title: Jaarboeken van het Koningrijk der Nederlanden : (1814-1822)
creator: Stuart, Martinus
text: Holland , F. J. van Mannen , Generaal-Majoor A. van Iloeij Schillhotrwcr van Oostcn , A. Il r. Philipfe , J. S. G. van Burmanin Rengers , L. II. Rengers , E. J. van Roijen van Noord-Nieuw- land, Luitenant-Generaal Grave van Limburg Sti- rum , //. Volltnhovcn. — De Heer Baron van Boet- zelaer voor deze benoeming bedankt bebbende , werd in deszelfs plaats uit die der leden, welke de tneeste Hemmen der kiezers baddcn bekomen , geko- zen Jhr. O. Repclaer van Driel. — I Jet honorair Jidmaatfchap der Maatlchappij werd aangcboden aan de Heeren: E. Privinatre , Kommisläris tot het Armcnwezen, bij het Ministerie van Binnenlandfclie Zaken cn Waterlhat, in ’s Hage, W. AIcs- fchert , te Rotterdam, G. Bakker , Iloogleeraar in Groningen , en den Kommandant der kust van Guinea Poolman , als zieh in verfchillende opzigten bij de Maatfchappij zeer verdienftelijk bebbende ge- maakt. Aipcmccne ^ en 2 -^ en VVCf d de vijfde algcmeene verga- vergadtring. dering der Kommisfie van Weldadigbeid , onder het voorzittcrfchap van Z. K. H. Prins Fredcrik , te ’s Gravenhage gehouden , waarna , den 2 3 den , de vergadering der Kommislie van Toevoorzigt, die ■ dit jaar bijzonder talrijk was , plaats had , onder het vice-prcfidentfchap van den Grave G. K. van Hogendorp , daar Z. K. H. de Prius van Oranje , tot voorzitter gekozen, deze vergadering niet per- foonlijk met Hoogstdeszclfs tegenwoordigheid had kunnen vereeren. — De kommisfie van Weldadig- heid verkoos, op voordragt van baren doorluchtigen Voorzitter, op nieuw, tot lid den Jhr. Mr. J. M. Kemper , die dlt jaar bij loting moest aftreden , welke herkiezing , ingevolge het reglcment , aan de goedkeuring der kommisfie van Toevoorzigt onder- worpen zijnde, door deze bekrachtigd werd. —* Zeer belangrijk waren de rapporten in beide de vergaderingen uitgebragt (1). Van de niet onaan- Ci) Meu vindt dezelve in de Star, No. VIII, bl. 559 — 618 en No. IX, bl. 632—678. — De rapporten Digitized by Google JAARBOEK van 182a. 547 zienlijkc uitbrciding der kolonie-vvoningcn mnaktep wij reeds boven gewag , terwijl , blijkens hei alge- nieen verflag , de ^ezaraenlijke gronden , aan deze gebouwen behoorende, 1450 morgen beliepen en er nog omtreint 300 morgen gcreed gemaakt werden , om, in het volgende jaar, ter verdere uitbreiding van her kolonie-ftcll'el te dienen. „ Ongevcer 3,000 mor- gen woeste gronden waren op nieuw aangckocht, om aan de onderueming al dien oinvang te kunnen geven, welke de vereeniging der omllandigheden zoude gedoogen. Behalve den arbeid , tot de ge- melde ontginning gevorderd, was er eene fcheep- floot gegraven , van omtrent 3 uren lengte , welke de onderhnge gemeenfehap van aile de kolonien met de Zuider-zee, door middel van de rivier de Lende, vvaarmede dit kanaaltje vereenigd was, opendc. Hetzelve was in het voor- cn najaar van genoegzaam water voorzien , om fchuiten van 15 tot 20 voeten last dragende , toe te laten, en ftrek- te dus tot groot gerijf der kolonien , in afwachting dat een grooter kanaal , waarover de onderhandelin- gen ltceds werden voortgezet, vveldra eene nieuwe gemeenfehap der kolonien met de bevaarbare oor- den van het Vaderland zou toelaten, welke gewig- tige onderneming, nadien haar zoo vele afzonderlijke belangen in den weg (tonden , niet zeer l'poedig vol- voerbaar fchecn , cn dus de opgegevene tijdelijke gemeenfehap noodzakelijk had gemaakt. ßehalve al deze ondernemingen , konde men de gcheele voltooi- jing van het Bedelaars-Inflituut , voor het cinde der maand, aankondigen. Een getal van 1000 of 1200 bedelaars , van Gouvcrnementswegc door de Maat- fchappij over te nemen, konden gelijktijdig geves- tigd worden in een gebouw , twee verdiepingen lioog, een vierkant omüuitende van ongeveer drie wegen» de infpectie der Kolonien en aangaande de veri» fieatie der finauciele veranuvoording , benevens het be. fluit hierop door de Kommtsfie van Tocvoorzigt, in hare vergadering van den i+den September , genoinen , worden gevonden in de Star , No. X, bl. 715 — 742. Mm 2 / Digitized by Google 54 « JA ARB OE K van 182a. >c honderd vocten diameter en dus van raim een mor- gen gronds. ledere vleugel had eene lcngte van 316 voetcn, zijnde dit gebouw , zfcowel wat de inwen- dige mimte als wat den gehcclcn omvang bctrof, mimcr dan er ergens een van dien aard in het Va- derland werd gevonden , en alle gemakken , zoo ter afTcheiding der fekfen als der meer bejaarden en kin- deren, aanbiedende, gepaard met de voor de gezond- heid zoo noodzakelijke gelegenheid tot ligchaams- ocfeningen. Recds waren 300 morgen gronds, in den naasten omtrck van dit gebouw, zoo gehecl als tcn deelc , tot kultnur gebragt en bezaaid , wel- ke in lict vervolg mct nog 700 andere morgen zou- den vcrmecrderd worden CO-” — De bijzondere bepalingen ter regeling van deze groote ondememing maakten den inhoud uit van niemve voorfchrif- ten , welke nader ter kennis der vergadering wer- den gebragt en aan derzelver oordcel ouderworpen. — Volgens het linanciüel verllag , van wege de