title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: The beginning of this life is this: there is only one who remembereth no more her sorrow and her anguish for joy that a man is born into the world. She is our Mother. The end of our pilgrimage is the entering in Our Father ’s house where are many mansions, where He has gone before us to prepare a place for us. The end of this life is what we call death — it is an hour in which words are spoken, things are seen and feit that are kept in the secret chambers of the hearts of those who stand by, — it is so that all of us have such things in our hearts or forebodings of such things. There is sorrow in the hour when a man is born into the world, but also joy, deep and unspeakable, thankfulness so great that it reacheth the highest Heavens. Yes the Angels of God they smile, they hope and they rejoice when a man is born in the world. There is sorrow in the hour of death, but there is also joy unspeakable when it is the hour of death of one who has fought a good fight. There is one who has said: I am the resurrection and the life, if any man believe in me though he were dead yet shall he live. There was an Apostle who heard a voice from heaven saying: Blessed are they that die in the Lord for they rest from their labour and their works follow them. There is joy when a man is born in the world but there is greater joy when a spirit has passed through great tribulation, when an Angel is born in Heaven. Sorrow is better than joy — and even in mirth the heart is sad — and it is better to go to the house of mourning than to the house of feasts, for by the sadness of the countenance the heart is made better. Our nature is sorrowful but for those who have learnt and are learning to look at Jesus Christ there is always reason to rejoice. It is a good Word that of St. Paul: as being sorrowful yet always rejoicing. For those who believe in Jesus Christ, there is no death and no sorrow that is not mixed with hope — no despair — there is only a constantly being born again, a constantly going from darkness into light. They do not mourn as those who have no hope — Christian Faith makes life to evergreen life. We are pilgrims on the earth and strangers — we come from afar and we are going far. — The journey of our life goes from the loving breast of our Mother on earth to the arms of our Father in heaven. Everything on earth changes — we have no abiding city here — it is the experience of everybody. That it is God ’s will that we should part with what we dearest have on earth — we ourselves we change in many respects, we are not what we once were, we shall not remain what we are now. From infancy we grow up to boys and girls — young men and young women — and if God spares us and helps us to husbands and wives, Fathers and Mothers in our turn, and then, slowly but surely the face that once had the early dew of morning gets its wrinkles, the eyes that once beamed with youth and gladness speak of a sincere deep and earnest sadness, though they may keep the fire of Faith, Hope and Charity — though they may beam with God ’s spirit. The hair turns grey or we loose it — ah — indeed we only pass through the earth we only pass through life, we are strangers and pilgrims in the earth. The world passes and all its glory. Let our later days be nearer to Thee and therefore better than these. Yet we may not live on just any hour — no we have a strife to strive and a fight to fight. What is it we must do: we must love God with all our strength, with all our might, with all our soul, we must love our neighbour as ourselves. These two com- mandments we must keep and if we follow after these, if we are devoted to this we are not alone, for our Father in Heaven is with us, helps us and guides us, givesus strength day by day, hour by hour, and so we can do all things through Christ who gives US might. We are strangers on the earth, hide not Thy commandments from US. Open Thou our eyes that we may behold wondrous things out of Thy law. Teach US to do Thy will and influence our hearts that the love of Christ may constrain us and that we may be brought to do what we must do to be saved. 