title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: — Ik vergelijk dit, zoo vervolgde de verfranschte Revolutionair zijne politische beeldspraak die zich niet boven het bereik van den voor- mligen Assuradeur verhief, bij het geval eens huisge- ans, gelukkig onder het bestuur van den huisvader, die niet alleen alle de Leden der familie kent;; van hunne moyens, hunne zedelijkheid, van hunne zwakheden zelfs gebruik weet te maken, om het nut der gansche familie te bevorderen; die alle relatiön naar buiten zoo heeft ingerigt en naar de omstandigheden wijzigt, als de convenientiön des gezins vereischen, en daarin nog veel meer dan in zijn positief ver- mogen, de ressources vindt, om dat gezin groot, welvarend, «ndragtig en gelukkig te maken; terwijl datzelfde huisgezin,, onder het bestuur van een der braafste en kundigste voog- den, die de Leden van hetzelve niet grondig kent, noch de telatien der familie in alle derzelver nuances weet te appre- deren, nimmer komen kan tot die juistheid in zijn oordeel, die preciesheid in zijne maatregelen, die leiden kunnen tot dezelfde uitkomsten.” — GoLDBERG kon bezwaarlijk loochenen dat het behoud der zelfregering, der Nationaliteit derhalve vö6r alles begeerlijk was; maar — vroeg hij — was dit voor- aitzigt niet vervlogen? had men niet door eigen schuld die hoop verspeeld? — Op de zonderlinge inleiding liet hij in den 174 nog niet bekselden partijzuchtigen ijver van vroeger dagen, deze thans dubbel onvoegzame verwijten volgen, wanklanken in het oor van meer dan &&n wien zij werden toegevoegd, d&4r aanwezig !). „Bijna gedurende den ganschen loop van onze Revolutie, klaagde hij, maar vooral in de laatste jaren, is onze Staatkunde weifelend geweest: men heeft met Enge- land en Pruissen geheuld; na den Vrede van Amiens, een vrede, die ons door de kundige Negotiatiön van onzen tegen- woordigen Chef en door den edelmoedigen wil van onzen grooten Bondgenoot,, bijna alle onze Kolonien teruggaf, heeft men alles aangewend om de opiniön van de Fransche Staat- kunde te vervreemden, en deze door de Engelsche Staat- kunde te doen vervangen. 2) Dit sloeg op de vermijdering wit de Diplomatie van BLAUW, MEYRR, VALCKENABR en. 175 Engelsche zijde over te werpen.” — Had eene in Franschen inkt gedoopte pen scherper kunnen hekelen? En was het niet geheel voor de leus dat GOLDBERG aan zijn „braven tegen- woordigen nationalen Chef” een hulde bragt, ınaar tevens den wensch uitte, dat deze door ware vrienden des Vaderlands om- ringd, tot het besluit mogt komen, „eenige weinige indivi- dus,” die het Land op den oever des verderfsgeleid hadden, te deplaceren, en hunne zetels te vervullen met mannen aan de Fransche Staatkunde met hart en ziel toegedaan en te Parijjs wel aangeschreven? Hoe kon hij, die SCHIMMELPEN- mmner’s ongesteldheid niet verzweeg, een oogenblik zelf gelooveu en anderen diets maken, dat met die pleister het kwaad verholpen zou worden? Hij was te schrander om niet te begrijpen, dat daarmede de oorzaak hetzij dan van mis- noegen of van mistrouwen bij NAPOLEON niet weggenomen was, en dat van de Fransche zijde geene meerdere facili_ teit in Commercie en Zeevaart kon verwacht worden, al had SCHIMMELPENNINOK de Regering nog zoozeer naar ’s Keizers verlangen verbelerd. — Daarom, na op die wijze de pil werguld te hebben, verklaarde hij dat er voor Frankrüjk slechts twee wegen waren, om zich van onze medewerking duurzaam te verzekeren, te weten: — 1°. „het benoemen van het Hoofd der Uitvoerende Magt, en wel uit het Huis van BONAPARTR; 2°. de inlijving onzer Republiek in het Fransche Rjk;” — in ieder geval, dat van de handhaving van sonın- MELPENNINCK’s Regering niet langer de rede kon zijn, en dat de Bataafsche Republiek voor eene Monarchie, hetzij dan Koninklijke of Keizerlijke moest zwichten. — Maar welke van deze laatste onvermijdelijke lotwisselingen zou het minst nadeelig zijn? Ziedaar het onderzoek, in welks bijzonder- heden coLDBERG zich verdiept, en aan welke bespiegeling wij de meest treffende zinsneden willen ontleenen. — „Ik onderstel dan, zoo luidt zijn vertoog over de gevolgen der verhefliug van ee» Lid uit de nieuwe Fransche Dynastie, 176 dat de keuze van zoodanig Chef zal zijn den Franschen Kei- zer waardig, een Man bezield door zijnen geest, in &n woord, zijn evenbeeld, en bij hem in blakende gunst; dat deze Chef of wel de Keizer zelf belooft, onze wetten en in- rigtingen te zullen eerbiedigen, en onder zijn oppertoezigt, het Land door nationalen !) te zullen regeren. 177 Fransche karakter, met hunne zucht om van afgedane zaken spoedig tot het ondernemen van andere over te gaan, wat er van de botsing van deze tweederlei karaktertrekken goeds en duurzaams te wachten is? wat de gevolgen zullen zijn, wanneer de Chef, vermoeid van gebruiken en gewoonten, die men hem als onwil en tegenstreving zal afschilderen; — vanneer hij, vermoeid van de nuttigste denkbeelden in onze beste koppen rijp geworden, te hooren voordragen in eene taal, die aan alle onze beste Staatsınannen op verre na niet eigen is: — wat anders kunnen deze gevolgen zijn, dan dat die Chef, die de magtigste is, zich langzamerhand omringe met menschen van zijn eigen Landaard !), die hij beter verstaat, en wier karakter beter net het zijne strookt? — Maar deze menschen ondervinden vervolgens in de uitoefe- ning hanner pligten, overal dezelfde zwarigheden, dezelfde redenen tot verandering: en wanneer dus eenmaal de geheele Administratie Fransch zal zijn, dat wen zich eer het te laat is, voorstelle wat er worden zal van onze wetten, in- rigtingen en gebruiken, alle welke in eene aan de Admi- nistrateurs onbekende iaal beschreven en vele van welke tegen de wetten, inrigtingen en gebruiken van hun Land onmiddellijk inloopende zijn 2). — Wat anders, dan eene slooping van dat alles en de invoering der Fransche wetten? Wat zal er dan worden van onze Regtspleging op de tegen- woordige wetten gegrond? eene regtspleging, zoo achtbaar, 200 onpartijdig, z00 boven alle verdenking. — Waar zal in de administratie van onze Binnenlandsche Zaken, het gewigtig vak van den Waterstaat de kundige zorgen, de ") GOLDBERG rag voorbij dat de Fransche Vorst Hollander kon worden. 