title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Dat had kunnen zijn in ons geval, maar gebeurt nu zoo goed als zeker nooit. Ik voor mij weet genoeg, de toekomst quand meme altijd zeer moeielijk blijft voor me, en ik weet zoo goed als zeker, dat het mij in de toekomst niet, wat de menschen noemen, goed zal gaan. Ik geloof, dat Pa ook wel iets voelt van dat het meer fataliteit dan opzettelijke toeleg is bij eventueel beslist verschil van opinie. Maar ik wou dat ik niemand raakte, dat Pa niet soms vlak voor me was gaan staan. Enfin, soms denk ik wel eens, in alle geval het schilderen veel noodlottigers coupeeren kan en ’t anders nog erger wäre. Ik heb voor de toekomst nu geen andere plannen dan door te gaan met mijn Brabantsche motieven, totdat ik ze zoover heb, ik ze b.v. in Belgie kwijt raak, en elders wat teeke- ningen verkoop. Dan, als ik ietwat vasten grond voel, wou ik nog wel eens naar de mijnwerkers terug. Ik vraag van U niet dat gij b.v. met mijn werk sympathiseeren zult, doch als ooit ge een ressource weet, zeg het mij. Rappard is en in Drenthe en weer op Terschelling geweest, en schijnt een goede vangst van studies te hebben gehad. Hij komt waarschijn- lijk in October weer een poos hier. Gegroet, t. a t. Vincent. 436 Het schilderij van den zaaier is even groot als de spinster, de kleur van den grond is neutraal, doch eenigszins rose, verderop lichtgroen. De kiel van den man is blauw en de broek bruin. De slopkousen vuil linnen; ik verbeeld me, dat in ’t schilderij de kop tegen de lucht uit beter is, dan in de photographie. Zeg eens Theo, wat de barricade aangaat, gij weet er een tijd in mijn leven geweest is, dat ik ook in het vaarwater der Guizots enz. geweest ben. Maar toen ik er spijt van kreeg, weet gij dat ik ook met energie en vasthoudendheid mij omgedraaid heb. De nieuweren van nu willen mij echter niet hebben ; ook al goed, daar geef ik niets om; en als menschen en als schilders is ’t ge- slacht van omstreeks '48 mij liever dan omstreeks '84, maar wat '48 betreft, niet de Guizots maar de revolutionairen , Michelet , — en ook de boerenschilders van Barbizon. Waarde Theo. Ziehier de twee photographies van de wevers — volgende week hoop ik nog u te zenden twee motieven van de deco- ties voor Herinans. Ik wou U er eens over schrijven dat ik van den winter, misschien de volgende maand reeds, voor een tijdje van hier ga, ik heb gedacht over Antwerpen — ik heb gedacht over den Haag. Doch ik heb nu dezer dagen gedacht over iets, dat wellicht nog beter is. Vooreerst ik wil in alle geval eens een beetje stadsleven hebben, een beetje verandering van entourage, daar ik een vol jaar of meer öf in Drenthe öf te Nuenen ben geweest. En ik geloof dit mij een goede afwisseling zal wezen in ’t algemeen voor mijn stemming, die vooral den laatsten tijd niet zoo opgewekt was of kon zijn, als ik wel zou willen. Ziehier nu, in den Bosch woont Stracke, de beeldhouwer, die tevens directeur is van de Teekenakademie aldaar, ik zag een ^ terre cuite van een leerling van hem, en hoorde bij die gelegenheid dat Stracke volstrekt niet onwillig is of onverschillig, voor wie in deze buurt iets aan kunst doen. Dat hij in den Bosch verscheidene mo- delten heeft voor de akademie, en dat er lui zijn, die hij gelegenheid geeft om naakt te teekenen of te modeleeren in klei. Waarschijnlijk moet men echter zelf }t model betalen , maar dat is niet zoo heel duur, en verder heeft men een goed lokaal, waar men 437 niet voor betaalt. Wat hier van is ga ik verder onderzoeken, en dan is het niet onmogelijk, dat eens op de wijs, dat b.v. Breitner naar Cormon is gegaan, ik eens naar Stracke ga. Dit zou in de buurt zijn en ’t zou ook ’t goedkoopst uitkomen. Ik heb mij aangeschaft een zeer mooi werk over anatomie : Anatomy for artists van John Marshall, dat welduurwas, doch waar ik ook mijn leven lang nut van hebben zal, want het is zeer goed. Boven- dien heb ik ook wat ze aan de Ecole des Beaux — Arts gebruiken, en wat ze te Antwerpen gebruiken. Zulke dingen maken echter groote gaten in mijn zak, ik zeg U dit alleen om het u toch in vredesnaam begrijpelijk te maken, dat als ik nu terwijl ik hier in huis ben, Pa en Moe niet betaald heb er voor, dit niet is omdat ik niet wil betalen, doch omdat ik veel uitgaven heb gedaan, die ik voor mij nu eenmaal niet overbodig vind. De sleutel van veel dingen is de grondige kennis van het menschelijk lichaam, maar het kost ook bepaald geld , die te leeren. En ik vind bovendien dat kleur , dat clair-obscur, dat perspectief , dat toon , dat teekenin 7, alles enfin, ook wel degelijk bepaalde wetten heeft, die men bestudeeren moet en kan zooals chemie of algebra. Dit is lang de gemakkelijkste opvatting der dingen niet, en iemand die zegt: ,,o, het moet alles van nature er in zitten”, maakt er zieh makkelijk af. Als dat afdoende was! Doch ’t is niet afdoende, want al weet men nog zoo veel instinctmatig , men moet juist dan nog driedubbel meer zijn best doen mijns inziens, om van instinct te körnen tot la raison. Ge moet U niet voorstellen, dat ik bij ’t werk van Hermans heb verdiend, ik kreeg den eersten dag twee facturen van de spieramen, doeken en een aantal tubes verf , die bedroegen meer dan ik van hem ontving om ze direct af te doen. Ik zeide tot hem, dat ik niet wou die rekeningen bleven staan, en of hij ze op zijn naam wilde stellen, of dat hij me wat vooruit wou geven. 