title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: 585 De Raad besloot aan dit verzoek gehoor te geven en stelde voortaan het salaris van den Staats-President op £ 7000. Als men nagaat dat juist in dat jaar het salaris van den Staats-Secretaris en een aantal andere ambtenaren verhoogd werd, dan komt ZHEd. alle eer voor deze onzelf­ zuchtige daad toe. De eerste dagen van het nieuwe jaar 1894, een jaar dat van het hoogste gewicht voor de Transvaal zou zijn, waren nog niet verloopen, of de Uitvoerende Raad was bezig met de discussie over den Spoorweg van Charlestown naar Johannesburg, en op 4 Januari besloot men dadelijk een aanvang te doen maken met het aanleggen van die lijn, en gaf van dat besluit kennis zoowel aan den Oranje Vrijstaat als aan Natal. Het Gouvernement zou zelve de lijn per tender doen aanleggen. Iets meer dan een maand daarna werd de Spoorweg-conventie tusschen de Republiek en Natal geteekend. Natal bood aan de lijn tegen een zekeren tenderprijs aan te leggen, maar er waren een aantal andere tenderaars, en de Zuid- Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij maakte gebruik van haar recht onder art. 2 van hare Concessie en deed haar aanspraak om de lijn te mogen aanleggen gelden. Er werden ontzettende pogingen door cliques gedaan om de lijn uit de handen van de Natalsche Regeering te houden, en er was zelfs eene suspicie dat het Kaapsche Gouvernement er achter zat. Op 15 Maart echter besloot de Uitvoerende Raad, nadat de President lang geweifeld had, het arnleggen der lijn aan het Natalsche Gouvernement te laten tegen een maximum van £ 6000 per mijl, de lijn klaar te zijn uiterlijk in December 1895, en na hare voleindiging te worden over­ handigd aan de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij, die haar tegen den werkelijken prijs kon overnemen, gevende Natal hare gewilligheid te kennen om in betaling schuldbrieven der Maatschappij a pari over te nemen, onder garantie van de Transvaalsche Regeering. In de Kaap-Kolonie heerschte er eene groote ontevredenheid over deze handelwijze van de Zuid-Afrikaansche Republiek. Men was van opinie dat Natal betere termen had gekregen dan de Kaap-Kolonie voor hare lijn, en men vreesde natuurlijk dat dit een groote afbreuk aan den Kaapschen handel zou toebrengen. Sir James Livewright, die de Spoorweg- Conventie van Pretoria met President Kruger gesloten had, beweerde dat ZHEd. hem vast verzekerd had, dat hij aan niemand betere termen zou toestaan dan aan de Kolonie, en dat ZHEd. nu die belofte verbroken had. Eene scherpe briefwisseling vond plaats in de Koloniale nieuwsbladen. President Kruger hield zich „dood-luthersch,” en meende dat al die ruzie niet veel om het lijf had, en toen waarlijk in April door Sir James Sivewright te Pretoria een bezoek aan den President werd gebracht, had 9 En hot bewustzijn van dien karaktertrek van Paul Kruger heeft den schrijver meer vrijheid gegeven, en hem in staat gesteld om weêrstand te bieden aan de inclinatie om ZHEd. tot een soort van Zuid-Afrikaanschen afgod te maken. Helden-vereering is een deel van het nationaliteits-gevoel van den Engelschman; de Engelsche schrijver Thomas Carlyle heeft dit met woord en daad bewezen. De Engelschen in de Kaapkolonie hebben dit niet minder duidelijk gemaakt door de Rhodes-vereering, die eenigen tijd geleden zoo heerschend was. Doch dit werk is geschreven voor Afrikaners, en dank zij den Heere, heeft ons Zuid-Afrikaansch volk nog genoeg van het godsdienstig gevoel zijner vaderen overgehouden, om een af keer te hebben van de vereering van eenig menscli, hoe bekwaam, hoe deugdzaam, en hoe degelijk hij ook moge zijn. Doch aan het schrijven van eene levensgeschiedenis zooals deze, waar de persoon, wiens leven men behandelt, nog leeft, zijn nog andere gevaren verbonden; men heeft hier met nog andere bezwaren te kampen. Eerstens is het uiterst bezwaarlijk om de historische waarde van daden, kort geleden geschied, te schatten. De tijd en de loop der jaren leert ons eerst het gewicht der dingen beseffen, die in onzen tijd plaats vinden. De mensch is geheel machteloos om in de toekomst te zien; hij berekent dikwijls met de meeste zorg en nauwgezetheid de gevolgen van zijne handelingen; doch in negen uit de tien gevallen zijn de ware gevolgen dier handelingen geheel anders dan hij meende. En derhalve is het zeer moeielijk, ja, bijna onmogelijk, om de handelingen van een thans nog levend persoon zuiver te beoordeelen. De waarde van een staatsman, de kracht van een volksleider, kunnen slechts recht gezien worden in het licht dat de loop der eeuwen op hunne werken werpt. Nog heden is het geen gemakkelijke taak om de rol te beoordeelen, die Napoleon 1 bijna 100 jaren geleden in de geschiedenis van Europa heeft gespeeld, en de grootste geschiedschrijvers verschillen met elkander in de opvatting er van. En derhalve is het geheel buiten kwestie, dat schrijver dezes een zuiver oordeel zou kunnen vellen over de handelingen van President Kruger. Het kan slechts strekken om aan het nageslacht te kennen te geven, wat zijne tijdgenooten van Stephanus Johannes Paulus Kruger dachten; slechts kan het eene bloote schets zijn van hetgeen hij was in de oogen van het hem omringend publiek. Waarom dan zoo iets geschreven? vraagt men wellicht. Waarom dan het werk niet overgelaten aan het nageslacht ? Waarom dan tenminste niet gewacht totdat het stille gral zich ontsloten heeft om den reeds 71-jarigen grijsaard te ontvangen? 