title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: Jos. A. Alberdingk Thijm hat in die mit seinem Bruder herausgegebenen „Oude en Nieuwere Kerst-Liederen (Amst. 1852) unser Lied unter Nr. 32 aufgenommen. Da es ihm lediglich auf kirchliche Zwecke ankam, so hat er sich allerlei Änderungen erlaubt. Str. 6 und 7 hat er in Eine verschmolzen und Str. 8 ganz weggelassen. Hier und da hat er ganz neue Verse gemacht: 4, 4. gewunden, auf die Knie die u. Tors 9, 4. ontsteekt in mir nun höchste Liebefeuer 10, 3. auf alle Frauen ausverkoren ff 1, 1. erwarte, erwartet — 1, 3. Stilling, Hemmung — 1, 4. Eeuw, Jahrhundert — 1, 7. ontziet, fürchten — 2, 6. mehr, grüner — 3, 6. bereits, bereits — 4, 4. sober, ausgehustet, elend verdürstet — 6, 4. deernis, Erbarmen — 6, 9. eisch, Verlangen — 7, 7. ontmoeten, begegnen (bei Willems und Thijm hij für mir) — 9, 1. bestier, bestürzen, Regierung — 11, 6. zwischen, weichen — 11, 7. dageraad, Morgenröthe, Tagesanbruch — 12, 8. dolen, irren. 342 Nr. 197. Jesus und Johannes. Lestmael op eanen zomerschen dag, maer hoorde wat ik bevallijk zag van Jesus en sint Janneken! Zij speelden met een lammeken als in dat groen geklaverd land, met een papschoteltje in hun band. Hun witte vette voetjes die waren bloot, hun lippenkens als korrel zoo rood; die zoete vette praterkens die zaten daar bij de waterkens; het zonnetje sdieen daar alzoo heet, zij deden malkaar in 't melksken bescheid. D'een troetelde het lammeken z'n hoofd, en de ander kittelde het onder den poot. Het lammeken ging springen, sint Janneken ging zingen, zij huppelden en truppelden door de veld en deze twee krollebollekens dansten alle bij. 4. En als het dansen was gedaan, Zoo moest het lammeken eten gaan, en Jesus gaf het wat broodken, sint Janneken gaf het wat hooiben: Ter wereld en was er nooit meerder vreugd dan deze twee couzinessen waren verheugd. 5. Sint Janneken zyn klein neefje nam en zette hem boven op het lam: 'schoon manneken, jij moet rijden! ik zal je naar huis gaan leiden, want moederken zou je zijn in pijn, waar dat wij zo lang gebleven zijn. 6. Zy zaten en reden al overhand, en rolden en tuimelden in het zand, en deze twee kleine jongeskens die deden zulke sprongeskens! en al de kinderen zagen het aan, tot dat ze ten laatsten zijn huis gegaan. 7. De moeder maakte op staande voet van suiker en melk een papje zoet. daar zaten de twee papbaardetjes! daar aten de twee slabbaardetjes! Zij waren aapje vrolijk en asoo blij, geen konings banket en heeft er bij. 8. Na tafel dankten zij Onze Heer en vijven op hon kniepen nedergingham. Maria gaf hun een knijpersje, daartoe een snijperhuisje, en zongen stillekeertjes in den slaap, en naar het Stalleke was het moeten gaan. Vlaams: Vliegend Aamband aan Antwerpen bij Willems Nr. 134. Ein paar wenig davon abweichender Text in Wolfs Wodaua, bl. 184-186, nach einer alten Ausgabe des "Masker van de wereld", worin mitunter bessere Lesarten. Bei Willems 2, S, paterken - 4, 8. Broeyken - 4, 4. Hooijken - 7,3. Daar zat toen die p. - 7, 4. Daar aten die al. - Steht auch in Passi, Paesch, en Pinxter - Gezangen, Amst. 1722, ziemlich ebenso. 8, 3. 4. Maria zag 7 met vreuden aan, en heeft kaer bij te rust doen gaan, - Neuerdings auch noch in Chants populaires des Flamands de France par E. de Coussemaker Nr. 39, stimmt fast ganz mit Willems Nr. 134, nur 7,6. Met zijn moederken gen hwen und 3, 1. Für host hoor, Ohr! 1, 5. Geklautert, mit Klee bewachsen - 2, 3. Praterken, Schwätzer - 8, 1. Trost und Elefanten, Liebkosungen - 3, 1. Houdt voor hoofd, Kopf, mul. Stoke 3, 294; bei de Coussemaker in ho or verwandelt, was dann oreille übersetzt wird - 3, 5. Wel voor weide - 3, 6. Beide für beide - krollebol, hell, krulbol, Krauskopf - 4, 3. Broodken für Broodken - 4, 4. Hooiken, Heu - 6, 1. Overhand, holl. Overhands, nach der Seite, eius una ander - 7, 3. Papibaerdeken, Pappfutterchen - 7, 4. Sabbaerdeken, Sabberbärtchen - 7, 6. Hat er bei, kommt ihm bei, gleicht ihm. Nr. 198. Die himmlische Nachtigall. 1. Ich war mir gänzlich vermeidens In Jesens Uden groß, Von da und will ich nicht scheiden, Im Leben noch im Tod. 2. Das ist ein Paradies mit Blumen Bedauern mit vielen Tränen: Ost könnte darin kommen! Meine Tür war schon getanet. 