title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Aus den Romanischen Papiern mit der Anmerkung von Copes' Hand: „Dient voor Memorie, dass den 12. und 13. Dec. 1665 diese Puncten sehr bedeutsam und zu Papier gebracht worden, denn der Heere van Kinswoude und der Heere van Arnengen stehen vor der Heere Ract Pensionaris van Holland und andere Gepackten, und also deren diese zwei ersten Heeren gelegert in Hunden van H. H. Prinzessin Douairière van Oraingen, oder die in ihr Brief in zu lcvten und zu recomincanderen an S. C. D.; und ihr op den 13, deselben met eine expresse Post von H. H. M. op Cleve gesandt." Zu der Abschrift, auf dem Preuß. Staatsarchiv befindlich, hat Schwerin hinzugeschrieben: »Diese Puncten sind mit einem Expressen von I. H. der Prinzessin von Oraingen überschicket, und haben S. Ch. D. selbst geantwortet, dass sie Ihro nicht anständig.« Digitized by Google Bedingungen, unter denen sie bereit sind, die von den brandenburgischen Gesandten eingereichten Allianzentwürfe anzunehmen. Der Heer Pensionaris Vivien hat bei der Versammlung berichtet, dass die consideratien und das advice der Herren H.E.S.M. Gebrüder, nachdem sie in gesamter und voller Vorlage von deren Resolution kommissariell geprüft und überwogen, sichererConcept von Allianz, nicht gänziger oder sicherer Projet von einer nähsten Konjunktur und Verbänden zwischen der Staaten und dem Herrn Kurfürst von Brandenburg anzu gehen, welche bei den verschiedenen Concepten und Projeten die Herren Alliier anwesende Minister von S.C.D. geformt und auf 't Papier gebracht: Woraufhin gedachte Berichte sein, sind goedgevonden und verstanden, dass van wegen H.E.G.M. die Sache der Generalität darauf liegen wird, werden gediregt: In den ersten, dass gedeclineder mögen werden die generale Garantie bei dem 2. art. von dem vorsz. Concept von Allianz, ten behoove van H.O.D. geprojecteert und dientbavian verbleiben bei der geeinigte in den Jahre 1 (;>">, und dass in allen Fällen die versuchte Garantie von Preußen und Pommern nicht vertiefen möge werden geändert, als zu solchigen Plätzen, die an der See liegen oder warte zu, in die sie ein und aus der See durch unnavigable Flüsse nicht können haben. Dat ten zweiten, insgesamt mögen werden geexcuseert die Garantie Der Kurfürst hatte sich endlich entschlossen, lieber von der sofortigen Rücknahme Orsoys abzustehen, als sich unbedingt zur Ruptur mit Münster zu verpflichten. Dies wurde den Staaten durch ihre von Cleve zur Zusammenkunft Gesandten (Ruijierda tut Liuirse, Job, de Witt | Vetter des H. und v. Harren, die den Kurfürsten bei seiner Ankunft in Cleve hießen, sollten, Hessen vom 27. Nov. bei Alzoma V. 60b) mitgeteilt (de Witt an Henningen 17. Dec. Brieffen II. 143), sowie durch eine Eingabe der brandenburgischen Gesandten vom 18. Dec. (Aitzema V. 517), und darauf wurde die Wiederaufnahme der Alliances-Vorhandlungen beschlossen (Resol. vom 18. Dec). Am 12. Dec. (Pufendorf X. 12, wo der wesentliche Inhalt derselben angegeben ist), de Witt war mit diesen Entwürfen höchst unzufrieden, da sie eine Menge neuer Forderungen enthielten, über die man sich erst in formtreu musste, was dann neue Verzögerung veranlasste (an Henningen 21. Dec. Hr. 11. 148). Müller. zur Geschichte der Großen Kurfirstlieder III. 11. Das Bündnis ging jedoch Münster zu. Vom Rat der Stadt Elbingen im 4. Art. genannt, immer und in allen Fällen, dass dieselbe beim Tractat nicht anders mag werden zugelehen, als unter der Bedingung einer geheimen Akt, welcher dem höchstgedachten Herrn Kurfürst sollten übergeben, dass die Intention der beiden Parteien nicht war, gewesen von dessen Staat durch dieses Tractat zu einer irgendeinen sofortigen Garantie der vorsitzenden Stadt zu verbinden, sondern allein, um H. H. M. dientbahnen, zum Anwenden von verbalen Debatten und offiziellen Pflichten zu verpflichten, ohne mehr. Ten derden, dat de voorzien moet kunnen worden aangebracht, ten einde bij bet 12. art. mag worden vastgesteld, desens Staat gedurende den huidige Oorlog met Engeland in de Oostzee te garanderen en zich uitdrukkelijk te verbinden, deszelfde in het toekomende ook tegen Engeland de garantie te pretenderen, bij alledus den huidige Oorlog afgesluit zijnde na negen maanden weer op nieuws eenige Oorlog bij 't zekere rijk desens Staat mocht worden aangedaan. Ten 4. dat soorgvuldig mag worden verminderd alle spoedig gebruik, die desens Staat eenig verplichtingen zou schijnen te opleggen, om in het toekomende de versochte evacuatie van plaatsen toe te staan, en dat dienvolgende de eerste perioden in het 14. art. ter neer gezet mag worden gericht naar den voet van de voorafgaande Alliantie; Dat wijders ook de retroactive mag worden gezien, afhankelijk van het respect en de onderdanigheid, die S. C. D. in de Kleefse Steden met het garnizoen van desens Staat beset zou worden gebracht, om daarop de noodige overwegingen te worden gemaakt, alsmede dat aan desens Staat de keuze mag worden gelaten, om in zulke casue aan S. C. D. tot zelfs comoditeiten en verblijf in zodanige plaatsen te assigneren, als 11. H. M. alsdan naar de constitutie van rijden en gelegenheid van zaken de bequemste achtens zullen, en dat in die vogue het 14. art. mag worden gericht. Die Vereinbarung een Reglement over de Polizei und Regierung der von staatlichen Garnisonen