title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google De Uitgevers dezes zijn voornemens van dit en «ndere bij liun uitgegevene werken van den Heer N. G. van KÄMPEN Franache V ertalingen in bet licht te geven ; en zullen een’ ieder , die op eenigerhande wijs op dit hun regt inbreuk ruaken mögt, kracbtens de Wet van 25 Januarij 1817* geregtelijk vervolgen. ' ' ■ 1. * - . . * — J’ Digilized by Google Voor de koopers, die de kaart, tot dit werk be- lioorende, niet in het boek, maar liever afzon- derJijk op zwaardcr papier begeeren, zijn daarvan eenige afdrukken op V elin Aojaal gemaaki , ais- mede eenige weinige op Velin Imperiaal ; doch, daar het niet mogelijk is, hiervan een’ genoegza- men voorraad ter aJgemeene verzending in gereed- heid te houden, zoo Wordt men verzocht dezelve vooraf te beft eilen , zullende de beste kaarten op Imperiaal formaat , geheel met hleuren gedekt en in de limiten gescheiden zijn. — Ook enkele afdrukken op Linnen in kokers zullen te bckomen zijn. Digitized by Google STAAT- en AARDRIJKSKUNDIGE BESCHRIJVING VAN HET KONINGRIJK DER NEDERLANDEN, OF DER XVII. NEDERLANDSCHE PROVINCIEN, BENEVEN8 HET GROOT - HERTOGDOM LUXEMBURG. DOOR Y k JY . G. van K A M P E N. TWEIBE, HERZ1ENE EH VEEL VERMEERDERDE DRUK. MET EENE GEHEEL NIEUWE KAART. ■ MB. aatOSOfte« TE HAARLEM, B II DE ERVEN FRANCOIS BOHN, MDCCCXX VII, Digilized by Google Digitized by Google V 0 0 R B E R I G x; • \ ■ VOOR DEM ...:r L . . v\ \i EERSTEN DRUK. • ■ ■ * .i.'t A : . . 7 ' >\ •■■i ; . '1 r • * ; ) Hoezeer er eene meriigte Befchrijvingen ran afzonderlijke gedeelten onzes ouden Vaderland» en der Belgische Niederlanden beflaan , zoo was toch , federt de ineenfmelting derzelve tot ^dn Koningrijk , eene nieuwe Befchrijving daarvan eene wezenlijke behoefte geworderij Sommige Befchrijyingen toch , gelijk de Te* gehwoordige Staat der V ereenigde Nieder* landen , dit anders onfchatbaar en naauwkeu- rig werk , waren te uitgebreid voor het atge- meenj anderen, gelijk de Aardrij'ksbeschrij— ving der Nederlanden door bachieve, wel beknopt genoeg , doch verouderd : de meestem ci * 3 om- Digilized by Google VI VOORBERIGT. omvatteden Hechts de Vereenigde , enkelen , gelijk in den laatHen tijd Belgie door den Heer bruining, Hechts de Zuidelijke Neder- lariden. Bij dezen nogtans werden .ook fchier altijd de Fransche Nederlanden gevoegd , met welken het tegenwoordige Koningrijk der Ne- derlanden in het Haatkundige niets te maken lieeft. Algemeene Befchrijvingen der zeven- tien Provincien fpraken althans niet van Lui- ker land. Velen waren te droog: anderen, wel vermakelijk genoeg in den vorm van klei- ne reizen gefchreven , doch dan ook doorgaans te oppervlakkig , en, uit den aard zelve van den gekozenen vorm , niet volledig genoeg voor alle plaatfen van eenig belang. Sommigen van vreemden oorfprong , b. v. grabner’s Briefen over .de Vereenigde Nederlanden , hoe be- langrijk ook , behelsden Hechts algemeene be- fcheiden. Van de talrijke Folianten en Quar- tijnen over onderfcheidene Heden zullen wij niet fpreken ; dezelve hebben voor de ingeze- teneu der Heden zelve fomtijds groote waarde, wat derzelver oudheden aangaat : doch zijn min bruikbaar voor den landbefchrijver , daar de meeste verouderd , en ook te omflagtig zijn. . De ellendige Ddlices des Pays-Bas , een werk der veertiende eeuw waardig, fchoon in 1786 - . ta Digitized by Google VOORBERIGT. TI« te Antwerpen herdrukt , verdienen naauwe- lijks eenige melding. Veel korter, naauwkeuriger en zaakrijker dan de meeste dier Geographien is de Aard- rijkskundige Beschrijving van het Koningrijk Holland , door den Heer jacob de Gelder. Doch behalve dat de loop der ftaatkundige ge- beurtenisfen (die men in werken van dezen aard altijd Yolgen moet) vele opgaven van dat werk reeds heeft onbruikbaar gemaakt, zoo dient het ook Hechts voor de helft van ons legen woordig Koningrijk, namelijk de K eree— nigde Nederlanden. Ik heb het dus gewaagd , op verzoek van den uitgever , ten geleide van nevensgaande kaart een beknopt Aardrijkskundig Hand— boek , bevattende eene Beschrijving der Ne-»- der landen , zoo volledig als mij zulks in difc beßek mogelijk was , te vervaardigen , eh den lezer aantebieden. Natuurlijk moesten de:ou- de bronnen zoo wel als nieuwere gedrukte befcheiden daarbij geraadpleegd worden , doch men heeft zieh daartöe volftrekt niet bepaald. Eene menigte fchriftelijke , en nog onuitge- gevene berigten uit alle oorden der V eree— nigde Nederlanden (in Belgie waren wij hier~ omtrent minder voorfpoedig , galijk niemand * 4 be- Digitized by Google I rm TOORBERIGT. bevreemden zal): berigten, grootendeels van mannen, die tot de eerlle bronnen toegang hadden, veelal ook van bekwame onderwij- zers , allen van zulken , die zelve in het ge- deelte van ons Yaderland , waarvan zij na-* rigt gaven , woonaclitig , of ten minfte aK daar geboren of zeer bekend waren : eenige daadzaken door den Schrijver in ortderfchei- dene oorden onzes Vaderlands geilen : bij Toorkeur de nieuwste opgaven , vooral. we- gen s handel , bloei der onderfcheidene plaat— ien enz. , dit alles lieeft men bijeenverzameld j en geene moeite ontzien ,. om dit werk zoa getrouw als mogelijk aan deszelfs titel, en aan de waarde des onderwerps te doen wor- den. — Schrijver en uitgevpr betuigen hier- mede openlijk , dat zij zonder hulp dier kün- dige mannen , welke , zoo ijverig als onbaat- auchtig , tot de eer onzer Natie en het nut hun— ner landgenooten hebben bijgedragen , Hechts eeri zeer gebrekkig opftel zouden geleverd hebben.’ Wisten wij zeker , dat de zedigheid van fom- migen zieh daarover niet beigen zbu , niets zou ons , en gewis ook het Publiek aangena- mer zijn , dan eene vermelding der onderfchei- dene, fomtijds vrij uitvoerige bijdragen, die wij van bekwame mannen ontvangen hebben^ Thans \ Digilized by Google VOORBER IG Ti ix Thans vergönoege zieh hunne kieschheid met onzen algem eenen , liartelijken dank. iu ,. t De opgave der lepgte en hreedte Tan zondere plaatfen is , in zulk een klein land als het onze, van zoo weinig rerfchil, eil het groote Publiiek, waarvoor deze JBefchii;» ving dient ,. lieeft daarhij zoo weinig belang,, dat .wi j gemeend - liöbben , onze plaats daaraan niet noodeloos te mocten terkwisteji. ‘. i i < ,i. nZiet daar dan, Jtfede r lande rsti j eenen ar- beid, dien wi; meenen , dat u thans,. na dd lierftelling van üw Vaderland,..nadat hetzelvo meer dan immer .is uitgfcbreid, en niet de öudlte daartoe' behoorende Gewesten Jiereenigd, niet onwelkom zal weiten.. Mögt dezelVe all» thans iets bijdragen , ora u een land te doen beminnen , door uwe voorzaten op de golven veroverd , en dus grootendeels hurt, werk , doch teyens het tooneel der wonderen van den Al- lerhoogften , en van de onvergetelijke helden- daden van uw voorgeflacht : een tooneel , het- welk wij thans in deszelfs volle uitgebreidheid het onze mögen noemen. klein beltek bij elkander ? Möge dan ook eene tweehonderdjarige fcheuring ons ran onze zui- delijke broederen in taal , zeden , begrippen , denkwijze en verlichting merkelijk verwijderd hebben : gemeenfchappelijke bijeenkomst in de- zelfde raadzalen, hetzelfde kabinet van den Vorst, gemeenfchappelijke zorg van denzelf- den weldadigen Koning zal gewis eindelijk die vereeniging daarftellen , welke yoor den we- reldburger en menfchenyriend de Wenige wen- fchelijke is : verwijdering van alle duistere en onmaatfchappelijke beßanddeelen , en nitbrei- ding der wäre verlichting, befchaving, vrij- lieid en welvaart over het geheele grondgebied der Hereenigde Niederlanden. i • • • . . . , . . . . i I \ ■••••:. ■ - *• V • r J • • ' r * • © VOOR- Digilized by Google VOORBERIGT VOOR DEN , \ .. T WEEDEN DRUK.. JJiJ dezen nieuwen druk heb ih niet alleen de gebreken en misslagen , die zieh in den vorigen bevonden , naar mijn vermögen trach- ten te verbeteren , jnaar ben ook de nieuwe verdeelingen der Provincien , sedert opgeko- men , en de jüngste officiele opgave der be- volking van i8a5 en 1826 ( die van 1823 nog niet opgenomen , althans niet behend zijnde) gevolgd. Natuurlijk zijn mij tot een en ander het werk van den Heer gosseun , Alphabe- tische Naamlijst der Gemeenten in het Ko- ningrijk der Nederlanden, Amst, 1826. en de jaarboekjes over / 826 en 1 82 3 van den Heer LO- Digitized by Google XXI VOORBERIG T. lobatto van veel dienst geweest het eerste ■werk voor de verdeeling , en voor de bevolking der dorpen en landgerneenten ( doch waar- schijnlijk isdie opgave , -welke zieh reeds van 1822 dagteekent , thans te laag) , de beide andere voor de nieuwste opgave der bevol- king zoo wel van de onderscheidene Provin- cien (pp t . Januarij 1826 ) als die der steden (op 1. Januarij /8aS). Omtrent de lautste is rnij echter eene nog latere , echte opgave ter hand gehonten , waarvan ik vlijtig heb ge- hr uik gemaakt , gelijk me de van de landelijke bevolking in Noordholland en Friesland. Ten awizien der fabriek-nijverheid heb ik dienst gehad van het Statistiek Tafereel 4er Neder- kiklfhhe Nijverheid van den Heer, de cloet j met bijvoegsels vün den Pertaler den Heer p. VAN GRiETifUIZEN . • Poorts heb ik u>e- gens de- Zuidelijke Provincien reeds voor eenigem tijd door de goedheid van den Heer Visse her y thans buitengewoon ■ Hoogleeraar te Leuyen , bijdragen van belang ' over Zuid~ braband en de bevolking der beide Viaanderen, verkregen , tvaarvoor ik denzelven hiermede opehlijk dank betuige . V oor de Zuidelijke Nederlanden in ’t algemeen heb ik gebruib bunnen mähen van de Geographie dtjs Pays- Bas Digitized by Google rOORBERlGT. XIII Bas van den Heer deivez. > {Nogtans had ik , aangezien de groote beknoptheid van dit boekje , wel meerdere en rijkere bronnen ge— wenscht , vooral omtrent Luikerland, Lim- burg, Namen en Luxemburg.) Voor Gelder- land is mij de Statistifche Befchrijving van den Heer Nr hoff van groot nut geweest : Jammer , dal dezelve niet ook de onderschei— dene deelen der Provincie omvat. De Ge— fcliiedenis der Overftro oming in Friesland door den Heer van leeuiven , de Beknopte Be- fchrijving der Provincie Groningen door h. kremer , enz. , cannabich's Neueste Kunde des Königreichs der Niederlande, met vele belangrijke geschrevene aanteekeningen door somrnige onzer geleerde en andere, kundige mannen verrijkt , wciarvan mij het gebruik is vergund, vele nasporingen op de plaatsen zelve door mij gedaan , onder anderen in da Provincie Noordbraband , gedurende een kort verblijf in dezelve; een aantal geschreve- ne berigten, mij uit Amsterdam,, Utrecht, Haarlem , enz. toegezonden , het uitmuntend Aardrijkskundig tFoordenhoek des Heeren van fviJK , en de teregtwijzingen onzer recenserende tijdschriften wegen s den eer— sten dmk , zijn , benevens al het boven ver- niet- Digitized by Google XIV VOORBERIGT. melde , de bronnen geweest r naar welke ik zeggen durf , het boek geheel omgewerkt te hebben , zoo als men uit eene vergelijking met den eersten druk ligtelijk zal ontwaren. Doch deze moeite heb ik mij met veel genoe- gen getroost , in de hoop , van aan mijne landgenooten een minder onvolledig werk te kunnen aanbieden , dan de eerste druk was. Of die hoop vervuld zij ? daarover Staat het oordeel aan het Publiek , welks beslissing ik afwacht. *?• IN- Digitized by Google I N H O U D. Inleiding . . . BlaJz. I — 65 Braband .... 66—69 l De Provinde Noord-Brabaiid 70 — 85 II. 84—95 m. - ■ • Zuid-Braband. 96-m IV. ■ ■ ■ Limburg .. 11a— iao V. lai— 143 vi. 144 — i54 i Viaanderen ,. i55 — j63 VH. De Provinde Oost-Vlaanderen 164 — 17 5 vm. 176—190 IX. 191—204 X. 205—213 XI. Holland 21 3 — 206 Z uid-Ho lland ; 227—380 Noord-IIolland. 