title: Hoogstra, Sjoerd Sanders: Proza-bewerkingen van het leven van Alexander den Groote in het Middelnederlandsch
creator: None
text: ii : „Cecidit de sinu eius in terram atque divisum est.” Bij Leo is ’t een: „parva atque mitis avis” die ’t ei legt; in ’t Epitome een gallina, die toch dichter bij onzen eier-leggenden haan staat; in de Historia komt er een „serpens” uit, in ’t Epi­ tome een ,,dracunculus,” die meer verwantschap met onzen „draec” heeft. Maar wat den doorslag geeft: in de Historia is ’t een „ariolus”, die deze verschijning verklaart, en ontbreekt ook de vergelijking van ’t ei met de wereld. In ’t Epitome wordt de uitlegger bij name genoemd: „ Antiphontem ” welke naam nergens anders voorkomt (J. Valerius en de navolgers van het Epitome natuurlijk uitgezonderd) en wordt ook uitdrukkelijk gezegd: „ovum mundialis est forma,” twee ondubbelzinnige aanwijzigingen dus van des bewerkers origineel. Reg. 42 „ ende als hi weder komt int lant, daar hi geboren is, so sel hi sterven is verkeerd overgezet of overgeschreven. Epit. I. 11 heeft: „hunc quoque antequam in patriam, de qua exierat, redeat, occasu celeri periturum,” waarbij zich ook Hist. I. 11 aansluit: „ante­ quam revertatur in terram suam, in parvis annis morietur.” We moeten ook even stilstaan bij de wonderteekenen (bl. 3) bij Alexander’s geboorte, waaronder weer een paar afwijkingen voorkomen, die misschien aan de lezing van de Historia toe te schrijven zijn. Die hagelsteenen als „keselstenen” zoekt men in ’t Epitome (cf. Tekst II, bl. 6) te vergeefs. Red. I van de Historia spreekt ook niet van steenen, maar in enkele lezingen van red. III (cf. Zingerle. 9) vinden we: „Tune etiam in Italiam petre de nubibus ceciderunt”. De groote vrijheid, waarmede onze auteur met zijne bronnen omspringt, maakt ’t niet onwaarschijnlijk, dat die hagelsteenen als „kesel­ stenen” hieruit geklopt zijn. Of, vragen we — doch het is wel wat gewaagd op dezen zwakken grond het te vermoeden — zou onze auteur Maerlant’s Alexander gelezen hebben, waar we I, vs. 347 lezen: „Ooc vielen van dien hemele stene”? — Er volgt in onzen tekst nog iets, dat we houden voor eene vrije vertaling van eene latere toevoeging in de Historia, en die we dus alleen in de jongere redacties aantreffen. De Utrecht- TEKST II. fo- 69a- Hier begint Alexanders historie. Cap. I. f Te dier tijt, dat Ochus, Arthexerses zoen, regneerde in Percen ende in Meden, ende hy in sinen thienden jair was van sinen rike, ende in tleste jair, dat Philips regneerde in Macedoniën , ende dat elfte jair, dat Nepthanabus crone gedraghen hadde, 5 doe ghenas Olimpias van Alexandrum, alsmen vynden mach in sinen yeesten. Mer voel lude seiden, dat coninc Philips van Macedoniën, Olimpias man, Alexandrum niet an hair en wan, mer een ander man wannen. Want die coninc van Percen Othus, Opschrift. B. Hier beghint Alexander LXXIX; C. Hier begijnt die historie van den groten coninck Alexander, dat eerste Capittel. E. Hier beghint Alexanders boeck ende sijn legende, capittel 9. G. Hier begint Alexanders legende. H. Hier beghint Alexanders boeck van sinen ancomen ende leven ende regiment sijne tijd inder eerden, dat eerste capittel. — Alle opschriften zijn in roode letters. 1. C. op dier; D. E. G. H. Othus; sone; C. regnerden; D. regnerede; E. F. H. Pertsen. 2. H. van Meden; C. hie, steeds zóó, wordt niet meer genoteerd; H. in sijn; B. E. tiende. 3. D. F. int leste; E. in dat leste; D. F. Philippus; C. F. regnerden 4. B. F. elftste; C. die crone; B. F. gedregen. 5. F. dan genas; B.genas (ontbr.); F. Olymphus; C. alsoe men. 6. B. E. geesten; C. D. yesten; F. ghesten; B. vele lieden; E. veel luyden ; B. D. E. PI. die coninc; F. coninc (ontbr.); B. D. E. P. H van Macedoniën (ontbr.). 7. D, E. F. H. en haerniet en wan; C. niet en wan aen liaer. 8. C. mer.... wannen (ontbr.); H. wannen an haer; E. H. Pertsen; F. Pertse. f penleekening. — 3 1. int seste jaer. cf. Sp. Hist. I4. I. 3. — 8. d. i. Ochus. 182 AANTEEKENINGEN. 278. Alexander’s optreden tegen Griekenland (H i s t o r i a I, 42 — II, 9) wordt overgeslagen. 278. hem ver wapenen mit clederen. De eigenlijke beteekenis van hem verwapenen = ,,eene andere wapenrus­ ting aantrekken”, treedt hier geheel op den achtergrond. Van „ wapen ” voelde men in dit werkwoord niets meer; door de secundaire beteekenis: andere kleeren aantrekken, heen, kreeg dit verbum, waarin het prefix ver- zijne peiora- tieve kracht deed gevoelen, den zin van: zich vermommen, evenals het hedendaagsche: zich verklecden. Prof. Verdam verschafte mij uit zijn rijken voorraad nog de volgende twee voorbeelden : Kroniek van Vlaanderen I, bl. 92: „ de XVI galioetten metter wapenen verwapent van Adelbrechte van Alenchon.” ibid. II, bl. 195: ,, twe heraudde verwapent met sprinchen wapenrocken ane.” De eerste van deze beide plaatsen sluit zich aan bij de be­ teekenis, die Oudemans i. v. hem verwapenen opgeeft. 290—292. Wat hier staat heb ik nergens aangetrofifen. 293. Historia (red. I) II, 10: ... . „matrem Darii et uxorem et filios eius.” ’t Epitome, dat een heel andere volgorde heeft, zegt I, 41: „matremque atque uxorem nee non et f i 1 i a s Darii. 315. Met deze twee trouwe ridders zijn we weer in ’t Epitome. De Historia red. I, zegt II, 14: „Vocavit autem fidelissimum suum satrapem, cui nomen Eumilo, portans secum tres velocissimos caballos . . . .” red. III, c. 6o:,,Alex. vocavit unum ex principibus militie sue, cui nomen erat Eumilo”, en beveelt hem twee paarden mee te nemen, ’t Epitome II, 14, luidt: „ Comitatus ergo Eumedo atque alio uno satellite....” wat ook Vincentius IV, 35, Maerlant S p. H i s t. I4. XXVI en dus ook Tekst II, cap. XXVI overnemen. —Bij Jul. Valerius II, 26 neemt Alexander alleen E u m e d i u s mee; bij Ps.