title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: rji^^yr^ tjokot^ Jav. mentjokot^ bijten, steken. Men. vatten, vast- grijpen. v.::aS1ä. tjokit, I. m^ntjokit, een weinigje afnemen van iets, dat men meent te veel te zijn, zie tj^kit. IL een vork. Y^%^ tjoekoer; m^ntjoekoer^ scheren; pev tjoekoer j barbier; pisau tjoekoer, scheermes; bertjoekoer, zieh scheren en geschoren. iSy^ tjoekang; tj, hakoel, een bijzondere wijze v. bamboe te splg- ten, C. en S. Ook h^lah loseng tj^kak ^mpat genoemd. ßt^f:^ tjoking, ergens uitsteken, te voorschijn komen, b.v. een sigaar uit den mond, e. staart uit het rokje, C. en S. ^.JS^ys^ tjoekoep, voldoende,toe- reikend, genoeg^m^ntjoekoepkan, ge- noeg doen zijn; m^ntjoekoepi, zieh vergenoegen met iets; tidak holih m^ntjoekoepi, niet voldoende of toe- reikende zijn voor, met dir. obj. Sadj. Mal. p. 6; satjoekoep-tjoekoepnja, ge- heel voldoende. Zie ook ^aia I. 27 418 (J4^ k3^^ Ijokok, I. uitroep van iemand die latah is, wanneer zij iets verkeerds gedaan lieeft of geschrikt is. Volg. 0. en S. iemand die latah is aanstooten om haar te verschrikken. II. zie bij parang. J, ^ f^ tjoekil; uitpeuteren, = tjoengkil^ zie aldaar. oJL5^«UÄ-tjok61at, Ned.chocolade. i^y^ tjoekin, Chin. kort bad- kleedje van grof doek voor mannen en nog niet reikende tot de knieen. •51a» tjoekoe, Tam. gedroogde gemberwortel. ^^ tjoekl, I. daraspel; volg. V. d. W. e.s.v. verkeerspel met twee dobbelsteenen en 52 steentjes v. ver- schillende kleuren aan weerskanten, raeest v. Chineesch porselein; papan tjoeki, dambord. Jav. e.s.v. damspel met zwarte en witte boonen. Zie Ism. Jat. p. 71. IL = poeki, zie ald. ^^ tjoekai, belasting, toi, ac- cijns, pacht; m^moengoet tjoekaij be- lasting invorderen; m^larikan tjoekai, smokkelen; m^ntjoekai^ aan belasting, toi of accijns onderwerpen; tjoekai potong babi, pacbt op het slaehten van varkens; pi^tjoekaian en t^mpat m^ngambU tjoekai, tolkantoor, PÖl. Abd.; pemoengoet tjoekai^ ontvanger der belastingen, toUenaar. ^jjfl^ tjogan, Perz. djogan, Mal. de Rijks- of staatsielans, e. der voor- naamste Bijkssieraden, welks blad v. goud is en welks schacbt met goud is bewerkt; tjogan nlam, piek, die aan het hoofd van een vorstelyken stoet wordt gedragen en onder welks punt een hart- of bladvormig ver- siersel van goud, uld.mat tjogan, is aangebracht, waarop de naam van den Vorst is gegrift. Yolg. M. een stok, van boven omgebogen, waaraan een ijzeren bal hangt en welke voor den Yorst uit wordt gedragen. Zie djogan. ySyA tJOgO, I. Jav. domkop, botterik. IL Bat. gewaarborgde som voor proceskosten. M. waarborg, som waar- voor in rechten borg gesproken is, R. V. Eys. J.Ä. IJoewal, I. m^ntjoewal, met verschillende kleuren nerven v. ga- ren voor den inslag, opdat er bij het weven bloemen ontstaan, inz. v.zijde. IL ketjoewali, uitgezonderd, in- zonderheid, behalve, uitgenomen. J.Ä. ijoela^ Skr.hoorn midden op het hoofd of voorhoofd; tjoela badak, rhinoceros-hoorn; tj.oelaren tj,naga, een fabelachtige slangenhoorn. J^ tjjola; tjola-tjola, zie tjala en tjoera. v:>J*^ tjolit] mentJoUty even met de vingers aanraken, tikken; m^ntjo- lit-gamit, hetzelfde met verscheiden- heid; zie ook tjolek, LH^^yrf- tjoelas, valsch, «ralsch- heid; lui, traag, leegloopend; tjoelas hati, valschhoid des harten; b^rboe- wat tjoelas, valschheid plegen; dilihat olih radjaBoerandi kalakoewan radja Dewa K^raboe berboewat tjoelas itoe, de Vorst B. zag het gedrag van Vorst Ü**T^ ou>^ 419 D. K., dat hij valschheid pleegde, H. Boedj. j^ikÄ- tjoelis, voorwenden iets te kunnen doen? C. en S. «Jfcfi> tjolang, in tjolang-tjaling, zie tjaling. iJj-ö^ tjolong, Jav. Stelen = tjoeri, föJ»s^ tjoelik, e.B.v. onheilspel- lend geroep van een nachtvogel, die waarschuwt voor dieven of kwaad Volk. Zie tjoelika I. ^3-^5r^ tj^l^'li^j Jav.pitje,zwavel- 8tok,vlamraetje om even bij te lichten, = soeloeh, zie ald. MÖn. fakkel van in elk. gedraaide läppen of een stok daarmee omwikkeld en in olie ge- dompeld; mentjolok, daarmede bij- lichten. ^^yr^ tjolek, likje of veeg met den vinger of iets puntigs v. de eene of andere weeke zelfstandigheid, b.v. kalk, boter, verf en derg.; mentjolek, zulk een veeg of likje neraen ; p^ntjo- lek^ datgene waarmede men e. zach- ten veeg aan iets geeft; pentjolek api, strijkzwavelstokje, lucifer. Zie tjolii. iJ^tjoelim, Hind. hoeveelheid Opium voor een pijp; ook opiumpijp, zie tjiloem. \^^ys^ tjoelan, Chin.e.s.v.bloem- dragende plant of heester, die veel tot omheiningen van erven gebruikt wordt = pafjar tjina, Zie ald. f^^ tjooli, Hind. nauwsluitend lijfje, korset, keurslijf. LaJ^ä. ^oelia^ be woner van de kust van Koromandel, = k^ling. JCjJ*^ tjoelika, e.hanekam;fat, slenteraar, C. en S. Zie jCwJU^ I. j*y^ tjoema, ijdel, te vergeefs, vrnchteloos, slechts, kosteloos, voor niet met al, gratis, voor de leus, b.v. iets vragen, H. Abd. p. 300; meestal fjoema-tjoema en in de spreektaal op Java ook p^rtjoema» vjSAjo*.Ä. tjoemoet, ook ^yomo^, be- morst, groezelig, zwartachtig, Ibr. b, Ch.; ook beklodderd, b.v. tjoemoet- tjoemoet dengan tanah, met aarde be- klodderd, Pol. Djin. (3>o^ tjoemik, de hären onder de onderlip. Joo^Ä- tjoemil, aardig, bevallig, lief, inz. van het gelaat van kleine kinderen en dieren; mooie praatjes makend,flikflooiend,waanwijs,v.d."W. ook C. en S. Zie tjomel, Juo«^tjomel, Jav.knorren,prut- telen, veel praats hebbend,snaterend, kakelend; per^mpoewan tjomel moe- loetnja^ een vrouw die veel snatert, Abd. seh. wrdb.; dan djang an tjomel hh^kata-kata ; djikalau apa barang kata-kata dengan pikir djoewa, als zij spreekt moet zij niet snateren, maar al wat zy ook spreekt moet met na- denken zijn, B. R. &jo^ tjoemall, zie tjoema, f ^^Ä. tjoemi-tjoemi, s^pia, de inktvisch, d.i. Cr. y:>^ySf^ ^Oenoet; p^ntjoenoet, de vetklier aan het achterste van een vogel, waaraan de staart zit. v:>j^ tjonit; m^ntjonit^ als een onnatuurlijke uit was bij iets uitsteken, 420 t^y^ 15*-*^ b.v. een vingertje aan een vinger. C. en S. schrijven tjoenoet, Zie ald. *3«^ tjoenam, e.s.v. kleine tang met scherpe lippen, nijpertje, pincet. Lo«^ tjoenia, Chin. e.s.v. plat- bodemd laadvaartuig, voorn. te Ba- tavia in gebruik. i^y^ tjoewai, I. gering geschat, onheieekenQTid] mentjoewai, te gering achten, te licht achten; soepaja hamba m^ndjalankannja dengan sasoeng- goehnjaj hoekannja tjoewai^ opdat ik het ernstiglijk ten uitvoer brenge en geenszins het te licht achte, Ibr. b. Ch. M^n. zwak, vervallen, krachte- loos, onbeteekenend ; m^ntjoewaikan^ geringachten. II. iekoekoer tjoewai^ e.s.v. tortel- duif met zeer donker gekleurde vede- ren, ook genoemd tekoekoer tahi ker- bau, C. en S. ÄÄ, tj ah, I. Tusschw. van verwon- dering, he, hei. II. Chin. thee. ÄÄ. 1j oh, Tusschw. omhonden aan te hitsen. X >^ tjih, Tusschw. van afkeer, foei, bah ; tjih, ta^maloe, foei, schaamt