3) Verg. aangeande het beding van het uitsluitend gebruik der Nederdait- sche tes} in allo Wotten, Ordonnantien en poblicke Acten, Bijlage KIIT t. a. p. en Bilage XVI, bl. 60; alsmedo de Instruetie van 19 April 1806 voor de Deputatie naar Paris, Ark }, hij ver RUELL, Zeven en karakter 11. 47. 12 178 geduldige observatiön, de ingenieuse veranderingen en in dat alles, het zuinig overleg ontmoeten, tegen den totalen ondergang van het beste gedeelte der Republiek ? !).” — Ook kon GOLDBERG niet nalaten op het netelig punt van de Gods- dienst te wijzen, wanneer het Hoofd der aanstaande Rege- ring een geloof beleed, volkomen strijdig met dat van „de groote meerderheid der Natie;” op het gevaar dat de Roomschgezinden zich van tijd tot tijd meer nabij den Chef zouden dringen en van hun voordeel met te minder be- scheidenheid gebruik maken 2), naarmate zij nog op dit oogenblik — zoo beweerde hij — terwijl de liberaalste handelwijze te hunnen opzigte wordt in het oog gehouden, zich onderdrukt wanen, en nog heden ten dage droomen van het verlies hunner kerken, geestelijke goederen enz.” En dan in ’t algemeen, wat zou er van onze stoffelijke welvaart worden, wanneer wij, op dien gebrekkigen voet, als Natie bleven bestaan? — Met betrekking tot andere Mogendheden, zou die bij voortduring onderworpen zijn aan alle maatregelen, „die de Fransche Keizer voor zijne eigene Siaten — dus sprak GOLDBERG — nuttig acht,” en met opzigt tot Frankrijk zelf, zou die welvaart in een hoo- geren graad dan thans, ondergeschikt blijven aan de belan- gen van dat groote Volk, die naar hij zich echt napoleon- tisch uitdrukte, „de kinderen zijn van een trouwhartig, oplettend en ondernemend Vader.” Kon de vrije Zeehandel wel niet herleven, voor de ver- beelding van den oud-Amsterdamschen koopman rees het lagchend verschiet van de binnenlandsche gemeenschap met 1) Verg. hierbij SCHTMMELPENNINOK's brief aan ver HUELL, 15 Febr. 1806 (Bülage XIII bl. 48): „eet april d’ordre, de prövoyance et dindustrie, si n6cessaires pour surmonter tontes les difficaltds qui d6rivent de la manidre pen favorable dont Ia Nature a traitd notre sol sous tant de rapporte.” 3) Verg. op dit pant de bezorgäheid van den Baron vanarıra, Büjlage XVI bl. 61 (1% April 1806). 179 het onmetelijk Fransch Gebied !). — Maar hoe zonder de verbeurie van ons volksbestaan, zonder de inlijving bij Frankrijk het bevaren der rivieren en van andere binnen- wsteren, van de kanalen die de groote stroomen moesten verbinden, deelachtig te worden? — „Ik vergenoeg mij slechts, dus ging hij voort, met den vinger te wijzen op de vereeniging van Schelde en Mass, en Maas en Rhijn; op die van den Rhijn met den Rhöne en zoovele andere plans, die het debouch$ op dit groote Land, door de rivieren toe- gankelijik, meer Zuidelijk zullen verleggen; — een debouche intusschen in vroeger tijd en nog 266 Zucratief, 266 in ons voordeel overhellende, dat daarin grootendeels de nadeelige sido’ gevonden worden, die wij in onzen handel ter zee met meest alle Volken hebben — een debouche, onmisbaar voor de tropicale en andere onzer koloniale en Indische producten.”” Voor die belangen van handel en nijverheid, voor die ützigten op het papier, als vergoeding van het verlorene breed uitgemeten 2), was coLpBERG bereid onze zieltogende Nationaliteit net een zelfmoord prijs te geven. Want onze Kolonien en andere buitenlandsche Bezittingen konden, naar jn inzien, toch niet zonder bijstand der Fransche krijgs- magt genoegzaam beschermd worden, en hoevele waren niet al door „de Britsche zeeroovers” overweldigd? Nog onlangs immers was de pas bij den Vrede van Amiens herwonnen Volkplanting de Kaap de Goede Hoop in hunne handen gerallen 3), en aan grootsche ondernemingen op welke zelfs 4) Hij maakte rekening op de vaart op Belgie, op alle Fransche, Italiaan- sche en Napolitaansche havene. 3) Niet alleen zou volgens ooLDErRo de wisseläandel met de nitbreiding van onze betrkkingen toenemen, maar de gewiglige tak van Asswrantie, in weiken jsarljks meer dan 15 millioenen werden omgezet, zou door de sckerheid der bescherming van de Fransche vlag, zich van de sedert 25 jaren \oegebragte alagen (sene schade van meer dan 100 millioen) herstellen. 3) Z. de Preliminsire en andere Artikelen van Capitnlatie, 9 en 10 Janu- ar 1806 bij uaurs, bi. 181186. 12* 180 GIJSBERT KAREL VAN HOGENDORP zijn brein ter bevordering van den bloei van dien withoek van Afrika, had gespitst !), had de magt des vijands eensklaps den bodem ingeslagen; — nogtans deze niet allen, maar ook, zooals schijnt te blijken, de berispelijke tegenkanting der koloniale Begering, wille- keur eenerzijds en onregtmatige begunstiging anderzijds. — Indien een Fransche Vorst in het moederland noodig werd geacht, zouden niet ter verdediging der overige Kolonien, „ook derwaarts Fransche Gouverneurs worden gezonden?” — En welk vertrouwen deze däär of hier genoten of verdien- den, had het versch gebeurde in Suriname dit niet tet onze schade geleerd? 