title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: De Koomschgezinden in de noordelijke gewesten flaan onder eene zoogeuaamdc Zending :of Misste', welke onmiddellijk van den Paus afhangt , en uit de zeyen Aartspriesterfchappen van Holland en Zett- land, Utrecht , Gelderland , Twcnthe , Zalland eh Drcnthc , Friesland en Groningen beftaät. Eenige plaatfcn in Gelderland behooren tot het Bisdora Munster ; Nymegen en Grave tot het oude Bisdom van Roermonde; de landen van Ravestein en . Megen , Maastricht en Venlo tot het Bisdom Litik ; ’s lier- togenbosch met de Meijerijc, Bommel , Heusden en de ommeftreken tot het gewesene Bisdom ’s Herto - gctibosch; Breda en Bergen op Zoom onder het Bisdom van Antwerpen ; de Rootnschen in Staats. Viaanderen onder het Bisiorti van Gent. In de D 3 ' zui- Digilized by Google 54 I N L E. I D I N G. zuidelijke Provincwn ftaan de Roomschgezinden on- der eenen Aartsbisschop , dien van Mcchdtn , on- middellijk voor Antwerpen en Zuidbrahand . , onder Wien de Bisfchop van Gent ^ voor Viaanderen, van Doornik voor Henegouwen , van Namen voor de Provincie van dien naam , en van Luit voor kcrland en Limburg ftaan- Luxemburg ftaat tot üu toe onder den F rauschen Bisfchop van Metz. Een Coticordaat tusfehen onze regdring en den Paus, hetwelk men te gemoet ziet, zai waarfctejnlijk in dit alles groote verandering brengen. De welcnschappen , letteren en kuristen hebben in Nederland altijd op hoogen prijs geftaan. Reeds in .de vijftiende eeuw deden gansfort en agricola -in den noordoosthoek des Iands , in Groningen , de eerfte godgeleerde en letterkundige ftudien ontlui- Jken, op wier voetfpoor erasmus van Rotterdam nog veel grootere vorderingen maakte , en van zijne .Zi)ie , door fijne fcherts en grondige geleerdheid, niet weinig tot de groote kerkhervorming bijdroeg. £en nog meer algemeen Genie, hugo üe groot, omvatte in den aanvang der zeventiende eeuw , toen de letteren , die door de Spaansche onlusten een’ tijd lang gekwijnd hadden , weder begonnen te bloei- jen, gelijktijdig taal- en oudheidkunde, poezij, ge- ichiedenis , wijsbegeerte , godgeleerdheid en regts- kennis , in alle derzelver takken en bijzonderheden. De noordelijke gewesten bieven echter langen tijd van eene Hoogefchool verftoken; die te Lernen in Braband diende voor geheel Nederland , tot Koning filips ook te Douai eene voor zijne Waalsche on- der- Digilized by Google I N L E l D 1 N G. 55 derdanen ftichtte. Deze, daarna onder Frankrijkt beheer gekomen, bleef echter altijd kwijnend, ter- wijl de Hoogefchool te Leyden, door Prins willem I. aan die ftad tot loon harer vaderlandlievende po» gingen in 1 574 gefchonken , weldra over het gehee4 le Vereenigde Nederland den grootften luister ver* fpreidde. Mannen, zoo als scaliger, lipsujs , en naderhand de heinsiussen , gronqviussen , van baarle, spanheim en anderen in het vak der oude letterkunde; erpenhts en golius in ’t Ara* bisch; arminius, drusius , coccbjus, enz. in de Godgeieerdheid ; de beide snel müssen in de wis* künde, fchitterden over geheel Europa. Gelijktijr dig bloeiden fchier alle andere vakken van tnefifchelij- ke kennis; tc Franeker (15S5) , Groningen (1614), Utrecht (1636) en Hardermjk (1647) waren 00k Provinciale Hoogefcholen opgerigt, wier edele na*- ijver met de HoJlandsche voor de wetenfehappen zeef voordeelig was; en zoo de beoefening der Ouden ; en de Nederduitsche poezij in het laatst der zeven- tiende eeuw eenigzins afnamen, zoo bloeiden daar- entegen de natnur- en fterrekunde door huygens, LEEUWENHOEK , ZWAMMERDAM , RUYSCH , HARTSOE» ker en anderen met ongewonen glans. Met den. aan*’ vang der achttiende eeuw , of liever 11a den vrede van Utrecht in 1713, begonnen de Oostersche , Grit -.kl- icke en Nederduitsche taalbeoefeningen , benevens de geneeskunde , door vier fcheppende Genien., albert SCHULTENS, TIBERIUS HEMSTERHUIS , LAMBERT TEN KATE Cll HERMAN BOERHAVE zicll ip e£n gö^ heel nieuw licht tc vertoonen , en door eene reeks D 4 van / Digitized by Google 5« 1 N L E I D I N G. van voortreffelijkc navolgers dier groote mannen meer dan elders te bloeijcn. Drie dcrzelven ftrekten tot Geraden van Leydens Hoogefchool, welke gedurcnde deze ganfche eeuw veel aan de uitftekende kweek* fcbool voor Hoogleeraren te Francker te danken had. Ook Utrecht had zijne wesseling's, duker’s, drakenborch’s en saxe’s. Op beide Hoogefcholen', alsmede op de F ritsche , was door de matthaiis , HUBER , SCHULUNG, noodt en voet, voor de regtsgeleerdheid veel licht opgegaan. Doch de godge- leerdheid, welfprekendheid en echte Nederduitsche dichtkunst kwijnden gedurende het grootfte gedeelte der achttiende eeuw,. tot dezelve zieh in de twintig laatfte j'aren derzelve met verjongden glans , en nooit .gekende kracht vertoonden. In den ftorm der om- wentelingen bleven nog alle de vijf Hoogefcholen in -wezen: doch drie derzelven bezweken voor de wil* lekeur des Franschen Keizers, die in j8ii nog Hechts Leyden en Groningen in wezen liet. -r Terwijl de wetenfehappen zulke ongemeene vor- deringen in de noordelijke Provincien maakten , zijn de zuidelijke van derzelver invloed grootendeels ver- ■ftoken gebleven. Het onderwijs op de Hoogefchole te Leuven ging volftrekt niet met den tijd vooruit , maar hield zieh aan den fleur, ende doode vormen der middeleeuwen. Ook hier zag men de heillooze gevolgen der onderzoeklchuwende Spaansche regd- ring. De geestelijkheid haatte het licht zoo zeer, dat eenige verbeteringen , die Kcizer Joseph II., ze» kerlijk wat te driftig wilde invoeren , een’ algemee- nen opftand ten gevolge hadden. De Lcttvensche . . Iloo- Digitized by Google INX.E. IDING. 