title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 301 maakte inrigtingen , voor een aanmerkelijk gedeclte , te niet zijn gegaan: cn dit bewijst in allen gevalle, dat de eeuw, waarin hij leefde, er niet rijp voor is geweest, om dezelve, zonder zijn veelvermogend gezag, op te houden. Het.licht,, hetwelk hij ver- fpreidde, was veel meer gelijk aan de ftralen, wel- ke de zon bij eene dik benevelde lucht door eene enkele gebrokene wolk heenfchiet, dan aan het heer- lik morgenrood, hetwelk ons van uit het Oosten toelacht, wanneer zij aan een’ helderen hemel zal oprijzen (*). Gceen wonder, dat SCHLOSSER de Voorzienigheid meent te moeten danken, dat zij, offchoon langs den weg van rampfpoed , verwarring en bloedftorting, de Westerfche volken, door .de zwakheid en flapheid van LODEwIJK den vrome en deszelfs opvolgers, voor dien ontijdigen bloei. der kunsten en wetenfchappen bewaard heeft, welke door de opoffering van zedelijkheid en volkskarak- ter, onder de willekeur van een? alleenheerfcher , te duur zou zijn gekocht geworden (+). Om kort te gaan, er. beftaat geene de minfte reden, waarom wij aan den tijd van KAREL der groote den lof, van Europa’s bevolking tot een’ hoogeren Staat verhe- ven te hebben, zullen tocfchrijjven. En al moesten | wij (*) Verg.. NIJHOFF, over de mislukte pogingen van KAREL den groote enz, in Rec. ook der Rec. D. XIII. bl. 365 volgg.. IT) TeX 2: IB 17 385,5, 286, 302 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ wij zulks ook doen wegens cene van dien tijd af toegenomene kennis varı het ware en fchoone; wij zouden nog niets gevorderd zijn, wijl de vrage, hoe het met het goede, dat is, met Godvrucht en deugd gelegen zij geweest, hog onbeantwoord zou overblijven. Het zij intusfchen verre van ons te ontkennen , dat de regeering van KAREL den groote aan de zaak van Godvrucht en deugd eenige voordeelen heeft toesebragt, welke de menschheid anders had moeten misfen. .„ Indien het federt de negende eeuw ,” zegt BROES (*), niet grootelijks in de Kerk is teruggaan met .kennis en zeden; maar ‘integendeel de elfde eeuw,' bij het opkomen der Univerfiteiten, boven de vroegere.heeft uitgemunt, zoo is de arbeid varı KAREL, hoe veel er ook van zijne gezaaide tarwe mag. verloren zijn gegaan, gewis niet vruchteloos geweest.” Hetzelfde geldt nopens de inftellingen en bedriiven van den wijzen ALFRED in Ergeland en ‘van meer. andere. fieraden hunnes tijds. Doch het: kömt er hier op aan .te weten, of die mannen wel veel ten goede zouden hebben uitgerigt, bijal- dien zij door invallende omftandigheden of latere gebeurtenisfen niet geholpen waren. Als zoodanig befchouwt GuızorT het leenftelftel, welks algemeene invoering bij het begin‘ der tiende eeuw hij meent , dat aan het tijdperk der barbaarschheid een einde 8° I: BD ID. Ba OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 903 -gemaakt heeft (*). En hoe BILDERDI)K hierover oordeele, zal men niet. meer vragen „ wanneer men bij hem gelezen heeft: Nooit was er een gelukki- ger tijd, .nooir regtfchapener denkwijze, nooit bra- ver 'gevoelens, dan toen dit Leenftelfel, nog on- befnoeid en onvervalscht, door geheel het Westen de overhand had (}). Op dit punt nu zullen wij “ nader terug komen: maar of het op zich zelve vol- doende zij, om er uit te befluiten, dat men in de twce, of wilt gij, in: de drie laatfte eeuwen voor de. kruistogeen„ ıen aanzien van Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving , grootelijks gevorderd is, zal voor dezen en geenen nog bedenkelijk blijven. Na de tijden van KAREL EN ALFRED befchreven te heb- ben, zegt de Hoogleeraar RoYAARDS: „ Woestheid en barbaarschheid heerschten alom,„ en namen tel- kens toe. Het fcheen, als of alle de lichtftralen van vroegeren tijd werden uitgedoofd. Een nieuwe nacht van onkunde, regeringloosheid en bijgeloof overdekte Europa, hier en daar nog duisterder „ dan die van vroegere dagen, en de zjseren eeuw, de tiende onzer - jaartelling, daalde op Europa ne= der ($) .” Nog duidelijker openbaart hij zijn geyoe« len, wanneer hij, over den fchadelijken invloed var a het j (*) T.,a. p. Zeios IV, p. 1. 35, H T..8, D. Il, D, bl. 123. „($) Over de vestiging en ontwikkeling der Nieuw-Eu- ropefche Volken &c.t. a. p. II D. bl, ı41. 304 _ OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, het toenmalige Christendom voor de volken fpreken- de, zich dus uitlaat: „ Het ontaardde van een gees- telijk Koningrijk in een Rijk van deze wereld; het grondde zich niet op Christelijk geloof, hoop en liefde, maar op onkunde,, bijgeloof ,„ heerschzucht ; het deed het geestelijke wezen van dien Godsdienst voorbij zien, deugd en Godzaligheid nalaten, om luister en pracht in te voeren in de gemeente var jJEzus ; aan boctedoeningen en Bisfchopsfloelen waar- de hechten; het deed den cenigen, waarachtigen God voorbijzien, JEZUS CHRISTUS, dien Hij ge- zonden had, miskennen, om aan feilbare menfchen , aan zedelooze geweldenaars ,„ aan gunftelingen of zo- nen van ontuchtige vrouwen, heiligkeid en onfeil- baarheid toe. te kennen, om op den gewaanden ftocl van PETRUS bedorven zondaren als ftedehouders van God en curısTus te plaatfen. Zoo ver was men in de elfde eeuw afgeweken van den geest van Hem, die zeide: „ mijn Rijk is niet van deze we- reld (*).” Wij hooren dus al weder klagten, en wel over de verbastering in het Zedelijke en Gods- dienstige, welke zich tot in de elfde eeuw zal hebben uitgeftrekt , en zelfs meer en meer zal zijn. toegeno- men. Ja bij het lezen van deze woorden zou men zeggen, dat wij ook hier de gedachte, als ware het met de zaak der Befchaving hoe langer hoe meer achteruitgegaan, vinden voorgedragen. Doch om den Schrijver wel te verftaan, moeten’ wij Op de 6”): I Di DE. 168; OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, - 