title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: X NIEÜW MALEISCH-NEDERLANDSGH WOORDENßOEK ^, MET ARABISCH KARAKTBR NA AR DE BESTE EN LAATSTE BRONNEN BE WERKT DOOB ■0.^' (/'' I3erde verbeterde en vermeerderde druk. BOEKHANDEL EN DRUKKERIJ voorheen E. J. BRILXi liEIUEN. 1916. PL VOORREDE VAN DEN'SCHRIJVER. Nauwelijks was de correctie der proeven van den tweeden druk van het Nieuw Nederlandsch-Maleisch Woordenboek afgeloopen, of eene tweede uitgave van het Nieuw Maleisch-Nederlandsch Woordenboek met arabisch karakter bleek noodig te zijn. Ook die bieden "wij hier aan, voorzien van belangrijke verbeteringen en vermeerderingen. Het Supplement op dit Woordenboek, vroeger afzonderlijk uitgegeven, is er nu in verwerkt en bovendien zijn er in opgenomen al de aanteekeningen, die wij sedert de verschijning daarvan nog maakten. Voor den regel, bij de transscriptie gevolgd en de namen der schrijvers, die ons het meest de stof voor onze aanteekeningen leverden, verwgzen wy naar hetgeen wij in de voor- rede van het Nieuw Ned.-Mal. woordenboek meedeelden. Aangezien eene opgave der Handschriften, door ons geraadpleegd, meer bij dit Woor- denboek op hare plaats is, hebben wij die in de lijst der verkortingen zooveel mogelijk opgenomen. Dat deze tweede druk een even goed ont- haal möge vinden als de eerste en velen een goede hulp zy bij de beoefening van het Maleisch is de wensch van Leiden, 15 Aug. 1902. den Schrijver. 3393^4 VOORWOORD VAN D«. A. A. FOKKER. In opdracht van de firma vh. E. J. Brill belastte ik me met het nazien en persklaar maken van het laatste gedeelle van dit woordenboek (van blz. 833 af). 't Spreekt van ^elf dat ik in al de reeds te voren genoemde woorden, ook in dat laatste gedeelte, geen verandering in de spelling heb aangebracht. Echter heb ik me wel veroorloofd zulks te doen in de nieuw genoemde woorden, Ook heb ik menigmaal iets toegevoegd of geschrapt. Afleidingen uit het Skr., Arab. of Port, ondergingen hier en daar verbetering. Yeel Javaanse woorden, die mij volmaakt overbodig leken, liet ik weg. De speliingwijziging betrof meer dan eens de zuivere uitspraak (zo veranderde ik mawc^or in mandoer^ n^gari in n^g^ri enz. enz.). Tevens vermeldde ik overal de naam Wilkinson, schrijver van het verdienstelike grote Maläy-English Dictionary (Singapore, Kelly & Walsh tiimited, 1903), waar deze afweek of enkel aan V. d. Wall toege- schreven woorden of beteekenissen bevestigde. Enkele nitsluitend van hem herkomstige woorden näm ik mede op. Bij mijn dank aan de uitgevers voor de vererende taak voeg ik mijn beste wensen vobr het debiet van dit voUedigste en betrouwbaarste der bestaande Maleise woordenboeken. Amsterdam, 8 April 1914. F. LUST DER VERKORTINGEN. Ab. Tarn. Hikajat Aboe Tamäm. Abd.-Abdoellah bin Abdoe'lkadir. Abd. seh. wrdb. Abdoellah Schets van een woordonboek. Abd. Moel. Sjai'r Abdoel Moeloek. acc. accidenteel. act. actief. ald. aldaar. Am. H. Hikajat Amir Hamzah. anat. anatomisch, Arab. Arabisch. Asm. Pat. Hikajat Asmara Pati. Bat. Bataviaasch. bedr. bedrijvend. bep. obj. bepaald object. Bid. Sar. Sjair Bidasari. Bijdr. t. 1. en volkk. BQdragen tot de taal-, länd- en volk^nkunde. Bioemi. Zed. verh. Bloemlezing van Zedekundige verbalen, een dus ge- noemd Maleisch Handschrift. Bocht. Hikajat Bochtijar. Boeng. Ramp. Bloemlezing uit de Maleischo geschriffen, met laiijnscb karakter, door mij uitgegeven bij de firma E. J. Brill. Boeng, ramp. bös. Groote bloemlezing met arabisch karakter, gel itho- grafeerd, uitgave P. W, M. Trap. Beer. Baj. Hikajat boeroeng bajan boediman. Bosi'lkat. Bostanoe'lkatibin. b.v. bijvoorbeeld. C. en Cr. Crawfurd, Caus. causatief. Ch. Maim. Hikajat Chodjah Maimoen. Chin. Chineesch. C. en S. Clifford en Swettenham, de B. de Bode. -. de Br. K. de Brut/n Kops, : . , ;: ; - VI LUST DER VERKORTINOEN. de HolL de Hollander, d. 1. Cr. de la Croix. Dew. Ag. M61. Hikajat Dewa Agas Mölela. d. i. dit is. dir. obj. direct. object. Dr. F. Dr. A. A. Fokker. ^ Dul. Dulaurier. Eng. Engelsch. e. s. V. eene soort van. F. en Fay. Favre (l'Abbe Favre, Dr. F.). üg. figuarlijk. Fr. Fransch. 0. V. W. Gerth van Wijk, H. en Hik. Hikajat. Hik. Abd. Hikajat Abdoellah. Hik. Bang. Hikajat Bangka. H. Boedj. Hikajat Boedjangga. H^ Groel. Hikajat Groelara. H. ior. Hikajat Korisj. H. Ind. MÖng. Hikajat Indra Möngindra. H. Ind. Bang, Hikajat Indra ßangsawan. H. Naj, Koes. Hikajat Naja Koesoema. H. Nod. Sj. Hikajat Nodir Sjah. H. Prab. Dj. Hikajat Praboe Djaja. H. Tj. Wan. Fat. Hikajat Tjekel Waning Pati. Hik. Sj. Mord. Hikajat Sjah MÖrdan. Hind. Hindoestani. HS. Handschrift. HSS. Handschriften. H. T. Hikajat Hang Toewah. Ibr. b. Chas. Sjai'r Ibrahim bin Chasib. id. idem. ind. obj. indirect object. Ind. KSs. Sjai'r Indra K^sna. intr. intransitief. 1. P. Hikajat Indra Poetra. i. pl. V. in plaats van. Ism. Jat. Hikajat Isma Jatim. Jat. Koest. Sjai'r Jatim Noestapa. Jav. Javaansch. K. B. Kokki Bitja, het Maleische Eookboek. Kai. Dam. en E. D. Hikajat Ealila dan Damina. LUST DER VERKORTINOBW. Keas. en K. Keasherry, Kin. Tab. Sjai'r Kin Taboehan. Kw. Kawi. L. Leydecher. Lang. Boew. Hikajafc Langlang Boewana, ook L. L. B. lett. letterlijk. M. en Marsd. Marsden. Mad. Sjai'r Madli. Mal. Malaka, ook Maleisch. Mal. br. Maleische brief. Mal. Sam. en M. S. Maleische samenspraken. Mans. Sj. Sjai'r Mansoer Sjah goempita. mar. maritiem. Mes. Kag. Hikajat Mesa kagoengan Sira Pandji Wila Koesoeraa, Mes. Pr. Dj. Hikajat Mesa Praboe Djaja. Mön. M^nangkabauwsch (beter Minangkabauseh, Dr. F.). M. R. Hikajat Makota sßgala radja. Meurs. Meursinghe. Mid.-Sum. Midden-Sumatra. N. Netscher, Nod. Sj. Hikajat Soeltan Nodir Sjah. Ned. Nederlandsch. Niem. bl. Niemann bloemlezing. N. M. Hikajat Noer Moehammad. obj. object Oend. Mal. Hoekoem oendang-oendang Malakat Oend, Djamb. Hoekoem oendang-oendang Djambi, O.-L Oost-Indie. O.-Sum. Oost-Sumatra. onb. obj. onbepaald object. onz. onzijdig. Päd. bovl. Padangscho bovenlanden, p. en pag. pagina. Pant, Pantoen. pass, passief, P^l. Abd. P^lajaran Abdoellah ka Elantan enz. P61. Dj. Hikajat P^landoek Djinaka, Perz. Perzisoh. Pgn. en P. PijnappeL Pist, Pistorius. Poel. Pin. Poelau Pinang. Hoesp. R, Hikajat Poespa radja. Port. Portugeesch. Vm LUST DER YERK0BT150EN. Pr. Dj. Hikajat Praboe Djaja. R. P. Hikajat Radja-radja Pasai. R. Chaib. Hikajat Radja Chaibar, r, T. b. regel van boven. \ R. V. Eys. Roorda van Eysinga. r. V. 0. regel van onderen. Sadj. Mal. en S. M. Sadjarah Mölajoe. Saif Dz. Hikajat Saif Dzoelisan. Sehr, schrijver. Sör. B. Hikajat Sörangga ßajoe. Si Misk. Hikajat Si Miskin. Sing. Singapoera. Sj. Sjair. Sj. Ard. Sjai'r Ardan. Sj. Dzoeb. Sjai'r Dzcebaidah. ! ) Soelt. Jah. Sjair Soeltan Jahja. Har. Sjai'r Haris. Sj. Ind. Kös. Sjai'r Indra Kßsna. Skr. Sanskrit. Soend. Soendaasch. Sprw. Spreekwoord. Suppl. Supplement op het Woordenboek van PijnappeL Soelt. Ibr. Hikajat Soeltan Ibrahim radja Erak. Sw. Stvettenham. Tarn. Tamil. Tarn, ed Dar. Hikajat Tamim ed Dari. T. T. T^Jca-t^ki t^rhang een spelboek met Ar. kar. trans, transitief. Tug, Tugault, woordenboek. Tgds. t. l. en vlkk. Tijdschrift voor taal-, land- en volkenkunde. Y. d. Tk. van der Tuuh. v. d. Tn. van der Toorn, V. d. W. von de Wall. verb. verbastering. vergeh vergelijk. vulg. vulgair. wed. wederkeerig. "W.