title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Met haar is ’t geweest een kwestie van alles of niets, wat be- treft helpen van ’t begin af. Geld haar geven om vroeger op haar eigen te blijven kon ik niet, ik moest haar bij me innemen, wou ik iets doen kunnen waar ze wat aan had. En mijns inziens was ’t een rechte weg geweest haar te trouwen en mee te nemen naar Drenthe, maar en zij zelf en omstandigheden geef ik toe, het niet toelaten; zij is niet lief, zij is niet goed, doch ik zelf ben dat ook niet, en zoo als we waren, bestond er serieuse gehechtheid door alles heen. Ik heb behoefte aan werken, en ik heb ook be- hoefte ge eens spoedig schrijft, adieu met een handdruk, t. ä t. Vincent. Ik voeg nog een woordje hierbij — gij vraagt, wat heb ik noodig; ik dacht er nog over en onmogelijk is het mij te zeggen wat ik eigen - lijk noodig acht, want dat zou lang niet weinig zijn, en laat ons dus zien wat bereikbaar is, en het daarmede doen. Waarschijnlijk zal het bereikbare blijven onder hetgeen au fond noodig was, maar in het leven is het al iets als men ten deele zijn plannen kan volvoeren. En ik voor mij zeg U dat ik het doen zal met wat ge er voor vinden kunt. Het leven is ginder goedkooper, en van zelf zal ik kunnen bezuinigen bij hier vergeleken, en als er eens een jaar overheen gegaan is zal ik door die bezuiniging alleen, reeds een eind verder kunnen gekomen zijn. Ik kan per postpakket, ook ginder zijnde, verf etc. laten körnen, dus als ik kan , ja, dat spreekt vanzelf, neem ik voorraad mee. maar als ik niet kan stel ik daarom de reis niet uit. Dat het afgeloopen jaar toch solide zal blijken geweest te zijn, heb ik - hoop op, want mijn werk heb ik niet verwaarloosd en integendeel een aantal zwakke punten versterkt. Er zijn er nog meer te versterken natuurlijkerwijs, maar die liggen dan ook aan de beurt nu. 275 Betreffende wat ik U schreef in een vorigen brief dat de vrouw zekere beloften direct had gebroken, dat was serieus genoeg, n.l. een demarche om als meid in een h — renkast te gaan, waar de moeder gelegenheid toe had opgevischt en haar toe aanzette. De vrouw zelf, direct heeft ze er sedert opnieuw spijt van gehad en ziet er van af, doch evenwel zeer zeer zwak is ’t van haar, en juist op dat moment het te doen ; maar zoo is zij — tot heden althans — de kracht om zoo iets tegen te spreken met een absoluut neen heeft ze tot nog toe niet. Enfin, mij dringt ze tot maatregelen die ik al dikwijls uitgesteld en uitgesteld heb. Ik heb bij die gelegenheid echter iets gezien in haar, van alsof ’t een crisis — ik hoop een tot hiertoe en niet verder wäre geweest. En zoo is het, dat zij zelf dit scheiden beschouwt als kunnende ten goede uitkomen. En wegens zij met de moeder al te zeer in fataal rapport Staat, moeten die twee of samen den siechten of samen den goeden weg op. En zal er samenwonen met de moeder van körnen, en samen bij beurten uit werken gaan, en het op een eerlijke manier zien er af te brengen. Dat is haar plan, en hebben zij eenige werkdagen reeds, en heb ik advertenties geplaatst, en zoeken zij dagelijks, en krijgen er zelf pleizier in. Ik zal dat ook blijven doen, en zoolang ’t noodig is doorgaan met advertenties, en enfin al die dingen waarmee ik van nut of medewerking kan wezen. En als ik nu kan, betaal ik voor hun bij mijn weggaan een aantal weken kamerhuur, en een brood per dag of zoo, om hun nog meer tijd te laten om dat plan goed op touw te zetten en uit te breiden. Doch dat ik plan heb hun nog dat toe te stoppen is iets, wat ik hun nog niet heb beloojd} omdat ik zelf nog niet weet of ik het zal kunnen. En zal dat naar omstandigheden doen. En haar raad ik gedecideerd aan, een mariage de raison met een weduwnaar of zoo, waar ik haar bij zeg dat ze voor zoo iemand beter moet zijn dan voor mij. Schrijf me weer spoedig niet waar? Waarde Theo, Met pakken etc. ben ik zoover, dat direct als ik reisgeld heb ik vertrekken zal. Het is ’t best dat in de gegevenen ik kortaf te 276 werk ga, want de tijd van verhuizen etc. kan men niets goeds uitvoeren wat het werk betreft, en zal ik niet weer op streek zijn tot ik ergens buiten zit. Zoo dus als gij tegen den ioden iets zendt, hoop ik weg te kun- nen, al is ’t dat ik niet in eens door kan zoo ga ik in een dorp dichtbij desnoods een dag of wat logeeren. Ik hoop dat het maar zal uitkomen volgens ’t geen gij mogelijk acht, trouwens ik zelf ook min of meer, dat het de vrouw tot een zwenking ten goede brengt. Doch ik vrees dat zal niet wezen, en zij zal den ouden weg opgaan. Deze laatste dagen zag ik weer duidelijk dat het naloopen van de advertenties maar voor den schijn werd gedaan en zij mijn ver- trek waarschijnlijk afwachten om iets te beginnen, waarover zij niet tot mij spreken. Reden te meer voor mij om direct te vertrekken, want anders zoude er van körnen dat ze opzettelijk de dingen hangende hielden. En hier heeft de moeder weer een handje in. Ik ben dus van plan kortaf weg te gaan en een veertien dagen te laten voorbijgaan. Dan zal ik hen schrijven en zien hoe het gesteld is. Ik begin ook te gelooven dat ik weg moet om hun tot ernst te brengen. Maar zulk een proef is gevaarlijk, want ook in dien körten tijd reeds kunnen zij veel bederven. Waarom, waarom is de vrouw zoo onverstandig? Wat Müsset heeft genoemd ,,un enfant du siede” is zij geheel en al — en ik denk wel eens aan de rui'ne van