besetzten Städte soll einer besonderen Verhandlung vorbehalten bleiben, und die betreffenden Artikel im Concept gestrichen worden. Über Art. 37 — vrije uitvoer van Kriegsmunition — und Art. 38 — Geneper Zoll soll yetz die Advisen der Admiraliteit und des Staatsraad eingeholt worden. En wat belangt het voorsz. concept van een naedere conjunctie, dat de Heeren H. H. M. Gedachte Deputaten, die met meerderen Heeren alhier aanwezig zijn, Ministers van S. C. D. samenwerken zullen, algemeen mogen worden geautoriseerd, om dientberaven zodanig te handelen en te sluiten, als het nodig is voor het land. Digitale versie door Google Hollands Bedingungen voor den Allianz- en Assistentsvertrag. Volgens deze overeenkomst zullen de welgemelde Heeren Commissarissen daarom voor de nabije tijd zoveel hebben te betreken, als enigshins doenlijk is, en daarom voorzichtig ingaat te nemen: 1. Dass die Truppen, die auf den Staats und Brandenburgs gemeinschaftliche Kosten unterhalten werden, oder der General derselben aan beide Teile den Eid der Treue leisten zullen, in der Art, wie es mit Lüneburg vereinbart is. 2. Dass de 5. Art. in der Weise abgefasst worden, dass der Kurfürst sich verpflichtet nicht mehr als 8000, höchstens 10,000 Mann anzuwerben, Infanterie, Reiterei, wogengegen der Staat verspricht, wenn der Kurfürst von Feinden angegriffen wird, mit seiner Armee ihm beizuspringen. 3. Dat op het 6. art. volgens de evidente reden en billighet, mitsgaders op het exempel van de onderhandelingen met de vorsten van Lüneburg aangegaan, de Troepen halve en halve en sulek tot gelijke belasting van beide de hooge partijen mogen worden gehouden, ofte bij aldien S. C. D. daar toe (buiten verhoed) niet mochte zijn te disponeren, dat deszelfde in sulcken geval de werfsgelden tot zijn laste mogen nemen. 4. Zu Art. 8: Es soll der monatliche Unterhalt nicht eintreten, wenn der Frieden mit Münster geschlossen wird, ehe die brandenburgischen Truppen vollständig geworben of zur Verwendung gekommen sind; doch soll in diesem Fall nichts destoweveranderd dem Kurfürsten „eeue goede recognitie" zugesagt worden. 5. Soll eine bestimmte Zeit für die Musterung und den Anfang der ersten vier Monate festgesetzt werden. 6. Soll sorgfältig verhütet werden, dass der Staat nicht durch den Wortlaut des 21. und 23. Artikels verpflichtet werde, mit dem Bischof von Münster nur mit Bewilligung Brandenburgs Frieden zu schließen, vielmehr solle bloss bestimmt werden, dass es keinem Theile frei stehen soll, mit dem Bischof oder seinen Adhärenten zu verhandeln, sich zu vertragen, Frieden oder Waffenstillstand abzuschließen, ausser met communicatie van de andere hooge partij en ende soodauigh dat deselve daarbij expresselijk werde geinklusiveert. In dem Vertrag vom 9. Sept. Aitzema V. 642. Digitized by Google IN- DaH Bündnis gegen Münster. Erklärung der brandenburgischen Gesandten über den von den Generalstaaten aufgesetzten Allianzentwurf. Dat. 6. Jan. 1066. (Wird an demselben Tag den Generalstaaten vorgelegt und von diesen dem Staatsrat zur Begutachtung Überwiesen.) 16. Juni. Zu Art. 3. Wenn man einmal nicht alle Lande des Kurfürsten in die Defension aufnehmen wolle, so möge man wenigstens Cleve, Mark, Ravensberg, Ravenstein etc., überhaupt alle Lande im niedersächsischen und westfälischen Kreis, in deren gesetzlichem Besitz der Kurfürst schon ist oder wäre, dieser Allianz noch kommen wird, endlich Preussen und Hinterpommern darin begreifen. Zu Art. 8. Es soll bestimmt werden, dass der Kurfürst durch diesen Vertrag nicht in den Krieg zwischen dem Staat und England verwickelt wird und buyten engagement bleibt, ausser wenn nach Abschluss des Tractats wieder casus vorfallen, die gegen Art. 6 Verstößen; dann soll der Kurfürst die Art. 4 genannten staatsischen Lande gegen England wie gegen jeden Anderen schützen helfen. Zu Art. 13. Die Rechte des Kurfürsten in den Clevischen Landen sind ausdrücklich vorzubehalten. Zu Art. 14. Derselbe ist dahin zu fassen: Aus der Besetzung der Clevischen Plätze soll den Generalstaaten kein Recht und dem Kurfürsten kein Präjudiz erwachsen. Während des Krieges mit Münster sollen die Verhältnisse der Garnisonen in dem Zustande, in dem sie sind, bleiben werden; nach dem Krieg soll über die Räumung oder Schleifung der Plätze oder über weitere Bestellung von Garnisonen verhandelt werden. In Zeiten der Not kann der Kurfürst seine Hofhaltung oder die Clevische Kanzlei in einen der Plätze verlegen, während welcher Zeit die betreffende Garnison auch dem Kurfürsten zu allem Respekt, soweit er nicht ihrem dem Staat geleisteten Eid zuwiderläuft, verpflichtet werden soll. Zum Schutz der Bewohner der besetzten Plätze wird zugleich mit diesem Vertrag ein Reglement für die Garnisonen vereinbart, ebenso eine Convention über freie Ausfuhr von Kriegsmunition, welche von derselben Kraft sein sollen, wie die Allianz selbst. Ferner sollen die Generalstaaten gleich nach Auswechselung der Ratifikationen den Zoll und Lein von Gennep abtreten. Die Entschädigung, die der Kurfürst für dessen längeren unrechtmäßigen Besitz fordert, wird der Compensation für die Intrigensche Schuld zugerechnet. Resolution der Generalstaaten. Dat. 13. Jan. 1666. 