title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Het is zeer waarschijnlijk dat alle Emigranten toen aan de Oostzijde van de Drakensbergen hetzelfde lot zouden hebben ondergaan, ware het niet dat één jongeling aan dien moord ontsnapte. Hij sliep bij een veekraal en wakker wordende door het rumoer, en bemerkende wat er aan den gang was, sprong hij op een ongezadeld paard, en reed pijlsnel naar de andere kampen om de bewoners te waarschuwen. Dezen gingen met bovenmenschelijke krachten te werk om de wagens in lagers te trekken, ( n zieh tot eene wanhopige verdediging voor te bereiden. Mannen, vrouwen en kinderen werkten om het hardst, want men begreep dat het een levenskwestie gold. Toen dan ook de Zulu’s eenige uren later de andere lagers aanvielen, waren zij niet in staat hier iets uit te richten, doch werden met groot verlies afgeslagen. Nadat de vijand den terugtocht had aanvaard, gingen de Emigranten 670 hoofdkwartier trachtte men hen op het verkeerde spoor te helpen, door te zeggen dat het zeer waarschijnlijk was, dat men Kapitein Linchwe, een hoofd van een Bechuana-stam die zich reeds lang te voren in het tegen­ woordige protectoraat had neêrgezet, tot orde moest brengen. De man­ schappen begrepen echter dat dit alles gekheid was, want eerstens was er geen het minste teeken dat Linchwe „lastig” werd, en tweedens had men niet zulk een macht noodig om dien Kapitein totaal te vernielen, met stad en stam. Reeds in het begin van December waren er dan ook al genoeg fluisteringen in het kamp „dat er oorlog met de Transvaal zou komen,” en de officieren waren niet in staat die praatjes te doen ophouden. Als men in aanmerking neemt hoe na het kamp bij de grenzen van de Transvaal aan de oostzijde was, en hoe dichtbij Mafeking aan de zuidzijde, dan is het waarlijk bijna onbegrijpelijk dat zich die geruchten niet spoedig over geheel Zuid-Afrika verspreidden. Dat er iets van uitlekte is meer dan waarschijnlijk, en dat een deel van dat iets zelfs Pretoria bereikte is ook moeilijk te betwijfelen. Doch als men daar vermoedens over het een of ander had, dan was men wijs genoeg om er geen depêches over te schrijven, maar zich rustig voor te bereiden; doch daarover later. In Johannesburg maakte men zich gereed, voor wat men „de revolutie” geliefde te noemen; doch het ging zeer langzaam. De wapenen en ammunitie uit de Kolonie kwamen bij stukjes en brokjes aan, doch men hoopte dat dit na het midden van December beter zou gaan; men begreep dat deze zaak zoo voorzichtig mogelijk aangelegd moest worden, want de ontdekking van zelfs één ingesmokkeld geweer zou de ergste gevolgen kunnen hebben. Aan Dr. Jameson was te kennen gegeven dat 28 December de dag zou zijn waarop de opstand in Johannesburg zou uitbreken; maar reeds op 7 December schijnt men van gedachte veranderd te zijn en telegrafeerde Kolonel Frank Rhodes aan Majoor White te Mafeking als volgt: ,,Dr. \\ olff gaat van Kaapstad naar Kimberley van avond. Zeg Dr. L. S. Jameson de Polo wedstrijd hier is uitgesteld voor een week, anders zou die in botsing komen met renweek. Gelieve zoo spoedig mogelijk ontvangst van deze te erkennen.” „Bobby” White was alles behalve ingenomen met dit bericht, en antwoordde dan ook den volgenden dag: „1 w telegram van gisteren ontvangen, hoop (geen?) uitstel; verandert niets, tenzij bij hooge noodzakelijkheid, volgens oorspronkelijke afspraak: aanmerkelijkesuspicie alreeds, daarom zou eenig uitstel hoogst nadeelig zijn.” En op 12 December telegrafeert Dr. Jameson zelf het volgende aan Stevens, de Kaapsche Secretaris van de Chartered Company: 69 tot de belofte om in hun aanwezigheid een onderhoud met vertegen­ woordigers der Boeren te houden. Toen echter zij en de Boeren ter bestemder plaatse verschenen, bleek Livingstone heimelijk te zijn afgereisd. De zaak van Setyili ontstond eigenlijk door een ander kapiteintje, Moselele, die zooveel vee van de Emigranten had gestolen, dat men besloot hem te straffen. Moselele vluchtte naar Kolobeng, de kraal van Setyile, en werd door dezen met open armen ontvangen. Setyili wist goed genoeg wat de gevolgen van zijn daad zouden zijn; dus maakte hij zich dadelijk voor den oorlog gereed en zond naar eenige naburige Kafferstammen om hem te hulp te komen. De Volksraad gaf dan ook terstond last aan Kommandant-Gfeneraal Pretorius om Setyili tot zijn plicht te brengen, en deze zond Kommandant Pieter Ernest Scholtz met een commando van 300 man naar Kolobeng. Het behoeft nauwelijks gezegd te worden dat ook Veldkornet Paul Kruger moest meegaan. Kommandant Scholtz handelde zeer menschelijk en genadiglijk met Setyili. Hij zond hem een boodschap vragende om uitlevering van Moselele, doch de brutale Kapitein der Bakwena antwoordde dat als de Boeren Moselele wilden hebben, dan moesten ze hem komen halen, en stuurde ook daarna nog andere boodschappen die van niets anders getuigden dan van zijne verregaande „parmantigheid.” Scholtz trachtte niettegen­ staande dit, de zaak op vriendschappelijke wijze in orde te brengen, doch toen dit niet hielp, verloor hij ten laatste zijn geduld en besloot de sterkte te bestormen. Dit bleek echter geen gemakkelijk werk te zijn, en