title: Das Leben der niederländischen und deutschen Maler
creator: Mander, Carel van, 1548-1606 | Floerke, Hanns, 1875-1944 | Frimmel, Theodor von, 1853-1928. Kleine Galleriestudien. 4. Folge. Kunstgeschichtliche Studien
text: Ägidiuskirche in der Prager Neustadt ein Epitaph von Sprangers, das in lebensgrossen Figuren den über Teufel und Tod triumphierenden Christus mit Engeln zu beiden Seiten zeigt, ein gutes Werk. Ferner befand sich in der Thomaskirche ein hl. Sebastian von ihm mit Figuren von 3 bis 4 Fuß Höhe, von denen die Schützen im Vordergrunde am größten sind. Diesen Sebastian hat der Kaiser, nachdem er dort ungefähr drei bis vier Jahre aufgestellt gewesen war, dem Herzog von Bayern geschenkt. Sprangers hat dafür einen anderen geliefert. Die Figuren in beiden Bildern sind sehr hübsch in der Bewegung. Hierauf malte er eine von einer Anzahl Putten umgebene Justitia, die er auf’s Rathaus stiftete. Ferner hat er noch ein großes Altarblatt für die Jesuitenkirche gemalt, eine Himmelfahrt Mariä mit den zwölf Aposteln und Engeln, ein hervorragend gutes Werk mit Figuren von sieben Fuß Höhe. Im St. Jakobskloster in der Altstadt sieht man von ihm ein Bild mit dem hl. Jakob und dem hl. Erasmus im Bischofsornat, lebensgrosse aufrechtstehende Figuren. Im Hintergrund sieht man, wie der hl. Erasmus gemartert wird, indem ihm die Eingeweide aus dem Leibe gewunden werden. Ebenfalls ein sehr gutes Werk. Zu St. Matthias weiter, einem Kirchlein bei der Johanneskirche, befindet sich ein Epitaph von Sprangers’ Hand, das er für den Vater seiner Frau nach dessen Tod gemalt. Es stellt eine Auferstehung Christi dar mit lebensgrossen Figuren. De christus daarop is koloristisch, misschien het beste wat Sprangers geschilderd heeft. De mantel van Christus wordt van een engeltje gehesen, groot als het leven; op weersijden zitten piepers, te weten, zijn huysvrouwen, vader en moeder: bovenop het frontispalit komen twee kinderen van rondom, gedaan van den contrijken Ariën de Vrij: in het frontispaliet komt de vader gevat in kleur. Deze verhaalde dingen zijn van Sprangher in openbare plaatsen te zien, ander veel zijn bij den Keizer; want zijn Majesteit is zo tot de contrijken en tot Spranghers dingen geheel genomen geworden. Het geschiedenis in het jaar 1582, dat de Keizer in Wenen aanwezig was, ontbood Sprangher van Praag te vertrekken, om zijn Majesteit te komen vinden op den rijksdag tot Auspurg, daar is Sprangher met zijn vrouw en gezin gekomen, en van daar weer met de Keizer tot Wenen. Van doe voort wou den Keyser niet meer dat Sprangher t’huys wrocht, als voorhenen, maar in de Camer, daer zijn Majesteit gewoon was zijn vermaak te hebben: soo dat Sprangher in tegenwoordelijkheid des Keysers begon te werken, met groot bevallen en lust zijner Majesteit. Van daer te Praaghen ghekret was, vervolmachtigde Sprangher altijd in s’Keysers Camer te werken, waar door gekomen is, dat niemand weinig of niet van zijn dingen heeft mogen hebben, dewijl hij geen werk-geselle en hield, en niet en wrocht dan met lust, en dewijl hem God soo veel versier had, dat hij om brood wilde niet behoefde arbeiten, soo leidde hij alleen daarop toe, zijnen Keyser te voldoen, en te behagen, werken in zijn Camer, daer zijn Majesteit veel tegenwoordig was, en dit geduurd ontrent zeventien Jaren. En alsof hij niet wel gemaakt was tot een Hoveling, dewijl zulk een behoefte onbeschamde te zijn, soo heeft hij nooit kunnen hem voegen moeilijk te begrijpen, waarbij gekomen is dat hij weinig heeft geëorreghend: Dan dat heeft hij hem te beroemen, dat hij van zijnen Keyser altijd heeft gehad alle genade of gratie die hij gevordert heeft. De geduld heeft niettemin hem ten laatsten gunstig gevallen, en vruchten gebracht: want het is geschied in het Jaar 1588 dat de Keyserlijke Majesteit te Praaghen, door zijn goedertierenheid, aan een volle Tafel, in lebensgrossen Engelkind opgeheven. 4 Zu beiden Seiten knielen betend de Vater und die Mutter von Sprangers’ Frau. Oben over dem Frontispiz sind zwei skulptierte Putten von der Hand des kunstreichen Adriaen de Vries angebracht, und im Frontispiz sieht man das gemalte Bildnis des Vaters. 95 zijn die Werke von Sprangers, die aan openbare Plaatsen te zien zijn, vele andere bevinden sich im Besitz des Kaisers; denn zijn Majesteit vond allmählich grooten Geschmack aan de Kunst und an Sprangers’ Werken. Im Jahr 1582 Hess der Kaiser, der in Wien war, Sprangers die Weisung zukommen, Prag te verlassen und ihn auf dem Reichstag zu Augsburg zu treffen. Sprangers begab sich mit seiner Frau und seinem ganzen Hausstand dorthin und ging von dort mit dem Kaiser nach Wien. Doe heeft Sprangher by zijnen naam laten voegen den aanhang van den Schilde, welken toenamen over menichte jaar zijn Voorders plachten te voeren: vant het alzo daarin ‘t Land t’gebruik is, dat iemand die in groot van Adel wordt aangenomen, moet zooo eenen bijnaam, naast zijnen eerste toenaam voegen laten: des mag men hem nu heeten, d’Heer Bartholomeus Sprangher van den Schilde, welken van den Schilde met het woord Schilderen, wel over een comt, dewijle van het Schilderen der Schilden 't woorde schilderen oorsprong heeft, waarvan elders breeder verhaalt is. Nu aangaande wat werken den Sprangher voor zijn Majesteyt eighentlijk gedaan heeft, waarvan lang te verbalen: want die stukken, zo groot als klein, zijn een groot getal. Oock heeft den Sprangher voor zijn Majesteyt ghemaeckt eenighe Verlichterijen, daer in hy een goet Meester is, waer van ick te ghetuyghen hebbe, soo veel mijn oordeel vermach, en heb ick noyt gheen beter Verlichterije ghesien, als ick te Room van hem heb ghesien, wesende een Historie daer de Gheleerden over het Sacrament disputeren, en noch eenighe ander dinghen. Oock heeft Sprangher somwijlen eenighe dinghen (doch weynich) onder tusschen voor vrienden ghe- daen. Ten lesten heeft hem den Keyser vryheyt