title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized by Google 115 Zijn de betrekkingen tusschen Finnen en Noordger- manen overoud geweest, wij kunnen vermoeden dat de tijd van den grootsten wederzij dachen invloed ongeveer met de Vikingenperiode (800—1000) samenvalt. Het aanwijzen dier invloeden vindt echter bet meest gereedelijk een plaats bij onze tegenwoordige bespreking. De zangen, welke Lönnrot in onze eeuw uit den volksmond opving, heeft hij inet bewonderenswaardigen tact tot een epos vereenigd dat volstrekt geen gemaakt kunstproduct , en toch evenmin zooals het daar ligt spontaan ontstaan is; hetgeen aan dit Kalevala een in de geheele wereldlitteratuur eenig karakter geeft 1 ). Dit epos nu herinnert in woorden , trekken en verhalen voort- durend aan de noorsche mythologie, en gelijkt er toch weer aan de andere zijde niet op. Het is van belang zieh van die verhouding een juist denkbeeld te vormen. Na veel heen en weer tasten schijnt eindelijk Comparetti het juiste gevonden te hebben. Tal van overeenkomsten vielen in het oog: de groote waarde aan tooverspreuken , zangen en teekens, die bij beide volken Runen heeten , toegekend ; Wäinämöinen de held van Kaleva is als Odhin een groote toovenaar; Sampo, waar een goed deel der handeling in Kalevala om draait, is evenals de maalsteen Grotti een voorwerp dat alles wat men wenscht, voortbrengt. Hebben deFin- ') J. Qritnm, Ueber das finnische Epos (kl. Sehr. II); L. Uhland, Odhin (Sehr. VI); A.Castrin, Vorlesungen über die finnische Mytho- logie (deutsch v. A. Schief ner 1853) p. 298—303 ; J. Krohn, Kalevala- Studien (in E. Veckenstedt, Z.f.Volksk. 1889); D. Comparetti, De: Ealewala (deutsch 1892). Digitized by Google 116 nieuwe nu dit alles aan de Scandinaviërs eenvoudig ont- leend. Het antwoord hierop is, dat wij in geen geval aan literaire afhankelijkheid, maar wel tot op zekere hoogte aan invloed door mondelinge traditie moeten denken. De Finnen hebben noch de Skaldenpoëzie noch de Eddaliederen gekend, zij hebben hun Wäinämöinem aller- minst naar Odhinn gecopieerd. Zij hebben enkele woorden overgenomen: zeker Eene en waarschijnlijk ook Sampo (volgens Comparetti = common-wealth). Maar hun ver- halen dragen doorgaande een eigen nationaal karakter. Wat zij van de Scandinaviërs ontvingen hebben zij zich zelfstandig toegeëigend. Het finse epos staat geheel op den bodem van het Shamanisme; geen enkele mythe of gestalte heeft het van de Scandinaviërs eenvoudig over- genomen. Zij zijn toovenaars geen goden, gelijk de germaanse; gewoonten, beschouwingen: alles is anders. Maar wel heeft ook hier de omgang met de Germanen op de Finnen gewerkt. Hun tooveren is min of meer gewijzigd: de toortocht op den achtergrond gedrongen, de kennis der Eunen op den voorgrond gekomen. Het „bespreken" dat bij de Germanen inheemsch is, is nu ook bij de Finnen het voornaamste geworden; wij vinden bij hen zelfs evenals in een der Merseburger spreuken het woord om een hinkend paard te genezen. In alle parallellen — en zij zijn talrijk — komt uit dat de twee naburige volken elk hun eigen karakter hebben bewaard, al hebben zij ook vrij wat van elkander geleerd. De toovenaars behoefden de Germanen echter niet meer van de Finnen te leeren. Toch gelden in de oudnoorse litteratuur, en ook bij Saxo, bij Olaus Magnus e. a. Digitized by Google 117 de Finnen voor groote toovenaars, waarbij soms tusschen de kunsten der Lappen en die der Finnen onderscheiden , en van de extase gewaagd werd waarin de toovenaars hun macht uitoefenden of onbekende dingen aan het licht brachten, evenals van de toverknoopen waar günstige wind of storm uitkwam. In de saga's zijn er tal van voorbeelden van finsche toovenaars. Harald Schoonhair huwde de dochter van een toovenaar, Sneefrid, wier lijk hij 3 jaren na haar dood onverteerd bewaarde, tot bij het ontkleeden waar slangen en insecten uit kwamen. Ook Gunnhild, de vrouw van zijn zoon Erik Bloedbijl, maakte van finsche tooverkunsten ijverig gebruik, veelal tot schade. In het noorsche recht is het trekken naar Finmarken om daar tooverij te leeren op strenge straf- ten verboden. Reeds Olaf Tryggvason had zulk een ver- bod uitgevaardigd. En niet alleen in de historische, ook in de romantische saga's komt de finsche tooverij telkens voor. Onder de godheden van het noorsche pantheon zijn er een paar die onmiskenbaar een finsch karakter vertonen. Vooreerst Skadi, de dochter van den reus Thjazi, die de vrouw werd van Njord. Zij is geheel een Finsche, loopt op sneeuwschoenen (ski) en jaagt op wild met pijl en boog. Evenzeer Finsch is Thorgerd Hölgabrüfr met hare zuster Irpa, die bijzonder door Jarl Hakon werd vereerd en verscheidene tempels had waar haar beider buste stond. Digitized by Google 118 met gouden ringen aan de hand, levensgroot opgericht waren. In den slag met de Jomsvikingen stond deze Thor- gerd Jarl Hakon bij, maar niet eer hij haar zijn zeven- jarig zoontje geofferd had; nu verwekte zij vreeselijk onweer en hagel waarin de Jomsvikingen met hun vloot omkwamen 1 ). Zoo vinden wij dat de Noormannen de toverij der Finnen wel soms vreesden maar er in 't gemeen groot vertrouwen in stelden. Vooral op dit gebied stonden de beide volken doorgaande met elkander in betrekking. ') Faereyingasaga c. 23 ; Njals S. c. 87 ; Jomsviking. S. c. 44 ; Biarni's Jörns vikinga-drapa (in C.P.B. II 301). Ook deze sages zijn trouwens voorwerp geweest van allerlei onderzoekende beschouwingen : O. Storm (Ark. f. nord. Fil. II) ; A. Olrik (Kilderne til Sakses Oldh.) ; Detter (Z.f.d. A. XXXII); S. Bugge, (Helge-digtene p. 321 Agg.) e.a. De laatste houdt de opvatting van Thorgerd als een Finsche voor niet oorspronkelijk, niet noorse sages zou zieh in Ierland deze sageuhelden tot een godin van den strijd ontwikkeld hebben, wier toverij haar later voor een Finsche deden doorgaan. HOOFDSTUK III. Germanen en Romeinen. Bronnen: De berichten bij Romeinse schrijvers over de Germanen en hun godsdienst: Caesar, B. G. I, 50; IV, 7; VI, 21. Enkele plaatsen bij Plutarchus (in Marius en in Caesar); bij Strabo VII 2. De 20 boeken van Plinius over de "bellis Germanis" zijn verloren; in Hist. Nat. IV, 27 — 31 vinden wij de verdeling der Germanen. Hoofdgetuige is natuurlijk Tacitus, de origine, situ, moribus ac populis Germanorum (gewoonlijk geciteerd als: Germania, verschenen eind 98 of begin 99, in den tijd dat Trajanus, schoon keizer geworden, nog in Germanie vertoefde, en nog niet zijn intocht in Rome had gedaan). Andere plaatsen van Tac. over de Germanen zijn: Ann. I, 51, 59, 61; II, 12, 88; IV, 73; XIII, 55, 57; Hist. IV, 14, 22, 61, 65; V, 22; Agricola 28. Verder de talrijke Romeinse inscripties in Germanie: aan den limes van Rijn en Donau; en ook in andere provincies, waar germaanse legioenen gekampeerd hebben; de germaanse inscripties zijn echter nog niet in het C. I. L. verzameld. De inscripties der Rijnstreek vindt men in Brambach, Corpus inscriptionum Rhenanarum. Later geschiedschrijvers: Ammianus Marcellinus (eind 4e eeuw. De ons bewaarde boeken verhalen de geschiedenis der jaren 353 - 378); Procopius van Caesarius (midden 6e eeuw, vooral zijn verhaal van den gotischen oorlog); Jordanes, de origines actibusque Getarum (551, meer of minder afhankelijk van het verloren werk van Cassiodorus; zijn boekje ademt den geest der twisten van zijn tijd en pleit voor het samensmelten van de gotische en de Romeinse beschaving); Agathias (+ 578), vervolg op Procopius; de z.g. Anonymus Valesianus (6e eeuw, het belangrijkste deel over den strijd tussen Theodorik en Odoaker). Al deze schrijvers bevatte slechts hier en daar stof voor de kennis der germaanse oudheid. De Longobard Paulus Diaconus (8e eeuw) is ook wel van den kerkelijken en antieken geest doordrongen, maar bevat vrij wat sagen over de geschiedenis van zijn volk. Voor de geschiedenis der Franken is Gregorius van Tours (6e eeuw) de hoofdbron, naast wie Fredegar (7e eeuw) en de z.g. Gesta Francorum voor een deel uit zelfstandige bronnen hebben geput. Isidorus (7e eeuw) heeft in 't kort de geschiedenis van Westgoten, Vandalen en Sueven beschreven. Van de meeste van deze schrijvers geldt wat Giesebrecht van Gregorius van Tours heeft gezegd, dat zij geven "Geschichten, geen Geschichte"; toch zijn zij onze hoofdbronnen voor de kennis der eeuwen. In het begin der 6e eeuw schreef een presbiter van Massilia Salvianus de gubernatione dei libri VIII, een hoogst belangrijk geschrift, waarin het zedendurf der christelijk Romeinse bevolking waaronder hij leefde, scherp wordt gehekeld, en ter zijde een blik geworpen op heidense Saksers en Franken en ketters Goten en Vandalen. Litteratuur: De talrijke uitgaven van, en commentaren op Tacitus' Germania behoeven hier niet opgesomd te worden. Alleen vermelden wij: A. Baumstark, Ausführliche Erläuterung der Germania des Tacitus (2 B. 1875, 80), de uitgaven van Schweizer-Sidler, TT. Zemial, E. Wolfen de engelse van R. Fumeaux. Zooeven is ook Müllenhoff's commentaar als D. Alt. k. IV, 1, versegen. Verder: Müllenhoff, D. Alt. k. II; O. Waitz, Deutsche Verfassungsgeschichte I (2e Aufl. 1865); L. Uhland, Schriften VII, 468 - 515; Th. Mommsen, Römische Geschichte V. kap. I en IV; O. Seeck, Geschichte des Untergangs der antiken Welt (I 1895, waarin een belangrijk hoofdstuk over de Germanen, die, tegenover vroegere idealiseerende voorstellingen, hier zeer sterk als barbaren worden geschreven). Over de inscripties de gedeelten daarop betrekking hebbende in Roscher's Ausf. Lexikon der gr. u. röm. Myth. vooral onder Hercules en Mars, en de daar opgegeven literatuur; H. Kern, Noms germaniques dans les inscriptions latines (Rev. Celtique II, 1873—75), L. J. F. Janssen (in uitg. van 't Zeeuwsch Gen. 1845 metafbeeldingen); Fr. Kaufmann (mény. B.B.XV, XVI, XVIII); over Mara Thingsus: E. Hübner (Westd. Zs. f. Gesch. u. Kunst III); W. Scherer (Berl. Ak.1884); W. Pleyte (Versl. en Med. k. Ak. Amst. 1885); Brunner (Zs. d. Savigny Stift. V. B. Germ. Abth. 1884); Wehnhold (Zs. f. d. Ph. XXI); H. Jaehel (Z. f. d. Ph. XXII); Th. Siebs (Z. f. d. Ph. XXIV); R. Heinzel (Ostgoth. Heldens. p. 50—54); J. Soffritz, Eddastudien (1889). Over de volksverhuizing van Fustel de Coulanges, L'invasion germanique (1891) een deel van zijn serie: Histoire des institutions politiques de l'ancienne France, die den blik op dit tijdvak geheel heeft vernieuwd. Ook L. von Ranke, Weltgeschichte III, IV is een onmisbaar werk om het geschiedverhaal zelf en om de analecten (kritische bespreking der bronnen) een werk van den eersten rang. Verder F. Dahn, Urgeschichte der germanischen und romanischen Völker (4 B. 1881 — 89 in Onkerse). Over het Nederlandse heidendom vooral