title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Mij is niet onbekend dat eenige punten uit mijn vorig antwoord hier en daar verkeerd werden opgevat, zooals blijkt uit de notulen eener vergadering te Standerton, aangaande de Emigratie. Maar er zijn eenige belangrijke punten alstoen óf in het geheel niet óf slechts kortelijk door mij aangeroerd, die nu door de omstandigheden dermate op den voor- giond gesteld worden, dat ik mij geroepen acht u desbetreffende mijne inzichten mede te deelen. Zij zijn de volgende punten: l. "S ooreerst de betrekking van de Regeering tot de Naturellen in ons land. Het is bijna onmogelijk voor mij te zwijgen over dat punt, nu wij tegen onzen zin gedwongen zijn geworden tot een Commando tegen de Kaffers. 1) Hoewel ik natuurlijk daarover niet veel wil zeggen, moet ik to< h dit aanmerken, dat dit Commando even rechtvaardig en noodzakelijk is als de oorlog, welken wij voor twee jaren gevoerd hebben tegen eene huitenlandsche mogendheid. Onze burgers hebben dat begrepen, en zijn dus even bereidwillig ten strijde getrokken; en ons aller vertrouwen is, dat onder den Zegen des Allerhoogsten ook uit dit kwaad goed zal geboren worden voor de Republiek. 1) De oorlog met Mapoch was toen juist begonnen. 276 is van dien aard dat het niet nutteloos is, het hier weder te geven, vooral omdat zulks aantoont, hoe de Hooge Commissaris gereed was om zijne medeambtenaren in de Transvaal door dik en dun te ondersteunen. De heer Stigant zeide, dat het feit dat Zijne Excellentie de deputatie onder de tegenwoordige omstandigheden ontmoette, een bewijs was van het groote belang dat hij in de zaak stelde. De deputatie was hier gekomen om, op informeele wijze, met Zijne Excellentie den toestand van zaken in de Transvaal te bespreken. Toen zij hem het eerst over de zaak aanspraken, was er, tengevolge van den toenmaligen toestand in de Transvaal, alle vrees dat er een opstand zou komen, en veel bloedvergieten zou plaats vinden. Gelukkig echter hadden goede raadgevingen dit voor­ komen, en de Boeren, die eerst hadden gedreigd om zich tegen de Regeering met geweld te verzetten, waren overreed om de wet te gehoorzamen. De deputatie wenschte hare gevoelens op een of twee punten te kennen te geven, en ten einde geen misverstand te doen plaats vinden, hadden zij hunne, ware gevoelens op papier gezet, als volgt: „Zij is van oordeel, dat het voor den vrede en het goed bestuur van Zuid-Afrika in het algemeen, wenschelijk is, dat de Regeering van de Transvaal op een basis gesteld worde, die de rust van dat land zal verzekeren, en dat, met het doel om den waren staat van de gevoelens der inwoners te leeren kennen, eene Conferentie aanbevolen worde, ten einde de tegenwoordige en toekomstige positie van de constitutie te doen bespreken, en dat ingeval de meerderheid zich tegen Britsch Bestuur mocht verklaren, de onafhankelijkheid aan het land worde teruggegeven onder zulke waarborgen als in de toekomst een goed bestuur en het onderhouden van vriendschappelijke betrekkingen met zijne naburen mocht verzekeren.” Terecht of ten onrechte was er een gevoel in deze Kolonie, dat de inwoners van de Transvaal in groote mate waren misverstaan, en dat iets behoorde gedaan te worden om hunne ware gevoelens te doen uitkomen. Zij zeiden dat zij misverstaan waren, en afgaande op wat zij voor zich had, zonder verdere informatie, was de deputatie niet in eene positie om een juist oordeel over de zaak te vellen. Maar als de Gouverneur de kans zag — spreker wilde niet te veel in bijzonderheden treden — als het Gouverne­ ment den weg open zag, hetzij door eene volksstemming, hetzij door eene Conferentie door het Britsch Bestuur samengeroepen, om met de ware gevoe­ lens van het Transvaalsche volk bekend te raken, zou men tot een goed resultaat kunnen komen. 207 wil en begeerte kan zijn, over een volk te willen heerschen, dat niet overheerscht wil wezen, door welke mogendheid ook. Zij gelooven veeleer de woorden heden door het lid der deputatie, den heer S. J. P. Kruger, gesproken, toen hij zeide: „Broeders, men weet waarlijk niet in Engeland den werkelijken toestand hier, en ik heb de vaste overtuiging, dat Engelands eerste Minister, 4) Lord Carnarvon, ter goeder trouw is, wanneer hij in zijne officiëele depêche tegen de deputatie spreekt van die zoo nietige minderheid.” Het is dan ook met groote bescheidenheid, maar tegelijkertijd met heiligen ernst, dat wij Uwe Lordschap smeeken ons land ons weder te geven, dat land dat ons zoo lief is als ons leven, en waarvoor wij steeds ons leven veil hadden en waarvoor wij nog steeds bereid zijn iederen dag ons leven op te offeren. Dat het Uwe Lordschap toch moge behagen, door onze vele handtee- keningen bewogen te worden, en ons land ons weder te geven. Geteekend door 6591 gerechtigde kiezers van de Zuid-Afrikaansche Republiek, zijnde de origineele handteekeningen op de memorie in bezit van de deputatie, en welke tot onderzoek van Harer Majesteits Gouver­ nement gereed liggen. Nog werden verkregen in bijvoeging van de hier bovengenoemde, memoriën met 427 handteekeningen, welke, omdat zij onregelmatig waren ingezonden, niet onder het bovengenoemde aantal zijn begrepen. S. J. P. Kruger, ) _ , Deputatie. P. J. Joubert, W. Eduard Bok, Secretaris. Op den lsten Juni kwam de deputatie te Kaapstad aan en daar zij een onderhoud verlangde met Sir Bartle Frere, schreef zij hem het volgende: Kaapstad, 3 Juni 4878. Mijnheer, De Transvaalsche deputatie, nu weder op reis naar Europa, volgens protest van het volk, en van het Gouvernement van de Zuid-Afrikaansche Republiek, gedateerd 14 April 1877, heeft de eer gehad vóór haar vertrek van Pretoria, kennis van hare zending aan Zijne Excellentie Sir Theophilus 1) Dit is blijkbaar een fout van Kruger. Lord Carnarvon was alleen Minister van Koloniën; Lord Beaconsfield was destijds eerste Minister of Premier. 