381 — 3a3 XIL Digitized by Google I N H O U D. XVI, XII De Provincie Zeeland Bladz. 3a4— 35, 4 XIII. Utrecht 355—371 XIV. Freesland. . 372-394 XV. ; Overijssel , 3g5— 41a XVI. Groningen 413—426 XVII. Drenthe C • 427—435 Luxemburg • • • . 436—446 Bijvoegselen Bladwijzer. • • . 449—456 Digilized by Google BESCH K1J VING DER NEDERLANDEN. w>jote*- INLEIDING. De Nederlanden dragen hunnen naam, zeer ge- voegelijk , van de läge ligging , welke de noordwes- telijke afhelling der groote kom bevat, die van het Westen naar het Oosten door het Ardcnncr-woud , de Hundsruck , de Eifel , het Zevengeb er gte , de Tau- nus , het Westerwald en den Hartz gevormd wordt, welke tusfchen beide den Rhtjn , Nederlands lioofd- flroom, die uit Zwitserland komt, doorlaten. Ook werd het land weleer Nederduitschland genoemd, als behoorende, federt de verovering van het Rijk Lotharingen door den Duitschen Koning hendrhc den Vogelaar , tot het Duitsche Rijk , gelijk ook de landtaal nog de Nederduitsche heet. De naam Bel- gie was in den tijd van cesar zekerlijk aan het zuidelijkfte gedeelte eigen, hetwelk toen tot Gallie behoorde; de noordclijke gedeelten, of het eiland der Batavieren en Friesland , behoorden tot Ger- manie ; naderhand werd de naam van Beigig voor A al- Digitized by Google a IN LEIDING. alle N cd er landen gebruikt, zoo wel in den Latijn- ichen naam Belgium Feeder at um voor de Vereenig- de Neder landen , als in de zangen der vroegere en latere Nederlandsche Latijnsche dichters, en ook van de nieuweren in de landtaal. Het land grenst, met influitmg van het Hertog- dom Luxemburg , ten Zuiden en Zuidwesten aan Frankrijk, ten Oosten aan Deutschland , bepaalde- lijk aan de Pruissische bezittingen längs den Rhijn en in Westfalen en aan het llanoversche , ten Noor- den en Westen aan de Noordzee. Het ftrekt zieh dus uit van 49 Graden 30 Minuten tot 53 Graden 25 Minuten Noorderbreedte , en van 20 Graden 16 Minuten tot 24 Graden 34 Minuten Westerlengte, zoo dat de grootfte breedte, van den Dollart tot aan den zuidelijken uithoek van Luxemburg , om- ■ trent tachtig uren gaans, van 1500 Rhifnlandsche roeden , uitmaakt. De opgegevene lengte geldt flechts voor £ön punt, uit hoofde der hoekige ligging. Uit het bovengemelde wegens den naam blijkt reeds, dat de Nederlanden grootendeels eene zeer läge ligging hebben. Hier is de mond dier groote rivieren of ftroomen, welke, uit het noorden van Frankrijk of Zmtserland gekomen , noordwestwaarts in zee vloeijen, de Rhifn , Maas en Schelde , iets, hetwelk onder den voormaligen Franschen Keizer een voorwendfel ter inlijving in Frankrijk gaf, daar men Nederland, met name het noordeltjkc gedeelte, als de aanspoeling of aanslibbing der Fransche ftroo- men befchouwde. I. De Rhifn , uit Duitschland met eene {tätige breedte (eertijds bij Schenkenschans , thans door het ka- Digitized by Google I N L E I D I N G. 3 kanaal van Pannerden) ten lande ingevloeid, ver- deelt zieh onmiddelijk daarop in twee armen, waar- van de zuidelijke den naam Waal (Lat. Vahalisy waaronder hij reeds bij cesar betend was) aan- neemt , en de noordelijke dien van Rhijn behoudt , terwijl beiden de Betuwe of het oude land der Ba- tarieren omarmen. Uit den eigenlijken Rhijn , of den noordertak, is door den Romeinschen Veldheer drusus, veertien jaren vöör onze jaartelling, een kanaal naar den uit Munsterland körnenden Ouden IJssel gegraven, die thans, onder den algetneenen naam van IJssel met die rivier vereenigd, tusfehen Zutphcn , Overtjssel en de Feluwe heen in de Zuin derzee vloeit , en dus , benevens den Rhijn en Lek , Holland , Utrecht en de Veluwe eigenlijk tot een ei land maakt, en aan hetzelve eene goede linie van verdediging bezorgt. De Rhijn intusfehen, voorbij Arnhem westwaarts vloeijende, fcheidt de Betuwa van de Veluwe en het gewest Utrecht , en neemt bij Wijk te Duurstede den naam van Lek aan, terwijl een klein watertje, aldaar door eene iluis met de Lek gemeenfehap hebbende, den naam van Krüm- men Rhijn , en tusfehen Utrecht en Leyden den eer» waardigen naam van Rhijn zelve bekomt. Voor* maals was dit de hoofdmond, die zieh bij Katwijk in zee ontlastte; doch de geweldige overftrooming des jaars 839, welke 00k waarfchijnlijk een groot gedeelte der Duinen opwierp, dien tak verzand hebbende , trok de Lek het meeste water tot zieh , en werd de zoogenaamde Oude Rhijn niet tneer dan eene trekvaart , genoegzaam zonder eenige ftroo- ming, tusfchen Utrecht en Leyden , welke gcdcelte- A a üjk Digitized by Google 4 I N L E I D I N G. lijk bij Katwijk aan Zce in het zand fluittc, ge- deeltelijk met de Haarlemmer- meir zamenhing. Daar echter de fluizen te Sparendam , welke het water uit die meir in het IJ Horten , het land niet genoegzaam van water ontlasten konden , dacht men reeds voor ruim twee eeuwen op eene gedeeltelijke herflelling des ouden Rhijnmonds bij Katwijk , ter betere lozing van het overtollige water van Rhijri- land ; iets nogtans, het welk door de toenmalige on- lusten achterbleef, en federt niet opgevat werd vöör 1804, door het Hoogheemraadfchap van Rhijnlandy onder medewerking van Hollands beftuur en goed- keuring der Hooge Regdring. Eene onderneming, die gewis den moedigen en ondememenden geest der Nederlanders , zelfs te midden der grootfle moeije- lijkheden , eere aandoet ! Na een’ arbeid van drie jaren was de vaart uit de zoogenaamde Maandag- sche Wctering van Katwijk binnen naar Katwijk aan zce, dwars door de duinen heen, geleid; drie ka- patale fluizen, t^aarvan de beide laatfte vooral door hechtheid uitmunten, trotfeerden de vvoede der op- gezette Noordzee , wanneer zij bij een’ westenwind tegen de fluis ftond, terwijl die bij een’ oosten- wind zieh opende, om Rhijnlands boezemwater in zee uit te ftorten. Noordwaarts van den Ouden Rhijn vloeit nog een kleine arm; dier rivier , met name de Vecht , van