title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Toen het tweede rapport over de zaak voor den Raad kwam, vond er eene zeer lange en ernstige discussie over plaats. Er waren verscheidene leden die het tegen de Spoorweg-Maatschappij opnamen, en die van meemng waren, dat de Staat van zijn recht tot onteigening der spoor­ wegen moest gebruik maken. Nog meer waren er die tegen de dynamiet fabiiek te keer gingen, en beweerden dat deze op zoodanige wijze haar monopolie verbroken had, dat de Regeering dat monopolie kon doen 'vernietigen. De President gedroeg zich uiterst verstandig en voorzichtig in deze zaak; geheel tegen de verwachting van velen mengde hij zich bijna niet in het debat, en oefende geen invloed op den Raad uit. Eerst tegen het einde kwam ZHEd. in den Raad, en gaf zijne opinie te kennen. Die kwam voornamelijk hierop neder. Aan de onteigening van de spoor­ wegen der Maatschappij viel niet te denken; eerstens, omdat er financiëele moeielijkheden in den weg waren; ten tweede, omdat de Staat veel moeite zou hebben om goede en geschikte personen te vinden om den 605 gunstig beoordeeld werden; ja in Johannesburg beschouwde de Nationale Unie den heer Kotzé thans als een broeder en helper. 1) Onder zulke omstandigheden was het hoog noodig voor ZIIEd. om in het publiek zijne afkeuring te kennen te geven over zulke toespraken en daarom had hij deze woorden bij het sluiten van den Raad gebruikt. Wat de positie van de Republiek tegenover het buitenland aangaat, zoo mogen wij die in twee deelen verdeelen; 1°. de Zwasiland-kwestie; 2°. de Spoor-kwestie. De toestand in Zwasiland was zeer hachelijk. De oppositie tegen het overnemen van het bestuur door de Zuid-Afrikaansche Republiek, die zich onder de Zwasies zelve vertoond had en die voornamelijk het gevolg van opstokerij van den kant van onverantwoordelijke avonturiers was, had zich geenszins verminderd, niettegenstaande zoowel Kolonel Martin, de Britsche Commissaris, als de heer Shepstone hun best deden om de Zwasie-Koninginnen en de hen ondersteunende Induna’s te overtuigen, dat er niet anders op zat en Engeland in geen geval er toe zou overgaan om Zwasiland zelf te annexeeren. De positie verergerde er op, toen de heer George Hulett uit Natal zich met de kwestie bemoeide en niet alleen den raad gaf om een deputatie der Zwasie-natie naar Engeland te zenden om de zaak voor ,,de groote witte Koningin” te leggen, maar ook door kuipe­ rijen het zoover bracht, dat de heer Shepstone onder allerlei valsche voorwendsels als Adviseur der Zwasie-natie ontzet werd, een stap, die de heer Hulett door kreeg, om geen andere werkelijke reden dan dat men wist, dat de heer Shepstone ten gunste van het overhandigen van Zwasiland aan de Zuid-Afrikaansche Republiek was. Van de Zwasie-deputatie kwam niets, toen de Rijksregeering den heer Hulett kennis had gegeven, dat zij in geen geval zou toelaten, dat hij de deputatie vergezelde, doch de opgewondenheid in het land werd zoo, dat men inzag dat aan de conditie van de Conventie van 1893, nl. dat de Zwasies hunne goed­ keuring aan de overgave van het bestuur des lands aan de Republiek moesten hechten, geen gevolg kon worden gegeven; en zoolang de zaak hangende bleef, bestond er gevaar, dat Zwasiland een broeikas voor knoeierijen zou worden en de vrede ernstig zou bedreigd worden. Sir Henry Loch, die juist uit Engeland was teruggekomen, waar hij ook over 1) Dit blijkt voornamelijk uit het gewicht, dat de heer Ch. Leonard in zijne getuigenis voor het British South Africa Comité te Londen op deze voordracht legde, zoodathij zelfs het voor­ naamste deel er van aan het Comité overhandigde, om aan te toonen wat de toestand der Republiek in die dagen was. Wel een bewijs, hoe ontzettend veel kwaad de heer Kotzé door zÜn indiscretie heeft gedaan. HOOFDSTUK XLV. Wanneer de nood het hoogste is, is de redding nabij. De rust met het buitenland was hersteld, en men was in de Trans­ vaal weder in staat gesteld zich met de binnenlandsche aangelegenheden te bemoeien. Die aangelegenheden verdienden dan ook wel alle mogelijke toezicht. Het land was in een alles behalve bloeienden toestand. Over geheel Zuid-Afrika heerschte er geldschaarschte; de landbouw zoowel als de handel was aan het kwijnen; de banken en andere finantiëele inrichtingen trokken langzamerhand hunne hoorns in; in een woord geheel Zuid-Afrika passeerde door een van die crises, die veelvuldig zijn voorgekomen sinds de invoering van het Engelsch Bestuur. In 1868 had men een dergelijken tijd beleefd; toen werd het land gered door de ontdekking der Diamantvelden; en nu wachtte men weder dat „er iets zou opdraaien. In de Zuid-Afrikaansche Republiek vooral gevoelde men den druk. De boer, verwijderd van de groote markten, waarvan Kim- beiley de naaste was, moest zijne produkten voor een appel en ei ^ei k°°Pen > de tabaks-cultuur was aan het kwijnen geraakt, tengevolge der belasting die men op Transvaalsche tabak in de Kaap-Kolonie had gelegd; graan en vruchten behaalden geen prijs; de boer was dus nauwelijks in staat voor de zijnen te zorgen, en velen waren met hunne belastingen ten achteren geraakt, Het Aalt niet moeielijk een land te regeeren, als er overal voorspoed en welvaart onder de bewoners er van heerscht; doch niets is zwaarder dan om de teugels van het bewind goed in handen te houden, wanneer armoede en ellende onder de bevolking heerschen en deze de onderdanen ontevreden en „nukkerig” maken. Dat zou de President van de Trans- HOOFDSTUK IX. Vier jaren van Strijd en Gevaar. Potgieter en de zijnen hadden besloten om met het verzet tegen de Engelschen niets te doen te hebben, en Pretorius had ridderlijk den strijd alleen moeten voeren. Dat hij echter, na zijne vogelvrijverklaring door Sir Harry Smith, met zijne volgelingen een goed heenkomen zocht in de streek ten noorden van de Vaal-Rivier, dat was geenszins naar den zin van Hendrik Potgieter, en als deze het had kunnen beletten, dan had hij dit zeker gedaan. Doch Pretorius had ongetwijfeld een veel grooteren aanhang dan zijn tegenpartij, en derhalve bepaalde de strijd zich meer tot het politiek gebied. Men deed elkander