title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: En de Star, het officieele mondstuk van het Comité, ontkende ten sterkste dat men iets met Jameson te doen had, en noemde zijn daad 1) Dit telegram wordt door den heer Garrett gegeven. Ik heb het in de Blauwboeken tot mijne niet geringe verbazing, niet kunnen vinden. De heer Garrett is verstandig genoeg (uit zijne positie) om geen aanmerking te maken op dit telegram, dat zeker van niet weinig belang is, aangezien het in het nauwste verband staat met het ware plan. Noch in het Kaapsche Comité, noch in het Engelsche Comité is referte gemaakt er naar. Heeft de Hooge Commis­ saris het ontvangen? Is het verzonden? Waarom is het niet in het Groenboek verschenen? -) Ik heb althans zulks uit een tamelijk goede bron vernomen, hoewel niet uit een officieele bron, ten minste niet direct. Dat het Gouvernement in kennis werd gesteld van alle telegrammen, omtrent den toestand van Johannesburg verzonden, is natuurlijk. 403 Intusschen kreeg de Pretorius-Schoeman partij een nieuwen aanhanger in den persoon van den heer Proes, die plotseling volte face maakte om redenen, die niet juist bekend zijn. De door den Volksraad aangestelde, tijdelijk waarnemende Staats-Presi- dent, de heer J. H. Grobler, meende dat hij nu niet langer kon stilzitten, en bracht op 48 November, in gezelschap van den Staatssecretaris, den heer Struben, een bezoek aan Potchefstroom. Hier werden zij echter met zulke uitkrijtingen ontvangen, dat zij uit vrees voor hun leven, ijlings de vlucht moesten nemen, en eenige dagen later had er een Volksoploop te Potchefstroom plaats, waarin het tot een „bakkeleislag” tusschen de daar wonende Engelschen en de Afrikaners kwam, zijnde eerstgenoemden ver­ bitterd op Landdrost Steyn. 4) Op 29 November kwam Schoeman te Potchefstroom aan, en daar Pretorius naar den Vrijstaat was gegaan, werd hij algemeen als t.w. President erkend. De partij van Grobler was op dat oogenblik zoo zwak dat Schoeman meende een vergelijk te kunnen treffen, en hij hield met dat doel een samenspraak met den heer W. J. van Rensburg en Ph. Coetzer (vroeger President van Lijdenburg) met het resultaat dat men Schoeman erkende als t.w. President, terwijl van Rensburg t.w. Kommandant- Generaal werd en P. Coetzer lid van den Uitvoerenden Raad. Tevens werd overeengekomen, dat de Volksraad dadelijk bijeengeroepen zou worden. Men zou nu gemeend hebben dat de zaak in orde was, doch de hande­ lingen van den Volksraad, die op 44 Januari 4864 te Pretoria bijeenkwam, deden de twist weer ontbranden. Onder beschutting eener tamelijk sterke burgermacht vergaderde de Volksraad in het Schoolgebouw, te zamen met 28 leden van den Krijgsraad waarvan Paul Kruger één was. Dadelijk ontstond er eene hevige discussie, en deed men elkaar de grofste ver- wijtingen. Een voorstel om eene nieuwen Volksraad te doen kiezen verwekte groote verontwaardiging en werd met eene aanzienlijke meerder­ heid van de hand gewezen. Het rumoer nam zoo toe, dat Schoeman den Volksraad verdaagde en daarop eene geheime zitting van den Krijgsraad hield, waarop besloten werd dat de Volksraad nog eens bij elkander zou 1) Het was bij deze gelegenheid, dat, naar men zegt, de zoogenaamde „sodawater-bottel geschiedenis” gebeurd moet zijn. Een aantal Boeren waren voor een huis vergaderd waar eenige Engelschen zich ophielden, en deze geraakten reeds in den nood, toen een der Engelschen met een sodawater bottel naar hen toeging, en dit als een soort van ontplofbaar goed voor­ stelde, waarmede hij al de Boeren kon dooden. Langzaam loste hij daarop de prop van de bottel, en het gesis daardoor veroorzaakt, zou al de aanwezigen op de vlucht hebben gejaagd! Credat JucLaeus Apella. 772 Jameson is de stroopop geweest van den heer Cecil Rhodes, die tegelijkertijd de Bestuurder van de Chartered en Eerste Minister van de Kaap-Kolonie was. Als Minister heeft hij den Suzereinen Staat in eene valsche positie geplaatst en het protectoraat vernietigd. Welke troepen hebben te Krugersdorp gevochten? Welke soldaten zijn in een oogwenk te velde getrokken om de Transvaal te verdedigen ? Niet de soldaten van den beschermenden Staat, Engeland, maar die van den beschermden Staat zelven. De inval, het gevecht, en de overwinning, geven mij het recht het „tractaat van protectoraat,” te verbreken, daar bovenstaande feiten van zelve een breuk van het tractaat daarstellen.” Paul Kruger en de Transvaalsche Regeering hadden ongetwijfeld het recht, vooral na de onthullingen van het Engelsch Parlementair Onder­ zoek om aldus te spreken, en de geheele Conventie van 1884 als vernietigd te verklaren. Doch zij deden dit niet, daar zij de zaken niet te ver wilden drijven, en liever op vriendschappelijken voet met Engeland bleven, dan een algemeenen Zuid-Afrikaanschen oorlog te doen uitbreken. Wel trachtten zij, zooals wij gezien hebben, de Conventie door een Tractaat van Vriend­ schap en Handel te doen vervangen, doch toen Engeland dit weigerde, drongen zij hier niet op aan, en besloten zij zich met de Conventie tevreden te stellen. Dat echter de Regeering der Republiek weigert om de kracht van de Conventie te doen uitstrekken tot gevallen, die nooit in de gedachten der toenmaals contracteerende partijen waren, of zich verzet tegen het Suzereiniteits-denkbeeld van den heer Chamberlain, dat is niet meer dan natuurlijk. De zaak is nog ver van klaar; thans wisselt men nog depêches; de laatste door de Republiek naar Engeland gezonden, en opgesteld met behulp van den Europeeschen rechtsgeleerde Farrelly, is eerst dezer dagen aan den Britschen agent overhandigd, en bevat een duidelijke uiteenzetting van de redenen, waarom de Transvaal het bestaan eener Suzereiniteit