title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: F OR THE PEOPLE FOR EDVCATION FOR SCIENCE LIBRARY OF THE AMERICAN MUSEUM OF NATURAL HISTORY VEESLA.GEN EN MEDEDEELINGEN DKR KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. VERSLAGEN EN MEDEDEELINGEN ^.OL (>4q oA <X i DER C y KONINKLIJKE AKADEMIE WETENSCHAPPEN. Afdeeling NATUURKUNDE. TWEEDE REEKS. ZEVENTIENDE DEEL. AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1882. GEDRUKT BTJ DE ROEVER - KRÖBER - BAK ELS. I N II O Ü D VAN HET ZEVENTIENDE DEEL TWEEDE REEKS. YERSLAGEN. Tweede rapport der Commissie voor standaardmeter en -kilo- gram, betreffende de verificatie en justering der gewigten en maten, op uitnoodiging van den Minister van Kolonien, bestemd voor West-Indie. Namens de Commissie uitge- bragt door F. J. Stamkabt blz. 74. Rapport van de Heeren Hoffmann en Engelmann over eene verhandeling van Dr. W. J. Vigelius, getiteld : //Verglei- chend-anatomische Untersuchungen ueber das sogenannte Pancreas der Cephalopoden” ; uitgebracht in de vergadering van 20 Juni 1881 86. Rapport van de Heeren Biebens de Haan en van den Bebg over eene verhandeling van Dr. W. Kapteijn, getiteld: ,/Over den vorm van zekere differentialen, wier integralen algebraische functien zijn, en over hunne integralen”; uit- gebracht in de vergadering van 20 Juni 1881. . ... n 88. VI I N il O U D Verslag van de Heeren Hoffmann en Engelmann overeene verhandeling van Dr. A. A. W. Hubrecht, getiteld: „Studien zur Phylogenie des Nervensystems”; uitgebracbt in de vergadering van 26 November 1881 blz. Verslag over de mogelijkheid eener zelfontbranding van lom- pen; in de vergadering van 26 November 1881 uitgebracbt door de Heeren E. H. von Baumhauer, J. W. Gunning en A. C. Oudemans Jr „ Rapport van de Heeren Grinwis en Schols over eene ver- handeling van den Heer T. J. Stieltjes Jr., getiteld: „Over Lagrange’s interpulatieformule”; uitgebracbt in de vergadering van 26 November 1881 „ Rapport van de Heeren van der Waals en Korteweg over eene verhandeling van Dr. H. Haga, getiteld: „Bepaling van de temperatuursveranderingen bij spannen en ontspan- nen van metaaldraden, en van het equivalent der wärmte” ; uitgebracht in de vergadering van 26 November 1881 . . „ Verslag over de inrichting van bliksemafleiders op Rijksge- bouwen te Medemblik; in de vergadering van 24 Decem- ber 1881 uitgebracht door de Heeren Bosscha, van der Waals en Grinwis „ Rapport van de Heeren Rauwenhoff en Hugo de Vries over eene verhandeling van Dr. M. W. Beyerinck, geti- teld : „Beobachtungen ueber die ersten Entwicklungsphasen einiger Cynipidengallen” ; uitgebracht in de vergadering van 24 December 1881 Verslag van de Heeren van Bemmelen en Dibbits over eene verhandeling van Dr. J. D. R. Scheffer, getiteld: „Onderzoekingen over de diffusie van eenige organische en anorganische verbindingen”; uitgebracht in de vergadering van 24 December 1881 , ... n 173. 175. 206. 208. 255. 260. 302. I N H O U D. VII Rapport van de Heeren Bierens de Haan en Grinwis ovcr eene verhandeling van den Heer T. J. Stieltjes Jr. , getiteld : „Bijdrage tot de theorie der derde- en vierde- machtsresten” ; uitgebracht in de vergadering van Januari MEDEDEELINGEi\ A. C. Oudemans Jr. Over de densiteit en uitzettings-coeffi- cient van diaethylamine „ 1. M. Treub. Iets over het verband tusschen Phanerogamen en Crvptogameu „ 21. Th. H. Beurens. Mikrochemische Methoden zur Mineral- Analyse. (Met plaat) „ 27. Dr. W. Kapteijn. Over den vorm van zekere differentialen, wier integralen zuiver algebraische functien zijn en over hunne integralen „ 93. N. Th. Michaelis. Brugbalken van de tweede orde met flaauw gebogen bovenrand en getrokken schoren „ 129. A. W. M. van Hasselt. Eene monster-Naja „ 140. H. A. Lorentz. De grondformules der electrodynamica. . . „ 144. E. Mulder. Bijdrage tot de kennis van normaal cyaan- zuur „162. H. A. Lorentz. Over de bewegingen, die onder den invloed der zwaartekracht, ten gevolge van temperatuurverschillen, in eene gasmassa optreden „179. H. Haga. Bepaling van de temperatuursveranderingen bij spannen en ontspannen van metaaldraden, en van het me- chanisch equivalent der wärmte. (Met twee platen) . . . „ 211. VIII I N H O U D. T. J. Stieltjes Jr. Over Lagrange’s interpolatieformule. . blz. G. van Diesen. De oeverafschuivingen in Zeeland en haar verband met den aard der grondlagen. (Met bijlage). . . „ E. Mulder en H. G. L. van der Meulen. Bijdrage tot de therino-chemische kennis van ozon J. D. ß. Scheffer. Onderzoekingen over de diffusie van eenige organische en anorganische verbindingen „ T. J. Stieltjes Jr. Bijdrage tot de theorie der derde- en vierdemachts-resten n M. Treub. Eene nieuwe categorie van klimplanten. . . u 239. 267. 284. 312. 338. 418. OVER DE DENSITEIT EN DEN UITZETTIN GS-COEFFICIENT VAN DIAETHYL A MINE. DOOR A. C. OTJ DEM ANS Jr. Het ouderzoek, waarvan de uitkomsten hier zullen worden medegedeeld, lieeft zijn ontstaan te danken aan eene ver- handeling van den Hoogleeraar ,J. D. van der Waals : »Over de coefficienten van uitzetting en van samentrekking in overeenstemmende toestanden van versckillende vloei- stolFen,” opgenomen in de natuurkundige verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Deel XX (1880). De schrijver geeft daarin als vrucht van zekere theoreti- sche beschouwingen een regel, volgens welken uit de kriti- sche temperatuur en den uitzettings-coefficient van eene stof, de uitzettings-coefficient van eene andere stof kan worden berekend, waarvan mede de kritische temperatuur bekend is en komt aan het eind van zijne verhandeling tot een anderen regel, volgens welken de densiteit van eene stof, wier kriti- sche temperatuur en kritische druk, wier uitzettings-coefficient en moleculairgewicht bekend is, met benadering kan worden berekend uit die van eene andere stof, waarvan insgelijks de laatstgenoemde gegevens en bovendien nog de densiteit be- kend zijn. Zoo wordt bepaaldelijk ten aanzien van diaethylamine aan- gegeven, dat de densiteit daarvan bij eene temperatuur, die met 0° bij aether overeenstemt, ongeveer gelijk zal zijn aan die van aether. Want overeenstemmende temperaturen wor- VERSI.. EX 14 KDE D. APD. NATUUKR. 