title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: De geleerde schrijver beproeft inzonderheid het gevoelen aan te dringen» 51 niet te ontkennen, dat Athanasius bij voorkeur spreekt van een iStıomolnaıc (oixelworc) rov awnaroc of rüc oapröc- "t Komt vooreerst dat de geheele voorstelling van den Christus bij Athanasius geen ander oordeel toelaat; en in de tweede plaats dat ook diens eigen woor- den hem van dwaling overtuigen. Hij herinnert dat Athanasius het lig- chaam van den Logos bij voorkeur diens öpyavo» heeft genoemd, of ook wel het heeft beschreven als olxoc of vaöc rod Aöyov; dat hij met die namen geen andere bedoeling kan gehad hebben dan dat het adre£ovoıov van den mensch bij Jezus niet werd gevonden ; en dat däär waar het adrekoucov ontbreekt, van het bestaan eener burn) Aoyızı) geen sprake wezen kan. Het komt mij echter voor, dat geen van die bewijzen zooveel afdoet, dat zij tegen de tegenovergestelde redenering kunnen opwegen. 't Is mij nog niet duidelijk, waarom Athanasius met die namen olxoc of vaöc niet even goed den mensch in zijn geheel heeft kunnen bedoelen. Olxoc of vaöc kan hij den mensch Jezus ook om deze reden wel genoemd hebben, omdat de Logos in dien mensch heeft gewoond, en niet van buiten op hem gewerkt heeft; en daar is geen bewijs, noch dat Athanasius aan die namen een andere beteekenis heeft gehecht, noch ook dat hij een derge- like inwoning van den Logos in een volledig menschelijik organisme voor een onmogelijkheid heeft gehouden. Tegen die redenering van Baur zou men zich zelfs kunnen beroepen op Athanasius zelven; die, els hij schrjft (III. 52): “7 ydp oopia wkoööungev Eavry olkov, xal iv davrg röv olkov mpordrreıwv dwoieı”, zeker niet bedoeld heeft, dat de wijsheid het ligehaam van Jezus in wijsheid heeft doen toenemen. Ook dat Atha- nasius den mensch Jezus het öpyavo» van den Logos heeft genoemd kan mij niet overtuigen; öpyavov bleef Jezus toch altijid, daar zijn geheele leven, volgens den schrijver, een openbaring van den Logos was, en niet van zijn menschelijk wezen, en ik kan op zijn hoogst in het gebruik van dergelijke termini loquendi — die wij trouwens later niet meer zullen ontmoeten — een nieuw bewijs vinden, dat men in die dagen nog lang niet op de hoogte van de christologie was, en dat de terminologie in deze zaak nog verre was van reeds gevormd te wezen. Wat het eerste argument betreft, ook daarme& kan ik mij niet vereenigen, en wel om de vol- gende reden. 't Is waar, de Yvxn) Aoyın van Jezus is in het stelsel van Athanasius niet meer dan een naam, en zij beteekent niets, öf zij al be- Staan heeft; maar hetzelfde verschijnsel zullen wij bij de beschrijving van het systeem van Cyrillus opmerken, terwijl het toch vaststaat, dat Cyrillus het bestaan eener uxr) Aoyıcr) nevens den Logos uitdrukkeliik en met zooveel woorden heeft geleerd. Athanasius spreekt wel nooit van haar; hij laat haar geheel buiten het spel, en noemt haar nooit bij name, maar hij zegt toch ook nergens dat zij niet bestaan heeft; en dat hij haar nooit noemt, men kan het eenvoudig hieraan toeschrijven, dat hij geen kans 4* 32 er evenwel maar op aan, wat hij onder die spreekwijs ver- staan heeft, en de bewijzen ontbreken niet, maar zijn veeleer in getale voorhanden, dat haar beteekenis ruimer is dan ze bij) den eersten opslag schijint te wezen. Ik beroep mij vooreerst op de eigen woorden van den schrijver, contra Arian. IV. 36: “oux Erepöc rıc Xptorög, al’ ec kal 6 av Töc’ aöparoc TO Tplv xal Taic Ev ovpavy Öuväuscıv aylaıc; öparöc vuvl dla Tyv mpög Tov Öpwusvov Avipwrov Evwauv' Öpwusvoc 68, ov TH aopärw Nebryri, alla rg ruc Ned rnroc Evepyela did Tod avIpwrivov, awuaroc xal 6Aov avdpwrov, Öv avexalvioe TH olkewar TI TPOc £avröv.” Ik zie niet, en ik geloof dat iedereen mij zal moe- ten toestemmen, dat men van dien öAoc ävSpwroc iets anders kan maken, dan dat Athanasius met die woorden het geheele menschelijk organisme bedoeld heeft; terwijl ik buitendien meen te mogen beweren, dat ook zijn be- schrijving van het werk van den Logos op geen anderen grond gebouwd is. Het doel dier openbaring, zooals Atha- nasius het voorstelt, is de mededeeling van het onverderfelijk en onvergankelijk , met &&n woord van het goddelijk wezen, aan de eindige en vergankelijke natuur, wier middenpunt als 'tware de mensch is (sap& Jeowomdeoa, AoywYeica). Nu valt het al wederom niet te ontkennen, dat de aanwinst die de mensch deelachtig is geworden , in het stelsel bij vaorkeur aan den kant der onsterfelijkheid gezocht wordt. 53 geestelijk moet voorstellen, met het vleesch zonder den geest kwalijk ook maar gemeenschap had kunnen aangaan. Ook is het te veelbeweerd, dat de onsterfelijkheid de eenige vrucht is die de mensch, volgens Athanasius, van de openbaring van den Logos heeft genoten; de waarheid komt hierop neör, dat hij haar als de hoogste openbaring der goddelijke goedertierenheid beschouwd heeft. Herhaaldelijk noemt hij behalve haar een weldaad van anderen aard, de onthefling van den vloek, de bevrijding van de overmagt der zonde. ’t Zi) zoo, dat hij zich die onthefing heeft voorgesteld onder den vorm eener trapsgewijze verheerlijking, eener ware transformatie inzonderheid van het ligchaam: ’tis in allen gevalle buiten kijf, dat die verheerlijking is geschied alleen ten behoeve der ziel, die juist door het verdorven ligchaam zoo vaak tot zonde verleid wordt. Vermits evenwel al wat den geloovige wedervaart, zijn prototype heeft in het leven van den Heer van wien hij het geloof geleerd heeft,, zoo volgt van zelf, dat de ziel ook in den persoon van Jezus de bate van die beschikking gehad heeft. Eindelijk: als Athanasius het bestaan der menschelijke ziel naast den Logos werkelijk niet erkend heeft, welken zin zal men dan hechten aan die gedwongen uitlegging van de aangehaalde plaats bij Markus, dat Jezus oapkıkwg, dıa rnv oäpka zijn