-Sum. West-Sumatra. Wrdb. woordenboek. W.w. werkwoord. z. 0. en zie ald. zie aldaar. = gehjk. db plus minus, ongeveer. NIEÜW MALEISCH-NEDERLANDSCH WOORDENBOEK. «^1 ab, bus, meestal van tin, be- staande uit twee in elkander sluitende holle cilinders, gebruikt tot berging van gepraepareerde opium. \^\ aba, gloeien, heet voelen van het lichaam; gloed, wärmte. C, en S. LI aba, Arab. van aboe^ vader; ahoe Alij de vader van Ali; ahoe Hha- jdt, vader des levens, fig. voor den regen. ^L^l iba', Arab. afkeerig van iets zijn, weigeren, ongehoorzaam zijn, met tegenzin iets doen. ''liXxjl ibtida', Arab. beginnen, begin, aanvang ; hoeroefoe 7 ibtida\ aanvangspartikel, waarmede een nieuwe zin begint; lilihUda\ om te beginnen. oüf abtar, Arab. zonder, of met körten, staart, verminkte. 4X.:SXj| abdjad, Arab. aiphabet, naar de vier eerste letters van het oude Arab. aiphabet, die ook als getalmer- ken werden gebezigd en nu nog dienst doen bij geheimzinnige berekenin- gen^d^ngan hilangan aftd/adJjVolgens de berekening met dit aiphabet; d^ngan p^ngatoeran abdjad, alpha- betisch gerangschikt. Jof abad, Arab. wat wel een be- gin heeft,maarzondereindeis;eeuwig in de toekomst; ook eeuw, h.v.pada abad inty in dezen, onzen tijd, in deze eeuw, zie abid, eeuwig en altoos, in eeuwigheid, voor eeuwig; abadoe H abadina^ in alle eeuwigheid, van eeuwigheid tot eeuwigheid. ^4X0! abadi, Arab. eeuwig in de toekomst. &jcXjt abadijat, Ar. eeuwigheid. ^1 abar; mMgabar, iets in zijn vaart belemmeren of tegenhouden, zooals b.v. een te hoog tuig of een te zware deklast op een vaartuig. wjI aboer; mengaboer, verkwisten; p^ngaboer^ verkwister; aboeran ver- kwisting. Zie hamboer. '"lol ibra', Arab. het vrijstellen, kwijtschelden; vrijstelling, kwijt- schelding. jva^LjI ibrähim, Arab. Ä^braham, [jOy-^^ abra§, Arab. melaatsch, melaatschh^id ; meervoud boers, zie boeroes. 2 jf^f ijj^^ abrak, Arab. moskovisch glas, mariaglaS; mica. j^l abas, verb. v. ^[j^. IjmjI aboes, L breuk, onderdeel van een munt; pasmunt; denkbeeidig tiendegedeelte van een timah of ke- peng^ waarvan 10 = 1 duit zijn. Ook haboes. II. Mön. = r^boes, zie ald. 1^1 abis^ = habfSy zie ald. <Xji-j| abäd, Arab. verwijderd. Zie Jju ij| abang, I. oudste broeder of zuster, ook oudere neef of vriend en in het algemeen als aanspraakstitel voor gewone, doch oudere onbeken- den; abang sapoepoe, volle neef; a. doewa poepoe, achterneef. Het is gemeenzamer dan ^ntjik. Ook in ge- bruik voor den oudere van twee echt- genooten ; m^ngabangkan^ iemand met ahang toe- of van bem spreken. II. Jav.rood; fta^^ran^ abang jZwsl- velarsenik of roode zwavel; abang toewa^ donkerrood; a. moeda, licht rood. Ook verk. tot bang, b.v. batik bang, rood gebatikt kleedje, III. ^bang, zie bang, j^l aboek, stof, molm, poeder in graan of hout, ook overdrachtelijk ge- bezigd van geld of goederen; aboek ger^gadjij zaagmeel, zaagsel. Zie ook aboe. MÖn. hoofdhaar. %Jbl abloer, I. meestal habloer, kristal; Perz. baloer, bergkristal; ook e. 8. V. medicinalen heester = lada pahit. II. ook habloer, bont, gevlekt, C, en S. in een lateren druk schrijft Sw. hablokf grijs, muizenkleur van paar- den. Zie bij belang. tJbt abilah, Perz. de kinderpok- ken = katoemboehan, Mal. Zie bij toem- boeh; abiiah p^rangki, de Spaansche pokken. ^j^jjjbt ibllS, Arab. de duivel; anale iblis, duivelskind. j^l Sbam, zie bam, ^\ ibnoe, ibn^ Arab. zoon, alleen in samengestelde eigennamen van arabischen oorsprong. ^1 aboen« M^n. bak met drie- hoekige bordjes voor confituren, koekjes enz. Zie aboewan, ^LäajI abantara, Skr. awatära, zie bantara, ^yX^\ abnoes, Ar. ebbenhout. ^1 aboe, I. meestal, haboe, asch, stof; a. kajoe, houtpoeder, a. dian, snuitsel v. e. kaars; oelar aboe en tMoeng aboe, e. s. v. zeer vergiftige slang; t^mpat aioß, het kuiltjeophet einde van het tjongkalc-hordi, waarin de uitgeBpeelde pitjes worden gedaan. Volgens V. d. W. beteekent aboe ook een van de beide ^^'ow^Ära^ speie rs, die bij het eerste spei zooveel ver- loren heeft, dat hij bij het tweede niet alle kuiltjes meer kan vullen. Zie ook aboek, deboe en Uboe. Mön. aboe-aboe, aschgrauw. II. Arab. vader, zie bij abd, ^^1 oeboeban, Jav. blaasbalg uit het Arab. Zie hoebödb, ^yj aboewan, een volledig stel van iets; deel, gedeelte, afdeeling, C. en S. M^n. het gedeelte padi, dat bestemd is om verkocht te worden; aandeel dat iem. van de padi toekomt. Volg. d. 1. Cr. deel, aandeel == Mha- gian, Hij schrijft haboeän, Zie aboe I. <5«of abawi, Arab. vaderlijk. {Cy^\ aboi, chineesch hoofd van een plaats of gewest, aul abah, I. richting, inz. van iets, dat zieh voortbeweegt, b.v. een leger op marsch; m^ngabahj een richting aan iets geven, ergens heen dirigee- ren ; zie ook arah en hala, II. Jav. a&aÄ-a&aÄ, tuig, juk voor trek- of lastdieren; abah-abah l^mboe, ossejuk; abah-abah kapaly scheeps- tuig; abah-abah koeda, paardetuig; abah-abahaUj tuig, huisraad, mate- rlalen, bouwstoffen, gereedschappen; abah-abah thioen^ weefgetouw, me- ngPnakan abah-abah, optuigen. X4j| oebahat, Arab. heerlijkheid, pracht, luister, schoonheid, geluk. ^1 abi, Arab. met minachting weigerend; mengabikan^Sildxis weige- ren; h.y. permintaänkoe dt-abikannja, hij weigerde mijn verzoek. ^\ abai; mHgabaikan, gering- schatten, niet teilen, b.v. de golven. JcajI abid, Arab. eeuwig, in het toekoraende. Zie abad, ijjuut abidin, Arab. verk. van den eigennaam Zainoe H nbidin, Zie bij Zain, (j»djol abjadi, Arab. wit, helder; ajamoe H abjadl, de heldere dagen, d. z. de 12^ tot den 15«« der maan. i^U.Xi^l abaimana, de beide ope- ningen des lichaams, die men zooveel mogelijk bedekt, de geslachtsdeelen en de anus. yf 3 f ot ata-ata, Skr. atha, langza- merhand, van lieverlede, ten langen laatste, eindelijk, v. d. W. zie ^Cä. en anta. .Ul oetara, Skr. het Noorden; oetara tepat, vlak J^oord; o. barat laoet, N.N.W,; ö. timoer laoet^ N.N.O. Voor de overige streken van het kom- pas zie nieuw Ned. Mal. Wdbk. op kompasstreek. j»bl Oetama, Skr. zie ook oetamd, uitmuntendst, best, voortreffelijkst, hoogst^ grootst, ter oetama, alierbest; ^mas oetama, het beste, (d. i. zuiver) goud; oetama daripada segalapeker- djaän, het voortreffelijkste aller wer- ken. Aj\ atawa^ Jav. = atawj zie ald. <^LAj>t itbäbt Arab. verzwak- ken, krachteloos maken; verzwak- king. owjI atat, e. s. v. spei, b.v. djawa berwajang, tjina merakat, jang sa- t^ngah b^rmatn atat, Sj. Ind. Kös. oL^Jol ittihäd, Arab. vereenigd, eensgezind, eendrachtig; eendracht, vereeniging. JS\ atar, Arab. .