title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: Mild integendeel en zachtmoedig was de geest der bepa- lingen ten aanzien van de meeste Indische Vorsten. — »Be- langende alle goede correspondentien met de Koningen van Indi@ te houden, dus heette het, daarop kunnen Wij U geen particuliere vaste Instructie geven, maar in het generaal zeg- gen, dat aan ’t zelve een goed deel van de conservatie van 1) Art. 29 der Instructie van 27 November 1609. 2) Art, 50 der aangehaalde Ordonnancie en Instructie. 421 den Indischen handel voor Ons en onze nakomelingen gele- gen is; zulks Gij U dienshalve zeer wijselijk, voorzigtiglijk en gansch discretelijk moet gedragen, wel overleggende, wie om haar profijt Uwe vrienden of vijanden behoeven of be- hooren te zijn; en op dat stuk en die overlegging uwe con- sideratien in materie van State gegrond hebbende, daarnaar alle Alliantien en Verbonden, zoo op 't stuk van materie van State, als van profijt en Z/rafigue met, dezelve makende of met de alreeds gemaakte onderhoudende, ten einde onze voet in Indi& vast, onze vriendschappen en de trafique tot Godes eere, der Landen welvaart en der Comp. profijt be- vorderd en gedreven mag worden !).” — Duidelijk zien wij in dit grondig doordacht Artikel het Staats- en het handels- belang onderscheiden, de politische Alliantien en de Tractaten van koophandel en scheepvaart. — Zoo heftig in de Instruc- tie van 1617 de toon werd aangeslagen, waar het Spanje en Portugal gold, zoo toegeeflijk was de daarin gepredikte vre- delievendheid jegens de inlandsche Vorsten. »En zullen, zoo gelastten Art. 44 en 45 2), de Gouverneur en Raden — ook in alle discretie en voorzigtigheid met alle Koningen, Prinsen, Republieken en Heeren zoodanige correspondentie, vriendschap en alliantie houden en maken, — zonder iemand te verongelijken of ligtelijk met iemand om geringe zaken in oorlog en contentie van wapenen te komen.” — Art. 46. »Zullen ook met gelijke discretie en voorzigtig- heid op de afschaflinge of verligting van de tollen en andere schatting van de Indische Heeren en Prinsen, bijzonder te Bantam, mogelijke ordre stellen, zonder nogtans ter oorzaak van dien ligtelijk tegen dezelve Heeren in oorlog — te water ofte land, te vallen.” — Alle welke regelen van gezonde koloniale regeerkunde, door de ervaring als doeltreffend 4) Instructie van 1609, Art. 21. 2) Der Instructie van 22 Aug. 1617. 422 % beproefd, nog onder het Stadlıouderschap van FREDERIK HEN- DRIK ernstig en in gemoedelijke taal werden ingescherpt !). Wij hebben diplomatische fijnheid in deze en gene Tracta- ten door de Compagnie gesloten, niet kunnen loochenen, en meer nog schijnt daarin een opgeklaarde zin geroemd te mo- gen worden. — .List en behendigheid ontwaren wij in de uit- meting van het gezag van Prins maurıs bij Vorsten en Vol- ken, wien het begrip vreemd was van een veelhoofdig Bewind; men vond zich onbezwaard, van een’ Koning van Holland ?) te spreken. — De verlichte denkwijze huldigen wij in de echt-politische verkondiging van vrijheid van godsdienst, z00 gunstig uitblinkende boven den bekrompen gewetensdwang en de hatelijke bekeerzucht der Portugezen en Spanjaarden. — Men hoedde zich voor de klip, waarop men deze had zien stoo- ten 3). — Niet vrij van sluwheid was de aangeprezen vein- zerij jegens den Koning van Banlam, wien men wist met zijne raadslieden den Nederlanders vijandig te zijn; » waarte- gen, zeide men, zooveel met contra-practjken en secrete in- telligentie gearbeid moet worden, als mogelijk is, zondex nog- tans den uiterljken vrede ofte vriendschap — te breken ofte altereren.”” Nan den Koning van Jacatra moest men trachten een welgelegen stuk gronds tot het bouwen van eene sterkte en het vestigen van een rendez-vous of middenpunt te ver- krijgen, in het belang » van de gansche Indische navigatie 4)” — 1) Slot-Artikel 96 der Punten en Artikelen, in forma van Instructie voor d. Gouverneur-Generaal HENDRIK BKOUWER (A. 1632). mıser, Verzamel. bl. 69. 2) Verg. bij zuzac, Hollands Rijkdom, III, 132 volgg. de handelingen (A. 1610) met de Keizers van Ceilon en van Maladar, de brieven van andere Vorsten yan Pegu en Achen, van Japan, de verbonden met Ternate, euz. — Zie mede KLuit, Index Chronol. A. 1604, n°. 235, A. 1607, n°. 240, A. 1609, n°. 256, A. 1610, ne, 26], A. 1611, n°. 267. $) Bijlagen bij zuzac, III, 65: »Niemand aan beide zijden, zal vermogen eenige questie, arguatie ofte disputatie, van de Aeligie te maken.” (29 Maart 1610). 4) Art. 23 der Instructie van 27 November 1609. 