title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En nu moet ge weten dat ik nog een brief van Rappard heb. Natuur- lijk had ik hem dadelijk de f 2.50 teruggezonden, en ik kreeg nog daarna een antwoord van hem, waarin hij opnieuw hetzelfde zegt van mijn teekeningen wat hij op ’t atelier er van zei, n.l. dat voor- al om de opvatting, het sentiment, en het gewilde er van, hij er pleizier in had en ze hem sympathiek waren, dat hij mij voorstelde als ik iets dergelijks had, het hem eens te zenden, daar hij dacht het aan den man te kunnen brengen. Gij begrijpt wel, dat ’t geen dk het allerliefst heb, is dat de menschen er wat schik in hebben, dat doet mij zoo ’n pleizier. Want het is zoo ontmoedigend, en uitdoovend en damperig, als men niet eens nu en dan hoort: dit of dat is juist, en gevoeld, en gewild. Het wekt zoo op als men merkt dat iemand werkelijk iets voelt van datgene, wat men getracht heeft uit te drukken. Hij had toen ook pleizier in nog een paar naaktstudies. Het is voor ’t eerst in verscheidene dagen, dat ik weer eens op zit, en ZOO schrijvende voel ik weer wat leven wakker worden. Was ik maar in orde! Kon ik mij maar installeeren zooals ’t moest, wat zou ik graag hier in de zalen wat studies maken. Ik lig nu in een andere zaal, met bedden of kribben zonder gordijnen, en vooral ’s avonds of ’s nachts zijn er eigenaardige effekten. De dokter is net 445 zooals ik hem ’t liefste heb, hij heeft veel van sommige koppen van Rembrandt, een prächtig voorhoofd, en een zeer sympathieke uit- drukking. Ik hoop wat van hem afgezien te hebben, in dit opzicht dat ik hoop met de modellen om te springen eenigszins als hij met de zieken, n.l. ze maar krachtig aanpakken, ze kort en bondig precies in de positie zetten, die noodig is. Het is fameus zooveel geduld die man heeft om zelf de zieken te wrijven, te smeeren, te hanteeren op allerlei wijs, oneindig flinker dan een oppasser, en hoe hij er den slag van heeft de scrupules weg te nemen, en de luid- jes precies zöö te zetten, als hij ze noodig heeft. Er is een oud man die superbe zou zijn voor een St Geröme. Een mager, lang, peezig, bruin en gerimpeld lichaam, met gewrichten zoo fameus duidelijk en expressief, dat men er melankoliek van wordt hem niet voor model te bezitten. Ik kan mij best begrijpen dat Heyerdahl in zijn schik is met zoo’n belooning. Nu moet ik U nog mededeelen, dat Pa mij bezocht heeft in de eerste dagen dat ik hier was, ofschoon maar heel kort en heel gehaast, en eigenlijk heb ik over niets kunnen spreken, ik had het bezoek eigenlijk liever op een anderen tijd gehad, wanneer wij van weers- kanten er waarlijk meer aan hadden kunnen hebben. Het was mij nu erg vreemd, en kwam mij min of meer als een droom voor, gelijk trouwens deze heele geschiedenis van het hier ziek liggen. Behalve Sien, haar moeder, en Pa, heb ik anders niemand gezien, wat eigenlijk het beste is, ofschoon de dagen wel wat eenzaam en melankoliek zijn. Ik denk soms onwillekeurig, dat het nu heel wat somberder en eenzamer geworden is, dan b.v. toen ik dezen winter het eerst bij Mauve kwam. Het geeft mij een steek en een benauwd gevoel telkens als ik er aan denk, ofschoon ik tracht de heele gedachte eraan over boord te donderen als nutteloozen ballast. Ik heb van den oppasser gehoord, dat Breitner dezer .dagen het huis verlaten heeft. Ik geloof dat hier in deze klasse de dokter wat korter metten maakt dan in de duurdere. Tant mieux. Misschien zijn ze hier minder schroomvallig om patienten een beetje pijn te doen, dan in de hoogere zalen, en b.v. steken iemand heel spoedig een katheder in zijn blaas zonder veel ,, vormen” of complimenten. Nu mijns inziens tant mieux, en nog eens ik vind het hier even aardig als in de wachtkamer 3e klasse. Als ik maar 446 werken kon! maar ik moet mij daaraan onderwerpen. Ik heb een boek van Dickens, en mijn perspectiefboeken bij me. Ik hoop gij nog eens schrijven zult, ge weet ’t adres is: Gemeente gasthuis, Brouwersgracht. 4e klasse Zaal 6 No 9. a Dien, met een handdruk in gedachten, en veel dank voor Uw trouwen brief en het ingeslotene nogmaals. Heb het goed en ge- loof me t. a t. Vincent. Ik geloof dat toen Sien weg moest, ik wat te zenuwachtig geweest ben, en toen ingestort, maar er zijn wel eens momenten, waarin men niet altijd geheel koelbloedig zijn kan. Zij ligt daar zoo alleen, en ik wou er zoo graag eens heen, want het zullen bange dagen voor haar zijn. 209 Waarde Theo, i Juli 1882. Sedert een paar uur ben ik op mijn ateüer, en schrijf U eens dade- lijk. Hoe heerlijk het is weer beter te worden kan ik U niet zeg- gen, en evenmin hoe mooi alle dingen op den weg van het gast- huis naar hier mij voorkwamen. En hoe het licht helderder, en de ruimten grooter, en alle voorwerpen en figuren belangrijker schijnen. Er is evenwel nog een ,,maar” bij, want reeds aan- staanden Dinsdag moet ik weer bij den dokter körnen om mijn wedervaren te verteilen, en heeft hij er mij op geprepareerd ik dan misschien nog een veertien dagen, ’t zij langer, ’t zij korter, in ’t gasthuis moet körnen, al naar mate het noodig zal