title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: 1. Des winters als het regeert, dan zijn de pakjes diep, ja diep, dan komt dat los vischertje vischen als in dat riet met zijn rijstok, met zijn strikstok, met zijn lapsac, met zijn cnapsac, met zijn lere, van die dorn in den, met zijn lere laersjes aan. 2. Dat los molenarretje staan in haar deurtje staan, ja staan, om dat dat aardje vischertje voor bij haar heen gaan met zijn rijstok, met zijn strikstok, met zijn lapsac, met zijn cnapsac, met zijn lere, van die dorn in den, met zijn lere laersjes aan. 3. Wat heb ik jou misdreven, wat heb ik jou misdaan, en dat ik niet met vrede voor bij jouw deurtje mag gaan met mijn rijstok, met mijn strikstok, met mijn lapsac, met mijn cnapsac, met mijn lere, van die dorn in den, met mijn lere laersjes aan? 4. Je hebt mij niet misdreven, je hebt mij niet misdaan, ja daan maar je moet mij driemaal soen, voordat je van hier wilt gaan met uw rijstok; met uw strikstok, met uw lapsac, met uw cnapsac, met uw lere, van die dorn in den, met uw lere laersjes aan. Ondt Amst. LB. bl. 71. Ondt Haerl. LB. 27. druk. — Verloren en 8 Strofen lang in neuere Sammlungen, z.B. in De Amerikaanse Koopman, Amst. by S. en W. Koene, fangt aan: Als het te Brussel regeert, dan zien de grachten diep. CT 1, 6. lapsac. Sack waarin iets voor het drinken (lapen, borbendale haurire) — cnapsac, Speisesack waarin iets voor het Knappen (cnappen, mandere) — 1, 8. lere laersjes, lederen Stiefelchen — iets Voornehmes, terwijl het gewone Volk zoals nog nu op klompen, houtblokken, plumpen Holzschuhen eenheer ging — 4, 3. soen, knuffelen. Nr. 54. Müller tukje. 1. Het was een meisje vroeg op gestaan, des morgens door de deur gegaan, om haar schoon lief te spreken. 2. Met die gevoelens kwam daar haar soete lief: "Oh, hebt u van al dat goede hartens lief, ja, mocht ik bij u slapen?" 3. Dat meisje sprak met moed, vroeg: "Niet veel, vinter kapen meer dan ghi, geef me uw trouwe te panden." 4. Hij trok een vingerling van bij zijn hand: "Hier, daar, schoon lief, geef me uw hand! Mijn trouwe geef ik u te panden." 5. Ze stelde de vingerling aan haar hand, ze zei: "Lief, reis uit het land, maar kom nog terug voor morgen slapen." 6. En dat verhoorde een molenaar, die zijn woorden als oprecht nam: "Die woorden wil ik verbeiden." 7. Hij toonde aan een harnas blanc, hij elootte zo listig aan de ring, hij werd daar in gehaald. 8. Na dat hij de molenaar in liet, met die gevoelens kwam daar haar recht lief, hij zou zijn in gehaald. 9. Hij elootte zo listig aan de ring: "Staat op, schoon lief, en laat me in! Mijn trouwe hebt u te panden." 10. "Ik sta niet op, ik laat niet in, ik liggend hier bij de allerliefste van mij, ga je rijden door uw straten." 11. Smorgens vroeg alst was schoon dag, en ze zag de molenaar wel aan, ze was niet meer gebleven. 12. Dat meisje maakte zo grote misbaar, ze wrong haar banden, ze toonde haar hand: "Hier god, wien heb ik in gehaald?" 13. "En ween niet meer, mijn soete lief! Daar zijn weten geen kapen meer af dan ghi en ik alleen." 14. Smorgens als de zon op ging, haar liefde kwam om haar te zien, die liefde was hem vergangen. 15. 'Grijp me met mijn ring, met haast en snel! Ik zie aan uw bruine oogkens wel. 16. Gij, jonghe meiskens, doch voor u ziet En geloofdt die jonghe molenaers niet, Ze zouden u haast bedriegen. Ant. LB. 1544. Nr. 62. — Dr. 5, 2. wat land — 6, 2. op zijn recht, — Für 8. schijn mir diese Ergänzung passender. Vgl. die deutschen Lieder: Meinert Fjlgie S. 103. (Mittler Nr. 268); Schles. Volksl. Nr. 114. llö. Kretzschmer 2, Nr. 62. Erk Volksl., 3. Bd. Heft 1. Nr. 61. 4, 2. houdt daar, nimm! — 12, 1. niets baar, Lärm. Nr. 55- Claus Müller. 1. Claes molenaer en zijn minnekijn, Ze zaten te samen als in den wijn, Van minnen was dat ze spraken: 2. 'Och Heile, wel lieve Heile mijn! Die valsche tongen die wroeghen mi: Ik sorg ze sollen mi doden. 3. Een korte tijd en was daar niet lang, Daar werden boden om Claes molenaer ghesant Dat hij voor die heren zoude komen. 4. Als Claes molenaer voor die heren quam, Die heren gingen in raad staan: Hoe wel was hem te moede! 5. 'Claes molenaer, een zaak die we u vragen: De bonte kleedern die gij draagt, Mooi, zeg dat die draag je met eren?' 6. 'Diese bonte kleedern die ik draag, Die gaf me een zo schone magt, Zal ik met wel geven meer.' 7. Ze gaven hem penningen in zijn hand: 'Claes molenaer, gij moet rumen tand, Bruinswijk moet gij nu laten. 8. 'Adieu Bromswijk, adieu mijn land! Adieu mijn hart, een vergulden pantser Ik kom daar nog tijdens slapen.' 