13. Jan. Die Deputierten für die Sachen von Brandenburg berichten über den Stand der Verhandlungen mit den brandenburgischen Ministern über das Beiderseitige Allianzvertragswerk. Beverningk nach Cleve. Schließen einer Allianz- und Assistenzvertrags und schlagen vor, „einen habil persönlich nach Cleve zu schicken, um den Vertrag zu Ende zu bringen. Worauf beschränkt sich, die genannten Deputierten zu ersuchen, einen Gegenentwurf aufzusetzen und denselben den gen. Ministern zu übergeben, damit sie sie Vollmacht geben lassen, auf Grund desselben den Vertrag zum Abschluss zu bringen. Beverningk wird ersucht, sich nach Cleve zu begeben und diese Bevollmächtigung der brandenburgischen Minister zum Abschluss unter Annahme des staatlichen Entwurfs beim Kurfürsten zu befördern. Der gelegentliche Entwurf des Assistenzvertrags, den die Deputierten im Auftrag der Staaten aufsetzten, wurde von denselben am 15. Jan. gutgeheissen und dem brandenburgischen Gesandten eingehändigt. Art. 3. Der Kurfürst soll schleunigst 4000 Pferde und 8000 Mann zu Fuß werben. Art. 5 u. G. Für diese 12,000 Mann soll ihm das Werbegeld (160,000 Thlr.) bezahlt, außerdem die Hälfte der Truppenunterhalt auf Kosten des Staats unterhalten werden. Wenn der Kurfürst diesem Anerbieten die Zahlung des Unterhalts von 8000 Mann ohne Werbegeld vorzieht, soll dies auch bewilligt werden können. Art. 12. Wenn die Truppen länger als 1 Monat unter den Waffen gestanden haben, ist ihre Bezahlung innerhalb von 4 Monaten zu berechnen und zu leisten. Art. 24. Die Staaten behalten sich das Recht vor, von den 12,000 Mann kurfürstlichen Truppen 3000 Mann in ihren beMindreten Dienst zu übernehmen, verpflichten sich aber dagegen, dem Kurfürsten so viel Werbegeld wieder zu bezahlen, als er braucht, um die Truppen auf 12,000 Mann zu ergänzen. Beverningk an die Staaten von Holland. Dat. Cleve (25. Jan. 1666). Heute habe er mit Schwerin und Blaspiel eine lange Konferenz am 25. Jan. ') Der Kurfürst halte ungeduldig über die immer neuen Schwierigkeiten, die sich der Allianz entgegenstellten, einen Gesandten bevorzugen, „in publice consensu et corpore den Generalstaaten den Gang der Verhandlungen und eine Wünsche und Anerbietungen darzulegen, weil Wir zweifeln müssen, ob auch der ganze Staat bis-weilen mit demjenigen, was die Deputierten anbringen und sagen, einig sei (Rescript vom 7. u. 13. Jan.). Der Witt hatte andere Kräfte gab die Verzögerung den brandenburgischen Gesandten Schuld (an Hennigsen 14. Jan. Brieven II. lbO). Indessen Krankreich wünschte den Abchluss der Allianz dringend, wusste mit Nachdruck auf beiden Seiten zur Nachgiebigkeit zu führen (Urkunden und Actenstücke II. 321 u. 327), und die brandenburgischen Gesandten brauchten die befohlene Proposition gar nicht zu halten, sondern mit den Deputierten durfte etwas „masculin" zu reden, um die Sache wieder in Gang zu bringen. (Kommission an Schwerin 15. Jan.) Auch in einigen anderen war vorgesehen worden; schliesslich aber wurde Beverningk (s. oben p. 146) gewählt, „der die Sache auch am besten versteht“. (Kommission im eben erwähnten Schreiben). In Betreff der Negotiationen Beverningks verweise ich auf die eingehenden. Das Bündnis gegen Münster. Gehabt über die Allianzartikel und er habe ganz unverhofft gefunden, dass man durchaus bei den schon von den Ministern im Haag übergebenen Remarques (vom 9. Jan.) stehen bleiben, bleib so dass er eine nähere Instruction, die er bis jetzt nicht haben, notwendig und aufs Schleunigste erhalten müsse. Er sei sehr bekümmert, wie er die Sache zum Besten der Generalstaaten füren soll. Resolution der Generalstaaten. Dat. 28. Jan. 1666. (Instruction für Beverningk bei seiner Verhandlung über den Abschluss einer Allianz mit Brandenburg: Die Allianz wird auf Pommern und Preußen ausgedehnt. Auf der Verpflichtung des Kurfürsten zum Beistand gegen England auch auf dem Seeweg ist zu bestehen. Die Regelung des Geneper Zolls wird einer späteren Vereinbarung vorbehalten. Weitere Nachgiebigkeit gegen Münster unmöglich. Der Vorbehalt bei der Garantie der rheinischen, von den Staaten besetzten Plätze wird zugestanden.) 28. Jan. Es gehört het rapport van de Heeren van Orameren ende andere Gedeputeerden tot de saecken van Brandenburg, achtervolgens derselver resolutie van gisteren gevisiteert ende geexamineert, twee missiven van den Heere van Beverningh, beide geschreven tot Cleve den 25. deselben, gleichzeitig een derde missive van den selben Heere Gedeputeerde, geschreven ter plaats en in dato als vooren, door den Heer Raad Pensionaris de Witt an HHM. gecommuniceert: Houdende in effect d' eerste van de voorsz. missiven, dat men hem aldaer verght met eni presse ment het derde artikel van de bewuste Alliance nopende de garantie, dewelcke H. H. M. aen 8. C. D. be- looven zouden, te extenderen over de Landen van Pruisen ende Achter- Pomeren ; Ten anderen in het 8. artikel de woorden „ter zee**') te moeten laten ende weder het Tractaat van assistentie met soo- danige obligatoire clausulen te extenderen, dat men het selve effect daervan zoude hebben; Ten derde, dat de laatste woorden van het garant in 't toekomende behooren gerenstein te worden binnen Europa; Ten Vierde, dat op de 11. en 12- artikelen werd gesustineert, dat' er distinctie gemaeckt moet worden tusschen passage van kleine en van grote Troepen, en dat bij de laatste occasie, als eenige considerable Troepen zouden doorpasseren of inlogeren, niet