483 niet zal toelaten van het geheel of eenig deel van gezegd land der Amandebele’s, zonder daartoe eerst de toestemming te hebben ontvangen van Harer Majesteits Hoogen Commissaris voor Zuid-Afrika. Ten getuige waarvan ik, Lobengula, aan mijne zijde, hieronder mijn hand heb gezet te Gubuluwayo, Amandebele-land, dezen llden dag van Februari in het 51ste jaar van Harer Majesteits Regeering. Als getuigen W. Graham. Merk X van Lobengula. G. B. van Wijk. ,, Voor mij J. S. Moffatt, Assistent-Commissaris. 11 Februari 1888. Door mij, als Harer Majesteits Hooge Commissaris voor Zuid-Afrika, den 25sten dag van April 1888. Hercules Robinson. Hooge Commissaris. Het is niet noodig om te bespreken in hoeverre dit tractaat van eenige waarde was, of hoedanig het verkregen was, doch in alle geval was het zeker verstandig van de Transvaalsche Regeering om een oog in het zeil te houden. De Volksraad bepaalde op den eersten dag van zijne bijeenkomst, dat Paul Kruger wettiglijk gekozen was als Staats-President van de Zuid- Afrikaansche Republiek, en eenige dagen later vond de plechtige beëediging van ZHEd. plaats onder de gebruikelijke ceremoniën en feestelijkheden. Bij die gelegenheid hield Paul Kruger, zooals steeds het gebruik was, eene aanspraak, waarin hij min of meer het volgende zeide: „Mijnheer de Voorzitter en Heeren leden van den Edelachtbaren Volksraad.” Ik bezwijk onder mijne gedachten en mijn hart is met dankbaarheid jegens den Almachtige vervuld, als ik het volk van het land hier voor mij zie. Het is met een bevend en angstig hart, dat ik weder op mij neem dezen Staat te besturen, want ik gevoel dat ik God rekenschap zal moeten geven van de wijze waarop het volk van dit land gebruik maakt van de vele voordeelen en ook nadeelen, die de Heer hun verleend heeft. Weder heeft het volk zijn keuze op mij uitgebracht en mij verkozen om de betrekking te vervullen, die ik de laatste vijf jaren bekleed heb; en weder Jn Mei 1884, na het sluiten der Conventie, maar vóór dat zij door den Transvaalschen Volksraad goedgekeurd was, wilde de Belgische Regeering weten of zij gerechtigd was een tractaat aan te gaan met de Transvaalsche Republiek, wier afgevaardigden toen bezig waren een tractaat met dat land te bespreken. Op eene vraag door de Belgische Regeering toen aan de Engelsche gedaan, ontving zij het volgende antwoord: „Tot aan de ratificatie van de Conventie, op 27 Februari 1.1. aangegaan (d. i. de Londensche Conventie) kunnen nieuwe tractaten niet worden aangegaan dan met de Regeering van Hare Majesteit, namens en voor rekening van de Transvaal, in termen van Artikel 2 van de Conventie van Pretoria. Zoodra de Conventie van Londen goedgekeurd is, zal het de Zuid-Afrikaansche Republiek vrijstaan om tractaten te sluiten met vreemde mogendheden, onderworpen aan de uiteindelijke goedkeuring van Hare Majesteit, volgens Artikel 4 van de Conventie.” 4) Volgens dezen uitleg der toenmalige Engelsche Regeering heeft de heer Cliamberlain het dus geheel en al mis. In antwoord op deze depêche van 6 Maart 1897 gaf de Transvaalsche Regeering te kennen, dat zij van oordeel was, dat geen der door den Engelschen Secretaris voor Koloniën aangehaalde punten eene verbreking der Conventie daarstelde en zij bood aan deze zaak te onderwerpen aan arbitrage. Doch de heer Chamberlain beantwoordde dit voorstel, als het ware met een schamperen lach. „Engeland is uw Suzerein en wie heelt ooit gehoord, dat de Suzerein disputen met den hem onderdanigen Staat aan het oordeel van derden onderwerpt. Engeland heeft het recht de Conventie uit te leggen naar zijn denkbeeld en is de eenige beoordeelaai wat eene verbreking er van daarstelt of niet/' Deze hooghartige verklaring verwekte verbazing niet alleen in de Zuid- Afrikaansche Republiek, die terstond de Suzereiniteit van Engeland ontkende, maar ook van Europa, waar over het algemeen de opinie dei rechtsgeleerden was, dat de Conventie van 1884 de Transvaal Aan alle plichten tegenover Engeland als Suzerein ontsloeg. ZHEd. de President, een der afgevaardigden, die in 1884 de Conventie van Londen hadden ingegaan en geteekend, zeide dat het toenmaals duidelijk verstaan was, dat er geene Suzereiniteit van Engeland meer zou bestaan, en hij wordt hierin gesteund door hetgeen Lord Derby de toenmalige Secretaris voor Koloniën, in het Parlement te kennen gal 'or t na het sluiten der Conventie, zoowel als door de verzekeringen hieromtrent gegeven door Sir Hercules Robinson, die verklaarde dat in de Conventie 1) Zie het Engelsche Blauwboek van Augustus 1884 Nos. 1, 2 en o. 49 478 hoogst noodig voor de Zuid-Afrikaansche Republiek is, dat de Kolonie van hare zijde zal uitstellen eenige verlenging van hare Spoorwegen in de richting van de Zuid-Afrikaansche Republiek.” Doch daartoe wilde de Kaap-Kolonie zich geenszins verbinden, en het resultaat was dat op de Conventie te Kaapstad wel de Oranje-Vrij staat vertegenwoordigd werd, alsmede ook Natal, en dat men daar den grondslag van de Tol-Conventie legde, doch dat de Zuid-Afrikaansche Republiek er geen deel aan nam, en President Kruger, al wist hij dat hij een gevaarlijk spel speelde, bij zijne Isolatie-politiek bleef vaststaan. Men was er woedend over in de Kaap-Kolonie. De Kaapstadsche en Port-Elizabethsche kooplieden die de kans, om zich door Transvaalsch geld te verrijken, vreesden te zullen verliezen, schreeuwden „moord en brand”, en ook de Boeren waren ten zeerste verstoord over de lasten die men op hunne producten legde, ten einde, naar het heette, een Boeren­ industrie in de Republiek zelve te bevoordeelen, die niet eenmaal in aanzijn was. Juist in diezelfde maand Februari 1888 bracht de heer J. F. Celliers, de Editeur van de Volksstem, eenigen tijd te Muizenberg door, en hij, die beter dan iemand anders den waren toestand van zaken begreep, schreef een uitvoerigen brief in de Cape Argus omtrent de houding der Transvaal, en die brief stelt de positie van de Transvaal zoo uitmuntend voor, dat wij meenen niet beter te kunnen doen dan een deel er van hier terug te geven. De heer Celliers schreef o. a. als volgt: „Laat ons kalm en bedaard de geheele zaak beschouwen. Toen in 1881 de Republiek aan onze Regeering werd teruggegeven, bevond deze niet alleen dat de schatkist leeg was, maar ook dat het land onder een zware schuld was. Voorziening moest gemaakt worden voor de betaling, tweemaal per