de bitterste verwijtingen. Pretorius’ volgelingen verweten Potgieter en de zijnen dat zij Engelschgezind waren; Potgieter’s vrienden van hun kant zeiden dat Pretorius het onderspit had moeten delven voor de Engelschen, en juist daardoor de positie van de Emigranten nog gevaarlijker had gemaakt. Daarbij kwam dat de partij van Pretorius volstrekt niet ophad met Smellenkamp en de Hol­ landers. Dezen hadden de Boeren, naar hunne meening, bedrogen en waren er alleen op uit om hunne eigene belangen te behartigen. Pretorius zette zich in het district Rustenburg neder, dat toenmaals de meest bezette streek aan de overzijde der Vaal-Rivier w*as. Hij schijnt zich daar zeer rustig te hebben gehouden, en bemoeide zich weinig met de politiek ten zuiden van de Vaal-Rivier, behalve dat hij in 1849 een brief naar den Gouverneur schreef, waarin hij aan de hand gaf dat de Engelsche Regeering twee onpartijdige Commissarissen zou aanstellen om de zaak der Emigranten te onderzoeken en hun recht te doen wedervaren. Het blijkt echter dat de Potgieter-partij niet van plan was om Pretorius eenig deel in de Regeering van het land te geven, want in 1849 werd 543 noordwaarts schrijdende, met de Kolonie verbond. Men ging van de Kaap naar de Zambesi, en dit kon hij zeggen, dat wat de Hooge Com­ missaris omtrent de uitbreiding der Kaap-Kolonie aan Harer Majesteits Regeering geraden had, de hartelijkste goedkeuring van den Bond zou genieten. Het verheugde hem dan ook, dat reeds nu Bechuanaland tot den Kaapschen Bond was toegelaten, en nu de Kaapsche Regeering den spoorweg naar Vrijburg gebouwd en een groot deel des lands zich verworven had, was het duidelijk wat de Hooge Commissaris moest willen. Natuurlijk kon hij over hetgeen hij in het Noorden deed, niet alle bijzon­ derheden mededeelen, en het was mogelijk dat hij iets zou doen waar men niet terstond mee zou samengaan, maar dit kon hij zeggen, dat hij als Kaapsch Kolonist Noordwaarts ging. Was er iets wat hem genoopt had om de positie van Eersten Minister der Kolonie te aanvaarden, dan was het de gedachte om haar tot aan de Zambesi uit te breiden. Hij gevoelde, dat nu hij de amalgamatie der diamantmijnen had tot stand gebracht, hij zonder een werkdadig deel te nemen aan de Kaapsche politiek en zijne belangen met die der Kolonisten te vereenigen, maar liever naar het Noorden zou moeten gaan. Maar van de Kaap gescheiden, zou hij er wellicht toe komen om bezuiden de Zambesi een stelsel te scheppen, dat later een misslag zou blijken te zijn. Zoo mogelijk wilde hij de ontwikkeling der Zambesi-landen ter hand nemen, en tegelijk met de Kaap-Kolonie in overeenstemming blijven. Hij zeide dit, op den Afrikaner Bond drinkende, omdat de Afrikaner Bond unie wilde bezuiden de Zambesi; omdat hij wist dat het land tot daar aan toe zoo was, dat een Blanke er leven kon, en een land waar een Blanke kon leven zou stellig een zelf besturend land worden. Was het zoo vreemd, dat tot de Zambesi een vereenigd Zuid-Afrika zou bestaan? Hadden niet de Vereenigde Staten van Noord-Amerika zich zeer uitgebreid, doordat Washington het denkbeeld eener Unie had opgevat. Die Unie had Noord-Amerika tot een vereenigd volk gemaakt. Had hij zijn wensch, hij zou dat stelsel van onafhankelijke Staten, aan ons vijandig, bezuiden de Zambesi afschaffen; maar hij zou er voor zorgen, dat de kaart des lands er zoo zou uitzien, dat men geen strijd van dien aard meer hebben zou. 1) Hij zou de politiek van den Bond daardoor kunnen bevorderen dat hij, zooals hij geloofde te mogen zeggen, het vertrouwen der bevolking van het moederland had verworven. Hij kon wellicht wat de Bond niet kon; hij kon het Engelsche volk doen gevoelen dat de uitbreiding en de voortgang, die hij wilde, één 1) Men verwondert zich werkelijk dat een klomp Afrikaners stil zijn blijven zitten bij het hooren van zulke woorden. In elk ander land zou men den spreker de deur hebben uitgegooid. fiayert m. 793 en gerechtigheid voor allen,” te doen strekken tot grondslag van liet Staatsgebouw. De behartiging der lessen van dat Woord doet ons onder alle moeielijkheden zeker gaan. Zij leidt ons tot erkenning onzer diepe afhankelijkheid, niet van de grooten en machthebbers der aarde, maar van Hem die ons dat Woord zond. Zij leert ons onze zwakheid gevoelen, en als wij in dien zin zwak zijn, dan zijn wij machtig. Burgers en Landgenooten, de tijden zijn van dien aard, dat een wijze en oordeelkundige ontwikkeling onzer hulpbronnen de allerernstigste over­ weging behoeft; daarom moeten die beschermd en bevorderd worden, en waar wij deswege de behulpzame hand wenschen te bieden aan de Mijn-industrie, mag de Landbouw en de Veeteelt geenszins uit het oog worden verloren; opdat welvaart en voorspoed aan de deur worden gebracht, niet van enkelen, maar van allen. Dat zal mijn ernstig streven zijn. Velen uwer hebben bijkans onherstelbare verliezen geleden door de Runderpest. Het is u bekend wat er gedaan is, om hen te helpen deze zware tijden te boven te komen. Ik wensch op dien ingeslagen weg voort te gaan overal waar zulks wordt vereischt, opdat velen uit de kern der bevolking, thans nog gebogen onder het juk van tegenspoed en ellende, mogen geholpen en bemoedigd worden in het weder oprichten der slappe knieën. De middelen van verkeer moeten worden vergemakkelijkt; Kerk en School moeten behoorlijk worden beschermd; het Nationaal Onderwijs moet worden bevorderd; de nationale wasdom worden aangewrakkerd. De goede verstandhouding met het buitenland moet onzentwege worden bestendigd; samenwerking vooral met de aangrenzende Staten en Koloniën moet worden gezocht in alles waar dit mogelijk en doelmatig is; de band met onze Zuster-Republiek moet nauwer worden toegehaald. Er is sedert mijn eerste optreden als Hoofd van den Staat door Gods goedheid veel verkregen van alles wat wij ons toen hebben voorgesteld, maar nog ver zijn wij van het punt waar wij wezen moeten en de 'weg daarheen zal niet altijd effen zijn, maar naast Gods hulp hangt ons. welslagen af van u. Door Hem, door u gesteund kan ik alles; zonder die hulp vermag ik niets. Ik meen hiermede genoeg te hebben gezegd en