title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: President Kruger toonde, zooals altijd, dat hij er voor bedankte om door iemand bedreigd te worden, zelfs niet door zijn Hoofdrechter. Scherp en snel volgde — de afzetting van den Hoofdrechter, en de aanstelling van den Staatsprocureur, den heer Reinhold Gregorowski, als waar­ nemend Hoofdrechter. Rechter Ameshoff, die schijnt te hebben gemeend dat hij betere aanspraken had als de heer Gregorowski op het tijdelijk bekleeden win den Voorzittersstoel van het Hoog-Gerechtshof, zond ook daai op zijne bedanking in, die beleefdelijk werd aangenomen, en daarop i\eid Adv. 1'. W. Reitz, Ex-President van den Oranje Vrijstaat, tot rechter aangesteld. Ex-Hoofdrechter Kotzé publiceerde een soort van Manifest om zijne positie te verdedigen, en daar blijft de zaak staan. Met de praatjes omtrent O " U zeggen schijnt, want er heerscht heel wat verschil van opinie, waartoe de President zich eigenlijh verbond. Dat, zooals de heer Kotzé beweert, de President beloofde dit in de eei« \olgende zitting van den Volksraad te doen, wordt door ZHEd. ontkend, en hij wordt daarin versterkt door hetgeen Sir Henry de Villiers later heeft geschreven. 461 Paul Kruger zag vooruit, dat hij thans voor een factor stond, die een ontzettenden invloed op de toekomst van de Republiek zou hebben, een invloed gedeeltelijk ten goede, doch anderszins zeer gevaarlijk. Deze menigvuldige ontdekkingen van goud (want kort daarop ontdekte men ook blijkbaar rijke mijnen in de Komatie, zoowel als te Malmani in het Lichtenburgsche) moesten ongetwijfeld een grooten stoot geven aan den handel en de nijverheid der Republiek, alsmede centrale markten opleveren, waar de Transvaalsche boer zijn graan, zijn havergerven, zijn vruchten en andere producten met voordeel van de hand kon zetten. Doch wat het gevaarlijke daarvan was, was dit: eene groote bevolking bestaande uit vreemden van alle natiën, en uit den aard der zaak meest van Engelschen oorsprong, zou zich in het land komen vestigen en die goudmijnen komen bewerken; want de Transvaler zelf was niet de man, die zich erg omtrent het bewerken der mijnen moeielijk zou maken. Die vreemde bevolking zou niet alleen geen de minste sympathie met de oude bevolking van de Republiek hebben; niet alleen Europeesche zeden en gewoonten en Europeesche staatkundige en maatschappelijke denkbeelden met zich mede brengen, doch zij zou ongetwijfeld, als de velden werkelijk zoo goudhoudend en uitgestrekt waren, als men beweerde, spoedig wat haar aantal aanging, dat der Transvaalsche burgers overtreffen. En gebeurde dat eenmaal, dan zou hij, de President, zich in de uiterst moeielijke positie bevinden om met eene minderheid eene meerderheid te regeeren en die in orde te houden. Die meerderheid zou dan om rechten vragen; het recht van vertegenwoordiging in het bestuur des lands; het recht van zelf­ bestuur; het recht van bescherming der goudindustrie en dergelijke meer. Werden die rechten, voornamelijk het eerste, toegestaan, waar zou dan de onafhankelijkheid van de Republiek blijven? Al werd die onafhanke­ lijkheid niet met geweld afgenomen, dan zou zij in den loop des tijds en door de omstandigheden zoodanig ondermijnd worden, dat de val der Republiek zeker was. 1) Zooals een flinke Transvaler (de heer P. R. Yiljoen) eens aan schrijver zeide: „De ontdekking van de Witwatersrand Goud­ velden is de eerste bijlslag aan den wortel van onze onafhankelijkheid/' Had Paul Kruger het mogelijk beschouwd, dan had hij de proclamatie der Goudvelden niet doen geschieden; thans echter kon hij dat niet beletten en moest hij voor het onvermijdelijke bukken. Doch één ding was bij hem vast: de onafhankelijkheid van de Republiek zou hij ver­ dedigen tot op het laatste oogenblik; alles, wat eenigszins dat kleinood 1) Het is mij persoonlijk bekend dat President Kruger, in het einde van 18S6, zich op deze wijze privaat heeft uitgelaten tot eenigen zijner vrienden. 575 Toch vond er een zeer onaangename en scherpe discussie plaats over dit rapport, doch op den 40den werd het goedgekeurd met 48 tegen 3 stemmen. Op 42 Mei werd President Kruger opnieuw beëedigd als Staats­ president van de Zuid-Afrikaansche Republiek, en nu de strijd beslist was, onderwierp elk zich rustig aan de uitspraak van den Volksraad. Na afloop van de ceremonie sprak Paul Kruger de menigte, die eenige duizenden telde, aldus aan: „Burgers van den Staat! Ik heb gehoorzaamheid aan de roepstem van het volk betoond om de hoogste betrekking in den Staat te aanvaarden. Laat uwe gedachten teruggaan tot de dagen toen wij geleden hebben en gestreden voor de vrijheid van ons land. Laat de gedachte bij u opkomen hoe God ons gezegend heeft. Denkt aan Paardekraal, waar de Regeering en het volk te zamen hebben gestaan, en met ontbloot hoofd om hulp en bijstand hebben gesmeekt. Die hulp kwam; laat ons die hulp erkennen met de diepste dankbaarheid. En laten wij nu trachten om onze beste krachten in te spannen, om alle verschillen die in het land heerschen weg te nemen. Laat de geest van tweedracht verdwijnen en laten wij in eensgezindheid samenwerken voor het welzijn van land en volk. Het zijn zware dagen, waarin wij onlangs verkeerd hebben. Denkt aan het negende Gebod op heden en spreekt niet kwaad van uwe medeburgers en landgenooten. Denkt daarom, smeek ik tot u, nieuwe burgers, gij die genaturaliseerd zijt en in