title: Koninkrijk België: Spelling der Nederduitsche taal. Koninklijke Besluiten genomen ter Regeling ...
creator: Belgium Commission royale pour la réforme de l'orthographie, 1864
text: Vss. 042, 945. Doe lsengrijn in sduvels name In dordine ghinc hier te voren. Vss. 2690, 2691. (1) Bl. 466. (2) Bl. 113, eerste deel. — 64 — In het Leven van Sinte Ludgardis rijmt ordine met pine : Ic ben, sprac hi, brueder Jordaen, Meester van der predekeren ordine : Ic ben doed, ende sonder pine Ben ic ter euwiger glorien verhaven. Het rijmen van ordine met pine bewijst, dat reeds in het Middelnederlandsch de lettergreep din den klemtoon had. Het antwoord der Redactie van 'l Woordenboek luidde, dat vrijheid zal worden gelaten ten opzichte van de t voor het suffix -lijk : in het Woordenboek zullen beide vormen worden opgegeven , met en zonder t. Voor zieh zelve kiest de Redactie de laatste spelling. Sedert A. De Vries over dit onderwerp schreef, is in Noord-Nederland veel veranderd. Er bestaat lhans aldaar werkelijk tweeerlei uitspraak, eigent- lijk en eigenlijk. De laatste möge het uitwerksel zijn van Siegenbeeks regel , en deze het gevolg van Huydecopers ongegronde vrees, zeker is het, dat zij beslaat, en dat men met uitzondering van slechts weinigen de t niet terug wil. Dit is duidelijk hieruit gebleken, dat, toen Siegenbeek in de latere uitgave van zijne Ferhandeling en zijn Woorden- boek de t hernam , bijna geen zijncr aanhangers quand mime hem daarin hebben nagevolgd. Daar nu het gebruik verre van algemeen kan genoemd worden, zoo is hier het geval niet aanwezig , dat de algemeene usus eene spelling mag vorderen , die de grammatica eer schijnt te moeten veroordeelen dan aan le prijzen. De Redactie is nog niet volkomen overtuigd , of het woord welluidender de juiste uitdrukking is, die het onderscheid tusschen openlijk en opentlijk kenmerkt. Zij erkent gaarne, dal de laatste uil- spraak gemakkelijker is, en dit Staat wel soms met wel- — 68 # — luidender gelijk, maar niet altijd. Men is het, gelooft zij, vrij wel eens, dat bloemtje, ofschoon stellig moeilijker uit te brengen, loch fijner en welluidender is dan het gemak- kelijke bloempje. Zij ziet geen wezenlijk onderscheid tus- schen de t in openüijk en de t, d ß b, en p in gelegenlheid, genegentheid , ganisch, tweefyrlei, driederlei, falsoen- delijk, linden voor linnen, schoonder voor schooner, yolder voor voller, hemhd, kompt, spellingen, die le recht algemeen veroordeeld worden , als te veel naar eene min beschaafde uitspraak zweemende. Zij meent in het aanwezig zijn van ingelaschle medeklinkers in meer of min verachle- lijke woorden als vilder ß diender (agent de police), gfor- lentelder en dergelijke, in vergelijking mel de meer edele deeler, speler, dienaar, kenner, eenen wenk le zien, dien zij niet onopgemerkl mag laten. Men schrijft alleszins, anderszins, eenigszins, geenszins, veelszins, en niet "allezins, anderzins, eenigzins, geen- zins, veelzins. Volgens eenigen zouden de bijwoordelijke uitdrukkingen alleszins , anderszins , eenigszins, geenszins , veelszins samenstellingen zijn mel eene bijwoordelijke s op het einde, en de s achler alles, anders, eenigs, geens, veels best wor- den weggelaten. De meerderheid van de leden der Com- missie is niet van dit gevoelen : zij oordeelt dat men hier wel degelijk te doen heeft met samenkoppelingen, bestaande uit een zelfslandig naamwoord in den genitief voorafgegaan vaneen sterk verbogen bijvoeglijk naamwoord. Men weet, dat vroeger de bijvoeglijke naamwoorden oneindig meer dan tegenwoordig sterk werden verbogen, en in dit geval in het — 66 — mannelijk en onzijdig enkelvoud op eene s uilgingen. De woorden anderszins, geenszins, eenigszins, enz. zija wezenlijke genitieven, even als gewapenderhand, haiver- wegen, onverrichter zake, geenerhande, velerlei, gelvk- kigerwijze, zijns weegs, eensdeels, alles jaars, goeds- tnoeds, enz. Laier slechts werden anderszins, geenszins, eenigszins, enz. aaneen geschreven, en als bijwoordelijke uildrukkingen beschouwd. De s kan in geenszins, anders- zins, eenigszins zoo min achler hei adjeclief worden gemist als in eensklaps, goedsmoeds, heelshuids, blootshoofds, enz. Deze verschillende uildrukkingen dagleekenen van den lijd, loen men er niet voor lerugweek in den genitief goets wijns, ons liefs Heren, des goels mans, des heligs rijcs, onser goeder vrouwen le schrijven. De verkleiningsuitgangen -je en -ken worden de eerste zonder eind-n, de tweede met eene eind-ri gespeld. Er valt te beslissen, of men de verkleiningsuitgangen -je, -Jen, -ke, -ken, al dan niet op eene n zal laten ein- digen. Siegenbeek nam -je en -ke onder zijne bescherming; Bilderdijk wil -jen en -ken schrijven. Prof. Bormans speit liever met den grooten hoop -je, omdal de n in -jen, zoodanig legen de welluidendheid strijdt, dat zelfs diegenen, welke haar in 't schrijven behouden, in de uitspraak onderdruk- ken. Zeer veel gewicht hecht hij er noglans niel aan : hij wil de voorstanders der n laten begaan, zoo maar « hunne ntjens met hare helle klankjens dien zoo zachten uitgang niet bederven. » (*) (i) Verslag, 340, — 67 — Wat wil de afleiding? Wat eischt de uilspraak? Zoo min de oorsprong van den eenen verkleiningsuitgang (-je, -Jen) als van den anderen (-ke ß -ken) is geheel zeker. In het Middelnederlandsch luidde -ken of -fte, -kijn. Later schreef men -ken en enkele malen -gen. Het is niet onmo- gelijk, dat uit dit -gen, bij verzach ting, -jen zij ontstaan : stellig echter is het niet. Hooger dan het Middelnederlandsch opklimmen kan men bezwaarlijk : men moet zieh bepalen bij onderstel- lingen , die echter door de analogie zeer waarschijnljjk worden gemaakt. In het Oudsaksisch ontmoet men den uilgang -eÄro , en in het Oudhoogduitsch -ihho, die de kracht van een diminutief hebben. In het Oudnoordsch luidt die verkleiningsuitgang -fct, in het Angelsaksisch -uca, hetwelk men in het Engelsch bullock (jonge stier), hillock (heuveltje) terugvindt. De woorden mel den diminutief- uilgang -iko, -1AA0, -ki, -uca zullen in den genitief en datief enkel- en meervoud in voor het kenteeken dier naam Valien en achter de k, A, c, van de verkleiningsuit- gangen -iäo, -«Mo, -ki, -uca, hebben gevoegd. Dit in moet later tot den nominatief en aecusatief enkel- en meervoud zijn overgegaan, juist gelijk zulks in