title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »De hemel is ons vandaag niet gunstig ," zeide Olden- burg ; »hij trekt zoo'n zuur gezicht, dat wij ons plan zullen moeten opgeven, den dag op uw prettig buiten te gaan doorbrengen." »De hemel l" herhaalde Olympia schertsend ; »dat was toch wel een fraaie uitvindingl Zie," ging zij voort, op den barometer wijzende , »nu heeft alleen die weerprofeet iets te zeggen. De hemel kan niet meer doen wat hij wil ; Toricelli heeft het bewijs geleverd , dat er een mach- tiger is dan hij. Maar is 't niet erg , dat wij tegenwoordig 259 ^een hei en geen hemel meer hebben ? Met gelukkiger f^evolg dan de Titanen , hebben Copemicus en Galilei' den hemel bestormd. De sterren zijn, van nabij bezien , donkere lichamen, evenals de aarde , en onze aarde is in de verte een lichtgevende bol , zoowel als de fonkelende sterren ; het met sterren bezaaide voettapijt is opgeruimd — waar is dan nu de troon van God opgeslagen? En de hei hebben we ook al niet meer. Vroeger dacht men altijd, dat de goddeloozen daar beneden, diep, diep in de aarde, brandden en brandden, totdat Columbus steeds densteven naar het westen wendde , en nu weten wij, dat daar ginds ook menschen wonen , die evenzoo leven als wij. »Ge kunt niet gelooven," hemam zij, »hoe ongelukkig ik mij voelde , toen ik als tienjarig kind — ge moogt niet narekenen , hoelang dit nu geleden is I — voor de eerste maal hoorde , dat er geen hemel was en dat de aarde zieh voortdurend in het groot heelal omwentelde; ik had een gevoel , alsof ik mijn eigen leven in mijn banden droeg en het ieder oogenblik kon laten vallen. Omtrent die bewe- ging van de aarde stelde mijn vader mij sehielijk gerust, maar den hemel betreur ik nog altijd. 't Was zoo pret- tig, toen hij\nog een uitgestrekt geweif was, en nu isdie blauwe boog niets dan de breking van de liehtstralen , het hemelsblauw niets dan het blauwen van verwijderde bergen , ontstaan door de verliehting aan den eenen kant en de donkere liehamen op den aehtergrond aan de andere zijde. Heiaas 1 onzen schoonen blauwen hemel hebben we verloren/' Spinoza herinnerde zieh zijn eigen verdriet bij dendood van zijn oom Emmanuel; het deed hem zonderling aan, dat Olympia in hare omgeving denzelfden strijd had moe- ten strijden als hij. * »Het spijt mij werkelijk voor u,'* dus wendde Oldenbuig^ 261 zieh tot de spreekster, »dat u de zoete hoop ontnomen is, uw welluidende stem eens aan de engelenkoren te paren en met bontgekleurde vleugeltjes op den rüg van den mor- gen tot den avond Hosanna en Halleluja te zingen, om den dag Mein te krijgen." »De hemelboden hebben waarschijnlijk niet zulke afge- zaagde vleierijen in den mond als de bewoners der Hanse- steden ," antwoordde Olympia snel en , zieh tot Spinoza wendende , liet ze er op volgen : »Zie , ik kan u met een voorbeeld uit onze naaste omgeving aantoonen , welk een goede herberg toch die oude hemel is. Mijn niehtje Ceei- lia — die vandaag bijzonder lang in de mis blijft — isna den dood van mijn broeder Cornelius reeht blijde , dat zij met iederen dag ouder en. zwakker wordt en bidt dage- lijks , dat het God möge behagen, haar met haar verloofde in den hemel te vereenigen. Op zijn geboortedag sehrijft ze hem een brief , waarin ze hem al hare ondervindingen van het afgeloopen jaar meedeelt en verbeugt zieh, dat de tijd van hunne seheiding op die wijs allengs opkrimpt. van Cecilia's verschijning , die , met haar rozenkrans in de hand en de vrome uitdrukking op haar gelaat , als het wäre op een boetvaardige zondares geleek. Olympia was boos op zichzelve — wat haar beide vrienden, ieder voor zieh, ook reeds hadden afgekeurd — dat zij de geheimen van een gebroken hart zoo openlijk had prijs gegeven. Al- len zwegen ; geen van drieen wist een geschikte wending aan het gesprek te geven ; zelfs Oldenburg, anders een ge- slagen vijand van alles wat naar dweepzucht en droefgees- tigheid zweemde , was bepaald door Cecilia's voorkomen getroffen. Deze merkte intusschen , dat zij hier overbodig was , en verwijderde zieh spoedig met de verontschul- diging , dat zij nog een noodzakelijk bezoek moest afleggen. »Ik benijd Cecilia dikwijls de kalmte en zaligheid van haar geloof ," zeide Olympia. »Die kunt ge u ook eigen maken ,*' antwoordde Spinoza. »Neen, dat kan ik niet," hernam Olympia, minofmeer heftig. »Ik beklaagde mij hierover eens bij mijn oom Bo- nifacius , die hier priester in de St. Janskerk was ; hij ried mij aan , trouw in den bijbel te lezen. Ik deed 't een poos , maar 't hielp mij niets. Toen zeide hij mij , dat ik den bijbel met een geloovigen zin moest lezen, doch dien zocht ik er immers juist in; als ik dien bezat, had ik den bijbel in het geheel niet meer hoodig. Soms wordt het mij zoo bang om het hart, als ik voor mijzelve tot bewustheidkom> 263 dat ik eigenlijk niets van den samenhang en den loop der wereld begrijp." »Misschien zou Cartesius u van uw twijfelingen kunnen genezen.** »Oldenburg , ge wordt al een zeer ijverig werver voor uw wijsgeerigen krijgsman ," zeide Spinoza. »Denkt ge , dat juffrouw Olympia zieh ooit met het gevoelen zou kun- nen vereenigen, dat lichaam en ziel ieder voor zieh afeon- derlijk bestaande wezens zijn , die elkaar niet zouden vol- gen , indien Gods voortdurende bijstand ze niet bij elkan- der hield en tot wederkeerige gehoorzaamheid dwong?'* »Dat is dus een gekoppeld paar, zooals vrouw Geertrui Omzand de gedwongen huwelijken noemt; daarvan heb ik een diepen afschuw,*' verzekerde Olympia. »Zeg mij eens openhartig, Spinoza: voldoet de leer van Cartesius u niet?" vroeg Oldenburg. »Ik houd er niet van, de gebreken van anderen in het licht te stellen." »Deel ons dan in körte woorden uwe verklaring van dat eeuwig probleem mede.'