2de BEEKS. DEEL XVII. 1 den die genoemd, welke gelijke gedeelten zijn van de absolute kritische temperatuur. Daar nu omtrent de densiteit en den uitzettings-coefficient van diaethylamine niets met zekerheid bekend is, beb ik liet van belang geaeht, daaromtrent een onderzoek in bet werk te stellen, ten einde gelegenbeid te geven, den door van der Waals ä priori gegeven regel aan de ervaring te toetsen. De stof, die tot het onderzoek heeft gediend, was afkom- stig uit de bekende fabriek van C. A. P. Kahlbaum te Ber- lijn en was bereid uit nitroso-diaethyline, zoodat daardoor een voldoeude vvaarborg was geleverd tegen eene veront- reiniging met aetliylamine en triaetbylamine. Ongeveer 70 C.C. van dit praeparaat werden aan gefracti- oneerde destillatie blootgesteld. De vloeistof begon onder een barometerstand van 762mm bij 55°. 3 (gecorr.) te koken. Ge- durende geruimen tijd steeg de tkermometer nauwlijks merk- baar. Toen ongeveer 40 C.C. waren overgegaan, stond ky in den damp der vloeistof op 57° C. ; daarop steeg de tem- peratuur sneller tot 61° C. en daarboven. Ten laatste bleef er in de retort bij 70° C. eene kleine lioeveelkeid (nauwe- lijks 1 C.C.) van eene vloeistof over, die door water troebel werd, en hoogst waarschijnlijk uit een mengsei van nitroso- diaethyline, diaethylamine en water bestond. Zij verried dui- delijk den reuk der beide eerstgenoemde stoffen en een stuk kali vervloeide daarin na eenigen tijd. Door lierkaalde gefractioneerde destillatie van bet tusscben 55°. 3 en 61° C. overgekomen vocbt, verkreeg ik een product, dat tusscben 55°. 3 en 57° C. kookte en, naar de uitkomsten van een onderzoek naar de samenstelling en bet verzadi- gings vermögen, inderdaad met de formule C4HnN over- eenkwam. In de meening, dat dit werkelijk nagenoeg zui- vere diaethylamine was, (te meer omdat voor bet kook- punt daarvan door Hoemann 57° C. opgegeven wordt), deed ik twee reeksen van bepalingen van densiteiten, de eerste van 0° — 40° C. met bekulp van een uitstekenden pyknometer van Geissler met uitzettingsreservoir en met een in vijfde graden verdeelden tbermometer als stop en ( 3 ) de tweede van 0° — 54° C. met behulp van een zooge- naamd Gay-Lussac’scIi fleschje van ongeveer 10 C.C. in- houd. Bij het gebruik van dit laatste werktuigje kon ik tot 41° C. een in vijfde graden verdeelden thermometer van Geissler bezigen, maar moest, daar deze geene lioogere tem- peraturen aangaf, voor temperaturen van 41° — 54° aanvan- kelijk rniju toevlucht nemen tot een anderen thermometer, waarvan mij wel is waar de gang nauwkeurig bekend was, doch waarvan elke graadverdeeling slechts 1 !/a millimeter besloeg en de onderdeelen moesten geschat worden. De boven 40° C. bij deze tweede reeks gedane bepalingen, die ook om andere redenen minder betrouwbaar zijn, meen ik gerustelijk te knnnen verwerpen. De inhoud van beide werktuigen was door waterweging, onder inachtneming van de noodige voorzorgeu, bepaald. Voor den inhoud, in C.C. uitgedrukt, van den pyknometer van Geissler vond ik tnsschen 0° — 40° C. het volgende: V* = 22.8488 H- (0.0005) t en wel uit een 25tal wegingen, waarvan er 5 bij 0°, 5 bij =fc 20, 5 bij ± 40° C. en de overige bij tusschenliggende temperaturen waren uitgevoerd. (Het grootste verscliil tus- schen de waargenomene en berekende Volumina bedroeg rb 0.0023 C.C., het gemiddelde verschil dt 0.0015 C.C.) De inhoud in C.C. van het GAY-LussAc’sche fleschje, af- geleid uit een twintigtal waarnemingen tusschen 0° en 55° C. kon worden voorgesteld door de formule : yt = 9.9470 + 0.000233 t. (Het grootste verschil tusschen de waargenomene en bere- kende volumina bedroeg hierbij ± 0.0021 C.C., het gemid- delde verschil 0.0012 C.C.). De uitkomsten van de twee eerste reeksen van densiteits- bepalingen van diaethylamine, die later uitvoeriger zullen worden vermeld, stemden van 0° tot 40° zeer goed overeen. Voor verder onderzoek ben ik evenwel van het gebruik van een pyknometer afgestapt, vooreerst omdat ik daarbij geene hoogere temperatuur dan 40° C. kon bereiken, en ten tweede 1* ( 4 ) omdat het mij voorkwam, dat een pyknometer met ingesle- pen stop voor het onderzoek van zulke vluchtige vloeistoffen als diaetliylamine, aether, enz., wegens het capillair optrek- ken van het vocht tusschen hals en stop en het verdampen tengevolge daarvan, minder doelmatig was. Ik hepaalde mij daaroni bij mijne volgende hepalingen tot het gebruik van het hoven beschrevene GAY-LussAc’sche fleschje. Nadat de eerste twee reeksen van onderzoekingen waren afgeloopen, wilde ik mij van de homogene'iteit der gebezigde vloeistof overtuigen, door deze nogmaals aan gefractioneerde destillatie bloot te stellen en op die wijze in twee ongeveer gelijke deelen te scheiden en van elk gedeelte op nienw de densiteit te bepalen. Ik vond toen verschillen, verscheidene eenheden in de 4e decimaal bedragende, die mij, vooral in verband met de steeds toenemende densiteit van de hoven 57° C. *) overgekomen gedeelten van het oorspronkelijke praeparaat tot het vermoeden leidden, dat de onderzochte diaethylamine niet geheel