title: Deliciae naturae selectae, oder, Auserlesenes Natüralien-Cabinet welches aus den drey Reichen der Natur zeiget : was von curiösen Liebhabern aufbehalten und gesammlet [i.e. gesammelt] zu werden verdienet
creator: Knorr, Georg Wolfgang, 1705-1761
text: 1.) Naar welk Samenßel dan %al men de ZeU%aamheden der Natuur fchikken ? Men vind veele Liefhebbers die van hunne Verzamelingen niet dan een honten Regel maaken, en de Zeldzaamheden van alle Geflagten en Soorten « won- III V O O R R E D E. wonderbaarlijk onder een haspel, Eenige van deze Liefhebbers hebben geen het minste begrip van enige verdeeling of orde, zij vermaak zich met alles wat blinkt en glinHT en in het oog flaat, of wat maar eenzelfde zaam gedaante heeft, en zijn daar mee vergenoegd, dat zij die dingen tot pronk ergens hebben of leggen. Die zulken bekümmerten zich niet zozeer over, of de stukken echt zijn, of niet, zij verwonderen zich over een stuk, dat de hand van een of andere KonHenaar naar een valse eigenduiker gelijkheid verandert, en verbaasd heeft, evenzo, als of het van Natuur daarvoor gebeeldzookeeper, en zijn bijgeloovig genoeg om de verhalen geloofswaardigheid der dingen voor een arbeid van de verborgene Natuur aan te zien. Zij zeggen het woord Rariteit of zeldzaamheid alleen is bekwaam, zulke Lieden zodanig te betoveren, dat zij een staaf, waar een vernuftige hand met steenwater een vreeselijk Hellebaars-Aangezicht opgezet heeft, veel hoger schatten dan een Goudklomp van een soortgelijke zwaarte. Het enige, wat deze (a) Een Liefhebber, wilde zich eens van eenen bedorven Orbis Spinofus of Stekelvis ontvaren, gaf dien tegen iets anders aan een Onkundigen Verzamelaar. Deze lapte den Vis met gedroogde Palingvellen, en stak er de Stekels van een Ichthus of Stekelzwijn in, vervolgens gaf hij aan de Vis een paar Uilen Oogen, en maakte een zeldzame lange Snavel daar aan, hetgeen hij met zo veel kunst wilde doen, dat hij die het niet nauwkeurig beschouwde, de voegen en de familiepjes niet zien kon. Het gerucht van deze zeldzame Vis kwam ras ter oren van een ander niet minder onkundigen Verzamelaar, die met geweld en onbezonnen verzamelde. Deze liet de Bezitter geen rust, maar koos van hem die Vis voor een ongelooflijke Somme Gelds. Een ander die een kenner was, en reeds van ver dit stuk voor een valse maakzaam aanzag, bood de nieuwe Bezitter uit joods tweemaal zo veel Veel daarvoor, zijn Goudbeurs uithalend, en zich houdend als of hij daadwerkelijk het Geld hem toe teilen wilde. De Bezitter zag dit Bod voor een hoge prijs aan, maar was echter niet te bewegen om zijn zeldzame Gedrocht daarvoor te geven. Een ander keer uit een Natuurkabinet een bedorven Struisvogel, die geen vederen meer had, nam hierom de vederen van verschillende Goud- en Zilverlakenvlees Hoenderen en bedekte de Struisvogel zeer kunstig daar mee met afwisselende strepen gelijk de Kaapse Zebra, en tot meerder sieraad gaf hij aan die Vogel een fraaije Pauweteurtje. Het was nauwelijk gebeid, of er kwam een rijke Verzamelaar. VOORREDE. Deze Liefhebbers schikken noemen, is, dat ze hun zaken, waarvan haar zelden zelfs de blote namen bekend zijn, in Laadjes op Wolle, of in Kasje volgens zekere Figuuren leggen, en de Regels alzo buigen, dat ze Roofen, Ringen, Hartjes of dergelyke verbeelden. Andere Verzamelaars integendeel kennen het famelijkste der Natuurlijke Historie zeer wel, en zijn geheel geen vreemdelingen in deze Wetenschap. Ze zijn gewoon ook hier om eenige Hoofdverdeelingen te maken, namentlijk zodanige stukken, die tot een Klasse behoorden, bij elkaar te leggen, maar voor het overige beminnen ze een Bonte Regel, en mengen de Gallavatten, Soorten en Ondersoorten geheel onder malkanderen, zo als het de plaats ter invulling en de gedaante der stukken toelaat. Ze verdedigen namentlijk deze handelwijze daar mee, dat de verandering beter aan het oog behaagt, en wij hebben in dit geval tegens de aangehaalde reden een verzamelaar opdagen, die deze raar Struisvogel, dergelijke hij nog nooit in Prent gezien had, voor een groote Somme inkocht. Het is bekend hoe de Italiaanse rassen van den Raja of Rogvis allerhande gedroogde producten maken, als Draaken, Duivels, Monnikken, en meer andere dieren. Wy hebben een kapitaal stuk Bloedkoraal gezien, dat bij nader onderzoek uit enkel zegellak bestond, en buiten gemeen gierig en vreemd in een vorm na een oorspronkelijke tak gegoten was, en den begeeninge Liefhebber zoude hebben kunnen bedriegen. Desgelijks een Witte Koraal-tak, die als een tak van Rood Koraal was, die men met wasch uitgekookt en van de kleur beroofd had. Zo vindt men ook een meenigte nagemaakte petrefacten, uit Florentijns marmer, waarin de indrukzels door sterk water zijn te wege gebracht, en hoe veel nieuwe soorten van hoorns en schulpen heeft niet de kunst van polychroom uitgedacht? Deze wyze van schikking komt ons tamelijk opzichtig voor, en heeft zeer veel overeenkomst met de wyze op welke de vrouwen haar porcelainschaapjes gewoonlijk oppronken, ze verraden doorgaans de onkunde der bezitters, die geen bezend van de geklaagde en ondergeflakte schepzelen hebben, en bij de beschouwing der natuur niet veel meer denken, als de kinderen bij hun verfchillend speelgoed. Een schikking echter, die, zedert dat de kennis der natuur meer gevorderd