title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: Bovendien is het immers bekend, dat er verzwakkende en niet verzwakkende purgeermiddelen zijn, of bepaalder gesproken, zulke die tevens den omloop des bloeds verhitteren, en zulke, die denzelfde verzwakken: de laatsten zijn de laxerende middelen en plantzuren, welke men daarom ontsmetking werende purgeermiddelen noemt; de andere klas wordt bevat door rhabarber, fennel, bladeren, calomel, jalappe, aloe en alle harstige purgeermiddelen. Dat de verzwakkende kracht der ontsmetking werende purgeermiddelen alleen zou bestaan in de ontlating, welke zij veroorzaken, is vals, want er zijn middelen, welke niet purgeren en evenwel verzwakken, bijvoorbeeld het ammonium, en dan moesten immers alle purgeermiddelen, in zover als zij laxeren, ontsmetking werende zijn. Maar wij moeten aannemen, dat de ontsmetking werende purgeermiddelen, behalve hun ontladende werking, ook nog een chemisch vermogen bezitten, (het zij door ontrekking van warmte-stof, of door mededeeling van een andere stof, welke op het levensbelang verzwakkend werkt) waar door zij die duidelijk verkouden en verzwakkende werking op het geheele bloedsstelsel uitoefenen, welke wij bij derzelver gebruik waarnemen: de verwarmende in tegendeel, uit hoofde van de harstige stof, welke zij bevatten, en welke altijd verhittend werkt, het bloedsstelsel in een versterkte werking en verhitting brengen. Het is natuurlijk, dat men bij de zenuwkoorts, zowel als bij iedere andere zwakheid, niet de ontsmetking werende, maar de verwarmende purgeermiddelen moet aanwenden, waarvan sommigen wezenlijk als de krachtigste opwekkende middelen kunnen worden beschouwd, bijvoorbeeld de aloe, waarmee ik dikwijls beter de toon en de verteringskrachten der maag hersteld heb, dan door de kinine. Hieruit blijkt ook, hoe onwijzig, hoe weinig overeenkomstig met een verstandige praktijk men handelt, wanneer men alle purgeermiddelen onder eenzelfde klas van verzwakkende middelen rangschikt. De nadeelige gevolgen dezer gastrifche kom- plicatie waren de volgende, 1. De onzuivere ftoffen werkten als prikkels op herzenuwgeftel, en vermeerderden daar door de koorts, verwekten krampen, ijlhoofdigheid, ziekelijke affcheidingen en uitvloeijingen, pro- fluvia (van zweer en bloeditortingen) als ook confenfuele ontftekingen, Zelfs gierftuitflag en petechien ontftaan dikwijls door eene prikkeling der huid uit mede-gevoel (confenfus) met de eer- fte wegen. Ook konden zij plaatfelijk op de darmbuis werken, en daar zelfs hevige krampen, fiimtomatifche loop, welke zeer dikwijls nadee- lig was, ja plaarfelijke ontfteking verwekken, ». Zij vereenigden zich gedeeltelijk door op- florping met de vochten, en vermeerderden der- zelver prikkelende hoedanigheid, maar nog meer derzelver neiging tot rotachtige ontbinding. Ik behoef flechts te herinneren, hoe zeer de Op= flor- 33T) florping van gal in het bloed bij geelzuchtigen, den zamenhang des bloeds verzwakken en de neiging van herzelve tot rotting kan veroorzaken. 3 Zij onderdrukken de krachten; een zeer gewichtige omstandigheid, die men hier en daar geheel over het hoofd schijnt te zien. Onzuivere stoffen der eerste wegen zijn als verzwakkende krachten aan te merken, en derzelve vermenging is ware vermindering. Men neemt den sterksten en krachtigsten mensch, laat hij zijn maag overladen, en hij zal zich traag en zwak gaan voelen. Zijne levenskracht is daar door niet verminderd, maar onderdrukt. Men geev hem een braakmiddel, en hij is weeroom sterk gelijk tevoren. De middelen, welke walging verwekken, brengen hetzelfde teweeg. Zelfs bij de ontgiftking der maag is het bekend, dat zwakheid tot flauwte toe, een eigen, pathologisch toeval is. Een flauw op de maag kan evenzo schelletend den dood veroorzaken, als een flauw op het hoofd. Uit al het bovenstaande blijkt, dat gene onaangename aandoening der maag en der darmzenuwen, uit hoofde van het sterke medegevoel derzer deelen, verzwakkend op het geheele zenuwstelsel werken kan, en de onzuivere stoffen werken dus hier op een gelijke wijze door de buik-zenuwen, als de onaangename gemoedsaandoeningen, door de hersenen, verzwakkend op het geheele zenuwstelsel werken. Nog erger is het evenwel, wanneer de stoffen van een rottige aard zijn. Hier moet men dezelfde even verzwakkend beschouwen, als een rottige besmettingsstoof, en derzelve ontlasting is ware versterking. 4. Zij verhinderen de aanwending der voedselfeiten, en zelfs der tonische versterkende middelen, de vertering en de herscheiding van het lichaam. Het is hier de plaats niet, om den oorsprong dezer onzuivere stoffen te onderzoeken; ook was het, wat de uitwerking betreft, volkomen hetzelfde, of de gastrisch stoffen door overladen der maag van buiten, of door vermeerderde en ziekelijke afcheiding der slijm, der gal enz. van binnen, (dus slijmtoxisch) waren voortgebracht. Zij moesten altijd als eene vreemdaardige, ziekelijke stof worden beschouwd, en moesten, indien de algemene kracht der natuur en derzelver verhooging daartoe niet voldoende waren, door bijzondere middelen verbeterd of ontlast worden, Het .75: .) Hier geen waarop het ons hier aankomt, is de praktische onderscheiding en bepaling der gevallen, waar in de gastrische geneeswijze bij de zenuwkoorts aangewezen was. Het eerste gewichtige ais, althans tenzij te zien, dat men geen schijnbare met werkelijke onzuiverheden verwisselde, en in het laatste geval,, niet zulke, welke alleen door aanwending der opwekkende geneeswijze weggenomen moeten worden, maar die, welke volstrekt bepaalde gastrische ontlastingen vorderen. Het is volkomen zeker, dat er vele teekenen van onzuiverheden aanwezig kunnen zijn, zonder dat er werkelijke onzuivere stoffen der darmen voorhanden zijn; het is waar, dat