* »Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Regeis voor uitwendige daden laten zieh vrij wat beter in Stellingen weergeven, dan die voor het denken." »Ik merk het al," zeide Oldenburg, »gij stelt in plaats van het cogitOy ergo sunt (ik denk, daarom ben ik) van Car- tesius, het sum cogitans (ik ben denkend). Denken en zijn is een en hetzelfde. Zoo is ook de dpnder en de bliksem e^n, al worden tweeerlei zintuigen ze eerst na elkander gewaar." Spinoza knikte hem glimlachend toe, en eerst na lang tegenstreven gaf hij zijn eigen meening ten beste. 264 »De samenhang, waarin Cartesius zijne beide substanties door eene haar verbindende derde gebracht heeft, is slechts uitwendig; twee volkomen zelfstandige en onafhankelijke wezens kunnen onmogelijk nevens elkander bestaan, want waar het eene ophoudt, begint het andere; zij komen on- willekeurig in een bepaalde verhouding van begrenzing en ontkenning tot elkaar , waardoor het een de volstrekte on- afhankelijkheid van het ander vemietigt. Er kunnen echter ook onmogelijk twee even vohnaakte wezens naast elkander bestaan , want verschillen zij geheel of gedeeltelijk , zoo is geen van beiden volmaakt, omdat aan het een enkelevol- maaktheden ontbreken, die het ander bezit; zijn ze daaren- tegen volkomen gelijk, dan zijn ze ook een. Derhalve zijn die beide substanties niet door een derde verbonden, maar slechts een openbaring van die €6ne en kunnen wij ons als volmaakte en volstrekt zelfstandige substantie slechts eene denken — God. Geest en stof , denken en uitbreiding in het heelal zijn slechts twee afzonderlijke openbaringen van een en hetzelfde wezen." »En dus bestaat Godf" vroeg Olympia. »God alleen bestaat; het begrip van God sluit zelfe zijn bestaan even noodzakelijk in zieh , als het begrip van een driehoek in zieh sluit, dat de som der hoeken gelijk is aan twee rechte." »Kunnen we dus een even duidelijk begrip krijgen van God als van een driehoek?" »Die vraag beantwöord ik met ja. Doch vraagt ge mij, of wij ons een even duidelijk beeld van hem kunnen vormen, als van een driehoek, dan zeg ik: neen. Wij kunnen ons God namelijk niet onder den eenen of anderen vorm voor- 265 stellea, we kunnen ons Hein alleen denken. Hij is de ver- I>ersoonlijking van alle eigenschappen , als een gedacht, doch wij herkennen hem.slechts uit enkele manifestatien , die wij tot hem, als het middelpunt van alles, terugbrengen. Dit middelpunt zelf echter kunnen wij niet als zoodanig be- vatten, noch er ons een juiste voorstelling van maken. De woorden: de e^ne en ^^nige, waarmede men Godals de alleen bestaande substantie zou kunnen onderscheiden, zijn en blijven altijd weer menschelijke begrippen. God is een onberekenbare grootheid, die in geen betrekking tot eene andere kan staan, omdat er niets buiten hem is; de uit- drukldng : de »eene" en »eenige", hoezeer ook in het af- getrokkene opgevat , onderstelt toch altijd nog een betrekking tot een of meer anderen." »Staat God dus in geenerlei verhouding tot natuur en geschiedenis f " * »Er is niets, wat niet in Hem en uit Hem is. Alles wat geschiedt , doet Hij. Alles wat is, is Hij. Alleen de vorm verändert — het eeuwige, oneindige blijft altijd het- zelfde.^^ »Ol dat is heerlijk," riep Olympia. »Het kinder- lijk natuurgenot , dat de ouden met hunne half verscho- len en lachende goden smaakten , vloeit op die wijs zoo schoon samen met de emstige natuurbeschouwing, die joden en christenen zijn toegedaan. In onszelf woont God. Van de purperen Uppen der roos , uit de bescheiden oogjes van het viooltje, in de liefelijke tonen van den nachtegaal spreekt dczelfde geest, die ook in mij woont; zij kennen en-zien en hooren mij , zooals ik hen ; wij zijn een. Ik geloof zeker , dat ook de onbezielde voorwerpen datgene bezitten , wat 266 wij een eigen leven, een ziel noemen en niet doorgronden kunnen. Een onbekwaam iluitspeler kan een fluit stuk blazen, zpodat ze geen zuivere tonen meer voortbrengt; bespeurt men al geenerlei verandering aan den stoffelijken vorm , toch is hare psyche gekwetst , en alleen een knap meester kan haar door een zorgvuldige behandeling weer in Staat stellen de rechte tonen voort te brengen. Op die- zelfde wijs kan ook de menschelijke ziel ontstemd worden en zij verbeugt zieh , als haar wederom de rechte toon ontlokt wordt." ^t Was moeilijk, na deze afwijking, die echter niet zonder bepaald doel geschiedde , weer tot de afgetrokken bespie- gelingen van daar straks terug te keeren. Oldenburg wilde zijn vriend, die heden buitengewoon mededeelzaam gestemd was , nog niet van het onderwerp laten afstappen en trachtte nu , als een echt diplomaat , zieh hiertöe eerst van zijn schoone bondgenoot te verzekeren. Hij wendde zieh dus tot Olympia , zeggende : » Vrouwen houden niet van voor- stellingen , die ze niet in afbeeldingen kunnen zien ; zij hebben in dat opzicht veel van kinderen. Indien de wijs- begeerte echter met een kunst vergeleken kan worden , dan zou het niet met de muziek, maar eerder met de plastiek zijn. Ja, lach maar vrijl De wijsgeerige begrippen zijn even koud en kleurloos als het marmer, deproducten van den beitel geven evenmin als die van het afgetrokken denken, de portretten, de juiste uitwendige vormen terug, zij nemen in verhevenheid en duidelijkheid toe, naarmate zij meer het type vertoonen, ginds van den schoonen, hier van den waren mensch. De wijsgeer is een beeldhouwer, hoe paradox dit möge klinken." 