^a^ reukwerk, welriekend; minjak atar, e.s.v. wel- riekende zalf of olie. yj\ atör, Jav. geleiden, begelei- den; ngaterri, meegeven om te be- zorgen; ngat^rrak^, iets bezorgen. Zie hantar II. ol atoer, I. rangschikking, orde, regelmaat,volgorde,geregeld;m^w^a- toer, rangschikken, ordenen, in volg- orde plaatsen, regelen, in orde bren- gen, opzetten van de stukken bij een U**" 3l JLoJ-l spei, of bij eene bewapening, opsteU len van troepen, zetten van de letters voor drukwerk; mengatoerkan, het- zelfde met bepaald object; m^nga- toerkan hoeroef timah, letterzetten, Sadj. Mal. p. 2.; m^ngatoeri, hetzelfde met veelheid van bandeling; Mratoer^ in geregelde orde, gerangscbikt, naar rang; tiada b^ratoer^ ongeregeld, on- ordelijk; atoeran en p^ratoeran, re- geling, ordening, rangschikking, ook familie-betrekking, relatie, b.v. Sadj. Mal. p. J**AA en t"vt. Maha atoer, titel van de 3® wettige gemalin des Tor- sten, Prab. Dj. II. Jav. ngatoeri, aanbieden, mee- deelen, zenden aan een meerdere; atoerariy ookgetuigenis, verklaring.B. ju*.3»| atas, boven, op,over,boyen- ste van iets; voor rekening van, voor verantwoording van, rüsten op; vol- gens, om; di-ätasj boven, bovenop, op, b.v. di-atas medja, op de isLfel'^di-atas goenoeng^ boven op den borg; di-atas angin, boven den wind, aldus noemt de Maleier alle landen bewesten Su- matra; di-atas harganja, boven den prijs; di-atas-ataSy al hooger en hoo- ger, hooger gelegen; ntyarijang di- atas-atas, hooger gelegen landen of plaatsen; atas akoelahy dat is voor mijne rekening; atasmoelah, dat is voor uwe verantwoording, rust op u; atasnjap^tiyhethoYensteYSLn een kist; atas tiga p^rkara, in drie ge Valien, in drie opzichten, in drie hoofdstuk- ken; t^rMhagi atas ^mpat Mhagi, verdeeld in vier afdeelingen,soorten of gevallen; atas bahwa^ op voor- waarde dat; atas sjariut Ibrahim^ volgens de instelling van Abraham; atas b^b^rapa s^bab, ora vele reden en; b^rsaksikan atas, getuigen tegen; na'ik saksi atas sa^orang, als getuige tegen iemand optreden ; b^firnidn atas lidah, spreken (van God) door den mond van; m^mikirkan atas, denken over, peinzen op; di-atas itoe, daarenboven, daarbij ; dari atas, er over heen, b. v. dari atas djani' batan, over de brug (gaan), ka-atas, naar boven, daar boven, b. v. sapoe- loeh rejal ka-atas, tien rejalen of daar boven; t^ratas, hooger, hoogsl; mengatas, naar boven gaand of stre- vend, zieh boven anderen verheffen; m^ngatas-atas dirinja, al hooger stre- vend, zieh steeds verheffen; atas-me- n^a^a5,zichbovenelkander verheffen, zieh boven elkander opstapelen ; b^r- atas-atasan, in eene woordenwisse- ling de overhand boven elkander trachten te verkrijgen. MÖn. ph'aias, ledekant, v. d. Tn.; kaäiasan, meer- derheid boven anderen, H. Sj, Djil. p. 24. iuj3\ ßtoes, saperti ajar di-^toes- kan, Abd. Seh. Wrdb. Wellicht het- zelfde als het Jav. toes, waarvan ng^- toessakS, iets doen drogen door het te drogen te zetten, of te hangen en het te laten uitdruipen, ook met iets afdrogen. Zie toes IL ^iLjLAJl atisjnäk, Perz. vurig, gloeiend. oLaii itti§äf, Arab. beschrij- ving, afbeelding. JLaSt itti^äl^ Arab. aankomen, isf Ut bereiken, verbonden zijn, samenhan- gen, aangrenzend zijn; ittisälkan = m^njampaikan, doen aankomen, doen toekomen. «ii atoeng; m^ngatoeng, dobbe- ren op de oppervlakte van het water, zooals b.v. een ton of boei, of e. vaar- tuig voor een sleepend anker, fladde- ren van een vlinder; b^r atoeng -atoeng j dobberend, fladderend, ook fig. van het hart: dobberend, wankelmoedig; t^ratoengj op een twijfelachtige, on- zekere wijze; d^ngan t^7*atoeng hati, met een wankelmoedig hart; ter- atoeng-atoeng en katoeng- dobberend, ronddrjjvend zijn van een vaartuig; ook wel terkatoeng-katoeng ; bij woor- den als doedoek en herdjalan heeft ter atoeng-atoeng j de beteekenis van eenzaam, aan zichzelf overgelaten; oedang atoeng^ steurkrabbe. ^'LäJJI ittifäk, Arab. overeen- stemming, eenstemmigheid, harmo- nie, eendracht. \m\ atap, ook hatapy dak, dak- bedekking, het materiaal daarvoor, meestal bestaande uit aaneengeregen palmbladen; roemah atap, een huis met palmbladen gedekt; dinding atapj wand van dakbedekkingsmateriaal vervaardigd; atap pa^jaw, honten dak, meestal van kleine plankjes, zie sirap II ; a. hatoe^ leien dak of van gebrande aarde; a. hata^ een tegeldak Sj.Haris; a. g^nteng^ pannendak; a. hatoe sisik tenggiling^ pannenbedekking als de Schubben van een miereneter; Mra- tapkan, tot dak hebben, b.v. Mratap- kan katja, glas tot dak hebben, d. i. een glazen dak hebben; m^ngatapkan, tot dak maken of aanwenden; m^mpPr' atapkany van een dak voorzien ; atap gadjah m^njoesoe, verlengd, schuin afloopend zijdak ; a, limaSy naar vier kanten afloopend dak, schilddak; a. pPloepoehy dak van platgeslagen bam- boe; a. idjoekj dak van arenvezels; a. ilalang j dak van rietgras; a. roeng- koep en a. toempoewany dak, dat bij na tot den grond reikt, zoodat weinig of niets van de wanden te zien is; atap idjoek per ahoeng oepih^ fig. voor: een vlag op e. modderschuit ; masoek di- hawah atap, onder iemands dak kö- rnen; tidoer Mratapkan langit, onder den blooten hemel slapen. De soorten van atap, van bladeren gemaakt, zijn: a, poetcar, a, roembia, a, sampit, a. serdang, a. nipah enz. De beste en längste heet atap radja, \^Jj\ atop; Jav. oprisping, bee- ren, oprispen. Jol atal, I. naam van een wilden boom, die e. s. v. gom levert, welke in de geneeskunde gebruikt wordt. II. Jav. gele, op zwavel gelijkende klei-aarde, die als verfstof gebruikt wordt en waarvan men ook de boreh, e. s. V. blanketsel, maakt. Zie artaL i|MJLj>l atlas, verb. van aflas. Zie ald, U^l oetamä, Skr. voortrefPelijk, uitmuntend; ^tnas oetama, uitmuntend goud,liefkozingswoord; oe^amac?/wa, uitmuntende ziel, uitverkorene van mijn hart, id. zie atma; oetama dari- padas^galapek^rdjaänyhetYOortTe&e- lijkste aller werken; tMebih oetama. 