title: [untitled] Mnemosyne, (1856-01-01), pages 329-346
creator: Mehler, E.
text: STOP Early Journal Content on JSTOR, Free to Anyone in the World This article is one of nearly 500,000 scholarly works digitized and made freely available to everyone in the world by JSTOR. Known as the Early Journal Content, this set of works include research articles, news, letters, and other writings published in more than 200 of the oldest leading academic Journals. The works date from the mid-seventeenth to the early twentieth centuries. We encourage people to read and share the Early Journal Content openly and to teil others that this resource exists. People may post this content online or redistribute in any way for non-commercial purposes. Read more about Early Journal Content at http://about.jstor.org/participate-jstor/individuals/early- journal-content. JSTOR is a digital library of academic Journals, books, and primary source objects. JSTOR helps people discover, use, and build upon a wide ränge of content through a powerful research and teaching platform, and preserves this content for future generations. JSTOR is part of ITHAKA, a not-for-profit Organization that also includes Ithaka S+R and Portico. For more Information about JSTOR, please contact support@jstor.org. A. L. Brugsma, Specimen inaugurale continens Gymnasio- rum apud Graecos Descriplionem. Groningac 1855. »Eine ausführliche Untersuchung über die Anlage und Ein- richtung der Gymnasien ist dem Zwecke dieses Buches fremd , »und wird vielleicht Gegenstand einer besonderen Schrift sein." Met het oog op deze woorden, die in den Charikles van Becker II. pag. 328 de körte beschrijving van een Gymnasium naar de opgave van Vitruvius voorafgaan , zullen wij zien , of bij eene nieuwe uitgave van dat voortreflelijke boek de uit- gever het geschrift van den heer Brugsma zou kunnen aanha- len ten bewijze, dat Becker zieh in zijne verwachlingen niet had bedrogen. De Schrijver, die in zijne redeneringen meer van groudigheid dan van bondigheid schijnt te houden (bij verhaalt in eene voorrede van 6 bladzijden , waarom hij dit onderwerp gekozen , of liever waarom hij een ander onderwerp niet gekozen heeft), begint zijne verhandeling met een onderzoek naar den oor- sprong van het woord yvpvxfftov, dat zieh over 8 paginas uit* strekt. Tupvx<riov komt van yußvx^u , yu(tv£%w van yvpvöf. Daar zal wel niemand iets tegen hebben. Maar de Sehr, is te weetgierig om niet nog verder te onderzoeken. Hij moet weten , wat het etymon is van yvpvif. Hij begint met de afleidingen der Grammatici mede le deelen. Volgens hen komt yvßvfa van kÜ7ttu of Txpx rb yvTx fiövx %%w. Op dat woord ymx nu redeneert de Sehr. door. TvTx komt volgens diezelfde Grammatici van de wortel yä , die op wonderbaar- lijke wijze (want de door hen bijgebragte analogien zijn even onjuist) in yw. verändert, en eene viervoudige beteekenis 350 A. L. Bhugsma , heeft, rb%apu, to hxpßxvu , rbyevvü, rb Cpavü. Geene dier vier beteekenissen voldoet den Sehr., die dus niet gemakkelijk is. Hij neemt om lot zijn doel te geraken , een ander iniddel te baat. Van die wortel yüu komt ook yvxz.ov, rb xofoußx , xu- flu? Sl rb xoihbv t»7? %etpo$ en iyyuxxi^u , to syxsipi^u. Hier- «it volgt, dat tu yuTx oorspronkelijk de banden beteekende, terwijl yüxxov meer bijzonder het holle van de band was. Dit blijkt wel niet nit eenige plaats bij de oude schrijvers, maar loch uit woorden als syyuxu, xfiCplyuog (?) e. a. Uit zulke woorden mag men , natuurüjk allijd volgens den Sehr. , opma- ken , dat er oudlijds naast yvtx een vorm yux beslond, »et »hanc quidem formam praevaluisse , ubi manus notandae es- »sent, inde suspicamur, quod in celeris compositis quam plu- »rimis, ubi aut corporis membra maiora universe, aut pedes »proprie indicantur, terminatio wog perpetua est." Verande- ring van quantiteit {yvx , xp<plyuog) mag bij een man , die in etymologicis zoo liberaal blijkt te zijn als de heer Br. , geen hinderpaal wezen , maar ik heb nooit geweten , dat Hephaestus äfiCptyvfeig werd genoemd, omdat hij aan beide handen kreu- pel was. Dat dit ons evenwel niet störe! Tva beleekent vol- gens Br. xoihalva , yvlov is gelijk aan Tb xoixov. Maar , zegt de Sehr., al weten wij , dat yüu beteekent xoixxivu , wat baat ons dat om tot de beteekenis van yvpvög naakt te geraken , en hier juist verloont zieh zijne etymologische slimheid in het helderste daglicht. De Grammatici maken gewag van een my- stisch verband lusschen yv/tvög en xvfivSg. Dit woord komt even als xü/tx, xüwig, xvrog, xuQög , en tutti quanti van xw. Dit beteekent tumesco , doen zwellen , en len gevolge daarvan rond worden. Tvu en xiiu staan dus tegenover elkander »quem- «admodum convexa et coneava," en omdat »convexum pocu- »lum pariter coneavum dici et intelligi polest," staan zij ei- geulijk loch ook weör niet tegenover elkander. En nu het re- sultaat: »Verisimile igilur esse existimamus, yvfiviv de figura »corporis humani curva et rolunda anliquo aevo, quo nondum »vestibus lecti incedebant, dictum esse." Ja, dat Staat op pag. 6, xetöiv ivaföxTov (pxTi^xtfi' xv. De Sehr, dacht zeker aan den bolvormigen mensch van Aristophanes, homo ephaeroides Aristo- phanii , zouden de Zoologen zeggen. Men behoefl hierbij even- de Gymnasiis apuü Graecos. 