title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu verder zal ik ’t op zijn beloop laten tot b.v. gij weer eens hier komt, en heb apres tout geen spijt ervan er eens heen gegaan te zijn. Erg veel pleizier deed het mij ge schreef het U goed gaat. Heb maar een goeden tijd kerel. Ik heb betrekkelijk ook een goeden tijd, behalve veel tobberij in ’t finantieele, veel tob- berij, anders met het werk heb ik voorspoed; ik werk met ver- bazend veel pleizier dezen laatsten tijd, en met een vast gevoel van dat ik ,,op een weg ben”, zooals Rappard van zieh zelf ook zegt in den brief dien ik ü stuurde. Ja kerel, als men doorzet, en het doet zonder zieh te stören aan het bestaande, als men oprecht en vrij zoekt de natuur te doorgronden, en niet los laat ’t geen men op ’t oog heeft, wat ook de lui er van zeggen, men voelt zieh kalm en vastberaden en ziet de toekomst onder de oogen. Ja men kan wel in f outen vervallen, in overdrijvingen van dit of dat misschien, maar men komt tot iets oorspronkelijks. Ge hebt in Rappard’s brief ook wel de uitdrukking gelezen: ,,vroe- ger maakte ik dingen, nu eens in dit dan eens in dat genre, zonder genoegzame persoonlijkheid, nu deze laatste teekeningen hebben althans een eigen karakter en ik voel dat ik mijn weg gevonden heb”. Zooiets als dat heb ik ook tegenwoordig. Ik las onlangs een merkwaardig gezegde in Taine (Critiek over Dickens), hij zegt: }yle fond du caractere Anglais c’est Vabsence du bonheur ”, Geheel en al voldoende en juist vind ik dat woord niet, het verklaart niet alles, maar toch het is weergaasch raak gezegd en drukt zeer veel waars uit. 180 Een echt Engelsch woord is dat van Carlyle: The result of an idea must not be a feeling but an action . Die levensopvatting, die een mensch er toe brengt zieh te concentreeren, niet op ’t zoeken van zijn materieel geluk in de allereerste plaats, doch vöör alles op zijn werk, om iets goeds te doen, is iets waar men in Engeland menig voorbeeld van vindt en is misschien een nationale karaktertrek. Carlyle zegt ook: ,,Knowest thou that worship of sorrow, the temple thereof founded some eighteen hundred years ago now lies in ruins, yet its sacred lamp is still burning.” Als ik denk aan de Groux b.v., of aan wat ge me van b.v. Daumier wel eens schreeft, vind ik in hen iets van , , worship of sorrow. ’ * De teekening in kwestie waar ik mee bij Tersteeg geweest ben, deed daar m.i. siecht in zijn klein kamertje, men moet haar zien in een entourage van andere teekeningen, dan doet ze heel anders. Wel ik heb er gisteren den heelen dag weer aan gewerkt om de figuren meer te acheveeren. Ik heb sedert ik U schreef bovendien 4 groote studies gemaakt voor den aardappeloogst. Tegenwoordig rooit men de aardappels hier in de buurt met een riek, kort van steel, en de arbeider ligt op zijn knieen. Ik stel me voor er iets goeds te maken zou zijn met die knielende figuren op een vlak land ’s avonds, iets dat een zekere stemming van devotie zou hebben, ik heb het eens van nabij bestudeerd daarom, en heb een man die zoo’n riek in den grond steekt, (de eerste beweging), een ander die de aardappelplant uittrekt , (de tweede beweging), dan een vrouwenfiguur in dezelfde actie en een derde mannenfiguur, die de aardappels in den korf gooit. Die zal ik vandaag of morgen opzetten, maar ik wou bij de mannen - figuren er een hebben met een kalen schedel. Voor de studies die ik reeds heb, had ik een jongen boerenarbeider, een echt type die iets breeds en ruigs en non ebarbe heeft. Betreffende deze teekeningen Theo, verkoopen zal ik ze wel niet, maar toch denk ik aan ’t geen Israels zei tegen v. d. Weele van diens groote schilderij : ,,je zult het zeker niet verkoopen, maar dat moet je niet decourageeren, je zult daardoor alweer vrienden maken en wat anders verkoopen”. Als ik het eens doen kan en wat beter bij kas ben, zal ik op een doek een dergelijke uitvoerige schets maken als nu op ’t papier , en eens weer schilderen. Maar ik zou er veel model voor moeten 181 hebben, anders kwam er zeker niets van terecht. Ik heb anders wel een paar dingen in ’t hoofd die te schilderen zouden zijn. Van C. M. heb ik op mijn brief geen antwoord ontvangen en zal nu ook niet direct weer schrijven. Zoo Theo, kans om iets te plaatsen is er bitter, bitter weinig voor mij. ’t Was geen pleizierige demarche om naar Tersteeg toe te gaan, maar ik deed het toch, denkende misschien, misschien zal hij geneigd zijn geheel en al alles te vergeven en te vergeten van weerskanten. Doch hij is zoo ver nog niet, dat merkte ik genoeg, en is ’t nog steeds, geloof ik, dat hij denkt zooals gij me indertijd zeer juist beschreeft, ,,nu eens hindert hem de manier waarop ik hem een hand zou geven”, of enfin van die kleine antipathieen, die maken men iemand liever niet ziet dan wel. Ik zit er wel een beetje in, het vorige jaar had ik zooals ge weet, nog al eens een buitenkansje van U, en is ’t nu geloof ik al sedert Februari of sedert Maart gij zelf door een en ander ’t niet ruim hebt. Ik weet niet hoe ik ’t volhouden zal, en de onkosten loopen sneller op dan ik kan bijhouden, ofschoon ik mij in alles bekrimp en de vrouw niet minder. Het geld van Rappard heeft me toen een oogenblik ruimte gegeven, om mij in te richten op de groote teekeningen, maar de groote teekeningen kosten veel van model. En de ramen en ’t papier etc. toch altijd ook, en ik maak er niet minder kleinere om bovendien. Zoodat de dagen zwaar om vol te