305 de bepalingen letten, welke hij elders aan zijne voor- ftellingen geeft. De tiende eeuw eene sjzeren ceuw genoemd hebbende „ gaat hij aldus voort: „ Uit dit oogpunt is dezelve dan ook geen vreemd ‚verfchijn- fl in Europa’s Gefchiedenis , gelijik men wel eens meent; zij teekent geen’ teruggang der Natiön , want deze komt cerst te pas, waar men van Äei- zel/de volk fpreekt, hier ‘waren het telkens zziewwe volken, die alle hunne tijdperken moesten door- ‚Joopen. De GorAhen en Vandalen verwoestten vroe- ger, wat van de ARomeinen nog overig was‘, en naauweliiks waren zij even ontwikkeld, of de Normannen en Hongaren beginnen hun volks- beftaan in Europa met verwoesting der reeds be- ftaande Befchaving. Wij vinden hier dan geehs- zins het toppunt der finds de vijfde ceuw. kiemen,. en bediende men zich hiertoe van de bes ftaande: hulpmiddelen (*).” . Inzonderheid verzoeken wij den lezer opmerkzaam te zijn op hetgeen de Hoogleeraar aan het flot zijner befchouwing van de negende, tiende en elfde ecuw aanmerkt: „ flaan wij een 00g,” zegt hij (}), „ op dit tijdperk in het. algemeen, dan zien wij, hoezeer de voortgan- gen der Volken, sinds de vijfde eeuw, vooral de eeuw vafn KAREL EN ALFRED, waren terug gehou- den en geftoord door de zwakheid der Vorsten, de woeste heerschzucht der Leenmannen, en. de inval- len van JAlunnen en Normannen. Daardoor werd, het. goede, dat reeds beftond „ hier tegengehouden , daar uitgedoofl, en woestheid aangekweekt. Maar te ver waren reeds :de Volken in ontwikkeling voort- gegaan,: dan dat zij geheel tot den ftaat van bar- baarschheid der vijfde eeuw konden terug treden. Er fchuilde reeds inwendig een zaad, dat zich te ontwikkelen zocht,, dat flechts was onderdrukt‘, niet verftikt. Het was niet ‚verloren, maar verborgen „ on ter. gelegener. tijd -zich te vertoonen, en brak ook alras met meerdere kracht door. Gering is als- nos: de verflandelijke ontwikkeling. — — — Meer zien wij de ‚Steatkundige zijde der Volken doorko- men. — — - Maar van. buiten was het Christen- dom opgetreden, vroeger. om de Volkeren te be= fchaven, nu om onder Germaanfche Natiön de Hi - (*) Bl. 147 , 148. (+) Bl. 181—r83. OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 307 rarchie varı Latijnsch Europa te vestigen, zoo lang de nog niet tot rijpheid gekomen. Volken die kon- den dulden. Aldus vestigde: de Kerk eene algemee- ne kerkelijke Monarchij van Nreuw-Europa en be- heerschte de Volken; zij .ftond over tegen het be- ginfel van flaatkundig evenwigt, in het Duitfche Keizerrijk aanwezig. Vooral het Christendom wek- te zedelijken zin, zedelijk gevoel, en zucht tot ze= delijke verbetering var verbasterde Geestelijkheid en Monniken op, en bereidde aldus de: zedeliijke Her- vorming van het Christendom in Nieuw-Europa.” Zonder alles voor onze rekening: te durven nemen wat. de Hoogleeraar hier in het midden. heeft ges bragt, houden wij hem echter voor een’ der beste voorgangers op dezen wez van onderzock „als die tusfchen het algemeene en bijzondere eene behoor- fijke onderfcheiding maakt en de twee tegenover ci«- kander liggende uiterften zorgvuldig vermijd. En te minder hebben - wij gefehroomd ?’s mans woorden in het breede over te fchrijven, : wijl dezelve ons naar het 'ftandpunt heenleidden, varı waar wij de gefchiedenis befchouwen moeten, om, zoo moge- Hk, aan de zaak in gefchil eenig -meerder licht bij te zetten, dan er tot dus verre over verfpreid lag, Hadden wij hier de vraag te doen,-wat er nu in het eene, dan in het andere, dan weder in een der: de of vierde land van Europa gebeurd zij; wij zouden nooit tot eene flotfom komen kunnen. Het is toch bekend genoes, dat. het ‚hier. enı.daar. met u V2 Ze= “08 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. Zedelijkheid enGodsdienstigheid, althans oogenfchijn- lijk, verachterde, terwijl dezelve elderss min of meer aanmerkelijke ftappen voerwaarts deden. Jia- lie, Frankrijk, Duitschland , Engeland hadden te dezen aanzien beurtelings en bij afwisfeling tijden van voorfpoed en tegenfpoed, Toen ALFRED in zijnen kamp tegen het bijgeloof en de daarmede gepaard gaande ondeugden. niet ongelukkig flaagde, hadden KARELS opvolgers reeds lang de doornen over het goede zaad, hetwelk door dat Hoopfd van het Wes- terfche Keizerrijk , vooral in de binnenfte deelen van zijn uitgeftrckt gebied, geftrooid was geworden, la- ten. opwasfen. En toen van uit Rome twee.on- tuchtige vrouwen de Christenheid beheerschten , en alle gevoelens van betamelijkheid fchier bij een’ elk, die met haar van nabij in aanraking kwam „ te loor gingen, begon de menschheid zich in Normandie en Bretagne tot haren adel te verheffen. En kon het ook wel anders, of het Christendom moest in zijne werkingen bij de onderfcheidene volken groo- telijiks verfchillen? Hier was hetzelve vrijwillig aan- genomen; daar was het met geweld doorgedrongen. Bij fommigen was het met deszelfs grondvesting lang- zaam tocgegaan, als met den groei van boomen en planten; bij de meeste als met de fnelheid van een ‘onweder. Er waren er, die hetzelve reeds eene me- nigte. van jaren, ja van eeuwen beleden hadden „ eer dat andere nog aan hunne bekeering dachten. Wij konden ook de worsteling tusfchen het Aria- nismus en. Catholicismus ,„ die vele geflachten beleefd ® | heb- ‘ OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ. 