title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: Terwijl hij ze sprak , had een inwendige stem hem toege- roepen : »Wee ul Ge hebt gezondigd, dat gij 't gewaagd hebt, hier binnen te dringen; keer terug." Aan omkeeren was echter niet- meer te denken , het ergste was geschied. — Beiden zetten zieh aan de tafel en nu begon het on- derricht : de geheimzifinige reden, waarom de heilige schritt met de letter Beth begint , werd onthuld ; iedere letter en iedere punt, iedere plaatsing en verplaatsing kreeg een diepe beteekenis. Als bewijs , dat er een geheime zin in de woorden des bijbels moest liggen , werden verscheidene plaatsen aangehaald, die niet letterlijk konden worden opge- vat, zooals b. v. Gen. 29, 11 , dat Jakob Rachel zougekust hebben, de optelling der bijdragen, die de twaalf stammen tot den opbouw des tabernakels geleverd hadden (Num. 7), en wat dies meer zij. In dit alles lag een diepere zin verborgen. 144 Zij waren nog in deze onderzoekingen verdiept, toen het klokkespel van de Zuiderkerk aankondigde, dat hetweldra middemacht zou slaan. De rabbi stond op, trok zijn schoe* nen uit, bestrooide zieh het hoofd met asch en ging op den grond zitten bij de deurpost , waar een met de tien geboden beschreven perkament in een kleine nis lag; hij omhulde zieh het aangezicht. Tranen stortende , sprak hij de alphabetische zondehbelijdenis uit en zong met tril- lende stem psalm 137 : »Weenend zitten wij aan de ri- vieren van Babel, terwijl wij Sion gedenken. Indien ik u vergete, Jeruzalem, zoo verdorre mijne rechterhand. De tong möge mij kleven aan het gehemelte, zoo ik u niet gedenke; zoo ik Jeruzalem niet verheffe boven 't hoogste mijner blijdschap!*' In dezelfde houding zong hij ook de klaagliederen van Jeremia; doch dciarop richtte hij zieh op, zeggende : »Schud af het stof, sta op, hemeem uw zetel , o Jeruzalem I Maak los de boeien uwes halzes , gevangen dochter Zionsl (Jes. 52, 2). Ik heb Wächters op uwe muren gesteld, o Jeruzalem l dat zij niet zwijgen nacht noch dag, noch immer! Gij, die den Heer indachtig maakt, geeft u geen rust. En laat ook Hem geen rust, totdat Hij Jeruzalem bevestige en stelle tot een lof op aarde." (Jes. 62, 6.) Baruch deed en sprak den rabbi alles na, hoewel hij nog niet de geheime beteekenis van ieder woord, iederen klem- toon en ieder gebaar begreep. Onderwijzer en leerling zet- ten zieh nu weder aan de tafel, trokken hun schoenen aan en studeerden tot het aanbreken van den morgen, toen het tijd was, naar de synagoge te gaan. Zoo brachten zij elken donderdag den nacht wakende door en van weektotwedc ging Aboab vertrouWelrjker met zijn jongen vriend om. 145 Baruch bestudeerde hetboek »De verborgenheden Gods,'* dat door Adam, en het »Boek der schepping/' dat door den aartsvader Abraham zou vervaardigd zijn. Niet alleen zijn gansche ziel, ook zijn geheele lichaam werd hierdoor ingespannen; onophoudelijk was dit laatste mede in bewe- ging. De Kabbala leert namelijk : Evenals er niets in de hoo- gere wereld bestaat, waarvan het beeld niet in den mikrokos- mos aanwezig is , zoo komt met de 248 geboden van den joodschen godsdienst ook een gelijk aantal ledematen in het menschelijk lichaam overeen, die allen bij de heilige Studie ingespannen en werkzaam moeten zijn. Baruch kende de namen en eigenschappen der verschillende engelen, zoo- wel als de formulieren, waarmede men hen aanriep; doch dit alles kon hem even weinig schelen, als de oplossing der che- mische en magische Problemen. »Het verborgenste van al het verborgene'* was het, dat zijn gedachten onophoudelijk bezig hield, en hieromtrent leert de Kabbala, dat alle lichamelijk en geestelijk leven slechts een afbeelding van het oorspron- kelijke hemelsche beeld is , en als een onaizienbare keten vän oorzaken en gevolgen uit God zijn oorsprong neemt en tot Hem terugkeert. Dat is de ladder, die God den aarts- vader Jakob in den droom liet zien (Gen. 28 v. 12), en die de engelen, de vertegenwoordigers der aardsche krachten, ieder naar de mate van zijne geestelijke verlossing of stoffelijke zwaarte op en neder klimmen ; de ladder van alle entiteiten Staat op de aarde en reikt tot aan den hemel, däär is het he- melsch Jeruzalem, däär de tempel, volgens welk model de aardsche gebouwd is, däär alles in geestelijken vorm, wat hier op de aarde aan de stof is gebonden. Uit de getal- letters van het Hebreeuwsche woord Ruach (ziel) wordt 10 146 bewezen, dat deze dezelfde beteekenis voor God liebben als de verschillende Hebreeuwsche woorden, en de ziel dus een deel van God is. De som der getallett^rs van het woord Messias is dezelfde als die van het He- breeuwsche woord, dat slang beteekent, onder welker gestalte de satan Eva verleid heeft; dientengevölge zal de Messias de slang den kop verbrijzelen en zonde en dood van de aarde doen verdwijnen. De aardsche Adam is ge- lijk aan een drievoudigen Adam in den hemel; dit wordt uit de drie malen veranderde uitdrukkingen bij de schep- ping van den eersten mensch (Gen. i. 147 Hier eindelijk zag Baruch zieh den weg tot een hooger streven geopend. Hij trachtte voortdurend de inwendige kern van het zonderlinge en dwaze omhulsel te scheiden; maar tot zijn spijt werd hij gewaar, dat juist dit laatste het hoofdbestanddeel vormde, ja, dat hier zelfs geen plaats was voor de algemeen aangenomen begrippen aangaande de beste wijs om de wereld om zieh heen te leeren ken- nen en de raadselen in de gesehiedenis der mensehen en volken op te lossen;. zoodat men zijn toevlueht moest nemen tot de vreemdste onderstellingen omtrent de ziels- verhuizing en de heersehappij