423 En werkelijk verwierf de Gouverneur-Generaal BoTH eene plaats, waarop sedert ‚Balavig verrees !). — Met onderscheidene an- dere Koningen waren reeds verdragen tot stand gekomen, ge- lijik met dien van DyoZor op det; Maleisch schiereiland, op den 17 Mei 1606, waarbij de handel met andere Natien, buiten de Compagnie, was uitgesloten 2). Wij willen thans bij oLDENBARNEVELT’s staatkunde op dit punt verwijlen, van Franschen zoowel als van Britschen in- vlved geheel onafhankelijk, — onder HENDRIK ıv niet minder dan in het volgende tijdperk. — Da bij Tractaten gewaar- borgde alleenkandel moest, naar luid der Instructie van 22 Augustus 1617, »na gedaan vriendelijk verzoek en insinuatie van te vertrekken en van zoodanig voornemen te desisteren,” met kracht van wapenen tegen alle Mogendheden, »geene #it- gezonderd,’’ worden gehandhaafd, met verovering der vreemde schepen en goederen 3). — En hoe onwankelbaar men dit stelsel had aangekleefd, jegens Frankrijk, maar ook jegens Denemarken #) de Staatsbesluiten van Holland kunnen het ge- tuigen. — We£el mag het vreemd heeten, dat terwijl men ten gunste van den Nederlandschen handel naar beginselen van het Volkenregt 5), tegen de aanmatigingen van Koning HEN- DRIK, de vrijheid der zeevaart betoogde, men die op Oast- Indiö zelf aan Frankrijk weigerde 6). »Is geresolveert, zoo leest men in het Register van Holland, den 24 Aug. 1606, dat by nn nn 1) Verbond met den Koning van ‚Jacatra, 28 Januarij 1611, aangehaald bjj Mr. p. wıser, Verzamel., bl. 15. 2) Aanteekening van Mr. P. mıJer, bl. 9. 3) Art, 35. 4) Register van Holland, 25 Junij 1618. 5) Zie een vroeger beroep op het Jus Gentium tegen Leicester, in het Register, 22 Julij—9 Augustus 1586, fol. 817. 6) Register van Holland, 15 Febr. 1607. »En sooveel aangaat de voor- gestelde handelinge van Nova Francia of Canada, is verstaen, dat nadien de handelinge en Commercie zyn Juris Genfium, aau Syn Mat sal worden geremonstreert, ten eynde S. Mt beweegt mag worden deselve vry te laten,” enz, 424 Placate verboden sal worden dat geen ingezetenen van dese Landen, nog uit de Vereenigde Landen, nog uit eenige andere Koningrijken ofte Landen sullen mogen varen na Oost-Indien voorbij de Cibo de bonne Esperance, of door de straat van Mayellanus, op sware straffe en verbeurte daartegens te stel- len, en voorts dat ordre gestelt sal worden om het Ociroy aan het voorschreven Collegie verleent, te maintineren !).” — Dit besluit viel nadat men even te voren had beraadslaagd, hoe het best ’s Konings misnoegen »op het stuk van de Navigatie” te bevredigen 2). — En hoe men niet schroomde zonder aanzien des persoons, het Placaat onmiddellijk en met nadruk ten uitvoer te leggen, toonde de aanhouding van een schip, op den gemeenschappelijken aandrang van HENDRIK IV, van MARIA DE MEDICI en van den Groot-Hertog van Toscane 3) eindelijk ontslagen, maar niet dan op uitdrukkelijke voor- waarde, dat aan het scheepsvolk »het Placaat (verbiedende niet te varen voorbij de Caap de bonne Esperance) sal wor- ‚den geinsinueert, om hen te wagten daarjegens geene reyse aan te nemen, op de poene daarin begrepen #).” — Men lette op de dagteekening dier krachtige maatregelen, genomen in een’ tijd toen de Republiek tot voortzetting van den krüjg tegen Spanje de Pransche penningen kwalijk kunnende ont- beren, desniettegenstaande onbuigzaam in haar verzet, alle verzoeken van haren milddadigen Bondgenoot afwees. » Ge- delibereert zynde op de Brieven van de Kon. Mat van Vrank- rijk van den 29 Aug. lestleden, nopende het koopen, maken en equiperen van de schepen, het ligten van de Capiteinen, piloten en matrosen, tot de navigatie en handelinge op Oost- 1) Verg. de Resol. der Staten-Gener., 9 Sept. 1606, Aegister, fol. 1001 volg. 2) Register, 24 Aug. 1606, fol. 979. 3) Register, A. 1606, fol. 1034. Brief van Koning HENDRIK, 30 Oct. 1606; Propositie van BUZANVAL. A) Register, A, 1606, fol. 1099. 425 Indien, door PIETER LYNTGENS I) — is met rype deliberatie verstaan, dat hetselve by de. beste redenen en middelen van wege de Heeren Staten-Generaal nogmaals sal worden geöxcu- seert 2).” — Had men de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie vöör dit Besluit in hun belang gehoord, een half jaar daarna volhardde men daarbij, en zonder zich aan de door HENDRIK uitgevaardigde Commissie Op LYNTGENS te storen, ver- klaarde men rondborstig, »dat jegens de solemnele beloften aan de O. I. Compagnie gedaan, hetselve niet en mag gecon# senteert worden sonder de Compagnie te dissolveren 3).” — Sedert stond of viel de geheele Treves-handeling met het be- houd, al dan niet, van de vaart: op Oost-Indie, door de ze- gepraal van MATELIEF, hoe lang zoo meer tot eene levensvraag verheven en van de eer der Natie onafscheidelijk geworden. — -Naauwelijks was het Bestand getroffen %), of zich nog altijd met de mogelijkheid vleijende dat Frankrijk door onderkrui- -ping in de baten van den Oost-Indischen handel zoude kun- nen deelen, gaf HENDRIK aan JEANNIN den last 5), om Neder- landsche reeders en schippers over de voorwaarden van hunne vestiging in zijn Rijk te polsen. -- Reeds gedurende de Ne- gotiatien had de President meer dan &&n gesprek over zooda- nige verhuizing gevoerd met de voorstanders der ontworpen .— 1) JEANNIN, Negotiations, p. 244. Dep£che van VILLEROY, 16 Febr. 1608. 2) Register, 12 Oct. 1605. — VILLEROY aan JEANNIN, t. a. p. » Vou scaurez qu’il y a icy un homme nomm& MATHIEU COULAEE, qui a autrefois negoci6 par delä, pour faire venir en ce Royaume un marchand nomm& PIERRE LINGES, qui trafiquoit aux Indes, et promettoit d’establir ce commerce en Bre- tayne, lequel est maintenant decede, qui dit y avoir un autre marchand par delä nomm6 ISAAC MAIRE,” enZ. 3) Register, 11 April 1606. 