309 hebben, en, ik durf niet zeggen, welk een aantal var bijzonderheden meer, in het midden brengen. Maar wij willen hierbij niet blijven ftilftaan. Wij fchromen niet te beweren, dat Zedelijkheid en Gods- dienstigheid, van den vat des Westerfchen Keizerrijks af, over het geheel genomen „ dermate geleden hebben , dat de volken van Europa, waarop zij werken moes- ten, hoe langer hoe meer bedorven werden. De oorzaken van dit bederf lagen niet flechts in uit- wendige omftandigheden of gebeurtenisfen , zoo als in de ftrooptogten van Normannen, Hongaren en andere barbaarfche horden, of in den toeftand van het: burgerlijk en kerkelijk beftuur; maar ook, en nog veel meer, im de gefteldheid van hen, die een groot gedeclte van de maatfchappij uitmaakten. Vooreerst ging de verheven zin van het Christen-. dom het begrip van menfchen te boven, bij welke de rede nog diep fluimerde; maar nu- fpreckt het ook varı zelf, dat het hun aan de magt ontbroken heeft, om de boosheid des tijdg te keer te gaan: en wordt die niet zonder ophouden te keer gegaan , dan weet men, dat zij toencemt. ,„ De bedorvenste ftaat der menfchelijke maatfchappij ,” zegt RoBERT- son (*), is die, waarin de menfchen hunne on- afhankelijkheid en oorfpronkelijke eeuvoudigheid van zeden verloren hebben, zonder tor dien trap van befchaving gekomen te zijn, waarin zij eene ge=- waar- (*) Historie der regeering van Keizer KAREL den vöfde. 1. D.bL4ı. | ‚#310 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ, 'waarwording van billijkheid en braafheid verkrijgen, welke ten teugel ftrekt aan al de ongeregeldheden ‘der woede en hartstogsten.” Daarbeneven bragt de aard der zake het mede, dat volken, die zich, ter bekoming van de eerfte behoeften des levens, aan eenen zwaren ligchamelijken arbeid te onderwerpen ‚hadden, zoo wel ongezind als onbekwaam waren, om voor de belangen yan den 'geest te zorgen en tegen de verwaarloozirg van Zedelijkheid en- Gods- dienstigheid op hunne hoede te zijn (*). Het zal niet noodig zijn er bij te voegen, dat door de ge- durige toeneming van bijgeloovigheden, Godvrucht en deugd haar eerwaardig karakter in het oog .der menigte hoe langer hoe meer verliezen moesten. Maar wij willen de aandacht van den lezer nog op <en ftuk vestigen, hetwelk ons bijzonder opmerke- liik voorkomt. Hoedanig eene maatfchappij wij, namelijk, ons voorftellen ; zij beftaat altijd uit men- fchen , die, offchoon voor de onfterfelijkheid gefcha- pen, den geest echter in cen ftouelijk ligchaam om- dragen en door mideel van het aardfche tot het he- melfche moeten worden opgeleid.: Dit laatfte geldt wel inzonderheid van eene maatfchappij in hare cerfte wor- ding, zoo als die van de eerfte helft der Middel- .eeuw, waarin zinnclijkheid en verbeelding :nog het beheer over de rede uitoefenden. :Zou de weg van ware Zedelijkheid en Godsdienstigheid hier met ge- luk- (*) AneLung, Proeve erner Gefchiedenis der Befcha- ying van het menfchelijk gefacht. bl. IX. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 311 lukkig gevolg wörden ingeflagen; de’ volken moesten daartoe worden opgeleid door een gemeenfchappe- lijk punt van ftreven op aarde te hebben, hetwelk de ziel uit den ftaat van werkeloosheid verhief en in beweging zette. Doch hoe zeer er van tijd tot tijd dingen gebeurden, welke ieder volk op zich zelve, of fommige hunner gelijkelijik, voor cerie langere of kortere poos, in de noodzakelijkheid brag- ten, om de vermogens van den geest te ontwikke- len; zulk een algemeen punt wäs er echter, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot het einde der elfde eeuw toe, niet aanwezig; Het wären eerst de Kruistogten, welke hetzelve aan de hand gaven en ook daardoor, gelijk ons in een volgend bock- deel blijken zal, dien weldadigen invlocd op de bewoners van het Westelijk Zurop@ maakten, dat zij uit de kindschheid tot de jongelingfchap over- gingen. Laat het nu zijn, dat de verbastering in het Zedelijke en Godsdienstige ook toen niet aan- ftonds geftuit .werd, maäar nog meer dan honderd jaren bleef toenemen; men vindt de reden van dit verfchijnfel eensdeels in den aard der togten naar het heilige land en de omftandigheden „ die daarme- de vereenigd waren; andersdeels in het langzame, waärmede die gebeurtenis op de innerlijike hervor- ming van Europas heeft moeten werken. Om alles kortelijik zaam te vatten, noemen wij het niet an- ders dahı natuurlijk, dat Zedelijkheid en Godsdiens- tigheid fteeds lager gezonken zijn en begtijpen her’ | niet , 312 OVER DE VOORTCANGEN, ENZ., niet, hoe er: jemand zijn kan, die zich daarover verwondert. Doch het zou met regt verwondering baren , wan- neer wij daaruit befloten, dat het met de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving der menschheid, wat de ontwikkeling harer beginfelen betreft, wezenlijk was achteruitgegaan.. Zulk een achteruitgang zou reeds hoogst bedenkelijk zijn, zoo hij flechts fom- mige, en wel bijzonder de laatfte van die zes ceu- wen gold, welke zich van den val des Westerfchen Keizerrijks tot de kruistogten uitftrekken. Hoe vec} bedenkelijker ware nog de ftelling, dat dezelve dit geheele tijdperk door heeft plaats gegrepen! Of zou ons de groote vraag, waarom die Opperfte wijs- heid, welke Europa’s bevolking door middel van het Christendom uit den ftaat van vernedering wil- de opheffen , het had toegelaten, dat haar werk zoo jammerlijk verbroken werd, ook hier niet op nieuw verlegen maken? Gelukkig dan, dat wij noch het eene, noch het andere behoeven aan te nemen, ja dat eene onpartijdige befchouwing der gefchiedenis ons tot het vasthouden van het tegendeel verpligt. Wat de flotfom aanbelangt, welke ons de onder- linge vergeljking der zes bovenflaande eeuwen ople- vert, wij behoeven ons daarover inderdaad niet te be- kommeren. Zetten wij ons aan de beoordeeling varı dit uitgeftrekte tijdperk ; wij zien dan wel aanftonds x z00 QVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 313 zoo veel, dat wij er thans te ver van verwijderd ziin, om deszelfs onderfcheidene deelen naauwkeu- rig tegen elkander te kunnen opwegen. Hetgeen wij voor. ons hebben beftaat uit onvoldoende en gebrek- kige befcheiden : en zonder iemand te kort.te doen, mogen