title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: En gen aanstaande, er 'sterven thans veel kinderen ; er moeten iwee gevechten plaals hebben,; er kmam. gisteren jemand, die naar u vroeg; er behoorem nog.andere zaken afgedaan te worden, eer gij ver- treks ;..er. valt veel over dat punt aan ie merken F ex is.nog veel bedekt, dat cenmaal: openbaar zal war- den ;. er. gaschiedde. terstond. een: wonder.,. dat. allen serbaasde , enz. In al deze en dergelijke zeggingen kan men er weglaten, in geval men het onder- werp, of ook.. wel 'eenige bepaling, vooraan- plaatst , b.. v.: andere. tijden zullen eenmaal komen ‚of een-, maal sullen andere ‚tijden komen ; ; veed kinderen sterven Ihans , of thans sterven voel kinderen; imce gevechlen moeien plaats hebben; gisieren kwam ie. mand ,. die naar u vroeg;. andere zaken: behooren nog afgedaan ie. worden, eer güj verirekt. ; zcel val over dat punt nog aan te merken. ;. veel is: nog be- dekt, dat eenmaal openbaar zal worden; terstond geschiedde een wonder,, dat allen verbaasde. Het is, dunkt mij, duidelijk, dat in dit. ‚geval het woordje er nieis tot de bereckenis der zeggingen toe- of afdoet, maar alleen, als een ingevoegd per- soonlijk voornaamwoord , gebruikt wordt, om eene verandering in .de: ‚Wwoordschikking te kunnen maken, Deze bewering wordt: nader bevestigd ‚door een ander woord, dat in onze taal , gelijk in andere, tot het- zelfde einde gebezigd wordt ‚„, met name het persoon- liike hei. Wanneer ınen zegt: her is onbepaald, wanneer ik komen zal,; het komt u niet toe, over mij te heerschen ; het deert hem, 'eenen ongeluk- E a > 68 & kige te zien, enz. dan dient het alleenlijk, om de on-: derwerpen der rede, wanncer ik komen: zal, over mij te heerschen en eenen ongelukkige te zien, die ınen niet gaarne het gezegde laat voorafgaan , te ver- vangen; zulks verkiezende,, zou men, met eene Yol-: komen gelijke beteekenis, kunnen zeggen: wanneer- ik komen 'zal, is onbepaald ; over mij le heerschen, komt u niet ioe,; cenen ongelukkige te zien , deert: hem. : De otereenkomst van het gebruik van dit kei, met er, blijkt mede op het onwedersprekelijkst, als men bedenkt, dat bij. onze Ouden, en nog lang na hen, algemeen het eerste woord (en wel, volgens sommi- gen (1), als’het echte) werd gebruikt in gevallen , waarin wij ons thans van het laatste bedienen. Ee- nige - voorbeelden uit hunne schriften mogen dit staven. Maerr, Spieg. Bist, D, III. bl. 278: Her was in Rome, hebwi verstaen, ‚.. rike man, hiet Eusemiaen, Edel en oec also wale nn Die hogeste in des keysers zale. Ibid. bl. 328: Het was oec een iemmerman, [1 . m. ® In die wereü, en hiel Jan, en. CLIGNETT , Bijdragen , bl, 171: . m .‘ 9. Het was .i. stere hont en .i. ionc. (1) » Het voor het tegenwoordige er, isoud en echt,» zegt Bu». Aant, P RUICENS, V, 108. f > 69 u Ibid. bl. aoa: . Het mende .i. man met .üi. mulinnen. Deifsche Bijbel, 1477, Gen. I: Echter (d. i. daarna) zeide God, Het worde een firmament int midden ‚der wateren. Pred. III: Het is tijt te worden ghe- boren: .en tijit om te sterven. Mannıx, Biencorf, bl. 150: Het was een dapper heylich moninck ; enz. Hoorr, Ned, Hist. fol. 6: Heı hanghi een heu- veä oover deeze stadt, enz. Ibid. fol. a97.: Hei viel dat pas, een’ dikke snaeuw; enz. Ged. van .denz, schrijver, I. 269: Het heerscht een’ koningin in Grieken; — HUYGENS , Korenbl. I, 145: Maer deze Weiman soecht, waer, hoe, en of her Wild is; Ibid. III. 153: ”ı Hielp een klein Snijerijen een langh mann in ’t nieuw pack, enz. (1). In den genoemden zin is dus er', zoo wel als hei, eigenlijik esne overtolligheid. Echter kan men voor- beelden opnoemen, die dit schijnen tegen te spreken, en waarin men meent, het woordje er niet te kun- nen missen, b. v. er is iemand, er was cen man en dergelijke, meerendeels korte uitdrukkingen. Doch het komt mij voor, dat ook in deze zeggimgen het woordje er zeer goed gemist zou kunnen worden, De (1) Zie wijders hierover BUXDzcorzR, Proeye van Taal- en Dicht- kunde, D. Il, bl. 65-68.. > 0 & vraag is niet, of het tegenwoordige gebruik ons aan zoodanige wijze van spreken gewend heeft , zoodat wij er niet of naauwelijks buiten kunnen : dit zal ie- der gereedelijk toestemmen 5 maar hetgeen hier in aaninerking komt ’ is, of er is iemand eu iemand is, er was een 'man'en een man was in deu grond niet’ hetzelfde beteekenen; en dit meen ik bevestigend te imoeten .beantwoorden. Ik zie ten minste niet in, welk ‘verschil in beteekenis er bestaät' tusschen: Een man was in ’t lant Hus » zoo als in den Delfschen Bijbel van 1477 het boek Job aanvangt, en: Daer was een man in den. lande Ur, »gelijk.men die plaats in onzen Statenbijbel leest ; of waarom het naadzake- is, in voorbeelden als de volgende „ die men bij onze oude schrijvers in menigte aantreft, dat er in te las- schen , b. v.: MAERL. Spieg. His. D. III. bl. 307: Een pape was en hiet Moyses, Als ons seghet Heraclides , En was van Egypten geboren, Swart gelijo anderen moren, en. Ibid hl. 314: | | In Anthonius tiden