title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Ts, ı ’t Is vreemd, dat tot hier toe allen die het goed regt van Nesto- rius tegen Cyrillus gehandhaafd hebben, zich zonder onderscheid in de eerste plaats altijd op het oordeel van Luther hebben beroepen (in zijn werkje: Von den Concilien, uitg. van Walch, XVI, p. 2718 vlg.). Want vooreerst is dat oordeel niet geheel onpartijdig (L. beschouwt in het ge- noemde geschrift de bepalingen en besluiten der conciliein met een pole- miesch doel, om aan het licht te brengen hoe weinig wezenlijike waarde ® 151 En niet veel meer plausibel dan de verwijten wier waar- dering ons tot hier toe bezig gehouden heeft, zijn die van de tweede rubriek, die beschuldigingen wegens oneerlijkheid en knoeijerij die men Cyrillus zoo dikwijls heeft aangewreven. Ze rusten op twee historiesche documenten, het zoogenoemde Com- monitorium van Cyrillus aan den romeinschen legaat Posidonius, opgesteld met de bedoeling om Coelestinus van Rome van de ketterijj van Nestorius te overtuigen, en het symbool van Paulus van Emesa, dat men ook weleens het compromies van 'Efezus genoemd heeft. Wij dienen dus, eer wij verder guan, die beide stukken achtereenvolgens van naderbij te beschouwen. Als wij nu in de eerste plaats onze aandacht bij het be- wuste Commonitorium bepalen, dan vinden wij, dat verre de meesten die daarover tot hier toe geoordeeld hebben, met Gieseler (I. 2. bl. 140) eenparig van deze stelling uitgaan, dat Cyrillus in dat document het antiocheensche systeem ge- heel verkeerd voorgesteld heeft, en dat niet uit onwetend- heid alleen, maar zoo dat wij wel degelijk aan moedwil en boos opzet moeten denken. Daarentegen is Baur van oor- deel dat Cyrillus ook dit verwijt niet verdient, althans niet in die mate waarin men het doorgaande aandringt. Hi houdt integendeel staande, dat in het geincrimineerde stuk geen enkele stelling voorkomt, die Nestorius niet feitelijk, al en gezag daaraan moet gehecht worden, en 't sprak dus wel van zelf dat vooral de beruchte rooversynode geen genade bij hem vinden kon), en in de tweede plaats, het ziet toch enkel en alleen op deze considerans van het geslagen vonnis, dat Nestorius een splitsing of deeling van het on- deelbaar wezen van den Christus leerde. En dat Nestorius daaraan on- schuldig was, althans in z66 ver, dat hij die geincrimineerde zoogenoemde blssphemie nooit en nergens met zooveel woorden op het papier gebragt of ook maar uitgesproken heeft, 't komt van verre niet in mij op het tegen- deel van dien te beweren; maar of de synode met dat al den bal 200 ge- heel en al missloeg, dat is een tweede vraag, waarop ik niet zoo gemak- keliik een bevestigend autwoord geven zou. Luther is dan ook voor 't Overige met zijn beschermeling zoo hoog niet ingenomen, en wie in het aangehaalde werkje maar eenige bladzijden verder lezen wil, kan zich daarvan sonder moeite overtuigen. 152 is’t dan ook niet woordelijk, geadopteerd heeft, en die niet lo- giesch volgt uit hetgeen hij elders uitdrukkelijk beweerd heeft; zoodat men Cyrillus alleen dit te laste kan leggen, dat hij zich van de leelijke zonde van Consequenzmacherei niet vrij gehouden heeft. Ik voor mij ben tot heden dan ook nog niet overtuigd, dat Baur over den alexandrijnschen patriarch niet het billijkst geoordeeld heeft. Die eerste stelling b. v., die Cyrillus in dezer voege omschreven heeft: “örı 6 Jeoc Adyoc Tposyvwrwc, örı 6 &« rüc aylac mapIfvov Yevvwusvoc Ayıoc £oraı cal ulyac, eig rour £EeAlEaro avröv, Kal Taptoxebase utv yevvndnvar Olxa avopöc ec rne mapSevov KA", is zij waarlijik van zoodanigen aard dat ze buiten het ontstemde brein van Cyrillus geheel los in de lucht hangt? In het uit- gewerkt systeem wordt zij niet gevonden, maar Cyrillus be- hoefde waarlijk niet ver naar data te zoeken waarop hij ze bouwen konde. Want de Antiocheners, in wier stelsel de menschelijke factor, d. w. z. de vrije wil van den mensch die zich uit eigen beweging naar het goddelijke uitstrekt, de ware basis der eenheid is wier type Christus geweest is, — de Antiocheners konden die stelling van een wrpö- yvwoıg van hetgeen de mensch Jezus worden zou onmoge- lijk ontwijken, en wij zullen ons dan ook kunnen overtui- gen, dat zij daaraan wel degeljik een plaats in hun sy- steem gegeven hebben. Ook wat dan op dien aanhef ver- der volgt: “were xav EvavIpwrrnoac Atynraı 6 uovoysme rov Ieov Aödyoc, Örı ovvijv ae wc avdpuny aylp rw &« rnc mapY&vov, dia Tovro Alyeraı &vavipwrica, Worrep 62 ovviv Toic mpobhrac, ouTw, hnol, Kal Toury Kara uslLova ovvädeıav. Aa TovTro dedyeı mavraxov TO Atyeıv rıv Evm- aw, aAN’ Ovouadeı ovvapsıav, Wamep kariv öc EEwev, Kal wc av Atyn mpöc 'Incovuv, ürı ka we Av ua MwVon, OUTWE koonaı era oov — ook daarin kan ik geen “Entstellung” van het leerbegrip der Antiocheners, geen verdraaijing noch overdrijving vinden. Ik zou moeten presumeren op mijne kritiek van dat leerbegrip, ingeval ik dat oordeel thans reeds motiveren wilde; maar toch zal iedereen moeten er- kennen, dat de &vavSpwanaıc der Antiocheners, hoewel zij 158 zelve niet moede worden hare realiteit te urgeren, in waar- heid veel meer in naam dan met de daad bestaat, en dat men op hun standpunt met evenveel regt van eene evavSpwirnauc van den Logos in de profeten spreken kan. ' 200 valt het ook niet te ontkennen, dat Cyrillus niet geheel zonder 154 Wij komen tot het tweede document, het bekende, ik mag wel zeggen het beruchte, symbolum ephesinum 1. Nog bij het leven van Cyrillus hebben zelfs velen van diens aanhan- gers hem verweten, dat hij bij de onderteekening van dat document, van zijn oorspronkelijk gevoelen afgegaan was, en zijn zegel aan de antiocheensche dwaalleer gehecht had?; later hebben anderen dat verwijt overgenomen, en ’t is dus reden Nestorius en de zijnen bij Coelestinus voorgesteld heeft als geest- verwanten van Pelagius en diens aanhangers in het westen. De Antio- cheners, 200 zij zich zelv’ gelijk hadden willen blijven, hadden zich met geen mogelijkheid aan de zijde van Augustinus kunnen scharen. De tak- tiek op zich zelve wil ik niet verdedigen, maar juist daarom, dunkt mij, brengt de billijkheid mede, dat wij Cyrillus niet zonder oorzaak van nog meer kwade praktijken betigten dan waarover hij zich buitendien reeds te verantwoorden heeft. I 6 'QuoAoyoüuev Toıyapouv röv Küpıov nuwv 'Inoouv Xpıoröv röv vlöv ToV Ieoü röv uovoyevij, Yedv TEAeıov Kal dvIpwmov reAtov, ix Yuxüc Aoyımjc Kal owparog, mpd alwvwv jiv &K TOV marpög yevvngevra Kara ray Ieörnra, im’ loxarwv ÖL rwv nuipwv rbv adröv di npäg Kal dd rı)v nueripav ow- rnpiav &x Mapiag rijc mapItvov Kara rıv AvIpwrörnra' övb ydp pücewv $vworg ytyove. Aıö Eva Xpioröv, Eva vibv, Eva küpıov ÖnoAoyouuer. Kard rabmv Tv rc dovyxurov Evworwg Evvorav ÖuoAoyoduev rn» Aylav map- Jtvov Ieorörov, dıa rö ToV Ysöv Abdyov vapkwIivar rail ivayIpwrijcaı , kai IE abrijg rüc ovAAmbewg Evwoaı Eavrp röv EE abrüc AngIevra vadv. Tag d2 ebayydAwäg al dmooroAıkdg mepi ToU kupiov dwväg, louev Toüg JeoAo- yovg Äävöpag TAg tv Kowomoovvrag, wc 80’ Evög mpogwrov, rag ÖL duaı- poüvrac wg ki do Hboewv' kai räc tv Jeompeneic kard Tnv Ieornra rov Xpiorov, räc öl rameındg Kara rı)v dvSpwrörnra mapadwWörrag.” 