title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: vlakte *) en K haar knooppunt, h,h, de tweede en K, haar knooppunt („het tweede knoop- 0.8 punt”), F het brandpunt voor P M-r de tweede vlakte, dus voor het BR | ZU geheele stelsel, ff bet brand- puntsvlak; wil men nu voor den invallenden straal mn den ge- brokenen constru@ren, dan wordt hij eerst evenwijdig met zich zelf naar mn, verschoven, en nu, zooals boven, geconstruderd, alsof mn, de invallende straal en h,h, de brekende vlakte ware; dus is nır de ge- broken straal, die het stelsel verlaat. Is verder O een objectpunt, waarvoor het beeldpunt moet worden gevonden , dan worden beide constructiestralen, de met de as evenwijdige straal Fra b Op en de hoofdstraal OK, BSR I Fe: r Hm x © n 200 evenwijdig met zich h / T en) zelve verschoven, dat zij n op overeenkomstige punten Aw) f van het tweede stelsel val- len; Op valt dus in O,pı en OK naar O,K,. Uit de verdere constructie blijkt nu, even als boven, dat het punt B het beeldpunt is f). Voor elk stelsel van lichtbrekende middenstoffen, dus ook voor het oog, moet men volgens de bovengegeven beschrij- ving de ligging en optische constanten van de beide vlakten hh en h, h, kennen om den loop van elken invallenden straal daardoor heen te kunnen volgen en voor elk objectpunt het beeldpunt te kunnen vinden; met andere woorden: men moet bekend zijn met de ligging van de vijjf „cardinale punten” op de as, namelijk van de beide hoofdpunten H en H,, van de beide knooppunten K en K,, en van het brandpunt F, voor H, en K,. Men kan deze liggingen berekenen uit de bladz. 257 opgegeven getallen (vorm en afstand van de lichtbrekende vlak- ten; brekingsindices der middenstoffen.. Uit de berekening volgt nu voor het oog (LISTING, HELMHOLTZ) de volgende ge- middelde ligging van de cardinale punten (natuurlijk de veran- deringen door de accommodatie buitengesloten, zie beneden): lste Hoofdpunt: 2,1746"® achter de voorvlakte van het hoornvlies; 2de Hoofdpunt: 2,5724” achter de voorvlakte van het hoornvlies; lste Knooppunt : 0,7850”" voor de achtervlakte van de lens ; 2de Knooppunt: 0,3602" voor de achtervlakte van de lens ; ? *) Alles wat hier opgegeven is geldt eigenlijk alleen voor stralen, die zeer digt bij de as de brekende vlakten raken, bij een gezigtsveld, wanrin men deze als vlakken kan beschou- wen. Men neemt derhalve de beide vooronderstelde brekende vlakten als vlakken aan, en noemt ze, omdat zij door de hoofdpunten H en H, gaan, hoofdvlakken. +) Het bewijs voor de juistheid der opgegeven constructie en de wijze, waarop men haar heeft afgeleid kan hier ter plaatse niet opgegeven worden. Men vindt het bij LISTING in R. wAGnER’Ss Handwörterb. d. Physiologie IV. 466—485. NETVLIESBEELDEN BIJ EEN ONVERANDERLIJK 006. 261 2de Brandpunt %): 14,6470”m achter de achtervlakte van de lens; lste Brandpunt *%): 12,8326"® voor de voorvlakte van het hoornrvlies. De beide hoofdpunten liggen dus 0,4”® van elkander ver- wijderd, nagenoeg in het midden van de voorste oogkamer, de beide knooppunten insgelijks 0,4"" van elkander, in het ach- terste gedeelte van de lens, het (2de) brandpunt zeer digt bij of in het netvlies (vergel. beneden). De afstand der beide knoop- punten van elkander is zoo gering, dat men ze in schematische teekeningen zonder bezwaar kan vereenigen, derhalve de hoofd- stralen eenvoudig door regte lijnen voorstellen. Men vindt dus, onder de vooronderstelling g, dat alle beeldpunten op het net- wer Bı vlies zin gelegen (zie hierover be- ——)b neden bij de accommodatie) voor B elk objectpunt eenvoudig het beeldpunt, als men van het eerste eene regte lijn door het knoop- punt op het netvlies trekt. Zulke lijnen noemt men rigtings- ljnen of gezigtsstralen en de vereenigde knooppunten het kruispunt van de rigtingslijnen; de hoek, dien twee gezigtsstralen met elkander maken, wordt gezigtshoek genoemd. — Wil men weten, in welke rigting het objectpunt, dat tot een beeldpunt behoort, is gelegen, zoo behoeft men omgekeerd eenvoudig eene regte lijn (een gezigtsstraal) van het beeldpunt door de vereenigde knooppunten te trekken en naar buiten te verlengen. Netvliesbeelden bij een onveranderlijk oog. Wanneer nu van een voorwerp lichtstralen in het 00g val- len, dan beantwoordt een bepaald beeldpunt aan elk afzonder- ljjk punt van het voorwerp. De beeldpunten leveren te zamen een natuurlijik omgekeerd beeld, dat aan het voorwerp beant- woordt. Dit beeld kan echter alleen in die gevallen tot be- wustheid komen, als het juist in die vlakte van het netvlies valt. Maar nu is het duidelijk, dat er voor een bepaald, on- veranderlijk oog slechts &@ne enkele vlakte kan bestaan, waar- van het beeld naauwkeurig in het netvlies valt; vorm en afstand van deze vlakte kunnen uit de optische grootheden van het oog *) Wij hebben met opzet tot nu toe de vermelding van het zoogen. „eerste” brand- punt vermeden, omdat het voor de boven beschreven constructie best gemist kan worden. Men verstaat er onder het punt vöör de brekende vlakte (hh), waarvan de stralen door de breking onder elkander en met de as evenwijdig worden. Dit punt ligt even ver v66r Ur als het andere (tweede) brandpunt achter K, resp. K,. — Men begrijpt gemakkelijk,, dat men voor de boven aangegeven constructies evengoed van dit cerste brandpunt gebruik kan maken, als boven yan het tweede. 