4) Instructie van 25 April 1609. JEANNIN, Negotiations, p. 32 suiv. 5) „Le desir de Sa dite Majest6 a tousiours este, d’introduire en son Royaume la navigation aux Indes pour s’en prevaloir comme tous ses voisins, est pourguoy elle veut que ledit Sieur JEANNIN parle aux marchands et capitaines de navires de delä,” enz. 426 West-Indische Maatschappij. dat is met de oarlogzuchtige aan- klevers van Prins Maurıts I), in ’t bijzonder met den Raads- heer FRANGOIS FRANCKEN ; en mag men aan de verzekering van JEANNIN geloof slaan 2), zoo was de oud-Pensionaris van Goude, de voorheen onverzettelijke tegenstander van de opdragt der Souvereiniteit aan HENDRIK Il, thans zelf gereed met de ave- rige bevorderaars dier Maatschappij, onder Fransch gezag te gaan leven! — Zonderlinge wrok tegen Spanje, gedreven tot het uiterste van den vreemdeling met de nijverheid, de ka- pitalen en dem ondernemingsgeest van lieden te verrijken, waarvan men het Vaderland zoude hebben ontbloot! Een enkel woord na het boven reeds wegens dit punt ge- zegde 3), voegt hier betrekkelijk de grief van OLDENBARNEVELT’S geringe ingenomenheid met die beraamde West-Indische Com- pagnie. — Er was een tastbaar onderscheid tusschen deze 4) met hare aanzienlijke uitgaven en jaarlijkschen van Staatswege te verstrekken onderstand in geld en norlogschepen, die on- middellijk tegen de Spanjaarden en Portugezen zonden hebben te strijden, — tusschen deze uit den aard der zaak, onvermij- delijk en onafgebroken tot den krijg tegen den in Amerika ge- 1) JEANNIn, Negotiations, p. 287 (Depeche van 29 Maart 1608). 2) Depeche van 16 Julij 1607 (Negotiat., p. 102): »Monsieur DE FRANQUES, promoteur de ce dessein, lequel y est tout dispose, et se promet d’y induire les marchands et matelots. — Le dit Sieur FRANQUES dit mesme qu’il a tant de desir de nuire toute sa vie & l’Espagnol, qye pour mieuz aider ä la con- duite de ce dessein, — il viendra luy mesme demeurer en France.” (Antwoord van HENDRIK, 4 Aug. 1607, p. 120). 3) Zie hiervoren bl. 260 volg. 4) Propositions de M. DE BUZANvAL (31 Mai 1606), T. II, p, 1115 (H. 8. der Kon. Biblioth.). »Cette-cy commencera par grandes depenses, desquelles le fruit sera fort incertain, comme estant une besogne purement de yuerre ä son commencement; — l’autre au contraire commenca par le rapport et par la moisson — les navires de ce pays & leur abord y ont trouv6 plusieurs Roys et Seigneurs qui les ont recens dans leurs ‚ports et leurs ferres pour l’utilise quils ont perceu en leur ouvrant le traflic duquel les Portagais abusoient,,” enz. (Aanteeken. op den MAauRITs van Mr. c. =. v. DER KENMP, bl. 5). 427 zetelden vijand genoodzaakt, — en de Oostindische zuster- Maatschappij, welker eerste hoofdsom of inleg gedeeltelijk reeds de vrucht was geweest van de door den handel in de vreed- zame betrekking tot de Aziatische Vorsten behaalde winsten. — Dit verschil tusschen de bestaande Instelling, en die welke men vöör de T’röves naar het berigt van BUZANVAL, niettegen- staande hare onloochenbare opofferingen met anzekere kans, vermoedelijk zoude doorgezet en tot stand gebragt hebben, was den scherpzienden Gezant niet ontgaan. — Na de teeke- ning van het verdrag met de Aartshertogen, ware de oprig- ting der West-Indische Compagnie een ligt ontvlambare brand- stof geweest, welke de omzigtige Minister van Holland den wel- ligt al te doortastende gelukzoekers !), niet roekeloos mogt in handen geven. — Onwaar is het dan, dat OLDENBARNEVELT de onderneming der Nederlandsche kooplieden zoude gedwars- boomd hebben met inzigt om den vredehandel te bevorderen, maar allezins juist, dat hij gedurende de Treves, dacht den Spanjaard niet te moeten »irriteren tot herneming van de oorloge 2), — Er blijft tot slot van deze Afdeeling overig, de geschil- len der Nedeflandsche met de Engelsche O0. I. Compagnie, vlugtig aan te roeren, die in dit tijdperk een en andermaal door diplomatische bemoeijing niet zoo vereffend konden worden, dat het gelukt ware de onuitpuiteliijke bron van verdeeldheden te stoppen. — Er vonden Negotiatiön plaats in 1613 te Zonden 3), in 1615 te’s Hage, in 1618 en 1619 we- a — 1) Zoo dit niet kan slaan op den Raadsheer FRANCKEN, dan toch op USSELINGH (WESSELING, leest men in de gedrukte Werhooren, bl. 74), die »zeer veel duysenden meer schuldig was, als hy coude betalen.” 2) Verhooren, bl. 75. 