title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik schrijf U vrij lang — al gelooft gij misschien niet dat wat ik zeg van de kleuren, en al vindt ge me pessimistisch wanneer ik zeg, dat veel van wat men fijn grijs noemt heel leelijk grijs is, al vindt ge me pessimistisch of nog erger, wanneer ik ook het gladde acheveeren van gezichten, handen, oogen afkeur, daar de groote meesters allen anders werkten ; misschien dat gaandeweg uw eigen Studie van kunst, die gij gelukkig weer terdeeg zijt begon- 543 nen, U ook veränderen zal. Ik heb nu nog iets U te verzoeken, die kennis van me in Eindhoven die mee naar Amsterdam ging, heeft bij C. M. gekocht: Burger: Musees de la Hollande, v. d. Hoop et Rotterdam, maar C. M. mankeerde het eerste deel Musees de la Haye et eT Amsterdam. We moeten dat echter hebben, ’t is uitverkocht, doch ge zult er nog wel een opscharrelen, en hij wil er desnoods wel b.v. frs io voor geven, doch natuurlijk liever goedkooper. Ik zal U dadelijk sturen wat ’t U kost, daar het voor hem is en hij ’t mij heeft opgedragen op die conditie. Wilt ge dus daar eens uw best voor doen? Als ge ’t vindt, lees ’t zelf eerst nog eens door, want het is zoo mooi. Ik was niet bij C. M. mee binnen gegaan. De twee plankjes die ik in Amsterdam schilderde, zijn in vliegende haast gedaan; ’t een nota bene in de wachtkamer van ’t Station, toen ik wat te vroeg voor den trein was, ’t andere ’s morgens voor ik tegen io uur naar ’t museum ging. Toch stuur ik ze U bij wijze van tegeltjes, waar men met eenige vegen iets opgegooid heeft. Wat het einde van deze maand betreft, kerel ik heb mij uitgeput letterlijk, hoe moet het er mee gaan? Kunt gij er niet een twintig francs bij doen of wat het ook zij? Ik moet ook weer verf betalen volgende maand, i Nov. / 25 huur. Wat relaties voor mijn werk betreft, ik heb nog iemand gesproken en als ik ooit weer ga neem ik werk mede. Er is een algemeene slapheid, die wat betreft gelegenheid vinden tot exposeeren, H makkelijk genoeg maakt. Laat ons heel veel schilderen : willen we een goeden slag slaan is dat de boodschap, juist omdat ’t slap is veel werken, dan kun- nen we mogelijk inplaats dat alle havens ons gesloten zijn, een- maal, de bezem in den mast voeren. Gegroet, t. a t. Vincent. 427 Waarde Theo, Heden heb ik verzonden franco, kist V. 4. met de stillevens. De twee schetsjes van Amsterdam zijn tot mijn spijt nog al be- schadigd. Op reis waren zij nat geworden, toen zijn de paneeltjes krom getrokken bij ’t drogen en is er stof in gaan zitten, etc. Toch stuurde ik ze om U te laten zien, dat als ik in een uur tijd ergens een impressie er op wil smeeren, ik dit begin te kunnen 544 in ’t zelfde sentiment van anderen, die hun impressies analy- seeren. En zieh reden geven van wat ze zien. Dat is iets anders dan voelen, d.i. impressies ondervinden; er ligt tusschen ’t in- drukken ervaren en ze analyseeren, d.i. ze uit elkaar nemen en weer in elkaar zetten — misschien heel wat. Maar hetiseenpleizie- rig ding om in de vlucht iets er op te zetten. Wat mij bijzonder heeft getroffen bij het terugzien der oud-Hol- landsche schilderijen is dat zij meestal snel zijn (jeschilder d. Dat deze groote meesters als een Hals, een Rembrandt, een Ruysdael, zooveel anderen — zooveel mogelijk de premier coup aanzetten, en niet zoo heel veel er op terug kwamen. En als je blieft ook dit — dat als het ’t deed lieten ze ’t staan. Ik heb handen vooral bewonderd van Rembrandt en Hals — handen die leefden, maar die niet af waren in den zin, dien men tegen- woordig met forceeren wil — zekere handen in de Staalmeesters zelfs in de Jodenbruid, in Frans Hals. En koppen ook — oogen, neus, mond met de eerste penseelstreken gedaan, zonder retouche hoegenaamd. Unger, Bracquemond hebben ’t goed geetst — zooals ’t gedaan is en men kan de wijze van schilderen in hun etsen zien. Theo wat is het noodig om in dezen tijd eens naar oude Holland - sehe schilderijen te zien! En naar de Fransche schilderijen, Corot, Millet, etc. De rest, men kan ze desnoods heel best missen, en brengt sommigen meer van streek dan zij meenen. In eens schilderen, zooveel mogelijk in eens. Wat is het een genot zoo’n Frans Hals te zien, wat is ’t heel iets anders dan de schil- derijen— er zijn er zöö veel — waar zorgvuldig alles op dezelfde wijs is gladgestreken. Toevallig zag ik nu een Meissonnier, die van Fodor, op denzelfden dag dat ik oud-Hollandsche meesters zag, Brouwer, Ostade, Terburg vooral. Welnu, Meissonnier doet het zooals zij, een zeer doordachte, zeer berekende toets — maar — in eens er op, en zoo mogelijk in e^ns goed. Ik geloof ’t beter is met ’t mes een gedeelte dat mislukt weg te nemen, en van voren af te beginnen, dan dikwijls er op terug körnen. Nu, ik zag een schets van Rubens, en een schets van Diaz ook *" als ’t wäre tegelijkertijd; ze waren wel niet ’t zelfde, doch het geloof dat de kleur den vorm uitdrukt, als zij op haar plaats en in haar verband Staat, dat hebben ze toch wel gemeen. Althans 35 545 Diaz is toch een Schilder in merg en been — en in de toppen van zijn vingers had hij conscientie. De Diaz van Fodor is overigens schetsachtig, maar misschien ook juist daarom was ’t voor mij, die in jaren er geen zag, een waar genoegen er een terug fe zien, en hield het zieh heel best, zelfs als men de manier van doen van de ouden pas gezien had. Ik moet nog eens terug komen op zekere schilderijen van tegen- woordig, die talrijker en talrijker worden. Men is een io, 15 jaar geleden beginnen te spreken van ,,helderheid”, van licht. Het zij zoo dat dit oorspronkelijk goed was, het is daadzaak er meesterlijke dingen door dat systeem ontstaan zijn. Doch, waar meer en meer ’t ontaard in een overproductie