title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: Als vervolg op ons sckrijven van 25 Mei 1882 N° 91, en als antwoord op Uwe missive van 4 Mei 1882 afd. Na- tuurkunde N°. 48, hebben wij de eer hiernevens aan te bieden een Verslag van de werkzaamkeden, door de voormalige Commissie voor de daliug van den bodem van Nederland verricht, geput, 1° uit de stukken, gevonden in de nalaten- sckap van wijlen den Heer F. J. Stamkart, 2° uit de stuk- ken betreffende de Commissie, die in ket arckief der Akade- mie berusten en, bij besluit van de Yergadering van 27 Mei 1882, ter onzev besckikking gesteld werden, en 3° uit de werken, door de Akademie uitgegeven. Op grond van dat verslag, kebben wij de eer aan de Afdee- ling ket volgende in overweging te geven. De werkzaamkeden, aan de voormalige Commissie voor de daling van den bodem van Nederland opgedragen, kunnen in twee scherp van elkaär gesckeiden deelen verdeeld wor- den, namelijk : 1°. ket verzamelen van de noodige gegevens en 2°. ket daaruit afleiden van ket al of niet plaats kebben van eene daling van den bodem. Aan ket tweede punt is uit den aard der zaak door de Commissie nog niets gedaan en daaraan kan ook voorshands ( 395 ) niets gedaan worden, zoolang de noodige gegevens niet ver- zameld zijn. Het eerste rpunt lieeft dus boofdzakelijk het onderwerp van de bemoeiingen der Commissie uitgemaakt. Zij is intus- schen slecbts gedeeltelijk in die taak geslaagd. Van de zelfregistreerende peilsckalen, waarvan zij de opricliting voor- stelde — aan welke voorstellen de Akademie bare goed- keuring hechtte — is door bare onmiddellijke bemoeiingen alleen die te Urk tot stand gekomen. De daarvan afkom- stige bladen zijn geregeld ingekomen, maar nog niet berekend. De waarnemingen, te Amsterdam verriebt, zijn in tabeilen vereenigd, en de waarnemingen van de zelfregistreerende peil- scbaal te Helder zijn voor een groot gedeelte berekend. Dit is alles wat tot nu toe door de Commissie verzameld is. Intusscben verkeeren wij tbans in de zeer günstige om- standigbeid, dat de gegevens, die de Commissie noodig achtte en in bet bijgaande verslag uitvoerig zijn opgegeven, voor andere doeleinden verzameld worden. Sedert 1873 zijn de meeste van de indertijd door de Commissie voorgestelde zelf- registreerende peilschalen door den Waterstaat, eene enkele ook door het bestnur van Rijnland aangelegd, en worden de graphische opteekeningen daarvan bewaard. Aan ons is, ingevolge bet advies der Akademie van 17 December 1878 aan Zijne Excellentie den Minister van Binnenland- sebe Zaken — welk advies aan onze benoeming tot Com- missie ten grondslag heeft gelegen — de bewerking der getij- waarnemingen opgedragen. Met die bewerking is door ons wel is waar nog geen aanvang gemaakt, doch wij bopen spoedig daartoe te kunnen overgaan. De waterpassingen eindelijk zijn, ten dienste der Europeesche Graadmeting, door wijlen Dr. L. Cohen Stuart aangevangen en door ons voort- gezet, voor een groot deel reeds uitgevoerd, en gaan binnen enkele jaren hare voltooiing te gemoet. Deze günstige omstandigheden maken, dat de Akademie over eenige jaren de noodige bouwstoffen verzameld zal vinden om, met meer kans van slagen dan vroeger, de vraag omtrent de daling van den bodem van Nederland in ernstige overweging te nemen. ( 306 ) Tot dien tijd achten wij het benoemen van eene nieuwe Commissie voor het onderzoek omtrent de daling van den bodem overbodig; de Commissie toch zou zieh moeten be- palen tot het verzamelen en bewerken van de opteeke- ningen aan de peilschalen te Helder, Urk en Amster- dam, hetgeen voor het beoogde doel niet voldoende is. Aangezien dezelfde waarnemingen op veel ruinier schaal door anderen verzameld en bewerkt worden, achten wij het wenschelijk, dat de Akademie hare bemoeiingen in deze richting voorloopig stäke, en eerst wanneer de noodige ge- gevens verzameld zijn, werkzaam optrede om de vraag, in der tijd door den Heer Harting aan het oordeel der Akade- mie onderworpen, te beantwoorden. Het overclragen van deze taak, die de Akademie in der tijd op zieh genomen lieeft, aan eene andere — aan de Akademie vreemde — Rijks- Commissie of Instelling, achten wij niet wenschelijk, omdat voor het volbrengen van die taak de samenwerking noodig is van mannen, die op zeer verschillend wetenschappelijk gebied werkzaam zijn, en die alleen gevonden worden in eene Instelling als de Koninklijke Akademie van Weten- schappen. Op grond van bovenstaande besebouwingen hebben wij de eer aan de Akademie voor te stellen: 1°. Het liierbij gevoegde verslag, bevattende de geschie- denis van hetgeen tot hiertoe door de Commissie voor de dalinof van den bodem van Nederland verricht is, in de Ver- o slagen en Mededeelingen op te nemen. 2°. Voorshands niet over te gaan tot het benoemen van eene nieuwe Commissie, maar die benoeming uit te stellen tot tijd en wijle de noodige gegevens bijeen zullen zijn om. met meer kans van slagen dan vroeger, de beantwoording der vraag omtrent de daling van den bodem ter band te kunnen nemen. 3°. Van de tot nu to'e door de Commissie verzamelde bescheiden een inventaris te doen opmaken, en die beschei- den in het archief der Akademie te bewaren. 4°. Wanneer de Rijks-Commissie voor Graadmeting en Waterpassing of eene andere Rijks-Commissie of Instelling, ( 397 ) belast met de bewerking der getijwaarnemingen, de door de Akademie reeds verzamelde waarnemingen en berekeningen ter verdere bewerking noodig mocbt hebben, alsdan die waar- nemingen en berekeningen tijdelijk af te staan. 