title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 399 Na den val van OLDENBARNEVELT, had men een niet zoo prikkelbaar besef van eigenwaarde. — Een Ambassadeur van Venetiö trok in October 1618 door Holland »om te gaan resideren by de Kon. Majesteyt van Engeland 1).”” — Men haastte zich hem te verwelkomen, en maakte het in het vol- gend jaar tot een punt van beschrijving, »of mi/s de assis- tentiöin en vorderingen aan de Republycque van Venetien, van tyd tot tyd, op hare versoeken gedaan, niet nader en behoort gesondeert te werden — om met denselven Staat — zynde wel de eerste en aansienlykste van de geheele Christen- heyd, te komen in nader Alliantie en Verbintenisse.’” Zoo kwam ten laatste het met hooggespannen verwachting begroet Tractaat tot stand, tamelijk onvruchtbaar in zijne werking. — Maar vAn AERSSEN,, die weleer te Parijs de eerste diplomatische aanraking der beide Vrijstaten had helpen be- werken, zag zijne eerzucht bevredigd. Zoowel als voorheen VAN DER MYLE 2), toog hi) thans als Ambassadeur naar het in ziine jeugd bezocht Italie. Dat de bij maurırs alvermogende Staatsman 3), op die eervolle zending vlamde; dat zijn invloed bovenal in deze negotiatie zal gegolden hebben, dunkt ons nn 1) Register, 15 October 1613. Evenwel had die Gezant, ANTONIO DONATO, in last den dank der Republiek »voor alle bewezen affectien, weldaden, directien , assistentien en correspondentien” bij de doorreize aan de Staten- Generaal over te brengen. — DE JONGE, bl. 98. Opmerkelijk is het, dat DONATO herwaarts gekomen tijdens de gevangenschap van OLDENBARNEVELT EN zijne vrienden, zelf eene maand na hen, den 20 Junij 1619 wegens ambts- misdrijf veroordeeld werd. 2) CARLETON, Leitres, T. III, 248, 260, (14 Januarij 1620), »Il y a apparence que son ennemi Mr. AEBSSENS ira en qualite d’Ambassadeur extra- ordinaire & Venise, pour ratifier l’alliance nouvellement conclue.” 3) Moryen-Wecker aen de oude ende getrouwe Batavieren, met een remedie teghen hare slaep-sieckte ,„ (1620) bl. 6. »AERsSENS zijnen Factotum; — men dwonghe hem tot het Ambasaaatschap uae Venetien, ende dat (soo hy selfs schrijft uyt Heydelberg ghedateert den 8 May) door bidden van zynen Prince van Oraingen.” 400 onloochenbaar, al wist hij, 's Vorsten facZotum, der wereld diets te maken, dat de schitterende Ambassade hem opge- drongen was !)! — Zij, die zijne gangen naauwlettend be- spiedden , en hatelijk ophaalden, hoe hij de verdiensten van anderen kleingeestig zoude hebben verlaagd, herinnerden dat hij in eene dep&che uit Heidelberg eigen talent verheffende, zich niet had ontzien 2) »te vanteren, datter niemandt, als hy alleen bequaem was, om onder deczsel van zijjne Venetiaensche Ambassade., de Princen van Duytslant ende Switserlandt op te wecken tot de oorloghe van BoAemen tegen den Keyser” 3). — Doch deze gebeurtenissen behooren tot een later tijdperk. zn wen. wor -.—_ Betrekking tot Turkije. — Algiers. — Tunis. — Marocco. Zagen wij dusverre de Nederlandsche Diplomatie bij Chris- ten-Staten onvermoeid werkzaam en de Ministers van Spanje of van Spaanschgezinde Vorsten als op de hielen volgende, zij die bıj uitstek de belangen der Nederlandsche zeevaart, handel en nijverheid bij de Ongeloovigen in Europa en Afrika hadden te behartigen, verwaarloosden geenszins het politisch doel van hunne zending, de bestrijding der Hoven van Madrid, van Weenen en van Warschau. — Waar de naijver en wan- gunst der kooplieden van Venetiö en Amsterdam elkander zouden gekruist en benadeeld hebben, däär bragt het gemeen- schappelijk nut van het Vaderland zamenwerking in het dwars- 1) cARLETON, T. III, 290, (28 Maart 1620). zIl en fait quelque difficulte.” 2) Brief geschreven uyt Vranckryck — nopende eenighe handelinghe van FRANCOYS AERSSENS, 1621 bl. 4, 5. »AEBSSENS schrijft selver, dat hy ’t alleen is die verstant heeft van de affairen van Staet — dat alle de andere Regenten maer leerjongens zijn, die hy daeghelyex haere lessen doet op- zegghen ‚” enz. $) Bij den Heer nE songE, Nederland en Venetiö, bl. 420 —426 vindt men wel arRssen’s dep&ches uit Stuttgart 19 Mei, en uit Venetie 18 Juni) en 2 Juli 1620, maar niet de snorkerij uit Heidelberg. 401 boomen en weren van een en denzelfden vijand te weeg. — En was de straks gemelde Alliantie der beide Republieken niet zoo ijdel als oppervlakkig uit het gezegde afgeleid zoude kunnen worden, Veneti@ trok er althans dit voordeel uit, dat de ijverige bemoeijing van den Nederlandschen Ambassadeur te Konstantinopel er in slaagde, hare geschillen met de Porte bij te leggen 1). Meermalen spraken wij reeds ter loops van den al te weinig bij vreemde Geschiedschrijvers vermelden CORNELIS HAGA, naau- welijks onder den naam van CORNEILLE DE LA HAYE 2) te her- kennen. — In 1639 naar het Vaderland teruggekeerd, en in 1645 tot President van den Poogen Raad van Holland, Zee- land en Westfriesland verheven, moet de uitnemende Diplo- maat inmiddels een’ geruimen tijd met den ondank gekampt hebben, die hem tot ambtelooze afzondering doemde. Eene natuurlijke lusteloosheid uit wrevel en verdriet over misken- ning ontstaan, heeft denkelijk de bewerking verhinderd van de bijna 30jarige Herinneringen 3) van zijn verblijf in Tur- kije, — de schoone taak #), welker vervulling het nageslacht met een’ schat van waarnemingen en ervaring zoude verrijkt hebben. — Van het door Haca al vroeg bij den Sultan ver- worven aanzien, getuige de lof hem in zijne afwezigheid door den Pacha van Tunis in 1622 toegezwaaid, die hem »syn beste vrient”’ noemde, »ende den meest geachten Ambassadeur van de Christenen in de Porta tot Constantinopolen; dat HAGA oorsaecke was, dat hij tot Zumes Bassa was, ende veel meer saecken 5).” 