title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Doch door vergelijking met diverse personen wier leven men mocht kennen, of in vergelijking met wie men zekere rapporten mocht meenen te zien, kan men toch zekere Stellingen maken die niet absoluut zonder fondatie zijn. Omtrent den duur dus van den tijd dien ik voor de borst heb om nog in te werken meen ik zonder voorbarigheid dit te mögen aannemen: dat een zeker aantal jaren mijn corpus het quand bien meine wel zal uithouden — een zeker aantal, neem tusschen 6 en io bijvoorbeeld. Te meer durf ik zulks aan te nemen daar er momenteel nog geen direct ,, quand bien meme” is. Dat is de periode waarop ik vast reken, voor de rest zou ik het al te veel in de lucht speculeeren vinden iets in mij zelf te durven bepalen, aangezien het juist van deze eerste b.v. io jaar af zal hangen of er na dien tijd nog iets zij al dan niet. Verteert men zieh veel in die jaren, men komt de 40 niet over, bijft men genoeg geconserveerd om zekere schokken die dan een mensch plegen aan te vallen, te weerstaan, min of meer gecom- pliceerde physieke moeielijkheden op te lossen, zoo is men van 40 tot 50 weer in een nieuw, betrekkelijk normaal vaarwater. Doch berekeningen daaromtrent zijn nu niet aan de orde, maar wel plannen voor zoo als ik begon te zeggen eene periode van tusschen de 5 en 10 jaar. Mijn plan is niet mij te sparen, geen emoties of moeielijkheden veel te ontzien — ’t is me betrekkelijk onverschillig of ik langer dan korter leef, ik ben bovendien niet competent mijzelf in ’t physieke zöö te leiden als b.v. een medi- cus het betrekkelijk kan. Ik ga dus door als een onwetendef maar die dit eene weet: in eenige jaren moet ik een zeker werk afdoen" ; ik hoef mij niet te overhaasten want daar is geen heil in — maar in alle kalmte en sereniteit moet ik doorwerken zoo geregeld en geconcentreerd mogelijk, zoo kort en bondig mogelijk; de wereld gaat mij slechts in zoover aan dat ik als ’t wäre een zekere schuld en plicht heb omdat ik 30 jaar op die wereld heb rondgemarcheerd, uit dank- baarheid een zeker Souvenir te laten in den vorm van teeken- of - schilderwerk — niet gemaakt om deze of gene richting te behagen maar waarin men een oprecht menschelijk gevoel uit. Dit werk is dus het doel — en in die gedachte zieh concentreerende, vereen- 239 voudigt zieh hetgeen men doet en laat in zoover dat het niet is een chaos, maar al wat men doet 66n zelfde streven is. Nu gaat het werk langzaam — reden te meer men geen tijd verliezen moet. Guillaume Regamey was iemand die geloof ik weinig bepaalde reputatie heeft nagelaten, (ge weet er zijn twee Regamey ’s, F. Regamey schildert Japaneezen en is zijn broer) maar die een per- sonaliteit evenwel is waarvoor ik veel respect heb. Hij stierf op 38-jarigen leeftijd, en eene periode van een jaar of 6, 7 daar- van was bijna uitsluitend gewijd aan teekeningen die een zeer eigenaardig cachet hebben, en gemaakt zijn terwijl hij niet zon- der physieke moeielijkheden werkte. Dat is er een uit velen, een heele goede onder vele goeden. Ik noem hem niet zoozeer om mijzelf met hem te vergelijken, ik ben zoo goed niet als hij — maar om een bepaald voorbeeld te noemen van een zekere zelfbeheersching en wilskracht, die eene bezielende gedachte vasthield die in moeielijke omstandigheden hem den weg wees om toch in alle sereniteit een goed werk te verrichten. Het is op zoo ’n wijs dat ik mij zelf zie — als moetende in eenige jaren iets doen waar hart en liefde in zit, dat doen met wilskracht. Leef ik langer tant mieux, maar ik denk daar niet aan. In die eenige jaren moet iets gedaan worden , die gedachte is mijn leiddraad bij mijn plannen maken over het werk. Een zeker ver- langen om er kracht achter te zetten zal U dan te meer begrij- pelijk zijn. Tegelijk eene zekere beslistheid om eenvoudige mid- delen te bezigen. En misschien 00k zult gij u kunnen begrijpen, ik voor mij mijn studies niet op zichzelf beschouw, doch altijd de gedachte heb aan het werk in zijn geheel. 310 Waarde Theo, ’t Bericht dat ge reeds op reis zijt bij dezen was me recht aan- genaam. Dank voor Uw schrijven en het ingeslotene. Dat ik verlangend naar U uitzie behoef ik U niet te zeggen; ik ben deze laatste dagen ver van wel geweest — altijd hetzelfde, bij tijden hartklopping 00k, waar het ten langen laatste bij mij wel op neer kan draaien dat het hart aangedaan wordt. Enfin ik weet daar zelf niet alles precies van, doch wel weet ik dat ge thuis of tegen wien 00k er niet van spreken moet, uit vrees van misconstructie in hun voorstellingen betreffende mijn om- standigheden. 