267 Ook Olympia scheen niet ongenegen , den draad van het gesprek weer op te vatten. Zij wendde zieh echter niet tot Oldenburg, maar tot Spinoza, terwijl zij zeide: »Verschiliende wegen voeren naar Rome; ook naar het Rome van het alleen vrijmakend denken. leder verwerkt zijn gegevens op zijne wijs en naar zijne behoefte. Ik zal u met een voorbeeld aantoonen, dat ik u begrijp. Als gij zegt, dat wij ons van God een even duidelijk begrip, maar niet zulk een duidelijk beeld kunnen vormen als van een drie- hoek , dan breng ik dit aldus op muzikaal terrein over : er bestaat geen zuivere toon ; iedere toon bevat er ver- scheidene, niet enkel terwijl hij wordt aangeslagen, zieh uitzet en wegsterft. Wij kunnen den zuiveren toon niet hooren , omdat hij te fijn is voor ons gehoor en zöö kun- nen we ons ook van het zuivere godsidee wel een begrip, maar geen beeld maken." Spinoza glimlaehte. »Ik wilde alleen nog dit zeggen ," hernam hij , »dat, hoewel wij ons e^n voelen met het ge- heel , het bewustzijn van die in ons wonende , goddelijke kracht bij den een vrij wat meer ontwikkeld is dan bij den ander. In de eerste plaats echter moet de mensch zijn hoogmoed laten varen , waardoor hij al het hem om- ringende als middel, en zichzelf als het doel van al het geschapene beschouwt, en aan alles niet meer waarde hecht, dan in zoover het met hem , het vermeende middelpunt , in betrekking Staat. Heeft God de kracht in zieh, om de wereld te scheppen, dan moet hij haar ook scheppen , want in hem woont geen kracht, die zieh niet onmiddellijk als daad openbaart ; een in zichzelf besloten, werkelooze kracht zou een onvol- maaktheid zijn, die wij van God, als het inbegrip van alle volkomenheid , niet zouden kunnen onderstellen. Het kan noch een toevallige, noch een willekeurige uit- of inwendige beweegkracht zijn , die de daad heeft voortgebracht ; geen uitwendige, want God, als het inbegrip van alle volmaakt- heden , moet volkomen onaf hankelijk zijn en mag aan 269 geenerlei uitwendigen invloed blootgesteld zijn ; het kan echter ook geen inwendige zijn , geen daad van bloote willekeur , want kon God iets zöö of anders willen , dan kon hij immers ook iets onvolmaakts willen, wat in strijd zou zijn met zijn wezen. Hij kan slechts het volmaakte willen en zijn wil Staat gelijk met de daad en zoo is het een het noodzakelijk gevolg van het ander. God heeft de wereld in zieh en is weerkeerig in de wereld; God en de wereld zijn even oud of als ge wilt , even eeuwig. Zeker, voor hen die zieh God hebben voorgesteld als iets boven de wereld en zwevende in de ledige mimte, (die er niet is ,) voor hen bestond eerst God en toen de wereld ; hij schiep haar uit het niet en zweeft nog altijd boven haar in het hemelruim, Reeds lang heeft men echter begrepen , dat uit niets niet iets kan ontstaan , en nam dus zijn toevlucht tot de zonderlingste emanatie-theorieen. Ook hierbij blijft de wereld altijd iets , dat God van zieh heeft laten uitgaan, waarover hij de wacht houdt en waarin hij telkens van boven ingrijpt; volgens dit stelsel worden de wonderen als daden, waarin God van de eenmaal vastge- stelde natuurwetten afweek, zijn eigenlijke openbaringen. Wonderen bestonden er echter alleen, zoolang men er aan geloofde ; onze tijd levert er geen meer op, en zouden wij daarom door God verlaten zijn ? Ongetwijfeld , als deze zienswijs juist was. Zij is het echter niet, want God is niet de uitwendige , maar de in de wereld zelf inwonende oor- zaak van het bestaan dier wereld ; bij hem is alles een uitvloeisel van vrije noodzakelijkheid — alles — " »Ziet eens, daar vliegt een witte raafl'* riep Olympia, naar het venster snellend. Ook Oldenburg stond op , om 270 te zien wat haar op zulk een ongeschikt oogenblik tot dit schertsend woord aanleiding gaf. Alleen Spinoza bleef zitten. Een kalme glimlach speelde hem om den mond , terwijl Olympia het bijna uitproestte van lachen. »O , wijze diplomaat ,'* zeide Spinoza , »merkt ge dan niet dat ik hier van een ongelijk huwelijk tusschen twee koninldijke begripsfamilien beschuldigd word? Ga weer zitten ; ik zal u wreken op die ondeugende spotster. Ik heb die uitdruk- king met opzet gebruikt. Zeg mij eens : wat is noodzakelijk ?" »Ik heb al zoo lang geleden mijn belijdenis afgelegd , dat ik mijn catechismus zoo goed als vergeten ben ; maar — noodzakelijk is alles wat moet zijn/' »Dat antwoord is slechts half juist ; alles wat zonder in- wendige tegenspraak meb zijn eigen natuur niet anders dan zijn moet, dat is noodzakelijk. Dat men zieh in God geen sluimerende kracht kan denken, heb ik u zoo even aange- toond , en alles , wat Hij doet en is , doet en is Hij uit inwendige noodzakelijkheid , maar ook vrij , want vrijheid is: alleen door zichzelf, door niets of niemand buiten of nevens zieh bepaald te worden. Nu handelt God , buiten Wien niets bestaat en die altijd alleen slechts door zichzelf wil , steeds. in volkomen vrijheid. Ja , zelfs de menschen zijn niet (zooals men gewoonlijk denkt) dan vrij , als zij tegen de wetten van hunne natuur handelen, want hierbü gehoorzamen zij slechts aan een uitwendige kracht en niet aan hunne eigen natuur. Dan alleen zijn zij waarlijk vrij , als zij de noodzakelijkheid of, wilt ge liever , de wetten hunner natuur volgen , want dan eerst gehoorzamen zij weer aan zichzelf" »Hier dringt zieh een vraag aan mij op ," viel Olympia 271 den spreker in de rede. »Het spreekt van zelf , dat God , die zijn wetten of zijn noodzakelijk bestaan uit zichzelf heeft, geheel vrij is in zijn handelen ; maar hoe kan men de menschen vrij noemen , die den grond en de wetten van hun handelen van God ontvangen hebben en dus door dien algemeenen wil gebonden zijn ?" »Het willen van den enkele is even verschillend van den algemeenen wil , als Petrus en Paulus van de menschheid ; ieder voor zieh afzonderlijk