title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: 7. reg. 14. Roth) Zie, over deze geleerden zendeling der Jerieten, nog de Praefatio van Kircher. — 18, reg. 3 en 114. De beer Sengelhardt heeft de officiële kopieën der tekeningen van Brambanan aan de Koning aangeboden; en Zijn Majesteit heeft goedgevonden deze te komen bij het museum van Oudheden te Leiden ter bewaring en eventuele uitgave te plaatsen. 13. Geschiedboek. Een dergelijk geschiedboek, de laatste eeuw van het rijk van Mataram, en misschien ook vroegere tijden omvattende, is onlangs gekomen in bericht van de Société Asiatique te Parijs. (Zie dezelfde's Journal Asiatique III. p. 114. F. p. 186. Volgens onze blz. 163, en 175.) 17. reg. 19. geen menschelijke personen. Dit heb ik naderhand onjuist gewijzigd. (Zie blz. 37, enz. en verder blz. 82, en 117 niet a). 19. reg. 8. men weet niet of in deze eeuw. Het aangekondigde nieuwe werk over het Pas (zie blz. 197) schijnt hierover meer voldoende ophelderingen te belooven. 19. reg. 5 en 33. in de buitenste lucht. De beer Reinwardt twijfelt aan deze gisving, wegens de grootte der beelden, en de kleinheid derissen. 33. ɑ. Een dezer tempelwachters is door Raffles weer opgericht, volgens bericht van de beer Reinwardt. Doch deze twijfel, of die beelden wel dezelfde zijn als de afbeelding op de aangehaalde plant. Vermits echter die afbeelding wel overeenkomt met de beschrijving bij Raffles' Cop 43), denk ik, dat er meer dan genoeg aanwezig is. Aldus draagt het paard van Bhirendra, bij pallas Reise I, pl. X, n°. 6, een gouden halsband. Teddy is een zoete sap, welke niet de geknoote bloemgestalten van den kokosboom en andere palmarooien vloeit. Door gisting, welke zeer snel plaats neemt, wordt hetzelfde bedwelmend. Door overhalving maakt men daarvan een soort van Arak. (Davy, Ceylon, p. 133; met de afbeelding der bewerking p. 248.) Teddy is dus een soort van palmijnpat. De armbanden aan den bovenarm heeten bazuband (Moore, p. 54, 63). Digitized by Google SIS C. I. C. OVSR DRW MVAANS. BSBLD. BIJV." Blz. 85, reg. 7. En eenige bij pallas. — 86. Achter reg. 17. Blauw rood wordt Vira Bhadra genoemd, omdat met twee en dertig armen afgebeeld te zijn. — 92. Noot b. De gissing van het Gebet-gebaar neem ik terug, na de beschrijving van een dergelijk werkstuk bij pallas (Reise L, f. 358.) geloofd te hebben. — 130. Reg. 4 van onder, en 151. Noot c. Pali. Zie onder, blz. 197. 140. Reg. 3. Nieuwe zeden. Deze redenering zoude echter verzwakt worden, indien het naderhand uit de geschiedenis bewezen werd, dat de Sita-dienst op Java was geïntroduceerd door aan komenlingen, die reeds gewoon waren de mensen-ogen daartoe te paren. Doch eer die aangetoond zal, zullen wij bij de gestelde gronden van 'waarschijnlijkheid volharden. 160. Noot Sadjara Radja Djawa. Aldus is de officiële titel der Maleise Jaarboeken, door de Nederlanders vertaald en door naslagers uitgegeven, Sajara-Maleis. 169. reg. 19. Despitende houding.' Of wel gezien, die (Paleis, Reis, J. f. 350). Digitized by Google TITELS DER AANGEHAALDE WERKEN. WELKE BETEKKING HEBBEN TOT INDIE (•). L remusat, Épitres de Bouddha (Mémoires de l'Orient, T. IV, p. 183–204. et Journal de Savants 1819, p. 361). — Succession des Patriarches de la religion de Bouddha, (Journal de Savants 1811, p. 6). — Appelé d'un mémoire sur l'origine du Lanvastène, (Journal Asiatique, T. IV, p. 257). Annuals of Oriental Literature, London (Longman) 1820, 8°., 3 parts. Anquetil du Perron, Recherches Historiques et Géographiques sur l'Inde. Berlin 1786, 4 P. Zend-Avesta, trad. en Français Paris 1771, 3 Vol., 4°. [NB. Hierin is de reisbeschrijving van die geleerde vervat.] Archaeologia [Britannica] or miscellaneous tracts relating to antiquity, published by the Society of antiquaries of London. 1770 en verv. 4°. [Van dit werk heb ik alleen de tien eerste delen tot mijn gebruik.] Auckland Researches. Lond. 1806. 5e edit., 1 vol., 8°. (Zie, om het volgende deel, onze Voorrede). Ajin Akbari, or the Institutes of the Emperor Akbar, bij Abdul Fazil. Calcutta 1783, 3 voll. 4°., en London 1800, 4°. and 8°. (Zie in W. JOWBS WORKS, V. p. 730) Bal (•) Niet alle de werken zijn gebokt geworden. Zie de Vormulaar. C. J. C. REUVENS, OVER DRIE BALOËN, Beschrijving van Malabar, en Afgodery der O. Ind. Heyden. Amsterdam 1673, fol. De bareos et Disco de couto, de Azi. Lisboa 1552—1602. 4 vol. fol. en aldaar 1778, klein 8°. Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap, gedrukt te Batavia. C. D. BECK, Grundbegriffe der Archaeologie, Leipz. 1816, 8°. Bombay Transactions, London (Longman). 1819, etc. 3 vol. 4°. Hopp, Nalus, Carmen Sanscritum e Mahabharato. Londin. (Tractite and Württ) 1819, 8°. Mahabharata, Boden I. flect. (In Annuals of Oriental Literature.) Ardhausen's Reise zu Indras Himmel. Berlin (Logier.) 1824, kl. 4°. C. A. Böttiger, Andeutungen zu 4 Vorlesungen über Archaeologie. Dresden 1806, 8°. Buchanan, Journey through Mysore &c. Lond. (Cadell) 1808, 2 vol. 4°. Ceremonies et Coutumes religieuses de tous les peuples. Amsterdam 1773-43, 8 Deel, in 9 band. , fol. met platen van B. Picart. Colebrooke, Views of places in the Kingdom of Mysore. Lond. 1805, fol. Crawford, Researches concerning ancient and modern India. London (Cadell and Davies) 1817. 