331 wel niet slil te staan; yv/ivög beteekent ook »exlreinum, quia »et tumescendo rotunda forma prodit, et excavando extrema »superficies atlingitur." Is het niet, als of men Porphyrius zelven hoorde ? En ou zegge nog iemand , dat dit niet ma- thematisch bewezen is, Eene emslige wederlegging van des Sehr. riftTiiT(A»tot zou spotten met de wetenschap zijn. Hct is niet moeijelijk eene gissing naar den oorsprong van het woord yufivd? le doen . die vrij wat waarschijnlijker is dan de bo- ven vermelde; ik heb zelf eene zoodanige gissing gereed, maar vind beter die maar voor mij te houden. Het elymologiseren zonder de kennis der vaste wetten , die uit de resultaten van de vergelijkende Studie der Indo-Germaansche taten ailengs ge- boren worden , is meer eene zaak van vernuft dan van weten- schap. Want als eene woordafleiding zieh niet door duide- lijkheid eu eenvoudigheid aanbeveelt en door de analogie klaar- blijkelijk bevestigd wordt , dan heeft men er loch niels aan. Het elymologiseren is te vergelijken bij het wandelen in een tuin vol klemmen en voetangels. De beer Br. , die niet be- ducht schijnt te wezen voor het gevaar, geeft op pag. 36 en 37 van zijn geschrift eene tweede proeve zijner kunst in de afleiding van het woord irxkxieTpx. Het komt van itxxx'm , dit van nx\*i. Ilxxtj slamt van 5t#aa« , dat naauw verwant is met «aa« en /3#aaw , en in het activum zwaaijen , snel be- wegen, in het medium sidderen beteekent. Ik vat niet, hoe irxhMi van w<£aa« , dat is de eenvoudige vorm van den ver- sterben , kan afstammen , en heb ook nimmer van een werk-* woord «aa« geboord. De Sehr. , die anderhalve pagina vult met plaatsen , waar Trxxxlnrfx , tcxm , ■xxhXu met de door hem opgegeven beteekenis voorkomen , eene onnoodige moeile , te meer dewijl al die voorbeelden bij Pap« staan, zegt verder: »n«AA« autem est a prisco verbo irxxa , quod a irüu , pro- »dueta forma irxiu , produetiori forma irxika" Dezelfde leer verkondigde met dezelfde woorden , het produetiori forma niet uitgezonderd , reeds voor SO jaren Everardus Scheidius (zie van Lbkneps Elymologicum pag. 539). Deze eileert ook even als Br. de glossa van Hesychtus irxist • tutttsi , tt^ttsi , xpoüei , iipsi, maar hij voegt er ook de laatste woorden $ sa-diei bij, die de beer Br. wegliet, en wel teregt, wanneer hij zieh her- 23 * 332 A. L. Brugsma , Hinerde, dat dit eene hii-ig was uit Aristophanes , Acharn. v, 835 xkUiv J$' «A/ txv (txtäxv l . Nieuw is alleen de volgende opmerking : »IL*/a (waarschijnlijk näa) verbum est primiti- »vum aeque ac via, via, vda , via , et significat impellendo »moveo." En weder neem ik met stille verbazing mijn So- phocles in de hand, en roep met hem: TloXXx rx Ssivx xotiSh xv$pävou SsivÖTspov vixsi. Wij zouden op die wijze langzamer- hand tot de leer van Struchtmeyerus terugkeeren , die «« , ia, iu, da, va als de primitive worteis van alle woorden be- schouwde. In het eerste hoofdstuk der verhandeling , dat zieh tot pag. 12 uitstrekt, wordt nu verder gehandeld over het gebruik van het woord yvpvdg en zijne composita bij de Grieken. De plaat- sen zijn vlijtig bijeenverzameld , evenwel is ook dit gedeelte noch volledig noch naauwkeurig bewerkt. Zoo dadelijk het be- gin »plane nudum significat yvfivi? apud Homerum," even als of het woord niet ook bij Herodotus en overal eiders met die beteekenis voorkwam. Het voorbeeld uit Moschus, Id. I. 8 ob yußviv to Qfaaßx past volstrekt niet bij het voorafgaande uit Theocr. XXII. 146 yvfivxi 5' h x 6 ^ 1 ßxxxipxi , want op de eerste plaals is de beleekenis : gij zult niet slechts een kus krijgen, terwijl yvpvd? op de tweede zijne gewone beteekenis heeft , en toch zegt de Sehr, na Theocritus te hebben aange- haald: »Ita Moschus etc." Evenmin passen bij elkander het voorbeeld uit Philostratus, Apoll. 6. 11 xvtiyxavKTfiivtj! yXonry xcä yvßvy disrsiveTO xiyav en dat uit Aesch. Sept. 441 xxvo- yvftvä& v <?T°f&x- Wanneer hij vervolgens zegt: »In pace is »plerumque yuyuviq dicitur, qui tunica tantum indutus est," dan heeft hij zieh öf zeer siecht uitgedrukt , öf zeer vergist ; want het was midden in den oorlog , dat de geliefde van Cy- rus, waarvan Xenophon spreekt Anab. I. 10. 3 sx<psüysi yv^vy l j De Schrijver citeert overigens de plaatsen der Grammalici met al de fouten der librarii , die toch zoo gemakkelijk te emenderen zijn. Zoo — ik kies de eerste beste yoorbeelden — op pag. 1. Zonas. Lex. pag. 457 : arep- vos , ovtu) xal xvntia xvntog xal yvfivos L. xv/irög. — Pag. 2. Etym. M. p. 242: yivsiai Ss naqä tö yä tö %wqio , yv<a xal yvov . .. xal nXsovaafiSt tov «■• i'v' fi yvtov to Xa^tßävov L. yivBtat, Ibid. xa- ta/o^cTKXÜs de xal enl tmv lopnüv iisgiiv, waar men leze fslär. de Gymnasiis apud Graecos. 