title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Begrijpt gij nu, dat ik wel eens bedroefd ben over veel dingen, bedroefd in merg en been! En dat het me grieft van Mauve, want ofschoon ik niet weer opnieuw ,, leiding” zou willen hebben op zoo’n manier, zou ik hem toch graag weer eens de hand geven, en wenschte hij ’t mij wilde doen. Weet gij in dezen soms iets dat ik niet weet, kunt gij misschien mij inlichting geven omtrent deze zaak? a Dieu t. a t. Vincent. Vergeef me ik er U mee lästig val, doch ge ziet, ik zit zoo in het donker. Ik heb weer een teekening van zoo’n vrouwenfiguur als Sorrow, maar grooter, en ik geloof beter dan ’t eerste, en ik ben bezig aan een teekening van een straat, waar ’t riool of waterleiding opgebroken wordt, spitters in een kuil dus. Breitner is nog in ’t gasthuis en zal er misschien nog wel een maand moeten blijven. Ik ben bezig aan de teekeningen voor C. M., doch hetgeen ik U schr^r me z66 gedrukt dezer dagen, dat ik er door afge- ti^öl^en werd bij het werken, en toen dacht ik: er moet licht i^omen, misschien kan Theo mij inlichting geven. 389 Xi 390 1 I •Ti Theo, het is mij, sedert ik Mauve geschreven heb: ,,weet gij wel, dat die bewuste twee maanden al lang om zijn, laat ons elkander eens de hand geven, en daarna elk zijns weegs gaan, liever dan dat er twist zij tusschen U en mij”, het is mij, zeg ik, sedert ik zulks schreef en geen taal of teeken antwoord ontving, alsof iets mij de keel toeschroefde. Omdat — en gij weet dat — ik houd veel van Mauve, en het is ZOO bar, dat van al dat geluk dat hij mij voorstelde, niet veel körnen zal. Want ik vrees dat naarmate ik beter teeken, ik des te meer moeilijkheid en tegenwerking zal ontmoeten. Omdat ik veel te lijden zal hebben, juist door verschillende eigenaardigheden die ik niet veränderen han. Vooreerst mijn voorkomen, en manier van spreken, en kleeding, en dan omdat ik ook later, als ik meer verdien, mij zal blijven bewegen in een anderen kring dan de meeste andere schilders, omdat de op- vatting die ik van de dingen heb, de onderwerpen die ik wil maken, zulks onverbiddelijk eischen. Ingesloten is een klein schetsje van spitters, ik zal U zeggen waarom ik dit insluit. Tersteeg zegt tot mij : ’t is vroeger ook niet goed met U gegaan, en mislukt, en nu is ’t weer precies hetzelfde. Halt wat — neen het is heel wat anders dan vroeger, en die redeneering is eigenlijk een drogrede. Dat ik niet geschikt was voor handel, of Studie als eigenlijk vak, bewijst geenszins dat ik ook voor schilder ongeschikt zou zijn. Integendeel, was ik geschikt geweest voor dominee, of hande- laar in ’t werk van anderen, dan zou ik misschien voor schilderen en teekenen niet gedeugd hebben, en had niet mijn conge als zoodanig zoowel genomen als gekregen. Het is juist omdat ik een teekenaarsknuist heb, dat ik van het teekenen niet af kan blijven, en ik vraag het U, vanaf den dag dat ik ben begonnen te teekenen, heb ik getwijfeld, of geaarzeld, of gewankeld? Mij dunkt gij weet zeer wel, dat ik heb doorgesa- beld, en natuurlijkerwijs gaandeweg heeter wordt op ’t gevecht. Nu kom ik op dit schetsje, — dat is gemaakt op de Geest, in den stof regen, in een straat waar ik in ’t slijk stond in al die herrie en dat lawaai, en ik stuur het om U te laten zien, dat mijn schets- boek bewijst, dat ik zoek de dingen op heeterdaad te vatten. Zet b.v. Tersteeg zelf eens voor een zandkuil op de Geest, waar baggerlui aan ’t werk zijn om een waterleiding of gaspijp te leggen. 190 391 ik wou wel eens zien wat voor een gezicht zoo iemand zou trek- ken, en wat voor schets hij er van maken zou. Te scharrelen op werven, en in Stegen en straten, en in de binnenhuizen, wacht- kamers, kroegen zelfs, dat is geen prettig baantje, tenzij men artist zij. Als zoodanig is men liever in de smerigste buurt, mits er wat te teekenen zij, dan op een theepartijtje met aardige dames. Tenzij men dames teekene, dan is zelfs voor een artist een theepartijtje aardig. Ik wil maar zeggen, het zoeken van sujetten, het zieh bewegen onder de arbeiders, het scharrelen en tobben met modellen, het teekenen naar de natuur en op de plaats zelf, is een ruw werk, een smerig werk zelfs somwijlen, en werkelijk de vormen en kleeding van een winkelbediende zijn niet precies de meest ge- schikte voor mij of een ander, die niet mooie dames en rijke heeren moet te woord staan, en hun dure dingen verkoopen, en geld verdienen (c.a.d. gagner), maar b.v. spitters in een kuil op de Geest teekenen. Kon ik wat Tersteeg kan, was ik daar geschikt voor, ik deugde niet voor mijn vak, en voor mijn vak is T beter, dat ik ben zooals ik ben, dan dat ik mij opschroefde tot vormen, die mij niet passen zouden. Ik, die in een redelijk goeden jas in een netten winkel niet op mijn gemak was, en vooral nu niet meer zijn zou, en mij allicht er zou vervelen, en vervelend zijn, ben een heel ander persoön als ik ergens op de Geest of zoo aan ’t werk ben, of op de hei, of de duinen. Dan past mijn leelijk gezicht en mijn verweerde jas ook perfect bij mijn entourage, en ik ben mijzelf, en werk met plezier. Wat het ,,how to to it” meebrengt, daar hoop ik mij door te sabelen. Als ik een mooie jas aan heb, dan zijn de arbeiders die ik voor model noodig heb, zoo bang en wantrouwend voor me als de duvel, of wel ze willen veel geld van mij hebben. Nu Scharrel ik er door zooals ik er door scharrel, en mij dunkt ik hoor niet onder degenen, die klagen: ,,er zijn geen modellen in den Haag”. Als er dus aanmerking gemaakt wordt op mijn vormen, in den zin van kleeding, aangezicht, spreekwijs, wat zal ik daarop zeg- gen — — - dat zulke praatjes mij embeteeren. Ben ik dan iemand zonder vormen in een anderen zin, n.l. onbeschoft of zonder fijngevoeligheid? 