bestaat en handelt vrij, hoewel men in het algemeen onder het begrip en de wetten der menschheid valt, waarvan geen onzer zieh kan aanmatigen, het volkomen uitgedrukte beeld te zijn. dat hij , met 66n woord , de stof bezat om alles te schep- pen, van den laagsten tot den hoogsten trap van volkomen* heid ; of om het juister uit te drukken , omdat de wet- ten zijner natuur zoo veelomvattend zijn , dat zij voldoende waren om alles te scheppen , wat slechts door een onein- dig verstand kon worden uitgedacht. — En opuwvraag/' dus ging Spinoza op strengen toonvoort, »of de menschen wel toerekenbaar zijn voor hunne daden , waardoor zij soms de zaligheid moeten missen en met veel rampen en eilenden te worstelen hebben, daarop antwoord ik met Paulus: »Ze handelen overeenkomstig hunne natuur, als de slangen, en moeten nochtans uitgeroeid worden als de slangen." Wie door een dollen hond is gebeten — is hij niet te veront- schuldigen ? En toch doet men goed , met zijn wonden uit te branden. Wie zijn begeerten niet beteugelen kan , moet men om zijn zwakheid verschoonen en beklagen; en toch , kan hij zieh niet verbeugen in het genot van die zielsrust , die kennis en liefde Gods — die de ^6nige wäre goederen zijn — dan ligt het in de noodzakelijkheid , dat hij te gronde gaat." »Gij spreekt van Gods liefde," hemam Oldenburg, »van de onze tot God en van de zijne tot ons , maar Indien al- les wat God doet , zooals gij beweert , een noodzakelijk uitvloeisel is van zijn bestaan , dan doet hij niets uit liefde^ en omdat hij dus alles doen moet, zoo hij zijn eigen be- staan niet wil opgeven , kan hij onze liefde niet eischen en behoeven wij ze hem evenmin te schenken." »Die redeneering houdt geen steek ,'* antwoordde Spi- 273 noza. »Moet dan de liefde iets willekeurigs zijn of met de natuur in strijd , om zelve als zoodanig te gelden en we- derliefde te kunnen verwerven ? Was dat dan geen liefde, die uw vader voor u koesterde , en hadt gij hem minder lief, omdat hij door een inwendigen aandrang gedreven werd , u lief te hebben ? Wat men in het gewone leven de wondermacht der liefde noemt, is het uitvloeisel van die in- wendige en toch op zieh zelfvrije beweging , van die hoogste noodzakelijkheid , die in onze natuur ligt , en dat is de wäre liefde , die den onüitwischbaren goddelijken Stempel draagt. ledere uitwendige daad, ieder werk, elk kunststuk is des te volmaakter, hoe minder willekeur hierbij heerscht, hoe helder- der de bedoeling er van aan den dag treedt en hoe meer men ze als vrije voortbrengsels der natuur kan beschouwen. De erkenning van datgene , wat ieder wil of liever moet zijn , is verlossing , en daarom is de liefde tot God de hoogste verl'ossing of , zooals men het ook zou kunnen noemen , de hoogste zaligheid." Olympia was haar beide vrienden slechts met moeiteen tegenzin naar die ijsvelden der metaphysische beschouwing gevolgd , waar geen bloem meer ontluikt , geen vogel meer zingt en alles in den nevel der algemeenheid gehuld is. Zij bewonderde en vereerde den diepdenkenden geest van Spi- noza , die haar zoo hoog wist op te voeren en haar een blik in het oneindige deed slsian ; maar toch voelde zij zieh niet recht thuis daar boven die wölken en onwillekeurig dwaalden hare gedachten af naar haar orgel, haar fraai inge- bonden boeken, haar vroolijke kanarievogels. Spinoza's laatste woorden echter troffen haar als een groet uit bekende oorden. Nu vreesde zij dien reuzengeest niet meer, die den hemel wilde 18 274 bestonnen, want wie zulke woorden sprak, moest de liefde vati nabij kennen. Haar wangen gloeiden, hat e oogen schitterdea, haar gansche ziel was ontroerd. De beide vrienden be- merkten dit echter niet, terwijl zij over den onafgebroJcen en onverlwekelijken samenhang van het heelal Tedeaecrätxt. Eindelijk wendde Spinoza het öog naar Olympia ; ook «j zag op en beider blikken ontmoetten ^dkander. »Waar waart gij met uw gedachten ?" vroeg Spinoza op zacht verwijtenden toon. »O — overal en nergens," antwoofdde zij, als uit «en droom ontwakend. »Alleen niet hier bij ons/' hefnato hij. Hij koa «iet vermoeden , hoe pijnHjk dit gezegde Olympia aaödeed. »Ziehier weer een duidelijk bewijs," «eide Oldenbui^ m Dp zegevierenden tbon , »dat lichaam en zkA twee a£2^9n- derlijk bestaande wezens zijn ; uwe ziel zwcefde in allettei afgelegen streken en vergÄt geheel , ddt gif eigenfi^c Wer bij ons zijt/' »Indien gij alle voorkomende zaken zoo schielijk in uw eigen voordeel weet uit te leggen , zullen de iftw<mers der goede stad Bremen zieh zeker niet over htm afgexsM te beklagen hebben.*' »Stel u gerust /' voegde Spinoza haar toe , »hij wäde zieh maar aÜeen over die witte raäf wreken en meende 't niet in ernst." »Zeker is *t mij ernst; zulke voorbeelden uit de naaflte omgeving weerleggen hetkrachtigst alle vagebespiegdingen." »Die zoogenaamde praktische bewijzen hebben dikw^ls iets opgeschroefds en overdrevens ," antwoordde Spinoza lachend. »Ik heb aüeen gezegd , dat geest en lidiaam in 275 ^oover c^s^s^beidehjk en ten opzichte yan elkaar onz^lf- sitanclig zijn , dat beijdjen dechts als verschillende ,Qpqob,9r ^gen yan ^en en h^tzelfde wezen kunnen bjp$chouwd wQi;dg^; 4§ geest wordt noqb door het lichaam^ noch hßX licha^ip do^Qr d^ S^est b^perkt. Nien^and heeft wog opit dopjgyond, wat het ly^aam zond^r den geest zpn vermpgen en doqr w.