title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: II. Yan der: zielen ende van den lichame be- vat in 344 verzen eene zamenspraak tusschen de ziel en het ligchaam van een’ gestorven mensch. De ziel, ter. helle veroordeeld, verwijt het ligchaam haar on- geval; het ligchaam daarentegen beweert, dat alle kwaad zijn oorsprong heefi in de ziel, die alleen. het goede van het kwade kan onderscheiden, en dus het ligchaam in zijn’ handel moet voorlichten en besturen. : UI, Yan der Feesten is een gesprek, 865 verzen lang, tusschen een’ jonkheer en eene jonkvrouw over de min. Er wordt onderzocht ,„ wat de min zij; hoe men de min moge gewinnen ; hoe de min worde ge- kend ; hoe de min worde verloren ; hoe de gestoorde min zich herstelle; waarom men dezen al en genen niet minne; hoe vele graden der minne er zijn ; wie het meest en gestadigst minne, de man, of de vrouw; waardoor de min het: meest worde onistoken, enz. = 2379 & IV. De Maghet van Ghend , groot 243 verzen,, bezingı de zege , door de Gentenaars in 1380 en 1381 op graaf LODEWIJK VAN MALE behaald, toen hij, tot tweemalen toe met ziju leger voor Gerd verschenen, gedwongen werd het beleg op te breken. Bet bevat een’ droom of visioen van zekeren BAUDEWIJN, waar- in de Maagd van Gend zich met den witten leeuw verioonde ,„ welke door den ridder met den zwarten leeuw in het schild (den graaf van Vlaanderen) en ziine gezellen vruchteloos werd gedreigd : want er hadden zich verdedigers in groote menigte, door de patronen van de kerken en kapellen der stad verbeeld , rondom de Maagd geschaard. Als proeven kunnen de volgende uitireksels uit I en JII dienen, _THEOPHILUS,. THEOPHILUS »ddr zijnen val. Het was een man goet ende rike, ende diende Gode oetmoedelike , ootmoedelike ende met trouwen, ende Sente Marien onser vrouwen; hi was den aermen ghenadich , ende daers te doene was gheradich,, 4 van aelmoesene was hi groet, ende goet van rade daers was noet; sijn goet was den aermen ghemene, . jeghen hem selven spaerdi allene, Den aermen was hi goedertiere 4 raadzaam. i m 280 ende van sinen rade ondiere , *% hi was den weesen alse vader, ende der weduwen troest algader ; hi was oetmoedech ende rike, inen vint nu Iuttel sijn. ghelike,, die des goets vele winnen dat si hem selven willen kinnen , ® gherne dede hi goede werke, ende gherne was hi in die kerke,, in die kerke ende diende Gode, ende hielt gerne sine ghebode die God te doene gheboet , ende dede penitencie groet in vastene, in bedene, in ander dinghen, ‘diene 4 te hemelrike mochten bringhen. Suver was hi van sinen live, wat hulpt dat ic langhe drive, ® hi was ter werelt wel gheraect, ® ende in doeghden al volmaect. | Nochtan en woude hijs 7 niet weten, hi hadde de werelt suver vergheten , dat hire 8 mochte niet en twint ®, hi was suver als een kint ‘in ?t herte binnen, ende sochte, dat al die werelt wonder dochte, Hi was vele beter binnen dan hi van buten liet bekinnen, 10 a mild, niet karig. 3 kennen. 4 die hem. . / S klappe. 6 geschikt. 7hühet. Shijer 9 niet een hair, 40 bekend maken, | m 251 hine slachte den ghenen niet die men nu achter lande 4 siet, die hem herde 12 -sempel 15 togken ,. 14 ende heilich voer der. lieden oghen die in ’ı herte dorper 1# sijn; sie sijn argher dan venijn , dan venijn dat sijn si vele, dat ie der werelt niet en hele; 16 venijn doodt.den: lichame allene die jeghen di ziele es herde clene, 47 yprocrisie doodı te samen die zielen metten 1% lichamen. ü V. 59 — 108, THEOPBILUS , hei slagtoffer var. kwade tongen. Theophilus hi was mettesen , 1 als hi te voren hadde ghewesen, metten anderen goeden man; maer onlanghe was hire an, dat quade orworme 20 quamen, die hem ’s bisscops hulde 24 namen; soe dat hem orlof 2% was ghegheven } ende van den hove was verdreven, dat. gtremaect hadden quaden tonghen , die goede lieden hebben bedwonghen, Quade tonghen hebben ‚Shedeert 24 door het gansche land, averal. 198 zeer. 13 onnoozel , opregt. 14 toonen. ib onbeschaafd, onkuisch., 46 verzwige. AT- klein. - 18 met den. 40 met dezen, 90 oorwormen, kwade geruchten, 24 gunst, vrienischap.. 129 afscheid.. m 282 & den meneghen #3 en defı sex6 onteert 5; gqtade tonghen hebben beraden 94 den meneghen lachter 2% die niet en mesdaden ; quade tonghen sijn t” ontsiene ; quade tonghen sijn te vliene ; quade tonghen sijn sere te hatene ; quade tonghen sijn te verwatene ; 26 quade tonghen sijn sere te benidene ; quade tonghen sijn af te snidene; quade tonghen sijn sere te scuwene; quade tonghen sijn sere te gruwene;- quade’tonghen es een quaet sweert; quade tonghen es die sere deert; quade tonghen sijn quade gherechten,, quade tonghen doet meneghen vechten; quade tonghen maect meneghen nijt; quade tonghen maect meneghen strijt ; quade tonghen maect meneghen bloet ; quade tonghen sleet 27 meneghen doot; quade tonghen Es quaet venijn, ende argher 28’ mochten si argher sijn; quade tonghen moeten vloeken, die an Gode ghenade soeken, V. 313 — ‚346. THEÖPHILUS socki raad bij een’ jood, Alse Theophilus was verscroven 29 die te voren was te boven, a5 menig cen. 924 berokkend. 2% laster, mund, 28 26 vorbamnen. 97 sloeg. 28 erger. 29 verchoven, , . _ 283 ’ b. ende begonste ’t sine te teerne, 30 doe begonste hem ?ı herte te sweerne, 31 ende die viant begonsten te spaenene, 3% ende begonstem te vermaenene, 33 hoe 'groten here hi ‚hadde ghewesen, ende hi.ghevelt was van desen, wat eren hi hadde menechsins, 34 ende hoe luttel men nu achte sijns, ende hoe luttel dat sine 3% nu eerden , ' ‘ die hem te voren neghen 36 tot er erden, diene 37 te voren scone groeiten, | sine wouden cume 33 als sine ghemoetten 39 op hem sien of jeghen hem spreken. Dusdaneghen dinc dede hem ’t herie breken , diene te voren hieten wijs, si gaven hem crancken 49 prijs. Dusdaneghe dinc dedem sijn herte, vallen in quaden begherte, soe dat hi ’t goet van eertrike, begherde voer dat hemelrike, ende peinsde hine #4 rochte 44 hoe ’ı geviele, nemmermeer met siere A5 ziele, indien dat menne 44 hadden vercoren, daer hi gheweest hadde te voren: Dus leefdi een stuc 48 onsochte , 4 ende peinsde wat hi doen mochte 50 deren, spjten. 