2) — Misverstand en strjd van in zigten zouden gestadig tusschen de Bevelhebbers der vresmde hulptroepen en de burgerlijke Gezaghebbers of de kolonisten ontstaan; en hoe zouden wij „den sluikhanudel van Fransche navigateurs verhinderen kunnen?”’ — Alles wäl overwogen en inzonderheid met het oog op de kolossale zeemagt der Engelschen, tegen welke de onze, al mogten wij ihans weder roemen op mannen bezield met den ouden helden- moed, nimmer zoude opgewassen zijn, ondergeschikt gelijk zijj was aan onze schrale „finantiele middelen ‚”” oordeelde GOLDBERG van de twee gestelde verschrikkelijke alternativen, „de incorporatie in het Fransche Rijk” verre verkiealjk „boven het blijven bestaan als een Volk, met een vreemden Chef aan het hoofd.” Gaarne bragt hij een warme hulde aan den Admirsal vER HUELL, in wien men eenen man had „ontdekt die, ondanks de overmagt der vijanden, door zijn voorzigtig en heldhaftig pogen, den ouden Hollandschen roem reeds had doen flikkeren;” maar zonder de inlijving 1) a. ıuurs, Geschiedenis van de Kuap de Goede Eoop, Nederlandsche Volkplanting 1652—1808 (Amsterdam 1854) bi. 158 vol. — 162. 2) Vruchteloos protest van sPoORS tegen de benoeming van F. BERRANOEE tot Gouverneur van Suriname en Berbiee. — Notulen van het Staatabewind’ 14, 24 Junij 1803. 181 bj het Keiserrijk, zouden de belangen onzer zeevarenden, niettegenstaande de naauwere Alliantie, dikwerf al te zeer met de ijversucht der Franschen in botsing geraken, door bet tijdeljjke Bewind van een Franschen Chef kwalijk ge- tmperd. Ook geloofde hij niet dat al wilde men ons voor onse Commercie en scheepvaart in Frankrijk 1), eene gelijk- selling met eigen onderdanen voorspiegelen, in het stuk oder anderen’ van „de importante cabotage op de uitge- saekte kusten 200 van het Fransch als van het geallieerd gpbied” 3), hiervan in ernst iets te verwachten ware, of het gewot zou al seer kort duren. soLpsare herinnerde, hoe woegere Tractaten, dat b. v. van 1739 ons vele voordeelen hedden beloofd, „bijna onmiddellijk daams in rook verdwe- sea 3)” Wij deden beter den natuurlijken loop der dingen eu de Historie der Volken te raadplegen, dan ons diets te maken em in te beelden, dat de voortbrengselen hetzij dan wa onsen Landbouw, of van onse Fabrieken of uit Oost en West aangevoerd, tot hiertoe op den Franschen bodem met 200 veel rigeur geweerd, onder dien tijdeliiken Fran- schen Chef voortsan op gronden sener volkomen reciproci- teil onbekrompen en heuschelijk toegelaten zouden worden, of dat die Landvoogd zieh daarvoor met nadruk in de bres ade stellen. ') Toch moesten bij de verheffing van LODEWIJK NAPOLEON, „uitzigien op me billijko wederkeerigbeid in de. onderscheidene handelsbetrekkingen met het Praasche Rük bedongen worden.” Instructie van 19 April 1806 bij vu ara ]1. 447. ?) Bens Fransche onderdanen geworden, zo0den wij onyetwijfeld aandeel in ie küstvaart op de Pransche on Italisansche harens verkrügen. %) 2. wegens de herroeping van het Tractsat van Koophandel den 21 De- emaber 1789 door 4. van BOET onserzijds voor den tid van 25 jaren ge- teekend, maar reeds den 81 Dec. 1745, bij Besluit van Lopzwisx XV opge- beren , zousser , Beousil kistorique d’ Aotes , ndgociations, Mömoires et Traitde depeis la Pair d’Utrecht, T. XIV, 447—484; DE FLassan, Hist. göndrale de Is Diplomatie frangaise, T. V, 106.108: xıurt, Hist. Feder. Beigii Fe- derati p. 381. \ 182 Hoe stuitend en wanluidend hei woord inlijving dan zijn mogt, hoe grievend het ophouden van ons zelfbestaan !), onvergetelijk voor allen, die met coıpsrre hunne beste levenskrachten aan de vestiging der nieuwe Staatsgesteldheid en aan de opbeuring van het vervallene ten offer hadden gebragt, hij verklaarde zich voor dat uiterste, niet het minst uithoofde van ons zorgelijk Finantiewezen. Al deed hij san GoGEL regt wedervaren, aan „het beleid van den wijzen en voortvarenden man,’ door anderen zoo vinnig gelaakt, wat vroeg hij, zou er van de geldmiddelen wor- den, „onder de Superintendentie van een vreemden Chef, die ons, onder andere redenen, waarschijnlijk ook gezonden wordt om meerdere activiteil in het aandeel onzer oorlogs- operatiöin en alzoo ook meerder kosten, te weeg te bren- gen.” Zulk een Bewind zou immers alle vooruitzigten op het herstel van een evenwigt van uitgaven en inkomsten doen verdwijnen. Nu reeds bedroeg de Staatsbegrooting bijua 70 millioenen, de gewone inkomsten waren op ruim 51 milli- oenen geraamd. Na de opbrengst der Belastingen van 33 millioenen aldus tot die hoogte te hebben opgevoerd, de Natie nog meer te bezwaren, scheen niet doenlijk, en toch zouden de uitgaven voor Zee- en Landmagt, voor Wa- terstaat, Justitie en Binnenlandsch Bestuur buiten twijfel klimmen. Wat dan zou als hulpmiddel overblijven? Wat anders dan de vermindering van den post van interessen der Nationale Schuld, en daarmede de onfeilbare onder- mijning van ’s Lands crediet, de verlamming van den ondernemingsgeest en van alle Industrie, die eindelijk zoude uitloopen op eene slooping van ons vermogen. Het bankroet ware de voorbode van een „langzamen, pijnljjken politie- ken dood.” !) Of neigeneelvig bontaan van het Bataafsche Volk als Natie,” gelük het iu de Instractie van 19 April 1806 Iaidt. (2. bij vER uvELL, Zeven om be- rakter 11. 446). 