title: Historische en godgeleerde verhandeling over de sprinkhanen, derzelver Aert, Eigenschappen en Verwoestinger, in oude en latere Tyden, tot in de Jaren 1748 en 1749. Met een aenhangsel over de spyze der Israëliten in de woestyne, gemeenlyk kwakkelen geheeten
creator: Rathlef, Ernst Ludewig, 1709-1768
text: ‘ ,. ■ i -'s'. ' ■ f ~£ O \ f 3r „ v i < ^M ' V' Lt r, ^ v L Digitized by the Internet Archive • in 2019 with funding from Wellcome Library , ' . ’• x https://archive.org/details/b30504673 7r47o HISTORISCHE en GODGELEERDE YERHANDELI ng OVER DE Derzelver Acrt y Figenfchappen en Vcrwoeßingen y in Oude en Latere Tyden ; tot in de Jaren 1748 en 3749. Met een AENHANGS EL OVER DE SPYZE der ISRAELITEN IN DE W OESTYNE, Gemcenlyk KWAKKELEN geheeten, Uit het Höogduitfch van den Heere. ERNST LU LA EWIG RATBLEF, Opper - Pailoor der Lutherfche Kerke te Diephoks , Verladt en eenigszins vermeerdert door PIETER ADRIAEN V ER WER. ' Met naeukeurige Afbeeldingen der SPRINKHA N EN. Te AMSTERDA M, By KORNELIS vaä TONGERLO. 1750, w.S « y 0 1 G B V* A E N den HEERE JAKOB ROETERS , KOMMISSARIS der ZYDE MANUFAC- TÜREN te AMSTERDAM. Myn Heer, ) Niets is 5er gering in de hant des Almagtigen ; het zy de;- mil¬ de Gunft van dien Algenoegzamen den Menfch wil zegenen , het zy de Oordeelen zyner geduchte Recht- vaerdigheit den Volkeren , op Aerde , Gerechtigheit leeren. * z Dil O P D RAGT. Dit laetfte hebben onlangs verfchei- dene Geweden vanDuitfchlant tedeer- lyk ondervonden in de Plage der Sprinkhanen: geringe Dieren, in- dien men ze enkel op zieh zeiven be- fchouwt ; maer wier verichrikkelyke Menigte Menfch en Vee, dcor.’t ver- woeften aller V eltvruchten en Gewas- len , van het noodigüe Voedfel kan berooven. Zulk een ongewoone Bezoeking be- woog , met reden , de Oplettendheit van een aendachtigen Belchouvver in Duitfchlant, om den Aert dezer Die¬ ren , en welke elenden zy van Outs en in deze Dagen veroorzaekten , met ie- ver na te fporen en zyne Lantgenoo- ten mede te deelen. Dir hielt ik ook der Opmerking van ons Nederlant niet onwaerdig, en de¬ ze weinige Bladeren fchroome ik niet aen UW ED. aen te biedert, tot eeno- penbaer Bevvys van een erkennend har¬ te, dat zieh altoos ten diepfte gehen¬ den zai rekenen in de onverdiende bly Pen eener wäre V rientfehap , die naer gee- O P D R A G T. geenen Lof dingt, om hare Weldaden breedvoerig te hooren uitmeten. Ongevoeglyk zou ik het oordce- - len, voor een Werkje van zoo kleinen omflag , omltandig de redenen bloot te leggen, waerom eene dergelyke Verhandeling de Befchouwing U WER ED. in ’t byzonder verdient. Genoeg is het te erinneren, dat het Lantieven ’t welk UW ED. op het deftig Tr o m- penburg, het fieraed van ’s Grave- lant , met een uitgebreiden Koophan- del en een der edelfte en nudle Hant- vverken van ons Vaderlant , in zyne grootfie KoopÜad , weet te paren , UW ED. van der jeugt af geleert heeft, welk een Heil den Lantzaten bejegent, wanneer Vee en Akkers gezegent zyn en door geene Plagen gedrukt worden. • \ Het behage den Allerhoogften UW ED. met UWE minnelyke en deugt- zame Echtgenoote, noch lang de dier- bare Zegeningen van den Koophan- del en Akkerbouw, in een ongefloor- den Welftant, te doen genieren ten fteun van velen, die hunne Welvaert * q in O P D R A G T. in het wel gelukken UWER Oogmer- ken gewoon zyn te vinden. Met deze Wenfchen zal altoos myn hart vervult zyn , terwyl ik , met alle hoogachting , blyve Myn Heer, UW ED. OoTMOEDIGE Dienaer, Pieter Adriaen Verwer. VOOR- L Oo ras ik de folgende Verbandeling van den User Rathlef over ö^Sprinkhanen »ntfing , dacht ik dat men aen ons Nederlant gern ondienft zou doen met derzet- ver Vertaling ; dewyl hetgeruebt , ’t welk deze Dieren , federt de Twee laetfle Zomers , door bunne Verwoeßing in Eu¬ ropa , verweht bebbentvelen reets hegeerig gemaekt hadom ze U zien » en als üts zeldazems te bewaren ; waer ult ik aordedde, dat de Befcbeuwing van hunnen Aert en Eigen- fchßppen en wat men verder van dezelve kon te weten kamen niet onbevallig zyn kan. Indien de tyt bet had willen toelaten , z m ik mogelyk eene gebeele andere febikking aen bet Werkje gegeven en met de Uitgave gewacht bebben , tot dat ik in Engelaut en elders had kunnen nafporen , of 3 er noch eenige andere byzonderheden te vinden waren , die men aen ’t Gemeen kon mededeelen . Maer ik oordeelde dat de ge - negenbeit tot deze Bejchouwing door den tyt merkelyk kon verflaeuwen , 3 00 ras de Plage geheel en al ophielt; het welk met reden te wenfehen is 9 en waer toe de Algenoeg- zame zynen zegen vergunne ! In de bebandeling