392 Ziehier, mijns inziens is de heele beleefdheid gegrond op welwil- lendheid jegens iedereen, gegrond op de behoefte die een mensch met een hart in ’tlijf gevoelt om iets te zijn voor anderen, en nuttig te wezen voor iets, in de behoefte eindelijk die men heeft om Samen te leven en niet alleen. Daarom doe ik mijn best, ik teeken niet om de lui te vervelen, maar te amuseeren of opmerkzaam te maken op zaken, die het aankijken wel waard zijn, en die niet iedereen weet. Het wil er bij mij niet in, Theo, dat ik zulk een monster van on- beschoftheid, of onbeleefdheid zou wezen, dat ik verdiende buiten- gesloten te worden uit de samenleving, of althans volgens ’t woord van Tersteeg ,,in den Haag niet zou kunneh blijven”. Encanailleer ik mij door te leven met de menschen die ik teeken, encanailleer ik mij als ik in de huizen van arbeiders ga en arme menschen, en hen ontvang op ’t atelier? Mijn dunkt mijn vak brengt dit mee, en alleen zulken die niets van schilderen of teekenen begrijpen, moeten daar aanmerking op maken. Ik vraag dit: de teekenaars voor de Graphic, Punch, etc., waar halen zij hun modellen vandaan? Gaan zij die zelf opscharrelen in de ärmste Stegen van Londen, ja of neen? En de kennis die zij hebben van het volk, is hun die aangeboren, — of wel hebben zij die op later leeftijd zieh eigen gemaakt door onder ’t volk te leven, en te letten op dingen, die menigeen voorbij loopt, door te onthouden, wat menigeen vergeet. Als ik naar Mauve of Tersteeg toega, dan kan ik mij niet zoo uit- drukken als ik wil, en misschien bederf ik meer dan ik goed maak. Als zij wat aan mijn manier van spreken gewoon zijn, zal ’t hun niet hinderen. Doch als gij wilt, zeg gij hun nu uit mijn naam hoe de vork in den Steel zit, dat als ik hun met het een of ander te doen, of te zeggen leed gedaan heb, ik hoop zij zulks mij willen vergeven; zeg het hun in betere woorden dan ik kan, met zooveel vormen 6r bij als noodig is, waarmee zi] ynij veel leed, veel verdriet, veel moeite, aangedaan hebben van hun kant, in die körte maanden, die mij door deze onaangenaamheden lang gevallen zijn. Brewj hun dat aan 't ver stand y dat weten zij met, zij houden mij voor ongevoeliq en onoerschilliq. En zoodoende zult gij mij veel dienst doen, en ik geloof dat alles ZOO geschikt kan worden. 393 191 Ik wou dat zij mij maar namen zooals ik ben. Mauve is voor mij goed geweest, en heeft mij flink en krachtig geholpen, maar — ’t duurde 14 dagen. — Dat is te kort. Adieu Theo, doe Uw best in dezen, als ik wat voorspoed hier heb in plaats van tegenspoed, dan hoef ik U ’t leven 00k niet lästig te maken. En nu genoeg, geloof me, t. a t. Vincent. Waarde Theo. ’t Geen ik antwoordde op Uw gezegde, ,,Tersteeg is voor ons bijna als een oudere broer geweest, zorg dat gij vrienden met hem blijft”, waarop ik zeide, dat indien het zoo wäre U aangaande, ik voor mij gedurende jaren met zijn onvriendelijken en harden kant had te maken gehad, dat wil ik eens wat nader uitleggen. In al die jaren, welke liggen tusschen dat ik bij Goupil mijn conge zoowel kreeg als nam, en dat ik eindelijk ben begonnen te teeke- nen (’t welk ik, dat is ik erken het, een fout van me, direct had moeten doen), in die jaren als ik buitenslands zonder vrienden of bijstand, veel misere had, (zoodat ik te Londen dikwijls op straat moest slapen, en in de Borinage 3 nachten achtereen), heeft hij me toen ooit een stuk brood gegeven? Heeft hij me ooit moed ingesproken, hij die me van ouds kende of een riem onder ’t hart gestoken, als ik bijna bezweek? Ik meen neen. Heeft hij me ooit geholpen met dit of dat, neen, behalve dat hij, toen ik hem tot 4 maal toe er letterlijk om ge- smeekt had, mij de Bargues leende. Toen ik hem mijn eerste teekeningen stuurde, zond hij mij een verfdoos, maar geen cent er bij. Ik wil wel gelooven, dat die eerste teekeningen geen geld waard waren, maar ziet ge, iemand als Tersteeg had kunnen redeneeren: ik ken hem van vroeger, en ik wil hem helpen om er bovenop te körnen, en hij had kunnen begrijpen, ik het zoo hoog noodig had en toch eten moest. Toen ik hem uit Brussel schreef: ,,zou ’t niet mogelijk zijn ik een tijd te ’s Hage werkte, en omgang had met schilders”, toen wilde hij mij met een kluitje in ’t riet sturen, en schreef mij: o neen, dat zeker niet, gij hebt uw rechten verloren; ik moest liever les gaan geven in Engelsch en Fransch; dit stond bij hem vast: ik was geen artist; of cojpieenverk zoeken bij Smeeton en Tilly, welke laatste bovendien niet precies in mijn buurt was en mij te 394 Brussel bij verschillende lithografen geweigerd werd, er was geen werk, er ging niets om luidde de boodschap. Toen ik dezen zomer hem opnieuw teekeningen liet zien, zei hij : dat had ik niet gedacht, maar hielp mij