240 Waarvan ik alleen dit bedoel dat ik wat goeds maken wil, quand bien meme, en er kans is zulks te bewerkstelligen als we onze sereniteit behouden, toekomst donker of niet donker. Als ik wist wanneer, n.l. met welken trein ge kw^amt, zoo zou ik U afhalen. En gesteld ge mocht bij mij komen terwijl ik uit ben, zoo kan de vrouw U zeggen waar ik ben, want om U niet te missen ga ik niet verder van huis dan hier achter op den Bink- horst een paar studies schilderen. Zeer nieuwsgierig ben ik naar wat ge van ’t werk vinden zult, of er iets bij zal zijn waar ge iets in vinden zult of niet. Enfin we zullen zien. Ik ben wel steeds denkende er over de aardappelwroeters te on- dernemen als groot schilderij, al zou het zijn dat het niet voor volgend jaar af kwam en dit seizoen slechts half af kwam. Mij dunkt de compositie zou zoo kunnen blijven en vast begonnen worden. Ik ben niet competent te onderscheiden in hoeverre mijn onwel me gevoelen een physieke oorzaak zou hebben, of voor rekening van overspannen zenuwen komt. Het is me wel eens alsof ik U in den tusschentijd eens had moeten spreken kunnen, en praten over ’twerk, maar nu zijt ge toch eindelijk gekomen en dat ons samenzijn in elk geval me calmeeren zal, geloof ik vast. Ik hoop we samen eens een flink eind zullen loopen ook. Schreef ik U ik te Loosduinen doornstruiken heb gevonden precies als le Buisson van Ruysdael? ’t Is in die buurt, dat ik me voorstel studies voor aardappel- wroeters te gaan maken. Ik mag lijden ik spoedig weer geheel normaal zal zijn, ik zal er mijn best voor doen, want ik heb er gruwelijk het land aan dat ik niet zoo voort kan als ’t zou kunnen zijn als ik mijn volle kracht häd. Betreffende wat ik aan Rappard schreef dat ik meende niet in de wereld te zijn om mijn gestel te conserveeren, zoo is dit een kwestie dat er omstandigheden zijn waarin men moet kiezen of deelen tusschen werken en niet eten, of eten niaar het werk laten waaien (dus n.l. als ’t werk onkosten vor- dert en voorloopig niet rendeert.) Nu kies ik in sommige ge- vallen het eerstgenoemde, en geloof niet zulks een vergissing is ,'daar ons werk blijft doch wij zelf toch in geen geval, en iets te doen leven is ’t, en ik liever een paar jaar daarvan heb dan veel jaren van er maar over suffen en uitstellen. En ik zei toen 16 241 tegen Rappard er bij dat ik voor mij meende er waarheid was in het mysterieuse woord: „wie zijn leven zal zoeken te behouden die zal het verliezen, doch zoo wie het verliezen zal ter wille van iets hoogers, die zal het vinden. ” Adieu kerel tot ziens, met een handdruk, t. a t. Vincent. (Briefkaart). Waarde Theo, 14 Augustus. Zooeven ontving ik een brief van thuis, (bedank er Pa s.v.p. voor, ik had den brief nog niet toen ik schreef), en ik verneem Uw plan is uit Breda te gaan 2.15 Vrijdag. Mocht er nog verandering komen in Uw reisplan zoo meid het me, dan kom ik U afhalen van den trein. Want als ge gehaast zijt, zoo moeten we zorgen we geen tijd die we samen zijn kunnen, laten ontsnappen. Ik heb onderhanden een geschilderde schets voor aardappelrooiers, ik hoop het iets wordt. Ik verlang erg naar U, heb prettige dagen, met een handdruk, t. a t. Vincent. Let eens op het veld in Brabant, wat ze er uitvoeren. En zie ge eens een weversinterieur in ’t dorp bekijkt, of dat geen mooie gevallen zijn. 312 Beste broer, (Na Theo’s bezoek). Zooeven thuis körnende is het allereerste wat ik behoefte gevoel te doen, U iets te verzoeken — welk verzoek ik niet twijfel of is slechts daarom noodig, omdat ge er uit zien zult ik hetzelfde bedoel als gij — het is in de verschillende zaken welke we nu niet in eens konden afhandelen, me niet te brusqueeren. Want ik heb eenigen tijd noodig om te beslissen. Betreffende mijn betrekkelijke koelheid tegenover Pa, ziehier iets wat ik U verteilen wil, wegens gij er over spraakt. Nu omstreeks een jaar geleden kwam Pa te ’s Hage eens voor ’t eerst nadat ik van thuis was heengegaan terwille van vrede te zoeken , die ik daar niet vond 00k. Ik was toen natuurlijk reeds met de vrouw en zeide: ,,Pa aangezien ik het niemand kwalijk neem in mijn gedrag iets stuitends te vinden, gegeven de bestaande vormen, zoo blijf 242 ik van zelf weg van zulken, die ik meen zieh voor mij zouden schä- men. En U begrijpt wel dat ik het U niet zal lästig maken en zoolang ik nog niet mijn zaken in orde heb en me er boven op gewerkt zou U het dan niet beter vinden ik maar niet bij U kwam?” Had Pa daarop gezegd iets als: ,,neen maar dat is toch te ver gedreven”, zoo zoude ik sedert hartelijker geweest zijn, doch Pa ’s antwoord was tusschen ja en neen in en luidde: ,,och doe zooals je ’t beste vindt”. Welnu zoo meenende zij zieh schaamden voor mij min of meer, ’t welk kloppen zou met wat ge me zeidet, was ik in correspondentie niet druk — Pa ook niet en zijn zijn brieven noch de mijne betrek- kelijk vertrouwelijk geweest. Dit entre nous, alleen tot explicatie, niet om verder gevolgtrekkingen uit te maken. Tegenover de hand grijpen als iemand ons den vinger slechts reikt, en zieh indringen, Staat: de hand loslaten welke niet ten volle en gulweg ons zoude worden gereikt, of vrij willig weggaan geheel, daar waar men slechts geduld wordt. Of ik me vergist heb al dan niet qu’en sais-je? Tusschen U en mij is een band welke bij volgehouden werk de tijd slechts versterken kan, en dat is de kunst, en heb ik wel hoop we apres tout elkaar zullen blijven verstaan. Ik ben bang dat ik tot U iets heb gezegd over het werk, dat ik anders had moeten zeggen, en heb een vaag gevoel van dat ik U met iets heb moeten hinderen, wegens er bij Uw heengaan toch iets scheen te zijn. Ik hoop dit zieh zal oplossen. Betreffende het werk is dat wat in alles mij sedert ik er op attent ben geworden, meer en meer begint duidelijk te worden, de mager - heid der uitvoering. Die zoude me verontrusten indien