96 On the road from earth to Heaven Do Thou guide us with Thine eye; We are weak but Thou art mighty. Hold US with Thy powerful hand. Our life, we might compare it to a journey, we go from the place where we were born to a far off haven. Our earlier life might be compared to sailing on a river, but very soon the waves become higher, the wind more violent, we are at sea almost before we are aware of it — and the prayer from the heart ariseth to God: Protect me o God, for my bark is so small and Thy sea is so great. The heart of man is very much like the sea, it has its storms, it has its tides and its depths; it has its pearls too. The heart that seeks for God and for a Godly life has more storms than any other. Let us see how the Psalmist describes a storm at sea. He must have feit the storm in his heart to describe it so. We read in the loyth Psalm: They that go down to the sea in ships that do business in great waters, these see the works of the Lord and His wonders in the deep. For He commandeth and raiseth up a stormy wind, which lifteth up the waves thereof. They mount up to Heaven, they go down again to the depth, their soul melteth in them because of their trouble. Then they cry unto the Lord in their trouble and He bringeth them out of their distresses. He bringeth them unto their desired heaven. Do we not feel this sometimes on the sea of our lives? Does not every one of you feel with me the storms of life or their forebodings or their recollections? And now let us read a description of another storm at sea in the New Testament, as we find it in the VIth Chapter of the Gospel according to St. John in the lyth to the 2ist verse. ,,And the disciples entered into a ship and went over the sea toward Ca- pernaum. And the sea arose by reason of a great wind that blew. So when they had rowed about five and twenty or thirty furlongs, they see Jesus walking on the sea and drawing nigh unto the ship and they were afraid. Then they willingly received Hirn into the ship and immediately the ship was at the land whither they went. ’ ’ You who have experienced the great storms of life, you over whom all the waves and all the billows of the Lord have gone — have you not heard when your heart failed for fear the beloved well-known voice with something in its tone that reminded you of the voice that charmed your childhood — the voice of Hirn whose name is Saviour and Prince of peace, saying as it were to you personally, mind to you personally: ,,It is I, be not afraid.” Fear not. Let not your heart be troubled. And we whose lives have been calm up to now, calm in comparison of what others have feit — let US not fear the storms of life, amidst the high waves of the sea and under the grey clouds of the sky we shall see Hirn approaching, for whom we have so often longed and watched, Hirn we need so — and we shall hear His voice: It is I, be not afraid. And if after an hour or season of anguish or distress or great difficulty or pain or sorrow we hear Hirn ask us: ,,Dost Thou love me” then let us say: Lord Thou knowest all things Thou knowest that I love Thee. And let us keep that heart full of the love of Christ and may from thence issue a life which the love of Christ con- straineth, Lord Thou knowest all things. Thou knowest that I love Thee, when we look back on our past we feel sometimes as if we did love Thee for whatsoever we have loved, we loved in Thy name. Have we not often feit as a widow and an orphan — in joy and prosperity as well and more even than under grief — because of the thought of Thee. Truly our Soul waiteth for Thee more than they that watch for the morning, our eyes. are up unto Thee o Thou who dwellest in Heavens. In our days too there can be such a thing as seeking the Lord. What is it we ask of God — is it a great thing? Yes, it is a great thing, peace for the ground of our' heart, rest for our soul — give us that one thing and then we Wantr not much more, then we can do without many things, than can we ‘suffer great things for Thy name ’s sake. We want to know that we are Thine and that Thou art ours, we want to be thine — to be Christians — we want a Father, a Father ’s love and a Father ’s approval. May the experience of life make our eye simple and fix it on Thee. May we grow better as we go on in life. 7 97 We have spoken of the storms on the journey of life, but now let us speak of the calms and joys of Christian life. And yet my dear friends let us rather ding to the seasons of difficulty and work and sorrow, for the calms are treacherous often. The heart has its storms, has its seasons of drooping but also its calms and even its times of exaltation. There is a time of sighing and of praying but there is also a time of answer to prayer. Weeping may endure for a night but joy cometh in the morning. The heart that is fainting May grow full to o ’erflowing And they that behold it Shall wonder and know not That God at its fountains Far off has been raining. My peace I leave with you — we saw how there is peace even in the storm, Thanks be to God, who has given us to be born and to live in a Christian country. Has any of US forgotten the golden hours of our early days at home, and since we left that home — for many of us have had to leave that home and to earn their living and to make their way in the world. Has He not brought us thus far, have we lacked anything we believe, Lord help Thou our unbelief. I still feel the rapture, the thrill of joy I feit when for the first time I cast a deep look in the lives of my Parents when I feit by instinct how much they were Christians. And I still