ook deze, wanneer zij aan- wezig zijn, soms alleen door de opwekkende geneeswijze ontlast worden; maar evenzo is het, dat er soms onzuiverheden der ingewanden plaats vinden, welke door algemene prikkelende middelen volstrekt niet, of niet dan met groote moeite en nadeel voor de lijder, ontlast kunnen worden. In het eerste geval is de aanwending van gastrische middelen nadeelig, in het tweede onnoodig, maar in het derde onontbeerlijk. De vraag nu is: waaraan erkennen wij stuiks? Dat het beflad der tong alleen geen voldoende bewijs van onzuivere stoffen in de eerste wegen is, is reeds boven aangetoond. Wanneer echter met dit teken, nog een gevoel van volheid en drukking in de hart-kolk gepaard ging, of spanning, pijnen, krampachtige gewaarwordingen omtrent deze plaats aanwezig waren, welke dikwijks met een uitwendige opgezette huid vereenigd waren, (men lette vooral op de groote benauwdheid omtrent de hart-kolk (praecordia), waarover de zieke zonder eenen snellen en korten adem klaagt, en een gewoonlijk daarmee gepaard gaande sterke dorst, zonder enige merkbare ontgifting, — twee tekenen, welke mij dikwijks alleen reeds voldoende waren, wanneer de zieke over walging en misfelijkheid klaagde, of dikwijls oprisping had, wanneer de kleur van het aangezicht, inzonderheid rondom den mond en de neus, in het geelachtige viel; wanneer daarbij de lijder pijnen in het voorhoofd, of duizeligheid gevoelde; wanneer de koorts en de overige toevalen der ziekte, in evenredigheid met deze gastrisch teken, toenamen; wanneer de vrijwillige, of ook door kunst bewerkte ontlatingen, naar boven of naar onderen, een schadelijke hoedanigheid vertoonden, en verlichting der toevalen, zelfs opbeuring der krachten, te weeg brachten, dan kon men met recht annehmen, dat er gastrische onzuiverheden aanwezig waren. Kwam nu nog de kennis eener voorafgaande oorzaak, welke onmiddelijk daarop gewerkt had, hier bij, bijvoorbeeld voorafgegaan overbelading der maag, onverteerbare spijs, verdriet, of een gastrische gevoeligheid des lijders, langdurige verfijning der eerste wegen, wormen en dergelijken, zoo was men van de aanwezigheid der gastrische stoffen nog meer verzekerd; evenwel kon men uit de afwezigheid van deze voorafgaande oorzaken geenmaal tot de afwezigheid van onzuivere stoffen befluiten. Maar de onzuivere stoofjes maken, toch schoon het bewezen is, dat dezelve aanwezig zijn, op zichzelf bij de zenuwkoorts nog niet altijd een voldoende reden uit, om wezenlijke ontlastende middelen aan te wenden; vermits het altijd een hoofdstelling bleef, om zonder dringende noodzaak niets, het welk verzwakken kon, te ondernemen. De onzuivere stoofjes konden zelfs door algemene prikkelende middelen overwonnen worden, en er konden omstandigheden van meer gewicht plaats hebben, welke de ontlastende middelen in den weg stonden. Hierom vorderden dezelve nog de volgende meer nauwkeurige bepalingen. 1. In het begin der koorts, alwaar de krachten nog niet door de ziekte waren uitgeput, waren bij de bovengemelde teekenen, een braakmiddel, en maar het verstand der omstandigheden, andere gastrisch middelen, zeer heilzaam. 2. In het verloopt der koorts, wanneer de krachten reeds verminderd waren, was het aldaar raadzaamst, eerst door versterkte prikkelen-de en versterkende middelen, de ontlasting der onzuivere stoofjes te beproeven. 9. Vermeerderden: evenwel hierbij de grootste toeval, namen de koorts en hitte toe, verwekten de versterkende en opwekkende middelen angst, beklemming, vermeerderde drukking in de hart-kolk, hoofdpijn, zwaarheid in het voorhoofd, ja zelfs walging, of brakking van schadelijke stoffen, dan was de volgende geneeswijze de beste. Indien alle tekenen van opwelling der stoof naar boven aanwezig waren, dan was een braakmiddel het beste, en ik raad daartoe aan, een half eerbarel braakwortel met twee gruisje anstrotium, alle kwartier uren te nemen, tot zolang er genoegzame braakking volgt. (De braakwijnsteentje werkte te zwaar naar onderen, en zonder bijvoeging van enig krampstillend middel, verwekte deze vele lichte krampachtige toevalen, of werkte geheel niet.) Bij al die gevallen waar geen duidelijke tekenen van opwelling naar boven aanwezig waren, was het raadzaamst, de versterkende en prikkende middelen zelf, geschikt oplosende en afvoerende middelen te verbinden, bijvoorbeeld een drank van kina met ammoniak-zout, tamarinden of rhabarber. 4. Wanneer er gevaarlijke medelijden (constipatie) of eigenlijke (idiopathische) toevalen en prikkelingen aanwezig waren, die duidelijk hadden oorsprong uit gastrische prikkels gehad, en door het gebruik van krampstillende en versterkende middelen niet beter, maar erger werden. Daartoe behoorden voor het algemeen pleuritische en peripneumonische toevalen der borst en hoofdheid. Deze zijn dikwijls nog gevolgen der zwakheid alleen, noch ook eener ware ontsteking, maar alleen die eener constipatie, wier oorzaak in de darmen gelegen is, en ik heb reeds dikwijls gezien, dat, wanneer noch zenuwmiddelen, noch ontstekingsveroorzakende middelen iets hielpen, een enkel braak- of purgeermiddel, of de ontlasting van wormen, de genoemde toevalen terstond wegnam. Hij was heel een en een niet denkbeeldig, door de krampachtige gevoeligheid van de darmzenuwen omtemmen. Dan het braak-middel bleef toch altijd het enige middel, het welk zulks bewerken kon. Hijzelf geldt omwentelingen, pijnen, krampen en ontstekingsachtige toevallen in de onderbuik. Wanneer de opwekkende en versterkende middelen geheel geen uitwerking deden, en daarbij de gemelde gastrisch aanwijzingen plaatsvonden, was er geen geschikte middel om derzelve werking te bevorderen, dan het zuiveren van de eerste wegen door een braak- of purgeermiddel; want hoe toch konden de versterkende middelen op