0 neen, zei hij laat ze maar staan , dat hoeft niet direct betaald te worden. Ik zei: ja wel} ze moeten direct betaald worden. Toen gaf hij me f 25. Toen kreeg ik al mijn kosten voor model, niet rekenende mijn tijd, moeite, etc. maar sedert zag ik van hem geen geld meer, wat ik ook niet gevraagd heb. Integendeel, omdat mijn werk hem beviel van ’t eerste tot ’t laatste, reken ik mezelf desnoods reeds betaald. Daar bovendien de doeken mijn eigendom blijven, en ik voor mezelf dien te weten , wat ikzelf er aan moet ten koste leggen 438 Maar genoeg, ik heb dus sedert die spanramen, doeken, etc. zeker een f 20 onkosten gehad, misschien nog meer, maar heb die nog niet eens terug. Alleen de man is content en met me inge- nomen. Is het dan goede politiek om geld te vragen? Men moet m.i. daarmee oppassen, juist als de lui content zijn , eer zijn prijs verminderen dan vermeerderen. Vooral waar apres tout de som niet zöö is, dat ’t al dan niet ontvangen ervan bijzonder veel ge- wicht in de schaal legt. Als ik er kom, zal ik er juist körnen door goedkooper te werken dan anderen misschien, en door de lief - hebbers het makkelijk te maken. Nu Hermans is heel goed en een man om aan te houden, en hij is wel degelijk rijk — doch — altijd gierig geweest eer dan mild. Heel iets anders dan een eigenlijk gierigaard maar apres tout, ik ver- dien minder , heel wat minder dan niets. Maar dit merkende ben ik er heel vriendelijk en voorkomend tegen in. Ik heb een heel prettigen, gezelligen vriend aan hem, en het is bepaald treffend om een man van 60 jaar zijn best te zien doen om nog schilderen te leeren, met dezelfde groenheid van enthou- siasme alsof hij 20 was. Wat hij doet is niet mooi maar hij werkt hard, en heeft 4 van de 6 van mij gecopieerd reeds, met een ander sentiment, en het zijne heeft iets middeneeuwsch, iets boeren-Breughel-achtigs. Ge hebt mij wel eens gesproken van dat ik altijd geisoleerd zou worden, dat geloof ik niet, dan vergist ge U toch bepaald in mijn karakter. En ik voor mij ben volstrekt niet voornemens minder hartstoch - telijk in ideen of in leven te worden dan ik ben. Geenszins — laat ik mijn hoofd stooten, laat ik zelfs me vergissen dikwijls — ongelijk hebben dikwijls — dat gaat 00k slechts voor zoover ’t voeten heeft — au fond ongelijk heb ik echter niet. ’t Zijn noch de beste schilderijen, noch de beste menschen, waar geen fouten of partis pris in zijn. En nog eens al schijnen deze tijden tarn, ze zijn het toch niet. Ik spreek 00k bepaald tegen, dat mijn bewering van dat zekere partijen nog even sterk tegenover elkaar staan in *84 als in *48, overdreven zou wezen. ’t Is iets anders als die sloot van U, dat verzeker ik U — ik spreek hier van de partijen meer dan precies van U en mij, maar gij en ik hooren 00k ergens toe niet waar, staan of rechts of links, ’t zij we ons daar al dan niet van hewust zijn. * 439 Ik voor mij heb in alle geval een partis pris dan als ge wilt, en als gij meent het te doen is voor U noch rechts noch links te staan, ik neem de vrijheid de uitvoerbaarheid daarvan ten sterkste te betwijfelen. En vooral ’t praktisch nut. Ik heb een betrekkelijk goeden brief uit Utrecht gehad, dat ze in zoover hersteld is, dat zij een tijd naar den Haag kan gaan. Maar ik ben er nog verre van gerust op. De toon van haar brieven is veel meer zelfbewust, veel juister en minder bevooroordeeld, dan toen ik haar in ’t begin kende. Iets tevens als de klacht van een vogel, wiens nest is uitgeroofd — tegen de maatschappij is zij minder nijdig dan ik misschien, doch ze ziet toch ook er de ,,kwajongens die de nesten uithalen” in, en die daar schik in hebben en lachen. Zeg eens wat aangaat dat wat ik barricade, gij slootje noemt, er is nu eenmaal een oude maatschappij, die mijns inziens door eigen schuld ten onder gaat — er is een nieuwe maatschappij, die is ontstaan en gegroeid en nog verder gaat. Kortom er is ’t geen uitgaat van de revolutionaire en er is wat uitgaat van anti -revolutionaire principes. Nu vraag ik U, of gezelf niet dikwijls hebt opgemerkt, dat de- politiek van tusschen dat oude en ’t nieuwe in zweven niet houd- baar is? Denk hier eens over. Vroeger of later eindigt het met dat men royaal öf rechts öf links gaat staan. Het is geen slootje. En nog eens, toen was ’t '48, nu is ’t '84; toen was er een barricade van straatkeien — nu niet van straat- keien, maar een barricade wat regardeert het onvereenigbare van oud en nieuw, o die is er nog wel zeker, in '84 evenzeer als in ’48. Gegroet, t. a t. Vincent. 382 Waarde Theo, (22 October '84). Ziehier nog een paar cartes de visite, om U een idee te geven van die decoratie voor Hermans, waarvan dit twee doeken zijn. Rappard is hier dezer dagen, en laat U groeten. Hij heeft een heel mooie Studie van een meisjeskop gemaakt, en een van een boerenerf en twee kleine van ossekarren. En er moeten er nog verscheidene bijkomen, waar hij plan op heeft. 