title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Behalve van des gewaagde circu, nog van een andere, waarbij Julius Caesar zijn vooxflel van den irlbuun c. papikios, tribunii plebiscita referendis, besprak en de voordrag van hoe vleijend ook aan het Volk voorgelegd, deed mislukken, maar bij welgelegenheid de palm der welverprekendheid door Scipio onder zijn weggedragen. Immer Cicero doet Laelius volgen zediglijk beggen: "Wij beiden ontrieden de voorgelegde wetten; maar niet van mij, maar van Scipio aanvankelijk zal ik gaarne spreken. Ons vorige Gods, welke een achtbaarheid, welke een majesteit was er in zijn rede! zoodanig, dat gij een Nero als geen gewoon Romein, maar veel eerder als het hoofd van het Romeinse volk zoude moeten behandelen. Maar gij leiden daarbij tegenwoordig zijn redevoering is in ieders oren." De taal en sfeer, waarin hij zijn redevoeringen voordroeg, was minder gepolijst en bracht, door het gebroek van oude bewoorden, de kenmerken van vorige dagen mee te zien, en ook sprak hij, zo als Scipio, fierlijk en zuiver. Daar minder verheven, en toch aangenamer en beminnelijker. Daar de aard en inborst van de redenaar op de zelfde welverprekendheid hebben en die wijgen, bewijlen ook stilja voorbeeld, dat welke zijn bekwaamheden ook waren, beter beïnvloed allen aan steun, niet ook aan stoutmoedigheid ontbrak, wanneer hij voor het volk of in het openbaar moest reden voeren. Misfeiën fei hier aan toe re fchrijven, dat laelius de door hem opgenomene verdediging van huisgenoten, slaven en kinderen van de pachters van sowel en mummius, welke beschuldigd waren van den moord van aanzienlijke Romeinen, in een bosch van Calabrië gepleegd, na die verdediging in twee opgevolgde zwingen, met naauwkeurigheid en op eene fierlijke wijze, zoo als hij altijd gewoon was, aan de Raad te hebben voorgedragen, besteed tot ten varen* en zijn cliënten aan de redenaar Servius Sulpicius Galba, die hij, zoo als alle redeoren van zijn tijd, verre boven ziek als redenaar scheen, verwenste, besluitvormend, daar, boveneer hij alles wat in zijn vermogen was voor betere had aangewend, Galba hen met meer kracht en klem zoude weten te verdedigen; zo als dan ook Galba, na eenige aarzeling, zich met de verdere verdediging der beschuldigden belast hebben- de, in twaalf uren tijds daartoe voorbereid, zulks in het bijzijn van Laelius. met bet gevaarlijkste gevolg volvoerde. Cicero, Mijn 3 Bijna 300 jaar, verreweg, tachtig sterke: Die verbalende, voeg ik bij, dat al het bestaan onvervaarschelijk was, waarin alom zijn vernuft doorstraald, Aec zorg bewerkte, voorzien net zo fierlijk niet sprak, en het verrassend wel overtuigde, aan de kaalde hartenvist te vermengen. Van Cato, Scipio, de orakelen en andere zijnen, tijdgenoten, zijn weinige zinnen van voortreffelijke welprekendheid voor ons bewaard gebleven. Van Laelius, wiens redevoeringen reeds tijds van Caesar nog voorhanden waren, is echter 100 min als van kaal zijn gespaard, waaruit wij kunnen als redenaar kunnen beoordelen. Als zodanig toch mogen wij niet houden het treffende verzoek over de rechtvaardigheid in het staatsbewind en in het privé leven, zodanig alszelfde stoksgewijze tot ons overgekomen, door Caesar hem in den mond gelegd werd; maar daar het meer dan waarschijnlijk is, dat Caesar bij het verraad (geheimwerk) van zijn werk de republiek, waarin dat verhoor ook kwam, de schriften en redevoeringen van Laelius of zulge, of ten minste voor zijn geest zal hebben gehad, is daarom het eenigermate tot de uitmuntende bekwaamheid van Laelius als redenaar, maar vooral ook tot zijn wijzige en edele gewoontes, die nog ontegenzeten waardig zijn, te bevestigen. Laelius heeft voorzeker dan ook, even als Scipio, genswars op - In BRUTUS hoort hij, Conf. Act. Quaest. La. IF. MB 3. C$> Dt RepuUicm L. III. cap. 17. cd. ano. BMJ. . • ■ Digitized by Google Cm »ASLICS OB WytB. «7p gefegt n« die wlnderige mlfprekers , die, zieh op honne fpnak- vaardigheld ftoutelijk ver Utende, zieh bevoegd achten ora over alle ©nderwerpen, boe gcwiVtig en nieuw ook, voor de vuist cn in het openboar te fpreken (*"), terwijl hlj zelf nimmer de fpreck* plaats zal beklommen hebben, zonder vooraf het geheel der zaak met alle derzelver deelen te hebben doorgezien > en zijne wcldoor- dachte rede, gefaafd door redeneriogen en bcwijzen en getoeat aan grondfcellingen » bij hen, voor welke hij fprak, als zoodanig öangenomen, dan eerst zal hebben uitgefproken , waoneer hij geheel daarroe was voorbereid. a Dat hij blj de Romeinen als redenaar en fchrijver, ook in zijnen tljd verrnaard was« kan , onder zoovele getuigenufen van cicbro, ook daaraic blijken , dat hij de fchrijver was van de lljk- cn lof- rede, die, quihTos aexiu» tobero, de neef van scifio aemilia- mus> over dezen deed opfccllen, en welke door faoii« maximus werd oiigefproken (f)5 *a in wien toch zou tubkro, wiens wijs- geetig ßtXfche geftrengheid hem tot zulk eene taak oobevoegd inaakte, cenen gefchikter redenaar en fchrijver dan in laelius, die met het voorwerp Man TUtifto's lolTpraak was opgevoed, en tos zijnen dood deszelfs vrienden medgezel gebleven, oöit hebben kun- aes vindenf :.