title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 147 Messieurse nos bons amys. Par la conference que nous mesmes et les Sr= de nostre Conseil avons eu avecq voz Commissaires nagueres venuz par dega sur ce que vous leur aviez baill€E en charge, nous trouvons qu’ilz ne sont furniz d’autre commission que de nous mectre en avant quelques dol&ances dont vous vous plaignez. Chose de peu d’importance ou esgard & l’estroict de voz affaires auquel vous’ vous trouvez. Ce qui nous & faict dresser un estat des choses materielles lesquelz ostans d’im- portance, voulons et entendons estre miscs en deliberation par les De- putez tant de nostre part que de la vostre. Et ä ceste fin en avons faict dresser ung project que nous avons faict bailler ä voz dicts Deputez par dega et envoy& aussy ä nostre serviteur BODLEY. Vous prians et requerans en vouloir meurement et en diligence adviser et Quant et quant promptement expedier Commission ample et souffsante ou & voz dicts Commissaires qui desia sont par dega, ou bien & d’aultres que bon vous semblera 1), lesquelz avecgq ceulx qui de nostre part seront ordonnez, pourront ensemble par deca adviser, traicter et conclure ce qui sera le plus expedient pour le bien d’icelles Provinces-Unies et pour l’advanche- ment de la cause commune, comme plus amplement vous dira de nostre part nostre dict serviteur BopLEY. Qui sera l’endroict, Messieurs noz bons amys, que nous nous recommanderons bien affectnueusement & voz bonnes graccs, prians Dieu vous tenir tousiours en la sienne. Escript & nostre palais de Westminster le XX de Juing 1589. — Vostro bonne amye ELIZABETH. Rt par les mains du Sr Conseiller sopLer le XV de Juillet 1589. Donn& &s mains du Greffier AERSSENS par le Seig’ BopLEeY le XV de Juillet, de soir & sept heures, pour en estre ouvert par le Seig" BARNE- VELT, alors President, comme fut faict et le lendemain en parüculier communicque aux Deputez non assemblez. (Prov. Utrechtsch Archief). Brief van euızaBerH 16 Aug. 1590 (Register 15 Sept. 1590). Nous ne pouvons aucunement endurer que soubs pretexte du traffic qu’ avez en Espaigne (que nous ne voulons simplement condamner) soyent ouvertement transportees des prövisions de guerre hors de vos pais & l’ennemi, comme uous entendons que fort frequemment passent des na- vires chargez de cordage, mast, poudre, artillerie et autres choses sem- blables eu Espaigne, et quelques fois pour mieux les coulorer, ä St. Jean de Luce ou & La Rochelle; car en permectant que ces provisions 1) Verg. hiervoren bl, 293 (Depöche der Staten-Generaal 16 Junij 1589). 148 parviennent % l’ennemi commun, il en sera de tant mieux pourveu pour maintenir la guerre contre nous A plus de hazard de vostre Estat. Et qui plus est, il sera plus fortii6 par le moyen de nos amis, pour les- quels defendre nous sommes embarguez cn une guerre, — ce que ny par force de coustume,, ny de droict ny de toute raison humaine est & permectre” enz. Over ELIZABETH’S gedrag jegens Nederland en haar (verg. Aiervoren bl. 197, 201) dij gelegenheid van het Traclaat van 1585 utigevaardigd Manifest, is lezenswaardig het daarop nog in de vorige Eeuw gedaan beroep van het Fransch Kabinet, tijdens den Engelsch- Amerikaanschen oorlog. »La conduite qu’a tenue & leur dgard la Reine ELISABETH, 200 heet het in de Odservations sur le Memoire justificatif de la Cour de Londres (1780), merite d’&tre developpde. — Enfin les Confederes declarerent leur independance en 1585; cette demarche fut promptement suivie d’une nou- velle alliance defensive: elle est du 10 Aoüt de la mä&me annde. Les Hollandois alleguerent dans leurs pleins pouvoirs la circonstance, qu’ils avoient entierement secons le joug de l’Espagne, et quils s’etoient de- clar&s libres et independans de sa souverainet6. — Pour justifier ce der- nier trait€ ELISABETH poblia un manifeste, dans lequel Elle rappela les cruautes que les Gouverneurs espagnols avoient commises dans les Pays- Bas, et le projet forme par la Cour de Madrid de detruire leurs frao- chises. Elle declara en möme tems, qu’ Elle £toit obligee de soutenir les Provinces-Unies par la defense de leur libert#, parceque c’etoit-lä Yunigque moyen de conserver aux Anglois la libert€ du commerce avec les Pays-Bas, et de garantir l’Angleterre des invasions que l’Espagne auroit les plus grandes facilitts d’y faire, si une fois elle avoit reduit ces Provinces sous son obeissance absolue. Enfin ELISABETH observa que les traites qui subsistoient anciennement entre l’Angleterre et les Souve- rains des Pays-Bas uvoient &t6E conclus non — seulement entrc ces Princes, mais aussi entre leurs Etats respectifs pour leur defense mutuelle et qu’ainsi en protegeant les Provinces-Unies contre un injuste despotisme, Elle ne faisoit exactement que remplir la derniere partie de ses engage- mens, sans contrevenir en aucuno maniere d% ce qu’ Elle devoit au Sou- verain de ces Provinces. — Il est ä remarquer que la publication de ce manifeste n’occasionna pas le’ rappel des Ambassadeurs respectifs et que trois anndes apres sa publication , c’est-A-dire en 1588, ELISABETH IeMm- 149 plit encore, & la requisition de PHILIPPE Iı, l’office de mediatrice entre ce Prince et les Provinces-Unies au Congres de Bourbourg 1). — Cet abregs fidele de la conduite de la Reine eLisaberu & l’egard des Pays-Bas ?) convaincra sans doute tout le monde, que cette Princesse a reconnu le droit qu’a tout Souverain d’accueillir un Peuple qui s’est declare indepen- dant‘’ — Z. GÜNTHER, Europäisches Völkerrecht in F'riedenszeiten (Altenb. 