title: Handboek der Indische klankleer, in vergelijking met die der Indogermaansche stamtaal, ten gebruike van studenten in de Nederlandsche en klassieke letteren
creator: Uhlenbeck, Christianus Cornelius (1866-1951)
text: Nauw hing hiermede samen, dat zij aan de stamtaal ook lange sonante r en l toekennen. In plaats van r en l heb ik ($ 13) ar en al aangenomen, die met om en an op een lijn staan. Deze ar, al, am, on worden in het Indisch door ir, il, (resp. ur; ir, ur), im, in. vertegenwoordigd. Moeilijkheid geeft echter de ö van enige woorden, die Brugmann uit en verklaat. De aoristvormen skr igäm, dgäs, ägät enz., die met gr. eßnv, Eßns, Eßn, dor. EBav, !Bas, EB gelijk staan, moeten m.i. niet bij indg. *gem-, maar bij indg. *gü-, gebracht worden: zie Persson, Wurzelerweiterung und wurzelvariation 70. In skr. Bgm, er. dor. Ba» representeert de a dus een indg. d: indg. *egäam, "egüs, *egät enn. Skr. janami, ik ken, ik weet, is waarschijnlijk door dissimilatie uit *jnanami ontstaan, dat indg. *gnö- bevat. Skr. jatad-s, geboren, heeft; in plaats van ja door den invloed van janati, jandyati, jajana enz. Het klankwettige *inäta-s ging met lat. - gnatus. op indg. *gnato-s terug. Voor deze opvatting pleit ook de door Brugmann geciteerde Gallische eigennaam Cintugnatus, Eerstgeborene. Ook 'jäyate, wordt geboren, staat voor *jüäyate. Ved. äti-s, een zekere watervogel, meen ik op de volgende wijze te kunnen verklaren: in het Indogermaansch bevatte een klankwisselende -i- (‘ei-, -oi-) stam *näti-, *ntoi-, welke in het Arisch regelmatig *näti-, *atdi-, werd. Door contaminatie van *näti- en *atdi- ontstond het Indische äti-. Vgl. gr. vijeo« uit *nätiä, een secundaire formatie van indg. *näti-. Over de Italiaanse, Germaanse en Baltoslavische woorden waag ik het evenmin als Brugmann een oordeel uit te spreken. Op dergelijke wijze kan wellicht ook ved. äta-, ätä-, raam van een deur, worden verklaard: vgl. lat. anta, deur-post, pilaster. Onverklaard blijven ved. yätar-, de vrouw van den broeder des echtgenoots, de participia passiva säta-, väta- (bij sanömi, vanomı) en de substantiva ghäta-s en ghäti-y (bij hanmi). $ 21. Indg. r, /. De indg. r en } vielen in het Indisch in r samen. Voorbeelden van indg. r: indg. *rkbo-s: skr. fksa-s, beer, gr. «oxrog, lat. ursus. indg. *rneumi, *rnumai: ved. rnömi, ik verhef mij, ga, bereik, gr. ögröpn (zie Schmidt, Kuhn’s Zeitschr. XXXII, 376 v. 2. apyuuaı. indg. *rsen-: skr. rsa-bha-s, stier, gr. “ponr upon. indg. *dhrsneumi: skr. dhrsnömi, ik waag, vgl. Br. Ogaovs, dapg:o, got. gadaürsan. indg. *krp-: ved. krp-, uiterlijk, gestalte, lat. corpus. 1) Naar Jayate bij jan- werd rayate, wordt gespannen, bij Zan- (tanöti) gevormd, &Aayate, wordt gegraven, bij Ahan- (khänati), enz. indg. *mrnämi, *mrnamai: ved. mrnämi, ik verbrijzel, gr. napvancı, indg. *mrto-s: skr. mrta-s, gestorven, ohd. mord. -indg. *prkskheti: skr. prechati, vraagt, lat. poscit. Voorbeelden van indg. }: indg. *plihü-s: skr. prthü-s, breed, vgl. gr. niurds (welks a zoowel indg. } als indg. la kan wezen) en lit. platus (indg. stam *platu-, of *plathu-, *plteu- of *pltheu-). indg. *ulgo-s: skr. vrka-s, wolf, gr. Avxos, got. wulfs. In skr. kipta-s, geordend, gemaakt, zal men een präcri- tisme moeten zien voor *krpta-s. Woaarschijnlijik hebben wij in klpta-s met een indg. r te maken. Voor skr. mriyate, sterft, kriyate, wordt gemaakt, zie Brugmann I, 113, 233. Aan skr. ir, ir, ur, ür, ligt niet r (r), ! (2) ten grondslag, maar 9r, al: zie $ 13. B. De verhouding der Indische vocalen tot de Indogermaanse. §S 22. Het Indische vocalisme in het algemeen. Het Indische vocalisme is veel eenvonder dan dat der Indogermaanse stamtaal. Reeds in de Arische periode was de 3 in het algemeen tot 1 geworden en waren de e en 0, als ook de m en % met samen gevallen, de © en ö met a. In het afzonderlijke leven van het Indisch waren ai (indg. ai, ei, or) en au (indg. au, eu, ou) tot e en o samengetrokken. Hieruit volgt, dat de ä-, ˇ-, en ö- rijen in een rij waren samengevallen (zwak: —, i, a. sterk: ä). Wij hebben dus in het Indisch maar twee vocaalrijen: I. a-rij (indg. e-rij). A. Zwak: —, i. Sterk: a. Gerekt: ü. B. Zwak: y (ti), e. Sterk: e (ya). Gerekt: ai (yü). C. Zwak: v (u), ü. Sterk: o (va). Gerekt: äu (vä). D. Zwak: m (a, am), im. Sterk: am. Gerekt: am. E. Zwak: n (a, an), in. Sterk: an. Gerekt: an. F. Zwak: r (r), ör (ür). Sterk: ar. Gerekt: är. —_ II. a-rij (indg. ɑ-, ɔ-, ö-rij). A. Zwak: —, ii, a. Sterk: a. B. Zwak: i (i), 3, e. Sterk: ɔ. C. Zwak: u (u), %, o. Sterk: au. De Indische grammatici namen slechts een rij van klankwisseling aan en gingen van u, i, u, r als grondvocalen uit, welke door voorvoeging van a tot ä, e, o, ar (al) versterkt konden worden. Deze versterking noemden zij guna. Door voorvoeging eener tweede a kreeg men een tweede versterking (vrddhi), welke dus ä, äi, äu, är (dl), als product opleverde. Hun vocaalsysteem is dus: Grondvocalen: a: (Ü) u (ü) r (r). Guna: üe 0 ar. Vrddhi: ai m ar. De oudere Europese taalgeleerden namen dit stelsel van de Indische grammatici over en eerst de onderzoekingen der laatste dertig jaren hebben er de onhoudbaarheid van aangetoond. Vgl. § 6. Slechts hierop moet nog worden gewezen, dat de gerekte trap (a, ä, äu, üm, än, är, äl) zijn gebied in het Indisch aanmerkelijk heeft uitgebreid, vooral door het vreezen van wortelvocalen in secundaire afleidingen. Voorbeelden der klankwisseling. I. a-rij (indg. e-rij). indg. *pet-, vliegen, vallen. Zwak: ved. 1 pers. sing. aor. act. dpaptam, 3 pers. plur. perf. act. paptür. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. püd-tämi, ved. 1 pers. sing. ind. causat. act. patdyämi. Gerekt: ved. 3 pers. sing. aor. pass. dpäti, skr. 1 pers. sing. praes. causat. act. pätayämä. indg. *bheid-, splijten. Zwak: skr. part. perf. pass. bhinnd-s, 3 pers. sing. praes. pass. bhidyate; ved. vibhidaka-s, Terminalia Bellerica (niet van dezen. wortel te scheiden; in dezelfde beteekenis komt vibhedaka-s voor, met sterk vocalisme. Het jongere vibhita-kas is een präcritisme). Sterk: skr. 1 pers. sing. fut. act. a. 0: bhetsyami, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. bibheda. Gerekt: skr. 3 pers. sing. aor. act. abhäitsit. indg. *bheudh-, waarnemen. Zwak: skr. part. perf. pass. buddhi-s, 3 pers. sing. praes. pass. budhyate. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. bödhämi, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. buhödha. Gerekt: skr. 3 pers. sing. aor. act. *abhäutsit. indg. *gem-, gaan. Zwak: skr. 3 pers. plur. perf. act. jagmur,; part. perf. pass. gata-s, 1 pers. sing. praes. act. gacchämi (voor *gac-chämi), ved. 1 pers. sing. praes. act. gamämi (voor *gam-äami). Sterk: skr. 1 pers. sing. fut. act. gamisyämi, 2 pers. sing. perf. act. jagintha. Gerekt: skr. 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. jagäma, ved. 1 pers. sing. praes. causat. act. gämayämä. indg. *tem-, donker zijn. Zwak: skr. 3 pers. sing. perf. med. -abhitte; part. perf. pass. -bhit-s; skr. 1 pers. 3 pers. sing. praes. med. -bhinnämi. Sterk: skr. 1 pers. sing. fut. med. -bhinnisye. Gerekt: skr. 1 pers. sing. praes. causat. act. -mändyami. Zwak: skr. part. perf. pass. -baddha-s, 1. pers. sing. praes. act. -badhnämi. Sterk: skr. 1 pers. sing. fut. act. -bandhisyami, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. -babandha. Gerekt: skr. 3 pers. sing. aor. act. -abhäntsit. Zwak: ved. part. praes. act. -tirat-; 1 pers. sing. praes. act. -tämi, skr. part. perf. pass. -tirna-s. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. -tärami, 1 pers. sing. perf. act. -tatara. Gerekt: skr. 3 pers. sing. aor act. -tärtsit, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. -tatära. Zwak: skr. 1 pers. 3 pers. sing. perf. med. -bhera; part. perf. pass. -bhria-s; 1 pers. sing. praes. desiderat. act. -bhürsämi. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. -bharmi, 1 pers. sing. perf. act. -bharmi (voor bibharmi, Rv.). Gerekt: ved. 3 pers. sing. aor. act. -abhärsit, skr. 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. -babhära. II. “-rij (indg. 2-, ü-, Zu Zwak: skr. 3 pers. sing. praes. med. -dhafte; ve part. perf. pass. -dhita-s; skr. 1 pers. 3 pers. sing. praes. med. -dhana-m, kampprijs, buit (ved.), bezit, geld. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. -dhämi, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. -dhäu. Zwak: skr. 1 pers. 3 pers. sing. perf. med. -täste; part. perf. pass. -sthita-s. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. -tisthami, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. -täste. Zwak: skr. 3 pers. sing. praes. med. dütte; ved. part. perf. pass. -dita-s. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. act. dadämi, 1 pers. 3 pers. sing. perf. act. dadäu. indg. *näi-, leiden (het is niet zeker dat het Indoger- maansch 4 en niet & of ö had). Zwak: skr. 1 pers. 3 pers. sing. perf. med. ninye; ved. 1 pers. plur. perf. act. ninima; skr. part. perf. pass. nita-s; 1 pers. sing. praes. act. nayämi, 1 pers. sing. fut. act. nesyami. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. causat. act. näyayümi. Indg. *däu-, branden. Zwak: skr. 1 pers. sing. praes. act. dunömi; part. perf. pass. düna-s; dava-s, brand. Sterk: skr. 1 pers. sing. praes. causat. act. havdsanii Met het in §6 en alhier gezegde is het onderwerp der klankwisseling geenszins uitgeput. Waarschijnlijk had het Indogermaansch ook tweelettergrepige wortels, die de elementen eie, eue, eme, ene, ere, ele bevatten. In het Indisch worden deze zoogenaamde udätia- wörtels allen in een zwakkeren vorm aangetroffen, met ayi, avi, ami, ani, ari, ali, d. i. indg. eia, eua, ema, ena, era, elo. Zulke wortels, die natuurlijk tot de indg. e-rij behooren, zijn zeer moeilijk van die der indg. e-, ä-, en ö-rijen te onderscheiden. Ik volsta met te ver- wijzen naar de Saussure 239 v. v., Brugmann I, 104 v. v., Kretschmer, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 386 v., Bartholomae, Bezzb. Beitr. XVII, 109 v. v. § 23. Skr. a. In skr. a zijn de indg. a, e, o, 9, % samengevallen: Voorbeelden van skr. a, indg. «a: skr. ajämi, ik drijf, gr. «yw, lat. agö, on. inf. aka. ved. djra-s, veld, gr. &yo0s, jat. ager, got. akrs. skr. skandämi, ik snel, spring, lat. scando. Skr. amba, vocat. van ambä, moeder, vgl. Grieksche vocativ als ruvaye, deonore. Voorbeelden van skr. a, indg. e: Skr. asti, is, gr. Eorı, lat. est, got. ist. Skr. abharam, ik droeg, gr. igeor. Ved. janas, geslacht, gr. yavos, lat. genus. Ved. haras, hitte, gr. 9:toos. Skr. panca, vijf, gr. quinque, lat. quinque, got. fimf. Skr. bhüratha, gij draagt, gr. gevere, got. bairib. Voorbeelden van skr. a, indg. o: Ved. apas, werk, lat. opus. Skr. asthi, been, gr. oortov, lat. os. Skr. dadarga, hij zag, gr. doroosxe. Skr. kaksä, okselholte, gordel, ringmuur, lat. coxa. Skr. praäti, tegen, gr. roos. Skr. vrka-s, wolf, gr. Avxos, got. wulfs. Voorbeelden van skr. a, indg. m: Skr. gata-s, gegaan, gr. 8aros, lat. -ventus. Skr. catä-m, honderd, gr. 9-aror, lat. centum, got. hund. Skr. ratd-s, opgehouden, tevreden, vergenoegd, gr. 8oroos, bij rdmate, staat stil, komt tot rust, is vergenoegd. Skr. samä, halfjaar, jaar, ags. sumor. Voorbeelden van skr. a, indg. x: Skr. amfta-s, onsterfelijk, gr. 8u8voroy. Skr. matd-s, gedacht, gr. -u8ros, lat. -mentus, got. munds. Skr. pivard-s, vet, gr. 8rinoos. Ved. anudrä-s, waterloos, gr. 8uvvos. Er zijn ook gevallen, waarin skr. a aan indg. a schijnt te beantwoorden (zie § 13): U. 98 Skr. ni-dhana-m, verblijfplaats, einde, dood, dhana-m, kampprijs, buit (ved.), bezit, geld, vgl. dadhämi, ik zet, gr. 8lönut. Skr. dha yümt, ik zoog, drink, got. daddja, vgl. ved. dhayase, te zuigen, slorpen, dhäru-s, "zuigend, Br. nos, Fikvs, lat. feläre, femina enz. § 24. Skr. a. In skr. ä zijn indg. ä, -&, ö samengevallen. Voorbeelden van skr. ä, indg. ä: Skr. bähü-s, arm, gr. 8üyvs, dor. räyvs, ohd. buog. Skr. mätäa, moeder, gr. unino, dor. uaeno, lat. mäter, ohd. muoter. Skr. tisthämi, ik sta, gr. oem (wit iorau), lat. stare (maar ohd. stam wijst op 2). Skr. acvä, merrie, lat. equa. Voorbeelden van skr. ä, indg. E: skr. ädivän, gegeten hebbend, gr. 2öndas. skr. -jäni-, vrouw, got. gens. skr. väti, het waait, gr. «ayaı, got. waian. skr. durmanäs, ontmoedigd, bedroefd, gr. dvauerns. Voorbeelden van skr. ä, indg. 6: skr. ügd-s, snel, gr. wxis, lat. comparat. öcior. skr. ümd-s, snel, gT. @uog. skr. dänam, geschenk, lat. dönum: ved. bharatäd, hij moet dragen, gr. yeottw; zonder thematische vocaal lat. ferto. $ 25. Skr. i. De Indische © kan uit indg. © en uit indg. 9 ontstaan zijn. Voorbeelden van skr. i, indg. ©: skr. imds, wij gaan, gr. iuer. skr. divt, in den hemel, gr. Ar. skr. «dvi-s, schaap, gr. Öis, ots, lat. ovis, got. awi-. skr. dsti, 18, gr. £orı, lat. est, got. ist. Voorbeelden van skr. :, indg. 3: skr. pitä, vader, gr. zazye, lat. pater, got. fadar. skr. sthita-s, staande, gr. ozaros. skr. hinäasmi, ik deer, desiderat. bij Aumum:, ik sla, dood, gr. debo, 3 u ZB, 2 skr. timira-s, donker, bij tamas, duisternis. skr. giri-s, berg, vgl. lit. geria, woud (met indg. r) en oksl. gora, berg (welks o zoowel indg. a als a of o kan vertegenwoordigen. $ 26. Skr. 1. In het algemeen beantwoordt skr. 7 aan indg. ?, doch voor r + consonant is zij uit indg. 3 ontstaan. Voorbeelden van skr. 2, indg. ?: skr. jiva-s, levend, lat. vivus. skr. piv& (n), zwellend, vet, gr. zıw». skr. stmä (n), schedel, grens, gr. in«s (vr). Voorbeelden van skr. @r voor consonanten, indg. 9r, 3l: ved. irma-s, arm, lat. armus, got. arms. | skr. dirgha-s, lang, vgl. gr. dokıyos. In gevallen als skr. lidha-s, gelekt, nida-s, nest, is de i uit indg. © ontstaan. Zie $ 61 en $ 63. 