het Oudhoogduitsch met -il is geschied. Grimm zegt : « hier hat sich zuge- tragen, was bei dem althochdeutschen und mittelhoch- deutschen il erörtert ivurde , dass die diminutive allenthalben flexivisches n einschieben. » Hij voegt er bij, dat aan het Middelhoogduitsche -lin het Middelneder- landsche -kin gansch parallel staat (*). Het Oudhoogduitsch kindili werd verbogen als volgt : (I) Grammatik, 678, III. — 68 Enkelvoud. N. kindil-i, G. kindil-in-es, D. kindil-in-e, A. kindil-i. Meervoud. N. kindil-i, G. kindil-in-d, D. kindil-in-um, A. kindil-i. Men verlieze niet uit het oog, dat de letlers in, die in den genitiefen dalief verschijnen, geen noodwendig bestand- deel der verkleinwoorden uitmaken : zij zijn slechts een verbuigingselement. Doch later hechtte zieh dit verbui- gingselement, die « flexivische n, » gelijk Grimm ze noemt, ook aan den nominatief en aecusatief vasK 1 ). Zoo ontstonden in het Middel- en Nieuwhoogduilsch de verkleinwoorden op -lein. Helzelfde had plaals in het Middelnederlandsch met denzelfden uitgang -/(/n, en zeer waarschijnlijk met den uitgang -kijn, -ken. Later daagde -jen op, en verdrong in Noord-Nederland allengskens den uitgang -ken. Dit -jen ver- loor aldaar van lieverlede de eind-it. Werd de uitgang -je (I) Dat eene unorganische n wel cens meer achter substantieven en adjeetieven werd gevoegd, leert ons Franz Bopp, Vergleichende Grammatik des Sanskrit , enz. , § 120 : « Das Gothische hat die ursprüngliche Länge des skr. Feminincharak- ters im Femininum des Part, praes. und des Gomparativs behauptet, dem ei (= i) aber ebenfalls einen unorganischen Zusatz, nämlich ein n beigefügt, welches im Nom. sg. unterdrückt wird; daher bairand-ein, juhis-ein, Nom. bairand-ei, juhis-ei, gegenüber dem skr. b c ärant-i, die fragende, yäviyas-i, die jüngere 1 (zu- gleich Thema und Nominativ.) » Bij § 145 luidt het : « In den Abstractstämmen wie mikilein Grösse, managein Menge, hauhein Höhe , welche von den Adjectiv- slämmen mikila, managa, hauha stammen, halte ich jetzt das et für eine Zusam- menziehung des skr. seeundären Femin in-Suffixes yd. Jedenfalls ist in dieser Wortklasse das n nur ein unorganischer Zusatz. Bei Adjectiven von Grimm's schwa- cher Declination sind meiner Überzeugung nach die Femininstämme auf 6n oder jön nicht, wie man erwarten könnte, Ableitungen von ihren entsprechenden Mas- culin- und Neutralstämmen auf an, jan, sondern sie sind aus den ihnen entspre- chenden starken Femininstämmen auf 6, jo durch ein angefügtes n entsprungen. Ich erkenne also z. B. in den gothischen weiblichen Stämmen qvivdn viva, niujon nova, midjon media (nom. qvivö, niuj6,midjo), ebenso wie in den entsprechenden starken Femininstämmen, die gleichbedeutenden sanskritischen Stämme givd^nävyd^mdd^yd. — 69 — in het Noorden heerschend, in het Zuiden bleef men bij voorkeur -ken gebruiken. Van de Middeleeuwen af tot op heden werd in de meeste streken van Belgie de n in den diminutiefuitgang -ken gehoord, en er door schier alle let- terkundigen bij het schrijven bewaard. Daar straks werd op de mogelijkheid gewezen, dat uit het -kijn* -ken der Middeleeuwen, hetwelkmen laterenkele malen -gen vindl geschreven, bij verzachting der g, de uit- gang -jen zou zijn ontstaan. Er is nog eene andere moge- lijkheid. In het Oudhoogduitsch vindt men sporen van eenen verkleiningsuitgang op -t. Grimm haalt de vol- gende woorden aan : magati (puella), eimberi (urnula), fugili {avicula) en fingiri {annulüs, icacrti^oo). Dien ver- kleiningsuitgang ontmoet men in de spraak der Zwitsers : augi, oogje, füessi, voetjt', händig handje. hast, haasje, kälzi, katjc, näsi, neusje, öhri ß oortje, enz. In Walliser- en Grauw-Bunderland wordt -ji of -je in plaats van -i aan het substantief gevoegd : bergji, bergje, chalbji, kalfje, strumpf ji, kousje. Grimm (*) erkent in dit -ji of -je den bijzonderen verkleiningsuitgang -i, en geenszins eene ver- bastering van het -chen der Hoogduitschers. Ook de Schotten kennen dit suffix : daddie, vadertje, van darf, lassie, meisje, van lass, wifie, wijfje, van wif, lambie, lammetje, van lamb, burdie, vogeltje, van burd, mousie, muisje, van mouse, giftie, giftje, van gift, nappie, napje, van nap, enz. In Holland hoort men evenals bij de Schotten : huisie, kopple, meiste, vorkie, enz. Niels belet te onderslellen, dat ons -je, hetwelk vooral in Noord-Nederland en op de (1) Grammatik, 684, III. — 70 — zeekust van Belgie le huis behoort, met de Oudhoogduilsche en Zwitsersche -* en de Schotsche -je eenen oorsprong heeft. Veel meer dan eene onderstelling is het echter niet. In de onzekerheid, waarin ons de elymologie laat ten opzicble van den uitgang -je, zal men hei gebruik en de uilspraak moeten te rade gaan. Reeds zeer lang hebben de dicblersen prozaschrijvers -Jeboven -jen verkozen. In Noord- Nederland was -je bijna algeraeen, loen Bilderdijk voor -jen begon te ijveren. Doch hij en zijne volgelingen waren nict in slaat om het bijna algemeen gebruik te wijzigen : de n was hopeloos verdwenen. Wat oneindig heeft geholpen, om de n te doen wcgvallen, is dat zij in de uitspraak van Noord-Nederland, tenzij aan de Oostzijde van den Gelder- schen IJsel, niet wordt gehoord. En men. denke niet, dat zulks moel worden toegeschreven aan de neiging, die er in vele slreken van Noord-Nederland bestaat, om de n op het einde der infmitieven en meervoudige zelfstandige naam- woorden te laten wegvallen; zelfs in die geweslen, waar de n der onbepaalde wijzen en der zelfstandige naamwoorden nooit wordt onderdrukl, zelfs daar waar /et?e, zwijge, zegge, vrouwe^ hindere, in plaals van leven, zwijgen, zeggen, vrouwen, kinderen volstrekt ondraaglijk klinken, blijft de n achler -je sleeds weg. Is er geene mogclijkheid , noch noodzakelijkheid om de n achter den verkleiningsuilgang -je te herstellen, zoo verzet er zieh niets tegen, dat men den uitgang -ken met n blijve schrijven. Die uitgang -ken, welke in Noord-Nederland verouderd is, maar nog krachlig in Ylaamsch Belgie voort- leeft, wordt in het Zuiden door iedereen met een eind-n gespeld.Zoo min als het gebruik, wraakt de uilspraak aldaar — 71 — het behoud dier n, welke ten voordeele van haar bezit zieh, zoo niet op een onbetwistbaar recht, dan toch op eene ver- jaring van meer dan zeven eeuwen kan beroepen. Men schrijft