zijn. In elk geval zou het mij buitengewoon medevallen, als ik er niet meer in hoefde. Zoodra ik onraad voel moet ik terugkomen, en 00k als ik niets bijzonders merk ga ik Dinsdag mij weder laten onderzoeken. Het gevoel van beter worden maakt dat men alle mogelijke katheders en sondes en spuitjes vergeet totdat men den dokter er weer mee ziet körnen aanzeilen. En dan is het geen heel plezierig oogenblik. Enfin dat zijn 00k al van die petites miseres de la vie humaine. Maar wat men wel een ,,grande misere” mag noemen, is eene zwangerschap en verlossing, de laatste brief van Sien was erg melankoliek, zij was nog niet bevallen, doch ieder uur wach- 447 tende, en nu dat wachten dagen duurt ben ik er zeer ongerust over, en het is vooral om haar te kunnen bezoeken, dat ik den dokter verzecht heb, om als ’t eenigszins mogelijk was, de wan- delingen in den tuin te veränderen in eene körte absentie. Zoodat ik morgenochtend met haar moeder en haar kindje naar haar toe ga, Zondag de eenige dag zijnde, waarop zij bezoek mag ont- vangen. De laatste brief aan mij was niet door haarzelf geschre- ven, doch door de oppasseres, die er zelf om verzecht wij eens körnen zouden. Toch kunnen wij ’t zoo treffen, dat wij niet kunnen worden toegelaten. Arme meid, zij is toch dapper genoeg en voor geen kleintje vervaard, volgens dat laatste schrijven was er echter geen bepaald onraad, doch innige zwakte. Hoe ik naar haar verlangd heb in het gasthuis, en hoe ik nu naar haar ver- lang, kan ik U niet zeggen, en op^ sommige momenten was ik er niet rouwig om zelf ook wat te lijden te hebben, liever dan er heelemaal in goeden welstand bij te staan, want dan zou het wat al te ongelijk verdeeld zijn. Gesteld alles gaat heel voorspoedig, is Sien echter deze maand weer terug; mocht dat maar zoo wezen. Het spreekwoord zegt echter: ,,Mal de mere dure longtemps”. Dit maakt dat er nog een sombere schaduw over het heerlijke gevoel van beter worden hangt. Ik verlang erg naar morgen en zie er tegelijk tegen op. De eerste persoon, dien ik hier op den Schenkweg tegenkwam, was mijn vriend de timmerman, die al menigen keer mij met het een of ander karweitje, door ’t maken van instrumenten voor perspectief, heeft geholpen. En die tevens de meesterknecht is van den eigenaar van het bewuste atelier, waarover ik U schreef. Zijn baas was juist op de werf, (waarvan gij de teekening hebt, die met de weilanden in ’t verschiet), en zij hebben mij dadelijk meegetroond en gewezen, zij de kamer die dan atelier zou wor- den, nog steeds onbehangen gelaten hadden in afwachting van dat ik mij decideeren zou. Ik zei, dat ik ook nu nog mij niet decideeren kon. Nu best, zei de man, maar ik kon uit een partij papier uitzoeken wat ik wou, dan zou hij ’t eens beplakken, en ik was aan niets gebenden. En ofschoon ik zei, ik dit niet wilde daar ik weer naar ’t gast- huis moest, zijn zij nu reeds bezig, omdat zij er op staan ’t mij voor Dinsdag nog te laten zien. Ik moet zeggen de woning is bij- zonder geriefelijk en ziet er terdeeg flink en knap uit. De enorme geheel betimmerde zolder is alleen een fameus atelier 448 desnoods, ofschoon de kamer op ’t noorden atelier zou moeten worden. En de prijs is voor hier buitengewoon laag, en zou in de stad omstreeks het dubbele zijn. Drie gülden ’s weeks voor een (jroot bovenhuis, is zelfs in vergelijking van buurten zooals de Noordwal of Buitensingels zeer weinig. En de ligging is voor een Schilder voortreffelijk. Er is een gezicht uit het zolderraam, dat tooverachtig is. Ik heb mij evenwel niet willen decideeren, om reden dat ik zoowel als Sien, ziek ben. Maar zoodra wij beter zijn pak ik het aan. Er is lucht en ruimte, heerlijk om te werken en gezond te blijven. Licht van ’t noorden, en in de andere kamer van ’tzuiden ongeveer. Er is een keukentje, dat ik nog wel dikwijls hoop te teekenen, ook met een raampje, dat op een soort hofje uitkomt. Dan moet ik niet vergeten U mede te deelen, dat ik zeer tegen mijn verwachting in, in het gasthuis een bezoek gehad heb van den Hr. Tersteeg dat mij in zekeren zin heel veel pleizier deed, ofschoon wij over niets bijzonders gesproken hebben, en dit ook niet noodig is. Maar ik vond het erg aardigv En toen is eenige dagen later Iterson er ook nog geweest, wat mij nu heel wat minder kon schelen. En dan Johan van Gogh, dien ik in Helvoirt dacht, doch hier op den Stationsweg schijnt te wonen tegenwoordig. In geval gij mij in ’t begin dezer maand wat zendt, zoo zult gij den brief wel aan ’t gasthuis adresseeren, en dan is het in orde, omdat de portier mij beloofd heeft de brieven in bewaring te houden in geval van afwezigheid, (volgens de orde van het huis, zoolang men er niet bepaald uit is, en het verzoekt). Dinsdag moet ik weder betalen in ’t gasthuis, en de huishuur ook, die ik nog heb. Maar het heerlijkste van het heele beter worden is dat het teekenen ook weer levend wordt en het gevoel voor de dingen, wat een tijd lang om zoo te zeggen bedwelmd is geweest, en een groote leegte gaf. Ik heb weer lust in alles wat ik zie. En dan heb ik in omstreeks een maand geen pijp gerookt en dat is ook een oude kennis terug. Ik kan U niet zeggen met wat een pleizier ik weer hier in ’t atelier zit, na zoolang in een omgeving van waterpotten, etc. geweest te zijn, ofschoon het gasthuis ook mooi is, en terdeeg mooi. Vooral de tuin met al die wandelaars, mannen, vrouwen, kinderen. Ik heb een paar krab- beltjes, maar men is als patient niet vrij om te werken zooals het zou gedaan moeten worden, en ook niet er voor geschikt. Nu adieu, schrijf eens spoedig, en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. 