6 Usl het is veel beter; Üroetama^ id. ook de uitmuntendste. L^jI atma^ Skr. ziel van een doode, die, naar het volksgeloof, in iemand kan varen. Zie ook djiwa, yS\ ataw, Skr. op Java oetawa^ of ; aiaw . . . ataw^ of . . . of ; ataw pon^ of weljzie voorb. bij oeloer; adakah ataw tiadahahy is het er, of is het er niefc ? •jI atoe, verk. van datoeJCj zie aldaar. »j\ atah, M^n. = antah I zie ald. vä^Loi itsbät^ Arab. vaststellen, bevestigen, bekrachtigen. yj\ atsar, Arab. gedenkteeken, overblijfsel, nagelaten spoor; aldtsar, de gedenkteekenen der oudheid, de gezegden en handelingen van Moe- hammad. JLäjI atskäl, Arab. mrv. van tsakal, last, zondenlast. ^jui1 itsnain, Arab. twee ; jau- moe H Usnaifij de tweede dag, d, i. Maandag, in het Mal. hart senen; mälam s^nen of m. itsnain^ Zondag- avond. I adji, Arab. zie s^A I. v^L>.| idjäb^ Arab. verhooren, gunstig aanhooren van een bede; toeslaan van een koop, een koop aan- nemen; m^ngidjdbkan, te koop bie- den; ook het bevestigen in den gods- dienst. de B. ablÄ-l idjäbat, Arab. verhooring van een bede. jlfi^l idjäd, Arab. voortbrengen van iets goeds of voortreffelijks. iols>\ idjädat, Arab. milddadig- heid. SnL^I idjärat^ Arab. belooning, loon, arbeidsloon, huurloon,huurpriJ8. S\Lä-I Idjäzat, Arab. verlof tothet doen van iets, b.v. het geven van on- derwijs of iets anders, diploma, ver- gunning, ontslag, onthefißng, toestem- ming; akoe Mndak kadld hddjaty maka dib^ri idjdzat olih Älkas Mant^ri^ ik wilde een groote boodschap doen en A. M. gaf verlof. A. H. ^joLä»! idjäs, Arab. blauwe prui- men;^c^Jds^*a^,pruimensoep,gestoofde pruimen. ioLä.| oedjana, zie h^jodjana de aant. In het Jav. is het tuin, hof == taman, ^jdLs».| adjahan; ikan adjahan^ e. s. V. eetbaren zoutwatervisch; zie djahan en loengkang. ,^j^\ adjab, zie v^IJ^ä. ^La&^I idjbär, Arab. dwang. 4>LjxÄf idjtihäd, Ar. ijver, vlijt, naarstigheid, inspanning, bedoeling, streven, = oesaha^ zie ald. ^1 adjar,leer,onderricht;boeda- leeraar, kluizenaar, voor dit laatste ook adjar-adjar ; koerang adjar^ on- beleefd, lomp, onbeschoft, ongema- nierd, brutaal; k^ras adjarnja^ hij on- derwijst streng; deras adjarnja, hij leert vlug; h^ladjar^ leeren, van den leerling, studeeren, aanleeren; h, m^- noelis, schrijven leeren; m^ngadjar, leeren,onderwijzen,zoowel iemand als iets; mengadjarkan^ iets aan iemand onderwijzen; m^ngadjari^ terechtwij- zen, onderrichten, bestraffen, tüchti- gen; m^mp^ladjari^ ietß bestudeeren, aanleeren door studio; pHadjar^ leer- ling, Student; p^ngadjar^ onderwijzer, leermeester, dresseerder, b.v. p^nga- djar toeroßw^, vogeldresseerder; adja- ran^ wat onderwezen of geleerd is, ook de onderwezene;^^/a(/;'araw, les, die geleerd, bestudeerd, ontvangen wordt, ook studio : tiada Mrp^ladja- ran^ geen studie hebben, niet ge- studeerd hebben, niet iem. v. studie ziju'^ p^ngadjaran^ onderwijs, les,leer, die gegeven wordt; t^mpat heladjar^ plaats, waar onderwijs genoten wordt, school, leerplaats ; iiada t^radjarkan^ niet te onderwijzen of mee te deelen zijn, van de zaak; tiada t^radjari^ niet te onderwijzen, te leeren, terecht te wijzen zijn, van den persoon. Hw^l Oedjrat, Arab. loon, huur, rente. ks^\ adjoeng, I. schikken, rang- schiRken, in slagorde stellen, inz. van olifanten tot den aanval. L. en Cr. Wellicht eene andere uitspraak van djoewang^ evenals kaloeng voor kaloe- wang, rong voor roewang, enz. Zie djoewang. II. e. s. V. scbelpdier. C. en S. ia*.! ßdjoeng, zie djoeng. i[Ä.f Ödjing, zie dßng. i^:>\ adjak, aansporing; menga- cya^,aansporen,aanmoedigen,uitnoo- digen, aanzetten, ophitsen; m. Mroe- lang-oelang^ herhaald aansporen of uitnoodigen; m. akan santap, tot eten aansporen of uitnoodigen; t^radjak olih boenji'hoenßan, door de muziek aangespoord, opgewekt; adjak b^r- kalahij tot vechten uitdagen;p^«^a- djak, aanporder, aanzetter, ophitser. ^^^1 adjok, nabootsingjmimiek; m^ngadjoky nabootsen van iem. woor- den, gebaren of handelingen, om hem bespottelijk te maken of te tarten,naä- pen, nabauwen ; mengadjok-adjok, ook spotten in 't algemeen, Moh.Han.; p^- w^a(^yoÄ:,nabootser,naäper,nabauwer. ^y^\ adjal, Arab. vastgestelde tijd, termijn, vooraf bepaald levenseinde, stervensuur; adjalkoe hidoep, mijn le- venseinde; adjalnja soedah sampai, zijn laatste uurtje heeft geslagen. ^L^l adjla^ Arab. klaar, helder, duidelijk van een bewijs, b.v. daUl jang adjla, een klaar bewijs. eU.Ä-t idjmää, Arab. verzamelen, overeenbrengen ; verzameling, over- eenstemming; tezamen brengen. JU^I idjmäl, Arab.kortbegrip, resume; mengidjmdlkan^ een kort be- grip van iets geven, resumeeren. «4^1 adjmä, Ar.al,gebeel,totaai. ^^*4.:^t adjmäoena, Ar, meerv. van het voorgaande, allen. ^^1 Sdjan, persen, drukken bij ontlasting, zie rMjan, ^äI adjoen, het verst van het doel, nam. van een geworpen of ge- schoten voorwerp, b.v. een kogel bij het schijfschieien, een stuk geld bij het gooien naar een mikpunt, enz.; p^k^rdjaän adjoen sangat^ werk, dat ter band genomen wordt na lang uit- stel; werk dat tot 't laatste oogenblik uitgesteld wordt. C. en S. lywLjLÄ-t adjnäs« Arab. mrv. van djenis; toehfatoe 7 adjnds, een keurig kleinood. •.^►1 adjoedja; m^ngadjoedja. 8 K»^ ^ kwaadspreken, achtorklappon, klik- ken; a(f;oe(f;aän, kwaadsprekerij. Ook adjoedjahj volg. C en S. &:^y^t a^Oedjah^ zie het yoor- gaande woord, volg. C. en S. Hind. O^Ä.| adjwaf, Arab. hol, ruim. ^\ ad^jl, I. we^M^at^V, hardop le- zen **van godsdienstige boeken, inz. van den Koran; leeren lezen van den Koran, schoolgaan, in den godsdienst ßtudeeren; m. batang, de klanken lee- ren uitspreken, die door de Arab. let- ters worden voorgesteld, ze den leer- meester nazeggende; m^ngadji dda, gebeden opzeggen ; Mladjar m^nga- dji, zieh toeleggen op het lezen van den Koran; m^ngadjikan^ den Koran voorlezen, iets onderwijzen; penga- djianj les, een gedeelte van den Ko- ran, dat als les ter bestudeering wordt opgegeven, ook: school, doch daar- voor meest t^mpat m^ngadji; kadjij iets grondig leeren. II. Kw. voornamelijk in de Hss. Vorst, vorstelijk; bapa adji, vorste- lijke vader, meestal gevolgd door iboe stvariy vorstelijke moeder; bini adji, de vorsteiyko vrouwen, die volgen op de parameswari; sangadji, titel voor afhankelgke vorsten, vasallen; boe- roeng adji^ zekere mythische vogel; pakoe-adji^ zie pakoe; adji-adji^ raads- lieden, ministers van staat, Cr. w^- ngadjikan^ van, of tot iemand met adji spreken, hem adji betitelen. III. Jav. geheim tooverformulier. IV. Jav. prijs, waarde. ^^(Xa;^! adjldan^ verb. Ned. ad- judant, ^j^ I adjfr, Arab. loontrekkend ; daglooner, huurling. ^U^t atjara, Sanskr. rechtszaak, rechtsgeding; hart atjara^ reehtsdag; m^ngatjaray uitspraak doen; b^ratja- ra^ een rechtszaak hebben, in proces liggen, zie bitjara; m^ngatjarakan^m rechten