188 Dan nog liever alzoo de zelfmoord, de dadelijke inlij- ving. Doch zou niet deze terstond met de mililaire eonscriptie, dat schrikbeeld, gepaard gaan? Het viel niet te loochenen, maar merkte GOLDBERG aan, wie, die zich de verste Fransche Armde onder LAFAYETTE en DUMOU- wızz en de eerste poging tot eene algemeene wapening in Frankrijk herinnert, zoude immer gedacht hebben dat zij zich in dat Bijk zoude hebben „geacclimateerd, met die geestdrift, met dat succds 1)?” Maar ook alle Volken die hunne regten liefhebben en wenschen te behouden, zijn er min of meer aan onderworpen, en welk Volk verdient dien naam, als het zijne haardsteden niet wil verdedigen? Wie die deze waarheid volmondig beaamt, zal niet daaren- tegen GoLDBERG’s verdere drogredenen wraken? „De voor- naamste strijd, verzekerde hij, is gestreden en ik geloof niet dat de rust op het Vasteland zoo spoedig weder zal gestoord worden; en wordt die rust gestoord, dan hebben wij uit de laatste campagne geleerd 2), dat de Franschen toeu aan onze troepen de moejjelijkste ondernemingen be- nijd en hun de gelegenheden om in de gevaarvolle loop- baan des roems, den schoonen lauwer te plukken, dikwijls benomen hebben.” Waarmede dan niet wel de aandrang strookte om „in onze waarlijk dappere Natie: de zucht tot zoem weder in vollen glans te stellen” en op het voorbeeld der Franschen, „de ongemakken en opofferingen des krijgs te leeren verduren. Is er — riep hij ut — „wel eene betere school dan de hunne?”’” — Niet onjuist komt GoLD- BERG’s beschouwing voor van den stand der Kerkgenoot- schappen, bij eene inlijving. De zaak der Godsdienst kreeg, 1) 2. hierbij deze Geschiedenie I. 9 (Memorie vau 3402 BLAUm). 2) Verg. integendeel over het aandeel der Batsafsche krijgsmagt aan den veldtogt van 1805, Bülage XI bl. 41; en hiervoren bl. 98, 112 volg. 159: „bunne conduite (der Bataafsche krijgslieden) is boven allen lof gewenst.” (SCHIMMELPENNINCK aan VEk HUELL, 14 Maart 1806). 184 naar zijn inzien, eene gansch andere gedaante, dan “met een’ tijdelijken „Roomschen Chef.” Wel is waar, be- leed naroLeon hetzelfde geloof en zouden alzoo onze Roomschgezinden dezelfde voorregten erlangen als de Fran- sche; maar hun ijver zoude in het uitgestrekt Keizerrijk veel minder geconcentreerd, en daardoor voor de Her- vormden minder hatelijk zijn. „De Hervormden -- voegde hi) er bij, genieten in Frankrijk thans eene zeer aange- name existentie”, en deze zou door de bevolking van onze Republiek aan het Rijk te hechten, te krachtiger gewaar- borgd worden. Maar hoe GoLDBERG van zich had kunnen verkrijgen te beweren, dat onze welvaart door de inljving, „aanmerkelijk winnen” zou, terwijl ook de Fransche Zee- handel ten gevolge van het Continentaal stelsel aan banden was gelegd; hoe hij dorst verkondigen, dat wij konden bloeijen”” onder het toezigt van een groot en magtig Monarch, die — 200 schreef hij — zijne glorie in het welzijn des Volks zoekt,” het blijft even onverklaarbaar als dat van den Keizer der Franschen de onschendbaarheid van onze Staatschuld !), en van de gedweeheid van onzen sCHIMMEL- PENNINCK de aanvaarding der Landvoogdij in dienst van NAPOLEON, te bedingen zou geweest zijn; of, zoo als GoLD- BxR6 het uitdrukte, „de continuatie van onzen tegenwoor- digen nationalen Chef, onder den titel van Gouverneur, — Nationalen tot deszelfs Raden, en voorts de geheele Admi- nistratie uit Nationalen 2) bestaande.””. Wij hebben gemeend dit even opmerkelijk als breed ont- 1) Evenwel in duistere, plooibare bewoordingen: „eene &ywitable erkenning der nominale Schuld, 200 infact mogelijk, en ten allerminste in relatieiteit der mindere lasten, die wij dragen zullen; en voorts cene volkomene ligui- datie van alle loopende schulden.” — Zoo zon men den weg der torkomatige Tiereering betreden. 3) De Instractie van 19 April 1806 aprak van „eon onbelemmerd inwendig Bestuar bij uitslaiting door Zandsaten uit te oefenen.” (var uurLt II. 447). " 185 wikkeld Advies van een der Staatslieden die het eerst de openingen van den Raadpensionaris hadden ontvangen, vrij uitvoerig te moeten ontleden !). De ondervinding zou na weinige jaren, soLDBERE’S hoofdstelling bevestigen, dat het- geen nu door het voldoen aan NAPoLRoN’s eisch zou worden tot stand gebragt, slechts een overgangsmaatregel kon zijn; dat het noodlot hetwelk over Holland hing, vruchteloos zou worden verbeden. Maar in het 200 wisselvallig tijd- perk dat men toen beleefde, getuige van 200 menige ver- heffing, maar ook van zoo menigen weldra verbleekten glans en van geheel onverwacht in het niet geplofte groot- heden, hadden zij, die niet zoo terstond aan het Vaderland vertwijfelden, en de kansen van eene betere orde der dingen berekenden, meer regt het temporiseren aan te bevelen. BONAPARTE mogt zich door zijne reusachtige krijgsmagt handhaven, en andere Mogendheden door het lokaas van onderlingen nijd en jalousie, listig verdeelen, hij maakte zich allengs „overal doodelijk gehaat” 2), en was dan niet voor ons het geduldig tijdwinnen, het eenige middel van uitredding? Van het verschil van ziens- wijze in die jaren tusschen de mannen die v66r of na de Omwenteling van 1795 de openbare aangelegenheden hadden behandeld, hebben wij in de volgende regelen een karak- teristiek getuigeniss „De oude Regenten, zoo verklaarde een gewezen aanhanger van ORANIE aan een gematigden Revolutionair, zijn meestendeels de schikkelijkste en de cordaatste: — dit kan ik U in vertrouwen, doch met de grootste opregtheid verzekeren. Vele van de nieuwe spre- ken altoos van fermeteit en independentie, en pousseren 1) Z. ook hoe alleen coLpsen« die inlijring had voorgesiaan,, bij PIMAN „ Bijdragen tot de Gesch. van het Vaderland, bl. 132. En vorg. verder de Werken van het Historisch Genootschap te Utrecht, Cod, Diplom. 2* Serie IIIe Deel 2* Afovering. 3) scHINMELFENRINCK aan VAN DER GoEs, 8 Maart 1809. 