title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: De Freiherr von Maltzahn, die Tripoli in 1870 bezocht, vertelt van een pacha (Alyy Ridha), die boomen liet planten in het zand van de woestijn, doch — vergat voor water te zorgen. Hij stichtte een bank en — dwong elk ambtenaar als aanvangskapitaal twee maanden tractement te storten; hij ontnam de slaven aan de slavenhandelaren om — ze ten eigen bate te verkopen. Veel rechters werden door hem gebruikt om door valse acten huizen op zijn naam te doen overschrijven. Eenige jaren vroeger, verhaalt de Nederlandsche consul L. E. Testa (1856), bleef het civiele en militaire personeel soms 6 maanden zonder inkomen; de leveranciers van het gouvernement werden niet betaald op de vervaldagen, en de schatkist was zonder geld, zelfs voor de meest noodzakelijke uitgaven. Betrekkingen werden door de vali geschonken aan allen die hem geld in banden stopten; boeten opgelegd aan hen, die niet aan de geldelijke eischen van deze hebzuchtige gouverneur „aux mains prenantes" (met grijpklauwen) voldeden (G. Valbert. Voyage malheureux à travers la Tripoli. 1881). Wetgeving en rechtspraak. De wetten en officiële bekendmakingen worden geschreven in de Turksche taal; zijn dus voor de overgroote meerderheid der bevolking volkomen onverstaanbaar. Van vrijheid der drukpers was hoegenaamd geen sprake; zelfs schrijfmachines werden geweerd, daar zij bij wijze van drukpers konden worden gebruikt. Elk boek, dat een vreemdeling meebrocht, werd op het Serai aan een strenge censuur onderworpen. Alle electriciteit was uit den booze; zelfs electrische slagen voor huiselijk gebruik waren streng verboden. Thans vindt men er echter een primitieve cinema, electrisch verlicht, waar het vol was van Arabieren; daar was ik in de gelegenheid een paar Turksche ministers de hand te drukken! Ook verschijnen er thans, dankzij het nieuwe regime, sinds kort 2 Italiaanse, 1 Arabische en 3 Turksche couranten, terwijl vroeger geen drukpers mocht aanwezig zijn, ja zelfs het invoeren van drukpers strafbaar was gesteld. Ook de telegraaf was niet vrij, en elk bericht aan streng toezicht onderworpen; de onschendbaarheid van het briefgeheim achtte men uit den booze, waarom Fransen en Italianen er nog steeds hun eigen postkantoor op na houden. De rechtspraak is er op Europeeschen voet ingericht, volgens het Turksche recht, doch schijnt nog steeds zeer langzaam en duur te wezen, zij het ietwat meer vertrouwbaar dan vroeger. Het "Strafrecht is er nog erg primitief, en elke verbetering vordert — door den grooten afstand van Stambul — een langen tijd van voorbereiding. De Joden verschijnen er voor dezelfde rechtsbanken als de Arabieren; alleen wanneer het godsdienstzaken betreft (echtscheiding, erfrecht, enz.), wordt daarvoor de hulp van het Rabijnen-tribunaal ingeroepen. De Mohammedaansche erfenissen worden door den kadi geregeld, die ieders aandeel daarvoor bepaalt. Daar de Arabieren in den regel lang in een onverdeeld boedel blijven voortleven en de meisjes niet erven, wordt deze verdeling na enkele geslachten van uiterst ingewikkelden aard. De veiligheid van personen en goederen laat tegenwoordig betrekkelijk weinig te wensen over; zelfs voor de karavanen in de woestijn (daar telegrafisch weken vooraf hun aankomst bekend is geworden) worden politiesoldaten (zapties), die aan elken "kaimakam" zijn toegevoegd, ter bescherming uitgezonden. Het grondbezit heeft — naar wat we met een enkel woord al reeds opmerkten — in Tripolitanie eigenaardige vormen aangenomen. In de oasen behoort de bodem en de vruchtboomen (dadels en palmen) vaak aan verschillende eigenaren, terwijl de Arabieren aldaar van elk grondbezit, zelfs door erfenis, zijn uitgesloten, al mogen zij de boomen hun eigendom noemen. Rondom de steden verdijnt door Turkschen invloed steeds meer het collectieve bezit en ontstaat een klasse van Türken en Koulouglis, die door hun individueel grondeigendom een hoge mate van welvaart hebben weten te bereiken, en daarom ook op de invoering van een kadaster aandringen. De Bedouinen echter (elke rechtstitel op den grond door hen in gebruik genomen missende) verzetten zich daartegen met hand en tand, al lijden zij geducht door deze rechtsonzekerheid, een altijd vloeiende bron van langdurige processen. Ook de geestelijke orden, vooral die der Senoussi, belemmeren de verdere kadastreering, daar zij zooveel mogelijk goederen aan de kloosters, "zaouia", dus in de doode hand, willen brengen, waardoor den landbouwer, als vruchtgebruiker, tevens vrijdom van belasting wordt verzekerd. De beslagnemingen zijn direct en indirect, nemen nu eens de vorm aan van pachten, dan weer van monopolien. De voornaamste heffing was die der tienden op granen, vruchten en vee, dus op alle producten van den bodem. Doch om deze belasting te ontduken, deels om vexaties te voorkomen, zonden voorheen vele rijke Arabieren een groot deel hunner kuddes van kameelen of schapen naar de woestijn; arme landbouwers velden dikwijls nog vruchtdragende dadel- of olijfboomen, ten einde de zware heffingen te ontgaan. En voor velen was dit een reden om geen of weinig vruchtboomen te planten, want ofschoon ze gedurende 4 jaren van elke belasting waren vrijgesteld, werden deze tienden door de ondergeschikte ambtenaren toch geheven. Sedert 1902 is de heffing in natura (een rijke bron van knevelarij) vervangen door een geldelijke belasting op de gronden en huizen, benevens een algemeen te betalen hoofdgeld. Deze "verga" eist van elken volwassen man 25 piasters (van ruim tien cents), voor elken kameel 35, voor een koe 17 en voor een schaap 3' 2 piaster; paarden, ezels en muilezels zijn daarvan vrijgesteld. De verga blijkt in het binnenland bezwaarlijk te innen, daar de