57 Hoogefcbool vverd door de Franschen , gedurende derzclver twintigjarig beftuur, vernietigd , en zij rigtten te Brussel en te Luik Hoogefcholen of Aca- demien op, doch flechts van drie Faculteiten voor de eerfte, en ddne voor de tweede dier Acadennen. Er waren Lycein te Luik , Brussel , Gent en Brüg- ge. Thans beftaan er zes Hoogefcholen, te Ley- den , Utrecht en Groningen voor de noordelijke , en te Gent , Lcuven en Luik voor de zuideiijke ge- westen. In de drie eerfte beftaat ook eene Godge- leerde Faculteit voor de Hervormden: in de drie an- dere is geene Godge leerde Faculteit; de Roomsch- gezinden ontvangen kerkelijk onderwijs en opleiding tot den priesterftand in de Bisschoppelij ke Semina- ren. Doch de kleine Seminnrien ,, waar. eertijds de voorbereidende wetenfchappen , hoewel zeer ge* brekkig, en in den tränt der duisterfte middeleeu- wen , onderwezen werden , en • waar men ultramon- taansche grondftellingen (bet gezag van den Paus ten nadeele van dat van den Souverein) leerde, zljn ge> heel afgefchaft, en daarvoor een in allen opzigte doelmatig Collegium Philosophicum te Leuven opge- rigt, hetwelk, in verband met de Hoogefchool al- daar , de hoogst weldadige ftrekking heeft , verlichte , kundige , en met den tegenwoordigen ftaat der alge- meene befcbaving gemeenzamc Roomsche Geesteljj- ken te vormen , die in ftaat zullen zijn , de Heilige Schrift in de grondtalen te lezen. Voor de weten- fchappen, letteren en kunften, ook met betrekking tot de Hoogefcholen , heeft onze regdring zeer veel gedaan. Te Gent is een prächtig Academisch Paleis D 5 ' op- Digitized by Google 58 1 N L E I D I N G. opgerigt : ook dat te Luik is uitnemend ingerigt : de Museums voor de natuurlijke hiftorie en oud- heidkunde te Leyden zijn met waarlijk koninklijke mildheid verrijkt en in opzettelijk daartoe opgerigte gebouwen geplaatst: de fterre wacht te Leyden is veel vergroot, en met een uitftekenden Tclescoop , het werk der bekwatne F ritsche werktuigkundigen roeloffs en rienks, voorzien : de Academie-tuin tot eene vierdubbelde grootte gebragt. De vergelij- kende ontlecdkunde heefc door den aankoop van het kabinet van bRugmans #ene groote aanwinst be- komen. Er zijn voorts Athcncea te Franeker , Deventer , Amsterdam (het laatfte voor rekening der ftad , en in aantal en roem der Hoogleeraren verre boven me- nige Hoogefchool uitftekend), Brussel en Brügge. Er beftaan op alle Hoogefcholen zoo wel als Athe~ rxta ook leerftoelert voor de yaderlandsche taal- en letterkunde: iets, dät te voren tv/ce ceuwen lang verzuitnd was. Voor het middelbare onderwijs dienen van ’slands wege in alle eenigzins belangrijke fteden Latijnsche fcholen (in de zoidelijke gewesten vroeger Collegicn genoemd) , waarin men echter , volgens de • nieuwe inrigting , ook onderwijs in de gefchiedenis , aard- rijks-, reken- en wiskunde ontvangt. Het lagere onderwijs is volgens de wet van April 1806 zoo uit- muntend ingerigt , dat zelfs Fransche Geleerden , tot onderzoek der geheele leermethode herWaarts afge- zonden , daarin niets te verbeteren wisten. Het ver- beterd onderwijs is op alle fcholen ingevoerd (of be- • hoort Digitized by Google I N L E I D I N G. 59 hoort het ten minfte te zijn) onder het toezigt van door den Staat aangeftclde Schoolopzieners der on- derfcheidene distrikten , gekozen uit de kundigfte en meest bevoegde mannen. Onder anderen leveren de Stads - Armenscholen te Amsterdam voorbeelden van het doelmatigst onder wijs op. Te Haarlem voor de.noordelijkc , en te Lier voor de zuidelijke gewesten zijn kweekfeholen voor fchoolonderwijzers, waaraän , wat het zuiden betreft , vooral groote be- hoefte is. Onder alle wetenfchappelijke inrigtingen , behalve de Hoogefcholen , fpant het Nederlandsch Instituut van ■Wetcnschappen , Letter künde en Schoone Künsten, te Amsterdam gevestigd , de kroon , verdeeld in de vier Warfen van wis- en natuurkundige wetenfchappen , Hol~ lamhchc ietterkunde en vadertandfche gefchiedenis , oude en uitheemfche Ietterkunde en gefchiedenis , en fchoone kunften. Voorts is te Amsterdam in het Tripp enhuis het KoninkUjk Museum , in den Hage de Komnklijke Bibliotheek gevestigd. Van de ove- rige geleerde Maatfchappijen is de Hollandsche , te Haarlem in 1752 gevestigd, de oudfte^ Voorts be- ftaat in dezelfde ftad de Hollandschc Huishoudclijkt Maatschappij (eertijds (Economische Tak) , teyler’s twee Genootfchappen (Godgeleerd en van onder- fcheidcne wetenfchappen), in den Hage het Ge- nootfchap tot verdediging van den Chrisielij kcn Gods- dienst en de Maatfchappij Diligentia , te Utrecht het Utrecht sch , en te Middelburg het Zeeuwsch Ge- HOötlchap van Künsten en Wetcnschappen , te Gro- ningen een Regtsgeleerd , Natuur« en Schelkundig Ge- Digilized by Google 6o I N Ii E I D I N G. Genootfcbap , te Amsterdam de Maatfchappij van den Landbouw , te Rotterdam het Genootfcbap van Froefonder yindelij ke Wtj sb ege er te , te Leyden het Wiskundig Genootfcbap Mathcsis Scientiarum Ge- nitrix en het Stolpiaansch Legaat ; voor de Letter, kunde de Maatfchappij van Nederlandsche Letter - künde te Leyden , de Hollandsche Maatfchappij van fraaije Knnften en Wetenfchappen te Amsterdam , Rotterdam , Leyden ei\ 's Hage , de Genootfchappen Doctrind et Amicitid te Amsterdam , Verscheiden - heid ch Overccnstcmming te Rotterdam , Diversa scd Una te Dordrecht ; voor Letteren en fraaije Knnften de Maatfchappij Felix Meritis te Amsterdam; voor