2 Vgl. den brief van Isidorus van Pelusium aan Cyrillus (aangeh. bij Gieseler, bl. 150): “xpn oe, Javpdcıs, ärperrov uevev dei, ovre b0ßW mpodıdövra TA obpavıa,, oüre oaury tvavriov Yaıyönevov. Ei ydp ra vv yeypauusva coı Toig mportpoıc avreferacslac, 1) Kolaxeiag Yavıoy Umeu- Yvvog, ebxepeiag N Öıakovog, kevijg iv ÖbEnc NTrrwuevog, TWV ueyaAwv Öl dyiwv dIAnrüv roüc dywvag ob nuunoauevog, ol röv üravra Biov im’ dX- Aorpiag kaxovyelodaı Ursuevav, 1 kaxbbobov Hpövnua av uexpıc wrwv Eic- ös&aodaı.” — Niet minder ongunstig is het‘ oordeel van den bekenden Timotheus Aelurus (bij Mai, Collect. nova, VII. p. 138): “KöpıAAög £o- rıv 6 rüv 'Akekavöpiwv Erionomog' oürog yap duapöpwg ro vopdv rc ÖpYo- dofiag dıapIpwoag xnpvyna, maXiußoAog Yaveic, ravavria Öoynaricag Asyxerau imei uiav dboıw Tod Jeod Abyov orsapkwutvnv xon Akyeır Umo- Jeuevog, Avakveı rd Um aurov Öoynarıadev,, kai Övo ducug ii Xpıorov 155 wel de moeite waard te onderzoeken, wat er van die zaak eigenljk geweest is. Nu weten wij dat de uitdrukkelijke eisch van den keizer, dat ook het alexandrijnsche Jeoröroc in den tekst van het symbool zou opgenomen worden, aanvan- keljk onder de bisschoppen der antiocheensche partij geen kleine opschudding te weeg bragt. In een schrijven aan de burgerij en geestelijkheid van Konstantinopel (ep. de bisschop Alexander van Hierapolis, een der ijverigste voor- standers van het antiocheensche leerbegrip, die zelfs later, gedurende de woelingen die na afloop van het concilie van Efezus, de oostersche kerk een tijdlang geteisterd hebben, op zijn weigering om mede de hand te leenen tot de ver- oordeeling van Nestorius, van zijn bisdom ontzet werd. Deze toch laat zich over dat punt, in een schrijven aan Theodo- retus van Cyrus (aangeh. bij Baur, blz. 787), op de volgende wijze hooren. “Novi”, zegt hij daar, ‘“quod praemeditata multo tempore nunc venit ad effectum proditio catholicae vocis. Et quidem, ut in festivitatibus sive praeconiis atque doctrinis ineircumspecte Dei genitrix sive Deum enixa ab orthodoxis npecßevwy akiorsraı Kal Oyye oapki madeiv Tov Jebv amopyvaevoc Aöyov, Todvavriov Hmoiv oböevi rporıp TO Urip uiv avadttacyaı madoc.” 156 tantummodo sine adjectione diceretur, vel deicidae Ju- daei, vel quia Verbum incarnatum est, vel quaecunque sunt talia, quae magis insuspecte dieta ab orthodoxis inveni- mus, sane nulla accusatione sunt digna; eo quod nec dog- matice sunt posita ista, et ut dixi non maligne sunt dicta, quippe non a sordida voluntate, sed nec tali nunc quae- stione proposita. At vero post corruptionem totius orbis, et ex quo praedicari nunc coepit passibilis Deus, ab impiis Cyrilli capitulis, dogmatice poni solam vocem quae enixam pronuntiat Deum i. e. Theotocon, absque illa quae pronun- tiat hominis genitricem i. e. anthropotocon, nihil est nisi quae Cyrilli sunt praedicare. Universas siquidem passiones ac mortem hoc unum dictum pariter introducit, licet multoties millies altera vox per quoslibet circuitus apponatur” 1. Niet minder komt hier de apologie van Cyrillus zelf in aan- merking,, waartoe hij zich gedrongen gevoeld heeft in zijn schrijven aan den bisschop Acacius van Melite (ep. 35). Hij doet daarin uitkomen, dat Nestorius altijd geleerd had, dat het kind uit de maagd geboren niet God of de Logos zelf was, maar de mensch, de tempel der Godheid; dat hij dit onderscheid overal en altijd vastgehouden had, en daar hij het bestaan van twee naturen in den eönen Christus altijd op den voorgrond plaatste, van de reöele eenheid dier facto- ren nooit eenig begrip gehad bad; en dat hij de betrekking tus- schen die beiden nooit anders beschreven had dan als eene ovvassıa of morele eenheid, waardoor de menschelijke fac- tor, tot gelijiken rang als de goddelijke verheven, ook deel ! Nog sterker zijn de volgende woorden (t. a. p., aanm. 5): “nomen enixae Deum tantummodo Aegyptius obtinens, tanguam cunctis erroribus propriis accommodum, multis eam laudibus praedicavit. Et vere dixit, quia hoc est quasi arx totius ejus haereseos.” Gieseler meent regt te hebben, op grond der bezwaren van Alexander die ik in den tekst aan- gehaald heb, diens oordeel voor te stellen als van weinig gewigt in deze quaestie: “aber auch er", zegthij, “verwirft diesen Ausdruck nicht schlecht- hin , sondern erklärt sich nur gegen den dogmatischen Gebrauch desselben unter den damaligen Umständen.” Maar heeft Baur dan niet beter gezien, dat juist om die reden het oordeel van Alexander in deze zaak te meer afdoct? 157 heeft aan de vereering die Gode van wege zijn heerlijk- heid bewezen en toegebragt wordt, maar nooit God zelf of althans van het wezen Gods wordt. De leer van het concilie daarentegen stelt Cyrillus op deze wijze voor, dat hi) vooral aandringt dat volgens het bewuste symbool onze Heer Jezus Christus als God d&n mensch moet gedacht worden, als gegenereerd vöör alle eeuwen uit het eigen we- zen van den Vader, maar in het laatst der dagen uit een vrouw geboren; en dat voorts die twee naturen of factoren, al staat het vrij ze van elkander in abstracto te onderschei- den, toch in concreto altiid maar dene natuur zijn. En wat de wijze betreft waarop volgens den steller van het sym- bool, de woorden en spreekwijzen van den Bijbel op den Christus moeten toegepast worden, daaromtrent herinnert hij ziin vriend, dat ook hij zelf nooit beweerd had dat eene schifting der bijbelsche predikaten van den Christus onbe- staanbaar was met de eenheid van het wezen des Verlos- sers. Integendeel, ook hij zelf had altijd geleerd dat men de predikaten der goddelijke natuur van die der mensche- lijke wel onderscheiden moest, en in dienzelfden geest had nu ook het concilie als kerkleer vastgesteld dat het wel niet vrijstond scheiding te maken tusschen de twee naturen of factoren, maar dat haar groot verschil in wezen en attri- buten daarom toch niet ontkend en verzwegen behoorde te worden. Maar ’tis nu juist die apologie van Cyrillus, en de ver- klaring van het symbolum ephesinum die daarin gegeven wordt, waarom 0. a. Neander tegen het hoofd der alexan- drinsche partij het harnas aangetogen heeft. Gelijk hi) van. 158 deze stelling uitgaat, dat het symbool de antiocheensche leer volmaakt getrouw weörgeeft, zoo verwijt hij Cyrillus van nieuws, dat hi) in zijn beschrijving van den inhoud van het genoemde document die leer allerschandelijkst verdraaid heeft, daar hij zich vooral hierop beroept, dat in het sym- bool de Christus voorgesteld wordt als bestaande uit en niet in twee naturen, m. a. w. dat de beide factoren van dien persoon daarin alleen in