3. Man hoorde den nachtegaal zingen, al onder den scherpen deren, zijn hart is vol van minnen, die wil dat die macht het horen. 4. Een liedje heeft hij gehoven, al onder den deren groen: "O vader, wilt u hen vergeven! Ze en weten niet wat ze doen." 5. Die schafer baat om vrede, hij mocht wel hebben prijs; die nachtegaal zingt: "Nog heden zullen zij zijn in het paradijs! 6. O vrouwe, ziet hier bij uwen zoon, Johannes, die moeder uw! Ik heb u bevolen, wilt haar behoeden te zijn!" Hij zingt wel also hoog: "Mijn god, waarom laat u mij verdrinken? Zijn hart werd hem droog, te drinken begerde hij. 8. Men schaakt hem daar te drinken, een met gal galven, zijn hoofd dat liet hij zinken, hij sprak: "Vervult is alle ding. 9. "O vader, in uw banden beveel ik mijn geest." Met also soeten zang voerde hij in een ander woud. 10. Hij liet die violette al onder de kruis staan, die hem te Nazareth zo moedig had ontfaan. 11. Hij liet de open roos aan de kruis hangen, rood, haar bladerkens liet hij zich risen: de nachtegaal bleef van minnen dood. 1. Hoort toe, als die van liefde zijt, het laat mijn geest te zingen een lied van liefde en vriendelijkheid, van grote schoone dingen. een Soudansdochter hoog van staat, gekweekt in duistere landen, ging 's morgens met den dageraad door gaarden en waranden. Zij zag de schoone bloempjes staan van veler handen krachten. hierdoor is in haar opgegaan een welbron van gedachten: 'wie mag de bloemenmaker zijn, Zoo wijslijk in 't ontvouwen der edele blaadjes schoon en fijn? mogt ik hem eens aanschouwen! 3. Hoe lief heb ik hem in 't gemoed ! wist ik hem maar te vinden, verliet ik mijn vaders rijk en goed en ging ik met mijn beminden. des middagatts stond Jesus daar en riep: 'o maagd, doet open!' dit werd zij op haar bed gewaar en kwam zeer haast geloopen. Zij heeft haar venster opgedaan: daar zag zij voor haar oogen den allerliefsten Jesus staan met schoonheid overvloegen. zij zag hem zoet en vriendelijk aan en neeg tot op de aarde, en sprak: 'haar komt gij toch van daar, 0 jongeling hoog van waarde? 5. O jongeling van schoonheid rijk, wiens hart zou niet branden? nooit zag ik ergens uw gelijk in al mijn vaders landen. 'Ja, kuische maagd, die ik wel ken, uw liefde is te roemen. nu zult gij weten wie ik ben: den maker van de bloemen, 6. Zijt gij 't, mijn allerschoonste beer? mijn liefste, mijn beminde ? hoe zocht u mijn gemoed zoo zeer, of ik u eens mogt vinden ! nu houdt mij erf noch vaderland, met u zal ik het wagen. geleid mij met uw schoonste hand, waar 't u ook zal behagen! "O maagd, wilt gij met mij op reis? Zo moet gij 't al verlaten, uw vader en uw schoon paleis en al uw hooge staten. Uw schoonheid is mij dit wel waard, mijn lief, mijn uitverkoren! niets is er op de gehele aarde zo schoon als gij geboren. Nu leid mij henen waar 't u lust, O schoonheid nooit volprezen! in uw lichaam ik mijn hart gerust, uw eigen wil ik worden." Hij nam de maagd bij haar band, zij ging aan zijn zijde ver uit haar heidensche vaderland door beemden en door weiden. Zij spraken vele vriendelijke woorden al gaandeweg te zamen, toen bracht begeerte 't vragen voort: "Hoe is toch uw naam?" "Mijn naam, o maagd, is wonderschoon, zijn kracht kan 't hart genezen, in mijn beschermer vaders hoogen troon daar staat hij schoon te lezen. Tot mij alleen uw liefde wendt, dient mij met hart en zinnen! mijn naam is Jesus, wel bekend bij al die mij beminnen." Zij zag haar liefde zo minlik aan, zij neeg tot op de aarde en bood hem haar getrouwheid aan en hield hem hoog in waarde. "Wie mag mijn liefste beschermvader zijn? vergeef mij 't vrije vragen, o schoonste bruidegom! zeg het mij, is 't anders uw behagen?" "Mijn vader is zo rijke man: zijn rijk gaat alzo ver, hemel en aarde hij buigen kan, de zon, de maan, de sterren." 12. Tien honderd duizend engelen schoon, die liggen steeds gebogen bij mijn beer vaders hoogen troon met neerzichtige oogen. "Ach, is uw vader dan zoo groot en aller vromen hoeder! o liefste die ik liefde bood, wie is toch uw moeder?" 