title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Eerst ging de wakkere en onvermoeide Kommandant-Generaal naar Winburg en hield daar eene bijeenkomst; daarvandaan trok hij naar Ohrigstad. Doch hier vond hij tegenstand. De partij van Potgieter wilde hem niet ondersteunen; de Volksraad onderhandelde over de zaak, doch 372 tegenwoordigheid van eene gedeeltelijk Engelsche, gedeeltelijk andere vreemdelingen-bevolking een voortdurend gevaar voor de onafhankelijkheid van den Staat zou uitmaken; en dat zijn blik in de toekomst zuiver was, dat is bewezen door de gebeurtenissen van December 1895 en Januari 1896. Nu meende Paul Kruger, dat door het verleenen van Concessies aan een of meer personen voor het bewerken van de goudvelden, hij de vreemde bevolking, d. i. den individueelen delver, uit het land zou kunnen houden, en dat die delver meer tot ergernis dan tot nut van het land was, dat was naar zijne meening gebleken uit de houding die de delvers- bevolking van Lijdenburg vóór de annexatie had aangenomen. Hij was van opinie dat onder eene Concessie de Regeering invloed kon uitoefenen op en controle had over den Concessionaris, en dezen kon verplichten om alleen een zeker aantal Blanken, en verder gekleurde arbeiders te gebruiken in het bewerken der mijnen, eene controle die twee nuttige zijden zou hebben gehad; want eerstens beperkte men daardoor de instrooming eener ongewenschte Blanke bevolking, en tweedens werd daardoor arbeid gevonden voor de talrijke Naturellen binnen het Transvaalsche gebied. Zulk een plan had ontegenzeggelijk veel aanlokkends; doch indien het uitvoerbaar kon zijn (en in de discussie dezer zaak kunnen wij ohs hier niet begeven) dan vereischte het een zeer krachtige hand van den kant der Regeering, veel krachtiger, dan de Transvaalsche Regeering, althans toen ter tijde, kon uitstrekken. De Volksraad gaf verder de Regeering verlof tot het aanleggen van een telegraaflijn van Heidelberg tot aan het naaste punt in den Oranje-Vrij staat; doch de geldmiddelen ontbraken aan de Regeering om dit werk alsnog ten uitvoer te brengen. Ook werd aan de Regeering opgedragen om middelen te beramen tot het aanleggen van een spoorweg van Delagoa-baai naar Pretoria, eene zaak die nog lang hangende bleef, en waarop wij later zullen terugkomen. Na eenige verdere maatregelen, zooals de regeling der rechterlijke macht, ging de Raad uiteen. Het jaar 1881 spoedde ten einde, zonder verder veel van belang op te leveren. Echter waren er duidelijke blijken van onrust onder de Kaffers. Mapoch, een tamelijk machtig opperhoofd in het Lijdenburgsche, begon „lastig" te worden, en zijn weigering om belasting te betalen veroor­ zaakte, dat men spoedig inzag dat vroeger of later hij tot zijn plicht moest worden gebracht. Doch voor het oogenblik gebruikte de Regeering veel geduld, daar een Naturellen-oorlog juist nu zeer ongewenscht was. Tegen het einde van November vermeerderden echter de ongeregeldheden op de Westelijke grenzen. 364 het gebod door Christus aan Petrus gegeven: „Hoed mijne lammeren.” Doch indien de Staat het onderwijs in handen moest nemen (en onder de omstandigheden kon het moeielijk anders) dan moest dat onderwijs op christelijke leest geschoeid zijn. Het was dus voor het bereiken van zijn doel van het grootste belang, dat hij als Superintendent van Onderwijs een man kreeg die met hem in gevoelens overeenkwam. Zulk een man meende hij te vinden in den Eerw. S. J. du Toit, van de Paarl. Deze was in de Republiek en aan Paul Kruger geenszins onbekend. Reeds in 1873 had hij de Transvaal bezocht, toen hij nog proponent was en had toen eenigen tijd te Rustenburg doorgebracht en er Kruger leeren kennen. Later was er veel sprake van geweest om hem voor de Ned. Ger. Gemeente te Pretoria te beroepen, en in den Vrijheidsoorlog had hij zich als redacteur van het Afrikaansche blad De Patriot, geens­ zins onverdienstelijk gemaakt tegenover de Republiek. Aan Du Toit werd dus het toezicht op het Onderwijs aangeboden en hij nam dat aanbod aan. Het was zaak voor het Driemanschap om zoo spoedig mogelijk den Volksraad bijeen te roepen, of liever om eerst daarvoor de noodige verkiezingen uit te schrijven; want het Transvaalsche Bestuur had aan­ genomen om de Conventie binnen drie maanden te laten goedkeuren door de Wetgevende macht, en men verstond van zelf, dat er heel wat discussie over de zaak zou vallen. Op den 21sten September 1881 kwam de nieuw verkozen Volksraad bijeen, en namens het Driemanschap hield Vice-President Kruger eene openingsrede, waaruit wij het volgende nemen: Mijnheer de Voorzitter en leden van den achtbaren Volksraad. Het is met een gevoel van onuitsprekelijke dankbaarheid aan God, den Schepper aller dingen, dat wij op dit oogenblik u weder hier in dit gebouw mogen verwelkomen, en u vergaderd zien om de belangen \an ons dieibaar vaderland te bespreken. Die belangen, mijne heeren, zijn ongetwijfeld zeer gewichtig, en zullen uwe onverdeelde aandacht en uiteiste klachten vereischen. Wij kunnen onszelven niet vleien met de hoop, dat de Conventie u op vele harer punten zal voldoen. Zij \oldoet onszelven niet; doch wij wagen het u de verzekering te geven dat w ij ze teekenden met de overtuiging, dat onder de omstandigheden, innige liefde ^oor ons vaderland en bezorgdheid over de welvaart van Zuid-Afiika eischten, dat wij onze handteekeningen aan de Conventie niet zouden onthouden. .Toen te Paardekraal het Gouvernement zijne belangrijke taak 358 de vlaggelijn stuk te snijden. 