555 wpb$ robf 'EMyvxi;. Evenmin begrijp ik, wanneer hij zegl: »Postea frequenter constructum cum genitivo yußvdv inveni- »mus." Wat beteekent dal postea ? Bij Aeschylus b. v. en bij Herodotus komt het meer dan eens zoo geconstrueerd voor. Thucydides, dien de Sehr, aanhaalt, spreekt VII. 57 van eene yvywviTix , niet van eene yu/Av^Tsix. Vervolgens mis ik , het- geen niet mögt gern ist worden, de plaalsen ifil Pindarus (Isthm. I. 25 , Pyth. XI. 45) , waar vrxSiov yvßviv slaat met de beteekenis van renbaan, worstelperk, waariu naakte man- nen strijden. Ik weet vervolgens niet , of iyyu(tvx%e<rSxi I v tivi meer dan eene enkele maal voorkomt, maar dat het niet, zoo als Br. wil, beteekent dicendi facullatem exercere in ali- quo, dat weet ik zeker. Over het algemeen mis ik in dit ge- deelle orde, heldere verdeeling en oordeelkundige schifting der bijeenverzamelde stof. In het tweede hoofdstuk wordt gehandeld over den tijd , wan- neer en de plaals waar bet eerst Gymnasia werden opgerigt. Veel nieuws weet ons de Sehr, over den oorsprong der Gym- nasia niet te verhalen. Uit de overbekende plaats bij Plato, Rep. V. p. 452 D. wordt opgemaakt , dat de Cretensers de uit- vinders der Gymnasliek zijn , en dat de Lacedaemoniers haar van deze overnamen. Het wäre van de zaak zal wel zijn, dat de gymnasliek bij den Dorischen stam l'huis behoort. Hier wäre overigens de plaats geweest om te spreken over de ver- schillende wijze, waarop de gymnasliek te Sparta en te Athe- ne werd onderwezen, met het oog op Plut. Qu. Symp. II. 5. 2 en Aristot. Polit. VIII. 5. 5 , eene kwestie , waarop Hermann opmerkzaam maakte in zijne Privat-Alterlhümer § 55. 3. Ook mag men zieh te regt verwonderen, dat de Sehr, met geen enkel woord gewaagt van het aan zijne bewering lijnregt te- genoverstaande gevoelen van Aelianus (V. H. III. 38: Aixx$ t« Sovvxi xx) Xxßslv , eupov 'ASttvx7oi irpüroi , xx) xyüvx tov $ix tuv fußärav iirtvöiivxv , xxi xireSövxvTO xx) faetyxvTO s ) , *) In het begin van het aangehaalde hoofdstuk van Amines Staat eene fönt in de woorden : Sxt ev 'A&tjvaiS sigsd-yviu Xsyovo* n<jü>tov xrpi ilaiar, xol jip ovxrjv, ä nal ngüror ij y^ dviduxsf. Men leie Ixe» voor nai,. 554 A. L. Brugsma, cn van de pogingen der uilleggers , vooral van Perizomus , ora aan de Doriärs de eer der uilvinding te vindiceren, zonder aan de fides Aeliani een al le gevoeligen slag toe te brengen. Er volgt eene beschrijving der drie groote Gymnasia te Athe- ne (p. 16 — 22) , waarin ik , insgelijks weinig meer gevonden heb, dan hetgeen de Sehr, uit Leake en uit Hermanns Privat' Allerthümer , dien hij honoris causa wel had mögen eiteren , geput heeft. Uit zijne woorden raoet ik evenwel opmaken , dat hij ons slechts een gedeelle zijner Collectanea heeft mede- gedeeld; want na eene zeer korle beschrijving der Akademie zegt hij: »et si attendimus ad ea, quae apud Lexicographos »leguntur, coniieere licet, Academiam fuisse amplissimum lo- »cum, cinclum et Deorum veluti praesentia sanetum, in quo »nemora venationis, horti ambulationis etc. etc. occasionem iu- »venibus et maioribus natu praeberent." Hij komt pag. 20 nog eens op die lexicographen terug. Ik bad gewenscht, dat hij had kunnen goedvinden , ons die plaatsen , die een zoo aanschouwelijk beeld van de inwendige inrigting der Akade- mie opleveren, mede te deelen; ik heb niet veel meer kunnen vinden dan eene of andere zeer dorre glossa , zoo als b. v. bij Suidas dxcßitfitx : irpoiaretov ciXcäiSss , eene aan Diogenes Laer- tius III. 7 ontleende aanteekening , waaruit de Sehr, ook nog had kunnen opmaken , dat de held , van wien de Akademie haar naam zou hebben gekregen , 'Extä>if*os heelte en niet 'AKxSvißOi , zoo als hij op pag. 16 , onder aanhaling der juist het tegenovergestelde bewijzende plaats van Diogenes, genoemd wordt (zie ook Bekk. Anecd. p. 212. 18). In de mededeelingen over het Lyceum Staat eene plaals uit Ulpiakus ad Demosth. in Timocr. p. 515. 4, die mijns inziens bedorven is, zonder dat het mij evenwel heeft mögen gelukken , de wäre lezing te herstellen : Aüxuv vors iirs^övrav rj? viKsi ?% tüv 'AQqvxiav xxi toäAoü? tüv 'Aönvxiav xvxipovvTuv , e%fW£v o ötbs 6vsiv liäxtGTx iv tw tJttw* ttcti toiirhv ix tüv fopäv &vcÜM.wto ol Aw- xoi. Ik begrijp het middel niet goed om door de geur van of- feranden de wolven niet slechts te verdrijven maar zelfs te dooden. Doch mijn vriend Naber deelt mij eene zeer aanne- melijke coniectuur mede, hij leest namelijk ßxföiv in plaals van t*Khi<rrx , zoo dat de rook der geoflerdo wol voor de wolven bc- DK Gymnasiis apud Graeuos. 35Ü dwelmend of doodelijk is geweest. Overigens hebben wij ook op dit gedeelte vaa des Sehr, arbeid verscbeiilene aanmerkiu- gen. Het is niet ongepast om bij gelegenheid van het Lyceum met een enkel woord te gewagen van de verschillende verkla- ringen , die door ouden en nieuwen gegeven zijn van Apollo AÜKsiot;. Men kan daarbij kort en tevens volledig zijn. Maar wat baat het , eene enkele plaats mede le deelen uit die wölk van getuigeu , die reeds van Staveren ad Lact. VI. f. IV (zie Verheyk ad Antonin. Liberal, p. 241) bijeenverzameld , en die Creuzer oordeelkundig behandeld heeft in zijne Melelemata I. p. 30. Waarom deelt de Sehr. , die aanneemt , dat het Gym- nasium van de nabijheid van den lempel van Apollo Lycius zijn naam heeft gekregen , slechts die 6ene plaats uit Pausa- nias, die toch de hoofdbron voor zijne topographische bepalin- gen is, mede, waar deze den naam van Pandions zoon Lycius alleidt ? De Periegeet zeit is eerlijk genoeg te bekennen , dat Inj bij zijn onderzoek naar den oorsprong dier benaming (hij spreekt eigenlijk van "Apre^n; KuY.ua. , maar dat komt op het- zelfde neßr) geen uitsluitsel heeft kunnen krijgen (II. 31. 6), en dat de door Br. medegedeelde etymologie (zij slaat I. 19. 