Müsset zelf als ik kom op haar toekomst. In Müsset was iets hoogs, welnu in haar is er ook een je ne sais quoi, ofschoon zij zeker geen artist is. Was ze dat maar een beetje. Zij heeft haar kinderen, en worden die meer dan ze ’t nu zijn zelfs nog haar idee fixe, zoo is er iets solide in haar, maar ook dat is nog niet wat ’t zijn moet, ofschoon haar moederliefde toch ofschoon onvolkomen ’t beste in haar karakter m.i. is. Ik heb eens gehoord dat er eene relatie geweest is tusschen Müsset en George Sand. George was bedaard, positief, zeer ijverig, Müsset was lache, onverschillig en verwaarloosde zelfs zijn werk. Het kwam tusschen die twee karakters tot een crisis en scheiding. Daarna een wanhopige poging van Müsset en berouw, maar niet dan nadat hij nog dieper in den modder gezakt was, en in- tusschen had George Sand haar zaken in orde gebracht, zat ge- 277 heel verdiept in een nieuw werk, en zeide: ,,het is te laat, nu kan het niet meer”. Alleen dit zijn zoozeer kwesties van zielstrijd, en harten krim- pen er meer bij samen van pijn dan het wel schijnt. Theo als ik wegga zal ik niet gerust omtrent haar weggaan, inte- gendeel ongerust omdat ik zoo weet zij slechts wakker zal worden als het te laat is, slechts een vurige begeerte naar iets eenvoudigers en reiners zai krijgen als ’t moment om het te bereiken voorbij zal zijn gegaan. Als ik dat sphinxachtige in haar zie dan ken ik dat van ouds en in haar en in anderen en het is een zeer kwaad teeken. Dan het melan- cholieke kijken in den afgrond is ook fataal en het middel om dat te doen wijken is hard werken. En nu Theo — ze legt de handen al weer te veel in den schoot — nu melancholie als ze te overwinnen is moet overwonnen worden door sjouwen en wie dat zelf niet voelt, welnu die is er dan voor goed bij en gaat regelrecht naar den kelder. ’t Haar zeggen heb ik gedaan, bij tijden het er een beetje ingekregen ook. Gij ziet zij is wel aan ’t randje nietwaar? Het zal mijn hand niet zijn, die er haar indondert, doch eeuwig er bij blijven staan en haar terughouden kan ik ook niet. Zooveel gezond verstand moet iemand hebben dat als hij gewaarschuwd, geholpen wordt, hij meewerkt. Tegen den tienden doe Uw best mij zooveel te sturen ik des- noods weg kan, wegens dit wijs zoude zijn. Evenwel breng niet U zelf in ongelegenheid, want ik zal doen naar omstandigheden, en U direct schrijven hoe ik gedaan heb. Is het te weinig voor Drenthe, ga ik een dag of wat naar Loos- duinen en wacht daar af. Loosduinen heb ik nog prächtige dingen gevonden — oude boer- derijen — en de effecten zijn superbe ’s avonds daar. Ik zou dan mijn goed waarschijnlijk vooruitzenden, of in depöt laten. Doch tevens is het juist een moment dat ik geschikt de huur kan opbreken, en als uw brief komt vertrek ik van hier. Het is dan een wenk voor de vrouw dat zij doorzetten moet, ik zal nog advertenties er bij plaatsen, doch deze twee laatste dagen was het weer slabakken, en ik vrees zij in den grond het plan veranderd hebben. Adieu Theo, ik wou de dingen al geregeld waren, want zulke dagen als deze zijn moeielijk en heeft men weinig aan. Heb het goed en voorspoed, geloof me, t.ät. Vincent. 278 Ik hoop gij niet ongesteld zijt geworden, ik heb ’t een tijd ge- leden ook gehad, maar is toch weer opgehouden. Misschien zijn eieren nog het beste om de maag dan wat aan te Sterken, als tenminste zwakheid de oorzaak is. Waarde Theo, Uw brief en ingesl. frs ioo heb ik zooeven ontvangen. En ik vertrek morgen naar Hoogeveen in Drenthe. Vandaar verder; en vandaar uit zal ik U een adres opgeven. Dus schrijf in geen geval meer naar hier : En ik zoude U voorstellen direct nog met een woordje C. M. van mijn afreis te verwittigen, wegens het zoo als ge zelf zegt onder de mogelijkheden behoort, hij mij naar hier schrijven zoude. Heeft hij dat reeds gedaan, zou ’t beste zijn hij terugzending van den brief verzocht aan ’t postkantoor, want ik niet wetende precies wat mijn aanstaand adres zal wezen, kan zelf het hier aan de post of aan den huisbaas eerst later opgeven. Vriend Rappard is ook reeds op reis en heeft Drenthe reeds achter den rüg, is bijna al op Terschelling. Hij schreef me uit Drenthe ,,het land hier is zeer ernstig van stemming, menigmaal deden de figuren mij denken aan studies van jou. Wat ’t leven betreft, goed- kooper kan men zeker nergens terecht. En den Zuidoosthoek ( ’t door mij bedoelde terrein) houd ik voor ’t oorspronkelijkst”. Theo bij het heengaan heb ik zeer zeker een melankoliek gevoel, veel meer dan ’t geval zoude wezen indien ik overtuigd was de vrouw energiek zoude zijn, en haar goeden wil niet equivoque. Enfin, uit een en ander weet ge ’t voornaamste. Ik voor mij moet doorzetten, of ik zou zelf zinken zonder haar daardoor iets verder te brengen. Maar de kinderen waar men hart voor heeft! Ik kon er niet alles voor doen, doch indien de vrouw gewild had! Ik zal er echter niet heel veel over zaniken want ik moet door- zetten quand meme. Nu voorzichtigheidshalve durfde ik ’t er niet op wagen verf mee te nemen, want ik zal ginder dadelijk mijn goed moeten betalen als ’t komt, dan logement en reiskosten verder. Doch als wij zoo 'gelukkig zijn van iets te krijgen van C. M., zal ik van daar uit per postpakket laten körnen een en ander ik heb uitgezocht. Hoe eer dat gebeuren kan hoe beter. 