was, Alsic in Heraclidese las , Een man, die simpel Paulus hiet,; Die van sinen wiue scietl;. Ibid. bl. 320: Een goet man was, die Stevene hiet, enz. (1) (1) In het Groninger »Tijdschrift voor Onderwijzers” (1835 , No 1. bl. 44) vind ik, ter gelegenheid van deze plaats uik cazs: > 71 Zoo als wij er, bezigden de Ouden hei in eenen zin, waarin wij het wederom voor ‚geheel overtollig hou- den. Dus =. sTOKE , Rijmkronijk , B. III, vs. 69: ‚Want het haddeuse met hem Mijn heer Rugier van Maerhem, ent; d. i. zij hadden, Ibid. B. IV. vs, 944: Het en hadde noyt volc sulke ghere Te siriden ieghen de Vlaminghe. d. i. nooit had (een) volk. Ibid. B. VIII. vs. 806: ‚Het dede zulc , na minen waen, Her Gyen boetscap ie dien male, enz. d. ı. zulk deed. Even overtollig gebruiken de Duitschers nog hun es, wanneer zij zeggen: es lebe der Kaiser ; es spricht der Unweisen Mund; es wolle uns Gott gnädig sein enz., welke germanismus nog behouden is in MEERMANS Vertaling van de Messiade, Zang VII, vs. 129: Maar de Godmensch stond diepzinnig. Er rustede ’t lijden Yan de groote V‘ erzoening op hem, — — Geen lis verdort er eer, wanneer de sonne schijnt, Dan deze tedre bloem door ’t minste leed verdwijnt. opgemerkt, dat er hier algemeenheidtekeunen geeft. Doch, behalve dat deze verklaring zelve mij algemees en onbepaald yoorkomt, zij het mij vergund te yragen, of de dichter met minder algemcen- heid de zaak zoude uitgedrukt hebben, als hij geschreven had: geen lis verdort eer —. dan deze teere bloem — verdwijnt, Zoo ja, vam welken aard is die algemeenheid, en hoe kan zij uit de betecke- nis yan het woordje er verklaard worden? % > 72 & . Er is en geval, waarin wi) er niet-kunnen mis- sen; namelijk dan , wanneer het met ons het, bij de onpersoonlijke werkwoorden het regent, het hageli, in gebruik overeenkomt: er (of daar) wordt gevoch- ien, er wordi. geschreven , _Waarvoor ONZ& Voorya- ders, naar de verzekering van HUYDECOPER (1), almede het wordt gevochten enz, zeiden. Dit er en het die- nen beide, om de plaats van het onbekende, of on- genoemde onderwerp der rede te bekleeden : wordt dit echter genoemd , dan houdt het gebruik dier woordjes weder op, noodzakelijk te zijn, en men kan even goed zeggen: er wordt een schrift geschreven, ‚als een schrift wordt geschreven, Wil men nog een ander overtollig gebruik van er, dan denke men aan de oude liedjes , waar dit woordje dikwerf, zonder eenige beteekenis te hebben, is in- geschoven , alsin Bent gy er van Duytschen bloedt (a), en bij BREDERO: Het ging er ien Meysje dolen enz. (3). Uit al het aangevoerde blijkt, dat het woordje er ıhans in onze taal een persoonlijk voornaamwoord is, hoofdzakelijik van tweederlei gebruik , namelijk , ter vervanging van eenig woord , dat, in denzelfden vol- zin, niet of al voorkomt. Somtijds kan het gebeuren, dat men hetzelve in beide beteckenissen in eenen volzin aantrefi. Zoo lees ik in zeker’ schrijver, die thans voor mij ligt: Er zijn er, die Jezus in- dit (1) Proeve van Taal- en Dichtkunde, D. I. bl. 43, (2) Bun. Taal- en Dichtk. Verscheid. III 110, (3) In de Klucht van Sijmen. 73 © Zijn:leven voornamelijk als Voorbeeld aanmerken, en dat als het grooie hoofddoel san Zijn leven: op aarde beschouwen. Er zijn er daarentegen , die Jezus,..als vervuller van Gods: weiten er verwer- ving van ons heil, aanmerkende, Hem ook , door dit Zijn heilig en »lekkeloos leven , als .de.verdie- nende oorzaak daarvan beschouwen. Het komt mij voor, dat in de uitdrukking er zijn er, die hier tweemaal gebezigd is, doch waarvoor men anders ook wel daar zijn er zegı, het tweede er de boven E&£rst aangewezen beteekenis heeft, en dus slaat op eene benaming, die of vroeger gemeld,, of -verondersteld wordt , b. v. er zijn menschen ; terwijl het andere er, .:of daar, het overiollige woord is, waarvan. wij laatst gewaagden. BiLDEapısk evenwel schijnt te mee- nen, dat in daar zijn er, het tweede woord (er) overtollig is (1), in welk geval de zin dus zijn zou: menschen zijn .er, die enz., welke schikking mij minder .natuurlijk toeschijnt, Met meer juistheid zegt KLUIT, dat, in daar is.er, daar.overeenkomt met het Fransche i/, en er. met en, in Üy. en ä (a). Het is bekend, dat men voorheen het werkwoord zijn , in het opgenoemde geval, steeds in het enkel- voud bezigde, al sloeg er ook op een meervondig naamwoord, b. v. daar is er, die meenen enz. (1) Aanteek. op zorcens Korenbloemen , D. VI. bi. 238. — Ook de Heer somsorr houdt, in zijn Nederduitsch- Engelsch Woorden- boek,, art. er, in daar zijn er, die meenen, het woordje er, in . plaats van daar , voor overtollig. (2) Aanteck. op noocstaarens Geslachtlijst, bl. 344 > 71 De Heer WEILAND nöemt.dit » eene oude, dikwerf te onregt gewraakte, en door kiesche .schrijvers me- nigmaal als eene fraaiheid’ geberigde spaeekwijs (1). Zoo zeide men ook daar .sohijnt. er. neel, daar kommt. er veel 'enz, (2), geliik de Franschen nog zeggans zly. a un homme..en 3l y a des hommes, ily a queh- qu’un qui dit en Ü yena(ook il en ess) gui