zuiver was geweest en geringe hoe- veellieden van een of meer bestanddeelen bevatten moest. Ten einde omtrent den aard van deze in geringe hoeveel- heid aauwezige verontreinigingen tot eenige zekerheid te ge- räken, en in elk geval in het bezit te körnen van een zui- verder praeparaat, bereidde ik uit de vereenigde hoeveelheid van de tusschen 55° en 60° C. overgekomen vloeistoffen een neutraal oxalaat, scheidde de kristallen, die zieh na het uit- dampen en bekoelen van de geconcentreerde waterige oplos- sing afscheidden, en die ongeveer 3 / 4 van de basis bevatten, door middel van de BuNSEN’sche filtreerpomp van de rnoeder- loog. Uit de gedroogde kristallen en uit de verder uitge- dampte moederloog, ieder afzonderlijk, werd nu door kali de basis weder afgescheiden en deze na lang staan op kali en kalk, gedestilleerd. Het bleek nu, dat de beide aldus verkre- gene vloeistoffen in densiteit op 1 tot 2 eenheden in de 4C decimaal na overeenkwamen en daaruit trek ik het besluit, *) N°. 1 : 0.7291. No. 2 : 0.7301 N°. 3 : 0.7319. ( 5 ) dat de verontreiniging, die bij de aanvankelijk gedane bepa- lingen de densiteit van mijne diaethylamine had verhoogd. niets anders kon geweest zijn, dan een weinig water. De door laug staan op kali gedroogde vloeistof werd nu weder aan gefractioneerde distillatie blootgesteld ; bet groot- ste deel van het vocht ging nu bij een barometerstand van 789mm over tusscken 55°.3 en 55°. 6. Dit vocbt diende tot het uitvoeren van de later te vermelden 3e reeks van den- siteitsbepalingen. Eerst later, toen ik meer en ineer de ervaring had opge- daan, dat diaethylamine zeer hygroscopisch is, heb ik dit produet nog eens langzaam en in een waterbad van 55° C. gerectificeerd over eene groote lioeveelheid versch gesmolten natron, dat voor een deel buiten de vloeistof uitstak. Met het 7/a eerst overgekomen deel van dit praeparaat zijn de bepalingen der 4e reeks verricht. De 5e en 6e reeks, die meer bepaald als controle van de 4e reeks werden ondernomen, zijn met lietzelfde vocht uitgevoerd. Ten aanzieu van het kookpunt van zuivere diaethylamine meen ik de opmerking te moeten maken, dat Hofma>tn dit zonder twijfel iets te hoog heeft aangegeven (57°. 7 C.). Zijn praparaat is waarscliijnlijk watei'houdend geweest. Ik bepaalde het kookpunt verscheidene malen bij versch gedroogde diaethylamine met behulp van een thermometer van Alverg>*iat met even beneden 50° C. liggend kwikre- servoii', zoodat de geheele kwikkolom in de damp der vloei- stof was gedompeld. Na correctie voor de fouten van den thermometer vond ik zoodoende voor het kookpunt bij 759mui> barometerstand 55°. 5 C. Zooais boven reeds is vermeld, heb ik ter bepaling van de densiteit bij versehillende temperaturen gebruik gemaakt van een zoogenaamd Gay-Lussac'scIi fleschje. Dit kleine toe- stelletje bestond uit een nagenoeg cilindervormig, van onder eenigzins rond toeloopend vat, van ongeveer 10 C.C. inhoud, van boven eindigende in eene nauwe buis van ongeveer 2 cent. lengte, die zieh van boven tot een trechtervormig re- servoir verwijdde, dienende om de bij verhooging van tem- peratuur zieh uitzettende vloeistof op te nemen. Op het midden der nauwe buis was als merk voor het volumen een fijn kringetje in het glas geetst; het toestelletje kon door een goed ingeslepen stop worden gesloten. Bij gebruik van dit werktuig heeft men, in vergelijking met een GEissnEit’sehen pyknometer het nadeel, dat men zieh niet onmiddellijk van de gelijkheid van temperatnur in en buiten het vat overtuigen kan, maar aan den anderen kant heeft men geene vrees te koesteren voor merkbare verdam- ping van vloeistof gedurende den tijd, benoodigd om den toestel te verwarmen of af te koeleu tot de temperatuur van het lokaal, waarin de wegingen zullen worden uitgevoerd. Volgens mijne ervaring is het eerstgenoemde bezwaar niet zoo groot als men zou vennoeden en is het bij eenige zorg zeer goed mogelijk. zieh door den stand van de vloeistof in den hals van het fleschje te overtuigen, of zij de standvastige temperatuur van het waterbad, waarin het zieh bevindt, reeds heeft aangenomen. Dat ik deze wijze van doen heb verkozen boven het ge- bruik van dilatometers, zooals die door Pierre en Kopp bij hunne onderzoekingen over de uitzetting van vloeistolfen zijn gebezigd, ligt daaraan, dat ik sedert lang de stellige over- tuiging heb verkregen, dat men bij de noodige zorg voor het nauwkeurig calibreeren der toestellen met water, vooral wanneer dit niet behoeft te geschieden voor temperaturen, ver boven 50° C. gelegen, zeer nauwkeurige waarnemingen kan verrichten en ontheven is van het blootstellen der toe- stellen aan eene zeer liooge temperatuur (zooals bij het uit- koken der dilatometers met kwik), dat mij uit de ervaringen omtrent de allengs tot stand körnende volumen-veranderingen van o-lazen toestellen steeds bedenkeliik voorkomt. Ik ben het alzoo in dit opzicht niet eens met Isidore Pierre, waar hij zegt (Ann. de Ch. et de Phys. IV, T. XV, p. 330): »Cette methode offrirait cependant de grandes difficultes »pour les olservations courantes, parce qu’il serait tres-dif- ( 7 ) »ficile de maintenir la temperature ambiante suffisamment »longtemps constante, pour que la temperature du liquide, »contenu dans l'appareil füt parfaitement uniforme. Cette »metliode presente neanmoins de grands avantages pour les » temperatures, que l’on peilt maintenir constantes aussi long- »temps que l’on veut, comme la temperature de la glace »fondante, celle de l’eau bouillante, etc.’’ Naar mijne ervaring zijn bij den langweiligen vorm der fleschjes van Gay-Lussac de bezwaren van Pierre overdreven, vooral bij het onderzoek van vloeistolfen, die de wärmte ge- makkelijk geleiden ; en daartoe bebooren, in vergelijkiug met water, de meeste organische verbindingen. Binnen den tijd van weinige minuten heeft het fleschje met vloeistof detem- peratuur van het omringende waterbad aangenomen. Omtrent de wijze, waarop, zoowel bij het calibreeren van het GAY-LussAc’sche fleschje, als bij het bepalen van de den- siteit van diaetliylamine werd te werk gegaan, veroorloof ik mij, het volgende op te merken : Ter bereiking van eene temperatuur van 0° C. werd het fleschje tot over het merk met vloeistof gevuld, in eene diepe porceleinen met fijngestooten ijs gevulde zeef geplaatst en wel zoo dat het ijs, nagenoeg tot aan het merk reikte ; het door smelting verkregen water kon door de openingen der zeef in een onderstaand vat afloopen. Wanneer het fleschje een kwartier in deze omgeving had verkeerd, werd de over- maat van vloeistof die boven het merk stond, eerst door eene pipet met fijne spits en voorts door haarbuisjes weg- gezogen, tot dat het vocht op het merk kwam ; daarna werd nu nog een kwartier gewacht en nagegaan of de stand van de vloeistof intusschen niet was veranderd. Dit was in den regel het geval niet ; bij uitzondering moest door toe- voegen van een weinig vloeistof uit een gevuld haarbuisje het niveau op de juiste hoogte worden gebracht. Yoor densiteits-bepalingen bij temperaturen, gelegen tus- schen 0° en 20° C. werd gebruik gemaakt van een water- bad, dat gedurende geruimen tijd in een lokaal had gestaan, waarvan de temperatuur gedurende den wintertijd door harder of zachter stoken nagenoeg op de verlangde hoogte werd ge- houden ; kleine wisselingen van temperatuur in het waterbad konden worden ontsaan door toevoegen van kouder of war- mer water onder gestadig roeren. Overigens werd, ook bij de densiteits-bepalingen op hoogere temperatuur gehandeld, zooals hierboven ten aanzien van de waarnemingen bij 0° C. is besckreven. Moeilijker was lret, eene standvastige temperatuur te ver- krijgen, gelegen tussclien 20° en 55° C. Het best slaagde ik daarin op de volgende wijze. Op een waterbad met standvastig niveau, bedekt met een stel van porceleinen ringen werd een laag eilindrisch vat geplaatst van ongeveer 500 C.C. inhoud. Hierin werd een ho oger bekerglas gezet van veel geringeren diameter, heb- bende een inhoud van ongeveer 400 C.C. doch sleehts tot 3/4 met water gevuld. Hierin stond het flesclije, juist tot aan het merk ondergedompeld. In het buitenste vat, dat on- middellijk op het waterbad stond, werd nu zooveel water gegoten, dat dit ongeveer tot de helft aan de lioogte der waterkolom in het bekerglas reikte. Door het aanbrengen van eene kleinere of grootere gasvlam onder het waterbad kon nu na eenig tasten en zoeken eene temperatuur van het water in het binnenste vat verkregen worden, die bij gestadig roeren vrij lang (15 minuten en langer) standvas- tig bleef. In enkele gevallen, waarin nog kleine wisselingen van temperatuur konden worden waargenomen, werd door toe- voeging van koud of warm water daaraan tegemoet gekomen. Het was niet moeielijk op die wijze de temperatuur binnen het verloop van 1/20° C. standvastig te houden. Ter bepaling van de temperatuur Werd bij de 3e en vol- gende reeksen van proeven gebruik gemaakt van een geca- libreerden thermometer van H. W. Geissler te Berlijn, in vijfde graden verdeeld, en waarin de kwikzuil voor eene rij^ zing van 1° temperatuur een afstand doorliep van mil- limeter, zoodat het gemakkelijk was, de temperatuur der waterbaden tot op ^/oq° C. (de grens van nauwkeurigheid, die ik bij rnijne proeven lieb trachten te bereiken) te bepa- len. Deze thermometer was vergeleken met een nitstekenden thermometer van Baüdin (N°. 4582) te Parijs, waarvan het beloop door mijn geachten ambtgenoot Snijdeiis zorgvuldig was nagegaan, en binnen de grenzen van hoogstens ± 0.02° volkomen juist was bevonden. Het spreekt van zeit, dat de hierna volgende opgaven omtrent temperatuur voor de füll- ten van den thermometer (na bepaling van de punten 0° en 100°) zijn verbeterd. Ten aanzien van het calibreeren van het door mp gebe- zigde fleschje mag worden vermeld, dat als densiteiten van water tussohen 0° en 100° C. zijn gebezigd de cijfers, waar- van vroeger door mijn vriend Hoek en mij is gebruik ge- maakt bij onze onderzoekingen omtrent den brekings-aanwij- zer van vloeistoffen bij verschillende temperaturen (Rec/ierches zur la quantite d'e't/ier, contcnu tlans les liquides , la Haye. Nijhoff 1864) en die uit de gezamenlijke waarnemingen der meest betrouwbare waarnemers zijn afgeleid. Eindelijk acht ik mij verplicht, ten aanzien van de door mij gevolgde wijze van werken nog het volgende op te merken. ' Het is duidelijk, dat men den pyknometer met vloeistof, nadat hij de temperatuur van de omgeving heeft aangeno- men en door het wegnemen van de overmaat van vloeistof juist tot het merk is gevuld, in de meeste gevallen niet dadelijk kan wegen ; immers heeft hij eene temperatuur lager dan die van de orn de balans aanwezige lucht, zoo ver- dicht zieh allicht waterdamp tegen zijn buitenoppervlak ; en is hij daarentegen warmer, dan kunnen de wegingen onjuist worden door de verlenging van den eenen arm der balans ten gevolge van uitstraling van het glas en het opstijgen van warme lucht. Om aan deze bezwaren te gemoet te körnen en zooveel mogelijk verdamping te vermijden, heb ik getracht, het on- middellijk na de waarneiuing met den stop gesloten fleschje door het plaatsen in een grooten voorxaad water van de tem- ( 10 ) peratuur der kamer, zoo snel rnogelijk deze laatste te laten aannemen. Verlies