L. Fh. C. van den Bergh, Proeve van een kritisch woordenboek der Nederlandse mythologie (1846). In hoedige berichten: Caesar, Strabo, Tacitus. Zijn kennis van Germanie. Waarde van zijn geschiedschrijving. Algemene karakteristiek der Germanen. Bijzondere berichten over hun godsdienst. Germaanse godheden in latijnse inscripties: Hercules Magusanus, Nehalennia, Mars Thingsus. Betrekkingen tussen Germanen en Romeinen in de 5e eeuw van ons jaartelling. Kenmerken der volksverhuizingen. Trekken over de godsdienst. Toestand der wereld in het jaar 500. De omkeer in de 6e eeuw. Positie der Franken. De romeinse wereld in de Middeleeuwen. Digitized by Google 122 "Noch lange nicht wird die Auslegung dieser Stellen erschöpft sein" schrieb J. Grimm in 1844 von der "unschätzbaren Nachrichten der Römer"; und nach mehr als 50 Jahren ist in der Tat die Erklärung der Zeugnisse nicht "erschöpft". Die römischen Berichte sind zwar talreich, aber doch fragmentarisch und dikwijks duister. Von den Hauptzeugen, Tacitus, rühmt der eine den "Sinn für den Klassikern an sich fremdartige Vorstellungen"; ein anderer spricht von "die schillernde und in der Gedankenschablone des sinkenden Alterthums befangene, die eigentlich entscheidenden Momenten nur zu oft verschweifende Darstellung des Tacitus". Wir müssen hier das voornaamste von was auf den Gottesdienst betrekking heeft mededeelen. Caesar ist slechts terloops mit den Germanen in Anspruch gekommen, an was er über sie zegt, ist kein großes Gewicht zu hechten. Viele derin kommen mit unserem Wissen zusammen, b.v. das die Germanen keine Priesterstand hatten gleich die gallischen Druiden waren, dass für den Stamm Frauen als Wahrsagerinnen pleegden. Maar dat zij geen offers zouden gehad en geen andere goden zouden gekend hebben dan zichtbare verschijnselen als Sol, Vulcanus en Luna, wordt door die Berichte von Tacitus overtuigend weerlegd. Zelfs kunnen wij niet nagaan vanwaar Caesar juist deze drie goden heeft; het is mogelijk dat hij een Germaan zon en andere hemellichamen heeft hooren aanroepen, gelijk Bojocalus het hoofd Digitized by Google 123 De ansichten plechtig deed toen de Romeinen aan zijn volk de Woeste gronden die zij vroegen niet wilden toe- staan. Juister dan de aanteekeningen van Caesar schijnt het bericht bij Strabo over de priestersessen der Kimbren ? die aan de krijgsgevangenen boven een offerketel de keel afsneden en uit het bloed dat er in stroomde waarschijn- lijk. Zonder vergelijking de rijkste bron is Tacitus, door wien de Germanen voor 't eerst in het licht der geschiedenis treden. Zijn kennis van Germanie is uitgebreid, en aan zijn waarheidsliefde is geen redelijke twijfel. Toch blijft het van gewicht zijn getuigenis te wegen. Vooreerst dienen wij te letten op de bronnen waaruit hij zijn kennis putte. Deze waren talrijk en betrouwbaar : sedert meer dan een eeuw waren de Germanen binnen den gezichts- kring der Romeinen gekomen : Plinius' uitvoerig werk over germaanse oorlogen stond Tacitus ten dienste. Te Rome had hij vele Germanen als krijgsgevangenen en Soldaten kunnen zien en ondervragen. Hijzelf had waarschijn- lijk als officier in Germanie gediend, gelijk zijn schoon- vader Agricola stadhouder in Brittannie was geweest. In de kringen waarin Tacitus zich bewoog waren er velen op die wijze met de provincies goed bekend. Toch had die kennis haar grenzen. Zij was betrouwbaar voor de landen waar de romeinse legioenen kwamen, minder volledig voor de streken waar de sfeer van Rome's invloed min of meer zich uitstrekte. Zoo is Tacitus goed op de hoogte van de Westgermanen langs den Rhijn. Minder van het binnenland; van de verre kusten der Oostzee heeft hij wel het een en ander vernomen maar slechts uit de tweede hand. Hij zelf is een voorzichtig gesprokken die dit onderscheid in het oog houdt, waarbij als hij bij gelijkheid heeft wat hij verhaalt, en hier en daar de zaken in het midden laat. Soms echter ziet wij nog duidelijker dan hij, dat de middelen waarover hij beschikte niet toereikend waren om een kwestie uit te maken, gelijk bijvoorbeeld de vraag naar de autochtonie der Germanen. Wat nu zijn geschiedschrijving betreft: zijn stijl is rhetorischt en niet zelden door gedrongen wendingen onduidelijk. Zoo is reeds direct in de eerste zin der Germania de juistheid aan de stijl opgeofferd. De schrijver maakt jacht op pikante tegenstellingen en stijleffecten. Daarbij moeten wij nooit vergeten dat hij als Romein van zijn tijd ziet en oordeelt. De vergelijking tussen de door weelde verslapte Romeinen en de onbedorven natuurvolken behoorde sedert lang tot de voor de hand liggende denkbeelden in de literatuur. Dit heeft nu ongetwijfeld ook Tacitus' schildering van de Germanen gekleurd. Doch men overdrijft de betekenis van deze opmerking niet. Tacitus' Germania is noch idylle noch roman noch pamflet, er is een groote rijkdom van stof en een niet geringe mate van objectiviteit in; wij hebben hier met een wetenschappelijk geschrift te doen van hooge waarde voor de geschiedenis. En wij mogen de geschiedschrijver van het jaar 100 geen verwijt van maken, dat men in 1900 andere dragers stelt dan waarop hij een antwoord geeft. Wilden waren de gennaansche stammen van Tacitus niet; al misten zij de instellingen van beschaafde volken, zij verkeerden daarom nog niet in anarchie. Zij leefden zoowel van