hoop mij nederig te onderwerpen aan de keuze der burgers, indien die op mij 'alt. Gij kent mij. Gij kent mijne zwakheden, maar ook mijne innige liefde voor het Vaderland, mijn voortdurend streven naar het behoud onzer 515 land herstellen en bewaren, waar toen juist de zaken niet heel gunstig stonden. Doch Kruger wenschte niet op deze wijze gehaast te worden, want hij zoowel als de Uitvoerende Raad zag in, dat zooals de Concept-Conventie opgesteld was, er een aantal conditiën en bepalingen in vervat waren, die de Volksraad nimmer zou goedkeuren, en eerst op 17 Juni antwoordde de Transvaalsche Regeering, dat de Uitvoerende Raad tot geene finale beslissing kon komen. De Hooge Commissaris besloot nu een vertrouwd persoon te zenden als Specialen Commissaris om met de Transvaalsche Regeering persoonlijk te Pretoria te onderhandelen, en daar Sir Jacobus de Wet, juist kort te voren als Britsch Agent te Pretoria aangesteld, ziek was, gaf ZExc. aan de Regeering der Republiek te kennen, dat hij den heer J. H. Hofmeyr, die reeds toen de Parlementaire leider der Afrikaners in de Kolonie was, als zoodanig zou zenden. Intusschen had de Transvaalsche Uitvoerende Raad van zijne zijde besloten om Generaal Joubert naar Engeland te zenden, om te zien of Harer Majesteits Regeering niet tot andere inzichten te brengen was. Inderdaad was men in Pretoria zeer teleurgesteld, en had men verwacht, dat de rechten der Republiek op Zwasiland bijna geheel erkend zouden worden. Toen men van dit plan aan Sir Henry Loch kennis gaf, schijnt deze zeer verstoord te zijn geworden, en antwoordde hij op scherpe wijze dat alle onderhandelingen door hem als Hoogen Commissaris moesten ge­ schieden, en dat indien de voorgestelde Conventie nu niet spoedig werd goedgekeurd, Hare Majesteit gebruik zou maken van haar recht, onder Art. 2 van de Conventie van Londen, en Britsche Commissarissen naar Zwasiland zenden, ondersteund door zulk een gewapende macht, als de omstandigheden mochten vereischen. 1) Deze brief was gedateerd 25 Juni 1890, en de heer Hofmeyr zou, zooals het daarin heette, eenige dagen later naar Pretoria vertrekken. Generaal Joubert was intusschen naar Kaapstad vertrokken, en werd daar zeer beleefd ontvangen door den Hoogen Commissaris, tengevolge waarvan hij een telegram naar Pretoria zond, inhoudende, dat hij de aanneming der Conventie aanbeval, op grond dat dit later zou leiden tot eene betere regeling van zaken. Tegen het midden van Juli kwam de heer Hofmeyr te Pretoria aan, 1) Dat dit geen ijdele bedreiging was, blijkt hieruit, dat Sir Henry reeds toen in Nat al j mannen liet aanwerven voor eene speciale Politie-macht in Zwasiland. De zaak was dus hoogst ernstig, want een botsing tusschen zulk eene macht en de Boeren toenmaals in Zwasiland behoorde geenszins tot de onwaarschijnlijkheden. 900 Goudvelden, niettegenstaande al het geschreeuw, elke maand meer goud opleverden en de groote Maatschappijen in staat waren om zelfs divi­ denden van 60 tot 100 pCt. uit te keeren, (als een bewijs dat de Industrie verdrukt en vermoord werd?); terwijl alles op rust en vrede duidde, verhieven zich op eens groote moeielijkheden in Zwasiland. Toen in het begin van 1898 de Uitvoerende Raad een besluit nam om in termen van de conventie van 1894, eene hutbelasting in Zwasiland te heffen, scheen er eenig gemor onder de Zwasies te ontstaan, en schijnt het dat er zich eene Koningspartij had gevormd, die geen lust had om zulk eene belasting zich te laten opleggen. De jonge Koning Ungwane alias Bunu, was vroeger een gehoorzaam werktuig geweest in de handen der Koningin-Moeder, Indshlovukazi, en daar zij eene verstandige vrouw was, die begreep dat het noodig was op goeden voet met de Regeering der Republiek te blijven, waren de zaken in Zwasiland rustig gebleven. Doch Bunu was thans niet alleen de kinderschoenen ontwassen, maar was ook verslaafd geraakt aan den drank, en luisterde daarbij naar raad­ gevers, die blijkbaar geen ander doel hadden, dan „om in troebel water te visschen.” Daar Bunu en zijne partij tegenstand vond bij een groot deel van de Zwasie-natie, die niet ingenomen waren met een anti-Boeren politiek, besloot hij zich van zijn voornaamsten tegenstander, den Induna (Kapitein) Umbapa te ontslaan, en deed dezen en eenige anderen vermoorden. De Transvaalsche Regeering kon, als beschaafde Staat, zoo iets niet toelaten binnen een aan haar onderworpen gebied. Zij gelastte den heer Krogh, Specialen Commissaris van Zwasiland, om Bunu ter verantwoording te roepen. Bunu verscheen op den 21sten Mei 1898 te Bremersdorp, doch met ‘2000 gewapende mannen, en het was alleen aan de voorzichtigheid en de bedaardheid van den heer Krogh te danken, dat er dien dag geen bloedbad plaats vond. Een enkele verkeerde daad had het bijna weerlooze Bremersdorp met al zijne Blanke inwoners aan de genade van Bunu overgegeven. Bunu verliet echter Bremersdorp, na wel tamelijk brutaal te zijn geweest, maar zonder eenigen verderen overlast aan te doen. De Regeering beraadslaagde korten tijd, en besloot toen krachtig op te treden. In het einde van Juni had zij reeds een aanzienlijke macht, uit vrijwilligers, burgers en Staats-Artillerie bestaande, in Zwasiland, en had zij tevens een genoegzame macht gezonden om Barberton, dat dicht aan de grenzen ligt, te beschermen. Daarop liet zij Bunu dagvaarden om voor een bevoegd Hof te Bremersdorp te verschijnen ten einde zich te verantwoorden op een aanklacht van moord. Het scheen voor een 709 De heer M. J. Adendorff, die als tolk tusschen de twee mannen ageerde, en de heeren J. S. Celliers en B. J. Viljoen. die bij het geheele gesprek tegenwoordig waren, weten echter niets van zoo iets afl) en volgens hunne verklaring (die, als die van onpartijdige personen, de voorkeur verdient) vond het volgende plaats. Cronjé zeide: „Ik versta, dat gij en uwe manschappen u zult overgeven met je vlag en al wat gij bezit.” Jameson: „Ik vecht onder geen vlag.” Cronjé: „Dan moet ik je op je woordgelooven, dat gij geen vlag hebt.” Jameson: „Ik verklaar onder eede, dat ik geen vlag bezit.” Daarop kwam Kommandant Malan op het tooneel, en wilde weten wat er