kommislie van Weldadighcid overgegeven aan de kommislie van Tocvoorzigt , bedroeg het getal der gezamenlijke leden der Maatfchappij van YVeldadig- heid 19,785 , terwijl de contributic f 52,83 7 : 65* , en de giften niet minder dan /2i,i83:5y| belie- pen. — De zoo verdienltelijke fub-kommisfie te Amflcrdam had , bij de door haar genomene maatre- gelen , ter uitvoering van den haar opgedragen last , 00k eene algemeene inzameling gevoegd , en hierdoor waren de giften bij deze lub-koramisfie geklommen tot de zoo aanmcrkelijke fom van ruim / 4800 , be- halve nog twee Obligation, ten laste der Maatfchap- pij, ieder / icoo. Bebalve deze inzameling kwamen inzonderheid in aanmerking de buitengewone milde giften bij de fub-kommisfie te Utrecht ingekomen, ter fomme van f 965 , maar bovenal de aanmerke- lijke fom van omtrent / 10,000, welke door de kommisfie van Batavia was overgemaakt. De bij- zonderheden van de oprigting der Maatfchappy en (1) Algemeen verflag der Permanente Kommisfie, bl. 561— 563- Digitized by Google JAARBOEK van 1822. 549 hare regiementen waren naauwelijks , dus luidde het rapport , in de Indie bekend geweest , of Z. E. de Gouverneur had met den warmften ijver aan de uit- noodiging van het doorlucluig Hoofd der Maatfchap- pij-voldaan, en voortdurend inet de hartelijkfte deel- neming dezelver belangen bevorderd. De ingezete- nen van Neörlandsch indie hadden gcene mindere blijken van milddadigheid en liefde voor het Moe- derland, dan de overige kolonien, getoond, waar- van reeds bij vorige rekening melding was gemaakr. De aldus opgemaakte fom was flechts een gedeelte der bijdragen , tcrvvijl reeds de aankondiging van eene tweede overmaking was ingekomen (1). — Onder de giften, aan de Maatfchappij gefchonken , kwam inzonderheid in aanmerking eene gifr van y'1400 , van Z. K. II. den Prins van Oranje , voor den opbouw van een fchooihuis ; voorts een , voor de derde reize ingekomen , aanzienliik gcfchenk , van den Heer Mr. j. A. van der Meulen van Maars* fenbroek , ten bedrage van f 520 , tcrwijl door Me- i 'ufvrouw Maria Kruijer , te Amiterdam overleden, iij uiterflen wil een iegaat van / 3000, zuiver bedrag, aan het fonds der Maatfchappij werd vermaakt. Van de ambtenaren op St. George d’Elmina , tcr kus- te van Guinea, kwam een gift in van / 167 :6 $. — Van de meer en meer toenemende bclangftelling, 00k buiten ’s lands voor deze nieuwe fchepping gaande gemaakt, getuigde, onder andere, het door zeker genootl'chap te London te kennen gegeven verlangen, om met het hoofdbeftuur der Maat- fchappij in korrespondentie te treden , ten einde alle mogclijke inlichtingen te bekomen, ter voorbereiding van foortgelijke inilellingen , als die der Maatfchap- pij , in Engeland , gaande zulks gepaaard met de overzending van de twee eerlte Nommers van een (i) Dezelve kwam in,. ten bedrage van / 15,656 : 40 , in de maand November , wegens achterflallige contribu- tie en giften over 18 ao cn 1821 en op rekening van die van 1822. M m 3 Digitized by Google 55o JAARBOEK van 1812. Statt der Kolonien. nieuw , mede te London uitgekomen , tijdfclirift , genaamd the Inquircr. De Kolonisten gingen voort zieh door hun goed gedrag te ondcrfcheiden, terwijl Hechts weinige, tot het bijwoncn van de openbare godsdienstoefening en van het bijzonder godsdienftig- cn fchool-onderwijs, behoefden aangefpoord tc worden, ln de maand Maart werd een kolonist , zieh aan dronkenlchap en brutaal gedrag, jegens de wijk- cn fectiemeestcrs , bebbende fchuldig gemaakt, voor den Kolonialen Raad van Politie, te Steenwijk , gebragt en door denzelven naar de Ommerfehans verwezen ; zoo als zulks mede in de volgende maand met een’ anderen kolonist plaats had, welke zieh op den duur aan luiheid fchuldig maakte. Aan eenige jongelingen , verlangende om in de gevvone Maatfchappij , als dienstbare perfonen, terug tc keeren , werd het hier- toe gedaan verzoek gercedelijk toegeftaan. In de kolonio No. 4 werd de fchoolzaal, tot gebruik van den Eercdicnst der R. Katholiekc Kolonisten , in ge- reedheid gebragt en reeds in de herfst de dienst al- daar verrigt. De bedclaars , welke in de maand October, ten gctale van ruini 70 zielen, uit Delft, Hoorn en Namen, in de Ommerfchans waren aan- gekomen , toonden zieh in alle opzigten zeer tcvrc- den met hunnc tegenvvoordige beliemming, voeding, kleeding , ligging enz. Van liunne kant beantvvoord- den zij zulks door een goed gedrag en behoorlij- ke werkzaatnheid , zoodat men uit deze cerfte proe- ve, voor de tockomst, de beste verwachting durfde koesteren. Bchalve de reeds boven medcgcdcelde maatregelen tot handhaving van (trenge tucht en or- de werd insgelijks , in de maand October , aan eenen huisverzorger , welke zieh grove mishandelingen je- gens een der bij hem ingedeelde weesmeisjeis liad ver- oorloofd, uit hoofde van dit verregaand wangedrag, liet verder verblijf in de kplonien ontzegd. Som- mige die nu en dan heiinclijk de kolonien verlieten , en doorgaans, naar men wilde, uit mislcide of zcdcnlooze jonge lieden bedonden, werden meestal ofdoorhunne befieders of door de directie der kolonien wederom Digitized by Google JAARBOEK van 1822. 