jacht als van hun kuddes, ook landbouw was niet onbekend. De stammen hadden wel hun eigen gebied en vaste woonplaatsen, maar allerlei aanleidingen bewogen of dwongen hen om elders heen te trekken, zowel de Batavieren, een afdeeling der Chatten, als in ons vaderland vestigden. Ook de enkele stammen konden samensmelten of verdwijnen; zij hadden niet die vaste instellingen die bestendigheid waarborgen. Men is dus stellig te ver gegaan met in de schildering van Tacitus allerlei Staats- en rechtsvormen die in later tijd bij de Germanen zouden gelden te vinden; maar even onjuist is het hen voor te stellen als een hoop van wilden bij wie alleen vuistrecht gold en die de eerste beginselen van recht van de Romeinen moesten leeren. Gewoonte, eerzijdig gevoel, gewoonte hielden zekere vaste vormen in stand en beperkten den vrijen loop van willekeur en hartstocht. Daarbij moeten wij niet voorbijzien dat bij de Germanen in hun liederen het verleden bleef leven. Die liederen bezongen den goddelijken oorsprong der stammen en de bedrijven van helden gelijk Arminius. Van ouds hebben deze stammen het lied liefgehad en daarin hun sagen bewaard. In later eeuw nog was een van de drie dingen Digitized by Google 126 welke een koning der Vandalen in den uitersten nood, bij den ondergang van zijn rijk in Afrika, begeerde : een harp. Liederen hebben de Germanen reeds bij hun intrede in de geschiedenis; daarin krijgt de stam zijn traditie, de aanvoerder en held zijn eer. Ook komen reeds aanstonds gealdachten van aanvoerders, ja een begin van koninkchap, van Armin onder de Cheruaken, Marbod onder de Markomannen, te voorschijn. Men is veel te ver gegaan in het zoeken naar vaste kenmerken, die koninklijke of adellijke geslachten van de vrijen in 't algemeen onderscheidden; maar zeker is dat van ouds de Germanen naast de „virtus" de „nobilitas" erden, en ook in later tijd grote betekenis hechtten aan het ontsproten zijn uit edele voorouders. Een volkseenheid vormden de germanische stammen in 't begin van onze jaartelling niet. Voortdurend waren zij met elkaar in oorlog: de Ubieren en de Sueven in Caesars dagen, later de Cheruaken onder Armin met de Markomannen onder Marbod, Tacitus bericht van een krijg tussen Chatten en Hermunduren. Evenmin als aan onderling waren zij tegenover de vreemdeling vereenigd. Vandaar dat het onbekend is hoe men in de eerste eeuwen germaanse en keltische volken op den linker Rijnmee te onderscheiden. Ook tegenover Rome aanvaarden de Germanen elkander niet bij, sommigen zochten gaarne bondgenotschap, ja aanvaarden krijgsdienst bij de Romeinen. Wij vinden wel dat vrijheid, begeerte van wraak over onrecht en onderdrukking Germanen. Digitized by 127 tot den strijd tegen Rome bewoog; maar noch de krijg onder Armin, noch die onder Marbod, noch die onder Civilis droegen een algemeen en nationaal karakter. Aan deze oorlogen ontbrak stellig niet de religieuse wijding door wickenarij, maar men kan ze toch niet uit godsdienstige beweegredenen afleiden. Wij moeten hetgeen Tacitus van den godsdienst verhaalt opvatten gelijk hij het schrijft, namelijk in de betekenis welke de woorden voor zijn Romeinse lezers hadden en met de beperking welke zijn berichten van zelf mede brengen. Omdat noodzakelijk de dier beperking wijzen ons eenige tegenstrijdigheden die bij hem voorkomen: terwijl de Germania alleen heilige bosschen kent en het bestaan van tempels zelfs uitdrukkelijk loochent, komt in de Annalen en Historien naast die heilige bosschen een tempel van Tamfana voor, die door Germanen met den grond gelijk gemaakt wordt (Ann. I, 51); terwijl Germ. 8 ontkent dat de groote eer aan vrouwen als Veleda en Albruna bewezen haar tot godinnen maakte, zegt Hist. IV, 61 uitdrukkelijk dat de „superstitio" in zulke waarzeggende vrouwen, als de maagd der Bructeren Veleda was, godinnen zag. In de heilige bosschen was het middelpunt van het godsdienstig en van het politiek leven. Daar kwamen de stammen samen om gemeenschappelijke ondernemingen te beramen. Daar werden de zegeteekenen der verslagen vijanden opgehangen en de krijgsgevangenen geslacht. "Wij kennen verscheidene der heilige wouden: het woud van Baduhenna waar 900 Romeinen vielen, het woud der JSTahanarvalen waar een priester in vrouwenkleeding twee Digitized by Google 128 broeders „nomen Alcis" zonder beelden vereerde, het schrikkelijke woud waar de Semnonen met menschenoffers den „regnator oranium deus" dienden en dat niemand dan geboeid mocht betreden, bet „castum nemus" op dat eiland in den Oceaan waar zeven stammen in heiligen vrede de komst van Nerthus verwachtten, eindelijk ook bij de heilige zoutbronnen waar Chatten en Hermunduren om streden wordt het bos uitdrukkelijk vermeld. " Twee karaktertrekken treden in de berichten van Tacitus omtrent den godsdienst op den voorgrond: het geheimzinnige en het verband met het leven van den stam. Eerbied voor die geheime stilte van het woud, voor het goddelijke en waarzeggende in de vrouwen, een eerbied die zich uit in de bloedige riten der Semnonen gelijk in de verplichting om de slaven die gediend hebben bij het wassen van den wagen van Nerthus dadelijk te verdrinken: deze grondtrek van den germanische godsdienst moest Tacitus des te meer treffen daar die „arcanus terror" den Romeinen vreemd was. Die eerbied is hier een trek van den populaire