houden zijn, en moeielijk om door te körnen voor de vrouw en voor mij , van wege de schraalte met alles. Ik zeide tegen Tersteeg dat ik er erg naar verlangde om met Mauve weer op goeden voet te körnen, maar hij antwoordde er me geen woord op. De totale indruk dien ik van mijn bezoek bij Tersteeg mee- breng, is dat ik ’t nu aardiger gevonden had als hij, zoö enorm langen tijd reeds er over heengegaan zijnde, maar in eens luchtig er over had gesproken, maar er bleef iets van zwaartillendheid en van ,,kom je nu al weer zaniken, blijf me toch van ’tlijf”. Dat zei hij niet want hij sprak heel afgemeten, maar in verband met hetgeen hij anders zou hebben kunnen doen} might have done, n.l. zeggen iets als: ik vind het goed dat we het opmaken, en ik zal eens bij je körnen kijken of iets dergelijks, ligt bovenstaand m.i. er eenigszins in. Doch ik kan dat ook mis hebben en zal de tijd er nogmaals over heen laten gaan, en zien of ’t zieh redresseert verder, en wil er 182 ’t beste van hopen. Juist omdat ik wel degelijk hoop heb dat zieh eenige dingen redresseeren zullen en terecht komen, moet ik hard doorwerken. ’t Geen ik meer hoop dan wat het ook zij, is dat wanneer ge ko- men zult, ge vorderingen zult zien en iets goeds in ’t werk vinden. Gij hebt mij wel eens geschreven gij er wat in vondt, en ik ge- loof niet dat gij U vergist, en Tersteeg gelijk zou hebben met zijn absolute onverschilligheid, die haast vijandig is. Ja, dat is het allereerste waar ik aan hecht, dat gij die er zooveel, ja alles aan gedaan hebt van ’t begin af aan, moogt kunnen volhouden dat er iets goeds in is. Als ik dat mocht bewerken, zoo zoude ik de zorg van ’t heele jaar vergeten bij Uw komst. Ik verbeeld me dat bij de vele figuren die ik heb, er misschien wel zouden zijn waarvan Tersteeg zou kunnen zeggen, als hij ze eens zag, deze of die zou ik in dit of dat formaat in aquarel willen zien. In zoo’n geval zou ik, niet voor mijn eigen pleizier, maar om zoo mogelijk iets te verkoopen, niet weigeren ze te probeeren, Maar dat zijn niet de eenige zaken die ik mogelijk zoude achten want ik zal nog heele andere dingen maken in de toekomst dan wat ik nu heb tot nog toe. Ik weet bij eigen ondervinding hoe men een tegenzhi kan hebben in het werk van iemand, of een onverschilligheid er voor, en die lang houden ook, totdat op een dag men iets onverwachts van hem ziet, nadenkt er over en zieh rappelleert het vroegere van hem en zegt tot zichzelf : wacht eens dat moet toch goed zijn en dan krijgt men lust, men houdt het onwillekeurig vast — en is er voor gewonnen. Vooral met de Engelsche manier heb ik dat gehad, ik heb het volstrekt niet dadelijk mooi gevonden, en dacht eerst net precies als de meesten hier dat de Engelschen eigenlijk geheel en al verkeerd waren, maar dat is bij mij zoo niet gebleven en ik heb de dingen van een anderen kant leeren kijken. Weet gij waar ik wel eens naar verlangen kan, naar een uitstapje naar Brabant. Het oude kerkhof te Nuenen zou ik zoo graag eens maken. En de wevers. Nog eens b.v. een maand lang Brabantsche studies maken, en met een partij er van terug te komen, voor een groote teekening van een boerenbegrafenis b.v. Ik eindig met nog eens te zeggen dat als gij schrijft in Uw laat- sten brief nu dat ge een goeden tijd hebt, ik U ’t zelfde zeggen kan; met betrekking tot het werk heb ik erg veel sereniteit en 183 opgewektheid, en zooveel te doen dat het me absorbeert geheel en al. Maar met het geld is het beroerd, ik heb meer onkosten dan ik bijhouden kan. Weet gij waaraan ik dezer dagen nog dacht, aan het boek over Gavarni dat gij hebt, ik herinnerde mij daaruit hoe Gavarni’s teekeningen van Londensche dronkaards en bedelaars etc., pas hem, volgens zijn eigen zeggen, grif van de hand gingen, toen hij een tijd lang er geweest was, ik geloof na een jaar, en hij er in een brief over schrijft dat er tijd voor noodig is om thuis te raken in een entourage. Nu ik begin hier terdeeg thuis te raken bij ’t begin vergeleken, en vind zeer oppervlakkig wat ik in ’t begin hier maakte. En juist de hoop om het al krachtiger en krachtiger uit te drukken en meer op te voeren, maakt dat het mij een goede tijd toeschijnt, want aan motieven en modellen (voor zoover ik ze betalen kan) mankeert het me nu niet. Ik ben vol gedachten en plannen, en zoo overstelpen de zorgen me nog niet. Alleen men moet toch betalen en alles kost geld en heeft men met obstructies te doen die iets dergelijks zijn als het doorworste- len van een doornheg. En dit is werkelijk zoo dat ik eigenlijk nog meer model moest hebben, maar ik kan niet meer nemen, ik doe mijn uiterste en om zoo te zeggen meer dan mijn uiterste wat de uitgaaf er voor betreft, maar ’t huishouden kost ook en ik kom eigenlijk niet toe. Qu’y faire? Kunt gij U soms nog van uit Uw tijd te ’s Hage personen herinneren, die ge meenen zoudt ik eens iets zou kunnen laten kijken? Ik voor mij herinner er me geen, behalve een, en dat is Lantsheer , maar het moet voor hem zeer, zeer mooi zijn, en juist omdat ik later wel eens iets aan hem hoop te verkoopen, zou ik nu niets willen presenteeren. Lantsheer is nog een oom of zoo iets van Rappard. Rappard schreef mij eens dat hij hem een schetsje van me had laten zien en dat L. dat goed gevonden had. Als ik eens iets heb waarvan ik denk het voor hem is, zou ik door Rappard wel in contact eens met hem kunnen körnen. Ik doe ’t niet graag lui gaan opzoeken ; als ’t werk van een ander was zou ik er niet tegen opzien, maar nu is ’t mijn eigen. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik weet zoo goed als zeker dat als Rappard de grootere teeke- 184 ningen eens gezien zal hebben, hij Lantsheer wel eens over me spreken zal, ook zonder dat ik hem iets vraag. 296 Waarde Theo, In den laatsten tijd heb ik U wel dikwijls geschreven maar het draait zoozeer op ’t zelfde neer, dat ik er eigenlijk geen vrede mee heb dat ik U niet wat amüsanter schrijf. ’t Zal wel weer eens körnen — ik denk dat als ge weer eens op ’t atelier geweest zijn zult, er meer stof zal wezen die animeerender is. Dat hoop ik tenminste en zou ’t geval zijn als gij Sympathie hebt voor ’t geen onderhanden is en ge nu nog niet hebt gezien. Ik zag deze week in Paris Illustre eene mooie reproductie van een teekening van Ulysse Butin: La mise a l’eau. Visschers en vrouwen die een boot in zee duwen. Juist zag ik die terwijl ik onwillekeurig veel dacht aan Butin en aan Legros, bij ’t zoeken naar iets wat toch weer een heel ander sujet is dan zij maken, n.l. die aardappelwroeters op de knieen liggende en werkende met körte rieken, waarover ik U laatst schreef dat ik er studies voor maakte. Ik heb er nu eene schets van op ’t ezel met 4 figuren, 3 mannen en 1 vrouw. Ik wou er iets breeds en brutaals van sil- houet en teekening in hebben. Ik zoek daar hoe langer hoe meer naar. Altijd weet ik nog dat ’t eerste schilderij dat ik van Butin heb gezien, (een van zijn latere) een sterke indruk op mij maakte. Het was dat wat hij later zelf geetst heeft, La jetee heet het ge- loof ik, vrouwen die op den uitkijk staan naar vaartuigen, die op een stormachtigen avond moeten binnenloopen. Dat was ’t eerste dat ik van hem zag, en sedert dat van den Luxembourg en verscheidene andere. Ik vind hem zeer oprecht en degelijk, en geloof dat juist als hij schijnbaar er snel overheen geloopen is, hij niet minder raisonna- ble en juist in zijn teekening is gebleven apres tout. Hij is een van die mannen die ik niet persoonlijk ken, en toch als ik iets van hem zie, kan ik me voorstellen hoe hij ’t gemaakt heeft. Vindt gij ’t schilderij van Blommers van den Salon niet mooi : November? ik zag ’t schilderij niet maar wel de reproductie, ik vind het net alsof ’t van Butin was, en meer passie (en iets dra- matisch) er in dan Blommers gewoonlijk heeft. Op dit oogenblik heb ik niet minder dan 7 of 8 stuks teekeningen 185 onderhanden van i meter zoowat in afmeting, dat ik dus tot over de ooren in ’t werk zit, zult ge U wel kunnen denken. Maar ik heb zoo’n hoop juist door dezen tijd van sjouwerij, mijn hand wat vaardiger te maken. Zoo bijvoorbeeld begint de tegenzin die ik had om met houts- kool te werken, met den dag meer weg te gaan. Dat ligt ook daaraan, dat ik er iets op gevonden heb om de houtskool te fixee- ren, en dan met iets anders b.v. drukinkt er over heen. Ziehier een krabbeltje van aardappelwroeters, maar ze zitten iets verder uiteen op de teekening. Nu zoo terwijl ik U schrijf denk ik aan dien avond ge — herinnert ’t U misschien, ofschoon ’t jaren geleden is — dat gij en ik samen een avond doorbrachten bij Mauve, toen hij nog woonde bij de kazerne, en nog een photographie naar een teekening van hem kregen, een ploeg. Weinig dacht ik toen ter tijde ik zelf zoude teekenen, weinig dacht ik toen ter tijde ook, dat er moeielijkheden zouden körnen tusschen Mauve en mij. Ik blijf betrekkelijk me verwonderen dat ’t niet terecht komt, te meer omdat er eigenlijk, als men ’t recht in den grond zou nagaan, omtrent zoo goed als niets verschil van inzichten bestaan. ’t Is nu zoo lang geleden trouwens, dat ik tegenwoordig mijn opgeruimdheid weer terug begin te krijgen wat het werk betreft, en een vertrouwen dat het toch gaan zal. Ik heb dat al vroeger 1S6 ook wel gehad ondanks alles, maar men raakt toch van streek onwillekeurig en heeft een melankoliek gevoel als zulke per- sonen het afkeuren, of ’t geen men doet een siechten weg noemen. Schrijft ge spoedig? Uw brief zal weer zeer welkom zijn als altijd. Wilt ge wel gelooven, dat een figuur zoo van een voet grootte volstrekt niet gemakkelijker te teekenen is dan een kleine? In- tegendeel het komt er alles veel meer op aan, en om het op die grootte toch naar proportie even krachtig te krijgen als kleine figuren, is soms een erge sjouwerij. Adieu kerel, heb goede dagen en doe maar goede zaken, met een handdruk, t. a t. Vincent. 297 Waarde Theo, Uw brief en het ingeslotene waren niet weinig welkom, niet minder welkom ’t bericht ge weer eens uitvoeriger schrijven zult. Ik hoop ge me eens flink schrijven zult over Les Cent chefs- d’oeuvre, ’t moet goed zijn zoo iets gezien te hebben. En als men er bij denkt — indertijd waren er eenige personen die in de publieke opinie zoo tamelijk suspect waren wat hun karak- ter, intenties en genie betrof, personen van wie men de meest absurde dingen vertelde, Millet, Corot, Daubigny enz., die men aanzag ± zooals de veldwachter een losloopenden ruigen hond of een vagebond zonder paspoort aanziet, en de tijd gaat daarover heen en ziedaar ,,les cent chefs-d’oeuvre”, en als cent niet genoeg is, dan innombrable. Laat staan wat er van de veldwachters wordt. Er blijft weinig over van hen} behalve voor de curiositeit som- mige proces-verbalen. Toch vind ik het een drama blijft, de ge- schiedenis der groote mannen — zij ’t ook ze niet alleen met veld- wachters te doen hadden ook in hun leven — daar meestal ze er