1787) I, 78 volg. en hierbij cH. DE MARTENS, Nowvelles causes c£l£br. du Droit d. Gens (Leipzig, 1843) I, 462—498. 1) Zie hiervoren bl. 247 volg. 299. 2) Hiermede te vergelijken de beschouwing van de staatkunde dier Vorstin, bij den beroemden Baco (Mr. BAcon’s Discourse in ihe praise of his Sovereign). Works (uitg. van 1826) III, 31; voorts p. 84—90. De Kanselier zelf had tot stelregel: «that we could not abandon them (the Dutchmen) for our safety, nor keep them four our proft:”’ of: «we hold the Belgie lion hij the ears.” Works, II, 446. BWLAGE XLI. Bladz. 237 volg. (Gezantschap naar Schotland. — Instruc- tie voor de Heeren en Mer JoHAN VAN DE WABCK EM LEONART DE voocut, der Rechten Doctoren, van tgene deselve Heeren sullen hebben te besoigneren by den Coninck van Schotlant, van wegen de Heeren Siaten-Generael van de Vereenichde Ne- derlantsche Provincien }). De voorss. Gesanten zullen de voorsz. Co. Majt overleveren hunne brieven van credentie van wegen de voorsz. Heeren Staten-Generael, doende behoorlicke groetenisse en recommandatie met aenbiedinge van hunne goetwillige dienst en bidden dat hem in dancke believe te nemen het present van vier peerden, dewelcke de Heeren Staten-Generael pre- senteren en in de Geunieerde Nederlanden gevallen zijn. Zullen voorts verclaren dat de HH. St. Gen. van den aenbeginne van hunne oorloge hebben getracht om met alle de naebuer-Coningen , Princen en Potentaten te blyven in goede eenicheyt, verbont en alliancie, zonder dat zy deselve off eenige van hen hebben gegeven off begeert te geven eenige redenen van beswaernisse; maar ter contrarie hebben gearbejt, gelyck zy oick noch ter tyt arbeyden, om een yegelick te believen 200 veele als hen mogelick es. Dat zy 't zelfde oick hebben gedaen met Z. Majt en zyne ondersaten, nyet alleenlick in regarde van de oude alliancie ende verbintenissen, maer oick uytdien dese Landen met veel oorlochsvolk van den Coninckryck van Schotlant, zijn in hunnen meesten noot en principaelste swaricheden van den oorloge geassisteert. Dat zij daeromme zeer ongeerne en met groote droefheyt hebben ver- . staen gehadt, dat den Heere Colonel sruarr hem heeft nyet alleeniyck 1) Prov. Utrechtsch Archief. 151 beclaecht van dat hy in den dienst van den Lande nyet wel en zoude hebben gecontenteert geweest, maar oick versocht dat hem souden ver- leent worden Brieven van repressalie tegen de ingegetenen van dese Ge- unieerde Provintien 1). Sulex dat de voorsz. Heeren Staten zoo haest als het hen is mogelick geweest, hebben genomineert en affgeveerdicht Gesanten om zijne voorsz. Majt de gelegentheyt van de saecke te representeren en met alle billycke redenen satisfactie te geven. Dat zij overzulcx oick nyet liever en hadden gesien dan dat de Ge- santen uyt Engelant, daerover zy hunne wech genomen hadden om met brieven van recommendatie van haere Maj! van Engelant des te beter zyne Co. Mt. contentement te geven, naer Schotlant waren gecomen. Maer naedyen ’tselve nyet en is geschiet midts de redenen daeraff zijne voorsz. Maj! genouchsamelick is verwitticht 2). Ende dat zijne voorsz. Majt by andere zijne brieven aen de H. fl. van ‘ den Raede van State en de voorsz. Gesanten gescreven heeft wederomme believen te insisteren — dat dezerzyds Gedeputeerden affgeveerdicht zou- den worden; dat de voorsz. Heeren Raden van State hadden, zoo haest als zij dezen brief van H. Majt hebben ontfangen, de voorsz. zijne Majt by hare brieven van — met eenen specialen bode verwitticht, dat zij met d’eerste goed en gelegen weder hunne Gedeputeerden zouden äffveerdigen. Ende dat met vast betrouwen, dat de voorsz. Geunieerde Landen en hunne ondersaten niet en zal praejudicieren, dat de voorsz. hunne Ge- santen binnen den bestemden tyde nyet en hebben connen gereedt wesen. Ende zoo verre den voorsz. specialen bode zijnen wegh genomen heeft over Engelant en dat alzoo den Coninck nyet en is geadverteert geweest off immers zeer spade, aengesien den voorsz. bode expressed last is gege- ven Om zo0 zeer te haesten zijne reyse als het mogelyck ware, dat hy ter zee recht op Edenburch zoude varen. Sullen voorts de voorsz. Gesanten tegen de praetensi@n van den voorsz. Heer Coronel stuART allegeren de redenen en middelen begrepen in de andere voorgaende Instructie, mitsgaders de Memorie, daertoe deselve In- structie haer refereert 3), en alle andere alzulcke redenen als zij uyt crachte van de voorgaende alliancie ende andersins sullen bevinden to behooren. — ——— 1) Men bestreed te ’sHage de vordering van den Overste STUART, Ongeveer op de- zelfde gronden, als genige jaren vroeger, die van Graaf GUNTHER VAN SCHWARZRURG. 2) „Ik wil Uwer E. niet verbergen (meldde DE vOOGT aan OLDENBARNKYVRLT), dat mijn komste en Legatie na Schotland niet sonder jalousie (bij ELIZABETH) geweest is — sudat mijn vordere reyse na Schotland voor als noch blijft gesurcheert.”’” Z. BOR, ter na te melden plaats. 3) Z. deze Memorie hij BoR, Nederl. Oorlogen, XXV B. fol. 884 volgg. en aldaar fol, 375877 , fol. 382—339 den loop der Negotiatie. 