title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 1619 (Archief 355 een wisselden zendelingen der Aartshertogen en der Staten- Generaal elkander af met beurtelings ingeleverde Vertoogen en grieven, en klaagde men over en weder, te .Brussel ge- ljjk te ’s Hage over de niet-nakoming van het bedongene, over de belemmering van de vaart op rivieren en stroomen en van het handelsverkeer, over het geweigerd of vertraagd herstel van elkanders onderzaten in het genot van tijdens den opstand of. gedurende den oorlog tegen Spanje verbeurd verklaarde of onder geregteliike bewaring gestelde eigendom- men. — Mogt de Republiek, van den steun van ELIZABETH en eerlang van dien van HENDRIK Iv verstoken, zorgeloos worden blootgesteld aan de weder-uitbarsting van een des te gevaarlijker oorlog, en moest men zich niet haasten te voor- komen, zoo men niet onherstelbaar verrast wilde worden ? OLDENBARNEVELT’S bitterste belagers waren sedert niet bij magte, ziine verdiensten in dit opzigt te ontveinzen en te verdon- keren I). — In het met helsche list en boosheid gesmeed pamflet, Practycke van den Spaenschen Raet, wordt de ver- wantschap van den Keizer en van den afvalligen WOLFGANG WILLEM van Neuburg met Spanje in den levendigen volkstoon, bondig en klaar uiteengezet, en tevens aan het doorzigt van onze Regenten hulde gedaan. »Gaen wy, zoo heet het in dit van onheil zwanger schotschrift, buyten ons tot onse na- van Gelderland): »nopende d’infractie van ’t Bestant met Spaignen, ter oor- saecke van de ondersaeten van uwe Ho. Mo. bij dezelve 800 onbehoorlijck geviolenteeri ende beschadicht - is geantwoort, dat de Coninck — het re- delijck versouck van reparatie bevindt wel gefundeert te zijn” enz. Z. hierbjj Register v. Holland 2 Febr. 1619. — »LANGERAK en CARBON — de respec- tive Koningen van Vrankryk en Gr. Brittannien aan te dienen, dat dese be- schadigdheden — langer niet,en zyn te verdragen.” 1) Men verg. bl. 242 hiervoren, hoe OLDENBARNBVELT zich beroemt, »dat tot kennisse gecomen zynde den quaden cours die de Hertoch van NYENBURG voorhadde met correspondentie des Eerts-hertogen, hij Zijn Exc. in ’t jaar 1614 secretelijk heaft geassisteert en gesecandeert omme de zaken van Gulich te verzekeren.” (Verhooren, bl. 132.) 23* 356 bueren in de landen van Gwlic$ ende Cleef. No. 252, — Het verdrag is in het Engelsch te vinden bij wınwoon, Me- morials, III. 43 volg. | 2) ADRIAAN PAUW schrijft aan HaGA, 26 Febr. 161%. »Hier is advertentie gecomen, dat de Vorst van Nieuburgh voorgenomen zoude hebben sich tot de Roomsche Religie te begeven en te trouwen met de dochter van den Hertoge van Deyeren, hopende door die middelen te geraecken tot de possessie van de Lauden van Gulick, Cleve ende oock tot d’administratie van de Palts; — d’ambitie can veel doen.”” — (Verzameling Paııw V. WIELDRECHT.) 8) sacoß I aan den Keurvorst van Brandenburg: »Et Veselia civitas (pri- 357 Wat met dien wensch of liever met dit hatelijk verwijt beoogd werd, kwam eenige maanden daarna aan het licht, toen de gevangen Advocaat met het zoogenaamd verlies van Wesel werd bezwaard, dat is met de niet-tijdige. bezetting van die vesting weldra in het bezit der Spanjaarden geraakt, en welk verzuim weinig minder dan als verraad werd uitgekreten 1), Doch verlangt men niet uit blaauwboekjes, maar uit: de bronnen, uit Staatstukken de ware oorzaak van het gebeurde te leeren kennen, de reeds aangehaalde dep&che van OoLDEN- BARNEVELT 2), in verband met het Register van Holland, be- helst daarvan een onopgesmukt verslag, dat den onbevangen lezer van de goede trouw van den belasterden Minister moet overtuigen. — De langwijlige en elkander kruisende tusschen- spraak der Britsche en Fransche Gezanten 3), het noodwendig talmen en dralen ten gevolge van het vereischt overleg met deze, in ’t bijzonder de onaannemelijke voorslagen van den Gevolmagtigde van Koning JAcoB, WOTTON, die met den toorn van zijn vredelievenden, maar verachtelijken Meester dreigende 4), middelerwijl alle dadelijkheden wilde geschorst hebben, zich inbeeldende den doortastenden srınoLA in zijne vaart te zullen stuiten, ziedaar wat, meer dan iets anders, de Nederlandsche Staatslieden en Veldheeren in hunne vrije beweging belemmerde, en waaraan meer dan iets anders, het sedert ook door JAcoB 5) —— mum in Germania Religionis seminarinm) iis angustiis in quas conjectam pos- tea vidimus, caruisset.” (Bij sticßk£, Rapport). 1) Verhooren bl. 97—102 (23 Nov. 1618). 2) Rijks-Archief. 3) »Den 18e2 Aug. werd van wegen die Con. Mauj. van Vranckrijck — by den Hoere DU MAURIER gedaen 'een Propositie opte accommodatie van de voors. zaecke” enz. 4) „Omme Syne Maj. van Groot-Britannien gheen redenen van offensie te gheven; — maer dien nyetjegenstaende vertooch den Marquis ten zelven daghe nae ’t legher, omme ’t zelve als Generael te commanderen.” (Memorie van OLDENBARNEVELT). 5) Depöche van den Franschen Gezant Dx REFFUGE bij OUvRE, Docum. ind- 358 zoo breed uitgemeten verlies van Wesel te wijten was. — Den 5 September 1614 werd die stad door den vijand bezet, en nog den 27 Augustus bevorens hadden de Staten-Gene- raal, na herinnerd te hebben hoe ten gevolge der vruchtelooze wisseling van brieven met den Aartshertog LeopoLp, »H. Hoog Mog. nevens de Kon. Majesteyten van Vrankryk en Groot- Brittanniön, en de corresponderende Churfursten, Fursten en Stenden des H. Ryks, soo vößr, ın, als na de veroveringe der stad van G@alik in 1610, om deselve, mitsgaders de voorsz. Furstendommen en Landen in goede versekeringe te hou- den, veel midlioenen gelds aan kosten gedragen hebben 1)”, op het treffen van een spoedig vergelijik en het staken van alle krijgstoerusting der Aartshertogen aangedrongen met de veelbeteekende waarschuwing, dat H. H. M. »andersints Syn Mat® goede beliefte, om langer op te honden haar volk van oorlog te velde te brengen, vorder niet sullen konnen na- komen.” — Een dergelijk antwoord ongeveer ontvingen op denzelfden dag de Gezanten van Frankrijk en van den Keur- vorst van Keulen. — Nog den 29 daaraanvolgende rigtten die Diplomaten afzonderlijk Vertoogen tot het Kabinet van Brus- sel, om het voortrukken van spnoLa’s leger te stuiten, toen dits p. 280: »Je le trouve (worton) fort ünperialiste, et je crois ndantmoins gue son Maistre ne le doit pas tant estre apres la prise 1) de Wesel, de la- quelle il tesmoigne estre tr&s mal content.” 