de zenuwen van de maag en de darmen werken, wanneer deze met een bekledsel van onzuivere stoffen bedekt waren? Soms wilden nog in het tijdperk der herstelling een gastrisch middel noodzakelijk worden. Soms, namelijk, wilden niet tegengestreden de overige krachten toenemen, de eetlust en de verteringskracht niet terugkomen; noch de versterkende middelen werkzaam zijn, en zulks, zoo wel als de gastrische teekenen virekten ten bewijze, dat de oorzaak daarvan in een nog aanwezige gastrische stof gelegen was. In dit geval hielp een braak- of purgeermiddel meer tot het herstellen van de verteringskrachten, en de hier van afhankelijke algemene herstelling van de krachten, dan kina en wijn. Indien er een zeer hoge trap van zwakheid aanwezig is, was het niet raadzaam, ter preventie Gag 4) ontlastende middelen aan te wenden, want zij verwekten geheel geen, of een zeer zwaar wederwerking, dat daar door de krachten geweldig uitgeput werden. In zulke gevallen raad ik, om altijd eerst meer krachtige, opwekkende middelen aan te wenden; het gevolg daarvan is tweevoudig: of de tekenen der onzuivere stoffen verliezen zich onder het gebruik van deze middelen, en er zijn nu geen ontlastende middelen meer noodig, of de krachten worden ten minsten opgebeurd, en men kan als dan, indien het nog noodig is, de ontlastende middelen met goed gevolg, en zonder de gemelde nadelige gevolgen, aanwenden. Nu nog een woord over de ontlastende middelen zelf, en derzelver bijzondere aanwending. De braak-middelen verdienden, indien dezelfde aangewezen waren, altijd de voorkeur boven de purgeer-middelen; maar daarbij werd vereist, dat men dezelven ook zoo aanwende, dat zij noch te zware, krampachtige en uitputtende wederwerkingen verwekten, noch ook geheel zonder uitwerking bleven. Tot voorzorg van herhaling, ondervond ik het best te zijn, de Ipecacuana aan te wenden, en daarvan alle kwartier uur 6 tot 10 druppels, met een bijvoegsel van Calfreum, mofschus, of van enige ander krampstillend middel, te geven, en wanneer men uit de krampachtige pijnen der precordia en andere krampachtige toevallen, een groote geneigdheid tot kramp veronderstellen kon, zoo liet ik vooraf krampstillende zalven en omzettingen over de maag en een krampstillende klisteer aanwenden. Moeilijker is het tweede geval, indien het braakmiddel geheel niet werkt, of, het geen nog flauw is, een velen waterachtigen loop verwekt, waarbij de krachten geweldig worden uitgeput. De oorzaak van deze onwerkzaamheid is dikwijks alleen gelegen in een krampachtige gesteldheid, en men neemt deze weg, indien men herbaarmiddelen met krampstillende middelen verbindt. Ja ik heb gezien, dat, wanneer ik eens een braakmiddel gegeven had, zonder de geringste uitwerking, en de zieke enige uren naderhand een aftreksel van de Valeriana begon te gebruiken, het braken vanzelf en met grote verlichting volgde. Somwijlen evenwel ontstaat deze werkeloosheid reeds uit een ongevoeligheid der maag-zenuwen, wit een gevoelige verlamde, paralytische gesteldheid van dezelve, een geval, het welk vele overeenkomst heeft met een vergiftiging door opium en andere verdoovende zelfgelandigheden. Hier bestaat de genezing daar in, daar men door vlugtige prikkelende middelen, bijvoorbeeld door winnen, kamfer, mafa, vlugtige zouten, vooral door het aanleggen van mosterdpappen op de maag, de prikkelbaarheid der maag tracht te verhoogen, en dan, terwijl het laatste middel prikkeling veroorzaakt, een gift van braakwortel met Vinum Antimonii Huxhami op eenmaal in te geven. Somwijlen is een zeer taamde verlaming de oorzaak van de werkeloosheid, in welk geval eenige giften ammoniakzout met Oxijmel Jejunitum, Rad. Pimpinell., Calom. aromat. en dergelijken, de beste middelen zijn ter voorbereiding van de maag tot het braken. Zijn purgeermiddelen noodzakelijk, zoo zijn thaber, de zoete opgeheven kwik, tamarinden, of ook een vermenging van magnefia en Crem. Tartari, altijd des geschiksten, evenwel altijd in verbinding met opwekkende en krampstillende middelen. Hierbij, nogtans, moet men altijd letten op de gesteldheid der ontlastingsstoof en op de krachten. Zoo schielijk als de ontlastingen waterig worden en de krachten beginnen af te nemen, moet men met derzelver gebruik terstond op te houden. Bij al die wormen die gastrische complicatie uitmaken, zó is zeker derzelver dood en ontlasting, tot de genezing, volstrekt noodzakelijk, en het is onmogelijk, zulk een zenuwkoorts alleen door versterkende middelen te genezen, zonder op deze complicatie te letten, welke v2 0 (8 » op zichzelf alleen reeds in staat is, een ziekte als gemeene krampachtige gevoelde te veroorzaken, en dus zó veel te meer de reeds plaats hebbende moet verergeren en verlengen. Nochtans moet ik hier bij ten sterkste aanbevelen, dat men daarop lette, of er een zeer sterke worm-prikkeling aanwezig is of niet. Vindt het zeker plaats, zijn er hevige plattekrampen in den onderbuik, of medelijdende krampen, of ook grote prikkelbaarheid aanwezig, zó is het niet raadzaam, om de wormen, welke hier reeds in sterke beweging zijn, door wormdrijvende middelen nog meer te prikkelen, maar men doet het best, om door bedwangende middelen, inzonderheid zulke, welke tevens ver- zwakkend op de wormen werken, derzelver grootste oproerigheid te stellen, en hier aan ik boven alle anderen, de melk en de olie- achtige middelen, welke, zoo als bekend is, de wormen verzwakken en doden, derzelver aanzuiging aan de ingewanden verhinderen en te- vens, door dezelver gevoelige oppervlakten te overdekken, de gewaarwording des prikkels matigen. Men laat melk drinken, krampstillende omslagen met melk gekookt op den buik leggen, en klisteren van melk, olie en suiker aan- wenden. Men geeft daar bij de volgende e- Mm ulffe = Rt. , pw. Oleum