- Wat zijn meer blander cn leuerkundig leven, gedrag en ka* rak- (•) Cjcrro dt Orot. X. U. caf* as. (f) la. au, «* ta. U. C. f»tl RAUL OVEtL rakter gcweest is, hieromtrent zrjn de gettiigcnfsfen tter Iwijn- [che fchrijvers, von cicero af tot in de laatfce tijden toe, eenpa. Schoon, zoo als wij zeggen, door de onderwijzers van de Stoicijen het wijsbegrijpen onderwezen en alzoo waarlijk die van Zeno, zoo gepast voor de mensen en menselijke zielen, toegebracht, was hij te min als Scipio daarom nog en vloog; integendeel, niemand was minzamer noch aangenamer in den omgang dan hij, noch overtroffen hem in achtbaarheid en echte levenswijsheid. Van daar dat Cicero nog in zijn leven in Paktus en Curium die oorspronkelijke opgeruwdheid, die bevaltige, ongezochte, oud-Romeinse en beschaafde vreugde en fijn gevoel bewonderde, die aan Lucretius en andere Romeinen eigen was, maar waarvan, tot op het schrijven van Cicero dit feest, door den indrang van oude bezigheden geen spoor rieden of verklikken (Ct-). En daarom wordt het dan ook te waarzeker, als getekend te verklaren, dat de blijspelen-dichter Terentius, die met hem en Scipio in de innigste verstandhouding leefde, aan de leiding van Laelius, in de samenzetting van de blijspelen grote verplichting heeft gehad, zodanig zets, dat hij geoordeeld werd sommige tooneelen uit dezelfde en derzelfde reine en fierlijke taal aan lach te verantwoorden te zijn (S). (C) CICERO pro FLACCUS, (C) Conf. id., de dar. Oral, cap. 45, W toto. L. IX, Epist. 15, (A) Attae. VII. p. s. ($) Id. ad Att., VII, ep. 1. quat. laest. Orat. I, X, ct. C. LAB 1 10t de trotsche Römeinsche Purider möge dann op de rechte kant als op een werk, allen waardig aan flaven en gevangenen, en gefelt voor de zeer meesteren te behagen, met verechtend hebben nedergezien; Laelius en Scipio zelf, rijk naar die vooroordelen geschikt, mögen zich gewacht hebben, om er voor uit te komen, dat zij in den dichterlijken orde van Terentius de band hadden; aan de zaak zelf kan naar de getuigenissen van Cicero, Suetonius, die van de verzekering van den laatste gewag maken, niet wel gezwijfeld worden, ook dan niet ten onrechte Terentius zelf in de voorauspraak der Azielen ons daaromtrent geheel in het onzekere had gelaten. Wanneer toch Terentius in deze voorauspraak van de aanzienlijken van Rome, waaromtrent zijn benijdenswaardige blijspelen behulpzaam, en dagelijks daarinnen raken te beren bezig waren, spreekt, en de waarheid daarvan op een voor hem of hen vleijende wijze, in het midden zet, kan hij wel geen andere bedoeling gehad hebben dan Scipio en Laelius, en indien dit zoo is, zoo als de meeste oude schrijvers beweren, dan vinden wij in zijn woorden een nieuwe lofspraak voor Laelius als voor Scipio, daarbij hen afleidt als, ieder op zijn wijze, niet alleen in vrede en Oorlog en omtrent deszelfs andere belangen aan het Romeinse volk niet nodig te zijn geweest, maar zich daarop ook nimmer trotschelijk te hebben willen verheffen. De achtergrond, die Cornelius aanwys, volgens zijn verslag, als een goede bron verbaal, verdient vooral onze opmerking, omdat hij aandachtig is betreffende. Zij komt hier op neer, dat aandachtig, rijk aan kens en wel op den feesten Maart (den feestdag der Romeinse vrouwen) op zijn landgoed te Puteoli bevindende, door een echtgenoot verzocht werd om vroeger dan naar gewoonte te eten; dat aandachtig, daarop zijn verlangen had te kennen gegeven, dat hij niet werd gevraagd, en, zich vervoegend zwaar laat aan tafel hebbende begeven, gezegd had, Helaas zeldzaam in zijn arbeid zoo gelukkig geslaagd te zijn; waarop zijn vrouw hem vroeg naar hetgeen hij geschreven had, en hij daarop een vers uit het blijspel Hecuatro onvermogend had opgezegd. De waarheid of onwaarheid van deze gebeurtenis, welke ook door anderen in twijfel getrokken is, in het midden laten, mogen wij, dezelfde aannemen en het edel en menschlievend karakter van aandachtig in het oog houdende, hier al aanstonds denken aan het bekende vers uit hetzelfde blijspel, dat, zo overeengelrijkt met de gronden van het Christendom, na zo vele eeuwen nog de grondregel van een ieder is, die nog enige aanspraak op wijze en belangloze menschlievendheid maakt: "Ik ben een mensch, niets is mij vreemd Wat aandacht de menschheid raakt". (Act. IV. sc. 4. in Macht, Satire V.) (Act. I. sc. 1. w. 15. Digitized by Google CHELIOS DI WITZE. 