1) Hij ging naar de doos, en werd den volgenden morgen veroordeeld tot eene boete van £ 3 of veertien dagen tronkstraf. ’s Namiddags om drie uur werd de aangekondigde Godsdienstoefening gehouden in het Hervormde Kerkgebouw. Ds. Bosman trad op voor een gehoor dat het gebouw in elk hoekje en gaatje bezette. Hij koos tot tekst Ps. 46 : 8 en hield de schare voor oogen dat „de Heer der heirscharen met haar en de God van Jacob haar een hoog vertrek,, was geweest in haren worstelstrijd om bevrijd te worden van het vreemde juk. Met innige vreugde vernamen wij, dat Ds. Bosman er sterk op gesteld was om het eigenaardig Zuid-Afrikaansche volkskarakter in het aankomende geslacht niet te laten verloren gaan. Alvorens te eindigen, meldde ZEerw. nog, dat er plan bestond om de nieuwe kerk, die men voornemens was te Pretoria te bouwen, in te richten tot een gedenkkerk, en riep hij daarvoor de milddadigheid in van het talrijk opgekomen gehoor.” Tot zoover het verhaal van de Volksstem omtrent hetgeen er op dien gedenkwaardigen 8sten Augustus 1881 te Pretoria plaats vond. Nu moeten wij ons een oogenblik bepalen tot den man, wiens leven wij, zoover zulks mogelijk was, op den voorgrond hebben gesteld. De Alwetende alleen is bekend met de gedachten, die dien dag door het gemoed van Stephanus Johannes Paulus Kruger gingen; op dien dag toen hij weder voor het eerst sinds bijna 4l/2 jaar tegenover zijn vrij volk stond. Dat volk had hij gekend, van den dag af dat hij de Oranjerivier in 1836 was overgetrokken; met dat volk had hij lief en leed gedeeld. Hij had het zien opgroeien; de oudere leden er van had hij één voor één in hunne graven zien dalen; hij had gestaan bij de laatste rustplaats van Hendrik Potgieter en Andries Pretorius; hij had de jongeren naast zich zien opgroeien; hij had de vestiging der Republiek gezien en ongetwijfeld stond hem het schoone tafereel te Rustenburg, toen Potgieter en Pretorius elkander de broederhand gaven, levendig voor den geest. Hij was getuige geweest van de Staatkundige en Kerkelijke twisten, die den jongen Staat ten gi onde dreigden te richten; en niet alleen getuige, maar een redder er in was hij geweest. Met krachtige hand had hij toen het roer van den Staat in handen genomen, en al was het hem zwaar gevallen, hij had zich niet ontzien om naar het zwaard te grijpen, om door het opofferen ' bloed van een twintigtal broederen, het leven der andere burgers te redden. Plij had gestreden voor zijn volk met den wreeden Matabele, 1) Dit is het eerste „vlag-incident” sedert 1881; later hebben de Engelschen verscheidene malen getoond dat de Vierkleur op hen hetzelfde effect maakt, als een roode doek op een bul. HOOFDSTUK L. De stuurman en de bemanning. De eerste teekenen van den storm waren aan den verren gezichteinder zichtbaar. De stuurman zag ze; een voorgevoel overkwam hem, dat die storm hevig zou zijn, doch hij geloofde, dat het schip er tegen bestand zou zijn, als de bemanning maar eensgezind en vertrouwbaar bleef. Met andere woorden: Paul Kruger zag, dat er strijd op handen was, en hij maakte er zich gereed voor; slechts ééne vrees had hij en dat was, dat de verdeeldheid onder zijne burgers zoodanig zou toenemen, dat zij geen vereend front aan den vijand zouden wijzen. De Adendorff-Trek was met een sisser voor het oogenblik afgeloopen. Een aantal der Transvalers, men mag zeggen het meerendeel hunner, waren door den President overtuigd geworden, dat de gevolgen van het doordrijven van hun plan heilloos voor den Staat zou kunnen worden. Doch omtrent een 112 mannen, meest Vrij staters, maar bij wien zich ook Kolonel Ferreira en de heer Malan gevoegd hadden, wilden toch zien of het werkelijk ernst was wat de Hooge Commissaris en de heer Rhodes zeiden en verschenen met hun Trek aan de oevers van de Limpopo, juist waar Dr. Jameson en zijne politie waren. Men kreeg van den dokter een bericht dat, als men een document wilde teekenen, dat men de voor­ waarden van de Chartered Company aannam en zich daaronder in het land wilde vestigen, verlof zou worden toegestaan om de rivier over te trekken. Dit weigerden de Trekkers en daarop waagden Kolonel Ferreira met drie anderen het om door den stroom te gaan. Dr. Jameson liet daarop Ferreira arresteeren, de drie anderen keerden terug en toen zij daarop geen kans zagen om de positie hetzij met geweld, hetzij met „mooi-praten” te gewinnen, kwam Dr. Jameson naar hen toe, legde den 745 Toen echter dit laatste gedaan was, zagen de rechtsgeleerden der beschuldigden in, dat er geen kwestie was voor hunne cliënten om met eenig succes zich te kunnen verdedigen, en derhalve was hun raad dat alle gevangenen moesten schuldig pleiten. Er is indertijd en zelfs later door verschillende schrijvers, zooals b. v. door Mevr. Hammond beweerd, dat de advokaten van de gevangenen dezen raad gaven, ten gevolge van misleidende en bedriegelijke voorstellen van den kant van den Staatsprocureur, Dr. Coster, en de rechtsgeleerden die hem ter zijde stonden, gedaan. Dezen zouden o. a. de verzekering hebben gegeven, dat de beschuldigden alleen zouden gestraft worden volgens zekere plaatselijke wetten, volgens welke hen slechts boete en gevangenisstraf konden worden opgelegd, en niet volgens het Romeinsch-Hollandsch Recht, dat de doodstraf eischt voor de misdaad van Hoogverraad, welke de beschuldiging tegen de gevangenen was. Het is misschien onnoodig iets te zeggen tegen zulke beweringen, vooral als men daarbij in aanmerking neemt, dat men zich niet ontzien heeft om aantijgingen tegen den heer Wessels te maken, alsof deze zijne cliënten zou verraden hebben. 