meeste stammen verklaren geen geld te bezitten. Als dwangmaatregel mogen daarom groenten en vruchten eerst ter markt worden gebracht na betaling der verschuldigde belasting, waartegen de Bedouinen zich steeds zo lang mogelijk en met veel hardnekkigheid proberen te verzetten. Van sommige stammen wordt een jaarlijks tribuut geheven, dat niet te zwaar zou drukken, wanneer alleen elk misbruik daarbij kon worden geweerd. De palmboomen zijn met 1,5 piaster per stuk belast, doch in sommige streken geheel vrijgesteld om de cultuur daarvan aan te moedigen. De drank daaruit verkregen (de "legbi"), wordt echter zeer zwaar en onverbiddelijk getroffen. En dit eensdeels met het doel om dit vaak doodelijk insnijden van den boom te voorkomen, anderzijds om de Turksche Soldaten deze vloeistof te onthouden, die op hen — weinig gewoon aan sterke drank — een bedwelmenden invloed uitoefent. Doch hoe het zij, de tienden, deze klassieke belasting in het Oosten, zijn nog steeds een bron van inkomsten voor den fiscus, en worden voor een groot deel nog in natura betaald. Vrijstelling wordt nogal eens gegeven, hetzij wegens rampen of nooden, dan wel wegens verleende diensten. Zoo werden in vroeger jaren meer dan 2000 tuinen der Mechia daarvan vrijgesteld, onder voorwaarde, op eerste aanvraag een bereden en gewapend krijgsman te leveren, gekleed om direct in te rukken. Eidders hadden krijgszuchtige stammen, die men "maghzen" noemde, noch tienden (achour) noch hoofdgeld (lezma) te betalen, indien zij de taak op zich namen, deze van de andere meer onderworpen stammen af te dwingen ten bate van de Turksche regeering. Wat de grondbelasting betreft, maakt het gemis van elke volkstelling en vaak van eigendomsbewijzen het benoemen eener speciale commissie noodig, die thans nog bezig is een behoorlijken aanslag der gebouwde en ongebouwde eigendommen voor te bereiden. Verder worden nog velerlei indirecte belastingen geheven, waarvan de heffing jaarlijks in het openbaar werd verpacht. Voorheen wisten hooge ambtenaren, soms zelfs de pachters zelf, door het gebruik van stroomannen, die pacht te veroveren en daardoor groote winsten te verkrijgen. Aldus werd een pacht van elk geslacht beest geheven; beslag gelegd op 8°/o van de waarde van alle visch die op de markt werd gebracht, enz. Voor het waarmerken van gouden en zilveren voorwerpen, het wegen van goederen, enz., moet eveneens een bepaalde som worden betaald. De zoutwinning en de tabakverkoop worden geheel als regel gedreven en vormen een rijke bron van inkomsten voor de schatkist, alleen door de douane-rechten overtroffen. Evenals andere tolrechten van het Turksche rijk, zijn zij voor staatsleeningen verpand, en in de laatste halve eeuw zijn de invoerrechten van 5 tot 8% van de waarde verhoogd, de uitvoerrechten van 12 tot 1% verlaagd. Van tabak en alcohol wordt een veel hoger percentage dan het normale geheven, wat vooral de smokkelhandel langs een uitgestrekte en vrijwel onbewaakte kust ten goede komt. Van Joden wordt ter vervanging van den militie-plicht een soort van weergeld, de „askeria", geheven, waarvan de verdeeling, in verband met de draagkracht, tot talrijke klachten aanleiding geeft. Ook wordt deze krijgsbelasting van hen geheven in streken, waar de inboorlingen geen van allen aan den dienstplicht moeten voldoen. Onder het oude regime werd het budget van Tripolitanie zooveel mogelijk geheim gehouden. In het midden der vorige eeuw waren blijkbaar de inkomsten voldoende, om 10.000 man troepen te onderhouden en alle kosten van bestuur te vergoeden, evenals een jaarlijks saldo van 4 à 500.000 frs. naar Constantinopel te zenden. Gedurende den Krim-oorlog werd een buitengewone belasting van 4000 „bourses", d. i. 2.6 miljoen francs, geheven. In het begin van deze eeuw schijnen de inkomsten tussen 10 en 15 miljoen frs. te hebben bedragen, afhankelijk van de natte en droge jaren, dus van het al of niet slagen der oogsten. Het gunstige jaar 1906 schonk een oogst van 800.000 hectoliter tarwe en deed de middelen tot 20 miljoen stijgen, een bedrag, nauwelijks voldoende om de bestuurskosten en de militaire uitgaven te dekken. Tripolitanie is dus een lastpost geworden voor de Porte, en het arme, vaak hongerende volk kan nu eenmaal niet meer opbrengen. De hoofdschuld van dit ellendige staat van zaken komt neer op het Turksche bestuur. Wel is Tripolitanie - we zagen het reeds - wat vruchtbaarheid, rijkdom aan water en delfstoffen betreft, waarschijnlijk minder bevoorrecht dan de andere drie Atlas-landen van Noord-Afrika, doch uit de vorige hoofdstukken bleek tevens, dat er heel wat meer welvaart kunnen worden geschapen. De bloeitijd der Romeinen kan althans ten deele weerkeeren, en een verstandig en doeltreffend bestuur zou weer nieuw leven doen opspringen uit de puinhoop van verval. Welk nuttig werk voor den landbouwer zou kunnen gedaan worden, wordt in het hoofdstuk "Het vraagstuk van het Water in Tripolitanie, het Land der Woestijn" uitvoerig geschetst. Thans gaan in de jaren van droogte een groot deel der kuddes verloren, leveren de akkers onbeduidende oogsten, verdwijnen de enkele spaarpenningen, staat de handel stil en is nergens arbeid te vinden, dus geen loon te verdienen, en wordt er vreeselijk honger geleden in dit land. En dat alles door de onverschilligheid, de harteloosheid en de bekrompen inzichten der machthebbers. De salpeterlagen bij Fessan, op de aardkorst gelegen, wachten nog op den eersten spade-stoot; naar steenkolen, waarvan (als ik reeds zei) een Fransch Ingenieur de aanwezigheid vermoedt, is nog nooit een onderzoek ingesteld; elk onderzoek naar delfstoffen wordt op allerlei wijzen bemoeilijkt. Een aanbod, om de gevaarvolle haven der hoofdplaats in een veilig toevluchtsoord