amylum dule. recens expr. Zi. Aquae fontanae 3 vi. Mueil. gumm. arab. q. [ ut fiat emulsio. adde Sijr. Emuls. ar Extr. Hyoscyamus. gr. viii. S. Alle twee uren twee lepels vol te nemen. Men kan daar mede het gebruik der zinkkalk, als ook van het zeer worm doodende middel, verbinden; ook kan men het water, waarin levende kwik is afgekookt, te drinken geven, een middel, hetwelk ontegenzeggelijk de wormen verzwakt, zonder te prikkelen, en daarom bij wormkoortsen van grote nuttigheid is. In hardnekige gevallen heb ik van het Oleum Ricini de vermogende hulp ondervonden. In het tweede geval, wanneer de krampachtige gevoeligheid minder hevig en de prikkelbaarheid minder is, kan men dit middel met eenige voorzorg toepassen. Anderen zijn van gevoelen, dat, bij aldien dit middel al iets tegen de wormen uitwerkt, zulks zou moeten worden toegekend aan een weinig bijgemengde onvolkomen kwikkalk, waar mede de oppervlakte der kwik altijd bedekt is, welke door het water afgepoeild en met hetzelfde vermengd wordt. Het komt ons evenwel niet onwaarschijnlijk voor, dat ook door de koking der zuivere kwik, door de ontleding van eenig water, eenige, hoewel weinige, kwikdeelen verkalkt worden; ten minsten schijnt het vermogen der kwik, om een gering gedeelte water te kunnen ontleden, daar door bevestigd te worden, dat, wanneer men kwik aanhoudend in een flesch schudt, derzelfde verkalkingham door bijvoeging van enig water bevorderd wordt. Aangezien de kwik, vroeger door lood en andere vreemde metalen verontreinigd zijn, kan men zich bij alle inwendig gebruik, voorafgaand van derzelver zuiverheid te verzekeren. DE VERTALER. CH) GPE1J, Introductio in materiam medicam, p. 136. (HH) TROMSDORFF, Zukbock voor praktiserende Artsen uit het Hoogduits vertaald door den Heer B. TIEBOEL, te Groningen bij J. OOMKENS, 1807 pag. 153. 837,3) baarheid niet zoo sterkt verhoogd is, kan men terstond krachtige worm-drijvende middelen aan te wenden, waar toe ik in de meeste gevallen het Semen Santoni., de Cors. Geoffrez Surinam., (een der zekerste middelen tegen de wormen) Rad. Valer. Sily. en Mercur. dulc. gebruikt heb. Een der beste voorrijden was het volgende. n. Pulv. cortex Peruv. Sij. Semen Santon. 38- Cortex Geoffren. Surin. Sij. Cognac. ag. font. Sij. adremant 3 vi. sub finem adde Pulv. rad. Val. Sij. Colat. adde Sily. cortex aur. a M. DS S. Om de twee uren tweemaal vol te nemen. Teyens zijn klisteren dienstig van olieachtige middelen, en her aanhoudend gebruik van warme omwikkelingen van Herb. Tanacetii, Abrotanii, Menth. piper. en Flor. Chamom. rom., met melk gekookt, op den onderbuik, waar mee ik dikwijls bij kinderen, die niet in nemen wilden, de hevige worm-toevallen weggenomen en de wormen afgedreven heb. Op gelijke wijze werkten zalven van Oleum Hyosci., Petroleum, Fel Taurin., Oleum Tanacetii dikwijls in den onderbuik ingewreken. Het versterkt zich vanzelf, dat meestal de hoofd-aanwijzing, door het Dewijl dit onderwerp 200 gewigtig is, zo veroorloof men mij, haar zelf door enige ziekte-gevallen op te helderen en duidelijk te maken. Eene vrouw, zijnde 30 jaren oud, van een teder lichaams gestel, was veertien dagen te voren gelukkig bevallen en had zich sedert die tijd wel bevonden, behalve dat zij, uit gebrek aan melk, niet zogen kon. Waarschijnlijk door een vroegtijdige gevatte koude, kreeg zij nu een koorts, waar mee tegelijkertijd een steeking in de zijde vergezeld ging. Zij werd door een barbier aangetrokken op den arm, waar door het evenwel niets merkte. Nu werd ik geroepen. Ik bevond den pols niet zoo zeer klein, maar onregelmatig en latend zich gemakkelijk samen drukken, daar bij was de lijderes zeer verzwakt, de huid weinig geopend; zij had grooten dorst; de tong was weinig bevuilt, het hoofd bezet; 's Nachts jlde zij zacht, maar inzonderheid klaagde zij over een aanhoudend steek in de zijde, over moeilijke ademhaling, welke vergezeld werd van een droge prikkende hoest. De voorafgaande, zoo wel als de aanwezige toevallen toonden duidelijk, dat hier geen ontsteking-achtige, maar een zenuw-achtige gevoeligheid aanwezig was, en dat zelfs de lichamelijke aandoening der borst niet ontstekings-achtig zijn kon, vermits alsdan de aderlating zeker enige verligting zoude hebben toegebracht. Ik schreef daarom een afkooksel voor van de Senegafeit Valeriana en Spir. Mindereri, liet de bloemen van de Arnica als thee drinken, en een spaanvlieg op de aangedane plaats leggen, als mede krampstillende klisteren en inwrijvingen op de borst aanwenden. Ook deze middelen verzetten weinig verligting; de pols verhief zich wel enige zins, maar de ademhaling werd meer belemmerd. Ik kon geen andere gedachten hebben, dan dat de zenuw-achtige gevoeligheid deze krampachtige longontsteking onderhield, en liet dus, behalve de gezegde middelen, sterke krampstillende middelen aanwenden, eerst morfius, en wanneer deze niets hielp, opium. Dan, in plaats van beter te schappen, werd de ziekte daar door erger. Op den zevende dag werd ik des avonds onverwacht bij mijn lijderes geroepen, terwijl zij dreigde te stikken. Ik vond haar met de hevigste fieking in de zijde, waarbij de ademhaling ten uitersten beklemd was, zodat zij nauwelijks liggen, en niet dan afgebroken spreken kon. De hoest was zeer prikkelig, worden daar door niets ontlast; de pols was snel en ingetrokken; de hitte en dorst waren uitgeput; zij klaagde over pijn en bezetting van het hoofd, hetwelk nu en dan tot ijlhoofdigheid overliep. Wat stond nu hier te doen? De aderlating was niet bepaald aangewezen, en het karakter der ziekte, zowel als de te voren zonder nut aangewende aderlating, verboden derzelver herhaling. De krampstillende en zenuw-prikkelende middelen waren uitgeput en hadden geen den minsten dienst gedaan, maar in tegengelijk meer