van schilderijen waar ’t heele schilderij door, aan alle 4 de hoeken, ’t zelfde licht, dezelfde — wat ze noemen geloof ik — dagtoon en locale kleur heerscht, is dit goed??? Ik meen neen. Is de Ruysdael van v. d. Hoop, die met den molen niet buiten? is er geen lucht in en ruimte van belang? En toch, ’t heele schil- derij Staat zeer veel lager dan de lui ’t zouden aanzetten, lucht en aarde bovendien vormen een geheel, hooren bij elkaar. Van Goyen, die Corot onder de Holländers, ik stond lang voor dat magistrale doek van de collectie Dupper, twee eiken op een duin in den herfst, in den storm. Een sentiment, ja laat ik zeggen als Jules Dupr6 of als le Buisson. Maar er is veeleer gewone geeloker dan wit doorgevoerd in ’t schilderij. Nu de Cuyp — ’t gezicht op Dordrecht van v. d. Hoop, geheel ros goud — ook daar de okers. Het geheel van Frans Hals, noeme men ’t wat men wil: citron amorti of jaune chamois, waar is ’t mee gedaan? ’t schijnt in ’t schilderij heel licht, doch houd er eens wit tegen. Een groote les die de oude Hollandsche meesters geven, is dunkt me deze: teekenen en kleur als een te beschouwen, wat Brac- quemond ook zegt. Dat nu — velen doen ’t niet, ze teekenen met alles behalve met gezonde kleur. 0 Theo, het is zoo ellendig om naar te luisteren, ’t is zoo gruwelijk vervelend, als b.v. een vent als Haverman het over ,,techniek” heeft. Ik zeg niet Rappard, omdat die ook wel zoo praat, doch gelukkig voor hem zelven beter schildert dan hij spreekt. Ik heb niets geen lust om veel kennis onder de schilderclub te maken. Maar nog eens — van techniek gesproken — er is een heel 546 wat gezonder en degelijker techniek in Israels, b.v. al in dat heel oude doek: de Visscher van Zandvoort, met prächtig clair-obscur, dan de techniek van hen die overal even glad, plat en gedistin- gueerd door hun blikkoude kleur zijn. De Visscher van Zandvoort wel, maar hang die gerust naast een oude Delacroix — la Barque du Dante, en ’t is dezelfde familie. Haar geloof ik in} maar ik krijg iederen keer meer het land aan de schilderijen die overal even helder zijn. Het is voor mij een leelijk ding dat zij zeggen, dat ik ,geen techniek” heb; het is mogelijk dat omdat ik met niemand kennis maak van de schil- ders, dit doodbloeden zal, het is integendeel waar dat juist in zake techniek , ik veel lui die er ’t meest over lullen, zwak vind! Dat schreef ik U reeds. Maar als ik voor den dag kom in Holland met ’t een of ander van mijn werk, weet ik vooruit waar ik mede te doen krijg en met wat voor kaliber van technici. Intusschen ik ga heel bedaard liever naar de oude Holländers , en liever naar de schilderijen van Israels en wie direct aan Israels zieh aanslui- ten, wat de nieuweren niet doen. Zij staan veeleer lijnrecht tegen- over Israels. En ik meen opgemerkt te hebben dat Israels zelf, Maris, Mauve, Neuhuys zelf, een zekere richting waar we ’t nu over hebben, slechts met displeizier zien. Een Mesdag b.v., die in der tijd schrik- kelijk realist was zooals ge U herinnert, wordt toniger in zijn latere schilderijen en teekeningen en wat mysterieuser dikwijls. Enfin. Witkamp heeft verduiveld veel goeds, lijkt op Jules Breton of Bastien Lepage, maar Jules Breton is warm en hij is veel te koud. En dat is geen makkelijk te verhelpen gebrek, om een ding warm te krijgen moet het warm aangelegd worden, en anders krijgt men er de kou niet ligt uit. De wat zij noemen, helderheid is in veel gevallen een leelijke ateliertoon van een ongezellig stadatelier. Naar de schemering ’s morgens vroeg of ’s avonds schijnt men niet te kijken, er schijnt dus niets meer te bestaan dan ’s middags van n — 3, waarlijk een heel fatsoenlijk uur! maar — vaak karakterloos als Jan Salie. Theo maar met dat al — : ik ben verduiveld arm tegenwoordig. Veel schilderen is duur; ik voel me tamelijk vast zitten en wat ’t eind van de maand betreft, het is miserable. Dat ,,1’argent est le nerf de la guerre ’ ’ is helaas 00k bij het schilderen niet weg te cijferen. In den oorlog echter komt er niets van dan verdriet, is 547 slechts vernielen ; en bij ’t schilderen is ’t soms zaaien, al oogst de schilder zelf niet. Hoe gaat het U en hoe gaat het met de zaken; ik weet niet of mijn flair goed is, doch aan etalage etc. etc. te zien, zag de kunst- handel te Amsterdam er zeker niet florissant uit, doch o zoo stil en fatsoenlijk. Waarlijk overmoed en enthousiasme zijn de fouten? van heden niet. Ik heb zoo goed als niemand gesproken, toch indirect zoo eens den pols gevoeld, omdat ik nieuwsgierig ben wat de resul- taten zullen zijn, waar ’t op uit zal draaien in den kunsthandel. Ik geloof niet dat gij precies overstelpt wordt door schilderijen, is ’t wel? Ik ga van den winter nog verschillende dingen nasporen, die ik in de oude schilderijen opmerkte wat betreft manier van doen. Ik heb veel gezien dat mij noodig was. Maar voor alle dingen dit — wat men noemt enlever — ziedaar wat de oud-Hollandsche schilders fameus deden. Dat enlever met weinige penseelstreken, men wil er niet van hooren nu, maar wat zijn de resultaten het wäre. En wat hebben veel Fransche schilders, wat heeft een Israels dat juist ook mees- terlijk goed begrepen. In ’t museum heb ik aan Delacroix veel gedacht, waarom? om- dat voor Hals, voor Rembrandt, voor Ruysdael en anderen, ik steeds dacht aan dat woord: ,,Lorsque Delacroix peint, c’est comme le lion qui devore le morceau”. Wat is dat het wäre, en o Theo als ik denk aan wat ik zal noemen de zieh noemende technische club, wat is ’t de dood in den pot. Wees er van ver- zekerd dat als ik ooit met die heeren te maken krijg of er een van tegen kom, ik mij dom zal houden, doch, a la vireloque, met een coup de dent achteraan. Ik liaat het als de dingen