title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Men doorwandelc met een wijsgeerig 00g de volken der oarde, men doorfnuflFele de jaarboe- kcn van oude en nieuwe natien, men zal duide- lijk ontwaaren, dat het (laats - belluur raeer in- vloed heeft op het karakter der bijzondere per* zoonen , dan het klimaat of luchts-geftel. Men zal zien, dat de zedelijke oorzaaken llandvastig de natuurlijke overwinnen. De Thebaanm waren beiden onder de Griekfche beiden, toea zij door EPAMjifONOAs en pelopidas wer- den befhiurd en tangevoerd. Het waren de fchikkingen van l x k u R 0 u s , die Sparta geducht , de wetten van s 0 l 0 n , die Atheenen groot en rijk raaakten; de vrijheio verhief Äewe tot vorilin der wcreld. Toen werden uitmunteode daa- den verricht ; voortreflijke mannen dongen om prijs, wie den anderen in deugd, in vaderland* liefde, in ijver voor het gemecn ehest, zou voor- bij llreeven. — Maar befchouwt de tegenwoof- dige Griektn , op wier zeden het merk van llaavcmij gedrukt ftaat; bcfchouwc de tegenwoor- K 4 ajr Digitized by Google • 5!» ZEDEN DER NEDERLANDEREN, •. dige bewooners van Rme, gehcel verbasterd, onder hec drukkcnde Despotismus eener geeste- Jijke hcerfchappij ! en erkent den invloed der regeerings'vorm op de zeden. De regecring van ons land is eene gemeene- best - rcgeering ; naar dcszcifs oude en waare conßituti«, zedert onze voorvaderen de dierbare VRtjHEiD bcvochtcn hebbcn, op de Spanjaar^ Jen, na eenen oorlog van tachtig jaarcn, bc- hoort een ieder der ingezetenen in Nederland »50 vrij te zijn als men , bij mooglijkheid , behoudens de goede orde en ondergefchiktlieid in eene burgermaatfchappij noodzaaklijk , zijn kan. Naar de oude en waare conflitutie heeft gcene adcl- noch familic-rogeering in Nederland ploacs; ccn man van vcrdicnften kan en mag zieh uitzigten vormen, en hoopen op eerämbten en waardigheden, en min of meer aandeel in hcc beftuur des algcmeencn vaderlands. Naar de oude en waare conflitutie van ons land, zijn de wetten en de regeering van het zelve zacht, en menschlijk, waarvan alle onrechtvaardigheid en onderdrukking verre af is. Welken invloed heeft eene vRije ftaats-regeering op de zeden? Men heeft het volgende opgemerkt. *0 De vRije Repuhlikein gevoelt zijne waar- dc en krachten 5 daar hij van dczelven een vrij gebrufk kan maaken, opent dit, eene nieuwe bron >tn werkzaainheid. ■4. 2.) Ec’ C . / ALS 'MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 153 c.) Eene ftipte waameming van de iiiterfle regclen van wellevcndheid behoeft gij niec van hem te wachten; komplimenten rekent hij niets; gcmaakt en (lijf zal hij die maaken, indien hij zieh naar tijd of omftandigheden moet fchikken; vreze en yleijerij zijn hem oneigen ; vceleer zou hij fonis aJ te ftout en vrijmoedig zijn , en ligt misfen , in het ontzag en den eerbied van perfoonen. VeiJig onder de befchutting der wet- ten , kan hij voor zieh zclven leeven , zonder dac hij met icmand iet heeft uitdaande. 3.) De vRije Republikein ftelt belang in het algemeen welzijn. De handhaving der Wetten cn der openbare rust en veiligheid gaat hem tcr harte ; in elke onderdrukking cn onrecht- vaardigheid befchouwt hij zijn eigen gevaar; dit doet hem deel nemen in .den toeftand en het lot zijner medeburgeren , zelfs met bepaaling en verzachting van zijne eigene driften en bc- geerten. 4-) De zachte en menschlijke wetten maa- ken hem 00k zachter en raenschlijker , goed- äartig en medclijdend. Het menschlijk gevoel is door de voorbeelden van ftrengheid in het ftralTen, in hem niet verftikt, 5.) Aan oude gebruiken en gewoonten is hij gchecht, en nieuwigheden zoekt hij niet zon- der gewigtige redenen. ‘ K 5 C.) Ilij Digitized by Google t54 ZEDEN DE» NEDERLANDEREN , 6. ) Hij is in flaat, om vriendfchap te kwee> ken ; bijzonder is hij een (hndvastig vriend « ingevalie hij gelooft, dac onrechtvaardig ge* Weid en willekeurige behandeling zijnen vriend drukken , dan oordcelt hij her zijn pligc ce tijn, om voor waarheid en bUIijkheid te Haan; dan wordt voor hem de zaak van zijnen vriend eene gemeene zaak , en dus ook zijne zaak. 7. ) Doch dit is van den anderen kant waar; wanr burgerlijke vrijheid plaats heeft, is groote rocra , uitniuntende deugd , niec vrij , van afgunst tot medgezel te hebben. Men vreest al ligt voor dp gevolgen van alles , wat uitmunt , ten nadeele van de v r ij- II E i D. Een ARISTIDES wordt uit Athee- neu voor ticn jaaren gebannen , omdat hij door re.htvaardighe'fd vermaard was, en eer- lijkheid omtrcnt ’s lands geldmiddelen. Zij , die aan het roer van regeering zitten , worden, gelijk men zegt, met loode fchoe- ncn nagcgaan, en hun post wordt hun dik* wijis moeilijk en bezwaarlijk gcmaakt door de berispingen en de ftrenge oordeelen , welken vRijc burgers zieh niet ontzien, over hun ge- drag te uiten. Zie daar , welken invloed iren opgemerkt heeft, dat eene VRije en zachtc ihiats j regee- ring op VRije gemeenebest-gezinden heeft. Wan- Digitized by Google Ats MENSCHEN aangebierkt. III. 