title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: Den twintigften. De nacht was rustig, maar er hadden trekkingen plaats, en de handen wier- den krampachtig te zamengetrokken; de lijde- res is zeer geneigd tor flapen; er fchijnt eene algemeene bezetting op het hoofd. plaats te heb- “ ben; zij klaage niet meer over pijnen in den onderbuik; omftreeks den navel is de buik nog, zeer opgezet en gevoelig op het aanraken; er ontlastte zich heden een worm met den af- "gang. De vong is wederom eenigzins beilagen ; er komt nog geheel geen eetlust; de pols is nog, zeer fchielijk, klein en krampachtig; met her gebruik van her kwik- water, ZOO wel in Klisteren , als om te drinken, wierd aangehou- den; ook de overige genees-middelen bleven dezelfden. ?s Avonds was her hoofd enigzins vrjjer; de ontlastingen door den afgang zijn nog waterig;, dezen middag ontlastte zich wederom een worm; de pols blijft nog altijd fchieliik. Den * 2) Den eenentwintigften ’s morgens. De nacht was rustig, fomwijlen hadden er fuipen plaatsz de waterige ontlastingen zijn minder veelvul- dig; de buik blijft nog altijd iers gefpannen en gevoelig; de lijderes ziet heden vlugger uit en het hoofd fchijnt geheel niet bezet te zijn, maar de pols is nog fchielijk en krampachtig, doch niet klein. De gences-middelen bleven dezelfden , alleen wierden, bij de omflagen, twee drachmen Sem. Tanaceti bijgevoegd; de kina wierd tot eene halve once vermeerderd en ook mer her Sem. Samtonic. afgekookt. Den tweeentwintigften ’s morgens. De ont- „lastingen zijn verminderd en niet meer wate- rig; de buik is minder opgezet; er ontlasten zich geene wormen; de pols blijft, bi, aanhou- dendheid,, buitengewoon fchielijk en klein; de hitte is gering. Men fchreef de Jijderes her volgende voor: B. Flor. Zinci gr. i. Sacch. Alb. 3% M. F. Puly. disp. dos. vi. S. ’sMorgens en ’savonds een te nemen. Den drieentwintigften. De lijderes bevindt zich merkelijk beter. Her trekken in de dijen en de bezetting op het hoofd zijn bijna geheel opgehouden; de lijderes heeft heden eerlust; de pols is op 98 fiagen terug gebragt; mer den at wir ae afgang ging wederom een worm af. Ik ver oorloofde haar, om vleesch-foep te eeten; de ..genees-middelen wierden herhaald. Den vierentwintigften. . De lijderes bevindt - zich heden flimmer ; de buik is wederom meer ‚opgezet en gevoeliger; de pols is wederom zeer fchielijk en krampachtig. Het verzuim ‚der genees-middelen en een misfläg in den leef- regel, waren daar van alleen de oorzaak. Maar misfchien brengt de beweging der wormen tot ‚deze verergering ook iets toe, want ik heb altijd opgemerkt, dar telkens, voor de ontlastingeener worm, altjd de toevallen vermeerden, welke, zoo dra als dezelve ontlast was, wederom op“ hielden.. Alle de maatregelen bleven dezelfden, en her gebruik der genees-middelen wierd op her nadrukkelijkst aanbevolen;: Den vijfentwintigften. «De buik is wederom meer 'opgezer en buitengewoon: pijnlijk bij het aanraken. De ontlastingen zijn. zeer menig- vuldig en waterig; er gaan geene wormen af; de hitte is aanmerkelijk; de huid is zeer droog en brandende, zijinde deze hitte zeer onaange- naam op het gevöel; de lippen zijü bleek; de tong is zeer droog en bruin beülagen, en kan nier, dan met groote moeite, wit den mond wor- den gebragt; de pols is zeer fchielijk ,. klein, krampachtig en ongeregeld; de trekkingen in de (709%) de handen en vingeren nemen klaarblijkelijk toe.. Men fchreef haar voor: BL. Moschi Orient.. gr. iie Fler. Zinei. gr. iß. Sacchari Albi. 3% M. F. Puly. disp. df. vi. > 4D8 S. ’s Morgens en ’savonds een pocder te ne- men. Tevens wierden mosterdpappen aan de kuiten gelegd, terwijl de overige behandeling de zelf- de bleef. ’sAvonds: De lijderes lag in eene fterke flaapzucht; de hitte was aanmerkelijk, de pols klein en zwak; de doorloop houdt nog bij voortduring aan; men had de mosterdpap- pen vergeren, welke nu echter, in mijne tegen- woordigheid ‚terftond moesten worden aangelegd. Den zevenentwintigften. Dezen nacht had er verfcheidene keeren zachte ijlhoofdigheid plaats, waar bij de lijderes ftil in zich zelve fprak: delirium blandum taciturnum. De flaap-- zucht is opgehouden en de lijderes is vlug- ger; de hitte is nog vrij fterk; de pols heeft nog 120 flagen in eene minuutz; de buik is op her aanraken nog.altijd gevoelig. ’s Middags: Her was thans de tijd, dat de aflating der koorts plaats had; de hitre was gering, de pols fchie- ljjk, de huid droog. ’sAvonds: De koorts nam H zeer ; 68. Se zeer toe; de: lijderes was Naapzuchtig. en had fterke trekkingens zij- was zeer onrustig en te- tevens ijlhoofdig. Men kon waarnemen, dat de koorts zich tweemalen ’s daags verhefte , ’s mor- gens namelijk en ’s avonds, wanneer alle de toeval- len verergerden. Van.’s voordemiddags tot tegen den avond bad er aflating van koorts plaats, Den achtentwintigften. De lijderes Sliep dezen nacht; de ijlhoofdigheid en doorloop zijn opgehouden; de pols is minder fchielijk , maar behoudt evenwel altijd nog, rıo. tot 130 fla- gen. De hitte is minder eu de huid meer ge- opend. ’sAvonds: De pols is fneller en er heeft fterke flaapzucht plaats. Her gevoel en “ de beweging, zijn zeer bezwaard, de oogen kan de lijderes volfirekt niet openen; zij is zeer zwaarhoorig en men kon geene teekenen. van 'ecnig gevocel waarnemen; de hitte nam zeer de overhand en de huid was volkomen droog. Er wierden mosterdpappen aangelegd en eene fpaanfche vlieg tusfchen de fchouders geplaatst; ook wierd het wasfchen met Spir. Vini Cam- phor. en laauw warm water nadrukkelijk aan- bevolen, wäar bij men nog het volgende mid- del in’ den onderbuik lier inwrijven: BL. Linim. Polatil. ziii. Ol. Camphor. ‚5i Laud. 1) Land. Lig. Syd. 5.8: x M. D. Tot eene klifteer wierd het volgende, voor« gefchreven: =, BL. Flor Chamom. Roman. U. Cog. c.ag. font. Zix ad ZVs Sub finem coll. adde Pulv. Rad. Valer. Min. 3ii. nm Arnicae. Zi. Colat. adde Camphorae gr. ive Laud. Lig. Sydenh. gtt. X. I. #D. | Bij het vorig afkookfel wierden nog 8 Aähe pels Laud. Lig. Sydenh. bijgevoegd. De mos- terdpappen hadden niet lang