der booze geesten, waardoor de natuur en hare wetten als het wäre verkraeht en ont- bonden werden. — De rabbi was zeer ingenomen met den ijver, cl^en zijn leerling aan den dag legde, hoewel hij niet naliet , hem van tijd tot tijd onder het oog te brengen , dat als men in de wäre verborgenheden der Kabbala wilde doordringen, men alle zinnelijke neigingen, die een uitvin- ding des satans waren, moest afleggen. »Op den zesden scheppingsdag," voegde hij er bij , »is de vrouw en met haar alle booze lusten gesehapen; daarom leeren ^de rab- bijnen, dat men op den leeftijd van driemaal zes jaren in het huwelijk moet treden. Gij hebt juist dien ouderdom be- reuet. " Voorzeker, des rabbi' s plannen en bedoelingen waren hoog ernstig en boven de dingen dezer aarde verhe- ven, maar toeh scheen dit hem niet te verhinderen, aan een verbintenis tussehen Barueh en zijne Sara te denken. De jonge Kabbaiist wist eehter van den prins geen kwaad en merkte nog niets, toen de rabbi hem eens met voor- dacht alleen met de sehoone Sara in de kamer aehterliet. Op zekeren dag onderriehtte zijn leermeester hem, dat 148 ook Jezus van Nazareth door de sekte der Esseers in de geheimen der Kabbala was ingewijd. De rabbi vermoedde niet , wat hiervan het gevolg zou zijn. Reeds dikwijk had Baruch zieh in de bibliotheek van zijn leermeester Nigritius met bijna onweerstaanbare kracht aangetrokken gevoeld tot een zeker boek in zwarten band ; een inwendige schroom hield hem echter altijd terug. En nu steeg wederom de vraag in zijn binnenste op: waarom zou daar een boom, zoo rijk met voedzame vruchten be- laden , te midden van het vrije veld der kennis staan, dien juist gij niet zoudt mögen aanraken? Die verboden vrucht is immers niet doodelijk en wie heeft het recht, om te zeg- gen : gij moogt ze u toeeigenen en gij niet ? Voor ieders oog verborgen, waagde Baruch het eindelijk, het boek te openen^ Hij las het nieuwe testament Zijrie banden sidderden, terwijl zij het boek vasthielden. Dat was de macht der gewoonte, die zulk een daad als afval veroordeelde. En toch liet hij zieh niet afschrikken. Stil , doch vastberaden ging hij voort. Hij vond hier geen nieuwe verklaring van de Kabbala, maar iets anders, dat hij niet verwacht had. Hij las thans een nieuwen bijbeU en dit niet als een kind , door zijn leermeester voorgelicht,. maar met het vrije , onbevangen oog en het zelfstandig ge- moed van een denkend man. In de eerste plaats had dit mede invloed op zijne beschouwing van de schrift , die hem tot dusver alleen heilig was geweest. Moest ook deze niet aan een vrij , onbevooroordeeld onderzoek onderworpen worden? Was het niet mogelijk, de overgeleverde begrip- pen te laten varen en den inhoud weer in zijn oorspron- kelijken eenvoud op te vatten ? 149 Bij de wonderen hield hij zieh niet lang op. Ook de :gelijkenissen trokken hem niet bijzonder aan; ze kwamen hem te veel overeen met de verbalen in den Talmud. Hij had maar al te dikwijls ondervonden, hoe de rabbijnen de oppervlakkigheid , die daar in hun hoofd en in hun hart heerschte, met dergelijke parabelen trachtten te bewimpelen. En zeide nien niet, dat Christus zelf alleen aan zijn jünge- ren de waarheid zuiver en onopgesmukt had medegedeeld ? Was het niet mogelijk , het eenvoudige woord ingang bij den mensch te doen vinden? Moest men dan weer vol- komen kind worden en aan het onmiddellijk ingrijpender natuurwetten gelooven, om een door kerkelijke dogma's en farizeesche schijnheiligheid bedorven tijd te genezen? Zou men dit ook niet kunnen doen, door als man die alom bekende natuurwetten te helpen ontwikkelen en ver- spreiden? Bood dan het eerste alleen een vast steunpunt, omdat de natuur zieh hierbij in al hare regelmaat vertoont ? Zou meerdere kennis ook niet tot erkenning van meerdere regelmaat voeren? Is het ons niet onmogelijk, weer kinderen in het geloof te worden, als het zelfstandig denken in ons is ontwaakt? Is het gezegde in den Talmud hier niet van toepassing : »Alles komt van God, behalve de godsvrueht?" Is dege- reehtigheid, waartoe men door vrij nadenken komt, niet meer en hooger dan de liefde ? Welke is de zuivere, onbe- wimpelde gedachte , die Christus zonder gelijkenis zijne jüngeren in het bijzonder heeft geleerd (Marc. 4 v. 34) en die niet bepaald in de Evangelien wordt uitgedrukt? Het is twijfelaehtig , in hoever de geest van tegenspraak, <iie door zijn geheele opleiding in hem was ontwikkeld , 150 deel had aan de vragen , die bij den jongen denker opkwa- men. Hij poogde er zieh boven te verheffen en achtte het als een nieuwe openbaring, dat nergens geschreven stond , dat God aan Christus was versehenen, en hetzij door een stem hetzij door teekenen met hem gesproken had, zooals in het Oude testament, maar dat hij zieh in Chris- tus onmiddellijk aan de apostelen geopenbaard had. 