1) pu mausıen (Depöche van 19 Aug. 1614 bij Ouvre p. 224 suiv.) meldt: BBARNEVELD et les plus avises veulent la paix, MAURICE la guerre, cultivant si soigneusement cetie Occasion, que toutes propositions lui deplaisent. L’avo- cat a dit au Prince que pour nourrir les hostilites il faut un suppl&ment de 100000 &eus par mois, et que les provinces les plus belliqueuses, comme la Zelande, refusent de contribuer.” 1) Register v. Holland 1614, fol. SI—91. (La premiere, seconde, troisiesme, qua- triesme Audience du Chevalier HENRY WOTTON, 14, 16, 20, 23 Aug. 1614, Vertoog van DU MADRIBR 18 Aug. 1614 (Register v. Holland, fol, 84, 87; Propositie van VINCBN- TIUS REXSINGH, Gezant van den Keurvorst van Keulen, aldaar fol, 87—90). Z, wegens de voorslagen v3n WOTTON en DU MAURIER, Quvr6, Documenis inedits, p. 223—226. 359 den 31 derzelfde maand te 's age » quam zeeckere tijdinghe, dat den Marquis de stad Aecken tot zijnen wille gedwongen ende daerinne garnisoen gebrocht hadde, ende insgelijex van de stad Duren.”” — Met welke voortvarendheid op dit berigt, den volgenden dag door een oflicieel aanzoek om onverwijlde hulp tegen dit geweld bevestigd, door OLDENBARNEYELT, wien men van pligtverzuim en erger beticht, gehandeld werd, wijst de depöche onwederlegbaar uit. »Opten eersien Septembris, meldt de Advocaat, werde van weghen den Heere Prince van Brandenburch deur Doctoren STEYNTGEN en HENDRICK STICKE 1), zijne Gecommitteerden, verthoont en mit goede bewijsen goet gedaen ’t gene hiervoren van Aecken en Duren verhaelt is, versouckende jegens de voors. hostile en violente proceduy- sen datelijeke assistentie; waerop tenzelven daghe by den H. H. Staten-Generael {en overstaen van Syne Ex®., den Welgeb. Heere Graeff wiLueLM LoDEwYck, Stadhouder van Vrieslant, en den Raedt van State geresolveert is, dat men een legher mit alle behoelten ‘omtrent ’s Gravenweert in alder diligentie te velde zoude brenghen ; daertoe des anderen daechs alle de- peschen en verscheyden Commissarissen uytgesonden zijn; — Syne Ex*., Prince uenprick zijn broeder, Graeff WILHELM LODE- wisck, mit alle Oversten en Coronellen vertoghen nae het voors. rendezvous den vierden, ende aldaer gecomen zijnde den sesten, verstonden het forceren van vele stedekens in de voors. Furstendommen soo by den Marquis spınoLA, als by den Heere Prince Phalzgrave elcx @ part, ende oock te zamen 1) Verg. Register van Holland, A. 1614, fol. 95—97. (Propositie in het Duitsch van ADOLF STEYNTGEN en H. STICKk. Antwoord der Staten-Generaal 2 Sept. 1614.) — Z. wegens de lotgevallen en het schandelijk uiteinde van den Resident-falsaris sTıcke, deze Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 46, DUD- LEY-CABLETON,, Lettres et Negociat. III. 309, 317, 322, 365. „srick alld- gue ses privileges de Ministre Public, mais il n’y a pas apparence qu’il sauve sa vie dans un crime de cette nature Zaesae Majestatis (valsche munt), sur- tout etant natif et sujet de ces Provinces.” 360 gedaen, ende namentlijck van de stad Wesel al geoccupeert ‘ sonder eenighe resistentie.” Deze naakte en niet lichtschuwe uiteenzetting der gebeur- tenissen is op zich zelve voldoende, om alle onwaardige ver- moedens te verbannen; maar zij houdt tevens den sleutel in van OLDENBARNEVELT'S onuitwischbaren argwaan wegens verdere kwade praktijken der Aartshertogen !), met opzigt tot Kleef en Gulik; een diep gewortelde achterdocht, die hem deed vreezen, dat al werd van de zijde der Staten het Tractaat van Xanten 2) eerlijik en opregt nageleefd, ap zulke naauw- gezette uitvoering door de wederpartij, niet mogt gerekend worden. — Daarom zocht hij sedert de zaak op de lange baan te schuiven en wees hij den lastigen aandrang tot toegeeflijk- heid van_den kant van den dwazen JacoB ı 3) standvastig af. Had de vijand zich in 1615 van het sterke Steburg, kort daarna van Soest en Lippstadt meester gemaakt, meer dan verdacht moesten die inbreuken op het bezegeld verdrag voor- komen, en de Staten in de voorloopige bewaring van het- geen zij bezet hielden, stijven tot tjjd en wijle men over 1) Depeche van cARLETON 42. April 1616 (Zetires, Neyoc. I. 25): »Il (BABNEVELT) dit qu’il pensait qu’alors S. M. seroit la premiere & les blämer, eux qui apres l’experience qu’ils avoient faite plus qu’aucun autre Prince ou aucun Etat des procedes frauduleax des Espagnols” enz. 3) »Neantmoings ilz (de Staten-Generaall cnnfient que Sa Ma,s (JACoB) selon sa tr&s-grande royale sagesse et prudence, entendra au mieulx que en une affaire de si grand poids, en laquelle par ceulx du cost des Espaignolz depuis le Traictö de Santen, ont este tenues si estranges procedures, premiere- ment par plusieurs variations et dilais; depuis en l’an 1615 par l’hostile oc- cnpation de l’importante ville et place de Syburch, et en la presente annee par le forcement des villes de Soest et Lypstad!, directement faict contre les .promesses signees et söelees, qui se continuent encore aussy pour les evi- dents changements survenuz depuis ledit Accord, en l’estat d’aulcuns Poten- tats interessez en cest affaire” enz. (24 Dec. 1616). In het Rapport van D. STICKE. 3) DUDLEY-CARLETON, Leilres, Neyoc. I. 7 (Instructie van JacoB): »Vous les exhorterez (A. 1616) — & accepter le formulaire presente par les Archi- ducs et l’offre — de notre yarantie pour l’ex&cution du Traite.’’ 