het kostte den Boeren zes uren hard vechten, en het verlies van 4 dooden en 5 gewonden voor zij de sterkte hadden genomen, behalve nog één kop, die wegens de invallende duisternis niet kon veroverd worden, en waarop de Bakwena zich dan ook staande hielden, terwijl het commando naar het lager terugging. Den volgenden morgen wilde Kommandant Scholtz natuurlijk weten of de Kaffers nog op den kop waren, en zond Paul Kruger met een patrouille om dit gevaarlijk werk ten uitvoer te brengen. Het bleek toen dat Setyili met al zijne krijgers gevlucht was, met achterlating van een groot aantal vrouwen en kinderen. Op een afstand van zoowat een paar uur van Setyili’s sterkte lag het zoogenaamde Oud Kolobeng, waar het opperhoofd vroeger had gewoond, maar waar toen het huis van Livingstone stond. De Zendeling was zeil niet tehuis, maar was met zijne familie naar de Kaap gegaan. Op infor­ matie van een der gevangenen, dat er zich in een der huizen ammunitie bevond, liet Kommandant Piet Schutte, die daarheen met eert patrouille werd gezonden, dat huis openbreken, en vond er een soort van gewreer- 844 b. De Vlag der Zuid-Afrikaansche Republiek, door een burger gedragen en aan beide zijden geflankeerd door een gewapenden burger. c. Het Muziek-Corps van de Jobannesburg bereden Politie. d. Twee honderd en vijftig gewapende burgers te paard. e. ZHEd. de Staats-President, gezeten in de nieuwe Staatsiekoets, en begeleid door ZHEd.’s Privaten Secretaris, den heer D. E. Erasmus. De koets werd getrokken door de vier welbekende hengsten van den President. Links van de koets reden de heeren S. P. E. Trichardt, Luitenant-Kolonel der Staats-Artillerie, en D. J. E. Erasmus, Kommandant; rechts, de heeren D. E. Schutte, Commissaris van Politie, en Veldkornetten Melt Marais (Pretoria) en B. Viljoen (Krugersdorp). f. Een rijtuig, bevattende den heer Tjaard Kruger, jongsten zoon van ZHEd. en de heeren A. D. W. Wolmarans, L. E. V., en J. Meyer, L. E. V. g. Een rijtuig bevattende de heeren H. M. S. Prinsloo, L. E. V., J. Malan, L. E. V., en W. Fockens, Secretaris van den Eersten Volksraad. h. Een detachement der Staats-Artillerie onder bevel van Kapitein Kroon en Luitenant Pretorius. Zoodra het rijtuig van ZHEd. van onder den Eereboog op het Kerkplein te voorschijn kwam, weergalmde de lucht van hoera’s der verzamelde menigte, die niet ophielden totdat ZHEd. in het Gouvernementsgebouw verdween, om weder hernieuwd te worden, toen de President zich op het balkon vertoonde. Nadat men met eenige moeite eene betrekkelijke stilte had verkregen begon de plechtigheid der Inzwering. Daarvan geven wij thans het officieele verslag zooals verschenen in de Staats-Courant en in de Notulen van den Eersten Volksraad, hetwelk luidt als volgt: ZEd. de Voorzitter riep thans, namens den Eersten Volksraad, ZHEd. S. J. P. Kruger op, om overeenkomstig art. 106 van de Grondwet, den eed in handen van den Eersten Volksraad af te leggen. De vereischten voor een Staatspresident, zooals vervat in art. 81 van de Grondwet, werden ZHEd. voorgelezen en na een bevestigend antwoord van ZHEd. op eene vraag van ZEd. den Voorzitter, of ZHEd. deze ver­ eischten bezat, werd de eed, zooals voorgeschreven in art. 106 van de Grondwet, door den Secretaris voorgelezen en door ZHEd. plechtig afgelegd en het eedsformulier geteekend, waarna ook ZEd. de Voorzitter en de Secretaris het met hunne handteekeningen voorzagen (evr. 1876/98). Nadat op verzoek van ZEd. den Voorzitter ZEerw. Ds. Ennes een indrukwekkend gebed had gedaan, sprak ZEd. de Voorzitter ZHEd. den Staatspresident toe als volgt: 481 zware bergterrein op gelijken grond komen, en dan kunnen wij gelijktijdig verder bouwen aan onze spoorwegen tot onze voornaamste middelpunten. Vier jaar is aan de Compagnie die de lijn moet aanleggen toegestaan om haar door de bergen te brengen, en tien jaar om Pretoria te bereiken; doch het is natuurlijk in het belang dier Compagnie om de geheele lijn in den kortst mogelijken tijd klaar te hebben. De koloniale handel moge door oponthoud lijden; onze burgers zullen echter nog veel meer lijden. Toch moeten wij ons deze opoffering getroosten, om onze onafhankelijk­ heid te verzekeren; en na vele jaren ondervinding zijn wij van meening dat wij de beste beoordeelaars zijn omtrent de maatregelen die moeten genomen worden ter bescherming onzer onafhankelijkheid tegen aanvallen van buiten af. Men moet ook niet vergeten dat ons Gouvernement eenige jaren geleden aan de Kaapsche Regeering de vraag deed of zij hare spoorwegen niet tot aan onze grenzen zou willen verlengen, en dat toen een weigerend antwoord ontvangen werd. Dit was, zooals ik verschillende malen gehoord heb, omdat de handel met onze Republiek toen niet van zooveel belang was als thans. Dit kan niet ontkend worden; maar ik mag er op wijzen, en zulks met allen eerbied, dat in billijkheid men dan nu niet kan eischen dat onze Regeering hare politiek wijzigen zal ten gunste en voor het gemak van hare naburen, als zij geheel overtuigd is dat zij daardoor de grootste belangen harer burgers zal benadeelen.” Zoover de heer Celliers. Men zal moeten instemmen dat tegen zulke gegronde argumenten weinig