2 vol. 8°. Crawford, History of the Indian Archipelago. Edinburgh 1820, 3 vol., 8°. Creuzer, Symbolik und Mythologie der Alten Völker. Leipzig und Darmstadt 1819, 6 Band., 8°. Davies, Oriental Scenery, or Views in Indostan. Lond. 1795-1808, fol. 5 parts, and: the romance of Efra, Lond. 1803, fol. — of het een en ander: London (Longman) 1812, klein fol.-obl. Darstellung der Brahminisch-Indischen Götterlehre (aangehaald in Mayers Mythologisches Lexikon). Davy, Account of the Interior of Ceylon. Lond. (Longman) 1821, 4°. Dow, History of Hindustan, from Ptolemy. Lond. 1770, 3 vol. 4°. Doub, 1798, 3 vol. 8°. Dubois, Description of the Character, manners and customs of the people of India. Lond. (Longman) 1817, 4°. Ephron, Account of the Kingdom of Caubul. Lond. 1815, 4°. Gita Govinda (in w. Jones's Works IV. 1836) en, übersetzt von Dalberg. Erfurt 1802. Görres, Ältere Mythologie. Tübingen 1810, 8°. Corrected by Mathe Smit. Haapner, Proeve van Indische Dichtkunde, volgens den Ramayana. Amsterdam, 1823. Heeren, Ideen over de Politiek van de Völker der Oude Wereld. Amsterdam, 1815, 3e druk. Herder, Denkmale der Vorzeit (Sämtliche Werke zur Philosophie, Geschichte und Religion). Karlsruhe, 1820, klein 8°. (Hindoostan in Miniature.) — The world in Miniature. Londen (Ackermann), 1822, 12°. Histonica Indica, vertaald door Carey. Serampore, 1804, 4e druk. Ditto, vertaald door Wilkins, Londen, 1787, 8°. Hoornbek, De Conversione Indorum et Gentium um. Amsterdam, 1669, 4e druk. Hunter, Picturesque scenery in het Koninkrijk van Mysore. Londen, 1805, fol. Institut van Hindoe Recht, of de Orde van Menu. Calcutta, 1794, 4e druk. Londen, 1796, 8°. En in Jones' Works VII, p. 75. Jones, Works. Londen, 1807. 13 delen, 8°. Journal Asiatique, uitgegeven door de Société Asiatique. Parijs, 1821 en volgende jaren, 8°. Kaempfer, Amoenitates Historiae. Londen, 1719, 4e druk. J. A. Kanne, System der Indischen Mythen. Leipzig, 1813, 8°. — — . Allgemeine Mythologie. Berlin, 1815, 3 delen, 8°. A. Kircher, China Illustrata. Amsterdam, 1667, fol. Kirkpatrick, Account of the Kingdom of Nepal. Londen, 1817, 4e druk. Klaproth, Asia Polyglotta. Parijs, 1816, 4e druk. Reise in den Kaukasus. Halle en Berlin, 1812, 2 delen, 8°. Langlet, Monumenta Historicorum Indiae Orientalis. Parijs (Didot), 1823, fol. 2 delen, met plaatjes. Ludolf, Malayan Annotations, met inleiding bij T. S. Raffles. Londen, (Longman), 1821, 8°. Magazin voor Azië (ook genaamd: Aziatisch Bilderboek). Leipzig (Baumgartner), verschillende jaren, 4e druk. F. Maillart, Algemeen Mythologisch Lexicon, 2e deel, Nichts algemeen. Parijs, 1823, 8°. Klassisch: bearbeitet von F. C. Weimar 1803, 8°. I. & II. B. (NB. gaat fechts tot de letter I.) marsden, Maaknaarspraakkunst, vertaald door C. P. J. Eloit. Haarlem 1834, 4°. Maurice, Indian Antiquities, London (J. White) 1806, 7 vol., 8°. &100R, Hindu Pantheon, London (Johnston) 1810, 4°. Müller, Glauben, Wissen und Kunst der Alten Hindus. Mainz (Kupferberg) 1822, 1 Theil, 8°. C. Niebuhr, Reizen naar Arabië, uit het Hoogd. Amsterdam 1776, met de Beschrijving van Arabië en de Vragen van Michaelis, 4 Delen. 4°. W. Ouseley, Travels in Various Countries of the East. London (Rodwell and Martin) 1819, 3 vol., 4°. Sir Digitaled door Google JA. BEELD. TITELS DER AANWEZIGE WERKEN. Pallas, Reizen door verschillende Provincies van het Russische Rijk. St. Petersburg 1771, 5 Binden, 4°. Nachrichten über die Mongoolische Völkergeschichte. St. Petersburg 1773, 4°, 2 Banden. Polier, Mythologie des Indous, Rudolfstadt en Paris 1809, 2 vol. 8°. Polo, Travels, vertaald met aantekeningen door J. Marsden. London (Longman) 1818, 4°. Paullinus a S. Bartholomeus, Grammatica Sarmatica. Rome 1790, 4°. Systema Brahmanicum. Romae 1791, 4°. Paolino a S. Bartholomeus, Viaggio alle Indie Orientali. Rome 1796, — Fransch: Paris 1808, 3 vol., 8°. Raffles, the History of Java. London 1817, 2 vol. 4°. (Zie over de nummering van zijn platen, blz. 19, noot d) Kamandu of Valmiki, bij W. Carey and Marshman, 1 vol., Serampore 1806, 4°. London 1808, 8°. — En 3 vol. Serampore 1819. Rellano, Dissertationes Miscellaneae. Traject. ad Rh. 1706, 3 vol., 4°. Renell, Description Historique et Geographique de l'Indeustan. Paris an VII, 3 vol. 8° et Atlas in 4°. Aan den roeders, de geopende deuren tot het verborgen heidendom. Leiden, 1651, 4°. A. S. Schlegel, Ramayana (uit te geven, met Latijnsche vertaling, in 8 delen, in 8°. Twee deelten met de nooten (bij B. A. Weber in Bonn) volgens prospectus van London, Nov. 1843, en van Londen, Febr. 1814, 8°.) Bhagavad Gita, Bharateoe episode. Bonn (Weber), 1833, 8°. J. Schmidt, Forschungen im Gebiete der älteren Bildungsgechichte der Völker Mittel-Asiens, von Mongolen und Tibeter. St. Petersburg en Leipzig (Wilhelm Friedrich), 1834, 8°. C. J. C. van Twil, Over de Chinese Bondgenoten, Titel van de Aanmoediging. Werk, zonodig, Voyages aux Indes Orientales. Paris, 1788, 4 vol. 8°. 