^lh^ midd^n de geert het licl^^api in .t^^weging brengt ; pok be$taf^ pr een groot atajatal dqnl^b^plde^i i ^y^aryan wjj t>e- paald weten, dst hiertoe een ze)ferie,^nleg,y;anhpt licba^rn vereischt wordt. Spreken en zw^n ^^fs^ die ,al3 J\-^J ujj:- sluitend voonrecbt van de;n ge^sjt ,beßc^püw4 worden en yvßßj^k men zijp .pnoudcteU^J^e ^^^nb^^erscbappij ivjl a;^- tgpnf^ , bewijzen pig^jk niete , want in de^n sl?i^p en in ^e^ f oes spreekt de g^ßst ^h ^p4gr e?J?igp yrge wilsbe- paliiig ^. PaflLrenteg^ heeft er ^jd ^eep yrij dj?j>k^ j^Bj^j, yer bw4ten de lidjxaniejjyke sfeer, wa^jn wij pns be- legen , zonder dat hiiertpye e^ ^^a^^mdigf aJE^pheicJin^ yan het Uchaa^ noodig is." >Eigeid^ moesjt ik }xw geyoelpn n^et J^ger beißtpjdeii/' zeide Oldenburg , »d^r het gjelijk x^t of ^ pm }iet zqo -een^ uit te drukken , de .gelijke gpddelijpkhe^d , 4ie ßij ^n z}d .^n licbaam tpekei]|t , ^Itijd ^n lievelingsdenkbeeld yap ^ geweest is. Deuitdrykfdng; ^ij^ vl^j^s^oh begeert tegep d^ g^sfe'' ötnitte inij alfyfj tegen^^l^Qr^t. Natuurlijk moet men hierbij altijd streng in het oog houden, dat alleen de wäre kennis van God en onze natuur het wäre goed is en dat men zieh deze tot levenstaak moet stellen. Goed en kwaad , ieder op zichzelf beschouwd , is niet een bepaalde eigenschap van de dingen (wat ook in zeker opzicht het parool van uw vlaggevoerder is ,) maar het zijn slechts verschillende denkbeeiden of begrippen , die ontstaan, omdat wij de dingen met elkaar vergelij- ken. Zoo is de muziek, uwe lievelingsstudie, juffrouw Olym- pia , voor den zwaarmoedige goed , voor den bedroefde kwaad, voor den doove goed noch kwaad." Olympia wilde antwoorden , doch Spinoza ging in het vuur zijner rede voort : »Wij zullen echter bij den idealen mensch, dien wij ons voorstellen , de uitdrukking goed behouden , voor al datgene , waarvan wij zeker weten, dat het ons nader brengt tot het oorspronkelijk beeld der menschelijke natuur, en de uitdrukking kwaad voor alles, waarvan wij met zekerheid weten , dat het ons hiervan verwijdert. Geen mensch, zelfs niet de dief , de moordenaar , de wellusteljng , niemand 277 ^il het kwade , omdat het kwaad is; doch op het oogen- blik , dat hij de misdaad begaat , acht hij het, als het wäre, goed voor zijn zelfbehoud , voor de vermeerdering en ver- betering van zijn eigen welzijn, en is slechts door die dwaling, zijn hartstochten volgende , aan de wetten zijner natuur ontrouw geworden. De vrije mensch, d. w. z. de mensch, zooals hij onmiddellijk door God of de natuur is voortge- bracht , kent het onderscheid niet tusschen goed en kwaad ; hij handelt in alle opzichten naar de inspraak van zijn na- tuur. Eerst dan, cds zijn wenschen en begeerten tegen de eischen zijner natuur in opstand komen , en hij met de hulp van andere krachten en Vermögens zieh hierboven wil ver- heffen , neemt de kennis van goed en kwaad , zoowel als het kwaad zelf, een aanvang. De tweespalt openbaart zieh, daar hij zieh door een andere, hem van buiten aangebrachte macht laat bepalen en niet meer volgens zijn oorspronkelijke natuur handelt ; de tweespalt openbaart zieh mede, in zoover hij behoefte gevoelt, om zieh met die vijandige macht te vereenigen , ten einde het evenwicht in zijn natuur te herstellen. alle ziekeh eri ongelukkigen gezond en vroolifk mak^?** Wat bedödt gef* Ik begrijpr Aiet, hoe gij vaÄ uw standpänt het" Iftlha- melijk kwaad verklaart? Dat is toch waarlijk wel iets po- sitiefs? Ge hebt ons zoo dtkwijls van dien opgertfflnden brillenslÄp^t Petef Blyning verteld. Wat heeft die goede tnan nu toch gedaart, dat h§ met 2fiilke misvormde voet^n is geschapen?** »Gij vraagt :iooveel tegelijk, dat ik eerst het eeri en dan het ander zal trachten te beantwoorden. Indien Blyning zieh al troöst met dferi gewonenterm: Wien God liefheeft, dien tuchtigt hij, of: wij zijn hier slechts cändidaten voor ^en hoogere leerschool, dan blijft toch cdtijd de vraag be- Staan , waarom dan juist zijn candidaatschap zoo verzwaard moet worden. Ginds zal hem alles vergoed worden , zegt rtien; doch mocht hij daar boven ook al stevige voeteh krijgen, hier had hij ze in allen geval niet eh leed dus » ». 279 / door het gemis daarvan. De gemakkelijkste wijs om zieh van al die vragen af te maken , is het gezegde : Gods wegea zijn ondoorgrondelijk. Maar daarmede komt men niet verder. De oplossing dezer vragen moet op een geheel ander gebied gezocht worden; al onze begrippen van vol- maaktheid en onvolmaaktheid , van schoonheid en leelijk- heid , zoowel als van de bedoelingen , die wij aan de natuur toeschrijven , liggen niet onmiddellijk daarin opgesloten, voa^x worden er door ons in gelegd, daar wij een betee- kenis aan de zaken geven , die ziy op zichzelf niet bezitten. AI deze begrippen ontstaan alleen daardoor , dat wij dingen van denzelfden vorm en dezelfde soort met elkaar verge- lijken en dan gebreken en fouten ontdekken, waar ze eigenlijk niet aanwezig zi|n; iedere zaak mag slechts met zicbzelve vergdeken worden en dan is alles volmaakt. Dwaling en verwarring zijn slechts de gevolgen van onze zucht om ons een ideale voorstelling van de dingen te maken, d. w. z. er ons denkbeeiden van te vormen, waaraan wij ontgroeid zijn of die in onze eigen verbeelding zi^ ontstaan. Het ideaal of het zuivere denkbeeld van iedere zaak mag alleen aan haar zelf , haar wezen en harei eigenschappen ontleend worden. Dan houdt tevens de klacht op, dat de wereld niet alles verwezenlijkt , wat wij van haar verlangen. ledere kracht bestaat en werkt >tolgens haiar eigen wetten, mtt volgens het ideaal, dat wij er ons van maken. AI wat geen onmiddeUijk uitvloeisel is van de werkende oorzaak, behoort ook niet tot de natuur eener zaak, en alles wat hieruit onmiddellijk voortvloeit, moet ook tot haar natuur behooren. Meer kan noch mag zij verlangen ; ze heeft geen verdere rechten of plichten ; 280 ook wij kunnen niets meer van haar vergen. Op zichzelf beschouwd, is die Peter Blyning even voknaakt als een Adonis. Hij kan evenmin aanspraak