ge u niet; tjih, tobat, foei, hoe is het mogelijk; op Java tjis, id. ,<A^a>. tj6hari,ook /;*an,zoeken, moet soms met vinden vertaald wor- den; m^ntj^harij iets zbeken, naar iets zoeken ; m^ntj^hari r^z^ki, ook alleen m^ntj^hari zijn levensonderhoud zoe- ken, den kost winnen; Mndak m.pon tiada boUh, wij kunnen zelfs ons levensonderhoud niet zoeken ; m. dja- lan b^rsahabat dengan inggris, de ge- legenheid zoeken om met de engel- schen bevriend te worden, H. Abd., mentjehari'tßharij vitten, spijkers op laagwater zoeken, onaangenaamhe- den uitlokken; m. nkal, een middel, redmiddel, of list bedenken; m.maÄ;an, den kost zoeken; soekarlahmentjehari hoeloebalang sap^rti Hang Toewah itoe, 't is moeielijk een held te vinden (lett. te zoeken) gelijk H. T.; keras mentj^hari, alle mogelijke moeite doen om stofPelijk voordeel te beha- len,b.v. salama beranakkan Bidasari makin b^rtambah keras menijehari, sedert B. zijn kind was deed hij hoe langer zoo meer alle moeite om stof- felijk voordeel te behalen; (M^n,men- tj^hari koetoe dalam idjoek, luizen in de idjoek zoeken, d.i. zoeken wat niet te vinden is, het onmogelijke willen; bertj^hari-tjeharian , verstoppertje speien , elk. zoeken) ; pentjeharlan , broodwinning,beroep,ambacht;orawy pentjeharlan, lieden die een bedrijf of beroep uitoefenen; orang m^ntj^- hart s^ndiri, iemand die zelf in zijn onderhoud voorziet, M, S. ^glg^ tjßhaja, Skr.glanSjSchijn- sel; tiadalah dapat ditentang njata daripada sangat menjala tjehajanja, het was niet mogelijk daarop te blij- ven Staren wegens het schitteren van deszelfs glans; b^rtj^haja, glans ver- spreiden, schitteren, stralen; tßhaja bajang, lichtbeeld, H. Abd. 518; tj. bagai diramas, licht alsof het ge- kneed wäre, d.i. stralend licht, v.d. W.; m^ntj^hajakan, doen schijnen of schit- teren. ^v 421 *• -fc. tji% I. verkorting NdiVLentjik^ beer, mevrouw en van ketjik =r=ketjiL IL zeker chineesch gewicht = Vi o hoen of 4.06 grm. voor opium, d.i. Cr. 1jl2>. tjia^ I, e. s. V. kleine vleder- muis, C. en S. II. toegenegenheid, achting, M. ^oLaä. tjiamau, e. s. v. boom, welks spint met water fijn gewreven als een verkoelend smeersel gebruikt wordt. Soorten zijn: tj. keremangka en tj. moedjoer. yjojif^ tjilbar en tjetjihar^ e. s. v. scherp stekende vlieg, waarvan 3 soorten, de witte, roode en zwarte, C. en S. ÄXA^ tjübang entjetjibang^e,8.Y. zwarten duizendpoot, C. en S. 44AÄ» tjebOüg, Batav. de eerste vorming van den kikvorsch. f^AA^ tjebok, stuk van een ko- kosdop zonder steel, om water te scheppen; m^ntjebok, met zulk een stuk dop scheppen; ook daarmee de billen afspoelen na een groote bood- schap. M^n. tjihoek^ bamboe's gevuld met water, voor eene mal. woning geplaatst, tot reiniging vande voeten. Zie ook tjidoek, (3m^ tjebek, mmtjehek^ aan de hand dragen, zooals een reistasch, pakje enz., C. en S. ckxAÄ. tjebol, Jav. dwerg ; saperti sitjehol hhidak mhitjapai hoelan^ als de dwerg, die de maan wil grijpen, Sprw., ook Mal. d.i. Cr. Zie ook tja- boeL i>^ tjita, I. gedrukt, bont van | lijnwaad; ka'in tjita, gedrukt katoen. Zie tjitak. II. zie vÄAii^i m^ntjüa, wenschen, verlangen; bagai ditjita^ zooals ge- wenscht wordt; oproepen, te voor- schijn roepen door een toovermiddel. iAAÄ« tjetang, zie tjatang. rSiAAs*. tjitak ; m^ntjUak^ afdruk- ken, bedrukken, boekdrukken ;p^w^V- fakj drukker, per tjitakan, drukkerij; tjitakan koew4, vorm, waarinkoekjes gebakken worden. ^AAÄ tjfetek, Jav. ondiep, on- diepte van water; tjetek elmoe, opper- vlakkige kennis, H. Abd. 422. ^Uä. tjiti, zie tjetL i^A»Ä^Ä» tjitjit, I. m^ntjitjit, pie- pen V. muizen, jonge vogels en derg.; met een sissend geluid spuwen of branden, piepend sissen. II. achterkleinkind; in de hoftaal tjitjenda, Volg. M. tjitjL Zie ben. III. e. s. V. boschvogel, iets groo- ter dan een duif, C. en S. IV. mentjitjü, halsoverkop weg- loopen, zooals een kind, dat bang ge- worden is, C. en S. y^.xA tjetjer, ook tjitjir, bij kleine hoeveelheden störten of uit- gestort zijn; anak tjetjer didjalan, e. kind, waarvan de moeder onderweg bevallen is, m^ntjetjerkan benih, het rijsfczaad strooien in de met den poot- stok gemaakte gaten op de ladang, het eerste doet de vrouw, het laatste de man; b^rtjetjeran^ bij beetjes ver- morst, verstrooid, uitgestort, ook v. een taal, Sadj. Mal. p. 1 ; jang dikMjar tiada dapat, dan jang dikandoeng 422 (J^*^y^ b^rtjetjeran, het nagejaagde niet krij- gen en wat men bij zieh draagt stört bij kleine beetjes uit, Sprw.; pMang Mrijetjeran pada sagPnap djalan^ de zwaarden lagen overal op den weg verspreid, Sj. Madli; tjetjeran, dingen die men overal laat sling^ren. M. i^:s<xs^ tjitjik ; m^ntjitjik^ ver- foeien, een afkeer hebben van iets; zie tjih. ^ÄAÄ. tjltjaxi, e.s.v. vogel, plu- vier. Max. ^-<v^.,/x^ tjitjah ; m^ntßtjah, in- doopen, soppen van spijs in eene saus of jus, Max. en 0. en S. Zie tjetjah, ^ÄAÄ. tjitji, achterkleinkind ; tjitjenda^ hetzelfde van een Vorst. jJiJcAÄ.tjidoek, beuten potiepel, schuimspaan, hoosvat, ook hierraede scheppen; 7nentjidoek, kleine beetjes uit iets opscheppen met e. lepel, nap, de belle band, een schepnetje enz. ook opscheppen van visch met een schepnet. Hik. Abd. p. 258. yAÄ. tjiar, I. luidkeels weenen, janken, drensen, zooals dwingende kinderen, v.d. W. M^n. id. b^rtßaran, hetzelfde van velen. IL vluchtige olie, zooals die in de schil van een oranjeappel. yjjsf^ tjioer, een kopkussen, C. en S., zij verklaren het ook met mati het eerste schijnt juist te zijn, b.v. tikar tjioer = tikar hantal, Zie tjioe, Op een and. pl. maken zij er een karpet van! v:t>*jwfi>. tjoret, I. ook tjirit^ dünne afgang, spuitachtige ontlasting; plot- seling uitschieten of uitstralen; tj* djawi of tj, l^mboe, dünne koemest; tj. darahy de roode loop; tjeret kam" bing^ klonters in de pap; (M^n. drek; tjeret tUinga^ oorsmeer; tj, koekoe, vuil onder de nageis; tj. kopi^ koflSe- dik;) tj. moeraiy e.s.v. gomelastiek; tj, bintang, vallende ster; tj. mata- hart, zonnestraal, die door een reet dringt; mentjeret, aan den dünne zijn, diarrhee hebben ; m^w^/Wß^/j/are^- Ä;aw,bekakken,be8chijten,I.P.;^'ßrß^- beret, kakkerig tewerkgaan, beetje voor beetje doen, wat in een keer kon gedaan worden, met allerhande kak voor den dag kernen ; tj. tiada kl^ring koekoey een zeer hevige of aanhou- dende diarrhee, waarbij de nageis niet droog worden door het onophoudelijk afspoelen met water; pentjeret, iem. die altijd aan den dünne is, een los- lijvig persoon; ook zundgat van een vuurwapen. II. Jav. trekpot, ketel, gieter enz. met een tuit, ook kraan van een vat; zie tjerek. ^w%jys>. tjerek, ketel tje met tuit en hengsel, zie tjeret II, Mßn. id. i^*.AÄ. tjiri, I. Skr. beleediging^ fout*, gebrek, verkeerde handeling jegens iemand. II. haarspeld, Sadj. Mal. mj^ tjiang = tjian^ zie ald. äJIaä tjengeng; m^ntjengeng, gedurig janken, zooals kleine kinde- ren; b^rtjengeng, aan het janken zijn. äJikSf^ tjingam, e.s.v. strandboom met fijn hout, dat gebruikt wordt tot vervaardiging van handvatsels, pa- gaaien en gebakvormen. 