title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik ben zooals gij op Pere Lachaise geweest, ik heb er graven gezien van marmer voor wie ik een onbeschrijfelijk respect heb, hetzelfde respect voelde ik bij ’t nederige graf- zerkje van de maitresse van Beranger, dat ik expres opzocht, (als ik me wel herinner is het in een hoekje achter ’t zijne) en ik dacht daar nog aan de maitresse van Corot ook vooral. Stille muzen waren zulke vrouwen, en de emotie van die zachtmoedige meesters, het intieme, het penetrante van hun poezie, ik voel er steeds altijd — overal den invloed van een vrouwelijk element in. Ik spreek een beetje serieus in dezen brief, niet wegens ik Pa ’s gevoelens en zienswijs verkeerd vind in alles — verre van daar ; gij zult bijv. in veel dingen wel doen met Pa ’s raad te volgen, maar ik wijs er eens op dat Pa en meer anderen niet weteny dat er behalve hun recht leven — want Pa ’s leven is recht — andere rechte levens zijn, meer in een zachter geest, in ’t karakter Corot, Beranger zal ik maar zeggen. Gij, en ik ook, voelen in elk geval dat veel meer. Omda.t Pa en anderen dat niet weten , vergissen zij zieh menigmaal en fataal in beoordeeling van zekere zaken, vergissingen in het genre van dat b.v. C. M. zieh er zeker van houdt, dat de Groux een siecht mensch was, ’t geen, hoe zeker hij er zieh van houde, evenwel hij mis heeft. Ik zal U nu nog iets zeggen om U duidelijk te maken dat ik niet in ’t abstracte spreek, doch over dingen die vastigheid en corps hebben. Wilt ge een voorbeeld van iemand die oorspronkelijk het gewone goede, Hollandsche karakter en gevoel had, en sedert dat gevoel toch heeft gewijzigd, toch nog zieh bezonnen, en denk ik nog meer wijzigen zal? Dan noem ik als voorbeeld Rappard, die nu reeds veel zachter en humaner is dan ik hem eerst leerde kennen, 'en m.i. veel verbeterd is, al was hij vroeger reeds goed, ofschoon ik vrees het niet door iedereen zoo beschouwd wordt, en hij er wel eens strijd over reeds gehad heeft. Hij was vroeger ook wel degelijk goed, maar toch hij is ontevreden geworden met dat , en is nu dieper en humaner dan toen. Hij heeft het er niet makke- lijker door — vroeger had hij veel minder strijd — dat weet ik zeker, 295 want ik heb hem indertijd nog genoemd spottenderwijs ,,het qerust geweten ”, en hem daarover geplaagd, wat ik nu volstrekt niet meer doe, omdat ik zie er een revolutie in hem is geweest. Hij is een beetje minder elegant, en hij is veel minder oppervlakkig als mensch, en een zekere geniale kiem heeft haar ontwikkeling begonnen, en de klip van „verdorren” heeft hij omgezeild. In zake van menschen, die het goede oprecht zoeken, vind ik waar wat Hugo zegt : },il y a le rayon noir et il y ale rayon blaue. ’ ’ Pa mijns inziens heeft meer le rayon noir, en Corot heeft meer le rayon blanc, doch beiden hebben zij un rayon d’en haut. Betreffende Millet, hij is nog boven al de anderen uit de man die le rayon blanc had. Millet heeft een evangelie, en ik vraag U of er niet een onderscheid is tusschen een teekening van hem en een mooie preek? De preek wordt er zwart bij is ’t eff et pro- duit der vergelijking, al is ze, de preek n.l., mooi op zichzelf, gesteld dat ze het is. Ik weet dat gij ook veel strijd hebt in deze dagen, al weet ik niet precies hoe of wat. En in elk geval is het uit Sympathie, dat ik U precies zeg hoe ik over een paar dingen denk, wegens ik ook veel strijd gehad heb en nog heb. En U wensch ik toe hoe langer hoe meer van le rayon blanc hoor! Dank voor ’t gezondene en een handdruk in gedachten, t. at. Vincent. 327 (Briefkaart). (Hoogeveen 24 Sept.’83.) Waarde Theo, Heden verzend ik als postpakket 3 studies welke ik hoop droog genoeg zijn, indien ze evenwel aan ’t vel papier dat ik er uit voorzorg op leg vastkleven, zoo week ze af met lauw water. De kleinste vooral is erg ingeschoten, doe er over een dag of 8 een eiwitje of over een maand een vernisje op om ze uit te halen. Ik zend ze om U even een kijkje te laten nemen, en hierna beter hoor. Ik heb vergeten te antwoorden op wat gij omtrent zending van ’t bewuste schrijft, voorloopig verzoek ik U postwissel te zenden als laatst, tot ik wisselkantoor weet; houd echter on- kosten af. Ontving schrijven van thuis, Pa onwel was geweest ten gevolge van een val — möge dit maar niet serieuser zijn dan zij schreven — weet gij er iets naders van? Ben afgeloopen week dieper in de turfvelden geweest — prächtige 296 gevallen; ik vind het hier hoe langer hoe mooier en zal wel van ’t begin af er op werken hier te blijven in de streek. Want het is zoo mooi hier dat tevens om het te maken nog veel Studie ver- eischt wordt, en doorwrocht werk slechts een juister begrip van de dingen zooals zij au fond zijn in bun ernstig sober karakter, kan geven. Figuren ontmoette ik superbe, maar nog eens, eene natuur die zooveel noblesse, zooveel waardigheid en ernst heeft, moet met bezonkenheid en geduld en langdurig werk worden be- handeld. Daarom moet m.i. van ’t begin af aan ik het niet als maar eens hier körnen kijken beschouwen, maar ligt het in den aard van de zaak, als alles goed gaat en we wat voorspoed mögen hebben, ik voor goed blijf. Schrijf weer eens spoedig niet waar — ben wel verlangend, want ondanks het mooie buiten heb ik toch een somber gevoel. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. Groet Wisselingh eens voor me als ge hem ontmoet, en zeg eens ik hier ben. Beste broer, Wegens ik eene behoefte heb om rechtuit te spreken, zoo kan ik U niet verbergen dat ik overvallen ben door een gevoel van groote zorg, gedruktheid, een je ne sais quoi van moedeloosheid en wanhoop, zelfs te veel om te zeggen. En dat als ik er geen troost voor vinden kan al te zeer ondragelijk me overstelpt. Ik trek het mij sterk aan dat ik zoo weinig voorspoed heb met de menschen in ’t algemeen, ik maak mij daarover zeer bekom- merd, en wel vanwege hier maar al te zeer het er boven op körnen en het werk doorvoeren in ’t spei is. Het lot van de vrouw bovendien, het lot van mijn lief, arm, klein mannetje en het andere kind gaan mij ter harte. Ik zou nog willen helpen, en ik kan niet. Ik sta op een moment dat ik crediet zou noodig hebben, ver- tröiiwen en wat wärmte, en ziedaar ik heb geen vertrouwen. Gij maakt eene uitzondering daarop, maar juist omdat het zoo alles neerkomt op U, doet dat nog meer in mijn gevoel uitkomen Jioe somber alles is. En als ik mijn boeltje aanzie, het is te armzalig, te ontoereikend, te zeer uitgeput. Wij hebben hier mistroostige regendagen, en 328 297 als ik op het hoekje zolder kom waar ik mij geinstalleerd heb, zoo is het daar al merkwaardig melankoliek; met het licht van een enkele glazen dakpan dat valt op een leege schilderkist, op een bos penseelen, waar ’t haar weinig meer van deugt, enfin het is zöo curieus melankoliek, dat gelukkig het ook een genoeg- zaam komiek aspect heeft om er niet over te schreien, maar het vroolijk op te vatten. Met dat al is het in hoogst zonderlinge verhouding tot mijn plannen — in hoogst zonderlinge verhouding tot den ernst van het werk, en — hier houdt het lachen dan ook op. Wat wil ik, het afgeloopen jaar is geeindigd met een nog grooter tekort dan ik U wel zeide, want ik heb reeds meer afgedaan dan ik U opgaf met Rappard er bij , en zit nog vooral evenwel met Rappard, en drukt die mij het meest wegens het een vriend is, en ofschoon ik op dit moment alles afdeed wat ook maar eenigs- zins urgent was, zoo zit ik er mede, dat voor de verf die ik anders zou koopen, ik nog eerst andere dien te betalen, of liever niet durf te wagen op crediet te nemen, wat opnieuw mij een aan- merkelijke rekening zou veroorzaken over een tijd. Gij weet zelf wel hoe bij Uw bezoek wij niet prec.ies in de stemming waren om nog meer te kunnen zeggen, maar nu verklaar ik U wel dat den Haag mij te veel is geweest, en ik het scheiden al had uit- gesteld en uitgesteld wegens een bepaalde vaste reden, al was het tekort onvermijdelijk als ik volhield. Dat namelijk ik liever dan scheiden, door trouwen en met haar naar buiten te gaan nog een verdere poging had gewaagd, even- wel niet zonder U te zeggen hoe de dingen stonden. Doch ik meende een ding, dat die weg recht was, ook zelfs ondanks de voorloopige finantieele bezwaren, en haar behoud had kunnen zijn niet alleen, doch bovendien ook voor mij een einde aan veel zielstrijd zou hebben gemaakt, die nu ongelukkigerwijs voor me verdubbeld is. En ik had het liever maar uitgedronken zooals het was. Indien hetzij Pa, hetzij gij, het zoo had kunnen voelen mis- schien, ik zeg niet, dat ik er gelukkiger of ongelukkiger door zou geweest zijn, en indien de rollen omgekeerd waren geweest, gij in mijn plaats, ik in de Uwe, ik weet niet of ik anders had kun- nen handelen dan gij, maar misschien zeg ik was zij er door be- houden. Ik beschouw het dan ook als iets, waar niet van Ulieden, doch van mijzelf de beslissing afhing, (behalve dat ik mijzelf niet mijn’s vaders toestemming om te trouwen kan geven), en zoo heb ik beslist, en wel omdat ik reeds schulden had en de 298 toekomst donker was — maar deze beslissing is nog geen vernieu- wing, en neemt niet weg de uitputting die een jaar van al te veel zorgen nasleept, terwijl er een hartewond ook als reste overblijft, en een gevoel van leegte en teleurstelling en melankolie — zoo makkelijk niet te genezen. Ik ben dus nu wel hier, ik heb dus wel ook in het finantieele het tekort haast gedekt, en over een tijd zal dat geheel gedekt kunnen zijn, en de natuur is hier wel prächtig en gaat mijn verwachting te boven. Doch verre ben ik er vandaan om reeds weder goed geinstalleerd te zijn en op streek, want het is naar de natuur dat ik U een kijkje op mijn zoldertje laat nemen. Had ik alle dingen vooruit geweten, ik had verleden jaar, toen zij uit het gasthuis kwam, met de vrouw naar hier moeten trekken, dan wäre er geen tekort gekomen en dan waren we nu ook wel niet gescheiden, want zij is minder schuldig aan haar verkeerd doen dan haar familie, die zeer gemeen geintrigeerd heeft, quasi voör, au fond tegen haar. Intusschen ik heb wel eens getwijfeld of b.v. de moeder niet nog weer door een pastoor ook werd ge- rugsteund, want er is van hun kant te veel gedaan om de vrouw te influenceeren dan dat ik het verklären kan. Te meer omdat ik nog niets heb vernomen van haar, ofschoon ik vöör mijn heen- gaan haar gezegd heb dat ik aan den timmerman naast ons mijn adres zou opgeven zoodra ik dit zelf weten zou; hem dit gestuurd heb met verzoek het haar te zeggen, en toch nog niets vernomen, dan