niet, en nam zijn woorden geenszins terug. Toen ik zonder ZEd. advies te vragen, toch te ’s Hage kom, probeert hij me een beentje te lichten, ik hoor hij gelächen heeft om mijn Schilder worden, ik merk dat ik bij Mauve tot dusverre te boek stond als ,,een droogkloot”, en Mauve was verwonderd dat ik een ander persoon was, dan hij me had hooren beschrijven. Ik vroeg Mauve niet om geld, doch Mauve zegt uit zichzelven: gij hebt geld noodig, ik zal zorgen gij geld verdient, — gij kunt reke- nen, dat Uw kwade jaren voorbij zijn, en dat het zonnetje voor U opgaat, en gij hebt daarvoor gewerkt, en het eerlijk verdiend. En om te beginnen helpt Mauve mij om mij te vestigen. En dat alles verändert — de Sympathie van Mauve, die voor mij was als water voor een half verdorde plant, droogt op. Omdat Tersteeg iets vergiftigs in ’t oor van Mauve geblazen heeft: Pas Op, hij is met geld niet te vertrouwen, laat hem schieten, help hem niet meer, ik zie er als handelaar geen heil in, of althans iets dergelijks. En houdt zieh heel leuk, als ik zeg: Tersteeg gij moet Uw praatjes wat matigen: hij heeft niets gezegd, ik verbeeld mij dat maar, be- weert hij. Totdat op een goeden dag hij mij dreigt: ,, Mauve en ik zullen er ons mee bemoeien, dat gij geen geld van Theo meer ontvangt”, toen twijfelde ik niet langer, maar dacht, gij ver- raadt me. Omdat ik wist wat Mauve mij dienaangaande, n.l. dat geld van U, zelf gezegd had, dat het heel goed zou zijn dat ik dat geld nog een jaar houden zou tenminste. Wanneer men iemand alleen laat in den winter en hem alsdan zijn brood nog v/il ontnemen, is dat forceeren of niet? Dat is niet kiesch, niet fijngevoelig, dat zijn geen vormen, dat is niet humaan. En wie ben ik, iemand die een moeilijk geduld- Werk heeft, waarbij men rust moet hebben en vrede en wat Sympathie, anders wordt mijn werk onmogelijk. Theo denk eens na over deze dingen, en schrijf mij eens spoedig. / Ik heb, ofschoon het mij vreeselijk griefde dat Mauve me in den steek liet, toch dezen winter gestreden zooveel ik kon. Maar is het wonder, dat ik er door geschokt ben, en het mij soms is als bezweek mij het hart? 395 Zulken als Tersteeg ,, lachen'* daarom, maar gij zijt mijn broer, en ik hoop dat gij daar niet om lachen zult. Ik heb U nog meer dingen te zeggen, omtrent mijn plannen voor de toekomst, hoe ik mijn werk denk door te zetten. Gij moet echter dan eerst eens hier geweest zijn, en dus daarover schrijf ik niet nu, aangezien gij toch hoop ik niet heel lang meer weg blijft. Gij hebt de twee teekeningen gezien, die ik U stuurde. Dat is niet iets toevalligs, maar zulk en dergelijk werk kan ik geregeld leveren, en dat wordt langzamerhand beter. Het is dus niet on- billijk dat ik er op aandring het zoo geschikt worde, dat ik niet langer behoeve te vreezen, dat het allernoodigste mij ontnomen zal worden, of steeds een gevoel moet hebben als wäre het ge- nadebrood. Het allernoodigste is brood, kleeren, huishuur, model, teeken- behoeften. En zooals ik het aanleg, is dat niet zoo enorm veel, en ik kan er teekeningen voor maken, mits men ze hebben wil. Ik ‘^verlang niet rijk te worden, maar ik kan er natuurlijk niet tegen, dat ik die allernoodigste dingen niet hebben zou. Een werkman is zijn daggeld waard. Ik wenschte dat het zoo kon geschikt worden, dat ik wekelijks het geld ontvangen kon, omdat het zoo moeilijk is een maand vooruit te rekenen. Als Tersteeg die allerbarste dingen, die hij gezegd heeft terugneemt, dan wil ik aannemen dat hij ze in onnadenkendheid gezegd heeft, en dan is het vergeten en vergeven. Blijft hij ze volhouden, dan beschouw ik hem niet als een vriend, maar als een vijand, die mij ’t licht van mijn oogen niet gunt. Neem het mij niet kwalijk Theo, dat ik er U mee lästig val. Toch ’t heeft nu den heelen winter geduurd en waarmee verdien ik dat displezier? Onwillekeurig krijgt men door al dien angst en dat verdriet, in woord en manieren iets gejaagds en zenuwachtigs, en als Mauve mij nadoet en napraat, zeggende; ,,zoo’n gezicht trek je”, ,,zoo spreek je”, antwoord ik: mijn waarde, als gij zooals ik vochtige nachten in de Londensche straten, of koude nachten in de Borinage hadt doorgebracht, hongerig, zonder dak, met koorts in ’t lijf, dan zoudt gij misschien ook nu en dan zoo’n leelijken trek in ’t gezicht gehenden hebben daarvan, en iets in de stem er bij. Adieu Theo, met een handdruk, t. a t. Vincent. 396 Ik heb de stadsgezichten voor C. M. onmogelijk kunnen maken om al die regen en wind. Dus heb ik ook het geld er voor nog niet. Daarom, i Mei is de huishuur weer, en kon ik tegen i Mei iets ontvangen, wäre mij welkom. Waarde Theo, Heden ben ik Mauve tegengekcmen en heb een zeer betreurens- waardig gesprek met hem gehad, waarbij het mij duidelijk is geworden, dat Mauve en ik voor altijd gescheiden zijn. Mauve is ZOO ver gegaan, dat hij het niet kan terugnemen, althans zeker niet zou willen. Mijn verzoek aan hem was, dat hij mijn werk zou körnen zien, en daarna spreken over de zaken. Mauve weigerde dat volstrekt: ,,naar U toekomen doe ik zeker niet, het is glad uit”. Eindelijk zei hij: ,,gij hebt een venijnig karakter”. Toen draaide ik mij om, het was in de duinen, en ik ben alleen naar huis ge- wandeld. Mauve neemt het mij kwalijk, dat