godsdienst: er is geen priesterlijk ritueel en geen koningsgezag om hem in te prenten. Want priesters mogen reeds bij Tacitus herhaaldelijk voorkomen als uitvoerders van heilige handelingen, als die de teekenen raadplegen voor wijding en ook bij volksvergaderingen voorzitten; maar nooit als een kaste, een afgesloten stand met uitsluitende rechten of bevoegdheden. Wel heeft de „civitas", de enkele staat, haar „sacerdos", gelijk het geheele godsdienstig leven met den stam ten nauwste is verbonden. Wij lezen eigenlijk bij Tacitus niet anders dan van stamgodsdiensten, hetzij van een verbond (wat men bij de Grieken een amphiktyonie noemde), gelijk die zeven Nerthusvolken, en die Semnonen bij wie voor den dienst van den hoogsten god de gezanten van een aantal van bloedverwante stammen samenkomen. Bij den reeds vermelde strijd tusschen Chatten en Hermunduren schijnt het wel (maar de woorden zijn niet duidelijk) dat de overwinnende Hermunduren aan Mars en Mercurius het bloedig offer brachten van alle krijgsgevangenen. Ook voor allerlei openbare aangelegenheden en bij het aangaan van strijd raadpleegde men de teekenen van de met runen voorziene staafjes, de vogels of het gehinnik van paarden. Bij volksvergaderingen bij volle en nieuwe maan was het enige wat nog in de vaak ongeordende beraadslagingen regel bracht, naast het overwicht van de aanvoerders de functie door de priesters vervuld. Het minst bevredigend is wat Tacitus omtrent de germaanse goden zegt, deels omdat hij hun karakter zo weinig beschrijft, deels omdat hij ze, behoudens enkele uitzonderingen, noemt met Romeinse namen. Door die Romeinse interpretatie heen schemeren dan de germaanse godheden. De hoofdgod is bij Tacitus Mercurius, Wodan; dat de Romein de germaanse oppergod Mercurius noemt, zal wel voor een deel zijn in aansluiting aan de Gallische Mercurius. Daarnaast stonden Hercules, dien de strijders als den eerste der dapperen in hun liederen prezen, en Mars die men in de "regna-toor van de Seminonen" terugvindt. De Isis bij een deel der Sueven houdt Tacitus voor een vreemde, om het schipjsymbool waarmee zij vereerd wordt; de scheepsvaartprocessie is echter bij de Germanen inheems en in die Isis moeten wij een germaanse godin, misschien met Müllenhoff Frigg zoeken. Moeilijk te verklaren is de naam Alos voor de broeders in het heiligdom der Nahanarvalen, al leveren zoowel de Asdingi (Jord. c. 22), de langharige koningen der Vandalen, als de Dioskuren der heldensage (de Hartungen) aanknopingspunten. Wij zijn hier aan de germaanse namen gekomen, die echter weinig talrijk zijn. Wij hebben nog alleen Nerthus bij de germaanse stammen aan de zee en Tamfana bij de Marsen. Behalve door Romeinse berichten komen wij door monumenten en munten met inscripties het een en ander aan te weten aangaande germaanse godheden en hun cultus. Wij zagen echter reeds dat in die opschriften, van de Romeinse legioenen afkomstig, het germaanse naast het Romeinsche en het Keltische slechts een ondergeschikte plaats heeft. De Jupiter's, Mercurius', Apollo's, Minerva's, die op de inscripties westen van de Rijn, met vele voor een deel plaatselijke bijnamen voorkomen, zullen stellig in overgroote meerderheid Keltische en Romeinse godheden geweest zijn. Het kan ons niet bevreemden dat Romeinse Soldaten in een land waar het Keltische bestanddeel het oorspronkelijke en het overheerschende was niet vele Germanenche godheden vereerden. Toch kunnen wij in enkele namen, zoowel Latijnsche als inheemsche, sporen van Germanische culten vinden. Dit is het geval met den Hercules Deusoniensis op munten afgebeeld, wel met attributen die stellig niet Germanisch zijn, maar wiens bijnaam in plaatsnamen als Duisburg schijnt bewaard te zijn. Rijker materiaal bezitten wij omtrent Hercules Magusanus, uit een aantal inscripties in Nederland bekend, ook met andere godheden van de Nederrijn-streek, met name met Nehalennia verbonden. Men meent in hem den oppergod der Batavieren te zien; met de meeste waarschijnlijkheid ziet men in hem Donar. Een zeker aantal inheemsche namen zijn ook uit de inscripties te voorschijn gekomen. Zoo is een steen bij Breda opgegraven aan een godin Sandraudiga door „cultores templi" gewijd; verscheidene opschriften, waaronder een in 1888 bij Beetgum gevonden, noemen een godin Hludana door visschers (conductores piscatus) gediend; zij heeft stellig niets met Holda, en waarschijnlijk ook niet met de Noorse Hlöfryn te maken. Over den bij Keulen gevonden god Requalivahanus, wiens naam op duisternis wijst, zijn verschillende vermoedens geuit; men zocht die duisternis in de onderwereld of in het bosch. De best bekende gestalte is die van Nehalennia, wier monumenten in groot aantal reeds in 1647 bij Dombarg en in 1776 bij Deutz te voorschijn zijn gekomen. Haar afbeeldingen toonen haar met de attributen van een hoorn des overvloeds, een korf met vruchten, een hond, zij zelve is staande of zittende, zelden blootshoofds, vaak met andere goden als Hercules, Neptunus, Jupiter naast zieh. Over haar afkomst, haar naam, haar samenhang of eenheid met andere godinnen, haar karakter is de geheele reeks van mogelijke en onmogelijke vermoedens doorloopen. Dat zij een germaansche godin is staat nu wel vast, en haar attributen laten altal hieraan geen twijfel, dat men van haar zegen en vruchtbaarheid