title: Anleitung zur Erlernung der holländischen Sprache, nach einem neuen und vollständigeren Plane, und mit Berücksichtigung des Vlämischen ... und Schlüssel zu den Aufgaben
creator: Gambs, J
text: 83. Körte schets etc. Derde vervolg-. De Vlumiiigers, op vrijheid gesteld, verdreven in 1328 hunnen Graaf Lodewijk I van Ncvers, die hen met zwai-e belastingen drukte. LodeunjJc zocht hulp bij den Fran- schen Koning Filips van Valois, zijnen Leenheer. Bij de aannadering van een Fransch leger, trokken "de Via- — 100 — mingers binnen Cassel, eene kleine stad op eene hoogte gelegen, alwaar het zwaar gewapende Fransche paarden- volk hen niet kon genaken. De vischkooper Zannequm, een stout, ondernemend, listig mensch, was het hoofd van het leger der Vlamingers, dat uit siecht ge\Yapende vis- schers, handwerklieden en boereu bestond. Füips bleef werkeloos voor Cassel liggen, zieh verbeeidende, dat zulk een ellendig leger spoedig zou verloopen. De FranscJien leefden slechts voor hunne vermaken, en hielden achteloos de wacht. De Vlamingers opgeblazen, dat zij den Frcm- schen Koning en zijn leger ophielden, plaatsten op eene der poorten een" honten haan, met dit tergend opschiift: Voor deze haan zal ki'aaijen, Zal geen Fransch vaan hier waaijen. Zannequin verscheen dagelijks in de legerplaats der Franschen, en verkocht zijn' visch; doch hunne zorge- loosheid bespeurende, nam hij het vermetele besluit, om op klaren dag den Koning op te ligten. Ten twee ui-e op den middag komt hij uit Cassel, verdeelt zijne man- schappen in twee benden, trekt in alle stilte voorwaarts, ontmoet geenen voorpost, en tracht Filips' tent tc naderen, Men nam zijn volk voor eene versterking, welke meu ver- wachtte. Een te voorschijn tredend Eidder beklaagt zieh, dat zij de rust hunner vrienden kommen stören ; doch door eene laus getroffen, waarschuwt zijn luid gekerm de Fran- schen van het dreigende gevaar. De Vlamingers vallen intusschen op de slapende en ongewapende Franschen aan ; het alarm wordt algemeen. Eindelijk plant de koning, die in het eerst dezen aanslag als eene hersenschim beschouwde, den Standard op eene hoogte, en de Franschen scharen zieh om hunnen Vorst. Zij omsingelen de Vlamingers van alle zijden, die, schoon bijna ongewapend, geen duimbreed wijken. — 101 — 84. Korte schets etc. Vierde vervolg. Achttien duizend bleven er op het slagveld liggen, en Cassel genommen zijnde, onderwierjj sich geheel Viaan- deren. Füips van Valois liet, nadat de rust hersteld was. de Graf van VJaandcren voor zieh verschijuen, en voerde hem deze woorden te gemoede : .,Ik geef u deze Landen onderworpen en bevredigd terug ; misschien hebt gij uw Volk onregtvaardig behandeld ; wees in het ver- volg voorzigtiger en mensehlievender, en gij zult eene vreedzame regering hebben." FiUps trok hierop onver- wijld naar zijne hoofdstad terug. — In 1419 kwam dit Graafschap aan het Bonrgonäische huis onder Filips de Goeden. en in 1482 door Filips den Schoonen aan dat van Oostenrijk. Viaanderen, schoon in bloei eenigzins verminderd, door het verlegen van den handel naar Antwerpen, was eveu- wel naast Brahand, het rijkste Gewest der JSederlanden. De landbouw en fabrijken openden rijke brennen. Gent, deszelfs hoofdstaad, prijkte met 55 kerken, 13 markten, en bezat winstgevende linnenfabrijken. De groote Eras- mns