title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: C. D. mijn Genadigste Heer, dat haar van de Burgermeesteren en Raden wegen der Stadt Amsterdam aan contact geld binnen de tijd van drie weken mag worden voorgestreckt en geleentheid worden de Som van 200,000 Rijksdaalders voor den tijd van vijf jaren tegen 0 pro Cento; daar tegenoffertieren S. C. D. in kracht van derselven genadigste schriftelijke instructie en volmacht onder haar eigen hand te zien zegel mijn genadigst toege-steld en overgeleverd, dat de meerwelligemelde Heeren Burgermeesters en Raden van Amsterdam tot een hypotheek en assecuratie van het voorgenoemde Kapitaal met d' interessen van dien sullen hebben de Toll in de Pillau met deze naervolgende voorwaarden en condities: 1. Dat van deszelfde Pillausche Toll, dewelke op de verponding binnen Coninckengebied gehecht wordt, de Heeren van Amsterdam door hare eigen ministers en dienaers, die zij aldaar nefsens S. C. D. sullen hebben te stellen, de jaarlijkse interessen van het voorgenoemde Kapitaal sullen trekken, en het overschot en wat den voorsechrevens Toll meer bedragen zal, willen S. C. D. door hare ministers tot barre dienst en beste ontfangen en gebruiken laten. 2. In Indië het ook gebeurde, dat S. meer hoogstgem. C. D. de voorzegven Soma der 200,000 Ryexdaelders niet restitueerde na den tijd van de gemeente vijf jaren, zo moeten de Heren Burgermeesteren en Kadets der Stad Amsterdam den geheelen Pillouschen Toll zo lang aan haar behouden, tot dat zij zo wel van het gemeente Kapitaal als mede van d' Interessen en andere billiche onkosten ten volle gecontenteerd zijn; en S. C. D. willen aan den gemeente Toll niet eerder participeren, tot dat de meer voorzeggen som en het aanleven van deszelfde volkomenlijk zal betaald en afgedragen zijn. De redenen en de motieven, welke de Heren Burgermeesteren en Kadets hier toe zullen induceren kunnen en S. C. D. verschoeven hun tot een korte expeditie vermanen en aanhouden, zijn alreeds bij deszelfde wijze zo groot, zo pregnant en zo noodzakelijk geordend, dat het ongelijk zal kunnen uit en achter blijven, of de prompte genieting der 200,000 Ryexdaelders de deze Stad niet minder voordeel en avantgardistische in de Commerciën toe zal brengen door de vrije communicatie van Pruisen en de Häven in de Oostzee, als ook aan de andere zijde ongelijk zal kunnen uitblijven of falen, dat bij zo verre door verslapping van deze tegenwoordige goede occasie de Conservatie van S. C. D. Landen in Pruisen zal moeten pericliteren, dat alsdan deze Stad Van deze mijn pospositie goeddeels goede vruchten, dat de Heren Hooggerichten en Kadien van deze meerweltelijke Stad promptelijker aan 't stuk van S.C.D. nieuwe Soldatesque op de voorgestelde condities op de Pillause Toll moeten geven aan mij te delen en de rest, namelijk 170,000 Rijksd., binnen drie naastvolgende weken. En wanneer zulk nu zal zijn gepresenteerd, zo verschoon mij S.C.D.U. de Commoditeit van zo veel schepen, dat mijn Genadigste Kurfursten ende begeerde 2000 man naar Prussen zal kunnen transporteren. Instructie aan de Kurfursten voor zijn Käthe und Abgesandten Philipp Horn, Wyrich von Bernsow, Johan Portman und Matthias Puhubswichel, der Rechten Doctorn, bij hun zending aan de Staaten des Kurfurstenhum van Geldern und der Grafschaft Kleef. Dat, Cleef 13. Aug. 1648. (Solln) ich bei v. d. Capellen andere Katholiken einholen. Empfehlung der Allianz an den Minister. Krkundigung Ober die noch vorhandenen Differenzen und die Meinung der Staaten darüber. Augsburg, König werden sieben obgemachte Unsere Käthe als bald nach ihrer Ankunft beim Herrn Capellen anmelden und vermittelst Vermeidung wir glücklichen Grüssen wie auch Danksagung für seine bei denen wegen einer Allianz zwischen Uns und denen Herren Staaten General der Bündigen Niederländischen Provinzen gepflogenen Tractaten zu Uns verspühter gute Affektion, in welchem Uns jüngst alliiert besehene Zustand, dass er auch solches Werk zur Perfektion zu bringen sich ferners bemühen wollte, sich erkundigen, ob er, dass Unsere Käthe sich in völliger Versammlung der Herren Gelderschen Stände anmelden und ihre Proposition ablegen, sich gut befindet; ob er es aber besser und nützlicher zu sein erachte, dass sie nur einem oder anderen aus bemelter Gelderschen Stände Mittel und zwar welchem das Werk rekommandieren. Nach solchem des Herrn Capellen Gutbefinden nun haben sich Unsere Käthe zu richten und an dienlichen Herren, nach Digitized by Google Sendung an die Staaten von Gelderland. 