152 Van gelycken sullen hen vick behelpen met de informatiän en Memorie beroerende het schip van den Heere Grave van orcanzs !) en de boots- gesellen en ander volck van oorloge alsnoch gevangen leggende. Ende by zooverre hen swaricheyt gemoveert wordt nopende zeecker schip van oenen JACQUES STUART dwelck in den gront geschoten zoude zijinby ze- keren Capitain en schepe van oorloge uyt den Noorder-Quartier genoemt FREDERICK ADRIAENSZ. ROOD, Omtrent /ermuyder (Yarmouth) in Octobri lestloden,, sullen de voorsz. Gesanten deselve saecke verantwoorden en voordragen conform die informatie, mitsgaders de redenen en middelen die by gescrifte zija vervat en den voorsz. Gesanten in handen sullen werden gestelt. Sullen voorts de voorsz. Gesanten hunne voyage metten eersten vorde- ren en in Schotlandt gecomen wesende de HH. Staten adverteren van de gelegentheyt en voorts hunne wedercompste zooveel mogelyck spoedi- gen. — Actum et resolutum den XX Maerte 1589. Onderstond: Ter Ordonnantie van de voorn. Staten, geteekent: C. AERSSENB. Sire ?2), II. Suivant ce que par nos precedentes avons escript a Vostre Maj'%, nous avons depesche et envoyons presentement vers Icelle, les S’® JoHan VAN DE WARCK 66 LEONART DE VOOGHT, Docteurs £&s loix, pour de nostre part baiser les mains & V. M. et en trös-humble debvoir % Icelle remanstrer certaines affaires concernans grandement l’estat de ces Pro- vinces-Unies, suivant la charge et instruction que leur en avons donnee. Et supplions partant V. M. trds-humblement que Luy plaise leur prester audionce favorable et les croire en ce qu’ilz remonstreront & Icelle. Et sur ce baisans tres-humblement les mains de V. M. prions Dieu, Sire, La conserver en heureuse et longue vie. A La Haye en Hollande ce XXIV jour d’Avril. Soubz estoit escript, enz. Au Roy d’Escosse. C. AERBSENS. Edele erentfeste wyse voorsienige ende zeer discrete Heeren, III. Wy hebben uwe E. twee diversche missiven gescreven tzedert onze saencompste alhier, dewelcke Uwe E. tzaemen met dese sullen ontfangen, alsoo de wind tot noch toe nyet en is goet geweest om de zee te crygen. k) ORKBNAXY bij BoR. 3) Prov. Utrechtseh Archief. 153 Wy hebben tzedert dat wy audientie hebben gehadt by de Co. M“ ende naer dyen wy hebben gedaen de debvoiren in onze voorgaende geroert, altyt gecontinueert in 't vervolghen van onse expeditie; maer mitsdyen de Staten alhier waren vergadert, om twoe principale zaecken, als na- mentlyck om te beslissen de opgeresen beroerte ende kennisse te nemen van het feyt van vele groote Heeren, die hen recht v6ör onse aencompste in wapenen hadden gestelt, ende voor de tweede, van het houwelyck van Zyne M“, en hebben wy alnoch aen gheen eynde connen comen. Op welcke twee saecken resolutie is genomen, sulcx dat wy nu van daghe tot daghe, jae van ure tot ure, antwoorde ende affscheyt van de Co. Ma verwachten. Dweick is de redene dat wy de scepen van oorloghe die tot noch toe egeenen wind en hebben gehadt om uyte gaeten te comen, noch dry off vier dagen hebben opgehouden. — Voor 300 veel als aengaet de voorgenoemde beroerte, is die van zeer groote importantie geweest, aen- gesien de principaelste Heeren van desen Coninckryck recht vöör onse aencompste hen hadden te wapenen gestelt, ende groote menichte van volck by den anderen gebrocht; in specie tegen den Cancelier, als te seer favoriserende de M* van Znyelandi; maer soo men verstaet, om den Coninck te dwingen de wapenen tegens Engelandt aen te nemen. Maer den Coninck heeft door zyne groote neersticheyt de hoofden overvallen, ende eensdeels gevangen genomen, hoewel dat by advyse van de Staten van ’t Rijck ’t meerendeel van deselve Heeren (mogelyck om den grooten aenhanck die zy hebben) zyn buyten pericule van heur leven; maer moch- ten wel met gevanckenisse, bannissement, of andersins gestraft worden. Ende aengaende het houwelyck van des Coninckx suster van Navarre!) ende naer des Coninckx suster van Denemercken, daertoe de steden ende be- zonder de stadt van Zdindurch meest gesint waeren, dwelck oock by Zyne Co. M& is goet gevonden, ende is dien conformelyck de Legatie naer Denemercken finalycken gesloten, zulcx dat de Gesanten verhopen binnen thien of XII dagen te vertrecken , ende dyen aengaende te concluderen zoo verre men eens wordt van de conditien. — In onze zaecke zyn ge- nomineert drye principale Heeren van den geestelycken staet, ende drye van de weerlycke, ende drye Steden, Edindburch, Tondien ende Glasco, die adviseren zullen op de antwoorde, diewelcke van wegen Zyne M&! ons gegeven sal worden. Wy worden van .een yeder verzeeckert dat de ant- woorde nyet anders dan goet en zal zyn, ende dat ons dezelve vöör Manendach toecomende gegeven sal worden. — Alle de Gedeputeerden van de Steden alhier hebben geweest op de dachvaert, hebben ons wel solemnelyck comen verwellecomen, ende geoffereert alle mogelyck assis- tentie, ende oock begeert dat wy aenhouden zouden, dat de coopman- — 1) Verg. BuzanvaL,, Zeiires ei Negociat,, p. 75 (1846). 154 schap haeren train ende cours sonde mogen hebben; dat zy van heuren’t wegen nyet en zouden naelaten te helpen onderhouden alle goede corres- pondentie ende vrientschap. Die van deze Stadt hebben ons genoot tegens der Sondaschs avont, zulcx dat wy te meer betrouwen dat wy nyet lan- ger opgehouden en zullen worden. — Wy hebben alhier uyt regard van diversche extraordinarise Oncosten moeten Op- nemen zes hondert Rins- guldens, die wy getrocken hebben op myn Heer den Tresorier manpe- MAECKBR, alz0o wy geen COmımoditeyt en vonden om de wissel te trecken op eenige comptoiren van Zollandt. — Hiermede ons recommanderende in uwe goede gratie, Biddende God Almachtich Edele erentfeste ens. Uwel Ed. te verleenen te verleenen in gesontheyt lanck ende salich leven. Uyt Zadindurch desen XI Juny 1589. — Ne- derwaerts stont gescreven aldus: Uwe Ed. dienstwillighe, ende was on- derteekent :: JAN VAN DE WARCK Ende LEENARDT VOOCHT. Superscriptie Edele erentfeste — mijn Heeren de Staten- Generael van de Geunieerde Nederlanden. (Provinciaal Utrechtsch Archief). BIILAGE XLII. Blade. 