betuigde in zijnen tijd geene stad te kennen, welke door grootte, magt en de beschaafde manieren harer bur- gers, Gent evenaarde. Brügge bezat nog eenen aanmerkelijken handel, en de andere steden waren ongemeen bloeijend. Reeds in de veertiende eeuw, onder Graaf Lodeivijk II (van Male), spreidden de Vlamingers eene groote pracht en weelde ten toon. Gemeide Graaf zieh naar het Fran- sche hof begevende, om Koning Jan zijne hulde aan te — 102 — bieden, werd hij vergezeld door eenige Vlaamsche over- heidspersonen, die ook op een feestmaal geiioodigt werden, maar voor welke men geene kussens op de stoelen had gelegd. Zonder zieh hierover gestoord te tooiien, vouwden zij hunne kostelijk geborduurde mantels op, en lieten de- zelve na den maaltijd liggen. Men riep hen terug, zeg- gende, dat zij Imnne mantels liadden vergeten. „De Vla- mingers^' , antwoordde de Burgemeester van Brügge: „zijn niet gewoon om, als zij ergens ter maaltijd zijn ge- weest, de kussens mede te nemen." 85. Eorte schets etc. Vijfde vervolg. De Koningin van Franhnjk, gemalin van Philippus den Schoonen, de pracht der vrouwen te Brügge ziende, riep in wrevelmoed uit: ,,Ik dacht hier alleen Koningin te zijn, en ik zie er zes honderd, die het eerder schijnen dan ik". LuiJc onder een" eigen" Bisschop, werd niet tot de Nederlanden gerekend. De Bisschoppen van Luik reke- nen hun begin van den Heiligen Maternus, leerling van Tetrus. De stad telde ten tijde van Karel V. 100,000 inwoners, behalve de sterk bevolkte omliggende strekkeu. De ijzer en steenkolenmijnen bezorgdeu haar schoone voordeelen. Deze steenkolenmijnen werden reeds in 1198 ontdekt door een en hoefsmid, Houilleux, die de bergstofader en het gebruik er van aanwees. Uit erkentenis gaven zijne medeburgers aan deze bergstof den naam van hoiiille. welke nog in het Fransch gebezigd wordt. — 103 — Namen werd door Karel den Grooten aan Naymo, Hertog van JBeijeren geschonken. Twee en twintig Vor- sten hebben aldaar geregeerd, tot Jan III dit Graafschap aan Filips den Gocdcn in 1420 tegen eene jaarlijksche wedde afstoud. Het bloeide door mijnen en steengroeven, even als Henegomcen, hetwelk sedert de tiende eeuw Graven had. Tot op Jacoba van Beijeren, die in 1432 hare Staten aan voornoemden Filips moest afstaan , telt men in Henegouwen een en twintig Graven. De Noordelijke Gewesten welker geschiedenis wij over 'de thans verloopene tijdperken niet verder zullen uiteen zetten, waren niet zoo arm als sommigen zulks willen doen voorkomen. Holland was reeds de voornaamste korenschuur van Europa; 60,000 last graan werden er jaarlijks uit de Oostzee iugevoerd. Te Amsterdam zag men tweemaal 's jaars vloten van 2 of 300 schepen uit de Oostzee bin- nenkomen. Na Antwerpen was Amsterdam de eerste koopstad der Neder landen. Voor boter en kaas won men jaarlijks reeds ougeveer zes millioenen Gulden. Daaren- boven was het Land vol bloeijende fabrijken, zoo als die- zaag- papiermolens, linnen- kousen- en mutsenfa- brijken. 