49 Für vhergegangener Erzählung, mit was für großen Spesen und Bemühungen wir sowohl in selbst-eigener Person, als durch die Unsere nunmehr über anderthalb Jahre eine Alliance bei den Herrn Staaten aus sonderbarer guter Nachbarlichkeit Affection gegen dieselbe und zu Beförderung guter Sicherheit unsere beiderseits Staats und Religionsexercisse, wie inigleichen unsere gemeinen Interesse und Nutzens gesucht, und wie nunmehr in abgewichenem Monat in des Gräfen Haage unsere Bevollmächtigten Gesandten, sodann auch hernach unsere gegenwärtige zu dieser Sache deputierten Legato, dass wegen des aufgesetzten Projects besagter Alliance förderlichst aus allen Provinzen gewisse Resolutions eingebracht werden sollten, versprochen worden, solches aber bis dato noch nicht geschehen wäre, unsertwegen erinnern und anhalten: Es wollten wohlgedachte Geldrische Stande nicht allein für sich selbst und in ihrer Provinz bei gegenwärtiger Deutschen Assemblee einen gewissen Schluss machen und in die löbliche Generalität förderlichst einbringen, sondern auch, dass dergleichen von anderen Provinzen geschehen und wir nicht länger mit end- und schliesslicher Erklärung aufgehalten werden, befördern, in Betrachtung, dass wir innerhalb vier Wochen uns, mit Verleihung Göttlicher Hilfe, in unsere Preussische Lande begeben würden und nach unserer Abreise wegen gar zu weiter Entlegung bemelter Preussischer von diesen Landen dieses Werk zu perfectionieren nicht wohl möglich fiele, wir auch Andere, von denen uns allbereits für längst gewisse Allianzen offeriert worden, ohne unseren grossen Schaden und Nachteil nicht länger aufhalten könnten, welches doch bis her und eine geraume Zeit darum von uns beobachtet wäre, damit mehrbesagte Alliance, so wir mit ihnen den Herrn Staaten aufzurichten verhofften, gleichsam ein Reglement nachfolgenden Foederum sein, und wir in diesen Ihnen, den Herrn Staaten, ratiocine commerca oder sonst wo nicht prejudizieren möchten. (Die Gesandten haben sieh bei ihrer Proposition derselben Motive zu bedienen, wie kürzlich seine Gesandten im Haage, auch eben so wie diese auf die etwa movirten Dubia, namentlich in Betreff der Evacuation der Städte, zu antworten:) Für allen Dingen aber fleissig sondiren und nachforschen, in und bei welchen Punctcn Difficultäten oder Schwierigkeiten gemacht oder erreget werden, und bei welchen Hoffnung, dass man von Seiten der Herren Staaten weichen und es bei dem Projecte endlich annoch wohl verbleiben lassen werde; ingleichen in welchen mehrbesagte Herren Staaten auf ihrer Meinung wohl be- harren oder feste stehen und davon nicht abweichen, und dann in welchen Stilckeu oder Dingen sie es auf gewisse Temperamente end- Maie». iui (ic»di. J. Gr. Kurfursitu. III. 4 Digitized by Google 50 I. Die Alliani von 1Gf>f>. lieh ankommen lassen dürften, wie nielit weniger was für tempera- menta von ihnen fürgcseblagen werden. Welche Erkundigung aher doch Unsere Käthe nur zu dem Ende, dass Wir Uns in Uuscrn Cou- siliis künftig darnach zu richten haben, könuen anstellen, im gering- sten aber nicht sich dahin, ob würden Wir von dem Projeete in einem oder andern abweichen, verm-hiucn oder vermerken lassen, sondern vielmehr in Disponirung der GemUther, dass es überall bei dem Pro- jeete verbleiben werde, allen Fleiss anwenden, und da sie es in allen dahin nicht bringen können, was passire und von den Herrn Staaten Ungeschlagen oder erinnert wird, ad referendum und Uns zu hinter- bringen annehmen müssen. Schließlich haben sie auch zu erinnern, es wollen die Herrn Staaten belieben zu lassen. Uns, auf dem Fall sie das Projekt adjournieren oder in die Alliance mit uns zu treten schliessen würden, zum längsten innerhalb drei Wochen einen gewissen Tag, wann wir uns unseren Gesandten zu völliger Perfectierung des Werks in den Haag schicken möchten, zu benennen; dann, wie obgedacht, es hinaus zu verweisen zu spät sein würde. Postscriptum. Nachdem wir verstanden, dass der Herr Kapelle sich nicht zu Nimwegen einfindet, werden unsere Käthe mit dem Herrn von Genth oder anderen, bei denen es der von Hohenberg und Motzfeit (als deren Kooperation, wofern sie bereits sind, sich unsere Käthe zu gebrauchen haben) für gut befunden, aus dem von uns ihnen gnädigst committirten (bewerben fleißig reden und dasselbe auf solche Weise und Wege, als dienlich befunden wird, in der Geldrischen Stände gemeiner Versammlung sowohl als einen oder anderen in Partie gebührlich empfehlen. Da auch innerhalb zwei Tage diese Negotiation nicht verrichtet oder geendigt werden kann, wollen nur ihr drei Tage mit unseren Wagen und Pferden wiederum zurückkommen und Docteur Komswi nötigen, plötzlich, was in dieser Sache zu tun, zu informieren, er der Dr. Komswiinekel auch, so lange etwas Nutzbarliches von ihm besorgen werden kann und es nötig ist, zu Nimwegen verbleiben; wie sie dann schliesslich sich der mitgegebenen Kommissionsschreiben an den Prinzen von Uraniu zu gebrauchen haben werden. Wohl Julian van Gent (nicht Bartoll), Heer van Oosterveen, einer der reichsten und augezeichneten Edelleute Gelderlands, Freund der Oranischen Familie. Digitized by Google van Grandenburg aan de E.M.H. Staten des Vorstendoms Gelre en, Graafschap Zutphen gedaan. Dat, 15. Aug. 1648. (Anerbieten einer Allianz. Verwandtschaft des Kurfürsten mit dem oranischen Hause. Gemeinsamkeit ihrer Interessen mit denen des Staats. Nachbarschaft ihrer Länder. Notwendigkeit des schleunigen Abschlusses wegen der Abreise des Kurfürsten.) Edel en Machtige, Heeren, S.C.D. van Brandenburg an ihre Genadige 2 Aug. 1648. Heeren, doet bieden alle oprechte vriendschap en nabuurlijke correspondentie. En verstaan hebbende, dat die loffelijke Landshap alliert vergaert was, heeft goed gevonden, ons zijn onderdanige Dieners aff te zenden, om enige saakens daaraan S.C.D. gelegen, dienstvriendelijk voor te dragen, vermogen de brieven van Creditie, die wij mits deswoord overleveren, niet verschoeien, dat deselver geopend en gelezen mogen worden. Toen welke gesehen en mij Koninckswiel vergevonden zijnde voor der te spreken, heb ik als volgende gecontinueerd: E.M.H. 