440 Ik ben werkende aan een figuur van een herder met grooten man- tel om, die van ’t zelfde formaat is als de spinster. En overigens een Studie van twee knotwilgen met de gele blaren van populieren er achter, en een kijkje over de velden. Het is buitengemeen mooi hier dezer dagen met de herfsteffecten. Over 14 dagen zullen we de echte chüte des feuilles hebben, als al wat aan de boomen zit er in enkele dagen afvalt. Als ik met dien herder wat voorspoed heb, zal ’t een figuur wor- den, waar iets van het heele oude Brabant in zal zitten. Enfin hij is nog niet klaar, en we zullen zien hoe hij wordt. Ge hadt wel eens een woordje kunnen antwoorden op wat ik U laatst schreef , komt me voor, al was ’t alleen wegens ’t Uw eigen idees zou wakker maken wellicht. Ik voor mij, ondanks veel oud en nieuwT verdriet, twijfel hoe langer hoe minder aan mijn toekomst, en wat mijn werk en zelfs 00k wat mijzelf betreft. Toch weet ik dat in beide opzichten ik veel strijd zal hebben, dat en mijn werk en ikzelf tegenkanting zullen krijgen, een siech- ten indruk zullen maken in veel gevallen, doch niet in alle. En wat mijn werk betreft, met den dag meer word ik feiler er op, en krijg ik een opgewektheid terug als was ik 20 jaar. Ik moet dan 00k doorzetten ik eens naar Antwerpen ga; inder- tijd heb ik dikwijls genoeg dingen verkocht, die door autoriteiten onverkoopbaar waren verklaard. Als ik indertijd iets wou verkoopen, dan sprong ’t niet altijd af als ik eenmaal het wilde, dat iemand dit of dat nemen zou. En misschien hebt gij gelijk, dat ikzelf maar voor mijn werk een weg moet zoeken, en mijn eigen handelaar worden. Enfin. Gegroet, t. ä t. Vincent. 383 Waarde Theo, (October '84.) Ziehier een paar kleinere photo ’s naar de studies, waar ge reeds de grootere van hebt. Ik stuur ze, omdat ik wil dat, als ’t eens voorkomt, ge iets van me kunt laten zien. Rappard is nog altijd hier en blijft nog wel een week, daar ’t werk hem buitengewoon vlot. Hij maakt spinsters en verscheidene studiekoppen, heeft reeds een stuk of 10 studies gemaakt, die ik alle mooi vind. We hebben samen nog al gepraat over het impressionisme, ik 441 geloof , dat gij zijn werk daaronder zoudt rangschikken. Doch hier in Holland is het moeielijk er uit wijs te worden, wat het impressionisme eigenlijk wil zeggen. Maar en hem en mij ook interesseert het zeer, wat het streven van tegenwoordig is. En zeker is het dat er onverwachte, nieuwe opvat- tingen beginnen te komen. Dat schilderijen weer in heel anderen toon beginnen geschilderd te worden, dan eenige jaren geleden. Het laatst wat ik gemaakt heb, is een nog al groote Studie van een populierenlaan met de gele herfstblaren, waar de zon hier en daar schitterende plekken maakt op de afgevallen blaren op den grond, die af gewisseid worden door de lange slagschaduwen der stammen. Aan ’t eind van den weg een boerenhuisje, en de blauwe lucht er boven tusschen de herfstblaren door. (Zieblad. 443). Ik geloof dat over een jaar, dat jaar doorbrengende ook weer met veel en aanhoudend schilderen, ik van manier van schil- deren en van kleur nog veel zal veränderen, en dat ik eer nog iets somberder dan lichter zal worden. Het werk van Rappard is ook in een veel lager gamma nog geworden. De koppen die hij schildert tegenwoordig, herinneren als effect aan zekere Studiekoppen van Courbet b.v. Maar ’t wordt ver- duiveld goed, dat kan ik U verzekeren. Door een en ander ik besprak met hem, kan ’t wel wezen ik liever hier blijf en hier doorwerk, dan naar elders ga. Ik heb door zijn be- zoek weer eens nieuwe idees voor mijn eigen werk gekregen, en heb zooveel dingen in mijn hoofd die ik graag maken zou, dat apres tout ik moeielijk kan uitstellen er direct op door te gaan. Bovendien wou ik voor Nieuwejaar mijn verfrekeningen in ’t evene brengen, en kan het geen extra uitgaven lijden. Want als ik naar Antwerpen ging, zou ik natuurlijk er veel willen werken, en zou er modellen voor noodig hebben, die ik vrees voor ’t moment te duur zouden uitkomen. Doch in ’t algemeen raadt Rappard het mij ook aan om niet nu direct, maar na nog eenige maanden hier geschilderd te hebben, het te doen, en te trachten er een pied-a-terre te krijgen om nog naaktstudies te maken. Doch als ik eerst nog eens een 30-tal koppen hier Schilder, zal ik meer van Antwerpen kunnen profi - teeren, en aan die 30 koppen begin ik nu, of liever ben ik reeds begonnen met een groote buste van een herder. Rappard heeft dezen zomer in Drenthe en op Terschelling dat- zelfde gedaan, en het heeft hem een heel eind doen opschieten. 442 443 ’lfylTipl 384 Ik heb pas gezien een reproductie van Lhermitte: le Cabaret, twee werklui en eene vrouw, kent gij dat? Dezer dagen hebben Rappard en ik groote tochten gemaakt, en zijn huis aan huis bij de menschen binnengegaan ; we hebben enorm veel moois gezien, juist door de prächtige herfsteffecten. En ook nieuwe modelten ontdekt. Misschien zullen er nog wel enkele andere schilders ’t volgend jaar eens in deze streek körnen. Ik wou dat wel, want men moet niet al te lang aan een stuk zijn zonder eens schilders te zien. Enfin — wat dat betreft — ik zal nog wel nieuwe kennissen krijgen eer ’t veel verder is in elk geval. Gegroet ook van Rappard, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Uw brief heb ik ontvangen, en ik dank U daarvoor en voor het ingeslotene. Dat gij schrijft, dat gij weer voor Uw kwade half jaar Staat, want dat duurt geloof ik '/* jaar, is niet precies een prettige tijding voor U om te schrijven, noch voor mij om te ontvangen. Wij moesten echter zien er iets aan te doen, om te maken het beter ging voor ons beiden. Vöör ik Uw brief en ingeslotene ontving, had ik reeds iets gedaan, wat ge wel niet goed zult vinden, doch waaromtrent ik uw opinie ook niet veel tel, moet ik tot mijn leedwezen zeggen. Ik heb nog- maals een poging in ’t werk gesteld om weer op goeden voet met Mauve te körnen, zoo mogelijk ook met Tersteeg. Ik weet niet of dat gelukken zal; ik moet echter meer ruimte hebben, want met den besten wil van de wereld, als men zooals ik nu, een vol jaar en langer gansch buiten de schilderswereld is geweest, raakt men buiten doodgewerkt en moet zieh opfrisschen. Het is volkomen waar wat gij zegt: ,,dat als ik goede schilderijen maak, ik er eer iets door tot stand brengen zal, dan door over revolutionaire kwesties te discoureeren. ’ ’ Dit vind ik zelfs dermate waar, dat ik terwijl ge dit schreeft, juist weer een demarche deed rechtlijnig voor den vooruitgang van mijn werk, juist door te vragen weer eens op ’t atelier van Mauve eenige studies te schilderen. Op de bovengenoemde zinsnede in uw brief volgt direct de vraag: of ik U soms nieuwe elementen aan de hand kan doen over de hervormingskwesties in den handel. 