title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: Beverocius een brocbure bad gescbreven, waarin bij uit- •eenzette, dat tbee een probaat middel tegen alle onge- steldbeden was, en welke brocbure de Oostindiscbe Com- pagnie nu op bare kosten liet drukken en verspreiden. — Hierop sloot bij de oogen en viel in een zacbte sluimering. Als een kind glimlacbte bij in zijn droom en tocb ver- moedde bij niets van de lieve verrassing, die zijne weder- helft bem bereidde; zij ging naar den tuin en verza- melde bier een scbat van tulpenbollen van allerbande «oort en grootte , waarvan zij een piramide op de 116 schrijftafel bouwde , juist tegenover haar slapenden echt- genoot, Wiens» eerste blik bij zijn ontwaken op dit kunstgewrocht viel. Hij drukte zijne dikke echtvriendin aan zijn dankbaar hart en begaf zieh welgemoed naar zijn kantoor. Het was een gelukkige dag, een dag zooals alle anderen, plus de aardigheid van de tulpenboUen-piramide. En wat zou de wereld voor buitengewoons kunnen opleveren? Drie fraai gekleede herauten met schetterende trompetten spoedden zieh in snellen draf door de Straten van Amster- dam naar het stadhuis. De hamer rustte plotseling in de smidse , de weversspoel hing aan het weefgetouw , de Iderk klöpte den inkt uit zijn pen, de wisselaar zette zijn bril recht , sloot schielijk zgn geldkist en trok nog een paar keeren aan het hangslot, om zeker te zijn dät het goed dicht zat; oftze mijnheer de Vries legde het kladpapier voorzichtig op het zöo even besdhreven blad , sloeg feet kasboek toe en borg het in zijnlessenaar; mevrouw fcwam reeds met pruik en stok aandragen. :»Mijn dtiffje, hebt gij *t mij niet kunnen aanzien? 't Heeft mij den geheelen dag op de leden gelegen , dat er iets bijzonders zou gebeuren ,*' zeide mijnheer de. Vries» waarop hij zijn zooti Simon bij de hand nam en zieh naar het stadhuis begaf, om te onderzoeken , wät hem op de 4eden had gelegen. Niet ZOO rüstig ging het in de woningen der raadsleden toe; däär moesten alle banden en voeten zieh roeren, om het ambtsgewaad te voorschijn te halen en er den ge- wichtigen persoon van den eigenaar des huizes mede te bekleeden. Geen der verschillende kleedingstukken wilde in der haast goed passen en de man en vader knorde in in zijne onrust en ^anning op vrouw en kinderen, eatisaichtte zija klejsdiiig onderweg nog: zoovecl mogelip« in. oi?de te brengen; Hij. oioe^t al zijne waar-digbeid te hulp roepen» ^m zieh een weg. te banen door de menigte ea het stad- huisi te bereiken. HandwerMi^^n met het; schootsvel nog vöör ea de naakte, ge;^ierdt armen ovier elkaar ger ^agea, kantoorschrijvers met de pen achter het oor en inkt aan de vingers, sjouwerlieden , die hun last op den groffld gplegd eni zieh hierop neergezet hadden, Soldaten, ledigloopers, vroüiwiea en kinder^enr, allen woelden in bonte wanorde dooreen , en deelden elkaar hunne vermoedens omtrent de nieuw aangekomenen mede. Een straatslijper prees den lichten draf der paarden en de fraaie wambuizen der herauten: ze zaten hun als aan het lijf geschilderd en waren zeker te Madrid of te Parijs vervaardigd , hier te lande was die kunst. nog. op verre na niet zoo ver gevor- derd en geen Amsterdamsch kleeraaaker had er ooit zulk •een. nieuwerwetsch fatsoen aan kuimen geven« Een koop^ vrouw roemde met hare kornuiten het.rijke gpudborduursel «n de breede, fraai gekleurde Unten, en een fcoopmansleer- ling deelde zija kameraden mede, dat dit Utreditsche Unten waren , waarvan zij een. groote menigte op het ma- gazijn hadden en die zij met vijf en twintig percent winst. tegen vier en een halven stuiver de el verkochten. Tegen den rechter hoek van het atadhuis; had zieh een lange , «[lagere gestalte geposteerd , de beenen over elkaar gesla* gen en achteloos voor zieh heen fluitend. »Ha, zijt gij daar, FlgnsT* riepen verscheidene lastdra^ :gers, »gij zult ons wd nadere inlichtingen kunnen geven,. i¥at die gouden vogels, die daar birnien z^n gelogen, te 118 beteekenen hebben. Ge hebt de kin van meer dan tien- raadsleden van morgen al onder banden gehad en weet dus zeker, wat er in deVereenigde Staten voorvdt. Heb- ben we weer een zilvervloot gekaapt of wafisergebeurd? Wel, duivels! ge trekt