title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: ,,On est sür de perir a part, on ne se sauve qu ’ensemble ”, ik geloof dat dit woord waarheid is, en ik grond er mijn leven op, zou dat eene vergissing zijn, en een fout in de rekening? Zie broer ik denk dezer dagen zoo bijzonder veel aan U, voor- eerst omdat alles wat ik bezit, alles eigenlijk van U is, met mijn eigen levenslust en energie öok, want nu kan ik mij door Uw hulp bewegen, en voel ik mijn werkkracht vlot worden. Maar 00k om een andere reden denk ik veel aan U. Ik weet hoe nog voor körten tijd geleden ik thuis kwam in een huis maar dat nog niet een eigenlijk thuis met al de emotie van nu was, waar twee groote leegtes mij aangaapten, dag en nacht. Er was geen vrouw, er was geen kind. Gevolgelijk minder leed geloof ik niet, maar minder lief geloof ik wel. En op straat bleven rechts en links, die twee leegtes mij vergezellen, bij ’t werk, en overal en altijd. Er was geen vrouw, er was geen kind. Zie ik weet niet of gij dat gevoel kent, dat maakt dat wanneer men alleen is, op sommige momenten men een soort zucht of 462 klacht voelt rijzen van binnen: Mijn God waar is mijn vrouw, mijn God waar is mijn kind, is dan alleen zijn, leven? Als ik aan U denk, dan meen ik mij niet te vergissen als ik geloof, dat bij U misschien minder hartstochtelijk en zenuwachtig dan bij mij, maar toch ook in zekere mate allicht, iets van dienzelfden weemoed moet aanwezig zijn, op sommige momenten althans. En ik weet niet, of gij het goed of niet goed van mij vindt, juist of niet juist gezien, als ik U zeg, dat ik wel eens zoo aan U denk. Dit echter geloof ik van U, en dit weet ik ondanks mijn zenuw- achtigheid van mijzelf, dat er in elk geval in Uw en in mijn karakter een basis is van sereniteit — sereniteit quand bien meme, en dat dus noch gij noch ik ongelukkig zijn, omdat die sereniteit voortkomt daaruit, dat wij ons vak en werk waarachtig en terecht liefhebben, en de kunst eene groote plaats in onze gedachten inneemt, en het leven interessant maakt. Dus wil ik U zeer zeker niet tot melankolie brengen, maar wel door iets in Uw eigen gemoedsstemming, mijn handelwijs en levensopvatting begrij- pelijk maken. Ik denk nu eens aan Pa — zoudt gij denken dat Pa koel zou blijven en bezwaar zou vinden — bij een wieg? Zie een wieg is niet als iets anders — daar is geen verneukerij bij - en wat ook in het verleden van Sien zij — ik ken geen andere Sien dan die van dezen winter — dan die moeder uit het gasthuis, wier hand de mijne drukte, toen wij beiden onze oogen vochtig voelden worden, toen wij keken naar het kindje waarvoor wij dezen winter getobd hebben. En hoor eens, entre nous soit dit — zonder preektoon — als er geen God is, dan is er toch ergens een heel dichte bij en men voelt zijn tegenwoordigheid wel op zoo’n moment. Hetgeen te zeggen wel gelijk Staat en ik voor mij gaarne verwisselen wil voor de rond- borstige verklaring: ik geloof in een God en dat het Zijn wil is men leve niet alleen, maar met een vrouw en met een kind, als alles normaal wil zijn. En ’tgeen ik hoop is dat gij mijn handelwijs begrijpen zult en nemen voor ’tgeen zij is, namelijk natuurlijk en er niet in zien zult een verneuken of verneukt worden. En kerel, als gij komt, en als gij kunt kom spoedig kijken — zie dan net als ik in Sien een moeder en een gewone huisvrouw en niets anders. Want dat is zij werkelijk en mijns inziens te beter omdat zij de revers de la medaille kent. Het laatst wat ik mij aangeschaft heb was een paar borden, vor- ken, lepels, messen, want noch Sien noch ik bezaten die tot 463 nog toe, ik dacht er bij : en nog een voor Theo, of voor Pa, als ze eens körnen kijken. Dus Uw plekje bij het raam en Uw plaats bij ons zijn open, en wachten op U Dus, wil ik maar zeg- gen — gij komt immers zonder kwestie? Dat gij tot heden er Pa en Moe niet over spraakt, vind ik wijs en discreet van U, nu de bevalling achter den rüg is körnen de bloemen weer kijken, en voor nü was het beter er Pa en Moe niet in te mengen. Ik bedoel, ik dacht het wM was de doornen voor mijzelf te houden, en hun alleen maar de roos te laten zien. Als dus de vrouw terug is en ik beter ben, wou ik er over spreken op de manier, die ik U zeide, en gij kunt dus dunkt mij nu, als zij U naar iets vragen, wel iets loslaten. Adieu, wel te rüsten, t. a t. Vincent. - 214 Waarde Theo, Vrijdagavond. Bij mijn ingesloten brief van gisterenavond schrijf ik heden nog een woordje. En kan U melden ik bij den dokter in het gast- huis geweest ben, en deze mij zeide ik, nu ik mij dezer dagen vrij wel bevonden had, niet hoefde terugkomen tenzij in geval het erger worden mocht. Ik heb toen dadelijk dezen middag, (niet aan den direkteur), aan den dokter die mij behandeld heeft, een teekening gestuurd als een kleine attentie. Het was een Scheveningsch breistertje, bij Mauve op ’t atelier gemaakt, en eigenlijk de beste aquarel die ik had, ook vooral om reden Mauve en vegen in gezet had en er telkens bij gekomen was, om mij hier of daar attent op te maken, terwijl ik aan den gang was. Als Souvenir had ik ze wel graag behouden, maar het was mij bij het heerlijk gevoel van beter worden, behoefte een bewijs van erkentelijkheid te geven. Van Pa en Moe ontving ik een brief