abstracto van elkander onderschei- den worden. En trouwens, dat de echte en oorspronke- lijike leer der school van Theodorus juist van het tegen- overgesteld beweren haar kenmerk gemaakt heeft, zal ieder- een gaarne toestemmen. Maar evenzeer begrijpt iedereen, dat wij däärmeöd eigenliik niet te doen hebben. ’t Geldt hier de vraag niet, of Theodorus of een ander van de Antiocheners deze of die stelling verdedigd heeft, en welk een voorstelling van de goddelijke openbaring in Christus Nestorius toegedaan was. Wat geconstateerd worden moet komt hierop neer, en blijkt dus een feit, wel niet van an- deren aard, maar van gansch anderen inhoud te wezen, — of het symbool, dat wij onder handen hebben, voor een af- druk en reproductie van de leer dier mannen kan gehouden worden, dan of deze in dat stuk reeds min of meer gewij- zigd is. Wat zullen wij nu tot deze dingen zeggen, en welk lid van dat dilemma komt het naast bij de waarheid? Zij die van het eerste lid de uitdrukking van hun gevoelen ma- ken, zullen dan gehouden zijn om o. a. van deze twee ver- schijnselen voldoende opheldering te geven, 1° van de vreemde qualificatie der betrekking tusschen de twee bekende factoren als £vwoıc en niet als ovvabeıa, en 2° van het niet veel duide- lijker feit der qualificatie van Maria als Jeorökoc, zonder dat de beteekenis van dien naam ook maar eenigszins nader omschreven of op eenigerlei wijs gerestringeerd wordt. Maar zien zij däärtegen op, en zullen zij zelve moeten verklaren dat die feiten hun leelijk in den weg staan, dan zie ik niet met welk regt zij zoo hardnekkig krijg voeren tegen het tweede lid, en zich afmaken van den dwingenden eisch, om in het symbool een min of meer aanmerkelijke wijziging, maar toch 159 altoos een wijziging van het oorspronkelijke antiocheensche stelsel te constateren. Want den ding in allen gevalle staat dan vast en is boven alle tegenspraak verheven: het symbool van de synode van Ffezus moge geen zuiver alexandrijnsch symbool zijn (niemand zal het ontkennen, die maar niet voorbij- ziet dat daarin geen plaats gevonden is noch voor de &vwarc $vowxn, noch voor de ula ducıc Tov Adyov orsapkwukvn); het is evenmin zuiver antiocheensch, en kan voor ’t minst even goed voor eene synopsis der leer van Cyrillus als van de gevoelens van Nestorius doorgaan. En is daarin zoo veel vreemds, dat men over ’t algemeen zoo huiverachtig is om tot die conclusie te komen? Gesteld zelfs dat voor die wij- ziging geen andere verklaring te vinden was, dan de zucht om met het keizerliik Hof op goeden voet te blijven, — was dan Cyrillus de eenige die in zaken van geloofsovertuiging tot zulk plooijen en schikken in staat was? Woaarlijk, het later gedrag van Johannes van Antiochiö b. v. is toch ook 200 bijzonder prijzenswaardig niet, en geen aanbeveling in Onze oogen: wie den vriend dien hij lief gehad, de geest- verwanten waarmed hij te zamen gewerkt heeft, zoo me&do- Senloos vervolgen kan, die is ook niet te goed voor trouweloos- ie Jegens zich zelven, en voor verraad, gepleegd jegens zijn ‚gen overtuiging. En wil men dan volstrekt van de Antio- v KNers geen kwaad hooren, dan blijft deze weg nog altijd open, dat men het bestaan van verschillende fracties dier partij onderstelt, die de een verder van, de ander digter bij de Alexandrijnen stonden, een hypothese, die o. a. Dorner te baat genomen heeft. Want ook deze, ofschoon voor ’t overige mede niet op de hand van Cyrillus, eindigt met gewonnen te geven “dass die zu Ephesus siegende Parthei dem Cyrill, also der Lehre von der ula $Voıc, näher stand als den An- tiochenern und dem chalcedonensischen Dyophysitismus, mit welchem ein Theodoret zufrieden sein konnte.” Ja, men zou zich de zaak ook nog op deze wijze kunnen voorstellen, dat de partij waarvan het symbool uitgegaan is, niet zoo zeer bedoeld heeft haar eigen stelsel te wijzigen, maar van beide stelsels, het antiocheensche &n "het alexandrijnsche, de 160 scherpe hoeken en punten af te slijpen, om de eigenlijke con- troverse tusschen Cyrillus en Nestorius, die zii geen kans zag uit den weg te ruimen, des te beter te kunnen ne- geren of liever te ignoreren. 8 8. KRITIEK DER BEIDE VOORAFGAANDE SYSTEMEN IN HUNNE VERHOUDING TOT VROEGERE STELSELS EN MET BETREKKING TOT HUN EIGEN ZAMENSTEL EN ONDERLINGE VERHOUDING. Wij zijn thans zoo ver gekomen dat de vraag niet langer ontijdig is, welk een plaats de voorafgaande stelsels bekleeden in de reeks der gedaantewisselingen, die het dogma heeft moeten doorloopen eer het daar stond als een afgerond geheel en als eene gesloten formule. Getuigen ze van vooruitgang, of van stilstand, of van achteruitgang in de ontwikkeling van het dogma ? Brengen ze iets nieuws voor den dag, of reproduce- ren ze eenvoudig wat ook vö6ör dien tijd reeds bestand in den vorm van een stelsel? Staan ze op eigen voeten, om zoo te spreken, of vertoonen ze gebrek aan oorspronkelijk- heid? Zijn ze het bewijs dat het dogmatiesch genie reeds bljken van uitputting geeft en voor zijn taak niet meer be- rekend is? Dat men zoo vragen mag, heeft wel geen be- toog van noode, en evenzeer brengt ons onderwerp me&, dat men zoo vragen moet, en dat men zich van dat onderzoek niet naar willekeur kan afmaken. .Ook wij willen dus die eischen eerbiedigen, en om in deze zaak tot een resultaat te komen, beide stelsels in hun geheel en hun deelen aan on- zen toets onderwerpen, of ze zijn zoo als ze zich voordoen, dan of men tusschen wezen en schijn ook hier eenig onder- scheid dient te maken. Om dan met de Alexandrijnen te beginnen, en wel vooreerst 11 162 met den vorm, waarin zij, of liever waarin hun woordvoer- der, zijn voorstellingen en gedachten gegoten heeft, het kan de aandacht niet ontgaan zijn, hoe groote overeenkomst er bestaat tusschen den aanleg van het stelsel van Cyrillus, en de kleur die Apollinaris aan zijn systeem gegeven heeft. Voor- eerst is het standpunt volmaakt hetzelfde waarvan beiden uit- gaan, en hebben zij, om den persoon van Christus te beschou- wen, beiden maar den manier, en zelfde lijst als 't ware om het beeld van den Verlosser te omvatten. Die manier is geen andere dan de abstract theologiesche, of, om het anders uit te drukken, de zuiver aprioristiesche methode, die de oor- spronkelijke en natuurlijke verhouding tusschen begrippen en feiten ten eenemale omkeert. Terwijl 2ij begint met een voor- stelling van den Christus die zii aan haar godsbegrip heeft ontleend, past zij achterna die voorstelling toe op de histo- riesche data, en tarnt al aan die feiten tot dat deze zich in haar schema laten wringen, dat buiten de geschiedenis om ontworpen en uitgedacht is. In de tweede plaats zijn beiden er op uit om den historieschen Christus te begrijpen als d6ön organiesch geheel (ua $ücıc), niet als een toevallig ag- gregaat van los zaamgevoegde elementen, en als den waren JeavYpwrog, die een gansch ander