de fraaije Kunften allecn de Koninklijke Academie van Schilderkunst te Amsterdam , het Genootfcbap Pietura te Dordrecht , de Teeken- Academie Ars ALmula Natura te Leyden , het Teeken- en Bouw* kundig Genootfchap te Arnhem , enz. Eene der nuttigfte Maatfchappijen van weldadighcid is de in 1784 opgerigte en zeer verfpreide Maatschappij tot ■Nut van ’t Algemceh , ter befchaving van den ge» meenen man, en tot onderwijs der jeugd ftrekkende , die in i8ax omtrent tienduizend ledentelde; voorts heeft nog eene zeer weldadige ftrekking de Maat- fchappij tot redding van drenkelingen , het Genooti fchap ter bevordering der koepokinenting , en nog verfcheidene andere van allerlei aard. • c Men ziet hieruit, welke ongenieene vorderingen de belchaafde en nuttige kundigheden in de noorde- lijke gewesten gemaakt hebben, uit het groot aan- tal nuttige inrigtingen , daartoe ftrekkende. De zui- do Digitized by Google del/jke beginnen dezeive op zijde te ftreven. ' Te Antwerpen is eene Koninklijke Schilder - Acad mie , te Brussel eene Koninklijke Academie der Weten- fchappen , en eene Geneeskundige Maatfchappij , en te Gent een Landbouw- en Kruidkundig Genoot- fchap. Aldäar beftaat ook eene Maatfchappij van Rhetorica , eene Koninklijke Maatfchappij van Let- tcren en Kunden (waarin men* de laudtaal vooma- melijk zockt te bevorderen) , te Brügge eene tot datzelfde einde drekkende Maatfchappij, te Brussel de. Koninklijke Maatfchappij Concordia , te Antwer- pen eene dergelijke van fraaije Letter en en IVeten- schappen. Alle deze Genootfchappen fchrijven prijs- vragen uit. De weldadjge Maatschappij tot Nut van *t Algemeen begint zieh ook zeer in het zuiden uit te breiden. Aan den anderen kant hebben de zuidelijke Pro- vincien ten fterkde tuet de noordelijke in het vak den beeidende künden gcwedijverd. In de bouwkunde kan. het dadhuis van Antwerpen , hoe trotsch ook, niet wel tegen dat van Amsterdam (het tegenvvoordige Pa- leis) opwegen , doch in de fchilderkunst worden de llollandsche Meesters door de Vlaamschc voor het minst geevenaard , zoo niet in talrijkheid , dan toch in kracht. Terwijl Holland zieh op rembrand, DOUW, STEEN, HONDHORST , SCHALKEN , POTTER , van mieris, enz. verlieft, mag Braband op rub- bens , den grootden van alle Nederlandsche fchilders , op van dijk , lairesse, teniers en anderen roe- men. Het is merkwaardig , dat de fchilderkunst in onze dagen , na eene lange kwijning , zieh zoo wel 6a I N L E I D I N G. in Holland als Braband weder vertieft. De Neder - landsche fchilderfchool , hoewel voor de ltalianen in ideale fchoonheid moetende zwichten, laat in echt natuurlijke voorftelling alle anderen achter zieh, en wijkt voor niemand in de voortreffelijke behandeling van het koloriet. In de beeldhouwkunst hebben de Ncderlandcrs zoo min als andere noordelijke volken groote meesters te vertoonen. Ten opzigte der taal kan men het Koningrijk in Nederduitschland en Walschland verdeelen. Het eerfte, verrevveg het grootfle, bevat alle de noor- delijke gewesten, bijna geheel Viaander en , Antwer- pen , meer dan de helft van Limburg , en een ge* deelte van Zttidbraband . De fcheiding der volkstaal is eigenlijk in de ftad Brussei zelve , waar in de läge ftad Nederduitsch , in de hooge Walsch gefproken wordt. Zuidelijk van Brussel , in het daarotn zooge- naamde Walsche Braband , Iienegouwen , Namen , Lui- kerland , en een gedeelte van Limburg en Luxemburg is Walsch nog de volkstaal. Dit Walsch is een zeer bedorven Fransch , waarfchijnlijk nog met vele oude Celtische ( Gallische ) woorden, ’t welk echter in Luikerland , meer dan elders, van de grondtaal is afgeweken. Het is merkwaardig, dat in Viaande- ren, fchoon dat gewest onder het oppergezag der Franschf kroone ftond , het Nederduitsch veel meer zuidwaarts (tot Duinkerken toe) is doorgedrongen , dan in Braband en Hencgouwen , fchoon deze altijd onder het Duitschc Rijk behoord hebben, en in wefirwil der naauwe banden, waarmede Hencgouwen federt het jaar 1300 met Holland vercenigd was. De Digitized by Google I N L E I D I N G. 63 De Nederlatidsche taal kan men in drie of vier hoofd-tongvaUen , en ödn geheel onderfcheiden dia- lekt (het Boerenfriesch) onderfcheiden. De eerstge- roelden zijn: het Hollandsch, thans 00k de fchrijf- taal der noordelijke gewesten , het Geldersch of Ne~ derrhij tisch (waartoe 00k het Oyertj ssclsch behoort) , het Groningsch en het Vlaamsch . Dit laatfte is de Nederduitschc fchrijftaal der zuidelijke gewesten ge. liJeven , hoewel oneindig armer dan het Hollandsch , en nog met den geheelen fleep van bastaardwoorden uit de tijden der Rcdcrijkers overladen , waarvan coornhert, Spiegel en hooft de taal gezuiverd hebben. — Het Boerenfriesch , weleer de fchrijftaal van gijsbert japiivS, verliest fteeds meer en meer van zijn grondgebied. Zoodanig is de verdeeling der talen, wat het ■platte land en de kleinere steden betreft. In de grootere fteden van Belgie daarente- gen is het grondgebied van het Nederduitsch zeer verre teruggeweken , en door de twintigjarige heer- fchappij der Franschen heeft hunne taal , welke reeds voorheen aldaar zeer bekend was , de Nederlandsche grootendeels verdrongen , vooral in Braband. Het is te hopen, dat deze verbastering , welke de inni- ge verfmelting van de dierbaarfte belangen der beide takken van <5dn ftamvolk zeer moet belemmeren, door zachte middelen en een wijs beftuur eindelijk geheel , met het achterfteilen van de taal der onder- drukkers, zal verdwijnen. De tegenwoordige staatkundige verdeeling is over