13. "Nooit was er op de gansche aard een maagd zoo rein van leven: zij heeft mij wonderlijk gebaard en maagd is zij gebleven." "Ach, is uw moeder een maagd, ZOO schoon en uitgenomen, verschoon uw dienstmaagd dat ze vraagt, van waar zijt gij gekomen?" 14. "Ik kom uit mijns vaders rijk, volgend met zoo veel vreugden, die nergens hebben haar gelijk in schoonheid en in deugden; daar duizend jaar is een dag, daar duizend duizend jaar, dat is 't dat weelde heeten mag, veel deugd en vreugden hebben." 15. "Och beer, dat staat mij wonder aan, mijn allerschoonste koning! laat ons toch haastig heengaan naar uw beer vaders woning!" "O maagd, dient mij oprecht en rein, mijn rijk zal ik u geven, daar zult gij eeuwig bij mij zijn, in groote vreugde leven." 16. "Zij gingen alzo rein en kuis door beemden en door weiden, en kwamen aan een geestelijk huis, daar wilde Jesus scheiden: "Mijn allerliefste engeling schoon, woudt gij mij nu begeven? nooit hoorde ik zoo droeven toon: dan moet ik immers huilen." 17. Hij sprak haar zijn mening uit met vriendschap en met minnen: "Verwacht mij hier, o waarde bruid! nu moet ik gaan, hier te biegen." Hij is ten huize ingegaan, zij stond hem te verbeiden; zij liet zo veel droeven traan, omdat hij was gescheiden. 18. Als nu de dag ten avond kwam, zij peinsde aan haar verlangen, dat zij haar liefste niet verminder, hij beidde veel te lang. Toen trok zij nog een weinig voort, gedreven door de minne, en klopte en riep: 'Doet op de poort, mijn liefste is hier binnen.' De poort die werd haar opgedaan, de poortier kwam daar voren, hij zag de jonkvrouw voor hem staan, ZOO schoon en hoog geboren: 'Zegt mij, o maagd, wat gij begeert? Hoe gij hier komt, allemaal? Zegt mij, o maagd, wat dat u deert en waarom gij moet weenen?' 'Och! die die ik zoo teer bemin, die is mij hier ontgaan: hij trok tot uw poorte in, hij bedrekt mij veel te lange. Och! noodig hem toch weer uit, zeg dat hij mij kom vinden, eer dat mijn hart van droefheid stuit: hij is mijn hoog beminde.' 'Och, maagd! de gen die u hier liet, is hier niet in gekomen. Uw waarde lief, die is hier niet, ik heb hem niet vernomen.' 'Och, vader, wat ontkent gij mij? Mijn lief die ik bemin, het laatste woordje dat hij zei, dat was: ik ga hier binnen.' 'Zeg gij dan hoe uw liefste reed, of ik hem eens mag weten.' 'Och, vader, dat weet ik niet, zijn naam is mij vergeten. Mijn liefste is een koningszoon, Zijn rijk strekt aldoor verre, Zijn kleed is hemelsblauw en schoon, bestrooid met gouden sterren. Zijn aangezicht is melk en bloed, Zijn baard is van goud. Zijn wezen is zo wonderzoet als ooit een mens aanschouwde. Hij kwam uit zijn beer vaders rijk om mij met hem te leiden, nooit zag ik ergens zijn gestalte, maar ach! hij is gesehen. Zijn vader heeft eenen scepter draagt van hemel en van aarde, Zijn moeder is een reine maagd, zo schoon en boog van waarde. Die poortier, die zijn stem verbiffen, sprak: "Jesus, oom, wat begeren?" "Ja, vader," zei zij, "dat is mijn lief, die ik zo zeer begeer." Wel, maagd, is dit uw bruidegom, die ik u wel zal wzen: Kom, allerzoetste dochter, kom, gij moet niet verder reizen. Kom, dan, o zoete bruid, treed aan, kom binnen onze wanden, en zeg waar komt gij dan van daan, gewiss uit vreemde landen?" Ik ben een vorstelijke maagd, gekweekt in boog staten; om hem, daar mijn gemoed naar vraagt, heb ik het al verlaten. Voor al dat gij verlaten hebt, zult gij veel meerder vinden bij hem die alle schoonheid schept, bij Jesus uw beminden. Zij diende God van harten zeer, zij had een groot verlangen naar Jesus haar beminden beer, hij beidde veel te lang. Toen zij haar leven had volend en van hier zoude scheiden, kwam Jesus daar weer present, hij wilde haar geleiden. Hij nam zijn bruid bij haar band met vriendelijke minne, en bracht haar in zijn vaderland, daar is zij koningin. Al wat het hart begeert, dat werd haar daar gegeven daar duizend jaar zijn in een dag, zoo lustig is dat leven. Hollandsch: Volksliederbücher. Der Stoff ist uralt und rein biblisch und oft schon poetisch behandelt worden: das Werben der gottgeweihten Seele nm ihre Bräutigam Christus, am die Liebe Gottes. De Saal von der Sulamitischt scheint jedoch eerst dem Anfang des 16e. Jahrhunderts anzugehören. Sie ist damals wenigstens erst in Prosa gedruckt worden: "Ein schlechter Beispiel, wie das Jesus eine Heidenin mag, eine Jüdin, welche erzählte, aus ihrem Lande. Gedruckt zu Delft, bis mir Franz Sondersdaan. (In der Kön. Bibl. im Haag, s. darüber J. van Ylotea im Eonst-en Letterbode 1850, bl. 140.)" Nach dieser prosaischen Erzählung ist später in Holland ein langes Lied gedichtet worden, ob zwar in kunstgerechter Form, wie den Text die holländischen Volksliederbücher der spätesten Zeit vielleicht noch am getreuesten aufbewahrt haben. Späterhin mochte dieser Text, als er sich auch nach den südlichen Niederlanden verbreitete, in der Übersetzungen, weil er so lang war, mit Vorrat werden und erhielt daher nach dem Schluss an, andere Strophen, die zwar ein volksthafispheres Aussehen gewannen, aber eben deshalb doch nicht für älter oder gar für ursprünglich gelten dürfen. Es ist merkwürdig, dass von den beiden Texten in den »Passie, Paschen, en Pinksterzangen« (Amsterdam, By Gerardus Bloemen 1722) in einer Liedersammlung, die aus alten und neuen Liederbüchern zusammengestellt wurde, der erste Text bl. 84. 86. ganz mit unseren Strophen 1 — 11 übereinstimmt, nachher aber nicht weiter geht als bis, wo Jesus Abschied nimmt: Hij nam de schoone bij der band en sprak met soete aazen: "Voort, schoone maagd, verbeid mijn hier, ik moet nu gaan, hier binnen." Ob nun auch das ursprüngliche Lied hier abschloss, lässt sich nicht recht ermitteln. In den übrigen Texten kommen allerdings noch Strophen vor, die einem kunstvolgenden Liede angehören, z. B. in dem zweiten Texte der Passie — gezangen bl. 86 — 91. Zijn oogen staan zeer vriendelijk, hij is zeer schoon van spreken, hij kwam als uit zijns vaders rijk, hij wilde mij ontschaakten. Schoon maget, is uw lief aag schoon en ook hoog geprezen, al waar hij uit des hemels troon, hij en magt niet beter wezen. Schon frühzeitig moet das ursprüngliche Lied eine völlige Zustimmung im Volke erfahren haben. Eine solche scheint mir denn auch die unter den Liedern des Tonis Harmansz (Tennis Harmsen) van Wervershoef vorkommende, denn schwerlich hat sie ihn zum Verfasser, sie waren sonst durchweg gereimt und nicht in so volkstümlicher Sprache (s. die Proben im Konsten Letterbode 1860. bl. 188. 189. Modernisiert in Albertdingk Thijm, Oude en Nieuwere Kerstliederen 1862. Kr. 133; die dazugefügte Melodie nach verschiedenen mündlichen und schriftlichen Mitteilungen; sonst ist als Mel. angegeben: Een boerman had een dorpenkern, oder: O Holland schoon. Aus diesem Texte scheinen die vlaamische der Großen Offenen Blätter bei O. van Paemel in Gent (gedruckt bei Willems Nr. 180.) und bei Josephus Thys in Antwerpen Nr. 22. (s. Mono Übersicht S. 229.) hervorgegangen zu sein. Mein Text ist der schon früher Hör. belg. 2, 56 — 66 in Le Jean Volkszangen bl. 147 — 167 mitgeteilt; diesmal habe ich Str. 19, 6—8 eine bessere Lesart aufgenommen und die früheren Strophen 27. 28 und 31 weggelassen, wodurch das Ganze eher gewonnen als verloren hat. Das Lied findet sich auch noch in anderen germanischen Sprachen: dänisch in Nyerup, Udvalg 1, 36 — 41; schwedisch in Svenska Folkvisor 2, 73 — 83, neuemelisiert von Atterbom im Folkisk Kalender für 1816. Ja sogarwendisch ist es vorhanden: Volkslieder der Wenden von Haupt u. Schmaler 1. Th. S. 290 — 293. Gekweekt, erzogen — 1,7. Dageraad, Morgenröthe — 1,8. Warande, frz. Garenne, Thiergarten, Park — 2, 4. Welbron, Quellbrunne — 2, 6. Ontvouwen, entfalten — 8, 8. Beemd, Wiese — 13, 6. Uitgevomen für ausnehmend, außerordentlich — 14, 7. Weide, Wonne — 14, 8. Im Druck varen — 16, 8. Sneven, ursprünglich fallen, dann, wie sneuvelen, umkommen, s. Huj-dec. Fr. 3, 137. ff. — 17, 3. Verwachten, erwarten — 17, 6. Voorbij den, erwarten — 18, 4. Beiden, ausbleiben — 20, 7. Stuiten, stocken, still stehen — 21, 4. Onkennen, verkennen — 24, 5. Veröffnen, erheben. Nr. 200. Die vier Pilger. Hört, Freunde, laust, nahe dies Lied, Gy christliche Schalen! Was das vier Gäste ist geschieden, die Kameraden waren: Zy machten samen einen Band um zu besuchen 't heilige Land und nicht weerum zu kehren, Zy sahen 't Grab des Herrn. Hun blyden tocht ist haast vergangen in großer Tribulation: Hör. Beif. P. II. 23 354 Wurde einen Schrecken kam