314 wee te doen. 3% verzoeken. 33 her- inneren. 34 menigerlei wjze. 35 szijj hem. 36 voor hem bogen. 37 die hem. 38 naauweljks. 39 ontmoetten. 40 kleinen. - 44 hij en. 492 achtte niet. 45 zine.. Akmm hem. Ab eene wül. 46 onsacht.. =D 281 dat hi weder ware te hove, üoen viel hi in onghelove, ende peinsde men soude hem weder kiesen al soude hi die ziele verliesen. Doe peinsde hi weder ende voert, 47 ende ondervant #8 stille in die poert 49 of daet iement van toverien wiste ofte van düvelien, %° Ten leste hi ondervanı, dat een jode ‘was in ’ı Iant, die was des duvels eyghijn, 84° ende meneghen hadde brocht daer in, dat hi den duvel hadde opghegheven sine ziele ende sijn leven , tien 82 dat hi hem holpe om die sake daer hi was orhime t? onghemake, #5 Hi peinsde hoe hi quame in dien, dat hi den jode mochte sien, mochte sien , ende spreken ; hi peinsde daer na ende met wat treken dat hi stille daer toe quame, dat oec niement en 'vername. Ten lesten hi hem bedachte , dat hi allene ter middernachte stont op, stille behendelike , ende ginc ten huse haestelike, daer die jode lach ende sliep- #7 verder. 48 anderzocht. 49 poort, stad. so duivela- wı eigen, slaaf. v2 -bijaldien. LS misneegd, droevig. m 285 @& ghemackelike, dat hi riep: » Ontdoe, 84 vrientl ontoe,. ende gheeft mi raet of du weis hoe; ontdoe , vrient, ontoe die dere, 8% ende hore na mine avonture 3 ontoe , vrient, ontoe mi.” Die jode seide : » wie sidi 56 ic sal weten wie ghi sijt, eer ic ontoe op desen tijt.”’ Dander seide : » Ic en soeke gheen quaet, soete vrient,, ic soeke raet; ontoe, Yvrient, ontoe, ontoe! ic segghe u wat ic hier doe, ontoe vrient ie segt di stille, cortelike minen wille. Ontoe vrient ic ben hier comen _ te miere 87 noet, ende te diere 58 vromen.” %® Alse dat die jode hadde verstaen, ontede hi die dore saen. ©0 | Hi seide: » Vrient dies 6% biddic u, segghet wat ghi soeket nu, wat avonture hevet u hier brocht te desen tide van deser nacht; segghet uwen willen cortelike,, ende laet mi slapen haestelike , met eren moetii hier sijn comen, ghi hebı mi minen slaep benomen ; minen slaep ende mine raste. ®2 4 doe open, . bi deur. BE züt gi, 7 mine. BB uwe. x9 nutte, bate. 60 terstond. 64 hierom. 62 rust, Die ander seide:. » Ic hebbe berste #5 van selken rade, als men mii- seghet die aen u allene lezhe:, aen u allene, ende an ei 4 niemen, wel soete vrient beraet mi sniemen.” ®% Doen telde 66 hi sine avonture , van den iersien al duerenture ,„ 87 ende hoe gherue dat hi dade © ‚alle dinc na sinen rade, mochte hi hem ghehulpen dies dat hi verhaelde ©® sijn verlies, ende mochie hi verhalen sine scade , hem en rochte wat hi dade. Alse die jode ghehoert sine tale s » Vrient ic sal u hulpen wale, 7° wildi na minen wille werken, ende afgaen uwer kerken, der kerken ende der kerken raet, ende ’t ghelove datier ane staet, ende u’ God ende sine ghelove;; ic bringhe u, noch van al te boven, laet uwen here, ende houd: van den minen, soe mach u sine hulpe schinen, ?73 sine hulpe , ende sine cracht hevet meneghen ter eren bracht.” Die ander seide, dat hi ’ı dade, mochte hi verhalen sine seade. Die jode seide: » Vrient nu siet,, 63 gebrek. 64 niemand anders. | 68 spoedig. 66 vertelde. 67 door en door. 68 deed. 69 herkreeg. 70 weh. 74 blüken. EB 287 dat ghi dies en laet niet, ghine 7% comt morghen nacht te deser tijt,, indien dat ghi 'beraden sijt, nu sijt ghesont , ende gaet.” V. 347 — 417. VAN DER FEESTEN. Wat is de min? Vrouwe die dinc die ghi vraeght, es Soe utermaten groet, | dat mi te sprekene daer af wanhaeght, 73 men vint niegherinc 74 haer ghenoet, 75 | En wart 7% mensche noit van sinne soe 77 subtijl , no 78 soe vroet, 79 soe hi meer pijnde 8° om die minne, soe hi meer in dolen stoet, 81 Hets 82 een dinc , daer die mensche in, algader van ghepeinse brect , 83 _ ende daer bi des menschen sin, onversien varinghe ®4 in ‚ontsteckt. In corten worden willic segghen , als ic ghevroede 8% wat minne si, ende hare minne soe neder legghn, — | oft ic messe 86 soe betert mi. Ic segghe dat minne allene,, ya gii en. 78 mishaagt, 74 niewers, nergens. 75 genoot, geljke. 76 werd. 77 200. 78 noch. 78 wijs, voorzig- tig. 80 zwoegde. 81stond. 99 Het is. 83 breekt, ge- breekt, 84 straks, schieljk. 85 meen, oordeel, 86 mise, T = 2088 x nadien 'dat ic can ghevroeden,, beier dinc em es neghene, ®7 dan die eninghe #8 yan twee moede, ®° Als twee herten ende twee moede, die verre verscheden waren, eens sijn worden , joncefrouw goede, dats minne ende el 90 niet , te waren, 91 Exempel soe willic u toghen , 92 ‘ic achte , io ende ghi wi sijn, die den anderen minnen moghen , u wille die moet sijn die mijn. Ghi moet oec willen dat ic wille, al dat ic hebba moet u sijn, beide lude 93 ende stille, ende dat ghi hebdt moet wesen mijn. Als dese twee herten siin worden een, die sere yerre te voren waren, dats minne ende el ne gheen,, dat dar 9% ic wel openbaren. V. 133 wo ı68. VW aazgan wordt de min gehend ? Jounfronwe in 95 wils niet vergheten, vier ander paenten 9% ig noch can, 9 ‚daer elce minnere bi mach weien, of men hem goeder minnen an, 98 Arme RE veraeniging. ‚6% gemanien, 90. andang. 24 wassläk: 92 eanen. . 