het algemeen geregeld op den voet, zoo als deze landen onder Keizer karel V. geregeerd werden. Er \ Digitized by Google 64 I N L E I D I N G. Er zijn weder zeventien Provincien, doch niet vol- komen dezelfde als toen. Er waren toen de yier Hertogdommen Braband , Limburg , Luxemburg en Gelderland ; de zeyeti Graaffchappen Viaanderen , Artois , Henegouwen , Holland , Zecland , Namen en Zutfen ; de vy/ Heerlijkheden Friesland, Gro- ningen, Overijssel, 'Utrecht en Mechelen; en Markgraaffchap , Antwerpen. Hiervan ftaat thans Luxemburgs als een gcdeelte des Duitschen Rijks , op zieh zelve; Zutfen is met Gelderland , Mechelen met Antwerpen vereenigd, en Artois in den Pyre- neeschen vrede van 1659 aan Frankrijk afgeftaan. Daarentegen zijn Braband en Viaanderen , uit hoof- de van derzelver aanmerkelijke uitgebreidheid , in Noord- en Zuidbrabatid , Oost- en IVestvlaandcren gefmaldeeld ; het landfehap Drenthe is onder de Pro- vincien opgenomen , en Luikerland is met den Staat vereenigd, zoo dat het getal der gewesten hctzelfde blijft. De grenzen nogtans zijn in de noordelifte gewesten wel genoegzaam dezelfde gebleven (inet afftand nogtans van Staats-Vlaanderen aan Zecland , en van de Hollandsche landen ten zuiden der Merwe en van den ßiesbosch aan Noordbraband) , maar in de zuidelijke gewesten heeft men de Fransche ver- deeling in Departementen , gemakshalve , en uit hoof- de der lange gewoonte , willen volgen , zoo dat nu Antwerpen benevens Mechelen 00k nog alle daar tusfehen liggende plaatfen bekomen heeft; Oostvlaan- deren de ftad en het gebied van Doornik (Tour- naisis) verliest , hetWelk aan Hcnegouwen komt , dat 00k aan den anderen kant de ftad Charleroi , met de . om- Digitized by Google I N L E I D I N G. 65 ommeftreken, van Namen aanwint. Namen daar- entegen bekorat het zuidelijk gedeelte van Luiker- land. Met Luik is het grootfte gedeelte van het oude Hertogdom Limburg vereenigd ; het overfebie- tende maakt , benevens het noorderdeel van Luiker- land, en een ftuk van Braband en Opper - Gelder , de tegenwoordige Provincie Limburg uit. Men zou , door aan Limburg alles ten oosten , aan Luik alles ten westen der Maas te geven, nader bij de oude verdeeling komen , terwijl tegenwoordig de ftad Lim- burg zelve in Luikerland ligt. Zie hier de namen en rangorde der zeventien Provincien : Braband. ( Noord -) Zeeland. Braband. ( Zuid -) Namen. Limburg. Antwerpen. Gelderland. Utrecht. Luik. Friesland. Viaanderen. (Oos/-) Overijssel. Viaanderen. (Jt'est-') Groningen. Henegouwen. Drenthe. Holland. Wij Nullen deze meer (laat- dan aardrijkskundige orde in de befchrijving volgen , met dat onderfcheid echter , dat wij , om niet te veel van de natuurlijke ligging af te wijken , Antwerpen bij Braband (waar- van het in vroegere jaren altijd een gedeelte uit- maakte) zullen behandelen, en de befchrijving van het oude Graafichap Namen na dat van Henegou- •wen (waaraan het grenst) en vöör dat van Holland zullen geven. E ITet Digitized by Google 66 BESCHRIJVING DER NIEDERLANDEN. Het Hcrtogdora Braband was eertijds het voor- naamfte der zeventien vereenigde gewesten. Hier te lande bevond zieh , onder de Vorften der Bourgon - dische en Oostenrijksche Huizen , de zetel der alge- meene regdring, en het Hof van Brussel (hoezeer niet eens de hoofdftad van Braband ) was in de vijf- tiende eeuw misfehien het fchitterendfte van Europa. De Algemeene Beftuurder (Gouverneur -Generaaf) der Nederlanden had aldaar zijnen zetel, hetweik een’ bijzonderen Stadhouder voor dat gewest onnoo- dig maakte. In de vroegfte tijden na karel den Grooten maakte Braband (in oudere tijden door de Morinen bewoond) het voornaamfte gedeelte van Nederlotharingen , of het nedcrdeel des Rijks van lotharius (karel's kleinzoon) uit. Als zoodanig kwam hetzelve, even als Oppcrlotharingen , ten tij- de van den zwakken Franschcn Koning karel den Eenvoudigcn , onder het oppergebied des Duitschen Rijks , door den dapperen Koning hendrik den Vo~ gelvanger. De laatfle fpruiten uit den dam van ha- rel den Grooten werden toen Hertogen van Lotha- ringen , en hielden hun Hof te Brussel , tot ook deze tak, die vergeefs zijn regt op de Fransche kroon deed gelden, in 1005 uitflierf. Toen kwam Braband aan de Gravcn van Leuven , die door de vrouwen van karel afftamden , doch waarvan in 1406 de laatftc fpruit, vrouvv johanna, zonder nar komclingen overleden zijndc , de Hertogen van Bour- gon- Digitized by Google BRABAND. 67 gondie , oorfpronkelijk F rausche Prinfen, en toen reeds magtig, door huwelijk aan het bewind kwa- men. Een zijtak dier Vorften (tot welke Hertog jan IV. , echtgenoot der ongelukkige jacoba van Beijeren , behoorde) ftierf in 1430 uit, waarop filips , bijgenaamd de Goede , toen hoofd van bet Bourgondische Huis, zieh van Braband meester maakte , in wefirwil der gegronde eifchen van z'ynen neef karel van Nevers. Van toen af onderging Braband de reeds gefchetfte lotwisfelingen der ge« zamenlijke, en naderhand der Spaanscht en Oosten - rijksche Ncdcrlonden , van welke het altijd de hoofd- provincie bleef. De voorregten van dat gewest wa- ren, vöör de fpliding der Neder landen , zoo onge- meen groot , dat zelfs zwangere vrouwen herwaarts kwamen, om aan hunne jonggeborenen de regten van Brabandsch ’ inboorling te verzekeren. Nog in 1781 bezwoer Keizer joseph de zoogenoemde blijde inkomst , of het meerendeel der voorregten, door vroegere Hertogen, met name door wenceslaus en Hertogin Johanna verleend. Volgens dit char- ter of deze grondwet mögt de Vorst, ter zake van Braband