traineeren en verkeerd loopen. En is ’t niet iets fataals, dat geforceerde overal evenzeer afmaken, (wat men afmaken noemt!) overal dat vervelende, eenzelfde grijslicht in plaats van licht en bruin, kleur — locale kleur — in plaats van toon, zijn dat geen deplorable dingen, en is het toch niet zoo? Enfin deze dingen vind ik verkeerd, omdat ik b.v. Israels zoo goed vind, omdat er zooveel nieuwe zoowel als oude schilders zijn waar men mee dwepen kan. Ik had reeds eerder moeten bedenken, dat ik U hoogstwaarschijn- lijk met dit schrijven verveel. Maar ik heb hier nu eenmaal niet 548 aan gedacht. Mijnerzijds kan ik zeggen, dat ik wou gij mij uw impressies van dingen op de Louvre of Luxembourg of van ergens anders schreeft. Schrijf eens spoedig als ge wilt, en weet dat ’t eind van mijn maand geducht bar is. Toch ik ben blij ginder geweest te zijn, al is ’t op een moment dat de uitgaaf me minder dan ooit convenieert. Wat dat betreft, tegen Nieuwe jaar zal ik ’t zeer lästig hebben, b.v., maar enfin, wie niet waagt wie niet wint, en ik heb er des- noods vrede mede altijd in moeielijkheden te zijn, als ’t ter wille van ’t schilderen is. Gegroet, hoop ge in orde mijn bezending zult krijgen. Er is een boek van de Goncourt over: Chardin , Boucher , Watteau en Fragonard; ik moet dat lezen, hebt gij of een van uw kennissen het? ik denk wel van niet: maar weet gij soms of ’t al dan niet bijzonder belangrijk is? Gegroet, t. a t. Vincent. 428 Waarde Theo, Uw brief heb ik heden met het ingeslotene ontvangen. Uw schrijven deed mij veel pleizier, omdat ik er een paar dingen in meen op te merken, waar ik ’t nog eens nader over hebben wil. Om met de deur in ’t huis te vallen : ’t geen ge schrijft over zekere Studie van een mandje met appels is goed gezien, maar hebt ge dat nu uit uw zelf??? omdat ik me voorstelde, ja ik zou zeggen zeker weet dat gij dat soort van dingen vroeger niet zaagt. Wat hier ook van zij, hier zijn we op den weg om ’t meer eens te worden over de kleuren. Ga nu voort op die kwesties want daar komt ge verder mee, en die wisten Burger en Manz en Silvestre. Om even te zeggen hoe die Studie is geschilderd — doodeenvoudig dit: groen en rood zijn complementair. Nu is er een zeker op zieh zelf heel Canaille rood in de appels, verder daarnaast groenachtige dingen. Er zijn nu een of twee appels van een andere kleur bij die ’t heele ding goed maken, van een zeker rose. Dat rose is de gebroken kleur, ontstaan door menging van ’t eerstgenoemde rood en ’t eerstgenoemde groenachtige. Ziedaar de reden waarom er verband is tusschen de kleuren. Hier-is een tweede tegenstelling aan toegevoegd, het fond vormt tegenstelling met den voorgrond, ’t eene is een neutrale kleur verkregen door blauw te breken met oranje, ’t ander dezelfde neutrale kleur alleen gewijzigd door bijvoeging van wat geel. 549 Maar dit doet mij ontzaglijk veel pleizier, dat ’t zij door direct ’t zij door indirect persoonlijk gevoel, gij een kleurcombinatie opmerkt. Verder dat een van de studies U voorkwam te zijn een variatie op ’t thema bruin-grijs, dat is zeer zeker dan ook ’t geval, alleen ze zijn ’t alle 3 die van de aardappels, met dit onderscheid dat ’t een is een Studie in terre de Sienne, ’t ander in terre de Sienne brülee, ’t ander in ocre jaune en ocre rouge. ’t Laatste — dat is de groote — mijns inziens ’t beste — ondanks ’t mat zwarte fond, dat ik opzettelijk daarom mat liet omdat de okers ook owtransparante kleuren van natuur zijn. Wat die Studie betreft, die grootste van de aardappels, ze is gemaakt door die ontransparante okers te wijzigen, te breken, door een transparant blauw. Rood oker met geeloker een oranje vormende, is hun combinatie met blauw neutraler en worden ze tegen die geneutraliseerde kleur in ’t zij rooder, ’t zij geler. Het hoogste licht in dat heele doek is doodeenvoudig wat geeloker zuiver. En dat dit matte geel toch nog spreekt, komt omdat het zieh in een uitgestrekt veld van een soort, al zij ’t neutraal, violet bevindt; immers. . . . rood oker met een blauw geeft violette tonen. Nu, de nesten zijn ook op een zwart fond geschilderd, opzettelijk, om de reden dat ik er ronduit voor uit wil körnen in die studies, dat de voorwerpen zieh niet in hun natuurlijke entourage, doch op een conventioneel fond bevinden. Een levend nest in de natuur is heel iets anders, men ziet ’t nest zelf haast niet, men ziet de vogels. Gegeven dat men nesten uit zijn nestenverzameling wil schilderen, zoo kan men er niet sterk genoeg bij zeggen dat ’t fond en en- tourage in de natuur heel anders is, ikmaakte ’t fondbotweg zwart. Dat in een stilleven anders een fond van kleur mooi is — zeker. In Amsterdam zag ik stillevens van juffrouw Vos die ik uitmun- tend vond, heel wat mooier dan Blaise Desgoffe*), werkelijk van Beyerenachtig. Ik dacht er nog bij, dat die eenvoudige stillevens van haar heel wat meer kunstwaarde hadden dan menig preten - tieus doek van andere Amsterdammers. Ze troffen me als zeer goed. Vooral een met een gouden vaas, eenige leege oesterschelpen, een gebroken bast van een kokosnoot en een korst brood. * Fransch Stillevenschilder uit het midden der i9de eeuw. 550 ’t Boek van Blanc zal ik U sturen; recommandeer me zoodra mogelijk L’art au XVIIIme siede te lezen; ik verlang vooral van Chardin iets te hooren door de Goncourt. De Rembrandt van Lacaze is werkelijk ook in dat sentiment van Rembrandt ’s laatsten tijd; zeker is ’t 12 jaar geleden ik ’t zag, maar ik herinner ’t me nog, omdat het mij trof net als die kop van Fabritius in Rotterdam. Als ik me wel herinner is die naakte vrouw in Collection Lacaze ook zeer mooi, ook uit de latere periode. Het brok Rembrandt Ont- leedkundige les, ja ik stond er ook van