title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Geen wonder! de traag-en vadzigheid van het menschdom brengt hier het haare toe,. om allen lusc tot onderzoek van den Godsdiensc uic te dooven; welke nog gederkt wordt door de kracht der vooröordeelen. — Ik zou, In- dien »k mij in dit reime veld begeven wilde ^ een aantal vooroordelen kunuen opnoeraen, ehe de natuurlijke lusteloosheid der menfehen tot een voorwendzel dienen , om de kundigheden van den Godsdienst te befchouwen als min nood- zaaklijk, en deszelfs onderzoek als den bijzon* deren taak voor de geestelijken, die zieh daar aan hebben toegewijd, die ’er ook voor becaald worden. Geen vooröordeel nogthans is ge- vaarlijker en vruchtbaarer in fchroomlijke ge^ volgen , dan juist dat, welk wij zagen» dac nog- thans reeds in de kinderfchooltjens in de tede- , re harten der kinderen geplant, en doot zoo onverftandige onderwijzers gekoeffcrd en aange- kweekc wordt ; het vooröordeel , dac de Gods- dienst een zwaare last is, dac de Godsdienst treurige droefgeestigheid vordere, ons in het zwart doet wandelen, en alle vreugde, ook de- onTchaldigfie verbant — ^ Het menschdom bij zieh Digitized by Googte GODSDIENST. X. ßoEK. 438 00k zelfs dan, wanneer onze ziel, door jara* oieren afgemat, niet vatbaar fchijat \oor ver* crooftingen; dat hij in leven en ftcrven een ge- crouw vriend is; dat zijne vo(»fchriften ni«t moeilijk, zijne geboden niet zwaar zijn, maar dat, wanneer wij als rechtvaardigen eene heb- belijkheid verkrijgen , om wel te doen, dat wel- doen ons eene blijdfchap is! De onkundc in den Godsdieost , welke hef groote gros der Natie beheerscht, heeft tot tore gezellinnen Ongeloof en Bijgeloof. Hoe hollen deze beiden door Nederland voort! — Hoe befmetcen zij met haaren vergifeigen adeni de zielen des volks ! — En hoe gering wordt |»et getal der waare Christenen ! — Veele jon- ge lieden, en ach! hadden zij geene voor- beelden in lieden van neer gevorderden ouder- dom , ftellen ’er eene eec in ; het is een teken van een’ ßerken geest en een fraai vemuft, dat zq met den Godsdienst den fpot drijven, «1 denzelven als een fdieltj^ behandelen. •— ELn hoe menigtnaalen bevondt men niet dat de fmale heer^ens , die wijsgeergens van de M»de, de grootilc dommerikken zijn onurent den Gods- * dienst, dien zij befpotten, zoo dat men in vol- le kntcht op hun het zc^en van den Apo$* JUDAS toepasfen: Zij lästeren bet geen gij niet verßaan. — Alles, wat heilig is, wordt van bun verguisd, eo niets , wat tot den Gods- dienst- Digitized by Google GODSDIENST. X. Boer. 439 dienst betrckking heeft, is veilig voor hunne bcfchimpingeii. Maar aan den anderen kant, fchijnt her Bij- geloof 00k daaglijksch toe te nemen. — Men zou kwalijk gelooven , hoe bijgeloovig veelen in Kederland^ niet alleen ten platten lanJe , maar zelfs in aanzienlijke fteden, en dar niet Hechts onder her gemeen, maar 00k onder zul- ken, die men voor verlieh: en bercliaat'J groet, zijn , omtrent vof irtekenen , voorbeduidingen , ftarrewigchelarij , en alles, wac het domlle l.ij- geloof ooit heeft uitgedacht, om zieh zelven cn anderen te bedriegen. Kopjeiiskijkfkrs, waarzeggers, en foortgeÜjk volkjen, vindt nog in Neierland nieer geloof , dan men zieh zou ver- beelden. De onkunde omtrent den Godsdienst vertoont zieh 00k zeer Herk in de geneigdheden van veelen tot dweeperij en geescdrijveiij. — V^ec- len Hellen hun Christendom in zekere houding, gebaaren , foort en kleur van klccding; ver- beelden zieh vcel van gpzigten-cn openbaarin- gen; houden zieh zelven en huns gelijken al- leen voor vroomen, en verachten hunne mede- christenen als werJdlingen cn onbekeerden. — En hoe veelen heb ik ’er echter gcv.ttndcn on- der dit foort van lieden , die van de cerftc be- ginfelen zelven van den godsdienst niets wisten, geene redelijke denkbeeiden van den godsdienst, II. DEEL. F f ea O^itized by Google 440 G O D S D I E N S T. CT nog minder een klaar en ontwikkcld bcgripf van de pligten hadden , die zij , in hunnen kring en betrekking , hadden waar tc neir.en ; en wel- ken nogthans , hoc zeer onkundig, desniettegen- ilaande alles, bchalven leerzaam en gezeglijk, waren. • Daar deze dingen zoo zijn, kan het, in de daad , inet de waameming cn het verrichten van den , godsdicnst niet zeer bloeiend gelleid zijn. ^ Laat ons zien , hoe de openbare , en hoe de bijzondere huisgodsdienst wordt waargenomen. Wat den opcnbaaren godsdicnst. betreft: ora niet te fpreken van hun, die door het ongeloof zieh laten overmeefteren , en gevolglijk den godsdicnst minächeen, en zo zij dien al bijwoo- nen, zulks doen, om niet den naara van geheel ongodsdienlligen te hebben — men vindt veele menfehen in NederUind, die een geheel jaar door nooit den openbaren godsdicnst bijwoo- nen , dan alleen op den jaarlijkfchen dank- vast- en bededag, welken dag zij hecl godsdienftig doorbrengen , even als of zij dan de rekening van hun gedrag wilden vereffenen , en nu weder aflaät voor een jaar dachten te verkrijgen. Hoe min verlieht de denkbeeiden van veele Ncdcr~ landers omtrent den godsdicnst zijn , bewijst ook die naauwgezetheid van hcrftelde kraani- vrouwen cn zieken, die zieh niet zouden ver- oorlooven uit te gaan, en