nadeel toegebracht. Ik zou volstrekt niet geweten hebben wat te doen, en mijn lijderes was voorzeker verloren geweest, wanneer ik geen geloof had geslagen aan gastrisch ziekte en aan medelijdende prikkelingen, wier oorzaak in de ingewanden gelegen is. Alleen dit denkbeeld kon mij in dit ingewikkeld geval nog een weg tot genezing aanwijzen, en hetzelfde wees mij de regeling. Reeds de overweging, dat noch ontsteking, noch de zenuw-achtige gevoelvastheid alleen, dit toeval der borst veroorzaakten, terwijl noch de ontsteking werende, noch de krampstillende behandeling enige hulp hadden toegebracht, deed mij vermoeden, dat hier een fysieke gastrische prikkeling aanwezig zou moeten zijn. Ik deed nauwkeuriger nasporing en bevond, dat de lijderes des namiddags dikwijks over herhaald oprispen geklaagd had, dat zij soms mislukt was, hetwelk een korteren tijd duurde, dat de ingewanden des bovenbuiks eenigszins waren opgezet, en dat zij soms deze plakken drukking en benauwdheid gevoelde, en dat de tong iets, hoewel niet zeer aanmerkelijk, bezaagd was. De dorst zelf strekte bij deze gevoelvastheid tot een bewijs voor de gastrische oorzaak. Dit alles tezamen genomen deed mij terstond tot een braak-middel befluiten, hetwelk tevens door dezelfde verdovende middel op de borst werkende krampstillende kracht aangewezen was. Ik liet den braak-wortel tot 5 glijders met castoreum elk kwartier uur nemen, en reeds na twee zulke giften, volgde er een overvloedige braking van gal-achtige stoften, waarna terstond de beklemming der borst en het zieken in de zijde verminderden, en de lijderes zich geheel veranderd gevoelde. H. Een man van een buiten gewoon zwak en hypochondrisch gestel, ziende 32 jaren oud, welke reeds jaren onophoudelijk met krammen en jicht geworsteld had, en dikwijks aan hartklopping en aanvallen van bloedvlekken onderhevig was, werd van een koorts overvallen, welke in het begin van weinig aanbelang scheen te zijn, maar weldra alle tekens van een zenuwkoorts vertoonde, waar mee jichtpijnen in de linker arm en de linker knie vergezeld gingen; de tong was onzuiver. Hierop kreeg hij enige reizen afwijzing, maar de volgende dag waren de koorts en de hitte sterker, de ademhaling eenigszins moeilijker en daarbij voegden zich een geringe bloedvlek en een lastig oprispen. Ik kende zijn gesteldheid reeds lang te voren en wist, dat hij zeer prikkelbare longen en een grote geneigdheid tot opwelling van bloed had, en dat hij dus volstrekt geen verhittende middelen kon verdragen. Daarenboven vorderden de gastrische onlusten, welke er nog aanwezig waren, aan zuiverheid houdende ontlastingen; het geven van een braakmiddel was niet bepaaldelijk aangewezen. Ik hield derhalve met hergebruik der Valerian en met tamarinden aan, lier klisteren aanwenden en krampstillende zalven inwrijven, als ook een spaanse vlieg aan het pijnlijke been te leggen. ’s Avonds veranderde de oprisping in hik, en de benauwdheid werd sterker, wanneer de lijder thee van pepermunt werd voorgeschreven. De volgende dag hadden dezelfde toevallen plaats, de hik was sterker, de ontlastingen waren matiger, de ademhaling en hoest bezwaarlijker, de jichtpijnen minder en er had een algemene uitwelling plaats. De volgende dag kreeg de gezondheid een meer gevaarlijk aanzien; de lijder had het grootste gedeelte van de nacht in groote benauwdheid en met een sterke hik doorgebracht, welke toevallen aanhielden, terwijl de hik soms vakkundig werd, en elke keer de ademhaling veranderde; de pols floog 120 malen in een minuut, maar week. Hij klaagde over spanning in de hartkolk, evenwel was de buik niet opgezet, het hoofd was vrij, doch zijn geest al te levendig, de huid open, de pis rood, de tong nog vuil, waarbij evenwel geen walging of misselijkheid plaats had, de jichtpijnen verdwenen, maar de zwakheid nam toe. Ik oordeelde, dat niet meer moest worden ontlast, maar de wegzinkende krachten, door versterkende middelen, als ook de gevaarlijke krampen, door krampstillende middelen, te hulp te moeten komen; want tekenen van ontvinging waren er niet aanwezig; Ik schreef dus een afkooksel van kina voor met Valeriana, tamarinden en Exir. Hij gebruikte ook pillen van de zelfde aard, en dewijl de toevallen ’s avonds niets beter waren, mocht ik dus meer pulvis doveri. Dan hierop volgde een ellendige nacht, vergezeld van de geweldige benauwdheid en hik. De lijder klaagde mij in de vroege morgen, dat de spanning om de hartkolk zoo geweldig was, als of het lichaam met een sterke band toegekneld werd; ook had hij die morgen van zelf een galachtige stoef gebraakt. Ik zag nu wel in, dat hier nog een bedorvene en onverteerbare stoef in de ingewanden huisvestte, welke de kina en het opium niet verdroeg. Ik stroomde een braakmiddel voor, maar het welke door de lijder volstrekt geweigerd werd. Ik liet derhalve terstond een halve ons wonderzout, in water opgelost, op eens innemen. Er volgden spoedig drie galachtige ontlastingen, en ogenblikkelijk waren de benauwdheid en hik verdwenen. Ik liet toen weerom meer den kina-drank voortvaren, welken hij nu goed verdroeg. V. Een mens van 34 jaar oud, welke veel maakte en zwak van lichaam was, een aanhoudend zittend leven geleid had, en daarenboven meermalen aan toevallen van hypochondrie onderhevig was geweest, werd van een koorts aangetast, waarbij ter eerste in het begin een waterachtig braken plaats had. De koorts hield vijf dagen aan, voor hij naar kuip omzag, en men vernam alleen, dat hij gedurende die tijd zeer over het hoofd geklaagd en nog enkele malen gebraakt had, waarbij hij niets dan een waterachtige stoforamaat had. Hij lag te bed, was zeer krachteloos, klagend bij afwisseling, dan over zeer zware hoofdpijn, terwijl hij kort daarop flauw was, dan weerom was hij ijlhoofdig, zinde