gesproken werd, en toen deze hoorde dat Jameson zich onder voorwaarden had overgegeven, zeide hij: „Er kan hier geen sprake wezen van overgave onder voorwaarden, want wij hebben geen recht om voorwaarden te maken. De overgave moet on voorwaardelijk geschieden; als er voor­ waarden gemaakt moeten worden, moet dit op Pretoria plaats vinden. Alleen kunnen wij de vrijheid van zijn leven en dat van zijne manschappen waarborgen, zoolang ze onder ons zijn en tot het oogenblik dat ze aan den Kommandant-Generaal overgeleverd worden.” Cronjé antwoordde daarop: „Goed broeder.” De heer Adendorff vroeg toen aan Kommandant Malan of hij dit aan Jameson moest overtolken, waarop Malan zeide: „Ja.” Daarop zeide Adendorff in het Engelsch tot Dr. Jameson: „This is Commandant Malan: he wishes you distinctly to understand, that no terms can be made here. We have no right to make terms here; terms will be made bv the Government of the South African Republic. He can only secure your lives to Pretoria, until you are handed over to the Commandant-General at Pretoria.” In antwoord daarop nam Jameson zijn hoed af, boog voorover, stapte achteruit en zei: „I accept your terms.” (Ik neem uwe voorwaarden aan). Daarop gaf Jameson aan Willoughby orders de andere officieren te bevelen, dat de troepen hunne wapenen zouden neêrleggen. De wapenen werden daarop neêrgelegd. Kort daarop kwam Kommandant Trichardt aangereden en overhandigde het volgende telegram van Generaal Joubert: „Ze moeten de wapens neêrleggen, onvoorwaardelijk zich overgeven, zoo niet, dan gaat het vuren door. Geef hun niet meer dan vijf minuten om te beslissen of ze zich willen overgeven of niet, anders gaat het vuren door. Geven ze over, neem alles in bezit, breng hen naar Krugersdorp en de officieren naar Pretoria. Ontwapen hen eerst.” 1) In het verhaal van Kommandant Cronjé, zooals het in „Den Jameson inval”, van den heer N. Hofmeyer wordt gegeven, komt ongelukkiglijk ook niets van gemelde woorden voor. 346 III. Ik, Sir Evelyn Wood, erken het recht van het Transvaalsche volk op volkomen eigen Gouvernement, onderhevig aan Suzereine rechten. IY. Wij, Kruger, Pretorius en Joubert zullen met vreugde samenwerken met Harer Majesteits Gouvernement om diegenen te straffen, die daden begaan hebben of daar direct verantwoordelijk voor zijn, strijdig met beschaafd oorlogvoeren. Y. Ik, Sir Evelyn Wood, in het geval, dat de positie op Laing’s Nek door de Boeren verlaten wordt, en dat zij uiteengaan naar hunne huizen, verklaar uit naam van Harer Majesteits Gouvernement, dat ik van die positie geen bezit zal nemen, noch hen zal opvolgen met troepen, noch ammunitie zenden zal in de Transvaal. (Op een bijeenkomst op den 18den Maart werd een telegram van Lord Kimberley, gedateerd den 17den, aan de Boeren-vertegenwoordigers overhandigd, zijnde een antwoord op Sir Evelyn Wood’s telegram van den 16den, inhoudende de punten, die door hen op dien dag geopperd waren). VI. De Boeren-leiders nemen de termen aan, aangeboden in dat telegram van den 17den. Zij verklaren: „Wij vertrouwen, dat het Britsche Gou­ vernement ons volkomen eigen Gouvernement zal geven zoo spoedig mogelijk, en op zijn langst binnen zes maanden, met dien verstande, dat geen civiele actie zal aangegaan worden naar aanleiding van handelingen gedaan gedurende den oorlog, of die daarop betrekking hebben en evenzoo geen actie zal aangegaan worden naar aanleiding van belastingen, totdat het eigen Gouvernement zal toegestaan zijn. Wij vertrouwen verder, dat, indien de Koninklijke Commissie eenige afscheiding van land ten Oosten van den 30sten graad van lengte noodzakelijk acht, zulk eene Com­ missie niet zal aanbevelen de afscheiding van meer land dan noodig is voor de doeleinden van de Engelsche politiek, zooals die aangeduid wordt in het telegram van den 17den Maart 1.1. VII. Ik, Sir Evelyn Wood, neem aan uit naam van het Britsche Gouver­ nement, dat de Koninklijke Commissie zal zitten zoo spoedig mogelijk, 186 woorden gebruikt omdat hij wist dat éénmaal de annexatie, goedschiks of kwaadschiks moest verbroken worden. Paul Kruger heeft zeker nooit en nimmer eene belofte gemaakt om zich vrijwillig aan de Britsche Regeering te onderwerpen; zoo iets was geheel en al in strijd met het karakter van den man. Maar waarschijnlijk heeft Shepstone zich hier weer aan een dier „euphemismen” schuldig gemaakt, waarvan zijne officieele depêches krioelen. Na eene voorspoedige landreis kwamen de leden der deputatie te Kaapstad aan, en hadden zij hier een onderhoud met Sir Bartle Frere, die echter voorzichtig genoeg was, geene bepaalde opinie over de aanhangige zaak te geven, maar hun alleen de verzekering gaf, dat Lord Carnarvon zeker gewillig zou zijn om hen aan te hooren. In den loop van het gesprek met den Kaapschen Gouverneur zou Kruger gezegd hebben (volgens een depêche van Sir Bartle Frere) dat wanneer de Transvaal hare onafhankelijkheid terugkreeg, men aldaar geene objectie zou hebben om in eene federatie te treden voor zoover de behandeling der inboorlingen betrof, en dat zelfs op dit punt men Harer Majesteit’s Regeering zou toelaten haar eigen politiek voor te schrijven. Ongetwijfeld was dit eene groote concessie van de zijde van Kruger en juist berekend om de negrophilisten aan zijnen kant te krijgen; en had de Transvaal eens hare vrijheid, dan zou zij, ingeval van een Kaffer-oorlog, op de gefedereerden (en dus feitelijk op Engeland) een beroep kunnen doen om den opstand te helpen onderdrukken. Het schijnt echter dat later dit zeer interessante punt niet weder besproken is geworden. In de Kaapstad zelve maakten Kruger en Jorissen anders niet dien opgang, dien de eerstgenoemde in 1880 met Joubert maakte, en dit was ook geenszins verwonderlijk. De Afrikaansche partij in de Kaap-Kolonie was nog maar uiterst zwak; eerst het volgend jaar zou de geboorte van het tegenwoordige Afrikaan- derisme zien in de oprichting van de Boeren-beschermings-vereeniging door den heer J. H. Hofmeyr („Onze Jan”). Daarenboven, al achtten enkelen die verder dan het gros zagen, de annexatie niet slechts een wandaad, maar ook een politieke fout, was men toch