title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: ^^^5JjiiÄ.tjonggok, zie tjongoL {^ütL tjenggek, zie tenggeh d^jljL^tjailggall, e.s.v. zeer groote vork met haakvormige doornen, waar- mede dieven en amokmakers gevat worden, ook dikke tak van een boom, stuk hout aan het einde gespleten, zoodat het voor knijper kan dienen, ook een scheepsboom met v. onderen e. honten of ijzeren haak er aan,boots- haak, C. en S. ; J^r^jaw^^aÄ, ge vor kt, getakt, ook met zulk een haak een vaartuig voortduwen, id. jJub^ tjanggeh, geaffecteerd,ge- maakt, gekunsteld in manieren. id^M^ tjonggah, zijwaartsuitste- ken; zie tjongkah. Sksf^ IjaBggai, langgegroeide nagel aan vinger of pink, dien men als sieraad groeien laat; ook in de plaats daarvan gouden of zilveren kunstnagel; klauw van een vogel; tj, poet^ri, e. s. V. kruidje roer-me-niet, v.d.W. beter: setjanggai poetM,G,8,Y, klimplant inet zeer fijne blaadjes en vuurroode kelkbloempjes, op Java sSnggä'langit, genoemd; tj. poet^ri ma'jong^ e. gouden of zilveren kunst- nagel, gedragen door een actrice in vol kostuum; tj, m^rak, een gouden kunstnagel met e. gouden pauvirtje er op, door bruidegom of bruid gedragen bij de huwelijksplechtigheid. ^^k^ tjingg^, Chin. maskerade met" kinderen. J,Ai> tjfeögal, e. s. V. boschboom, die de bekendeharsc^awar ma^a.Ä;oe- tjlng en hout voor scheepsbouw levert, Soorten zijn: tj, batoe, tj, boenga en tj. tandoek^ Jbi. tjßngoe, zie tj^ngoeng, Ju^ tjßngi, Batav. baldadig, wreed, C, M. en d. B. zie bengis, v^aä. tjap, I. zegel, Stempel, cachet, druk; hoeroef tjap, drukletter; tj,soe- ratj zegel op een brief; soerat tjap^ pas, vrijgeleidebrief; tjap k^mpa, zie k^mpa; tjap matjatiy in het Palemb. bet Nederl. rijkszegel om de leeuwen, die er op staan ; mMjapkan kempa ka- pada karfas^ een zegel drukkenoppa- pier, Sadj. Mal. p. 53; mengetjapkan^ zegelen, drukken; ook m^mboeboeh ^!}<^p ;• tertjap din^gari Singapoeräj ge- drukt te Singapoera; peng^tjapan^ drukkerij, bezegeling, bestempeling. II. omspanning met duim en een der vingers; doewa tjapj dubbele om- spanning, dat is met de duimen en 397 een der vingers van beide banden ; tj, t^loendjoekj omspanning met duim en wijsvinger, IIL tjap'tjapj e. s. V. vogel, een grasleeuwerik, C. en S. I Y, tjap poewas, klanknabootsend woord voor het geluid der voeten als zij op den grond komen na een spreng, C. en S. i_S:^ tjoep, I. klanknabootsend woord voor het geluid van het steken in iets vf eeks, b.v. in een pisangstam of in natten, weeken grond, IL uitroep bij speien: haltl stopl hersteld! m^ntjoepkarij stoppen, her- stellen; tjoep naik, v^ijze om een spei, dat aan den gang is, door een der spelers, die zieh vergist heeft, te staken en opnieuw beginnen. (^Lto^ tjöpaka,= tjempaka, z.ald. JUä- tjapala, Oud. Jav. kijven, toornig zijn, zie tjampala. vü^ÄÄ. tjöpat, vlug, gezwind; tje- pat tangan^ handjegauw, diefachtig; terlaloe tj^pat djadi lambat^ hoemeer haast, hoe minder spoed; b^rdjalan tjepat, vlug loopen; mentj^patkan ^ bespoedigen, versnellen. ovte» tj8pit,knijpen,=se2?i7;Ä:oe- wih tjepit, knijpkoekjes, oublietjes; pentjepif, knijper, tang. (JiJcA^ tjÖpödak, zie tjMpUak. ^•v>^to- tj6p6rdlk, ook tj^mpl^r- diky e.s.v. struik, vv^elks worteis in de geneeskunde gebruikt worden, O^Aä. tjßpßroep, inzakken van de voeten, b.v. in het mulle zand. iiJ Ja. tjöpörling, Chodj.Maim. = p^rling, II, zie ald. 398 (3^ ;3*^ tJ^P^®^? m^ntj^poekj met de banden in het water slaan of plas- sen, b.y. zooals een kind, dat staat te morsen in een emmer water. (3^^^ ^Öplok, Jav. opgeplakt van figuren op iets. •A^ tjßpoe^ I. platte, ronde doos van hout, tot herging van allerhande dingen, ook tot het overhrengen van spijzen. II. tßpoe-tßpoe, e. s. v. kleinen, Witten vogel; poeting tj^poe-tj^poe^ puntig uiteinde van een mast. Mogel. beter tjoepoe-tjoepoe^ zie tjoepoe I. I»to- tjÖpoewa, geheim, wat niet aan het licht mag komen,b.v. geheime zonden, gebreken, zwakheden. L^\^As^ tjÖpoeri, een koninklijke beteidoos; doerian tj,^ e.s.v. doerian, die inwendig een holte heeft, C. en S. Moet zijn katjapoeri^ zie ald. 2^A£>> Ij^pS'b^ open- en toegaan, zooals een afgehouwen kop van een levend dier, v.d.W. ÄftÄ^ tjÖpoh; m^ntj^poh, in iets nats of kleverigs steken, ook voor een oogenblik doopen in water of vuur, C. en S. «Afl^ tjapijan,Port.hoed,schako; orang bMjapijau, de hoed dragende volken,deEuropeanen,deChristenen. f^^^^ tjak^ I. klanknabootsend woord voor een geluid als van het steken met iets in een zacht been ; ook uitroep om bij kinderen ontstel- tenis te verwekken. IL 6en omspanuing met de vingers van beide banden, C. en S. moet wel tjap, zijn. Zie ald. III. = satoar, zie ald. /Sä. tjok, I. klanknabootsend woord voor een geluid, veroorzaakt door het zakken van het been in taaie klei. II. e.s.v. spade om kuilen te gra- ven = p^ntj^bak, C. en S. ^^^Ä^ iji^9 verkorting van entjik en k^ljik = k^tjü, zie ald. oJLftÄ» tjoklat, Ned. chocolade. j^to tjakmar, zie tjamar. j4Äs*> tjokmar^ knots, strijdkolf, strijdharaer. äJLXä. tjökalang, e.s.v. kleinen aap met langen, omgekrulden staart. v-JCs^ tjökoet, ook ^'^Ajo^;?, greep metde toppen der vingers; mentjekoetj met de bij elkander gebrachte toppen der vingers pakken, opnemen; zie ook djppoet en tßkoep, v:ijC^ tjökit, I. m^ntjekit^ knij- pend uitdrukken met de toppen van duim en vinger, b.v. de ingowaudea van een klein dier, de ingewanden en kieuwen snijden uit een visch, kaken, kleine beetjes van iets nemen, zuinig op iets zijn, op rantsoen stellen. II. twist, krakeel: m^ntjekit-tj^kit, twisten, krakeelen. t jCfi^ tjakra, Skr.wiel,werpschijf, cirkel, spheer,cyclus; m^ntjakra^om- geven, omwandelen, b.v. de wereld. J^ tjökoör, e. s. V. kurkuma- plant, welks wortel in spijzen en als medicijn gebruikt wordt; tj, bebek, e.s.v. die plant. Op andere pH. wordt zij 5^^aM7ar genoemd, zie bij iawar, Zij groeit ZOO laag bij den grond, dat. aJC^ 39i> om de hevigheid van een storm aan te dulden, men zegt : zelfs de tßkoer werd uitgerukt. Ibr. b. Chas. c JCä. tjökörang, een yuurtest of komfoor van aardewerk, C. en S. Zie heran, JLyJLs^ tjakrawala, hemelge- welf, spheer; salagi ada p^ridaran tjakrawala^ matahari^ hoelan dan segala hintang, zoolang er eene rond- wenteling bestaat der spheren van zon, maan en sterren. ä3C&. tjÖkang, stijf,alse.lijk,ge- spaanen, nauw, eng, Max. Zie tegang. ^Xä. tjökoeng, I.zie tj^ngkoeng, II. hooge rüg, gebukt voorover. ^^q^r;- tjßkap, I. tnenijekap^ met de band omvatten; satßkap, eene omvatting met de band, zoo dik als men met de band omvatten kan, II. e. s. V. mand of vlecbtwerk, waaronder men jonge kuikens met de kloek plaats, C. en S. Zie s^rekap, v«äXä^ IJßkoep, = tßkoet^ zie ald. \^ySis^ tjökak, I. zooveel als men tusscben duim en vinger kan vatten, ook