93. Inbde, 24 Auch, 95 ik m 20 meinten, DA DI IE N OR, JOD, EWR u ° 280 x Dat ierste poent willic u taghen, daer ghi minne an moghet verstaen, datg an dopslaen 9 yan tween oghen , ende dan yaring 309 ter erden gaen, Daer dit ghevalt #4 ende ghesciet, dar ic wel segghen oppenhaer , daer es men sonder minne niet, ofte grote valscheit plech 10% men daer. Dander poent daer ghi bi, minne moghet werden gheware, dats als ghi comt .daer u lief si, ende het sere 303 wert van u in vare, 104 Werde: hleac. ende varweloge, 40% daer ghi af waens sijn ghamint, dat bejekent wminne altpes, des en twifelt u niet en twint, 906 Terde poent sijt ghawes , 107 data dat elc merke ende kinne, daer hi mint of men daer eg, blide jeghen hem met sinne, 308 Wan: die minne bi waerheden , en wilt niet sijn ghehantiert, 409 bi enegberande vracheden 119 daer mens pliet 111 si saep #12 faeliert, 145 Dat yierde poent waer gort ghenpemt, dats dat men wel ontfaez, 114 99 het opslaan. 3100 schieljk. 401 gebeurt. 409 pleegt, 203 zeer. 104 vrees. 408 verweloos, 108 niet een zier. 207 gewiss 1408 met de ziel, van harte. 400 hehapfeld. a0 wwnekheden, karigbeden. 444 pleegk 243 strake 115 faalt. 118 antrengt. Ta =D 290 dat van vrienden halven comt, ° ende dat vrienden oec bestaet. Want men hevet dicke 415 gheseit, die mint den boem hi mint algader, die wortel die in die erde leit, soe doet hi oec telghere 116 ende blader. V, 265 — 300. Wie mint het meest en gestadigst, de man, of de vrouw? Nu soe doet mi vort 147 bekinnen, 118 dies biddic u in goeder trouwen, welc dat ghestadeliker minnen , ende serst 189 soe manne ofte vrouwen? Joncfrouwe dat sal ic doen gherne, soe ic best mach ende can, dies en steet mi niet t’ onberne, 120 alder serst soe mint die man, Want si gheliken in haer manieren, den. droeghen houte , sonder waen, dat bi der hitten van den viere, es ontsteken herde 121 saen, 192 | ‘Droghe hout als ghi wel siet, ontstect saen ende bernet 123 sere, den mannen es aldus ghesciet, 'in hare minne, min no. mere, 124 as dikwils. 446'telgen, takken. 447 voorf, verder, 18 ”" kennen.’ -119 zeerst. . 420 ontberen, zalaten. 481 .zerr. . 2992 spoedig. 41933 brandt. 424 min’ noch meer. > 201 & / Manc 125 welken tijt als si sien, A. Mal jdn ‚kp den joncfrouwen toghen goet ghelaet, werden si vorvoets 12€ in dien, ontsteken sine 197 weten haer selfs geen; raed. Saen ende sere werden die man,. ontsteken metter joncfrouwen minnen,. maer somme 198 enhouden siere 129 lettel 13% an ghestadelijc , als ic kinne. 151 Want wat dinc dat bernet sere , dat moet saen verbert 13% sijn, also ghelike, min no mere „ | ..neemt der mannen minne fijn. 133 " In den iersten dat hem die joncfrouwen , langhe decken hare minne, | \ ende si se weder in goeder trouwen, niet minnen met ghestaden sinne, Maer minnen si weder den man, ende sij °’ı 134 hem laten bekinnen ,. ic segghe dat siere an, _ der mannen onst 13% gbewinnen. | Versch ende cout sijn die joncfrouwen bi natueren, ende si gheliken den groenen houte na mijn scouwen, 159 || als ic van heyd 337 sal doen bliken, u we Want ghelije ’ groene hu. 0 'altoes is van diere 138 manieren. >. | } (im 198 gedurende. 41936 gereedelijk, thans voorshands. 497 2 en. 498 sommigen. 499 zj er. 1350 Iuttel.' 131 kenne, . 259% verbrand. 4335 einde, finis. 41354 zü het, _ 435 jamste,.: gunst. - 1856 zien, - 357 hier, 138 deze. .. 4 | dan die mannen dät hebben si swäer, => 292 & dat beide vetsch es ende count, ende node 139 önistect van den viere. Al desgelike als ic kinne,, ees 140 metten jönchrouwen ghestlet , want bi miettet mannen minne, node öntsteket ofie niet. Maer ghevalt dat öi ontsteken werden, van der mannen mihne si berfeh 444 an äonder ghebrekeh, langhe met. ghestaden sinne. [hr | Ghelije dat vele langhf di2 modt, van groeneüi houte ghedueren 143 ’ı fler, 444 dan ker varı den droghen doet , al dierghelike ghevallet 245 hier. Aldus bi natueren ende bi gheliketi, duncket ıni sere minnen die man, dan die joncfrouwe sekerlike , als si sijn met gliestadecheit daer än. Maer die joncffoüwen Siji oppenbaer, : vele ghestadegher ane die minne, ok. _ dicke becochi; als ic kiüne, 159 moejeljk. 140 is. 441 branden. 448 zeer lang. 4143 duren. A444 vuur. 1445 gebeurt. RITTER TI HL ÄTL AT LT TER BU VOEGSEL De bovenstaande aankondiging van eenige Oud-Nederduit- seht Rijmwerken, in Belgie witgegevan, verscheft ini] Yorg- zame gelegenheid,, öıi kortelijk de uitgave te berigteti Yan = 193 x twee allerbelengrijkste werken, Welke in hetdokfibe Ihnd, im het Inatste gedusite des vorigen jears, heul Pinhis geliad. Het verste Jderzelve ik de »+MRumkiemijk vad san van nszLu, beirefiunde den slag var VWWosringen, veh kei jase 41333,” een werk, iWwahrvren. de geimeenmakind dodr den deak sedert meer Hah ecne bulve eouwbijens wörd te gucheet gesieh , duch tut hiertee door veletstien van versehklländen aard verlidderd, De oudheidkundige var wen, beuittek var het eenige handschrift, dat ten geondelags eunör spem kjke uitgave kon gelegd worden, verklserde heids in AVB, dat hij met de bearbeifliing van heizelve zoo ver gevönderä was, dat het op het put Was, whn gehesi vuor de pers gereedte sün Later echter heeft deie Guleende, wit wel- ken heofde Gchijüt öhbekend, sijite bebefte steeds onvertuld gelaten, en men begöh, bij ’s sans heag klieimende jareä, de hoöp op har& verwezenlijking op te geven, took din- delijk, tem gevelge van het besluit imuts geärbiedigden. Keoninge, ter opsporing em aan hei licht brenging van tek kog toe ombekende bronneh der geschiedehis ohmek vader- lands, aan dem Heer u. n. wuukus, db thak wertl epgednei gel, om het werk ven van zusuu ib het löscht te doen Irel den. Dezt bekwame Letterkundige , wieh tot tlat einde kes boven vermelde handsehtift ten gehruike werd higestuuny kweet zich ven dezen zijneh last met zijn’ kewronen äjver , eh het werk had reeild woor ken aanmerkelijk gedeelte da drukpers verlaten , ten het oprver in 4850 in