ghegheven en verlof, aensiende Sprangers ouderdom, dat hy in sijn huys hem onthoude, met bespreck, hy altijts yet maecke groot oft cleen, eenich dinghen voor zijn Majesteyt, ghelijck hy daghelijckx doet, nu de Const meer als oyt toeghedaen we- Das Leben des hervorragenden Malers Bartholomäus Sprangers 163 Kaiser zu Prag bei einem Festbankett in Gegenwart seines ganzen Hofes in seiner Gnade eine dreifache goldene Kette um den Hals hängen mit dem Befehl sie immer zu tragen, gewiss die grösste Gnade und Ehre, die Sprangers wider- fahren konnte, und durch die der Kaiser nicht allein ihn, sondern auch die Malkunst ehrte. Auch hatte ihn der Kaiser einige Jahre zuvor zu Prag auf einem Landtag in Gegenwart aller Grossen des Landes unter die Landsassen aufgenommen und ihm alle Privilegien des Adels für sich wie für alle seine Nachkommen verliehen. Damals hat Sprangers seinem Namen den Zusatz van den Schilde anfügen lassen, ein Zuname, den seine Vorfahren vor vielen Jahren zu führen pflegten; denn es ist dort zu Lande üblich, dass Jemand, der geadelt wird, seinem ersten Zunamen einen derartigen Bei- namen anhängen lässt. Und so kann man ihn jetzt den Herrn Bartholomäus Sprangers van den Schilde nennen. Dieses van den Schilde stimmt gut überein mit dem Wort schilderen, weil das Wort schilderen vom Bemalen der Schilde herkommt, wovon an einer anderen Stelle des breiteren berichtet wurde. Was nun die Werke anlangt, die Sprangers speziell für seine Majestät geschaffen hat, so würde es zu weit führen sie aufzuzählen; denn die großen und kleinen Bilder machen eine grosse Anzahl aus. Auch hat Sprangers für den Kaiser einige Miniaturen gemalt. Er ist darin ein guter Meister, was ich — soweit mein Urteil eben reicht — bezeugen kann; denn ich habe niemals bessere Miniaturen gesehen als einen Disput der Gelehrten über das Sakrament und noch einige andere Sachen von ihm, die mir in Rom zu Gesicht kamen. Sprangers hat auch hier und da, während er im Dienste des Kaisers stand, einige wenige Bilder für Freunde gemalt. Schliesslich gab der Kaiser mit Rücksicht auf sein Alter die Erlaubnis bei sich zu Hause zu arbeiten, doch unter der Bedingung, dass er jederzeit irgend ein Bild, sei es gross oder klein, für ihn unter Händen habe, eine Bedingung, der Sprangers auch täglich entspricht, der jetzt der Kunst mehr denn je zugetan seine verlorene. Het leven van Bartholomeus Sprangher, uitnemende Schilder sende, zijnzelf beclagende van den verlorenen tijd, om dat hem oogen, leden en beenen, niet ten bestem willen dienen, hoe wel dat de tegenwoordige ding van hem gedaan, altijd (na hetjeders oordeel) de laatste de beste zijn. Wy hadden hier in onse Nederlanden wel gewenscht veel van zijn dingen te zien, ghelijck hy aan den goeden Liefhebber d’Heer Pieter in zijn goeden Vriend een uitnemende graclijck stuk heeft gestonden, van een Venus, alwaar Mercurius Cupido leert lesen, wonderlijk geordineert, en geschilderd, en is van allen verstandigen behoorlijk en te rechten hoog geplaatst. Aangaande zijn tekeningen, daar weet men zijns ghelijck niet, zo uitnemend aerdig hy de Pen handelt, en hier in volg ik ook het oordeel van die het Pen-handelen boven andere bekend is, besonders Goltzij, die mij gesagt heeft, niemand zich ghelijkt te weten. Als on vergeleken verschillende dingen hier te Lande gezien hebbe, bijzonder dat heerlijke en wonder vol geordineerd banket der Goden, oft bruiloft van Psyche, welke de geleerde hand en constig graefijser Goltzij in’t licht gebracht heeft Anno 1585. daar men (so veel het ordineren belangt) ziet, hoe aardig het in groepen verdeeld is, en hoe een yeder zijn ambt oft dienst doet en bedient: Want Herculeus, de door-wachter, is, de Muses de spelers zijn met Apollo, Ceres 'tHof-meesterschap bedienen, Bacchus over den Wijn gesteld, en elk in zijn, voort elk beeldt om te gracelijktst actie doende: Van welke den Spranger altijd een bijzonder ongebruikelijke gave heeft laten blijkken, die nergens elders zo te zien is. Aangaande zijn coloreren, heb ik hem t’zijn hier geweest in Nederland wel hooren vertellen, dat dewijl hij langen tijd daar bij den Keizer alleen was gebleven, zonder iemand naast hem te hebben, daar hij eenige voorbeelden van welvervulde saghe, daar op so geen bijzonder acht en had, dan eyndelijk siende enige dingen van Joseph van Hims Schweitzer, en Hans van Aken, die hun dingen zo seer uitmuntend met de verwen Das Leben des hervorragenden Malers Bartholomeus Spranger 165 Zeit beklagt, nun da ihm Augen und Glieder nicht mehr wie sonst dienen wollen, obgleich — nach Jedermanns Urteil — von den Sachen, die er jetzt macht, immer das letzte Werk das beste ist. Wir hätten gewünscht hier in den Niederlanden viel derartige Arbeiten von ihm zu sehen, wie das ausserordentlich anmutige Stück, dass er kürzlich dem grossen Kunstfreund Herrn Pilgrim, seinem guten Freund, gesandt hat, ich meine Venus mit Merkur, der den Cupido lesen lehrt, ein wunderbar angeordnetes und gemaltes Bild, das von Allen, die etwas davon verstehen, nach Gebühr höchlich gerühmt wird. Als Zeichner weiss man seines Gleichen nicht, so hervorragend schön arbeitet er mit der Feder, und hier schliesse ich imich auch dem Urteil Jener an, die für ihre Federzeichnungen vor andern bekannt sind, besonders dem von Goltzius, der mir sagte, er kenne Niemand, der ihm gleichkomme. Was sein Kolorit anlangt, so habe ich ihn, während seiner Anwesenheit in den Niederlanden, erzählen hören, dass er darauf während der langen Zeit, die er beim Kaiser allein arbeitete, ohne Jemand neben sich zu haben, der ihm als Vorbild für gute farbige Behandlung hätte dienen können, nicht besonders geachtet habe, als er jedoch schliesslich einige Arbeiten von Joseph Heintz, einem Schweizer, und Hans von Aachen gesehen, die ihre Sachen mit Hilfe der Farben so ganz vortrefflich zur Darstellung brachten. Het leven van Bartholomeus