jaar, van de rente en gedeeltelijke aflossing van deze schuld. Er was dus geld noodig. Onze burgers deden wat zij konden, doch zij waren uitgeput door een zwaren en kostbaren oorlog, die zij zei ven voeren moesten, zoowel als haar betalen, hoewel zij, zooals wij steeds met dank erkend hebben, door vrijgevige bijdragen van de Kolonie, den \ rijstaat en elders geholpen werden. Toch hadden natuurlijk onze burgers het leeuwen-aandeel te dragen. Daarbij kwam dat de meerderheid van hen voortdurend hadden geweigerd om belastingen aan het Engelsche Gouvernement te betalen, en zij dus een aanzienlijk achterstallig bedrag verschuldigd waren. Veel konden zij dus niet doen, en daar onze Regeering dit inzag, deed zij wat andere Regeeringen onder dergelijke omstandigheden hebben gedaan: zij trachtte de noodige gelden op 30 en werden geleid door zekeren Kalipi, die gezegd wordt een der flinkste en bekwaamste Kapiteins van Moselikatse te zijn geweest. De Boeren joegen op hunne gewone wijze storm, en trokken dan terug, doch konden den voortgang van het irnpi niet beletten, zoodat zij ten laatste verplicht waren om zich terug te trekken in het lager. Zooals Theal terecht zegt, meenden de Matabelen nu, dat zij de Boeren in een val hadden, en voor de eerste uren gaven zij zich niet de moeite om het lager aan te vallen. Dit gaf den Boeren eenigen tijd, dien zij zich ten nutte maakten om alle noodige voorbereidselen te treffen. En toen eindelijk de Kafïer-horden met hun woest getier den aanval deden, kregen zij een ontvangst waarop zij niet hadden gerekend, en leerden zij dat zelfs hunne onbesuisde doodsverachting schipbreuk leed tegen het wagenlager, en dat de Boeren niet licht misten, zoodat zelfs hunne ontzettende overmacht hen niet hielp. Keer op keer waagden zij den storm; keer op keer werd die afgeslagen. Slechts veertig man waren daar binnen om dat lager te verdedigen, doch ieder hunner was een held; ieder gevoelde dat hij hier vrouw en kinderen, zusters en broeders, vaders en moeders te verdedigen had. Toen de Matabelen zagen dat zij het lager niet konden binnendringen, begonnen zij hunne werpassegaaien over de wagens in het lager te gooien. Hierdoor doodden zij twee der Emigranten Nic. Potgieter en Piet Botha, en verwondden eenige anderen licht. Eindelijk gaf de vijand den slag gewonnen en trok af, doch nam met zich mede al het vee der emigranten, namelijk over de 100 paarden, 4600 beesten en zoowat 50.000 schapen. Potgieter en de zijnen achtervolgden de vluchtelingen, doch zij konden slechts een klein aantal schapen terugnemen. In den slag hadden de Matabelen bijna 150 man aan dooden verloren behalve een groot aantal gewonden, en bovendien was hun moed gebroken, en hadden zij hun eerste dure les van de Boeren gehad. Aan den anderen kant hadden zij thans reeds 20 Blanken en omtrent 30 kleurlingen vermoord. Na het gevecht was het droevig in het kamp te Yechtkop gesteld. Geen os was er om de wagens te trekken; geen koe om gemolken te worden; bijna geen schaap om te slachten; ieder man had slechts zijn eigen rijpaard. Er was dus geen kans om met het lager terug te trekken, en toch kon men in die gevaarlijke positie niet blijven, want niet alleen zouden de provisies opraken, maar men vreesde ook voor gebrek aan kruit en lood, in geval van een herhaalden aanval van Moselikatse’s krijgers. Hermanus Potgieter, de broeder van den Commandant, een man die gtrn gevaar ontzag, bood edelmoedig aan om hulp te gaan zoeken, en reed door slechts twee kleurlingen begeleid naar Thaba’ Nchu, de woonplaats 786 ter leen krijgen tegen billijke rente. Het is een zeer betwistbaar punt of deze maatregel op economische gronden te verdedigen is, en men zou kunnen beweren, dat het tot grooter heil van den Staat zoowel als voor de burgers zou zijn, als het Gouvernement groote reproductieve publieke werken aanlegde. Doch dit is een vraag, waarbij heel wat te pas komt, vooral het eigenaardige karakter van het Afrikaansche volk, en die wij moeten overlaten aan hen, die een werk willen schrijven over de Politieke Economie van Zuid-Afrika, iets wat geheel „boven ons vuur- maakplek is.” Zooals de zaak thans staat, zal natuurlijk veel afhangen van de wijze waarop het Amortisatie-Fonds bestuurd wordt. 325 Eene natie — opgegroeid tot eene welvaart en eene vrijheid als de geschiedenis er geene kent — op die natie vertrouwen wij, bewoners van het kleine maar waardige België, als op de eerlijkste verdedigers van onze vrijheid en ons zelfbestaan. Volk van Engeland! Uw wil is alvermogend op uwe Regeering. Laat uwe stem aan een groot Staatsman zeggen, dat hij gelijk had toen hij aan de Transvalere zoo stellig recht beloofde. Dringt bij uwe Ministers aan op het ontruimen der Transvaal. Wischt de vlek van Engelands voorhoofd, erkent vrijmoedig, dat een volk als gij wel falen kan, maar in onrecht en verdrukking nooit volharden wil. Schoon gezegd! Prachtig uitgedrukt! Maar het hielp niets, evenmin als de aanspraken in Engeland zelve gehouden door mannen als de heeren L. Courtney, Sir Donald Currie, Dr. Clarke en (het wil iemand niet mooi uit de pen vloeien in 1898).de heer Joseph Chamberlain, allen mannen die in het openbaar, èn binnen èn buiten het Parlement, het goed recht der Transvalere verdedigden. Er was één Staatsman in Zuid-Afrika, die maar al te duidelijk inzag, waar de zaken naar toegingen; die begreep, dat als de oorlog nog drie maanden duurde, alles in Zuid-Afrika in vuur en vlam zou zijn. En dat was verre van de wensch van den voorzichtigen Jan Brand te zijn, de man die overtuigd was, dat nog thans de tijd niet daar was, waarop Zuid-Afrika zich van Engeland kon losscheuren. Graag had Brand zich geheel buiten de kwestie gehouden, ware dit hem mogelijk geweest. Doch zijn volk dwong hem om van houding te veranderen. President Brand mocht eene onzijdigheids-proclamatie doen afkondigen, en zijne burgers, die de Transvalere hielpen, met de wet dreigen; hij mocht met dit doel telegrammen naar Generaal Colley, of naar den Yrijstaatschen Consul in Londen, den heer Blyth, zenden om van zijne onzijdigheid te getuigen; daar stoorden de Vrijstaatsche