204. »M’. PIeTER van DER MEER.” — Welke ach- ling die Staatsman en Regtsgeleerde, tijdeljk na het ontslag van zuys, als Advocaat van Holland werkzaam, wegens züne zeldzame kunde had verworven, is blijkbaar wit de schilterende hulde, hem in eenen adem, met OLDENBARNEVELT door CORN. VAN DER NIEUSTADT in de opdragt van het geschrift over de Hol- landsche Leenen toegezwaaid. »Hasce itague primitias meas, in hoc argumento primus vobis rerum dominis aestimandas proponere festinavi — dum conspiciuntur in hoc consessu ampliss. v. N. JOANNES OLDENBARNEVELDIUS Templii Dominus, qui socero nostrTO PAULO BUSIO successit in eam dignitatem, quam ipse ornat singulari prudentiß, cujusque consiliis vos principem defertis 1lo- cum; et PETRUS MERANUS Curiae quondam Hollandicae Senator, nunc inclytae Delphorum Civitatis Assessor , ex quorum pectore ego arbitror, ut totius Jürisprudentiae opulentissimo penu, si collapsum foret, patrium Jus omne posse restitui: Hos ego, non ut vulgus solet, defensores atque assertores laboris mei, sed Arbitros, Judices, Censores denique appello,’’ enz. De Feudi juris scripti, Hollandici, West- Frisicique , successione, — Auctore Cornelio Neostadio (1602). BIIJSLAGE XLIIl Bladz. 207 volg. Brabantsche — Vlaamsche partij A. 1586 — 1618. Reactie. — Aan deze beschowwing zet niel wenig ge- wigt bij, de volgende treffende plaate wit H. DE aRooT's Ur- dinum Hollandiae ac Westfrisiae Pietas (L. Bat. 1613), p. 123 sq. : »Testis est Flandria , de quä vere dici pntest, quod de Graeciß olim: periisse eam Äibertate immodicä ei licentiä concionum. Qui sunt qui Gandavi aliisque in urbibus sapientissima Principis Arausionensis consilia distur- barunt? qui famam ipsius voce ac scriptis lacerarunt, palam praedican- tes, nefas esse maximum, cum ullo Romanae religionis Principe foedus aut socistatem habere? qui plebem imo plebis infimam faecem ad impe- rium vocarunt? Qui sunt qui post ejusdem Principis mortem hoc palam, hoc clam egerunt, ut Ördines quam contemtissimos redderent, res novas quaerentibus promtissimi adjutores? Quo tempore haud immerito publicä Ordinum voce increpiti atque admoniti sunt, ut contenti Flandriam per- didisse, sub fallaci religionis imagine, quae saepe et perfidiae obtegumen- tum praebuit, optimatium imperia detrectando obtrectandoque, perdend& eundem in modum Hollandiä abstinerent. Et tamen paulo post, cum alienissimo tempore pax cum Hispano, imo deditio urgeretur, fuere illo- rum ex numero, qui summis suis potestatibus ad avertendum id pericu - lum operam denegarunt, externis autem delatum iverunt ejus negotiüi _ arbitrium. Bonos nemo accusat: sed ista qui sciet, facile intelliget, esse apud nos ejusmodi ingenia, quibus plus quam necesse est, haud tuto committas.” BWLAGE XLIV. — nn mus Bladz. 241 volgg. Vredehandeling — Treves met de Aartshertogen en Spanje. Commissie aan WITTENHORST Een GEVAERTS. »Les Archiducgs, etc. Comme ainsi soit qu’ ayons un grand desplaisir et regret de veoir les Provinces de par dega ainsi travailldes de ceste miserable et longue guerre, et que soyons fort desireux de les voir reduictes en nn repos general, et qu’elles puissent reprendre leur ancien lustre et splendeur, ainsi que ne voudrons laisser glisser aucune Occasion, qui pourroit avancer ceste nostre intention et desir, A ceste cause nous confians a plein dessus la souffisance et fidelit€ de nostre ame& et f&al Messire WALRAVEN DE WIT- TENHORST, S’ DE HORST, Drossaart de nostre Pays de Kessel, avons iceluy commis depute et authoris6e, Commettons, deputons et authorisons, par ces presentes, pour prins avec soy nostre cher et bien aime Me JEAN GEVAERTS, Licentie &s Loix, et Secretaire de la Francise de Zurnhout, pour assistant, se transporter au lieu de La Haye en Hollande, et illeq % la premiere Assemblee des Deputez des Estats, leur declarer de nostre part, que nous sommes prests d’entendre &% un Trait€ de Paix, et de & cest effect deputer Commissaires, et prendre jour pour en entrer en com- munication, et leur y donner tout raisonnable contentement; et otı ils seroient plus enclins de faire presentement une Trefve, que nous en som- mes aussi tres contents, pour quel temps que sera trouv& le plus & pro- pos; se conformant au surplus au contenu en l’Instruction qu’il a de nous du 6 May dernier; sur quoy les dits DE WYTENHORST et GEVAERTS procureront nous envoyer au plustost responce et resolution. Fait a Bruxelles sous nostre nom et cachet secret, le 3 jour del’An 1607. Soubscript Estoit paraphe Par ordonnance de Leurs Rus 1), vi, Altesses Serenissimes SigneE ALBERT, ISABEL. Signe PRATZ 2). in u — 1) Zal moeten zijn Richt (zooals Register 6 Maart 1607 fol. 87). dat is RICHARDOT. 2) Register 7 Febr. 1607 (fol. 43). 