86. Körte schets etc. Besluit. In Leyden, Delft, Gouda , llotterdam, Schied am, 's Hage, Naarden en Hoorn, vervaardigde men laken; in Amsterdam jaarlijks wel 12,000 stuks. Haarlem was welvarend door hare overheerlijke witte en fijne lijnwaad- en kleurvaste lakenfabrijken. Botterdam dreef eenen — 104 — aanzieiilijkeu haudel, zoo dat 900 huizen, door eeu' brand iu assche gelegd, binnen liet jaar herbouwd werden. Even- wel waren de zeden in Holland, voornamelijk iu het NoordelijJv gedeelte, ongekunsteld. De vrouwen keuden aldaar in de lö*^" eeuw nog zoo weiuig de weelde, dat zij, ter beschouwiug harer schoonheid, geene andere spie- geis hadden, dan eenen emmer met beider water. Ook wiescb men in de Eijp bet linuengoed met duivendrek in plaats van met zeep. In bet ganscbe dorp Langendijk waren niet meer dan twee of drie paar scboenen, bestemd Yoor scbepenen of Regenten, die in den Haag ter dag- vaart moesten verscbijnen. Zccland was reeds zeer vrucbtbaar, en bloeide door den rijken tarwbouw. In de nu vergane stad Bomerswaal. op Ziiidbeveland, beerscbte, door overvloed. de dartelste weelde. Vrieslaml was unvrucbtbaarder en moerassiger dan thans. Yele meren waren nog onbedijkt, en bet miste dus den rijken korenbouw en de uitgebreide veeteelt, die bet naderband allengskens bekwam. Kortom, de Nederlanden waren onder de regering van Karel V. tot eenen graad van bloei en welvaart gekomen, welken dezelve naderband, over bet gebeel genomen, nimmer weer bebben kunnen bereiken. Ook kunsteu en wetenscbappen werden onder Kareis regering aangemoedigd. Zijne moei Margaretlia van OostenrijJc, Landvoogdes der Nederlanden, zoo beroemd wegens haar vernuft, bare opgeruimdbeid en bare onge- lukken, bescbermde de geleerden, en deed voor den bloei van kunsteu en wetenscbappen meer dan de magtigste Vorsten. Zij zelve scbreef sierlijk in onrijm en dicbt, waarvan een Latijnscb grafscbrift op baren broeder Filips den Schoonen, ten bewijze kau verstrekken. 105 — Beleg- van Haarlem. 1572 en 1573. De Spanjaarden gingen nu op drie stedeu los . waar- van de eerste slechts naar de kloekmoedigste verdediging bukte. Frederik van Toledo, waardige zoon van den bloed- dorstigen Alva, verscheen, ua de verwoesting van Naar- deti, met dertig duizend man voor Haarlem , toenmaals de zwakste stad van Holland, welke het echter zeven maanden tegen deze magt uithield, schoon bare muren wel door 10,360 scboten gebeukt werden. Ripiyerda als krijgsman, en Stuiver als regent, wisten de bezetting en de burgerij met den grootsten moed te bezielen. Vrou- wen wedijverden met de mannen ora den vijand af te we- ren. Kenan Simons Hasselaar, eene weduw van zes en veertig jareu, gesproten uit een der edelste geslachten, wapeut drie honderd \TOuwen. en schroomt niet, om in vrouwekleederen met spiets, roer en degen, overal op de ^evaarlijkste plaatsen den vijand gevoeEge afbreuk te doen. De Spanjaarden. niet zoo edelmoedig als eertijds de ruwe Lacedemoniers, (die Thehe door vrouweu verdedigd ziende, aitrokken, zeggende: ,, Indien wij geslagen werden, zou zulks eene onuitmschbare schände wezeu, en Indien wij overwonnen, zou men ons laken, dat wij tegen vrouwen vochten") bestormden vruchteloos de stad. Nogtans wer- den vele belegerden in dien eersten aanval gewond. Ka- piteln Stcenhag kreeg eenen kogel door de band, doch zeide zonder zieh te ontzetten: .,Spitsbroeders I zoo lang het niet is door het hart, zal ik niet bezwijken.'