disenk,, U .vient un homme en. il vient des hommes enz, ‘Doch, welke is, etymologisch beschouwd „ de.oor- spronkelijke beteekenis van dit er? Ik reken mij niet bevoegd, deze vraag ‚volledig te beantwoorden, dewijl hiertoe dieper en uitgebreider navorschingen vereischt worden , dan waartoe. mij de gelegenibeid openstaat, War zeier Eugelsch schrijver van.de voornaamweoor- den ih het algemeen. zegt, is 'aok..wem tnepassing pp. er, dat namelijk ‘derzelver eetste kestanddeelan waere. schijulijk 'bijua 200 spoedig als de taal. zelve.oniston- den (3); 'en deze beständdeelen van woonden, die. on- der zoo velerlei en'zoo verschillend gewijzigde vormen: voorkomen, naar eisch te ontwikkelen, is eene taak, die.ik aan Geleerden overlaas. ‘Ik dee- "208. alleen op- Ze RER Teer: EN Nederd. Spraakkunst, bi. 251. ... (2) Men zie deze spreekwijs verder verdedigd een door voorbeelden gestaafd bij wurpecorza, 'Proeve, 11. 325-329; Kurt op Hobdsrnartkns Geslachtlijst, 343-346 , zuispezaan Nederd, Spraakkonst, 279-284 ; sırdzapızk, Spraaklerr, 413, 414 en Aanteck. P nursuns Ko- renbl, VI. 8. | ER (3) «Their first .rade. ‚elements ‚began praltably almıcap.as, non as language itself.” — Mr. ws» in Rev: Dr: nosworze’s Elements of Anglo.Saxoh 'Gidmmar ;''p. 402 ; moteir. : -- wen Bm 75 merken, dat er niet alleen in het Hoogduitsch als per- soonlijk voorn. (voor ons Aij) voorkomt; maar dat ook de straks vermelde schrijver het Engelsche ker van dit Hoogduitsche voornaamwoord afleidt (1), tot wel- ken vorm dan ook wel ons haar of heur zal behoo- ren; en wijders dat de r, die hier de hoofdletter is, in den uitgang er onzer zelfst. naamw., eene wer. kende selfstandigheid aanduidı (2), en dat in vele talen de man genpemd ‚wordt met een woord, waar- in dezelfde letter de hoofdrol speelt, of, zoo als BIL- DERDIJK zegt, ejgenlijk den man maakt (3). (1) Hetzelfde werk, p. 104 (2) Zie sızv. Verh. o. d. Gesl., $$ 22 en 23. (3) In het aangeh. werk bl. 180. — Elders verklaart deze taal- kenner er als hot gromdwoord van ergens, vorwang ınct erren, dwa» len. Zie Verscheid. III. 99. : Deaskunfdigen mogen dese afleiding, - die de schrijver zelf als mooglijk te dien opgehanld beschownt, beoordeelen. | NALEZING: OP MUNE OPGAVPVE VAN EENIGE IN BL DER LAND GEBRUIKELUKE WOORDEN. In mijne Opgave enz. (Taalk, Mag. Iste Deel IVde Stuk, pag. 305.en verv.,) zijn eenige onnaauwkeurig- 'heden ingeslopen , welke ik zoo veel mogelijk door de onderstaande aanteekeningen zal trachten te ver- helpen. Gedeelteliik heb ik dezelve bij nadere lezing zelf bespeurd ; gedeeltelijk ben ik ze aan de vriendelijike mededeeling van anderen verschuldigd , waarvoor ik hun hierdoor mijnen dank betuige. Bakken. Dit is niet alleen drood kneden, maar de geheele dehandeling van het brood ; tot z00 ver het gereed is, om in den .oven geplaatst te ‚worden.. Betrjoegd, lees betjoegt. | : Biesterig, lees Biester. > Zu Se Borstelen. Voor iwisten leze men handge- meen 3ijn. Distel, lees dissel, Distelig, lees disselig. Mijne gegevene aflei- ding van dit woord vervalt dus, Dulle is niet alleen het oog eener bijl, maar, even als het Hoogd®dille, alle openingen van werk- tuigen enz., waarin men stelen enz. , kan steken. Foesel, lees foezel. | Gas. Later is mij gebleken,, dat in Borkulo eh om- streken , gas » vier” beteekent, terwijl dit woord bepaaldelijk van eijeren wordt gebezigd. Of mijne eerste berigters zich hebben vergist, dan wel of een gas, even als het Hoogduitsche schock ,„ (dat, volgens HEnsIUS Volkthümliches Wörterbuch der Deutsche Sprache, gewoonlijk zesiig, maar ook 120, 40, 20, en volgens den Heer WEILAnD ook 4 beteekent ‚) op alle plaatsen niet even groot is, kan ik niet bepalen. Gengelen. Zonder bepaald doen , lees sonder bepaald doel. Hiet. De icklank van dit woord is weder eenig- zins gewijzigd. Dezelve is tusschen de scherplange ee en scherplange ze in, en zal het best door sed kunnen voorgesteld worden. Immen zijn wel dijen, maar men noemt ze dan alleen zoo, wanneer ze in eene zoogenaamde immenhuve (bijenkorf) verzameld zijn. Anders ge- bruikt men ook in Gelderland het woord die. De Heer WEILAND , bij wien ıjm en ijmen-vooıkomt, en die dus het woord ook in het enkelvoud heeft , (het- x BD. 18 geen ik:nooit in Gelderland heb hooren gebruiken), geeft dit onderscheid ook niet op. Deze Heer zegt verder , dat een bijenhouder in- Gelderland imker heet, Ik heb nooit anders dan immeker hooren zeg- gen. De Gelderschen gebruiken wel eens het woord bien. voor immen , bijv. bieäönhuve , maar niet om- gekaerd. . _ ” Klo.eten of kluten (kloen, kluün), zijn wel turven, maar van eene mindere qualiteit dan de ge- wone; zij ziin nogtans beter dan schadden, en hebben geene- bepnalde. gedaante. 5 Kreuse, lees kreuse, | | Kuis, .Hier. is, uchter zegt, het woordje Aij uit- gevallan, en voor koese leze men Äoeze, Onzelig. Behalre .de medegedeelde -beteekenis van slaperig ,„ dodderig en huiverig, heeft dit woord mede die van vuil, schobberig enz. «@pstoeken.. Voor garsien leze men gasten.. | .