-Call. II, 41 : ,, einen satrapen Namens Eumelus und drei Streiter” (Weismann). TEKST I. 183 316. een water. Epitomeidem: „ad Strangam fluvium”; Historia red. I: „ad fluvium, qui dicitur Stragan; red. III: „ad fluvium qui dicitur Granicus, qui Persica lingua Stragana appellatur.” 321. rede. Oudemans kent dit woord niet in de beteekenis van ’t meer gewone gereet, gereed e. Kiliaen geeft het op i. v. reed — paratus, promptus; reet in de Teutho- nista (ed. Verdam); in de I7de eeuw komt het woord herhaaldelijk voor. Weyland geeft de samenstelling: kampree. —In onzen tijd is ’t het gewone woord voor gereed, klaar, in de spreek­ taal ; zeilree is een bekende samenstelling. 326. sulveren. De Historia, red. I en III, spreekt van „poculus aureus” en „vas aureum”. ’t Epitome heeft geen bijv. nw. hier: „quodcumque vas”. 327. voirrechten. — De variant E. heeft hier een meer bekend woord; toch aarzelen we geen oogenblik de lezing van A. te handhaven. Het woord is afgeleid van rechten, waar­ van ook het bekende aan rechten en zijne samenstellingen komen. Dikwijls schijnt het niet voor te komen; meerdere be­ wijsplaatsen ontbreken ons geheel. In het Duitsch is vorrichten een bekend ww. en vorrichter komt als vertaling van d a- p i f e r in het Mnd. voor (cf. Schiller en Lubben). 333. Over de constructie van den afhankelijken zin na weten, zie Dr. Stoett: Bekn. M n 1. Spr., § 406 en Ferguut, Gloss. op weten. 334. In de Historia, red. I, zoowel als III, heet deze bode Anepolis; ’t Epitome heeft Pasarges, evenals B. Pseudo-Call.; in A. wordt hij Asargas genoemd. 343. Onze auteur vertaalt zoo vrij, dat enkele trekken van onzen tekst in deze passage van Alexander’s bezoek aan Darius, die in ’t Epitome ontbreken, slechts voldoende zekerheid geven, dat hij de Historia en niet 't eerstgenoemde werk volgt; reg. 316 en 323 bv. ontbreken in ’t Epitome. cxxx HET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. zigheid van haren echtgenoot een afge­ legen slot bewoonde en vader werd van Alexander. Toen Philippus, na lang uitlandig te zijn geweest, was terugge­ keerd, deelde zij hem mede door tus- schenkomst van Jupiter bezwangerd te zijn. Ter bevestiging daarvan verwekte Nectabenus (1.: Nectanebus) een vreese- lijken maar gehoorzamen draak, die den koning groette en, in tegenwoordigheid der hovelingen, de koningin, tot ver­ bazing van Philippus en der Macedoniërs, liefkoosde. Nectabenus (1.: Nectanebus) wist zich in de gunst van Philippus te dringen en werd de leermeester van Alexander. Naarmate deze prins grooter werd nam hij toe in geestesgave. Hij was echter klein van persoon en zijn hoofd stond scheef, zoodat de hovelingen spoedig opmerkten, dat hij, wat het lichaam betrof, op Nectanebus, maar wat zijn verstand aanging, op Jupiter geleek. Nadat hij eindelijk ’t uiterste der wereld bereikt en alle volken aan zich cijnsbaar gemaakt had en er niets meer voor hem te veroveren was, vormde Alexander het plan de lucht en de zee aan zich te onderwerpen”. husband was then residing in a remote castle, and he soon after become the father of Alexander. On the return of Philip, who had been long from home, the queen attributed her suspicious preg- nancy to the intervention of Jupiter himself. In confirmation of this Nec­ tanebus afterwards by his art introdu- ced at court a voluminous but docile dragon, who saluted the king, and ,so far from feeling abashed at the presence of the courtiers, caressed her majesty to the infinite astonishment of Philip and the Macedonians. Nectanebus also insinuated himself into the favour of Philip and when Alexander grew up was appointed his preceptor. That prince, asheadvanced in years, displayed much greatness of mind; büt he was diminutive in person and his head leaned to one side, like that of Nectanebus. Hence the courtiers were wont to remark, that in form he much resembled the priest of Jupiter, but that his soul came from Jupiter himself. Finally, having reached the extremity of the world, having received homage from all nations, who inhabit its sur- face, and being assured that there re- mained nothing more to conquer, Alex­ ander formed the inconsiderate project of becoming sovereign of the a i r and the deep".... Hierop volgt in beide werken in even treffende overeenstem­ ming de luchtvaart en de nederlating op den bodem der zee 136 ALEXANDERS HYSTORIE. ALEXANDERS FEESTE ENDE SIJN VERMETEN. Cap. LVII. Eer Antipater quam, so voer Alexander binnen ende buten hem verluchten, also hy wilde ende hem ghenoechde. Mer hem onstarf Eusistion, die hy boven allen sinen princen mynde. Want dit was so scoen een jongelinc, datmen in alle die wer- 5 relt ghenen scoenre jongelinc en mochte hebben gevonden. Ende Alexander weender lange om, ende hy dede hem een costelic graft maken, dair hy voele scats an leyde, want het coste hem te maken XIIM talenten gouts. Ende Alexander dede gebieden, datmen desen jongelinc aenbeden soude over enen io Got. Als deze jongelinc ter eerden was ghedaen, so keerde Alexander in Babiloniën ende dair lach hy in ledicheiden, ende hy hielt grote feeste. Ende dair ontfinck hy dach ende nacht die slotele ende die presenten, die hem quamen van allen landen. Mer om dat hem die van Romen nu gheen presente en seynden, 15 so zwoer hy, dat hy Romen soude varen slechten. Ende om dat hy alle die werrelt tonder hadde, so wilde hy vorder oerlogen dan den mensche behoert. Ende hy seide sinen luden, dat sy Opschrift: B. van Alex.; B. Alexander; E. ende sine vermetenheit. 1. C. In dier tijt; E. mer doe Antip.; F. so (ontbr.). 2. II. buten so hi woude ende hem ghenoechde; B. E. F. hem vermeyen; C. te verluchten; genoech temeer hem afstarf Ensistioen. 