3) Zie AITZEMA, Saken van Sitaet, 8° Boek, fol. 504. Doch verg. in ’t bijzonder de Instructie van 21 November 1618 in het Rapport der Legatie van »JOJIAN VAN GOCH, Burgem” der stadt Zuwiphen, EWOUT VAN DER DUSSEN, out-Burgemesster der stadt Delft, ende 304cHiM LIENS, Raet ende Pensionaris -—- ET TE ur 428 der in Engeland. — Was de zending van 1613, gelijik wij zeiden, gekenmerkt door de toevoeging van HUGO DE GROOT, die Koning sacoB bij die gelegenheid tot de zienswijze van den Advocaat en van de Staten van Holland in kerkelijke za- ken moest trachten te overreden !), het Gezantschap van 1618 was evenmin bij uitsluiting tot regeling van koloniale belan- gen bestemd: het had eene in het oog loopende politische strekking, met geestelijke tint, maar eene voor den ongeluk- kigen Staatsman, wiens regtsgeding was aangevangen, beslis- send — verderfeliike. Toch was nog onder zijn Bewind, het koloniaal gedeelte der sedert aan de Legatie aanbevolen taak overwogen : het personeel der af te vaardigen Ambassadeurs werd eerst bepaald vastgesteld, nadat OLDENBARNEVELT en de zijnen het onderspit hadden gedolven en na de zuivering en zifting der Regerings-Collegien, door maurıts in den zin van den Coup d’Etat van 29 Augustus bewerkstelligd. Sommige weerhanen den storm ziende opdagen, hadden ziclı beginsel- loos bij de bovendrijvende partij geschaard, en zoo was een hunner, met wien DUDLEY-CARLETON den spot drijft 2), er in geslaagd, onder het drietal Ambassadeurs begrepen te worden. — der stadt ende ’t landt van der T’holen, t'samen Gedeputeerden ter Verg. van H. Ho, ende Mo. als Affgesanten ende Gedep. wt derselver Vergaderinge mitsgaders Heere NOEL CARON, Ridder, Heer van Schonewalle, Haeren or- dinaris Ambassadenr,” enz. — (Prov. Utrechtsch Archief); en voorts het Verbael van DIRK RAS, JACOB BOREEL, enz. Gedep. der O. I. Comp. in den Codex Diplom. van het Hist, Genootsch. te Utrecht, 2° Serie, IIIe Deel, 2° Afdeel., bl. 127—261. 1) Verg. boven bl. 318-821. 2) Lettres et Ne&gociat, T. II, 353 suiv. (29 Oct. 1618). »Ce sera une chose curieuse et peut-ötre amusante pour Sa Majeste de voir comment ils #’y prendront pour faire cette Relation; car quelques-uns d’eux aiant et6 choisis pour cette commission avant la tournde de Son Exc. dans les villes, et entr’- aufres VAN DER DUSSEN de Delft, membre des Etats-Generaux, qui va au nom de sa Province, ils ont depuis ce tens-lä pass& par le crible, comme vous le verrez par cette estampe, ol vons remarquerez Son Exc., les Comtes auIt- LAUME ei ERNEST avec leurs partisans — vannant les Hollandois.” 429 Belagchelijk voorzeker voor den zegevierenden Diplomaat en diens Meester, die zich in de valsche em dubbelhartige rol van zulke voorwerpen, konden verlustigen, maar, nevens de vernedering van het Vaderland, in de hoogste mate Zragisch, als men aan de bloedige ontknooping denkt van het gansche onwaardig bedrijf. — Dan, hierna meer over het verband van deze zending met het treurtooneel te ’s Z/age. — Om op den twist met de Engelsche Compagnie terug te komen, te ver- geefs was in de bovengemelde Ordonnancie en Instructie van 22 Augustus 1617 onder de vereischten van het verlangd middenpunt der Indische vaart, ook dit gesteld, » dat men daardoor met die van .Bantam niet vervalle in zoodanige con- tentien, dat de Zmgeischen of andere vreemde natiön onzen handel aldaar zouden mogen onderkruipen !).” In de nabij- heid van Bantam werd in 1619 een zeeslag tusschen de vlo- ten der elkander wangunstige Maatschappijen geleverd 2), en hoe hoog al vroeger de nijd was gestegen, toont het verwijt der onzen, dat de Engelschen met de Spanjaarden en Portu- gezen heulden, en de Contracten door de Nederlanders met de Indische Vorsten gesloten, zochten te verijdelen 3). — Te vreemder klinkt dan wat men in het Zegzsier van Holland den 23 Mei 46418 vindt aangeteekend. »Zyn gelesen twee verscheyden Missiven van den Heer Ambassadeur carox, en daarnevens sekere geconcipieerde poincten ingesteld om de Oostindische Compagnie in Engeland met deselve Compagnie alhier in dese Landen te comjungeren en vereenigen 4); dewelke 1) Art. 77. mıJer, Verzameling, bl. 44. %) CARLETON, Lettres, T. III, 128. (Depeche van 20 Aug. 1619). 3) Aanspraak der Nederlandsche Gezanten tot JacoB ı (10/20 December 1618): »Les nostres se plaignent extremement et crient & haulte voix, que les subjects de Vostre Mat& renversent tous leurs Contracts qu’ils ont faicts avec quelques Indiens, et que la perte et dommage qu’ils en ont receus est inestimable; voire qu’ils ne laissent point d’assister ä ’Espaignol mesme, dont les preuves sont &s mains des Administrateurs de la Compagnie.” | %) Van zulk voorstel wordt reeds gewaagd bij wınwoop, Memor III, 239 480 gesteld zijn in handen van de Heeren MEERMAN en BAS, om den andere Bewindhebberen van de O0. I. Compagnie, jegen- woordig alhier wesende, te communiceren.’”’ — det antwoord der Nederlandsche Maatschappij op den voorslag der Engelsche, was niet zoo stellig afwijzend of men besloot drie weken la- ter, dat men ter Generaliteit zoude aandringen op de benoe- ming van eenige Gezanten die aan de Gedeputeerden der Gom- pagnie naar Engeland zouden worden toegevoegd, som het onderling verdrag te helpen secunderen en accommoderen 1).” — In dien geest waren dan ook de Instructiön vervat, welke na de omkeering van zaken, in November daaraanvolgende werden bekrachtigd en in den loop van eene ruim halfjarige, netelige Negotiatie tot leiddraad strekten. — Hier had de toenmalige Advocaat der Nederlandsche Compagnie, WILLEN BOREEL 2), het eerst gelegenheid zijne diplomatische gaven te oefenen, om die in ’t vervolg in meer verheven werkkring en in al haren om- vang ten toon te spreiden. — Gedenkwaardig blijft ook die Negotiatie en niet het minst daardoor, dat de Kanselier BAco eenigermate daarin de hand blijkt gehad te hebben 3). — Meer dan eens waren de debatten onder ’s Konings Voorzit- terschap, zoo heftig, dat de poging tot een vergelijk schip- breuk scheen te zullen lijden. — De onzen somden onder (15 Dec. 1610), maar destijds van de Nederlandsche zijde, en door de Engel- schen afgewezen: »we fear that in case of joyning — the art and industry of their people (de Nederlanders) will wear out ours.” 1) Verg. Register van Holland, 22 Mei en 14 Junij 1618. 2) DE LA Rur, Staatkundig en Heldhaftig Zeeland in v. bl. 8—36. 3) Aan het slot van het Rapport der Gezanten, vindt men onder de brieven van recredentie, dien van FR. VERULAM, Canc., waarin die Staatsman de hoop uit, »que raisons d’E'stat seront assez fortes pour accommoder les differents qui pourront entrevenir sur le poinct de prafict.” — Baco had bepaald ver- zocht onder de »Commissioners to treat with the Zollanders” benoemd te worden; maar volgens het antwoord van BUCKINGHAM (14 Dec. 1618). had de Koning die aanstelling beneden de waardigheid van den Kanselier geacht. BAacoN’s Works, VI, 276, 296. 431 anderen, met klem en bondig »de groote oncosten op, bij de Nederlantsche Comp* tot verseeckeringe van de Commertie deut geheel Indien gedragen; dat Bantam was ontset, voor Malacca bataille gelevert, die galeons van @o4 geslagen, den Coninck varı Ternate in sijn lant gestelt, in vivres en andere necessitey- ten onderhouden, Moiyr van de Spaignaerts gedevasttert, synde met 2000 menschen gepopuleert en diergelijcke meer.” — Zij beriepen zich op den bij de aangegane Tractaten bedongen alleenhandel en op de verkregen Souvereiniteit van een groot gedeelte der Molukken, van welke de Engelschen niet wilden hooren. — De kortstondige vereeniging der beide naijverige Ligchamen op voorwaarden, over welker inhoud dit bestek geene uitweiding gedoogt, bekroonde niettemin ten laatste den geduldigen ijver van Koning JacoB 1), die op de gevolgen wees »van de rupture van dese soo langdurige conferentie” en wiens hoogmoed op eene harde proef gesteld, niet terug- deinsde voor de nederige klagt, »dat sijne en sijner onder- saten reputatie soude wesen soo volcomentlijck in de voorsz. eylanden onder oxse protectie en gebiet, dat daerdoor syne verachtinge in de Indiön soude vermeerderen, daer sij doch alreets door de onsen niet dan te veel was vercleent, ende verre in macht boven hem verheven den Coninck van Holland 2)!” | Tot zulken luister was de Nederlandsche Republiek geste- gen. — Wij zagen den aan veertigjarigen strijd ontworstelden Vrijstaat door het wijs beleid van oLDENBARNEVELT niet slechts de weldaden van eene onontbeerlijike verademing genieten, 1) Tractaat van 7/17 Julij 1619, bij AITZEMA, t. a. p. 2) vaurırs. In de Memoires des torts et griefs que les Anglois ont receus des Hollandais &s Indes Orientales wordt geklaagd dat de onzen zouden be- weerd hebben, »que le Roy d’Angleterre n’est pas & comparer ü leur grand Roy de Hollande.” en nr en, 432 maar met elken dag aanwassen en bloeijen door handel en scheepvaart, nijverheid en trafieken !), binnen en buiten Europa als het schild der vrijheid, als het bolwerk van het Protes- tantisme geöerd, en niet verre meer van de hoogte verwijderd, waarop het aan vreemde Mogendheden zelfs van den eersten rang, eenmaal de wet zoude stellen. — Reeds zagen wij Ne- derland om hulp of Alliantie uit het Noorden door de Hanze- steden, door Zweden en Rusland, uit het Oosten door Bran- denburg en Polen, uit het Zuiden door Venetiö en Savoye, zelfs uit Marocco aangezocht ; wij zagen de Algerijnen ge- tuchtigd 2), en de Republiek te Konstantinopel eene onder- scheiding verwerven, voorbode van het vertrouwen, dat de Porte haar in de toekomst herhaaldelijk als Bemiddelares zoude schenken. — In Indi& was na rusteloos en met schier boven- menschelijken heldenmoed ondernomen zeetogten, van ’s Lands wege aangemoedigd tot let opsporen van een korter en vei- liger weg naar Aziö 3), de grond gelegd, deels door de dap- perheid der Vlootvoogden, deels door welberaamde Tracta- ten, tot het koloniaal rijik op Java, welks overvloeijende schatten weleer in de kas der O. I. Compagnie gestort, thans 1) Zie hierbij RANKE, die Osmanen und die Spanische Monarchie im XVI uw. XVII Jahrhundert (3te Aufl.), Berlin 1857, I, s. 490 folgg. »Nunmehr machte Holland die Producte der Welt sich zinsbar ,” u. s. w. 2) In het Rapport van van GocH, VAN DEB DUSSEN en LIENS komt eene Aanspraak voor tot JacoB 1, waarin gewezen wordt op de herhaalde Vertoogen van CARON pce que le Seigr. DE SCHONEWALLE a iteralivement represente tou- chant la destruction des pirates d’Algiers — que la necessit6 et l’honneur commun convie et semond ä ce pressant debvoir tous Roys Princes, et Repu- blicques de toute la Chrestiente” (8 Januarij 1619). 