tamelijk algemeen van gevoelen, dat het zulk een warboel in de Z. A. Republiek was geweest, en dat de politiek van Burgers zoodanig mislukt was, dat de annexatie van de Transvaal nog het beste was dat had kunnen geschieden. Ook aan de deputatie zelve geloofde men niet te sterk; er waren sommigen die meenden dat zij slechts gezonden was (met medewerking van Shepstone natuurlijk) om de ultra-partij der Boeren, die een kleine minderheid uitmaakte, voor het oogenblik rustig te houden; anderen gingen zelfs verder, en waren van opinie dat het laten gaan van de deputatie zelfs 831 Art. 8. Art. 9. Het is overeengekomen, dat een ieder, die thans in het bezit van gronden is, en woont op Britsch grondgebied, het vrije recht en de macht zal hebben om zijn voornoemd eigendom te verkoopen, en zonder verhindering over de Yaalrivier te trekken, en vice versa, wel te verstaan nochtans dat deze schikking geen betrekking heeft op misdadigers of op schuldenaars, zonder dat er voorziening gemaakt is voor de betaling hunner wettige schulden. Aldus gedaan en geteekend aan de Zandrivier, ter plaatse voornoemd, op den 17den dag van Januari 1852. (Was get.) W. S. Hogge, Adsistent- Commissaris, C. Mostyn Owen, Adsistent- Commissaris, ter eenre Voor copie: (Get.) J. H. Visage, Secretaris. en A. W. J. Pretorius, Commandant-Gener aal, en de andere bovengenoemden ter andere zijde. Wettigheid v. huwelijks-cer­ tificaten. Wederzijdsche verkoop van eigendom en verhuizing te worden veroor­ loofd. 43 kijken naar het eerste kamp, en het tooneel daar was van dien aard, dat sterke, beproefde mannen als kinderen in tranen uitbraken, vooral toen de vreeselijke tijding aankwam dat Retief en de zijnen ook vermoord waren. Men begroef de lijken der vermoorden; doch onder hen vond men twee jonge meisjes Katharina Prinsloo en Johanna van der Merwe, waarvan de een 19 en de andere 23 assegaai-steken had, doch die toch nog adem haalden. Als door een wonder redde men het leven dezer twee ongelukkigen, die later nog een hoogen ouderdom bereikten. De toestand der Emigranten laat zich niet beschrijven. In een vreemd land, omringd door eenen sterken en wreeden vijand, met slechts een onaan­ zienlijke hoeveelheid provisie, en een zeer groot aantal vee verloren hebbende, dat de Zulu’s hadden medegedreven, was hunne positie eene wanhopige. Doch voor zij die positie konden nagaan, moesten zij eerst de handen aan het werk slaan, om zich te verzekeren in geval van een tweeden aanval door de Zulu’s. Tot dat einde werden alle kampen in een groot lager getrokken, dat op de best mogelijke wijze werd versterkt, door het ophoopen van takken en doornen tusschende wagens. Nadat dit alles bezorgd was, hield men eene algemeene vergadering om te beslissen wat er gedaan zou worden. Op die vergadering gingen er eenige stemmen op om Natal te verlaten, doch hiertegen verhieven zich met krachtige stemmen de vrouwen, de ware dapperen van Zuid- Afrika. Van geen wijken wilden zij hooren; neen, het bloed der vermoorden schreeuwde om wraak! en die wraak moest eerst uitgeoefend worden, voor men kon praten van Natal te verlaten. Zulke ferme taal maakte dat de enkele weifelaars zich schaamden, en dat men algemeen tot het besluit kwam om in Natal te blijven, en ondertusschen hulp te zoeken bij de vrienden aan de Westzijde der Drakensbergen. Doch niet alleen bij den mensch, ook bij God zocht men hulp, en krachtig waren de gebeden die men opzond, Hem smeekende Zijn volk toch niet te verlaten; met ernst las men de troostwoorden te vinden in het Boek der Boeken; nu en dan stond Charel Cilliers of nog iemand anders op, en sprak woorden van waarheid, woorden die hunne toehoorders ontroerden. Welk een tijd moet dit niet geweest zijn voor den jongen Paul Kruger! Hoewel nog maar elf jaren oud heeft hij ook het zijne gedaan; kon hij misschien niet de Sanna hanteeren, zoo heeft hij waarschijnlijk met een hagelgeweer ook op de Zulu’s geschoten. In geen geval zal hij achter gestaan hebben bij den lOjarigen zoon van Gert Maritz, die, toen zijne moeder hem zeide zich op een veilige plaats te gaan verbergen, antwoordde : „Neen, moeder, geef mij een pistool dat ik ook op de Kaffers kan schieten.’' En toen het gevecht voorbij was, was de jonge Kruger oor- en ooggetuige 421 Na deze zaken in Portugal geregeld te hebben ging de Deputatie naar Holland terug en hier kreeg men toen gedaan, wat men wilde. Een aantal Nederlandsche Bankiers waren gewillig eene groote leening te floteeren voor de Republiek, en ook werd de grondslag gelegd voor de Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij, door het toestaan van eene concessie aan de heeren Maarschalk, Groll en van den Wall Bake. Ook gelukte het President Kruger om in den jongen Dr. Leyds een geschikt persoon te vinden als Staatsprocureur voor de Republiek, een keuze, die gebleken is uiterst gelukkig te zijn geweest en die groote gevolgen voor de politiek in Zuid-Afrika heeft gehad. De deputatie maakte daarop eene reis naar Duitschland, dat toen juist met zijne Koloniale politiek begonnen was, en zich gereed maakte om vasten voet in het Zuiden van Afrika te krijgen. De ijzeren Kanselier, vorst Bismarck, was erg ingenomen met de persoonlijkheid van Kruger, met wien hij, als Noordduitscher, gemakkelijk een gesprek kon voeren. En inderdaad was er veel in het karakter van die twee mannen dat overeen kwam. Beiden toch hadden zich één doel voorgesteld, de grond­ vesting van hun Vaderland; beiden hadden hun doel bereikt, en beiden hadden dien ijzeren wil, die zich aan geene hinderpalen, hoe groot ook, stoort. Duitschland heeft toen de Transvaal leeren kennen, en van af dien tijd begon die vriendschap tusschen de twee Staten, die tot op den huidigen dag een doorn in het oog der Engebchen is, en tot de zotste praatjes heeft aanleiding gegeven. Het is echter niet noodig om verder in het breede de reis der deputatie in Europa te beschrijven. Wat wij reeds vermeld hebben is bewijs genoeg om aan te toonen, dat het een ware zegetocht was, die de Engelsche nieuwsbladen niets beviel, hetgeen wel de reden zal geweest zijn, waarom zij er zoo weinig over zeiden. Het was