alleen notificatie daervan zoude moeten gegeven worden, maar ook communicatie, zodat met onderling concert de marches en logementen bekend is und höchst lehrreichen Berichte Colbert-Croissy's aus Cleve im 11. Bde. der Urk. u. Actenst. p. 329 ff. ') Über den weiteren Inhalt s. d. folgende Resolution. *) S. Urk. u. Actenst. II. 328. Digitized by Google. Forderungen des Kurfürsten. In de schending, ende dat dan ook over de schade van de Inwoners enige reparatie zoude inbovengevalen; Ten vijfden, op het 13. artikel, dat de Kurfürst Brandenburgsche Ministers niet en convent begrijpen, waarom de woorden van de opgereichte capitulaties daar zouden worden uitgelaten; Ten zesden, dat bij het 14. artikel weer seer hart werd gedrongen op enige extensie, de welke de conferentie tot evacuatie zoude kunnen faciliteren ende vaststellen na de oorlog; Ten zevenden, dat zij ook seer sterk insisteerden, dat S. C. D., in cas van nood of oorlogsgevaar, zijn Hoffhouding ofte Secretariaat zou kunnen transporteren binnen Wesel ofte Emmerich; Ten achtsten en ten laatsten, dat met grooten drang werd geinsisteerd op de suïvere renunciatie van het Gennepsche Tol Licentie, gementioneerd in het 25. artikel. De tweede: Dat, nadat het eerste artikel van het project van nadere conjunctie en verbintenis tussen H.M. en den Heere Kurfürst van Brandenburg, meebrengt, dat het S.C.D. vrij zal staan alle mogelijke defensen aan te wenden, om den Bisschop van Münster voor de ratificatie van dat Tractaat tot assistent van zijn voorzienemen te disponeren op zo onverwachte redelijke conditionen, als dieenigavande albereeds zijn geconcerteerd of die nog verder met gemeen concert getroffen zouden kunnen worden, hem te verleiden daarop te reageren, dat & C.D. wel nader zouden willen informeert zijn van de uitgesprokken intentie van H.H.M. over die condities, en hoe ver H.H.M. buiten het concept van den Heer Frquet haar zouden kunnen uitglijden; Ten anderen, speciaal, dat den Doradaeken Brabeck, zich havinge aangeboden, om persoonlijk tot Cleve te komen en met S.C.D. daarover te spreken, of H.H.M. niet zouden willen hem te versturen van een behoorlijk Paspoort tot zijn veiligheid op die reisie; Ten derde, dat ook op het 16. artikel werd gediffamineerd den Eed te doen afleggen bij den Generaal, die S.C.D. over de bewuste Troepen van assistentie willen aanstellen. En de derde Missive, geaddresseerd aan den gemelten Heere Raad, Pensionaris de Witt, en als vooren aan H.H.M. gecommitteerd, dat het schijnt, dat S.C.D. wel te vrede zal zijn, bij een... Kaiserlicher Gesandter im Haag. Urk. u. Actenst. II. 331. Derselbe, Münstersche Gesandte, was schon im Herbst 1665 am kurfürstlichen Hof in Berlin gewesen, um das Händeln des Bischofs mit England zu notificieren. Pufendorf X. 15. Digitale edition door Google secret artikel te beloven het garantie van Rhijnberk en Ravestein, voor zo veel H. H. M. garanderen en besetting helangt, maar dat lijkt te gelijk in dat artikel wil doen bijstellen, dat met dat garantie hem geen prejudicie zal gelten worden in de besetting van zijn Steden, te weten dat niemand daaruit zoude kunnen afleiden, dat H. H. M. enig recht hebben, um deszelfde beset te houden. Waarop gedelibereert zijnde, is goedgevonden en verstaan, dat den genoemten Heere van Beverningk zal worden geciteerd op het eerste punt van zijn eerstgenoemde missie, dat H. H. M. te vreeden zijn, dat de Garantie, die dersijns in tijden en wijlen zou moeten worden gegeven, geëxtendeerd worden over de landen van Pruisen en Achterhoorn. Op het tweede, dat H. H. M. geensinds conveniën toestaan, dat uit het 8. artikel de woorden "ter zee" zouden worden uitgelezen, en dat dienvolgens derselven daarom zo zullen moeten blijven, tot waar S. C. D. gedisponeerd zou kunnen worden, bij een apart of geheim artikel te beloven, dat in cas H. H. M. te land direct of indirect door of op den naam van den Koning van Engeland of bij zijn Geallieerden zouden worden aangevallen, S. C. D. van zijde H. H. M. zal garanderen, dewijl de voorsz. worden "ter zee", die ook voor den Brandenburgse Concept zelfs geïntroduceerd hebben, zullen effectief impliceren. Voorts op 't punt, dat H.M. niet beter gekend hebben geweeten, oft die intentie van S.C.D. was voldaan met het concept van de heeren derzelfde Gedeputeerden, voor zover het de vorderingen van de tekst van "t voorschrift S. artikel aangetast ontrent de bepalingen van de Garantie van S.C.D. ten behoeve van deze Staats; dan nu, ziende en beoordelende, dat daarover enige opmerkingen gemoven werden, te vrijden zij, dat in plaats van die in fine gestelde werden, dezelfde woorden, die S.C.D. Ministers hebben opgegeven hier in de Haag, te weten: "Gelijk ook de algemene Garantie, alzijzoo moet worden gepraakt, zo wel tegen den hoogstgemelde Connink van Groot Bretagne als tegen andere; welverstaande in cas S.M. naar een geniale vrede H.M. in en ontrent hare landen, in het eerste artikel geuitgepressed, soude coning te attaqueer". Op het Vierde, dat H.M. van gelijke niet beter kunnen hebben geheeten, oft de hoogste S.C.D. meening was vervat in 't 11. artikel van deze sitte Concept, en derhalve om redenen, als vooren, ook te vrijden zijn, dat dies aangaande gevocht en in de alliantie geinsereert worden dezelfde woorden van de gemeente zijne