onwetendheid heeft beleden? Het ayvosiv is immers geen eigenschap van het ligehaam, van het vleesch als de massa gedacht, of als het stoffeljjk deel van het organisme des menschen , maar het is een attribuut van de Yyuxn; Aoyınn, d. i. van het geestelijk we- zen. Heeft Athanasius dus bedoeld, dat de avSpwaivn aap& van Christus de cap& in den gewonen physiologieschen zin van het woord geweest is, dan heeft hij op dit pas bepaald onzin gesproken. Ik eindig met de beschrijving van het we- zen der mpoxorn van den Logos, die Athanasius elders (III. 53) mv mapa rüc ooplac ueradıdoufvnv roic avdpwroıc Seomoln- oıw Kal xäapıy genoemd heeft. Die Seoroinoıc, het geschenk der hemelsche wijsheid, kan wel niet anders geweest zijn dan volmaking van het geestelijk leven, van het doorzigt in de dingen die van God zijn; en wij komen dus ook op 54 dezen weg tot hetzelfde resultaat als te voren, daar bij het vleesch als zoodanig zulk een doorzigt nimmer bestaan kan. Het slot van deze beschouwing komt in weinig woorden hierop neör, dat deze eerste christologiesche proeve al da- delijk gansch en al mislukt is. De Christus van Athanasius is een logiesche en historiesche karrikatuur, en daar is ook niet 6en trek in dat beeld, die met de oorspronkelijke wer- kelijkheid overeenkomt. Logiesch onmogelijk is die Christus, omdat hij hier wordt voorgesteld tegelijik als de vertegen- woordiger van het hoogste leven, en onder het gewaad van een bestaan dat eigenliik geen leven mag heeten: hij is evenzeer historiesch onmogelijk, omdat hij noch met de voor- afgaande , noch met de volgende reeks van feiten ook maar eenigzins in verband staat. Athanasius heeft gezocht maar niet gevonden, en het vraagstuk bleef in zijn geheel aan anderen overgelaten; wij moeten dus ons onderzoek al weer van voren af aanvangen, of zijn opvolgers op dit gebied in hun pogen beter geslaagd zijn. $ 2. APOLLINARIS. ’t Was een ijverig volgeling van Athanasius, Apollinaris met den bijnaam de Jongere !, en bisschop van Laodicda in Syriö, die nog bij het leven van zijn leermeester het eerst de hand aan ’t werk sloeg, om het christologiesch probleem wetenschappelijk en grondig te behandelen. Ten hoogste af- keerig van de leer die de geestverwanten van Arius ver- kondigden, waardoor zij den eeuwigen en oneindigen Logos tot den rang der eindige en geschapene wezens verlaagden , ı Om hem te onderscheiden van zijn vader, Apollinaris den Öudere, die, geboortig uit Alexandrie, zich eerst te Berytus, later te Laodicea als ypapnarıröc vestigde, en in laatstgenoemde stad als presbyter overleed. 55 zag hij toch niet over ’t hoofd, dat die leer althans dit vooruit had, dat zij beter waarborgen opleverde voor de realiteit der menschelijke ontwikkeling van den Zoon des menschen. ’t Ontging den helderen denker niet, bij het berekenen en af- wegen der kansen, dat de niceensche christologie, ondanks haar intrinsieke meerderheid, groot gevaar liep van op dat punt altijd in de minderheid te blijven: Duidelijk stond het dilemma hem voor den geest, waardoor zij, zooals zij daar lag, altoos gekneld zou worden, de onvermijdelijke noodza- keljjkheid om öf zich zelf te vernietigen, 6f de historiesche figuur van den Christus af te breken, en een hersenbeeld op het voetstuk te plaatsen. Hoe zijn medestrijders zich ook pijnigden, hoe zij zich afsloofden en zwoegden om het onein- dig wezen van God als te persen in dien vorm van bestaan, die uitsluitend eigen is aan hetgeen buiten God is: Apolli- naris begreep teregt, dat zij het voorgestelde doel nooit be- reiken zouden; en toch was hij overtuigd, dat het niet vol- strekt buiten bereik lag, en dat er een middel moest bestaan om de logiesche bezwaren te overwinnen, gelijk God het groote feit historiesch mogelijk gemaakt had. Zijn kritiesch overleg en zijn buitengewone analytiesche talenten bragten hem al spoedig op het spoor, om den sleutel van het raad- sel te vinden; en de uitkomst: van zijn overdenkingen was een systeem van een geheel nieuwe gedaante, dat van ’s mans scherpzinnigheid en oorspronkelijkheid ons waarlijk geen geringen dunk geeft. De basis van het betoog van Apolliraris is de leer van den SeavIpwrroc , de voorstelling van Christus als dengene, die, mensch in alle dingen gelijk wij, tevens de reöele openba- ring van het goddelijk wezen zelf was. Hij is wel de eerste niet, die dat dogma zoo op den voorgrond geplaatst heeft, maar hij onderscheidt zich toch van vele anderen door de kleur van zijn redenering. Hij rigt tegen zijn tijdgenooten het verwijt, dat zij ook van dien tweeden Adam een gewo- nen mensch gemaakt hadden, doordien zij de kracht van den Logos tot een werking van buiten beperkten, en zich van haar dynamiesch karakter geen rekenschap wisten te ge- 56 ven 1. ’t Valt ook niet te ontkennen, dat die beschuldiging niet geheel ongegrond was, waarvan zelfs een vlugtig over- zigt van het systeem van Athanasius ons aanstonds kan over- tuigen. De onderlinge betrekking der factoren heeft daar zulk een gewaad aangetogen, dat hun zoogenaamde eenheid zich vertoont als een verbindtenis van zuiver uitwendigen aard, gelijk ze tot stand komt tusschen twee heterogene elementen. Tot ge- tuige hiervan strekt, om niet meer te noemen, het tweeledig beweren van den schrijver, dat het lijden geheel buiten den Logos, en wat tot de openbaring der heerlijikheid van den Vader behoort, buiten den mensch en het menschelijk wezen omgaat. Daarentegen begreep Apollinaris, dat het wezen dier vereeniging niet zoo op de oppervlakte lag, en dat deze veel in- niger moest geweest zijn, om aan hetdoelte beantwoorden. Gelijk hi) diep doordrongen was van het besef, dat de verlossing het werk van God is en niet van de menschen, zoo hield hij zich niet minder overtuigd, dat zij tot stand is gebragt door een orga- niesche vereeniging van het goddelijk en menschelijk wezen, als het eenig denkbaar