Utrecht naar Muiden in de Zuiderzee. De boven- genoemde Lek ontvangt , federt de verandering van loop des Rhtjns (die door den grooten koehoorn, ter-:betere beveiliging des lands, van Schenkcnfchans naar Panncrden verlegd is, en daardoor Herker flroomt) , Digitized by Google 1 N L E I D I N G. 5 ftroomt), zoo veel water, dat het land in dien omtrck, vooral des winters, aan herhaalde over- ftroomingen blootftaat. Zij ontlast haar water bij Krimpen in de Maas. II. t)eze rivier heeft hären grootften loop in de Nederlanden. Zij ontfpringt in de Lotharingsche gebergten, niet verre van Lang res , de hoogfte ftad van Frankrijk , ftroomt alsdan door Lotharingen voorbij Verdun längs het Hertogdom Luxemburg , treedt bij Dinant de Niederlanden in , neemt te Namen , waar zij bijna 600 voet brecd is, de Sam- bre op , vloeit dan oostwaarts , tot zij tusfchen Hoey en Luik hare noordclijke rigting herneemt, met een’ tragen loop, in eene ondiepe bedding, Luik , Maastricht, Roermond, Venlo en Grave voorbijvliet , den Bommelcnvaard omvloeit , en , bij Loevestein met de IVaal vcreenigd, den naam van Merwe aanneemt, dien zij tot voorbij Dordrecht draagt. Iets verder ontvangt de Maas hären ouden naam terug , neemt bij Krimpen de Lek op , en ftroomt, zeer ongelijk aan hären naburigen ftroom, den Rhtjn, in de volle pracht eener landrivier voor- bij Rotterdam , Schitdam , Vlaardingen ,v Maassluis en Brielle, in de Noordzee, terwijl drie andere ha- rer armen de eilanden IJsselmonde , Voorn, Beijer- land en Overflakkce met Goeree van het vaste land afTcheiden, en tusfchen laatstgemelde eiland en Hel- levoetsluis in zee vallen, of met de Schelde ineen- loopen. De breedfte dier armen is het Haringvliet tusfchen de eilanden Beijcrland, Voorne en Ovtr- flakkee : door dezen arm kunncn 00k alleen groote A 3 fche- Digitized by Google 6 I N L E I D I N G. fchepen voorbij Dordrecht , door de zoogenaamde Noord , naar Rotterdam opzeilen. III. De Schelde , de derde rivier in uitgebreidheid van loop, doch de eerfte, wanneer men hare bree- de beddingj vooral digt bij den uitloop, in aan- merking neemt, ontfpringt in het Fransche Depar- tement der Ahne (Picardie) , heeft door een ge* deeltelijk onderaardsch kanaal met de Somme gemeen- fcbap , die in het Britsche kanaal valt, waardoor de gemeenfchap tusfchen Antwerpen en Frankrijk bin- nendoor bevorderd wordt; vervolgens ftroomt de Schelde noordwaarts door het Kamcnjksche en He- negouwen , ontvangt bij Condd de Haine , kort daar- na de bevaarbare Scarpe , treedt bij Doornik onzen Staat binnen , en doorloopt Viaanderen eerst in eene noordelijke rigting, tot bij Gent, waar zij zieh met de Lys of Leye vereenigt , wendt zieh dan oost- waarts, en ontvangt in de Dender , den Rüpel, enz. de fchatting der Brabandsche wateren. Hier- door zeer aanzienlijk verfterkt, wendt zij zieh na verfcheidene kronkelingen weder noordwaarts , draagt thans, na ruim tweehonderdjarige eenzaamheid, bij Antwerpen op nieuw eene menigte fchepen van bij* na alle Natien op haar breede vaarwater (’t welk zieh echter beneden de flad van 6000 tot 3000 voe- ten vernaauwt), maakt hier de grensfeheiding tus- fchen Viaanderen en Braband , verdeelt zieh bij Zandvliet , waar zij wel 18,000 voeten breed is, in twee armen , die gezamenlijk Zeeland omringen , en zieh, in de (tätige breedte eens Americaanschen wereldftrootns , bijna ongemerkt met de baren der Noord - Digitized by Google I N L E I D 1 N G. 7 Noordzee vermengen. (Zie beneden de befchrijving van Zeeland.') Behalvcn deze drie hoofdrivieren of flroomen heeft Nederland nog eene menigte andere kleinere, die zieh meestal in de evengemelde ontlasten, voor- namelijk in de zuidelijke gewesten en in Overljssel , waar het water een’ merkbaren val heeft; in de noordelijke Provincien daarentegen zijn, behalve de opgenoemde , de meeste rivieren flechts vaarten zon- der helling of afloop, die doorgaans met menfehen- handen gegraven zijn. Onder de eerften behooren de Sambre , de Lys, de Dender , Rüpel , Demcr , Senne , Eyle, Haine , de Vecht of het Zwarte IVa- ter , enz. Tot de tweede de Amstel , Sc hie, het Sparen , de Zaan , enz., die wij voegzamer bij de onderfcheidene gewesten zullen kunnen verhandelen. Van de heuvelen der Feluwe vloeijen vele beken naar de IJssel , die voor de papiermolens aldaar van belang zijn. Behalven de rivieren is het noordelijk Nederland ook vroeger zeer rijk aan meiren geweest. Deze zijn echter, vooral federt de zestiende eeuw, groo- tendeels bedijkt en drooggemaakt : gelijk de Aal- meir (1560), de Achtermeir (1565), de Beemster (1610), Broeker- en Buikslotermeir (1626), Bal- mermeir (163a), Berger- e. n Egmondermär (1555), Enge IVormer (1624), IVormer (1626, in 1826 op nieuws drooggemaakt), Heer Huigenwaard (1626), Heiloer mär (1581), Purmer (1620), Schagenvaart (1631), Schcrmmeir of Schcrmer (1632), Vroner- meir (1561), Wieringerwaard (1608, doch in 1620 weder overüroomd) , Wogmeir (1607) , de Zijp A4 (1553* Digitized by Google 8 I N L E I D I N G. (1553? 