aangelegen, of de flaapzucht verminderde en de lijderes kwam tot zich zelve; zij was evenwel over het zeheele ligchaam ten uiterflen gevoelig, inzonderheid over den onderbuik; zij gevoelde nu en dan trekkingen, fomwijlen gepaard mer ijlhoofdig- heid. Hitte en koude wisfelden elkander afz de pols was klein, fchielijk en ongeregeld. Deze toevallen duurden tor tegen twaalf uren, wanneer ik de lijderes flapende vond. Den negenentwintiglten, "’s morgens. De lijderes was gemakkelijker, volkomen bij haar verftand, kende de omftanders, en klaagde al- leen over pijnen- in den onderbuik bij iedere beweging. De buik was gefpannen, de hitte Ha nier < (ne? ) niet zeer aanmerkelijk; de huid was zeer droog, de pols klein en ongeregeld, hebbende 100 tor. 205 Nlagen. Sedert gister had de lijderes geec- ne ontlasting. Her afkookfel van her Sem. ' Santonici en de kina, wierd nog met eene halve | ‘once Spir. Minderreri en acht druppels Laud. Lig. Sydenh. vermeerderd. Bovengemelde poe- ders van mofchus en her wasfchen der lede- maten wierden voortgezet. Zij kreeg weder- om. eene klifteer. Over dag wisfeiden flaap- zucht en zachte ijlhoofdigheid mer trekkingen der handen af; om den mond ontftonden klei- ne blaasjes, welke open gingen en de lijderes veel pijn veroorzaakten. Op de kliiteer volg- de eemmaal ontlasting; de buik was cenigzins minder gefpannen; de hitte wisfelde met kou« de af en de huid was nog zeer droog. De pols was ”savonds vitermaten zwak en ongeregeld; de ademhaling was reutelende, fomwijlen had daar, bij hoest plats. ’sMiddags wierden kou- de omflagen mer 4) ammen. en azijn om het hoofd aangewend; ’s avonds wierden er weder- om mosterdpappen aan de kuiten gelegd en. eene fpaanfche vlieg op den arm. ’s Nachts ce elf uren: De lijderes wierd, door her prik« kelen der mosterdpappen, geheel in hare Qui- mering gefloord; zij was zeer. gevoelig en on- ruscig, — de mosterdpappen wierden afgeno- men; CL 198) men; de hitte was zeer brandende; de flaap- zucht was minder, de ‘ademhaling vrijer en niet meer reutelende, de pols fnel, klein, en krampachtig. Be Den dertigften , "smorgens. Na middernacht viel de lijderes wederom in eene fluimering; trekkingen,, ongerustheid, angst, opfpringen in her bed, wisfelden elkanderen bij tusfchen- poozen af. De lippen ‚waren sanhoudend in beweging, de huid was droog, als mede de lippen en de tong. Het oog was zeer betrok- ken en het ligchaam zoo gevoelig, dat de liijderes. volftrekt.geene aatraking meer verdra- gen wilde; de ademhaling was vecel meer reu- telende , de pols onveranderd. Het gebruik der gences-middelen wierd zoo fterk mogelijk aan- ‘bevolen, inzonderheid het wasfchen; daar bij kreeg, zij rijnwijn om te drinken. ’s Middags: De lijderes bevond zich nog in de zelfde om- ftandigheden als heden morgen; de pols was vitermaten zwak en klein; zii gebruikre llechts weinig en niet gaarne van den wijn; ’savonds wierden op nieuw omflagen en fpaanfche vlie- gen aangelegd, en cene fpaanfche vlieg op den linker arm geplaatst; de benaauwdheid 'en on- rustigheid wierden onbegrijpelijk groot; de a- demhaling was zeer bezwaard; ieder oogenblik veranderde de Jijderes van plaats; zij wierp het nz bed EN , bed gedurig van zich af; de pols ehe zich iets te verheffen. Zi kreeg terftond acht drup- pels Laud. Lig. Sydenh., mer een weinig wijn te nemen en het volgende poeder: gt. Mofchi Orient. gr. ill. Flor. Zinci. gr. iß. Sacch. Albi. gr. ii M. D. S, ’sMorgens en ’savonds een zoodanig poe= der te nemen. Den eerften Julij. De lijderes Nliep en de omflanders verzekerden, dat zij eene algemeene ' witwafeming over her geheele ‚ligchaam gehad en het welk geweldig zuur geroken had. De tong was dioog, de hitre zeer gematigd en zij klaagde over koude. Her ligchaam was minder gevoelig en zij fprak aaneengefchakeld en met verftand. ”sNachts had zij twee malen ontlasting; de: onderbuik was minder’ gefpan- nen en niet meer 206 gevoelig. De blazen om den mond zijn verdwenen; de pols is week, niet zwak en heeit maar 106 tot rıo flagen. Ik fchreef eene opwekkende klifteer voor, en voegde nog twee drachmen kina en een grein kumfer daar bij; insgelijks wierd ook met den wiin en de overige middelen aangehouden. 's Avonds:' De lijderes heefe eene fterke koorts met Naapzucht, krampachtige toevallen en af- wis“ (19) wisfeling van hitte en konde; ook had zij 0» ver dag eenige waterige Pe Men fchreef haar eene klifteer voor. > Den tweeden Juijj. « De emüange le- ven nog bij aanhoudendheid "de zeifden.» Er ontftonden een zeer fterk'beven der ledematen, trekking;, krampen, inzonderheid der flikbuis en rusfchen beiden 'zweet;- her welk fchielijk overging; de zelfde middelen wierden voort-. gezen u Den derden Julij. De lijderes fliep den.nacht door iets,; de flaapzucht wisfelde nog ‚beften- dig met opfpringen af; de hitte was niet zeer fterk; de huid was-geopend; de pols had ı20 flagen; de genees-middelen wierden herhaald, vooral de koude omflagen op den 'buik, ook het baden en wasfchen, .zoo als boven reeds » is aangewezen. ’sAvonds had’ de lijderes we- derom fterke hitte; de buik was meer opgezet dan ooit. Er hadden eenige ontlastingen plaats, waar op klifteren van azijn wierden aangewend; daarenboven wierd het voorgefchre- ven: RL. Spir. Vini Camphor. _— — Saponat. Ai Ziv. M.