ik gezegd heb ,,ik ben artist” — ’t welk ik niet terugneem, omdat het vanzelf spreekt dat dat woord in zieh sluit de beteekenis van: altijd zoeken, zonder ooit volmaakt te vinden. Het is juist het tegenovergestelde van te zeggen ,,ik weet het al, ik heb het al gevonden”. Dat woord beteekent voor zoover ik weet: ,,ik zoek, ik jaag er naar, ik ben er met mijn hart bij”. Ik heb toch ooren aan het hoofd Theo, als iemand zegt: ,,gij hebt een venijnig karakter”, wat moet ik dan doen? Ik keerde mij om en ging alleen terug, maar met veel droef- heid in het hart, dat Mauve mij dat heeft durven zeggen. Ik zal hem niet vragen mij zulks te verklären, ik zal mij niet veront- schuldigen evenmin. En toch — en toch — en toch — ! Ik wenschte dat Mauve berouw had daarover. Men verdenkt mij van iets, — het is in de lucht — er steekt iets achter mij. — Vincent houdt iets achterbaks dat het licht niet zien mag. 192 t / Welnu heeren ik zal het U zeggen, gijlieden die dan prijs steltop vormen en beschaving, en dat terecht, mits het echt spul zij, wat is beschaafder, fijngevoeliger, mannelijker, eene vrouw te verlaten of eene verlatene zieh aan te trekken? 397 Ik heb dezen winter ontmoet eene zwangere vronw, verlaten door den man wiens kind zij in ’t lijf droeg. Eene zwangere vrouw, die in den winter op straat zwierf, haar brood moest verdienen, gij weet wel hoe. Ik heb die vrouw genomen voor model, en met haar gewerkt den heelen winter. Ik kon haar het volle daggeld van een model niet geven, maar dat neemt niet weg, dat ik haar huur betaald heb, en dat ik haar en haar kind voor honger en koude Goddank heb kunnen be- waren tot dusverre, door mijn eigen brood met haar te deelen. Toen ik die vrouw ontmoette, viel mijn oog op haar omdat zij er ziek uitzag. Ik heb haar baden laten gebruiken, en versterkende rniddelen zooveel ik vermocht, zij is veel gezonder geworden. Ik ben met haar naar Leiden geweest, waar een gestiebt is voor kraam- vrouwen, waar zij haar kraam zal uitleggen. ( ’t Was geen won- der zij ziekelijk was, ’t kind zat verkeerd, en zij heeft eene ope- ratie moeten ondergaan, n.l. dat het kind met den forceps is moeten gekeerd worden. Er is evenwel veel kans zij er toch nog goed doorkomt. In Juni moet zij bevallen). Het komt mij voor, dat ieder man die het leer van zijn schoenen waard is, wanneer hij voor zoo’n geval stond, hetzelfde zou heb- ben gedaan. Ik vind hetgeen ik deed, zoo eenvoudig en vanzelf sprekend, dat ik meende zulks voor mijzelven te kunnen houden. Het poseeren viel haar moeilijk, evenwel zij heeft het geleerd, ik ben gevorderd in mijn teekenen doordat ik goed model gehad heb. Die vrouw is nu aan mij gehecht als een tamme duif, ik voor mij kan maar eens trouwen, en wanneer zal ik het beter kunnen doen dan met haar, omdat ik daardoor alleen haar verder helpen kan, en anders zij door gebrek weer denzelfden weg zou uit- moeten, die uitkomt op een afgrond. Zij heeft geen geld doch zij helpt mij geld verdienen in mijn werk. Ik ben vol lust en ambitie voor mijn vak en werk, is het dat ik schilderen en aquarelleeren voor een tijd daar liet, ’t is omdat ik te zeer geschokt ben doordat Mauve mij verliet, en kwam hij waarachtig daarop terug, ik zou opnieuw met courage beginnen. Nu kan ik geen penseel zien, het maakt mij zenuwachtig. Ik heb geschreven: Theo kunt gij mij inlichting geven omtrent de houding van Mauve, — misschien geeft deze brief U licht. Gij 398 zijt mijn broer, het is natuurlijk ik met U over prive dingen spreek, maar iemand die mij zegt ,,ge hebt een venijnig karakter’' met dien spreek ik op dat moment niet verder. Ik kon niet anders, ik deed wat de hand vond om te doen, ik werkte. Ik meende, men zou mij begrepen hebben zonder woorden. Ik dacht wel aan een andere vrouw, voor wie mijn hart klopte, doch die was van verre en wilde mij niet zien, en deze, zij liep daar ziek, zwanger, hongerig, in den winter. ik kon niet anders. Mauve, Theo, Tersteeg gijlieden hebt mijn brood in handen, zult ge mij broodeloos maken, of mij den rüg toedraaien? Ik heb nu gesproken en wacht af ’t geen mij verder gezegd zal worden. Vincent. Ik stuur U een paar studies, omdat gij misschien daaruit zult zien, dat zij mij door te poseeren terdeeg helpt. Mijn teekeningen zijn ,,van mijn model en mij”. Die met de witte muts is haar moeder. Aangezien ik echter over een jaar, als ik waarschijnlijk heel anders zal werken, op deze studies welke ik nu maak zoo con- scientieus als ik maar kan, mij moet baseeren, zou ik deze drie althans wel weer terug willen hebben. Gij ziet dat ze met zorg ge- maakt zijn. Heb ik later een Interieur of een wachtkamer of zooiets, dan körnen deze mij te pas, omdat ik alsdan ze moet raadplegen voor de details. Doch ik dacht dat het misschien goed was, gij op de hoogte waart hoe ik mijn tijd besteed. Die studies brengen mee dat ze ietwat droog gedaan zijn, had ik hier op effect gewerkt, zij zouden mij later minder nuttig zijn. Doch ik denk, gij zult dit zelf wel vatten. Het papier dat ik eigenlijk ’t liefst zou hebben, is hetgeen waarop dat voorovergebogene vrouwenfiguur geteekend is, doch indien mogelijk van de kleur van ongebleekt linnen. Ik heb er niets meer van, van die dikte, ik geloof men noemt het dubbel Ingres. Ik kan er hier niets meer van krijgen. Als gij ziet hoe die teekening gedaan is, begrijpt ge dat het dünne ’t moeilijk kan doorstaan. Ik had er nog een klein figuurtje in zwart merinos willen bij doen, ^ doch. kan ’t niet rollen. De stoel bij het groote figuur is niet af- gewerkt, omdat ik daar een ouden eikenhoüten stoel op wil brengen. 