9. Die valsche tongen verhoorden dat Ze volgden Claes molenaer tot op zijn stap En brachten hem savonds gevangen. Als hi te Bruinswijk biemei quam, hoe weenden die vrouwen, hoe lachend de man! Hoe wee was hem te moede! Mer weet ghi wat Claes molenaer sprak, als hi daar voor die heren trat met zijn lachenden monde? Heer schoutert, ghi hebt drie dochterkinder: ghi meint dat sie alle drie maagden zijn, mer laaten sie en zijn geen van allen. Die een dat is mijn minnekijn, die ander draagt van mij een kindje, en bij die derde heb je geslapen. Heer schoutert, en trekt je niet aan! Hij spreekt als een verwesen man, hij en weet niet wat hij klaagt. Mer weet ghi wat Claes molenaer sprak, als hij al op die lederen trat met zijn verbonden oogen? In alle Bruiningen en staats niet een huis, daarin gaat een jonge Claes molenaer uit of een vrouw molenarische. Claes molenaer, nu laat uw klappen staan, en deden uw klappen, ghi waart ontgaan, maar nu moet ghi immers hangen. Antw. LB. 1644. Nr. 15. Ein entsprechendes deutsches Lied ist noch nicht bekannt. — Dr. 10, 2. Macht 2, 2. Wroeghen, anklagen — 5, 2. Bonte der deren, Pelzkleider, die Tracht der Vornehmen — 7, 2. Het lant rumen, wie das mhd. da; lant rumen, das Land räumen, sich daraus entfernen — 9, 2. Stap, Tritt, Schritt — 12 , 1. Schoutert, die schlechte Form für schoutheet, Schultheiß — 14, 2. Verwesen, verurtheilt, verdammt — 14, 3. Klappen, schwatzen — 17, 3. Immers, gewiss. 1. "Si ghinc den bogart omme met eeu so droevigen sanc tot haer vaders toren, die bijder gesloten van de: Och Wächter, sei si, wacht mijn en zou dit mijn uit laten, ten souder uw schade niet zijn." 2. "Ken wil u niet uit laten, ghi bent zo schone wijf, en of u iets misquam, zou kosten mijn jongher lijf." "Mijn en zal niet miscomen, u zal niet misschien, drie uren voor den dag dan zult ghi mij weerzien." 3. Drie uren voor den dag, zo sincter dit droevig liet, dan zal ik weer komen tot desen toren zijt: al daarverholen te vrijen plach, is tijt maar dat ze scheiden, "ik sieder den lichten dag." 4. De sterren hoge zaten, het maanje zo clair scheen, de mag het liet haar dalen op een blauwen steen, aldaar dat clair water sprong, daarbij zo stond een linde, daar de nachtegaal sat en sang. 5. "O nachtegaal, de vogel, zou ghij daar mijn bode wel zijn en vliegen tot den ruiter, den alderliefste van mijn en zeggen dat hi komt alhier? Ik zal hem hier verwachten bij desen toren schier." 6. En dat verhoorde een dwerger, die achter de bergen lach, hij keerde hem zoetjes om en hij boter haar goeden dag: "En bent een bode tot u ghesent, van een zo stouten ruiter, ik weet niet of ghi hem kent?" 7. "En zoud ik hem niet kennen! Ik ken hem veel beter dan ghi." had ik hem zo wel niet gekend, ten souder mijn schade niet zijn. De dwarsrechte nam de magdel bij haar sneeuwwitte hand, hi leidde haar zo verre tot dat hi zijn moeder vond : 'och moeder, deze magdel hoort met mij, ik vond jou gisteren avond op eenen blauwen steen.' 'Vonk; gisteren avond op eenen blauwen steen, zo brentse weerom, is hoorter dat ik, niet jij; zo brentse weer zonder verdrach! daar zullen nog drie om sterven, eer dat aan komt den dag.' De dwarsrechte nam de magdel bij haar sneeuwwitte hand, hi brachtse weerom daar hij eerstmaal vond. daar lachte haar lief en hij was dood. 139 11. Och, lecht ghi hier verslaghen, al om den wille van mijn? Nu wil ic wiederum sterven, al om den wille van dijn. Si nam dat mes al bij den knoop, Si schicket in haar hertje: Was dat geen grote macht? 12. De wachter op den toren, Hoe luide was dat hij sang: In drieënzeventig jaren Nooit nacht viel met zo land, Als die der verhielden te vrijen, Plaats, tijds maar dat ze scheiden, Ik zied er den lichten dag. 13. De moeder op haar bedde, Op haar bedde was dat ze lachte, Ze hoorde den wachter zingen Met een zo droevig geclach: Och man, wat leid is ons gescheen, En ons liefde wachter, Singt een zo droevig lied! 14. De moeder van haar bedde, Van haar bedde was dat ze sprong, Ze ging van bed tot bedde, Haar dochter zag ze niet en vond: Och man, wat leid is ons gescheen, En ons liefde dochter, En die ze niet vinden. 15. Ze namen den wachter gevangen, Ze leidden hem op den disch, Ze lieten hem houwen en kerven, Gelijk een brasemvisch. Waarom hebben ze dat gedaan? Om dat geen koningskinderen Meer uit avontuur speelden zouden gaan. B., dann ein späterer (Cod. palat. 341. Bl. 103. bei Görres, Altt. Volkslieder Vol. 41, Meisterlieder S. 191—195); die ältesten gedruckten Texte sind zwei Nürnberger fliegende Blätter: bei Kunegunda Hergotin (Wolff, Proben altholl. Volkslieder 8. 197—203) und bei Valentin Neuber (Wunderhorn 2. Ausg. 1, 299. ff.) Spätere Drucke sind nachgewiesen bei Uhland S. 1008. In die Lücke (Str. 7.) gehört vielleicht was nur die Heidelberger Hs. enthält: Ab zog sie ihre Schleier, sie warf ihn auf den Baumstamm: nun siehst du viele edlere Ritter, da ich alhie war. Mich führt ein wilder Zwerg hinunter. Ach reicher Gott vom Himmel, wie soll es mir ergänzen! 