« BD: Ss: Tot omflagen om den buik. Den vierden. De lijderes had dezen nacht ; H4 her- € Tea) herhaalde reizen afgang; de buik was minder opgezet en gevoelig; de hitte was niet onaan- genaam, of buitengewoon; de-pols was hard en Übel, hebbende ı20 flagen; aan de eene zijde van den mond was de opperhuid afgeveld; de flikbuis was buitengewoon gevoelig, dezel- ve trok zich krampachtig te zamen, zoo bij het doorflikken der genees-middelen, als ook fomwijlen van zelve. De flaapzucht was veecl verminderd; de genees-middelen bleven de zelf- den. »’sAvonds: De flaapzucht is opgehouden en de Jijderes bevindt zich beter. Zij is zeer zwaarhoorig, Zoo dat zi; de ftierkfte ftemmen niet kan hooren; de warmte is natuurlijk, de pols minder fchielijk. —— Zij nam wederom een ‚poeder van de moschus. Den vijfden, ’smorgens. De nacht was ta- melijk rustig,en de >hirte matig, de pols on- gevcer 10 a 15 flagen verminderd; er volgde ‘den geheelen dag niet eens ontlasting; de buik is evenwel weer aanmerkelijk opgezer; er wierd ecne klifteer van azijn voorgefchreven; de ftem wierd tegen den avond zeer heesch. Den zesden. Denacht was onrustig geweest, mer angftig zuchten en klagen over. den buik, die zeer gefpannen was; er volgden eenige ont- Iastingen;, de pols was buitengewoon fnel en harder. . De pijn in den buik hield over dag aanz (cherur) aan: mer alles wierd aangehouden en daar bij .nog her Oleum Ricini, tot. twee malen daags een halve lepel vol, voorgefchreven; ook wierd haar karnemelk, om te drinken, toe ge- dtaan. Den achtften. _De nacht was zeer onrustigz de pijn in den onderbuik was zeer hevig; de pols was klein, zeer fchielijk, men herhaalde * . Ü) de vorige klifteer. Den negenden. De nacht was rustig; ’smor-. gens verhefte zich op nieuw de pijn in» den buik, vergezeld van SP PAENEEg men herhaalde de vorige klisteer. | Den tienden. De buik bleef zeer gevoclig; de pols was nu nog op 100 flagen; de hitte was matig, de huid droog; de genees- Amiddelen wierden herhaald, . Den elfden. Dezen nacht ontftond er drie malen ontlasting, welkenatuurlijk gebonden was, en waar in zich overblijffelen van wormen ‚'die vergaan waren, vertoonden; de pols is klein, week en eenigzins fchielijk. Van den elfden tot den: veertienden. Het ontbrak alleen nog aan krachten;, de aanvallen van koorts en de krampen waren opgehouden; Ge pols had 95 tot 100 flagen. Men fchreef haar voedende en verferkende middelen voor, als faleb in vleesch-foep gekookt, en op deze Hs wije C ıee ) 'wijze nam de beterfchap dagelijks toe. De ‘krachten en de fpraak herftelden zich langza- ‚merhand, ‘als ook de eetlust; zij had geene 'koorts' meer en fliep gerust. Met de voedza- me en verftierkende fpijzen, als ook met het- gebruik van het O/. Ricini, wierd aangehou- den. “Den 'zevenentwintigfien. De krachten ne- men geftadig toe; de pols blijft nog fchielijk, inzönderheid des avonds; zij krijgt voedzame dpijzen mer kina, Santonicum, faleb, Faleria- na, Spir. Mindereri en Oleum Ricini. Lang- zamerhand herftelde de Jijderes volkomen en ‚wierd 'vam de geneeskundige seen ont- Magen. 7 De Ontftekingachtige Komplinänik Deze was van alle de komplicatien de zeld- zaamfie; nögtans kon de oplertende en niet .door vooroordeelen verblinde geneesheer de- -zelve fomwijlen niet ontkennen. Men was.fom- wijlen volitrekt genoodzaakr, om eene plaarfelij- ke, of algemeene aderlating in het werk ce ftel- ‚len, mer de verfterkende genees- middelen, ont- fteking werende re vereenigen en her gebruik der verhittende prikkelende middelen te matigen. Aangezien de Hoogleeraar Kreijssie e Wirtemberg en de garnizoens geneesheer MI- cua&Lıs dit fuk reeds zoo uitvoerig behan- deld Ce n3 ) de!d "hebben, kanik mij opzigtelijk het zelve! vasl bekorten, em oordeel, hier dus'alleen dar 3 seen te moeren mede deelen, het welk de on-' dervinding mij in deeze Epidemie geleerd heeft,. ats'mede eene verklaring der grond- BeraDEnn voortedragen. De ‚onftekingachtige kill was twee- voudig,, of algemeen, of plaatfelijk. Onder de algemieene komplicatie verfta ik die gefteldheid der zenuw - koorts, waar bij met dezelve eene ontftekingachtige, of volbloedige gefteldheid verbonden was. Het beftaan de- zer verbinding laat zich recds, uit her geen wij in gewone gevallen waarnemen, afleiden (*). Hoe N o Tot de geneeskundigen, welke ten dezen opzig- te van den heer HUFELAND en anderen ver- fchillen, behoort ook de heer HECKER, wel- ke, het beftaan eener. ontftekingachtige kompli- catie der Zenuwkoorts ontkennende, zijn gevoe- len daar op grondt, dat er geene twee tegen elkan- der overfiaande gefteidheden der dierliike be- werktniging te geliik beftaan kunnen,, en da! der- halve, het geen bij de fchrifvers over deze kom- plicatie, der zenuwkoorts voorkomt, op eene verkeerde theorie fteunt (*). dena ne en nl rn El > (*) Kunss die Krankheiten der Menfchen zu heilen. pag. 146. E16) Hoe dikwijls ziem wij niet menfchen, welke, naar her uicerlijk aanzien, blozende en fterk fchijnen en die evenwel een zeer zwak zenuw- geftel bezitten; — menschen, die, war hunne fpier» Wij zullen ons niet vermeten,, tusfchen de ver- fchillende gevoelens der grootfte genceskundigen te beflisfen; alleen zij het ons geoorloofd te vra- gen, of, bij deze verfchillende gevoelens , het zelf- de grondbeginfel ontkend en beweerd wordt , dan of de zaak „door de onderfcheidene geneeskundigen, wit een verfchillend oogpunt wordt befchouwd ? Ines, het beftaan der ontftekingachtige kon- plicatie der zenuwkoorts, wordt door den heer HUFELAND verdedigd op grond, dat er, in verfchillende werktuigen van het dierlijk Jigchaam, op denzelfden tijd, verfchillende gefteldheden , of werkings-wijzen plaats kunnen,hebben, zoo dat in het zenuw-geftel, eene zwakke (zsthenifche) ge- ‚Steldheid aanwezig kan zijn, terwijl, op den zelf- den tijd, in de fpiervezelen van het ; vaaige- ftel, eene ontftekingachtige (/eni/ähe) gefteldheid heerscht; daar het, in tegendee] „ eenigzins fchint, als of de heer uecker het beftaan dezer kom- plicatie ontkent op grond, dat er geene twee verfchillende, Of tegen. elkander overftaande ge- fteldheden, op den zelfden td, in &£n en het zelfde werktuig, plaats kunnen hebben. lets, her welk, onzes oordeels, aan geene twijfeling on- derhevig is. l Ce) ) \ fpierkracht betreft, zeer fterk zijn en uren verre, zonder vermoeijenis, te voet kunnen afleg- gen, en welke nogtans aan veelvuldige toe- vallen van hijpochendrie, aan gevoeligheid, aan. al- De Heer reır geeft verder hier omtrent de duideljjkfte opheldering, weshalve wi het niet onvoegelijk achten, het volgende alhier vertaald mede te deelen: 2 „, Eindelijk kunnen, in het zeifde voorwerp, ,„, maar in verfchillende werktuigen, op den zelf- ;, den tijd, alle foorten der aangedane levenskracht „, plaats vinden; dat is, het eene werktuig kan „, aan eene /ynocha, het andere aan een zypAus, a „en het derde aan verlamming lüden. Hoe