Brüssel uls« karstte, en daariloor wederom het uitigt op van hama witgave in rook verviuog, “Het Belgisch bestuur iataskehen deed de afgebroken onderneiming, door wewe in 4834 Ives nbemsile Usimitissit, weile? epvatteh, im de verste priwernd van haren arbeid is eene. voortrefielijke uitgave- van: nun man's Rijakromijk, bearbenl dour lmewliden Hewe-wir. > 291 x mas, (Brussel, nayaz, 4856, LXIX en 644 bl. in quarto.) Öfschoon het berigt, dat een werk, waarvan het beste handschrift aan een’ Nederlandsch’ ‚geleerde in eigendom toebehoorde , en waaraan door hem zoo veel arbeids was te koste gelegd, nu, door een’ zonderlingen zamenloop van omstandigheden, eene buitenlandsche letterkunde versiert, den Nederlander met leedwezen moet vervullen, is het aan den anderen kant verblijdend te vernemen, dat taal- en geschiedkunde niet langer verstoken zijn van een stuk, _ waaromirent bevoegde beoordeelaars getuigen, dat geen der uitgave meer waardig is, dan dit. . Het andere door mij bedoelde werk is de Nederlandsche » REINAERT DE VOB, Episch Fabeldicht van de twaalfde en dertiende eeuw,” (Gent, GYSELINcK, 1856, LXVH en 333 bl. in gr. octavo, met 15 pl.) — De Heer wırıEms, die ook met de uitgave van dit oude gedenkstuk zijne letterkun- dige verdiensten heeft vermeerderd, heeft hetzelve bearbeid deels naar eep fragment, door erımm, in zijnen » REINKART sucns, Berlijn 4854,” medegedeeld , deels naar een ond handschrift, op last van het Belgisch Gouvernement te Londen aangekocht. Op deze wijze.is hij in staat gesteld, om de eerste. volledige uitgave van den Nederlandschen RemaERT te leveren, die, door den geleerden cnımu, als de oorspronkelijke erkend is. Indien de meening van den “ Bewerker, dat de azmazar het oudst bekende Nederland- sche dichtstuk is, genoegzamen grond heeft, zou dit eene reden te meer zijn, om de waarde van dit werk, dat, in velerlei talen overgezet, eene zeldzame beroemdheid‘ ver- kregen, en vooral sedert eenigen tijd de aandacht der ge- leerden tot zich getrokken heeft, voor den Nederlander te 'verhoogen. Aoowel de Rijmkronijk als de nezımazar zijn door den >. 205 x Uitgever met uitmuntende inleidingen (voor het eerstge- noemde werk in de Fransche taal), taalkundige aanteeke- ningen, bijlagen en registers voorzien, en er is niets ge- spaard, om het uiterlijke in netheid en hevalligheid te doen uitmunten, op eene wijze, die onzen naijver behoort op te wekken. Wanneer de belangstelling in de bevor- dering onzer taal- en letterkunde bij ons 200 gering is, dat wijreeds eene reeks van jaren te vergeefs de voltooijing te gemoet zien van het hoofdwerk van »den vader der diet- scer dichter” en te vergeefs op de uitgave van vele an- dere uwitmuntende ,„ onder ons berustende , oude gedenk- stukken hopen, moeten wij ons de onaangename gewaar- wording getroosten, dat een WILLEMS, een HOFFMANN en an- ‘ dere buitenlandsche geleerden, ons hierin voorgaan. Ofschoon het met mijne bedoeling niet overeenkomt, te dezer plaatse de zoo even vermelde »taalkundige aan- teekeningen” opzettelijk te beschouwen of te beoordeelen, kan ik echter niet .nalaten, op een paar derzelve de aan- dacht des Lezers te vestigen. Op de plaats uit den azı. naert, bl. 98: u i ' “Ende si maecten een gemanc, Ende so groot gecrai op Gode, Dat hi hem gave, by sinen gebode, Enen coninc, die se dwonge. teekent de Heer wırızus, in het Glossarium, bi. 344, aan: »Gemanc, bezigheid, handel, negociatie, ook koop- waer, (verwant met het IJslandsch manga, handel, man» geling) doch soms ook als gemeng voorkomende.” Behalve dat het niet duidelijk is, welke van de opgegeven betee- kenissen de Uitlegger aan het woord gemanc, te dezer plaatse, wil gehecht hebben, verschilt deze verklaring ook van die, welke in dit Magazijn, D.I. 365, voorkomt. = 206 x Aldaar wordt, bl. 235, dit woord, haar aanleiding eener aunhalisg van dewelfde plants wit den nainanat, duch naar de Nedersaksische berijming , verklaard,, in plaats van een. zelfktandig-, voor een bijvougeliik uaamwoord, heiscke- nehde dementyd, verward , aındurs ook wel als eva bijwoerd,; t6 Amen beteekenende, voorkomende, tvelke verklaring 5 door da uldanr en bl. 597 bijgabragte voorbeelden, mijns ihzians Yehoegsaum wüstanfd wurdt. Ä Allerkijsohderst trok wijne anadaeht de anıiteskening , op bl: 385, düs luidende: » Zosengieren,, beiriegent met loos verwänd, ih het oud Frahsch losengter, Zus hadden wij ook kea werkwoord deudengieren, le&d doem;. Fr. laidan- ger: eh wiedkär het Inickngriudense, door mijn geachten vriend Prof, mein 6nverklaud gelaten, in Zijne ditgave van het Keven vun Jess.” Ormtrent tie plahts, waarvan hier geöprokeh wordt, e& die in het aangehı werk, Cap. 470; dus Just: «ca dundes vingken sine Inuchiee en laidin gtideite er Auedieise” verklaude de Heor auuza, bl. 533: » Dit was de möeijelljkste oh Aulsterste plante in dit geheele handschrift, en waaromtrent ik niet velis giseingen kon maken, die mij zelven voldeilen, Montdellng en schrif- telijk heb ik andere taslgelwerden, du om buiteh ons vader- land, daarover gerahdpleegtl; maar ook hunne gissingen hebben mij niet voldaun.” Vervolgens breagt zijn Hoog- gel. een paar giselagen in hei middan, weike eöhter, zuv wel als gene ändere uitlegging var deu Hoogl. sizöenmer, in den Ronst- en Hitterbade, door de senvöntlige uphaldes fing des Feeren wırızts geheel-vervallen, Ik voag hier alleen ng bij, dat men ever de werkwöeorden losengter Sf Iösangier er Iniklangier in het hresde gehandehl viadt bi Wirkch, A. 2. J.] OVER DE VERBUIGING DER NAAMWOORDEN IN HET OUD-NEDERDUITSCH, DOOR M®. n. PH 0 VAN DEN BERN. OVER DE | VERBUIGING ven NAAMWOORDEN IN | HET OUD-NEDERDUITSCH —t Om ‘De gewigtige veranderingen , welke op het laatst der vijfiiende en het begin der