't is zulerijk en ongetwijfeld H.M. kennelijk, dat na bijna twee jaar onderhandelingen tussen S.C.D. en H.H.M. eindelijk een Project van Alliantie tot gemeen best, rust en welvaart van beide zijde ingesteld is, betreffende welke de respectieve Provincies om derselver aggraverie toegestonden zijnde, wij niet en twijfelen, tegenwoordig onder H.M. hoogwijse deliberatie te berusten. Om te weten in welk denkbeeld tot een gewenste Besluit te komen, zullen U.M.H. gelieven te overwegen: Eerstelijk dat in deze getracteerd wordt niet in eenen Prince, die onder weinig hoge Potentaten in alle Punten van Religie, zijnde den band en conservatie van alle landen, niet U.M.H. allerdings eens is. Met eenen Prince, die niet alleen in deze landen opgetogen, maar ook geïnteresseerd is met een Prinses, wiens voorbeeld boogbliffelijk is. Memorie, om deze Provinciën in welstand en vrede, daarvan II E. M. te deseer tijd de effecten te genieten, te herstellen, alles opgezet en vruchtbaarlijk te voortbrengen hebben. Met eenen Prince, die vreedzender eiden heeft, all overal in zijn landen neutraal is, van wiens wegen men deshalve geen oorlogen of enige wettige dissentie leidt te denken. Met eenen Prince, dewelke met zijn landen en lieden aan de 1) Naar de opmerkingen van Komsnckel in zijn papieren. Digitale versie door Google Wel Alliantie van 1655. • den Staaten van vorige tijden al reeds verbonden en verknogt zijnde, derselver welvaard, als zijn eigen bevolking, beurtelings behoort. Ten anderen geloof ik, U E. M. haar oogen met te slaan op de gemeene Commerciën, Navigatie en den vloot, van dien, dewelke te meer voortgezet en gepresenteert zullen worden; zodat niet alleen de ingezetene van deze landen vrijen in- en uitvaart in de Zee-havens, Forten en Steden van S. Z., zodat daar door in andere landen te handelen, zullen genieten: meer dat zij daar door ook in 't stuk van de tolle en impressies, die anderszijnde dagelijks ten opsiege van vreemde over all moet worden, niet anders als de onderdanen van S. Z. zullen worden getracteerd. Weswegen dan ook de reciprociteit genoegzaam tot bevrijding van de Zeeën en afschaffing van alle onbehoorlijke exacties, die in deze den en anderen soude weerkaatsen. Ten darten sulle IJ E. M. niede gelieven te letten op de bijgelegde steun en troquentie van beidersijden landen, dewelcke sodanig is, dat een in zwaarheid gaande de andere van de onheilen van dien niet vrij kunnen wesen; waarvan beter Uorstendom Cleef en de aenhorige landen levendige en gevoelige getuigen zijn, als haverende door de oorlogen van de verenigde Nederlanden alle verwoestingen, combustie en uitputtingen ontschuldigelijk moeten verdragen en verstaan. Ten Vierden sullen de E. M. mede reflectie gelieven te nemen, dat dit traject niet tot offensief, maar alleen tot verdediging is strekende. Ten vijfde gelieve de E. M. in opmerkingen te trekken, dat S. C. D. aanbod van andere Allianties gedaan zijnde, deszelfde tot nog toe om voorvermelde redenen voorbij gegaan en daarinnen de E. M. Staet heeft geprefereert. En die offensief of wel de E. M. allen vooruitzicht en vrede door Uw genade, daarover S. C. D. zich ten boogsten verbiedt, gelovende, veellicht dit traject niet althans dieustig zoude mogen oordelen: zo gelieve dan de E. M. na die boogenaanwijsing wijselijk te overdenken: Eensdeels dat alle werelds zaken de veranderingen onderworpen zijn. Anderdeels dat gelijk desens Staet door goede Geallieerden ten dele is opgekomen, alsoo ook door deszelfde tegen alle Rustbreukers op het sterkste zal worden geconserveerd. En alsoo nu alle het gene voorgesteld, saintpt liet project van Alliantie op goede gronden en motieven, gelijk vertrouwd wordt, is berustende in Gelderland befürwortet die Alliantie en die Anleihe. 800 wordt veelens Hooghgemelde 8. C. D. vriendenbriefje versoght, ten einde U E. M. als de nachst gesetene ende ten dien opsicht meer geïntereesseerde allen anderen Provincien in deze met een goed exemplaar voorluchtende gelieve voor 't scheiden deses Landdaags, soo op het ingeseide Tractaat van Alliantie, als op het door 8. C. D. afgeslagen Christiaan Moll ter vergadering van H. H. M. daar versoghte accommodement van penningen soodaenig te resolveren, dat Hooghgedachte 8. C. D., die vermits voorgevallen belangrijke zaken in Prussen en andere landen voorhebben, binnen drie ofte vier weken ten längsten te reizen, daarbij genoeg zijne neme en die aangaande alvorens gerust moge zij. Onder verzekering dat U E. M. met niemand ter wereld met meerder zekerheid en oprechtigheid, als met 8. C. D., die zich voor allen anderen aan U E. M. staats hout verplicht, enig verbondt kunnen sluiten. Als mede dat het overgemark van 8. C. D. in het effectueren van deze Alliantie niet anders is geweest, als met het gerust bestaat zijn landen desenzelfde staats te stabiliseren, den rechten Godsdienst een geloofswet te helpen voor het planten en daar door op de nakomelingen een monument van onverbreekbare vriendschap en gezegende regering, het welk God gunst, na te laten en te transporteren. Aldus geproponeerd en overgeleverd in de vergadering tot Nijmegen ten 10. Augustus stil. vet. 1048 en ondertekend bij Wierich von Bernsaw en mij Matthias Romswinckel. De Recess des Landtages von Gelderland, dat. 15. Aug. auf das brandende 25. Aug. burgische Gesuch ging, dahin, dass