8 27. Skr. u. In het algemeen beantwoordt skr. u - aan indg. %, doch voor r + vocaal is zij vaak uit indg. 9 ontstaan. Voorbeelden van skr. , indg. «: skr. urd-s, wijd. vgl. gr. edovs (indg. stam *euru-, *ureu-, evenals lit. plafus, gr. rAazus, skr. prthit-s op een stam *platu-, *plteu- wijzen). skr. yugd-m, juk, tijdvak, gr. {vyov, lat. jugum, got. juk. skr. eruta-s, gehoord, beroemd, gr. xAvzog. skr. nd, nu, gr. vv, got. nu. Voorbeelden van skr. ur voor vocalen (in de nabijheid van labiale klanken), indg. ar, al: skr. puru-, veel, vgl. gr. zoAus en got. filu. skr. gurü-s, zwaar, gewichtig, eerwaardig, vgl. gr. Bxows, got. kaurus en lat. gravis. In ved. “rana-s, ram, lam, gaat ur op indg. wor terug. $ 28. Skr. u. In het algemeen beantwoordt skr. % aan indg. @, doch voor r -- consonant is zij uit indg. 3 ontstaan. Ä Voorbeelden van skr. @, indg. «: skr. dhüma-s, rook, gr. ®vuös, lat. fümus. skr. cüra-s, held, gr. -xvvog in &xvoos. — 35 — ved. mäs-, muis, gr. nüs, lat. müs, ohd. mas. Voorbeelden van skr. ör voor consonanten (in de nabij- heid van labiale klanken), indg. o»r, 3l: skr. pürva-s, eerste, vgl. oksl. prüvi (privi) en met m got. fruma. skr. pür, stad, vgl. gr. rodıc. skr. murdhä (n), hoofd, vgl. ags. molda. In skr. wrmi-s, golf, dat klank voor klank aan ags. wylm, wielm, ohd. walm beantwoordt, en urnä, wol (vgl. got. wulla met indg. !), ligt indg. ual ten grondslag; in skr. ürdhvu-s, hoog (vgl. gr. 090g, lat. arduus), indg. uar. In gevallen als skr. üdha-s, gevoerd, ved. düdäg-, onvroom, is de # uit indg. « ontstaan: zie $ 61 en $ 693. $ 29. Skr e. In de Indische e zijn indg. tautosyll. In de Indische spraak zijn de diphthongen ai, ei, od samengevallen (niet ingedeeld, daar deze diphthong reeds in de stamtaal tot één was samengetrokken). Voorbeelden van skr. e, ingedeeld ai: skr. edhas, brandhout, bij gr. ἄλamos, lat. aedes, ohd. eit. skr. setus, verbindend, dam, brug, vgl. lat. saeta, borstel, ohd. seid, strik. Voorbeelden van skr. e, ingedeeld ei: skr. emi, ik ga, gr. ἐμε, veda. heman-, winter, gr. Υετ゜, yeiur. Voorbeelden van skr. e, ingedeeld oi: skr. veda, ik weet, gr. ὑπ᾽, got. wait. skr. bhares, ge moogt dragen, gr. ἱματίον, got. bairais. Skr. ed, edh gaan soms op ingedeeld eed, edh terug (zie § 63): ved. sedyat, 3 pers. sing. optat. perf. bij sadata, zit, avest. Skr. edhi, 2 pers. sing. imperat. bij asti, is. § 30. Skr. o. In de Indische spraak zijn ingedeeld tautosyllabische au, eu, ou samengevallen (niet ingedeeld a, daar deze diphthong reeds in de stamtaal tot één was samengetrokken). Voorbeeld van skr. o, ingedeeld 'au': ved. ojman-, kracht, lat. augmentum. Voorbeelden van skr. o, ingedeeld eu: skr. bödhämi, ik neem waar, gr. revenuní (naast revdarouai), got. biuda. ved. jostar-, liethewand, vgl. gr. προσωναό, bij skr. jusate, heeft lief, verheugt zich, gr. ψυή, lat. gustus, got. kiusan. Voorbeelden van skr. o, ingedeeld ou: skr. bubödha, nam waar, got. baup. skr. sünös, van den (een) zoon, got. sunaus. Skr. odh is soms uit ingedeeld eöh + t ontstaan (zie § 61): skr. vödhum, voeren, bij vahami, ik voer. skr. södhum, verwijsingen, enz., bij sahämi, ik vermag. § 31. Skr. r, F, l, l. De r beantwoordt zoowel aan ingedeeld r als aan ingedeeld l. Hoe de F in den genitief en accusatief. Plur. der ur-stammen van de drie geslachten, als ook in den nominat. vocat. plur. der neutrale stammen moet worden verklaard, is vooralsnog onzeker. De ! komt slechts in enkele vormen van den verbale wortel kalp- voor: daar en overigens in het Indisch in zijn samengevallen, moet klpta-s een perfectie zijn. De / is slechts een verzinsel van de Indische grammatici. Voorbeelden van skr. r, indg. r: skr. fksa-s, beer, gr. a αγρογ, lat. ursus. ved. krp-, uiterlijk, gestalte, lat. corpus. skr. mrta-s, gestorven, ohd. mord. Voorbeelden van skr. r, indg. ]: skr. prthü-s, breed, vgl. gr. Ααρψ (waarschijnlijk uit indg. *platu-s, vgl. lit. platus). skr, vrka-s, wolf, gr. Αύρος, got. wulfs. $ 32. Skr. al. In skr. ä zijn indg. tautosyll. az, ei, ö: samengevallen. Voorbeeld van skr. äi, indg. @: ved. dat. sing. suvapatyai, aan de met goede nakomelingen voorziene, gr. ξαόγ, got. geba. $ 33. Skr. au. In skr. äu zijn indg. tautosyll. au, eu, öu samengevallen. Voorbeeld van skr. äu, indg. au: skr. näu-s, schip, gr. νάβς. Voorbeeld van skr. äu, indg. eu: skr. dyau-s, hemel, gr. Ζεύς. Voorbeeld van skr. äu, indg. öu: skr. gäu-s, koe, rund, gr. φῶς, lat. lapis, ohd. chu. Afdeeling II. Het consonantisme. A. De vertegenwoordiging der Indogermaansche consonanten in het Sanskrit. $ 34. De Indogermaansche consonanten in het algemeen. De Indogermaansche stamtaal bezat halfvocalen, nasalen, liquidae, explosieve en spiranten. Halfvocalen: ,, %. Nasalen: m (labiaal), n (dentaal), » (gutturaal), ü (palataal). De » werd alleen voor velaren en middelste gutturalen (zie beneden) aangetroffen, de « alleen voor palatalen. De m en n konden aan het begin van een woord, tussen vocalen en in pausa staan: verder werd de » voor labiale en dentale mutae, de « voor dentale mutae gevonden. Liquidae: r, l. Dat ook de leer al reeds in de stamtaal bestond, blijkt uit het feit, dat verschillende talen van Europa meestal in dezelfde woorden hetzij r, hetzij l vertonen, als ook uit den regel van Fortunatov. Zie § 44. Explosivae: In de eerste plaats behoort hiertoe de spiritus lenis, dien wij niet door een bijzonder teeken aanduiden. Verder waren de explosivae labial, dentaal of guttural. Er waren