heden, en heb hun geschreven zoodra ik hoorde ik niet meer terug hoefde. Nu wou ik morgen wel eens een tochtje naar Scheveningen maken met de tram, en op ’t strand wat teekenen. Mijn adres is dus nu Schenkweg 136. Naar aanleiding van ZEd’s bezoek, heb ik ’t ook aan den Heer 464 Tersteeg [met een woordje geschreven ik er uit was, en hem bedankt voor zijn onverwacht bezoek. Zondag zou ik naar de vrouw willen gaan, van wie ik een briefje heb zij gisteren voor ’t eerst een half nur mocht opstaan, en alles ook met het kindje goed ging. Ik Word nog bijzonder gauw mat en vermoeid, wat komt omdat ik ZOO lang mij heb moeten stil houden en in bed blijven, en dat is een gek gevoel. Maar in veel opzichten voel ik me wel, en ge- zonder dan dezen winter, en ik gevoel mij zoo opgeruimd en dank- baar voor veel dingen. Ik hoop dat gij dezer dagen nog eens een half uurtje vinden zult, om eens te schrijven of gij het plan om ’t op die manier aan Pa en Moe te verteilen, goedkeurt. Maar eerst moet de vrouw wat aansterken, want ze mag nu geen emotie van buiten hebben of in spanning zijn over een of ander vooreerst, zeer gedecideerd niet. Maar over een maand of een week of zes, naarmate het vordert met haar beterschap. Zij heeft Pa gezien bij gelegenheid van zijn bezoek, want het was ’t bezoekuur, en zij zat beneden in de gang te wachten, maar Pa kende haar natuurlijk niet. Het is al laat, en ik wou morgen wat vroeg opstaan en stilletjes met mijn teekengerei naar buiten gaan, alsof er niets was tus- schen nu en den vorigen keer ik te Scheveningen in de duinen zat. Ik wou wel ’t mij lukte wat te maken voor Rappard. Adieu Theo, wel te rüsten, maar wat is het heerlijk weer in zijn gewone doen te körnen; heb het goed en voorspoed, en wat ik U vooral in groote dosis toewensch, dat is die bewuste sereniteit. Met een handdruk, t. a t. Vincent. P.S. Die Emile Zola is een fameus artist, ik lees nu ,,le ventre de Paris”, het is allemachtig knap. 215 Waarde Theo, Vrijdag ontving ik bericht uit het gasthuis te Leiden dat Sien Zaterdag mocht naar huis gaan, zoodat ik heden daar geweest ben en wij te zamen terugkwamen, en nu zij hier op den Schenk - weg is, tot dusverre alles wel, zij en het kindje. Gelukkig heeft zij goed zog, het kindje is rüstig. 30 465 Het zou me wat waard geweest zijn, als gij haar gezien had van- daag. Haar voorkomen is, dit verzeker ik U, sedert dezen winter enorm veranderd, het is eene volkomen gedaanteverwisseling. Is het dat ik van den winter daar iets aan gedaan heb, en dat door Uw hulp, natuurlijk komt nog veel, veel meer op rekening van den professor, die haar behandeld heeft. Maar waar de pro- fessor weer minder mee te.maken heeft, dat is met hetgeen de Sterke genegenheid tusschen haar en mij op haar uitwerkt. Eene vrouw verändert als zij liefheeft en bemind wordt, is er niemand die om haar geeft dan gaat de fut er uit, en de charme er af. Daar komt door uit wat in haar is, en hiervan is gedeci- deerd haar ontwikkeling afhankelijk. De natuur moet haar vrijen loop hebben, den normalen weg gaan, wat een vrouw wil is met een man zijn, en met dien vast voor goed. Dat kan niet altijd, maar er is strijd tegen de natuur als het anders is. Zij heeft dus nu een andere expressie dan dezen winter, en zij kijkt anders uit haar oogen, haar blik is nu vast en kalm, en er is een uitdrukking van geluk in haar, van vrede en rust, te tref- fender omdat zij nu nog natuurlijk lijdend is. Ik heb U wel eens geschreven dat de vorm van haar hoofd, de lijn van haar profiel net precies is die van dat figuur van Landelles ,,1’Ange de la passion”. Dat is dus verre van gemeen, het is bepaald nobel, maar het valt niet altijd direkt in ’t oog. Vandaag echter was het precies, precies. Vöör zij weg ging heeft de professor, die bepaald Sympathie voor haar heeft, haar ook van vroeger kent, en nu dezen keer met bijzondere attentie haar behandeld heeft, en op haar verzoek, (dat zijn oorzaak had in ’t geen ik met haar afsprak voor zij er heen ging), haar geheel en in alle opzichten onderzocht heeft, zieh nog de moeite gegeven om lang met haar te spreken en uitvoerig omtrent wat zij doen en laten moet om er boven op te blijven. Toen zij wegging kwam niet alleen de oppasseres van de zaal waar zij lag, maar de hoofdoppasseres zelf ook haar nog goedendag zeggen. Ik was daar bij, en daar ik tot driemaal toe van die per- soon een brief had gehad toen Sien niet schrijven mocht hoe het ging, bedankte ik haar daarvoor. En bleef zij nog een heel tijdje met ons praten. Het was gelukkig heel warm, mooi weer, en de reis ging best. De moeder van Sien en het meisje van Sien waren naar den Schenkweg gegaan, en wachtten ons op. Het was werkelijk een 466 heerlijk thuiskomen, en Sien was over alles in high spirits, over het wiegje vooral, over haar rieten stoel, over alles. Maar vooral was zij blij haar kleine meisje ook weer te zien, die van mij een paar nieuwe laarzen gekregen had voor de gelegen - heid en er heel aardig uitzag. Er was in Mei een combinatie van moeilijkheden : haar beval- ing, mijn onwel worden, terwijl de kwestie hoe het gaan moest, waar zij naar toe moest, het nog compliceerden. In veel opzich- ten is er licht en uitkomst gekomen. Nu heeft zij nog veel pijn bij tijden, als