'Boek. 155 Wanneer hard- en ftrengbeid in zoodanige re- geeringsvorm influipt , wanneer de zeden der natie niet meer overeenkomen met de ftaats-in- richting; wanneer flaaflche gezindbeden en hoe- daanigheden de overhand beginnen te nemon , dan — zeggen de waamemers der menschlijke aaaken is het rijdftip eener omwenteling op banden, en zij bewijzen het met het voor- bceld der Romimn fai de laatlle äjden van hun gemeencbest. ♦ VIJF- Digitized by Google V IJ F D E 1 1 O O F D S T U K. Op de zeden der menfehen heeft ook hun- ne handtecring cn Icvenswijze , hun voedzel» de aarc cn wijze van opvoeding, en de goe- deren des geluks , armoedc en rijkdom onbe- Ichrijflijk veel invloed. — Van deze onderwer- pen niocten wij nog kortelijk gewaagen, voor- dat wij tot de daadlijke befchouwing van dß zeden der NederlanJcrcn overgaan. De volgcnde aanmerkingen hebben de wijs- gecreii , uit de ondervinding cn uit gemaakte v/aamcn'.ingcn , te bock geflagen nopens den in- vlocd der handteeringen van het menschdom op hunne zeden. De zeeman, die op de hol- le cn ongeftuime haaren, zoo dikwijis blootftaat voor gierende ftormen en huilende buien, wien het gcdruis der haaren verdoofe , tcrwijl hij , bij het nijpcn van den nood , driftig , werkzaam , vlug, alle krachten moct infpannen, om het vee- ge Icven te bchouden, die zeeman wordt ruw in zijnc zeden, cn gelijkt in zijn gedrag en omgang, in zijnc gehccle zedelijkc geftcldheid, veel , zeer veel , naar het elcmcnt , welk hij bcploegt. Door gevvoonte verhard tegen gevaaren, is hij doorgaands ongevoelig vuor de ranipcn van ande- ren. — ’t Is waar, hij biodt hulp en vaardigen on- Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 157 onderftand, maar gevoeligheid, cn tedcrhcid vao ziel zoekt men . vergecfsch bij hem. j.‘\Jles , zclfs zijne liefde jegens jstouw en hinderen, draagt bij hem zekere merken van deze ruw- heid zijnc gefprekken , zijne redenen zijn kort, afgebroken, alles diiidt de beweging en rusteloosheid zijner harcstogten en drifeen aan; niets Ilui: hem meer dan traagheid en talmen. — iMJen , met welkefi hij te doen heefc, zou hij, zonder vccle woorden te gebruiken, zijne diift willen mededeelcn, cn zie daar de reden, waaröm den zeeman hcc vloeken meer eigen fchijnt dan den landman. Met dit alles kunnen zeer goedc hoedanigheden gepaard gaan. Jk heb vaak meer eerlijkheid , rondborlligheid, oprecht- en gulheid over het geheel onder de , zcelieden waargenomen, dan onder andere klas- fen van _menfchen. Van komplimcnten \ en vlijen wect hij niet. Deze is hij op zec niet gewoon, zij zouden hcni daar weinig te llade körnen. Hoe zeer hij 00k op de rustclo- ze haaren zwerft, dewijl zijn vaderland hem, na het doorftaan der gevaarlijke reizen, in zijnen fchoot doet uitrusten, bezit zijn vaderland ook zijne genegenheid , hij is er een welmeenend vriend van. Nogthans kan hij niet flil blijven, zijn vverkzaain zeeleven, Ipeelt hem io Jiet hoüfd j zijn hart hunkert , naauwlijks de rust gefmaakt hebbende , weder naar zijne ge- woo- Digitized by Google ' 158 MIEDEN DER NEDERLANDEREN, woone levenswijze, en ftou: zockt hij de ge* vaaren weder op, welke hij ter naauwemood ontkomen was. Of blijft hij, wanneer /ij- ne jaaren hem noodzaaken, het woelig zeevaa- ren te ftaaken, aan land, 00k daar kan hij nict Ril ritten; zoo lang er adern in hem is, zal hij ondememend , werkzaam , en woelächtig wezen«- De ftille visfeher, Wiens levenswijze zoo cen- vormig is, die zijne netten uitwerpe, en zijncn tijd afwacht, om dezelvcn weder op te haalen, en den gevangen buit over te nemen, is het tegengcftelde van den zeeman, zoo even be- fchreven. Hij zeilt naa zee, vangt zijncn visch, keert weder, brengt het gevangene te markt, boet zijne netten, en fteekt weder in Jtee. Kan het ons verwonderen , dat hij dom , en onnozel is , met <dn woord , dat hij een Bebtisch Temperament heeft. Oprecht en gulheid is hem eigen , van veinskunst en listen weet hij niets. — ^ En gelijk hij zelf trouw en oprecht is , zoo heeft hij 00k op anderen een goed vertrouwen, en is zelfs ligt* geloovig. Van volken, die zieh op de jagt toeleggen, heeft men hec tegendeel opgeraerkt. Hier komt bei op fterkte, op Hst aan; en de list alleen uitgezonderd, zullen, in veele opzichten, de ze*' den van den ftouten zeeman en wakkeren jagef veel overeenkomst hebben. Ge- ALS MENSCHEN aangemerkt. Boek. 159 Gehecl ondcrfchciden von deze allen zullen zieh de zeden van den land- en veeman voor« doen. Hij kent een vast eigendom> dit zal hem meer naar algemeene veiligheid, befcherrod door de wetten, doen verlangen; zijne levens- wijze boezemt hera meer zaebtheid en bedaord* heid van geest in , meer gezelligheid , en ge* fchikheid tot de famenleving; zijn huisgezin, bet welk hij niet verlaat , het welk hem de behulpzame haml biedt in zijne bezigheden« be* mint hij tederer en gevoeliger; nadjen de land- en veebouw fteeds de hulp van anderen nodig heeft, terwijl hij tevens in de behoeften van anderen voorziet, haalc hij de band der roaat* fchappijgn naauwer toe. — — ■ Ik kan alle de voordeelen van het landieven hier niet befchrij* ven, maar veigenoeg mij, raet de woorden vaa VI R G 1 L 1 u s , die hij van de