of niets te zeggen valt; in alle geval strekt die brief ten bewijze dat verstandige en echt Transvaalschgezinde mannen het geheel eens waren met de politiek van President Kruger; vooral, als men zich herinnert, dat de heer J. F. Celliers nooit een slaafsche volgeling van den President is geweest, maar, als onafhankelijk man, meermalen met dezen in belangrijke zaken heeft verschild. En zelfs Sir Donald Currie, die omstreeks dezen tijd de Transvaal bezocht en een lang onderhoud met President Kruger had over deze zaak zooAvel als over andere punten, moest op een diner, hem te Johannesburg aangeboden, ronduit zeggen, dat hij den Transvaalschen President diens politiek niet kon kwalijk nemen op dit punt, en het hem toescheen, dat Kruger bezield was met den ernstigen wensch om de nieuwe inkomelingen tegemoet te komen, mits hij daardoor de onafhankelijkheid van den Staat geen afbreuk deed; en eenige maanden later moest de heer Conybeare, een Engelsch Parlementslid, hetzelfde erkennen. De Presidentsverkiezing vond in Januari plaats, doch verwekte weinig opschudding, hoewel er niet weinig praatjes in de nieuwsbladen werden verkocht, zooals bij zulke 31 89 Het gevolg van deze bijeenkomsten was, dat men een speciale Volks- Commissie aanstelde, bestaande uit 24 leden, om een behoorlijke Grondwet vast te stellen, en deze kwam 46 December 1856 voor het eerst te Pot- chefstroom bijeen. Toen de tijding van deze gebeurtenissen kwam, barstte het onweer in Lijdenburg en Zoutpansberg los. De Volksraad zou in December 1856 te Zoutpansberg bij elkander zijn gekomen doch hiervan kwam niets, daar de leden der Zuidelijke districten niet wilden verschijnen tot de Grondwet aangenomen en goedgekeurd was. Doch, de Lijdenburgers wenschten nu niets meer te doen te hebben met de andere districten, en op aandringen van Schoeman verklaarde men Lijdenburg tot een vrije, onafhankelijke Republiek, en koos een eigen Volksraad. De grenzen van het district of liever der Republiek werden gelegd, en men verzocht Zoutpansberg zich te vereenigen, zoowel als de inwoners van het kleine district Utrecht, dat tot dusverre met zijn eenige honderden inwoners een staatje op zich- zelve had uitgemaakt. Pretorius vond het geraden Schoeman vooreerst zijn gang te laten gaan, totdat de zaken in het Zuiden in orde waren gebracht, terwijl aan den anderen kant Schoeman begreep dat hij te zwak was om op het oogenblik de Pretorius-partij het hoofd te kunnen bieden, vooral daar hij zelfs in Lijdenburg niet op de ondersteuning van alle burgers kon rekenen. Waren de omstandigheden niet zoo geweest, dan was er waarschijnlijk reeds in 1856 een burger-oorlog ontstaan. Intusschen had het Volks-Comité zijne taak geëindigd, en een Grondwet opgesteld, die voornamelijk gebaseerd was op een concept van den heer Jacobus Stuart. dat echter aanmerkelijk gewijzigd werd. Het is hier niet de plaats om de bepalingen dier Grondwet op te noemen, vooral daar zij niet alleen in 1858 veranderd, maar ook dik­ wijls door Volksraadsbesluiten gewijzigd is, en men daarenboven ook op het oogenblik in de Zuid-Afrikaansche Republiek bezig is met het opstellen eener geheel nieuwe constitutie. Echter kunnen wij melden, dat de Grondwet voorziening maakte voor het kiezen van een President, een Konnnandant-Generaal en een Uitvoerenden Raad. In termen van zijne opdracht verkoos daarop het Volks-Comité M. W. Pretorius tot President, St. Schoeman tot Kommandant-Generaal, terwijl Hendrik S. Lombard en M. A. Goetz tot leden van den Uitvoerenden Raad werden aangesteld met den heer J. H. Visagie tot Staats-Secretaris. De verkiezing van Stephanus Schoeman tot Kommandant-Generaal, nadat hij zich met Lijdenburg geheel afgescheiden had van de andere districten, was oogenschijnlijk een dwaas ding. Maar eerst had men Paul Kruger tot Kommandant-Generaal willen kiezen, doch deze had het gewei- 308 6°. Indien dit tractaat overtreden is, dan is het niet door ons volk gedaan, maar misschien heeft Sir Garnet Wolseley de waarheid aan het licht gebracht, toen hij verklaarde, dat Britsche kooplieden de Naturellen­ stammen van geweren en ammunitie voorzien hebben in strijd met artikel 5 der Conventie. 7°. De meest vriendschappelijke betrekking tusschen H. M.’s regeering en de Republiek heeft sedert dien tijd bestaan. Toen de moeielijkheid met Langalibelele in Natal uitbrak heeft de Republiek dit met daden bewezen, hetwelk dan ook door den Wetgevenden Raad van Natal dankbaar is erkend. 8°. Ten gevolge van verkeerde inlichtingen, en niettegenstaande de toen­ malige Gouverneur van Hare Majesteit in Natal, in zijne depêches naar Harer Majesteits Secretaris van Staat voor Koloniën, uitdrukkelijk te kennen gaf, dat de Republiek haar gezag onder de Naturellen, tijdelijk geschokt door een opstand van het Kafferhoofd Secoecoeni, had hersteld, heeft Theophilus Shepstone misbruik gemaakt van eene speciale lastgeving hem onder geheel andere omstandigheden verstrekt. 9°. Die ambtenaar heeft goedgevonden, op 12 April 1877, de Zuid- Afrikaansche Republiek in naam van Hare Majesteit te annexeeren, niettegenstaande hem alleen volmacht was gegeven, dat te doen, onder goedkeuring van den Volksraad, en natuurlijk alleen om voldoende redenen. 