9, 4. wird klarer durch den handschriftlichen Text bei Uhland: Wisst Gott willkommen, der sucht mein und auch die Jungfrau Fein. ... die folgt dir nicht zu einem Weib, nun folgt sie bald hinüber. Es gilt das Leben dein. Der Zwerg also entführte sie, um sie zu seinem Weib zu machen. Dass Zwerge Jungfrauen entführen und sich mit ihnen vermählen, kommt auch sonst in Liedern und Sagen vor, s. Grimm Mythol. 262. 263. Im Dänischen beginnt dasselbe Wachterlied: Jeg ved saar rig en ridder ff. und ist in alten Drucken und Handschriften vorhanden, s. Nyerup Udvalg af Danske Viser 1, 50—56. Bogart für Boomgaart, Baumgarten (am Niederrhein Bungert) — 2, 1. ken für ic en — 9, 4. dats und noch mijn: dafür bei Willems: noch und noch mijn - 11, 5. mes, Schwert — 11, 7. malloot, Närrin, thörichtes Weib, aus mal, närrisch und hoot für ho oft — 15, 2. so auch im Lied vom Brennenberg, Uhland Nr. 75, 7. A. u. C. — 15, 4. brasemvisc, braessem, Brachse. Andere Fassung nach dem Deutschen (Uhland Nr. 90. A.), aber sehr lückenhaft (12 Strophen) im Autograph. LB. 1544. Nr. 158. Fassung Nr. 57. Du bist mein Morgenstern! 1. Het daghet in den oosten, het lichtet over al. Wie verholen wil vrijen, die en slaap niet te lang. 2. Wie verholen wil vrijen op goede gestadigheid, houd twaalfdertigendertig te vriend, so en schiet hem ja geen leit. 3. Daar lach een waarde vrouw al op haar kamer en sliep, was sobeer versaghet, sie en conste gerusten niet. 4. En verstoort u niet so sere, mijn aldersooste lief! Ik ben een jongeling schone, ik heb u van horten lief. 5. 'Sind een jongeling schone, och wist ik dat voorwaar, ik zou mijn jonge hart dwingen, mijn truren waar al gedaan.' 6. Hij nam sie in zijn armen, hij zwang sie al in dat gras, daar lag sie twee verborgen tot dat scheen den lichten dach. 7. We twee we moeten scheiden, het moet gescheiden zijn, die Wächter blies seinen horen, ik sieh den dach in schijn. 8. 'Ik en weet van geen enen dag, noch van geen enen manschijn; gij zijt die morgenster, gij verheerst dat hart van mijn. 9. Och die dit liederen dichtte, dat was een niet minder fijn, hij zong het gesongen zo lichte te Kampen al in den wijn. Antw. LB. 1544. Nr. 75. — 1, 2. sollte wohl (wegen 8, 2.) beißen, die Macht schijnt over al. Die entsprechenden deutschen Lieder sind minder gut: Morgen Anzeiger 7, 241. (Mittler Nr. 35.), davon verschieden Frk. LB. 1582. Nr. 41. Fassung Nr. 58. Sangessoldaat. Ich sieh die Morgensterne, Niijns liebkens Claire anschauen, Men salse wecken mit Gesang Die alderliefste meine. Wie ist es die daers singt Ende mich nicht schlafen lässt? Hier soll sein Gesang später Vorwahr seggen, ich him das. Das bin ich Ritter, Koin, Ein Ritter wohl gemüt, Wann immer Soldat mit Helden Alle meine Gesänge arbeiten. Kommt noch später abends Späte Vor meiner Vater Hof! Da da ist, mein Ueber Jonah, Und secht daer niemand sonst. Den Tag die nam ein Ende, Die jungen line kam da da, Mit seinen blanken Armen Wundete seine Oygen. Nun steht, junge Herr, still Und reitet mit nicht zu nahe! Ich muss noch erfahren Was loon ich sollte ontzen. Bergen ende Lant, schöne junge Frau, Soll und frei eigne sein Und über alle die da leben Buldi die alderliefste sein. Soll ich über alle junge Frauen Die alderliefste sein, So Buldi, Ritter Koin, Niijns Lebens gewalttig sein. Sie nahmen daer zusammen, Sie gingen einen ganzen Weg, Als unter eine Linde grüne, Die Nachtigall daersang. Er ließ seinen Mantel glingen, Benedikt in das Gras, Um dass seine Spuren im Rasen nicht und sollten werden nass. Daer lagten sie zwei verborgen, Die lieben lange Nacht, Vom Abend bis zum Morgen, Bis dass sieh den liebten Tag. Antw. LB. 1644. Nr. 96. (Uhland Nr. 76. C. Willems Nr. 67. ohne Str. 11.) — Dr. 10, 3. verguldete Spuren. Nach dem deutschen Liede aus dem Anfang des 10. Jahrhunderts (Uhland Nr. 76. A.) ist der "Held" verwundet; die Frau verbindet ihn und schenkt ihm ihr Kinglein. Er wirft es in den Meeresgrund: "Als wenig du wirst gefunden, so wenig wird mein Herz gesund." Die Frau holt ihre Messer hervor und ersticht sich: "Nun fließ, nun fließ, du Blut so rot, fließ in des Meeres Grund! Es leben nie mehr zwei rosenfarbene Mundfülle." — Aus einem späteren Liede (Uhland Nr. 76. B.) wird klar, warum er verwundet ist, nämlich um ihretwillen: "Bist du verwundet sehr wohl durch den Willen mein, ich will dir ges lassen heilen, du edler Jüngling feine." Und das Ganze endigt nicht mit dem Tod der beiden Liebenden, sondern: "Adel ich soll mich scheiden von der Allerliebsten mein, mein Rösslein will nicht mehr bleiben, ade! ich reite heim." So bildet sich denn der Übergang zu unserem niederl. Liede, das denn auch Uhland unter Nr. 76. C. folgen lässt. Die Reime 2, 2. 4. lassen: dass und 10, 2. 4. gras: nach weisen auf eine deutsche Quelle zurück. 