'tWas geene openbaring van aangezicht tot aangezicht , zooals aan Mozes; geen openbaring van buiten, maar van binnen. Baruch kende slechts zeer oppervlakkig de verschillende leerstukken, die in de kerken overeengebracht werden met de hier opgeteekende lotgevallen en lessen van levenswijs- heid. Het hoogste, wat Christus van zichzelfgetuigdheeft, is dit: dat hij een tempel Gods is, en Johannes zegt ter nadere verklaring hiervan : het woord is vleesch gewor- den. Zoo heeft God zieh in Christus het meest onmiddel- lijk geopenbaard. Baruch voelde zieh verwonderlijk aangetrokken door het leven en de leer van den gekruisigde , ja , hij voelde zelfs een soort van geestverwantschap met hem. Juist omdat hij in een kring verkeerde , die er niets van wilde weten en voortdurend door de belijders van Christus vervolgd werd, juist omdat hij geheel onpartijdig was ten opzichte van alle kerkelijke meeningen, was hij des te vrijer in zijn streven naar de zuivere rechtvaardigheid en leerde deze be- oefenen tegenover een verschijnsel, dat zieh door vele eeuwen heen en onder vele volken had staande gehouden, en welks uitwendige vorm hem zelf vreemd zou blijven. Hoevele schijnbaar elkaar afstootende en ontbindende dementen werken de ontwikkeling van den jeugdigen mensch 151 in de band! Terwijl de lentewind den jongen boom heen en weder doet wuiven, drijft hij zijn worteis al dieper en dieper in den voedenden bodem en bevordert zijn groei- kracht en wekt hem tot nieuwe vruchtbaarheid öp. En evenals in de natuur buiten ons , neemt ook de ziel veel in zieh op , dat zieh niet aanstonds weer in den eenen of anderen vorm naar buiten openbaart ; slechts de tijd geeft er den wasdom aan en doet het ontwikkelen en rijpen. Als Baruch de bibliotheek van den magister verliet, moest hij zieh weer , in de Studie der Kabbala verdiepen en dit was hem blijkbaar niet ongevallig. Het raadselachtige en geheimzinnige trok hem hier altijd weder aan , omdat hij nog altijd bleef hopen , dat hij eindelijk de oplossing zou vinden van de duistere vragen , die zijn geest verontrustten ; doch het onbegrijpelijke werd steeds door nieuwe onbegrij- pelijkheden vervangen. Menigmaal meende hij een wegwijzer op het spoor te zijn gekomen , die echter spoedig een dwaallicht bleek te zijn en hem op nieuw in duistemis en onzekerheid achterliet. AUengs begon Baruch te verlangen, van het juk bevrijd te worden , dat hij zichzelf had opgaiegd, en zijne bezoeken bij den rabbi te kunnen staken. Dit geschiedde buiten zijn toedoen. Bij gelegenheid dat een joodsche kolonie zieh op reis begaf , om zieh in het noorden van Brazilie te vestigen , sloot rabbi Isaak Aboab zieh hierbij aan. Op zee , dus werd er verhaald , verzamelde zieh een menigte dolfijnen en zeemonsters rondom het schip, waarop rabbi Aboab zieh bevond. Alle schepelingen verkeerden in doodelijken angst; alleen de rabbi bleef bedaard. »Ziet, 152 in die monsters zijn de zielen der goddeloozen gevaren ," zeide hij. En daarop riep hij met luider stem, die door de golven weerkaatst werd: »Houdt stil ; nog moet ge wachten, want nog is de tijd niet gekomen, dat ik u verlossen kan." Hij wierp een blad papier in den bruisenden vloed en wel- dra verdwenen de gedrochten. De schoone Sara mocht dit groote wonder haars vaders, dat spoedig wijd en zijd verbreid werd , niet meer beleven. Het afscheid van Baruch had haar vele tränen gekost; want zonder dat zij 't zieh zelve had willen bekennen , had de jonge geleerde een buitengewonen indruk op haar hart gemaakt. Zij werd ziek en stierf gedurende de reis. Toen de landverhuizers in het noorden van Brazilie voet aan land zetten , was het hun eerste werk in den nieuwen hun nog onbekenden bodem een graf te graven, waarin zij het jonge en schoone kind te rüsten legden. Volgens de geheim- zinnige plechtigheden , die men bij de begrafenis van een Kabbaiist in acht nam , werd ook thans de schophar ge- blazen , waarschijnlijk in afwachting van de bazuinen , die bij de opstanding der dooden zullen weerklinken. In het land , dat nog nooit door den voet van een jood was be- treden , weergalmde dus reeds spoedig het bazuingeschal uit Kanaan , als een herinnering uit lang vervlogen tijden , en als een voorbereiding tot dien tijd, wanneer al het aard- sche zou zijn voorbijgegaan. — Een paar dagen , nadat rabbi Aboab zieh had ingescheept, begaf Baruch zieh op het gewone uur naar de woning van magister Nigritius. Vrouw Geertrui Omzand , de huiswaar- din , kwam hem echter reeds op den dorpel tegen met het bericht , dat zij den magister heden morgen dood op 153 zijn bed hadden gevonden. Zijn nachtlamp had nog gebrand. Baruch ging naar boven en wierp nog een laatsten blik op het verstijfde gelaat van zijn leermeester; de wezens- trekken van den afgestorvene droegen een vriendelijke uit- dnikking ; zijn lievelingswerk Cicero de finibus bonorum et malorum lag voör hem opengeslagen. Zoo waren den jongeling dan nu op eens de leidslieden ontvallen , die hem de schatten zouden meedeelen , welke de menschen voör hem verworven hadden. Hoevele dui- zenden stervelingen erven zonder eenige moeite en längs effen, gebaande wegen de geestelijke schatten , diedevoor- tijd hun heeft nagelaten, en voelen zieh gelukkig in dit bezit, terwijl Baruch telkens nieuwe pogingen daartoe moest aanwenden en zieh toch niet van ganscher harte verbeugen kon over hetgeen hij had verworven/ Zijn geweten klaagde hem aan; hij verbeeldde zieh, dat het verlies dier leidslieden een rechtvaardige straf was voor de zonde, dat hij zieh in stilte verzet had tegen hunne zoo hoog geprezen uitkomsten. Kon hij echter anders? Was hij dan bestemd , als het wäre weer een eerste mensch te zijn, niet bezwaard door hetgeen de voorgeslachten bij- eengegaard hebben, niet op een dwaalweg gebracht door hunne aanwijzingen? Moest hij dan uit de diepte van zijn eigen gemoed , uit de kennis der menschelijke natuur en der wetten, waaraan zij is önderworpen, al datgene ^leeren , wat zijn eeuwig heil kon bevorderen ? Moet ieder , wien een goddelijke openbaring ten deel valt, zieh uit de drukke en woelige menschelijke maatschappij terugtrekken in de dood- sehe woestenij, waar hij zieh alleen op de wereld waant, waar slechts de kloppingen van zijn eigen hart hem den tijd afmeten ? NEGENDE HOOFDSTUK. DE LUCIANIST. Een nieuwe wijs van denken , dit ondervond Baruch nu bij