1806. A. Tavernier, Voyages, Paris, 1679, 4°. A. Valentyn, Voyages and Travels to India, Ceylon, &c. London (Rivington), 1811, 3 vol., 8°. En plaatsen 4l. Oud en Nieuw Oost-Indien! Dordrecht, 1734, 5 delen. 4°. Vincent, Commerce and Navigation of the Ancient in the Indian Ocean, 1 vol. London (Cadell & Davies), 1807, 4°. The Voyage of Nearchus, Greek and English. Oxford, 1809, 4°. J. H. Voss, Antiquarisch. Stuttgart, 1824, 8°. J. J. von Wanner, Ideen zu einer allgemeinen Mythologie der alten Welt. Frankfurt a.M., 1808, 8°. Ward, Account of the writings, religion and manners of the Hindoos. Serampore, 1811, 4°. View of the History, literature and Mythology of the Hindoos. Serampore, 1815, 1 vol. 4°. En Londen, 1817, 8°. Wilkins, Sanskrit Grammar. London (Black, Parry & Co.), 1808, 4°. willen, Schets van den staat der Oosterse Kerk in Holland (in de Gedenkboek van het Instituut, III. Delen, Nederlandsch Gedenkteken, Deel 199, volgt). N. van Witsen, Noord- en Oost-Tartaryen, Amsterdam 1705, aangeboden (N.B. De vermeldte titel luidt: te Amsterdam, 1785, in facsimile van de oorspronkelijke uitgave). INHOUD. VOORWORD; BERIGT OVER DE SPELLING; INLEIDING: Geschiedenis der beoefening van Indische oudheden; Verschillen der Indische fabeldieren; Afbeeldingen der Indische goden. EERSTE AFDEELING. Verklaring der drie beelden. Voorgaande beschrijving; Oorspronkelijke plaatsing der beelden te Singa-Sari; Verklaring van het beeld N°. 1. Bhairava; Overzicht van alle behende beelden van Bhairava; Verklaring van het beeld N°. 2. Ganesha; Verklaring van het beeld N°. 3. Nandi; Opschrift op het beeld N°. 1.; Onderzoek naar den aard van den voormaligen Siva-dienst op Java. TWEDE AFDEELING. Aanmerkingen omtrent den ouderdom en de kunstwaarde der beelden. Ouderdom. Kwaartjaarde. Javaanse heiligenbeelden, welke van de Indonesische godenleer schijnen af te wijken. Javaanse heiligenbeelden omtrent beeldjes, Poeder Dadi genaamd. Uitlegging der moeilijke Javaanse heiligenbeelden bij Raffles Crawfurd. Uitlegging van andere Indonesische heiligenbeelden bij vroegere schrijvers. Over Tsakra, vooral bij de Boedisten en Jainas. Bericht over het al of niet bestaan van gotselde kolommen in Barbarye, van den Luitenant-Kolonel J. E. Humbert. Over de mogelijkheid van overeenkomst van enige Indonesische beeldwerken met Griekse en Romeinse. Bijvoegsels. TITELS VAN DE AANGEHAALDE WERKEN, welke BIJVOEGSEL HEBBEN TOT DE KOMTEI, zijn beschreven: Afd. § 3, IV, V, (beide N°. 2 aan twee zijden), VI. Oeld IV°. 3. VII. °. I. VULn°. u. blz. 5, noot (d), blz. 7, noot (a), blz. 70, noot (c). DRUK- en DRUKFEILEN. Bis. 1. Reg. 14. Portugese text. Portugees. Zie (Rak, noot (c). Zie (wo, noot (c) op blz. 6. Burgen, Burgemeester. Grieks. Romeinsch. Enorm, Ewoud. — 29. — u.) te gejkte tijd. — te gejkte tijd 39. 130 waarschijnlijk. — waarschijnlijk 30. hoofden, een zijner hoofden [NB. Deze schrijfout is zinstorend: Bramaheshst heeft er eigenlijk vier.] 50. a.) Pashanpatsjes, wordt Pashanpatsje wordt 53. a.) Maka-kali. Maka-kaU \ 74. — *.) Crawford Mann, and Cust. of Ind. II. p. 134; Crawford Indian or Crawfurd Research conc. anc. and modern India, II. p. 134; Crawford Indian — 76. — «.) «' modern lees: anc. and modern 85. 6.) r.vn. . — r. r/. 150. noot b. reg. 1.) 048, . — • 346. 150. wegen. . . — wezen. 165. noot b.) verhalen: van verhalen van 177. reg. 80 raksha lees.'raksha [NB. Zie bis. 186] Eenige onregelmatigheden in de spelling der vreemde woorden gelieve de lezer te verzoeken te verzoeken. Digitized by Google Digitized by Gc Digitized by Googl Digitized by Google : Digitized by Google Digitized by Googl Digitized by (j^OOgle Digitized by Google Digitized bylGoogle Digitized by Google Digitized by Google V11L 1 B R A M A. TK3fPJ$L-WA C1ITKR. Digitized by Googl igitized by Google | i OVER DE SCHERTS VAN SOCRATES d o o a M. STUART. I 8 13. Digltized by Google Digitized by Google OVER. DE SCH ERTS ■ VAN SOC -RATES D 0 0 R M. STUART. Geen wijsgeer van den ouden tijd is meer algemeen bekend dan Socrates, de zoon van Sophroniscus en Phaenarete; zijne leer, leerschool, wandel en uiteindelijk komende, bij de meeste vermelding van zijn naam, eenen ieder van eenige letterkunde voor den geest; want vroegere en latere schrijvers hebben niecht geplaatst, behalve belangrijke zijner zedekunde, betekende zijner gesprekken, het degelijkheid van zijn leven en het beldhaftige van zijn dood voor te dragen en te verhelpen, evenals de berichten zijner voornaamste leerlingen wegens hem door geheel of gedeeltelijke vertolkingen in schrift alle hedendaagse kalenders gemeen gebleven. Twee punten zijn nogtans in zijn leer en leven duidelijk en bewust gebleven, zelfs bij de geleerde onderzoeken der oudheid, waarover vroeger, voormeel hier te lande, scherpe pen-gevochten is gevoerd, en waarbij het eigenaam in zijn karakter en leerschool daarbij doorgaans gebleven voorbij gezien, of niet geachtzaam opgemerkt noch ter ophelder, ook van die bewuste punten, gebewust. Zijn troep op koorende ingevingen van iets Goddelijks en zijn