maken op andere voe- ten als op vleugels, daar deze openbaring van zijn wezen een noodz^elijk uitvloeisel is van zijn bestaan. Beschouwt ge het als een onvolmaaktheid, dat de os een os engeen arend geworden is? Op lederen trap van menschelijke ontwikkeling is het ons gegeven, ons als een deel van het groot geheel te weten en te vinden en hierdoor met nieuwe levenskracht en nieuwen levenslust bezield te wor- den. Het inzicht dat wij in overeenstemming of in te- genspraak zijn met onze aangeboren natuur, het geloof, dat dat inzicht ons geschonken is, dat men als zuiver, na- tuurlijk gevoel geweten noemt — " »Het geweten is een kous, die zieh naar den voet plooit: de wilde slaat zijn vader dood, zoodra deze oud en gebrekkig wordt, en beschouwt dit als zijn heiligen plicht ; de Jood wordt door zijn geweten aangeldaagd , wan- neer hij varkensvleesch eet ; de Roomsch-catholiek slaat zieh op de borst, als hij de mis verzuimd heeft." Met deze woorden trad de oude van den Ende eensldaps het vertrek binnen. Spinoza antwoordde bedaard, dat men het geweten niet kon wegredeneeren ; wel liet men zieh dikwijls misleiden door het gevoel , waaraan men , met allerlei uitwendige bekleed- sels omhangen, de plaats van het geweten inruimde. Die~ inwendige, tot bewustheid gekomen stem, die zoo duide- lijk tot ons spreekt, als wij tegen de wetten van onze natuur en van den algemeenen samenhang der dingen gezondigd hebben, deze is evenmin te loochenen als de wetenschap van ons bestaan zelf. 281 »Wezenlijk, vader," zeide Olympia, »ik zal mijnheer Spinoza altijd dankbaar zijn voor al de grootsche denk- beeiden, die hij ons vandaag weer heeft medegedeeld." 2äj verhaalde haar vader thans den voomaamsten ihhoud van hun gesprek en schoon Spinoza er nu en dan een woord ter nadere verMaring bijvoegde , zoo doortintelde hem nochtans een onuitsprekelijk gelukkig gevoel, dat zij zijne beschouwingen zoo klaar en helder in zieh hadop- gepomen. Lang mocht hij zieh hierover eehter niet Ver- heugen; de spottende laeh, waarmede de oude van den Ende haar woorden afbrak, hinderde hem zeer. »Herinnert ge u nog dat vertelsel van den heiligen Christoffel in den tempel der gekken te Milaan, dat ik u onlangs gedaan heb?'* vroeg hij. »Dat is juist op u toe- passelijk. Hij was ook zoo'n soort van God. Ha , ha , dat geeft iemand nog eens stof tot laehenl" Spinoza's gansehe ziel kwam in opstand tegen dit ge- zegde. Spot is het seherpste gif, dat de levenskraeht van een wordend karakter of een wordende gedaehte kan doo- den. Onze wijsgeer was eehter reeds kraehtig genoeg, om al de pijlen , die van den Ende tegen zijne bespiege- lingen afsehoot , ongedeerd op te vangen en behendig van zieh af te werpen. Spinoza voelde zieh zonderling getroffen , toen Olympia bij het afseheid tot hem zeide : »Ik ben nu werkelijk den regen dankbaar, dat hij ons tusse^en deze vier wanden heeft gebannen. De geloof, dat zulke gedaehten, als gij ons heden ten beste gaaft , niet in de vrije natuur zouden kunnen opkomen of uitgesproken worden ; kleuren, geluiden en geuren zouden er tegen protesteeren; alle afleiding, van 282 welken aard ook, is nadeelig. De Grieksche wijzen zijn zeker niet zoover gekomen, omdat zij in de vrije natuur leefden en leerden. Kom nu morgen op ons buiten bij ons; Socrates en Plato wachten uinde groeneboschages." Spinoza had geen gelegenheid meer om haar te zeggen » hoe zonderling hare woorden hem aan een andere uitspraak herinnerden. Ook de rabbijnen verkondigen namelijk : »Wan- neer er twee met elkander gaan en over de openbaring (de Thora) spreken en een hunner zegt : zie , hoe schoon is het veld , hoe schoon is die boom — dan heeft hij ee» doodzonde beg£ian/' Eischt het hoogste denken dan , dat men zieh vasi de wereld afzondere ? De beide vrienden verlieten zwijgend het huis. Op de stoep ontmoetten zg Cecilia. »Gij moet ook maar zeggen: Die nu hiertoe in Staat is , die zi) daartoe in staat !" (Matth. 19, 12) zeide Oldenburg. Spinoza drukte hem de band tot afscheid. En nu , na zulke samensprekingen , moest hij naar de Synagoge gaan ! ZEVENTIENDE HOOFDSTUK. PROSELIETEN. »Lachlust" luidde het opschrift, dat boven den ingang Vaft het buiten der famiKe van den Ende te lezen stond ; de flet beschilderde deuren en vensters , de regelmatig aangelegde tum , het latwerk tegen de muren , de fraaie bloembedden en lommerrgke boschages , alles dröeg den Stempel van den echlten» Holländer, die, waar hij de schoon- heden van het bergachtig landschap moet ontberen, bier- aan tegemoet körnt door een rijkere cultinir van den grond. Wij treffen het ons bekende gezelschap hier in de vrije nätu^är aan , waar verschillende goden van den Olympus zieh in de döökere boschjes verscholen, en bovenal een teofstbeeld Van Democritus op een uitgestrekte weide aller oogen tot zieh trok. Huis en tuin schenen heden evenwel hun naam niet met t^ te dragen ; van lachlust was niets te bemerken ; allen schenen in een zonderling gedwongen stemming te ver^ keeren. Kerkering en van den Ende waren samen in druk ge- sprek en sloegen een afgelegen laan in , terwijl de beide vrienden nevens Olyiripia en Gecilia voortwandelden. 