middel, om de ware eenheid voor te bereiden 2. ’t Komt er dus maar op aan, hoe hijzich die orga- niesche vereeniging in der tijd voorgesteld heeft, en op wat manier zij haar beslag heeft gekregen. In de eerste plaats dient men alle gedachte te verwijderen, als of de schrijver had bedoeld, dat een der twee genoemde factoren zich in het wezen van den ander heeft opgelost, en met dezen zich geidentifieerd heeft. Ook voor onzen bisschop kwam ’t er dus inzonderheid op aan, dat de ia dücıc van den Logos een produkt bleek te ziin van twee verwante dVceıc; en zijn geheele betoog is er dan ook op aangelegd, om het feit van die verwantschap er naturen zoo evident als mogelijk te maken. ! Vgl. Mai, p. 16: “öre öt Ye rö mAnpwua Tov xpovov, EEawsareıev 0 Jeög TöV viöv abTovV yevvwuevov Ik yvvanxög" Kal elvan auröv viov Jeov kai Jeöv xard mveüna, viov dvIpwrov Kkard oapka‘ od ÖVo drasıg röv va viöv, AMd ulav Hboıw Tov Jeod Aödyov ossaprkwuivgv.”— ibid.: “oboeı piv Jedv al dbası äydpwrov Töv xüpıov Akyouev’ mE Öf ovyKparp'ry pvokı vapkızy TE Kal Yeiny. 2 Vgl. Mai, p. 370. “ueoörnreg yivovraı idicrhrwv dıadöpwv eig Ev vv. Adovouv, wg Ev nmövgp ldusrng övov kal immov, al iv yAavro xpwparı iörng Acvrov kal nilavog, xal dv dipı xeuuwvog xal Iepovg lölbrng Eap epyabousvn' oböenia Öt neoorng Exaripag Exeı Tag arpörnrac EE OAokAn- pov, AA yepıxwc Emiuepiyutvac. peoörng 08 Jeov kai dvIpwwov Ev Xpı- ory' obr apa ours AvIpwmoc OAog, oure Yeöoc, Aa Ieov Kal davipwrov niEic.” 38 Bijzonder scherp is de polemiek van den schrijver, zijn kritiek van de reeds bestaande christologiesche stelsels. Ach- tereenvolgens rigt hij zijn aanvallen, vooreerst tegen Arius en de verschillende geestverwanten van dezen, maar even- zeer tegen de vardedigers van de geijkte kerkelijke chri- stologie, tegen de school van Athanasius en van Diodorus van Tarsus. Tegen de leer van Arius heeft hij dit groot bezwaar, dat zij van de verlossing ’s menschen eigen werk maakte, en den SIeavSpwroc met opzet vernederde, om hem op een lijn te plaatsen met de overige kinderen van Adam, De christologie der school van Diodorus vindt even weinig genade in zijne oogen. Hij beschuldigt de voorstan- ders van dat gevoelen, dat zii de hooge waarde van het groote feit der menschwording miskenden, en daaraan zulk een kleur gaven, dat het scheen alsof het gelijk stond met een verlichting van den mensch door den Logos. Hij vreesde dat die leer er toe zou leiden, dat men den Christus Gods gelijk stelde met de apostelen en profeten, en dat zij even- zeer als het gewone naakte arianisme, te kort zou doen aan den goddelijken oorsprong van het feit, dat de openbaring van den Logos in der tijd gewrocht had 1. Het meest heeft hij evenwel bezwaar tegen de leer der alexandriüjnsche school, die in korte woorden hierop neärkwam: Seoc r£Asıoc &v ar SIpwry reAeiy. Hij kon niet anders zien, of die stelling stond gelijk met een splitsing van den persoon van Christus, waar- door de Zoon van God die van nature zoon was, als te- genover dengene kwam te staan, die de zoon was uit de ge- nade (Antirrhet. c.42: “ed uvIpwry ovvndIn 6 Iloc, reAzıog releip, 600 Av hoav, Elc ulv düası viöc, ic O8 Jerdc”). Om die zienswijze aan te dringen, beriep hi) zich op de we- derzijdsche natuurlijke verhouding van den goddelijken en den I Antirrhet. c. 36: “el um voüg Evaapröc korıv 6 Köpiog, oopia Av eiq dwrißovoa vouv dvSpwrov, abrn ÖL ral dv wäcıv avdpwroıg' ei öl ravra, oo« jv tmiönpia Ieod 7 Xpiorov Fapovaia, AAN dvipwrov yirıyaıc.” Vgl. ec. 43: “ei 6 Yeov Öefauevog Iedg korıw dAnIewöc, moAAoi Av elev Jeoi, ereıön moAAoi dsxovraı röv Ieov.” 59 menschelijken factor. Terwijl er op het punt van de formele vrijheid geen onderscheid is tusschen het goddeliik en het menschelijk wezen, gaat die vrijheid ter eene zijde met de volstrekte onveranderlijkheid gepaard, en is aan den an- deren kant de menschelijke natuur juist van gansch ande- ren aanleg. Om het anders uit te drukken, het wezen van den goddelijken factor is volgens dezen schrijver de libera voluntas, en het liberum arbitrium het attribuut van het menschelijk wezen. Geen wonder dus, dat hij niet kon toe- stemmen , dat die twee heterogene eenheden ooit waren za- mengevloeid tot dön enkele eenheid !; en dat de Christus der niceensche theologen, die mensch-God, zooals Apollinaris hem noemde ?, een ware steen des aanstoots was voor dezen scherp- zinnigen denker. Volgens hem moet er in dien Christus, in diens zelfkennis en bewustheid van zich zelven, een voort- durende tweestrijd geweest zijn, moet hi) zich zelven nu eens gekend hebben als God, en dan weör als den Zoon des menschen. De geijkte voorstelling van zijn persoon is dus in de eerste plaats in strijd met alle mogelijke psychologie- sche data. In de tweede plaats, en dat is grooter bezwaar, I Vgl. Mai, p. 70: “daxröAy yAigovoı zirpav oi ÖVo voag &mi Xpıorov doyparißovreg, Jeiov Hnpi Kal ayIpwrivov' Ei Yyap mäg voüg aurokpärwp loriv iöwgp IJenuarı Kara Hvow xıvobuevog, Aövvarov karıy Evi Kal rw aurp Umoreutvp Öbo robg rdvavria IEAovrag AMANAoıg avvurapxeıv. odoe rovro ovvideiv novvnIncav drı ö uiv Ielog voüg aurorivnröc korı Kai Tav- Toxivnrog, ärperrog yüp’ 6 Öt ävIpwrivog aurokivnrog iv, ob Tabroki- vnrog Öt, rpenröc yäp’ xal Orımep ATpentp vp TPETTÖg 0 niyvuraı voug eic ädvöc Vmortıueyon 0HOracıy, BR ydp, roic IE üv korı BISHER ivavrioıc Jeınpacı.” ® Antirrhet. c. 60 brengt zij verwarring in de kerkelijke praktiik en belem- mert de geloovigen in hun vereering van den Christus. De kerk eischt voor den persoon van haar stichter onbe- perkte goddelijke hulde, en de leer der kerk wraakt dien eisch, maar haast zich dan ook weör om dien aan te drin- gen en te ondersteunen; zoo wordt men dus voortdurend al heen en weör geslingerd, tusschen twijfeling en tusschen zekerheid, tusschen hoop en tusschen vreeze 1. Immers niet alleen de persoon