versteld. Herinnert ge U die vleeschkleuren — ’t is — de la terre — die voeten vooral. Hoor eens, de vleeschkleuren van Frans Hals zijn ook aarde- achtig, hier in de beteekenis die ge weet. Dikwijls tenminste. Er is ook soms, ik zou durven zeggen steeds, een verband van tegenstelling tusschen den toon van ’t costuum en den toon van ’t gelaat. Rood en groen zijn tegengesteld ; de zanger (Dupper), die tonen van carmijn in de vleeschkleur heeft, heeft tonen van groen in zijn zwarte mouwen, en van een ander rood dan dat carmijn, strikken op die mouwen. De oranje blanje bleu vent, waar ik over schreef, heeft een betrekkelijk neutrale gelaatskleur, aarde- achtig rose, violetachtig door tegenstelling met zijn Frans Hals geel leeren pak. De gele vent citron amorti heeft beslist dof violet in zijn bakkes. Nu — hoe donkerder ’t kleed, hoe lichter ’t gezicht soms — niet toe- vallig — althans, zijn portret en dat van zijn vrouw in den tuin, daar zijn twee zwart violetten in, (blauw violet en ros violet) en een effen zwart (geel zwart?) herzegge ros violet en blauw violet — zwart en zwart, dus de 3 somberste dingen; welnu, de gezichten zijn zeer blank, buitengewoon blank zelfs voor Hals. Enfin, Frans Hals is colorist onder de coloristen , colorist als Vero- nese, als Rubens, als Delacroix, als Velasquez. Millet, Rembrandt en b.v. Israels, zeer terecht is er wel eens van hen gezegd, dat zij eer harmonisten dan coloristen zijn. .Maar zeg nu eens, zwart en wit mag men die gebruiken of niet gebruiken, zijn dat verboden vruchten? Ik meen neen, Frans Hals heeft wel zeven en twintig zwarten. Wit, maar ge weet zelf, hoe eigenaardige schilderijen juist enkele moderne coloristen opzettelijk van blanc sur blanc maakten, wat beteekent dat woord: men mag niet? Delacroix noemde ze rüsten , gebruikte ze als zoodanig. 55i Ge moet geen parti pris er tegen hebben, want als ze maar op hun plaats staan en in verhouding tot de rest, mag men alle tonen gebruiken — dat spreekt vanzelf. Weet ge wel dat ik de dingen van Apol b.v. van wit op wit dik- wijls heel goed vind. Zijn zonsondergang in ’t Haagsche bosch b.v., die in Amsterdam is. Waarachtig, dat ding is weergaasch mooi. Neen — zwart en wit ze hebben hun reden en beteekenis, en wie ze verdonkeremanen körnen er niet mee uit; beide te beschouwen als het neutrale — is ’t meest logisch zeker, ’t wit: de allerhoogste combinatie van ’t lichtst mogelijk rood, blauw, geel — zwart: de allerhoogste combinatie van ’t donkerst rood, blauw en geel — tegen die Stelling heb ik niets te zeggen, die vind ik volkomen waar. Nu, }t licht en bruin} de toon wat betreft waarde , Staat in een direct verband tot die 4e gamma van wit tot zwart. Immers waar men heeft: Gamma i van geel tot violet, ,, 2 ,, rood ,, groen, ,, 3 ,, blauw ,, oranje, Som een vierde gamma van wit tot zwart (die der neutrale tonen, (rood -t- blauw + geel, (rood + blauw geel, die van rood blauw + geel). ’t uiterste licht). ’t uiterste zwart). Zoo begrijp ik voor mij de zwarten en witten. Als ik rood en groen vermeng tot een roodgroen of groenrood, door bijvoeging van wit verkrijg ik dan rosegroen of groenrose. En als ge wilt door bijvoeging van zwart, bruingroen of groen- bruin. Is dit niet duidelijk? Als ik geel vermeng met violet tot een lilageel of geellila, in andere woorden tot een geneutraliseerd geel of een geneutraliseerd lila, door bijvoeging van ’t wit en zwart verkrijg ik grijzen. Enfin grijzen en hruineny er is vooral dan sprake van, wanneer men kleuren lichter of donkerder maakt, wat hun aard ook zij en hun gehalte aan rood, geel of blauw. Van licht en van donker grijzen en bruinen te spreken, is juist uitgedrukt, m.i.. Maar wat is dat mooi wat Silvestre zegt van Delacroix — dat hij op zijn palet een toevalligen toon nam : une nuance innommahle violacee, dat hij dien toon ergens neerzette, hetzij voor hoogste licht , hetzij voor hoogste schaduwt maar van dat slijk iets maakte, dat ’t zij schitterde als licht, ’t zij somber zweeg als diepe schaduw. 552 Zoo heb ik gehoord van eene proef met een vel neutraal gekleurd papier — dat groenachtig werd op een rood fond, roodachtig op een groen, blauwachtig op oranje, oranjeachtig op blauw, geel- achtig op violet en violetachtig op geel. Hoor eens, gesteld men wil zoo’n slijktoon of snotkleur licht laten doen in ’t schilderij, wat Delacroix zeide — dat Veronese met een kleur als slijk eene blonde naakte vrouw kon schilderen zoo dat zij blank en blond deed in ’t schilderij — vrage — hoe is zulks mo- gelijk tenzij door tegenstelling van groote krachten in blauw zwarten of violetten of rosbruinen? Gij — die kijkt of ge ergens donkere schaduwen ziet, en meent, dat als de schaduwen donker, ja zwart zijn, dan ’t niet deugt, doet gij wel? Ik meen neen, want dan deugt b.v. de Dante van Delacroix, b.v. de Visscher van Zandvoort niet, want daar zitten de grootste krachten van blauw- of violetzwarten wel degelijk in. Rembrandt en Hals gebruikten ze geen zwart? en Velasquez??? Niet alleen een, maar zeven en twintig zwarten verzeker ik U. Dus dat ,,geen zwart mögen gebruiken”, kom weet ge zelf goed wat ge er mee bedoelt? en weet ge wat ge er mee wilt? Werkelijk denk er eens over, want gij kondt wel eens tot de conclusie körnen, dat acht ik ten allerzeerste waarschijnlijk, dat ge de kwestie tonen verkeerd hebt geleerd en begrepen, of liever vaag hebt ge- leerd en vaag begrepen. Zoo zijn er zoo veel, zoo zijn de meesten. Maar door Delacroix en anderen van dien tijd zult ge er op den duur wel achter körnen. Zeg eens — hebt ge er op gedacht dat die studies van mij, welke zwarte fonds hebben in hun lichten zeer laag gezet zijn??? En waar ik dus mijn Studie lager stel dan de natuur, aangezien