361 en weder, op vasten grond kon bouwen. -- Op de kans af van weder door den Spanjaard verschalkt te worden ligtvaar- dig de plaatsen te ontruimen, scheen niet raadzaam en kon zonder onbillijkheid niet gevergd worden. De warme erkentelijkheid van den Keurvorst van Branden- burg, van den meest en naast belanghebbende, is overigens daar om de vooringenomenheid der kortzigtige partijzucht te beschamen }). Wij willen niet te sterken klem op de vleijende zinsneden van een brief van J0HAN SIGISMUND aan OLDENBARNEVELT leggen, omdat de daarin vervatte betuigingen ter bevordering van nieuwe aanzoeken en ter inleiding van ’s Keurvorsten Gezanten moesten strekken 2). In dien brief uit Konsngsber- gen den 13 Mei 1612 (juist zeven jaren vöör de voltrekking van het doodvonnis) gedagteekend, werd de voorspraak van den Advocaat bij de Nederlandsche Staten verlangd en in dezer voege aangedrongen. »Dit zal u wezen tot lof en gunst bij de uitheemsche Koningen en Prinsen die onze bloedverwanten ziin; maar ons zelven alleraangenaamst; gelijk al uwe zorgen en diensten tot nog toe geweest zijn; van welke wij de heu- genis met goede genegenheid bewaren en gelegenheid zoeken, waardoor wij u wederkeerig vriendschap mogen bewijzen, wien wij zoozeer beminnen en waarderen en hopen t’eeniger tijd te mogen zien en te omhelzen, zoo het den goeden God belieft 3).” 1) Provisionele openinyhe van verscheyde saecken, gestelt in de Kemonstran- tie v. den Heer Advocaet van Hollandt ende West-Vrieslandt (1618), bl. 31: »Sulcx dat hem in volle vergaderinghe van de HH. Staten-Generael, by de Ghecommitteerde van Vrieslandt in Januario 1616 aengeseyt is, dat hy oor- saeck was van het verlies van Wesel.” 2) Uit het Archief van AsRssEN, liggen uit hetzelfde tijdperk eigenhandige brieven van de Keurvorsten JOHAN SIGISMUND Een GEORGE WILLEM, alsmede van den Markgraaf Joachim ERNST van Brandenburg voor ons, aan FRAN- coıs en diens Vader CORN. VAN AEBSSEN gerigt. — (13 April 1612,18 Aug. 1614, 2 Aug. en 28 Dec. 1619, 8 Maart 1620). 3) »’t Welk wy (dus luidt de vertaling uit het Latijn), met eene begeerte begeren. Uw goetwillige vriend, JOHANNES SıGIs4UNDUS Churfurst.” — Waarachtige Historie van 3. v. OLDENB., bl. 640 volg. 362 Doch hoe hoog inderdaad de jeugdige Republiek bij het Hof van Pruissen werd gewaardeerd, welken dank men däär 200 in ongewone eerbewijzen en onderscheiding, als in hartelijke taal jegens haren Gezant uitte !), vindt men schier op elke bladzijde van het Aapport van den Burgemeester van .Deven- der, DIDERIK STICKE, die in het voorjaar van 1617 naar JoHAN SIGISMUND toog, treffend aangewezen. — »Syne Curf. Doorl. meldt de wakkere Grijsaard 2), wiens eigen zoon de bovengenoemde HENDRIK STICKE, Agent van Brandenburg te’s Zage3) was, doende sijn profijt mit mijne presentie, ende wanneer daer Poolsche ofte vreemde Heeren ter taefel gevordert worden alletijt verhalende die groote weldaden ende assistentie die deselve van U. H. M. getrouwe vruntschap genoten heeft *), delecterende sich in die discoursen van U. H. M. Staet, saecken ende geschiede- nisse tot soo grooten contentement van die goeden, als mis- gunst van die anderen; continuerende mij die in mijne. vorige schriven gementioneerde favoir ende dagelicx tractement te Hove : ofte wel die Poolse, Sarense ende Oulenbachse daerin gemiscontenteert zijn, om in alle den tyt dat ick hier bin niet meer als eenmael te Hove genodiget geweest te zijn. Geene van haer allen heeft mij gevisiteert 5).” Wat verlangt men meer tot bewijs van OLDENBARNEVELT’S G————— I) De te Kilesf gevestigde Keurprins van Brandenburg GEORGE WILLEM, had zelf door vriendelijken aandrang den Grijsaard overreed, den destijds las- tigen togt te ondernemen. Z. de brieven van 6 Dec. 1616, 20 Febr. 6 en 28 Moaart 1617. 2) Depöche uit Koningsbergen +45 Junij 1617. 3) »Nous avons donne charge particuliere au Chevalier STIcKE, schrijft de Keurvorst GEORGE WILLEM den 28 Dec. 1619 aan F. v. AKRSSEN, de vous renouveller l’estime que nous faisons de vos merites” enz. 4) Z. wegens Je hulp, door Nederland (»die Holländer”) aan den Keurvorst verstrekt, sTENZEL, Gesch. des Preussischen Staats (Hamburg 1830) I. 383, 387. E 5) Z. wijders het ARapport des Heeren sTIcKE wedergekeert uit Pruyssen in Januario 1619 (Prov. Utrechtsch Archief), en DUDLEY-CARLETON Lettres T- I. 316, 328, T. II. 75, T. ll. 39, 40. 363 zorg in het behartigen der belangen van den Bond- en ge- loofsgenoot, tevens als houder van meer dan &&ne door de Nederlanders druk bezochte haven aan de Oostzee, zooveel doenlijk te ontzien? Wat getuigt meer van de diensten, door de Republiek aan den Keurvorst bewezen, dan dat deze H. Ho. Mog. »naest God sijne beste vrienden” noemde? En wenscht men nader te vernemen, in welken geest sTıcke£ in- gevolge het onder OLDENBARNEYELT’S Voorzitterschap ter Gene- raliteit vastgesteld Berigtschrift (24 November 1616), in Pruis- sen werkzaam moest zijn, onveranderlijik merkt men daarin het streven op, de Protestantsche Unie tegen de Katholyke Liga te versterken. »Sal, zoo luidt het gebod, sonderlinge daerop helpen letten dat — de Jesustiscke factie ende secte aldaer geenen voordeel toegestaan en werde; maer dat de Evangelische, soo Gereformeerde, als van de Ausburchsche Confessie, alle voordeelen ende verseeckeringen aldaer mo- gen genieten.” — En hoe bepaaldelijk in die rigting der Nederlandsche Politiek, Brandenburg en Zweden onafschei- delijk werden geacht, straalt helder door in deze merkwaar- dige depäche van den Gezant I): »wesende, schrijft hij, U. Ho. Mog. Vrunden, die Coninck van Sweden ende die Üur- fursi van Brandenburch soo hooch nodich dat die van Polen sijne macht gedistrakeert worde, als U. H. M. daeran gelegen is dat die Coninck van Spangien elders werck vinde; die imagi- natien van Polen gaende na eene Monarchie in parbibus Borea- libus, ende sijne intentie tot stabilissement van die Jesusten van diewelcke hij gans dependeert.” — Uit dit oogpunt en met den blik op eene niet verwijderde, glansrijke toekomst, is hoogst belangrijk wat de grijze stıckg wegens de onder- handelingen betrekkelijk het huwelijk van GUSTAAF ADOLF met de Prinses van Brandenburg, sedert Koningin van Zweden, mededeelt. — Hier gelijk in alle gewigtige zaken, werd de 1) Vit Koningsbergen ara 1617. 