Landlieden gebruikte: Fglicsty fi fm bona norint, Celukkig, indien zij een denkbeeid hebbett van hunne voorrechten! De koophandel kan voomaamlijk onder allt levenswijzen de gewigtigfte veränderingen ten opzichte van de zeden voortbrengen. Le com- merce, heeft MONTESQUIEU te recht aaa^ merkt, polit let moeurti tnais U Ux corrompt. Digitized by Google I i6o ZEDEN DER NEDERLANDEREN, „ De koophandel befchaaft de zeden, maar be- derft zc ook. ” Die is vooral \vaar, wanncer de Koophandel zieh uitbreidc tot \Tcemde volken , en bijna de gcheelc wcrcld omvat. — Steeds nieu- we denkbeeiden, nieuwe begeerten, nieuwe be- hoeften , nieuwe fpooren tot werkzaamheid ; alle Vermögens cn krachten moeten hier ingefpannen; alle kunften , om nuctig te zijn , en te behaagen , beproefd, en tc werk gcfteld worden. De kring van genot onövcrzienlijk; maar ook eene verän- derlijkheid en a&visfeling zoo veelvuWig, als d^ droomen der verbceldings - kracht. En nu voor deze menigte van bekoorlijkc goederen, van in- gevoerde behoeften, geen rijkdom mecr te groot, geen arbeid meer genoegzaam. Meer genot , maar min voldoening. Meer voorwerpen, maar min kracht van gcvocl , neiging , cn deugd. De vooröordeelen voor vadcrland , gewoonte , cn oudheid, en de neigingen, daarmede verbonden, verzwakr,. misfehien tot onverichUligheid- en ge- ringächting toe. — Wat nieuw is , behaagt ; door dartelheid en weelde, en het vluchrig en afwis- felend genot, verVeelt het oude. - — Gcvocl van menschlijkhcid en meer uitgebreide ver- keering met vreemdelingen befchaaft het ruwe, het eigenzoekende der vaderlandsliefde , maar neerat ook ligtelijk het fchoone en verheven* van dczelvc weg ja onder den fchijn, dar men een befchaafd wereldburger zij, wordt dik« wijls Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemirkt. III. Bokk. t6i wijls alle daadlijke menschlievendheid verftikt Geld, geld is eindelijk de afgod , waar aan alles wordt opgeöfferd^ omdat geld alleen al- le wenfchcn fchijnt te kunnen vervullen. - — Deze is hoofdzaaklijk de tekening, wellre ons een wijsgeer van den invloed van den koophan- del op de zeden heeft onrworpen , en die wij , bij nadere faefchonwing, niet te ftcrk vinden. Dus zoii ik van alle levenswijzen fpreken, en derzelver betrekking op de zeden der men- fchen kunnen aanwijzeni in die alles toch is een natuurlijk verband en famenhang, meer dan men gelooft. Alle neeringeti en handteeringen hebben iet in zieh, waar door de zeden of dus of ZOO gewijzigd worden. — Alle beroe- pen brengen zekere uitwerkzelen voort, welke zieh terilond aan bet oog van den opmerkza-» men befchouwer ontdekken. Een geestelij- ke, een geleerde, een fchoolmeester, met 6^n woord, ieder ^^n, van. wat beroep of Hand, heeft let onderfcheidends in zijn karakter en zeden, het welk, door den wijsgeerigen waamemer uit de bijzondere beroepen kan verklaard en opge- helderd worden. Ofde wijz« van leeven, het foort van voed-' zel, .welke, de menfehen volgen en gebruiken, pok invloed hebbe op de zeden, daar aan kan alleen ieqiand twijfelen, die geene onderfchei- I. D E E L. Ij den Digitized by Google 1 i6i ZEDEN DER NEDERLANDEREN, den denkbceld van deze mk vormt, of op de ondervinding geene acht geeft. — Welke Tchic- lijke en geweldige veränderingen brengen flerke cn verbittende dranken ln de meeste menfehen voon ! De laflle bloodäart wortk een held door een teug fterken drank , en ont^iiet, zoo lang de roes bij hem duurt, geene gevaaren, daar hij anders voor bet ritzelen van een blad bceft. - - Het onderfebeiden foon van vocdzel brengt ze- ker onderfebeid van lappen, van gelleldbeid des bloeds , en van bet gantfebe ligebaam voon , en nu werkt dit ligebaam weder op den gcest. _ De vermaarde geneesbecr tissot verbaalt ons, iemand gekend te bebben , die tot zijn aifte jaar zeer hnastig was tot toom; 66ns door des- zclfs buftcnQioorighcid ln • ongelegenheid geko- men, nam hij voor, zijnc wijze van leeven cn voedzel tc veränderen , en allecn van melk , melkfpijzc, vriichten, en water te leeven; dit, getnigt TissoT , deedt eene gewenscht« uic* werking bij dezen perfoon. Tissot zag hem in eenen boogen ouderdom vrolijk , zachtzin* nig, en gezond. De bewooners van ons land ftonden van oiids te boek, als een nijvrig, werkzaam, gezond, eenvoiuvig cn zedig-lcevend volk. Maar hoe wjs hunne wijze van leeven, welk was hun voed- zel ? Zij waren zeelieden, visfehers, landbou- Wers, handwerkslicden , kooplicden of regenten;- ■ ■ -zi:- Digitized by Google ▲LS MENSCHEN äangemerkt. III. Boek. 163 zitcende kundenaars, atnbagten, en bcroepen wa- ren weinig in getal. — Elk Was vlijrig in riine ' zaak, men hadt weinige of geene bedienden; trouwen deeden meest zelven haar hu Swcrk , de dochters hielpen de meid, of waren allcen meid. Jufirouwen op ftraat, en meiden in huic was het Ipreekwoord. — Men ging meest te voet , koetzen waren naauwlijks bekend , zel- den zelfs gebruikte men Wagens, om van de iine ftad na de andere te rijden. — De Raad- penfiönaris jan de wit hadt niet meer dan ^nen knecht , en d^ne dienstmeid , en ging door- gaands te voet na en door den