444 Wil ik er U een aanraden in Uw en in mijn persoonlijk belang, laat het algemeene staan, steun mijn demarche bij Mauve en bij Tersteeg. Help me vlot worden en geld verdienen, niet alleen door het geld te sturen, doch ook door uw invloed en meer samenwerking, en beter allooi van vriendschap. Er zit kracht genoeg in me om wat te kunnen, en te verdienen ook. En dan — zooals gezelf zegt — als ik vorder met mijn schil- derten en een goede, zelf ständige positie herover, ben ik meer waard dan nu. Dan, later dus, als ’t me wat beter gaat, wil ik heel graag trach- ten U nieuwe elementen te geven voor die kwesties van hervorming in den handel, waaromtrent ik wel degelijk mijn idees heb, die voortvloeien uit eigen ondervinding van wat hinderlijk is voor den vooruitgang van de schilders, en welke soort dingen het schildersleven soms ondragelijk maken. Nu vind ik ’t moment niet om U daar lang over te schrijven. Ik zeg alleen dit: als gij of als ik geld noodig hebben om vooruit te körnen, en als we maar met halve kracht werken kunnen op ’t moment, om finantieele redenen, moeten we zorgen we dit krijgen, en tobben tot we ’t hebben. Niet redeneeren : „we staan voor een half jaar, dat in ’t finantieele siecht zal zijn, dus schik je daarnaar Wat er moet zijn, dat kan ook gevonden worden. Ik heb aan Mauve geschreven en aan Tersteeg. Wilt gij appuyeeren, tant mieux. t. a t. Vincent. Versta me echter wel, ik heb niet klagenderwijs geschreven aan Mauve of aan Tersteeg. Integendeel, maar ik heb zoo krachtig ik kon gezegd: geef me nog eens gelegenheid eenige studies te maken bij Mauve.! Dat heb ik gevraagd, niets anders, en daar heb ik ook alleen behoefte aan. Het geldelijke moeten zij ook niet eens in gemengd worden. Als ik ’t zelf niet uitsparen kan, moet gij een uiterste poging doen om me een extra frs ioo te zenden, want ik ga niet voor lang. Of als gij absoluut niet kunt, moet Pa voor zien te schieten. Ik zaLer op hameren, tot ik het er bij Mauve doorkrijg. 'Als ’t mij alleen niet lukt moeten we samen Mauve ’t vragen. tot- dat hij ’t doet. Dan, daarna, heb ik weer eenige wenken om mijn werk hier te verbeteren en er mee te vorderen. 445 En heb weer een pied-ä-terre bij een goed, solied Schilder. En dan garandeer ik, er binnenkort wat gebeurt, ’t zij dat ik exposeer, ’t zij dat ik eens verkoop. Antwoord me nu hier eens op. Natuurlijk hoor ik misschien niets van M. of T. Als ik iets hoor, schrijf ik U direct. En duurt het te lang, dan moet het herhaald worden, of door mij alleen of door ons beiden, net zooals ge wilt. Ik heb niet voor niets, sedert ik ’t eerst bij Mauve was, geblökt op de gronden van teekening, zoowel als van kleur en schildertechniek. Ik heb iets bijgeleerd, maar ik heb er Mauve of iemand anders, die heel knap is, nog eens bij noodig, niet om me over ’t paard te lichten, doch om me wat courage te geven, die mij ontzinkt als het al te lang zanikt. Vooruit — en het bliksemt niet als ’t mis- lukt — als ’t mislukt dan opnieuw. Het is zeer waar, dat ik dit jaar voor mijn werk eerstens, tweedens ook voor mezelf meer heb uitgegeven dan ’t vorige. Hier heb ik echter geen spijt van, ik ben ook gevorderd, juist in ’t geen later den boel redresseeren kan in ’t schilderen, en — wat ik betreur is alleen, dat ik nog niet een paar honderd gülden meer heb kun- nen besteden. Wat ik er mee gewonnen heb, is, dat b.v. in een morgen ik nu grifweg tegenwoordig een kop Schilder naar ’t model, en dat eindelijk mijn kleur degelijker en juister wordt, en er meer karakter komt in de techniek. Nu kan ik me best be- grijpen het zeggen van mij : ik heb er qeld voor noodig gehad en nog noodig — gecritiseerd wordt. Doch ’t is niet weg te cijferen voor ’t schildersberoep men evenzeer een bedrijfskapitaal noodig heeft, als voor eenvoudig ’t schoenmakersberoep b.v. Een bedrijfskapitaal dat na een paar jaar een zeer goede rente, althans dan om mede te beginnen, kan afwerpen, b. v. een 20%. En later kan worden afgelost. Om dat resultaat te bereiken moet ik hard werken, maar — mijns inziens kunt gij van uwen kant wel eens doen, wat ge vroeger zeidet te zullen doen: mijn partij trekken — niet in ’t neutrale, doch in ’t energiek positieve. Ziehier nu — ik moet voor mijn vooruitgang, juist omdat het er me mee vlot, 50 koppen schilderen. Zoodra mogelijk en achter elkaar. Ik heb berekend, maar het is niet doenlijk met die kracht te werken die ik er, wat moeite en inspanning betreft graag aan spandeeren wil, zonder extra. Ik heb een overjas noodig gehad. 446 juist omdat ik mijn kleeren ook meer soigneer dan vroeger, en meer dingen ; ook de verfrekeningen nemen veel af van wat ik krijg, zoodat om mijn plan te volvoeren in körten tijd, werkende f ull speed, (in plaats van zuinigheidshalve en toch juist dat kan niets bezuinigen, half speed) ik een extra frs. ioo moet zien te krijgen. Ik moet om Tersteeg en Mauve te winnen iets bepaald energieks doen, nu na de zaak geentameerd te hebben. Is ’t nu per se on- doenlijk ge me dit bezorgd? ik moet het ijzer nu smeden, het is heet; doch — beste broer en vriend, stook H vuur op. Adieu, t. a. t. Vincent. 