83 In: reget, die roen wil dat, toen dezelfde werd aangezproken, het volk in zoodanige verrassing bracht, dat alle de aanwezigen van derzelver zinplaatjes opstonden en dien met geestdrift toejuchtten en welke regel door Laelius, indien dezelfde al niet oft zijn eigen hart en geest aan dat van den blijvende dichter was toegedeeld en daarin overgegaan, met deszelfs gehele goedkeuring en medegevoel altijd zal zijn bekrachtigd geworden. Van zulk soort gevoelens toch was Laelius; hij, dien Cicero, hem prekkend invoerende heeft geklaagd, dat de dictatuur beheerst, en daarom het voorbeeld van Archytas, den Tarentijner prijs, die zijn landbouwer, tegen zijn bevel gehandeld hebbende, toevoegde: „Ik zoude u hebben doodgeflagen, indien ik niet toevallig geweest was, hij, die in alle feesten van Cicero, hetzij bij zelf daarin spreekt of anderen daarin van of over hem spreekt, zich altijd vertoont of afgeschilderd wordt, als een verstandige en deugdzame, wiens leven, venswijsheld, zich tot bloote bepaling houdt, door handelingen en ook door vriendenhap voor anderen en algemene menslievendheid uitblinkt; hij, die altijd gelijkmatig in zijn gedrag, hield hetzelfde gelaat, dat nooit ophield de spiegel van zijn ziel te zijn, als een andere Socrates vertoonde, en altijd opgeruimd en vrolijk, de werk. De Kwestie. L. I, eag. 3$, «f. a«o. maj. *j N n a Digitale versie door Google H. C. Tah Ball Over wrevelige eerzucht van Scipio niet kende, noch ook de verlangen deogd van Cato zag ooit ten voorbeeld staan, toen hij, voor wie flechten menschenscheden zag over hunne snappen drijven in zijde tegenwoordigheid schaamden, en die daarom met de beide Cato's nog door Sonnen als een leerzester van het roem-schelden geflacht, lang na zijn dood, werd ($); — Laelius kon niets anders dan der menschheid en deugd waardige gevoelens koesteren, zoo zacht en bewogenlijk, als wij den roem zijner welverkregenheid reeds leerden kennen; en boek zal bij hem dan niets verbeugd hebben, wanneer bij zijn burgers, daarvoor insgelijks vatbaar, de heerlijke en menschlievende lesvallen, hetzij door Terentius of door hemzelf gegeven, met een nieuw bundig handgeklap, in een houding waardig aan Romeinen van de oude vrome tijd, hoog hooren toejuichen! Maar behoefte met Terentius, en, zoo als wij vroeger ten opzichte van Laberius ten opzichte van Pacuvius zagen, schaamden Lacinius noch Scipio zich hunnen gemeenzaam ongeval met Licinius, die onder Scipio bij het beleg van Numantia als ridder gevochten had; die het leven van deze veldheer, of, hetgeen waarschijnlijk is geoordeeld, dat van den eersten Afrikaaner heeft beschreven; als een geleerd en bestraft man door Cicero, Horatius en Quintus hebben aangehaald; van wie Jovius later goed was. (C) Cicero de Off. L. /. e. a6 en 30. Brief aan Lucius. Cato. u. (f) Seneca ibid. ep. 05. (S) Id., ibid. ep, 64. Cf. ep, pS, es. 104. C* LAELIUS 0* wijzende. Oordeel, dat hij de hulpeling aangrijpend, daan als met een ooggetroffen zwaard, den verhardeten booswicht schaamrood Gide- rai deed, terwijl het ontwaakt geweten hem het zweten van het geangetreden bloeddroppelen (♦). Of echter, zoo als een later schrijver te kennen geeft, Lucius niet voorzichtig was in de staatkunde en om onder bescherming veilig kónnen leven, de kennis met Laelius en Scipio zo te zoeken en onderhouden hadden. Zij waren dan wel van de dichter waarderend, daarom alleen in hun omgang behagelijk te schepen: genoeg is het voor om, dat wij door Horatius weten, dat toen beiden zich aan het gevoel en het oog des volks onttrokken, zij zich dikwijks met en door hem in stilte vermaakten, zonder dat zij ooit de dichter vreesden, die den uitersten climax van zijn klachten het moren aangaande en hen met hun afzijdigke geloften openlijk ten toon deed leiden, terwijl het van elkerzijde blijkt, dat Laelius het zich niet ter eerbied rekende, om de heckeldichten van Lucius in het openbaar voor te lezen. Horatius, Sat. 1. v. 169. dach, et sanad. ad h.l.ne. 17. et Hb. L SULLA 10. W. 65. VILL. PATERC. L. //. C. 9. JAN. HL. DOUZAL. in iucilii rel. p. 98. cic. de Orot, Lib. 1. «. 