ik het niet een natuurlijk ge- volg vond, (dat ik in ’t eerste werk van zeer veel mij sympathieke personen ook heb meenen te zien) een natuurlijk gevolg van de inspanning, die men doen moet om de allereerste zwarigheden te overkomen. En een terugblik slaande op de laatste jaren, die zeer vol moeite achter me zie. Welke moeite bezonken zijnde, er een andere periode van werken hoop ik körnen zal. Die fout is zoo doorloopend en de verandering er van zoo noodig, - dat we moeten zien zoodanige maatregelen te nemen dat we tot een tijd van kalmte körnen. En dus daarop werken, anders blijft het zoo. Zooals mijn werk is, ben ik zelf ook, en moet ge 243 een beetje in consideratie nemen. Ik weet niet of gij al dan niet zoudt van meening zijn, het beter is nu zoo iemand als b.v. Herkomer, Green of Small te gaan zien, dan wel te wachten tot en het werk en ik zelf wat tot kalmte zijn gekomen. Ik zou voor ’t laatstgenoemde zijn, ’t kan zieh binnen in me misschien spoedig ophelderen, maar nu zou ik liever niet direct in de gecompliceerde Londensche affaires gaan laveeren. Betreffende een en ander wat ge me zeidet bij ’t heengaan, hoop ik ge niet vergeten zult een en ander betreffende mijn kleeding etc. ietwat overdreven is. Is ’t werkelijk zoo, welnu dan ben ik graag de eerste om fout te bekennen, doch het komt me voor dat het een oud relletje was, reeds meer opgehaald van vroeger dan op recente observatie gegrond, tenzij als ik buiten in ’t veld ben of op ’t atelier. Ge moet als ge me waarachtig helderheid in dezen geven wilt, niet brusqueeren. Dit jaar ben ik om zoo te zeggen geheel buiten alles geweest van conversatie. En heb me ook niet gegeneerd dat is waar, om kleeren. Is het dat alleen, het is vooral nu ik het nieuwe pak van U heb, niet zoo moeielijk te veränderen nietwaar? Alleen ik wenschte van harte dat men me zulke zwakheden liever vergaf, dan er over sprak. Als ik er driftig over word is het omdat ik er al zooveel over ge- hoord heb; me nu eens goed dan minder gekleed, en ’t een his- torie is als van den boer, zijn zoon en den ezel, waarvan de moraal, dat men ’t moeielijk de menschen naar den zin kan maken, U bekend is. Van U werd ik er niet zoozeer driftig om, dan dat het mij van U verwonderde, omdat gij wel weet hoeveel verdriet ik er al over gehad heb, en dat het een relletje is geworden dat toch niet uit zal gaan, wat ik ook doe. Enfin in elk geval, ik heb het nieuwe pak van U, en dat oudere dat toch ook nog wel degelijk goed is, en dus is het voorloopig uit nietwaar en niet meer er over. En dit wilde ik nog eens zeggen betreffende hoe ik over den ver- koop denk. Ik geloof dat als wij doorwerken, totdat in plaats van dat men het de liefhebbers moet aanprijzen of expliceeren of er iets bij zeggen, zij vanzelf er zieh toe getrokken gevoelen, dit het beste is. Althans wanneer het geweigerd wordt of niet bevalt moet men zieh daar waardig en kalm in houden zooveel mogelijk. 244 Ik vrees zoo dat mijn demarches, als ik me presenteer, meer schade dan voordeel doen en wenschte ik er van vrij was. Het is mij zoo pijnlijk met de meesten te spreken, ik ben er niet bang voor doch weet ik een onaangename impressie maak. De mogelijkheid om dat te veränderen stuit wel eens af op kwes- ties dat het werk er onder lijden zou als men anders leefde. En houdt men ’t werk maar vol, schikt het zieh later. Neem Mesdag, een waar mastodont of hippopotamus, evenwel hij verkoopt zijn schilderijen. Ik ben nu zoo ver nog niet, doch de persoon dien ik noem begon ook laat en werkte zieh op längs een eerlijken, mannelijken weg, wat er ook verder van hem zij. ’t Is geenszins uit luiheid ik dit of dat laat, veeleer om meer te kunnen werken en al wat het werk niet geheel direct is, daar te laten. Was ik maar wat verder zoodat het makkelijker te verkoopen was, ik zou gedecideerd zeggen wees gij de man die de zaken behandelt, ik wil met den verkoop niet te maken hebben en leef heel en al buiten dien kring. Nu evenwel helaas kan ik zoo nog niet spreken, en gij hebt daar geen schuld aan, doch verzoek ik U in ons beider belang en ter wille van den vrede, om geduld. Het spijt me vreeselijk dat ik U het leven moeielijk maak — mis- schien heldert het zieh op — als ge echter wankelt, zeg het mij ronduit, dan zou ik liever alles opgeven dan U zwaarder last dan draagbaar is te laten drukken. Dan ga ik gedecideerd naar Londen, direct, om n’importe wat te zoeken, al is het pakken dragen en laat de kunst tot beter tijden, tenminste het een atelier hebben en het schilderen. Als ik terugkijk in het verleden stuit ik steeds op dezelfde mij nog niet geheel opgehelderde fatale punten, welke samenvallen in de maanden Augustus 1881 tot Februari 1882. Daarom noem ik onwillekeurig steeds dezelfde namen. Wat LJ scheen te verwonderen. Beste broer beschouw me niet als iets anders dan als een gewoon Schilder, die voor gewone bezwaren Staat en meen niet er iets bijzonders gebeurt als er donkerheden zijn. Ik bedoel stel LJ de toekomst noch zwart noch fei licht voor, ge zult beter doen met in ’t grijze te blijven gelooven. Wat~ik ook tracht te doen, en me zelf in fout reken als ik daar- van afwijk. Gegroet, en t. a t. Vincent. 