„"Sohabberig. ‚Dit. wordt niet alleen van klee- ren, maar van alles, wat in een’,vervallen staat is, ge- zegd. Ik heb-vergeten, de erwautschep met het En- gelsche .shabäy aan te wijzen,, -. : Schaddenm. Of. deze altijd vierkant zijn, zil ik niet verzekeren; bij nader. onderzoek is mij. integen» deel: gebleken, dat zij vgelal langwerpig. zün en onge- veer de gedaante.van een regthoekig parallelogram , of een’ :regthäek hebhben, .. Derzelver gedaante kan echter op verschillende plaawen: verschillen. : en -Schoffelen beteekent ook verkeerdelijk of bedriegelijk meten ,.enz. > 70 ' Sjag, de gin dit woord: is naauwelijks.hoprbaar (1). Stoete is'niet bepaäldeltjk een brood van wei- tenmeel'; 'integendeel 'verstaat men door’ boerensioete een groot brood, uit‘de bldem van roggehmeel gebak- ken. In Boschede of daaromtrent noemt men’ sioet een: brood van weitenrheel van eenigzins mindere qua. liteir -dan het 'roogenaamde 'Fransche brood. Deze stoet heet in Zutphen menagebrood. Triest;,'lees triestig. 'Tuur. Aanturen, of liever, om de Geldersche uitspraak te behouden, anturen, heb ik niet duidelijk verklaard. Wanneer het rund alle spurrie, welke het bereiken kan, heeft afgegeten,, wordt de tuurpaal uit den grond genomen, en een eind verder ingesla- gen, om het beest nieuw voedsel te verschaffen; dit heert aniuren. Tuur ‘is ook onzijd., niet mann, zoo als verkeerdelijk gelezen wordt. Wurster, lees wuster. De u heeft hier weder den meergemelden klank van de Engelsche u in cup. Ten slote zii hier aangemerkt, dat het zeer wel mogelijk is, dat het grootste gedeelte der door mij opgegevene woorden ook buiten Gelderland in gebruik zijn, zoo als ik 'van vele derzelve reeds overtuigend weet, en het geen voor hunne deugde- [(4) Het hier vermelde sjag zal wel hetzelfde zijn met ja, dat | bij rumman, in ziine Fakkel, voorkomt, en door hem verklaard wordt, als: »een woordeken, ’t geen men dikwijls in ’t spreken hoort,,” en dat, naar hem, zuo veel beteekent, als: »het zij alzo, onderstel dat dit ja, of zo is.” 4.2.3) a 80 & Hjkheid pleit, Dit is ook’ zeer natuurlijk : de talen en derselver tongvallen scheiden zich toch niet af als de kleuren der landen en provincien op eene landkaartı. Omgekeerd zal mogelijik meer dan een woord den eenen of anderen Gelderschman onbekend ziin, hetwelk echter niet beler, dat het woord toch ergens in Gelderland gebruikelijk kan wezen. Ik heb deze woorden opgegeven als in Gelderland gebruike- lijk: of zij nu ook buiten deze provincie, of alleen in een klein gedeelte van dezelve ganghaar zijn, doet nieis ter zake, H. I. Swavınc. : BEDENKINGEN OVER SOMMIGEPUNTEN ALGEMEEN AANGENOMEN NEDERDUITSCHE SPELLING, DOOR M. a U. VAN DER REN. BEDENKINGEN OVER SOMMIGE PUNTEN DER ALGEMEEN AANGENOMEN NEBDBRBRDULTLTIANMB SPELLINE — GO Over het Alphabet. E- is naauwelijks twijfel aan, of ons tegenwoordig Al- phabet hebben wij vun de Romeinen ontleend. Het moge wel meer dan waarschijnlijk zijn, dat onze eerste voor- ouders het letierschrift gekend en eigene leiterteeke- nen gehad hebben : dan het is niet minder te den- ken, dat het ook hen drukkende gezag der Romei- nen hen, ter bevordering van het gemeenschappelijk . verkeer ,„ derzelver letterteekenen heeft doen overne- men en er hunne eigene voor verwisselen. Zoo schrij- ven wij nog hedendaags Grieksche of Hebreeuw- “ sche woorden met onze eigene letters, wanneer wij ze hun willen voorhouden,, welke in die talen onkun- Fa > 51 & dig ziin. Van de vroegere leiterieekenen onzer eerste voorouders is ons evenwel niets overgebleven: wij kennen de Nederduitsche taal slechts in het Romein- sche Alphabet: en van hier, dat wij in dezen zin mogen zeggen, dat het genoemde Alphabet aan die taal eigen is. Het Romeinsche Alphabet nu bestaat uit de vol- gende letteren: a, dB, c, d, e,f,g; h,i, Js I, m, n, 0, P> 9 Ts S, I, U, vv, Alle deze letteren dus behooren onze Nederduitsche taal oorspronkelijk toe, en van geene derzelve kan ge- zegd worden , dat zij haar vreemd is: dec, g, x, zijin even zoo Nederduitsche letteren als alle de an- deren. Dan nu waren er in onze taal klanken en spraakvor- men, die de Romeinsche taal niet kende, en die dus in het genoemde Alphabet niet te vinden waren, als die der harde en zachte g, der k vöör. de e en, der w, der ij. Immers de c en g klonken bij de Romeinen, even als nu nog bij de Italianen, als je en dje, terwijl zii dan eerst onzen harden of zach: ten %-klank bezaten, wanneer zij zich vöör eene @, o, u of medeklinker bevonden. Vergelijk BILDERDYES Letterschrift, bl. 98. Voor deze in het Alphabet nog onbekende klanken moesten derhalve letters gemaakt worden, en dit deed men door samenstelling dier letterteekenen , wel- ke, naar de Romeinsche uitspraak, het meeste sche- nen te beantwoorden aan den begeerden klank of spraakvorming. Van daar, dat men, ter vorming van => 85 & onzen Nederduitschen harden en zachten g-klank, ach- ter de Romeinsche c en g, eene 5 voegde: terwijl men, ter vorming van den begeerden k-klank vöör e en i, de