hebbe ik echter den Heere Rathlef niet volkomen gevolgt ; maer aen den eenen kantby bet Werk iets hygedaen ,ten aenzien der later Berichten van de Ver- woefting door deze Dieren , en van ’t gene 3 er na de Hoog- duitfebe Uitgave gebeurt is. Aen den anderen kant , heb¬ le ik 'er wederom wat afgelaten , 3t gene ik oordeelde te wydloopig te zyn , en waer ontrent my veorkwam dat de Scbryver het doel niet getroffen had , bet welk hy beoogde. Het was my aengenaem by den Eerw. Heere Jacoius Krighout, Hoogleeraer in de Godgeleertheit onder de Remanftranten, gelegenbeit te vinden om eene nette Afbe eiding der Sprinkhanen by dit Werkje te 1 wegen. Deze zyn afgeteekent , volgens de juifte Grootte , zoo^als ze federt het Najaer des Jaers 1748. hewaert zyn: doch men beeft ons bericht dat ze 00k grooter , en volgens de Figuur , uit Ludolf getrokken , hier te Lande gezien zyn. Behalven ’t gene ik in de Aenwyzing der Figuren we~ gsns deze Dieren gezegt hebbe , moet ik noch melden , dat de Heer Krighout dezelve maer Veertien dagen °f uit er ly k Drie Weken in het leven kon bouden en dat weinig aten, fchoon men tun alle Voedfel aenbood # waer V O ORBE R I C II T. nvaer op men verwacbtte dat ze gretig zouden azen - Van widere dergelyke , welke dcze Heer niet in hun volko¬ menbeit kon bewaren , beeft by Proeven gebad , dat ze flcrker en niet allem (Jroente , mner oök Brootraten * Al¬ le j ebenen zy zeer begeerig naer Dumk en zwobghi gulzig allerlei Fochten in* Toi bewys dat bet Eieren zyn , die als zoodanig in de Figuitr zyn afgetegkent , dient dat dit Uitwerpjel zeer veel -van de gewoone vui- U gleit verfcbeelde , en ook zeer zorgvuidig door bet Dier hier van was afgefebeiden en , sf aen bet Glas of aen bet Grmje gehegt was. Wat ’er aen ontbroken beeft, dat hier mit , federt langer dan een Jaer , geen jongen voortgekemen zyn, weet men niet ; doch gewigtiger be- zigbeaen heb'ben verhindert om hier eenige ms eite toe te dosn ; feboon men anders niet ongenegen was de Geboor - te enVerandering dezer Dieren na te gaen. Het Aenhangfel over de Selaven, die den Israeliten in de Woeft y ne Tweemael tot Spyze verftrekten , en welke door de Overzetters gemeenlyk Kwakkelen genoemt wor¬ den , hebbe ik den N oder dnitj eben Lezer niet willen entbou - den j te me er dewyl de Heer Rathlef aen den Plcere Jo an Jakob Wetstein, Hoogleeraer in de Filozofie onder de Remonitranten , aen wien ik de mededeeling van dit Hoogduitfche JVerkje verfchuldigt ben, verzecht beeft het zelve , wäre het mogelyk, gemeen te malten , om 3 er het oordeel van de Nederlantfche - Geleerden over te mö¬ gen weten . Kan de Heer Rathlef , door deze myne Vesta¬ lin g , tot zyn oogmerk geräken , het zal my lief zyn. Mo - gelyk zou het ook tot vervulling zyner Verbandeiing niet ondienflig zyn , dat men netter wiß te zeggen , welke Fogelen de Seleukiden zyn, waer voor de Heer Rathlef de Selavim houd. Weint het febynt niet genoeg enkel te bewyzen, dat de Selavim geen Kwakkelen en esk geen Sprinkhanen, maer wel Seleukiden zyn; zoo lang men niet weet welke Vogelen , door deze iaetfle 'beim- ming moeten verftaen worden. Dit Onderzock febynt de Heer Rathlef voor anderen over te laten. Meer achte ik niet noodig mynen Lezer te berichten ef hem met langer Foorreclen te vervelen. v E R YERHANDELING OVER DE SPR § *• . deze oeiden ook veel overbenkomil met ma 1- kandcr hebben, zyn zy echter dezelfde niet ; inaer in foort van malkander verfchillende. De Cicada , die by de Franfchen Ci gal e en by de Nederlanders Stapel of Kreekel getioemt wort, is indewarmeLantfchappenvan Vrank- ryk, als Provence en Langedok zeer gemeen en in de Nederlanden wort dit Dier meeft in den tyd van den Hooibouw gevonden. In Duitfchlant fchynt het minder bekent , im* mers de Duitfchers hebben ?er geenen byzon» deren Naemvoör,en zyn gewoon het Latyn- fche Woort Cicada en het Franfche Ci gab met den gemeenen Naem van Hcufchrckktn te be- teekenen. Deze Cicada of Kreekel is een zin¬ kend of immers geluidmakend Infeti , ’c welk veel naer een V lieg gelykc ; maer onge- ]yk grooter is. Zy hebben een groene kleur i A Oewelmen menigmael, zoh- der onderfcheid , den Naem van Sprinkeianen geefe aen de Dieren , welke de Latyneii Locafia en Cicada noemen , en 2 VERHANDELING ovek. zyn langwerpig van Lyf , en dewyl derzelver achterfte Pooten veel langer zyn dan alle de anderen , en zy met dezelve * naer gelang van hun Lichaem , groote fprongen doen , fchy- nen zy den Naem van Sprinkhanen gekregen te hebben, Wy zullen ons in derzelver Befchryving hier niet verder in laten; naerdien