feel that feeling of eternal youth and enthusiasm wherewith I went to God, saying: ,,I will be a Christian too. ” Are we what we dreamt we should be? No, but still the sorrows of life, the multitude of things of daily life and of daily duties so much more numerous than we expected, the tossing to and fro in the world, they have covered it over but it is not dead, it sleepeth. The old eternal faith and love of Christ it may sleep in us but it is not dead and God can revive it in us. But though to be born again to eternal life, to the life of Faith, Hope and Charity — and to an evergreen life — to the life of a Christian and of a Christian workman, be a gift of God, a work of God — and of God alone, yet let us put the hand to the plough on the field of our heart, let us cast out our net once more let us try once more. God knows the Intention of the spirit. God knows us better than we know ourselves, for He made us and not we ourselves. He knows of what things we have need. He knows what is good for us. May he give His blessing on the seed of His word, that has been sown in our hearts. God helping us, we shall get through life. With every temptation He will give a way to escape. Father we pray Thee not that Thou shouldest take us out of the world, but we pray Thee to keep us from evil. Give us neither poverty nor riches, feed us with bread convenient for us. And let Thy songs be our delight in the houses of our pilgrimage. God of our Fathers be our God: may their people be our people, their Faith our faith. We are strangers on the earth, hide not Thy commandments from us, but may the love of Christ constrain us. Entreat us not to leave Thee or to refrain from follo- wing after Thee. Thy people shall be our people, Thou shalt be our God. Our life is a pilgrim’s progress. I once saw a very beautiful picture; it was a landscape at evening. In the distance on the right hand side a row of hills appearing blue in the evening mist. Above those hills the splendour of the sunset, the grey clouds with their linings of silver and gold and purple. The landscape is a plain or heath covered with grass and its yellow leaves, for it was in Autumn. Through the landscape a road leads to a high rnountain far, far away, on the top of that mountain a city where- on the setting sun casts a glory. On the road walks a pilgrim staff in hand. He has been walking for a good long while already and he is very tired. And now he meets a woman, or figure in black that makes one think of St. Paul’s word: As being sorrowful yet always rejoicing. That Angel of God has been placed there to encourage the pilgrims and to answer their questions. And the pilgrim asks her: Does the road go uphill then all the way? and the answer is: ,,Yes to the very end.” and he asks again: And will the journey take all day long? and the answer is: ,,From morn tili night my friend.” And the pilgrim goes on sorrowful yet always rejoicing — sorrowful because it is so far off and the road so long. Hopeful as he looks up to the eternal city far away resplendent in the evening glow and he thinks of two old sayings he has heard long ago — the one is; 98 ,,There must much strife be striven There must much suffering be suffered Thei;e must much prayer be prayed And then the end will be peace”. and the other: „The water comes up to the lips But higher comes it not.” And he says: I shall be more and more tired but also nearer and nearer to Thee. Has not man a strife on earth? But there is a consolation from God in this life. An Angel of God comforting man — that is the Angel of Charity. Let us not forget Her. And when every one of us goes back to daily things and daily duties let us not forget that things are not what they seem, that God by the things of daily life teacheth us higher things, that our life is a pilgrim’s progress and that we are strangers on the earth, but that we have a God and Father who preserveth strangers, — and that we are all bretheren. Amen. And now the grace of our Lord Jesus Christ, and the love of God, our Father, and the fellowship of the Holy Ghost, be with us for evermore. Amen. (Reading: Scripture Psalm XCI) DORDRECHT 21 JANUARI 1877-30 APRIL 1877 Waarde Theo, Dordrecht 2i Januari 1877. Reeds eerder zult gij een brief verwacht hebben; in den winkel gaat het nogal en is het druk, zoodat ik er ’s morgens 8 uur heen en ’s avonds i uur vandaan ga, maar daar ben ik wel blij om. II Februari hoop ik eens naar Etten te gaan, zooals gij weet wordt dan Pa ’s verjaardag gevierd, zoudt gij dan soms 00k körnen? Hoop Pa te geven Eliot ,,novellen” (vertaling van Scenes from Clerical Life) als wij samen wat gaven, zouden wij er Adam Bede kunnen bij geven. Schreef verleden Zondag aan Mr. Jones en zijne vrouw dat ik niet weer terugkwam, en onwillekeurig werd die brief nogal lang — uit den overvloed des harten — , wenschte wel zij in het hunne een gedachte aan mij