423 tAÄ- tjingi, beuzelachtig, los, speelziek, dartel, C. en S. v^..A,g^ ti^^P? klanknabootsend woord voor het piepen van jonge vo- gols; mentjiapy piqpen; tjiap'fniap, hetzelfde met verscheidenheid, al- lerlei gepiep. v,ftAa^ tjloep, e.s.v. kleine roei- spaan, C. owÄAÄ. tjipoet, == sipoet, zie ald. ^«A-AÄ. tjeper, I. bord, kleine, vlakke, metalen schotel, klein pre- senteerblad, mondstuk van blaas-in- strumenten, dat tegen de lippen wordt gezet; tj. alas, onderschotel. Op de ijeper worden de vorstelijke brieven gedragen; zie ook talam. IL Jav. plat, ondiep, b.v. van een tafelbord. Ook een tafelbord. ;3AAa. tjipoek, e. s.v. fijn oost- indisch batist. Zie asdhan. ^j.AA£^tjlpan^ strijdbijljC.inHik. Koris is het djipang en Pol. Djin. is het djipan, ^AAs>.tjipai, e.s.v. aap ook sipai^ C. en S. Zie bij boelang, ^3^2^ tjiak, I. e, s. v. vink. IL gejank, zooals van kleine Lin- deren; tjiak'miak^ allerlei gejank; mentjiak^ janken. uXaä^ tjika, I. koliek met braking en afgang ; tj. kasiangan^ koliek die ö nachts aankomt en doodelijk is, wanneer zij niet tegen den dag be- tört; tj, kUadak, koliek met looze brakingen. IL lets dat in schelpdieren gevon- den wordt en volg. de Mal. giftig is, C. en S. oJCa£>. tjikat en tjikatan, Mön. en Jav., zie tjakat, jS<^:s^ tjikar, eirkel, C. stuurrad, Sw. e. s. V kar, Jav. Zie tjakra, Kj^jCvi-v tjikap, de stokjes waar- mede de Chineezen eten. JjCaä. tjikil, I. gierig, vrekkig, zuinig bij het gebruik van iets, = kikir^ doch minder sterk. IL e. s. V. kleine piek, ter lengte van een wandelstok. JjCo. tjekel, klein, = ketjil ySCf^ tjikoe, e. s. V. vrucht, die iets gelijkt op een ovalen aardappel, C. en S. = sawoBy zie ald. ^JIaä. tjikai, zie bij daoen, c^A£> tjiga; m^ntjiga, zuinig zijn bij het gebruik en. Mal. zie fjlkil L jC^ljigar, snelleafloop,8troom- versnelling in een rivier, == dj^ram en riam, Zie ook Uladas. j^jjLxö^ tjigak, vol beweging, levendig, vlug, vroolijk. MÖn. de ge- wone aap. äJLaä- tjeleng, M^n. wild zwijn, Jav. id. ; tjelengan, Jav. spaarpot van aardewerk in den vorm van een var- kentje. jvJLaä- tjiloem, zie fjoelim, LLa2>. tjilo', MÖn. mentjilo\ roo- ven, Stelen = ijoeri, ^\ykxs^ tjilawagi, voorouders in den 5^» graad. JLaä^ tjele, e.s.v. geruit lijn- waad, = ginggang, Mßn. tjelar, id. Jjifi>. tjili, spaansche-peper. ji.*Afi> tjema, I. MÖn. mentjema, aanklagen, b.v. van een diefstal; be- schuldigen, M. 424 .U IL de naam, dien men geeft aan een vechthaan, die met zijn eigen aoliaduw vecht, C. en S. j^j^ tjioem, kus, zoen, M^n. mbntjioem^ ruiken, ook in de plaats van ons küssen, zoenew^ p^ntßoem, de renk als zintuig; zie ook koetjoep. y4A£>> tjemer, I. sterkgeschonden van hot oog, doch noch niet blind. II. langzaam, lui, onverschillig, dorn, C. en S. lO^AÄ. tjemek, en tjemaij blind, zonder dat de oogbal beschadigd is, C. en S. == tjemer L ^^OÄ. tjian, met melk zijn, melk in de uiers hebben; ook tjiang^ C. enS. ^^A£> tjina, I. chineesch; negari tjina, China; orang tjina, chinees; boenga ijina, e. s. v. bloemdragenden heester met een overheerlijke bloem, ook t^rang doenia genoemd. M.; tjina hoeta^z= mohallil^zie ald. ; tjina karam, fig.uitdrukkingvooreengrootlawaai; kajoe tjina = s^ntada. II. kajoe tjina, e.s.v. casuarine- boom met taai hout, dat voor het maken van bootjes gebruikt wordt; tjina goeri, zie tjelagoeri; akar tjina, •e.s.v. kruipplant, zeer geschikt voor bindsei. ^A£^ tjina, beter ^j^aä^ tjinna; tjinna boekti, corpus delicti, ^^a. tjena, weer voor het vech- ten geschikt, aguerri, van een vecht- haan die gewond is; Mön. merk, ken- teeken aan een vechthaan, dat hij gewond is geweest, doch we^r ge- nezen, kenteeken dat hij onverwin- lijk is. kxj^ tjenang, Päd. bovenl. = tjanang, zie ald. ^^jjUä. tjenok, e.s.v, vogel, die e. doordringenden roep heeft en waar- schuwt als er e. tijger in de nabijheid is, C. en S. ^Ä» tjiau, Chin. mentjiau, met lange riemen staande roeien, met het gezicht naar den voorsteven gekeerd, in gebruik bij de Chineezen; pen- tjiau, de roeier op die wijze. Zie ook t^koekoer. •.Ai^ tjijoe, kleinejvierkante eere- matras met boordsel inz. voor bruid en bruidegom, v.d.W. Sj. Sult. Jahja. Zie tjioer en tjoe, )y^^ tjewer, Jav. dun v.iets dat vloeibaar is, zooals aftreksels van kofiSe, theo enz. pap en dergel., = entjer, zie ald. «••AÄ. tjeweh, e. woord dat door de Mal. zeelieden aan boord gebruikt wordt in vereeniging met e. klank- nab. woord, om een of ander dier aan te dulden, daar het noemen van het dier bij zijn eigenl. naam een storm zou doen ontstaan, b.v. tjeweh embek voor geit; tj. menjalak^ e. hond; tj. mengoewak, e. buffel enz., C. en S. Lo hädji, Arab.bede^aartgan- ger naar Mekka; h. b^toel, de echte bedevaartganger, die op den bepaal- den tijd bij den berg Arafat is ge- weest om den duivel testeenigen; h» fvS-U 425 hadal, bedevaartgahger in de plaats van een ander, b.v. van een overle- dene; naik hadji, ter bedevaart naar Mekka gaan; menghadjikan, de bede- vaart doen ten behoeve van iemand, b.v. een overledene; voor de bede- vaart besteden, te kosten leggen. ,^.^wÄ.L&. hädjib, Ar ab. deurwach- ter, inz. van 's Vorsten bijzonder ver- trek, kamerdienaar. iLi^Lö hädjat, Ar. behoefte, be- noodigdheid; satengah akan hddjat dan satengah akan perhiasan^ deels voor noodzakelijk gebruik en deels voor sieraad; herhddjat^ beboeven, noodig hebben, het noodige gereed- maken; karenahädjat, uit nooddruft, uit noodzakelijkheid, ook dengan hd- djat b.v. meminta dengan hddjatnja, uit behoefte vragen; h. besar en h. ketjilj groote en kleine behoefte, een groote en kleine boodschap naar n^. 100; hddjat seni = hddjat ketjil; kadld hddjatj zijn gevoeg doen. ^ä-Lä- hädjar, Ar ab. Hagar. jvÄ.Lfi>- hädjim, Arab.barbier,kop- penzetter, wondheeler. ^U. hadji, zie L>. «d>olÄ. hädits, Arab.nieuWjjuist versehijnend. \Lä här, Arab. warm; van een werk: moeilijk, zwaar. ^^^[^ j^ärits, Arab.landbouwer. (ja^sLä^ häras^ Arab. term van waarschuwing bij bet schaak8pel,wan- neer men een stuk, dat den Koning dekt, wil verzetten; eigen!, de be- waker ! (lw^Lä. häris, Arab. wachter, stal- knecbt, oppasser. s^j^mX^ häsib, Arab.rekenaar,re- kenkundige, rekenmeester. 