262 ACCOMMODATIE. berekend worden. Elk punt van het voorwerp, dat niet in deze vlakte is gelegen, heeft zijn beeldpunt niet in het net- . N x. vlies, maar Of er voor öf er achter. In beide gevallen door- snijdt het netvlies den kegel van gebroken lichtstralen, die van het objeetpunt zijn uitgegaan, im het eerste geval na, in het tweede voor dat zij zich tot een beeldpunt hebben vereenigd. In beide gevallen ontstaat derhalve op het netvlies in plaats van het beeldpunt een zoogen. „verstroojingscirkel,”d.i. eene kleine verlichte oppervlakte van een cirkel, eene doorsnede van den stralenkegel. — Hieruit volgt, dat, streng genomen, een onveranderliik oog alleen binnen een vlakte gelegen voor- werpen vau een bepaalden afstand duideliik kan zien; alle voorwerpen of deelen daarvan, die buiten deze vlakte liggen, hebben een onduidelijjk, „‚vormloos” beeld (,verstrooijings- beeld”), waarin aan elk objectpunt een verstrooijingscirkel im plaats van een beeldpunt beantwoordt. De grootte van den verstrooijingseirkel hangt, al het overige gelijk- staande, van den omvang van den stralenkegel af die in het oog komt, doch deze wederom van de wijdte der pupil, waarvan de rand den stralen- kegel begrenst. Wordt derhalve de pupil vernaauwd (zie beneden), of neemt men in plaats daarvan eene kleine, voor het oog geplaatste opening, b. v. door een gat in een kaartenblad, dan wordt, al het overige gelijk staande, de verstroojjingseirkel kleiner, dus het verstrooijingsbeeld scherper. Ver- vangt men de pupil door twee kleine openingen, plaatst men b. v. voor het oog een kaartenblad met twee speldeprikken doorboord, waarvan de af- stand kleiner is dän de middellijn der pupil, dan worden uit den grooten stralenkegel als het ware twee kleinere uitgesneden, en op het netvlies ont- staan in plaats van den verstrooijingseirkel, twee kleinere. Een voorwerp, dat zoo voor het 00g geplaatst is, dat het een verstrocijingsbeeld op het netvlies werpt, moet derhalve in dit geval twee verstroojjingsbeelden geven, d. i. dubbel gezien worden (proef van pater SCHEINER, vergel. beneden). Accommodatie. De dagelijksche ervaring leert echter, dat een normaal oog voorwerpen bijna op elken afstand duidelijk kan zien; er moet dus noodzakelijik eene inrigting bestaan, die in staat is het oog te veranderen, en van den wil afhankelijk is. De ver- anderingen van het oog, die daardoor tot stand komen, noemt men „accommodatie.” — Men weet nog niet zeker voor welken afstand het oog is ingerigt, als de actieve accommodatie- werkzaamheid ontbreekt. Vroeger meende men, dat het rus- tende oog voor den versten afstand geaccommodeerd is, (met andere woorden, dat het brandpunt in het netvlies valt, ver- gel. bladz. 261), omdat, als men de lang gesloten oogleden plotseling opent, deze toestand aanwezig is (VOLKMANN). Te- genwoordig denkt men er echter anders over: men neemt aan, dat het rustende oog voor een zekeren gemiddelden afstand geaccommodeerd is, daar men bij het zien op den versten afstand hetzelfde gevoel van inspanning waarneemt, als bij het zien in AUCOMMODATIE, 268 de digtst mogelijke nabijheid. Ten gevolge van deze theorie moet men twee rigtingen van accommodatieveranderingen aan- nemen, dene voor nabij zijinde voorwerpen (positieve accommo- datie) en d&ne voor de ver afgelegen voorwerpen (negatieve ac- commodatie). De volgende veranderingen aan het 00og kunnen voor de accommodatie dienen: 1) teranderingen der brekingsexponenten van de middenstoffen van het oog, 2) verschuiving van de projectievlakte (netvlies), analoog aan de kunstmatige accommo- datie in de camera obscura, 3) veranderingen in den vorm van de lichtbrekende vlakten. — De cerstgenoemde veranderin- gen komen, gelijk van zelf spreekt, niet voor. Bene verschui- ving van het netvlies in de rigting van de as van het oog zou mogelijk zijn door eene zijdelingsche zamendrukking van den oogappel door middel van de regte oogspieren. Evenwel kan deze invloed, dien men vroeger ‘voor de verklaring der accommodatie aannam, niet veel beteekenen, omdat ook in het uitgesneden 00g nog accommodatieveranderingen kunnen plaats hebben. Derhalve moeten er veranderingen in den vorm der lichtbrekende vlakten mogelijk zin; deze zijn inderdaad aange- toond en wel in de lens. Bij de positieve accommodatie worden namelijk hare vlakten, met name de voorste, sterker gewelfd, inzonderheid het gedeelte dat door de iris niet bedekt is en door de pupil heen naar voren uitsteekt (cRA- MER). Deze veranderingen worden voornamelijk door de volgende proef be- wezen: Plaatst men ter zijde van het oog de vlam van eene kaars en ziet men van de andere zijde in het 0og, dan ziet men drie duidelijke beeldjes van de vlam, die door terugkaatsing van de brekende vlakten van het 008 ontstaan: het eerste regtop (virtu@el), gevormd door de voorvlakte van het hoornvlies, het tweede insgelijks regtop, maar veel zwakker, ge- vormd door de voorvlakte der lens, het derde helder en omgekeerd, gevormd door de achtervlakte der lens. Wanneer nu het 008 een nabij zijnd voor- werp fixeert, dan wordt het tweede beeldje veel kleiner en komt het een weinig digter bij het eerste, een bewijs, dat de voorvlakte der lens boller wordt en naar voren gaat. De omgekeerde veranderingen komen tot stand, als het 00g een verafgelegen voorwerp fixeert. (Proef van PURKINJE-SANSON , CRAMER). De positieve accommodatie heeft hoofdzakelijk plaats door den m. tensor chorioideae (m. ciliaris, m. Bruckianus). Deze spier bestaat uit straals- en kringsgewijs verloopende vezels. De eerstgenoemde, die het talrijkst zijn, ontspringen van voren aan de plaats waar de membrana Descemetii van de cornea op de iris overgaat (lig. iridis pectinatum) en hechten zich vast aan de processus ciliares van de chorioidea. De kringve- zels', die aan de binnenzijde van de eerste in het voorste ge- deelte”der spier zijn gelegen, omgeven den rand der lens. De radiaire vezels trekken,, als zij alleen werken, den voorsten rand 264 ACCOMMODATIE van de chorioidea naar voren, daardoor trekken zij deze als cen zak over het glasachtig ligchaam zamen, zoodat dit de lens naar voren verdringt. Deze kan echter niet vrij ontwijken,, want