bewaarden en vroeg hen ,,to wrap my re- collection in the cloak of charity”. De twee prenten Christus Consolator, die ik van U kreeg hangen op mijn kamertje — zag de schilderijen op het museum, en 00k van Scheffer: Christus in Ghetsemane, dat is om nooit te ver- geten, dan is er nog een schets van ,,Les douleurs de la terre” en verscheidene teekeningen en 00k het portret van zijn atelier, en zcoals ge weet het portret van zijn moeder. Er zijn nog andere mooie schilderijen 00k; b.v. Achenbach en Schelfhout en Koekkoek en o.a. 00k een mooie Allebe, een oud man bij de kachel. Bekijken wij ze den een of anderen dag ncg eens samen? Den eersten Zondag dat ik hier was, hoorde ik preeken over: ,,Zie ik maak alle dingen nieuw,”, en ’s avonds: ,,Nu zien wij door een Spiegel in eene duistere rede, maar dan zullen wij zien van aangezicht tot aangezicht. ” Dezen morgen was ik bij Ds. Beverssn in een oud klein kerkje, er was Avondmaal en zijn tekst was: ,,Zco wie dcrst, die kome tot mij en drinke.” 100 Het raam van mijn kamer ziet uit op tuinen met mast en popu- lieren, enz. en den achterkant van oude huizen, o.a. een groot met klimop begroeid. ,,A stränge old plant is the ivygreen” zei Dickens. — Er kan zoo iets ernstigs en min of meer sombers in dat.gezicht zijn, en gij moest het zien met de morgenzon er op. Als ik het aanzie, denk ik wel eens aan een brief van U, waarin gij spreekt van zoo’n huis met klimop begroeid, herinnert gij U dien nog? Als ge het betalen kunt — als ik het kan, doe ik het ook — teeken dan in op de Katholieke Illustratie van dit jaar, daar zijn de prenten uit Londen van Dore in — de werven aan de Theems, Westminster, Whitechapel, de Underground railway, enz. enz. Bij de menschen waar ik woon, woont ook nog een schoolmeester. Verledcn Zondag en ook heden deden wij eene mooie wandeling längs de grachten en ook buiten de stad aan den kant van de Merwe, kwamen ook längs die piek waar gij hebt gewacht op de boot. Toen dezen avond de zon onderging en weerkaatste in het water en in de ramen en een Sterken gouden gloed wierp op alles, was het juist als een schilderij van Cuyp. Schrijf weer spoedig eens als gij tijd hebt, ik zal nog al wat moeten boekhouden voorloopig en zal het wel druk houden. Groet allen bij Roos en ontvang een handdruk in gedachten van Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Adam Bede kost f 2.60, dus ontvangt gij hierbij terug f 1.40. Nu hoop ik maar zij er thuis genot van zullen hebben, en dat zal wel. Dank voor Uw brief, waar ik zoo blij mee was; als wij elkaar nu weer eens ontmoeten zullen wij elkaar eens ferm in de oogen kijken, het is mij soms zulk een heerlijke gedachte wij weer denzelfden grond onder de voeten hebben en dezelfde taal spreken. Verleden week hebben wij hier eene overstrooming gehad. ’s Avonds tusschen 12 en i van den winkel körnende, wandelde ik de Groote kerk-nog eens om, het stormde toen in de iepeboomen, die daar- omheen staan, en de maan scheen door de regenwolken en weer- kaatste in de grachten, die reeds boordevol waren, ’s Nachts *) Görlitz. lOI 3 uur waren wij bij Rijken, een grutter waar ik in huis lig, allen in de weer om de dingen uit den winkel naar boven te brengen, want het water kwam al een el hoog in huis. Er was niet weinig leven en rumoer, en in alle benedenkamers waren de menschen bezig om naar boven te brengen wat zij konden, en een bootje kwam de straat opvaren. ’s Morgens toen het wat licht begon te worden, zag men een groep mannen aan het eind van het straatje, die den een na den ander naar hunne pakhuizen waadden. Er is veel schade, ook in de plaats waar de Heer Braat zijn papier, enz. bewaart, is water ge- komen, niet door de overstrooming maar door de groote drukking van onder uit den grond. De Heer Braat zegt het hem een bankje van het grootste soort kost. Wij zijn anderhalven dag bezig geweest, om alles over te brengen naar een bovenhuis. — Zoo eens een dag met de handen werken is wel eene aangename afwisseling, ’t was maar jammer het om die reden was. — Gij hadt dien avond de zon moeten zien onder- gaan, de straten schenen van goud, zooals Cuyp dat wel schilderde. Verlang naar mijn koffer die onderweg is, ook om weer wat prenten op mijn kamer te hebben. Heb er nu hangen Christus Consolator, die ik van U heb en twee Engelsche houtsneden, n.l. de Emmausgangers. Er kan een tijd zijn in het leven, waarin men als het wäre van alles vermoeid is en een gevoel heeft als of al wat men doet verkeerd is, en daar is ook wel wat van aan — zou dit een gevoel zijn dat men ontwijken en verdringen moet, of wel zou het zijn ,,de droef- heid naar God, die men niet moet vreezen, maar waarop men moet letten of zij misschien ons ten goede zou kunnen dringen, — zou het misschien zijn ,,de droefheid naar God, die werkt eene onberouwelijke keuze ” ? Verleden Zondagmorgen was ik in de Fransche kerk hier, die is zeer ernstig en deftig en heeft