137a en 1579)5 allen in Noordholland: de Diemermeir (1630 en anderraaal in 1651). In ’t al- gemeen zijn er, volgens leeghwater, federt de otnwenteling der zestiende tot omftreeks het midden der zeventiende eeuw wel 80,000 morgen lands in- gedijkt. De gevaarlijkfte vijand echter, en die nog telkens toeneemt in krachten , is nog over : de thans ineengeloopene IJaarlemmer- en Leidsche-mcir. hi het begin der zestiende eeuw waren beide nog van elkander gefcheiden , of Hechts door eene wetering vereenigd: men ging toen nog te lande van Hille - gom over Halsmeer naar Amstclland , en van Rhtjn- zaterwoude naar Hillegom ; federt zijn die meiren niet allecn in elkander geloopen, maar hebben 00k de kleinere Spiering- en Bijlemer-meiren verflonden ; en reeds in de zeventiende eeuw zag de kundige leeghwater het gevaar der toeneming van dezen vatcmolf (zoo als hij hem noemde), die op fom- mige plaatfen in zijnen tijd 50 , op anderen 500 roe- den affpoelde , zoo zwaar in , dat hij de dringende noodzakelijkheid der bedijking en droogmaking aan- toonde, hetwelk in onze dagen op nieuw ter bane gckomen, doch, zoo -men denkt, tot op een’ 011- bepaalden tijd uitgefteld is. Sommigen vreezen voor de fchadelijke dampen , die uit deze droogmaking zouden oprijzen, waarvan men bewijzen bijbrengt uit de vele opgedroogde veenplassen , het gevolg der droogmakerjeti , onder welke de Zuidplas tus- fchen Gouda , Delft en Rotterdam wel de voor- naamftc is. Friesland heeft 00k vele meiren en bin- nenwateren. De geheele uitgeftrektheid der meiren en rivieren wordt op 508,750, de moerasfen op 70,000 bunders gefehat. Door Digitized by Google I N L E I D I N G. 9 Dtor dczen voor zulk een klein land voorbeel- deloozen rijkdom aan water ftaan de läge landen aan gcdurige overftroomingen bloot, vooral in Gelder- land en Zuidholland , waar de ineengeloopene hoofd- rivieren Maas en Khtjn , door de geringe helling en werking des ftrooms , des winters het van bo- ven afkomende ijs niet zonder groot gevaar voor de oevers kunnen lozen, betwelk men ysgang of kruijing noemt. Zelfs de binnenpolders worden tegen het boezem- water, ’t welk zoo ligtelijk de läge landen doet onderloopen, door kleinere dijken of kaden, en vooral door watermolens beveiligd, die in Holland ongemeen talrijk zijn. Men meent, dat de verhoo- ging der rivierbeddingen door het aangekmide zand den toeftand des lands met de telkens toenemende noodzakelijkheid , om 00k de dijken te verhoogen, A 5 ftceds * s Digitized by Google IO I N L E I D I N G. flceds gevaarlijker maakt, en dat de RegtSring op zeer krachtdadige maatregelen bedacht is , om ge- beele Provincien voor zulk een dreigend gevaar te behoeden. Het läge gewest, door zulk een’ binnenlandfchen vijand reeds zoo zeer bedreigd, heeft ook nog een ander, dringender gevaar doortellaan, de naburige Noordzee , die hooger is dan het land; doch door eene wijze fchikking der Voorzienigheid ftrekt zieh , van Duinkerken in Fransch - Viaanderen tot bij de punt van Texel , eene lange reeks van zandheuvels of duinen (waarvan bij de befchrijving van Holland nader), die den onmiddellijken aanval der baren af- wdren. Op twee plaatfen zijn dezelve echter door- gebroken; aan den mond der Schelde in Zeeland , alwaar thans de IVestkappelschc dijk, een meester- lluk der kunst, de punt van Walcheren befchermt, en aan den mond der Zuiderzee, bij het eiland Texel. Het zuidelijk gedeelte der tegenwoordige Zuiderzee was oudtijds het binnenmeir Flevo , waar- in zieh de IJsscl (oudtijds Nabalia , Sala of hala) ontlastte„ en uit hetzelve weder noordwaarts tus- fchen Friesland en Noordholland (welke toen allein door dien vloed gefcheiden waren) in zee viel. Dan nadat de Noordzee allengs het bed dier rivier (ook wel Flevum en de oostelijke arm van den Khijn genoemd) aanmerkelijk verruimd had, brak zij ein- delijk in den loop der dertiende eeuw, toen men binnen vijftig jaren niet minder dan zeven geduchte watervloeden had, geheel door, overltroomde het zuidwestelijk gedeelte van Fries land , en het noord- oostelijke van Noordholland , en vormde dus de te- gen- Digitized by Google I N L E I D I N G. ii genwoordige Zuiderzee , van twintig uren lang, en zeventig in den omtrek , en de eilanden aan hären mond (*); van welken, alsmede van het naburige Noordhollandsche ftrand , de duinen grootendeels zijn weggefpoeld, even als in Zeeland. Friesland en Groningen hebben geheel geene duinen. Hier zijn dus kostbare zeedijken noodig; in Zeeland aan de binnenzijde der eilanden, en in Holland , Utrecht , Gelderland , Overijssel en Friesland längs den ge- heelen oever dev Zuiderzee. Nog op eene derde plaats is de zee ingebroken, nameüjk op de gren- zen tusfehen Groningerland en Oostfriesland , waar de zeeboezem Dollart eene uitmuntend fchoone landftreek met drieendertig dorpen, in den jare 1277, verzwolgen heeft, en dus 00k door dijken omringd moet worden. Het geheele beheer der dij- ken en waterkeeringen maakt dan 00k een’ afzon- derlijken en zeer kostbaren tak van beftuur uit, de IVaterstaat genoemd. J Digitized by Google 12 I N L E I D I N G. ve begon te doorknagen, en daardoor het land in een Heilig gevaar was gebragt, werden de zeedijken van steenen glootjingen voorzien, hetwelk aan de- zelve veel meer ftevigheid bijZet. De zee pntziet deze watcrkeeringen echter geenzins altijd: vooral dan , wamieer zij door zuidwestelijke ftormen wordt opgezet, en alsdan de wind naar het noordwesten fchiet, hceft zij meerraalen de dijken overftroomd cn doorgebroken. Om nu van de oudfte jijden niet te fpreken, zoo denke men flcchts aan den zooge- noemden Allerheiligcnvloed van i. November 1570, waardoor in Fries land, Groningerland en Oostf ries- land allddn meer dan 20,000 menfchen verdronken. Onder de latere overftroomingen der zee zijn die der jaren 1702, 1717» 1775» J776 en vooral de geweldige vloed van 5. Februarij 1825, die Fries- land , Overijssel (tot het hooge land van Drenthe toe) , Gelderland en Noordholland teifterde , de Wormermeir deed inbreken, vele menfchen cn zcer veel vee deed vergaan, gedenkwaardig. Het is nog- tans blijkbaar, dat bij alle gevaren en onkosten, welke ’s lands läge ligging, en de fchuring van zee en rivieren veroorzaakt, nogtans diezelfde wateren 00k van het uiterfte belang zijn voor den binnen- en buitenlandfchen handel , welke hier vroeger , meer dan in eenig land der aarde (zoo verre men weet), gebloeid heeft, en die allddn door de on> diepten, welke het telkens ophoopende zand der ri- vieren op de kusten veroorzaakt , belemmerd wordt. Zöö belet de groote zandbank de Brct Veertien het landen op de Hollandsche