de open lucht te ge- nie- Digitized by Google CÖDSDIENST. X. Poek. 44* nietm, voor dat zij bannen kerkgang^ dus hoemt men bet, gedoan hebben ; dat is, aan God voor banne hcrfteiHng hunne openbare dankbaarbeid hebben toegebracht; verre lij hec van niij, opdat niemand mijne woorden hier bejaagc, dat ik zou afkeoren , dac men den Gever van aiJe goed plegtig zoude danken voor genoten weldaaden , roaar Hemd ! welke begrippen en gevoelens van dankzegging zijn dezen, dat men, of, gelijk veclcn» voor en na onkundig en ongodsdienftig leeft, zrmder doof eenen Christelijken handel en wnndd , welke de waare dankbaarbeid is, die allcen aan hec Opperwezen behaagen kan, God te verheerlij- ken ; of gelijk anderen, ten eindc vrij weder te kunnen ult eningaan, te vroegtijdig, nogzwak, en niet volkomen herllald, te kerke gaat, en daar, dcwijl onze kerken doorgaands, indien al niet eene onzuivore lacht hebben, ten minften koud en tochtig zijn, gevaar loopt, om op nieiiw in te ftorten , het welk zelfs formtijds doodlijke gcvolgen heeft. Geneesheeren weten , hoe dikwijls zij in gevallen körnen , dat hun raad aan hcrileilcnde zlcken, om door eene ‘ kleine wandeling in de operi lucht zieh te verfrisfehen en de krachten te herftelJcn, niet eer wordt ingevolgd, voor dat de kerk- gang gedaan is, waar doof men dikwijls nog dagen ja weeken lang nieuw het huis , in- Ff a dierl 44* GODSDIENST. dien niet het bed, moet houden ; welke denk- beelden van Godsdienst ! evcn of het God ooit behaagen kon , dac men zijne gezondheid, Gods dierbaarst gcfchenk hier op aarde, zou verwaar- lozen, zonder eenige noodzake , terwijl de waa- re Godsdienftige op de rechte wijze dankbaar zijnde , zijne openbare dankzegging niets in waar- de- vermindert, alfchoon zij ook tot zijne vol- koraene herftelling wordt uitgefteld. — Om nu niet meer aanmerkingen te maaken ten op- zigte van dit ftuk, de denkbcelden van veele dankenden , en ten opzigte van de dikwijls flordige voorfteiling van hunne dankzegging , welke meestal met een gewoon formulier, en met geene of weinige aandacht , gefchiedc. Doch laat ons onderfcheiden befchouwen, hoe de Godsdienst , zoo de openbare als de bij- zondere, meestäl wordt waargenomen, wanneer ons meer dan te veel zal blijken , hoe jam- merlijk het met den Godsdienst in Nederland gelleid is. TWEE- * TVVEEDE HOOFDSTUK. Wij ziillen in die hoofdstuk onze aan- dacht bepaalen tot den openbaren en huislijken Godsdienst der Nederlandfche Natie Wan- neer wij onze openbare kerken naderen, zul- len wij, door de verwaarlozing en ontheili- ging, die wij omtrenc dezelven opmerken, daar 2ij veeläl raet drek en vuiligheid van rondsöm bezet zijn , reeds bij den ecrften opflag geen grootsch denkbceld vormen van den eerbied der Nederlanderen voor den openbaren Gods- <lienst. Het zij zoo, dat dit het wezenlij- ke van den Godsdienst niet benadeele , nog- thans ftrijdt het met de eerwaardigheid der plaats , welke gedieht is tot een heiligdom , aan den Godsdienst gewijd , en tot een huis des gebeds voor den Allerhoogften. En nu, binnen getreden , wat vemeemt men? Voorcerst een groot onderfcheid in het aan- tal van Godsdienst - vierers bij den 6i5nen of bij den anderen leeräar, naarmatc de ^ön meer dan de ander in zekeren naara ftaat, niet zoo zeer van bekwaamheid en künde , als wel van meer gemoedelijk, meer naar den fmaak van fom- mige lieden, die zieh boven anderen onderfchei- den door hunne naauwgezctheid, te prediken. Bij zoodanige leeraaren loopt dikwijls eene groo- Ff 3 te Digitized by Google 444 GODSDIENST. te mcnigte te hoop, en is de kerk zoo vol, dat ’er Heden genoeg zijn , die niets van den pre- dikant hooren en nog vetfl min verftaan kun- Hen, — Dit zou eoien ijver voor den Gods- dienst aanduiden kunnen , indien dezc ilecbts een auiverc ijver was , en niet gepaard ging mct eene verächting en verftnading van andere leer- fiaren , die ook hct Euan^eUe verkondigcn , doch misfcliien eene andere Idding of wijze van voor- (Id volgen — Men verkiest liever, bij den. grooten hoop, niets te verftaan , dan bij e«ie kleine vergadering op zyn gemak te kunnen Jhooren, en dus gcleerd en gefticht te wor- den. Maar hoc zeer dit ook bet wezen van hct kerkgaan uitmaake , wat wondcr is het , dat het bij vcelen niet in aanmerking komt, wdke zieh verbeelden, datzij aan hunne Godsr, dienftige pligtcn voldoen, wanneer zij op den ^ondag tweemaal te kerke geweest zijn? De aanvang van den Godsdienst wordt ge- maakt mec hct voorlezen van den Bijbel en' hct Pfalmgezang. Ik zal mij niet ophouden met eene overweeging, hoe het eerfte gefchiedt, waar over nog al hct 46n en ander zou tezeg- gen vallen , dewijl het meestäl in dien gemaak- ten, eentoonigen, ftijven ftijl gedaan wordt, dat bet mct allen fchijn van eerbied , de deftigheid cn achtbar.rheid van den Bijbel niet weinig be- nadcelt , inaar hoe hct ook gefchiedde, wei- nig Digitized by Google GODSDIENST. X. Boek. 44S nfg acht wordt ’er op gegevcn , door de gemeeo- te, die onder dit lezenr te fameti komt, rond- kijkt, met den anderen praat, de laater körnen- den, ten aanzien van kleding, houding enz. be- ftudeert , zonder op het voorlezen van den Bij- bel te letten. — Wij hebben , zedert eenige Jaaren, in de open- bare kerken dezer landen eene nieuwe en veei verbeterde Pfalmberijming bekomen, raaar over het geheel genomcn , kan men , geloof ik , vrijelijk beweeren, dat het kreupelrijm van dathben bij onzc vaderen meer nut en ftichting beeft gegeven, dan onze verbeterde en thans vrij goe- de Pfalmberijming. Veelen plagten zieh de eerfte eigen te maaken , de gewoone zangwijzen te leeren , en ze nict alleen in het openbaar met de gemeente te zingen , maar ook in bijzondere uuren der cenzaamheid tot troost, bemoediging, of tot verheffing van het Opperwezen, te ge- bruiken, zoo dat eene flechte berijroing ntet des te beter hart wierdt veredeld. - — Omtrent het openbaar Pfalmgczang heeft men in vecle plaatzen de gewoonte , om de Pftlmen bij vervolg te zmgen , zoo dat boetzangen , lofzangen , om niet te fpreken van de zoogenaamde vlockpfal- men, vaak geheel ontijdig en bij ongepaste ge- legenheden worden opgezongen — In veele plaatzcn, (in fommigen is dit verbeterd, masr riet in allen ,) wordt fleches cdn of op zijn F f 4 meest Digitized by Google 446 GODSDIENST. Onder het voorftel zclf en de verklaaring van den tekst of het onderwerp, welk de lecraar behandelt, zfn ook de meestc toehoorers lus- teloos , en niets min dan oplettende, om te hooren cn te verftaan ; en geen vvonder , om- dat zij , onkundig zijnde, niets hebben aan eene viethodieks en elk in haare foort naar de ge- Icerd- Digitized by Google GODSDIENST. X. Boek. 447 lecrdheid der fchoolen ingerichte redenvoering , het zij daar in een tekst tot de kleinfte deelen en onderdeelen gefnipperd, en met veel oofter- fche en westerfclie geleerdheid verklaard wordt; het zij dat ’cr een IccrfteJlig ftuk der Godge- leerdhcid behandeld, en tegen allerhande foor- ten van verderflijke ketters, openbare vijänden, of geheime ondermijners gehandhaafd en met ijver verdeedigd wordt , of dat ’er eene zeden- kundige verhandeling met veel (ieraad van menschlijke welfprekenheid wordt opgefneden. — Wat hebben onkundige toehoorers, laat dir, elk in zijn foort voortreflijk en met vec- le moeite beärbeid en uitgevoerd wezen, aan dit alles? Veelen hervatten derhalven hun middagflaapjen ,, het welk door den (liKland op het gebed, en de verändering van den tonn des Leeräars, bij het opgeven van den tekst, was af- gebroken, als 00k door het opzoeken van dien tekst, het welk allen , die lezen kunnen, door- gaands zorgvuldig doen , en ’er dan een vouwt- Jen bij loggen , zonder zieh verder met den tekst te bekreunen; uitgezonderd bij fommige ge- meenten op het platte land, bij welken dit log- gen van vouwen bij den tekst dikwijls die nut- tigheid heeft, dat men daardoor nagaat , of en hoc dikwijls de Predikant denzelfden tekst pre- dikr. — Nuttig, en misfehien met dat 00g- merk reeds vroeger ingevoerd, is derhalven de Ff 5 ge- 44* godsdienst.. gewoont«, dat de inzameKng der liefdegaven door broederen diakonen geduurende de ver- klaaring gefchieti, gaande de gemeen e rond mec flaweelen zakjens, aan welken een kUin bel- letjen hangt, hcc welk niet alleen dienftig epdat elk gereed zij met zijne liefdegift, maaf ook dienftig, oni de flaapenden wakker te maa* ken , en te hennneren , dat zij in de kerk zijn. Eindelijk komt de Leeräar aan de toepasfing, en nu beginnen veelen hun gehoor eerst recht le fcherpen; en over het algcmeen Is de ge- meeme in de openbarc kerk er op gezet, dai dc- ae toepasfingen toch gemoedelijk, en onderfchei- den zijn : hoe ftraffer de toepasfing zij , hoe zwar- ter de wercldlingen worden afgcntaald , hoe lic» ver men zulks heeft, doch onder 66ne voor- waarde, de toehoorer past het niet op zieh zelven toe, vindc ook zieh zelren met fchuldig aan de ondeugden, die beftraft worden; ook is men daarjuist niet op gezet, dat de ondeugden en gebreken met derzelvcr rechte kleuren ge- kenmerkt worden , zoodat men dezelve aan zieh te ontegenzeglijk zou befpeuren, dan dat men zc niet zou opmerken, hoe zeer mentrouwens ! voor onderfcheiden toepasfen is, dit onderfchei- den en bijzonderen bemint men echter niet; hoe zeer men van gemoedelijke toepasfingen ho ;dt, deze moeten echter niet in bijzonderhe- den körnen, macr alleen in akelige befchnjvin-. ge,i Digitized by Google GODSDJENJST. X, Boek 443» ge» van de tijdelijke en eeuwige eilende den zondaren en godlozen enz. bdlaan ; want, fchooa. pien algemeen wel wil bclijden, een zondaar te zijn , omdat men dan echter nog kan waa-. nen , dac men toch niet (limmer is , dan een an> der, echter wil men njet geem belijden, das men aan deze of. gene ondeugd fchuldig ftaat, en veel min neigt men, ora dezelve te ver- beteren, Het zou den zedeleeraar heel kwaJijk van de meesten genoomen worden, In- dien hij , fchoon de zaak openlijk bekend wäre , den Zondaar met den Profeet wilde tocr roepen: gij zijt de man. Zelfs, fchoon men de onderfcheiden toepas- I fingen begeert, welke ook bij veclc Predikan- ten gebruikt worden, zal men zelden menfehen vememen, welke zieh zelven onder ö^ne van die onderfcheiden foorten en flaatcn van He- den, die de Predikant opnoemt, rangfehikken zullen , en allerminst onder de begenadigden ; zeer weinigen uiegezonderd , die zieh hier door onderfcheiden van