vereeniging der c en k bezigde. De k toch, of= schoon uit het Romeinsche Alphabet geweken, was bij de alleroudste Romeinen in eenig gebruik , en schijnt hierdoor tot het bedoelde einde in onze taal te zijn overgegaan. Den w-klank maakte men van eene dub- bele », gelijk en de vorm en de oude .benaming var dubbele uve te kennen geven: en den ;j-klank maakte men van eene dubbele ;, waarin de tweede z slechts wat langer werd uitgehaald. Het gezegde leert ons, dat alle deze dubbele letter- figuren niet dan voor enkele letters moeten worden aan- gezien, en dat dus het Romeinsche Alphabet voor onze taal is vermeerderd geworden met de letters ch, ck, sh, w en ij, welke dus tevens voor eigendomme- liijke letters onzer taal te houden zijn. Wat men dan ook zegge , en hoe vreemd ons gevoelen ook schijnen moge, de k, als afzonderlijke letter, is aan onze oor- spronkelijke Nederduitsche taal niet eigen; daarin is zi) nier dan. als een toevoegsel der c bekend,. Van .deze nieuwe letteren is de w als een bijzon- der letierteeken in ons Alphabet opgenomen. Dit ge- schiedde denkelijk, omdat zij daartoe hetzelfde recht had als de ». Immers wat is de »? Hare benaming van uve en haar oudıijds bij de Romeinen verwisseld gebruik met de u, toonen, dat zij eigentlijk niets an« ders dan .deze u is. Deze letter namelijk had twee bedieningen, van een vocaal en van een consonant: volgens de eerste bediening werd zij u, volgens de andere zve genoemd. Duidelijk is het, dat hare fi- guur de Grieksche v is. Maar gelijk ieder lettertee- ken eenen grooten en eenen kleinen vorm moet heb- ben, zoo was het natuurlijk, dat men voor de capi- tale U de T der Grieken bezigde: en wanneer wij dan hiermede onze capitale 7 vergelijken , dan moet noodzakelijk het gevoelen in ons oprijzen , dat deze capitale 7 niets anders dan de door den tijd mis- vormde T der Grieken is ; even zoo als ook onze D uit de Grieksche A misvormd is. Vreemd zeker zal dit gevoelen klinken voor hen, die steeds het alge- meen gevoelen gevolgd zijn, dat onze F de Griek- sche T is: dan de zwarigheden , die zich tegen deze meening. opdoen, zullen wij straks voorstellen : dit al- leen zeggen wij thands, dat de bedenking tegen ons gevoelen , genomen uit het (zeker) geringe verschil susschen de 7 en T even zeer geldt tegen hen „ wel- ke de andere meening koesteren. Naar ons inzien dus (waarvoor men geen ander bewijs dan den natuurlij- ken loop der gedachten vorderen mag ‚)-is de 7 oor- spronkelijk niets anders dan de capitale z, de z niets _ anders dan de kleine Y. En wat is nu de F,y, die men ook in onze taal als een afzonderlijk letterteeken door sommigen vindt opgenomen ? De Hoogl. SIEGENBEER houdt haar in ha- ren oorsprong voor niets anders dan de T der Grie- ken, en leert zulks op eene wijze, dat men dis naauwelijks zou durven tegenspreken. Evenwel het bovengezegde .omtrent den oorsprong der 7 toont reeds, dat dit gevoelen, hetwelk algemeen schijnt aangenomen, bij mij twijfel ontmoet. En waarlijk het verschil in de uitspraak , het verschil der figuren. vooral in het schrift en den kleinen druk, en zelfs de benaming var Grieksche ö bij de Franschen , die dan beter de Grieksche u gezegd hadden, bewijzen, mij althands , ten duidelijkste , dat dat algemeen aan- genomen gevoelen niet kan opgaan. Mi) dunkt, dat alle moeilijkheid ten dezen als van zelve verdwijnt, wanneer wij den volgenden na- tuurlijken loop der gedachten in aanmerking nemen. Zoo als wi) gezien hebben, is de ij eene eigendom- melijke letter onzer taal, en ofschoon uit twee 3 sa- > 85 @& mengesteld , geldt zij voor eene enkele letter. Van hier, dat men die twee I in het capitale schrift aan- eenhechtte , en (hetgeen opmerkelijk is) zelfs nu nog nimmer IZ maar altijd . schrijft in &&ne figuur. Dit ging in den druk over en vormde alzoo de F’, ver- beeldende niets anders dan twee / van onderen aan- eengehecht, of, zoo als BILDERDYK (Leilerschr. bl. 57) reeds vermoedde,, eene 2] met twee koppen, ten einde eene dubbele 7 aan te duiden. Even zoo is toch ook de 7 eene enkele figuur uit tiwee aaneen- gehechte 7 gevormd. Maar onze Fransche. naburen den ;j-klank niet kennende, en niet wetznde, wat van die Y-figuur te maken, behalven dat zij hare betrek- king tot de Z kenden, noemden haar, daar het kind een naam moest hebben, de Grieksche I, het zij unit denzelfden hoofde als wij nog heden al wat ons duis- ter is, Arabisch, en de Franschen Gothiek noemen, niettegenstaande noch Arabieren noch Gothen er ee» nig deel aan hebben, (zie BILDERD. Versch. IV. 62); het zij, omdat zij ook de X bij ons uit het Grieksch zagen overgenomen , en alzoo hetzelfde vermoededen van de F, die daarenboven eenige gelijkheid meı de Grieksche r had. En nu namen zij die zoogenoemde Grieksche I, er misschien wel iets geleerds in wanende (BILDERD, Versch. 