te herscheppen, werd zonder overwegen van de hand gewezen; een vuurtoren bij Benghazi (de toegangspoort tot het veelbelovende Barka) moest door een Fransche maatschappij worden gebouwd en onderhouden. De kademuren van Tripoli liet men jarenlang ondermijnen door de golven der zee, tot eindelijk een dure herstelling onvermijdelijk zal blijken. Bronnen, die de dorstige karavanen moesten laven, liet men versteppen door het zand der woestijn. Aan een volkstelling werd nooit gedaan; meteorologische waarnemingen, van zulk groot belang in deze streken, bleven kalmweg achterwege... En wanneer men — na lang dralen — eindelijk iets uitvoert, geschiedt dit op de meest unverständige wijze. Een militair kamp werd gebouwd vlak aan het Strand, zodat het door een enkel pantserschip aan flarden kan vijanden geschoten. De dwasheden, begaan bij enkele artesische boringen, de domme geldverspilling voor de waterleiding van Ain Zara, enz. enz. werden reeds aangeduid. Alles wordt uitgesteld, alles op de lange baan geschoven; en als men eindelijk meent, dat de tijd van uitvoering is aangebroken, vertrekt de gouverneur-generaal, en moet alles opnieuw den kringloop van beloven en uitstellen doorloopen. De wegen — het werd reeds meer aangetoond — zijn er gering in aantal en even slecht aangelegd als onderhouden; spoorwegen, waar aan dit zo uitgestrekte land een schreiende behoefte heeft, worden er niet gevonden, tenzij men een klein lijntje van 6 km lengte, dat steenen uit de groeven van Benghazi voert, als verkeersmiddel wil beschouwen. Tripoli kan een entrepot worden voor het hartje van Afrika rondom het Tschad-meer, doch Frankrijk en Engeland zullen het, ondanks den grooteren afstand, de loef afsteken. Mourzouk, een kruispunt van karavanenwegen, kon langs een spoorbaan van Tripoli in 20 uren worden bereikt, waarvoor thans 225 uren per kameel (slechts kleine lasten dragende) noodig zijn. Door de bouw van een tweetal, wegens weinig kunstwerken geenszins dure spoorwegen, kan Tripoli weer worden wat het eenmaal was: de koningin der Sahara. Doch zolang het Turksche bestuur daarvoor de kracht en den goeden wil mist, zal de treurige toestand van hulpeloosheid en verval blijven duren, en de bevolking wegkwijnen door honger en gebrek. Wel is in de laatste tijden enige kentering merkbaar onder het nieuwe Jong-Turksche regiem, dat, na jarenlang plichtverzuim en verwaarlozing van het oude, althans de eerste stappen heeft gezet op den weg des vooruitgangs, vooral door het bevorderen van het volksonderwijs en de verbetering van de geneeskundige hulp. De toestand van het onderwijs werd reeds hiervoor geschetst; thans dus een enkel woord over Een uitvoerig bezoek aan de hospitalen gaf mij daarover nog de meeste inlichtingen, evenals over de toestand der volksgezondheid. Hoe vreemd dit klinkt, mogen dankzij het warme, doch droge klimaat, is de gezondheidstoestand in het algemeen gunstig te noemen, behoudens in enkele moerassige streken (Mourzouk en Tadjoura), waar velei malaria-koortsen heersen. Oogziekten komen door het schelle licht, het scherpe zand der woestijn en het gemis van reinheid echter veelvuldig voor, meestal in de vorm van trachoom. Deze tast zoowel de Arabieren als — naar wat we zagen — de Joden aan, vooral de armere klassen; op de school der Synagoge zag ik vele kinderen lijdend aan acute trachoom, dus in de periode dat besmetting waarschijnlijk is. Beide volken zijn voldoende Oostersch om een en ander lijdzaam te laten voortwoekeren, en treurig is de aanblik van het grote aantal blinden en halfblindjes, vooral onder het opkomend geslacht. Doch overigens is onder deze zoo arme en zoo vuile bevolking het aantal epidemieën in onze eeuw niet talrijk meer, en zijn endemische ziekten er uiterst zeldzaam, dankzij de alles genezende kracht der zonnestralen. Toch maken gebrek en onvoldoende voeding de inbooringen vatbaar voor allerlei ziekten en kwalen, en veroorzaken de sterk gepeperde spijzen veel maagaandoeningen. De gegoede klassen daarentegen lijden veel aan vetziekten, wat door trouw nakoming der voorschriften van de Koran (die bij de dagelijkse gebeden veel gymnastische beweging voorschrijft) kan worden voorkomen, evenals door minder afkeer van lichamelijken arbeid. Ook de lintworm schijnt in hun ingewanden welig te tieren. Voor pest, die in 1785 en 1829 de bevolking decimeerde, bleef zij in de laatste halve eeuw bewaard; hongersnood, die er zo vaak intreedt, heeft echter steeds een typhus-epidemie als nasleep. Die van 1872 en van 1893 eischten talrijke slachtoffers; in April 1893 was "een vijfde der inwoners aangetast; velen stierven, en nog altijd woedt de typhus-koorts in volle kracht" (Lancet, 8 April 1893). Ook de voedings-schaarste, die ik in Februari van dit jaar bijwoonde, werd weer gevolgd door een hevige uitbarsting van diezelfde krankheid. Syphilis komt er veelvuldig voor onder de Arabieren, minder onder de Joden, die jong huwen en geen onvrijen hebben met de inheemse prostituees. Vooral de Bedouinen schijnen daar aan nog meer te lijden. Ook in Egypte is de trachoom-ziekte een ware plaag geworden. Uit een in 1909 gehouden onderzoek bleek, dat in de gouv.