reste vooral van de ope- ratie met den forceps, er zijn verder nog andere noodzakelijke suites van haar kraam, er is de groote zwakte, maar het is haar aan te zien dat een hernieuwing en een opluiken bij haar plaats heeft, een herstelling van haar lichaam, en een herstelling van haar ziel meteen. En er is nu hier een atmospheer van ,,thuis”, of ,,Home”, of ,, eigen haard”. Ik kan mij begrijpen, dat Michelet zegt: la femme c’est une religion. Gedurende 6 weken minstens na de bevalling zal zij waar- schijnlijk pijn houden, en zieh zeer ontzien moeten. Ik geloof dat gij b.v. uit die attentie van den professor en van de hoofdoppasseres voor haar, wel zien zult, dat zij toch iemand is voor wie serieuse personen Sympathie hebben, want werkelijk is het iets bijzonders, dat zij haar zoo gesoigneerd hebben. Toen ik in de kraamzaal kwam, waar ik verscheidene andere pa- tienten zag, trof het mij zij toch een heel ander soort persoon was dan de anderen, ofschoon zij toch eenvoudig genoeg is. Alleen is er meer geest en zenuwleven in haar, men kan zien, dat lijden en het doormaken van moeielijke tijden haar verfijnd hebben. Ik hoop dat gij geen scrupules zult hebben om met haar kennis te maken. Ik heb mij bijzonder geamuseerd met hetgeen Sien me verteld heeft van haar gesprekken met den professor. Dat was almachtig aardig, en die man schijnt met bijzonder veel bonhomie te werk te gaan; b.v. zei hij : zeg eens drinkt gij graag een bittertje, en kunt gij sigaren rooken? Jawel, antwoordde zij. Ik vraag het daajom, zei hij, om je te zeggen dat ge dat niet behoeft te laten. Daarentegen kreeg zij een fameuse schrobbeering over azijn, mosterd en peper gebruiken. Op dagen dat zij, wat ze dikwijls heeft, meer dorst gevoelt dan 467 honger, moet zij als geneesmiddel een bittertje gebruiken om eetlust op te wekken. De lijst van versterkende middelen heeft hij gegeven, haar raad- plegende omtrent haar beurs. Ikzelf zal mij, aan wat hij daar- omtrent opgeeft, ook houden. Vleesch is goed voor haar, doch eens of tweemaal ’s weeks is toch voldoende, iederen dag is volstrekt geen vereischte. Haar eerste remedie, haar belangrijkste versterkende middel, dat was een eigen thuis hebben, daarop kwam hij telkens terug. Ik had er nog al tegen opgezien, dat Sien misschien dingen zou moeten hebben die duur zouden uitkomen, doch de levens- manier, die hij heeft opgegeven, is wel de zuinigste die men bedenken kan tegelijk. Zoodat ik dan ook wel degelijk geloof, dat wij met frs 150 per maand rondkomen kunnen. Sien heeft nog bo/endien de boodschap mee gekregen, dat gedurende 2 jaar, bij eventueele ziekte van haar kind, zij gratis te Leiden den Professor kan consulteeren en er ook gratis geneesmid- delen voor krijgen kan. Het is me niet alleen te doen kind, om je nu door je kraam heen te brengen, zei de professor, doch ik zou graag zien dat je over een jaar of wat een flinke krachtige vrouw waart, je hebt nog een heel leven voor je, als je ’t geen ik je zeg niet in den wind slaat. Enfin, hij heeft met haar gepraat en haar ingelicht, alsof hij haar eigen vader was, in groote dingen en in kleine, en dus is zij thuis gekomen heel wat opgewekter en helderder dan zij heenging. Mij gaat het goed, maar ik heb gemerkt ik knapjes zwak ge- worden ben, wat wel bij zal trekken echter. Maar als ge rekent ik b.v. nu ruim twee maanden siechte spijsvertering, weinig eetlust, binnenkoorts, etc. gehad heb, en gedeeltelijk nog heb, is dit niet te verwonderen. Ik ben ook weer aan ’t teekenen geweest, en ofschoon het mij hoofdpijn veroorzaakt en spoedig vermoeit, zal dat wel weer vlotten langzamerhand. Vooral daar ik zachtjes aan thuis met de vrouw en het kind weer met poseeren zal kunnen beginnen. Mijn zwakte valt me echter tegen, alleen dergelijke dingen als ik gehad heb, brengen ’t altijd mee. De twee teekeningen die ik dezer dagen maakte, zijn beide aquarellen. Omdat ik eens een proef wilde nemen. Het komt mij echter voor, dat ik ook nu nog vooral er op moet .168 blijven werken op het eigenlijke teekenen, wat de grondslag van al het andere is. Maar zooals gij ’t in de laatste zaagt, zal ik er langzamerhand in beginnen te wasschen. Zoodra ik geheel beter ben wou ik wel eens nog meer serieus een bepaalde aquarel maken op Ilnrdimj, omdat dit papier toe- laat, (meer dan het Whatman), dat men een soliede fonds of grond legt van zwart en wit voor men begint te wasschen, zonder dat dit het aspect van aquarel wegneem.t. Alleen, nu kan ik nog niet lang genoeg aan een stuk werken, wat me erg con • trarieert, daar ik zoo sterk naar het werk verlang, en om naar buiten te gaan. Intusschen ben ik al vast blij dat ik weer ten minste iets doen kan. Ik begon dezen brief gisterenavond, en ik kan U nu nog ver- teilen dat wij, n.l. de vrouw en de twee kinderen en ik, den nacht op den grooten zolder hebben doorgebracht. Die slaapkamer heeft veel weg van het ruim van een schip, omdat het geheel betimmerd is, en ik houd die voor zeer gezond. Het wiegje nioet overdag naar beneden, Het is best gegaan, en als er van buiten geen onaangenaamheden körnen, wat ik wel hoop heb niet het geval zal zijn, zullen wij binnen het wel samen schipperen. Met mij is het zoo, dat ik het gezelschap van de vrouw en van de kinderen niet vreemd