147 parlementslid Philip Watermeijer, die hem zulk een stap aanrieden. Het was dan ook door middel van die vrienden, die onder eene zekere sectie in de Transvaal aanmerkelijken invloed hadden, dat de kandidatuur van Burgers voor het Presidentschap ter sprake kwam. Zoodra was de Volksraadszitting niet voorbij, of een goed geteekende requisitie werd hem toegezonden en in Pretoria vormde zich een sterk Comité om zijne verkiezing te bevorderen. Doch een niet minder krachtige partij had haar oog op een anderen, bekwamen en beproefden Afrikaner gevestigd, nl. op Jan Brand, den President van den Oranje-Vrij staat. Men kwam terug tot het oude denkbeeld van de Unie der beide Republieken, en men meende, dat zelfs de twijfel of Engeland zijn goedkeuring aan die Unie zou geven, geen vrees behoefde aan te jagen. Engeland mocht de Conventies verbreken als het wilde; inderdaad schenen Conventies geen bindende kracht voor Britsche Staatslieden te hebben, want hoeveel malen waren niet in de laatste zes jaren de Conventies met de Republieken verbroken ? Trouwens, de verkiezing van Brand zou, al bleef hij President van den Vrijstaat, op zichzelf geen Unie der Republieken hebben uitgemaakt. Brand, die in den Basuto-oorlog getoond had wat hij kon doen, en die als Staatsman uitstekende proeven van zijne bekwaamheid had gegeven in zijne corres- pondentiën met de Engelsche Gouverneurs en Regeering; die bewezen had het Afrikaansche volk goed te verstaan en te kunnen leiden — ja! Brand was de beste man aan wien men de toekomst der Zuid-Afri­ kaansche Republiek kon vertrouwen. Zoo redeneerde men, en zoo redeneerde ook Paul Kruger, die gaarne Jan Brand aan het hoofd van zaken had willen zien staan. Het gevolg hiervan was, dat verscheidene invloedrijke requisitiën naar den Vrijstaatschen President werden gezonden, en men alle vertrouwen had dat hij de hem aangebodene candidatuur zou aannemen. Had Jan Brand dit gedaan, dan was hij ongetwijfeld verkozen geworden en had Burgers niet de minste kans gehad. Want ook thans bemoeide de Kerk zich met de politiek. Het waren de Hervormden die ten gunste van Burgers werkten; het waren de Ned. Gereformeerden zoowel als de Doppers die voor Brand en de Unie der Republieken waren, en de gezamenlijke getalsterkte dezer laatsten zou hen gemakkelijk de over­ winning hebben geschonken. Doch, Brand bedankte voor de hem aangebodene eer. In zijn antwoord op de requisities zeide hij dat, hoewel hij als Afrikaner de diepste sympathie had met de Transvaalsche burgers in hunne moeielijke positie en pijnlijke omstandigheden, hij zich toch om vele redenen niet in staat voelde, om het vleiend verzoek in te willigen. Vooreerst legde de constitutie der beide 469 Gij spreekt van de vele zegeningen en weldaden, die ons geliefd vader­ land mocht genieten gedurende den tijd, dat ik Staatspresident ben geweest. Ook ik verheug mij daarin, maar ken de eer daarvan niet aan mijzelven toe. Indien ik daaraan iets heb gedaan en medegewerkt, hen ik alleen een middel geweest in de hand des Heeren. Ook tijden van tegenspoed en ellende hebben wij gedurende dien tijd gekend. Met dankbaarheid kan ik zeggen, dat gijzelve, de burgers onzer geliefde Republiek, het geweest zijt, die deze moeielijke tijden hebt helpen doorworstelen en die steeds gereed waart om gehoor te geven als de regeering zich op u beriep. Wat aangaat de verhouding tusschen de Regeering dezer Republiek en die van Harer Majesteits Gouvernement, kan ik tot mijn genoegen getuigen, dat die zeer vriendschappelijk is. En evenals in mijn weldra afgeloopen diensttijd zal het ook in de toekomst mijn streven zijn zulks te laten voortduren. Waar ook een klein verschil mocht ontstaan zijn, is dat steeds door vriendschappelijke correspondentie uit den weg geruimd. Steeds zal ik, waar het niet raakt aan onze onafhankelijkheid, Engelands belangen in het oog houden en daaraan tegemoet komen, evenals ik meen te mogen gelooven en vertrouwen, dat Harer Majesteits Gouvernement ten aanzien van ons zal doen. Wat betreft de delvers, ben ik van meening om het hun zoo gemak­ kelijk mogelijk te maken, maar onder voorbehoud, dat niet geraakt worde aan ons onafhankelijk standpunt. Het is u ongetwijfeld bekend, dat ik voor het oogenblik nog steeds ben tegen een algemeen tolverbond van alle Koloniën en Staten van Zuid- Afrika te zamen. Ik ben er niet op tegen, dat de Z.-A. Republiek bijzondere overeenkomsten aan zou gaan met de verschillende Staten en Koloniën van Zuid-Afrika met betrekking tot de wederzijdsche producten, maar ik ben van meening, dat het deelnemen aan een algemeen tolver­ bond zou insluiten het afgeven van een deel onzer onafhankelijkheid. Als de Zuid-Afrikaansche Republiek een eigen haven had, zou de toestand geheel anders zijn. Thans meen ik, dat de Z.-A. Republiek zijn streven moet richten op de spoedige verbinding door middel van een spoorweg van Delagoabaai naar Pretoria. Ik ben gelukkig te kunnen zeggen, dat wij zulks binnen niet te langen tijd kunnen tegemoet zien. Op Portugeesch gebied is de spoorweg reeds voor het grootste deel gereed, terwijl onze spoorweg­ maatschappij gereed is de lijn op ons gebied dadelijk door te trekken. De meerdere toenadering en nauwere vereeniging van den Oranje- Vrijstaat en deze Republiek zal mij steeds aan het harte liggen. Het zal mijn streven zijn die nauwere vereeniging tot stand te brengen op de 652 ui. Van Harris. Aan Rhodes. Ik heb getelegrafeerd aan Earl Grey dat hij naar Londen moet komen. Gij hebt niet den besten man uitgezocht om schikkingen met J. Chamberlain te maken. Ik heb Flora reeds gezonden om J. Chamberlain te verzekeren van den steun van het nieuwsblad Times, en als gij kunt telegrafeeren welke houding gij wilt dat men thans moet aannemen in verband met de Transvaal, zal Flora dienovereenkomstig handelen. 