burgers zich weinig aan. Overal in den Staat hield men openbare vergaderingen, waarop besluiten ten gunste van de Transvaal werden genomen, en waarop men aanzienlijke sommen verzamelde om aan de Transvaalsche broeders, paarden, zadels, jassen, meel enz. te zenden of zelfs (als men de Landdrosten een oog kon laten toedoen) geweren en ammunitie. Doch zelfs daarmede waren velen niet tevreden. Geen uur te paard van het lager der Trans­ vaalsche strijders onder Joubert, lag de dappere Cornelis de Villiers Sr., vroeger Kommandant van Harrismith, met een Commando Vrijstaatsche burgers, vrijwillig samengekomen en eiken dag in getal toenemende. President Brand hiervan hoorende, trachtte tevergeefs De V illiers te 843 zag de opkomende Koningin des Dageraads Pretoria nog nooit in zulk een feestdos. Overal wapperde de Vierkleur in het morgenwindje, hier en daar bijna verstoken achter het feestgroen, en zelfs de vlag van Engeland werd niet gemist, evenmin als de Hollandsche Driekleur en de Sterren en Strepen van de Groote Amerikaansche Republiek, de waar­ dige Grootere Zuster der Transvaal. De Presidents-woning zelve was keurig versierd, doch het schoonste dat Pretoria dien morgen aanbood, was een prachtige eereboog, opgericht, waar de Kerkstraat zich met het Kerkplein vereenigt. De Eereboog bestond uit een houten binnenwerk, dat echter geheel aan het oog onttrokken was door het groen, de vlaggen, en het Wapen der Republiek. Aan de Westelijke zijde, d. i. aan den kant van welke ZHEd. door den triomfboog moest gaan, stond het volgende opschrift: „God beware onzen grooten Staatsman nog vele jaren voor het welzijn van Land en Volk,” terwijl aan den anderen kant het opschrift was: „Eere aan ZHEd. S. J. P. Kruger, Staats-President, Zuid-Afrikaansche Republiek, 12den Mei 1898.” Het prachtige Gouvernementsgebouw op het Kerkplein was ook keurig versierd, en over het balkon was een zonnescherm gespannen, aangezien op dat balkon de inzweringsplechtigheid zou plaats hebben. Te 9 ure reeds, dus een uur voor dat ZHEd. zijne woning zou verlaten, was het kerkplein één dichte drom van menschen, en zag men er Afrikaner, Hollander, Engelschman, Duitscher, Franschman en Amerikaan, schouder aan schouder staan, terwijl meer op den achtergrond ook de kleurlingen in grooten getale tegenwoordig waren. Op het balkon van het Gouvernementsgebouw vergaderden langzamer­ hand die hoofdambtenaren, en Raadsleden, welke geen direct aandeel aan de Processie namen. Het Kerkplein, dat geschat werd dien morgen zoowat 6000 personen te bevatten, was afgesloten door eenige Vrijwilligers-korpsen, wier uniform niet onaardig afstak tegenover de gewone zwarte en meer sombere dracht der Afrikaners. Deze korpsen bestonden uit de Johannesburg-Vrijwilligers onder Kolonel S. H. van Diggelen; de Krugersdorp-Vrijwilligers onder Kommandant B. J. Viljoen; de Pretoria-Infanterie onder Kapitein H. S. de Korte, en de Pretoria-Cavallerie onder Kapitein Ferreira. Precies te tien ure verliet ZHEd. met de Processie het Presidents- gebouw, en begon langzaam den tocht naar het Kerkplein. De Processie was, volgens volgorde, samengesteld als volgt: a. 140 Kommandanten en Veldkornetten te voet, onder leiding van Kommandant Malan en Luitenants Du Toit en Hofïmann. 649 daarvan bewijzen geeft, door aanduidingen te maken, die, als men niet met de geheele zaak bekend is, voor den gewonen lezer bijna onverstaanbaar zijn. Op bladzijden 28 en 29 van dat boek beschrijft de heer Garrett, hoe Dr. Jameson eens te Buluwayo het leven van Lord Clive las, lang vóór 1896, en toen op eens de aanmerking maakte, dat „het denkbeeld dat Zuid-Afrika onder den voet van die lieden te Pretoria zou komen, toch al te mal was, en dat hij (Jameson) veel lust had om zijne man­ schappen bijeen te vergaderen en naar de Transvaal via Tati te gaan.” En even onschuldig doet de heer Garrett de vraag: „Ligt de kiem van deze geheele geheimzinnige zaak tusschen de hladen van Jamesons „Leven van Clive?” 1) In Januari 1895 waren beiden, de heer Rhodes en Dr. Jameson in Engeland. Er is geen de minste getuigenis, helaas! om te bewijzen wat door hen daar gedaan is, en het is nutteloos ons in gissingen daaromtrent te verdiepen. Doch eerst nadat zij terug waren in Zuid-Afrika en toen Dr. Rutherford Harris, de secretaris en factotum (de heer C. Leonard noemt hem terecht den alter ego) van den heer Rhodes, in Engeland ten behoeve van den heer Rhodes en de Chartered Company zekere zaken moest arrangeeren, begint men een inzage in den waren toestand te krijgen, en wordt de sluier van het geheim eenigszins opgeheven. Tusschen den heer Harris en den heer Rhodes werden in die dagen een massa telegrammen gewisseld, meestal in cijfers. Een aantal dier telegrammen zijn, na eenige moeite, in handen gekomen van het Engelsche Parlementair Comité, doch lang niet alle. Er ontbreken er verscheidene, en er zijn zekere telegrammen van den heer Rhodes, die in handen van den heer F. Bourchier Hawkesly, den procureur van de Chartered Company, en ook den privaten zaakgelastigde van den heer Rhodes, waren. Deze heer weigerde absoluut om die telegrammen over te leggen aan het Comité, en dit kon of wilde hem niet verplichten; en hoewel het Comité de zaak aan het Parlement rapporteerde, en dit ongetwijfeld de macht bezat om den heer Hawkesly te verplichten die telegrammen over te leggen, werd er verder niets 'aan de zaak gedaan. Welke conclusie moet men daaruit trekken? Dat die telegrammen dingen inhielden, die zeer schadelijk zouden blijken te zijn voor de publieke 1) Het Engelsch luidt: „Does the germ of the whole iuscrutable business lie between the leaves of Jameson’s „Life of Clive ?” Men vergete niet dat het werk van den heer Garrett geschreven is vóór dat de werkzaamheden van het Engelsche Parlementair Comité begonnen, en dat het alle sporen draagt van geschre\ en te zijn met het doel om de aandacht van het publiek van den waren toedracht van zaken af te leiden, en een vooroordeel te doen ontstaan ten gunste van de heeren Ehodes en Chamberlain. 377 en besproken werd, was Vice-President Kruger niet in den Raad tegen­ woordig. 