399 1Ö3 Waarde Theo, Wil ’t mij lukken U verder inzicht te geven in ’t geen waarover ik reeds schreef, zoo moet gij wel begrijpen waar de wortel zit. En ik moet van mijn bezoek te Amsterdam niets verzachten. Doch ik begin met U te verzoeken, het niet als eene brutaliteit te beschouwen als ik U moet tegenspreken. En U voor alles hartelijk te danken voor de ingeslotene frs 50. Als ik ’t niet krachtig zeg, hebt ge er toch niets aan, maar ik zou zwijgen indien gij op den voorgrond steldet dat ik U moet toegeven. Ik geloof niet gij zulks op den voorgrond stelt, en gij zult zelf misschien ’t wel niet onnatuurlijk vinden, dat er kanten zijn in ’t leven, die bij U minder ontwikkeld zijn als uw inzicht in de zaken, waar ik U graag dubbel en dwars als beter op de hoogte dan ik beschouw en ’t niet licht wagen zal U te zeggen dit of dat is ZOO niet. Integendeel, vooral wanneer gij ’t mij wat uitlegt, gevoel ik dikwijls dat gij de dingen beter weet dan ik. Maar van den anderen kant als het betreft liefde, dan sta ik soms versteld over Uwe zienswijze. Want die laalste brief van U heeft mij meer te denken gegeven, dan gij misschien weet. Mijn fout zit hem dunkt me hier, en de eigenlijke reden van mijn afgescheept worden. Als men geen geld heeft, dan is men vanzelf reeds buiten kwestie, en het is dus eene vergissing en een kortzichtigheid van mij geweest, ’tgeen Mauve zeide, letterlijk op te nemen, en 00k maar een oogen- blik te denken: Tersteeg zal zieh herinneren, dat ik reeds zooveel moeite gehad heb. Het geld is tegenwoordig, wat het recht van den sterkste vroeger was. lemand tegen te spreken is fataal, en doet men het, de reactie is niet tot nadenken wekken, doch men haalt zieh een vuistslag op den hals. Dat wil zeggen in den vorm van, ,,ik koop niets meer van hem” of ,,ik help hem niet meer.” Dit ZOO zijnde, waag ik mijn hoofd als ik U tegenspreek, maar ik weet niet Theo, hoe ik anders zou kunnen doen, moet het er af, zie hier mijn nek. Gij kent mijn omstandigheden, en weet . dat van Uwe hulp als ’t wäre mijn leven of niet leven afhangt. Maar ik sta tusschen twee — als ik antwoord op Uw brief: Ja Theo, gij hebt gelijk, ik zal Christien laten loopen, dan zeg ik primo eene onwaarheid *door U gelijk te geven, en ten tweede verbind ik mij iets afschuwelijks te doen. 400 Als ik U tegenspreek, en gij doet als T. en M., dan is om zoo te zeggen mijn nek er af. — Nu dan in Godsnaam maar kop af, als ’t moet. ’t Andere is nog erger. Hier begint dus een kort geschrift, waarin ik ronduit eenige dingen zal verklären waarvan ik ’t mogelijk acht, dat zij door U zoo zullen worden opgenomen, dat gij mij Uwe hulp onttrekt, maar ze te zwijgen om Uwe hulp te houden, komt mij voor een leelijke manier van doen te zijn, en ik waag liever het ergste. Lukt het mij U aan ’t verstand te brengen, ’t geen gij nu geloof ik nog niet begrijpt, dan zal het Christien en haar kind en mijzelf beter gaan. En om dat te bereiken moet ik wagen te zeggen, wat ik zeggen zal. Om uit te drukken wat ik gevoelde voor K., zeide ik ronduit: ,,zij en geen ander”. Haar ,,nooit neen nimmer” was niet vol- doende mij van haar te doen afzien. Ik had nog hoop en ondanks dat ’t welk ik meende te zijn, een stuli ijs dat smelten zou, bleef mijne liefde levendig. Evenwel ik had geen rust. ’t Was eene spanning die ondragelijk werd, omdat zij maar altijd zweeg, omdat ik nooit een syllabe antwoord ontving. Toen ging ik naar Amsterdam. Aldaar werd mij gezegd: ,,Als gij in huis zijt, dan gaat K. het huis uit”. Tegenover uw: ,,zij en geen ander ’ ’ Staat haar : , ,hij zeker niet ’ ’ , uw volhouden is walgelijk. Ik stak mijn vingers in de vlam van de lamp, en zei: ,,laat mij haar zien voor zoolang als ik mijn hand in de vlam houd” en ’t is geen wonder dat toen later misschien Tersteeg naar mijn hand gekeken heeft. Doch zij bliezen de lamp uit geloof ik, en zeiden: (jij znlt haar niet zien. Zie, dat was mij te kras, vooral toen men sprak van mijn forceeren, en ik gevoelde, dat de dingen die men mij zeide doodslagers waren, en dat mijn ,,zij en geen ander” doodgeslagen werd. Ik heb toen niet direkt geheel en al, maar toch snel genoeg die liefde voelen sterven^ een ledig een, oneindig ledig er voor in de plaats. Nu gij weet, ik geloof in God, ik twijfelde niet aan de macht van liefde, toch toen heb ik iets gevoeld van : mijn God, mijn God waarom hebt gij mij verlaten, en ik begreep niets meer, ik dacht: heb ik mij <lan bedrogen o God, er is geen God! Tegen die koude afschuwelijke ontvangst in Amsterdam kon ik niet tegen, bij ’t scheiden van de markt leert men de kooplui kennen. Suffit. Ik had toen afleiding en opbeuring door Mauve, ik wierp 26 401 mij in mijn werk met alle kracht. Toen nadat M. mij in den steek gelaten had, en ik eenige dagen niet wel geweest was, einde Januari heb ik Christien ontmoet. Gij zegt Theo dat, als ik K. werkelijk lief gehad had, ik nu dit niet doen