4X4A/l^> häsid, Arab.benijdendjbe- nijder, vijand. LäLö- häsjä, Arab. bet zij verre, met uitzondering; hdsjd Ällahy dat verhoede God, in het Mal. meest dt- djaoehkan AUahl j^Lö-hasjim, naamderstichters van den stam der Hasjiraieten. XwuäIä^ Msjljat, Arab.rand,zooni, boord, kant, witte rand in boeken of geschriften, kantteekening, glosse. Jl^Lä* häsil, Arab. opbrengst, product, voordeel, slagen, süsses, H. Boedj., resultaat; hdsil negariy de voortbrengselen van het land; b^r- hdsil, voordeelig zijn, productief; menghdsilkanj vrucht doen dragen, productief maken, voortbrengen. ^Iä. hädlir, Arab. tegenwoor- dig, voorhanden, aanwezig, gereed, bij de band; m^nghddlirkan, voor iemand stellen, plaatsen voor, aan- wezig doen zijn, voortbrengen; zie ook hadlrat. iailÄ. häfll, Arab. van buiten kennen , inz. den koran en de zes voor- naamste overleverjngen aangaande Mohammad; iemand, die den Koran en de overlevering in het geheugen bewaart. Zie mahfoel, ^L^ häfi, Arab. een barrevoeter. *15'Lä. häkini, Arab. rechter, raa- gistraat, overheidspersoon ; berhdkim kapada, iem. als rechter nemen, hem uitspraak laten doen. 426 JL* JLä^ It&l, Arab.staat,toesta,nd,ora- standigheid, gesteldheid, zaak, ding, geval; Ml-ahoewäl, de omstandighe- den; dengan s^gala hdl-ahoewälnja, omstandiglijk; pada hdlj conj. terwijl toch; m^nghdlkan^ belemmeren, Pol. Djin.; h^rtapa m^nghdlkan dirinja, Asm. Pat., zieh bedwingen, een inge- togen leven leiden; fihdlj terstond, op heeterdaad; t^rhdl, belemmerd door eenig tusschenkomend geval, er k wam iets tusschen, er kwam een kink in den kabel; dßka ada soeatoe Jidlkoe^ als mij ietsoverkomt; didapatnjapada hdlnja ija tidoer, hij trof hem aan in slapenden toesfcand, S» Dz.; tiada her- apa hdlnja^ 't is niet vecl zaaks, het heeft niet veel te beduiden, het heeft niet veel om 't lijf, Pol. Djin.; m^nga- doekan hdlnja^ zijne zaak aangeven, voor den rechter brengen, over zijne omstandigheden by iemand klagen. JuoIä hämid, Arab.lovend,prg- zend, inz. God. JuoLa». hämil, Arab. zwanger; h. dengan, zwanger bij ; hdmilkan en Tid- mil akan, zwanger zijn van; m^ngM- milkan^ bezwangeren. Zie hoenting, {jdA^ häidl, Ar. de regeis heb- bend, een vrouw die de regeis heeft. &A&. hoebbat, Arab. liefde, be- minde. ^j^Afl». habis, Arab. tot een gods- dienstig gebruik bestemd en daarom onvervreemdbaar. 1(Aa^ habsjat^ Arab. Abyssinie, ^ÄULÄ^ habsjl, Ar. Abyssinisoh, Ethiopisch; orang h, Abyssinier. l^abfb, Arab. vriend. fjJi^ hatta, Arab. tot, tot iets, zelfs. Skr. athUj toen, en toen. In het mal. doorgaans gebruikt in vereeni- ging met maka^ waarvan de beste vertaling is ons: en zoo, b.v. hatta maka terdengarlah chahar itoe, en ZOO werd dat bericht gehoord; doch ook wel zonder maka, b.v. hatta satUah soedah, nadat dit nu was afgeloopen. y^-^ hadj^ Ar. de bedevaart naar Meklfa; p^7'gt hadj, ter bedevaart gaan; hud hadj, na de bedevaart. ljL^Vä- hidjäb, Ar. bedekking, toedekking, verberging, gordijn. v^LsJwÄ» hoedjäb, Arab. meerv. van v^:^Lä.. aLää». hadj am, Arab. koppen- zetter, wondheeler, barbier. &^V^^ hoedjat, Arab. proef, be- wijs; 2?a^aÄ hoedjat,mei zijne bewijzen ten eindezijn, vastgezet; m^ndirikan hoedjat, bewijzen bijbrengen; hoedja- toeUhdligrah, een afdoend bewijs. &^^ hidjat, Arab. e. pelgrims- reis naar Mekka; dzoe ^hidjat, de 12« der Arab. maanden, zoogenoemd, omdat op den 10^^ dier maand het groote pelgrimfeest te Mekka ge- vierd wordt, waarbij men tegenwoor- dig moet zijn om hadji te worden» ^.<v.gs. hadjar, I. Arab. steen ; hadjaroeHaswad, de zwarte steen in den tempel te Mekka, die door de geloovigen gekust wordt. II. Arab. Hagar. l^^\^.]hLadjam, Arab. koppenzet- ten, aderlaten, scheren. tV^. had, Ar. grens, grensschei- ding, definitie, ook als Voorz. gebr. voor: tot, tot aan ==samj9ae, Sadj. MÖl. p. 178 en = dihadapan, id. p. 117; had hoedi, de grenzen van het ver- stand; djikalau datang kapada had njawa sakaliporij schoon het op het leven zelfs zou aankoraen, al kwam het zelfs op het leven aan; k^na had, de door de wet bepaalde straf krij- gen, gestraft worden. 4X^hL0ed, Arab. gescheiden, ver- boden, b.v. ajarjang tiada hoed pada hanjaknja^ water, dat ten aanzien van de hoeveelheid, niet verboden is. o^-JtX-Ä» hadits, Arab. nieuws, nieuwtje, overlevering, inz. met be- trekking tot de gezegden en hande- lingen van den profeet; adaiah ter^ seboet dalam hadüSj daarvan wordt in de overlevering gewag gemaakt. ^cXä. hadzar, Arab. bohoedzaam- heid, bedachtzaamheid, voorzorg. Hjtj-Ä. harärat, Arab. wärmte, bitte, geslachtsdrift. v^lwÄ. haräk^ Arab. beweging. *Lä. haräm, Ar. bij de wet ver- boden, ongeoorloofd, heilig, gewijd, vervloekt; hardmlah akoe, Pol. Djin. I, p. 18, H. Abd. p. 214, r. 9, ik mag vervloekt zijn; hardm makan daging habt, het is verboden om varkens- vleesch te eten; hardm zadeh^ Perz. onecht kind, bastaard, ook anak ha- rdm; almasdjidoe Hhardm^ de heilige moskee te Mekka; m^nghardmkan^ verboden doen zijn of maken, verbie- ten, heiligen, vervloeken, verban- nen, verdelgen. S«nM«n^ 427 2b^ harbaty Arab. körte spiee, Jachtspeer; roof, plundering. Oj-ö»- haraf, Arab. letter van het aiphabet, partikel; raeerv. hoeröSf; ÄoßrJ^/" asa?, oorspronkelijke letters; hoeröefoeHibtida\ aanvangspartikel, waarmede nml. een nieuwe zin be- gint; h. m^ndatang, bijkomende let- ters of Partikels; hjang ada bagainja muna^ Partikels die een beteekenis hebben; mengarang Äo^roV/^,letterzet- ten; pengarang hoerö^f, letterzetter. ÄS'y^ harkat, Arab. beweging, klinker, klinkletter. iiL;c^ hormat, Ar. eerbied, eer; m^mberi hormat^ eer geven, eer be- wijzen; menghormati, eeren; b^rhor- mat'hormatanj elkander eeren, Ism. Jat. ; kahormatarij geeerd zijn ; jang t^rhormat, de geeerde, in brieven. O,^ hoero^f, mrv. van haraf^ zie ald. In het Mal. wordt het ook als enkv. gebruikt; hoeroef asal^ zie bij haraf, v«jU«wä^ hisäb, Arab. telling, re- kening, berekening; m^nghisdbkan, berekenen; tiada t^rhisäbkan, niet te berekenen, niet te teilen zijn, = tiada tep^rmHai; ahli hisdb, reken- meester. ,^_fMi^ hasab, Arab. hoeveelheid, maat, waarde, getal; hasab apa ka- padanja, wat waarde heeft dat voor hem; ula hasab^ met betrekking tot. Jlaa»^ hasad, Arab. nijd, wan- gunst, afgunst. HjuwMÄ. hasrat, Arab. zucht', ver- langen, begeerte; hasratkoe Mndak b^ranak, mijn verlangen is een kind 428 fj^^"^ ^s^ te krijgen: mem^noehi hasrat toe- wannjaj de wenschen van zijn beer vervullen, Ism. Jat. ^^yjM>^ hasan, Arab. schoon, sier- lijk; hasanoeddin, sieraad van den godsdienst, als eigennaam. &A.Mk^> hisnat, Arab. loon, beloo- ning. (>m,AM.^ has66d, Arab. nijdig, nij- digaard, benijder. ^^M/.s^ hoesain, Arab. verklein- woord van hasan, eigenn. v.jwAA*^Ä.tasib, Ar. geteld, geacbt. yj&K:^ hasjar, Arab. bijeenkomst; jaumoeHhasjar, de dag der opstan- ding. VÄ>twü!:^Ä► hasjarät, Ar. kruipend gedierte. »^gy hasjam, Ar. gevolg, trein, personen die tot iemands gevolg be- hooren. hasjmat, = hasjam. hisjmat, Arab. eerbied, ontzag. ^Loä. M§är, Arab. belegering; sterkte, kasteel. yj>a^ hagar, Arab. insluiting, be- legering, optelling. 