1) Den volgenden dag was hij echter in den Raad, toen de notulen en de brief werden voorgelezen, en toen zeide hij o. a. het volgende: „Ik heb de discussie van gisteren, toen ik niet tegenwoordig was, hooren voorlezen. Er komen eenige opmerkingen van leden in voor, waaruit ik meen te kunnen opmaken, dat zij den brief van ZHEd. Joubert hebben opgevat alsof er geen harmonie bestond tusschen de leden van het Driemanschap. Het zou mij spijten als er eene zoodanige opvatting bestond. Ik heb ZHEd. Joubert niet aldus verstaan. Ik heb zelf indertijd te Paardekraal verzocht, dat het HEd. Driemanschap mocht worden daargesteld om mij behulpzaam te zijn in het uitwerken van zware en moeielijke zaken, en wij hebben van dien tijd af tezamen en eensgezind heel wat moeielijkheden doorworsteld. Als nu de brief van ZHEd. Joubert moet opgevat worden alsof het Driemanschap niet met elkander kan accordeeren, dan zou dit het werpen zijn van een blaam op de leden er van. Ik denk dat dit niet voor het minst in ZHEd. Jouberts bedoeling ligt. Zóó eensgezind hebben wij tot nu toe gewerkt, dat het zelfs nog nooit noodig is geweest om over een Uitvoerend Raadsbesluit de stemmen op te nemen. Er is wel eens wrijving van opinie geweest, doch dit spreekt van zelf. Wat nu het Volksraadsbesluit van verleden jaar betreft (nl. over het aanblijven van het Driemanschap) dat ligt hier ter tafel, en dat moet behandeld worden. Verleden jaar dacht ik dat het Driemanschap nog kon aanblijven, doch het voortbestaan er van te dwingen, dat kan ik niet. Overigens is dit eene zaak des Volks, en niet van de Regeering en den Volksraad, die geen persoon kan aanwijzen. Het is eene vrije kiezing. Ik voor mij zelven zal mijne Requisitie op een der andere leden uitbrengen. Ik geloof niet dat er redenen zullen zijn voor twist, als de een of ander de meerderheid krijgt; want het is de zaak des volks, te zeggen wien ze willen als President. ZHEd. Joubert heeft zijn persoonlijk gevoel te kennen gegeven en daar heeft hij natuurlijk recht toe. Ik zal, wie ook tot President wordt gekozen, dezen met alle kracht ondersteunen. Hiervan kan ik den Raad de verzekering geven. Ik herhaal het nog eens, dat het mij zou grieven als er een impressie bestond dat er verdeeldheid was onder het Driemanschap, want dit was het geval niet. Ik versta 1) Er is indertijd gezegd dat zoowel Kruger als Pretorius met den voornaamsten inhoud van den brief bekend waren, hebbende Joubert het hun medegedeeld. Als dit zoo is, dan heeft Kruger Joubert „er duchtig laten inloopen,” zooals hij later wel eens meer gedaan heeft. 431 Eén werk dat de Raad gedaan had, na een eenigszins scherpe discussie was de goedkeuring van de aanstelling van Dr. Leyds als Staatsprocureur. Een aantal leden hadden in het begin niet veel opinie van den jongen Hollander; het zou echter niet lang duren of hij zou hun toonen, wat in hem zat. Doch thans was hij veel te verstandig en veel te voorzichtig om zich op den voorgrond te stellen, alvorens hij grond onder zijne voeten voelde. 550 verbond zich de lijn binnen zekeren bepaalden tijd klaar te hebben; een basis voor het tarief van het goederenvervoer werd tusschen de partijen vastgesteld en voor het geregelde doorloopen der treinen over het geheele Zuid-Afrikaansche Spoorweg-systeem werd gezorgd. Dit was de zoo­ genaamde Pretoria-Spoorweg-Conventie, die Johannesburg van plezier deed opspringen, aan den heer Sivewright een Engelschen eeretitel bezorgde en de grondslag werd waardoor de Kaap-Kolonie met hare ver van Johannesburg gelegene zeehavens in staat is gesteld om met succes met de Natal- en Delagoa-baai spoorwegen te wedijveren. Er zijn nog eenige zaken, die in het jaar 1891 gebeurd zijn en waarnaar wij moeten refereeren. De eerste is de welbekende McKeone-Cooper affaire. De twee personen, Engelschen van geboorte en eerste-klasse schurken, hadden een passagierswagen aangehouden en geplunderd, en dit onder zulke omstandigheden dat, toen zij in October voor den Hoofdrechter en een jury terecht stonden, en schuldig werden bevonden, de Rechter het noodzakelijk vond, vooral daar zulke soort van misdaden zeer gewoon werden, om de twee beschuldigden ter dood te veroordeelen, iets waartoe hij volmaakt het recht had volgens het Romeinsch-Hollandsch recht, dat in de Transvaal heerscht, zoowel als in het grootste deel van Zuid-Afrika. Nauwelijks was dit in de Kaap-Kolonie bekend, of de Jingo’s, geleid door de Cape Times, zetten een keel op, dat alles er van galmde, en men schaamde zich waarlijk niet om groote publieke bijeenkomsten te houden te Kimberley en andere plaatsen, om daardoor invloed uit te oefenen op de Transvaalsche Regeering, en haar te bewegen om de dood­ straf te veranderen. Zelfs de Hooge Commissaris gebruikte zijn persoonlijken (niet zijn otlicieelen) invloed op President Kruger met dit doel, en petities met meer dan 10.000 handteekeningen werden naar Pretoria gezonden. En waarom dit alles? Om de dood-eenvoudige reden dat McKeone en Cooper Engelschen waren en het toch niet ging om de Transvalers toe te laten het plezier te hebben Engelsche misdadigers op te hangen; met Duitsche, f ransche of Afrikaansche kwaaddoeners mochten zij zulks vrij doen. 1) Het was alleen een blijk van de uiterste gematigheid van President Kruger en zijn Uitvoerenden Raad, dat zij, niettegenstaande de Rechters allen ten gunste van het uitvoeren van het vonnis waren geweest, en in de eerste instantie de Uitvoerende Raad éénstemmig het doodvonnis had bekrachtigd, op het laatste oogenblik er toe overgingen 1) Zij die met de geschiedenis van Zuid-Afrika bekend zijn, zullen zich herinneren hoe m den Vrijstaat omtrent 1858 er een dergelijk geval was met zekeren Cox, die zijne vrouw en kinderen vergeven had. Die vent werd opgehangen, doch van Engelsche zijde was er ang een geschreeuw over den „moord van Cox”. HOOFDSTUK XXXI. Kleinfontein en Hennopsrivier. Het Comité had officieel kennis gegeven aan het Volk van de bijeen­ komst te Kleinfontein, zonder het eigenlijk bepaald uit te noodigen, daar men vreesde, dat indien de Administrateur vernam dat er eene groote vergadering zou worden