551 opgefpoord , of zij kecrden , van hunnc dwaling overtuigd , vrijwillig weder. De fchuldigllen onder heil werden door den raad van Politie te Steenwijk naar de Ommerfclians verwezen. In de maand No- vember was liet getal der aldaar aangekomene bede- laars , 00k uit onderfcheidene Zuidelijke Provincien des Rijks , tot ongevecr 300 aangegroeid. De Zuidelijke afdceling der Nederlandfche Maat- Vorderingcn fchappij van VVeldadigheid , te Bruslel gevestigd , j! c ' r M *«- zag bare pogingen , tot vestiging van armen-kolonien, dc'z! i’ro'vin- 00k in het Zuidelijk gedeelte des Rijks aanvankelijk cien. met een gevvenscht gevolg bekroond , waarvan de- zelve in een, op het voorbeeld der Noordelijke afdceling , van harentwege uirgegeven tijdfchrift , van tijd tot tijd het zakelijkst aan het publick me- dedcelde (2}. Eene groote uitgeftrektheid van on- (1) Wegens den flaac der gezondheid in de kolonien, geclurende dit jaar , vindt men belangrijke rapporten , door den Med. Dr. J. D. Schuurman , in de Star No. - V — VII; en een algemeen verllag van den ftaac van het onderwijs , in de Star, 1823, No. II. (2) Le rniLANTHOPE , recucil publii par ordre de ln Com - misfion permanente de la Socicti de Bienfaisance . ftablic dam Ut Provinccs Miridionales du Royiume des Pap-ßas. Bruxel- M m 4 Digitized by Google 55a JA ARBOEK van i8aa. f ebouwde gronden, zeer gefchikt ter vruchtbaarma- ing , welke over de Provincien Antwerpen en Lim- burg alleen een vijfde gedeelte der geheele opper- vlakte bedroeg, bood de gunltigfte gelegenheid aan , om het doel der Maatfchappij , door ontginning en bebouwing der woeste gronden niet fabrijkmati- gen arbeid , voor eigene behoeften , gepaard, te hel- pen bevorderen. De tot hiertoe ontgonnene landen toonden genoegzaam aan , welke milde oogflen der- iclver bearbeiding kon voortbrengen , cn de fchoone vlakten van het land van Waes , die voor twee cn eene halve eeuw nog woest lagen, lieten, zoo- wel als de ontginningen van Frederiksoord , te de- zen aanzien geen twijfel meer overig. Het was op dezen proefondervindclijkcn grond en door eer.cn welwillenden ijver voor het algemeen belang , die ook de Zuid-Nederlanders bezielde , dat zieh aldaar cen aanzienlijk getal leden liadden vereenigd, otn eene tweede afdeeling der Maatfchappij van VVelda- digheid te vorraen , hetwelk dagelijks toenam. Het xeglement, tot grondflag dezer vereeniging llrekken- de, bchelsde ten aanzien harer inrigting, verant- woording en behecr , dezelfde hoofdbeginfelen als die der Noordelijke gewesten, terwijl ook de inrig- tingen der Hoofd-koinmisfie ("die te Brusfel zitting hield en door Z. K. H. Prins Frcdcrik vverd ge- prefideerd) der Permanente Kommislie, mede uit drie leden beflaande , en der Kommisfie van Toe- voorzigt in dien zelfden vorm waren. Zoo ook die der plaati'elijke Sulr-Kommisfim , die jaarlijks, den tweeden maandag in Februarij, eene vaste vergade- ring hielden , waarin een kort verflag wegens den ftaat der Maatfchappij werd voorgelezen, een vier- de gedeelte der leden vernieuwd cn de jaar- lijkfche rekening, door den Thefaurier opgemaakt, na goedkeuring aan de Permanente Kommisfie werd toegezonden. Reeds aanvankelijk door den les chez p. de mat. Van hctzelve zouden jaarlijks elf ftul jej , te zamen uagenoeg aoo bladz. grooc , het licht Zlen. Digitized by Google 553 JAARBOEK van i8aa. * T roon en de Hooge Geestelijkheid begunftigd konde het nietmisfen, dacht men, ofdeze Zuidelijke afdeeling moest in de uitvoering barer opgenomene taak gelukkig Hagen (i). — In de maand Julij gaf de Permanente Kommisfie aan Z. M. den Koning kennis , dat de Maatfchappij , zieh gevestigd hebbende , hare werk- zaamheid had aangevangen. Bij belluit van den lödcn Augustus behaagde het Z. M., in antvvoord hierop , een blijk te geven van Hoogstdeszclfs le- vendige belangflelling in deze inHclling en van de befcherming, door het Gouvernement aan hartAt- deraemingen tc verleenen. Eerlang bedroeg het^p- kende getal der leden reeds 13,000. De arbcids* man , de handvverker , de grondeigenaar , de rente- nier, allen k warnen ora llrijd deel nemen aan deze vereeniging. Zelfs werklieden Helden hunnen mees- ter voor, wekelijks 5 Cents ieder van hun wcrkloon te laten Haan , om dus de jaarlijkfche lidmaats-con« tributie te voldoen. Een aantal perfonen bepaalde zieh niet alleenlijk tot "eene bijdrage dezer geringe fom; Z. H. de Hertog van Aremberg en deszelts broeder verbonden zieh ieder voor eene jaarlijkfche gilt van f 75, en de Heer / Vellens , Burgemeester der Had ßrusfel, teekende voor / 20, de Graaf van Salm-Salm bood / 100 aan. De Graaf van Licdckerkc , Gouverneur der Provincie Luik , en de lleer Ernst , Hoogleeraar aan de Hooge-School dier Had, fchreven ieder in voor f 11 jaarlijks. Te Leuven werd een navolgenswaardig voorbeeld gege- ven door den Burgemeester Donyn de Chastre en door, de leden der Hedelijke regering, en, zoowel aldaar als te Verviers , door toedoen van den di- ftrikt-kommisfaris Nicolai , en te Soignies , door dat van den Heer le Brun , mede kommisfaris van het dillrikt, nam het getal der deelnemers dagelijks toe. Na de aankoop van 532 bunders (hectares) beide- Kolonie grond, onder de gemeente van Wortel , in de Pro- rPonet. vincie Antwerpen , werd aldaar , in de maand Mei , een aanvang met de werkzaamheden gemaakt en (1) Verg. Jaarb. 