Sprangher, uitnemende Schilder deden toonen, werd hij heel anders te colorieren: want siet, deze maakten dat hun dinghen wonderlijkten standen, en veel in d’ooghe waren. Het heeft doch van aanvang altijd een besonder Apellische graad in al zijn dinghen gespeelt, welke nu verselt met de Dochter van Mars en Venus, Harmonia, door t’overeenkomen van wel verwen, en vast cloec versierd teekenen, is zijn Venussche Pictura aan ’t minste Toilets-craken niet te berispen, veel min te overtreffen. Als dat den Sprangher wel verdient in zulk weerdighen graat aangenomen te zijn bij den Roomschen Caesar, die Const-liefde als den grooten Alexander, ook zijnen Apelles heeft. Sprangher, doe hem nu’t naar hem trekkelijk Vaterland door lust lang en veel gewenkt had eens af te komen, heeft het ten letzten bewilligd, en is Anno 1602 in Nederland gekomen, daar hij den tijd van 37. Jaaren uit was, een jong uitgegaan. En gelijk hij op eenige Rijksdagen, niet (zo hij wel mocht) op des Keizers, maar eigen groote kosten geraist, schonk zijn Majesteyt hem tot de Nederlandse reis duizend gouden. In Nederland komende, is hij bij die van de Const over zeer welkom en vriendelijk onthaal gehad. T’ Amsterdam hebben de Heren hem vereerd met des Stads kannen Wijn. De Haarlem, hebben die van de Const hem, en hy weder hun, eerlijk en juchten vergast. Die van Trouw moet blijken, d’oude Camera van Rhetorica, vereerden hem over tafel met een Tafel-spel of Comedie, ten liefhebben van de Schilder-const, en hebben hem so welkom geheten. Zijn geselschap was ons zoet, en zijn afscheiding smertig. Hy in zijn Vaders-stad Antwerpen ook met groter vreugde ontvangen, en is van daar naar Colen, en voorts weerom te Praaghen huis gekomen: alwaar hy hem nog dagelijks met lust vlijtig in de Const is oefenen. Nu alsof hem den Sprenger alleen vindt, en zijnenouden dag begint aan te komen, gehavend verloren op dees Das Leben des hervorragenden Malers Bartholomeus Sprangers 167 Denn diese brachten es zuwege, dass ihre Sachen wunderbar plastisch erschienen und stark in die Augen sprangen. Es hat jedoch von Anfang an stets eine besondere apellische Grazie in seinen Sachen gewaltet, und nachdem diese jetzt durch eine eben so schöne Farbengebung und eine sichere geist- und erfindungsreiche Zeichnung mit der Flutonie, der Tochter des Mars und der Venus vereint ist, kann man seiner herrlichen Malerei nicht die mindeste Illusionstörung zum Vorwurf machen, viel weniger noch sie übertreffen. So hat Sprangers es denn wohl verdient bei dem römischen Kaiser, der, kunstliebend wie der große Alexander, auch seinen Apelles hat, so zu hohen Ehren zu gelangen. Nachdem ihm nun sein Vaterland, das sich nach ihm sehnte, lange und viel gewinkt hatte, es einmal aufzusuchen, willigte Sprangers endlich ein und kam im Jahre 1602 in die Niederlande, denen er 37 Jahre lang ferngeblieben war, und die er jung verlassen hatte. Und da er auf einige Reichstage nicht — wie er wohl gewünscht hätte — auf des Kaisers, sondern auf eigene Kosten, die nicht unbeträchtlich waren, gereist war, schenkte ihm seine Majestät für die niederländische Reise 1000 Gulden. Als er in die Niederlande kam, wurde er von den Künstlern überaus willkommen geheissen und auf das freundlichste empfangen. Der Magistrat von Amsterdam spendete ihm den Ehrenwein, und zu Harken bewirteten ihn die Künstler auf ehrenvolle und freundschaftliche Weise, und er sie desgleichen. Die Mitglieder der alten Rhetorikerkammer, Trouw moet blijken, ehrten ihn nach dem Mahl mit einer Komödie zum Lobe der Malkunst und hießen ihn damit willkommen. Seine Gesellschaft war uns lieb und sein Abschied schmerzlich. In zijn vaderstad Antwerpen werd hij eveneens overal met grote vreugde ontvangen en is van daar naar Köln gereist en dan weer in zijn huis in Praag teruggekeerd, waar hij zich nog dagelijks met lust en energie voor de kunst widmet. — Nu, omdat Sprangers zich alleen ziet en het ouder wordende zich geltend te maken begint, behoefde hij 168 Het leven van Cornelis Ketel, uitnemende Schilder Wereld, zijn zeer lieve echtgenote en kinderen, behoefde hem wel een vriendelijke constante Medea, die hem weer jonge toverkunst kon tonen: doch, zoveel hij zocht, vond hij geen geraad voorstel. Daarom zal de Const van zelf vermakelijk worden, hem tot een huysvrouw te blijven, en dagelijks verleiden in haar tijd-roovende lustige oefeningen, en zijn werken zullen als bij Michel Angelo hem tot kinderen verstreken, die hun naam in de tempel der Onsterfelijkheid zullen opofferen, en daar doen schrijven, tot eerlijk eeuwige herinnering, dat hij eenen paus en twee keizers dienst, met verwe en penseel uitnemende constig te handelen, gedaan heeft. Het leven van Cornelis Ketel, uitnemende Schilder, van der Goude. Men bevindt onder de jeugd enighe, die in 't begin onze schilder-const, tegen de Natuur aanlopende, gestaat zijn, dat ze niet en kunnen voortkomen, wat vlijt zij doen. Andere zierde, die Natur geeignet ist, zu vollkommenheit, dann sind hierzu all ondanksbares, durch das Elend ihrer Reichen, ihnen ein fester Hoffnung, von der Armut und Not nicht zu sein, gebracht, so daß ihre Seele nicht gezwungen ist, zum Arbeiten, und wissen, dass ihre Kosten geboren sind, wollen ihre Seligen nicht peinigen, um ihr Geist zu unterstützen. Das Zierde auch, die ihre Natur oft guter Geist, alles zu vertrauen, oft zu überschulden, ohne mit Nieder- schlage zu beten, so da solche zu keinen vorsichtigen Ende gelange. Mehr die Hand reichende Natur, mit Standhaftigkeit, Fleiß und Lernteustigkeit, die Genüsse endlich mit Freuden der Früchte. Das Leben des hervorragenden Malers Cornelis Ketel, der wohl, da er seine innig geliebte tugendsame Frau, seine Kinder auf dieser Welt verloren hat, einer freundlichen zauberkräftigen Medea, die ihn wieder jung zu machen vermöchte. Doch da er sich nicht wieder verheiraten will, soll die