die Committenten von Gelderland bei der Generalität beauftragt werden, sollten, die Verhandlung und den Abschluss der Alliantie mit dem Kurfürsten zu befördern. Am 17. Aug. werd 27. Aug. „op naedere Instnatieu Romswinckel's noch beschlossen, den genannten Kommitte zu befehlen: „ohne ook met d' andere Provincien die gute hand daer aan te houden, ten einde S. C. D. door enige Koppelingen onder diesen Staet mogten verstrekken worden de som van 100,000 Ud. wtt den Toll in de Pillow te verzekeren. Dieser Auftrag wurde aber erst am Dies verlangte Romswinckel, weil Amsterdam das Gesuch Moll's (s. oben p. 40) ablehnte und die brandenburgischen Gesandten von den Staaten wegen der Anleihe an die Provinzen verwiesen wurden. Aitzema III. 281. Die beiden Gesandten des Kurfürsten wurden in Nimwegen von den Staaten sehr zuvorkommend empfangen und während der 14 Tage ihrer Anwesenheit herrlich tractirt und freigehalten. Auch beim Prinzen Wilhelm II. hatten sie eine Audienz, in der sie ihren Auftrag mündlich vortrugen. Aufs. Romswinckel's in seinen Papieren. Digitized by Google Die Allianz von Histoire, 27. Jan. 1049 erfüllt, indem die Kommitte in einem Provinzialadvis der Generalität jene zwei Funktionen empfahlen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 15. Oct. 1618. 15. Oct. Nach Verlegung eines Memorial- der brandenburgischen Minister und Moll, worin sie um Beförderung der Allianzabschlusses bitten, sowie dass die Generalstaaten dem Kurfürsten mit einer Anleihe von 200,000 Thlrn. beistehen möchten, ist beschlossen vor Beschlussfassung erst das Provinzialadvis von Holland abzuwarten, und werden die Deputirten von Holland ersucht, dies noch vor Schluss ihrer gegenwärtigen Session einzubringen. 12. Dec. Die Deputierten von Holland legen als Provinzialadvies vor, dass man das am 9. December vom Kurfürsten von Brandenburg durch seinen Hofprediger Costius geächtete Gesuch, den Geneper Zoll und Leien für die Besoldung der reformierten Prediger im Clevischen zu verwenden, ablehnen solle, wenn nicht vollständig Krsatz für den Zoll dem Staate angewiesen werden könne. — Resolution verschoben, bis der Staatsrat berichtet habe. Advis von Zeeland. Dat. 30. Jan. 1649. (Die Allianz mit Brandenburg wird gebilligt, doch nicht die Räumung der Clevischen Städte. Die Anleihe 1649. Die Ordinair Gedeputeerden van Zeeland finden bij Resolutie van 2 Jan. (de Heeren hare principalen onder dat. den 10. November letzten op het maken en anlegen van een alliantie defensive nicht S.C.D. van Brandenburg volgens de projecten daervan ingesteld voor het provinciaal advis van de gem. Heeren bare principalen ter Vergondering van H.H.M. in te brengen, dat de voorsz. angebotene alliantie defensive om vele pregnante redenen voor den Staat nicht anders als salutoir ende dienstlich ermächtigt, ende dat derhalve die opgem. Heeren Staaten van Zeeland bereit sein sieh in derselben met en Hevens de andere provinzen in te laten, ende tot Substitutie ende Jugredentie van de voorsz. alliantie te anwiesen, die Punkte ende Artikel en. Holland schlug darauf vor, zwar im 4. Artikel die Dominio auf alle Lande des Kurfürsten auszudehnen, in einem geheimen Artikel dieselbe auf die Clevischen Territorien zu beschranken. Die Anleihe wollte es (auf ein neues Gesuch Mollus vom 16. Dec. bei Wicquenfort, Hist. des P.-U. t. I. La Haye, 1719. Pr. 37ü) bewilligen, wenn das Geld in den Mitteln der Generalität vorhanden, und wenn das Pfand gut sei: eine unerfüllbare Bedingung, dass der Pillauer Zoll ohne Genehmigung Polens und der preußischen Stände nicht verpfändet werden konnte (Akt Koma III. 297). Derselbe war seit Ende des 12. Jahrs den Niederlanden verpfändet. Stimmung der Provinzen. Hoefsersche Schuld. In den Consideratien für die Sitten auf dem Papier gebracht und am 14. Mai letzter Vergaderung von HM. HM. M. eingelassen, mit dem Zweck, dass daraus werde gelichtet, was dem in Artikel 12 von den Ingredienzteil Wert vermerkt von den Städten und Festungen, die desenselben Staats in den Landen ankommen, S. C. D. nicht genügen und Kriegsvolk halten, sondern davon noch auf den Fuß von wegen desenselben Staats geprojecteert, nochte von S. C. D. vorragen und gewaegen. Das Gesuch des Kurfürsten um eine Anleihe von 200,000 Thlr. gegen Verpfändung der Pillauer Zölle haben die Staaten von Zeeland „favourabel aufgenommen“, aber noch keinen Beschluss gefasst. Resolution der Generalstaaten. Dat. 22. Febr. 1649. Herr van Capelle, to Kijssel, trägt vor, wie die Allianzverhandlungen mit Brandenburg nicht gefördert werden könnten, da einige Provinzen noch nicht ihre „consideratien“ über den Allianzentwurf mitgeteilt hätten; die Deputirten gäben ihnen daher zu bedenken, ob die zögernden Provinzen nicht ermahnt werden könnten, ihre Considerationen binnen einer bestimmten Zeit einzubringen. Es wird beschlossen, dass die Deputirten der Provinzen ersucht werden sollen, dahin zu wirken, dass die Provinzialstaaten ihre Considerationen über die Allianz binnen 6 Wochen einbringen. Memorial der brandenburgischen Gesandten Wijtenhorst, Motzfeld und W. W. Blaspiel an die Generalstaaten. Dat. 25. März 1649. Der Kurfürst, vom Wunsche beseelt, alle Hindernisse und Missverständnisse, welche einer engen Freundschaft entgegenstehen, hinwegzuräumen, hat ihnen vor seiner Abreise von Cleve