ons midden zijt gekomen. Gij hebt recht op alle voordeelen die de wet u toekent. Niemand kan echter twee heeren dienen, en ik ben zeker dat gij met ons zult samenwerken, en zoolang ik het hoofd van den Staat ben, zal ik mijn uiterste best doen om uwe vereischten tegemoet te komen. Vrienden en vreemdelingen, gij zijt welkom onder ons en door gehoorzaam te zijn aan de wetten van het land, zult gij aanspraak hebben op alle voordeelen, die de wet u toekent. Laat ons samen werken om den bloei der Republiek te bevorderen, en wanneer gij één dag naar uwe respectieve geboortelanden teruggaat, dan zult gij met genoegen terugdenken aan de dagen die gij hier doorgebracht hebt. Eendracht is ons wachtwoord en van onze zijde zal niets ongedaan blijven om die eendracht mogelijk te maken.” Daarop sprak de President eenige woorden tot Generaal Joubert, dien hij hartelijk de hand drukte, en ook tot Hoofdrechter Kotzé en zich daarop tot de kinderen wendende, sprak ZHEd.: „In u ligt de toekomst. Vergeet niet het werk door uwe ouders gedaan en hoewel gij al de verschillende talen kunt leeren, die in de Republiek gebruikt worden, zoo vergeet toch niet uwe nationale taal, waarin uw 58 besloot niets te doen. Wel werd op 15 Mei 1848 een algemeene bijeen­ komst gehouden, waarop Hendrik Potgieter tegenwoordig was, en zond men een soort van remonstrantie aan den Engelschen Gouverneur, die door Potgieter, G. J. Kruger en een dozijn anderen werd geteekend, doch verder kon Pretorius het niet brengen. Aan een zijner vrienden schreef hij. „Het spijt mij dat Potgieter en zijn menschen mij niet willen helpen, maar Potgieter houdt niet van vechten.” Doch dat was het niet, want zoo als reeds gezegd is, Potgieter was geen lafaard. Maar het was jaloezie en nijd die hier in het spel was, en waarschijnlijk begreep Potgieter dat indien Pretorius in staat gesteld werd de Engelschen te overwinnen, de invloed van den Kommandant-Generaal onder de Emigranten zoo zou toenemen, dat de zijne (Potgieter’s) er geheel ten achteren bij zou staan. Het is treurig zulke dingen te moeten schrijven: het doet het hart van een Afrikaner leed om zoo iets over een van de hoofden der Emigranten te zeggen en om alle deze ellendige twisten te beschrijven; doch wij schrijven geschiedenis en geen verdichte verhalen. Laat al dat verledene bekend raken, opdat het eene waarschuwing voor het tegenwoordige en voor het toekomstige geslacht moge zijn, en wij ons leeren te houden aan de leuze: Eendracht maakt Macht! Jn Juni 1848 kreeg Pretorius een brief van de ontevredene Emigranten in Winburg, hem verzoekende hun te hulp te komen. Toen Pretorius dien brief op zijne woonplaats ontving lag zijne vrouw zwaar ziek, zelfs buiten hoop. De dappere Kommandant-Generaal aarzelde. Doch zijne edele vrouw (Eere zij hare nagedachtenis!) zeide: „Uw blijven kan mijn leven niet redden; uw volk en uw land roept u. Sir Harry Smith was woedend, toen hij hoorde wat Pretorius gedaan had. In zijne depêches noemt hij hem een aartsrebel, een bedrieger, een ondankbare. Snel vergaderde hij bijna alle troepen in de kolonie en zond ze zoo snel mogelijk naar Colesberg. In zijn bericht naar Engeland hierover, schrijft hij. dat hij echter niet gelooft dat er oorlog zal zijn; als Pretorius hoort dat hij. Sir Harry Smith, met zijn macht nadert, zal hij zich wel onderwerpen. Pretorius stookte de Emigranten net op; de- meesten hunner waren loyalen. Op P2 Juli kwam Pretorius te Winburg, en op 20 Juli verplichtte hij Majoor Warden om Bloemfontein over te geven, doch de Engelschen konden ongestoord wegtrekken. Daarop trok hij naar de Oranje-Rivier en vormde een lager te Midden-vlei, op eenigen afstand van Colesberg, doch aan de Noordzijde der rivier. Hiervandaan vond er eene briefwisseling plaats tusschen de Emigranten en Sir Harry Smith, die tot niets leidde; die dagen de strijd tusschen orthodoxen en liberalen in de Kaapkolonie reeds begon, terwijl in de Nederlanden de liberalen vrij wel baas waren, lag het voor de hand om aan te nemen dat Ds. van der Hoff juist om dien strijd de Transvaalsche Kerk onafhankelijk van de Kaapsche wilde houden. Het is echter later gebleken dat het plan dier onaf hankelijkheid van Kommandan ten-Generaals Potgieter en A. Pretorius at komstig was. Het is hier niet juist de geschikte plek om het vóór en tegen dier Kerkkwesties te bespreken, slechts moet het feit geconstateerd worden dat er heel wat twist en tweedracht op dit gebied heerschte, die later nog verergerde. In allen gevalle bewees M. W. Pretorius dat hij niet van plan was om stil te zitten, en toen de Volksraad te Rustenburg in Juni 1854 bijeen­ kwam, en hij bevond dat de meeste leden tot zijne partij behoorden, nam hij dadelijk actieve stappen tegen den heer J. A. Smellenkamp die te zamen met Bührmann de voornaamste raadgever van de Potgieter- partij was. De klacht tegen den heer Smellenkamp was, dat hij Ds. Dirk van der Hoff en den Kerkeraad van Potchefstroom had belasterd, en hiervoor werd hij crimineel terechtgesteld. Deze stap van Pretorius was een groote politieke misslag, want hoewel Smellenkamp schuldig werd bevonden en niet alleen beboet maar zelfs uit de Republiek verbannen werd. verbitterde deze eenigszins wederrechtelijke daad de Potgieter-partij ten zeerste, daar zij zeer goed begreep dat de heer Smellenkamp slechts het slachtoffer der heerschende Kerktwisten was. V ij komen thans tot