1) Eerstens staat Dr. Coster veel te hoog als eerlijk rechtsgeleerde, om zich tot dergelijke praktijken te leenen, of op zich te nemen te verzekeren wat de uitspraak van een Rechter zou zijn. Doch veronderstel voor één oogenblik dat Dr. Coster zich zelf zoo zou vergeten hebben, om deel te nemen aan zulk eene verkrachting van het recht, dan moest in alle geval de heer James Rose-Innes daarvan geweten hebben. En als, zooals beweerd wordt, de heer Coster zijn woord had verbroken, dan was zeker de heer Rose-Innes, wiens eerlijkheid en onaf­ hankelijkheid boven allen twijfel verheven is, de eerste geweest om dit aan het licht en onder de oogen van de Engelsche Regeering, voor wie hij handelde, te brengen. En men mag veronderstellen, dat men dan nog heel wat meer over deze onaangename zaak zou hebben gehoord. Wat wèl gebeurd is, en ook geheel in den haak was, is dat Dr. Coster, op verzoek van advokaat Wessels zich gewillig verklaarde om het pleit van 60 der gevangenen als schuldig aan Gekwetste Majesteit (inplaats van Hoogverraad) aan te nemen, en slechts de heeren Philips, Rhodes, Farrar en Hammond aan Hoogverraad schuldig te pleiten. Wat het verdere aangaat, zoo herhalen wij, dat, onzes inziens, het feit dat de heer Rose-Innes nooit iets gezegd heeft tegen de wijze waarop de terechtstelling plaats vond, ten sterkste bewijst dat alles gedaan is volgens recht en wet, en eenige andere bewering slechts tot de klasse van lasterlijke 1) Zie pagina 130 van het reeds door ons aangehaalde boek van Mevrouw Hammond. 241 Natal bijeengebracht, en zond thans een scherp ultimatum aan den Zulu- koning, waar, naar iedereen inzag, deze niet aan zou of kon voldoen, en die dan ook de onmiddellijke oorzaak van den oorlog werd. Doch noch Sir Bartle Frere noch Lord Chelmsford, de opperbevelhebber der Britsche troepen in Zuid-Afrika, hadden eenig juist begrip van de macht der Zulu- natie, of van de organisatie van Cetywayo’s krijgsbenden, en met de gewone Engelsche minachting voor een gekleurden vijand, meende men dat de zaak van weinig beteekenis was. 1) Toen de deputatie echter in Natal aankwam, vroeg Sir Bartle Frere Paul Kruger om den Engelschen Generaal de noodige inlichtingen te geven omtrent de wijze van oorlog­ voeren der Zulu’s, en deze deed dit dan ook op de meest eerlijke wijze, Lord Chelmsford aanradende om bij elke haltplek de wagens op Boeren­ manier in „lager” te trekken, een maatregel waartegen de Zulu’s niet opgewassen waren. Hij waarschuwde hem om zich niet in het open veld tegenover de goed-georganiseerde Zulu-regimenten te stellen, en gaf hem verder den raad om steeds op goeden afstand „vedettes” te hebben om de nabijheid van den vijand te rapporteeren aan de hoofdmacht. 2) Ook in de Transvaal vond de deputatie dat er veranderingen hadden plaatsgevonden. De politiek van Sir Theophilus Shepstone had een zeer anti-Afrikaansche richting gekregen. Dr. Jorissen was op alles behalve nette manier van zijn ambt als Staatsprocureur ontheven in September 1878, en werd door den heer C. G. Maasdorp opgevolgd, en hoewel Shepstone aan den verontwaardigden Doctor een jaar salaris als een soort van „pleister” aanbood, sloeg deze met waardigheid dit aanbod af. Ook den heer J. F. Celliers, den eigenaar van De Volksstem, had de Britsche Regeering tegen zich in het harnas gejaagd, door hem op gemeene manier het Gouvernements werk te ontnemen, en dat aan een pas opgericht Engelsch nieuwsblad te geven. Doch het rijk van Shepstone was uit, en men had in Engelsche regee- ringskringen besloten om hem door een ander te doen vervangen. Wat de eigenlijke reden van dezen stap was, is niet juist bekend, maar het is zeker dat er in Pretoria een sterke partij onder de Engelsch-gezinden was, die volstrekt niet met Sir Theophilus ophad, en aan wier hoofd Kolonel Weatherley (die later met zijn jongen zoon den heldendood in 1) Kort voor het oprukken van het Engelsche leger was er een bal te P. M. Burg en eene dame die met Lord Chelmsford danste, sprak met hem over den aanstaanden krijg. De Engelsche Generaal glimlachte, en gaf Izijne opinie te kennen dat „de zaak op niets anders zou uitloopen dan een soort van militaire promenade.” 2) Op eene conferentie te Pretoria, eenige dagen na die te Hennopsrivier, zei de Kruger aan Sir Bartle Frere, dat hij Lord Chelmsford den besten raad in zijn vermogen had gegeven, en dat. als die raad opgevolgd was, Isandhlawana niet zou hebben plaatsgevonden. 16 73 richten. Na tamelijke moeite gelukte het hem Kommandant Pretorius voor zijn plan te winnen, ten minste oogenschijnlijk, want Pretorius, al gaf hij zijne ondersteuning, moet toch hebben ingezien, dat veel van het plan onuitvoerbaar was, en dat de basis ervan eene geldspeculatie was, die zelfs als het doorging, geen groot nut voor den Staat zou afwerpen. In het begin van Maart 1853 stierf Hendrik Potgieter, en in menig opzicht was dit een groot verlies voor den jongen Staat, want Potgieter had vele hoedanigheden, die hem geschikt maakten tot aanvoerder. Hij vertegenwoordigde het ultra-conservatieve deel der Emigranten, dat geen heil zag in het zich inlaten met andere Staten, vooral niet met Engeland, waartegen hij en de zijnen een diepen haat koesterden. Isolatie was de grondslag van zijn politiek; de Emigranten moesten ongestoord hun eigen heil uitwerken, en om dit te doen moesten zij een eigen zeehaven hebben, zoodat zij met alle natiën een vrijen handel konden drijven, zonder van de naburige Engelsche Koloniën, de Kaap en Natal, afhankelijk te zijn. Die ideeën van Potgieter en zijne partij hebben diep wortel geschoten in de Republiek en vormen nog heden in menig opzicht den grondslag