doorgaans, volgens, wetens, willens, nopens, thans en althans, en niet doorgaands, volgends, wetends, willends, nopends, lhands en allhands. De regel der afleidlng, die doorgaands, volgends, we- tends, willends, nopends, thands en allhands, met eene d, zou eischen, omdat de vijf eersle woorden oorspronkelijk tegenwoordige deelwoorden waren met eene adverbiale s, en thands en allhands voorlkomen van te hand, al te hand, met dezelfde adverbiale s, moet in deze gevallen onderdoen voor den regel der uitspraak, die sedert lang in deze woorden de d niet meer laat hooren. De Gommissie vereenigt zieh met de Redaclie van 't Woordenboek , die oordeelt, dat de d hier niet weder mag worden aange- nomen, daar de kennis der afleiding weinig of niets kan strekken ter opheldering van de beteekenis dier woorden, welke gansch conventioneei is geworden , en het gebruik der d lichleljjk aanleiding zou geven tot eene verharde uitspraak, die de taal blijkbaar door het allengs weglaten der d heeft trachten te vermijden. Dat de h in thans en althans behouden blijft, is alleenlijk daaraan toe te schrijven, dal het gebruik algemeen en sleeds de h in beide woorden heeft geeerbiedigd. Men verwarre het tweede gedeelle van nogtans met dit thans niet, en schrijve niet nogthans. Nogtans is samengesleld uit nog (oudtijds noch) en dan met de adverbiale s, en heeft derhalve met thans, dat is te-hand-s, niets gemeens. DE SAMENSTELLINGEN. * Er blijven der Commissie nog twee voorname vraagpunten \W boslissing over. Hei eerste : welke opeenvolgingen van woorden moeten als samenstellingen worden beschouwd iin als zoodanig verbonden ? Welke moelen gescheiden blijven ? Wanneer wordt bet koppelteeken vereischt ? — Het tweede geldt de spelling der bastaardwoorden. Beide vraag- punten werden uitvoerig door de Redactie van het aan- staande JSederlandsch Woordenboek behandeld. De Com- missie heeft de door de Redactie voorgestelde regelen met de grootsle nauwgezetbeid onderzocht, en is gelukkig er zonder voorbehouding haar zegel te kunnen aan hechten W. (1) Wij laten hier alleen de regeis volgen : men zie, wat de ontwikkeling van de grondbeginsels dier regeis betreft, het Ontwerp der spelling voor het aanstaande Nederlandsch Woordenboek biz. 109 en volgende. 73 Welke woorden en uitdrukkingen moeten aaneen ge- schreven worden ? Welke in hunne deelen gescheiden blijven ? I. Behooren aaneen geschreven te worden : 4) Alle eigenlijke samenslellingen, waarbij, als raen ze oploste , invoeging , omzetting , of vormverandering van . woorden zou moeten plaats hebben : derhalve badplaats , bloeddorst, bloedgeluige^ bloedhond, bloedplakkaat, bloed- schände, bloedschuld, bloedverwant , bloedvlek, bloed- worst, bloedwraak, bloedzuiger, boomvrucht, brugge- Aoo/rf, buitenlucht, geldbeurs, hongersnood, huishuur, huurhuis, kaarsvet^ menschenvrees, stiklucht, theeblad, theegoed, zeedijk, zijmuur^ — allerliefst) brandschoon, doofslom, huisbakken, nagelvast, — elkander^ — ftui'A- spreken, knikkebollen, koorddansen. t schaatsenrijden, wa- tertanden, weggaan, — driehonderd, zestien, enz. Men schrijft algemeen en te recht : tweehonderd, driehonderd, vijf- tienhonderd, enz. aaneen ; daarentegen gescheiden : twee duizend, tien duizend , honderd duizend , ofschoon die uitdrukkingen oogenschijnlijk insgelijks als tweemaal, tienmaal, honderd- maal duizend zijn op te vatten. De verbinding van honderd met het multiplieeerende telwoord heeft geen bezwaar in, omdat dit laatste (althans buiten de gemeenzame spreektaal) niet hoo- ger klimt dan negentien, en dus altijd slechts een- twee- of drielettergrepig is. Bij duizend echter kan het tot 999 stijgen, zoodat men door alles aaneen te schrijven niet zelden een zeer lang veellettergrepig woord zou verkrijgen, hetwelk raoei- lijk te overzien zou zijn. Niet fraai toch en niet gemakkelijk — 74 — te lezen zijn woorden als zevenhonderdzevenennegentigduizend en dergelijke. Het kan dus niet bevreemden, dat het gebruik zulke composities niet heeft gewild , en in die gevallen de telwoorden gescheiden houdt. Het zou dan ook niet raadzaam zijn, hier bet verständige gebruik te trotseeren; te minder daar eene logisch en grammatisch juiste opvatting mogelijk is, waardoor de gebruikelijke schrijfwijze volkomen gerechtvaardigd wordt. Men beschouwe in alle dergelijke gevallen duizend als substanticf, gelijk millioen, dat steeds als substantief wordt gebe- zigd, zonder daarom den meervoudsvorm aan te nemen. Negen- honderd twee en veertig duizend is grammafisch evengoed te wettigen als negenhonderd twee en veertig millioen, indien mcn duizend slechts als een zelfstandig naamwoord aaninerkt. 2) Alle zoodanige vereenigingen van woorden, die oor- spronkelijk door koppeling ontslaan zijn, doch allengs wäre samenstellingen zijn geworden , en daarvan blijk geven door veranderden klemtoon en onverbuigbaarheid van het eerste lid. Tot deze soort behoort b. v. hoogepriester. Dil woord werd oorspronkelijk als twee woorden beschouwd, en als zoodanig gescheiden geschreven : de hööge priester , gelijk de hooge geestelijkheid, een höög ambtenaar^ enz. De Staten-overzetters des Bijbels begonnen er echter eene samenslelling in te zien ; zij hechtten de woorden aaneen, doch gingen soms nog\oorthoog te verbuigen : des hoogen- priesters, enz. Thans echter blijCt hoog steeds onveranderd, terwijl de klemtoon is versterkt en zelfs op priester over- gegaan : des hoogeprihters ; twee zaken, die onwederspre- kelijk bewijzen , dat dit woord eene samenslelling is en wel eene eigenlijke , dewijl hooge in des hooge prieslers door het gemis der n onmogelijk tot priester zou kunnen behooren, en dus los in de lucht zou hangen. Deze zelfde blijken van compositie vindt raen in rfo//e- Mrvel, edelgesttente , hoogeschool, koudeschädl. koud- — 75 — vüür, nieuwjddr, oudejddV, roodekool, roodddrde, zoele- melk, zoutevisch; zwartkrijt. Bij kleinkind, mv. klein- hinderen, niet kleine kinderen, gröötcader, grootmoeder, öüdtante, blindeman, dblleman, gröötmeester^ gröötvorst, hoogaltaar, hoogambt, höögmis, höögtijd, gröotschrift, kleinschrift, brüinkolen, smdldeel, enz. is de klemtoon wel niet op het substantief overgegaan, doch inerkbaar versterkt, terwijl de onbuigbaarheid van hei adjectief de innige verbinding voldingend bewijsl. Ook de titeis als JVeledelgestreng, Edelgrootachtbaar (waarvan heneden), die uit koppelingen ontstaan zijn, moeten, uil hoofde van de onverbuigbaarheid der daarin voorkomende adjectieven, gedeeltelijk tot de eigenlijke samenstellingen gerekend worden. Op dezelfde wijze zijn door koppeling ontstaan de adjec- tieven, samengesleld met de als ad verbia gebezigde praeposities door, in en over; b. v., doordroog, dooreerlijk, doorgoed, doorkoud, — indroog, ingierig, ingoed, ingoor, inlui, — overgröot, overklein, overoud, overvet, over zoet> over zout, enz. In het Middelnederlandsch schreef men gescheiden : dore sondech, over scone, over vrome, uut scone, enz. ; daar echter door, in en over op zieh zelve staande nooit in de hier bedoelde beteekenis gebruikt worden, en dus in door goed, in droog, over heet enz. buiten alle verband zouden staan, moeten de genoemde en alle dergelijke ver- bindingen als eigenlijke samenstellingen aangemerkt, eh noodwendig aaneen geschreven worden. 