hunne medemenfehen , dat zij ’er hunnen roem opdraagen , dat zij op eene bij- zondere wijze gunftelingen van den Hemel ziJn , veelcn echter van welken, gelijk elk erkennen zal, en daadlijk erkent, meer dweperij en hars- fenfehimmen of zelfsverbeelding in het hoofd hebben, dan met den echten, redelijken, en ne- derigen gcest yap het Christendom bdlaan kan-- . Doch D^itized by Google 450 GODSDIE NST. Doch «ver dit onderwerp zullen wij in het vol- gende nog meer moeten zeggen. Wat zal men nu van zulken Godsdienst ge- tuigen ? En Helaas ! dat dezelve echter meer dan te veel algemeen is, zal niemand, die oogeu in het hoofd heeft , kunnen , niemand , die eer- lijkhcid en oprechtheid bezit , willen onckennen. Het onderwerp is zelfs nog niet uitgeput, en verdient in het volgend hoofdstuk nog na- der in het licht geßeld te worden. * DER. Digitized by Google * DERDE HOOFDSTUK. Laac ons in diCHOOFDSTUK ons 4|^derwerp vervolgen In veele fteden van ons Vaderland is eene geldboete gefteld, wanneer een Predikant boven zckeren bcpaalden tijd zijne leerreden rekt ; nie- mand zal twij feien, of hec oogmerk van deze Helling is prijslijk , fchoon her nog prijslijker wäre, indien de leeräars zieh zelven wisten te bekorten , en aan hunne leerredenen eene behoor- lijke, en de mate niec te buiten gaande lengte te geven ; gedachtig, dat eene te lange leerre- den den toehoorer , zoo wel als den fpreker, moet vermoeien, en' dat ^dn wensch, dat de preek mögt afgelopen zijn, al de vrucht van het geen men gehoord heeft, vemietigt, doch hoe zeer het oogmerk niet te misprijzen i«, de gevolgen zijn dikwijls weder zeer nadeelig voor den eerbied, dien men aan den Godsdienst verfchuldigd is. De Predikant heeft zijne leerreden gerekt , zoodat zijn tijd verlopen is, en echter moet het nagebed nog gcfchieden. Wat gebeun? Het zelve wordt zoodanig faam- getrokken, dat alles een enkel fonnulier wordt; en de belangen van Kerk cn Vaderland, voor- biddingen, dankzeggingen , cnz. met weinige woorden , dikwijls njet grooce verhaascing , die . al- Digitized by Google GODSDIENST. 452 allen ecrbied wcgnecmc, flcchcs cvcn Worderi aangcroerd ; zoodat juist de ordc , die onze voor- vaders hiclden, wordc omgekeerd; welke hec gebcd v#)r de preek zeer korc, maar het na- gebed meer uitgefirckc maakcen , als begrijpen- de, dat hec eerfte enkcl eenen zogen over de Godsdienftige famenkomst, als het voomame Toorwerp, waarom men in hetzelve te bidden hadt , bevatte , lerwijl het laatlle begrepen werdt, zieh tot ongelijk mecr voorwerpen , zoo algemeene als bijzondere, uit te ftrekken. — De vergaderde menigte, ooTc vM’moeid van hooren , neen ! veelen onder dezelve , van zicten verlangt naar het einde, en door hec voorbeeld van den leeräar mede gefleept, vestigt zij wei- nig aandacht op die gebcd , en maakt zieh niec zelden , geduurende hetzelve , al gereed om de l*falmen op te flaan, ten einde den Pfahnt dien , de Predikant zal opgeven dm na te zingen ^ het welk veeläl met vrij wat vefhaastlng, om de- jtelfdc reden, gefchiedt, vaardig te kunnen vin- den. Dit Pfalmgezang is dan 00k doorgaands zeer kort , men kipt ^6n der kortlle versjens uit , en naauwlijks is de laatfte toon verdweenen, of de Predikant haast zieh, om deti legen te fpreken, hebbende de gemeente vaak den tijd niec, om zieh ecrbiedig te fchikken, ten einde deszel- ven bchoorlijk te ontvangen. Cm- Digitized by Googie GODSDIENSr. t. Boek. 45^ 0»dcr ile heilige piegtighoden v»n den Chrfe* ten Godsdiensc , zijn Doop ca Avondmaal hlj- zonder eerwaardig, als door den Godlijken Leer* äar zelven verördend en ingeftdd — en hoe gedraagt men zieh omerent beiden ? indedaad ZOO, dat men reden heefe, orer een diep veml van den Godsdiensc te trennen. De doop , die plegtigheid , door welke de kinderen der Chriscenen in de kerk ingelijfdt aan den Godsdiensc van Jesus toegewijd , en van de ontfennende liefde van God verzekenj worden, wordc in de openbare Nederlandfdie kerk vaak op eene zoo flordige wqzc behanddd, dac zij een cremig bewijs opleverc, hoe achcelooa men omtrene de ecrbiedwaardjgne plegcigbeden van den Godsdiensc denkt ; en die gerchi<*dc, zoo wcl van den kant der bedienaaren van den Gods* dienst , als van den kant der gemeeme , en bij - zonder van den kant van vcele doopheffers ea ouders. Nadien de doop gewoonlijk bediend wordC na het einzigen der preek, gebeurt het dikwijlst dat de Predikant , wien tot deze plegtigheid , tot bet nagebed , Pfalmgezang en bet uitfpre- ken van den zegen naauwlijks 5 of 6 minuutett rijds overfchict , ten einde geene boete te ver- beuren, het Dorps- formulier, het gebed om ze^ gen over den doop, en de vragen, die aan de ouders en doopgeeuigen worden vooigebouden , al- ■^igilized by Google 454 GODSDIENST. alles op einen toon, en als ’t wäre, in iinen adern voon-rabbelt , en indien hij zelf den doop xnoet verrichten , zulks even overhaast doec , en dan dikwijls nog op de trappen van den Predik- ftoel zijnde , reeds zijn nagebed begint , om toch ^ geen’ tijd te verzuimen — ter naauwer nood wordt dan ook, van woge de kortheid des cijds en den fpoed, dien de Leeräar maakt, in de dankzegging^, aan het gedoopte kind, of deszelfs ouderen gedacht, ten wäre