of Limburg (toen met hetzelve vereenigd), geenen oorlog voeren , dan met toeftemming der Sta- ten; hij mögt zoo min de grenzen als de voorreg- ten dier Provincien befnoeijen. zeer lang in Braband de heerfchende was). De kan- felier moest Latijn , Walsch {Fr arisch) en Vlaamsch kennen, en een geboren Brabandcr zijn. Geen ge- vangen in Braband of Limburg mögt buiten de ge- westen vdrvoerd worden. De Hertog mögt , zonder toeftemming der Staten , geen geld flaan. Geen bast- aard mögt ambtenaar zijn. De Hertog beloofde gee- ne genade te fchenken voor een’ moord, ten zij hij de bloedverwanten van den vermoorden voldaan had, en aan geen’ landverrader , buiten toeftemming der Staten. Geen Brabandcr mögt zijnen landsman van dat gewest buiten hetzelve in regten betrekken. ßui- ten eenige, opzettelijk genoemde, bosfehen was de jagt overal vrij. De Staten van Braband hadden volkomene vrijheid van fpreken , zonder eenige vrees voor ’s Vorften ongenade. De ambtenaren, die le- gen deze wet mogten zijn aangefteld (vreemdelin- gen) , zouden dadelijk worden afgezef. Wanneer de Vorst deze voor regten geheel of ten deele mögt sehen- den , kent hij aan zij ne onderdanen het regt toe , hem noch den lande eenigen dienst te bewijzen , tot aan het herstel dier bezwaren of inbreuken. Deze voorregten door Keizer joseph II. , naar - het voorgeven der Brabandsche Staten , in meer dan d£n opzigt gefchonden zijnde, veroorzaakte zulks de hevige onlusten van 1787 tot 1791, en droeg naderhand tot de gemakkelijke verovering door de F rauschen bij. Braband, in zijn geheel genomen, is omtrent 28 uren lang van het Noorden naar het Zuidcn, en Noordwaarts 24 uren breed, doch Zuidwaarts niet Digitized by Google B R A B A N D. 69 niet meer dan la of 13 uren. Voormaals werd het (raet Antwerpen en Mcchden ) in vier K vvartieren verdeeld, namelijk: die van Brussel , Leuten , Ant- werpen en 's Hertogenbosch. Thans beflaat het drib Provincien, Noord- Braband , Antwerpen en Zuid- Braband. . V E 3 I. Digitized by Google }o BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. I. DE PROVINCIE NOORD-BRABAND. Deze Provincie , voorheen Staats - Braband ge- noemd, de zuidelijkfte der voormalige bij uitfluiting Vereenigde Nederlanden , grenst ten Noorden aan Gelderland , de Maas en Menve , die haar van Hol- land, ten Westen aan de Schelde , die haar van Zee- land fcheiden; ten Zuiden aan de Provincie Ant- werpen , en ten Oosten aan Limburg en de Maas. Zij is omtrent vierentwintig uren lang van hec Oos- ten naar het Westen, en veertien breed van het Zuiden naar het Noorden. De grond is afwisfelend zeer vruchtbaar, middelmatig, fchraal en dor. In de Baronnie van Breda en in de Meijerij van ’s Bosch vindt men uitgeftrekte heiden , en in de laatde ook vele moerasfen; doch längs het Hollandsch Diep en de Schelde behoort de grond tot de beste des lands. Weilanden zijn er minder, behalve längs de Maas. Behalve deze hoofd-rivier , die de Ooster- en Noor- der-^renzen der Provincie befproeit, vindt men nog de kleine rivieren Aa , Dommel , in de Meijerijc (bij ’s Bosch vereenigd , worden zij de Liest of Dieze genaamd) de Merk of Dintel bij Breda , de Zoom bij Bergen op Zoom , enz. De eerfte loopt uit in de Maas , de tweede in de Schelde. De lucht is er vrij gezond , vooral in de hoogliggende Baronnie van Breda. De voornaamfte voortbrengfelen zijn: rog- ge , haver , boekweit , tarwe , zware gerst , rapen en an- Digitized by Google NO ORD-BRABAND. 7* andere groenten , oliezaad , vlas , ’t welk voordeelige lijnwaat - fabrieken en bandel verfchaft , ' boom- en peulvruchten , houtgewas, hetwelk men voorheen v erpligl was aan te kweeken, wild, vooral ge vögel- te. De Peel , het zuidelijkst en moerasfigst gedeel- te der Meijerije , heeft veenlanden. Uit het dierenrijk bezitten de inwoners , even als de Veluwsche heide, eene menigte fchapen, wier wol men gedeeltelijk binnen’s lands , te Tilburg en elders , verwerkt. Ook bijen zijn er vrij overvloedig. In geene onzer Provincien neemt de bevolking zoo toe, als in Noordbraband. Men kent op het platte land (vooral echter in de Meijerij van 's Hertogen- bösch) veel minder kunstbehoeften ; de eerfte levens« noodwendigheden zijn er daarentegen door den vlijt des arbeiders , in wefirwil van den fchralen grond , in overvloed, en veel goedkooper, dan in andere gewesten , uit welken hoofde menig Holländer , die zieh bekrimpen moet, hier eene fchuilplaats zoekt. Dit geldt echter niet zoo zeer van de westelijke ge- deelten, naar den kant van Zeeland en Holland. Ook zijn in de Meijerij , wegens het lagere arbeids- loon, vele fabrieken aangelegd, die weder veel tot de vermeerdering der bevolking, en gevolgelijk ook tot den beteren aanbouw des lands bijdra- gen. OfTchoon er tusfehen 's Bosch en Maastricht meer dan ddne heide is, wisfelt de weg toch zeer af met dorpen, bouwlanden, enz. De inwoners zijn er den Roomschen Godsdienst zeer fterk toe- gedaan , en men kan niet ontveinzen , dat deze gehechtheid aan het voorouderlijk geloof menigmaal E 4 tot Digitized by Google 72 RESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. tot bijgeloovighcid , en ook tot haat tegen anders- denkenden , vooral tegen de weinige Hervormden in liun midden, overflaat. Deze fporen der midde'.eeu- wen vereenigen zieh echter met vaderlandsliefde , en liaat tegen uitheetnfehe onderdrukking , gelijk men aan het luisterrijke voorbeeld der herwinning van 's Bosch in Januarij 1814, meest door de krachtige medehulp der ingezetenen, gezien heeft. Noordbraband