daarbij vrees voor den dood en aanhoudende bezorgdheid, dat men hem in de gevangenis wilde werpen, de onderwerpen zijner verwarde gedachten. De pols was klein, onregelmatig, niet zeer snel, de hitte niet buitengewoon sterk, de huid droog, de ademhaling onregelmatig, 'zuchtend', trillend, met een gevoel van benauwdheid. Zijn oogopslag was vreesachtig, onbeleefd, soms verwilderd, het lichaam verzwakt, de tong tamelijk zuiver. Hij had te voren aan wormen onderhevig geweest. Men kon het zenuwachtige karakter der ziekte niet ontkennen, en zelfs het braken scheen van een krampachtigen aard te zijn. Men kon, wel is waar, veronderstellen dat nog een gastrische prikkel, ten minste wormen hier medewerkten, maar de gastrische teekenen waren te onbepaald, en ik wenschte ook zelf wel eens te zien, waar alleen een opwekkende en versterkende behandeling, zonodig zonder enigszins op de gastrische gesteldheid aandacht te geven, vermocht. Hij kreeg een aftrekkel van drie drachmen Valeriana met 60 druppels Lijp. anodis. M. H., om binnen 24 uur te gebruiken, een openende kliefje en mosterdpapjes op de beide armen. De volgende dag was het niet beter, hij hield met het vorige middel aan, en hetzelfde werd nog meer een halve onces Pulv. Sem. Sang als droppels Laud. Lig. Sijdenh. versterkt. De derde dag, zijnde de vijfde van de ziekte, had hij een zeer onrustige nacht gehad, aanhoudend geijlerd, het welk ook over dag voortduurde, de pols was iets opgeboerd, hij klaagde over benauwdheid, en eenmalen werd hij zeer sterk door een krampachtige samentrekking, waar door hij even verworven was, aangesteld. Hij had eenmalen ontlasting gehad, zonder dat zich wormen vertoonden. Er werden krampstillende zalven met opium over de maag ingewreven, en om de slaap van versterkende kruiden met wijn aangebracht, terwijl hetzelfde middel werd aangehouden, het welk nog meer Ag. menth. pip. en Laudanum versterkt werd. De vierde dag was wel het braken opgehouden, maar de lijder klaagde niettemin nog over benauwdheid en drukking in de hartkolk, de tong was geelachtig bevlagen, het ijlen hield bij tussentijden aan, de pols was kleiner en meer krampachtig, en de lijder ten uitersten afgezien en moedeloos. Ik oordeelde nu, behalve de opwekkende geneesmiddelen, nog versterkende middelen te moeten aanwenden en versterkte dus nog het vorige middel met kina en Rad. Angelic., en liet ook de moedersappen herhalen. Hij was de volgende dag rustiger en gemakkelijker, doch over het geheel, is ook meer opzien tot de ijlhoofdighed, gelijk als gisteren. Den zesden dag werd de omstandigheid merkwaardig. De voorzichtigheid vloog naar het oor, en de lijder klaagde bestendig over geweldige benauwdheid, en dat hij iets doorgevoeld had, hetwelk hem zwaar in de maag lag. Hier was in de daad zeer merkwaardig; daar de ziel de hier aanwezige fysieke oponging in de maag zoo duidelijk gevonden, en daar werd, als het ware om zichzelf daarvan de oorzaak te verklaren, een droom van een doorgevoeld lichaam gevormd (een toeval, hetwelk wij in den slaap dikwijls ondervinden, wanneer het donker gevoel van een werkuwige drukking, of enige ongemak, dikwijls in een droom of een verdichting der verbeelding wordt ingekleed). Deze dringende roepstem van het inwendig van de ziel kon ik niet langer weerstaan, en dewijl zich tevens een aanzienlijk bloedig op de tong vertoonde, en de overige toevallen hardnekkig de krachtigste behandeling der zenuwkoorts vereisten, hetwelk alles duidelijk te kennen gaf, dat er nog een physieke pikkeling in de eerstelige wegen huisvestte, en ik daarenboven meer belang had in de redding mijns lijders, dan in proefnemingen omtrent zijn ware of valse van eenige leerzelfde, zo schreef ik een braakmiddel voor van Specucau en Tartar. Hij braakte hierop viermaal een aanzienlijke hoeveelheid van groene gal en even 200 maal had hij stinkenden galachtigen afgang. Hierop volgde een rustige nacht. De hoofdpijn hield van dit tijdstip af aan geheel en al op, bij gevoelde zich opgeruimd en sterker, en de pols verhief zich. Hij kreeg nu het vorige afkooksel weder en hij was na twee dagen zoo ver, dat bij in staat was, enige uren van het bed te blijven. Nu ontstond er een prikkelende hoest en een lichte ontsteking in de keel, waarschijnlijk als gevolg van de zo lang in de maag teruggehoudene gal, en ik vreesde nog voor spasme, welke zo ligt ongekend bij gastrische zenuwkoortsen, wanneer de ontlastingen der eerste wegen verzuimd zijn, en men in tegenstellende deze zelf meer heervechtende middelen gebruikt heeft. De giften der kina werden vermeerderd, tamarinden er bijgevoegd, een spaanse vlieg op den nek gelegd, en voor het pleisterfijmak in de keel werden alleen slijmachtige gorgeldranken en een likking met borax voorgeschreven. Het gevolg daarvan was, dat er geen spasme ontstond, en dat, nadat hij deze middelen veertien dagen aanhoudend gebruikt had, de keelziekte, het hoesten en de gehele zenuwkoorts volkomen verdwenen. Een vrouw van 67 jaar klaagde gedurende eenigen tijd over een bittere maag, gebrek aan eetlust, zwaarte en vermoeidheid der leden, zonder koorts;— de afganger en de waterlozing waren natuurlijk, de pols tamelijk vol, maar niet snel. Zij nam een braak-middel in, hetwelk niet werkte, maar enige waterige afvoelingen veroorzaakte, waar door zij nog meer verzwakt werd. De tweede dag. Zij had dezen nacht weer eenig slapen, bij tussenpozen gezweet en had een afganger gehad. Bij dit alles was zij een weinig gemakkelijker dan gisteren. Men gaf haar een theedruppeltje. Vini Camphora om de ledematen daar mee te waschen, en daar bij: Rhei Pulvis Rad. Paludicola. Ellul. c. aq. fontan. Cil. adde Liqu. Anod. M. H.3%. Sijr. Commun. N. M.D. S. Om de twee uren twee lepels vol. BL. Herba Trifolii Fibrin. Marrubium Album. Mentha