juist van dien timmerman, dat zij al haar goed (meer dan ze meebracht apres tout) heeft gehaald. Nu begrijpt gij wel ik op het punt van haar lot in zorg ben, of- schoon ik geloof dat als zij eenvoudig in den nood zat, zij wel geschreven zou hebben, doch nu zal er iets scheefs achter zitten. Gij begrijpt mijn stemming daaronder, ik vrees eenigszins dat de familie haar zegt: hij zal wel schrijven en dan hebben we hem onder den duim, enfin zij presumeeren dan op mijn zwakheid, en in dien val loop ik niet. En heden schrijf ik niet aan haar doch aan den timmerman, dat hij moet zorgen zij mijn adres weet, maar ik zal niet het eerst schrij- ven aan haar, en als zij schrijft, wel zien hoe het eigenlijk Staat. Ik wTl echter zeggen, zoöver ben ik nog niet dat ik rüsten kan bij de gedachte van scheiding, tot nog toe heb ik veel veel zorg over haar lot, juist omdat zij mij in het duister laat daaromtrent. 299 En nu bovendien overstelpten mij dezer dagen sombere gevoelens over het vervolg, en ook omtrent den miserabelen Staat van mijn uitrusting in zake schilderbehoeften, de onmogelijkheid om de noodigste, nuttigste dingen te doen zooals het eigenlijk moest. Indien ik het kon beköstigen, zoo zoude ik wegens het mij reeds dadelijk blijkt dat er hier zooveel moois is, mijn goed dat nog ginder te ’s Hage Staat, laten körnen, en ik zou hier of dezen zelfden zolder voor atelier inrichten, (door een beetje meer licht er te maken), of een ander lokaal opscharrelen. En dan, ik zoude al mijn gereedschap willen opfrisschen en aanvullen. Ik wenschte dat ik eens door en door goed zulks kon doen, en als ik bij iemand zooveel vertrouwen kon vinden als dat, zoo waren mijn grootste zorgen bedaard. Maar öf het komt alles op U neer, öf ik vind er niemand voor die mij vertrouwt, is het krin- getje waarin mijn gedachten ronddraaien en uitweg zie ik niet. Een schilder die geen middelen heeft van zichzelf, hij kan er niet körnen zonder een soms betrekkelijk groot crediet bij de men- schen, een crediet dat niet alleen het schildersvak eischt, doch dat het schoenmakers-, timmermans-, smidsvak evenzeer zoude eischen, ik geloof noch meer noch minder als men zieh instal- leeren of opnieuw ergens vestigen moet. Het is met dit regenweder vooral, waarvan nu nog maanden ons voor de borst staan, dat ik zeer de handen gebonden heb. En dan, wat wil ik — soms nemen mijn gedachten een vorm aan ; ik heb gewerkt en bezuinigd, en toch schuld niet kunnen ont- wijken, ik ben de vrouw trouw geweest, en toch in ontrouw ver- vallen, ik heb intrigues gehaat, en toch heb ik noch crediet noch bezitting hoegenaamd. Ik acht niet licht Uw trouw, integendeel, maar veeleer vraag ik mijzelf af of ik U niet moet zeggen, laat mij schieten want wij körnen er niet; het is te veel voor een, en er is geen kans om verlichting te krijgen van anderen kant; is zulks geen bewijs genoeg dat wij het overgeven moeten? 0 kerel, ik ben zoo melankoliek geworden — ik ben in een präch- tig land, ik heb lust, ja absolute behoefte aan werk — tevens ik ben absoluut de kluts kwijt om te weten hoe wij het te boven zullen körnen, als ik denk dat mijn boeltje in allermiserabelsten Staat is, en ik zonder atelier of iets hier zit en overal zal gegeneerd zijn tot ik zulks kan verbeteren. De modellen, zij willen niet als er omstanders bij zijn, en dat is het ergste bezwaar waarom een atelier wenschelijk is. 300 Ik heb nu hetzelfde gevoel dat ik had toen ik in den Haag het atelier opzette: „als ik het niet doe, gaat het zeker niet”. En ik heb ook nu gegeven den Haag, geen spijt ik in die gegevens zoo deed als ik deed; alleen ik wou dat ik 1 1/2 jaar vroeger hier was gekomen, en hier een atelier opgezet inplaats van ginder. Pa schreef mij of hij mij helpen wilde, doch ik heb niets laten blijken van zorgen en hoop dat gij Pa dienaangaande ook maar niets zegt. Pa heeft zijn eigen zorgen, en heeft er maar zorgen te meer over, als hij iets er van weten zou dat alles niet voor den wind gaat. Zoo schreef ik Pa slechts dat alles mij hier bijzonder was meegevallen, wat ook volkomen waar is voor zoover de natuur aangaat. Zoolang ’t mooi weer was, voelde ik een en ander niet doordat ik zooveel moois zag, maar nu het weer aanhou- dende stortregen werd sedert eenige dagen, zie ik meer hoe ik eigenlijk vast zit en gegeneerd ben. Wat te doen? Zal ’t met der tijd verergeren of verbeteren? Ik weet er niets van, maar dat ik mäch- tig miserabel me voel is niet af te schudden. In every life some rain must fall, And days be dark and dreary, dat is wel zoo dat het niet anders kan, doch vrage: kan het aan- tal dark and dreary days niet soms wat al te groot worden5 Ik heb toch weer model gehad in de schuur, doch met zeer lästig licht; enfin, wat te doen is weiger ik niet te doen, doch kan dat wat moet in de gegevenen? En deze brief is een verzuchting om ruimte, en als de winter zöö moest zijn als deze dagen was ik er siecht aan toe. Het is toch mooi, ja bijzonder mooi met den regen, doch hoe te werken, hoe, als men al te veel mankeert. Adieu kerel, ik wou dat alles terecht kwam doch we zouden meer vertrouwen bij anderen noodig hebben, anders vrees ik gaat het niet. Ik hoop spoedig van U te hooren. Hebt ge studies ontvan- gen? Met een handdruk, t. a t. Vincent. 