van Christus lijdt schade onder die ge- brekkige voorstelling, maar men wordt van zelf gedrongen om ook aan zijn werk te gaan twijfelen. De volstrekte auto- noffie van den mensch, het rpemröv zijner natuur, zooals Apollinaris het genoemd heeft, zou voor de vervulling der roeping van den Logos een blijvend beletsel geweest zijn, tenzij men vrijheid had om te beweren, dat de Logos dat- zelfde rperrov geabsorbeerd en te niet gedaan heeft. Die stelling staat evenwel gelijk met de ontkenning van het be- staan van eenige zedelijke vrijheid; en doordien zij het persoon- lijk bestaan van den mensch en van alle zedelijke wezens ver- nietigt,, keert zij ook het wezen der verlossing om die de Logos tot stand gebragt heeft 2. ’t Blijkt dan ook reeds bij den eersten opslag, dat zij onmogelijk is vol te houden; het be- zwaar dat zij uit den weg ruimen moest, behoudt de gan- sche kracht die het van den beginne gehad heeft. Het weegt buitendien te zwaarder, omdat het wordt gesteund door de ! Vgl. Mai, bl.303: “aöuvaro» röv durdv wai wpogkuvnrov lavröv elösvan xal un‘ dövvarov äpa row alröv elvar Iiov re xai ävdpwaov IE ÖAorAn- pov. — “ang al ng ovolag niav elvan xal ryv alrıv mpockuvnaw aysrov, T. €. mOmToV kal momparog, Jeod kal dvdpwrov. ia Öt mpogkd- vnaıg Xpiorod, kai kard Tovüro Ev Tip Evi Öwöparı vociraı Jeög Kal äyIpw- oc’ oVK äpa aMn nal AäAAn ovola Jeög xal üvIpwrog, dAAd pia xard ovyIeoıw JEod mpöc owya ayIpwrıvorv.” ? Antirrhet. c. 45: “ei dydpwrov oleral rıg Evovodaı Yew wapd& mävrag avIpwrovg kai ayytlovc, momesı un aurekovelovug rodg dyylAovg kal Todg avSpwrovc' dIopa Ök rovd abrekovoiov Lwov TO un elvar aurefovowv ob pIeiperaı Öt 7 bVcıg Umo ToV FHoımoavrog abrnv" our dpa Evoüraı 6 dv- Ipwrog Top Ip, 61 volgende argumenten. Al die verschillende bezwaren liggen als ’t ware opge- sloten in deze stelling van den schrijver (Antirrhet. c. 50): I Antirrhet. c. 25. 26. De woorden die ik in den tekst daareven heb aangehaald , zijn tevens het beste bewijs, dat men Apollinaris verkeerd heeft beschuldigd, dat in zijn stelsel de onsterfelijke Logos zelf aan den dood onderworpen scheen te wezen. Onder andere heeft Gregorius Nyssenus dat verwijt tegen hem gerigt, waar hij zich in dezer voege uitlaat (An- tirrhet. c. 5): “ürag yüp abro rijc Aoyoypagiac (het werk van Apollina- ris, wepl rüc Jelag vaprwoewc) 6 oxömog mpög Toüro PAtre, rö Synrıv roü novoyevoög viov Tv Jeörgra, al ouxi ro AvIpwrivp rd masog Ös- Eaodaı dAAd riv dmadi; kai avalkoiwrov Hlcıw mpöc madovg perovalav MAoswIivar” (vgl. c.51). Enkele volgelingen van Apollinaris schijnen echter aan dat gevoelen werkelijk niet geheel vreemd geweest te zijn, gelijk men kan opmaken uit den inhoud der boeken contra Apollinarem, die men, 't zij dan te regt of te onregt, doorgaans als het werk van Athanasius beschouwd heeft. Oüro:, zegt de schrijver (I. 2), dAAoiweww roü Adyov davrälovraı. Vgl. Dorner, I. 3. bl. 97684. 62 “el &x ÖVo TeAelwv , OVTE Ev ( DIeöc torıv, &v TOUTW AvSpwmöc forıv, OUTE tv W AvSIpwmoc, &v Toürw Neöc. Ik heb die woorden met opzet hier aangehaald,' omdat ze, naar ’t mij voorkomt, een voortreffelijke sleutel zijn om te begrijpen waar Apollinaris eigenlijk heen wil. ’t Is blijkbaar, dat de christologie van zijn tijid hem däärom zoo weinig aanstond, omdat zij naar zijn zin veel te dualistiesch gekleurd was. Ook valt het niet te ontkennen, vooreerst dat hij goed ge- zien heeft, en ten tweede dat datzelfde dualisme indedaad wel noodig had om herzien en omgewerkt te worden. Maar wat heeft hij nu gedaan om aan de leer der kerk een an- dere plooi te geven, en haar in dier voege te construeren, dat zij aan de werkelijkheid beter beantwoordde? De groote moeijelijkheid kwam van den kant van den menschelijken fac- tor, van den vouc avrokivnroc xal Tpemröc, in wien ook in het systeem van Apollinaris het wezen van den mensch zich concentreert, en die de ware uitdrukking is van dat wezen. ’t Kwam er dus in de eerste plaats op aan, op de een of andere wijs dien belemmerenden invloed krachteloos te maken; en de weg, dien Apollinaris inslaat om dat doel te berei- ken, is zeker de kortste en eenvoudigste dien men kan be- denken. De menschwording van den Logos is volgens hem de aanneming van een menschelijk ligchaam geweest, van een ligchaam, dat buitendien ook nog toegerust was met eigen levenskracht en het gewoon beginsel van het zimne- ljk of ligchamelijk leven. De vovc daarentegen, het be- ginsel van het geestelijk of waarachtig menschelijk leven, ontbrak in het zamenstel van den mensch in wien de Logos vleesch geworden is, en het menschelijik element was dus in den persoon van Jezus maar als voor de helft vertegenwoordigd !. Apollinaris ging daarbij uit van het- ! Antirrhet. c. 39: “oöx dpa owdera ro avIpwrıvov yevoc dı avakimbeuc voU kai dAov AvIpwrov, AAAd dıa mpogAinbewc oapxöc.” Dat Apollinaris onder dien naam van cap& tevens de ıbvxr) heeft begrepen ‚ Zwurınv duva- kV &v £avry Exovoa, zal het volgende leeren: evenwel schijnt hij soms niet geheel vreemd geweest te zijn aan het beweren, dat de Logos bij Jezus in de plaats van den voöc en van de ıyvxn beide is geweest. Vgl. 63 zelfde beginsel, waarop de schrijver van den brief aan Je Hebreörs een gedeelte van zijn redenering gebouwd heeft. “Oy dövaraı, zegt hij elders, ou Öuvaran awLev TOV Koouov 6 avIpwroc ulv @v, Kal Try komp Twv avSpwrwv dIopa Uro- xelnevog" ovoR Adcıı rnv rav avdpwrwv anaprlav, un yevöue- voc ävdpwroc avanaprııroc.” Ofschoon hij namelijk verre was var te beweren, zoowel dat de mensch van nature zon- dig is, als dat zijn oorspronkelijke natuur door den invloed der zonde is verbasterd, zoo kon hij zich toch dienzelfden mensch niet voorstellen, dan bevlekt en verontreinigd door. de zonde. Om het anders uit te drukken, Apollinaris erkent wel, dat de eigenaardige gesteldheid van den vovc de mogelijkheid van te zondigen