hun da hin durch Teufelsche Temptatio: Zwei Tigers kammen mit Getier, die Gäste riefen alle vier: 'O Gott, was kommt uns zusammen auf diese bedrohende Wege!' Laß mich allein auf diese Bahn, sprach einer mit großer Bewehrung, Ich bin nicht zu bescheiden, den Zeit von neun Jahren. Voorgerekend mijn zonden, zyn zo groot, reist gyle met u dryen voort, want God die mocht u plagen voor mijn voorleden dagen. Toen spraken de anderen dry getrouw: 'en wilt u niet droevig wezen! De litanie van Onze Lieve Vrouw zullen we voor u lezen. De tigers zijn verdwenen ras, en daar het hun begeerte was, trokken ze voort te samen tot ze in Jerusalem kwamen. Ze kregen daar na biecht en boete het vlees en bloed des beren, want hun berouw oprecht en goed bleek ook in het wederkeren. De gast wist vol zonden groot bleef dicht bij Barcelona dood, daar lag hij bloot van ledematen, een geest kwam op gefreden. Hij sprak: "O gasten! wilt nu zien uw dode vriend begraven, doch doet hem eerst dit schoon hemd aan, reist dan langs bosch en hagen, en vreest niet meer voor ongeval, ik weet wie u bewaren zal. De litanie blijft lezen, gelijk u deedt voor dezen." Daar was eens een maegdeken, jong en teer, Zij bemindege zier, Haar god en haar heer, Zij bad gedurig zonder ophouden: "Heere, laat mij je eens aanhouwen!" Jesus heeft aan haar gevraagd: "Zuivere maegde Die mijn liefde draagt! Hebt u mij liever dan uw leven, Wilt u mij dan het gevecht geven?" Het maegdeken met volwassenheid heeft gezeid: "Beer, daartoe ben ik bereid: Van liefde moet mijn hartje breken," En terstond is zij bezweken. "Wie klopt er hier op dat denken, En die hier zó lustig is?" "En 't is een zoo proper maegdeken En 't zou zoo geren binnen binnen binnen, En 't zou zoo geren binnen binnen binnen, Haar bruidsgom is er in." "Is 't een zoo proper maegdeken En zou het zoo geren binnen, En staat op, mijn engeltje samen En gaat, haalt de schoone maegde binnen binnen binnen, En gaat, haalt de schoone maegde binnen binnen binnen! Haar bruidsgom is er wel in." En als de schoone maegde binnen kwam En daar was er al een vreugd! En de engeltjes dansten daar rond, Beer Jesus droeg er den rozenhoos, En Maria die ging voor, voor, voor, En het maegdeken werd gekroond. Muzische: Wodana door J. W. Wolf bl. 76, Mündlich aus Gent. 1, 2. beminden in de Gentse Mundart voorbeminde — 2, 6. seffens, tegelijk, aan één mal — 3, 5. bezwyken, sterven — 4. hier begint een andere Melodie. Nr. 202. De Himmelsburg. Het staat een kasteel, een rijk kasteel, Een kasteelje op de bodem der aarde, Daar zingen de engelen zoet lof, Beer Jesus woont daar binnen. Tot desen kasteel kwamen wij gaandeweg, conden wij daar toe om te overkijken; het blauw daar al van puur goud, die muren en die daken. Tot desen kasteel kwamen wij niet, wij moesten vroomelijk strijden; die wilde zee vlak en diep die moesten wij overlijden. De boze geesten kwamen ons aan, met verleidingen willen zij ons verlopen; zij hadden daar zo veel mensen te gronde gegooid met hare valse bevelen. Zij wenschten daar ons dik in de grond, zij zouden ons overgeheveld hebben; wij ankeren ons hart in Jezus' wonden, waar latent daarinnen kunnen wegzinken. Laat ons die wilde zee overvaren, met zijn beelden en sinten! God die Here wil ons gesparten, dat wij dat kasteel gewinnen! Liederen en Leusjes, Antw. 1539, bl. XXIV (Hör. belg. 2, 49. Willems Nr. 208). Vromelijk, tapfer — 3, 3. Vlak, licht — 3, 4. Overlijden, überfahren, das frz. passer — 4, 2. Overladen, belasten (dass das Schiff zu Grande gaat) — 4, 3. Gesailt, gesegelt — 5, 1. Dik, veel. Der heilige Franciscus. Wij willen heden vrolijk zijn op desen hooghen dag met onsen vader Franciscus, die men niet volprisen en mag, want hij is waarlijk groot: oh heilige vader Franciscus, staat ons bij in onser nood! Hij deed uit zijn gewaad, die hij te dragen placht, hij worpte voor zijn vaders voeten, de wereld was hem een kalf. want hij is waarlijk groot: oh heilig vader Franciscus, staat ons bij in onser nood! Franciscus zag op zijn voet gelijk, dat doen die pauwen, hij liet zinken zijn hooghe moest en deed aan die gewaad grijs. "Want hi is waarlijk groot", o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! Hi, U