245 Betreffende de vrouw zoo twijfel ik niet of ge zult in elk geval begrijpen, ik niet brusqueeren zal van mijn kant. Om nu nog even terug te komen op wat ge bij ’t heengaan zeidet: ik begin meer en meer te denken als Pa. Welnu dat zij zoo, gij zegt er waarheid mede, en ik voor mij of- schoon zooals gezegd ik meen niet precies zoo te denken en te doen, respecteer dit karakter en weet er misschien een zwakke zijde aan doch ook een goede zijde. En als ik in aanmerking neem dat als Pa iets van kunst wist ik zonder twijfel gemakkelijker met hem zoude kunnen praten en meer het eens blijven, gesteld gij wordt als Pa plus uw kennis van kunst — best — ik geloof wij elkaar zullen blijven begrijpen. Met Pa heb ik herhaaldelijk oneenigheden gehad, doch nooit is de band geheel en al gebroken. Nu dus laat ons eenvoudig de natuur daarin zieh laten ontwikkelen ; gij zult worden wat ge worden zult, ik zal ook niet precies blijven zooals ik nu ben, laat ons niet elkaar verdenken van iets absurds en we zullen ’t wel blijven schipperen. En laat ons er over denken dat wij elkaar van jongs af kennen en duizend andere dingen ons tot elkaar brengen kunnen meer en meer. Ik ben eenigszins bezorgd over wat u scheen te hinderen en be- twijfel of ik precies weet waar het hem schort, of liever geloof het minder in een afzonderlijke bepaalde zaak zijn oorzaak heeft, dan in het bespeuren dat er punten zijn waarin onze karakters uiteen- loopen en de een dit, de ander dat, beter begrijpt. Als gij en ik er naar zoeken het eens te blijven is dit wenschelijk geloof ik. Een ding — als ik u te lästig wordt — laat dan de vriendschap blijven al kunt ge me minder helpen in ’t financieele. Ik zal dan wel eens klagen — ik zit hier of daarover in den brand — doch zonder arriere-pensee en meer om het eens uit te spreken dan dat ik van U eischen zou of verwachten dat gij alles kunt, wat ik im- mers niet doen zou kerel ! Het ligt mij op het hart dat ik dingen zeide, die ik desnoods geheel terug zou willen nemen of ongezegd wenschte gelaten te hebben — of gesteld gij gaaft toe er een kiem van waar was — niet anders dan zeer overdreven zou willen beschouwd zien. Want weet het toch goed dat de doorloopende hoofdgedachte, die waarbij al ’t andere klein als niets wordt, is en blijven zal, hoe de toekomst ook zij, een gevoel van dankbaarheid jegens U. 246 Verder dat als ik eens minder gelukkig was in de toekomst ik dit in geen geval — zegge in geen geval — begrijpt ge — ook niet dus als gij geheel uw hulp moest terugtrekken — als uw schuld zou beschouwen. Wat overbodig zou zijn te zeggen als ik niet me had uitgelaten meer doordat mijn zenuwen te sterk werkten, dan dat in kalmte ik zoo denk, dat gij indertijd meer afdoend iets had moeten zeggen. Laat dat loopen, ge doet mij plezier als ge dat als ongezegd wilt beschouwen. Ik denk dat als dat bewuste terechtkomt het vanzelf door den tijd terechtkomt als ik kalm ben. Doch in zenuwachtigheid wijt ik ’t nu aan dit dan aan dat. Zoo met meer wat ik niet alles wil ophalen, ofschoon ik mij ook wat ik in zenuwachtigheid zeg, later herinner, en ook betiekkelijk er een kiem van kan aan zijn; doch alle beginsels loopen niet door en lijken in zenuwachtige spanning dikwijls meer dan ze zijn. Van mijn kant, al was het dat bij het heengaan er iets scheen te zijn zal ook niet er over doorgaan. Ik denk wel degelijk over wat ge zegt en schreef U reeds over kleeren, dat ik zulks niet weiger en U volkomen gelijk geef — maar ook zonder ge zulks zeidet het zou weten — dat als ik ooit bij Herkomer of zoo kwam er op uiter- lijk gelet wordt. Verder wat ge omtrent Pa zeidet — er was nu aanleiding aan Pa meer te schrijven dan anders en zult ge zelf den brief lezen. En zoo met alles. Om kort te gaan als ik er toe kom een oordeel te veilen over personen, omstandigheden, kringen, waar ik niet in verkeer is het begrijpelijk ik niet raak spreek, doch phantaseer buiten de natuur om, en de dingen zeer phantastisch zie, zooals tegen het licht in alles vreemd wordt. Gij die er dichter bij zit begrijpt niet hoe het mogelijk is, zij toch eenigermate zoo zieh voordoen op een afstand van achteren gezien. En al was ’t dat ik als dan glad verkeerd zoude zien, zoo zou wie er over nadacht, misschien begrijpen dat gegeven deze en die ge- beurtenissen ik moeilijk anders kan spreken. Waar de dingen in de war zijn gekomen is een körte periode en die körte periode kan niet anders dan voortdurend een plaats in mijn gedachten innemen en houd ik ’t voor natuurlijk dat moment een reactie moet hebben nog in ’t vervolg wegens personen, ook al ontwijken zij elkaar opzettelijk, toch fataal weer tegenover elkaar körnen te staanin den foop der jaren. 