Kunst, die ja selbst herzerfreuend ist, ihm eine Frau erscheinen und ihn täglich durch die zeitvertreibende Beschäftigung mit ihr verjüngen, und seine Werke sollen ihm, wie es bei Michelangelo der Fall, die Stelle von Kindern vertreten und seinen Namen im Tempel der Fama der Unsterblichkeit weihen und dort zu ewigem ehrenvollem Gedächtnis verzeichnen lassen, dass er einen Papst und zwei Kaiser durch die außerordentlich kunstreiche in ihrem Dienste geschaffenen Werke seines Pinsels erfreut hat. Das Leben des hervorragenden Malers Cornelis Ketel von Gouda. Man findet unter den jungen Leuten einige, die, indem sie sich auf die Malerei werfen, gegen ihre Natur handeln und infolgedessen auf Hindernisse stoßen, so dass sie, trotz aller Anstrengungen, keine Fortschritte zu machen vermögen. Anderen hat die Natur alles gegeben, um sie zur Vollkommenheit gelangen zu lassen, doch wissen sie ihr nicht den geringsten Dank dafür, indem der Reichtum ihrer Eltern sie mit der sicheren Hoffnung erfüllt, dass sie nicht durch die Geißens des Armuts und Bedürftigkeit zur Arbeit gezwungen werden können, und im Bewusstsein, dass ihr Lebensunterhalt ihnen gleichsam angeboren ist, wollen sie sich nicht quälen, um ihren Gaben entgegenzukommen. Andere wiederum gibt es, die allzusehr auf ihre Natur oder ihre Begabung vertrauen, ohne ihr durch Fleiß zu Hülfe zu kommen, so dass es kein gutes Ende mit ihnen nimmt. Aber diejenigen, welche die dargebotene Hand der Natur ergreifen und durch beständigen Fleiß lernbegierig mit ihr Schritt halten, ernten. Het leven van Cornelis Ketel, uitnemende Schilder van den voorhergenannten geledene arbeid, gelijk het velen geschehen en wel bekend is, dat hier in het geluk den voorzichtigen is toegevallen. Dit sal ik ook niet versagen den Poëtischen Schilder Cornelis Ketel, welchen van jonge aan sonderlijke neersicht die leeren toekwam: want door hy maar elf jaar oud, hem voelende door de genoegzaamheid de Schilder-const te leeren gedrongen, had hij sein erst onderwijs bij een zijn Oom, een taamlijk Schilder, hebbende doch meerder wetenschap en oordeel, als handelinghe. Ketel hier in vlijt te boven gaande alle Jongeren van den heelen Winckel, gaf een Glas-schrijver Dirk Pieters z. Crabeth, zyn Ooms goed vriend wesende, den jonghen goeden moed, siende zyne ernst so groß om leeren, segende: Dit wil een van de hundert werden, die tot volkommenheit komen. Dit versterkte Ketel zyn hoop, und machte hem più feierlicher in’t teekenen uit den geest und konterfeijten, ook zyn eigne vindingen te Schilderen. Hy is geboren te Gouda, in’t Jaar 1548. Sondags vor Palmsonntag. Doe nu Ketel 18. Jaar oud was, quam hy by Anthonis Blocklandt te Delft, en woonde daar een Jaar, welch was ’t Jaar 1565. In’t Jaar 1566. trok hy na Parijs in Vrankrijk, en quam te Fontaine Bleau, doe hy had vernomen, dat einige Jonge Nederlanders, Jeronimus Vrank, Jacob Aper, Hans de Meijer, en Denis van Wijk, samen practiseerden, by dese werd hy geern in gesellschaft genomen, en leerden samen om strijdt, met grössere vrolijkheid en eendracht, tot dat na einige Maanden den Koning zijn Hof daar quam houden, doe moesten zij vertrekken, des quam Ketel wieder te Parijs, en koos zijn kosten tot s’Koninghs Glaes-maker, Meester Joan de la Harne, daar hy een eigen Kammer had, Schilderende van Historie: Maar alsoo te Parijs van s’Koningen wegen een sterke gebodt was gedaan, dat alle vreemde, die daar geen twee Jaar hadden gewoond, en van onder ’t gebiedt des Koningen waren, moeten vertrekken. Cornelis Ketel, Goldendans. Das wissen viele, deren Voraussicht hierin vom Glück belohnt worden ist, aus eigener Erfahrung. Darin soll mich auch der Dichter-Maler Cornelis Ketel nicht lügen strafen, der von Kind an einen besonderen Fleiß auf das Lernen verwandt. Denn kaum elf Jahre alt, erhielt er, da er sich durch seine Neigung veranlasst fühlte, die Malkunst zu erlernen, seinen ersten Unterricht bei einem Onkel, einem leidlichen Maler, der jedoch über mehr Wissen und Urteil als Können verfügte. Als Ketel hier alle Schüler der ganzen Werkstatt an Fleiß übertraf, ermunterte ihn ein Glasmaler namens Dirck Pietersz. Crabeth, ein guter Freund seines Onkels, der seinen großen Lerneifer mit Befriedigung sah, indem er sagte: „Das wird einer von den Hundert werden, die es zur Vollkommenheit bringen.“ Das gab der Hoffnung des Knaben neue Nahrung und feuerte ihn noch mehr an, aus dem Kopf und nach der Natur zu zeichnen und auch eigene Kompositionen zu malen. Er wurde im Jahre 1548, am Sonntag vor Palmsonntag zu Gouda geboren. Als Ketel achtzehn jaar was, kwam hij naar Anthonis Blocklandt in Delft en woonde daar een jaar: dit was het jaar 1565. In het jaar 1566 ging hij naar Parijs in Frankrijk en kwam na Fontainebleau, na te hebben gehoord dat daar enkele jonge Niederländer, Hieronymus Francken, Aper Franssen, Hans de Maeyer en Denijs van Utrecht samen werkten. Hij werd bereitwillig in hun gezelschap opgenomen, en zij leerden samen om de wette in grotere vreude en samenwerking, tot na enige maanden de Koning zijn hoofd dorthin verlegde. Daar moesten zij dan Fontainebleau verlaten, en kwam Ketel weer naar Parijs en gaf zich in pension bij de glasmaker van de Koning, Mr. Jean de la Hamme, waar hij een eigen kammer had en figuurlijke schilderingen maakte. Als echter in Parijs op naam van de Koning een strenger edict uitging, des inhouds, dat alle buitenlanders, die uit het gezegde rijk van Spanje stammen en niet twee jaar in Spanje waren, moesten op lijfstraf wegvertrekken, om dat er veel gevluchte uit Nederland waren, 't zy om het beeldenstormen, Religie, oft dergelijke, zodat Ketel ongehad vond dat daar te blijven. Des en hij met een ontgaand de Parijse moord, is gekomen in Holland!, met de bedoeling de reis nog eens te vervatten naar Vrankrijk of Italië. Doch de tijd om onveilig reizen zou niet lijden, zo dat hij ontrendt