-scholen van Cairo niet minder dan 51% der leerlingen daaraan leden. In dit opzicht staat Mourzouk, de stad der woestijn, vooraan, terwijl aldaar tevens veel teringlijders worden aangetroffen. Op de groote sterfte onder de Negers werd reeds vroeger gewzen; vooral de kinderen moeten het daarbij ontgelden. Doch thans iets naders over ons bezoek aan het Turksche hospitaal te Tripoli. Door een speciale aanbeveling van den pasha kon het landelijke hospitaal worden bezocht, waar wij uiterst vriendelijk en met veel plichtplegingen werden ontvangen. Aan buigen en groeten geen gebrek, en van den weeromstuit was ook mijn ruggegraat voortdurend in actie. De Turksche groet, die hand leggen op mond en hoofd, werd door de hoogeren op gelijke wijze beantwoord; de minderen raapten die groet van de voeten op, om daarna de hand naar boven te brengen als de voorgaanden. Handjes geven is eigenlijk uit den boose; de hand van een braaf Islamiet zal niet spoedig de hand van een Christen aanraken, vooral niet van een vrouw. En daar mijn dochter, de zeden des lands niet kennende, deze en gene zonder erg de hand toestak, zal zij gewis degenen, die er niet aan ontkomen konden, menig gemoedsbezwaar hebben opgelegd, en wellicht een enkel Turksch geweten aan het knagen hebben gebracht, een bezigheid, waarin dat zieh trouwens wel mag oefenen. Dit hospitaal, in de stad gelegen, dateert eerst van de laatste jaren en liet tot voor korten tijd nog zeer veel te wensen over; de behoefte aan zulk een inrichting werd toen trouwens minder gevoeld. Het fatalisme van den Arabier doet hem weinig vertrouwen stellen in het nut der artsen, en deed hem meer geloof schenken aan de gezegende kracht van die personen, aan wie door Gods genade de "bloed-zege" was geschonken. Baron von Krafft, die in 1860 Tripoli bezocht, zag zulk een man, "die deze gaven te danken had aan het afslaan van veel mensenkoppen," zijn medische kunst uitoefenen. Vrouwen en kinderen vol afzichtelijke uitslag werden daarvan binnen enkele dagen genezen door het slaan van vonken uit een vuursteen boven hun hoofd en het prevelen van sommige Koran-verzen (Globus, 1861, p. 134). Dans het hebben echter in dit hospitaal 4 geneesheren met hun helpers handenvol werk, om de 110 zieken (waaronder 27 vrouwen) deskundige hulp te verschaffen. In tien luchtige zalen lagen de patienten op ziekenbedden. Alleen arme patienten worden hier opgenomen, de kosten van het hospitaal worden door de gemeente gedragen, terwijl de officieren van gezondheid (aan het militaire hospitaal verbonden) hier kosteloos hun diensten beschikbaar stellen. Ook de vrouwen worden hier door deze mannen geholpen. De kranken, zeiden zij, lieten zich zeer gewillig verplegen, verdroegen geduldig hun lot, doch hadden een doodgekookte angst voor operaties, al lieten zij zich gaarne elektrisch behandelen. De meesten hadden — na hun uitsluitende tarwemeelvoeding — versterkende middelen noodig (b.v. kip) en behalve hongerkoortsen waren er veel gevallen van cachexie, een voedingsziekte, die bloedarmoede en ontsteking der ingewanden veroorzaakt, en vaak uitloopt op tuberculose. Bij sommigen was door slijmvorming opzwellen van het lichaam ingetreden, en dan waren zij den dood nabij. Syphilis was er in ruime mate vertegenwoordigd, evenals typhus, terwijl er ook een lepra-lijder werd aangetroffen, die niet eens was afgezonderd. Terwang en natuurlijk oogziekten kwamen er veelvuldig voor, terwijl menige patient, met bleek gelaat en gezwellen beenen of -banden, moedeloos voor zich uit lag te staren. Van het consultatiebureau werd blijkbaar druk gebruik gemaakt; doch door gebrek aan zorg, verpleging en behoorlijke voeding wordt van dit consult niet het volle nut getrokken, terwijl in de regel geen goedkope medicijnen mogen worden voorgeschreven, wegens een contract met de apotheker gesloten. Tot het winnen van het vertrouwen in de moderne geneeskunde gaat gaandeweg veld, en wordt het godsdienstig fanatisme steeds meer op den achtergrond gedrongen. De Islam en de Regering. In Tripolitanie, een van de meest zuivere Mohammedaanse landen van de aardbol, heeft de Islam geen sprake van zijn meest dweepzieke gedaante aangenomen. Wel zijn de Arabieren trouwe volgelingen van de Profeten, terwijl de meer onverzettelijke Berbers daarbij veel oude gebruiken hebben gehandhaafd, doch uitspattingen van fanatisme tegen de ongeloovigen komen niet voor, en ook de moord op freule Tinne was niet daar aan toe te schrijven. De Christelijke kloosterorden werden er van oudsher vrij toegelaten, en konden kosteloos onderricht geven op hun scholen; doch al werden zij niet bemoeilijkt, van ernstige bekeering van de Moslims was geen sprake. Onverdraagzaam bleken deze laatsten dus niet; wel boezemde het bijgeloof aan het domme volk eenigen angst in voor "het boze oog" van den Romein, en keeren de gesluierde vrouwen den vreemdeling vaak den rug toe. Trouwens, alle soorten van stille kracht, toverij, hekserij en sortilège vinden in dit land een vruchtbaren bodem, wat zoowel bij het opwekken van regen als bij ziekten in de gewassen en bij het verkrijgen van moedermelk voor de zuigelingen te voorschijn komt. Doch fanatiek in den waren zin van het woord zijn — althans waren — de Tripolitaniers niet, en naarmate men van Marokko meer naar het Oosten komt, wordt die dweepzucht der Islamieten geleidelijk minder. En wanneer voor het fanatisme een prijs moest worden uitgelofen, zou men waarlijk niet weten wien men hem toe moest kennen: den Mohammedaan die pocht op den Islam, den Jood die de borden verbrijzelt waarvan andersdenkenden hebben gegeten, dan wel den Waltezer Christen, die zich verre verheven waant boven beiden. Herstel in de laatste jaren is er verandering gekomen: de bezetting van Tunesie door de Fransen (1881), de inbeslagname van Egypte door de Engelsen (1882), de roofplannen in Marokko, de berichten van botsingen in de Sahara en het bloedbad te Wadat (niet ver van den zetel der Senoessi) hebben den afkeer tegen de kafirs opgewekt en het godsdienstig gevoel doen herleven. Aan de dwepende krankzinnige confrerien is na 1870 nieuw leven ingeblazen; hun aantal en invloed groeiden na elke gewelddaad der Europeesche mogendheden. Vooral de sekte der Senoessi is dit ten goede gekomen. In het afgelegen Borkoe (in het achterland van Tripolitanie