^ Des nachts stopten de belegerden de in den muur geschotene — 106 — breuken met wolzakkeii, steeu, hout, aardc en dergelijke Stoffen ; op eenen anderen tijd met de beeiden der Heili- gen. De stad werd meermalen bestormd en ondermijnd ; de vijand moest echter telkens met groot verlies wijken. Doch Filips de Koning *), met duizend man door den Prins van Oranje tot versterking der Haarlemniers , af- gezonden, werd onder weg opgeligt door de Spanjaarden, die hem het hoofd afgehouwen hebbende, hetzelve (om den belegerden schiik in te boezemen), over de vesting wier- peu, met het opschrift: „dat hij het was, die het ontzet ZOO ongelukkig had aangevoerd." Beleg van Haarlem. Vervolg*. Uit weerwraak doodden de inwoners twaalf gevangene Spanjaards, hieuwen aan elf Imnner de hoofden af, en kuipten ze in eene ton, welke ze van de wallen naar de vijandelijke legerplaats lieten rollen, met deze woorden : „de inwoners van Haarlem betalen aan den Hertog van Älva voor den tienden penning, om welken hij hun den oorlog aandoet, tien koppen, en om over geene vertraagde betaling te klagen, voegen zij er eenen elfden bij." Men mag voorzeker deze handelwijs der burgers niet goedkeu- ren; doch men zal hierbij ook bedenken, dat zij met Spaafische bloedhonden te doen hadden. De belegeraars, ten tweeden male afgeslagen, schenen te neigen om het beleg op te breken ; doch Älva schreef hierop aan zijnen zoon: „Indien ik u lafliartig genoeg rekende, om eene onderneming te laten varen, van welke de eer van uw *) De naam van een Nederl. hoofdinan. — 107 — huis, 011 de onderwerping van Holland afliaiigt, zou ik jiiij ZOO ziekelijk als ik ben, oaar de legerplaats laten brengen, en Indien inijue ziekte mij geeiie krachten over- liet, om de belegering voort te zetten, zou ik uit Spmije de Hertogiii van Alva ontbieden, ten eiiide de plaats van vader en zoon te bekleeden." Deze brief was genoegzaara, om den moed der Spmijaardcn aan te wakkeren. Na eenen vruchteloozen Storni, miste een Spaansch soldaat, D'Avolos de Gnadalavera, zijnen broeder. Dit verseheurde hem het hart; met een rondas gewapend, keerde hij weder tot de bres, wentelde de lijken om en om, terwijl er hevig op hem geschoten werd; doch hij rustte niet voor dat hij zijnen broeder, die nog teekenen van leven gaf, had gevonden. Nu ontdecd hij hem van deszelfs wapenen, en torschte hem, schoon zelf door eenen kogel getroffen, tot in de legerplaats. Gelukkig voor bei- den, dat zij van hunne wonden herstelden. Deze voor- beeldige broederstrouw diende zelfs om Haarlems moed te verhoogen. — De stad meer en meer ingesloten wordende, bedienden de belegerden zieh van eenen vond, dien de oude Romeinm reeds in het werk hadden gesteld. Zij zonden namelijk tamme en in de stad op slag gewende duiven met brieven aan de vleugels gebenden, naar buiten, ten einde met den Prins van Orcmje hunne maatregelen te beramen, en de pogingen te vernemen, welke men tot hunne verlossing aanwendde. 89. Beleg- van Haarlem. Besluit. Ondertusschen begon de hongersnood schrikkelijke ver- woestingen in de stad aan te regten. Paarden, honden — 108 — kalten, ratteu, muizeii, gezoutene osseuhuideii. koolstruiken en boombladeren, verstrekten den uitgeteerden inwoners tot voedsel. De Prins troostte de bedrukten zoo veel hij kon, en beproefde eene poging, oni de stad nieuwen voorraad van levensmiddelen eu manscliappen te bezorgen. Doch Don Frederih uit briefjes (welke hij vond aan twee duiven in de vlugt geschoten) den aanslag verne- mende, verijdelde denzelven. Om de belegerden te