zijn zes jaar is gebleven in zijn geboorte-stad Gouda, waar hij veel zoete verbonden was met het werken, de Sirene-kens hem zeer toegedaan waren, makend hem ten beste enige vrijage liedjes. Doch alsof door den Krijg daarvan schilderen niet te doen viel, vertrok hij Anno 1573 naar Engeland, en kwam te Londen, ten huize van een beeldhouwer en architect, zijn oom grootvriend en kennis, die hem vriendelijk onthaalde, niet willen dat hij oudere zou worden. Hier zynde, vercoosde enige stukken, die hij in het Land had gedaan, en kwam in kennissen van den Oosterlingen, daar hij veel voor Creeg te doen van contrafeitselen naar 't leven. Hier quam in Houwlijck met zyn tegenwoordighe Huys-vrouw, die uit Holland ontboden wesende te Londen is gekomen, en woonde daar ontrent acht Jaer, veel werks hebbende van conterfeyten, maar geen Historien, daar doch zynen geest altyd was toe gegegen: des maakte hy een stuk Op doek met beiden meerder als ’t leven, wesende een beduiding, hoe Sterkte van Wijzheit en Voorzichtigheid wordt verwonnen, welck hem afcocht een trefflijk Jongman, Engels Copman, ghenaemt Mr. Pieter Hachten, die ’t verschonck aan d’Heer Christoffel Hatten, die hoogh Cancelier is gestorven. Anno 1578. Conterfeyte Ketel de Koningin van Engeland naar ’t leven: Haar Majesteit zat te valen van den hoog geboren graaf van Hertfort, op ’t huis te Hantworth, daar sie bei d’Hertogin van Sommerset, Moeder des selben Graaf, ten eten was. Ketel conterfeytte ook den Graaf van Oxford, geboren hoogh Camerlingh, met nog veel meer grote Herren van den Adel, met Jahreme in Paris gewohnt hatten, die Stadt bei Todesstrafe zu verlassen hätten — es befanden sich dort nämlich viele, die sich wegen Teilnahme am Bildersturm, wegen ihres Glaubens oder aus ähnlichen Gründen hingeflüchtet hatten — hielt Ketel nicht für geraten, dort zu bleiben und entrann so der Pariser Mordnacht. Er wandte sich nach Holland in der Absicht, die Reise nach Frankreich gelegentlich zu wiederholen oder nach Italien zu gehen. Doch da das Reisen zu jener Zeit nicht sicher war, blieb er ungefähr sechs Jahre in seiner Geburtsstadt Gouda, wo viele süße, allzu lieblich singende kleine Sirenen ihm sehr zugetan waren und ihn mehrfach in Liebesliedchen andichteten. Doch da es dort infolge des Krieges nichts zu malen gab, reiste er im Jahre 1573 nach England und kam nach London in das Haus eines Bildhauers und Architekten, eines Landsmannes von ihm und guten Freundes seines Oheims, der ihn freundlich aufnahm und nicht wollte, dass er anderswo wohne. Hier verkaufte hij enige schilderijen, die hij in Engeland gemakkelijker had kunnen schilderen, en werd met de Hanzeleute bekend, wiens portretten hij naar de natuur moest schilderen. Hier trouwde hij met zijn tegenwoordige vrouw, die uit Holland was gesonden naar Londen, waar ze ongeveer acht jaar woonden, en hij vele portretten had te maken, maar geen figürige composities, waar hij altijd naar streefde. Daarom schilderde hij ook een doos met levensgrote figuren op laken, een Allegorie, welke de Overwinning van de Kracht door Wijsheid en Vorsicht darstellt, en hem van een uitstekend jonge engelse koosman, namens M. Peter Hachten, afgekocht werd, die ze dem Herrn Christopher Hatton, die als Lordkanzler stierf, schenkte. In het jaar 1578 portretteerde Ketel de Koningin van Engeland naar de natuur. Haar Majestät zat bij de hochgeborenen Grafen van Hertford, ten voordele van het Slot te Hanworth, waar ze bij de Herzogin van Somerset, de moeder des Grafen, aan de tafel was. Ketel portretteerde ook de Graaf van Oxford, erbaren Kammerherr en nog veel meer Herren des hoge Adels, nette vrouwen en kinderen, enige tegen de voeten uit groot als leven. In het jaar 1581 vertrok hij uit Engeland naar Holland, en kwam te wonen te Amsterdam, waar hem veel voor was om te conterfeiten naar het leven. Onder andere, een Corporatie van Schutters leverde hij op de Clevers Doelen, waarvan de Kapiteins waren Herman Rodenburgh en Beths, waarbij hij zichzelf ook in contrefeit in profijt. Deze stand of zij stonden op een Galerij, zo dat er een plaats van Kolommen komen, enige zeer aardige termen, die wat verheven en uitgesneden zijn, en daarop zeer verheven geschilderd, zo dat het een ongekomen manier en aardige houding van Lijsten is. De tronen met goede gelijken, stelsels der beide zijden, en kleuren, zijn uitnemend gehandeld. Onder komen enige sinnekens van wit en zwart, en twee staande Eigeneren, als van koper, zijnde Mars en Vulcanus. Hierbij om den sin te verstaan, heeft hij duitsch ghedicht gevoegd: Ghy wreede Mars, laat af van bloedige daden, Vulcanus, ghy van wapens meer te smeden, D’wijl onder voet gebonden zijn deze kwaden, Haat, Oorlog, Baat, Nijd, Tweedracht vol onvrede. Ketel heeft ook gecoördineerd en geschilderd twee geestelijke Moralen oft sinnekens: een, daar de Deugden overwinningen hebben over de Ongekenden, dit heet hij de Triomf der Deugt. T'ander was, daar de Ongekenden zege hebben over de Deugden, geheten triomf des Ongekts. Deze stukken heb ik gezien tot een samen Heer Jan van Wely t'Amsterdam, seer aardig geschilderd: De uitbeelding van deze deugden en ondeugden wonder geestig en versierlijk zijnde, van allen omstandigheden en bijvoegingen, na de aard en het wezen elke Persoonage, ook geestig en fraai gecoördineerd. Tot verklaring van deze, zijn van hem deze gedichten: Das Leben des hervorragenden Malers Cornelis Ketel 177 Kindern, enige daarvan levensgroot in ganzer Figur. In het jaar 1581 verliet hij Engeland en ging naar Holland, waar hij zich in Amsterdam nederzette. Dor had hij vele Bildnissen naar de Natuur te malen. Onder andere malte hij voor de Colveniers-Doelen een Korporalschap Büchsenschützen, deren Kapitän Herman Rodenburg Beths was. Op dit Bild stelde hij zichzelf ook in Profiel daar. Deze Leute staan of stonden op een Galerie, die aan Stelle van Säulen enige