zestiende eeuw in de denk- wijze der volkeren plaats hadden , deden zich, gelijk ‘ in de meeste wetenschappen, zoo ook in de taal zelve 'gevoelen, Zij werd regelmatiger, maar grover; de fine wijzigingen, haar in uitspraak, vorming en bui« ging eigen, welke lang in het oor en in het inwen- dig gevoel vastgehouden waren, verdwenen, en de taalleeraars, die alleen op zuiverheid en regelmatig- -heid doelden, verwaarloosden den edelen aanleg der -taal en schiepen aldus eenen nieuwen tongval. Even «als dit in Frankrijik, Engeland en Duitschland het, geval was, had die omkeering ook bij ons plaats en .van daar dat SPIEGHEL, HOOFT en VONDEL meer van . STOKE , MAERLANT en hunne tijdgenooten verschillen, . dan van onze hedendaagsche schrijvers. u 300 Het lust ons , tot bewijs dezer stelling en als eene bijdrage tot de kennis onzer taal, de verbuiging der naamwoorden na te gaan, gelijk dezelve vöör de her- vorming der letterkunde door de Kamer :n Liefde bloeijende en dergelijke inrigtingen, plaats had, of liever gelijk dezelve aapgengmen was, vö6r dat de Rethorijkers de taal verbasterden en het voetspoor voor die hervorming baanden. Onze oude taal toch wordt het zuiverst in de stukken der twaalfde, dertiiende en veertiende eeuw aangetroffen, ia de kronijken , romans en andere gedichten, welke den ouden rijmtrant volgen ; zelfs nog gedurende de eerste helft der vijfiiende eeuw, terwijl daarentegen de Rethorijkkamers, den Franschen dichttrant aanne- mende,. oak eene meer yerbasterde taal gebruiken. Of- schoon nu STOKE en MAERLANT , VAN VELTHEM , HEELV en voora] PENNINC en zijn vervalger VOSTAERT in dia- Jekt genigzins verschillen; tpnnen zij echter de tagl ig hare fijne nuanceringen gekend te hehben en staan in dit opzigt verrg hayen de Jasare Jichters, In geen deel der grammatica is dere meerdere voor- treffelijkheid nnzer oude taal horen de nieuwere duide- ljiker op te merken, dan irn da buiging der naam- wporden; maar het is niet gemakkelijk harg weiten op te geren, hare inrigiing te regelun , ten aij men Aaarhij de overige oud Duitsche dialekten wergelijke, gmdat niet zelden dagrnit alleen licht 16 scheppen is en yerdeelingen gewstiigd kunnen worden, die bij .6enen tengyal alleen min duidelijk in het aog vallen. Daar nu een dergelijk vergelijkend nveszigt voor ans 301 bestek te uitgebreid zijn zou , namen wij de vrijheid tot de rolledige Dniische Grammatica van JACOB GRIMM te verwijzenz; terwijl wij echter in zoover van hem. verschillen , ala de tnestand der toen bloeijende spraak veroorlooft , d. i. zonder ons met vormen in te later, die analogice wettig zijn, msar bij de schrijrers niet voorkomen , beschouwen wij alleen die klassen,, waar- van wij voorbaelden bij onze oude dichters kunnen opgeven. | _Wij bedienen ons daarbij van de volgende verkor- tingen: E. (Esopet), F.(Fergunt en Galiene), F. B. {Floris en Blancheflor), H. B. (der Hist, Bloeme), B. M. (Bedied, der Misse), H. (HEELU), L. (de kinderen van' Limburg), M. (MAERLANT), M, $, (MeLı STORE), V. (VAN SELTHEM), W. (Walewein). Buiging der Zeifstandige Naamwoorden, Het aleude verschil iusschen hezielde en onbesielde voorwerpan was in de buiging der substantiven “rende lang verdwenen, toan onze tal in de tsrnalfde «enw denr sehrijvers hanefend werd; msar een ander opmerkenswaardig enderssheid Jaet rich nog daarin voar en scheidt de suhstantiva, ten agnzien der de- glinatie , in twee hopfdklassen. GRINM neemt dezelve sterke en zwekke verbuiging , en gemakahalye behop- den wij die benamingen. De aerste is eenyaudiger en ouder , de tweede schijnt door invorging eener 7 ‚onutaen te zijn, welke eigenlijk tot de woordvorming hehoorde , maar in de buigingalettergreep overging en las dere sooermalsn verdrang, > 302 De sterke declinatie laat zich , volgens GRIMM , in vier klassen voor de mannelijke, vier voor de vrou- welijke en twee voor de onzijdige substantiva ver- deelen 5 bij de neutra meenen wij echter nog eene derde klasse te moeten aannemen. Hiervan komen echter de derde en vierde decl, der mascul., de derde der foem. en de tweede der neutra niel meer voor, en - bij de overige klassen zijn hier en daar woorden ontaard. Sterke Verbuiging. -Mannelijke subst, Eerste klasse. Enkelv. Meerv. N. Hont. N. Honde. G. Honts of Hondes. G. Honde D. Honde. D. Honden. A, Hont A. Honde. Abl. Honde. Abl. Honden. Zoo ook: aerm (M.) of arm(E.bl.64), baeri, berch, boem , dach, dief, dwaes, eet, gast, God, keer, maech , moet, mont, muer, nap, pal, ram, rael, saerc, scale, scat, sin, slach, spronc , staf, steen, stier , top, traen, wolf, worp enz. De woorden met den uitgang el, en, er, ael, als: appel, crekel, duuel, inghel, slotel, raven, ever , lachier, vin- gher , Cardenael enz. Die met den uitgang Äine of inc: jonghelinc, ballinc, coninc, Doch W. heeft gen. sing. coninc. Aanmerking. De woorden, die op eenen scherpen medeklinker uitgaan , veranderen dien in eenen zach- ten , wanneer zij eenen klinker na zich sleepen, uitge- > 308 zonderd scat.en degenen , welke op p eindigen. De nom, plur. komt-somtijds met den uitgang en voor, hetgeen echter verloop is ; vingher , viant en vrient. -— daarentegen missen nu en dan de e. Tweede Klasse, Enke. Meerv. N. Sichter. Ä ı N. Stichters. G. Stichters. . G. Stichters. D. Stichtere. D. Stichters. A. Stichter. "A. Süichters. Abl. Stichtere. Zoo ook : hollander, jagher, jongher, loghenaer, mordenaer , ridder , werper enz. Doch de meesten dezer subst., vooral de verbalia, hebben in den nomin, ' plur. ook e,in dat. pl. en, en gaan dus tot de eerste klasse over. Zoo vind ik den dat. pl. dorperen bij F. B. vs. 3 en de nom. pl. verswelgere, verhelere, anegripere , avetrekkere , verleidere bij V., naast de nom. wech-werpers , rael-gevers en