e. span met duim en vinger, b.v. sirih satßkakj e. greepje betel; men- tjekak, met duim en vingers pakken; w. leher, in den nek pakken ; Mrtßkak pinggang^ de banden in de zijde zet- ten, elkander om de middel beetpak- ken, van worstelenden, IL Jav. nabij, dichtbij, = d^kat. III. een krijgsdans uitvoeren, 0. enS. ^3^^6kok;mMßlcokkan,met geweld iemand ietsin de keel gieten; 2ie tßgoek. ;jXa. Ijfekek; m^ntßkek, de keel dichtknijpen, worgen, zie koedßet; doorbrengen, rerslinden, opvreten; tj. kMadak^ e. s, v. verwensching^ V. d. W. JjCfi>. tjÖkal, kunnen verduren^ torschen, sterk zijn van bart tegen onbeil of gevaar; mentßkalkan hatiy zijn hart versterken, ongeveer ala men^tapkan hati, Sj. Madli. JjCs^tjßkßl, Jav. pakken, vatten, va8tbouden,=:2)^^an^, zie ald. ^J<^ tj^kam, een ziekte der na- geis, C. en S., maar welke? yS<s>^ tjÖkau, I. mentßkaUj grij- pen, aanpakken, vatten, wegnemen,. met klauwen, banden of bek, inz. van een roofdier^ maar ook van vechten« den; ditßkau boewajaj door e. kroko- dil gegrepen; hertßkau-tßkauwan^ elkander aangrijpen, met elk. vech- ten, plukbaren; tßkau hari^ van on- hougelijke tijden. II. == tj^koh^ zie ald. ^Xs^tj Ökoe; meni^^ÄJoe, iets scberps met kracht in iets drukken, b.v. de nagel van den duim in iets; walging verwekken, van zeer zoete dingen. äXä^ tjSkall^ opengebroken van sommige vruchten, zooals doeriany manggistan en derg., ook van brood enz. ; m^ntßkahkan^ openbreken, over- halen van den baan van een geweer. ajC^ tj^koh^ I. e.s. V. läge heester met geneeskrachtige bladeren en waarvan de bloemen op de graven worden gestrooid ; tj. manis^ e. s. v. heester, waarvan de bladeren al& groente worden gegeten ; m^mandjat 400 sJC^ cJ^U pokok tßkoh boUh matt djatoh, Pant. angkau m^moedji akoe^ tMaloe soeka; rasa m^mandjat pokok tßkoh^ prijst ge mij, dat yind ik zeer aangenaam, dat is voor mijn gevoel alsof ik een tjökohheester beklim, fijn, ironisch gezegd ! And. tjekoe, II. met de hand aanraken, C. en S. Zie tj^kau I. ajCdi. tjökeh, openstaand, v. voor- werpen, die zieh openen en weer slui- ten, zooals mosselen en derg.; mhi- tßkehj open staan van zulke \oor- werpen. ^Cs^ tjÖki, e.s.v. chineesch dob- belspel met 120 kaarten. oJsÄ^tjögat; tertj^gai, stil en eenzaam zitten of staan, zonder iets uit te voeren, C. en S. jl^ tjßgar, I. onvermoeid; weer op krachten van een herstellende. II, een smalle stroomversnelling, die over e. rots of kleiachtigen bodem vloeit; tßgar toedjoeh boetir Mlah hoeloe, zeven smalle stroomversnel- lingen in den bovenloop, ook tUadas^ C. en S, Zie ook dßram en tjigar, III. discussieeren, C. en S. tyj^ tjÖgas, vol beweging, le- vendig, vlug, =x= tjer^gas, zie ald, (^J^^ tjßgak, forsch, gespierd. ^^jXg» tjögoek, slok, teug; dimi- noemnja satßgoek s^hadja, hij dronk er slechts een teug van. Zie t^gok L äJsä tjögah, = t^gah, zie ald. ^^>. tjSla^ iets berispelijks, smet, gebrek, fout, onvolmaaktheid;|)Oßrf;V dan tj^a, lof en blaam; tiada bMßla^ onberispelijk; ißla-m^nlßla, elkander berispen; m^w/;^^aÄ;a^^, versmaden, af- keuren, blameeren ; katßlaän^ beris- pelijkheid, onvolmaaktheid, smaad- heid; satoe pon tiada katßlaännja kapada ajahnja^ geheel onberispelijk jegens zijn vader. Boeng. R. bös. p. 4; tj^lah petah, dingen zeggen, waar- voor men niet aansprakelijk gesteld kan worden wegens krankzinnigheid of delirium; raaskallen, krankzinni- gentaal. %.j^^>. tjölabir^ frequ. v, tjabir, ßtrooken, franje; bertjelabir, aan strooken of franje af hangen; pajoeng tj.^ e. zonnescherm met af hangende franje. Zie gedabir, •JJ^Lä. tjölatoe, Jav. spreken, zeggen. • s^Ä. tjölaroe, zie tjarak I. ^cyi^ tjÖlari, e.s.v. saroeng of kain l^pas^ waarvan de randen met gouddraad doorweven zijn; tj, tega- roen, een soort, waarvan ook het midden met gouddraad doorweven is; laloe naik radja b^stari di-atas tilamy oelas tjelari, B. S. p. 97. MÖn. tjelar. lojiiks»^ tjÖlapak, schrijdelings, zie tßlepak. \S^ks^ tjilaka, Skr. onheil, ramp, ongeluk; sitjilaka en anak tßlaka, ongelukskind, als scheldwoord; ka- tßlakaäUf ongelukkigheid, rampspoe- digheid, Sj. Madli ;|?oÄow tjilaka, ook pohon sial m^nahoe genoemd, e. s. v. boom met licht hout. Hij draagt dien naam, omdat door het brandhout daarvan eens een huis is afgebrand, V. d. W. u^iu ^'^ 401 <J!A.Ä» tjÖIaga, I. roet; MrtjUaga^ roet geven bij het verbranden, v. d. W., zie bi] tMaga en soelang. II. fßlaga Hmoediy helmstok van e. roer, roerpen, ook tangan Hmoedi, ^j^Vä tjßlana, broek, het been- kleed, ook Jav. tßlana pandji-pandjij broek met körte pijpen, gebruikt in den krijg, zie sUoewar, JLfl^ tjöloer; m^ntjeloer, in een heete vloeistof dompelen.schroeien in dien zin ; mentjUoer tangan^ de band in e. heete vloeistof steken, als gods- oordeel ; hertßloer minjak, hetzelfde in kokende olie; m^ntj^loerij iemand zulk een oordeel opleggen. ijjJLs^tjfelas,? m^ntj^laSj duiken of dompelen? b.v. maka s^gala mam- hang jang taJioe m^ntjelas itoe sakali- jannja p^rgi kalaoet m^ngamhil M' rang-k^rangan pantja-w^rna^ en alle mambangs, die gewoon waren te dui- ken (?), gingen naar de zee om veel- kleurige schelpdieren te halen, H. Boedj. Jav. tjel^Sj het gevoel v. koude als men in het water gaat. Zie ook tjeloes, U*J^ tjßloes, I. mentj^loes, zak- ken in een gat, dat vol modder is; ^^rtßlas'tßloes, hetzelfde met ver- «cheidenheid. II. passen in iets, er in kunnen, ^- V. tßloeskah im, gaat het er in ? past het? taHßloes, hesar sangat, het past niet, het is veel te dik, Max. Mä. tjölang,? b.v. orang-orang b^sar jang tiada m^m^gang t^ra dan tßlang? Oend. Mal. mogelijk dßlang. aXä. tj^Ioeng, I. de aangehechte punt aan een pijltje uit e. blaasroer. II. Batav. ingevallen van de wan- gen, de oogen enz, III. e.s.v. honten raam, dat men olifanten of buffels, die wild zijn, om den nek doet, C. en S. (^CjÜä tjglengkok, niet recht, krom, gebogen; bocht, kromte, b.v. van een weg, de punt v. e. haak, enz. v^Xä^ Ijöloep, ingedompeld, ge- sopt, geblau wverfd; mentßloep, in- dompelen, soppen, blauwverven; toe- kang tßloep, blauwverver; p^rtß- loepan, verfgereedschap, ververij; pentjeloepan, vervin g. LäJLä- tj616pa, = sel^pa, zie ald. ^■fflV^ tjfeliSpak; herfßl^pak, schrijdelings zitten of gezeten zijn; MrtßWpak hers^ngkUing kaki, schrij- delings gezeten zijn met gekruiste beenen, zooals een matroos op de ra. ^^^äJLä- tjfelfepik, I. klanknaboot- send woord voor een geluid als van bordpapier, dat men op e. tafel gooit. II. slip van een kam, die er van boven uitkomt en neerhangt. ^^jJLä. tj^Iak, e. zeer fijn, blauw- zwart poeder van e. s. v. steen, auti- monium, die uit Sgrawak op Borneo en uit Arabie wordt aangevoerd. Dit poeder wordt droog of met rozewater bevochtigd op de oogleden gesmeerd als sieraad en tot yerheldering van het gezicht; batoe tßlak