door verdamping heeft men hierbij bij vloeistoffen zooals diaethylamine, die minder vluchtig zijn dan aetlier niet te vreezen, maar men heeft somtijds te kam- pen met een ander bezwaar, vooral wanneer de toestel eens- klaps van eene vrij liooge temperatuur op eene betrekkelijk läge wordt gebracht ; namelijk, dat het volumen van bet flescbje en zijn dilatatie-coefficient kunnen veränderen ; zoo- dat bet noodzakelijk is, zieh na elke reeks van bepalingen te overtuigen, of dit inderdaad heeft plaats gehad of niet, door den pyknometer op nieuw door weging met water bij verscliil lende temperaturen te calibreeren. Bij bet GrAY-LussAc’scbe flescbje, dat ik beb gebezigd, deed zieh dit verschijnsel aanvankelijk voor, maar later, na- dat bet bij eene reeks van bepalingen was gebezigd en daarbij allerlei, soms plotselinge afwisselingen van temperaturen bad doorstaan, bleef bet volumen standvastig voor dezelfde tem- peratuur. Dezelfde ervaring beb ik vroeger bij gelegenkeid van densiteitsbepalingen van aether bij andere pyknometers opgedaan. Merkwaardig is het daarbij, dat de uitzetting van vele door mij in dit opziebt onderzochte toestellen, evenredig is aan de temperatuursverhooging, van andere daarentegen niet, zoodat men om bet volumen van deze laatste voor te stellen zijne toevlucht moet nemen tot eene formule van den vorm : yt V° -j- a t -j- b tz ; voorts dat sommige pyknometers blij- ken, dadelijk onveranderlijk te wezen, andere daarentegen zeer gevoelig te zijn voor tijdelijke temperatuursveranderingen. Trouwens hetgeen ik hier vermeld, strookt gebeel met de ervaring, die men omtrent de uiteenloopende en somtijds grillige gedragingen van thermometers heeft opgedaan *). ’) Waarsckijnlijk zal deze tijdelijke veranderiug vau volumen bij dilato- meters eveneens moeten voorkomen en des te meer, naarmatc ze aan liooger temperaturen (zooals bij het uitkoken met kwik) zijn blootgesteld geweest. Het komt mij voor, dat deze bron van fönten bij densiteitsbepa- lingen niet altjjd genoeg is in bet oog gebouden. ( 11 ) Ik ga thans over tot de vermelding van de uitkomsten bij het door mg verrichte onderzoek verkregen. Het gemakkelijkst zijn deze te overzien uit eene tabel, waarvan de 1° kolom de gecorrigeerde temperaturen, de 2e de onmiddellijk uit de waarneming afgeleide densiteiten, de 3e de uit de formule voor het volumen afgeleide densiteiten en de 4e de verscliillen tusschen de waargenomen waarden in eenheden van de 5e decimaal bevatten. De formule voor het voli;men werd bij de 3C en 4e reeks, waaraan ik zelf, wegens de meerdere daaraan bestede zorg, de meeste waarde toeken, opgemaakt uit eenige densiteits- bepalingen bij 0°, ±18° 0.*, ± 36° en ± 54° (in de na- volgende tabeilen door een texthaakje aangeduid). De ge- middelden uit de vier verkregen reeksen van cijfers wer- den op 0&, 18°, 36° en 54° gereduceerd en uit deze vier waarden de coefficienten a, b en c uit de formule V1 = V°(l at -f- bt~ 4 c<3) berekend. Bij de berekening van de uitkomsten der le en 2e reeks heb ik ondersteld, dat de densiteit binnen de grenzen van temperatuur, waarbij ik waarnam, gelijkmatig afnam. Uit het later te geven overzicht zal blijken, dat men in deze onderstelling geene zeer groote afwijkingen vindt met de densiteiten, die uit de 3e en 4e reeks voortgevloeide formule zijn berekend. ( 12 ) EERSTE REEKS. PORMULE YOOR HEX VOLUMEN V‘ = 0°(1 + 0.001511 t) berekend uit de waarnemingen bij 0° en bij 34°. 2, 36° en 39°. 7 T. D waargenomen. D berekend. W-B. 00 C. 0.72774 0.72776 — 2 00 » 0.72778 0.72776 + 2 90.6 » 0.71769 0.71774 + 5 llo.O » 0.71592 0.71630 — 38 120.0 » 0.71561 0.71525 + 36 160.0 » 0.71123 0.71108 4- 15 16°.8 » 0.71050 0.71025 + 25 170.2 » 0.71006 0.70983 -f- 23 180.0 » 0.70934 0.70900 4- 34 230.4 » 0.70338 0.70337 + 1 270.2 » 0.69951 0.69941 + 10 290.4 » 0.69714 0.69712 -r 2 340.2 » 0,69222 0.69212 4- 10 34°.2 » 0.69204 0.69212 — 8 340.3 » 0.69199 0.69201 — 2 36°. 0 » 0.69034 0.69024 4- 10 36°.0 » 0.69026 0.69024 + 2 390.7 » 0.68629 0.68638 — 9 Uit de -berekende formule worden de volgende waarden voor de volumina en densiteiten bij temperaturen tusschen 0° en 40° C. afgeleid: T V. A 00 C. 1.00000 n KR 50 100 150 » » 1.00756 1.01511 1.02267 ( OO 755 756 -200 25° » 7> 1.03022 1.03778 / 55 756 17 E K 300 » 1.04533 1 OO 350 » 1.05289 756 40° » 1.06044 1 55 T. D. A 0° C. 50 » 10° » 15° » 200 » 250 , 300 » 35° » 40° » 0.72776  HET VOLUMEN yt_ y°(i _f_ 0.0015195 t) berekend uit de waarnemingen by 0° C. en 36°.4 en 36°.5 T. D waargenomen. D berekend. W— B. 0° c. 0.72804 0.72809 — 5 0° » 0.72804 0.72809 — 5 0° » 0.72814 0.72809 t- 5 0° » 0.72814 0.72809 + 5 5°.7 » 0.72202 0.72212 — 10 6°.0 » 0.72197 0.72180 + 17 10°.0 > 0.71790 0.71761 4- 29 12°.3 » 0.71523 0.71520 + 3 13°. 8 » 0.71391 0.71362 + 29 14°. 9 » 0.71232 0.71247 — 15 190.8 > 0.70754 0.70733 + *1 360.4 » 0.68982 0.68988 — 6 3 6°. 5 » 0.68993 0.68987 + 6 Uit de berekende formule worden de volgende waarden voor de volumina en de deusiteiten by temperaturen tusschen 0° en 40 C. afgeleid : T. V. A T. D. 0° C. 1.00000 760 760 759 760 7 60 760 759 760 00 C. 0.72809 5° 1.00760 5° » 0.72285 10° > 1.01520 10° » 0.71761 150 » 1.02279 15° » 0.71237 20° » 1.03039 200 » 0.70712 25° 1.03799 25° » 0.70188 30° 35° > 1.04559 1.05318 300 » 35° » 0.69664 0.69140 400  HET VOLUMEN: Vt_V°(l -J-0.0014013 £+0.00000-341 «2_0.00000000.31J £3) berekend uit de waarnemingen bij ± 0°, ± 18°, ± 36 en ± 54. T. D waargenomen. D berekend W— B. / 00 C. 0.72741 0.72740 + 1 1 0° » 0.72744 0.72740 + 4 ] 0° » 0.72754 0.72740 + 14 0.72741 0.72740 + 1 / 0° » 0.72733 0.72740 — 7 ! o° » 0.72724 0.72740 — 16 6°. 