186 dien toon dikwijls roekeloos en zeer onaangenaaın vour diegenen die niet van opinie ziin om het huis door de glazen te smijten, en die begrijpen dat om eene politieke existentie te behouden, men op zijn tijd moet weten te geven en te nemen. Wil men den boedel bij den anderen houden, 200 moet eene redelijke inschikkelijkheid niet voor laagheid, of vuile eigenbaat worden uitgekreten” 1). Hij die doorgaans aldus dacht en handelde, was niemand anders dan de Minister van Buitenlandsche Zaken, nu onder SCHIMMELPENNINCK gelijk vroeger onder het Staatsbewind werkzaam. Het was te voorzien dat die gematigde denkwijze de overhand zoude behouden; dat de meerderheid van hen die de Raadpensionaris had bijeengeroepen, even afkeerig zoude ziin van de wanhopige vernietiging van het overschot onzer Nationaliteit, van de door GoLDBERG aanbevolen incorporatie bij Frankrijk, als van het wagen van een heldhaftig maar vwruchteloos verzet tegen de verheffing van Prins Louis. Doch in afwachting, dat Ne6rlands toekomst in collegiale debatten beslist zou worden, willen wij thans uit de ge- dachtenwisseling van den Gezant BRANTsen uit Parijs met den Secretaris van Staat VAN DER GoKs, den invloed na- gaan, dien de vertrouwelijk-diplomatische mededeelingen en oordeelvellingen op de angstvallige gemoederen te ’s Hage onmiskenbaar hebben uitgeoefend, zoodat men ten laatste voor het oog van Europa schijubaar vrjjwillig, tot de ver- nederende aanbieding der Kroon van Holland aan een bijna onbekenden Vorst gedreven werd. Welke de beteekenis der instelling van dit Koningschap in ’s Keizers bedoeling was, heeft naroLkon zelf in latere 1) TAN DER GORS aan schiMweLPENNINcK 13 Mei 1809; 27 April 1804: „Seen angst toonen en zija driehock gasn, is mijn systema.” 187 dagen !) zonder omwegen verklaard. „Bij den Vrede van Presburg, zoo liet hij zich verluiden, wenschte ik Hol- land in te ljjven, maar de magt ontbrak mij; Pruissen kantte er zich tegen, en dit was toen eene groote Mogend- heid. Evenwel lijfde ik Holland daadwerkelijk in, want ik zond mijn’ Broeder derwaarts” 2). En naar zijne bere- kening, moest Eugeland door die vereeniging den gevoe- ligsten slag lijden, zooals daarne, door de inlijving der Hanzesteden 3). Terwijl Holland aldus in de Napoleontische Politiek niet zoo gering werd geschat, om het eens gesmeed ontwerp weder gereedelijk te laten varen, moesten de naar Parijs overgewaaide of wel aldaar verzonnen geruchten van eene trouwen-regering tot welke het Bewind van den meer en meer van het gezigt beroofden sCHIMMELPENNINCK zoude gedaald zijn, den Keizer in zijn voornemen natuurlijk ver- sterken. BRANTSeN berigtte dat men hem nu al ten tweeden male had voorgehouden, dat eene voortdurende gesteldheid der Bataafsche Republiek als de tegenwoordige, ongeschikt was „en dat men niet wilde dat eene andere sexe zaken deed *). Ik trachtte te ontdekken, zoo gaat de Gezant. voort, of men ook van eenig persoon gesproken had, vreemd of niet; dit wist men niet, maar men dacht, niet vreemd ') Den 25 Maart 1811. Z. cargrıaum, Z’Europe pendans le Consulat ei P’Empire de naroufon, T. XVI. 27. — En verg. Roduu, Perslag bl. 18. 2) „A la peix de Presbourg, jaurais voula r&unir la Hollande, je ne pon- wis pas; la Prusse #’y opposait; elle &init alora une grande puissance. Je Is reanis cependant de fait, ’et-A-dire j’y envoyai mon frere.” — Woorden van den Keizer tot den President van eone Deputatie van Parijsche kooplie- den, TERKaux. 3) „La priso de la Hollande, de Hambourg, ont ports des ooups mortels ä PAngleterre.” (xaronzon, 25 Maart 1811). %) Leven em karakter van c. u. Graaf vaR HUELL, II. 11: „In de hooge kringen durfde men Meyrouw SCHIMMELPENNINCK verdenken, dat zij aan de verleiding om te schitteren, — niet had kannen wolerstaan,” onz. 188 hier (te Parije). Ik renoontreer den Keizer nooit en ’t gebeurt al dikwijls, — dus eindigt seantsan, of Zijne Majesteit. informeert zich naar de gesteldheid van den Heer SCHIMMELPENNINCK, wiens situatie mij door TALLEYRAND gesegd is dat hem zeer embarrasseerde 1). Het is duidelijk, dat in die regelen op een’ toestand ge- zinspeeld werd, die aan de Gemalin van den Raadpensio- naris te veel bemoesijing met Staatszaken ?), en tegelijk de begunstiging van zekere personen verschafte. Die uitstrooi- sels kregen nog meer voedsel, nasrmate het ongeduld van NAPOLEON EN TALLEYBAND over den tragen gang der Nego- tiatie toenam, en de beswaren welke de onderhandeling ontmoette, aan de sucht van SCHIMMELPENNINOK en van sijne nasste omgeving om het gexag te behouden, als uit- vlugten werden toegeschreven. „Het hapert bij den Chef en zijne alentours, sarzelde zrantszn eindeljk niet te klagen, ik ben nooit dupe geweest van den gesffecheerden dwang om 200 een brillante post aan te nemen, et l’appetit & augment6 en mangeant. Nu zou men "t gaame houden; de alentours hebben daarin ook groot belang, maar ik kan mij niet begrijpen dat men zot genoeg is om te denken dat talmen dit zal effectueren 3).” Al v66r het vertrek van den Admiraal var mumLL uit Parijs, had de Bataafsche Minister zijn Secretaris van Le- gatie HUGO VAN ZUYLEN VAN NYEVELT naar Holland afge- zonden 4), en van nu af tot dat de groote zaak die op het tapjt was haar beslag kreeg, merkt men in de gemeenzame brieven aan vAn DER GOES, van dag tot dag meer de ang- !) Asa vam our core 20 Febr. 1806 (conf.) 2) Verg. boo Merrouw SCHIMMELPENNINCK althans aan de zijde van harem Fchtgenoot scherp tosag, het Zesen ou Karakter van den Admirse) vun woxız, I. 351, 855; II. 11. ®) Tngenloten billet aan Yan DER Gors „pour vous acal” (21 April 1806). En verg. bierroren bi. 74. %) BRANTEEN aan van Deu coxs, 21 Maart 1806. 