is, tamelijk uit de mode raakt, en alleen maar van de minnende onderhouden wordt. VOORrede. Waarom in te brengen, wanneer iemand zyne verzameling voornamelijk maar schikt, om aan het oog te voldoen, en geenzins het oogmerk heeft, een volledige en naar het samenstel der natuur gesorteerde verzameling te bezitten, waarin de stukken als in een keten op elkander volgen. Wij moeten zelf bekennen, dat de voorstellen, die in dit Werk voorkomen, alleen maar naar die freek ingericht zijn, om door de geschikte verandering en afwisseling het oog te vermakken; Want hadden wij de Afbeeldingen naar een samenstel willen schikken, zo hadden wij het gemeene en bekende zo wel moeten laten aftekenen, als de dingen die minder bekend zijn, en dit zou dan een zo weidlopig Werk hebben moeten worden, dat eens Menschen leven, en het bepaalde vermogen van bijzondere Uitgevers niet toereikend zouden zijn, om zulks uit te voeren, of zodanig een Werk zich magtig te maken. Stelt men ondertussen de verlustiging van het oog alleen maar als een oogmerk van Verzameling, dan verliezen vele dingen haar recht, om in de Kabinetten bewaard te worden, want in dit geval wordt altijd uitgemonterd wat gemeen of bekend is, of geen bijzonder aanziend heeft, schoon lief, gelijk veeltyds gebeurd, zeer zeldzame en wonderbare stukken mogten zijn, en men is te vreeden met veel uit Beschrijvingen of Prenten te weten, dat er zulke dingen in de Natuur gevonden worden. Van deze beide manieren om Verzamelingen te maken is thans ons oogmerk niet om te spreken, want wij hebben Zulke Kabinetten niet in het oog, die uit een mengeling van zeldzame of mooie dingen bestaan, en zonder kenmerk verzameld of bewaard worden, ook niet zodanige, die zelfs voor de pronk dienen moeten, en daar men niet eens een enkelde Bende van Schepzelen zoekt bij elkaar te hebben, maar wij spreken van zulke, daar men ten minste in een Vak alles bij elkaar verzameld, wat tot dat Vak behoort, voor zo verre het te krijgen is, om niet alleen het oog door de menigvuldigheid te vermaken, maar ook het verstand met de voorstellingen, die uit het Werk voortvloeien. overwegingen en afloopingen van den Oorsprong, Bouwaart, Afwijkingen en Oogmerk der geschapen zaaken bezig te houden. Het is bij gevolg nodig, dat een Verzamelaar kennis heeft van de Natuur, en van haar manier om te werken, en van haar wijze, om de dingen voor den dag te brengen, onderregeert zij. Hij moet de Wetten weten, naar welke de Natuur werkt, hij moet de trappen kennen, die de Natuur gemeenlijk waarneemt, wanneer zij van de een werking tot de andere overgaat, Hij moet uit vele waarnemingen geleerd hebben, dat de Natuur niets gewoon is over te laten. Hij moet de oogmerken, die de Natuur bij de vorming van de Schepzelen heeft, onderzoeken, en zulks zal hem in staat stellen, om te kunnen beoordeelen, waarom een zaak deze en geen andere gedaante of vorm heeft. Hij zal zodoende beginnen eenige Hoofdreëlen en Wetten in de Natuur te ontdekken, en door deze ontdekkingen zal hij gelegenheid hebben gewaar te worden, welke Lichaamen in de Wereld tot eenderlei oogmerk gemaakt, of naar een en dezelfde Wet geformeerd zijn, en dit zal hem eindelijk in staat maken het grote Heel der Schepzelen in Rangen, Benden, Klaflen, Gevlagten, Soorten, Ondersoorten en Afwijkingen af te delen, naar welken Regel hij dat weinige, wat hij er van bezit, in een natuurlijkeorde en schikking zal kunnen plaatsen. Het ontbreekt in deze opzichten geenzonder aan voorname Voorgangeren, met welker Boeken en Schriften een Liefhebber raadpleegen kan. Sommigen derzelven hebben den Oorsprong en de Eigenhappen der Lichaamen onderzocht en anderen hebben zich stelslegendelijk, dezelfde in een zekereorde te schikken; en de een is hier in gelukkiger gewest als de andere. In dit geval moeten wij aan de Ritter Linnaeus de voorrang laten, wiens grote samenwerking met de Natuur door de gehele geletterde wereld een algemeen roem behaald heeft, niet ten onrechte tegenover verscheidene rangschikkingen van andere, niet minder geleerde, natuuronderzoekers, groote twijfelingen zijn geopperd, en vele hekkelingen tegengevorkt worden. Terwijl wij echter nog zo gelukkig niet zijn om het mineralenrijk van deze schrijver bij zijn groot samenstel gevoegd te zien, zo kan het samenstel van Wallerius voor alle andere samenstelselen dienen, voorzover men de klasifikatie en rangschikkingen der stukken in een kabinet beoogt. Onder de toekomst openbaart zich voor beginnende liefhebbers terstond een grote zwaarheid, dat zij namentlijk de korte schrijfwijze van de beroemde Linnaeus niet zo ligt of zo scheelijuk verstand, weshalve zij geraden vinden, andere bekende schrijvers ter hulp te nemen, die eenig samenstel van de een of andere rangschikkingen der dier- of plantenexemplaren uitgegeven hebben, en de naamlijsten der boeken, die in ieder geval in handen zijn, kunnen reeds genoeg aantonen, wat JONES, Aldrovandus, Gesner, Rumphius, Seba, Klein, Marsigli, Ellis, Lesser, Vogel, Woltersdorf, Walch, Halle en meer andere in het ligt gegeven hebben. Door behulp van deze schrijvers kan men lichtelijk zien, hoe dan men de natuurlijke stukken zal kunnen schikken, hoewel het niet te lozen is, dat deze schrijvers geenszins met elkaar overeenstemmen, door dien een ieder de geflagten uit een