vind, maar mij precies gevoel alsof ik meer in mijn element ben, en het al veel langer zoo geweest was. Mijn handen uit te steken om dingen te doen waar de vrouw te zwak voor is, b.v. het bed opmaken of duizend andere zaken, is mij niet ongewoon. ’t Zij voor mezelf, ’t zij dikwijls genoeg voor zieken, etc., is me van allerlei van dien aard voorgekomen. En dat die dingen het Schilder- en teekenwerk niet hinderen, bewijzen de oude Hollandsche schilderijen en teekeningen genoeg. Dat het atelier en het huisgezin in elkaar vloeit kan geen kwaad, vooral waar ’t figuur geldt. Ik herinner mij wel Interieurs van ateliers van Ostade, kleine teekeningetjes met de pen, waar- schijnlijk brokjes uit zijn eigen huis, die genoeg doen zien dat het atelier van Ostade waarschijnlijk weinig had van die ateliers, waar men Oostersche wapens, en vazen, en Perzische tapijten, etc. vindt. Om. nog eens wat bepaald over kunst te spreken, ik voel soms grooten lust om weer eens te gaan schilderen. Het atelier is nu ruimer, het licht beter, ik heb een goede käst om verf etc. te be- 469 waren, zonder dat het al te veel rommel en vuil geeft. Ik ben ook reeds dadelijk weer met waterverf begonnen. Het hangt af van mijn beter worden, maar zoodra ik geen ge- vaar meer loop om in te störten, en flink naar buiten kan gaan en buiten stil zitten, is ’t mijn plan dat alles weer op te vatten, en er alle kracht achter te zetten. Ik geloof, dat nu Sien en ik samenwonen en het niet als ’t wäre twee afzonderlijke huis- houdentjes zijn, ik van frs 150 per maand meer zal kunnen af- zonderen voor schilderbenoodigdheden dan tot dusver. Noch Sien noch ik zien er tegen op ons te behelpen, en zouden zoolang ik niet meer zelf verdien met teekeningen te verkoopen, b.v. weinig meer meubels of huisgerei willen nemen. Want veel liever wachten zij en ik met al zulk soort van dingen, dan nu meer geld op te nemen, zelfs gesteld wij konden het krijgen. Sien, zoodra ze hersteld is, zal van haar kant met het poseeren ook weer serieus beginnen, en ik verzeker U haar figuur aardig genoeg is. Dat zij het poseeren wel weet te vatten en er geschikt voor is, ziet gij trouwens vast zelf wel eenigszins in ,,Sorrow” b.v., en een paar andere die gij hebt. Ik heb nog verscheidene naaktstudies, die ge nog niet gezien hebt; daar wou ik ook bepaald nog verder mee doorgaan zoodra zij maar klaar is, want daar leert men veel van. Al was het dat ik nog geruimen tijd het eigenlijke buiten werken laten moest, als het, ( ’t geen ik niet hoop), eens mocht tegen loopen met mijn ongesteldheid, dan zal ik nu in elk geval bin- nenshuis stof hebben, en niet leeg hoeven te zitten. Van Pa en Moe heb ik een vriendelijken brief. Verbeeld U, zelfs weer met twee couponnetjes er in. Dat echter moeten zij nu niet meer doen, ik weet dat zij het zelf noodig hebben, en met het geld van U, nu dat de dingen zoo’n goeden keer genomen hebben wat betreft den toestand van Sien, en ik ook beter word, zeg ik nog eens, zullen wij rondkomen. Ik heb dus werkelijk liever het geld van Pa en Moe niet, zooals ik U schreef wou ik zelfs zoodra ik het uitsparen kon, en de vrouw beter is, aan Pa wat sturen voor een reisje naar hier, om dan over een en ander te spreken. V/at mij meer pleizier doet dan de couponnetjes, is dat zij in zoo’n stemming zijn, als denk ik het beste is in de gegevenen, zoodat dan als ik hun over Sien spreek, zij hoop ik niet al dadelijk er tegen zullen zijn, maar met goedwilligheid het zullen opnemen. 470 Dezer dagen heb ik nog de tentoonstelling Fransche kunst gezien, (aan den Boschkant) uit de collecties Mesdag, Post, etc. Er is veel moois daar van Dupre, Corot, Daubigny, Diaz, Courbet, Breton, Jacque, etc. Ik vond bijzonder mooi ook die groote schets van Th. Rousseau uit de collectie Mesdag: een drift koeien in de Alpen. En een landschap van Courbet: gele, heuvelachtige zandgronden, hier en daar begroeid met frisch, jong gras, met zwarte hout- kanten waartegen een paar witte berkenstammen uitkomen, wijd weg grijze gebouwtjes met roode en blauw leien daken. En een smalle, lichte, fijn grijze strook lucht er boven. De hori- zon zeer hoog echter, zoodat de grond hoofdzaak is, en dat fijne strookje lucht eigenlijk meer als contrast dient om de ruwe stof van de massa’s donkere aarde beter te doen voelen. Ik vind dit wel het mooist wat ik tot nog toe van Courbet gezien heb. De Dupre ’s zijn superbe, en er is een Daubigny, groote stroo- daken tegen de helling van een heuvel, waar ik niet genoegop kijken kon. Zoo ook een kleine Corot, een water en lisiere de bois op een zomermorgen, om 4 uur of daaromtrent. Een enkel klein rose wolkje wijst aan dat de zon over een tijdje zal opkomen. Een stilte, en een kalmte, en een vrede, waar men door betoo- verd wordt. Ik ben blij ik dat alles nog heb gezien. Nu ik ga dezen eindigen, ik hoop dat gij spoedig eens schrijven zult, en vooral dat gij werkelijk tegen Augustus eens naar Holland komt. Ik schrijf U wel ,,tusschen de bedrijven in”, want dat er nu van allerlei komt kijken, kunt gij denken. Ik laat Sien wel scharrelen, maar ik rnoet er altijd op letten wat zij doet, om toe- valligerwijs altijd present te zijn als zij een handje hulp noodig heeft. Want zij is werkelijk nog heel zwak, (zoo dat