wezen is dan de avIpw- moc Seodöpoc der Antiocheners, of der voorgangers van dezen. Ze gloeijen van een waren haat tegen al wat ook maar zweemt naar dualisme, en zullen aan hun eigen stelsel liever den bodem inslaan, dan aan de rigting, die over het onderscheid tusschen den Schepper en het schepsel ook toen reeds niet heen komen kon, ook maar het minste gelijk te geven. En ten derde is het beiden te doen, om de ware en wezenlijke diviniteit der menschwording van den Logos te handhaven, en dat feit dus te verklaren niet uit den wil alleen, maar uit het wezen der Godheid; om verder al wat tot dat feit behoort te vatten en voor te stellen als manifestatie van hetzelfde goddelijke begin- sel, dat in Christus volgens hen niet was noch in hem woonde, maar waarin zijn persoonlijk leven, in al zijn momenten en phasen, zich geheel concentreerde. Wel week Cyrillus hierin ven Apollinaris af, dat hij, om de realiteit der menschwor- 163 ding te behouden, het bestaan eener menschelijke ziel in Jezus in bescherming nam en nooit iets op die stelling wilde laten afdingen. Maar dat groot en belangrijk verschil, waarın — ik zeg niet te veel — de kiem lag voor een ge- heel nieuwe en oneindig vruchtbaarder beweging op christo- logiesch gebied, heeft op het systeem althans geen merk- baren, ja, als men het van naderbij beschouwt, niet den minsten invloed. Want het middenpunt van den persoon van Christus, het brandpunt, om het zoo eens te noemen, vanwaar de manifestaties van het individuöle leven van dien persoon als zoovele stralen uitgaan, dat centrtum — wijj konden ons daarvan telkens van nieuws overtuigen — is ook bij Cyrillus de Logos, en het menschelijk wezen is ook bij hem niet meer dan. een attribuut, een accidens van de essentia divina. En al zie ik nu geenszins voorbij, dat die zigtbare overeenkomst wel met regt fatalis quaedam necessi- tudo heeten mag, daar zij haar oorsprong heeft in de dogma- tiesche, en, om het precieser te zeggen, de theologiesche pre- missen niet van den van de twee, maar van beiden: toch meen ik op dien grond voorloopig reeds te mogen con- stateren, dat het alexandrijnsch systeem althans niet van vooruitgang getuigt, maar wel degelijk een blijk van stil- stand op dogmatiesch gebied is, van een begin van onvermo- gen om op de bestaande grondslagen verder voort te bou- wen. ÖOnze analyse der deelen van dat systeem zal, gelijk nader zal blijken, ons ook niet kunnen dwingen om op die voorloopige kritiek later terug te komen, en integendeel haar goed en onvervreemdbaar regt, door alle instanties heen. helder aan het licht brengen. Daarentegen kunnen wij over het antiocheensche systeem , het stelsel van Nestorius en 'Theodorus, te dezer plaatse nog geen oordeel uitspreken, en moeten wij onze kritiek van het- geen daarin geleerd wordt, opschorten tot na den afloop van onze analyse. Immers wij mogen niet vergeten, dat alle noo- dige data ons ten eenemale ontbreken, om de stellingen der Antiocheners aan den toets der vergelijjking met eenig vroeger stelsel ook maar te kunnen onderwerpen. Wel schijnt 11* 164 dezelfde betrekking die wij tusschen Cyrillus en Apolli- naris opgemerkt hebben, ook bestaan te hebben tusschen de tegenstanders van den eerstgenoemde, en die leeraars met wier polemiek tegen den bisschop van Laodicea wij ons vroeger be- zig gehouden hebben, (men zou het althans kunnen opmaken uit den inhoud der argumenten waarvan beiden zich bediend hebben, en die over ’t geheel maar weinig van elkander ver- schillen); maar ’t zou toch al te gewaagd zijn op dien schijn zooveel te bouwen. Want vooreerst weten wi) van de ortho- doxe christologie vöör Cyrillus in haar geheel te weinig en kennen wij haar te zeer alleen uit hare antithese; en ten tweede hebben de Antiocheners toch ook weör te veel eigen- aardigs, dat in het systeem van een Gregorius van Nyssa of van Nazianzus volstrekt niet op zijn plaats, en van hun standpunt bezien, barre ketterij zou geweest zijn. Wij zullen dus wel veiligst gaan, als wi) met ons oordeel ons niet al te zeer willen haasten. Hoe ver nu ook voor ’t overige het alexandrijnsche systeem van het antiocheensche stelsel afstaat, en door wat breede kloof zij gescheiden zijn, in den opzigt althans komen zij met elkander overeen, en staan zij beiden geheel op dezelfde hoogte. Ik heb hier namelijk het 00g op het wezen en den inhoud van het godsbegrip waarop de woordvoerders van beide partijen hun stellingen en betoogen gebouwd hebben, een gods- begrip, dat, om het maar kortweg te zeggen, veel meer hei- densch dan christelijk blijkt te wezen. Want hoe men ’t ook beschouwe, en van welken kant men het gadesla: de voor- stelling van God, die het vertoont, is geen andere dan deze dat God de hoogste kracht is, de hoogste natuurkracht wel te verstaan ‚„ waaraan alle andere krachten volstrekt onder- worpen zijn. Vooral Cyrillus staat in dit opzigt geheel op het standpunt van Gregorius van Nyssa en van den Nazianzener, waarvan de onhoudbaarheid ons reeds overtuigend gebleken is. Ook hij is maar niet in staat geweest om God als zedelijk wezen te denken, veel minder nog te begrijpen en in zijn systeem op te nemen. Hij heeft hoegenaamd geen begrip, ja geen gedachte zelfs, van een God Die de liefde is en uf, 165 uit liefde zich aan de wereld geopenbaard heeft, Die ook op haar werkt alleen door liefde, opdat zij uit eigen beweging met Hem medewerke, en in de afhankelijkheid van Hem haar waarachtige zelfstandigheid en ware vrijheid vinde. Zijn God is de Almagtige, en zoodra hij buiten dat predikaat moet gaan, is het als werd hij eensklaps met blindheid geslagen; altjd beweegt hi) zich in denzelfden kring, en kan zich maar niet losmaken van die voorstelling, die‘ hem als in merg en been zit. Zien wij nu, welken invloed zij bij hem geoefend heeft en in hoever zij een beletsel voor hem geweest is om Ale waarheid te vinden. Vooreerst moest de zelfstandigheid van den mensch om harentwil geheel ter zijde gezet worden. Grijpt de Almagtige den sterveling aan: wie zijn wi) dat wij tegen God strijden zouden! de afhankelijkheid van God is in dit geval de vernietiging der menschelijke vrijheid, de mensch wordt een dood werktuig in dezelfde hand die hem ten leven geschapen heeft. Een werktuig, zeg ik, want men vergete toch niet, dat het onvermogen van Cyrillus om Gods zede- ljke natuur te begrijpen, evenzeer een struikelblok voor hem geweest is om het geheim der zedelijke natuur van den mensch te doorgronden. Ook de mensch, in zijn geheel en zijn dee- len, is anders niet dan een product der stoffelijke natuur, een aggregaat van fyzieke eigenschappen en krachten; waar hj dusmet God in aanraking komt, daar is’t niet de mensch, die God door eene zedelijke assimilatie in zich opneemt, maar ’t isintegendeel juist de hoogere kracht, die de lagere, die hare uitvloeisels zijn, absorbeert en als in haar wezen inljf. Met