aufgetragen, nochmals um Liquidation der ihm 1616 geliehenen 100,000 Thlr.4) anzuhalten und zu ersuchen, dass ihnen Deputierte zugeordnet werden, um mit ihnen zu konferieren, damit endlich diese Sache zum Abschluss gebracht werden, wegen der brandenburgischen Vorschläge vom 2. Mai und den staatslichen vom 23. Mai. Hermann von Wittenhorst zu Sonsfeld. a) Chr. Moll war im Januar vom Kurfürsten abberufen worden. Von der Schuld, die Tilgung in der Höhe von 24,500 fl. aufgenommen, hatte das Capital immer zugeschlagene Zinsen (7 Proz. Proz. Kts. Hohen zu 1 Million angewachsen. Damals hatten die Staaten sogar Exekution in Cleve beschlossen, die von Blumenthal im J. 1040 nur durch bedeutende Zahlungen und Versprechungen abgewendet wurde. Die Verpflichtung Brandenburgs, die ganze Schuld zu zahlen, war noch von Blumenthal anerkannt worden; jetzt versuchte der Kurfürst, gestützt auf seine Verbindung mit Wilhelm II., einen anderen Weg, sich der Schuld zu entledigen. 23. Juni. Obgleich eigentlich die Gefahr, in der sein Herzogtum Preußen schwebe, und die in Lübeck zwischen Schweden und Polen eingeleiteten Verhandlungen seine Rückreise dringend forderten, so habe er sie doch auf 3 Wochen verschoben, in der Erwartung, dass bis dahin die mit ihnen verhandelten zwei Punkte, die Allianz und die Liquidation der Hoefyserschen Schuld, zum Ende und zur Richtigkeit kommen werden. Obwohl, wie er vernommen, einige Abgehnstige die Allianz zu verhindern trachten, "endete doch da erregens starken interessen", auch die Schuldsache zu seinem Nachteil zu drehen und so Misstrauen zwischen ihnen zu erwecken suchen, so hoffe er doch, dass die Generalstaaten in diesen Dingen das beiderseitige Staatsinteresse und die Gerechtigkeit allein in's Auge fassen werden. Proposition des brandenburgischen Gesandten Matthias Dogen an die Staaten von Holland und Westfriesland. Dat. 31. Aug. 1649. (Mündlich vorgelegt am 27. Aug.) Die Allianz ist jetzt in ihrer Hand. Der Kurfürst wünscht ihren Abschlag, nur zur Erhaltung des Friedens. Vorteile der Allianz für Holland. Bedeutung des Kurfürsten als alter treuer Bundesgenosse, Religionsfreund und Verwandter der Oranier. Die Interessen des Staats und des Kurfürsten sind vollständig dieselben. Hervorragende Stellung des Kurfürsten im Reich. Der Friede in demselben gesichert durch die Allianz. Abchluss derselben vor der Abreise des Kurfürsten. 31. Aug. Het is sukelig en nu meer II E. M. volkomen kennelijk, dat na eene seer lange en gestadige handelingen tuschen S. C. D. ter eenre en H. H. M. de Herren Staaten Generaal deser vereenigde Nederlanders ter andere zijde cijudelijck een sekere projekt van Alliantie tot gemeene beste, niste en welvaart van de Inwooners ten wedersijde onderlinge is beraeint en uitgevonden, welch projekt van H. H. M. Aan de respective provincie om der selver ratificatie te toegestonden, zijnde ik verzekerd ben jegenswoordelijk onder II E. Groot M. hooge wijze deliberaties te berusten. Om dan nu eindelijk den weg in desens te bauwen tot een gewuste en spoedige resolutie, zo believen U E. Groot M. te overwegen, dat deselwege in desens aangeboord wordt: Ten eerste een geheele biljket en gunstige alliantie, om dat de Heer Kurfürst van zijn zijde in alle zijn Landen, Havens en Steden te water en te Land presenteerde de Inwoners van deze Stad niet anders te treiteren, als zijn eigen onderdanen: met dat Over den Vrede. Pufendorf II. 53 en IV. 36. Digitale versie door Google Nieuwe Empjeeling van de Alliantie bij Holland. 57 de meerzijde Alliantie ten wederszijde genoegzaam mutueel ingesteld, dat een partij zo profitaabel voor, lastig als de andere, gelijk uit het project van dezelfde klaar te zien is. Daar wordt gepresenteerd ten tweede een heel roemwaardige en onschadelijke Alliantie, waarbij dat deselven is strevende tot niemands voordeel of nadeel ten Welt, inaam om de respective onderdanen en derselver goede gezondheid in toekomst te beschermen tegen alle openbare geweld en onrecht, en insonderheid om deszelfde des te behoeders te conserveren bij een goeden vrede en in de gerustigheid, daar zij zich tegenwoordig in vinden. Het welke uiteindelijk alleen is een Christelijke en prijzenswaardige intentie, maar zal ook voorzekerd bevonden worden een zaken van onuitgeputte veiligheid, dewijl niemand licht die zal aattakken, dewelke in wet in goede positie te zijn, om haar wel te verdedigen en dapper te wreken. Ook woord aangeboden een gehele geruste en onverwachte Alliantie, wesende de Heren Churfürst een Prince, van wiens wegen desen Staats geen oorlogen of wettige dissentie heeft te bedragen, om dat S.C.D. hem in alle deze bloedige Christen-oorlogen zijn geheele regering gedurende over al niet zijn Landen en Luiden tegen alle krijgende partijen heeft gestaan geboven en voorts in alle zijn raad en aanslagen voor de geheele Christenheid heeft betoond heeft te zijn een rechtelijke Vreedevorst, overgevend de Perelen van alle zijn Landen, om den lang gewenste hoochnodigen Vrede aan de bedroefde Christenheid weerom te brengen. Nog wordt desen Stad aangeboden een volkomen profitaable Alliantie, om dat de heer Churfürst door het gerust besit van zijn Landen deses Stadts grens door als omringende en hun te water en te Land soo wel tegen alle subiete overvallende als tegen alle verwachte openbare geweld tot