betrekken, in proces gooien ; m^ngatjara'ij iemand een rechtszaak aandoen; p^ngatjara^ pleitbezorger, advokaat, procureur. {•%U^f aljaram, huwelijkspand, treu wring, L. en Cr. ^^•L^l atjawi, Malab. timmer- man, E. \::/^\ atjita, Hind. zuiver witte rijst, eerste soort rijst. ^f atjar, Perz. in het zuur ge- Jegd, tafelzuur; atjar-atjar, allerlei in het zuur gelegde zaken, allerlei tafelzuur; atjar-ikan, visch in het zuur; afjar rampaij gemengd tafel- zuur, mixed-pickles, ook afjar tjam- poer adoek genoemd; m^ngaijarkan, iets in het zuur leggen, er tafelzuur van maken. j^Ä-l atjang, bode, kondschapper, L. en Cr. Ook C. en S. aanbrenger, verklikker; m^ngafjangkan, een bode of kondschapper zenden. Voorts ver- trouwde, die alles gadeslaat en aan zijn beer bekend maakt, W. Sum. atjang-atjang, bij de band, van alle markten thuis, W, Sum. atjang-atjang n^garij de vertrouweling onder de inwoners; a, a. alat, ceremoniemees- ter, MÖn. v. d. Tn. «ö.t atjoeng, zie katjoeng. * ..I atjap, I. tot aan het boven- (3^' v^' 9 gedeelte in iets stekend, b. v. een Bcheepsboom in den modder, een kris tot aan het gevest in het lichaam, een huis tot den drempel in het water; m^ngatjapkan, zoo in iets doen ste- ken, tot zoover onder water zetten; telatjapan, te sterk begoten of be- waterd, b.v. van tuingewassen; han- tjap penoeh ajar, yoI water, b.v. van een glas. H. IL atjap Ä:aZi,dikwijls; atjap-atjap, gezwind^niHgatjap'atjapkan^hes^^oe' digen, versnellen. MÖn. id. atjap-a- tjaplah hh'djalan^ hart Mndak hoe- djan^ stap wat aan, het zal gaan re- genen, v. d. Tn. fftÄ.! atjik, MÖn. oudere zuster; oudje, moedertje, v. d. Tn. Volg. Hik. Abd. uit het Hindostani j^^gj^l atjak^ op de 0. kust van Malaka, vlug, werkzaam, dikwerf. C. en S. j^j^l atjoeill,ophit8ing,opstoking; mengatjoem, iemand heimelijk tegen een ander ophitsen, opstoken, ook tarten, uitdagen ; pm^a(;oew, kwaad- stoker, stokebrand. ^j.Ä.1 atjan, e.valschenstootdoen, doen alsof men wil slaan. Zwaaien met een wapen. C. en S. Zie atjoe. «^ I atjoe; m^ngatjoBj dreigen met opgehevenvinger,stokofwapen,drei- gend zwaaien met een wapen, aanleg- gen of mikken op iets, beproeven om te spreken, tegen elkaar houden ter vergelijking; laloe koe-atjoekan kapa- lanja, vervolgens legde ik op zijn kop SLam^doewa tiga kali di-atjoe-atjoenja Mndak b^rkata-kata, twee driemalen beproefde hij het, om te spreken, H.T» h^Jom di-atjoej tiwas dehoeloe, al mis- lukt voor nog eene poging gedaan is; atjoewariy schets, vorm, model, giet- vorm, leest, ook staal, monster v.iets. Sw.; aijoewan peloeroe^ gietvorm voor kogels. &£>,t atjah; m^ngatjah, in schijn iets doen, om later wat anders uit te voeren, b.v. een schijnaanval doen. xä-I atjih, e. s. V. kleine boom- bloedzuiger, ook de naam v, e. rijkje op de N.W. kust v. Sumatra, Atjeh; atjih ketjil = pedir, naam van eene plaats in Atjeh. Zie patjaU ^>t atji, I. meestal atji-atji, wel- licht, bijgeval; als vraag: zal het zoo het geval zijn? zal het zoo geheuren? mengatjikan^Qvm toestemmen dat iet» gebeurt, doen geheuren. Zie atjik, II. gereed, klaar, afgedaan, b. v^ djikalau kamoe hendak adoekan ajam^ moe d^ngan hak akoe ini, akoe atjij. dan ben ik gereed, C. en S. volgens I zou het wezen : dan stem ik er in toe. ta^ atßy tidak atji, niet klaar, niet doorgaan v. e. koop, id. Hl,atji-atji^ de hef boom waarmede de boom v. e. maleisch vaartuig over- gegooid en het zeil ingehaald wordt; poelas atji-atjiy zie bij poelas, 0. en S^ IV. = atjik, Zie ald, SLblö-l ihätat, Arab. omgeving,. omringing, omvatting door kennis. j»Lää-| ihtiräm, Arab, vereerens- waardigheid. UjUyJCö^t ihtisäb, Arab. toereke- ning; m^ngihtisdbkan^ iem. iets toe- rekenen, aanrekenen. 10 »LwMwX^! sLuC^t j^LAaäI llttisjäm, Arab. eerbied; luister, grootheid. %UCXä.| ihtik&r, Arab. opkoopen om den prijs te doen stijgen; opkoo- ping. j^^kxfi».! ihtiläm^ Arab. nachte- lijke zaadstorting. JUaä.| ihtimäl, Arab. dragen v. €en last ; m^ngihtimdlkan^ opdragen, medegeven van een last, bevel, op- dracht of brief. JcäI ahad, Arab. een; hariahad, de eerste dag der week, Zondag; ma- lam ahad, Zaterdag-avond, de nacht van Zaterdag op Zondag. Yolg. Tug. ook gebr. voor week, b. v. tiga ahad lagif over drie weken. (>tcV^I ihdäd, Arab. het afleggen van alle tooisel, ten teeken van rouw, rouwbedrijf; Mrihddd, rouwbedrij- ven; m^ngihdddkan, over iem. rouw bedrijven, met rouwbedrijf behande- len. i&^cX^I ahdijat, Arab. eendracht, eensgezindheid, het ^en zijn. ^L^l ihr&m, Arab.banvloek; on- wettig; ahrdtrij mrv. van harim, de voorgeschreven kleeding bij de bede- vaart naar Mekka, bestaande uit twee «tukken wit doek van wol, katoen of linnen, waarvan het eene om de mid- del en het andere om nek en schou- ders wordt geslagen, doch z66, dat de rechterarm gedeeltelijk bloot blijft; Mrahrdm, bezig zijn met datgene te doen, wat bij de bedevaart voorge- schreven is; m^ngihrdmkan^ den ban- vloek over iemand uitspreken,excom- municeeren. ^jl.Mfcafc>t Ihsän, Arab. weldadig- heid; ihsdridt, weldaad, gunst. Jl«^| ahmad, Arab. lofwaardig. ^.^Ä^t ahmar, Arab. rood. (^^1 ahiuak, Arab. dwaas, gek, zinnelooze. JL^t ahoeäl, Arab. omstandig- heden, mrv. van hdl, zie ald.; dßka- lau mati ataw barang soeatoe ahoedU njay ingeval van sterven of eenige andere omstandigheid. ''Laä^I ihja', Arab. levendmaken nit den dood, opwekken, ontginnen. H<3li^t ichädzat^ Arab. leengoed. xLa^I ichbär, Arab. bekend ma- ken; achbdr^ mrv. van chabar, zie ald. xLöJCä.1 lchti§är, Arab. kort be- grip, verkorting van eene verhande- ling of redevoering. ijöLaAÄ^f ichti§ä§, Arab. eigen zijn, toebehooren. y#.iVjCÄ^I ichtiläs, Arab. rooven, wegkapen. O^kx^t ichtiläf, Arab. verschil, afwijking, oneenigheid; ook: onwille- keurige overtreding, onopzettelijke fout of misslag, vergissing. sUaä»! ichtijär, Arab. vrije keus, vrije beschikking, keus der middelen, de middelen zelve, raadpleging om- trent dezelve; raad, oordeel; dSngar- Iah ichtijdrkoe, hoor mijn voorstel; d^ngan ichtijdrnja shidiri djoega, ge- heel met zijn eigen vrijen wil. Voorts plan, voorstel, b.v. ada djoega ichtijdr pada hambay ik heb een voorstel te doen, een "f^ldJi'ydiserahkannja ichtijdr kapadanjaj gaf het aan zijn goeddun- ken over,H. Abd.458; apa ichtijdr kita, 43^1 ^1 11 wat Staat ons te doen? m^ngichtijdr- kan^ een keuze doen, de middelen beramen, raad schaffen; tiada d^ngan ichtijdr, zonder nadenken, onnaden- kend, onwillekeurig, Pgl. Djin. 1:15 reg.9; m^ninggalkan /cA%'c^r,de juiste keuze der middelen daarlaten,H.Abd. 294, goeden raad in den wind slaan ; poelang ichtijdr^ zieh wel bezinnen, b.v. poelanglah ichtijdr kapada ioe- wan^toewan jang membawä soerat iioe^ karena Urlaloe soesah didjalan, de beeren, die de brieven brengen, mögen zieh wel bezinnen, want die weg is zeer gevaarlijk. Pol. Abd. ha- hislah ichtijdr dan kapandaijan^ alle middelen in het werk gesteld heb- ben. H. Abd. 397, ook Kai. Dam. V. d. Tk. pag. 101. 