1) DE JONGE, bl. 124. 2) Zoo komt hij nog voor bij den geleerden 3. w. ZInKEISEN, Gesch. d. Osmanischen Reiches in Europa, IV! Theil (Gotha 1856) s. 265. In het Bulletin de la Societe de l’ Hist. du Protestantisme frangais, p. 415 (Paris 1858) is HAGA, HUGO geworden | 3) Grafschrift : »cORNELII HAGHAE Viri illustris qui Constinopoli annos XXVIIL Legatione fungens,” enz. 4) aıtzEma, Saken v. Staet, B. XX, fol. 667. 5) Rapport aen de Hooge Mog. Heeren Staten- Generael gedaen by Doctor 26 402 Tot dien luister was allengs de bekwame Regtsgeleerde ge- stegen, wiens nederige verschijning op het hoofdtooneel van ziine roemrijke loopbaan in de Staatsbesluiten van Holland is aangestipf. — Het kostte moeite !), den ondernemenden, krachtvollen man in den werkkring, voor welken hij meer dan iemand berekend was, te plaatsen. Eindelijk berigten de Utrechtsche Gedeputeerden uit 'sHage den 5 Aug. 1611. »Voorleden Saterdach is gearresteert de Commissie op Doctor HAGEN, van Sciedam, om te gaen na Consdantinopel, tot re- laxatie van de gevangens ende preparatie van voorder hande- linge mitten Grooten Keyser, op de verseeckeringe van den Coophandel in de landen van zyn gebiet 2).” Wij zullen meerdere proeven van Haca's verdienstelijke bedrijvigheid in dit opzigt kunnen aanwijzen, maar tot sta- ving van hetgeen zoo even werd beweerd, te weten, dat de Ambassadeur bij de Verheven Porte, als echt Nederlander Spanje waar hij kon, den voet dwars zette, meenen wij aan ziine dep£che van 3 Januarij 1619 het volgende te moeten ontleenen 3). Na van de intrede van den Keizerlijken Gezant —. CORNELIS PYNACKER, var syne Legatie tot Alyıer ende Tunis ın de jaren 1622 en 1628 (Prov. Utrechtsch Archief). 1) Register van Holland 10, 17 Maart, 3 Mei, 14 Mei 1611. »Mits het lang vertoeven van JACOMO GIJSBERTI.” „Gelesen zynde seker schryvens uit Venetien van den February, gekomen van JACOMo GIJSBERTI, nopende de Constantinopelsche saken; en daarop in deliberatie gekomen de afsendinge van HaAGA — is by meest alle de Leden, Rotterdam, Hoorn en Medenblick uitge- sondert, verstaen, dat men by de Generaliteit sal sien te urgeren de afsendinge van Doctor HAGA — omme aldaer als een Voorlooper van den prineipalen Ambassadeur, die men daaran schikken sal, te procureren,” en2. 2) DoDT, Archief, V, 166. -— Verg. Register van Holland, A. 1611, fol. 247. Isa eerst alsnog verstaan en geresolveert, dat den Advocast HAGEN na Constantinopolen — aan den Grooten Heere sal worden gesonden,” enz. 3) Een andere brief van HaGa, in dato 5 Maart 1622, aan rLosıs 11 vaN PALLANT gerigt, handelt bepaaldelijk over het belang der alliantie met de Porte ter vernedering van Spanjee Zie K. 3. R. VAN HARDERWIK, Levens- scheis van Mr. corN. HAGA, bl, 28, en Mr. H. J. KORNEN , CORNELIS REINIERSZ. 403 uit Weenen gewag te hebben gemaakt, ging hij aldus voort: »Ick verstae van goeder handt, dat den welgedachten Ileer Ambassadeur by seorete Instructie gelast is van den vrede met Spaigne ie tracteren, meenende daermede de Republycque van Venetien groote affbreuck te doen, en oock de vrientschap van Uwe IIo. Mo. met dese Landen te perturberen; — daer- toe GRATIANI spe magns lucri nyet naelaet, alle quade officien te doen, ende den staet onser Landen te calumnieren. Ick sal nae vermogen op deze handelinge letten, ende van alles Uwe Ho. Mo. onderdanichst adviseren 1).” Zoo had srıcke kort te voren sıcısmunn’s klagt .vernomen ?), dat; HAGA, met den Gezant van Veneti£, de Turken tot den oorlog tegen Polen aanhitste, met inzigt om wranısLAus tot den terugtogt uit Moscoviö te noodzaken ; een niet christeliijk, en daarom zeide hij, ongeloofelijk gedrag. — En later berigt CARLETON, die enkele dep&ches van HacA mededeelt, dat het dezen, trots den aandrang van den Keizerlijken ... gelukt en; den Gezant van Polen te doen afwijzen 3). HAGA had overvloedige gelegenheid, de enderiiie gebrui- ken der Turken gade te slaan: hij aanschouwde meer dan &&ne wisseling van persoon op den glibberigen troon van Konstantinopel, — en bleef niet in gebreke, zooveel de ge- heimzinnigheid, waarin zulke voorvallen gehuld waren het gedoogde, den Staten onverwijld het gebeurde mede te dee- — — [u —— Pauw, in NIJSHORF's Bijdragen, VI (1847), bl. 834. (Brief van Haca, 23 Dec. 1623). I) Archief van Kudlenburg. 2) Brief ven STEPHANUS Zanoskı, Secretaris van den Koning van Polen (A.1618): »Constantinopoli seribitur, Legatos Belgicam ac Venetum coneitasse Turcas, ut regnum infestarent. — Verum ego his fidem non do, cum Chris- tianı sint.” — Verg. Nederland en Zweden, bl. 141. 3) Lettres et n6goe., T. 111, 815 (23 Mei 1620): »van naga, Ambassadeur des Etats A Constantinople, a mand6 ici par une lettre du 9 Avril, qu’on a refuse l’aco&s aupr&s du Grand Seigneur ä l’Ambassadeur de Pologne, quoique !’Ambassadeur de l’Empereur fasse tout ce qu’il peut en sa faveur,” enz. 26* 404 len. — »Op huyden, schrijft hij den 22 November 1617, is de doot van den Turcxschen Keyser (AcumEr) ruchtbaer ge- maeckt, en Syne Mat: successeur gedeclareert de Broeder ge- naemt Sultan Mustara, uytsluytende de kinderen, overmits haere minderjaericheyt, waervan ick gerne alle particularitey- ten aen U. Hoog Mog. soude geschreven hebben, maer heeft voor het expedieren van dese poste daer den Heere Bazlo }) seer haestich mede was, nyet kunnen geschieden. Syn Mat is omtrent vijftich dagen overleden geweest, maer seer artifi- cieuselick soo secreet gehouden, dat alle voorgaende suspitien van syne