zichzelf , brengt niet terstond een verandering in het alledaagsche leven te weeg ; van vele zaken moet men afscheid nemen en * die scheiding valt niet gemakkelijk , want telkens dringt zieh met nieuwe kracht het bewustzijn aan ons op , hoe innig wij nog aan al dat oude gehecht zijn. Op den laatsten Grooten Verzoendag had Baruch met verslagen gemoed gebeden: »Heere God ! laat mijsterven, eer ik een zondaar of goddelooze word." Hij bleef echter leven en verloor nog daarenboven zijn trouwsten vriend , die hem in allen nood en gevaar ter zijde had gestaan. — Drie malen daags in de Synagoge ; daar buiten , als hij een glas water dronk , een appel of een stuk brood at ; als hij zijn werk begon ofeindigde; bij elk genot , bij ieder voorval — geen enkele maal had hij het voorgeschreven , daarop betrekking hebbende gebed verzuimd; en 'savonds, als hij zieh te nisten legde , zeide hij het alphabetisch gestelde zondenregister op en sloeg zieh bij ieder woord als een 155 berouwvol zondaar op de borst ; dan eerst sliep hij rüstig in en tot den morgen door. In die nachtelijke stilte echter kwam de twijfel zacht en ongemerkt aangeslopen en fluisterde hem toe : Waarom kwelt ge uzelf over zaken , waaraan ge u nooit schuldig hebt gemaakt ? Hebt ge ooit geroofd , gestolen , moedwillig gezondigd , met opzet iemand verkeer- den raad gegeven, zooals hier op die zondenlijst staat opgeteekend ? — Ik bid niet voor mij alleen , dus rede- neerde hij bij zichzelf, ik bid voor geheel Israel, voor de vergeving der zonden van de gansche menschheid. — Wat anderen door daden misdreven , wilt gij dus door woorden uitwisschen ? klonk wederom een stem in zijn bin- nenste. Hij hield midden in zijn gebed op en sliep rüstig in. »Wanneer gij bidt, zoo twijfel niet," zegt de wijze Jezus Sirach ; hoe brengt men echter den twijfel tot zwijgen ? En toen Baruch zieh in de Synagoge bevond en het gewone ochtendgebed vöör hem lag opgeslagen , toen trad de ver- zoeker nogmaals tot hem , zeggende : Hebt ge u weer op het vastgestelde uur hierheen begeven f Hoe kunt ge de door David of andere mannen in hun nood en droefenis geuite woorden in den mond nemen ? Moeten uw eigen godsdienstige gevoelens dan eerst door machtwoorden van vreemden worden wakker geroepen ? Hij besloot , voortaan slechts in door hem zelf gekozen woorden en uitdrukkingen en niet anders dan als hij er een onbedwingbaren aandrang toe gevoelde , tot God te bidden. Dit denkbeeld drukte hem nog zwaarder op de ziel , terwijl hij aan het ziekbed van zijn vader was gezeten ; diepe züchten weiden uit zijne borst op en heete tränen liepen hem over de wangen. »Houd u bedaard , mijn zoon ," zeide zijn vader, »ver- trouw op den goeden God. Hij zal ons helpen/' Hij wist niet, hoe deze woorden als een tweesnijdenji zwaard het hart zijns zoons doorboorden. Zwijgend en als wezen- loos zat deze aan zijne legerstede. De politicus en heel- meester Flijns floot in de naaste kamer de melodie van het : Wilhelmus van Nassauen en hield zieh onledig met pleisters maken; de zieke had de koude band zijns zoons in de zijne genomen en steunde zonder ophouden. Eens- klaps zweeg de Oranjeklant ; Mirjam opende de deur en Salomo de Silva trad binnen, gevolgd door een vreemde" ling en den heelmeester met zijn pleisters en verdere ge- reedschappen. »Ik wilde de zaak liever niet alleen op mij nemen," hief de Silva aan, »en heb dus mijn geeerden collega, Dr. van den Ende verzocht , mij bij de operatie bij te staan. Zijt gij er op het oogenblik toe bereid en voelt ge u er sterk genoeg toe ?" »Ja wel," antwoordde de zieke; »ik stel mijn leven in Gods band." Een min of meer spottende trek vertoonde zieh bij deze woorden om de lippen van den vreemdeling. Baruch had dien opgemerkt en meende uit dien glimlach 157 op te merken , dat er weinig hoop op het behoud zijns vaders overbleef. Hij vergiste zieh echter. Van den Ende vroeg in het Latijn , of hij zieh , terwijl de zoon van den patient tegenwoordig was , van deze taal kon bedienen. Silva beantwoordde deze vraag toestemmend , daarBarueh sieehts weinig Latijn verstond. De beide geleerde beeren hielden nu een druk en emstig gesprek met elkander , waarbij het gelaat van Van den Ende een cwimiskenbaren spot verried. De lange Flijns luisterde met gespannen aandaeht en knikte toestemmend nu naar dezen en dan naar genen kant , alsof hij alles begreep , maar inderdaad verstond hij er geen woord van. Het ging Barueh niet veel beter , hoewel nu en dan een bekende klank zijn oor trof; maar toeh kon hij zijne oogen niet van den vreemden geneesheer afwenden. Het gansehe voorkomen van dien kleinen man drukte opgeruimdheid en kalmte uit , twee eigensehappen , die Barueh juist te dezer ure bijzonder aan- trokken. Zijn beide banden , die tot aan de vingers met witte geplooide lubben bedekt waren , rustten op den ver- gulden knop van zijn Spaansehrieten rotting ; aehterover in den gevulden rüg van zijn stoel leunende , stak zijn rond buikje bijna ' wat al te veel vooruit boven de körte been- tjes , die met hun gespen en gekleurde linten de aandaeht ' tot zieh trokk^n ; sehielijk riehtte men eehter van daar den blik weer op zijn hoofd : uit de sierlijk golvende lokken van de pruik , die hem tot op de sehouders neervielen , staarde u een rond , blijmoedig gelaat aan, waaraan niemand zeker meer dan vijftig winters zou hebben toegesehreven , indien niet eenige rimpels , die , als hij laehte , rondom zijne oogen samentrokken , zoowel als een donkerroode tint op 158 en rondom den neus een meer gevorderden leeftijd hadden doen vermoeden. De diepliggende grijze