4Xä-I achidz, Arab. ontvanger, overnemer. y^\ achir, Arab. laatste, einde; achirnjay het einde er van, ten laatste, ten slotte; achir zdman^ het einde der eeuwen, het laatste der dagen, ook in later dagen of eeuwen; nldmat achir zamdn, de teekenen van het einde der eeuwen; achir moesim, het einde van het jaargetijde; achir tahoen, het einde des jaars; achir-achirnja, ein- delijk en ten laatste; nafas achir, de laatste ademtocht; hoedjan achir, de spade regen; ila achirihi^ioi het einde, en ZOO voorts; m^ngachir, de laatste zijn, achteraan komen,te laat komen; m^ngachirkan, de laatste doen zijn, achteraanstellen; p^ngachir, iemand die altijd de laatste is of achteraan komt, achterblijver; t^r achir, iQ laat, allerlaatste ; achir-achir, zeer laat, eenigszins laat. H*^l acherat, Arab. het toeko- mende leven, het hiernamaals, de an- dere wereld; doenia achürat, hier en hiernamaals, in dit en het volgende leven, nu en in de eeu wigheid, in deze en in de toekomstige wereld. ^*^t achirina, mrv. van achir j hedendaagschen, modernen; nako- melingschap. yj^oA^ achdlar, Ar. groen, don- kergroen; donker van kleuren. ''LftÄ^I ichfa', Arab. verbergen. i^^VäI iclllä§,Arab.oprechtheid, zuiverheid van geraoed. -;.*.JLö.| achnoech, Arab. Henoch. Zie idris, S.I achi, Ar. broeder, vriend, karaeraad, gelijke, naaste. 4>t ada, zijn, wezen, bestaan, zieh bevinden, voorhanden zijn, present zijn; ada, ge volgd door de Yoorz.pada, bagai of akan of het bezit. Vrnw. nja, wordt gebezigd om ons hebben, be- zitten, voorzien zijn van, uit te druk- ken, b.v. adaiah oewang padakoe, ik heb geld, ik ben voorzien van geld; ada tiga orang anaknja, zij heeft drie kinderen; antara ada d^ngan tiada, tusschen zijn en niet zijn; adanja, het zijn ervan, zoo is het, punctum. Dit wordt dikwerf gebezigd tot slui- ting van een zin, waarin werkelijk van een zijn of wezen sprake is, an- ders niet, en is dan zooveel als onze punt. B^mikianlah adanja, zoo is het er mee gelegen, zoo^staan de zaken; p^rkara jang tiada adanja, onbe- 12 Ol staanbare zaken ; daripada tiada ka- pada ada, uit het niet tot aanzijn gekomen. Noer Moeh. sa^ada^ zooyeel als er is of zijn; ook barang sa*ada; sa'adanja^ alles, allen, zooals het is; m^ngada-ada^ met dingen Yoor den dag komen, die niet betamen en in dien zin ook gekheid maken, Mes. Kag., een voorkomen boven zijn stand aannemen; m^ngadakan, er doen zijn, tot stand brengen,leveren; tiada t^ra- dakan^ niet te leveren of tot stand te brengen zijn; kaädaän^h.Qt wezen, het zijn, het bestaan, de gesteldheid van iets, ook bestaande in ; hdl kaädaän, de stand der zaak, de toedracht der zaak, toestand. Soms komt kaädaän ook voor in de beteekenis van: be- staande in. Ada vöor een Verbum drukt hetzelfde uit als ons teg.Deelw. met zijn, b.v. ada herlajar^ zeilende zijn; ada doedoeJc^ gezeten zijn, wo- nende zijn; ada herdiri^ staande zijn enz.; adapon, wat betreft, wordt meest geplaatst vöor een woord, dat door een tusschenzin nader bepaald wordt en wordt dikwerf nog door aÄ;an gevolgd, b.v. adapon orang^jang me- ng^nal doenia^ wat den man betreft, die de wereld kent; hiervoor soms ook adaiah; ada . . . adalah^ waar is . .. daar is ook, b. v. ada laoet^ adaiah p^rompaj^^ waar zee is, daar zijn ook zeeroovers; ada goela^ adaiah semoetj waar suiker is, daar zijn ook mieren, Sprw. ; ada jang . , . ada jang^ som- migen... anderen, h,Y* ada jang soe- dah matt, ada jang lagt hidoep^Bom- migen waren reeds dood, anderen ;0l leefden nog ; adakah, hoe is het moge- lijkl ada-adanjakahj hetzelfde, maar met meer nadruk, Bioemi. Zed. Yerh. Ädakah wordt ook gebruikt om een zin vragend te stellen, wanneer het woord in dien zin, waarop de nadruk valt, het achtervoegsel kah niet kan aannemen,b.Y. adakah pernah ^ngkau melihat teng th^hang, hebt ge ooit een luchtballon gezien? Aö\ oedara, zie LjI. ^lot oedani, Batav. Zie wMani, 4>f adi, verkort 4> di. Skr. adhi, voortreffelijk, uitmuntend. Komt voor in titeis van Yorsten, b.v. adipati, adiradja» v^(>| adalt)^ Arab. beleefdheid, goedemanieren,be8chaafdheid,goede verhouding tusschen twee personen; baik berseteroe dengan orang adab daripada b^rsahabat dHgan orang kasar, bevriend zijn met een onbe- schaafd persoon is nog erger dan in vijandschap te leven met een be- schaafd persoon. Sprw. C. en S.; de- ngan adab^ met hoffelijkheid, met be- leefdheid; balik adab, onhoffelijk, onbeleefd, lomp, ook; lomp worden, = bi-adab, v^Lj4>t Arab. mrv. van ^^4> doeb, zie ald. v>Lj4>I adabada, deksel van mang- koewang-bladen voor schoteis, dl. Cr. 443I adar, I. en oedar, op jaren komende, L. M. Cr. en R. v. E. volg, C. en S. op Mal. oedar. IL slapen in een vriend's huis als teeken van genegenheid. In dien zin gebr. in Zuid-Malaka. Hiervoor heeft ;0l sjjt 13 men in Perak en KMah: tandang. C. en ß. ^i^\ adir, een zeer lekkere zee- visch, R. V. Eys. mogel. Jar. \sö\ Oedarä^ Skr. ook oedara^ de lucht, het luchtruim, de atmospbeer, t^rhang kaoedara^ de lucht invliegen, van een vogel enz. Zie ook angkasa, — Lt>t adlradja, Skr. opperste Yorst, opperheer, regeerend Vorst, verbast. tot radjadiradja en hier?an pantja radjadiradja^ lijkbaar van een regeerend Vorst. jwwwj^ol Idris, Ar.Henocb,meestal nahi Idris^ de profeet Henoch. i>.0l adÖrjang, verb. Ned. Adri- aan-, inz. Adriaan Hoek, in der tijd secunde te Malaka. Hik. Abd. yjuö\ adas, venkel, ook adas jp^- das; adas manis en a. tjina^ anijs; po- kok adas^ de venkel als plant; minjak adaSy venkelolie, anijsolie; hidji adas, venkelzaad, anijszaad. C4>l adangjl.men^arfaw^'jafwacb- ten, wacbtend opletten of er iets komt, Mal. Sam. II : 225 ook beschermen, beschütten voor de zon of den wind, C. en S.; adang-adang, een scherm of schutsel, id. ; m^ngadang, ook: in hin- derlaag liggen,belagen,lagen leggen; p^ngadang, belager, roover i. e. bosch struikroover of op den weg, hinder- laag, nam. de personen, die in hinder- laag liggen; memhatja pengadang, een verwij der ingsfor mulier opzeg- gen, zie Mön. Wrdk. op kadang, Pol. Djin. II, p. 10 in den weg treden om iets te beletten, zie Jav. Wrdb. op a^ang; peradangan^ plaats, waar men elkander afwacht, hinderlaag. II. grond w. van t^rkadang; adang- adang, soms, bg wijlen, nu en dan. Zie kadang. III. adang-adang, e. wan; m^nga" dang-adang, graan op een wan heen en weer schudden, om