toch zelf niet bij zijn meer als hun werk publiek erkend wordt en in hun leven zij langen tijd onder een zekeren druk waren vanwege de oppositie en moeielijkheid om door ’t leven te worstelen. En . zoo telkens als ik hoor van zoo’n publieke erkenning van de Verdiensten van dezen en genen, zoo denk ik mij te sterker daarom de stille ietwat sombere figuren van hen die persoonlijk weinig^ vrienden hadden, en zoo in hun eenvoud vind ik ze nog grooter en meer navrant. Er is een ets van Legros — Carlyle in his study, die komt mij dik- wijls voor den geest als ik me Millet of wie dan ook wil voor- 187 stellen zooals hij was. Wat V. Hugo zegt over Eschyle: ,,on tua 1’homme, puis on dit: el6vons pour Eschyle une statue enbronze”, iets van dat zweeft me steeds voor den geest als ik van een ten- toonstelling van iemands werken hoor, zoo kijk ik weinig naar ,,la statue de bronze”, niet omdat ik ’t niet goed vind men publiek iets apprecieere, maar vanwege die arriere-pensee : on tua 1 ’homme ; Eschyle werd eenvoudig verbannen maar ook hier was ballingschap een doodvonnis, zooals dat meer gaat. Theo, als ge eens op ’t atelierkomt dan zal ik U iets kunnen laten zien, ’t welk gij zeker niet overal zien kunt zöö bij elkaar. Ik zou U iets kunnen laten zien, dat men zou kunnen noemen: Les cent chefs -d ’oeuvres de la gravure sur bois moderne. Werk van lui wier namen zelfs de meeste kunstkenners geheel vreemd zijn. Wie kent er Buckmann, wie kent er de twee Greens, wie kent de teekeningen van Regamey? Weinigen slechts. Bij elkaar gezien Staat men verwonderd over die vastheid van teekening, dat persoonlijk karakter, die ernst van opvatting en dat doorgronden en opvoeren der meest alledaagsche figuren en motieven op straat, op de markt, in een hospitaal of wees- huis gevonden. Verleden jaar had ik al wel reeds wat. doch ’t is mijn verwach - ting ver te boven gegaan, wat ik sedert gevonden heb. ’t Is immers afgesproken ge niet te kort op ’t atelier blijft als ge komt? Ik heb sedert ik U schreef aan die aardappelwroeters gewerkt. En een tweede van hetzelfde sujet begonnen met een enkel figuur van een oud man. Nu is er verder een zaaier onderhanden op een groot veld met klonten aarde, die ik geloof beter is dan de andere zaaiers die ik al probeerde. Ik heb er wel een stuk of 6 minstens als Studie van ’t figuur zelf, doch nu heb ik hem eens in de ruimte gezet, meer bepaald als eigenlijke teekening, en land en lucht er zorgvuldig bij be- studeerd. En dan heb ik studies voor ’t verbranden van ’t onkruid en stengels, en van een kerel met een zak aardappels op den nek, en een met een kruiwagen. Als ik nu eens met alle mogelijke goeden wil om, gesteld ik had het verkeerd, tot andere gedachten te geräken, nadenk over Tersteeg’s opinie dat ik moest aquarelleeren, dan kan ik me niet begrijpen deze figuren van den kerel met den zak, van den zaaier, van den ouden aardappelwroeter, van de 188 kruiwagens, van den onkruidverbrander, hun persoonlijk karak- ter zouden behouden als ik ze met aquqrel attaqueerde. ’t Resultaat zou iets heel mediocres zijn, van dat soort van medi- ocre, waar ik niet verlang me in te verdiepen. Nu zit in elk geval er een karakter in iets dat — zij ’t van verre — in harmonie is met wat b.v. Lhermitte zoekt. Voor wien bepaald zoekt uit te drukken ’t brutale, ’t breede en krach - tige van de figuren, is niet aquarel ’t meest sympathieke middel. Zoekt men meer uitsluitend toon of kleur dan wordt ’t iets anders, dan preteert zieh aquarel er uitmuntend voor. Nu geef ik wel toe, dat van die zelfde figuren in de werkelijkheid men andere studies zou kunnen maken uit een ander oogpunt, (n.l. toon en kleur) met een andere bedoeling gemaakt — doch vrage, indien mijn stemming en persoonlijk gevoel mij in de allereerste plaats het karakter, de structuur, de actie der figuren doet opmerken, zal men ’t me kwalijk nemen als ik deze emotie volgende, niet tot een aquarel, maar tot een teekening met enkel zwart of bruin kom? Toch er zijn aquarellen — waar de contours zeer krachtig uitge- drukt zijn — b.v. die van Regamey, die van Pinwell en Walker en Herkomer, waar ik wel degelijk soms over denk, (die van den Belg Meunier) maar al zocht ik dat, zoo zou .Tersteeg er ook niet mee content zijn. Steeds zeggen: ’t is niet verkoopbaar en ’t ver- koopbare moet nu No. i zijn. Ik voor mij zie daarin in duidelijker woorden: ,,gij zijt een mediocreteit en gij zijt pretentieus dat gij U niet onderwerpt en kleine mediocre dingetjes maakt, gij maakt U bespottelijk met Uw zoogenaamd zoeken, en werkt niet.” Dit ligt in ’t geen Tersteeg me heeft gezegd voor verleden jaar en verleden jaar, en daar sta ik nu nog voor. Tersteeg zal voor mij wel blijven denk ik ,,the everlasting no” Zooiets heeft niet alleen ik, doch bijna allen, die een eigen weg zoeken, achter of naast zieh als een eeuwigdurende ontmoediger. Soms kan men daaronder gedrukt gaan en zieh beroerd voelen, en om zoo te zeggen overdonderd. Maar zooals gezegd, ’t is the everlasting no; daartegenover in het voorbeeld van mannen van karakter vindt men een ever- lasting yes} en ziet in hen la foi du charbonnier. Jt Is er echter zoo mee dat het leven wel eens somber wordt en de toekomst donker, als het werken geld kost en men dus hoe langer hoe meer den grond zieh in voelt gaan, hoe harder 189 men werkt, in plaats van dat het werk boven water helpt en men de moeielijkheden en kosten kan overwinnen door harder zieh in te