirato- rische uitscheiding door de longen, de huid en den darm (koolzuur, stikstof, water); 2. de urine (water, zouten, pis- stof, piszuur enz.); 3. de vloeibare afscheidingen van de huid: zweet (water, zouten, pisstof, vetzuren, enz.), huidsmeer (vetten, water, zouten, eiwit); 4. de drekstof- fen (onverteerbare deelen van het voedsel en van de afschei- dingen van den spijsverteringstoestel); 5. de afstooting van het hoornweefsel (verlies van opperhuid, haren en nagels). Behalve deze voortdurende uitscheidingen , die meestal echte exerementitiele stoffen bevatten, geeft het organisme van tjd tot tijd zekere bestanddeelen af, die in de oxydatie- reeks z00 laag staan, dat zij nog zeer goed in andere organismen van nut kunnen zijn, tot welker opbouw en voeding zij inder- daad dienen. Wij bedoelen: 1. de melk, 2. de eijeren, 3. het zaad, excereta die rijjk zijn aan eiwitachtige stoffen, koolhydraten en vetten. — Ook kan men 4. het stonden- bloed (4de afdeeling) daartoe brengen. Van de genoemde excreta zijn de meeste regtstreeksche afscheidingen uit het bloed, en als zoodanig reeds vroeger be- schreven, namelijk de uitscheidingen door de ademhaling (hoofd- stuk III), de pis, het zweet, huidsmeer en de melk (hoofdstuk IV). Over de drekstoffen, het mengsel dat in het darmkanaal als afval bij het spijsverteringsproces ontstaat, is in het 5de hoofdstuk bij de spijsvertering gesproken. De overige excreta, de afstooting van hoornweefisel, de ei- en zaadexcreties zijn ' eigenlijk uitscheidingen van cellen of deelen van cellen. Over de beide laatsten zal in de 4de afdeeling gesproken wor- den. De afstooting van hoornweefsel komt op het volgende neer: Die in- en uitwendige oppervlakten, welke met lagen van plaatepithelium bedekt zijn, derhalve de uitwendige huid, het slijmvlies van den mond en de keel, een gedeelte van de pis- en geslachtswerktuigen en het bindvlies, verliezen gestadig door afstooting hare bovenste cellenlagen, nadat deze een eigen- aardig proces van zamenschrompeling, de zoogen. „verhoorning” hebben doorloopen. De verhoorning is niets anders dan eene verdrooging der cellen, die hoofdzakelijk uit keratine (bladz. 23) bestaan. — De verhoornde cellen der uitwendige huid, namelijk de bovenste lagen van de opperhuid, de daarmede overeenkomende van de nagels, en de dekschubben der haren worden eenvoudig door afslijting afgewreven (‚in schilfers af- gestooten”); die van de slijmvliezen vermengen zich met de secreta waardoor zij omspoeld worden (specksel, sliim, urine, 10 146 QUANTITATIEVE VERHOUDINGEN TUSSCHEN ONTVANGSTEN , tranen), en worden op de daaruit ontstaande wegen, derhalve door drekstoffen en urine, uit het ligchaam uitgescheiden. — De afstooting van hoornweefsel verwijdert aanmerkelijke hoeveel- heden stikstof en zwavel uit het organisme en kan als een oxydatieprodukt van de reeks der eiwitachtige ligchamen be- schouwd worden. III. Quantitatieve verhoudingen tus- schen ontvangsten, uitgaven en zamenstelling. In het begin van dit hoofdstuk hebben wij als doel van de voeding opgegeven: het vergoeden van de verliezen, die door de uitscheidingen van anorganische en geoxydeerde orga- nische bestanddeelen des ligchaams veroorzaakt zijn. De eenvou- digste verhouding van de voeding tot het ligchaam zou derhalve deze zijn, dat zij juist voldoende is, om de uitgaven van het ligchaam te vergoeden, derhalve het ligchaamsgewigt staande te houden. In dit geval moet natuurlijk niet alleen het gezament- ljke gewigt der ontvangsten met .het gezamentlijke gewigt der uitgaven, maar moeten ook, — zal de scheikundige zamenstel- ling des ligchaams niet veranderen, — de sommen der afzon- derlijke scheikundige elementen van de ontvangst met die der uitgave overeenstemmen. Verder moet de hoeveelheid der ont- vangst en van hare afzonderlijke