3. G. H. ontsterf; B. ontstarf; H. Ensistien; C. den ; H. dien; B.—H. alle; E. G. sine; C. mynden. 4. E. F. hi was; B. C. E. F. H. sconen. 5. 11. der werrelt; C. werlt soe scoenen; niet en mochte; hebben (ontbr.); B F. negheenre; E. H. jongelinc (ontbr.); E. mochte vinden; II. vinden en mochte; F. scoenre en mochte jonghelinc hebben vonden; B. vonden; G. mochte vinden. 6. C. weenden daer; II. hi (ontbr.). 7. B F. diere graft; E. G. graf; H. dier graf; C. veel scaets in leyden. 8. E. costen; B. E. F. FI. talente van goude; Nochtan dede ; C. Alex. die. 9. E. H. dese; B. E. F. souden ende houden over enen (E. een) God; C. voer enen; Ii. God ende daervoer houden; C. keerden. 11. B. E. H. weder in Bab,; F. ledicheden. 12. B.—H. feest; B. E. H. nacht ende dach. 13. G. H. slotelen; B. F. prosente; E. H. presente; F. allen allen; H. nut allen. 14. C. Hierom dat; H. hem (ontbr.); F. van (ontbr.) Romen; H. Romen hem; B. F. neghene ; B. F. prosent; E. G. H. present; C. presenten. 13. C. slichten; F. slechten waren; H. varen soude. 16. C. onder hadde; E. F. H. had. 17. C. F. menschen; C. E. toebehoert. 3. Eusistion, d.i. Hephestion. — 7. costelic graft. Zie de beschrijving bij Diod. Sic. Lib. XVII. § 110. — 14—28. Mer.... Babiloniën ontbreekt in den Sp. Hist.; cf. Alex X. (begin). 228 BIBLIOGRAFIE. J. van Druten: Geschiedenis der Nederlandsche Bijbel­ vertaling. — Leiden 1895.. G. G. Gervinus: Geschichte der poetischen National- Literatur der Deutschen. 3e Ausgabe. — Leipzig 1846. Pauli Orosii Historiarum adversum paganos, libri XII, accedit eiusdem liber apologeticus, recensuit et commentaria critico instruxit Carolus Zangemcister. — Vindobonae 1882. 214 BIBLIOGRAFIE. te Brunswijk met eene nieuwe editie bezig was; we hebben niet kunnen ontdekken, of ze inderdaad verschenen is. Mtiller heeft den Ps.-Call. uitgegeven naar de hss. A (oudere redactie), B. en C. (jongere); voornamelijk naar B., daar A. defect is. H. Meusel. Pseudo-Callisthenes noch der Leidener (L.) Hand­ schrift. Leipzig, Teubner 1871. — ’t Leidsche hs. staat ’t dichtst bij B. maar heeft een’ korrek- ter tekst. Angelo Mai. Julii Valerii res gestae ab Alexandro Mace- donis translatae ex Aesopo graeco. — Mediolani 1817. cf. Letronne in Journal des Savants, p. 461, 609. Genève 1818. 2e editie naar een onvolledig hs. te Milaan, ook door Mai in Spicilegium romanum VIII. — Romae 1842. D. K u e b 1 e r. Julius Valerius. Alcxandri prolemi, res gestae Alexandri Macedonis, translatae ex Aesopo graeco. Acc. collatio Alexandri cum Dindimo, rege Bragmanorum, per litteras factas et epistola Alexandri ad Aristotelem , magistrum suum, de itinere suo et de situ Indiae. — Leipzig 1888. J. Z a c h e r. Julii Valerii Epitome. Zum erstenmal heraus- gegeben. — Halle 1867. W. Wackernagel. Zur Alexander-sage I. Zum Jul. Vale­ rius — Uber das Basler Fragment. Zeitschrift für D e u t s c h e P h i 1 o 1 o g i e I, s. 119. J. M a h 1 y. Zur Alexander-sage II. Zu Julii Valerii Epitome. Zeitschrift, als boven III, s, 416. (Tekstkritiek). J. Zacher. Alexandri Magni iter ad Paradisum. Regimonti Pr. 1859. Ed. Bissaeus. Ylx^x^iov :rsp) tccv rijg 'Iv^ixg êóvccv xx) rav Bpx%[ixvuv. Palladius, de gentibus Indiae et Bragmanibus. — S. Ambrosius, de moribus Brachmanorum. — Anonymus, de Bragmanibus. Quorum priorem et postremum nunc primum in lucem protulit ex Bibliotheca regia. Londini, 1065. Het laatste bevat de brieven, 5 in getal, gewisseld tusschen Alexander en Dindimus. 36 DIE HYSTORIE VAN ALEXANDER. den dienst Gods te doen. Ende hi settede op dat outaer Gods sijn afgod Jupiter, dat men die daer eren soude. Ende in die duerbaer gordijn, die inden (den) tempel hinc, daer dede hi in werc- kcn Jupiter, sijn afgod. Ende binnen Jherusalem op Davids toorn, 840 daer leide hi voel Griecken op, die den Joden voel verdriets deden, want wat Joden haer kinder dedew besnijden, die hingen si hals an hals. Ende om anxt ende om vrese van der doot, so hebben voel Joden die wet Gods aftergelaten. Daerna doe waren daer twee wiven gewroecht, omdat si haer kinder besneden. 845 Die worden an haer borsten gehangen ende daerna doer die stede gesleept ende over die muur geworpen. Doe was daer een d out paep, hiet Eleazarus. Die woude die coninc verckenvleis doen eten; ende omdattet in die wet verboden was, so en woude hi dat niet eten. Doe seiden sijn vrienden: „Wi sellen u ander 85° vleis brengen, eet dat ende sect, dattet verckcnsvleis is.” Doe seide Eleazarus So brac ic ymmer die wet. Ic en wil mit gene(n) tWeinstheit ontgaen. Ic wil den jongen guet exempel laten.” Doe wort Eleazarus gedoot, omdat hi die wet Gods niet breken en woude. Daerna wort voer den coninc gebracht een wijf 55 mit seven kinderen, omdat si geen verckensvleis en wouden eten. Epyfanus dede doe een groet vuer maken ende hi seide: „Wilgi verckensvleis eten, ic sel u grote giften geven.” Die moeder trocstese daertoe, dat si die wet souden houden. Daer 836. F. hi (ontbr.) sette. 837. F. men daer diien. 838. F. dierbaer gordinen; hinghen; in (ontbr.). 839. F. toorn soe. 841. F. dat haer kinder; E. F. deden. 842.1*. om (ontbr); C. D. E. vresen. 843. F. achter; doe (ontbr ) worden daer twee wigben ; kinderen. 846. F. gescleipt. 847. C. E. F. pape; C. D. E. verckensvleis. 848. F. omdat. 849. 1'. selen. 850. F. vleisch bringen ende; dat dat verken-vleesch. 851. D. Eleasarius; E. ommer; F. Ic en wille emmer; mit (ontbr.); gheen gheveinstlieit aengaen. 852 C. D. E. beveinstlieit; F. den goeden jongen goed; E. een guet; F. C. exempel geven ende laten. 853. F. wert. 855. F. vercken-vleesch; C. D. eten en woude. 856. F. vier 857. F. wildi verckenvleesch. 