haar rand wordt door de voorste oorsprongplaats van de radiaire vezels vastgehouden, of zelfs naar achter getrokken (de buitenste rand der iris is namelijk met de oorsprongplaats zamen- gegroeid en ligt onmiddellijk voor den rand der lens). Daar- door moet de voorvlakte van de lens noodzakelijk boller, doch de achterste platter worden. Deze werking wordt nog verhoogd door de zamentrekking van de kringvezels, die de lens van den rand af zamendrukken,, derhalve de convexiteit van hare beide vlakten vermeerderen, zoodat zij dikker wordt. Aangezien door de werking van de radiaire vezels tevens de zonula Zinnii ver- slapt moet worden, waarvan de spanning tijdens de rust den rand der lens naar achter en buiten trekt, derhalve de lens platter maakt (HELMHOLTZ), zoo moet de lens ook door deze omstandigheid dikker worden. Ook de iris heeft bij de positieve accommodatie een werk- zaam aandeel, — passief doordien zij door de grootere welving van de voorvlakte der lens insgelijks sterker gewelfd wordt, want de pupillaire rand der iris ligt onmiddellijk op het lens- beursje (zooals bewezen wordt door het ontbreken van de slagschaduw op de lens); — actief doordien zich de pupil ver- naauwt (over de bewegingen van de iris, zie beneden). De laatste beweging schijnt voor de accommodatie niet noodzakelijk te zijn; want deze is ook mogelijk als de iris ontbreekt of ge- spleten is. Haar invloed schijnt misschien daarin gelegen te ziin, dat bij eene sterker gewelfde lens de sphaerische aberratie grooter wordt en daarom eene grooter onderschepping van de randstralen noodig wordt. De inrigting van de negatieve accommodatie, ingeval deze werkelijk bestaat (bladz. 262), is nog ten eenenmale onbe- kend. Misschien is daarbij eene verkorting van de as van het 0og door de oogspieren behulpzaam. Kortzigtige individus (zie beneden) brengen haar gaarne tot stand door met de vingers van voren op het oog te drukken. Wij bezitten geen overeenstemmende opgaven aangaande de niet groote snelheid der accommodatie. De zenuwen voor den accommodatietoestel zijn nog niet bekend: de oculomotorius kan verlamd zijn, zonder dat het accommodatievermogen wordt opgeheven (v. erärE). Er schijnt een, ofschoon nog niet voldoend onder- zocht, centraal verband te bestaan tusschen de zenuwen voor de accom- modatie, de iris en de buitenste oogspieren. Hiervoor pleit: 1. de wijze y waarop zich de pupil bij de accommodatie verhoudt (zie boven); 2. met de draaijing van de oogappels naar binnen is vernaauwing van de pupillen (zie beneden) en eene onwillekeurige positieve accommodatie ver- bonden (CZERMAK); 8. de atropine, welke de pupil verwijdt (zie beneden), verlamt tegelijk de positieve accommodatie; omgekeerd zou de calabarboon ACCOMMODATIE. 265 de pupil vernaauwen en eene krampachtige accommodatie voor nabij zijnde voorwerpen tot stand brengen (ROBERTSON) *). 3 f In vele, overigens volkomen normale oogen ligt het brandpunt niet op - de normale plaats (d. i. in het netvlies, volgens de meening van sommigen), maar df te ver naar voren (myopie) df te ver naar achter (hypermetropie). Daardoor, en buitendien dikwijls door eene onvolkomene ontwikkeling van den spiertoestel, is het accommodatievermogen tot een geringen omvang beperkt. Öogen van de eerste soort, die niet anders dan voor geringe afstanden ac- commoderen kunnen, noemt men bijziende; die van de laatste, die voor nabij zijinde voorwerpen niet kunnen accommoderen, verziende. Zulke oogen moeten voor de afstanden, voor welke zij niet kunnen accommoderen, eene kunstmatige accommodatie te baat nemen, het best daardoor, dat zij de te groote of te geringe kromming van hunne lens door een glas dat voor het oog geplaatst wordt („bril”) corrigeren. Dit glas moet natuurlijk in het eerste geval (bij de bijzienden) concaaf, in het tweede (bij verzienden) bol zijn. — Om den graad der bij- en verziendheid aan te duiden, bepaalt men den naasten en versten afstand, voor welken geaccommodeerd kan worden (naaste en verste punt); de afstand tusschen beide punten wordt de uitgestrektheid van het duidelijk zien genoemd. De eenvou- digste wijze om haar te meten bestaat daarin, dat men onderzoekt, op welke afstanden het oog een voorwerp, dat men beurtelings digt bij of ver van het oog houdt, duidelijk kan onderscheiden, b. v. een schrift kan lezen. Deze methode is echter daarom onnaauwkeurig, omdat in de verte door het klei- *) [De ontdekte werking van de calabarboonen (Semina Physostigmatis venenosi) heeft een ruim veld van onderzoek uitgelokt, zoowel van den kant der physiologen als van dien der botanisten, de volledigste en naauwkeurigste onderzoekingen over de physiologisch’e werking van dit nieuwe geneesmiddel hebben wij aan v. GräFE te danken. Hij deed zijne waarnemin- gen met de oplossingen van de twee ongelijk sterke extrakten, zooals die door de engelsche drogisten worden geleverd. Bij de sterke oplossing komt de myose in 7—13 minuten, bij de zwakke in 8—16 minuten tot stand. De pupil blijft gedurende haar vernaauwing gevoelig voor den prikkel van het licht. In tegenstelling van de myose welke door opwekking van de peripherische gevoelszenuwen ontstaat, duurt de myose door de calabarboonen veroorzaakt zeer lang, bij het sterke extrakt gemiddeld 3 dagen, bij zeer verdunde oplossingen 14 uren. Een tweede belangrijke en even constante werking heeft dit middel op het accommodatie- vermogen, bij sterke oplossingen hierin bestaande dat het verste en het naaste punt tot het oog naderen. Het naderen van het naaste punt heeft iets later plaats en bereikt ook later zijn maximum dan bij het eerste.e Wanneer men zich van zwakkere oplossingen bedient en de verandering der refractie niet tot stand komt, alsdan ondergaat het accom- modatievermogen eene