ontkent. Intusschen heeft Engeland zijne handen zoo a ol gekregen met Europeesche en Oost-Aziatische kwesties, dat de heer Chamberlain wel verplicht is geworden een paar tonen lager te zingen, terwijl het feit dat de betrekking van Secretaris voor Buitenlandsclie zaken waarschijnlijk in handen zal geraken van den heer Arthur Balfour, in plaats van in die van den heer Chamberlain, zooals deze gehoopt had, althans een bewijs is dat Engeland geen lust heeft om zich op te offeren aan het geschreeuw der Jingo’s. De Engelschen hadden alles in hun vermogen gedaan tot de vestiging van goede wetten, en op die wijze hadden zij veel macht om goede wetten voor zich zelve te maken; en als er te eeniger tijd iets gedaan werd, dat hun niet beviel, dan konden zij het ongedaan maken door wettige middelen. Gij moet allen weten dat er niets is, dat onlangs in de Oostelijke deelen der Kaap-Kolonie gebeurd is, dat ook niet binnen kort in de Transvaal kan geschieden; en ik heb mijne vrienden, toen ik daar was, gezegd dat ik gaarne wilde hebben dat zij hier naar toe kwamen, om te zien hoe alles hier toeging, en hoe eene constitutie, die een voor­ beeld voor andere landen in de wereld kon zijn, hier ieder bevredigde. Ik geloof dat als ik die heeren kon overhalen om hier te komen, en een onderhoud te hebben met de heeren hier, zij hun uiterste best zouden doen om de ware onafhankelijkheid van de Transvaal te bevorderen. Ik heb hun gezegd dat wat zij onafhankelijkheid noemen, geen ware onafhankelijkheid is, daar de minderheid geen vrijheid had zijne opinies uit te drukken; alles werd door de meerderheid gedaan. Ik verzoek de deputatie om de zaak goed te onderzoeken. Ik zou u willen verzoeken om den heer Pretorius te raadplegen, die een redelijk en eerlijk man is; 1) ik zou u willen verzoeken hem te vragen waarom hij tegenstand bood aan het bestuur van het land, en ik meen, dat de heer Pretorius u dan zal antwoorden dat er zooveel wetteloosheid heerschte, dat hij geen orde kon bewaren. En zoo gingen de zaken voort, tot dat de wetteloos­ heid zoo erg werd, dat de annexatie er op volgde. Dit zijn dingen, die ieder uwer, naar het licht u gegeven, kan verklaren aan uwe vrienden 1) N.B. Geen zes weken later werd dezelfde Pretorius door Sir Garnet Wolseley als een rebel in de gevangenis gezet. 68 Toen Potgieter en zijne burgers voor den berg van Sekwati kwamen, vonden zij dat het opperhoofd zich zoo verschanst had, en de beig zelf zoo moeielijk te bestijgen was, dat een bestorming der positie noodeloos het leven aan een aantal van het commando zou kosten. Derhalve besloot de Kommandant-Generaal om de plek te omsluiten, allen toevoer van voedsel en water af te snijden en op die wijze den Kapitein tot rede te brengen. Reeds drie dagen na de insluiting vroeg Sekwati om vrede en Potgieter was gewillig dit toe te staan, mits het opperhoofd alle vuurwapenen, in zijn bezit, wilde uitleveren. Dit weigerde Sekwati echter en daarop duurde het beleg voort. Ondertusschen was Kommandant Schoeman een groote patrouille om den berg gaan maken en ontmoette op de omringende kopjes zooveel vijandelijke Kaffers, dat hij negen dagen lang iederen dag hun een gevecht moest leveren. Gelukkig verloor hij daarbij slechts één man — zekeren Stefanus Fouché — en nam zoowat 6000 beesten en 5000 schapen en bokken. De toestand op den berg werd nu allertreurigst. Men had gebrek aan water, en menschen en beesten stierven in grooten getale, zoodat de lucht door den stank als verpest was. Twintig dagen duurde dit beleg en nog wilde Sekwatie niet toegeven. Misschien zou de stam totaal uitgeroeid zijn, als er in het lager der Boeren geen ziekte was uitge­ broken, en ook de paarden begonnen te sterven, waarbij nog kwam dat het ontzettend zwaar begon te regenen. De Kommandant-Generaal was door ziekte verplicht om kort na het begin van de insluiting naar huis terug te keeren, het bevel van het commando aan Schoeman overlatende, en toen deze na de 20 dagen den toestand van zijne manschappen zag, besloot hij, al was het dan ook onverrichter zake, terug te trekken. Sekwati had echter een zeer gevoelige les gekregen, en hield zich langen tijd rustig. Nauwelijks was deze expeditie voorbij, of eene andere moest worden uitgezonden tegen Kapitein Setyili, het opperhoofd der Bakwena, en den gunsteling \an den bekenden Dr. Livingstone. Deze laatste was volstrekt geen vriend der Boeren, en dat wist men reeds lang, want toen in 1848 Di. William Robertson en Ds. Philip Faure een bezoek aan de Emigranten brachten lolgens opdracht van de Kaapsche Synode, ontmoetten zij op de plaats van Kommandant Gert Kruger te Magaliesberg den Engelschen Zendeling, en werd het spoedig duidelijk dat de Emigranten er mede bekend waren dat Dr. Livingstone de Kaffers van vuurwapenen voorzag, iets dat men hem natuurlijk ontzettend kwalijk nam. De beide predi­ kanten wilden wel een betere verstandhouding tusschen de Boeren en den Zendeling te weeg brengen, en brachten Livingstone ook werkelijk HOOFDSTUK XLIII. De Volksraadszitting van 1884 en de Zululand-kwestie. Gedurende de afwezigheid van President Kruger was er in de Republiek zelf weinig of niets van belang voorgevallen. De Goudvelden te Barberton hadden zich uitgebreid, groote Maatschappijen zooals Moodie’s en anderen waren opgericht geworden, en het bewijs was geleverd, dat deze nieuwe Goudvelden ontzaglijke schatten bevatten. De delvers-bevolking, die zich in die streken vergaderd had, gedroeg zich zeer rustig, en slechts hier en daar moest men eenige scherpe maatregelen nemen, om delvers, die overtreding op concessie-landen maakten, zulks te beletten. Doch in alle gevallen van persoonlijke geschillen waren de delvers en de