verwachtte. Maar ook buiten het land waar Germanen woonden kunnen Germanen troepen door de Romeinen in andere provincies gebruikt hun voorvaderlijke goden hebben ge-dienst. Dat dit het geval is geweest, blijkt uit twee opschriften der derde eeuw in 1883 bij Housesteads in Noord-Engeland bij de Hadrianusmuur gevonden. Zij zijn door friesche Soldaten uit Twente (wat eenigszinds zonderling is, daar Twente tot 't gebied der salische Franken behoorde) opgericht »Deo Marti Thingso et duabus Alaesiagis Bede et Fimmilene". Het relief boven het altaar toont een gewapend man met helm, speer en schild, aan wiens rechterzijde een zwaan (of gans), en aan de beide afgaande kanten twee gelijke figuren, zwevende vrouwen met een zwaard (of staf) in de ene, een krans in de andere hand. De betekenis van deze monumenten is groot; zij is toch nog. Digitale versie 133 overschat geworden. Wij weten nu dat de friesche „cuneus" onder Severus Alexander in Brittannie gekampeerd, Mars, d.i. Tiu vereerde, stellig als krijgsgod, waarop de gewapende gestalte wijst. Een rest van natuurmythologie schuilt, volgens sommigen, in de zwaan, als het licht of als de wolk verklaard en met zwanenridders der sage in verband gebracht, misschien ook in de twee vrouwen aan de beide zijden; maar wij gissen er naar met min of meer geluk, en de friesche ruiters zullen er wel niet aan gedacht hebben. Waarschijnlijker is dat die Soldaten, die zich burgers noemen, in Tiu niet alleen de god van hun eskadron maar van de volksvergadering, fing, gezien, en dat daarop ook de beide zijfiguren betrekking hebben, wier namen men uit friesche rechtsvormen heeft verklaard. Wat hiervan ook zij, de vereering door Friesche Soldaten aan Tuip gebracht, schijnt mij nog geen afdoend bewijs te leveren voor de Stelling dat deze hemelgod oorspronkelijk de hoofdgod aller Germanen is geweest, en ik vermag niet in de heuvel van Housesteads de „hohe Warte" te zien vanwaar „wir sehen weit und weit über all die germanische Welt". Wij hebben geen recht deze civis Tuibanti van den cuneus Frisiorum tot de woordvoerders aller Germanen te maken. De strijd tusschen Germanen en Romeinen heeft in verschillende vormen ruim vijf eeuwen geduurd. Sedert Tiberius er van afgezien had het land tot de Elbe te veroveren, hielden de romeinsche legioenen de wacht aan de grenzen van het rijk, in hoofdzaak de linie van Rijn. Digitized by Google 134 In Donau, in diensten van posten en tochten aan de overzijde van die rivier, alleen om die romeinse rijksgrens te bevestigen. Wij weten, boevele Augustus en Cesaren tegen de verschillende germaansche volken hebben gestreden: Trajanus, Marcus Aurelius, Probus, Julianus, Valentinianus, Gratianus. De Westgermanen in de beide romeinse provincies die Germania heetten, leefden als onderdanen van het rijk; de volken die uit het binnenland kwamen werden geregeld, met slechts weinig uitzonderingen, door de romeinse legers verslagen. Zo zijn de volksverhuizingen, die men gewoonlijk met het overtrekken van den Donau in 378 laat beginnen, eensdeels slechts de voortzetting van den oorlog veldsgeduurende verscheidene eeuwen aan den limiet van het rijk gevoerd, anderdeels van die herhaalde „trekken" die eerst Kelten en later Germanen uit ons onbekende oorzaken steeds uit het binnenland naar de grenzen van het rijk dreven. De Goten in 378 deden niet anders dan wat vroeger Brennus, wat de Kimbren en Teutonen, wat Goten zelf reeds omstreeks 250 gedaan hadden. Het is ons hier niet te doen om een overzicht van de geschiedenis te geven, maar om te doen uitkomen hoe groot de invloed der Romeinen op de Germanen is geweest. Die invloed bleef beperkt tot hen die aan de grenzen van het rijk vertoonden of daarbinnen vestigden; in het binnenland van Germanie zochten de Romeinen de Germanen niet op. De langdurige strijd aan de grenzen heeft geen kloof tussen de beide volken gegraven en evenmin bij de Germanen gevoeld van eenheid of nationaliteit gewekt. Vele Germanen dienden als trouwe bondgenoten in de Romeinse legers, en het Romeinse rijk met zijn eerambten, die aanzien en macht gaven, stond voor Germanen niet minder open dan voor Spanjaarden of Syriërs. In den grooten volkerenslag tusschen de Romeinen en de Hunnen in de Catalaunsche velden (451) dienden onder Aetius Westgoten en Burgondiers, onder Attila Oostgoten, Gepiden en Hernen: Germanen dus aan beide zijden. In de 5e eeuw waren de almachtige minister van het Romeinse rijk veelal Germanen: de Saksen Stilicho, de Suevi Ricimer. Wij moeten ons dus den strijd van eeuwen tusschen Rome en de Germanen niet voorstellen als die tusschen twee volken. Het Romeinse rijk, dat vele en steeds meer Germanen in zich opnam, moest aan de grens de aanvallen afwachten van de min of meer ongeordende benden uit het binnenland: Markomannen, Alamannen e.a. Deze werden gewoonlijk verslagen: „tam diu Germania vincitur", dit woord van Tacitus kan als motto dienen voor het hele tijdvak. Maar die honderdmaal verslagen benden groeiden altijd weer aan bij een natie die het getal van haar kinderen niet beperkte, en dus steeds rijk was aan weerbare manschappen zonder ander emplooi dan roof- en plundertochten. Van de naaste aanleidingen tot die tochten, van de onderlinge botsingen tusschen Germanische stammen in het binnenland gedurende die eeuwen weten wij niets. Evenmin hoe