wij vragen: Wie is er in flaat gewecst, om er een behoorlijk geheel uit te maken ? Treft men daar- enboven Schrijvers uit die eeuwen aan, welker pen ons een beklagelijk tafereel van den Zedelijken en Godsdienstigen toeftand hunner tijdgenooten heeft af- gemaald; wij kunnen ‘hen ‘te minder vertrouwen , hoe meer wij er van overtuigd zijn, dat velen hun- ner de zoo diep ingeärongene gewoonte gevolgd heb- ben, om de voorouders ten koste van het geflacht , waaronder men verkeert, te roemen en te prijzen. Het verfchil van de gevoelens der hedendaagfche Geleerden, waarvan boven gefproken is, duidt ook reeds klaar genoeg de onzekerheid aan, in welke men omtast, wanneer men juist dat licht en die fchaduw tracht te berekenen, welke aan ieder afzonderlijk tijdperk tocekomen. En de zaak van nabij befchouwd, zal men dikwijls aan de veroordeeling van deze of gene eeuw, als. boven andere bedorven, geene veel hoogere waarde dan aan eene bloote mastfpreuk be- hoeven toe te fchrijven. In allen gevalle hingen de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving niet van toevalligheden af, die ze beurtelings en, geliik men in het gemceene leven zegt, met horten en ftooten voorwaarts en achterwaarts drongen. Steken fommige tijden bij andere bedroevend af; men heeft 314 @VER DE VOORTGANGEN, ENZ, heeft altijd de reden niet zoo zeer in derzelver bij- zondere flechtheid ,„ als wel daarin te zoeken, dat de algemeene flechtheid , hetzij door deze en gene gebeur« tenis, hetzij door een en ander gefchrift nu meer dan te voren is uitgckomen. Bovendien behoort men if aanmerking te nemen, dat er gaandewegs. nieuwe volken met de Christelijke maatfchappij in een fmol- ten, en dan nu ook, oflchoon van de overige groo- telijks onderfcheiden ,„ een deel van de wereld uit- maakten, naar welke die maatfchappij berekend werd. Wat KAREL de Groote ook ter bevordering van wa- re Zedelijkheid en Godsdienstigheid. gedaan hebbe; aan de Sakfers, die tegen wil en dank het heiden- dom hadden meeten verzaken, gaf het luttel voor- deel: en evenwel zijn die van nu aan onder de Christenen geteld geworden, wier onchristelijk be- ftaan aan de negende eeuw tot cene fchandvlek ftrek- te, Hetzelfde zij gezegd van de Normannen „ Hon- garen, Rusfen en andere Volken, die zich van tijd tot tijd met de Kerk vereenigden. Er kwam bij, dat het niet anders zijn kon, of, bij den toevloed var zoo vele nieuwe bekeerlingen, uit de fchool der barbaarschheid voortgefproten, moest de werking van. het goede door tegenwerking verlamd worden. En dit houde men te meer onder het oog, wijl het goede, hetwelk langs den ftillen en vreedzamen weg der overtuiging op ’s menfchen harte werkt, tegen het kwade meestal- niet beftand is, wanneer dit als een geweldige ftroom komt aandruifchen. Maar wij moeten verder gaan:-.wij mocten zeggen, dat die ge- OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 515 gebeurtenisfen, van welke het oppervlakkig fcheen , dat in den loop der eeuwen de allerverderfelijkfte gevol- gen te wachten waren, aan de Zedelijke en Godsdiens- tige Befchaving daartoe behulpzaam zijn geweest „ dat zij zich in de beginfelen ontwikkelde. „ De opneming van de barbaren,,” fchrijft GıBBon (*), „ in den kring van burgerlijke en kerkelijke gemeenfchap „ ver- loste Europa van de rooftogten te land en ter zec. De Normannen, de Hungaren, de Rusfen leeıden hunne broeders verfchoonen en hunne landen bebou- wen. De inftelling van wet en orde. werd bevor- derd door den invloed der. Geestelijkheid , en de be- ginfclen van kunften en wetenfchappen werden inge- voerd in de wocste ftreken var dezen aardkloot.” Maar ook voor hare bekeering werkte menige bar- baarfche horde door hare invallen ten goede mede, betzij dezelve een brocinest van ongeregtigheid ver- ftoorde, welks befmetting ,„ bij genot van ftorelooze rust, zich heinde en verre zou verfpreid hebben ; hetzij ze in landen, wier bewoners door. oorlogen „ ziekten en andere voorvallen, aanmerkelijik waren uitgedund, eene nieuwe, frisfche „ jeugdige bevol- king aanbragt. Zoo voldeed de algemeene invoering van de beeldendienst aan de behoeften der. toenmalige geflachten, en gaf aan de .kinderen., . die nog niet denken konden,, prenten. De toeneming.van beuzel achtige plegtigheden en gebruiken hield, zoo lang | de rede zich niet ontwikkelen kon, de fteeds klim- (*) Vol, X. pag. 219, 220. men- 316 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ; mende verbeelding bezig. De gedurige. verwarringen - in den ftaat dedın in Italid die gemeenebesten oprig- ten, »yaaruit zoo veel goeds voor de andere deelen var Europa ontfproten is. Zelfs de zwaklıeden der Vorsten wrochten ten beste der maatfchappij mede. Sısmonpı. maakt de aanmerking, dat KAREL. de Groote, volgens den gewonen loop der dingen, geen’ opvolger hebben kon, die hem waardig was, en laat er nu op volgen: „ Bijaldien dit intusfchen gebeurd was, bijaldien twee of drie zoodanige man- nen hem op den troon der Franken vervangen had« den, de wereldheerfchappij zou zich denkelijk heb- ben ‚opgehouden; maar voor Ewropa zouden .die voorregten, welke hetzelve ondericheiden,, verloren ziin geraakt:. het zou misfchien veel vroeger tot eene halve Befchaving gekomen, maar daarna, gelijk China, op dezelfde hoogte gebleven zij, zonder veerkracht, zonder magt, zonder roem, zonder oor- fpronkelijkheid van. geest en zonder deugd (*).”* Het blijkt uit dit alles, en hoe veel zouden wij er kunnen bijvoegen! dat de meest beklagelijke ver- fchijnfels in de gefchiedenis geene toevalligheden ge- weest zijn, die de volken zonder eenige bepaalde be- ‚doeling neerdrukten. Integendeel bragten zij hen al- leen in druk, om hen daartoe voor te bereiden,„ dat zij, wanneer de tijd zou daar zijn, des te heerlijker werden opgeheven. En treffen wij mogelijk bij ons onderzoek de eene of andere. bijzonderheid aan, waar- (*) Histoire des Republiques etc. Tom. 1, p. 23. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 317 waarvan zulks‘ niet te bewijzen is; het zou hoogst onvoorzigtig zijn te ftellen, dat de zaak van Zu- ropa’s Befchaving daardoor is achteruit gezet gewor- den. De vlugge knaap, die in de jaren der kindsch- heid alles aanleert, heeft wel eens tijden, waarin hij zich zoo voordoet, alsof hij ftil ftond, of achteruit- ging. Maar zullen nu bedachtzame ouders en op- vocders, als zij de reden var dit voorval niet be- grijpen, zich aanftonds door den fchijn bedriesen en verontrusten laten? Of is het niet mogelijk, dat hetgeen den kweekeling naar uiterlijik voorkomen op zijnen weg verdringt of belemmert, hem eensdeels we£rhoudt van fprongen te wagen, waarvoor zijne krachten nog niet berekend zijn, anderdeels tot het doen van &roote ftappen voorbereidt. Zoo oordcele men ook over die dingen, waaruit men ligtelijk zou afleiden, dat het met Europa’s Befchaving, federt „den val des Westerfchen Keizerrijks, van tijd tot tijd achteruit is gegaan! En dit mag met te meer vertrouwen gefchieden ,daar er in menig verfchijnfel , hetwelk de gefchiedenis ons leert kennen, duideliike blijken voorhanden zijn, dat de. opvoeding der menschheid naar wijsfelijk beraamde plannen is in- gerigt geweest. Of komt het hier niet in aanmer- king, dat die twisten en verdeeldheden over de .na- tuur van het ÖOpperwezen, die in vroeger eeuwen de Christerheid hadden van een gefcheurd, langza- merhand ophielden, toen de noodzakelijkheid eener algemeene herfchepping ook zekere cenftemmigheid van gceloofsbelijdenis vorderde? Namen: de eigenlijk ge- 318 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. gezegde volksverhuizingen geen einde, toen de on« derfcheiden landen van het. Westen vooreerst genoeg bezet waren en eeh nieuwe aandrang van barbaren nergens toe zou gediend hebben, dan om de grond- bezitters, die pas van het zwervende leven beson- nen af te zien, in de aanvankelijke ontwikkeling van geest en kracht te ftoren (*)?: Bleef er, zoo lang de volken nog niet in ftaat. waren, om aan de dwin- gelandiji van Rome we£rftand te bieden, niet nog altijd zckere vrijheid van. denken in de Kerk heer- fchen en werd derzelver beperking niet eerst regt merkbaar , toeu zij in hunte vorming te ver waren voortgefchreden , om zich nog blindelings aan het priesterlijk gezag te onderwerpen (})? :Daarenboven zag men, bij tusfchenruimten van tijjd, het een en ander te voorfchijn komen „ hetwelk een’ wezentlijken voortgang teekende. De. bärbaren kregen overal her- ziene en befchrevene wetten. Onder de nieuwe be- volking‘ ontftonden nieuwe talen. Tusfchen groot en klein werden verbindtenisfen gefloten, die voor de maatfchappij weldadig waren. Scholen en Aka- demi@n begonnen er te worden opgerigt. Wij roeren hier flechts eenige punten aan, op welke wij in het vervolg de aandacht opzettelijk zullen moeten vesti- gen. Het is zoo, wij moeten bekennen, dat de vruchten ,„ welke uit al deze verfchijnfelen ontfproten - | | zijn, (*) Guizor. Lecon III. p. 30, 31. | (ch Von rıLLiir, Gefchichte der Europ. Menschheit, IV Th. s. 116. OVER' DE VOORTGANGEN, ENZ. 319 zijn, veel meer voor den Staat, dan voor de Kerk; veel. meer voor de herftelling van kunften en weten- fchappen, dan voor de bevordering van Godvrucht en deugd gediend Igbben. Maar denken wij aan den gewonen loop der dingen, waarvan reeds vroc- ger gefproken is (*), dat, namelijk „ ook voor den menfchelijken geest de warmte eerst kan volgen, nadat het licht eenigen tijd is voorafgegaan! En dan voor- al is de tijd’, die er tusfchen beiden verloopen moct „ langdurig, wanneer het flechts flaauwe ftralen zijn, die nog door een’ dikken nevel hebben döor te drin- gen. Dit zien wij nu in de gefchiedenis van Zuropa’s Befchaving verwezenlijkt. Met Zedelijkheid en Gods- dienftigheid was het in de elfde en zelfs in de twaalfde eeuw nog jammerlijk gefteld; maar kunften en we- tenfchappen ‘hadden hare donkerfte dagen reeds be- leefd en er: was voor het verftand een morgenrood aangebroken. | Zoo verdienen dan zulken geen gehoor „ die ons’ willen wijsmaken „ dat het met de. Zedelijke en Gods- dienftige Befchaving gedurende de laatste van die zes eeuwen .achteruit gegaan is, welke zich van den val des Westerfchen Keizerrijks tot de kruistogten uit- ftrekken. Integendeel mogen wij onbefchroomd vast- houden ,„ dat alles daartoe heeft zamengewerkt, om haar in de beginfelen van ecuw tot eeuw, offchoon met zeer langzame fchreden en dikwijls onmerkbaar' te (*) I D. bl. 267 volgg. 320 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, te doen vorderen. Alleenlijk moeten wij het bejam- meren, dat dit gefchied is onder eene geftadige toe- neming van .bijgeloovigheid en ondeugendheid, door welke Europa’s bevolking voor den oppervlakkigen befchouwer hoe langer hoe meer van die beginfelen fchijnt te zijn verwijderd geworden. Doch ziet men het niet wel eens bij de opvoeding van een’ vlug- gen, maar verwilderden knaap, dat, naar mate zich deszelfs vermogens meer ontwikkelen, ook de hevig- heid var. driften en hartstogten nu en dan te fterker vitkomt? En die bevolking in hare kindschheid op te voeden,„, zonder dat zich zulke tooneelen var woestheid en ongebondenheid gedurig opdeden, was nu volftrekt onmogelijk. Wij hebben, althans ten deele „ de.oorzaken opgegeven, waaruit het noodzake- lijik is voortgevloeid, dat de blijken van de bar- baarschheid, waarin de Christenwereld nog verzon- ken lag, hoe langer hoe fterker en zigthaarder wer- den. \Varen het andere barbaren geweest, uit wier ‚ verecniging met de’ oorfpronkelijke bewoners des lands eene maatfchappij als die van het. hedendaagsch