5°. De berekening van de waarnemingen te Helder te doen staken, na afwerking van bet tbans onderhanden zijnde gedeelte'. 6°. Aan Zijne Excellentie den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid, kennis te geven van het genomen besluit, met verzoek om de origineele opteekeningen van de peil- scbaal te Urk voortaan door den Waterstaat in ontvangst te doen nemen en bij de aanteekeningen van de overige peilschalen te doen be waren. En, bijaldien de Memorien betrekkelijk het invoeren van een algemeen gelijk stelsel van Rijkspeilschalen, met de daarbij behoorende water passingen , vroeger door den Minister voornoemd tijdelijk aan de Aka- demie afgestaan, nog bij de Akademie mochten berusten, deze aan zijne Excellentie in dank terug te zenden, met het verzoek om, wanneer de Akademie die memorien en water- passingen later noodig mocht hebben, ze alsdan nogmaals tijdelijk aan haar af te staan. 7°. Aan het bestuur der stad Amsterdam den dank der Akademie te betuigen voor de veeljarige medewerking, door het doen verzamelen 'en aan de Akademie doen verstrekken van de lijsten der waterwaarnemingen te Amsterdam ; met verzoek die toezending voorshands te willen staken en, voor het geval de Akademie later de verdere waarnemingen mocht noodig hebben, haar alsdan tijdelijk in de gelegenheid te stellen daarvan gebruik te maken. Omtrent punt 3 merken wij hier nog op, dat de bladen van de peilschaal te Urk ontrold en vlak gemaakt moeten worden en daarna dienen te worden gerangschikt en ge’in- ventariseerd. Dit ontrollen en vlak maken moet ook geschie- den met een gedeelte van de waterlijsten van Amsterdam. De laatsten zijn door ons nagezien en compleet bevonden, op 18 stuks dubbele staten na. Wellicht zullen er van de ontbre- kende nog eenige tusschen de bladen van de peilschaal te Urk teruggevonden worden. Mocht dit niet met allen het geval ( 398 ) zijn, dan achten wij het wenschelijk om, te gelijk met liet bovenstaand verzoek, van de stedelijke regeering van Amster- dam duplicaten van de ontbrekende lijsten te vragen. De stukken, afkomstig uit de nalatenschap van den Heer Stamkart, die tkans nog bij ons medelid den Secretaris be- rusten en betrekking bebben op de voormalige Corumissie voor de daling van den bodem, zullen aan de Akademie gezonden worden, om die in het archief neder te leggen. Wij zullen daarbij tevens terugzenden de stukken, welke op deze zaak betrekking hebben en door de Akademie ter onzer bescbikking waren gesteld. De Rijks-Commissie voor Graadmeting en Waterpassing : H. G. VAN DE SANDE BAKHUIJZEN, Voorzitter. CH. M SCHOLS, Secretaris. YERSLAG OMTBENT DE WEBKZAAMHEDEN VAN DE COMMISSIE YOOR HET ONDERZOEK NAAK. DE DALEJsGr YAN DEN BODEM YAN NEDERLAND. (Aangeboden in de vergadering van 24 Februari 1883). In de vergadering der Koninklijke Akademie van Weten- schappen van 29 Januari 1853 (zie Yerslagen en Mededee- lingen, Deel I, blz. 16 — 20), vestigde de Heer P. Harting de aandacht der Akademie op de vraag, of de bodem van ons vaderland al of niet in een toestand van langzame daling verkeert. Ten einde daaromtrent zekerheid te ver- krijgen stelde hij voor: » 1°. dat de Akademie eene Commissie benoeme, tot be- »raming van een plan, om, door eene gedurende vele jaren » voortgezette reeks van waarnemingen, met zekerheid uit »te maken, of de bodem van ons vaderland thans nog daalt, »en zoo ja, hoe groot die daling is in een gegeven tijds- »bestek; 2°. dat zij nu de taak doe afwerken, waarmede »Alewijn vroeger een aanvang heeft gemaakt, namelijk »de geheele berekening van de waarnemingen aan het Water- »kantoor te Amsterdam, verrigt sedert 1700, en wier reeks »derhalve meer dan anderhalve eeuw omvat, om aldus tot » eene juistere kennis te geräken van de veranderingen, welke »in de hoogte van het IJ, in verhouding tot het nulpunt »der Amsterdamsche peilschaal zijn ontstaan.” In de daarop volgende vergadering van 26 Februari 1853 VfcRSL MSDED. AFD NATCURK. 2de REEKS, DEEL XVI11. ■27 ( 400 ) (zie Verslagen en Mededeelingen, Deel I, blz. 32) werd, na eene körte beraadslaging, waaraan de Heeren van Breda, Harting en St amkart deel namen, eene Commissie benoemd, bestaande uit de Heeren F. W. Conrad, P. Harting en F. J. Stamkart, ten einde der Akademie op bet tweeledig voorstel des Heeren Harting van voorlichting en raad te dienen. Deze Commissie bracht in de vergadering van 24 Sep- tember 1853 verslag uit over hare werkzaamheden (zie het Proces-Yerbaal der vergadering in de Verslagen en Mededee- lingen, Deel I, blz. 166 — 170, en het verslag zelf in het- zelfde Deel, blz. 177 — 192). Om te kunnen beoordeelen of de bodem van Nederland al of niet daalt, geef't de Commissie de twee volgende middelen aan : »1°. het vergelijken van meerdere vaste punten, zoo »nabij mogelijk bij de zee gelegen, door middel van water- » passingen, met punten meer landvvaarts in, op of bij de »grenzen van Duitschland gelegen, ten einde de afhelling »des bodems te bepalen, en 2°. het vergelijken van de hoogte »dier zelfde punten aan de kusten der zee, met de gemid- »delde hoogte van het oppervlak des waters. Naar aanleiding hiervan en van hare verdere beschouwin- gen, stelde de Commissie voor, als middelen waardoor de vraag omtrent de daling van den bodem