een der vreeselijkste dingen die ooit in de Repu­ bliek hebben plaats gehad, en dat is de moord van Hermanus Potgieter en de zijnen door Makapaan, en de wraak door de Boeren genomen voor die daad. Het is een pagina in de geschiedenis, die rood van bloed is, en die wij liefst er niet in hadden gezien. De volgende zijn de voornaamste feiten. Hermanus Potgieter, een Yeldkornet, oom van den toenmaligen Kommandan t-Generaal Piet Pot- gietei en broeder van den overleden Hendrik Potgieter, ging omtrent Augustus 1854 een bezoek brengen aan het Opperhoofd Makapaan m het district Waterberg. Met hem waren 23 personen, onder anderen Willem Prinsloo en Jan Olivier met hunne vrouwen en kinderen. Het schijnt dat er kort na de aankomst van deze menschen te Makapanskraal, eene twist ontstond tusschen Hermanus Potgieter en de Kaffers. Hoe die twist begon is niet zeer duidelijk uit te maken, daar men alleen de getuigenis der Kaffers heeft om het na te gaan. Een algemeen aan­ genomen verhaal is dat een zoon van Makapaan Hermanus Potgieter over iets bespotte, en deze, die een man van een geweldig oploopende 874 zoo groot belang is geworden, dat de suzereiniteit na de conventie van 1884 niet langer bestond. Ongeveer een jaar te voren haalde de heer Buxton, destijds Onder­ staatssecretaris voor Buitenlandsche Zaken, in het Britsche Lagerhuis, de woorden aan van den heer W. H. Smith, waarin deze, zooals de heer Buxton zeide, de interpretatie gaf van de bestaande relaties tusschen Engeland en de Zuid-Afrikaansclie Republiek, eene interpretatie waarmede het Britsche Gouvernement, zooals de heer Buxton zeide, instemde. Deze door den heer Buxton aangehaalde woorden van den heer Smith, zijn de volgende: “The convention of London made in 1884 between Her Majesty and the South African Republic contains no express reservation of the Queen’s right of Suzerainty and although Her Majesty retains under the Convention the power of refusing to sanction treaties made by the South African Republic with foreign States and nations and with certain native tribes, it is a Cardinal principle of that settlement that the internal government and legislation of the South African Republic shall not be interfered with.” 1) De Regeering meent hier eveneens te mogen verwijzen naar de zeer belangrijke verklaring van Sir Hercules Robinson, later Lord Rosmead, kort voor diens afsterven uitgesproken in een onderhoud door hem gegund aan den Editeur van de Saturday Review en in dat blad opgenomen. Harer Britsche Majesteits Gouvernement heeft, indien zulks noodig mocht worden geacht, beter dan deze Regeering de gelegenheid zich van de volkomen juistheid van deze uitingen te vergewissen, maar de verklaring is zoo geheel en al in overeenstemming met de gronden in deze dépêche tegen het bestaan van suzereiniteit aangevoerd en de woorden van Sir Hercules Robinson, zelf een der partijen, door wien de conventie is onderteekend, komen de Regeering van zooveel gewicht voor, dat zij zich genoopt heeft gevoeld ze aan te halen: “People in England insist,” 2) zoo sprak de heer Harris tot Lord Rosmead, “that the suzerainty was implied in the 1884 convention, as it was explicit in that of 1881. Is this true?” 3) 1) De conventie van Londen gemaakt in 1884 tusschen Hare Majesteit en de Zuid-Afri- kaansche Republiek bevat geen uitdrukkelijke reservatie van het recht van suzereiniteit van de Koningin en alhoewel Hare Majesteit onder de conventie de macht behoudt om sanctie aan tractaten door de Zuid-Afrikaansche Republiek gemaakt met buitenlandsche Staten en naties en zekere Naturellenstammen te weigeren is het een hoofdbeginsel van die regeling dat geen bemoeiing zal plaats hebben met het inwendig bestuur en de wetgeving der Zuid-Afri­ kaansche Republiek. 2) De menschen in Engeland dringen er op aan. 3) Dat de suzereiniteit onder de conventie van 1884 was verstaan zooals zij duidelijk in die van 1881 was uitgesproken. Is dat zoo? 267 gebaseerd te zijn op verkeerde voorstellingen van den toestand van de Transvaal en van de zwakheid der Regeering. Zij verlangen, dat hunne onafhankelijkheid vrijelijk en onvoorwaardelijk aan hen zal terug gegeven worden. Zij verlangen niets in den vorm van concessies, en zij zeggen met niets minder te kunnen tevreden zijn. Met „onafhankelijkheid” meenen zij den geheelen vrijdom van controle in het kiezen van hun eigen vorm van Gouvernement en van hunne eigene administratie, zooals hun verzekerd werd door de Zandrivier-Conventie van 1852. In het maken van dezen eisch beweren zij, dat zij bij verre de meer­ derheid van de Boerenbevolking van de Transvaal vertegenwoordigen, en zij beschouwen de Boeren, thans verzameld, als het grootste deel van die bevolking uitmakende. Ten bewijze hiervan geven zij mij de sterkste verzekeringen, dat behalve hen, die ik op mijn bezoek in het kamp heb gezien, en die, zooals ik zeggen kan, ongetwijfeld een sterke partij vertegenwoordigen, er van tijd tot tijd nog velen meer zijn geweest, ten volle vijf duizend burgers van het land, die zooals zij zeggen, geheel en al samenstemmen met de wenschen door hen uitge­ drukt, en dat zulk een getal ongetwijfeld de meerderheid der burgers van het land uitmaakt, zooals geschat volgens de laatste officieele opgaven. In hoeverre dit het geval is, had ik natuurlijk niet de gelegenheid om persoonlijk te beoordeelen, maar er kan geen twijfel bestaan, dat, zooals