de zelfstandigheid van den mensch valt dan ook ziin persoonliik bestaan, en het & Jeoc ra wavra Ev macıv van den apostel wordt de negatie van alle persoonlijk leven buiten God, en leidt regelregt tot een verfijnd docetisme. Zoo wordt ook het verband geheel verdraaid tusschen de menschwording van den Logos en de verlossing der wereld. Met de miskenning der waarheid, dat het ethiesche het we- zen van den mensch is, gaat een andere miskenning gepaard, ven niet minder noodlottige gevolgen, de miskenning van het ware wezen der zonde. De zonde is geen schuld, geen 166 ongeregtigheid - of wetteloosheid meer, maar een kwaad, uit de natuur, en uit haar allö&en, geboren. Ook hare over- winning moet dus voltooid worden, niet op ethiesch maar op natuurlijik gebied, en kan alleen hierin bestaan, dat de krachten waaruit zij ontstaan is, ophouden zelfstandig te werken. Daar komt bij, als ik mij niet bedrieg, dat Cyril- lus ook het karakter der menschwording niet heeft begrepen, en inzonderheid den zedelijken invloed dier goddelijke open- baring gansch en al miskend heeft. Dit laatste punt vooral is dan ook reeds zeer goed gereleveerd door Theodoretus (in ziine Antirrhesis ad anathematismos Cyrilli), waar hij zegt: “si igitur naturalis fuit Dei formae et servi formae unio, necessitate quadam compulsus, et non misericordia usus Deus Verbum formae servi conjunctus est.” En wat weet Cyrillus nu op die tegenwerping te antwoorden? In zijn Apologeticus schrijft hij (bl. 212): “at hie non intelligens quidnam sit unio naturalis inquit: si naturalis facta est unio, exinanitio Verbi voluntaria non fuit, sed quasi ex vi et ne- cessitate. Natura enim cogere solet. Quam inconsiderate autem loquatur, nulli qui voluerit difhicile erit videre. Dieit enim quod naturalia necessitatis legibus omnino prorsus sub- jacebunt, et ad demonstrationem hoc attulit, quod praeter vo- luntatem nostram esuriamus et sitiamus, natura ad hoc vo- cante, etiamsi quis nolit. Si non est verum quod homo secundum naturam seit rationalis, ergo praeter voluntatem et coacte est rationalis. — Num igitur ipse quoque Deus praeter voluntatem et coacte est quod est?” Nu zal ik mij wel niet tot verdediger van het godsbegrip van Theodo- retus opwerpen, maar een betrekkelijk regt, dunkt mij, kan toch niemand aan zijn vraag ontzeggen. Maar evenmin zal iemand beweren dat Cyrillus zijn tegenstander we£erlegd, ja, dat hijj hem ook maar begrepen heeft; tenzij men mogt ver- kiezen het er voor te houden, dat hij hem niet heeft willen begrijpen. Neen, dat heeft Theodoretus niet willen zeggen, dat Gods openbaring in het vleesch geen openbaring van het we- zen van (God of zelfe met dat wezen in strijd is. En als het dus werkelijk in de bedoeling van Cyrillus gele- gen heeft, de goddelijke openbaring in Christus op den lijn te plasatsen met de menschelijke openbaring in de rede, dan is het evenzeer zijn overtuiging, dat ook bij de openbaring van den Logos de wil niet als werkzaam gedacht, en als factor, of ook maar als 66n der factoren, in rekening kan gebragt worden. Van die vreemde aberratio mentis zullen wij ons het best op deze wijs een denkbeeld kunnen maken, als wij ons voorstellen, 1° dat Cyrillus wel zeer teregt heeft be- grepen, dat het niet genoeg is een daad alleen aan den wil vast te knoopen, terwijl de wil zelf, om zoo te spreken, geheel los in de lucht hangt, maar dat hij 2° toch niet bij magte geweest is zich te verheffen tot deze hoogere en eenig ware beschouwing van het wilsvermogen, dat in den wil het vermogen van den geest openbaar wordt om zich zelven en zijn wezen te doorgronden, en te handelen op grond van hetgeen hij daarvan begrepen en tot zijine bewustheid gebragt heeft. De schuld van dat onvermogen lag wel niet bij Cyrillus zelv’ en men moet de oorzaak van dat verschijn- sel buiten hem, in de kerk waartoe hij behoorde, en in haren geest zoeken, maar met dat al staat het vast dat ook hij onder den invloed van dien geest gestaan heeft; en 168 ook dit is in de tweede plaats een feit, en een waarheid die men niet weg kan redeneren,, dat die invloed hem van den beginne af op een dwaalspoor geleid, en zijn pogen om de waarheid te vinden geheel onvruchtbaar gemaakt heeft '. Niet veel beter is het gesteld met het godsbegrip der antiocheensche school, dat integendeel, ik zou haast zeggen, nog verder van de waarheid afwijkt. Want terwijl God bij Cyrillus toch altijd het hoogste wezen en de absolute onbe- perkte kracht is, wordt Hem in ’t systeem van Theodorus niet eens z66 veel gegund, terwijl er van zijn ethiesch ka- rakter al even weinig teregt komt. Zoo als zijn beeld zich daar aan ons oog vertoont, als ware Hij ten eenemale onver- mogend om van zijn wezen iets meö te geven aan eenig ander wezen buiten Hem, krijgen wij een voorstelling waarvan men de volstrekte onhoudbaarheid zonder moeite als met handen tasten kan, van een God die in de reeks der eindige wezens eenvoudig bovenaan staat, maar daaraan voor ’t overige in alle opzigten geheel gelijk is. Dat is zoo klaar, dat het ver- der geen opheldering noodig heeft, maar te meer moet het ons verwonderen dat juist de antiocheensche school zich aan die fout schuldig gemaakt heeft, zij die in de ethiesche ! Vgl. de aanmerking van Dorner (II. 1. bl. 81): “fand er (Cyrillus) in der antiochenischen Formel, dass es ‘Gottes Wohlgefallen sei dass die Fülle der Gottheit in Christus leibhaftig wohnte — zu sehr alles auf den Willen, nicht auf ein beharrliches festes Sein gestellt, so lag ihm ja die Möglichkeit offen, das Ethische substantiell als die innerste wahre Natur in Gott zu denken, ebendamit aber auch in Gottes Natur eine ewige Tendenz zur Menschwerdung nach Art des Apollinaris zu setzen.” Zeker volkomen juist, als men maar niet vergeet, dat die mogelijkheid in dit bepaalde geval alleen in abstracto bestond, maar in concreto niet als wer- kelijk bestaande kan gedacht worden. Maar 't is toch vreemd dat Dorner niet gezien heeft, dat die “ewige Tendenz” ook in het systeem van Cy- rillus niet ontbreekt, en dat diens stelsel ook op dit punt formeel niet veel verschilt van de denkbeelden van Apollinaris. En al kunnen wij niet. te- genspreken, dat Apollinaris voor 't overige veel hooger staat dan Cyril- lus, daar ontbreekt toch nog zeer veel aan zijne waardering der mensch- wording als zedelijke daad van den Logos, en ook hem is 't niet gelukt het traditionele godsbegrip van zijnen tijd geheel te laten varen. 