meöbrengt, maar hij is aan den anderen kant niet van gevoelen dat die mogelijkheid per se reeds gelijjk staat met een toestand van feiteljjke zondigheid en boosheid. Zijn redenering is integendeel zuiver empiriesch en gegrond op de waarneming van den mensch, zooals hij zich feitelijjk voordoet; hij beweert op dien grond, dat in geval de menschelijjke natuur in haar geheel den ware ge- worden met den Logos, de zonde ook zou geheerscht hebben in dengene die van hare magt geheel vrijdiende te wezen 1. Mai, bl.203: “rei ydp äpıora TIavAog Bog, Ev TW Favrorparopı ey kai növy Zöpev al xıvoiueda ai kautv, Tpre al uövov rd avroü Yllnua dia Tod dv rü oapki oxıwwoavyrog Aödyov moöc Tb raurnv Zwonouiv kai xıveiv, avaminpovonc rüc Yeiag Livepyeiac röv rüc Yuxiic Tömov Kai Tov dyIpwrivov voöc”: welk gevoelen verder sangedrongen wordt door een beroep op Joh. I. 14 (“sirwv yap örı ö Aödyoc oapk kyivero, ob mpogtin- xe' ul Yoynv”), en op den prototypus van het ligchaam van Christus, den tempel van Salomo! I Vgl. de volgende aanhaling bij den schrijver der Libri contra Apolli- narem (I. 2): “Örov röAcıog avIpwrog ixei kai anapria‘ imei koraı kai iv XKpioro 7 &v nuiv naxn TÜC apapriag, kai Eorar alry xpeia Tod Kay ypäc xadapıouov, &i Tö Hpovov» kai rö ayov iv nuiv rıv oapka, Xpiorüg iv Eaur &miöld.ıcraı yevöuevoc avSpwrrog”. Ken dergelijk bewijs, dat Jezus üvoog ig geweest, wordt ter sprake gebragt door Gregorius van Nysse in diens Antirrheticus c. 38: “ei rı mAtoy Erepog Ertpov kopilerau, rovro Öi dosnoıw yiverar obdspia Öl Aonnoıg iv Kpwrtp" obk äpa vous korıvy dyIpw- wog.” Ook de volgelingen van Apollinaris hadden tal van bewijzen voor 64 De vrijheid, omden vovc, als het ıyyeuovırov der oap&, uit den persoon van Jezus te verwijderen, en zijn plaats door den Logos te laten bekleeden, die vrijheid ontleende Apeolli- naris aan de Schrift, en welaan de bekende woorden van 1 Thes- sal. V. 238 en 1 Kor. XV. 45. Merkwaardig is het betoog, hetwelk hij daaruit afleidt, merkwaardig althans om zijn oor- spronkelijkheid, en om den zuiver afgeronden vorm der re- denering. De pauliniesche voorstelling van den eersten Adam, als Juxn Zwoa, ziedaar het vaste punt vanwaar Apollina- ris uitgaat. Hij herkent in dien naam de uitdrukking van zijn eigen gevoelen, dat de mensch, zooals hij door de eerste schepping was geworden, nog verre was van zijne wezen- lijike volmaaktheid. Al bestaat er geen reden om te bewe- ren, dat de Schepper hem in den beginne een zeker deel zijner vermogens had onthouden: het voortreffelijkste en beste dat hij bezat, was niet in staat om zich te laten gelden. De verderfelijke invloed der zonde had zijn aangeboren na- tuur als onderst boven gekeerd, en den vovc, den oppersten leidsman, dienstbaar gemaakt aan het vleesch en de geprik- kelde vleeschelijke begeerte.. Tot hooger dingen bestemd, was hij aan de behoeften der zinnelijkheid onderworpen, en bewoog hij zich bij voorkeur in dat psychiesch element , dat in den vollen zin des woords zijn leven geworden was, tot dat eindelijk de tweede Adam, Christus, de mensch uit den hemel, het volmaakte levensbeginsel aan de wereld geopen- dit deel der leer van hun meester. Vgl. cont. Apoll. II. 6 sqq., waar wij onder andere gewag gemaakt vinden van redeneringen als deze, die trouwens in geenen deele op oorspronkelijkheid roem kunnen dragen: dat de Logos, als hij al wat van den mensch is van den mensch had overge- nomen, ook de gedachten van den mensch had moeten overnemen, die onmogelijk geheel zondeloos wezen kunnen: — dat de persoon van den Christus, als het menschelijk element in hem volmaakt geweest ware, een deel der wereld zou geweest zijn, en dat een deel der wereld de wereld van hare zonde niet konde behouden : — dat een mensch, in consuetudine peccati geboren, noodzakelijk moet zondigen, en zoo hij in de vereeniging met God niet mogt gezondigd hebben, dat die zondeloosheid alleen het ge- volg kan wezen van de vernietiging der vrijheid door de almagt, welke stelling eenvoudig een absurditeit wezen zoude. 65 baard heeftl. Dat volmaakt beginsel is het wvevua, en het geloof is het middel en de voorwaarde om dien geest deel- achtig te worden. Door haar vermogende hulp wordt de vove in zijn regt hersteld en kan hij zich dus voor ’t eerst met volle vrijheid bewegen. De goddelijke heerlijkheid van het rvevua trekt hem, en hij rigt voortaan zijn pogen meer en meer op het leven in de gemeenschap met dien geest van Christus, zoodat Paulus zich met regt zoo kon uitlaten — op de boven aangehaalde plaats uit zijn brief aan de Thes- salonicensen — als ware het veuua bij den geloovige in de plaats van den vouvc gekomen, omdat al zijn handelingen en daden van den invloed van het veuua gewagen. Maar daartoe was het dan ook noodig, dat die geest van God in den Chri- stus in al zijn volheid woonde, en met onbeperkte magt alleen en uitsluitend gebied voerde. Gelijk Apollinaris redeneerde ten opzigte van den eersten Adam, zoo ging hij ook te werk met betrekking tot dengene die den mis- stap van Adam hersteld heeft. Adam als uxn Zwoa is de antitype van Christus, als wvevua Zworoovv; en gelijk dus de eerste aan het gebod der zinnelijkheid gehoorzaamde, zoo moet in den laatstgenoemde het pneumatiesch element den boventoon gehad hebben. Neemt men daarbij in aanmer- king, dat Paulus elders zich nog sterker uitlaat, en het mvevua en zijn inhoud voorstelt als het wezen van den Christus (vgl. 2 Kor. III. 18: 6 2 «üpıoc rd mveuna karıy), 200 ligt het bewijs voor de hand, dat de apostel verder ge- zien heeft, en dat Jezus ook volgens hem nietin allen deele aan de menschen gelijk geweest is. Desniettemin meende Apol- linaris te kunnen beweren, dat de Christus, ook zooals hij zich dien voorstelde, toch niet van een ander geslacht was dan de natuurlijike kinderen van Adam. De grondslag van zjn wezen was wel het veuvua, maar ook de vouc