189 stige bezorgdheid van. den grijzen Diplomaat op, dat naro- LxoN tot een of ander uiterste zou overslaan. „Ons lot is beslist, schreef suanzsen den 15 Maart 1806 1); de Vioce-Admiraal heeft gisteren avond een confe- rentie gehad met den Keizer, en hij ie gechargeerd om Hoogstdeszelfs intentien te gaan overbrengen. Hij kan nog niet precies bepalen wanneer hij tot dat einde zal vertrek- ken omdat hij nog tot een entrevue genoodigd is 2), en inmiddels heeft hij convenabel geoordeeld om daarvan per ourier te praevenieren, waartoe ik employeer mijn Secre- taris ZUILEN VAN NYBVELT, die zich daartoe met empresse- ment heeft aangeboden. Ik gedrage mij aan heigeen onze vwriend de Admiraal zal zeggen en wil niet vooruitloopen, maar ik-moet confidentieel van mij tot U hierbij voegen, dat een alternatif geproponeerd is: reude of een Fransch Prins (vovıs) onder den titel van Stadhowder of zoodani- gen anderen als men zou mogen goedvinden, aan het hoofd van de Republik. — In deze alternative is nsar mijne opinie, geene dubieteit.” Het hiervoren antwikkeld gevoelen derzulken, die m®% cornnene het nut van eene onmiddel- ljke inlijving zouden betoogen, glad verwerpende 3), ging hij in dezer voege voort, en hield al de gevaren van zoo- danige reunie levendig voor. „Welke schoone beloften men ook voor het geluk van ’t Land en de inwoners zou mogen voorstellen, het brengt ons, zeide hij met voorspellenden 1) Aan van DER Goxs confid. 9) BRANTSEN aan VAN DER GOES 17 Maart 1806: „de Admiraal meende dezen morgen te verirekken, maar TALLETRAND heeft hem verzocht desen middeg om twee uren nog oens bij hem to komen.” 3) Dasgs daarna, den 16 Maart 1806, voerde BRANTSEN niet zonder ver- maft onze lieden aldas sprekende in: „Mij dankt dat ik sommigen al hoor z0ggen: ik heb liever dat ’t Land serzinkt; of laat men ons dan mser son- questeren; maar laat men toch denken op banquerout , op Consoriptie, ap de verdwijning van onzen naam op.de ksart van Europa,” onz. (Aan van DER COM). 190 geest, onder de Fransche wetten, waarvan misschien een banqueroute van twee derden en de conscriptie, ten minste voor zeevolk, het gevolg zouden kunnen zijn, en vernietigt in eens onze geheele existentie. Het ander is — het viel niet te ontkennen — strijdig met den Landaard, maar het laat alle de chances over; wij hebben ook Leycesters gehad 1)! Men wil ons onze Religie, Wetten, Costumen en Admini- stratie laten; men wil de Notabelen van het Land ook den behoorlijken invloed geven en laten. Het systema van een permanent Hoofd moet maar geötablisseerd en in een Prins van dat Rijk geradiceerd worden om aan Engeland alle hoop op het retour van 't Huis van Oranje te benemen, en hare intrigues daaromtrent voor altoos af te snijden.” En bestond er in BRANTSEN’s overtuiging voor ons eenige mogelijkheid, deze wel minder bedenkelijke, maar dan toch zoo diep vernederende keuze te ontgaan? Kon men niet door een echt Republikeinsch, kloekmoedig verzet het Vaderland daartegen behoeden? Neen, dacht hij. „Het smert mij in mijn ziel, zoo eindigde de Grijsaard die nu en dan den uitroep niet kon smoren: „tot wat laagte zijn wij niet ge- vallen 2)!” maar die geleerd had hoe weinig de slecht be- stuurde tegenstand van eenige ijveraars in 1787 de krijgs- magt der Pruissen had kunnen afwenden, en die derhalve wilde dat men de zaken zou nemen zoo als zij waren; — „geloof, verklaarde hij, als eene waarachtige waarheid, dat geene argumenten, waarop ook gebaseerd, ’t zij op den geest van onzen Landaard, 't zij op de voorbeelden, die de Historie oplevert, kunnen gelden;; dat de wil bepaald is, en dat een resistenlie niets anders kan te wege brengen dan irritatie en de dadelijke executie van het eerste verschrik- %) Z. het anteoedent van LEYOBSTRR, ook in VAN ATLYA’S brief san BRANT- sen (12 April 1806) Bülege XVI bi. 61. 2) Aan van Den cors 14 Maart 1806. 191 kelijk alternatif. Laat men dan toch bedaard en voorzigtig zijn en het huis niet uit de vensters gooijjen: vana sine viribus ira. De dans is niet te ontspringen: men moet zich daarvan w2l penetreren, en na den loop san zijne eerste opwel- lingen gegeven te hebben, voor principe stellen: het is 200: alle tegensparteling, representatie of negotiatie is volmaakt nutleloos, en dan raisonneren, wat vordert het bestaan en het welzijn van het Land?” Doch srantsen kon zich nog versch herinueren , hoe men even ontmoedigd in 1801 en 1805, uit redenering voor het bedreigd geweld had gebukt en zich telkens door den on- buigzamen wil van den Eersten Consul, daarna Keizer met geen ander gevolg had laten beheerschen dan om weldra nogmaals ginds en herwaarts geslingerd te worden, altijd op belofte dat nu een duurzame orde van zaken hier te lande zou worden gevestigd en een bron van heil zoude openen. Hoe indien men toen onwrikbaar geweigerd had? of indien men zich thans na die wrange ervaring, met mannelike waardigheid gedroeg !) en Bonararrk achting afdwong, daar de eerste toegeeflifkheid slechts hoogere eischen had uitge- lokt en ons van kwaad tot erger had doen vervallen ? In ditzelfde tijdgewricht, waarin Nederland van Oranje meer dan ooit, naar de berekening der Fransche Politiek moest gescheiden worden, trof door een zonderling bestel der Voorzienigheid, het overlijden van den uitgeweken Erfstadhonder 2), met den dood der Batsafsche Bepubliek 1) Zoo men den moed niet had etandvastig te weigeren, scheen het nog verkieslijk, „de evenementen gelaten af de wachten liever dan de hand te leenen san oene verandering in den Regeringsvorm, waaruit zoorele onheilen zouden voortvloeijen.” Instractie van 19 April 1806 bij vx= HUELL, II. 447. 