4, niet I. 1 zoo als de Sehr, citeert) alleen aan de plaats waar die tempel stond haar aanzijn had te danken, blijkt uit een ander verhaal van den oorsprong van dien naam, dat wij bij hem lezen II. 19. 5 , waar hij den tempel van Apollo Lycius te Argos beschrijft. De gevoelens der nieuwere Mythologe» over de wäre beteekenis van dien bijnaam zijn bijna niet min- der uiteenloopend , dan die der oude Schrijvers. Mij komt al- tijd nog het eenvoudigst voor de afleiding van Auxix, waar de god vooral vereerd werd. Uit den naam \vxtos maakte men dan later door eene soort van Paronomasie hvxtxspyot; , en nu moest natuurlijk verklaard worden hoe die lupus in fabulam was gekomen. De Sehr, is — wij zagen daar aanslonds nog een voorbeeld — vrij slordig in zijne citaten , maar hetgeen ik op pag. 19 lees kan niet enkel slordigheid zijn. Er wordt aangehaald Harpocration i. v. Aüksiov : b &e6iro(viroq ys.lv iv rfj rpiTVi TVsuiiTTfxrov 7roiij(7Xt, <&ix6%opt>s §' sv rjä TBTxpry Uspi- xXsou? s7ri<TTXTovvröq (p>iviv xvtq ysvfaQxt. Aan welke uitgaaf van Harpocration heeft loch de Sehr, die woorden ®söiroß%oc; 336 A. L. Brugsma, (ilv iv r% Tpiry ontleend? Er slond oudtijds 9. ft. iv rjj xx- tx Ylemrrp&roo. Reeds Maussac veranderde dit in e. pt. iv rjj xx' nenTitrrpxTov , en zoo Staat tbans overal, d. i. zoowel bij Harpocration als bij de schrijvers die uit hem hebben geput. De Sehr, gaat voort: »Alii arbitrantur inchoatum a Pisistrato , »posl.a Pericle exstruclum ." Ik moet al weer mijn leed- wezen te kennen geven, dat die alii niet genoemd zijn. Op het slot der mededeelingen over het Lyceum zegt de Scbr. , al weder steunende op die Lexicographi en met het oog op een berigt, dat van eene waterleiding in het Lyceum gewaagt, dat daar waarschijnlijk in lateren tijd ook ßxxxvtix waren ge- weest. Ik kan evenwel de juistheid dier gevolgtrekking niet toegeven. Ik zie niet in, wat nut het zou opleveren, wanneer ik ook de beschrijving van den Cynosarges, de« kleinere Gymnasia te Athene en de meest beroemde Gymnasia in Griekenland (p. 21 — 28) op dezelfde wijze toelichtend behandelde. Het zou al spoedig blijken, dat die stukken in gehalte van de vorigen niet verschilden. Ik stip daarom slechts een enkel punt aan. Het arlikel van Suidas over den Cynosarges hegint aldus: tokos t/V sgti xxp" ^Aöttvxion; xx) Upbv 'Hpxxkfou? xxr x xhixv toixvtw aIo/ms (Br. schrijft Aßu/tog alleen om zieh het genoegen te ver- schaffen van er bij te voegen »leg. Aiofio? seeundum Stbphanum, »Hesychium, Ulpianum," hoeweldeware lezing reeds lang in de teksten van Suidas Staat) i 'AinivxTo? eduev iv t% 1<tti% • ehx xüoiv Trxpuv * ijpTrxirs rh Upttov xx) xirehiuv eU tivx riittv xiritero. Zou hier vxptüv niet eigenaardiger wezen? Een oogenblik moet ik nog stilstaan bij hetgeen de Sehr, op pag. 24 over de Hermesbeeiden in de Gymnasia zegt en wel vooral bij deze merkwaardige woorden: »Plures Hermae, signa Mercurii, qui »veluli corporis exercit^tionibus praeerat, sive iussu magistra- »tuum sive sumptibus privatorum erecti, fere ubique Alhenis » inveniebantur." Het begin en het slot dier phrase: plures 3 ) Eene soortgelijke fout Staat bij Pseudo-Ifmov. Fit. Hom. 33 : «Aö/*- ßavi t* äeidoiv tä ensa täis ä xalsiiai Eloeotüvtj , üöjyovv de ai'- töv Kai ovfinaQyoav äsl ii>v naidtav t»vcs luv kyxmqloiv. L. ovp~ naqf/a (tv. db GymiNASHS apud Gragcos. 337 Hermae, signa Mercurii, fere ubique .Athenis invcniebantur , luidt vrij aannemelijk, hoewel er geleerden geweest zijn , die beweerd hebben, dat die Hermen met Hermes eigenlijk niets te doen hadden (Winckelmann, Gesch. d. allen Kunst. I. 1. § 9), zoo als het zeker is, dat in lateren tijd het woord meer een appel- lativum is geworden , en dat men zelfs portretten zoo iroemde. Maar aangenomen eens, dat die Hermen zijn steenen (eigenlijk steenhoopen, over wier dubbel doel zie Müller, Archaeologie , %te Ausg. pag. 44) of beeiden ter eere van Hermes, zijn er dan onder de betrekkingen, in welke die god tot de menschen Staat, niet andere (b. v. evohot; , jysfu&v, iixKrup), die meer aanleiding geven om hein h [ieo-ip roü xa-nog xx) tüv tyfiuv txxv- twv. (Plat. Hipparch. p. 228. D) eerezuilen op te rigten, dan omdal hij » veluti corporis exercilationibus praeerat." Over den oorsprong en het doel'dier Hermen loopen de gevoelens der ge- leerden nog steeds uiteen; de literatuur over dit punt kan de Sehr, vindeu bij Hermann, gollesdiensll. Allerth. § 15. 9. Mij komt het gevoelen van Hermann zelven, dat het eigenlijk grens- steenen waren, zooveel te waarschijnlijker voor, als ik het al- les behalve ongerijmd vind te veronderstellen , dat oorspronke- lijk de Hermen , steenhoopen of ruwe steenen längs de wegen (ip/txi verwant met sp/txrx, epfixKo;) in geene betrekking tot Hermes stonden , en dat die betrekking eerst uit den naam ont- slaan en afgeleid is. Over de Hermen van Hipparchus en de verklaring der hierboven reeds aangehaalde woorden uit den Hipparchus van Plato had de Sehr, veel belangrijks kunnen vin- den bij Dr. A. Hecker, Comment. Crit. in Anthol. p. 109. Het laatste gedeelte der tweede afdeeling: de Gymnasiorum usu mutato (p. 28 — 32) aarzelen wij niet het beste gedeelte van het geheele geschrift te noeraen. Uit de plaatsen der oude schrijvers wordt duidelijk aangetoond; hoe vooral na den Pe- loponnesischen oorlog de lust aan de oefehingen in het Gymna- sium