ver- hinderen, het afgesproken teeken van het naderend ontzet, dat door vuur geschieden moest, te zien. deed hij in den- zelfden nacht eene menigte nat stroo in den brand steken. welks rook en vlam den belagerden alle gezicht benam. De Heer JBatenhurg trok met vier duizend mau op, voor- zien zijnde van zeven veldstukken en vier honderd wagens met mond-en krijgsbehoeften. Doch deze gewigtige onderneming mislukte om boven- gemelde reden. De belegerden dus geheel aan zieh zelven overgelaten, besloten met den vijand te onderhandelen ; doch de onverbiddelijke Toledo antwoordde : „dat de stad zieh op genade en ongenade had over te geven." Dit doodvonnis bragt allen tot wanhoop. Uipperda. bevel- hebber der stad, maakte zieh deze gelegenheid ten nutte, om aan zijne medeburgers de vermetelste onderneming voor te slaan: „Laat ons," zeide hij, „met alle manschap- pen, die de wapens nog kunnen dragen, eenen algemeenen uitval doen, met de vrouwen, kinderen en grijsaards in het midden ; banen wij ons met het zwaard in de vuist eenen doortogt door de vijanden : het is beter als dapperen te sterven, dan als slagtoffers der dwingelandij op scha- votten eenen smadelijken dood te vinden." Dit voorstel wordt toegejuicht, en het oogenblik der uitvoering bepaald. Don Frederik alles van deze wanhopige daad duchtende, belooft hun het leven en de goederen te sparen, tegen eene — 109 — brandschatting van twee honderd veertig duizend Gulden. Dit voorstel werd aangenomen; maar naauwelijks in de stad gekomen, schond hij, tot zijne eeuwige schände, het verdi-ag. Vijf beulen met hunne knechts, gaf hij eenige dagen werk, om menschen ter dood te brengen, en toen dit afschuwelijk werk hem te langzaam voortging, liet hij drie honderd personen, rüg aan rüg gebonden, in het Haarlemmermeer verdi'inken. Wie treurt niet over het lot van ZOO vele braven, die hun goed en bloed voor het dierbare Vaderland hadden opgeofferd! %. %. i^llrll^ln•ff'8 Steuer Slfet^obe, in fecfiö IRonatcu ein Sprci-^e lefen, fd)rcibcii unb fprec^eu 511 lernen. @. 2raut'8 ©tfter Unterrit^t in ber franjöfifd;en Sprad^^e; nad) ber DIIenbovf['fd;en 5Retljobe für bie ßlementarftufen beg (Sd^ul- iinb ^riüatunterridjtä unb inäbefonbere als SSorfd^uIe ber Ctttnbörff'ft^cn franjöfifi^cn ©rammatif eingertdjtet. ^n 8. bauerljaft gebunben, t^reiö 1 fl. ober 18 Sgr. Cttcnborff, |>. @v '^^c"e 9)ictl)obe jur (Erlernung ber ftou^öfiftljcn (2prad;e für ben beutfdjen ©c^ul-- unb ^riüatunterrtc^t eingerichtet oon ^. @anbö. ^öJÖIftc üermel^rte unb oerbefferte 3lufl. 8°. ^auerl^aft cartonnirt. fr. 1. 48 fr. ober 1 %\)lx. — — Sdjlüffel ju biefcr 9Jletl)obe, entl)altenb bie Ue6er= fe^ung ber barin Dorfommenben 2luf gaben oon ^. ©anb§. 8". ßartonnirt 36 fr. ober 10 @gr. Xierfelben 3}?ct^obe ^miUv ober t§corctlf(^5proftif(^cr 6urfu8 ; nac^ baffen ©rammatif für Gnglänber für ^ö§ere eiaffen bearbeitet oon ^. m. Söerfaint. 2. 3lufl. 8". ®auer§aft cart. fl. 1. 30 fr. ober 27 Sgr. — — ©d^lüf^el ju biefem ^öjcitcn ßurjuö unb ben barin oorfommenben Slufgaben in 8". (Sart. 36 fr. ober 10 ©gr. COcnÖorff, §. @., Cours de Litterature frangaise adapte ä la Methode d'OUendorff ; eine fliifenttieife georbnete 2tuö- roaljl Don iDieifterftücfen friinjöfiirfier ^^M-ofct unb ^^soefie beä 17., 18. u. 19. ^afjrfjunberts. alle 8eje6uc^ Seim Unterrid^t in ber franj. Sprache, mit be^onberer '-öerüdi'icfitigung ber franj. ©rammatif nac^ Dttenborff'ä 3)?et^obe; für ben ©c^ul-- unb ^n-iiiat=@e6rau(^ eingerichtet von 2Berfaint. 