ik niet alleen in mijn schaduwen, maar naar rato ook in mijn lichten donkerder word, ik toch het verband der tonen houd? Mijn studies zijn juist door me gemaakt als gymnastiek om te dalen en te rijzen van toon, dus — vergeet dat niet, dat ik mijn wit en grijs mos letterlijk met een modderkleur schilderde, en dat lt-toch licht doet in de Studie. Adieu, gegroet, t. ä t. Vincent. Deze -dingen, die op complementaire kleuren, op contraste simul- tane en op het elkaar vernietigen van complementairen betrek- king hebben, die kwestie is de eerste en voornaamste, de andere 553 is, ’t het werken op elkaar van twee gelijksoortigen , b.v. een car- mijn op een vermilloen, een rose lila op een b auw lila. De derde kwestie is een licht blauw tegen ’t zelfde donker blauw, een rose tegen een bruin rood, een jaune citron tegen jaune cha- mois etc. Maar de eerste kwestie is de belangrijkste. Als ge een of ander boek vindt over kleurkwesties dat goed is, stuur het mij dan vooral, want ik weet ook nog lang niet alles er over en zoek dagelijks er op door. 429 Waarde Theo, Met veel genoegen las ik uw brief over zwart. En die overtuigt me dan ook dat gij geen parti -pris tegen zwart hebt. Uw beschrijving van de Studie van Manet ,,le Toreador mort” was goed geanalyseerd. En de heele brief bewijst me ’t zelfde wat uw croquis van Parijs van indertijd me deden denken, dat als gij u er op toelegt gij iets in woorden schilderen kunt. Het is zeker dat door de wetten der kleuren te bestudeeren, men van instinktmatig geloof in de groote meesters, tot ’t zieh reke- ning kunnen geven waarom men mooi vindt — wat men mooi vindt — körnen kan, en dat is wel noodig tegenwoordig als men bedenkt hoe verschrikkelijk willekeurig er beoordeeld wordt en oppervlakkig. Ge moet mij mijn pessimisme in den handel van nu maar laten houden, want het sluit volstrekt niet in zieh op: moedeloosheid. Ik redeneer bij mezelf aldus: Stel dat ik gelijk heb met meer en meer iets als tulpenhandel te zien in ’t zonderling scharrelen met de prijzen van schilderijen. Stel zeg ik dat als de tulpenhandel in ’t eind der vorige, de kunsthandel met andere takken van speculatie in ’t eind van deze eeuw verdwijne zooals hij gekomen is, n.l. betrekkelijk snel. Verga de tulpenhandel — de bloemkweekerij blijft. En ik voor mij ben content voor beter of voor erger een tuinmannetje te zijn, die hart voor zijn planterij heeft. Tegenwoordig is ’t op mijn palet aan het dooien en het barre van het eerste begin is weg. Ik stoot nog wel dikwijls mijn hoofd bij ’t ondernemen van iets, maar toch de kleuren volgen als vanzelf op elkaar, en een kleur 554 als uitgangspunt nemende, komt mij helder voor den geest wat er uit afgeleid wordt en hoe men er leven in krijgen kan. Jules Dupre is in landschap wel wat Delacroix is, want wat enorme verscheidenheid van stemming drukte hij uitinsymfonien vankleur. Nu eens een marine met de teerste blauwgroenen en gebroken blauw en allerlei parelachtige tonen, dan een herfstlandschap met gebladerte vanaf diep wijnrood tot fei groen, vanaf sterk oranje tot donker havana, met andere kleuren weer in de lucht in grijzen, lilas, blauw, wit, met de gele blaren weer tegenstelling vormend. Dan weer een zonsondergang in zwart. in violet, in vuur- rood. Dan weer grilliger, zooals ik een hoek tuin van hem zag, dat ik nooit heb vergeten: zwart in de schaduw, wit in de zon, sterk groen, een vuurrood, en dan nog een donker blauw, een bitumeus groenbruin en een lichtbruin geel. Waarlijk kleuren die nog al iets aan elkaar kunnen te verteilen hebben. Ik heb altijd gedweept met Jules Dupre, en hij zal nog meer erkend worden dan nu. Want hij is een echt colorist, altijd interesssant, en met iets zoo puissants en dramatisch. Ja, hij is wel een broer van Delacroix. Zooals gezegd vind ik uw brief over zwart erg goed, en wat gij zegt van ’t niet maken van de lokale kleur is ook juist. Doch het voldoet me niet. Er zit veel meer achter dat niet maken der lokale kleur, m.i.. Les vrais peintres sont ceux qui ne font pas la couleur locale — dat was ’t geen Blanc en Delacroix eens bespraken. Mag ik er niet brutaalweg door verstaan dat een schilder wel doet als hij uitgaat van de kleuren op zijn palet, inplaats van uit te gaan van de kleuren van de natuur? Ik bedoel wanneer men een kop wil schilderen b.v., en men kijkt de natuur die men voor zieh heeft eens goed aan, dan kan men denken: die kop is een harmonie van roodbruin, violet, geel, alles gebroken — ik zal een violet en een geel en een roodbruin op mijn palet zetten en die breken onder elkaar. Jk behoud van de natuur een zekere volgorde en een zekere juist- heid van plaatsing der tonen, ik bestudeer de natuur om geen gekke dingen te doen, raisonnable te blijven, doch of mijn kleur preci^s letterlijk eender is, geef ik minder om, als zij maar mooi doet op mijn doek evenals ze mooi doet in ’t leven. Veel waarder is een portret van Courbet, mannelijk, vrij, in aller- lei mooie diepe tonen geschilderd van roodbruin, van goudachtig, 555 van kouder violet in de schaduw met zwart als repoussoir, met een stukje getint wit linnen als rust voor ’t oog — mooier dan een portret van wien ge wilt, die met afgrijselijke preciesigheid de kleur van ’t gezicht heeft nagebootst. Een manskop of een vrouwekop is goddelijk mooi nietwaar, goed bedaard bekeken. Welnu, dät algemeene mooi doen tegen elkaar van de tonen in de natuur, men verliest het door pijnlijk letterlijke nabootsing, men behoudt het door herschepping in een kleurgamma evenwijdig , maar desnoods niet precies of lang niet eender aan ’t gegevene. Gebruik maken altijd en intelligent van de mooie tonen die de verven van zelf vormen wanneer men ze breekt op ’t