doot bynae i’eenmael gecesseert waren. — Onder- tusschen heeft men aen den oppersten Visyr gesonden om op de frontieren en op de militie goede ordre te stellen en Syn Exieadvys te hebben, waermede groote veranderingen in dit Ryck sullen veurvallen, en apparentelick de vrede met Persia gemaeckt worden. --- Men presumeert dat den oppersten Visyr dese nacht in persoon soude gearriveert en secreetelick in ’t Paleys van Syn Ma! soude gegaen syn; maer alsoo men sulx in Syn Ex'* huys nyet weet, can U. H. Mog. nyet seeckers advyseren.’” Vier dagen daarna vond hij zich in staat gesteld, in meer- dere bijzonderheden te treden. — De Sultan was reeds den 4ea October ziek geworden, »sonder dat men, berigt HAGA, oyt meer van de gelegentheyt van S. Ma’ cranckheyt yet seeckers heeft cunnen vernemen, daervan nu verschey- dentlick gediscoureert wert, gelyck oock van den tyt dat hy 1) Dezen titel gaf men aan den Gezant van Veneti6 bij de Porte. Het Bailaggio van Konstantinopel was in de XVI® eeuw het voornaamste Gezant- schap (»la piü onorevole e la piü importaute ambasceria”) dat een’ Patricier te beurt kon vallen. Verg. bij zug. auBerı (Firenze 1855) Ze Relaziont, enz. Vol, IX, Serie de’ Baili, Inviati e Residenti straordinarü della Repu- blica Veneta alla Porta Ottomana nel secolo XVI. Door elkander komen iu gemeld Deel voor een Oratore (buitengewoon); een Oratore (gewoon); ; een Ura- tore, sedert Vice-Bailo; een Bailo; een Vice- Batlo. 405 gestorven soude syn. Ende hoewel dat van alle menschen geoordeelt wert dat men de doot soolange secreet heeft ge- houden, totdat het advys van den oppersten Visyr off men den Broeder off den oudsten Soone soude 2ncoroneren, gecomen is, t’welck uyt veel voorgaende indicien apparentst is, soo wert nochtans nu van alle Grooten gedivulgeert, dat Syne Ma‘ eerst op den 24sten deser jegens den avont gestorven soude syn en selff goed gevonden en geordonneert heeft, dat syn Broeder soude succederen; twelck dienstich is tot verminderinge van de murmuratie en oproer onder de gemeente, — synde het eerste exempel in ’t Ottomannische Huys, dat men a lined descendenti gedeclineert heeft 1).” — Na van de uitvaart van den overleden Keizer, van de inhuldiging en eerste regerings- daden van den opvolger vrij omstandig gewag te hebben ge- maakt, besloot de Ambassadeur met de toezegging van een uitvoerig verslag, terwijl hij binnen kort insgelijks zoude melden, »wat congratulatiin van de geallieerde Coningen en Republycquen gewoon syn te geschieden tot confirmatie van de vriendschap en vernieuwing van de Capitulatiön.” Turkije was destijds en nog lang daarna eene ontzagwek- kende Mogendheid, eerst door soBıEski’s zwaard bij Weenen in hare vaart gestuit. — uaca’s Gedenkschriften zouden hare Politiek ten aanzien van Europa, hebben moeten ontvouwen; bij gemis dier bron, zal eene andere bijdrage tot de kennis der inzigten van de Porte niet onverschillig zijn, zoo als die in eene dep&che van WILLEM BOREEL uit Pariis wordt aange- troffen. »Mij gedenkt, herinnert hij den 17 October 1664, dat den Heere Orateur uascA, van Constantinopel in Hollaudt t huys gekeert wesende anno 1639 en 1640 mij heeft ver- haelt en verseeckert, dat de desseynen en vastgestelde resolu- tie van ’t Hof aldaer, daertoe lagen, om boven en voor alle saeken haer meester te maecken van Candia; en alsdan door 1) Depeche van 26 November 1617 (Archief van Kuslenbury). A406 de Barbarysche steden eene invasie te doen in Sseslien, en soo voorts in Zlaliön; welke twee laetste, seyden die van de Porte, niet en konden ter handen genomen werden, uls nae de conqueste van Cardia, dat den Archipelago deckt en sluyt 1).” Bij eene 200 gevreesde Regering had onze landkenoot te onderhandelen. Aan zijn’ ijver en beleid 2), aan zijne onver- saagdheid 3) en veerkracht, is Nederland de gelijkstelling met de meest bevriende Natie in het stuk van handel en veilig- heid van personen en goederen verschuldigd; hem dankt men den hoogen rang, de onderscheiding van den Nederlandschen Ambassadeur ten Hove, boven de Vertegenwoordigers van thans veel magtiger Kroonen 4). Haca was het, die den Turken eerbied : jegens de vlag der Republiek wist in te boezemen, en onze kooplieden van de vernedering onthief, eene vreemde banier te gebruiken 5). nn I) Brieven van DE wırr, I, 687. 2) ZINKEISEN, t. a. p. noemt Haca »der sehr gewandte Unterhändler der Vereinigten Staaten.” Verg. nog wınwoon’s Memor. III, 447. Dep&che van CARLETON uit Venetie, 9 April 1613, o. st. $) Zie het verhaal bij Bauparr, ontleend aan de berigten van Mr. Ernst BRINCK, den lateren Burgemeester van Harderwijk, een van 1raGa’s Secretä- rissen. (IV B., fol. 180] 4) ktuırt, Hist. Feder., p. 332 qq. masıy, de Droit public de Europe, T. II, 249. Onjuist evenwel is de beweying, dat eerst ce rekenen van 1680, »les Etats-Generaux ont eu beaucoup de consideration ä Constantinople.” In het Tractaat van Koutschoue Kaynardgi (10 Julij 1774) Art. 5 bedong xa- THARINA 11: nle Ministre Russe suivra immediatement ’Ambassadenr de Zd- lande, et en son absence, celui de Venise.” — MARTENS en DE CUSssY, Recuail manuel et pratique de Traites et Conventions, T. I, 113 suiv. 5) Wel is waar luidt een Artikel der Instructie van HAaGA (A. 1611 bij pe songr, Gesch. v. het Nederl. Zeewezen, I, 221): ndat het H. H. Mo. mening was, dat d’ingesetenen deser landen haere navigatie enz. onder de baniere van de Coringen van Vranckryck ende G’root Brittannıön sullen mogen conlinueren, tot dat anders sal wesen geordonneert.” — Maar in Art. XLI der Capitalatie werd Nederland geheel met die Kroonen gelijk gesteld, en bij het Placaat althans van 21 Junij 1623 werd het gebruik van eene vreemde vlag verboden. Nederl. Placaatb., I, 466. 