kusten, behalye aan vis- fchersfchuiten ; zelfs de hoofd-invaart bij Texel is door Digitized by Google I N L E I D I N G. 13 door het zand naauw bepaald, en die der Maas bij Briellc voor groote fchepen reeds niet nieer ^,-y toegankelijk ; die der Schelde voorbij Vlissingen naar Antwerpen heeft nog de meeste diepte. Men ontmoet echter in de Neder landen , behal- ve dezc läge kusten, 00k hoogere ftreeken. Het Ardenner-woud , een boschrijk gebergte , ftrijkt door llenegouwen , Namen , en inzonderheid door Luxem- burg heen, welk laatfte gewest het minst bevolkte en onvruchtbaarfte van allen is; doch zoo men al op deze veelal rotfige bergen geen koren aantreft, ~ zij zijn des te rijker aan bosfehen, aan allerlei me- talen en fteenkolen. Ook het oude Limburg (thans oostelijk Luikerland) heeft eenige bergen. Het zui- dergedeelte van Braband heeft geene hooge bergen, rnaar bekoorlijkp en welbebouwde heuvels , en het uitgeftrekte Sonienbosch ; ook in Viaanderen is veel houtgewas. Doch het midden der Nederlanden is eene voortzetting der groote zandige heide, die zieh van de Oostzee af, door P missen , Branden- burg , Lunenburg en Westfalen heen , tot aan de Schelde uitflrekt. Op de Veluwe endn het oostelijk gedeelte van Utrecht gaat die heide verzeld met zandige heuvelen; zij wordt dan door de vruchtba- xe Betuwe afgebroken , maar beflaat weder het noor- dergedeelte van Braband , ahvaar de Moker- en Bredasche heiden bekend zijn. Zuidwaarts breidt zieh de heiachtige, zandige en moerasfige land- ftreek, Peel • en Kempenland genoemd, tot diep in het voormaligc Bisdom Lttik , thans Lim- burg , uit. Viaanderen , Zuidbraband , Zeeland en Gelderland zijn wel de vruchtbaarite gewesten in ko- Digitized by Google 14 I N L E I D I N G. koren; Holland , Friesland en Groningen in wei- tenden voor de veeteelt. De lucht gesteldheid in Nederland is zoo verfchil- lend als die van den grond. In het zuidoosten is de lucht op de bergen zeer gezond; alsmede in de drooge en boschrijke gewesten van Braband en Luikerland, en in Oostvlaanderen. Zeeland is on- gezond en aan koortfen onderhevig(*); Westvlaande- ren was dit eertijds ook; de ftreek om IJperen was zoo moerasfig, dat van daar misfehien de naam van de doode van IJperen voor ieraand van een zeer bleek en ongezond voorkomen ook bij ons bekend is; ook in Noordholland en Friesland is de on- geftadigheid van het weder, veroorzaakt door de zeedampen, voor de gezondheid niet voordeelig, waaraan zieh echter de inboorlingen ligtelijk ge- wennen. Vreemdelingen nogtans verwonderen zieh over de menigte der lijders aan voorjaars- en herfst - koortfen , vooral in Zeeland en Noordhol- land, hetwelk zij grootendeels aan de dampen der ftilftaande wateren, het flechte water, en het visch- eten toefchrijven. In Gelderland , Zuidholland , Utrecht en Overijssel is de lucht nogtans zeer gezond, vooral in Gelderland, en men vindt er zeer vele voorbeelden van tachtig- en negentig-, ja eenige van honderdjarige grijsaards en oude vrouwen. Uit (*) De Heeren de kanter en van Utrecht desselhuij hebben getracht de ongezondheid van Zeeland , in hunne befchrijving van dat gewest, weg te redenden. De on- dervinding möge beflisfen. Digitized by Google I N L E I D I N G. i5 TJit de gefteldheid van den grond en de lucht- ftreek kan men gereedelijk tot die der voortbrengfe- len befluiten. En wezenlijk zijn deze zoo menig- vuldig, als men in eenig land van gelijke pools- hoogte vindt. Het zuidelijk gedeelte, of de voor- maals Oostenryksche Nederlanden , alsmede Zeeland , zijn bij uitftek vruchtbaar in granen , en voeren jaar- lijks veel daarvan uit. In de noordelijke of Verce- </ nigde Nederlanden was langen tijd, zelfs met uit- ■ fluiting van Zeeland , de graanteelt voor de behoef- ten der inwoners ontoereikend (grabner meende in 1788, dat de landbouw naauwelijks een derde der ingezetenen kon voeden), doch federt de te- genfpoeden des handeis dezen tak van beftaan uit noodzakelijkheid met meerderen ijver hebben doen behartigen , is de landbouw 00k hier tot eene hoog- te geklommen, welke den ingezeten’, zoo al niet ten volle , dan toch grootendeels van buitenlandfche invoer onafhankelijk maakt. In den jare 1804 re- kende de kundige metelerkamp , dat men nog 50 ä 60,000 lasten koren' minder bouwde, dan de be- hoefte der ingezetenen vereischte, dan federt dien tijd is door het geheele ftildaan van den handel, hetwelk de kapitalen veelal in land deed befteden , en door de onvermoeide pogingen van de Vader - land sehe Maatschappij tot bevor der ing van den Land - boww , de Nederlandsche Huishoudekjke Maatschap- pijden Commissaris van Landbouw , en andere verdienftelijke mannen , de akkerbouvv nog aan- mcrkelijk toegenomen; zoo dat men nu (vooral met bijvoeging der zuidelijke Nederlanden) met volle ruimte kan zeggen, dat de Nederlandsche Monar- chie ' Digitized by Google 1 6 I N L E I D I N G. c/iie meer granen teclt, dan zij tot binnenlandsch gebruik behoeft; ook gaan er jaarlijks aantnerkelijke fchecpsladingen tarwe naar Engeland , Spanje , enz. meest uit de havens van Antwerpen en Amsterdam. Reeds bedroeg in 1804 het graanland in de Veree- nigde Nederlanden ruim de helft der uitgebreidheid van de wei- en hooilanden, namelijk 375,000 mor- gen. Thans zijn er in het Koningrijk der Neder- landen 666,254 bunders bouwland. Met onvermoei- Üe vlijt worden de woeste gronden en heiden in Noordbraband , Antwerpen , Limburg , Oyeryssel, en nu laatftelijk door de Maatschappij van Welda- digheid ook die in Drenthe , welke negen tiende gedeelten van dat gewest beflaan , ontgonnen. De dorre ftreken tusfchen Breda en Antwerpen en die omtrent Steenwijk zijn bijna niet meer kenbaar. Al- ld^n de Veluwe beantwoordt nog, bijkans geheel, aan baren naam van vale of flechte aue of land. Tarwe van de edelfte foort levert vooral Zuidbra - band , Viaanderen , Henegouwen en Zeeland op ; ook Gelderland is daarvan wel voorzien ; de op- brengst wordt op 4,569,234 mudden gerekend (1. Jan. 1824); de rogge, voornamelijk aldaar en in Holland , Overijssel en Groningen voortkomende, bedroeg 1,820,572, de boekweit 1,911,477, de garst 2,647,424, de haver 7,132,000 mudden. Koolzaad is overvloedig in de zuidelijke ftreken, vooral van Viaanderen. Geen land in Europa heeft zulk fchoon vlas , als hetgeen in Viaanderen groeit, en ddär tot het keurigfte linnen bewerkt wordt. Oolc in de zuidelijke ftreken van Holland vindt men dat voort- brengfel, doch minder overvloedig. Hennip wordt in Digitized by Google INLEJUING. 