158 Copie de la leitre des Archiducgs au S’ DK HORBST. Les Archiducgs, etc. Cher et feal, Nous souvenans qu’&a vostre dernier retour de Hollande, nous avez rapport, que n’y avoit eu moyen de tirer aucune resolution sur ce que y estiez alle faire on suite de nostre ordre et Instruction du 6 May dernier passe, avant la premiere jointe des Deputez des Estats de delä, et que l’on entend qu’ils sont presentement assemblez A La Haye, ne voulons manquer & chose quelcongue qui puisse servir au re- pos des ‚Pays de par deca travnilles d’une si longue guerre, nous ne pouvons sinon evoyer et approuver, que y retourniez su plustost, mes- mes en compagnie de Messire JEAN GEVAERTS, — Secretaire de la Fran- cise de Zurnhous, pour votre Assistant; Proposant en premier lieu & ceux qui seront designez pour vous ouir, de se disposer de traiter d’une Pair par les raisons e6 moyens Contenus en nostre donnde Instruction et au- tres que y scaurez adviser; et ou que jugerez qu’ils aimeront mieux d’entendre % une Trefve ou cessation d’armes pour quelques anndes, vous leur direz, que nous cognoissez tanı desireux de procurer lo bien et soulagement des dits Pays, que vous croyez fermement, que ne refuse- rons de prester l’oreille & telle proposition ot que partant ils vous en facent sgavoir leur resolution, avec asseurance qu’ils verront et cognois- trons par les effects que de nostre part ceste besoigne sera avancde et facilitee, en tout ce que faire se pourra, ainsi que le contient nostre sus- dite Instruction. Si nous advertirez incontinent de la response que vous y aura ostö donnde, soit par ledit GEVAERTS ou par vostre missive, com- me trouverez mieux convenir. A tant Dieu vous ait, Cher et Feal, en sa continuelle garde. De Bruxelles le 12 Decembre 1606. Sign ALBERT Et plus bas, PRATZ. Instructie van 6 Mei 1606, voor WITTENHORST. Cher et Feal, En suite du zele et affection qu’ avez en nostre service, vous nous avez souvent fait entendre, que par le moyen de quelques vos Parents et Amis, qu’ avez par delal), vous arvez aultrefois proposd d’en- — | ns 1) H. DE GROOT noemt WITTENHORST «per majores aut connubia devinctus Bataris nobilitatibus.’’ 159 cheminer quelque regociation pour sortir de ceste guerre, et parvenir & un repos; et vous scavez quantes fois vous nous en avez fait ouverture nous nous y sommcs monstrez en tout inclinez, et Oores que de toute vostre negotiation, ne se soit veu autre effect, sinon de remise & remise, et qu’il semble qu’% peu de reputation vostre, vosdits Parens et Amis cerchent de gaigner temps & nostre prejudice, toutesfois entendant qu’ avec la permission de ccux de l& vous estes pour y faire un nouveau voyage, et que possible il vous viendra occasion parler sur la mesme nature }), nous avons bien voulu par ce brief escrit, vous declarer nostre inten- tion, afin que s’il s’en parle, vous puissiez les en esclaircir; qu’est en effect que nous sommes & la mesme volont@ que paravant, d’une fois sortir de ceste guerre, et remettre les Pays et subjets en repos et tran- quillit6 et & conditions si justes, et equitableg que ceux de lä en auront contentement. S’ils vous demandent quelles, vous responderez, qu’ils sgavent la jus- tice de nos pretensions, ne demandans rien que les Articles, et que pour leur regard c’est & eulx de ce faire et demander ce qu’ils jugeront convenir pour leur asseurance, et sur quoy nous leur donnerons toute raisonnable et plus que raisonnable satisfaction. Que s’ils desirent la Paix et veuillent en traiter, nous deputerons in- continent personnages pour entrer en communication, esperans que si les leurs y apportent la mesme volonte, que les Articles, le succts en sera en bonefice et consolation universelle des Pays, soit par voye de Pair entiere et absolue, soit par Trefves de longues anndes, comme se trouvera mieux convenir. Et comme il semble qu’autrefois ceux de l& ont craint qu’ avoir com- munication publicque, et de plusieurs personnes, leur pourroit estre de prejudice, s’ils ont encor le mesme doubte, ils pourront nous mettre en avant tels moiens plus couveris 2) qu’ils aviseront, et auxquels nous nous accommoderons volontiers en tout ce qui se pourra; comme nous ferons en ce qui se pretendra de nous en la matiere principale; desorte qu’ils verront et toucheront au doigt, que nous y proc&dons sinckrement et que nostro but n’est de les circonvenir. Cecy est ce que pourrez leur dire pour ceste fois et nous rapporter 1) Matiere? 2) BUZAnvAL meldt den 9 Sept. 1806 (Propositions T. II, 1208 (H. 8. der Kon, Bibl. te ’s Hage) : «Or, ayant consider6 qu’une proposition si nouvelle pourroit estre fort cha- touilleuse et perilleuse, propos6e parmi tant de testes, il (OLDEMBARNEVELT) a prudem- ment obteuu de ladite Assembl&e (van Holland) qu’elle seroit reserröe et r&strainte en un netit nombre de Depuisz,, qui seroient obligez par serment (comme on a accoutum& de faire en tel cas) de ne rien declarer de ce qui auroit est& propos6, jusqu’ä ce que le teınps eust meury l'affaire dont estoit question” (geheim Besogne), 160 filellement ce qu’ils vous respondront, et ce que ponrres concevoir de leur intention, afin que puissions passer plus avant, si les affnires s’y trouvent dispos6des. A tant Dieu vous ayt, Cher et Feal, en sa continuelle garde. De Bruxelles le 6 May 1606. Signe, ALBERT |). Treffend is hier de naauwkeurigheid van het verslag var BUZANVAL (9 July 1606, Propositions T. I, 1160). »Or bien que le bruit des armes soit grand par dega d’une part et d’autre, si est-ce que je vous puis asseurer, avoir eu communication d’une lettre escrite du mois pass6 par l’Archiduc & un gentilhomme neu- tral, voisin de ce pays, dans lequel il a grandes alliances et parentages; en laquelle il l’exhorte vivement d’entamer sans plus de delay les pro- pos de paix, desquels il