1821 , St. II, bl. 187. ^ Mm 5 Digitized by Google 554 JAAR.BOEK van 182a. reeds dadclijk alles in het werk geftel J , ten einde deze velden aan hunne vorige woestheid te ontruk- ken eil, voor het verblijf en voeding van mcnfchen, gcfchikt te maken. Weldra overtrof de hoedanig- lieid van den ontgonnen bodcra de algemeene ver- wachting ten uiterlte , terwijl aardappelen , in Junij geplant, fpurrie, een vueder, door het vce met on- gemecne graagte gezöcht, en boekweit, hocwel vrij laat gezaaid, den (choonllen groei oplcverdcn. Om- ftreeks de helft der maand Octobcr werden ongeveer 180 pcrfonen , in 24 gezinnen vcrdeeld, in de vrije kolonic ontvangen en alle noodige fchikking daartoe met ijver geniaakt. Ook trad de kommisfie in onderhandeling met den Minister van ßinnenland- lche Zakcn , ovcr den onverwijlden al'ftand van 100 werkvatbare bedelaars, door het Gouvernement aan de Maatfchappij , ten einde, bi j voorraad, in een ge- deelte van het bedelaars-gellicht te Hoogllraeten , gelegen nabij de heidegronden der Maatfchappij , te worden geplaatst en tot derzelver onr , nning gebe- zigd. — Z. K. H. Prins Fr cd er tk , vergezeld van den Gouverneur der Provipcie Antwerpen , gaf, op den 28(ten October, aan de nieuwe Kolonie een be- zoek, welke lloogstdczelve vergund had naar zij- nen naarn te noeuien. Z. K. H. toonde zieh ten uiterfte voldaan , zoowel door den ijver , bij deze gelegenheid aan den dag gelegd , ovcr den Gouver- neur der Provincie, als over de onvermoeide werk- zaamheid van den Direkteur der Kolonie, den Kapi- tein y an den Bosch , broeder van den Generaal-Ma-' joor van dien naam, aan welke de inrigting der ar- men-kolonien , in de Noordelijke Provincien, zulke ongemecne en Itceds blijvende verpligtingcn had. Na de nieuwe kolonie , in alle dcszelfs bljzonder- heden , op het naauwkeurigst onderzocht te hebben, bezigtigde de Prins de gemeente Wortei en vervol- gens het gdlicht tot woning van bedelaars te Hoog- ftraeten , werdende, zoowel aldaar als ?n de kolonie, met de opregtfle en levendigite vreugdebetooning , onder een licrhäald geroep van Uvc de Koning ! Jcve Prins Fredcrik! ontvangen. — Ook door een Digitized by Google JAAR.BOEK van 1822. 555 aantal andere perfoncn, zoowel uit het hoofdbeftuur als leJen der iub-kommisfien cn andere, werd de nieuwe kolonie bezigtigd en onderzocht. De Her- tog van Urfel , beroemd als ervaren landbouvv- en plar.tkundige, en tweede adlesfor der Hoofd-kom- raislk, bezocht de Kolonie prkderik onderfelieide- nc malen en werkte, op het krachtdadigst, tot het wclgelukken van het ontwerp der Maatlchappij me- de. Een geaclit geestelijke , de Ecrw. Heer Lam- men , Pastoor van Finistcrre , deelde insgelijks een zeer belangrijk berigt, vvegens zijnc bevindigcn bij een bczoek in de kolonie, mede, tevens zijne ongenieene voldoening over dözelve aan den dag leggende. Yoortst bleek het uit de brieven der ko- lonisten zelve, dat zij mct hunnen nieutven toeftand zeer voldaan waren , terwijl de aanvrage van huis- gezinnen , bovenal in de Provincie Antwerpen , om in de vrije kolonie geplaatst te worden, ongemeen talrijk waren, ßehalvc het huisgezin eens militairs uit Luik , werden de overigen , op aanvrage van een zeker getal iub-kommisfien, genomen uit aldenegen Ziiidelijke Provincii-n. Ook werd n;et den algeinec- nen raad van onderlbnd enz., te Lcuven, een con- tra« geiloten ter plaatfing van 6 armen , twee Imis- verzorgers en twee verarmde familien, zamen 24 perfoncn uitmakende, tegen jaarlijklche betaling van 15 guldens voor jeder hoofd , gedurende 2 6 jaren , op de, ookbijdeNoordelijkeafdeeling der Maatlchappij ge wolle, en door ons reeds vroeger medegedeelde voorwaarden. De aanneming van andere voorilagen van gelijken aard , van wege plaati'elijke belluren , adminiitratien cn afznnderlijke perfoncn, ter plaatfing van behoeftige huisgezinnen , weezen , vondelingen of verlatene kinderen, bleef voor het volgende jaar uitgeileld (1). De- algemeene vvelJadigheid deed zieh wederom , bij onderfcheidene andere gelegenheden , op het voordeeligst kennen. (1) S ar, No. X , bl. 743— 760 eil 1823 , No. I, bi- < 55-7 >• Digitized by Google Hulp »an noodlü<ien- dcn te Sehe* veningeo. Te Katwyk iin Zec. 556 JAARBOEK van 1822. Op eene voorbeeldige wljze vooral werd , in den hoogst bedroevenden nood, van een groot aantal ongelukkige weduwen en weezen, in het dorp Scheveningen, voorzien , welke, door het achtcr- volgens vergaan van onderfcheidene visfchersvaartui- gen , ten gevolge der hevige ftormen van de maan- den Februarij en Maare, in hunne mannen, vaders of zoonen, hunnen eenigen troost en Iteun moesten derven en daardoor in de dieplte en jammerlijklte eilende werden geltort. — Van alle kanten zag men onophoudelijke en dikvvijls zeer aanzienlijke liefde- giften inkomen , met welker ontvangst Zieh de