17 in den Krimperwaard en daaromftreeks in Holland veel gebouwd, 00k vindt men dien in Namen , Luxemburg , Luik, Viaander tn en Braband. De vlas- en hennipteelt brengt, volgens den Heer de cloet , vijftien millioenen guldens op ; dit fchijnt echter te hoog berekend te zijn. Hop wordt voor- namelijk in Viaanderen , tusfehen Poperingen en Heist en elders in de zuidelijke gewesten en Noord- braband geteeld. MeSkrap is in Zeeland , 00k in Viaanderen en Holland , een gewigtig artikel van uitvoer. Tabak wordt in Utrecht en Gelderland , alsmede in Viaanderen en Henegouwen gekweekt. Moes- en tuinvruchten zijn fchier overal heerlijk eri overvloedig, door den rijkbewaterden grond; doch vreemdelingen bewdren , dat die der' noordelijke Pro-* vincien flaauwer zijn, dan die van droogere gewes* ten , hetwelk 00k zeer natuurlijk is. De opbrehgst der drooge groenten is 1,365,110, der aardappelen 11,812,150 mudden ; waarmede 81,000 bunders bet teeld zijn , bedragende , volgens eene (misfehien wät ruitne) berekening een kapitaal van dertig millioeneü guldens. Vele tuinzaden worden uitgevoerd, vooiv al naar Engel and, Spanje , Frankrijk , en gedeel- telijk 00k naar Duitschland. In het Hertogdpm Luxemburg , niet verre van den Moezel , en in Lujt* kerland , vindt men wijn. De boomgaarden beflaan 27,000 bunders. De bosschen in Nederland zijn zeer aanzienlijk, ten minfte in de zuidoostelijke ge- westen , Namen , Henegouwen , Braband en het Her- togdom Luxemburg ; de voormalige Republiek daar- entegen is zeer arm in houtgewas, behalve wilgen B längs Digitized by Google I N L E I D I N G. 18 längs de vcle wateren , en boschrijke plekkcn op de beide, zoo als het Ameronger- bosch, en overblijf- felen van een zeer groot woud längs den zoom der duinen, waartoe het Haagsche bosch en de Haar- iemmerhout behooren. De geheele oppervlakte der bosfehen wordt op 600,000 bunders gefchat. Bij Haarlem en te Noordwijk is de blocmentcclt een aanzieslijk artikel van uitvoer, bljkans door geheel Europa* Nog altijd blijven hyacinthen het hoofd- «rtikel, hoewel thans 00k meer vreemde en zeldza- irie uitheemfehe bloemgewasfen aangekweekt worden. Noordwijk was 00k van ouds wegens gcnceskruiden beroemd. A Uit het dicrenrijk komt vooreerst het rund in pvyd aanmerking. Gelijk de Zeeuwschc tarwe , en het ' ' Vlaamschc vlas , zoo wordt de Ilollandschc koe voor de beste der wereld gehouden. De weilanden be- dragen 879,000 bunders , waarvan omtrent 600,000 bunders wei- en 279,000 hooilanden , dus iets meer dan de helft der bouwlanden. De beste kaas en boter, niet alleen van Ned&rland , maar van Eu- ropa , valt in Holland , en wordt fterk uitgevoerd (*) , -L-.. voor- ! (*)' Het getal der runderen in de Nederlandcn wordt t Velgens offldele stukken, gefchat op: ! Osfen en koeijen 1,343,636 Vaarzen en kalveren 532,554 1,876,190 Men denkt , dat de koeijen in Holland en Friesland allein ’jaarlijks 26 millioenen ponden boter geven , en dat nit Fries, land allein voor eene millioen guldens verzonden wordt. ' . DigitizSd by Google I N L E I D I N G. 19 .vooral naar Engeland. Ook in de Provincien Lim- burg en Oost-Lüikerland is de veeteelt van belang', en de Limburgsche kaas is beroerod. Paatden zijft yoornamelijk in Friesland van een wel minder edel, maar daarentegen groot, fterk, en werkzaam ras , die in deze eigenfchappen weinig huns gelijben heb- ben. Ook in andere gewesten vindt men zeer goe- de paarden , wier geheel getal onderfcheidenlijk wordt opgegeven. Volgens de bovengemelde opgave b&- draagt hetzehre genoegzaam 450,000 (luks , de veu:- lens medegerekend. Onder de honden is vooral de IJslandsche herders- en keeshond vrij talrijk. De d. schapenteelt is in de fchrale weiden der Ardcnnet en in de zandgronden van Gelderland , Braband en Holland , vooral op het eiland Texel , zeer aanzien- lijk ; men vindt op het laatstgemelde eiland allddn 30,500, en in ’t geheel 1,303,540 ftuks, waarvaa de wol , hoewel niet tot de fijnfte behoorende , nog- tans een aanzienlijk artikel van uitvoer pplevem ' Ook varkcns inest men hier in overvloed (>zij be. dragen 540,000 ftuks), en het fpek is voor den gemeenen man bijna het eenige vleesch , *t welk h*g nuttigt. De ezels rekent men op 18,000. In de duinen vindt men eene menigte kohijnen, hier en daar ook veel hazen: aan ander viervoetig wild is geen overvloed, uit hoofde dat alles hier zoo digt bewoond iß. Reen en herten zijn in Holland flechts zeer enkeld en in Gelderland en Oyerijssel niet zeer talrijk te vinden. Veel meer wild is in Braband , Henegouwen , Namen en Luxemburg in de groote en digte bosfchen. Het getal der hoenders wordt B 2 op 1 Digitized by Google JNLEIDING. (1*0 -op 5,500,000 , dat der hanen op 366,700 begroor. Op Eijerland , een gedeelte van Texel , leggen vele meeuwen' eene , menigte eijeren , naar welke het land naam draagt. Eendvogels, ganzen, fnippen, ff}§ ^ysters, vinken en andere trekvogels worden in het najaar overvloedig gevangen. In Noordbraband , Gel- derland , Utrecht , Gooiland , Fries land , Groningen , Drenthe ; en Overijssel op de heide is de bijcntcclt niet onbelangrijk , en geeft eene waarde van