sehr hübsche, in ziemlich flach Bildhauerarbeit gehaltenen Karyatiden zeigt, die sich daneben sehr plastisch — diesmaal — wiedergelenken, sodass sie eine sehr ungewöhnliche und gut aussehende Art Rahmen bilden. Jünglingen, ähnlichen Köpfen, die Stellungen der Figuren, die Seidenstoffe und Kleider sind hervorragend zur Darstellung gebracht. In de onderste helft des Bildes sieht man enige kleine Allegorien in grisaille en twee stehende Bronzefiguren: Mars en Vulkan. Uit legging des Sinnes heeft de Maler folgende Verse hinzugefügt: Lass ab, du schrecklicher Mars von deinen blutigen Taten, und du Vulkan lass ab vom Waffenschmieden, dieweil euch zu Füßen die Friedlosen: Hass, Eigensucht, Neid und Zwerchgehalt gefesselt liegen. Ketel heeft ook twee moralische Allegorieën komponiert en gemalt. De een, die hij de Triumph der Tugend noemde, toonde de Sieg der Tugenden over de Laster, de andere, welke hij de Triumph des Lasters noemde, toonde de Sieg der Laster over de Tugenden. Deze zeer schön gemakten beelden heb ik bij de ehrwaarde heer Jan van Weely te Amsterdam gezien. Deze Tugenden en Laster zijn door het hele attributieve bijwerk wonderbaar geestig, en erfinderig naar hun karakteristieken, en ook vortreffig komponiert. Voor de verklaring van de twee beelden heeft Ketel volgende gedichten gemaakt: van Mander, Schilder-Boek. Het leven van Cornelis Ketel, uitnemende Schilder Triomf van de Tucht. De Nacht, de Tweede Kraft, Strijd, en wreed Tyrann zitten hier onder voet, in verachtende hele verflaat: Daar Wijheid 't Land regheert met goede Politie, Justitie besorgt den Vrede, staat, Ook daarbinnen Liefde en Trouw in openbare aanschouwing, En heeft de een de ander kust, omhelt in vriendschaps toon, Daar Liefde van haar uit zijnd haar vruchten vele fout, Met Palm en Lauwer groen, om Deugd daar mee te kroonen, Hier ziet men Waarheid rein in 't alderhoogste wonen, Die ziet door Sterkte en Maat haar rijke werk vermeerderd, In 't beider klaar Licht, tot haar Deugds verschoonning. Wel 't Rijk waar Oomsvoedig staat, des Waarheyts wetten eert. Triumph des Ondanks, Alwaar de Heische Nacht haar vrucht Tweedracht schuift voort Door donker WKBL schikt het in onverstand, met list, die met haar Planen werpt de Deugd en veroorst, Gerechtigheid ook quets, dat zij hier wordt gehinderd, Daar leidt de Waarheid naakt gevallen door den Twist, En wordt van Tyrannie in het lichaam zeer fijn gestoken, Waar Oorlog in den mist des Boosheid toegestemd, Gerechtheid staat met zijn Sabel, om wreedelijk hem te wreken Dan over Trouw en Liefde, die vallen moeten breken, Haar vruchten jong en teer ontschieten haar in schandaal. De Wijsheid, Policie, en Vrede zijn geweken. Wee het Rijk daar de Boosheid heeft genomen de overhand. Ontrent het Jaar 1584 heeft Ketel ook gemaakt een opsichend Paulus, zo groot als leven, tot aan de knieën, na het leven van Rutger Jansz. gedaan voor Hans Ophoven. Voor Wiens Broeder Thomas Ophoven, hij deszelfde nog eens maakte, met nog vijf beelden daar toe, te weten: Petrus klaagende dat hij Christum versacekt had. Triumph der Tugend. Neeid, Zwietracht, Streit und grimmige Tyrannei liggen hier aan de Boden in ihrer Kraft gebrochen, wo Weisheit mit guter Polizei das Land regiert, wo Gerechtigkeit besorgt den Frieden erhält, wo man Liebe und Treue öffentlich zien kan en den anderen küssen und freundschaftlich omarmen, sieht, wo Love haar mannigvormige Früchte und grüne Palmen und Lorbeeren spendet, um die Tugend damit zu bekrönen. Hier sieht man die reine Wahrheit in höchster Höhe wohnen, die durch Stärke und Mass zur Verschönerung ihrer Tugend ihr Reich sich im hellen klaren Licht vermehren sieht. Wohl dem Reich, wo Demut stets de Wahrheit Gesetze ehrt! Wen der höllische Neid seine Tochter, die Zwietracht, durch dunkle Wolken des Unverstands mit List vorwärts schiebt, die mit ihren Pfeilen die aufgestörten Tugenden verfolgt und auch die Gerechtigkeit verwundet, so dass man sie hier missen muss, da liegt die Wahrheit nackt, vom Streit gefallen, und wird von der Tyrannei aufs grausamste in den Leib gestochen. Wo der Krieg, von der Bosheit umringt, mit seinem Schwert bereit steht, um sich grausam an Treue und Liebe zu rächen, die fallend zugrunde gehen müssen, und deren junge und zarte Sprossen in Schande erwachsen, da sind Weisheit, Polizei und Frieden gewichen. Weh dem Reich, da die Bosheit die Oberhand gewann! Im Jahr 1584 malte Ketel auch einen aufwärtsblickenden Paulus, ein lebensgroßes Kniestück, für Hans Ophogen. Hierzu hatte ihm Rutger Jansz. gesessen. Für den Bruder des ersten, Thomas Ophogen malte er den Paulus noch einmal und dazu noch fünf andere Figuren, nämlich: Petrus, die Verklärung Christi beklagend; die Bekehrte Sünderin Magdalena; der Publican; Saul stürzend in sein Schwert; Judas sich erhängend. Welche sechs Stücke noch jetzt zu Dantzick, im Hause von dem vorschreibern Thomas Ophogen, und sind in allen Teilen der Kunst sehr wohl gehandelt, und herrlich gemaltes. Im Jahr 1589 lieferte er noch ein Corporaalschaft op de Handboogsdooth, waar Capiteijn af war Dirck Roossencrans, also groß als ’t leven, und über Ende stehend, sehr herrlich gemaltes, und kostbar um Ansehen, mit auch eine neue Invention von einer Liste. Die Contrefeysel die hier und da von ihm sind, sind sehr viel und wohl gemacht. Unter anderem ein ten voeten aus, als Leben, vor einem Hopman Neck, desgleichen ist seine Frau. Mehr dinge oben als verwunderlich sind einige Contrefeysel, die sehr klar und net von ihm sind gemacht: Erstlich, einen Andries Vericksen: Zweit, einen Jan Lammersen, hält in einer Hand einen Orangen-apfel: Dritt, Secretaris Haen: Vierter, einen Goutsmit, eine Tronie halb als ’t leven. Dies sind alle Amsterdammers. Fünft, einen Venediger, der in Amsterdam einen herrlichen großen Schiff liet machen, und war ein Magnifico, genannt Francesco Morosini, das war eine