elementen zich ook gestadig regelen naar alle afwisselingen van de uitgave, zooals zij met name door den wisselenden omvang van het oxydatieproces van het organisme (door het verschil in de energie zijner verrigtin- gen) veroorzaakt worden (zie hierover het volg. hoofdstuk). Doch de ontvangsten hebben grootendeels willekeurig plaats en zonder dat hare hoeveelheid door eene naauwkeurige ken- nis der behoeften van het organisme geregeld wordt. Want de gewaarwordingen, die aangaande deze behoeften uitsluit- sel zouden kunnen geven, — honger en dorst, — zetten slechts in het algemeen aan tot het opnemen van voedsel, maar niet tot het opnemen van bepaalde hoeveelheden, en ge- woonlijk geschiedt het opnemen van voedsel zonder dat zij er eenige aanleiding toe geven. Daarom is het opnemen van overtol- lig, of ook ontoereikend voedsel iets zeer gewoons. In het eerste geval kan men zich de volgende mogelijkheden denken: 1. de uitgaven blijven dezelfde, het ligchaamsgewigt neemt toe; in dit geval worden bij de reeds aanwezige spankrachten van het organisme nieuwe gevoegd en verzameld; 2. het overtollig op- genomen ‚voedsel wordt niet verteerd, maar onveranderd met de drekstoffen weder uitgescheiden; — dit gebeurt alleen bij eene UITGAVEN EN ZAMENSTELLING. 147 zeer groote overmaat van voedsel; het maximum der opslorping wordt, wat de voedingsstoffen betreft die gemakkelijk opgeslorpt kunnen worden, het gemakkelijkst bij de zouten *), minder gemakkelijk bij de vetten, het moeijelijkst bij het water be- reikt; 3. de overtollig opgenomen en opgeslorpte voedings- _ stoffen worden zonder eenige verandering terstond weder uit- gescheiden ; dit geldt alleen voor water en zouten, die zoo lang terstond weder uitgescheiden worden, tot dat het ligchaam er genoeg van bezit (bladz. 133); niet geoxydeerde organi- sche stoffen komen echter onder normale omstandigheden in geen excretum voor, met uitzondering van de melk, de eijeren en het zaad (bladz. 145); 4. op de overtollige opname volgt eene vermeerdering der omruiling, der oxydatieprocessen en verrigtingen, zoodat de uitscheidingen vermeerderen en het lig- chaamsgewigt onveranderd blijft; 5. het is mogelijk, dat ook zonder eene belangrjjk vermeerderde oxydatie het ligchaams- gewigt door vermeerdering der uitscheidingen ten naastebij gelijk blijft; door splitsing namelijk van het overtollig opge- nomen voedsel zouden zich splitsingsprodukten kunnen vormen, waarvan sommige veel, andere weinig spankracht bezitten, en waarvan de eerste in het ligchaam nablijven, de laatste uitge- scheiden worden. Op deze wijze worden de spankrachten van het opgenomen voedsel als het ware tot eene kleinere maat ge- concentreerd, zoodat wel de spankrachten van het organisme toenemen, doch zijn gewigt nagenoeg hetzelfde blijft. Bij het opnemen van ontoereikend voedsel kan 1., als de verrigtingen en uitscheidingen gelijk blijven, het ligchaamsge- wigt afnemen, of 2., als de uitscheidingen verminderen, het ligchaamsgewigt gelijk blijven. Aangezien nu de tweede moge- bjkheid altijd in zooverre beperkt is, dat eene zekere som van verrigtingen, derhalve van verbruik en uitscheidingen tot het in stand houden des ligchaams onvermijdelijk noodig is, moet bij een aanhoudend ontoereikend voedsel altijd vroeger of later zich een punt voordoen, van waar het ligchaamsgewigt gesta- dig afneemt, tot dat het leven niet langer mogelijk wordt. Het is de taak van de physiologie der voeding, de hier uiteengezette resultaten en mogelijkheden, die van zelf voor de hand liggen, door proefneming te bewijzen. Door langdurige proefnemingen op menschen en dieren, waarbij de voorwaarden _ eener voldoende, overtollige of gebrekkige voeding kunstmatig aangetoond worden, en de hoeveelheid zoowel der ontvangsten als der uitgaven in haar geheel en in hare elementen