of batoe s^rawak, antimonium; bMßlak, dat poeder gebruiken of daarmede be- streken zijn; b^rtßlak seni, een fijn randje van dat poeder aan de oog- leden hebben; m^ntj^lak, de oogle- 26 402 Ü^ iJU den met dat poeder bcstrijken; ook een scherpen kant aan snjjdende wa- pens slijpen zonder het bruineersel te beschädigen. M^n, p^ntjHak aloeSj iem, die op een fijne manier e. ander de waarheid kan zeggen of de les lezen. ^^^JLs^ IjSlok; m^ntj^loky tasten of steken in een holte, gat of ope- ning ; ook zakkenrollen, C. en S. ; m. t^kak, iets in de keel steken, b.v. om braking te verwekken ; zie s^loek en dßlok, ^^jJL» tjßlek, open, geopend, van de oogen en andere zaken, die open en dicht kunnen gaan, b.v. een reet, spieet of scheur; ziende, niet blind zijn; onbedekt, onbe wölkt v. de zon; schoon, zindelijk, helder van de klee- ding; aanzienlijk, voornaam, notabel van personen; m^ntjelek, opengaan; te voorschijn komen v. de zon; m^n- tjUekhan mata orang, iemands oogen openen, hem ziende maken. -juXJIä. tjölakoeti, e.s.v. pas- teitjes, L. ^jJCJLä. tjölögoeri, e.s.v.struik, onderscheiden in tj\ djantan^ de man- nelijke, en tj, b^tina, de vrouwelijke, welks bladeren en worteis in de geneeskunde gebruikt worden, Ook s^l^goeri en tjinagoeri. Op Java si- dagoeri, jJLä» tjölani; tj^lam-ißloem, on- gegeneerd in- en uitgaan, heen en weer drentelen in een huis of kamer; t^mpat tj^lani'tßloem, plaats, waar iedereen ongegeneerd in- en uitgaat, b.v. een markt, bordeel enz. iÄJlÄ Ijölömpoengr, I. mMß- Umpoeng^ in het water plompen, v. d. W. Mogelijk een verkeerd gehoord tßmploengj zie ald. en tßmpoeng, IL Jav. e.s.v. snaar-instrument, harp, gitaar; Batav. fluit, klarinet, B. JLs». tjälau, iets absurdSjin strijd met de eeuwige wetten der dingen; b.v. orang boewat tßlau, karena itoe ija t&k^l^oerj men zondigt tegen de eeuwige ordonnantien en daarom keert men tot het stof terug, C. en S, ^^IjJLa. tjölawagi,z.^|^JLAÄ.- äJ»^JLä tjöloteh; Urtßloiehy snappen, babbelen, kletsen. vä^^^JLä- tjöloeroet, Batav. de stinkrat, = tjoeroet, zie ald. j.iJlfi»- IJfeloepar, frequ. van tjoe- par, zie ald. MSn. ook vuil, smeer, morsigheid aan den mond nahet eten. (3SJLs^ tjßloepak, Jav. e.lampje, bestaande uit een aarden schoteltje met olie, waarih e. pitje,=j?^Z/^a,Mal. väaJJLs>. tjöloeloet, e. s. v. snip, die zieh aan het zeestrand ophoudt. fj*^^X^ tjöloemis, zwakkehjk, ziekelijk, kwijnend. aJLd^ tjÖlah, reet, spieet, kloof, bres,nauwe opening tusschen twee of meer zaken, b.v. tusschen de vingers, latten v. hekwerk, de tanden en derg. tßlah batoe, kloven in rotsen; tj, kisi- kisijTeten tusschen latwerk; ij, djari^ ruimte tusschen de vingers ;rfii[;^^aÄ, in de tusschenruimte, d. i. tusschen ; antara tjelah k^ning^ op de hoogte tusschen de wenkbrauwen, R. Chaib.; m^ihat dari tßlah lobang pintoe^ door 1^ een kier van de deur kyken, M.; mMßlah gigiy de tanden uitvijlen, zoodat er epatie tusschen is; hatoe pentßlah, steen, gebruikt om de tan- den af te sljjpen, M.; düßlah goe- noeng, tusschen de bergen. dJL^ tj^leh^ lui, traag, vadzig. Volg. C. en S. slim in het vermijden of ontgaan van e. valstrik of gevaar. ^jJLä. tj^litji^ schraapzuchtig, inhalig, C. £ JuJä tjßledang, zie tjeledoeh jjJucJLä tjöledoek; mentjele- doek, kruipend voor iem. gaan zitten; zieh vernederen, kruipen; tjeledang- fjeledoekj hetzelfde met verscheiden- heid. jCJL^ ijoelika, I. Jav. oneer- lijk, valsch, bedriegelijk ; gauwdief, Schelm. II. e.s.v. welriekende bloem, die aan den waterkant groeit, L. IIL een betelblad als een pijpje ineengedraaid. jJCJLä. tjölekoh, een bastion, C. en S. ' ^JCJLä. tjöliki, lui, afkeer van werken hebbend; tj, toelang, luie botten, een dagdief, C. en S, |V^ tjam, I. ook eljam, aandacht, oplettendheid ; aJcoepon tidak Mraya tjam, ik lette er niet bijzonder op; moela dipandang tidak tjam^ toen ik hem voor 't eerst aansohouwde, lette ik er niet op, C. en S. ; m^'ngHjamkan, het oog op iets gevestigd houden, vast in het oog houden, bijzonder op lets letten; vitten, aanmerkingen op ^ 403 iets maken, b.v. dan tjamkan haik- hatk barang p^rkarajang tSlah kau-li- hat ini, en houd de dingen, die gij hier gezien hebt, goed in het oog-^pandai tjamkan hila rihoet dan tofdn Mndak datang, bedreven in het letten op de tijden als stormen en orkanen zullen ]s.omen]p^ng^tjam, iem. die op de vin- gers kijkt, vitter, criticus; jf?ew^^i5;a- maft, vitterij, critiek. IL Batav. kerfstok, waarmede af- rekening gehenden wordt tusschen rentmeester en werkvolk. jvÄ- tjim, e. s. V. boom met eet- bare zoete vruchten en hout, geschikt voor huisbouw. Lt^ tjÖma, e. s. v. zeer fijne ro- tan, C. en S. vlt:r tjßniati, e. s. v. huiduit- slag, M. ^Uä. tjömara, Skr.staartvaneen rund, gebruikt als waaier, of om de vliegen weg te jagen; valsch haar in de kond^ der vrouwen, ook haarbos aan mästen of pieken bijwijze van vaandel; mPdambai dengan tßmara poetih, met de vredevlag wuiven; Ism. Jat. 144, lett. met den witten koestaart ; makap^rahoe doewa boewa h itoepon membawa tj^marapoetih,'H.,T. en die beide vaartuigen nu voerden de witte vlag; hajam tj^mara^ e. s. v. kippen met zeer fijne vederen, die op haar gelijken, Japansche kippen; pO' hon tßmara^ op Javadecasuarine = ^roe^ Mal.; daoen tßmara^ e.s.v. plant. kk^s^ tjanihang^ bakkebaard;i(y. baoek^ zie ald. 404 &jL^ ij^mlbang, z. uitspreiden, verbreiden, C. en S. Zie Mmhang. iA*r>^ tjamboeng,MÖn.eengroote kop of kom. ix^a. tjSmboeng, halfkogelvor- mig, koepelvormig, vol van het aan- gezicht niet eenigszins uitstekende jukbeenderen, bol zooals een brand- glas en derg. Zie s^mhoep en hakoep. (^J,A4^ tjambok^ en sambok jJa.Y. zweep, zie tjemUi. JkA^Ä. tj oemboel 5 e.s. V. doosje tot berging van kleinigheden, juweelen, tabak, pinang en derg. Soms stopt men er zelfs zijn bovennatuurlijk ver- mögen in, b.v. tjoemboel saktinja^ Mes. Kag. Zie ook soemboeL J^„j,^2> tjombol, knop van een deur. äJL^ä- tjomWang, Batav. kop- pelen, koppelaar, koppelaarster, in de Hik. Asm. Pati, steeds djombalang^ zie ald. ♦^♦Ä- tjaniboe, opstaande veder- bos, kwast; zie bij djamboe. yx^jäf. tjoemboe, grap, gekkemij, liefkoozing; adakah tjoemboe akan berlakoe, zal de grap doorgaanP I. P.; b^rtjoemboe-tjoemboewan^ met elkan- der gekheid maken ; tjoemboewan, lieve woordjes, vleiende woorden, complimentje; m^ntjoemboe ^ vleien, liefkoozen, flikflooien, fleemen; MÖn. opstoken, opruien, ook te Malaka, C. en S. •^•.A^Ä. tjßmboeroe, Kw.acbter- dochtig, ij verzuchtig, jaloersch, wan- trouwend;^y^m6oßroee<?aw,achterdocht 7^ ijverzucht, jaloerschheid, wantrou- wen; ij^mboeroekan, jaloersch zijn op, wantrouwen koesteren jegens; tj^tn- boeroe pingii, erg jaloersch, in de hoogste mate. Zie pingit. XA^g^ tjambah, scheuten ofsprui- ten maken van een plant, ook