om- trent eene millioen guldens; Dezelve was echter voorheen aanzienlijker. In Drenthe vindt men eeni- ge flangen, doch van eene onfchadelijke föort; 00k eenige adders , die niet onfchadelyk zijn. In Gel- der land , Friesland en in de Meijerij van 's Bosch zijn mede flangen (in de laatfte weinig). De wäre goudmij» voor den Nederlander was voorheen de vi s scher ij. In den jare 1804 rekende men, dat, niettegenftaande den toenmaligen oorlog met j Engeland, nog 20,000 huishoudingen , all&n in de Vcreenigdc Neder landen, daarin een beflaan vonden, waaronder dan zekerlijk 00k de walvisch- vangst en haringvisfeherij op de Groenlandsche en Schotschc kusten gerekend zijn. De walviscbvangst is federt geheel vervallen ; ' de haringvisfeherij heeft zieh eenigzins opgebeurd, hoewel in 1814, in plaats der vijfhonderd haringbuizen , die weleer afl^n uit Enkhuizen uitzeilden, nog geene honder^l in ’t ge- heel werden uitgerust. Troawens , de haringvangst hield in 1601 nog vijftienhonderd buizen bezig, die vöör. 1795 tot honderd zevenentachtig verminderd waren, ln 1812 en 1813 waren er nog flechts drie ; ha- Digitized by Google I N L E I D I N G.l n: • haringbuizen. — In 1814, na de herftelling der* vrije vaart, was dit getal weder tot achtennegentig , en in 1815 tot honderd zevenendertig vermeerderd : doch de haringvisfcherij is federt, door een zamen- loop van noodlottige omliandigheden , meer tot fcha- de dan tot voordeel voor de reeders gedreven. Men vaart ten haring (mec de verfche haringvangst of gr-ootc visscherij') uit Vlaardingen , Maassluis , Delfshaven , Enkhuizm , dt Rijp , en federt drie jaren 00k uit Amsterdam. In de maand September vaart men doorgaans uit Katv/ijk , Noordvijk , Scheveningen en andere zeedorpen ten haring, om die te droogen (als bokking'). Verfche visch wordt door de ingezetenen zeer bemind, en is op de kusten vrij overvloedig, zoo als fchelvisch, kabeljaauw, en allerlei foorten van platvisch , waarvan men de tarhot nog al veel aan de Engelschen verkoopt. Van Vlaardingen al« leen zijn in den winter tusfchen 1814 en 1815 veer* tig, en in het voorjaar tachtig fchepen ter kabel« jaauwvangst op de Noordzee uitgezeild; en van Maassluis in den voortijd dertig fchepen. — Onder de riviervisfchen was de zalm voorheen in de groo* te ri vieren veel overvloediger , dan thans. Andere foorten, als fnoek, baars, voren, zijn er nog in de ruimte. Het IJ levert voortreffelijke bot. Onder de schaaldieren is het kleine kreeftfoort , garnalcn geuoemd , bij velcn een geliefkoosd voedfel , en vrij overvloedig. In Zecland zijn vele oesters en mos* Jfelen; voor de kalkbranderijen heeft men er ovei* vloed van fchelpen. brandstof. De steenkokn zijn in de zuidelijke ge- westen, Namen , Hcncgouwen , Luik en Limburg , een belangrijke tak van nijverheid en uitvoer. Men delft daarvan jaatrlijks 56,700,000 centenaars {quin- iaux mitriques ) , die , tegen vier ftuivers het cen- tenaar, 11,340,000 gukiens voordeel geven, zonder de transportkosten. De vele bosfehen in de nabij- heid maken de bewerking gemakkelijk. Vooral zijn de Luihsche kolen vermaard, en dienen 00k in de noordelijke gewesten algemeen tot brandftof , in zoo verre men de turf niet gebruikt, welke aan die ftreken eigen is , en vooral in Holland en Friesland gevonden wordt. De turf wordt gevoriden in het haoge en läge veen. Het eerfte , in de hooge lan- den van Groningen , Drenthe , Friesland en Oy er- ijssel , ligt boven op eene zeer vruchtbare laag teeh- aarde , en , dus is de ontginning daarvan dubbeld voordeelig, daar men,' de turf afgegraven hebben- de, uitmuntend bouwland heeft. Deze geeft lange turf, en wordt meest voor ftnederijen en fabrijken gebruikt. .Tot het vervoer daarvan heeft men vaar- ten gegraven, zoo als de Dedemsvaart in Over ijssel , die van het Hoogeveen en de Sm'tlde in Drenthe , welke voor de ontginning dier gewesten van het grootlle belang zijn. Voor den haard dient de turf* die men in het läge veen van Friesland en Holland vindt, en wdke, afgegraven zijnde , yeenplassen achterlaat. In de zuidelijke gewesten heeft Zuid- braband , Limburg en Viaanderen turfveenderijen. De overige voortbrengfelen van het mineraalrijk zijn in de Belgische Pravincien veel overvlocdiger dan in de Digitized by Google I N L E I D I N G, 23 de Hollandsche. De bcrg- en boschachtige ftreken van Namen , Henegouwen , Lttik , Luxemburg en Limburg bevatten fteengroeven (van marmer, ar- duin- of hardfteen , lei- en zandfteen, molenfteeneu, /’ *sz. vuur- en flijpfteenen : te Hougaerde ddne albastmijn) en zeer rijke ijzermijnen , die jaarlijks wcl 600,000 centenaars ruw en gegoten ijzer opleveren , een ka» pitaal van ruim vijf millioenen ! Ook heeft men goe- de pijpaarde. De minerale wateren van Spa zijn door geheel Europa bekend. Men ziet dus , dat de Nederlanden aan de voor- naamfte belioeften en veraangenamingen des levens (zout en wijn uitgezonderd) doorgaans overvloed , en althans geen gebrek hebben. Het overige wordt hun door den uitgebreiden Handel aangebragt , waar- in zij boven alle volken der aarde, gedurende drie of vier eeuwen, de kroon fpanden. Eerst was Brügge in Viaanderen de hoofdzetel van den handed tusfchen het Zuiden en Noorden van Europa , en verfchafte , in de veertiende en den aanvang der vijf- tiende eeuw, aan Viaanderen onmetelijke rijkdomr men boven de andere gewesten. Dan tegen het einde dier eeuw werd de handel grootendeels naar Antwerpen verlegd, welke ftad toen de eerfte han- delplaats der vvereld werd. Haar ongemeene bloei duurde echter Hechts ddne eeuw; de oorlogen mW Spanje om Godsdicnst en vrijheid , de geduchtc plun- dering en moord in 1576, en eindelijk de verove- ring der ftad in 1585, deden de rijkfte kooplieden eene plaats vcrlaten, die voortaan aan llavernij en B 4 bij- Digitized by Google &4 I N L E I D I N G. 