andere wijziging; er ontstaan in dit geval pijn en belemmering bij het binoculair zien, vooral bij het lezen van klein schrift, en correctie van deze ver- schijnselen door een concaafglas. De werking op het accommodatievermogen houdt veel kor- ter aan dan de myose. Het maximum van het naderen van het verre punt tot het o0og duurt 10—20 minuten; hierop volgt een aanhoudend of stootsgewijs terugwijken in den nor- malen stand, die na verloop van 1n— uren bijna weder bereikt is. Dat de wijziging in het accommodatieverschijnsel bestaat in een werking van het middel op den tensor chorioideae onafhankeljk van de processen in de iris, heeft v. Gr. onbetwistbaar aangetoond bij een patient zonder iris, bij wien na calabarindruppelingen het genoemde verschijnsel ten Auidelijkste werd waargenomen. De wijze van werking moet als eene plaatselijke beschouwd worden, afhankelijk van eene regtstreeksche inwerking van het door de cornea doorgedron- gen middel op de iris en den tensor. De myose verklaart v. Gr. op grond van physiologische en klinische feiten door eene regtstreeksche krampachtige opwekking van den sphincter, — terwijl de wijziging in de accommoldatie ook niets anders is dan een kramp van den tensor. — De talrijke proefnemingen over het antagonisme tusschlen calabarboonen en atropine hebben v. Gr. het volgende geleerd: de hoogste graad van mydriasis en accomodatiebreking door eene sterke oplossing van atropine wordt niet onmiddellijk door een sterk calabarextrakt opgeheven; dit geschiedt eerst een dag na de aanwending van het laatste, evenwel nog on- volkomen. ner worden van den gezigtshock (zie beneden) de voorwerpen moejjelijker te onderscheiden zijn. Veel beter is het dat men regtstreeks bepale, op welke afstanden een voorwerp een duidelijk en op welke het een verstrooi- Jingsbeeld op het netvlies werpt. Daartoe bezitten wi) in eene proef van SCHEINER (bladz, 262) het eenvoudigste middel. Beschouwt men een voor- werp (b. v. een speldeknop) door twee digt bij elkander staande gaten in een kaartenblad, dan vertoont het zieh, volgens hetgeen daar ter plaatse is meegedeeld, enkelvoudig, zoodra het oog naauwkeurig voor het voor- werp geaccommodeerd is, anders daarentegen dubbel. Brengt men dus het voorwerp digter bij of verder van het oog, dan is de streek, waarin het enkelvoudig wordt gezien, de uitgestrektheid van het duidelijk zien. Op‘ deze wet berusten verschillende toestellen, die vooral bij de keuze van brillen te pas komen, de zoogen. „optometers.” Bij den meest in gebruik zijjinden optometer (die van STAMPFER) is eene verlichte spleet het voor- werp, waarvan de afstand van het oog veranderd en tevens gemeten kan worden. — Met het klimmen der jaren, reeds van het l5de jaar af (mAc- GILLAYRY) neemt het accommodatievermogen voor nabijzijnde voorwerpen af, misschien wel door het harder worden van de lens (DoNDERS). Iris: em popıl De iris met hare centrale opening, de pupil, dient om de randstralen te onderscheppen (analoog aan de diaphrag- mata van optische lensinstrumenten), alsmede om de hoeveelheid licht, die in het oog dringt te regelen, en ten laatste om bij de accommodatie behulpzaam te zijn. De wijdte der pupil wordt bepaald door den zamentrekkingstoestand der beide anta- gonistische spieren der iris, door dien van den sphincter en dilatator pupillae. De eerste vormt eene kringvezellaag om de pupil, de laatste heeft straalsgewijs verloopende vezels; gene staat onder den invloed van den oculomotorius, de laatste onder dien van den sympathicus. Worden beide of hare zenuwen even sterk geprikkeld, dan heeft de sphincter de overhand, zoodat de pupil vernaauwd wordt.. In den regel verkeeren beide zenuwen in een zekeren toestand van opwekking (tonus), want als een van beide doorgesneden wordt, dan krijgt de spier, die door de andere bestuurd wordt, het overwigt. Doorsnijdt men den sympathicus (aan den hals), dan wordt de pupil vernaauwd; bij doorsnijding van den oculomotorius wordt zij verwijd. Hoofdzakelijjk onder de volgende omstandigheden komen bewegingen van de iris tot stand; 1. Vernaauwing van de pupil door prikkeling van den oculomotorius: a. door reflexie bij elke opwekking van den opticus; de pupil is daarom des te naauwer, naarmate het licht sterker is dat in het oog valt, — daardoor wordt de verlichting van het netvlies eenigermate geregeld. Ook werktuigelijke, elektrische en derge- lijke prikkeling van den opticus heeft hetzelfde witwerksel. Prikkeling van dene gezigtszenuw is voldoende om beide ocu- lomotorii door reflexie op te wekken; wordt dus &&n oog sterk verlicht, dan vernaauwt zich ook de pupil van het andere; b. door reflexie bij prikkeling van den eersten en tweeden tak ABERRATIES EN ANDERE EIGENAARDIGHEDEN VAN HET 006. 267 van den trigeminus (super); c. als „medebeweging” bij draaijing van de oogbollen naar binnen of naar binnen en boven; daar de oogen gewoonlijk in den slaap dezen stand hebben, z00 is de pupil ook in den slaap vernaauwd; doch de vernaauwing zou alsdan ook zonder eene binnenwaartsche draaijing van de oogen tot stand komen; d. als „medebeweging” bij prikke- ling der zenuwen voor de positieve accommodatie (zie bladz. 263 en volg.). — 2. Vernaauwing der pupil door verlamming van den sympathicus; deze heeft plaats bij vergiftiging met nicotine. De vernaauwing wordt door eene verwijding voorafgegaan, omdat de vezels van den sympathicus vö6r de verlamming geprikkeld worden. — 3. Vernaauwing door verlichting van de iris (zie hierover bladz. 