de professor, vertelt ze, gezegd heeft ,,verdomd” zwak) en toch is het goed dat zij door ’t een of ander te doen, af leiding heeft. Al wat haar wat opvroolijkt en blijmoedig maakt, is medicijn voor haar. Het kindje is ook volstrekt niet buiten gevaar — gij weet op welke manier haar verlossing heeft plaats gehad — dat heeft ook al- tijd op het kind invloed, en voor we een week of 6 verder zijn, is e? weinig van te zeggen hoe het er mee zal gaan. Veel hangt van het zog af natuurlijk. Ik hoop het U niet te erg verveelt dit alles te lezen, ik wilde maar een woordje schrijven, en het is een lange brief geworden. Ik ben nog niet a court, maar is het dat 471 gij tegen den twintigsten wat zenden kunt, zou voor de latere dagen der maand wel goed uitkomen. a Dieu, met een hartelijken handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 216 Waarde Theo, Dinsdagmorgen. Ik heb U ditmaal iets te verteilen omtrent een bezoek van den Heer Tersteeg. Deze kwam van morgen hier, en zag Sien en de hinderen. Ik had wel gewenscht, dat hij ten minste een vriendelijk gezicht had gezet tegen een jong moedertje, dat 14 dagen kraams is. Maar 00k dat scheen er niet op te kunnen overschieten. Waarde Theo, tegen mij heeft hij gesproken op een manier, die gij U mogelijk begrijpen kunt. ,,Wat beteekenden die vrouw en dat kind? ” ,,Hoe kwam het mij in ’t hoofd er aan te denken met een vrouw te gaan leven, en hinderen bovendien? ” ,,Was het niet even bespottelijk, als dat ik met een eigen equipage door de stad ging rijden. ’ ’ Waarop ik geantwoord heb : zeer zeker was ’t een geheel ander geval. ,,Scheelde het mij in het hoofd? Het was zeker iets, dat uit een ziekelijk hoofd en gestel voortkwam. ’ ’ Ik heb hem gezegd dat ik nog pas van meer competente per- sonen dan hij, n.l. dokters uit ’t gasthuis, zoowel omtrent mijn gestel, als de kracht van mijn hoofd om inspanning te kunnen volhouden, volkomen gerustgesteld was. Zoo is hij van ’t een op ’t ander gesprongen, haalde er mijn vader, en verbeeld U, mijn 00m van Prinsenhage bij !!! Zou er zieh mee bemoeien. Zou schrijven. Waarde Theo, ter wille van de vrouw, ter wille van mijzelf, heb ik mij zeer ingehouden, ik ben niet driftig geworden, ik heb op zijn mijns inziens al te indiscrete vragen kortaf en droog geantwoord, misschien wat al te zacht, maar ik prefereerde in al te zacht te vervallen boven mij misschien driftig te maken.. Langzamerhand is hij wat bedaard. Ik vroeg hem, of ’t niet wat bespottelijk zou zijn als zij thuis een brief op hooge pooten van hem ontvingen, en er na, een vriendelijk verzoek van mij om op mijn kosten een reis je naar mij te maken, om te spreken over diezelfde zaak. Dat had effekt, in zoover dat hij opkeek; zou ik 472 dan zelf schrijven? ,,Vraagt U dat? ” zei ik, ,,natuurlijk, maar nu zult U toegeven ’t een weinig geschikt moment is, daar zij thuis in verhuisdrukte zitten *), en daar de vrouw zöö is, dat de minste emotie haar eene verzakking, die nooit meer terecht zou körnen, veroorzaken kan. Nu haar emotie geven van angst, spanning, zenuwachtigheid is een moord”. O dan zou hij natuurlijk niet schrijven, en toch weer opnieuw sprak hij van: ik was zoo dwaas als iemand, die in ’t water wou sprin- gen, en hij wilde mij daarvan terug houden. Ik zei, dat ik niet twijfelde aan zijn goede intentie, en dat ik daarom trachtte niet driftig te worden om zijn woorden, hoewel een zoodanig gesprek mij zeer onaangenaam was. En eindelijk, omdat ik toonde be- paald het gesprek te willen coupeeren, is hij vertrokken. Ik schrijf het U direkt. Ik heb hem gezegd, dat ik er met U over schreef, meer niet. Dit deed hem ook wel bedaren. Ik trachtte het nog op de teekeningen te brengen, maar hij keek slechts even rond: ,,o dat zijn de oude”. Er waren nieuwe bij, maar die scheen hij niet te zien, nu gij weet, de meeste laatste zijn bij U, of C. M. heeft er nog, etc. In alles was hij overhaast, een ding Staat slechts vast, ik ben al wat gek en verkeerd is. Ik vraag U, hoe is het mogelijk op zoo’n manier met iemand te spreken, en waar kan het goed voor zijn? Dat is juist wat ik vrees, een onsympathieke, meesterachtige, weinig fijngevoelige en discrete inmenging in mijn meest intieme en prive zaken. Geen man kan daar kalm onder blijven. Ofschoon dus ik mij niet driftig gemaakt heb, neem ik het den Heer Tersteeg hoogst kwalijk, en ik wil niets met hem te maken hebben, en hem niet meer te woord staan, zoolang hij in die politieagentstemming is. Ik schrijf er U direkt over. Ik reken hem in Staat allerlei miseres in ’t leven te roepen door zijn ontijdige inmenging. Thuis en te Prinsenhage (en Prinsen- hage heeft er niets, absoluut niets mee te maken) onrust te ver- wekken, en de boel van streek te maken. Is dit niet te stoppen??? Het is nu wel met thuis, en ziedaar, wie weet of hij niet weer alles bederft. Zoo spoedig mogelijk wil ik zelf schrijven maar wat is het beroerd van Tersteeg om zoo te duveljagen. En wie? een arme zwakke vrouw 14 dagen kraams — neen ik vind het leelijk maar dat voelt hij niet en ’t is bij hem altijd en eeuwig dat eene ding *) Ds. van Gogh had het beroep aangenomen naar Nuenen, een dorpje bij Eindho- ven, en de familie vertrok daarheen in September. 