ik in het kamp en elders bemerkt heb, het zekerlijk eene zeer sterke partij is, die deze beweging tot op den tegenwoordigen tijd aan den gang houdt. En als een bewijs van hun ernst, kan ik het feit staven, dat zij vier weken lang in een open kamp zijn geweest om mijne aankomst af te wachten; en acht slaande op het gedrag en den geest van de leden van het Comité, die ik ontmoet heb, zijn zij mannen van positie in het land en hoog geacht, en aanvoerders, die van de vestiging der Republiek af een voornaam aandeel hebben genomen in het Gouvernement van het land. Ik denk dus, dat hunne verzoeken waardig zijn om ernstig in consideratie te worden genomen. Zij houden vol, dat zij vrijwillig te zamen zijn gekomen, en dat, wat het Comité zegt, de stem is niet van de afgevaardigden of vertegenwoor­ digers, maar van de groote meerderheid van het Volk. Zij verzoeken derhalve dat het Gouvernement van Hare Majesteit, al de bovenstaande feiten in acht nemende, hun hunne onafhankelijkheid zal teruggeven. In de vorenstaande zinsneden, heb ik getracht om zoo duidelijk als mogelijk, in het kort op te geven hnnne verklaringen en inzichten omtrent een autocraat, een keizer enz. noemt. Dat hij somtijds hetzij schijnbaar of werkelijk autocratisch handelt, en handelen moet, is het natuurlijk gevolg van het feit dat hij zich een staatkundigen regel heeft nedergelegd, waarvan eene te sterke of plotselinge afwijking èn hem èn de Republiek ten gronde zou doen dalen. Dat die beschrevene, en als natuurlijk aan- gegevene ontwikkeling van aristocratie in oligarchie of in monarchie niet sneller geschied is; dat men niet thans reeds in de Transvaal vindt dat er een half dozijn familiën zijn, die het land besturen, dat wordt veroor­ zaakt door de door den uitlander zoo gehate Hollander-partij, door de zoogenaamde beschermelingen of satellieten (zooals de Engelsche bladen ze zoo graag noemen) van Dr. Leyds, wier invloed in dit opzicht uiterst heilzaam is; wier beschaving en geestelijke ontwikkeling een tegenwicht vormt 4) aan invloeden van de minder ontwikkelde, hoewel met gezond verstand uiterst begaafde Boeren-klasse. Zulks was het doel van Paul Kruger. Niet dat hij zich dat doel op boven- omschrevene wijze voorstelde, doch practisch is het zoo. Geen memories van duizenden uitlanders, smeekende om hunne vermeende rechten; geen officieele depêches van Engeland; geen verontwaardigde uitroepen van de Kaap-Kolonisten; ja zelfs geen Johannesburg-revolutie, noch een Jameson-inval kon hem een haarbreed van zijn besluit doen afwijken. „Paul Kruger was als een rots,” zegt de Fransche schrijver, de heer Mermeix, in zijn zeer goed geschreven boek over de Johannesburgsche onlusten van 1895—96; en die rots is hij nog, een rots waartegen de baren der uitlander-agitatie machteloos slaan. Het is thans onze plicht om zoo duidelijk mogelijk te beschrijven, hoe Stephanus Johannes Paulus Kruger zich van 1866 tot aan den huidigen dag aan zijn besluit heeft vastgehouden en dat onder omstandigheden, die minder vastberaden mannen dan hij tot wanhoop zouden hebben gedreven. Toen men de noodzakelijkheid inzag om de Witwatersrand-goudvelden voor het publiek open te zetten, zag men ook in dat de omstandigheden konden vereischen, dat er zonder verzuim modificatiën in de goudwet moesten gemaakt worden, en daar het niet ging om telkens daarvoor de W etgevende Macht te doen bijeenkomen, ging de Volksraad vóór de sluiting van zijne zitting in 1886 tot den buitengewonen stap over om den Uitvoerenden Raad te machtigen, naar goedvinden de vereischte veranderingen in de goudwet te maken, onderworpen aan de latere goed­ keuring van den Raad in zijne eerstvolgende zitting. 1) En dit voornamelijk omdat die Hollander-partij in de Transvaal er, om zoo te zeggen, de ambtenaars-stand is, en dus een soort van bureaucratie uitmaakt. 152 in het begin, daar heeft niemand aan getwijfeld, doch zijne voortvarend­ heid bedierf alles. Zijne persoonlijke gevoelens, vooral op godsdienstig gebied, wist hij niet op den achtergrond te houden, en toch moest hij begrepen hebben dat het juist die gevoelens waren, die maakten dat een aanzienlijk deel van het Transvaalsche volk schuw voor hem was en hem mistrouwde. In persoonlijke zaken een slecht financier, sprong hij kwistig met ’s lands gelden om, en begreep niet dat dit de oudere en zuinige Boeren erg hinderlijk was. Schitterende effecten te maken, dat verstond hij; door krachtige redevoeringen en een stroom van woorden zijne toehoorders, als het ware te hypnotiseeren, daarin lag zijne kracht; en als men zelfs nu nog eenige zijner redevoeringen in den Volksraad leest, dan verwondert men zich volstrekt niet, dat in het begin althans, de Volksraad Ja en Amen zeide, op alles wat Burgers voorstelde, en dat zaken als het Vrijwillig Beginsel, de Onderwijswet, de nieuwe Vlag, en al die dingen, die eigenlijk direct in strijd waren met de Boerendenk­ beelden, er zoo glad doorgingen. Wat Disraëli eens van Oladstone zeide was zeker waar van Burgers, nl. „dat hij bedwelmd werd door den rijkdom van zijn eigen woordenschat.” Tn de eerste maanden van zijne Regeering schijnt zelfs de voorzichtige Paul Kruger eenigszins onder den invloed van Burgers te hebben gestaan, doch in 1873 gingen zijne oogen open, vooral nadat Burgers zijn ideeën omtrent het Onderwijs begon bloot te leggen. Burgers begon zijne regeering met te trachten de