s, wonderbaar zulks in den eerften opflag ook „, fchijnen moge, zoo is het nogtans inden« „, tuur zelve gegrond. leder werktuig ftaat, », z00 alsik meermalen herhaald heb, op zich „, zelfe Het zelve: kan daarom niet alleen voor „, Zich zelf, maar ook op zijne eigene wijze, ver- „„anderd en; derzelver ftof eerder en fterker aan- s, gedaan worden, dan in de overige werktuigen. »„ In eene zamengeftelde koorts, kan de zenuw- 3» koorts het karakter eener zsjpAus „ en eene plaat- „, felijke ontfteking het karakter eener fijnocha 3, hebben, zon dat dezelve aderlatingen vordert. »» Wij vinden niet zelden ontfteking en het vuur, „» verlamming der fluitfpieren en «tuiptrekkin- 4 gen Ag Cr 2a6.)) algemleene zenuw-zwakheid,- ja 'dikwijls aan a | Pileptifche en andere. zware zenuw ziekten on- Fer derhevig zijn! ‘Hoe- dikwijls vinden wij niet 0 menfchen, welke, door: ledig-gang, of baven. = i | MmA- „, gen in her zelfiie ligchaam, op den zelfden « tiid, plaats hebben. Van hier de fchinbare , ftrijdigheid in de toevallen dezer gekompliceer- ,, de koorts; van hier de ftrijdigheid in derzel= ,, ver behandeling, aangezien fommige dezer Be ,, koortfen eene verzwakkende en bedarende, de „,‚andere cene verfterkende en prikkelende ge- '., nees- wijze vorderen. Voor het overige kan ie- , der dezer koorts-foorten Nlechts onder den ge- 9, Nacht behooren; dat is, jeder werktuig,, in het 5, welk de koorts plaats vindt, kan niert, op cen? „,. en den zelfden tijd, twce tegen elkander over- ' ; geftelde karakters, maar flechts en karakter 00000004, bezitten. Hierom kan ook deze komplicatie ',, der koorts geene verwarring in het leerftelfel „, veroorzaken,. wanneer wi) het karakter, of de „, geflachten der koorts, flechts toepasfen op dat „, werktuig, in het welk de koorts plaars vindt, ,„ waar over de navrang is, en. niet op het ge- e EM geftel, waar van het zieke werktuig s, flechts een deel uitmaakt.”” (*) DE VERTALER ze. arten run ae BE * = ’. “ a} (*) Ueber die Erkentnisf und Cur der, Fieber. ıfter B. p. 122.5. 70 CR matige prikkeling der verbeelding en aandoe- ningen, of door omanie en buitenfpoorigheid in de wellust, hun zenuw-geftel ten uiterften ver- zwakt hebben, maar dasr bij zoo vele envoed- zame fpijzen gebruiken, dat de bloedvaten al- tijd rijkelijk mer bloed beladen zijn, en welke nu zoo veel te meer door de hoeveelheid en de drukking des bloeds lijiden moeten, als het dezelve meer aan kracht ontbreekt, om het- zelve voort te fuwen! Wanneer men verder overweegt, dat het zenuw-geftel een bijzonder geitel is, het welk, uit hoofde van deszelfs inwendige gefteldheiden menging, ook zijne ge-. heel eigene gewijzigde kracht en werkings - wij- ze bezit; —even gelijk het hart en flagader-ge- ftel, in dit opzigt, een geheel eigen en op zich zelf flaande geftel uitmaakt, als ook, dat de werkingen en wetten der zenuw-kracht (Senf- bilizeit) wezenlijk onderfcheiden zijn van de wer- kingen en wetten der fpier- kracht (Irritabili- teil), welke toch het naast de werking van het harten de bloedvaten. Er waren twee oorzaken, welke deze kom- plieatie konden teweeg brengen: voor eerst, wanneer bij menfchen van een zwak zenuw-ge« ftel de gewone bloedsontlastingen onderdrukt waren; ten tweeden, wanneer een gezond, fterk en volbloedig mensch door de befmet- tings-hof der zenuw-koorts aangedaan wierd. In ‚het laacfte geval, kon de befmertings-ttof, als een prikkel werkende, in de eerfte dagen, bij de zeer tot ontfteking geneigde gefteldheid van het ganfche ligchaam, eene ontftekingach- tige weder-werking veroorzaken, die evenwel fchielijk in de zenuwachtige gefteldheid over- ging, of dezelve ten minften duidelijk met zich vereenigde; —— ook kon bij de zuivere ze- nuwkoortfen, door eene ce ver gedrevene, ver- hittende behandeling , cene zoodanige komplica- tie veroorzaakt worden. De ia). De kenteekenen dezer algemeene ontftekings. achtige komplicatie waren de volgende: de pols was voller, flerker en 'harder, dan gewoonlijk bij 'zenuwkoortfen plaats heeft, en, her geen ik als een hoofdıeeken befchouw, dezelve liet zich niet gemakkelijk zamendrukken, en deze eigenfchappen had hij niet flechts voor eenige üren, maar aanhoudend; de pols ftond verder mer de hitte, met de ‚ademhaling en mer de töevallen’ van het hoofd regtftreeks in verband, däacis, hoe meer de’ fterkte en de levendigheid van den pols toenamen, des re meer namen de’ hitte, de kortademigheid en de toevallen van het hoofd, de ijlhoofdigheid en dergelijke toe, daar wij, in tegendeel, bij de zuivere zenuw- koortfen , het tegenovergeftelde waarnemen ‚dat, namelijk, mer de vermeerderde fterkte en le- vendigheid van den pols, de hitte, de moeije- liike ademhäling en de ijlhoofdigheid afnemen, terwijl, daarentegen, deze tocvallen vermeer- deren, naar mare de pols kleiner en zwalker wordt. Inzonderheid fchijnt mij de onevenre- digheid, tusfchen den pols en de ademhaling, van groot gewigt te zijn, dewijl ik altijd lieb opgemerkr, dat, hoe meer eene koorts var ontftekingachtigen aard is, ook altijd, naar die evenredisheid, de fnelheid van den pols wer eenc fnellere ademhaling gepaard gaat, matr \ I hoe * £ 130 ) wo boe meer de zenuwkoorrs de overhand. heeft, hoe minder dit onmiddelijk verband kan waar- genomen worden; „terwijl.de “ademhaling, bij ‘een’ zeer fnellen;pols, dikwijls zeer weinig ver- ‘ haast, ja dikwijls zeer -langzaam en zuchtende bevonden. wordt. De dorst was alijd fterker, dan bij gewone zenuwkoortfen. De prikkelen- de, ten minften de verhittende prikkelende,, ge- nees-middelen vermeerderden de toevallen, in- zonderheid der borst en de ijlhoofdigheid.. Hoofd- zakelijk nogtans moest men, bij. het onderken- nen der ziekte, letten op de bovengemelde voorafgegane aanleidende oorzaken, en op de 'natuurlijke gefteldheid van den lijder. ‘Ook.kon men, ter beproeving;.indien alle. de omftandig- heden zulks toelieren, eeue voorzigtige aderla- ting van ongeveer vier oncen in her werk fel- len, uit wier uirwerking her beste befluit. kon worden opgemaakt. Volgde na .dezelve be- terfchap, eunwierd de pols daar door.nies aan- merkelijk Kleiner, was her bloed dik, gebon- den, ligt ftollende en vast, of mer ccn ontite- kings-vlies overdekt, 200 was er. eene ontlteking- achtige komplicatie aanwezig; verergerden de toevallen na de aderlating, zonk de. pols, na ‚een gering verlies van bloed, grootelijks Weg, dan moest deze komplicatie fechts voor fchiju- baar gehouden worden. ‘Wanneer zoodanige bloeds-ontlastingen, welke te voren hadden plaats gehad, verfiopt waren, zoo deed’ men het best, om de bloedzuigers aan her deel aan te leggen, waar uit te voren het bloed gevloeid had. Tevens bevond ik de. 