473 qeld. Een anderen God heeft hij niet schijnt het, ik voor mij gevoel dat voor vrouwen, kinderen en zwakken men zacht en goed moet zijn en ik heb daartegenover een soort respect en emotie. Hij had dan nog een schimpscheut — ik zou die vrouw ongelukkig maken — enz. Ik zei hij was niet in Staat dit nu te beoordeelen en ik verzocht hem zooiets niet meer te zeggen. Sien heeft mij lief en ik heb Sien lief, wij willen en kunnen leven samen van ’tgeen ik anders alleen zou hebben — ons bekrimpen en zuinig zijn in alle opzichten en zooveel mogelijk — gij weet genoeg hoe ik hierover sprak. Ik kan U niet genoeg zeggen broer, hoe mijn heele toekomst er van af hangt. Een mensch kan er boven op körnen voor een keer, als hij gefnuikt wordt en gekrenkt in lief de, en in zijn zaken en plannen. Maar dat moet niet te dikwijls gebeuren. En nu, ik ben hersteld of aan het hersteilen naar lichaam en ziel, en Sien ook, doch het zou fataal kunnen zijn als opnieuw om zoo te zeggen, ons de kop werd ingeslagen. Toch bestaat er tusschen Sien en mij een afspraak voor het uiterste geval dat men tegen ons ge- weld zou gebruiken, die is, dat als wij niet leven kunnen met elkaar wij samen tenminste emigreeren kunnen. Dat is lo tegen een een gewisse dood als men geen geld heeft en niet sterk is, maar wij zouden dat prefereeren boven van elkaar scheiden. Denk hier dus eens over na en tracht als gij er iets aan doen kunt, te voorkornen, dat ik door Tersteeg of door andere personen te veel tegengewerkt word. Ikzelf ben eigenlijk nu nog niet zöö, dat ik mij verdedigen kan als wäre ik in mijn gewone doen. Zachtjes, heel zachtjes aan, moet ik weer in mijn werk mij verdiepen, maar ik kan werkelijk nog niet tegen zulke bezoeken, als dat van dezen morgen. Als Tersteeg zijn zin had, en meer anderen, dan zouden zij natuurlijk Sien en mij van elkaar scheuren. Daar is het hen om te doen, en zij zouden geen geweld ontzien. Het hangt ervan af of wij het maandgeld van U hebben, om bij elkaar te blijven. Ik voor mij weiger het maandgeld van U, zoodra gij U stellen zoudt Op het standpunt van Tersteeg. Ik wil Sien niet in den steek laten. Als ik haar niet heb, dan ben ik gebroken, en dan zou ik ook gebroken zijn in mijn werk en alles, dan zou ik er nooit bovenop körnen, en U niet tot kosten of last meer willende zijn, zeggen: Theo, ik ben een gebroken man, en alles is naar de maan, het is 474 nutteloos dat gij mij langer helpt. Met de vrouw hlijvende, ben ik goedsmoeds, en dan zeg ik: het maandgeld van U zal een flink Schilder van mij maken. Met Sien wil ik werken met alle kracht en inspanning, maar zonder haar geef ik het op. Zoo Staat het dus. — Zoo dikwijls hebt gij mij getoond mij beter te begrijpen, en on- eindig beter te behandelen dan anderen. Ik hoop dat ook ditmaal dit zoo blijven zal. Er is tusschen U en tusschen mij werkelijk Sympathie in veel dingen, en het komt mij voor Theo, dat al Uw moeite en al mijn moeite niet te vergeefs zullen zijn. Steeds zijt gij mij blijven hel- pen, steeds ben ik ook blijven werken, en voel nu, terwijl ik beter Word, nieuwe krachten zieh ontwikkelen. Zie dat wat er is tus- schen U en mij, is geloof ik serieuser dan het standje van Tersteeg, en kan door zijn inmenging, of de inmenging van anderen niet bedorven worden. Toch moeten we ter wille van orde en vrede die inmenging be- daard zien te stoppen. Alleen neem mij niet kwalijk dat ik er wat door van streek ben. Het is voor de vrouw en mij het eerste beroerde uurtje geweest sedert wij uit het gasthuis zijn. Als gij het goed vindt, trekken wij het ons echter verder niet aan, en laten er ons niet door van streek brengen. Schrijf ons echter eens spoedig, want ik heb groote behoefte aan een brief van U. Ik wil niet, dat mijn hoofd vol wordt van on- rust en zorg, omdat van kalm blijven mijn beter worden afhangt. Het gaat mij anders wel; de vrouw en het kind zijn zöo lief, zoo goed en stil, dat men er wel van opfleuren moet. Alleen Sien ver- anderde als een blad van een boom, toen zij Tersteeg hoorde praten, en ik zelf ook. Ik heb den dokter weer eens gesproken en heb weer wat om in te nemen, juist om de herstelling nog zooveel mogeltjk te bespoedigen. Ik sterk wel aan en de binnenkoorts wordt minder. Nu ik wilde om reden van Tersteeg mijn brief aan Pa en Moe wel ■wat bespoedigen ofschoon later mijns inziens te prefereeren wäre. Zoodra gij omstreeks den twintigsten wat zult gezonden hebben, zal ik schrijven naar huis, maar liever had ik gewacht tot zij hun verhuizing achter den rüg hadden, en de vrouw wäre aan- gesterkt. En ook nu zou ik veel, veel beter vinden tot dan te wachten, alleen Tersteeg zou me misschien voor zijn. Het reisgeld ' voor Pa er bij sturen, is een teeken van mijn stemming geloof 475 ik, en een attentie waaruit zij hoop ik zullen begrijpen, dat ik hen apprecieer. Schrijf dus spoedig, en mocht dit een en ander reden zijn broer, dat wij sterker aan elkaar hechten, en meer elkaar begrijpen en vertrouwen, inplaats van door inmengingen van Tersteeg of wie dan ook, ons van elkaar te laten brengen, dan betreur ik de on- aangenaamheid van dezen morgen niet. Nog eens, ik heb de pretentie niet om stand te voeren of het goed te moeten hebben. Het allernoodigste voor de vrouw zijn alle kosten die ze meebrengt, en die moeten gevonden