veelvuldig gewag van onnatuurlijke liefde zijn deze doelgerichte punten, waarbij zijn hoofd en vork evenzeer schenen te leven; en de, aan zijn aard en leerschool geheel eigene, schertsen is dat eigenaam, welke in hem niet algemeen werd gade geslagen. Daar nu geen grotere raubverrichting van beantwoorden kan plaats hebben, dan wanneer hetvaders en spotternij ret worden bemerkt, moet er zeer veel aan de waardering van deze man ontbreken bij degenen, die hem in de schrijven van zijn leerlingen niet nader komt. Het was de geleerde aanvanger, die de der Franse Academie, nu een eeuw geleden, wel deed opmerken; roekeloo het was de onverglijkbaar barbier, die het laatste nog met ronde woorden verklaarde: "ik heb mijn niet breed uitgelegd over de scherpte van Socrates' leer, wel verzekerd, dat hij daarvan zulk een veelvuldig en scherp gebruik niet maakte, als Plato hem toefschreibt." Moet overwegende en daarbij letende, dat Socrates, in zijn voorafschrijven der veelprekendste held, tegen de SCHRIJF VAN SOCRATES. de karakteristieken van Socrates, zoo als ze in Xenophon, Plato en Aristoteles voorkomen, geen enkele twijfel aan derzelver echtheid blijkt den hoge lof van zijn voorzichtigheid en geestdrift ingepalogd, alsmede dat een oud Grieks bijchrift, Socrates uitdrukkelijk de meest liefhebber van de hedendaagse, de spotter der vermaaksdieren, de redeneringskunstenaar en onbeschrijfelijk genoemd heeft, oordeelde ik een eigen onderzoek naar deze karakteristieken van Socrates belangrijk genoeg, om mij daarmee eenen geruimen tijd bezig te houden. Dit onderzoek heeft een zeer nauwkeurige lijn gevorderd, niet alleen van de gedenkwaardigheden door Xenophon aangegeven, maar vooral van de veelvuldige samenspraken, waarin Plato zijn leermeester Socrates heeft woord laten voeren; en dit is de vrucht van dat onderzoek, welke ik bevel gebracht aan de beproeving van zijn geleerdheid en schrandheid onderwerp. De samenspraken van Plato zijn de voorname bronnen, waaruit gehaald moet worden, hoegenaamd van de feiten van Socrates te zeggen valt: maar deze bronnen booren wij zooeven door Barthélemy onzuiver verklaren, en bij beroep zie ik daarop de gesprekken, welke Xenophon in eenen geheel anderen vorm heeft opgevangen. Hierin wordt ook algemeen erkend door een ieder, die de schriften van deze beide leerlingen heeft gelezen, dat de Socrates van Xenophon een geheel ander man is in destrgheid, klaarheid en zuiverheid, dan die van Plato. Daar ook Socrates niets geschreven heeft, kunnen de geruchten, door den laatsten beten in den mond gelegd, nimmer vrij worden gesproken van de verdenking, dat zij meer de gevoelens en twistredeneringen van de leerling, dan van de meester, bevatten. Zelfs verzekert Diooenes Laertius, dat Socrates eenmaal, op het horen voorbijgaan van zulk een samenpraak, uitriep: „hoeveel meer heeft de jongeling daar van mij gelogen!" Hetwelk dan ook een schild deed zeggen: van de duizend woorden, die Plato heeft geschreven, zal er naadloos geen uit den mond van Socrates zijn gekomen. Indien nu dit ongekogen vermoeden en vooroordeel tegen de zuiverheid der voorname bronnen onzer voordrachten niet zou zijn te verachten, dan moet uwe aandacht zich aan dezelfde wel onttrekken, en wij onzen arbeid verachteloos finderen. Dat mij echter alle die bedenkingen in denzelfde niet hebben wederhouden, bewijst ten minste zo veel, dat zij mij voor mijn onderzoek niet beïndringende zijn voorgekomen. Zij zouden zeker geveest zijn, wanneer bet mij om de geroofde en uitgestilde en geenszins om het eigenaardige in het karakter en de gesprekken van Socrates. SCHERTE TAH SOCRATES. 3SO Voor socrates hierbij was te doco geweest. Al het afgetrokken, borennatuurkundige en baarkloovende, 200 als heel wel genoemd mag worden, in de meeste gesprekken bij plato, is voorzeker niet oorspronkelijk van den man, die de wijsheid van den wereld had afgebracht, om in de werkplaatsen, op de markten en langs de wegen verkondigd te worden, maar gebaseerd van den leerling, die den eenvouden weg der zedekunde van zijnen leermeester weder verliet, om een nog veel hoogere vlucht te nemen in zijne ideeën, dan waartoe zij de wijsgeeren vroeger hadden verstand. Maar kan het wel met eenigen grond worden vermoed, dat plato zijn socrates, die toch openlijk leerde ten aanhooren van eenieder, reeds bij deszelfs leven en zeer kort na zijn dood, schier overal als schertsende voorbeeld doen voorkomen, indien die waarheid deszelfs karakter geenszins was geweest. De lachende trekken, die uit den geest van socrates, door Diogenes LAERTIUS, verzameld worden, toonen ook duidelijk, dat de zeele ve zeker boertende en schertsend was, en xenophon zelf zegt niet minder uitdrukkelijk: "Dat bij niet minder door zijn scherts dan door zijn ernstige lesstof te weten kwam." Daar gedenkt aan de verbeelding van gesprekken met glaukus, over deszelfs zucht naar de regering, met erythmides over deszelfs afkeer van zijn onderwijs, ja met theodorus, een lichtekooi, over het maken van minsterrijnen. Overigen, die zoo geheel en al overweldigend zijnde, daarbij Jnaat aan