zich in Zuid-Rusland dat Gotenrijk had gevormd, dat in de heidensage leeft, en vanwaar een trek naar het Zuiden het volk in botsing bracht met de macht van het Oost-Romeinse rijk. De volksverhuizingen die daarmede begonnen, waren meer tochten van plunderende legers dan verplaatsing van stammen. De Romeinse macht is dus niet voor de overmacht van een zedelijk ongerept en materieel onverzwakt volk bezweken. Het rijk is zelf afgebrokkeld en ineengestort, en zijn erfenis is door de Germanen barbaren aanvaard. Deze hebben hetzelfde gedaan als zoovele hun voor_gangers die zich vroeger aan de eenheid van het rijk hadden onderworpen: zooveel mogelijk van de Romeinse instellingen zich toegeëigend. In een woord: de Germanen zijn geromaniseerd. Het is het geval geweest met de West-Germanen, die zoolang de Romeinse provincie Opper- en Neder-Germania hadden bewoond; daarna in de volksverhuizingen met de Oost-Germanen, die daarin de hoofdrol speelden. Zoodra zij van den plunderenden staat tot den meer gevestigden overgaan, nemen zij de vormen van het Romeinse rijk over; de eenen meer dan de anderen: de Westgoten in Gallie en Spanje, de Oostgoten in Italië meer dan de Vandalen in Afrika. Wat wij van den godsdienst die volken in die eeuwen verneinen bepaalt zich tot losse trekken, min of meer bruikbaar of met gegevens uit andere perioden te worden vergeleken, maar steeds terloops medegedeeld door schrijvers die in het heidendom der barbaren geen belang stelden. Wij kunnen er dus geen historisch beeld mee ontwerpen. Wij hooren van offers, vaak menschenoffers, en van wichelarij; wat wij lezen van de christelijke Franken die de gevangene vrouwen en kinderen der Goten als offers in de rivier verdronken, want (zoo voegt de geschiedschrijver er bij), of al deze barbaren christenen geworden waren, hadden zij toch veel van hun heidensche gebruiken behouden, zoals menschenoffers en andere afschuwelijke offers ten behoeve van hun waarzeggerij, zal wel vrij algemeen waar geweest zijn. Toch levert deze periode der volksverhuizingen een belangrijke oogst voor de kennis van den godsdienst, omdat daarin de heldendagen zijn ontstaan. Want blijkbaar heeft ook in die ruwe tijden het lied bij de Germanen niet gezwegen. De vorsten waren geen gewone mensen maar een soort van halfgoden, voor wie de naam Anses voorkomt, zij leidden hun stamboom van de goden af. Dit gold stellig niet alleen van de Goten. Door het verhaal van den kloosterling Paulus Diaconus, die in de 8e eeuw de geschiedenis van zijn volk beschreef, schemeren zeer duidelijk zangen heen waarin deze Longobarden hun verleden wakker hielden. Zoo heeft ook de germaanse heldensage, hoezeer later ontwikkeld en met verschillende bestanddeelen van andere herkomst vermengd, toch haar wortel in de periode der volksverhuizingen. Dit vereist echter later een afzonderlijke behandeling. Omstreeks het jaar 500 scheen het resultaat der volksverhuizingen bereikt en de toestand in West-Europa bestendig gevestigd te zijn. In Engeland heersten de Angelsaksers, in Gallië had Chlodowech een machtig Frankentum gesticht, de Westgoten hadden Spanje en de oud-romeinse provincie Afrika ingenomen, in Italië was het grote rijk der Oostgoten gevestigd dat ook een deel van Pannonië en Dacië omvatte. Theodorik had een soort van overwicht en leiding over de germaanse koningen: die der Vandalen, Westgoten en Thüringers waren door huwelijken met hem verbonden, ook de Franken trachtte hij, niet altijd met goed succes, in dat statensysteem (gelijk Ranke het noemt) op te nemen, waarin hij zoowel de positie van een germaansch koning als die van een keizer van 't westelijk-romeinse rijk innam. Aan de eerste poging om rijken van blijvenden duur te stichten is evenwel een einde gemaakt door het krachtig ingrijpen van keizer Justinianus die in de 6e eeuw de rijken der Vandalen en der Oostgoten vernietigde. Wel kon de macht van Byzantium zich niet in de veroverde landen handhaven en viel het geteisterde Italië in de handen der Longobarden, die het tot het einde der 8e eeuw behielden; maar de wereldkaart was toch geheel veranderd en in het Westen kregen de Franken de overhand. Die Franken nu hadden het land ingenomen dat meer dan eenige andere provincie zetel was geweest van Romeinse beschaving. Gallië was geheel geromaniseerd, de Franken hebben de erfenis van die oude kultuur aanvaard. Wie den oorsprong van het Franse volk verklaren wil, zal moeten erkennen dat van de drie bestanddeelen waaruit dat volk bestaat: het Keltische, het Romeinse en het Germaanse, de Romeinen die het minst van het bloed hebben geleverd, toch het voornaamste aandeel hebben aangebracht. Een nieuw bewijs dat het historisch resultaat niet uitsluitend, zelfs niet voornamelijk, af hangt van fysische afstamming. Het gezegde toont aan dat er een lijn is die de oude wereld met die der Middeneeuwen verbindt. Het römische rijk is niet omverworpen door de Germanen, die er hun instellingen en gewoonten voor zouden in de plaats gesteld hebben. Zonder twijfel hebben de Germanen ook hun bijdragen geleverd, minder nog in eigen rechtsvormen en gewoonten, schoon ook deze niet ontbraken, dan in den geest waarin zij de römische instellingen naar hun behoeften hebben gewijzigd. Dit aan te toonen behoort evenwel niet tot de geschiedenis van den godsdienst maar tot die van den