worden, niet door meer te ontvangeriy maar door ons te behelpen. Dit be- helpen is haar en mij, om reden van de lief de tusschen ons, niet een last maar een feest om zoo te zeggen. Het gevoel van beter worden doortintelt haar, en mij het verlangen om weer binnen heel körten tijd aan ’t werk te zijn, en er heel en al in op te gaan. Zij is een heel heel lief moedertje, zoo eenvoudig, zoo touchant — als men maar eenmaal haar kent. Er kwam echter een leelijke trek van pijn of ik weet niet wat in haar toen ze Tersteeg met mij hoorde praten en eenige woorden opving. Het kan wel zijn Tersteeg zoo was omdat hij er niet op verdacht was — toch kan ik ’t niet aardig vinden of geheel excuseeren. Nu genoeg, doch kerel schrijf me spoedig, want ik verzeker U dat een hartelijke brief van U me meer vooruit helpt dan mijn pillen, etc. Nu adieu kerel — weet het, Sien als ze rüstig is, is een moedertje nu geworden zoo stil, zoo fijn, zoo touchant als een ets of teekening of schilderij van Feyen Perrin. Ik verlang naar ’t teekenen, naar ’tposeeien, naar ’t geheel beter zijn van haar en van mij, naar orde, en bedaardheid, en wat Sympathie van U vooral. Gegroet van Sien hoor, en een handdruk in gedachten, en geloof me, t. a t. Vincent. 217 V/aarde Theo, (Woensdag). Ik kan niet genoeg het ontijdige bezoek van Tersteeg betreuren. Het is mij een aanleiding om nog vöor Uw körnst een paar dingen te bespreken, die ik liever als gij hier waart zou behandeld hebben. Ik heb U gezegd dat ik Sien wil trouwen, en wel zoo spoedig mogelijk; let evenwel op, dat ik vooral dit chapiter met U per- soonlijk wenschte besproken te hebben, ook voor en aleer ik 476 verder tot Pa iets zeg. Ik kan met U beter overweg, gij voelt de dingen juister dan al de anderen samen, en ik heb er iets aan als gij dit of dat zegt. Ook al zijn wij over een of ander ’t niet eens, er is tusschen U en mij altijd een middenweg te vinden omdat wij met Sympathie en bedaardheid spreken. Ik geloof ook dat als er niemand anders zieh ongevraagd mee bemoeide, het zieh sehikken zou in alle opziehten. Zoodra er eehter kwestie van trouwen is, vliegen de lui op met een haast en een lawaai van de andere wereld, en er is niet meer te redeneeren of een woord er tussehen te brengen. Ik waeht nu niet langer te sehrijven over iets wat ik liever be- sproken had. Gij hebt over het trouwen gezegd: trouw haar niet, etc. en gij dacht dat Sien mij voor den gek hield, etc. Ik heb toen over een en ander geschreven, dat ik dat zoo maar niet met U eens was, etc. Maar ik heb liever niet U zoo bepaald willen tegenspreken als het bij me opkwam, omdat ik geloofde en nog geloof, dat met dertijd gijzelf veel van Sien zult gaan houden, als ge haar meer kent, en dan natuurlijk niet meer denken zult zij me verneukt of zoo iets. Is dat eenmaal zoo ver, kunnen we eens weer over het trouwen praten, dacht ik. Maar gij zult U dan ook wel herinneren, dat in mijn latere brieven ik het daar niet zoo direkt meer over gehad heb. Alleen, ik heb toen in der tijd bepaald gezegd, er is een trouw- belofte tusschen haar en mij, en ik wil niet dat ge denken zult, ik haar beschouwen wil als een maintenee, of als iemand met wie ik een liaison zonder consequenties zou hebben. Nu kom ik er nog eens op terug. Die trouwbelofte is tweeledig, nl. eene belofte van burgerlijk trouwen zoo spoedig de omstandigheden het toelaten, maar ten tweede is het eene belofte om ondertusschen van stonde af aan elkander te helpen, te steunen, lief te hebben als waren wij reeds getrouwd, door alles samen te deelen, door geheel en al voor elkaar te leven, en door niets ons van elkaar te laten brengen. Voor de familie nu is ’t burgerlijk trouwen waarschijnlijk de be- ^langrijkste vraag. Die is voor haar en mij wel belangrijk, doch ondergeschikt evenwel aan het wezen der zaak, de liefde en trouw tusschen haar en mij, zooals die reeds bestaat en dagelijks aan- groeit. 477 Ik wilde U wel voorstellen nu het heele chapiter van burgerlijk trouwen voor een onbepaalden tijd te laten rüsten, en b.v. uit te stellen er over te spreken tot op ’t oogenblik, dat ik door ver- koop van mijn werk ’s maandelijks 150 francs verdien, waardoor de hulp van U niet meer noodig zal zijn. Met U, maar met U alleen, wil ik dus dat wel afspreken, dat we voorloopig vast- stellen ik haar niet trouw burgerlijk, voor de zaken van het teekenen zoover gevorderd zijn, dat ik onafhankelijk ben. Naarmate ik begin te verdienen stuurt gij gaandeweg minder, en eindelijk als het geld van U geheel kan ophouden, dan spreken we eens weer over het 00k burgerlijk trouwen. Maar nu den tusschentijd, het zou ten eenenmale absurd zijn mij na dezen heelen winter, en vooral na alles wat in de laatste maanden gebeurd is, te willen aftrekken of scheiden van haar. W ij zijn geketend en gehecht aan elkaar met een Sterken band van oprechte genegenheid. Verder door de hulp die we weder- keerig elkaar verleenen. Want als ik ’t zoo mag zeggen, zij is mijn associee in ’t werk, en meer, oneindig meer dan een gewoon model, omdat zij voor ’t po- seeren zoo gewillig en intelligent is, dat ik ’t niet genoeg prijzen kan. Ik hoop gij na hetgeen ik U nu gezegd heb, nog wel met meer gerustheid de dingen beschouwen zult. Gij hebt van den winter bijv. van