en de Palaeslra hoe langer hoe meer verflaauwde, hoe op de plaatsen, weleer bestemd om aan het ligehaam kracht en behendigheid te verschaffen , thans de Sophisten met hunne ver- bündende leer het hart en den geest der jongelingen bedierven. De Sehr, heeft zijne beweringen ten dezc genoegzaam gcstaafd; hoe algemeen echter de gewoonte was geworden om de Gym« 358 A. L. Brugsma , nasia in lokalen voor philosophische dispulen te herscheppen , blijkt vooral uit Lucian. Dial. Mort. I. 1 : svpoig S' xv xvtov h Kopivöc-} kxtx to Kpxvsicv % iv Auxslcp , tüv ipi^övrasv irpoq xK- Xvi'hovq CpiXuröcpuv xxTxysxävTx. Overigens had de Sehr, op deze plaats wel met een enkel woord mögen gewagen van het ver- schil, dat de Grieken zelve reeds maakten tusschen Gymnasliek en Athletiek, en van de verwijten, die reeds door Grieken, maar vooral door de Romeinen aan die bovenmatige voorliefde voor de oefeningen in de Gymnasia uit een dubbel, een genees- kundig en een moreel oogpunt gedaan zijn (m. z. Wieland, Inleiding tot de vertaling van den Anacharsis van Lucianus IV. p. 516; Heyne, Opuscula Academica IV. p. 14 vlgde; Becker, Charikles IL p. 312 vlgde). Vreemd is het, dat de Sehr, som» tijds de Grieksche teksten zelve en dan weer de Latijnsche ver- taling daarvan geeft; ook wäre het te wenschen geweest, dat hij zieh van eene betere uitgaaf van Aristophanes had bediend. Met het derde en laatsle hoofdstuk: Quaenam fuerint partes Gymnasii , quo modo distributae iunetaeque inier se quaeritur, begeeft de Sehr, zieh op een geheel ander terrein, op het ter- rein der hermeneutica. Dewijl toch al hetgeen wij van de in- wendige inrigting der Gymnasien weten, vooral op twee plaat- sen, eene uit Pausanias VI. 23 en de andere uit Vitruvius V. 11 berust, zoo komt het vooral op eene naauwkeurige en juis- te verklaring dier beide plaatsen aan. Zien wij of de heer Br. zieh als een degelijk IpfMivsvg van zijne taak heeft gekweten. Wat de plaats van Pausanias betreft, zal ik mij evenwel wel wachten hem onbepaalden lof toe te kennen. 1k moet een ge- deelte daarvan overschrijven , om duidelijk te zijn. TV<.XTXV0i [4,sv tyyKo) <iix tüv ^pöfiuv iretyvKXviv ivrbg Toi%ov trvfiirxi; Ss ourog mpißoXos xxteTrxi tivsis. — Xup)g puv Sij sl? X^lKhXV TKV SpÖßUV £<Tt)v X7T0K£Kpi(i£V0g ^pÖ/iOg , OVOfiX&TXl $£ vnb rüv km%upiuv hpog , %up\<; Ss , vAx isr; [AeXsTy 'SpopcsTg xx) 01 xivTxfaoi deovei. »Primum igitur septum dicitur xystus, »quo vocabulo intelligimus locum , septum pariete sive muro, »roTxoi, in quo platani seeundum interque porticus, hx rüv B^pö/iuv , inveniebantur." De Sehr, heeft, als ik mij niet ver- gis, niet begrepen wat hx tmv "Spißuv is. De zaak is eenvou- dig deze. Er waren in het Gymnasium verscheidene renhanen de Gymkasiis ai'ud Ghaecos. 359 naast elkander, door platanenlanen van elkander gescheiden. Ook is het niet duidelijk wat ivro? roixov nioet beteekenen. Veel beter versla ik hetgeen door Sghübart wordt aanbevolea ivro? Tei%ov$. »In hoc xysto," gaat de Sehr, voort, »erat »xiroxexptfAsvog $pöpo$ Upöq, qui est una ex portieibus, in qua »currendo contenderent. Praeterea in Xysto erat locus, ubi »cursores et quinquerliones exercebantur." Voor de uitgevers van Pausanias heeft die verdeeling, eene renbaan voor 'Spopt.sJ? (want men moet met Siebelis lezen ig ximWxv ruv Spo/tewv), eene tweede voor SpoßsTg en irsvrxäxoi, nog al moeijelijkheden opgeleverd. Zij zijn van oordeel, dat men, met het oog op Paus. VI. 21. 2, waar dezelfde verbinding voorkomt, wel niets aan de plaats mag veranderen, maar toch genoodzaakl is tot de bekentenis, dat zij bij onze gebrekkige kennis van de gym- nastiek der Ouden, voor ons onverstaanbaar is. De Heer Br. ziet er hoegenaamd geene moeijelijkheid in. Hij vertaalt de Grieksche woorden in het Latijn , en de Commentarius is ge- reed. Het volgende is niet veel fraaijer: "Est; §' h tö> yvjA- vxvicp xxXovpsvcv HXißpiov • iv §5 xurcji (su^ßxXXoumv o't 'EA- Xxvoüixxt robg xxd' vihixixv % xx) xurä ^ix(pspovrxg tq efftrvfSsü- lixrr GviAßuXXovai Te iw) ttäAjj. »Tandem Pausanias loquilur »de loco, qui Tl^säptov dicitur , ob loci magnitudinem in quo »luctabantur. Credimus, irxküpiov fuisse locum amplum , pla- »tanis septum et palaestram tantum athlelis destinatara." Dat is een Commentarius, die geen verderen Commentarius noodig heeft. Ik zal den heer Br. eens laten zien , wat interpretereil is, en wil ten zijnen gerieve de verklaring overschrijven , die Schübart, qui reguat in Pausania, van deze plaats geeft Zeit- schrift für die Allerthumswissensch. 1847. n°. 58: »Meine »Erklärung der Stelle ist folgende. Vorerst behalte ich die »Lesart aller Handschriften «ri Trxty bei. Ferner lese ich au- »tou? xx$' vjXtxixu , wo xv vom Schlüsse des vorhergehenden »Wortes absorbirt wurde. Der völlig passende Sinn ist nun. »Das Plethrion war der Kampfplatz für Ringer, und zwar galt »hier als Regel, dass jedesmal die zusammengestellt wurden, »die ohngefähr gleiches Alters waren ; ausnahmsweise jedoch » (ij xxi) stellten die Hellanodiken auch solche zusammen , die »sich durch besondere Geschichlichkeit , Kampfgeüblheit aus- 540 A. L. Uruusma, »zeichneten. Zu dieser einfachen, sachgemässcn Erklärung »passt es sehr wohl dass in folgenden Paragraphen ein eigener »Ringplatz für die oü irxhxitrovrxs «r erwähnt wird, wo diese »ihre Uebungen \(ixvtuv tüv ßx^xxuripuv -KX^yoCn hielten." 