284 Olympia trachtte Spinoza omtrent de ziekte zijns vaders gerust te stellen en wekte hem op , thans naar hartelust van de natuur te genieten. »Uw koning Salomo ," ging zij voort, »moet een gelulddg man zijn geweest. Volgens de overlevering verstond hij immers de taal van de vogels en alle andere dieren en moet dan wel Ipijzonder goed vertrouwd zijn geweest met de natuur." »Misschien was hij er wel te veel mede vertrouwd en zeide hij daarom : Alles is ijdelheid ," viel Oldenburg in. »Ik mis dat talent van Salomo niet, als ik natuurgenot smaak," antwoordde Spinoza; »integendeel, de natuur zou mij spoedig tegenstaan , indien zij mij altijd al haar doen en laten voorpraatte en mij ook niet aan mijzelf overliet/' Hij had geen nevenbedoeling met dit gezegde, maar toch zagen Oldenburg en Cecilia elkaar hierbij ter sluiks aan , daar Olympia niet geheel was vrij te pleiten van de ge- woonte der meeste docenten, om ook in het dagelijksch onderhoud een vermanenden en onderrichtenden toon aan te slaan. Olympia zelve was er echter verre van af, dezen uitleg aan Baruch*s woorden te geven ; zij bracht ze veeleer in verband met haar afscheidsgroet van den vorigen d^. »Het hindert mij altijd," zeide zij, »als ik de natuur alleen moet genieten. Dikwijls, als ik mij door al het schoone rondom mij als in hoogere sferen voelde opgevoerd, tastte ik onwillekeurig nevens mij , als om de hand van een vriend te zoeken en haar in stille overeenstemming te drukken." Allen zwegen; ieder zag vöör zieh. Wd had Oldenburg sedert eenigen tijd de verhouding tusschen Olympia en Spinoza uit enkele blikken en gezegden opgemaakt; doch 285 hij was diplomaat genoeg , om overtuigd te zijn , dat hij deze ter loops opgevangen , geheime mededeelingen , nog eer het tot een openlijke verklaring kwam, tot een min- nelijke schikking zou kunnen brengen. »Wat zegt ge wel," vroeg hij, »dat koningin Christina van Zweden kroon en schepter aan haar neef heeft over- gegeven , niet alleen om haar voorhoofd, zooals men eerst dacht , met den dichterlijken lauwerkrans , maar ook met den mirtenkrans te versieren ?" »Is 't waar?" vroeg Olynipia, »zal koningin Christina gaan trouwen?" »Gisteren zijn er handelsbrieven uit Rome aangeko- men, waarin stellig verzekerd wordt, dat de dochter van Gustaaf Adolf in den schoot der alleenzaligmakende kerk zal terugkeeren, ten einde met haar eersten kamerheer Mo- raldeschi in het huwelijk te kunnen treden." »Ook ik heb gehoord , dat koningin Christina afstand heeft gedaan van alle wereldsche ijdelheid, om de zalig- heden van ons geloof vrij en ongehinderd deelachtig te wor- den ," zeide Cecilia op zachten toon. Niemand wilde haar tegenspreken. »Heeft de dochter van Gustaaf Adolf dien stap gedaan," hernam Olympia, na een körte pauze, »om den manharer keuze geheel te kunnen toebehooren, dan is haar hande- ling boven allen blaam verheven en is de liefde de band , die alle vroegeren moet opheffen. Hoe eenvoudig en schoon Staat *t al in den bijbel, dat men ter wille van die liefde vader en moeder verlaat. 't Is hier alleen de vraag , of de gehoorzaamheid vän het zoogenaamde zwakke geslacht zööver gaat , om zieh ook te dezen aanzien op te öfteren ? 286 Christina van Zweden heeft , dunkt mij , ai. genoeg gedaan door haar a&land van den troon; ^was ||qt nu luetveeleer de plicht van den man , in hare piaats fdiea onaangenamea stap te doen ? Verzette hg zieh echter hiertegen , dan was hij ook hare lieläe niet waardig en moet loen haBthamde- ling veroordeekn." »Indien zulk een stap nu echter «tegen z^n iniKendigie overtuiging streed?" Olympia antwoordde niet en doeg de oogen neer. Spinoza ging met zichzelf te rade, of hij ^chaldan niet in het gesprek zou mengen , daar hij de bedoetingen van Oldenburg eemgermate doorzag. Toen Olympia hem nu echter met een vorsehenden en als het wäre om hulp smee- kenden bltk aanzag , zeide Uj : »Was Moraldeschi de oorzaak , dat de koningin a&tand deed van den treen ^n wist h^ dit, dan had hij hierdoor plichten jegens haar ^ zieh genomenen mocht nietsbem weerhouden , haar in alles tcr wille te zijn. Bestonden er voor hem onovetkomelijke bezwaren , dan had hij als man van eer van het begin af een betrdcking moeten afbreken, welker eerste voorwaarden hij wilde noch kon vervuUcn. Men zou uit dit voorval weer een algemeene gevolglrek- king kunnen maken. Hier te lande beschouwt de gecrfor- meerde geestelijkheid de leer van Cartesius als het beste tiitvloeisel van de leer van Calyijn ; koningin Christina , Ade ijverigste leeriing van dienzeifilen wijsgeer, die haar adf onderricht gaf , kan hiermt eveneeer bewijzen putten om haar overgang tot de Roomsch-^Cat^olieke kerk te recht- vaardigen." »De Roomsch-Catholieke godsdienist ,'* dus viel .Olympia 2S1 htm in de rede , »is de vader van alle godsdtenst3en , ea *t is dtts niet meer dan natuurlök , tot hem terug te fcee- lieft. »Spreek maar vrij uit, wat u op de toftg ligt/' zeide Oldenburg tot Spinoza. »Ik kan u aanzieh , dat ge zeg- gen wilt : als de RoomsdiCatholieke godsdtenst de vader van aüe godsdiensten was , dan zou de joodsche de groot- vader zijn en kon met hetzelfde recht eischen, dat ni«i ridi naar zijne gebruiken voegde. Of wilt ge een ander voorbeeld : Turenne is een veldheer , een aanvoerder in 4iie -vrfle beteekenis van het woord ; met de ster van zijn eigen geloof op de borst , wil hij alleen voor het front staan en zieh niet tis een gewoon soldaat in de gelederen van het catibolicisme laten iiüijven; is dit verkeerd van hemf* Deze wending van het gesprek ontging Spinoza niet; doch eer hij er op kon aatwoorden, nam van den Ende , die met Kerkering zieh weer bij het overig gezelschap ge- voegd had , het woord op : »Turenne is een soldaat, en de Soldaten, die ieder nur hun leven wagen , leggen niet gaame hun gewone wapen- rusting af; zrj meenen, dat dit of dat bijgeloof hen kogel- vrij maakt. Is eenmaal de vrede gedot^n , dan zal 't ook niet naoeöijk vdBen , Turenne voor het Roomsch-Catiiolidce geloof te winnen." »Is hij in Staat , een meiste van ganscher harte lief te hebben ," voegde Kerkering er bij , »dan zal hij spoedig ttaau: het dUeenKaligmakend geloof van haar bezit streven ; *t zou