Heyerdahl beter dingen gehoord van me, dan bijv. Tersteeg wel van mijn werk denkt. Ik voel nu zooveel nieuwen lust in ’t werk, dat ik alle hoop heb dezen herfst nog weer een eind op te Schieten. Misschien tegen Kerstmis, als dus ’t bewuste jaar om is, zal ik U kleine aquarellen zenden, waarvan de laatste teekeningetjes, waar al wat bruin en rood en grijs in was, het begin waren. En ik voel soms grooten lust tot schilderen 00k, erg grooten lust en ambitie. Vooral nu ’tbetere licht en het betere atelier er me vanzelf weer op brengt. Ik mag nog niet zooals ik zou willen, van den dokter, ik ben nog zeer spoedig vermoeid, maar dat komt terecht. En dan gaan we aan den gang met alle energie. Ik hoop nu alleen Theo, dat wat ik U zeg omtrent het trouwen U zien doet, dat ik niet bepaald in alle dingen geheel mijn eigen zin wil hebben, dat ik wel voor zoover ik kan, mij schikken wil naar wat gij denkt ; maar zie dan daarin 00k ’t bewijs dat ik verdien gij mij vertrouwt, en met mij schrijft over de verschillende 478 dingen. Met de anderen kan ik niet overweg, en met U kan ik praten en schikken. Wat ik wil is de behoudenis van het leven van Sien en haar twee kinderen. Ik wil niet, dat zij weer terugzinke in dien afschuwe- lijken toestand van ziekte en misere waarin ik haar vond, waar- uit zij voorloopig gered is. Dat heb ik aangepakt, dat moet ik. voortzetten. Ik wil niet dat een oogenblik langer zij verlaten en alleen zieh behoeve te gevoelen, ik wil, dat zij merke en in alles zie, dat ik een teere liefde voor haar heb, en hart voor de kin- deren. En dat — wie het ook verkeerd vinden mögen — gij zult het begrijpen, en het mij niet willen verhinderen. Ik stel haar er bovenop körnen dan ook op Uw crediet, in zoover da^ ik er mij- zelf de Verdienste eraan niet toereken dan voor een klein deel. Ik ben maar het middel er toe geweest. Ik zeg nog eens, het spijt me dat wat ik nu per brief zeg, ik ’t U niet, terwijl gij persoonlijk tegenwoordig waart en eerst de vrouw eens nader had leeren kennen, heb kunnen zeggen, dan kon ik er misschien nog meer bij zeggen, om U te doen in- zien, dat ik niet onredelijk ben. Maar ook nu hoop ik, dat gij niet lang weg blijft, en in elk geval eens spoedig schrijft. De vrouw zal met U spoedig op haar gemak zijn, gij zult trouwens haar ook niet op zoo ’n manier opnemen, en uit de hoogte be- kijken als Tersteeg gisteren. Wees ten volle verzekerd van haar en van mijn meest warme toe- genegenheid, en ontvang in gedachten een handdruk en geloof me t. a t. Vincent. Wat ik ook nog wel eens bespreken zal met U, is de toestand waarin ik haar vond, en dingen uit haar verleden. Het arme schepsel heeft het al bijzonder bar gehad. En toch is er in haar nog een levenslust en fijn gevoel, dat niet verdoofd is. Ik zeg ook nog eens dat ik toch zoo bijzonder naar U verlang, afgescheiden van alles, omdat ik zoo behoefte heb aan Sympathie en- aan wärmte. Ik zou ZOO graag eens met U loopen, al is de Ri]sivi]ksche molen er niet meer. Enfin. 218 Beste Broer, Het is reeds laat maar toch ik wou U nog eens schrijven. Gij 479 zijt niet hier, toch heb ik behoefte aan U, en is het mij als waren we soms niet ver van elkaar. Ik heb vandaag iets met mezelf afgesproken, dat is mijn onge- steldheid of liever de restes er van te beschouwen als niet be- staande. Er is genoeg tijd verloren, het werk moet worden door- gezet. Dus wel of niet wel, ik ga weer teekenen, geregeld van ’s morgens tot ’s avonds. Ik wil niet, dat iemand me weer kan zeggen: ,,o dat zijn maar oude teekeningen Ik heb een Studie geteekend van het kinderwiegje vandaag met veegen kleur er in. Verder ben ik ook doende aan een dito als die weilanden, welke ik U ’t laatst zond. Mijn handen zijn wat te blank geworden naar mijn zin, maar wat kan ik er aan doen? Ik zal weer buiten gaan ook, het kan me minder schelen dat het me mogelijk eens opbreekt, dan dat ik langer van ’t werk afblijf. De kunst is jaloersch, zij wil niet dat men ongesteldheid telt boven haar. Dus ik geef haar haar zin. Gij zult dus hoop ik, binnenkort wel weer eens een paar redelijke krijgen. Zulken als ik mögen eigenlijk niet ziek zijn. 480 Gij moet goed begrijpen, hoe ik de kunst beschouw. Om te körnen tot het waarachtige, moet men lang en veel werken. Wat ik wil en mij ten doel stel is bliksems moeielijk, en toch geloof ik niet dat ik te hoog mik. Ik wil teekeningen maken, die sommige menschen treffen. Sor- row is een klein begin, misschien is zoo’n klein landschapje als de laan v. Meerdervoort, de Rijswijksche weilanden, de Schar - rendrogerij ook een klein begin. Daarin is tenminste iets direkt uit mijn eigen gemoed. Hetzij in figuur, hetzij in landschap, zou ik wel willen uitdrukken niet iets sentimenteel weemoedigs, doch ernstige smart. Enfin ik wil ’t zoo ver brengen dat men zegt van mijn werk, die man voelt diep, en die man voelt fijn. Ondanks mijn zooge- naamde grofheid, begrijpt ge, misschien juist daarom. Het lijkt nu nog pretentieus om zoo te spreken, maar dat is dan ook de reden waarom ik er kracht achter wil zetten. Wat ben ik in ’t oog van de meesten — een nulliteit of een zonder- ling, of een onaangenaam mensch — iemand die in de maatschappij geen positie heeft of hebben zal, enfin wat minder dan de minsten. 