322 279 Dus als gij iets hoort schrijf mij dan zoodra ge mijn adres ginder weet, en natuurlijkerwijs vind ik best de voorgestelde schikking omtrent gedeeltelijk remboursement der frs ioo zelfs indien gij a court zijt, wacht een günstig moment af met al datgene dat hij zou kunnen zenden. Ik voor mij geloof dat C. M. wel eens niets zou kunnen doen. In elk geval broer is het energiek en heel best gezien van U gij direct dit stuurdet, want dan ben ik al vast ginder en kan mij orienteeren, en wij kunnen zeker zelf bezuinigen al komt er geen hulp. Daarom dank voor dit, en geloof het een goede maatregel zal blijken. Mijn plan is ginder te blijven, bij voorbeeld totdat gij toekomende jaar naar Holland komt. Ik zou U dan ook niet willen missen. Maar zoodoende zou ik er net alle seizoenen zien voorbijgaan, en een overzicht hebben van ’t karakter der dingen in die streek. Ik heb me voorzien van een binnenlandsch paspoort geldig voor 12 maanden. Met hetwelk ik het recht heb te gaan waar ik wil, en te blijven in een plaats zoolang en zoo kort ’t me convenieert. Ik ben erg blij dat ik dus voortgang kan maken, want zoodoende helpen we ons zelf, ginder reken ik 50 frs voor logies en kost, en de rest aan het werk, en dat scheelt veel bij wat ik hier in de gegevenen kon doen. Zoo al hielpen anderen niet, wij zullen niet stil zitten. Gegroet, want ik heb heden nog veel te beredderen — schrijf dus een lettertje aan C. M. en dezer dagen ontvangt ge bericht van mijn adres, als alles wel gaat reeds morgenavond. Adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. Ge schreeft mij onlangs ,,misschien zal je glicht je er toe brengen om anders te doen” of zoo, dat is iets waar ik direct zeer over gedacht heb, en wegens zoo ontwijfelbaar mijn werk de demarche van naar ginder gaan gebiedt, is mijn begrip dat werk meer direct plicht is dan zelfs de vrouw, en terwille van de laatste, ’t eerste niet lijden mag. Wat verleden jaar anders was, daar ik nu mijns inziens juist op het punt van Drenthe ben, maar men heeft een verdeeld gevoel en zou beide willen doen, wat niet kan in de gegevenen, en wegens ’t geld en meer dan dat, wegens er op haar niet vast is te rekenen. 280 DRENTHE SEPTEMBER- NOVEMBER 1883 323 Waarde Theo, Hoogeveen Dinsdagavond. Zooeven ben ik hier aangekomen. Van de landstreek heb ik in den trein mooie gedeelten gezien van de Veluwe, doch tegen we in deze contrijen kwamen was alles donker. Zoo weet ik er nog niets van. Doch zit in een groote gelagkamer als in Brabant, waar een vrouw zit aardappelen te schillen, een vrij aardig figuurtje. Ik heb met de menschen zitten praten, en zal een dezer eerste dagen met de schuit de geheele Hoogeveensche vaart afvaren, door de veenderijen dwars door den Zuid-Oostelijken hoek van Drenthe heen. Dan Noordwaarts van hier schijnt het prächtige heide te wezen tot Assen toe. Ik ben wel nieuwsgierig, dat kunt ge denken. Te ’s Hage is alles goed afgeloopen. Aan ’t Station kwam die landmeter mij nog opzoeken. Natuurlijk waren de vrouw en haar kinderen tot het laatst bij me, en toen ik wegging was het scheiden niet heel makkelijk. Ik heb haar voorzien van een en ander zoo goed ik kon, doch zij zal een moeielijken tijd hebben. Ik heb maar zeer weinig verf medegenomen maar toch iets, en ik hoop spoedig aan te kunnen vallen. De kleur van de Veluwe vond ik rijk. Ik hoop Uw nader schrijven hier af te wachten, het is hier een boerenlogement vlak bij ’t Station. Zet op den brief : adres A. Hartsuiker, logementhouder te Hoo- geveen. Daarna zal ik misschien echter dieper het land ingaan, doch ik wacht eerst tot ik dan een beetje voorraad verf heb. Nu spoedig meer, nu op ’t moment heb ik nog niets gezien dan 281 wat ik U zeg, het veld door ’t spoorwegraampje en de gelagkamer hier, waar weinig bijzonders aan is. In elk geval wou ik U doen weten ik hier ben. Gegroet, morgen ga ik er op uit. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Wees zoo goed zoodra ge dezen ontvangt een briefkaart of zoo op de post te doen, om te zien of die goed terecht komt. Ben heden morgen vroeg opgestaan, wegens ik nog al nieuwsgierig was. Het weer was prächtig, de lucht is helder en tintelend als in Brabant. In ’t logement hier zag ik een stal, die anders is ingericht dan de Brabantsche. Misschien zal ik daar nog wel eens iets van maken, als ik tenminste hier blijf. Nu, het veld hier vlak bij is meest weiland met boompjes hier en daar. Door Hoogeveen te nemen als uitgangspunt, geloof ik wel gedaan te hebben. Althans het is wel aardig dat ik reeds den eersten avond hoor, ik met die schuiten de heele Veenstreek kan doorvaren, tot de Pruisische grens en ’t Zwarte Meer toe. Spoedig schrijf ik U daar heel wat meer over dan heden. Zoodra ik wat meer verf heb begin ik dien tocht, en ga van het eene gehucht of dorp naar ’t andere. Doch het adres blijft hier, en ik laat er mijn goed voorloopig ook als ik voor eenigen tijd afwezig ben en zelf niet weet precies waar ik zijn zal. Ik betaal f i per dag hier is de afspraak als ik hier ben, en in de tusschenpoozen kan ik mijn koffer etc. laten op den zolder. In de haven van het dorp zag ik heel echte turfschuiten, enfiguren van schippersvrouwtjes met het costuum van hier op ’t hooi- veld — best. Het zal wel nog veel mooier blijken te zijn dieper ’t land in, doch voorloopig zie ik al erg goede dingen zelfs hier. Schrijf dus spoedig een woordje, zooals gezegd aan het adres van A. Hartsuiker, logementhouder te Hoogeveen. Het dorp of stad hier is voornamelijk eene lange rij huizen längs de haven, veel nieuwe huizen en enkele mooiere oude. 324 Waarde Theo, Nu ik eenige dagen hier reeds ben geweest en veel rondgeloopen 282 in verschillende richtingen, kan ik U meer mededeelen omtrent de streek waar ik ben aangeland. Ik voeg hierbij een krabbeltje naar mijn eerste geschilderde Studie uit deze buurt, eene hut op de heide. Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt. Van die soort heb ik er een stuk of 6 ook van binnen gezien, en zullen er meer studies van komen. Hoe ’t exterieur daarvan in de schemering of even na zonson- dergang zieh voordoet, kan ik niet juister zeggen dan U zeker schilderij van Jules Dupre in herinnering te brengen, dat meen ik van Mesdag hoort, met twee hutten er op waarvan de mos- daken verbazend diep van toon af komen tegen een dampigen, stoffigen avondhemel. Dat is hier. Nu binnen in die hutten, donker als een spelonk, is het zeer mooi. Teekeningen van zekere Engelsche artisten, die in Ierland op de heide hebben gewerkt, geven mij het meest realistisch weer wat ik opmerk. Alb. Neuhuijs geeft hetzelfde met ietwat meer poezie dan aan- vankelijk in ’t oog valt, doch evenwel maakt niets dat niet au fond ook waar is. Ik zag superbe figuren buiten — treffend door een expressie van soberheid. Een vrouwenborst bijvoorbeeld heeft die beweging van zwoegen die lijnrecht het tegenovergestelde van volupte is, en soms als het schepsel oud is of ziekelijk, deernis opwekt en anders respect. En de melankolie welke in ’t algemeen de dingen hebben, is van gezonde soort, als in de teekeningen van Millet. Gelukkig dragen de mannen hier körte broeken, wat den vorm van ’t been doet uitkomen, de bewegingen meer expressief maakt. Om U een der vele dingen welke op mijn ontdekkingstochten mij iets nieuws te zien en te voelen gaven, te noemen, zal ik U verteilen hoe men hier b.v. schuiten ziet door mannen, vrouwen, kinderen, witte of zwarte paarden getrokken met turf geladen, midden in de hei, net als de Hollandsche b.v. op den Rijswijk- schen trekweg. De heide is rijk, ik zag schaapskooien en herders die mooier waren dan de Brabantsche. - De ovens zijn min of meer als op Th. Rousseau ’s Four com- munal, staan in de tuinen onder oude appelboomen of tusschen de selderij en kool. 283 ßijenkorven ook op veel plaatsen. Men kan ’t veel figuren aanzien dat zij het een of ander man- keeren ; gezond is het niet precies hier geloof ik; misschien wegens vuil drinkwater; ik heb eenige meisjes van denk ik 17 jaar of jonger nog gezien, die iets heel moois en jeugdigs hadden, ook in gelaatstrekken, maar meestal is het vroeg reeds fane. Doch dit neemt de groote nobele tournure van ’t figuur niet weg, welke sommigen hebben, die dichtbij gezien zeer verwelkt blijken. Er zijn in ’t dorp 4 of 5 vaarten naar Meppel, naar Dedemsvaart, naar Coevorden, naar Hollandsch Veld. Gaat men die af, ziet men hier en daar een curieusen ouden molen, boerderij, scheepstimmerwerf, of sluis, en altijd bedrijvig- heid van turfschuiten. Om U een staaltje te geven van het echte van deze streek. Terwijl ik die hut zat te schilderen, kwamen er twee schapen en een geit, die op het dak van dit woonhuis begonnen te grazen. De geit klom op den nok en keek den schoorsteen in. De vrouw die iets op het dak hoorde, schoot naar buiten en slingerde haar bezem naar de geit voornoemd, welke als een gems naar beneden sprong. De beide gehuchten op de heide, waar ik ben geweest en dit in- cident plaats had, heeten Stuufzand en Zwartschaap. Ik ben ook nog in verscheidene andere plaatsen geweest en nu geef ik U in bedenking wat een oorspronkelijkheid hier nog is, daar apres tout Hoogeveen nog eene stad is, en daar vlak bij heeft men toch reeds schaapherders, van die ovens, van die plaggenhutten etc. Ik denk wel eens met veel melankolie aan de vrouw en de kin- deren, waren zij maar bezorgd; o het is de vrouw haar eigen schuld zou men ook al kunnen zeggen, en het zoude waar zijn, doch haar ongeluk vrees ik grooter zal zijn dan haar schuld. Dat haar karakter een bedorven karakter is, wist ik van ’t begin af, maar ik had hoop op terechtkomen, en nu juist terwijl ik haar niet meer zie en nadenk over een en ander dat ik in haar zag, komt het me meer en meer voor, zij al te ver weg was om terecht te körnen. En dat maakt juist grooter mijn gevoel van deernis en dat wordt een melankoliek gevoel, omdat het niet in mijn macht is het te verhelpen. Theo als ik op de hei zoo’n arm wijf zie met een kind op den arm of aan de borst, dan worden mijn oogen vochtig. Ik zie er haar 284 in, ook haar zwakheid, slordigheid dragen er toe bij om de ge- lijkenis te vermeerderen. lk weet dat zij niet goed is , dat ik er het volle recht toe heb om te doen zooals ik doe, dat bij haar blijven ginder niet hon , dat meenemen eigenlijk ook niet kon} dat wat ik deed zelfs verständig, wijs was, al wat ge wilt, maar dat neemt niet weg dat het door mij heengaat als ik zoo’n arm figuurtje zie, koortsig en mise- rable, en dat dan mijn hart week wordt. Wat is er veel triestig- heid in het leven, enfin men mag niet melankoliek worden en moet het in iets anders zoeken, en het werken is recht, alleen er zijn momenten dat men zijn rust slechts vindt in ’t bewustzijn : het ongeluk zal mij ook niet sparen. Adieu, schrijf spoedig en geloof me, t. a t. Vincent. 