247 313 Beste Broer, Ik wenschte ge kondt inzien ik in verschillende dingen consequent moet zijn. Ge weet wat een „erreur de point de vue” in ’t schilderen is, n.l. heel iets anders en veel ergers dan eene misteekening van dit of dat detail. Een enkel punt beslist de meerdere of mindere helling; het meer rechts of links zieh developpeeren van de zijvlakken der voorwer- pen door de heele compositie heen. Nu in het leven is er iets dergelijks. Als ik zeg ’k ben een arm Schilder en sta voor jaren van strijd nog — in mijn dagelijksch leven moet ik ’t inrichten a peu pres zoo als een boerenarbeider of een fabrieksarbeider het doet, dan is dat een vast punt waar veel dingen uit volgen, die men dus uit zijn verband rukt als men ze anders dan in ’t algemeen beschouwt. Er zijn schilders in andere omstandigheden, die anders kunnen en moeten doen. Ieder moet beslissen voor zichzelf. Als ik andere kansen, andere gegevens had en er geen dingen gebeurd waren van beslissenden aard, natuurlijk ik zoude er door geinfluenceerd zijn geworden in mijn doen en laten. Nu echter — en a plus forte raison — wegens ik als er maar eenigszins kwestie zou kunnen zijn van het te be- schouwen als mij iets aanmatigen waarop ik geen recht had, zelfs al had ik apres tout het recht maar wegens het opperen der kwestie alleen, ik vanzelf me retireer van omgang met menschen, die een zekeren stand ophouden, zelfs van mijn familie. Zoo staan wij voor deze daadzaak. Mijn vast voornemen om dood te zijn voor alles behalve mijn werk. Moeielijk is ’t me echter over die anders eenvoudige gewone zaken te spreken wegens ze in verband staan ongelukkigerwijs tot veel dieper dingen. Niets is meer ,,angoisse” dan een zielstrijd tusschen plicht en lief de, beide hoog opgevoerd. Als ik U zeg ik kies mij plicht weet ge er alles van. Een enkel woord dat we er over spraken op den weg, deed mij voelen daaromtrent in mij niets is veranderd, dat het is en blijft een wond waar ik over heen leef, doch die in de diepte zit en niet heelen kan, over jaren zal zijn wat ’t was den eersten dag. Ik hoop dat gij begrijpt wat ik bij mijzelf voor strijd had nu pas. Deze: Quoi qu'il en soit (neem dat qnoi? niet vragende want ik 248 heb het recht niet het te onderzoeken) — wil ik op mijn qui vive zijn eerlijk man te blijven en dubbel attent op plichl. Haar heb ik nooit verdacht noch verdenk ik, noch zal ik verdenken dat finantieele redenen haar motieven waren, anders dan eerlijk en billijk is. Zij ging zoover het raisonnable was, anderen overdreven. Verder echter begrijpt gij ik niets presumeer omtrent lief de voor mij, en wat wij zeiden op den weg blijft tusschen ons. Sedert zijn er dingen gebeurd die niet zouden geweest zijn als op een zeker mo- ment ik niet gestaan had voor een gedecideerd ,,neen” primo, en ten tweede voor een belofte, dat ik niet in haar weg zoude komen. In haar respecteerde ik een sentiment van plicht — haar heb ik nooit verdacht, zal ik nooit verdenken van iets laags. Voor mijzelf weet ik dit eene, dat primo ’t er op aankomt niet af te wijken van wat plicht is, en men met plicht niet transigeeren mag. Plicht is iets absoluuts. De gevolgen? wij zijn er niet voor verant- woordelijk, voor het initiatief van plicht doen of niet doen ja. Zie- hier het lijnrecht tegenovergestelde aan den stelregel: het doel heiligt de middelen. En mijn eigen toekomst is een beker die niet voorbij kan gaan tenzij ik hem uitdrink. Dus fiat voluntas. Gegroet — goede reis — schrijf spoedig — maar ge begrijpt hoe ik de toekomst opnemen zal met sereniteit en zonder dat een trek in mijn gezicht spreekt van dien strijd in de allerdiepste diepte. t. a t.Vincent. Gij begrijpt echter ik alles moet ontwijken wat me in verzoeking zou brengen te aarzelen, en ik dus alles en allen vermijden moet wat me haar in herinnering zou brengen kunnen. Die gedachte heeft me trouwens ook dit jaar wel eens meer beslissend gemaakt dan ik anders zou zijn geweest en gij ziet dat ik zulks wel zöö kan doen, dat niemand er ’t rechte van begrijpt. 314 Waarde Theo, (19 Aug. *83.) Tegelijk met dezen schrijf ik een brief aan Pa, waarin een en ander Staat dat ik nu niet dubbel zal schrijven. Wees zoo goed en lees Pa ’s brief. In dit schrijven aan U wensch ik nog eens te zeggen dat hoe langer hoe meer het mij voorkomt, de meest praktische en directe 249 weg om te vorderen met het werk is, het niet al te ver te zoeken en laag bij den weg te blijven. Als ik aan Londen denk zoo is dat een animeerende gedachte, weet dat wel, maar de kwestie alleen, is het nu uitvoerbaar? is het nu ’t geschikte moment? Is het niet beter eigenlijk dat ik ronduit zeg tegen mezelf: ,,reken je werk nog niet rijp genoeg, wegens wat ge wilt en bedoelt nog niet begrijpelijk genoeg schijnt voor wie het zien, daar ze er als ’t wäre van schrikken min of meer — ga nog door — werk trouw en krachtig naar de natuur. Zoek het nog eens geheel buiten op de hei of in ’t duin, en laat het provisoir genoeg zijn, wie het nu zagen er nu nog niet veel in zien. Ga dus niet door om het te laten kijken, reken niet op bijval in Londen nu direct — het moet nog beter.” Dit een en ander zeg ik tot mezelf, en na wat ik bij dezen schrijf omtrent de vrouw in consideratie genomen te hebben, zult gij wellicht ook vinden dat er redenen zijn te twijfelen of Londen nu kan of moet gedaan worden direct. Ik weet nog niet te beslissen. Maar een eenvoudige gedachte die me goed schijnt, juist wegens het eenvoudige ervan, is dat ik geen andere demarche doen zoude dan goedkooper te gaan wonen, buiten ergens, waar het land typig is. Ik ben verlangend te weten of Pa en gij meer of minder kunt treden in mijn gevoelens betreffende het blijven met de vrouw. Ik wenschte zulks mogelijk wäre, in zoover dat we in plaats van de vrouw de straat