10°. Regeering en Volk van de Republiek hebben toen niet van hun recht gebruik gemaakt, om naar de wapenen te grijpen, omdat zij over­ tuigd waren, dat Harer Majesteits Regeering, beter ingelicht, de daad van haren ambtenaar zou af keuren en vernietigen, en omdat de bedrei­ gingen van genoemden ambtenaar hen deden vreezen, dat een gewapend verzet de aanleiding zou worden tot een broederoorlog onder de Kolo­ nisten in Zuid-Afrika, en een verdelgingskrijg tusschen het Blanke en het Zwarte ras. 11°. De Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek heeft de daad van geweld laten geschieden onder protest, en het Volk heeft zich rustig gehouden uit gehoorzaamheid aan zijne wettige overheden. (Hier volgen het Protest, en de daarbij behoorende proclamatie van President Burgers). 12°. Drie en een half jaar zijn sedert dien tijd voorbijgegaan, en het Volk heeft zich rustig gehouden, altijd vasthoudende, dat het een vrij volk was, en geen onderdanen van Hare Majesteit, in het vertrouwen dat Harer Majesteits regeering de daden van Hare ambtenaren aan een ernstig onderzoek zou willen onderwerpen, en intusschen uit eerbied voor de wet, medewerkende met de tijdelijke regeering om die wet te doen eerbiedigen, 656 het is waar, verscheen eerst op 26 December, doch men zal zich herin­ neren, dat reeds in October, toen de heeren Lionel Philips, Hammond, Kolonel Rhodes en Charles Leonard in Kaapstad waren om onderhande- lingen met den heer C. J. Rhodes te hebben en met dezen een definitief plan aan te gaan, de heer Leonard, op verzoek van den heer Rhodes, de punten optrok waarover dit Manifest zou handelen. Hij overhandigde een copie daarvan aan den heer Rhodes en uit het origineel van deze schets, 1) dat door den heer Leonard zelf aan het Engelsche Parlements- Comité werd overhandigd, blijkt het, dat zij tamelijk volledig was en werkelijk het raamwerk bevat, dat later door het Manifest zelve ingevuld werd. Daarin stond een korte opgave der Uitlander-grieven en werd ook aangegeven wat men te Johannesburg verlangde. Als wij nu daarbij aannemen, (en wij meenen dat niets natuurlijker is) dat de heer Rhodes Dr. Harris een copie van die schets heeft gezonden en deze die aan den heer Chamberlain wees, dan zou het bovenstaande, oogenschijnlijk raadsel­ achtig telegram kunnen overgezet worden in de volgende woorden: „Secretaris van Staat voor Koloniën ziet geen kans om alles toe te staan wat in Leonard’s Manifest wordt gevraagd, zelfs als wij de Trans­ vaal veroverd hebben, maar zij (d. w. z. het Engelsche Gouvernement) zullen een deel er van, dat zij erkennen billijk te zijn, toestaan, als gij in uw plan ter verovering van de Transvaal slaagt.” A olgens het beste van ons geweten verklaren wij, dat wij niet naar eene opheldering van dit telegram hebben gezocht; de bovenstaande uitleg kwam ons dadelijk bij het lezen er van voor den geest als de natuur­ lijkste, en wij gelooven dat zij dit ook zal doen voor die onzer lezers, die eenigszins met de zaak bekend zijn. Ongelukkig is het antwoord van den heer Rhodes niet bekend, daar het ook tot de „verdonkeremaande” telegrammen behoort. Een telegram op 16 November door den heer Rhodes aan Dr. Harris gezonden is insgelijks niet gepubliceerd, doch wèl het antwoord daarop, dat luidt: IX. A an Harris. Aan Rhodes. Tengevolge van mv telegram van 16 November zal ik voor het tegenwoordige eenig bepaald aanbod van £ 200,000 inhouden, en trachten de zaak op de lange baan te schuiven, en wij veronderstellen dat het streepje land voor den spoorweg en de politie voldoende is voor het plan van Dr. Jameson, hetwelk, zooals gij telegrafeerde!, het voornaamste doel ivas. 2) 1) Deze schets is gepubliceerd in Blauwboek 311 — I, hetzelfde als waarin de hierin vermelde telegrammen staan. 2) Het Engelsch luidt: „In consequence of your telegram 16 November I shall withhold for the present any definite offer £ 200,000 and endeavour to drift and we presume that en had reeds op den 31sten Maart naar Pretoria getelegrafeerd om infor­ matie, maar de Regeering der Republiek had hem geantwoord, dat zij niets verder van de zaak wist dan wat in de nieuwsbladen stond. ZExc. telegrafeerde weder en zeide, dat hij er zeker van was, dat de Trek niet in de Kolonie werd georganiseerd maar wel in de Transvaal en dat met het oog op de vriendschappelijke betrekkingen tusschen de Republiek en de Britsche Regeering, hij vertrouwde dat President Kruger zijn uiterste best zou doen om den Trek te verhinderen. ZHEd. was toen juist in Natal, doch de Staats-Secretaris antwoordde, dat de President na zijne terugkomst de zaak zou onderzoeken. ZExc. vaardigde daarop eene proclamatie uit, waarin hij den Trek als een vijandige daad tegenover Harer Majesteits Regeering beschreef, daar het land van Lo-Bengula binnen de gewesten van Britschen invloed lag, en hij gaf van deze proclamatie aan de Transvaalsche Regeering kennis en verzocht den President om in termen van 'art. 10 van de Zwasiland-Conventie de Engelsche Regeering in deze zaak te ondersteunen. In de Kolonie verwekte deze zaak geen geringe opschudding, vooral daar het thans