16. qnaet. Lib. X. a 1. r. 93 et 94 Villemain in de Republiek van Cicero, Liv. I. p. 115. Hoeat, Üb. II. Sat. t. vi. p. 75. vienautisch, md. p. 76. Uit welk oogpunt Cicero, in de Republiek van Cicero, in de twede Afrikaanse reis, in het oog loog groot en alomvattend. Zij lag als de eerste van de veldheeren die bewonderd werd, deswegen weerkrachtig als staatsman en in het bijzonder en gesellig, als een deugdzame en wijze persoon vercerde, en al de beste vrijheid bewaarde de minder schuldige jeugd, waardoor de op de groote hoop uitgesteld, die er maken de twee roem van de patriot en overwinnaar van de Aziatische, en de minder schuldige, maar zeer waarde loes van de blijvende bewering van de oorlog. Cicero bedoelde, op het schoot werd aangevold. Weinige bijzonderheden van de gebeurtenissen die na deze vermoorde mannen zijn ongenomen, maar niettemin in de feiten der oude tijd bewaard gebleven; raar waren de wapenfeesten daarnaar hadden de dagelijks omgang, waar als zij vermeerderd, recht te behouden, mochten zij opgedienen, dat zij verbaasd staan over de eenvoudige levenswandel, ja soms over bepaalde zo beminnelijke kinderlijke van mannen, voor de eerste van welke eene terstond wereld en Rome's gedachte vijanden vijden, en op wie beide grote en kleinere mee dankbaarheid en eerbiedigheid hadden. Onder het groot drag van Scipio ontrent zijn vriendschap, die van mindere waarde was, lezen we in de tekst, waren, lezen we in de tekst, vereerlijk getrokken bij Cicero, de afschrijver van deze tekst. In de tijd van Scipio, zoals wij vroeger opmerkten, de veteraan beschaving en de beschafde gezelligheid der Romeinen was tot een aanmerkelijke hoogte gelopen; de schoone letteren en kunsten baden elkaar versterkend, en de kwaad woestheid geleidelijk, zonder dat de reeks van overwinningen, de behaalde buik, en de ge-roofde of verkregene schaken van Perseus en Attalus, deze zeden nog geheel hadden bedorven. Nog was de nagedachtenis van den eerste Afrikaan, Whose armoedige landbouwer te Liternum, in vervolg van tijd door Seneca in heilige bedevaart; dikwijls bezocht werd hen in dankbare herinnering; men zag op Ambus, de dochter van den Grooten Pacius en zuster van Scipio, met geen verachting neder, omdat zij in een beperkt en anoniem, maar eerwaardig geslacht der pleiers, wier vrouwen niet goud noch zilver konden pronken, gehuwd, zocht op een klein landgoed en in een gering huis te Veji, met hare man aan den gemeenen haard, waar alle zijn bloedverwanten, met derzelver vrouwen en kinderen zich bevonden, wist te vergenoegen en zich de armoede van haar man niet schaamde, omdat zijn deugd daarvan de oorzaak was. Volgens het krachtige zeggen van Sulla paterculus had Scipio Aemilianus wel de weg voor de rijkdom geopend, zodat hij de rechtvaardige en de militair held, de mooiste van alle vrouwen, had gehuwd. Als de Afrikaan die voor het staatsvermogen van zijn volk had gevecht, maar Rome kwam eerst in den leeftijd van Latavius, en wel, toen deze met zestig reeds in de kracht zijn jaren was, in het bezoek van den buik van Numidia en Carthago, en van de schatten van Perseus, Attalus en Antiochus; en Gaius zelf kon nog getuigen geven van een omstandigheid, die de grote eenvoudigheid der aanzienlijke en grooten kenmerkte, die Ahmans in zijn jeugd nog aan Alexander, wanneer zij de gezanten van Carthago zouden onthalen, hun belastingleverden (*). Hector zeggen van ennius „op zeden en mannen van den oude tijd roeide de Romeinse ziel", was nog in groote mate toepasbaar, zoowel als de lofspraak aan het Romeinse volk, ongeveer die tijdvak door een van deszelfs latere geschiedschrijvers gegeven, dat het zegevierend, heilig en grootzwaar, in die tijd veel de waarheid nog grotendeels overeenkomstig bleek te zijn gevoeld te zijn (*). Zoo groot en gelukkig daaromheen was in den mannelijke leeftijd van Gaius het Romeinse geraad van leiding in de oogen van Scipio, dat hij van de Goden niets meer begeerde, als Centurio een verandering in het volksgebed veronderstelde, niet willen dat rozen voortaan van hen de uitbreiding van Roms macht en welvaart, maar alleen de inhouding van die voorzicht zou doen afvallen (*). Voor de eigen woorden, die Cicero in zijn boek over de vriendschap in den mond heeft gelegd, kunnen wij opmaken, dat eerst in den ouderdom van Laelius de verbastering van de Romeinen reden en de afwijkende vaderen deugd met kracht is aangenomen, waaruit ik geen te moeten bewijlen, dat de zoon van Laelius in de geschiedenis van Rome moet worden aangemerkt als een noodlottig tijdstip van deszelfs overgang uit den staat van vroegere eenvoudigheid en ouderwetse vroomheid tot die van verfijning en wereldlijke ondeugd: welke Laelius, die zijn vaderland op het meest beminde, scheen vooruit te zien, toen hij, wat Cicero veel later hoorde verder spreken) zich beklaagde, dat het lot van het gemene bestaan niet minder tot zijn hart ging dan deszelfs toenmalige toestand. Men kan zich derhalve aan den eenen kant geenszinch verwonderen, dat men in Scipio den held en den staatsman, en in Laelius den