s’estoit charge avec asseurance,, qu’il trouveroit moyen de les faire goüter par dega par les amis qu’il y avoit; offrant derechef ledit Archiduc, d’entrer en conference sur ce sujet avec tant ou si peu de personnes qu’on trouveroit bon estre, en protestant extra- ordinsirement de la sincerit6 de son coeur en cette affaire, lequel se sent si avant touch de la piti6 de ces pays, qu’il n’y a rien qu’il ne fasse pour pouvoir arrester le cours de ces miseres; desorte que, s’iln’y a moyen pour le present de le pouvoir faire par une paix finale, au moins qu’on avise d’y travailler par une iröve de longues anndes. — J’eusse bien desir& de vous envoyer copie de ladite lettre, mais on m’a pri& de me contenter d’en avoir eu la seule communication pour des respects, que l’on aime mieux me laisser deviner que de me dire. Sans quelques traits que j’ay remarqu& dans icelle, et quelques particulieres raisons que jay, j’eusse soupgonne qu’elle auroit este inte et communigude & 'dessein 2).” Antwoord der Staten. »Nadat by de Heeren Staten-Generaal van de Vereenigde Nederlanden, in haar Edele Mog. Vergaderinge gehoord en rypelyk ge&xamineert is geweest 3), hetgeen by Heere waLRaven, Heere VAN WITTENHORST, Heere 1) Begister van Holland fol. 48—45 (7 Febr. 1607). 2) Vorg. mijne danteekeningen op den MAUBITS van Mr. C. M. VAN DER KRMP, bl. 22 volg. — (Utrecht 1344). 3) Zie bij va DRR KEMP, MADRITS V. NASSAU, 111. 98—102, de Handelingen der Staten-Generaal van 10, 13, 24—27 Januarij 1607. 161 van der Horst, geassisteert by MT Jan GEVARRTS, Licentiaat in de Reg- ten, van wegen haar Doorl. Hoogheden Erts-Hertogen van Oostenryk, volgens sekefe Instructie van den 6 Mey, Brieven van den 12 Decem- ber en Acte van Commissie van den 3 Januarlj alle laatstleden, den 13 deses by monde geproponeert 1) en in geschrifte overgelevert was, heb- ben haar Edele Mog. na rype deliberatie daarop gehouden, met advis en goedvinden van S. Exc. en Baden van State der voornoemde Lan- den, voor antwoord verklaard en verklaren by desen, dat de Nederlanden door de hoogste nood en gewigtigste redenen, tot der voornoemde Lan- den en goede ingezetenen derselver defensie in zielen, ligchamen ende goederen, mitsgaders der Landen, Steden en ingezetenen vry- ende ge- regtigheden, tegens de overgroote tirannye der Spaignaarden en adhe- renten , gedrongen zynde tot het aannemen der wapenen en oorloge, van dien tyd af niet meer van God den Heer Almagtig gebeden, gewenscht nogte begeert hebben, als tot dienst, welvaart en versekeringe der Ne- derlanden, mitsgaders de goede ingezetenen derzelver, tot een godde- lijke, eerlijke ende versekerde uitkomste van den oorloge te mogen ko- men, gelijik Fl. Ed. Mog. als nog van gantscher herte van God den Hcer Almagtig bidden, wenschen en begeeren. Maar terwyl er nit de voorsz. Instructie van den 6 Mey (daartoe de andere Brieven en Acte van Com- missie relatif zijn) klaarlijk te verstaan is, dat hooggemelde Hoogheden als nog continueren in hare ongefundeerde pretensien, van dat haar eenig regt in of tot de Vereenigde Landen soude competeren, daar nogtans H. E. Mog. voor alle de waereld notoir, evident en onwedersprekelyk houden, dat by geene Titule, dan by geweld of oorloge by haar Hoog- heden in of totde Vereenigde Nederlanden iet mag gepretendeert worden; en ter contrarie, dat de H. H. Staten-Generaal der voorsz. Landen, uit goede en regtvaardige saken altyds gesustineert hebben, met ongetwyfeld regt verstaan, gefundeerd te wesen, om tot de Uni@n onder de Neder- landsche Provincien opgeregt, geintegreert te hebben alle de Provincien, Steden en plaatsen, die uit de handhoudinge van deselve Uniön soo met geweld als heymelijke mendes en practycquen zyn getogen 2) met violatie van het solemneel Decreet, daarby de Nederlanden uit soo gewigtige en regtmatige redenen voor eenen vryen Staat verklaard zyn; welk Decreet sedert de naaste vyf-en-twintig jaren herwaards met verscheyde publicque 1) Z. bierbij de Ferhooren van OLDENBARNEVELT, bl. 144. 3) Verg. het Antwoord der Staten-Generaal, ter dagteekening van XI Febr. 1006 in het Fransch (A Messrs. les Estais de Brabant), uitgegeven door F. w. BB:LIxG@ (Leipz. 1856) PHILIBRRT DU B018, Diplomatische Berichte an den Fursien LuDwIe z ANHALT, s. 202—204 (Brieven van 11 September en 13 December 1604 tusschen ’s Hage en Brussel gewisseld). K 16? actien en handelingen, ook met de magtigste Koningen en Potentaten van Europa bevestigd !), en by H. E. Mog. voor hen selven en voor alle hare gesworen Bondgenooten (daarvan nog veel duisenden Liefhebbers der Nederlandsche vry- ende geregtigheden onder klare Hoogheden sug- tende, van herte redintegratie begeeren) door de sonderlinge genade van God den Heer Almagtig, assistentie van de hooggemelde Koningen en Potentaten, mitsgaders alle niterste devoiren der Vereenigde Provin- ciön, Quartieren, Steden en ingezetenen van dien loflelijk gemainctineert, en H. E. Mog. by continuatie en vermeerderinge van deselve goederen, assistentie en devoiren verder te mainctineren, en de voorsz. redinte- gratie te vorderen geresolveert synde, hadden H. E. Mog. op verscheyde geljke openingen en propositi&n 2), ook laatst van de Roomsch-Keiser- like Majesteit verklaard, dat noch goddelijk, nog eerlijk, noch sekerlijk kan gehandelt worden met degenen die tegens het voorsz. Decreet ge- mainctineert ende bevestigd regt der Versenigde Nederlanden iet ir of tot deselve continueren te pretenderen; — by welke verklaringe I. E. Mog. persisteren, hen voor God den Heer Almagtig, alle de waereld, en sonderling de Nederlanden en hare Naburen, door de voorsz. onregt- matige pretensin overgekomen en verder over te komen, en van de pro- ceduren die H. E. Mog. tot mainctenement van haar regtvaardige sake verder by de hand te nemen gedrongen worden. ' Gedaan den 27 Januarij 1607 3). Vandaar de verklaring van ALBERT en ISABELLA: »Les Archiducgs, n’ayans rien plus & coeur que veoir les Pays-Bas, et bons habitans d’iceulx delivres des miseres de ceste guerre, declarent par la presente avec meure deliberation, qu’ils sont contents de traiter avec les Estats-Generaux des Provinces-Unies, comme de la mesme forme. et manitre qu’anec Pays, Provinces et E’stats übres A), soit par voye de paix _—-. 