29 449 210 Waarde Theo, Zondagmiddag. Zooais ik U gisteren schreef, ben ik naar Leiden geweest. Sien is gisterennacht bevallen, heeft eene zeer moeielijke verlossing gehad, maar is er Goddank evenwel levend afgekomen, en een bijzonder aardig klein jongetje ook. Haar moeder en kindje en ik waren samen er naar toe gegaan, gij kunt denken dat wij in groote spanning waren, niet wetende wat wij hooren zouden, toen wij in het gasthuis aan de oppas- seres naar haar vroegen. En ontzettend blijde waren, toen wij hoorden : van nacht bevallen maar gij moogt niet veel met haar spreken. Ik zal dat ,,ge moogt niet veel met haar spre- ken” niet licht vergeten, want dat was ,,gij kunt nog met haar spreken”, en het had evengoed kunnen zijn ,,gij zult haar nooit meer spreken”. Theo, ik was zoo gelukkig toen ik haar weer zag, en zij lag vlak bij ’t raam, dat op den tuin vol zon en groen uitzag, en in een soort dommeling van uitputting tusschen slapen en wakker zijn in, en toen keek zij op, en zag ons allen. Ah kerel, zij keek zoo en zij was zoo blij ons te zien, en dat wij toevallig zoo juist precies 12 uren nadat het gebeurd was, daar waren, terwijl er maar i uur in de week is men hun bezoeken mag. En zij vroolijkte zoo op, en was zoo in alle opzichten in een oogenblik bij haar positieven en vroeg naar alles. Maar wat ik niet genoeg bewonderen kan, is het kind, in dit bij- zonder opzicht, dat ofschoon het met den forceps is gehaald, niet in ’t minst bezeerd is, en in zijn wieg lag met een soort air van wereldwijsheid. Zij zijn toch knap die dokters. Maar naar de beschrijving was het een critiek geval. Er stonden 5 professors bij toen het ge- beurde, en men heeft haar bedwelmd met Chloroform. Voor dien tijd heeft zij enorm veel uitgestaan, omdat het kind vast zat \>an ’s avonds 9 tot half twee. En nu is zij nog zeer pijnlijk. Maar zij vergat alles toen zij ons zag, en wist mij zelfs te verteilen, dat wij gauw^ weer aan het teekenen zouden zijn, en ik heb er vol- strekt niets op tegen dat haar voorspelling maar heel precies möge uitkomen. Er is geen inscheuring of zoo iets, wat in zoo’n geval ZOO heel licht gebeuren kan. Sapperloot ik ben er zoo dankbaar voor. Alleen de sombere schaduw dreigt nog altijd, en meester Albert Dürer wist het wel, toen hij de dood achter het jonge paar plaatste, in die prächtige ets die gij kent. 450 Maar wij willen hopen, dat de sombere schaduw maar eene schaduw möge blijven die weer voorbij gaat. Nu Theo gij weet er alles van, als ik Uwe hulp niet gehad had, dan was Sien er waarschijnlijk niet meer. Nog iets, ik had Sien verzocht den professor te vragen haar eens goed te onderzoeken, omdat zij dikwijls iets had dat men witten vloed noemt. En hij heeft dat ook gedaan, en haar raad gegeven omtrent ’t geen zij te doen had, om geheel in orde te körnen. En hij zegt dat zij meer dan eens, vooral bij haar vroegere keel- ziekte, bij een vroegere miskraam, en dan dezen winter, zeer ver weg is geweest om het hoekje om te gaan, dat zij door en door verzwakt is door een leven van onrust en gejaagdheid, jaren lang, dat nu zij niet langer dat leven behoeft te leiden zij vanzelf terecht kan körnen als. er niets bijkomt, door rust, door verster- kende middelen, door zeer veel in de buitenlucht te zijn, en door geen zwaar werk te doen. Als zij uit haar vroegere misere is komt er dan een heele nieuwe Periode in haar leven, en krijgt zij haar lente die voorbij is en die maar bar was, wel niet terug, maar haar St. J ansschot kan des te frisscher zijn. Gij weet wel hoe de boomen in ’t midden van den zomer, als de grootste bitte voorbij is, opnieuw frissche jonge scheuten maken, een nieuwe, jonge laag groen over het oude verweerde heen. Ik zit U te schrijven bij de moeder van Sien, bij een raam dat op een soort hofje uitziet. Dat heb ik tweemaal geteekend, eens in ’t groot en eens kleiner. C. M. heeft die twee, en dat waren die, vooral de groote, waar Rappard schik in had. Ik zou gaarne hebben gij ze eens zaagt als gij bij C. M. komt, want ik wou wel weten wat gij, vooral van de grootste, denkt. Wanneer komt gij? Ik verlang erg naar U. Nu broer, gij hebt het op Uw geweten, dat ik vandaag zoo gelukkig ben dat ik er van geschreid heb. Dank voor alles kerel, en geloof me met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 211 V/aarde Theo, Dinsdagmiddag. Bericht van Sien, dat alles goed gaat Goddank. Als het zoo blijft, dan moet zij met de 14 dagen na hare bevalling vertrekken. Dit 451 drong mij er toe mij te decideeren omtrent de nieuwe woning, opdat zij een