wy in deze Verhandeling alleen den rechten Sprinkhaen op Jt oog hebben , die federt het Jaer 1 7^.8 > in Europa » zoo groote Verwoeftingen heeftaen- gereeht. Deze wert by de Latynen Locußa9 by de Grieken Akris , by de Joden , Perfen en Arabieren Arb eh geheeten. De Franfchen noemen hem Saut er eile , de Italianen Caval - lette , de Hongaren Fm ent s en de Hoogduit- fchen Heufchrekke. Van zeer oude Tyden af zyn deze Sprinkhanen bek ent geweeft ; wacr van wy verfcheide voorbeelden zullen bybrengen, doch meeft waren zy ’t altoos in de Zuidelyke Gewef- ten en warme Landen ; en fchoon zy zieh te- genwoordig als iets nieuws en iets vreemtsin Europa vertoonen , kunnen echter oude lui- den van ’t zeitig of ’t zeventig Jaren geheu- gen, dat zy dezelve voormaels in Duitfchlant gezien of ten minften van deze Dieren gehoort hebben. In de outfte Schriften» vint men Befchryvingen van deze Infetten , en het blykt9 uit vele voorbeelden , dat het gewoone en bekende Dieren zyn in de warme Landen , die van alle tyden her in die Plaetfen geweeft zyn , en dat zy in de meefte Landen van Duitfchlant nu en dan zieh vertoont hebben» Dit is myn voornemen om in deze Verhan¬ deling te bewyzen; waer uit wy tevens gele- genheit zullen vinden om den Aert, het Va- de SPRINKHANEN. 3 derlanc en de Overtogten dezer Dieren naer Europa aen te toonen. Eindelyk zal die alles ons aenleiding geven om derzelver Nuc en Nadeel te befchouwen , als mede toc de Mid- delen,die legen deSprinkhanen gebruiktzyn* of welke men noch nader zou kunnen uitden* ken. ^ § 2. Buiten allen twyfel is Aristoteles de EerPe, die iets van belang wegens de Sprink- hanen gemelt heeft. Hy had, door de Hulp- middeleiij die Alexander hem verfchafte, ge- legenheit om den Aert der Dieren naeukeurig te onderzoeken , en onder dezen handelt hy 00k van de Sprinkhanen , en wel van die , welke in zyne warme Landen gevonden wer¬ den , en by fommige tyden naer Europa over- komen. Indien deze Filozoof in onze tyden leefde, waer in zyne Navolgers en Leerlin- gen den weg tot het Onderzoek der Natuur gebaent hebben of indien hy de Hulpmid- de len gehad had , waer van zieh de groote Onderzoeker der Inf edlen , de Heer Reaumuk. te Parys bedient heeft, zouden wy ongetwyf- feit netter berigten van de Sprinkhanen, in zynen tyt, kunnen vinden. Aristoteles verhaelt er het volgende van : „ Deze fprin- „ gende Infeäen hebben van achteren lan- 5, ger Pooten dan van vooren , en die tot „ fpringen bekwaem gemaekt zyn. Het Eer- „ fte Lit dezer Achter fte Pooten , dat aen 5, het Lichaem vaft is , gaet te rüg naer de „ hoogte , en het tweede gaet naer om „ laeg. Uit kracht dezer Geftalte, kunnen 3» z y , wanneer zy deze Pooten recht op en A z „ neer 4 V E R H A N D E L I N G ovei neer zetten, zieh opheffen en in de hoog- „ te fpringeri (a). De Sprinkhanen brengen him geflagt cloor Eieren voort , welke de 3, Wyfjes dne Maenden, namelyk in iViei , 3, Juny en July by zieh hebben. De klein fte s:ä dezer Eieren zyn zoo groot als een Vygen- 3, kork Met ter tu beginnen zy zieh te be- 33 wegen als Wurmen , en allengs beginnen 33 zyte groeien tot de langte van een Vmger. 3, De Sprinkhanen Jeggen gaerne hunne Eie- 33 ren aen fheenachtigePlaetfen en myden hier 33 toe een kleiachtigen gront. Hierom vint 35 men ze veel by Signum (b) en by den Berg (c) 33 Athos (d), Deze geyieugelde In fetten ‘ 9 33 Rerven gewoonlyk in den Herffl ( e), 33 De Mannetjes zyn kleiner dan de Wyfjes. 3 3 Deze laetfte booren rnet het achterdecl 3, van haer Lyf in de aerde eo leggen hier bare 3, Eieren in , daer de jongen zoo ras dezelve 3, ryp zyn , uitkruipen : deze jongen zyn zoo teer en week , dat zy , wanneer ze maer j5 even worden aengeraekt , terflont Rer- ?5 ven Z> leggen de Eieren nietop den vlak- 33 ken gront; maer zu diep als zy met het 33 Achterlyf in de aerde können booren , Zy 3, zyn in den beginne Zwart van kieur , en groe- (a) Aristot. de Natur « Animalium. Lib IV c. 7. (b) Voorhe.en een Stad in Azie , en eigenlyk in Na- tolie aen de Zcekuft (c) Athos is een hooge Berg aen de Kuft van Mace- donie , die tegen Signum over legt en federt de Heili¬ ge Berg genaemt is. (d) Aristo t . de Natura Animalium. Lib. V. C. 17 Wy zullen eclrer vervolgens zien dat deze plaets niet van de Sprinkhanen handelt 43.) (■e) Ibid, c, 10, de SERINKHANEN. 