voor het vervolg o o o zoude kunnen worden opgelost : » 1°. het stellen van meerdere, wel bevestigde, merkteekens »in daartoe geschikte gebouwen, die op stevige fondamenten »rüsten, of wel, indien de kosten niet te aanmerkelijk zijn, » expresselijk daartoe ingerigte merkteekens, die dan op diep »genoeg tot den vasten bodem reikende fondamenten be- » hoorden gefundeerd te worden, en wel : a ) op plaatsen längs »of nabij de kust der Noordzee, van Groningen längs de »eilanden, door Noord- en Zuid-Holland en Zeeland tot »Viaanderen toe; b) volgens eene lijn längs de kust der »Zuiderzee, van Friesland tot in Holland, en tevens op het » eiland Urk ; c) meerdere dergelijke merkteekens binnenslands »tot op de grenzen van Duitschland en Belgie; 2°. het verbinden onderling van deze merkteekens door ( 401 ) »middel van waterpassingen, met alle bereikbare nauwkeu- » righeid ; 3°. »bet herkalen dezer waterpassingen na ruime tijds- »verloopen, bijv. om de 20 of 25 jaren ; 4°. »bet bepalen van bet verscbil in waterpas tusscben »de nulpunten der schalen, waar geregeld de watergetijden »der zee of van bet IJ worden waargenomen, met een of »meer der genoemde merkteekens, zoo dikwijls dit noodig »geoordeeld zal worden, en bet gaandeweg berekenen der »gedane waarnemingen aan die schalen op de wijze, zooals »hierboven is ontwikkeld, ten einde daaruit jaarlijks de ge- »middelde waterboogte niet alleen, maar ook alle vorige »termen der uitdrukking gevonden worden, om längs dien » weg, zoo mogelijk, eenmaal tot de volkomen kennis der »watergetijden op onze kusten te geräken.”. Omtrent de berekening van de waarnemingen, te Amster- dam sedert 1700 aan bet Stads-Waterkantoor gedaan, stelde de Commissie voor : »dat de berekeningen naar hetzelfde plan worden gevoerd, »als hierboven is ontwikkeld, en wel in deze volgorde : te »weten dat eerst, met de vroegste waarnemingen te begin- » nen, drie achtereenvolgende jaren worden afgewerkt, waarbij » de gemiddelde boogte van bet water en de wetten van rij- »zing en daling gemiddeld gevonden worden. Dat daarop »19 jaren sedert bet eerste jaar worden overgeslagen en »weder 3 jaren van waarnemingen bewerkt worden, en al- »dus worde voortgegaan, teikens met overspringing van 19 »jaren. Dat daarna weder een drietal jaren, volgende op »de drie eerste jaren, gekozen worden ter bewerking, en dat »aldus worde voortgegaan tot de gebeele afwerking toe.” Nadat de Akademie de vraag van den voorzitter: of zij de door de Commissie voorgestelde maatregelen in die mate doeltreffend acbtte, dat de wijze van uitvoering daarvan na- der in overweging kon worden genomen, bevestigend beant- woord bad, besloot zij tot het benoemen eener Commissie, die haar zou dienen van bericht, voorlicbting en raad, om- trent de wijze, waarop de door de Commissie voorgedragen middelen konden worden ten uitvoer gebracht. Tot leden 27* ( 402 ) Van deze Commissie, de eigenlijke Commissie voor het onderzoek naar de daling van den bodem van Nederland , werden be- noemd de beeren: F. W. Conrad, F. J. Stamkart en J. P. Delprat. In dezelfde vergadering diende de beer Stamkart eene verbandeling in: Over het berekenen der gemiddelde water- hoogte en der watergetijden , uit gedane waarnemingen, die in bet eerste deel van de 4° verbandelingen der Akademie werd opgenomen en waarnaar later de waarnemingen te Helder berekend werden. In deze verbandeling is de wijze van berekening, waarop de Commissie in bet hierbovenge- noemde punt 4, en in bet voorstel omtrent de waarnemin- gen aan bet Stads-Waterkantoor te Amsterdam, doelde, uit- voerig bescbreven. In het uitvoerig verslag, in de vergadering van 24 De- cember 1853 uitgebracht (zie bet Proces- Verbaal in de Ver- slagen en Mededeelingen Deel I, blz. 302 — 304 en bet ver- slag in betzelfde deel blz. 346 — 358), stelde de Commissie voor, in de eerste plaats alles bijeen te verzamelen en te berekenen, wat uit de gedane waterpassingen en metingen van waterhoogten kon worden afgeleid; daarna, wanneer men een overzicht zou bekomen bebben van betgeen reeds uit bestaande waarnemingen volgde of door bewerking daaruit zoude kunnen volgen, moesten nadere voorstellen aan de be- voegde magten gedaan worden om de nog ontbrekende waarnemingen te verkrijgen. Om hiertoe te geräken stelde de Commissie voor : »a. eene officieele mededeeling van het eerste Rapport »aan bet Gouvernement, met verzoek om ondersteuning van »het plan, in bet belang der voor de wetenscbap gewigtige »vraag, naar bet al of niet dalen des bodems in Nederland; »ten andere, ter vermeerdering onzer nog onvolkomene ken- »nis van de wetten der watergetijden op onze kusten. Al- » zoo bepaaldelijk : » 1°. verzoek om met de Inspecteurs van den Waterstaat »officieel in overleg te mögen treden tot bet bekomen der ( 403 ) » wetenschappelijke bescheiden van de H.H. Ingenieurs, die »de jongste waterpassingeu längs onze rivieren en elders »gedaan kebben, welke strekken kunnen om den graad van » juistheid van eenige koofdpunten te beoordeelen ; »2°. dat, aan den Helder, aan de Gouvernementsgebouwen, »vaste merken mögen gesteld worden, ter verzekering van »het nulpunt van het A. P. aldaar, en voorts, dat er, tot »hetzelfde einde, op daartoe geschikte plaatsen längs onze »zeekusten, op de eilanden en binnenslands tot aan de gren- »zen, enkele vaste merken aan Rijks- of andere geschikte » gebouwen mögen gesteld