Piperita. Rad. Liquiritiae. M.D. S. Om twee lepels vol met een pint water te laten trekken en als thee te drinken. De derde. De nacht eenigszins rustig, de ademhaling vrijer, de pols sneller en langzamer dan gisteren. Het vorige middel werd herhaald. De vierde. ’sNachts geen flaap, ten slotte een sterker dorst, de pols bleef eerst opgebeurd. Voor het overige was grote zwakheid en benauwing; ’s avonds had de lijderes een afgang gehad. De vijfde. De nacht was weerom zonder flaap, zij jilde zacht, de krachten namen af, de pols bleef evenwel bij aanhoudendheid voller, dan hij in zulke omstandigheden gewoon is, de smaak was bitter, de tong droog met een wit-achtig vlam overdekt. Zij was droefgeestig en twijfelde aan haar herstelling. Zij klaagde steeds over droogte in de keel. Men schreef haar voor: B&. Puly. Rad. Serp. Virg. zii Zr nr Pler: zii. Sacen. Alb. Sl M. Divid. in xii part. aequal. S. Om de twee uren een poeder met wijn en 20 droppels Lig. Anodin. te nemen, daarbij met het gebruik der vorige uit- en inwendige middelen aan te houden. Tegen de droogte en eveneens als een gekozen voedzaam middel, gaf men haar vanaf nu af aan dagelijks anderhalve drachem poeder van Salep, met melk af te koken, hetwelke de droogte der keel het best verzachtte en haar voor ’t overige ook voortreflick bekwam. Er werden mosterdpapjes aangelegd. De zesde. ’sNachts enige flaap, de droesem en bittere smaak waren verminderd, over het geheel was de lijderes beter. Evenwel klaagde zij over benauwdheid en bedwelming. De pols was nog zeer onregelmatig, er vertoonde zich een kleine wolk in de pis. Zij had voor de ziekte een uitval gehad, welke zij ontdekte, dat, sedert het ontstaan van dezelfde, verdwenen was. — Zij kreeg: BR. Abang. Portin. zii. Pub. Cantharid. Bi. M.D. S. Om daar van dagelijks een hoeveelheid ter grootte van een boon in de nek in te wrijven. Heden tegen den avond was de lijderes beter " de pols eenigzins voller en langzamer. De poeders met wijn ingenomen bekwamen zeer goed; zij brachten een zachte uitwafeling teweg aan het bovenvlak gedeelte des lichaams. Dezen morgen bloedde zij enige druppels uit den neus met verlichting. Het wolkje in de pis was naar den bodem gezonken en de uitval van het hoofd, welke in het begin der ziekte naar binnen geflaan was, kwam weerom ten voorschijn. Den zevenden. Demosterdpappen en Spaanse vlieg-zalf hadden weinig gewerkt. Er volgde des nachts enige fläp, de pols was iets sneller, niet kleiner. Er hadden nog zachte ijlhoofdigheid en benauwdheid plaats. Zij bleef met het gebruik der vorige middelen en van den wijn aanhouden. Den achtsten. "sNachts flapeloos, sterk gezwemerd, waar door zij was afgemat. Zij had eens afgangen, maar hard en weinig. De pols was week, langzaam en klein ; de tong weinig gezwollen en eenigzins vochtig; de dorst was sterk. Er werd nog kina bij de erkende middelen toegevoegd. Den negenden. ’sNachts enige fläp, maar grote ogen volgetrekken ter neer geflaantheid van geest met beslendige gedachten aan den dood; de pols was klein en week. Zij hield met het gebruik der vorige middelen aan, maar dewijl alles niets hielp, en zij van het begin af aan toe op dit oogenblik over een beslendige benauwdheid en drukking om het hartkolk geklaagd had, en ook de bittere smaak bleef, zoo kreeg zij nog twee drachmen Crem. Tart., om daar van de helft in een glas water te nemen. Heden na middag volgde er een gebonden afloop, waar op zij zich zeer wel bevond. Den tiende. *sNachts had zij geflapen en ook eenigzins ontwaken. Zij bevond zich beter dan gisteren. De benauwdheid verminderde; de pols werd geregelder, de fibrillatie minder, bitter. Zij hield zich met de overige middelen en met de Cremor Tart. aan. Den elfde. De nacht was rustig en de lijderes bevond zich beter. De spaanse vlieg-zalf had blaren getrokken, welke met Empl. Cal. verbonden werden. Voor zorgvuldig werd alles aangehouden gelijk gisteren; ’s na middag had zij natuurlijken afgang. Den twaalfde. ’s Nachts had zij enigen slaap, en tegen den morgen had zij een zacht zweeten plaats. Zij bevond zich redelijk wel. De vorige geneesmiddelen werden herhaald, als ook de Cremor Tartari;— insgelijks ook den volgenden dag. Den dertiende, ’s Nachts enige slaap; tegen den morgen gezweet; de lijderes was zeer afgezien en had weinig eetlust; de tong was bruinachtig bevlekd; de pols was langzaam en redelijk vol; gisteren na middag had zij harten afgang, zij kreeg opnieuw de vorige geneesmiddelen, en het gebruik der Crem. Tartar. werd versterkt. Den veertiende. ’s Nachts goed geslapen; tegen den morgen enigzins gezweet; zij bevond zich nu zeer wel. Er werden bij de vorige middelen nog eenige druppels kamfer bijgevoegd. Van den vijftienden tot den achttienden werd de lijderes iederen dag beter en op den negentienden kon zij eenige uren van het bed blijven en 200 herstelde zij langzamerhand volkomen. Door het hergebruik van een aftrekwater van de falie werd het zweeten, het welk nog bleef aanhouden, weggenomen. Het volgende geval, het welk zeer merkwaardig is, uit hoofde van deszelfs hardnekkigheid en gevaar, en waarvan de genezing, alleen door de vereeniging van worm drijvende met zenuw-versterkende geneesmiddelen, mogelijk was, werd van den Heer eras siesold, thans Leeraar der Verloskunde te Würzburg, in ons instituut behandeld en beschreven, en ik verblijd mij, van dezen mijn voormalige toehoorder en onvergetelijke medewerker van ons instituut, hier ter plaatse, een openlijk getuigenis van zijn voorbeeldige vlijt, uitmuntende talenten en onvermoeide werkzaamheid aan het ziekbed, te kunnen mededeelen. 