5 59 groeien zeer fchielyk. Na dat de Wyfjes ,, bare Eieren , in t einde van den Zomer 59 geleid hebben , ftervenzy, want dar; groe- 39 kn ’er kleine Worraen aen hare balzen, s, waer door zy verworgt worden. De Man- ,9 netjes fterven ter zelf er tyt. De E.eren „ blyven den geheelen Winter in den grünt, 9, en in ’t begin van den Zomer komen ’er de jongen uit voort (a). ' riet achterlle ,, gedeelte van het Lichaera der Inf ecken in ’t 5, algemeen is langer dan bet voorfte : Hier ,9 door kurinen zy beter gaen en zieh in da 9, hoogte opheffen , wanneer zy willen vlie* 53 gen. Die befpeurt men ook inzonderheit 99 aen Fpringende Infekten , en aldus ook aen de 9, Sprinkhanen : wanc zo ras zy ‘banne inge- ,3 bogene Pooten in de hoogte recht op-en 3, nederbrengen , moetenzy nootwendig hon 93 Lichaem van den gront lichten. Hunr;e 33 vier voorfte Pooten zy n met de achtefite 3, Peenemael verfchillcnde (/;). § 3. Onrrent de tyden van den Zaligmaker vinden wy drieSchryvers, die van de Sprink¬ hanen meer bericht gegeven hebben; name- lyk Diodokus Sicülus, Strabo en denOuden Pliniust. De Twee Eeriten ipreken van een Ethi:ipifch Volk, dat by Mauriianie woont, ’t welk men Sprinkh leueters genoemt heeftCc), om dat hun gewoonlyk voedfe1 in Sprinkha¬ nen beftont. JDioporus Siculus fciiryfc van A 3 de« (ff) Weh B. V. H. 20. (b) Aristot. de Partibus Jnimalium Lib. IV. c. f , (c; hMiSipzya* 6 VERHANDELING over dezelve aldas ( a ): s> Hierontrenc en dicht ,, aen de Woeftyne, wonen de Sprinkhaen- „ eters, die eenigszins kleiner, magerer en ,, en ongemeen Zwart zyn. Wanneer de Wint in ’t Voorjaer over Libye nie den ,3 Weilen waeit, voert hen deze eene on- 33 eindige menigte van Sprinkhanen toe. Zy zyn groot en hebben vervaerlyke Vleugels. 9, Deze Ethiopiers zyn gewoon vroeg tyts vele brantiloffen uic de naburige Landen by 3, een te verzamelen en ze in een lange ry op „ eenhoop te brengen, zy geven vlytig acht ,3 tegen den tyt wanneer de Sprinkhanen ko- 33 men. Wanneer deze nu als Wolken door S3 den Wint derwaerts gedreven worden en 3, hier dicht ontrent zyn,ileken zy deze hoopen ,3 in brant. De Sprinkhanen , als zy hier over 3, heen vliegen 9 moeten van den Rook 3, verftikkeii3 en by gcheele hoopen ontrent „ het vuur nedervalien , waer door zy aen dit 33 Volk hun voedfel verfchaffen. Zy leggen ,3 ze in hoopen en ilrooien 'er zout over, Jt 3, welk hun Ge weil: ryklyk uitlevert , en 33 waer door hun wiltbraec tegen st bederf 3, bewaert en deszelfs fmaek behooden wort. „ Deze Sprinkhanen zyn hun gewoone Spy- 3, ze; want zy hebben Vleefch noch V'ifch, 3, noch andere Levensmiddden5’. Uit Strabo, die ontrent in den zelfden tyt leefde, zal ik weinig aenhalen , dewyl hy met Diodqrus Si- cülus overeenftemt. Liy fchryft (b): ,, hier „ le- (a) Strabo. Lib. III. c 29. (b) Lib. XVI. Pag. 53^1. Solimüs in Polybißor. c. 43, beseitigt dit en voegt 'er by , dat deze Luiden by Mau- »itanie wonen. de SPRINKHANEN. 7 2, leven de Menfchen van Sprinkhanen, die 3, hun door flerke Weile winden uit Libye worden toegevoerc. Zy brengen in de Va« 3, leien vele BrantßofFen 3 die een Rerken ,, Rook maken, by een , waer doordeSprink- „ hanen , die’erover henen vliegen, verflik- 3, ken en nedervallen. Zy fnyden ze klein, 55 befprengen ze metpekel, enmaken ’ereen 3, deeg van , ’t welk zy eten’k Mogelyk han¬ deln zy ’er mede, gelyk eenige Arabieren en Libyers, die volgens ’t Bericht van Le© van Afrika 3 de Sprinkhanen ten deele koo« ken , en ten deele in de Zon laten droogen y tot Meel Rampen en tot Spyze bereiden. § 4. Wy gaen over tot Plinius , by wien wy meer befcheid aentreffen , dewyl hy meer Hulpmiddelen en vele Boeken bezat Deze belezene Befchouwer der Natuur fchryfc al- dus (a) : ,, De Sprinkhanen leggen , in den „ Herffl, hunne Eieren in de aerde. Hier ,, in blyvendeze den geheelen Winter leggen; 33 en in de Lente körnen hunne Jongen te 3, voorfchyn. Wanneer men derhalven een 3, nat Voorjaer heeft, bederven de Eieren; „ maer hoe drooger het Voorjaer is, hoe de 53 Sprinkhanen menigvuldiger voortkomen. De Moeders Rerven , wanneer zy 3, hare Eieren kwytzyn . Deze Dieren ,, komen 00k op een andere manier om ’t le- ,3 ven. Zy worden by geheelehoopen door den „ wint voortgedreven , in Zee en in de Rille 3, Wateren gevoert, waer in zy verdrinkem A4 j) • • • Zy («) Punii Hiftoria Naturalis , Lib, XII, c. 29. g VER HAND EL ING over 59 . Zy vliegen over de wydfte Zee» fy en , en kunnen op die Reize vele dagen zonder Spyze overbrengen, tot dat zy ein- „ delyk hun voedfel, naer ’t welk zy zogceri, 33 gevonden hebben. De Toorn der Goden 33 brengt deze Plaeg over de Menfchen. Zy 35 fchynen groot , wanneer zy vliegen , en 5, maken met hunne Vleugels een gedruifch ? n als dat der Vogelen. Zy vliegen in zulke ß9 groote Zwermen , dat zy het Aertrvk onder 35 zieh verduifteren. Alle