'ontfteking werende zouten, zuren en kleine giften braak-wijnfteen, of fpiesglas-wijn, zeer heilzaam, indien dezelve mer zoodanige zenuw- verfterkende middelen vereenigd wierden, wel- ke niet verhitten, bijv. cen.’aftrekfel der Ya- leriana, de Flores Zinci, Viscus Quercin, Rad. Senegae, Spir. Mindereri, voetbaden met mos- terd en mosterdpappen.. De wijn en alle ze- nuw-verfterkende middelen, welke verhitten, waren nadeelig. Naar mare evenwel de ont- ftekingachtige gefteldheid verdween, kon men, in die evenredigkeid, meer tor de verfterkende middelen overgaan. Het was nogtans altijd be- ter, de zoni/che verfierkende middelen, kina en dergelijken, boven de vlugtige en verhittende prikkelende middelen te verkiezen, welke laat- ften GE ften bij deze komplicatie, ook zelfs na dar de ontftcking geweken was, altijd gevaarlijk wa- ren, den geval alleen uitgezonderd, wannceer, . door te dikwijls herhaalde aderlatingen en an- dere verzwakkende middelen, de krachten te veel waren uitgepur. Nogmaals evenwel her: haal ik de waarfchouwing aan mijne jonge ambt- genooten, om zich, met opzigt tot het ader- laten, inacht te nemen en zich niet, door den; fchijn eener ontftekingachtige gefteldheid, te la- ten'inisleiden; — om niet te vergeten, dat het grond-karakter der ziekte zenuw-zwakheid is en, om in twiifelachtige gevallen, overtuigd te zijn, dat het minder gevaarlijk is, eene ader- lating na te laten, dan dezelve in het werk te ftellen, alwaar het niet noodzakelijk is. Ik ga nu. over tot de befchouwing van de komplicatie der zenuwkoorts met plaatfelijke ontftekingen, welke veel algemeener was dan de eerfte. Hier is het altjd de voorname hoofdzaak , vooraf wel te onderzocken, of de ontfteking- achtig fchijnende plaatfelijkeroevallen, ware (zc- ziye) ontfteking, dan of dezelve flechts eene krampachtige aandoening, of eene lijdende (Pas- /ive) ontfteking zijn, dewijl hier van alleen her verfchil der behandeling afhangt, Ik weet wel , dat men op nieuw heeft willen ftellen, dat de 175 "ont- C 134) ontftekingen, welke met eene zenuwkooris ver- gezeld gaan,.ook altijd van lijdenden (pas/fven) - ‚aard zijn, en daarom, even gelijik de zenuw- koorts, door dezelfde prikkelende middelen mo»- ten worden weggenomen. Dan ik houde deze ftelling voor even zoo ongegrond als gevaar- liik. Het onderwerp is, inzonderheid voor onze tijden, van te veel aanbelang, dan dat ik hetzelve niert uitvoerig zoude behandelen, en om zulks te doen, ben ik genoodzaakt, om tot, de srond-denkbeelden, welke wij van onfte- king hebben, terug te gaan en her zelve daar wir te verklaren. Wij noemen "een deel ontftoken, wanneer het rood, heer, pijnlijk en gezwollen is. Dit alles nu“ kan aa uitwendige deelen zeer ge- makkelijk waargenomen worden, en er kan, bij de aanwezigheid dezer toevallen, omtrent het beftaan eener ontfreking nier gerwijfeld worden. Met de inwendige deelen is her, ten dezen op- zigte, anders gelegen. Hier ontbreekt ons het teeken der roodheid en der gezwollenheid, uit genomen in die gevallen, alwaar het ontftoken deel zeer na aan de oppervlakte des ligchaams, en alleen door de zachte bekleedfelen bedekt is. Qok de hitte van een inwendig deel kunnen wij, ofgeheel niet, of flechts van verre beoordee- ien, bijv: bij ontitekingen der longen, uit de . hit- (135...) hitte des adems. De pijn is, bij de bekend& foortelijke gevoeligheid der inwendige deelen, een zeer onzeker toeval, het welk zomwijlen geheel en al ontbreken kan: het is bekend, hoe dikwijls ‘de longen, de herfenen en de buiks ingewanden, zonder eenige voorafgaan- de: pijn, zeer: fterk ontftoken zijn bevonden ; of dit tocval kan aanwezig zijn, en uit geheel ande- re oorzaken, dan uit ontfteking, ontftaan. Men heeft daarom:de bijzondere beleediging en ver- ftoring der verrigtingen van ieder deel, welke uie eene ontftekingachtige gefteldheid van het zelve ontftaan, als kenteekenen van derzelver ontfreking aangenomen,. en hier vir zijn ger volgelijk de verfchillende bepalingen, in her on- derkennen van inwendige ontftekingen, geboren geworden, welke’ieder deel voor zich zelve bezit. Maar ook .deze ‚verftoring kan. door krampen en andere niet ontftekingachtige oor- zaken ontltaan, en van hier „dat ook in dit Op- zigt. verfchillende misleidingen, dat is, fchijn- bare ontftekingen, plaats kunnen hebben. Befchouwen wij nu’ de verfchillende oorza- ken en her wezenlijk onderfcheid‘ der ontfte- kingen, het welk van deze 'oorzaken alleen af- ‚hangt, zoo zien wij, dat die plaatfelijke aan- ‚doeningen, ı welke wij ontfteking noemen, en waaar van wij Zoo even eene, uir.de ondervin- 14 ding r is der i2i, dihg opgemaakte (empirifche) bepaling "woorge- dragen hebben ‚ her allernaast, door twee „vol- . Sterkt regen elkander overftaande, oorzaken re» weeg gebragt kunnen worden:of door eenc bui- tengewor.e verhooging van het levens-beginfel der vaten, of door gebrek aan hetzelve. Beide deze gefteldheden veroorzaken ecne vermeer- derde ophooping varı bloed in her deel, waar in de eigenlijke oorzaak der roodheid, der pijn,: der hitte en der gezwollenheid, met &&n woord, der toevallen, welke ons het regt geven, om een deel ontfroken te noemen, gelegen is. In- dien wij deze verfchijnfelen met ons verftand konden waarnemen, zoo zouden wij voorzeker terftond: inzien, dat beide .zeer verfchillende, ja’regelregt tegen elkander overftaande, gefteld- heden zijn; maar aangezien wij de dingen al- lcen waarnemen, in zoo verre zij' voorwerpen der zinnen zijn," en beide gefteldheden zich door de zelfde. verfchijnfelen