188). — 4. Verwijding der pupil door verlamming van den sphincter (oculomotorius) of prikkeling van den dila- tator (sympathicus) komt voor bij de plaatselijke of alge- meene inwerking van zekere narcotica, met name van de atro- pine. Aangezien de werking ook aan het uitgesneden oog tot stand komt, moet men aannemen, dat het gif op de spieren regtstreeks of op de intramusculaire zenuwuiteinden inwerkt. Onder de beide opgegeven mogelijke gevallen (verlamming van den sphincter of prikkeling van den dilatator), — die volgens sommigen gelijktijdig zouden werken, — moet volgens andere onderzoekers de eerste alleen aangenomen worden; want atropine werkt zelfs dan nog, wanneer, ingeval de sympathicus reeds lang van te voren was doorgesneden, daardoor zijne peripheri- sche uiteinden ontaard zijn (BRAun). Daar intusschen in die gevallen waarin de oculomotorius eenvoudig (ziekelijk) verlamd is, de verwijding nooit zulk een hoogen graad bereikt als bij ver- siftiging met atropine (zelfs als men den sympathicus vooraf heeft doorgesneden), zoo is het waarschijnlijik, dat nog andere zenu- wen (misschien de trigeminus) eene verwijdende of vernaauwende werking op de pupil uitoefenen. — De verwijding houdt dagen of weken lang aan; gedurende dien tijd is de pupil van het andere oog vernaauwd, omdat er in het genarcotiseerde o0g door de wijde pupil meer licht valt dan in den normalen toe- stand (vergel. boven sub 1. a.). Aberraties en andere eigenaardigheden van het o00g. Uit hetgeen wij tot nu toe gezegd hebben blijkt, dat van elk voorwerp dat voor het oog binnen de uitgestrektheid van het duidelijk zien geplaatst is, een scherp, verkleind, omgekeerd beeld ‘op het netvlies kan ontstaan. Zekere eigenschappen van het 008 zijn evenwel oorzaak dat dit niet volko- men zuiver plaats heeft, — eigenschappen, die het oog met de meeste op- tische werktuigen gemeen heeft. Zij zijn: 268 ABERRATIES EN ANDERE EIGENAARDIGHEDEN WAN HET 00G. l. De chromatische aberratie. Wit licht wordt, gelijk men weet, door de breking in zijne zamenstellende kleuren ontleed, omdat deze een ver- schillende breekbaarheid bezitten. Wanneer derhalve van eenig punt van een voorwerp wit licht uitgaat, z00 moet dit punt in het 008 in plaats van een enkel beeldpunt eene reeks van achter elkander gelegene beeldpunten hebben, het voorste voor de breekbaarste (violette), het achterste voor de minst breek- bare (roode) stralen. Het oog kan derhalve voor een wit punt nooit vol- komen accommoderen; accommodeert het b. v. zoo, dat het beeldpunt van de violette stralen in het netvlies valt, dan vertoonen zich de overige kleu- ren in concentrische verstroojjingscirkels, die des te grooter zijn, naarmate de kleur meer van violet verschilt; aangezien nu in het midden alle ver- strooijingscirkels en het violette punt elkander bedekken, zoo ontstaat een witte vlek met gekleurde randen. Op dezelfde wijze moet elk wit voorwerp zich wit vertoonen met gekleurde randen, omdat de gekleurde verstrooijings- eirkels elkander alle tot op de randen bedekken. Accommodeert men voor eene middenkleur, b. v. groen, dan ontstaan klaarblijkelijk twee reeksen van gekleurde verstrooijingseirkels; ook deze bedekken elkander aan de randen gedeeltelijk op die wijze, dat complementaire kleuren (zie beneden) op elk- ander vallen, zoodat zich ook de randen grootendeels wit vertoonen. De laatste omstandigheid is mede eene oorzaak, dat wij de gekleurde randen bij het gewone zien niet waarnemen: zij zijn over het algemeen wegens het geringe kleurschiftend (dispersief) vermogen der middenstoffen van het oog (hetwelk nagenoeg overeenkomt met dat van gedestilleerd water, HELM- HOLTZ) slechts onbeduidend, en verdwijnen gehcel voor den sterkeren witten lichtindruk van het midden; het is mogelijk dat ook de zamenstelling van de verschillende middenstoffen van het 00g eenigzins eene achromatiserende werking heeft (analoog aan de lensen van flint- en crownglas van de opti- sche werktuigen). — Om de gekleurde randen duidelijk waar te nemen, moet men, zooals uit het bovenstaande volgt, niet voor eene midden-, maar voor eene buitenste kleur (rood of violet) accommoderen; dit bereikt men, zooals van zelf spreekt, het zekerst, als men in het geheel niet voor het voorwerp zelf accommodeert. Er bestaan verscheidene methoden (die wij hier niet nader kunnen beschrijven) om een helder voorwerp waar te nemen, zonder voor hetzelve te accommoderen. — Uit het bovenstaande volgt ook, dat de uitgestrektheid van het duidelijk zien voor verschillende kleuren ongelijk is. Klaarblijkelijk moet het naaste en verste punt (zie boven) voor violet licht veel digter bij liggen, dan voor rood. 2. Sphaerische (monochromatische) aberratie. De stralen die van een punt van eenig voorwerp uitgaan kunnen zich alleen dan weder tot een beeldpunt vereenigen, als zij op zulk een geringen afstand van de as op de brekende vlakten vallen, dat men de laatste als vlakken kan beschouwen (bladz. 260. lenoot). Aan deze voorwaarde wordt gedeeltelijk daardoor vol- daan, dat de iris de randstralen in eene aanmerkelijke mate onderschept. Eene andere correctie komt nog daardoor tot stand, dat eenige brekende vlakten ellipsoiden zijn, en wel in dier voege, dat de kromming naar de randen toe aanmerkelijk aineemt; voorts nog doordien in de lens de randstralen alleen door de buitenste lagen heengaan, die (bladz. 256) een kleiner lichtbrekend vermogen hebben dan de binnenste. Deze correctie is echter nooit naauw- keurig, maar nu eens niet voldoende, dan eens te groot, zoodat bijna altijd, met name als de pupil verwijd is eene zekere afwijking overbljft, die zich door verstrooijingseirkels, derhalve onduidelijke beelden, moet openbaren. Zij is echter zelden van beteekenis. Enkele bijzondere vormen van monochro- matische aberratie treft men aan bij: Het zoogen. astigmatism us (HELMHOLTZ , KNAPP, DONDERS), a. Het zoogen. „onregelmatige” astigmatisme bestaat in velerlei afwijkingen in de kromming der brekende vlakten, waardoor de vereeniging van een homo- centrischen stralenbundel in @@n punt (bladz. 