iets zeer aantrekkelijks, de tekst was: ,,Houdt wat gij hebt, opdat niemand Uwe kroon neme.” Het slot van de preek was: Zoo ik u vergete, o Jeruzalem, zoo vergete mijn rechterhand zichzelve. Na de kerk deed ik eene mooie wandeling alleen, op een dijk längs de molens, het was een schitterende lucht boven de weilanden, die weerkaatste in de slooten. Er zijn in andere landen wel eigenaardige dingen, b.v. de Fransche kust die ik zag bij Dieppe — de falaises met het groene gras er 102 Op — de zee en lucht, de haven met de oude booten zooals Daubigny ze schildert, met bruine netten en zeilen, de kleine huisjes, waar- onder een paar restauraties met witte gordijntjes en groene masten- takken in het raam — de karren met witte paarden, met blauwe groote halsters en roode kwasten opgetuigd, de voerlui met hunne blauwe kielen, de visschers met hunne baarden en geöliede kleeren, en de Fransche vrouwen met bleek gezicht, donkere dikwijls wat diepliggende oogen, zwarte japon en witte muts, en b.v. de Londensche straten in den regen met de lantaarns, en een nacht daar doorgebracht op den stoep van een oud grijs kerkje, gelijk het mij dezen zomer, na dien tocht van Ramsgate overkwam — er zijn in andere landen ook wel eigenaardige dingen — maar toen ik verleden Zondag alleen wandelde op dien dijk, toen dacht ik ZOO hoe goed die Hollandsche grond was, en ik voelde iets van ,,heden is het in mijn hart om een verbond te maken met mijn God”, want de herinnering aan vroeger kwam bij mij op, o.a. hoe dikwijls hebben wij zoo in de laatste dagen van Februari met Pa gewandeld naar Rijsbergen, enz. en de leeuwrik gehoord boven de zwarte akkers met het jonge groene koren, de tintelende blauwe lucht met de w’itte wölken er boven — en dan de steenweg met de beukeboomen — o Jeruzalem, Jeruzalem! of liever o Zundert, o Zundert! Wie weet, of wij van den zomer nog niet eens samen aan de zee wandelen. Wij moeten toch maar goede vrienden blijven Theo, en maar gelooven in God, en vertrouwen met een oud vertrouwen op Hem, die kan doen boven bidden en boven denken. Van harte gelukgewenscht met den dag vän heden;*) het is reeds half 2 en dus reeds 8 Februari, God spare onzen Vader nog lang voor ons. Pa schreef hij al spreeuwen had gezien, weet gij nog hoe die te Zundert op de kerk konden zitten? Hier heb ik er nog geen opge- merkt, maar wel veel kraaien ’s morgens op de Groote kerk. Nu wordt het weer haast lente en körnen ook de leeuweriken weer. Houd U maar goed, groet allen bij Roos en vooral ook den Hr. Tersteeg en Mevr. en ontvang in gedachten een handdruk, en geloof mij Uw zoo liefh. broer Vincent. Zeg aan den Hr. T. hij het niet kwalijk moet nemen de teeken- voorbeelden zoo lang wegblijven, ’t is voor de H. B. School, er worden er reeds 30 gebenden, maar ook wil men er nog voor de *) Hun vader ’s verjaardag. 103 B. avondschool uitzoeken en moet ze om die reden nog een dag of 8 houden, zoodra mogelijk ontvangt gij ze terug. Waarde Theo, Dordrecht 26 Februari 1877. De uren, die wij samen waren zijn spoedig om geweest, dat wegje achter het Station waar wij de zon zagen ondergaan over de velden, en de avondlucht spiegelen in de slooten, en waar die oude met mos begroeide boomstammen staan, en het molentje in de verte, daar zal ik nog wel eens wandelen met de gedachte aan U. Hierbij die photographie ,,The Huguenot”, hang die op Uw kamertje. De geschiedenis kent gij, hoe een jong man op den dag die den St. Bartholomeusnacht voorafging, door zijn meisje, dat wist wat er des nachts gebeuren zou, werd gewaarschuwd, — hoe zij hem het teeken waaraan de Katholieken zouden te her- kennen zijn, een witten band om den arm, wilde doen dragen. Dat wilde hij echter niet doen, zijn Geloof en zijn Plicht waren hem liever dan zijn meisje. Weet niet of ik U reeds vroeger dat gedieht van Longfellow '") zond, dat ik hierbij overschrijf, het heeft mij dikwijls zeer aan- getrokken en zal het U misschien 00k doen. — Ben blij dat wij nog samen de schilderijen van Scheffer hebben gezien, ’s avonds ben ik naar Mager"* **)) toe geweest, die bij den voorlezer van de Luthersche kerk woont in een echt oud-Hol- landsch huis. Hij heeft daar een aardige kamer, wij zaten nog een heelen tijd samen te praten, hij vertelde van Menton en van een Kerstfeest, dat hij daar had bijgewoond. Dank er voor dat gij gisteren naar hier kwaamt, en laten wij maar ZOO min mogelijk geheimen voor elkaar blijven hebben. Daar zijn wij broeders voor. Heb vandaag nogal druk werk gehad met een menigte kleinig- heden — maar die hooren tot den plicht ; als men geen gevoel van plicht had, wie zou dan zijn gedachten 00k maar eenigszins bij elkaar kunnen houden, door het gevoel van plicht worden alle dingen geheiligd en aaneengeschakeld, en maken veel kleinen een groot. Schrijf eens spoedig hoe gij zijt thuis gekomen en of het wandelen *) The light of stars, **) Nico Mager, destijds 00k employe in den boekhandel van Blusse & v. Braam. 