worden ; »3°. dat längs de zeekusten en enkele zeeplaatsen, waar »zulks gevoegelijk geschieden kan, en op de eilanden, gere- » gelde waarnemingen mögen plaats hebben van de water- »koogten, liefst om het uur, met opteekening daarvan in »een register, waarin tevens de rigting en sterkte van den » wind, desnoods bij schatting, wordt opgeteekend ; en zulks »gedurende zulk eenen tijd, dat daaruit de gemiddelde wa- » terhoogte met eene voldoende nauwkeurigheid kan worden »opgemaakt, minstens gedurende een jaar op elk punt.” (De Commissie stelde zieh voor, deze waarnemingen niet allen gelijktijdig te doen plaats hebben, maar in drie op- volgende tijdperken, telkens van een jaar. ( 404 ) »4°. dat, bij voorkomende gelegenheden, de hoogten der » gestelde vaste merken in zeeplaatsen door nauwkeurige wa- »terpassingen vergeleken mögen worden, zoo onderling als » met andere reeds bestaande of nog te stellen vaste merken »binnenslands.” Tot de uitvoering van het onder 2, 3 en 4 genoemde, wenschte men zieh in betrekking te mögen stellen met de Hoofd- Ingenieurs van den Waterstaat, ten einde, onder latere goed- keuring van het Gouvernement, de bijzonderheden der voor- gestelde werkzaamheden en de kosten daarvan nader te kun- nen bepalen. Wanneer na een 3- of 4-tal jaren de meeste waterpas- singen, bij gelegenheid van andere opmetingen, volbracht wa- ren, en er dan nog enkele waterpassingen ter verbinding van de vaste merken mochten ontbreken, wenschte men dat deze waterpassingen alsdan opzettelijk zouden verricht worden. Behalve de bovengenoemde voorstellen aan de Regeering, stelde de Commissie nog voor: b. »eene mededeeling van een en ander, hetzij gelijktij- »dig, hetzij na de ontvangst van het antwoord van het Gou- »vernement, aan het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, »met verzoek om dit plan bij voorkomende gelegenheden »te willen bevorderen;” c. »een schrijven aan de stedelijke Regeering der stad »Amsterdam, onder mededeeling van het plan, het hierboven » aangewezene inhoudende, en ten laatste ook nog het voor- »stel, dat te Amsterdam, evenals aan den Helder, eene inrig- »ting tot het graphisch opteekenen der waterhoogten mögt »gemaakt worden.” (Het hier bedoelde plan bevatte het verzamelen van de waarnemingen aan het Waterkantoor in maandelijksche staten, volgens de bovengenoemde verliandeling van den Heer Stam- kart, en het doen berekenen van de vroegere waarnemingen, op dezelfde wijze als in het rapport van de vorige Com- missie was aangegeven, met dit kleine verschil, dat men niet met de vroegste, maar met de laatste waarnemingen zou beginnen) ; d. »een schrijven aan den Heer van der Sterr, met de ( 405 ) »uitnoodiging om aan de tabellen zijner waarnemingen (dat »zijn die in den Helder) den vorm en inrigting te geven, »als kierboven bedoeld is, onder bijvoeging tevens der eerste » kerleidingen van de middengetallen, dat is der getallen »P en Q, volgens een door de Akademie bij te voegen »model.” De Akademie besloot, de bovengenoemde voorstellen aan te nemen en daaraan ket verlangde gevolg te geven, waar- omtrent de Secretaris met de Commissie zick nader zou verstaan. De voorbereiding der te ondernemen onderzoekingen was kiermede zoover gevorderd, dat men werkzaam kon optreden, om daaraan een begin van uitvoering te geven. Wat er gedaan is, om aan de besluiten der Vergadering uitvoering te geven, zal tkans voor ieder onderwerp afzonderlijk worden nagegaan. Het kierboven vermelde verzoek werd aan den Minister gedaan en vond aldaar een günstig ontkaal. Wat betreft het verzoek van de te doene waterpassingen en ket stellen van vaste merken, dit werd door den Minister gereedelijk ingewilligd, als zijnde dit ook in de bedoeling van de alge- meene invoering van Rijkspeilsckalen. De volledige uit- voering van al de daarvoor noodige waterpassingen zou echter nog geruimen tijd vorderen. Yoor een gedeelte waren die waterpassingen reeds uitgevoerd, en al dadelijk stelde de minister de Akademie in het tijdelijk bezit van een viertal onuitgegeven memorien van den Heer L. J. A van der Kun : over het invoeren van een gelijk stelsel van ’sRijkspeil- schalen längs de koofdrivieren, met de bij die memorien behoorende tabeilen van waterpassingen. Deze memorien en tabellen van waterpassingen, die voor het beocgde doel van ket meeste belang waren, werden in banden gesteld van de Commissie voor de daling ; of zij daarvan eenig gebruik gemaakt heeit, is niet gebleken. ln September 1862 werden deze memorien door den Minister tijdelijk tex-uggevraagd. Bij deze gelegenkeid (zie ket Proces- Verbaal van de verga- ( 406 ) dering van 27 September 1862 in Verslagen en Mededee- lingen Deel XIV, blz. 410 — 412) deelde de Heer Stamkart mede, dat zij voor bet vraagstuk van de daling zeer belang- rijke gegevens bevatten en dat hij zieh bezig hield met het onderzoek van de daarin voorkomende waterpassingen en de berekening van de middelbare fouten dier metingen. In November 1862 werden die memorien terug ontvangen en in Januari 1863 daaraan nog een viertal dergehjke memo- rien, met de daarbij behoorende waterpassingen , toegevoegd. Wat er van die memorien geworden is, kon niet nagegaan worden. Of zij nog in het bezit der Akademie zijn of aan den Minister werden terugbezorgd, is ons onbekend. Een verslag werd er niet over uitgebracht, en onder de papieren van den Heer Stamkart, die ter onzer