bepaald wordt, tracht z1j na te gaan: 1. welke elementen des ligchaams onder %),. “De “pslorping , die zoo gemakkelijk plaats heeft bij de ligt oplosbare wordt bij grootere hoeveelheden daardoor beperkt, dat zij door Kr Varlao A om A te trekken den darminhoud vloeibaar maken en daarom spoedig, nog vöör de opslorping verwijderd worden (doorloop). £ 10* 148 NOODZAKELIJKE UITSCHEIDINGEN V. H. ORGANISME normale omstandigheden, zonder verhooging van het verbruik door bijzondere verrigtingen (zie hierover het volgende hoofd- stuk), uitgescheiden moeten worden; hieruit volgen: de hoe- veelheid die vereischt wordt, om het noodwendige verlies te vergoeden, en de zamenstelling van het voedsel; — 2%. hoe de stofwisseling verandert, in geval die hoeveelheid niet toereikend is, en 3. in geval het voedsel overtollig is. 1. Noodzakelijke uitscheidingen van het organisme en vergoeding daarvan door de voeding. Tot de beantwoording der vraag, welke uitscheidingen noodzakelijk , welke hoeveelheden voedsel dientengevolge noodig zjn om het verlies te vergoeden, staan twee wegen open, waarvan echter niet &@n volkomen aan het doel beantwoordt. De eerste bestaat daarın, dat men een mensch of dier de kleinste hoeveelheid voedsel geeft, die juist nog voldoende is, om het ligchaamsgewigt staande te houden en dat men de in dezen toestand plaats gehad hebbende uitscheidingen analyseert, waarvan de elementen alsdan, wat de hoeveelheid betreft, met die van het voedsel moeten overeenstemmen. De tweede bestaat daarin, dat men aan een dier alle voedsel onthoudt; men is alsdan zeker, dat er geen nuttelooze uitscheidingen plaats heb- ben, en kan uit de analyse der uitscheidingen, welke tijdens het hongerlijden hebben plaats gehad, de noodzakelijke voedingsele- menten afleiden. De cerste methode heeft hoofdzakelijk de volgende gebreken: 1. de omstandigheid, dat men gedurig blindelings proefnemingen moet doen (tätonnement), waaruit moejjeljjk een naauwkeurig resultaat volgt; 2. de moejjeljkheid om elk niet wezenlijk verbruik (door beweging enz.) uit te sluiten; 3. de onzekerheid, of de hoeveelheid voedsel, welke juist vol= doende is om het ligehaamsgewigt in stand te houden, niet bij eene andere, meer doelmatige zamenstelling van het voedsel nog geringer zou bevonden worden, met andere woorden, of in de uitscheidingen niet nog zoodanige voorkomen, welke door eene overtollige opname veroorzaakt zijn; 4. de moejjelijkheid om de drekstoffen te berekenen; de drekstoffen bevatten (hoofd- stuk V) niet alleen ware uitscheidingen van de stofwisselingen (deelen van de darmsecreta), maar ook, en wel hoofdzakelijk, de onverteerbare bestand- deelen van het voedsel, derhalve stoffen die in het geheel niet medegerekend kunnen worden onder de uitscheidingen van het ligchaam die vergoed moe- ten worden, maar geheel van de gesteldheid van het voedsel, derhalve van het toeval afhangen. Zoo beslaan de drekstoffen der planten etende dieren bijna de helft der gezamentlijke uitscheidingen (paard: 40-—50%,, VALENTIN, BOUSSINGAULT; koe: 34,4%, BOUSSINGUALT) omdat het plantaardig voedsel zo0- veel onverteerbare bestanddeelen bevat; daarentegen zijn die der vleeschetende dieren zeer gering (kat: 1%,, BIDDER en SCHMIDT); die der omnivoren staan in het midden (mensch: 4—6,8%,, VALENTIN, BARRAL, HILDESHEIM; Zzwijn: 19,9%, , BOUSSINGAULT) en wisselen af naar gelang der verschillende soorten van voedsel. Men moet nu, om dezen hoogst wisselvalligen en nieis af- doenden factor uit de berekening der uitgaven te elimineren, df de drek- stoffen geheel buiten aanmerking laten, waarbij men echter de fout begaat, dat men de daarmede vermengde, wel is waar onbeduidende, doch wezenlijke uitscheidingen over het hoofd ziet, — df men zou voedingsmiddelen moeten kiezen, die in het geheel geen onverteerbare bestanddeelen bevatten , — eene ”c EN VERGOEDING DAARVAN DOOR DE VOEDING. 