oogen waren on- ophoudelijk in beweging ; doch voor het overige stak de uitwendige bedaardheid van den kleinen man gunstig af bij de levendige gebaren van de Silva , die zijn collega nu eens bij zijn jas greep , en dan weer , zonder het zelf te weten , op den arm of op de knie sloeg , om zijn woorden kracht en klem bij te zetten. Baruch kon zijn oogen niet van den - vreemdeling afwenden en had hem voorzeker benijd om de vrije en gemakkelijke wijs, waarop hij zieh in het Latijn uitdrukte, als hij hier, bij het ziekbed zijns vaders, aan zijn Studien had kunnen denken. De kunstbewerking liep boven alle verwachting gelukkig af; van den Ende bezocht zijn allengs genezenden patient bijna iederen dag en sprak bij deze gelegenheden veel met Baruch , wiens inwendige onrust en levendige geest niet lang voor zijn scherpen blik verborgen bleven. De oude d'Espinoza was recht dankbaar , toen hij hem voorstelde , zijn zoon in de klassieke wetenschappen onderricht te mö- gen geven. Baruch vergezelde dus den geneesheer naar diens wo- ning , aan het eind der Warmoesstraat , niet ver van de St. Olauskerk en de kapel , die volgens het model van den Jeruzalemschen tempel gebouwd is. Op zekeren dag was Baruch met Chisdai hier voorbijgekomen en Chisdai had drie malen op den grond gespuwd , doch Baruch had alleen opgemerkt , dat de bouwmeesters zeer ver van het oorspronkelijk model waren afgeweken. »Hoe zou dit ech- ter ook anders mogelijk zijn ," had hij er bijgevoegd, >want zelfs degenen , die den Talmud verstaan , kunnen zieh im- 159 mers onmogelijk een juiste voorstelling van de uit- en in- wendige gedaante des Jeruzalemschen tempels maken, daar het echte , oorspronkelijke beeld slechts in den hemel be- Staat." Nu evenwel bekommerde hij zieh al zeer weinig meer over de bouworde van den hemelschen of den a^u'd- schen tempel , toen hij de woning van den arts binnentrad. Hij bewoog zieh hier als het wäre in een geheel nieuwe atmosfeer ; het gezang van een frissche meisjesstem , door orgeltonen begeleid , klonk hem reeds bij de huisdeur te- gemoet. De heer des huizes voerde zijn leerling een groote kamer binnen en liet hem hier een poos alleen. Fraaie schilderstukken bedekt^n de wanden en lokten tot beschou- wing uit : hier eene Leda in het bad , verleidelijk van opvatting en frisch van kleuren ; däar eene Venus , zooals zij in volmaakte schoonheid uit het zeeschuim opwaarts stijgt ; ginds eene Semele , half door een wölk omgeven; aan den tegenovergestelden muur Vlaamsche stillevens , bloem- en vruchtstukken , landschappen , on- vergelijkelijk schoon van tinten en trouw volgens de na- tuur weergegeven. Kleine borstbeeiden van wit en rood geaderd marmer prijkten op de blinkend gewreven kästen. Verscheidene kanarievogels in vergulde kooien lieten hunne van buiten geleerde airtjes hooren , afgewisseld door hun eigen , aangeboren , schetterend gezang. Rozen , tulpen , anjelieren , lelien en anemonen stonden in sierlijke bloem- potten voor de ramen en trokken den blik der voorbijgan- gers tot zieh. Toen de geneesheer zieh weer bij zijn jon- gen vriend voegde , maakte hij hem op al de schoonheden der verschillende schilderstukken opmerkzaam; enkele nam hij zelfs van den muur en bevochtigde ze met eeA natte 160 spons , om de Ueuren des te beter te doen uitkomen. Voornamelijk hield hij zieh een geruime poos op bij twee rijk gestoffeerde landschappen van zijn tijdgenooten Jakob Ruysdael en Nikolaas Berchem. — Vervolgens ging hij Baruch voor naar een ander vertrek , dat dezen bijna nog meer in verbazing bracht. De muren waren rondom met anatomische aflbeeldingen behangen , waartusschen glazen kastjes en doozen hingen met opgezette kevers en kapel- len van allerlei vorm en soort; opgezette vogels zaten op kleine , van hout gesneden boomen , die boven op de boe- kenkasten pronkten. Aan den eenen kant van de kamer stonden distiUeerkolven en retorten ; in een hoek lag een groote hoop grauw papier , waaruit stelen en bladeren van gedroogde planten te voorschijn kwamen ; ook zag men hier een groot geraamte met een schepter van goudpapier tusschen de beenige vingers. Boven den groenen schrijf- lessenaar stond een marmeren buste ; een verdorde eike- krans was den Griekschen satiricus om de slapen gewonden. Met groote belangstelling zag Baruch naar alle kanten rond ; hoe vol en zelfs overladen het vertrek ook mocht wezen , toch heerschte overal een zekere orde en netheid. »En dus — " dacht hij bij zichzelf, — r »kan men zijn leven ook met wat anders doorbrengen dan enkel met bijbel- plaatsen , commentaren en godsdienstvormen ; hier schijnt het een geheel andere wereld te zijn." Van den Ende stoorde hem niet in zijne overdenkingen , daar hij bezig was , in zijne kästen naar een boek te zoeken. Eindelijk nam hij Cicero de officiis ter hand en liet Baruch hieruit vertalen. De leermeester schudde echter dikwijls hethoofd, niet zoozeer omdat Baruch minder van het Latijn afwist, 161 dan hij verwacht had , daar men dit niet onvoorwaardelijk kon zeggen , als wel omdat hij met zijn vluggen geest, alle vormen der grammatica verachtend , wonderlijk omsprong met den schrijver , dien hij las. Kon hij slechts uit een paar woorden ten naastenbij den gedachtenloop of de be- doeling opmaken , dan wist hij ook den volzin schielijk en duidelijk weer te geven ; doch maar al te dikwijfcs gebeurde het, dat hij, den schrijver voorbij strevend, zijn eigen ver- gelijkingen en onderstellingen uitwerkte. Van den Ende begreep dan ook spoedig , dat hij met dezen leerling niet de gewone leerwijs kon volgen. Hij vergeleek hem bij een