een vaste voorbijgaande zal blijven eiken, en dewijl ook de heer Churfürst door de gelegenheid van zijn verschenen Landen niet alleen de Zeekust, maar ook meest alle Rivieren van Duitsland, te weten den Rijn, de Waal, de Maas, de Oder, de Spree, de Havel, de Elbe, de Weser enz. door zijn Havenen en Steden ten dele bevelen, zal ook boven de bescherming der troepen allerhande vermengingen en welvaard, handel en wandel, zegen en voorspoed door deze alliantie en der zelfs onderlinge garantie aan de respective onderdanen geen sint mans niet mankeren. U E. Groot M. gelieven ook serieus te peilen, dat in desen gehandeld wordt: Met een Prince zijnde een uit en trouw Bondgenoot van desen. Stad, direct gelegen, nieuw en meer een naar de Alliantie is verzorgende, alsof niemand vermoedde en wisselijks de oudde Alliantie naar gelang van tijden en zaken vernieuwt, versterkt en aanpast. Met een Eeuw Prins, die het welvaren van deze Landen niet minder als dat van desselfde regierders behandelt, om dat de Heren Kurfürst als naaste. Nabijvorst van deze Landen van alle de ongelijkheid, oorlogen, en schachten, die de Landen hebben geleeden of in toekomende mochten komen te lijden, gestaag voor een groot gedeelte mee deelneemt. Met een Prins, die hen met zijn geheel gemoed aan deze Landen en zijn verantwoordelijkheid veel plezier heeft, om dat de Kurfürst onder zeer weinig hoge Potentaten des Christenrijk in alle punten van religie, de welke is de eenheid en behouden van alle Landen, met U.E. Groot M. vollig eens is. Met een Prins, wiens hart over deze Landen als over zijn tweede Vaderland is hangend, om dat hij daarin niet alleen is opgegroeid en om zo te zeggen bijna genaturaliseerd, naar ook daar en boven geallieerd is met een Prinses, wiens lofwaardige Voorzorg, om deze Provincies in welvaart en vrede, daarvan U.E. Groot M. te deser niet de effecten genieten, te herstellen, alles opgesort en vruchtbaar niet gevoerd hebben. Over "snlcn" wordt in desen getracteert met een Prince, wiens geheel Chur. Posteriteit met d' aller getrouwste genegenheid tot desen Stadt hier naer niet minder en zal verbonden worden als daar verbonden hebben gewest en nog zijn de prinsen van het Huis van Orlleans, te weten den Oom en Grootvader en Ontoom en Overgrootvader van zijn jonge Prins, om dat de tegenwoordige l'hurprince van Brandenburg) zo wel van het bloed der Prinsen van Orlleans als van Immune dapperheid, getroostheid en glorie in "t begünstigen of beschermen deser Landen een oprechte Erbe zijnde tijd kan en zal bevonden worden. Met een Prince, die deze Landen wil gunstig worden, om dat de Heere Kurfürst om hun willen ook met hart van zijn interesse en reputatie andere sectie hooge allianties daarom zo lang heeft teruggezien, op dat te voor alle te genezen, waarover inen zo langen tijd met desen Stadt getracteerd heeft, mocht geconcludeerd zijn en daar door gepreveniet worden, dat desen Stadt in de maken van andere Allianties nergens in verhoor of geprejudiceert kon worden, nader dat veel meer deze Alliantie S.C.D. raadelt verstrekken tot een model oft reglement, onteken alle andere hooger ofte lagere Alliantie daar naar te rechten. Met een Prince, die desen Stadt nicht alleine will, inder auch begünstig wesen, ond ohne dat de Landen van S.O.L.D. mit de freien Niederlanden zuletz verknoept sein, dass die lieber Charfst mit seiner notoire ruin geen quid pro ratio mit diesen Landen mach halten; nicht um dass die Herren Charfst geen Feinde können haben, die auch nicht zu gleiche desen Stadt off hierzu inconnodoren off aufsichtlich anzugreifen sollten; endlich auch ohne dass dies ein erste Interesse des Churhaus von Brandenburg ist, um ihn zu erhalten in den gegenwärtigen ruhigen Staat, und nicht um die See und re zehn zu einstellen oder den Koophandel an ihn zu trecken, um daraus durch das Interesse von desen Stadt zu turmen oder zu ruinieren. Met een Prince, die endlich desen Stadt nicht alleine will und hat, sondern auch treu gewesen und bleiben vor altijd, tun dass sein Interesse und das Interesse von desen Stadt gelegen ganz ein und das selbe ist; want des einen Landen in Schwierigkeiten geraten, so können des anderen von Unheil nicht frei bleiben. Zu Beispiel dient die Stadt Wesel vor einigen Jahren das Churhaus von Brandenburg, doch mit keinem kleinen Preis von desen Stadt, sondern zu Entwurf, sondern zum Contrarij Beispiel erstreckt die Schenkenschanz, bei desen Staat mit sehr großer Vorenahme von dem Herzogtum Cleve verloren und zurückgeregen, wären jetzt klar Bürger, dass beide Interessen des Churhaus von Brandenburg und desen Stadt gelegen ganz ein und das selbe sind und derhalben auch beide vor ewig mit de weiteren verbinten gehörden vereinigt zu bleiben. U. E. Groot M. believen ook ernstelijk te overwegen, dat deze word een Alliantie aangeboden: Van een Kurfürst, waarbij door desens Stad seer considerabel zal worden in de Koomsche Uijck, aan hetwelke vermits Duitslands macht en nabijgelegenheid en insonderheid om zijn inwoners mutuele genegenheid tot onderlingen handel en wandel, groote afvoer van allerhande Coopmanschappen, beständigen ijver tot de oude vrijheid en ware religie en om verschillende andere inzichten deze Landen veel meer aan het uitstalend is gelegen als aan andere vreemde en met desens Stad en desselvs inwoners