staatsman en den rechtvaardige wijze, en dat men aan den anderen kant gelijktijdig in beide die beminnelijke zachtheid in omgang en gesprekken, die den band van vriendschap zoo zeer moest bevestigen, naar vooral ook die eenvoudigheid in gewoonten en vermaken aan trof, die nog van de zeden hunner vaderen, en de opvoeding aan hen gegeven, gebleven is. Wanneer zij dan te zamen, als andere plagen hen niet noodzaken in Rome te vertoeven, zich naar hunne landgoederen begeven, om aldaar onder een helderen hemel en in de vrije natuur aan de aandoeningen van hun hart te kunnen vieren, en zich te ontspannen. spannen en te verleiden, dan volgen wij ook deze grote mannen gaarne, wanneer zij, als in den alouden tijd, na vast en gezond lichaam, op de feestdagen met een mannelijken dan 8 oefenen en versterken; ja wij volgen hen zelfs in banne schijnbaar kinderlijke spel en boeren met welgevallen de krasuses bij cicero, nie de tand van scipio, den schoonzoon van nabije. AENIGE verbalen, hoe deze met scipio, zoodra zij buiten de stad, als een anderen kerker, be burden ontvlogen, zich bijna altijd te varen naar het buitengebeid begeven en zich aldaar, als waren zij weer... De Orde. Lib. II, cap. 6, val. maximus VIII, cap. %, C. LA ELIUS OVER WIJZB. Weduwen en kinderen zijn geworden, aan alle de hevige vragen van de kindertijd weer overgeven en verlustigen, en dat iedere fomoepast (hoe geen crassus alleen waagde te zeggen, omdat scaevola die gewoond was er bij te verbelen) ook op het strand bij Caesarea en Laurentum schapen en hoedden opzoeken en hun vermoeide geesten door allerlei vermaken en kinderlijke spelen dan ontspannen. "Hoezeer vele ook, die niet weten (zeggen wij hier in navolging van een geleerd schrijver) dat grootheden van ziel roep de grootse eenvoudigheid zich kunnen vereenigen, deze spelen van mannen, die de schrik der Volken, en de zwanen van de Romeinse zee waren, als geheel kinderlijk zullen beschouwen, zoo twijfel ik echter niet, of alle kenners van de menselijke natuur zullen deze en Laelius hierop te meer bewonderen. " Wij voegen hierbij, dat scaevola op gelijke wijze zal gedacht en daarom deze bijzonderheid, als voor Scipio en Laelius hoogt vereerend, in zijn verhaal zal mgevlochten hebben * terwijl de huivering van crassus om dezelfde te vermelden, zonder zich te ontmoeten. SOM. C. VAN HALL OVER. op het gedrag van Scaevola gelijktijdig te beroepen, bewijst, die hij ook daaraan wel gebrachte waarde hechtte, rar dat de geest van hem. Over landelijk verblijf echter zal door Scipio en Laelius, behalve in zulk ooit spanningen, ook in vermaken, die den geest verheffen en het hart veredelen, voorzeker zijn doorgegaan. Of zouden wij hieraan twijfelen, daar wij Laelius bij Cicero aan zijn twee schoon Zonen hoort verhalen, dat overal wanneer hij zich met Scipio bukte, het gewoel der menigte en in rust bevond, zich met Scipio en Laelius beiden oefenden en niet ophielden elkander te leren; terwijl Scipio en Laelius beiden in een veel er verloren gedeelte van Cicero's werk de Republiek worden afgebeeld als zich gedurende de Romeinse feestdagen, met hun vertrouwde bloedverwanten en vrienden in de tuinen van Scipio bevindend, terwijl zij zich aldaar of wandelend verloren gingen, of in het gras, door een warme voorjaarszon gekoesterd, nedergezeten, sich aan de belangrijkste onderzoekingen van wijsgerige en staatkundige onderwerpen overgaven, en welke, vooral ook die van Laelius en Scipio, door Cicero op zijn wijze, in het Vierde boek van dit werk, doch het welk meest is voor ons verloren gebleven, zijn overgenomen. De goede vriend. Familie, de bron en grondvloer van water kunnen leven in aangename gezeiligheid, zoowel als van wel te kunnen overleven. Ze hadden beide uit de school van Socrates en deszelfs leerlingen geput, en daarin gevonden den echten proefsteen van het schoon en verstandige, en van het hartelijke en valse tevens; aan welken proefsteen alle hunne handelingen, gesprekken en gevoelens voorzeker altijd zullen zijn getoetst geworden. Scipio inzonderheid zal hierin Scipio den eerste Afrikaan, zijn grootvader bij aanvang, en Laelius deze en hemzelf gevolgd zijn. De eerste Afrikaan toch was, volgens Cicero, nooit minder werkeloos, dan wanneer bij niets deed, nooit minder alleen, dan wanneer hij in de eenzaamheid vertoefde: rust en eenzaamheid versterkten zijn krachten; en, zoo Cicero eens klaagde, dat van zulk een rast en eenzaamheid geen schriftelijke gedenkteken waren overgebleven, wij hebben daartoe dezelfde reden omtrent die van Laelius en Scipio, die wij in hunnen landelijken, gemeenzamen omgang slechts voornamelijk in onze verbeelding konden volgen, maar van wier bezigheden