drie rijen van gutturale explosivae, welke niet met volkomen nauwkeurigheid klankphysiologisch kunnen bepaald worden, namelijk de zoogenaamde velaren (het meest achter in den mond; door het achterste gedeelte van de tong en het zachte verhemelte gevormd), de middelste gutturalen (iets meer naar voren liggende; waarschijnlijk had hare explosie reeds bij het harde verhemelte plaats), de palatalen (voor in den mond; hare explosie moet bij het voorste gedeelte van het harde verhemelte hebben plaatsgehad). Sommige geleerden meenen, dat er geen palatale explosivae in de stamtaal bestonden, maar nemen in plaats daarvan palatale spiranten aan (zie Bechtel 370 v. v.): waarom ik mij hierbij niet kan aansluiten, heb ik Museum No. 3 in mijn bespreking van Bechtel’s werk uiteengezet. Wij moeten dus de volgende rijen van explosivae in het Indo-Germaansch aannemen: Labialen: p, ph, b, bh. Dentalen: t, th, d, dh. Velaren: q, gh, g, gh. Middelste gutturalen: kh, kh, gh, gh. Palatalen: k, kh, gh, dh. Van ph, th, qh, kh, ih (tenues aspiratae) en bh, dh, ah, gh, Jh (mediae aspiratae) moet worden opgemerkt, dat zij samengestelde klanken zijn, bestaande uit een explosieve + h. Voor de splitsing der velaren in velaren en middelste gutturalen zie Bezzenberger, Beitr. XVI, 234 v. v. Eindelijk had het Indogermaansch, zooals reeds boven gezegd is, ook nog spiranten, namelijk s, 2, 5, v, D, d. Dat de 2 in de stamtaal bestond, is door Osthoff, Kuhn’s Zeitschrift. XXI, 87 v. v. bewezen. Voor de 1 en d zie Brugmann I, 409 en Kretschmer, Kuhn’s Zeitschrift 429 v. v. Von Fierlinger, Kuhn’s Zeitschrift. XXVII, 478 v. (noot) onderstelt, dat er ook in die gevallen, waar een Indische / aan een Grieksche 7 beantwoordt, een spirant ten grondslag ligt; voorloopig is dit echter niet meer dan een hypothese. Geheel te verwerpen is de theorie van Kozlovskij, Arch. f. Slav. phil. XI, 383 v. v., omtrent een indg. spirant y, welke deels op hoogst twijfelachtige combinaties, deels op overgenomen woorden steunt (oksl. chlebi, brood, uit got. hla:fs; oksl. chladi, koelte, uit *choldi, ontleend uit germ. kalda-. Zie Arch. f. Slav. phil. XV, 481 v. v.). Halfvocalen. § 35. Indg. i. Behalve in de tautosyllabische klankverbindingen ai, ei, oi, die in het Arisch in az samenvielen en in het Indisch tot e werden samengetrokken (zie § 7, 9, 11), bleef de l in het Indisch onveranderd: indg. *ö-s: skr. ya-s, wie, gr. öc. indg. *egr-t, genit. *ieqnös: skr. yakrt, lever (met a in plaats van e naar analogie der casus obliqui, vgl. avest. yakare), gr. ynao, lat. jecur. indg. *agno-s: skr. yajna-s, offer, gr. ayvos. indg. *udh-: skr. yudh-, strijd, gr. don. indg. *usm-: skr. yusma-, u, gr. uneis, lesb. tuues. indg. *eim(m): skr. ayam, ik ging, gr. ne (re). indg. *ireies: skr. trayas, drie, gr. roeis, lat. tres, got. breis (wit *brütz). indg. *medhio-s: skr. madhya-s, middelst, gr. ulooog, uaoog, lat. medius, got. midjis. indg. *giä: skr. jya, boogpees, vgl. gr. Pros, boog, dat voor *Pïic, indg. *giia staat. In het Vedisch wisselden y en v na consonanten: deze wisseling gaat ongetwijfeld terug tot de Indogermaanse periode. Zie Brugmann ], 112 v. 115 v. Behalve in de tautosyllabische klankverbindingen au, eu, ou, die in het Arijse in au samenvallen en in het Indisch tot o werden samengetrokken (zie § 7, 9, 11), en voor v aan het begin van een woord, bleef de y in het Indisch onveranderd: indg. *uegos: skr. vacas, woord, gr. Eos. indg. *wög-s, gen. *uogös: skr. vāk, stem, lat. vōrem, gr. ōr-. indg. *uöida: skr. veda, ik weet, gr. old, got. wait. indg. *uöiko-s: skr. vīḍu-s, huis, gr. olxog, lat. vicus, verwant met skr. vic-, volk, en got. weihs. indg. *neuo-s: skr. nūva-s, nieuw, gr. veos, lat. novus, vgl. got. niujis. indg. *bhāgheus: skr. bhāvas, armen (plur. van bhātu-s), ET. rāṇīyas, mūyeṣ. indg. *kues-: skr. cvāsti, ik zucht, adem, lat. quid, queror. indg. *suvaḍu-s: skr. suvādu-s, zoet, gr. zūv, lat. suavis (naar het femin. indg. *suvaḍvi), ndl. zoet. indg. *sōluo-s: skr. sarvā-s, al, geheel, gr. 0Aōc, ōtAōg, In het Vedisch wisselden v en w na consonanten: deze wisseling bestond reeds in het Indogermaanse tijdperk. Zie Brugmann ], 140, 143. Voor ä aan het begin van een woord viel y in het Indisch weg, onverschillig waaruit die v was ontstaan: indg. *woren-: ved. ṛāṇa-s, ram, lam, gr. genit. 0vog. indg. *uardhuö-s: skr. ūrdhva-s, hoog. indg. *ualmi-s: skr. ūrdmi-s, golf, ags. walm, wielm, ohd. walm. indg. *uwolna: skr. Urmā, wol, vgl. got. wulla (uit indg. In sommige dialecten van het Indisch schijnt v in m te zijn overgegaan: soms tijden zijn dan zulke vormen met m in plaats van v in de schrijftaal ingedrongen. Voorbeelden van dit soort zijn: ved. dma-s, deze, naast avest. ava-, oksl. ovi& wit indg. *guo-S. | skr. cyäma-s, donker, naast cyävd-s, vgl. oksl. sivi, grauw (Miklosich, Et. Wtb. 297). Zeker is het, dat somtijds reeds in de stamtaal vormen met m naast die met % stonden. Voor enkele suffixen (skr. -vara-, -vala-, -mara-, -mala-; -vant-, -mant-; enz.) zie Brug- mann II, 189, 379 enz.: treffend is ved. dämane, gr. doneraı naast ved. dävane, gr. doFeraeı. Een ander sprekend voor- beeld is: skr. dramämi, ik loop, gr. &öo«uor, d£öooue, Öuouos naast skr. dravämi, ik loop. Persson, Wurzelerweiterung und wur- zelvariation 68 v. neemt in dramäami en dravämı verschil- lende worteldeterminatieven aan, m. i. ten onrechte. Ik geloof, dat de verhouding, waarin dramämi en draväami tot elkander staan, slechts van phonetischen aard is. Voor an- dere voorbeelden van »ı:v zie Persson t. a. p. Nasalen. $ 37. Indg. m. In het algemeen bleef de indg. m in het Indisch onveranderd }). ') Dat mr aan het begin van een woord tot dr werd, is onzeker: te- u AI: indg. *mäte(r): skr. mätä, moeder, gr. ujmo, lat. mäter, ohd. muoter. indg. *mnto-s: skr. mata-s, gedacht, gr. -u«ros, lat. -men- tus, got. munds. indg. *mrii-s: skr. mrti-s, sterven, dood, lat. mors, genit. mortis. indg. *mnä-: skr. mmnäta-s, vermeld, gr. wurroxo, urn, nEusmunt, indg. *mlä-: skr. mläyämi, ik verwelk, verzwak, gr. PA«£, genit. AAdxos, slap, traag, dom (indg. *mlä-k-s). indg. *wen-: skr. vamami, vamımi, ik braak, gr. &udo, lat. vomo. indg. *smei-: skr. smayate, glimlacht, gr. geuouueöns, uadıno, lat. mirus (vgl. voor de beteekenis skr. vismayate, verwondert zich), eng. smile. indg. *ghormö-s: skr. gharma-s, gloed, hitte, lat. formus, ohd. warm, vgl. gr. Heoues, dat