407 Het duurzaam gedenkteeken van zijn diplomatisch bedrijf ligt in de Capitulatie van 6 Julij 14612, en het vertrouwen, hetwelk dit bemoedigend begin in Holland al spoedig had ge- wekt, vindt men in een schrijven van ADRIAAN PAUW ulige- drukt. »Eenighe van de principaelste coopluyden op Le- vanten hebben my, meldt hij, geseyt verstaen te hebben by U. E. geprocureert te wesen, dat de consulaten zedert de ge- maeckte Capitulatiön aen vremde Consuls betaelt, souden moe- ten werden gerestitueert; en dat voorts UEd. sorghe voor onse Natie ende andere proceduren haerluyden groot contente- ment waren gevende. Daerop ick onder anderen hebbe ver- claert, indien by sommiger advysen ofte rapporten U. E. actien mochten werden misduidet, dat zyluyden sulex niet terstont souden willen aennemen, maer alvoren UE. onderrich- tinge en de gelegentheyt der saeke verstaen. — Het soude wel moghen gebeuren, naer veler opinie, dat de Navigatie en Commercie van dese Landen in die guartieren souden aug- menteren, jae dat deselve d’Engelse en Franse traffyeque sou- den connen surpasseren, waerdeur UE. reputatie en credit oock grootelicx souden vermeerderen en by deselve de vruch- ten van zijne groote moeijten en periculen mettertyt connen genoten worden; insonderheyt indien de Heeren Staten tot de saecke willen doen tghene den dienst en eere van ’t Lant zullen vereyschen 1). De met de belangen van den handel wel vertrouwde Staats- man had zich.niet bedrogen. In 1625 werd te Amsterdam eene Kamer van Directeuren der Levantsche handel en navi- gatie in de Middellandsche Zee opgerigt, en het voorbeeld vond in meerdere steden, te Zoorn, Enkhuizen, Medenblik, Rotterdam, Dordreckt, Leiden en Miüddelburg, geheele of ge- deeltelijke navolging 2). 1) Uit Amsterdam, 25 Juni) 1613. (Verz. pauw v. WIELDRECHT). 2) Jets over den voormaligen en tegenwoordiyen Levuntschen handel, in het 408 Maar vöör de verrijzing dier Kamers, had Haca uit kracht der verworven Capitulatie, ten behoeve der kooplieden en schippers, in de voornaamste havens en markten Consuls aan- gesteld. Nederland telde zoodanige Agenten te Aleppo, al- waar CORNELIS PAUW, vroeger Secretaris van Legatie bij den Orateur, Hoofd-Consul was; voorts Consuls en Ysce-Consuls te Cairo, Alexandria, Alexandreita, Konstantinopel, Cyprus, Smyrna, Chio, Gallipoli, Patras, Andro, Milo, Jafa, St. Jean d’Acre, Tunis, enz. !) met regtspraak tusschen Neder- landers ook in strafzaken bekleed. Zoo echter nog in onze dagen, de waardigheid en zelfs het leven der Europesche Consuls niet immer tegen moedwil en wreedheid der Mohammedaansche bevolking verzekerd zijn, niettegenstaande den onmiskenbaar-weldadigen invloed van het Christelijk Volkenregt op de internationale betrekkingen der Porte 2), zal men zich gereedelijk een begrip vormen van de onbeschofte minachting door de Muzelmannen, toen de schrik van ons Werelddeel, doorgaans zonder zich aan het openbaar karakter der Consulaire Agenten te bekreunen, in de aanra- king met Christenen aan den dag gelegd. — Uit dit oogpunt vooral heeft men de verdiensten van HAGA en zijne medear- beiders in de volbrenging van den edelen last hun opgelegd, te waarderen ; te weten de bevrijding der ongelukkigen, die in de Turksche slavernij zuchtten. Blijkens de Registers van Staat 3), was het droevig lot dier gevangen Nederlanders, Tijdschrift voor Staathuishoudk. en Statistiek, door Mr. B. W. A. E. SLOET TOT oLvuvss (1857) XVI® Deel, 3° Stuk, bl. 178 volgg. Meest naar aanleiding van het medegedeelde in D. w. CANNEMAN, de Batavornm Mercaturä Levan- tcä, Leiden 1839. 1) Zie de lijst bij BAUDART, Ghedenckw. Gheschied., IV B., fol. 187 (Titg. van 1624). 2) Zie over dit onderwerp, het onlangs verdedigd Academisch Proefschrift van Mr. F. E. EMBRECHTS, Utrecht 1858. 3) Register van Holland, 6 December 1610. »Op de requeste van de huis- vrouwen en moeders, mitsgaders de naaste Vrienden van de miserable gevangens 409 wier vrouwen, moeders en andere verwanten op hunne’ verlos- sing aandrongen, de naaste aanleiding tot HAGA’s zending. En moest vöör alles de pligt der menschelijkheid vervuld wor- den, bezwaarliik kon de keuze gelukkiger zijn dan van een zoo kloek en hooghartig man, die door beginselen van deugd en ware eer gedreven, bedreigingen noch lijfsgevaar ontzag. — Maar hoe de doortrapte hebzucht, de godsdiensthaat en de door geweld bewerkte afval van het Christendom meerendeels de herkenning der personen belemmerden en de onvermoeide pogingen verijdelden, is treffend in Verdalen der zendingen naar Algiers en Tunis uit het tijdperk van HaGA’s Ambassadel), door behendige en niet ligt te verschalken Gecommitteerden van hoogeren of lageren rang geschilderd. — Was in 1616 WYNAND DE KEYSER naar Algiers en Tunis gezonden, om het ontslag der Nederlandsche gevangenen te bevorderen 2), wi] ontmoeten dezen lasthebber sedert als Consul in 1620 »met tranende oogen’’ JoHAN MANRIQUE EN JORIS VAN CATZ verzoekende en biddende »alle middelen voor te wenden omme hem van- daer (uit Algiers) te crygen, en dat van sijnentwegen H. Ho. Mo. en Syne Pr. Exeie (maurıts) souden bidden, doch mede- ljden met hem te willen hebben, en mitsdien hem vandaer te willen helpen, want hem voorseecker om den hals souden brengen.” Geen wonder: de Algerijnen hadden gedreigd, hem niet ongedeerd te zullen laten vertrekken, » maer noch Caba, dat is, cleyne stuxkens gebraden vleesch van hem te maecken.” — Hij had aan de Gecommitteerden uit Nederland onder de Leden van den Divan met den vinger dezulke aan- in Africa en Turkyen, is verstaan, dat men sal examineren de missiven van wege den Grooten Heer alhier, en letten of men dienstelyken sal vinden een per- soon van qualiteit na Constantinopolen te schikken om aldaar te resideren.” 