329 Waarde Theo, Vanmorgen was het wederom beter weer en ben ik uitgegaan om toch te schilderen. Alleen het was niet mogelijk, 4 of 5 kleuren J. ontbraken me, en ik ben toch zoo beroerd weer teruggekomen. Ik heb spijt zonder voorraad mij zoo ver gewaagd te hebben, ik weet door ervaring toch vooruit hoe het worden kan als men 301 zoo ’n tocht onderneemt zonder te weten dat men ook antwoord zal krijgen, en er geluisterd zal worden naar billijke, gemoti- veerde verzoeken. Gij weet zelf eenigszins hoe het mij ging in de Borinage. Welnu, ik ben er al te zeer bezorgd over dat het mij hier weer precies eender zou gaan, en ik moet eenige zekerheid hebben voor en aleer ik me verder waag, en anders welnu dan ga ik terug, (och, ge weet ik zeg dat maar, want ik wil juist blijven). Ik heb er nu eenmaal geen pleizier in, ik zag er toen al geen heil in en nu nog veel minder om tot een punt van uitputting te körnen, dat men zelfs het dak boven zijn hoofd missen moet, en als een vage- bond tot in ’t oneindige maar voortloopen en voortloopen, zon- der ergens ’t zij rust, ’t zij voedsel, ’t zij deksel te vinden, boven- dien zonder iets van werk met mogelijkheid te kunnen uitrichten. Zie zelf op de kaart hoever het is van Mons tot Courrieres, dien weg deed ik te voet vanaf Valenciennes heen en terug tot Mons, met nog geen 2 francs in mijn zak — drie dagen en drie nachten in ’t begin van Maart, in regen en wind, zonder dak boven mijn hoofd. Het zijn die antecedenten broer, waartoe ik nu nog niet ben ge- komen natuurlijk — doch körnen zoude — indien ik zonder zekerheid me ver waagde, indien ik niet raisonnabel orde stelde op mijn zaken, indien zeg ik, ik me ver ’t land in waagde zonder ruggesteun. Voor ik begin — het is geen wantrouwen geen verdenking van U, doch eenvoudig een maatregel van gezond verstand- — voor ik be- gin zeg ik, (en vrage het, daar zeer kort geleden gij mij schreeft als zijnde zelf bezorgd wegens ge vreesdet onraad en calamiteiten in ’t verschiet konden wezen) kunt gij mij verzeke- ren dat het gewone niet ontbreken zal? En tevens — al zij dat voldoende en meer niet noodig onder zeker voorwaarde — de voorwaarde waarop alleen het gewone voldoende is, ik zal ze U zeggen: goed geequipeerd te beginnen, met voor- raad van een en ander te vertrekken. Ik die graag het initiatief om te handelen op me neem, wegens er een bewijs van oprechtheid, een daadzaak, bewijzende dat men niet met woorden doch met daden te werk gaat somwijlen noo- dig is, ik, ofschoon ik ging tot hier in Drenthe zelf , deins terug niet voor den eersten doch wel voor de volgende stappen te doen, zon- der zeker te zijn van mijn ruggesteun. De ondervinding dwingt mij tot bepaalde onwankelbare afspraak, 302 indien gij zelf ondervonden hadt wat ik op dien tocht in de Bori- nage heb geleden, zoudt gij in mijn geval van nu precies ’t zelf de er door geleerd hebben als ik — hetwelk nu ik zoo duidelijk en klaar gevoel — al de omstandigheden en dingen waar ik mee te maken heb, herkennende als oude bekenden. De tochten welke ik op het oog heb zijn onmogelijk en gekken- werk indien ik ze ondernam zonder voorraad. Zij zijn hoogst hachelijk, zonder een surplus van contant geld voor onvoorziene omstandigheden. Kortom men moet ze niet ondernemen, tenzij men door en door gevoele dat overal en altijd men zal staan voor lui die iemand staan aan te gapen maar geen hand uitsteken om mede te helpen. Men moet zieh voorstellen in herbergen etc. gewantrouwd te worden — als de eerste de beste arme marskramer, (want als zoo - danig wordt men beschouwd) men moet het geld van logies dik- wijls — gelijk ik hier zelfs doen moest — vooruit geven om bij de gratie gods logies te krijgen. En zoo dus alles is proza , alles is rekenen} wat betreft het plan voor een reis die toch poezie tot doel heeft. Zoo scherp als dit heb ik het U nog niet gezegd, en als ik het nu zoö zeg, zoo is het ik verzeker het U , niet in ’t minst omdat ik U wantrouw, maar omdat ik nog niet sinds het plan der reis U serieus als nu heb gesproken over de bezwaren, en hunne rap- porten tot hetgeen gij zoudt disponibel hebben of er voor vinden kunnen. Ik moet er nu wel over spreken omdat, ofschoon in voorlaatst schrijven ik LJ meldde dat hier alles mij medegevallen is — ’t welk ook wel degelijk alzooblijft — ik toch in deze herberg bezwaren ont- moet in zake licht, ruimte, geschiktheid om met model te schar - relen en daarom — al kan ik desnoods toch wel me schikken en al zal ik dat desnoods — er aan denk om ondanks ’t seizoen de reis voort te zetten dieper ’t land in, niet twijfelende of ik zal overal waar ik heen zal gaan althans minstens even goede gelegenheid tot werken vinden als hier, en zelfs beter ruimte etc. hoop ik. Het is nu een 14 dagen ik hier ben, en ik spreek uit ervaring als ik LJ zeg dat in vele, ja alle opzichten mijn gereedschap en uit- rusting en voorraad te ontoereikend mij blijkt. - Hoogeveen zelf is wel op de kaart, waar ’t met een roode stip is gemerkt, doch niet in de werkelijkheid eene stad, (er is zelfs geen toren). Zoo kan ik niets krijgen van teekengerei zelfs. Ver- 303 der nog het land in zal ik nog meer gegeneerd zijn en moet op alles geprepareerd zijn of, ik herhaal het, het wäre gekkenwerk. Nu zoude ik hiermede niet