toepassingen daarvan mag worden gebracht. De waarschijnlijkheid blijft, wat de schoonheid over: hoe komt de schoonheid van snaarvox in doorgaans zoo veeleischend beschreven, dan die van Plato? En hierop schijnt mij het hele volgende een afdoend antwoord te zijn: "Plato had zich voorgesteld, Socrates te verdedigen tegen de beschuldigingen zijner vijanden, en zijn gansche geschrift na een herinnering aan een epilogische verdediging van zijn meester beeren; Plato dacht hieraan tekenen gesprek, betekenis hij dan ook alzoo noemde, maar bedoelde overigens, zijn meester te schulderen in de zelfde geheel karakter, zeden en spreekwijze, onder welke vorm hij dan evenwel veel van zijn eigen gevoelens, bezaan opzettelijk hetzij onbewust, mag hebben ingebracht." Ziedaar de gronden, Mijne Heren, op welke ik zelf ben voortgegaan in mijn onderzoek, en thans de tegenbedenkingen uwer edersheid meen voorkomen te hebben. Het gelaat van Socrates was en is den gelaatbehoor van onzen tijd geen mindere ergernis, dan die van den vijanden, gebleven. Gelijk men medelijden krijgt wegens de moeite, welke laatste heeft gegeven, om zijn gelaatkunde toe te flamen, bij derzelver openlijke beschrijving door alle de afbeeldingen, die men van de eerst wijken en deugdzame Athener heeft gegeven, zo lachte Alcibiades reeds opvreeks oft, die in deszelfs. SCHERT VAN GROOTHEID Zelis gelaagd het kenmerk van een dommen, wellustigen, dronkaard vond. Hijzelf echter vond verbaasd, Socrates te horen zeggen: "dat hij van nature zulke gebreken en neigingen gekregen had, maar ze door de rede verwonnen had"; en gelijk Alcibiades zelf, die een fijn gevoel voor het schoone bezat, hem een afschuwelijk silenus op het oog noemde; zo wist ook elk, dat Socrates meer dan iemand zweigen kon, zonder daarvan dronken te worden, alhoewel hij een voorbeeld van matigheid was. De natuur zelve had alzoo dienen man gemaskerd, hem tot het voorgeven van onkunde en domheid, tot het aan nemen van ruwheid en onbeheerschheid, tot het vertonen der laagste zinnelijkheid zelf in staat te zetten. Cicero schijnt dit voorbij te zien, want hij zegt: "de vliegertjes vond hem, ik weet niet hoe, zeer wel". Zijn hooning en verkeersoog kwamen dit narushelikke masker overeen; meestal toe ging hij ongehoord; dagelijks hield hij zich bezig in werkplaatsen en winkels op; onder den ijver van het spreken, knipte hij telkens met den vinger. Platons verslag in Theatetus, boek I, p. 143, 145. Editie Bipont. Vol. II, p. 51, 55. In Condivi, boek III, p. 315. Editie Bipont. Vol. X, p. 856, 957. Platons verslag in Condivi, boek III, p. 815, 820. Editie Bipont. Vol. X, p. 854, 167. Id. T. III, p. 176. Editie Bipont. Vol. X, p. 173. Xenophon, Memoires, Boek I, c. 17. 33a M. STUART, DIVI 0* vinger aan zacht zit wel rechters banden in het haar. Zijne eigenlijke leerwijze, niet in de vaderlijke raad, maar in het uitschenken der waarheid, door veelvuldige oefening bestaande, drong het tevens tot een diepe ontwining of verberging zijner eigen gevoelens, en ook deze veelsjarige en nachtelijke oefening van tijden geest, gaf, als een tweede natuur, hem een nieuw masker, waarvan het nooit eeniglijk de vraag wordt, of en hoe hij beide heeft gebruikt. Voorzeker had Socrates, ondanks zijn aanleg en die voorkomende zieh allezins zoo deftig en ernstig kunnen toon, als hij door gaans bij Xenophon wordt voorgesteld. Hij had altijd kunnen doen opmerken, dat zijn geest scherper was, zijn verstand vindingrijker, zijne kunde uitgebreider, zijn geheugen rijker, zijn smaak zuiverder, zijn gevoel kenniger was, dan van jaren zijn toegevorders; terwijl de reinheid van zijn hart en de verhevenheid zijner deugden uit de ingetogenheid zijner gesprekken en de omzichtigheid in zijn verkeer had kunnen blijken. Maar letten wij nu op de persoon, met wie hij openlijk te doen had, dan zat ons bij zijn oorspronkelijken aanleg tot scherts en spotternij tevens de on- Socrates' Vak SOCRATES. "33 Onmiddellijke aanleiding tot de vele misbruiken van zijn naam was de vele gebraik van Socrates in de oudere wereld. Ten tijde was de wijsbegeerte, na zijn nutteloos verdieping, verkeerd in een nog belachelijker beuzelenspel van de roekruisse geest, ont door drogredenen het verstand te verwerpen en de rede zelf in een staat van redeloosheid te brengen. Gelijk Socrates die zoogenaamde natuurfilosofie, die tot de noodzakelijke oorzaken wilde opklimmen, waaraan de hemelse lichamen hun wording verontschuldigd zijn, eene dwaasheid noemde, zo scheen hem alle afkeer van het gezond verstand, wegens deszelfs onvervredenheid tegen de listen en kunstgrepen een onzinnige redekunst, nog veel gevaarlijker dan alle mensenhunbaan, uit veelvuldige mishandelingen geboren; en het was een der hoofdbedoelingen zijner wijsbegeerte, de krankzinnigheid dergenen aan te toonen, die geheimen wilden doorgronden, door de Goden zich voorbehouden, en de drogredenaars zelf door zijn overweldigende scherpzinnigheid aan de afvallige een verachting over te geven. Zij verdienden dit dubbel, en door hun verwaandheid, waarbij zij voorgaven over alle opgevingen