seer goedertieren in uw omgang, zijn herten bloeit van binnen gelijk een wijngaardrank. Want hi is waarlijk groot: o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! Doe deze heilige vader dus vast in duizenden gijn, werd hi soortgeving in Christus minne, dat hi die vijf wonden ontsloeg. Want hi is waarlijk groot: o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! Hi is seer goedertieren van duizenden op aarde, van binnen en om buiten, zo is niemand zijn gelijk. Want hi is waarlijk groot: o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! Nu is hi op gezaren hier boven in het hemelse land, al in dat choir der serafinen bij Christus rechter hand. Want hi is waarlijk groot: o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! Nu laat ons hem bidden met groter inzicht, dat hi ons wil verwerven die duisternis der eenvoudigheid. Want hi is waarlijk groot: o heilig vader Franciscus, staat ons bij in onze nood! 2. Sinds binnen Antwerpen gebracht, gevangen en kort gedwongen, maar doe zij voor de poort kwamen, zij hebben vroommoedig gezongen: 3. Och, broeders, wilt vast op Christus staan en wilt daervan niet weerstand bieden! Dat ik zo zwaar gebonden moet gaan, is om het woord des Heren. 4. In de vierschaar bracht men menselijk oog, om dat meisje te onderhouden. Om dat zij zo jong van jaar was, meenden zij dat zij ervaren was. 5. Maar toen zij voor de heren kwam, hoort wat zij gehoeven gebracht: 'Och, mijn heren, hoe zijt u op mij zo kwaad! Heb ik u ooit onthefd?' 6. Wat sprak de godloze partij, om dat meisje te verblinden? 'Nee, gij moet aflaten uw ketterij, of wij zullen u doden.' 7. 'Och, mijn heren! Dat wil ik graag doen, contebij u anders aan te tonen: De woorden die Christus gesproken heeft, daaraan zal ik mij proberen houden. 8. De heren antwoorden na haar verstaan, haar sententie hoorde zij daarom: Zij zal worden aangehangen aan een stake en verbrand, en dat met korte woorden. 9. 'Och, mijn heren! Gij zijt van hart kwaad, hoe kondt dat gehoord hebben, te niet te dragen dat vrouwelijk geslacht ellendig met wenende oogen.' 10. Met dit kwam daar een kapitein, die de wereld wilde beheersen, vijfhonderd gouden gulden had voor haar, mocht hij met hem leiden. 11. 'In niemand heb ik geen liefde, de wereld wil ik verlaten, mijn ziel is in den here gerust: gaat wandelen in uw straten! 12. Na de merct wierd zij gebracht, te branden aan een stake. Zij had den schrepperschater zien monden, zij eisten hem aan zijn eikenboom. 13. Hij stond op het vat, het vierde in de hoek, en riep met luide stem: 'Oh, beer, verheven! Al die met deze torturen aan doen, oh, beer, wil je hun vergeven? 14. Ze stond te branden in het vat, ze riep als met verlangen: 'Oh, hemelse vader! Geloof, zij eid, van hier, wil je mijn ziel ontfangen?' Na een LB.: 'Het Nieuw Groot Harmonisch, in het bezit van de heer J.J. Nieuwenhuijzen te Amsterdam, meegedeeld bij Willems Nr. 230. 4, 1. vierschaar, dat peinliche Gericht, dat ursprüngelijk uit vier personen, een Kruis en drie Schöffen bestond, hier het Ketzergericht. Die Inquisition noemde zich de heilige vierschaar - 4, 2. ondervragen, verhoren - 4, 4. vervaren, einschüchtern - 5,2. gewagen, zeggen, zie Her. belg. 3, 137. - 5, 4. ontwikkelen, ontwijken - 6,2. verbluffen, blõet, laag, bedeesd maken - 7,2. betogen, betonen, bewijzen - 7, 4. gaan, trachten - 8, 3. stake, Pfahl - 9, 2. zeggen, toegven - 9, 3. vrouwelijk zet, weibelijk. 4. Hoe menig sohn is opgestegen, die mijn met droefheid zocht bevangen! Hoe die kwaart van de bleke mien nog tranen op mijn wanggen! 5. Wat is het leven van ons al dan hier eens komen, dan weer scheiden? De weg loopt door het tranendal, die ons naar huis zal leiden. 6. O vaderland, o vaderland! Wanneer zult gij mij eens ontvangen? Tot u is dat mijn hart brandt en zoekt met grote verlangen. 7. Och dat ik een engeltje waar die mijn stappen wilde schrijven! Al viel de reis mij nog zo zwaar, dat zou mijn zwakheid stijven. 8. Wel aan dan, pelgrims, moeten kloeken, als altemaal goed moed houden, op dat wij altemaal te voet onze pelgrimage volgen. Eeuw Geestelijk Lust, Kevelander, 1683, blz. 283; ook bij Le Jeune Nr. 78, maar iets aangepast. 