is gees- teljk van nature, en verwant aan dien hoogeren geest die in den zoon van Maria gewoond heeft; het wveuua is de vovc £rovpävioc, de prototype van den voug die in Adam een gedaante gekregen heeft. Ik twijfel niet of ieder zal gaarne toestemmen , dat Apol- lınaris de bezwaren waartegen hij opkomt, tot hier toe in dedaad zegevierend vermeden heefi. De volstrekte zondeloos- heid van den Christus, die hij in het kerkelijk systeem op losse schroeven gezet zag, heeft hijjzoo vast gemaakt, dat zij niet kan omvergestooten worden. Ook is ’them in de tweede plaats gelukt het beletsel uit den weg te ruimen, waardoor de Lagos in den niceenschen Christus in de openbaring zij- ner heerlijkheid gebonden en beperkt werd; en heeft hij de identiteit van den persoon van Jezus op vaste objectieve grondslagen gevestügd !. Maar toch is van den anderen kant een enkele opslag voldoende, om de leemten aan het licht te brengen waaraan zijn stelsel mank gaat. Hoe vernuftig hij zijn betoog ook ingerigt heeft,, am te bewijzen dat zijn Christus de volmaakte mensch is, ’t bljkt voarloopig nog niet dat hi) waarlijk mensch geweest is, mensch in dien zin van het woord dien wij dagelijks daaraan hechten. Om het anders uit te drukken, de Christus van Apollinaris is wel de ideöele Christus, maar daar is nog een groote klove tusschen hem en tusschen den historieschen persoon van den eenigen Zoon des menschen. De historiesche Christus, om maar dit eene te noemen, heeft in zijn tjd geleden en gestreden, maar het wezen van den Christus van Apollinarıs verbiedt ! Antirrhei. c. 40: “ovz dpa euxerau ro an)purwer yivoc de awalımluc vos mai Low Amdpeursov, al\a dıad zpocipeuc sapköc, 7 $rower uir rö „yeneveteadaı, ileiro di ArpiaTov ou, A UROHIXZTOYToc aury o. ITWTRoOUVEc acItveray, AA\d GUVappmo,ovToc auray afkasrac tavrıy. — Athan. t. a p.: “Zaße ro avugrov, iv’ auröc g vorc iv aure, Kal äytv- Groc 9 zÄyry rHc dpapriac xard ye TO Jeikör, kai ro dwögTov rc 0ap- zOc, efrz yüp apdproı av % cÄpf, ToF dyeyrec rw GüpEE T. E. TOU $po- veiwre, nü spowüupsdivrer nie wpäfer rc üpepriug, nal änepyhearres Ca Tos sunaroc Ec ixmippucıw Tic apapriac.” 67 ons daaraan te denken. Het veuvua zooals het zich bij hem geopenbaard heeft, als de absolute geest van God in al ziin oneindige volmaaktheid, is volstrekt verheven boven den strijjd des levens, en kent ook de sandoeningen niet waarmeö die strijjd gepasrd gaat; en deze Christus heeft dus niet veel kans, om erkend te worden voor een levende en conerete gedaante. Was Apollinaris dus hierbij blijven staan, 'thad hem zonder twijfel vrij wat moeite gekost om zijn zaak vol te houden. De tegenpartij zou hem al spoedig het verwijt naar ’thoofd geworpen hebben, dat hij weinig waarde scheen te hechten aan de wezenliike menschwording van den Logos, en dat zijn stelsel althans het niet veel verder bragt dan tot een tijdelijike inwoning van God in zijn uit- verkorene. Zij zou hem op dat stuk van zonde overtuigd hebben, voor ’t minst met hetzelfde regt waarmeö hij over haar den staf gebroken had. De wijze waarop Apollinaris zich tegen dat gevaar heeft gewapend, en de redenerin- gen waarvan hij zich bedient om zijn onhoudbare stelling te versterken, ziedaar dan ook, als ik mij niet bedrieg, verreweg het belangrijkste deel van hetgeen hij tot stand ge- bragt heeft. Waar hij heen wil om zich op de plaats te kunnen bandhaven, blijkt al aanstonds uit de volgende re- denering. Hij beroept zich op de erkende waarheid, dat het ligehaam (de oap& of het auua) van nature geen magt heeft ontvangen om zelf zijn doen en laten te regelen en te besturen. Van den anderen kant herinnert hij zijne le- zers, dat de Logos die magt wel bezit en van eeuwig- heid heeft bezeten, maar dat zij in haar oorspronkelijken toestand als in een staat van gebondenheid verkeerde, in zoover althans, dat zij niet openbaar kon worden in hare gansche volheid, tenzii de Logos zelf zich openbaarde aan een wezen, dat van nature van die magt ontbloot was '. I Mai, p. 301: “n oap£ drepoxivgrog odoa zävrwg Vmo To Kıvovvrog xal äyoyroc, örolov wort dv &in Toüro' xai olk Äivrelig olca Zwor ap kavrüg, AAN eig ro yeriodar Lwov kvreAic ovvreIenivn mpöc Evö- ara, Tip Nyenovırp avyiAdev, Kal avveridn mpög TO obpävıov nyepovırdv, 5%* 68 Hij is er dus klaarblijkelijik op uit om de zaak of liever het feit waarop hij zijn oog gerigt heeft, hooger op te onder- zoeken. Hij wil met andere woorden doen uitkomen, dat de menschwording van den Logos geen feit van toevalli- gen aard is, dat zijine wording aan een bijzonderen zamen- loop van tijdelijke omstandigheden en oorzaken heeft te dan- ken, maar dat zij uit en door zich zelve in den tijd haar be- slag heeft gekregen, als het logiesch gevolg”van een premisse die eeuwig van natuur is. Immers de eerste oorzaak van dat feit ligt volgens hem bij den Logos, en wel niet zoozeer in diens wil als in diens oorspronkelijk wezen; of om het an- ders uitte drukken, de menschwording in haar ganschen om- vang is een der postulaten van het bestaan van den Logos, en Gods openbaring in het vleesch een uitvloeisel van zijn oorspronkelijike en eeuwige openbaring. Apollinaris begreep te regt, vooreerst, dat de eenheid die hij zocht, om een ware eenheid te zijn, een organiesche eenheid wezen moest, en in de tweede plaats, dat hij die organiesche eenheid niet kon vinden, tenzij hij uitging van een soortgelijke voor- stelling van God in diens verhouding tot de zigtbare wereld. Maar zooals hij zijn betoog tot dusver ingerigt heeft, kan men hem zijn pleit nog niet wel gewonnen geven. Zooals de zaken staan, heeft het wel den schijn, alsof het verschil tusschen den historieschen en den ide@elen Christus thans uit den weg geruimd is; maar indedaad is dat niet het geval, en de kloof gaapt nog even wijd als te voren. Daar komt bij, dat in het systeem van Apollinaris de mensch- wording van den Logos in den persoon van Christus geen geisoleerd en op zich zelf staand feit is, maar dat zij telkens lEoıkewIeisa auryp Kard rö madırıdv favrüc, nal Aaßovca rd Jeioy oiktıw- Jey abrj xara TO ivepynröv obrw yap Ev Lwov ir kıvovusvov Kal kıvi]- rıxod ovvioraro, kal ob ÖVo n Ex do reAciwv kai abrorwnrwv.” Vgl. Antirrh.c.38: “ei perd rov Jeod, vou Övrog, kal dvSpwmiwvoc ıjv dv Xpı- orw voög, ob äpa kmırekeirar Ev abrp To Tg oapkworwg Epyov' ei di pn) imıreAdiraı Td rüc oaprwaoewg Epyov iv Try abroswirp ral un) dvayka- or vol, &v rip Ereponwwirp Kal dmd Tov Jelov voD fvepyovusvy oapki TE- Asiraı rö Epyov, 5 torı Avaıg apapriac.” 