onderwerpen voorzichtig te zijn. Zie bijgaand hoofdstuk. M. STUART OVER DE VOORDE voist te kunnen redeneren, en op alle rationale vragen gereedelijk antwoorden, en door hunne onbekwaamheid, ongerechtigheid hunne ijdele woorden met goud te doen beschenen. Een groter genoegen, PRODICUS, protocuren, sophistas, polos en anderen zagen zich geëerd en aangeboden door alle, wat voor wijsheid hield. Zij reisden op hunne eilandelijke en verachtlijke kunst Griekenland door; zagen zich de rijke jongelingen aanbevolen tot onderwijzer; gaven vaders, den ingang tot alle wetenschappen te openen, en haalden schatten bij elkaar, wat ooit voorbeelden hoorden, gaande de algemene verblinding 100 ver, dat men de gezantschappen zelf aan geen geschikte voorwerpen verwende te kunnen toewerpen. Het spreekt van terreur, dat de sophisten zonder vele werkelijke bekwaamheden en kundigheden, zulk een aanzien niet zouden verworven hebben, even als om proclamateur te zijn, zonder handwerken veel verstand te hebben, om rijk, gelijk hij eenmaal deed, te kunnen beroemen, dat hij geen stuk kleeding of opperste droeg welk hij niet zelf had vervaardigd; en het is dan waarschijnlijk, dat niemand tegen hen was opgewassen, noch hen bij het algemene gevoelen bereiken kon, tenzij hij hen in scherpzinnigheid en kundigheden niet te achterhoofd trok, roepende evenzo de menigte zelf tot eigen inzien van der sophisten ijdelde waan en tot hartelijke verachting. SCHÄRFS VAU. 60 CARYB S. «35 verguizing van humane wetenschapelijke eer- en geldzucht wist te boren. Zij moesten ten toon gegeeld worden, zodat zij zouden vallen; rij moedigen listig aangegrepen worden, zouden zij zich bloot geven; maar wat waan moest kunnen schitteren, zou dezelfde kunnen worden uitgejouwd; daarom moest men de onkundige, de domheid en de onbeholpenheid schijnen in banden te vallen, doch zijzelf onbevriend blijven van den worden voor de beschaafde eenvoudigheid. Het was derhalve geen enkel oorzaak, welke Socrates in zijn strijd met de Sophisten vond, om zich van het rooster, hera door na te oefenen, te bedienen, alhoewel dezelfde schier onvergelijkbaar is, wanneer men zich in staat voelt de waanzinheid te verblinden en te bespotten; maar die was zelfs een noodzakelijkheid, wilde hij voldoen aan hetgeen hij zijn bestemming, ja zelfs hogere roeping, noemde. Wanneer dan Socrates het nieuws vernam, waarvan Athene weldra vol was, dat een of meer Sophisten, die meest alle Grieken waren, in de stad waren gekomen, en zich ergens onder een galerij of aan een zijde hoorden, vervoegde hij zich als hij toeval onder de luisterende menigte, of drong ook wel met moeite tot de gehoorzaal door. Alsdan den droge grap bedreef hij en hield... md p. 303, 304. Bip. p. 71—73. Id. in protag. T. L p. 319. Bip. V. III. p. 314. ibid, p. 335. Bip. p. 137. Gg 2 Digitized by Google STUART OVER DE denaar omvatten, opgerolden van jijden wagen door den uitbundigen lof der dwazen, die hem omsingelden, was zijn woord: „hoe gelukkig zou ik zijn, vrede mijn vermogen mij in staat om de lessen van zulk een leermeester, als gij, te bekogen: maar „bij mijn armoede, bied ik u eniglijk mijn onkunde en twijfelingen, maar tevens een gezegde geest en erkentelijk „hart aan, nu ik heb geluk gehad om te ontmoeten (♦)****. Het verlof om enige vragen te doen werd dan met eenen schamperen grinnik gegeven (f). Zij liepen over de allereenvoudigste saken naar het scheen: wat schoonheid, wat deugd, wat welverkendheid; en werden eerst bejegend met een bespotting van derzelver onbeduidendheid, daarna beantwoord met wijdlopen zwier van niets bepalende woorden, en eindelijk wel beleedigend omgekeerd ter verguizing van de ruwheid en domheid des vragers (f)***. Maar voor zó ruw en dorn wilde socrates dan juist werden aangezien; daarom had bij den mond Heeds vol van voerlieden, lakenvolle, leerloren, schoenlappen, alsof die hem voor beiden raadsten leveren, om zijn gedachten vlug te kunnen uiten. Die gewaande domheid erkende bij zich dan ook, en bad den Sophist, toch (•) PfcAT. in lach. T. II. p. 186\ Bip. V. V. p. 176. (f) Id. in hipp. maj. T. III. p. 288 Bip. V. XL p. 15. (f) Id. in ooon. T. I. p. 491. Bip. V. IV. p. 96. id. in hipp, maj. T. III. p. 288. Bip. V. XL p. ao. Id. in cratyl. T. I. p. 1. Socrates was een sofist die zijn tegenstander niet breed uit te weiden voorziet, maar met een enkel woord rechtstreeks antwoordde op zijn korte vragen. Deze vragen waren bij dat weldra alzoo wist te wenden, dat de drogende sfeer spoedig in de war geraakte en tot de uiterste tegenstelling werd gebracht. Het hielp hem niets, of hij dat dan al bemerkte, en socrates bleef doorredeneren; want socrates beriep zich op de verplichting van de sofist om zich, als zijn tegenstander, samen te richten loopen, naar de traagbeger te schrijven, en wierp inmiddels weer zoveel gondstof van vleierij in de ogen van den waanzinnigen, dat deze zich telkens op nieuw van de overwinning verzekerde en aan een korte beantwoording waagde, die nieuw ongekende ongerichtheid voortbracht. De kunstgreep van den geveinsden domoor vattende, keerde bij