het aanzienliike He- den zijn, welke hun kind ten doop aanbieden, wanneer er meer ftaatlijkheid geöefend en meer uitgebreid voor den Doopeling, en des- zclfs ouders gcbeden en gedankt wordt. Daar veele Leeräaren deze heilige plegtigheid dus onäandachtig verrichten , is het geen won- der, dat de gemeente ook deze plegtigheid gering, ten minllen onverfchillig fchijnt te ach- ten; zoodat flechts zeer weinigen eenige aan- dacht vcstigen op het formulier, op het gebcd, op de plegtigheid van het doopen zelve, en de pieeftcn intcgendeel, gcduurende deze ver- richting, rondzien, niet elkanderen praaten , en over het geheel die houding vertoonen, als of hun de geheele plegtigheid niets aanging. En allerjammerlijkst is de vertooning, wel- ke de ouders en doopheffers doorgaands maa- ken. I — Hier vertoont zieh de • allerfchande- lijkfte onkundc, eo ongelooflijkfte domheid in vee.- Digitized by Google GODSDIENST. X, Boek. 45 j reden Men ziet niec zelden ouders^ die, geduurende her lezen van het formulier, de hoad voor de oogen houden, even of er een gebed Mr’ordt gedaan , en die door den koster moeten aangeiloren en gevvaarichuvvd worden , wanneer zij de vragen, die hun door den Predikant ge* fchieden , moeten beäntwoordcn Helaas ! hoe weinig is de Verlichting in deze, zoo vaak als verlieht gcroemde eeuw , doorgedrongen ! Met welke dikke duiflemis ligt het gros der Natie nog bedekt! Menfehenvrienden ! Hoe veel is ’er voor uwen vlijt nog te doen! Zoo flordig men met den Doop der Chris* tenen vaak tc werk gaat, zoo naauw gezet, tot bijgeloovigheid toe, is men omtrent hec Heilig Avondmaal , de andere groot kerkplegrig- heid van het Christendora Deels door de wijze van voorftel omtrent hetzelve , deels door de verwarde denkbeeiden, die veelen zieh daar ▼an maaken , is voor eerst het aantal van dis leden der kerk , welke het zelve vieren ^ op vee* le plaatzen zeer gering , en daarenboven ver- toonen zieh in veele Avondmaalgangers de te- kenen van, ik weet niet welke, hoe zal ik het noemen ? dweeperlj , onkunde , of bijgeloor? om- trent dir onderwerp, op de gelaads-trekken. Welke fchroomvalligheid in het naderen tot de gewijde tafel? Welke bedeesde houding! w’elke diepe züchten! — — Daarenboven, moet mea II. 0EF4.. Cg ach GODSDIENST. 45Ö zieh verwonderen , welke' verwachtingen Teei^ zieh Staaken m het geen zij, de gewijde te- kenen gebmikende , genieten en ondervinden zul> len > dikwgb gevormd naar de leenfpreukige y Qverdragtelijke, en hguurlijke voorileUingen y welke deze of gene Lcenar in de voorberei- dings- preek daar van gedaan heeft , en — welke treurigheid en nedrflagtigheid op de te leurlleL* ling dezer hoop en uitzigten! Aan den anderen kant zijn ’er 00k nog veele Avondmaalgangers , die deze plegtighctd bijwoo- nen, omdat zij, zkh dus van hunnen pÜgt ge- kweten hebbeade , waanen , wondei^ veel te bebben venicht , zoo dat zij , eenige dage» voor hec Avondmaal zieh van deze en gene zaaken onthouden hebbendc, na hot gebniik van hetzeWe, tot hunne- gewoone Jevenawijze wedov keeren , even als of zij hunne zonden nu a%cdaat>, en , na God gehooezaambeid gezworen to behe- ben, nu weder vrijheid hadden, om, naar hun goedvinden, voort te leeven, Trouwens, over het geheel bepaalt zieh de Godsdienftigheid [van zeer veelen alleen tot het uiterlijke en zinnjke van den Godsdienst. Dit wordt tnen inzonderheid gewaar met he- trekking tot het vieren van die dagen , welke tot eene openbaare Godsdienst -oefening gefebikt »jn. — Welk onderfcheid maaken veelen tuslchen d;^tn eo dagen, tusfehen de Feestdagen en den eer- Digitized by Google G O D S D I E N S 't*. X. Boek. 457 tCTÜcn dag der Week, dien mefi met hadruk den riistddg hoemt, cn door welke benaaming «Äelve vdclon zieh, als doo^ eene leute, van hunnc medc-Cbristcnen onderfclieiden Vee- k vrlJS Chriscenen vieren den zelvcn met een even ZOO, Indien niet flaafächtigef , Igemoed , dan de yooden hünneft Sabhath : Indien zij op den zelvcn niet verkocht, geen werk gc- daan , twee of dricmaal tc kerk geweest zijn cn nog misrehien eene oefening bijgewoond hebberf, dan hebben zij dien dag Gode gc- gchöiligd ; nflehoon zij , döor ohkiinde ; öf öh- öplbttcndfieid, in geen opzlgte wijzcr öf betef ztjn gcW'oi'dtn', of vi^e^enlijk nüt van' lief Göds- dienftig onderwijs hebbert getfokken Van anderen, welken dien dag en andere feestdagen tot hunne uitfpanning of tot andere oogmerken beftceden, behoeve ik niet te fpreken, dewijl men, en niet zonder reden, veelc klagten van de leeraaren des volkj daar over telkens hoort aanheffen. De katechizatien tot onderwijs in de waar- heden van den Godsdienst zijn insgelijks in eenen foberen toeftand — Duidlijk wordt racn , ten opzigte van de openbarc katechizatien, ont- waar , dat de lust tot onderzock onder den burgerftand vermindert, alzoo bijna nooit ant- woorders zieh tot dezelven opdoen , dan zul- ken, die, uit hoofde van hun air.be of beroep, Gg ä bij Digilized by Google 458 GODSDIENST. bij voorbeeld, de fchoolmeefters ten platten lan- de, of de katcchizeermeesters cn vrouwen in de fleden, daar toe mecr of min verbonden en verpligt zijn , en wannecr men met aandacht let, op de b:äntwoordingen der vragen, die door