aan ons voor- doen, zoo noemen wij dezelve beide ontfte- king, -en zoeken eerst vervolgens, (door nafpeu- ring en vergelijking der oorzaken mer de plaats höbbende omftandigheden, te ontdekken, van welken aard dezelve zijn. Wij nocmen de eer- fte, dadelijke (adfive) , de cweede, lijidende (pas- five) ontfreking: »De aanleidende oorzaken der plaarfelijke. alive ontiteking, zijn: of eene al- 8° us) gemeene ‚ontftegingachtige: g gefteldheid, of eene Plaacfelijke prikkeling, waar bij, evenwel, dit gewigtig onderfcheid nier over bet hoofd moet worden gezien, dat de oorzaak dezer prikke- ling. of in her. ontftoken .deel ze\f, of in een ander gelegen zijn kan, en alleen door. mede- gevocl de ontfleking kan veroorzaken; van hier de. verdeeling der onıfteking in eigenlijdige » * (idiopatifche) en medegevoelige (confenfuele). Er kan dus, zonder eene algemeene onifteking- achrige gefteldheid, alleen door eene voldoen- de fterke. plaarfelijke prikkeling, eene plaarfe- lijke ontfteking. veroorzaakt worden, ja er kan zelfs, bij eene algemeene zwakheid van het ze- . nuw-geftel en derhalve ‚ook bij de zenuw- koorts, eene afiye plaarfelijke ontfteking ont- ftaan „ aangezien de levens-krachten prikkelbaar- beid —— zoo als ik in mijn Journal, (B. IV.. St. 1.) getoond heb— ongelijk verdeeld kunnen ziin, enook.de plaarfelijke in- en uitwendige prik- kels, bijzonder op En deel, hevig werken en hetzelve, onafhankelijk van het overige lig- chaam,, ontfteken kunnen (*). De pas/five ont- Is fte- (*) Die zich hier van 2 prior; nog niet mogt kun- nen overtuigen, die overwege tlechts , het seen plaats heeft bij ecne uitwendige ontfteking, ver- 00r- urn Steking is, of oorfpronkelijk , of gevolgelijk ('se- cündair). In het eerfte geval is zij, of her gevolg van 'eene algemeene koortsachtige zwak- heid, 'waar van daan'zi, zoo ligt bij, zenuw- en rotkoorfen Ontftaat, of 2ij ontftaat uir eene groote plaatfelijke zwakheid, bijv. door zware kneuzing, !chudding en. dergelijken. In het twecde geval is dezelve dikwijls her gevolg ee- ner aöive ontfteking, wanncer, namelijk, de levens-kracht van her ontftoken deel,'door de ontfteking zelve, zoodanig is uirgepur, dat daar door eene volmaakt tegenoverftaande ge- fteldheid voortgebragt wordt. Dit kan gefchie- den, bijaldien de prikkeling zeer hevig is en aan zich zelve wordt overrelaten, of wanneer men eene al te verzwakkende genees-wijze heeft aan- gewend, of eindelijk, wanneer er geene groo- te voorraad van levens-kracht aanwezig is, en Pr PEPEHR- Br MER TUE BÄREIRSS De DT LATE et A re ı. oorzaukt door eene wonde „ mosterdpap, of iets dergelijks, welke bij eene zenuwkoorts aanwezig is. Somwijlen neemt dezelve, wel is waar, ler ‘ ftond her karakter eener pasfye ontiteking aan, en moet met opwekkende omflagen van kina, wijn enz. behandeld worden. Somwijlen ‚nog- tans, blijft zij aczief en verergert door prilkke- lende middelen, terwijl zii alleen door verkoe- lende middelen, als lood-middelen ‚ genezen wordt I EEE ENG. C 139 ) dezelve derhalve fchielijk uitgeput' wordt. Dit lantfte hu heeft bij de zenuwkoortfen plaats, De active plaarfelijke ontfteking nam reeds (om- wijlen, voor dat dezelve nog tor eenen hoo- gen trap geftegen was en terwijl zij nog maar kort geduurd had, eene pasfive gefteldheid aan, en her komt mij zeer waarfchijnlijk voor, dat de meeste plaats hebbende pasfive ontftekingen, eerst ‘door eene aflive prikkeling;, die dikwijls al zeer kort en'onmerkbaar zijn kon, tor de pasfive gelteldheid waren overgaan. Bij de behandeling nu kwam alles daar op aan, om de verfchillende gevallen wel te be- oordeelen, dewijl de kennis daar van alleen de regte genees-wijze kon bepalen; en deze geval- len waren drie, in alle welke de verfchijnfe- len eener.inwendige ontfteking plaats konden hebben. De enkel krampachiige, of fchijnba- re ont! kreking;, alwaar de enkele zenuw-prik- keling van eenig dcel plaarfelijke toevalleu . veroorzaakte, welke naar ontfteking geleken, zonder dat nogsans in de vaten van her zelve eene ontftekingachtige sefteldheid plaats had, of daar bij die trap van.ophooping en toevloei- jing van bloed aanwezig was, welke wij als eene wezenlijke voorwaarde der onıfteking. befchou- wen moeten , welke voorzeker.alleen in inwendige deelen plaats kan hebben, dewijl bij een uiewendig deel, (140) deel, de afwezigheid der roodheid, hitte en gezwollenheid, ons zeer fpoedig zoude over- tuigen, dat hier geene ontiteking, maar flechts eene krampachtige gefteldheid aanwezig was; —_— de rweede, of ware afive en de derde, of ware pasfive plaaifelijke ontiteking. In bei- de had eene plaatfelijke ophooping van bloed met derzelver gevolgen, als vermeerderde hit- te, roodheid, gezwollenheid enz,, plaats, waar bij, in her eerfte geval, de kracht en de werk- zaamheid van het deel vermeerderd, maar in her laatfte, verminderd waren. Wij zullen eerst handelen over de enke] fchijn- bare oncfteking, of de krampachtige aandoening der inwendige deelen (*). De- — nn (*) Men zal mij misfehien.berispen, dat ik zelfs eene niet ontftekingachtige gefteldheid , onder de afdee- ling der ontfteking voordrage. Schreef ik eene theorie der ziekte, dan zou ik allezins te be- fchuldigen zün. Dan ik fchrüf eene praktifche voordragt, en in dit geval is de zaak juist omge- keerd. Hier moet men van de verfchiinfelen be» ginnen en tor de oorzaken teruggaan. In het zelfde ftandpunt, van waar zich de natuur aan ons voordoet, moet zich ook derzelver uit- Jegger plaatfen; en dan mag men her zich tot pligt en verdienite rekenen, de veıfchijnfelen , wel- Ce Me) Dezelve kon in alle inwendige delen plaats Yebben. Onitond dezelve in de borst, zoo ver- oorzaakte zij aldaar de hevigite pleuritifche pijn en beklemde ademhaling, drooge, krampach- tige hoest, hevige benaauwdheid tor verftikking toe. In den buik plaats hebbende, bragt zij plaatfeliike, annhoudende , dikwijls zeer hevige, pijnen teweeg, waar mede fomtijds braking, ; of ook wel verftopping der ingewanden, verge- zeld ging. Deze pijnen konden zoo hevig worden, dat men dezelve gemakkelijk voor ee- ne ontfteking