149 proef, die men nog niet genomen heeft, — De tweede (honger-Jmethode heeft het nog veel grootere gebrek, dat bij het hongerende dier de verrig- tingen spoedig hare normale energie verliezen, zoodat verbruik en uitschei- dingen geringer worden, dan zij zouden zijn bij eene juist voldoende voeding. Önder de resultaten, die men naar deze methoden verkre- gen heeft} zijn die aangaande de betrekkelijke hoeveelhe- den der excreta de zekerste en ook de belangrijkste, omdat zij ons tevens leeren, langs welken weg de verschillende elemen- ten van het ligchaam uitgescheiden worden. l. De som der uitscheidingen komt, na aftrek van de hoogst wisselvallige hoeveelheid drekstoffen (zie boven), nagenoeg voor de helft op de urine en voor de andere helft op het zweet en de respiratorische uitscheiding. Daarbij heeft men uit het oog verloren: de in de drekstoflen aanwezige echte uitscheidingen (bestanddeelen van de gal, enz.), de afscheiding van huidsmeer en afstooting van hoornweefsel, die nog niet bepaald zijn. ‚23 de vleeschetende dieren is de uitscheiding van urine gewoonlijk een weinig grooter, dan de overige te. zamen geno- men; bij de plantenetende bedraagt zij daarentegen slechts 4 tot 4 der overige uitscheidingen. De oorzaak daarvan is inzonder- heid gelegen in de grootere hoeveelheden drekstoffen. 2. De elementen, die de anorganische bestanddee- Jen van het ligchaam (water en zouten) zamenstellen en die in dezelfde verbindingen zoowel uitgescheiden als vervangen worden, ziin op de volgende wijze verdeeld: a. Het water. Wanneer wij de altijd onbeduidende uitscheiding van water door de drekstoffen buiten rekening la- ten, hangt zijne verdeeling over de overige uitscheidingen hoofd- zakelijik af van de temperatuur en het watergehalte der damp- kringslucht. De uitscheiding van water door de longen is ten naastebij] standvastig, omdat hier eene altijd even groote en even vochtige oppervlakte, door tusschenkomst eener altijd in beweging zijnde luchtlaag, met de dampkringslucht in aanraking is. De afscheiding van water door de huidademing kan niet gescheiden worden van die door het zweet; men kan derhalve beide zamenvatten en zeggen, dat zich de uitscheiding van water hoofdzakelijk over de longen, de huid en nieren verdeelt. Om ligt te begrijpen redenen heeft nu van de beide laatstge- noemden bij eene drooge, warme lucht de eerste, bij eene vochtige en koude lucht de laatste de overhand. (Wij hebben reeds bladz. 134 opgegeven, dat de geheele hoeveelheid van het uitgescheiden water regtstreeks afhangt van de hoeveelheid die opgenomen is; zie verder beneden bij de overtollige voeding). — Bij vleeschetende dieren wordt bijna al het water (tot 90%) door de urine, bij plantenetende dieren groote hoeveelheden (tot 60%) met de drekstoffen uitgescheiden. 150 NOODZAKELIJKE UITSCH. V. H. ORGANISME ENZ. b. De zouten worden hoofdzakeliijk door de urine, sommige, inzonderheid keukenzout, door het zweet, de onver- teerbare door de drekstoffen uitgescheiden (op dezelfde wijze is het met de zouten gelegen, die overtollig zijn gebruikt, bladz. 147 aanm.). 3. De elementen van de (geoxydeerde) organische verbindingen des ligchaams, worden grootendeels in anorgani- sche oxydatieprodukten, voor een klein gedeelte daarenboven in organische oxydatie- of splitsingsprodukten uitgescheiden, en wel: a. De koolstof voor verreweg het grootste gedeelte (meer dan 90%) in den vorm van koolzuur door de uitscheidin- gen van de ademhaling; een kleiner gedeelte in lagere oxyda- tieprodukten door de overige uitscheidingen (in pisstof, piszuur, enz., in de hoornzelfstandigheid, het huidsmeer, in de secre- tiebestanddeelen der drekstoffen, enz.). b. De waterstof van de organische bestanddeelen des ligchaams