haasten, indien niet het zoo verge- vorderde seizoen tot den grootsten spoed mij drong. Reken dat de tijd verloopt en voor ik een woord van U heb er al weer mis- schien 14 dagen verloopen. Voor den eigenlijken winter, (en de winter zal er maar al te snel zijn!! ik weet waarachtig niet hoe ik er kom), wou ik nog zien beter ingekwartierd — nog meer diep in de heide — ergens onder dak te komen. En 00k mijn gemoeds- stemming die te somber is, en waarvoor ik dringend gevoel behoefte aan grif kunnen doorwerken te hebben, als zijnde de allerbeste remedie en afleiding — maakt dat ik op betere equipe- ment moet aandringen. En dat bleef eigenlijk 00k precies eender voor ’t geval dat ik hier op de plaats bleef. Ik ben in besprek met 2 partijen oude verf die slechts uitwendig, wat de tubes betreft is beschadigd, een van Leurs, de andere van Furnee, dat is de vader van dien landmeter, en bovendien zouden er penseelen, schilderdoek, waterverf en Whatman 00k noodig wezen. Indien ik U zeide, dit kan uitstel lijden, zoude ik flauwhartig spreken, want het is eenvoudig noodig het direct gebeure. Kan dit niet, zoo kan het niet — maar dan kan ik 00k niet voort. En ik zoude 00k nu niet zoo melankoliek zijn geworden, indien mijn siecht equipement mij niet te zeer de handen hadde gebon- den. Indien in een en ander opzicht ik geruststelling en ’t geen onmisbaar is vinden kan, zoo geloof ik hier wel op streek te zullen komen. Het land is zeer mooi — ik zag heden eene begrafenis in een schuit, die zeer curieus was — een zestal vrouwen in mantels gewikkeld in het vaartuig dat door de mannen werd getrokken door de vaart en de heide ; de dominee met steek en körten broek, net een figuur van Meissonier, volgde aan den overkant; er is van alles. Ge moet me niet kwalijk nemen ik zoo schrijf; ik ben wat overhaast gegaan en ik voel nu pas al wat mij mankeert, en dat ik wat ondoordacht heb gehandeld — maar hoe konik an- ders? En ik ben zoo ondragelijk melankoliek als het werk me geen afleiding geeft, dat zult gij wel begrijpen, en ik moet werken en vlot werken mijzelf veigeten in het werk, anders overdonderde het me. Nog eens ik wantrouw U niet in het aller allerminst, maar mijn ondervinding verbiedt mij een tocht aan te vangen zonder 304 te weten waarop ik rekenen kan en~ waarop niet. Spreek dus abso- luut ojyrecht , want mijn besluit hangt er van af, en ik zal mij in elk geval schikken naar omstandigheden. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Had ik vooruit geweten het met de vrouw toch op scheiden wäre uitgekomen, zoo wäre ik hoogstwaarschijnlijk r/2 jaar geleden reeds gescheiden — maar ik heb toch, al doet het me zelfs nu nog schade liever ik te lang dan te kort haar trouw gebleven zij, en voor ik U gesproken had persoonlijk wilde ik niet alleen volgens eigen opinie handelen. Vergeet niet als ge denkt aan verleden jaar, dat de reden der kosten minder waren de uitgaven voor ons persoonlijk dan de fatale prijzen van ’s Hage. Had ik alles geweten — ik hadde 200 gülden bezuinigd op woning al had ik deze heele herberg met tuin er bij hier — genomen en ziedaar uit een enkel artikel reeds meer dan mijn tekort. Zoo vooral de vrouw is onschuldig aan mijn tekort en ik zelf in zoover te ’s Hage het al niet anders kon — doch had ik ’t geweten ik wäre verhuisd naar hier reeds veel vroeger. Dit verzuim — of liever deze onwetendheid verwijt ik mezelf genoeg. Toch verleden jaar is niet weg of niet nutteloos — het is een jaar van hard werken geweest en apres tout met kalmte zie ik er op terug. En wat er 00k zij van momenteel niet zoo de handen vrij heb- ben als ik wensch — in geen geval heb ik die vrij zelfs al komt er hulp — want, een groot deel herfst zal als dan reeds gepasseerd zijn -- en vöör den winter maar voor een deel afgedaan die studies, die ik gehoopt had te kunnen krijgen — wat er 00k zij van momenteele moeilijkheden toch het zal hier opklaren met geduld alleen — ik ik wou nog wel tusschen nu en Kerstmis een tocht ondernemen. Laat ons woekeren met den tijd want tijdverlies kost het allerduurst. Ik heb te ’s Hage meer dan 70 geschilderde studies liggen — waren die maar van hier, ik zou er 00k meer aan hebben gehad. Ik moet U ronduit zeggen dat ik hier nu dezer dagen spijt heb ge- had en zelfs nog heb dat ik mijn schuld heb betaald van het geld, terwijl ik wel schuldig was, doch niemand, van die ik nu laatst be- taald heb — mij bepaald maande — wel vroeger reeds, en ik het nog had kunnen uitstellen. Ik weet niet of men niet eerst voor zich- zelf mag zorgen, dat men de handen en zijn werkkracht vrijhoudt, want ik herhaal het ziedaar dat vöör den winter ik mijn noodige studies niet geschilderd zal kunnen krijgen en wie zal mij daar dank je voor zeggen. 20 305 I Ik zelf zal het me verwijten en beroerd overzijn. Ikbetaalde Leurs, nu pas sedert Uw bezoek, over de 30 gülden nu ja ik zou wel op cre- diet kunnen krijgen als ’t gewone verf was, doch ik benin besprek met oude verf, die ik kan krijgen met 33I/2% af, doch a contant. Zoo is het met Furnee, dat is de vader van dien landmeter, 00k, ik heb zijn verzekering dat hij mij vertrouwde, maar ik zit er mee dat ik hem meestal contant betaalde als antecedent — en zie geen reden dat te veränderen, daar ik anders schijn te veränderen van handel- wijs en het misschien de vriendschap influenceert, en wat ik van dien wou nemen is 00k een deel van die bewuste partij , ongeveer de helft, 00k al weer een zaak a contant. Verder met penseelen, met nog een schilderkistje en Studie etui, andere zaken nog — als ik a contant neem krijg ik günstiger condities en heb verder geen zor- gen in ’t verschiet en heb ik geen verdere zorgen dan kan ik aan ’t afdoen van Rappard beginnen. 