9. Kloek, tapfer - 6, 4. Zochten, zuchtten - 7, 2. Stap, Fußstritt - 7, 4. Stijven, versterken. 10. Leb wohl, o Kevelaer! 11. Adieu, adieu, wij scheiden, adieu, o Kevelaer! Als trekken wij naar beide, wij laten het hart daar. 12. Adieu, o maghelaar, die ons bewaren moet! Wij zullen ons gevelgen, als wij zijn verhoor, tot uwen lof verdelen, hoe ghy hier wordt gehecht. 13. Die aan de Samber wonen en die van Kempenland, om eer aan u te tonen, zijn daar gelijkmoedig van hart. Adieu, o maghelaar, die ons bewaren moet! 14. Wij hebben daar gelaten van die zij van boven Rijn, als ook van die u haten en die beneden zijn. Adieu, o maghelaar, die ons bewaren moet! 15. De Maas moet ook belijden, dat zij ziet op de baan de pelgrims talloze tijden zo vlijtig naar u gaan. AdieUy o maghet soet, die ons bewaren moet! 6. Adieu, adieu! wy scheiden, adieu dan Kevelaer! adieu! wy gaen ter beiden, maer laten therte daer. Adieu, 0 maghet soet, die ons bewaren moet! I Een Gheestelijck Lust Hofken, Kevelaer 1683. bl. 261. (Hör. belg. 2, 64. Willems Nr. 217). ff 4, 4. beneden, unten d. i. am Niederrhein — 5,1. belijden, bekennen. liederanfiänge. Nr. Ach gheldeloos, ghi doet mi pijn 170. Adiea, adieu! wj scheiden 206. Adieu Antwerpen, ghenoechlic plein 110. AI ben ic van den schamel ghesellen 168. Als al de ekelen ripen 78. Als de jonghe meiskens hijlicken 92. Sonjour, ma petite mignonne 131. Haar ging een jager nit jagen 13. Daer ging een pater längs het land 141. Daar ging een patertje längs de kant 140. Daar is een vrouw maget vroeg opgestaan 39. Daer kwamen dry koningen uit verre landen 192. Daar lag een schoon vrouw maget 61. Daar quamen drie landsknechten 73. Daar reed een beer roet zijn scbildknecbt 38. Daar reed er een ridder al door bet riet 29. Daer staet een clooster in Oostenrijc 71. Daar waren drie gezelletjes fijn 45. Daer was een meisjen in haer kasteel 33. Daer was een scbrjver, een ryke schiTver 44. Daer was een sneeuwwit vogeltje 90. Daer was eens een maegdeken jong en tedr 201. Daar was er een oolijken scbacbelaar 11. Daer was er eens een mannetje 184. Daer was lestmael een ruiter 77. Daar zou er een magetje vroeg opstaan 26. Dag vrouw, dag man, dag al te ga§r 183. Dans , nonneken , dans 144. Danst, danst, kwezelken! 145. Dat alle bergben goude waren 12. Dat meisken opter laden lach 74. Dat ruiterken in der schüren lach* 69. De koekoek in de mei 179. De koude winter is nu verdwenen 146. De mei, de mei, de mei 137. 365 Nr. De trommel maakt ieder 't hart vol moed 167. De velden stonden groeiend en daar toe breed 87. De zon is ondergegaan 106. De zondag is wel na mijn zin 157. Den dag en wil niet verborgen zijn 64. Den krengelen zon uit vreugde rijnt 61. Den winter is een onweten gast 108. Des winters als het regent 53. Die mei is zo genoegzaam tijd 95. Die met te drinken gaf 8. Die vogelkens in der mut 86. Die winter is een onweten gast 109. Die winter is vergangen 68. Die zei: wij zijn vijf reuzen gekomen 180. Doe ik was een jonge dochter 42. Drie koningen groot van macht 191. Ken jona hertekent goed van prijs 120. Een oude man sprak een meisje aan 121. Een ridder en een meisje jona, 15. Een mee terwijl jona van jaren 65. Ei wij zingen de mei, sas 142. En mag hier niet een meisje jong 5. En doe ik door dat woud reet 182. En wil wij ’s avond genoegzamen zijn 171. Ghieldeloos, ghi doet mij pijn 169. Ghenade mag hij verwerven 127. Gehuist ben ik van binnen 97. Gestadig minne drager ik altijd 91. Hansel over der beide reet 68. Heer Halewyn sang een liedekje klein 10. Heer Halewyn zong een liedekje 9. Wie wil daar boeren zingen 46. Het daghet in den oosten 16. 