scheut, spruit, C. en S. Zie kUjambah. ^^♦Ä^ tjambai, Mön. e.s.v. wilde sirih; zie tjabai, v::a-#ä- tjßmat, I. mentj^matj ver- balen van een vaartuig door het uit- brengen van ankers en trossen, voort- trekkon van een vaartuig, jagen in dien zin; kapalnja Mndak dijpakal^ maka ditjematnja kadarat^ zijn schip moest gekalefaterd worden, daarora verhaalde hij het naar den wal, pen- tjematj mensch of dier, dat aan een jaaglijn loopt; iali pentjemat, werp- tros, jaaglijn; saoeh pentjetnat, werp- anker. IL e.s.v. zwarten, verglaasd aar- den pot, die ongeveer zeven gantangs inhoudt. ^JUs*- tjömöti, Tarn, zweep, kar- warts; tßm^ti bMali, zweep ;w^w^Je- meti, met een roede of karwarts slaan; m^ntßmMkan koedanja, zijn paard zweepen, I. P. 221. y<^f^ tjamtjoe, Chin. kleine lepel, van aardewerk, theelepel, volg. C. en S. tjamtjd, j^r^ tjSmar, vuil,onrein,smerig, ook fig. van het hart en overdrach- telijk van de zee, onveilig door zee- roovers; kain tj^mar en tßmar kain, de maandelijksche zuivering der vrou- ^7^ wen, ook m^mhawa tj^mar, M^n.; J^r^Jmar Ä:aA;*,zijnvoetenvuilmakeii, fig. voor zieh verwaardigen ergens heen te gaan of te komen, b.v. sakali toewan sakalian soedi hertjemar-tj^- mar kaki toeroen ka-astana honda^ in versch, Hss.; m^ntj^mar, yermorsen, b.v. van spijs ;yan^ Uhihnja äUji^mar- nja^ het overschot vermorste hij, B.R.; mentjemarkan , vuilmaken ; m^niß- marij bevuilen; katjemaran, vuilig- heid, bevuild zijn. äJ%«»ä. tjömörlang, glinsteren, flikkeren; zie tjh^elang. ÄJ*.42fc.tj6in6rling, flikkeren van vuur, Am. Hamz.; zie tj&^ing. (j*fc4.Ä. tjÖmas, op een haartje na, bij het kantje af, entkörnen aan een dreigend gevaar, daardoor nog ge- heel van streek, ontdaan; Mrtj^mas^ zieh in dien toestand bevinden. (M^n. tjamas, bezorgd, vreesaehtig; pentja- masj iem. die zieh spoedig bezorgd maakt, Mal. id.) zie Pgl. Abd. ka Kai. de panton; m^nfjemaskan, bezorgd maken; katjemasan^ nauwelijks het gevaar ontsnapt; zie njaris en tekis. y*^2^ tjÖmoes, zieh iets tegen gegeten of gedronken hebben, zoodat men er een af keer v. gekregen heeft, C. en S.; zie dj^moe. (j.AJCjt4£^ tj^m^ngkian^ e. s. v. giftige plant, waarvan men in de geneeskunde gebruikmaakt tegen puisten en uitslag. Ook tj^mekian. vJl»ä. tjömpa^ naam eener plaats m Kambodja, bekend wegens de ge- bloemd zijden Stoffen, van daar af- komstig. 405 i^<i,ft^,>^ tjSmpaka, ook tj^paka. Skr. e. s. v. boom met zeer welrie- kende, gele bloemen; ratna tj^mpaka, topaas; tanah tjempaka,zwsLYe\, Y&n die bloemen heeft men de volgende soorten : tj. poetih, tj, koening en tj, merah, welke laatste ook boenga m^noer, heet , tj, moelia = boenga kembodja en boenga koeböer^ zie kern- bodja; tj. setan en tj, gondok. JLÄ«^Ä» tjörapala; tßmpala ta- ngarij in het Palemb. handtastelijk- heid; tßmpala moeloet, uitsehelden, id.; zie tjapala, ^^^-Ä♦^^ ti ^^P^**^ ^ maka diman- dikan oranglah didalam tjampana ratna moetoe mdnikam, I. P. Mogelijk fout voor djempana? \:y^'^fr^ tjömpat? b.v. bertjempat- tjempatan menikamkan sendjatanja, H. Boedj. mogelijk = tjepat. vjy fl I 7^ tjömpMak, e. s. v. nangka- of broodboom met bijzon- der groote vruehten; tj, ajar, e. s. v. boom, aan welks takken de bijen gaarne hun nest bouwen; tiada ma- kan tjempedak^ maka k^na getahnja, Sprw. geen tjempedakj gegeten heb- ben en toeh met de gom daarvan besmet zijn ; ook tjepMak, ^s^ljampoer, vermengd,door- een, ondereen gemengd; tj, adoek, er onder gemengd of geroerd; tj, ba- woer en tj, gaoel^ geheel dooreen, ver- ward dooreen; zie bij batvoer, Hier- voor ook in gebruik tj,kawoerjL8ing\, Boew. vergelijk het Jav. wor; b^r- tjampoer, in iets gemengd of betrok- ken zijn, met iets vermengd zijn, zieh 406 MU^ in iets mengen; pasir Mrtjampoer kapoer ^ zand vermengd met kalk; akoe tiada Mrtjampoery ik ben er niet in betrokken; Mrtjampoer d^ngan orang djahat, zieh met siecht volk afgeven; m^ntjampoer, mengen, ver- mengen; m^ntjampoerkanj iets onder iets mengen; m^ntjampoerkan diri- njay zieh mengen; tjampoeran^ meng- sel, vermenging. fji^Ä. tj6mp6ra, wij feien, beslui- teloos zijn, verstrooid, C. en S. 04>,Xi.Ä. tjßmpördik, zie fß- p^rdik. «JyA4ä. tjfempörling, ook per- ling, e. s. V. zwart vogeltje, e. s. v. spreeuw. {£jA^ tjÖmpÖrai, e. s. v. boom, frutex cerasi,welk8 bladeren gegeten worden, Ibr. b. Chas. (jv,ft|'^ tjompis, aan den kant bescbadigd, b.v. de rand v. e. tafel als er een stuk uit is, ook van oorlel of neusvleugel. jtÄ^Ä. tjampang; m^ntjampang, wijd naar voren uithalen bij het scheppen met een pagaai. iSUs^ tjampoeng, v.het hoofd of boveneinde beroofd, geknot, getopt. «A«£>. tjompang, gescheu rd,zoo- dat de lap erbij hangt; tjompang- tjamping, overal gescheurd met de läppen erbij hangend, aan vlarden. 4ft4^ tjomping, aan den rand geschonden, van geweven Stoffen of papier, doordat er een stuk uit is; tjompang-tjomping, op verschillende plaatsen aan den rand geschonden. kA4^ tjämping, grooter of klei- ner stuk, lap van lynwaad of papier; m^ntj^mping, zieh met een enkele lap behelpen om zijne naaktheid te be- dekken. M/i,4r> Ijömpoeng, plompl het geluid van iets, dat in het water valt, zie tjemploeng I. Ook indompelen, weeken, C. en S. (?). /^A^Ä. tjampak, I. m^ntjampak, neersmijten, neersmakken, wegsmij- ten; m, djala, e. werpnet uitwerpen. Niem. bl. 1« st., p. 36 ; tjampak hoe- wang, werpschicht, zie tjandak; tj, batoe^ fig. uitdrukking voor het voor goed verlaten van eene plaats en het stof van zijne voeten schudden. De Maleiers werpen dan een steen in de rivier, daarbij zeggende : iimhoel ha- toe akoe balikj als de steen weer boven komt, keer ik terug; tj, katl, enterhaak ; m^ntjampak lenggang ^ zie lenggang ; fj. tebar, onverschillig, zonder orde nedersmijten; tj. balik, e.s.v.kruis-of-muntspelmet drie stuk- ken geld, die aan de eene zijde hol, aan de andere bolzijn; sap^rti orang tjampak boenga dibalas tjampak tahi, als iemand, die bloemen werpt, terug geworpen wordt met drek. Sprw.; m^'ntjampakkan dirinja, z. ter aarde werpen, M^n. zieh verwijderen, zieh verslingeren. II. ook tjampak, de mazelen, vol- gens and. de roode hond, e.s.v. lasti- gen uitslag, door veel zweeten ver- oorzaakt; tj, k^ladi^ mazelen met jeuk. AXI^ tj^mploeng^ I. Jav. in 407 het water vallen; ketßmploeng^ in het water gevallen. II. e. s. V. vaartuig. (^itttr^ tjßmpölek, e.s.v. kruis- of-muntspel met twee muntstukken. Jav. Mpleky id. Zie ook tjampak I. väo.a^ä* tjßniponit en t^mponeky e. s. V. boschvrucht, iets gelijkende op een onrijpe doerian; keledang en perian heeten grooter soorten van die vrucht, C. en S. xog^ Ijampah« flauw, onsmake- lijk, hooiachtig v. spijzen, tabak enz. onaangenaam voor een van de zintui- gen; tj. harribar^ uitermate flauw of smakeloos; tj, tjahang, hetzelfde met verscheidenheid; zie soembang* au.