in allen dingen en insonderheid van wegen haar interesse verschillende Uijcken en Republieken. Daar word ook alliantie gepresenteerd: Van een van de machtigste Kurfürsten, dewijle de Heere Kurfürst de Kerk. Vorst in terijck van alle Evangelische, niet alleen in het generaal hemelrijk en geeft, niemand ook van andere gevestigd en ontsierd waard, als zijnde boven alle andere Keurvorsten considerable, zo wel te water als te Lande, ter Zee en op de Stromen, binnen en buiten het Rijk en, dat het hoor alste is, of door zijn interesse of door zijn erfleidannelten of ontschuld en macht van verschillende Landen en Lieden vormidable in drie de machtigste Kreis van Duitsland, te weten in de Westfalese en in beide Saksische Kreis, zijnde deze Kreis de Tracht van geheel Duitsland, zo om de meening en de strijdbaarheid harer inwoners, als om dat deze meest alle rivieren en de geheele Zeekast van Duitsland beheersen; dat alzo na het voorbeeld van S.C.I.J., die daar is de baas en vrees van genoemde Kreis, die vereenigde Nederlanden mogelijke met alle Evangelische in het Roomsche Rijk, met alle Aziatische- en veel van machtige Rijkssteden, ja zelfs met het geheele Rijk zelf in 't generaal als ook in 't particuler, met de Keizer en Erzherzogen van Oostenrijk of doch ten instemmen met alle of die meeste Standen der gedachte drie Kreis in goede correspondentie, Alliantie en garantie kunnen gesteld worden, en sulks om dat het interesse van hun allen geensind is strijdend met het interesse der vrije Nederlanden, niemand daar mee gevormd aansluitend. Nog is wel te overwogen, dat na het interesse van den heren Kurfürst en na de geconjureerde Kreis, Vorsten en Steden interesse zich ook enigste reguleren die interesse der Kroon, Denemarken en Zweden, zulks dat ook die Rijken tot een eeuwigdurende Alliantie en garantie met hoogste genegenheid ontwikkeld kunnen staan. In somma: door die Kurfürst. Alliantie kunnen de vereinte Nederlanden genieten meer profijt dan zij ooit door eenige Alliantie hebben genoten, te weten rust en verzekerdheid van hun Staat te water en te Lande en dat zonder offensie of verdrinking van andere, daarnevens bescherming en uitspreid van dingen van de ware religie, eindelijk ook aanwas en verhinderde van alle onderhandelingen en oorlogen, in vogen dat zij ook niemand in de toekomst, die hunbare Stad zoude ontrusten en aanvallen willen, met de instemming apparentie Hullen te vrezen hebben, dewijl zij zo vele machtige Kreitsen, Vorsten en republieken om hun eigen behoudenheid en welvaart, of hun religie en vrijheid of om andere inzichten noodzakelijk de partij van de hoge Kurfürst moeten kiezen en ook door hun aan deze In de offensieve schoonheid van de Verenigde Nederlanden met vele potentaten, oost- en westwaarts in goede intelligente allianties, zijn ze, zo heeft allen wel de alliantie te wijkens. Maar is om vele concurrerende inzichten elk van die in het bijzonder en ook wel hun allen te samen te prefereren, om dat deze alleen tot eeuwigen tijden onverbreeklijk kunnen duren, als zijnde gevestigd op de eenheid van religie, gebonden door den vasten, onoplosbare baas van gemeene interessen, van gemeen schaden en welvaren, gesticht door gelijkvormigheid van den, en welke altijd gelijk vernieuwt en versterkt zal worden door groots overgroot welvaren, vergemakkelijkt met een onbegrijpelijk securiteit, die de intentie van deze gewenste Alliantie en van hun respectieve onderdanen daarvan onfeilbare bulsen geniet; want zonder dat S.C.D. zal be Bossen een paar te zenden, of ook doseren Stad een enkel paar boots te bemannen, alleenlijk door de blote schaduw van deze gelukkige Alliantie zal allen quaetsgevallen den inst en wil worden benoemd, om vervolgens alle tegenwerkingen aan der geallieerde respectieve Staten te attenteren, en zullen dienvolgens allen contrarie concepten en baatzoekende daarvan van nu aan vanzelf in rook verdwijnen. Maar dat ook onder alle Allianties van het Christenrijk de Churvorstelijke boven alle voor de Stad noodzakelijk is, kan in het korte daaruit afgemeten en besloten worden: De Heere Churfurst Bontgenoot zijnde, kunnen deze Landen en in speciaal deze nachtige Provincie van Holland van geen potentaten uit de Oostzee, welke daar is de Moederzee van alle handels en van het welvaren der Landen, gewaagd worden, om dat zij altijd met hun sterke vloten in de havens, forten en steden van de Heere Churvorst zo wel hun retraites en versterkingen als hun handel en scheepvaart vragen en behebben kunnen. Hoven, alle andere, tot lijer toe, verbaalde redenen, is voornamelijk te overwogen, betreffende overgroote en uittendende voordeel, het welke de gehele Christenheid uit deze Alliantie onmisbaarlijk genieten zal: Het opperste en eenigste doel van den hoewel in het maken van deze Alliantie is, om die des te verkooste vrede in het Christendom te conserveren voor altijd en alle krijgsbewegingen in het rijk voor het toekomende zo veel mogelijk is voor te komen, maar dat aan het bewegen van Duitsland ook die rust of oorlog van het geheele Christendom huist, kan van niemand ontkend worden. Van gelijkens... Sinds dat de sloten van het Duitse rijk zijn geboeid geworden, zal Duitsland zeer zwaar te bewegen zijn, wanneer desselfde Standen, te weten die Evangelische en Katholieke, ten wederspannend in goede