staat en van het recht. Toch was het noodig met enkele lijnen het historische kader van deze eeuwen te beschrijven. In deze periode hebben ook de meeste germaanse volken het Christendom aangenomen. Zodra zij in het licht der geschiedenis treden worden zij christenen, hun heidendom behoort grootendeels tot hun prehistorische periode. Alle die germaanse rijken zijn christelijk, de meeste al ten minste een dat der Franken orthodox. De germaanse naties zijn opgevoed door römisch recht en beschaving en door het Christendom. Wat bij hun overgang tot het Christendom van hun heidendom aan het licht komt, eist nu onze aandacht. In drie stadia treden de Germanen in de geschiedenis op. Eerst komen de Westgermanen in aanraking met de Romeinen sinds Caesar; zij lossen zich echter allen op en verdwijnen. Dan in de volksverhuizing stichten de Oostgermanen hun machtige rijken: West- en Oostgoten, Vandalen, Burgondiërs, laatst Longobarden, die evenwel niet tot de oostgermaanse groep behooren; zij worden allen beurtelings vernietigd en verdwijnen. Laatste groep, waarvan de Franken de voorvechters en de leiders zijn en die de volken in Midden-Duitsland omvat, heeft het germanische element in de wereldgeschiedenis duurzaam vertegenwoordigd. De Scandinavische volken hebben hun eigen lotgevallen, die later ter sprake zullen komen. HOOFDSTUK IV Heidendom en Christendom. Bronnen. Het is moeilijk in de middeneeuwsche littera- tuur nauwkeurig af te bakenen wat hier wel en wat hier niet bij behoort. Daarom, tevens met het oog op laterehoofdstuk- ken , verwijs ik hier naar de werken die de bronnen volledig opsommen en de litteratuurgeschiedenis die over deze bronnen handelt. * A. Potthast, Bibliotheca historica medii aevi (2e Aufl. 2B 1896; in deel I de groote verzamelingen o.a. p. CXII sqq O. H. Pertz Monumenta Qermaniae historica). Het historisch deel dezer bronnen is vertaald in de verzameling : Die Ge- schichtschreiber der deutschen Vorzeit (2* Gesamtausg. door W. Wattenbach sedert 1884). Onder de talrijke uitgaven van bronnen moet genoemd worden: K. Müllenhof u. W. Scherer, Denkmäler deutscher Poesie und Prosa aus dem VI11-XII Jh (1864, de derde uitg. door Steinmeyer 1892). F. C. Dahl- mann, Quellenkunde der deutschen Geschichte (5« aufl. von G. Waitz 1883) is evenals Potthast een lijst van titels. De litteratuurgeschiedenis is behandeld door A. Ebert, Allge- meine Geschichte der Literatur des Mittelalters in Abend- lande (3B 1874—1887 2e Aufl. sinds 1889). W. Wattenbach, Deutschlands Geschichtsqueilen im Mittelalter bis zur Mitte des 13«n Jhs. (2B 5« Aufl. 1885—86); en voor de eeuwen daarna, die voor ons doel echter minder opleveren , 0. Lorenz (2 B 2« Aufl. 1876 — 77). Van de oud-duitsche litteratuur een overzicht door R. Kögel (in PauVs Grundiss II); dezelfde Digitized by Google 142 begon ook een uitvoerige litteratuurgeschiedenis. Van de bronnen zelf komen hier vooral in aanmerking de vitae der heiligen en zendelingen : b.v. van Severinus f 482 (door zijn leerling Eugippius), vita Columbani ^615 (door Jonas van Bobio), v. Bonifacii (door Willibald f 786) , v. WiUibrordi (door Alcuin 800), v. Liudgeri (door Altfrid 850), v. St. Galli (in versch. bewerkingen, de meest bekende van Walafrid Strabo f 849 is jonger dan de in Pertz Mon. GS-erm. H afgedrukte) ; v. Anskarii (van Rimbert 9« e.), v. Sturmi (den eersten abt van Fulda , door Eigil f 822), Rud. van Fulda f 865 schreef v. Liobae, v. Rabani, en in de ann. Fuldenses zijn de jaren 838 — 863 van zijne hand. Verder geschriften als de correctione rusticorum door Martinus van Bracara (6« e.), die onder het landvolk der Sueven in Spanje leefde; Dicta abbatis Priminii (8ee.). TJit de 8« e. De bronnen der kerkelijke literatuur opgesomd bij E. H. Meyer, Griechische Mythologie §25. Men kan er bijvoegen de uitgave van C. F. Caspari, Kirchenhistorische anecdota (1883 en verder). Verder de tekstuitgaven in Müller-Soberer, Denkmäler und Eiserne van de Merseburger spreuken, Wessobrunner gebed, Muspilli, en die van Meliand. Literatuur: W. Moll, Kerkgeschiedenis van Nederland voor de Hervorming (1864); A. Hauch, Kirchengeschichte Deutschlands (I 1887, II 1890, III 1893); K. Freih. von Richterhofen, Untersuchungen über die friesische Rechtsgeschichte (1882). Onder de meer populaire geschiedwerken verdient A. F. Ozanam, Etudes germaniques (2 vol. 6de ed. 1893—94) vermelding. Over de kerkelijke literatuur: F. W. H. Wasserachleben, Die Bussordnungen der abendländischen Kirche (1851); H. Schmitz, Die Bussbücher und die Bussdisciplin der Kirche (1883); F. Köpfer, Geschiedenis der boete en biecht (vooral II 153 — 245); M. Sauppe, Indiculus superstitionum. Ein Verzeichnis heidnischer und übergläubiger Gebräuche und Meinungen (1891). L. Knappert, Over de vita Liudgeri (Theol. Tijdschr. 1892), Vita St. Galli (Theol. Tijdschr. 1894); F. B. Albert, Die Geschichte der Predigt in Deutschland (1892). Van de grote literatuur over de Merseburger spreuken zij hier alleen vermeld: A. Grimm (kleine Schriften II); H. Gering (Z. f. d. Phil. XXVI); Th. v. Grienberger (Z. f. d. Phil. XXVII). Over den Heliand: A.F.C. Vilmar, Deutsche Altertümer im Heliand (2de Aufl. 1862). Voorts: K. Müllenhoff, De carmine Wessalonato (1864), W. Wackernagel, (Z. f. d. Phil. I). Inhoude: Eerste aanrakingen der Germanen met het Christendom. 