1) Rapport van JOHAN MANRIQUE, ende JORIS van CATZ, aengaende Alger (A. 1620) Prov. Utrechtsch Archief. 2) Register van Holland, fol. 169. Daarvoor werd cene som van / 1200 uitgetrokken. 410 gewezen, die als »reeders van roovers” zich met den buit ver- rijkten. — Hoe schraal meest de uitslag was der onafgebro- ken en met onbezweken volharding beproefde vlijt, toont de inhoud van een der Besluiten van H. Ho. Mog. — »Syn — dus lezen wij in het proces-verbaal der zitting van 7 Sep- tember 1615, binnen gestaen I) den Drogeman, ABRAHAM AB- sancHı, Jode, den Janitsser, met noch een Turck, die den Orateur HAGA mette Patente van den Grooten Heere gesonden heeft gehad naer TAunis ende Algier tot verlossinge deser Landen gevangens aldaer in merckelycken getale, daervan zy 18 los hebben gecregen 2), meest uyt Z’Aunss, alwaer de be- velen van den Grooten Heere beter worden gerespecteert als ‚tot Algier, ende 15 daervan alhier gesisteert in persoon, hebbende de resterende 3 haer in Vranckryck in dienst be- geven.’”’ — Deze lieden, welke nog niet door koop onder de magt van dezen of genen meester geraakt waren, hadden hunne vrijheid herkregen ; maar »alle de vercochte” had men 200 heftig »en met sulcke obstinaetheyt” geweigerd te ont- slaan, dat uaca’s lasthebbers »haere personen souden hebben gepericliteert,’’ hadden zij niet begrepen, het daarbij te moeten laten berusten. — Van de geslepenheid en kwade trouw, waartegen onze Ne- derlanders oordeelden op hunne hoede te moeten zijn 3), kan hunne smadelijke verwerping van het door de Algerijnen aan- geboden vrijgeleide tot proeve verstrekken. En van welken aand het diplomatisch verkeer in ’t algemeen met de Barba- rijsche roof-Staten kon zijn, blijkt uit de vraag van MANRIQUE en CATZ, »ofi dat een manier van handelen was, dat men de — nn nn 1) poor, Archief, VI, 375; waarmede te verg. Register van Holland, A. 1615, fol. 145. Het was sense derde bezending van HAGA. 2) De lijst dier personen uit Rotterdam, Amsterdam, Zaandam, Monniken- dam en Enkhuizen geboortig, is te vinden bij DODT, ft. &. p. 3) Rapport of Journael van MANBIQUE: vdat ons niet en begeerden te ver- trouwen op hunne salvocondniten, die sy honden souden als een hand syn echt.” 411 dienaers van een’ Prins, die quamen om met henluyden te tracteren van peys, met sulcke injurien als anders bejegende ende aen de galch hieten loopen, gelyck ons deden? Dat verseeckert mochten wesen, dat niet en souden naelaten ’t selve aen onse Heeren en Meesters te rapporteren.” Het behoort tot de jongste handelingen van OLDENBARNEVELT'S Ministerie 1), dat in de Vergadering van Holland het voorstel gedaan werd tot een gemeenschappelijken kruistogt der zee- en handeldrijvende Mogendheden van Europa tegen de Afri- kaansche roovers, een voorstel in onzen leeftijd door de Re- gering van het Koningrijk der Nederlanden herhaald 2), maar door de bemagtiging van Algiers en de Fransche heerschappij schier overbodig geworden, — En werd het zelfs in het glans- rijk tijdperk van pe wirt, toen Neerlands zeewezen het top- punt van magt en roem had bereikt, niet raadzaam geacht, een verdelgingsoorlog tegen de Leenmannen van den Grooten Heer te voeren, wiens vriendschap te verbeuren voor den Levantschen handel allerschadelijkst ware geweest ®), omstreeks het einde van het Bewind van ’s Lands Advocaat, vergenoegde men sich, gelijk later, den overmoed der onverbeterlijke zee- 1) Register 20 Dec. 1617, »ten einde de zee te veyligen, schrik in de Piraten te maken en de Navigatie te versekeren, dat men ook van wege de H. Mo. HH. Staten-Generaal soude mogen doen schryven aan alle andere Koningen, Princen en Potentaten van Vrankryk, Groot-Brittannien, Spangien, Republieque van Venetien en andere, met versoek elk van hare zyde mede daartoe te willen assistentie doen.” 2) Verg. CA6TLEREAGH, Correspondence, III, 404 (Depeche van CLANCARTT ut ‘sHage, 3 Febr. 1818) 399, 409; IV, 90, 138 (20 Aug. 1819) 359, 494; LıeMaNn, Gesch. van de Staatk. der voorn. Mogendh., I, 87, II, 144; zie mede Levensberigt van HUGO Baron v. ZUYLEN V. NYEVELT. 3) VAN BEUNINGEN aan den Raadpensionaris uit Parijs, 21 Januarij 1661, Brieven, I, 353: »maer dat Haer Ho. Mog. — groote reflexie hadden te mucoken op de offensie, die daeruyt soude tegens haer mogen werden opge- nomen uen het Turcksche Hof” (Autwoord van De wırt, 27 Jan. 1661, bl. 356). 412 schuimers door eene indrukwekkende vloot te bestraffen, en ten Hove des Sultans, hetzij bevelen uit te lokken !), waar- aan te Algiers minder dan te Tunis werd voldaan, hetzij de ontzetting der weerbarstige Pacha’s te bewerken, zoo deze niet door eene tijdige Deputatie naar Konstantinopel en de zuivering van hun gedrag den storm hadden afgewend. Met de verhouding der Republiek tot de eigenlijk Barba- rijsche Staten, moet die tot Marocco 2) niet verward worden. — Was het Nederland gegund, ten gevolge van HaGa’s bemoei- jingen tot ontslag der Christenen, een’ Turkschen Envoy£ van minderen rang eenigen tijd met bewondering aan te staren 3), wien men op zijne beurt Hollands merk waardigheden vertoonde en een hoogen dunk van onze welvaart en van de krachten welke men ontwikkelen kon, zocht in te prenten, ’& Hage zag reeds in zijne muren een gewonen Agent van Marocco gevestigd 4), en een Ambassadeur van die Mogend- heid had zich tot het sluiten van een Tractaat van onverbre- kelijke vriendschap in 1610 herwaarts begeven. — Van den Keizer van Turkije had men eene Capitulatie, als bij octrooi verkregen; met; Marocco stond men op den voet van eene wederkeerige verbindtenis bij verdrag 5). — »Is verstaan, zoo 1) Verg. bij aıtzEma, Saken van Staet, Ile B., bl. 347—350 (Mei 1617) Translaet v. een Commandement d. Turckzsen Keysers aen de Passas van Argiers en Tunis. 