Maatschappijen steeds gereed om zich te wenden tot het Hooge Gerechtshof, waar onder Voorzitterschap van Hoofdrechter Kotzé nu ook de rechters C. J. Brand en P. Burgers zitting hadden. In het Zoutpansbergsche waren er eenige twisten geweest tusschen de Kafferopperhoofden, en waarnemend President Joubert was verplicht ge­ weest daarheen te gaan om de orde te herstellen en de Kaffer-opper- hoofden aan het verstand te brengen, dat de Regeering voortaan al deze twisten tusschen de Opperhoofden zelf zou beslissen, en dat indien zij naar de wapenen grepen en elkander bevochten, de Republiek dit als een misdaad zou beschouwen en met hen zou handelen als met Njabel en Mam poer. De zaken op de Zuid-Westelijke grenzen zullen wij in een alzonderlijk hoofdstuk behandelen, doch hier is het noodig, dat wij eenige woorden zeggen over den toestand in Zululand. Nadat Cetywayo in 1880 gevangen was genomen, was hij gcruimen tijd 229 landgenooten zouden beproeven, met geweld het behoorlijk gevestigde Gouvernement in het land dat zij bewonen, te wêerstaan, meer bepaal­ delijk, wanneer het Gouvernement rechtvaardig en gematigd is, en zooveel mogelijk die gebruiken en instellingen in stand houdt, waaraan het volk gehecht is. De ervaring van dit Rijk, hetwelk onder de meest loyale onder­ danen der Koningin niet alleen een groot aantal Hollanders telt, maar ook Franschen en Duitschers, en menschen van bijna iedere nationaliteit, verbiedt mij zulk een denkbeeld als ernstig op te vatten. Maar het is niettemin mijn plicht u te waarschuwen voor de ernstige verantwoorde­ lijkheid, niet alleen van hen die hunne toevlucht zouden nemen tot eenige andere dan vreedzame maatregelen, maar ook voor diegenen onder hen welke een volkomen begrip van de omstandigheden hebbende, niet alles in het werk zouden hebben gesteld, om het meer onkundige en prikkelbare gedeelte van de bevolking, van zulk eene rampzalige daad af te houden. Ik ben verheugd van dit onderwerp af te stappen om u de verzekering te geven van de warme belangstelling, welke door Harer Majesteits Gouvernement gekoesterd wordt in de zedelijke en materiëele welvaart van de Transvaal, en ook van zijn wensch om die door ieder middel, in zijn vermogen, te verhoogen. Ik ben er op gesteld mij uwe medewerking te verzekeren, en ook die van hen, uit wier naam gij mij hebt toege­ sproken, om te trachten tot eene algeheele en bevredigende overeen­ stemming te geraken met betrekking tot de toekomst van uw land; en in het bijzonder aangaande de principes waarop het mogelijk is eene constitutie te vestigen, en een administratief systeem in te richten, dat vele van de meest gewaardeerde instellingen in de Transvaal zal hand­ haven, onder de protectie en het oppertoezicht, geschonken door Harer Majesteits gezag. Aan het Volk van de Provincie was duidelijk door Sir Theophilus Shepstone in zijn Proclamatie kennis gegeven, „dat de Trans­ vaal een afzonderlijk Gouvernement zou blijven met haar eigen wetten en wetgeving, en dat het de wensch was van Hare meest genadige Majesteit, dat zij de grootste wetgevende voordeelen zou genieten, bestaan­ baar met de omstandigheden van het land, en met het verstand van hare bevolking.” Gij weet dat het tegenwoordig stelsel van Gouverne- ment, ofschoon langer voortdurende dan aanvankelijk bedoeld werd, tengevolge van den ongeregelden staat van het land, geheel tijdelijk en voorloopig is. Het is de begeerte van Harer Majesteits Gouvernement dat geen tijd zal verloren gaan met de uitvoering van de beloften, gegeven in de Proclamatie, ten einde te voldoen aan de wenschen van ben, die tegen eenige te vermijden afwijking zijn van de oude constitutie van het land. 675 gedrongen telegrafeerde Kolonel F. Rhodes dan ook op den 21sten December het volgende aan de Chartered Company te Kaapstad: „Gelieve te doen weten aan C. J. Rhodes dat gezegd wordt dat Voorzitter niet zal vertrekken, tenzij speciale brief hem uitnoodigt; vaste verzekering is gegeven dat op den dag van dotatie gij en hij zoudt vertrekken; hiervan moet absoluut niet afgeweken worden, daar vele inteekenaars toegestemd hebben aandeelen te nemen op deze verzekering; zoo brief noodig kan dezelve nog gezonden worden; maar het was overeengekomen documenten achtergelaten bij J. A. Stevens voldoende waren en dat gij verantwoordelijk zoudt zijn voor Voorzitters vertrek; het is hoogst belangrijk dit in orde te maken; antwoord aan Lionel Philips.” Nu weet men, uit hetgeen wij den heer Rhodes in het vorig hoofdstuk in zijne verklaring voor het Engelsche Parlementaire Comité, hebben hooren zeggen, dat hij zelf dien raad aan Sir Hercules Robinson had gegeven, en dat hij van ZExc. verstond dat deze zoo zou handelen. Eene zekerheid kon hij er echter niet van hebben, doch hij vertrouwde dat de heer Chamberlain op het rechte oogenblik een telegram te dien effecte aan den Hoogen Commissaris zou sturen, en waarschijnlijk was de heer Rhodes in zijn eigen gemoed geheel overtuigd er van dat de Hooge Commissaris met hem zou gaan. In alle geval nam hij het op zich, niet om zelf, maar door middel van den heer Beit de geëischte verzekering te geven, en hij liet dezen dan ook het volgende telegram wegzenden aan den heer Lionel Philips. „Heb gezien Saujinder mitzdruse aan Schaffiger bleimass absoluut dat Voorzitter hablohner bij llotatie geen uitnoodiging of brief in hobelspane daar anlegespan is ausgerodet als vroeger angelstern.” De door ons cursief gedrukte woorden behooren ook tot het private Codeboek van de firma Eckstein & Co. en zijn niet ontcijferd geworden, doch wat de meening van het telegram was, blijkt uit een telegram op 23 December door Dr. Harris aan Kolonel Rhodes gezonden, zeggende: „A. Beit heeft getelegrafeerd aan Lionel Philips hem verzekerende, dat Voorzitter vertrekt zoodra dotatie plaats vindt. Geen uitnoodiging noodig.” Nu men deze verzekering van uit de Kaapstad gegeven had, meende men daar dat de zaak geheel in orde was, en Dr. Harris telegrafeert thans het volgende aan Dr. Jameson te Pitsani, en dit op denzelfden dag. „Maatschappij zal gedoteerd worden volgenden Zaterdag 12 uur des nachts; zij staan er op dat gij niet vertrekken zult vóór 8 uur en dat gij u verzekeren zult van het stilzwijgen van het telegraafkantoor. Wij vermoeden dat Transvaal een weinig lont begint te ruiken.” 