spannen. Ik vorder met mijn figuren, maar in ’t finantieele ga ik achteruit en kan niet bijblijven. En in den laatsten tijd denk ik wel eens om verhuizen naar ge- heel buiten, ’t zij aan den zeekant, ’t zij ergens waar het land- werk echt is, omdat ik geloof ’t me wat zou bezuinigen. Ik zou ook hier kunnen doen wat ik wil, als ik wat meer ver- dienen kon. nu en dan eens hier en daar naar toe gaan om stu- dies te halen. En dan heeft het hier voor, dat mijn atelier goed is en men niet geheel en al buiten de kunstwereld is apres tout. En zekere mate van wrijving, nu en dan eens iets zien en hooren, kan men toch moeielijk geheel missen. Ik denk wel eens er over naar Engeland te gaan, te Londen is weer een nieuw tijdschrift van importance, gelijkstaand met L. News en Graphic — The Pictorial News ontstaan, misschien was daar werk en salaris, maar wat kan men er met zekerheid van zeggen? Ik hoop dat gij maar spoedig eens komt, het is lang, een jaar om elkaar niet gezien te hebben en steeds aan elkaar gedacht. Nu is ons mannetje net een jaar geweest i Juli, en is ’t vroolijkste, gezelligste kind dat ge U voorstellen kunt, en is ’t geloof ik een voornaam punt gewonnen ten opzichte van het terecht körnen en zieh geheel redresseeren van de vrouw zelf, dat dit kind het goed maakt en haar bezigheid geeft en haar gedachten tot zieh trekt. Anders denk ik wel eens dat misschien voor haar ’t goed zou zijn ze nog eens een tijd geheel buiten was, en de stad niet meer zag, en van haar familie weg; om eene radicale verbetering te bewerken kon dit helpen. Want nu is ze wel verbeterd maar toch die invloed van haar familie werkt bij tijden veel tegen; ik ’t eenvoudige er in willende hebben, en zij aangezet wordende tot intrigeeren en dubbelhartigheid. Enfin, zij is wel wat men enfant du si£cle zou kunnen noemen geweest, en haar karakter is geinfluenceerd geweest door haar omstandigheden zöo dat de restes wel steeds blijven zullen in den vorm van een zekere moedeloosheid en onverschilligheid, en gebrek aan een vast geloof in ’t een of ’t ander. Dikwijls, dikwijls heb ik reeds voor haar aan buiten leven gedacht. Maar verhuizen kost ook al weer in eens een heele uitgaaf. En zou ik ook wel willen getrouwd zijn vöör ik verhuisde, als er van kwam om naar buiten te gaan of naar Londen. Ik mis hier wel de noodige wrijving met anderen, en ik zie niet in dat dat verbeteren zal. Apres tout is de eene plaats of de andere mij goed en verhuis ik liefst zoo min mogelijk. Schrijf ’t me vooral — zoodra ge iets beslissen kunt dienaangaande — wanneer ge komt. Omtrent verschillende dingen ben ik dezer dagen in tweestrijd en daardoor in spanning, en zal dat wel blijven tot we elkaar eens weer hebben gezien en over de toekomst gesproken. Ik las dezer dagen artikels door Boughton over Holland. Dat was geschreven bij illustraties van hem en van Abbey, waar prächtige dingen bij zijn. Iets er uit heb ik in mijn oor geknoopt — een beschrijving van ’t eiland Marken — zöö dat ik lust zou hebben er heen te gaan. Wie weet als men er eenmaal toe kwam om zieh ergens te ves- tigen waar ’t heel mooi was, hoe wel men er zieh bij zou be- vinden. Maar men moet in zoo’n geval 6en punt van contact met de kunstwereld hebben tenminste, want natuurlijk de visschers- bevolking begrijpt er niets van en men moet kunnen leven. Vooral schrijf den beloofden brief over de Cent chefs-d ’oeuvre etc., en mocht ge eens heel voorspoedig zijn in de zaken en er kan eens iets extra zijn, zoo wäre ’t niet ten ontijde. Betreffende geheel buiten wonen — ik vind de natuur mooi en toch er zijn veel dingen die me aan de stad binden, ook vooral de tijdschriften, de mogelijkheid van reproductie. ’t Zou me heel wel zijn geen locomotieven te zien, maar nooit meer een drukpers te zien zou me zwaarder vallen. Adieu kerel, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik las ,,Mes haines” van Zola, er staan wel flinke dingen in, ofschoon m.i. hij zieh zeer vergist, in zijn algemeene beschou- wing Millet niet eens noemt. Dit vind ik wel waar: observez que cequi plait au publice st toujours ce qu’il y a de plus banal, ce qu’on a coutume de voir chaque annee, on est habitue a de telles fadeurs, a des mensonges si jolis, qu’on refuse de toute sa puissance les verites "fortes. Waarde Theo, Als ’t U gaat zooals mij hebt ge wel eens een plotseling verlan- gen om dezen of genen dien ge in lang niet gezien hebt, eens weer te gaan opscharrelen. Zoo ging het mij met de Bock, en ik wou U eens schrijven over wat ik bij hem zag, omdat gij hem ook van vroeger, zelfs beter dan ik, kent. Het eerst wat ik bij hem zag in den gang was een groote schets — een enormen windmolen, geheel besneeuwd, bij een soort gracht of vaart. Half romantiek half realistisch — een combinatie van stijl mij niet onsympathiek. Maar was nog lang niet af — maar energiek aangepakt en er was een mooi krachtig effect in. Enfin iets dat men altijd met pleizier ziet, en mij hindert ’t niet dat ’t niet af is; ik wou dat geval van hem wel op ’t atelier hebben hangen zooals ’t is, om reden van dat het zoo spreekt. Een andere schets die van ’t schilderij van den Salon, vond ik ook mooi maar nog meer romantiek. Verder waren er een paar blondere aangezette schilderijen, diverse aardige studies. De indruk dien ik van hem zelf kreeg, was al zoowat ’t zelfde van verleden jaar, misschien een schaduw positiever en serieuser. Eenige schetsen vond ik rijper en juister van