364 Nederlandsche Gezant als vertrouweling geraadpleegd. » Wie dan, meldt stıck&, Syne Churf. Doorl. ten respecte van U. Ho. Mo. dickwils van Syne secreie saecken met my vertrou- welyck gecommuniceert. Gelyck deselve onder anderen ver- scheydemael met my gedelibereert heeft van die saecke des Conincx van Sweden, dewelcke nu twee jaren solliciteert om het houwelick van die Princesse van Brandenburch. Eene alliancie, daerdoor Sweden, Pruyssen ende de gemeyne Evan- gelische saecke sal gerefortifieert worden.” — In het bijzijn van den Nederlander, had de Zweedsche Gezant, met den voor- slag dier echtverbindtenis belast, HANS GEORG VON ARNHEIM, een geheim gehoor bij den Keurvorst, die de voor- en nadeelen van een den Koning van Polen, zijn’ Leenheer, zoo onaange- naam huwelijk met stıcke bepeinzende, hem ten slotte beval, H. Ho. Mog. te verklaren, »in dese saecke niet te willen yezs sonder derselver goeden raedt ende advys sluyten ofte voor- nemen; wie dan, verzekert de bekwame Overijsselsche Staats- man, daer geen Prince ter werelt is, die U. Ho. Mo. meer- der affectie, respect ende vertrouwen toedragen kan 1).” . Genoeg ter aanwijzing van den invloed, welken de Republiek bij het Hof van Pruissen, door eene mannelijke en tevens omzigtige houding had verworven, en ter kenschetsing van den aard van srickk’s, diplomatisch bedrijf, die gedurende zijne tweejarige uitlandigheid, niets naliet om den toe- leg van het Spaansche Kabinet te verijdelen, :onafgebroken daarheen strekkende, «om door behulp van Zolen in die Oustzee te komen, en dienvolgens samenderhant haer voor- nemen tegen Sweden en onse Republycque beter te effectue- ren 2).” Ons bestek laat niet toe in meerdere byzonderheden uit te weiden; eene enkele nog schijnt niet voegzaam ver- zwegen te mogen worden, daar zij tegelijk de opgeklaarde .— non I) 2. andere bijzonderheden in Nederland en Zweden, bl. 137-139, 199-—-201 en DUDLEY-CARLETON, Lettres, T. III, 353, 889. 2) Depeche uit Marienwalde ‚*, Januarij 1618. 365 denkwijze en edele onbekrompenheid van den Nederlandschen handel in die dagen, in het licht stelt. — De afstand tusschen den Koopman en den Diplomaat, toen ondenkbaar zonder be- langstelling in handelszaken, was naauwelijks merkbaar; — in den Vertegenwoordiger van beider Vaderland begroette de in afgelegen oorden !) gevestigde Nederlander een natuurlijken beschermer en bevorderaar van zijne nijverheid, die waar het pas gaf, voor hem in de bres sprong 2) en de waarborgen van zijne vrijheid van persoon en goederen, ook ongevergd en ongelast zocht te vermeerderen. -- »Ende alsoo een koop- man van Amsterdam, GELTSACK genaempt, berigt STICkE, ter eere van U. Ho. Mog. mij mit die Edelluyden die bij mij sijn,-op eene magnificque maeltijt den volgenden dach gela- den hadde, is Sijine Curf. Durl. om te bewijsen sijne gratie tegen mij ende affectie tegen die Nederlantsche Natie onge- nodicht mit eenige van den Geheime Raet aldaer oock onver- siens erschenen, vereerende den voorn. GELTSACK in "t schey- den mit een honorabele rinck 3).” — Zoo moest in "t 00g des vreemdelings, tegelijk met den luister van den Staat, de achting jegens den burger, die er zich op verhovaardigde Nederlander te zijn, in dezelfde mate rijzen. De zending van STICKE naar Pruissen ter beslechting van ingewikkelde geschillen #) in den boezem van het Keurvor- 1) Resolutie ahn die Niederl. natie das Saltz u. anderen handel betreffend en Resol. der Stadt Königsbergen wegen freier begrebniss der Niederländischen nation. Siyn. Hiob Lepner Secretar. | 3) „Te Konincxbergen naedat ick de vrije begraefenisse voor die Nederlan- deren van onse Religie met vele moyte bij die moetwillige Gemeente aldaer hadde obtineert, hebbe alle devoir gedaen om dieselve oock ’t ontlasten van die servituyt dat sy haer sol (zout) niet mogen opslaen.” (stıcke, Rapport). 3) Uit Koningsbergen, 2, Julij 1617. 4) Brief van den Markgraaf sonan GEORG 12 Dec. 1618 aan pID. STICKE: »Jampridem intelleximus, Te ab Illustr. Ordinibus Provintiarum Unitaraım ante biennium in Prussiam ad conciliandas factiones ablegatum, ita prudenter et mo- derate te gessisse, ut cum Electoralis nostrae domüs commodo et tu laude A Se ar En ne m 366 stelijk Huis en anderszins, met gelukkigen uitslag bekroond, was voorafgegaan door zijne bemoeijing, nevens JoHAN BIEL en FREDERIK VAN DE SANDE, ten behoeve van het Hanzeverbond, in 't bijzonder van de belegerde stad BZrunswyk. — Wij voerden hiervoren OLDENBARNEVELT sprekende in, en hoorden hem roemen op den bijstand bij die gelegenheid verstrekt en op de met gemelde Staatslieden te Zudeck en Hamburg ge- houden briefwisseling !). — Maar nog een ander talentvol Man, FOPPE VAN AITZEMA, door den onsterfelijken HoorT met den vreemdklinkenden titel van »gewoonlöjke Legger” (Resi- dent) van H. Ho. Mog. bij de Hanzesteden bestempeld, treedt hier voor het eerst te voorschijn 2). — In vervolg van tijd moge het politisch gewigt dier betrekking aanmerkelijk ge- daald zijn, zoodat zelfs de woelige en onrustige avonturier, Fries van geboorte, maar vö6r zijne aanstelling tot diploma- tisch Agent in Nederlandsche dienst, Raad en Vice-Kanselier van den Hertog van Brunswijk, in de meening van sommigen niet veel meer dan »een doodeter 3)”” geworden was, teregt oordeelden anderen uit het oogpunt van handelsbelang, dat »aan "t voeden van goed verstand tusschen deze landen en de Hanzesteden, onzen Staat en in ’t bijzonder der stede Amsterdam niet zoo luttel gelegen scheen,”’ of het ambt bleef der kosten ruim waardig. Dat het geschil der stad Brumswijjk met den Hertog slechts eene aanleiding 4), de zorgelijke toestand daarentegen van Provintia illa nunc in quieto et pacato statu sit — studium tuum — eo magis laudantes quod in senili aetate tu& tam longingui itineris et laboriosae com- missionis molestias animos& suscepisti et confecisti.” 