1) Besol. der Staten-Generaal 18 Jan. 1607, bij vAN DER KEMP, MAURITS V. NASSAU, III, 09: „ziinde — voor een vrijen Staat gehouden geweest — en jegenwoordig nog bij de Koningen van Frankrijk, Groot-Britanni&, Denemarken en Zweden en andere Heeren.” 2) Bij EBBLING s, 204: «Le Roy (JACOB I) a par Monsr. CARON, Ambassadeur de Messrs les Estats receu leur response sur la proposition & un Traitt& de paix avec le Boy d’Espaigne et les Archiducgs, qui est en effect: Que si longtemps I’un ou l’autre pretend droict de souverainet sur eulx, si longtemps avec l’aide de Dieu ils porteront les armes contre les dits Roy et Archiducgs” enz. 3) Register van Holland, den 7 Febr. 1607 fol, 46. 4) De Aartshertogen betoonden zich sedert op dit punt, seer rekkelijk. Instructie van 16 Januarij 1608 voor 8PINOLA, RICHARDOT enz. (in de Negotiations van JEANNIR): »Au fait de libres, pulsque vous sgavez ce qu’avons Consenty, vous ne serez scrupuleuX u ash 163 perpetuelle, soit de Trefves et suspension d’armes: bien entendu qu’en cas de Trefves et suspension d’armes, chacque demeurera avec ce qu’il tient et possede; et en cas de paix, avec ce que de commun consentement s’arrostra et conclura. Et ayans Leurs Altesses meurement considere” enz. En nader: nqu’ils sont contents de traicter avec les Estats-Generaux des Provinces-Unies, en qualil et comme les tenans pour Pays, Provincces et Estats libres, sur losquels Leurs Altesses ne preiendent rien,” enz. (13 Maart 1607). En wederkeerig de Acte van de Nederlandsche zijde: »Hebben in qualit€ als Staten van de vrye Landen en Provincien, daarop hooggemelde Ertz-Hertogen niet preienderen, na goede deliberatie, met advis van Syn Exc. en Raad van State 1) verklaart en verklaren by desen, dat syluiden van hare zyde van herte ook niet meer begeeren, dan soowel de andere als de Vereonigde Nederlanden, met een Christe- lijke, eerlijike en versekerde uitkomste van de miserien deser oorloge te sion verlost,” enz. (12 April 1607) 2). Weigering der onvolledige Acten van ratificatie van den Koning van Spanje; eisch van nieuwe en behoorlijke Acten. »De Staten-Generaal van de Vereenigde Nederlanden gehoord, gesien en rypelijk ge&xamineert hebbende hetgeen by den Heer LoVIS VEREYC- Ken, Ridder, Audiencier van de Doorl. Ertz-Hertogen, den 24 July on 2 deses ter Vergaderinge van H. E. Mog. by monde geproponeert, en den 25 July en 3 deses respective in geschrifte gelevert is, hebben eerst Hare Hoogheden toegewenst alles goeds, sonderlinge tot welstand soo van de Vereenigde als andere Nederlanden, en de gesamentlijke goede ingezetenen derselver; en na goede deliberatie gelet hebbende op de twee Acten des Konings van Spaigne, gedateert den laatsten Juny, geschre- —-0— & leur clausuler ä& leur contentement et sans faire ny dire chose qui puisse les meitre en opinion que voulions contrevenir & la declaration que leur en avous donne et qu’enten- dons ponctuellement accomplir.' 1) Ook na het advies der Hoven van Justitie en der »Luiden van de Rekeninge’’ in- gewonnen te hebben. 2) Register 6 Maart 1007 fol. 84—90, 164 von en gedepescheert in Spaansche sprake 1, agter die twee Handelingen den 12 April en 2 Juny respective tusschen de Gedeputeerden van Hare Hoogh. en H. E. Mog. gemaakt en den 24 April en 22 Juny daarna by behoorlijke Brieven en Acten bezegelt en geteekent by Hare Hoogh. en H. E. Mog. geratificeert; verklaren die voorss. Acten imperject en defec- iueus te wesen, 800 in de gegeven qualıteit en forme, als in de substan- tie 2); wesende het dubbel van het Accord niet gesteld volgende de be- segelde Brieven van H. Hoogh. en H. E. Mog. ende de geheele regele, inhoudende substantieuse woorden, uytgelaten, niet gedepescheert in Franchyn onder des Konings naam, ende grooten Zegele, suiks als men Chartren en Brieven voor Koningen, Princen en vrije Republiquen behoort te depescheren; ende in de substantie niet conform de .beloften van H. Hoogh. geen aggreatie van de geheele Handelinge, maar gerestringeert tot eenige poincten van dien, ende veelmin gelijke verklaringe, sooveel Syne Majesteit aangaat, onder generale en particuliere renunciatien en verban- den daartoe behoorende. En al is het soo dat H. E. Mog. niet en twy- felen of het mangelt aau de goede en opregte meeninge cn intentis van H. Hoogh. niet, dat die voorsz. beloofde Brieven van aggreatie en gelijke verklaringe in behoorlyke forme, by den Koning van Spaigne niet gedepescheert overgesonden en H. E. Mog. overgelevert zyn; 800 en konnen nogtans H. K. Mog. op de verdere gedaan offeren en presen- tatien van H. Hoogh. met de Provinciön, Steden en Leden van dien, nogte andere Geinteresseerden in besoigne niet komen, v6ör en aleer H. Hoogh. de voorss. beloften sullen hebben voldaan,” enz. (’s Graven- hage 9 Aug. 1607). nn mn nn nn 1) Daarentegen overhandigde men den Audiencier sen opstel (concept) der Acte door PHILIPS te onderteekenen, in het Nederduitsch, Latijn en Fransch vervat. (Begisier 17 Julij 1607, fol. 233-237). 