169 bestanddeelen van haar systeem zelf het beste middel voor de hand had om die tastbare contradictie aanstonds uit den weg te rulmen. En dat zij daartoe niet in staat geweest is, ziedaar wel een klemmend bewijs, naar ’t mij voorkomt, dat ook haar ethiek nog niet bijzonder diep doordringt. De liefde staat wel op den voorgrond in haar voorstelling van het we- zen van den ÖOneindige, maar zij is zelve niet oneindig en staat op den lijn met de overige attributen van het godde- ljik wezen, en ‘ok zij kan dus alleen zoover naar buiten werken als zij niet belemmerd wordt door het geheel waar- van zjji maar een deel is !. De sudorfa die de Antiocheners telkens zoo bijzonder aandringen, al schijnt zij dus een werk- dadige openbaring van de volheid die in God is te zijn, blijkt een actus declaratorius te wezen die nooit naar buiten kan werken; of zoo zij al naar buiten werkt, dan is zij toch telkens gebonden, en haar openbaring wordt belemmerd door de onveranderlijke volmaaktheid die de hoogste eigenschap van God is. En zie hier nu welke verkeerde voorstellingen het noodzakelijk gevolg van dat mpwrov Weudog moesten wor- den. In de eerste plaats werd de diviniteit van het feit der menschwording op losse schroeven gezet, diezelfde divini- teit die reeds voor goed geconstateerd scheen. ’t Is waar, het beneplacitum divinum is ook bij Theodorus de grond ' Vgl. Domer t. a. p. bl. 54: “dieser Weltgedanke schliesst nach Theo- dor nicht das in sich, dass die Welt in das göttliche Leben oder Wesen zurückgeführt werde, indem durch Menschwerdung des Göttlichen Mensch- liches göttlich würde. Vielmehr bleibt — Gott und die Welt ewig aus einander stehen, sie sind durch ihr Wesen getrennt, das wohl eine Ver- bindung und Einwirkung durch den heiligen Geist, aber nicht eine solche Einigung zulässt, wobei Gott Menschliches zu sich rechnete, und dadurch auch Göttliches menschlich würde. Auch. Dit is het tweede gebrek waaraan het antiocheensche stelsel mank gaat. ’t Valt wel niet te ontkennen, dat het juist aan die eenzijdig anthropologiesche rigting zijn regt van be- staan ontleent, en eene heilzame reactie te weeg gebragt heeft tegen de overdreven theologiesche Tendenz die door de alexandrijnsche pchool vertegenwoordigd wordt, maar dat alles neemt toch niet weg, dat hier zoo min alsdaar de volle waarheid gevonden wordt. Zooals Theodorus in zijn stelsel den mensch in der tijd geteekend heeft, als toegerust met volstrekte autonomie, en niet in naam alleen, maar indedaad en waarheid staande op zijn eigen aangeboren wezen, is niet enkel zijn val een raadsel, maar begrijpt men ook niet hoehij er toe komt zich weder op te rigten. Was het goddelijk, lie- ver- het zedelijk, beginsel sterk genoeg bij hem, om, toen hij zich eenmaal zette om zijn oorsprong op te zoeken, alle andere hulp overbodig te maken buiten de bekende la- borum allevatio van Theodorus: van waar dan dat die kracht 171 van dat beginsel zich niet reeds in den beginne openbaarde, en dat zoovele eeuwen verloopen moesten eer zij zich kon laten gelden, eer de mensch de rigting kreeg die hij van den beginne had kunnen volgen? En aan den anderen kant: was datzelfde zedelijke beginsel ook aanvankelijk niet sterk genoeg om den mensch voor den val te bewaren: hoe begint het dan zoovele eeuwen later op eens zoo krachtig te wer- ken, hoe wordt uit dien eersten staat van gebondenheid zoo op eens een staat van zedelijke vrijheid geboren? Dezelfde logiesche fout die wij reeds in het godsbegrip van Theodorus opmerkten, keert ook in zijn anthropologie terug, waar zij trouwens evenmin straffeloos begaan wordt. Gelijk het den antiocheenschen leeraar niet gelukt is verband te brengen tus- schen den wil of het welbehagen van God en diens wezen, waarvan het noodzakelijk gevolg is dat die wil geheel in de lucht hangt, zoo staat ook het wilsvermogen van den mensch volstrekt op zich zelf, en die geheele hooggeroemde anthro- pologie loopt uit op volslagen atomisme. Eindelijk, evenzeer als Cyrillus schieten ook Theodorus en de Antiocheners over ’t algemeen te kort in de waardering der zonde. Zoo weinig is Theodorus in haar wezen doorgedrongen, dat hij immers zelfs den staat van gebondenheid en vergankelijk- heid waarin deze wereld met al wat in haar is blijven zal £wc üv mäavra ylvnraı, dat hij zelfs dien toestand, dien hij toch voorstelt als gevolg der zonde, niet uit haar wezen ver- klaren kan, maar afleidt uit den wil van God, Die dat alles van te voren met wijsheid zoo ingerigt heeft. Wij verwon- deren ons over die tegenspraak, en toch, van nabij bezien, is daarin hoegenaamd niets wonders,enligtzijreeds in de premissen waarin de natuur van den wil besproken wordt. Als toch de wil, hoe en waar hij zijn werking dan ook openbaar maakt, met het wezen van het subject zoo weinig in ver- 172 band staat, dat er veeleer een gaping is tusschen die beiden en een kloof die niet gevuld worden kan, dan kan de wil wederkeerig ook niet op het wezen terugwerken, en iedere openbaring van den wil heeft enkel een voorbijgaand karak- ter; zij staat geheel op zich zelve, zonder oorzaak en gevolg in de wereld. Vandaar dat ook het wezen der verlossing geheel verkeerd begrepen wordt en de antiocheensche voor- stelling der werking van de openbaring van Christus al zeer oppervlakkig uitvalt. Want daar ook de zonde het wezen van den mensch niet aantast, en integendeel voortdurend bui- ten zijn natuur bljjfi omloopen, kan ’t ook niet noodig ge- acht worden dat de verlossing uitga van een verandering der menschelijke natuur, en komt dus de bekeering niet tot haar regt, ja wordt zij eigenlijk niet eens meögeteld onder de momenten die de zedelijke vrijheid van den mensch, eer zij tot stand komt, doorwandelen moet. Al wat de mensch te doen heeft, en waartoe hij door Christus, gelijk deze in zijn tijd door den heiligen geest, in staat gesteld wordt, komt nage- noeg hierop neör, dat hij zijn wil beter dan te voren in be- dwang houdt; maar aangezien hij nooit zoo geheel bedorven is door de zonde, dat hij in het gebruik van zijn wilsver- mogen als gebonden moet beschouwd worden, weet men eigenlijk niet waartoe de komst van Christus gediend heeft, en waarom de mensch niet even goed zonder Christus zijn bestemming had kunnen bereiken. Maar naast die algemeene bezwaren waardoor het antio- cheensche systeem gedrukt wordt, staan er ook nog van spe- 173 cilen aard die regtstreeks het middenpunt van dat stelsel en de christologiesche denkbeelden van zijn volgelingen ra- ken. Het voornaamste argument der alexandrijnsche partij, wsaraan men te Efezus zelfs de considerans voor het vonnis ontleend heeft dat de veroordeeling en afzetting van Nes- torius behelsde, is het verwijt dat Theodorus en zijn vrien- den feitelijk de eenheid van den persoon van Christus ont- kenden, en twee Zonen, twee Heeren, twee Christussen ver- kondigden, waarvan de een uit den hemel, de ander van de aarde zijn oorsprong genomen had. Wij hebben dus te onder- zoeken wat er van die zaak eigenlijk is, en in hoever die beschuldiging gegrond blijkt te wezen. En dan valt het niet te ontkennen dat het moeijelijk is van den antiocheenschen Christus een juiste, heldere, wel afgeronde voorstelling te krjgen. Zoolang men zich allcen aan het systeem houdt, gaat het nog zoo wat, maar bij de minste