258) verhinderd wordt; elke kleine afdeeling der vlakte heeft haar afzonderlijk beeldpunt, zoodat cen puntvormig voorwerp een stervormig beeld geeft (vaste sterren). Het hoorn- vlies vertoont buitendien tijdeljjke oneffenheden (tranen, enz.). — b. Het „regelmatige” astigmatisme bestaat in een verschil van de kromming der brekende vlakten in verschillende meridianen. De twee die het meest van elkander afwijken worden hoofdmeridianen genoemd. Meestentijds LOOP VAN HET IN HET 00G GEKOMEN LICHT. 269 is bij het 0og de eene, die het sterkst gekromd is, de verticale, — de an- dere, met de zwakste kromming, de horizontale meridiaan. Beide meridia- nen hebben derhalve verschillende brandpuntsafstanden, het oog kan zelfs in den vertikalen meridiaan bijziende, in den horizontalen verziende zijn. Mees- tentijds is evenwel het onderscheid zoo gering dat het zich alleen dan open- baart, als men fijne evenwijdige strepen in de verte waarneemt; men kan ze, als zij loodregt staan, op een gröoteren afstand onderscheiden dan wan- neer zij horizontaal staan. — Bij een hoogen graad van astigmatisme moet men eene correetie aanbrengen door een glas, dat in de eene rigting sterker dan in de andere (of eenvoudiger gezegd: over ’t algemeen slechts in @ene rigting) gekromd is, d. i. glazen met eene eilindrische oppervlakte. 3. Fluorescentie. Alle middenstoffen van het 00g fluoresceren, het glasachtig ligehaam het minst, de lens het meest (HELMHOLTZ, SETSCHE- NOW, REGNAULD). Ingeval dus de opwekbaarheid van het netvlies tot aether- golven van bepaalde lengten beperkt is (zie beneden), wordt ons waar- nemingsvermogen door de fluorescentie naar de zijde van de kleinste golven heen (ultraviolette stralen) vergroot. Over de faktische grenzen zie be- neden. 4. Polarisatie. Wanneer gepolariseerd blaauw of blaauw bevat- tend licht in het oog valt (als men b. v. door een xıcorL’s prisma naar den hemel ziet, of ook met het ongewapende oog, omdat de blaauwe stralen van den hemel gepolariseerd zijn), dan neemt men eene bosjesvormige figuur waar :(HAIDINGER), die zich met het 00g beweegt. De dubbelbrekende eigenschappen van de middenstoffen van het 0oog, die men aangetoond heeft (JAMIN, VALENTIN), zijn niet voldoende om dit verschijjnsel te verklaren. De oorzaak is gelegen in de (vermoedelijk insgelijks dubbelbrekende) vezels van de „gele vlek” (zie beneden), die, door het gepolariseerde licht in verschil- lende hoeken getroffen, hier meer, ginds minder daarvan opslorpen en zoo- doende het genoemde verschijnsel tot stand brengen (HELMHOLTZ). Wij kun- nen evenwel over dit onderwerp niet nader uitweiden. Loop van het in het oog gekomen licht. De in het oog gekomen lichtstralen worden hier gedeelte- ljjk opgeslorpt, doch ook gedeeltelijk teruggekaatst, en wel 260, dat zıj langs denzelfden weg weder uit het oog terugkee- ren, waarlangs zijj daarin zijn binnengedrongen. Elke homo- centrische stralenbundel, die in het oog valt, vereenigt zich bij eene volkomene accommodatie tot een beeldpunt in een punt van het doorschijnende netvlies, en wel vermoedelijjk in de buitenste (staafjes-) laag. Men moet echter elk staafje beschou- wen als een straalsgewijs geplaatst prisma van een zeer sterk bre- kingsvermogen, dat met de grondvlakte aan de chorioidea grenst en langs zijne zijden met eene zwak lichtbrekende tusschen- zelfstandigheid in aanraking is (BRÜCKE). De stralen die, nadat zij zich in het beeldpunt vereenigd hebben, weder divergeren , treffen nu gedeeltelijk regtstreeks de chorioidea (asstralen) , deels het eerst den zijwand van het staafje, doch den laatsten onder zulke stompe hoeken, dat niet eene breking in de tus- schenzelfstandigheid, maar eene algeheele terugkaatsing plaats heeft; daardoor moeten ook deze stralen ten laatste op de chorioidea worden teruggeworpen. De: stralen worden hier bijna geheel opgeslorpt door het zwarte pigment der chorioidea; het overschot van het licht echter wordt teruggekaatst en moet na, 270 PLAATS DER OPWEKKING natuurlijk, op nieuw deels regtstreeks (de asstralen), deels na aan de wanden van de staafjes teruggekaatst te zijn, zich wederom in het beeldpunt vereenigen. Van hier echter moet het licht, naar bekende optische wetten, weder tot zijn object- punt uit het oog naar buiten terugkeeren (bladz. 258—259). Door deze inrigting wordt de overgang van stralen van het eene gedeelte van het netvlies op het andere, — worden interferenties daarvan enz. voorkomen, en een duidelijk zien mogelijk gemaakt. Tevens is daarin de oorzaak gelegen, waarom de grond van het oog, als men in een o0g ziet, zich altijd donker voordoet. Om den grond van het o0g verlicht te kunnen zien, zou de waarne- mer zijn eigen netvlies tot het uitgangspunt van stralen behooren te maken, die alsdan op den terugweg, na in het waargenomen o0g teruggekaatst te zijn, tot bewustzijn zouden komen. Men kan dit kunstmatig door den „oog- spiegel” tot stand brengen. Het wezen daarvan bestaat daarin, dat het licht eener vlam zö6 in het waargenomen 00g wordt geworpen, alsof het van het waarnemende zelf kwam. Een van de ceenvoudigste oogspiegels (HELMHOLTZ) bestaat uit een stelsel van glasplaten, welke tegelijker tijd tot spiegel en tot doorschijnende middenstof dient. Daardoor werpt men het licht van eene ter zijde van het waargenomen 00g geplaatste lichtbron in dit 0oog. De terugkeerende stralen worden door de platen slechts gedeeltelijk naar de lichtbron teruggeworpen; gedeeltelijk gaan zij door de platen heen en komen in het waarnemende oog, dat zich achter de platen bevindt. Tus- schen beide is eene concave lens geplaatst, die aan het oog een duidelijk (zoogen. virtueel) beeld van het verlichte netvlies levert. Men kan het