330 Waarde Theo, (N. Amsterdam.) Ditmaal schrijf ik U heel uit den achterhoek van Drenthe, waar ik gekomen ben na een eeuwig lange vaart in de trekschuit door de heide. Het land U te beschrijven zooals ’t zou behooren gedaan te wor- den, zie ik geen kans toe, daar de woorden mij ontbreken, maar stel U voor de oevers van ’t kanaal als mijlen en mijlen Michel ’s of Th. Rousseau ’s, van Goyen’s of Ph. de Köninck ’s. Vlakke plannen of strooken verschillend van kleur, die smaller en smaller worden naarmate ze den horizon naderen. Hier en daar ge- accentueerd door een plaggenkeet of kleine boerderij, of een paar schrale berkjes, populieren, eiken — overal Stapels turf, en telkens vaart men schuiten met turf of lisch uit de moerassen voorbij. Hier en daar magere koeien van fijne kleur, dikwijls schapen — var- kens. De figuren die nu en dan verschijnen in de vlakte zijn van een groot karakter meestal, soms hebben ze een mächtig fijn charme, ik teekende o.a. een vrouwtje in de trekschuit met krep om haar oorijzers wegens ze in den rouw was, en later nog een moeder met een kindje; deze had een paarsen doek om ’t hoofd. Er loopen een boel Ostade -typen onder; physionomies die aan varkens of kraaien herinneren, maar zoo nu en dan een figuurtje dat als de lelie onder de doornen is. Enfin over dezen tocht ben ik erg blij, want ik ben vol van wat 306 ik gezien heb. Van avond was de heide ongemeen mooi.rIn’~een van de Albums Boetzel Staat een Daubigny, die precies dat effect uitdrukt. De lucht was van een onuitsprekelijk fijn lila wit, geen schapenwolken, want het zat meer aan elkaar en bedekte den geheelen hemel, maar vlokken meer of minder tonig lila, grijs, wit, een enkel scheurtje waardoor ’t blauw heenschemerde. Dan aan den horizon een roode schitterende streep, daaronder de verbazend donkere vlakte bruine heide, en tegen de roode lichtende streep uit, een menigte läge daken van kleine keeten. Des avonds heeft deze heide dikwijls effecten, waar de Engel- schen de expressies ,,weird” en „qiiaint” voor hebben. Don Qui- chotte-achtige molens of zonderlinge gevaartes van ophaalbruggen profileeren hun grillige Silhouetten tegen de wemelende avondlucht. Zoo’n dorp ’s avonds met de reflexies van lichte venstertjes in ’t water of in modder en plassen is mächtig gezellig soms. Te Hoogeveen heb ik voor mijn vertrek nog eenige studies geschil- derd, een groote boerderij met mosdaken o.a. Want ik had verf laten körnen van Furnee, daar ik er ook zoo over dacht als gij zegt in Uw brief, dat door te zorgen ik in ’t werk verdiept raak, en mezelf verlies om zoo te zeggen, mijn stemming zou verän- deren, wat ook al een boel gebeterd is. Maar bij wijlen — evenals de momenten, waarin gij denkt om naar Amerika te gaan — denk ik om als volontair naar de Oost te gaan, maar dat zijn van die beroerde sombere momenten, als de dingen iemand overstelpen, en ik zou U toewenschen gij die stille heide eens zaagt die ik hier uit ’t raam zie, want zoo iets calmeert, en stemt tot meer geloof, berusten, kalm werken. In de schuit heb ik verscheiden studies geteekend, maar ik blijf hier stil om er te schilderen. Ik ben hier dicht bij Zweeloo, waar o.a. Liebermann is geweest, en nu is bovendien hier nog een streek waar groote, zeer oude plaggenkeeten zijn waar niet eens een middenschot is tusschen den stal en het woonvertrek. Die buurt te bezoeken is mijn plan voor deze eerste dagen. Maar wat een rust, wat een breedte, wat een kalmte in deze na- tuur, men voelt het pas als men mijlen en mijlen Michel’s tus- schen zieh en het gewone heeft. Nu kan ik U geen bepaald adres opgeven, daar ik niet precies weet waar ik dezer dagen zijn zal, doch 12 October zal ik te Hoogeveen zijn, en als gij op den gewonen tijd Uw brief verzendt aan ’ t zelfde adres, zoo vind ik die dus den twaalfden aldaar te Hoogeveen. 307 De plaats waar ik nu ben is Nieuw Amsterdam. Van Pa ontving ik nog een postwissel van f io, die met dat van U maakt, ik nu wat schilderen kan. Ik denk er over in deze herberg waar ik nu ben, voor lang terug te gaan, als ik die buurt met de groote oude plaggenkeeten van hieruit makkelijk bereiken kan, aaar ik hier een beter licht en ru'mte zou hebben. Want betreffende het bewuste schilderij van dien Engelschman met de magere kat en het doodkistje, al heeft hij in dat donkere vertrek zijn eerste idee gekregen, hij zal daar op diezelfde piek toch moeielijk hebben kunnen schilderen, ten minste men werkt als men in een te donker vertrek zit meestal te licht, zöödat als men er mee in ’t licht komt men al de scha- duwen te zwak ziet. Dit ondervond ik nog pas toen ik in de schuur een openstaande deur en het doorkijkje in het tuintje schilderde. Enfin, ik wou U maar zeggen dat ik dit bezwaar ook al zal kun- nen verbeteren, want hier zou ik een kamer kunnen krijgen met goed licht, en waar ’s winters een kachel staan kan. Nu kerel, als gij niet meer denkt aan Amerika, ik niet meer aan Harder - wijk, dan zal hoop ik ook nog wel een en ander zieh kunnen schikken. Uw explicatie van C. M. ’s zwijgen geef ik toe, ’t geval zou kunnen zijn, maar een nonchalance kan toch wel eens expres gedaan zijn ook. Achterstaand vindt ge eenige croquis. Ik schrijf in haast, of liever het is al laat. Wat zou ik willen we hier samen konden loopen en samen schil- deren. Ik geloof het land U zou inpakken en overtuigen. Adieu ik hoop gij wel zijt en een beetje voorspoed zult hebben. Ik dacht op dezen tocht zoo telkens en telkens aan U. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, N. Amsterdam. Nu ik in deze plaats een dag of wat heb rondgeloopen schrijf ik U nog weder eens. Het is hier zoo gansch en al dat wat ik mooi vind. Dat wil zeggen, ’t is hier vrede. Ik vind nog iets anders mooi — dat is het drama — maar dat, het is overal en hier zijn dan ook niet alleen effecten van v. Goyen. Gisteren teekende ik verrotte eikewortels, zoogenaamde veen- stammen, (zijnde eikeboomen die misschien een eeuw onder 309 ’t veen bedolven zijn geweest, waarvan nieuw veen zieh gevormd heeft; bij ’t uitgraven daarvan komen dan die veenstammen voor den dag). Die worteis lagen in een plas, in zwarten modder. Eenige zwarte lagen in ’t water waarin ze afspiegelden, eenige uitgebleekte op de zwarte vlakte. Een wit weggetje liep er längs, daarachter meer veen, roetzwart. Dan een stormachtige lucht er boven. Die plas in den modder met die verrotte worteis, ’t was absoluut melankoliek en dramatisch, zoo als Ruijsdael, zoo als Jules Dupre. Ziehier een krabbeltje uit ’t Veen. Er zijn curieuse opposities van Black & White hier dikwijls. B.v. een kanaal met witte zandoevers door een roetzwarte vlakte. Hierboven ziet ge ’t ook, zwarte figuurtjes tegen een witte lucht, en op den voorgrond ook weer variatie van black & white in ’t zand. Ik zag een effect precies als Ruijsdael’s bleekerijen van Over- veen, voorgrond een hooge weg in wolkschaduw, dan een laag kaal weitje, waar ’t licht opviel, met twee huizen (een met lei - grauw, een met rood dak) in de diepte. Daarachter een kanaal en Stapels turf, veranderende van grootte naar gelang van ’t plan waar ze zieh bevonden, wijdweg een silhouetje van een rijtje keeten en een kerktorentje, zwarte figuurtjes die goed op de bleek legden, een enkele mast van de schuit opstekende tusschen de veenstapels. Een grauwe lucht met veel gang er in, er boven. Nu v. Goyen denk ik telkens aan op deze mistige morgens, de huisjes zijn net zoo als de zijne, dat echt vredige en naive. 310 Ik geloof dat ik mijn landje heb gevonden hoor. Coming events cast their shadows before, zegt een Engelsch spreekwoord. Ik wou U toch nog eens schrij^en dat ge toch wel goed weet niet- waar, dat gij nooit moet denken in uren van melankolie dat gij zonder vriend zijt? Want ik geloof U de verzekering te kunnen geven dat gij mij vertrouwen kunt. Waarom ik dit zeg — wegens ik sedert nog eens dacht over wat ge schreeft betreffende Amerika. En ik dat plan quand meme niet goed vind, quand meme voor ’t geval ge er de beste relaties hebben mocht, n.l. met Knoedler of wie ook. Al is ’t maar in een melankoliek oogenblik dat Uw gedachten er op körnen, al is ’t niet een plan, ik geloof niet dat ’t zulks is, toch het is een bewijs dat gij Uw sombere momenten hebt. Wat ik verbazend begrijpelijk vind — al weet ik van omstandigheden niet af, anders dan zeer in ’t algemeen, hoe het in het huis niet heel prettig is. Wisselingh vertelde mij de historie van het huis te Londen, en ik zeg alleen dit er van, dat zeer zeker er een enorm verschil is tusschen ’t huis G. &Co. van vroeger (b.v. toen Oom Vincent er nog in was, en niet eens zijn laatste jaren) en nu. Voor personen als gij moet dit heel beroerd zijn, alle dingen veel beroerder dan in vroeger jaren. Persoonlijke werkkracht, persoonlijke energie, Tersteegheeft ze, gij hebt ze, en tevens ge hebt ondanks dat een positie, maar in geval van verandering weet dan dat het zou kunnen zijn, ge daar niets aan hadt, en overal stuiten mocht op ,,triomphe de la mediocrit£, de la nullite, de l’absurdite. ” Hebt ge persoonlijke energie, verslijt ze niet, laat het niet ver- roesten, als de dingen beroerd worden en men op niets rekenen kan, zoek het dan in iets eenvoudigers. Ik ben er zoo enorm buiten echter, ik weet er zoo zeer niets directs omtrent — ik geloof de paar woorden die ik van Wisselingh hoorde betreffende Londen al ’t eenige zijn, dat ik in il/2 jaar omtrent de zaken hoorde, dat ik misschien ’t gansch en al mis heb. Toch sommige dingen zijn me zoo zonderling, dat ik mij de zaken in ’t algemeen als out of joint voorstel, al weet ik niet precies waar^ of hoe ze uit hun verband zijn het ergst. Nu zult ge zeggen, ja maar de schilderszaken zijn nog veel be- roerder, onvaster, en ook daar zou ’t wel kunnen zijn dat persoon- lijke energie of werkkracht niet alles kon, b.v. met iemand te eten geven in eersten tijd. Goed alles toegegeven, maar gesteld ’t was een kwestie van de eenvoudigste behoeften, de zaak is niet critieker er om al blijft ze critiek, wanneer men in plaats van het dure stadsleven het zou zoeken in een