zendt zeven Afgevaardigden tot de tvveede kamer der Staren - Generaal : het telt tien Reden, en honderd vijfenzevcntig plattelands-gc- meenten. Staats - Braband werd voorheen in drie ongelijke deelen verdeeld; het grootfle was de Mcijcrij van 's hhrtogcnbosch , ten Oosten gelegen, met een ge- deelte van Gcldcrland en Holland voormaals het Fransche Departement der zoogenaamde Rhijnmon- den uitmakende; de beide kleineren waren (behalve de voorheen aan Holland behoorende landen längs de Merwc en de Bicsbosch ) de Baronnie van Breda , en het MarkgraafTchap Bergen op Zoom. Thans is Noordbraband , behalve de Reden, in zeven plattelands-distrikten verdeeld , Boxmeer , Box- te!, Waalv/ijk , Helmond , Oirschot , Prinsenhage en Rozendaal. De hoofdftad is 's Hertogenbosch , in de wandeling den Bosch genaamd , Fr. Bois k Duc, Lat. Sy/va Ducis , eene zeer vermaarde flad aan de vereeniging der Dommcl en Aa , die kort daarna onder den naam van Diest of Dieze in de Maas vallen. De landftreek is hier laag en moerasfig, en dus zeer gefchikt tot overflroomingen , welke veel tot de sterk- t Digitized by Google NOORD-BRABAND. 73 fterkte der ftad bijdragen. Immers deze ftad, allengs van . een jagthuis der Brabandfche Hertogen , te midden van een bosch, tot eene buurc en een vlek aangegroeid, werd in 1 1 84 door Hertog godfried III. of zijn’ zoon hendrik I. , die het bosch deed kappen , met muren voorzien , en al ras eene grensplaats van Braband. In 1202 veroverde en plunderde haar Graaf dirk VII. van Holland ,■ vervolgens werd zij aanzienlijk vergroot, en omtreut driehoekig van ge- daante. In 1579 viel zij den Staten af, en werd in 1601 en 1603 door Prins maurits vergeefs belegerd; doch frederik hendrik veroverde haar (1629) in eene der merkwaardigfte belegeringen des tachtigjarigen oorlogs, die meer dan vier maanden duurde, en door hooft, vondel en-VAN baarle bezongen werd. In 1672 mislukte een voorgenomen aan- val der Franschen door een’ fterken regen , die de moeras- fen deed zwellen. Naderhand bleef de ftad ongemoeid tot 1794, wanneer zij na een kort beleg aan de Franschen werd overgegeven , die haar echter nog fpoediger in Januarij 1814 tegen eenige burgers, lucht enaars , en Pruissen zonder be- leg verloren. De ftad wordt geheel beftreken door het kleine, maar fterke fort Papenbril , na de verovering in 1629 gebouwd, en, volgens de bitterheid dier tijden, dus genoemd als een breidel voor de Roomschgezinden. ’ s Hertogenbosch toont vele blijken van welvaart, het heeft ruime ftraten, goede pleinen en gebouwen, is de markt der omftreken , en heeft veel gelegenheid tot den koophandel , dien zij längs de Diest en Maas naar Holland en elders drijft, ontvangende de- goederen uit Luikerland, enz. per as. Ook heeft men er onderfcheidene ßbrieken, als mesfen-, lakmoes- en fpelden-makerijen, brouwerijen, garentwijnde- rijen , bandfabrieken , eene goede zoutkeet , enz. De Staten en de Gouverneur der Provincie houden hier hun verblijf. Onder de gebouwen is de St, /«»j-kerk , misfehien de fchoon- E 5 ftej r Digitized by Google 74 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. fle, en eene der grootfte kerken in het voormalige Geraee- nebest, mstende op 150 pilaren; dezelve werd in 1629 aan de Hervormden, doch in 1810 weder aan de Roomfchen ingeruimd. De Hervormden hebben hier twee kerken. Nog heefc men er verfcheidene aanzienlijke gebouwen, het arm- of gasthuis, eene armfchooi, een welingerigt tuchthuis, eene militaire gevangenis, enz. Het getal harer inwoners bedraagt ruim 1 <5,900. — Aan den mond der Maas ligt de voormalige fterkte Crevecoeur. Nabij 's Bosch is het distrikt Boxtel, en daarin het aan- zienlijk dorp Fuchs met 1300 inwoners, alwaar eene uitge- ftrekte heide begint, de groote dorpen Dungen met ruim 1300, St. Michichgestel met 2200 inwoners, voorts de vlekken Boxtel met 2600 zielen , en Ravestein , voorheen in de Heerlijkheid van dien naam, welke eerst in 1802 aan Frankrijk door ons land werd afgeftaan , met 750 in- woners. Dinther met de onderhoorigheden 1300 inwoners, aan de rivier de Aa : Berlikum, een groot dorp in eene aangename landftreek met 2000, en het vlek Osch met 3600 zielen , waar men faaije en wollen stoffen weeft : fVelp met 2800 zielen: de vesting Grave , met 2350 inwoners, voor- al beroemd door hare moedige verdediging tegen de Fran- se,ben in den winter van 1794, waardoor zij bijna in een aschhoop veranderd werd. Westwaarts van 's Hertogenbosch ligt het distrikt fVaal- wijt, en daarin Oosterwijk , een zeer aanzienlijk dorp, met vele goede gebouwen , aardewerks- en lakenfabrie- ken, het getal harer inwoners' is 1700t Tilburg, tegen- woordig eene stad met 11,000 inwoners, 00k beroemd en aanzienlijk door hare bloeijende lakenfäbrieken ; 00k zijn er katoendrukkerijen , en in den omtrek der stad is een bosch van 100 morgen , vöör veertig jaren aange- legd: Loon op Zand , eigenlijk Venloan , met 4,350 inwo- ners. Digitized by Google NOOR D-B R A B A N D 75 ners , eene Ileerlijkheid , te midden van zandheuvels , die door stniikroovers plagten onveilig te zijn, thans is er hoog geboomte en goed graangewas: Haren met 1200, Udenhout met 1750, en IVaalwijk met 2050 zielen. De beide eerstgemelde dorpen bestaan van den land- en ooft- bouw, waartoe zij een’ vetten leemgrond hebben. Te IVaalwijk is eene vaart naar de Maas , en veel doorvoer en vertier. Het behoort tot de Langestraat , een ge- deelte der voorheen Hollandsche , thans tot Braband ge- trokkene landen. Deze Langestraat is eene verzameling van