vriendelijk nestje vinde bij haar terugkomst na zoo- veel pijn. Nu heb ik dus met den eigenaar een afspraak gemaakt. Vooreerst dat hij me nu direkt zou helpen verhuizen, n.l. mij een paar mannen van de werf afstaan voor een achtermiddag, om al mijn boeltje over te brengen, omdat ikzelf niet al te veel mag sjouwen, en zelfs eigenlijk in ’t geheel niet. En vervolgens dat ik hem evenwel geen huur zal betalen, voor en aleer ’t zij ikzelf^ ’t zij de vrouw er definitief intrekt. Want misschien is Sien eer terug dan ik uit het gasthuis. Intusschen moet ik een accoord treffen met den ouden huisbaas voor de loopende maand, (want ik heb hem omdat ik ziek was, en niet wist, wanneer ik beter zou zijn, geen notitie kunnen geven ik vertrok). Ik zal er hoop ik, met i week of 14 dagen huur afkomen, althans ben niet van plan hem de heele maand te geven. Misschien hebt gij al wat gestuurd, en dan vind ik Uw brief mis- schien morgenochtend reeds bij den portier van ’t gasthuis. Doch hebt gij nog niet gezonden, zou ik U vriendelijk willen ver- zoeken het spoedig te doen, want ik raak ä court, en moet f 10 vooruit betalen om weer in ’t gasthuis te gaan, zoodat mijn teruggaan daar naar toe afhangt van de ontvangst van Uw brief. Vanmorgen was er nog geen brief bij den portier. Nu is de verhuizing achter den rüg grootendeels, de moeder van Sien helpt mij, het is een heele karwei, want het heele huis is nog vol kalkstof en moet geschrobd worden. Maar ’t atelier en de alkoof is schoon, en de meubels enz. bijna allen over. Nu zit- ten we even te schoften. Het gaat mij goed, ik voel mij veel beter dan ik in lang gedaan heb. Gisteren sprak ik den directeur van ’t gasthuis, Dr. Tien- hoven even op straat, en vertelde hem hoe het ging, en hij maakte geen bezwaar. Zoodat ik hoop heb het spoedig geheel klaar zal zijn. Als ikzelf het plan gemaakt had voor deze nieuwe woning en ze had willen laten inrichten expres voor atelier, zou ik het niet beter hebben kunnen doen dan ze nu is. En geen een ander huis in de straat is als dit van binnen, ofschoon van buiten zij alle er precies eender uitzien. Dat ik er in ben, is eigenlijk de schuld van den storm, die het raam van het vroegere atelier vermeid heeft, want was dat niet gebeürd, had ik van deze woning niets geweten. 452 Het is de timmerman, die bij die gelegenheid mij er attent op maakte, en zei: waarom ga je niet hiernaast wonen? Nu broer, en tusschen het verhuizen in, heb ik er nog een teeke- ning opgedonderd, en wel weer eens een aquarel. Op een schets van vöör mijn ongesteldheid, die half af gebleven was. Zoodat het leven er weer in komt. Het zijn pinken op het strand, groote rompen van schuiten, die in ’t heete zand liggen, met de zee heel wijd weg in een blauwen nevel of stof, want het was een dag met zon, maar het is met het licht mee, niet er tegen in, zoodat men de zon moet voelen door een paar körte slagschaduwtjes, en door de tinteling van de warme lucht boven ’t zand. Het is maar een impressie, maar ik geloof ze nog al juist is, mijn vingers jeuken zoo om weer aan den slag te gaan en ik behoef niet te zeggen ik liever naar Scheveningen dan naar ’t gasthuis ging. Doch wat moet, dat moet. Nu verlang ik erg naar Uw brief, en nog meer naar Uw körnst, mits ik dan maar niet in ’t gasthuis lig. En wat gij zeggen zult van het nieuwe huis. Ook naar wat gij denken zult van Sien als gij haar ziet, en van den kleinen, nieuwen wijsneus. Dat gij voor Sien dan wat Sympathie zult voelen hoop ik van harte, want zij verdient het. Nog iets zou er bij U te lande nog wat Papier Ingres zijn van de dikte van bijgaand staaltje, liefst wat toniger? Zoo ja, breng ’t dan mee als ge komt, als- mede datgene van de schetsen van mij in Uw bezit, wat gij niet houden wilt. Natuurlijk hoop ik dat gij ,,Sorrow” en de besten er uit, ook de groote Sorrow bepaald houden zult. a Dieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 212 Beste broer, (6 Juli ’Sz.) In bezit van Uw schrijven alsmede van ingesloten frs loo, dank ik U daar recht hartelijk voor, en is het mij behoefte U dadelijk weer eens te schrijven. Omdat het geloof ik, goed is, dat naar mijn beste en oprechtste weten, en met allen ernst die in mij is, ik U nog eenige zaken moet uitleggen, die het van belang is gij recht hegrijpen en tveten moet. Ik hoop dus dat gij dezen brief op Uw gemak en met geduld zult lezen, want er hangt voor mij zooveel van af. Morgenochtend ga ik terug naar het gasthuis. 