title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Maar heeft dan werkelijk , hoor ik iemand vragen, al die groote moeite volstrekt tot niets geleid? en is het dan louter duisternis, als wij op die vroegste ontwikkeling van het chri- stologiesche dogma met belangstelling de aandacht rigten ? Moeten wij ons dan waarlijk. laten overtuigen, dat zij geheel vergeefe geleerd en gewerkt hebben, die mannen met den stouten geest, en met de gedachten die er zelfs niet voor terug- deinsden de geheimen des hemels te doorgronden? Hebben ze dan indedaad gelijk, zij die nog altijd gelieven te bewe- ren, dat de geschiedenis der christelijke kerk uitloopt op een geschiedenis der menschelijke dwaasheid? dat de geheele we- tenschap der godgeleerdheid een dwaasheid is, en een ziften als van kaf, dat de wind der kritiek terstond wegwaait? — Ik voor mij meen wel degelijik van neen, wat anderen ook mogen oordeelen. Wel zou ik niemand raden, de nalaten- schap dier oude christologen zoo voetstoots te aanvaar- den, en daarbij) zijn regt niet te gebruiken om beneficie van inventaris te eischen; maar onder voorbehoud van dat regt — ik zie niet wat ons daarvan zou terughonden. Al- leen dat niemand zich verwondere, dat bij opgemaakte boe- delbeschrijving het werkelijke actief der nalatenschap tot een zeer klein minimum daalt, dat voorloopig naauwelijks de hand vult. Met andere woorden : ik neem geen woord terug van hetgeen ik reeds vroeger heb beweerd , dat de regtstreeksche resultaten van deze christologie bepaald niet te gebruiken zijn. Wie op dien grond mogt willen voortbouwen, diens werk zou van den aanvang af de kiem van zijn ontbinding en slooping mede ter wereld brengen, en bij den eersten stoot als onder het gewigt van zijn eigen zwaarte bezwijken. Maar toch is het van den anderen kant niet te ontkennen, 24* 372 dat de indirecte uitkomsten der beweging die wij geschetst hebben, van gansch anderen aard zijn; en zoo men daarnaar vraagt, dat men die niet alleen vinden zal, maar dat ze ook op den duur bepaald proefhoudend zullen blijken te zijn. Er schiet dus nog alleen maar over, om deze schets te voltooijen , dat ik mijn lezers ook met die resultaten bekend maak; in dier voege als ze zich thans, nu mijn werk ten einde loopt, asn mij voordoen. | Ten eerste reken ik tot die uitkomsten het evidente bewijs, dat in de toekomst geen andere christologie ook maar van verre kans heeft te slagen, dan die voortaan tot stand komt volgens de zuiver historiesche methode. Dat beweren bevat 200 weinig iets nieuws, iets wat vroeger nooit gehoord is, dat het integendeel, bij een oppervlakkige beschouwing, allezins den schijn heeft, alsof ik daarmeö vrij wel ach- teraan kom. De historiesche methode! zal men zeggen: maar hebben wij haar dan niet reeds sedert lang toegepast, en zijn wij niet voortdurend aan het werk om haar al verder in praktiik te brengen! Waar vindt gij ze tegenwoordig nog, hier te lande althans, die christologiesche stelsels van voor- heen, met hun abstracte bespiegeling, die zoo hoog tegen zich zelve opzag? Staat de Schrift onder ons niet op den kandelaar, en zijn we niet sedert jaren bezig ons stelsel op te bouwen op den grondslag der Apostelen en Evangelisten, van de geschreven historiesche letter, en de geijkte .en ge- waarborgde verhalen? — Ik weet dat alles zeer wöl, en toch bljf ik bij de herinnering die ik daareven in ’t midden ge- bragt heb. Om ronduit te spreken, !k twijfel soms, of men zelfs in onzen tijd het wezen der historiesche methode wel reeds goed heeft begrepen. Wel is het volkomen waar, dat zii in de eerste plaats gekend wordt aan een naauwgezet en ijverig onderzoek van de bestaande historiesche docu- menten, van welken aard of inhoud deze dan ook voor ’t overige wezen mogen. Maar ik herhaal, ik twijfel er aan of het begrip van haar wezen en bestaan daarme& reeds uitgeput is. Ik meen integendeel, dat zij nog hooger eischen aan hare volgelingen oplegt; en ben inzonderheid 373 van oordeel, dat ook dit tot haar wezen behoort, dat het feit waarop men haar toepast, in dezer voege behandeld wordt, dat het in