1) Z. boven bl. 242 en de Aanspraak van DU MAURIER. bl. 287. 3) Hoort, Brieven 18 Sept. 1630 (Aan sustus Baas) fol, 189. Hij noemt hem Aısıa, »die voor een overbequaam persoon gaat.” — (Uitg. van 1738). 3) noort, Brieven (Aug. 1637) aan JACOB VAN DER BucG, No. 575, fol. 430. 4) In den aanvang der verdeeldheid hadden de Staten-Generaal den Hertog begunstigd, Zegister v. Holland 28 Jan. 1606: »Gedelibereert zijude op het 367 Europa in 't algemeen de eigenlijke drijfveer tot het Verbond der Republiek met de Hanze en eerlang met GUSTAAF ADOLF geweest was, zal gereedelijk kunnen worden aangetoond. — Door zijn kweekeling FRANCOIS VAN AERSSEN, toen nog Gezant te Parijs, deswege ingelicht, schreef pupLessis-MoRNAy aan een zijner vrienden te Venetiö 1): »De Nederlandsche Staat be- vestigt zich hoe lang zoo meer; in dit oogenblik is er tus- schen hem en de Duitsche Hanzesteden, wier getal en ver- mogen u bekend zijn, een verbond op het tapijt. Men wil de krijgsmagt dier steden op den voet van die der Staten. inrigten, en is het nood, Prins maurıts gezamenlijk tot Veld- heer kiezen. — Dit zal de sterkte der Staten verdubbelen, hen door al hunne naburen doen ontzien, en voor hunne vijanden geducht maken.” — VAN AERSSEN zelf, die herhaal- deliijk over den tragen gang der onderhandelingen met de door nijd en ijverzucht verdeelde Leden der Hanze klaagde, meldde later aan mornaY: »De Groote Heer is naar Konstan- tinopel in het serail teruggekeerd. Zijne komst alleen had den stand der zaken in Duitschland kunnen veranderen. Nu zal de Keizer met zijne Katholijken nieuwe ontwerpen smeden; de Ligue van Munchen, uit Rome ontsproten, breidt zich weldra over de geheele wereld uit, en Europa ziet zich allengs in een’ Godsdienstoorlog gewikkeld 1). — Onze Republiek versoek ven S. Mt. van Denemarken, en Hertoge van Brunswijk — ten einde Syne Gen. Graaf ernst v. Nassauw voor een sekeren tyd haar mogte toegesonden, en t” haren dienste jegens de stad Brunswyk geämployeert worden” enz 1) Mem. ei corresp. de DUPLESSIS-MOBNAY, T. X]. 436 suiv. (Aan ASSELI- NEAU, 25 Mei 1612). »Cet Estat lä se va consolidant de plus en plus; et vous dirai que de present se traicte une ligue entre icelui et les villes an- seatiques d’Allemaigne, desquelles vous cognoisses le nombre et la puissance, Par le traicts, la milice des dietes villes doibt estre dressee d la facon des- diets Estats, et au besoing commun, conduicte par le Prince maurıcE.” Z, meer fin Nederland en Zweden, bl. 96. 2) VAN AERSSEN aan MORNAY, 31 Mei 1618. (T. XII. 245; z. mede 9 Mei we u 368 heeft met de steden Zudeck, Brunswijk en Maagdenburg een naauw verbond aangegaan. De artikelen worden op schrift gebragt, en de voorwaarden zijn zoozeer in ons voordeel,, dat men haast twijfelen zoude, of zij daaraan kunnen voldoen. — Ons is het opperbeleid der Unie bij uitsluiting opgedragen: zij zijn gehouden, in allen deele onze stappen te volgen. Danzig, Rostock, Hamburg en andere zullen zich spoedig naar het voorbeeld schikken, en vermoedelijk sluit zich de geheele Ilanze aan. — Zeker vordert ons belang, afzonderlijke ver- dragen te treffen, en zal deze onderhandeling den naijver der Vorsten wekken; doch wij denken aan de toekomst !), en wen- schen met het Noorden bevriend te zijn, alwaar de Koning van Spanje dien van Denemarken door vleitaal poogt te belezen.” Deze was derhalve de politische beteekenis en strekking der Alliantie, in 1643 en 1615 aanvankelijk op kleine, daarna op ruimer schaal, voor den tijd van 15 jaren gesloten 2), en door gelijksoortige Tractaten deels met Duitsche Vorsten 3), deels met den Koning van Zweden versterkt. — Deze was de zin van het aan dl. Ilo. Mog. toegekend hoofdbeleid, ter be- vordering der eenheid van wil en daad bij een zoo ongelijk- slachtigen Bond. — 1613, p- 209): »J’ai peur que par de petits. degres, on nous veuille em- barquer en une Ägue de religion, laquelle, de quelque part qu’elle vienne, procurera la ruyne de l’Europe.” )) »Nous jettons l’oeil sur l’advenir, et desirons conserver le Septentrion, oü le Roy d’Espaigne faict muguet de celui de Danemarck.” — Mem. ed Corresp. T. XII. 169. Nederland en Zweden, bl. 99 volg. 2) Verdrag met Zubeck (Mei 1618) bij numont, Corps Diplomat. T. V, P. 11. p. 281. | $) 16 Mei 1613. aırzesma, Saken v. Sitaet, I Bock fol. 58 volgg. Trac- taat in het Duitsch geteekend te 's Hage met Paltzgraaf rnenErıK, krach- tens volmagt van 20 Maart 1613, te Rottenburg. an d, Tauber verstrekt door of namens Paltzgr. soHan en den Landgraaf MmauRıTs v. Hessen, JOHAN SIGIS- MUND, CIIRISTIAAN EN JOACHIM ERNST v, Brandendurg, JOHAN FREDEBIK, Her- tog van Wurtemberg en Teck, GEOxG FhEDERIK, Markgraaf van Baden, CHBISTIAAN, Vorst van Anhalt en GODFRIED, Graaf van Oetlingen, 369 Dit, gewis opmerkelijk, beding lokte in de vorige eeuw de niet onnatuurlijke verhefling van ons Vaderland uit, daar het, zeide men, doet zien, »hoe hoog de Vereenigde Staat nu boven de Hanzesteden stond,’” van welke weleer &&n enkele ons het hoofd dorst bieden 1). Voegt men bij de overweging der onrustbarende gesteld- heid van Europa en der gevaren, welke den Protestanten in Duitschländ, der Republiek bij het einde van het Bestand, over het hoofd hingen, de grieven van den handel en scheep- vaart over de knevelarijen van Denemarken, aan Zweden in meerdere of mindere mate met Nederland en de door chrıs- TIaan ıv aanhoudend belaagde Hanzesteden gemeen, het ver- band, de verwantschap van al die, zonder openbare vredebreuk, bedektelijk tegen verdere kwellingen of gevreesde aanslagen van den Deen gesloten verwerende Alliantiön, springt in het oog. — Indien