1) Wat beteekent dit telegram? Waarom en waarover moest Earl Grey schikkingen maken met den heer Chamberlain? Zeker niet omtrent de zaken van het Bechuanaland Protectoraat, die reeds zoo goed als klaar waren, want op 7 November geschiedde de overdracht. En waarom moest Flora Shaw den heer Chamberlain gaan zien en hem verzekering geven, dat de Times hem ondersteunen zou in zijne houding tegenover de Transvaal? Wat had de Transvaal prima facie te doen met het over­ maken van het Protectoraat, dat geheel buiten hare grenzen lag en reeds jaren onder Britschen invloed was? Die vragen zal elk verstandig lezer voor zichzelven kunnen beantwoorden en daaruit eenige verdere gevolg­ trekkingen kunnen maken. 2) Een telegram, op denzelfden 4den November 1895 gezonden, maar iets later op den dag, werpt een beetje meer licht op de zaak. Het luidt: Van Harris. Aan Rhodes. J. Chamberlain komt niet naar Londen terug vóór morgen. Ik heb openlijk met E. Fairfield gesproken en ik heb aangenomen, dat als Koloniaal Kantoor aan ons het overige deel van het Protectoraat met de politie wil overmaken op 7 November, wij zullen toestemmen in elke vrijgevige reservegronden voor de inboorlingen-hoofden; ook dat zij onder de Rijksregeering zullen blijven voor een zeker aantal jaren, en wij laten varen de Spoorweg-subsidie van £ 200,000. De laatste aanbieding. E. Fairfield jaagt ons aan. Als gij hieraan uwe goedkeuring niet hecht, laat ons zoodra mogelijk dit per telegram weten. Wij gelooven E. Fairfield zal zijne beloften gestand doen. Het spijt mij u te informeeren dat J. Chamberlain voortgaat den Consul-Generaal van de Transvaal er van langs te geven omtrent de Driften. E. Fairfield, is bang voor Johannesburg, als zij stappen vooruit nemen. 3). 1) Het Engelsch luidt: „Have telegraphed Earl Grey must come London. You have not chosen best man to arrange with J. Chamberlain. I have already sent Flora to convince J. Chamberlain support Times newspaper, and if you can telegraph course you wish Times to adopt now with regard to Transvaal Flora will act.” Het eerste gedeelte van dit telegram refereert naar de overmaking van het Britsch Protectoraat. 2) Wij moeten hierbij voegen dat in hare getuigenis Miss Flora Shaw voor het Engelsche Parlementair Comité ontkende, dat Dr. Harris haar naar den heer Chamberlain had gezonden! e dokter, zeide zij, had niets over haar te zeggen! Kan men zich eenige mogelijke reden voorstellen, waarom Dr. Harris in dit geval een totaal nuttelooze leugen aan den heer Rhodes zou hebben gekabeld ? o) Het Engelsch luidt: „J. Chamberlain (he) does not return London until to-morrow. I have spoken open E. Fairfield, and I have accepted, if Colonial Office will transfer to us balance Protectorate with police 7 November we will agree to any liberal native reserves for 252 „vechten en schieten”; eenigen zelfs hadden publiek gezegd dat „Oom Paul te langzaam en te voorzichtig was,” en zulke praatjes meer. En Kruger begreep dat men zulke luitjes den mond moest snoeren, en wetende dat de meerderheid van het volk volkomen vertrouwen op zijne leiding had, meende hij er „geen doekjes te moeten omwinden.” De vergadering van zulk een groot aantal Boeren en dat nog al gewapend, had eene ernstige vrees in de harten der „loyalen” te Pretoria gejaagd. Sir Owen Lanyon had een boodschap naar Kruger, Joubert en Pretorius gezonden, dezen verzoekende om de Boeren te overreden liever naar huis te gaan, daar zulke gewapende vergaderingen voor een verkeerden uitleg vatbaar waren. De leiders hadden echter aan den Administrateur doen weten, dat het volk uit eigene beweging te zamen was gekomen, en thans besloten had bij elkander te blijven tot aan de beloofde komst van Sir Bartle Frere, die naar men gehoord had, op het punt stond om uit Natal te vertrekken. Het volk, voegden zij er bij, was vredelievend gestemd en de Administrateur behoefde geen vrees voor gewelddadigheden te hebben. Daar er een zeer groot aantal ossen en paarden in het lager waren, en al deze dieren weide moesten hebben, was men verplicht om het kamp van tijd tot tijd te verplaatsen, en hetzij toevallig, hetzij met opzet („om de Engelschen een beetje die kriewel op die lijf te jaag”) deed men dit in de richting van Pretoria, zoodat spoedig het lager tot op 3 uur te paard van de zetelplaats was genaderd. Dat men te Pretoria geweldig in den nood zat, blijkt uit het volgende, dat wij uit het meer­ gemelde boek van Dr. Jorissen (pag. 43) overnemen. „Onrust en angst begonnen in Pretoria te regeeren, allerlei kinder­ achtige voorzorgen werden genomen; verschansingen opgeworpen, het sociëteitsgebouw, het landdrostkantoor, zelfs particuliere gebouwen wer­ den in staat van tegenweer gesteld, schietgaten geboord, mijnen aange­ legd, zelfs dynamiet aangeschaft, vrijcorpsen (volunteers) opgericht en geregeld patrouilles uitgezonden, om elke beweging van de Boeren te verkennen. Het was een dag van wee en angst in de stad, toen na de eerste veertien dagen het lager der Boeren meer dan een uur noord­ waarts en alzoo dichter bij Pretoria zich verplaatste. In allerijl werden nog laat in den avond waarschuwingen uitgezonden, en een ieder werd aangezegd, de stad in kwartieren verdeeld zijnde, om op het eerste teeken zich te begeven naar de wijkplaats van zijn kwartier.” Wat moeten die Boeren gelachen hebben, toen zij van dit alles hoorden, en hoe dikwijls zeiden zij niet aan elkander; „Die