zijn wortelvocaal naar #&oos heeft gewijzigd. indg. *augmen-: ved. ojman-, kracht, lat. augmen, aug- mentum. indg. *dömbho-s: ved. jambha-s, gebit, muil, tand, gr. yougos, ohd. chamb, ndl. kanı. Indisch werd met tot niet, dat in het Indisch verder onveranderd bleef: Indisch. *gemtu: ved. gantu, hij moet gaan. Waarschijnlijk had ook de overgang van ms in ns reeds in het Indisch plaats. In het Indisch werd dit ns aan het genomen skr. dravimi uit *mravimi, dat uit een verwant dialect kan zijn ontleend, staan gevallen als mriyate, sterft. Zie ook Whitney, Wurzeln 127 v. Wat betreft, dit bleef zeker onveranderd, want skr. amdala-s, zuur, naast amdi-s is een jonge, dialectische vorm. Twijfelachtig is het, of indg. muy in het Indisch tot v werd. Zie over dit alles Brugmann I, 169. Einde van een woord tot n vereenvoudigd, anders werd het tot ms: Indisch. *dems: ved. dan, van het huis, gr. des- in de-ong. Indisch. *omso-s: skr. drisa-s, schouder, got. ums, vgl. gr. uos en lat. umerus. Indisch. n. In het algemeen bleef de indisch. in het Indisch onveranderd: Indisch. *näu-s: skr. näu-s, schip, gr. vess, vgl. lat. navis. Indisch. *nebhos: skr. nabhas, hemel, gr. »&gpos, vgl. ook gr. vepeln, lat. nebula, ohd. nebal. Indisch. *nömp: skr. näma (n), lat. nomen, vgl. gr. Ovoue en got. namo. Indisch. *seno-s: ved. sana-s, oud, gr. fem. 7, vgl. lat. senex en got. sineigs. Indisch. *widmenai: ved. vidmane, te weten, gr. iduevaı. Indisch. *suepno-, *swöpno-: skr. sväpna-s, slaap, lat. somnus, on. svefn. Met zwakke trap van de wortel gr. vrros. Indisch. *bhendhono-m: skr. bandhana-m, binden, band, got. bindan, vgl. gr. nevdegog (het verwante skr. bandhu-s betekent „bloedverwant“) en lat. offendimentum. Indisch. *tekbon: skr. voc. taksan, timmerman, gr. tixzor. Indisch en werd in het Indisch tot dusver: Indisch. *ghans-: Skrijf. hanmisa-s, gans, Ouders, ohd. gans, vergelijk. Latijn. anser. Na een en j (welke uit Indisch g, k, respectieve g, r, r ontstaan waren) ging n in het Indisch in # over. Zoo werd Indisch. *agnö-s tot Skrijf. yajüa-s, offer, en werd bij Skrijf. yäcate, vraagt, verzoekt, het substantief yäciia, eisch, verzoek, gevormd. Als de n in het Indisch onmiddellijk op een s, r, r of r volgde, dan werd zij tot », dan werd zij gelinqualiseerd: Indisch. *krsnö-s (of *yrsno-s): Skrijf. krgnd-s, zwart, opgericht. kirsna-. Indisch. *usnö-s: Skrijf. usna-s, heet, bij oesaami, ik brand, Latijn. ūrō. Indisch. *ernos:: Vedisch. drnas, vloed, stroom, bij rnömi, ik verhef mij, bereik enz., Grieks. dovūn, aorvnar, u, AR: Indisch. *nrnami: Vedisch. mrnämi, ik verbrijzel, Grieks. med. ūaovanī. Indisch. *rno-m: Skrijf. ūna-m, gras, grasspriet, vergelijk. Gotisch. baurnus. Zelfs dan, als de » niet onmiddellijk op een s, r, r of r volgde, maar er door een of meer klanken van gescheiden was, werd zij gelinqualiseerd, tenzij tusschen de s, r, r of r en de » een palatale affricata, een g, een dentaal of een linguale stond. Zie Whitney 8 189 v. v. Voorbeelden: Skrijf. dvesäni, 1 pers. sing. praes. conj. (imperat.) bij dvesmi, ik haat. Vedisch. caksana-m, verschijning, bij cäste, verschijnt, ziet, kijkt. Skrijf. Rudrena, instr. sing. van Rudra-s. Skrijf. värine, dat. sing. van väri, water. Skrijf. krinami, ik koop, vergelijk. Grieks. Ōdźaum. Skrijf. cikirsamäna-s, part. praes. van cikörsate, is van plan, is voornemens (desideratief bij karöti, doet). Voor de behandeling van In zie § 44. $ 39. Indg. n. De indg. % bleef in het Indisch onveranderd, tenzij de daarop volgende gutturaal (resp. velaar) door den invloed van een palatalen klinker tot een palatale affricaat was geworden: indg. *onko-s: skr. anka-s, schoot, zijde, haak, gr. οξός, lat. uncus. indg. *bhongho-s, *bhonghä: skr. bhanga-s, golf, lit. banga. Daarentegen werd n tot n, als de daarop volgende gutturaal (resp. velaar) in een palatale affricaat was overgegaan: indg. *pehge: skr. pdnca, vijf, gr. πέντε, lat. quinque, got. fimf. $ 40. Indg. ü. De indg. ü bleef voor indg. 9, skr. 5 onveranderd, maar werd voor indg. k, skr. e en voor indg. dh, skr. h tot m. In andere woorden: als de palatale gutturaal, die op de % volgde, tot een spirant werd, dan werd de # tot anusvara. Tot voorbeelden van dezen overgang dienen: indg. *nenk-, *enk-: skr. añjngā, ik bereikte (perf. van aenomi, indg. *nkneumi), dinca-s, deel, gr. δέ アイξον, lat. nanciscor.. indg. *anghes-: ved. anhás-, benauwdheid, angst, nood, lat. angus- in angustus, vgl. gr. άγνος, lat. angustus en got. aggus. Liquidae. $ 41. Indg. r, 1 in het algemeen. Thans wordt door niemand meer betwijfeld, dat de stamtaal naast de r ook reeds de ? heeft bezeten. Sedert het voortreffelijke opstel van Fortunatov, waarop wij straks moeten terugkomen, is het eveneens zeker, dat het onderscheid tusschen r en l in de Arische periode nog was bewaard gebleven. Het Iraansch heeft later de / en de r in r doen samenvallen. In het Veda'sche dialect van het Indisch is de ! zeldzaam; tegenover de / der epische en klassieke taal staat meestal r. Het is derhalve geen wonder, dat de oudere geleerden in de / slechts een jongere ontwikkeling van de r zagen. Dikwijfelend stonden reeds in het Indo-Germaansch vormen met r en / naast elkaar: vooral bij de s- en r-suffixen is deze wisseling zeer duidelijk (zie Brugmann II, § 62, 74-77, 98, 107, 119-122). Enkele andere gevallen heb ik in Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache XVII, 437 verzameld; vgl. ook Museum I, No. 3 mijne bespreking van Bechtel’s Lautlehre. Strikt genomen ligt deze Indo-Germaanse wisseling van r en l buiten het gebied der Indische grammatica en kan zij derhalve hier onbesproken blijven. Hetzelfde geldt van het naast elkaar staan van vormen met r en zonder r (got. brükjan: skr. bhunakti; got. brikan: skr. bhanakti enz). § 48. Indg. r. In het Indisch bleef de r in de regel onaangepast. Van de talrijke voorbeelden citeer ik slechts enkele: indg. *regiö: skr. rajyami, ik word rood, ik kleur mij, ik geraak in opwinding, ik ben verliefd, gr. dar. indg. *rö-s: skr. rā-s, rijkdom, lat. rēs. zu Ab: ze indg. *rck-s, stam *reg-: skr. rāt (voor het klankwettige *rak uit *rāks), lat. rēx. indg. *reud-: skr. rēdimi, ik ween, lat. rēdo, ags. reotan. indg. *bherö: skr. bharāmi, ik draag, gr. φερω, lat. ferō, got. bairā. indg. *peri: skr. puri, om, gr. περ. indg. *smerö: skr. smärāmi, ik gedenk, vgl. lat. memor. indg. *dedörka: skr. dadārca, ik zag, gr. ὑποσκολή, indg. *ger-: skr. śāgari, ik waak, gr. γυλόφος. indg. *grasö: skr. grāśāmi, ik eet, verslind, gr. γρυ. indg. *grināmi: skr. krīnāmi, ik koop, vgl. gr. πηγνύω, indg. *mäter: skr. voc. mātara, moeder, gr. μητέρα, Voor de verbindingen van r met dentalen zie § 44. Onverklaard is de Z in gevallen als skr. luncami, ik trek, ik trek uit, ik ruk af, ik pel, tegenover gr. ὄροφος, lat. Runcāre, als skr. lumpāmi, ik breek (reeds ved., daarnaast rupāmi, ik heb pijn in het lijf), tegenover lat. rumpō, ags. reofan, en vele andere. In sommige zullen wij Indogermaanse wisseling van r en l moeten aannemen. § 43. Indg. 1. In het Vedisch schijnt de indg. klankwettig tot r te zijn geworden, behalve in verbinding met een dentaal. De woorden met l zouden dan uit een ander dialect moeten zijn overgenomen. Zekerheid hebben wij echter niet. In de epische en klassieke taal vinden wij de indg. nu eens door l, dan weer door r vertegenwoordigd; zeer vaak staan l- en r-vormen naast elkaar. Te recht zegt Brugmann I, 210, dat het wel niet toevallig zal zijn, dat skr. l = indg. l veel vaker voorkomt dan skr. l = indg. r. Ik zoude derhalve geneigd zijn om aan te nemen, dat in de epische en klassieke taal indg. l klankwettig bleef bestaan en dat de vormen met r uit andere, nauw verwante dialecten afkomstig zijn. Voorbeelden van indg. l, skr. l: indg. *lambetai: skr. lambate, hangt (reeds Cat. Br., maar Rgv. rambate), vgl. lat. labor, labi. indg. *laïöhmi: skr. lehmi, ik lek (maar ved. rehmi), vgl. gr. Alkohol, lat. lingua en got. -laikon. indg. *limpö: skr. limpämi, ik besmeer (reeds Täitt. Br., maar Rgv. lmp-), vgl. gr. Almos, Almaoos, Ook aleiyo, indg. *lubh-, leubh-: skr. lubhyämi, ik begeer (reeds Ait. Br.), lat. lubet, got. kubs. indg. *tolä: skr. tulä (wegens de « zonder de nabijheid van een labiaal kan het woord niet echt-Sanskrit zijn), weegschaal (reeds jong-ved.), vgl. gr. talin, lat. tollo. indg. *alpo-s (*olpo-s?): skr. alpa-s, gering, klein (reeds jong-ved.), vgl. lit. alpti, versmachten, in onmacht vallen, alpas, zwak, in onmacht. Voorbeelden van indg. |, skr. r: indg. *leksö, *aleksö: skr. raksami, ik bewaak, bewaar, bescherm, gr. «Atáo. indg. *lelöiga: skr. rireca, ik verliet, gr. Asloína, got. laihw, pert. bij skr. rinacmi, gr. Aeino, got. leihwa. indg. *leudhö: skr. rohämi (ved. ook rödhämi: dit is de goede vorm), ik stijg, groei, got. liuda; waarschijnlijk moeten ook gr. &eido, &levideoog hierbij worden gebracht (Prellwitz, Etym. Wtb. 90). indg. *pel-, *ple-: skr. piparmi, ik vul, gr. zlunimu, namens, lat. im-pleo, plenus, met got. fulls. indg. *plathetai: skr. prathate, breidt zich uit, vgl. gr. plarus. Voor de verbindingen van ! met dentalen zie § 44. Uit hetgeen wij omtrent de / in het Vedisch en in het epische en klassieke Sanskrit gezien hebben, blijkt duidelijk, dat het Sanskrit van Madhyadegan niet rechtstreeks van het Vedisch kan afstammen. § 44. Verbindingen van r en 1 met dentalen. Bij de behandeling van dit onderwerp sluit ik mij in hoofdzaak bij Fortunatov aan: zie Bezzb. Beitr. VI, 215 v. v., waar deze zijn meening heeft uiteengezet. De regel van Fortunatov luidt aldus: In verbindingen van r + dentaal blijft de r onveranderd, maar in } -- dentaal verdwijnt de ! en gaat de dentaal in een linguaal over. Voorbeelden van » —- dentaal: a NA: indg. *kertö (*gertö?): skr. kartämi (episch; meer gewoon krntämi), ik snijd, lit. kertu. indg. *uertö: skr. vartämi (gewoonlijk med. varte), ik rol, ga, bevind mij, lat. vertö, got. wairba. indg. *merdö: skr. mardämi, ik druk, wrif, vgl. lat. mordeö. indg. *perdetai: skr. pardate (Dhätup.), veest, gr. meodera, ook hd. furzen. indg. *ardho-s (*ordho-s?): skr. ardha-s, half, vgl. lit. ardyti, scheiden. indg. *ghordho-s: skr. gardha-s, begeerte, hebzucht, vgl. got. gredu-, honger. Indo-Germaans: *körno-s: skr. karna-s, oor. Zekere aanloop met andere talen ontbreekt en de Indo-Gerechtigkeit is derhalve twijfelachtig. Indo-Germaans: *uörno-s: skr. värna-s, bedekking, uiterlijk, kleur, kaste, klank, bij vrnömi, ik bedek, vgl. o. a. got. varjan. Indo-Germaans: *dhersö: skr. dharsämi, ik ben moedig, ik waag, vgl. gr. Yaoato, dapoko, Hagoakcog, Ygaovs enz., got. ga-dars. Indo-Germaans: *uersä: skr. varsä, regen, regentijd, gr. ?o0n, Form naast hom. &0oo7. Voorbeelden van 7 + dentaal: Indo-Germaans: *keltu-s: skr. cätu-s, vriendelijke woorden, gevlei, vgl. got. hulbs. Indo-Germaans: *palto-s: skr. pata-s, geweven goed, gewaad, laken, vgl. oksl. platino, russ. polotno, linnen. Het kan niet worden uitgemaakt of de grondvorm van pafa-s een a of een 0 heeft gehad. Wellicht behoort hierbij skr. patala-m, dak, dek, sluier, klomp, menigte, vgl. ook gr. rn, een klein schild (Thraetsch ?). Indo-Germaans: *pultu-s: skr. pdtu-s, scherp, scherp van smaak, vgl. gr. mlervs, zilt. Indo-Germaans: *sphalt-: skr. sphatämi, ik ga uiteen (Dhätup. vi-sarane), ohd. spaltan (uit *spaldan met germ. d uit b door de wet van Verner). Indo-Germaans: *ualto-s: skr. vata-s, strik (ook vata-m en valı), vgl. lit. valtis, garen, vischnet, russ. völot', draad. Ook hier is het niet uit te maken, of de wortellettergreep a of o had. Indo-Germaans: *gelth- (gelth-?): skr. jathara-m, buik, moederlijf, vgl. got. kilbei. Indo-Germaans: *kulih-: skr. kuthära-s, bijl, lat. culter. Indo-Germaans: *khauldo-s (deze grondvorm is twijfelachtig): skr. khoda-s, hinkend, khödämi, ik hink (Dhätup.), vgl. lat. claudus uit *Alaudo-s. Got. halts kan hiermede niet worden verbonden. Indo-Germaans: *kaldno-s: skr. kända-s, stuk, stengel, dat uit kädna-s ontstaan zal zijn, vgl. gr. xAudagos, xAados en ohd. holz. Indo-Germaans: *kolno-s: skr. kina-s, eelt, lat. callus (callum). Indo-Germaans: *kulni-s: skr. kuni-s, lam aan den arm, vgl. gr. wAAoc uit *xvAvog. Indo-Europees: *olni-s: skr. ani-s, het been onmiddellijk boven de knie, luns, vgl. gr. ulna, lat. ulna en got. alina. Indo-Europees: *palni-s: skr. pani-s, hand, vgl. gr. palma, lat. palma, ags. folm. Indo-Europees: *pelno-s: skr. pana-s, weduwnochap, spel, inzet, loon, zekere munt, zekere maat, lit. pelnas, loon, oksl. plenü, buit, vgl. gr. zoltw en ohd. fäl. Indo-Europees: *ualni: ved. vani, riet, vgl. got. walus. Wellicht had de grondvorm niet aan maar o. Indo-Europees: *bhals-: skr. bhäsate, spreekt, lit. balsas, stem, toon, on. bjalla, eng. bell. Het is twijfelachtig of skr. bhasömni, ik