3, 2. wel ghemüt, stolz, keck und wohlgemut, wie das Mhd. (Schmeller bayer. Wb. S, 646); auch nml. i. B. Renont, s. Hör. belg. 6, 114. Bei Willems ist daraus gemacht worden wel ghweit — 4, 4. off für af in der alten Sprache, und noch jetzt im Volke; der Dr. hat Jedoch af. Nr. 59. O, schlimmere Dage! "Rijce gody verleent ons avontuur!" sprak die etende frische jongeling, dat ik naar binnen kom binnen de muren, daar woont die allerliefste mijn rijce gody geeft raad! Die Wachter en is mijn vriend niet, dat dienet mij quaet. Die jonge vrouw niet zo vast en sliep, zij had de jongeling verhoort, zeer haastelijk zij naar de venster liep, zij bant een kordenaar aan de rinc. Daar na niet lang, toen zij dat kordenaar daal liet, de rinc die clank. Die Wachter niet zo vast en sliep, hij had de rincs geknal gehoord, zeer haastelijk hij naar de tinnen liep, hij stak zijn hoofd naar buiten, hij sprak: "Wie is daar?" Die jongeling neder naar de aarde viel van groter schrik. Die jonge vrouw sprak met samenverstoorde sinnen: "Wat is dat voor een wachter, dat u deert? Het zijn mijn vensters die u hoort, die heren zijn droog en ongezogen, maak mij niet kwaad! Ik zie al naar den lichten dag, alsof hij iets kwam." Hij sprak: "Jonge vrouw, en belghebt u niet! Ik doe alsof ik een wachter ben: de lichte dag daarbuiten dat is de allerliefste jouw. Stil, heimelijk zwijg! Want kwam in de gijmer, wij waren voorwaar ons leven kwijt." Die jonge man sprak: "Och wachter goed, wilt ons niet melden door nu deucht, daar mocht ons komen groot ongeluk. Wat schadet, dat wij twee zijn verliefd?" Hij sprak: "Dat zal ik nu gaan, als naar die liefste begereert, maakt geen geschal." Als in de rijn zette hij zijn voet, gelijk hij dat vaker had gedaan. Zij hadden hem op als metter spoed, maar vriendelijk was hij daar ontvangen in kortere tijd: zij kesten hem meer dan duizend werken aan zijn mond. "Welkom, sinds ik je, zoete liefde! Mijn daghekje niet langer gast, laat ons met genoegen zijn, wij willen gaan drinken den coelen wijn. Wij worden gewacht: die wacht zal zijn horen blazen als komt den dag." Een korte while was daar niet lang, die wachtende sanct zijn dagelijkje. In zijn armen dat zijn naam, het scheiden was hem een groot verdriet: "Och leider dag! Gij doet mij van der liefste scheiden die ik ooit zag." Antw. LB. 1544. Nr. 140. — Dr. 1, 1. avonturen ons — 4, 2. daar, bekommert, fehlt — 4, 4. heren, haren, fensterangel — 4, 5. grammatica, böse maken, erzürnen — 5, 1. Belgen, intreren — 5, 6. quáliteit, klaar werd es openbaar, komt es hieraan — 5, 7. qualt, verlustigt — 6, 3. onmeet, Verlust — 6, 4. verheucht, vergnügt — 7, 8. metter spoed, eilig — 7, 6. duizendmaal — 8, 5. gehoord, gehuwd — 9, 2. dagelijkse lied, het Lied, welke de wacht bij dag aanbruch zingt — 9, 5. lede, schlimm, ongezond — 9, 7. ooit, jemals. Nr. 6a Wacht de Nacht nogmaal zo lang! "Ik had een koos allereerste die ik met ogen aanzag. Om haar kwam ik gereden van de avond al tot de dood van den avond al tot de laatste tijd. Och woude zij mij in laten dat rein trouwelijk wijf!" Hij sloeg also om zijn baarmoeder dat al die plannen sprongen van de kamer. Sta op mijn allereerste! Sta op en laat mij binnen! Ik zweer u, bij de ondertrouwens." ic waer so gecombeen bi dir 3. Dat meiskeen schoot aan een hemdeken wit, tot duuren dat &t ging, in haeren blanken armen dat zij haer, Liefken opviet nu wees welkom, mijn lief, mijn hart bruijt wi willen genoegen hebben ende maken geen geluid!" 4. Dat gehoorde die wachter op hogere tinnen: hier is een schoon frisch jongheling gekomen binnen. wat staat hij me te vragen? twee huiskens en een paar schoenen of ik zal van hem klappen, wat zij op de kat werken doen. 5. Och snel, wachter, stille! laat dat verhouden zich! ik zal je laten maken van goud een vingerlijn. met een zijde schuur dat meiskeen haar haar op bant; haar mondje liet zij glijden, haar oor en duurde niet langer. 6. Hij deed een boodschap senden daar hij den wachter vroeg wat gaf hij hem te lonen? een vingerlijn aan zijn hand. dat meiskeen hief op een zang, en zij sang: rijk god, here van de hemel, waar de nacht nog eens zo lang 7. Die zong dit lied, dat was een ruiter fijn, hij zong zo wel getaeld toen Amsterdamat in de wijn, hij zong zo wel getaeld tot de eer die liefste zijn. god schee, doe de niederö tonghuids! bij schoon vrouwen is goed zijn Antw. LB. 144. Nr. 8. 3, 1. Mann schlaf gewöhnlich. ohne alle Beidmigkeit bei den niedern Ständen war das in Deutschland noch bis zu Auf. dets. 18. Jahrh. üblich — 4, 6. huiskens, die Bekleidung des Beins vom Knie bis zum Knöchel, daher später dann Strumpf; s. Schmeller Wb. 2, 250. Müller mhd. Wb. 1, 718. Frisch Wb. 1, 470. — 4, 7. clappen, ausplaudern. 