rooinekken word nou al bang.” En de humoristische geest, die den Boer dikwijls bezielt, deed hen digheden van het Britsche volk op dit gebied, en zij gaven geen geringen steun aan een man zooals Dr. van der Kemp, die een zoodanig' leven leidde, dat geen Boer voor hem respect kon hebben. En bovendien waren de Boeren geenszins gesteld op de zendelingen. Zij beoordeelden dezen naar de resultaten van bun werk, niet volgens philanthropische beginselen. En wat waren die resultaten ? Deze: dat boe meer een Hotten tot in aanraking kwam met de zendelingen, boe minder bij deugde; hoe parmantiger hij werd; hoe luier hij zich vertoonde, totdat hij eindelijk van zijn baas wegliep om een ledig, lui leven te leiden op de een of andere Zendingsstatie, waar men hem beschermde zoolang hij kerk toe kwam en trachtte (hoe gebrekkig dan ook) zijn Bijbel te lezen. Dat waren de resultaten, en de Boer begreep goed, dat die niet anders konden zijn, zoolang de zendeling aan zijn kleurlingtoehoorders vertelde dat in bet oog van den Schepper alle menschen gelijk waren; dat Klaas en zijn baas broeders waren. Dat kon de Boer in zijn Bijbel niet vinden; zoo kon, naar zijn eenvoudig idee, het merk van Kaïn niet worden uitgewischt. Hier kwam dus de tweede reden voor ontevredenheid, namelijk de steun dien de zendelingen bij de Engelsche Regeering vonden. Doch was die steun in het begin zwak, zooveel te krachtiger werd zij Dij den verloop van jaren. Er bestond in Engeland gen sterke philanthropische partij, die in het Parlement een zoodanigen invloed had, dat zelfs de Ministers der Kroon met haar rekening moesten houden. Die philanthropen, die beschouwden dat vooral de kleurlingen in vreemde landen hunne sympathie verdienden, waren steeds gereed om alle verhalen van de zendelingen als waarheid te beschouwen, en wanneer eenige wreedheden (of wat zij ten minste als wreedheden beschouwden) hun ter oore kwamen, vielen zij de Britsche Regeering er direkt over aan, en deze was in vele gevallen verplicht om in te geven, en het „gekwetst eergevoel” der Engelsche en Schotsche negervriendjes tevreden te stellen. En wat gebeurde er nu in de Kaap-Kolonie. Dr. van der Kemp en zijn vriend de Zendeling Read, die beiden voor het Londensche Zendelingsgenootschap arbeidden, zonden naar Engeland de verschrikkelijkste verhalen omtrent de wreede wijze, waarop de Boeren hunne kleurlingen behandelden. Op liet eerste oogenblik werd hier weinig notitie van deze verhalen genomen, doch Van der Kemp en Read hielden aan, en gingen ten laatste zoover dat zij een groot aantal beschuldigingen tegen een aantal Boeren, vooral in het Oosten, bij de Regeering inbrachten. De Regeering was wel verplicht onderzoek in de zaak te doen instellen, en toen het Rondgaande Hof in 1812 zijn omgang deed, werden er 15 Blanken en 2 Blanke vrouwen voorgebracht wegens beweerden moord op 407 niet alleen van den Kapitein Secoecoeni, maar ook van vrouwen en kinderen, en dat in vredestijd, hij nauwelijks kon verwachten dat zijn leven gespaard zou worden. Njabel echter, zoowel als de andere Kapiteins, hoewel ter dood veroordeeld, kunnen een verzachting van vonnis krijgen,- voornamelijk om reden, dat deze arme blinde heidenen tot rebellie aan- gehitst zijn geworden door belanghebbende personen, die in werkelijkheid schuldiger zijn dan die Kapiteins. Ik kan u verzekeren, dat ik niet geloof dat Njabel of een van zijne dertig onder-kapiteins de doodstraf zullen ondergaan. Gij wenscht ons succes in onze zending; wat ons uiteindelijk slagen betreft, daaromtrent heb ik het volste vertrouwen. Ik geloof dat de tijd van verkeerde voorstellingen thans voorbij is. Het wordt dagelijks moeie- lijker voor de leugen om over de waarheid te zegevieren. De juiste toestand van zaken in Zuid-Afrika wordt dagelijks meer en meer in Engeland begrepen. en mijn vertrouwen in het rechtvaardige Gouvernement en het edele volk van Engeland is zoo groot, dat ik verzekerd ben, dat zoodra zij bekend gesteld zijn met den waren toestand van onze zaken, men ons volle recht zal doen toekomen. Ik heb het volste vertrouwen, dat het slagen van onze zending de warmste vreugde zal veroorzaken aan allen, die den voorspoed en het geluk van Zuid-Afrika op het hart dragen.” Op den 5den October bracht de deputatie een bezoek aan de marine­ haven te Simonsbaai en maakte daarop hare opwachting bij den adminis­ trateur. Deze gaf in den loop van het gesprek aan den President te kennen, dat hij een kabelgram had ontvangen van Lord Derby, hem verzoekende de Regeering te Pretoria te vragen om de executie van Mampoer uit te stellen, totdat hij, Lord Derby, hem, Kruger, gezien had. Kruger beloofde hieromtrent naar Pretoria persoonlijk te telegrafeeren, doch om de een of andere reden zag de Uitvoerende Raad geen kans om de executie van het Kaffer-opperhoofd op te schorten en deze werd dan ook eenige dagen later, nadat de deputatie reeds uit Kaapstad ver­ trokken was, opgehangen. Op den 10den December verliet de deputatie de Kolonie met het stoomschip Roslin Castte, vergezeld door Ds. D. P. Faure, die door de Keizerlijke Regeering als tolk aan de deputatie gegeven werd. Toen de deputatie op den 28sten derzelfder maand te Plymouth landde, werd zij dadelijk verwelkomd door eenige Afrikaansche jongelieden, die aan de Universiteit te Edinburg in Schotland studeerden, en die namens alle daar studeerende Afrikaners, het volgende adres aanboden: 873 vooral door middel van een lasterlijke pers, van Blanken en Gekleurdon tegen het wettig gezag der Republiek.” Deze woorden zijn thans, met het oog op de dépêche