2) „Heden verneemt men uit Branswük, meldt 2xınmoLn uit Hamburg den 11 April 1806, dat de gewesen Erfstadhouder Prine wırızu V van Nassau-Orange, aldaar in den nacht van den 9er op den 10=» dezer, plot- seling aan eene beroerie is ovorleden.” (Archief BRANTSEN.) 192 zamen; tegelijk met het plegen van nieuwe ongeregtighe- den tegen den naauwelijks als regerend Vorst van Fulda gevestigden zoon van wILLEM V. „Wat wordt dat Duitsche Rijk dooreen gehaspeld!”’ had BRANTSEN even te voren in zijn luchtigen, ongedwongen toon uitgeroepen, van de ge- beurtenissen en ruilingen gewagende die de stichting van het Rhijnverbond voorafgingen of vergezelden. Reeds den 16 Maart meldde hij wat hem onder anderen, aan het oor was geluisterd. „Men verhaalt mij, doch ik kan de echt- heid niet guaranderen, dat de Erf-Prins van Oranje Fulda zou verliezen, en een indemniteit in het Osnabrugsche zou ontvangen.”” En twee dagen later had hij een vreemd klin- kend nieuws mede te deelen !), dat in het naschrift van den brief meest wedersproken, grootendeels in het water viel. Het betrof niet de territoriale, maar de vroeger door nAro- ızox verijdelde geldelijke schadeloosstelling van het Stam- huis 2). Den avond te voren, 200 berigtte BRAnTsen, had men hem van goede hand verzekerd, dat de zaak van het Huis van Oranje bij het onlangs gesloten Tractaat tus- schen Frankrijk en Pruissen ook was afgedaan 3), en dat NAPOLEON op zich had genomen „om de som, welke bij de Transactie, waarvan men de ratificatie — merkte de Gezant aan, heeft fegengewerkt 4), bepaald was, door de Bepubliek te doen betalen. Het is waarachtig geen stijl van huishou- den, dat men zoo achter ons heen en zonder onze conside- ratien te hooren, over 's Lands zaken en gelden disponeert, en waardoor dan ook nu — voegt hij er bij — wordt afgesne- den de mogelijkheid om in allen gevalle de conditie te be- 1} De tijding door LUOOHESEN! verspreid, werd door Hauawırz onikend, ie meendo dat de zaak „in den Haag mocat behandeld worden.” 2) Aan van DER cors 18 Maart 1806; 19 Maart. 3) Wal beiuigde mavawırz, dat hij zer wenschte die zank gefermineerd te zien; „qu’il fallait plastöt Ia finir quo de In traiter.” 4) Tie hiervoren bl. 47. 193 dingen dat de som, door Engeland voor de Vloot betaald, in computatie moest komen !); — maar daar valt niet tegen te doen; men moet met geduld lijden.”” Maar geen nood: de ongerustheid bleek spoedig geheel ongegrond te zijn; de Keizer dacht aan niets minder dan aan welnillendheid jegens het al meer dan eens zoo ouedel bedrogen Huis. Het Hof van Berlijn, dat nooit door vurige belangstelling in het lot dier bloed- en aanverwanten had uitgeblonken, zon eindelijk de oogen voor BONAPARTE’s sluwheid en ver- raderlijike genegenheid openen, en ook het zamenweefsel van list en dubbelhartigheid tegen hei geslacht van oranıE gesmeed, ten aanschouwe van Europa blootleggen. „Het staatkundig aanzijn van den Prins van oransz (als Vorst van Fulda), was — zoo luidt het offieieel Pruissisch Ma- nifest — door de beide Mogendheden 2) gewaarborgd; — want enkel op die voorwaarde, had de Koning de nieuwe orde van zaken in Holland erkend 3), Sints eene reeks van jaren verbeidde die Vorst de afdoening van zijne geldelijke vorderingen, op de wederzijdsche bedingen van Pruissen en Frankrijk gegrond. De Bataafsche Republiek had haren goeden wil en de zucht om zich met hem te verstaan, aan den dag gelegd; naar Keizer naroızon verbood dit. Noch de heugenis van deze omstandigheid, noch het ont- aag voor de naauwe betrekking die tusschen den Prins 1) Verg. deze Geschiedenis II, 1% Stuk bi. 292 volg. (en aldaar vaLcke- maxns depdche, 7 Aug. 1800). Voorte Bülage XXIX t. a. p. 2) Frankrük en Praissen, 3) De oaunen, Hist. gndrale des Traitkı de Paiz, onz. 1. X. 44 wir. sL’existence politigue du Prince d’ Orange avait Ei garantie par lea deux Puissances; car le Roi n’avait reconnu qu’& oette condition les changements op6r6a en Hollande. Depuis nombre d’annees co Prinoe attendait qu’on satis- ft A soo röchamations pöcnnisires, fonddes sur les stipulations reeiproques de ia Prusee ei de la France. La Röpablique Batave avait montr6 Ja bonne volont6 de s’arranger avec Iui; mais }’Empereor waroLton larait d4fendu.” (Mit Erfurt 9 October 1806). 13 194 van ORANIE en den Koning van Pruissen bestaat, noch ’s Konings wel twintig malen herhaalde verklaring, dat Z. M. de regten van zijnen schoonbroeder nimmer zoude prijs geven, niets van dit alles heeft kunnen beletten, dat hij een der slagtoffers van het Rhijnverbond werd. Het eerst van allen werd hij van het erfdeel ziiner Voorouders beroofdl. En nogtans slechts eene week te voren, had de Keizer tot hem een brief van rouwbeklag in den gebrui- kelijken stijl, gerigt wegens het overlijden van ’s Prinsen Vader, en om hem tevens met het aanvaarden der Regering van zijne Erf-Landen geluk te wenschen. Geene dier bjj- komende omstandigheden is onverschillig, want alle werpen eenig licht over NAPoLEoN’s gedrag.” Op zoo schaamtelooze wijze 1) zou de ligtgeloovigheid van den Prins van oRanıE nog v6ör het einde des jaars teleurgesteld worden, weinige maanden nadat sommige aan- hangers van het Stamhuis zich zelfs gevleid hadden met de hoop, dat de Keizer der Franschen, nu de Stad- houder den laatsten adem had uitgeblazen 2), zeer wel voor den nieuwen Regeringsvorm in Holland, zijne keuze op diens Zoon, WILLEM FREDERIK, kon vestigen 3). Doch men had te Parijs vermoedelijk te wel het besef dien Vorst, tijdens de Negotiatiin van Amiens en vervolgens, in zijn gevoel en in zijne belangen te zeer gekrenkt te hebben, om zich 1) »Ce fat le Prince d’Orange, ce Prince deux fois trompe do Ia manitre ia plus odieuse, qui dut dtre deponilld pour In troisidme foin;” (DR GARDEN ta. PB, p. 48). 