de groote kor- rels af te zonderen. IV. MÖn. oudere zuster v. moeder. Hiervan komt mogelyk dang, voorv. bij vrouwennamen, b.v. dang M^rdoe, dang Malini, \3ö\ adap^ zie hadap, OOt Ödap, ook dap, e. s. v. tam- boerijn. ^*Ut>l adipati, Skr. opperheer, titel van hooge staatsambtenaren op Java. Soms verkort tot dipati, Zie adi* i*}^^^ adapon, wat betreft, wij- ders, voorts, aangaande; wordt dik- werf verbonden m. ahan, b.v. adapon akan, wat nu aangaat of betreft; zie bij ada. ljj<>t adik,j engere broeder of zus- ter, ook jongere neef of nicht (cousin); adik'h^radik sadatoek, neven, die den- zelfden grootvader hebben, C. en S. adik ook gebruikt als liefkozings- woord jegens een meisje of vrouw en als aanspraakstitel voor jongere per- sonen als men vertrouwelijk met hen spreekt. In dat geval wordt het soms verkort tot dik of di\ Tahoe Mradik, weten te zorgen voor zijne (of bare) jongere broers of zusters. C. en S.; adik sapoepoe, neef of nicht uit den len graad ; a. doewa poepoe, van den 2en graad; a, ipar, «. jonger zwager; adik'Mradik, met elkander broedors 14 ^<>\ ,0t of zuBters zijn; m^mp^radikj iemand als adik behandelen of zoo noemen; me'ngadikkan^ met of Tan iemand met adik spreken. Zie adinda, ^•4>| adoek, Jav. m^ngadoek, roe- ren, door elkander roeren, omroeren, ook: agiteeren; adoek-adoek samoewa batk-batkj roer alles ter dege bij her- haling om. Zie atjar en tjampoer, ^Jj4>| adak^ zie bij t^radak, s\Sö\ adikara, poet wat tot de statie behoort, schoon gevorrad of gemaakt, oppergezag, wat tot het op- pergezag behoort, majestueus; emas adikara^ H. Koris = kara I Zie ald. en ook bij adi, ^S\ adam, Adam, meestal nahi Adam, de profeet Adam, daar de eer- ste mensch tevens voor den eersten profeet wordt gehouden ; anak adam en bani adam, menschenkinderen; adam en adami, menschelijk; badan adam, menschelijk lichaam. E. Chaib b.v. dan badan adam pon bMimbon sap^rti dßrami, en de menschelijke lichamen stapelden zieh op als stop- peis. *i>t adÖm, Jav. koud,koel, frisch. ^t>f adan, Arab. Eden. ^<>f adon, I. opschik, netheid in kleeding; b^radon, in de puntjeszijn, keurig netjes zijn; b^radon dirinja, zieh opschikken; m^ngadon, opschik- ken, opknappen ; p^ngadon, opschik- ker, ook iemand, wiens gewoonte het is zichzelven op te schikken, fat, mo- degek; adoen-toemadoen, Mön. kleu- renmengeling, weersohijn van ver- Bchillende kleuren. II. gekneed, gevormd; m^ngadon, kneden van deeg, iemand vormen tot een mensch of man ; adonan, kneed- sel, deeg, beslagi^^w^aefon, deegkne- der, vormer; p^ngadonan, deegmen- ging, kneding, vorming tot e. mensch of man. Staat kennelijk in verband met I. 4Xji>| adinda, van adik, j engere broeder of zuster v. Torsten en aan- zienlijken, ook titel, waarmede een jongeling zijn meisje, een man zijne vrouw uit hoffelijkheid toespreekt. Spreekt men tot d. regeerenden Yorst V. zijn jongeren broeder of zuster dan moet er nog seri pddoeka voor; tot een Vorst, die siech ts dien titel draagt, sprekende komt er alleen pddoeka voor. C. en S. Dit gaat echter niet op. Adinda ook tot gewone personen uit hojffelijkheid, in briefstijl gebezigd. ,t>t adoe, I. b^radoBj slapen, van Torsten en aanzienlijken; bPradoe d^- ngan, slapen bij ; mangkat beradoe, ontslapen, sterven; p^radoean, slaap- plaats, slaapstede; bilik p^radoean, slaapkamer. II. mengadoe, tegen elkander laten vochten van menschen of dieren, uit- genomen haDen,waarvoor sa&oew^ ge- bruikt wordt; mUngadoekan, hetzelfde; m^ngadoekan halnja, zijne zaak aan- geven, voor den rechter brengen, over zijne omstandigheden bij iemand kla- gen ; k^na adoe, besohuldigd, aange- klaagd bij den rechter; Jaw^ k^na adoe, de beschuldigde; m^ngadoe karbau, buffels laten vechten; m^ngadoekan kasaktiannja, zijn bovennatuurlijke 5(>t ^^ 15 krachton meten met die van een an- der, Si Misk. 1 1 1. Mes Kag.; m^ngadoe gagahnja dan Mraninja^ zijne kracht en moed meten, beproeven, Hik. Ko- rißj.; m^ngadoekan oentoeng^ zijn ge- luk beproeven, ook mengadoe toewah, Sj. Haris p. 64. Zie ook Hik. Abd. 240, Mesa Pr. Dj.; mengadoe ajar dengan garam^ vergeefsche moeite doen; m^- ngadoehan koewat dan panias, zijn kracht en vlugheid beproeven. Ism. Jat. p. 97; pengadoean en adoeafij klacht, aanklacht, aangifte; hidji pe- ngadoearf^ de zaak der aanklacht. C. en S. Zie ook het vlg. woord. 54>f adoeta^ uitroep van smart, kreet van pijn, klacht, soms verbon- den met het Tusschenw. hat tot adoe- hat, ach, helaasi adoehanang (voor adoeh anak) och lieve kind, uitroep van medelijden; meng adoeh, klagen, weeklagen ; pengadoeh, weeklager, ook weeklacht; p^ngadoehan, wee- klacht. mXS^^(^\ adoehanaDg^ e. samentr. van adoeh en anang, de voc. v. anak, och kindlief, uitroep van medelijden. ^5ö.ol adoehai, zie bij adoeh. ijDol adham, Arab. zwart, zwart groen. ^(^\ adi, Skr. uitmuntend, alleen in Samenstellingen, zooals: adiradja, adipati, adi koesoema, adi ningrat, adi Warna en adikara, welke als titeis worden gebezigd in de Hss. v^4>| adlb^ Arab. beschaafd, be- leefd, wel opgevoed. ,jl6l adzän^ Arab. aankondiging van de gebede-stonden; m^ngadzdn- kan, in het openbaar uitroepen, af- kondigen. Hiervan moeadzin en mo^ din. Zie ald. \L5lif idzkär, Arab. doen geden- ken aan iets, vermelding van Gods- naam. \\Sö\ idzikdr, Arab.herinnering,, vermelding. {^!>] adzlak, Ar. puntig, scherp,, welsprekend. ^51 idzin, Arab. verlof, toestem- ming; dengan tiada idzin, zonder ver- lof ; idzin m^ntjapkan, fiat afdrukkon, Sadj. Mal. 2. minta idzin, verlof vra- gen-, m^ngidzinkan, veroorloven, ver- lof geven,toestaan, ook w^m6^r/irf;2:/«. %t ara, I. de algemeene naam voor de boomen, welke tot het geslacht der vijgen behooren en waarvan sommi- gen een goede vogellijm leveren ; ara rimha of kajoe ara, de grootste soort,. die soms als woekerplant op andere boomen ontstaaten dan oorzaakwordt van hun dood, vandaar het spreek- woord : pindjam kajoe ara, het leenen van den vijgeboom, dat men toepast op het leenen der inlandsche hoof- den, waarbij van geen teruggeven sprake is en dat dus hem, die leenen moet, geheel te gronde rieht; ara^ MUboek, e. soort, waarvan de vruch- ten het meest op de Europeosche vijgen gelijken. Yerder a. sialang, a. makanan poenai, a. hitamena.poetih. Ook worden andere planten, die met den vijgeboom niets gemeen hebben,. wel ara genoemd, b.v. ara djangkit; a. ^mas en a.perak, twee soorten van woekerplanten ; a. tanah, een saprijko 16 i\>l^t kruipplant, die als geneesmiddel te- ^en den ringworm gebruikt wordt; a. hatoe of a, loemoet^ een mosachtig plantje, dat op de rotsen groeit en äIs medicijii wordt gebezigd; ikan <xraj e. s. v. eetbaren zoetwaterviscli ; 3ia-sialah m^nantikan ara td'Mrge' tah^ 't is te vergeefs wachten op een vygeboom waarin geen gom zit, Sprw. C. en S. IL of ara/j ,richting,kant,streek,ook plaats,hoek of gedeelte in e.reistasch of koffer; sakoeliling arah^ aan alle kanten; m^ngarakan^ eene richting geven, aanduiden; tiadalah arah Mndak b^rtjakap^ niet weten hoe het aan te leggen, om te sproken; habis <xrah^ al zijn vernuft uitgeput heb- ben; mhigarah^ een richting nemen; Hada lagi w^n^araÄ, zonder meer een bepaalde richting te nemen. 