Ministers, nakoming. Mijnheer, cd. en H.H.M. zullen de eer in des andermans landen geen inlegering, logeerhuizen en doorlichten kunnen doen, zonder voorafgaande communicatie oftesten minstens behoorlijke notificatie, bij alledere den tijds zoude te kort ofte ongelegen zijn, om daarover te communiceren. En wat betreft het 12e artikel, datzelfde zal niet mogen blijven, gelijk het van dezelfde zijde is gedresseert, als komende H.H.M. geenszins lijden of toestaan, dat daarin sonder invloed zijn, zowel van de zijde van S.C.D. gehandhaafd wordt, dat in casu van passagie, doorhouden oft logeren over de schade van de Ingescuteuren enige reparatie zoude moeten vallen, om daardoor geen disputen subject en onderworpen te zijn oft te worden. En te vijfde punt, dat H.H.M. zich wel laten vallen, dat het woord Capitulatie daarin te behoorlijker plaats gesteld wordt, mits dat onmiddellijk daarachter aan of bijgesteld wordt: "voor goed veel daervan naderhand niet en is geregeld," ten waarde S.C.D. liever zeggen, dat de voorsz. Capitulatie onderscheidenlijk werden geresumeer, gerevidert en van nieuw geadjusteert. Dan dewijle daar toe veel tijds zoude worden vereist, dat H.H.M., voor zoveel daar aengaat, best oordeel, dat suklei als nu gepraat en voorbijgaan zoude kunnen en mogen worden. Up sest, dat H. H. M. daarin, mitsgaders uit verscheiden andere remarques hierboven aangerockt, ogenschijnlijk hebben kunnen afnemen en bemerken, dat aan de zijde van S.C.D. ontrent het regelen van het voorsz. Tractaat van Alliantie werd gereclameerd, en dat, gelijk H.H.M. uit het 14. artikel geen voordeel preenden, ook niet en kunnen toestaan, dat daarin iets invloed heeft, hetwelk aan hun zijde obligatoire en S.C.D. voordeelig zoude zijn; Dat H.H.M. zich aan de woorden niet en zullen binden, mits dat hetzelfde artikel in die voegende opgesteld en gecoucheerd wordt, zodat er geen prejudicie wordt gelegd noch aan de ene noch aan de andere van de bijlage Contrahenten. Op het zevende, raeckende het transporteren van de hoffhouding van de Kanselarij van S.C.D. met in het voorsz. 14. artikel vermeldt, dat H.H.M. mag en lijdt, dat van baron tot wegen geaccordeerd wordt, dat hetzelfde in cas van nood en Krijgsgevaar zal kunnen geschieden binnen Wesel of Emmerik. En op het achtste en laatste punt, dat H.H.M. zich over de gaande gelegenheid en de natuur van het bewuste Geneffse Toll Licentie door den Kardinaal van State nader en omstandig zullen laten informeren en erides berichten en dienvolgens voor en na hun handelingen. Digitale versie door Google oordelen, dat de Negotiatie daartoe niet en behoort te worden geretardeert, maar dat het uit de Alliantie zal kunnen blijven, gelaten worden, om daarna bij een aparte conventie onderling geaccommodeerd te worden. En de tweede Missive op het eerste punt vanzelf, dat H.H.M. zich geensinds verder en kunnen vergrooten buiten de conditionen niet concert van den brief Friquet opgesteld of geadjusteerd, daarvan hem Heer van Beverningk copie zal worden toegestonden tot zijn inlichtingen, met verzoek en begeerte, dat hij die voorzorg wil dragen en bevorderen, daar het behoort, dat daarin mee invloed hebben, dat de renunciatie, die de Bisschop zal moeten doen van alle pretenties ten laste van de Staat, ook gedaan zullen moeten worden bij de Steden van Munster; dat van gelijke mede de Guarantee zich uitbreiden niet alleen ten opzichte van de voornoemde tegenwoordige Bisschop, maar ook ten opzichte van zijn Succesoren Bisschoppen van Munster voorts. Op het tweede, belangende het paspoort voor den Domdeken Brabeck, dat H.H.M. oordeelen datzelfde voor nog steeds te blijven; dan dat diesgenegen doordachte nader zal worden geresolveerd, indien op de ingrediënten van de Alliantie en de voorzsz. nadere verbintenis van assistentie zijn vergenomen. Op het derde en laatste punt, dat H.H.M. persisteren bij het 16. artikel vanzelf verbintenis van assistentie en geensinds daervan kunnen afwijzen. En eindelijk op de voorgestelde derde missive, dat H.H.M. te vreeden zijn, dat het 4. artikel van de Alliantie betreffende de voorzsz. Guarantee gericht wordt, even en gelijk in de Jaar 1655 in de daarmee gemaakte en voor twee Jaaren geëxpireerde Alliantie zodanig artikel dat subject betreffende is geinsereert, mits dat 8. C. D. bij een separaet off secreet Articul verclaere, dat hij in erachte van 't selve articul oock geobligeert is, onder anderen 't casus voorvallende ten reguarde van Khijnberck ende Ravenstein, te guaranderen de be- settinge ende bewaeringe der voorsz. plaetsen met guarnisoen van H. H. M. sonder meer, onder reeiproque verclaringe van dat deselve noijt sullen vermögen te allegueren ofte sustinereu, daerdoor eenich recht op S. C. D. Steden met deser zijts guarnisoenen beset te hebben geac- quireert. Digitized by Google Der Friede mit Münster. Verhandlung Beverningk'a in Cleve. \f\ Beverningk an die Generalstaaten. Dat. Cleve 30. Jan. 1666. (Eigenhändig.) [Bericht über seine bisherigen Verhandlungen mit dem Kurfürsten und seinen Mini- stern über die Allianz. Erwartet mit Ungeduld Autwort auf sein Schreiben vom 25. Januar. Die Bache ist übrigens in mehreren Puncten vorgerückt durch Nachgie- bigkeit theils von des Kurfürsten, theils von seiner Seite; er hat den Unterhalt der Truppen früher zu zahlen versprochen.] Ick en