858. C troese; F. troeste; de wet; C. si (ontbr). 838. Rijmbijbel vs. 18781 vlg. anders. — 842. Rijmbijb. vs. 18793: Dien hingen si daer als ende als. — 844 gewroecht van wroegen = beschuldigen, aanklagen- 22Ó BIBLIOGRAFIE. A. A u s f e 1 d : Zur Alexander-sage in: Zeitschrift enz., XVII, s. 108. Sainte-Croix: Examen critique des anciens h^storiens d’Alexandre-le-Grand. 2e édïtion. — Paris 1810. Voortreffelijk werk; geleerd en doorwrocht. J. G. Droysen: Geschichte Alexanders des Groszen. II Bde. Zweite Auflage. ■— Gotha 1877. Dr. G. D. J. Schotel: Vaderlandsche Volksboeken en Volkssprookjes. II dln. — Haarlem 1873—74. Mr. L. Ph. C. van den Bergh: De Nederlandsche Volks­ romans. — Amsterdam 1837. John Dunlop. The History of Fiction in 3 volumes, 2n<1. edition. — Edinburgh 1816. Eene nieuwe uitgave hiervan bezorgd door: H. W i 1 s o n : History of prose fiction by John Colin Dunlop. A new editon, revised with notes, appendices and index. 2vol. — London 1888. In 1851 verscheen te Berlijn eene Duitsche bewerking: F. Liebrecht: J. Dunlop’s Geschichte der Proza-dichtungen oder Geschichte der Romane, Novellen, Marchen .... aus dem Englischen übertragen .... vermehrt.... mit Anmcrkungen .... versehen. Charles Nisard: Histoire des livres populaires ou de la Littérature du Colportage. II Tomes. — Paris 1854. Karl Simrock: Die Deutschen Volksbücher. XIII Bde. Basel: Gedruckt in diesem Jahr. Dr. J. C. Matthes: De vier Heemskinderen. — Gronin­ gen 1872. Dr. J. te Winkel: Geschiedenis der Nederlandsche Letter­ kunde. Dl. I. — Haarlem 1887. Dr. G. Kalff: Geschiedenis der Nederlandsche Letterkunde in de i6<le eeuw. 2 dln. — Leiden 1889. II INLEIDING. kunnen bestaan zonder een bepaald bestel der goddelijke Voor­ zienigheid.” i) Wat Arrianus schreef met het oog op zijn tijd, geldt in zekeren zin ook nog van den onze. Maar nu niet van den historischen Alexander, dien Arrianus en zijn tijdgenoot Plutarchus ons geschetst hebben met meerdere of mindere ge­ trouwheid. De Macedonische held is ’t onderwerp geworden der sage; zijn leven is ’t stramien geworden, waarop een nog veel grooter getal van dichter en schrijvers, de vreemdste verhalen, de grootste wonderen, en de zonderlingste avonturen in bonte kleuren geborduurd hebben. Van Zweden tot Ethiopië, van Ierland en Spanje tot in ’t hartje van Azië behoort Alexander tot alle nationaliteiten, ja, Col. Yule verzekert: „The legendary history of Alexander .... spread eventually even to the Indian Archi- pelago and found utterance in Malay and Siamese” 2). Zijne nationaliteit veranderde met het volk, dat hem onder zijne helden opnam: bij de Perzen wordt hij een prins van Perzischen bloede, de zoon van Darab, die gehuwd was met Nahid, de dochter van Feilefus (= Philippus). „Wegen üblen Athems wurde sie aber wieder heimgeschickt und gebar in der Heimat den Skander (= Alexander)3) of, wanneer de haat tegen den vreemden veroveraar te sterk is om onderdrukt te worden en verkropte spijt zich eindelijk vrijmaakt, vertelt „an honest Parsi of Surat, a zealous fire-worshipper, . . . . in language by no means figurative or equivocal ”, dat hij een zone Satans is. 4) Den Arabieren is hij een Muselman, afstammend van den patriarch Isaac en die in zijn brief aan Koning Porus schrijft: „Mein Gott ist der Gott, welcher mich mit Hülfe unterstützt, mit Eroberung gekraftigt und mit Sieg über seine Feinde erhoben hat, der mir die Lander verliehen und mich als Rache gegen die Ungliiubigen und Leugner gesandt hat.” 5) In Egypte 1) Arrianus, id. VII, 30. 2) The Book of ser Marco Polo — London 1875. I. p. 111. 3) Weismann. t. a. p. II. s. 530. 4) Sir W. Ouseley t. a. p., p. 6. 5) Bruno Meissner. t. a. p., s. 613. BIBLIOGRAFIE. 225 Hoofdbron is de historie van Orosius; verder ontleeningen aan de Alexander-sage, aan Eusebius en anderen. Giusto Grion: I nobili fatti di Alessandro magno, ro- manzo storico tradotto dal francese nel buon secolo, ora per la prima volta pubblicato sopra due codici Magliabechiani. — Bologna, 1872. „ Contrairement aux vraisemblances, ce travail, s’il est le plus récent, est aussi le plus mauvais. Je n’hesite pas a dire qu’il est, non pas relativement, mais absolument mauvais” (P. Meyer). E. Monaci: Frammento del piu antico poema romanzo sopra Alexandro Magno (Facs. di Antichi manoscritti per uso delle scuole di Filologia neolat). Facs. 1, nos. 12, 13. Reprod. photog. — Roma 1881. D’Carraroli: La leggenda di Alessandro Magno, studio storico-critico. Mondovi 1892. Zie : P. Meyer in: R o m a n i a XXIII, p. 260. Prof. A. Vesselovsky: Iz Istorii Romana i Poviesti; Materialy i Izslyedovania; Vuipousk pervii; Greko-Vizantiiskii period. — St. Petersburg 1886. I's t r i n : Die Alexandreis der Russischen Chronographen. — Untersuchung und Text. Moskau 1893 (Russisch). F. A. W. M ü 1 d c n e r: Gualteri Castellionensis Alexandreis. — Lipsiae 1863. Dr. J. F' r a n c k : Alexanders Geesten van Jacob van Maer- lant. — Groningen 1882. W. Hertz: Aristoteles in den Alexanderdichtungen des Mittelalters. — München 1890. Zie: Romania XIX. s. 634. H é r o n: La Légende d’Alexandre et d'Aristote. - Rouen 1892. Zie: Romania XXIII. s. 304. 