der lever, der darmen, der maag, of dergelijke, houden kon. Had zij plaats in ‘het hoofd, zoo veroorzaakte zij de hevigfte hoofdpi;n, ijlhoofdigheid, razernij, welke naar ontfteking der 'herfenen (PArenitis) geleken. Deze plaarfelijke toevallen nu, hadden uirwen- "dig wezenlijk veleovereenkomst mer ware plaat- fe- welke uitwendig eenige overeenkomst hebben , (gefteld ook, dat zij , wat derzelver aard betreft, geheel verfchillende zijn) „naastelkander te flellen, en vervolgens derzelver onderfcheidings teckenen en eindelijk derzelver verfchillende oorzaken voor- tedragen. Het fchijnt mij toe, dat’dit de eenige weg is , langs: welke de ongeoefende geneeshcer voor: dwalingen bewaard kan blijven, en dat hier in het uitftekende voordeel eener praktifche voordragi gelegen is. 148 0) Selijke ontftekingen,. maar wee den genecsheer! welke zich door dezen uitwendigen fchijn. laat : anisleiden en. tot. de aderlating ;overhalen.. _De toevallen 'nemen verfchrikkelijk toe, de kramp wordt ‚doodelijk en ‚hij brengt zijnen lijder om het leven. Alles kwam hier.op aan, om den Erurhangbi zigen aardı, wel. te onderfcheiden, en ‚de ken: teekenen daarvan, waren de volgende: de pols was klein, tevens zamengetrokken, ook onge- regeld; de ıledematen waren niet verhit, maar koudachtig„.gok,wel met een koudachtig zweet bedekt; de ‘huid was krampachtig gefloten,; de. pis was helder, wacterig en, wierd. dikwijls ‚met pijnlijken'aandrang ontlast; daar bij was, de Jijder zelf'kleinmoedig , ‚angsvallig ‚en. bezorgd; ook gingen hier mede gewoonlijk andere kramp- achtige toevallen, bijv..hik, fchreijen , zuchten beven, peeshuppeling, toefnoering der keel, sepaard, en het geen het voornaaumfte was, in de ‚fchijnbaar onıftokene delen was niet het minfte blijk eener plaarfelijke hitte ,ofophooping van bloed aanwezig. Zoo, was bijv. bij de he- vigfte beklemming en (chijnbare ontfteking der borst, de adem koel en volkomen. natuurlijk, (her welk'alleen‘ reeds voidoende was, om her niet beftaan eener long-ontfteking te bewij-' zen), bij de hevigfte ijlhoofdigheid en razernij, en ah. 4. ae < 143.) en eene,fchijubare ‚ontfteking der herfenen, het gezigt niet rood, het voorhoofd koel en de o0- gen niet verhit. Waren; alle deze teekenen nog. niet voldoende.ter ‚onderfcheiding, zoo kon ee- ‘ne voorzigtige aanwending van proef-middelen Creagentia).,ons zeker it de.twijfeling, verlos- fen. Men „beproefde eenige verhittende prik- vallen enkel de; vitwerking van kramp, zoo kon men verzekerd,zijn, ‚dat dezelve terftond beter- fchap teweeg..bragten. Sg De geheele, genees-wijze. van dit geval be- ftond in de aanwending van krampftillende mid- delen, Opium „ Faleriana , Hyosciamus , Meschus en dergelijken, met welke men „tevens, in geval van groote zwakheid, de fterkfte opwek- kende middelen , wijn, naphta en .dergelijken ‚verbinden., als.ımede. krampftillende zalven en omflagen op het aangedane deel, krampftillende klifteren, ‚laauwe baden, en voornamelijk eene blaartrekkende pleifter op de lijdende plaats, ‚ganwenden ‚moest; bijv; bij plaarfelijke pijnen der botst en desonderbuiks, op deplaats zelve, ‚bij hevige ijlhoofdigheid, in den nek aangelegd. Tevens, evenwel, moest men onderzoeken , of nier.eene prikkelende ziekte-fof aanwezig was, welke, of onmiddelijk, of door medegevocl , de- zC. krampachtige prikkeling veroorzaakte, en had Ci) had dir plaäts, Z0o moesten nog daarenboven zulke middelen aangewend worden ‚welke deze frofont- lasten konden. Somwijlen ontftond deze prikke- ling uit eene gastrifche ftof, en indir gevalkon cen braak -middel dikwijls ongeloöfelijk fchieli’k de plaarfelijke prikkeling‘, inzonderheid indien dere de boıst en de hart-kolk innam, verwijderen , terwijl klisterem daar"toe vooral nuttig wareit, "indien de’ prikkeling in de darimbuis huisvesue; dikwijls was’ de‘ prikkeling van rhenmatifchen aard, en als dan moest men'ädühoudende zweet- drijvende en ändere foortelijke' middelen „ wel- ke tegen ziekten van zinkingachtigen aard zijh aangewezen, mer de bovengemelde krampftil- ‘ende middelen vereeniger Het tweede geval Was , iwanneer'met de ze- huwkoorts dene ware aßtide öntfteking veruc- zeld ging. De kenteekenenhier van ware, behalve de Bekende teekenen eener inwendige ontfteking, dar de pols eene zekere 'hardheid bezat, offchoon dezeive niet altijd vol was. De hitte was over het geheel 'vermeerderd, maar inzonderheid had er in het aangedane deet, fterke hitte en ophooping van bloed plaats,. en de prikkelende zenuw- verfterkende middelen, welke in het eerfie geval zoo fpoedig beter- fchap bewerkten, verergerden in her laatfte de toevallen. Ook was her ter onderkenning vn zcer (2,1453) h zeer veel gewigt, de bijzondere oorzaken en het geftel van den lijder wel te onderzoeken. Hader bijv. een bovenmatig gebruik van wijn en. verhittende dranken bij de zenuwkoorts “ plaats gehad, of was de oorzaak der ontfteking gelegen in eene fchielijke verandering van her. weer, met ftrenge koude en oosten of noord- oosten wind, welke op de longen, ook. zelfs binnenshuis, als eene plaarfelijke prikkel werkt, waar, door in dezelve, zelfs bij eene zenuw- koorts, eene alive ontftekingachtige gefteld- heid veroorzaakt kan worden > of in de onder- drukking eener, gewone bloeds-ontlasting., als her verzuimen eener gewone aderlating; of in- dien men vernam, dar de lijder reeds meerma- len aan dergelijke toevallen onderhevig was ge- weest, en altjjd door eene aderlating genezen was, zoo kon men, met zekerheid, tot ecne plaats hebbende adive ontfteking befluiten. Had dezelve in de longen plaats, zoo vorderde de- zelve zoo. veel te meer opmerkzaamheid, voor- al, indien men: aan dezen reeds te voren tee- kenen van eenig plaatfelijk gebrek, of: voor- gefchiktheid tot de teringhad waargenomen, de- wijl als dan de ontfleking zeer ligt tot veret- tering en vervolgens tot long-tering overging. Net was altijd raadzaamst, zoodanige ontfte- kingachtige toevallen der zenuwkoorts, in het RK be- C 16.) begin; voor pasfef, of zenuwachtig te houden en dezelve met prikkelende, of krampftillende middelen, (gelijk