men thans, zonder oorlog met Denemarken, zich van de vriendschap van Zweden duurzaam kon verzeke- ren; indien men door het dubbel verbond met dit Rjk en met de Hanze, het Protestantsch Statenstelsel bevestigde en zich tegelijk tegen curıstıaan’s klimmende aanmatigingen in de Sont, tegen de belemmering der vischvangst in het Noor- den beveiligde, scheen het gunstig oogenblik niet te mogen ontglippen. — Hooren wij het Vertoog van BIEL, VAN DEN SANDE en STICKE, te Zubdeck voorgedragen en hunne van daar aan de Nederlandsche Hanzesteden in 1615 gerigte dep&ches. — — ——— — 1) nuzac, Zollands Rijkdom, III. 343. aımzema, Suken v. Staet 11° B. fol. 172. Art. IV van het verdrag met Zubeck; fol. 188. Art. IV van het verdrag van Dec. 1615 met de Hanze: »Die Heeren Staten-Generael sullen dese Unie den gemeynen wesen der Vereenigden ten besten dirigeren, doch alsoo, dat in allen wat voorghenomen werden sal, een yegelijck deel de vrye stemme sal hebben te geven, tot welcken eynde dan alle tijt van wegen de Oostersche Hanse-steden eenige in den Hage, ofte andere plaetsen daer de Heeren Sta- ten-Gencrael sullen vergaderen, mede sullen moghen sijn by de raedtslagen, die dese Unie en wat daervan dependeert, aengaen.” 24 370 »Wij sijn, berigten zij !), op Woensdag den 13*= dezes alhier angecomen ende op ten naestvolgenden dach in de verguede- ronge van de Hanse-steden, daer, neflens de Gedeputeerden der stadt Zubeck, als Dsrecteurs, present waeren de Gesanten van Bremen, Rostock, Wismar, Maegdeborg, Brunswieh, Dantsich, Hamborg ende .Lunenborg, hebbende mede volmag- ten en instructien van verscheyden andere Hansesteden ; ende wi) sijn van wegens onse Principalen als olde Bondtgenoten 2) van de Hanse in derselver vergaederonge seer wel ontfangen. Ende wij hebben in de deliberatiön ende raetslaegen sonder- linge contentement gehadt, dat; de Heeren van den Hanseraedt seer wel begrijpen het ogenmerck van den Coninck van Den- nemarcken ende van den Hartog varı Brunswyck, als daertoe tenderende om der Hansesche Societeyts ende daertoe ge- hoorende treffelicker steden macht, ansien, vrij-ende gerech- ticheyden te swacken ende soo doenlick te vernietigen, ende dat haere Heeren met alle redelicke en toegelatene middelen sich gedencken daertegens te stellen, waertoe dan egeen an- der bequaemer middel en heeft cunnen bedocht worden dan d’ Unie met de Ho. Mo. Heeren Siaten-Generael, welcke Unie alle d’ Affgesanten neffens ons oirbaerlick, eerlick ende noot- wendig hebben geacht.”” — Eenige dagen daarna, uit ’s Gra- venhage daartoe gelast, verklaarden onze Gezanten zich bereid, »over d’ alliancie ende verbuntenisse” tusschen H. Ho. Mog. ‘en H. Heerl. in handeling te treden, inmiddels van wege de 1) Verg. in nısuorr’s Bijdragen, 1 Deel (1837) bl. 190 volgg. de door Mr. 1. a. 3. w. Baron sroEer medegedeelde depöche uit Zubeck, van 25 Sept. 1615 door BIEL en Yv. D. SANDE gerigt aan de Regering van Zutphen, met het naschrift: »U. E, sal dese wel believen te communiceren de Heeren van Doesburch.” 2) Verg. F. E. BkRG van Middelburgh, Prijsverhandeling de Nederlanden en het Hanseverbond, Utrecht 1833; Mr. e. D. Bink, Beschr. der stad Tiel (Tiel 1836) bl. 215 Bijvoegs. bl. 14—19 (Vergadering der Geldersche Hanzeste- den te Arnhem, 16 Aug. 1615); P. c. MOLHUYSEN in NIJSHOFY’S Bijdragen, 1ste Deel bl. 174 —187. 371 Staten-Generaal, vermanende »tot onderlinge enigheit, coura- gieuse ende constante resolutie,’’ en wijzende op het voor- beeld der »mannelicke resolutie, constantie en couragie’” van H. Heerl. »loffelicke Predecesseurs van olden tijden.” — Zij verzekerden dat de Nederlandsche Hanzesteden »van geen ge- ringe macht ende consideratie,’”” en ook H. Ho. Mog. niet zouden stilzitten, en »d’ oppressie van sulcken ouden lofie- licken stadt. (Brunswijk) !) mit deselve geallieert, niet zou- den gedoogen »boven recht ende redenen 2).”” — Niet vöör den 44den Junij 1616 evenwel kreeg de lang slepende on- derhandeling haar volkomen beslag, zijnde op dien dag het in December bevorens geteekend Traetaat, door den daartoe uitdrukkelijk gemagtigden Syndicus van Zubeck, JOHAN DOMAN, ter vergadering der Staten-Generaal met plegtigen eede be- vestigd, en de getrouwe nakoming bezworen van alle daarin vervatte punten en artikelen 3). — Als bij uitstek in den toestand van Duitschland ingewijd, als voormalig ambtenaar en gunsteling van den Hertog van Brunswijk, door diens op- volger in den kerker geworpen, van zijne goederen beroofd en smadelijk verbannen, had de diep beleedigde FoPpPp£ van AITZEMA 4) onmiskenbaar een voornaam deel in het bewerken 1) Verg. wurm’s Studien über die Lebensschicksale d. FOPPIUS V. AITZEMA, enz. (Hamburg 1854). 2) Cedul by monde in der Vereenichde Hanze Stedhe-Gesanten Yargasde: ringe binnen Lubeck 28 Sept. 1616, bij stoer t. a. p. — Z. wegens het ver- rigte door den Raad en Momboir van Gelderland, FREDERIK v. D. SANDE, het gedicht van PONTANUS op den beroemden, reeds in 1617 op 40 jarigen leeftijd weggerukten Regtsgeleerde en Staatsman. (Opera quae extant Cl. V. et Dom. Frederici & Sande, Arnhem 1658). 8) aıTzEMA, Saken v. Staet 2° B. Iste Deel fol. 191: »Ich lobe u. schwere in nahmen und in die Ziele der Herrn Burgemeister u. Rahtsverwanten der Stedte Zubeck, Bremen, Hamborgh, Rostock, Straelsund, Wismar, Magden- burg, Brunswieg, Lunenburg u. Griüpswald -— das sie sambt u. sondere” enz 4) Z. bij wurm de door AITZEMA en zijne vrouw bezworen oorvede, 8 Julij 1614, vergeleken met zijine Memorie en eisch, den 19 Sept. 1629 bij den Keizer ingediend. 