dorpen , die grootendeels in eene onafgebrokene rei achter elkander liggen. Deze dorpen zijn bekfnd door uitmuntend hooi, en omdac de inwoners elders veel met door hen vervaardigde fchoenen rondloopen. De dorpen, welke de Langestraat uitmaken, zijn Besoyen , Sprang met 1350, IVaalwijk , Baardwijk , Bru- nen met 2000, Onzenoord , Nieuwkuik , Raamsdonk met 2400, ’ sGravenmoer , Waspik met 2100, Kapelle met 1950 inwo- ners, en eenige kleinere dorpen. De dorpen Gefen met 1000, Heesch met 1500, Nistelrode met 1850 inwoners. — Niet verre van daar, 00k op bet voormnlig Holtandsch grondgebied, ligt Heusden , een stadje met 1830 zielen, bij de Maas, eene goede vesting, die den Franschen in den winter van 1794 veel moeite in het veroveren kostte, doch door bun in 1813 zonder ilag of stoot verlaten werd; ora de goedkoope levensmiddelen onthouden zieh hier ver- fcheidene fatfoenlijke fämilien uit Holland: het land van AUena, tusfehen de Merwe , de Oude Maas en den Bies- bosch, met het ellendige stadje JVoudrichem , in de wan- deling IVoerkum, voorheen zeer versterbt, doch thans voor geen beleg meer bestand, met 1000 inwoners: Sleeuwijk , met de Werken, 1350, en Werkcndam met 1400 inwoners, dorpen aan de Merwe, in het beleg van Gorinchem bekend ge- PJJ7 -* Digitized by Google 7 6 BESCIIRIJVING DER NEDERL ANDEN. geworden: bij laatstgemelde zeer welvarende en fraaije plaats zetteden de Russen in December 1813 eerst over de Mer- we: Andel met Giessen en Rijswijk 1200, Almkerk , meer landwaarts in, in 1826 door een’ feilen brand zeer geteis- terd, mec 1250 inwoners: Bussen met 1800, en Emrnik- hoven met 1000 zielen. In dit voorheen Ho.'landsch land- fchap groeit rogge , garst , koolzaad , vlas en hennip , en tnsfehen IVerkendam en Heusdcn zijn vruchtboomen. In 1440 onderging het eene zware overstrooming. Aan den Biesbosch ligt Geertruidenberg , een stadje metrtiim 1400 zielen, en tevens eene vesting, die, gelijk allen in de- zen oord , wanneer zij goed voorzien , beraand en verdedigd geworden wäre, de Bondgenooten in 1813 nog eene goe- de poos had kunnen ftuiten, doch in ftilte ontruimd werd. In 158p maakte zieh parma door het verraad des krijgs- volks, en in 1593 Prins maurits door een geregeld beleg daarvan meester. De (lad heeft eene goede haven. Het witte Bergsche bier is bekend. Ook wordt er zalm en (teur gevangen , en de biezen uit den bijgelegen’ Biesbosch verzendt men tot het maken van matten. De Heerlijkheid Hooge en Lage Zwa!uw\ twee dorpen , waarvan het laatfte vooral groot en bloeijend is, en 2100, gelijk de Hooge Zm/uw 600 in- woners telt, het gehucht de Moerdijk , met 200 inwoners, aan ’t Hollandsch Diep , bekend als overvaart tusfehen Hol- land en Braband , en als de plaats , waar de held van Mal- plaquci , joan willem friso, Prins van Oranje, na zoo menigmaal op het (lagveld het doodsgevaar ontkomen te zijn , ellendiglijk in den jare 1711 verdronk: voorts de Klmdert, een klein verfterkt plaatsje met 2200 inwoners, bekend we- gens de heldhaftige verdediging van den Baron von kropff tegen dumourier in 1793 , en het ftadje Zevenbergen met 3800 inwoners , hoofdplaats van een kanton en eener Heer- lijkheid , aan eene trekvaart , en op den weg tusfehen de Mocr- Digitized by Google N.OORD-BRAß AND. 77 Moerdijk en Antwerpen: Willemstad, eene fterke plaats aan het Hollandsch Diep, raec 1750 inwoners, bekend door de roanhaftige- en gelukkige verdediging van boetzelaar tegen dumourier in Februarij 1793: Primeland , een aangewon- nen polder , met 1 800 inwoners , en de Fijnaart , een groot dorp, met 1100 zielen, en goeden iandbouw. Deze ftreek maakc den zoom van Noordbraband längs de Noordwest- en Noordkust aan de Zeeuwsche ftroomen uit : dezelve is aangeflibt of ingedijkt, dus geheel klei, en grootendeels door Hollandsche aankomelingen van den Her- vormden Godsdienst bevolkt en aangebouwd. Men teelt er koren, vlas en meökrap. Men befpeurt den Hollandschen oorfprong reeds in de namen Willemstad, Prinseland , enz. In het zand daarentegen, of de reeds van ouds bevolkte landftreken , tot welke wij nu overgaan , wonen meesc Roomschen , althans op het platte land; hier is hont, dat jaarlijks ter verzending gekapt wordt, benevens boekweit en rogge het gewigtigfte voortbrengfel. Zuidoostwaarts liggen de distrikten Boxmeer, Helmond en Oirsckot, en daarin Eindhoven, eene ftad met 2600 inwo- ners, aan de Dommel , met een’ zwaren doortogc van kar- ren uit en naar 's Bosch , van welke ftad de weg herwaarts zeer fchoon is. Te Eindhoven is veel weivaart, eene getan- en linnenmarkt , verfcheidene lakenfabrieken , met de nieuw- fte machinerie aangelegd, en eene bontjes- en hoedenfa- briek. Van hier ftrekt zieh zuidwaarts eene eenzame hei- de uit: voorts Beende met 1400, Lommel, aan de gren- zen van Limburg, met 2000 inwoners, die meest van de fchapenteelt beftaan, enz. Alle deze plaatfen liggen zuid- waarts van 's Bosch, tusfehen de Dommel en de An. Se- dert eenige jaren is deze streek (te voren veel heide) zeer aangebouwd. Over de Aa , naar den kant der Peel, liggen : het stadje • Hel- Digitized by Google 78 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Helmont met 3300 ingezetenen, uitstekende bontjesfabrie. ken, weefgetouwen voor damast- en fervetgoed, en andere linnenweverijen , gelijk vele in de groote dorpen en vlekken dezer landscreek : Budel of Buul, het uiterste dorp der Provincie, genoegzaam in de Peel, met aioo inwoners, van waar vele marskramers het laod rondreizen : Deume met Lissel a8oo zielen teilende: voorts