bleek dat zekere heeren Meyer en Nicholson reeds in November van het vorige jaar bezig waren geweest om een Trek van Boeren naar Mashonaland op touw te zetten, en zulks op verzoek en onder instructiën van den heer Rhodes. Op 13 April werd eene vergadering van het Districtsbestuur van den Paarlschen tak van den Afrikaner Bond gehouden, waar beide gemelde heeren, Meyer en Nicholson tegenwoordig waren. Deze heeren spraken ten sterkste tegen den zoogenaamden Adendorff-Trek, en ontkenden dat de heer Adendorff eenige bestaanbare concessie had, zeggende dat hij het publiek bedroog; waarop de heer Gideon Malherbe de partij van den heer Adendorff nam, en verklaarde dat Ds. Helm, de Zendeling, er van bewust was dat er eene behoorlijke concessie bestond. Ook Ds. S. J. du Toit sprak op deze vergadering, en op zijn voorstel werd een besluit genomen om eene Commissie aan te stellen om den heer Rhodes te zien, ten einde een deputatie naar Mashonaland te zenden, met het doel om het land aldaar te onderzoeken. De Patriot had verscheidene artikelen over de zaak, en schreef dat de heer Rhodes grond genoeg had en niet behoorde te objecteeren als er in zijne buurt eene nieuwe Republiek door de Afrikaners werd opgericht, en dat het zeer onverstandig van den heer Rhodes was om over schieten te praten, en tegelijk publiceerde het blad een langen brief van den heer L. D. Adendorff, waarin deze een lijst gaf van de provisioneele leiders van den Trek, waarin o. a. de namen voorkomen van de heeren D. J. Malan (een schoonzoon van Generaal Joubert), A. S. du Plessis, L. W. V. en ook 883 niet moet uitgelegd worden door de algemeene beginselen van inter­ nationaal recht, van toepassing op tractaten tusschen twee Staten op gelijken voet, één antwoord is conclusief: Er is geen andere wet waar­ naar de interpretatie behoorlijk kan worden verwezen. De Regeering heeft gemeend dit onderwerp eenigszins uitvoerig te moeten behandelen, omdat het in verband staat met de weigering vervat in de dépêche onder beantwoording om eenigerlei kwesties onder de conventie te doen uitmaken door arbitrage. Te dien opzichte vindt de Regeering, vóór het gedeelte onder behan­ deling af te sluiten, nog wenschelijk hare aandacht te bepalen bij de navolgende opmerking van den Secretaris van Staat. Hij zegt: „The South African Republic is bound to adhere strictly to the terms of those con- ditions” 4). (Dat zijn die vervat in de conventie van Londen.) „And is not entitled to import into them any qualifications based on rights of nations which are not bound by similar obligations arising out of similar circumstances” 2). Maar de vraag rijst of indien de Zuid-Afrikaansche Republiek geen kwalificaties in de conditiën wenscht te brengen, maar indien zij een redelijke interpretatie van die conditiën verlangt, wanneer er alle grond bestaat voor niet-overeenstemming in de interpretatie — naar welke wet er dan moet worden geappelleerd. 16. Deze Regeering wenscht verder enkele opmerkingen te maken over die gedeelten der dépêche onder beantwoording, welke betrekking hebben op wat in hare dépêche van den 7den Mei 11. is aangevoerd ten aanzien van de vreemdelingenwet. De Regeering meent alle reden te hebben om terug te komen op hare objecties aangevoerd in de dépêche van den 7den Mei tegen de positie in deze kwestie door Harer Britsche Majesteits Gouvernement opgenomen. Zij vindt in de dépêche onder beantwoordiging geen poging aangewend om ze te wederleggen. Slechts worden deze objecties niet als toegankelijk beschouwd door het doen gelden van het bestaan, zooals wordt beweerd, van suzereiniteit en van het recht dat Harer Britsche Majesteits Gouver­ nement zich toeëigent om alleen een interpretatie te geven van zekere zaken in de conventie van Londen die bindend zou zijn voor de Zuid- Afrikaansche Republiek. Deze Regeering nu heeft rechtens aanspraak op eene redelijke interpretatie van haar rechten en verplichtingen onder de 1) De Zuid-Afrikaansche Republiek is gehouden strikt te blijven bij de termen dezer condities. 2) En heeft niet het recht eenigerlei qualificaties daar in te brengen gebaseerd op rechten van natiën, die niet door gelijksoortige verplichtingen, uit gelijksoortige omstandigheden ont­ staande, gebonden zijn. 691 was, dat zoo zich eenmaal een paniek van de Boeren meester maakte, zelfs zijn invloed niet in staat zou zijn, hen in bedwang te houden, en de schromelijkste gevolgen konden plaatsvinden. Eens aan het roeren gebracht, zou hij de reeds vertoornde burgers niet kunnen keeren, en er was alle kans dat zij zich dan op Johannesburg zouden werpen, en dat een vreeselijk tooneel van verwoesting zou plaats vinden. En Paul Kruger was veel te verstandig om iets te doen dat de waardigheid of het goed recht van de Republiek zou kunnen schaden, of hem en zijn volk zou kunnen verlagen in het oog der beschaafde wereld. Het was dus van het hoogste belang om te zorgen „dat zijn volk niet den stang vastbeet, en op den loop ging,” zooals de heer Rhodes heeft gezegd van Dr. Jameson. En hierin bewees Paul Kruger, zooals steeds, dat hij een geboren Staatsman is. Dat Johannesburg niet op 3 Januari een prooi der vlammen werd; dat