omtrent het midden van Juni dat Kruger en zijn mede- delegaten zich weder naar Zuid-Afrika inscheepten, en op den Uden Juli 1884 landden zij in de Kaapstad. Ook in de Kaapkolonie ontving men hen met vreugde, en in De Paarl zoowel als in Wellington werden zij op de meest schitterende wijze begroet. Eindelijk kwam men in Pretoria terug, waar een groot aantal burgers bijeengekomen waren om hun geliefden President te ontvangen. Toen de Volksraad op 28 Juli in speciale zitting vergaderde, en een adres aan de deputatie door den Voorzitter werd gepresenteerd, waarin de dank van Land en Volk werd uitgedrukt, voor het vele en nuttige werk door de deputatie in Europa verricht, antwoordde Kruger als volgt: 5,Ik zeg u namens mijzelven en mijne medeleden hartelijk dank voor 179 met geweld de gevangenis open, en stelden den Uitgever op vrije voeten, en de Regeering was te machteloos om de schuldigen te doen straffen. Er was waarlijk geen zichtbare reden meer, waarom Sir Theophilus Shepstone niet in termen van zijn volmacht tot de annexatie der Republiek zou overgaan. Doch de speciale Commissaris wachtte op de tijding van de aankomst van Sir Bartle Frere, en toen het bericht te Pretoria ontvangen werd, dat deze op 1 April 1877 te Kaapstad aangeland was, nam Shepstone zonder verwijl de noodige stappen. Op den 7den April had hij een onder­ houd met den Uitvoerenden Raad, en gaf hij te kennen dat hij besloten had de annexatie te volvoeren. Te vergeefs trachtte Paul Kruger verze­ keringen te geven dat het land voortaan beter bestuurd zou worden; te vergeefs verzocht hij Shepstone om de voorwaarden op te geven, waaronder de noodlottige stap, althans voor eenigen tijd, opgeschort zou worden. Shepstone verklaarde het land reddeloos verloren; physisch, moreel en finantieel was het hulpeloos. Een officieel schrijven van Shepstone, met hetzelfde doel, werd op 9 April 1877 door den Uitvoerenden Raad ontvangen en in behandeling genomen. Deze begreep dat zooals de zaken toen stonden, er geen kwestie van was om geweld met geweld te keeren; de tijd om naar de wapenen te grijpen was voorbij. En bovendien had Shepstone, in het onderhoud van den 7den niet op dreigenden toon gezegd: „Vergeet niet, ik heb tot nu toe mijne handen op Cetywayo gehouden, maar als ik die terugtrek.” 1) Een oorlog met Engeland en zijn bondgenooten (een beteren naam weet ik niet) de Zulu’s, tegelijk te voeren, daarvoor waren de krachten der Republiek niet berekend. De Uitvoerende Raad besloot dus formeel te protesteeren tegen de annexatie en op den llden werd het volgende protest aan Shepstone overhandigd: „Dat nademaal Harer Britsche Majesteit’s Regeering bij de Conventie van Zand-rivier in 1852 plechtig de onafhankelijkheid van de Vaal-rivier heeft gewaarborgd, en dat, nademaal de Regeering van de Z. A. Republiek zich niet bewust is ooit eenige reden tot eene vijandige handeling te hebben gegeven aan Harer Majesteit’s Regeering, noch ooit eenigen grond voor zulk een daad van geweld; dat, nademaal deze Regeering zich steeds bereid heeft getoond en nog bereid is alles te doen wat van haar met recht en billijkheid kan gevorderd worden en tevens alle oorzaken van ontevredenheid, die er mogen bestaan, uit den weg te ruimen; aangezien 1) Dit wordt althans door Dr. Jorissen in zijne „Herinneringen” pag. 32 gezegd, en daar de geleerde Doctor potlood-aanteekeningen van dat onderhoud hield, moet zulks gezegd zijn, niettegenstaande de officiëele ontkenning er van, aan de Engelsehe zijde. 323 hare opwachting bij den Administrateur der Kaap-Kolonie, Lieutenant- Gouverneur Sir George Strachan, en had zij een gesprek met dezen over den toestand in de Transvaal, doch Zijne Excellentie zag geen kans om het voorstel van de Deputatie, n. 1. het aanstellen van een Specialen Commissaris om de zaken aldaar te onderzoeken, aan de Rijksregeering aan te bevelen. In de Kaapstad was intusschen de stemming zoodanig, dat het onraadzaam werd geacht om van de toenmalige aanwezigheid der beide zonen van den Prins van Wales door eene openbare demon­ stratie kennis te nemen; iets wat hun door zooveel woorden door den toenmaligen Burgemeester der Kaapstad, den heer Hemming, werd té kennen gegeven. Ook in Europa vestigde men het oog op den Transvaalschen strijd, en in de nieuwsbladen van het vasteland, en vooral in Duitschland, Holland, en België verschenen heftige artikelen tegen Engeland en Engelands Ministers, die toelieten dat een kleine Staat door Groot-Brittannie’s ontzettende macht verdrukt werd en waarschijnlijk te pletter zou worden geslagen. Vooral in Holland en in België was men over de zaak zeer opgewonden, en dit behoeft waarlijk geen verwondering te baren, als men zich herinnert dat de Kaapsche en Transvaalsche Boeren voor het grootste deel Hollandsch bloed in hunne aderen hadden. Het Werklieden­ verbond in Amsterdam zond in Februari een adres aan de Burgers van de Transvaal, geteekend door 8018 handteekeningen, en de Vlamingen in België, zonden van hunne zijde een adres aan het Volk van Engeland, in het belang hunner Transvaalsche broeders. De stijl en taal van dat adres is zoo prachtvol, dat, al is onze ruimte eenigszins beperkt, wij niet kunnen nalaten het hier weder te geven. Volk vcvn Engeland! Antwerpen, 11 Januari 1881. In uwen naam is in 1877 een groot onrecht gepleegd: Engelsche gezagvoerders hebben in Zuid-Afrika een vrij volk, van Europeeschen oorsprong, van zijne onafhankelijkheid beroofd; zij hebben in de Transvaal de grondwet vernietigd, de Wetgevende Kamer gesloten, den President der Republiek afgezet, rechtswezen en bestuur geschorst, en het land geannexeerd als een wingewest. De Transvalere zijn Stamverwanten van Vlamingen en Nederlanders. Zij zijn de zonen van hen, die op het machtigste volk van de 16de eeuw, op Spanje, niet alleen Neêrlands vrijheid, maar die van Europa hebben veroverd. Zij dragen onze namen, spreken onze taal; hunne wetboeken evenals hunne nieuwsbladen worden in het Nederlandsch geschreven; 522 den Eerw. heer Nico Hofmeyr, toenmaals Sub-Editeur van de Express te Bloemfontein. De proclamatie van den Hoogen Commissaris veroorzaakte geen geringe