453 en leg er mijn hoofd gerust neer als ik weet dat gij van alle dingen inlichting hebt, zoo uitvoerig en duidelijk als de afstand het toelaat. Veel, veel liever had ik gijzelf tegenwoordig waart, en ik van *niddag nog eens hier U alles kon laten zien, en met U bespreken. Maar dat gebeurt, hopen we, dan in Augustus. Voor ik over ver- schillende andere zaken ga schrijven, moet ik U eens zeggen dat een passage in Uw brief, beschrijvende Parijs bij avond, mij zeer getroffen heeft. Omdat het in mij opwekte een Souvenir van mezelf, toen ik ,, Paris tout gris” ook gezien heb, en door dat ZOO bij uitstek eigenaardig effekt getroffen ben geweest, met het zwarte figuurtje en het karakteristieke witte paard, die de fijnheid van die eigenaardige grijzen tot zijn recht doen körnen, er precies zoo bij. Dat nootje donker, en dat toonige wit zijn de sleutel van de harmonie. Maar toevallig in het gasthuis heeft op mij nu pas weer een artist grooten indruk gemaakt, die dat ,, Paris tout gris” beschrijft met meesterhand. In ,,Une page d’amour" van Emile Zola vond ik eenige stadsgezichten mees- terlijk, meesterlijk geschilderd of geteekend, geheel in het Sen- timent van de eenvoudige passage van Uw brief. En dat kleine boekje van hem is aanleiding, dat ik zeer zeker alles ga lezen van Zola, van wien tot nu toe ik alleen een paar kleine brok- stukken kende, waarvoor ik een illustratie heb beproeven te maken: ,,Ce que je veux”, en een ander stuk dat een oud boertje beschreef, precies een teekening van Millet. Er zit toch iets allemachtig artistieks in je broer, cultiveer het, laat het op de een of andere manier zieh primo vastwortelen, en dan uitspruiten; geef het niet aan jan en alleman, maar serieus voor jezelf, denk er eens over, en reken het geen ongeluk als het door dat denken zieh concentreert, en een meer of minder belangrijke plaats in je activiteit zou gaan innemen. Maar, ik mocht mij op verboden territoir wagen, dus voor heden niets meer daarover. Alleen nog eens, er zit ,, teekening” in je körte beschrijving, voor mij voelbaar en begrijpelijk, ofschoon je je impressie nog niet doorgezet hebt tot dat die meer robust corps gekregen had, en voor iedereen zichtbaar of voelbaar, op zijn pooten stond. Op ’t punt waar je de beschrijving losgelaten hebt, begint de eigenlijke pijn en spanning van creeeren; maar de in- telligentie van het cr6eeren hebt ge bliksems goed. Nu kunt ge niet verder, omdat gij nog niet in uw zelf gelooft in dit opzicht. 454 anders sprengt gij de sloot over, n.l. waagdet U verder. Doch basta. Er is in je beschrijving een je ne sais quoi, een geur, een Souvenir van b.v. een aquarel van Bonington, alleen het is nog flauw als in een nevel. Weet ge wel dat in woorden te teekenen ook een kunst is, en die soms verraadt dat er een verborgen kracht sluimert, evenals het blauwe of grijze rookwolkje het haardvuur verraadt. — Zeer zeker apprecieer ik ’t geen Pa en Moe deden gedurende mijn ziekte — gij weet ook ik er U dadelijk over schreef — evenzeer als ik ook het bezoek van Tersteeg op prijs stel. Evenwel heb ik daarom niet direct aan Pa en Moe over Sien of iets anders geschre- ven, en alleen met een kort woord hen op de hoogte gehouden van mijn beterschap. En ziehier waarom. Omdat er iets is overgebleven van het verleden zomer en dezen winter gebeurde, dat als een ijzeren slagboom scheiding maakt tusschen verleden en tegenwoordig. Op dezelfde wijs als verleden jaar tot Pa en Moe om raad vragen of hunne opinie is geenszins mijn voornemen, omdat het mij als toen gebleken is, dat in denkwijs en levensopvatting er een gedeci- deerd verschil is. Evenwel is het mijn vurig verlangen vrede te houden en Pa en Moe te overtuigen dat het niet goed zoude zijn, indien zij zieh tegen mij zouden zetten, meenende dat ik iemand was die zoo maar wat droomde en niet wist te handelen — dat, zeg ik, zij zieh vergissen in de meening dat ik bestaande toe- standen onpractisch beschouwen zoude, z66 dat het noodig zou wezen dat zij mij , , leiden ’ ’ zouden. Zie Theo, geloof me ik zeg het niet met bitterheid, minachting of geringschatting van Pa en Moe — of ophemeling van mezelf — maar alleen om een daadzaak U te doen inzien, namelijk deze: Pa en Moe zijn niet de menschen die mij begrijpen — noch in mijn fouten, noch van een beteren kant — zij kunnen zieh niet in mij indenken — met hen redeneeren leidt tot niets. Wat nu te doen??? Ziehier mijn plan, hetwelk gij hoop ik approuveeren zult. Ik hoop het ZOO aan te leggen dat b.v. de volgende maand ik een muntje van f IO of liever f 15 kan overleggen. Dan — maar eer niet — wilde ik Pa en Moe eens schrijven, dat ik hun iets te zeggen had. Dat ik Pa verzoek zijn reisje op mijn kosten eens te herhalen en bij mij eenige dagen te körnen logeeren. Ik wil hem dan Sien en haar kleine kindje, dat hij niet verwacht, laten zien — als mede het heldere huis en het atelier vol van allerlei onderhanden zijnd werk — en ik zelf , hoop ik alsdan geheel hersteld. 