1k mag niet onlveinzen , dat Schubart dat avroüs wel in wat ruimen zin opvat ; maar ik zie niet in , hoe men , zonder nog gewelddadigere maatregelen , b. v. door te onderslellen , dat achter rov$ hei substanlivum was uitgevallen , tot eene gezon- de verklaring der plaals kan geraken. Op des Sehr, verkla- ring van den volgenden zin zal het niet noodig wezen nader terug te komen, dewijl de juiste verklaring daarvan in Schu- berts woorden reeds ligt opgesloten. De Sehr, handelt vervolgens over de etymologie van het woord Palaestra, een onderzoek, waarin wij hein reeds zijn gevolgd, enover de verschillende beteekenissen van dit woord 4. Palaestra is in de eerste plaats b toVö«, iv $ yu(*,vx%ovTxi iräv- rti ol »ÖXiiTxi, vervolgens b röirog iv $ ^x'Kxlouaiv. De Sehr, noemt verscheidene palaestraeop, ook die van Timageles waar- van melding wordt gemaakt bij Plato, Lys. p. 204. »Her- »mann putat," zegt hij , »hanc palaestram publice aedificatam »esse et paedotribae traditam. Quae sententia nobis placet com- »parantibus hunc Xenophontis locutn : b Ve Hjßos xutoi; xurip »tHKohonclTxi Wx 7rxhxio-Tpx? töAA«? (Rep. Athen. II. 9)." Bij de menigvuldige verpligtingen , die de Sehr, jegens Hermann heeft , vind ik het niet fraai , dat hij het doet voorkomeri , als of dat maar eene losse gedachte van Hermann was, die hij door de plaats van Xenophon was gekomen te schrägen. Her- mann citeert die zelf, Privat-Alterlh. p. 186. En de Sehr, kent die plaats van Hermann uilrauntend , want al wat hij over palae- strae door privaten opgerigl zegt , is daaraan ontleend. Hij heeft vergelen de palaestra van Lycurgus, den zoon van Lycophron (ook Hermann noemt haar op die plaats niet), waarvan Leake melding maakt p. 486. Onder de verschillende beteekenissen *) In de door Bn. aangehaalde plaats uit Plut. Sympoi. Qu. I. 4 : T «ff nalaiatgag ttsxXijo&ai ci«ö t^s naltji , oiix ö'x* nqsisßvxaxös iutt tuv ali-wr, all' öxt fiopov xäv T^s äydtviue siöwv nqlov — ivj'^ci»'«* dsöltevov geloof ik. dat men älluv in a&luv moet veranderen. db Gymnasiis apud Gbaecos. 541 van het woord nxhxfcpx noemt hij in de laatste plaats deze : »wasA. dicilur decentia iila, qua Status, molus flexusque cor- »poris ac omnes omnino habitus venustatem quandam leporem- »que prae se ferunt." Het is jammer, dat hij niet eene en- kele plaats heeft bijgebragt waar het woord met die beteekenis voorkomt. Volgen wij den Sehr, nu nog in zijne beschrijving en toe- lichting der bekende plaats van Vitruv. V. 11. Het blijkt uit alles , dat hij dit voor het belangrijkst gedeelte zijner taak houdt. Hij begint met de hulpmiddelen op te sommen , waar- van hij zieh bij de constituering van den tekst heeft bediend , geeft eene körte beschrijving van Codd. Vossiani 107 en 88 (hij weet er evenwel niet veel meer van te zeggen dan dat zij in folio en vetuslissiraa manu geschreven zijn) , en een Cod. Leovardiensis (hier had Schneider hem de taak gemakkelijk ge- maakl) , olim Franeckeranus (p. 39 — 43) deelt vervolgens het bedoelde hoofdstuk uoede, zoo als het in het Leeuwardensche handschrift Staat, laat dan hetzelfde hoofdstuk nog eens vol- gen , voorzien van de verbeteringen , die door de uitgevers en door hem zelven in den tekst zijn gebragt (44 — 50) , en voegt hierbij een uitvoerigen Commentarius op de woordeu van Vi- truvius (p. 51 — 68) ; ten slotte ontvangen wij nog een paar gissingen van Dr. Ottema, den Sehr, welwillend ten gebruike afgestaan. Zal ik nu mijn oordeel over dien arbeid in körte woorden uitspreken, dan vind ik er al bijzonder weinig nut- tigs en belangrijks in. Het best zijn de beide coniecturen van Dr. Ottema, die beiden, zoo al m. i. niet waar, dan toch zeer vernuftig zijn. De Sehr, heeft een fraai geleekend plan van een Grieksch Gymnasium achter zijn boekje gevoegd; dewijl nu echter Dr. Otteha hem zijne aüitßoxx waarschijnlijk eerst gaf, ioen dat plan reeds op sleen was gebragt, zoo stemt de leekening met den tekst niet overeen. Eene enkele zeer onbe- duidende en tot de zaak zelve niets afdoende verbetering heeft hij in den tekst gebragt; maar zijn Commentarius is opgepropt met eene nienigle der alleronbelangrijkste en voor een gedeelte absurde aanteekeningen , die hij uit oude en nieuwe uilgaven van Vitroviüs, vooral uit de edilie van Monsieur de Bioul heeft overgenomen , die welligt een uitmunteml architekt , maar 342 A. L. Brugsma, stellig en zeker geen uitmuntend philoloog geweest is. Het lust mij niet, dat geheele antiquiteitenkabinet te gaan uit- stoffen. Ik wil mij liever bij de bij uitstek moeijelijke plaat- sen uit het hoofdstuk bepalen. § 4. »Proxime a conislerio in versura porticus frigida la- »vatio , quam Graeci Xoürpov vocitant: ad sinistram ephebei »elaeothesium: proxime autem elaeothesium frigidarium." Reeds Marini, die in 1836 Vitrüviüs uilgaf, en wiens uitgaaf Brügsma kende , stuitte op het woord frigidarium , daar frigidarium en frigida lavatio hetzelfde waren. Becker heeft in den Gallus II. p. 35 , Marini's bezwaren nader ontwikkeld , en is insgelijks tot het resultaat gekomen , dat beide woorden hetzelfde betee- kenden. Reis, die na Beckers dood de Iweede uilgaaf van den Gallus bezorgd heeft, keurt door zijn zwijgen (daar hij overigens