blaf, hierbij behoort en met hd. bellen moet worden verbonden: vgl. Franck, Etym. wdb. op bassen. Indo-Europees: *lals-: skr. lasämi, ik begeer, vgl. lälasa-s, begeerig, en gr. Alalonia. Indo-Europees: *pels-: skr. päsänäd-s, ved. päsya-, steen, gr. πετ (Alaos, Hesych.), vgl. ook ohd. felis. Onverklaard is de ö van cäftu-s, kända-s, äni-s, päni-s, vüni, bhägate in plaats van a. De voorbeelden, die Windisch (Kuhn’s Zeitschr. XXVII, 168) nog tot steun voor Fortunato’s regel heeft bijeengebracht, zijn valt onhoudbaar of althans onzeker. De schijnbare uitzonderingen op deze regel moeten als praecritismen worden verklaard, b. v.: skr. bhata-s, soldaat, voor bhria-s, gehuurd. skr. kata-s, mat, naast kartana-m, het spinnen. skr. katü-s, scherp, voor *kartü-s, vgl. lit. kartus, bitter. skr. nata-s, danser, tooneelspeler, naast nartaka-s, danser, bij nrtyami, ik dans. Lang niet alle lingualen zijn wit (resp. r) + dentaal ontstaan: dikwijks zijn zij praecritismen voor dentalen. Voorbeelden hiervan vindt men bij Bechtel 384 (b. v. skr. atämi, ik zwerf, tegenover ved. atämi; skr. bhanämi, ik spreek, tegenover ved. bhanämi). Brugmann I, 213 schijnt Fortunatov’s regel niet aan te nemen en voor hem is een geval als skr. gand-s, schaar bij gr. «yeiow, «yoga volkomen gelijk staande met skr. äni-s bij gr. Arm. Volgens onze opvatting is gand-s natuurlijk een präkritisme. Zie over dit alles Bechtel 382 v. v. § 45. Metathesis van de r. Woordelijk ontleen ik aan Brugmann I, 214 het volgende: Voor zekere consonantgroepen werd r omgezet, bv. van darg-, zien, fut. draksyami, perf. 2 pers. sing. dadrastha, inf. drastum; van tarp-, zich verzadigen, perf. 2 pers. sing. tatraptha naast tatarptha; van sarv-, sluipen, fut. srapsyami naast sarpsyami, aor. dsräpsam naast asärpsam. Vgl. thans ook Persson, Wurzelerweiterung und wurzelvariation 218 v. v. Explosieven. Labialen. 846. Indg. p. De indg. p blijft in het Indisch onveranderd: indg. *pater: skr. pitä, gr. pater, lat. pater, got. fadar. indg. *pars: skr. purus, vooraan, gr. pros, vgl. ook got. faura (met indg. rr). indg. *peleku-s: skr. paragd-s, bijl, gr. releaks. indg. *prkni-s: skr. preni-s, bont, vgl. gr. proosvöc. indg. *perut: skr. parut, in het vorige jaar, vgl. gr. aeguo, dor. zeovr, mhd. vert. indg. *pro: skr. pra-, voor, gr. pros, got. fra-, vgl. lat. prodd, prod. indg. *pleuö: skr. plavam, ik zwem, gr. pluto, lat. 3 pers. impers. pluit, vgl. met d-suffix ndl. vleten. indg. *nepöt-s: ved. napöt, nakomeling, kleinzoon, lat. nepos, ohd. nefo, vgl. gr. venodes. indg. *suepno-s: skr. sväpna-s, slaap, droom, lat. somnus, on. svefn, vgl. gr. Uzvos. indg. *serpö: skr. sarpämi, ik sluip, gr. phono, lat. serpens. indg. *spek-s: ved. spat (voor *spak, stam spag-), lat. spec in auspex, bij skr. pagami, ik zie (Dhätup. heeft ook spagami), lat. specio, old. spehön. In hoeverre de ph, die zeer vaak in het Sanskrit voor- komt, op indg. ph teruggaat, is vooralsnog onuitgemaakt. In sommige condities schijnt indg. p eerst in het Arisch tot ph te zijn geworden. $ 47. Indg. b. Dat indg. b ook aan het begin van een woord voorkwam, kan niet meer in twijfel worden ge- trokken: zie Beitr. zur gesch. der deutschen sprache XVIII, 236 v. v. In het Indisch blijft de indg. b onveranderd: indg. *balo-m (of *bolo-m?): skr. bala-m, kracht, vgl. oksl. bolij, grooter. indg. *balo-s (of *bölo-s?): skr. bäla-s, jong, dwaas, wit- russ. bal, leugenaar, vgl. ook russ. balovat’, darte: zijn, schertsen, verwennen. indg. *balbal-, barbar-: skr. balbalä-karomi, ik stamel, barbara-s, stamelend, gr. P&oßxgos, lat. balbus (met gebroken reduplicatie). indg. *bal-: ved. balbaliti, warrelt („Uccäir dhümah para- mayä jütyä balbaliti“, Cat. Br.), vgl. gr. Palllo. indg. *buk-: skr. buk-kära-s, gebrul, gr. ßuxens, Buxarn, lat. bücına. 4* IS — 59 _ indg. *pibö: skr. pibami, ık drink, lat. bibö (dat de grond- vorm met p begon, bewijst vi. ebaim; Brugmann I, 266). indg. *lamb-, *läb-: skr. lumbate, hangt neer, lat. läbitur. indg. *-bd-: ved. upa-bda-s, gestamp, gr. Ezißdaı, dag na het feest (oorspr.: de dag, die op den voet volgt. Vgl. gr. zeda, op den voet, onmiddellijk na, na). | $ 48. Indg. bh. De indg. bh blijft in het Indisch in het aigemeen onveranderd: indg. *bherö: skr. bharämi, ik draag, gr. gpfoo, lat. ferö, got. baira. indg. *bheuö: skr. bhavamı, ik ben, vgl. gr. gvo, lat. fur, ohd. büan. indg *bhräte(r): skr. bhrätä, broeder, lat. fräter enz. indg. *bhrūṣ, *obhrūṣ: skr. bhrūṣ, braw, gr. ogeös (uit *apoüs, volgens den regel door Schmidt gevonden, Kuhn’s Zeitschr. XXXIIL, 376 v. v., vgl. ourselves — skr. manōmi, oroovune = skr. sirōmi), vgl. ohd. brawa. Belangrijk is de oksl. vorm obrūvi (naast brūvi), daar deze het bewijs levert, dat de o in ögeös niet prothetisch is: in het Slavisch viel a met o en a in o samen, zodat wij ook hier van *abhrū- kunnen uitgaan. indg. *nebhas: skr. nabhas, nevel, wolk, hemel, gr. vegos, vgl. gr. vepōn, lat. nebula, ohd. nebul. indg. *dömbhos: skr. jambhas, gebit, tand, gr. jūgos, ohd. chamb. E In de nabijheid van eene volgende aspiratie werd bh tot b: indg. *bheudhō: skr. bōdhāmi, ik neem waar, got. biuda, vgl. gr. zwāvoun, revdōus. Uit dh + t ontstond bdh: zie § 49. De betrekkelijk zeldzame gevallen, waarin indg. bh door skr. h wordt gerepresenteerd, zullen als ontleeningen uit een nauw verwant dialect moeten worden beschouwd. Zoo staat naast ved. gröhnāmi, ik grijp, het jongere grhnāmi; naast skr. bharami, ik draag, harāmi, ik draag, ik neem. Dentalen. § 49. Indg. t. De indg. i bleef in het Indisch in het algemeen onveranderd: indg. *pneumi: skr. tūnōmi, ik span, vgl. gr. trōn, lat. tēnuis, got. banjan. Hierbij skr. tūnu-s, dun, lat. tenuis (naar het indg. femininum *nu2), ohd. dunni. indg. *tudō: skr. tudāmi, ik stoot, vgl. lat. tundō, dat zich bij ved. tundate, tundänd- aansluit, en got. stuutan. indg. *treiēs: skr. trayas, drie, gr. triās, lat. tres, got. breis. indg. *petō: skr. patāmi, ik vlieg, val, lat. petō, vgl. gr. piōtō, pīntō, indg. *uertetāi: skr. vārtate, draait, rolt, gaat, bevindt zich, vgl. lat. vertō, got. wairba. Iudg. in blijft in het Indisch onveranderd: indg. *pōtni: skr. patni, meesteres, echtgenote, vgl. gr. MOVTJR, In de *ratnö-m (of *retno-m): skr. ratna-m (naast ratna-m), hebben, kleinood, juweel, vgl. § 13. Na s werd t tot t: | indg. *oktö(u): skr. astu (ved.), astu, acht, gr. oxza, lat. octö, got. ahtau. indg. *ustö-s: skr. ugta-s, gebrand, lat. ustus. Verder moet nog worden opgemerkt, dat ic tot cc werd (b. v. ucca-, hoog, uit *utca-, afleiding van ud, omhoog) en dat te in cch overging (b. v. pacchäs, bij päda’s, in hemi- stichi@n, uit *patcus, afgeleid van pad-, päd-, voet). Voor de behandeling van indg. li zie § 44. Moeilijk te beoordeelen zijn de verbindingen van mediae aspiratae met ti, van welke het volkomen onzeker is, hoe zij in de periode, die onmiddellijk aan de scheiding der indg. talen voorafging, werden uitgesproken. Voor den grammaticus van het Indisch is het voldoende de volgende regels vast te stellen. Indg. bh + t werd in het Indisch bAh: ved. dhabdhü-s, gedeeld, bij dhabhnomi, ik deel. skr. lubdha-s, verworven, bij labhe, ik verwerf. - Indg. dh + t werd in het Indisch ddk: skr. baddha-s, gebonden, bij badhnämi, ik bind. skr. buddha-s, waargenomen, bij bödhämi, ik neem waar. Indg. ah + t en gh + t werden in het Indisch gdk: —; „BE skr. dagdha-s, gebrand, bij dahämi, ik brand. Indg. öh + t werd in het Indisch dh: ved. sädha-s, overweldigd, bij sahämi, ik overweldig. skr. udha-s, gevoerd, bij vahämi, ik voer. Kortelijk kunnen wij deze regels aldus formuleeren: uit media aspirata + £ ontstaat media + dh. Wat de the betreft, hiervan geldt hetzelfde, wat van de p(h) is gezegd: zelden is het uit te maken, of een Indische the wit de Indogermaansche, dan wel eerst uit de Arische stamtaal is overgeleverd. Een zeker voorbeeld van indg. the is het suffix van den 2 pers. sing. perf. -tha: indg. *uöittha: skr. veetha, ge weet, gr. oiodö, got. waist. Zie Zubaty, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 4. § 50. Indg. d. De indg. d bleef in het algemeen on- veranderd: indg. *didömi: skr. dadämi, ik geef (voor *didami), gr. öldou, vgl. lat. dō. indg. *dekm: skr. daca, tien, gr. δέκα, lat. decem, got. tathun. indg. *dü-, *deu-: skr. dürd-s, ver, gr. hom. devouat. indg. *dru-: ved. dru-, hout, gr. δρῦς, deüc, vgl. got. triu (indg. *dreu-) en skr. däru (indg. *döru), gr. δώ (indg. *döru). indg. *duö(u): ved. dvä, skr. dväu, twee, gr. δво, lat. duö, vgl. got. twai (geen dual., maar plural.). indg. *sedos: skr. sädas, zetel, plaats, vergadering, gr. σίδο, bij skr. sidämi (voor *sidämi, indg. *sizdö), ik zit, lat. sedeö, got. sitan enz. indg. *skhind-: skr. chindanti, zij snijden af, gr. ούστ, splinter, lat. scindō. Got. skaiden wijst op indg. *skhaidh-. In de Arische periode werd dd tot zd en ddh tot zdh. In het Iraansch bleef de z in deze klankverbindingen bewaard, maar in het Indisch verdween zij, na vöör zich een ö te hebben doen ontstaan. Voorbeeld: indg. *deddhi (in plaats van *di-d-dhi: de praesensredu- plicatie had oorspronkelijk © als vocaal, vgl. gr. δίν gegenüber skr. dadämi, gr. δώ gegenover skr. dadhämi): ar. *dazdhi, avest. dazdi, skr. dehi (voor *dedhi uit *daidhi, ouder *daizdhi), geef. Zie verder over deze ingewikkelde zaak Brugmann § 353 en Williams Jackson, Avesta grammar I, 36. Eveneens in de Arische periode ging in bepaalde ge- vallen 2d in 2d over, waaruit zich in het Indisch d ont- wikkelde: zie $ 63. Een enkel voorbeeld moge ook hier worden genoemd: indg. *nizdö-s: skr: nida-s, nest, lat. nidus, ohd. nest. Voor de behandeling van indg. !d kan ik volstaan met eene verwijzing naar $ 44. Indg. dn werd in het Indisch tot nn (vgl. hiertegen Bartholomae, Studiön zur indogermanischen sprachgeschichte II, 94 v. v.): indg. *edno-m: skr. inna-m, spijs, vgl. gr. &d«vog uit indg. *edanö-s. indg. *bhidnö-s: skr. bhinna-s, gespleten, bij bhinddmi, ik splijt. indg. *tudnö-s: skr. tunnd-s, gestooten, bij tudämi, ik stoot. Ten slotte moet nog worden opgemerkt, dat in het In- disch dj tot jj werd, b. v. ved. “jjiti-s, overwinning, uit ud en jilt-s. | $ 51. Indg. dh. De indg. dh bleef in het algemeen onveranderd: indg. *dhersö: skr. dharsämi, ik waag, vgl. gr. Sonavs, deppko, Oeuorzns, got. gadars. indg. *dhümö-s: skr. dhüma-s, rook, gr. ®vuos, lat. fümus. indg. *dhaiö (y *dhei-): skr. dhayami, ik zoog, drink, got. daddja, vgl. gr. Yijodaı, -Aycaro, lat. feläre, femina. Hier- bij behoort indg. *dhelu-s: ved. dhärü-s, zuigend, gr. Hfävc. indg. *dhidhemi: skr. dadhämi, ik zet (voor *didhäami), gr. eldnm, vgl. ags. dön, ndl. doen. indg. *medhu: skr. mädhu, honig, gr. u£öv, ohd. meto, ndl. mede. Be indg. *kludhi: ved. grudhi, hoor, imperat. bij crnömi, ik hoor, gr. xAvo enz. indg. *medhio-s: skr. madhya-s, middelst, gr. udcos, lat. medius, got. midjis. In de Arische periode werd zdh in bepaalde gevallen tot Zdh (zie $ 63), waaruit in het Indisch dh ontstond. Voorbeeld: indg. *mizdhö-: ved. midha-m, wedstrijd, strijd, gr. uı090s, vgl. got. mizdo. Het is bevreemdend, dat indisch onveranderd blijft, terwijl het tot nu werd geassimileerd: Indisch *bhudhno-s: ved. budhna-s, bodem, vgl. gr. ζ九-, zavvōat, lat. fundus en ohd. bodam. In de nabijheid van een volgende aspirata werd dh tot d: Indisch *dhidhemi: skr. dadhämi, ik zet, gr. ζίδνουη, Uit dh + t ontstond ddh: zie § 49. Een tot nog toe onverklaard verschijnsel is de j in verschillende Indiase woorden en vormen, waar wij dh zouden verwachten. Zoo vindt men naast ved. -dhi later uitsluitend -hi, suff. 2 pers. sing. imperat. (Indisch *-dhi, gr. -δ-); in plaats van *-madhe, *-madhi steeds -mahe, -mahi, suff. 1 pers. plur. med. (Indisch *-medhai, *-medha, gr. -υέ-). Velaren en middelste gutturalen. § 52. Algemeene opmerkingen. Nog niet lang geleden nam men behalve de palatalen slechts een gutturaal-rij aan, die men velaar noemde. Bezzenberger heeft (Bezzb. Beitr. XV], 234 v. v.) overtuigend aangetoond, dat wij naast de palatalen en velaren een derde gutturaal-rij moeten aannemen, welke ik met den naam van middelste bestempel (zie § 34). In de westelijke Indogermaanse talen, namelijk het Grieksch, het Italisch, het Germaansch en het Keltisch zijn de velaren gelabialiseerd, de middelste gutturalen daarentegen met de palatalen samengevallen. In het Arisch, Armenisch, Albaneesch en Baltoslavisch zijn de velaren niet gelabialiseerd, maar met de middelste gutturalen samengevallen, terwijl de palatalen hiervan gescheiden bleven: zie § 51. Daar de velaren en middelste gutturalen reeds in het Arisch tot een rij waren samengesmolten en sedert volkomen op dezelfde wijze werden behandeld, is het gewenscht in de klankleer een Arische taal deze beide rijen in verband met elkaar te bespreken. 