3) De woorden, die, door middel van een sufflx, van twee of meer op zieh zelve staande woorden zijn afge- 1 — 76 — leid, b. v. likeurstoker van likewsen stoken. Daar het suffix -er het werkwoord stoken in een substantief herleid heeft, kan het objcct likeur niet langer object blijven, maar moet het noodwendig met stoker verbonden worden : likeurstoker, of met een voorzetsel achteraan treden : stoker van likeuren. Tot deze klasse van woorden behooren een aantal sub- slantievcn op -er, -sfer en -ing, als : broodbakker, hout- hakker. kleedermaker, mijnwerker; achtenveertiger (van 48 ponden oljaren), driedekker (van drte dekken); wafel- bakster, turftonster, huisbewaarster ; houtverkooping , landverhuring, teleurstelling , enz. ; alsmede de infini- tieven het inachlnemen, het terechtbr engen, enz. Vervolgens vele adjectieven op -tV/ en -seh, als : viervoetig van vier voeten, zeshoekig, eenzijdig, stijfhoofdig ; alle- daagsch, bijderhandsch, vanderhandsch, grootscheepsch, ouderwetsch, nieuwer welsch, oudwijfsch, nieuwmodisch, zoetemelksch. Ook behooren hiertoe alle samengestelde bijwoorden met de adverbiale s; b. v. bijkan(t)s, buitendijks, desgelijks, dikioijls, insgelijks, nogtans (van nog-dan), rechtstreeks, telkens (te-elkens) , thans (te-hands) , toenmaals, veel- maals, enz. Daarom behoort men insgelijks aaneen le schrij- ven : bijtijds, buitentijds, intijds, tegoeds (of te goed), terloops, tersluiks (of ter sluik), tevergeefs (of vergeefs), vannieuws, enz. Daar de adverbiale s reeds een alleen- staand substantief of adjectief in een adverbium verän- dert, b. v. daags, deels, fluks (van vlug), links, rechts, sleeds, enz. zouden de woorden tijds, loops, sluiks, goeds, enz. indien zij alleen konden slaan, op zieh zelve — 77 — reeds adverbien moeten zijn , waardoor de voorzetsels bij, le, van, enz. overlollig zouden worden. Zelfs de woorden des en noods^ tot adverbium vereenigd, behooren verbonden te worden : desnoods. Deze uitdruk- king is loch geen absolute genitief, raaar bestaat nit tfes, genit. van dat, door nood geregeerd ; men zeide voorheen algemeen en zegt thans nog wel : des nood zijnde (daaraan behoefte zijnde), helgeen uit misverstand eerst in : des noods zijnde o verging, en vervolgens tot desnoods afgekorl werd. II. Wanneer bij de vereeniging van twee uitdrukkingen eene van beide of beide hare beteekenis hebben gewijzigd om te zamen een nieuw begrip le vormen , zoodat de beteekenis der vereenigde uitdrukkingen eene andere is dan die, welke de bloole som der op elkander volgende deelen zou mede- brengen, wordt de graphische verbinding uit den aard der zaak door de grammatica en de duidelijkheid geeischt. Immers men heeft dan blijkbaar niet meer eene vereeniging van twee in den geest duidelijk gescheiden begrippen, door de opeenvolgende woorden uitgedrukl, maar eigenlijk een nieuw begrip, dat slechts door beide vereenigd vertegen- woordigd wordt, zoodal hei aaneen schrijven voor de juisle opvatting noodzakelijk is. Tot dergelijke vereenigingen behooren : i) Een aantal verba , verbonden met een substantief, adjectief of adverbium van wijze, in welke de beteekenis der genoemde woorden of van het verbum zelf is gewijzigd, 10 — 78 — als : gadeslaan , handhaven , huishouden , raadplegen , rechtspreken , waarnemen, waarschuwen; gevangenne- men, goeddoen, goedmaken, goedvinden , hoogachten, kwijtraken, kwij Ischeiden, liefhebben, loslaten, schade- loosstellen, vrijlaten, schoonmaken; grootspreken, hard- draven, hardrijden, liefkoozen, snelschrijven, voortgaan, voorlvaren, voortvloeien, weldoen, enz. Wanneer echler het eerste woord een substanlief is, dal eene bepaling bij zieh nemen kan, dan is zulks een bewijs, dat ieder lid op zieh zelf blijft beslaan, en dat er derhalve geene samenstelling plaats heeft; waaruit voortvloeit, dat de woorden in die gevallen niet aaneen geschreven behooren te worden. Daarom moet b. v. acht geven en — slaan, Staat maken, prijs stellen, enz. gescheiden blijven, dewijl men zegt r acht op iets geven, geene acht op iets slaan, geenen Staat op iets maken, hoogen prijs op iets stellen. Daar de uildrukkingen plaats nemen, — hebben, — vinden eene dergelijke bepaling loelaten, als men b. v. zegt : neem eene betere plaats ; het heeft of vindt geene plaats, enz, zoo behooren ook deze woorden gescheiden le blijven. Alleen plaats grijpen, dat nooit eenige bepaling toelaat, en waarin grijpen overdrachtelijk wordt opgevat, zou hier- buiten staan, en, stipt genomen, aaneen geschreven moelen worden. Wij erkennen echter gaarne, dal deze onderschei- ding, hoezeer ook grammatisch gegrond in de praclijk niet wel toepasselijk is, en achten het niet raadzaam deze eene uitdrukking van de vorige af te zonderen. Wij blijven daarom plaats grijpen schrijven, evenals plaats hebben, plaats vinden, plaats nemen. — 79 — fiij samenstellingen van adjectieven handelt het gebruik anders : deze worden alleen dan gescheiden, wanneer zij werkelijk eene bepaling bij zieh hebbcn,of in eenen der trappen van vergelijking staan. Men schrijft hoogachten,goedmaken en goedvinden aaneen, ofschoon zeer hoog achten, hooger achten x zeer goed vinden. beter vinden, het best vinden, beter maken te recht gescheiden blijven, zoowel om den vorm dier uitdrukkingen, als omdat het grond- dcnkbeeld daarin kennelijk eene wijziging heeft ondergaan. Hooger achten toch is eigenlijk de versterking van hoog achten, niet van hoog achten. 