onder beant­ woording, van oneindig veel grooter beteekenis dan voorheen. Eenige regels lager leest men in dezelfde dépêche van ZHEd. den Staatspresident het volgende:— ,,Bij de bespreking van de vervanging der conventie in haar geheel dient art. 4 natuurlijker wijze niet achter­ wege te blijven.” Wat toen door ZHEd. den Staatspresident werd gezegd, namelijk dat de suzereiniteit sedert de conventie van Londen niet langer meer bestond, is van de zijde van Harer Britsche Majesteits Regeering tot op den datum der dépêche onder beantwoording, in latere communicaties aan deze Regeering nimmer weersproken geworden. Maar niet alleen niet weersproken; de Regeering vindt uit de daarop gevolgde correspondentie alle reden aan te nemen, dat de Secretaris van Staat deze opvatting destijds volkomen deelde. Immers in diens telegram aan Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris, van den 5den Maart daaropvolgende zegt hij al dadelijk in den aanvang: “Her Majesty’s Government reciprocate friendly assurance of President South African Republic, and believe that if he accepts invitation to visit England, a satisfactory settlement of all pending questions will be possible, at the same time His Honour must not be allowed to undergo fatigue and inconvenience of a journey to Londen, without fully understanding views of Her Majesty’s Government” 1). en in de derde clausule zegt hij : “but President South African Republic must clearly understand that article No. 4 of the existing convention must form part of any such new convention or treaty” 2). Zooals reeds boven is gezegd, is Art. 4 het eenige artikel waarin de referte tot suzereiniteit meest gevoegelijk op haar plaats zou wezen, en alhoewel de Secretaris van Staat speciaal melding maakt van dat artikel, repte hij ook in zijne geheele telegrafische dépêche en ook later, met geen enkel woord van het door ZHEd. den Staatspresident zoo eenvoudig en zonder omwegen geconstateerde feit, hetwelk thans van 1) Harer Majesteits Regeering geeft wederkeerig verzekering van vriendschap aan den President der Zuid-Afrikaansche Republiek en gelooft, dat indien hij de uitnoodiging om Engeland te bezoeken aanneemt, eene bevredigende oplossing van alle hangende kwesties mogelijk zou zijn, terzelfder tijd moet ZHEd. niet worden toegelaten om vermoeienis en ongemak van een reis naar Londen te ondergaan zonder de zienswijze van Harer Majesteits > Regeering ten volle te verstaan. 2) Maar de President van de Zuid-Afrikaansche Republiek moet duidelijk verstaan, dat art. 4 van de bestaande conventie een deel moet uitmaken van elke zoodanige nieuwe con­ ventie of tractaat. 488 salaris van den President maar ook dat van de andere ambtenaren eene aanzienlijke verhooging onderging. Misschien was het argument van de Volksstem correct genoeg, doch de Raad zoowel als President Kruger waren blijkbaar van opinie dat „voorzichtigheid de moeder van de porcelein- kast is,” en dat juist omdat men de uitgaven vermeerderde, men de inkomsten niet kon verminderen, zonder aan het einde van het jaar een balans aan de verkeerde zijde te hebben. Eene lastige zaak was die der Koelie-emigratie. Uit Natal waren, sinds de opening der Goudvelden een aantal Indiërs of Koelies naar de Transvaal gekomen, en de Regeering wras van meening dat dit zeer onge- wenschte emigranten waren, en dat men die zoo mogelijk weren moest. Doch op dit punt raakte men ongelukkig aan de Conventie, want daar de Indiërs uit Hindostan of Britsch-Indië kwamen, waren zij Britsche onderdanen en kon men dus op geene wijze hunne vrijheid beletten. Toen de Raad dus over de zaak gedelibereerd had, kon hij tot geen ander besluit komen, dan om de Regeering op te dragen met het Engelsche Gouvernement in correspondentie te treden met het doel om op dit punt eene verandering in de bepalingen der Conventie te krijgen. Het duurde echter een geruimen tijd voor de zaak in het reine kwam, en zelfs in het begin van dit jaar (4898) is het bewezen, dat zij nog op een onvaste basis rust. Verder werd er eene Commissie door den Volksraad benoemd om de Goudwet weder na te zien en te verbeteren, iets wat thans bijna ieder jaar moest geschieden, daar men slechts door ondervinding en practische toepassing kon uitvinden, waar de wet verbetering noodig had. Eene belangrijke zaak was de verkiezing van een Staats-Secretaris, die door den Volksraad aangesteld werd, en niet zooals de meeste andere ambtenaren door de Regeering onder goedkeuring van den Volksraad. De heer W. E. Bok was weder verkiesbaar, doch men gevoelde in Regeeringskringen, dat hoe goed en getrouw de heer Bok ook was, en hoe uitmuntend hij zijn plicht had gedaan, de tijd was gekomen dat men iemand als Staats-Secretaris moest hebben, die eene meer diplomatische opleiding had gehad, en beter bekend was met de fijne puntjes van het Staatsrecht. Zelfs ZHEd. de President was van deze opinie en zijn oog was gevallen op den Staatsprocureur, Dr. J. W. Leyds, een man die reeds op de bijeenkomst met Sir Charles Warren in 1884, en ook het vorige jaar op de Conferentie te Bloemfontein groote blijken van zijne bekwaam­ heid als Staatsman had gegeven. Het mag dus hier ronduit gezegd worden, dat President Kruger zijn invloed in den Raad gebruikte om Dr. Leyds als Staats-Secretaris te kiezen, en dit gelukte hem dan ook, -430 op zich zelf kan staan, en geen bijzondere zorg en benatting meer noodig heeft. Laat men alles in het oog houden om het volk te hulp te komen en om te verhoeden dat het zwaar moet betalen; laat zulks gedaan worden ook bij wijze van verleenen