boom , die reeds verscheidene jaren bloesems en vruchten had gedragen , en nu in een anderen bodem moest wor- den overgeplant. Hij vorderde intusschen niet zoo schielijk, als men wel- licht zou meenen, daar het onderwijs bijna altijd door on- derzoekingen en mededeelingen van anderen aard werd af- gebroken. Banich begon allengs veel vertrouwen te stellen in zijn leermeester en vertelde hem eens openhartig, hoe hij de gewoonte van te bidden had verloren. Bij dit verhaal schudde de dokter van het lachen, doch merkte spoedig, dat dit zijn leerling hinderde. »Neem mij niet kwalijk," zeide hij, »maar ge moetniet denken , dat ik u uitlach. Ha ha I In het gekkenhuis te Milaan hadden we een prachtexemplctar van een theolo- gisch-philosophischen Narcissus. Hij hing een zakdoek over zijn hoofd en lag den geheelen dag op de knieen te bid- den : Heilige Christoffel , sta mij bij en vergeef mij mijn zonden ! ^ — en ha ha ! als men hem vroeg : wie en waar 11 162 is toch die heilige Christoffel ? ^dan stcmd tiij op , namtfen zakdoek van het gelaät^en tiq) opplecht^entoon : zie , adnschmiwt ge tiiet den -^tialenkiaiis om iiBgn voorhoofd ? Ik ben de heilige Ghristoffel! -— ^tls allerdwaast, maaraLs men er goed over nadenkt, ligt er een dicpe leerii^in dien waättzin. Wat wilfmen todi e^enlijk mcthetgcbed? God verbidden? Maar zelfs de domste menschen beschou- wen hfet als een örtgerijmdheid , dat ' God zieh in het een of ander opzicht döor öns zou laten'ompniten. Hetspreek- woord zegt bovendien: ora et laboray en zoo heeftmen er dus geen ander oogmerk mede , dan zijn door verdriet en kommer neergebogen, zoogenaamde ziel weer metnieuwen levensmoed en levendust te vervuUen. Kan ik dat nu ech- ter doen door de eene of andere anecdote , door een kapit- tel uit een werk over logika of philosophie te lezen , dan is 't immers even goed. Maak udus niet bezoi^d, dat ge zelfetandig zijt geworden, laat het hoofd niet hangen en wees vroolijk en opgeruimd ; ik ben het ook en heb er sedert meer dan twititig jaren niet aan gedacht om te bidden. Het kan de jeogri niet genoeg worden voorge- howien, dat ze haar besten levenstijd niet met zulk on- noodig gefemel verbeuzelen moet." Des dokters kleine , grijze oogen fonkelden , terwijl hij deze woorden sprak. Baruch wist hem niets te antwoor- den, maar trok zieh van dezen dag af eenigszins terug. Hij studeerde vlijtig in de natuurkundige en mathemati- sche werken, die 'hij van hem had ontvängen , vroeg hem inlichting , wanneer hij deze behoefde , maar om- trent zijn eigen zielstoestand bewaarde hij voortaan het stilzwijgen. 163 De geneesheer verstond echter de kunst , door vertrou- welijke mededeelingen vertrouwen uit te lokken. »Tk ben ook eens , evenals gij , in zulke twijfelingen ver- ward geweest," zeide hij op zekefen dag tot Baruch , »ik weet er ook van mede te spfeken , hoe onze aangeboreh vooroordeeien ons jaren lang bijblijven , en zelfs nu nog , terwijl ik er mij aan ontworsteld meen te hebben, betrap ik mijzelf nög dikwijls op dien geest van uitsluiting , die het gevolg is van het geloof , dat men alleen de waarheid bezit. Ik ben niet , zooals gij , door den bijbel zelf tot dfe vrijheid gekomen. Het was een zonderlinge en eigenlijk zeer nietige aarileiding, die mij hiertoe bewoog. Als ge- loovig roömsch-katholiek had ik mij aan de Leidsche aca- äemie als Student laten inschrijven en op zekeren ävond , — 't was hemelvaartsdag — had ik lang zitten werken, zoodat mijn licht geheel was oj^ebrand. Toen ik nu rüs- tig in mijn bed lag , drong zieh plotseling de vraag bij mij op : Waar is ze nu gebleven , die verlichtende kracht? Het vuur heeft het voedingsmiddel verteerd en zieh weer in het heelal opgelost. Indien het met onze ziel ook eens op die wijs gesteld wäre ? Mijne leermeesters versterkten mij in het trouwens toch reeds vrij algemeen verbreid ge- voelen , dat het leven een verbrandingsproces was. Zoo Icän men het ten minste noemen , zonder het rechte van de zaak nochtans te begrijpen. Datgene wat wij ziel, den- ken en gevoelen noemen, is niets dan een verarbeiding van de stof , het oiltvangt zijn voeding door Stoffen, zoo tastbare als ontastbare , en keert wederom tot stof terug. De eene mensch verduwt moeilijker, de ander gemakkelij- ker; de een met opgewektheid , de ander met tegenzin.'* 164 »En waarin bestaat dan onze voortreffelijkheid boveit de dieren?" »Wie zegt u, dat wij zooveel voortreffelijker zijn? Maar töch , voorrechten hebben wij zeker , daar wij uit fijnere Stoffen zijn samengesteld , waardoor ook de zoogenaamde ontastbare Stoffen als : Heuren , geluiden en klanken krach- tiger op ons inwerken. De hersenen van den mensch wegen- dikwijls meer dan het vijftigste deel van zijn geheeleUcha- melijke zwaarte , waardoor »hij dan ook het meeste van dat- gene bezit, wat men verstand en geest noemt. Bij een. OS b. V. bedragen de hersens nauwelijks het achthonderd- ste gedeelte van zijn gewicht en daardm is 't een dorn dier; de olifant is lomp en onbeholpen, maar slim, omdat hij een betrekkelijk gfoote hersenpan heeft. Krijgt iemand een hersenschudding , dan wordt hij onnoozel — hoe kau men dan hog beuzelen van een leven hiernamaals en een eeuwig voortbestaan?" »Dus zou het onze bestemming zijn , ons zooveel mo- gelijk toe te eigenen en dit te verwerken — te verduwen, zooals gij het noemt." »Ongetwijfeld." »Ik had niet gedacht, dat gij zoo egoistisch waart/*^ hemam Baruch. »Dat ben ik ook niet," antwoordde de geneesheer ; »met blijdschap zou ik goed en bloed voor gemeenebest en Staat overhebben ; maar voor godsdienst en geloof zou ik geen haartje van mijn pruik willen laten krommen. Hetzekerste en hoogste goed van den mensch is het welzijn van den Staat en dit te bevorderen, is zijne bestemming; voor het overige is alles in wölken en onzekerheid gehuld." 