zou. Begrijpt gij nu echter beter, dat na ’t geen te Amsterdam gezegd werd, ik niet verder kon, had ik toen moeten wanhopen — waarom zou een eerlijk man wanhopen — ik ben geen slechtaard, ik verdien niet zoo beestachtig behandeld te worden. Nu wat kunnen ze, ’t is waar ze hebben de overhand gehad, mij toen gedwarsboomd te Amsterdam. Nu vraag ik echter verder hun advies niet meer, en als meerderjarig vraag ik : Staat het mij vrij te trouwen, ja dan neen? Staat het mij vrij een werkmanspak aan te trekken, en te leven als werkman, ja dan neen? Aan wie ben ik verantwoording verplicht, wie zal probeeren mij te dwingen? Wie lust heeft mij te hinderen, laat hem opdokken! Ziet gij Theo, ik ben het moede en mat. Denk na en ge zult het be- grijpen. Is mijn weg er minder recht om, omdat de een of ander zegt : ,,gij gaat van den rechten weg af”? C. M. praat ook altijdvanden rechten weg, net als Tersteeg en de dominees. Maar C. M. noemt de Groux ook een gemeene kerel, dus, ik laat hem praten voortaan, mijn ooren zijn het moe. Ik ga om het te vergeten in ’t zand liggen voor een ouden boomwortel, en een teekening daarvan maken. Met een linnen kiel aan, en rook mijn pijp en kijk in de diepe blauwe lucht of naar het mos, of het gras. Dat kalmeert mij. En evenzeer voel ik mij kalm als b.v. Christien of haar moeder poseert, en ik de proportie bereken, en het lichaam met zijn lange golvende lijnen zoek te doen voelen onder de plooien van een zwarte japon. Ik ben dan looo mijlen ver van C. M. en T. en veel gelukkiger. Doch helaas dan komt de zorg, en ik moet ’t zij spreken, ’t zij schrijven over geld, en dan begint het van voren af aan. Ik denk dan T. en C. M. konden zooveel beter doen, als zij zieh niet met mijn ,,weg” bemoeiden, maar mijn teekenen encou- rageerden. Gij zult zeggen C. M. doet dat, maar ziehier waarom de bestel- ling nog niet uitgevoerd is. Mauve zeide mij : die oom van je heeft het enkel gedaan omdat hij eens bij je is geweest, maar ge moet wel begrijpen, dat dat niets beteekent en dat het onmiddellijk weer uit zal zijn, en dan hebt ge geen mensch meer. Gij moet weten Theo dat ik daar niet teqen kon^ wordt zoo iets me gezegd — mijn hand valt slap neer 402 als verlamd. Vooral als C. M. toch ook al dingen gezegd heeft van vormen, geloof ik. Ik heb voor C. M. gemaakt 12 teekeningen voor f 30, dus f 2.50 per stuk, het is een lästige karwei, waar voor meer dan f 30 moeite aan zit, en ik verdien niet, dat ik ’t dan nog als een genade moet beschouwen, of iets dergelijks. Voor de 6 andere had ik reeds veel moeite gedaan, ik had er studies voor gemaakt — ’t is daarbij gebleven. De moeite heh ik ook voor de nieuwe reeds gehady het is dus geen luiheid, maar ik sta verlamd. Ik redeneer dan tegen mijzelven: ik zal ’t mij niet aantrekken; maar ik ben zenuwachtig, en zoo iets blijft bij me hangen en keert terug als ik er weer aan begin. Zoodat ik dan met mijzelven moet laveeren, en aan ander werk werken. Ik begrijp Mauve niet — het was vriendelijker van hem geweest als hij zieh nooit met me bemoeid had. Wat raadt qij mij, de, hestelling van C. M. door te zetten y of niet? Ik stond als niet wetende wat te doen. In vroeger jaren was er een andere toon onder de schilders, nu vreten ze elkaar op, en zijn groote heeren, die in villa’s wonen en intrigueeren. Ik ben liever op de Geest of in een andere achter- straat, grauw, armzalig, slikkerig, somber, maar daar verveel ik mij nooit, doch in die mooie huizen embeteer ik me, en zieh vervelen vind ik siecht, dus dan zeg ik: daar hoor ik niet, ik kom er niet meer. Goddank dat ik mijn werk heb, maar om te kunnen werken heb ik nog geld noodig in plaats van te verdienen, en daar zit hem de knoop. Als ik over een jaar of ik weet niet hoe lang of hoe kort, die Geest of een andere straat zoo teeken als ik ’t zie, met die figuren van oude wijven, arbeiders, meiden, dan zal T. etc. heel lief zijn. Maar dan krijgen ze mijn ,,donder op”, en ik zal zeggen: ge hebt mij in den steek gelaten toen ik in de moeite zat, vriend, ik ken u niety ga weg, ge Staat mij in ’t licht. Och heer, waarom zou ik bang zijn, wat kan mij ’t ,,onbehagelijk”, ";,’onverkoopbaar ’ ’ van Tersteeg schelen? Als ik eens moedeloos ben, dan kijk ik naar Les becheurs van Millet, en le Bane des pauvres van de Groux, en dan wordt T. zoo klein, zoo niets, en al die praatjes zoo armzalig, dat ik weer in mijn humeur raak en mijn pijp aansteek, en weer aan ’t teekenen ga. Maar komt op zoo’n moment vroeger of later, iemand van de 403 beschaving me in den weg, dan zou hij wel eens dingen kunnen hooren, die zoo tamelijk ontnuchterend waren. Gij zult mij nu vragen Theo, of dit een en ander ook op U slaat, ik zeg daarop: ,,Theo, wie heeft mij brood gegeven en geholpen, ik meen gij? het slaat dus zeer zeker niet op U”. Alleen komt de gedachte wel eens bij mij op, waarom is Theo geen Schilder, zal hij zieh in die beschaving niet eindelijk gaan vervelen? Zal hij niet later spijt hebben, dat hij de beschaving maar gelaten heeft, en een handwerk geleerd, een vrouw getrouwd, een kiel aangetrokken? Maar er kunnen redenen zijn, die ik niet appre- cieeren kan, dus genoeg. In zake van lief de weet ik niet of gij datgene reeds weet, wat eigenlijk ’t A. B. C. is. Vindt