Haag. — Madg- heid heerschte op hunne tafelen; onze vooc- ouders kenden Hechts eene zeef geringe verfchel- denheid van fpijzen en dranken. Dij de aan- zicnlijkilen zelven bcllondt de disch meest al , uit een goed ftuk vieesch, ham,' of fpck, nu en dan uii wild , uit rivier- of zeevisch , met een gering getal van geftoofde of gekooktc meel- fpijzen , mocskruiden , en vruchtcn ; en hun nagerecht beftond doorgaands uit eenvonwige gebakkcn cn de vruchten, die het land en het faifoen voortbrachten. Deze allen waren doot fcene Hollant^che keukenmeid, eene gcrede wijze en zonder kirnst, toebereid en opgedischt. Zeldzaam dronken zij wijn; koffij en tbee wa- ren onbekend, maar hun gewoone drank n'aa goed, voedzaam, bellen bier. Zy acen en L t drbn.' Digitized by Google i64 ZEDEN dir NEDERL anderen. dronken met fmaak en graagce, omdat zij, toc den niaaltijd toe , altijd werkzaam waren , en zij verteerden huii eten gemaklijk, oradat zij, ,na hec eten, terftond weder het werk opvatten, of opzetlijk eene goede wandeling deeden. Altijd dnik bezig, en door het belang hunner zaaken gedreven, waren hunne etenstijden kort, en hunne vriendenmaaltijden weinig ; gastmaa- len rechnen zij niet aan dan bij plegtige tijden of feesten. — o Gulden matigheid! die onze voorvaderen tot kloeke en deugdzame menfehen vormdet! waar zijt gij te vinden? — Van de gedeputeerdc Staaten, die met den Spaanfehen Ambasfadeur een’ ftillhmd van wapenen moes^ ten fluken, tekent voltaire aan, dat zij, met een klein vaanuig tot dat eindc naa den Haag gaande, onder weg door dien Ambasfa- deur gezien werden, op het gras nedergezeten en hunnen maaltijd met kaas en brood en hier doende. — Op gelijke wijze was de opvoeding der jeugd bij onze voorvaderen gefchikt, om vastheid en fterkte aan ligehaam en ziel beiden bij te zet- ten. — De kinders , uit onbedorven zaad ge- teeld, door gezonde en fterke moeders gezoc^d en opgekweekt, 'werden vervolgends, door de zorgende vlijt der ouderen, van jongs af tot de volks-deugden , welke toen onze natie ver- fierden, opgcleid; de-uitlpanningen, de kinder- lij- Digitized by Google AI.S MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 165 lijke vennaaken zelven waren van eene rüstige en nianlijke natuur. — Vroeg reeds hieldt men hun de beste vermaaningen , voor, fpoorde hen op tot den godsdienst, en tevens tot den ar- beid, en deedt hen in ’t fpoor der vaderen treeden. — Doch ik merk, dat ik onvoorziends tä breed worde in het voorftelJen dezer dingen, welke maar even met den vit^er moesten worden aan- geroerd, om de aandacht der Lczeren hier op te bepaalen, en hen te docn opmerken, van hoe veele zaaken, en oniftandigheden de zeden van een volk afhanglijk zijn. Ik zal, om alle uitgebreidbeid , en ook in ’t vcrvolg herhaalingen voor te komen, alleen met een woord nog aandippen , dat ook de geluksgoederen, rijkdom en armoede, gelijk bij bijzondere menfchen , dus ook bij de nacien, zeer veel kunnen toebrengen , om de zeden, het zij ten goede, het zij ten kwaade te ver- änderen; doch dit aangcltipt te hebbcn, zal ge- nocgwezen, alzooboven Bladz.71. en vejrolgg. reeds is aangetoond, welke gevolgen eene fpoe- dige vermeerdering van rijkdommen en voorfpoed, en daarentegen de verarming van een land, in ftaat zijn , na zieh te fleepen. Alles, wat wij in dit boek gezegd hebben, zal, toegepast wordende op de Neäer länderen, den opmerkzamen reeds een grond-denkbeeld, L 3 «ene Digitized by Google ZEDEN DER NEDERLANDEREN, eW; e?nc ruws fchetze yan derzelver zeden in het al- gemeen kunnen doen vormen. — De Nederhn- ikfs . als menfchen befcbouwd, kunnen dan ook de goede en kwaade boedanigheden van menfchen bezit.en; hun Temperament en heerfchend lig- chaams-geftel is niet het voordeeligfte uitden aart, maar het kan eene voordeelige wending nemen , Indien het wel geregeld en beftuurd wordc ! doch het kan ook zeer noodlotrige gevolgen hebben, indirn her zijnon vrijen teugel bekomcnde, naar zij- ne eigene natuur, voortwerkt; daarentegen kunnen wij aan i mzen gezegenden godsdienst , en aan onze porrpronglijke regecringsvorm alles goeds te dan- ken hebben, wanneer wij beiden getrouw aan- kleeven ; uit den inhoud van dit tegenwoordig HOOPDSTUK kunnen wij dus reeds , bij voor- raad, vecl afleiden met betrekking tot de zedeq der Nederlanderen , in onderfcheiden beroepen en (landen. Thans is de weg gebaand , om in het vol- gende de zeden der Nederlanderen^ zoo süs zij wezenlijk zijn, te befchouwen. — - / Digitized by Google * IV. B O E K. OPVOEDING. BERSTE HOOFDSTUK. aar zal ik de befchrijving van de zeden der Neäer länderen gcpaster en waardiger niede aanvangcn , dan met het onderzoek , hoe de Nederlandfche jeugd opgevoed , en in de tedere jaaren gevormd wordt, om eens op het toneel der wereld, als burgers der famenkving, zieh tl venoonen? Het ftuk der opvoeding is door alle wijzen bij alle volken als bclangrijk cn allergcwigtigst aangemerkt. De wetgevers en ftaatsmannen , die het duurzaam welzijn hunner volken bcdocidcn , bebben er zieh mede gemoeid , om , door goede voorfchriften , de opvoeding te regelen ; bij de Spart aanen was dezclve een werk van den ilaat, welke de kinderen als hinderen van het gemee- L 4 ne. Digitized by Google l68 CTP V O E D I N G. nebest aanmerkte , en even daaröm voor der- zelver opvoeding zorgde. Welke menigte van goede bocken is er over de opvoeding der kinderen gefchrcven ! onze eeuw heeft uitgemunt, tot Enthufiasme toe, in het fchrijven voor kinderen. Men heeft in ons Vaderland gctegenheid, om eene rijklijk voor- ziene kinder-boekerij te vcrzamclen , cnkel be- llaande uit werkjens tcn dicnstc der jcugd. — Men heeft voor de kinderen onderwijs in den godsdienst, in de zedcn, in de gefchiedenisfen , bijzonder in de Vaderlandfcbe , in de natuurkun- de enz. gefchreven , dichters hebben voor hun gc- zongen, om hunne jeugdige harten te vormen tot de liefde derdeugd. — Met woord, nicts ontbreekt , aan de hulpmiddelen , om NeMandsch kroost tot verllandige en deugdzame menfchen op te kweeken , en om dezen ijver verdient onze eeuw de toejuiching van alle braaven. En zeker, behoeve ik woorden te fpillen , om in ’t breede aan te wijzen , van hoe ved aangelegenheid het zij, dat de jeugd wel worde opgevoed? deze kinderen zullen ö^ns de natie uitmaaken; welke natie, indien zij verwaarloosd, indien hunne zeden reeds van eerften af bedorven worden ! indien de ondeugd en verbastering in het hart der kinderen reeds , als welig onkruid , diepe wortelcn gefchoten hebben, het welk naderhand nooit weder is uit te rocien ! Treurig voor- uit- Digitized by Google O P V O E D I N G. iv. Bom. 169 uitzicht ! die verwaarloosde jeugd zal eens een verwijfd en verächtelijk volk , een vuige hoop van laage llaaven, een voorwerp van fmaad voor de volken van het Heeiäl zijn ! — Maar inte- gendeel : hoe ftreelend is de verwachting ! indien de jeugd reeds vroeg aan goede zeden, aan voortreflijke deugden gewend , en regen de on- deugd gchard en toegerust wordt. — Onze na- komelingen zullen ons zegenen , zij zullen den roem der voorvaderen handhaaven, zij zullen een deugdzaam , geeerbiedigd , en gelukkig volk zijn Men heeft de voorfchriften der opvoeding. geleidelijk onderfcheiden met betrekking tot de voimaaking van het ligchaam en de volmaaking van den geest, en de Vermögens van beiden; tcn opzichte van het ddn en ander heeft men heerlijke dingen gezegd. Hclaas! waaröm kan men niet roemen, dat de beste regels daadlijk werkftellig gemaakt, dat de wijste lesfen daadlijk zijn opgevolgd ! — Misfchien is de overvloed zelf daar voor een gedeelte oorzaak van; misfchien, dewijl onder de fchriften over de opvoeding fommigen ge- weest zijn, die te weinig met de natuur der raenfchen geraadpleegd, en meer ideaakrty denk- beeldige droomen, dan wezcnlijke natuur ge- volgd hebben ; doch zeker is de traagheid, de ijverloosheid , het verzuim en de verwaarlozing van dezen gewigtigen pligt, het opvoeden der L 5 kin- Digitized by Google 170 OPVOEDING, klnderen, en de grooie en menigvuldige gcbre- ken , welke daarömtrent in ons Ntderland plaats bebben, te beklaagen. Gij , waardige en deugzaatne ouders , die , in Nederland ^ die voor de genoeglijkfte beägheid, toor het edelfte van alles, wat gij ter wercld kam verrichten, houdt, dat gij de buigzame hanen van uwa lievc hinderen vormt, cn hen tot de deugd opleidc; gij die de zuiverftc zie- le-vreugde geniet , welke de grootfte zegening van eenen zaligen echt uitmaakt, dat gij uwe hinderen ziet opwasfen in godsvnicht en deug- den , in kennis en verband ; dat , gelijk gij in de tederfte jaaren door hunnc lonkjens cn lagch- jens werdt opgetogen, cn buiten u zclven ver- jukt, wanneer gij hen met de vaderlijke annen omhelsdet, en aan de moederlijkc borst druktet en ftreeldct, dus ook bij het meerderen der jaa- ren hunne liefde , hunnen eerbied , hunne dank- baarbeid, yoor o ziet aanwasfen; terwijl gij u gerast en bedaard met eene ftille hoop ftrcelt, dat, wanneer zij u de oogen eens zullen iluiten , gij hen in de svereld zult achterlatcn , als men- fchen , die de gunst van hunnen fehepper bezit- *en , en de maatfehappij hunner medemenfehen verfieren , wier dankende liefde - uitboezemingen u tot voor den troön van uwen hemelfchen Vader verzelkn zullen , dear gij het zalig loon voor uwe rooeke voor uwen arbeid, voor uwe zor- Digitized by Google OPVOEDING. IV. Boek. 171 morgen aan uw kroost befteed , in eeuwige wel- lusten , zult onrvangen ; gij betreurt met niij en alle deugdzamen bet diep verval , welk in Nederlandy met betrekking tot de opvoeding, allerwege heerscht. In de befchouwing der tegenwoordige gedeld- heid van de opvoeding in ons land^ en hoe in ts’edrlandstum de jeugdige planten bchandeld, ach ! waaröni dwingt mij de ervaaring, bijna te moe* ten zeggen , mishandeld — worden; bepaal ik mij alleen tot het zedelijk gedeelte dcrzelvc , de be- fchaaving en vorming der ziel , en haare Vermögens. Ik laat voor de geneesheeren over, om den toeftand der opvoeding te befchrijven, voor zoo verre die het ligehaam der kleinen betreft. — Voor hun laat ik over de klagten, dat de kin- deren der rijken meest-al aan minnen worden pvergegeven, omdat dp raoeders zieh