2) Echter noemt zich in den aanhef van het Tractaat van 24 December 1610, de Keizer van Marocco, ook »Koning van de Koningrijken van Bar- barijen, Fez, Sus, Tafilette,” enz. — De Vorst heette MULEY SIDAN: zijn Gezant HABET BEN ABDELA, zijn Agent SAMUEL PALLACIE. 3) Verg. CARLETON, Leitres, T. II, 371, III, 13. (Verblijf van een’ Chiaoux of Tschausch, A. 1618, 1619)... 4) Over den Nederlandschen Agent in Marocco, PIETER MAARTENSZ. ROT, verg. Register van Holland, 20 en 26 April 1611. 5) Tractaat van 24 December 1610. Circulaire der Staten-Generaal tot afkondiging na de ratificatie, door OLDENBARNEVELT als President, den 11 Junij «612 geparapheerd. Register van Holland, 2 Julij 1612. 413 leest men in het Zegister van Holland van 25 Junij 1610, dat men het versoek van den Koning van Marocgues, om hier te mogen tot sijne kosten koopen en toerusten met ge- schut en anders, drie of vier goede schepen, van de grootte van omtrent honderd lasten elk, in de Generaliteit sal mogen toestaan ;’’” eene vergunning, welke voor het vervolg schier regelmatig tot bevoegdheid werd verheven bij het een half jaar daarna te ’s Hage geteekend Tractaat. — In het stuk van vrijdom van belasting !), werd de Agent van Marocco, eer- lang op zijn verzoek gelijk gesteld met »andere Ambassadeurs en Agenten van uytlandsche Princen en Potentaten 2),” met bevel aan alle pachters zich dienovereenkomstig te gedragen. Van waar mag men vragen, een 200 uitnemende welwil- lendheid jegens de Afrikaansche Majesteit? Voornamelijk ge- wis tot beveiliging der scheepvaart, al te dikwerf door kapers ontrust, maar ook tot zamenwerking in geval van oorlog en tot afbreuk van den gemeenschappelijken vijand, Spanje. — Scherp werd de oude spreuk, die in de bloedigste dagen van den opstand, den heldenmoed der Vaderen had aangevuurd, het: ».Ziever Turksch dan Paapsch” nog 50 jaren daarna, bij de Ongeloovigen zelve herhaald en met uitweiding over den afkeer van het Spaansche juk toegelicht. — Hooren wij den als Diplomaat afgevaardigden Hoogleeraar CORN. PYNACKER, ‚met de dochter van den Admiraal BLOYS VAN TRESLONG ge- huwd 32). Op de betuiging dat men den Nederlanders gene- gen was, mits deze niet met Spanje heulden, verklaarde de 1) Namelijk van »alle middelen van consumptie.” 2) Register 27 April 1611; met verwijzing tot Art. XVII van de Generale Ordonnantie. — Op den Staet van Defroyementen in 1619, 1620 en 1021 komt de post voor: Auishuur van den Agent van Marocco, f 350. 3) 7. wegens de lotgevallen van dien Jurist, Professor te Leiden, daarna te Groningen, eindelijk te Z’raneker, in de Italiaansche, Spaansche en Oostersche talen bedreven, vRIEMOET, Athenae Fris., p. 2883—292. Hij overleed den 12 Jan. 1645. 414 Gezant luide, »dat voor de vrientschap metten Spanjaert geen sorge en conde zijn; dat zijne tirannie onlijdelijok was ; dat hy veel duysent menschen in Nederlandt hadde doen omme het leven brengen, alleen om oorsaecke, dat se geen houten beelden ofte houten cruisen hadden willen aanbidden ; dat de Nederlanders haer veel liever onder de protectie van den Grooten Heer, den Turcxschen Keyser souden begeven, als onder de tyrannicque en idolatrycque Regieringe van den Coninck van Hispanien, met veel meer andere redenen en verhalinge van geschiedenissen.” Het is hier, schoon deels tot een later tijdperk behaorende, niet ongepast HaGA’s heilzamen ijver in zaken van Godsdienst met een woord te herdenken. Niet alleen tach had hij in de Capitulatie van 1612 I!) den vrijen toegang voor de Pro- testanten tot het heilige graf als regt doen erkennen, zoodat de dweepzucht der Katholyken hen niet van de plaats door alle Christenen zonder onderscheid vereerd, kon uitsluiten, maar nevens den Britschen Gezant Sir THOMAS ROR 2) en al- thans niet minder dan deze, handhaafde hij, naar de eigen lofspraak van dien verlichten Prelaat, den Griekschen Aarts- bisschop of Patriarch cyrıLLus Lucarı en diens Kerk 3) tegen de verkettering der Jezuiten. Deze, wier listen en lagen aan het licht waren gekomen, oogstten eindelijk loon naar werk 1) Z. bij aıtzema, Saken v. Staet, II Boeck, bl. 844, Art. 54: »De inge setenen van de hoochged. H. H. Staten-Generael, — die na Jerusalem sullea reysen, om de landen te besien,” enz. 2) ZINKEISEN, Gesch. d. Osman. Reiches, IV, 361, 364: nDie Gesandten der beiden Protestantischen Staaten, England und Holland, traten für den Patriarchen in die Schranken,” enz. Z. ook xkLu1t, Index Chron., A. 1613, n°. 274. 3) Brief van creıLnus, Patriarch van Konstantinopel, aan FESTUS HOMMIUS, 8 Novembr. 1627 o. st. (bij GABBEMA, Epist. Ilustr. et Clar. Vir. p. 757): „Testis est, post Deum, Illustrissimus et Excellentissimus Orator Potentiss. D. D. Statuum CORNELIUS HAGA, cujns pradentiae et dexteritatis vigiles oculi multas insidias, multa pericula ab Ecclesia nostra saepius arcent.” 