Zu» ropa moest gevormd worden; het zou met de Be- fchaving misfchien op. eene andere wijze zijn toege- gaan; maar de wetten var Zedelijkheid en Gods- dierftigheid zou men evenzeer, ZOO niet nog meer, gefchonden hebben. „ De volken van het Noor- den ,’”” zegt sısmonDI (*), „ kenden niets dan vrij= heid zonder vaderland, die van het Zuiden hadden. een 737 Tu PD. PD OVER DE VOORTGANGEN ,. ENZ. 921 -een vaderland zonder vrijheid. Dezen en genen ble- ven. .gelijkelijk vreemd van de hoogfte der 'menfche- lijke deugden, de opoffering van zich zelven.” Dit -zou altijd het geval geweest zijn; maar om die hoogte te bereiken, mocst er ook altijd eene: zamen- fmelting hebben plaats gehad, waarbij de wocstheid aan den eenen kant en de roekeloosheid aan de an- dere zijde zoo lang veld wonnen, tot dat de.rede ge- noeg ontwikkeld was, om de tegenftrijdige begin- felen in harmonie te brengen. Altijd zou men flechts eene fchaduw van het Christendom aangenomen en dus eene reeks van eeuwen lang de kracht gemist hebben, om aan de verbastering, die eenmäaal los- gelaten, als een toomeloos paard voortholt „ genoeg- zame .tegenweer te bieden. Altijd zouden, na de volvoering. van den eerften kommerlijken arbeid voor de noodzakelijkfte behoeften des levens, de driften en hartstogten, .waar zij. nog eenigermate waren in- gefluimerd, wakker geworden en hoe langer hoe meer. uitgebroken zijn, tot dat men in flaat was, om ze aan banden te leggen. Wie zou derhalve, in plaats van den wensch te koesteren, dat Europa op eene andere wijze befchaafd ware geworden „ niet veel liever in de eerbiediging van den gehoudenen weg berusten? ,„ Of het bijgeloof dier duistere eeuwen werkelijk het punt bereikt hebbe, waarop het voor goede zeden en de maatfchappelijke wel- vaart nadeeliger werd, dan een volflagen gemis van alle Godsdienflige begrippen, is eene zeer ingewik- kelde vraag, waarop ik niet gaarne een bevestigend U, | & ae ‚883 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ. -antwoord geef:” 200. laat zich een van die: fchrir vers wit, door welke de. meeste klagten ever: het ‚feeds .toenemen der verbastering worden aangehc- ‘ven:(*). Wij kunnen dit verder uitftrekken, zoo- -dat wij eene wereid, waarin zulk een bederf vatı Zedelijkbeid en Godsdienftigheid zeheerscht heeft;, -boven eene andere, die van dezelve geheel verftaken -js, nog hoogst verkieslijk achten en. verder behoe- ven wij niet te gaan, om .mer de gemaakte fchik- kingen tevreden te zijn. Doch ook dan overdrijven wij niet, wanneer wij er bijvocegen, dat, van den val des Westerfchen Keizerrijks af, de -toeftand der Zedelijkheid en Godsdienftigheid hoe langer hoe be- -jammerenswaardiger worden moest, imdien .de Be- fchaving onder de volken gelukkig zou doordringen. Het was hier eveneens gefteld als’mer een’ dwalen- de, die. van het regte fpoor al verder en verder af» wijkt,. tot dat hij. cen’ afgrond ‘voor zijne : oogen ziet; maar dan door fchrik bevangen terugkeert , een’ anderen weg opzoekt,. dan dien bij te voren heeft ingeflagen, en nu daarop voortgaande ten laat» fte zijne befiemming bereikt. Zoo moest het be+ derf in de maatfchappij fleeds aangroeijen en einde-» hjk tot die hoogte klimmen , dat al wie niet geheel verblind was, het met afgrijzing aanZag en zich wet infpanning van. kracht tegen hetzeiye verzette (+). ! - CD) Harıam. Vol, TII. p. 349, 350. (HD Rosertson. t, a, p. bl, 4%, -. ... SVER DE VOORTGANGEN . ENZ, 1323 Het is waar, er verliep eene reeks van eeuwen, eer de oogen regt begonnen open te gaan, en intusfchen was:in het Westen het gros der bevolking. al gaande wegs onheiliger en flechter geworden. Maar die dit in het midden verkoos te brengen, zou even goed eene bedenking tegen de .‚geheele gefchiedenis: der menschheid maken kunnen en ons dus: naar een veel zuimer ftrijdperk rocpen, dan thans met onze be- doeling ftrookt. Hoezeer wij de voorgeflachten ook beklagen; het is ons genoeg, zoo wij bewezen hebben, dat de cerste helft der middeleeuw: dienst- baar is geweest, om de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving,, in de beginfelen, langzamerhand te be- vorderen. | En hebben wij het zoo verre gebragt, dat nie- mand hier nu met reden aan twijfelen kan, dan is het moeijelijkfte pleit vöoldongen. WVeel minder is er te zeggen voor de ftelling, dat de achteruitgang dat geheele tijdperk deor hecft plaats gesrepen,, hetwelk met den val van het Westerfche Keizerrijk aanvangt en met de kruistogten eindigt.: Evenwel beftaat een voörnaam gedcelte: onzer tadk daarin, dat wij de ongegrondheil van. die fielling aar- wijzen. Doch met blijdfchap bemerken wij, .dat dit gefchieden kan, zonder dat wij ons 'betoog in den :ftijven en onbevaliigen vorm van weder- legging inkleeden. . .Welaan! : verplaätfen wij ofs in het gemelde tijdperk en toonen wij, dat de begin- felen der Zedeljke en Godsdienflige Befckaying, die x 2 in 324 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ in de maat/chappijen yan vroeger ceuwen te vergeefs gezocht worden, toen beflonden en toen werkten: Wij zullen ze wel in eene min bekoorhjke gedaante zien beftaan en op eene zeer gebrekkige wijze zien .werken; maar dit zal den overtuigenden gang onzer redenering ‚niet hinderen. En hier en daar zal de gelegenheid . zich aanbieden, om aan hetgeen wij over den langzamen voortgang van de zaak der menschheid, gedurende de eerste helft der middel- eeuw, nu reeds gezegd hebben, kracht en nadruk bij te zetten. In. welk eene min bekoorlijke gedaante zich de Zedeliike en Godsdienftige Befchaving ook vertoo- ne, wanneer wij die zes ceuwen befchouwen, welke zich van den val des Westerfchen Keizerrijks tot aan de kruistogten hebben uitgeftrekt ; het is echter hoogst aangernaam haar, in de beginfelen, werkeljk te zien beflaan. En