fchaamen, zelven aan haare kinderen de borst te geven , of omdat zij bet lästig rekenen , dit werk op zieh te nemen, of omdat zij, door haare vertederde geftcldheid-, buiten ftaat gefteld zijn, om haar eigen kroost te zoogen. — Schoon de moeder daar door de natuurlijke betrekking tusfehen haar en ’t kind als verzaakt, zieh aan den pligt , haar door natuur opgelegd , onttrekt , en door de wcelde bedorven , zieh den licftaligen naam van moeder , en de voordeelcn , die haar door de natuur doar toe gefchonken zljn, on- w’aar- Digitized by Google 17» OPVOEDING. waardig maakt; terwijl het lieve wigt dat goe- de en voor zijne ingewanden gefchikte voedzel mist, welk, van het oogenblik der bevalling, en zelft voor dezelve, reeds in de borften be- wcrkt wordt, en welk het eigenlijke genees- middel voor de vnicht uitmaakt; geneesmid^pl , welk de kunst ons niet verfchaffen kan. En welke zijn de vrouwen, die men voor geld huurt , om voor het kind de plaats van de eigen raoedcr. te vervangen ? doorgaands een zekcr foort van vrouwsperfonen , welke zieh, door de belofte van haare vrijers , hebben laten bedriegen , en die door febandelijke ontucht moeders zijn geworden. „ Daar nu zulke vrouwsperfoonen , ” is de ge- grondc aanmerking van eenen wijsgeer, „ meest behooren tot het geringfte foort van volk, het welk, geene opvoeding genoten hebbende, aan duizenden gebreken onderhevig is, zoo kan men zeer gemaklijk begrijpen , hoe veel moeite het in zieh moet hebben, om naderhand de nadee- lige uitwerkzels van zulke gehuurde moeders, welke de kinders raet hun voedzel allengs hebben ingezogen , weder uit derzelver natuur te verdrijven.” En laat al zulke vrouwen door ervaaren ge- neesheeren onderzoeht , laat haare melk beproefd worden, laat haar vrij zijn van verborgen kwaa- len, gevolgen van dartelheid en fpoorloze lüs- ten, laat de melk zuiver en goed zijn, nog zal zij Digitized by Google O P V O E D I N G. IV. Boek. 173 zij dikwijls voor het teder kind te zwaar wezen, om door de ingewandjens van hetzelve bewerkt te worden, omdat zij loch vreemd voor dezelven is. Dus vor dt ligchaam en nel ^ die., in 't he- gin., met edele ^gden praalden, door het inge- ven yan een ongefchikt yoedzel van vreemde melk, hedorven; zoo /prak er de Heidenfdie Wijsgeer favorinus reeds van. Zullen mj dan, vervolgt hij , ome hinderen, door ißt fmetgif zien omkomen , en toeßaan , dat zij een yoedzel, dat yoor ligchaam en ziel fchadelijk is, gebruiken? dit is waarlijk de reden, daar vij ans ZOO dikwerf over yenvonderen , waaröm eeni- ge hinderen yan kuifche vrouven zoodanig, naar ligchaam en geest, yan hunne ouders y erbaste- ren. Immers is er in het bejchaayen der zeden niets , dat zoo yeel te weeg brengt, als de imborst der voedßermoeders , en de aart der melk, waarmede bet teder wigt vordt op- gebracht. Deze ontäardheid is echter niet algemeen doorgedrongen ; fchoon zelfs onder vrouwen van den burgerftand reeds gevonden worden , die zoodanig vertederd en verzwakt , of iraag zijn, dat zij ook, of vrij willig, of genoodzaakc door haar onvermc^en , haar jon^eboren kind aan eene andere overlaten, of met de pap op- voeden. — Nogthans ziet men met verrukking nog braave moeders haaren zuigeling aan haar» bor- Digitized by Google *74 OPVOEDING. borden mec eigen melk op haaren nfoederlijkek ichoot koefteren en opkweeken, en ach verh»- tigen in de lonkjens , die bet zui^nd wigt haar 200 hartelijk te^werpt, cerwijl het haar mec de zacbte handjens ftreelt. Ongelukkig u het, dat veelen van deze laat- ften, geduurende den roogtijd, zieh niet beter weten te omhouden van driften* oplopendheden, treurigheid , en andere fchadelijke hartscoefaten , welke en voor het Hgehaams- en voorhet ziels-ger ftel van haaren zuigelii^ zoo hoogst nadeelig zijn i Ik laat voor de geneesheeren over, om zkh te verzetten , tegen het al te fterk bakeren en broden van de hinderen, tegen het koefteren voor beete vuurraanden, het houden en qifluicen in beOoten katners, zonder ben op eene matige wijze aati de hicht te gewennen; dat zt| fpreken van het Toedzel, met het welk men, zoo verkeerd of tot walgens toe , de kinderen opvulc ; van de pijn> ftillende middelen, welke bijzonder de geringer beden zoo overvloedig gebruiken, wanneer het kind war lästig is. . Tot den taak der ^eesheeren behoort het* anderen te berispen , welke , op eene losfe aan- raading van den . eenen of anderen , tot een an- der uiterfte vervallcn , en geene zwaarigheid maa- ken, honne kinderen, zonder op het maakzel van hun ligehaam, temperament , ftaat van ge- zondheid, gefchiktheid cot verfcheiden ziekten, en Digitized by Coogie O P V O E D I N G. IV. Boek. 175 efl zonder zelfs op die kwaalen , aan welken het teder wigt reeds Ibkkcit , acht te geven , aan eene natte koude lucht , ja zelfs aan florm bloot re ftellen als wilden zij een l^g- cbaam, dat door de oeienmg zwak en krachte> loos geworden was, door deze befchouwende geneeswtjze, barder, en, in krachten, aan dat van een’ boer gelijk maaken en, zegt een vermaard gen^heor „ zoodanige onberaa- den licdcn zijn er niet te zeldzaam, om deze aanmerking voor overbodig te rckenen: dan zij worden altijd tnet zwaare ziekten, of door de dood zelve , over hunnc onbezonnen han- delwijze gcdraft. — En het is juist deze waar- neming , die men op zoodanige ouders moct toepasfcn, welken, zoodra zij, in locke of eenig ander Werk over de opvoeding, gezien hebben, dat de kinderen zoo week niet beboo- ren opgevoed te worden , aandonds proeven op hun eigen kroost nemen, zofider ach» te ge- ven, of het . zwakker ligehaate - geftel , dikvverf van de nd^hgen der ouders oor^rooglijk , o4 de min vaste ftaat van gezondheid, door welke oorzaak ook voongebracht, eene.