Pre- dikant P. Faasfen de Heer en de Heer G. Hoo~ genraad , te Scheveningen, op het edelmoedigst , belasttcn, terwijl eene, tot dit einde te Amlterdam afzonderlijk gevestigde , kommisfie , door den prij— zenswaardigen ijver van den Eerw. Predikant J. Kor - tenhoef Smit en den Heer J. Corver , hare pogingen op eene luisterrijke wijze bekroond zag. — Te Breda maakte men de vasten-avonds vermakelijkhe- den , op eene navolgenswaardige wijze , tot hetzelfde vvcldadig einde dienstbaar , zijnde aldaar door eene troep maskers , Scheveningfche visfehers, visfehers vrouwen en meisjes voorttellende , eene zeer aan- zienlijke inzameling, ten behoeve der ongelukkigen , gefchicd , welke dadelijk aan den Prefident-Burge- meester ter hand werd gefteld. Te Kgtwijk aan zee werden insgelijks , ten gevol- ge van eene verlchrikkelijke Horm , op den 3 Uten Maart, een aantal huisgezinnen nietalleen van hunne dierbaarlte betrekkingen beroofd, maar 00k tot het hoogst toppunt van eilende en nijpende armoede ge- bragt. Ook hier echter fnelde de algemeene mensch- lievendheid, op de volvaardiglte wijze, te hulp, waar- door men zieh in itaat zag geiield de ongelukkige flagt- offers, door toebrengen van dadelijken troost en hulp, voor wanhoop te bewaren , en ook , zoo veel doen- lijk, tot verzachting van hun toekomftige lot kracht- dadig medc tc werken, zijnde eene kommisfie, met den Predikant der plaats , den Eerw. J. van Harder - Digitized by Google JAARBOEK van i8ao. 557 vijk aan het hoofd , tot dit einde onafgebroken werkzaam. Op den 18 den November, tegen den middag, ontllond te Grevenmacheren, in het Groothertog- do;n Luxemburg, op het tijdllip dat aldaar jaar- markt werd gehouden , lietzij door een onvoorzien toeval , hetzij door onvoorzigtigheid , brand in een woongebouvv , welke door de feile wind en niette- genllaande de, tot zelfs van Trier, aangebragte hulp , fpoedig op het verfchrikkelijkst de overhand nani. Van de 350 huizen, uit welke het ftadje be- flond , werd meer dan een derde gcdeclte, benevens een groot aantal fehuren, deels geheel in de asfehe gelegd, deels op het zwaarlie befchadigd, hebbende men eerst den volgcndcn ochtcnd den brand meesrer kunnen worden. Van de parochiale kerk waren de klokken gefmolten en de toren geheel en al uitge- braud. Daar dezc ramp , waardoor niemand gcluk- •kig omkwam, voornamelijk de geringlte klasfe der ingezetenen het zwaarlle trof, werd, zoowel door eene infchrljving in de (lad Luxemburg, als door eene kollekte, op last der Staren Provinciaal, in den dadelijken nood dezer lmlpbchocvenden voor- zien. , Verfchcidene perfonen , welke zieh , bij gelegen- heid van dezen brand , door hunnen menschlievenden ijver hadden onderfcheiden , werden door Z. M. den Koning met eere-mcdailles , tcr gedachtenis hun- ner zelfsopoffering gefiagen, op eene uit (lekende wij- ze, beloond. De medailles, vergezeld van eenen zeer vleijenden brief van den Minister van Binnen- landfche Zaken, werden door den Gouverneur van het Groothcrtogdom , den Staatsraad IVilmarr toe- gezonden aan de Heeren J. Gcmert , te Temmers; A Saur , Luitenant der Pruisfifche Militie, te Trier; J. IVcisz , Schout te Mobert ; J. P eigen , Pastoor te Machtheren; Matthieu , Pastoor te Ket- tel , en Haak , kommisfaris van Politie te Trier. Insgelijks werden door Z. M., in ditjaar, onder- feheidene eere-blijken , voor betoonden moed en zelfs- opoffering toegedaan , als : aan eenen ingezeten van Brand te Grevcnm»- cheren. Eerebeloo- ningen te dezer gele- gen licid. .Verdere cerchcloo- ningen. Digitized by Google Aan Frau- fche Militär ren. Grootmoe dige zelfsop ofTerinscn tcr redding. 558 JAARBOEK van 1822. Lcnth, in Geldcrlnnd, /. Jansfcn genaamd, vot. deszelfs betoondc hulpvaardigheid, bij gelcgcnheici van eenen brand, op den 24ilen Julij des vorigen jaars, eene belooning van / 50; — aan de perfo- nen , uitgemaakt liebbende de equipagie van het vis- fehers-vaartuig , Thomas , te Ostende te huis be» hoorende , genaamd de Planier , Z warts , Mafc- len , Janfen , Ctiijk cn Bodaer , eene belooning van /a 00 of gefchenk van dczelfde waarde, voor het mcnschlicvend gedrag cn het redden van drenke- lingen van een Noorweegsch fchip ; — aan F. Ri- bcauvillc van Lesfincx eene gratificatie van f 40 , voor deszelfs betoonden moed cn zelfsopufiering , bij gelegenhcid van eenen brand op den 22(l:en Julij 1818, te Brusfel ; — aan M. Dols van Susteren, in Limburg, eene gratificatie van /25, uit hoofdc van het redden van een kind , op het punt van in een’ diepen fioot re verdrinken; — aan den Heer llarmugmes van Dour eene cerebclooning van /50 , uithoofde van het redden van een kind uit eenen waterbak , behoorende tot de vuurmachine van eenen lleenkoolen-groef, in het bösch van Boufu; — aan D. D. van der Duijen , K. lilaasz. Ilaasnoot , wegens de door hen aangewende edele pogingen tot redding van fchipbreukelingen , op den 5dcn Novem- ber des vorigen jaars. • Voorts werd door Z. M. , op het aan Iloogst- ■ deszelfs gedaan verflag , wegens den betoonden ijver van cen dctachement der bezetting van de Franfciie vesting te Longwy, bij gclegenheid van eenen brand in het dorp Athur in Limburg, aan de manfehap* pen van het gezegd detachement eene gratificatie van 500 franken , benevens eene cere-medaillc voor den officicr, welke hetzelve had gekommandeerd , op de meest onderfchcidende wijze , toegclegd. Ondcr cen aantal blijken van beioonde hulpvaar- digheid, tot redding van verongelukte, kunnen de volgende , als der vermelding allezins waardig , niet onopgemerkt blijven. Te St. Anna-lar.d , in de Trovincie Zeeland werd op den i8deu Februarij , door zekeren Machtet La- Digitized by Google JAARBOEK van 1822. 