stel- sel glasplaten natuurlijk door een hollen of vlakken spiegel vervangen, die door eene centrale opening een gedeelte van de terugkeerende stralen laat heengaan. Op deze wijze ontstaan andere vormen van den oogspiegel (van RUETE en coccıus). Tusschen de Jichtbron en den spiegel plaatst men eene convexe lens, om het licht te concentreren. — Is men er juist niet op ge- stell om een scherp beeld van het netvlies van een oog te verkrijjgen, maar het slechts hier en daar verlicht te zien, dan is de volgende methode voldoende (Brücke): Het waar te nemen 00g ziet op een nabijgelegen lichtend punt, doch accommodeert voor verafgelegen voorwerpen. In plaats van een ver- eenigingspunt ontstaat nu een verstrooijingscirkel op het netvlies. De terug- gekaatste stralen zullen zich nu niet in hun uitgangspunt, maar Öf ver daar- achter df in het geheel niet (evenwijdig of divergerend) vereenigen. Is nu het waarnemende oog geplaatst binnen den kegel der terugkeerende stralen (dat noodzakelijk voor den indruk van de vlam door een scherm moeten beschut worden), dan ziet men den grond van het 00g verlicht, en wel in het roode licht. — Het lichten van het o00g is bijzonder sterk en geschiedt van nature bij de dieren, bij welke in een gedeelte van de chorioidea het zwarte pig- ment door een helder, glinsterend en sterk terugkaatsend vlies vervangen is, het zoogen. Zienm. Plaats der opwekking van de gezigtszenuw. De lichtstralen, die op het netvlies vallen, komen 'tot bewustzijn, doordien de zenuwuiteinden van den opticus, die zich op de retina verspreiden, door de aethertrillingen op eene ons onbekende wijze worden opgewekt. Alleen de staafjes en kegels van de retina moeten als zenuwuiteinden beschouwd VAN DE GEZIGTSZENUW. 27T “worden die den lichtindruk ontvangen. Dit wordt door het vol- gende bewezen.: 1. De plaats, waar de gezigtzenuw in het net- vlies treedt, en alwaar dit alleen uit vezels van den opticus zonder staafjes en kegels bestaat, is ongeschikt om licht waar te nemen; daarom wordt zii „de blinde vlek” (ook wel vlek van MARIOTTE) genoemd. Fixeert men het punt A met het A B ® ® regteroog (terwijjl men het linker sluit) uit een afstand, die nagenoeg 4 maal grooter is dan de afstand AB, dan wordt het punt B geheel en al onzigtbaar. Als men A fixeert, valt namelijk zijn beeld’ op het eindpunt van de oogas en het beeld van B op de plaats waar de opticus in het netvlies komt, welke ongeveer 37,"" van het eerste punt naar binnen verwij- derd is. Op dezelfde wijze wordt A onzigtbaar, als men B met het linker oog fixeert. — 2. De fovea centralis retinae en de haar omgevende macula lutea, die alleen kegels en staaf- jes, maar geen zenuwvezels bevatten, zijn voor het scherpste zien geschikt (de fovea centralis ligt bijna juist op het eind- punt van de oogas — zie beneden, — zoodat het beeld van een gefixeerd voorwerp op deze plaats valt). Daar de fovea centralis alleen kegels, de macula lutea een groot aantal kegels (een kegel door een cirkel van staafjes omgeven), het overige gedeelte van het netvlies echter slechts weinig kegels (een kegel door verscheidene cirkels van staafjes omgeven) bevat, — is men geregtigd aan te nemen, dat de kegels nog meer dan de staafjes geschikt zijn om den lichtindruk te ontvangen. — 3. De vaten van het netvlies, die achter de vezellaag, maar v6ör de staafjes- en kegellaag zijn gelegen, werpen, als het oog van buiten door schel licht verlicht wordt, op de laatste eene schaduw; daar deze onder zekere, beneden op te geven, voor- waarden entoptisch kan waargenomen worden, zoo is dit een stellig bewijs, dat de staafjes en kegels de elementen zijn, die den lichtindruk ontvangen. Dat de waargenomen schaduw werkeliijk afkomstig is van de netvliesvaten, en b. v. niet van die, welke vöör de retina zijn gelegen, is door naauwkeurige metingen bewezen. Door de lichtbron te verplaatsen verandert namelijjk de schaduw van plaats; en’daar men deze plaatsver- andering entoptisch kan meten, kan men daaruit den afstand der schaduwgevende ligchamen van de waarnemende vlakte ge- makkelijk berekenen. Deze afstand komt echter volkomen over- een met den regtstreeks gemeten afstand der netvliesvaten van de staafjes (H. MüLLER). Bijgevolg kunnen alleen de eindorganen (staafjes en kegels), 272 VERSCHILLENDE SOORTEN /VAN door aethertrillingen regtstreeks opgewekt worden, en niet de vezels van de gezigtszenuw zelve, evenmin in hare verspreiding in het netvlies als in den stam van den n. opticus. Daaren- tegen doet elke opwekking van den n. opticus aan de eene of andere plaats van zijn verloop of van zijne uiteinden, door een van de gewone zenuwprikkels (werktuigelijke, elek- trische enz.) de gewaarwording van het licht ontstaan. Licht- perceptie is derhalve de „specifieke energie” van de gezigtsze- nuw (zie bladz. 247). Werktuigelijke prikkelingen in het gebied van denn. opticus zijn: Kneuzing of doorsnijding van den stam (effekt: een als het ware door den bliksem veroorzaakte verlichting van het geheele gezigtsveld), drukking op het oog, derhalve op een gedeelte van het netvlies (effekt: eene cirkelvormige lichtende „drukfiguur” op de overeenkomstige — tegenovergelegen — zijde van het gezigtsveld); bij ziekeliijk opwekbare oogen is zelfs het contakt van het bloed, dat door het netvlies stroomt voldoende om verschijnselen van licht (vonken, vaatbeelden) te voorschijn te roepen; eindelijk veroorzaakt eene plotselinge verandering der accommodatie in de duisternis door de daarmede gepaard gaande trekking van den voorrand van het netvlies het verschijnsel van een lichtenden zoom aan den rand van het gezigtsveld (FUR- KINJE, CZERMAR). — Op elektrische prikkeling (als men b. v. een con- stanten stroom door het oog laat gaan, of bij afwijkingen in den