steeds waar hij van Becker in gevoelen verschilt, dit te kennen geeft) Beckers meening goed. In plaats van frigida- rium stellen zij voor te lezen tepidarium. De heer Br. is het niet eens met die Geleerden , en de wijze , waarop hij hen weerlegt , is nog al eigenaardig: »Sed isla quidem loci cor- »reclio," zegt hij, »alienissima est a mente Yitruvii et om- »nino temeraria. Melius sane de Bioul." Die Monsieur de Bioul is de heilige , bij wien hij zweert. Laat ons zien , wat voortreffelijks wij over die plaats van hem hooren. »Pres de »l'elaeothesium etait la chambre froide, frigidarium, c'est ain- »si du moins que j'ai interprele ce mot, qui ne peut signifler »le bain d'eau froide, dont il a dejä parle. Ce devait etre «une place pres de l'etuve et du bain d'eau cbaude, ou se te- »naient pendant quelque temps les personnes, qui en sortaient »pour se refroidir peu ä peu, avant de se trouver en plein »air. Nous lisons dans Petrone: itaque intravimus bal- »neum, et sudore calefacti momento temporis ad frigidam, ou vbien ad frigidarium eximus." Deze verklaring nu van frigi- darium steunt op niefs. Het is niets anders dan door eene on- natuurlijke en gedwongen verklaring een bewijs putlen uit eene plaats , die bij eene eenvoudige en ongedwongene expli- catie juist voor het legenovergestelde gevoelen pleit. Niemand toch zal zieh genoopt gevoelen om met de Bioul frigidam in frigidarium te veranderen , daar ad frigidam exire eenvoudig de Gymnasiis apud Graecos. 345 heteekent zieh in het koude bad (frigidam aquam) begeven. De Romeinen plagten na het warme of het stoombad zieh öf door eene soort van koude douche in het labrum (volgens den heer de Bioul [pag. 62. bij Br.] »labrum signiße les bords de »la baignoire qui contenait l'eau pour s'y laver!)" af te koe- len, öf zij begaven zieh in het frigidarium om daar een koud bad te nemen. Dit bewijzen behalve Petron. 28 een aantal plaalsen , door de interpretes van Petromus bijeengebragt , waarvan ik slechts eöne hier wil mededeelen , die ook Becker aanhaalt Gallus III. p. 88 , Sidon. carm. 1 9 : »Inirate algentes post balnea torrida fluetus, »Ut solidet calidam frigore lympha cutem." Daarenboven is het in strijd met het taalgebruik om frigida- rium op te vatten , zoo als de Bioul en Br. doen , en zoo als dat ook gedaan had , evenwel niet zonder van verscheiden kau- ten tegenspraak te ondervinden , Gell in zijne Pompeiana pag. 102. De heer Br. , die frigida lavalio en cella frigidaria ver- eenzelvigt , zal er stellig niet tegen kunnen hebben , dat ik frigidarium en cella frigidaria voor hetzelfde houd. Dat liij dan vergelijke Plin. Ep. II. 17. 11 en V. 6. 25, en bij zal zien , dat cella frigidaria allhans het vertrek beteekent , waar men koude baden nam. De eerste dier beide plaatsen heeft Br. zelf geciteerd ten bewijze , dat de »frigida lavatio erat »piscina amplissima, in qua natare poterant." Zij luidt: »inde »balnei cella frigidaria, spatiosa et effusa, cuius in contrariis »parietibus duo baptisteria velut eieeta sinuantur, abunde ca- »pacia, si innare in proximo cogites." Ik wenschte wel dat ik begreep wat »innare in proximo" was. Plinius heeft zoo ook niet geschreven. Uit de beste handschriften is lhans door Keil in den tekst opgenomen si mare in proximo cogites. Voor mij is het niet twijfelachtig , dat frigida lavalio en frigidarium hetzelfde zijn. Evenwel kan ik begrijpen, dat iemand het hier- mede en vooral met de verandering van frigidarium in tepida- rium niet eens is. Maar, hoe dan ook, een zoodanig gead- strueerd gevoelen verdient eene andere weerlegging, dan eene eenvoudige ongemotiveerde veroordeeling. De heer Br. heeft Becker niet eens behoorlijk gelezen. Zijne citalen uit den Gal- lus zijn van dien aard, dat niemand daaruil kan opmaken, of 344 A. L. Brugsma , hij de eerste dan wel de tweede uilgaaf heefl gebruikt. Pag. 48 citeert hij Becker in Gallo II. pag. 85, dat alleen op de eerste uilgaaf kan slaan, pag. 56 en 37 zegt hij »Rein (in Beckeri » Gallo, 2 edit.) contendit, frigidam lavationeni eandem esse ac »frigidarium," terwijl Rein voistrekt niets beweert, maar al- leen Beckers woorden op nieuw doet drukken. Hoe nu die ver- warring te verklaren ? Het is ook veel eenvoudiger le zeg- gen, dat eene verbetering niet strookt met de mens Vüruvii , dan die beboorlijk le wederleggen. En toch bewijst dat be- wijs e mente Vitruvü niets. Als er lepidarium in den tekst slond , dan zou de heer Br. er stellig geen bezwaar in hebben gevonden. § 6. »Exlra autem disponanlur porticus tres, una ex pe- »rislylio exeuntibus , duae dexlra atque sinistra stadiatae, ex »quibus una, quae spectaverit ad seplemtrionem , perficiatur »duplex amplissima latitudine: altera simplex, ila facta, ut in »partibus, quae fuerint circa parieles et quae erunt ad co- »lumnas, margines habeant, uli semilas non minus pedum »denum." Zoo Staat in de handschriften , maar de blijkbare taalfout in die woorden vvijst de noodzakelijkheid eener veran- dering aan. Men heeft op verscheidene wijzen trachten te hel- pen. Perrault las alterae simplices , ita factae , anderen Ver- anderden habeant in habeat; Becker las voor facta factae. De heer Br. heefl in zijn tekst opgenomen habeat. Waarom hij die Iezing verkoos boven die van Becker, waarvan hij niet eens