van de politiek van Paul Kruger. Als man was Hendrik Potgieter stug van natuur, weinig geneigd om zijn vertrouwen aan anderen te schenken, en heerschzuchtig van aard, weshalve hij en Pretorius het dan ook nooit konden treffen. Doch hij verstond misschien beter dan Pretorius het karakter van den Emigrant en slechts zijn gebrek aan opvoeding heeft gemaakt dat hij ten slotte het tegen Pretorius heeft verloren. Zoodra de dood van Hendrik Potgieter bekend was, werd de Volksraad bijeen geroepen en vergaderde op 16 Maart 1853 op de plaats van den heer Ferdinand Pieterse, in het tegenwoordige district Rustenburg. Deze plaats werd namelijk gekozen ter wille van den heer Andries Pretorius, die er dicht bij woonde, en wiens gezondheidstoestand reeds zoodanig was, dat hij de reis van zijn plaats naar Rustenburg niet kon ondernemen. De eerste taak, door den Volksraad ondernomen, was het kiezen van een opvolger van Kommandant-Generaal Hendrik Potgieter. Er is geen twijfel aan of Pretorius wenschte als zoodanig zijn eigen zoon Marthinus gekozen te zien, een stap die, volgens hem, zou leiden tot de vereeniging der partijen en de eensgezindheid bevorderen. Of dit waarlijk het gevolg van die verkiezing zou zijn geweest, valt te betwijfelen, want zelfs al was het Pretorius gelukt zijn wensch vervuld te zien, dan was het meer dan waarschijnlijk, dat de Potgieter-partij Marthinus niet zouden erkend hebben, en waren de mogelijkheden van 1864 zeker met tien jaren ver- 76 tot diep in haar leven knaagde. De Kommandant-Generaal was nog maar 54 jaren en 8 maanden oud, en was hij nog een tien of twintig jaren langer gespaard gebleven, dan waren wij waarschijnlijk heel wat pagina’s verder in de ontwikkeling van de Transvaalsche Republiek. Voor de tweede maal in het jaar kwam de Volksraad bijeen om een nieuwen Kommandant-Generaal te kiezen. Ditmaal werd de Vergadering te Rustenburg gehouden en wel op den 8sten Augustus, en aldaar werd Marthinus Wessel Pretorius, de oudste zoon van den overleden Kom­ mandant-Generaal, tot diens opvolger gekozen. Daarop las Ds. van der Hoff, die eenige maanden geleden als Predikant te Potchefstroom was ingezegend, een brief voor, die Andries Pretorius tien dagen vóór zijn dood geschreven had aan de leden van zijn Krijgsraad. De bewoordingen van dien brief, de daarin uitgedrukte gevoelens, en de ernstige raad, daarin vervat, raadgevingen die zelfs heden van toepassing zijn, maken het raadzaam, om dien brief hier te doen overdrukken. Magaliesberg, 13 Juli 1853. Aan den Edel Achtbaren Krijgsraad. EdelAchtbare Heeren! Met welk verlangen heb ik uitgezien naar den dag van onze naderende bijeenkomst, om met u te zorgen voor het opbouwen van onze Kerk en Staat; doch het heeft den Heere niet behaagd mij toe te laten in persoon met u tegenwoordig te zijn; daarom neem ik voor de laatste maal de pen op, om eenige woorden tot u te schrijven, die ik graag mondeling aan u had willen mededeelen. Hoe lief hadden wij elkander toen, omringd door moeielijkheden, wij onze harten en begeerten aan elkander bloot legden zonder eenige achterhouding, de een den anderen met een oprecht hart raad gevende; welke zegen rustte er op alles wat wij deden; hoe trouw waren wij elkander, als of wij met éénen band vereenigd waren, ja zelfs zoo sterk, dat daardoor zelfs machtige vijanden ons begonnen te vreezen. En nu moet ik u in mijne zwakheid nog een raad geven: beschermt uw Kerk; als de Christelijke godsdienst onder u begint te kwijnen, zal uw Staat te gronde gaan, en zal de zegen van uw land en volk algenomen worden, zoodat gij niet in staat zult zijn in eenige zaak te slagen. Waakt en bidt dat de zaden van tweedracht geen wortel tusschen u \atten; roei ze bij tijds uit. Weest elkander in alles getrouw; wat gij ook ondernemen mocht, doet dat met den Heer; roept Zijne hulp aan; vraagt Hem om macht en sterkte, en de Heer zal Zijne macht in uwe zwakheden ten toon spreiden. 820 Pretoria. Doch de Onafhankelijkheid was niet geheel verkregen. Het was eene onafhankelijkheid, die als een ontsnapte gevangene, nog het merk droeg van de gevangenis. Dat teeken moest weg! En na drie jaren gelukte het Paul Kruger, om dat teeken te doen afnemen, en de Con­ ventie van 1884 gaf de Transvaal de ware vrijheid. 1884. Welk een jaar in het leven van den man, die 59 jaren vroeger in dat schamele hutje aan de Oranje Rivier werd geboren. Gevierd, ja bijna aangebeden, trok hij door de landen van Europa; keizers ontvingen hem, koningen spraken met hem als huns gelijke; de President van het machtige Frankrijk greep met bewondering de forsche hand van zijn broeder, de President van de Zuid-Afrikaansche Republiek. Ja, de kleine schaapwachter was President geworden, en bekleedde de hoogste waardig­ heid, die zijne dankbare landgenooten hem konden opdragen. En toch had die President niet de lessen vergeten, die hij aan de knieën zijner moeder had geleerd; steeds was hij gedachtig aan de woorden van zijne moeder. „Er is een alziend, alwetend, alhoorend God, die ook u beschermt,” had zijne moeder gezegd, en Hem gaf Paul Kruger de eer van alles. Waarlijk, Hij was de Groote Beschermer geweest. „Doe steeds uw plicht en wees waakzaam,” waren de woorden des vaders geweest, en Paul Kruger had ze trouw en eerlijk nagekomen. De jaren snellen voorbij. Jaren van tegenspoed, jaren van voorspoed. De Toovergodin, die van den rijkdom, had met haar staf de Transvaal aangeraakt, en ziet „het Goud blonk in onme telijke schatten in den schoot der aarde.” Ongelukkige dag voor den armen Paul Kruger. Weg was uw rust, weg uw vrede. Strijden