8 JouÄÄ. ha§idah, Arab. e. s. v. stijve pap, die met gebraden uien gegeten wordt. HwwsL^ hadlrat, Arab.tegenwoor- digbeid; majesteit, b. v. dihadlrat radja^ in tegenwoordigbeid van den Vorst; hadlrat radja, 'sKouings majesteit; dihadlrat Allah, voor het aangezicht Gods. Het wordt ook ge- bezigd in de plaats van het Voorz. pada v66r Allah evenals hawah doeli voor haginda^ b.v. maka ijapon mena- dahkan tangannja kahadlerat Allah, en hij nu hief zijne banden op tot God, in pl. van kapada Allah, )y^^ hoedlö^r, Arab. tegen- woordig zijn, verschijnen voor. y A^^ hadlirall, Arab. vereeni- ging van vier tot tien personen, klein detacbement. R^iafi». hoetamat, Arab. hevig vuur, helscb vuur, een der zeven hellen, voor de ohristenen bestemd. JbLfta» hoefäl, meerv. van hdfiL ixftÄ. hafal, Arab. geheagen, van buiten kennen; menghafalkan, van buiten leeren, opzeggen. Jato. tifll? Arab. oplettendheid, zorg, geheugen. /ä^hak, Arab.recht,watiemand rechtens toekomt; Wlhak, in waar- heid, zekerlijk, recht; tidak dengan haknja, op eene onrechtmatige (of onwettige) wijze; hak poesaka, erf- reoht] hak kasoeloengan, eerstgeboor- terecht; hak-berhak, wederkeerig recht; melanggar hak orang, inbreuk maken op iemands recht; ook m^- ngambil hak, Sadj. Mal. 103; m^ng- gagahi hak orang, iemands recht ver- krachten; makan hak, zieh toeeige- nen van datgene, waarop een ander recht heeft, b.v. dan djangan tamn akan harta orang, karena makan hak sama isläm itoe t^rlaloe hesar dosa- nja, en begeer niet het goed van an^ deren, want u toe te eigenen datgene, waarop uw mede-islamiet recht heeft, is een uitermate groote zonde, S. M. Ji\,Äi JLA^ aUXs^ 429 244. Ook wordt hak gebruikt als be- naming van God := Allah. ^-jULä- hakkäni, Arab. waar, waaracbtig zuiver. dUÄ^ hoeknat, Arab, lavement ; hoeknatkan, e. lavement zetten, v.d. W. ÄÄÄ. hokah, Perz.tabakspijpmet waterbak en elastiekroer, de turksche PÜP- xiuÄ^ haklkat, Arab. waarheid, juistheid, ook het origineel van een portret, b.v, hendak m^ntjehari hakt- katgamhar; djika ta'soenggoeh dengan hakikatnja, willende het origineel van bet portret zoeken; indien het niet werkelijk met het origineel is, Ibr. b. Ch, pada hakikatnja, inderdaad, in waarheid, ook dengan hakikat, ^UÄ5> hakiki, Arab. oprecht, waar, waaracbtig, wezenlijk, eigenlijk. *IXä. lioekäm, Arab. meerv. van hdkim, RjLjCä» hikäjat, Arab. verhaal, geschiedenis; b^rhikdjat, een verhaal doen, verbalen ; menghikdjatkan^ iets verbalen, e. verhaal v. iets maken ; de- mikianlah dihikdjatkan, aldus wordt verhaald. jJCä. hoekoem, Arab. wet, rech- terlijke uitspraak, vonnis, straf; be- stuur, regel, gewoonte; h, Allah, de goddelijke wet, ook de dood en Gods oordeel, de vuurproef; hoekoeman, straf, ook rechtspraak, H. Abd. 326; 234; p^rkakas hoekoeman, strafwerk- tuig; m^nghoekoemkan, straffen, uit- spraak doen, ook rechtspreken, b.v. d. Hell. 5e dr. p. 84 regeeren, macht uitoefenen over; m^moeioeskan hoe- koem, een vonnis vellen, ook m^ndja- tohkan hoekoem; perkataän hoekoem^ rechtspraak, de Holl. 6® dr. p. 6 ; t^r- hoekoem atas en t, olih, de wet ge- steld, bestuurd door; pehoekoeman, vonnis, straf, volg. H. T. ook rechts- zaken ; p^rhoekoeman, gerechtsplaats, Am. Hamz.; hoekoem-häkim, rechts- bedeeling, rechterlijke macht; kapoe^ ^OßsawÄoeÄ;oßm,rechterli}ke uitspraak, vonnis; hoekoem isldm, mohamme- daansch recht; h, nadat, gewoonte- recht, in tegenoverstelling v. h, sjarU, het godsdienstig recht, vervat in d. koran; /i. sidsat, geeselstraf ; h. kanoen, wettelijke bepalingen; h kisds, dood- straf als wedervergelding; h. nikah, huwelijksrecht; kena hoekoem, ge- straft worden, kasapoeloeh hoekoem, de tien geboden; maka b^noewa Dam- sik itoe i^rhoekoemlah atas Zainoe*- lahidin, het landschap Damascus nu stond onder het beheer van Zainoe'- labidin, N. Moeh., ook terhoekoem olih, id. ; karena doewa perkara ini hoekoemlah pada antara segala jang ada dalam ulam ini, want deze beide zaken doen uitspraak (beslissen) in alle zaken, die er in deze wereld zijn, M. R. LJCä. hoekamä, Arab. meerv. v. hakim, zie ald. JL^X^ hikmat, Arab. wijsheid, wetenschap, kennis, kunst, boven- natuurlijk vermögen, wondermacht, kunstmatig; hikmat Allah, de wijs- heid Gods; hikmat perang, krijgs- kunst; elmoe hikmat perang, kr^gB" 430 idOyJ^ HJO (J-iÄ. wetensohap; boenga hikmat^ kunst- bloemen; ahloeHhikmatj de wijsgee- ren; pakaüah hikmat im, draag dit toovermiddel. iUjCf^ hoekoßniat, Arab. gebied, rechtsgebied, heerschappij. I^jJC^ hakfm, Arab. wyze, ge- leerde, wijsgeer, geneesheer. N.B. niet te verwarren met hdkim. J^k^ haläl, Arab. wettig, geoor- loofd, het tegenoYergestelde van ha- rdm\ ontslag; makanan jang haldl, geoorloofde spijzen; minta haldl, zi^n ontslag vragen, b.v. van een leerling aan zijn onderwijzer, H. Abd. 35; m^nghaldlkan yeroorloven, rechtge- ven op of over, in het rechtmatig bezit stellen, kwijtschelden; m^ngha- Idlkan ^mas-kawin, de huwelijksgift kwgtschelden. iuJU^ halbat^ Arab. naam yan e.B.v. kruid, grieksch hooi, fenegriek of bokshoorn kruid, trigonellafoenum graecum, Lin. zie Mlahat /oJIä. halak, Arab. keel, strot. RaAsw halkat, Arab. ring, poort- ring als klopper gebruikt, in het Mal. g^lang-g^lang pintoe, Niem. bloeml. 4« dr. I. p. 113, malie, schalm, schakel van een ketting, H. Boedj. en van een maXieenkolder^h.y »badjoerantaijjang s^ni-s^ni halkatnja, een malieenkol- der, waarvan de malieen zeer fijn waren, M., bracelet. ^•JLiLÄ- holko^m, Ar. keel, strot. JLä^ hoeloem, Arab.droom,inz, wellustige. ijIJLä. halwän, Arab. honora- rium, geschenk. ^«JL^ halwa^ Arab. al wat met suiker of honig toebereid is, gebak, koekjes, konfijt; halwa m^skat, e.s.v. arab. droge koekjes, vervaardigd van boonenmeel, eiwit en boter oiminjak sapi. Er zijn twee soorten van h. mas- kat toewa en h, m, moeda, = dodol, zie ald. l^jJL^hialilll, Arab.zachtmoedig, b.v. sangat halim perangarnja, hij was zeer zachtmoedig v. aard, H. Atj. .LiÄ. Mmär, Arab. ezel. l^U^bammäiu, Arab. warm bad, badplaats, Sj. Madli; Ibrahim ditjam- pak dihammdm boeroek Ibr. b. Chas. Abraham werd geworpen in een ver- vallen bad. Jk4^. hamad, Arab. lof ; alham- doe Hillahi, lof zij GodI y4Ä». hoemr, Arab. een roode, barbaar (niet Arabier), in tegenstel- ling met aswad, een Arabier. 5w^ bamzah, Arab. leeuw; ook eigennaara v.e. Moh. held, deneefv. Mohammad, meer bekend onder den titel V. Ämir Hamzah ; alhamzahy de leeuw. ju^Ä» hamid, Ar. geloofd, ge- prezon ; alhamtd, de geloofde, d.i. God. ^U^ henna% Arab. zie inai, JuJL^ hanbal, Arab. iemand van körte lichaamsgestalte, dikbuik, naam van den stichter van de secte der Hanbalieten. JJaxÄ. hanlal, Arab. kolokwint. ^XÄ. hanafi, Arab. hanafietisch, van "de secte der hanafieten. /oAÄ^ hanak^ Arab. een kleine heuvel vol witte en zachte steenen. J, ^'y^ .A^ 431 La. hawa, Arab. Eva. v^(>l*»^ hawädits, meerv. van haditSj zie ald. ,^ Jj-Ä. hawäri, Arab. opreoht vriend, helper, ook voor de twaalf apostelen van Christus. i^^t«^. hoeälaliaiii, Ar. cautie, dien men gesteld heeft, ter besohik- king gestelde middelen. Facs. p. 91. rJL^ hawälat^ Arab. lastgeving ter invordering van schulden, procu- ratie, cautie, geopend crediet. s^ hawar, Arab. de populier. ^sy^ hoeri, ontstaan volg. Gas. uit ^j^aäJI ^^, jongelingen of maag- den, die zeer schoon zijn en groote donkere oogen hebben. kXj^yp^ haw§alat, Arab. de krop of maag van een vogel; magazijnen. ^, ^ hawdl^ Arab. waterbak, regenbak. J-^. haul^ Ar. scherpzinnigheid, doorzieht. ':». bajja, Arab. Tussw. welaan I kom herwaartsl hajja nla alfaldhi, komt tot het heil! een gedeelte der woorden, waarmede de geloovigen tot het gebed worden opgeroepen. ^Ä- haj, Arab. levend. ''LxÄ. haja', Arab. schaamte, eer- gevoel. vajLx.