gewag maakt, zegt hij niet. Erg doordrongen van de noodzakelijkheid dier Iezing schijnt hij niet geweest le zijn , want toen Dr. Ottema hem later zijn gevoelen over die plaals mededeelde , was hij aanstonds gereed de meeuing op te öfte- ren , die hij vroeger omhelsd had. Volgens Dr. 0. nu moeten de woorden altera simplex , die in den Cod. Leovard. tusschen twee semicola slaan , als eene interpolatie beschouwd worden. Er kernt , dunkl mij , alles aan op de verklaring van het woord stadiatae. Verreweg de meeste uilleggers zeggen, dat het is »van een Stadium voorzien," en volgens de analogic moet het dat ook beteekenen (zoo b. v. auralus van aurum , fal- calus van falx , oculalus van oculus enz.). Als echter stadia- tus dal beteekent , als dus Iwee dier porticus tot oefenplaatsen de Gymnasiis apdd Graecos. 345 waren ingerigl, dan moeten de woorden altera simplex blijven staan , en dan is Beckers coniectuur faclae noodzakelijk ; want die randen , die wandelpaden , waarvan gesproken wordt , had- den volgens Vitrüvius dit doel : »Ita qui vestiti ambulaverint »circum in marginibus non impedientur ab cunctis" (ik zou de lezing unctis verkiezen) »se exercentibus." Aan dat gevaar wa- ren de wandelenden echter in beide porticus evenzeer blootge- steld. Het volgende: »haec autem porlicus fyyoV apud Grae- »cos vocitatur" verklaart Becker van de porticus stadiata sim- plex , en zoo vinden dan ook de in § 8. volgende woorden »proxime autem xystum et duplicem porticuui hypaethrae am- »bulationes" hunne verklaring; want zij beteekenen : naast de, ter zijde van de (tegenover elkander gelegene) eenvoudige en naast de dubbele porticus zijn de wandelplaatsen. Dat men eene oefenplaats , een ^pöpos , Stadium noemde , blijkt ook nog uit § 7: »haec autem porticus Iwrrf? apud Graecos vocitatur, »quod athletae per hiberna tempora in tectis stadiis exercen- »tur." De heer Ottema vat stadiatus blijkbaar op in de be- teekenis van een Stadium lang. Hiervoor pleit m. i. niets , dan dat Vitrüvius ook den omvang der peristylia bepaald heeft (§ 2 »uti duorum stadiorum habeant ambulationis circuitio- »nem.") Er dient echter toch wel eenig bewijs voor die ano- malische beteekenis van stadiatus bijgebragt te worden. Ook is het geneesmiddel van Dr. Ottema buitendien wel wat kras. Ware zijne eerste gissing bewezen , dan zou niemand kunnen aarzelen, de tweede (§8 »proxime autem xystum et dupli- »cem porticum " 1. i. e. duplicem porticum , hetgeen dan als een glossema moest beschouwd worden) , die daarmede Staat en valt , aanslonds le omhelzen. En wat heeft nu de heer Br. gedaan ter verklaring en opheldering der moeijelijkhedeii ? Zijne noot op pag. 63 luidt aldus : »Galiani, Bode, Schneider »et Marini , et quos iam laudavi Philander, Barbarus, Per- »rault et de Bioul ambas porticus, alteram simplicem, alteram »duplicem, stadioomaverunt, de Bioul" (dat is zeker een ver- keerde naam) »solus in sua delineatione duplicem porticum »stadio ornavit. Vitrüvius tanlum unam porticum, quae apud »Graecos t-vsds dicitur, stadio ornavit. Credimus igitur cum »Straticone et Krause, porticus stadiatas fuisse porticus stadii 346 A. L. Brugsma , dn Gymnasiis apiio (Jraecos. »longiludinem habentes." Oat noem ik redeneren. Had de heer Br. slechls gezien, wat er in den tekst Staat, quod athletae per hiberna iempora in teclis stadiis exercentur. Er waren twee porticus met stadia, maar slechts de eene, de Susis, met eene overdekte oefenplaats. Ik wil ten slotte nog een enkel punt aanstippen uit den Gommentarius , die bijna niets anders dan paraphrase van den tekst en notas variorum bevat. Pag. 82 Staat: »exedrae, loca »spatiosa habentia sedes lapideas, teste Plat. Charm. p. 188 ; »Euthyd. p. 274." Deze en de volgende cilaten zijn overge- nowen uit Bbcker , Charikles II. p. 330 ; maar Becker bedient zieh van die plaatsen om aan te toonen, niet dat er steenen zilplaatsen, maar van welken aard die zitplaatsen geweest zijn. Ik voeg hier slechts nog 6&a staallje bij van de geleerdheid van di Biodl den geliefkoosden zegsman van den heer Brdosha , op pag. 64 : »Le Stade tftait un espace de 125 pas qui faisait en- »viron 90 de nos leises. Le mot est derivä du verbe ctu , »qui signifie s'arreler , parce qu'on dit , qu' Hercule courait »tout d'une haieine cet espace, au beut duquel il s'arretait." Ik heb mi) de moeite getroost om het geheele boekje van den beer Br. door te loopen » en hetgeen ik gedurende die wandeling heb opgemerkt, zal reeds voldoende kunnen aanwij- zen, wat mijn gevoelen is, thans nadat ik haar ten ein- de heb gebragt. Er worden meer naauwkeurigheid in de schifting en regeling van de slechts al te rijke stof, meer naauwgezetheid in de waardering van den arbeid van ande- ren , meer geregelde argumentatie bij de ontwikkeling van ei- gene denkbeeiden , meer zelfstandigheid , meer oorspronkelijk- heid vereischt , dan in deze proeve gevonden worden , om de leemte aan te vullen, waarvan Becker spreekt op de plaats, die ik in het begin dezer beoordeeling heb aangehaald. Het onderwerp is moeijelljk , maar juist daarom vereischt het eene kalme , bezadigde , oordeelkundige bewerking , niet eene be- handeling , die tot in den stijl en de proevencorrectie de dui- delijke sporen van overhaasting draagt. Brielle, Met 1856. E. Mehler. 