^^ tjompoh^ algemeene kok op marsch of op zee, i^ t '^ tjfemak, zweep; mentj^- makj zweepen, v. d. W. Zie tßmeti. (^ t '^ tjfemoek, geeselroede; m^w(/^/noeÄ:,geeselen,ook beuken met een knuppel, b.v. sama berpaloekan pMangnja dan b^rtßmoekhan tjok- marnjaj Am. Hamz. MÖn. mentjamoek^ stompen, slaan, steken, ook kwetsen niet woorden, zie tßmak, (3^^. tjßmok de dop of schacht, waarin de boonen zitten; b^rtj^mok, vrucht zetten, lett. schachten vormen of dragen v. e. booneplant, C. en S. ^j.AX4£^tj6m^kian5 zie ißm^ng- kian, ook dßmakian. ^(J-^ tjömin-tjßmin, e. s, v. zeevisch, M. Zie tjMmin en tjamin I. (5;l4XJL4i£^ tjgmSndari, e. s. v. boom met geneeskrachtige eigen- schappen. ^^Äy^Ä. tjömo^ok, e.s.v. kruid of plant, L. Komt herhaalde malen voor in de Mes. Kag, yr'3 » '^^ tjÖinoewas, vuiligheid van eten op het aangezicht; ook dß- moewas, \:>jOy4£f^ tjÖnlOmot, morsigheid op het aangezicht van kleverige of vette spijzen. Zie dßmoewas en tjomot, ^rf- ti^niai, Mal. = tjemer I. Zie ald. ^^ tjan, Chin. pik. ^^ Ijoen, Chin. duim, Vio deel van een chin. voet. ^^ tjinna, Skr. merk, merktee- ken, sein; tj. boekti, corpus delicti. •^Ur^ tjinangaa, e. s. v. groen, vliegend insect, dat o. scherpe stank heeft en het jonge rijstgewas afvreet, C. en S. Het is de walang-sangit van Java. oJLä. tjinta^ I.Skr.kommer,zorg, droefheid, wordt dikwjjls verward met tjita^ zie ald. ; m^naroh tjinta, kommer of zorg koesteren; doedoek b^rtjintay in kommer nederzitten; ber- tjinta akan en b^rtjiniakan, kommer hebben of bekommerd zijn over, van iets zwanger gaan, b.v. bertjintakan halnja, bekommerd zijn over zijn lot, Noer. Moh. Allah djoega b^rtjinta akan dakoe, Allah toch trekt zieh mijner aan; bertjintakan djahat, van kwaad zwanger gaan, kwaad brouwen, Ind. Poet. p. 232; mhnp^rtjintakan^ bekommerd maken,verontrusten ; b^r- tjintalah Alkas Mantri Mndak mem- boenoeh chodjah B. Dj,, Alkas Mantri peinsde er over om B. Dj. te dooden, 408 ,4>üa2^ ging zwanger van het plan om hem te dooden, Hik. Am. Hamz. ; ißtita-birahi liefdesmart, liefdeskommer; pPrißn- taän, kommer die men heeft, bekom- mering; m^naroh doewa p^rtjintaän, in tweestrijd zijn, de Hell. 5® dr. 92; MpMjintaän, in kömmer yerkeeren, bekommerd zQn, Ind. Poet.; tjinta 7nani, naam eener fabelachtige slang, die, naar men beweert, goud kakt. II. op Java, liefde, liefhebben, be- minnen, = kasih, zie ald. • 4>UCaä- tjßntadoe, zie sMadoe. ^j»Jij^ tjöntas,=^^Ae^a5,8noeien, C. en S., zie ook rentas. iXAÄÄ. tjanting, waterscheppertje van bamboe op Mal. vaartuigen in gebruik; klein potje voor het gesmol- ten was, bij het maken van batik in gebruik. Ook zifcten op e. tak, v. een vogel, C. en S. mXXs^ tjantoeng, I. kleine hon- ten rijstlepel. IL met een draad los aan elkaar geregen, L., ook C. en S. äXXsf^ tjoenting, onregelmatige streep, krabbel, met krijt, houtskool enz,; hertjoenting-tjoenting . vanzulke krabbeis voorzien zijn; m^ntjoenting- tjoenting, die maken; m^mp^rtjoen- tingkarij iem. gelaat met houtskool of roet en kalk bestreepen, een openbare straf om hem ten toon te stellen. iXxÄ. tjfentoeng, kuifje op het achterhoofd van sommige vogels, lok van* haar aan de beide slapen; ook tj^tj^ntong, aXa£^ tjentong, scheppermeteen steel of beugel als handvat. M^n. ook een lepel om rijst op te scheppen, be- staande uit een stuk kokosdop, waar- aan een houten steel. ^SXJLc^ tjenteng, Chin. een opzich- ter inz. van den opiumpachter, ook het opperhoofd der dansmeiden, K. lajiXsf^ tjantik, net, proper, be- vallig, sierlijk; ook v. e. boom, Sj. Madli; b'&tjaniik, zieh uitdossen, Pel. Abd. MÖn. ook wulpsch. ^JÜL^ tjantoem^ tegen elkander, elkander rakend, wederzijdsche aan- raking; m^ntjantoem, tegen elkander brengen, b.v. de stukken v. e. kaart of van een geduldspel ; ook aan elkan- der naaien; b^rtjanioem^ voorzien zijn van iets dat elkander raakt, b.v. van bakkebaarden, die onder de kin sa- meT^oxsLen.\tjarik'tjarikboeloe hajam, lama-lama ija bertjantoem poela.j scheur de vederen van e. kip uiteen, ten laatste komen ze toch weer dicht tot elk. Sprw. gebruikt van e. twist onder familie-leden. ^Uaaä- IJintamaili, Skr. kar- bonkel, tooverjuweel; e.s.v. goudgeel slangetje, een span lang, dat, wanneer men het vindt, als een voorteeken van geluk beschouwd wordt. yjüi^ tjantoon, prikken, steken met e. naald, doorstikken, b, v.de kraag V. e. jas, C. en S. yXXsf^ ijonto, Chin. staal, model, monster, voorbeeld, patroon; mengam^ bil tjontonja, e. staal of monster ervan nemen. XXsf^ tjantigai, e. s. v, plant onderscheiden in tj, b^sar en tj, wanyi^ C. en S. •^LsUä. tjöntjaroe, e. s. v. zee- visch met rood vleesch, langwerpig, geschubd en gevind; e.s.v. salm? (jJL^^Ä. tjöntjaloek, e.s.v. kleine garnalen, pepai genaamd, in zout ingelegd. ^LäJLä. tjfentjamar, = tjamar^ zie ald. i^^Läaä. tjfentjawi, e.s.v. vogel met* een langen staart van bijzonde- ren vorm; kain tßntjaivi^ e. s. v. stof, gestreept als de staart van dien vogel, zie tjawi'tjawL iÄJlÄ. tjantjang, I. met e. punt omhoog, overeindstaan,zooalsb.v. de staart van een hond, die wil vechten, of een paal; mentjantjang^ met een punt omhoog steken; m^mp^rtjan- tjangkan, met de punt omhoog doen steken, een zwaard of degen in de hoogte steken, Moh. Han.; lada tjan- tjang, e.s.v. spaansche peper, zie ook tjerantjang. II. z=ztjatjak(?) C. en S. ÄÄAÄ.tj6ntjaiig; m^ntjHtjang^ hakken, houwen, verminken, fijnhak- ken; tjentjang r^boeng, e.s.v. zeer klein, eetbaarzoutwatervischje; tjen- tjangan^ wat fijngehakt is, gehakt frikkadel. Op Java tjintjang^ en ook bij M. b.y. haloewannja mmitjintjang ombak, de voorsteven kliefde de golven. A^VJLf^ tjentjeng; m^ntjentjetig, zieh uit de voeten maken zooals een W6gg€>jaagde hond. ^SXa^. 409 4ÄAÄ- tjintjang, Jav. = tßn- tjang, zie ald. ^.äJL^ tjintjin, ring, schalm; tj. karadjaän, Rijks-zegelring; tj, kasaktian, tooverring; tj, tanda ver- lovingsring; tj, bindoe^ ring om de uiteinden van hout, dat gedraaid moet worden, ora het splijten te voor- komen, ook platte vingerring; tj, p^- ninggalan of tj. pentjeraijan, 12 zil- veren ringen, die de bruidegom al& sarak berkoendang aan zijne schoon- ouders geeft, bij het medenemen van zijne bruid, in het Palemb.; tj. berapit, vingerring met een groot edelgesteen- te tusschen twee kleinere; tj, mala tiga^ ring met drie, nagenoeg even groote, steenen; tj.patjat kennjang^ vingerring, in het midden dik en welks dünne einden niet aan elkan- der zijn gesoldeerd ; tj, iapak gadjahj e. gouden ring met e. breed achtkan- tig vlak, waarop e. inscriptie; tj. wapakj e. gouden ring met d. horos- coop V. d. drager er op gegraveerd; tj. pintal en tj, p^ler itik, schroef- vormig ineengedraaide ring; tj.patah biram, zeshoekige ring, dieopdenbui- tenkant een platte face heeft enz.; sab^nioek tpntjin, eSniing] panganan tjinijin^ e.s.v. ringvormige versnape- ring; saperti tjintjin dengan p^rmatüy als de ring en het edelgesteente, Sprw. voor: zoo goed passen zij bij elkander. ySUÄ. tjintjoe, Chin.gezagvoer- der van een vaartuig, supercargo. •.