moest gij, zwoegen voor het welzijn van uw land. Met onvermoeide waakzaamheid moest gij van dien dag af de onaf­ hankelijkheid van uw land bewaken. De vreemdeling stroomde door de poorten; de uwen werden wel voor een oogenblik verblind door den glans van het bedriegelijke metaal, doch zij zagen spoedig in, hoe hunne Vrij­ heid door het Goud bedreigd werd. De Mammon hief zijn Hydra-hoofd in uw land op; hij schreeuwde; hij bulderde; hij riep: „Rechten voor mij; stemrecht, burgerrecht, gelijkheid, alles wil ik hebben voor mijne aanbidders.” „Neen, niet door geweld en schreeuwen zult gij dat krijgen,” ant­ woordde Paul Kruger. „Laten uwe aanbidders zich verrijken zooveel ze willen, maar ze zullen zich niet met mijne schapen vermengen, totdat zij zich als schapen getoond hebben. Op het oog lijken ze wel schapen, maar er zit een wolvenhart en een leeuwenhuid onder hunne vacht. „Zijt gij niet goedwillig; zoo gebruik ik geweld,” riep Mammon. En 155 ontzettend hard werken had hij zich echter in Maart van dat jaar eene ziekte op den hals gehaald, die hem bijna het leven kostte, en eerst in September kwam de Volksraad bijeen. Ondertusschen waren de Onderwijs­ wet, zoowel als eenige andere wetten in de Staats-Courant gepubliceerd, en dus aan het volk bekend gemaakt, dat ze met verschillende gewaar­ wordingen ontving. De algemeene opinie omtrent de Onderwijswet, was, dat zij te gevorderd voor het land was, en te veel afscheiding tusschen Kerk en School maakte. 1) Toen op 21 September de Volksraad bij elkander kwam, was Burgers bijna geheel hersteld, en kon hij die zittingen bijwonen. De heer P. J. Joubert werd tot Voorzitter gekozen, doch reeds op den tweeden dag kreeg Burgers oppositie, omdat hij twee leden door de Delversbevolking had laten kiezen, zonder dat daaromtrent eene voorziening in de Grondwet was gemaakt. Dat de President hier zijne macht was te buiten gegaan, was bepaald zeker; toch kreeg hij den Raad zoover dat die leden zitting verkregen en de Regeering werd opgedragen dadelijk een wet omtrent de vertegenwoordiging der Goudvelden in te dienen. Dienzelfden dag maakte Burgers bekend, dat hij 1000 ponden met zijn borstbeeld er op had laten munten uit Transvaalsch goud, en hij gaf aan elk der leden een dier ponden ten geschenke. Het was door zulke sensatie-wekkende dingen, dat de Transvaalsche President zich voor een oogenblik van een goed- koope populariteit verzekerde. Reeds op 25 September bracht Burgers de nieuwe Onderwijswet voor den Raad. De wet werd sterk ondersteund door den heer P. J. Joubert en eenige anderen, doch de heeren H. T. Bührmann en D. Taljaard, zoowel als een groot deel van den Raad verzetten zich sterk tegen de wet. Burgers hield nu eene prachtige aanspraak (waarin hij N.B. nog al zeide, dat hij niet kon begrijpen, dat men den Bijbel op scholen noodig had); en waarlijk het beginsel van de wet werd aangenomen, en eenige dagen daarna passeerde zij de derde lezing. Zoo passeerde ook in drie dagen tijd het Vrijwillig beginsel, waarvoor de heer Saul Solomon bijna twintig jaar had moeten strijden in het Kaapsche Parlement. Daarop stelde Burgers een nieuw wapen en een nieuwe vlag voor, die naar zijne ideeën meer met den waren schoonheidszin rijmde dan wapen en vlag der oude Emigranten. Dit werd ook aangenomen onder de betooverende welsprekendheid van den President, die blijkbaar den Volksraad om zijne vingers kon winden, al gebruikte Steph. Prinsloo, het lid van Pretoria, 1) Op eene Vergadering door het Raadslid Holtshausen te Nazareth (thans Middelburg) op 14 April 1874 gehouden, openbaarde zich een heftige tegenstand tegen de door Burgers voorgestelde wetten, en werden zij allen afgekeurd. 678 den heer Rhodes te Groote Schuur. Er bestaan twee verhalen omtrent dit onderhoud, één van den heer Rhodes en één van den heer Leonard. De heer Rhodes zeide voor het Engelsche Parlementaire Comité het volgende: ,,De heer Leonard vertelde mij dat er twee partijen in Johannes- burg waren; de één was begeerig om onder de Engelsche vlag te zijn; de ander niet. Ik zeide dat het volk in de toekomst zelf moest beslissen welke verandering men moest maken. 1) Gij verlangt nu werkelijk naar eene verandering om uwe civiele rechten te verkrijgen. Op dat punt zou ik u aan de hand geven om een volksstemming te hebben omtrent de toekomstige Regeering. Ik wist dat een van twee dingen moest gebeuren; zij zouden öf een volksstemming hebben en besluiten ten gunste van vereeniging met de rest van Afrika — dat meende eene verandering van vlag — of zij zouden het volgende doen, waaraan misschien nog niemand gedacht heeft. Mijn eigene gedachte was eene Federale Unie, en ik meende dat het zeer mogelijk was, dat de Republiek eene Republiek zou blijven, zoover plaatselijke zaken betrof, maar dat het gezag der Federale Unie, die zich bemoeien zou met spoorweg- en tarief-systemen en de verdediging van het land en zulke federale zaken meer, zou berusten bij eene vergadering, die onder Britsche vlag zou staan.” Dus, zooals de heer Rhodes het uitlegde, was het einde van de zaak, zijns inziens, toch de Britsche vlag, hetzij dadelijk, hetzij na verloop van tijd; en dit verklaarde hij aan de heeren Leonard en Hamilton. De heer C. Leonard gaf in zijne verklaring voor hetzelfde Engelsche Parlementaire Comité een geheel ander verhaal. Hij zegt: „Wij ontmoetten Rhodes op den 28sten December bij zijn huis, en er werd uiteindelijk tusschen ons overeengekomen, dat er volstrekt geen openbare handeling zou zijn. Rhodes zeide: „Ik zal Jameson zes of negen maanden of zelfs langer op de grenzen