van concessies, die berekend zijn om het land voort te helpen, maar zegt niet, „in het geheel geen con­ cessies meer.” Wij geven deze uittreksels om de zienswijze en politiek van President Kruger aan te toonen. Of die zienswijze verkeerd en die politiek gevaarlijk was, dat zijn vragen, die wij hier niet trachten te beantwoor­ den, en die elk lezer naar zijne eigene denkbeelden kan beoordeelen. De zitting van den Volksraad voor 1884 was belangrijk, in meer dan een opzicht. De onaangenaamheden veroorzaakt door het bedanken van Generaal Joubert, zullen wij op eene andere plaats behandelen. Waren er heel wat geschillen en verschil van opinie geweest in deze zitting, zoo kon ZHEd. toch, na een zeer moeielijken tijd, en in een zware politieke crisis den Raad op den 12den November in de volgende woorden sluiten: „ZHEd. zeide, dat de leden van den Uitvoerenden Raad in wiens naam hij ook meende dit te kunnen zeggen, niets anders begeerden te zijn dan de knechten des volks. Ze mochten niets anders begeeren en zouden het ook niet doen. Het behoort hun leuze en ook die van de andere ambtenaren te zijn, en ZHEd. meende dat het die ook was, al hunne krachten aan te wenden in het belang des volks. Hij meende dat de Raad ook de blijken hiervan ondervonden had. Zijne zwakheid erken­ nende, geloofde hij te kunnen zeggen tot hiertoe vertrouwd te hebben op een Hoogere macht, die geholpen had. De Raad zou het weten, dat hij en de leden van den Uitvoerenden Raad alles deden wat zij konden om de gemaakte wetten en gegevene bevelen uit te voeren. ZHEd. bedankte er nogmaals voor, dat de leden het werk aan hem en anderen opgedragen en in Europa volbracht, hadden gewaardeerd. Het deed hem genoegen dat hij het volk door zijne vertegenwoordigers weder kon aan­ spreken als een vrij volk, en dat ze weer regelen hadden kunnen neêr- leggen om zich als een vrij volk te handhaven. ZHEd. zeide dank voor de vrije uiting van opinie door de leden. In een wrijving van opinie lag altijd groot nut, zoolang slechts eendracht bewaard bleef; zoolang we maar, zooals ZHEd. hoopte, ook in het vervolg hand aan hand stonden in t belang des lands. Bij zijn inzweren had ZHEd. het gezegd, de vertegenwoordigers zijn als de mond des volks. Ze zijn de tolk van het volk bij de Regeering en wederom de tolk van de Regeering bij het volk.” 143 laatste in de handen lieten spelen. Een groot aantal getuigen werden gehoord, maar de voornaamste documenten, die duidelijk hun zaak zouden bewezen hebben, schijnen door de Transvaalsche afgevaardigden nooit opgezocht te zijn geworden, hoewel zij gemakkelijk te vinden waren in de Engelsche Blauwboeken. Op den 19den Juni 1871 was het verhoor afgeloopen, en zooals veron­ dersteld werd, verschilden de twee arbiters van elkander, en moest de zaak dus finaal door Luitenant-Gouverneur Keate beslist worden. Deze, een man die een rechtsgeleerde opvoeding had gehad, kon natuurlijk alleen oordeelen volgens de geproduceerde documenten en de geschrevene getuigenis, zooals die bij het verhoor afgenomen was, en volgens deze kon hij moeielijk anders dan uitspraak geven tegen de Zuid-Afrikaansche Republiek. Toen deze uitspraak in Pretoria bekend werd, heerschte er eene ontzettende opgewondenheid, want tengevolge hiervan zou niet alleen de Republiek haar deel van de Diamantvelden verliezen, maar zou het geheele district Bloemhof, zoowel als een deel van de districten Potchefstroom en Marico haar ontvallen. Eene hevige agitatie tegen de Regeering werd op touw gezet, en op publieke vergaderingen openlijk verklaard, dat men het vertrouwen in het Uitvoerend Gezag verloren had. De Volksraad zat juist, toen de officieele uitspraak op den 46den November de zetelplaats der Republiek bereikte. Toen de documenten waren gelezen, werd Pretorius scherp aangevallen en men zag duidelijk dat de Volksraad hevig tegen zijne handelingen en die van zijne ondersteuners was gekant. Dientengevolge bedankte de Staatssecretaris, de heer B. C. E. Proes, en de Staatsprocureur volgde zijn voorbeeld. Zelfs Pretorius zag geen kans om aan het roer van zaken te blijven, en zond ook zijne bedanking in, zeer tegen den wil van eenigen zijner vrienden. De bedanking werd bijna met algemeene stemmen aangenomen, en den heer Daniël Jacobus Erasmus werd verzocht als President te ageeren, tot het resultaat van de te houden Presidents-verkiezing bekend was. Als Staatssecretaris werd de heer J. N. Swart benoemd, een Hollander die als voorstander van de denkwijzen der „Gereformeerde” Kerk bekend stond en wien het niet aan talent ontbrak. Zoo viel Pretorius onder omstandigheden, waarvan hij grootendeels zelf de schuld was. Zijne regeering was geenszins eene gelukkige geweest. Zijne binnenlandsche regeering was krachteloos; zijne buitenlandsche politiek was geenszins tegen die der vijanden van de Republiek opgewassen. Zonder eenige zelfstandigheid was hij de prooi van anderen geworden, die thans met hem in het ongeluk werden gestort. Een volledig oordeel over zijne regeering te vellen, daarvoor is het de tijd nog niet, en het is ook hier de plaats er niet voor. 470 grondslagen nedergelegd in het Concept der Federale Unie, 1) die tijdens de jongste onderhandelingen te Bloemfontein voorgesteld werd door ZHEd. President Brand, mits de Federale of Yereenigde Constitutie, die dan gemaakt zal worden, genoegzame waarborgen geeft voor de onafhanke­ lijkheid en vrijheid van beide volken en Staten, zoodat het volk ook zijn stem behoudt volgens de wet. Het groot aantal Naturellen, dat zich in dezen Staat bevindt, is oorzaak, dat ik daar