grootendeels in den vorm van water, tegelijk met die welke als zoodanig in het ligchaam aanwezig is geweest (zie sub 2). Een klein gedeelte verlaat het organisme in de sub a. genoemde organische verbindingen. c. De zuurstof van de organische verbindingen des ligchaams tegelijk met die welke als bouwstof voor de oxyda- tie is opgenomen (en die nagenoeg het 3—10 voudige van het uit te scheiden gedeelte van de eerste bedraagt), wordt voor verreweg het grootste gedeelte in de hoogste oxydatiepro- dukten, koolzuur en water (zie a. en b.), voor een klein ge- deelte in de lagere trappen (zie a.) uitgescheiden. d. Alle stikstof wordt in splitsingsprodukten uitge- - scheiden, en wel voor verreweg het grootste gedeelte als pisstof door urine en zweet, buitendien als piszuur, piskleurstof, hoorn- zelfstandigheid , galbestanddeelen en als zuivere stikstof (door de uitscheiding van de ademhaling, bladz. 74—75). e. De zwavel (met name die van albuminaten des lig- chaams afkomstig is) verlaat het ligchaam nagenoeg voor de helft als zwavelzuur, in zwavelzure zouten door de urine, voor de andere helft in organische verbindingen door de afstooting van het hoornweefsel en de drekstoffen (keratime, taurine). Veel onzekerder nog zijn de opgaven aangaande de vol- strekte hoeveelheid van het minimum der uitscheidingen of van het minimum van voedsel, dat noodig is om deze te vervan- gen. Vooral de onzekerheid der boven (bladz. 148) uiteenge- zette methoden doet de bedoelde opgaven nog zeer onzeker zijn. Wij kunnen daaromtrent de volgende algemeene gezigtspunten aangeven: ıl. Het minimum der uitscheiding of der voeding is SQ jan HET OPNEMEN VAN ONTOEREIKEND VOEDSEL. 1 des te grooter, naarmate het dier kleiner is. Om onafhanke- lijjk te zijn van de volstrekte grootte, bepaalt men de hoe- grootheid der stofwisseling pro kilogram dier (op 24 uren). Nu vindt men, dat b. v. een kilogram duif veel meer omzet dan een kilogram hond, en deze weder meer dan een kilogram mensch. Dit laat zich verklaren uit de grootere energie der levensprocessen in kleinere organismen ; zoo moet b. v., wegens hunne betrekkelijk groote oppervlakten, tot in stand houding der temperatuur bij kleine dieren veel meer warmte voortge- bragt worden, dan bij de grootere. 2. Het minimum der geheele voeding is het kleinst bij eene bepaalde gemengde voeding; dit mengsel noemt men „vol- ledige voeding,” het bevat eiwitachtige ligehamen, vetten of koolhydraten, water en zouten in bepaalde verhoudingen; de laatsten het minst, water het meest. 3. De gunstige onderlinge verhouding dezer vier factoren d.i. de verhouding, waaarbij de geringste hoeveelheden vol- doende zijn tot het in stand houden van het ligehaamsgewigt, is voor verschillende toestanden (ouderdom, geslacht, leefwijze) ongelijk. | | 4. Door vermeerdering van de voeding met vet (of kool- hydraten) kan de noodige voeding met eiwitachtige ligchamen tot op een zeker punt aanmerkelijk verminderen ; — misschien (Hoppr) omdat de eerstgenoemde stoffen, die zich zoo gemak- kelijk oxyderen,, de inwerking der zuurstof van de eiwitachtige ligchamen afleiden (zie beneden). 5. Het minimum der geheele voeding is des te grooter, naarmate het organisme reeds meer door overtollig voedsel (zie beneden) gemest is. De absolute getallen voor het minimum der stofwisseling, welke men volgens de hierboven opgegeven methoden heeft gevonden, hebben wegens de aldaar medegedeelde gebreken hoogstens alsdan eenige waarde, waänneer men naauwkeurig alle voorwaarden der proefnemingen heeft opgegeven. Wij behoeven ze dus hier niet mede te declen. 2. Het opnemen van ontoereikend voedsel. Reeds vroeger (bladz 147) hebben wij medegedeeld, dat bij aanhoudend ontoereikend voedsel zich noodzakelijk een tijdstip moet voordoen, waarop het ligehaamsgewigt begint af te nemen. 