15 23O REGISTER OP DE AANTEEKENINGEN. Blz. Liën (verwonnen).184 Mannen (metalen) . . . . .185 Meester.184 Moude.198 Namen (Gods).210 Oorbare.211 Ontalen.196 Onthouden sijn.209 Ontcommeren.211 Op . . ,.207 Opvoeders (van Alex.) . . .192 Openbaeren.192 Pisa.180 Prijs, vr.210 Rede.183 Sat . ..194 Salcoers.199 Sebtabanus.179 Si (als bez. vnw.).207 Syriën.181 Schijn.184 Schicken (een dach) . . . .184 Schinren.205 Steden.180, 208 Strange.202 Susen.184 B[z. Sweer.180 Tetragramaton.200 Tyrus •.199 Uuterlic.203 Vaeschen.203 Veer te.201 Verlaet.19S Verlaten.209 Verlaeghen.184 Verlegghen.206 Vermorgen.186 Verwapcnen (hem).182 Verwonderen.194 Versoenen tegen, an.194 Veteren (yseren).187 Vore = apud.207 Vorerechten.183 Vorste.195 Werscap.205 Werscappen.205 Weten.183 Wispelen.192 Wonder.205 Wonderkind.188 Yeesten ..191 Zee, ml.185 Zee van zande.201 INLEIDING. XV twee teksten die hierachter volgen, gaat de tweede indirekt op ’t Epitome terug; de eerste dankt bijna evenveel aan’t uittreksel uit Valerius als aan Leo’s werk. Ons fragment van den roman van Cassamus i) behoort weer tot de latere vervolgen en is eene bewerking naar de „Voeux du Paon” van Jacques de Longuyon. Zoo zien we dus, dat de mededeeling van Zacher, van den jare 1867, die we nog herhaaldelijk overgenomen of vertaald 2) vinden, door de jongste onderzoekingen niet bevestigd wordt. Tot in ’t midden van de 13e eeuw handhaaft ’t Epitome zijn groote populariteit en wordt de vruchtbare moeder van tal van Wes- tersche Alexander-romans; daarna wordt ’t eenigszins verdrongen door ’t werk van Leo, dat op de latere Alexander-verhalen zijn invloed doet gevoelen. Deze latere verhalen, — tegen het midden der 14e eeuw schijnt de bron opgedroogd — die wedijveren in ’t mededeelen van allerlei dwaze en wonderlijke geschiedenissen, wijzen reeds op ’t verval der Epische kunst; ze vallen meest alle tusschen ’t midden der I3e en 14e eeuw en trachten door uitgebreidheid van stof ’t gemis aan kunstzin en kunstvaardigheid te vergoeden. De rijmkronieken, die in de 14e eeuw meer en meer in zwang komen, waarin ware poëzie bedolven wordt onder de didaktische strekking, verdringen ze geheel en al. Ondertusschen doet de boekdrukkunst haar intrede in Europa; de in macht en aanzien toenemende poorters kunnen nu zich zelf boeken aanschaffen, zelf lezen wat eenmaal — een paar eeuwen te voren — aan adellijke ooren voorgezongen of voorgelezen werd. De ridder-romans worden in proza-verhalen omgezet en dringen als „volksboeken"’ in de 16e eeuw en volgende eeuwen tot de lagere standen der maatschappij door. Zoo ging ’t ook met den Alexander-roman bij ons, wiens populariteit evenwel met het einde der I5e eeuw schijnt op te houden. We kunnen de verschillende vertalingen en bewerkingen van den Alexander-roman niet nagaan; ze opsommen zou luttel nut opleveren en weinig anders dan eene herhaling van onze 1) Uitgegeven door Dr. E. Verwijs (Bibl. van Midd.-Nedcrl. Letterk.).— Groningen 1S69. 2) Zie o. a. Dr. J. Ten Brink, t. a. p. bl. 130. 82 ALEXANDERS HYST0R1E. gedaen.” Want in oerloge noch in vrede, seide hy, dat hy nye en dochte noch en begeerde overspel noch dorperheit. Mer hadde hy ye wat gedaen, dat dede die doget in hem, want hy wair 30 vroet genoech om te striden tegen sine viande ende tegen sijn begeerte, ende dit dede hy al om der eeren wille. Voert so ontboet hy Dario, dat hy dit soude mogen proeven ende onder- vynden in hem, opdat hy hem onderdaen wesen soude. Want hy seide, dat twee heeren die werrelt niet en souden mogen 35 regieren sonder oerlogen ende striden. Want gelijc één zonne alle die werrelt verlicht, also is oerbaerlic, datter mer één heer boven alle die werrelt en sy. Hierom so neme Darius sulken raet cort, dat hy ons in handen come te wille, of hy gereide hem ten naesten dage ten stride. IIOE ALEXANDER MET DARIUS AT. Cap. XXVI. Alexander lach lange mit sinen heer op een rieviere ende hiete die Strange. Ende hy wart te rade, dat hy selve wilde varen spreken den coninc Dario; ende hy nam mit hem Eume- nidem, die by hem was, ende noch eenen anderen ende voir 27. B. E. F. H. noch in payse. 28. B. E. F. II. noyt en sochte; C. en gedachte overspoel noch dorperheit; H. overspui; F. ondorperheit. 29. II. ye(ontbr.); B. had hi ywat ghevaen; II. dat hadde die doecht van hem ghedaen. 30 E. II. om (ontbr ); B. E. F'. II. sinen viant; C. jegens sijn; B. E. F. ende oec begheret; II. ende oec teghen. 32. C. alle; willen; C. onboet. 33 I1'. hy (ontbr.)hem, B. E. F. sijn w°ude 34. F. si seiden; E. twie; B. E. F. H. niet en mochten regeren (regieren). 35. II. oerloven; C. gelijkerwijs dat; H. die sonne. 36. C. verluchtet; B. E. F. G. oorbelic datmer; C. ist oerbaerlike; H. also ist openbaer dat mer. 37. B. F. en (ontbr.); H. der werelt en is; B. selken; C. alsulcken. 38. F. bande; B F. EI. hy (ontbr.) gereide; C. oft Darius bereide hem ten naesten dage te striden tegens conninck Alex. 39. B. E. F. EI. tot enen nywen stride Opschrift. C. conninck Alex.; dat XXVII Cap ; caplium XXVI herhaald boven aan fol. 273a; E. Hoe dat; at ende dranc; H. Cap. XXV. 1. C. In dier tijt lach Alex.; B. E. F. H. ende (ontbr) biet; C. rivieren. 2. C. toe raede; H. wort; E. H. woude. 3. H. varen (ontbr.) spreken mit den; B. E. spreken teghen; F. ende spreken mitten; G. ende hy nam mit sinen heimelycsten dat. 4. H. Emendes; B. E. F. H. een ander. 4. cf. de aanteek. op Tekst I. reg. 393. INLEIDING. IX alleen bij Josephus schijnt voor te komen i). De lezing in C verschilt evenwel te veel van Josephus’ verhaal om aan eene direkte ontleening te doen denken 2). Een gelijk geval als met de briefwisseling tusschen Alexander en Dindimus heeft plaats gehad met een brief van Alexander aan zijn leermeester Aristoteles. Deze brief, die in Jul. Valerius (III, c. 17) nog vrij lang is, is in de jongere redacties (L. B. C.) opgelost is in ’t verhaal 3). Hij schijnt later van den Pseudo- Callisthenes te zijn losgemaakt, heeft belangrijke uitbreidingen en wijzigingen ondergaan, zoo belangrijk zelfs, dat hij een werk schijnt te zijn, dat met de Alexander-sage slechts in ver ver­ band staat en wordt na de ge eeuw herhaaldelijk in hss. aan­ getroffen onder den titel: „Epistola Alexandri Magni Macedonis ad