gehouden, hij weer een Proclamatie zou uitvaar­ digen, en een onnoodige opschudding zou veroorzaakt worden, die ernstige gevolgen kon hebben, daar het Volk, indien nog verder getergd, niet meer te houden zou zijn. Per private boodschappen echter deed het Comité in de stilte den burgers weten, dat men een goede opkomst ver­ wachtte, om daardoor een indruk op Sir Bartle Frere te maken. De verwachting van het Comité werd dan ook geenszins teleurgesteld. Op den 18den Maart 1879 was er een groot aantal wagens, karren en paardenruiters te Kleinfontein vergaderd. Het aantal mannen tegenwoordig bedroeg tusschen de 4000 en 5000, en daar een aantal Boeren met hunne familiën waren gekomen, daar men wist dat de bijeenkomst misschien geruimen tijd kon duren, scheen het werkelijk alsof drie-kwart van de Transvaal in „lager” was gegaan, waartoe het feit dat de wagens in een kring waren getrokken, en de Boeren allen gewapend waren, niet weinig bijdroeg. Op den eersten dag der bijeenkomst werd er eene vergadering van het Volks-Comité gehouden, en op den tweeden dag werden er verschillende toespraken tot het Volk gehouden, nadat men, volgens echt Afrikaansche gewoonte, eerst den Zegen des Heeren op de beraadslagingen had afgesmeekt. Piet Joubert’s verslag van zijne zending naar Sir Bartle Frere werd het eerst behandeld, en het toelichtende, zeide Joubert meer of min het volgende: „De Hooge Commissaris eischt, dat gij u zult onderwerpen aan 142 Kapitein, Montsiwa, een zendeling, den heer Ludorf, als zijn agent had. President Pretorius en Kommandant-Generaal Kruger hadden een aantal bijeenkomsten met de verschillende Kapiteins, die echter tot niets leidden. Toch zou de zaak misschien in orde zijn gekomen, zoo niet de Britsche Regeering er zich mede bemoeid had, en Luitenant-Generaal Hay, de toenmalige Hooge Commissaris, niet eene correspondentie met Pretorius was begonnen, waarin hij o. a. beweerde dat de stammen, die aanspraak op den grond maakten, bondgenooten van Hare Majesteit waren, en hij niet kon toelaten dat inbreuk op hun grond werd gemaakt door de Republiek. Pretorius riep nu op 2 December 1870 den Volksraad bijeen en legde de zaak voor hen. Na een lange beraadslaging besloot de Volksraad om, indien noodig, de zaak aan arbitrage te doen onderwerpen, en stelde drie leden uit zijn midden aan om den President, den Uitvoerenden Raad en den Staatsprocureur als eene vaste Commissie bij te staan. Kort daarop annexeerde Luitenant-Generaal Hay feitelijk de Diamant­ velden, door te Klipdrift den heer Robert Campbell als specialen Magistraat aan te stellen. In Januari 1871 kwam Sir Henry Barkly, de nieuwe Hooge Commissaris en Gouverneur der Kaap-Kolonie, in Zuid-Afrika aan, en reeds kort daarop vertrok hij om een onderzoek naar de zaken van het Noorden in te stellen. Op 26 Februari ontmoette hij President Pretorius en de Kapiteins die aanspraak maakten op den grond, of ten minste hunne vertegenwoordigers, en daar deze laatsten geheel gewillig waren hunne rechten door arbitrage te laten beslissen, gaf ook Pretorius te kennen dat hij daartegen geen objectie had, en teekende hij op 1 Maart de noodige akten van Submissie, een daad waartoe hij eigenlijk geen recht had, daar hij geen besluit kon nemen of iets verbindends kon doen zonder de toestemming niet alleen van den Uitvoerenden Raad, maar ook van de drie Volksraadsleden, hem als Commissie ter zijde gesteld. Bij de akte van Submissie werden de heeren A. A. O’Reilly, Landdrost van Wakkerstroom, en John Campbell, speciale Magistraat van Klipdrift, tot arbiters aangesteld, met Luitenant-Gouverneur Keate als superarbiter, indien de twee arbiters niet mochten overeenkomen. Op den 4den April 1871 werd het Arbitrage-Hof geopend. Voor de Transvaalsche Republiek verschenen President Pretorius en de Staats­ procureur de heer Fred. Kleijn. Het mag hier gezegd worden, dat de Transvaalsche afgevaardigden bitter weinig op de hoogte van zaken waren, en zich erg om den tuin lieten leiden door de heeren David Arnot en Ludorf, ja zich zelfs een ondergeschoven en valsch document door den AANHANGSEL I. Het Zandriviertractaat. (17 Januari 1852). Minute eener Bijeenkomst, gehouden op de plaats van den heer P. A. Venter, Zandrivier, op Vrijdag den 16den dag van Januari 1852, tusschen H. M. Adsistent-Commissarissen, Majoor W. S. Hogge en den WelEd. Heer C. M. O wen, aangesteld ter regeling van de zaken op de oostelijke en noordoostelijke grenzen van de Kaap de Goede Hoop, ter eene zijde, en de volgende afgevaardigden der Emigranten-Boeren, ten noorden van de Vaalrivier, A. W. J. Pretorius, Commandant-Generaal, H. S. Lombard, Landdrost, W. F. Joubert, Commandant-Generaal, G. J. Krieger, Commandant, J. N. Grobbelaar, Raadslid, P. E. Scholtz, P. G. Wolmarans, Ouderling, J. M. Lehman, J. D. van Aswegen, F. J. Botes, J. P. Furstenberg, P. P. Pretorius, N. J. S. Boshof, Veldkornetten. J. H. Grobler, P. Schutte en J. C. Klopper, ter andere zijde. Artikel 1. Harer Majesteits Adsistent-Commissarissen waarborgen in Dejechten der den volsten zin, namens het Britsche Gouvernement, aan de Emigranten- Boerengewaar- Boeren over de Vaalrivier het recht om hunne eigene zaken te besturen, M/sGouveme- en hun eigen Regeering te hebben, volgens hunne eigene wetten zondei ment- eenige bemoeienis van den kant van Harer Majesteits Gouvernement; en dat het grondgebied ten noorden van de Vaalrivier door het Britsche Gouvernement niet zal worden overschreden; met de verdere verzekering dat het de vurigste wensch is van het Britsche Gouvernement om viede. vrijen handel en vriendelijke verstandhouding te bevorderen met de Emigranten-Boeren, nu wonende of die later zullen wonen in die land­ streek ; met dien verstande, dat dit stelsel, om elkander met te bemoei­ lijken, verbindend is voor beide partijen. 