10* O, möcht es niemals tagen! Daar lag een schoon vrouwelijk wezen Op haar slaapkamer en sliep En zij was alzo zeer verslagen, Hela, gerusten en konde zij niet. Verslaat u niet, zo zeer, Mijn overschoon, zoete lief! Ik bender een jonger held zeer schoon, Hela, van herten heb ick u lief. Bent gij daar een jonger held zeer schoon En wist ik dat voorwaar, Ik zou mijn jonger hert bedwingen, Hela, mijn treuren was alle gedaan. Zou gij daar uw jonger hert bedwingen En was alle uw treuren gedaan, Zoo ziet zoo ver al in 't noordoosten, Hela, daar komt den dageraad aan. Het is ser voorwaar den dageraad niet, Maar 't is ser de maan zijn schijn, Het zijn de sterren die ons lichten, Zij verheugen het hart van mijnen. Zijn dat de sterren die ons lichten, Verheugen zij 't hertje van jou, Zoo keert u mooi meisje ongen, Ontvangt dat 's mijn trouw! Gij praat veel van trouwen, Mijn weinig van mijn eer, En waar het niet geschiedt, zoete lie, Laat 't geschieden nooit nimmermeer! Had ick de sleutel van den dageraad, Ik wierp ze al in den Rijn, Opdat het nimmermeer zou dagen, Totdat de sleutel gevonden zou zijn. Die ons dat nieuwe lied dichtte, Was een trompettertje fijn, Hij heeft 't maar alzo wellen gezongen, Teil dat Keulen leit aan den Rijn. Holländisch: Scheltema's Samml., Auf. des 18. Jahrh. — Die Jungfrau liege in Angst und Unruhe. Der Geliebte kommt und wird eingeschlossen. Er fürchtet den Anbruch des Tages. Sie beruhigt ihn, es sei noch Nacht. Er freut sich ihrer und wünscht, dass es nie tagen möge. Ich biet den Schlüssel zu der Morgenröthe, Die Morgenröthe wird gedacht wie eingeschlossen in einem Gemach, einer Vorstellung, die uns auch sonst in Volksliedern begegnet. Macht, magst du, magst du - verslagenv, in Angst und Unruhe, verstört. Beut, seid ihr, seid ihr - dageraad, Morgenröthe - verbeuge, erfreu dich - praten, schwatzen - geschied, geschehen - nie, niemals. Es muss geschieden sein! Hätten Sie einen Himmel, dass der Liebe Vene des Fensters. Ich en weiß kein schöner Frau, Sie stehen im Herzen mein, Sie haben mein Herz beunruhigen, welche ist so sehr durch die Gewohnheit, dass ich Ihnen Trost aufnehmen möchte, so wär ich ganz gesund. Die Winter ist vergangen, ich sehe des Meines Virtuosität, ich sehe die Blümchen hängen, die Blumen sprühen im Kruit; in einer grünen Tale, da ist genug für sie, da singt die Nachtigall und so vielen Vögeln. Ich will den Mai das glückliche Haubt hohlen, Tochter, mit deinen Fensterschluss, und schenken mein Liebe Treu, die Liebe, die meine ist. Komm, willst du kommen vor deinen Fenster stehen, öffne den Mai mit Blumen, das ist so bequem getan. Doch, meine Seele war beraten, sie ließ ihren Liebling in einer kleinen Kammer, da lag sie zwei Verborgenen, ein kurzes while und nicht lang, die Wächter auf den Mauern hoben und ließen, hi, sang sie: "Och, ist es jemand drin, die schafft ihn bald von dannen, ich sehe den Dadis aufdrängen, als in das Osten aufgehen." Schaft, bald van hen ten tot op een ander tijt! Den tijt zal nog wel keren dat gij sult zijn verblijt. Swijgt, wachter, stille en laat uw zingen staan! Daar is soo schone trouwe in onze armen bevallen; Sij heeft mijn hart gerust, twelf was soo seer doorwont. Och Wächter goed gegrepen, en maakt niemand kwaad. Ik zie den dag op driegen, tscheiden moet ik altijd zijn, ik moet mijn dagelijkse ringen wachten, u, edel ritter, zijt mijn hoop, en maakt u snel van hemel tot op een ander tijt! Den tijt zal nog wel keren dat gij sult zijn verblijt. Antw. LB. 1544. Nr. 74. (Uhland Nr. 82. ohne Sir. 4-7; zo auch Willems Nr. 151.) - Dr. 1, 1., een - 1,7. fehlt haar - 4, 2. Hef. - 7,7. comier. 3, 3. Doverkens, Laubwerk - 5, 1. Houwen, für hönden. Nr. 63. Het moet geschieden zijn! De winter is vergangen, ik zie des meeinen slotje, Ik zie des bloemen hangen, des is mijn hart verblijd. So ver ben ik gaan, daar is genoegelijk zijn, daar zingen de nachtegaarden, alsof veel vogels zingen, Ik wil den mei gaan houwen, als in dat groene gras, en schenken mijn boekje de trouw die met de liefste was, en bidden dat zij wil komen als voor haar venster een staan en ontvangen den mei met bloemen, dit is een welgekozen daad. En doe die zwermelike, zij hadden een reden gehoord, doe stond zij trouterlike, met des spraak zijenen woord: "Ik heb den mei ontvangen!" Hierop trok zij een paar tranen van haar wang: "Wat, dat niet gerustheid?" zei zij, en nam zij vergeefs tranen, als in haar armen blauw. Die Wächter auf der Mauer Die hielt auf ein Leiden und sagte: "Ein Jemand ist da drinnen, die macht wohl nach Hause zu gehen." Ich sieh den Dach auf dringen, als durch die Wolkenwolke. O Wächter auf der Mauer, wie quälst du mit de Herz? Ich liege in schweren Tornen, mein Herz das leidet Schmerz. Das tut die Allerheiligste, dass ich von ihr scheiden muss, dass klaglich Gott den Herren dass ich sie lassen muss. Adieu meine Allerheiligste, adieu schöne Blütenlein, adieu schöne Rosenblüte! Darin muss geschehen sein, weil ich wieder kommen die Liebe sollte mir sein, dass Herz in meinem Leben dass gehört immer deinen. Weimar. Hs. 1537. Nr. 10. — Hs. 2, 1. empfangen (gaen hon- wen) — 2,6. meinen (haer) — 2, 7. fangen (ontf.) — 4, 6. jemand (ieman) — 5, 2. woe (hoe) — sonns $er (ao hart) — 5, 7. des (dat). ff 3, 4. met des, met dat, im meantime — 6, 5. hent, bis. f Nr. 64. Hätte ich den Schlüssel zum Tage! Den Dach und will nicht verborgen sein, ist schön Dach, dass denkt mir. " mer wie verborgen hat dein Liebe, höchst notwendig dass sie scheiden T 2. 