411 Lord Derby had even als Lord Carnarvon (doch op een veel netter manier) de gastheer voor hen gespeeld en had hun op den 23sten December een feestmaal aangeboden, waarop verscheidene Engelsche mannen van naam tegenwoordig waren. De deputatie was na het teekenen van de Conventie van plan, om Holland en andere landen van het Vasteland te bezoeken, doch eerst vervulde zij hare belofte aan de Edinburgsche studenten. Bij hunne aankomst in de oude hoofdstad van Schotland werd hun weder een adres aangeboden door de Kaapsche studenten, die hunne vreugde te kennen gaven van persoonlijk met de leden der Deputatie te kunnen kennis maken; en verder gaven zij ook in dat adres hunne diepe verontwaardiging te kennen over het gedrag en de uitingen van den Lord Mayor van Londen. Zij hoopten dat de deputatie haar verdere werkzaamheden met goed gevolg zou zien bekronen, en nog lang mocht worden gespaard om voor de bevolking van Zuid-Afrika ten nutte te zijn. President Kruger bedankte de studenten voor hunne goede wenschen. Wat de aanmerkingen van den heer Fowler aanging, zoo beschouwde hij dat die geen notitie waard waren, daar gemelde heer duidelijk be­ wezen had niets van Afrikaansche zaken af te weten. In den avond waren de leden der Deputatie tegenwoordig bij het maandelijksch gezellig feest der Afrikaansche studenten, en daar werden een aantal flinke en patriotische „speeches” afgestoken. Op den volgenden dag, die een Zondag was, werd er eene godsdienstoefening door Ds. du Toit gehouden, en des Maandags bezag men Edinburg en de omstreken. Nadat er dien avond een prachtig diner aan de Deputatie was aange­ boden, vertrok zij Dinsdagmorgen weder naar Londen, wel voldaan over de loyale behandeling, die zij van hare landgenooten ontvangen had. Twee dagen daarna vertrokken de heeren Kruger, Du Toit en Smit van Londen naar Nederland. Hadden zij in Engeland dikwijls aangename oogenblikken doorgebracht; waren zij in Edinburg met bijzondere harte­ lijkheid ontvangen, van hunne aankomst in Nederland af begonnen zij een zegetocht, die eerst te Lissabon ophield. De eene Staat wedijverde met den andere om hun eer aan te doen; te vergeefs zoekt men naar een ander geval, waar eene deputatie uit een vreemd land op die eervolle wijze ontvangen is. Daar wij in staat zijn geweest om de Europeesche nieuwsbladen, waarin hunne reis nauwkeurig beschreven wordt, in handen te krijgen, zoo zullen wij die reis eenigszins uitvoerig in het volgende hoofdstuk beschrijven. 315 door de Regeering en den Volksraad vastgesteld, en algemeen gepubliceerd. De wil van het Volk is daaruit duidelijk en behoeft van ons geen nadere toelichting. Wij verklaren op de meest ernstige wijze, dat wij geen lust hebben om bloed te vergieten, en dat wij van onze zijde geen oorlog wenschen. Het ligt in uwe hand om ons te noodzaken de toevlucht tot de wapenen te nemen tot zelfverdediging. Indien, wat God verhoede, het zoover mocht komen, zullen wij het doen met den diepsten eerbied voor Hare Majesteit de Koningin van Engeland, en voor hare Vlag. Indien het zoover mocht komen, zullen wij onszelven verdedigen met de bewustheid, dat wij strijden voor de eer van Hare Majesteit, omdat wij strijden voor de heiligheid van de tractaten door haar bezworen, maar door hare ambtenaren verscheurd. Intusschen, de tijd van klagen is voorbij, en wij wenschen nu alleen van Uwe Excellentie samenwerking om tot eene vreedzame oplossing der kwestie in geschil te komen. Uit de laatste paragrafen onzer Proclamatie zal Uwe Excellentie zien den onveranderlijken en vasten zin van het Volk om met Engelands Regeering mede te werken in alles wat tot den bloei van Zuid-Afrika kan leiden. Maar de eenige voorwaarde om daartoe te geraken is tevens in dezelfde Proclamatie duidelijk en uitvoerig omschreven en met goede redenen omkleed. In 1877 heeft onze toenmalige Regeering zonder bloedstorting de sleutels van 's lands kantoren overgegeven; wij vertrouwen, dat Uwe Excellentie, als vertegenwoordiger der edele Britsche natie, in edelmoedigheid niet zult onderdoen voor ons, en op gelijke wijze onze Regeering in staat zult stellen het bewind weder te aanvaarden. Wij verwachten uw antwoord binnen tweemaal 24 uren. Wij hebben de eer enz. S. J. P. Kruger, M. W. Pretorius, P. J. JoUBERT, Leden van het Driemanschap. De heer H. J. Schoeman vertrok op den 17den December naar Pretoria om dezen brief te overhandigen. In de zetelplaats had men echter reeds bespeurd, dat de zaken niet pluis waren. Men zond eene expresse naar Lijdenburg om eene afdeeling van het 94ste Regiment, dat daar lag, te gelasten zich te Pretoria te concentreeren, en op den 14den Dec. 1880 werd de volgende kennisgeving door de Engelsche Regeering gepubliceerd: ,,Daar de aankomst van eenigerlei gewapend getal van menschen in de HOOFDSTUK LI. De Schildpad geeft teekenen van leven. In de maand April, kort nadat het onderzoek van den Uitvoerenden Raad aangaande de Presidentsverkiezing was afgeloopen, had President Kruger zich naar Colesberg begeven om een onderhoud te hebben met den Hoogen Commissaris aangaande de Zwasiland-kwestie, op