455 Mij dunkt dat alles zal op Pa een beteren en dieperen en meer wenschelijken indruk maken dan woorden of schrijven. In körte woorden zal ik hem verteilen hoe Sien en ik haar bange zwanger- schap dezen winter doorgeworsteld hebben — hoe gij ons trouw geholpen hebt en hielpt, ofschoon gij eerst later van Sien gehoord hebt. Dat zij mij onwaardeerbaar is, vooreerst door de liefde en gehechtheid die de omstandigheden tusschen ons bevestigd hebben en ten tweede omdat zij van het begin af aan met veel goeden wil, intelligentie en practisch zieh er geheel aan toegewijd heeft om mij te helpen in mijn werk. En dat dus zij en ik van harte hopen dat Pa het goed vindt ik haar tot vrouw genomen heb. Ik kan niet anders zeggen dan ,, genomen lieh'' want de formaliteit van het trouwen is niet wat haar tot mijne vrouw maakt, doch het is een band die reeds bestaat — een gevoel dat wij van weerskanten elkaar liefhebben, begrijpen en helpen. Ik wenschte dat Pa een indruk kreeg frisch en beider van eene nieuv/e toekomst voor mij, dat hij mij hier zag in een omgeving, die geheel anders is dan hij nu mogelijk ’t zieh voorstelt, dat hij volkomen gerustgesteld was ten opzichte van mijn stemming jegens hem, dat hij goeden moed had in mijn toekomst. Zie Theo ik weet geen korter, geen oprechter weg of middel dan wat ik U hierbij schrijf om practisch en binnen kort de goede verstandhou- ding te herstellen. Schrijf mij hieromtrent Uw gevoelen. Nu verder komt het mij niet overbodig voor U nog eens te zeggen, ofschoon ’t moeilijk te zeggen is, wat ik voor Sien gevoel. Ik heb een gevoel van tkuis te zijn als ik met haar ben, een gevoel als brengt zij mijn ^^eigen liaard" mee, een gevoel dat wij samen- gegroeid zijn. Dat is een innig, diep gevoel, ernstig en niet zonder een donkere schaduw van haar en mijn tamelijk somber verleden, een schaduw waarover ik U reeds schreef, alsof namelijk iets som- bers ons ook zou blijven dreigen, waartegen ons leven een gestadige worsteling moet zijn. Tegelijk echter een groote kalmte en hel- derheid en opgewektheid voel ik bij de gedachte aan haar en aan den rechten weg, die voor mij ligt. Gij weet dat ik U ver - leden jaar veel geschreven heb over K., zöö dat dunkt mij gij in Staat zijt te overzien, wat er binnen in mij is omgegaan. Meen niet dat ik U toen mijne gevoelens overdreef, het was een sterke, hartstochtelijke liefde die ik voor haar gevoelde, anders dan voor Sien. Toen ik te Amsterdam ondervond dat, wat ik niet dacht het geval was, zij voor mij een soort afkeer had, zoodat zij 456 mijn handelwijs beschouwde als forceeren, en mij zelfs niet zien wilde, maar ,,dat zij de deur uitging van haar eigen huis, zoolang ik er in was’', toen, maar niet eer, kreeg die liefde voor haar een doodelijken slag. Wat ik eerst merkte toen, van mijn bedwelming als ’t wäre bekomen, ik hier te ’s Hage was dezen winter. Er was toen iets in mij van onuitsprekelijken weemoed, dien ik onmogelijk kan beschrijven. Ik weet dat ik toen veel veel gedacht heb aan een mannelijk woord van Vader Millet: ,,il m’atoujours semble que le suicide etait une action de malhonnete homme”. De leegheid, de onuitsprekelijke misere van binnen, maakte dat ik dacht: ja, ik kan mij begrijpen, dat er menschen zijn die in ’t water springen. Alleen was het verre van mij zulks in die menschen. te approuveeren, en ik vond soliditeit in dat woord dat ik U schreef, en verreweg de betere levensopvatting zieh aan te grijpen, en in het werk een geneesmiddel zoeken. Zooais gij trouwens weet, hoe ik het toen aangepakt heb. Het is moeielijk, vreeselijk moeielijk, ja bepaald onmogelijk, iets als mijn hartstocht van verleden jaar, als illusie te beschouwen; dat doen Pa en Moe, maar ik zeg: ,,ofscJioon het nooit zijn zal, het had kunnen zijn^'. Illusie was het niet, maar de beschouwin- gen liepen uiteen, en de omstandigheden namen een zoodanigen keer, dat de wegen verder en verder uiteen gingen in plaats van tot elkaar te körnen. Ziedaar hoe ik er over denk, het is mijn heldere en oprechte ge- dachte, het had kunnen zijn^ maar het kan nu niet meer. Had K. gelijk, een afkeer van mij te hebben? had ik ongelijk vol te houden? ik verklaar het niet te weten. En het is niet zonder pijn en droefheid dat ik er aan terugdenk en over schrijf — ik zou zoo graag het beter willen begrijpen om welke reden alstoen K. zoo was, en ook hoe het kwam, dat mijn ouders en haar ouders zoo ten eene male onheilspellend er tegen waren, minder nog door hun woorden, ofschoon ook zeer zeker daardoor, dan wel door hun volstrekt gebrek aan warme levende Sympathie. Deze laatste woorden kan ik niet verzachten doch beschouw het als een stemming van hen, die ik liever vergeten wil. Nu — - in de gegevenen — is het bij mij geworden als een groote diepe kwetsuur, die genezen is maar altijd toch voelbaar. Toen, in dien winter, kon ik toen onmiddeliijk weer ,, liefde” voelen? Zeer zeker neen. Maar dat de menschheid niet in mij uit- gedoofd of verstompt was — maar dat mijn smart juist een be 457 hoefte aan medegevoel voor anderen opwekte, is dat verkeerd??? Ik meen neen. Sien was dus aanvankelijk voor mij een medemensch, alleen en ongelukkig als ik zelf. — Evenwel ikzelf niet moedeloos zijnde, was er toen juist in een stemming voor om haar prac- tisch een soort steun te geven, wat tegelijk voor mijzelf een opwekking was om staande te blijven. Maar gaandeweg en langzamerhand, toen werd het tusschen haar en mij iets anders. Eene bepaalde hehoefte aan elkaar, zoo dat zij en ik niet meer van elkaar weken, hoe langer hoe meer in elkaars leven indrongen, en toen was het lief de. Wat tusschen Sien en mij is, is werkelijky het is geen droom, het is realiteit. Dat mijn gedachten en werkkracht een vast punt, eene be- paalde richting hebben gevonden, reken ik een grooten zegen. Het möge zoo zijn dat ik voor K. meer