2) De lalrijke klasse van werkwoorden met zoogenaanide scheidbare en onscheidbare voorzetsels , als aangeven, uchlerstaan, bijblijven, bovendrijven , doordringen, om- slaan, opkomen, onderloopen, overloopen, tegenspreken, vitmunten, voorstellen; aanschouwen, doorzoeken, omsin- - gelen, onderstellen , overwinteren , enz. In deze en alle dergelijke woorden toch heeft niet slechts het voorzetsel zijne beheersching losgelaten, en is het in een bijwoord veranderd, maar ook de beteekenis van het verbum is meeslal öf geheel gewijzigd , öf ten minste zoo ver op den achlergrond gelreden, dat er een nieuw begrip is ontstaan. Om dezelfde laalstgenoemde reden worden ook de adverbia, die eene richling uitdrukken, met het verbum verbonden, als : achterover vallen, afkomen, bijeenvoegerij heengaan, medenemen, misloopen, reclituitgaan, terugbrengen, toe- snellen, samenstellen, voorbijsnellen, vooruitloopen , we- derbr engen, wedergeven, enz. 3) De bijvoeglijke naamwoorden vergezeld van de bij— woorden wel, vol en al in de beteekenis van zeer, b. v. voel- doend, welbespraakt , welgeboren, welzalig, volkomen, — 80 — volmaakt, volzalig. algoed, aloud, alwijs, enz. vermits die bijwoorden hier in eene gewijzigde beteekenis staan. Hetzelfde wat van vol en wel gezegd is, geldt ook van seer, alsmede van hoog en edel, wanneer deze in titeis als adverbia gebruikt worden. AI die woorden verliezen dan de beteekenis, die zij op zieh zelve staande hebben, en bebo.oren dus met het volgende wäre of als substantief gebezigde adjeetief verbonden te worden. Daarom schrijft men het regelraatigst : Weledel, Weledelgeboren, Hoog- welgeboren, Hooggeboren, Edelachtbaar, Grootedelacht- baar, Zeergeleerd, Hooggeleerd, IVeleervoaard, Hoogeer- waard, Zeergestreng, enz. Composita met het zelfst. voornaamw. al 9 als : alwetend, alvermo- gend, alziend, behooren tot de eigenlijke samenstellingen, dewijl bij eene ontbinding der declen al in alles zou moeten veranderd worden : alles wetend, alles vermögend. — Almachlig is gevormd van atmacht (vermögen om alles te doen). 4) De benamingen van kleuren , uit twee adjeetieven bestaande, hetzij het eersle in een adverbium verändert, als b. v. hooggeelj lichtbruiiij donkerblauw, hetzij het, gelijk in zwartbont en roodbont, een waar adjeetief blijft. Hier toch ontstaat een nieuw begrip; donkerroodj lichtgeel beteekenen niet hetzelfde als donker rood en licht geel, welke laatsle uitdrukkingen ook voor comparatie vatbaar zijn : donkerder rood, zeer donker roodj terwijl daaren- tegen zeer donkerrood, zeer lichtgeel natuurlijk niet bestaan. 5) De pronomina : degene ß diegene, hetwelk. dezulke^ dezelve en dezelfde. Daar het graphisch verbinden van — 81 — iwee woorden, waarvan het eerste zijne gewone verbuiging behoudt, strijdig kan geacht worden met het strenge begrip van samenstelüng , hebben Bilderdijk en anderen het aan- een schrijven der genoemde uitdrukkingen veroordeeld. Deze vereischen dus eene toetsing aan de gestelde be- ginselen. Gene geeft, als het op zieh zelf Staat, le kennen, dat het bedoelde voorwerp zieh op eenigen afstand van den spreker bevindt, en onderstell altijd eene tegenstelling met iets an- ders, dat dichter bij is ; ook wordt het in die opvatling nimmer van het lidwoord vergezeld. Degene en hetgene (of hetgeen) daarentegen beteekenen, dal de aangeduide personen en zaken door eenen volgenden bijzin bepaald wor- den, en drukken dus een geheel eigenaardig begrip uit, helwelk bij geene mogelijkheid uit de beide woorden op zieh zelve kan worden opgemaakt. Hier bestaat dus, zoo- zeer als bij eenig ander woord, eene afdoende reden om, het gebruik volgende, verbonden te schrijven : degene, desgenen, dengene; hetgeen of hetgene. — Diegene en datgene verschillen van degene en hetgeen alleen door meerderen nadruk, maar bevinden zieh overigens in het- zelfde geval en worden dus insgelijks te recht aaneen ge- schreven. In hetvielk heeft het lidwoord het blijkbaar alle beteeke- nis verloren, daar hetwelk volslrekt niets meer zegt dan het bloole welk, evenals het ouderwetsche dewelke niets meer beteekent dan het gewone welke. Toert zieh nog in de vorige eeuw dewelke en hetwelk door grooteren nadruk van welke , welk onderscheidden , hadden artikel en relatief beide kracht, en kon het verbinden misschien met recht — 82 — veroordeeld worden ; lhans is hetwelk ongetwijfeld als eene koppeling te beschouwen, en, gelijk het gebruik wil, in een woord le schrijven : hetwelk. In dezulke j van zaken gebezigd, komt zulk in zijne gewone opvatting (als zoodanig) voor; dezulken echter van personen gezegd , beteekent doorgaans niet : zij die zoo zijn, maar : zij, die zoo doen. De regel zou derhalve eischen, dat de woorden in het eene geval gescheiden, in het andere verbonden geschreven worden. Intusschen blijkt het verschil niet allijd even duidelijk, en loopen de beide beleekenissen soms ineen. Het komt ons niet raadzaam voor in enkele gevallen eene onderscheiding te. maken, die niet altijd kan worden loegepast, en die steeds in eene spits- vondigheid bestaat. Daarom zien wij geene voldoende reden, om bij dit woord van het gebruik af te wijken, en schrijven wij derhalve steeds verbonden : dezulke, dezulken. Zelf drukt absolute identiteit uit, en kan het best door in eigen persoon omschreven worden. Dit begrip echter Staat bij dezelve, hetzelve zoo ver op den achtergrond, dat het niet meer merkbaar is. Wie zieh dus nog van de genoemde persoonlijke voornaamwoorden mocht willen bedienen, zou geene reden hebben om ze anders dan ver- bonden te schrijven : dezelve, hetzelve. Eenigszins anders is het gelegen möt dezelfde en het- zelfde : het lidwoord behoudt daarin zijne kracht, en zelfde, een versterkte vorm van zelf, doet het begrip van absolute identiteit ten sterkste uitkomen. Men kan dus een oogenblik in bedenking slaan, of die uitdrukkingen wel als composita te beschouwen zijn. Wanneer men echter - 83 — in aanmerking neemt, dat zij voor het taalgevoel inder- daad een ondeelbaar begrip uitdrukken , en dat het woord zelfde in de beteekenis van absolute identiteit nooit op zicb zelf Staat, dan zal men zeker geenen genoegzamen grond vinden, om bij deze woorden van het gebruik af te wijken. De Redactie blijft derhalve schrijven : dezelfde, het zelf de. Het lidwoord