achter de Libische woestijn) heeft deze machtige orde haar zetel opgeslagen. Machtig is ze, en rijk door schenkingen en het bezit van uitgebreide goederen in de doode hand. De Muslamanen geven veel weg voor liefdadige doeleinden, soms stipt volgens de Koran een van hun inkomen, wat dan de armen en kloosters ten goede komt. Aldus kwamen deze ordebroeders, die van aalmoezen leven en de belofte van armoede hebben gedaan, met het bezit van onmetelijke rijkdommen, teilen zij hun leden (alleen door ingewijden te kennen) bij duizenden in talrijke ordes van Afrika en Azie, ja ook in Australie en zelfs in de koloniale legers. Hun doel is, den Islam in zijn oorspronkelijken zuiveren vorm te herstellen, en hem eenmaal te doen zegevieren, door alles in stilte voor te bereiden voor den Heiligen Oorlog. De Turkse regering ontziet hen en weet dat zij Christenen en Turks over een kam scheren, ja dat er geruchten hebben gelopen, hoe zij toenadering zochten tot de Europeanen, om die gehate ketters uit Tripoli te verdrijven. Zij vreest een open kamp met hen en trachtte door de stichting van een Anti-Senussisch genootschap hun macht zijdelings te ondermijnen, wat tot botsingen aanleiding gaf. Dr. Mahom Slousch, die enkele dagen in hun voornaamste klooster gastvrijheid genoot, is vol lof over deze orde. Hij schildert de Senussi als vreedzame mannen, die eenvoudig en streng leven, de reizigers beschermen, de landbouw verbeteren, en streven naar de zedelijke volmaking van de stammen, die zich om hun zaouias vestigen en waar aan zij godsdienstonderwijs verschaffen. Zij leven als een communistische kolonie in democratisch geest; Jood noch Christen heeft reden zich over hen te beklagen; zij bleken de ware vrienden te zijn van de Berbers en Arabieren. „De Senussi", eindigt deze bij uitstek deskundige schrijver in de reeks zijner artikelen in de Revue du Monde Musulman van 1906 en 1909, „danken hun invloed enkel en alleen aan hun bescherming en verdediging van de inboorlingen tegen de knevelarij en verdrukking van het Turksche bestuur." Ook hier blijkt weer, voor de zooveelste maal, dat schijnbaar religieuze opstanden in de regel een economische ondergrond hebben. De Islam is alleen een gevaar voor regeeringen, die haar plicht verzuimen, geen welvaart weten te verschaffen aan de bevolking en haar het noodige onderwijs onthouden! De Turken, ondanks hun kalief en hun Mohammedaanschen godsdienst, zijn in Tripolitanie niet populair; jarenlang hebben de stammen uit het binnenland tegen hen gevochten. Trotse de eenheid van geloof bleef de toenadering der overheerschten tot hun overheersers achterwege, en de invloed der Halve Maan is in vele provincies nog uiterst gering, zodat de belastingen slechts met veel moeite worden ingekomt. Zelfs in Fessan doet de macht der Turksche regeering zich niet veel verder gelden dan rondom de fortjes, „ksoers", en zo ver de karabijn draagt. Meer naar het Zuiden, in de richting van Borkoe, erkennen de hoofden den sultan van Turkije wel als geestelijk hoofd van den Islam, doch denken er niet aan, enig tribuut te storten. Trouwens, het begrip van staatkundige gemeenschap of samenhoorigheid is vele Bedouinen of Nomaden niet duidelijk. Ieder kent en leeft slechts in zijn eigen landstreek of oase: Tripolitanie is voor hem niets dan een vaag begrip, en nog veel minder is Turkije voor hem een vaderland. Zijn liefde en eerbied beperkt zich tot zijn Profeet en Allah, en de Turken hebben niets gedaan om zijn nationaal gevoel aan te wakkeren. Toen de troepen der Turken, na den val der Karamanli, te Tripoli landden in Europeesche kleeding, meenden de inwoners dat zij Christenen waren. Tot de school der Hanafieten behoorende, werden zij door de Malekietische Nomaden als half-ongeloovigen beschouwd en als vreemde overheerschers gehaat, toen zij belastingen wilden heffen. De Turken leven geïsoleerd midden onder het volk, waarvan zij het land noch de taal kennen, terwijl voortdurend nieuwe stadsmensen worden gezonden. Het heden is de heerschappij der Turken meer effectief geworden, al bij het nog wat te doen over. En dat is het werk van: g. Het Jong-Turksche regiem. Het Oostersche despotisme van Sultan Abdoel Hamid was gebroken. Deze gruweldader, die, met schending van de eenmaal door hem bezworen Constitutie van 1876, de hoogste geestelijke en wereldlijke macht in een band vereenigde en daarvan op tirannieke wijze misbruik maakte door het meest schandelijk wanbeheer, was door de Jong-Turken van zijn bloederige troon gestooten. Een kentering in de geschiedenis van Turkije was ingetreden, en hiervan deed zich de nawerking, zij het nog zwakjes, ook in Tripolitanie gevoelen. Door de bevolking werd deze vrijwel vreedzame revolutie echter niet begrepen. De plechtige afkondiging van de nieuwe grondwet gaf zelfs aanleiding tot vijandige demonstraties en protest-meetings onder leiding van Hassana Pacha (een afstammeling van de Karamanli), die de Constitutie bestreden, op afschaffing daarvan aandrongen en zelfs dreigden met gewapend verzet. De Turksche ambtenaren daarentegen jubelden bij dit aanbreken van een nieuw tijdperk, vol hoop voor de toekomst. Verbroederings-feesten werden gevierd met de Joden en Christenen, de politieke gevangenen werden vrijgelaten, en velen spoedden zich van dit ballingsoord, "cette Siberie au Soleil", naar Stambul terug. Oorspronkelijk had dit alles de Arabische stadsbewoners koud gelaten; men begreep nauwelijks, wie de nieuwe meesters waren, doch weldra werden zij medegesleept door het reactionaire priesterdom en de inheemse aristocratie. De volksmassa kwam in opstand; zij voelde het onderscheid niet tusschen politieke en gewone misdadigers, en begreep niet, waarom ongeloovigen van de boeien werden verlost