verband en zamenhang komt zoowel met de voorafgaande als met de volgende reeks van feiten. En of nu bij de behandeling van het christologiesche probleem de groote meerderheid, ook onder ons, altijd even getrouw ook op dien eisch acht slaat: ik weet niet of zij wel regt heeft, zich däärop te beroemen. Al heeft zii met het apriorisme dier oude christologen over ’t geheel gebroken, zoo trekt zij toch op een punt althans met. hen aan dezelfde lijn, in zoover wel te verstaan, dat zii nog niet los is van de theorie, dat het wezen van den Christus ook soortelijk niet gelijk geweest is aan den gewonen aanleg der menschen. Men mag die leer formuleren zooals men wil, zij leidt ook in onzen tijd tot dezelfde resultaten waartoe zij reeds v66r eeuwen ge- leid heeft, en wij hebben ons hierboven kunnen overtuigen , van welken aard die uitkomsten geweest zijn. Als men dus werkelijk overtuigd is, dat men niet de bespiegelende en aprioristiesche, maar de historiesche methode te baat dient te nemen, om een getrouw en zuiver beeld van den Christus te verkrijgen: dat men haar dan ook geheel en in al hare consequentie toepasse, en niet na den eersten stap halver- wege staan bljjve. Dan hebbe men den moed den Christus te beschouwen, niet enkel in de lijst van zijn tijd, gelijk men tot dusver gedaan heeft, maar als een product zijner eeuw (een uitdrukking, in ’t voorbijgaan gezegd, die alleen door onverstand of kwaadwilligheid van hoogverraad en ma- jesteitsschennis kan beschuldigd worden), en van de geheele ontwikkeling der eeuwen; dan vergete men verder niet dat hij ook nog .door andere banden aan ons verknocht geweest is, dan door de toevallige omstandigheid, dat hij ons vleesch aangenomen heeft, en gedurende een dertigtal van jaren onze gedaante heeft gedragen; dan belijide men eindelijk openlijk de waarachtige menschheid van den Christus, en dat zonder eenig voorbehoud, om die bekentenis in hetzelfde oogenblik van nieuws illusoir te maken. Ten tweede heeft de uitkomst bewezen, dat geen christo- logie waarborg van duurzaamheid heeft, die niet ge- heel aangelegd is. op den grondslag eener zuiver ethiesche beschouwing en waardering van den Christus. Ik heb daar- even op de noodzakelijkheid aangedrongen, om den Christus als het product van zijn tijd te beschouwen; en ’t is hier de plaats, om nog eens op die woorden terug te komen. Evenwel niet — dit zij al aanstonds gezegd — om ze weer ın te trekken, ik haal ze alleen aan, opdat het bljke hoe ik ze wil opgevat hebben. Zeer zeker heb ik met die woorden niet bedoeld, dat het midden weerin de historiesche fignur van den Christus zich vöör achttien eeuwen heeft bewogen, de eenige factor geweest is die op zijn wording en vorming in der tijd gewerkt heeft. Had ik dat bedoeld zoo zou ook mijn redenering zeer weinig historiesch geweest zijin. Al behelst het toch 375 volledige waarheid, het woord van den dogmaticus-geschied- schrijver, dat den mensch “ein Produkt — seiner bildenden Zeit” noemt, hij spreekt niet minder waarheid, als hij laat voorafgaan, “der Mensch ist ein Produkt seines schöpferi- schen Geistes.” Geen sterveling dien die woorden in ’t geheel niet raken, en hoe hooger hij staat onder zijn broederen, des te meer kan hi) ze op zich zelv’ toepassen. Wel zijn ze dan inzonderheid als opzettelijk geschreven voor dengene, in wien de scheppende geest eenmaal met zijn gansche vol- y heid gewoond heeft. Wat de Christus geweest is, hij is het ge- worden, wel onder den invloed van zijn tijd, maar niet min- der, ja nog meer, door de kracht van zijn individualiteit en door de unbegrijpelijke vitaliteit, die zijn geheele wezen ver- volde. Al wat wi) van hem weten, alle berigten over zijn handelingen en daden, tot zelfs de woorden uit zijnen mond, hebben alle hetzelfde karakter, en dragen hetzelfde merk, een kenteeken van zoodanigen aard, dat geen vergissing daar- omtrent ook maar mogelijk wezen kan. Zij komen niet al- leen op als getuigen voor het bestaan van zijn geestelijk le- ven, maar voor de intensiteit der ontwikkeling van dat gees- telijike element, voor de wonderbare hoogte die