't Is van het Arab. |^ en wordt meest arah geschreven. Zie ald- »4>KI erädat, Arab. de wil, = ka- MndaL Zie ald. cy.sM araroet, verb. Eng. het ^etmeel van den indiaanschen pijl- wortel, Pol. Abd. ka Djoed. p. 91. RjuM aräminat, Arab. mrv. van Armani, zie ald. v^L^I arbäb, Arab. meerv. van A^K rab, zie aW. ^^J J arbab, zie rfoab. Äj*t arbä, arbv^ Arab. vier; in het Mal. verbasterd tot ri^bo; hart reöo, de vierde dag der week, Woensdag; ma- lam r^bo, Dinsdagavond, de nacht van Dinsdag op Woensdag. vs^%| arta, Skr. ook harta, ^rta en rHUj goederen, geid, rijkdom, schat- ten; arta-b^nda, goederen, bezittin- gen, schatten, kostbaarheden; arta poesaka, onvervreemdbaar erfgoed; a. p^nlßharian, goed, door vlijt of schenking verkregen; arta p^mboe- djangan^ de door den man ten hu- welijk aangebrachte goederen ; arta p^nggadisan, de door de vrouw ten huwelijk aangebrachte goederen ; harta orang, het goed van een ander, iemands goed, andermans goed; ar^ tawan, gegoed, rijk, welgesteld, in het bezit van goederen. v->.| örti, ookr^^/,zin,beteekenis, meening ; ^rtinja, de zin er van, dat wil zeggen, dat beteekent; ber^rti, beteekenis hebbend; tiada b^r^rti, geen beteekenis hebbend, zonder zin ; orang ^rti, iemand die vlug van be- grip is, een schrander persoon; Mi jang teroes-t^rang, duidelijk verstaan- baar, Mak. R. p. 225 reg. 13; belom iahoe Srti, nog geen recht begrip of verstand van zaken hebben, doordat men nog te jong is, de Hell. 6e dr. p. aa; m^ngMi, begrjjpen, den zin van iets vatten (NB. hiervan bestaat geen passief); m^ngh'tikan, verkla- ren, uitleggen, aan het verstand bren- gen; kah'tian, verstaanbaar, begrij- pelijk; p^ngMian en p^ngMi, ver- stand, begrip; sa^Mi, van dezelfde beteekenis, denzelfden zin hebbend. Zie sapMi. v-^J arit^ I.zacht gekromd; in het Jav. een krora, sikkelvormig gras- mes = sabit. Mal. IL e. harpoen? C. en S. zie piarit. v::^)! VÄ> J ärat, en rat^ vast, van het lichaam y. mensch of dier, rast ineen, b. y. yan aangestampten grond, yast yan een bindsel, strak aangehaald; dicht op elkander gedrongen yan een menschenmassa, zoodat ze als wäre het een klomp yormen, ook stevig, hard y. werken; yastheid, steyigheid; sag^nggam ra% e. vast ineengedrukte yuist yol, een steyige handyol; soec^a/^ rat^ reeds besloten, beklonken zijn, van een zaak. Ter yersterking dikwerf ook rat-rat; Mrerat-eratan^ e. yaste afspraak met elkander hebben of ma- ken; m^ng^rat^ goed yast aanstampen, strak aanhalen yan een bindsei. Zie ook pHjal, (jljiJ artawän, Skr.yermogend, gegoed, bemiddeld, rijk, yan arta^ zie ald. ^ys^\ artal, ook hartal. Hind. geel, orpiment. jSs\ ßrti, zie v->vt. ^J irits, Arab. eryen, erfenis. j^ysfc-J ardjoena, Skr. ook r^- djoena, de derde der Panda wa's, naam yan een koning met duizend armen ; ook de naam yan een borg op Java. Ardjoena Sasra Bahoe^ eig.n. van den Vorst van Mahispati, Mes. Pr. Dj. Ook in de Hik. Asm. Pati. ^ J artja, Skr. ook retja, beei- den uit den ouden tijd, oudheden, af- godsbeeld; roemah artja, de huisjes, die op do Chineesche graven, s^n- tioeng, staan, jvÄ-vl arhani, Arab. genadig. ^^^>^t Ordi, verb. Ned. order, be- vel, uitgaande van het bestuur. t)^ 17 • J araz, Ar.de cederofpijnboom, ^ J araS; I. zie haras; aras hSr^- dafij e. s. v. poffertjes, die bij het be- gin van een gastmaal met gekruide saus gegeten worden. II. tot aan, b.v. ajar araspinggang, het water reikte tot aan den middel ; hantarkan akoe aras simpang^ geleid mij tot aan den zijweg. C. en S. ^ J aris, I. aangezette rand of Zoom aan iets, b.v. aan zeilen, netten en dergel., lijk in dien zin, belegsel, stootkant; djaring Mrariskan rotan, een net met een lijk van rotting; arisan, al wat tot rand of zoom dient; tali arisan^ lijktouw, touw dat voor rand dient. II. plantensap of gom, z=z gi^iah, Maxw, 172. Qw J ar06S, zie haroes, yw J ares, verb. Ned. arrest. JCa^sI Irsäl, Arab. het afvaardi- gen, het zenden van een gezant; af- vaardiging, zending. Zie rasoeL Q^Ai\JaXAMj\ aristotäles, Aris- toteles, Mak. R. pag. 12, reg. 13. 4>LÄ^t irsjäd, Arab. het leiden längs den rechten weg; arsjadaka Hlah, God geleide u op den rechten weg! zogen wensch voor iemand, die op reis gaat, iets moeilijks onder- neemt of naar een onreineplaats gaat. oLost ar^äd, Arab. astrolabium. c J arang, I. kool, houtskool; a. para-para, roet; a.phnoek, aanzetsel van buiten aan pot of pan; a. baioe en batoe arang, steenkool; kajoe arang, ebbenhout; Mnang arang, timmer- mans snoer om z warte merklijnen og; 18 u hout te maken ; arang dimoeka, roet op 't gelaat, fig. uitdr. voor smaad, schände; m^mhoehoeh arang pada moeka^ smaadbeid, schände aandoen; menghapoeskan a. dimoeka^ m^mboe- wang a,d,m, en tn^mhasoehkan a,d.m., de schände of smaad uitwisschen,weg- doen; arang itoe, djikalau dibasoeh d^ngan ajar-mawar sakalipon^ tiada akan poetih, al wordt houtskool ook met rozewater gewaschen, het zal niet wit worden. Sprw. ; toekang arang, houtskool- verkooper; p^rarangan, kolenbranderij; arang habis, b^si bi- nasa, de houtskool is op en het ijzer bedorven, Sprw. Oend. Djambi. IL arang-arang, e. s. v. stag op inlandsche vaartuigen,van denhoofd- naar den voormast; arang babi, var- kenssnoet, e. s. v. stut met vorksge- wijze inkeping. Päd. bo7enl. Poetr. Balk. ßj n<rill^9 1. sterkriekendjzooals b.v. een urinoir,pislucht; mengaring- kan, zulk een lucht aan iets geven, b.v. zooals de b^latjan of trasi aan Boramige spijzen meedeelt; p^ngaring, dat wat zulk een geurtje aan iets geeft, ook: geurmaker. II. gekruld of getand versiersel eener kris, loopende aan weerskanten van de pareerstang schuin naar hei lemmer. Zie gandja, III. aring-aring, beter oerang- aring, e. s. v. eetbare plant. IV. e. s. V. net om horten te van- gen. C. en S. Zie djaring, äJ\ aroeng, I.ook haroeng^mtng^ uroeng^ waden; m^ngaroengi, door- waden, van water, gras, struikgewas enz.b.v. dan hoetanjang s^mak-s^mak di-aroengi olih raden Enoe ifoe, en bosschen van kreupelhout werden door den prins Enoe doorwaad, Mes. Kag. ; m^ngaroeng kahoetan, e. bosch doorkruisen? b.v. Boeng. K. bßs. p. 