er geen bloed in de straten vloeide; dat de omwenteling niet met het uiterste geweld gesmoord werd, dat heeft Johannesburg aan Paul Kruger, zijn persoonlijken invloed, en zijn groot doorzicht te danken; en het behoort dat niet te vergeten. Was de politiek van de Nationale Unie gericht op het winnen van uitstel, die van Kruger beoogde hetzelfde doel. Hoeveel man er op de grenzen waren, wist hij niet; de geruchten hadden natuurlijk het aantal manschappen zeer vergroot; zelfs het laagste cijfer (uit Johannesburg afkomstig) bedroeg 1200. Jameson en Johannesburg te samen, mocht een leelijke noot om te kraken zijn; één voor één zou men hen wel baas kunnen raken. De groote zaak was dus om Johannesburg aan het lijntje te houden; indien mogelijk de kracht der Unie te verlammen, en intusschen geheel achter de ware positie van zaken te komen. En dit plan, even goed uitgevoerd als overlegd, bleek uitmuntende resultaten te hebben, zooals zal blijken. Intusschen was de opgewondenheid te Johannesburg al grooter en grooter geworden. De leiders van de Unie, die het vuurtje aangestoken hadden door het publiceeren van het Manifest, hopende om alles nog te doen smeulen tot 6 Januari, bevonden tot hun schrik dat de vlammen reeds overal uitsloegen, en dat het te laat was om ze thans te blusschen. Zij, die thans nog geen oproer wilden, zagen onder hunne voeten een vanzelf-ontstaanden opstand losbarsten, en of zij wilden of niet moesten zij zich laten meesleepen, en trachten eenigen invloed daarop uit te oefenen, ten einde te zorgen dat de leidsels niet uit hunne handen verloren gingen. Doch schrik en verwarring was op dien Zaterdag aan de orde van den dag. In de nieuwsbladen, die editie na editie uitgaven, en de wildste geruchten verspreidden, verscheen eene advertentie, de mannen oproepende, 337 raadgevingen gezonden, om van onzen kant alles te doen en niets te verzuimen wat tot eene vreedzame oplossing der moeielijkheden kan leiden. 5. Behalve de roerend hartelijke sympathie van onze landgenooten in de Kaapkolonie, is bovenal de Volksraad van den Vrijstaat ons broederlijk te hulp gekomen door het nemen van het bekende raadsbesluit, waarbij ons recht, ons heilig recht als onafhankelijk Volk, werd erkend. 6. De Hoogedele President van den Oranje-Vrij staat is onvermoeid werkzaam geweest is ons belang; talloos zijn de telegrammen door hem met de Engelsche autoriteiten gewisseld, om hun te smeeken eene vreed­ zame schikking te bewerken. Even nadrukkelijk heeft hij ons zonder ophouden vermaand toegeeflijk te zijn en desnoods met gedeeltelijke opoffering onzer rechten de hand der toenadering aan te nemen. „Kunt gij,” zoo schrijft ZHEd. ons nog den 25sten Februari, „geen middel beramen om onder zekere waarborgen en bepalingen het gewapend verzet te staken?” 7. Wij hebben naar dien raad geluisterd, gewillig om te toonen aan vriend en vijand dat wij, voor een heilige zaak strijdende, gematigd en toegeeflijk konden zijn. Er was een telegram uit Londen, van den 22sten Februari, dat ons moed gaf een stap van toenadering te doen. Dit telegram berichtte, de Premier had gezegd: „dat stappen genomen werden om de Transvaalsche aangelegenheden te schikken en verder bloedver­ gieten te voorkomen, behoudens de eer der kroon.” Dit woord van den Right Hon. W. E. Gladstone gaf ons moed; uit zijn mond kon het woord „de eer der kroon” nooit beteekenen: „de oneer van de burgers der Zuid-Afrikaansche Republiek.” 3. Op den 6den Maart heeft er dus een samenkomst plaats gehad tusschen de generaals Sir Evelyn Wood en P. J. Joubert, en werd door hen een wapenstilstand gesloten op de bekende termen. •b De Regeering, daarmede in kennis gesteld, heeft hare tevredenheid aan den Ivommandant-Generaal P. J. Joubert te kennen gegeven. Er waren toch in dien wapenstilstand twee belangrijke punten vastgesteld: 1" Door middel van den Generaal Sir Evelyn Wood erkent het Britsche Gouvernement het Boeren-Gouvernement. De reden van den wapenstilstand is het uitgedrukte doel om tot eene vreedzame schikking van de punten in geschil te komen. Zonder die twee concessies zou de wapenstilstand voor ons onaan­ nemelijk zijn geweest, omdat wij er hoegenaamd geen voordeel van hadden. Het eigenlijk voordeel was geheel voor de Britsche macht, die de bevoegdheid verkreeg om hare erg benarde garnizoenen van voedsel te voorzien. 22 HOOFDSTUK XLII. Paul Krugers Zegetocht. De Transvaalsche Deputatie, bestaande uit de heeren Paul Kruger, Ds. du Toit, N. J. Smit, I. Eloff en Ewald Esselen, vertrok per stoom­ boot naar Rotterdam, alwaar zij feestelijk ontvangen werd, doch zich slechts korten tijd ophield, en per spoortrein naar den Haag, de residentie­ stad ging, waar zij in het „Hotel des Indes” haren intrek nam op den 28sten Februari 1884. Reeds den volgenden dag werd zij door een aantal hooggeplaatste ambtenaren bezocht, en ontving onder anderen eenige leden van het Feest-Comité van Amsterdam, dat haar uitnoodigde de hoofdstad van Nederland op den 6den Maart te bezoeken, welke uit- noodiging zij aannam. Op Zaterdag den lsten Maart ontving zij ook eene deputatie van het Algemeen Nederlandsch Vrede-Bond, aan welke de President van de Transvaal te kennen gaf, dat de Transvaal nooit had gestreden uit strijd­ lust, maar steeds getracht had den oorlog te voorkomen. Hoe gezind echter om vrede en welvaart te bevorderen, toch zou de Transvaal haar vi ij heid en onat hankelijkheid als haar hoogste goed beschouwen. Nu volgde het ééne feestmaal het andere op. Een groot banket werd aan de leden der deputatie gegeven in de groote eetzaal van het bekende hotel „De Oude Doelen,” waaraan meer dan 100 der voornaamste inwoners van den Haag deelnamen. 