Aristotelem, magistrum suum de itinere et de situ Indiae.” Overbekend in de Middel-eeuwen, ook door de populariteit van ’t Epitome, waarmee hij dikwijls verbonden voorkomt 4), is deze brief in zijn verjongden vorm een geliefkoosd bestand­ deel geworden van de Westersche bewerkingen der Alexander- sage. De populariteit, die deze drie werkjes in de Middel-eeuwen hebben genoten en hun invloed op de Westersche Alexander- verhalen vereischten eene afzonderlijke vermelding. Eene be­ spreking van de bewerkingen der sage in ’t Perzisch, ’t Arabisch, ’t Ethiopisch (vertaling van Budge 1896) en ’t Hebreeuwsch ligt niet op onzen weg. We verwijzen naar de bibliografie, vooral naar ’t voortreffelijke werk van Prof. Nöldeke. — Zooals met de meeste Oostersche verhalen ’t geval was, werd de Alexander- sage in ’t Westen bekend door Latijnsche overzettingen. De eerste was die van Jul. Valerius, waarvan we reeds gewag gemaakt hebben. Een kort fragment en drie hss., waarvan ’t oudste tot de 7e of ’t begin der 8e eeuw behoort 5), zijn bewaard gebleven. 1) Antiqu. Jud. XI. 8. 2) Over dit bezoek aan Jeruzalem leze men de zaakrijke behandeling bij Ste Croix, P- 542 vlg. 3) J. Zacher, s. 146. 4) P. Meyer, II p. 27. 5) P. Meyer, II. p. 12. cxx HET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. geslepenheid en ruwe kracht schering en inslag zijn; deze eigenschappen geven juist aan deze verhalen eene levendig­ heid van handeling, eene actualiteit, die ze bijzonder in den smaak moesten doen vallen bij eene bedrijvige en nog verre van overbeschaafde burgerij. Trouwens, deze voorkeur van de Frankische boven de Britsche verhalen is een verschijnsel, dat zich niet alleen in ons land voordoet. Gervinus i) maakt dezelfde opmerking voor Duitschland: ,, Mit diesen Eigenschaften befahigten sich die Karolingischen Sagen immer mehr.... vor den britischen Mahren bevorzugt zu werden und den Stoff zu liefern, wahrend sie auf der andern Seite bei uns, wo die Ritterdichtung zu dem Volke sich her- unterliesz, die beliebtesten Volksbücher werden”. Het bloeitijdperk dezer Volksboeken valt in ’t laatst der i5de en ióde eeuw; ze stierven evenwel tot op onzen tijd niet uit. Sommige bleven zeer populair en beleefden herdrukken tot in de 19de eeuw; van „de vier Heemskinderen” verscheen nog in 1802, van „de Verduldighe Helena” in 1804 en 1830, van ,Griseldis’ in 1810 2), van „Floris en Blanchefleur” in 1827 eene uitgave te Amsterdam 3), en de letter-lievende bezoekers van de Amsterdamsche tentoonstelling van 1895 hebben in ,,Oud-Holland”, in de drukkerij van de „kinderen van Izaac ende Johannes Enschede” zeker niet verzuimd zich een herdruk van het Volksboek van „Reynaert de Vos” aan te schaffen. Volksboeken worden deze onberijmde ridderverhalen genoemd, omdat ze, na eerst den ridderstand gestreeld en de zucht naar onderzoek, kennis, voedsel voor verbeelding van den ióde eeuw- schen poorter bevredigd te hebben, in zeer goedkoope, vaak zeer slordige en bedorven uitgaven, voor enkele stuivers den lageren volksklassen werden aangeboden. Ze hebben dus den weg door ’t geheele volk afgelegd. Met „volk” in Volks­ boeken kan men niet de lagere standen bedoelen; dan zou deze naam voor de thans zoo kostbare incunabels der 15de eeuw zeer te onpas zijn, zooals ook K. Simrock terecht opmerkt 4): 1) Geschichte etc. s. 80. 2) Zie het belangrijk artikel van Prof. Verdam in Tijdschrift XVII, i bl. 16. 3) Dr. Kalff, t. a. p. bl. 369 vlg. 4) Die deutschen Volksbücher. Vorwort V. TEKST II. 77 ende dede den biscop eere. Dit hadde den princen van sinen heer alte groet wonder, ende sy waenden, dat des conincs herte bedwelmt hadde geweest. Mer Percemeus, die sijn sonder- linge vrient was, vragede hem, wairby dat hy der Joden ïS pape aenghebeedt hadde. Ende die coninc antwoirde ende seide: „Ic aenbede den pape niet, mer ic aenbede Gode, dies dienst dat hy doet. Want doe ic was in Licia in Macedonenlant, so sach ic in droeme Got in alsulken abijt. Ende doe ic peynsede ofte ic Asiam soude mogen winnen, so hiet hy my dat ics 20 geloven soude, want hy soude mijn heer geleiden ende leveren my dat rijck van Persen. Want nu eerst sach ic in desen pape sijn gelikenisse. Ende ic hebbe vasten gelove, dat my gescien sal, dat hy my geloeft heeft. Hierom aenbede(n) ic Gode ende dede den man eere.” Doe dede Alexander sijn heere afterwacrt 25 trecken ende voir mit luttel lude in Jherusalem, ende hy dede Gode offerhande in den tempel, also hem Yadus, den prince van den papen, wijsde ende hiete. Ende doe brachten sy voir den coninc Danyels boeck ende toendent hem, datter in ge- screven was, hoe dat een Griex coninc die macht van Persen 30 tonder doen soude. Ende Alexander wart hierom harde blide, II. li. dede (ontbr.); B. E. F. II. Ende den ([I. die) princen van sinen heere hadden des (H. dat) alte grote (F. groter) wonder. 12. F. waende, dats; B. F. sco- nincs. 13. 15. bedwelinc; C. bedwelmt; E. bedwegelinc; F. bedewelmt; II. bedewelinc ; G. H. had; B. sijn (ontbr): E. F. sonderlinde. 14. C. vrageden; F. vragede; C. II. dat (ontbr.) hy. 15. E. F. papen; C. aengebedet; H. aenghebeden; G. ende seide (ontbr.). 16. C. E. G. H. Ic en; C. aenbeden; F. papen; H. paep; C. Goede des; E. wiens; F. des; H. wes. 17. E Macedoniën; F. Macedoniedant. iS. B. E. Gode; B. F. in selc; H sach ic hem in sulc abijt ;C. C. habijt; B. peynsdeoft; C. peynse. 19. E.of iet; G. of; H. pensde ofict; G. mogen (ontbr.); E. beval hi; C. ick hem des; F. dats ics. H. iet. 20. F. leverent. 21. B. E. F. H. in trike van Pertsen; B. F. yerst; G. ierst in desen pape sie; H so sach. 22. C. gelicknisse; G. in desen pape sach; B E. F. II. heb vast. 23. B. F. G. II. aenbede; E. so aenbede. 