hebbe tot noch toe geen antwoort op den mynen, dewel- 30. Jan. Keur den 25. desiert hebbe afgesonden, en den ordinariësen post is ook al aangekomen, zo dat ik ook niet meer geinstrueerd en beloofd op de difficulteiten, die mij zijn voorgekomen, als op den dag van mijn vertrek; en ondertussen is voor den dienst van den staat en tot bevordering van deze negociatie ten hoogsten daarop gelegen, dat er geen tijd verloopt en wordt verschoon. Zo heb ik nog dan al van dag tot dag ingelaten, om de verschillende punten ten beste in te sturen en verscheidene conferenties gehad met de Heeren Ministers van S.C.D. van Brandenburg en daarop verschillende occasies genomen, om S.C.D. zelf daarover te onderhouden, en eindelijk zeer ernstiglijk versocht, dat ik niet stukgewijze en met reserve maar eens overal mocht weten, wat ik daarover aan U.H.M. te adviseren heb, om derzelfde finale resolutie daarop te kunnen vorderen. Uitgesprochen die heeft vandaagochtend in een lange conferentie met Blaspails samenstellingen ontworpen. Over de Garantie van Reusberg en Ravenstein is een Separaat artikel aangezeten, hetwelk S.C.D. ten hoogste recomendeert, dat doch bij geen kopie mag worden afgeschreven, om dat S.C.D. niet gaarne, immers voor het eerst in het rijtje met de garantie van die steden zou willen bekend staan; en gelijk op den tenetur van het K. art., rakend de evacuatie in futurum na het expireren van den tegenwoordigen oorlog, zijn vele discussies en scherpe instanties gevallen, zouden die woorden die materie rakend gelicht worden uit het voorgestelde 19. art. en de zet voorblijven bij de laatste clausule in dit separaat onderdeel geinsereerd. In Art. 12. ist die „sustenue van verhoedinge van schade met groote moejte uitgebleven und durch Verpflichtung zu scharfer Disciplin der Soldaten und bärer Bezahlung der Bedürfnisse ersetzt worden. Het gene in het 8. art. van den Conink van Engeland en den tegenwoordigen oorlog ter zee geïnflueerd was, dewijle ik de uitlating van het woord „zee" niet hebben willen na slagen, is goed gevonnen, uit het art. geheel uit te schrapen en daarvoor, te finieren met de woorden „met de Kroon van Polen"; en om dat daar uit niet yet ten nadeel zoude kunnen worden geïnserceert ten respecte van den tegenwoordigen oorlog met den bisschop: is het 2. art. van de assistentie geamplificeerd, gelijk U II. M. uit de extensies zullen syn: zo dat ik meen dat liet voor den tegenwoordigen tijd en desen oorlog genoeg gedemonstreerd is, wat S. C. D. ook tegen Engeland causa quo modus moeten doen, en dat het ten respecte van de alliantie geen by tegevallen die overwegingen van den tegenwoordigen tijd onnodig is, dat die woorden in het voorsz. art. hieven. In het 10. Artikel heeft de Kurfürst de Auslassung der Klausel, die Verlegung der Hofhouding und Clevischen Kanzle in eine der Festungen betreffend, nachgegeben und sieh mit der Wendung begnügt: (die Gouverneure sollen angewiesen wenden) „aan S. C. D. en desselben Kegierringen bij alle gelegeneise toe te dragen behoorlijk respect". Ende op den toll van Gennep begeert S.O.I.D. eenc pure renunciatie zonder enige clausules en helemaal dat point als een gedeelte van syn domeinen van den beginnen so hooch opgenomen, dat ick met verscheidene voorslagen ten temperament nie hebbe kunnen reserveren. Ik heb op 't 19. art. vergeten, dat die woorden van de toekomende evacuatie oft wel de concerten daar op te vallen na gelaten zijn de eerste periode geappliceert en geschreven is met die woorden: „dat die u aangaande alles zal blijven bij vorige traktaten, verbintenis en verklaringen," welke te voorover zijn geroyeerd geweest, en ik garne bad dat buiten gelaten, maar ik en heb daar ook niet kunnen tegen komen, om redenen zelf in de premissen van het traktaten van alliantie inthelnde. Op het werk van de assistentie is S.C.D. fiene blijven insisteren, dat syn general geen specialen act zal doen aan H.H.M. commissariaten, maar aan S.C.D. alleen: dat hy nogal bij een verzoek zal beloven en ondertekenen alle de ingrediënten van de voorsez. traktaten te executeren en zich precies daar naar te reguleren; heeft ook gesere begeerd, dat het 24. art. sprekende van het overdoen van volk daar mocht uitblijven om vele soorten, die daar uit mochten resulteren. En ik heb geoordeeld, dat het naar zo veel nieuwe verbindingen wegen H.H.M. gedaan van geen importancie is, en heb daar in geconsenteerd, en op het quantum van de assistentie zelf, daar het werk meest geaccrocheerd is, heb ik van wegen H.H.M. aan C.D. beloofd het onderhoud van twee paarden en 400 voetknechten en voor werf geld 400,000 gulden met deze twee voorwaarden: dat die werf gelden, immers H.H.M. ryxds., zullen uitgesteld worden met het tekenen, om dat S.C.D. daarop aan zijn commissariënten zal uitdelen; en ten anderen: zodan den vrede inmediate mocht getroffen worden, dat H.H.M. echter de 4 maanden onderhoud ook zullen presteren; en in cas die mocht gesloten worden in de laatste 2 van de 4 bedongenen maanden, dat na de betalingen een maand verder zal continueren, om die troepen met gemak en orde te licentieren. Het advies van den raad van staat vast hielden te doen aanpassen en, zoo het nodig is, de adviesen van de gouverneurs en commandeurs daar op noch in te nomen en met den beer Kommissie daar op te doen confereren: ik meen dat het zeer noodig is, zouden. Insonderheid heeft S.C.D. nog aanstonds en in het schrijven deser niet gedaan recommanderen de geheimheid en mijn in verscheidene occasie getoont, dat hij daar op voor al te gerust is. Ik heb deze in de haast sedert twee uren, dat ik de ere gehad heb met S.C.D. zelf te beschouwen, zo verlicht, zo dat geen minuut daarvan kan hebben, dewijle den post ton drie uren vertrekt, verzoekt zeer dienstig, dat ik op desen of copie nevens U. II. M. resolutie op 't spoedigst moet te rug komen, en dat ik met II. II. M. verlof, zo zij mijn geringe de boven adviezen, dan moet te rug komen. Job. de Witt aan Beheersing. Dat. Haag 1. Febr. 1689. (Eigenhändig.) Antwoord op zijn Schrijven van 20. Januar: De geheime Artikel wordt bewilligd, evenzo de Ausdehnung der Alliantie op Preussen en Pommern. De Abtretung des Genevers Zolls soll durch eine besondere Acte gesehenen. Auc de sofortige Betagung der Werbegelder kan onder Umständen nachgegeben worden. De übrigen Punkte sind bewilligt. De Kaiser voor de Alliantie. Günstiges Verhalten der übrigen Mächte. Desse naermiddag ontrent twee uren is mij wel ter banden gebracht, 1. Febr. ') Colbcrt (Urk. u. Actcnst. II. 334) vermuthete, das» diese plötzliche Nach giebigkeit von beiden Seiten und die schnelle Vereinigung, von der man ihn so spät als möglich iu Kenntniss setzte, ihren Cirund in dem Wunsche habe, die französi- schen Truppen so bald wie möglich vom Rhein zn entfernen und sieh mit Oestreich and England zum Schutz der spanischen Niederlande gegen Frankreich stu verbünden. Digitized by Google 174 III. Das Biloduiss gegen Mfluster. comen U W. Ed. missivc van gisteren met d' ingeleijde aen H. H. M. ende aen den Heer Ambassadeur d'Estrades; ter goeder geluck waa de vergaederinge van H. H. M. wat laet bij den anderen geweest, soo dat den Praesident met ecnige Heeren van de meeste Provincien noch binnen waeren, in voegen dat de voorsz. U W. Ed. missive aen H. H. M. noch affgele8eu eude vervolgens in handen van Commissarisen gesteh wierde, gelijck dan daerop noch desen avondt preparatoir be- soigne behouden is, 't welck op morgen voor de vergaederinge bervatt sal worden. Soo veel ick hebbe couuen bemercken, sal hei secreet art in sub- stände welgevallich sijn, maer daer S. C. D. belooft, bij non succes van de minnelijeke offieieu, tot verdrach van H. H. M. met den Chur- vorst van Ceulen off den hertoch van Nieuburch aen te wenden, de garantie te sullen presteren, werdt geoordeeldt, dat noodtsaeckelijck een corten tijdt van ses weeckeu off daerontrent sal dienen te werden wtgedruckt, binnen dewelckc de voorsz. aen te wenden minnelijeke officien sullen inoeten wesen bepaclt, ende naer expiratie van dewelcke de garantie sonder verder wtstcl gepresteert sal moeten werden: ge- lijck mede nootsaeckelijck geacht werdt, dat in 't sehe secreet art. geinsereert wordt eenige clausule, waarbij buitensbij het quaestie gesteld wordt, dat Licroordt, de Dilgerschance etc. ook onder de garantie zijn gevat; ten welken eind in plaats van de woorden "sowij gen als tegen alle anderen gesteld zou kunnen worden: "gelijk deszelfde garantie effectief obligatorium is tegen alle anderen, sowel ten respecte van de plaatsen in de vereenigde Nederlanden en het ressort van die gelegen, als ten respecte van alle andere aangrenzende plaatsen met H. H. M. garnison bezet," of dergelyke. De insertie van Pruisen en Achterhoorn in artikel 3 is alberijkd bij voorgaande resolutie geaccordeerd, maar uit het overgesonden concept is gebleekt, dat deszelfde woorden aldaar gebracht zijn in die voegen, als of boven en behalven Pruisen en Achterhoorn nog gegarandeerd zouden moeten worden andere landen aan de Oostzee gelegen, 't welk de meening niet is geweest, maar alleenlijk dat achter de woorden "landen, plaatsen en havens, die S.C.D. heeft aan de Oostzee gelegen" gevoegd zou kunnen worden de clausule "te weten Pruisen en Achterhoorn", gelijk te laatste opstelling van de ministers van den Churvorstzelfde uitgedrukt, die in dat deel verboden kan worden gevolgt. De gepretendeerde uitholling tot Geuning en zal ook niet zonder eenige dà alderminste kennis van zijn oorsprong, officiële titel en zonder beding van voorhaat toegekomend, den geaccordeerde tarief niet te excederen, blindelings afgesteld en gecedeerd kunnen worden; nader zal het absoluut noodzakelijk zijn, dat de Kurfürst van zijn gepretendeerde recht en van de waarheid van den voorgestelde tholf, raad exhibitie van zijn titels en thollijsten delegeren, om dan vervolgens alles geadjusteerd te worden naar reden en billijkheid, en vermits hetzelfde tijds vereist is, zal het mijns bedunkens noodzakelijk zijn, dat 'tzelfde punt werde gevocht bij dat van de reglementen en zulks gesepareerd van de alliantie, die ook eigeutlijkt in aan voor 12 jaren volgende duur niet zonder incongruentie een eeuwig durende stipulatie kan bevatten, zulks dat in alle gevallen 't punt van den voorgestelde tholf in een aparte acte zal dienen gecoucheert te worden. Indien S.C.D. niet gedisponeerd kan worden, aan zulke barbarenlijke redenen te deferen, wil ik gaarne zien, of H.E.G.M., die men niet wel zal kunnen vergen zonder ulla cognitie te abanderen een zaak, daarvan den Staat nu ontrent de 25 jaren in bessezing is geweest, zouden kunnen gedisponeerd