houden, als een zedelijken steun voor u. Wij zullen u de noodige wapenen zenden om u op een meer gelijken voet met de Boeren te plaatsen. Gaat aan met uwe bijeenkomst op 6 Januari en wacht op de ontwikkeling der zaken.” Dat dit waarschijnlijk de ware toedracht der zaak was, blijkt uit een 1) t Is niet onaardig om te hooren wat de heer Garrett in zijn boek hierover schreef vóór dat de heer llhodes bovenstaande verklaring had gegeven, en het bewijst wel hoe veel de heer Garrett van het komplot wist. Hij zegt nl. (p.81). „Het overlaten van deze vraag aan de geheele Blanke bevolking van de Transvaal, Boer en Uitlander, beteekende het in de handen geven ' an hen die alleen het recht hadden het te beslissen. Veronderstel dat het door de meerderheid moest beslist worden, die de minderheid konde verplichten er onder te buigen, dan was het Zuid-Akikaansche vraagstuk opgelost.” (Met andere woorden, dan was er geen twijfel of de Engelsche vlag zou aangenomen worden). 191 den eed als Staatsprocureur onder het Engelsch bewind had afgelegd) niet tegenwoordig, en nadat Kruger, de zoo wat 1000 man sterke menigte had toegesproken, besloot men de zaak uit te stellen tot den volgenden Maandag, om Jorissen gelegenheid te geven alsdan tegenwoordig te zijn. Op dien dag was de Dr. dan ook daar, en werd het geschreven verslag van de deputatie door den heer Bok voorgelezen. Na het lezen er van, ging er een gemompel uit de schare op, en Kruger, die begreep dat zelfs hij eene opgewonden menigte als deze niet in orde zou kunnen houden, en de gevolgen van een slecht overlegd oproer vreesde, liet den heer M. W. Yorster voorstellen dat het volk eene Commissie zou kiezen om verdere inlichtingen van de deputatie te krijgen. Met dit voorstel nam men genoegen, en men koos als zoodanige Commissie de heeren P. Venter, J. E. Erasmus, S. Prinsloo, M. Viljoen, C. Joubert, M. W. Vorster, H. de Beer, H. Schoeman, C. Erasmus, F. Geyser, Th. Pretorius, Jacob Maré, W. Prinsloo, Jacob Breet en Th. Botha. Het volk ging daarop uiteen, en zou in den achtermiddag weder bij elkander komen. 1) Dien middag, nadat de Commissie alle mogelijke inlichtingen had verkregen, en die onder het volk verspreid had, hield Kruger een krachtige aanspraak. Hij zeide dat ongetwijfeld Lord Carnarvon vast geloofde, dat slechts eene nietsbeduidende minderheid tegen de annexatie was, en dat hij (Kruger) overtuigd was, dat indien men het bewijs kon leveren, dat zulks het geval niet was, de Engelsche Regeering het land zou teruggeven. De deputatie zelve was niet in staat geweest om die bewijzen in Engeland te leveren, en Lord Carnarvon grondde zijne opinie: 1°. Op de memorie uit Pretoria, waarin Shepstone bedankt werd voor de annexatie; 2°. Op de hartelijke ontvangst van den in Juni 1877 benoemden Hoofd­ rechter, den heer J. G. Kotzé; 3°. Op den brief van Ds. Jooste. De vergadering besprak toen de zaak, en de eerste spreker was de heer W. M. Vorster, die zich op warme wijze uitliet, en beweerde dat de deputatie zich had laten misleiden door Lord Carnarvon. Hij voor zich zelve protesteerde tegen het rapport van de deputatie. L Shepstone had op verzoek van Kruger er in toegestemd dat deze vergaderingen op het Kerkplein vóór het Gouvernements-kantoor konden worden gehouden, maar hij schijnt niets op zijn gemak te zijn geweest, en het ergste te hebben gevreesd. De kanonnen van de Engelsche artillerie waren ten minste dien dag zoo gericht, dat zij desnoods hunne kogels onder de vergaderde Boeren kon werpen, en den geheelen dag stonden de troepen gereed voor opmarcheeren. Dit wordt o. a. beweerd in eene memorie aan Sir Bartle Frere, die eenige maanden later werd mgestuurd, klagende over het bestuur van Shepstone in de Transvaal, ’tls maar goed dat de Boeren dien dag hiervan niets afwisten. 230 Of het mogelijk zal zijn met deze politiek voort te gaan, hangt voor een groot gedeelte van u, en van allen, waarover gij invloed uitoefent, af; ik beveel u en allen in wiens naam gij handelt, ten zeerste aan, uwe aandacht af te wenden van „datgene hetwelk onmogelijk is,” en die te vestigen op die zoozeer noodige veranderingen en ondernemingen, waarvan wij de noodzakelijkheid allen erkennen, en loyaal en van harte samen te werken met Harer Majesteits Gouvernement, om zulke maatregelen te beramen, als zullen strekken om de Transvaal te doen zijn een bloeiend, tevreden, en zichzelf onderhoudend land. 1) Ik heb de eer te zijn, Mijne Heeren Uw meest gehoorzame Dienaar, M. E. Hicks Beach. Aan de Heeren Kruger en Joubert. Dit antwoord van den Britschen Secretaris van Koloniën was zeker alles behalve bevredigend; eerstens was het een mengelmoes van drog­ redenen en verdraaide historische feiten, en verder toonde het duidelijk aan, dat men in Engeland inderdaad een ellendig beetje begrip had van den waren toestand der zaken in Zuid-Afrika. Sir Michael Hicks Beach kon, zooals hij zelf zeide, niet gelooven, dat „die laffe Transvaalsche Boeren,” het zouden wagen de wapenen op te vatten tegen het machtige Engeland. En toch het bloed dat in den vrijheids-oorlog van 1880—4881 vergoten is, zoowel van Boeren — als van Engelsche zijde, moet op rekening geplaatst worden van drie mannen, Shepstone, Owen Lanyon en Sir Michael Hicks Beach. De twee eersten hebben gedurig valsche informatie gegeven, en den waren toestand van zaken verheeld; de laatste heeft zich daardoor laten verleiden een onhoudbare positie in te nemen, zonder een grondig onderzoek te doen plaats vinden. Na de ontvangst van deze depêche, schreef de Deputatie reeds den volgenden dag een voorloopig antwoord, als