en gezellig verkeer aldaar niet anders dan het verhaal van de speelen hunner kindsheid, in rijperen leeftijd nog slechts voorkomt. Ook 3 94 M. C. VAN HALL OVER nog met genoegen door het herhaald, en Cicero's misachterhaalde romantische tafereel, omringd door haar beschaafde en wijze verkeering, heeft overgebleven. Dat LABELIUS echter, 200 aldaar als in Rome, en waar hij zich bevond, overal de mogelijke kunst van wel te leven, meer door gedrag en bedrijf dan door lectuurkundige vlijt, en kende en beoefende, had hij geraakt met de voortreffelijkste mannen van zijn tijd, die de echte en beminnelijke waarberekening van SOCRATES, reeds bij de komst van Critolaus, Pitobulus en Archimedes, in hun hart, waren toegedaan, maar van welke, zoo min als van Lelius, hieromtrent iets in nagebleven, hetwelk Cicero aan de bezigheden die mannen, het gewicht der staatkundige gebeurtenissen van hunnen tijd, of, daaraan toewijdde, dat zij geloofden, dat de onkundige hoop daarin gen gen behagen zou vinden. De zucht, niet alleen voor het sile leven, maar ook voor de bedrijven daaraan verbonden, zoo natuurlijk in het nog niet geheel verbasterde nalietje van een oorspronkelijk akkerboende volk, welke voorgevraagd daarin door de Goden zelf geloofde onderworpen te zijn, was, in den tijd van Lelius, bij de aanzienlijke Romeinen, wel niet langer op de hoogte, waarop wij dezelfde bij eenen Corius en Cincinnatus en nog bij den eersten Scipio aanroepen; Romeinse raadslieden gingen wel niet meer van hun kuddes naar den raad, en de zeggend pratende veldheer keerde van de bevolking terug. (I) Test, Quaestio 17. 3. C. LAELIUS DE WEE. van den triumfwagen niet langer tot den ploeg terug; de bezigheden echter van den landbouwer, voor elk welgefelde hart zo bekoorlijk, en waarvan Cicero, door Cato voor Laelius zelf, zulk een wegvluchtende tafereel deed ophangen, deze kunnen voor Laelius niet onvervoeld zijn, daar wij mogen opmaken, dat, hoezeer hij het bedrijf zijns landgoeds aan eenen bewindder (Quillicus) aanbeval, de opperzorg daarvan echter aan zichzelf bad voorbehouden, in tegenovergestelling van zijn huisfijne belangen in Rome, die hij zelf en alleen behagde. Zijn aard en zeden zijn ons echter gegarandeerde waarborgen, dat meer de neiging tot het landschap, de smaak voor landelijk leven, en de overtuiging, dat hetzelfde voor volksvreugd en zedenhoogst bevorderlijk was, daar de begeerte om daaruit grote voorten te trekken, zelf hebben aangedreven, om de bezigheden van het land boven het woelig bedrijf van Rome te houden, waarbij zij zich dan ook op het tienmaandelijks zaten hebben onderscheiden van den ruwen en boerse Cato, die, hoezeer waarschijnlijk meer, dan hij, in den landbouw ervaren, daarin echter niets voor het hart en alles ter vermeerdering zijner bezittingen. Als het dan ook ten koste van de menselijkheid, nog in de dagen van Licetius, zocht en vond. Maar was een wijsheid dan niet vroeg en vloog, als die van den minder beschafden en sterkngen cata, hij zocht ook een genialiteit niet in de Hoven van Epicurus, veel minder behoorde hij tot die weelderige wellostelijngen, die (zoals Cicero ben in tegenoverstelling van Laelius) doet afschiljeren nimmer den op- of den ondergang der kon aan zich laten schouwen; die bedwelmd van den tauslaat werden weggedragen, om den volgenden dag aldaar op nieuw te gaan buken te gaan, en die in de vermaken der zinnen de hoogste gelukzaligheid (teilen), zullen dan alleen gelukkig waanden, warmeer zij dezelfde kunnen bevredigen; kwam hij dan ook nimmer aan den dis in dan om, met een kalm en gerust gevoel, de bevelen der natuur te voldoen, en zich te gelijkertijd met leerzame en wijze gesprekken te vermaken; aldaar wist hij het minder van beter meerder aangename te onderscheiden, maar achtte zich niet ongelijk, omdat hij zich met een min leven beet moest vergenoegen. De tafelbijeenkomsten, op welke bij anderen nodigde, of zelfs verschijnt, zullen dan ook, zoo ik mij mag voorstellen, geen competitie en conclusie zijn, maar, om de aangename der onderlinge gesprekken op de oude wijze, en, zoo als Cato die bij Cicero noemt, in de ware zin van het woord. Digitized by Google C LABILO* OB W1JZB. S?