24* 372 dier Unie. Door H. DE GROOT en CORN. VAN DER MYLE hoog gewaardeerd !), zoude hij eerst te Zubeck, sedert te ZJamburg, de rij der Vertegenwoordigers van de Nederlandsche Repu- bliek 2) schitterend .openen. En wederkeerig den Hanzeste- den, die hij als den voormuur van onzen Staat, op eenerlei gronden van Commercie en Religie gebouwd, ook bij Prins MAURITS had geschetst, zoo in ’t algemeen als in ’t bijzonder eene reeks van jaren dienst bewezen hebbende, hhebben zijne aanbeveling en aandenken buiten twijfel de benoeming van LIEUWE VAN AITZEMA tot Resident te ’s Hage bevorderd. Betrekking tot Rusland en Polen. Niet minder dan drie Gezantschappen uit Moscovie ver- schenen :in Nederland omstreeks het einde van OLDENBARNE- veLt’s Ministerie, in 1614, 4615 3) en 16148. — De aan- stelling van een vasten Resident der Republiek aan het Hof van den ÜCzaar was door de Staten van Holland aangedrongen, maar ter Generaliteit opgehouden. — Van de buitengewone Ambassade ter bemiddeling van den vrede tusschen Rusland en Zweden, met den Heer van vEENHUIZEN aan hare spits, is 1) BURMAN, Sylloga E'pist. II, 439: nOrdines foederati cum multa habeant agenda apud Balticas civitates, neminem reperire potuerunt cui potius lega- tionem et quidem permanenten crederent.” Verg. mede bij Dopt, Archief VI. 272 den brief van den Utrechtschen Gedeputeerde aan LEDENBERCH (31 Julij 1617). 2) Wenschelijk is het, dat wij uit de welversneden pen van Prof. c. F. WURM, wegens het diplomatisch bedrijf en de te Hamburg berustende nagelaten handschriften van den Nederlandschen Minister-Resident aldaar in het midden der vorige eeuw 7. J. MAUBICIUS, niet miuder belangrijke mededeelingen mogen ontvangen, dan welke wij dien scherpzinnigen Geleerde betrekkelijk de beide AITZEMA’S verschuldigd zijn. — Verg. wuru’s opstel über den Rung diplona- tischer Agenten. 3) DUDLEY-CARLETON (7%, Mei J616) Lettres I. 45: »1’ Ambassadeur de Mos- covie qui a longtems attendu ici une saison favorable pour son retour” enz, II 270 (9 Junij 1618). »Un Ambassadeur de Moscovie etoit arrive & La Haye le jour precedent, mecontent de ce qu’on ne l’avoit pas regu avec plus de cerämonie.’ 373 vlugtig gewaagd. Al die zendingen en raadplegingen zijn door anderen zorgvuldig beschreven 1), en behoeven door ons slechts even aangestipt te worden, of in hare politische strek- king in het licht gesteld. Met eenige uitvoerigheid integendeel willen wij melding maken van den reeds in 1589, bij het aanbreken onzer vrij- heid, door een verlicht Nederlander helder ontwikkelden voor- slag, om met den Grootvorst van het onmetelijjk Rijk inter- nationale betrekkingen aan te knoopen. — » Wy seynden uwe E. hier beneffens, dus luidt de depeche der Gezanten van EGMONT, VAN LOOSEN en VALCKE uit Londen 2), seker Discours ons overgelevert by LUCAS ENGELSTADT aengaende den voirder- lycken handel op Moscovien 3); denwelcken uwe E. sal belie- ven te visiteren en sulcx daerinne te doen als deselve tot bevoirderinghe van de neeringhe van den Lande bevinden sullen te behooren.”” — De luister van een Gezantschap werd, volgens den steller der Memorie, vereischt, om boven de En. gelschen en de Hanzesteden gunsten en voordeelen voor de Nederlandsche kooplieden te verwerven, welke de kosten van den diplomatischen praal rijkelijk zouden vergoeden. — Doch men mogt de gelegenheid niet verwaarloozen 4), en moest de zaak in diep geheim beleiden, om niet bij den vreemde- ling achter te staan. — »Voer allen moste dat zeer secreet . gehouden worden om zekere oorzaecken, soewel voor de En- nn m — I) Mr. 3. SCHELTEMA, Ausland en de Nederlanden, 1. T7LA—115; Mr. m. BEIJEBMAN, Bijzonderheden rakende een Gezanischap, door onze Republiek in 1615 naar het Noorden afgevaardigd ter beiniddeling van den Vrede tusschen Zweden en Rusland; Nederland en Zweden, 2° Stuk bl. 151—164. 2) 16 Junij 1589, 3) Een cort Beyryp ende Discours van den handel ın ’t Lant van Mosco- vien; ende wat genyet ende prouffyten men daervan hebhen can, insonderheyt in onse Nederlanden. — (Prov. Utrechtisch Archief). 4) Qui a le temps et commodites et le perd, tard le recouvre, heriunerde ENGELSTADT. CARLETON, Letires III. 139 gewaagt van de Italiaansche spreuk, Chi tempo ha, e lempo espetla, perde tempo. 374 gelsehen 1) als voor de liensesteden; want se twee poincten voer sich hebben daer metse groote obstacle ons doen con- nen in Moscovien ende wel alles ommestooten, welck zy nyet naelaten zouden te doene in zoeverre dat zy het min- ste hiervan mochten vernemen.” — De bekwame steller zette uiteen, hoe men in diplomatische aanraking zoude kunnen komen, en welke voorregten men te bedingen had. — »Het zal met een Gesante ofte Gesanten derwaerts aen den Keyser ende Grootforste in der Moscovien gesonden wordende met credents-brieven en instructien tot die zaecke, noodich zyn nevens recommandatie en goede correspondentie aen eenige Heeren daer te senden; als den Cantzeler des Grootvorsten zwager, met dewelcken men alsoe wel zoude connen hande- len (de maniere en gelegentheyt wetende) dat zonder eenich twijffel nyet alleyne de privslegia om daer te handelen, maer eenige thollen frye op zekere jaren, men solde mogen erlan- gen en erholden.” — Hij meende dat zoo men den regten weg insloeg en zich van geschikte lieden en middelen be- diende, geliik men den Agent orTEıL had verzekerd, men het wel daarheen zoude kunnen brengen, »dat alle coopluy- den in het gantsch Keyserdom op 300 mylen in de ronde” op een bepaald punt of algemeene markt zouden zamenvloei- jen, en wel door »expresse mandaten.” — Men zoude ook kunnen verkrijgen, dat indien iemand eenig goed ter zee ontnomen of andere schade toegebragt wierd, »men het al- daer op dezelfde natie, derwaerts handelende, zoude moghen 1) Z. wegens de voorregten door de Engelschen in Rusland verkregen, SCHELTEMA I. 27—837, en zymer, Acta Publ. T. VII P. II (A. 1613) p. 193. »Wheress our subjects trading the Cuntrie of Russia, by vertue of Trea- ties heretofore passed betweene our Royall Progenitors and Kings of this Realme, and the Great Dukes Eimperors of all Russia, have a long time enjoyed sundry privileges, liberties and immunities in the course of their traf- fieque in those parts, whiche nowe by occasion