toepassing raakt men aanstonds als verward in een waar labirint van aller- lei eontradicties, waarvan men zich niet beter overtuigen kan dan door de woordvoerders der school te volgen, waar zjjzich er op toeleggen om hun leer uit de Schrift te bewij- zen. Wel heeft Nestorius, wel heeft ook Theodoretus gelijk, als zij met elkander beweren dat nergens in de evangeliön, waar gesproken wordt van de geboorte, van het lijden en sterven van Jezus, de naam van den Logos genoemd wordt, al was ’t maar van den vleesch geworden Logos. Zooveel kan men hun, ook zonder dat daarbij een sterke aandrang noodig is, nog wel gewonnen geven; maar dat uit die con- cessie volgen zou dat de Christus der gewijde schrijvers niet overal dezelfde is, dat zij niet altijd het oog hebben op den geheelen Christus, dat mag wel een beweren heeten dat in openbaren strijd is met de handtastelijkste evidentie. Sla de evangeliöin open waar gij wilt; loop ze door van het begin tot aan het einde: waar vindt gij ooit dien Chri- stus der Antiocheners, die in het eene oogenblik God, en een oogenblik later mensch, en alweör een oogenblik later God en mensch tegelijk is! Waarlijk, de antiocheensche exe- gese moge veel hebben waardoor zij gunstig afsteekt bij 174 de kerkelijike exegese dier dagen: in haar christologiesch gedeelte is zij zoo willekeurig als eenige andere, en zelve de beste veroordeeling van het stelsel waarvan zij het uit- vloeisel was. Al blijfft men daar alleen maar bij staan, ook in dat geval verliest dat verwijt der tegenpartij reeds veel van het aanstootelijke dat het bij den eersten opslag schijnt te hebben; en het begint nog zwaarder te wegen, zoodra wi) ook in de stelselmatige uitwerking van het wezen van den Christus maar even dieper doordringen. Zoo vinden wij bij Theodorus het wezen der ovvassıa verduidelijkt door vergelijking van haar met het huwelijik. God en mensch ziin den geworden in Christus, geljjk het huwelijk als de eenheid van man en vrouw kan beschouwd worden. Maar hij kon geen betere vergelijking gekozen hebben, om het gebrek aan logica in zijn voorstelling van den Christus voor iedereen duidelijk te maken. Want hoeveel waarheid er ook wezen moge in het bekende gezegde ärı Eoovraı ol Öbo eic oapra niav: de vrouw blijft ook in het huwe- ljk toch altijjd vrouw, ‘en ook het eigenaardig wezen van den man als zoodanig ondergaat geen verandering. Breng dit nu over op Christus, en gij zult Theodorus aanstonds kunnen overtuigen dat ook hij zelf in het wezen van dien Verlosser een breede kloof stelt tusschen den goddeljij- ken factor ter eene en den menschelijken ter andere zijde, dat volgens zijn eigen bekentenis wat specifiek eigen is aan den een, nooit het eigendom van den ander worden kan, dat van een zamenvoeging of zamensmelting, of hoe gi) het ook noemen wilt, van het goddelijik en menschelijk agens nooit in de verte sprake wezen kan. Trouwens, hij zou oogenblikkelijk antwoorden dat hij ook niets anders be- doeld had; maar dan blijkt immers dwidelijk, en hierop kan het verwijt waarover wij handelen toch eigenlijk alleen ne&r- komen, dat de eenheid die hij desniettemin als aanwezig stelde, volstrekt geen objectief karakter bezit, en dat zij alleen voor zoover bestaat als men haar als werkelijk bestaande wil aannemen. Tot dezelfde conclusie komt men als van zelf, als men hosrt hoe Nestorius zich over die eenheid van den per- 175 soon van Christus soms heeft uitgelaten. Het schibbolet, de magtspreuk, waarmeö hij telkens en telkens weör van nieuws tegen de aangehaalde beschuldiging opkomt, is onveranderlijk en altijd woordelijk dezelfde: ““divido naturas, conjungo reve- rentiam.” Dat de beteekenis van düVoıc in dat verband ge- heel met wpöcwrov gelijk staat spreekt natuurliik van zelf en heeft geen bewijs van noode. Maar lag het dan niet ge- heel aan het goedvinden van Nestorius, om zijn eigen woor- den nog eens te gebruiken, ‘“quod reverentiam conjunge- bat?” Wat had hij er tegen kunnen hebben, welke argu- menten met objectieve bewijskracht had hij in ’t midden kunnen brengen, ala een ander goedgevonden had het be- wuste dilemma aldus te formuleren: “divido naturas, divido reverentiam”? ’t zii dan dat hij alleen de menschelijke na- tuur zijn eerbied waardig gekeurd had, omdat zij zich door den goddelijken factor voortdurend zoo gewillig heeft la- ten leiden, ’t zij dat hij juist omgekeerd van dezen laatst- genoemde het voorwerp van zijn vereering had willen ma- ken, om de krachtige hulp door hem aan den mensch Jezus bewezen ! Ja, dat subjectief karakter der eenheid die op de suvapsıa gebaseerd is, komt zelfs nog sterker uit, als men maar niet vergeten wil ook het volgende mede in rekening te brengen. Zooals het antiocheensche systeem voor ons ligt, hebben wij in zijn inhoud geen enkelen, ook niet den verst verwijderden waarborg, dat de eenheid van het goddelijk en menschelijk element die voor het oogenblik nog bestaat, niet te een of ander tijd ook we&@r verbroken worden zal !. Is 't uin deze zaak om overtuiging te doen, ga met mij te- rug tot het wezen van het huwelijk. Is die verbindtenis soms van zoodanigen aard, dat zij niet rust op ware har- monie, en niet gegrond is op den trek der echtgenoo- ' Dat dit reeds aan Cyrillus niet ontgaan is, bljjkt uit de aanmerking in zijn Dislogus (Ep. bl. 738): “quod vero non naturaliter inest, sed po- tius adventitium est, nonne etiam fieri potest ut amittatur? Fieri itaque poterit ut et Filius aliquando filiatione sun excidat. 177 Niet veel minder woog een tweede bezwaar dat de school van Cyrillus gedurig in ’t midden plagt te brengen: dat de Christus van het antiocheensche stelsel geen wezen was van hooger orde dan degenen in wier midden hij een tijd- lang geleefd had; dat hij geheel gelijk was aan de men- schen en zich alleen in zoover van hen onderscheidde, dat hijj overvloediger deel had aan den rijkdom en de hulp der goddeliike genade. Trouwens, ’t ging moejjelijik voor het bestaan van zoo barre ketterij de oogen te sluiten, waar diezelfde geincrimineerde leer haast met zoo veel woorden den volke werd verkondigd. Neem den beroemdsten der woord- voerders uit de school van Theodorus, Theodoretus van Cyrus, en hoor wat hij in zijn Imputatio (een polemiesch geschrift tegen de twaalf anathematismen van Cyrillus) uitspreekt als zijn gevoelen aangaande den Christus en diens eigenaar- dig wezen. Met ronde woorden zegt hij in zijne kritiek en weörlegging van de vijfde der genoemde stellingen: “commu- nicationis nomine utentes, sicut unum quidem filium adora- mus et eum qui assumsit et id quod assumtum est: natura- rum autem differentiam agnoscimus et deiferum hominem non devitamus, Jeoböpov AvSpwrov ou Taparrobuesa.” Neem verder in de tweede plaats Theodorus. Wel weet hij, en zelfs herhaaldelijk, hoog op te geven van den Logos en diens vereeniging met den menschelijken factor, maar