< woord een vreemdeling ge wc es c zijn (*); of zo a hij in de scholen van DIOGENES en panaitius vergeefs hebben geleerd, dat het ware en hoogste goed, niet in het jagen naar ontzenuwende vermaken en zedeloze dartelheden, maar allen in wijsheid en deugd ge- lokt of gevonden kan worden (|)? Geen andere dan de door in aangewezen bijzondere rij, van meer laats voorgekomen, dan dat, hij, de verloopte dagen zijns levens voor niets rekenende, aan iemand, die zei: „ zestig jaren te hebben,** te gemoed voerde: jaren, die gij niet beleefd hebt (§); terwijl voorts, als een bijzonder geluk aan Plutarchus toegedicht wordt, dat hij, in zijn geheele leven, geen andere vrouw heeft gehad, dan die, niet welke hij eerst getrouwd was (J. En hebben wij vooraf gezegd, dat bij in zijn vermaken, neerschieten, letteroefeningen en levenswijze, ja in al zijn sachtere geaardheid uitgezonderd, niet zijn boezemvriend gelijk gevonden, zouden vrij bij het gemis van roep bijzondere levensbeschrijvingen, die van Scepio moeten raadplegen, om daaruit de A. A. M. W. t ' r * *g * J. A. A. A. A. M * ; (f) Cicero de Finib. Hk. //. e. S 9 9. (S) Suetonius Not. Quaot. L* VI. csp. 3a in sim. Leven van Gaius Cornelius Tacitus, voor zover het engelsche deel betreft, so verre wij die met zijn ord nabij baar konden achten, maar dan ook ons geschiedkundig krap ten raak, dien naam onwaardig, de kleuren der verdichting, hoe waarschijnlijk dan ook, moeten aannemen, en wij zouden Scipio alleen naar waarheid, maar Claudius recht bij gevolgkrekking hebben geschilderd. Ten slotte van ons onderzoek, moeten wij echter nog vooropleggen van de voor zijn roep niet onverschillige, wonderheid, dat Gaius Marius en Quintus Caecilius Metius Scipio, elk met twee dochters, beide laelia genaamd, zijne zoonsoorten heeft gehad. Gaius, met mede een leerling van Gnaeus Cornelius Lentulus, die andere Scipio in Afrika, en de andere Marcus Valerius Laevinus in Spanje, de wapenen tegen de roover heeft gevoerd, een bekwaam man van strengen zeden, als volksvriend vermaard en bondig geschiedschrijver, door Cicero geprezen. Scipio, een wiens onderzoek Cicero, en dezelfde vader, veel aanbetalingen had, en van Wieb zijde Rome's redenaar nimmer werd gekweld, in stille, dringende redenen; die als rechtgeleerde het orakel van den staat genoemd, tot in een hoog en zwakken onderdom, een gehoorzaal en drempel van raadvragende burgers en voortreffelijke mannen vervold zag, en die het toebood, de oorzaak van de vertwijning. Cicero in aanroeping van de senaat, cap. XXV, en de arme, tap. 5, en Philippics, tap. 10, en de geschiedenis, L. I, tap. 45. Neen, bij het jus praetorium waarin hij minder ervaren was, geraadpleegd werd, naar anderen daarin meer beter. Ten, te verwijzen. Behalve door zijn huwelijk stond scaevola in een merkwaardige betrekking, daar deze hem boven zijn ouders schoonzoon, namelijk Augustus had doen verkiesken; een keuze die scaevola, volgens de bestaande wetten en gewoonte, onder de verplichting bracht hem als een vader te eerbiedigen, welke verplichting hij voorzeker heilig, zal zijn nagekomen. Maar rager dan deze betrekking, waarop toeval en omstandigheid hem onafhankelijk, van een bevredigenden invloed konden doen zijn gewaar, strekte hem en haarzelf aan een oude dochter laelia (Van welke beschaafde vrouw wij vroeger gewag hadden) ter ere, daar cicero van haar geteisterd, dat hij haar dikwijks. Met welgevallen had de booten, die prezen, en dat alles was zij, omdat haar fijn gevoel voor de beleefdheid van haar vader door haar respect en haar toon zo welvarend en echt was, dat ik het klonk, als die van plads en havens, zoo als hij zich die voorstelde. Wanneer wij nu hier, op bezoek gezag van Cicero en Seneca, bijvoegen, dat, met zijn heerlijke aanleg zij de beschaving van weten, gevoel en lezen gepaard was hebbende, hij naast de grootste mannen zijner eeuw op het voortrapje zich bevond omwikkeld met en hij, zoo wel door aard en zeden, als door eigen oefening, werd en geleerd, de menschelijke toegewijheid beneden zijn deugd, en alles in den zin der stemmen van zich afhankelijk rekende; dat hij nu eenige zijner pligten, anders dan om onverwinbare redenen verzekerd; dat hij niet alleen gelukkig genoeg was, om inderdaad te zijn, zoo als hij aan andere toestellen, maar ook gelijk Cicero en Scipio om zijn verstand, de oefeningen, de geleerdheid en een standvastig deugdzaam leven, door zijn tijdgenoten geëerd was, en dat eindelijk, zoo als Rome's beschaafde mannen hem in zijn jeugd derzelver opmerkingsvolle onderwijs en vriendvriendelijkheid hadden waardig gekeurd, hij zelf ook in zijn ouderdom, en op zijn eind in de omgang met en de vriendvriendelijkheid der braafste en meest belovende jongelingen, wiens achteraamster hij was, lust en genoegen vond. 't '. * . .) • t ; . r, i f.. ; > De« : ' • . ,. • ». <•) Cicmo de.Anie. (, 3 9 87. Ors$. pre archia eap. 7. Cf. Cicero d* $*«e**ute. ffr 9* TopU* eap. ao. • (t) Ciciao dt Amicilia eap. a. Deze was dan ook de lofspraak, die icoero aan tanthui, zoon van Laetus, in zijn voortreffelijk boek, Naar de manier van den laatsen genoemd, heeft in de ronde gelegd, die wij als welverdiend mogen ankeren, om de zelve in een en de andere plaats, waarin er gelogen Ven labuos gewag is gemaakt, weer gesproken is, zo al ook iergena in zijn schriften, of bij eenig ander schrijver voor of na zijn tijden, onthullen de aard, denk wij te en. reden van talrijke een of andere vlek of rimpel is aangewezen, weinig getoond hoe die naam niet ten dele heeft mogen vallen. 