derg, Niet zelden "yindt men ook deze woorden in zwakke verbuiging , wagryan straks nader. Vrouwelijke Substant. Eerste Klasse. Enkel, Meerv. N. Siele. N. Sielen, G. Siele. G. Sielen. D. Siele. D. Sielen. A. Siele. | A. Sielen. Evenzoo: bede, bie, blase, haghedochte, ere, hoghe , helle, kele, laghe , miede, miere, moude, U ghenade „ pine , saghe, sake, sale, seale, scare,, smade, smahke, smerle, Spise, soene , soghe, worden sonde, tale, trouwe, wile, wise, wrake enz. Desgelijks die den eindvorm te hebbens cleen- te, diepte,. ghemeente,y die mei den vorm ingh: caerminghe, leringhe, becoringhe, bevinghe,; die met den vorm en: havene, loghene , redene ; met inn: apinne, coninghinne, vriendinne,; mei rn: dierne; met es: abidesse, propheiesse enz. Aanmerking. De e wordt in den nom. sing, soms weggelaten; de pluralis gaat doorgaans volgens de zwakke decl., echter vind ik b. v. den nom. pl. ziele. De gen., en dat, sing. vindt men zeldzaam op er uit- gaande , doch dit zijn taalfouten, "Tweede Klasse, Deze is grootendeels verloopen; GRIMM betrekt'hier- 10e de woorden kenbaar aan hunne äfstamming uit Adject. als: coude, conde, hulde, lieve,; aan hun gemis van meervoud en eindelijk aan-hunne vroegere verandering van wortelklank (umlaut). Van de laatste soort zijn nog drie voorkeelden overig, namelijk siad, . riddersoap en bach ‚ dat in den eigemmaam Selebach (hands Saalbeek) in een Geldersch Charter van 839 voorkomt, en dus bemijst dat onze taal .oudtijds de wet der klankwerandering erkende. Men zon deze buiging in dier veege kunnen opstellen< Enkel. Meen. N. Stat. "N. Siede. G Stat, @ Stede. a 306. D. Stade. D.. Steden,; A. Stat. A,. Stede. Sporen dezer decl. heeft men in de spreekwijs ze. stade komen en mef gaeder siqde (M.); de buiging dezer woorden ging echter reeds in de ı3de, eeuw ge- woonlijk naar die, der vorige klasse, en de. woorden op sohan witgaande , maas de. zwakke, declinatie. Derde Klasse. Enkelv. | Meerv. N. Gans. : N. Ganse. G. Gans, G. Ganse. D. Gans. D. Gansen. A. Gans. . A. Ganse.. Evenzoo gaan ook geri, aex, borch,, borst, bruut, const, comst, ordcht, dae, dinc, doet, ghift of gicht, haest, hant, joghet, jonst, macht, maghet, molen, naoht (veelal mann.), noet, quern, scaut, spoed, tjt, vliet, ghewell, werelt, wet enz, Aanmerk. De gen. en dat. sing. nemen somtijds eene e aan; de plur. gaat dikwijls in den zwakken vorm op en over; enkelen daarentegen verzaken in nom. en acc. pl. de e, als dince (F.B. 464.) Even als wij boven aanmerkten, gaat in de ver- buiging de scherpe medeklinker doorgaans in den zachten over. Onzijdige Substantiven. Berste Klasse, . Enkel, Meerv. KEnkew, Meerv. N. Woert (wort. N. Woert. N. Vat. N. Kate. G. Hhoordes. G. Werde G. Fates.G. Vale. Ua => 306 D. Woerde. D. Woerden,D. Vate. D. Vaten. A. W ’oert. A. W ’oert. A. Val. A. Vate. Abi. Woerde. Abl. Yate. Voorbeelden: caf, dal, dier, gal, gras, haer, hof, hol, huus, jaer, Äit, licht, loot, paeri, sant, scaep, scep of scip, sweel, vel, velt, wijf enz. (1). De met el, en, er gevormden: exempel, horen, coren, leven, laken, teken, wapen, iser, leger , water. De diminutiven: voghelijn , boeckijn , welpe- kiijn. Die met de voorsylbe ghe: gheluut, ghe- menc ent, u Tweede Klasse. Enkels. Meer». N. Kint. N. Kinder, kindere. G. Kints, kindes. 'G. Kinder. D. Kinde, D. Kinder, kinderen. A. Kint. A. Kinder. Abl, Kinde. Abi. Kinder, kinderen. Evenzoo declineren Blad , calf, cleed, ei, liet, loof, rijs, en eenige anderen, terwijl Seen ,. hoen, spaen achter den wortel nog eene d aannemen. Als bewijs kan ik opgevens Abl, sing. Ainde (F. B. vs. 148.), nom, pl. kinder (F. B. vs. 31.), gen. pl. kin- der (V.), dat. pl. kinder, kinderen (V.),acc. pl. kin- der (V.), abl. kinder, kinderen (M. en V.) en kin- den (M.). Deze laatste vorm echter en de gen. pl. kinderen zijn tealfouten, en evenzoo de nom, pl. spaenderen in den Karel en Elegast vs. 41a. (1) Van deze deel. leid ik ons op de been, twee jaar en derg. af. > 307 £. GRIMM verklaarı dezen pluralis op er door een mid- del van woordvorming , en stelt dien calvere, kindere enz., doch de bronnen hebben doorgaans de e niet. Ik blijf dan ook nog bij de vroeger geopperde gissing, dat hier Noordsche invloed merkbaar is, hoewel her oud IJslandsch in deze verbuiging dien uitgang mist en het gelijktijdige Hoogduitsch denzelven in :meerdere woorden bezit dan ons Nederduitsch en ook tot de masculina uitstrekt. TEN KATE en BILDERDIJK stellen den ouden nom. sing. kinder, doch hiervan zijn mij geene gezaghebbende voorbeelden bekend , en TEN KATE haalt alleen een voorbeeld aan uit KAMPHUIZEN , eenen dichter der ı7de eeuw en uit den Frankischen Tati- aan. Ook de zamensiellingen als Ainderspel, kalver- liefde, raderwerk, wijzen op den plur. in er terug, daar. het Hoogd. in dezen de klarikverandering aan- neemt , die een teeken des meervouds is, Men vindt wel is waar in de Allemannische Exhortatio ad ple- bem Christ. (vermoedelijk uit de 8ste eeuw) den vo- cat. pl. chindiän, doch dit is een bloot diminntief van chindo , hetgeen in hetzelfde stuk voorkomt, en hetzelfde als het N, Hoogd. kindlein. Bij WILLERA- MUS is de nom. pl. kind, | Zwahkke Verbuiging. Mannelijke Substantiven, Dezen kennen slechts &ene soort van verbuiging‘, waarvan dit ten voorbeelde dienen kan.. Enkels. Meerv. N. Hane. N. Hanen. G. Hanen. G. Hanen. - -s Dr u 23 m D. Hane. ‘ D. Hanen. A. Hane. A. Hanen. Abl.Hane. “ ‘ Evenzoo ape, bake, .bere, 'bode, onape, drake , grave , hase, here, 'mensce of minste, neve, osse, pape, rose (gigas), rouwe, wane , wille enz, Ook declineren de woorden op er 'en der, die eigenlijk tot de ade ;sterke decl. behooren, volgens dit voorbeeld. Ä Virouwelijke Sabstantiven. Slechts “deme klasse, en de buiging als de man- nelijke. Hiertve behooren: .assoe, base, bloeme, galge, 'harpe, herte, 'hinde, kerke, ünde, mane, roede, sonne, spille, sterre., tenle , teve, tonge, vrouwe, weke. Mer el, in,'er: gerotmde oorden : 'nanele , woesiine., 'adere. Aanmerkäng. 