Schijndel met 3800 men- fchen, die in hop en boter handelen: St. Odenrode met 3500 inwoners: Oirschot , een der aanzienlijkste dorpen in de R Mjerije , met 5200 zielen ; in het laatste gendren zieh de inwoners , behalve van landbouw en veeteelt , 00k van linnenweven, bleeken, hoedenmaken, kuipen, enz. Hechel, meest van de veeteelt bestaande, met bijna 3600 inwo- ners: Hilvarenbeek met 1900 zielen: Gemert met 4000, en Assen met 2550 inwoners: Moergestel met 1100 inwoners. Uden met 4850, Best met 1800, Boxmeer met 1900, Rie- gen met 1500, Rlaashees en Overloon met 1050, St. Anto- nis en Op!oo met 1600 , IFannooy met 1100, Kuik en St. Agatha met 1700, Beugen en Rijckevoort met 1400, Hoo- gemierde met 1200, Blödel met 1100, Iloogeloon met 1200, Valkcnswaard met 1100, Feldhoven met 1050, Aalst en Stratum met 1350, Gestel en Blaarthen met 1100, JVoensel met 3000, Ge/drop met 1600, Zeelst met 1000, Beek en Donk met 1200, Boekel met 2000, Erp met 2000, üeshout met 1000, Bökel met 1650, Someren met 2650, Rixtel met 11 50, Heeze (met goeden landbouw) met 1800, Mierlo met 1800 , Nunen , Gerwen , Nedenvetten en Staphorst met 2600, en Bergeijk met 1600 inwoners. De voormalige Baronnie van Breda , weleer eene Heerlijkheid van den Huize Oranje, ligt tusfehen de Meijerij , de Langestraat , het Markgraaffchap van Bergen op Zoom , en de Provincie Antwerpen. In het .Digitized by Google NOOR D-B R A B A N D. 79 hct Zuidoosten zijn vele beiden en moerasfen; in het Noordwesten daarentegen vruchtbare akkers en weilanden. De groote Bredasche heide wordt lioe längs zoo meer aangebouwd. De hoofdstad Breda , raet ppoo inwoners , zeven uren een Noordoosten vnn Bergen op Zoom , tien van Antwerpen , drie ten Zuiden van Geertruidenberg , en acht ten Zuidwesten van 's Hertogenbosch, aan de riviertjes Merk en Aa , die , breeder wordende, den naara aan de stad Breda gegeven heeft, is eene zeer aanzienlijke vesting, en het boiwerk van Neirlands noordelijk gedeelte. V<5ör 1252 was het een vlek, ’t welk in dat jaar stadsregten , doch eerst in 1534 wallen en grachten bekwam. Tevens werd toen de grond van het kasteel gelegd. In 15 67 verklaarde alva stad en Heerlijkheid , als het eigendom des Prinfen van Oranje , ver- beurd; doch die Vom nam voor zieh en de Staten in 1577 weder bezit van de stad, die in 1581 door de kniperijen van een’ krijgsgevangenen verloren ging , en weder aan par- ma kwara. Doch in 15P0 veroverde haar maurits door de bekendc list van het turffchip. In 1625 maakte zieh spino- i.a , na een beleg van tien maanden , van haar meester , doch fredrik hendrdc heroverde haar in 1637 in drie maanden. Sedert bleef zij aan den Staat tot 17P3, wanneer de Fran- sehe Veldheer dumourier haar, na een zeer kort beleg, mngtig werd. Nogtans werd zij fpoedig ontraimd. In Fe- brnarij 1810 werd deze plaats, bevevens Bergen op Zoom , 's Bosch, en andere grenssteden, gewelddadig door buona- parte bezet, die haar dan 00k anderhalve maand daarna zijn’ broeder afdwong, Lafhartig verlieten haar de Fransclten met stille trom in December 1813; dan zij moest nog in die- zelfde maand een’ tweedaagfehen aanval van hun verduren. Hier werd in 1575 over den vrede met Spanje gehandeld, en / Digitized by Google So BESCHR1JVINÜ DER NEDERLANDEN. en 1667 werkelijk de vrede tusfchen Nederland , Diene- marken en Frankrijk ter eene, en Groot-Brittanie ter ande- re zijde gefloten. / De ftad ligt zeer aangenaam , en heefc bekoorlijke wan- delwegen, vooral het Mast- en Liesbosck, en de groote tuin Falkenberg achter het aanzienlijke kasteel , in de gracht waar- van men nog de plaats vertoont, waar in 1590 het turf- fchip gelegen heeft , alsmede een toren, die nog het eenige overblijflel der oude vestingwerken fchijnt te zijn; eene fraaije arduinfteenen trap , en eene groote zaal , die een’ tijd lang tot bospitaal gediend heeft, doch nu, zoo ’t heet, toc woningen voor jonge lieden van het kadetten-fchool zal inge- rigt worden. Er zijn nog eenige laken- en tapijtfabrieken , men brouwt er goed bier,en de ftad heeft eene baven,doch de handel is van geen groot belang, uit boefde der moeije- lijke vaart : echter beftaat er nog eenige transito-hzadeX naar de zuidoostelijke Provincien, en aangrenzende landen. De inwoners moeten meest van de bezetting beftaan , waarvoor hier dan 00k de beste inrigtingen zijn. In de groote en fraaije Hervormde kerk en in de daartoe behoorende kapel- len vindt men, behalve een zeer oud bas-relief , de zeven weeen van maria voorftellende , en in de zestiende eeuw gefchonden , eene doopvonc van koper in eene kapel , wier dekfel door een windas wordt opgeligt (dit dekfel , keurig bewerkt , rust op koperen pilaren) ; de graftomben van de Heeren van der leck van polanen , de oudste uit de veer- tiende eeuw, en door de Frauschen in 1793 zeer gefchon- den ; en een graf van eenen Graaf (misfchien hendrik) van Nassau uit de vijftiende eeuw, met twee groepen pleis- terbeelden. Vooral het praalgraf van Graaf Engelbert van Nassau is hoogst bezienswaardig. Het prijkt met de liggende beeiden van den overledenen en zijne echtgenoote , alsmede met vier knielende beeiden van oude helden op de hoe- Digitized by Google NOOR D-B R A B A N D. 81 hocken , welke den graflteen ophouden , alles uit albast of doorfchijnend mariner, en zoo grootsch, krachtig en na- tuurlijk gewerkt , dat men het voor het werk van Michael angelo houdt : het fchijnt ten minfte zekerlijk van een zij- ner kweekelingen te zijn. Het tuighuis en de groote markt zijn voorts bezienswaardig. 