verschillend oogpunt beschouwt, en daarna de rangschikkingen ingesteld heeft. Ort- ) Zedert de Uitgaaf van het Duitse Werk is ook het derde Deel van Linnaeus samenwerkend handelend van de Mineralen, in het liggen gekomen, behorende tot de twaalfde Uitgave van het samenwerkend der Natuur. In het zelve bevinden zich almede vele Rellen, die nog grote twijfel en onzekerheid ontketen, als bij voorbeeld het planten van de Krijallen onder de Zouten en het verklaren van alle Kalk voor een dierlijk gewrocht, om van andere Rellen niets te getragen, welker bijzonderheid men dan het duidelijk ge Gewaar word, wanneer men een Mineralen Kabinet naar het samenwerkend Van deze vermaard en in der daad grote Natuuronderzoeker zelfs niet. (d') Men mag hier onder reekenen de Mineralogie en het Woordenboek van Bomare, en het geen van de Nederlandse bekwaamde Natuur Onderzoekers geschreven hebben, zijnde de Naamen van Gronovius, Houttuin, Nozeman, Berkhey, Vosmaer, Boddaert, Slabber, Meese, Sepp en meer andere, beroemd en bekend genoeg. Voor woorden. Onderhouden kunnen wij niet onaangemerkt voorbij gaan, dat het geheel een andere zaak is, de schepzelen in een boek of op het papier in een zekere orde te scharen, of die in een vertrek en in kabinetten ordentelijk te plaatsen. In een boek kan men ze naar hun natuurlijke merkteken afdeelen, zo als ze volgens de werkingen der natuur op elkander moeten volgen, maar in een kabinet laat zich dit nooit naar de strenge regels doen, want men moet in het laatste geval dikwijks met de grootte en het beloop der stukken, alsmede met de plaats, waar ze staan, of leggen zullen, en met de welvoeglijkheid, die men ten opzichte van het uiterlijke oog en aanziend in een kabinet te overwegen heeft, te raad gaan. Dus passeer op het papier een rhinoceros en een muk wel bij elkaar, maar in een kabinet zouden ze niet gevoegd naast elkaar kunnen worden geplaatst. Een eenig onvormig stuk, dat volgens zijn aard en natuur mee tot een meubeltje fraai en sierlijk stukken behoort, zou dikwijls het aanzien van de fraaijes stukken verdonkeren, of ten minsten altijd een anstoot voor het oog zyn, als men het bij de andere stukken wilde laten leggen. Wij zijn derhalve van gevoelen, dat men bij de rangschikking van een kabinet wel op een zeker samengestel te letten heeft, maar zich ookzelf van de vrijeheid te moeten bedienen, zo dikwijls van de strenge regels een classificatie af te wijken, als het uiterlijke aanzien der stukken, en de hoedanigheid van de plaats, waar men ze leggen wil, zulks vereist. Het uiterlijke aanzien is in dit geval de beste leidraad, om een oplettend liefhebber te onderwijzen, welke zaken te zamen te plassen of niet, wanneer men maar de moeite neemt, de zaken niet oppervlakkig, gelijk de meeste beginnende liefhebbers gemeenlijk doen, maar met enige nauwkeurigheid te beschouwen. Terwijl de Natuur niet van boven af nederdaalt, maar van onderen opklimt, en niet eensklaps maar trapsgewijs ter volkomenheid overgaat, zo houden wij ook het daarvoor, dat men er bij de rangschikking van een Kabinet hoofdzaakelijk ook op letten moet om telkens van den onderste trap af te beginnen, en zo tot fraaier en edeler stukken over te gaan, opdat het Oog bij het beschouwen van Kabinetten niet alleen altijd wat nieuws, maar ook altijd iets volomethers en beelders te zien krijgt. Het is waar, dat dit tegens de Orde aanloopt, die de meeste Schrijvers in hun Zamenstelsels waarneemen, meestal van de beste Stukken beginnende, en dus tot de geringste Voortbrengselen der Natuur nederdalende. Maar bij de schikking van een Kabinet behaagt ons die wijze daarom niet, dewijl het Oog, wanneer het tegelijkertijd de beste en kostbaarste Stukken, die het meeste uitgewerkt zijn, te zien krijgt, in de overige en minder fraaie Stukken naderhand zo veel Vermaak niet vindt, waarom het ziele in het andere geval altijd bij opklimmingen iets fraaiser te beschouwen, en zich daar over te verblijven, heeft. Deze Regel dan vindt plaats, het zij iemand flechts in een bijzonder en enkel vak verzameld, of dat hij een groot en uitgebreid Natuur-Kabinet bij den brengt. Wy zijn derhalve van gevoelen, dat men zo wel om de goede Orde te onderhouden, als om het Oog verstendig met iets nieuws en beters te verlevendigen, in een groot Kabinet de Rangschikking van de Natuurlijke Zaaken op de volgende wijze behoorde te bepalen. Men Deze Rangschikking van een Kabinet van onderen opklimmende diend, schoon niet altijd, doch echter in vele gevallen tot Opheldering van de Trappen, naar welke de Natuur werkt. Uit de Beschouwing van de meenigerlei Soorten van Zand, Aarde, Klei en Krijt, is het gemakkelijk op te klimmen tot de kennis van alle Steenen van den Muursteen af tot aan den Diamant. De Zouten en Zwavel-Zoorten geven een goede Grondlaag om tot het Mineral over te gaan, en de Vorming der ruwe Klompen geeft Trapsgewijze de beste Opheldering tot de beschouwing der bijzondere Gewaspen in het Minerale Rijk. Wie zoude immers in staat zijn, die fraaije en bijzonder geformeerde Stukken in het Minerale te beoordelen, die geen kennis heeft van den Oorsprong der ruwe Klompen had, en hoe zal men deze beoordelen zonder de bestanddeelen te kennen, waar toe de Zwavel-Zoorten en Zouten niet weinig uitleveren ? Wie eindelijk zal een Steen kunnen beoordelen, die