'Wächter', nun lass dein Schimpfen sein und lass hier schlafen die allermilfste meiner! einen Fingerling root soll ich dir schenken, wilde den doch nicht melden.' 3. 'Och melden ihm nicht, rämpsalich Weib, het geht den jungen hin sein Ujf ; heb den Schilde, ich habe die Speer: dara med mach zu hier!' 4. Die junge schlief und hier ontsprang, die Liebe hier in sein Arme nahm: 'und lass du nicht so nach herzen gaan! ich komm noch heute wieder.' 5. Die junge stand auf sein wales Ross trat, die Dame auf höher tinnen lach, sie sah so weit nordwest hin den Tag durch die Wolken auf dringen. 6. 'Hab dich den Schlüssel vom Tage, ich werde in Gegen wilder Macht, oder von der Macht zum Rhei, als ich könnte hier niemals finden sein.' Antw. LB. 1644. Nr. 19. (Uhland Nr. 78. Willem's Nr. 66.) Dr. 3, 1. meld ihm (melden ihn) — 3, 3. speyr — 3, 4. heyr. 2, 3. für schenken vielleicht gehalten, und 4, 4. für wieder wieder an (:gan) zu lesen. Uhland: 2, 2. lass ihn — 3, 5. speir —3,4. heir — 6, 4. nemm mehr. Willems: 2, 2. lass schlafen (und lass hier) — 5, 1. trat (trat) — 5, 4. dar (door) — 6, 2. worpse (weerpen). 1, 2. schönen Tag, Tagesanhang — 1, 4. notwendig, ungem — 2, 1. schimpfen, scherzen, spotten — 3, 1. rämpsalich, unglücklich. Str. 6. Hab dich den Schlüssel vom Tag, als Melodie eines geistl. Liedes, Hör. belg. 10. Nr, 101. 155 Nr. 65. Wie du mir, so ich dir. Een grooteren jongen van jaar en dag, Hy vrijde een meisje zweet, Hy vrijde des vierenzestig jaar, Te komen in haar gevoel Hy bauste de trouw, en de bruid was zweet; Als sie malcauders zag, schoon leven Veranderde beide baar bloot. Ze sprak met zweete woorden: "Ik bevat al wel verstaan, Ghy gaat op een ander vrijdag, Ghy moet wel wel beneden gaan. Ghy hebt al uw moeite Toen uit gebeden, Ghy komt te veel te zeggen, schoon leven Daar om laat ick jou gaan." Dat ick jou veel te zeggen kom, Is mij van bitter leed; Een ander lief wil ick vrijen, De wereld is wijd en breed. Ik wil vrijen die mijner gebeurtenis niet gebeurde, Ghy moet wel mijn gebeurtenis gebeuren, schoon leven Als vrijde Ghy jaar en daag. Als staan ick voor jouw deurtje, Ik en bid je om gebroken hart. Ghy moet wel mijn gebeurtenis gebeuren, Wel edele roosje broos, Oorlof, mijn lief, ick schelder jou quetschte Jouw burcht, dat zou wel breken, schoon lief! Dat ick nog langer beid. Hij stakker sijn paard met sporen, Hij riep zo luid: "O mijn!" Mijn vrijen is nu verloren, De vrijster die vrijde mijn! schenken ghy mij de rode roosje, schoon lijkt! Ik schenkje de coele wijn.' Holländisch: Ondt Haerl. LB. 271 dralc bl. 44. (Willems Nr. 74.) Als der Landsknecht sieht, dass die Geliebte ihn vensieht, da spottet er selbst ihrer Liebe, und sind denn die Zeilen 9, 7, 4, d. 7, 69 4- ironisch zu nehmen. Er weiß sich zu trösten; Die Welt Ist weit und breit, es gibt schon viel Mädchen, ich gebe dich auf (4, 5u); und wer mir die rothen Rosen (die Liebe) schenkt, dem schenke ich den kühlen Wein (Gegenliebe); daraus auch 5, 6, es des Pflecks, ein ghy za ändern. Das 6, 6. fehlende schoon lief (der in allen Strophen wiederkehrende Befehl, sogar 1,6!) muss hinzu gefügt werden. €[1,4. ghemoet, Begegnung — 3, 5; ghebeuren, zu Teil werden — 4, 7. beiden, warten. Nr. 66. Die beiden Gespielchen. 1. Wie wil hören een goet nieu liet en dat sal ie ons singhen, mer dat te Wittenberg is gheschiet van also vreemde dingen. 2. Daer gingen twee ghespeelken goed 80 verre aan geen groen beide, die een die voerde enen hupschen moet, die ander weende sere. 3. "Ghespele, wel lieve ghespeelken goed, waar om weent ghie sere? Mer weent ghie om ons vaders goed oft weent ghie om uw ere?" 4. "Ik en ween niet om mijns vaders goed, ik en ween niet om mijn ere; wij twee wij hebben een landsnecht lief, rijk god, wie zal hem worden?" 5. "Ghespele, wel lieve ghespeelken goed, laat mij den landsnecht allene! Ik zal u mijn broeder geven, mijns vaders goed een deel." 6. "Och dinen broeder, en wil ik niet noch dijns vaders goed een deel. Ik heb veel liever mijn zachte lief dan zilver of goud." 7. Die landsnecht al onder der Linden stond, hij hoorde der rede een eind: "Och rijke god van hemels troon! Tot wie zal ik mij wenden?" 8. En neemt ik dan die rijke, die suikerlike, die rijke wil ik laten varen en neemt die suikerlike. 