dit genoegen kunnen wij heb- ben, als wij ons met onze gedachten in dat tijdperk verplaatfen, en op de rigting van den menfchelijken geest, op.de taal van volk en geestelijkheid en op de maatfchappelijke grondftellingen. letten, die ons daarin voorkomen.. Uit de ontvouwing dezer drie bijzonderheden zal het ons immers overvlocdig blijk- baar zijn, »dat wij de wereld wegens hare vordering mogen geluk wenfchen, wanneer wij het nieuwe Europa met het oude .vergelijken.. De rigting van den‘. menfchchjken. gecst onder- fcheidt OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 925 -fcheidt zich hier buiten twijfel van alles, wat de gefchiedenis van vroeger eeuwen ons berigt. En wel vooreerst wordt in dit tijdperk „ 7 het onder- Zing „.hetzij vriendfchappelijk ,„ of vijandelijk verkeer der volken een nieuw doel aangetroffen. PLuTAr- cHus noemt de Godsdienst den band van gemeen- fchap. en den fteun der wetgeving (1): en hoe vele anderen onder de :Grieken en Romeinen hebben haar hoog verheven! Doch daarom liet men zich aan dezelve niet verder gelegen zijn, dan dat men haar, zoo als zij in den Staat gebruikelijk was, hand- ‘haafde en buitenlandfche plegtigheden weerde, wan- nneer .die daartegen aanliepen (}). Aan uitbreiding van hetgeen men naar voorvaderlijke inftelling voor heilig hield, ‚werd niet gedacht. Begaf men zich naar volken, die men barbaren noemde; het was om .van derzelver zeden en gewoonten kennis te rc nen, of, door den nood gedwongen, eene fchuil- plaats voor zich zelven te zoeken. Veroverde men naburige of. meer afgelegene gewesten door geweld van wapenen; men liet den landzaat bij zijne Gods- dienst blijven, zonder hem de minste moeite tot omhelzing van .die des overwinnaars aan te doen, en vergenoegde zich alleen met de vergrooting van zijn gebied. De uitzonderingen , die ons hier en daar voorkomen, zijn grootendeels meer fchijnbaar , dan : We» ı. (*) Adversus Colotem. cap. 31. .. (+) Livius geeft daarvan vele voorbeelden,, onder anderen Lib. IV, cap. 30, Be. nn = 26 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, wezenlijk, en behooren althans niet tot de gefchie- denis .van Europa, waarover wij te dezer plaatfe alleen. te fpreken hebben. Anrtiocuus Epiphanes zocht :al de hem onderworpen volken van de oude “ zeden af te brengen, en vooral de Joden te dwin- gen, om, met verzaking der Mozaifche leer, de Heidenfche inftellingen der Grieken te volgen. Jo- ANNES HYRCANUS noodzankte de Jdumeers, op (traf van. verbanning wit hun land, om de befnij- denis te ondergaan en hetzelfde geloof als /sraöl te belijiden. Maar Dbehalve, dat de een, door valfche yleiiers opgeftookt, enkel en alleen uit ftaatkunde te werk ging; en de ander zijne geweldenarij niet ver« der dan tot overwonnen naburen uitftrekte, waren dit ras voorbijgaande gebeurtenisfen, die zich tot het Oosten bepaalden. CAMBYsEsS cn XERXES kwa- men in Zgypte en Griekenland hetgeen daar gehei- ligd was, aantasten: maar dit gebeurde flechts uit haat tegen de vreemde Godsdienst en niet tot VOOrt- planting van ROM begrippen (*). De vervolgin- gen, welke door de Keizers en ten laatste door jJu- LIAAN tegen het Christendom werden aangerigt , vielen binnen den omtrek van bun gebied voor en dienden tot niets anders, dan om het heidendom , zoo veel mogelijik, op te honden. En 'omgekeerd. liepen de werkzaamheden van TI1EopDosıus den Groote en zijne ee flechts daarop uit, om het 1.(*) -RUTHERFORD, .Tafereel der Oude Onfhedeni D. I. bl. 183. ’ ß OVER DE. VOORTGAKGEN, RNZ> $27 het Cliristendom „ nadat het in alle deelen. des. rijks een” verbazenden opgang gemaakt had, met: uitroei- jing der afgoderij, verder doör te dringen. Doch in de cerste helft der middeleeuw zag Exrrepa het fchouwfpel, dat de Hoofden van den Staat zieh de wapens aangordden en met hunne legerbenden op- trokken „ om vreemde volken te bekeeren. Dit ge= fchielde niet flechts door cen!ge weinigen, die door cene bijzondere geestdrift waren aangeblazen; maar verre de meesten hunner, wier namen. vermaardheid in de gefchiedenis. verkregen hebben., wedijverden hierin met elkander. Wij denken hier niet: alleem aan de Frankifche Vorsten of Rijksbeftmirders voor KAREL den Groote en aan dezen herfteller van de opperheerfchappij in het Westen zeiven; maar ook aan Duitschlands Keizers uenprik I, orrolenH, HENDRIK II en anderen. Het is waar, heersch+ zucht en ftaatkunde waren hier dikwijls eene der voornaamfte drijfveders: en werd. van krachtdadige middeten‘, waardoor verfcheiden ei- Janden reeds aan het einde der tiende eeuw tot de belijdenis van het Christendom overgingen (*). Dar hij dezulken, die in de nabijheid van zijnen troon nog aan het heidendom vasthielden , ook tot aanne- ming van die Godsdienst noodzaakte, had hij met alle alleenheerfchers gemeen, welke zich door den Doop in de Kerk hadden laten inlijiven. Doch dit is zeker iets bijzonders, dat zoo velen„ als door eene gelijke kracht bewogen, zulk een’ dwang ten gevalle eener leer uitoefenden , welke voorheen door groot en klein eenparig verworpen was en door nie- mand kon omhelsd worden, zonder dat hij de oude imftellingen geheel verzaakte. Nog meer klimt onze verwondering, wanneer wij opmerken, dat volken , die eerst ter handhaving der voorvaderlijke bijgeloo- vigheden tot .den Dbloede toe geftreden hadden, en aan welke het Christendom was opgedrongen „ wel- dra van hunnen kant de krijgsbanier opftaken, om hetzelve elders met geweld in te voeren: zoo als de Sakfers in de tiende en elfde eeuw aan de overzijde var de. Z/ve deden, waar zij toch zeker nog wel jets meer.bedoelden , dan hunne heerschzucht en gie- righeid te bevredigen. Wij zullen in het vervolg zien, welk een aandeel de Geestelijkheid vooral in die voortplanting van de Godsdienst gehad heeft 5 en