en geloovigen (dieven en moordenaars) neergeschoten. Zij trachtte alle gevangenen te bevrijden en predikte verzet tegen de regering der Jong-Turken, gevaarlijker ketters dan de Romeinen. Het huldigen van de vrijheid, "Hourrva", zou de heerschappij der ongeloovigen brengen en men eischte de terugzending van alle mannen der nieuwe richting. Onder de vorige regering zou men zulk een opstand weldra in bloed hebben gesmoord; de gouverneur, generaal Redjek Pacha, koos een andere oplossing. Zijn adjudant, Ibrahim Pacha, werd door hem tot gouverneur ad Interim benoemd, en hij noodigde alle Jong-Turken, zowel civiele als militaire ambtenaren, uit, zich met hem naar Constantinopel in te schepen. Bijna de gehele Turksche kolonie gaf daar aan gehoor. Weldra werd het stil en eenzaam in de straten der hoofdplaats, en men was verheugd, toen Redjek Pacha terugkwam en als gouverneur-generaal het heft weer in banden nam. Om ook in het binnenland te doen voelen, dat andere toestanden waren ingetreden, werd een vroegere politieke gevangene, die jarenlang in Mourzouk was opgesloten geweest, tot gouverneur van het sandzjak Fessan aangesteld. Weldra werd het de bevolking duidelijk, dat het de regering ernst was met haar beloften: vexaties, knevelarij werd met krachtige hand de kop ingedrukt; omkoopbare rechters werden ontslagen, malversaties gestraft. Wegen werden verbeterd; met de aanleg van waterleidingen werd een begin gemaakt; een landbouwbank opgericht; voor meer en betere scholen, beneden voor hospitalen gezorgd. De politie werd gezuiverd van slechte elementen; meer veiligheid en rechtszekerheid verschaft en het gezag uitgeoefend zonder aanzien des persoons; de pers werd van haar banden bevrijd en de publieke opinie kon zich voortaan naar hartelust uiten. De "muchir" (maarschalk) won in korte tijd vlers harten, kreeg den krachtdaden steun van alle elementen van den vooruitgang, wist rust en vrede te brengen in de gemoederen. Zijn overlijden (als minister van oorlog te Constantinopel) werd dan ook door velen betreurd. Ook de tegenwoordige gouverneur, de generaal Hussein Hassay Pacha, maakte bij mijn bezoeken een uitnemenden indruk. Een man op leeftijd, met energiek gelaat en flink uiterlijk die, ofschoon militair, op de hoogte bleek van landbouw en waterverschaffing, en volgens een vast plan zijn zware taak wilde volvoeren. Vooral de noodzakelijkheid om door onderwijs de geesten te verhelderen en door medische hulp de harten te winnen, wordt door hem diep gevoeld. De man wil het goede, doch het moederland, dat zelf in zo vele moeilijkheden verkeert en de banden vol heeft om zich te handhaven tegen binnenlandse reactie en buitenlandse intriges, kan — vooral wat gelden steun betreft — nog niet voldoende hulp verschaffen aan deze eeuwenlang verwaarloosde en zoo afgelegen provincie. En het grootste deel van het geld, dat Turkije kan bijdragen ten bate van Tripolitanie, wordt alweer verslonden door De militaire uitgave van het imperialisme, dat in Afrika zoo gretig zijn rooflust botvierde, heeft daarvan een groot deel op zijn geweten. Niet het handhaven der orde in eigen land, doch het weren der kapers daaruit maakte in Tripolitanie zulk een sterk garnizoen noodig. Vooral Italië ligt er al reeds meer dan 30 jaren op de voor, en trachtte door het stichten van hospitalen en van scholen, waar kosteloos onderwijs wordt gegeven, door het oprichten van banken en industrieel ondernemingen, verder door het aanstellen van een duurzaam consul-generaal (fr. 24.000) vasten voet te krijgen. Van alle Europeanen (althans wanneer men de Maltezers tot de Italianen reken) zijn zij in aantal (5 à 6000) het best vertegenwoordigd. In het Italiaanse parlement werden in Januari 1910 redevoeringen gehouden over het achterland van Tripoli, (mitschoon het niet duidelijk is, met welk recht deze staatslieden zich daarmee bemoeien, tenzij het gerucht waarheid bevat, dat na de verovering van Tunesie door Frankrijk, een geheim tractaat is gesloten met Italië, om het in dit Turkse land de vrije hand te laten. Een zinnetje in het artikel La Tripolitaine, door V. Berard, zou daarop wijzen. „L'accord franco-italien," lezen we daar, „marque un grave changement dans notre politique .... nous delaissons l'intégrité de l'Empire ottoman" (Revue de Paris, février 1902, p. 897). Frankrijk kreeg daarentegen vrij spel in het achterland, na een tractaat met Engeland in 1899, waar tegen de Porte protest aanteekende. En dat, nadat het Traktaat du Bardo van 1881 (wat nooit door de Turkse regering als rechtsgeldig werd erkend) reeds Tunesie aan haar suzereiniteit had ontnomen! Toen dit in Tripoli bekend werd, liepen groepen Woslems door de stad onder den kreet: "Dood aan de Christenen!" De Senoessi zonden zendelingen naar Tunis om tot den Heiligen Oorlog aan te sporen; de Turkse gouverneur werd door het gepeupel gedwongen een liva, kolonel, met troepen naar de Tunesische grens te zenden, en nog gedurende onze reis hebben botsingen tusschen de wederzijdsche benden op de grenzen onzen tocht over land onmogelijk gemaakt. De wrok en wrevel daardoor opgewekt mogen schijnbaar zijn gesust, maar zijn die nog geenszins, en Turkije is na die steeds op zijn "qui vive" gebleven. Elke nadering van een schip op de kusten wordt met wantrouwen begroet; reizigers wordt men van de strategische plekken op het land. Längs alle centra van karavaanwegen zijn forten gebouwd en de hoofdplaats Tripoli is door versterkingen omringd. En dat alles om te handhaven in het bezit van deze voornaamste toegangspoort tot het hart van het Mohammedaansche Afrika. Met den afkeer der Arabieren van den dienstplicht heeft men niet langer rekening gehouden, want de belofte, in 1835 afgelegd, hen daarvan bevrijd te