559 roy , oud S7 jaar , met de grootllo infpanning en hec uherst levensgevaar , een kind van drie jaren , hetwclk , bij hoog water , in de haven was gcltort , gered. — D. j. van Cloois redde, op dezelfde wijze , te Drcislchcr , op het eiland Schouwe , een meisje van omtrent 4 jaren uit liet water, waaruit hctzelve geheel bewusteloos te voorfchijn kwam , doch, na gelukkig aangewendc pogiugen, we- derom in het leven teruggeroepen zijnde , agji de van blijdlchap vervoerde ouders konde terug gege- ven worden. — Een ferjant van de tweede divieiie van het korps Mariniers , te Vlislingen in garnizoen liggende, genaamd J. van de Laer , had het geluk op den aoften Julij, in gemelde fted , na dikwerf herhaalde pogingen en fchier onbegrijpelijkc ir.- fpanning , twee kinderen van acht en elf jaren , uit het water te redden , waarin zij op het pnr>t waren van oin te komen. — Een ingezeten van Ge- nemuiden, op febaatfen van daur naar Zwartlluis rij- dende , längs het z warte water en , op het midien van hetzelve, het ongcluk bebbende van door het ijs te zakken, had, in den uiterlten nood, zijn levens- bchotid te danken aan de cdelaardiglte ' en alle be- fchrijving tc boven gaande zelfsopoffering van de veer-knechts Visfchcr en IV. IVielinck , bfjgc- ftaan van eenen ingezeten der gemelde gemeente //. D. ßruintjes genaamd. Op den 9dcn Maart werd te Urk aangebrapt r ?"! J in * b 'ä fchipper J. Hendricksz. Sikking van Ileereveen, Clip rLU benevens deszelfs vrouw en drie kinderen , en den fchippersknecht , welke alle , in den morgen , van dcrzciver zinkend vaartuig , in de nabijheid van he: eiland Marken , waren gered door den fchipper J. Jlalsvoort , te Urk woonachtig. Tcrwijl onder- feheidene in de nabijheid liggende vaartuigen blevcn aarfeien, om hulp toe te brengen , ontzag deze edelc man , met zijne bijhebbende manfehap , noch voor zieh zelven, noch voor zijne visfchers-fchuit, eenig gevaar, om, in het ftormachtig weder, niet alleen de- ze fchipbreukelingen, maar 00k nog cen gedceltc van derzelver goederen te redden , terwijl hij aan- Digitized by Google Droevig voorval te Brusicl. 560 JAARBOEK van 1822. houdend alle bclooning hiervoor weigerde. — Den 3o(ten Julij daaraanvolgende werd de visch-lchuit van zckeren //. de Fries , in de Zaiderzce, tusfclien het eiland Urk en de Lemmer , door eenen rukwind overvallen , waardoor de fchuit met den mast op het water werd gedagen, De fchipper, met den kncclit en een’ jongen , zieh toen op het Ioefboord vasthoudende, tot het mogelijk zoude zijn heil te redden , had de fchipper L. Kramer , even als de vcrongeluktc , mede te Urk woonachtig, het geluk door het liefderijkst hulpbetoon , de drie met de dood wordelcnde fchipbreukelingen te redden , ter- wijl later, ten gevolge der lofvvaardige pogingen van een aantal ingezetenen , het vaartuig opgehaald en behouden werd. Een op den 21 den NJei , bij het ledigen van een ktiil , in een huis gelegen in de voordad St. Josfe , te Brusfel , plaats gchad hebbend voorval levert mede een aantal bijzonderheden op , welke alliier niet kunnen verzwegen worden. Een der werklie- den den emmer , dien hij in de kuil nedergelaten had, hebbende laten vallen, wilde met een ladder afklimmen , om denzelyen weder te krijgcn , doch hjd het ongeluk , door de diklucht bedvvclmd , ne- der te dorten. Zijn vader , daarbij tegenwoordig zijnde , fpoedde zieh liierop naar beneden , om alles tot redding van zijnen zoon te beproeven , doch ge- raaktc mede verdikt. Dadelijk komen , op de hulp- kreeten der bevvoners van het huis , drie jonge lic« den , zijnde de jongde der gebroeders Delemer , drukkers ter genoemde dede , de veldwachter van der Merc en Heer Rousfcau, beambte bij het oktrooi, aanfnellen , en niets dan de infpraak van zijn hart gehoor gevende , klimt de jonge Delemer in de kuil, doch dort dadelijk bij de twee verongelukten neder. Nu wilde 00k de veldwachter afllijgen en zoude 00k , even als de vorige , het oder dezer voorbeeldelooze menschlievendheid geworden zijn , indien men hem niet , nog even bij tijds , een touw om het lijf gedagen had , waarmede hij , 00k op het punt zijnde van bedwelmd neder te dorten , we- Digitized by Google JAAR.BOEK van 1833. 