8". ^^auerrjaft cartonnirt. f(. 1. 30 fr. ober 27 Sgr. — — ^em 'D^etl^obe jur (Erlernung ber itolicntfi^cn Spra(^e für ben beutfc^en Sc^ul- unD ^^rinatunterridit eingerid;tet oon '^^rof. g^rü^auf. oed;§te oerme^rte unb öerlH'fferte 3üifl- 8". 5)auerf;aft cartonnirt. f(. 2. 12 fr. ober ~[)(r. 1. 7^2 2gr. — — '^^djlüffef ju biefer äRetfjobe; bie Ueberie|ung Der barin oorfommenben 2fufga6en ent^altenb. 8^. ßarton- nirt. 54 fr. ober 15 @gr. — — ^toHenift^c^ ßcfcBu^ ; eine aiusrcalil non Sefeftücfin au§ ben beftcn älteren unb neueren Sßerfen ital. ^laffifer, mit äflüdfidjt auf bie CHenboiff'fdje 9Jiet§obe bearbeitet unb mit grammatifd^en 3f^olen oerfefjen oon ^^rofeffor ^rü^auf. 8*^. ^auer§aft cartonnirt. fl. 1. 21 fr. ober 22^,2 (Sgr. — — ?ceue 9)?et§obe. Einleitung jur (Erlernung ber cnglif t^cn (S p r a c^ e für ben beutfc^en Sci^ul= unb ^ri-- oatunterric^t, oerfa^t oon ^. @ a n b §. ÜReunic oerbef|erte 3tuff. S*^. ^3)aner^aft cartonnirt. fl. 2. 24 fr. ober m)lx. 1. 10 Sgr. — — ©djiüffel jur ßnglifdjen @rammattf, bie Ueberfe^ung ber barin oorfommenben Slufgaben ent^altenb. 8*^. dart. fl. 1. 12 fr. ober 20 @gr. — — ^J^eue 3Jiet§übe jur Erlernung ber f^janift^cn €praci^e für ben beutfci^en @djul= i.nb 'prioatunter^ xxdit eingerici^tet unb bearbeitet oon ^r. ^undf. ^Dritte 2luflage. 8°. ^2)auer§aft cartonnirt. f(. 3. 18 fr. ober gtt^I. 1. 27 Sgr. Oüenborff, §. @., ^c^Iüfiel jur iBpanifc^en ©rammatif, bie Ueberfe^ung ber barin ücrfommenben Stufgaben entl^altenb. 8^. ßartonmrt. fl. 1. 12 fr. ober 20 Sgr. — — El nuevo lector espanol, 3fieueg fpanifd^e§ Sefebudi, ent^altenb auSgeträljIte ©tüde au§ fpanifcfien 3}iufterfdjrift-- fteüern. 3wfß»nmengc[te[ft oon DJiariano SSelaSquej be la Sabena, mit SfJüdfirfjt auf bie Dffenborff'frfie 2)iet§obe bearbeitet unb mit einem fpanifdjen SBörterbud^ oerfe^en oon %x. ^^und. 8". 3)auer^aft cartoimirt. fl. 2. 12 fr. ober ^fjfr. 1. 7I2 @gr. — — Saf^cnbu^ bcr j^onif^cn UmgongSf^roi^e. (Sine Sammlung ber gebräudjlic^ften SSörter, ^ebengarten unb ©efpräc^e oon %x. ^-und. S". Gart. 54 fr. ober 15 @gr. ^oIni)(^c ©rammntif oon ?W. ;3oeL 8^. gart. fl. 2. 12 fr. ober 1 %l)lx. 7 ^1,2 ©gr. — — ©d^Iüffel ju berfelben. 8". Gart. 42 fr. ober 12@9r. — — IRuffift^c ©rommatif oon '^. ;3oel. ^'^eite 3tuf[age. 2)urd)gefel)en unb oerbeffert oon ^^rof. $auf ^uc^g. Sf*. Gart. fl. 2. 24 fr. ober 1 ^^r. 10 ®gr. — — ©^lüffel ju berfelben. 8". Gart. 54 fr. ober 15 ®gr. — — St^njcbift^c ©rammotif oon ßf). ©d^mitt. 8^. 6art. fl. 2. 12 fr. ober 1 2;t)tr. 7^2 ®gr. ©d^Iüffel^u berfelben. 8*^. Gart. 48 fr. ober 14 ©gr. — — 2)(imf^c ©rommatif oon 9. §edf^er. 8^. ßart. fl. 2. 12 fr. ober 1 2:b(r. 7^/2 ©gr. ©d^Iüffel SU berfelben. 8«. gart. 42 fr. ober 12 ©gr. qjodugicfifi^c ©ramtittttif oon ^^. 3(nftett. 8^'. 6art. fl. 2. 42 fr. ober 1 2:i;Ir. 18 ©gr. ©ilüffel 3U berfefben. 8«. Gart. 42 fr. ober 10 ©gr. ©ine Itttcittift^c ©rammatif naä) berfelben 2)iet^obe ift in ber Bearbeitung. 1 :^i ■ _. üniversity of Toronto c r Library CO r- < DO NOT //^ Ol T. (3 REMOVE / THE ^ a f— CARD •i FROM 1 THIS \ ml Si Ol H POCKET \- Author Title Acme Library Card Pocket Under Pat. "Ref. Index File- Made by LIBRARY BUREA U. 