24. C. den naem eer; B. F. H. heer achter trecken; E after trccken. 25. B. C. F. luden; E. luttel volx; II. hy (ontbr ); H hie dede nae Jadus mede Goede; G. hy dede sijn offerhande. 26 C. alse; F. also langlie als hem; G. als. 27. C. papen leerden ende wiseden; F. wijste; II. Ende (ontbr.) doe; G. FI. brachten. 28. C. toenden; H. toendet; G. dat dair. 29. B. E. I'-. II. Pertsen. 30. C. onder; weert; II. wort; C. seer blide. 13 Percemeus, d.i. Parmenio; Hist. Scol.: Phartemius; die sij n sonderlinge vrient was, ontbreekt Hist. Scol.; Josephus zegt: „Parmenio, zijn grote gunsteling'’. — 19. Hist. Scol.: utrum Asiam possem obtinere. — 24. Doe dede, zie de aant.— 28. Daniël XI. vs. 2-4. 64 ALEXANDERS HYSTORIE. behoert; want dy en betaemt noch negeen wapine aen te veer- dene. Mer du hebste gedaen als een roevere ende kynschelic, onse rijck aen te gaen. Want al waert, dattu alle die roevers van den lande hadste vergadert mitty, so en moechstu tryck 15 van Persen niet doirvaren; so voel heers hebic mit my , dattct gelijck is den sande, dat aen die zee leget. Voert so bin ic so rijck van silver ende van goude, dat ic alle die eerde dair mede soude mogen bedecken, of ic woude. Ende hierom zeynde ic dy geit, om dattu dair mede selste copen dy ende dinen heere, 20 dies dy besich wert int keeren te dijnre teren. Mer ist dattu onse gebot niet doen en wilste, so sal ic lude op dy zeynden, die dy vaen sellen ende gheeselen, ende slaen dy als enen z.ot ende brengen dy gebonden voir ons. f HOE ALEXANDER DARIUM WEDER SCREEFF. Cap. XVI. Dusdanighe letteren ende dese tale en bequam den princen niet wel, ende sy worden verveert. Ende Alexander seide hem: n. C. noch niet enighe wapenen verdigen; E. geen wapene te han- tierne; F. te ghene wapenne tanwerdene; G. noch gien wapene; H. niet noch enige wapen te aenvareden. 12. H. rover; B. kynslyc, C. kintsliken; E. G. kintschelic. 13. B. E. F. H. aengaen ; E. F. weert. 14. B. F. H. ghegadert; E. mochtstu; G. mogestu. 15. B. E. F. Pertsen; C. nochtant dat rijke; li. dat rijck van Pertsen; F. doren varen ; B. E. F. H. so vele heb ic heers. 16. H. ander zee leyt; C. aen den oever vander see legt; H. so (ontbr.); B. Ë. F. H. oec so rike (in B. is oec onduidelijk: O""*0 door een gaatje in het perkament). 17- E. F. H. sulver; E. F. oec van; C. golde of ick wilde ick solde daer alle die eerde wael mede bedecken. 18. G. mogen (ontbr); B. E. F. II. waert dat ic woude; B.hierom (2maal';; F. seynd. 19. B. E. F. H. seis; C. op datstu sulste copen des dy ende dinen heer moet sy tot dijnre teringe; E. ende dijn heer, dies di van node is. 20. H. te dynre taernighen; G. tot dynre; B. eest. 21. B. F. ons; B. en (ontbr.); B. E. F. wils; E. ic volc; F. liede. 22. B. sullen; C. vangen sollen; E. vanghen sullen; E. F. II. dy (ontbr.) als. 23. B. E. F. H. ende si sullen di ghebonden vore (voer) ons brenghen. Opschrift. B. E. F. G. Wat Alex ; C. verwan ende wederscreef; E Dar. antwoerde: cap. XVI (ontbr.); H. ca. XV; D. heeft geen opschrift ; of het geheele caput ont­ breekt, weet ik niet. I. B. F. dusdanigh litteren; C. aldusdanighe; B. E. H. talen; G. en quamen ; C. ende tael; B. E. F. prince; C. niet wael den princen. 15. 1. vervaren. Sp. Hist. I4. XVII. 27: Trike van Persen niet vervaren; ^ inc- XXVI: Persarum imperium neqnaqnam t e r r e r e poteris. HET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. CXXIX wordt ? Eene netelige kwestie, inderdaad, waarvan we, na lang zoeken, de oplossing hebben gevonden. Onder degenen, die over de Alexander-sage geschreven hebben, behoort ook een Engelschman, John Dunlop, de schrijver van het bekende, hoogst verdienstelijke werk: ,, History of Fiction ”, waarvan de eerste uitgave in 3 dln. verscheen te Edinburg in 1814, de tweede, in dezelfde stad, in 1816. In 1851 bezorgde F. Liebrecht eene voortreffelijke, uitgebreide, Duitsche bewerking, terwijl eene nieuwe, herziene, Engelsche uitgave in 1888 het licht zag (cf. Bibliografie). Dit werk nu heeft Dr. Schotel van zeer nabij gekend; niet evenwel de betere uitgave van Liebrecht (ze was toen Dr. Schotel schreef toch al 20 jaar oud) maar de oudere Engelsche uit het begin dezer eeuw. Hieruit rakelde hij den Perzischen oorsprong der Alexander-sage weer op, en stoorde voor een oogenblik den in vergetelheid sluimerenden Griekschen paleisbewaarder, alias monnik, in diens ruste. En wat Dr. Schotel „den korten inhoud” van ons Volksboek van Alexander noemt, is ook woordelijk aan Dunlop ontleend. Dus kende deze Brit in ’t begin der I9de eeuw reeds den inhoud van het Volksboek, dat in’t laatste kwart der zelfde eeuw als „spoorloos verdwenen” wordt opgegeven ? Op deze vraag zullen we ’t antwoord geven, als we eerst allen twijfel omtrent Dr. Schotel’s verplichting aan ’t werk van den overzeeschen buurman hebben weggenomen, door eene passage van ’t Nederlandsche en ’t Engelsche werk naast elkander te plaatsen ter vergelijking en ter beoordeeling. Schotel: Volksromans en Volks­ sprookjes Dl. II, 66. Nectanebus, koning van Egypte, een groot toovenaar, bevreesd voor een aanval van den koning van Perzië, scheepte zich, als een priester van Jupiter Ammon vermomd, naar Grie­ kenland in. Met de symbolen van dezen God omhangen, bezocht hij Olympia, koningin van Macedonië, die bij afwe- Dunlop: History of Fiction, 2nd ed. II. p. 122. Nectanebus, who was an Egyptian king and great necromancer, dreading an attack from the king op Persia magnanimously embarked for Greece in the disguise of a priest of Jupiter Ammon. Adorned with the symbols of that divinity, he visited Olympia, queen of Macedon, who, in the absence of her 9 i88 AANTEEKENINGEN. woorden zijn eene vertaling van H is tor ia (red. I) III, 24: ,, Vidi et quosdam (deos) recumbentes lucidos habentes oculos sicut lucernas.” 