welke conferentie ook Dr. Leyds, en de heeren Th. Shepstone en D. O. Esselen, de commissarissen van Zwasiland, tegenwoordig waren. Wat eigenlijk op die conferentie plaats vond, werd niet bekend, doch het scheen dat de President er eenigszins door teleurgesteld was, en zooveel is zeker dat er blijkbaar kwesties oprezen, waaromtrent Sir Henry Loch niet wilde beslissen zonder nadere instructies van de Rijksregeering te hebben ont­ vangen. Doch heel lang, zooals wij zien zullen, zou het niet meer duren of men zou tot een bestaanbare verstandhouding omtrent deze zaak komen, die van het grootste belang was niet alleen voor de Transvaal, maar ook voor Zuid-Afrika in het geheel; want er was geen twijfel aan of de strekking van Krugers politiek tegenover de Kaap-Kolonie, zoowel als tegenover Natal, hing veel af van de wijze waarop aan zijn verlangen om Zwasiland in het bezit der Republiek te zien werd voldaan. Dit werd dan ook openlijk in een gesprek door Dr. Leyds erkend, toen hij zeide dat eene behoorlijke oplossing der Zwasiland-kwestie er veel toe zou bijdragen om eene bevredigende verstandhouding in spoorwegzaken te hebben. Dr. Leyds zelf moest in Mei den eed als Staats-Secretaris opnieuw in handen van den Volksraad afleggen. Er waren echter een aantal memories met over de 1000 naamteekeningen tegen het inzweren van den door velen gehaten Hollander gekomen, en eene discussie vond hieromtrent in 37 458 dit aanbod gemaakt, doch toen niet aangenomen. Inderdaad waren de financiën het vorige jaar in slechter conditie dan thans, want men had toen bijna het plan opgevat om Gouvernements Goedvoors of zooge­ naamde Thesauriers-noten van £ 5 en £ 10 uit te geven, doch gelukkig werd het niet noodig bevonden om tot dezen uitersten maatregel over te gaan. De Uitvoerende Raad had echter dit jaar besloten, de leening aan den Raad aan te bevelen, en ZHEd. de President verklaarde er zich ten gunste van, en zeide in den Raad, dat hoewel hij over het algemeen tegen leeningen was, hij deze leening noodig beschouwde. Het zou hem spijten als het Volk er tegen was, want was dit het geval met iets dat hij voorstond, dan zou hij (ZHEd.) zijn invloed verliezen, en zonder invloed kon hij niet regeeren. De Auditeur-Generaal (de heer J. S. Marais) door den Raad geroepen zijnde om inlichting te geven over de zaak, verklaarde zich ten sterkste tegen het sluiten van de leening, daar men door de opbrengst der goud­ velden meer dan genoeg zou hebben voor de loopende uitgaven. Dit bracht Dr. Jorissen op zijne voeten, en hij verdedigde niet alleen de leening, doch beschuldigde den Auditeur-Generaal van onbekwaamheid in zijne betrekking. De heer Marais beantwoordde deze aanmerking, door te zeggen dat hij wel wist wat de Raad vroeger over een ander als onbekwaam had gezegd, die wegens die reden uit zijn betrekking was. Niettegenstaande dat ook Generaal Joubert zich tegen het sluiten van eenige leening verklaarde, kreeg de President zijn zin, en werd de Regeering gemachtigd die te sluiten. De zitting van den Raad ging verder zonder eenige noemenswaardige bijzonderheden voorbij. Een concessie werd aan de heeren Lewis en Marks toegestaan voor het maken van een Stoom-tramway te Barberton tot het bewerken der mijnen aldaar; voor de goudvelden aldaar en de betere administratie daarvan werd een som van £ 10,000 toegekend, en de heer J. Z. de \ illiers, toenmaals Landdrost van Pretoria, werd kort daarna aangesteld als speciale Landdrost te Barberton, eene aanstelling die zeer populaii was. Middelerwijl nam de Raad een besluit om het aantal Raads­ leden te verminderen, ten einde het land kosten te besparen, en met dat doel nam men een besluit om alle vertegenwoordigers der steden en dorpen at te schaffen. Het was bij deze gelegenheid, dat het eerst ter sprake kwam de vertegenwoordiging der goudvelden in den Volksraad, eene zaak die toen reeds de gemoederen der delvers te Barberton begon bezig te houden, en die één dier politieke vraagstukken was, die in langen tijd niet zou opgelost worden, en waarover wij nog meer zullen hooren. 209 Gouvernementshuis, Pretoria. Transvaal, 18 Mei 1878. Mijne Heeren, Zooals gij weet, had ik geen tijd uwen brief van den llden dezer te lezen of er eenige aanmerkingen op te maken. Gij overhandigdet hem mij persoonlijk den dag, dat gij afscheid van mij naamt, en ik beloofde u de aanmerkingen, die ik noodzakelijk zoude vinden er op te maken, u na te zenden. Laat ik u bedanken voor de toezending van een copie van het document, hetwelk gij van plan zijt te overhandigen aan Harer Majesteits voornaamsten Secretaris van Staat voor de Koloniën. Het zou nu niet dienstig voor mij zijn, eenige aanmerkingen te maken, of eenige kritiek uit te oefenen op dat stuk. Het zal voor Harer Majesteits Gouvernement zijn, er zoo over te oordeelen of er aldus naar te handelen, als het in zijn wijsheid noodzakelijk zal mogen oordeelen. Ook zou het nu niet wenschelijk zijn, dat ik mij in eenigen woordenstrijd begaf met betrekking tot de door u uitgedrukte gevoelens omtrent den politieken toestand en de vooruitzichten van het land, nu, vergeleken met hetgeen zij waren 12 maanden geleden; op deze punten moeten wij ons tevreden stellen te verschillen. Ik ben echter zeer betrokken in de gevolgtrekking, welke gij duidelijk meent te trekken uit de laatste twee paragrafen van uwen brief. In die paragrafen geeft gij te verstaan dat gij niet zult gebonden zijn door de beslissing van Harer Majesteits Gouvernement, tenzij die beslissing is, Harer Majesteits gezag uit de Transvaal te ver­ wijderen, en gij doelt op het dreigende gevaar, en op de algeheele verwoesting, welke alleen kan afgewend worden door dusdanige ver­ wijdering. Sta mij toe te zeggen, dat het mij voorkomt, dat gij eene verantwoor­ delijkheid van de ernstigste soort op u geladen hebt; in de eerste plaats door de handeling, welke gij reeds hier in de Transvaal gedaan hebt in die zaak, en in de tweede plaats door de uitlegging van die daad, welke gij onder uwe eigene handteekening geelt in den brief wraarop ik nu aanmerking maak. Met betrekking tot het gevaar en de verwoesting, waarop gij wijst, als zeker zullende volgen op de weigering van Harer Majesteits Gouver­ nement om uit de Transvaal te gaan, gevoel ik dat ik niet mijn plicht zou doen, noch aan u persoonlijk, noch aan het volk van dit land, noch aan Harer Majesteits Gouvernement, wanneer ik voor een oogenblik weifelde u mijne zeer bepaalde opinie uit te drukken, gebaseeid op voldoende kennis en opmerking, dat van uw beider gedrag, mijne heeren, 348 aan te gaan omtrent de verlenging van den Wapenstilstand en dat juist op het meest kritieke oogenblik van de onderhandelingen. Sir Evelyn zond een ordonnans naar het Engelsche kamp om daarvan kennis te geven, doch juist toen deze wilde wegrijden, vernam Kruger wat er gaande was en zich snel omkeerende, zeide hij op gebiedenden toon: „Stop that man,” een van de weinige gelegenheden, waarop de Rustenburger zich van de Engelsche taal heeft bediend. Toch kon ook Joubert scherp wezen en toen Wood op half gekscherenden en half spottenden toon te kennen gaf op den 17den, dat als de Wapenstilstand voorbij was, hij den Nek zou aan­ vallen, en de Transvaal nemen zou, waarvoor „hij nog een tiende medaille zou krijgen,” antwoordde Joubert bijtend: „Zie, Generaal, dit is nu juist het onderscheid tusschen u en ons; gij vecht voor de eer, wij voor ons recht.” Dat Generaal Sir Evelyn Wood, als krijgsman met den vrede niets op had en dat, indien hij dit had kunnen doen, hij de onderhandelingen zou hebben doen schipbreuk lijden, is wel bekend, en wordt ten sterkste gestaafd door zijn later gedrag op de Koninklijke Commissie. Niet alleen zag hij de kans verloren gaan, om zich nieuwe lauweren te verwerven, maar het moest hem grieven, dat Engeland thans vrede ging sluiten, zonder dat iets gedaan w'as, om de smet van door die Boeren viermaal verslagen te zijn, van het Engelsche leger uittewisschen. Op den 22sten Maart werden de op den Nek aanwezige burgers bij elkander geroepen, om het gesloten tractaat te hooren lezen. De burgers waren er niet bijzonder mede tevreden, doch zooals Generaal Joubert aan hen uitlegde, was het beter een half ei te hebben dan een leegen dop. Op den 23sten Maart kw^am er een bericht, dat Lord Kimberley het tractaat had goedgekeurd, doch eenige kleine wijziging in de bewoor­ dingen er van voorstelde, en de Boeren-aanvoerders stemden daarin toe. Den volgenden dag bracht de Engelsche Generaal een bezoek aan het Boerenlager op den Nek, dat hij thans voor de eerste maal de eer had te betreden. Hij zag de burgers gereed om te vertrekken, en toen de heeren Joubert, Kruger en Pretorius het volk toegesproken hadden, klonk de order uit den mond van den Kommandant-Generaal: „Nu ga ieder man naar zijn huis.’ Dienzelfden avond wraren er zeer weinig Boeren op Laing s Nek. Reeds op het eerste punt hadden de Boeren-aanvoerders w’oord gehouden 1). 1) Zij die meer fijne bijzonderheden omtrent de vredesonderhandelingen willen weten, ver­ wijzen wij naar het reeds meermalen gemelde boek van Dr. Jorissen. 429 „ZHEd. de Staats-President hoopt dat de Raad ook in het minst geen aanstoot zou nemen, uit hetgeen hij ging zeggen; hij was als tussehen twee vuren geplaatst en bevreesd te overtreden. 1) ZHEd. wenscht over concessies in het algemeen te spreken. Zooals de leden wisten was hij ten gunste er van; niet voor dezulke waardoor het land werd verdrukt, maar voor die welke tot voordeel strekten. Er konden twee wegen inge­ slagen worden. De een om hooger belasting te hellen, maar dat kon ZHEd. niet voorstaan, want de burgers, zijn landgenooten, hadden reeds te zwaar geleden en waren reeds te veel in den druk. Hij wilde liever middelen beramen en voorslaan om dien druk en die belasting te ver­ minderen. ZHEd. had getoond, dat zulks kon gedaan worden. Het publiek eischte den vooruitgang des lands, en het land kon vooruitgebracht worden zonder op het volk te komen. Zegt het publiek echter: geen belasting, geen concessies, geen spoor, dan moet de Staat blijven waar hij zich nu bevindt. ZHEd. meende dat de heer Malherbe zich vergiste, waar hij zeide, dat er tijd verloren en verkwist wordt, waarvoor niet wordt betaald. Er zijn concessies, waarop wel tienmaal zooveel wordt betaald, als er kosten aan worden besteed door de behandeling er van. Werkt de concessionaris niet, zoo is dit tot zijne schade en niet tot die van het Gouvernement. Tot nu hebben concessionarissen als een regel nog geen voordeel gemaakt, maar er wordt door hen toch een £ 14,000 ’sjaars in de schatkist gestort. Laten we met gelden, die aldus inkomen, onze burgers trachten te hulp te komen; ze hebben zwaar geleden. Het land is rijk; laten wij deszelfs schatten het best te voorschijn roepen ten bate van het volk. Om te spreken van de lederconcessie Ockerse. Een vel kost 5/-; maar gaat het het land uit en komt het in den vorm van schoenen terug, dan brengt het £ 10 op. Volgens de concessie moet er zooveel bereid leder in het land gemaakt worden en van zulk een goede kwaliteit, dat het te vergeefs is, het in te voeren. Dat is het beschermrecht van dien Con­ cessionaris. Bevindt de Raad dat er voordeel ligt in de concessies, die ter tafel komen, behoudt ze; en zoo niet, werpt ze weg; maar laat men niet roepen: „geen concessies!” Laat het echter tevens in het oog ge­ houden worden, dat hij die