325 Waarde Theo, Zooeven komt Uw brief en weet ik dus dat de correspondentie hier geregeld gaat. Ik schreef een paar dagen geleden nog een woordje om U een en ander van het land hier te verteilen. Mooi is het hier alles, waar men ook gaat. De heide is veel uitgestrekter dan de Brabantsche, bij Zundert of Etten althans, ietwat mono- toon als het middag is en de zon schijnt vooral, doch juist ook dat effect ’t welk ik vruchteloos een paar maal reeds toch heb willen schilderen, zou ik niet willen missen. De zee is ook niet altijd pittoresk, maar ook die momenten en effecten moet men bekijken wil men in ’t eigenlijk karakter zieh niet bedriegen. Dan — op dat heete middaguur is de heide verre van liefelijk soms — is agapant, vervelend en vermoeiend als de woestijn, even on- herbergzaam en als ’t wäre vijandig. Het te schilderen in dat volle licht, en de wijking der plannen tot in ’t oneindige te geven, is iets waar men duizelig van wordt. Daarom moet men niet meenen het sentimenteel moet worden opgevat, integendeel dat is het bijna nooit. Diezelfde agagant vervelende piek — ’s avonds als een arm figuurtje door de scheme- ring zieh beweegt — als die uitgestrekte, door de zon verschroeide aardkorst donker uitkomt tegen de fijne lila tonen van den avondhemel, en het donker blauwe allerlaatste lijntje aan den horizon, grond van lucht scheidt — kan subliem worden zöö als op een J. Dupre. En de figuren, zij hebben datzelfde, de boeren 285 en vrouwen, niet altijd zijn ze interessant maar als men er ge- duld mee heeft ziet men het Milletachtige toch geheel en al. Gisteren vond ik een der eigenaardigste kerkhoven die ik ooit zag, verbeeld U een stuk heide met een heg van dicht opeen staande mastboompjes er omheen, zoo dat men meenen zou ’t een gewoon mastboschje was. Evenwel er is een ingang — een kort laantje, en dan komt men op een aantal graven begroeid met bund en heide. Vele gemerkt met witte palen waarop de namen staan. Ik stuur er U een croquis van naar de Studie welke ik er van schilderde. Ik ben bezig aan een andere Studie van een roode zon tusschen de berkjes die op een moerassig weiland staan, waar de witte avonddamp uit opstijgt, waarboven men een blauwgrijze horizonlijn van geboomte met een paar daken nog ziet. Het is wel jammer dat gij van C. M. nog niets hebt vernomen. Natuurlijk hoeft hij niets te doen, maar dat telkens dan maar geen woord antwoorden vind ik ietwat grof. Doch begrijp een ding wel — meer en meer komt het mij voor, dat wij leven in een tijd waarin de dingen eenigszins in de war zijn geraakt, (dat eenigszins houd ik voor enorm groot, doch wil LJ deze opinie niet opdringen). C. M. betreffende als meer anderen zoude zeer beleefd zijn tegen een vreemde, doch on ne hait que ses amis, en juist zichzelf een beetje verloren hebbende in het zijn aandacht vestigen op eb en vloed van handeis- en kunstzaken, is hij zoo verdiept in au fond zeer abstracte dingen, dat iets wat zeer natuurlijk is, n.l. dat ik met hem gesproken heb en nog met hem spreek over mijn zaken, hem onaangenaam aandoet, als een openstaande deur die tocht, want zijn gedachten zijn heel, heel ver weg — altijd — en hij weet er niet beter op dan desnoods ietwat grof er zieh afmaken, even als men de tochtige deur dicht smijt. Ge zult zeggen, dit is veronderstellen hij weinig fijngevoelig is, nu ik veronderstel dat ook zeer zeker, in zoover dat ik niet be- twijfel evenwel of hij kan wel degelijk zeer hupsch zijn, doch mits zijn gedachten er hij zijn , en in mijn geval zijn ze het niet, en te meer niet omdat hij betreffende mij zekere vaste opinies schijnt te hebben, die ik niet meen te mögen trachten weg te nemen! Ik hoop U over niet al te langen tijd studies van hier te zenden, als ik er eenige van bij elkaar zal hebben. 286 En denk er eens over, misschien kunnen sommige daarvan voor Wisselingh iets worden. Mijn geld raakt weer op zijn einde evenwel, en eigenlijk had ik gehoopt nog wat verf en sommig gereedschap te kunnen in voor- raad nemen, maar enfin — wij moeten roeien met de riemen die wij hebben — al is het deplorable ze niet ietwat langer zijn. Ook dat kan door geduldig voortwerken terecht komen. Alleen ik ben zeer blijde dat ik hier ben, want kerel het is hier rijk. Ik ben wel verlangend iets naders van U te vernemen. Misschien begriip ik sommige dingen eenigszins doch vooral dit eene dat ik vertrouw en weet gij recht hebt gedaan. Betreffende recht doen, onze omstandigheden maken ons soms tot iets anders dan wij zijn zouden, indien wij door niets in onzen wil werden gehinderd. Zoo ik voor mij zou liever met de vrouw gebleven zijn, ofschoon het dubbel moeielijk zou geweest zijn, maar het was voor zoover ik kon nagaan, onmogelijk in de gegevene. En het is er zoo mede, dat als ik in mijn verbeelding telkens haar als een schim nog zie, is het niet als een verwijtende, doch ik ben er slechts melankoliek over dat de middelen mij te kort kwamen om het zöö te doen met haar als mijn verlangen geweest zoude zijn. De tijden zijn wel moeielijk en gij zult er het Uwe van hebben. Toen ik hierheen kwam had ik van verf bij mij een aantal half uitgeknepen tubes en daarbij eenige nieuwe om het noodige voor een stuk of 6 studies te hebben, doch zeker niet meer. Ikzalvan het volgende geld dus dadelijk weer iets of wat laten komen, weer voor een stuk of wat studies. Verder teeken ik, maar gij weet er alles van dat het schilderen hoofdzaak moet zijn zooveel mogelijk. Ik weet niet hoe het hier met het geldwisselen zal gaan. Desnoods indien ik het hier niet kon zou ik het te Assen of zoo wel gewisseid kunnen krijgen, doch mocht gij in Staat zijn mij b.v. voor de eerste twee keeren — tot ik wat beter op de hoogte ben hier, en ook te Assen eens een kantoor gevonden heb, waar ik nu nog niet ben geweest — voor de "twee eerste keeren dus b.v. Hollandsch geld te zenden of post- wissel, zoude wel goed zijn want anders zou ik soms er mee verlegen zitten Ik hoop dat gij tegen 20 Sept., niet later kunt zenden, want ik heb de menschen zoodra ik kwam een week gegeven, dus is dan reeds vervallen en moet ik weer betalen. 