hen wel hetzelfdewapen, in welks gebruik de drogredenaars zelf volledig waren, tegen socrates om, maar deszelfs overtreffende slimheid en vaardigheid gleden hem ogenblikkelijk als door een raschengeluid door, terwijl een algemeen geschater den sofist in verlegenheid bracht. Antwoorden in het geval te weigeren, was almede voor hem geen redmiddel, want dan geschiedde de aanval op zijn leerstellingen. Geleerlingen, wiens deerlijk schrappen allemaal gevoelens van meespoor, die raad (schatten) werd betaald, toch niet mocht gedragen. Naar gelang zij socratisch veld werk op lijnen paraat, of liever de voorgenoemen feiten zelf der aanwezigen zulks erkenden, ging de toon van geamuseerd gelach door deze Godsgpaken van bevelen en moren meer en meer over in die van verwondering over de ijdelheid van redekunst, van verbazing over de kostbaarheid van ongehoorde levens, van beschimping van eigenlijke onkunde, en van berichting van verrijving van den geest der Atheense jeugd. Met die verandering van toon scheen tevens een gebeelte van een ander geest op te kunnen rijzen in den onbedaanschijnende wijzende, want uiteindelijk stroomden veelvoldige dichterlijke aanhalingen van Homeros, Pindarus, Hesiodus, ANACREONT, Saprho, van deszelfs lieder, en de zegepraal over eenen protagoras was volkomen wanhoop, wanneer socrates zelf de rol van dieen Sophist opnam, deelte veel glansrijker dan deze voordeel, en daarmee alle ongelijkheid enkele aanmerkingen ook dit ijdel gewrocht der verbeedingskunst in schenkenden rook deed verdwijnen. Daar vond dan de laatdunkende droge rede naar verstand, die op alles had willen antwoorden, de winderige wijzgeer beschaamd, die tot erkentenis van zijn niet weten was gedwongen, de ichtalkische lesgever ten toon, wiens nietswaardigheid was gebleken voor het oog van zijn leerlingen en derzelver bedriegene ouders, en niet zelden voor het oog van het bevatziek gemeen, zoo veel luider lachend in verwonderd geschater, als hadden zij de gewaande eenvoudige, de ongeboeide, de gevatte vrije schapen van socrates. "Men een beeldhouwer, de lelijke Socrates was, die het den ver- goden, in stand beelden reeds vereerden oorzaak, zoolijklim en toekomstig, ja soms zelfs met een gemeen gezelschap liedje, zoolijk aardig en handig gedaan had, f>), „ De mensen worden allemaal verstandig, wanneer zij de weder- legging bijwonen van degenen die zich wijs achten. Het is ook een taaie onaangename kunst, mij door God, de Godsgelijkheid in den droom en op allerlei manier aanbevolen, waarop de mensch een hoogere hoop heeft; — en daarom zelfs verlang ik naar een ander Leven om ook aldaar iedere te beproeven, of hij wijs is, dan wel, het niet zijnde, zich verbeidt: dus sprak Socrates zelf eens over zijn scherts, die hij tot in de Elizeïsche velden wilde drijven (t) (2), Het waren ook de Sophisten niet alleen, die aan dezelfde doele stonden, noch helle drogredenen meelij, waarmee zij zich vermaakten en vermaakten, ernstige en wetenschappelijke zaken, dagelijksche onbelangrijke dingen, ja de meest aangelegenheids des levens werden door hem wel gezonde voorbijgaande, maar niet minder hoertende scherts behandeld, zodat men wel eens gedroogd werd tot hem te zeggen: „ik wenschte bij de Goden (t) Plaat in onder. T. I. p. 452. Bip. V. IV. p. 14. (2) Id. in Apol. T. I. p. 33, 41. Bip. V. Lp. 77, 05. M. STUART OVER DE wel eens te weten, of wij moeten geloven, dat het erg erg spreekt of den gek steekt. Het scheen hem soms genoeg, de gevoelens van de priesters, zowel van het algemeen, te wederleggen wegens hetgeen den Goden aangenaam zaak zal zijn, zonder enige betere gedachten voor te helen." Meermalen bepaalde hij, zei ook eeniglijk tot bet wederzijde spreken van de bepalingen van anderen, zonder zelf er eenige op te geven, en juist daardoor kwam zijn wezenlijke ernst maar zelden in werking. Zijne scherts integendeel nam aan vormen als een Proteus aan. Tot Theeëtetus was het: „Gij gaat zwanger, en weet het niet eens, maar gij weet zeker, dat ik de zoon van een vroedvrouw ben, wel nee, ik oefen dezelfde kunst aan de geest als mijn moeder aan het lichaam, en waarvoor in de mens een wind in plaats van een wezenlijke vrucht draagt.'' Tot Menexenus, die twijfelde, hoe lijkredenaars over gevangenen in den slag, die door het Athener volk moesten benoemen, zich voorbereiden tot die taak, was het woord van Socrates in dezelfde voegen: „zulke lijkredenen zijn zoo stemming roerend, dat ik er wel vier dagen van mijn stuk door ben; maar een bekwaam lijkredenares is terstond klaar, want apasia hoorde ik er onlangs een. SCHERZ VA« DOCTOR. ATIS. «4! In een, welke ik nog wel van buiten ken, want ik kreeg fel gelijk van haar, toen ik bij het opzeggen hapte; en daarop volgt dan waarlijk het recept eener zij- en lofzang, vol van nieuwbreidingen en algemene platen, 200 geestig en zo fijn voorgegeven, dat niemand Oechts lecro en schier alle geleerden na hoorde, maar de Atheners zelf haar voor goed raad schijnen gehad hebben, en dat de laatsten haar jaarlijks wilden hooren. De geheele wereldprekendheid was ook bij socrates een keuzenkunst