een nieuwe onderneming op touw zet, een zekeren waarborg moet hebben, opdat niet een ander, wanneer hij be­ gonnen is en groote kosten heeft gemaakt, met het voordeel gaat loopen. Als een boompje geplant wordt, moet het beschermd worden, totdat het 1) Inderdaad begon reeds toen President Kruger de onaangenaamheden der Concessie- Politiek te gevoelen. Zijne bloedverwanten en vrienden zanikten hem aan de ooien \ooi Concessies, en de Concessie-pachter werd een bepaalde last, en is dit in menig opzicht nog. 584 burg kwaad, zelfs erg kwaad. Maar ze begrepen de positie van President Kruger niet. Vrije handel in dynamiet meende vrije handel in kruit enz. en vrije handel in kruit meende op stuk van zaken vrije handel in vuur­ wapenen en ammunitie en daar wou de President zeer natuurlijk niets van weten. Vrije handel in vuurwapenen en ammunitie meende, dat in korten tijd de duizenden Kaffers binnen de grenzen der Republiek in het bezit zouden zijn van uitmuntende geweren en patronen, en er geen einde zou zijn aan Naturellen-kwesties, die, zooals de zaken waren, reeds nu in Zoutpansberg aan het broeien waren. En was er vrije handel daarin, dan was Johannesburg in staat om zich in een paar maanden tot de tanden toe te wapenen. Men verbeelde zich toch niet, dat President Kruger zoo dom was om niet het mogelijke in de toekomst in het oog te houden. Hij zag in 1) dat hij hier met eene zaak te doen had, die in het nauwste verband stond met de onafhankelijkheid van de Republiek, en daartegen moest en zou hij waken met alle krachten. Het gevolg was dan ook, dat de heer Vorstman tot Gouvernements agent werd aangesteld en de prijs van dynamiet no. 1 op £ 4.15.0 de kist werd gesteld. 2) Alvorens wij het jaar 1893 verlaten, zijn er nog twee zaken die ZHEd. President Kruger persoonlijk raken en die wij hier moeten melden. Het ééne is een ongeluk dat heel ernstige gevolgen had kunnen hebben. De President was namelijk gedurende den laatsten tijd gewoon geweest om van zijne woning naar de Gouvernementsgebouwen per rijtuig te gaan, integenstelling van daarheen te wandelen zooals hij steeds gedaan had. Op den morgen van 25 Juli 1893 was hij juist in zijn rijtuig geklommen, toen een bout in het voertuig brak en door het hellen van het rijtuig schrokken de paarden en gingen op den loop, terwijl de koetsier van den bok afviel. ZHEd. bleef in het rijtuig zitten, en glimlachte toen men de paarden gevangen had, en het gevaar voorbij was. Een bewijs dat Paul Kruger nog niet den moed zijner jongere jaren verloren had. Gedurende de Volksraadszitting was er sprake om de salarissen der leden van den Uitvoerenden Raad te vermeerderen, en de President die dit niet meer dan billijk vond, schreef aan den Volksraad een brief met verzoek zijn salaris met £ 1000 per jaar te verminderen en dat van de Generaals Joubert en N. J. Smit (den Vice-President) te vermeerderen. 1) Dat dit ZHEd.’s opinie was en nog is, blijkt uit de dynamiet-discussie in den Eersten Volksraad in November 1897. 2) De schrijver erkent, dat hij eenigszins vluchtig over deze belangrijke dynamiet-kwestie is heengeloopen; doch door haar dieper in te gaan, zou hij te ver van zijn weg zijn afgeleid, en komen er dan kwesties bij te pas, zooals b.v. die van de Nobels Dynamite Trust, die voor den gewonen lezer niet van belang zijn. 302 verzekerde bewaring te stellen, dat het aan onszelven of aan dat Gouver­ nement kan worden terugbetaald, hetwelk wij — indien wettig gecon­ stitueerd — erkennen zullen, waaromtrent spoedig nader zal worden beslist. Ingeval u mocht weigeren aan dit billijk en rechtmatig verzoek te voldoen, verklaren wij, protesteerende burgers van de wijk Schoonspruit, in het district Potchefstroom, Zuid-Afrikaansche Republiek, dat wij alleen voor geweld zullen buigen, indien ons zulk een gruwel verder door u of uwe handlangers mocht worden aangedaan. Wij hebben de eer te zijn uw dienstwillige dienaren P. A. Cronjé, Voorman en 127 anderen. De Landdrost weigerde om op deze voorwaarden de belastingen te ontvangen, en daarop gingen de burgers bedaard naar huis, zonder een penny te hebben betaald. De heer Goetz rapporteerde de zaak naar Pretoria, en kreeg ten antwoord dat het recht zijn loop moest nemen. Blijkbaar meende men in de zetelplaats, dat die 128 man de laatste stuip­ trekking van de agitatie was. Het is een merkwaardig feit, dat de man, wiens gedrag de directe aan­ leidende oorzaak van den Vrijheidsoorlog was, denzelfden familie-naam droeg van den man, die de oorzaak van het gebeurde te Slachtersnek was. Het was namelijk Piet Bezuidenhout, die het eerst door den Land­ drost van Potchefstroom tot betaling zijner belasting werd gedagvaard. Hij tenderde het bedrag dat hij meende verschuldigd te zijn, doch de eisch van den Landdrost, insluitende de kosten, was aanmerkelijk hooger, en daar Bezuidenhout dat hooger bedrag weigerde te betalen werd de ge­ rechtsbode met een „lastbrief ter executie” uitgezonden, welke hij volvoerde door een wagen in beslag te nemen, en te adverteeren, dat deze op den llden November 1880 publiek zou verkocht worden. Piet Cronjé was niet de man om dit toetelaten; daarvoor had hij te warm bloed. Op den morgen van den llden November trok hij met een aanzienlijk aantal Boeren Potchefstroom binnen, en toen de gerechtsbode (een Hollander, Moquette genaamd, doch gewoonlijk door de Boeren op hunne humoristische wijze „Banket” geheeten) trachtte den wagen te ver- koopen, werd hij op onceremonieuse wijze van het voertuig gegooid, en de wagen door een honderdtal gewillige handen van de Marktplaats ver­ voerd buiten het dorp, en daarna door ossen naar de plaats van Bezui­ denhout teruggebracht. Landdrost Goetz, die dit tooneeltje niet had kunnen beletten, en zelf kans gestaan had om eenigszins onzacht door Cronjé’s volgelingen behandeld te worden, zond in allerijl eene expresse naar Pretoria om Sir Owen 203 Kruger en Jonbert zouden dus gaan en de heer Eduard Bok zou zich weder als Secretaris bij de deputatie aansluiten. De zaak was nu om de noodige gelden bij elkaar te krijgen ter bestrijding der onkosten van de deputatie. Het bleek echter dat hierin geen de minste moeilijkheid bestond; men berekende omtrent £ 3000 noodig te hebben, en staande de Vergadering werd reeds £ 1960 opgebracht, terwijl de Commissieleden op zich namen om het ontbrekende door collecten aan te vullen. De Leeuw van Rustenburg moest zich dus opnieuw voor een lange reis gereedmaken. 