104 en de reis U niet opgebroken is. Ben verlangend naar een brief van U, ook om te hooren of gij naar Etten gaat. Ontvang in gedachten een handdruk en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Het is misschien wel een tijd voor U, waarin men behoefte heeft aan ,,een psalmtoon van ’t verleden en een klachte van het kruis. ’ ’ ,,En zie ik meende in stillen nacht, Zijn Stern te hooren, zoo teer, zoo zacht. ” Waarde Theo, Dordrecht 28 Februari 1877. Schrijf weer eens spoedig als gij een oogenblikje kunt vinden, houd U ferm en wees sterk. Schreef gisterennacht iets voor ons, dat ik hierbij stuur, lees het maar eens.'^) Gisterennacht kwam ik om i nur van het kantoor en wandelde de Groote Kerk nog eens om en toen de grachten längs en voorbij die oude poort naar de Nieuwe kerk en toen naar huis. Het had gesneeuwd, en het was alles zoo stil, alleen zag men nog een licht je hier en daar in een of andere bovenkamer, en in de sneeuw het zwarte figuur van den klapperman. Het was hoog water, en door de sneeuw scheuen de grachten en de schepen donker. Het kan daar zoo mooi zijn bij die kerken. De lucht was grijs en nevelachtig en de maan scheen er flauw doorheen. Dacht aan U toen ik zoo liep en thuiskomende schreef ik wat ik u zend. Gij hebt immers een de Genestet? Lees daar maar veel in. Pa zond mij eens toen ik te Parijs was: ,,Toen ik een knaap was” en ,,Daar is geen priester, die Hem verklaart. ” Schrijf U in haast tusschen mijn werk in, a Dieu een hartelijken handdruk in gedachten. Uw ZOO liefhebbende broeder Vincent. Waarde Theo, Dordrecht 16 Maart 1877. Dank voor Uw brief, en wil zorgen dat gij te Amsterdam een woordje ontvangt. Zondag hoop ik, zien wij elkaar, en zal het ons wel goed zijn weer samen te zijn. Wees hartelijk gefeliciteerd met den verjaardag van Willemien — wat is zij een aardig meiske geworden. *) Eenige psalmen en godsdienstige versjes. 105 Van thuis krijgt zij ,,De wijde, wijde wereld” en van mij ,,Het Kerstfeest aan de Pool ’ ’ van Bungener. Ik ben blij voor U dat gij zoo spoedig op reis zijt gegaan, dat is een goede afwisseling. ,,Ik ben zoo bedroefd en zoo alleen”, zegt gij. ,,En nochtans ben ik niet alleen, want de Vader is met mij.” Aan alle plaatsen en in alle omstandigheden de gedachte aan Christus vast te houden, dat is een goede zaak. Wat hebben de boeren in Brabant een moeilijk leven, Aerssen*) bijvoorbeeld ; van waar hunne kracht? En die arme vrouwen, wat is de steun van hun leven? Zou het niet zijn wat de Schilder schilderde in zijn ,, Light of the world ? ” Ik kan U niet zeggen hoe ik soms verlang naar den Bijbel, wel lees ik daar dagelijks iets in, maar ik zou dien zoo gaarne in het hoofd hebben en het leven zien bij het licht van dat woord, waarvan Staat ,,Uw woord is een licht op mijn pad en een lamp voor mijnen voet. ’ ’ Ik geloof en vertrouw dat mijn leven nog zal gewijzigd worden en dat verlangen naar Hem zal worden bevredigd, ook ik ben wel eens bedroefd en alleen, vooral wanneer ik om eene kerk of eene pastorie wandel. Laat ons het maar niet opgeven en maar zoeken naar zacht- moedigheid en langmoedigheid. En wees maar eigenaardig en scheid U af, maak scheiding tusschen goed en kwaad, al toont gij dat niet, doe dat voor U zelven. ,,Ga niet uit het leven zonder Uw liefde voor Christus op de eene of andere wijze openlijk aan den dag gelegd te hebben”, zegt Claudius. Gij hebt eene ondervinding gehad, die U kan wijs maken voor een leven lang, houd maar wat gij hebt. ,,Nourris-moi du pain de mes larmes, verite enseignez-moi. ” Haat de zonde, herinnert ge U hoe Pa elken morgen bad: ,,Bewaar ons voor alle kwaad, vooral voor het kwaad der zonde”, en hij weet het wel. Ik verlang naar Zondag, hoop gij eene goede reis zult hebben, werken is altijd eene heerlijke zaak en there is something good in all labour. Ben nog steeds tot ’s avonds laat bezig, maar ben wel blij het ZOO is. *) Boerenarbeider, die in den pastorietuin werkte te Zundert. io6 Er zijn reeds ooievaars hier, maar leeuwriken heb ik nog niet gehoord. De lucht is dikwijls stormachtig en dan ziet men zwermen kraaien en spreeuwen. De Photographie, Mater Dolorosa, die gij hebt gezonden, hangt op mijn kamer, wat is die toch mooi, weet gij nog hoe die ook op Pa ’s studeerkamer te Zundert reeds hing? Nu Theo heb het zoo goed mogelijk, wij zien elkaar spoedig, ben verlangend om die platen te zien waarvan gij schrijft, ontvang een handdruk in gedachten, tot Zondag. a Dieu en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo. Dordrecht 22 Maart 1877. Wil zorgen gij op Uw reis nog een brief ontvangt, wat hadden wij een goeden dag samen in Amsterdam, ’k bleef den trein waar- mede gij zijt vertrokken, nog nakijken zoolang die in het gezicht was, wij zijn toch al zulke oude vrienden, wat hebben wij al lang samen gewandeld, van af de zwarte akkers met het jonge groene koren te Zundert, waar