639. Indien dit een vrije vertaling moet zijn van den Lat. tekst, dan is ze al bijzonder vrij. De Historia heeft: „Ego sum Sesonchosis , regnum mundi tenens et mundum subiugans, faciens omnes subiectos.” ’t Overige wordt weer tamelijk nauw­ keurig vertaald, ’t Antwoord van de gulden godynne (quendam deum) luidt in ’t Latijn: „nativïtas sum ego deorum.” 648. ’t Slot dezer passage ontbreekt in de Historia en we hebben het ook nergens elders aangetroffen. Misschien vult de auteur het uit eigen fonds aan. Ook de Amazonen-episode berust niet op de Historia; de bijzonderheden wijken te zeer af in onzen tekst: de opvoeding der kinderen wordt anders voor­ gesteld in de Historia (III, 25), waar ook geen melding wordt gemaakt van de 200 (var. 2000) maagden, die Alexander krijgt. Het is ons niet gelukt de bron voor deze gegevens te vinden. 668. in een wicht. Het voorz. i n dient hier om een doel uit te drukken en = tot, cf. Mnl. Wdb. i. v. in, 5. 690. Historia (red. I) III, 33: .. . . „ut sicut a r e a vide- batur esse terra sub me Onze bewerker heeft dus a r e a door hofstede weergegeven. Hij heeft zeker naar de Historia vertaald, zooals „X dachvaerden ”, Historia: „iter dierum decem ” aantoont. 698. De geschiedenis van ’t wonderkind volgt in de Historia (red. I) onmiddellijk op de „Amazonen”; in red. III neemt ze eene heel andere plaats in. De uitlegging van den droom luidt in de Historia: ,,Potentissime rex, medietas corporis, quae habet aspectum hominis, tu es; pars autem, quae versa est in bestiam, homines sunt, qui poste veniunt ”. 702. Wat van reg. 702—717 in onzen tekst meegedeeld wordt, is genomen uit de Historia en den R ij m b ij b e 1. Op gezag van Comestor (H i s t. S c o 1. lib. Hester, C. IV) deelt Maerlant mee, dat Alexander vergiftigd werd door zijne zuster. XLIV INLEIDING. keuken-latijn, dat wel mee moest werken het boek populair te maken, en ’t Epitome, dat in zijne Latiniteit niet zoo laag staat en in zijn stof meer historisch wil zijn. Als kind van zijn tijd wendde onze bewerker zich tot het werk van den phantasie-rijken Leo, als zoon van zijn land en staande onder den invloed van Maerlant, kon hij niet nalaten het meer historisch getrouwe — al was dat weinig meer dan schijn — uittreksel uit J. Valerius te raadplegen. Een derde werk, dat in het laatst der Middel­ eeuwen in populariteit de twee genoemde naar de kroon stak en ook een rijke mijn werd, waaruit menig verhaal aangaande Alexander te voorschijn werd gebracht — de Gesta Romanorum — vormt met de twee reeds gevormde werken de trits, die onzen auteur de stof voor zijne Alexander-sage verschafte, zooals we nu verder zullen aantoonen. ’t Eerste gedeelte tot aan de briefwisseling tusschen Alexander en Darius, berust meer op ’t Epitome dan op de Historia, zonder evenwel deze laatste geheel te laten varen. Ja, ofschoon er door ’t gebruik van meerdere bronnen weinig peil te trekken valt op de volgorde van onze stof, toch zijn er bewijzen voor, dat de auteur de Historia als leiddraad volgt en wel een tekst, die tot Red. I — een der oudere, kortere teksten — behoort. Dit blijkt uit de volgorde van onzen tekst, die bijna geheel overeenstemt met die der genoemde redactie i). Een paar afwij­ kingen in de schikking, die schijnbaar in overeenstemming zijn met de volgorde in red. III laten zich zeer goed verklaren door de beknopte wijze van bewerking van onzen auteur. Op blz. 5 bv. gaat Nectanebus’ dood vooraf aan de geschiedenis van Bucephalus als in red. III. Onze bewerker smelt evenwel in zijne verkorte vertaling de komst van het „ menschenetende ” ros, die in red. I aan des toovenaars dood voorafgaat, tot één geheel samen met ’t. verhaal van zijn beteugeling door Alexander, waarvan een schijnbare overeenkomst met red. III ’t gevolg is. Hetzelfde geldt van ’t verhaal van het „wonderkind”, bl. 29, dat èn in red. I èn in red. III eene andere plaats inneemt, doch in onze bewerking toch het dichtst bij de oudere redactie 1) cf. „Die tabelle,” een overzicht van den inhoud van red. I en III in K. Kinzel's: „Lamprechts Alexander,” Einl. XXII. tekst ii. 141 soude nergens dan in Libiën, in Amons tempel, sijns vriends, 10 daer hij gecroent staet. Nu vragheden hem sijn vriende om dat sy sagen, dat hy dus cranck was, wie hy woude, dat na hem crone droege van sinen rijcke. Endehyseide: „die beste”; mer nyemant noemde(n) hy, noch Hercules, sinen zoen, noch sinen broeder, noch dat kynt, dat Roxanes droech, die doe 15 groet ginc mit kynde. Want Alexander dochtet oneer, dat hy, die so stout ende so groet een heer was, enigen man van so groeten rijcke heer maken soude, hy en waers weerdich. Want hy hadde onweert, dat hy sulc goet yemant laten soude, dies onweerdich ware. Opten sesten dach ontviel 20 hem sijn sprake. Doe nam hi in midden die sale sijn vingerlijn ende gaeft Perdike. Hierom weenden vele heere, die daer waren, dat Alexander woude, dat hi coninc na hem ware. Scolastica historia seit, dat Alexanders suster hem tvenijn gaf, om dat sy hoepte eenen groten heer te hebben ende vrouwe te sijn van 25 alle sinen rijck. Ende also saen als hy tvenijn ontfaen hadde, 9. B. E. F. soude in egherincs (E. egermits) sonder Libia in Amons, sijns vrients sconen tempel; C. G. nergent; II. norghens. 10. B. F. H. vraghede; 13. E. F. H. vrienden; C. dairom. 11. C. E. aldus; E. die na hem. 12. C. E. die crone; H. sijn croen ; C. in sijn rijck. 13. C. beste ende; B.—H. ende noemde; E. mer hi en noemde nyement; F. sine sone, noch sijns. 14. B. E. sijn broeder; H. noch.... broeder (ontbr.); B. E. F. H. noch oec tkijnt; F. Roxmes; C. noch groet; E. 