ÄAÄ. tjintjaUjChin. e.s.v. flauw zoeten, verkoelenden drank. 410 \ji<^yAjA tj^nijodak^ M^n. de glazenmaker, het juffertje. m^syrfiüL^tjÖntjoeroet, destink- nauis, ook tikoes toeri genoemd. ^^Uä. Ijintjai ? b.v. dan ram- hoetnja sap^rti ^^ul^^, I. P., mogel. fout voor tjintjin, jULfi^ tjanda^ I. achterslemphout, mar.; tjanda h^moedi^ roersteven, hoek, gevormd door achtersteven en kiel. II. eigenzinnigheid, kuur, gril, Prab. Dj. III. Skr, geheim, alleen in tjanda p^tij geheim koffertje ter bewaring van kostbaarheden, Ism. Jat. 16. Zie tjandakija, lY. ? b.v. Mrhagai'hagai s^^^.S'JcjLä. dipaloe oranglah, LP., mogelijk: Mr- bagai'hagai tjanda gambang? Mön. bagai tjanda, zooals, gelijk; ook bij M. gelijkende, R. v. Eys. Y. werpschicht, körte lans, Hik. R. Pas, pag. 62, Jav. tjandak, id. JULä» tjoenda, vorstelijk klein- kind, zie tjoetjoe. JljLä lijinda, vorstelijk achter- kleinkind, zie tjitjL Jt 4Xa£>> Ijandala, Skr. e. outcast, iemand van de verworpen käste, laag, gemeen, siecht, onzedelijk, Pr. Dj. en 8j. Indr. Kösna; ook- tjandaly z. ald. ^1 JuL^ tj^ndana, Skr. de san- delboom; kajoe tj^ndana, sandelhout; tj, koening, het gewone sandelhout; tj. danggi, het roode; ajar tj^ndana, water met fijngewreven sandelhout gemengd, dat na eene begrafenis op het graf wordt gegoten; tj, Mring, droog, d. i. reukeloos sandelhout, scheldwoord voor iem., die tot niets deugt, een deugniet. ^j^IjuLä. Ijjßndawan, padde- stoel, zwammige uitwas, duivels- brood, grove Schimmel. Soorten zijn : tj. bakau en tj, b^rteh^ geneeskrach- tig; tj, hoesoet, een zeer gezochte groente; tj. ^mhoen en tj, boelan, zijn eetbaar; tj. biring, geneeskrachtig; tj. t^rkoekoer, eetbaar; tj, t^roentoem, middel tegen schürft: tj. tioeng, eet- baar; tj. shaky geneeskrachtig; tj. pajoeng en tj. kawan, eetbaar; tj. Ml^memer en tj. njioer, niet eetbaar. Zie ook mabok, vä^ JOä^ tjandit^ punt of lepel van een inlandsch anker, trekker van een geweer, optrede van een rijtuig. \(Xj^ tjöndoer, wat het oog be- koort; zie tjendera. UöJ^ tjandra. Skr. de maan; e. godheid v. minderen rang, halfgod; dewata tjandra loka, goden van de maangewesten ; tjandra dewi, maan- godin. txjU£^ tjfendöra, wat genoegen ver Schaft; ook tj^ndoer, vast, diep van den slaap. Dit is in de Sj. Madli constant djend^ra en in de Sj. Söl. Dal. tjind^ra; tj^nd^ra mata, ge- schenk, dat iem. genoegen verschaft, Am. Hamz., ook tj. doerdja, wat het aangezicht verblijdt, geschenk: tiada tj^ndoer mata barang sasoeatoe sa^ p^rti patoet hanja doewa ekoer boe- roeng papoewa, er is niet eenig ge- past geschenk (bij den brief) behal- von deze twee paradijsvogels. MÖn. tßndoer mata, id. ook troetelnaam, lieveling. Ook wordt het in e^n Mal. brief gobruikt voor het Perz. tjadir, sluier, b.v. tjendera hodoh^ sluier voor de domheden ; boewah tßnd^ra tnoeli^ e.s.v. aangenaam smakende vrucht, waarop zwangere vrouwen veelal be- lust zijn, R. V. Eys. NB. in dit art. schijnen verschillende woorden met elk. verward te zijn. Zie ook nid^ra. ^KJUä. tjandarasa, Skr. een mytisch zwaard, het zwaard van Eä- wana. c ^ Jaa.tjgnd6r011g, o verhellen, overhellend, neigen of geneigd zijn tot iets, zie tjondong, ^yAKdJ^ tjöndramoeli, e.s.v. eetbäre vrucht, maar welke? I. Jat. pag. 106 en 110. ä-^a^I^^JOä. Ijßndrawasih, ook tjendrawasa en tj^ndrawangsa, de paradijsvogel. Volg. C. en S., de ind. koekoek. De Mal. zeggen ook dat hij zijne eieren legt in het nest van een kleiner vogel. ^^sJüÄ. tjßndörai, zie tjenrai. £iV 1 /^ tjandang, I. vermetel, onversaagd, b. v. herani ijandang, moedig en onversaagd, Ibr, b. Chas.; roepanja tjandang, hij had een ver- metel voorkomen, Ibr. b. Ch. 106. Il.stralendjSchijnendjSchitterend, C. en S, cJOL^ tjandoeBg, e.s.v. kapmes, waarvan lemmet en gevest uit 6en stuk ijzer zijn. ^JOä. tjoendang; mjoendangj overwonnen, tenonder gebracht. S^^^ 411 tjondong, hellen, over- hellen, dalen van de zon, genegenzgn tot iets. (M8n. hati tjondong j argwaan koesteren) ; hiervan de frequ, tßnd^- rong in dezelfde beteekenis; tßnd^- rong kapada agama islänty overhellen tot den mohammedaanschen gods- dienst, H. Chaib.; tj^nd^rong jang rata^ hellend vlak; tj^nd^rong hati^ overhelling of neiging des harten; tßnd^ronglah mareka-itoe mengikoet dia, zij beiden er toe over, (waren genegen) om hem te volgen; mentßn- d^rongkan kapalanja, zgn hoofd ne- derbuigen, M. \Jji3<Xs^ tjandak, I. werpschicht, körte lans, Jav. id. IL m^ntjandak, eventjes ophalen, b.v. een dobber of vischangel om er beweging in te brengen; koppen zet- ten om bloed af te tappen. jJiJUL^ tjandek, I. e. bijzit min- der dan de goendik; beneden de tjan- deJcBtsia.tdedjamah'djamahanfi.enS. II. e. s. V. rond vischnet, id. III. gebruikt als een toevoegsel tot tjahang, maar gewoonlijk in een figuurlijke beteekenis voor moeie- lijkheden, id. Zij geven geen voorb. IV. touw of ketting, bevestigd aan het ein de van een Mal. anker, waarmede het uit den grond kan gehaald worden. Zie tjandit. \j^d<^ tjfendok = s^ndokj z. ald. ^JOä. tjandakia, slim, scherp- zinnig, vernuftig, volg. v. d.W. dub- belhartig. M6n. buitengewoon slim, scherpzinnig; veel in verbinding met tj^rMik gebr. Zie tjanda en kija II. 412 JiXJ^ {3^y*^ JjüL^tjandaly Llaiigtougig,deii boventoon voeren, teveel praats heb- ben; poetjat tjandal, e. scheldwoord, gebrekkige bleekmuil, zio tjandala. IL moeielijk, = soekar; zie ook tjandala. III. klein gebrek, onyolmaaktlieid, onbehoorlijk, verkeerd, b.v. tjeremin tjandal sMikit tiada b^rasah^die Spie- gel heeft een klein gebrek, nam. dat bij niet geslepen is, Sj. Haris; pa- kaijan jang tjandal^ onbehoorlijke kleeding; p^rkataän jang tjandal^ ongepaste woorden. Mön. Z. tjandala. JjOä- tjendol, e. s. v. drank of dünne brij, bestaande uit gekookte sago door een zeef gedrukt en ver- mengd met kokosmelk, suiker en een weinig zout. • iXJLf^ tjandoe^ I. geprepareerde opium, kleverig aanzetsel daarvan in e. pijp; suikerachtig uitzweetsel van gedroogde vruchten. Zie tengkoh en tjendoewai. IL Zie bij tjanda. • jOs^ tjÖndoe, e. vertelling, ge- schiedenis, voordracht, C. en S. ^^•JkJLs>^ tjandoeri, sandaal, voetzool. ^^dJ<^ tjßndoewal, z. verma- ken met de andere kunne, al is het ook ßlechts door teekens v. verstand- houding, v.d.W. ik'gis een tjandoei, van tjandoe, en dan in de beteekenis van bedwelmen. De kunst om zieh van de toegenegenheid van iem. der andere kunne te verzekeren, kunst om liefäe te verwekken , C. en 8. {^öJ^ tjandl, Xw. grafnaald, mausoleum,reliquienka8t,graftombe, tempeltje, pagode, praalgraf. (5(>JL:^ Igindai, sjerp, gordel; schijnt gevlekt, gevlamd te beteeke- nen, b.v. oelar tjindai, e.s.v. gevlekte slang, volg. v.d.W. de pythonslang; kam tjindai, gebloemd zijden stof, afkomstig v. Surate en meestal voor sjerpen gebezigd, zoo genoemd naar de vlekken van die slang; kain tj. djantan^ gebloemde zijde met groote slangenfiguren, b. v. ikat pinggang tjindai djantan^ C. en S.; tj. betina^ het- zelfde met kleine id. MÖn. tjandai, id. i^>^^ tjßnrai, ook fj^nderai, e. s.v. geneeskrachtige bladeren,die ook als tegengif gebruikt worden. «JLä. tjßnoeng, = menoeng^ in afgetrokkenheid staren op iets, in ge- dachten verzonken, mijmeren, pein- zen; doedoek tMjenoeng^ in afgetrok- kenheid zitten te staren ; zie menoeng en r^noeng. j^XÄaä- tjfenangkas, e.s.v. hou- wer met naar beneden gekromd ge- vest; hajam tj^nangkaSj witte vecht- haan met gele pooten. v^jtA^tjinangga, Skr. aangebo- ren mismaaktheid, ook tjangga^ z. ald. (ojiS^i^^VL^^^toelang tjenak^^lQU- telbeen = toelang selangka, C. en S. üXXs^ tjÖnÖkah, e. s. v. aap, die op de loeioeng gelijkt, doch iets lich- ter is van kleur, C. en S. (J.f^AÄ. tjönokek, gierig, vast- houdend, C. en S., ook senokek^ id. VÄAJ5-AÄ. tjfenonot, het uiteinde van het ruggebeen, stuitbeen, C. en 8. i^yXs^ tjÖnonok, het borstbeen V. e. beest. Ook harong en sena gen., C. en S. J.AAÄ. tjßnela, Port, pantoffel, slof, muil. •.Ä- tjOO, de Chineesche naam voor arak. -.f^ tjoewatja, Skr. helder van het weder en den hemel, duidelijk zichtbaar v. e. voorwerp in de verte, helder van een Spiegel, ook van een kleur, Sj. Sult. Jahja; siang tjoewa- /Ja, helder daglicht; tnalam tjoewatja, heldere nacht; t^rang tjoewatjayklgiSir' lichte dag; maka kapal itoe tjoewatja henar, dat schip is zeer duidelijk zichtbaar; tj\ baik, mooi weder. ^Jl^ t}OQ'WB\i^Kw, = koewaUkj Jav. omgekeerd. Hiervan ketjoewaliy uitgenomen, uitgezonderd , behou- dens, inzonderheid, zie ald. UJ^-Ä- tjoba; mentjoba, iets be- proeven, de proef nemen, trachten; m^ntjoha koewat d^ngan^ zijne kracht meten met iem. Sadj. Mal. p. 81 r. 10; m^ntjohat, iemand beproeven, op de proef stellen, verzoeken. Ook heeft tjoha de beteekenis van ons eens in een verzoek of bevel, b.v. tjoba ambilkan akoe api sedikit, haal raij eens wat vuur; tjoba Uhat, zie eens; p^rtjobaän^ beproeving, verzoeking, o^^ tjoebit, knijpen, fijntjes knijpen met vinger en duim; mentjoe- ^ity iets of iemand knijpen. Ook == dßntik, V. d, W. 7^>t^ tjobar, I. in het midden gescheurd, v. geweven Stoffen, papier enz.; tjobar -tjabir^ zie tjabir. iS^y^ 413 II. buitensporig, verkwistend, C. en S. ^ys^ tjobak ; tjobak-tjabik, zie tjabiL L3^>^ tjobik, gescheurd. iJji^Ä. tjoblong, Bsit^bolong^ hol, uitgehold. jj.j^ tjoban, zwaai of haspel, waarmede men los uit de band garen windt of waarmee het gesponnen ga- ren van het spinnewiel wordt afge- wonden, ook pen, waarmede men netten breidt; lidah tjoban, zie lidah; tjabang tjoban, zie tjaba^tg; mentjo- bau, den draad op die pen brengen. (3^^ ti^")!^]^, e. s. V. moeras- vogel, C. en S. Mgn. tjobie\ id. ^ä^^H-Ä. tjoewat, vooruitstekend, zooals de wijsvinger, e.boegspriet enz. ^^ys>^ tjoewit, I. menfJoewit^eYen- tjes met de puiit v. e. vinger aantikken om de aandacht te trekken, v. d. W. Ik houd het voor = tjoehit, zie ald. II. t^rtjoewit'tjoewit, alleen uit wandelen gaan? C. en S. v:>öfc.a^ tjotet, uiterste scherpe punt van iets, b.v. van padi. ^3^^ tjotok, I. bek V. e. vogel; m^ntjotokj pikken van vogels. MÖn. tjoto\ snavel; m^ntjotok-tjotok^ ste- ken of kloppen van zweren. Zie ook tjatoek I en patoek. II. = tjatoek III. Zie ald. iS^y^ tjoeti, verlof, vrijstelling van werk, Sw. Zie het volg. wrd. ^j^tjoetai, ontbloot,uitgetrok- ken van e. wapen. Päd. bovenl. Zie ook tj^tai. 414 ^y^ tjoetja, I. m^ntjoetjay sma- den, smalen, verguizen, uitjouwen, djangan t^rtjoetja nama kamt, dat onze namen niet veracht worden; Mrtjoetjalah aJcan dia dalam Jiatinja, Terachtte hem in zijn hart; mentjoe- tjakan^ met verachting behandelen, smaadheid aandoen ; m^mhoewang d^ngan tjoetja^ smadelijk verwerpen, M. Zie tj^r^tja. II. tooverformulier om iemand of iets onschadelijk te maken; m^ntjoe- tja, door zulk e. tooverformulier on- schadelijk maken; tjoeija karakoeta^ e. tooverspreuk opzeggen, waardoor e. ziekte, b.v. de melaatschheid, y or- dre ven wordt; tj, tawar, zulk eene bezwering, waarbij men in de geslo- ten vuist blaast. o^%£^ tjoefjoet, Jav. de haai, ook op Malaka; tjoetjoet pMang^ e.s.v. grooten zwaardvisch, C. en S. ^^tjoetjoer, I. met e. straal vlieten of nederstorten ; m^ntjoetjoer- kan ajar^ op die wijze water gieten ; Mrtjoetjoeran^ uitstroomen, gudsen van veel voorwerpen, b.v. Mrtjoe- tjoeran ajar-mata^ stroomen van de tränen, tränen störten, H. T. Mrljoe- tjoeran p^loehj gudsen v. het zweet; panganan tjoetjoer, e.s.v. koekjes, oliekoeken; tjoetjoeran a^o/?, uiteinde of rand van een dak, waar het water afstroomt ; hoeroeng tjoeijoer, e. s. v. musch; m^ntjoetjoer ajar s^ni, zijn water loozen, urineeren; tjoetjoer^ ook e.s.v. kleine wesp, C. en S. Il.boegspriet; lajar tjoetjoer^klui- verzeil. tjoetjoeng, kleinkind, de voc. van tjoetjoe^ evenals anang van anak, hapang van hapak enz. y^r^ycr* tjoetjoöp; m^ntjoetjoep, slorpen. MÖn. ook zuigen, uitzuigen, b.v. het bloed uit e. wond; m^ntjoe- tjoep b^ak orang, iemand uitzuigen door woeker; ook hard küssen, of zoenen dat het klapt. Zie koefjoep, (^Ä.j.Ä. tjoetjoek, I. pen of pun- tig voorwerp om in iets te steken, iets vast te steken of aan te rijgen, ook snoer; tJ. sanggoel, haarnaald, speld voor de haarwrong; mentjoe- fjoekj steken in iets, rijgen, aanrijgen van koralen en derg., steken van e. draad door het oog eener naald, ste- ken van de pijn; Mrdjalan herijoe- tjoek'tjoetjoek ikan, loopen als aan- geregen visschen, d. i. achter elkan- der ; sap^rti moetiara t^rhamhoer dari- pada tjoetjoeknja, als parelen, die van hun snoer verspreid raakten, Bioemi. Zed. Verh.; moeüara satjoetjoek^ een snoer parelen; orang h^rtjoetjoek ta- narrij landbouwer; tjoetjoek s^loewang, e.s.v. bijgeloovigheid, zie s^loewang; t^rtjoetjoekj doorstoken ; dan koelit pon m^ntjoetjoek-tjoetjoek sap^rti di- Mnakan orang hara api, de huid stak alsof men er gloeiende kolen op ge- legd had; tjoetjoek afap, bamboezen pennetjes, waarmede men de atap vaststeekt ; ook de naam v. een bloem, die als geneesmiddel gebruikt wordt; t^loendjoek djoega m^ntjoetjoek mala, zelfs de wijsvinger steekt in het oog, Sprw., zie ook tjoetjoeh, II. Jav. spits, voorhoede van een leger, ook tjoetjoek'Sp.ndjata genoemd. L^^^ Ijotjok, Jav. overeen- komen, passen, kloppen, sluiten, met iets. y^y^ tjoetjoe, kleinkind; tjoe- tjoenda en tjoenda^ vorstelijk klein- kind; anak'tjoefjoe , nakomelingen, nageslacht; anak-tjoetjoe