ze bij hem bereikt heeft; hij staat daar vösr ons als’ de volmaakte type van dat persoonljik leven, dat eigenlijk alleen in den vollen zin des woords leven. verdient te heeten. Is men het daäärover eens; stemt men toe, dat geen christologie de proef kan doorstaan, die niet is ingerigt op zoodanigen voet, dat zij regt laat wedervaren aan het eminent per- soonlijke karakter van het leven en van de geheele verschij- ning van den Christus: wat houdt men dan nog altijd vast aan een leer die feiteljk dat karakter in zijn wezen aan- tast! De christologie van Nestorius en Cyrillus, van Severus en van het concilie van Chalcedon, is ook in zööver nog beden te dage in wezen, dat men de heerlijkheid van den Christus nog altoos uit openbaringen afleidt, die hij, ’t zij dan voöör, ’t zij gedurende zijn leven op aarde, maar altijd van buiten af, zou ontvangen hebben. Immers de kern van den Christus is voor velen nog altijd de Logos, en wel de 376 johanneiesche metaphysieke Logos, met zijn hypostatiesch be- staan en zijn eigenaardig zelfstandig karakter. Men kan van meening verschillen over de betrekking van dien Logos tot God en over de plaats die hij naast dezen van den beginne af bekleed heeft: hierover is men het eens, dat hij het wezen van den persoon van den Christus geweest is. Ik wil nu niet eens hierop drukken,, dat men zoo doende weör terug- keert tot diezelfde zuiver mechaniesche constructie, waarover wij reeds daareven den staf hebben moeten breken. Voor het oogenblik , gelijk ik reeds gezegd heb, is het mij om iets anders te doen: om het feit te constateren, dat op dien weg niets teregt komt van de zedelijke ontwikkeling van den Christus. Dat feit kan bepaald niet uitblijven. ’t Is het- zelfdle, hoe men over het wezen van den Logos zelv’ oor- deelt; maar zoodra men eenmaal van dit beginsel uitgaat, dat in het wezen vaıı den mensch geen gegevens aanwezig waren, om zich tot God te verheffen en het aangezigt van den Vader te vinden, kan het niet anders, of men moet al voortgaande tot dit beweren komen, dat al wat. Dan hebbe men den moed allen last af te werpen, en vri) en onbelemmerd de loopbaan binnen te treden; het we- zen van den persoon van Christus te verklaren, niet uit hetgeen buiten hem was, maar uit hetgeen in hem geweest is; hem voor te stellen als dengene, in wien het wezen van den mensch zijn heerlijkheid geopenbaard heeft, de aan- geboren heerliikheid van hem dien God naar zijn beeld heeft geschapen. Zoolang men daartoe niet bereid is, zal het gebrek dier oude systemen ook op .ieder ander christo- logiesch stelsel kleven; men zal van nieuws het oude do- cetisme op den troon zetten, waarop het, tot schade der ware christologie, toch waarliik lang genoeg heeft ge- zeten. Eindelijk is in de derde plaats gebleken, dat men ten be- hoeve der christologie vergeefs zijn krachten inspant, tenzij men uitga van het stelsel eener wezenlijke en voortdurende gemeenschap van den mensch met God, of van hunne onderlinge zedelijke verwantschap. — Wij hebben boven de opmerking gemaakt, of althans kunnen maken, dat de christologiesche stelseis van voorheen, zonder eenige uitzondering, aan den eenen kant schipbreuk geleden hebben op de klip van het abstracte pantheisme, en aan den anderen kant op de niet minder gevaarlijke dwaling van het abstracte dualisme. Wijj hebben ons al verder overtuigd, dat in ’t verloop van tijd, en met name sedert het concilie van Chalcedon, die laatstge- noemde rigting de bovenhand gekregen heeft; en zou ik zoo ver van de waarheid zijn, als ik het gevoelen uitspreek, dat zij nog bij voortduring op de overleggingen van tal van theo- logen en christologen haren invloed oefent? Maar zoolang ik stellingen hoor verkondigen die duidelijk en onweärlegbaar bewijzen, dat men nog altijd onderscheid maakt aan de eene zijde tusschen hetgeen van het wezen, en aan den anderen 378 kant, wat van den wil van God is; zoolang ik al verder opmerk, dat men aan -het begrip van openbaring denkbeel- den verbindt waar de aanleg van den mensch med is gemoeid , en waardoor al wat van God in hem is, wordt voorgesteld als