ausgezeichnete herrliche Tronie; und machte dazu eine gegen, anders um, mit den Finger ohne Pinsel, die auch sehr wohl gelegt. Sechst, eine sehr wohl gemachte Tronie, werdend ’t Contrefeysel von Vincent Jacobsen de Wijn-peyler van Amsterdam, mit einem guten Frankfurter Wein in der Hand, hervorragend klar, welches auch ihr Wohlstand von weitem nicht sein Gewicht verrät. Siebent, eine Portugiesische Tochter. Achter, einen Simon Lock Amsterdammer. Dieses Contrefeysel, das hervorragendste von allen, ist nun in Den Haag zum Prokurator Lock. Unter vielen anderen schönen Contrefeyseln von ihm gemacht, hat unter Hände zweielf Aposteln mit dem Christus, Tronien, größer oder also groß als ’t leben, und seine Contrefeysel von einigen Schildern und Künstlern, zu untersuchen, sind zwei sehr bedeutsam. Zesde, een zeer goed uitgevoerd portret, namelijk dat van Vincent Jacobsen, een visser uit Amsterdam met een tuchtig Romeins Rheinwein in de hand, een uitstekend sorgvuldig uitgevoerd portret, dat van verre een uitstekend indruk maakte. Zevende, het portret van een Portugees meisje; achtste, het portret van een Amsterdammer, naamloos, maar dit portret, het beste van alle, is nu in het Haag in bezit van de procurator Lock. Buiten vele andere portretten heeft hij Christus en de twaalf apostelen onder handen, overlevensgrote of levensgrote koppen, welke zeer goed opgevatte en goed gezeichnete portretten zijn. 182, Het leven van Cornelis Ketel, een belangrijke schilder, behandeld zeer aardig, goed van tekening. Onder andere is er ook de troon van Constantijn, Beeldsnijder Hendrick de Keyser, Bouwmeester van de stad Amsterdam, zeer goed gelijkende. Nog heb ik met mijn wel bevallen gezien, 12 apostelen troonien, met de handen groot als 't leven, van hem zeer cloek gebeeld, en zyn tot Parijs ten huize van Jacob Ketel, zijn neef, Ingenieur van den Koning van Frankrijk, een wonderman in zijn tijd, die ook tot Milaan in dienst van Spanje is geweest. Ketel, gelijk hij van Naturen een Voorganger der Muzen is, heeft ook gelijkende den ouden Timanthes veel heimlijke verstanden in zijn werken te weghen gebracht, en zijn rijke beduidingen te kennen gegeven. Eerstelijk, een ordinantie in tekeningen, uitwijzend drie oorzaken waarom alle consten geleerd worden. Hier nevens tot verklaring is van hem dit gedicht: Drie dingen ieder meest te leren, consten bewegen, Het een geldt, het tweede leraar, en het derde liefde tot consten, Die geldt soekt, gierigheid hier op den weg komt tegen, Beeldt zijn voortgangh hem, dies hij maar leert op 't rondst. N.B. De tekst is sinds de publicatie van de eerste druk verschillend verwerkt. Maer die nae Eere staat, verwerft wat meerder Jonst, Midts ydel glory can ten Consten boom toeleyden: Dan soo hy om de vrucht, niet om den boom begonst, Hy onrijp plocken sal geen recht genot van beyden. Die d’aengheboren lust den weg hier gaet bereyden, En staegh met vlam de Liefde daer toe drijft voort met eracht. Van dees sal neersticheyt noch patiency scheiden, Waer door in arbeyt hy tot Consten werd ghebracht, Wiens oefningh naemaels Fame met Geldt en Eer versacht. Gheluck verweckt Afgonstigh Haet en Nijt, en Achterclap uit spijt, Hen teghen Fama zetten: T’gherucht vlieght nochtans voort, dies elck een siet en hoort Van yegh'lijcx werk ghetuyghen: Doch Waer heyt met den Tydt, in't licht komt, oft wat lijdt. Das Leben des hervorragenden Malers Cornelis Ketel 183 einer Reihe von Malern und Kunstfreunden darstellen. Unter andern befindet sich auch der Kopf des sehr kunstreichen Bildhauers Hendrick de Keyser, Baumeisters der Stadt Amsterdam, darunter, der sehr ähnlich ist. Ferner habe ich mit Wohlgefallen von ihm zwölf lebensgrosse sehr gut ausgeführte Apostelbrustbilder nebst Händen gesehen, die sich zu Paris, im Hause seines Neffen Jacob Ketel befinden, des Ingenieurs des Königs von Frankreich, eines in seiner Kunst wunderbar erfahrenen Mannes, der auch zu Mailand im Dienste des Königs von Spanien gestanden hat. Ketel, der von Natur ein Liebling der Musen ist, hat auch, wie der alte Timanthes eine Menge sinn- reicher und bedeutungsvoller Allegorieen geschaffen. Einmal z. B. hat er eine Komposition gezeichnet, welche die drei Gründe zeigt, um derentwillen alle Künste gelernt werden. Zu ihrer Erklärung hat er folgendes Gedicht gemacht: Drei Dinge sind es, die zumeist dazu veranlassen, die Kunst zu erlernen: erstens Gewinn, zweitens Ehre, drittens Liebe zur Kunst. Dem, der Gewinn damit erstrebt, tritt die Habgier auf seinem Wege entgegen und hindert sein Fortschreiten, so dass er nur ganz oberflächlich lernt. Aber wer nach Ehre strebt, kommt etwas weiter, indem eitler Ehrgeiz zum Baum der Kunst immerhin führen kann. Doch wenn er nach der Frucht nicht nach dem Baume selbst trachtet, wird er sie unreif pflücken und keinen rechten Genuss von beiden haben. Jener aber, dem angeborene Lust den Weg zur Kunst bereitet, und den sie allezeit mit heisser Liebe und Kraft darauf vorwärts treibt, dem wird es weder an Fleiß noch an Geduld fehlen, durch welche er in Arbeit zur Kunst geleitet wird, und Ruhm und Geld und Ehre wird spätestens seines Schaffens Lohn. Glück erweckt Neid. Missgünstige Hass, Neid und ärgervolle Verleumdung verbünden sich gegen den guten Ruf. Gleichwohl nimmt der Ruhm, den Jedermann von eines jeden Werk Zeugnis ablegen sieht und hört, seinen Weg; denn wenn sie auch leidet, kommt die Wahrheit mit der Zeit doch an's Licht. Het leven van Cornelis Ketel, uitnemende Schilder Geen dingh kan 't hebben. Dies Nijd t'hert knaeght ghestport, de Spin fenijn uit cort, Daar Biekens Honig suijgen. Dit sineken van den Boom der Constent, was ook van hem nog beduidend op een geestelijk sin, het was in Brabant gesonden, en is nog in Hamburg, tot d’Heer Domenicus van Uffele, in de grueningh-straat, daar het den lichten dag, en den Const-hongerigen oogen, maar te veel in een kist onthouden