palet, nog eens — van zijn palet uitgaan, van zijn kennis van mooi doen van kleuren, is iets anders dan machinaal en slaafs de natuur copi- eeren. Ziehier een ander voorbeeld: stel ik moet schilderen een herfst- landschap, boomen met gele blaren. Goed — wat komt ’t er op aan als ik ’t opvat als een symfonie in geel, of mijn grondkleur van geel ’t zelf de is of niet van dat wat de blaren hebben, weinig doet dat toe of af. Veely alles komt aan op mijn gevoel voor de oneindige verscheiden - heid van tonen van een zelfde familie. Vindt ge dit een gevaarlijk overhellen tot de romantiek, een on- trouw aan ,,realisme” een ,,peindre de chic”, een meer liefde hebben voor ’t palet van den colorist dan voor de natuur, welnu que soit. Delacroix, Millet, Corot, Dupre, Daubigny, Breton, 30 namen meer, vormen zij niet het hart van deze eeuw in zake schilder- kunst, en deze allen hebben zij niet hun wortel in de romantiek, al overtroffen zij de romantiek? De roman en het romantieke is onze tijd, en verbeeldingskracht, sentiment moet men bij ’t schilderen hebben. Realisme en natu- ralisme zijn er niet vrij van gelukkigerwijs. Zola schept y maar houdt geen Spiegel voor de dingen, schept ze verhazend , maar schept , dicht , daarom is het zoo mooi. Zooveel voor naturalisme en realisme, die tocli met de romantiek in verband staan. En ik blijf er bij dat ik ontroerd word, als ik een schilderij zie uit die dagen van *30 — '48: een Paul Huet, een oude Israels als de Visscher van Zandvoort, een Cabat, een Isabey. Maar zoo sterk vind ik dat woord waar: ne pas peindre le ton 556 local, dat ronduit ik liever een schilderij zie dat lager Staat dan de natuur, dan een dat precies zoo hoog Staat als de natuur. Liever een aquarel die ietwat vaag en onaf is van den anderen kant, dan een die opgewerkt is om de werkelijkheid te halen. De beteekenis van dat woord is breed: ne pas peindre le ton local, en laat den Schilder vrij, kleuren te zoeken die een geheel vormen en in een verband tot elkaar staan, dat te meer uitkomt door tegenstelling met een andere reeks. Wat kan ’t me schelen dat ’t portret van een braaf burger precies me vertelt, wat de water en melk paarsachtige, nietszeggende kleur van ’s godvruchtigen mans gelaat is — waar ik nooit naar gekeken had. Maar de mede- burgers van ’t stadje waar het individu in casu zieh zöö ver- dienstelijk heeft gemaakt dat hij meende verplicht te zijn, ’t nage- slacht op de hoogte zijner physionomie te houden, zijn zeer gesticht door de sprekende preciesigheid. Kleur drukt uit zichzelf iets uit} dat kan men niet missen, daar moet men gebruik van maken, wat mooi doet, werkelijk mooi — is ook juist; toen Veronese de portretten zijner beaumonde geschilderd had in de Noces de Cana, toen had hij al den rijkdom van zijn palet in sombere violetten, in prächtig goudachtige tonen er op besteed. Toen — was er nog een dun azuur en parelachtig wit waaraan hij dacht — dat niet voorkomt in den voorgrond. Hij dondert het er achter — en ’t was goed, verändert vanzelf in de entourage van marmerpaleizen en hemel. die eigenaardig de figurenrei com- pleteert. Zoo prächtig is dat fond, dat het vanzelf spontanement ontstaan is uit een kleurenberekening. Heb ik hier ongelijk in? Is ’t niet anders geschilderd dan iemand ’t doen zou die tegelijk aan ’t paleis had gedacht en aan de figuren? als e6n geheel. Al die architectuur en hemel is conventioneel en ondergeschikt aan de figuren, berekend om de figuren mooi te laten doen. Dat is waarachtig schilderen, en komt mooier uit dan preciese jiabootsing der dingen zelf. Aan een ding denken en de entourage er bij laten hooren, uit te laten voortvloeien. Het studeeren naar de natuur, het worstelen met de werkelijk- heid..— ik wil ’t niet wegredeneeren, jarenlang heb ikzelf haast vruchteloos en met allerlei trieste resultaten het zoo aangepakt. Ik zou die jout niet willen missen. Dat altijd op diezelfde manier doorgaan gekkewerk en dom zou 557 zijn dat bedoel ik, maar niet dat al mijn moeite absoluut verloren zou zijn. On commence par tuer, on finit par guerir is een doktersgezegde. Men begint met vruchteloos zieh uit te sloven de natuur te vol- gen en alles is tegen den draad in, men eindigt met stil uit zijn palet te scheppen en de natuur klopt er mee, volgt er uit. Maar deze twee tegenovergestelde bestaan niet zonder elkaar. Te blok- ken, al is ’t schijnbaar te vergeefs, geeft een vertrouwdheid met de natuur, een degelijker kennis van de dingen. En een mooi woord van Dore, (die soms zoo knap is!) is: je me souviens. Ofschoon ik geloof dat de mooiste schilderijen betrekkelijk vrij uit ’t hoofd gemaakt worden, ik kan er niet van af scheiden dat men niet te veel naar de natuur studeeren, blokken zelfs kan. De grootste, mächtigste verbeeldingskrachten hebben tevens dingen naar de werkelijkheid direct gemaakt waar men ver- stomd van Staat. In antwoord op uw beschrijving van de Studie van Manet, stuur ik U een stilleven van een open — dus een gebroken wit — bijbel in leer gebonden tegen een zwart fond met geelbruinen voorgrond, met nog een noot citroengeel. Ik schilderde die in eens op een dag. Dit om u te laten zien dat als ik zeg, dat ik misschien niet geheel voor niets geblökt heb, ik zulks meen omdat tegenwoordig het mij betrekkelijk heel grif weg afgaat een gegeven voorwerp, wat de vorm of kleur ook zij, zonder aarzelen te schilderen. Dezen laatsten tijd maakte ik eenige studies buiten van herfst- landschap. Ik schrijf dezer dagen toch weer en stuur dezen brief in haast om te zeggen dat, wat gij van ’t zwart zegt, mij goed beviel. Gegroet, t. a t. Vincent. 