Menfchen wenden hunoogen met bekornmering naer de Lucht, 3, of zy ook hunne Akkers zullen bedek« „ ken. Zy zwerven wyd en zvd overal he- „ nen, endreigen den geheelen Oogft, waer op de Lantman gehoopt had , met een gewif- fe vernieling. Zy knagen alles af en daer ,3 zy zieh nederzetten, verdorren alle de Ge- 3, waffen. Ja zelfs dringen zy in de Huizen. „ Voor het meefle gedeelte komen zy nie 3, Afrika naer Italic en verweeften hier alles 3? zoo vreeflyk , dat men zyne toevlucht s, neeoit tot de Roeken der Sibyilea en hier 3, in raed zoekt. Ontrent Cyrene is een Ge- 3, bod otn de Sprinkhanen j.aerlyks driemael 55 te beoorlogen, Eerft worden hunne Eieren 3, opgezocht en aen ftukken gevreven: oader- S3 hant valt men op hunne Jongen aen , en 3, eindelyk trekt men tegen 'de Grooten te ,3 velde/ Die dit Gebod overtreden worden 33 zwaerlyk geffraft» Gp het Eilant Lemnos 3, moet ieder Gnderdaen aen de Overheid een 3, bepaelde .Maet Sprinkhanen leveren. Men 9) houd hier derhalven veel van de Kraenvo- 3, gels.j cm dat zy legende Sprinkhanen in- de SPRINKHANEN. 9 3S vliegenen ze by heele Hoopen dooden , in 3> Syrie trekken de Inwoners en Soldaten te» 5, gen hen te velde. In zoo vele Landen „ vint men deze Plage. By de Parthen wor* 3, den ze tot Spyze gebruikt. § 5. Met deze oude Verhalen komen 00k de nieuwe overcen. Plet Eerfte* dat wy 'er onder later Schry vers van vinden, is van den Karmeliet Angelus van St. Jozef, die zieh van den Jare 1664, tot in den jare 1678 in Feriie heeft opgehouden 3 en na zyne te rüg komft een Perfifch Woordenboek (a) heeft uitgegeven. Hy heeft by eenige Woorden zyne Ophelderingen gevoegt , en by het Woort Melach , dat een Sprinkhaen betee* kent, heeft hy het volgende aengemerkt (b). 33 Ik heb dikwyls in de Lente zulke groote s, zwermen Sprinkhanen gezien , die , als ik het 3, zeggen mag, als dikke Wolken, de Zon 3, verduifteren. Deze nu komen uit de Ärabi- ,3 fche Woeflynen naer Perfie en overal , waer ,, zy nedervallen,verderven zy alle de Vruch- ,3 ten. De Perfianen begeven zieh derhal- 5, ven, wanneer zy ze zien aenkomen, naer ,3 ’t velc en maken velerlei Geraes. Zy 3, klimmen 00k op de Daken hunner Hui- 3, zen en maken eengroot Gefchreeuw; hier , , ilaen zy veelal opKetels en andere klinken-* ,3 de Vaten ,roeren de Trom, en maken noch 3, menigvuldigerlei ander Gerücht , ten ein- A 5 35 de ( a ) Gazophylacium Lingucs Perfarum . Amft, 1684*. in Folio, (fc) Pag. 201. 10 VERIIANDBLING over 35 de hunne vliegende Vyanden niet op hun- „ ne Landen mögen nedervallen. InhetLant- „ fchap Lengio tuschen Sciras qu Ispahan is een , , , Bron, wier Water voor zekere Vogelen J3 hier te Lande zoo aengenaem is, dat zy „ het zelve overal volgen. Men giet der- „ halven van dat Water op de Sprinkhanen, op 3, welken deze Vogelen zeer fchielyk toefchie- ten, de Sprinkhanen met hunne bekken doo- ,3 den en een groote menigte derzel ver verwor- gen. Men noemt hier dit Water Ab Mar - ,5 gon , of het Foy gelwat er , en de Voge! heeft 3, den Naem van Adfer Melach^ twelk Sprink- 5, hanenverworgcr beteekent. Ik heb deze 3, Sprinkhanen , als een Gerecht, met de Arabie- 93 ren gegeten: zy worden met Zout in Water 3, gekookt, wanneer zy fmaken als die foort ,, van Zeekreeft , die men in het Latyn Gammarus noemt. Men erinnere zieh hier by het Derde Hooftftuk van den Hei- 3, ligen Mattheus.”* De Karmeliet heeft hier 3, de Spyze van Joannes den Dooper op ’t oog, 3, die van Sprinkhanen en wilden Honig leefde. § 6. In ’t byzonder zyn de Berichten van den voortreffelyken Job Ludolf merkwaer- dig, welke hy van de Ethiopifche en Indifche Sprinkhanen by een verzamelt heeft (a). 3, Ongemeen nadeeliger” , aldus Ichryft hy van de Ethiopifche, ,, zyn de Sprinkhanen, 3, die geene woeile , zandige Landftreken ,, zoe- (a) J. Ludolfi Hiß . JEthiop . Lib. I. c, 13, § I <5. Franof. 168 1 . in Folio, ' de SPRINKHANEN. n zoeken, gelyk de Slangen,” (van welk® hy re voren gehandelt had) ,, maer Landen* „ die ryk van Boomen en Vruchten zyn. In ,, eene onuitfprekelyke menigte, die als ge« „ heele Wolken zieh vertoonen, verduifte- ,, ren zy de Zon. Zy verfchoonen geen Gras , geene Kruiden , geene Gewaflen 3, of eenige Boomen. Al wat Groen is kna« i, gen zy afen verderven ’t, als of het van ’t V uur verzengt geworden was Zelfs bedei> 3, ven zy deßallen enSchorsfen der Boomen,en 5, veroorzaken aldus eene fchade voor vele 3, Jaren, dewyl deze Boomen hier door ver- 3, dorren en fterven. Hier op volgt eenSterf- 33 re onder Menfchen en Dieren , en het 3, Lant is , wanneer zy aldus woeden , voor ,3 vele