toon en kleur dan verleden jaar, en de gronden vaster. Maar m.i. is nog steeds te veel vaag gelaten de relatieve proportie van de plannen en massa’s, ’t in ’t oog houden van welke proporties het echte is van Corot en Rousseau en Dias, Daubigny, Dupre. Die allen hebben dat met elkaar gemeen dat ze zeer oplettend zijn daaromtrent m.i., en ook de fonds zijn bij hen altijd expressief, en niet zoo losgelaten. Er zijn echter zeer kranige dingen in de Bock’s werk, enzoude men die met meer pleizier zien als het op zijn plaats staan van de dingen minder gedroomd was. Hij moest nog wat meer realist worden en zijn werk zou ge- nialer zijn. Ik kan me niet begrijpen hij niet wat meer varieert ook, om nu maar iets te noemen ik heb van de week ook een paar land- schapstudies gemaakt, ’t eene gisteren bij de Bock, een aar- dappelveld in ’t duin, den vorigen dag een piek onder de kastanje- boomen, een ander een terrein met hoopen steenkool. Nu is ’t be- trekkelijk zelden ik er toe kom om landschap te teekenen, maar zoo nu er ik toe kom heb ik direct 3 zeer uiteenloopende motieven. Waarom doet hij, die bepaald landschapschilder is, dat niet veel veel meer, in plaats van dat ’t telkens zij eene duin met een boompje en een beetje heim. Heel mooi op zichzelf, maar er is zooveel dat even mooi is en men zou meenen hem moest aan- trekken. Enfin dat is U ook wel bekend ; nog eens mijn impressie van hem is dat zeer zeker hij er niet op achteruit gegaan is. Wel ik schreef U laatst, ik zoo er over gedacht had te verhuizen, ter wille vooral van eens nog dichter bij de zee te zijn. Ik heb met de Bock gesproken over woningen te Scheveningen, maar ik mag me wel doodstil houden met den huurprijs van mijn atelier hoog te noemen, als ik vergelijk met de lasten waarop anderen zitten, b.v. ’t oude huis van Blommers Staat te huur, — huurprijs f 400 en ik betaal f 170 per jaar. Dan is ’t atelier niet grooter dan ’t mijne, en wat doelmatigheid ervan betreft zou ik mij houden aan wat ik nu heb. De Bock zelf betaalt evenveel als Blommers. En klopt dit ook met wat ik verleden jaar hoorde om- trent gemiddelden huurprijs. Als er kwestie was van aan zee gaan wonen, zou Scheveningen niet in de termen kunnen vallen, en zou men meer achteraf moeten gaan, hoek v. Holland b.v. of Marken. Nu echter denk ik er over de Bock te vragen me een hoek van zijn zolder te willen afstaan voor pied-a-terre, en dan daar mijn gereedschap neer te zetten, zoodat ik ’t niet hoef mee te sleepen. Als men moe daar komt, (als men niet hoefde te werken direct, zou men die geringe vermoeienis niet teilen natuurlijk), gaat het werken soms slap, en is de hand zoo vast niet. Men is net precies verhit en moe genoeg om er hinder van te hebben, als men loopt en alles mee te sleepen heeft. Dus dat pied-a-terre bij de Bock, en wat meer de tram nemen zouden misschien voldoende zijn om toch wat van de zee en Scheveningen te maken, serieuser dan ik tot dusverre deed. De Bock zou deze week bij me körnen en we er nog eens over spreken. Hij denkt zelf over verhuizing en hij heeft gehuurd tot Mei, en sprak er van zijn huis misschien eenige maanden toch leeg zou staan. We zullen zien. Hij vroeg zeer naar U en zeide ik ge dezen zomer wel eens bij hem zoudt körnen waar- schijnlijk. Zijn groote schilderij van den Salon niet verkocht natuurlijk. Hoe vondt gij dat? Critiek was nog al uiteenloopend. . Ik denk wel dat het gaan zal van met een pied-a-terre bij hem, dit najaar vooral veel op Scheveningen zijn. We zullen zien — maar ik verlang erg iets van ’t strand te maken. 13 193 Deze week een Studie gemaakt van Schuitentrekker en een Turf- drager, en ik zit steeds aan de aardappelwroeters. Ik hoop ik met Bock nu wat op en neer loopend zal kunnen blijven, misschien kon ’t ons allebei geen kwaad en konden we van elkaar iets leeren. Hij heeft veel antieks bijgekocht, en ’t ziet er heel aardig uit bij hem, maar moet hem nog al veel gekost hebben stel ik me voor. Schrijft ge spoedig? ik heb U zoo eens over Bock geschreven net als laatst over Rappard, dan hoort ge eens iets van de kennissen. Rappard is op reis, hij schreef me nog hij toch er toe gekomen was om de drukinkt te gebruiken, zoo als ik ’t hem had gezegd, en het op die manier — n.l. met terpentijn — veel beter ging. Ge weet ik van mijn tegenwoordig atelier altijd heb gezegd het goed was, vooral na de verandering. Werkelijk als ik nu eens dacht aan verandering, veel liever schik ik ’t zoo dat ik niet hoef te ver- huizen, want bij anderen vergeleken heb ik het goed getroffen. Nu, iets dat men zelf heeft ingericht is men ook aan gehecht, en voelt er zieh thuis. Zie dat ge me spoedig weer wat stuurt kerel, want ik zou het wel noodig hebben. De Bock is ook in ’t lezen van Zola verzeild en had de Nabab van Daudet gelezen ook. Kent gij Germinie Lacerteux van Jules en Ed. de Goncourt? dat moet zeer goed zijn in de manier van Zola. Ik ga ’t zien te krijgen. Ik heb zoo’n instrument besteld dat men fixateur noemt, om buiten een fusain te kunnen fixeeren gaandeweg terwijl men werkt, dan kan men ’t wat hooger opvoeren. Ben er verlangend naar. Ik heb met Bock prächtige aardappellanden gevonden in de duinen achter den vuurtoren. Gegroet kerel, heb het goed en schrijf eens spoedig, adieu met een handdruk, t. at. Vincent. Ik ben verdiept geweest dezer dagen in een teekening van Regamey, voorstellende een diamantmijn; op ’t eerste aspect in niets onder- scheiden van een van die oppervlakkige teekeningen waar de illustraties mee volstaan — men zou ’t haast over slaan — maar als men er even op kijkt, wordt alles zoo mooi en zoo curieus, dat men er geheel door ingepakt wordt. Regamey is knap — dit blad is van Felix, die dikwijls de Japaneezen maakt. 