^ ^ajät^ Arab. leven; ada hajdt, kita Mrt^moe, als wij leven, zullen wij elkander w^erzien; jang Jj'Cijdt saharang di negari koewala singkel, die thans verbhjf houdt aan den mond v. den Singkel; uldmatoe ^b'Ctjdt, teeken des levens; zoo noemt men een stoffelijk blijk van vriend- schap) dus ook een geschenk bij een brief en vertaalt het soras met tanda hidoep; horhdnoe Hhajdt^ bewijs van leven, hetzelfde; hanjaklah orang jang telah m^ndapat hajdtnjay veel personen hebben hem gekend. H. Abd. p. 371. JUä. Mjali, Ar. dronken. viAu^Ä. haitsoe, Arab. waar, waar ook. jofwAÄ. hairän, Ar. verwonderd, verwondering,wonder,ook als uitroep gebruikt in de beteekenis van: ver- wonderlijklwat wonder! 'tiswonder- lijk! Zie o.a. Hik. Abd. 24; h, akan dirinja^ verwonderd zijn of staan; ha- rang jang ÄaiVan, wonderlijke dingen; itoelah hairdnnja, dat is het verwon- derlijke ervaD ; menghairdnkan^ iem. doen verwonderd staan, ook zieh ver- wonderen over iets, b.v. itoepon tiada dihairdnkan olihLaksamana^ en toch verwonderde L. zieh niet daarover; kahairdnan, verwonderd,wonder, iets wonderlijks. 9^> hairat^ Arab. verbazing, verwondering. s^A^hirat, Ar.verbaasd,verwon- derd zijn ; de naam van de stad Herat. ^j^dAÄ. haidl, Ar. de regeis heb- ben, van eene vrouw. V.ÄAÖ. half, Arab. onrechtvaar- digheid. RJLa^ helat^ Ar. list, kunstgreep, streek'y p^nghabis helat, uiterste, list, Ihr. b. Chas.; orang p^nghelatj in- trigant; helat p^rang^ krijgslist. ^jl^j^ haiwän^ Arab.dier,bee8t; 432 <S^'^^ haiwdnan, de gezamenlijke dieren, dierenrijk, v. d. W. vt^Ä. haiwäni, Arab. dierlijk. £ol«.xfik. haiwänijat, Arab. dier- Igke natuur. H^xs> taiwat, = hajdty zie ald. t \<^'^ eoU». chäbits, Arab. gemeen, laag; Mal. gemeene, slimme bedrie- ger; vlugdief, iem. die in het voorbij- gaan wat wegkaapt. Mogelijk het- zelfde als kadet op Java; zie kabit. ^\a chätam, Arab. zegelring, einde, laatste; moehammad chdiam segala nabi, Mohammad is de laatste der profeten; chatarn Solaiman, de ring van Salomo, die, naar men ver- onderstelt, alles kan aan het licht brengen; mengchdtamkan, bezege- len, eindigen. jU^Iä ctätimat, Ar. einde, be- sluit, lijkrede, slot, narede, laatste gebed bij een doode. *4>Li> cMdim, Arab. dienaar, bediende. LIä cMrä, Perz. harde steen; ook e. s. V. gewaterde zijde ; batoe chdrdj marmer. SL^A^ chäridjat, Arab. weer- spannige, muiter, rebel. a-.Lä»- chäradji, Arab. rebel, ketter. -vLä. ch&zin, Ar. bewaker, inz. van het paradijs en van de hei; schat- bewaarder. j^Lä. chä§9 Ar. eigen, bijzonder ^igendom, inz. v. den Vorst ; ^ato'an jang chds, zijn eigen kleeren; moerid jang chds, zijn eigen discipel; isti^ri jang chds, eigen vrouw; chds dan Usan, lieden van rang en gewone lieden. Zie ook chdsah, ä.*öLä. chä§ah, Arab. gaas, zoo genoemd naar de stad Gaza in Syrie, e.s.v. zeer fijn, doorzichtig lijnwaad, cossas. In het Mal. dikwijls ^\Skasa; chasah wolanda, neteldoek, Sj. Salt. Jahja. Zie ook halimoen, Het gebruik van chasah is den minderen man ontzegd. iLuöLi!^ chä§ijat, Ar. natuurlijke eigenschap, eigenaardigheid ; inner- lijke kracht; geneeskrachtige eigen- schap. v^^IoLä. chätib, Arab. de tweede beambte aan eene moskee, die in rang op den imdm of hoofdpriester volgt, het formulier opzegt en preekt. Soms verkeerd voor s^s\5 kdtib, zie ald, ^IöLa Chätir, Arab. gedachte, voorstelling, inval, ingeving; meng- chatirkan, zieh iets voorstellen, e. in- val of ingeving hebben omtrent iets; ierchdiir didalam hati^ in het gemoed voorgesteld. Zie ook chatodfir, jjULä- chäkän, Arab. Mongolie. (jkoJLÄ. chäli§, Arab. zuiver, rein, oprecht. /jJLä- cllälik, Arab. schepper; alchdliky de schepper bij uitnemend- heid, God; chdlik alualatn, de schep- per der wereld. J\a chäli, Ar. eenzaam, alleen, ledig, == soenji; tiada chdli^ niet zonder, geen gebrek aan, b.v. s^rta m^nangis tiadalah chdli, en aan wee- nen was geen gebrek, Sj. Madli. j^^U^ chämiS; Arab. de vijfde; hari chdmis, de vijfde dag der week, Donderdag. äjIs. cMnah, Perz.huis, verblijf, herberg; kitdb chdnah, bibliotheek. vLaS. chal)äz, Arab. bakker. yj^ chabar, Arab, bericht, tij- ding, gerucht, nieuwstijding, kennis van iets, voorstel, aanbod, propositie; apa chabar^ wat nieuws? hoe is 't? chabar batk, goed nieuws? het is wel ; soerat chabar, nieuwsblad, krant; tiada chabar akan dirinja^ buiten kennis, bewusteloos zijn ; berchabar, berichten meedeelen, ook bij kennis of bewustheid zijn:^ t^rchabar, werd toevallig bericht; t^rchabarkan^ te berichten zijn; minta cÄa&ar,bescheid of antwoord vragen op e. boodschap of briefje; pek^rdjaän itoe apa cha- bar,hoe Staat het raet dat werk? laloe sehaja terimalah itoe chabar^ toen nam ik dien voorslag aan, P. A.; cha- baran, nieuwtje, berichtje, Hik. P61. Bjin.; m^nchabarkan, iets berichten, mededeelen, verbalen; b^rchabarkan, bezig zyn met iets te berichten, Sadj. Mal. p. 80 r. 3; chabar angin, los ge- rucht; perchabaran kawat, telegram. iyj^ choebrat, Arab. rantsoen, levensmiddelen voor een tocht, leef- tocht, ^^y^ chaboeli^ zie kaboeli* lüU^ chltänat, Ar. besn jjdenis. I^Cik. Chatam, Arab. zegelring, einde ; m^w^cÄafamÄa«, zegelen, be- «indigen ; m^ngchatamkän hör an, het If- 433 lezen v, den koran ten eiüde brengen. jjjCä. chatan, Ar. het besnijden; besneden; m^n^cÄa^awÄ:aw, besnijden. iüo cXi^ chidmat, Arab. dienstbe- toon; dengan cÄ^c^ma^w/a, dienst vaar- dig, Ind. Poet.; b^rboewat chidrnat kapada sa^orang, iemand dienen. ^otXS. chadi^, Arab. tevroeg geboren. a^^ujci^ chadidjah, Ar. tevroeg geborene, de naam der eerste vrouw van Mohammed. v^L^ charäb, Ar. verwoesting, vernieling. e^^y^ charädj, Arab. schatting, belasting, opbrengst, inkomen. I^^Ls. charädjat, Arab. krijgs- tocht, expeditie. ^jL^tj-Ä. choräsän, Ar. Khora- san, de naam van een landschap in het N.O. van Perzie. ^Lm.1^ chorasäni, Arab. Kho- rasaansch, alleen in b^si chorasdni, staal van Khorasan. Mal. karsani. \^ys>> charab, Arab. verwoest, verlaten; doorboord van het oor. (a.j*Ä charbak, Arab. nieswor- tel, nieskruid, helleborus. '^^ charadji, Ar. aan schat- ting onderworpen landen. JLbjA chartal, Arab. haver. \J*Sy^ chargOSJ , Perz. de haas ; lett. ezelsoor. Lo^ chormä, Perz. dadel. _ ^^ Choerö^dj, Arab. uitko- men, voor den dag kernen. \J^ljs^ charff, Arab. geplukte vruchten, tweede oogst. 