69 terugkeert, en zich herhaalt in den persoon van iederen nieuwen geloovige. Al stemmen wi) nu ook voor een oogen- blik toe, dat in den Christus van Apollinaris de factoren , waaruit hij bestaat, werkelijk &&n geworden zijn, die een- heid is nog geen waarborg voor de ware en wezenlijke een- heid van Christus of van den Logos met de zijnen. Apollinaris heeft elders zelf gezegd (vgl. Mai, bl. 311): “ed avSpwrw re\elp ovvhbIn Sedc TeAcıog, Sbo äv foav' TO ÖR areÄic apa ty reAeip avvrı)lusvov, our &v Övadı Sewpeira”; en wie ook onder de menschen door het geloof den Logos in zich op- neemt, die is zulk een ävSpwrroc r£Asıoc, een mensch wiens natuurljjik organisme geheel volledig en volmaakt is. Met andere woorden dus, gelijk de ideöele Christus bij Apollina- rs den historieschen Christus niet dekt, zoodat er een ruime speling is tusschen deze beide figuren, zoo kan die- zelfde ideöele Christus ook in den geloovige geen gedaante krjgen, en er blijft altoos een zekere afstand tusschen beiden: het dualisme der kerkelijke christologie, dat reeds overwonnen scheen te wezen, keert hier als met verdubbelde kracht terug, als om zijn bestrijder te tarten. Dan ook deze heeft voor als nog zijn laatste woord niet gesproken,, en zijne hulpmiddelen zijn ruim genoeg, om den strijd tegen die rigting van zijn tijd nog langer vol te houden. Behalve de bezwaren die in den loop van dit betoog voor dezen reeds in aanmerking gekomen zijn, heeft Apollinaris nog twee andere gewigtige argumenten die hij tegen de ge- wone zienswijze te pas brengt. Vooreerst heeft hij tegen haar, dat zij, zooals zij daar lag, volstrekt gelijk stond met eene formele ontkenning van het eeuwig goddelijk voorbe- staan van den eenigen Gezalfde des Vaders (Antirrhet. c. 52: “Ayaı un EE apxnc elva rov Xproröv map’ nyüv Akyeodaı, Wore rov Abyov elva Yeov”; en c. 28: “6nol yap Nuac niire mpou- üpxeıv rüc dv yo yevuhaswg , uhre mod mavrwv elvan Akyeın, unre auupvAov elvar Jeou (röv Xptoröv)”): en in de tweede plaats, dat zij evenzeer een ontkenning behelsde van de waarheid, dat de Christus na zijn verhooging de goddelijke heerljjikheid deelachtig is geworden (ibid. c. 57: “ei uera rnv 70 avaoracıy Ieoc Ybyove kal ovkirı tariv AvSpwmoc, Tisc viöc Tov avdpwrov amoarekii Tode Ayytlouvc avrov, Kal TWwC öddusIa Tov viöv Tov avdpwrov Epxöusvov iml rwv vedeAwv;). ’t Is wel de moeite waard die argumenten in oogenschouw te nemen, of ze ook indedaad van gewigt zijn. Het valt kwalijk te ontkennen, dat ze ten minste niet uit de lucht gegre- pen zijn. Men kan de voorstelling van den Christus die wi) b. v. bij Athanasius hebben leeren kennen, men kan die voorstelling, zeg ik, niet ontleden , zonder al spoedig over- tuigd te worden, dat ook deze Christus van beneden is, even goed als de Christus van Photinus of van Paulus van Samosate. De verhouding tusschen den goddelijken en den menschelijken factor, zooals zij zich in dien Christus aan ons voordoet, die verhouding is van zoodanigen aard, dat de Logos zich eigenlijk nooit met den mensch Jezus ver- eenzelvigt. Hunne onderlinge betrekking reikt integendeel niet veel verder, dan dat de mensch onder den invloed van den Logos geplaatst is, een invloed die nogtans uit zijn aard van zedelijk of dynamiesch karakter ten eenemale ontbloot is. De Logos heeft het niet in zijn magt het wezen van den mensch te veranderen, maar gelijk hij zelf nimmer af- stand doet van zijn heerlijkheid ten behoeve van den men- schelijken factor, zoo blijft deze altoos door in het onbelem- merd bezit van zijn vrijheid; van het begin tot aan het einde blijft de wederzijdsche verhouding deze, dat de mensch de werking van den Logos ieder oogenblik even goed kan verjjdelen, als hij er zich door kan laten opwekken om met dien goddelijken helper zamen te werken. ’tIs dus niet de Logos die den Zoon des menschen tot de waarligheid van den Christus heeft verheven, maar de mensch Jezus zelf heeft zich meester gemaakt van dien hoogen prijs, en dien van trap tot trap als ’t ware veroverd; omdat hij goedge- vonden heeft zijn vrijheid zoo te gebruiken, dathij van het goddelijik onderwijs van zijn leidsman nimmer afweek. Met volle regt kon Apollinaris dus zeggen, dat deze Christus, Juist in zijn hoedanigheid als Christus, een begin van be- staan gehad heeft, maar daaruit volgt dan ook van zeif ; 71 dat zijn bestaan niet eeuwig kan duren. Zooals de zaken staan tusschen den goddelijiken en den menschelijken factor, kan hun wezenlijke eenheid alleen door mechaniesche of magiesche krachten tot stand komen. 