2%) reinBoLD meldde uit Hamburg 22 April 1806: »De begrafenis van wijlen Prine wıutew V heoft den 18 dezer te Brunswijk met veel plegligheid plaats gegrepen. Do Hertog volgde het lijk, tmeemnal 48 schoten werden nit het kanon gedaan.” 3) Verg. de Bülage XVI bl. 62, (v. arLva aan aRantsen, 18 April 1806): »Le bruit coart iei que le Prince Herdditaire (van Oranje) sersit allö faire une course & Paria,” enz. 195 nu op zijne gezindheid zoo unbepaald te durven verlaten; in stede van hem aan zich te verbinden, dwong men hem door bij de voorgaande grieven thans nog andere belee- digingen te stapelen, zich openlijk onder dezulken te scha- ren, die den Koning van Pruissen met den meesten ernst vermaanden !), zich door waroLeon niet langer te laten verschalken. En daar alzoo voor den Troon van Holland , aan geene candidatuur van oRansE kon gedacht worden, moest integendeel het doodberigt van wıLıEm v, dat niet zonder aandoening werd vernomen 2), voor niet weinige zijner getrouwe aanklevers de aanleiding zn, om de in- stelling van het Koningschap te helpen bevorderen. De hovelingen van den Stadhouder hadden niet wel voor den Burger sCHIMMELPENNINOK , den gewezen President der re- volutionaire Municipaliteit van Amsterdam, de knie kunnen buigen, maar het Paleis van een vreemden Monarch met al de stijfheid van de nagebootste etiquette der Tuileriön. zoude hen niet afschrikken. Beter dan de nieuwelingen van 1795, zouden zij zich däär op hunne plaats vinden, en zij konden zich verzekerd houden dat de luister van hunne geboorte, — de gewone aanbeveling bij regerende parvenw’s, hun boven anderen bij Bonararre’s Broeder eene ontvangst zou bereiden, aan hun voormalig aanzien geöven- redigd. De Stastsdienst van welke zij zoolang vrijwillig of gedwongen waren uitgesloten, zou hun bij voorkeur in schitterende betrekkingen geopend zijn. Het schoone ge- ı) Verg. bij rertz, Leben des Ministers Freih. v. stein, 1. 847, het Vertoog van 2 Sept. 1806 , door den Prins van Oranye als Pruissisch Gene- ran] mede onderteekend. 2) v. arıva t. a. p. aan BRANTSEN : „Ta mort dn Pöre a fait une grande sensation, d’antant plus graude que le moment est plus remarquable, et fait meitre l’idEe de la possibilit6 de le revoir, (le weten den Erfprins) chez plasi- eurs de ceux qui n’envisagent pas la volonte döclarde, (van NAPOLEON) aussi positive que d’nutres.” 13° 196 slacht zou in die eerzucht 1), in die jagt op titels en onder- scheidingen niet achterblijven 2); de beginselen van Vrijheid en Gelijkheid geraakten zoo deerlijk in minachting, dat men verbaasd stond over den toevloed van lieden, die de op- gaande zon gingen aanbidden. De Oranje-partij — een fijn opmerker getuigt het — was in de rij dier hovelingen het sterkst vertegenwoordigd ®). Nergens zijn de contras- ten scherper, meer in ’t oog loopend dan in de wuftheid der wereld: het droevig afsterven van den ongelukkigen WILLEM v als balling op Duitschen grond, had bij velen de hartelijkste meewarigheid gewekt, bij enkelen misschien wel eenig naberouw; de weduwe en kinderen van dien Vorst zouden eerlaug in al den rampspoed van het Pruissische Hof deelen, en nogmaals moeten vlugten en omzwerven, en toch op dat zelfde tijdstip zouden vroegere aauhangers, oogendienaren geworden zijn van hen die de plaats van voorhern gevierde meesters hadden ingenomen! In zoodanige stemming der gemoederen die naar de be- vrediging van eene lang onvoldane ijdelheid, en dus naar eene verandering van Regering schenen te haken en te hunkeren, ontmoette SCHIMMELPENNINOR’s waggelend Be- wind een’ niet te miskennen vijand. Zij, die onder de Staats-Stadhouderlijke Constitutie op het kussen hadden gezeten en daarvan sedert de Omwenteling, geweerd waren t) Nu, men had Mevrouw SCHIMMELPENNINCK roeds met den titel Mare Ercallentie begrost. 3) »Une ögale agitation a gagnd votre sexe; ol jamais Ambassade ou Mi- nistere ne füt brigu& avec tant d’acharnement et par tant de candidats respeetables que la place de Dame d’bonneur de la Reine l’eat actnellement.” raLcok aan Mevrouw siccama (op na ta melden plaats). En verg. ook Mr. 3. VAN LENNEP, Levem van D. s. VAN LENNEP, Eorste Stuk 1774 — 1645) bl. 256 volg. 3) raıck, Brieven 8 Julij 1806 (2* uitg. bl. 165): »L’empressement des ei derant Orangistes est le plus remarguable.” 197 of zich aan hunne beginselen gehecht, voorbedachtelijk ver- wijderd hadden gehouden, zouden den vreemden Heerscher gretig bijvallen. De spijtige toon waarin die oud-Regenten hunne blijdschap over de vernedering van revolutionaire tegenstanders kwalijk ontveinsden, wijdt ons in hunne ge- waarwordingen in. „Het gezag der Bestierers verzwakte, zoo luidt het oordeel, bij iedere omwending, door de over- tuiging hoe wankelbaar zij zaten; het span (de Natie) kende geene teugels meer. Sommigen wel schijnen gedacht te heb- ben, dat men alleen gekomen was, om hen in ’tzaal te zetten, en ze dan den wagen te laten mennen, naar hun- nen zin. Maar deze zeker hadden de geschiedenissen der Volken niet zeer diep ingezien. Er was ook in de daad eene vaslere hand noodig, om "t eenigzins verwilderd span, tot bedaren te brengen en te mennen naar den eisch ;” en nu stonden Oranjegezinden !), Demoeraten, Aristocraten, en alle hunne verdeelingen en onderverdeelingen, alle te zaam, te wachten op hem, wien naroLxon hun tot Hoofd zou schen- ken, en die zelf geene partij kiezende, de gisting bedaren en alle wederwerking stuiten zoude. 