'Vele woorden van de eerste kl. :der sterke verb. gaan vor dere over. Zoo bij M. en M. ST. mei eren, in söre.eren, bij H. ter eren, in W, eh der H. B. dor sine irkenuden en meer dergelijken. Em- kele woorden , Lot dere verbuürging beheorende , komen weoral bij M. in dver 'vw. ged. voor, üte eldersen ook thands gewöonlijk van eam ‚ender geslacht zijn, als: herte, name en weinige saderenz SYOKE ch Var VELTHEM gebruiken ve echter imeestal in het onzijd. De woorden op schap verwisselen ia de verbuiging die a dikwijis met eene e: van rödikerseöpe (F. ws. 6) maar , var bliscapen {F, B. 15.);; met Blöscepan (V.) vergel. boven. De wetten der klankverandering waren in de ıade eeumw.xeeds vergeten en van ‚duar deze on- regelmatigheid. > 500 Onsijdige Substanlisen. De verbuiging als die der overige geslachwn. Hie- toe behooren oghe , ore, herte, boech ef bouc (vol mannelijk.) | Anomala. Volgens uoYn. op St. D. I. bl. 158, sin veader, moeder en broeder, in het enkelvoud omrerander- tjk,. doch »ader en droeder. nemen bir de: ıneesta | schrijvers in genit.eene s aan. De pler. is »aders;; moeders 'enz., of wel »adere, broedere, Zi; kehoo ren dus tot de ade kl. der sterke declin. Man heeis drieörlei verbuiging ; men vindt den nom. plur. mean bij M. Sp. H. I. bl, 69, den gen. sing. en nom. pl. mans - en den gen. sing. mannes, dat. manne, nom. pl. manme , desgelijks bi} M. Bij V. vind ik den accus, pl. man- ne, rijmende op gespannen. Wearschijnlijk is ech“ ter de pl. man de oudste en oudtijds mem luidende. Liede of Zude is alleen in het meerr. gebruikelijk; de onkunde der afschrüvers heeft daazvoor dikwils den zwakken vorm dieden geplaatst. - ‚Wanneer wij nw tem slotte eenen biik elaan op de verwante talen „ ontwaren wi) overal dezeifde onder- scherding , ovreral oorspronkelijk diezelfde fie wij- ıiging van buigingen. In alle Deitscke tongrallen is eene zwakke en surke deelinatie nanwezig, em zelfs im het Griekseh en Latijn laat zif zich: genoeg- zeam aamwirzen, doch met dit onderscheid, dat el- daer in de zwakke verbwiging de kenmerks+n wiet zelden ook in den momin. stand grüpt, terwijl die ia m 810 de Duitsche talen daar wegblijf. Enkele voorbeel- den zullen dit duidelijik maken; het Lat, nomenr, no- minis, homo , hominis , semen , seminis , carmen, carminis, staat even zoo tot het Goth,., nama, na mins , guma, gumins , het oud Hoogd., samo, sa- min , het Sanskr., karma, karmanas , als de Lat., piscis, piscis, vir, viri, canis, canis, ventus, went, niz, nivis tot de Goth, fisks , fiskis, hunds, hundis, valr , valris, vinds, vindis, sndivs , sndi- vis. Doch het is hier de plaats niet, zich' verder in dit onderwerp te verdiepen; wij moeten ons verge- noegen met den lezer te verwijzen tot de nasporingen van GRIMM en BOPP, die daaromtrent veel belangrijks hebben opgeteekend ; alleen zij het ons geoorloofd nog een paar bedenkingen over de verbuiging te op- peren, die bij hen niet gevonden worden, De asrste bedenking betreft den dualis, dien onder anderen het Grieksch bewaard heeft , en waarvan men behalve in het Gothisch en IJslandsch , ook in verschillende volksdia- lekten overblijfselen aanırefi, en zoo vragen wij, of daarvan in onze taal ook nog eenige sporen te vinden zijn, of dat deze geheel vergaan zijn? Het is thands voor het overige niet te doen om de heteekenis , maar alleen om den vorm, en dan zijn wij niet ongenegen om die vraag toestemmend te beantwoorden. Immers wat de voornaamwoorden aangaat, komt het Groning- sche joen (vester) met het Goth. unk en unkar vrij naauw overeen, maar ook bij de zelfst. naamw. zoude men mogen twijfelen, of er niet in sommige' pluralia een oude dualis schuilde. Indien men nagaat, dat de- >. 311 ze in het Grieksch:op «=, « en s uitgaat,.de pluralis op os, a, «, dat b, v. ar, in duali war, in pl. swrps heafı, en dat men bij onze oude schrijvers den plur. dan eens vadere, dan: weder waders geschreven vindt , zoo zou men dan den eersten voor een ont- aard tweeroud kunnen aanzien. Ik waag het echter niet op-dit punt’iets te beslissen , en laat het gaarne aan hei oordeel van anderen over, of voor die gi sing nog sterkere gronden aan te voeren zijn. Mijne tweede opmerking betreft de buigingsletter bij zamenkoppeling van twee substantiven. In eigen- namen uit de ste, Qde en ıode eeuw ontmoet men gemeenlijk als zoodanigen dea,oen s, bh, v. Wiül- taburgh, Durostade, Thurodrecht, Foseteslandi enz. Hetzelfde heeft in het Grieksch plants s xejlowmeog, TleAomovmaos , diAoaodes , ivbpomodayos ; de vraag is dus of deze o, deze a en deze s op eenen alouden genitivus van dien uitgang terugwijzen, en of b. v. de oud Jonische genit. op oo daarbij in aanmerking komen kan? Wat de s aangaat, kan men niet twijfelen, dat deze een teeken des 2aden naamvals der sterke masc. op e geweest zij, daar de nomin. F'osete voorkomt, doch tot welke klasse zal men dan dergelijke woorden betrekken? Wij mogen hierin niet verder treden , daar eene beschouwing der oudere Nederduitsche spraak hui- ten ons bestek ligt en alleen uit eene naauwkeurige ontleding van talrijke eigennamen uit de oudste Ne- derlandsche charters met vrucht beproefd kan wor- den, waartoe wij bouwstoffen verzamelen, die wij = 312 welligt in het vervolg zullen mededeeien, indien wij overtuigd zije, dat zulks belangstelling . zow vimden. Doch «vooraf hopen wij, even als wij ma de zelfsımn- dige naamwoorden beschouwd hebben, ook op dezelf- de wijze de bijvoegelijken, de deel- en voornaam- woorden , de lidwoorden en welligt