hartsiocht had, en zij in sommige opzichten ook bevalliger was dan Sien, dat de lief de voor Sien daarom minder oprecht zou zijn, voorzeker niet, want de omstandigheden zijn te ernstig, en het komt alles op handelen en praktijk op aan, en dat was zoo van ’t begin af aan dat ik haar ontmoette. Zie wat het resultaat is, nu als gij komt, vindt ge mij niet moede- loos of melankoliek, maar komt gij in een omgeving, waar gij geloof ik, vrede mee hebben zult, althans schik er in. Een jong atelier, een nog jong huishouden in volle werking. Geen mystiek of geheimzinnig atelier, maar een dat zieh gewor- teld heeft in ’t volle leven zelf. Een atelier met een wieg en een kakstoeJ. Waar dus geen stagnatie is, maar waar alles stemt en dringt en opwekt tot activiteit. Wanneer nu de een of ander bij mij komt verteilen, dat ik een siecht financier zou wezen, dan wijs ik hem op dit mijn boeltje. Ik heb mijn best gedaan, broer, om te zorgen dat gij zien kunt, (en niet alleen gij, maar ieder die oogen in ’t hoofd heeft), dat ik er naar streef, en soms er in slaag, om praktisch de dingen aan te vatten. How to do it. Wij hebben dezen winter de zwangerschap van de vrouw gehad, mijn onkosten om mij te installeeren, nu is de vrouw bevallen, ik vier weken ziek geweest en nog niet beter, niettegenstaande dat alles is de boel netjes, en fleurig, en helder, en opgeruimd, en heb ik mijn meubelen, beddegoed, schildergerei voor een groot deel. Het heeft gekost wat het gekost heeft, voorzeker ik zal het niet gering schatten, maar alleen. Uw geld is niet in ’t water gegooid. 458 er is een jong atelier door gekomen, dat ook nu Uw hulp nog niet ontberen kan, maar waar nu ook langzamerhand hoe langer hoe meer teekeningen uit zullen körnen opdokken, en dat vol Staat met meubels en gereedschap, dat toch noodzakelijk is en zijn waarde houdt. c •• Zie kerel, als gij nu hier komt, in een woning vol leven en vol activiteit, en weet dat gij de stichter er van zijt, is dat dan niet iets dat U een gevoel van betamelijke satisfactie zal geven, meer dan dat ik een celibataire met une vie de cafe wäre? Zoudt gij het anders willen? Gij weet hoe ik het niet altijd gelukkig had, maar erg miserable ben geweest, en nu door Uw hulp komt mijn jeugd voor den dag, en mijn eigenlijke ontwikkeling. Nu hoop ik alleen, dat gij die groote verandering in ’t oog zult blijven houden, ook dan wanneer deze en gene het gek van U zullen vinden dat gij mij geholpen hebt en helpt. En dat gij in de tegenwoordige teekeningen, de kiem. voor de volgende zult blijven zien. Nog een kleinen tijd in ’t gasthuis, en dan ga ik weer aan den arbeid, en de vrouw met het kindje aan ’t poseeren. Voor mij is het klaar als de dag, dat men voelen moet wat men maakt, dat men leven moet in de werkelijkheid van het familie- leven, wil men het familieleven — een moeder met een kindje, een waschvrouw, een naaister, wat dan ook, intiem weergeven. Door hardnekkigen arbeid wordt langzamerhand de hand gehoor- zaam aan dat gevoel. Maar dat ik dit gevoel, de kracht om een eigen huishouden te hebben, zou uitdooven, dat wäre zelf- moord. Daarom zeg ik: En avant, ondanks donkere schaduwen, zorgen, moeielijkheden, helaas ook door bemoeiingen en praatjes van menschen. Theo weet het goed, ofschoon ik, gelijk gij terecht zegt, er mij huiten houdj ik heb er dikwijls zielsverdriet over, maar weet gij waarom ik hun niet meer tegenspreek, en waarom ik er mij buiten houd? Omdat ik moe^ werken, en door die praatjes en moeielijkheden mij niet van mijn weg mag laten afbrengen. Maar ik houd er mij niet buiten, omdat ik bang voor hen ben, of met een mond vol tanden sta. Ook heb ik dikwijls gemerkt, dat als ik er bij ben ze niets zeggen, en zelfs beweren, nooit iets gezegd te hebben. U aangaande, als gij weet, dat ik mij er niet mee bemoei om mij niet zenuwachtig te maken, en om reden van mijn werk, zult ge ook mijne houding wel begrijpen kunnen, en het niet laf van mij vinden, niet waar? 459 Denk niet, dat ik mijzelf voor volmaakt houd, of meen dat ik er geen schuld aan zou hebben, dat veel menschen mij voor een onaangenaam karakter houden. Dikwijls ben ik vreeselijk en lästig melankoliek, prikkelbaar, verlang naar Sympathie als met een soort van honger en dorst, toon mij als ik die Sympathie niet krijg, onverschillig, scherp, en gooi soms zelf nog wat olie in ’t vuur. Ik ben niet graag in gezelschap, en het omgaan met de menschen, het spreken met hen, is mij dikwijls pijnlijk en moeielijk. Maar weet gij waaruit zoo niet alles, toch heel veel daarvan voor- komt? Eenvoudig door zenuwachtigheid, ik die vreeselijk fijn- gevoelig ben, zoowel in ’t physieke als moreele, heb het eigenlijk beet gekregen in de jaren, dat ik het erg miserable had. Vraag het een dokter, en hij zal er direkt alles van begrijpen, of het anders kan, dan dat nachten doorgebracht op de koude straat of buiten, angst om aan brood te körnen, voortdurende spanning doordat ik eigenlijk zonder betrekking was, verdriet met vrien- den en familie, niet voor 3/^ minstens de oorzaak zijn vansommige eigenaardigheden van humeur bij