3) Verg. e. MoLL, Verhandeling over eenige vroegere zeetogten der Neder- landers, Amsterdam 1825, bl. 46. »Prins Mmaurıts en de Advokaat OLDEN- BARNEVELD begunstigden deze togten zoozeer, dat de Staten-Generaal op aan- raden in 1596 van den Advokaat vooral, eene premie van f 25000 beloofden aan dengenen, die het eerst benoorden om, naar China zou gezeild zijn.” — Register van Holland, 7 Mei 1594, 1—5 Mei 1595. 433 nog een aanmerkelijk deel der jaarlijksche Staatsinkomsten uitmaken. — .Zijn OLDENBARNEVELT’s bestrijders, door liefde tot de waarheid gedrongen te erkennen, dat de geschiedenis der Staten van Holland, te rekenen van 1586 tot 1618, eigenliik de geschiedenis heeten mogt van dien eenigen Mi- nister !); is alzoo het Vaderland aan het doorzigt en de wak- kerheid van den onsterfelijiken Advocaat het eervol standpunt in de rij der Europesche Magten verschuldigd, welks voor- deelen het nageslacht in zekere mate nog heden ondervindt, een standpunt niet met overmoed, maar met achtbare waar- digheid jegens Engeland en Frankrijk, ook jegens ELIZABETH en HENDRIK Iv, de weldoeners der Republiek gehandhaafd, — beschouwen wij even onbevangen de keerzijde van het schoone beeld, dat het vrij en onafhankelijk Nederland met de in alle zeöen fier wapperende vlag aanbood. Een laag en verfoeijelijk schouwspel treft ons oog. — Na den aanslag van 29 Augustus 1618, na Je wederregtelijke in hechtenisstelling van OoLDENBARNEVELT, zien wij de Neder- landsche Diplomatie in onwaardig huldebeioon de onvergelij- kelijke wijsheid 2) van den verdwaasden dilettant-theoloog als Malle Jacob den spotvogels prijsgegeven, tot de wolken ver- heffien. — Drie dagen v6ör de onthalzing van den afgeleef- den Staatsman, op den 10 Mei 1619, hooren wij in een officieel berigt van onze Gezanten, den om zijne zedelooze en slaafsche onderwerping aan gunstelingen van den dag, om | nen 1) GROEN VAN PBINSTERER, Archives, 2° Serie, T. II, p. LVl. »On ne sauroit revoquer en doute, l’ascendant de son genie politique; I’histoire des Etats de Hollande, de 1585 ä 1618, est son histoire, le journal de ses faits et geates, le recit de sa carriere publigue.” 2) Rapport der Legatie van v. GOCH, V. DER DUSSEN en LIENS; »Vostre Mte qui estes Prince d’incomparable prudence et justice, parfaictement sage,” enz. Aanspraak van 10/20 December 1618, 28 434 ziine weifelende en vreesachtige gedragingen !), door zijne onderdanen en het buitenland om het zeerst verachten Koning die zijn eigen Rijk niet wist te besturen, aldus op zijne gewaande Godgeleerdheid stoffen en tegen den martelaar der door hem gevoede partijschap uitvaren. — Met laatdunkend zelfbehagen zeide hij, »dat hij hoopte dat hem God de Heere soude spa- ren tot welvaren niet alleen van sijne ondersaten, maer oock van den Staet, — dus luidt het verhaal der Nederlanders, — von U Ho. Mog. ende dat men in corten tijdt soude hooren die groote beneficien die Ay (Jacob) deur ende int Synode aen onse Landen hadde gedaen ; dat hem altoos hadde tegen- gestaen die leere ende factie van Arminto ende wel verwon- dert was geweest, dat BAnNEVELT hadde gesustineert dat onsen oorloch tegens den Coninck van Spaignen niet en was ge- sproten ende gedreven ter cause van de Religie ; dat niemand pernicieuser maximen hadde mogen wyispouwen. Hij noch Coninck van Schotlant synde, ofte oock die Coninginne ELI- SABETH 2al. gedacht. 2), souden noyt onse saecke hebben gefa- voriseert, ten ware geweest die Religie, ende dat wy om dieselve de oorloge hadden gevoert.” Men vergete het niet: de oorsprong der kerkvergadering van Dordrecht ligt niet in de behoefte der Natie, maar in het brein van den waanwijzen en bemoeizieken Koning van Groot-Brittanni£. Meer dan eens ontving hij voor die fraaije uitvinding den plegtigen dank der handlangers van Prins MAURITS 3). — »Sullen — zoo gebood de Instructie der — 3) Ook de Heer GROEN v. PRINSTERER spreekt in het onlangs verschenen Tweede Deel der Archives (2° Serie) p. VI van de »hesitations pusillanimes de Jacques 15” en verg. aldaar p. 571 suiv. (Janij 1620) den brief van DUMOULIN aan dien Vorst. 2) Zou de zoon aldus van de Vorsün hebben gesproken, die zijne Moeder, MARIA STUAKT had doen onthoofden ? 3) Geen wonder dat de Kanselier BAco, getuige van al die onderdanigheid, ‚reeds in het begin van 1619 oordeelde, dat men in zekere raak (van BURLA- 435 Staten-Generaal van 21 November 1618, den naar Engeland gaande Ambassadeurs JOHAN VAN GOGH, EWOUD VAN DEK DUSSEN en JOACHIM LIENS, — daernae Syne Mat. bedancken voor syne Conincklijcke gunsten ende beneficien, tot het welvaren van dese Landen van tydt tot tydt bewesen !), ende namentlyck dat het Syne Mat. belieft heeft (wt sonderlinge Conincklijke affectie) te behertigen die swaricheyt van de verresene kerc- kelycke disputen in dese Landen, ende soo by brieven als deur den Heer Ambassadeur CARLETON niet alleen geraden tot het houden van een Synode Nationaal, als wesende den rechten, wettigen ende alle tydt gebruyckelycken wech, om kerckelijcke misverstanden te beslichten; maer dat het daer- beneffens oock Syne Con. Mat. belieft heeft (naedat by Haere Ho. ende Mo. nae rype deliberatie "tselve middel was goed ende ex- pedient gevonden), op derselver versoeck vier trefleliicke ende geleerde Theologanten wt syn Coninckryck te deputeren om 'tselve Synode t’assisteren. Vertrouwende H. Ho. ende Mog. 2) dat deur den genadigen segen van God den Heere ende het macht) niet behoefde te letten op »any dravados from the Burgomasters of Holland and Zealand;” hij wist »that it was in the King’s power to make ihem alter their style when he would” Works, VI, 297 (5 Febr. 1619). 