2) In antwoord op den heildronk 1) Door het geven van dezen titel aan dit hoofdstuk wenschen wij geenszins de andere leden der deputatie op den achtergrond te stellen; doch daar de Transvaalsche President de hoofdpersoon der deputatie was, en dit werk zijn levensbeschrijving is, moeten wij hem natuurlijk als den hoofdpersoon behandelen. 2) De heer Frits Hogendorp, vroeger in Bloemfontein wel bekend, was ook op dit diner tegenwoordig. 297 Wij vertrouwen dat na ernstige overweging van al die documenten, UEd. de vrijheid zult gevoelen om de annexatie van ons arm land te herroepen, en in zijn volle kracht het Tractaat van Zandrivier van 1852 te doen herleven, dat een waren vrede daarstelde tusschen de vertègen- woordigers van Hare Majesteit de Koningin van Engeland, en die der Boeren-Emigranten, die de stichters der Zuid-Afrikaansche Republiek waren. S. J. P. Kruger. P. J. Joubert. In het begin van Juli ontving men op dezen brief het volgende antwoord van den Eersten Minister van Engeland. 10 Downingstraat, Whitehall, 8 Juni 1880. Mijne Heeren! Uwen brief van den 10den Mei heb ik ontvangen, en ik zie daaruit dat hij geschreven moet zijn vóór de kennisgeving omtrent de politiek, die Harer Majesteits Gouvernement zal volgen, met betrekking tot de Trans­ vaal, zooals vervat in de Troonrede van den 20sten dier maand, u bereikt had. Ik zal echter niet, om die reden, mij tevreden stellen, met eene simpele erkenning van de ontvangst van uwen brief. Het is ongetwijfeld eene zeer betreurenswaardige zaak, dat het sedert de annexatie gebleken is, dat zulk een groot deel der Hollandsche bevolking van de Transvaal gekant is tegen de annexatie van dat grond­ gebied. Doch het is onmogelijk de vraag thans op die wijze te beschouwen, alsof zij thans voor het eerst opgerezen is. Wij hebben te doen met een toestand, die reeds geruimen tijd bestaat, gedurende welke zekere ver­ bintenissen zijn aangegaan, voornamelijk, doch niet alleen, tegenover de inboorlingen, die thans niet op zijde kunnen worden gezet. Acht slaande op alle omstandigheden, zoowel op die van de Transvaal, als op die van het overige Zuid-Afrika, alsook op de noodzakelijkheid om een vernieuwing te voorkomen van ongeregeldheden, die tot ontzet­ tende gevolgen kunnen leiden, niet alleen voor de Transvaal maar ook voor geheel Zuid-Afrika, is het onze beschouwing dat wij Hare Majesteit de Koningin niet kunnen aanraden om Hare Souvereiniteit over de Transvaal op te geven. Doch in verband met het behoud dier Souve­ reiniteit, verlangen wij dat de Blanke bevolking van de Transvaal, zonder nadeel toe te brengen aan de overige bevolking, de volle vrijheid zal genieten om hunne eigene zaken te regelen. Wij gelooven dat deze 736 eischte en waar zij meende recht op te hebben. En wat dat was, dat blijkt duidelijk uit het document zelve, waarvan wij hier het voornaamste deel geven. Na eenige inleidende aanmerkingen, zegt ZHEd.: „Hoewel de Regeering zooals reeds gezegd is geen inmenging in binnen- landsche aangelegenheden zou kunnen dulden en de officieele bespreking van zaken met het doel om veranderingen daarin te vorderen, zou moeten worden vermeden, wensch ik aan den anderen kant verstaan te hebben, dat private wenken door Staatslieden van ervaring in het waarachtig belang des lands en zijn onafhankelijkheid gegeven, steeds door mij met warmte zullen worden geapprecieerd, van welke zijde zij dan ook mogen komen. Overgaande tot eene opsomming van punten, die mijns inziens wel onder bespreking zouden moeten worden gebracht, wensch ik in de eerste plaats te noemen: 1. Eene vervanging van de Conventie van Londen, met het oog o. a. op de schending van het grondgebied der Zuid-Afrikaansche Republiek: Omdat zij in enkele opzichten reeds feitelijk heeft opgehouden te bestaan; omdat zij in andere opzichten geen reden van bestaan meer heeft; omdat zij krenkend is voor de waardigheid van eene onafhankelijke Republiek; omdat de naam alleen en het gedurig beredeneeren van het vraagstuk der suzereiniteit, die, sedert deze Conventie niet langer bestaat, als voor­ wendsel worden gebruikt voor het moedwillig opzetten, vooral door middel van een lasterlijke pers, van Blanken en gekleurden tegen het wettig gezag der Republiek. Het opzettelijk teweegbrengen van misverstand en valsche verhou­ dingen tusschen Engeland en de Republiek, waardoor dus de belangen van beide landen, en die van hunne onderdanen en burgers worden geschaad, en de rustige ontwikkeling der Republiek wordt tegengewerkt. Bij de bespreking van de vervanging der Conventie in haar geheel dient Art. IV natuurlijkerwijze niet achterwege te blijven. Ik heb 1 edenen te gelooven, dat