op te sturen, haar belofte van beterschap maar beantwoordden met hartelijk vergeven en vergeten. ’t Is beter ze behouden blijft dan dat ze te gronde gaat. Ze zegt tot mij van morgen dit: „Wat betreft ’t geen ik vroeger deed, ik denk er zelfs niet aan en ik heb met moeder er ook niet zoo over gesproken, ik weet alleen dat als ik weg moet ik toch niet genoeg verdien, vooral omdat ik voor de kinderen kostgeld betalen moet, en als ik de straat dan daarom op zou gaan zou het zijn omdat ik moet, niet omdat ik wil. ” Ik geloof dat ik U er eens over geschreven heb wat er tusschen ons passeerde toen zij in ’t gasthuis was, en ik nog niet besloten haar bij me in huis te nemen of niet. Ze vroeg toen ook niets, wat zeer afsteekt bij meer gewone momenten bij haar. Ik kan niet precies zeggen hoe haar expressie was, maar iets van een schaap dat zeggen zou: moet ik geslacht worden ik zal er me niet tegen verzetten. Enfin iets zöö navrants, dat ik niet anders kan dan vergeven ten 250 volle, ja veeleer schuld gevoel zelf dan dat ik beschuldigen zou. Evenwel ik heb dit voor me gehouden en haar verschillende dingen laten beloven, dat zij ordelijker zou zijn, ijveriger, beter poseeren, niet naar de moeder gaan, etc. En nu is het bij mij ook volkomen vergeven, volkomen ver- geten, zonder arriere-pensee, en ik trek partij voor haar even als ik vroeger deed. Het is een innig medelijden, dat zöö sterk is dat alles er voor wijkt, en ik evenmin nu anders kan doen dan verleden jaar in ’t gast- huis, en nu zeg als toen, zoolang ik een stuk brood heb en een woning zijt gij er thuis. Het was toen geen hartstocht, het is nu evenmin hartstocht, het is een elkaars behoeften begrijpen als afdoende daadzaken. Nu echter wetende hoe door de familie van haar zij veel van streek is gebracht verleden jaar, en vreezende zij weer inzakken mocht, wou ik wel ik met haar ergens op een dorpje kon wonen waar ze niets zag van de stad, en veel van de natuur ongezocht onder de oogen kreeg. Trouwens van ’t begin af heb ik geweten haar gestel jaren noodig heeft voor alles terecht is, en dus is er nog hoop. Nu, het kleine jongske is vreeselijk aan mij gehecht, tegenwoor- dig nu het begint te kruipen en te staan zit het altijd naast me, waar ik in huis heenga. Zie Theo met te handelen naar wat wij vast en duidelijk voelen, geloof ik wij wel in vergissingen kunnen vervallen, ettelijke malen ons hoofd stooten, maar voor groot kwaad en voor wan- hoop geloof ik wij bewaard blijven als we vragen wat is plicht — en dus doen zoo goed als we kunnen wat gedaan moet worden. Zoo betreffende het werk, dat er aan mankeert betwijfel ik niet doch dat ik niet gansch en al verdwalen zal, en toch körnen, zij het na veel zoeken, tot iets goeds, betwijfel ik evenmin. En ik geloof zoo, dat het gevaarlijk is om den vooruitgang in iets anders te zoeken, dan in hetgeen direct werk is. Ik wou, ik lui als Mauve of om een ander te noemen, Herkomer, tot vriend had, evenwel dit is niet het allereerste wat ik geloof er op aankomt, en zouden zij ook niet beschouwen als het eerste. Door trouw doorwerken, ’t möge langer of korter duren, voor- spoediger of minder voorspoedig gaan, kan het niet missen of vroeger of later ontmoet men onder schilders een vriend, als b.v. M. of H. zou kunnen zijn, voor vast. 251 En misschien eer als men maar stillekens werkt dan wanneer men ’t hem gaat vragen of hem bezoeken, wat met mij te minder kans op welslagen heeft, wegens een en ander, wat gij zelfs meer dan ik gevoelt, met mij ’t geval te zijn, van zonderlingheid, want ik zie zelf er wel iets van, maar niet dat het zoo erg is, dat bij tijden ik niet verwonderd zoude zijn over langdurigheid van moeielijkheden om eenig vertrouwen te vinden bij de menschen. Gesteld mijn gebreken zouden zijn even erg en even ontwijfel- baar als die van b.v. de vrouw, dan wou ik dat sommigen voor mij deden zooals ik nu met de vrouw deed, en reeds meermalen deed, het vergeven niet ten halve maar door en door, alsof er absoluut niets wäre geweest of meer te verwachten was. Hebt ge misschien tot C. M. iets gezegd dat ik misschien de vrouw zoude verlaten, neem dan s.v.p. direct dit terug; ik kan niet iets doen dat nu me bleek wreed te zijn of onbarmhartig. Of ik met de vrouw verder gelukkig zal zijn ik weet het niet en kon wel eens zijn van niet — zeker blijft er aan mankeeren — doch het geluk is niet hetgeen waar we voor aansprakelijk zijn, maar wel zijn we er voor aansprakelijk in hoever we ons geweten volgen. Adieu kerel, en als ge wilt schrijf me nog een enkel woordje terwijl ge te Nuenen zijt. Ik kan niet anders spreken. Ge moet nu Pa’s brief maar eens lezen. Als ik de vrouw verliet, zij zoude misschien gek worden, maar omdat ik voor mij reeds meermalen in haar buien van ondrage- lijk humeur een middel heb gevonden om haar tot bedaren te brengen door een angst die haar drukte te calmeeren b.v., omdat in den loop van dit jaar zij heeft leeren zien zij in mij waarlijk een vriend heeft, die in haar zwakheden haar wel eens voorkomt, en begrijpt waar het hem schort, is er dat je ne sais quoi in haar gekomen van rust als ik bij haar ben, en op den duur zal zij hoop ik beter worden, vooral als wat haar terugsleept in ’t