385 Waarde Theo, (Nov. *84.) Dezer dagen ben ik ondanks het hier vrij terdeeg vriest, nog buiten aan ’t werk, aan een nog al groote Studie (meer dan 1 meter) van een ouden watermolen te Gennep, aan den anderen kant van Eindhoven. Ik wil dat geheel buiten afwerken, maar ’t zal ook wel ’t laatste zijn, dat ik dit jaar buiten Schilder. Sedert ik U schreef, ben ik bovendien aan andere studies doende, onder anderen twee koppen van polderwerkers. Ik heb nu 3 lui in Eindhoven die schilderen willen leeren en die ik stillevens leer maken. Ik durf gerust beweren, ik in techniek van schilderen en in kleur sedert uw bezoek ben gevorderd. En dat dit nog toe zal nemen ook, il y a les premiers pas qui coütent in ’t schilderen; ’t is later meer meegaande en ik heb sommige troeven in de hand. En ik geloof, dat daar slagen mee te halen zijn. Nu weet ge, dat ik een demarche gedaan heb opnieuw bij Mauve en Tersteeg, om te redresseeren wat vroeger is gepasseerd. Die demarche heb ik geen spijt van. Maar ze hebben geweigerd zieh er mee in te laten, ,,zeer stellig” geweigerd. Dit decourageert me niet. Ik beschouw het als iets dergelijks, als dat men een schilderij naar een expositie stuurt en geweigerd wordt. Men moet eerst eens of meermalen zelfs oppositie hebben. - Dus nog eens, ik heb geen spijt van mijn demarche, en zal die hoogst denkelijk herhalen, niet precies direct, maar over niet al te langen tijd. 447 Nu wou ik U zeggen, dat het mij zeer aangenaam zou zijn, als gij niet maar neutraal U hield in dezen, doch in tegendeel mede hielpt om er door te krijgen wat ik wil. Ik heb tegenover Mauve niet alleen, doch ook tegenover Tersteeg ongelijk bekend. Te eer omdat ik geloof later ze zelf in zullen zien, zij van hun kant dingen radicaal misverstaan hebben. Wat ze nu nog niet zien. Ik weet niet hoe gij mijn laatsten brief zult hebben opgenomen, die toch niet kwaad gemeend was. Mijn zaken kunnen goed gaan, en in ons beider belang wou ik, we de kracht waar we over disponeeren kunnen, concentreerden. Ik heb en T. en M. ook met een kort woord geantwoord op hun weigering, om hun te zeggen dat: „ik het met Tersteeg eens was hetrekkelijk, dat het voor mij heter was nieuwe lui te zoeken , dan oude relaties te zoeken te vernieuwen, dat zulks wel degelijk mijn eigen idee ook is , doch dat buiten en behalve dat, ik toch ver- trouwen genoeg in de toekomst heb, dat ik het niet licht zal opgeven ook zelfs oude relaties te her winnen, beter dan vroeger zelfs ” Dit is mijn antwoord aan T. geweest, en is ook mijn woord aan U. Vind dit pedant van mij als ge wilt, doch het is niet pedant, maar ’t is uit grondige, practische redenen, dat ik U hier vroeger op wees en nog eens op wijs. M. X. komt dezer dagen te Nuenen terug, ik ben altijd goede vrien- den met haar gebleven en ’t is op mijn aanraden dat zij niet toe- gegeven heeft aan haar zusters, die lieten merken dat ze maar liever hadden dat ze wegbleef. 386 Waarde Theo, Gisteren bracht ik juist thuis die Studie van den watermolen te Gennep, waar ik met pleizier aan heb gewerkt en die me te Eind- hoven een nieuwe kennis bezorgd heeft, die met alle geweld wil leeren schilderen, en bij wien ik een bezoek gebracht heb en we toen samen op slag zijn begonnen. *) Zoodat hij ’s avonds een stilleven er op had staan, en ik de belofte van hem heb, hij er een 30-tal zal zien te maken dezen winter, waar ik telkens naar zal körnen kijken, en hem er mee helpen. ’t Is een looier, die *) Deze nieuwe kennis was Anton Kerssemakers, die in het weekblad de Amster- dammer van 14 en 21 April 1912 zijn „herinneringen ” aan Vincent publiceerde. 448 tijd heeft en geld, en circa 40 jaar is, dus kan dit iets doenlijkers worden dan Hermans, die evenwel zijn ambitie wel degelijk be houdt, en nog even hard werkt als den eersten dag, n.l. haast al zijn tijd er aan geeft. Deze nieuwe kerel heb ik idee spoedig kleur zal leeren zien. Ik heb echter plan om gaandeweg de lui iets te laten betalen, maar niet in geld, doch hun te zeggen, ge moet me tubes verf geven. Want ik wil veel schilderen — aanhoudend, en ik wil er doorkrijgen, dat ik niet met halve kracht meer hoef te werken — doch van ’s morgens tot ’s avonds schilderen kan. Ge moet niet denken dat ik zoo heel graag zou hebben, de lui allen mijn werk en in ’t algemeen mijn doen en laten goed vonden. Integendeel, op dit moment bijvoorbeeld ben ik haast meer in mijn schik dat Mauve en T. me afgewezen hebben, dan als het andersom geweest wäre. Begrijp me wel' het is, omdat ik de kracht in me meen te voelen, ondanks alles hen toch te krijgen. Ik zou 00k, als ik niet voelde dat ik een vast punt heb, doordat ik in de laatste jaren op het a.b.c. van teekenen en van schilderen heb geblökt — harder dan zij veronderstellen — ik zou, zeg ik, me niet tot hen gewend hebben opnieuw, en een nieuwen strijd ge- entameerd, indien ik niet een vaste meening had die te kunnen winnen. De zekerheid van te winnen heb ik evenwel geenszins, maar de kans durf ik op speculeeren, en ga dus 00k niet achteruit nu ik begonnen ben ’t publiek aan te klampen. Ik zal juist in de worsteling zelf sterker worden en door critiek, door onwil en tegenkanting zelfs, meer leeren dan door berusting. Hetgeen ik U echter schreef, daar moet ik bepaald, bepaald op aandringen. Ik heb me een zeker aantal studies voorgesteld, waar hoe ik ’t 00k