581 maatregelen zoo spoedig mogelijk voor den Volksraad te brengen om dezen toestand te verzachten en opnieuw te regelen. 3°. Dat deze bijeenkomst van opinie is, dat elke maatregel voor de uitbreiding van het stemrecht behoort vergezeld te worden van een wet welke geheime stemming invoert, ten minste zoo ver de centrale punten in de mijndistricten betreft; en verder dat de naturalisatie- brieven behooren verlaagd te worden van £ 5 tot 5/-, ten einde binnen het bereik van alle klassen te zijn. 4°. Dat deze resoluties door eene deputatie van de leden van het Comité zullen worden overgebracht naar den Uitvoerenden Raad zonder eenig uitstel, en zij gemelden Raad verzoeken zal, om zoo snel mogelijk deze zaken te laten behandelen in den Volksraad. Doch de deputatie werd wel vriendelijk door ZHEd. ontvangen, maar slaagde er natuurlijk niet in om haar doel te bereiken. In Augustus 1892 legde de Unie een zeker richtsnoer neder volgens hetwelk zij werken zou, en een Uitvoerende Raad werd door de leden benoemd om te zien om de politiek van de Unie uit te voeren. Er werd hierbij gevoegd, dat aan de Unie thans meer voldoende fondsen beloofd waren. Door wie? Is die vraag niet, zoo niet in woorden, dan toch door daden beantwoord sedert 1893? En thans begon een systeem van ophitsing, van opruien van gemoederen, van het houden van toespraken en het doen teekenen van memories, die doodeenvoudig geen ander doel hadden dan om het vuur aan den gang te houden, totdat zich een goede gelegenheid zou aanbieden tot een uit­ barsting. Niet dat men zelf meende, dat die memories en die bijeen­ komsten eenigen invloed op ZHEd. en den Volksraad zouden hebben. Ja het is nog zeer de vraag, of de geheele politiek niet berekend was om de Regeering te sarren en haar tot daden te verleiden, die Johanneshurg en hun, die achter de Johannesburgers zaten, eene schoone gelegenheid zouden geven om den Jingo-geest in Engeland recht wakker te schudden, en daardoor interventie van de Imperiale Regeering te verkrijgen. Men moest blijven hameren op de grieven, hetzij werkelijke (want niemand kan ontkennen, dat er eenige gegronde grieven waren) hetzij ingebeelde. Daardoor zou men de attentie van Engeland en van de verdere beschaafde natiën op Johannesburg vestigen, en — de rest zou wel van zelf terecht komen. Wanneer men nu vraagt, wat deze Unie was, die zich den weidschen titel van Transvaal Nationale Unie aanmatigde, en men onderzoekt hoe ze ontstond en wie er leden van waren, dan bevindt men, dat ze niets telegram op 28 December door den heer Leonard naar Johannesburg gezonden en luidende: „Wij hebben de noodige verzekeringen van den heer Ehodes ontvangen. Blijkbaar is het misverstand aan de andere zijde. Ga bedaard voort met alle toebereidselen zonder u te haasten. Een nieuw programma is vastgesteld.” De twee heeren schenen dus vertrouwd te hebben op wat de heer Rhodes hun gezegd had; en juist daarin maakten zij een groote fout. De heer Rhodes had hen geheel misleid. En dat zullen wij thans zien. Zoodra de vlag-kwestie ter sprake kwam begreep de heer Rhodes, dat hij zelf moest handelen, wilde hij geen gek figuur slaan tegenover den heer Chamberlain. Oorspronkelijk was het plan ongetwijfeld Rhodes en Johannesburg; maar wilde Johannesburg niet, dan moest Rhodes en door hem Jameson, de zaak zelve beslissen. Zich terugtrekken — dat zou belachelijk geweest zijn; men had zich reeds te ver gecompromitteerd. De zaak moest door, en de heer Rhodes was thans slim genoeg om gebruik te maken van de verdeeldheid die er in Johannesburg heerschte. Er waren lieden in Johannesburg, o. a. Kolonel Rhodes, de heer A. L. Lawley, de heer A. Bailey, de broeder van Dr. Jameson, en eenige anderen die hij wist ten gunste van de Engelsche vlag te zijn, en zelfs de heer Hamilton, een der afgevaardigden die tot hem waren gezonden, was anti- republikeinsch; de heeren Leonard, Hammond, Farrar en anderen waren tegen de Engelsche vlag. Maar het groote publiek van Johannesburg, of zooals hij zelf zeide, de groote meerderheid van de Blanke bevolking van de Transvaal was ten gunste van de Union Jack; ten minste daar meende de heer Rhodes gewis van te zijn. En nu speelde de Besturende Directeur van de Chartered Company een fijn spel; hij hield de anti- Engelsche vlag luitjes aan het lijntje en werkte alleen met zijn broeder als de leider van de Engelsche partij. Dat was dadelijk zijn plan geworden, zoodra hij op 26 December hoorde wat er aan den gang was. Op 27 December telegrafeert Dr. Harris aan Jameson. De Secheleland concessie, aandeelhouders-vergadering uitgesteld tot 6 Januari: intusschen is eene circulaire gepubliceerd en opinie van alle belanghebbenden zal dan gevraagd worden en dan besloten worden wat te doen. Charles Leonard komt hier morgen aan; wij moeten geduldig wachten en zullen ons best doen, maar beginnen in te. zien dat onze aandeelhouders in Matabeleland concessie zeer verschillend waren van die in Secheleland zaak. 