wij om dezen tijd van ’t jaar met Pa den leeuwrik hoorden. ’s Morgens ben ik met Oom Cor naar Oom Stricker gegaan en heb daar een lang gesprek gehad over het U bekende onderwerp, ’s avonds half 7 bracht oom C. mij naar het Station, het was een mooie avond en in alles was zooveel dat scheen te spreken, het weer was Stil en er was een weinig damp in de straten, zooals dat te Londen meestal het geval is. Wij gingen nog naar de bloem- markt ook, het is wel goed om van bloemen te houden en van mastegroen en klimop en heggen van meidoorn, die zijn van ’t begin af voor onze oogen geweest. Schreef nog naar huis, hoe wij het te Amsterdam gehad hadden en wat wij bespraken. Hier körnende vond ik bij Rijken een brief van huis. Pa mocht 1.1. Zondag niet preeken en Ds. Kam nam de beurt voor hem waar; ik weet zijn hart brandende in hem is, of er ook iets mocht gebeuren zoodat ik mij niet bijna, maar ook geheel er aan kon overgeven hem te volgen, altijd heeft Pa er mij op aangezien, och! mocht het tot stand körnen en er zegen op rüsten. Schrijf ZOO maar eens met U over wat ik van plan ben, zoodoende wordt mijn gedachte nog duidelijk en bevestigd. Vooreerst denk ik aan het woord ,,het is mijn deel om Uw woord te bewaren,” heb zulk een begeerte mij eigen te maken den schat van het woord 107 van den Bijbel, al die oude verbalen grondig en met lief de te kennen, vooral te kennen wat wij weten van Christus. — Er is in onze familie, die wel een Christenfamilie is in den vollen zin van het woord, altijd zoover men zien kan, van geslacht tot geslacht iemand geweest die Evangeliedienaar was. Waarom zou die stem ook nog niet in dit en in volgende geslachten worden gehoord? Waarom zou niet ook nu een lid van die familie zieh tot die bediening geroepen gevoelen, en met eenigen grond mögen meenen hij zieh mag en moet verklären, en zoeken naar de middelen om tot dat doel te geräken. Het is mijn bede en innig verlangen dat die geest van mijn vader en grootvader ook op mij möge rüsten en het mij möge gegeven worden, te zijn een Christen en een Christenwerkman, dat mijn leven möge gelijken hoe meer hoe liever, — want zie die oude wijn is goed en ik begeer geen nieuwe, — op dat van hen, die ik daar noem. Theo jongen, broer dien ik liefheb, ik heb zoo’n groot verlangen daar naar, maar hoe kom ik er nog! Zou zoo wenschen kunnen, ik dat veel en moeilijk werk om Evangeliedienaar te worden reeds achter mij had. Heb het goed op uw reis, schrijf eens spoedig en ontvang een hartelijken handdruk in gedachten, a Dieu, en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. Tracht met Paschen te Etten te zijn, als wij weer samen zijn zal het wel weer goed zijn. 90 V/aarde Theo, Dank voor Uw brief van gisteren, die ik een uurtje tijd hebbende, heden beantwoord. Heb mij herinnerd, wij op ’t museum van der Hoop zijnde spraken over het boekje van Burger, hierbij ontvangt gij het per post, gij zult er in vinden nog eene houtsnee naar Dore: Judith en Holophernes, en een naar Brion, voor uwe verzameling. Ga daar maar mede door, want die zult gij wel mooi krijgen door den tijd. Neem mijn kleine bijdrage maar aan, het is mij zoo zeer behoefte om door kleinigheden in gemeenschap met u te blijven, als ik op mijn kamertje kom, word ik telkens aan u herinnerd door de platen aan den muur. De lief de tusschen broeders is een krachtige steun in het leven. io8 dat is een van ouds erkende waarheid, laat ons zoeken naar dien steun, laat levenservaring den band tusschen ons versterken, laat ons oprecht en openhartig blijven met elkaar, laten er geen geheimen zijn — zooals dat heden is. Dank voor Uw laatsten brief. ,,Het is nog niet voorbij ” zegt ge — neen dat kan het nog niet zijn. Uw hart zal behoefte hebben zieh te vertrouwen en zieh uit te störten — daar zal tweestrijd zijn in u — haar of mijn Vader — ik geloof dat onze Vader u meer liefheeft dan zij — dat Zijn lief de van grooter waarde is, het is fijn goud die woorden: Het kind vertrouwt zieh aan zijn Vader, Dat is die Vader waard. Uw Vader toeh, wien hebt ge nader In Hemel of op Aard. — Ga er nog maar eens heen als het U te moeilijk wordt. Deze week kreeg ik een brief van Oom Vineent, die sehrijft hij het niet noodig oordeelt de eorrespondentie verder voort te zetten, dat hij in dit geval mij niet kan behulpzaam zijn. — Ook kwam tegelijk een brief van den Heer Gladwell waarin hij schreef over Harry — die heel wat zielsangst moet hebben uitgestaan en wien het vuur na aan de schenen moet zijn gelegd, om hem te doen handelen zooals hij gehandeld heeft. Heden is de Heer Görlitz te Etten om Pa te spreken over de vacante onderwijzersbetrekking aan de Leur. *) Van harte hoop ik hij die zal krijgen. Heden was het hier voor ’t eerst vroegpreek, waar ik ben geweest, de preek was zeer mooi, over de verschijning van Jezus aan de discipelen aan de zee van Tiberias. Joh. 21. Hierbij eenige gedickten van Uhland, die mij