194 299 Waarde Theo, Naar Uw brief had ik reeds min of meer uitgezien en was er weer blij mede. Dank er voor. ’t Geen ge schrijft over de tentoonstelling vind ik zeer interes- sant. Wat was dat oude schilderij Dupre dat gij bijzonder mooi vondt? dat moet ge nog eens schrijven. Uw beschrijving van Troyon en Rousseau b.v. is pittig genoeg, zoodat ik een touw er aan vast maken kan om eenigszins te weten in welke manier van hen ze zijn gedaan. Er was in meer schilderijen uit den tijd van Troyon ’s: Pre com- munal, een zekere stemming, die men ofschoon ’t dan geen figuur- schilderijen zijn, toch dramatisch zou willen noemen. Israels zei het heel juist van een Jules Dupre, (de groote van Mesdag) ,,’tis net een figuurschilderij ’t Is dat dramatische dat uitwerkt dat men er een je ne sais quoi in vindt, dat maakt men er bij voelt ’t geen gij zegt: ,,het drukt uit dat oogenblik en die plaats in de natuur, waar men alleen kan heengaan zonder gezelschap ’ Ruijsdael’s Buisson heeft het ook sterk. Hebt gij niet wel eens oude Jacque’s gezien waar ’t ietwat over- dreven, ietwat op effect gewerkt was misschien — eigenlijk toch niet, die men om die reden bijzonder mooi vond — ook al werden ze niet onder de mooiste Jacque’s gerekend door Jan en alleman? Van Rousseau gesproken. Kent gij de Rousseau van Richard Wal- lace, een lisiere de bois in den herfst na den regen, met doorkijkje op oneindig uitgestrekte weilanden — moerassig — waar koeien iu zijn, ’t eerste plan heel tonig? Dat ’s voor mij wel een van de mooiste — heeft veel van die met de roode zon van ’t Luxembourg, ’t Dramatisch effect in die schilderijen is iets wat doet begrijpen ,,un coin de la nature vu a travers d’un temperament”, en ,,1’homme ajoute ä la nature”, al haast meer dan iets anders in de kunst en dat zelfde vindt men in b.v. portretten van Rem- brandt. ’t Is meer dan de natuur, iets van een openbaring. En het komt me voor ’t goed is daarvoor alle respect te hebben, £n zieh stil te houden als er dikwijls van wordt gezegd dat ’t over- dreven of een manier is. O ik moet U nog verteilen dat de Bock eens bij me is geweest — nogaf prettig. Breitner, dien ik niet in ’t minst verwachtte om- dat hij in der tijd den omgang geheel scheen afgebroken te hebben, kwam gisteren aanzetten. Dat deed mij pleizier, omdat indertijd, 195 in ’t begin van dat ik hier was — hij heel prettig was om mee te loopen. Ik bedoel samen uit te gaan, niet naar buiten maar in de stad zelf om figuren te gaan zoeken, en aardige gevallen. Er is er geen een hier in den Haag waar ik mee in de stad zelf dat ooit heb gedaan, de meesten vinden de stad leelijk en gaan alles voorbij. En ’t is in stad toch ook soms zeer mooi nietwaar? Gisteren zag ik b.v. in ’t Noordeinde werklui bezig aan ’t afbreken van dat gedeelte tegenover ’t paleis, kerels geheel wit van ’t stuiven van de kalk, met karren en paarden. ’t Was koel, winderig weer, de lucht grauw, en er was veel karakter in die piek. V. d. Velden zag ik verleden jaar eens bij de Bock op een avond dat we bij de B. etsen gezien hebben. Ik schreef U reeds over hem, dat hij toen op mij een zeer günstigen indruk maakte, ofschoon hij weinig sprak en als gezelschap op dien avond men zoo heel veel niet aan hem had. Maar de indruk dien hij direct op me maakte, was dat ’t een solide, echte Schilder is. ’t Is een Vierkante gothieke kop, iets brutaals of stouts en toch zachtmoedigs in zijn kijken, flink breed gebouwd, eigenlijk precies ’t tegenovergestelde van Breitner en de Bock, er is iets mannelijks en puissants in hem, ook al zegt hij niets of al doet hij niets bijzonders. Ik hoop wel dat ik eens met hem nader in contact zal körnen — misschien door v. d. Weele. Was 1.1. Zondag bij v. d. Weele, die aan een schilderij van koeien in de bocht bezig was, waarvoor hij eenige flinke studies heeft. Hij gaat nu voor een tijdlang naar buiten. Heb dezer dagen voor de verandering weer eens een paar aqua- rellen buiten gemaakt, een korenveldje en een stukje aardap- pelland. En nog een paar landschapjes geteekend ook, om een houvast te hebben voor terreinen van een paar figuurteekeningen, die ik zoekende ben. Dit zijn de plannen van die figuurteekeningen in ’t heel opper- vlakkige. ’t Bovenste onkruidverbranders, ’t onderste ’t van ’t aardappelland körnen. Ik denk er sterk over een aantal figuurstudies te schilderen, ter wille van ’t hooger opvoeren van de teekeningen vooral. Dat gij plan hebt begin Augustus naar Holland te körnen is me een blijde tijding, want wat ik U dikwijls genoeg heb gezegd is, dat ik zeer naar U verlang. Nu ik heb de Bock er nog over gesproken en ik kan bij hem 196 mijn boeltje bergen, als ik studies op Schevening ga maken. Ik hoop binnen kort ook wel weer eens bij Blommers te komen. De Bock sprak ik over zijn schilderij van den Salon : Novembre , dat ik zoo mooi vond in de reproductie in den catalogus. Hij moet er nog een schets van hebben, en die wou ik wel eens zien. Wat betreft van vroeger of later voor langer of korter naar Lon- den gaan, dat er ginder meer kans zou zijn met mijn werk iets te doen geloof ik ook, tevens denk ik er bij dat ik er nog heel wat zou kunnen leeren, als ik met sommige