van buiten gekomen en als oorspronkelijk vreemd aan zijn wezen; zoolang ik eindelijk zie, dat ook de voorstellingen van den Christus aan dat euvelmank gaan, en dat men geen weg met hem weet, tenzii men van hem het product van een vereeniging maakt, zoo zuiver hybridiesch en mecha- niesch als zii maar bij mogelijkheid wezen kan: — zoolang zie ik ven mijn kant geen reden om dat oordeel ook maar eenigzins te wijzigen. Maar zö6dlang, ik herhaal het, is het onmogelijk en ondenkbaar, dat onze christologie ooit vol- doende resultaten oplevere, en dat hare teekening van den Christus ooit ook maar van verre een trouwe en waarachtige schetse zij. Gelijke oorzaken hebben gelijke gevolgen, en niet minder is de regel nog voortdurend van kracht, dat gelijke premissen tot gelijke conclusies leiden. Hoe wil men het dan inkleeden, dät nieuwe moderne dua- lisme, om het voortaan zonder gevaar en met beter gevolg te gebruiken? Zal men b. v. zeggen dat God zich niet al- leen aan de wereld openbaart, maar ook in de wereld? het- geen met andere woorden zooveel is als of men zeide, dat de wereld niet de uitdrukking is van den goddelijken wil. alleen , maar ook van het wezen van God? Zal menal voort- gaan en leeren, dat de wezenlijke kennis van God die in den mensch is, van buiten is gekomen, maar aanstonds het voorbehoud daarbij voegen, dat men daarmeö niet wil gezegd hebben, dat de kiem der heerlijkheid in zijn wezen geheel ontbrak, en dat zijne natuur van den beginne af volstrekt ongoddelijk, in ’t geheel niet aan God verwant was? Men spele toch niet met woorden. Waar het dualisme zijn echte en oorspronkelijke gedaante eenmaal zoo ver heeft gewijzigd, daar heeft het als dualisme eigenlijk opgehouden te bestaan, en is, wat de hoofdzaak betreft, reeds overgegaan in monisme. Nogmaals moet ik hier herinneren wat ik reeds &6nmaal gezegd heb: men heeft de keus tusschen deze twee: tusschen een Christus 380 die buiten de geschiedenis staat, en een die indedaad, en niet alleen in naam, een historiesch feit is. Kiest men den eer- ste, ik heb er vrede me6; maar geeft men aan den laatste de voorkeur, dan kan men onmogelijk buiten het monisme bljjven. Een Christus die het product is der geschiede- nis, dien het menschelijke geslacht, als den edelsten zijner spruiten, eenmaal als uit zijn schoot, zijn boezem, voort- gebragt heeft, zulk een Christus onderstelt van zelv’ een goddelijke leiding der historie, ja een openbaring van God in haar, een continuöele voortgaande verkondiging der ge- heimen van het wezen van God. Eenen God onderstelt hij, Die niet verre is, maar nabij; Wiens hand ons niet alleen vast- houdt, maar van Wiens wezen wij vol zijn; in Wien (en niet door Wien alleen) wij leven, ons bewegen en zijn, en met Wien wij van den geslacht zijn. Een openbaring Gods onderstelt hij, die plaats heeft in den mensch, wier klank het oor des ligechaams wel niet opvangt, maar wier stem in het hart gehoord wordt, wier wezen hierin bestaat dat de mensch aan zich zelv’ openbaar wordt; en eenen mensch on- derstelt hij, in wien de geest zijn heerlijkheid aan de wereld bekend gemaakt heeft, de geest die het eigendom en erfdeel, ja de natuur van den mensch is, gelijk hij de natuur is van God van Wien hi) is uitgegaan. Ik heb mijn taak volbragt en sta op het punt mijn pen neer te leggen. Wat ik geschreven heb, dat heb ik ge- schreven; of het geschrevene de proef kan doorstaan , daar- over mogen anderen oordeelen. Het moeijeljjke der taak heb ik mij noait ontveinsd; maar ik meen mij zelv’ toch 381 deze getuigenis te mogen geven, dat ik jegens haar nooit ontrouw gehandeld heb. Ik eindig met den wensch, dat ook mijn werk althans iets er toe moge bijdragen dat de bede van Paulus vervuld worde: “uExpı karavrhowuev oi mävreg ic nv £vöornra rüc miorewg Kal rnc tmiyvwarwg Tod viov Tov Jeov, eic avopa TEAsov , eig uerpov NAıklac rou mÄnpwuarog Tov Xpiorov’ iva uMkerı @uev vAmoL; xAuöwvilgusvor kal mepıdepöusvor mavr) avfuw ric dudac- xallac — aAnseVovrec dE iv ayarı avEnowuev ec abröv ra mävra, öc korıv n xebaAn, Xpıoröc'. +» #r " Pr} ö. - I w u 4 ... t t |. 