verleden, waar zij liever niet aan herinnerd moet worden, haar niet meer trekt. Verhuizen is echter wenschelijk maar moet tevens bezuinigings- maatregel zijn. Tot haar zijn b.v. dingen gezegd als dat ik haar zou verlaten ter wille van de kinderen. Dit is niet zoo, het zou in geen geval mijn reden zijn, maar is een van de dingen die haar desorienteeren en doen wenschen zij de kinderen niet had. Theo met haar is het zoo, dat zij wel leert doch men heel dik- wijls haar hetzelfde moet wijzen, en zij maakt iemand wel eens 252 moedeloos, toch als zij — maar het gebeurt haar zelden — er toe komt om te zeggen. wat zij wil en bedoelt, is het vreemd hoe rein zij is ondanks haar bedorvenheid. Net of heel diep iets ge- spaard is in de ruine van haar ziel en hart en geest. En haar expressie in die enkele momenten is als die van een Mater Dolorosa van Delacroix, of als zekere koppen van Ary Scheffer. Daar geloof ik in, en nu ik dat weer heb gezien, respecteer ik dat diepe en houd mijn mond over haar gebreken. Ik hoop kerel gij nog een paar mooie zonsondergangen ziet boven het stille land, ver van de stad af, voor gij naar de stad terug gaat. Betreffende verandering van woonplaats, ik weet dat dit op meer dan eene plaats zou te vinden zijn. Maar natuurlijk doen we wat we doen, met bedaardheid, en dus schrijven we er nog wel eens over. Adieu, heb nog goede dagen, en weet dat wat ook de toekomst baren zal, ik hoop blijf houden dat latere dagen kalmer zullen zijn. t. a t. Vincent. Waarde Theo, Gij begrijpt dat ik wel een beetje verlangend zal zijn om van U te vernemen of gij mijn brief hebt gelezen. Betreffende mijzelf, de weg dien we berekenen ’t goedkoopst te zijn — - ik geloof dat het op een dorp gezöcht zou moeten worden — zou me de meest raisonable in gegeven omstandigheden toeschijnen. Als de frs 150 per maand kunnen blijven, geloof ik wij het er haast of geheel mee kunnen dekken. Beste broer gij ziet dat in geen geval er voor mij schijnt ruimte te kunnen körnen. Ik zal trachten er niet over te klagen, en verbijten wat ik ver- boten kan. Mijn overtuiging dat het werk eigenlijk meer eischt, blijft wel bestaan, en dat ik ook aan eten en andere behoeften wat meer moest kunnen besteden, doch als ik het met minder moet doen, apres tout mijn leven is misschien het eten niet waard, wat zal ik ^r beweging over maken. En het is niemands directe schuld, - ook mijn eigen niet echter. Een ding echter hoop ik dat gij inziet — dat me?r doen dan zelfs in eten, kleeren, al wat comfort is, al wat eigenlijk noodig is 315 253 zieh geneeren, men niet doen kan. Waar men zelfs daarin zieh heeft bekrompen, kan geen kwestie van onwil zijn nietwaar? Gij begrijpt wel dat als iemand tot mij zeide, doe dit, doe dat, maak hier, maak daar een teekening van, ik het niet zou weige- ren, ja herhaaldelijk met pleizier probeeren, als ’t de eerste keer niet lukte. Doch niemand spreekt daarover, of zöo vaag, zöo in het algemeen, dat het me meer in de war dan op streek helpt. Beste broer betreffende kleeren, ik heb aangetrokken wat ik kreeg zonder naar meer te verlangen, zonder naar meer te vragen. Ik heb gedragen kleeren van Pa en van U, die soms anders zitten aan mijn lijf dan ik wel helpen kan, ook wegens de tailles kun- nen verschillen. Als gij blauw blauw wilt laten dat er op mijn toilet wel eens wat aan te merken is, zal ik tevreden blijven met wat ik heb, en dank- baar er voor zelfs met weinig, ofschoon natuurlijk als ik kan in later tijd ik wel nog eens zal er op terugkomen, en U hoop te zeggen: Theo, weet gij nog wel den tijd toen ik met een langen domineesjas liep van Pa, etc., en ’t komt me voor nu de dingen stilletjes op te nemen, later er samen eens over te lachen, als we ons er meer bovenop gewerkt hebben, oneindig verkieselijk is boven nu er over te twisten. Voorloopig heb ik voor als ik eens uit moet Uw pak, dat ge mee- bracht en nog meer wat presentable is. Dat ik op ’t atelier of buiten die niet aantrek, houdt me dat ten goede, ’t zou moed- willig bederven zijn want men krijgt altijd de een of andere vlek bij het schilderen, en vooral als men zelfs bij regen en wind een effect tracht te pakken. Mijn idee omtrent geld verdienen is zoo eenvoudig als maar zijn kan, het is dat het moet körnen door het werk, en dat ik niets win met in de gegevenen persooitlijk menschen er over te gaan spreken. Toch als ik eens kans zie, ik ga er op af — b.v. wat ik U nog zei van Belinfante, van Smulders, maar tot heden was ’t geluk me weinig dienstig. Enfin daar treur ik niet over, als gij me maar niet van streek maakt door mij van onwil te verdenken. Want ik geloof, dat als gij grondig nadenkt, gij niet twij feien zult of ik heb ijver, en dat als gij bovendien zoudt eischen ik meer bij menschen ging vragen om van mij te koopen, ik zou het doen maar misschien zou ik dan melankoliek worden. Als het kan, laat mij toe ik voort ga zooals tot nog toe. Indien 254 niet, en als gij wilt ik personen zal gaan opzoeken met mijn werk, ik weiger het niet als gij het mij aanraadt. Doch beste broer, menschenhersens kunnen niet alles verdragen. Getuige Rappard, die hersenkoorts kreeg, en nu tot naar Duitsch- land toe is om er af te komen: mij nu agiteert het meer dan me nuttig