Adam^ de nakomelingen van Adam; anak dan tjoetjoe, kinderen en kindskin deren; ijoetjoe'tjitji, kleinkinderen en ach- terkleinkinderen, nakroost. Zie ook tjoetjoeng. ^y^ IJoetjoeh, Lm^ntjoetjoeh, in brand steken, aansteken, afvuren van eenlont-vuurwapen, mijn en derg. IL e.s.v. palm, welks bladen ge- bruikt worden voor dakbedekking, C. en S. ^fi^^Ä. tjoetji,wa8sclien,schoon- maken, ook = soetji; lada tjoetji, ge- zui verde peper ; m^ntjoetji piring- mangkok, kopjes en schoteltjes reini- gen; m^ntjoetjikan dirivja daripada harang katj^laän, zieh van eenige blaam zuiveren; tjoetji maki, dehuid vol scheiden, Batav. tjoetji, ook fig. voor besneden ; zie soetjL (J)\>y^ tjodek, e. s. V. zeer stin- kend mengsei, gebr. om de oogst tegen de wilde dieren te beschermen, C. en S. )^ tjora, naam van een zwaard, Skr. kshoerüy e. scheermes, Maxw. 1;^ ^Oera, met elkander beer- ten, gekheid maken, een poets speien ; (Mön. driftig uitvallen, in drift aller- lei ongepaste uitdrukkingen doen; tjoera-boera, gemeene, onkiesche 0>^ 415 praatjes houden). Ook grappig, gees- tig, b.v. sa'orang hoedakjang tjoeray Sj. Madli. )yr^ tjoewar, I. lang uitstekend^ van de beenen, Ibr. b. Chas., pieken,, een mast en derg. IL met e. bijl insnijdingen makea op e. stam in de lijn, waar men diea wil splijten. Daarop slaat men er wig- gen in, C. en S. vä>%*^ tjoerat, tuit van trekpot of ketel, zie tj^rat; m^ntjoerat, op- spuiten, omhoog spulten, opspringen van water uit een springbron; tj. biniang = tjeret bintang, zie ald. ^y^ tjorot, I. m^ntjorot, het laatst komen, b.v. in eene vergade- ring, zonder juist te laat te komen; p^ntjorot^ laatkomer, iemand die altijd laat komt. IL mond of spruit van een gieter^ ook trechter, Mal. & sjs^ tjorang, zie djoerang, F)yr^ tjorong, I. trechter, buis^ pijp; tjorong asap, schoorsteenpijp; zie ook djorong, IL lange, bamboezen, scherp, ge- punte voetangels, ook soeda genaamd. De kleinere heeten randjau, C. en S^ c \y^ tjoering, streep, schräm,, krabbel ; bertjoering, gotatueerd; tjoe^ ring-moering^ vol strepen, schrammen of krabbeis; sipoet tjoering, ook s^^ tjoering, e.s.v. eetbare zoutwaterslak met onregelmatige strepen. Jav. tje- rong^ id. ijj%y^ ^Orak^ I. bont gekleurdy inz.van geruit lijnwaad, (Mßn.figuur^ teekening op de een of andere stof)^ 416 O;^ ;<9%^ tj. Mrtj^ntjang^ kleine ruitjes; tj^ tja- toer^ groote ruiten; Mrfjorah^ bont gestreept of geruit zijn; p^langi h^r- tjorak toedjoeh, de regenboog heeft zeren verschillende kleuren of stre- pen; kam tanah merah Mrtjorah hi- tarn, een kleedje met z warte strepen op rooden grond. II. overlangs gescheurd; tjorak- tjarik^ overlangs en overdwars ge- scheurd; mentjorak-tjarikkan^ iets verscheuren, 0)5^ ti^^^'^J ^' onregelmatige streep, kras, schräm. II. e.s.v. mes om rotan te snijden met G. kort lemmet en e. lang hand- vat, C. en S. Yolg. v.d.W. tjoerik^ een mes, zooals de Atjineezen raeestal bij zieh dragen en waarvan er ge- woonlijk twee in eene scheede zitten. ^)%s^ tjoeram, hellend van een vlak, tafelblad, berg enz.; tjoeram jang rata, hellend vlak. Ook wordt ijoeram, gebruikt in de beteekenis van steil, b.v. kar^na hoekit itoe tjoeran sangat, want die heuvel is erg steil. Sw, en R. v. Eys. •^•Ä. tjoeroe, steile glooii'ng, C. en d. B., volg. M. schuin, scheef, hel- lend; zijdelings, dwars, R, v. Eys. »\fcS>. tjoerali; mentjoerah, uit- gieten, uitstorten op of over iets, het- zij van vloeistoffen, hetzij van droge zaken; t^rtjoerah^ uitgegoten, uitge- &toTt',harapkangoentoerdilangitjajar dit^mpajan ditjoerahkan, hopende op donder aan den hemel, het v^ater uit het watervat störten, Spr. m^n- tjoerahkan pikiran^ zijne gedachten geheel uiten; t/t. elmoe^ wetenschap meedeelen; Ml kita samoewanja i^r- tjoerah? Ibr. b. Chas. onze toestand is alsof allen zijn uitgestortP^^wtoe- raÄ, uitgieter, uitstorter; p^ntjoera- han, uitgieting, uitstorting. ,^s«Ä. tjoeri; m^ntjoeri, stelen; tjoeri'tjoeri, heimelijk, stilletjes, ach- terbaks, steelsgewijze;^^M^*om, dief, Schelm, schurk; ukal p^ntjoeri, een dievenstreek; katjoerian, bestolen; barang ijoerian, gestolen goed;^^w- tjoerian, diefstal; tjoeri padan^onge- oorloofd voordeel trachten te verkrij- gen, op oneerlijke wijze bij iets te werk gaan, C. en S. ^S)y^ tjoerai, los,nietinbossen, b.v.* van brandhout en derg. M^n. m^ntjoerai, duidelijk maken, verkla- ren, uitleggen; tjoeraijap, nauwkeu- rige verklaring; zie oerai. c^j«Ä- tjoeriga, Skr. dolk,kris; zie Jo^. (3.£y^ tjoengak, I. kort adem- halen, naar lucht snakken. II. m^ntjoengak, het gelaat of den bek naar boven keeren. M8n. id. tjo- ngak'tjangetj hoofd of bekopenneder bewegen, alsof het hoofd los op den nek zat. (S^jÄ- tjOügok; m^ntjongok^met opgericht bovenlijf zitten, opgericht staan ; ook tjonggok, v. d. W. *J«^ tjoepar, los van tong, vuil, morsig; m^ntjoepar, uitflappen; zie ook tj^loepar, MÖn. tj^loepar^ vuil, morsigheid in 't aangezicht, vooral ora den mond na het eten of drinken. 0ys^ tjoeping,lel,oorlel.(MÖn. ^y^ y^^y^ 417 tjopeng, e. stukje v. iets afgescheurd; tjopengjjopeng, overal gescheurd, uifc- gescheurd, ook op Malaka); tj, ohat, pan yan eeu silexgeweer; tj, hidoeng, neusvleugel. Zie soedoe-soedoe, \^y^ tjoepak, L e.s.v.inhouds- niaat voor droge en natte waren == V4 gantang of 2 kal. (Mön.== 12 tail)\ tj. asaliy de oorspronkelijke of stand- aardmaat voor droge waren; tjoepak- gantang,de inhoudsmaten; m^meriksa segala tjoepak-gantang, de inhouds- maten onderzoeken; zie ook soekat. IL e.s.v. vrucht, die op de lansat gelijkt. IIL Jav. kop van een opiumpijp. Jciy^ Ijoepoel, I. te kort aan het einde, b.v. van een touw om er een knoop in te leggen of van iets om het aan te vatten; of van het ondereind van e, mast, zoodat het niet diep ge- noeg in het gat gaat, of van naaisel, zoodat het niet houdt; haloewan p^- rahoe Itoe tjoepoel^ de voorsteven van dat vaartuig is tekort (of stomp). M. IL voorvallen, geheuren, overko- men, inz. van rampen, uitvallen, te pas komen, M. i3Jli*.Ä» tjoplok, Jav. uitvallen, b.v. van tanden en kiezen enz. y^y^ tjoepoe, I. doosje, holte, kuil, waarin e. mast of paal komt te staan, kuiltje in e. rijstblok; tjoepoe- ijoepoe^ doosjes in den vorm van ver- schillende vruchten, keurig verlakt, af komstig van PÖlembang, zie tj^poe, ook e.s.v. chineesche potjes^ in vorm daarmede overeenkomende, Pol. Abd. IL de bovendorpel van een deur, het kapiteel van een pilaar, M. ^i'*Ä- tjoewak, lok-olifan t, C. en S. (Ji*^ tjowek, Jav. aar den scho- teltje voor het aanmaken v. de gewone sambal, bestaande uit spaansche pe- per, zout, Mlatjan of trasi en limoen- sap of tamarinde. Mal. Sam. II : 39. (J)«-Ä- tjoewik, roeien met den boom V. e. vaartuig als het water te diep is om te boomen. v-^5^ tjoeka, Skr. tjoekra, azijn. 