of the late troubles and gar- boyles happened in that State — may receive great prejudice and impeach- ment.” (Volmagt op JOHN MERRICK en WILLIAM RUSSELL), 375 verhalen,’’ — men zoude er tegen lagen prijs zout kunnen koopen. — Nu de handel op Spanje en Frankrijk zoozeer vervallen was en als te gronde gegaan, behoorde men den nieuwen uitweg, door de Voorzienigheid aan de Nederlandsche kapitalen en ondernemingsgeest geopend, met erkentelijkheid te gebruiken. — Het ware tevens een overvloedig middel ter stijving der schatkist en tot het voortzetten van den kriijg: — »Soo men siet dat in Hispanien ende Franckryck doer oorloge alles verdorven wordt en geruyneert, ende onse ryckdommen in onse Nederlanden besteet in coopmanschap en navigatien ter zee — wen meh nu zulcx nyet gebruyken can, soe zyn nyet alleen de middelen van oorloghe ons be- nomen, maer oyck de gemeente in revolte gestelt. Deme nu voir te commen soe is nemen twijfel dan die almachtige Godt wil ons noch erholden en nyet verlaten, wyzende een ander wech dewelcke nyet minder is in profiyten voir onse Nederlanden alse de navigatie op Hispanien, waervoor wy hem behooren te bedancken en de middelen nyet te versuymen, maer sulckes met groote neersticheyt ende vlyte te verrich- ten, waerdoer voireerst de Gemeynte gestillet werde, siende de neersticheyt en voirsorge harer Regenten ende Overicheyt, en solden oyck de proffyten den gemeynen landen en in- woonderen weldoen. — Insonderheyt soude het een grooten schat inbrengen van licenten, convoyen, thollen en derge- lycke.” — Gaan de schepen naar Danzig, Riga en Frankrijk meest in ballast, die naar Moscovie zijn zoowel op de heen — als terugreize met allerlei kostelijke waren geladen, en bren- gen meer mede dan 7, 8 of 10 schepen van Danzig. — Voorheen, toen Nerva nog Russisch was en Lijfland nog niet den Polen was afgestaan, kon men op @ne reize derwaarts rijk worden. De handel was toen zoo aanzienlijk !), dat 1) scHELTEMA, I. 65—70 (Vaart en handel der Nederlanders op Nerva.), en verg. het gesprek vau GUSTAAF ADOLF met G. VAN VOSBERGEN (A. 1625), vermeld in deze /nleiding, Eerste Gedeelie bl. 178. 376 300 en meer schepen in een enkel jaar aldaar lading van de duurste koopmanschappen innamen, en er groote winst de- den »nyet alleen op de waren zoe zy van daer brochten, maer oyck op de waren zoe zy daerhenen brochten.” — Want men lette op den verbazenden omvang van het Rijk. »In gants Europa is kennelyck en wel bewust, wat grootmachtiger Heere den Keyser en Grootforste van der Moscovien is; oyck wat groote en menigerhanden Provintien hy besit en regeert, al- soe ‘dat zyn land en heerschappye in de 600 mylen lanck en over 300 mylen breet is streckende. Deze zyne landen zyn zeer vruchtbaer en ryck van alderhande waeren en geven jaerlycx ontallycke goederen ute, wie dat gebleken is van langen jaeren herwaerts, insonderheyt ten tyde als de hande- linge ter Narve van den Grootforste geleyt was 1).” Maar zouden de voorgespiegelde en verwachte voordeelen duurzaam zijn, men moest dan ook trachten den Autocraat te overreden, wederkeerig een’ Gezant »uyt der Moscovie herwserts over in Holland” af te vaardigen, »omme alle Tractaten te confirmeren ende te bestedigen.” — Dan, het ontzag: voor ELIZABETH en de jammerlijke toestand van het door binnen- en buitenlandsche oorlogen kori daarna zoolang geteisterd Russisch Rijk, zullen de Staten-Generaal belet heb- ben, den nuttigen wenk te behartigen. Het leed tot 1614 eer een Russisch Gezantschap te ’s Hage opdaagde, en trots menige andere poging, over en weder, om elkander te verstaan 2), kwam een eigenlijk Tractaat van koophandel en scheepvaart niet eens honderd jaren later, on- der PETER den Groote tot stand. Teregt heeft men gezegd, dat de Gezantschappen naar en 1) De markt was sedert naar Colmogor aan de Dwina verlegd. — Memorie van ENGELSTADT, vergeleken met SCHELTEMA, I. 30, 36. 2) kıuım, Hist. Feder. Bely. Feder. p. 323 sqq. (Fiedera commercii cum Imperio Russorum). Index Chronol. n°, 422 (A. 1648) wıcQuEFoRT, Hist. d. Provinces-Unies, Preuves p. 389 suiv. (Zending van BURGH, vader en zoon). 371 ut Moscow in de XVIle Eeuw, meer commerciele dan staat- kundige betrekkingen ten doel hadden 1); hoewel men al dadelijk bij de beantwoording van den brief van Czaar mıcuaet FEODoROWITZ 2) in 1643 uit het Huis Romanow, het thans nog regerende, ten troon verheven, niet naliet dezelfde snaar aan te roeren, welke wij reeds meermalen hebben hooren klinken. — Bij den nieuwen Keizer, die over de vijandelijk- heden zijner naburen, met name van den Koning van Polen sterk had uitgeweid, en geen begrip hebbende van de republi- keinsche staatsinrigting, tot bekoming van onderstand niet aan H. Ho. Mog. maar aan Prins maurıts had geschreven, haalde men evenzeer in ’t breede op 3), hoe »nu omtrent vyftigh jaeren geleden, die schaedelyke secie en factie der Jesuiten en hare adherenten soovele credits by de Fursten dezer landen hadde gekregen, dat dezelve jegens hare eeden en beloften alle regten en vryheden dezer landen onder de voet traden, ende seer groote tyrannyen, overdaden en onbehoorlykheden over die conscientien, personen en goederen der ingesetenen pleeghden, en dat hetzelve met goedtheyt niet gerecht en konde wor- den,” zoo dat men ten laatste het juk had moeten afschud- den en een A0jarigen oorlog, thans door een langdurig Be- stand geäindigd, onafgebroken voeren tegen den Koning van Spanje, » daervan, merkten de StatenGeneraal niet zonder ge- slepenheid aan, de tegenwoordige is zwager van SIGISMUNDUS Coninck van Polen, en soowel als dezelve Coninck van Polen, by den Jesuiten 4) en andere diergelycke tot alle onbehoor- 1) scıestema, I. 9 volg. 2) ScCHELTEMA, I. 871—885. (naar een afschrift, waarop door OLDENBAR- NEVELT is aangeteekend: » Kopye van het translaet van Kzaer Furst van Mos- covien in Junio nach scheppinge 7121, ons 1613”). 