Jaren woeft en onbruikbaer. Zy zou- 33 den ditonheil, of deszeifsgevolgen, eenigs- ,3 zins kunnen verhoeden $ want zy zouden 33 ’er Hooi (<2) kunnen maken en opieggen; 3, 00k zouden zy vele Granen kunnen opleg- 33 gen in Pakhuizen ; doch dit doen zy niet. 33 By tyden vinden zy hun onderhoud zelfsin 3, hunne Vyanden , de Sprinkhanen, welke 3, zy om zieh te verzadigen , en als uitwraek 33 opeten Deze Dieren fmaken zeer aenge- 3, naem en zyn ganfeh niet ongezont. Men 3, heeftderhal ven geene reden van twyfeling, 3, dat het geene Sprinkhanen zouden geweefl 3, zyn, die aen Joannes in de Woeftyne tot Spy* „ ze verftrekt hebben’h Meer melt de Heer Ludolf niet in zyn Ethiopifche Hiftorie. Doch (a) Hier wort geen Hooi gemaekt, om dat de Lan- den altyt groen zyn. IÄ VERHANDELING over Doch wanneer hy naderhant eene Verzame- Jing van Aenmerkingen^ op dezeHiftorie uit- gaf 3 geeft hy noch breeder Bericht van de £- thiopifche Sprinkhanen. In ’t byzonder zal ik dat gene bybrengen , ’t welk hy uit de Reisbefchrv ving van Rthiopie van den Portu- geefch Alfons us Alvarez (iLverhaelt (c). S5 In het ganfche Ryk van den Priefter Jo- „ hannes^ wort men van de Sprinkhanen ge- 95 plaegt ...... Het is onmogelyk zieh 53 derzdver groote menigte te kunnen ver- 33 beeiden. Zy bedekken den Aertbodem , zy vervullen de geheele Lucht, zy bene- 33 men het Daglicht/ Ik moet het herhalen; 33 menkanhetnaeulyks gelooven, indien men ,3 zelve dit niet gezienheeft . Overal, §> waer zy geweefl zyn, is het eveneens als 3, of de Landen door de via na verzengt wa- ren. Zy hebben de Gedaente van onzege- 3, woone Sprinkhanen. Hunne Vleugels 23 zyn Geel en men kan een dag van te ,, voreti weten , wanneer deze Dieren zullen komen.....* Zy beiloegen een plaetswel van (a) J. Lud ol fi Commentanus ad [mm Hiß or tarn JEihiopicam antebhc editam. Francof, 1691. m Folio, oy dezc heeft hy naderhant noch twee Acnhangiels ge- voegt De Eerfte Jobi Ludolfi, Relatio nova de Jjodierno Habejfince flatu Bremen/, 1693. in Folio. De aridere , Apppndix Secunda ad Hifioriam hioprcam Jobi Ludolfi conti ne ns -Disfertationem de Locußis. Francof. 1694. Folio. (b) Deze Alvarez wert door Koning F manne! van Portugael,in gezelfchap vanzynen Afgezantnaei F leopie gezonden by den Koning David , daer hy Zes Jaren bkef (c) J. Ludolfi Commentarm . pag. 173. de SPRINKHANEN. 13 « 3, van Acht Mylen . - . Zy vlogen met zü!k een gewelc op ons los, dat het niet 33 anders Ich een , dan of wy mft een zwaren 3) Hag werden overval len . Hier na 5S zag men ze als by geheeleStroomen,ter hoog« 3, re van Twee Ehen , g.J - k 00k , die ’er rom> ,3 orn by geheelehoopen lagen , kleine Beekjes 3, fehenen. . ... Zy k warnen ontrenc drie 5, uuren na den Ppgang der Zonne , en hier op volgden ged urig anderen tor in den Nacht, 3, en deze Togt duurde Vyfdagen ” Uit de Berichten der Roomfche Geeftelyken in Ethi- opie ( a ) voegr hy er by , dar de Sprinkhanen zoo menigvuldig op de Boomen vielen , dat ’er de Takken van braken. Naderhant ver- haelt hy war Olivier Da pp er van de Sprinkhanen in deze Lantflreken melt. De* wyl hy 00k in het jaer 15*88, te Frank fort gelegenheit had, om Rabbi Ananias van Fez, een Bedienden des Konings van Marokko te fpreken ; vroeg hy hem over de Sprinkhanen in dat l.ant. De jood moeft het antwoort in gefchrift brengen . ’t welk de Heer Ludolf van woort tot woort aenhaek (b ) ,, Ik wert”, fchryft de Jood , onder anderen, 5, voor 3, Acht Jaren door den Koning van Ma* 33 rokko , Mulei Ismael , naer Salee ge* 3, zonden om aldaer eenige zaken te ver- „ richten. Terwyl ik hier was , in de ,, Maent Tamuz ” (overeenkomende met het cindevande Maent Juny en het begin van Ju- lyj ,, wert het in den Namiddag zeer donker, waer (a) Van 1607.cn i6©8'. pag. 324, (b) Pag, 176. 14 V ERH AND ELIN G over 3, waer van wy de reden niet konden begry- 3, pen , tot dat wy eene groote menigte van Sprinkhanen zagen naderen. Het V olk raep» „ te ze 5 by Hoopen, van den gront , en eenigem „ verzamelden wel Tien Chemors" (^eenzekere foort van een Maet). „ Ook werden ze door 3, de Joden gegeten Ik vroeg aen velen hoe 55 zy fmaekten ? Waer op my geantwoort 2, wert, datze lekkerder fmaekten dan jonge j, Duiven . Zy werden in Water ge- ,, kookt en met Zorn , Azvn en Peper gege- „ ten. De Kop , Pooten , en Vleugels wer« 5, den weggeworpen , en de reft opgegeten. Dit alles hebbe ik met myne oogen gezien 33 en verkläre het tegenwoordig met myn ?3 harte en penne”. Dezelve Marokkifche Jood Ananias verhaelde noch het volgende aen Ludolf : ,, De Sprinkhanen vliegen hoog, 3, en men vint onder hen verfcheiderhande 3, Soorten, waer van ik Vyf of Zesderlei Soor- ,3 ten gezien hebbe. Eenige waren Zwart , 3, anderen Groen en wederom anderen Geel. „ Wanneer zy nedervallen , bedekken zyin een „ oogenblik een groote ffcreek Lants”. In de Verhandeling over de Sprinkhanen , welke Ludolf naderhant by zvn Werk gevoegt heeft, handelt hy noch breeder over den Äert dezer Dieren. Hy melt inzonderheit een Ge« fprek, ’t welk hy over de Sprinkhanen van het Beloofde Lant gehad heeft met een Jood , die van Jeruzaiem te Frankfort was geko« men : Dezes Naem was Simeon BenJa« kob (a), Uit het antwoort van dezen Jood , zien ). (0 Pag, 5- bi SPRINKHANEN. 