beschikking waren, konden wij er niets over vinden. Tegen het doen opteekenen op verschillende plaatsen van de waterstanden om het uur, zag de Minister bezwaar, wegens de kosten voor het daarvoor benoodigde personeel. Hij gaf echter, op nader verzoek van de Akademie, machtiging, zieh met de Hoofdingenieurs van den waterstaat in de onderschei- denen provincien in betrekking te stellen, ten einde, onder latere goedkeuring van het Gouvernement, de bijzonderheden der voorgestelde werkzaamheden en de kosten nader te kun- nen bepalen. De Akademie stelde zieh daarop in betrek- king met de Hoofdingenieurs in Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Holland, om daardoor te körnen in het bezit van de noodige gegevens tot de uitvoering van de waarnemingen, die gedaan zouden dienen te worden in het eerste tijdvak van waarnemingen, volgens het hierboven beschreven plan. In overleg met genoemde Hoofdingenieurs, werden als de meest geschikte punten voor de waarneming geacht : West- kapelle in Zeeland, Katwijk in Zuid-Holland en Petten in Noord-Holland. Voor het maken van zelfregistreerende peil- schalen, werden voor de eerste twee plaatsen globale begroo- tingen ingediend. Voor Petten zag de Hoofdingenieur on- ( 407 ) overkomelijke bezwaren yoor het maken van een zelfregis- treerende peilschaal. In verband daarmede, stelde de Commissie in haar verslag, uitgebracbt in de vergadering van 24 Februari 1855 (zie het Froces-Yerbaal dier vergadering in de Yerslagen en Mededeelingen, Deel III, blz. 249 — 257), voor, aan den Minister te verzoeken, te Westkapelle en te Katwijk zelf- registreerende peilschalen te laten maken, waarbij Katwijk als tusschenstation beschonwd zoude worden, waar de waar- nemingen slechts gedurende een jaar behoefden te geschieden, en de toestel later overgebracht zoude kunnen worden naar een ander punt voorbij het Nieuwediep, en om bij Petten gedurende een jaar rechtstreeksclie waamemingen te laten doen van de hoog- en laagwaterstanden en van den agger. Over deze voorstellen en het daarbij niet voorkomen van eene zelfregistreerende peilschaal te Urk, die volgens het oorspronkelijke plan eerst in het derde tijdvak van waar- neming behoorde, werd eene langdurige discussie gevoerd tusschen de Heeren Harting, G. J. Mulder en Stamkart, waarna ten slotte besloten werd, aan den Minister te ver- zoeken, zelfregistreerende peilscbalen te doen maken te West- kapelle, Katwijk en Urk, zonder daarbij te gewagen van het tijdelijke van de inrichting van bet Station Katwijk. Yerder werd de Commissie uitgenoodigd, nadere gegevens te verzamelen omtrent de kosten, die vereischt zonden worden voor bet maken van eene dergelijke inricbting te Petten. Ter uitvoering van de besluiten der Vergadering, werd met den Hoofdingenieur in Noord-Holland in nader overleg ge- treden en de bovengenoemde voorstellen aan den Minister gedaan, met bet gevolg, dat op bet einde van 1856 door den Minister aan de Hoofdingenieurs in Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Holland werd opgedragen, met de Akademie in overleg te treden voor bet opmaken van ontwerpen van zelfregistreerende peilscbalen te Westkapelle, Katwijk, Petten en Urk. De peilschaal te Urk is werkelijk tot stand ge- komen. Het bestek daarvoor is goedgekeurd in Juli 1857. De zelfsregistreerende toestel is door den Heer Harri te Amsterdam vervaardigd en op 15 Juli 1858 op Urk opge- ( 408 ) steld. Op 16 December werden door den Hoofdingenieur de vijf eerste bladen aan de Akademie toegezonden. Van de overige peilschalen is toen niets gekomen ; met de betrokkene Hoofdingenieurs zijn daarover verdere onder- handelingen gevoerd, maar deze scliijnen in het begin van 1858 plotseling gestaakt te zijn, zonder dat in de stukken ter onzer beschikking de reden daarvan te vinden is. Het laatste stuk, dat daarop betrekking heeft, is een brief van den Heer Stamkart aan den Secretaris. die in de verlade- ring van 23 April 1858 (zie bet Proces-Verbaal dier ver- gadering in de Verslagen en Mededeelingen, Deel VIII. blz. 78 — 79) ter tafel gebracht werd en betrekking had op de peilschalen te Westkapelle en te Katwijk. Niets deed toen vermoeden, dat de Commissie voor de daling van den bodem verder het stilzwijgen zou bewaren. Ook van de verdere voorstellen om waarnemingen te doen längs de kus- ten, tusschen Helder en Groningen, en längs de kusten der Zuiderzee, waartoe de Akademie in hare vergadering van 24 December 1853 het besluit genomen had, werd verder niets vernomen. Het eenige teeken van leven, dat de Com- missie sedert gegeven heeft, bestaat in eene körte mededee- ling van den Heer Stamkart, in de vergadering van 28 Februari 1874, waarvan in het Proces-Verbaal dier verga- dering met körte woorden is melding gemaakt. Het besluit der Vergadering van 24 December 1853, om aan de stedelijke Regeering van Amsterdam te verzoeken, de waarnemingen aan het Stads-Waterkantoor (zoowel de nog te verrichten als de oudere waarnemingen) op stadskosten te doen berekenen, en eene zelfregistreerende peilschaal te doen maken, had ten gevolge eene onderhandeling met die Regeering, waarvan de uitkomst was, dat de stedelijke Regee- ring zieh bij schrijven van 28 Maart 1855 bereid verklaarde • 1°. eene zelfregistreerende peilschaal te doen maken, 2°. de aanteekeningen der waterhoogten in maandelijksclie tabellen te verzamelen, volgens een gegeven model, en 3°. zoo daar- ( 409 ) tegen geene overwegende bezwaren bleken te bestaan, dit ook te doen voor de vroegere waarnemingen, van 1700 af. De zelfregistreerende peilscliaal te Amsterdam is niet tot stand gekomen. De staten onder N°. 