1V, 152), bij zich over ter vervan- ging van de oorspronkelijke I, gaven er ook den klei- nen vorm y aan, bij ons toen nog onbekend, en overdreven het gebruik daarvan zoo sterk , dat de / bij hen ten eenenmale scheen uitgestorven. Maar nu kwam deze verbasterde letterfiguur , deze dus genaam« > 89 & de Grieksche /, ‚weder uit het Fransch tot ons over; en er werd een tijd geboren, dat men haar overal in de plaats der eenvoudige I stelde, en alzoo kynd, nyet, dye enz. schreef. SIEGEN. /erh. (1°. uitg.) bl. 67. Doch spoedig hernam .bij ons de aenvoudige J hare rechten, en de zoogenaamde Grieksche I (Y, y), of« schoon in gebruik blijvende , werd in naam, klank en.gebruik gelijk gesteld met de ons eigendommelijke dubbele 1 (F, ;j). Men ziet hieruit, dat de capi- „tale Grieksche I in het schrift dezelfde figuur is als onze. dubbele I, en dat dus slechıs in den kleinen schrijfvorm voor &enen en denzelfden klank twee ver- schillende teekenen gebruikt werden, het ons eigen- dommelijke :j, en het van de Fransche overgenomen J« Doch in. den druk veroorloofde men zich eenen verderen stap ter verbastering onzer taal: en terwijl men de capitale figuur F', als zijnde juist van ons herkomsuig en de dubbele I verbeeldende, miskende, meende men aan de kleine 3j den capitalen vorm van IJ te moeten geven; hetgeen men evenwel, zoo als ik meen nogmaals te moeten aanmerken, tot zelfs nog heden toe in het capitale schrift niet heeft durven doen. Men schrijft toch altijd en nimmer IT $ niettegenstaande men thans gewoonlijk IJs en nim- mer Ys drukt. Hoe het zij, men had zich nu in het hoofd gezet, dat de F tot y staat, als de ZJ toi de ij; dat de twee eerste figuren de Grieksche / der Franschen voorstellen en dus vreemd zijn aan onze taal, en dat slechts de twee laatste figuren in onze taal plaaıs mogen yinden. Dien ten gevolge leert dan =». 290 ook SIEGENBEBK , dat die twee eerste figuren gants en al uit onze taal moeten geweerd worden, en al» leen behouden in woorden van vreemde herkomst, BıLdeanyx , (Fersch. IV. 149), meent ze echter met eenige goede reden in onze taal te zijn aangenomen, en wil ze daarom behouden hebben volgens eenige, naar mijn inzien, willekeurige regelen, om dan de:j, dan weder de y te gebruiken. Het zij ons vergund van beide die Geleerden te verschillen, en in den druk , overeenkomstig ons schrift, slechts de F en de ;j te berigen, met verwerping van de IJ ende y, be- halven dat men deze laatste figuur y behoude in woor- den ‚van vreemde herkomst , als Cyrus, Assyrie enz. De letter 3 is van veel latere dagteekening, bij onre Ouden gants onbekend. Zij dient slechtis ter aan« duiding van den zachten s-klank , maar is eigentlijk eene overtollige letter, daar oudtijds die harde en zachte klank door eene enkele of dubbele s werd uitgedrakt,. Doch daar zij nu in onze taal gevestigd is, zoo kan zij ook gevoeglijk behonden worden, te meer, wijl de overige letteren ook twee verschil- lende teekenen voor de harde en zachte ultspraak bezitten. Over de twee- en drieklanken. Het opgegeven Alphabet leert ons, welke onze let- terteekenen zijn, maar ook dat wij bovendien nog verscheidene letteren bezitten , uit de bijeenvoeging van twee letterteekenen geboren. Zoo hebben wij ook slechts vüjf of, wil men, zes letterteekenen voor onze klinkletters, @, e, öi, o, wenäj; maar onze taal bezit u 91 nog meerdere klanken,, en deze meende men op de- zelfde wijze , als wij reeds boven voorstelden , door de vereeniging van twee of drie teekens te moeten vormen. En van hier de zoogenaamde twee- en drie- klanken, dus genoemd naar hunne vorming, maaz niet, zoo als men gewoonlijk meent, omdat er zich twee of drie verschillende klanken in zouden doen hooren ; dewijl hun klank slechts den en onsamen- gesteld is, ofschoon dezelve tot geen der zes opge- noemde gebracht kan worden. Verg. A. DE JAGER, Taalk. Mag. 1. 233. Zoo alıhands dunkt ons het ge- val te ziin met onze hedendaagsche tweeklanken es en us, Ik zeg, hedendaagsche : want oudtijds werden ij volstandig als ey, uy geschreven:: en hieruit leid ik de WW’ af, waardoor men ook toen den tweeklank sy , uitdrukte, zoodat men schreef wi, Witenbogaert, Wirecht: deze w toch dunkt ons niets anders dan ee ne verbastering der ineengeschreven / en F te zijn, welke figuur om hare gelijkvormigheid tor een 7 overging. Dan, wat nu zijn deze beide tweeklanken? Naar het geluid, (em ik geloof niet, daarin te zulien worden tegengesproken,) zijn het door eene e of u gewijzigde zj-klanken, öj-klanken naar eene e of u henentrekkende , klanken tusschen de ;j en e of uvin- staande , maar waarin zich toch het meest het geluid der ;j hooren doet, Maar dit zoo zijinde, dan volgt er noodwendig uit, dat zij met eene 3j/ mosten ge schreven worden „ (dus eij, uij), en er de ij eigen- dommelijk aam is, BiLDERDYK (Spraakl. bl. 39) der- hulve moge deze schrijfwijze voor eene domme, on = 92 © goddelijke Siegenbekerij verklaren; en SIEGENBEEK , (Taalk. Bed. bl. 65) haar eene aanstootelijke wanspel- ling noemen ; mij komt zij, hoe paradox het ook schij- nen moge, de eenige ware voor. En dan volgt ook uit het gezegde omtrent de en sv ‚de Y en;j, dat in het capitale schrift en druk niet E. Zie