28 434 &3t^ IL^t^ui^ chizänat^ Arab. chatka- mer, magazyn ; chizdnatoeHkitdb^ bi- bliotheek. ji,L33L-ÄuÄ chasjchäsj, Perz. papaver, slaapbol, maankop, &4dwL^ chasjmat, Arab. := sakit hati, Atoer. Satia. ALo^cM^äm^ Ar.twisten^twist. iv^."^ chasm, Ar. tegenstander, tegenpartij, yijand, ook tegenpartij in een proces. ,jö«Mfl-^ choe§66§, Arab. bjjzon- der, speciaal; m^ngchoesöhkan^ in 't bijzonder ioepassen. iBjoyj^QA choe^ö^mat^ Ar. twist, geschil, proces. «^•4ai>> Chadlab, Arab. het rood Terven der nageis, de baren of den baard met hinai^ zie ald. j^/An- chadlir^ Arab. groenend, waar veel groen is. w«d^ cUdlir^ Arab. eigennaam van e. profeet, die tijdgenoot was v. Alexander de öroote en, naar men zegt,nog in leven is.Yolg.Kasimirski: e. geheimzinnig persoon, die onster- felijk is en welks ziel, volgens de Mohammedanen, van bet licbaam van den eenen profeet in dat van e. an- deren overgaat. Men gelooft dat hij dezelfde is als Pinebas of Elia of St. George ! Wordt vermeld in d. Koran hfdst. 18. ^ku^clia^, Ar. lijn, streep; scbrij- ven, iemands band v. scbrijven; cÄa^- ioe Histiwa, de evennachtslijn ; ba'ik chafnjaj hij heeft een goede band van Bcbrijven. (oLk^ cllitä.1i>9 Arab. aanspraak, toespraak, rede; t^rchitäh^ voorge- lezen. l^A^A^ Ch0tbat5 Ar. dö Yrijdags- predikatie in de moskee, ook een zedepreek; chotbat nikah^ buwelijks- inzegening, R. Cbaib.; m^m^a^^a cho(- bat nikdhj de huwelijksinzegening bouden, Boeng. R. b^s. p. 3. Zie chdtib, ^A^JaS. chatifah^ tapijt, karpet^ vloerkleed. aä. chafl, Ar. verborgen, vor- borgenbeid. yjJt.2> chaflr, Arab. beschermery verdediger, voogd. ^Äi^Ä. chaläsji, Perz. zeeman,, Bcbepeling, matroos. ^^^^ Clialä§, Arab. bevrijding^ verlossing; bell, vrijbeid. O^k^ chiläf, Arab.fout, misslag,, vergissing, dwaling, tegenspraak, in gevoelen verschillen ; childf dan s^- sat, fouten en dwalingen. ki'ik^ chiläfat, Arab. kalifaat. ^i^Ä. challäk, Ar. de Scbepper. ro^j^ks. chaläik, Ar. scbepselen,. ook het Volk, het publiek, mrv. van chalikat, jJä choeloed, Arab. eeuwig* heid, paradijs. aJL^ clialä, Arab. echtscheiding op verzoek der vrouw; het ontslag geven aan eene vrouw op haar ver- zoek. ibtiLsk. chllät, Arab. eerekleed, staatsiekleed, eeretabbaard, toga, M.^ vAAr^ clialaf^ Ar. opvolger, na- komeling. ^^^JL^ chalak, Arab. schepping^ gescbapen zijn« ^^jJL^ choeloek, Ar. ingescha- pen aard, natuur, inborst. gjiX^ cholkat^ Arab. effenheid der oppervlakte; kleine gladde steen; ch* biroBy lazuursteen. ui JL^ clioelööf, Arab. goor, be- dorven, b.v. van melk, eieren en der- gel., stinkend van den adem. H JL^ chalwat^ Ar. afzondering, eenzaamheid; berchalwat, zieh op een afgezonderde plaats bevinden. JLä- chali, Arab. vrij, bevrijd. JUaJI^ chalifah, Arab. kalief, stedehouder, afgevaardjgde, door Abd. in zijn Hik. ook gebr. in de beteek. v. e. kweekeling op school. xiuJL^ chalfkat, Arab. aangebo- ren eigenscbap, natuur, karakter, in- borst, geschapen wezen, schepsel. JoJä chalil, Arab. vertrouwde vriend, boezemvriend ; chaUl Allah, de vriend Gods, bijnaam v. den aarts- vader Abraham. v,^Ä. choeniba en koemha, Skr. pot, waterpot, versierd met kokosbla- deren, die bij bruiloftsoptochten het badwater voor bruid en bruidegom inhoudt en plechtstatig rondgedra- gen wordt. Ook de twee bulten of verhevenheden op het voorhoofd v. een olifant enz. %-»Ä chamr^ Arab. bedwelmende drank, wijn. yJi^ chamir, Arab. gist, zuur- deeg, het gegiste; roti Mrchamir^ ge- zuurd brood; mengchamirkan, doen gisten, zuren, j*^ Chimmfr, Ar. dronkaard. S«j^ 435 ^jmjl^ chamis, Arab. de vijfde; hari chamiSj Donderdag. ^^uLä Choentsa, Arab. herma- phrodiet, tweeslachtig wezen, man- wijf. ^S\JLik.cIiaildjar, Perz.dolk,groot, krom mes. iXJL^ chanda^ Kw. handa, dolk, pook, elk blank wapen, dat men in den gordel en niet aan een koppel draagt, Sj. Ind. KSsna. Zie handa. igp«(>JLa» chandoeri, zie kan- doeri, Ay^ chawär, Perz. verachtelijk, bastaard, ook chawdr zadeh, J^I^Ä chawätir, Arab. bedacht, bevreesd, bezorgd zijn voor een na- derend leed of ongeval, van chdfir. (j!«-Ä- chawän, Arab, bedrieger, verrader. &:^^ chodjall, Perz. titel van Klinganeesche kooplieden, (volg. v. d. Tk. van Bengaleesche mohamme- danen); op Java kodjah; p^kodjauj op Java de buurt, waarin die kodjah's wonen. \Laä. cMjär, Arab. keus, kiezen, naar eigen goedvinden iets doen, JLaä. cliajäl, Arab. verschijning, visioen. JLaä. chajäli, Arab. bedwelmd door wijn of roem. JuLaä^ cMjänat, Arab. verraad, ontrouw ; herboewat chijdnaty verraad of ontrouw plegen. ^xi>.cliair^ Arab. goed, goedheid, goede daad; bflchair, het ga u wel! istirahatoe' Ichair, weldoende rust. SwvÄ. chairat, Arab. iets goeds, 436 iXxa^ gewijde instelling, liefdadige ge- stichten. iX_A^ chik, Perz. lederen zak yoor wijn, olie en derg. Zie kirhat, JuLÄ» Chail, Arab. paard; chail alberid, postpaard, koerierpaard. K^x^ chaimah, Arab. tent, hut, tabernakel; memhentangkan chaimah, de tenten oprichten, lett. mtspannen; tempat cJiaimah, de legerplaats. i> Dc-1 O di, I. Voorvoegsel tot vorming van het passief der Werkw., b.v. di- poekoelj geslagen worden, ditikam, gestoken worden. Zie de grammatica. II. Voorz. in, te, op, aan enz. Sa- menstellingen zijn: di-ataSj op,boven- op; dibawah, onder, beneden; dida- lam^ in, binnen ; diloewar, buiten ; dihadapan en dimoeka^ voör, aan den voorkant; dihUakang^ achter; dihalik^ aan den achterkant; disini, hier, al- hier; disitoe^ daar, aldaar; disana, daar, aldaar, doch vorder dan disüoe; hingga di en sampai di^ tot aan. III, verkorting van adi, inz. in eigennamen; zie adL v^l4> daba; hawa-daha^ lacht, waardoor zieh het bestaan van iets te kennen geeft; tvaktoe itoe hawa-daba- nja pon bUom ada] op dat oogenblik was er zelfs niet de minste idee van hem, V. d. W. lüt;> dabat^ Arab. dier, lastdier, trekdier; dabatoeHdridli^ het dier der aarde, d.i. een dier, waarvan men be- weert, dat het bi} de komst v. d. anti- Christ zal verschijnen en Mozes' staf en Salomo's zegel zal dragen. luj^^ö daboes, Ar. ijzeren priem V. ongeveer een voet lang, waarmede goochelaars en geestdrijvers zieh ste- ken zonder zieh te kwetsen, om hunne onkwetsbaarheid te toonen ; h^rmam daboeSj dat spei vertoonen. M^n. een tooverij, waarbij men gloeiende voor- werpen met het lichaam in aanraking brengt zonder zieh te branden. Äjl4> daboeng; m^ndaboeng^ vij- len van de tanden; berdaboeng^ ge- vijld V. de tanden; gadis jang b^lom berdaboeng^ een meisje, wier tanden nog niet gevijld zijn. Äjl*> dabah en dabih, zie dzdbah, y3\i> datar, offen, gelijk, vlak, waterpas; tanah datar, vlak land; mendatar, zieh vlak voordoen, vlak zijn, b.v. djalan mendatar, de weg is vlak; mendatar ^ ook alles afloopen, een land, stad, bosch enz. door een vlakte trekken; m^ndatarkan, offe- nen, vlak of gelijkmaken, platschie- ten, plünderen, verkwisten. Vorder wordt datar gezegd van voorwerpen, wier grondvlak het grootst is. Zie darat Mj\i> datang, komen; tot, tot aan; geheuren, geschieden; wees welkem! jang lagt datang^ die of wat körnende is ; jang akan datang^ die of wat ko- men zal ; boelan datangyÜQ aanstaande maand; datangnja dari of d. dari s^bab, dat komt doordat, dat komt daarvandaan, is daardoor veroor- zaakt ; datang poela, weerom komen, terugkomen; datang Iah saperti kata &s]o ijo j(o 437 ahloe ''Inoedjoenij het geschiedde zoo- als de sterrewichelaars hadden ge- zegd; apahila dilihatnja hdl itoe da- tangnja dengan Jcakerasan, toen hij zag, dat die zaak met geweld door- gezet werd; daripada hart itsnain datang kapada hart saptoe, v. Maan- dag tot Zaterdag; datanglah kapada doewa-helas hari^ het geschiedde op den twaalfden dag; maka datang pada soeatoe malam, en het geschiedde in zekeren nacht ; datang kapada peri- daran doenia^ het geschiedde. bij de rondwenteling y. dit aardsche dat.. .; datang d^mikian^ tot zoover kernen; datang hati^ over zieh kunnen ver- krijgen, in het gemoed opkomen, lust krijgen; datang pikiran, op de ge- dachte kernen, opkomen van de ge- dachte; datang ukal, er begrip van krijgen, inzien; hoerö^f datang^ bij- komende partikelen, aflBxen; orang datang, yreemdeling; h^rdatang sem- hahj nederig komen zeggen; Mrda- tarig mUata, kruipend aankomen; mendatang 'datang, aankomen van e. ziekte-aanval, b.v. karena penjakit pitam patik ini mendatang -datang poela rasanja, want, naar het gevoel, komt mij de kwaal der vallendeziekte weder aan, H. Boedj.; datangkan, eene samentrekking van datang en akan, tot zelfs of zelfs tot, b.v. da- iangkan hoenganja dan daoennja habis dimakannja, zelfs tot de bloe- sem en de bladeren at hij geheel op ; '^^^ndatangkan, doen komen, fceweeg- brengen, bezorgen, aanbrengen, met lets voor den dag komen, met iets aankomen',}). Y, mendatang kan sehhat, H. Abd, 371 de gezondheid aanbren- gen; m^ndatangkan tangan kapada, de handen slaan aan iemand; menda- tangi, overvallen, inz. van e. vijand; kadatangan, overvallen worden, ook door ziekte en gasten; kadatangan gila, gek worden, e. gekke bui krij- gen ;Ä;a(^a^an^anmaw^, door den dood overvallen worden. Beeng, ß. bös. p. 7; kadatangan, ook komst, aankomst; salamat kadatangan, welkomstgroet; melawat kadatangan, een verwelko- mingsbezoek brengen, iemand, die pas gekomen is, een belangstellend bezoek brengen. ijlt> datoeng, de voc. v. datoek, zie ald. v^^'Ij datap, overvloedig vloeien V. tränen? b.v. didalam seloehoengnja Haris meratap; ajar-matanja herda- tap'datap, Sj. Har. in zijn omhulsel weeklaagde Haris en zijne tränen vloeiden overvloedig? Mogelijk om het rijm is her datang -datang aldus veranderd. Dan zou het zijn: bij her- haling te voorschijn komen. (3^1 (> datoek, grootvader,groot- moeder, familiehoofd, leenheer, ook gebruikt als titel, op welken alleen de vier voornaamste hoofden in den Staat na den Yorst recht hebben, doch tegenwoordig laten zieh zelfs gewone politiedienaren met datoek betitelen; datoehnenek, voorouders; kita serahkan bitjara itoe kapada datoek kita soelfdn Tr^ngganoe, wij droegen deze zaak op aan onzen leenheer, den sulthan v. Tröngganoe. 438 ih ^i>h In de Oendang komen nog Yoordatoek wang en datoek goena als beambten, die gesclienken hebben te ontvangen V. cbin. scheepsgezagvoerders. Ver- der nog datoek ^^f en datoek Jlä^J' id. allen te Patani, Ook wordt datoek üit onwetendheid wel eens gebruikt als verkorting van io-pek-kong^ de afgod der chineezen, b.v. Beeng. R. p. 130. ^y^\t> datoe', zie datoek. ^i4> datJa^ I. Skr. reus, titan. II. dati, Eng. duty, accijns, be- lasting. ^f4>datjillg,Cliin,unster,weeg- stok; djoeroe datjing, waagmeester, Oend. ^^Ä-|4> datjin, op JsiY&=zdatjing, Äie ald. Olt^dada, de borst; centrum van e. slagorde, ook voorkant b.v. van e. boom die geveld wordt, C. en S^, zie voorb. bij t^ngkok; mendada^ de borst toonen; ook aan den voorkant toe- brengen van een slag of houw aan e. boom, id. de borst bieden aan iets, Mön. ook iets aandurven, op zieh nemen; t^rdada, het naaste zijn, het meest aan het hart gaan ; b^rp^rang mendada^ man tegen man strijden, ook b^rdada-dadaän; dada hajam^ kippeborst; borstharnas; d, lipan, e.s.v. geneeskrachtig gras; d, toema^ geringe verhevenheid in het midden, naar den kant dunner werdend, van platte zaken, zooals pagaaien, krissen en derg.; isi dada^ wat in het bin- nenste van iemand omgaat. %t>lt> dadar, e. s. v. eierstruif, omelet; ook worden onze pannekoe- ken ZOO genoemd; m^ndadar^ eier- struif maken, ook ronddeelen, ge- wone liefdegiften geven, v. d. W., doch volgens P. = dada^ (danä Jav. ?) geschenk; memMri dadar, geschen- ken geven, H. Pas. ßö]i> dadoeng, e.s. v. vroolijk ge- zang der rujat; m^ndadoeng^ vroolyk zingen, v. d. W. zie dondang en d^n- dang. 04>t<> dadap, I. = dMap^ zie ald. II. e.s.v. Schild, v. koper of leder; memPgang dadap dan toembaknja, houdende zijn schild en lans in de band, Pr. Dj., Asm. Pat enz, . Xt>t4> dadak; mendadak, hevig braken, ook zonder dat er iets uit- komt; kedadakj door hevige braking overvallen zijn. Zie ook tjekek, ijji>\ö dadoek; mendadoek, bede- len zonder noodzaak; pendadoek, be- delaar niet uit noodzaak. ,t>f t> dadoe, I. Port, dobbelsteen ; b^rmain dadoe^ dobbelen. Zie ook^aW. IL lichtrood, rozerood, zoo ook Sj. Sult. Jahja en Prab. Dj.; mendadoe^ zieh ZOO voordoen, of zoo worden, Sj. Mans. Sj. Goemp.; pajoeng karfas dadoe^ een zonnescherm v. rozerood papier. Mes. Kag. 54>lt> dadah, toebereid genees- middel, allerlei toilet-artikelen; p^- dadah, bak, schotel of kistje voor geneesmiddelen of toilet-artikelen. Zie tßraken; m^ndadah, zie dada* ^0l(> dadi^ I. Skr. gestremde melk, verdikte melk, het dikke van s^^ n^h 439 do melk, wrongel, hangop enz.; ajar dadij de wei; dadi Mring^ kaas; ka- pala dadiy room; kaki dadiy wrongel; p^r^kat dadi, lijm, gemaakt van ver- dikte melk. IL Jav. worden, zoodat, =z= c^adfe. Jt> d&r, Arab. woning, verblijf, gewest; ddroe'^ssaldm, land des vre- des; ddr oeHmumoer, het welvaren- de of volkrijke land; ddr oe^lamdn, iand des vertrouwens; fi addarain, in de twee werelden, d. i. in deze en in de andere wereld. Ji^ dara, maagdom; anak dara, maagd ; anak dara-dara, mäagden ; hilang daranja, zjj is haar maagdom kwijt; dara Ä:e(;^7, aankomend meisje; dara dang^ hofjuffer van goede fa- milie; dara-djang, dienstmeisje, ka- menier; dara-dang heroek samhilan ekoer, negen apinnen of apenjuffers, M. ; p^rdaraän, maagdelijke staat, de gezamenlijke maagden, inz. aan het bof; hoeroeng dara^ op Java de ge- wone huisduif = merpati, zie ald. Mc> därä, Arab. Darius. v^Mt> däräb^ Perz. Darius. 