niet de minste kennis van de Aarde heeft? Men maakt een begin met de gemeende soorten van Aardse, en laat daarop de verschillende Klei- en Gezegelde Aarden, en dan de verschillende soorten van Zand volgen. Na deze konde men de Drup-Stenen en Tuf, de gemeene Zand- en Rots-Stenen; de Kalk-Stenen en Marmer, enzovoort, naar hun oorsprong; voorts de Gyps, Spath, en Ley; dan de Kleien, Kwarts en Kristallen, plakend de Jasper, Agaat, de ondoorzichtige, half- en geheel doorzichtige Edelsteen tot den Diamant toe, een bijzondere Plaats, gelijk mede de Glimmer, Talk-Steenen, Serpentin, en Asbest bij elkaar geplaatst worden. Is dus de Bende van alle soorten, die doorgaans het Veld bedekken, en zonder meer daarvan de Metalische Aarde af, want zodanige Aarde behoort na de Zouten tot een gelijk Metal gerekend te worden; waarvan er Bestanddeeltjes in gevonden worden, als IJzerharde Aarde bij IJzer, Lothoudende Aarde bij Loth, enzovoort. Maar mogelijk kon het iemand wonderlijk voorkomen, dat wij in een groot Kabinet ook een Verzameling van gemeene Aarde veronderstellen, men zal misschien vragen: waar toe dan een Verzameling van dergelijke dienen, als de gemeene Aarde, die overal in de geheele Wereld is, niets bijzonders of raadselrijk te zien is. Wij antwoorden, dat een zulke Verzameling van groot nut is, en dat het jammer is, dat men daar op tot nog toe niet meer heeft aangewend. Immers de Aarde is de Moeder van alles, wat daar op waft, en in de Aarde fleckt de Vruchtbareid der Zaak. Nu is bekend, dat niet alle Veld en Land, ook niet alle Landsprek een en dezelfde Zaak voorbrengt, want op de een plaats valt bij voorbeeld goede Tabak, die een andere nooit voortbrengt, in de andere Grond komt het een soort van Hout beter voort dan het andere, en wij zien aan vele Uitlandse Gewassen, dat zij alleen maar eigen zijn, aan hunne bijzondere Landsprek. Wij schuiven hier het Klimaat of de Landsprek geenzinnig uit, en weten zeer wel, dat zulks een groot verschil in het voortbrengen der Gewassen geeft; maar geloven tenslotte, dat de Gesteldheid van het Aardrijk geen minder oorzaak van dat verschil is. Dat blijkt, om dat niet alle Planten uit eenzelfde Landsprek, in alle die Landen voortkomen, die onder een en hetzelfde Klimaat liggen. Ja men ziet bij voorbeeld dat de Hop, de Meekrap, en veel honderd andere Zaak op een plaats overheerlijk gewassen, en maar weinig Meilen daar van daar geheel niet voortkomen. Wat is daar de Oorzaak van ? Zekerlijk heeft de gesteldheid van het Aardrijk de schuld daarvan. Wat zou dus nader kunnen zijn voor het Huishoudelijk en de Koopmanschap als een Onderzoek van alle mogelijk Aarden, welker Bestanddeelen men Scheikundig uitgevorteid en met eenen Offert gevolgd, dan kan men die Steenen laten volgen, die maar een Speeling van de Natuur, (gelijk men gewoon is te spreken) opleveren, als bij voorbeeld bijzonder geformeerde Kogels, Arend-Steenen, Boom-Steenen, en wat daar toe verder behoort. Op deze behoort de Versteende Lichaamen uit het Dier- en Planten-Rijk te volgen, echter zo, dat zij niet door elkander gehaspeld worden; maar dat ieder Gestel en Soort bij elkander geplaatst wordt. Aarde van in Ceylon houdende, enz. waar op de Kaneel-Boomen groeien Aarde van in Mecklenburg houdende, enz. waar op de bessen Hop waakt. Aarde van op Martinique houdende, enz. waar op dit of dat Soort van Koffie-Boonen groeit, Aarde van houdende, enz. waar op Dennen of Eiken, of Cedarren, of Wynstok voor- deelig wasven, en zoo verder; Dus zoude men uit de Vergelijking van vele Soorten van Aarden met hunne Bestanddeelen en Gewassen in staat zijn, best te beoordelen, welk Aardrijk vereist wordt, om in een en hetzelfde Klimaat zeker uitheems Product met succes voort te brengen, en welk nut zoude dit niet kunnen doen ? want men is naar eens volgens de Regels van het Huishoudelijke onderrecht, hoedanig een Aarde toe te bereiden is, dat ze een zeker Soort van Bestanddeelen heeft; en bekwaam wordt, een bepaald Gewas voort te brengen. Zie daar een Nieuwe, Nuttige, en Leerzame Beschäftiging voor Verzamelaars van Natuurlijke Zaken, zullende diegene, die het wezenlijke Nut daarvan beziest, het niet meer voor ziesbaar of belachelijk houden, dat men ook de gemeene Aarde verzameld. in Arzeneik op volgen, gaat zo tot de halve Metallen over, en van deze tot de geheele Metallen, tot dat men den Rang in het Minerale Rijk met de Zilver en Goud-Stuften befluit Het Rijk der Dieren schijnt voor het Oog in een Kabinet op het Minerale Rijk te moeten volgen. Het begin daarvan kan onzes oordeel het best gemaakt worden met enige Schepzelen uit de Zee, als Zee-Starren, Zee-Apels, Hoorns en Schulpen, (die, wanneer het mogelijk is, bij Paaren moeten geplaatst worden en ieder Geslag bij elkaar, als bijvoorbeeld de Tandheilege bijzonder, de Kijl-hoorns bijzonder, en zo verder, waarbij het uitlijk aanzien reeds veel bepaald, welke Stukken tot een en hetzelfde Geval behooren). Na de Hoorns en Schulpen laat zich de gedroogde of opgevulde Visserij voegen, (indien ze niet al te groot zijn,) dan de Kreeften, van welke men tot de Insecten en Vlinders overgaat, waar door men gevoegd op de Vogelen geleid wordt, die het best naar hunne Bekken en Pooten kunnen geschikt worden. Terwijl men ook een aanzienlijk gedeelte van de Half-vleesige