verbazing onder de trekkers. Een deel hunner meenden, dat het beter zou zijn den Trek te beginnen op de voorwaarden door den heer Rhodes aangeboden, doch de leiders wilden hiervan niet hooren. Terstond na zijne terugkomst van Natal deed President Kruger een telegram aan den Hoogen Commissaris zenden, hem verzekerende, dat hij alles in zijn vermogen zou doen om den Trek te verhinderen en hand in hand met de Britsche Regeering te werken, en met dat doel zoo spoedig mogelijk eene proclamatie zou uitvaardigen. Op den 25sten April 1891 verscheen deze proclamatie dan ook in eene buitengewone Staats-Courant, en na de Conventie van Zwasiland aangehaald te hebben, vervolgde deze proclamatie: „Daarom is het dat ik, Stephanus Johannes Paulus Kruger, Staats-President van de Zuid-Afrikaansche Republiek, met advies en toestemming van den Uitvoerenden Raad, hierbij proclameer, beveel, en bekend maak, dat ieder en een elkeen strengelijk verboden wordt, om op eenige manier of wijze hoe ook genaamd, hetzij direct of indirect een aandeel aan dezen Trek te nemen, met gemeld doel en naar boven­ gemelde streken. En verder zal een ieder die deze proclamatie overtreedt zulks doen op eigen gevaar en verantwoordelijkheid, en volgens wet worden gestraft.” Doch het scheen dat de zaak te ver was gegaan om ze door proclamaties te doen ophouden. Een der Volksraadsleden, de heer Coetzee, had het hart om ZHEd. ronduit te zeggen dat, niettegenstaande deze proclamatie, spreker met 86 man zich bij den Trek zou aansluiten, en uit verschillende districten kwamen berichten omtrent menschen die reeds aan het oppakken waren. Yan de zijde der trekkers of liever van hunne voormannen scheen men zeer gedetermineerd, en de volgende declaratie van rechten (die wel eenigszins belachelijk is) verscheen in de Pretoriasche nieuwsbladen: „Wij, het volk van Zuid-Afrika (sic!), lettende op de ernstige gevaren voor den vrede en de welvaart van Zuid-Afrika, veroorzaakt door de aanmatigingen en plannen van de British South Africa Company ge­ woonlijk de Chartered Company genoemd, maken hierbij bekend en verklaren: 1. Dat wij de daad van de Britsche Rijksregeering, waarbij zij uitsluitend het recht op de binnenlanden heeft verleend aan de gezegde Chartered Company een onverantwoordelijke aanmatiging van macht beschouwen, en die in strijd is met de Nationale en Constitutioneele rechten van de verschillende regeeringen en volken van Zuid-Afrika; 2. dat de gezegde Chartered Company, door te beweren zulke uitsluitende 324 in het Nederlandsch wordt door hen rechtgesproken en bestuurd; hun laatste President heeft gestudeerd aan de Utrechtsche Hoogeschool. Zij zijn van ons vleesch en bloed. Dat weten wij niet slechts uit den tekst van dagbladen, boeken of documenten. Velen onzer hebben President Burgers gezien, naar Europa gekomen om zijne hoofdstad door een spoorweg met de zee te verbinden; in havens consuls aanstellende, en met landen tractaten sluitende van vriendschap en handel. Zij hebben uit zijnen mond gehoord, welke ontwikkeling van landbouw, veeteelt, mijnen, handel, en nijverheid verwacht mocht worden van een volk, dat aan de gewoonte van ontberen, het bezit paarde van een liberale grondwet en een parlementairen regee- ringsvorm; in een land, overrij k aan natuurschatten en open voor een ieder. \ olk van Engeland! ’t Was toen men de rails voor den spoorweg op de Afrikaansche Kust ontscheepte, dat in uwen naam de Transvalers van hun gebied werden beroofd. Openlijk protesteerden zij tegen dat geweld van den sterkste; sinds hebben zij niet opgehouden door vertoogen en gezantschappen tot uwe ministers te zeggen: „Geeft ons onze vrijheid, onzen onafhankelijken Staat terug; wij zullen hem weder inrichten volgens de beginselen van het moderne volkenrecht, al den vooruitgang van Engeland en Amerika invoeren, met Engeland in vrede leven, en uwen Consul te Pretoria met achting ontvangen. Maakt ons niet tot slaven; Engelands eer kan dat niet eischen, en wij kunnen het juk niet dulden/’ Schudde Beaconsfield „neen,” Gladstone riep „ja.” Onze Stamgenooten wachtten tot Gladstone Beaconsfield opvolgde, toen dron­ gen zij weer aan; doch hunne vrijheid herkregen zij niet. 4'olk van Engeland! Eerst toen, na drie jaren geduld, grepen zij naar de wapens. De Transvaal is weer in hun bezit. Wat men u ook zegge, zij handelden daarbij edelmoediger dan de oorlogswetten eischten. En zóó iecht\aardig is hunne zaak, zóó gehaat het juk dat men hun oplegt, dat een ander volk, welks onafhankelijke Staat door allen, ook door Engeland, is erkend, zijne onafhankelijkheid waagt om hun hulp te leenen. Hunne bloeders uit den Oranje-Vrijstaat, ook afstammelingen der Nederlandsche Geuzen, snellen toe om samen hun recht van bestaan te verdedigen — of te vergaan. Engeland, het machtige Engeland, kan beiden nogmaals bedwingen, overmeesteren of uitroeien tot den laatsten man. Maar is het met zulke daden dat Groot-Brittannië aan allen het voorbeeld geeft van een volk dat de Christenwetten voorschrijft, maar er zelf niet aan gehoorzaamt? 426 raad de nieuwe Conventie van Londen goedkeuren, en dit geschiedde dan ook op den 8sten Augustus. Hier moet echter melding gemaakt worden van iets, dat in zooverre van belang is, als het aantoont, dat er zich in de Republiek eene partij vormde, die geheel en al gekant was tegen den steeds toenemenden invloed van Ds: du Toit in de Republiek, een invloed die in den Volksraad ■\an het ''orig jaai zeer merkbaar was geweest. Dat Dr. Jorissen zich aan het hoofd van die partij stelde zal niemand verwonderen, als hij zich heiinnert hoe en waardoor hij in het vorige jaar zijn ontslag had gekregen. In Juli 1884, vóór de terugkomst van de deputatie, werd door hem een vergadering te Pretoria belegd, en daarop hield hij eene zeer scherpe rede, die zeer duidelijk bewees wat hij wilde, want o. a. zeic e hij . ,,Hij wenschte dat de Staat bestuurd werd door de beste mannen in het land, en niet door hen, die den Volksraad wenschten te misleiden. Hij wenschte ook te weten waarom er zulk een agitatie tegen de Volksstem aan den gang was gezet, en deze geen behoorlijke m ormatie m zaken kon verkrijgen, terwijl daarentegen de Patriot steeds op de hoogte werd gehouden.” 