mij, en of het niet daaraan toe te schrijven is, dat ik soms die onaangename buien of tijden van gedruktheid heb.? Maar gij of een ander, die zieh de moeite wil geven er over door te denken, zullen, hoop ik daarom mij niet veroordeelen, of on- dragelijk vinden. Ik verzet er mij tegen, maar dat verändert mijn temperament niet. En ook al heb ik daardoor een siechten kant, wat bliksem, ik heb toch mijn goeden kant ook en kunnen ze daar ook niet eens rekening mee houden? Schrijf mij nu eens of gij het volgende plannetje om het Pa en Moe te zeggen, en een betere verstandhouding in ’t leven te roepen goedkeurt. Er alleen over schrijven, of er over te gaan spreken, heb ik geen de minste trek in, en zou dan allicht in mijn gewoon gebrek vervallen, namelijk het zöo zeggen, dat zij zieh aan de een of andere expressie stooten zouden. Ziedaar, mij dunkt als de vrouw terug is met haar kindje, ik geheel beter en terug uit het gasthuis, ’t atelier aan den gang — dan zou ik graag Pa zeggen; Kom nu nog eens Uw bezoek hervatten, en een paar dagen bij me logeeren, om eens een paar dingen te bepraten. En dan als attentie het reisgeld er bij sturen. Een beter plan weet ik niet. a Dieu, dank voor alles, en een handdruk, en geloof me, t. ä t. Vincent. 460 Waarde Theo, . Donderdag. ’t Is nu de avond voordat ik weer naar het gasthuis ga, en ik weet niet wat zij daar zeggen zullen, misschien ben ik er maar heel kort, misschien zal ik dagen lang rust moeten houden in mijn bed. Daarom schrijf ik nu thuis nog eens. Het is zoo stil en rüstig nu hier in ’t atelier, Het is reeds laat, alleen buiten stormt en regent het, dat maakt de kalmte binnen nog grooter. Wat wenschte ik, broer, dat ik U op dat stille uur eens hier had, wat zou ik U veel te wijzen hebben. Het atelier ziet er zoo echt uit dunkt mij, effen grijsbruin behangsei, geschrobde planken vloer, netel- doek Op latten gespannen voor de ramen, alles beider. En natuur- lijk de studies aan den muur, een ezel aan iederen kant, en een groote withouten werktafel. Dan sluit aan ’t atelier een soort alkoof, waar de teekenplanken, portefeuilles, doozen, stokken etc. staan, en waar ook al de prenten liggen. En in den hoek een käst met al de potjes en flesschen, en verder al mijn boeken. Dan het huiskamertje met een tafel, eenige keukenstoelen, een petroleumstel, een grooten rieten leuningstoel voor de vrouw in ’t hoekje bij het raam, dat op die, U uit de teekening bekende werf en weilanden uitziet, en daarnaast een klein ijzer wiegje met een groen wiegekleed. Dat laatste meubel kan ik niet zonder emotie aanzien, want het is een sterke en mächtige emotie die een mensch aangrijpt, als men naast de vrouw die men lief- heeft gezeten heeft, met een kindje bij zieh in ’t wiegje. En al is het in een gasthuis waar zij lag en ik bij haar zat, het is altijd die eeuwige poezie van den kerstnacht met het kindje in den stal, zooals de oude Hollandsche schilders het hebben opgevat, en Millet en Breton, doch licht in het donker — een helderheid midden in een donkeren nacht. Ik heb dan ook de groote ets naar Rem- brandt er boven gehangen, die twee vrouwen bij de wieg, waarvan een bij een kaars uit den Bijbel leest, terwijl de groote slagschaduwen het heele vertrek in diep clair-obscur breiigen. Ik heb nog andere prenten daar opgehangen, maar alle bijzonder mooie, de Christus Consolator van Scheffer, een photo naar Boughton, le Semeur en les Becheurs van Millet, le Buisson van. Ruysdael, en prächtige groote houtgravures van Herkomer en Frank Holl, de Bane des pauvres van de Groux. Nu dan in het keukentje heb ik het allernoodigste, maar zöö dat als de vrouw vöör mij beter mocht zijn, zij alles wat onontbeerlijk is, vinden kan, en in lo minuten wat te eten kan klaar maken, 461 213 enfin, zöö^ dat zij zien kan er veel om haar gedacht is, en zij komt in een huis met bloemen in ’t venster waar zij zitten zal, En boven op den grooten zolder een groot ledikant voor haar en mij, en het oude van mij voor het kind, met al het beddegoed in orde. Maar gij moet nu niet denken, dat ik dit alles in eens gekocht heb; wij hebben al van den winter begonnen zachtjes aan een en ander aan te schaffen, ofschoon ik toen niet wist hoe het loopen zou, en waar wij terecht zouden körnen. En nu is God- dank de uitkomst, dat het nestje voor haar klaar is na al haar pijn. Haar moeder en ik hebben ons echter geweerd dezer dagen, vooral zij. En het moeielijkste was het beddegoed, alles zelf ge- maakt of vermaakt, stroo gekocht, zeegras gekocht, grof linnen, etc. en zelf op zolder de bedden gevuld. Anders zou het te duur geworden zijn. En nu na afbetaling van mijn ouden huisbaas, heb ik nog f 40 over na ’t geen gij mij gezonden hebt. Het is waar, dat ik daar morgen f 10 van in ’t gasthuis betalen moet, doch daar heb ik dan 00k 14 dagen mijn voeding en geneeskundige behandeling voor, zoodat deze maand, ofschoon daarin mijn heele verhuizing en installage valt, en de terugkomst van Sien na haar bevalling, met al wat dat meebrengt van wieg etc., ik toch toe zal körnen, zonder dat gij meer dan gewoonlijk zendt. 