een is nooil aan een voigend woord ver- bonden geworden ; daarom scbrijft men geseheiden : eene zekere soort, een zeker gevoel, en dus ook een zelfde geval, een zelfde begrip, waarin zelfde geene absolute identiteit, als in dezelfde, maar slechts eene relatieve, slechts volkomene gelijkheid ten opzichte van de eene of andere hoedanigheid, uitdrukt. Ook in mijns gelijke, zijns gelijke, haars gelijke, enz. behouden de woorden mijns, zijns', enz., die de objeetieve genitieven zijn van de personalia ik, Inj, enz. en door gelijke geregeerd wor- den, geheel en al hunne eigene beteekenis, evenzeer als dit gesubstantiveerde adjeetief. Er is dus evenmin reden, om mijns enz. aan gelijke te hechten, als om mijner en onzer aan erbarmen, gedenken of schämen te verbinden in : hij heeft zieh mijner erbarmd; wil mijner gedenken; zoo zullen we uwer ons nooit schämen, enz. De gebruikelijke verbinding van mijn en heer in den beleefdheidslilel Mijnheer slcunt op goeden grond, daar mijn in die samenstelling zijne beteekenis verloren heeft, en om die reden in de overeenkomstige woorden Mevrouw en Hejufvrouw tot me verzwakt is. Het meervoud Mijne Heeren echler kan niet als compositum beschouwd worden, vermits mijne daarin, strijdig met het vereischte van sa- mengestelde woorden, zijne verbuiging behoudt. — 84 — 6) De bijwoordelijke uitdrukkingen, beslaande uit twee adverbia, waarvan het eene, ten gevolge der vereeni- ging, zijne beteekenis gewijzigd heeft, als : weleer, veeleer, dusverre, hoe'verre, zooverre, zoolang, evenlang, evenzeer, zoozeer, evenveel, hoeveel, zooveel, enz., verschillend van veel eer, hoe ver, zoo lang, zoo zeer, enz. Hierloe behooren van zelve ook die uitdrukkingen, waarin het twcede lid een voorzelsel is, als bijwoord gebezigd, b. v. kortom, linksom, middenin, nabij, rechtsom, rechtuit, rondont; ronduit; achteraan, achterin, achterop, achter- over, achleruit; bovenaan, bovenop, bovenuit, onderaan, onderin, onderuit; tusschenin, vooraan, voorin, voor- onder, voorover, vooruit; voortaan, enz. Ook af was oorspronkelijk een voorzelsel, en verkeert dus in hetzelfde geval; derhalve insgelijks : achteraf, kortaf, linksaf, rechtsaf, voorafr enz. Hier is natuurlijk geene sprake van het geval, waarin eene wäre praepositie door een adverbium voorafgegaan wordt. Aisdan toeh behouden beide woorden hunne eigene beteekenis, en zou het verbinden ten onrechte plaats hebben : daarom schrijft men gescheiden : midden in den tuin, boven op den zolder; het water liep er onder uit. 7) De uitdrukkingen, beslaande uit de bijwoorden van plaals hier, daar en waar, wanneer deze, gepaard met een in bijwoord veranderd voorzelsel, de waarde hebben van een voornaamwoord , dal door een voorzetsel be- heerscht wordt, als : hieraan (aan dil), hieraf (van dit), daardoor (door dat) , daarmede (met dat) , waartoe (lot hetwelk), enz. — 85 — Ten opzichte van de bijwoorden ergens, nergens, overal en er, tot hetzelfde doel met een voorzetsel vereenigd, maakt het gebrnik eene uitzondering. Men schrijft geschei- den : ergens aan, nergens door, overal bij, er bij, er van, er tut, enz., hetgeen blijkbaar daaraan is.loe te schrijven, dat zoodanige uildrukkingen met overal, ergens en ner- gens alleen in gemeenzamen slijl voorkomen, en meer gesproken dan geschreven worden ; en dat er nieestal door lusscheninslaande woorden van zijn voorzetsel gescheiden is : men had er nooil aan gedacht; hij zou er in dat geval toch toe besloten hebben. 8) De bijwoordelijke uitdrukkingcn, die bestaan uit een voorzetsel, gevolgd a) van een zelfslandig naamwoord, dat in die verbinding nimmer een bepalend woord bij zieh neemt, wanneer öf dit zelfslandig naamw. öf het voorzetsel zijne beteekenis wijzigt, als : achterwege, onderweg, overeind, bijgeval (door een loeval), integendeel, inzonderheid, enz. 6) van een bijwoord of een bijvoeglijk naamwoord, wan- neer een der genoemde woorden of wel de voorzetsels zelve hunne beteekenis hebben gewijzigd ; als : overdwars, over- lang , overluid, opnieuw , vanhier, vandaar, vanwaar, voorwaar, voorzeker, voorgoed (verschillend van van hier, van daar, van waar, voor zeker, voor goed, in welke laatsle uitdrukkingen de beide bijeenbehoorende woorden hunne kracht behouden). c) van de zelfstandige voornaamwoorden al en een : bovenal (boven alles), voor al, overal, aaneen, achltereen, bijeen, dooreen, ondereen, opeen, uiteen. u - 86 — Het voorzetsel te maakt hier naluurlijk eene uitzonde- ring, zoowel wanneer het alleen Staat, als wanneer het met de dalieven der lidwoorden de en het tot ter of ten is samengesmolten. Eene der gewone funclies loch van te is juist het vormen van bijwoordelijke uildrukkingen , terwijl andere zulks slechls bij uitzondering doen. Men schrijft daarom gescheiden : te huis, te land, te water, ter zee, ten hove, ten dage, ter ure, te paard, te scheep, tevoet, ter beenj te koop, te huur, te geef, ter.leen, te kijk , te grabbel , te zoek ; te berge, te pas, te onpas, te rade, te loor, te leur; te recht ß te onrecht, ten unrechte, ter dege, ten eerste, ten tweede, ten laatsle^ enz. Daar het lidwoord en het voornaamw. zelfde , steeds aaneen geschreven worden, en er geene reden bestaat om ze te schei- den, wanneer er eene samentrekking met te plaats heeft, maken uitdrukkingen als lenzelfden tijde, terzelfder tijd, ter- zelf der plaats, terzelfder ure, enz. natuurlijk uitzonderingen op dezen regel. In terstond en terug worden stond en rüg niet raeer in hunne eigenlijke beleekenis opgevat ; vandaar dat het gebruik die uitdrukkingen als samenstellingen beschouwt, en verbonden schrijft. Dit is, wel is waar, ook het geval bij berge, loor en leur> maar de uitdrukkingen te berge, te loor en te leur staan uitsluitend bij slechts een werkwoord : te berge rijzen, te loorgaan, te leur stellen; hare bijwoor- delijke natuur wordt dus nagenoeg niet gevoeld, wat bij de twee genoemde wel degelijk het geval is. Terstond toch kan bij ieder verbum gevoegd worden, en terug dient om de beleekenis van een vrij aanzienlijk getal verba te wijzigen : terugbrengen, -deinzen, -eischen,-gaan, -geven, i j — 87 — -houden, -roepen, -vragen, -zenden, enz. De gevallen staan dus geenszins gelijk; waarom de Redactie geene voldoende reden ziel, hier van het gevestigde gebruik af le wijken. Zij schrijft derhalve terslond en terug aaneen. Van bij geldt nagenoeg hetzelfde als van te. In het Mid- delnederlandsch werd het regelmalig gebezigd voor door, evenals het Engelsch by. Deze beleekenis, hoewel zeldzamer, is nog niet geheel verouderd , blijkens de uildrukkingen : bij besluitj bij missive, bij een schrijven, bij eene veror- dening, bij reglement, enz. Daarom moct bij in uildruk- kingen als : bij toeval, bij erfenis, bij uitzondering, bij loting, bij verkiezing, enz. evenzeer geacht worden zijne eigenlijke beteekenis te hebben als in : bij ontstentenis , bij gebrek, enz. Bijgeval echter wordt te recht aaneen geschreven. omdat geval daar in de min gewone beteekenis van toeval voorkomt. 