Dieren of Amfibien in Glazen met Spiritus bewaren moet; zo is het noodig, niet alleen alles, wat tot die Classe behoort; maar ook andere Zaken, die men in Spiritus bewaard, bij elkaar te voegen. Wat de Viervoetige Dieren aanbelangt, zo moeten die naar hun Gebits afgedeeld worden, men plaatst deze met en benevens de enkelige Deelen van de Dieren terstond na de half-vleesige, kunnen dan eindelijk de Trui van het Rijk der Dieren met enige Geraamten van Mensen befluiting worden, achter welke men de Anatomische Toebereidselen zodoos droog als die in Spiritus staan, laat volgen. Van het Rijk der Dieren kan men tot dat der Planten overgaan, en daar tusken (naar het nieuwe en hedendaagse Samenstel) het Koraal plaatsten (g), waar toe eerst het Punt-Koraal, dan het Sterre-Koraal, eindelijk de (g) Wy hebben deze Rangschikkingen verkoren, niet om het nieuwe Samenstel, dat namentelijk de Koraal, de Hoorn - Koraal - Gewonnen, Zee - Hoefraders en Spongiën, alsmede Zee-Mosch, behoort, waarop men de Aard-Mosch en verder het geheele Rijk der Kruiden laat volgen, dat ten slotte met de Verzameling van alle vaste en vleeselijke vruchten, Gewonnen, Zaden, en derzelver buisjes en huisjes naar hunne Gewassen en Soorten beschreven Word, kunnen dan eerst voor de, door ’t Menschelijk vernuft, toebereide zaaken, en Konstruksen, die men doorgaans ook in de Natuur Kabinetten vind, schoon ze daar toe niet behoren, een plaatsje vergund worden. Een iegelyk ziet wel, dat wij hier slechts de Namen van enige Hoofdzaadelyke Classen opgenomen en ons geenzins aan een strengere orde van een zeker Samenstel gebonden hebben. Des niet te min geloven wij, dat alles, over het geheel beschouwd, gevoegelyk onder deze Hoofd-Classen zal kunnen geschat worden, zodat iegelyke Class in het bijzonder voor een nader en bepaalde Rangschikking volgens ’t een of ander Samenstel vatbaar is. Zo veel is ’er ten minste van zeeker, dat wij bij het dikwijzig beschouwen van verfchide groote Kabinetten altogether gevonden hebben, dat die Rangschikking, die wij zo even opgegeven hebben, altogether het meest in de Oogen straalt, en de Aanschouwer in een gestadige verwondering onderhoud. Eieter ontbreekt ons ook geenzins aan goede gronden, waarmede wij deze, anderzijds tamelijk wilgeurige Rangschaikkingen van een geheel Kabinet zouden kunnen rechtvaardigen, schoon ze met geen samenvloei van eenig Schrijver overeenkomen. Teile minsten kóóren naar deze onze Rangschaikkingen O o altoos Korallen Plantdieren zouden zijn, daarmede te beginnen, maar om dat het gevoeglijk scheint te zijn, voor het oog van diegenen die een Kabinet beschouwen, en van het een tot het andere overgaand in een zekere orde nogal nieuwe Vertooningen van Schepzelen ontmoeten, want hoe verre wij nog daar van af zijn, om het Korst als een middelweg tufijen het Rijk der Dieren en Planten aan te zien, kan blijken uit het klein Tractaatje van ons kortelings onder deze titel uitgegeven: Dubia Coralliorum Originibus animali opposita. Erlangen 1770. 4to. en ’t welk eerlang in ’t Nederduits zal het licht zien, II. Deel. * ^ # VOORREDE. altogether alle zaken van een Hoofd-Clas bij elkaar te staan, en men zal dus altijd in staat zijn, een stuk, dat men verlangt te zien, terstond te kunnen vinden, of te ontdekken, Wat in een of ander vat nog in het Kabinet ontbreekt, of wat ’er dubbeld of overtollig is. Zulke Liefhebbers integendeel, die een bonte regel maken, bezitten veeltyds een en dezelfde zaak meenigvuldig, zonder dat ze het weten, alzo niet zelden in de eene lade wederom gevonden word, het geen reeds in een andere te zien was. Behalven die staan ook zodanige Liefhebbers, (als zij grote Kabinetten bezitten) altijd in het onzekere, of zij een of ander onder zoort hebben, dan of ze hun nog ontbreekt. Terwijl ondertussen alles, wat wij tot hier toe gezegd hebben, nog niet alle omstandigheden bepaald, die bij de rangschikking van een Kabinet overwogen moeten worden, zo gaan wij nu tot de beantwoording van de tweede vraag over. 2 -) Voorkant Wy kunnen hier niet nagië een kleine Aanmerking over het bijeenbrengen van enige Natuurlijke stukken, bij te voegen. Er zyn namentlijk vele Liefhebbers die zomettyds een en dezelfde zaak veelvoudig bezitten, en het lukt zomettyds den een of anderen zulke zaaken meervoudig machtig te worden die tegen andere stukken gereken, raar, en zeldzaam te bekomen zyn, terwijl een ander door de halve wereld bijna nadergelyk zoekt, en het nog door moeite nog geld machtig kunnen. Het wonderlijkste is, dat veeltyds de zulken, die een zaak twaalfmaal bezitten, nog door geld nog door andere zaaken, die men daar tegen aanbiedt, te bewegen zyn, een enkel stuk van hunnen overvloed tot aanvulling van een ander Kabinet af te geven. Dit komt bij veelen uit een grilligen eigenzin voort, om just iets te bezitten, en zulks wel meervoudig, dat andere geheel niet hebben, nog krijgen kunnen. Dit soort van eigenbaas en inbeelding strookt niet met de plicht van mededeelzaamheid, die vooral bij de Liefhebber van de Natuurlijke Historie plaats behoort te vinden, daar het zeker is, dat men een Kabinet zonder onderlinge hulp niet volledig kunnen krijgen. Ten minste is het voor ons vree meer vergenoegen, wanneer we enige Vrienden, Bezitters van dezelfde zaaken, die we overvloedig bezitten, maken