telkens weer van nieuws zet hij den heiligen geest in de plaats van den Logos, en verschuift de wezenlijke feiteljjke eenheid met de” zen totna de voleinding van het werk van Jezus op aarde en na zijn verhooging. Ook bij hem lag de ketterij dus voor de hand en verried zich zelve bij den eersten opslag; want daar men alleen van den Logos, en niet van den heiligen geest,, kan zeg- gen örı aap& &y&vero, zoo blijft volgens deze voorstelling het goddelijik beginsel geheel buiten den mensch, en het leven dat daardoor bestuurd werd, ook in weerwil van dien in- vloed, het leven van een mensch als alle anderen, een open- baring van dezelfde krachten die ten tooneele komen in het gewone leven. Want al is de inwoning waarop hij aandringt, een inwoning van de geheele volheid der Godheid, zij is en blijft toch altoos een inwoning alleen xar' svoorxlav, zoodat zij tusschen het Hoofd en de leden dan ook enkel een gradueel verschil te- weegbrengt. Zoo staat het niet minder vast, dat ook in het systeem van Theodorus wel het een en ander gevon- den wordt waardoor de bovengenoemde beschuldiging we£r- legd en de ontwerper van dat stelsel in zijn eer hersteld schijnt te worden. Men zou b. v. te dien einde kunnen her- inneren, dat hij de betrekking tusschen den goddelijken en den menschelijken factor toch ook in dezer voege omschreven heeft: “quod totum quem assumsit sibi aduniverit Deus, eum- que comparticipare fecit totum honorem, quem qui inhabita- bat filius de natura, communem cum eo habere voluerit”, en elders: “quodin ipso et nascente forte fuerit, et cum in utero esset a prima statim plasmatione.” Men zou het er dus in- dedaad haast voor willen houden, dat men te ver gaat als men Theodorus het verwijt doen wil dat ook hij de eenige ‘en onvergelijkelijke waardigheid van Christus niet genoeg ge- handhaafd heeft, dewijl uit de laatstaangehaalde woorden integendeel duidelijk schijnt te blijken, dat de voorstelling van een absoluut verschil tusschen de volgelingen en den Leids- man ook aan dezen kerkvader niet vreemd geweest is. Maar ookdie schijn verdwijnt, als men stellingen als de bo- vengenoemde vlak naast andere zet, waarin diezelfde ver- eeniging in utero a prima statim plasmatione wordt voor- gesteld als te hebben plaats gehad kara mp6yvwarv Ömoidc rıc Eoraı, of, zooals de latijnsche vertaler die woorden wee£r- gegeven heeft, “secundum praecognitionem filii Dei.” Want gelijk de stelling van eene praecognitio divina volstrekt meöbrengt dat de autonomie van den mensch in haar gehee- len omvang gehandhaafd wordt, zoo kan ook wederkeerig die autonomie niet als werkelijk bestaande gedacht worden, tenzij 179 men den goddelijken invloed op de daden en handelingen der menschen voorstelt als een zeker betoon van hulp, die in het antiocheensche systeem zelfs geheel buiten het wezen van den mensch blijft omgaan. Maar dan keert ook het bezwaar weer terug dat TTheodorus uit den weg heeft willen ruimen, en hij moge zeggen wat hij wil, het verschil tusschen den Christus ter eene, en de apostelen en profeten, ja de geloo- vigen over ’t geheel, ter andere zijde, blijkt zuiver relatief te wezen. Dat komt nog meer aan ’t licht, als men daarbij in aanmerking neemt, dat ook de hulp die Jezus genoten heeft, volgens de antiocheensche school niet eens zoo inten- sief geweest is, dat hij althans door haar boven het ge wone peil verheven werd. Er bestaan twee aanteekeningen van Theodoretus, de eene bij Marc. XIII: 82, de andere bij Matth. XVI: 38, 89 (beide te vinden in den Apologeticus van Cyrillus, blz. 215 en 216), die geen den minsten twijfel daaromtrent overlaten. Bij de plaats uit Marcus vinden wij aangeteekend: “non igitur Verbi Dei est ignorantia, sed formae servi, qua» tanta per illud tempus sciebat, quanta deitas inhabitans revelabat” i. Geheel in denzelfden geest is de aanteekening bij de aangehaalde plaats uit het eerste evangelie: ““haec verba non sunt Dei Verbi, sed formae servi, qui metuebat mortem, eo quod mors nondum erst destructa; cui etiam formae Deus Verbum, loco timori dato, haec dicere permisit, ut geniti appareret natura.” Maar kan men nu redelijkerwijs genoegen nemen met zulk een verklaring? ’t Is immers de absurditeit zelv’ wat Theodoretus daar gelieft te verkondigen, en zijne aangehaalde woorden zijn het beste en meest afdoende bewijs hoe verkeerd de antiocheensche school gehandeld heeft, toen zij de bestaande verhouding tusschen den Logos en diens uitverkorene niet in aanmer- king wilde laten komen als rustend op het beginsel van wezenlijike immanentie. Daardoor toch, d. w. z. door haar ' Vgl. de aanmerking van Cyrillus t.a.p. op bl. 218: “qui revelationem datam esse dicit formae servi ab inhabitante Deo , eamque mensuratam, is Emmanuelem prophetam nobia facit deiferumgque hominem, atque aliud nihil.” 12 * 180 pogen om de eenheid dier twee factoren te handhaven, maar zoo dat zij tevens bleef vasthouden aan haar transscendent godsbegrip ter eene, hare voorstelling van de menschelijke auto- nomie ter andere zijde, werd zij van zelf genoodzaakt om tot der- gelijke arbitraire stellingen hare toevlugt te nemen. Hare voor- stelling van de menschwording Gods, om het maar kort te zeg- gen, is van dezen inhoud, dat in Jezus het wezen van den mensch voor de eerste maal geheel gelijk geweest is aan het goddelijk wezen. Eigenlijk is er dus in haar systeem ook maar voor eene zamenwerking van den Logos met het menschelijk agens geen plaats, en deze, gelijk wij ons daarvan ook reeds vroeger konden overtuigen, gansch en al overbodig. Maar daarom nu diezelfde zamenwerking geheel buiten de rekening te la- ten, dat verbood de leer der kerk en der Schrift, waarvan de school zich toch liefst zoo min mogelijk verwijderen wilde; ook heeft zij zich geschikt in den peremtoiren eisch dier beide magten, en wij hebben hare volgelingen als aan ’t werk gezien om dien te vervullen. Maar altijd moest die zamen- werking een vreemd moment blijven in een stelsel, dat toch in den grond der zaak -op geheel andere leest geschoeid was; en vandaar dat zij dan ook blijkt eigenlijk niets te betee- kenen, waar en wanneer ons ook vergund wordt haar wezen als te doorzien en van hare uitkomsten kennis te nemen. Zi) heeft dan volstrekt geen ethiesch of dynamiesch, ja niet eens een mechaniesch karakter; terwijl men verwacht dat zij zich als kracht openbaren zal, heeft zij hoegenaamd niets van die essentiö6ele eigenschap Desgenen, van Wien zij toch ook volgens dit stelsel uitgaat. De geheele zaak komt zoo wat hierop neer, dat de Logos (of de heilige geest) de daden en handelingen van zijn alter ego tot zekere hoogte geleid, geregeld en bestuurd heeft, voor zoover hij het me- dium der openbaring van het welbehagen Gods was, dat door hem in ruime mate aan Gods uitverkorene bekend werd !. Ik kan dan ook mijn oordeel over de antiocheensche I Vgl. Dorner, t. a.p. bl. 