stroom) vol- gen insgelijks eigenaardige verschijnselen van licht, waarbij de verschillende deelen van het netvlies waargenomen worden (RITTER, PURKINJE). Verschillende soorten van lichtge- waarwording. Niet alle aethertrillingen zijn in staat om de eindorganen van den n. opticus op te wekken. Die, waarvan de golflengte rooter is dan die welke aan de FRAUENHOFER’sche streep A beantwoordt (,„ultraroode, thermische stralen”) zijn voor opwek- king ongeschikt, en dus onzigtbaar; die trillingen, waarvan de olflengte kleiner is, dan die welke aan de streep H beant- woordt: („ultraviolette, chemische stralen”) wekken zoo zwak op, dat men bijzondere toestellen moet hebben, om ze zigtbaar te maken. In de onzigtbaarheid van de ultraroode stralen heeft men aanleiding gevonden om de diathermansie *) der middenstoffen van het oog te onder- zoeken; daaruit is gebleken dat zij meer dan 90%, van de warmtestralen opslorpen (BRÜCKE, JANSSEN). Met betrekking tot de afzonderlijke deelen van het spectrum verhoudt zich de diathermansie van de middenstoffen van het oog nagenoeg als die van het water (Franz); van de ultraroode stra- len wordt dus nog zooveel doorgelaten, dat men hunne onzigtbaarheid kan verklaren uit hun onvermogen om het netvlies op te wekken. — De moeije- ljk zigtbare ultraviolette stralen komen, als zij (natuurlijk zonder behulp van fluorescerende ligchamen, behalve de eigene oogmedia, zie bladz. 269) kunstmatig door versterking zigtbaar worden gemaakt, met eene blaauw- achtig witte kleur voor den dag (HELMHOLTZ). *) ['Wij herinneren hier dat men bij de leer van de warmte onder diathermane ligchamen zulke verstaat, die zich tegenover de warmtestralen op dezelfde wijze verhouden als de doorschijnende ligchamen tegenover de lichtstralen. De eigenschap zelve wordt dia- thermansie genoemd (MELLONI)]. LICHTGEWAARWORDING. 278 De aethertrillingen, die opwekkingsvermogen bezitten, ver- oorzaken door de voortplanting van de opwekking der eind- organen in het netvlies naar de centraalorganen van den n. opticus in het bewustzijin den indruk der lichtperceptie. De sterkte (intensiteit, elongatie, golfhoogte) der trillingen bepaalt de sterkte van den lichtindruk, de lengte der gol- ven daarentegen veroorzaakt specifieke verscheidenheden van den lichtindruk, die men kleuren noemt. Het zonnespectrum, dat stralen van alle golflengten, die een opwekkingsvermogen bezit- ten, naast elkander in het oog laat komen, toont dus naast elkander alle kleuren. Behalve deze kleuren, die men ‚„enkel- voudige” noemt, bestaan er nog zoogen. „gemengde kleuren.” Het bewustzijn ontvangt den indruk van eene gemengde kleur öf daardoor, dat eene verschillende golflengte (verscheidene en- kelvoudige kleuren) zich tot een resulterend golfstelsel vereeni- gen, dat het netvlies treft, of daardoor dat dezelfde of bij el- kaär behoorende (identieke, zie beneden) vezels van den n. op- ticus gelijktijdig door verscheidene stralen, die ongelijk gekleurd zijn, opgewekt worden. In beide gevallen geven dezelfde enkel- voudige kleuren dezelfde gemengde kleur. — De meest zamen- gestelde gemengde kleur is het wit, de kleur van het niet-ont- lede zonnelicht. Het ontstaat of door vermenging van alle enkelvoudige kleuren van het zonnespectrum (die immers uit de ontleding van het zonnelicht zijn ontstaan), Of door vermenging van enkele daarvan. Geven twee enkelvoudige kleuren als gemengde kleur wit, dan noemt men de eene de „complemen- taire” kleur van de andere. Ook gemengde kleuren geven met zekere andere enkelvoudige of gemengde kleuren wit. De twee bovengenoemde soorten van kleurmenging komen op de volgende wijzen tot stand: I. Vorming van resulterende stelsels van aethergolven: a. de lichtbron zelve geeft zulk een stelsel af, dat als- dan door een prisma in de enkelvoudige kleuren kan ontleed worden; b. men leidt verscheidene, van verschillende bronnen uitgaande kleurstralen zoo in het oog, dat zij op dezelfde plaats van het netvlies vallen. Daartoe dienen de volgende eenvoudige middelen: Men beschpuwt eene kleur door eene schuin geplaatste glasplaat, die tegelijkertijd door terugkaatsing cene andere kleur in het 00g werpt (HELMHOLTZ), — of men doet de proef van SCHEINER ({bladz. 262) in dier voege, dat men in de beide kleine openingen twee verschillend gekleurde glazen brengt; de beide stralenkegels zijn in dit geval verschillend gekleurd. Accommodeert men nu zoo, dat de beide ver- strooijingseirkels elkander gedeeltelijk bedekken, dan wordt de gemeenschap- pelijke plaats van het netvlies door gemengd licht beschenen (CZERMAR). 2 Opwekking van dezelfde of van corresponderende ncetvlies- elementen door verschillende kleuren: a. Men maakt sebruik van het vermogen van het netvlies om den indruk van het beeld N0g eeni- gen tijjd te doen voortduren (zie beneden) en laat snel achtereen (door middel van de in de leer der optica bekende kleurenschijf van NEWTON) verschillende kleuren in het 00g vallen, zoodat de door de eerste ver- oorzaakte opwekking nog bestaat, als de tweede inwerkt; b. men laat op twee „identieke punten” van beide oogen (zie beneden) verschillende kleu- ren inwerken. — UVit het opmerkelijke feit, dat het effekt hetzelfde is, om het even of de vereeniging reeds in de aethergolven of eerst in de zenuw- 18 274 BEELDEN. organen plaats heeft, zou men tot eene zekero overeenkomst in den bewe- gingsvorm van beide kunnen besluiten, Minder verrassend echter zijn de laatstgenoemde feiten, als men eene andere reeds vroeger (Young) en onlangs weder (HELMHOLTZ) geopperde hypothese over het wezen van de waarneming der kleuren aanneemt. De voorstelling namelijk, dat de waarneming van elke enkelvoudige of gemengde kleur op een bijzonderen opwekkingsvorm van dezelfde vezel van den n. 