kunnen, als zelfs een zaak twaalfmaal te bezitten, want ons oog wordt met vele gelijke stukken van een soort niet meer verzoet als met een paar, zelfs houden we het geen enkel hebben meer in eer en waarde, als het geen in menigte voor ons legt. VOORREDE. In welke Kasten, Kabinetten, of Landen, op welke wijze zal men de Natuurlijke Zeldzaamheden in een Vertrek plaatsen of leggen? Deze Vraag laat zich niet regt bepalen, alzoo dit van een enkelig soort zinnelijkheid en gelegenheid afhangt, echter kunnen we enige algemene Aanmerkingen maken, daar van iemand bedienen kan, zo veel hij daar toe gelegenheid heeft, indien hij 'er smaak in vind. Sommige Liefhebbers vinden het geraden alle haar zaaken in Dozen te doen, (gelijk vele Insecten bewaren,) en op de Dekzels te schrijven wat 'er in is, doch het regelmatig openen der Dekzels veroorzaakt veel moeite, en voor het oog geeft zulks geen vermaak in. Wat de Kaften met schuifladen aanbaken, zo verstaan wij daar onder, die op een voet staan met vier poten, nieuw werk als Harte of Reepoten uitgewerkt, en van den grond twee voet verheven, op dat de onderste laad van de Kist niet te laag komt, want om niet te spreken, dat het diep bukken bij een grote Verzameling zeer onaangenaam en laatig is, zo heeft men ook aan te merken, dat het aan het oog hindert, de Natuurlijke stukken zo laag aan den grond te beschouwen. In het boveneind van deze voet kan men een eenige grote en geheel doorgaande laad met twee hengels maken, die van binnen dieper is dan alle bovenladen, ten einde daar in zodanige grote stukken te plaatsen, die in de overige ondiepe laden niet gevoegelijk kunnen leggen. De Kist zelf, die op deze voet geplaatst wordt, bestaat uit twee langwerpige, op elkaar geplakte, en wel op elkaar uitende Kisten, waarvan ieder een middenschot en aan iedere zijde van dien zes laden heeft, dus ieder der twee Kisten 12, en de gehele Kist of Opstel 24 laden in twee rijen heeft. De gehele hoogte van de Kist moet zo zijn, dat een Persoon van middelmatige grootte gevoegelijk in de bovenste laad zien kan, als men ze uithaalt, zonder dat men nodig heeft, de gehele laad uittrekken, en om laag te houden. Iedere laad moet niet over de anderhalf voet lang, en twee voet breed zijn, en als iedere laad op zin zelf drie duim diep, dan zal alles gevoegelijk daar in kunnen worden geplaatst. Worden in tegendeel de laden dieper gemaakt, dan vinden zij. laden in de bepaalde hoogte van de geheele Kaft met de voet daartoe gerende geen plaats, behalve dat dan de kleine zaaken zich te veel verbergen en geen aanzien hebben, als ze in al te diepe laden leggen. Veel eer kan men soms de laden vrij ondiep onder drie duim laten maken, wanneer er vlakke en platte zaaken in de geheele Kaft zullen geplaatst worden, zodat er na verificatie der omstandigheden 18. tot 24. laden boven elkander kunnen. Terwijl we nu al tevoren reeds aangetoond hebben, dat het beter is, alle zaaken van een Soort en Geval bij elkander te leggen, waar door het veelvoudig gebeurd, dat een plat stuk en een verheven stuk bij elkander moeten geplaatst worden, zo kunnen we er onze toestemming niet aan geven, wanneer de Liefhebbers in een Kaft laden van verschillende hoogte bij weg van evenredige vermindering maken. Voórrede. XVII Het is verstandig, om de grote stukken onder, de kleineren in het midden, en de platte stukken in de bovenste laden te leggen. Want dit veroorzaakt, dat de zaaken niet bij elkander kunnen, die toch bij elkander behoren. We hebben boven gezegd, dat deze Kaft moet uit twee langwerpige op elkander staande Katten moet bestaan, konende in het midden afgelopen worden. Dit oordeelen wij deswegen goed te zijn, om, wanneer ieder langwerpige Kaf kan aan weerskanten een hengsel hebben, (gelijk de registratuur kasten in de Secretaryen,) in tijd van brand of enig gevaar dezelfde en op die wijze een geheel Natuur-Kabinet gemakkelijk weg te dragen en te bergen, of te ver- huizen is, zonder dat men noodig heeft de Laden uit te halen of de Naturalie aan te raken. Evenzo kan men zodanig Kabinet of Kast van boven plat laten, of er een Opel van drie of twee Trappen opzetten, en in beide gevallen enige grote stukken, die geheel in geen laden gaan, er op plakken, om daar door aan te tonen, welk soort van Naturalie in zodanig Kabinet leggen. Zo kan men ook, indien de menigte van grote stukken zulks verlangt, bijzondere stellages daar toe vervaardigen, die in de Vertrekken of vrije stand, in de gedaante van Piramiden, of tegen een wand leunen met het opschik van een Turksche Tent, waarin twee, drie of meer boogsgewiss uitgeholde planken leggen. Wat de Glaasje-kasten aanbelangt, zo veld men dezelfde, gelijk de voor- gaande, op een soortgelijke voet met twee doorgaande glazen deuren, zijn- de van binnen of met planken belegd, of tegens de wand met verscheidene gevulde gemaakte cardoezen, waarop men grote zaken stellen kan, voorzien; Het oog moet zelf de schikking daarvan aan de hand geeven, gelijk het dan ook voorts van de smaak en het vermogen van de Bezitter afhankt te beraamd hebben, wat verder tot praktijk en verlies van alles verlangt word. Want wij zouden onnodig wijde opzichtig zijn, wanneer wij alle zinvolle uit- vindingen aanhaalen wilden, die men wel in Keizerlijke, Koninklijke en Vorstelijke Kabinetten