is, als ik zulke demarches doe van bij menschen te gaan spreken over het werk. En hoe kom ik er vandaan? met een weigering, of met een kluitje in ’t riet gestuurd. Het zou me niet agiteeren als gij ’t b.v. waart, die mij kent en met wien ik gewoon ben te spreken. Ik zeg U ik voel me minder energiek buiten als ik onder de men- schen geweest ben. Als we nu geen tijd verliezen met demarches in dien zin, zoo vorderen we langzaam maar vast en ik weet geen beteren weg. In geen geval zal ik eene serieuse bestelling afslaan, wat men ook vragen möge, in mijn geest of tegen mijn zin, ik zal trachten het zoo te doen als men wil, het over te doen als men wil. Enfin ik neem mij voor in (jeen geval ongeduldig te worden, zelfs als men het mij opzettelijk moeielijk zou maken. Meer dan dat kan ik niet zeggen, en wilt gij zelf mij iets opgeven, kunt ge zelf er een proef mee nemen of meer proeven, ik ben tot Uw dispositie. Ik geloof dat er een verschil is tusschen nu en vroeger jaren. Vroeger werd er meer hartstocht gebruikt en bij het maken en bij het beoordeelen van werk. Men koos beslist deze of gene richting, men koos energiek partij voor deze of die. Er was meer animo. Nu vermeen ik er een geest van grilligheid en satiete is. Men is lauwer in het algemeen. Ik voor mij schreef het U vroeger reeds dat het mij voorkwam sedert Millet er reeds een sterke daling was te bespeuren, als was ’t toppunt reeds bereikt en de decadence begonnen. Dit werkt op allen en alles. Ik ben er altijd blij om dat ik de collectie teekeningen van Millet in ’t Hotel Drouot nog heb gezien. Op dit moment zijt ge te Nuenen. Ik wou wel broer dat er geen redenen waren, dat ik afwezig ben. Ik wou we er samen liepen op het oude boerenkerkhofje, .'of bij een wever. Dat is nu niet zoo — waarom niet — och omdat ik begrijp dat ik een trouble fete zou schijnen in de gegeven stemmingen. 255 Theo nogmaals — ik begrijp het niet geheel en al en vind het wat te ver gegaan dat zoowel gij als Pa U gegeneerd gevoelt om even met me te loopen. Ik van mijn kant blijf toch weg, ook als mijn hart verlangt naar samenzijn. Ten minste aangezien ik althans dat enkele oogenblikje van ’t zij U ’t zij Pa eens zonder arriere-pensee, alleen wegens on- verbreekbare banden te zien, niet goed missen kan, wenschte ik voortaan wij het artikel vormen of kleeren nooit meer be- spraken, als wij elkaar zien. Ge ziet aan alles hoe in plaats van mij in te dringen, ik zoover mogelijk me retireer. Maar laat de vormen geen algeheele verkoeling veroorzaken. Dat eene lichtpuntje dat wij eens in ’t jaar elkaar even zien, moet niet getroubleerd worden. Adieu, t.at. Vincent. Betreffende het werk zoo aarzel ik niet. Gij hebt gelezen Fromont Jeune en Riszler aine, nietwaar? In Fromont jeune vind ik U niet natuurlijk, maar in Riszler aine, in zijn geabsorbeerd zijn in zijn werk, zijn beslistheid daar , ter- wijl hij overigens een bonhomme was en tamelijk nonchalant en kortzichtig, zijn weinig behoeften voor zichzelf, zoodat hij voor zieh zelf niets veranderde toen hij rijk werd, vind ik wel overeenkomst met mezelf. Ten opzichte van mijn werk zijn al mijn gedachten zoo geordend, zoo gedecideerd, dat ik geloof gij wel doet aan te nemen wat ik zeg: laat me zooals ik ben maar begaan, mijn teekeningen zullen goed worden als wij op den gewonen voet met elkaar biijven zelfs, maar omdat het goed worden af hangt, een beet je af hangt van het geld voor mijn verschütten en onkosten — en niet van mijn inspanning geheel alleen — wees met het geld zoo mild als het kan, en als ge kans ziet er eenige hulp van een anderen kant bij te vinden, laat het niet. Maar in deze weinige regels Staat ook eigenlijk alles wat ik te zeggen heb. Gij moet door mijn handelwijs toen ik bij Goupil vandaan ging U niet laten desorienteeren omtrent mijn eigenlijk karakter. Was de zaak toen voor mij geweest dat wat de kunst nu voor me is, zoo had ik toen beslister gehandeld. Nu echter was ’t me toen twijfelachtig of het mijn carriere was of niet, en was ik meer passief; toen mij gezegd werd, zoudt ge niet weg gaan? zei ik: gij vindt dat ik weg moet gaan? dus ikgaweg — meer niet. Er is toen meer gezwegen dan gesproken. 256 Had men het toen anders behandeld, had men gezegd: wij be- grijpen niet Uw handelwijs in dit of dat, expliceer het, zoo zou ’t anders geloopen zijn. Ik zei U broer dat discretie niet altijd begrepen wordt. Tant pis misschien. Nu is het beter ik de car- riere heb die ik heb, geloof ik, maar toen ik bij Goupil vandaan ging, waren er andere motieven dan kleeren, bij mij althans. Er was toen een half of heel plan ik te Londen in de nieuwe zaak bij de schilderijen eene betrekking zou krijgen, waarvoor ik mij vooreerst niet geschikt rekende, tweedens geen lust in had. Ik had wel in de zaak willen blijven als het minder absoluut een betrekking van spreken met de bezoekers geweest wäre. Als men kortom mij toen had gevraagd, hebt gij pleizier in de zaak, was mijn antwoord geweest: ja zeker — wilt gij er in blijven? ja als gij mij waard rekent wat ik verdien, en niet hinderlijk of schadelijk rekent. En zou dan een betrekking aan de drukkerij misschien, of die te Londen, maar wat gewijzigd, hebben ge- vraagd en geloof ik gekregen. 