in het vorige geval), mer een woord, als toevallen der zenuwkoorts te be- "handelen, en eerst dan, wanneer door deze be- handeling de plaatfelijke gefteldheid vererger- de, tor her denkbeeld van alive ontfteking o- ver te gaan. « Bij de behandeling moest men zich voorna- . melijk tot het volgende bepalen: om de plaat- - felijke gefteldheid ontileking werend ‘te be« _ händelen, dat 1 pranttelijke ophooping van kloed en werkzaamheid der vaten te vermin- deren, maar tevens de krachten van het ze- nuw-geftel in her algemeen, door gefchikte ze- "nuw-verfterkende middelen te onderfteunen, waar toe men nogtans zoodanige moest uit- kiezen, welke niet te verhitiende op den bloeds- omloop werkten. Her eerlle oogmerk wierd vervuld door plaatfelijke aderlatingen , als bloed« zuigers en koppen, welke de plaatfelijke op- hooping van bloed verminderden, zonder het geheele geftel te verzwakken, — door blaar-trek- kende pleifters, afleidende en tegen prikkelede middelen, waar bij, ter vervulling der tweede aanwijzing, het gebruik der Valeriana, Flor: Arnicae, Senegae, met ammoniak-zout veree- nigd, verbonden wierd. De eur) De ontfteking had het a plaats in de borst en in her hoofd. In heı erf valdeden bloedzuigers, aan de bors les, de voortreffelijkfte uitwerking; ° re ‚wierd bij twee lijders eene aderlating op den arm noodzakelijk. (Zij waren reeds, door de ont- fekingachtige gefteldheid ' der longen, aan den oever des doods gebragt, en bij den eenen had de gerieesheer, die alleen aan her denkbeeld der zenuwkoorts gehecht was, de prikkelen- de :middelen bij aanhoudendheid vermeerderd, niertegenftaande de ontftekingachtige gefteld- heid der longen beftendig toenam. ‘De pols was nog fterk en hard genoeg, om eene ader- latingte kunnenverdragen. Her gefchiedde en — oogenblikkelijk kreeg de lijder wederom vrijen adem, waar aan her hem- reeds federt acht da- gen ontbroken had. Ik liet nu nog de Sene- gaven Faleriana daar. bij gebruiken, en de ziek- te Kar gelukkig ee es; de ader- ba loggen, op de plkaus, alwaer de lijder her 'meeste ongemak gevoelde ‚-lier de borst mer een fierk Linimentum Volaiile Camphor a- zum en Tinftura Thebaica inwrijven, en ook, in: geval van aanhoudende krampachtige aam- borftigheid, week makende ftovingen van melk met Flores Samb., Hyosciam s, Cieuta, enz. Ka over GC 148) over de borst leggen, lier een Aftrekfel van vlierbloemen zijn inademer net water en een weinig wijn-a- men, en tevens de Senega Valeria- na, Arnica, Sulph. Aurat. Antim., Spir. Min- ‚dereri enz. inwendig gebruiken. ‘In het hoofd had niet zoo dikwijls eene ac- zive ontftekingachtige gefteldheid plaats, als in de borst. De hevigfte ijlhoofdigheid en razer- nij, de zoogenaamde phrenitis, waren gewoon- ‚ lijk flechts krampachtige prikkelingen der her- fenen van de eerfte foort, geene ontficking, welke de te voren opgenoemde genees-midde- len vorderden. In fommige gevallen, evenwel, had ook hier eene ware aßiye ontftekingachti- ge gefteldheid plaats, en men kon dezelve aan de volgende gewigtige teekenen onderkennen: De ijlhoofdigheid was hevig, fomwijlen razend, de lijder was bij tusfchenpoozen flaapzuchtig,, het voorhoofd was heer, het gezigt rood, fom- wijlen opgezer, de bloedvaten der oogen wa- ren rooder en meer zigtbaar, de opflag van het oog was verig, de hals en flag-aderen klop- ten’ geweldig en waren opgezer. De verhitten- de opwekkende middelen, bijv. wijn, kanfer, opium, vermeerderden de jjlhoofdigheid. Hier was niers zoo noodzakelijk, dan aan den flaap van het hoofd, achter de ooren, of in den nek, acht of tien bloedzuigers, of even zoo vele kop- (149) koppen te plaatfen, vervolgens de haren var het hoofd te fcheren en over heızelve ijskou- de omflagen , als mede, in den nek eene groo- te blaar-trekkende .pleister en aan de kuiten mosterd- pappen te leggen , prikkelende klifteren aanrewenden en voor her overige, inwendig zulke krampftillende en zenuw- verfterkende -mid- delen toe te dienen, welke niet te veel verhit- teden. Was dir alles nog niet voldoende, z00 wierd over het kaal gefchoren hoofd eene blaar-trekkende pleifter gelegd en de ettering onderhouden. | Bij deze alive ontflekingen moet ik evenwel nog twee gewigtige. aanmerkingen voegen. Voor eerst: Het kon gebeuren, dat deze ac- sive plaatfelijke ontfteking, op de aanwending der plaatfelijke ontfteking. werende middelen, wel in het eerst verminderde, maar vervolgens . wederom toenam en hardnekkig wierd. Dit was een teeken, dat. dezelve tot pasfive ont- fteking was overgegaan, en dan moest men dezelve terftond met de fterkfte prikkelende en verfterkende middelen behandelen, zoo als ik terftond zal aantoonen. Inzonderheid verdiende als dan de kamfer grooten lof, welke voorze- ker, wanneer zij als een vermogend entfteking werend middel is beroemd geworden, alleen zulke ontftekingen genezen heeft, welke, oftes- E73 ftond 4 (500 ) ftond' pasfief waren, of door voorafgerane ri- me aderlaringen töt die gefteldheid gebragt' wa- ren. Zoo kon men dan 00k', mer groot voor- deel, Opium , Moschus en dergelijken aanwenden bij eene Phrenitis en Peripneumönie, welke in her begin ontltekingachtig waren, wanneer men voor Teljke aderlatingen in het werk had gefteld. Her zoude even zoo nadeelig geweest zin, ‚deze middelen v6ör de aderlauing aante- wenden, als dezelven na de aderlating te verzui- inen, en zij waren onofitbeerlijk, om de over- blijffelen der ontftekingachtige verftopping, welke nu alleen door zwakheid (atonie) onder houden wierd, te verdeelen. Baur Ten tweeden: Ook moest men hier zorgvul- dig letten, op her ontftaan der plaatfehijke önt- frekingen wir eene confenftele gastrifche oorzaak, on op de ontlastitg der prikkelende ziekte- ftof, en hier waren dikwijls een braak-middel, purgatien , of klisteren ‚de beste middelen tor der- zelver ontlasting. (Zie de gaftrifehe komplicatie.) Her derde geval: de pasfßye omfteking, * Zij kon de zeifäe plaatfelijketoevallen veroorza- ken. weäke de zosive onıfteking teweeg bragt, "zelfs de plaatfelijke hitte en roodheid nier uit- gezondei rd, dewijl ook hier eene" plaatfeliike. 