2 vermeld zijn geregeld maandelijks ingezonden, en bevatten de waterstanden, gerang- scbikt volgens de zons- en maans-uurhoeken, echter zonder de berekening van de getallen P Q Pj enz., welke berekening van wege de Akademie zou worden verricht. Van deze berekening is echter niets tot stand gekomen; de tahellen zijn maandelijks door den Heer Stamkart in ontvangst ge- nomen en opgeborgen. Van Augustus 1855 tot 1881 zijn deze staten op het Trippenhuis aanwezig, met nitzondering van de staten, betrekking hebbende op 18 maanden, over ver- schillende jaren verdeeld. Yan de berekening der vroegere waarnemingen schijnt ook niets gekomen te zijn; alleen zijn, ten behoeve van een tweetal verhandelingen des Heeren Stamkart, over het Amsterdamsche Peil, de gemiddelden over eenige jaren op- gemaakt van de hoog- en laag-waterstanden. De eerste dezer verhandelingen : Nota over de middelbare hoogte der zee met betrekking tot liet Amsterdamsche Peil , opgenomen in de Verslagen en Mededeelingen Deel XV, blz. 59 — 69, moest dienen tot antwoord op eene vraag van de Regeering van het Groot-Hertogdom Nassau omtrent het Amsterdamsche Peil (zie de Processen-V erbaal van de vergaderingen van 27 September 1862 en 25 October 1862 in de Verslagen en Mededeelingen Deel XIV, blz. 412 — 414 en Deel XV, blz. 49). De tweede verhandeling, ingekomen in de vergadering van 3 October 1863, heeft tot titel: Over het Amsterdamsche Peil , het AP , en is opgenomen in de Verslagen en Mede- deelingen Deel XVn, blz. 261 — 303. Het laatste besluit van de Vergadering van 24 Decem- ber 1853 had betrekking op de opteekeningen van de be- staande zelfregistreerende peilschaal te Helder. Aldaar werd van den beginne af de meest mogelijke medewerking onder- vonden. De Heer van der Sterr, opzichter van den Wa- ( 410 ) terstaat aldaar, verklaarde zieh, met toestemming van deri i Hoofdingenieur, bereid, alle mogelijke hulp en inlichtin- gen te verleenen voor de uitvoering der berekening van de waarnemingen, onder zijn toezicht te Helder verricht volgens de voorschriften, door den Heer Stamkart in zijne hierboven vermelde verliandeling: Over het berekenen der ge- middelde waterhoogte en der watergetijden uit gedane waar- nemingen gegeven. Hij kon echter, uit gebrek aan tijd, zeit de daarvoor noodige berekeningen niet uitvoeren ; er werden daarom te Helder twee onderwijzers opgespoord, die zieh met die berekening wilden belasten. Tegen 'vergoeding van f 15.— voor elke maand, namen de onderwijzers Leyer en Uürbakus deze berekening op zieh De waarnemingen van primo Janurai 1854 tot ultimo Juni 1868 werden op dien voet door hen berekend. In 1880 waren de berekenin- gen niet verder gevorderd en bestond er dus een achterstand van ongeveer elf jaren. Door den Heer Stamkart werd als- toen een onderzoek daarnaar ingesteld, en bleek het dat die achterstand hoofdzakelijk het gevolg was van de geringe be- zoldiging, die genoemde onderwijzers voor hun werk ont- vingen. Op voorstel van den Heer Stamkart, werd hunne toelage vermeerderd en de berekening hervat, met de waar- nemingen van 1 Januari 1880 af, en geregeld voortgezet. De staten dier berekeningen zijn alle aanwezig en loopen van 1 Januari 1854 tot heden, met uitzondering van de | waarnemingen van 1 Juli 1868 tot ultimo December 1879. , De waarnemingen over deze ll1/^ jaar zijn nog niet bere- kend ; ook is, voor zooverre ons bekend, nog niets gedaan om uit die berekening eenige uitkomst te trekken. Vatten wij de uitkomst van ons onderzoek samen, dan zien wij dat van de uitvoerige voorstellen in 1853 door de Commissie voor het onderzoek naar de daling van den bo- dem, alleen tot stand gekomen zijn : de zelfregistreerende peil- schaal te Urk, de rangschikking van de waarnemingen te j Amsterdam, volgens de zons- en maans-uurhoeken, en de berekening van de waarnemingen te Helder. ( 411 ) Deze laatste waarnemingen, in 1851 begonnen en van 1854 af berekend, vormen tbans de uitgebreidste reeks van waarnemingen in ons land, inet zelfregistreerende peilschalen verricht. De peilschaal zelve is gelegen op een punt van onze kust, dat uit vele oogpunten als een van de hoofd- punten voor de waameming der getijen mag gelden. Men vindt ze juist in het middelpunt van de uitgestrekte kusten, die wij aan de zee bezitten, ter plaatse waar de overgang plaats heeft tusschen de lang gestrekte kusten van Noord- en Zuid-Holland en de eilanden ten noorden van ons va- derland. Door de Commissie voor de daling van den bodem, die zieh tevens zou bezighouden met het onderzoek van den loop der watergetijen, werd dit punt onmiddellijk aangewezen als een der hoofdpunten voor het geheele onderzoek, en wel als het voomaamste hoofdpunt, want het vormt het knoop- punt van de drie reeksen van waarnemingen, die zij zieh voorstelde achtereenvolgens te doen. De Akademie hechtte, door haar besluit van 24 December 1853, hare goedkeuring aan deze keuze. Het zou waarlijk te betreuren zijn, indien de waarnemingen aan deze peilschaal gestaakt moesten worden. Is er van de uitvoerige voorstellen, in der tijd door de Commissie gedaan, weinig door hare directe bemiddeling tot stand gekomen, van de