de Britsche Regeering tot haar voornemen om hieiin geene verandering te brengen, is gekomen wegens aan haar gemaakte valsche representaties en leugenachtige, met zeker doel verspreide peis- en andere berichten, als zou de Regeering der Republiek het protectoraat hebben ingeroepen of gezocht van andere Mogendheden. Tei wijl ik dankbaar erken, en immer zal erkennen, de sympathie van andeie Mogendheden of hare onderdanen, en het gedrag der laatstge­ noemden in het licht der onlangs doorgestane beproevingen over het algemeen een gunstig contrast heeft opgeleverd met dat van Britsche 623 Mafeking gelegen, bijna aan de grens, en als de lezer op de kaart ziet, dan zal hij bevinden dat dit de dichtst mogelijke plek is in Britsch gebied bij Krugersdorp, waarvandaan de Spoorweglijn naar Johannesburg ging. Uit een krijgskundig oogpunt kon dus geen betere plek gekozen worden. Door middel van den invloed van Sir Sidney Shippard, 1) de Administra­ teur van Britsch Bechuanaland, werd door Silas Molema, een neef van Montsiwa, afstand gedaan van een plaats bekend als Maliete, en in nabijheid van Pitsani Potlugo, de naam van een van Montsiwa’s kralen. Majoor Robert White van de British South Africa Company’s politie, ging op 29 October de plaats onderzoeken en keurde die goed, en op 1 November bracht ook Dr. Jameson aldaar een bezoek en betuigde er zijne tevredenheid mede. Daarop vertrok dadelijk van Bulawayo een sterk detachement van de Chartered Company’s politie naar Pitsani Potlugo, n.1. 250 man met 293 paarden, 168 muilen, 6 maxim-kanonnen en 2 veldkanonnen. Majoor Robert (of Bobby) White was een officier op wien de heer Rhodes zoowel als Dr. Jameson veel vertrouwen stelde. Hij was in April 1895 naar Zuid-Afrika gekomen, klaarblijkelijk op verzoek van den heer Rhodes, want hij bezocht dezen dadelijk na zijne aankomst te „Groote Schuur”, en had met deze een zeer vertrouwelijk gesprek. Daarop was hij naar Pretoria vertrokken en had niet alleen de strategische positie van de stad onderzocht, en daar aanteekeningen en schetsen van gemaakt maar had zich zelfs volmaakt bekend gesteld met het artillerie-kamp, de sterkte van het korps, het aantal kanonnen enz. Een echte Engelsche spion dus, afgezonden hoogstwaarschijnlijk door den heer Rhodes. Geen wonder dat, toen men in het Engelsch comité den heer C. J. Rhodes vroeg of de voorbereidselen voor den inval niet verscheidene maanden gemaakt waren, vóór die inval plaats vond, de heer Rhodes koel antwoordde: „Ja, welzeker.” Toen in November besloten was het protectoraat aan de Chartered Company over te doen, werd het noodig bevonden om de Britsche Bechuanaland Politie, eene zoowat 200 man sterke macht, die er orde had gehouden, te ontslaan, doch op verzoek van de Chartered Company zond men de mannen naar Mafeking om daar uitbetaald en afgedankt te worden, ten einde Dr. Jameson de gelegenheid zou hebben om van de mannen een aantal uit te zoeken om bij de Chartered politie dienst 1) Sir Sidney Shippard beloofde Silas Molema twee andere plaatsen in ruiling. Het is meei dan waarschijnlijk dat Sir Sidney geheel bond fide in de zaak heeft gehandeld, en meende dat men de plek noodig had voor een politie-karap ter bescherming van de aan te leggen Bechuan aland-spoorweg. 254 Doch ook op een andere wijze maakte men gebruik van den tijd, dat men tezamen vertoefde. Schietoefeningen werden gehouden om voornamelijk de jongeren in het hanteeren van het geweer te oefenen; men hield ook spiegelgevechten, om de paarden te dresseeren; de burgers kozen hunne kommandan ten en veldkornetten, aan wier manier men gewoon raakte, een groot voordeel, daar de Transvaalsche Boer niet graag vecht onder een bevelhebber, dien hij niet kent of vertrouwen kan. In één woord, Kleinfontein werd de krijgsschool, waar men al spelende leerde, datgene wat men in allen ernst te Bronkhorstspruit, Laings Nek, Ingogo en Majuba in practijk zou brengen. Had Sir Bartle Frere kunnen gissen, wat de ware gevolgen van zijn getalm zouden zijn, dan had hij zich zeker wel wat meer gehaast. Ten laatste kwam hij te Heidelberg aan, en hier vernemende dat het Boeren-lager nog niet opgebroken was, meende hij zich te zullen ontslaan van een bezoek naar het lager, en liet dan ook aan het Comité weten, dat hij het kamp niet kon aandoen, maar recht­ streeks naar Pretoria zou reizen. Op die manier lieten de Boeren zich echter niet afschepen, en in een brief lieten zij den Hoogen Commissaris dan ook op duidelijke manier verstaan, dat men hem, zonder feilen, verwachtte. Sir Bartle zag toen in, dat hij door deze manier van politiek slechts de Transvalers tegen zich in het harnas joeg, en hij bewilligde in het verzoek. Een eind weegs van het lager, werd hij ontmoet door een aantal leden van het Volks-Comité en na te paard te zijn gestegen, werd hij door dezen naar het kamp begeleid. Het moet een ernstig oogenblik geweest zijn voor den grijzen Engelschen Staatsman, die anders in Indië gewoon was geweest om het gevaar in de oogen te kijken. Doch een hoop Indische opstandelingen, of een aantal Sikhs, waren niet hetzelfde materieel, als waarvan de stugge en stoere Transvaalsche Boeren waren gemaakt. 