9 » 0.72021 0.72031 — 10 70.3 » 0.71985 0.71990 — 5 130.6 » 0.71335 0.71332 + 3 140.2 » 0.71295 0.71271 + 24 / 180.0 » 0.70863 0.70874 — 9 \ 180.0 » 0.70879 0.70874 + 5 0.70841 0.70832 + 9 i 180.5 » 0.70805 0.70822 — 17 f 190.0 » 0.70772 0.70770 + 2 23°. 0 » 0.70342 0.70353 — 11 2 7°. 5 » 0.69823 0.69869 — 46 29°.3 » 0.69617 0.69618 — 1 30°.4 » 0.69562 0.69559 + 3 / 35°.3 » 0.69023 0.69039 — 16 l 350.75 » 0.68972 0.68992 — 20 ] 350.8 » 0.69003 0.68985 + 18 j 36°.3 » 0.68942 0.68933 + 9 / 36°.4 » 0.68918 0.68923 — 5 [ 37O.0 » 0.68880 0.68857 + 23 42°.4 » 0.68294 0.68279 + 15 430.6 » 0.68138 0.68151 — 13 450.3 » 0.67966 0.67968 — 2 460.7 » 0.67845 0.67821 + 24 / 530.2 » 0.67127 0.67118 + 9 540.0 » 0.67034 0.67032 + 2 j 540.0 » 0.67022 0.67032 — 10 (540.8 » 0.66944 0.66946 — 2 *) Bij het begin van deze reeks van bepalingen werden bet volumen en ( 15 ) Uit de berekende formule worden de volgende waarden voor de volumina en densiteiten by tcmperaturen tusschen 0° en 55° C. afgeleid. T. V. A T. V. A 0° c. l.ouooo 0° C. 0.72740 709 512 59 » 1.00709 5° » 79 ß 0.72228 1 7 10° » 1.01435 / -CO 10° » 0.71711 0 1 / 743 522 15° » 1.02178 15° » 0 71189 759 524 20° » 1.02937 20° » 0.70665 775 528 25° » 1.037 12 250 » 0.70137 791 531 A O o *3 1.04503 A„ 30° » 0.69606 806 533 35° » 1.05309 350 » 0.69073 822 535 A O O 1.06131 40° » 0.68538 837 536 45° » 1.06968 450 » 0.68002 851 538 50° » 1.07820 500 » 0.67464 867 538 55° » 1.08687 55° » 0.66926 ilc uitzettings-coefSeient van het fleschje op nieuw bepaald en toen gevon- den, dat deze veraederd waren. 1k vond nu voor het volumen van bet fleschje V‘ — 9.9146 -r 0.000158 £ als resultaat van 17 bepalingen, waarbij de grootste afwijking tusschen berekende en gevondene waarden 0.0094 C.C. en de gemiddelde afwijking 0.0005 C.C. bedroeg. Om allen twijfel omtrent deze verandering van volumen weg te nemen, merk ik op, dat het volumen 9.9525, zooals het bij het begin van de 3e reeks voor eene temperatuur van 50° C. werd gevonden, aanvankelijk overeen- kwam met een temp. van 25° C. — , voorts c at bij herhaald ouderzoek na het voltooien van de 3«, 4e, 5e en 6e reeks mijner bepalingen dit ver- schijnsel zieh niet meer heeft voorgedaan; aan fouten van de proef vait hier derhalve in geen geval te denken. ( 16 ) VIERDE REEKS. BEREKENDE FORMÜLE VOOR HET VOLUMEN : yt =v°(l -f 0. 00139 8 i-f 0.000002702 0.00000001226 fi) T. D waargenomen. D berekeud. W— B. | 00 C. 0.72624 0.72628 — 4 J 0° » 0 72631 0.72628 + 3 J 0° » 0.72627 0.72628 — 1 ( 0° » 0.72628 0.72628 0 14°. 4 » 0 71141 0.71153 — 12 f 16°. 8 » 0 70910 0.70904 4- 6 1 17°.75» 0.70802 0.70805 — 3 1 17°.8j» 0.70796 0.70794 + 2 J 1 7°.9 » 0 70789 0.70790 — 1 1 lh°.0 » 0.70772 0.70780 — 8 l ] 8°.8 » 0 70702 0 70697 + 5 24° 0 » 0.70135 0.70153 — 18 29°. 3 » 0.69600 0.59594 + 6 / 33°.8 » 0.69124 0.69115 + 9 l 35°.55» 0.68921 0.68930 — 9 1 35°.85» 0.68885 0 68897 — 12 J36O.2 » 0.68875 0.68859 + 16 \ 870.9 » 0.68675 0.68677 — 2 420. 0 » 0.68239 0.68235 + 4 470.4 » 0.67649 0.67637 + 12 Ä oo 0* 00 0.67503 0.67493 + 10 / 530.0 » 0.67058 0.67030 + 28 l 530.6 » 0.66950 0.66964 — 14 ) 530.8 » 0.66914 0.66941 — 27 1 540.4 » 0.66880 0.66875 + 5 \540.4 » 0.66881 0 66875 + 6 ( 17 ) Uit de formule voor het volumen worden de volgende waarden voor de Volumina en de densiteiten tusschen 0° en 55° afgeleid : 0° 50 100 150 20° 25° 30° 35° 40°  1.03683 1.04471 1.05277 1 06103 1.06950 1.07819 1.08711 706 720 736 752 769 788 806 826 847 869 892 00 5° J 0° 15° 20° 25° 300 T. D. A C. » » » » 0.72628 0.72118 0.71607 0 71091 0.70572 0.70048 0.69520 510 511 516 519 524 528 532 35° » 0 68988 537 40° » 45° » 500 » 0.68451 0.67909 0.67361 512 548 552 550 » 0.66809 VIJFDE EN ZESDE REEKS. De ervaring door mij opgedaan teil aanzien van de hy- groscopiciteit van diaethylamine, boezemde mij eenige vrees in, dat bij de voorgaande bepalingen niettegenstaande de ge- nomen voorzorgen, toch nog fouteu waren begaan, doordien de diaethylamine gedurende den loop van het onderzoek door het telkens openen en sluiten van het GAY-LvssAc’sche fleschje, waterdamp uit de lucht had opgenomen. Ten einde te beslissen, in hoeverre deze vrees gegrond was, deed ik nog twee reeksen van slechts 4 bepalingen, bij tem- peraturen liggende nabij 0°, 180, 36° en 54° en wel de eene bij stijgende de andere bij dalende temperaturen. Deze beide reeksen konden ieder op een dag worden uitgevoerd en voor VEHSL. EN MEDED. AFD. NAXUUEK, 2de BEEKS. DEEL XVII. 2 ( 18 ) opname van waterdamp was weinig te vreezen, orndat sleclits enkelen malen de stop van liet flesclije bekoefde te worden afgeliclit. De uitkomsten waren de volgende : 5e Reeks, 6e Reeks. Bij opgaande temperaturen. Bij dalende temperaturen. T. D. T. D. 0° C. 0.72648 O O O 0.72659 19°. 2 » 0.70675 1 8°.0 » 0.70813 340.2 » 0.69097 360 » 0.68916 530.8 » 0.66962 54°. 4 » 0.66908 Reduceert men de laatste drie waarnemingen op 18°, 36° en 54° met behulp van de vroeger gevondene versckillen voor 1° C. zoo verkrijgt men: 5® Reeks. 6® Reeks. 