- zoodan^ han- delwijze vrardauren kunnen.” > Eindelijk zij het voor de geneesbeeren ovec« gelaten, te fpreken van de fdiadel^ke gevolgei» der knelJcnde klsding , die bij jongens ed meisjens reeds is begonnen van het oogenbIÄ hun» Digitized by Google OPVOEDING. 176 hunner geboorte , en die bij de laatften , doof den gantfehen loop van haar leven , blijft aan- houden. ' — Dar zij klaagen , dac hunne raad- gevingen, fchoon bij fommigen, die ze opvolg- den, heilzaam bevonden, echter uit hoofde van de verkleefdheid onzer natie aan oude gewoon- ten en gebruiken, verre of na geen’ algemeenen opgang verkregen hebben. Voor ons is het genoeg, die alles te hebben aangel'oerd , gelijk wij er niet geheel van mog- ten zwijgen, omdac het verband tusfehen het ligebaam en de ziel te eng is, dan dat 00k niet de zeden door zulke gebreken in de lig- chaamlijke opvoeding zouden lijden; doch eigen- lijk bepaalt zieh ons oogmerk tot het zedclijk gedeelte van de opvoeding, het vonnen en be- fchaaven van de zielen der hinderen. Laat ons dan onderfcheidenlijk zien, hoe het met dit gedeelte der opvoeding in Nederlani gefteld is, zoo bij de grooten en rijken, als bij den buigerftand, en geringeren; in het bij- zonder zullen wij den toeftand onzer fchoolen in aanmerking neraen, van welker goede inrich- ting ZOO veel 'voor het welzijn van de Natie afhangt, dat een wijs befchouwer naar den bloei of het verval der fchoolen zijne voorlpellingen van het geluk of de rampzaligheid van het toe- komend geflacht m« alle zekerheid dürft re- gelen. TWEE- Digitized by Google * TWEI^DE HOÖFDSTÜK. ■i * De enraaring alleen kan ohs zeggen, welke aardfche gelukzaligheid hec voor aandocnlijke harten in zieh befluit , vat/er of moeder te zijn. — Doch onder deze dene voorwaardej indien de vervulling der filigtcn, die, met becrek- kiiig tot hunne hinderen, van vader en moedör gevorderd worden , ons vermaak , onze gelief- koosde bezigheid is. — Zo ooit de deugd zieh zelve beloont , in dit geval wordt onge- twijfeld deze fpreuk bewaarheid. Waarörti helaas! vindt men flcchts zoo wei- nigen ^ die aan dezen zoo ratuurlijken , zoo edelcn pligt beäntwoorden , den pligt, hun ei- gen kroost tot rechtfehapen menfehen te' vor; men? — Men oordeele, of ik te fterk fpreke» wanneer men de gefteldheid der opvoeding in de huksen der grooten, der aanzienlijken , der rijken befchouwt* Naauwlijks heeft V-et teder ^igt het levens- licht gegroet , of bet Wordt in vreemde han- deil ovcrgegeveii, — Gelijk hec door vreem- 'de melk aan vreemde borllen gevoed wofdt ^ ZOO moet bet ook die tedere zorgv’uldigheden , met welken alleen eene moeder haaren zuigeling kan behandelen, misfen. — Maar wie, of hij I. DEEL. M moest Digitized by Google OPV O.E DING. 178 moest zeer burgerlijk denken, zou 00k kunnen verffcn, dat mevrouw zieh zou verlaagen, oni hec'^wigt te kleedon en te ontklecden, te reini- gen en op te kweeken? dat haare rust bij dag en nacht gefloord zou worden? dat haare gc- Bondheld zou worden benadeeld? — Te zeg- gen, dat vooie aanzienlijke moeders zelfs niet eouden weten, hoe het kind te nioeten asn- vacten, om het naar eisch te verzorgen, zou tl te groote onhoflijkbeid verraaden. •— D« hinderen moeten niet in de flaapkamer der.ou- deren , maar op de kinderkamer bij de min en kindem^eid hun verbiijf hebben; gwoeg» dat de wigten ter loops aan mama en papa^ worden aangeboden. — Mevrouw, die s mor- gens lang flaapt, de uuren van den voonniddiig nodig heeft, om zieh te laten kappen, en den avond op bal, komedie, opera, of dergelijke partljen doorbrengt, kan zieh onmogeüjk bc- mowen, met het geen de opv>ocding van haa- re hinderen betreft. -- — ' Ook zou het ftnjden , met het geen men bon ton noemt. — — Even min kan mijn Heer zieh daar toe verledigen , Wiens beroep, bezigheden, vermaaken, hem ge- hecl hebben ingenomen. — De hedendaagfehe wellevendheid heeft het kenmerk van laagheid, van burgerlijkbeid en onbefchaafdheid, gedrukt op het waamemen van de natuurlijkfte , de bemin- hjkfte aller pligten. Digitized by Coogie \ O P V O E D I N G. IV. Boek. 179 Dus worden de kinderen opgevoed door cn onder de bedienden; van jongs af worden der- halven alle grilligheden , alle driften ingewilligd; fteeds omringd van lieden, die beneden hun zijn , die den jongen beer of juffrouw alle gedienftigbeden bewijzen, cn \Tin welken deze kleine verfpieders zoo vcele laagheden en moed- wilJige dartelhcdcn waamemen en opmerken , worden zij ffotsch , verwaand , eigenzinnig , be- fchouwen her overig menschdom, als wezens, verre beneden hun in waardc , en voortreflijk- heid. — De banden van het oüderlijke en kin- derlijkc bloed verbinden dus noch oud^rs, noch kinderen, de kinderen leeren in hunne oudqrs allcen hunne hccrcn en meesters, en de ouders in deze kinderen de niiddelcn befchouwen, door welken zij met den tijd het aanzien van hun- ne familie, en naam , zullen handhaaven, en hun-^ ne oognierken van eer- of heerschzucht berei- ken. Dus groeien deze kinderen op, en hebbeti niet met de moederlijke melk en onder de moederlijke tedrhartigheid, veel min onder dp hefkozingen des vaders, de zaaden der ouder- lijke deugden ingezogen , integendeel heeft het welig onkruid van alle bederf, van alle ondeug- den , waartoe de mensphlijke natuur zoo alge- meen geneigd is, cn het w.elk zoo veel vlijrs vereischt, om het in het kinderlijk gemoeJ uit M a te Digitized by Google iSo OPVOEDING. te rocjcn, door de voorbeelden van laag-bczie!- de wezens in de kinderkamer , dicpe wonelcn gcfchotcn; en nu wordt mec de cigcnlijke op- voeding een begin gemaakt. Onze vooröuders zagen de vroegtijdige vor- deringen der verftandelijke Vermögens niei geem in hunne kinderen. — Hec oude ijareekwoord, op ondervinding gegrond , zeide , dat gelijk vroeg rijp, vroeg rot, dus ook vroeg wijs, vroeg zoc is; hcdendaagsch echter begint men de ge- zette opvoeding vroeg, en mopdigt de ontwik- keling der zicis- en ligehaams - Vermögens al fpoedig door hevige prikkelingen aan. — Men moet zieh verwonderen over de vlugheid en fchranderheid van kinderen, die naauwlijks vijf of zes jaaren bereikt hebben ^ — doch wan* necr deze vroeg fehrandere kinderen rot meer jaaren komen , zijn zij , op den ouderdom van twaalf of veertien jaaren , niet , fchrandercr dan anderen, in welken de loop der natuur, die gewoon is, met langzame doch zekere fclire- den voort te gaan , meer gcvolgd is , welke dan ook ongelijk meer vascheid van geest, en bon- digheid van_ oordeel openbaaren dan die, bij welken zoo vroeg rceds de verftandelijke^ Ver- mögens ontloken. — Deze laatllen zijn gelijk aan planten, die in broeikasfen geftoofd en ver- vroegd zijn, welke nooit in kracht, en geur, en levensfappen , die eveaaaren , die de nioeder- : lij- Digitized by Google O P V o E D I N IV. BoEK. i8t Üjkc naraur zclve op haaren tijd heefc doen rij- pen. — ln kinderen, die ZOO vroeg zieh reeds ontwtkkelen , ontwikkelt zieh ook de zelfsverbeel- ding; zij waanen zieh tvijs te zijn, en traeh- ten manlijke daaden uit te voeren , waar toe zij nog niet bekwaam zijn, en door deze po gingen ondermijnen zij zoo wel hunne zielsver- mogens, als ligehaamskraehten. Eehter ken ik ook huisgezinnen, in welken de oiiders , gehoord hebbende , hoe de wijsgeercn tegen de vooröordeelen uitvaaren, zieh verbeel- den, dat zij dezen in hunne hinderen moeten voorkomen , en ten dien einde dezelven aan zieh zelven moeten overlaten , tot dat de ver- ftandelijke Vermögens dien trap van fterkte zul- len bereikt hebben, dat zij , in het geen hun gcleerd wordt, waarheid en onwaarheid onder- feheiden kunnen. Maar ik heb ook de gevol- gen van dit uitcrile gezien. De hinderen blee- ven onnozel, gelijk aan fchoon papier; ont- vingen de indrukzelen der voorwerpen, die hun voorkwamen , en waren buiten ftaat, omdat zij niet van jongs af eene hebbelijkheid had- den gekregen, om wezenlijke vorderingen te doen. Gulden middelweg I die in alles de beste zijt, hoe weinig wordt gij bcwandeld. Het kind ontvangt vroegtijdig leerraeefters, die bet in huis lesfen geven ; zo het niet al M 3 vroeg Digitized by Google lit 0 P V O E D I N G. vroeg na» een of ander kostfchool buitens huis, ja relfs buiten de ftad, hoe verdcr hoe licvcr, verzonden wordt ; doch van dezcn zullen wij Hl ’t vervolg afzonderlijk fpreken. — De jonge heer krijgt dan zijnen kermeestcr , om hem te lee- ren lezcn en fchrijven, bij het vervolg krijgt hi] ecnch dans-meester, eenen muzijk-mccster, eenen meestcr , die hem in het Franscli , eenen , die hem in het Hoogduitsch , en eenen, die hem in bet En- gelsch enz. onderwijst. — In groote huizen wordt bet kind mider het opzigt van eenen jongeling, ineest-al eenen vfeenadeling, gefteld- — Deze, een Franschman, of een Duitfeher, vormt het Neder- landsch kind naar de zeden zijner natie. Veelen van hun zijn gelukzoekcrs, die zieh van de genegenheid der jonge lieden meescer masK ken, en hun gelcgenheid geven, om helaas! <ot bederf der göcde zeden en vcmieling der deugd, de Wereld te leeren kennen. — Laat ons Hellen, dat deze leemieesters, de% onderwijzerS) deze opzieners of pedagogen, zieh van hunnen pligt kwijten, nogthans is het gc- Volg van deze Ibort van opvoeding, dat men onder kitlderen, die op deze wijze zijn opge- bracht, weinigen zai aantreßen, die niet over eigenzirinigheld , ftijfhoofdighdd , waanwijsheid , of laflb Verwijfdheid te befchuldigen zijn, om- dat zij , door den omgang en verkeering met an- dere kinderen , geenc gelegenheid hadden , deze ge- Digitlzed by Coogie o P V o E 0 1 N <5. ly gebfekcQ en oatuurU^ oncl^den ce rerbct#- ren. 