positie staan of van gelijke macht zijn, om haar wel te verdedigen en alle aangedane geweld te wreken. Nu is, onder die Evangelische Standen, tot nog toe zodanige nieuwe correspondentie en alliantie niet gewezen, als tot afweer of aanvallen van een zware oorlog van noodzaak is, het welke niet alleen die Katholieken in het Roomsche rijk, maar zelfs ook verschillende vreemde machtige en onmachtige heeft aangezogen, d' een om de protesterende op het leven te vallen, d' ander om onder het pretekst van beschermen haar zelf te beschermen met vijanden of vrienden Landen te incorporeren; maar deze alliantie eerst gesloten was, en tot een scherm van binnen en buiten dienende, van alle die tot hiertoe apart hun niet hebben kunnen verdedigen of ook om der krijgende partijen ongekend of vreeseloos haar niet hebben durven alliëren, die sullevens nu elke op het iveste mee zoeken te komen in deze alliantie defensief, om alsof door de schaduw van een vast lichaam vormidabel te worden tegen alle, die haar met onrecht zullen solidair willen attaqueerden, of om ten minst in het toekomende niet meer tot een roof te zijn van beide partijen. Befestiging van de Frieden en Sicherung der evangelischen Religion. 53 Tot besluit, nadat ongetwifeld (door Godes genade en de verhoopde niste en alreeds beslotene vrede van Duitsland), het Kurbijl van Brandenburg in het Christendom ongeloviglijk considerabel wordt, dat, als het tegenwoordig is, zullen ook van gelijken die voordeelen van deze Gevaar. Alliantie voor de vrije Nederlanden ongeloviglijk aan te rukken en af te wijzen. En alsof al het geene tot hier toe gezegd is, als ook mede het Project van Alliantie zelf op vaststelijke en onbeweeglijke gronden en motieven is berustende, zo wordt voor het hooggeplaatste S. C. I. Dienstvervullendelijk versocht, dat U.E.Groot M. volgens hare gewoonlijke vigoureusheid en aansjenaamlijke hohe waardeijt ter vergadering van H. II. M. geloven willen, alle de andere navolgende Provincies met haar goede exempel voor te lichten en nog voor het scheiden van deze algemene dagvaart op 't genoemde Tractaat van Alliantie zodanig resolveren, dat hooghstgedachte S.C.I.D., die vernietig eenige in Pruisen en andere Erfständern voorgevallen hoog aangelegene zaken genootschap is, binnen den tijd van drie weken uit de Cleeffsche Landen te verreizen, nog voor Zijn vertrek van deze Staats een gewenst genoegen uit te vangen en aangehavende deze zo lang torgeerende Alliantie volkomenlijk moge worden gerust gesteld worden: onder deze zeer hoge verzekeringen van het oorgelegre ken van S.C.D. in 't vervelen van deze Alliantie zal eeuwigen tijd niet anders gevonden worden, als met het genoegen dat bezit van Zijne Landen, desen Stad te vaster te beïnvloeden, den rechten Godsdienst eenparig te helpen en te bevorderen, Zijne geallieerden tegen alle vijandelijk geweld des te bequamer te beschenen en van hun weeromstandig voor alle ongelijk beschermd te worden, den diergeboorten vrede en eeuwigheid in 't Christenrijk te machtiger te conserveren en eindelijk voor de respectieve onderdanen alle gewenste veiligheid en welvaart te procureren, om daar door een onsterfelijke Monument van oprechte vroedschap en van een gezegde gelukkige regering (het welk alles God de beers ten wedersijden gunstig wil) op de spaanse Jacomelingen over te erven en achter te laten. Voor Kurfürst aan de Generalstaaten. Dat Cleve, 18. Sept. 1649. [Baldiger Abschluss der Allianz und Erledigung der Schuldsache.] Meldet seine „aus erheblichen Motiven und Angelegenheiten" in wenigen 18. Sept. Tagen bevorstehende Abreise nach der Mark Brandenburg. Nach dem Ins auch zu sonderbarem Gefallen gereichen würde, was wegen der fürseinde Alliance zwischen Uns und E.H.M. ein Digitiert von Google. I. Die Allianz von 1649. Vergleich getroffen, wie nicht weniger der bewussten Schuldsachen halber Richtigkeit gemacht werden könnte, als ersuchen Wir E.H.M. gleichfalls freundlich, Sie wollen Belieben tragen, es dahin zu richten, damit Beides vor Unserm Abzug mit dem förderlichsten Werkstellig gemacht werde und Wir Unsere wohlgemeinte Intention darob erlangen möchten. Die Generalstaaten an den Kurfürsten. Dat. Haag 21. Sept. 1649. 21. Sept. Die Wichtigkeit der Sache fordert, dass über das Abschließen der Allianz mit ihm erst die Meinungen der Provinzialstaaten gehört würden, aus welchen die Sache jetzt gegangen. Natürlich sei es schwierig, die einzelnen Mitglieder dieser Staaten zu einem Befehl zu vereinigen, daher der Verzug nicht zu vermeiden. Über die Schuldsache mit seinen Gesandten zu verhandeln, haben sie einige Deputierte ernannt. 1650- Am 10. Febr. Die Deputierte der Generalität auf ihren 10. Febr. HHVhl vom 7. Febr. Bericht darüber, worin die Provinzen hinsichtlich der Allianz mit Brandenburg einig sind und worin sie auseinandergehen: Gelderland ist bereit, dieselbe nach dem im Mai 1648 von den Deputierten der Staaten aufgestellten Entwurf abzuschließen. Holland hat am 22. Dez. 1649 einen Allianzentwurf eingereicht, den es annehmen wolle, der im Wesentlichen mit dem eben genannten übereinstimmt. Friesland schliesslich Gelderland aus und verlangt nur Entfernung des Artikels "sprekende van de bewuste Steden - Utrecht und Friesland haben noch keine definitiven Beschlüsse gefasst. Overijssel conformiert sich mit Gelderland. 