415 en werden uit het Turksche Rijk verjaagd. — Zoo trad de wakkere Vertegenwoordiger van Nederland als de Beschermer der Grieken op en zijn beleid bragt te weeg, wat in onze dagen vereenigde vloten en legers van het Westen vereischte. OLDENBARNEVELT’S koloniale Politiek. Onder die benaming kan, bij het overzigt van Neörlands diplomatische betrekkingen, alleen de rede zijn van de voorschriften, onder de leiding van Hollands Eersten Minister aan de Oostindische Compagnie en de Hooge Regering in In- diö gegeven met opzigt tot de verbonden en verdragen, welke zij met; de Aziatische Vorsten zouden pogen aan te gaan. — De overvloed van stof en de omvang van het onderwerp no- pen ons evenzeer, ons streng binnen de grenslijn te houden van het den 29 Augustus 1618 met geweld gestoord staats- bedrijff. — Ten andere, onze taak is niet die van den Ge- schiedschrijver der vestiging van de Nederlanders buiten Eu- ropa !), of van de uitbreiding van den Nederlandschen handel in andere werelddeelen; noch die van den beoefenaar der staatshuishoudkunde, welke den stouten ondernemingsgeest der Vaderen huldigende, hunne maatregelen van Wetgeving en Bestuur aan de eischen der nieuwe wetenschap toetst en hunne misslagen aanwijst 2). — Wel kan tot de daden van OLDENBARNEVELT’s Ministerie, zoover de Buitenlandsche Zaken betreft, de weigering van een aandeel aan den Indischen han- del gebragt worden, en de regeling der geschillen tusschen de Nederlandsche en Engelsche Compagnieön gerezen. — Deze — 1) Zie laatstelijk Mr. 5. A. van DER CHIJs, Gesch. der Stichling van de Vereen. O. I. Compagnie (2° Druk), Leyden 1857. 2) Zie Mr. ıı. 5. KOENEN, de vroegere en latere Nederlandsche Handelspo- litiek, Haarlem 1857, en Prof. 0. van REBS, Redevoering over de staathuishoudk. Geschiedenis van Nederland (24 April 1858), Zutphen 1858. 416 punten en hetgeen in 't voorbijgaan, van het sluiten van Trac- taten gezegd is, zullen in deze Afdeeling, z00 beknopt doen- lijk besproken worden. Een Staatsman-Dichter heeft kernachtig uitgedrukt, hoe de toeleg van Spanje, om de hoofdbron van Ne£rlands vermogen te stoppen, door de welberekende en krachtige aanmoediging der vaart op Indiö werd beschaamd ; hoe het scherpziend brein van den Advocaat den weg had aangeduid !). — Deze heeft zelf in zijn verweerschrift zijine werkzaamheid ten deze aldus geschetst. »Tot het vereenigen, zegt hij, van alle de Oost- Indische Compagniön, en het formeren van dene Generale Com- pagnie, deselve te doen ociroyeren en assisteren, hebbe ick vele jaren, so in het publyck als in ’t particulier, seer vele moeyten gehad, en goede oflicien gedaan: gelyck vele van de Bewinthebbers derselver sullen getuygen 2)” — Doch niet met goeden raad slechts, met eigen voorbeeld willende voorgaan, of, OM OLDENBARNEVELT’S woorden te gebruiken, »om niet alleen voor Rader, maar oock eenigsins voor Gelder” gehouden te worden, bad hij »wat meer als vijf duysent gul- dens geavantuert, daarin begrepen de 14 schepen 3).” Ge- wis — niemand juister dan de gevangen Admirante van Ar- ragon zelf zag het in, #) die grootsche Handel-Maatschappij had ten doel winst en voordeel ten koste des vijands, of —n 1) vaN HAREN, De Geuzen, X® Zang: »Dog BARNEVELD zal wegen toonen Na ’t zuyden, en de Middel-Lijn,” (Vitg. van 1772). 3) Remonstrantie, bl. 244. — Zie OLDENBARNEVELT’S bedrijf in bijzonder- heden ontvouwd bij van DER cHıJs, bl. 103 volgg. 3) Remonstrantie, bl. 234. 4) Verhooren van OLDENBARNEVELT, bl. 73. »En gedenckt hem wel dat de Admirante van Arragon alhier — verstaan hebbende de voorsz. Vereeniginge en °’t geaccordeert Octroy, opentlijk zeijde dat deselre — de Coninkrijken van Spanjen en Portugal bevonden zonden worden zoo schadelijk te wesen ala d’ Unie van Utrecht in de Vereenigde Landen was geweest.” 447 naar luid der Remonstrantie van 24 April 1618, »omme de Spangiaarts ende Portugesen afbreuk te doen;’’ — zoodat waar wij het streven der Hollandsche Politiek, door den eenigen Man bezield en bestierd, gadeslaan, geene geheime drijfveren behoeven te worden bespied en uitgevorscht, maar in het Noorden en in het Zuiden, in het Westen en in het Oosten, in en buiten Europa, alom de onverzoenlijke vervolging van Spanje en van het door Spaansch gezag overheerd Portugal, als de rustelooze gedachte van den Minister onverholen te voorschijn treedt. Die gedachte strekte daarheen, om, terwijl men den handel en zeevaart steun en bescherming van Staatswege verleende, terwijl de daaruit voortvloeijende, schier ongeloofelijke schat- ten door de Compagnie zouden worden genoten, bij het grond- gebied der Republiek overzeesche bezittingen en volkplantin- gen te voegen, even als het Vereenigd Nederland, tegenover vreemde Mogendheden, door de Staten-Generaal als Souverei- nen geregeerd. — Duidelijk hield het Octrooi van 20 Maart 1602, in Art. 35 de bepaling in, dat het Bewind der Com- pagnie bevoegd zoude zijn, vooreerst »mette Princen ende Potentaten Verbintenissen ende Contracten te maken opten naem van de Staten-Generael der Vereenichde Nederlanden, ofte Hooge Overicheyt derselver ;’’ ten andere, »Gouverneurs, volck van oorloge ende Officiers van Justitie — te stellen;” — behoudens evenwel dat de voorz. Gouverneurs enz. eed van getrouwheid zouden doen »aen de Staten-Generael, ofte Hooge Overicheyt voorsz., ende aen de Compaignie sooveel die ne ringe ende trafjicque aengaet 1).” — Vandaar dat H. Ho. Mo. in de Instructie van 27 November 1609 voor den eersten — -—— m 1) Verg. Mr. s. ırz. wiseLıus, Wederlegging van het nader Request en de zoogen. Memorie adstructief van Mr. u. c. CRAaS c. s. Amsterdam 1803, bl. 239--244; Mr. pr. miser, Verzameliny van Instructien, Ordonnancien en Reglementen voor de Regering v. Nederl. Indie (Batavia 1848), bl. 3. 