worden, om de zaak van de voorgestelde uitholling te vervangen door die van de Hoefflijserische schuld mede te laten verblijven aan de beslissing van den Grote Raad van Mechelen, om zo ook voldoende tijd te hebben tot hun eigen informatie en tot hun verdediging noodzakelijk te hebben. Dat de werfgelders off immer de somme van 100,000 Rd. zouden betaald worden, nevens de teckeningen van het traktaat, zonder de ratificatie af te wachten, is meteen beorderd niet aanvaardbaar, boog om dat het allierend onmogelijk is geld te doen voren, voor en vóór diegene die het geld voren in zouden toetsen zelfs geratificeerd hebben, alsmede om dat het eene manifeste contradictie impliceert, dat de Churvorst geld zou voren en dan nog in vrijheid blijven, om te ratificeren of niet te ratificeren. Maar dewijl wij wel bemerken, dat op de voorgestelde belofte geinsisteerd wordt, om bij succes van de officieren, die tot bevordering van den vrede voor de ratificatie zullen worden aangewend, echter de voorgestelde somme te mogen profiteren, alhoewel de eigen opstelling van de Churvorstelijke ministers haar in dienst deel. Witt schreibt am 4. Febr. aan Beuningen, die Verhandlungen mit Brandenburg seien in gutem Zug; maar de Heere Kurfürst geliebt daar mee te vermengen een zaak, die met 't een nog het andere eigen de allerminste gemeen heeft, vervolgens den Toll tot Gennip. (Brieven II. 178.) Digitale versie van Google Books. in die diele de voorsz. intelligenie van S. C. D. zal mag voldoen in deze voegen, dat F. II. M. zouden overgeven de helft van de werf-gelden te sullevend worden van den dag van de teckening, doch deszelfde niet eerder sullevend gehouden worden te betalen, dan na de wisseling van de ratificaties of wel na het besluit van den vrede, zoo eerder een vrede mocht worden getroffen. Let geampelideerde in 't i;j. art. ten aanzien van de Steden van S. C. ü. met II. H. M. garnizoens bezetting; de uitlichtingen van de laatste clausule van het 8. art.; de geëxtendeerde in den 11. en 12. art. opgaand naar de inleggingen en doortochten; de intelligenie van de woorden tegen de capitulaties in 't voorsz. i;j. art; de omissie van de disputele clausule over het handelen over de evacuatie in 't 14. art., als mede die geen die meende was geen kende van de comst van S. C. D. persoon en van de translatie van zijn cancellerij bijeenkomst Wesel, alle Emmerick, sulle ontwieljk 11. 11. M. wel gevallen, oller eens gepasscert en aegemene connen worden. De Heer Friquet heeft mij verzekert, dat de Keizer zelf liever en wenscht, dan dat de Kurfürst in II. 11. M. blijft te sluiten, als houdende het daarvoor dat in jdan machtig zal zijn, de vrede op de geconcentreerde artikelen door te brengen en alzoo het Kieck voor grote zwaarigheden en bij gevolg met, immer mogelijk, ook de Spaanse Nederlanden voor het ougeval, daarbij zij gedreigd worden, te bevrijden. De Koning van Frankrijk heeft den oorlog tegen Engeland op een zeer verplichtende manier voor FI. H. M. gepubliceert daarvan de tijdingen van deseen avond door een express overgebracht is. Het grote traktaat met Denemarken, mitsgaders nog twee andere conventies op de tholens van Noordvegen en van verscheidene kant van pretenzieus zijn huisden met volomelijk in scriptie aangepast; alle welke saaken ik wil hopen, dat U W. Ed. onderhandelingen niet sulle te ruggeten. Het voorgiven van de apperception voor de Zweden houde ik ongefondeerd en de saak buiten alle apparaten, aangetogen den Koning van Frankrijk ons genoegzaam verzekert van het tegenovergestelde. Wanneer dan in haast afgetrucken sal ik verblijven etc. P. S. Ik zal deze wederom te ruggeten verwachten, aangezien ik... Digitaled door Google Niuk's van 30. Jan. is beschlossen: dat aan de genoemde Heer van Beieren ingekomt zal worden gerescribeert, dat H.H.M. mening is en in intentie is, dat het laatste lid van het 3. artikel van het te maken Tractaat van Alliantie zal worden gesteld en daarin geinsereert, als volgt, te weten: "Als mede in alle Landen, plaatsen of Havens, die S.C.D. heeft aan de Oostzee gelegen, te weten het Hertogdom van Pruisen en dat van Achter-Pomeren tegen alle die gene, diezelfde Landen en plaatsen zouden mogen onderstaan vijandelijk te invaderen of met openbaar geweld aan te tasten;" zijnde deszelfde woorden, die S.C.D. Ministers voorzelf hier in de Haag diesgaande hebben opgegeven. Ten anderen, dat in het Secreet Artikel, relatif tot het 4. van 't voorgestelde Tractaat, achter de woorden: "al vooren met alle goede officieren zal zoeken voor te komen en uit den weg te leggen," gesteld en gepraagd wordt: "een bepaald tijdt van zes weken of uitdrukkelijk twee maanden, binnen welke tijd sulcx moet worden geschieden, immers getekend worden, en dat denselven tijdt geëxpireerd eus of middelenwijlen geen geacquirerdement getroffen zijnde, de garantie zal moeten worden gegeven." En om 't midden van 't zelfde Secreet Artikel, achter de woorden: "ook ten reserve van de hooggeboone Princen obligatoire zal zijn," gevoecht wordt deze, te weten: "gelijk deszelfde effectief obligatoire is tegen alle anderen, zo ten respecte van de Steden en plaatsen in de vereenigde Nederlanden en tot resort van die gelegen, als ten respecte van alle verdere aangrenzende plaatsen met H.H.M. garantie bezet." Ten derde, dat H.H.M. hier het 11. 