15 zien wy , „ dat de meefte Sprinkhanen in zyn ,, Lant zo© groot waren , als die waer vaa Ludolf een af beelding in ’t Köper heeft „ laten brengen ; maer dat ’er 00k grooter j» en kleiner onder waren ; dat de grootfte * welke hy immer gezien had , ontrent drie- 3, mael zoo groot waren 3 en dezen hadden 5, Drie Paer Tanden ; dat alle de Soorten Ar - 3, beb genoemt werden; dat de Türken en Jo- 3, den dezelve eten 5 na dat ze in water ge- 3, kookt zyn; dat hy ze zelve Tweemael in 3, dat Lant gezien had ; dat zy na zyn Vertrek , 3, volgens de Berichten, welke hy door Brie- 3, ven van Jeruzalem ontfangen had 3 voor 3, Twee Jaren wedergekomen waren ; datzy 3? derwaerts uit de Woeftyne van Arabiekwa- 3, men o vervliegen ; dat hy ze voor de Eerfte* 3, mael in de Maent Kifleu ontrent den tyt 3, der Weder- in wydinge van den Tempel 33 (dat is ontrent het midden van December) 3, gezien had; dat zy op den Middag geko- „ men, en ontrent twee Uuren voor hetvaL 3, len van den Nacht weder vertrokken wa- ^ ren ; dat zy daeglyks zulks Acht Weken 3, lang gedaen hadden , nu eens by grooter 3, (hn by kleiner Zwermen; datzy tedier tyt 3, in den Winter waren gekomen , dewyl het 3, in dat Jaer zeer droog en ganfch niet kout „ geweeft was ; dat ze , ontrent Jeruzalem 3, niet, maer wel in Barbarye werden ingezou- 3, ten of gedroogt ; dat ze in de Eerfle Reis^ 33 voornamelyk by Hebron , jeruzalem en Si- 3, ehern , wel ter hoogte van Twee handen 3, dik, nedergevallen waren j dat zy aldaer n de Gewafien verteert, ende Schorflen der Boo» i6 VE RH ANDELIN G oter Boomen afgeknaegt hadden* waer door de- 3 zelve kael werden > en verdorren moe* „ ften; dat de lowoners hieromftreeks veel „ Gerüchts gemaekt hadden om ze tc ver- 55 jagen ; gelyk zy , ln den beginne , hier ^ door wegvlogen 5 maer naderhant bleven zitten’k Hier op (a) voegt 'er Ludolf by, dat de Sprinkhanen wel meeft in Afrika gevonden werden en een gewoone Plaeg wa¬ ren ; maer dat zy zieh ook in Azie en A- merika vertoonden. § 7. In het Afrikaenfche Barbafye treft men ook vele Sprinkhanen aen , waer van ik Tweederlei Berichten geven kan. De out- fteis van de Tweed e Eeuw en lind aldus (/?): 3, Het is in ’t begin van de Lente , wan- neer de jonge Sprinkhanen aenkomen en groene Weiden tot hun voedfel zeeken. 55 Zy zyii in zulk een groote menigte* dat 5, men "by tyden, wanneer zy vliegen, de Zon niet kan befchouwen. Zy doontrekken 5? groote Lantftreken en eten al het Groen „ af. In de Geweden , waer door hun Togt » loopt5 (a) Pag, 8. (b) Bibliotheque Üniverfelle. T. 21. Pag, 23. in een Uittrekfel over een Boek genaemt l’Efclave ? gefchre» ven in den Jare 1690, de SPRINKHANEN. 17 5, loopt, moccmen een menigte Volks, inet „ fchiergeweer voorzien , in lange Ryen 33 plaeden, om zo ras zy willen nedervallen 9 3, vuur te geven. Of men maekt een grooc 33 Vuur, en werpc ’er vele itinkende, of 00k 3, wel vergiftigde ftoffen op, om ze te doen 3, fterven. , De Arabifche Boeren in Barba» 3, rye verdienen met dezelve veel gelt. Zy 33 zocken de eerftc Jongen.der Sprinkhanen 3, vlytig op en brcngen ze naer de Piaetfen,. ,3 die aen de Kuft leggen, daerze zcoaenge- 53 naem zyn als de eerfte groene Erwten in 5, Parys. Deze Boeren gebruiken ze nader- 33 hant noch vier Maenden lang tot hunne 53 gewoone Spvze 9 en zy hebben 00k een goeden fmaek. § 8. Het nieuwfte Narichc van de Sprink¬ hanen in Barbarye rinden wy in de Reizen van den vermaerden Engelfchen Godgeleer» den Thomas Shaw (0). Deze bericht : ,, De „ eigenlyk genaemde Sprinkhanen , waervan 3, zoo dikwils in de gewyde en ongewyde 3, Schriften geinelt wort , onthouden zieh 3, hier alle in groote Hoopen. Die, welke 5 5 ik,in de jaren 1724, en 1725 zag, waren 3, veel grooter dan onze gewoone Sprinkha« 33 nen. Hunne Vleugels waren Bruin gefpreng- ,3 keltj maer hun Lyf en Pooten waren van 3 5 een fchoone Geele Kleur. Op het einde 3, der MaentMaert begonnen