volgt: Mijnheer, Albemarle Hotel. Londen, 7 Augustus 1878. Wij erkennen bij deze de ontvangst van uwen brief van gisteren, waarin ons in antwoord op den onzen van 10 Juli 1.1. bericht wordt, „dat het om vele gewichtige redenen, waarvan de meeste grondig onderzocht 1) Het zij hier opgemerkt dat het Hollandsch dezer depêches niet geheel overeenkomt met dat der oöicieele vertalingen. De laatste laten hier en daar wel wat te wenschen over. 812 vaders huis kwam was hij zóó ver voor, dat hij het huis binnen ging om koffie te drinken. Oom Caspar was echter geducht kwaad op zijn zoon, en wilde hem een pak slaag geven, omdat hij zoo onvoorzichtig door het veld gegaan was, zonder geweer, want in die dagen was de wereld nog vol van leeuwen en ander ongedierte. Paul ontkwam wel de slagen, maar zijn vader dwong hem een licht geweer mede te nemen, en met dat wapen over den schouder zette de jonge Boer den wedren voort. Voort ging de jonge Kruger, en de Kaffers volgden hem zoo goed zij konden, zonder echter in staat te zijn hem te vangen. Ten einde zich lichter te maken, wierpen zij schild en assegaai weg, maar het was te vergeefs; den jongen Boer konden zij niet inhalen. In den middag was de jonge Paul zóóver voor, dat hij begon rond te kijken of hij niet een bok kon zien, dien hij kon schieten om als voedsel naar huis mede te nemen. Hij zag iets zich in het hooge gras bewegen, mikte en schoot er op. In plaats van een bok echter — sprong er een leeuw op. Daar stonden de twee; de leeuw die gelukkig niet gewond was, keek den jongen Boer aan, en deze keek den leeuw moedig onder de oogen. De leeuw ging eenige treden achteruit, en Kruger ging even zoovele treden vooruit; toen begon Kruger langzaam een paar stappen achteruit te nemen, en laadde zijn geweer ondertusschen. Hij mikte weder, doch het schot ging niet af. De leeuw nam thans een vervaarlijken sprong, en kwam zoo nabij den jongeling terecht, dat de grond in zijn gezicht werd geworpen. De jongeling lichtte het geweer op om het dier een slag toe te dienen, waarop het achteruit deinsde, en omtrent 50 pas wegliep; toen een wijl bleef staan, en daarna zich met groote sprongen verwijderde. De jonge Paul wachtte een oogenblik, bracht zijn roer in orde, en zette toen den wedren voort, dien hij met gemak won. De jachtverhalen van den President zijn legio, en als ZHEd. er lust en gelegenheid toe had, zou hij wel een boek met den titel van „Jacht­ avonturen in Zuid-Afrika” kunnen schrijven, dat evenzoo lezenswaardig zou zijn als eenig ander op hetzelfde gebied. Inderdaad de President was een uitmuntend schutter en verloor nimmer zijne bedaardheid. Eens was hij op een buffeljacht, een jacht die even zoo gevaarlijk, indien niet gevaarlijker is, dan die op den leeuw. Hij had reeds eenige dieren geschoten, en zijn paard, anders een goed dier, was moede. Plotseling kwam hij op een buffel af, die, zooals die dieren meer doen, dadelijk op hem „stormjoeg,” en dit zoo snel dat de jonge Kruger geen kans had om te schieten, doch zoo snel mogelijk moest trachten weg te komen. Doch zijn paard was bijna uitgeput, en de buffel kwam al nader. De jonge Boer zag, dat hem niets anders overbleef dan eene wanhopige 602 Ten gevolge van de ongeregeldheden die hadden plaats gevonden gedurende het laatste bezoek van den Hoogen Commissaris, besloot de Regeering eene speciale wet voor zulke gevallen in de toekomst te maken, waarbij men de macht kreeg om publieke bijeenkomsten of volksop- loopjes te verbieden en door de politie te laten onderdrukken. De Engelsche pers in de Republiek schreeuwde er hard tegen, omdat ze N. B. tegen de Engelsche ideeën streed, 1) doch de wet passeerde, en is tot heden nooit op eenige wijze drukkend geweest. Men heeft niet zelden President Kruger kleingeestig en bekrompen genoemd. Dat ZHEd. dit niet is, daarvan is het volgende een bewijs. Op 21 Juli 1894 kwam in den Eersten Raad ter behandeling eene memorie, waarin de Regeering verzocht werd om geen Roomsch-Katholieke ambtenaren aan te stellen, en indien er reeds zulke ambtenaren in dienst waren, die dan te ontslaan. Zij, die den Calvinistischen geest van ons Afrikaansch volk en hun sterke anti-Katholieke vooroordeelen kennen, kunnen wel begrijpen dat er heel wat leden in den Raad waren, die zich ten gunste van het verzoek der memoralisten verklaarden. ZHEd. hield een aanspraak die van zijn gezond verstand en verdraagzaamheid getuigde. Hij erkende, dat als er een aantal Roomsch-Katholieken onder de hooge ambtenaren van den Staat waren, dit misschien oorzaak van gevaar mocht zijn; maar wat was thans het geval? Er waren wel eenige ambtenaren, die tot die godsdienstige gezindheid behoorden, maar zij waren allen in zeer onderhoorige betrekkingen, en deden hun plicht, en zoolang zulke personen trouw en eerlijk hun plicht tegenover den Staat deden, moest men niet zoo fijn letten op wat hunne overtuiging op godsdienstig gebied was. Toen op 20 Augustus de mannen die aan den Malapoch-oorlog hadden deelgenomen, te Pretoria terugkwamen, hield de President een aanspraak tot hen, waarin hij hen bedankte voor hunne diensten. Er waren velen onder hen, zeide ZHEd., die geen burgers van het land waren, vreemde­ lingen, die slechts in de Republiek woonden, doch bewezen hadden, dat zij hun leven voor den Staat veil hadden. Zulke mannen eerde hij, en hij zou dan ook door de Veldkornetten een lijst der namen van die mannen doen opmaken, en den Volksraad voorstellen om die niet-burgers, die zoo flink aan den oorlog hadden deelgenomen, het burgerrecht toe te kennen. Reeds 8 dagen later vervulde