165 »Uwe bemoeiingen ten bäte van het vaderland en de menschheid hebben dus ten slotte geen ander doel , dan dezen en genen , of, wilt ge liever^ de maatschappij, meer en beter in de gelegenheid te stellen om te eten en te drinken en aan alle zinnelijke lusten te voldoen ?" »Ik zal openhartig met u spreken," antwoordde van den Ende , terwijl hij zijn stoel vertrouwelijk naderbij schoof en een hoogst ernstigen toon aansloeg; »ieder onzerkomt vroeg of laat op het keerpunt , waarop gij u thans bevindt. Ook ik dweepte eens , toen ik zoo oud was als gij , met de zoogenaamde hoogere ofgeestelijke belangen der mensch- heid en meende , dat als men deze bevorderde , men ook het welzijn van den Staat op het oog had ; in dit opzicht althans , maar ook hierin alleen, was ik een ijverig roomsch- katholiek. Het was ten tijde , dat »Gomar en Annijn te hoov' Streden om het recht geloof." Ik zag den landsadvokaat het schavot bestijgen, omdat hij zieh verzet had tegen het oude joodsche geloof, waarmede men nu de christenen door de predestinatie tot Gods uitverko- ren lijfwacht wilde maken ; daar stond hij , de tweeenzeven- tigjarige Oldenbarneveld , op het punt van zijn vonnis te ondergaan. »O God T* riep hij uit, »wat komt er van den mensch !" En de menigte verdrong zieh om hem heen en gaapte hem aan en juichte luid , toen het edele hoofd van den romp werd gescheiden. Destijds reeds heb ik hetvolk leeren verachten , destijds reeds ben ik tot het besef ge- komen , dat men verstandig doet met geenerlei invloed te willen uitoefenen op datgene , wat het volk zijn godsdienst 166 noemt. Het bijgeloof kan men bij een hoUen tand verge- lijken ; dikwijls laat hij u een geruime poos met rust , tot- dat een harde bete , een enkele tocht u eensklaps. als het wäre ratend maakt van pijn. Beproef het, hem uit te trekken , — de patient slaat u met de banden in/tgelaat, en laat ge een gedeelte zitten, dan kri^ gij 't erniet/uit, zonder het tandvleesch mede uit te rukken of een zenuw in het hoofd aan te doen. Wie den lijder ni^emin wil belpen , zegt , dat hij hem slex:hts even in den mond wil zien , brengt zijn nijptang aan het zieke deel , een ruk — en weg is hij ; het best is echter , dat men dengeen niet helpt , die den moed niet heeft, om zich^elf te helpen.'* »Gij« verklaart derhalve het streven naar het bezit en de vermeerdering van de ideale goederen der menschh^d voor een weelde van den geest?" »Als dit geen bepaald doel heeft , ja ; u , joden , duid ik het niet ten kwade, dat gij u gaarne een hemelsch ko- ninkrijk opbouwt , bij gebrek aan een aardsch. al zulke denkbeeiden als gij nu." »Wat kan mij uw Talmud schelen? Uw Mozes was een groot staatsman ; maar de wijze Salomo is mijn vriend. Hij heeft het leven begrepen en zegt daarom ook in zijn Pre- diker : daar is niets beters onder de zon, dan dat de mensch ete en drinke en vroolijk zij." »Dan zouden de dieren het best aan hunne bestemming beantwoorden en waren de weekdieren , die alleen uit een maag bestaan, de volmaaktste van alle schepselen." 1&7 »Neen; ik stem toe, dat de dieren oob vrool^k kui^nen ajn , maar de^ mensch, heeft tach- 6en vQQjrrecbt h^vm hw vooruit ; niet Ö9t: hijj reehjQp gaat en daii hij schrijvem Wi lezea kan, zoodät haj weet, wat. envpQr hem gejsohie^ is en kan mededeelen , wat er m^ hem is vooi;gevaJlen.; neen: de mensch alleen kan lachen. Democrilu$: en Lucianus, dät waren de schrandcrste mannen. van gelf^el Griekenland ; de anderen hebben meestal zeepbell^ tiß^- jaagd. Geloof mij, ik ben een, man van ondei-vindii^g'; geen genot ter wereld is zoo onverga»teli|k alshe^tlacheAh. bovendien geeft heb de noodige werking: in ons lichaam en houdt ons frisch en gezond." » 't Is opmerkelijk , dat gij ook hierin weer met den Tal- mud overeenstemt , waarin geschreven Staat: het lachen; is een voorrecht van den mensch." )& Inderdaad ? Dan schijnen die dikk^ boeken toch nc^ iets verstandigs te. bevatten I Ik ga echter nog verder eja beweer : 't is. een voorrecht van de menschen hoven de goden ; deze worden nooit verrast- en kunne» dus ook niet lachen." »Laten wij ons vooreerst bij de menschen bepalen," viel Baruch hem in . de rede- » Wat moeten^ , volgens <uwe opvatr ting, de armen^ doen-, die hun korst brood dikwijls met tränen bevocbt^nt, de ouden^, zieken en zwakken , voorr wie nooit iets te genieten en te lachen, valt? Waaris troost en vreugde voor hen te vinden?" 2>Zij moeten. gelqkk^.zijn< in het geloof en troost schep- pen in den godsdienst." »Maar als. zij nu ook tot inzicht komen/ en het geloof ook hun geen vasten steun meer biedtf" 168 »Dat is niet te denken ; zoo'n vaart zal 't niet nemen. Ten allen tijde zullen er slechts enkelen zijn , die de zaak helder inzien ; de groote menigte zal altijd blijven geloo- ven , en dat is ook het best , daar haar alle beschaving en gezond verstand ontbreken en men haar anders niet in toom zou kunnen houden." En dat zijn dus de mannen , die zieh vrijdenkers noe- men! Ook de ongeloovigen hebben dus hunne uitverkoren schaar ! — Deze en dergelijke gedachten vervulden Baruch's ziel , terwijl hij zieh verwijderde. En wederom een ander maal lagen de boeken voor hen opengeslagen en spraken leermeester en leerling over geheel andere zaken, dan daar geschreven stonden. »Geloofmij," zeide de dokter, een knipoogje makende , als om te kennen te geven , dat hij in de diepste geheimenissen was inge- wijd , »geloof mij , ik heb al dikwijls achter de schermen gekeken en ken het verbond , dat men heeft gesloten tus- schen hetgeen men de stof en den geest noemt , en door een godsdienstige handeling bekrachtigd heeft." »leder verlangt toch , dat men hem geloof schenke ," antwoordde Baruch. »Als ook ik dat gedaan had en mijn rabbi trouw was gebleven , zou het mij misschien gelukt zijn , nog een nieuwe verdieping op den Babylonischen Talmudtoren te bouwen , die met zijn top tot aan den hemel moet reiken ; ik heb echter behoefte aan kennis , ik wil zekerheid." »Deze kunt ge alleen op stoffelijk gebied verkrijgen ; ten opzichte van al het andere kan ik u even goed bewij- zen , dat het werkelijk bestaat , als dat het in het geheel niet bestaat." 