ontmoet. II. Deel. Is men nu met goede Kalen en Kabinetten voorzien, zo is het weer eens even, hoe men de zaak in diezelfde legt, maar men heeft ook hier nog veel te letten. Want gelijk het er kaal uitziet, wanneer er te weinig Stukken in een laadje leggen, zo is ook een te grote meenigte van zaak in een laadje voor het gezicht onaangenaam, dewyles het oog daar door in Verwarringen geraakt, en de Stukken niet duidelijk in het gezicht vallen. De beste en fraaiste wijze is zonder twijfel, om de Stukken, indien men het zo krijgt kan, paar aan paar in gelijke reeksen te plaatsen, zodat altijd twee gelijke Stukken bij elkaar, en ieder paar een weinig van het andere afgezondert komt te leggen. Deze regels kunnen doorlaagd rood of groen viltjes van elkaar afgehouden worden, om het verschuiven, bij het uittrekken der laadjes, te verhinderen, maar de geheele vlakte van den bodem wordt met Boomwol, Zijd, Tryp, Fluweel, of Fluweel-Pluizen overdekt. Terwijl ook de Stukken verfchide kleuren hebben, zo verlangt veelal ook de vlakte waarop ze gekozen te leggen een bijzondere kleur, om het geen er op legt, die te beter te doen afsteken. Daarom is bijvoorbeeld Witte Natuurlaken fraai op een Violet kleurde grond, Afstrijkgauwe Laken goed op een Oranje kleurde, en zwarte Laken worden op wit geplaatst, Gele zaak op Hemelsblauw, en zo verder, kunnen de Boomwol Watten, of wat men tot onderlaag gebruikt, daarna worden verwerkt. Hetzelfde vindt ook bij de Glazen - Kalen plaats, welke wand met de vereiste kleur geschilderd wordt, om aan de zaak, die er in laken zullen, een aanzien te geven. Dus is de Witte en Roode kleur voor verfchide zaak goed, de Blauwe voor Vogels, de zwarte, donkere of Violette kleur voor de Witte Koralen en Zeegewassen, ten minsten hebben wij, indien ons onfe eigen smaak niet bedriegt, in verfchide gevallen gevonden, dat die wijze van schikkingen legerlijk en aanvaltig is. Men heeft ook Naturalien, die uit enkel kleine brokken en korreltjes bestaan. VOORREDE. XIX Het is daarom nodig, op een bijzonder soort van bakjes of huisjes bedacht te zijn, in welke men zulke zaaken leggen kan, om ze voor verfrostingen te bewaaren. Zoo men hier toe geen vakjes van kaarten, blaaden, bordpapier, of goudpapier verkiest, zo kan men ook de kleinste soort van suiker glaasjes met wijde openingen allen van een grote daartoe nemen, welke men toebindt, en overzijde naast elkander in een laadje legt, hetgeen zeer wel met de Verzameling van Aarden, of van Zaaden gescheiden kan. De overige grote Naturalien, als Dieren en dergelyke worden, naar dat men er veel of weinig van bij een heeft, vrij in het Vertrek geplaatst, of ook op en ter zijde van de Kabinetten gefeld, of aan de wand en zodanig opgehangen. Door allen deze heeft men echter niet uit het oog te verliezen de zorg, om ieder stuk behoorlijk met zijn Naam of Cijfer te voorzien, die vervolgens in een Catalogus overgedragen werd, alwaar men de Beschrijving en het Vaderland van ieder stuk aangeteekend vindt. Nu zou dit wel goed zijn, indien dit volgens het samenstel van Linnaeus geschieden kon, maar dit is geheel geen arbeid voor elk Liefhebber, want men diende bijna in de Natuurlijke Historie zelfs een Linnaeus te zijn, indien men overal den Linnaeus verstaan wil, want er wordt een bijzondere Geschiedenis toe verlangt, zo veel bijzondere Namen bij een te smellen en te verstaan, door dien men te vergeefs met de Woordenboeken daar om te komen raadpleegen zal. 3.) Wat heeft de arheidzaame Hand der Kunstenaars aan de Natuurstukken te doen, om haar innerlijke schoonheid te ontdekken en te bewaren? Wij zijn er niet mee tevreden, de Natuur alleen van buiten te betrachten, wij verlangen haar ook van binnen te zien, en haar hoedanigheid te kennen. Terwijl evenwel de Natuur het best van haar Kunst in de meeste gevallen op het oppervlak der Lichamen teelt tonen, zo kunnen wij daar mee tevreden zijn, vooral wanneer door de onderzoeking van de inwendige gesteldheid der zaken, de uiterlijke Pracht en schoonheid zou worden bedorven. 4.) Wij moeten dus een onderscheid maken tussen zaken, die door de Kunst opgehelderd, of die door dezelfde bedorven worden, waarover wij thans enige Aanmerkingen willen mee delen. De Soorten van Aarde en Zand hebben geen vijfde toe bereiding nodig, als dat men ze van vreemde delen zuiverd. De enkelde Steenen vereischen aan een kauw gepolijst te worden, vormende die vlakken gepolijst, die het gevoelijkt boven te leggen. Men kan ze in klompen behouden, of in Vierkante blaadjes zagen, en in het laatste geval zorgt men er voor, dat ze even groot zijn, van boven gepolijst zijn, en van onderen in hunne ruwe gedaante blijven, om het oog dus daar aan te gewennen, dat men de Steenen in hare ruwe gestalte leert kennen, wanneer ze nog op het Veld liggen, of in de Steenbreuken tekenen. De zijde waar men de Steenen of Marmors wil gepolijst hebben, moet kundig en met oordeel aangebracht worden, want laat men dit in de keuze van de Steenfabrikanten, zo doen zy het zomtijds aan de ongeschiktheid van de vlakken, zo dat men de stukken dan nooit zodanig leggen kan, dat de gepolijste zijde altijd recht boven op komt. Van de Edele Geestestesten tragt men altijd een stuk ruw, en het andere gepolijst te hebben, en daar de uitgevonden Glas-Compotities van dezelfde kleur