laten, heeft men geschonden door in 1901 den militieplicht in te voeren, al wist men, op verzet te zullen stuiten. Dit laatste is dan ook niet achterwege gebleven : van een gezantschap als Protest naar den vali gezonden, werden 20 sheiks gevangen gehouden. Vijfduizend "Koïlouglis" naderden reeds de stad, en 10.000 stonden bij de bronnen van Ain Zara gereed om den kamp aan te binden, toen een uitval der regeerings-troepen (23 November 1901) hen terugdreef, 90 hunner doodde en de overigen — ook door omkoperij en het verenigen van ridderorden — van verder verzet deed afzien. Daar Abdul Hamid zo veel mogelijk soldaten rondom zijn paleizen te zamen trok voor bescherming van zijn lafhartig persoon, waren in vorige jaren voor de geheele zoo uitgestrekte landstreek nauwelijks 6 à 7000 soldaten overgebleven, die soms gedurende 2 jaren geen soldij ontvingen, in 14 dagen geen brood kregen, en dan eenvoudig de bazaars plunderden, soms zelfs dreigden (April 1901) de gouverneur op te hangen. Thans wijst een sterk, goed gedrild en geregeerd betaald garnizoen, van de meest moderne bewapening voorzien, en dat wij bijna dagelijks langs de kust zagen manoeuvreeren, op den ernst om deze provincie te verdedigen tegen elken aanval. Een bekwaam generaal staat aan het hoofd, terwijl de zapties in geval van nood de weerkracht van het leger kunnen vergrooten. En wat de bevolking zelf betreft, zoo zullen bij de eerste landing van een Europees leger alle onderlinge verschillen als bij toverslag verdwijnen, de dweepzucht zal ontvlammen, en allen zullen deelnemen aan den Djihad, den Heiligen Oorlog, tegen de ongeloovige veroveraars. En thans nog een woord over: hetgeen de toekomst brengen zal. Dat laat zie ik bezwaarlijk voorspellen. Veel, ja alles, zal afhangen van de verdere ontwikkeling van het Jong-Turksche regeerstelsel, en nog is de tijd niet gekomen om daarover een oordeel te vellen. Het onverwachte optreden van de hervormingspartij, krachtig gesteund door het leger, werd door alle rassen en godsdiensten van het Balkanschiereiland met geestdrift begroet. Het despotisme, de corruptie en de begunstiging van een paleis-regeering zouden plaats maken voor de vrijheid en gelijkheid van een parlementair stelsel; geloofsvervolging voor een verbroedering van de volken. Tot heden is men van dat schoone doel nog verre verwijderd: godsdiensttwisten zijn er aan deorde van de dag, sociale hervormingen blijven achterwege, de organisatie van de arbeiders wordt er belemmerd, en nog veel onrecht heerscht in dit zoo moeilijk te regeren land. Aan de grievende vernedering, dat het beheer van zijn financien door het schandelijk wanbestuur van de voorvaderen onder de curatelekete van gehate en grijpzuchtige vreemdelingen is geraakt, trachtte het (September 1910) tevergeefs te ontkomen. In de twee en een half jaar van het nieuwe regime is Turkije de financiële moeilijkheden nog geenszins te boven gekomen, en de bewijzen van bekwaamheid, om zoowel het rijk in Europa als dat in Afrika goed te beheersen, worden nog geleverd. Tripolitanie zal daarvan de lasten dragen. Het land is zeer zeker vatbaar voor verdere ontwikkeling, zoowel wat landbouw als handel en nijverheid betreft; doch daarvoor is geld noodig. In veel opzichten is het zelfs een rijk land te noemen, waarvan heel wat te maken is, wanneer aan de drainage (vooral van oneerlijke ambtenaren) pal en perk blijft gesteld en het moederland er voldoende kapitaal in steken kan. Het conservatisme der bewoners, het reactionair van den ouden Islam, waar hij nog niet door de moderne evolutione wordt meegesleept, zijn vijandige houden evenveel hinderpalen op den weg des vooruitgangs. De kudde moet eerst door onderwijs en ontwikkeling haar fatalisme afwerpen en door de opwekking van het gevoel van eigenwaarde leeren optreden voor haar eigen belangen, strijden voor haar eigen rechten. Wij weten de turkse regering die plicht niet te vervullen, dan zal Tripolitanie voor haar een steeds zwaarder drukkende lastpost blijven; zou men - door diep medelijden bezield voor het lot van die arme inwoners - hun een anderen beer en een beteren meester toewensen. Want deernis, innige deernis vervult den reiziger bij het aanschouwen van zooveel lijden en eilende, die nu reeds eeuwenlang het droevig lot waren dezer menschen. Zij hebben genoeg geleden; hun smart was hevig en diep genoeg om - volgens het motto van deze afdeeling, ontleend aan een lied van den Arabischen dichter Chekri Ganem - nu eindelijk een nieuw en gelukkiger leven te mogen zien ontspruiten. Na een vlammenzee van smarten te hebben doorlopen, zullen zij eindelijk wel eens de vreugde en het geluk leeren kennen. Niet eeuwig kan een viool blijven ruisen op de inwoners van dit troostelooze land. Aan den schijnbaar doden en vermolmden stronk vormen zie je, thans nog onzichtbaar, nieuwe loten, en eenmaal zullen de groene bladeren van hoop en geluk toch ook daar aan het daglicht treden. Mogelijk is niet te verre zijn. De inwoners noemden men vaak "Rajahs", dat wil zeggen "onderdanen", een "kudde, die als schapen door de Pacha's werd geschoren en uithgemolken". Tripolitanie, — we hadden reeds eer gelegenheid dit op te merken — zoo dicht bij Europa gelegen, is een der minst bekende landen van den aardbol. De turksche regering weerde zooveel mogelijk alle vreemdelingen, en menige ontdekkingsreiziger werd er vermoord door de voorheen vrij wel onafhankelijke stammen van deze binnenlanden van Noord-Afrika. Gunstig gelegen voor latente binnendringen in het donkere werelddeel; ruim voorzien van kameelen, dat onmisbare vervoermiddel in de woestijnen, was Tripoli het uitgangspunt van koene reizigers als Dupere, Joubert, Hornemann, Laing, van de metgezellen van Barth, van Ed. Vogel