bereken, ik geld voor te kort kom, en die ik om geen reden ter wereld mag uitstellen. Het nieuwe jaar is in ’t verschiet, tegen dien tijd moet ik eenige dingen betalen, en heb deze maand 00k zelfs reeds afgedaan. Maar ik kom tekort zoodoende voor mijn werk, en als ik niet een meevaller vind, verlies ik een maand werk, en in de gegevene mag dat niet, en tracht een uiterste poging te doen mij een extra frs 100 te bezorgen. Ik zal van mijn kant er op werken, van de lui die ik les geef, 00k een'bijdrage voor verf te krijgen. Ik hoop dat gij voelen zult, dat juist wegens ik Mauve en T. heb aangeklampt en ze weigeren, ik — en dat binnen heel kort, direct 29 449 of indirect moet laten zien, ik weer iets heb uitgevoerd, en dat alle energie nu geconcentreerd moet blijven, en er full speed moet worden gewerkt, al zou ’t iets duurder uitkomen. Dat zal terug körnen, en wat ik zeide, daar blijf ik bij : we moeten zien van nu af van het er ingestoken kapitaal een goede rente althans te krijgen. Er is sedert ge hier waart een verandering in mijn kleur gekomen, waar ik toen reeds een voorgevoel van had toen ge hier waart, en gij zult zien} dat met nog een aantal Studie' s, die waarover ik V nu schrijf, die in een paar maanden af moeten , mijn studies onweerlegbaar zullen bewijzen, dat ik juist op ’t gebied van kleur iets weet. Ik kan ’t niet helpen, maar ik kom momenteel te kort, juist omdat ik meer geschilderd heb dan eigenlijk er af kon, en er kan nu niet bezuinigd worden, want met nu ’t ijzer te smeden terwijl ’t heet is, kunnen we belangrijke punten win- nen. Ik herinner me in mijn vorigen brief gezegd te hebben: ,,dat ik uw opinie niet meer telde”, ik bedoel dat zoo niet in ’t barre zooals ’t klinkt, ik bedoel alleen, dat in sommige punten ik be- sloten ben door te zetten meer met hartstocht dan met voorzich- tigheid, omdat het zoo in mijn karakter ligt, en ik mij toch niet thuis kan voelen in het koelere rekenen. En toch reken ik ook. Hetgeen ik extra vraag, vraag ik ook niet in eens, doch ziehier hoe. Tracht omstreeks 20 Nov. frs 20 extra te sturen, 1 December ’t gewone, omstreeks 20 December weer frs 20 extra en in Januari ’t zelfde. Dan ben ik gedekt voor de einden dier maan- den, en hoef geen dagen te stoppen als ’t werk eischt ik geen moment verlieze. Kan ’t iets meer zijn, tant mieux, doch tracht dat wat ik hier- boven vraag, althans gebeure. En ik zal van mijn kant misschien nog wat van dien nieuwen kennis kunnen krijgen in den vorm van tubes verf. Ik geloof niet dat ik mij vergis ten opzichte van T. en M., als ik durf zeggen, er wel degelijk een kans is om hun te raken en over te halen. Zij zijn over te halen door de kleur , en ik zie kans om met me moeite te geven, overtuigend hun te wijzen, ik begrip en gevoel van kleur heb. En dan — er worden meer en meer portretten ge- vraagd, en er zijn er zoo heel veel niet, die dat kunnen, en ik wil probeeren om een kop met karakter te leeren weergeven. Ik ben in den laatsten tijd er juist warm voor geworden, omdat mijn begrip van kleur vaster wordt. Gij hoeft U niet nu direct in die 450 kwestie met T. en Mauve te mengen, spaar U liever, maar als ik b.v. in eind Januari die 50 koppen die ik maken ga, klaar heb, dan bijvoorbeeld kan ’t goed zijn, gij onverwachts hun eens een woordje zegt. Hermans heeft apres tout bepaald me beloofd , me vrij te houden voor een reisje, doch met een retour , ergens naar toe. Als ik eens naar Antwerpen wil, kan ik hem aan zijn woord houden, en van den winter zal ik v/el zien een poging te doen om daar eenig rela- ties te krijgen, al lukt 00k dat niet de eerste keer. Gegroet, zie ge tegen 20 Nov. me, om ’t eind van deze maand te dekken, frs 20 althans zendt. Met een handdruk Waarde Theo, Ge weet zeker reeds dat Pa bedankt heeft voor Helvoirt. De decisie was mij niet onverschillig, daar in geen geval ik mede naar H. zou zijn gegaan, en of hier in mijn atelier zou zijn geble- ven, of naar Antwerpen zou zijn vertrokken. Nu, voor zoover ik zien kan, is en blijft het ’t beste voor mij eenvoudig door te gaan zooals het is, en hier te blijven. Het gaat me waarachtig in den laatsten tijd niet zoo siecht. Het is waar, dat ik voor mijn werk hier niets maken kan in ’t finan- tieele, doch ik krijg werkelijk goede vrienden hier, en die ik geloof nog beter zullen worden. Ik heb verleden week dag in dag uit stillevens geschilderd bij de lui, die schilderen te Eindhoven. Die nieuwe kennis, de looier, waar ik U van verteld heb, doet buitengewoon zijn best. Maar ik van mijn kant moet er 00k wel iets voor doen, om het goed met hun te houden. Maar ik kan niet inzien ik er bij verlies, daar ik pleizieriger werk doordat ik wat conversatie heb. Hermans heeft zooveel mooie voorwerpen, als oude kruikjes en andere antiquiteiten, dat ik U eens vragen wil of ik U pleizier zou kunnen doen met voor Uw kamer een stilleven van eenige van die voorwerpen, b.v. Gothieke zaken te schilderen — die welke ik tot heden met Hermans maak zijn meer eenvoudig. Doch hij heeft me juist heden gezegd, dat als ik voor mezelf eens een schilderij wil maken van dingen, die voor hem nog te moeielijk t. a t. Vincent. 