Taalk. Bed. bi. 65, en Voorb. voor de Ä®. uätg. der Verh. bl. v. Tot deze verandering is hij genoopt geworden, doordat vele anderzins nette schrijvers , doch geen taalgeleerden, als ware het op zijn voor- beeild en gezag, in dat en dergelijke woorden de spel- ling eij, uij bezigen. Ik vraag, of een verkeerd be- grip van leerlingen of 'volgers eene reden mag zijn voor den.leeraar, om zijne leer te veranderen. Doch her schijnt mij meer uit onkunde of onbedachtzaam- heid , dan wel met rechte wetenschap, dat die schrij- vers hierin de, volgens mij, jniste spelling bezigen: en ik geloof geenszins, dat hun 'voorbeeld eenig ge- zag verdient, om het gevestigde gebruik , dat slechts door taalkundigen kan worden vastgesteld,, te keer te gaan. Men schrijve dus nog bij voortduring ei, wi, uitgezonderd in de eigen-namen, die älsnog ey, uy vorderen; en men doe dit, tot dat een taalgeleerde ons voorga door de oorspronkelijke tweeklanken, ei/ en uij , te herstellen. Doch het gezegde is niet in allen .deele toepasselijk op de drieklanken aai, ooi, oei, In deze laat zich geen 2/ maar een 2 hooren, en zij kuunen mitisdien nimmer met eene 2j geschreven worden. De oude schrijfwijze derhalve, waarbij men ook daarin de y gebruikte, is ontstaan uit eene miskenning van het ware wezen dezer figuur ‚, (die, als ware zij eene Griek- = 391 sche ö, met onze ö verward en verwisseld werd ,‚) ge- voegd bij eene zekere zucht tot gelijkvormigheid met de tweeklanken ey en uy, die men insgelijks op eene y zag eindigen, zonder te bedenken, dat in deze laatst- genoemde, de y de plaats der z2j verving. De tegen- woordige spelling der drieklanken met eene ; is dus de juiste : wil men om des gevestigden gebruiks wil- le., hetwelk eerbied verdient, in sommige eigen-na- men de y behouden, men doe dit, maar. trekke dat gebruik niet verder dan het bestaat, en men vervange die y nimmer door eene zj, hetgeen ten dezen inder- daad eene aanstootelijke wanspelling zija zou. Over de kw en ks. Onze hedendaagsche kw was oudtijds ten &enen male anbekend en. werd volstandig gugeschreven, als guam, gyalijck, quaet enz. En deze spelling was overeen- komstig .ons oorspronkelijk Alphabet en dus de eenige ware, Het was eerst voor het midden der ı8d° eeuw bewaard, de gu, als uitheemsch , met de kw, als ware deze spelling echt Nederduitsch, te verwisselen, en alzoo de taal ook in dit opzicht te verbasteren. BıL- DERDYK echter (Spraakl. bl. 55) meent, dat gu en kw wezentlijk verschillende klanken zijn, .en er in de uitspraak .:onderscheid: ‚is tussohen guijnen en kwij- len.. Bat gehoar moge mij ‚bedriegen : maar op grond van het reeds geregde is ‚het mij.nog' onmogelijk 10e te geven, dat men ook oudtijds niet guijlen zou ge- schreven hebben. Tegenwoordig dan moge de gu in oorspronkelijk Nederduitsche woorden gants en al bui- ten het gebruik geraakt, en, de kw ingevoerd zijn, wij > 90 meenen , dat dit gebruik. moej worden. geterbiedigd , maar volstrekt niet,mag worden overgebracht op vreem- de woorden, als reguesi, guaniileit , qualiieit, qui» ianlie enz. waaria wi) met SIEGENBEEK (Faerb.: 4, uitg. Verh. bl. xı) de kw inderdaad eene alleraunstoo- telijkste wanspelling, tegenwoordig maar .al te voel gebezigd, noemen moeten. Oyersenkomstig het gezegie over ans. s Alphaber hon: den wij ook de x voor eene Nederduüsche leiten, wier gebruik bij ons hetzelfde behoort te zijn ala bij de Ro- meinen, die, ofschoon de co en s. kennende en ge- “ bruikende, ze echter nimmer samenivoegden, maar er de z vopr ia de plaaıs stelden ‚ misschien ;weliom- dat, zoo.als BILDERDYE (Ledersohr. bl.: 59) gisı., de x eigentlijk eene c is.met eene s.er dans henen gen trokken. Dan even als de gy , is zij uit ons tegenwoardig tsalgebruik voor oorspronkelijs Nederduitsche waor- den verbannen en heeft zij voor de As plaats gemaakt.. Men eerbiedige zulks, doch wrekke her niet verder, om her ook op de uitlheemsche woorden toe te pas- sen, en mat SIEGENBEER. ickst, schse enz, te schrij- ven , heigeen wij op onze heurt eane aanstontelijke wanspelling en sene onuoodige ‚inconsequentie noe- men, wanneer men, nies tevens eksempel, ekiokutie enz. schrijven wil. Doch onbegrijpelijk is her mij, dat: BILDERDYK (Spraak). bl. 57) ,. die anders. in alle andere woorden het tegenwoordige gebruik valgt, evenwel nog in hat eenige woord /lAux de = wil ge- bezigd hebben, omdat zij), zpgt hi), nader aan de gs komende , hei »Zug beter uitdrukt, waersan dit woord > 96 & gevormd is, Mij dunkt, dat de harde z nader komt aan de As: en gereedelijk zou ik BILDERDYK ten de- zen.volgen, indien hij ook in straks, bliksem, ck-' ster 'enz. de x bezigde. Maar’ om hem nu in de: goede spelling van het eenige woord fluz te volgen, terwijl hij daarin, onzes inziens, op eenen verkeer- den grond staat, meenen wij dat niet zou mogen wor- den geedgekeurd : weshalve wij ook daarin ons hou- den aan. het tegenwoordige taalgebruik, hetwelk uit alle. oorspronkelijk Nederduitsche woorden de x, als ware:zij vreemd, verbannen heeft, | Over den