169 »Mijn eigen persoonlijkheid , uit een onafgebroken reeks van indrukken , gevoelens en gedachten bestaande, leert mij toch , dat ik een geestelijke eenheid ben , die zelfstandig en onafhankelijk van het lichaam bestaat. Toont de zelf- moord , hoe verachtelijk ook op zichzelf , niet de heerschappij ^ van den menschelijken geest over het lichaam aan , als deze zieh zelfs over de vernietiging daarvan uitstrekt?" »Die menschelijke hoogmoed is toch ons aller struikelblok !" lachte de geneesheer. »Wat ge daar aanhaalt , kan immers even goed het gevolg zijn van een lichamelijk instinct, zooals men dit bij de zoogenaamd redelooze dieren aan- treft. Er zijn voorbeelden genoeg , dat een marter of een rat , die met ^^n poot in den val zat , zieh met zijn of haar eigen tanden het onderste lid daarvan afbeet en weg- liep. Daar schiet mij nog een duidelijker voorbeeld te binnen : op mijn reizen in het zuiden van Italic heb ik dikwijls gezien, hoe de boeren er een wreedaardig genoegen in schepten , een schorpioen in het midden van een kleinen kring, door een vrij groot vuur van glociende kolen om- geven , te werpen. Door angst en wanhoop voortgedreven , vloog het weer op en nu her- dan derwaarts ; eindelijk waagde het de gloeiende kolen met zijn schaar aan te raken , doch schielijk trok het zieh terug en trilde over zijn gansche lichaam. Toen het nergens uitkomst zag, kroop hetlang- zaam naar het midden van den kring terug , zoover mogelijk 170 van den vuurgloed. Nu bleef het een pobs onbewegelijk en als dood liggen , doch eensklaps hief het den angel aan zijn staart op , boog zieh met alle kracht voorover , door^ stak zichzelf en was dood. Zeg mij : voelde die schorpioen- nu ook, dat hij eenonafhankelijke,geestelijkeeenheid was.?" Barueh was geneigd , dit toe te stemmen en hiermede een vrije werking van den geest in al het door de natuur geschapene aan te nemen ; doch hij gevoelde , dat hij de gevolgtrekkingen , waartoe hij alleen door eigen nadenken. was gekomen , niet kon laten opwegen tegen den rijfcen schat van ondervindingen , waaruit hem telkens weer iets nieuws toestroomde, dat zijn geest op het oogenbük nog/ niet wist te verwerken. Eene stem in zijn binnenste kwam tegen deze beschouwingswijs op; hij was evenwel niet in st^at , zijn gevoelen onder woorden te brengen en zwe^ dus. Zijn leermeester twijfelde niet , dat hi] hem tot zijne zienswijs had overgeh^d en overreedde Barueh , den vol-# genden avond bij hem te komen ; dan zou hij hem de verborgenheden eener leer openbaren , die hem met ontzag en verbazing zou vervuUen. Barueh verscheen op het bepaalde uur. Van den Ende wachtte hem in zijn studeerkamer af, deed de deur achter« h€;m op slot, liet de venstergordijnen vallen en luisterde-, of er niemand in de nabijheid was. Barueh. kon zijn lachen niet bedwin^en, bij het half spot«-. tend, half emstig gelaat, waarmee de dokter vervolgens het- geraamte een brandende kaars tusschen de knokkds stak- »Kent gij de legende van den prior van het Dominica- nerklooster bij Tiel ?" vroeg de geneesheer , terwiji hij ijverig in. een käst naar iets. zocht. 171 »Neen," antwoordde Baruch. ^Dan zal ik ze u verteilen ," hervatte zijn leermeesten »Op zekeren dag, terwijl hij in een godsdienstig boek zat te lezen , kreeg de vrome prior een bezoek van. den duivel. Deze wilde den heiligen man van zijn geestelijke bezigheid aftrekken , sprong op de tafel en maakte allerlei grappen vopr heni ; doch de prior dwong den duivel , de kaars voor hem vast te houden , totdat zij geheel was opgebrand , waarop hij hem zijne vrijheid teruggaf. Zie , die geestelijke heer däar, die zal ons thans tot voorlichter dienen, terwijl wij dp& duivels testament samen lezen. Ha, hier, heb ik den sleu^el. Bezie dat geraamte eens nauwkeurig. AI die holten waren eens met vleesch en vet aangevuld ; hier zat een maag , die ni^nig lekkerbeetje van de tafel van prins Maurits van Oranje heeft geherbergd, gindscbe wang- en voorhoofdsbeenderen zijn vaak met een karbonkelrood waas overtogen geweest , däär in de oogholten draaiden twee oogen heen en weder , die dikwijls gebrMik maakten van het menschelijk voorrecht , om ze hemelwaarts te heffen, en boven die tanden heb- ben een paar lippen tegen de Remonstranten geijverd en onder het genot van een lekker glas Rijnwijn de onthou- ding gepredikt Dit is de dikke domine geweekt, die het hardst tegen den edelen Oldenbameveld heeft uitgevaren en hem mede op het schavot heeft gebracht. Hij wasge- predestineerd, als lijk door mij gestolen te worden. Levens- gevaar heb ik bij die onderneming uitgestaan! 't Was een fraaie geschiedenis , die ik u eens een ander maal zal verteilen. Heilige Laurentius, hier is wederom een jonger , die als ter bedevaart tot u komt , om uit uw wijsgeerig hoofd lessen van levenswijsheid te ontvangen. 