287 Gij vindt hierachter het croquis van ’t kerkhofje. De kleur is aldaar zeer eigenaardig. Het is iets schoons de echte heide op de graven te zien, de geur van terpentijn heeft iets mystieks, de donkere strook masthout die het afsluit, scheidt een tintelende lucht van den ruigen grond, die in ’t algemeen een rosse kleur heeft — fauve — bruinachtig, geelachtig, doch overal met lila tonen. Het was niet makkelijk te schilderen, ik zal er verschillende effecten nog van zoeken, met sneeuw b.v. moet het zeer eigen- aardig wezen. Liebermann had ik reeds iets van gehoord, doch Uw beschrijving van zijn factuur vooral geeft mij meer licht omtrent hem. Zijn kleur moet oneindig beter dan Henkes zijn, (ge zegt het heel goed ,,leikleurig met overgangen tot grijsgeel en grijsbruin ”.) Ik begrijp het er volkomen uit. Dat} die manier van schilderen is een heerlijk ding als men er achter is. En dat ik veel verlang te schilderen is juist wegens ik in mijn factuur iets vasts en (of- schoon ik menigeen hoorde zeggen: je moet geen systeem heb- ben) — toch heel graag iets systematisch wilde hebben. 288 Wat hij en meer anderen hebben. Uit Uw beschrijving zie ik dat hij, Liebermann, veel van de manier van Herkomer moet hebben. Vooral wegens consequent doorvoeren en dat te ana- lyseeren, die plekjes licht en donker veroorzaakt door zonne- stralen door ’t gebladerte, waar menig oog op duizelt. Ik zag laatst de groote gravure naar Herkomer: The last Mus- ter; gij hebt die zeker ook gezien — wat een mannelijkheid! De Jules Breton: Fille d’un mineur, zou ik erg graag zien; er is te Courrieres nog een steenkolenmijn, toen ik er op een regen - dag kwam, gingen juist de arbeiders terug door den modder, een karavaan als van schoorsteenvegers, een met een ouden kapotjas om herinner ik me, de vrouwen echter, die ik zag ten minste, droegen geen mannenkleeren zooals in de Borinage, waar de ,,loques de fosse” voor allen ’t zelfde zijn. Nu kerel, Uw brief zal weer welkom wezen, schrijf in elk geval, indien ge dit tenminste nog niet reeds hebt gedaan, met een enkel woord aan C. M., dat ik alleen hier in Drenthe nu ben en iets van de plannen. Doch antwoordt hij daar niet op dan moet het dunkt me overgegeven worden. Dank voor al Uw bemoeiingen. Het is dezen morgen fijn, grijs weder, voor ’t eerst sedert ik hier ben geen zon, en dat zal nog wel zoo mooi zijn, dus ik ga er op uit. De lui waar ik in de kost ben zijn heel best, de man is aan de spoor voor de goederen, een kerel die iets de Grouxachtigs heeft, een gezicht dat soms den toon van roode kool heeft, een echte sjouwer. De vrouw heel werkzaam en netjes, 3 kinderen. Ik krijg waarschijnlijk een achterzolder voor werkplaats. Adieu broer het beste, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ge weet het adres is- A. Hartsuiker. Logementhouder, Hoogeveen. Beste Broer, Uw brief heb ik zooeven ontvangen en dank er U recht hartelijk voor. En wil meteen U opnieuw een en ander van mijn bevindingen schrijv^n. "Vooreerst dat ik een brief van Rappard heb gehad uit West-Ter- schelling, en hij daar druk aan ’t werk is na eerst hier in Drenthe te Rolde in de buurt van Assen nog te hebben vertoefd. 326 19 289 Ik hoop dezen winter ook zelf hem daar te bezoeken en nog een paar studies te maken, de reis er heen voor zoover ik kan nagaan heen en terug ongeveer drie gülden zijnde, tenzij ’t oversteken naar Terschelling moeilijk zij. Maar dat is ’t wel waard om eens met een Schilder te zijn, en zal de eenzaamheid breken. Naar Uw volgenden brief die hoop ik niet in de pen zal blijven, ben ik zeer verlangend. Vergeet niet mij betreffende C. M. den afloop te melden, of gij hem nog hebt bericht ik hier was en of die brief ook onbeantwoord is gebleven. Indien deze dingen zoo zijn, zal ik niet nu natuurlijk doch later zeer zeker zelf C. M. gaan opzoeken, en hem opheldering vragen van de reden waarom hij geen antwoord gaf. Schrijven zal ik niet, doch onwrikbaar vast Staat het bij mij dat ik niei vrede neem met zijn niet antwoorden, vooral U niet antwoorden, en daar er dit bij - komt, ook het mij niet antwoorden. Iets te doen heb ik nooit beweerd dat hij moest> noch doe ik zulks nu. Wat hij deed of eventueel doen zou, reken ik als een gunst waar- voor ik hem ook steeds als zoodanig heb bedankt, en ook van mijn kant studies gegeven, zeker een 50-tal in ’t geheel, met het recht er bij die later nog in te ruilen. Doch dit een en ander zöo zijnde, behoef ik bepaald geen be- leedigingen te verdragen, en het is eene grove beleediging ik nu niet eens bericht heb dat hij het laatste pak studies heeft ontvangen. Geen syllabe. Versta mij wel broer, begrijp me in dezen eens en