den Prcdikant gedaan worden, vindt men ’er niet alleen heel dikwijls de doorflaandfte blijken van onkunde in , ja zelfs van traaghcid en lusteloosheid , om waarlijk tot eene rede- lijkc kennis van den Godsdienst, van deszclfä leerftukken en van de pligten , die hij ter bc- öefcning voorfchrijft , te gcraaken, maar ook in het midden van deze onkunde openbaart zieh eene zelfiverbeelding en waan van wetenfehap, welke onverdraaglijk is. VIER- Digilized by Google * VIERDE HOOFDSTUK- Is dit de gedaante van den openbaaren Gods* dienst, dan zullen wij ons niec vcel goeds of uitmuntendts belooven kunnen van den ftillen huis-godsdienst. — Het is waar , wij weten Hier, wac iemand in zijne binnenkamer doet, wij kunnen de huizen niet befpieden, noch be- bordcelen, wat in het geheim verricht wordt, alleen de blijken, welken wij bij een naauw- keurig gadeflaan, opfpooren kunnen, getuigen gehecl niet gunftig in dit opzigt van het gros der Natie. — In het hoofdstuk over de opvoeding hebben wij reeds gezien, hoe in de- zelve het Huk van den Godsdienst hedendaags weinig in aanmerking komt, en bij veelen ge- heel verzuimd wordt , dit zou zeker geene plaats kunnen hebben , indien de vader des huisge- dns eenen huis-godsdienst gewoon was te ver- richten, of de kennis van en eerbled voor den Godsdienst gedaadig aankweekte, dan zou deze zogen zieh ook tot zijne kinderen uitbreiden, deze zou hij van dien zogen deelgenootcn zoc- ken te maaken. Zoo vecl weten wij, dat bij de wellevende wereld de Godsdienst geheei over het hoofd ge- zien wordt , dat bij het eten , over tafcl , naar den /w, de Gever der fpijzo cn des dranks Gg 3 ‘niet Digitized by Google 46o G O D S D I E N S T. niet gepreren, niet gedankt wordt Bij on- ze voorvaderen was epp pijbel roet yo^komen aantekeningen, en met koper beflagen een nood- zaaklijk ftuk huisraads, hef welk op cenp «J^ar toe gefchikte lezenaar vccläl geplaatst gpzieq werde — Thans zou zulk een Ihjk liuisraads cene gehecl bijzondere figuur maaken bij dp wellcvcnde wereid; ook vernecnit men hetzcl- ve niet, ten wäre misfebien nog bij deze of pne burgcriieden, eii wat zullen wij van bcf gebruik van den Bijbel, dat 4ierb£^ir gefpbcnl^ der Godheid , zeggen ? — pe onevvap^heid eq onkunde , "welke ik in woorden cn d;;aden omtrent den inhoud van dcnzelven ook bij uiccrl^ bc- fchaa^dc lieden, meermaalen gevoudep heb, zoq zelfs, dat zij gecn ander k^^mnprk yan den Bij.- bei haeUien, dan dcletcer, waarraedc hij gedruke, of de band, waar in hij gebopdyp \yas, heeft niij vaak dpen fchapmrooden ~ ea trcjtfea, dar ik dit vemam onder menfehen, dip den naam van Oltristenen voeren! Paar zijn bovendien onder de genen, die dij Boek Iczen, en dit lezen tot een gedeelte van hunnep huis - godsdienst maaken, menfehen ge-, noeg, welker lezen enkel werktuiglijk is. — Dezep Hellen zieh dan eenen vasten taak van twee of meer Hoofdilukken des morgens en des avonds, welke zij met eene temende Hem, bet Welk zij voor ccrhicd houden, lezen, en dc; ’ zen D^itized by Googte GOPS DIENST. X. Borat. 4^1 «n taak ten cinde habbcnde, sonder zieh te bekreunen, of zij 00k midden in eene gefchiC' den«, of in hcc aaneengefchakeW verband ein- digen , zonder zieh aelven if te vragen : verßaat gij 00k, wat gij leestf fluiten öj het boek toe, «n verbeugen zieh hunnen Godsdienst- taak vol- bntcht le hebben. Zal ik verder gaan,' en gewaagen van het bidden vaa. veekn, die het gebed nog oefenen, en boe het aelve gefteld is, waar toe mi} wel gejegenbeden zijn voorgekomen, om mijne op- merkieg daar op te vestigen? BkMen en werke» paarden alle waare GJodnuchtigea ten aUen djde iamen, in otue tijden fchijnt men in Nederland deze twee zaaken meer dan w ved van dkanderen af te zonderen, daar vei- len hei gebed verwaariooren , terwljl anderen vorzatmen met het bidden een vtrbeceren van hon hart', van hunne geiindheden, van hoon« verkeerde aeigingen en driften, en een beöefe^ nen van wezenHjke dengd en de waiae kracht der Godzdigbeid , te paaren? Zcker, het omfareekc in Nederland nist aan bidders, hoeda» nigen de Apostd j a le o B ü a befchrijft : gif bkk^ tn intvat^i mett omdat gij kwalijk hiit — — fomadkrgshtden , gelijk tnen ze noemt, zl^n genoegzaam geheel in onbmik, en, doot het misbnük, welk men nkt ontkennen kan, dat van dezelven dikwijls gemaakt werit, zoo in Gg 4 ver< Digitized by Google 46i godsdienst. vcrgetelhcid geraakt , dat men 'er bijna geen gewag van hooit maaken; en het volmaakfle «elfs van alle gebeden , die ooit aan het mensch- dom werden voorgefchreven , begint in dit lot der vergetelhcid te deelen. Achf hadt eene kwalijk geplaatfte getnoedelijkhcid hier'niet te vecl aanlciding toe gegeven — ^ Dan , hoe veel verfchilc de praktijk des Christendoms van on- zen tijd bij die van onze eenvouwige, maar oprechte voorvaderen! — Hoe veelen zouden faet in onzen tijd niet bijna als eene roeke- loosheid befchouwen, dat men, met een kin- derlijk toeverzicht op onzen God en Vader» in den naam van zijnen grooten Zoon, het Op- perwozen aanfpreekt, als Onze Fader! Mijn lezer vergunne mij deze aanmcrking, mijn hart fprcekt, ik ben overreed, dat, zoo zondig een onbezonnen en onbedacht gebruik van die gebed is , even zeker het verwaarlozen van hetzelvc, het zij uit ongodsdienftigheid , het zij uit zekere fchroomvalligheid öf gemoedelijkheid, hoe zal ik mij hier best uitdrukken? een blijk is van het verval van het waare Christendom, het welk daar alleen bloeit , waar de mensch , geloovende in den naam van jezüs, in diepen ootmoed over zijne misdaaden en gebreken, het beeid van een kind in zijn gedrag jegens het Opperwezen uitdnikt ; naar dat woord van den grooiften Eceriigr: Indien gij niet den hin- Digitized by Google GODSDIENST. X. Boek. 463 hinderen gelijk vordt, hum gij geen onderdaan yan het Godsrijk zijn. Doch ik trede in geen meer bijzonderheden, nopens den toeihnd van den Huislijken Gods- dicnst.