steeds mijn aandacht aan heb gewijd; ook in het vervolg zal ik niet ophouden mijne geheele opmerkzaamheid daaraan te schenken. Ik hoop en vertrouw, dat het niet meer zoo lang zal duren of overal onder de Naturellen zal geregeldheid en beschaving worden gevonden. Ik zou nog over vele andere punten kunnen spreken, als b. v. over de verhouding van den Godsdienst tot den Staat; maar ik meen te dien aanzien te kunnen terugwijzen op mijn antwoord dat ik bij gelegenheid van de vorige Presidentsverkiezing op de aan mij gerichte Requisities heb gegeven. Bovendien zijn mijne denkbeelden voldoende gebleken uit mijne geheele politieke loopbaan. Alleen wensch ik ten slotte er nog den nadruk op te leggen, dat mijn voornaamste doel altijd zal zijn het behouden en versterken der onafhankelijkheid dezer Republiek. God heeft getoond dat Hij in de onafhankelijkheid van ons land een welbe­ hagen had, zoodat zelfs ongeloovigen en heidenen moeten erkennen, dat het Zijn Hand was, die ons heeft vrijgemaakt. Ik voel, dat ik een vloek op mij zou halen, als die onafhankelijkheid en vrijheid door mij zou worden geschonden. Als een dierbaar kleinood moet dat eerstgeboorterecht van het volk worden bewaard. Als wij dat eerstgeboorterecht niet blijven beschermen; als wij handelen als Ezau die het zijne verkocht, zou, evenals bij hem, ook bij ons Gods zegen worden afgetrokken. Ik verneem, dat er ook requisities gericht zijn aan den WelEd. Gestr. Heer P. J. Joubert, onzen Kommandant-Generaal. Als de keuze der meerderheid op hem mocht vallen, hoop ik dat gij hem steeds dezelfde ondersteuning en gehoorzaamheid zult betoonen, als ik tot dusver altijd van u heb mogen ondervinden, want waar eendracht, liefde en vrede is, gebiedt de Heer Zijn zegen. Hiermede stel ik mijne verkiezing in uwe handen. Ik heb de eer te zijn Uw dw. dienaar en medeburger S. J. P. Kruger. 1) Zie hieronder voor de bijzonderheden hiervan. 361 opofferingen van zijn volk, zoowel als van zichzelven had hij de ontroofde Onafhankelijkheid teruggekregen. Yan nu af aan zou hij zich als levens­ doel stellen — Die Onafhankelijkheid, te behouden. Lezer, nog menige bladzijde in dit boek zal u bewijzen, datStephanus Johannes Paulus Kruger trouw aan die gelofte is gebleven. Nog steeds ligt de Leeuw van Rustenburg, achter zijne marmeren leeuwen in zijn huis, rustig, bedaard en koel; nog steeds heeft hij den klauw op De Onaf­ hankelijkheid; nog steeds heeft hij het oog gevestigd op den Britschen Leeuw, die sluipend en glurend, dan eens van voren, nu weer op ver­ raderlijke wijze van achteren (d. i. van uit Mataheleland) tracht hem De Onafhankelijkheid te ontrukken. 639 Dr. Leyds, op financieel gebied door den Nederlandschen Spoorweg, op opvoedingsgebied door Dr. Mansvelt, en in het Departement van Justitie door Dr. Coster. 1) De politiek van de Regeering met betrekking tot het heffen van belastingen mag omschreven worden als bescherming zonder voortbreng­ selen. De meest ongehoorde beproevingen van de verbruikers zijn er het gevolg van, en de kooplieden weten bij den dag niet hoe ze staan. Reeds tweemaal is het Gouvernement in competitie getreden met hande­ laars, die hunne licentiën en huurgelden hebben betaald, en er een staf van bedienden op moeten nahouden. Eenigen tijd geleden heerschte er een schaarschte van graan. Het Gouvernement werd verzocht om de invoerrechten tijdelijk te schorsen, welke wreedaardiglijk hoog zijn, en daardoor de Mijn-industrie te hulp te komen in het voeden van hare arbeiders. Het Gouvernement weigerde hieraan te voldoen, zeggende, dat het niet in staat was de invoerrechten te schorsen zonder verlof van den Volksraad, en toch vinden wij dat binnen een paar dagen zij eene concessie aan een van hare vrienden had toegestaan om graan vrij van rechten in te voeren, en het te verkoopen in competitie met de kooplieden die invoerrechten hadden te betalen. Het is niet mijn doel om deze zaak naar eisch te bespreken, maar ik geef dit voorbeeld slechts om aan te toonen, welke gedachte de Regeering heeft omtrent de rechten der handelaars. Het is de vaste politiek van de Regeering geweest om concessies toe te staan. Nauwelijks wordt eenig handelsartikel een bepaald vereischte voor de bewoners, of de een of andere roofvogel tracht eene concessie voor de levering er van te krijgen. Er is bijna geen handelsartikel of oen recht, dat niet het onderwerp geweest is van een aanzoek voor eene concessie. Wij herinneren ons allen de brood en confijt concessie, en vele andere, maar ik behoef slechts op de dynamiet concessie te wijzen, om aan te toonen hoe deze monopoliën onze industrie verlammen. Er mogen misschien sommigen van u zijn, die nog niet gehoord hebben van de feiten in verband met deze verkrachting van publieke rechten, of die misschien vergeten hebben. Eenige jaren geleden kreeg de heer Lippert eene concessie voor het uitsluitende recht om dynamiet en alle andere ontplofbare stoffen te maken en te verkoopen. Hij moest het dynamiet in dit land maken. Jaren lang voerde hij dynamiet in, onder den naam van Guhr lmpregné zonder eenige invoerrechten te betalen. Hij maakte nimmer dynamiet 1) Deze was namelijk kort te voren de opvolger geworden van den heer Esselen, die wegens eene onaangenaamheid met de Regeering, als Staatsprocureur bedankt had. 859 kwam zijn medebroeder de Hoofdrechter der Kaapkolonie uit vrije beweging, die bekend was met de bekwaamheid van onzen gewezen Hoofdrechter mij te hulp en kregen wij hem weer in het water nl. in de wet. Ik was toen verblijd, omdat ik de bekwaamheden van den gewezen Hoofdrechter