27 418 Gouverneur-Generaal PIETER BOTH, door OLDENBARNEVELT als Voorzitter geparapheerd, konden gewagen va »de landen, forteressen en plaatsen, die #1 (dus spreken zij) en de Onzen in de Oost-Indien houden en bezitten, met de ingezetenen, zoo soldaten als andere, onder Ons gebied aldaar zijnde, of die namaals komen zullen.” — Op den eed, door genoemden BOTH aan hen gedaan, hadden zij hem »voor den welstand der Vereenigde Nederlanden,”” het roer der zaken in Indi6 toevertrouwd, gelijk mede »tot bevordering, behoud en ver- meerdering van de Vriendschap, Alliantien, Handeling en Com- mercie met verscheiden Koningen, Regenten en Volken in de voorsz. Oost-Indiön.”” — Opmerkelijk is de titel van VFiceroy waarmede de bijna koninklijke magt en waardigheid van den Gouverneur-Generaal in een Staatsbesluit van Holland wordt bestempeld 1). — Wijselijk begreep men op duizende mijlen afstands, bij het internationaal verkeer met de Aziatische Vor- sten en Volken, geen onveranderlijk rigtsnoer te knnnen voor- schrijven. — Dat evenwel ook de meest verdienstelijke Land- voogden behoefte hadden aan eenige wenken, dat hun al te vurige ijver wel eens door verbod uit Nederland mogt worden beteugeld, toont het als regel geformuleerd stelsel van den sedert tot Gouverneur-Generaal verheven JAN PIETERZ. COEN 2); »udat de handel zonder d’oorlog en d’ooriog zonder den handel niet gemaintineerd kunnen worden.” — Het is er verre af, dat het Rijk door Nederland in Indi& gevestigd, alleen op geweld en verovering zoude steunen. — Niet-gewone diplo- matische fijnheid straalt in vele handelingen en Tractaten der Compagnie met de Indische naburen door 3); in latere dagen — — 1) Register, 15 Maart 1611. 2%) Zie Mr. 1. c. D. VAN DIJK, Zes jaren wit het Leven van WEMMER VAN BEBCHEM, gevolgd door Jets over onze vroegste betrekkingen met Japan, Atm- sterdam 1858, bl. 63. (Brief van con aan de Bewindhebbers der Compagnie, 27 December 1614). 3) Zie dit aangewezen bij zuzac, Hollands Rälkdom, I, 247 volgg. Men 419 zelfs stuit men op verfoeijelijike kunstgrepen uit Europa voor- geschreven en met meer dan Italiaansche geslepenheid tot ver- derf der baatzuchtig overheerde bevolking in praktijk te brengen. — Er was een tijd, dat men zich niet schaamde, het zaaijen van tweedragt aan te bevelen, en te vermanen: »dat men den oorlog tusschen de Ternatanen en Tidorezen om staatsmaximen gestadig moet voeden; den Teernataanschen Koning naar gelegenheid- van zaken assisteren, zonder nogtans den Spanjaard geheel van Termate te verdrijven, opdat de Ternotaansche Koning de handen altijd vol werk hebbe en er geen tijd overig blijve om te denken op iets 1).” oLDER- BARNEVELT'S Politiek in het Oosten was eene doorgaans vrede- "lievende, schoon tegelijk zeer bepaald gerigt op de verkrij- ging van den alleenhandel 2). Doch vermits de zending van BOTH zamen trof met de onlangs gesloten Treves, welke ook in Indiö moesten worden afgekondigd, had de Gouverneur- Generaal althans te beproeven, evenzeer buiten vijandelijkheid te blijven met de Spanjaarden en Portugezen 3). — Eerst toen het overtuigend gebleken was, dat deze van geen Be- stand wilden hooren, kwam uit Nederland het bevel, onzer- zijds op gelijken voet te handelen, als waren in Europa geene Treves geteekend 4); — terwijl het natuurlijk regt van we- onderhandelde meest in de Portugesche taal. — Verg. nog Bijlage G tot het 1le Deel, bl. 107. Vooral Deel III, 131—150, 348, 350-355; Bijlage O (Verbond van 29 Maart 1610; Accoord met den Keizer van Malabar). 1) Verg. de Patrissche missive, d. d. 28 Maart 1648, aaugehaald door Mr. P. MIJEB, Verzameling van Instructiön, enz., bl. 77. 2) Art. 22 der Instructie van 27 November 1609: »dat de handel van de Molukkos — t' eenenmaal kunne blijven — aan de Vereenigde Comp.” 5) Art. 22 der Instructie van 27 November 1609: »den geheelen staat van Indien, dien wij houden ir vredige Treves met den Portugees of Spanjaard te zullen staan; zoo zulks anders uitvalt, moet Gij U reguleren naar den tijd en behelpen met de middelen die voorhanden zijn, tot tijd en wijle tot Wij op alles nader orde stellen.” &) Art. 50 der Ordonnancie en Instructie — van 22 Aug. 1697, bij den Heer mıser, bl. 88, 21* 420 derstand en zelfverdediging in de ruimste uitdrukkingen vrij en onverlet was gebleven. »En zoo de Portugezen of Span- ‘aarden zich zoo verre vergeten als wij hopen neen, dat ze U, Uwe onderzaten of Geallieerden eenige schade of openbaar geweld aandeden, tegen het Tractaat en de interpretatie van de Heeren Staten-Generaal en de Resolutie in de laatste Ver- gadering van de Zeventienen daarop genomen, waarvan Copi) hiernevens gaat, zult al ’t zelve terstond weren en tegenstaan, als Gij naar Goddelijke en menschelijke regten in uwen Rade den Landen dienstig en der Compagnie oorbaarlijk vinden zult, gedenkende onzer Natie’s eere en reputatie te behouden, vermeerderen en uit te breiden met alle eerliike en geoor- loofde middelen.”” — Dus luidde het gebod van 1609 1). — Maar in 1617 werd tegen de Spanjaarden en Portugezen de oorlog als voortdurende toestand, veeleer raadzaam gekeurd en ten pligt gesteld op grond, dat »de vijand de Treves in de Indiön niet en heeft gehouden, maar over vele jaren ge- violeerd.” Het werd den Gouverneur en Raden volstrekt ont- zegd van nieuws vrede of stilstand van wapenen aan te gaan; »ten ware de.uiterste nood zulks ware vereischende,” en in dat geval alleen nog mei eenparigheid van stemmen 2). — Ziedaar het stellig voorschrift uit de laatste maanden van oL- DENBARNEVELT’sS Ministerie, — v6ör en na de sluiting der Treves, in de Koloniön gelijk in het Moederland, standvastig in den afkeer van Spanje. 