zy zieh tever- 3,3 toonen, na dat de Winc eenigen tyt tevo- B ,3 reo (fl) Travels er Obfervxtions relating tn Jeveral parls f/ Barhary and the hsvanu O^f^rd. 1738. in Folig. iS VERHANDELING oter 33 33 33 )) 35 33 33 33 J3  gewaeit had. Tegen het middeo van April waren zy zgq onge- looflyk vermeerderc, dat zv op den holde¬ ren Middag een foorc van Wolken maekten , die de Zon verduifterden. Ontrenthetmid- den van Mey, toen hunne Eierbedden voi waren, begonnen zy zieh na malkander in de Velden van Mettyah, en andere nabu¬ rige Oorden te begevets, om hier hunne Eieren te Jeggen . Een Maent daer na be- gon men jonge Sprinkhanen te ziem Het is merkwaerdig, dat zy, zoo ras zy waren uitgebroeit , zieh by malkanderen verzamel- den , en een geflooten hoop uitmaekten , die meerdanHondert Roedenin ’t Vierkant bedekte. Daer zy naderhant hunnen weg namen, vielen zy aen op de Boomen, Muu- ren en Huizen, en aten al het Groen op, ’t welk zy in hunnen weg aentroffen, zoo dat zy niets overlieten. Om hen af te keeren, maekten de Inwoners des Lants Graften door hunne Velden en Hoven, en vulden die met Water. O f zy leiden in een rechte ftreek, een groote Menigte van Hei , Stroo en andere Brantftoffen , welke zy by het aennaderen der Sprink¬ hanen aenflaken. Maer alle deze voor- zorge baette niets. De Graften waren in ’t kort gevult, en het Vuur door de on« telbare achter malkander volgende Zwer- men uitgedoofü. De voorile Zwermen dezer Sprinkhanen trokken voort, zonder zieh ergens voor vervaert te toonen , en de volgende Boten zieh zoo dicht tegen de eerfte, dat zy niet te rüg wyken konden. n Een d e 5PRINKHANEN. 19 ^ Een of twee dagen daer na, wanneer ee- nigen dezer groote Hoopen doorgetrokken waren , volgenden ’er weer anderen , die eerft uitgebroeit waren achter aen, om de eerften na te lezen. Zy vraten de jonge Sprinten en de Balten van de Boomen op , waer van de vorigen alJeen de Vruchten en Bladeren hadden opgegeten. Hier door wort de Uitdrukking van den Profeet Joen „ gerechtvaerdigt , die hen by een talryk Volk vergelykt, en in Hooftfi . II. vs. 3. zegt : F oor het zelve verteert een Vuur , en achter het zelve hrant eene Flamme: het Laut is voor het zelve ah een Lufthof , maer achter het zelve een woefte Wilder nifte , en 00k is ’er geen entkörnen van het zelve . Na dac deze Sprinkhanen aldus byna een Maent lang geleeft en al het Groen , dat zy hadden kunnen aentreffen , verdorven hadden , waren zy eindelyk tot hunne natuurlyke Grootte gekomen , en toen veranderde hun kruipende ftant door het afleggen van hun¬ ne huid. Om deze Verandering gemakke* lyk te maken, hingen zy zieh met hunne achterfte Pooten aen een Piek , aen een Tak vam een Boom , of aen een Hoek van een Steen. Op deze maekten zy eene ,, beweging , eveneens als de Rupfen , wan- „ neer zy kruipen. Eerft kwam de Kop » voor den dag en naderhant het overige van ’t Lichaetn. De geheele Verandering gefchiedde in Zeven of Acht Minuten. » Hier op hieven zy eenigen tyt in eene 3> foort \ran vermoeitheit leggen, maer zoo ras de Zon en de Lucht  de overgebleveng „ vochtigheic opgedroagt had , bekwamen ,, zv weder luinne eerfle frishek , en zelfs werden zy fterker en vlugger dan te vo- 5, ren. Doch zy bleven niet lang in dezea yy toeflant , maer verfpreidden zieh ras P yy zoo wel als de Ouuen, na dat deze hun- yy ne Eieren gelegt hadden. Dewyl hun 5) Viugt en Weg fteets naer het Noorden yy ging, is het waerfchynlyk , datzyindeZee 5, zyn omgekomen, die,gelyk de Arabieren yy zeggen , het Graf van alle foorten van ge- 35 vleugelde Infecken is. De ingezouten en yy gedroogde Sprinkhanen komen in fmaek 33 over een met de Kreeften , die in zoet 3, water gevangen worden. Men geloofc dat yy de Joden dezelve eten> Zie hier over 33 Levit. XI. 22.” § p. Deze zyn de algemeene Narichten van de Sprinkhanen in Afrika en Azie; waer van wy door eenige byzondere Voorbeelden noch nader opheldering kunnen geven. Het outfle Voorbeelt , dat de Sprinkhanen over een Lant getrokken zyn en deszelfs Gewas- fen tot den Gront toe uitgeroeit hebben ; vinden wy in de Schriften van Mozes. Die wedervoer den Egyptenaren in het jaer 2513 na de Schepping der Werrelt ( a ). Deze Goddelyke Man geeft ’er het volgende Ver- hael van (b). „ Daer na zeide de He ere g, tot Mozes: Ga in tot Farao; want ik heb- 3, be zyn harte verzwaert, 00k het harte zy- yy ner Knechten , op dat ik deze myne tee- 9* ke- ( a ) V olgens de T ytrelcening van J. üsspius. (&) üxojj, X. x - 19.- • *\ 99 9) 39 33 33 33 >3 33 33 33 3» 93 31 33 33 3» 33 33 33  in het midden van hem zettede. 