andere zijde is, tot geheel andere doel- einden, zeer veel verricht van hetgeen men voor het onder- zoek naar de daling van den bodem noodzakelijk achtte. Wij mögen dit verslag niet besluiten zonder een kort over- zicht dier werkzaamheden te geven. De Commissie, in Fe- bruari 1853 benoemd voor het onderzoek van het voorstel des Heeren Harting, gaf twee middelen aan om tot het beoogde doel te geräken. Het eerste dier middelen was: het verbinden van verschillende vaste punten, zoo na moge- lijk bij de zee gelegen, door middel van waterpassingen, met punten meer landwaarts in, op of bij de grenzen van Duitschland; deze waterpassingen zouden om de 20 of 25 jaren herhaald moeten worden. Door den algemeenen dienst van den Waterstaat worden, met het doel om een gelijk ( 412 ) stel Rijkspeilschalen längs de ri vieren in te voeren, uitge- breide waterpassingen längs die rivieren ondernomen. Deze waterpassingen, hoofdzakelijk tusscben de jaren 1846 en 1860 uitgevoerd, werden later in de overige deelen van ons land voortgezet. In bet jaar 1875 ondernam wijlen Dr. L. Cohen Stuart, ten dienste der Europeescbe Graad- meting, eene tweede uitgebreide waterpassing. Deze, die na bet overlijden van den Heer Stuart door de in 1879 be- noemde Rijkscommissie voor Graadmeting en Waterpassing werd voortgezet, overspant tbans reeds een groot gedeelte van ons vaderland en gaat spoedig bare voltooiing te gemoet. Het tweede bulpmiddel, in der tijd door de bovengenoemde Commissie voorgesteld, bestond in bet vergelijken van de hoogte van dezelfde vaste punten aan de kusten der zee, met de gemiddelde boogte van bet oppervlak des waters. Hiertoe waren waarnemingen met zeer körte tijdsruimten noodzakelijk. De Commissie, benoemd om die middelen in praktijk te brengen, zag in de zelfregistreerende peilscbalen bet meest geschikte middel om daartoe te geräken. Eene dergelijke peilscbaal was aan onze kust in werking en al dadelijk werd van deze zeer günstige gelegenbeid gebruik gemaakt. Eene tweede dergelyke peilschaal kwam, door be- middeling der Commissie, in 1858 op Urk tot stand. Later werden meer dergelyke peilscbalen aangelegd. Katwijk, vroe- ger door de Commissie als de plaats voor eene dier peil- scbalen aangewezen, verkreeg in 1874, door de zorg van bet waterscbap van Rijnland, eene dergelijke inricbting. Omtrent dienzelfden tijd werden, door den Waterstaat, we- gens bet groote nut der zelfregistreerende peilscbalen voor de kennis van bet verloop der watergetijen, een groot aan- tal dier peilscbalen längs onze kusten en benedenrivieren aangelegd. Tengevolge daarvan, zijn op dit oogenblik niet minder dan drie-en-vyftig (53) dergelyke peilscbalen in ons land geregeld in werking, terwijl nog een zevental zicb in aanbouw bevinden. Al deze peilschalen zijn voor bet hier beoogde doel niet geschikt, omdat vele daarvan zicb aan de rivieren bevinden. Het aantal, dat zicb längs de kusten der zee bevindt, is echter niet gering. In bet eerste ( 413 ) kustvak, tusscben de zuidelijke grens en Helder, bevinden zieh zelfregistreerende getijmeters aan de Wielingen, te Ylissingen, Brouwerskaven en Katwijk, terwijl dergelijke inriebtingen bij den Hoek van Holland en te IJmniden in aanbouw zijn en er ook een ontwerp bestaat voor een ge- tijmeter te Petten. In bet tweede kustvak vinden wij tus- seben Helder en de oostelijke grens van ons Yaderland, be- balve de zelfregistreerende peilscbaal van Helder, nog andere dergelijke inriebtingen op Ylieland, te Harlingen, Zoutkamp en Delfzijl. Längs de kusten der Zuiderzee en in de Zui- derzee zelve vinden wij eindelijk, bebalve op Urk, ook zelf- registreerende peilscbalen te Stavoren, Enkbuizen, Durger- dam, Xijkerk, Eiburg, Kraggenburg en op Schokland. Zijn aldus vele zelfregistreerende getijmeters aan onze zeekusten in werking, en worden dus voortdurend vele waar- nemingen verzameld — met de bewerking daarvan is bet min- der günstig gesteld, niettegenstaaude de pogingen daartoe door de Akademie aangewend. In October 1873 werd name- lijk door het lid der Akademie, den Heer J. R. T. Oett, bet voorstel gedaan, dat van de aanteekeningen der zelf- registreerende getijmeters kopieen op verkleinde sebaal ge- maakt en aan de Akademie bewaard zouden worden, ten einde daardoor te voorkomen, dat die waarnemingen door brand als anderszins verloren zouden gaan, en zij aldaar voor wetensebappelijk onderzoek toegankelijk zouden zijn. De Akademie keurde dit voorstel goed en wendde zicb voor de uitvoering daarvan tot den Minister, die er echter be- zwaar in zag : niet alleen wegens den grooten omvang van bet werk en de daaraan Verbünden financieele bezwaren, maar ook wegens de onnauwkeurigheden en fouten, die bij bet kopieeren konden insluipen, waardoor die kopieen toeb weinig wetenscbappelijke waarde zouden bezitten. Ln bare vergadering van 24 December 1873, benoemde de Akademie eene Commissie, bestaande uit de Heeren Oitrr, Büys Ballot en Stamkart, om advies uit te brengen over nader te doene pogingen in deze zaak. Na verder bekomen inlichtingen, stelde de Akademie, bij scbrijven van 30 Maart 1874, aan den Minister voor, de opteekeningen van de zelfr ( 414) registreerende getijmeters te doen berekenen op de wijze als omschreven is in de meermalen genoemde verbandeling van den Heer Stamkaut, of, zoo daartegen bezwaren bestonden, de macrograafbladen tydelijk aan de Akademie af te