voor altijd, wat er ook zij van het wenschelijke om finantieele hulp te krijgen — dat is toch verre van No. 1 te zijn. No. 1 is, dat hij tevergaatin het uit ’t 00g verliezen der rechten die ik als mensch heb, al was ik hem een vreemde, (van verwantschap spreek ik nooit, baseer ik me nooit 00) om niet behandeld te worden als een mauvais sujet, om niet veroordeeld te worden of beschuldigd van dit of dat, zonder zelf er in gehoord te worden. Ik heb recht , volle recht een antwoord te eischenf en het in geval van zwijgen op te vatten als zeer grove beleediging. U verzoek ik dus vriendelijk mij eenvoudig uw wedervaring betreffende ’t beantwoorden van Uw schrijven te willen mede- deelen, ik zal dan voor mij zelf weten waaraan ik mij te houden heb, ik zal dan er geen woord meer over zeggen, doch al ging 290 er meer dan een jaar overheen, zal ik diep in mij, onverroest klaar en helder als ik het op dit moment heb, ditzelfde gevoel van dat ik opheldering rmet hebben , in mij terugvinden, en niet rüsten voor ik op de een of andere wijze mijn zaak met hem af- gehandeld heb. Ik geloof gij zult dit gevoelen in mij billijken, en zoudt dit te meer indien gij precies wist, wat in vroeger jaren tusschen hem en mij is voorgevallen, als wanneer ik zeer gewantrouwd heb betreffende het plan om te studeeren of de belofte om dat door te voeren rondborstig was en doordacht; ik heb bescbouwd toen, dat zij overijld het plan maakten, en ik overijld het goed vond, en het blijft opperbest m.i. het toen gestopt is, wat ik zelf heb bewerkt expres, en zoo aangelegd dat de schände van het op- geven op mij kwam en niet op iemand anders. Gij begrijpt dat ik die wel andere talen geleerd heb, ook dat miserabele beet je latijn etc. wel mächtig was te boven te körnen, waartegen even- wel ik verklaard heb op te zien. Dit was een smoesje, wegens ik tegenover protecteurs toen liever niet wilde zeggen dat ik de heele Universiteit, de Theologische althans, als een onuitspreke- lijke knoeiboel beschouw, een kweekerij van Pharise'isme. Dat aan durven het mij niet ontbrak, trachtte ik te bewijzen door naar de Borinage te gaan, waar zeer zeker ik het moeielijker had dan als ik Student zoude zijn geworden. Ik dacht dat C. M. b.v. beter mij doorgrond zou hebben en reden te meer heb ik, hem weinig fijngevoelig te vinden als ik bedenk hoe hij sedert mij met zekere verdachting behandelde. Toch zal hij in zijn geweten moeten voelen ik noch vroeger noch nu eenige laagheid jegens hem heb bedreven en dus deze beleediging van niet ant- woorden heeft geen raison d’etre. Voor dat mysterieuse, dat sphinxachtige zwijgen enz. heb ik de allerdiepste verachting en verklaar U bij dezen er alles van te den- ken behalve iets dat rechtuit en trouw of waarachtig is. Het möge een beet je de algemeene politiek van tegenwoordig zijn, ik weet dat wel, maar ik ben zooals gij weet het niet eens met de algemeene politiek van tegenwoordig, wegens ik haar als laag en alle kenmerken van decadence die op een pruikentijd uitloopt dragend, beschouw. Men. zqu kunnen schreien over wat tegenwoordig bedorven wordt op allerlei gebied, waar vroegeren hun arbeid aan hebben gegeven, oprecht, wordt nu lafhartig verwaarloosd en losgelaten. De tijd waarin wij leven is misschien iets uiterlijk fatsoenlijkers dan de vroegere maar het nobele gaat er te veel uit dan dat men van de toekomst dezelfde groote dingen kan verwachten welke zijn ge- weest in ’t verleden. Enfin ieder moet het voor zichzelf weten. Nu over iets anders, (maar het was noodig dit een en ander te behandelen al heb ik er geen ’t minste pleizier in er over te schrij- ven), namelijk over mijn bevindingen hier. Hoogeveen zelf vind ik, hoe meer ik in de omstreken rondloop, hoe langer hoe mooier, en ik twijfel niet of dit zal zoo blijven. Als C. M. vervalt, wat ik vrees, zoo neemt dat niet weg dat op den duur het hier voordeeliger uitkomt dan te ’s Hage. Maar wegens C. M. vervalt zal ik een zekeren tijd moeten kromliggen voor ik mijn plannen kan uitvoeren. En misschien verliezen we daar apres tout volstrekt niets bij. Het is nu eenmaal zoo dat ik geld noodig heb en een voorraad verf en verschillende dingen, voor en aleer ik van den tocht door den Zuid-Oosthoek van Drenthe bepaalde resultaten kan ver- wachten. Maar over b.v. een half jaar zal ik dat bezuinigd hebben hoop ik, en in den tusschentijd zal ik toch dingen kunnen doen hier. Zoo nu zal ik vooreerst niet voor goed naar verder weggaan, maar nog blijven werken in deze omstreken. Zal zien wat geld te besparen voor twee reizen, een door den Zuid-Oosthoek, een door de heide tusschen hier en Assen. En aan laatstgenoemden tocht noordwaarts hoop ik te verbinden ’t bezoek aan vriend Rappard, en alsdan in zijn logement op Terschelling, ’t Scheepje genaamd, een tijd te vertoeven. De uitvoering van die twee tochten zou te roekeloos zijn indien men zonder voorraad en zonder berekend te zijn op de omstan- digheden, ze ondernam. Maar met geduld zijn ze mogeliik, want ik zie genoeg dat ik hier minder onkosten heb dan te ’s Hage. En voor ik dat begin wilde ik het geld van Rappard afdoen, ook al zij het dat daarna ik van hem misschien weer iets zal leenen na hem gezien te hebben, en als ik zeker weet ik er iets bepaalds door maken kan. Ik heb hier aanvankelijk eenigen tegenspoed met modellen ge- had op de heide, waar er over gelächen werd en ik voor