00 C. 0 72648 0° c. 0 72659 18° » 0.70800 18° » 0.70813 36° » 0.6S906 36° » 0.60916 540 » 0.66940 540 » 0.66952 Vergelijkt men deze uitkomsten met die, welke bij de vierde reeks waren verkregen, zoo ontwaart men, dat de ver- verscliillen tussclien de densiteiten bij de vier aangegeven temperaturen nagenoeg gelijk zijn. Er is tussclien de cijfers van de 5- eu 4U reeks een versckil van ongeveer 2 eenheden ( 19 ) en tusschen die van de 6e en 4e reeks van 3 eenlieden in de vierde decimaal, lietgeen zonder twijfel moet toegeschre- ven worden aan opname van waterdamp gedurende den tijd (ongeveer 17 uur) dat het ter onderzoeking dienende voclit in het GAY-LussAe’sche fleschje aan zichzelf was overgelaten. Ten slotte rneen ik dus de bij de 4e reeks verkregen cijfers als de meest betrouwbare te mögen aannemen. Eenige densiteits-bepalingen, later bij 0° C door mij met over versch gesmolten natrium-hydroxyd gedestilleerd di- aethylamine verricht, gaven de volgende uitkomsten: 0.72619 0.72624 0.72625 Midden 0.72623 een cijfer dat met het vroeger door mij gevondene zeer na overeenstemt. Nemen wij, slechts 4 decimalen bij de opgave der densiteiten bezigende, het cijfer 0.7262 voor de densiteit bij 0° C. aan, reduceeren wij de vroeger gevondene cijfers voor de densiteit bij 0° C. tot dit getal, zoo verkrijgen wij het volgende overzicht van de bij de onderscheidene reeksen ver-» kregen uitkomsten; T. le Eeeks. 2e Heeks. 3e Reeks.  „ 0.7158 0.7158 0.7159 0.7160 15° „ 0.7106 0.7106 0.7107 0.7108 18= „ 0.7074 0.7074 0.7076 0.7077 0.7077 0.7077 20° „ 0.7054 0.7053 0.7055 0.7056 25° „ 0.7002 0.7001 0.7002 0.7004 30 „ 0.6949 0.6948 0.6948 0.6951 35° „ 0.6896 0.6895 0.6895 0.6898 36° „ 0.6887 0.6884 0.6884 0.6887 0.6888 0.6888 40° „ 0.6845 0.6843 0.6842 0.6844 45° „ 0.6788 0.6790 50° „ 0.6734 0.6735 54° „ 0.6690 0.6691 0.6691 0.6692 0.6681 0.6680 2* ( 20 ) waaruit als waarscliijnlijkste waarde voor de densiteit van diaethylamine bij temperaturen van 0° — 55° C. bet volgende mag worden afgeleid : T. D. A 0° C. 5° » IO» » 15° » 20° » 25° » 30» » 35° » 40° » 45° » 50° > 0.7262 0.7211 0.7159 0 7107 0.7055 0.7002 0.6949 0.6897 ü 6844 0.6790 0.6735 51 52 52 52 53 53 52 53 54 55 55 550 0.6680 IETS OVER HET VERBAND TÜSSCHEN PHANEROGAMEN EN CRYPTOGAMEN. DOOß M T R E U B. Toen Hofmeister in 1851 zijne beroemde Vergleichende Untersuchungen in bet liebt gaf, bleek bet dat door bem overgangen waren gevonden tusschen de beide boofdgroepen van bet plantenrijk : de Cryptogamen en de Pbanerogamen. Dat onder de laatsten de Gymnospermen bet eenvoudigst en laagst georganiseerd zijn, wist men ; doch dat de kiemzak der Gymnospermen niets anders is dan eene macrospore, welke een prothallium en archegonien voortbrengt, liad nie- mand vermoed. Met weinige woorden zij bet gewicht van Hofmeister’s ontdekking in herinnering gebracht. De boogere- of Vaatcryptogamen vertoonen allen eene duidelijke gener^tie-wisseling. De eene wissel-generatie, de grootste, draagt geene geslacbtswerktuigen, doch brengt, op ongeslachtlijken weg, voortplantings-organen, »sporen”, voort. De andere wissel-generatie, bet »prothallium”, uit de kie- ming eener spore ontstaan, draagt de geslachts-organen. Bij een groot deel der Vaatcryptogamen körnen zoowel de man- nelijke geslacbtsorganen, de » antheridien”, als de vrouwe- lijke, de »archegonien”, aan een zelfde prothallium voor. Bij anderen worden zij voortgebraebt aan verschillende pro- thallien, gesproten uit, voor het oog, gelijke sporen. Bij eene derde groep van Vaatcryptogamen eindelijk, is de arbeids- ( 22 ) verdeeling nog een stap verder gegaan, en openbaart zij zieh aan de sporen zelven. In » microsporangien” ontstaan dan, in grooten getale, » microsporen”, die de mannelijke pro- thallien leveren. In »macrosporangien” komen slechts wei- nige, soms eene, der vele aangelegde »macrosporen” tot ont- wikkeling; »macrosporen”, welke vrouwelijke prothallien voortbrengen, die veelal zoo weinig ontwikkeld zyn, dat zij, aan de afgevallen macrospore, ter nauwernood uit eene spieet te voorsekijn komen, niet meer dan juist noodig is om hunne archegonien aan den invloed van spermatozo'iden bloot te stellen. Bij de Gymnospermen nu, de laagsten der Pkanerogamen, scheiden de beide wissel-generatien zieh niet meer van elk- ander; de macrospore, däär »kiemzak” genoemd, valt niet af; zy blijft met de geslachtlooze generatie verbonden, ont- wikkelt däär haar prothallium en doet hare archegonien rijpen, nadat zij bevrucht zijn geworden. Dit feit te hebben aangetoond en er de beteekenis van te hebben begrepen, is de groote Verdienste van Hofmeister. Nadat eene zoo belangrijke overeenkomst tusschen Oryp- togamen en Phanerogamen ontdekt was, trachtte men andere pullten van overeenkomst, welke daaruit schenen te moeten volgen, op te sporen, ten einde zieh eene voorstelling te vormen van de wijze, waarop de Phanerogamen uit Crypto- gamen ontstaan zouden kunnen zijn. Deze pogingen zyn, tot nog toe, vruchteloos gebleven. Wel heeft men vrij aan- nemelijke liypothesen opgesteld ter verklaring van dien be- langryksten aller ontwikkelingstrappen uit liet Plantenrijk ; nieuwe positieve gegevens echter zyn niet met zekerheid gevonden. Terwijl de sporangien der Vaatcryptogamen aan bladeren worden voortgebracht, öf als vrije gesteelde zakken, of wel als celgroepen in het inwendige eener bladslip, ontstaat de macrospore (kiemzak) der Phanerogamen in een orgaan, waaraan men vroeger den weinig gelukkigen naam van »ovulum” heeft gegeven. Zulke »ovula”, welke aan afzon- derlijke bladeren, » vruchtbladen”, worden voortgebracht, be» staan hoofdzakelyk uit een centraal gedeelte, »nucellus” ( 23 ) genoemd, en uit een of twee, zelden drie, mantels: de »in- tegumenten”, welke den nucellus omgeven en met hem in het onderste gedeelte van het ovulum samensmelten. De kiemzak biedt in zijne ontwikkeling, in de tot nog toe goed bekende gevallen, zoo weinig overeenstemming aan met de ontwikkelingswijze van de macrosporen der Cryptogamen, dat men er tot lieden zelfs niet eenstemmig over denkt, wat bi] de Phanerogamen als liomologon van een sporangium behoort te gelden. Sommigen beschouwen als zoodanig het geheele ovulum, anderen weder alleen zijn nucellus. Of Organen, met de integumenten homoloog, bij de Vaatcrypto- gamen