en Moritz von Beurmann, die er allen den dood vonden in dienst der wetenschap. Ook onze landgenoot freule Alexandrine Tinne viel (Augustus 1869) daar aan ten offer. Een gelukkig toeval deed mij 24 Februari 1910 de eenige overlevenden Europeaan van haar reisgezelschap ontmoeten, Gottlob Adolf Krause, die mij in een langdurig gesprek veel wetenswaardigs mee deelde. Na lang zoeken in Dahara hadden mijn dochter en ik teleurgesteld den terugtocht aanvaard. Malam Miisa, onder welken naam hij hier als Arabier leeft in een ongezellige, armzalige woning, was afwezig, en de toestroomende inlanders deden niets anders, dan ons ouder gewoonte wat leugens op de mouw spelden... Bij het beruchte Serai der vroegere Dey's sprak ik op straat iemand met Germaansch uiterlijk aan en ... de gezochte was gevonden! Eenigszins schuw in zijn optreden, in boeken zijn eenig gezelschap, in Studie der Afrikaanse talen zijn eenig genot zochende, sprak hij langzaam, op zachten bedeesden toon, over deze droeve herinneringen van zijn leven. Alleen toen later de vreeselijke toestanden in dit land van honger en eilende ter sprake kwamen, en hij hartroerende staaltjes van lijden verhaalde uit zijn onmiddellijke omgeving, klonk er duidelijk een toon van smart in zijn stem. Krause was juist met enkelen uit het gevolg van freule Tinne van Mourzouk teruggezonden naar Tripoli, toen westelijk van deze plaats bij Wadl Abert Schudschi de gruwzame slachting plaats greep. Evenals alle Afrika-reizigers, die dagen (bv. Nachtigall, Rohlfs, enz.), had freule Tinne een Arabischen naam en de Arabische kleeding aangetrokken, wat verschillende voordeelen oplevert. Ondanks haar gesluipen gelaat werd zij echter overal herkend, en noemden de inboorlingen haar "bint mtare", d. i. dochter van een koning, dan wel de "Milorda", terwijl er fabelachtige geruchten over haar rijkdom en de meegenomen schatten werden verspreid. Alvorens dit land der Touaregs binnen te dringen, had onze reizester alle mogelijk voorzorgen genomen. Arabisch echter sprak zij weinig en daarom schreef zij haar woorden op een lei, wat met het oog op de velerlei dialecten hier in gebruik, feitelijk beter is, doch alleen omgang met enkele hoofden mogelijk maakt. De tachtigjarige Sheikh, Ische Moyen, hoofd eener federatie van stammen, had haar zijn krachtige steun beloofd en een escorte verstrekt. In onmin levende met andere stammen, waren zijn listige tegenstanders er echter in geslaagd hun mannen voor dit geleide te doen aanwerven, ten einde den doodsvijand moeilijkheden te bezorgen. Van deze politieke intrige en de opgewekte hebzucht werd freule Tinne het slachtoffer; godsdienstig fanatisme was daarbij in geen enkel opzicht in het spel. Liever dan het drinkwater in geitenvel te bewaren, had Tinne dit in ijzeren kisten meegenomen, waarin de Touaregs goud verborgen waanden; haar goed hart voor de inboorlingen had zich geuit in gulle milddadigheid, veel zilvergeld was vertoond geworden; alles factoren, die den rooflust derzer diefachtige Nomaden opwekten. Terwijl haar reisgenoten 's morgens nog in het donker de karavant voor de verdere tocht gereed maakten, sluipen een paar bandieten onder het zeil haar tent binnen en hakken de slapende, wetende dat steeds een revolver onder haar bereik lag, de rechterhand af. Op haar geil komen de beide Hollanders aanrennen, doch worden geveld door de lansen van buitenstaande moordenaars. De overigen harer volgen de vlucht, doch worden achterhaald en gevangen gehouden, een enkelé slaagde er in de rouwmare naar Tripoli te brengen. De lijken der gevallen zijn echter nooit teruggevonden. Nog een ganschalendmaal schijnen de zware gewonden te hebben geleefd, terwijl men hun verminkte lichamen heen en weer sleepte, een bloedig spoor achterlatend in het zand der woestijn, waar zo talloze wreedheden werden bedreven. Aldus was het droevig uiteinde der heldhaftige vrouw, een der eerste pioniers die doordrongen in de geheimzinnige binnenlanden van Afrika. Werd eerst geen enkele poging gedaan, om haar moedigen dood op de plaats waar zij leefde en stierf, aan de vergetelheid te wijken, eindelijk zou Nederland — op mijn aandrang — tonen, dat, waar de mannen des oorlogs, wier roem gepaard gaat met bloed en tranen, vaak zo uitbundig worden verheerlijkt, het ook zijn tijd van eerbetoon wilde betalen aan deze martelares der werken des vredes, aan deze te lang vergeten Heldin der Wetenschap. immers, het "Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap" zou een zuil te harer eere doen oprichten bij Mourzouk. Doch deze kon niet worden geplaatst uit vrees voor vernieling door de Touaregs. Zelfs een gedenksteen in haar woning te Tripoli, in of naast de tegenwoordige Hammam (Moorsch badhuis), werd niet oorbaar geacht. Er zal nu met een zerk op het Engelse kerkhof worden volstaan. HOOFDSTUK IV. EEN UITSTAPJE NAAR ALGECIRAS EN MAROKKO IN 1906. NOUS NE VOYONS JAMAIS QU'UN SEUL CÔTÉ DES CHOSES; L'AU TRE PLONGE EN LA NUIT D'UN MYSTÈRE EFFRAYANT. Victor Hugo. Naar Algeciras. LAAT in den nacht was ik langs een donkeren hobbeligen weg in het eenige, uiterst primitive dorp van het Andaloesische stadje Marchena aangekomen, dat ik weer voor dag en dauw moest verlaten. Die morgenstond in dat zeer oude plaatsje, waarvan men den antieken naam heeft vergeten, deed mij sterk denken aan mijn ontwaken, enkele jaren geleden, in een Kabylendorp van Algerie; ook hier vervallen muren langs glibberige modderwegen, waarop alleen gelten, ezels en kinderen te zien waren, vele mannen in zalige rust lagen de deurposten leunden, en alleen een enkele met het geweer onder den arm statig voorwaarts schreed, terwijl de doodsche stilte alleen door het gemekker der gelten en het gebalk der ezels werd verstoort. 