ZHEd. zijne belofte en bracht 1) Men vergat dat men in Engeland reeds meer dan een eeuw de Riot Act had, die juist hetzelfde doel had, als de thans door de Regeering voorgestelde wet, en verder dat b.v. in den tijd van Sir Charles Warren’s Politie Commissarisschap, er te Londen wel degelijk stappen waren genomen om volksvergaderingen te beletten. HOOFDSTUK XXIX. De tweede Deputatie. Door het kiezen van Paul Kruger, als een der leden der tweede deputatie, had het volk zijn vertrouwen op den grooten Voorman te kennen gegeven. Doch niet allen berustten in deze keuze. De Volksstem, 1) in die dagen blijkbaar gekant tegen Kruger, had een scherp artikel over zijn tweede zending. Het beweerde dat Kruger als lid van den Uitvoerenden Raad nog in dienst van de Engelsche Regeering was, en dus niet de behoorlijke persoon was om te gaan, vooral daar er nog klachten tegen de eerste deputatie bestonden, die ongetwijfeld eene opheldering vereischten. 2) Wat dit punt betreft moet het erkend worden dat Kruger, schoon hij geweigerd had den eed van getrouwheid aan de Koningin af te leggen, in die dagen nog als lid van den Uitvoerenden Raad bezoldiging trok van regeeringswege. Bijzonderheden hieromtrent vindt men in een open brief aan hem gericht door den toenmaligen Gouvernements Secretaris Osborn en die natuurlijk gepubliceerd werd, en aldus luidde: Kantoor van den Gouvernements Secretaris. Mijnheel-, Transvaal Mei 20, 1878. Ik ben gelast door den administrateur o e verwittigen, dat onder de bepalingen der wet, volgens welke UEd. aangesteld werd als een lid 1) Het zij hier gezegd, dat Dr. Jorissen, gedurende dezen tijd verscheidene der hoofdartikelen in de Volksstem schreef, en naar den stijl te oordeelen, ben ik tot de conclusie gekomen (de Dr. vergeve het mij als ik het mis heb) dat de meeste artikelen tegen Kruger van zijne hand zijn. Sinds Dr. Jorissen den eed van getrouwheid aan het Engelsche Gouvernement had afgelegd op 3 Januari 1S78, was er eene aanmerkelijke koelheid tusschen deze twee mannen ontstaan, die eerst in Maart 1879 veranderd werd in eene eendrachtige samenwerking, nadat Jorissen eene treurige ondervinding van het Engelsche Regeerings-systeem opgedaan had. 2) Blijkbaar wordt hier gerefereerd naar de kwestie omtrent een zekere som gelds die Lord Camarvon aan de deputatie had doen aanbieden voor „verblijfkosten,” en dan ook als zoodanig door haar werd aangenomen. 38 Pietcr Lavras Uys het gevaar van twisten tusschen de leiders, want natuurlijk had ook Uys zijnen aanhang. Zooals reeds verhaald had Piet Uys met zijn broeder en eenige anderen reeds in 1834 een bezoek gebracht aan Natal, en gedeeltelijk op zijne aansporing, gedeeltelijk omdat Retief zelf begreep dat men dichter bij een zeehaven moest zijn, besloot de laatste een bezoek naar Natal te brengen, en ook Dingaan, Tijaka’s broeder en opvolger, als opperhoofd der Zulu’s te gaan zien, ten einde uit te vinden of deze Koning gewillig zou zijn om een strook lands aan de Emigranten af te staan. In het begin van November 1837 vertrok hij dus met een klein troepje mannen, en trok de Drakensbergen over. Gedurende zijne afwezigheid besloten Hendrik Potgieter en Pieter Uys om een tweede Commando te leiden tegen Moselikatse. Men begreep dat diens macht nog niet gebroken was, en het was noodzakelijk dat dit geschiedde. Het Commando telde deze slag 135 boeren, dus iets meer dan het vorige. Men vond Moselikatse aan de Marikwa, omtrent 50 mijlen noordwaarts van Mosega. Deze maal was het opperhoofd er zelf, en dat wel met een macht van 12000 uitgelezene Matabele strijders. Een reeks van gevechten begon nu, die negen dagen lang duurde, gedurende welke het Commando als het ware van biltong leefde en nacht op nacht onder den blooten hemel moest slapen, en dus heel wat ongemakken had uit te staan. Op allerlei wijzen trachtte Moselikatse de Emigranten te verschalken en hen in een hinderlaag te lokken, doch mannen als Uys en Potgieter waren te veel gewoon aan Kafferoorlogen, om zich in een val te begeven. Hoewel somtijds bijna omringd schoten de Boeren zich telkens weder los, en brachten de Matabelen zulke aanzienlijke verliezen toe, dat na negen dagen Moselikatse den strijd opgaf, en met al de zijnen de vlucht nam tot ver overkant de Limpopo. De Emigranten, uitgeput door den langen en feilen strijd, achtten het niet geraden den vijand te achtervolgen, en besloten derhalve met hun buit, zoowat 8000 stuks vee, naar huis terug te keeren. Op den geheelen veldtocht had men geen enkelen Blanke verloren. Potgieter proclameerde nu het geheele land, vroeger in het bezit van Moselikatse, als eigendom der Emigranten, en dit beteekende een zeer gioot stuk giond, want leitelijk omvatte het de geheele tegenwoordige Frans vaal, de Nooidelijke helft van den Oranje Vrijstaat, en die geheele streek die thans Bechuanaland w'ordt genoemd. 194 te bewegen. Hoewel niet weinigen van mijne landgenooten zeer opgewonden waren, en niet zouden hebben geaarzeld om hunne vrijheid met hun bloed te koopen, verheugt het mij echter u te kunnen mededeelen, dat het mij toeschijnt, dat ik in staat zal zijn het volk dezen kalmen maat­ regel te doen aannemen, en het zal overtuigen dat het zijne onafhankelijkheid op een vredelievende wijze moet trachten te herkrijgen. In dien geest ben ik thans werkzaam, en velen met mij, overtuigd zijnde dat het het eenige middel is voor Harer Majesteits Regeering zoowel als voor mijn land om de thans bestaande tweedracht ten einde te brengen. Ik heb enz. Den WelEd. Heer S. J. P. Kruger. M. Osuorn, Gouvernements Secretaris. Pretoria. 