8. Een meisje van 6 en een half jaar oud, kwam den vijftienden Juni onder onze behandeling. Zij had reeds verder acht dagen een zwaren doorloop gehad, waar door haar lichaam aanmerkelijk verzwakt was geworden. De ontlastingen waren waterig en hadden menigvuldige plaats; doch zijn dezelfde verder gister verminderd. Omtreffen den navel gevoelt zij inzonderheid een zware pijn; de smaak is zeer bitter; de tong zeer gefrustreerd; zij heeft geen eetlust, maar heeft bij aanhoudendheid trek tot zuurde dingen, inzonderheid tot azijn. Zij klaagt over sterke pijn in het voorhoofd, waar mede verder eenige dagen ijlhoofdigheid gepaard gaat, welke evenwel zelden uitwendig kan bemerkt worden. Zij heeft een brandende hitte, zowel aan de handen als in de wangen. De lijderes is buitengewoon zwak; de pols is schielijk en klein. Zij is te voren aan wormen onderhevig geweest. Haar werd, behalve een braakmiddel, het volgende voorgeschreven: Pulv. Semin. Santos. Cogq. c. ag. fontan. Sub finem Cod. adde Pulv. Rad. Valer. Collaturae adde Sal. Ammon. Pur. Sir. Commun. Spir.Nitr. Dulc. M. 2; S. Om de twee uren een lepeltje vol te nemen. Flor. Chamom. Sambucus 38 Herb. Et Herb. Hyoscyamus. Abrotanum 33 il. Say Bes S. Om met melk tot een pap gekookt op den buik te leggen. Flor. Chamom. Puls. Verbascum azii. Rad. Altheae 2.0.8. Consec. coq. ag. fontan. Colat. adde Pulv. Ammon. Ol. Lini. S. Te een klifteer. 's Avonds. De lijderes heeft van het braakmiddel tweemaal witwerking gehad, waar door meestal slim en gal ontlast is; de hoofdpijn en de bittere smaak zijn verdwenen, de pols is schielijk en eenigzins vol, hebbende 103 tot 106 flagen in een minuut. Er ontlastte zich een grote worm net den aftocht. Den zeventienden. De lijderes sliep dezen nacht tamelijk rustig, zij was niet ijlhoofdig, de hitte is aanmerkelijk verminderd; de pols is nog zeer schielijk en eenigzins hard, hebbende 110 tot 112 flagen; de tong is nog fletk belegd en de smaak bitter, de lijderes verlangt nog bij aanhoudendheid naar alles wat zuur is; de aftocht is nog waterig, ook heb- ben de steelende pijnen omtrent den navel soms wijlen nog plaats. Bij de klisteer werden nog twee lepels Pulv. Rad. Voaler. Sijlv. bijgevoegd. 's Avonds ontlastte de lijderes weer een worm; de tong is witachtig belegd; de bittere smaak is geheel weg; de pijn om den navel alhoewel blijft nog bij tijdens pijn aanhouden; de pols is schielijk en klein; de hitte matig; zij blijft met dezelfde middelen aanhouden en krijgt nog daarbij: BR. Sir. Commun. Ag. Fontan. a3 ii. Elix. Acid. Hall. _gtt. ix. MD: S. Om hier van 60 druppen onder een glas water te mengen, en nu en dan daar van te drinken. Den zeventienden. De lijderes sliep dezen nacht gerust; de tong is weinig belegd, de smaak nog eenigzins bitter; de hitte is verminderd; de pols is nog schielijk en klein, houdende 103 tot 106 flagen. De onderbuik is, wanneer men dezelfde aanraakt, inzonderheid omtrekkend den navel, zeer gevoelig. De aftocht begint weer om gebonden te worden. Den achttienden. De nacht was rustig, de pijnen ongeveer den navel zijn geheel opgeheven; de hitte houdt nog aan; de lijderes bevindt zich beter. Des avonds kreeg zij weer om hevige pijnen in den onderbuik, welke opgezet en gefpannen was; Zij hoest soms en heeft jeukte aan den neus; de hitte is sterker en de pols nog zwakker en klein. Er werden heden bij het Sem. Santon. noch twee drachmen kina bijgevoegd, en de volgende zalf tot inwrijving voorge schreven: BR. Ung. Allheal 31. Ol. Camphor. 1 1/2 Perfume. Su M. D. S. Om in den buik in te wrijven. Den negentiende. De lijderes sliep dezen nacht vrij rustig; heden morgen had zij weer om hoofdpijn; de pijnen der onderbuik zijn verminderd; de afvloeiing is weer wat waterachtig. De lijderes voelt zich zeer zwak, de ademhaling is moeilijk en soms vergezeld van hoest. Zij heeft dikwijls jeukte aan den neus; de pols slaat nog 110 malen in een minuut, is krampachtig en hard. De eetlust ontbreekt geheel en al. Bij het afkooksel van het Sem. Santonic. werden nog twee drachmen Herb. Tanacetium en acht druppels Extr. nucis vomicae bijgevoegd. Tevens bekwam zij kleeteren met melk, en kreeg insgelijks melk om te drinken. BL. Merc. Vivid. Deopv. 3 i. Cog. e. ag. fontan. in vaso terreo claus. per quadrant. hor. D. S. Om de helft tot een klister re gebruikt; en de andere helft met melk te drinken. 's Avonds bevindt zich de lijderes nog gelijk als 'smorgens; er zijn zich geene wormen ontlast. De twintigste. De nacht was rustig, maar er hadden trekkingen plaats, en de handen werden krampachtig samen geroken; de lijder is zeer geneigd tot flappen; er schijnt een algemene bezetting op het hoofd plaats te hebben; zij klaagt niet meer over pijnen in den onderbuik; de wormen in de buik zijn nog zeer opgezet en gevoelig op het aanraken; er ontlastte zich heden een worm midden in den algemene afgang. De tong is weer eenigzins beinlagen; er komt nog geheel geen eetlust, de pols is nog zeer zwak, klein en krampachtig; met het gebruik van het kwik-water, zowel in klitten als om te drinken, werd aangehouden; ook de overige geneesmiddelen bleven dezelfden. 's Avonds was het hoofd eenigzins vrijer; de watervatige ontlastingen zijn minder veelvuldig; de buik blijft nog altijd iets gepanst en gevoelig; de lijderes ziet heden vlugger uit, en het hoofd schijnt geheel minder bezet te zijn, maar de pols is nog zwak en krampachtig, doch niet klein. De geneesmiddelen bleven dezelfden; alleen werd bij de omzwellingen twee drachmen Sem. Tanacet bijgevoegd; de kina werd tot een halve once vermeerderd en ook met het Sem. Santonic afgekookt. De twee en twintigste 'smorgens. De ontlastingen zijn verminderd en niet meer waterig, de buik is minder opgezet; er ontlasten zich geen wormen; de pols blijft bij aanhoudendheid buitengewoon zwak en klein, de hitte is gering. Men schreef de lijderes het volgende voor: 10. Floor. Zinci gr. 1. Sacch. Alb. 18 M. F. Puly. disp. dos. vi. 