ook de vorming der partikelen in derzelver bijzouderheden na te gaan, hetgeen wij in de eerstvolgende sıekken van dit Ma- gazijn zullen tnededeelen. IE TS OVER HET GEBRUIK oxa HULPWOORDEN HEBBEN «nn ZUN, DOOR % L TE WINBRBR \ IE TS oven HET GEBRUIK oxen HULPWOORDEN HEBBEN sn ZUN. —nt@@iremm——m Het is een gewigtig vraagstuk uit het gebied der taalkunde, te bepalen, van welk der beide hulp- woorden hebben en zijn, men zich bij de vorming der zamengestelde verledene tijden eens werkwoords te bedienen heeft,. De regels, welke wij dienaan- gaande in onze gewone spraakkunsten vinden opgege- ven, wel verre van heizelve bevredigend op te los- sen, laten ons dikwerf in onzekerheid, of, wat erger is, zijn soms geschikt om ons op het dwaalspoor te leiden. Te regt toch heeft men reeds vroeger opge- merkt en zul door ons nader worden aangetoond, dat . niet alle bedrijvende werkwoorden , zonder uitzonde- ring , hunne zamengestelde tijiden met hedben vor- men, hetwelk evenwel aldaar uitdrukkelijk geleerd wordt (l). Ook is het niet te ontkennen, dat de re» (1) Zie weızanp, Nederd, Spraakk, I. d. $ 263. > 316 x gel voor de onzijdige werkw. (1) aan te veel uitzon- deringen onderhevig en daarbij te onbepaald is, om tot een veilig rigtsnoer te kunnen strekken ; immers valt het niet alıijd .even gemakkelijk te beslissen , of een ww. meer een bedrijf dan wel een lijden uit- drukt, of omgekeerd. Eindelijk mist de regel be- twekkelijk de ww., welke eene beweginig uitdrukken , even zeer die algemeenheid en zekerheid, welke een noodzakelijk vereischte yan genen spraakkundigen re- gel uitmaakt. Wanneer wij intusschen bedenken, dat onze schtij- vers in de keuze dezer hulpwoorden schier eenparig te werk gaan, en dat men, achtgevende op de dage- liiksche gesprekken , in deze hoogst zeldzaam tegen het algemeen spraakgebruik hoort zondigen , dan moet bij ons het vermoeden ontstaan „ dat het onderschei- den gebruik dezer wourden geenszins van willekeurig aangenomene regels afhangt, maar dat de keus der sprekenden en schrijvenden bestunrd wordt door een duister bewustzijn van een grondbeginsel, dat in eens ieders denkverinogen als ingeplant is, Dit vermoe- den wordt nader gestaafd, wanneer wij onze opmerk- zaamlıeid vestigen op het spreakgebruik van verschei- dene vreemde talen, hetwelk in dit punt, op wei- nige bijzondere gevallen na, met het onze volkomen ‚overeenstemt. Beproeven wij, of het niet mogelijk zij, dit algemeen erkende grondbeginsel op te spo- ren, en daarop voor het gebruik eenige algemeene (1) Weıanp, Spragkk. I. d, € 070-294. % m 517 regels af te leiden. .Mer dir oogmerk willen wij ons vooraf herioneren , waarin het wezen des werkwoords bestaat, en daarna onderzoeken, of er ook eenig mer- keliik verschil te ontdekken zij, tusschen de ww., die hunne zamengestelde tijden met Aedden vormen, en die, welke daartoe 2:j2 bezigen. » De hoedanigheden der .dingen ,” zegt‘ de Heer BILDERDISK in zijne Verhandeling over de Gesl. bl. 33 en 34, » kunnen op tweederlei wijze beschouwd worden ; of wij stellen ze in de zank als daaraan ver- knocht , of wij stellen ze niet zoo zeer in de zaak als wel in het bestaan der zake: «lat is met andere woor- den, of wij merken ze aan als eene wijziging van de zaak zelve; of als eene wijziging van haar bestaan. Bij voorbeeld: als ik zeg, con zwart paard, of het paard js zwart, zoo is zwart in mijn denk- beeld eene hoedanigheid van het paard; maar zegik, het paard loopt, zoo denk ik het loopen niet als eene hoedanigheid van paard : maar als eene wijziging van zijn bestaan. Dan wanneer wij eene hoedanig- - heid als een affectie van een zelfsiandig ding beschou- wen, zoo is het woord, dat wi, gebruiken, een ad- jectief, en dam warmeer wi) ze aanmerken als een wijziging des bestaans, 200 is het een verbum ; . het verhum drukt dus eene wijziging uit in het bestaan van een voorwerp”” Op het ww. zijn echter is deze bepaling niet ten volle toepasselijk, daar dit woord slechts het bloote bestaan zonder de wijziging uitdrukt; God zeide: daar z3j licht, en daar was licht, Dit is dan opk de oorzaak „ dat het als koppelwoord ge- > 518 bezigd wordt, om het gezegde aan het onderwerp te verbinden, wanneer het eerste geen werkwoord,, maar een zelfstandig of bijvoegelijk naamwoord is, bijv. - God is een geest; de menschis sterfelijk.: Zeer juist is derhalve de definitie door den Heer DE JAGER , in zijne » Korte Schets van de Gronden der Nederd. Spraakk.”’ gegeven: De werkwoorden’drukken het be- staan der voorwerpen uit mei of zonder de wijziging van dat bestaan. Wanneer wij de ww. een weinig van oaderbi be- schouwen, dan blijkt het, dat verre weg het grootste aantal derzelve zich in twee hoofdsoorten laat onder- scheiden. Die der eerste soort drukken eene wijzi- ging des bestaans uit, bestaande in eene verandering van den toestand of de hoedanigheid des onderwerps , zoodat wanneer de wijziging ophoudt,, de hoedanig- heid of de toestand van het onderwerp niet meer zoo is, als voor dat de wijziging begon ; zoodanige zijn bijv. sierven, bersten, ontaarden, ontwaken, ont- slapen, bederven, verweiken en andere. De tweede hoofdsoort geeft eenen bepaalden toestand van het onderwerp te kennen, bij welken zulk eene verandering van het onderwerp niet plaats heeft, zoo als: dezen, leven, arbeiden, behandelen , vyernemen, huren , vechten, waken, slapen. Niet dat er ge- durende de wijzigingen , door deze ww. uitgedrukt, geene verandering van de hoedanigheid des onder- ‚werps zou mogelijk zijn; hij toch die lang arbeidt, leeft of waakt, wordt moede, oud, slaperig, doch de werkw. ardeiden, leven; waken geven die ver- > 319 x andering niert uitdrukkelijk te kennen. - Onderzoeken wij nu welk hulpw. elk dezer beide soorten vereischt. 