kende en ik hem niet gaarne wilde verliezen. Daarna werd de gewezen Hoofdrechter weer zoo weelderig, dat hij zoo ver uit het water sprong, dat ik geen kans zag hem er weer in te krijgen en hem heb moeten laten varen, te meer omdat hij toen ronduit verklaarde er niet weer in te willen, omdat hij de wet niet wilde erkennen, zooals ik hem begrepen heb. Wat zegt echter de gewezen Hoofdrechter nu? Dat het mijn schuld is. Hij zegt, dat ik mijn belofte niet gehouden heb en wat ik nu zeg, wil ik op papier hebben, opdat de geheele wereld het zal lezen. Hij kan het eene belofte noemen, maar ik noem het geene belofte, doch heb aan mijn woord voldaan, waar ik hem gezegd had, de Grondwet te wijzigen en dat ik die zoo spoedig mogelijk voor den Volks­ raad zou leggen. Dat was omtrent Maart, in allen gevalle ver voor den tijd, dat de Volksraad zou zitten. Doch nu zie ik, dat hij in een speech in de Kaapkolonie gezegd heeft, indien het waar is wat de couranten zeggen, dat zoo spoedig mogelijk wil zeggen, heden. De man schijnt niet meer bij zijn verstand. Hoe kan ik de zaak in Maart voor den Raad leggen, die eerst in Mei zitting neemt. Zoodra de Volksraad zat, heb ik de zaak voor den Raad gelegd en heeft dat Lichaam niet verzuimd eene Commissie te kiezen, die den gewezen Hoofdrechter gevraagd heeft te helpen de Grondwet te regelen, hetgeen hij echter geweigerd heeft, niet­ tegenstaande hij het per brief had beloofd. Ik neem het hem echter niet meer kwalijk, want in mijne oogen schijnt hij niet bij zijn verstand te zijn. Wat doet hij verder? In een manifest zegt hij, dat als het volk hem niet helpt, hij zich tot Engeland zal vervoegen, indien ik dat schrijven nl. goed versta. Hij weet, dat hij zijn eed heeft afgelegd, niet alleen voor zijne betrekking, doch dat ook de eed hem bindt als burger des Lands en hij weet, dat een burger zich niet op eene andere Mogend­ heid mag beroepen of hij maakt zich schuldig. Hij heeft dan ook zelf verscheidene malen gezegd, dat de suzereiniteit niet meer bestaat in ons inwendig bestuur, en toch vlucht hij daarheen. Doch ik neem hem dat niet meer kwalijk, want in mijn oogen schijnt hij niet meer bij zijn verstand. Dat is niet alles. Kort na het midden van November 1895 kwam Dr. Jameson naar Johannesburg, om de laatste noodige maatregelen en overeenkomsten te treffen. Na een gesprek met de leiders werd het volgende vastgesteld. Op den avond van 28 December zou de opstand in Johannesburg losbarsten; dienzelfden avond zou men een plotselingen aanval op het arsenaal te Pretoria doen, dat gemakkelijk kon opengebroken worden, en men zou zich van de wapenen en ammunitie daarin geborgen verze­ keren, er zooveel als men kon snel naar Johannesburg vervoeren, en de rest onbruikbaar maken. Terzelfder tijd zou Dr. Jameson, per telegram er van geïnformeerd, met zijne manschappen over de grenzen trekken. „Goed,” zeide Dr. Jameson, „maar ik moet toch iets hebben in geschrifte om mij te verantwoorden tegenover mijne Directeuren; de een of andere invitatie om over te komen. Gij begrijpt, dat ik mij in een gevaarlijke 40 748 Tengevolge van zaken, die ter onzer kennis kwamen, zonden wij op 26sten December Majoor Heany per trein via Kimberley en Kapitein Holden, door het veld, eenige beweging van Dr. Jamesons zijde verbiedende. (Wij weten reeds hoeveel waarheid dit bevat!) In den namiddag van Maandag 30 December, vernamen wij uit Gouvernements-bronnen (sic! hoe met het telegram aan den heer Bailey?) dat Dr. Jameson de grenzen was overgetrokken. Wij veronderstelden, dat hij te goeder trouw gekomen was om ons te helpen, waarschijnlijk misleid door eenige van de overdrevene geruchten, die toen in omloop waren. Wij waren echter overtuigd, dat het Gouvernement en de burgers in de oogenblikkelijke opgewondenheid het niet zouden gelooven, dat wij Dr. Jameson niet ingeroepen hadden, en er was geen andere weg voor ons open, dan om ons voor te bereiden ons zelven te verdedigen, indien wij aangevallen werden 1) en terzelfder tijd geen middel te sparen, om tot een vreedzame schikking te geraken. Het was noodig eene organisatie op te richten tot bescherming der stad en tot handhaving der orde, daar door de opgewondenheid, veroorzaakt door het nieuws van Dr. Jamesons komst, er waarschijnlijk ernstige rustverstoringen zouden plaats vinden, en het was blijkbaar, dat de Gouvernements-beschikking niet met het volk zou recht komen, zonder ernstige gevaren voor botsing. 2) Het Reform-Comité werd gevormd op Maandagnacht 30 December, en het werd bepaald zulke mannen van invloed in te sluiten, die begeerig waren zich aan te sluiten; het doel waarmede het werd gevormd, wordt het best aangetoond in zijne eerste kennisgeving. (Hier volgt deze kennis­ geving, die het onnoodig is weer te geven). De getuigenis, bij het voorloopig onderzoek afgenomen, zal aantoonen dat de orde door dit Comité werd gehandhaafd gedurende een tijd van buitengewone opgewondenheid, en dat door de handelwijze van het Comité er geene aanvallende stappen werden genomen tegen het Gou­ vernement, maar integendeel werd het eigendom van het Gouvernement beschermd en werden zijne ambtenaren niet bemoeilijkt. Het is onze zekere overtuiging, dat, indien zulk een Comité niet gevormd 1) Dit is klinkklare onzin. Er was geen kwestie omtrent een aanval op Johannesburg. Had < it othcieel kennis gegeven aan de Regeering, dat het niets met Jameson te doen had, en had het zich niet gewapend, maar getracht de handen der Regeering te sterken, dan waren Johannesburg en zijne uitlanders er vandaag heel wat beter aan toe. 