troffen. Sehrijft gij weer spoedig jongen, groet uwe huisgenooten hartelijk voor mij en ontvang in gedachten een handdruk van Uw liefh. broer Vincent. Bioemen uit Etten door Görlitz meegebracht. Beste Theo, Etten 3 April 1877. V/il zorgen dat Gij weer spoedig een brief ontvangt, zooals gij / ziet schrijf ik U weder uit Etten. Gisteren morgen ontving ik een brief van huis, waarin Pa schreef *) Dorpje bij Etten. lOQ dat Aerssen stervende was en hoe Pa er nog eens geweest was, daar hij verlangde om Pa nog eens te zien en te spreken. Toen ik dat hoorde werd mijn hart zoo naar Zundert getrokken, dat ik behoefte had er ook eens heen te gaan Zaterdagavond vertrok ik met den laatsten trein uit Dordrecht naar Oudenbosch, en wandelde van daar naar Zundert. Daar in de hei was het zoo mooi, al was het donker kon men toch onder- scheiden hoe die heivlakte en mastbosschen en moerassen zieh heinde en ver uitstrekken, het deed mij denken aan die plaat van Bodmer, die op Pa ’s studeerkamer hangt. De lucht was grauw, maar de avondster scheen tusschen de wölken door, en nu en dan zag men ook andere sterren. — Het was nog zeer vroeg toen ik te Zundert op het kerkhof kwam, waar het zoo stil was, ik ging nog eens zien naar al de oude plekken en paadjes en wachtte het opgaan van de zon af. Gij kent het verhaal van de Opstanding, alles herinnerde mij daar dezen morgen aan, op dat stille kerkhof. — Bij Aerssen en Mientje hoorde ik, zoodra zij op waren, hoe hun vader dien nacht was gestorven, o, zij waren zoo bedroefd en hun aller gemoed was zoo vol, want ook Hein kwam er reeds vroeg. Het was mij goed er te, zijn en ik voelde met hen, want ik had den man ook zoo lief. Gij moet de groeten hebben van de Tantes enook van Jan Doome, waar ik ook nog was. Van daar wandelde ik met Hein naar Rijs- bergen en was ongeveer een uur in het huis en wij lazen tezamen. Woutje Prins*) had ook 3 nachten bij den gestorvene gewaakt en tot het laatste toe hem bijgestaan. Zijn heengaan was zacht geweest. Het zal mij onvergetelijk zijn, dat edele hoofd dat daar lag op het küssen, waarin men bij de teekenen van het lijden, eene uitdrukking van vrede en iets heiligs zag. O het was zoo schoon, ik zou zeggen het sprak van al het eigenaardige dat dit land heeft en het leven van dit Brabantsche volk. En zij waren allen zoo vol van Pa en wat hij altijd voor hen geweest was, en hoe die twee van elkaar hielden. Toen ben ik met Hein Aerssen naar Etten gewandeld, en ben nu weer thuis om morgen vroeg te vertrekken. Dag jongen, het is posttijd, ontvang een handdruk in gedachten en geloof mij, na groeten aan uw huisgenooten. Uw ZOO liefh. broer Vincent. *) Hun oude kindermeid te Zundert. HO 92 Beste Theo, (i6 April 1877.) Dank voor Uw brief, wees sterk en Hij zal Uw hart versterken. Vandaag ontving ik een langen brief van huis, waarin Pa mij vroeg of wij beiden het zouden kunnen schikken om Zondag aan- staande naar Amsterdam, naar Oom Cor te gaan. Vindt gij het goed, dan kom ik dus Zaterdagavond met den trein die ii uur te ’s Hage komt bij U, en gaan wij ’s morgens met den eersten trein naar Amsterdam, tot ’s avonds. Wij moesten dat maar doen, Pa schijnt er zeer op gesteld te zijn, dan zijn wij 00k aanstaanden Zondag weer bij elkaar. Het kan immers wel ik dien nacht bij U blijf — anders ga ik in den Toelast. Schrijf me nog een briefkaart of ge het goed vindt, laat ons maar dicht bij elkaar blijven. Het is reeds laat, dezen middag deed ik eens eene wandeling, omdat ik daar zoo behoefte aan gevoelde, eerst de Groote kerk om, toen de Nieuwe kerk, en toen den dijk op, waar al die molens staan, die men als men bij de spoor wandelt, ziet in de verte. Er is zooveel in dat eigenaardige landschap en omgeving dat spreekt, en dat schijnt te zeggen ,,houd goeden moed, vrees niet. ” O mocht mij een weg worden geopend om mijn leven meer dan nu het geval is, te wij den aan den dienst van God en van het Evangelie. Ik blijf er om aandringen en ik geloof dat ik verhoord zal worden, ik zeg dit in alle nederigheid. Menschelijkerwijs gesproken, zou men zeggen het kan niet gebeuren, maar als ik er ernstiger over nadenk en onder de oppervlakte van wat bij de menschen onmogelijk is, doordring, dan is mijn ziel stil tot God, want het is mogelijk bij Hem, die spreekt en het is er, die gebiedt en het Staat er, en het Staat vast. O Theo, Theo, jongen als het mij eens gebeuren mocht, en die overvloed van neergedruktheid over allerlei wat ik ondernam en mij mislukte, die stroom van verwijten die ik heb gehoord en gevoeld, als het eens van mij mocht worden weggenomen, en mij mocht worden gegeven en de gelegenheid en de kracht, vereischt om tot ontwikkeling te körnen en te volharden en staande te blijven in dat, waarvoor mijn vader en ik den Heer zoo innig zouden danken. Een handdruk in gedachten en groeten bij Roos, gelooj mij Uw ZOO liefh. broeder Vincent. III Waarde Theo, Dordrecht 23 April 1877. 