387 45 1 zijn om als Studie te doen, ik de voorwerpen naar ’t atelier kon medenemen. Antwoord me s.v.p. hier eens op, en als gij dat wilt, dan zal ik het voor U maken, en zal ik echte dingen uitzoeken. Ik heb een kleintje klaar reeds overigens. Wat nu betreft, wat ik U gevraagd heb, om zoo mogelijk het eind van deze maand te dekken door me er frs 20 bij te sturen, ik wou gij dat doen kondt. Het wordt beter voor mij, maar mijn onkosten worden er niet minder op, doch juist door nu zeer hard door te werken, schieten we bepaald op. Help me dus met wat ik gevraagd heb, als ’t U eenigermate doen- lijk is. Want anders wordt het dezer dagen zeer lästig, en lijdt het werk meer dan ergens toe dient. En ik zal het U in mijn werk teruggeven. Meer woorden kan ik er 00k niet over zeggen. Ik zal in alle geval die voorwerpen van Hermans vragen, en U er iets van maken, ge zult zelf zien wat ik U zeide van de kleur, dat die beter wordt. Ik heb 00k weer een aquarel onderhanden van den watermolen. Gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik weet dat het voor U een moeielijke tijd is, maar we moeten vooruit, en het zal wel een beetje ten goede veränderen, dat zult ge zien. 388 Waarde Theo, Hartelijk dank voor Uw brief en het ingeslotene, en 00k voor wat ik nog voor St. Nicolaas ontving Ik laat de lui meer al wat ze willen van me zeggen en denken, dan ge wellicht veronderstelt, maar dit zeg ik U, dat ik niet maar omdat me iets mislukt, toegeef ik het niet had moeten beginnen, integendeel, indien 00k vele malen het mij mislukt, ik vind er reden in om, al zij het onmogelijk soms op eenzelfde zaak door te gaan, nochtans wel opnieuw in dezelfde richting te probeeren, daar mijn opvattingen zijn doordacht en gewild, en ik het er voor houd dat er raison d’etre voor is. Voor mij persoonlijk is een cardinaal punt van onderscheid tus- schen voor en na de revolutie — de omkeering van de sociale positie 452 van de vrouw, en de collaboratie die men wil tusschen man en vrouw, met gelijke rechten, met gelijke vrijheid. Hierover uitweiden heb ik de woorden niet voor, noch den tijd, noch in de gegevene de lust. Maar genoeg, de conventioneele moraal is in mijn oog zeer averechts, en mag ik lijden ze door den tijd omgedraaid en vernieuwd zal worden De schaduwzij van ’t schilderen is de verfrekening. En op ’t moment heb ik ’t daar verre van makkelijk mede. Ik heb van de gezondene f 40 (frs 80) direct reeds afgedaan. Bovendien nog aan den timmerman etc. dingen betaald. Zoo- dat, indien na aftrek van wat gij te betalen had, U nog frs 100 resteerde, mij resteert nog geen frs 25; en nu hoef ik momen- teel daarvan wel niet te eten als gij , doch ik moet wel er een maand van schilderen, wat met model, wat met verf ondoenlijk wordt zoodoende. En heb dit prettige vooruitzicht 00k voor Januari, als wanneer ik nog wat moet betalen. Zoo dus waar ik over klaag en waarom ik zeide dat het eigenlijk meest bepaald moest, dat ik niet later doch nu een extra had, was om in godsnaam tenminste te kun- nen doorwerken, ’t welk indien om finantieele redenen ik bepaald er mee vast zit, me zeer malcontent maakt. En wat ik alsdan daarom niet mezelf alleen kan wijten, omdat hetgeen ik moet betalen niet door verspillen, maar door werken komt. Ik kan er me niet over bekommeren wat de lui van me denken, ik moet vooruit , dat ’s waar ik om te denken heb. En ik ga dus mijn weg met een zekere eigenzinnigheid, waar ik in sommige dingen geloof en in anderen niet. Gij — en terecht — hecht aan Uw positie, etc. niet waar, aan ’t vor- deren of niet vorderen, slap of krachtig gaan uwer zaken. Wel- nu weet, dat zeker met niet minder beweegreden dan gezelf voor ’t uwe, ik 00k voor mijn vak zal staan. En zonder precies heel teer te werk te gaan, doorzetten moet en zal. En 00k mijn atelier hier zeer zeker denk aan te houden, zooals t?.v. Stengelin doet, die er een op de Drenthsche hei heeft, al woont hij eventueel ergens anders. Ik heb het voor een refuge gehuurd, en daar zal ’t me voor blijven dienst doen. Dus 7 — kamers in Eindhoven nemen wäre pure nonsens, en kan ik zelfs niet eens over denken. Later een kamer in Antwerpen, best, dat ’s wel mijn intentie, doch ik heb primo nu geen geld er voor, en tweedens ik wil een 453 vrij groot aantal koppen eerst nog schilderen, waar ik mee vor- deren zal, naarmate ’t me maar mogelijk is de modellen te be- talen. Waar in de gegevene, zooals ge zegt, niet precies de dingen naar staan. Tracht te maken ik geen tijd hoef te verliezen, dat ik grif door kan schilderen, en ik zal doorzetten tot ik zooveel waard ben, dat de lui me tegen inwoning en verf in Antwerpen werk geven. Er Staat in Proudhon ,,la femme est la desolation du juste” doch zou daartegen niet een antwoord zijn — le juste est la desolation de la femme? kan wezen. Wellicht dito dito zou men zeggen kunnen: ,, Vartiste est la desola- tion du financier” en er tegen in: ,,le financier est la desolation de Vartiste” . t. a t. Vincent. 389 Waarde Theo, Ziehier een paar krabbels naar de koppen waar ik aan werkende ben, die ik in haast en uit het hoofd maak. Ik heb U geschreven hoe weinig ik over hield deze maand, ge weet hoe vorige maand het al ongeveer eender was. Het is met mij zoo, en tegenwoordig meer dan ooit te voren, dat ik doorschilder zoolang ik maar geld voor model heb. Die einden der maanden, waar ik dingen die eischen ik er mee doorga, soms moet laten zitten, ik kan u niet zeggen hoe onge- duldig en hoe verdrietig ik er over word. Ik moet een 50-tal van die koppen maken terwijl ik nog hier ben, engedurende de wintermaanden betrekkelijk gemakkelijk de modellen van allerlei soort kan krijgen. Nu passeeren echter de wintermaanden — als ik er niet achterheen zit — zonder dat ik er zooveel maak, als ik wil en als moet. Reden waarom ik er dan 00k achterheen zit, en ten allerzeerste er op moet aandringen, dat