561 wezenloos naar boven werd gebaald. Na lang wachten ontving men eindclijk de noodige werktui- gen om de in de put gevallene op te halen, doch helaas i te laat, daar alle pogingen, om hen in het leven terug te roepen , vrnchteloos waren ; terwijl 00k het leven des veldwachters eenen langen tijd niet buiten gevaar was. Onder de bijzonderheden V3n dit jaar treffen wij wederom verfcheidene min of meer belangrijke op- gravingen en ontdekkingen aan. \ Te Capelle , een dorp in het kanton Waahvijk , oud fchip Provincie Noord-ßraband , vond men in de maand « Cipclle. Maart , bij het uitgraven van een benoodigd fonda- ment, den romp van een (chip , hetwelk met den •acliterfteven in den grond fcheen gezonken te zijn. Daar de uitgraving met merkelijke kosten verzeld ging en het fchip grootendeels met moer gevuld was , onderging de daaraan vereischte arbeid mer- kelijke vertraging. ln de maand April was het ach- terlte gedeelte van het fchip nog onder water , -terwijl het aanhoudend onmogelijk. bleef het geheel ontbloot te krijgen , uit hoofde van het veelvuldig welwater, hetwelk de grond doorliet. Met vreemd zamenftel van dit fchip , waaraan zelfs kundige fcheepstimmerlicden gecnen naam konden geven , alsr xnede veeivuldige gisfingen naar de wijze , waarop -hetzelve hier was beland geraakt , hield de aan- dacht der beminnaars van oudheid en gefchiedenis eenen geruimen tijd bezig. Vrij algcmcen werd het er voor gehouden , dat het fchip , ten gevolge van den vreeslijken watervloed van den 18 den Novem- ber 1431 , te deze plaatfe gezonken was, tot dat men, zoowel omtrent deszelfs maakfel als aangaande de waarfchijnlijke oorzaken , waaraan deze zonder- linge ontdekking was toe te fchrijven , een meer voldoend onderrigt bekwam. Hetzelve was vervat in een naauwkeurig berigt der nafporingen wegen« J. B. van 1822. N n Digitized by Google 5<fo JAARBOEK van 182a gemeld fchip gedaan , op last van den Minister der Marine, door den Heer C. J. Glavimans , Onder- conftructeur der Marine te Rotterdam. Volgens dit berigt was de lengte van het fchip 18,065 El, de wijdte,inhet midden, buitenwerks 4,16 El, en de holte , van den bovenkant des bodems tot den bo- venkant van het boord, 1,88 EL De gedaan- te , benevens de geheele zamenftelling van hetzelve, werd volkomen in eene bij dit berigt gaande teeke- ning aangewezen , waaruit bleek , dat het fchip platbodemd en regtzijdig, voor en achter eenigzins rond toeloopend, was. De vereeniging des bodems met de zijde , of wel het geheele ondergedeelte, was zeer zwak , en het fchip was daardoor niet in flaat geweest , om eenige lasten op den bodem te kun- nen dragen : het bovengedeelte was daarentegen zeer Ilerk zamengelteld , zoo door middel van eenen ver- bindingsgang , die het geheele fchip omvatte en waardoor de inhouten aan derzelver boveneinde ver- eenigd waren , als door zeer zware balken ; heb- bende in het voor en achter gedeelte plechten gele- gen , terwijl hetzelve in het midden gebeel open was geweest. De gedaante en geheele zamenftelling droeg allezins de blijken , dat het fchip niet tot een alge- meen of gewoon , maar tot een bijzonder oogmerk had gediend. Nadien in hetzelve een mast, voorzien van drie fpan warn , had geftaan , zoo had het kunnen Zeilen , echter alleen voor den wind , omdat het geene zwaarden had gehad , om bij den wind te kunnen varen , terwijl het overigens 00k door des- zelfs vorm hiertoe ongefchikt was. Bij de ontgra- ving werden binnen in het fchip gevonden eenige tegeltjes , gebakken van eene roodachtige ftoffe, go» decltelijk verglaasd, terwijl in fommige, die met figuren voorzien waren , welke het Bourgondifche vuurltaal fchenen voor te ftellen , tevens in de rondte was ingedrukt, met oude Duitfche letters, de fpreuk: alle dinc heeft stinen tiid , en op an- dere i insgclijks met ingedrukte, doch Romeinfche, letters , tedracht heeft groote eracht. Verder» Digitized by Google JAARBOEk v a P t 1822* St s ontdekte men een beeiden- of heiligenkastje, van geelkopcr, bdlaande uit drie met elkandcr vereenig- de declen , waarvan , twee tot elkander gekeerd , het tniddenftuk dekken, waarop eenige figuren in half verbeven beeidwerk worden gevonden , met zooge- naamd Oud-Rusfisch kerkfehrift. Behalve dit alles werd insgelijks cot ligt anker opgegraven, waarvan de gedaante weinig met die der tegemvoordig in ge- bruik zijnde verfchilde , benevens eenig ijzerwerk , als 1 een taliehaak , vingerling enz. , alle tot het vaarruig behoord hebbende. Het blecf aanhoudend moerjelijk te bepalen , waartoe dit fchip had gediend en op welke wijze het in eenen grientakker , gelegen aan de westzijde der Nieuwvaart, op eenen atftand van 278 Ellen , achter de fluis en wel op die diep- te, onder den grond, dat de bovfenkant van hetzelve voor Hechts' 0,3 El, maar daarentegen, aan het ach- tereinde 3,44 El onder het maaiveld der polders was gekomen. Wanneer men de gedaante en za- menftelling van het fchip naging, zoo was het * volgens het gevoelen van den gemelden ervarenen .fcheepsbouwkundigen, meer dan waarichijnlijk , dat hetzelve gediend had voor een fchipbrug of brug- genhoofd , waarvan het middengedeelte alle kenmer- -ken droeg , terwijl de voor- en achterplechten de -gefchiktheid hadden gehad , dat op dezelve eenige >verdediginsmiddelen, als kanonnen of iets diergelijks, geplaatst konden worden. der water geftaan had , terwijl er ook , gedurcnde dien tijd , op den laden April