't O, v; t! Zijn edele denk wij, ze inzonderheid om trede de vriendenshap bare voorwaarden en pligten, ons door denzelfden icoero in een afzonderlijk geschrift bewaard, blad dat inzonderlijk zo berucht uit, dat ik rijk naastzijds kan vergenogen, te daaraan te berichten over. Daar echter, in de voorafspraak der examenspraken over de vriendenshap, aan attici gesteund verzekeren dat hij, uit den mond van Q. Mucius Scaevola Augur, de vader van zijn leerling, had gepresent en opgeleerd, en dat Scaevola reeds hem had verzekerd dat de kern van zaken door hem opgegeven waren van belang geweest in een gesprek, rustig zijn vader, zijn broer Gnaeus en hemzelf weinige dagen na den dood van Scipio, geboden, en dat icoero, op zijn wijze en alleen vormelijk, over de stof beschikt en dezelfde persoon over hetzelfde onweseprakend had gesproken, mogen wij dat daarvoor houden, dat hij, de zaken betreft, in de samenpraken, zo te recht en zo te naastgelegen, nagelaten, en door derzelve inbound, niet zijnen naam vereenzelvigd, de gedachten van Laetus en het gevoel van icoero, dat ook zelf verklart het dat voor de bonden, lezen, en die zoo tijden, dan verzekerd heeft Scaevola en icoero, die, nog jong, het. De gedachten van Laetus en het gevoel van icoero, die ook zelf verklaren, het dat voor de bonden, lezen, en die zoo tijden, dan verzekerd heeft Scaevola en icoero, die, nog jong, het. CO loch. .1. 364 M. C. VAN BALL OVER C. LASZLOI DE vergeleken, en onder wiens naam dere, in kommervolle dagen, zieh in zijne briefwisseling raad atticos en in z'gne boeken de respekte poogde te verbergen en zijne staatkundige denk beiden . voor-droeg), „nict met zljnen naara door dezen voortreffelijke Ren „ mijn, voor aldaar vereeuwigd was.** Cicer. ad Famil. L V. Ep. 7. en ATTIC. L, th Epi$u 19 '& ao , Cf. j. BAKE Bibliothek. Criu im, r»J. /. /. 143. V. Digitized by Google I E T S OVER H S T S C H O O N E D O O H. 3. KISKER. 1823. Digitized by Google I E T S 9V II ÜBT S C H O O N E SOOR /. K I N K B Jt. Mensen reden men twijfelen of een gevoel voor het schoone, en het vlugtig, alle eigenlijk gezegd bepaling en onroerig (een bukt voorwerp van dat gevoel voor een streng wetgeende beschouwing vatbaar is; niet om dat de oneindig uit elkander lopende theorieën, betreffende, de beste niet uitsluitend, zoo weinig bevredigend, en voor de beoordeling, en voor de bewondering der fraaije kunst opgeleverd hebben: want daarom is het als zodanig de wijsgeer niet zo zeer te doen; deze toch, verlangt om te weten, welke de vermögen van de geestelijke en zinnelijke wereld zijn, welker vereeniging en gewijzigde samenstemming, zoo een zekere in de ziel aangelegde wetten of regels over het al of niet schoone in natuur en kunst uitmaakten — maar deze twijfel scheint vooral daarom gewettigd; omdat de eerste vraag, waarop het vooral aankomt: „Wat is schoon?" nog niet beantwoord is, op een wijze, welke ons het algemeen kenmerkende der schoonheid kennen doet; zodat het nog altijd mogelijk blijft iets schoon te vinden, waaraan de doodtijls wilkelig opgegeven kenmerken ontbreken, en tegengeveld, dat in dat, waaraan al die kenmerken zich voortvinden in de beoordeling niet schoon zou kunnen zijn. Met zulk een door de ondervinding bekrachtigde uitkomst kan de kunstenaar, en ook de geoefende beminnaar van het schoone, zich tot vrede houden. Beiden verlustigen zich in het levendig gevoel voor iets aantrekkelijks, maar tevens redelachtigs en onuitputtelijks, hetwelke, zoo dikwijls het in een hoog mate volwassen wordt, hen verrukt en het levensgenot als het ware verruimt en verbreit; en zij mogen zich door deze ondervinding zelf overtuigd houden, dat er buiten de werktuigelijke regels der kunst, wel hier en daar wenviken, maar geen regels voor het schoone zijn. Ook de wijsgeer mag, ja moet er in berusten, zoodra hij zich overeigen kan. Dit valt niet moeilijk, dat de schoonheid geen louter voorwerptlijke, maar ook geen louter onderwerptlijke, dat is, een noch door den uitwendigen noch inwendigen zichtbare hoedanigheid is, en dat deze hoedanigheid om die reden ook onder geen eigenlijk gezegd begrip opgevat kan worden. Er zijn dus ook geen beginnen feien op toepasbaar: want deze zijn algemene begrippen, binnen welke omvrek de kennis der zaak beperkt is, en ontwikkeld moet worden. 