laiheid zijn , om däar , waar 't zulke groote belan- gen geldt , geen oude vooroordeelen uit de kinderkaiaer te kunacn overwinnen. Wieoprecht liefheeft, mag slechts 288 aan zijn liefste gelooven ; haar hart is zijn kerk, hare woor- den zijn voor hem de eenige openbaring, zij alleen is hat voorwerp zijner vereering , niets bestaat er voor hem bui- ten haar. Dit is de waarachtige wedergeboorte , die wij door de liefde van een meisje ontvangen , aan wie wij ons met onverbrekelijke banden gehecht voelen. En wie be- kommert zieh dän nog om de slagboomen , door mensche- lijke willekeur opgericht?" Niet zonder verbazing staarden de aanwezenden den spreker aan, doch de oude van den Ende knikte hem welgevallig toe en Olympia zeide, na een oogenblik van pijnlijke stilte: »Terwijl wij hier over de beginselen praten, blaast een zieke dichteres, waarschijnlijk ten gevolge van zulk een beginsel, den laatsten adem uit." »Wie dan?" vroeg Oldenburg. »De liefste van uw voormaligen vriend, de dichteres Maria Tesselschade, zal den dag van morgen wel niet meer beleven. Hebt gij Caspar Barlaeus ook gekend, mijnheer Spinoza?^' »Neen, juffrouw Olympia, maar mijn oude leermeester Nigritius, Wiens geschritten eens door hem gehavend wa- ren, heeft zieh dikwijls genoeg, en dat niet zeer gunstig, over hem uitgelaten." »*tls nu zeven jaren geleden," vervolgde Olympia. >Ik herinner mij nog alles; weinig dagen na nieuwjaar werd zijn lijk in den put bij de waag gevonden. Den vorigen avond waß hij nog bij Maria Tesselschade geweest; de put lag tusschen hun beider woning in." »Heeft hij er zieh uit eigen beweging in geworpen?" 289 Olympia ksikte toestemmend. »Zeker heeft hij een zelfmoord begaan,'* hemam Olden- burg, »'t Is mij echter onbegrijpelijk , hoe hij jaren lang mc^ zulk een innige liefde aan Tesselschade gehecht was en eerst later, toen beiden reeds oud en grijs waren, tot dien wanhopigen stap is gekomen, omdat hij niet met haar tipuwen kon/' :>WQarcmi:kon hij dat eigenlijk niet?" vroeg Spinoza. »Zij^ was-Köomsch-Catholiek en hij Protestant; als ijverig remonstmsdt had hij zieh vroeger zelfs veel smaad en ver- volging moeten getroosten. AI zijne denkbeeiden had hij aan de Grieken en Romeinen ontleend, en toch kon hij niet besluiten,. uit liefde tot zijne Maria van geloof te ver- »'tr Is Hucht^," dus vulde van den Ende het gezegde zgber dochter aan, »hoe hij al de geschiedenissen uit het Oude en Nieuwe Testament in mythologische zangen heeft overgebracht. Hij kon niets zeggen, zonder dat de geheele 01)nnpus er bij te pas kwam; zijn eigen liefdesbetuigingen heeft hij zelfe in de taal van Horatius vertolkt." »Ik geloof zelfs, vader," zeide Olympia, »dat Barlaeus eerst alles in zijn gedachten in het Latijn moest verta- len, om het goed te begrijpen. Ge moet zijn gedichten eens lezen, mijnheer Spinoza; ze vloeien over van men- schenliefde. Onder een afzonderlijke rubriek, Tessalica^ bezingt hij zijn liefste, zooals zij te paard zat en de harp bespeelde; haar kraagje, haar parelsnoer, alles bracht hem in dichterlijke geestverrukking. Ergens laat hij zieh aldus uit: 19 290 Tessela quae coelo potes deducere lunam, Et tetricos cantu demeruisse Deos. i) Begrijpt ge de woordspeling , waarom hij den naam Tesselschade in jTessela veranderd heeft?" »Neen/' »In de tweede idylle van Theocritus wordt van Tessala melding gemaakt als van een onweerstaanbare minnedrank. Men kent wd al de namen der planten, waaruit die too- verdrank bereid werd, maar de planten zelf kennen wij niet." >Gij zult ten allen tjjde mijne leermeesteres blijven," antwoordde Spinoza met een dankbaren blik. »Wilt gij ons ook les geven in de tooverkunst, zoodta gij dat zekere middel gevonden hebt?'* vroeg Kerkering. »Gjj zijt inuners al een betooverde prins /' luidde het antwoord. »Mijnheer Spinoza, gelooft ge ook aan tooverij ?" »Aan de uwe/* antwoordde hij schielijk. Oldenburg fronste het vporhoofd. »Ge hebt een voomaam punt in de liefdesgeschiedenis van Barlaeus vergeten," zeide hij. »Herinnert ge u niet, dat hij in de inleiding tot zijne gedichten wegens de drie L's: Libri, Liberi, Liberias, ^) die. niet goed met elkan- der te rijmen zijn, het huwelijk afkeurt. De stumperdi i) Tessela, gij kaut met uw gezang de maan van den hemel doem Tallen en de stuursche goden in een dankbare stemming brengen. c) Boeken, kinderen, vrijheid. 291 Voor de geheele wereld had hij bruiloflsverzen gemaakt, «n zelf kon hij geen bruiloft houden." »Hij heeft ook een fraai gelegenheidsgedicht op het huwelijk van mijn oom Overbeek te Hambuig vervaar- digd," viel Kerkering hier in, doch Oldenburg ging voort: »Indien Barlaeus een waarlijk verheven, door en door dichterlijke ziel had bezeten en de schoolmeester niet uit alle hoeken en plooien voor den dag was gekomen, dan had het gemis zijner Tesselschade en de liefde tot haar een bron van de dichtedijkste ontboezemingen voor hem kunnen zijn. Had Dante zijne Beatrice aan het hart ge- drukt, had Laura voor haar Petrarca hutspot gekookt, <ian zou de eerste nooit door zijn voortreffelijke stanza's de Homerus der Christelijke wereld zijn geworden en zouden de welluidende sonetten van Petrarca voor onaangenaam kindergeschreeuw verstomd zijn. De poezie is niet de gier uit de fabel, die voortdurend aan het leven knaagt; zij is de vlam , waaruit de vogel Feniks met verjongde krachten en ongezengde vleugels ten hemel stijjgt. Voor den enkelen mensch , zoowel als voor de voorwaarts strevende mensch- heid , zou het hoogste bezit walging en dood of een ge- lukkigen waanzin ten gevolge hebben.'* »Hoe? Beweert mijnheer Oldenburg dit?" vroeg Olympia verwonderd. »Dat klinkt mij vrij zonderling in de ooren. 