gelijk hij haar noemde, die aan de smaak alleen zocht te behagen, zodanig dat ze gemeen had met de geneeskunde, welke de kunsten herhaalde; alhoewel hij, naar Cicero's oordeel, zelf wel wereldprekend ten nadeele der wereldprekendheid gesproken had, dat het waarlijk wonder schijnt, hoe men ook deze schimprede voor een echte lofzang op de kunst gehouden had. Na was er een Thracisch geneesheer, die hem een toverstok had geleerd, waar de oogziekte kon genezen, doch waarvoor het gehele lichaam, en waarin de ziel zelf eerst moest hersteld worden, dan was de Dios, een waarlijk wonder. Plat. in rep. T. II. p. 235, ajö. Bjp. V. V. p. a/6, 878. Cic. in Orat. c. 44. Tusc. quisut. L. V. c. 1a. — Vidatur tibim in Argum. dialogi rep. : „Qua omnia, ut Platon res dam oratores volute pungere, eorumque stulum haud admodum facile esse, tu indictuent; id quod ipsa etiarum oratio videtur confirmandi loca, communibus, quae cavenda facile soccunebant, conflita, p. 15J, Plat. in rep. T. I. p. 463, 465. Btp. V. IV. p. 37-41. Cic. de Orat. L. I. c. it. (•) Plat. in chabm. T. II. p. 155, 156. Bip. V. V.p. 109-113. Hh %4% M. ITOi&T «VBfc D*> seggen de vroow, die hem de zutvere llefde voor het fcfaoone had leeren kennen (♦); fomtljds bad een ander hem kwanswijs > d« war gebragt (t); hij , die tegen hem immer fcherts gebruikte, kreeg den bal terftond terug: „gij gelljkt, sei mbno, naar de „ fidderaal, die hem» welke haar aanraakt, vcrlHjfe; zoo verftomt „ gij mij , en gij doec wel , nooic baiten Athenen te komen , want aldus zon men n als eenen toovenaar ft raffen/ 1 ■*— „ Dac regt gij ronar was het antwoord , r om nu ook aw pprtrct eens ce „ zien. want deftige mannen worden deftig gefchilderd; maar n „ de vbch Üora, die anderen verftijfe, ook van nttj, die Hechts „ te twijfelcn weet, zult gij niets bepaalds orer u hooren ($)" — „ Mögt nn de wijsbeid, gelijk het water door een wollen lapik „ een vol in een ledig glas, van den eeneh in den andere» over- y, gaan, hoc voordeelig zou ik thans nevens den beroemden agatro aan tafel liggeo:"r aoo riep bij aan deazeifs gastin aal ub, op beo- zelfde tafelbed met hem aanliggende (**> Van hem gingen vete loimige woorden oit. Van hem was bot zeggen: „anderen leven „ om te eten; ik eet, ora te leven (ttV Van hem her anewoord op de vraag: of het beter wäre al of niet te trouwen? — „Het zal u ronwen, war gij van beide ki e z e n - • moogt (S§ ).** „ Ik „ zie uwe ijdelheid door de febenr van uweh mantelf* moest Plat. in Conviv. T. III. p. soi. Bip, V. XI. p. aa7. Antisthenes van Herne hoorden; en als Xanthippe, na veel geëxplodeerd te hebben, op Socrates, besloot daarna raad ongeïdele water over te gieten, zodat zijn schier ver niet minder was dan zijn geduld, in de woorden: "Zei ik niet dat Xanthippe's onweer met een regenboom af zou lopen?" Niet zijn zelfverdediging voor zijn regters, noch zijn jonge gesprekken over de onsterfelbaarheid van de ziel, noch zijn uiterste ogenblikken vóór het gifdrank, waren van de teresomende en luimige vrij. Het was voor zijn regters, dat hij zei: "Ik verlang naar de andere wereld, om eens te zien wat er van de wisheid van eenen Ulysses, Sisyphus en vele andere mensen en vrouwen te denken is." Het was in zijn gesprek over het andere leven, dat hij Simmias deed zeggen: "Dat bij Jupiter, gij dwingt mij een lach af, ook al wenschte ik niet te lachen." En wie kon ernstig blijven, wanneer men hem hoorde aanmerken: "Misschien vreest gij kinderlijk, dat de ziel bij het uitgaan uit het lichaam wordt niemand gedreven als een damp, vooral als men niet bij zichzelf, maar met harde wind strekt?" Hij lachte op de bedenkingen, die Simmias vroeg, of de ziel misschien een stemming van het lichaam zou moeten hebben. (t) W.L.II, c. 17- (5) Plat. in ApoL T. Lp. 41. Bip. V. p. 195. (•*) Id. in »aaD. T. I. p. 64. Sip. V. I. p, 145. (t+) Id. ibid. p. 77. Bip. I. p. 176. (55) Id, ibid. p. 86. Bip. p. 19Ö. Hh » M. STUART, OVIR DB Hec ms even voor de doodelljke teug, dac bij , gevraagd boe bij wilde begraven zijn • antwoordde „ roo als gl] ver- „ kiese, mits ik u niet ontfnap;" er grimlagcbende bljvoegende: „ gtj fchijnt niec te begrijpeo, dal socratbs, die na mec a „ fpreekt, na de gedronken teug, niec meer blj n zal zijn {•).*• Zijne huisvroow begon luid te jammeren bij bec jongfte afTcbeidi blj liet haar wegleiden, wreef zijn been, en zeide: „zoo is ver- „ maak en fmart vereenigd; het been deed mij «er van den klais- cer , en na doet mij dit wrijven goed ; zoo gaat het immer en esopus mögt er wel eene fabel van gemaakc hebben (f)»" Na deze opmerkiqgen, aelfs uit die gefprekken ontleend, waarra plato geene verdichting kon hebben durven beftaan , daar zij voor den regier gevoerd en te midden der leerlingen gehouden werden, die le zcker aan bem hadden overgebragt, zijnde blj c elf blj de laattte niet tegenwoordig geweest, ihat bec dan allezins vast, dat de fcherts door aanleg, omftandighedcn , gewoonte en neiging ioo geheel karaktercigen was geworden aan socratbs, dat men zijn hoofd of hart willende beoordeelen, dezelve nimmer genoeg in bet oog kan houden. 