430 Waarde Theo, (4 November ’85.) Zooeven ontvang ik uw brief en het ingeslotene, waarvoor harte- lijk dank. Wilde U er dadelijk op antwoorden dat ik herhaaldelijk woorden van Diderot ontmoette, en ook vind dat in de lijst van zijn tijd hij best is. ’t Is met hem als met Voltaire zelf, als men van die lui een brief leest, liefst over de meest alledaagsche dingen of over niets, is er een wakkerheid en een tinteling van geest in die charmeert. Laat ons niet vergeten dat zij de revolutie maak- 558 ten, en om zijn tijd mee te sleepen en de geesten, die gedachteloos zijn en passief, in een richting, naar een doel te doen streven, geniaal is. Alle respect heb ik er dus voor. Gij zult binnenkort twee studies van de herfstblaren krijgen, ’t een in geel — populieren, ’t ander in oranje — eiken. Ik ben ten eenemale gepreoccupeerd door de kleurwetten. Als men ze ons in onze jongensjaren geleerd had! Maar het is de geschiedenis van de meesten, dat door een soort fataliteit men lang naar ’t licht moet zoeken. Want dat de kleur- wetten, die Delacroix ’t eerst regelde en in hun volheid en ver- band klaar aan den dag bracht ten gerieve van ’t algemeen, als Newton de zwaartekracht en als Stephenson den stoom — dat die kleurwetten een licht zijn — is bepaald zeker. Ik heb ook nog een herfststudie gemaakt van den vijver in den tuin thuis. Er zit bepaald een schilderij in die piek. Verleden jaar heb ik ook al eens beproefd om ’t er uit te krijgen. ’tGeen iknu maakte is anders een stijve compositie, twee boomen — oranje en geel — rechts, twee struiken grijsgroen in ’t midden, twee boomen bruingeel links. Daarvoor de vijver zwart — voorgrond van verwelkt gras. Achtergrond — een kijkje over de heg op een zeer sterk groen. Een lucht om hier mee te harmonieeren wat kracht betreft, van leigrauw en donker blauw. Zij zullen het zeker te zwart en te donker vinden, maar de tijd dat men donkere studies maakt, duurt altijd te kort. Het boek van Ch. Blanc sluit ik in de kist met de studies, ook een bijbel die zij van thuis voor U mij gaven, waar ik nog een stilleven van maakte. Laat het U niet hinderen indien ik in mijn studies de penseel- streken zoo maar er op laat met kleinere of grootere uitsteeksels van verf. Dit beteekent niets, als men ze een jaartje (of een half jaar is genoeg,) laat staan en dan met een scheermes snel er over schrapt, krijgt men heel wat meer vastheid van kleur dan ’t ge- val zou zijn bij luchtig schilderen. Terwille van het goed blijven en zijn kleuren behouden van een schilderij, is het goed de licht - partijen vooral er stevig op geschilderd zijn. En dit afschrappen hebben de ouden zoowel als de Fransche schilders van nu gedaan. Ik geloof dat glacis van een transparante kleur dikwijls geheel inschieten en verdwijnen door den tijd, als men ze aanbrengt vöör ’t schilderij in zijn preparatie terdeeg droog is, maar later aan- gebracht het wel degelijk uithouden. 559 Ge hebt zelf de opmerking gemaakt dat mijn studies op ’t atelier door den tijd eer beter, dan minder van kleur werden. Ik geloof dit komt door het stevig er op zitten van de verf, waar ik geen olie bij gebruik. W anneer ’t een jaar oud is, is ook de weinige olie die de verf altijd in zieh heeft, er uitgezweet en men ver- krijgt dan de gezonde, solide päte. Dat is een kwestie — zoo te schil- deren dat het goed besterft — die m.i. er nogal op aankomt; het is jammer dat sommige blijvende kleuren, zooals cobalt, zoo duur zijn. Wat ik van de Chromaten en kraplak moet denken weet ik niet, maar ik kan me best begrijpen dat sommige, vooral Amerikaansche zonsondergangen, ge kent dat soort schilderijen, die met glacis van chromaten verkregen zijn, verschrikkelijk kort het uithouden. Daubigny en Dupre daarentegen houden zieh. Is het niet curieus dat die Delftsche v. d. Meer in den Haag zoo prächtig van kleur is gebleven, met die heele serie van krasse tonen van rood, groen, grijs, bruin, blauw, zwart, geel, wit? Het schilderij van Haverman in Amsterdam, dat ge U wel zult herinneren (als niet mooi), is siecht geschilderd, fataal siecht met ’t oog op den tijd, vrees ik. Ik noem dat eens, omdat hij juist om zijn teckniek — zeggenze — vreeselijkgerespecteerd wordt. Maar ’t is geschilderd wel, ik zou zeggen als b.v. Ary Scheffer schil- derde of Delaroche vantechniek — en lief hebbers van gezond, krach - tig werk hebben altijd nog al iets aan te merken gehad daarop. Nu barsten de schilderijen met olie gladgestreken gruwelijk, ik lette er op in Fodor nog. Toch zegt Silvestre dat Delacroix zijn schilderijen met olie liet doortrekken },les baignait d'huile" , maar ik veronderstel juist dat dit sterk geempäteerd werk geweest is, eer st en p leine päte bewerbt , dan een jaar gestaanf en dan zal Delacroix later die schilderijen verzadigd hebben met olie, nadat ze eerst tot in ’t hart gedroogd waren. Dan kan ’t geen kwaad meer. Gegroet, t. a t. Vincent. Is er in deze maand geen Lhermitte geweest? Verlangend ben ik naar de Goncourt. 