— De huizen der Christenen behoorden zoo veele Tempelen te zijn, in welken de Godheid verSerd werde, men befchouwe de huizen der Nad$rlanderen en — mea blooaeJ G g 5 VIJF- - D^itized by Googie * VIJFDE HOOFDSTUK. Akdipf 4an dii »lies 4e garolge« v&n eoodeoige ookunde ea verkeer^ berttongcn van podadienac. Aan den eenen kant viodi •ient eve« om deee reden , eeer veeie meoTchent die , zo zij »] »tec t« pngaloof vervaUen » v»t» hoedanigen wij reeds geljjroken hcbben, ten minften zeer laauw en onvcrfchillig zijn omtrent den godsdienst, en dien als een (hik van de ftaatkunde aanmerken; daar moec een godsdienst wezen, meenen zij, ora, door middel van den- zclven,het domnie gemecn te beteugelen, maar de meer aanzienlijke man heeft denzelven niet van node. En ach.* vondt men geene lie- den, die, gelijk zeker fchrijver zieh uitdrukt; ,, den Godsdienst bcfchouwen, als een werk- tuig in de banden van de Overheid, waarvan deze , naar goedvinden , en naar eisch van tijd en omftandigheden, gebruik mag maaken, die meenen , dat de godsdienst voor een toom cn breidel dient, waarmedc het eenvouwig ge- meen in onderwerping gehenden wordt; waar toc dus allecn dit laatile niaar niet de eerlle verbonden zou zijn!” Sommige lieden vcrvallen tot een ander uiter- fte cn flaan over tot dwecpzudit en eenen ver- keerden ijvcr, en tot eene nciging, om zieh af tc Digitized by Google GOpspiENST. X. Boek. 4^^ p Epnderen, Ter\jrijl, waarlijk, fomraigen door laauwhcid in hec ftuk van den Godsdienst, , dcszelfs belangen geheel fchijnen voorbij le zien, j:ijn ’er anderen, die in Hunnen ijver te verr« gaan; wier Godsdienst vrij na grenst aan dweepr pchc, die aich boven Hunne mede - cbrisceneQ verhexen , cn dezclven , zoodra zij niet in alles picc hun inllennnen, of zieh naar' Hunne bour ^ng, gebaaren, wijzc van fpreken enz. Met Digitized by Google 466 GODSDIENST. Met Öen woord , otn alles faam te vatten , gcloof en lief Je, de twee hoofdzaaken in den gezegenden Godsdienst der Christenen kwijnen. Waar vindt men het geloof, het welk met een cerbiedig vertrouwen God vcrheerlijkt? Waar vindt men Christenen onder de Christenen? Dar i«, zuike menfehen , die, tcrwijl zij hier in dit le.'cn zieh benaarfligen , om den wil van God, als hiinncn hemclfchcn Vader, te doen , tevens roemen in de hoope der heerlijkheid hier na- ^ niaals? — Wordt zulk gcloof zclfs niet van veelen afgekeurd, als een ijde/, als een roekd- bos vertrouwen ? En kan men evenvvel , zonder dit gcloof aan God behaagen ? Kan de waare Godsdienst anders wortelen fchieten dan in een hart, dat gereinigd is door het geloof? Helaas! uitgezonderd eenige weinige menfehen, die 'zieh als hegenadigJen aanmerken, en dik- wijls op zekere bijzondere, onmidlijke, en bo- vennaniurlijke werkingen en ontdekkingen des Hemels zieh gcrustftcllen , en zieh zelven nu als kinderen van God boven hunne mede- chris- tenen grocten en laten groeten, durven men- fehen, die zieh Christenen noemen, zieh zel- ven niet als Christenen aanmerken; zelfs veele Lceraars van het Christendom durven zieh 200 vtel niet aaninatigcn; en bet geen mij altijd verwondert in menfehen , welke het als eene afwijking van de rechezinnigheid zoudeh be- fchou- Digitized by Googk GODsDIENST. X.'Boek. lichouwen , indien ieraand ook de minfte Vermö- gens aan den mensch toefchreef, om tot zij- ne zaligheid iet te werken , is , dat ik zic » dac zij zo veele hebbelijkheden , voojvereisch- ten , genioedsgeftalten, zielswerkzaatnhcden ,en hoe zij het noemen , vorderen , voor dac zij veröorlooven , om zieh de gunst van God ia j E z u s aan het menschdom gefchonken , toe te pasfen , en dan nog niet meer vergimncn dan een vaagcj , een toevlucht nemen , zoo dat zij niet meer zouden kiinnen vorderen , al bracht hunne leere het volmaakc tcgengeßelde met zieh , van het geen de echte leere der Prote- flanten in zieh bevat — Hier in dit onder- werp verder te treden, zou buicen de bedoc_ ling van dit tegenwoordig werk gaan , onder- tusfehen heb ik het niet mögen voorbijflap-" pen, omdat ik overeuigd ben, dat men door deze handelwijze een onbefchrijflijk nadccl ver- öorzaakc , aan de belangen van den Godsdienst van jEzus, en aan de zedclijke gcfteldhcid der natie , een groot gcdeelte van weilce juist uaar door aanleiding krijgt, om den Godsdienst en de deugd te verwaarloozen , omdat zij in de war gebracht, en in hun ongeloof verfterkt, wanhoopen , dat ’er voor hun ooit een we- zenlijk heil ult den Godsdienst te wachten ftaat , waarom zij