staan, oin die berekening van wege de Akademie te laten uit- voeren. Bij missive van 6 Maart 1875 deelde de Minister aan de Akademie mede, dat de macrograafbladen bij den algemeenen dienst van den Waterstaat zouden worden bewerkt en de uitkomsten daarvan van wege bet departement in druk zouden worden uitgegeven. Het doel der Akademie was hiermede volkomen bereikt ; de tot nu in druk versehenen uitkomsten bevatten echter niet w^t de Akademie wenschte, en wat voor de juiste kennis van het verloop der watergetijen noodzakelijk is. Daarin toch körnen alleen voor de tijdstippen van hoog- en laagwater, met de daarbij waargenomen waterhoogten, bene- vens de waterstanden des voormiddags te 8 uren. Yan eene berekening, zooals door de Akademie in haar voorstel van 30 Maart 1874 aan den Minister gedaan werd, is tot heden niets in druk versehenen. Namens de Rijks-Commissie voor Graadmeting en Waterpassing , de Secretaris Ch. M. SCHOLS. V E R S L A G OVER HET ANTWOORD, AAN DEN MINISTER VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN TE GEVEN OP VIER VRAGEN, BETREKKELIJK DE V I V I S E C T I E. (Uitgebracht in de vergadering van 24 Eebruari 1883) In onze handen werden gesteld : 1°. Een missive van den Minister van Binnenlandsche Zaken, waarin de voorlichting en het advies der Afdeeling gevraagd worden over een adres, door het Bestuur der Ne- derlandsche Vereeniging tot Bescherming van Dieren tot Z. M. den Koning gericht, waarin de indiening van een wetsontwerp verzocht wordt om het misbruik, dat van de vivisectie gemaakt kan worden, tegen te gaan en tevens de hoofdbepalingen worden aangegeven, die, naar het be- scheiden oordeel der Vereeniging, daarin zouden behooren te worden aangetroffen. De Minister stelt in bedoelden brief vier vragen, die hi] door de Afdeeling gaarne be- antwoord zoude zien. 2°. Het adres van bet Bestuur der bovengenoemde Ver- eeniging zelf, met de daaraan toegevoegde Memorie van Toelichting. De Commissie volgt bij haar advies den door den Minister aangegeven weg. Bij de beantwoording der door hem ge- stelde vragen, komen geleidelijk alle door de Vereeniging in het wetsontwerp verlangde bepalingen ter sprake. TEBSL. EN MEDED. AED. NaTVVHK. 2de BEEKS. DEEL XVIII. 28 ( 416 ) Kan vivisectie bij wetenschappelijk onderzoek en bij hooger onderwijs nagelaten worden? Zoo luidt de eerste vraag des Ministers. Wie niet geheel onbekend is gebleven met den vooruit- gang, dien de biologische wetensckappen en de daartoe be- hoorende geneeskunde in onze dagen ondervonden liebben, weet, dat hij voor een groot deel aan de expeiimenteele methode te danken is, en dat proefnemingen op dieren, die volstrekt niet altijd met vivisectie behoeven gepaard te gaan, voor den vooruitgang onzer kennis der normale en abnor- male levensverschijnselen onmisbaar zijn gebleken. Hon- derden voorbeelden kunnen ten bewijze dezer stelling worden aangevoerd en zijn herhaaldelijk aan de Yereeniging tot bescherming van dieren onder ket oog gebracht. Wij be- hoeven ze hier niet te herhalen, en wel des te minder, omdat het bestuur dier Vereeniging, na eerst te hebben betoogd, dat door verschillende autoriteiten op wetenschap- pelijk gebied het nut der vivisectie ernstig betwijfeld wordt, ten slotte toch zelf »de vivisectie ter bereiking van een wetenschappelijk doel, waarbij nieuwe ontdekkingen bewijs behoeven” wil toelaten. Maar ook bij het onderwijs kunnen deze proeven niet geheel worden gemist. De kennis, die door de beschrijving eener proef verkregen wordt, is van een geheel ander ge- halte als die, welke door waarneming der proef zelve ont- staat. De groote voordeelen van het aanschouwelijk onderwijs worden in alle andere natuurwetenschappen gereedelijk toege- geven en algemeen erkend, maar bij de studie der levens- verschijnselen, de meest samengestelde op het g bied der natuurkundige wetenschappen, wenscht het bestuur der Ver- eeniging die voordeelen prijsgegeven te zien, en tot reekt- vaardiging van dien eisch wordt de uitspraak van ren onge- noemde, maar volgens genoemd bestuur een der meest nekwame Nederlandsche hoogleeraren aangevoerd, die op len 3den Februari 1876 verklaard heeft, dat dergelijke proeven dieren- marteling moeten worden genoemd, ter opsiering van een voorlezing of les. Tegenover het gevoelen van dezen onge- noemden hoogleeraar, kan dat van dozijnen andere worden ( 417 ) gesteld, die meenen, dat het voor onze Studenten in de ge- neesk nnde niet slechts wenschelijk, maar inderdaad noodig is, dat zij, die later de nieest ingewikkelde ziekelijke proces- sen zullen hebben op te sporen en tot hunne oorzaken zullen moeten trachten terug te brengen, reeds vroeg in de gele- genlieid worden gesteld om waarnemingen op het levend lichaam te doen. Die overtuiging riep de laboratorien voor experimenteele physiologie, pathologie, pharmacodynamie en toxicologie in het leven. Men make zieh evenwel geen overdreven voorstelling van het aantal dieren, dat in Neder- land voor het onderwijs wordt opgeofferd. Slechts enkele dergelijke experimenten, waarbij het vooral te doen is om de Studenten een indruk van de methode van onderzoek te geven, worden in een jaarlijkschen eursus op de lessen der hoogleeraren verricht. Die te verbieden, omdat zij niet worden gedaan » ter bereiking van een wetenschappelijk doel, waarbij nieuwe ontdekkingen bewijs bekoeven”, zou schadelijk zijn voor het onderwijs. 