1) Aanspraak van 10/20 December 1618. „Et notamment qu’oultre l’infi- nit& des aultres benefices, Elle a voulu les honorer de ses bons et salutaires Conseils en leurs disputes Ecelesiasticgues, qui menacoient la tranquillite tant des Eglises que de leur Estat. — Les ayant, non seulement admoneste, et par lettres royales, et par les bons et sages offices du Sieur CARLETON, tres digne Ambassadeur de V. M. de vouloir embrasser l’expedient d’un Synode National, comme le plus idoine, le plus coustumier et usit6 en l’Eglise de Dieu, pour sortir des dites disputes.” Verg. den brief van 3acoB bij cARLETON, I, 272 (20 Maart 1617). 2) »Que Messeig!® les Estats se promettent fermement qu’eux et les autres, qui sont appellez ä mesme effect, de quasi tous les Estats de la Chrestiente, &squels la Religion Reformee est professee, y contribueront tant de sagesse, doctrine et moderation, que par la grace de Dieu on en recueillera des bons fruicts, et verra bientost restablie en son entier l’union de nos Eglises, et la concorde mutuelle avec les vostres.” 23 * 430 goed beleyt van de affgesondene Theologanten, mitsgaders van de anderen die daertoe mede versocht ende verschreven sijn, ‘die verresene swaricheyden sullen comen te cesseren, de gemoederen van de ingesetenen versacht, ende die kercken wederom in haere vorige ruste ende eenicheyt gestelt werden.” De gemoederen verzacht door bloeddorstige weerwraak, door verbanning van andersdenkenden' — De Gezanten, onder welke een oud aanklever der nu onderliggende Regering, schamen zich in hun Aapport de tijding van OLDENBARNEVELT’S jammerlijk uiteinde te vermelden, maar deelen op den 27 Mei 1619 (14 dagen na de voltrekking van het doodvonnis) mede, dat zij »Syne Mat. vindende in goede humeure ende spreeckende van ’t goede sscces van ’t Synode Nationael, — hebben dieselve wt den name var U. Ho. ende Mo. ten hooch- sten bedanckt voor die goede ende groote diensten by Sijne affgesondene Theologanten daertoe gecontribueert.” — Den 24 Julij eindelijk, berigten de Gezanten, dat zij aan den Koninklijken disch genoodigd en gezeten zijnde, »moveerde Syne Mat. verscheyden propoosten van onse kerckelijcke dis- puten, van Yorstio ende van de wigewesene veertlien Predi- canten, thoonende hem seer liberalijck ende courtoiselijck ; dronck mede staende, ende met ongedeckten hoofde, eerst op 't welvaren ende prosperiteyt van den Staet van U. Ho. ende Mog. ende 't redres van derselver saeken,, ende daernae die gesontheyt van Syn Exc. den Prince van Oraengien.” Verlangt men ten slotte nog een doorslaand bewijs der geestdrift, waarmede de Koning den ondergang van OLDEN- BARNEVRLT toejuichte, wien ook hij eertijds had betuigd met een erkentelijk gevoel te eeren !), men verneme de uitbun- 1) Brief van JACOB 1 aan OLDENBARNEVELT, 10 Sept. 1601. » Vous asseurant que le desir de nous revancher de vos bons ofliees et courtoisie ne s’amor- tra jamais en nous.” Ten tweede zonder dagteekening, (de la part de vostre bien bon Amy saqurs R.) »que vostre affeotion ne sera point logee sur un ingrat Prince.” Waarachtige Hist. van J. V. OLDENBARNKVELT, bl. 622-— 626. 437 dige lofrede bij het Ridderfeest van St. George door JAcoB op Maurits gehouden, zeggende dat de Orde van den Kou- senband, door vele uitheemsche Grooten nagejaagd, aan nie- mand was verleend geworden, »als aen den Coninck van .De- nemarck en desselfs Broeder den Churfurst Paltz ende den Prince van Oraengien, met wiens persoone d’Ürdre meer was vereert, as hy mette Ordre, vermits in 500 jaeren geen vail- lanter Capiteyn was geweest als hij, neffens den overleden Coninck van Vranckrijck, HENkY de Grand.” Welk dan ook doorgaans de invloed van den Stadhouder van Friesland, WILLEM LODEWIK, op de denkwijze en hande- lingen van MAURITS moge geweest zijn, ook in de voorberei- ding van het geweld door den Prins !) ter voorkoming 200 het heette, van een bloedbad gepleegd, het drijven en aanhitsen van buiten ınag waarlijk niet voorbijgezien worden. — WILLEM LODEWIIK zelf, sterk Contra-Remonstrant 2), hechtte veel aan het gezag van den gekroonden Godgeleerde. — Ook blijkt het voldingend nu en dan, uit de tusschen de beide Stadhouders gewisselde brieven, dat MaurıTs het snidiatief nam en in den Frieschen bloedverwant een volgzamen medewerker vond 3). Daarbij steekt zonderling af het minachtend stilzwijgen eene maand lang, door den Prins op ’s Graven even verlicht als m I) Zie GROEN V. PBINSTEREB, Archives, p. XLV, LXXVI suiv. 3) GROEN V. PRINSTERER, Archives, 2° Serie, T. II, p. 438 (28 Nov. 1614): adas gar ärgerlich buch de apostasia Sanclorum, welche der König von Grosz- Bretannien allein des lituls halben verbrent zu werden werth erachtet.” — Zie wijders p. 458, 460 suiv. 464, 470, 476, 521. 