9) Onder de praepositionale uildrukkingen alleen tegen- over> rondom, niettegenstaande en ingevolge. De overige, bestaande uit een voorzelsel, gevolgd van £en substanlief, blijven gescheiden, omdat dit substanlief zelf eene bepaling eischt, bestaande uit eenen genitief of uit een ander voor- zetsel met zijne eigene beheersching; b. v. in geval van nood, naar mate van zijne bekwaamheid; en zoo ook door middel van. uit hoofde van, in overeenstemming met, in betrekking tot, enz., lerwijl men zegt ingevolge dezen nood, niet van dezen nood of dezes noods. Derhalve ook : uit kracht, door toedoen , door bemiddeling , ' naar gelang, naar luid, op hoop, in spijtj ten spijt, ten behoeve, ten gevalle, ten aanzien , ten overstaan , ten aanhooren , ten aanschouwen, enz. — 88 — Natuurlijk kan er nog minder sprake zijn ora die woorden aaneen te schrijven, wanneer het substantief een artikel, pronomenof adjectief bij zieh heeft; b. v. als raen zegt : naar de mate zijner bekwaamheden, door het krachtigste middel van overreding, in volkomene overeenstemming met zijne bedoelingen, in nauwe betrekking tot uw welzijn, enz. In zulke gevallen behoudt ieder woord zijoe eigene grammaticale waarde, en vervalt het begrip van een samengesteld voorzetsel geheel. 10) Alle uitdrukkingen . die de waarde van een vocg- woord hebben , en waarin de beteekenis van ieder deel nietvolkomen duidelijk uilkomt; b. v. alhoewel, alsmede, alsof, bijaldien, doordien, evenals, ingeval, naarmate^ nadernaal, tenware, tenzij , hoezeer , hoewel, zooals, zoodat, zoowel, enz., en zoo ook daarenboven, daaren- tegerij desniettegenstaande, desniettemin. Wanneer echter ieder deel zijne eigene kracht kennelijk behoudt, worden zij niet graphisch verbonden. Daarom schrijft men geschei- d.en : niet alleen... maar ook, nu eens. . dan eens, vanhier dal, vandaar dat, dan dal. Zoo scheid t raen ook : zoolang als, zoodra als; want zoolang en zoodra zijn alleen reeds als voegwoorden in gebruik, en derhalve, wanneer zij door als gevolgd worden, veeleer als bij woorden dan als voeg- woorden te beschouwen. Vergelijk b. v. : zoolang hij zieh is, kan van de zaak niels komen, met : hij zal afwezig blijven, zoolang als zijn broeder ziek is. Wanneer nadat en voordat een bij woord ler versterking voor zieh bekomen, worden vooren na, van dof gescheiden : lang voor dal, lang na dat. üit deze en de vorige § volgt, dat het voegwoord naarmate ook graphisch onderscheiden is van het praepositionale naar mate - hij werd nederiger, naarmate zijn aanzien steeg; hij zal naar mate van zijne diensten beloond worden. — 89 -r- • H) Van de tusschenwerpsels worden helaas en eilieve aaneen geschreven, en te recht, omdat laas, mnl. laes, lacy, op zieh zelf verouderd is, en lieve niet meer als een vocalief gedacht wordt. Daarentegen behoort och ofr hoewcl de conjunetie of daar de verouderde beteekenis van indieri heeft, vaneen geschreven le worden, vermits anders de construclie der volgende woorden niet te rechtvaardigen is; vergelijk b. v. : och, of (indien) gij mij gelooven wildet (hoe zou ik mij Verheugen). III. De uitdrukkingen , waarin woorden voorkomen met verouderde grammatische vormen , worden aaneen geschre- ven, omdat die woorden bij eene scheiding eene zelfslan- digheid zouden erlangen , waarop zij bij den tegenwoordigen toestand der taal geene aanspraak meer kunnen maken. Hiertoe behooren : \) De uitdrukkingen, waarin het eerste lid in den Sterken mannelijken of onzijdigen genitief voorkomt , als : goeds- rnoeds, droogsvoets, blootsvoets, blootshoofds, heelshuids, luidskeels (ook luidkeels), enz. 2) De uitdrukkingen, bestaande uit een voorzelsel, gevolgd door eenen Sterken mannelijken of onzijdigen genitief, als : binnen shnis , builenshuis , binnenslands , buitenslands ? binnen&monds, binnensrands, binnemtijds , enz. — 90 — 3) De uitdrukkingen . waarin de d van bei zoogenaamde bepalende lidwoord door den invloed van den slotmede- klinker van hei voorafgaande voorzelsel tot t verscherpt wordt, of met dien medeklinker ineensmelt, als : metlerdaad, meltertijd, mettertvoon, uitermate. 4) De uildrukkingen , bestaande uit een substantief, dat bepaald wordt door der^ des, en u?es, verouderde vormen van de voornaamwoorden die en wat, hetzij beide eene bijstelling uitmaken , als : derhalve, dermate, destijds^ hetzij het eerste door het tweede geregeerd wordt, als : desbevoegd, deskundige, weshalve. 5) De uitdrukkingen, bestaande uit een adjeetief j^ den Sterken genilief op -er, gevolgd van een substantief, in oneigenlijken zin genomen, als : allerwegen, haiverwegen (verschillend van halfweg)^ gewapenderhand, langzamer- hand, gelukkigerwijze , toevalligerwijze; hand en wijze worden bijna als suffixen opgevat. Een genitietvorm op -er klinkt, uit hoofde van zijne overeenkomst met de zeer gewone coniparatiefvormen , minder vreemd dan die op -« in bloots, goeds, heels, enz. Dit schijnt de reden te zijn, waarom het gebruik de verbinding niet noodig acht, wanneer het substantief zijne eigenlijke beteekenis behoudt, als in onverrichter zake, ouder gewoonte, zaliger gedachtenis, enz. Hieruit is het ook te verklaren, waarom met luider «fem, in aller ijl 9 te gelijker tijd niet aaneen geschreven worden , maar wel inderdaad, waarin daad niet in den eigenlijken zin wordt opgevat. — 91 — Het gebruik van het koppelteeken. Wanneer een der opgenoemde regeis bei graphisch ver- binden van woorden vorder l, doch het werkelijk aaneen schrijven een woord opleveren zou van een te vreemd en zonderling voorkomen, of dat uil hoofde zijner lengte raoei- lijk zou te overzien zijn , dan worden de deelen door een koppelteeken (hyphen) vereenigd. Men bezigt uit dien hoofde het koppelteeken : i) Wanneer in een compositum eigennamen of van eigen- namen gevormde adjectieven voorkomen, als : a) in de benamingen van koopwaren, waarin het eerste lid de naam is van de landstreek of de plaats , die de waar oplevert, of vanwaar zij tiitgevoerd wordt, b. v. : Baai-tabakj Cayenne-peper^Java-koflie, Manilla-sigarenj Riga-balsem, Smyma-vijgen, Zuidzee-traan, enz. Deze schrijfwijze heeft voornamelijk ten doel, den eigen- naam duidelijk te doen uilkomen. Wanneer deze echter in de uitspraak onherkenbaar misvormd is , kan het doel door de scheiding niet meer bereikt worden ^ en schrijfl men de deelen werkelijk aaneen ; b. v- sinaasappel voor Messina's- appel, enz. b) in de zelfstandige naamwoorden , waarvan het eerste lid een adjectief is, gevormd van een eigennaam, als : tterlijnsch-blauw , Engelsch-zout , Friesch-groeti, Prui- sisch-zuur, enz. c) in de bijvoeglijke naamwoorden, bestaande uit de kop- peling van twee adjectieven, die van eigennamen zijn afge- Mit «I« k* - -..- «,..... ... -. ■ "~""* " — — * « -T.. -snz. f. V/«'.-^-* ..- — _ * • — — -1#.;*~/, h, 1-1 «. Ziu^j'^.^. s»r -./—^/ »£."." *** -** *"• «ß«s^-^- ^= -Tiara: as _- SJUUJ: »««.»: *****?• y» F «■<-(••». I"si^» 1 ^ ■•sj^r-taj^ S*ut»a. j r-ff. — 93 — in zijn geheel genomen. In dit geval wordt het adjeclief door een byphen met het compositum verbunden, als : bol- vormige-driehoeksmeting , plalte-driehoelsmeting, dolle- hondsbeet, gvoot-zegelbewaarder, oude-kleörkoop, klein- kindersckooltje , oude-mannenhuis , ijzeren-spoorweg } rijnsche-wijnflesch. desolate-boedelkamer, Groene-wees- huis (naar de kleeding der weezen), St.-Catharinagaslhuis, Heilige-Geestgasthuis, Lieve-Frouwekerk, enz. Omtrent het schrijven der telwoorden zou men in twijfel kunnen staan, in hoeverre zij al of niet verbonden moeten worden. Raadpleegt men het gewone gebruik, dan vindt men een telwoord alleen dän graphisch aan een volgend gehecht, wanneer het de waarde van een multiplicatief adverbium heeft; b. v. twee in tweehonderd (tweemaal honderd) 00k worden dertien, veertien^ vijftien, enz. tot fiegentien, aaneen geschreven; in alle andere gevallen laal men de declen gescheiden. Men schrijft b. v. zeshonderd negen en veertig duizend vijf honderd negentien, zes en twintig, enz. Daar echter 00k het längste telwoord een zelfstandig deel eener rede uitmaakt, doet zieh de vraag voor, of dit gebruik niet is af te keuren, en of niet alle beslanddeelen van een samengesteld telwoord ten minste door koppelteekens behooren vereenigd te worden. Bij eene nadere beschouwing echter laat zieh die vraag niet anders dan ontkennend beantwoorden , omdat in zulke vereeni- gingen al de vereischten eener composilie ontbreken, name- lijk een overheerschende klemloon, de duidelijke samen- valting der Jeden in eene voorstelling, en de wijziging der beleekenis van ten minste £en lid. Zoo zoekt men b. v. in 12 — 94 — driehonderd vier en vijftig millio&n zevenhonderd drie en zestig duizend negenhonderd acht en zeventig vergeefs naar een woord , dat door zijnen sterkeren nadnik al de overige woorden overheerscht en lot een geheel verbindt. Men hoort kenne] ijk drie hoofdaccenlen, naraelijk op millioen, duizend en zeventig j deze zijn even sterk qn bewijzen mede, wat iedereen Irouwens bij zieh zelven kan waarnemen, dat de geest het geheele getal niet in eens omvat, maar het zieh achtercenvolgens in drie gedeelten voorstell, die men zelfs, zonder eenig nadeel voor de duidelijkheid, door comma's zou kunnen scheiden. Eindelijk, ieder woord wordt in deze en dergelijke verbindingen in zijne gewone beteekenis opge- vat, behalve dat de getallen. die in vereeniging inet honderd als multiplicativa staan (tweehonderd, achtlienhonderd), door de ellips van maal of malen eene gewijzigde kracht bekomen, ten blijke waarvan zij dan ook met dit woord graphisch verbonden zijn. De Redaclie ziet derhalve geene overwegende reden, om hier van de algemeene gewoonte af te wijken, die ten overvloede door het overeenstemmend gebruik in alle beschaafde talen gewettigd wordt. Zij laat dus al de bestanddeelen van een samengesteld telwoord gescheiden, behalve tien en honderd, die aan het onrnid- dellijk voorgaande gehecht worden : dertien y veertien, vijf- tien, negentien; tweehonderd, zevenhonderd, zeventien- honderd, enz. Meer grond bestaat er voor het graphisch verbinden der bestanddeelen van saniengeslelde ranggetallen , als b. v. drie en iwintigste, vierhonderd en zevende, zeshonderd vier en negentigsle. In deze en dergelijke uitdrukkingen loch worden de verschillende Jeden door het afleidingssuffix — 95 — -de of -ste, aan hei laalsle lid gehecht, lol een geheel verbünden, zoodat zij, in den tegenwoordigen toestand der taal, lot de soort der eigenlijke samenstellingen behooren. Intusschen pleiten gedeeltelijk dezelfde redenen, die in de vorige § zijn aangevoerd, ook hier tegen de verbinding der bestanddeelen. Men heeft dergelijke samengeslelde uitdruk- kingen dan ook nooit als eigenlijke composila beschouwd, helgeen daaruit blijkt, dat men oudtijds de Suffixen -tfe en -$/e, ten minste achler de hoofdbeslanddeelen, herhaalde, en b. v* schreef : het hundertste ende tiende jaer; drie dusentste vierhondertste ende seven ende tachtigste. Daar- om acht de Redactie het ongeraden, met de bedoelde uit- drukkingen zoo geheel anders te handelen dan met de eigenlijke getallen, en, in strijd met het gevestigde gebruik in onze en andere beschaafde talen, wanstaltige woord- vormen voor te staan, die het oog dikwijls niet zoii kunnen overzien. Zij aarzelt derhalve niet, len opzichte der rang- getallen eene uitzondering op den regel te maken en voort le gaan met gescheiden te schrijven : negen en zeventigste^ vijfhonderd dertiende, enz. DE BASTAARDWOORDEN. Evenals ieder beschaafd volk bezigen vvij een aanlal woorden, die niet in den boezem onzer eigene taal ontstaan, maar bij onderscheidene gelegenheden uit andere talen ont- leend zijn. Die vreemde woorden vervallen van zelve in drie klassen : i) de zoodanige, die geheel Nederlandsch geworden, mel het volle burgerrecht begiftigd, als het wäre genaturaliseerd zijn; 2) de woorden, die geheel vreemd zijn gebleven; en 3) de woorden, die tusschen deze beide soorten instaan, d. i. deeigenlijk gezegde bastaardwoorden. 