uitgang aadje. : SIEGENBEEK EN BILDERDYK komen met elkander over- een in de spelling van stelaadje, bagaadje , strijk- aadje, vrüjaadje, boschaadje enz.: alleen wil de eer- std’ pagie, en niet, zoo als: de andere, paadje ge-: schreven hebben ; misschien wel om geene andere re- den , dan om het van paadje (een klein pad) tekun- nen omderscheiden: doch alzoo vervalt hij in eene onnoodige inconsequetie. Te recht leert BILDERDYK (Spraakl. bl. 216), dat de djalhier eene lispend smel- tende uitspraak 'heeft en slechts &&n onverdeelde con- sonant is. Zij heeft dus juist de uitspraak der Ita- liaansehe of oud-Romeinsche g, v6ör eene e ofi staande: en wanneer men dan hierbij bedenkt, heigeen BILDERDYK 200 'juist leert (t. a. pl, en erh. over de Gesl. $ 100), dat dit aadje zichibear oorspronkelijk is uit den Italiaanschen uitgang agio en het Fransch age, waarvan boscagio, bocage, boschaadje,; dan begrijp ik waarlijk niet, waarom men aadje in plaats u 97 & van age spelt. Deze laatste spelling toch is naar den eisch onzer taal, die, zoo als wij gezien hebben, de g, als dj uitgesproken,, kent, terwijl onze tegen- woordige g-klank oorspronkelijk door gh werd uit- gedrukt. En al heeft men dan nu deze gAh tot eene enkele g verbasterd , geeft dit evenwel geene vrijheid of verplichting , om ook onze oorspronkelijke gtot eene dj te verbasteren. Ik weet niet, wanneer de spel- ling van aadje is ingevoerd, doch kan niet zien, dat zij oorspronkelijk is, en heb alle reden, om haar voor ingevoerd te houden, toen men het onderscheid der g en gh niet meer kende. Voldeed dit aadje aan de vereischte uitspraak , ik zou er niet tegen ziin het te behouden: maar nu die uitspraak met de gebruikte letters niet overeenkomt , en SIEGENBEEK , ofschoon in den enkel woord, eene andere spelling bezigt, weet ik niet, waarom men ten dezen niet aan den oorspronkelijken eisch onzer taal zou toege- ven en age schrijven, ook al moge men overigens aan de enkele g eene andere uitspraak gehecht hebben, | Over de verdubbeling der i en ch door eene J eng. SIEGENBEEK (erh. bl. 187) wil twee op elkander volgende lettergrepen, waarvan de eerste eindigt op ei, ui, aai, ooi, of oei, en de andere met e ofi begint, door eene j aan elkander verbonden hebben. Bi} schrijft alzoo zaaijen, groeijen, gooijen, »lei- jen, kruijen enz. en meent, dat die j als overgangs- Jetter noodzakelijk is, ten einde aan de uitspraak te G = 95 & beter te voldoen. BıtLperoxK (Spraakl. bl. 30) ver- werpt dit, en rekent zulk gene overgangsletter niet noodzakelijk,, ofschoon hij , vreemd genoeg, erkent, dat zich in de uitspraak, benevens de ö, nog eene j hooren doet, Ik voor mij echter meen dit. beginsel , waarin die beide Geleerden overeenkomen , te moe- ten ontkennen, daar zich slechts , althands naar mijn gehoor ,„ de z der twee- of drieklanuken in die woor- den als een consonant kenmerkt. Dien ten gevolge vervalt ook, naar mijn inzien , gants en al de vraag over de üoodzakelijkheid eener ingevoegde j, en hlijft slechts de vraag over , of men niet die i, zich als een consonant kenmerkende , in een j zou behoo» ren te veranderen. Doch hiervan kan ik de nood- zakelijkheid niet inzien. De ; toch behoort tot den twee- of drieklank en dient dus daarin behouden te blijvens en waarlijk, zonder de inlassching eener j, zal het woord in dit opzicht geene verkeerde uit- spraak verkrijgen. Het schrijfgebruik kau hier niet wel worden ingeroepen , daar SIEGENBEEK erkent , dat beide de schrijfwijzen , met en zonder de j, door den voorgang der achtbaarste schrijvers gewettigd 'ziin. Ik verkies dus alsnog liever de schrijfwijze yan BILDERDYK, als meer overeenkomstig den eisch onzer- taal, slechts met dit geringe verschil, dat, zit hoofde der bijeenvoeging van zoo vele vocalen, ik de beide lettergrepen door een afscheidingsteeken wil onderscheiden hebben , en alzoo »leien, groeien enz. schrijve. Alleen zou men nog mogen vragen, ' of ons geyoelen over de tweeklanken ei en ur, ak =D 99 x eigentlijk in de plaats der z eene zj vereischende , niet. medebrengt , dat wij in de woorden vleiön, kruien en’ dergelijiken, waarin zich die tweeklanken bevinden , de ;j moeten bezigen , en aldus oogenschijnlijk sıE- GENBEER. volgen., Wij zeggen, oogenschijnlijk: want ‚de ij ten dezen bij SIEGENBEEK is niet de vocaal , maar de op elkander volgende letters 7 en ;. Dan hoe juist deze schrijfwijzee ook zij naar ons in« zien , meenen wij haar: echter in den tegenwoordigen stand der taal, waarin de :j uit de tweeklanken gants en al geweken is, te moeten verwerpen, dewijl er voor die verwerping dezelfde grond bestaat, als waar- om wij ons tegen de goede spelling van BILDERDYEK in het woord /lux reeds verklaard hebben. Moet, en, zoo ja, hoe moet de verdubbeling der ch geschieden, wanmeer zij door eene korte vocaal wordt voorgegaan ? :BiLvennYK (Spraakl. bl. 52), even als DE VRIES (pe sAceR, Taalk. Mag. I. 109), verwerpt alle verdubbeling en schrijft dus dichaam, lachen, pochen, kuchen: enr.. SIEGENBEERK (Vers. bl. 