1) Op den Augustus 1884 kwam in den Volksraad de voorgestelde spoorweg naar Delagoa-baai voor, en daar het bleek dat een aantal memories ingezonden waren tegen eenigen spoorweg, voornamelijk omdat men vieesde, dat zulks kwaad zou doen aan het transportrijden, waarmede i groot deel dei aimeie klassen hun levensonderhoud verdiende, meende si ent Kiugei al zijn invloed in de waagschaal te moeten stellen om zijn öe ie koosd plan, dat nu reeds zoover gevorderd was, niet in het wa er te zien vallen. Uit de notulen van den Volksraad blijkt het dat HJ 7,°|J?8?ndce Zeei’ verstandige en gematigde rede hield: ’ ' c ^Staatspresident verzocht dat de Raad hem met een weinig , , •• 'VU e aankooien. loen hij ingezworen was als Staatspresident « g6Zegd’ Z00als het ook was, dat de Raadsleden de vertegen- lgeiVa de moRd des volks waren. Door den Raad moest de i eeenng den wil des volks vernemen. De Regeering ging niet in het < d i ond, zooals de Volksraadsleden, en was dus, uit den aard der zaak, . Iuet 700 8oed bekend. De Regeering wilde en kon geen tappen doen zonder dat volk, want de burgers waren de soldaten en leh d TS’ I S m06Sten b6talen Gn die huR -il hadden ° 1 61 ^ei nJêmg hunner vrijheid. Doch het volk had, wegens 1) Kort te voren had men eene requisitie aan Dr. Jorissen gezonden om zich kandidaat voor den Volksraad te stellen, doch hij sloeg dit verzoek af. 857 U Edelgestr. Heeren Rechters. Het Volk heeft bij een Grondwetsartikel een Volksraad daargesteld als hoogste gezag van het Land, de Wetgevende Macht, die wetten en besluiten daarstelt en gij moet ze toepassen naar uw beste kennis en geweten. Niemand kan U daarin hinderen, en wanneer gij die wetten en besluiten, zooals gij ze ontvangt van het Wetgevend Lichaam, toepast, dan bevestigt gij het vertrouwen in het Land, want dan weten al degenen, die op besluiten hun eigendomsrecht verkregen hebben, dat zij vaststaan en dat alle wetten en besluiten daarop toepasselijk, gehandhaafd zullen worden. Vreemdelingen, die hier komen, die weten welke de wetten en besluiten zijn, door den Volksraad gepasseerd, en die zich er aan willen onderwerpen, zien hunne rechten daaronder te verkrijgen in het vertrouwen op het Hof, dat niet daarvan afgeslingerd zal worden, doch dat de wetten en besluiten door het hoogste gezag des Lands neergelegd en waaronder zij hunne rechten gekregen hebben, niet door het Hof veranderd zullen worden, noch ter linker- noch ter rechter hand en dan bevestigt gij het vertrouwen in het land van den hoogsten tot den laagsten rechter toe. Elkeen behoort te handelen naar orders, wetten en regelen door de boven hen staande, door de Wetgevende Macht neergelegd. Al zou nu en dan door de zwakheid van den mensch, een artikel niet goed zijn toegepast en al wordt een vonnis van een lager Hof, in appèl gebracht, voor het Hooggerechtshof vernietigd, dan kan niemand dit verweten of daarvoor gestraft worden, immers er wordt gehandeld naar iemands beste kennis en geweten onder den eed. Van het Hooggerechtshof is geen appèl meer, en acht gij Edele Rechters een Volksraadsbesluit naar uwe berekening niet van toepassing, dan eigent gij U het toetsingsrecht aan van den duivel, doch hebt gij wellicht uit zwakheid een vonnis uitgesproken, dat niet zuiver overeen­ komstig wet is, doch naar uw beste kennis en geweten uitgesproken, dan zijt gij niet strafbaar, noch voor God noch voor den mensch. Van U is er geen appèl meer en daarom wordt gij góden genoemd, maar God staat in het midden van der góden Raad en oordeelt over goed en kwaad. Op kerkelijk gebied begonnen de zaken langzamerhand bedaarder te worden, nu men op politiek gebied ook meer eensgezind werd. Er waren reeds vroeger eenige nieuwe predikanten in het land gekomen nl. Di Begemann, Smits en Van Warmelo voor de Kerk waarvan Ds. van der Hoff geruimen tijd de eenige leeraar was geweest, en F. Lion Cachet. Er waren thans drie verschillende kerkgenootschappen, n.1. de Nederduitsch Hervormde Kerk, zooals de zooeven genoemde heette, de Ned. Gerefor­ meerde, waarvan Ds. Lion Cachet, van Utrecht, de eerste leeraar was, en die met de Kaapsche Kerk in nader verhand stond, en de „Gerefor­ meerde” of zoogenaamde Dopper Kerk. Men leefde echter in een toestand van tamelijke verdraagzaamheid met elkander. 674 Commissaris kunnen komen, tenzij hij eene speciale uitnoodiging voor dat doel ontving? of tenzij hij in het komplot gewikkeld was? En zoo hij in het komplot gewikkeld was, meende dit misschien niet dat de Engelsche Regeering ook van de zaak wist? Zat er misschien niet iets anders achter? Bestond er misschien geen plan om de Transvaal aan Engeland te annexeeren? Zulke of dergelijke gedachten moeten door het brein van den heer Philips zijn gegaan, en ze waren geene aange­ name. De heer Philips was geenszins ten gunste van de overname van het land door de Engelsche Regeering; hij had daarvoor ook misschien zeer goede redenen. In alle geval schijnt hij aan eenigen zijner vrienden te hebben te kennen gegeven, dat hij er aan twijfelde of de Hooge Commissaris zou komen zonder uitnoodiging. De zaak was van het grootste gewicht. De meest optimistische leden van de Unie begrepen dat, wanneer zij aan zich zei ven waren overgelaten, zij het geen 48 uren tegen de Transvaalsche Boeren konden houden, als het tot werkelijk vechten kwam. De zaak was, en dat was ook het plan, dat men het oproer zou beginnen, dat de Hooge Commissaris dan dadelijk van de Kaap zou vertrekken, en dat deze tusschen de strijdende partijen zou treden, en door zijn invloed en geschraagd door de macht van Engeland, de Transvaalsche Regeering de hervormingen zou ontrukken, die zij niet goedwillig wilde verleenen. Dat was het voorname doel der meer gematigden en verstandigen der leiders. Er bestond, wel is waar, een ondergeschikt plan om zich meester te maken van het arsenaal te Pietoria, doch dit had geen ander doel dan om zich van wapenen te voorzien, en er waren niet weinigen van het Bestuur der Unie, die dit een „wild cat plan vonden en aan de uitvoering er van twijfelden. 