buurt waar ’t goedkooper is. Gesteld ik mocht eens een beet je voorspoed hebben, en ’t mocht lukken een paar vrienden te krijgen voor mijnwerk — dan,jadan zou ik nog heel anders spreken. Juist omdat ik ’t aan U te danken heb dat ik het tot hiertoe kon doorvoeren, wilde ik U zeggen, ik geen oogenblik twijfel of gij zoudt het als iets heerlijks beschouwen als gij een handwerk hadt, en al bracht dat aanvankelijk de meest onmogelijke en tegen den draad in zijnde verhoudingen mede tot uw eigenlijke positie, ten opzichte van het leven in ’t algemeen toch zoudt ge er een: qu’est-ce que ga me fait tegen in hebben door den blik op de toekomst. Eene toekomst, die, al hangt ze niet geheel van persoonlijk zieh moeite geven af, toch er meer in direct verband toe Staat dan zaken die geen handwerk zijn. In Uw eersten tijd zoudt ge niet alleen hoeven te zijn, en dat verzeker ik U verhört enorm den tijd van niets kunnen. Het is iets fataals, dat men soms zelf een jaar zoeken moet op iets, dat in 14 dagen door wie verder is zou kunnen verklaard worden. Het komt aan op persoonlijke moeite, doch de weg is makkelijker of moeielijker er door naarmate men alleen is of niet. En wat het meest beroerd is, dat is dat absoluut dit of dat moeten wetzen , en als men iets vraagt de ander den rüg U toekeert. Dit is iets beestachtigs, maar enfin zoo gaat het toch en het hoort misschien 00k al tot de vormen. Gij Staat dan verslagen, en pijnlijk is het vooruit te weten van zichzelf, dat men zeker een tal vergissingen doorloopen zal vöör men uit zichzelf het vindt, welke tijdverlies en beroerdigheid kosten welke bespaard hadden kunnen worden. Men eindigt met niemand meer bepaald te vragen en steunt slechts op zichzelf, doch dit behoorde toch eenigermate anders ingericht te wezen. Enfin er zijn zooveel dingen die ,,behoorden ”. Genoeg, ik zeg alleen als gij ooit (al zij er nu in ’t minst geen kwestie van) verändert, word dan Schilder. En breng dan Uw eersten tijd met mij samen door, al ken ik zelf zooveel niet als sommige anderen en al sta ik zelf nog voor veel dingen. En veel, veel beslister zal ik hierover nog spreken, als ik dit jaar ietwat meer vastheid mag krijgen in mijn zaken. Als 312 C. M. komt spreek hem nog eens over de dingen, ik wou dat door relatie met hem het U wat makkelijker werd vooral. Wat U ook zeer veel zou helpen, is dat gij in elk geval frisch uit de kunstwereld komt, waar ik al lang uit was toen ik begon. Het is n.l. noodig, goed de rapporten te voelen tusschen de natuur en het geschilderde in ’t algemeen. Ik heb dat in mij moeten vernieuwen. Ik hoop van de wijfjes in het Veen van ommestaand krabbeltje iets te maken, en ga weer naar datzelfde veld. Adieu kerel, maar over Amerika moet ge m.i. quand meme niet denken. Met een handdruk, t. a t. Vincent. En nooit denken ,,ik ben geen artist”, want voor zoover alge- meene gevoelens van energie en verstand noodig zijn, wees ver- zekerd ge ze hebt. Ik ga zooals gezegd 12 Oct. naar Hoogeveen, doch dan weer naar hier terug. 332 Beste broer, N. Amsterdam. Uw brief ontvang ik daareven, ik las en herlas hem met belang - Stelling, en iets waar ik al wel eens over gedacht heb zonder te weten waaraan mij te houden, wordt mij duidelijk. Dat n.l. ge met mij gemeen hebt een tijd van onmogeliike molens etc. teekenen in stilte, waarvan de teekeningen in zonderling rapport staan tot den storm van gedachten en de aspiraties — ijdel omdat niemand die licht kon geven zieh er om bekommert, (slechts een schilder zou dan op den rechten weg kunnen helpen, en die hebben hun gedachten elders). Dat is een groote inwen- dige strijd, en loopt uit op decouragement of op het overboord gooien van de gedachten als onpraktisch, en juist als men een jaar of 20 is, is men driftig om dat te doen. Wat er ook zij van dat ik toen iets heb gezegd dat onwillekeurig er toe bijdroeg om dat een en ander overboord te gooien, op dat moment in kwestie waren mijn gedachten misschien dezelfde als de, Uwe, n.l. dat ik het iets onmogelijks vond, maar wat be- treft dien wanhopigen strijd zonder men ergens licht krijgt, ik ken hem ook, hoe beroerd hij is — met alle energie kan men niets en vindt zichzelf gek, weet ik wat meer; wat heb ik niet te Londen 313 staan .teekenen längs de Thames Embankment als ik ’s avonds uit Southamptonstreet naar huis ging, en het leek naar niets. Was er toen iemand geweest die mij gezegd had wat perspectief was, hoeveel misere zou me bespaard zijn, hoeveel verder zou ik nu zijn. Enfin fait accompli is fait accompli. Dat is toen niet gebeurd; ik heb wel eens gesproken tot Thys Maris, ik heb niet durven spreken tot Boughton, omdat ik een zoo groot respect gevoelde in zijn presentie, maar ik vond het daar ook niet, dat mij helpen met de eerste dingen, met het a. b. c. Laat ik nu nog eens zeggen dat ik in U geloof als artist, en dat gij het nog worden kunt, ja dat gij in heel körten tijd met kalmte er over zoudt denken of gij het waart of niet, of gij er toe körnen kondt iets te produceeren of niet, indien gij voornoemd a. b. c. leerdet spellen, en dan tevens een tijd door het korenveld wandel- det en de hei, om zoo dat weer eens te vernieuwen wat gij zelf zegt ,,vroeger maakte ik een deel uit van die natuur, nu voel ik dat zoo niet meer”. 