liever hunne zinnelijke vermaaken volgen , en van dit leven zoo reel Digitized by Googte GODSlilENSf. veel gcnietcn willen, als bckomeri kutt tien. Waar her geloof eri venrouwen op hei Oppcrwoecn , en de eerbied voof zijnen dienst vcrzwakt , daar nioet noodwendig de liefde Verkoelen Liefde , die fieraad Van bet Christendom , welke op dezen Oodsdienst bet kenmerk van GodF^kheid zcc , liefde is iri Nederland in deze laatffe Jaaron iet vreemds geworden. Broedertwist , haat , partij- fchap, hollen längs onze ftraaten; verdenkin- gen van onrcchtzinnighenf, befchuldigingen vart fnoode oogmeilcen en inzichten , fchimp , fes- ter , en hoonende wenfehen beflaan de pchh- phlctsy dfe in menigte rondSrtverven , en wiei' fchrijvei^ Zieh fchijnen, te Vcrbeelden, dat Rö» alles vfijftaat te fchrijvcn, hoe Ibrijdig hec ooB zijn möge niet alleen met de liefderijke voor-' fehriften van het Christendom , maar zelft mec de wetten der wellevendheid onder befchaaftfc menfehen , Indien zij hun gefchrijf llcchts met den fchijn van ijvcr voor de panij, die zij zijn toegedaan, en voor hunne rechtzinnigheid ver- nisfen. o Liefde ! hoe wordc gij in Neder- tand mishandcld! En welk zal het gevolg zqn van ZOO veel wroks en wrevels? Doch de lezer vergunne mij voor dit tafereel eene gor- Äjn te fchuiven! EES- \ Digitized by Google 4 ZESDE HOOPDSTük. Moeten wq tan de Terflapping h), en «ii#. ichting voor den Godsdiemt ook coefbhHjjvcn « die aanmerklijke fchaarschbeid in )ongcNngeAf welke zieh aan de Go^elecrdheid coewijdefl^ en tot den predikdiensc bekwoam tn«aken?-~M Eene fehnarsebheid, die zoq-' ireMend ia, dtt zij rceds de aandacht van lüasdkadte en {^nodale kerkvergadering en venvekt , en zelfs de overwe« ging van de OvCrigheid versend heeft? .• — Het beugt mij , toen ik op de Akademie kwam, boe ’er tusfehen de 300 400 proponenoM geteld werden, en boe op ddne der gering plaatijens in ons tand , Wanneer he t pre^ant»-* atnbc daar open was , echter loeer dan 40 pi^ ponenten htinnen dienst aan d!e gemeente am* boden — - Dit was in het jaar 1755, maar thaas ln 1791. bedraagt het geheele getal der pro»* ponenten in Kederland, door alle de 7 gewes* ren , en in de gantfehe Republlek' nanwlijks 49 of 59b — — Men heeft zelft, om deze ibhaarsdi* beids Wille, verfcheiden middelen ter hand ge« fiomen men heeft prijsvragen uitgelbhreven, voor hun , die het beste middel aan . de hand gaven , om ’er in te voorzien ; doch tot hier toe mec geen gc\'ofg en zonder vnicbt. Digitized by Google GODSDIENST. 470 i. De vrees voor gebrek, zegt zeker fchfij' ver , aan zulke mannen , die het woord van den levenden god gen-ouw verkondigen, Is thans al te gegrond. En waar wil het heenen , rtict den wijnberg des heeren, Indien deszelfs ar- beiders van tijd tot tijd verminderen ? Zal dan niet het onkruid weliger opgroeien , en zul- len ‘er dan niet eerlang geene druiven meer t« lezen zijn? Waar wil het met ons dierbaar Va- derland heenen , indien het van zijne zcdcn ge- heel verbastert?” „ De openbaare Godsdienst-oefening, zegt een ander, is waarlijk een aüerheilzaamst , een roor de Maatfchappij onöntbeerlijk middel, om dien uiterften trap van verderf te verhoedcn, tot welken heerfchende ligtzinnigheid gevaar loopt over te Haan , en in tegendeel die deug- den te ontvonken, welker betrachting een volk voorfpoedig maakc. Zij is dus ^ön dier (hik- ken, waar in de Overheid, als onmidlijk yer- piigfy om voor het algemeene heil te waaken, en voords ieder weldenkend en welgezind bür- get, een allerwezenlijkst belang raoet Hellen. Geene drangredenen derhalven kunnen te fterk zijn , om den algemeenen ijver thans op te wekken, daar ‘er, in de daad, in alle Christe- lijke gezindheden van ons Vadcriand, maar bij- zonderlijk in de Hoofdkcrk van den Staat ge- brek aan openbaare Lceräars heerscht. Dan wi| vrcc- V Digitized by Google GODSDIENST. X. Boek. 47t vreczen, dat 00k dit kwaad , zoo als, hclaas! zeer veele anderen , in ons NederUmd niet ge- maklijk zal te herftellen zijn, althans niet zon- der allergewigogfte veränderingcn in de kerklij- ke .inrichcingen , zoo als dezelve thans plaats hebben. ” Waar aan moet men dcae fchaarschheid, dit gebrek toefchrijven? welke zijn ’er de oorzaa- ken van? • Men heeft ’er verfcheiden opgefpoord; doch ik twijfel, of men de rechten wel heeft ont- dekt en bloot gelegd. — Te zeggen, dat ouders van geringen ftand te veel zwaarigheden zien, om hunne kinderen tot Predikant te fchikken, kan wel in aanmerking komen, maar dit hadt toch ook te vooren plaats , en toen zeMs was ’er nog nieer zwaarigheid in, omdat het groot aantal der Proponenten het moeilijk maakte, voor een’ jongeling, om fpoedig met eene vaste ftand- ^ plaats voorzien te worden, daar thans in tegen- deel icmand naanwlijks Proponent is , of' hij heeft een beroep, ja veelen zelfs nog in den loop hunner oefeningcn op de Hoogefchool de toe- van een beroep ontvangen, en zieh even daaröm haasten, om dezelven ten einde te bren- gcn. Veeleer zou men denken, dat veelen uit den minderen biirgerftand daar door zou- den uitgelokt worden, om hunne kinderen tot Predikanten te fchikken, en dat ’er dus doöide II. DEEL, Hh ?*' Digitized by Google • GOI^SDIENST. • 471. 