503 thans tot het punt dat voor mij van zulk groot belang is. Ik wensch over niets anders te spreken dan de algemeene strekking der Wet. Het belangrijke van deze zaak moet ik u op het hart drukken. Gij weet allen dat God behagen heeft gevonden in de onafhankelijkheid van dit land, zelfs tot zulk een hoogen graad, dat blinde heidenen en ongeloovigen moesten erkennen, dat er dingen hadden plaatsgevonden die bijna onmogelijk waren. De kansen waren toen zoo, dat een ieder meende dat er twee­ strijd en ruzie in den Staat zouden zijn. De omstandigheden van het land zijn veranderd. Gij weet dat het aantal nieuwe inkomelingen en hunne kinderen bij den dag grooter wordt. Een buitengewone toevloed van personen heeft plaats gevonden, zooals nog nooit in eenig land bekend was, en derhalve moesten buitengewone maatregelen genomen worden. Deze menschen hebben de schatten, die in de aarde lagen, geopend en thans willen zij het stemrecht hebben. Volgens de oude wet zullen deze vreemdelingen geregistreerde stemgerechtigden zijn na vijf jaren; na verloop van die vijf jaren kunnen zij misschien vijf maal meer stemmen hebben dan wij; en daarom heb ik mijne gedachten gevestigd op het beveiligen van onze onafhankelijkheid. Hoewel zij misschien de onaf­ hankelijkheid mogen willen ophouden, zullen zij echter het recht in hunne handen hebben om te stemmen voor wien zij willen, en met den Staat kunnen handelen naar hun goedvinden, en wat zij omtrent den Staat willen zeggen, moet wet worden. Wij zien uit naar een Vereenigd Zuid- Afrika onder eene confederatie, hetzij onder een eigen vlag of onder de Koninklijke vlag. Ingeval van een Vereenigd Zuid-Afrika zullen wij geheel onafhankelijk zijn, en moeten wij van het middelpunt beginnen. De vraag is: wat zal de toekomst in de volgende vijf jaren voor ons baren ? De geregistreerde stemgerechtigden kunnen dit met hunne stemmen beslissen; zij mogen door genaturaliseerde en geregistreerde stemgerech­ tigden te worden, een Koninklijke vlag verkiezen boven een Vereenigd Zuid-Afrika onder eigen vlag. Wij moeten de middelen gebruiken die God ons gegeven heeft om te bepalen wat die keuze zal zijn. Het land is op wonderbaarlijke wijze vooruitgegaan in de laatste twee of driejaren; in dien tijd, mag ik zeggen, zijn er bijna millioenen menschen in het land gekomen, en buitengewone maatregelen moeten dus genomen worden. Ik ben tot het besluit gekomen dat wij deze menschen hun verzoek moeten toestaan. Sommige personen zijn van oordeel dat deze nieuwe inkomelingen volstrekt geen stemrecht moeten hebben; andere memoria- listen wenschen den tijd vóór dat zij geregistreerde stemgerechtigden kunnen worden, te doen verlengen tot 10 jaren. Mijne Heeren, dit zou een zeer onbillijke maatregel tegenover hen zijn, waarmede ik niet kan samen- 81 zij misschien wel wenschte, en de Emigranten werden dus overgelaten aan de weinige Zendelingen die hen van tijd tot tijd bezochten, onder welke vooral een Amerikaan, de Eerwaarde Lindley, zich bijzonder verdienstelijk maakte, door periodieke diensten te houden te Potchefstroom en Winhurg. Waren er geen Zendelingen, dan werden de diensten in de verschillende lagers en later in de verschillende gemeenten door de Ouderlingen gehouden. In 1847 waren de toestanden echter zoo veranderd, dat de Synode kans zag om iets voor de broeders aan de Noordzijde der Oranje-Rivier te doen. Twee predikanten, Ds. Murray van Graaff-Reinet en Ds. Albertijn van Prins Albert, werden "als eene Commissie gekozen om eene rondreis door het land te doen, waar de Emigranten zich ophielden, en in het volgend jaar (1848) gingen Dr. Philip Faure en Dr. William Robertson eene tweede reis maken. En nu in 1853, kwamen weder Di. Neethling en Louw de Emigranten een bezoek brengen, en reisden door de geheele Transvaal tot aan Zoutpansberg. Voor hunne aankomst echter was Ds. Dirk van der Hoff direct uit Holland aange­ komen en had zich te Potchefstroom gevestigd. Reeds vroeger was Ds. Ham te Delagoabaai aangekomen, waar zijne vrouw bezweek, en vanwaar het hem later onmogelijk was de Emigranten te bereiken, zoodat hij per schip naar de Kaap-Kolonie vertrok. Ds. v. d. Hoff vond sterken steun bij de partij van Pretorius, en hoewel de twee Kaapsche Dominé’s op eerbiedige wijze werden ontvangen, en men hun alle mogelijke hulp verleende, zoo was een groot deel der bevolking geenszins gewillig om zich aan te sluiten bij de Kaapsche Synode, en nam men over het algemeen het bezoek der twee predikanten zeer kwalijk. Men verkoos onafhankelijk te blijven, zelfs op kerkelijk gebied, en waarschijnlijk had men geen ongelijk door die positie aan te nemen. In Augustus 1853 vond er eene groote Kerkvergadering plaats te Rustenburg onder Voor­ zitterschap van Ds. van der Hoff. Deze Vergadering kwam toen tot het volgende besluit: 1°. Deze resolutiën vormden spoedig het onderwerp van alle gesprekken in de Republiek, en vooral het tweede besluit veroorzaakte groote bitter­ heid onder de inwoners der Republiek, die jaren lang duurde. Daar in 6 889 Majesteits Gouvernement baseert zijn reden van niet toestemming op den grond dat: “Her Majesty holds towards the South African Republic the relation of a suzerain who has accorded to the people of that Republic self- government upon certain conditions, and it would be incompatible with that position to submit to arbitration the construction of the conditions on which she accorded self-government to the Republic” 1). Argumenteerende, blijkbaar met betrekking tot de bedoeling der con­ ventie, zegt de dépêche verder: “One of the main objects which Her Majesty’s Government had in view was the prevention of the interference of any Foreign Power between Her Majesty and the South African Republic, a matter which they then held, and which Her Majesty’s present Government hold, to be essential to British interests, and this object would be defeated by the course now proposed.” “The clear intention of lier Majesty’s Government at the time of the London convention, that questions in relation to it should not be sub- mitted to arbitration, is shown by the fact, that when the delegates of the South African Republic, in the negotiations which preceded that convention, submitted to Her Majesty’s Government in the first instance (in a letter of the 26th of November, 1883, which will be found on page 9 of the Parliamentary Paper C 3947 of 1884) the draft of a treatv or convention containing an arbitration clause, they were informed by the Earl of Derby that it was neither in form nor in substance such as Her Majesty’s Government could adopt” 2); Ten aanzien van de precedenten ten gunste van arbitrage, die door deze Regeering zijn aangehaald, zegt de dépêche onder beantwoording 1) Hare Majesteit tegenover de Zuid-Afrikaansche Republiek de relatie houdt van een suzerein, die aan het Volk dier Republiek zelfbestuur heeft verleend op zekere condities, en dat het onbestaanbaar zou zijn met die positie, om aan arbitrage te onderwerpen het uitleggen der condities, waarop ze zelfbestuur aan de Republiek heeft verleend. 