ge dat pre- tentieus van me? Ik bedoel er mede, dat men ’t best voelt wat liefde is, als men zit bij een ziekbed soms zonder een cent in den zak. Het is geen aardbeien plukken in de lente, dat duurt maar enkele dagen, en de meeste maanden zijn grauw en somberder. Doch in die somberheid leert men iets nieuws, en soms is het mij als wist gij dat, en soms denk ik: hij weet het niet. Ik wil het huiselijk lief en leed zelf door, om het te kunnen teekenen uit eigen ondervinding. Toen ik uit Amsterdam was voelde ik mijn liefde — die toch oprecht, toch ongeveinsd was, en sterk letterlijk doodgeslagen. Doch na den dood Staat men op uit den dood. Resurgam. Ik heb toen Christien gevonden. Aarzelen, uitstellen kwam niet te pas. Er moest gehandeld worden. Als ik haar niet trouw, dan was het vriendelijker van mij geweest, indien ik mij maar niet met haar had bemoeid. Doch door dezen stap ontstaat er een kloof, ik doe dan zoo beslist als ’t maar kan, wat men noemt ,,uit zijn stand gaan”, maar dat is niet verboden, en dat is niet siecht, ofschoon de wereld het verkeerd noemt. Ik rieht mijn huishouden in als een arbeidershuishouden. Ik ben daar meer in thuis, ik heb het reeds vroeger gewild, doch het toen niet kunnen uitvoeren. Ik hoop dat gij over de kloof heen mij de hand zult blijven reiken. Ik heb gesproken over frs 150 per maand, gij zegt dat ik meer noodig heb. V/acht eens. Mijn uitgaven gingen nooit gemiddeld frs 100 per maand te boven, sedert ik bij Goupil vertrok, behalve als er reizen tusschenbeide kwam. En bij Goupil had ik eerst dertig gülden, en later frs 100. Nu deze laatste maanden had ik meer uitgaven, doch ik heb mij 404 moeten vestigen, en ik vraag het U, zijn die uitgaven onredelijk of buitensporig? Te meer als gij weet wat daar bij kwam. En hoe dikwijls, dikwijls in die lange jaren had ik veel minder dan frs loo. En als ik door reizen soms uitgaven had, heb ik mijn talen niet geleerd, en mij ontwikkeld, is dat geld in ’t water? Nu is het noodig ik een recht pad voor mijn voeten maak. Stel ik het trouwen uit, dan is er iets scheefs in mijn positie, dat mij tegen de borst stuit. Zij en ik willen ons bekrimpen en behelpen mits wij maar trouwen. Ik ben 30, zij 32, dus wij beginnen niet als kinderen. Wat betreft haar moeder en haar kind, het laatste neemt haar smet weg, voor eene vrouw die moeder is, heb ik respect, en ik vraag niet naar haar verleden. Ik ben blij dat zij een kind heeft, daardoor juist weet zij, wat zij weten moet. Haar moeder is zeer werkzaam, en verdiende wel een ridderkruis omdat zij gedurende jaren een gezin van 8 kinderen er boven op gehouden heeft. Zij zou geen afhankelijkheid willen, zij verdient haar onderhoud door uit werken te gaan. Ik schrijf U ’s avonds laat. Christien is niet wel,*en de tijd van haar vertrek naar Leiden is op handen. Gij moet ’t mij vergeven als dit schrijven slordig ‘is, want ik ben moede. En toch na Uw brief wilde ik U schrijven. Te Amsterdam ben ik zoo gedecideerd geweigerd, zoo afgescheept, dat het dolzinnig geweest wäre van mij door te gaan. Maar had ik toen wanhopig moeten worden, in ’t water springen, of ZOO iets, ä Dieu ne plaise — dat zou ik gedaan hebben als ik een siecht mensch geweest was. Ik heb mij vernieuwd, niet expres, doch omdat ik gelegenheid tot vernieuwing vond, en niet weigerde opnieuw te beginnen. Nu echter is het een ander geval, en Christien en ik begrijpen elkaar beter. Wij hoeven aan niemand ons te stören, doch zijn er natuurlijk verre vandaan de pretentie te hebben een stand te voeren. De vooroordeelen van de wereld kennende, weet ik dat ’t geen mij te doen Staat is, zelf mij terug te trekken uit den kring van mijn stand, die trouwens al lang mij uitgestooten heeft. Maar dan is er 00k niets meer te zeggen, en verder mag men niet gaan. Het kan zijn ik nog een tijd wacht voor wij samen gaan wonen, in geval van al te moeilijke omstandigheden, doch 00k dan wil ik trouwen zonder iemand er kennis van te geven, geheel in stilte, maakt iemand er leven over, ik zal er mij niets van aan 405 trekken. Daar zij Roomsch is, is het trouwen nog eenvoudiger, want de kerk is vanzelf buiten kwestie, noch zij noch ik willen er iets mee te maken hebben. Ge zult zeggen, dat’s kort en bondig — Que soit. Ik wil van een ding maar weten, het teekenen, en zij heeft ook e6n vast werk, poseeren. Ik wenschte van harte dat ’t mij mogelijk was de woning hier naast te nemen, die is precies groot genoeg, omdat de zolder zoo is, dat men er slaapvertrek van maken kan, en het atelier goed van grootte en licht, veel beter dan hier. Doch zal dat kunnen? Maar al was het maar een hok waarin ik moet gaan wonen, ik heb liever een korst brood bij mijn eigen haard, hoe arm ook, dan te leven zonder haar te trouwen. Zij weet wat armoede is, ik ook. Armoede heeft voor en heeft tegen, ondanks armoede wagen wij het. De visschers weten dat de zee gevaarlijk is, en de storm geducht, maar hebben nooit kunnen inzien dat de gevaren redenen waren om op ’t strand te blijven kuieren. Die wijsheid laten ze over voor wie er trek in heeft. Komt de storm, daalt de nacht, wat is erger het gevaar of de vrees voor het gevaar? Dan maar de werkelijkheid, ’t ge- vaar zelf. Adieu Theo, het is laat, neem mij dit schrijven