bij te doen, om zo het echte van het onechte wel te kunnen onderscheiden. De Versteeningen moeten eerst gewassen worden, en met een lap sterktewatertje schelijk afgeborsteld worden, op dat het versteende Lichaam voor de dag komen, en van het aankleedende Steen of Zand gereinigd wordt. Aan de onvormlijke stukken kan men met een hamer het wilde Gevaarte afbijten, en hun een beter vorm geven. De oppervlakte van versteeningen worden niet gepolijst, maar men zaagt ze door midden, en polijst de inwendige vlakten, indien men vermoedt, dat ze van binnen iets merkwaardigs hebben, dog de meeste stukken zijn beter, zo te behouden, als er iets aan te veranderen. Indien het kan, zoekt men de dubbelten bij elkaar, om de Moedersteen zo wel te hebben, als het versteende, hetgeen men in die klomp vond. Zijn de Versteeningen in grote brokken, zo maakt men gereguleerde Vierkanten daaruit, indien men ze daardoor niet van hun merkwaardigste deel berooft. Aan de Metalen stukken is verder niets te doen, als ze rein en blinkend te hebben. Men kan dus de meesten, indien ze harde klompen zijn, met heete Loog of met Zeepwater boenen, maar om ze te polijsten is zeer onnodig en beneemd hun doorgaans het leerzame en fraaije, mitsgaders de rareiteit. De hoorns en schulpen, door welke de kleur en glans een hoofdzaak uitmaken, moeten van hun buitenste ruwe huid gezuiverd worden, om hun echte kleuren voor den dag te doen komen. Dit kan bij zeer weinige met sterk water, bij meerder soorten, met loog van houtafvale en bij de meesten met azijn, waarin ze geweekt worden, gefschreven. De glans geeft men hun door het wrijven met een wolle lap tot ze warm worden. Alle gebruik van vernis en wasch, alsmede het vissen, berofst hun van hun natuurlijke schoonheid. Men zagt van iedere hoofdsoort een hoorn geheel door, om de kamers van binnen in de hoorn te zien. De zee-appels, die geen stekels hebben, kunnen met droog peespeen rein gemaakt worden, en hetzelfde is toegepast bij alle zee-staren, kreeften, en soortgelijke zeepzelen. De koraalen moeten voor het meerdere gedeelte geheel niet behandeld worden, maar het is beter, dat men ze in hun natuurlijke staat laat. Want hoort men ze, zo bederft men de sterretjes; komt men met een bytend water daarop, zo vreet hetzelfde stuk gaande, of maakt vlakken, en door veroorzaakt men de wonderbare oppervlakte. Dit is in het bijzonder ook bij het hoornachtig koraal of bij de zee-haften te overwegen, opdat men zich vooral niet van hunne kalkachtige schors berove, onder voorwendsel van ze schoon te maken, want deze schors is haar voornaamste leeraad. Dog men kan aan de ingekrompen hoornfgewassen, die geen schors hebben, een goed fatsoen en beloop geven, wanneer men ze op een vochtige plaats legt tot ze week worden, en ze naderhand naar welgevallen verbuigt en ze dus weer lac draog worden. HOORREDE. Alle Vogelen en Dieren, die opgeveld worden, moeten dezelfde gestalte behouden, die zij te voorover hadden, en men moet zorg dragen, dat nog de Hals noch het Lichaam te dik of onvormig worden. De Oogen moeten zo gekleurd zijn als de natuurlijke, en het Postuur, waarin men ze ziet, moet met dat overeenkomen, het geen naar hunne bijzondere Levens-wijze geschaft is. Bij de Vlinders en Insecten is 'er voornamelijk maar op te letten, dat zij alle hunne Ledematen en Gevoelshoorren behouden, en niets van het staan hunner vleugelen verliezen. Om de Vissen goed op te zetten, kan men van Boomwol een Rol of Lichaam evenredig met hunne grote op een Tafeltje vast houden, en daar over de natte Huid met de Schubben en Pinnen met Kop en Staart heen trekken. Wat in Spiritus komt, is het best in Koorn-Brandewijn te bewaren, terwijl die, altijd blank en helder blijvende, de zaak het beste vertoont, waar tegen andere Spiritus geelachtig of bruin wordt, of de Infectie te veel aanvangt. De verzameling van Houten bestaat in Plaatjes, die uit het Hout naar de lengte gespleten zijn, en aan een kant de Boomforschning nog hebben moeten, om dus niet alleen het beloop der Houtaderen, maar ook het uiterlijk aan-zien van het Hout te leren kennen. Dog wy gaan het overige van het Ryk der Planten voorbij, terwijl aan het zelve de bloote Natuur, zoodanig als zij is, zonder enige Kunst, vereist wordt, en gaan dus tot de Beantwoording van de volgende Vraag over. 4.) Waarop moet je letten, als men de Naturalien onbeschadigd onderhouden, en voor het verder bewaren zorgt. Voorheer heeft men op het Vertrek zelf te zien, waarin de zaak korren. Het moet of naar het Noorden toe gelegen, waar in geen Zon schijnt, of zo het aan de Zuidzijde gelegen is, moet het voor de Zon wel bewaard worden, door dien anders de meeste zaaken door de lengte van tijd haar kleur verliezen. Men moet zelden in zodanig een Vertrek de vengsters geheel openzetten, op dat er geen Vliegen, Motten of andere Infecties inkomen. Ten dien Ende heeft men ook alle gaten en hopen voor het inkruipen van Spinnen, Motten, of enige ander Ongeleide Dier te bewaren. Het Vertrek moet vervolgens volkomen droog zijn, en geen vochtige of zweetende Muuren of Vloeren hebben, daar en boven van een Engelse Schuursteen voorzien zijn, schoon er nooit ingestopt wordt, alleen maar om bestendig Verse Lucht in het Vertrek te hebben, door dien alle Damp en Reuk van Naturalien daar door uit trekt. 