voorkomen, wordt evenzeer verschillend beoordeeld. Kortom. dat de Phanerogamen, en meer in het bijzonder hare lagere klasse : de Gymnospermen, moeten zijn afgestamd uit planten, welke in de belangrijkste punten veel op te- genwoordig levende Vaatcryptogamen geleken, blijkt duidelijk uit de overeenkomst van macrospore en kiemzak; hoe echter die afstamming geschiedt kan zijn, en welke de mogelijke tusschen-stadien wraren, weet men zieh niet voor te stellen. Slechts een nieuw feit, hetwelk eenig licht over die vra- gen scheen te zullen verspreiden, is vier jaar geleden be- hend geworden. De Deensche botanist Warming merkte namelijk in jonge ovula van Cycadeeen op, dat de kortelings gevormde kiemzak er omgeven is door een aantal cellen, welke hem deden denken aan de moedercellen van sporen in een sporangium. Warming neemt dan ook aan, dat bij de Cycadeeen, behalve de eene zieh ontwikkelende' macro- spore, nog andere, zieh niet deelende, macrosporen-moeder- cellen aanwezig zijn. Hoe die groep van moedercellen zou ontstaan en op welke wijze de eenige macrospore zieh begint te ontwikkelen, werd door hem niet aangegeven. Warmin'g’s beschouwing had niet dien invloed, welke men er van zoude hebben mögen verwachten. De oorzaak daar- van lag hierin, dat de waarnemingen, waarop zij zieh grondde, gering in aantal en niet geheel volledig waren, •zoodat de vereischte waarborgen voor zekerheid ten deele ontbraken. V an die onvolledigheid mag allerminst den on- derzoeker een verwijt worden gemaakt; zij vindt hare ver- ( 24 ) klaring geheel in de groote moeielijkheid, welke men in Europa lieeft om zicli de noodige voorwerpen voor zulk een onderzoek te verschaffen. Zelf was ik in de gelegenheid, jonge vruchtbladen eener Cycadee: Ceratozamia longifolia, in alle gewenschte Stadien nauwkeurig te onderzoeken. Met het oog op de mededeeling van Wauming, kwam mij dit onderzoek belangrijk voor; vooral daar a priori te zeggen is, dat, zoo er nog onbe- kende punten van overeenkomst met Cryptogamen te vinden zijn, deze zeker gezöcht moeten worden bij de Cycadeeen, eene afdeeling der Gymnospermen, welke de laagsten van alle Pbanerogamen bevat *). Mijn onderzoek leerde mij bet volgende : Aan elk jong schubvormig vruchtblad van Ceratozamia longifolia, ontstaan twee zijdelingsche lobben, welke nitgroeien in de ricbting van de as, welke het vruchtblad draagt. Vöördat er eenige uitwendige differentieering zichtbaar is, scheidt zieh in het weefsel van elk dier lobben, dicht onder de opperhuid, eene groep van cellen af, door eene sclieidings-laag begrensd. Hoewel deze laag niet altijd even goed te volgen is, is de differentieering der celgroep, in haar geheel, in goed ge- slaagde praeparaten, niet twijfelachtig. Die celgroep draagt , bij verdere ontwikkeling , alle kenmerken van een macrospo- rangium. Groote cellen in het midden zijn de moedercellen van macrosporen. Eene dier moedercellen slechts levert eene macrospore. Daartoe deelt zij zieh in drie boven elkander liggende cellen, van welke de onderste macrospore (kiern- zak) wordt f). Die eenige zieh ontwikkelende macrospore verbreedt zieh en dringt de haar omringende macrosporen- moedercellen, welke platgedrukt en ten deele geresorbeerd worden, op zijde. Gedurende het grooter worden van de macrospore, blijf't de groep van moedercellen, wier midden *) Dat wil zeggen: die Pbanerogamen, welke de meeste overeenkomst met Vaatcryptogamen vertoonen. f) De kiemzak der Cycadeeen ontstaat dus nit zij ne moedercel, op de- zelfde wijze als bij de Pbanerogamen in bet algemeen. De eigenaardige dcelingswijze van de macrosporen-mocdercel der Cryptogamen is dus bij de Cycadeeen reeds verloren gegaan. ( 25 ) zij inneemt, scherp van het omringend weefsel gescheiden. Als de macrospore haar prothallium begint te ontwikkelen, is zij nog omringd door een of twee lagen cellen : het over- blijfsel der groep van onontwikkelde macrosporen-moeder- cellen. Wakming’s zienswijze, aan een gering aantal waarnemin- gen ontleend, hlijkt juist te zijn. Het volledige materiaal, waarover ik te beschikken had, stelde mij in staat, alle ge- wenschte Stadien, van de jongsten af, te onderzoeken en alle bijzonderheden der ontwikkeling van het macrosporan- gium waar te nemen. Kort nadat het macrosporangium zieh, in eersten aanleg, heeft vertoond, ontstaat er op de slip van het vruchtblad, onmiddellijk boven het sporangium, eene kleine verheven- heid. Deze verhevenheid, welke zieh later kegelvormig ver- lieft, hlijkt de »nucellus” te zijn. Tegelijkertijd groeit het weefsel van de vruchtbladslip, rondom den nucellus, tot een hem omhullenden mantel: het »integument”, uit. Dat nucellus en integument eerst beginnen te ontstaan nadat het macrosporangium is aangelegd, komt mij vooral belangrijk voor. Als men aanneemt dat de door mij onderzochte Cerato- zamia, wat de punten in quaestie betreft, als type der Cy- cadeeen kan gelden, hetgeen zeer waarschijnlijk of liever zoo goed als zeker is, dan kan dus het volgende worden gezegd : Bij de Cycadeeen ontstaat IN eene slip van liet vruchtblad een macrosporangium , geheel op dezelfde wijze als een sporan- gium bij het Cryptogamen-geslacht Opliioglossum wordt gevormd. Na den aanleg van het macrosporangium ontstaan twee nieuwvormingen op de vruchtblad-slip : eene kegelvormige — de nucellus — en eene mantelvormige — het integument. Het zoogenoemde ovulum bij de Cycadeeen bestaat dus eensdeels uit de sporangium-vormende slip van het vrucht- blad, anderdeels uit de beide nieuwvormingen : nucellus en integument. Met een vrij, gesteeld, sporangium heeft dus dit ovulum geen enkel punt van overeenkomst. 