57. Het eerste dagje in het nieuwe jaar 115. Het gebeurde op een donderdag 49. Het gebingben drie gespeelkens goed 118. Het gebingben twee gespeelkens 102. Het jaar doe ik een echt wijf nam 122. Het is geboren jaar en dag 7. Het is goed vrede in alle Duitse landen. Het meije al over de vallei reed. Het quamen drie meters geleken 72,366. Nr. Hat soude een fier Margrietelijn. Het spruit een roosje aan gen landsdonder. Het spruit drie boomkens in gen dale. Het staat een kasteel, een rijt kasteel. Het viel een hemels douche. Het voer een luonto naar zijn clois. Het voer een visser vischen. Het waren twee koningskinderen. Het was een gezelligheid was goed van prijs. Het was een jager een vrouw goed. Het was een meiske vroeg op gestaan. Het was op een avond laat. Het wijntje dat is er zoo zet van smaak. Het windje dat uit den oosten waait. Het zon er een boer zijn dochter niet geve. Hier beginnen wij een aan. Hoort toe, al die van liefde zijt. Hoort toe, gy arm en rijk. Hoort vrienden, luistert naar dit lied. Jan mijn man zou ruiter worden. Ik arme haesken in het wilde woud. Ik draghe in mijn hart. Ik ging op hooge bergen staan. Ik had een alderliefste. Ik heb de groene straatjens. Ik heb een wagen vol geladen. Ik heb gehad gedachten wel zeven jaar. Ik hoor wat nieuws in deze tijd. Ik hoorde een watertje ruiselen. Ik kleef aan den boom al op. Ik quam tot even dans. Ik reis niet op avonturen. Ik zal en ik moet scheiden. Ik zeg adieu, wijs twee misten, moeten zien. 99. 100. Ik zie die morgensterren 58. Ik zie die morgensterren breed 36. Ik stond op hoge bergen 18. 19. Ik weet een vrouwen wel bereid 87. Ik wil met gaan vermijden 198. Ik wil te lande rijden. 1 Ik wil van deze avond 128. Ik won dat alle de boomkens bloeiden 88. In de eeuw van Adams tijden 173. In een boomgaard kwam ik gegaan 6. In Oostenrijk, daar staat een huis 25. In Oostland wil ik varen 108. In het soete van de meie 40. In 't Stalleken van Bethlehem 186. Is er iemand uit Oost-Indië gekomen 174. Caspar, Melchior en Balthazar 195. Claes, molenaer en zijn minnekijn 56. Klompen en eb zijn wijgen 138. Komt die wilt hooren in een lied 50. Komt hier al bij en hoort een klucht 161. Komt, pelgrims, komt, volg mij naar 205. Liest nu schaepjes, herderkens 188. Leest een kuipertje ops en fin 152. Lestmael op een zomerschen dag 197. Liefste Bosalinde, waarom weent gy 124. Naakt plaats, waar herderkens 189. Maria die zonde naar Bethlehem gaan 187. Martijn, torret in de murren 181. Meisje jong, meisje fier 154. Meisje jong, mijn maegdeken heen 155. Mijn heer van Malleghem 21. Mijn hart heeft altijd verlangen 96. Mijnheer van Malleghem 22. Moeder, lieve moeder 134. Ik wil naar Oostland varen 104. Naar Oostland willen wij rijden 105. Nooit laat ons altijd dankbaar zijn 177. Nu wil ik eens omgaan 138. O nacht, o blijde nacht 185. Och Elsje, zie dit, Elsje 76. Och lichtheid, nu en slaapt 84. Och moeder, zei zij, moeder 70. Om een die liefste die ik bemin 98. Mijn god, verleent ons avontuur 59. Rijdt god, wie zal ik klagen 116. Schoon leef, hoe ligt gy hier en slaapt 85 Si ghinc den bogert omme 56. Sidi een crigher oft sid een boer 178. 368 Nr. Sint Nikiaas, kapoen 182. * Maandag en 's morgen 158. Te Burcht wijst een kasteel 17. Te Gherbeken binnen 30. Te Kieldrecht, te Kieldrecht 136. Te Leiden op het galgeveld 81. Te mei had ik een bloemkens 111. Te Uitrecht voor die poort 114. Tis al verkeert dat plach te zijn 117. Teei geld, veel geld, wat aan dat baten? 176. Vreucht en deucht mijn hart verheucht 107. Waakt op, waakt op, 't is meer dan tijd 129. Waar bist thou, Lambert mijn knecht? 164. Waar staat Jon vaders huis en hof? 153. Wat ben we ziet minnaars dorn 79. Wat mag daar wezen, wat mag daar zijn 75. Wat zullen ons Patriotten eten? 160. Wel man, gy moet naar huis toegaan 147. Wy boeren en boerinnen 175. Wi groeten man beer met groter eer 159. Wy kernen getreden met onze ster 193. Wij komen hier heen met ouwe sterren 194. Wi willen bedenken vrolijk zijn 203. Wy zijn di koningenrijk aan macht 190. Wij willen nog niet scheiden 128. Wie drommel klopt hier aan mijn huis 156. Wie wil horen een goed nieuws liet (heimlich. Liebe) 31. Wie wil boren een goed nieuws liet (zwei Gespielen) 66. Wie wil boren een liet eerbaar 204. Wie wil horen een nieuws liet (Graf Floris) 3. Wie wil boren een nieuws liet (Gesellen v. Bosenthal) 24. Wie wil boren een nieuw lied (Ostindienfahrer) 130. Wie wil boren een nieuw lied (Peter n. Käthel) 149. Wie wil boren, zingen (Zimmermann) 35. Wie wil boren zingen (Hauptmannstochter) 41. Wild geboren een goed nieuw liet (Herr Daniel) 4. Kwezelken, wilde gy dansen? 143. Zeker denken van een Wael 80. Zijt welkom lang verwachte leenw 196. Zon ik niet mogen in gaan? 139. 