9. Een luchtje goeds is haast verteert, dan heeft die liefde een eind, dan zijn wij twee nog jong en sterk, meer goeds mag ons gegeven." Antw. LB. 1544. Nr. 162. Mit Weglassung der drei letzten Strophe (Uhland Nr. 115. B.) Strophe 7 von mir ergänzt. — Willems (Nr. 57.) hat diesen Text geändert "Naer aftschrijven der XYIe eeuw", die er aber nicht näherr angibt, auch vorlo niet angeben konnte, weil sie nach meiner Ansicht gar nicht vorhanden sind. Er sach die Assonansen und schlechten Rhythmen zu verbessern: so macht er 2, 4. die andere weende sere zu meer dandere, die schreide (: beide); das Volksthümliche 5, 4. mijns vaders goed een deel zu mijns vaders goed in leene (: allene), so an 6, 2. een deel zu in leene; dann 6, 4. aus gülden ein gar nicht vorhandenes goldine. Endlich verwandelt er 9, 2. dann hat die Liebe ein Ende in dann geht die Liebe sterben und 9, 4. mehr goets mach uns gegeben in das dot uns goet verwerven. Der Landsmann wird bei ihm zum Ritter, die schöne (die hübsche) 8, 2. zum armen, und endlich fügt er noch eine neue Strophe am Schlüsse hinzu, die ich für seine Zuthat halte: Hier steht gegen ihr weißes Haar einen Finger ring von golden. Daher sprach er, junge Mädchen, einen Unterpflock von meinem treuen Schultergurt. Er hält das deutsche Lied für eine hohe deutsche Vertonung und hat doch dann nach nur selbst vertont. Er gab ihr von golden ein Ringlein an ihr schneiges Händchen: Sich da, du feine Bräun mir scheine von dir will ich nicht wenden. Willems hat die 1. Strophe weggelassen und anstatt einer 7. ebenfalls hinzugefügt, sie ist aber verschieden von meiner hinzugefügten. Während ich mich an das Deutsche gehalten habe, ist W. ganz davon abgewichen; bei ihm lautet sie: Das hörte der Ritter an da er hier stand, das hörte er unter den Linden: Wo liegt Gottes Liebe zu wem von diesen beiden soll ich mein Herz wenden? Das deutsche Lied aus dem Frankfurt Liederbuch 1582. Nr. 68. (bei Uhland Nr. 115. A.) lebt noch jetzt im Munde des Volks, s. Schles. Volkslieder Nr. 17. Nr. 67. Der grausame Wüstling; 1. Het sounding een fier Margrietelija gestern abend spaßen met harene kanneken gaan om wijn, was daar toe verraten. 2. Wat zantse in barren weghen staan? een ruiter still: Nun sieh mich, fier Margrietelijn! tue nun meinen Willen, ja Willen. 3. Mein Willen und tun ich nicht, meine Macht sollte mich scheu'n. störte ic dan minen coelen wijn, alleine soude ic hem ghelden.' 4. ^En sorghet niet voor den coelen wijn, wilt voor u selven sorghen : die waert is onser beider vrient, hi sal ons noch wel borgben.^ 158 ö. Hi namse in sinen witten armen heimeile al stille al in een duister eamerken, daer Schafte hi sinen wille. 6. Smorghens omtrent der middemachf si ghinc haer canneken soeken, daer lach die mojaert ende hi loech: ^het staet daer teinden mijn yoeten.^ 7. 'Mer dat daer teinden uw voeten staet^ dat sal u noch langhe berouwen: ic hebbe noch drie ghebroeders stout, si sullen u dat hooft af houwen.^ 8. 'Alle uw ghebroeders stout die sette ic in mijn deren, ic sal alle dese somer lanc met Grietken houden mijn scheren.' 9. Ende hi nam enen sneewitten bal, hi stacse al in haer kele, hi schootse tot* eender v^insteren, hi schootse al in die Dile. 10. Teghen stroom quam si ghedreV6ü uit aen sint Jans cappelle. dat sach so menich fijn edelman, so menieh jonc gheselle, ja gheselle. Antw. LB. 1544. Nr. 67. — Dr. 4. 2. mer sorghet voer v seinen ~ 9y 8. ecndeten, i[ 3, 8. 8torten, verschütten — 3, 4. ghel.den, bezahlen — 6, 3. mojaert, Wüstling, bei Plantin „bragard ou T^ragttear^, ygl. Hör. belg. 6, 241 — loecb, lachte -— 8, 2. in sijn deren setten, ganz das frz. prendre en piti^, Mitleid mit j^m. hab^n «^ 8, 4. scheren houden, Spott treiben. Hör. belg* 8, 168. -*^ 9| 4. Dijle, Flusa in Brabant. 159 f Nr. 68. Hänselein. 1. Hanselijn over der beide reet^ hoe haestich wert hi gheyanghen ! hi wert al op een toren gheleit^ gheboejet wel also stranghe. 2. Ende dat verhoorde een meisje, jong, Een meisje van zeventien jaren; Ze stond al voor haar moeder staan, Hieraan al voor haar vader. 3. 'Och vader, zei ze, vader van mijn, Mijn alderbeste heer! Woudt u mij deze gevangenen mijn geven De vrome landsknechtkes ter ere?' 4. 'Diese gevangenen man, schrik u niet, Want hij zal moeten sterven Hij is zeventien landsheeren verwesen Also veer in vreemde erfgenamen.** 5. Het meisje liet vallen twee witte broodjes weggaan, Daarin twee scherpe vijlen, Ze wierp ze al in de toren was hoog: 'Ha, landsknechtje, wilt u los vijlen!' 6. Hij vijlde so menig nacht en dag, So menig stoute man Tot dat de toren ontsloten was: 'Ha, man, dat is een zaak dat je nooit landsknecht zou horen. 7. Ze trok hem daarvoor twee laarsen aan, Daar toe twee scherpe sporen, Ze zetten hem op haar vaders grauwe ros: 'Landsknecht, je hebt de moest niet verloren.' 8. Dood hij ter halve weg kwam, Hij keek so om zich heen, Hij dochter wel om de toren was hoog, Maar nog meer om het meisje was jong. Gheboejet, gheboeit, gefesselt — Erre, ererbtes Eigentum, Grund und Boden, fremde Erben, fremde Lande — wegghe, cuneus, Keil, dann keilförmiges Gebäck, wie im Mhd. der wecke ebenfalls beides bedeutet, Schmeller Wb. 1, 20. Weigand deutsche Synon. Nr. 2232. Willems hatte geändert: Het meisje liet backen een wittebrood, Snellaert stellte die ursprüngliche Lesart wieder her — Laerse, leerse, ocrea — Dicwils, oft. Wenn andere Volkslieder fast vergessen erlochen, so erhielt sich von diesem wenigstens eine Unamerkennung eines seinerzeit sehr beliebten Dichters, des J. J. Van Asten. Sie steht in den Haarlemse Winter-Bloemen 1651, bl. 186. (wiederholt Le Jeune Nr. 56. und Hör. belg. 3. 