lui daar in kennis kon geräken. En de stof om wat te maken zou me daar niet ontbfeken, dat verzeker ik U. Er zouden mooie dingen te maken zijn daar op die werven aan den Theems! Enfin we moeten over verschillende dingen nog maar eens praten als ge komt. Ik hoop 197 gij niet te gehaast zult zijn, er is nogal wat dat we te behandelet! zouden hebben. Ik wou wel ’t er van kwam ik in den herfst nog eens in Brabant wat studies kon gaan halen. Ik wou vooral graag studies hebben van een Brabantsche ploeg, van een wever, en van die dorpsbegraafplaats te Nuenen. Alles kost alweer geld. Nu gegroet, en nogmaals dank voor Uw schrijven en ’t inge- slotene. Heb het maar goed. Adieu kerel, met een handdruk, t. ä t. Vincent. Ik voeg hier nog een woordje bij om U nu ook iets naders om- trent Breitner te zeggen, daar ik zooeven terugkom van zijn provisoir atelier hier, (ge weet hij woont eigenlijk te Rotterdam tegenwoordig). Ge kent wel Vierge of Urabietta, den teekenaar voor de Illustration? Nu bij tijden doet Breitner me aan Vierge denken, doch zeer zelden. Als hij goed is lijkt het op iets overhaasts van Vierge, als hij, Breitner n.l., zieh echter overhaast of niet doorwerkt, dan is ’t moeie- lijk te zeggen waar ’t iets van heeft want het lijkt naar niets — tenzij naar reepen van een oud, uitgewischt behangsei uit ik weet niet welke, maar in elk geval zeer zonderlinge en waar- schijnlijk lang verleden tijdperken. Verbeeld U ik kom op ’t zol- derkamertje dat hij dan bij Siebenhaar heeft. Dat was gemeu- bileerd met diverse lucifersdoosjes (leege) vooral, verder met een scheermes of zoo iets, en eene kist met een bed er in. Tegen den schoorsteen zie ik iets staan, 3 oneindig lange reepen die ik eerst voor zonneblinden hield. Doch bij nadere beschouwing bleken het doeken te zijn in dit formaat. Zooais ge uit bovenstaande illustratie ziet, beschilderd met een niet onmystiek tooneel, waarschijnlijk uit de Openbaring ge- trokken zou men geneigd zijn te meenen op ’t eerste gezicht. Doch naar ik mij heb laten verteilen zijn het de manoeuvres der artillerie in ’t duin. Ik schat het in koelen bloede op ruim 4 meter lengte tegen 3 4 meter. 198 Het tweede was een;historie van een man die tegen den muur stond te leunen in de extremiteit links van ’t schilderij, terwijl aan de extremiteit rechts diverse specimen spoken van vrouwen stonden hem aan te gapen, terwijl er zorg gedragen was er alzoo een tamelijke spacie tusschen deze twee groepen overbleef. En liet ik me dan ook verteilen dat het hier aan den linkerhoek een dronkaard moest voorstellen, ’t geen ik niet wil beginnen in twijfel te trekken de intentie wel evengoed kan geweest zijn van den maker, als iets anders. Het derde is bijna beter en is eene schets die hij verleden jaar heeft gemaakt van de markt, doch die sedert in plaats van een Hol- landsche markt eene Spaansche schijnt te moeten zijn gaan beduiden, voor zoover men er iets uit maken kan. Wat voor koopwaar er op de markt verkocht wordt — waar die dan ook wezen möge — ik voor mij betwijfel of ’t wel op dezen aardbol bedoeld is, veeleer zoude het den naiven beschouwer mögen invallen het eene scene op een van die planeten welke Jules Verne ’s wonderreizigers plegen te bezoeken (per projectiel) moet voorstellen. Wat voor koopwaar er eigenlijk in gehandeld wordt is onmogelijk te defi- nieeren doch het doet in de verte denken aan enorme massa’s con- fituren of suikergoed. Zie tracht U zoo iets voor te stellen doch on ne peut plus absurd en zwaar op de hand bovendien en ge hebt ’t werk van vriend Breitner. Op een afstand zijn het vlakken verschoten kleur als op een uitgebleekt en vermolmd en beschimmeld behäng, en zijn er in dat opzicht qualiteiten, die voor mij evenwel absoluut onge- nietbaar zijn. Hoe ’t mogelijk is iemand tot zoo iets komt, begrijp ik in ’t geheel niet. ’t Is iets als wat men ziet als men de koorts heeft, of onmogelijk en zonder beteekenis als in een droom die kant noch wal raakt. Ik houd ’t eenvoudig daarvoor dat Breitner nog niet genezen is en werkelijk ’t heeft gedaan terwijl hij koorts had. Verleden jaar toen ik wel genezen was, doch voortdurend slapeloos bleef en koortsig, had ik ook momenten dat ik me forceeren wilde om toch te werken, en eenige maar goddank niet zoo ab- surd groote dingen maakte, die ik me later niet begrijpen kan, gemarkt te hebben. Daarom geloof ik dat Breitner wel weer terecht zal körnen, maar dit vind ik absurd. Er lag in een hoek in elkaar gefrommeld een aquarel, Studie van 199 eenige berkjes in ’t duin, die veel beter was. Doch die groote dingen, ’t is niets. Bij v. d. Weele zag ik er nog een heel leelijk en een kop heel goed, maar een portret van v. d. Weele dat hij begonnen was, ook weer siecht. Ik houd op enkele momenten van ’t werk van Hoffmann en Edgar Poe (Contes fantastiques, Raven, etc.), maar dit vind ik ongenietbaar omdat de fantasie log is en zonder bedoeling en er haast geen rapporten met ’t bestaande zijn. Erg leelijk vind ik het. V. d. Weele heeft twee vrij curieuse teekeningetjes van hem, chic geaquarelleerd, die een zeker je ne sais quoi hebben, van wat de Engelschen ,,weird” noemen. Enfin, we zullen zien hoe ’t gaat. Hij is intelligent genoeg, maar ’t is een soort parti pris van exentriciteit, dat hij quand meme doordrijft. Nu ik ga deze week nog op Scheveningen beginnen, ik had wel gewenscht ’t eens een extraatje had kunnen lijden, dan had ik wat schildergerei me aangeschaft. 