niet kwalijk, ik ben moe en wilde toch schrijven, ik wou dat gij ’t begrijpen kondet, en dat ik het duidelijker en vriendelijker wist te zeggen, doch neem het niet op als eene beleediging, en geloof me, t. ä t. Vincent. Ik geloof, of liever er is een schemering van beginnen te gelooven, dat de mogelijkheid bestaat, dat de gedachte ,,Theo zal zijn hulp intrekken Indien ik hem tegenspreek ’ ’ misschien ten eenenmale overbodig is. Doch Theo ik heb het zoo dikwijls gezien dat der- gelijke dingen gedaan werden, dat ik er U niet minder om achten zou, en niet boos op U zijn indien gij zulks deed, omdat ik denken zou: hij weet niet beter, ze doen allemaal zoo in onnadenkendheid, doch niet uit kwaadaardigheid. Indien ik Uw hulp behoud, zoo is dat iets geheel vreemds, een buitenkansje op ’t welk ik niet gerekend heb, want ik heb geruimen tijd geloopen om zoo te zeggen steeds met dat allerergste voor oogen, en Christien ook, omdat ik haar steeds voorgespiegeld heb: ,,meid, maar ik vrees dat er een tijd zal körnen, dat ik geheel broode- loos ben”. Ik heb U dat echter niet gezegd, voor ’t in de rede te pas kwam. Indien gij mij Uw hulp laat behouden, dan is dat een 406 uitkomst, een verlossing, zoö ongedacht, zöö ongehoopt, dat ik er geheel door van streek zou zijn van vreugde, en nu ik durf er niet aan denken, en schuif de gedachte met wilskracht van mij af, zelfs terwijl ik er U over schrijf met vaste hand om niet zwak te zijn. Hetgeen ik dezen winter ondervond in zake Mauve, is mij een les geweest, waardoor ik sedert mij voorbereid heb op het ergste een doodvonnis van U, n.l. het ophouden van Uw hulp. Gij zult zeggen, de hulp heeft toch niet opgehouden — — maar ik ontving haar met een zekere koelheid, denkende: hij weet nog niet alles wat hij eens weten zal, en vöor de crisis er geweest is, heb ik geen rust en blijf bereid op ’t ergste. Nu is de crisis, en ik kan nog niet beslissen, ik durf nog niet te hopen. Tot Christien heb ik gezegd: ik zal U wel brengen tot Leiden. Als ge uit Leiden terugkomt, weet ik niet hoe ge me vinden zult, met of zonder brood, doch wat ik heb, dat is van U en van ’t kind evenzeer als van mijzelf. Christien weet geen details en vraagt ook niet, wetende dat ik oprecht met haar doe, en willende met mij zijn quand bien meme. Tot nu toe heb ik U steeds beschouwd als zullende waarschijnlijk U van mij afkeeren, zoodra gij alles wist. Zoodat ik leefde bij den^dag, maar met een sombere vrees voor het ergste, waarvan ik^mij nog niet ontheven durf rekenen. Ik heb ook gewerkt bij den dag, niet durvende meer teeken- of schilderbehoeften bestellen dan ik bij den dag betalen kon, geen dingen van schilderen durvende te ondernemen, niet ’t zoo durvende aanpakken als ik doen zou, indien ik er op rekende, dat de verhouding met Mauve en Ter- steeg terecht zou körnen ; denkende dat indien hun vriendelijkheid oppervlakkig was, hun onvriendelijkheid dieper zat, en enfin ’t woord van Mauve ,,’t is glad uit” heb ik serieus opgenomen, niet toen hij ’t mij zeide (want toen was ik er koel genoeg tegen in, en braveerde het zooals de Indianen, als zij gemarteld worden, zeggen: ,,’t doet me geen zeer”). Maar sedert hij mij schreef: in twee maanden bemoei ik mij niet met U. Sedert ik het pleister kapot gooide enfin. Kortom voor mijzelf heb ik steeds gerekend: ik heb van Mauve en Tersteeg niets meer te wachten, en ik zal God danken als Theo ’t zoolang volhoudt mij ’t noodige te zenden, dat ik Christien behouden te Leiden kan brengen, en dan zal ik ’t hem verklären, en zeggen: houd op, dit en dat heb ik gedaan. Begrijpt ge hier iets van? — — — Ik ben bereid op ’t ergste, hoe Staat het, maar spreek duidelijk. 407 194 Waarde Theo, Als ik in mijn vorig schrijven dingen gezegd heb omtrent haar die tamelijk somber zijn, dan is het omdat ik van ’t begin af er op wilde wijzen, dat ik hier niet sta in een rozentuin, doch in de werkelijkheid. En om vooruit te protesteeren tegen sentimenteele beschouwingen zooals b.v. Pa en Moe niet in gebreke zouden blijven te opperen, indien het wäre ik hun advies vroeg, of alleen maar hun de zaak mededeelde. Sentiment en sentimentaliteit zijn twee zeer verschillende dingen, welke zij niet weten te onderscheiden. En Pa zou indien ik er over sprak, allicht een rol van gendarme meenen te moeten speien, die ten eenenmale ontoepasselijk wäre, en ook weinig baten zou. Gij zult het mij dus ten goede houden, wanneer ik tot Pa en Moe geen syllabe over deze zaak zeg, en niet verlang dat zij zieh er mede bemoeien zullen. Indien Pa zijne toestemming niet wilde geven, zoo zijn er termen in de wet welke mij als meerderjarige toch mijn onafhankelijkheid garandeeren, doch ik geloof niet dat het zoover zal körnen, dat Pa er zieh tegen verzetten zal. Men zal zeggeh: ,,gij gaat uit uw stand en gij zijt te arm". Ik antwoord daarop: indien ik van plan was op grooten voet te gaan leven, zoo zou ik verkeerd uit körnen. Als ik ga huizen in een huis bestaande uit een atelier, een kamer en een keukentje, slaapplaats op den zolder, en wat betreft levenswijs het zeer eenvoudig aan- leg, dan kon het geschipperd worden, en dan hebben twee samen- levende personen minder noodig dan een alleen. On est sür de perir a part, on ne se sauve qu’ensemble. 