Westelijke grens­ kwestie te regelen, en zijne correspondentie met Sir Henry Barkly hieromtrent bewijst ongetwijfeld dat hij een goed inzicht in de zaak had. Doch daar hij op dezen weg niet kon vorderen, kreeg hij Gasibone in 1873 zoo ver, dat deze Batlapinland aan de Republiek afstond, waardoor de zaak eenigszins in het reine kwam. In Zululand ontstond in 1873 eene zeer lastige kwestie, en begon daar­ door die Engelsche invloed onder de Zulu’s, die later zoo gevaarlijk werd voor de Republiek. Panda was namelijk in Febr. 1873 gestorven, en Cetvwayo, hoewel niet het meest recht hebbende op den Zulu-troon, had echter zulk eene positie onder het volk, dat er geen twijfel aan was, of hij moest de opvolger van zijn vader zijn. Panda dankte zijn kroon aan de Boeren, en was indertijd door den ouden Pretorius gekroond geworden, en Cetywayo zond nu ook een boodschap naar President Burgers, dezen verzoekende hem de koningskroon op het hoofd te zetten. Burgers beloofde dit dan ook in den winter te doen, doch omstandigheden beletten hem om naar Zululand te gaan. Theophilus Shepstone, toen aan het hoofd van Naturellenzaken in Natal, en goed bevriend met de Zulu’s, kleurlingen; 13 Blanken en 2 Blanke vrouwen wegens aanranding met het doel om lichamelijk leed te veroorzaken, behalve een groot aantal anderen wegens mindere vergrijpen. Over de duizend getuigen werden in deze zaken gedagvaard, en aangezien bijna alle beschuldigden Boeren waren, kan men begrijpen dat er een ontzettende opgewondenheid in het Oosten heerschte. En wat kwam van al die zaken. Zoo goed als niets. De ernstige beschuldigingen vielen als rotte vaten in elkander; van de mindere zaken bleken de meeste geschillen tusschen Heeren en Dienstboden te zijn. die zonder moeite op civiele wijze konden afgehandeld zijn. Het behoeft geen betoog, dat de Boeren aan de grenzen ten hoogste verontwaardigd waren over de handelwijze der Regeering, die ter wille van eenige zendelingen en hunne beschermers, een groot aantal Blanken noodeloos de schande hadden doen ondergaan om in de plaats der beschul­ digden te staan. Geen wonder, dat dit Rondgaand Hof de Zwarte Ommegang werd genoemd. 1) Geen wonder dat dit alles maakte dat de haat of liever de af keer tegen de Engelsche Regeering niet verminderde. Sinds den Kaiferoorlog van 1811—42, die voornamelijk zoo gunstig afliep door de dapperheid der Boeren, die met den Engelschen Kolonel Graham uitmuntend overweg konden, en door dezen rechtgeaarden officier dan ook hoog gerespecteerd werden, had de Regeering op de Grensdistricten verschillende troepen van het Cape Corps of de Hottentot-soldaten geplaatst. Dit beviel de Boeren geenszins, want deels vertrouwden zij die soldaten niet. deels beschouwde men (hoewel waarschijnlijk ten onrechte) dat de Hottentotten op de grenzen waren met geen ander doel dan om de Boeren te beletten de Katfers te hinderen, en dus als het ware in een soort van positie van spionnen. In Graafï-Reinet was in dien tijd als Landdrost werkzaam de heer Andries Stockenstroom, een bekwaam man in menig opzicht, maar die den naam had van een ergen negervriend te zijn, en al te lief te zijn om klachten van dienstboden aan te hooren tegen hunne bazen. Een dergelijke klachte gaf oorzaak tot de rebellie van Slachtersnek, en toen Frederik Bezuidenhout, die wel een hardnekkig man was, maar misschien in menig opzicht gelijk had, niet goedwillig voor den Landdrost wilde verschijnen, werd Luitenant Rousseau met een troep Hottentot-soldaten uitgezonden om hem gevangen te nemen, met het gevolg dat Frederik door een kogel gedood werd. Het verdere is zeker den meesten mijner lezers tamelijk wel bekend; welk Afrikaner kent niet den ongelukkigen afloop van dien opstand; kent niet den dood 1) Die iets meer over deze zaak wil weten, leze het boek van Dr. J. W. G. van Oordt, getiteld „Slachtersnek.” HOOFDSTUK XVIII. De Zoutpansbergsche kwestie. De tijd dien wij thans gaan beschrijven, is een der treurigste uit de geschiedenis der Zuid-Afrikaansche Republiek, en de rol die Kommandant- Generaal Paul Kruger in de Zoutpansbergsche onlusten heeft vervuld, is zoo dikwijls en aan zoo verschillende kritiek onderworpen geweest, dat het van het hoogste belang was voor het doel van dit werk, om de zaken tot op den bodem na te speuren; en derhalve is ook vrijelijk gebruik gemaakt van de officieele documenten die ter beschikking van den schrijver waren, en voornamelijk van het rapport van de Volksraad-Commissie die in 1867 werd aangesteld om de zaak te onderzoeken, en die onge­ twijfeld alles heeft gedaan om tot een behoorlijk resultaat te geraken. Wij zullen ons eerst tot een verhaal van de feiten bepalen, en dan later daaruit die conclusies trekken, die naar onze bescheiden meening, door die feiten gerechtvaardigd zijn. 1) Toen Kommandant Hendrik Potgieter het tegenwoordig district Potchef- stroom verliet om zich te Zoutpansberg te vestigen, met het doel om daardoor dichter bij Delagoabaai te zijn, was Zoutpansberg een bijna verlaten district. De Zulu’s onder Tshake en Dingaan hadden van den eenen kant menigen inval in de landstreek gedaan, en stam op stam vernield; van den anderen kant hadden Moselikatse en zijne Matabelen hetzelfde gedaan, en tusschen die twee machtige stammen was het tegen­ woordige Noorden van de Transvaal tamelijk wel te vuur en te zwaard 1) Behalve van de officieele documenten, is in dit hoofdstuk