136) : Daar zond er een ruiterje grog nietrijen, 't was om een landsheer zijn dochter te vrijen, Zwo ven aan geen groen beiden, de landsheer doet hem gevangen geboeid op een hoge toren leiden. 2. De miter heeft er zeer luid gezongen: 'Ik heb zoveel stout miter gedwongen, en nu zit ik hier gevangen; de landsheer heeft gezworen mijn dood, dat hij mij zelf doen ophangen.' 3. De landsheer's dochter, nog jong van dagen, hoorde de miter zo droevig klagen en zij ging onder de muren: 'stout miter, dat jij sterven moet, ook dat doet mijn jong hart tranen. 4. 'Mooi! meisje, kon ik je behouden mijn leven, wat je begeerde zou ik jou geven en ik zou je met mijn leven en voeren je op mijn vaderlijke slot, daar ik nooit van jou zou scheiden.' 5. 'Stout ruiter, jouw bidden zijn al verloren, mijn vader heeft jouw dood gezworen, maar wil je mijn, zoete liefde, trouwen, ik heb je, stout ruiter, zo zeer bemind, dat je je leven behouwen.' 6. Zij liet haar vaderlijke wachter ontbieden en liet haar vaderlijke komst verspreiden, en zij liet de ruiter ontbinden; die zadelde daar een appelgrauw ros en reed heen met zijn bemude. Doen die ruiter zijn wilde had gedaan, sprak hij: "Schoon meisje, ga je wel gaan!" "Waar zou ik kunnen rijden, waar zou ik kunnen gaan? Ik ben met uw kind bevallen." "Slechts met mijn kind bevallen, dan kunt u rijden en ik ga." Hij zette zich voor hem op zijn paard, hij voerde zijn kind de moeder waarhete toe. "Oh, blijf hier, inderdaad, hier is mijn vrouw! Ik heb liever dat dan alle uw lichaam." De moeder zette haar ene stoel, de dochter worpt daar een kussen toe. De moeder leidde een ei in het vier, de dochter twee, dat waren drie. Antw. LB. 1644. Jir. 34. Nr. 70, De Landsknecht is mij Keber. "Oh moeder," zei ze, "moeder! Nu geeft mij goeden raad: Ik rij een landsknecht achter, hij volgt mij altijd na." "Rijdt u een landsknecht achter, volg hem u altijd na, dan slaat u uw ogen neder en laat hem henen gaan." "Oh moeder," zei ze, "moeder! Die raad en ben ik niet vroet, ik heb die landsknecht liever dan alle mijn vaders goed." "Hebt u de landsknecht liever dan alle van uw vaders goed, dat moet God ontfermen, dat ik u ooit ghedrooch!" Hij nam haar al bij de banden, bij haar sneeuwitte hand, hij leidde haar also ver als daar hij schone van stam. Wat gaf hij haar te loon, tot baronnen nieuw jaar? Een kindje in de wieg met zijn gekruinde hand. En geeft ons God een knevel, zoals deinen knevelkijn, zo willen wij hem leren zien, die wilde kleine vogelkijn. 8. Ende geeft ons god een macht, so deinen machtig lijn, wijs willen haar leren breiden van zitten een huivenlijn. Antw. LB. 1544. Nr. 129. Die noch fünf folgenden Strophen gehören nicht dazu, 10 — 12 finden sich auch sonstwo und merkwürdiger Weise sogar in dem verwandten deutschen Liede bei Erk Volksl. 1. Bd. Heft 6. Nr. 12. Vgl. das deutsche Lied: Es wollt' ein Mädel grasen, Schles. Volksl. Nr. 236. vroet zijn, verstehen — 8, 3. breiden, stricken. Nr. 71. Der Landsknecht weiss sich zu trösten. 1. Daar staat een klooster in Oostenrijk, het is zo wel gehecht met zilver en rode kleed, met graniet steen doormezaan. 2. Daar in woont een jonge vrouw, die met zo wel bevalt, rijk god, mocht ik haar dienaar zijn! ik zou slechts met haar voeren. 3. Ik voer haar in mijn vaders hof, daar staat een groene linde, daar op zingt de nachtegaal, die zingt zo wel van minnen. 4. 'Och nachtegaal, klein vogeltje, houd uw tongen bedwingen, ik zal uw allen vader doet doen bewinden.' 5. Wat vraag ik naar uw rode goud of naar uw loser minnen; ik ben een van uw witte vogel stout, geen man en kan mij bedwingen. 6. 'Zie ik een van uw witte vogel stout, kan u geen man bedwingen, so dwingt u die hagel, die koude sneeuw, die linden bloei.' 7. Dwong mij de hagel, de koude sneeuw, de linden bloei, als dan schijnt de zon zo schoon, zo zal ik weer vreugd beginen.' 8. Doen had hij zijn sporen aan gedaan, hij reed ten oostenwaart in, hij zag zo veel landsknechten staan in hun blanke harnas blinken. 9. Hij is een weinig voort gereden, Al over die groene straat; Zo wij z'n boel niet hebben, en mag, Die moet je varen laten. 10. De ruiter sprak met moeite, vri, Doen hij z'n boel moest laten: Een wil blijven de landsweggen bij, Rij ik god, komt mij te baten. 11. Die ons dit liedeken eerst verzon, Hij heeft het wel gesongen Met pipen en trommelen gespeeld, In spijt der naders tongen. Antw. LB. 1644. Nr. 221. (Uhland Nr. 17. B. Willem's Nr. 64.)^ — Dr. 4, 1. vogelken — 4, 3. vederen — 8,3. 10, 3, lansknecht — 11, 4. des (der). 