als ’t U 00k maar half mogelijk is, ge tracht mijn eind van deze maand te dekken. Ik heb niet veel noodig, ik ben met frs 20 of frs 30 een heel eind gedekt. Maar die zijn momenteel me meer waard dan frs 50 extra later. Met goed doorwerken komen die 50 koppen dezen zelfden winter af. Doch er is zooveel werk en tobberij aan, dat ik 00k iederen dag noodig heb. En ’t zal me juist hoop ik ’t middel wezen, om tusschen U en 454 mij schikking te maken, die beter is voor weerskanten dan het tegenwoordige. Gegroet, als ge geleend hebt of leenen kunt, help me hiermede. Daar ik niet al mijn verfrekening aan ’t eind van ’t jaar wilde hebben, heb ik deze maand zooals gezegd, reeds een deel afgedaan. Maar dat het werk er onder traineert, is iets wat ik niet dulden kan. Ik heb van Rappard een aflevering teekeningen van Renouard gekregen ,,Le monde judiciaire”, types van advokaten, mis- dadigers, etc. ik weet niet of ge er op hebt gelet, ik vind ze zeer mooi. En hij is iemand m.i. van ’t echte ras der Daumiers en Gavarnis. t. ä t. Vincent. 390 Waarde Theo, Ik ben zeer druk werkende aan de Serie koppen uit het volk, die ik me heb voorgenomen te maken, ik sluit hier nog een krab- belt je in van de laatste, ’s avonds krabbel ik ze uit het hoofd meestal even op een vodje papier, vandaar deze. Ik zal ze misschien later in aquarel maken ook. Doch ze eerst schilderen. Hoor nu eens hier. — Weet gij, dat heel in ’tbegin reeds ik U altijd sprak over mijn groot respect en Sympathie voor ’t werk van vader de Groux? Dezer dagen denk ik meer dan ooit aan hem. Men moet van hem niet zien zijn enkele historiestuk- ken, ofschoon ook die mooi zijn, ook niet in de eerste plaats en- kele schilderijen, die in ’t sentiment van b.v. den schrijver Conscience zijn. Maar men moet zien van hem : Le benedicite, Le pelerinage, Lebanc des pauvres en vooral, vooral de eenvoudige Brabantsche types. De Groux is evenmin geapprecieerd als b.v. Thijs Maris. Hij is evenwel anders, doch dit hebben ze gemeen, dat zij woedende oppositie gehad hebben. Nu — in dezen tijd, of ’t publiek wijzer is weet ik niet, doch dit weet ik wel, dat het volstrekt niet overbodig is, ernstig te wegen i p. wat men wil en wat men doet. En ik zou U op dit moment eenige nieuwe namen kunnen noemen van lui die weer op ’t zelfde oude aambeeld hameren, waarop de. Gfoux heeft gehamerd. Indien de Groux, toen ter tijde, zijn Brabantsche karakters in costumes inoyen äge had believen te kleeden, zoo zou hij met Leys evenwijdig hebben geloopen, niet alleen wat genie, maar misschien ook wat fortuin aangaat. 455 Dit echter deed hij niet, en nuf jaren later, is men van ’t midden- eeuwsche aanmerkelijk teruggekomen, ofschoon Leys altijd Leys blijft, en Thys Maris Thys Maris, en Victor Hugo ’s Notre- Dame Notre-Dame. Maar ’t realisme, toen niet gewild , wordt nu geeischt en er is meer dan ooit behoefte aan. Aan dat realisme, dat karakter en een serieus sentiment heeft. Ik wil U dit wel zeggen, dat mij aangaande ik mijn roer zal trach- ten recht te sturen, en het doodeenvoudige, meest alledaagsche zal schilderen. In godsnaam, hoe is het toch mogelijk dat gij niet schijnt te kunnen of willen begrijpen, dat met mijn atelier hier gevestigd te hebben en ’t er voor als nog ook te houden, ik het me moge- lijk heb gemaakt, geld genoeg voor ’t schilderen te hebben, en dat als ik anders gedaan had, noch voor mezelf noch voor anderen ’t goed wäre uitgekomen. Had ik dat niet gedaan, zoo zou ik misschien nog 3 jaar hebben moeten scharrelen, eer ik definitief door den zuren appel van kleur en toon hadde heen gebeten, ook bepaald wegens de kosten, ’t Is nu een jaar net geleden, ik hier door den nood gedrongen arriveerde. Voor mijn pleizier ben ik hier zeker niet in huis, maar voor mijn schilderen, en als zoodanig vind ik ’t zeer verkeerd van U, dat gij me een gelegenheid zoudt ontnemen, indien ik hier nu wegging, voor en alleer ik iets nieuws heb. Ik moet voor mijn schilderen hier nog een tijd zijn, dan zoodra dat meer defi- nitief nog overwonnen is, ben ik content te gaan waar dan ook, waar ik ’t zelfde verdien wat ik nu hier heb. Doch achteruit gaan behoef of verdien ik niet, noch heb ik den minsten trek in, ziet ge. En te zoeken van U ontslagen te zijn, dat heb ik nooit gedaan, doch waar gij te duidelijk me hebt laten merken, hoe weinig kans er was dat wij werkelijke zaken zouden doen samen, ac- cepteer ik zulks voor de toekomst, dat wel. Weet dit eens en vooral, als ik LJ geld vraag, ik vraag het niet voor niets, mijn werk dat ik er mee maak, kunt gij er voor krijgen, en indien nu ik daarin ten achter ben, ik ben op een rechten weg om er in voor te körnen zelfs. Ik sohrijf dezen nog eens om dezelfde reden als de vorige brieven; ik zit met mijn eind van de maand vast, want ik heb nog maar voor 2 a 3 dagen genoeg om mijn model te betalen. 456 En ik ben er beroerd over ik weer io dagen vast zal zitten of 12 deze maand. En ten allerernstigste nog eens, kunt ge er niet iets op vinden mij te helpen aan frs 20. b.v., om dat eindje te dekken? Het is mijn tijd, die niet voldoende besteed is anders, die me aan ’t hart gaat. Gegroet, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Dank voor het gezondene, ik apprecieer het dat ge het hebt ge- daan, omdat het er zoo op aan komt in de wintermaanden, als ’t model makkelijker te krijgen is, veel te werken. Ge ontvangt over een dag of drie 12 penteekeningetjes naar Studiekoppen. Ik voel me apres tout ’t meest thuis als ik aan figuur werk. 