den gek gehouden, en begonnen figuurstudies niet af kon krijgen door onwil van de modellen, die ik evenwel althans voor hier, goed had betaald. Ik heb echter daartegen mij verzet, en op die zelf de piek op een 292 enkel gezin mij geconcentreerd, waar ik nu eene oude vrouw, een meisje en een man kan krijgen, en hoop heb die goed zullen blijven. Ik heb een paar studies van de heide, welke ik U zenden zal als zij goed droog zijn, en ben ook aquarellen begonnen. En ik ben ook weer penteekeningen begonnen, juist met het oog op het schilderen, omdat men met de pen in zulke details kan treden als geschilderde studies niet kunnen, en men wel doet twee studies te maken, een geheel geteekend voor ’t in elkaar zetten der din- gen en een geschilderd voor de kleur. Als het n.l. kan en de ge- legenheid het toelaat, is dit een weg om later de geschilderde studies op te voeren. De heide is rijk, en er zijn moerassige weien die mij dikwijls aan Th. Rousseau herinneren. Nu ik kan U zeggen dat de buitenlucht en het leven hier mij veel opsterkt, och had de arme vrouw het nog eens kunnen heb- ben; ik denk aan haar met zoo innigen weemoed — ondanksmijn gezond verstand mij ten duidelijkste zegt dat het nu onmogelijk kan in gegeven omstandigheden. Ik ben ongerust over haar wegens ik niets van haar hoorde, en daaruit opmaak zij dingen die ik haar aanraadde, öf niet heeft willen öf niet heeft kunnen doen. Ik kan haar zelfs moeielijk schrijven, wegens als zij in de Bagijnestraat blijft wonen ik primo weet mijn brief geopend wordt waarschijnlijk door haar broer of haar moeder, en ten tweede zoolang zij daar woont ik er ook niet mee wil te maken hebben, zelfs niet met haar. Enfin, misschien hoor ik iets nog, maar ik zal er sombere ge- dachten door hebben als ik niets naders verneem. Ik had ge- hoopt bericht te krijgen van een ander adres dan de Bagijne- straat, en dat zij met haar moeder een zaakje om goed te was- schen en te strijken zoude begonnen zijn. O Theo, als zij geen familie had gehad, zou ze zieh zoo veel beter gehouden hebben. Vrouwen zooals zij zijn wel degelijk siecht, maar primo oneindig, zegge oneindig deerniswaardiger dan siecht, en ten tweede hebben ze een zekeren hartstocht, zekere wärmte, die iets zoo erg menschelijks heeft dat de braven er wel eens een lesje aan konden nemen, en ik voor mij het woord van Je^us gevoel, die zeide tot de oppervlakkig beschaafden, de •fatsoenlijke lui van zijn tijd: ,,de hoeren gaan U voor". Vrouwen zooals zij, ze kunnen fataal siecht zijn, (ik spreek hier niet eens van de Nana ’s, volbloedig en wellustig, doch van de 293 meer zenuwachtige, denkende temperamenten onder hen) vrouwen zooals zij, ten volle rechtvaardigen ze ’t woord van Proudhon: la femme est la ddsolation du juste; om wat wij ,,la raison” noemen geven ze niet, en handelen rechtlijnig en schuldig er tegen in, ik weet dat, maar zij hebben aan den anderen kant toch dat echt menschelijke dat maakt men niet zonder hen mag of kan, en er van voelt er goeds in hen zit, en iets almachtig goeds zelfs al kan men het niet definieeren anders dan als een je ne sais quoi, qui fait qu’on les aime apres tout. Gavarni was serieus toen hij zei: avec chacune que j ’ai quittee, j ’ai senti quelque chose se mourir en moi. En het mooiste woord en het beste , dat ik ken betreffende de vrouwenkwestie, is dat wat gij ook kent: o femme que j'aurais aimee, en men zou daarmee de eeuwigheid in willen gaan — willende er niets verder meer dan dat van weten. Ik weet dat er vrouwen zijn absurd genoeg, (zij toch doen er nog meer kwaad aan dan de mannen) die geheel en al door eerzucht enz. worden bestuurd. Lady Macbeth is de type ervan; die vrou- wen zijn fataal en ondanks hun charme moet men ze mijden of men wordt een schurk, en Staat in körten tijd voor ontzettend kwaad, dat men bedreven heeft en nooit weer goed kan maken; doch zoo iets was in haar met wie ik was niet, ofschoon ze ijdel was, evenals we allen het zijn bij tijden; arm, arm, arm schepsel is het eenige wat ik voelde in ’t begin, en ik nog voel in ’t eind. Siecht? que soit, doch wie in onzen tijd is goed? Wie voelt zieh zoo rein dat hij voor rechter wil speien? Dat zij verre. Delacroix zou, zeg ik, haar hebben begrepen, en Gods misericorde zal haar, denk ik soms, toch nog veel meer begrijpen. Zooals ik U schreef, het kleine mannetje hield erg veel van mij, en toen ik al in den wagon zat had ik hem nog op mijn schoot, en zoo zijn we van elkaar gegaan, ik geloof van weerskanten met onuitsprekelijken weemoed maar meer ook niet. Ik verklaar U broer, ik ben niet goed op de manier van de domi- nees, ik vind ook wel h — ren om nu met ronde woorden te spreken, siecht, maar ik voel toch iets menschelijks in hen, dat maakt ik niet de minste scrupule heb met hen te verkeeren ; ik zie niets bijzonders kwaads aan hen, ik heb niet het allerminste berouw over kennis die ik met hen heb of gehad heb. Als onze maatschappij eene reine en geregelde was, o ja, dan waren zij verleidsters, nu menigmaal zijn zij m.i. meer als soeurs de charite te beschouwen dan als iets anders. 294 En nu , evenals in andere periodes van ondergang eener bescha- ving zijn door de corruptie der maatschappij de verhoudingen van goed en kwaad veelmalen omgekeerd, en komt men alweer raisonnabel terecht op het oude woord: ,,eersten zullen de laatsten zijn, en laatsten zullen de eersten zijn”. 