veel gebruik gemaakt van het werk van den heer Theal, die in zijne Geschiedenis der Boeren, zeer vele interessante en correcte feiten aanhaalt, welke feiten ook hier door den schrijver nauwkeurig nagegaan zijn. 716 Johannesburg had om tusschenbeide te komen; zelfs in Kaapstad meende men dat Zijne Excellentie verder bloedvergieten kon voorkomen. Derhalve bood Sir Hercules dan ook aan President Kruger aan om naar Pretoria te komen, en ZHEd. liet deze kans niet voorbijgaan, maar nam het aanbod aan, en op den avond van den 4den Januari kwam de Hooge Commissaris te Pretoria aan. De 5de was een Zondag, en zelfs in de positie waarin alles verkeerde, weigerde de President dien dag te ontheiligen. Jameson en de zijnen waren reeds in Pretoria; in Johannesburg was men volslagen in de war. Men hemelde thans Jameson en zijne moedige helden op, en men laakte de interventie van den Hoogen Commissaris; doch wat men eigenlijk doen zou of moest, dat scheen niemand te weten. Men zond eene deputatie naar Sir Jacobus de Wet, den Britschen agent, en deze had een onderhoud met de Regeering, die verzekerde dat Johannesburg niet door de Boeren zou worden gemolesteerd, terwijl men wachtte op de aankomst van den Hoogen Commissaris. Daarop werd de volgende kennisgeving door het Reform-Comité uitgevaardigd; „Met referte tot de verklaring van het Transvaalsche Gouvernement, dat de tusschenkomst van den Hoogen Commissaris aangenomen is, en dat geene vijandelijke stappen genomen zullen worden tegen Johannesburg gedurende het voeren der onderhandelingen, beveelt het Comité uitdruk­ kelijk dat onder geene omstandigheden de ondersteuners van het Reform- Comité eenige vijandige houding moeten aannemen, en ingeval een aanval op hen moge gedaan worden, moet de vredesvlag vertoond worden en de toestand verklaard worden. Strenge orders zijn gegeven om eene botsing te voorkomen. De zaak is thans in handen van den Hoogen Commissaris gesteld, en eenige vredebreuk in den tusschentijd zou een daad van kwade trouw zijn.” Op den Zondag kwamen Sir Sidney Shippard en de heer Seymour Fort van Johannesburg naar Pretoria en zagen Sir Hercules Robinson. Zij legden den waren toestand van zaken aan ZExc. bloot. Johannesburg was niet in staat zich een half uur lang tegen de Boeren te verdedigen; al de praatjes van 10 en 12000 geweren enz. enz. waren pure bluf geweest. Den volgenden dag vond het eerste onderhoud plaats tusschen den Hoogen Commissaris en President Kruger in tegenwoordigheid van den Citvoerenden Raad, de Rechters, en de heeren A. Fischer en H. Klijnveld, de afgevaardigden van den Oranje-Vrijstaat. 1). Oranje-Vrijstaat ingeroepen?”PreSent\tevnh?St?T d® Transvaal de hulp van den oproepen, dat zich ten Zuiden van de Vo l Ji dadellJk een Vrijstaatsch Commando Pretoria als afgevaardigden om de TransvilS Resree ^ bovengemelde twee heeren naaF aaische Kegeenng, waar noodig, ter zijde te staan. lijk was voor het commando om in het veld te blijven en tegen het einde van November trok men huiswaarts. Er is indertijd veel in Engeland gesproken en geschreven over de verregaande wreedheid, waarmede deze expeditie door de Boeren is gevoerd, doch dit was geheel ten onrechte. Eerstens moet men niet vergeten, dat het bloed der Boeren aan het koken was, over de ontzet­ tende mishandelingen hunnen landgenooten aangedaan; ten tweede kon men onder de omstandigheden nauwelijks anders handelen. Het gedurig bestormen der bijna onneembare spelonken zou noodeloos het bloed der aanvallers verspild hebben, en het gold hier eene zaak van wraakneming. Dezelfde Engelschen, die in 1854 de zaak als wreedaardig kenmerkten, hebben in den Indischen opstand van 1857 nog veel ergere dingen gedaan. Het wegschieten van dozijnen van Sepoys van de monden van kanonnen is toch waarlijk geen daad van liefde, en ook daar namen de Engelschen wraak voor den moord te Lucknow en op andere plaatsen. In alle zulke dingen moet men niet uit het oog verliezen, dat de mensch aan driften en hartstochten onderhevig is, en dat hij in bedaarder oogen- blikken niet datgene zal doen, wat hij bewerkstelligt onder den invloed dier hartstochten. Toen het gold een gemeenschappelijken vijand te beoorlogen, waren de Transvalers één van zin en werkten zij hartelijk samen, doch nauwe­ lijks was het commando thuis, of al de oude veten en twisten begonnen op nieuw. Eerst werd in plaats van den gesneuvelden Piet Potgieter een ander Kommandant-Generaal gekozen, en als zoodanig werd Stephanus Schoeman benoemd, een heftig en voortvarend man, doch die zeer veel invloed in het Noorden had, welken invloed hij later vergrootte door de weduwe van Piet Potgieter te huwen. Intusschen deed Pretorius al het mogelijke om zijne positie te verster­ ken, en hij werd hierin veel geholpen door den heer Jacobus Stuart, die na zijne mislukte onderneming van Hollandsche Kolonisatie, naar de Republiek was teruggekeerd. De twee grootsche plannen van Marthinus Wessel Pretorius, nl. het opmaken van eene constitutie, en de vereeni- ging van den Vrijstaat met de Transvaal zijn de gevolgen van raad­ gevingen van den heer Stuart. De Vrijstaat had eerst in 1854 zijne onafhankelijkheid verkregen als een soort van gunst van de Engelsche Regeering. De ware reden was, dat na het verongelukken van de Expeditie van Sir George Cathcart in 1853 het Engelsche Ministerie van oordeel begon te worden, dat de Souvereiniteit niet