zeggen hier alleen, dat mannen, die reeds een? | vas= - (*) Münter, ER TEEN von Dänemark und ‚Norwegen. L-Th. s. 517 fl, OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 929 vasten Bisfchoppelijken zetel gekregen hadden, de bekeering. der 'heidenen „ gelijk nopens WERNER var Merfeburg getuigd wordt (*), nog meer ter lıarte namen „dan de werkzaamheden aan hunnen post ver- bonden. Maar irzonderheid komt ‘ons hier de tal- rijke fchare van geloofspredikers voor den geest, ‚ die, dikwijls we£&rloos: en. ongewapend „ en zonder moeite of gevaren te ontzien, moerasfen en wilder- nisfen zijn doorgetrokken, om de harten der bar- baren voor de vereering van het Kruis te winnen. En gaf orecorıus I. vooral het voorbeeld van ftoutmoedige zielen daartoe op te wekken; wij kun- nen het des te gemakkelijker begrijpen, dat Rome, van zijnen tijd af, door buitenlanders niet minder dan door: inlanders, als de hoofdftad der Christen- heid,, hoogelijk gewaardeerd is geworden. Nu ver- Jieten CEADWALLA (}) en wele andere Koningen hun rijk, om daarheren,, tot gerustftelling van hun gemoed, eene bedevaart te doen, of bij de gra- ven der Apostelen de dagen des ouderdoms te flij- ten:en te fterven. Dit gebruik drong allengskens onder alle rangen en fianden door en werd eeuwen lang, aangehouden tot dat aller oogen zich naar -Palestina , als het heilige land, heenwendden. Toen deelde dat land met Rome in de eer van een’ ge- wij i (*) De plaats vindt men GIESELER. II. B. ı. Abth, s. 315. (+) Beoa Lib. IV. cap. ı2. 39 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, “3 wijden grond te hebben,:om welks betreding men geen offer te duur of te dierbaar achtte. In de tiende eeuw, waarin men zich verbeeldde, dat het einde der wereld op handen was, kwam daar ter plaatfe nog veel grootere fchare van Pelgrims dan te voren aan, om er de verfchijning van cnurıstus af te wachten. Doch nadat het in de. volgende eeuw gebleken was, dat men zich bedrogen had, bleven de bedevaartsangen naar Palestina voortdu- ren. „ Uit geheel de wereld”, zegt ecn oud Schrij- ver (*),!,„ beson er zulk eene ontelbare menigte naar het graf van den Zaligmaker te Jeruzalem zaam te vloeijen, als geen. mensch te voren had kunnen hopen. Eerst trokken lieden uit de heffe des volks daarheen; vervolgens zij, die tot den midielftand behoorden ; .daarna de aanzienlijkfte man- nen in den Staat, Koninsen, Graven, Markgra- ven, Bisfchoppen ; ten laatfte, hetgeen nog nooit eebeurd, was , vele edele vrouwen door meer behoef- tige vergezeld. Bij menigeen was er een zielsver- langen, om te fterven,. voor dat zij huiswaarts wederkeerden.” Van zekeren LETHBALD, een’ Bur- gondier, voegt ‘er de Schrijver bij, dat hij,’ het tot den’Olyjfberg gebragt hebbende, de handen naar den hemel. .uitftrekte en uitriep: . Heer jezus! ;k bid' uwe almagtige goedheid, dat, wanneer mijne ziel, in dis jaar uit het ligehaam verhuizen zol, zulks (*) GLAser Ropurpnus Hist. Lib, IV. ‚cap. 6. epud BOUQUET, Tom, X, p. 50, 51 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ 551 zulks in het gezigt van de plaats uwer hemelyaart gefehlede. Want ik geloof, dat geljk ik U met het lischaam gevolgd ben, toen ik hier henen kwamy 200 ook mijne ziel U ongekrenkt en met. blijd/chap in het. Paradijs zal volgen. N - Het zal wel niet noodig zijn te zeggen, dat wij aan al deze bijzonderheden geen zegel van goedkeu- ring hechten. Wij willen er ook niet mede bewij-' zen dat Zwropa, in de cerfte helft der Middeleeuw werkeliik. aan de Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ving deelachtig is geweest; maar dat zich de be- einfelen, waaruit de Befchaving voor de nakome- lingfchap ortfproten is, reeds in dit tijdperk ver- toonen. Hetzelfde befluit willen wij nu hebben op- gemaakt wit de nienme denkwijze nopens de gefchrif- ten der oudheid, welke er tocn geheerscht heeft. Men heeft, namelijk, tegen de Christenkerk niet zelden de befchuldiging ingebragt, dat de zoo mees- terliike werken van Grieken en Romeinen door haar toedoen in verachting gekomen zijn: maar men heeft eensdeels de zaak fchromelijk overdreven ; anders- deels het .ftandpunt voorbijgezien, waaruit wij de- zelve befchouwen moeten. Wij behoeven HEEREN’S. Gefchiedenis der klasfiecke Letterkunde in de Mid- deleeuw flechts te doorbladeren, om er ons van te oyertuigen, dat de afkeerigheid van het heidendom. bet ;toen nog aan geene mannen ontbreken deed, welke die letterkunde voorftonden. In hoe veet gunftiger licht yerfchijnen nog de belijders van jr- ud ZUS, 352 OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. zus, wanneer wij met onze gedachten eenigen 'tijd vooruitsaan en op de kerkvaders letten„ .waarvan verre de meesten in de fcholen van Spraakkundigen , Rederijkers en : Wijsgeeren gevormd zijn en fommi- gen de lektuur der ouden zelven nadrukkelijk heb- ben aangeprezen! Geen wonder, dat er onder de Christenen groote verflagenheid ontftond, toen JULI- AAN het gebod uitgaf, varı de Rederijkkunde en Spraakkunde niet meer te onderwijzen en de bocken der oudheid niet meer te verklaren. En zcker zou dit gebod niet zijn uitgegaan, ware het niet we- reldkundig geweest, dat zij zich met ijver op dezelve tocleiden (*). Het zij echter verre van ons te loo- chenen, dat er reeds vroeg zoodanigen geweest zijn, die tegen het gebruik dezer boeken, als nutteloos of nadeelig uitvoeren. Menig een herinnert zich waarfchijnelijk hier de dwaze vraag van HIERONY- mus: Wat hebben CHRISTUS En BELIAL, de Psal- men en HORATIUS, de Evangelien en VIRGILIUS 5; de Apostelen en CICERO met elkander gemeen? Men kent dan ook zijn belagchelijk verhaal nopens de beftrafing en geefeling, die hij (in welk een’ toe- ftand, wist hij zelf niet) voor Gods rigterftoel we- gens de lektuur van CICERO ontvangen had (f). 