en sden Junij aldaar zware (tormen , vergezeld van hooge vloeden , had- den plaats gehad. — Men mocst echter hicrbij aan- nemen , dat ter plaatfe , alwaar het vaartuig nu ge* vonden was , eene wieling of uitloop in de zjjde der Nieuwvaart beftaan had, waarin het geraakt was, dewijl het anders ontdekt zoude zijn geworden» Met meer zekerheid meende de Heer Glavimans te kunnen (teilen, dat het fchip, in het begin van de i7de Eenw aldaar was gekomen en wel ten gevot- ge van eene doorbraak van de (luis. De plaats toch, waar het vaartuig lag , droeg allczins de (telligfte blijken, dat in derzelver nabijheid eene doorbraak geweest was , dewijl het grientakkertje , te dier plaatfe, en eene kleine doch diepe wieling in hetzelve daarvan de duidelijkfte bcwijzen opleverden. Voorts was deze plaats in de nabijheid der (luis , als neh- mende het grientakkertje een’ aanvang onmiddellijk achter dezelve en eindigende, op een’ afitand van om- trent 310 Ellen, achter haar. Uit de, onder de archicven van den Sekretaris der gemeente Capelle , voorhanden zijnde , rckening bleek , dat alstoen deze {luis , hetzij geheel vernieuwd , of ten minlte zwaar herfteld was, waardoor de gemelde gisfing meerde- ren grond kreeg. Overigens beftond in het ge- flacht van zekeren Gerrit Verheide , welks leden federt onheugelijke jaren het dorp Capelle hadden bewoond, eene overlevering , welke hij reeds lang voor het ontdekken van het meergemeld fchip aan den Schout der gemeente, den Heer Middelkoop , had medegedeeld , namelijk , dat hem van zijne voor- ouders bekend was, dat eenmaal de (luis was door- gebroken en dat alstoen een in de haven liggend fchip verloren was geraakt (1). — De Minister voor publiek onderwijs , nam het aanbod der tweede klasfe van het Koninklijk Nederlandsch Inftituut, 1 - • « * v * (1) Alg. Konti- en Letteibode , No. 33, alwaar men de ’af beelding vindu v > 1 Digitized by Google JAARBOEK van 182a. 565 tot een vollcdig onderzoek vao alles, gaarne aan , en ftelde dezelve daartoe volkomen in itaat , door mededeeling der onderfcheidcne voorwerpen. De Le- den der klasf’e , /. de V ries , C. F. van Mannen , S. Iz. IVifelius en /. P. In eene fteenkolen-groeve , genaamd la Nouvelle i.evende Haje , nabij Luik , werd , bij het graven van eenen j^ e in een * mijngang, door de mijnwcrkers, op eene diepte van 400 voeten , eene levende padde in eenen zecr harden fteen gevonden , zonder dat er eenige bewijs van eene fcheur of fpleet konde ontdekt worden , waardoor het dier binnen den lleen had kunnen ge- räken. Uithoofde van de belangrijkheid dezer ont-. dekking, vvaarvan echter meer voorbeelden worden y aangetroffen en in de werken der natuurkundigen medegedeeld zijn , w’erd deze zeldzaamheid aan de Unfverliteit van Luik toegezonden. Nabij Breda ontdekte men, op het eind van den ne ®^, s ^ n ’ Rofendaalfchen en Steenbergfchcn Vlict , uitko- nabij Breda. (.1) In het II Ido deel der Verhandelingen dier ltlasfe, met naauwkeurige afbeeldingen. Amß. 1824. Nn 3 Digitized by Google Opgraving van munten enz. by GrO' ningto. 566 jfAARBOEK van 182a. inende op den Krommer , tegen over de Oude Ton- ge, de overbüj Helen van een mast- of dennen- bosch , ter diepte van 5 Ellen , onder de opper- vlakte van het gors, of 4 Ellen 7 palmen onder den gewonen vloed, zijnde twee en een half el onder laagwater en flechts 6 palmen boven de ri- vier den Vliet , ter plaatfe alwaar men toen , in de maand Julij , bezig was met het graven van eene put , voor het leggen van eene fluis tot rig- ting dier rivier dienende. De boomen van het ge- melde bosch waren afgebakt tot op omtrent een half El lengte en alle , nog regt overeinde , flevig met de wortel in den grond llaande en , op eenen gewonen afiland van twee tot drie eilen, van elkan- der geplaatst , hebbende eene dikte van 13 tot 30 duimen over kruis. De grond beftond , ter genoem- de plaatfe, uit omtrent twee eilen bruine en blaau- we klei , drie eilen wit klip- of plaatzand , ruitn een el modder of turfgrond, en wederom <}£ el zeer taalje klei , terwijl men vermeende , uit het heijen der palen , te kunnen opmerken , dat er lager benedenwaarts wederom zand lag. Het is opmerke» lijk en het onderzoek van deskundigen overwaar- dig, dat het hout dezer boomen byna geheel ver- teerd was, zoodat men den dikllen, zonder moeite, met een mes konde doorfleken, doch, na eenige da- gen aan de lucht blootgefteld te zijn, eenigzins harder en brandbaar werd , waaruit men tot de oud- heid dezer boomen konde beüuiten, vooral wanneer men het zeer lang tijdverloop in aanmerking nara , ge- durende hetwelk masthout, onder water liaande, des- zelfs hardheid blijft behouden. Omdreeks denzelfden tijd werden , in de veenen yan Ter Apel , bij Groningen , in de nabijheid van het aldaar vroeger ontdekte brug- of voetpad, een aantal van 9 of 10 ftuks zilveren munten gevonden, welke de aandacht der oudheidkundigen inzonder- heid tot zieh trokken en de, door fommigenreeds vroe- ger te kennen gegevene, verwachting, van door nieu- we ontdekkingen nadere inlichting te bekomen, we- \ Digitized by Google J AAR B OE K van 182a. 