9) CORNWALLIS, Britsch Gezant te Madrid, in ziine dep£che van 29 Aug. 1607, o. st. geeft genoegzaam de bedekte inzigten van het Spaansche Hof te kennen. ‚‚In my weake concelpte, merkt hij aan, this approbation of the King’s eyther amounts not to any such Acknowledgment, or yf it do or may do by any extension, yet it is in such an obs- eure and clowdie manner; — whatsoever is in that paper will be interpreted only an allowance of the abstinence of armes. not recognition of freedome, or a renuntiation of interrest in those Countryes or people.’’ — wınwoop, Memorials, II, 839. 165 Substantie van hetgene den Audiencier vEREYKEN verklaart heeft — nadat den Eerw. Heere Pater, Commissaris-Generaal (Br. JAN NErEn) syne harangue gedaan hadde den 25 October 4607, ’s morgens ten elf uren in den Hage !). »Edele Mogende Heeren; Het en is van geenen noode, dat ik U. E. Mog. alhier voorhoude en verhale de goede en opregte meeninge en in- tentie van Hare Hoogheden, noch ook de sonderlinge inclinatie en be- geerte die sy hebben, opdat dese begonste Vredehandel mag komen tot een goed en zalig einde, en dese lange en bloedige oorlog in een vaste en bestendige Peys; aangemerkt dat door alle de actiön en proceduren van H. Hoogh. van het beginsel af tot deser ure toe U. E. Mog. ge- noegsaem hebben konnen bespeuren hoe liberalijk, sinceerlijk en vrymoe- delijk H. Hoogh. sig gevoegt en geaccommodeert hebben 2) tot al hetgene U. E. Mog. hebben begeert en gepretendeert, omme daartoe te geraken; hebbende niet alleenliik U. E. Mog. verleent en doen overleveren de ver- sogte Acte van aggreatie ende declaratie, maar ook benaarstigt en de goede hand gehouden, dat Syne Majesteit insgelijiks daarin soo gewillig- lyk gekomen is, hoewel dat in het beginsel daarvan geen mentie van wege U. E. Mog. gemaakt en was geweest. In der voege dat gelyk myn Eerw. Heere den Pater Commissaris-Gene- raal aan U. E. Mog. mede verklaart heeft, de voorsz. Ratificatie van 8. Mat. is hier by ons overgebragt, en waarvan wij hebben doen afschry- ven een copie authenticq, dewelke indien het U. E. Mog. belieft, sal hier mogen gecollationeert worden tegens de originele. Het is wel waar dat dese ratificatie niet en is gemaakt nog in het Zatijn, nog in het Walsch, soo U. E. Mog. versogt hadden, maar in het Spaansch en in sulker forme en stijl als Syn Koninglyke Majesteit is gebruikende en userende met alle Koningen, Potentaten en Republicqguen van de Christenhaid. En omme de waarheid te seggen, het heeft aldaar vreemt gedagt dat men eenen s00 grooten en magtigen Koning soude willen doen veranderen sin stijl, als wesende jegens alle rede ende billijikheid; des te meer dat 1) Register, 4 Sept. 1607, fol. 277 volg. n 2) Onbegrijpelijk kwam die toegeeflijkheid den Staatssecretaris Lord SALISBURY, voor. „Ihe more I consider the straungeness of the Archduke’s offers to the Jtates of the Unyted Provinces in declaring them to be a free Siate and renounceing their interrest or pretence in them, schreef hij" 20: April 1607 aan Sir CHARLES CORNWALLIS , the more I loose my self; especially when I find it promised and conditioned that the King of Spaine is io confirme the said Deolaration,, and to make a like Benountiation for himself within the Tyme Iymitted in the Agreement.” wınwoop’s Memorials, II, 8306 , 837. 166 S. Mat tevreden is met den styl soo U. E. Mog. en elk in sijn reguard is gebruikende, en oversulks verhopende dat het sal wesen tot volle contentement van U. E. Mog. Ik verzoek deselve alles te willen insien met goede oogen, en ontfangen met gelijke gorde harten, als wesende de meeninge en intentie van S. Mat en H. Hoogh. gefundeert in alle rondigheid en sinceriteit, gelijik U. E. Mog. sullen altijd lang soo meer met de werken bevinden ende bespeuren. Geteekent, VEREYKEN.” 1) Desniettemin verklaring der Staten-Generaal (2 Nov. 1607), dat ook de Brieven des Konings van 18 September bevorens »niet alleen iu spraak en styl maar ook in de bezegelde insertie en omissie van veel woorden,” onvoldoende waren; en dien ten gevolge, aanvulling van het- geen daaraan ontbrak , door een bijzondere volmagt van PHıLıPs, in dato 10 Januari) 1608 op de Aartshertogen (Register 26 Januarij 1608 fol. 416— 420), »pour tant en son, qu’en leur priv nom, faire ce qu’ils juge- ront estre expedient, pour venir & une bonne paix ou Trefve pour plu- sieurs anndbe.” (Aanhef van het Tractast van 9 April 1609 fol. 381). 1) Bij azannın , Negotiaf., p. 125, viudt men in het Fransch, de voordragt van den Audiencier, van 8 Aug. 1607, en p. 187 die van 25 October. Z. voorts aldaar p. 188—191 de Fransche vertaling der Spaansche Acte; het Adries der Fransche en Britsche Gezanten en de Resolutie der Staten-Generaal van 3 Nov. 1607. BWLAGE XLV. Bladz. 250. »ANTorNE DE saIıLy, Agent te Calais. De geregelde briefwisseling van dien berigigever wit FPrankrijk met ’s Lands Advocaat, wordt, onder andere, gestaafd door de volgende depeche : »Monsieür, J’ay receu la vostre du 27 d’Aoust par le courier LE povxi) par laquelle vous me mandez la reddition de la ville de Berck. 