de moeite waard was om er zooveel geld op te ver­ spillen, en dat het duidelijk was dat zonder eene groote legermacht het 238 Theophilus Shepstone Cetywayo .zou hebben aangemoedigd tot vijande­ lijkheden tegen de Transvaal, eenige intentie daartoe moet ontkend worden.” In antwoord hierop, verzoeken wij te mogen zeggen, dat wij gevoeld hebben, en nog steeds gevoelen, dat de politiek, gevolgd door het Britsche Gouvernement, met betrekking tot de zoogenaamde grenskwestie zoodanig geweest is, dat Cetywayo daardoor aangemoedigd werd in zijne oppositie tegen het Transvaalsche Gouvernement. Sedert vele jaren is de aanspraak van de Transvaal op die streek met volharding ontkend geworden, en toch, zooals zal blijken uit de depêche van Sir Theophilus Shepstone, d.d. 2 Januari 1878, was hij dadelijk in staat na de annexatie te kunnen rapporteeren, dat de aanspraak van de Republiek op dat land op „de meest onbetwistbare, overweldigende en meest duidelijke wijze was gebleken.” Hetzelfde is het geval in de zaak met Secoecoeni. De oorlog tegen hem wordt afgeschilderd als onrechtvaardig en aanvallend. De eisch van de Republiek op het land door hem bewoond, werd ontzegd en het opper­ hoofd verklaard nooit de jure of de facto een onderdaan van de Trans­ vaal te zijn geweest. Zoodra het land geannexeerd was geworden, werd Secoecoeni door den Administrateur geïnformeerd, dat hij alleen blijven kon op wat toen genoemd werd Transvaalsch grondgebied, op conditie dat hij een onderdaan was, en hem werd tegelijkertijd bevolen de oor- logsboete te betalen, welke geëischt was door het vroegere Gouvernement. Wij komen nu tot het laatste gedeelte van uwen brief, waarin gij, na gewaarschuwd te hebben tegen elke poging van onze landgenooten om tot andere dan vreedzame middelen hun toevlucht te nemen, ons verze­ kert, dat het de begeerte is van Hare Majesteit, dat er geen tijd zal verloren gaan met de uitvoering van de beloften gegeven in de procla­ matie ; — en ons ook verzekert van uwen wensch om onze medewerking en die van hen, te wier behoeve wij u toegesproken hebben, te verkrij­ gen, ten einde te trachten tot eene overeenkomst te geraken met betrek­ king tot het toekomstige Gouvernement van het land. Wij haasten ons te verklaren, dat wij evenzeer hopen, dat de vrede zal mogen bewaard blijven, en dat wij een ieder zullen afraden, die de raadgeving mocht ontvangen, om anders te handelen. Wij moeten echter doen uitkomen, dat, aangezien het volk van de Transvaal, waarvoor wij optreden, nooit van plan is geweest om zelfs de meest volkomene uitvoering van Sir Theophilus Shepstone’s beloften aan te nemen als prijs voor zijne onaf­ hankelijkheid, het voor ons, als afgevaardigden voor een bepaald doel, geheel buiten onze macht zou zijn, hier het onderwerp te bespreken, waarop gij zinspeelt. 165 eene aanmerking, die nergens toe diende, dan om de lachspieren van allen, die de Zuid-Afrikaansche geschiedenis eenigszins kenden, in werking te zetten, doch waar het Kaapsche Philanthropendom, welks orgaan de Argus was, Ja en Amen op zeide. Op 17 November sneuvelde ongelukkig Von Schlickmann in een aanval op den Kapitein Magali, en dit was ongetwijfeld een zwaar verlies voor de Republiek. Zijn luitenant en opvolger Parker deed zijn best om in de voetstappen van zijn voorganger te wandelen, maar niet weinige leden van het korps konden het met geen nieuwen aanvoerder vinden. Burgers was nu bijna vijf jaren President geweest; zijn ambtstijd was dus nu bijna verstreken en er moest een nieuwe Presidents-kiezing plaats vinden. Dat Thomas Burgers niet de eenige kandidaat zou zijn, dat zag iedereen in de Transvaal; de vraag was wie hem den Presidents-zetel zou bestrijden. Lang werd men niet in het onzekere gelaten. In het einde van November 1876 ontving Paul Kruger zulk een aantal requisities, dat hij reeds in het begin van December verklaarde de hem aangebodene kandidatuur aan te nemen. 1) Burgers had nog een groot aantal ondersteuners, vooral onder de zoogenaamde „beschaafde” lieden in de steden en dorpen der Republiek, die vreesden voor de reactie die onder eene regeering als die van Kruger zou plaats hebben. Zijne partijgangers schijnen werkelijk van meening te zijn geweest, dat hij den dag zou winnen, vooral daar mannen als Piet Joubert voor Burgers werkten. Doch voor de zaak beslist werd, was het Presidentschap van de Zuid-Afrikaansche Republiek althans tijdelijk opgeheven, en hoe dit geschiedde, moeten wij in de twee volgende hoofdstukken verhalen. 1) Burgers heeft na zijn terugkomst in de Kolonie in 1877 verklaard, dat hij Kruger aangeboden heeft, dat zij zich beiden zouden terugtrekken ten gunste van den heer Stöckenstrom, ‘toch dat Kruger dit weigerde. Heeft Kruger zulks gedaan, dan was dit waarschijnlijk op grond dat de Transvaal reeds genoeg had aan één „geleerden President.” AANH ANGSELS. 