431 Waarde Theo, Het boek van de Goncourt heb ik gisterenavond ontvangen, ik ben er dadelijk in gaan lezen en ofschoon ik natuurlijk het nog 560 opnieuw bedaard overlezen moet, had ik een overzicht van ’t ge- heel vanmorgen reeds — dus ik was er nog al verlangend naar. Dat hij Boucher te veel prijst kan ik niet vinden. Al wist ik van Boucher niets dan de tegenstelling van deze drie dingen: een rijk blauw (lucht), een brons (mannenfiguur) en een parelmoerachtig wit (vrouwenfiguur) — vooral met die anecdote er bij van la duchesse d 'Orleans, zou ik toegeven dat hij een iemand is in de schilderwereld. Te veel prijst hij te meer hem niet, omdat hij wel degelijk zegt: Canaille, op de manier waarop men zonder den braven burger te kort te doen, de schilderijen van Bouguereau, Perrault etc. Canaille kan noemen. Omdat zij een zeker iets navrants en intiems missen nietwaar? Te meer prijst hij Boucher m.i. niet te veel omdat ik geen oogen- blik ongerust ben dat Goncourt de superioriteit van b.v. Rubens zou ontkennen. Rubens die nog productiever was zelfs dan Bou- cher, niet minder dan hij, maar nog meer de Schilder van naakte vrouwen. Wat bij Rubens zeer dikwijls niet wegneemt het navrante en in- tieme dat ik bedoel, vooral niet in die portretten van zijne vrou- wen, waarin hij dan zichzelf is of overtreft. Maar Chardin! Ik heb dikwijls er naar verlangd van den man iets te weten. (Wat- teau was juist zooals ik dacht). Tiers etatj Corotachtig wat bonhomie aangaat — met meer verdriet in zijn leven en tegenspoed. Het is een prächtig boek. Latour geestig en Voltaireachtig. Het pastel is een procede dat ik wel wou kennen, ik zal het later wel eens doen ook, als men een kop schilderen kan moet men in een paar uur ’t kunnen leeren. Ik heb verbazend genoten van wat hij zegt over de techniek van Chardin. Ik ben meer en meer overtuigd dat de wäre schilders niet afmaakten in den zin, waarop men afmaken steeds maar al te dikwijls heeft gebruikt, n.l. duidelijk als men er met den neus *op gaat liggen. De beste schilderijen en juist uit een technisch oogpunt de vol- maaktste, zijn van dichtbij gezien toetsen kleur naast elkaar, j en doen hun effect op een zekere distantie. Dat heeft Rembrandt volgehouden ondanks al de moeite die hij er door te lijden had, (de brave burgers toch vonden v. d. Heist veel beter, om reden dat men dichtbij het ook kan zien). 36 56i Chardin is in dat opzicht zoo groot als Rembrandt. Israels heeft iets dergelijks, en Israels vind ik voor mij steeds admirable, juist in zijn techniek. ’t Zou te mooi zijn als iedereen dat wist en er zoo over dacht, zou Bonnemort zeggen. Tevens om zöö te werken, moet men een beetje tooveren kunnen, wat duur kost om te leeren, en het sombere, sarcastische woord van Michel Ange : ma maniere est destinee a faire de grands sots — is ook waar wat betreft de durvers in zake kleur , ook daar is ’t niet na te doen door de laffen en onzelfstandigen. Ik geloof dat ik vorder met het werk. Gisterenavond gebeurde mij iets dat ik U zoo precies ik kan, verteilen zal. Gij kent de 3 knoteiken achter den tuin thuis; ik heb voor de /\e keer er op gesjouwd. Ik had drie dagen er voor gezeten met een doek ter grootte van b.v. die hut en het boeren- kerkhof, die gij hebt. Het waren die pruiken havanna blaren, om die te modeleeren en den vorm, de kleur, den toon te geven. Ik ging er toen ’s avonds mede naar die kennis van me in Eindhoven, die een nogal deftige zaal heeft waar wij het ophingen, (grijs behäng, meubels zwart met goud). Welnu, nooit heb ik zoo de overtuiging gehad dat ik dingen zal maken die goed doen, dat ik er in slagen zal mijn kleuren zoo te berekenen, dat ik effect in mijn macht heb. Dit was havanna, zachtgroen en wit (grijs) zelfs puur wit zoo uit de tube. (Ge ziet dat ik van mijn kant al spreek ik over donker, geen prejuge heb tegen ’t andere uiterste, alleruiterste zelfs). Ofschoon nu die man geld heeft, ofschoon hij er veel zin in had, ik had zulk een tinteling van goeden moed toen ik zag dat het voldeed, dat het een stemming opwekte zooals ’t daar hing, door de zachte, melankolieke vrede van die kleurcombinatie, dat ik niet hon verkoopen. Maar omdat het hem getroffen had heb ik het hem gegeven, en hij heeft het aangenomen net zoo als ik ’t bedoelde, zonder veel woorden, namelijk weinig anders dan: ,,het ding is verdomd goed. ’ ’ Dat denk ik nu zelf nog niet, ik moet eerst nog eens wat Chardin, Rembrandt, oud-Hollandsche en Fransche lui zien en eens goed nog nadenken — omdat ik met wat minder verf dan ik b.v. in dit ding gebruikte, het nog krasser doorwerken wil. Wat nu die kennis van me betreft en zijn opinie over schilderijen, als iemand met een helderen denkenden kop, al is het maar een jaar lang, dag in dag uit stilleven schildert en naar buiten gaat, dan möge hij daarom geen kunstkenner zijn, dan voelt hij zieh ook nog geen schilder, maar kijkt niet te min leuker dan menig ander. Er komt bij hem nog dit bij, dat hij van karakter niet is als de eerste de beste, b.v. hij heeft oorspronkelijk geestelijke moeten worden, heeft op een zeker moment vierkant er voor gepast en heeft dat er goed af gebracht , wat in Brabant niet precies iedereen lukt. En heeft iets breeds en loyaals. Dit is iets waar Zola eens op heeft gewezen, als hij in een gesprek tusschen Mouret en diens schoolkameraad, Mouret ernstig laat worden en zeggen, dat het hem veel moeite heeft gekost om dien tijd en den invloed ervan den baas te worden in zichzelf, maar: dat hij wou leven en dat hij leeft. Veel die ’t ondernemen te veränderen vallen terug, brengen ’t niet verder dan een zeker kleurloos methodisme, om- dat zij geen maatregelen nemen kras genoeg. Maar dat is bij hem ’t geval niet, hij is een man in zijn burgerwereld. Weet gij wel dat de Goncourts etsen en teekeningen hebben ge- maakt? Ge moet niet meenen ik onpraktisch ben, als ik beslist U blijf animeeren ’t zij tot teekenen, ’t zij tot schilderen. Het zal U niet mislukken ook. Het resultaat zou, als ge wildet, niet kleingeestig zijn ook. En juist voor den handel , juist voor het kunst kenner zijn, zou ’t U een overwicht geven boven zeer velen. Een overwicht dat men eigenlijk wel noodig heeft. Ik kom nog eens terug op dien kennis van me; het is precies een jaar dat ik hem voor ’t eerst zag, toen ik die groote schets van een watermolen maakte, die ge mogelijk kent (de kleur daarvan juist rijpt goed.) Ziehier nu een beschrijving van een Studie van dien kennis van me — eenige daken, achterkanten van huizen, fabrieksschoorsteenen donker tegen een avondlucht. 