72 zoodanig het attribuut der preexistentie bij den Vader ge- gund heeft, ’tzij dat hij zich overtuigd heeft gehouden, dat alleen de gedaante van den Christus aan de menschen gelijk geweest was. Öfschoon het echter een bewezen feit is, dat ziin volgelingen aan zulke begrippen niet zoo geheel vreemd gebleven zijn (vgl. de woorden van den schrijver der Libri cont. Apoll. I. 2: “wort utv axrıorov xal Emovpäavıov mv rov Xpiorov capka, mork 62 önoobaıov Tnc Ieörnroc”), hij zelf heeft nooit in de verte dergelijike denkbeelden ge- koesterd. Integendeel, z66 vast was hij overtuigd van het belang der waarachtige geboorte van den Christus, en z66 sterk stond hij op de leer der apostelen en evangelisten, dat dezelfde Gregorius van Nyssa hem elders het verwijt heeft kunnen doen, dat volgens zijne leer ook de moeder des Heeren van eeuwigheid moest geweest zijn. ’t Ligt wel voor de hand, dat die beide beschuldigingen, over en weör, lijn- regt met elkander in strijd zijn. Ze raken dan ook geen var beide de eigenlijke bedoeling van den schrijver, en wij kunnen ze gerust laten voor ’t geen zij eenmaal geweest zijn: het denkbeeld dat Apollinaris uitdrukken wil, is van dezen inhoud, dat niet alleen de menschelijke factor aan den god- deliiken, maar de goddelijke evenzeer aan den menschelij- ken verwant is. De Logos is wel het evenbeeld, het afdruk- sel van het wezen van God, den Oneindige, maar in zijn eigen wezen zijn tegelijik de attributen afgebeeld die het onderscheidend kenmerk zijn van hetgeen niet God zelf is, d. w. z. van het tijdelijke en eindige. Apollinaris ging zelis z66 ver, dat hij niet alleen den Logos in dat licht beschouwde, maar diezelfde stelling mede overbragt op het goddelijk we- zen zelf, in zijn absolute heerlijkheid en volmaaktheid. God is geest volgens hem, ja wat nog meer zegt de geesi 1, maar hij kan zich ook den geest niet voorstellen, geheel af- gescheiden van hetgeen niet de geest is: en God in zijn ! Antirrhet. c. 12: “rpoüräpyxeı 6 ävIpwrog Xpiorög, obx wg Eripov övrog rap’ abrod ToV mVeiparog, T. €. TOV Jeod, AAN wc Tod kıpiov iv Try ToUV Yeov avIpwrov hvası Jeiwd mVveuuarog Övrog." 73 hoedanigheid als vevua is dan ook voor hem het wveuua capkwNYtv, de Jeöc Evoapkog mp6 aiwvwv. tIs wel waar dat ook de ariaansche partij de goddelijke wilsbepaling in het feit der openbaring als op den voorgrond gezet had, maar zijj had den wil van God geheel afge- scheiden van diens wezen, en het gevolg van dien was ge- weest, dat hij onder hare hand in zuivere willekeur ont- aard was. De geestverwanten van Athanasius, de voorstan- ders der orthodoxe Logos-leer waren wel opgekomen tegen die grove en in hun 00g godslasterlijke dwaling, maar de strijd had hen meögesleept en ook zij hadden zich verstrikt in hun eigen redenering. De goddelijke openbaring, die in het systeem van Arius nog altijd het karakter van een goddelijke daad had behouden, had in het leerstelsel der orthodoxie een gansch an- der aanzien gekregen ; en met een overdreven wijden sprong, van het eene ujiterste tot het andere, had men haar ge- qualificeerd als een natuurlijjik feit, als openbaring van het wezen van God, die geheel buiten den wil omgaat. Apol- Iınaris daarentegen was het met de woordvoerders der laatstgenoemde rigting wel over de hoofdzaak eens, maar on- voorwaardelijk kon hij aan die abstracte voorstelling van het bewuste feit zijn goedkeuring niet schenken. Zijn leer van den Zvoapkoc Seöc, van God als den Oneindige, en als de verpersoonlijkte eenheid van het oneindige en het eindige, is dan ook wel geen eenvoudige weörklank op de orthodoxe leer aangaande den Logos, maar cen bewerking van haar op breeder schaal, en volgens de gegevens die zij zelf aan de hand deed. Doordien hij evenwel te zelfder tijd, ja als ’t ware in denzelfden adem, den geest weär in zijn regt her- stelde als de ware substantie, om het zoo eens te noemen, 74 van het goddelijk wezen, gaf hij aan diezelfde leer meteen een gansch andere gedaante. Het godsbegrip der orthodoxe kerk, als de voorstanders van dat begrip het maar hadden willen begrijpen, is onder de hand van Apollinaris oneindig ruimer, en, als ik het zoo zeggen mag, beweeglijker gewor- den. ! De eigenaardige kleur van het godsbegrip van Apollinaris komt nog 75 Daarentegen hebben de bestrijders van dit systeem bewe- zen, dat de orthodoxe theologie reeds in die dagen van der- gelijke nieuwigheden niet gediend was. Ook krijgen wij bij den eersten opslag juist geen hooge gedachte van de capa- eiteit dier woordvoerders van het geijkt dualisme, als wij van Gregorius van Nyssa de beschuldiging hooren (Antirrhet. c. 15) dat de Yedg Zvoapxoc van Apollinaris dorwöng rıq al rerpıxwutvoc 18, Kal Öfpuarı xal vebporc kal miuekaic deı- Anun£vog , al ix Stadöpwv avykelusvoc, kal ro amÄouv re kat acbvderov Ev favrw um Exwv, 6 Adyoc 6 dv apxü Wr. In dienzelfden trant beweert de schrijver der Libri cont. Apollinarem (I. 9 en elders), dat de leer van Apollinaris den bodem insloeg aan de gevestigde leer der Drieöenheid; en dat hij, in plaats van de kerkelijke Triniteit, een soort van Quaterniteit of Viereenheid aan de geloovigen wilde op- dringen. Beziet men evenwel de zaak van naderbij, dan bljjkt het dat deze aanvallers toch niet zoo erg misgetast hebben. Wel zou men te ver gaan, als men wilde bewe- ren, dat Apollinaris de volstrekte identiteit van het ein- dige en het oneindige heeft verkondigd; maar men kan hem kwalijk vrijspreken van het verwijt, dat hij, op zijne manier, monistiesche denkbeelden gehad heeft. Ik ontken geenszins op dit punt, dat zijn leer van den SeavSpwroc van gansch anderen aanleg schijnt te wezen, maar het schijnt mij wel toe, dat Baur gelijk heeft (I. bl. 609), dat die leer in het systeem ook volstrekt niet op haar plaats is. Apolli- narıs zelf heeft haar zamengevat in deze weinige woorden (Antirrhet. c. 14): “örep iv 79 Hbacı, rovro Edavepam vuv”; meer aan 'tlicht, als men zich herinnert wat, hij elders van de kerkelijke triniteitsleer gemaakt heeft. Volgens de getuigenis van Gregorius Naz. (Epist. ad Cledon. [or. LI of ep. CI]) was zijn voorstelling dier leer van dezen inhoud: “sr seyaAov zai uelfovoc kai ueyiorov avvıoray r79 rpıada, somep EE abyijc kai dxrivoc kai iov, ToV mVvebnarog Kal rov viov Kal rov marpöc. Blijkbaar was hij dus modalist, en het terrein der godde- like openbaring in zijn schatting het gebied dier drieheid in de @Enheid: een bewijs te meer, 200 het noodig was, hoe weinig de oorspronkelijke leer zelfs tegen de minste aanraking van het wijsgeerig denken bestand is. 