544 was, waar het zijn zegel aan kon hechten. Die ontwikkeling bracht mede, dat het Afrikaner volk er aan deelnam, en met de politiek van een vereenigd Zuid-Afrika, door den Bond voorgestaan, was hij het volkomen eens. Meenden wellicht sommigen, dat slechts door middel van het moederland zijne plannen konden volvoerd worden, dan zeide hij dat hij op den steun van den Bond rekende, want zelfbestuur nam steeds toe. Zelfbestuur was het wat Engelschen en Afrikaners zou vereenigen; het was mogelijk om volledig zelfbestuur te hebben, zonder dat men van hen eischte om hun gehechtheid aan het moederland te laten varen.” Dat was de aanspraak van Cecil John Rhodes in 1891 te Kimberley, en wij zullen er maar geen commentaar over maken, uit vrees dat die te lang zou worden. Want werkelijk wij zouden kans zien om een boekje te schrijven over die redevoering. In de Kaap-Kolonie werd die aanspraak toegejuicht; in de Republieken maakte zij een diepen indruk, en het komt den heer C. Borckenhagen (helaas! kortelings overleden) toe, te zeggen, dat hij de eerste man was, die het gevaar zag, dat in die rede was opgesloten. Inderdaad, geen mensch kon verwachten, dat men in de onafhankelijke Staten Rhodes een oogenblik meer zou vertrouwen. De Leeuw van Rustenburg herkende den vijand in de schaapskleederen en scherpte zich de tanden, terwijl zijn greep om De Onafhankelijkheid nog vaster werd. En daar de Kaap-Kolonie die speech toejuichte, behoeft het geenszins verwondering te baren, dat men op de Kolonisten ook met een wan­ trouwend oog nederzag. „Gij zijt vleesch van ons vleesch en been van onze beenderen ’, konden de Transvalers tegen de Kolonisten zeggen, „en toch luistert gij met welgevallen naar zulke taal”. En dat er eene ver­ wijdering begon te bestaan, eene verwijdering die juist een der doeleinden Aan Rhodes was, dat werd zelfs door Engelschgezinden opgemerkt. De heei Statham, in het reeds aangehaalde artikel in de National Review zegt teiecht: „Een bijzonder kenmerk van den politieken toestand in dezen tijd is het buitengewoon sterke antagonisme dat bestaat tusschen tc n gi oot deel van de Koloniale Afrikaners en de Transvaalsche burgers. Dat ge\oel door de Koloniale Afrikaners vertoond, moest noodzakelijk bij de Transvalere de overtuiging doen veld winnen, dat de Kaap-Kolonie, zooals door den heer Rhodes vertegenwoordigd en geleid, een vijand was, die zorgvuldig in het oog moest worden gehouden en tegen wien men op zijn hoede moest zijn.” In Maart 1891 rees de schaduw van Doornkop als een spooksel aan de Oosterkimmen, en konden zij, die zien wilden, dit bemerken. 542 eene Unie des lands wilde tot stand brengen, geen verschil bood. De beginselen van den Bond strekten niet om een veelheid van Staten en partijen te scheppen, maar om eene vereeniging van Zuid-Afrika te bewerken, door spoorwegen, tolvereeniging en onderlingen vrijen handel. Men wilde niet de misslagen van vroeger terugzien, toen de jongelieden niet van de Kaapstad noordwaarts gingen en van daar uit naar een harmonische ontwikkeling streefden, maar onafhankelijke Staten werden gesticht, wat tot een ernstige wrijving aanleiding gaf, die juist de Bond wilde verwijderen. Die Staten bestonden echter; zij hadden groot bezwaar berokkend, en de politiek van den Bond was om dit bezwaar uit den weg der unie te verwijderen. 4) Negen jaren geleden gevoelde hij, dat er geen onderscheid was tusschen zijne denkbeelden en die van den Bond. Ja, tusschen de politiek van Sir Bartle Frere en die van den Bond was geen verschil, en schoon men hem zou hebben uitgelachen als hij dit in den tijd van dien Gouverneur gezegd had, zag men nu de waarheid er van in. Er mochten verschillende wegen zijn, waarlangs men het doel kon bereiken, maar het doel bleef hetzelfde. Slechts toen verschilde hij van den Bond, toen deze ten opzichte der Noordelijke Staten te zeer aan „sentiment” toegaf, en al het Noorder gebied wilde laten varen, in de hoop om er later weer mee vereenigd te worden. Hij zelf had heel wat werk in het amalgameeren tot stand gebracht, en een regel van belang om te volgen was, dat men nooit een gewonnen positie moest laten varen. Mochten al de Noordelijke Staten zich in het gevoel kunnen vinden, waarmee de Bond naar de Unie van Zuid-Afrika streefde, toch moest men, als men een koop sloot, alle kaarten in zijn hand houden. Dit was de voortgang van Bechuanaland en Zambesia, die men waarnam. Hij had niets tegen de Noordelijke Staten, maar wilde men Unie van Zuid-Afrika, dan moest de Kolonie zooveel kaarten blijven houden als zij eenmaal had. Dit denkbeeld had tot de regeling van Bechuanaland en tot de inbezitneming van Zambesia geleid. Hij sprak met vertrouwen, daar zijn berichten hem toonden, dat er omtrent de toekomst der Zambesi- landen geen twijfel was. Zij waren rijk genoeg om eene Regeering te onderhouden, en wilden zij zelfbestuur, dan zouden zij dit bekomen en met de Kaap-Kolonie zich vereenigen. Men zou zeggen, dat hij thans na den maaltijd een toespraak hield, om de gemoederen te winnen, maar hij moest wijzen op den voornaamsten tak van nijverheid der Kolonie, waar hij voor zijn persoon aan verbonden was, en die hem, weder 1) Als de lezer de moeite wil nemen om de laatste volzinnen goed door te lezen en te overdenlcen, dan zal hij daarin twee denkbeelden vinden. 1°. Haat tegen de Republieken. . Rene poging om de Kolonisten geheel van die Republieken te vervreemden. HOOFDSTUK XII. De Eerste President. De jaren 1855 en 1856 passeerden, op het oog, zeer rustig voor de jonge Republiek, maar toch was er inwendig heel wat aan den gang. De Kerkkwestie was nog steeds een brandpunt van twist, en het was zelfs zoover gekomen dat de Lijdenburgers weigerden zich te vereenigen met de aanhangers van Ds. Dirk van der Hoff, en verklaarden dat zij zich gebonden achtten aan de Synode der Kaap-Kolonie. Hier vond alreeds de eerste scheiding plaats, doch eene tweede zou spoedig volgen. 