wordt. Ketel heeft ook ter begheerd van Raphael Sadeler getekend een sineken, daar midden Musica, Pictura, en Poesia, zitten de Liefde met een brandend hart bij een Fonteyn, haar gezicht na de schilderij, en ’t gehoor tot de Musiek keert. Op de Fonteyn zit met een kinderhoedje uitgebeeld Genegenheid, dat water pischt, hebbende bij hem Subtiliteit, met der Spange beduid, en bevestigd met veel aardige omstandigheden, de liefde te zijn de Fonteyn der Constent. Ditzelfde drijft hij nog op een geestelijk sin: des in den bovenback der Fonteynen met Seraphim hoofden geëert, uit welke Lof-geesters monden t’Fonteyn-water der Constent vliet. En de wil der Constenaars is strekt tot hoogheid, eer en prijs, is deze begeerlijkheid uitgebeeld met Lelie-crans en Palm-tak. Onder ander zit Pictura, en Schildert de Historie van Icarus en Daedalus, om de maathoudichheid den Constenaers in laten denken voor te houden: om dit perk komt ook een boort, en begrijpt in hem vier beigeiden. Neerstichtigheid, spinnende, met een Omei, bij hebbende zweven en spooren. Ten tweeden, Arbeid, met Span, hamer, Ossen-huid, en dorsvlegels. Ten derden, Geduld, met een Vogel-kokon met een Vogelkin in, bij hebbende een Lam, en Sint-looper, achter haar hangen de boeien. Ten vierden, isser t’Gebruik oft Oefening, met een pijl in de hand, die zij waarschijnlijk door een Ring, den eenen voet hebbende op een uitrusting, achter hangen de hand. Dieser kleinen Allegorie vom Baume der Kunst legte er auch noch einen religiösen Sinn unter. Sie wurde nach Brabant gesandt und befindet sich jetzt in Hamburg bei dem Herrn Dominikus van Uffele in der grünen Strasse, wo sie in einer Truhe dem Tageslicht und den kunstbegierigen Augen nur zu viel entzogen wird. Ketel hat auch auf Wunsch Raphael Sadelers eine kleine Allegorie gezeichnet, welche die Liebe inmitten von Musik, Malerei und Poesie mit einem brennenden Herzen bei einer Fontäne sitzend und ihr Antlitz der Malerei, ihr Ohr der Musik zuwendend zeigt. Aan de Fontäne zit, als Kindje dargestellt, de Neigung en pinkelt Wasser en heeft, neben zich, de Feinheit, versinnbildlicht door een Slang. Hiermit und mit viel anderem hübschen Beiwerk beweist Ketel, dass die Liebe de Quelle der Kunst ist. Dieser selbe Allegorie gibt er nog een religiösen Sinn, indem er het bovenste Becken van de Fontäne met Seraphsköpfen verziert en uit deemouthen van deze Lob-Geister het Quellwasser der Künste — gleichsam zu Gottes Preis — laat fliessen. En whilen art en begehren der Künstler naar Anerkennung, Ehre en Preis gaat, is dit begehren door Lorbeerkranz en Palmzweig angezeigt. Onder de andere Figuren zit de Malerei en maalt de Geschiedenis van Ikarus en Daedalus, um de Künstlern das Masshalten im Hochmut nahe zulegen. Het Ganze wordt van een Omrahming eingefasst, die vier Figuren einschließt: eerstens de Fleiß, spinnend en omgeben von einem Storch, Peitschen und Sporen; tweitens de Arbeit mit Spaten, Hammer, Ochsenhaut und Dreschflegeln; drittens de Geduld mit einem Vogelkäfig und einem kleinen Vogel darin, mit einem Lamm und einer Sanduhr neben sich, und Ketten, die hinter ihr hängen; viertens de Übung mit einem Pfeil in der Hand, den sie durch einen Ring zu werfen trachtet, den einen Fuß auf eine Sanduhr gesetzt und Handbogen, die hinter ihr hängen. Bij elk van deze Beiden hängen twee brandende Lampen, als uit een grotensch deliberende. Hierin bewijst, dat Openbaring met de tijd volkomen is, en dat door vier äußere Mittel de voorgemelde erachten hen licht openbaren, gelijk alle Constanten door deze vereinte Deuchden te voorzijn komende, lichten zijn op de Aarde. In de Locht komen aan d’een zijde twee kinderkens, het een den Geest, t’ander Lust beduidende, deze drijven t’vlammig hert tot neersicheid, ’t welk sweep en spooren beduiden, die den Man in de hand heeft: aan d’ander zijde van verre komt ook een geboogden Cupido, die ’t pijlken in het hert geschoten heeft. In het verschieten ziet men enige. Das Leben des hervorragenden Malers Cornelis Ketel 187 Hangen bij elke van deze figuren hangen twee brandende lampen, die gleichsam een grotteskenartig Laubwerk entspreissen. Er moet hiermee gezegd worden, dat Übung met de tijd Vollkommenheid bringt, en dat de genoemde krachten bij de Anwendung van die vier äußeren Mittel zich gemakkelijk openbaren, zoals ja alle Kunsten door de Vereinigung dieser Tugenden in Erscheinung treden en de Welt erleuchten. — Hij heeft verder een kleine Allegorie in grisaille gemalt: een erwachsenen nakkten Man, die met een Been op de kop van een Ochsenhuid, met de andere op een Spaten stapt en over een Anker hinwegschreitet, den hij met de Hand am Ring lifpt. Hij houdt ook een Peitsel en twee Sporen en draagt — gleichsam in zijn Gewalt — een Frau op dem Arm, die de Kunst voorstellen moet en in ihrer hochgehobenen Rechten einen Lorbeerkranz hält, naar dem der Man, ebenfalls mit seiner rechten Hand, die een durchschossenes brennendes Herz hält, greift. De tenissen der Frau berühren eine Sanduhr, die auf der einen Seite einen Tagvogel - Flügel und auf der anderen Seite einen Nachtvogel - Flügel zeigt, und sie weist mit der linken Hand auf ein Lämmchen, das zu der Kunst emporblickt. Een knieend Kind schlingt den einen Arm om den Hals des Lammes en neemt mit der anderen Hand een Palette met Farben op, om te tonen, dat hij Neigung heeft de Malkunst met Geduld te leren. Op de andere Seite der schreitenden Figur, die von rückwärts gegeven is, ligt een Kind, dat mit der einen Hand een Ochsenhorn und mit der anderen een Notenboek hält und geneigt scheint een Musiker te worden; bij hem liggen allerlei Musikinstrumenten. In de Lucht ziet men op de eenste Seite twee Genien, van welke de een den Geest, de andere de Lust bedeutet; deze ermunteren het brennende Hart zum Fleiß, welke door de Peitsel en de Sporen versinnbildelijk wordt, die de Man in de Hand houdt. 