3) Zie bij) GROEN V. PRINSTERER, p. 480, 485, 488, de brieven van MAURITS, van 16, 20, 26 Febr. 1617. — »Il sera necessaire que vos Deputes ayeny charge de communiquer avec moy, devant que faire ouverture auz E'itats- Generaux de leur advis, et qu’ils ayent charge expresse de sollieiter les autres Provinces de se joindre avec eux, pour, de commune main, induire Messieurs d’Hollande & desister de ces procedures.” — Van Zaeland was hij zeker,, naar hi) zeide; die van Gelderland zoude hij ook wel weten te overreden. — Zie wijders den brief van Mausıts, I Mei 1617 tot aanprijzing der Synode, p. 507. 438 trouwhartig schrijven van 10 April 16149 bewaard, en met den ijskoud-hardvochtigen brief op den eigen dag van oLDEN- BARNEYELT's dood beantwoord !). YVruchteloos had wıLLEM LODEWISK in de zaak der staatsgevangenen alle onmatige ge- strengheid ontraden, en den thans oppermagtigen MAURITS gewaarschuwd, dat al hetgeen geschieden zoude, »bij de gantze wereld Aem («UE. Excell.”) aöleen zoude geweten worden.” — Vruchteloos had hij hem herinnerd, hoe naar menschelijke be- rekening, »des Advocaats einde in apparentie” nader was dan het zijne; dat deze vroeger was »in groot credit, alles deed en men liets doen, — tegenwoordig buiten credit, en alle mani- ment van aflairen.’ — Vruchteloos had hij gewezen op de »qualiteyten en diensten bij eenige der gevangens eertijds gedaan ;’”’ op de lange en harde gevangenis, welke tot ver- zachting van straf in aanmerking behoorde te komen. — Vruchteloos had hij, hoe bitter tegenstander van OLDENBAR- NEVELT, edelmoedig erkend, dat bij de bestaande scheuring in het geheele Land, »diverse zaken met apparentie van wei- iykheid van beyde syjden gesustineert”' konden worden. — Vruchteloos eindelijik had hij maurırs willen hoeden tegen de heillooze inblazingen der vertrouwelingen wien deze het oor leende; tegen den raad der »vrienden en wijze polztici,” die op grond van redenen van Staat, een erempel wilden hebben gesteld, hetgeen naar het oordeel van WILLEM LODEWUK, niet vreemd was, »deurdien zij de gelegentheid van onzen Staat, zegt hij, niet kennen en konnen 2).” Wie waren die » vrienden en politici”, onkundig van ’s Lands gesteldheid, die niet tevreden met hetgeen geschied was, op het vergieten van bloed en andere afschrikwekkende maatre- gelen aandrongen? — De bekwame Regtsgeleerde 3), die het 1) GROEN, Archives, p. 567 (Brief van 13 Mei 1619). 2) Zie bij GkOEN V, PBINSTERER, p. 564 suiv. en p. CXXII suiv. $) Mr. H. CALKOEN, OLDENBARNEVELDS Eer verdedigd, Amsterdam 1773, Li 459 eerst 's Graven voortreffeliiken brief in het licht heeft gege- ven, teekent bij die woorden aan: » Wie dit zyn, valt ligt te raden. CARLETON en het Engelsche Hof namelijk, op den Ad- vocaat gebeten, wegens zijne behendigheid en verschalking in de lossing der verpande steden, ’t geen den ouden man mo- gelijk den dood gedaan heeft.” Wij houden de gissing voor juist, wat het aangeduid per- soneel betreft, maar gelooven dat men overdrijft, wanneer men eenzijdig zulk gewigt legt op de OLDENBARNEVELT sedert euvel geduide lossing van den Briel en Vlissingen. — In de waar- dering van Jacob waren de begunstiging van vorsTıus en de Arminianen, de Weegschaal van TAURINUS , de wederstreving der Nationale Synode, ongelijk grooter misdaden, — Hoe zwaar bij de XXIV Regters de wrok van den Britschen Ambassadeur gewogen hebbe, blijkt niet; maar hetgeen heimelijk den Ad- vocaat in den kerker werd overgebriefd , » DUDLEY-CARLETON is uw vriend niet !),” staaft met al het voorgaande genoeg- zaam wat van het deelgenootschap van Engeland aan den ge- regteliiken moord, door een beroemd Geschiedschrijver, den lofredenaar van WILLEM ıı, nog onlangs werd erkend 2), Dat de haat der meermalen door OLDENBARNEYELT berispte Predikanten, den Staatsman almede noodlottig is geweest, kan bezwaarlijk geloochend worden. ——- Behoorden niet ook deze tot die vrienden van MAuRITS, die ’s Lands toestand niet naar eisch doorgrondden? Zeker is het, dat een ijveraar uit hun midden, bl. 256. — Zonderling dat kıuım, Hist. der Hollandsche Staatsregering, Ile D., bl. 499 volgg. (Bijlagen) en bl. 143, 159, ontgaan schijnt te zijn wat CALKOEN 30 jaren vroeger had opgedolven. Ook de Heer GrOEN maakt geen gewag vaı OLDENBABNEVELDS Zer verdedigd, in welk geschrift de in- competentie der XXIV Regters in ’t breede wordt betoogd. 1) BBanDr, Historie van de Rechtspleging, enz. (1708) bl. 13. 2) MACAULAY, History of England, 1, 78. »The English name is not alto- gether free from the stein which has been lefi on the Calvinistic party by the judicial murder of BARNEVELDT,” enz. Verg. voorts GROEN VAN PRINSTERER, t. a. p. CVII. 