2) Een der voornaamste doeleinden, die Harer Majesteits Gouvernement op het oog had, was de verhindering van de bemoeiing van eenigerlei Buitenlandsche Mogendheid tusschen Hare Majesteit en de Zuid-Afrikaansche Republiek; een zaak die het toen beschouwde en die Harer Majesteits tegenwoordig Gouvernement beschouwt essentieel te zijn voor Britsche belangen; en dit doel zou verijdeld worden door den koers, die nu wordt voorgesteld. De duidelijke bedoeling van Harer Majesteits Gouvernement ten tijde der Londen-conventie, dat kwesties met betrekking daartoe niet zouden worden gesubmitteerd aan arbitrage, blijkt uit het feit, dat de afgevaardigden van de Zuid-Afrikaansche Republiek, bij de onderh,-inde­ lingen, die die conventie voorafgingen, toen zij aan Harer Majesteits Gouvernement. ' oor het eerst (in een brief van den 26sten November 1883, te vinden op bladzijde 9 van het 1 ailemen- taire Verslag C 3947 van 1884) het ontwerp van een tractaat of conventie, een arbitrage-artikel inhoudende, voorlegden, van Earl Derby de mededeeling ontvingen, dat Harer Majesteits Gouvernement noch den vorm noch den inhoud daarvan kon aannemen. 723 ammunitie worden gevonden, waarvoor geen permit van Regeeringswege door hen kan worden vertoond, zullen volgens wet worden behandeld. En aangezien, dat de nederlegging en overgave van wapenen en ammunitie als voorzegd onvoorwaardelijk zou geschieden; Proclameer ik verder: Dat alle personen die reeds de wapenen en ammunitie als voorzegd hebben nedergelegd en overgegeven, of die zulks vóór 6 uur Vrijdag namiddag 10 Januari 1896 zullen doen, vrijgesteld worden van alle vervolging en vergeven voor en wegens het gepleegde te Johannesburg en omgeving, buiten en behalve alle personen en lichamen, die mogen blijken hoofdmisdadigers, voormannen, aanvoerders, opstokers of bewerkers van de onlusten te Johannesburg en omgeving te zijn. Zoodanige personen of lichamen als laatstgenoemd zullen zich voor de wettige en bevoegde hoven van de Republiek hebben te verantwoorden. Verder proclameer ik, dat ik de inwoners te Johannesburg en omgeving morgen door eene afzonderlijke Proclamatie zal aanspreken.” God behoede Land en Volk. Gegeven onder mijne hand ten Gouvernementskantore, te Pretoria, op heden den negenden dag van Januari achttien honderd zes-en-negentig. S. P. J. Kruger, Staats-President. C. van Boeschoten, Wd. Staats-Secretaris. Dus eene algemeene amnestie, met uitsluiting van de leiders. Is ooit eene revolutie van een aard zooals die van Johannesburg, met zulke grootmoedigheid behandeld ? ZHEd. zegt, hij zou de inwoners van Johannesburg in eene afzonderlijke Proclamatie toespreken. Die Proclamatie, opgesteld door de bekwame hand van Dr. Jorissen, verscheen reeds den 10den Januari en is een alleszins merkwaardig document. Het leest: Aan alle ingezetenen te Johannesburg! Ik, Stephanus Johannes Paulus Kruger, Staatspresident der Zuid- Afrikaansche Republiek, met advies en consent van den Uitvoerenden Raad, blijkens art. 6 zijner notulen d.d. 10 Januari 1896, maak aan alle ingezetenen van Johannesburg en omstreken bekend, dat ik met onuit- sprekelijken dank aan God vervuld ben, dat door de kloekmoedigheid en dapperheid mijner burgers de verachtelijke en verraderlijke inval in mijn land teruggeslagen is, en de onafhankelijkheid der Republiek is gered. 256 aangenomen vaderland hebben gestreden, Willem Eduard Bok, Secretaris van het Comité, en Dr. E. J. P. Jorissen. Van de Engelsche zijde waren tegenwoordig, Sir Bartle Frere, Hooge Commissaris voor Zuid-Afrika en Gouverneur der Kaap-Kolonie, een man die overladen was met eerbewijzen, hem door zijne Koningin geschonken voor groote diensten aan haar Rijk bewezen; de man die door stoute kloekmoedigheid een geheele provincie van Indië in 1857 belet had om zich bij den opstand aan te sluiten; doch die wel begreep dat hij thans eene taak te verrichten had, zoo zwaar als er hem nog nooit een opgedragen was. Bij hem stond Sir William Owen Lanyon, vroeger Administrateur van Griqualand West, gekleed in zijn uniform van Kolonel van het Britsche leger; en verder waren er Kolonel Rowlands, juist teruggekeerd van een vergeefschen veldtocht tegen Secoecoeni, en de heer Osborne, de Gouvernements Secretaris van de Transvaal, alsmede eenige andere heeren van Sir Bartle’s Staf, waartusschen ook Ds. G. W. Stegmann Jr., Predi­ kant der N. G. Gemeente te Kaapstad, die Zijne Excellentie als tolk vergezelde. Aan Z.Eerw. was het beschoren om de eerste woorden op deze Vergadering te spreken, niet tot den mensch, maar tot den Almachtigen God. Sir Bartle Frere verzocht hem namelijk om de bijeenkomst met gebed te openen; een fijne streek! De eerste woorden van den Hoogen Commissaris waren zeer vriendelijk, doch langzamerhand veranderde hij van toon, en begon, zeer uit de hoogte, de Boeren verwijtingen te doen over hun oproerig gedrag. Hij beschuldigde de leiders van door geweld en vrees het volk bij elkander te hebben gekregen. „Gij noemt u het Volk,” zeide hij, „doch gij ver­ tegenwoordigt slechts een klein gedeelte er van, en onder degenen, die zich thans in uw kamp bevinden, zijn er een aantal, die zich alleen uit vrees bij u gevoegd hebben, en eigenlijk niet met uwe bedoelingen te maken willen hebben. Vrouwen, die ik op mijne reis hierheen ontmoet heb, hebben mij verhaald, dat hunne mannen door uwe bedreigingen verplicht zijn geworden naar dit kamp te gaan, en zij die zich daaruit hebben willen verwijderen, hebt gij met geweld belet zulks te doen. 