een gezicht, als een reeder, Wiens schepen vergaan zijn." Zoo riepen allen dooreen en de barbier maakte reeds aanstalten , zieh aan hunne lastige vragen te onttrekken. »Holla, z66 gaat 't nietl*' riepen allen. »Daar ginds in den Vuurkogel onder een glas jenever weet ge van alles te verteilen, däär weet ge alles, even goed en nog beter dan de raadpensionaris zelf. Kom, broeder, biecht da» ook Tiä op wat ge weet en wie dürft zeggen, dat ge met spek schiet , dien zullen we een pak geven , dat hem hoo- ren en zien vergaan." En hunne gebalde vuisten toonden , dat zij hunne woorden werkelijk kracht wenschten bij te zetten. Flijns bleef echter voortdurend zwijgen , terwijl hij zieh äan de hem blijkbaar niet zeer aangename omgeving poogde te ontrukken. »Laat hem maar gaan," zeide een hunner, »de baard- scheerder heeft ons toch meestal knollen voor citroenen verkocht ; waarom zou hij hier zijn , als hij iets meer wist dan wij ? Hij moet ook wachten , totdat er eenig bericht van boven naar ons overwaait." »Ha, ha!" spotten allen, »gij weet ook niets, gij moet* ook warhten." »Ik wacht alleen om er getuige van te zijn, hoe teleur- gesteld gij zult aftrekken ," antwoordde Flijns ; »meent gij werkelijk dat men zulke botterikken als u de nieuwste nieuw- tjes aan den neus zal hangen ? Gelooft mij vrij , dat zija' 119 geen zaken voor zulke lummels als gij ; ik schaam mij over mijzelf , dat ik op zoo*n vertrouwelijken voet met u omga. Dat komt er van , als men te goed is en zijn eigenwaarde uit het oog verliest. Ik groet u." »Neen , neen , zöö was het niet gemeend , ge moogt niet boos weggaan r* klonk het nu in koor; »en als die kleine rattenvanger ginds nog 66n woord tegen u dürft zeggen, zullen we zijn neus bont en blauw slaan. Wees maar niet boos en vertel ons wat er gaande is ; gij weet er alles van." De gevierde man liet zieh eindelijk overreden ; hij nam zijn vroegere houding weer aan en begon : »Weet genog, wat ik gezegd heb , toen wij gisteren avond bij het naar huis gaan naar den kant van het oosten vurige legerscha- ren in de lucht zagen vechten ? Nu zult ge zien , wat er eerstdaags gebeurt. 't Is mij geen oogenblik uit de ge- dachte geweest. Toen ik van morgen vroeg bij den rijken van Kampen kwam , die bij de Oude kerk woont , had de man een gezicht als een oorworm ; hij is altijd zoo gesloten als een bus. Ik zeep hem echter in en kom op eenslink- sehe manier te weten , dat we nu eerst terdege oorlog krij- gen. Niet met de Spanjaarden, — met hen hebben we reeds sedert lang afgedaan — die kunnen geen kik noch mik meer geven — neen, met broedersl Ge zult u deoogen uit het hoofd zien , de Straten zullen met menschenhoofden geplaveid worden. Ik heb 't al lang gezegd : de Türken rüsten niet , eer ze Oostenrijk onder den duim hebben. Maar ziet eens, daar Staat die dikke touwslager boven op een vat en babbelt de domkoppen , die rondom hem staan , allerlei onzin voor ; 't is bijna niet meer aan te zien, zooals dat gespuis zieh aanstelt. Sedert de zeilmakersleerling Mi- 120 chiel de Ruiter een dapper zeeheld is geworden, meent iesder, die uit afval van vlasofhenaepeentouwkandraaien, dat h$ ook een admirsial in den dop is ; en verbeeldt zieh iedere leerjongen , die den haspel draait, dat wij de hon- dierden oorlogs- en koopvaardijschepen , die wij dagelijksin zee zenden, aan hem alleen te danken hebben» en praat mede ovet vrijheid en recht, dat het ergerlijk is. »Hoera voor de Vereenigde Statenl" riep een stem uit de mentgte en ak door een elektrischen stroom beroerd, werden deze woorden zoo luid en krachtig door de gansche me- ntgte herhaadd , dat de vensterruiten er van dreunden. Toen alles weer stil was geworden , verdrong het volk zieh rbnd- otti den meester touwslager, die het woord voerde. »Broeders 1'* nep hij , »gehoorzaamheid is de eerste bur- gerplicht, gehoorzaamheid aan de wet en achting en ver- trouwen jegens de overheid, die wij nietmeer vanvreemde tirannen ontvangen , maar die wij uit ons eigen midden ver- 121 kiezen. Ik heb verscheklene uwer hooren' morren , dat men vnje burgers der republiek hier be];keden laat wachten ^ter- wijl daar ginds met gesloten deuren de staatsgeheimen wor-. den behandeld , die ons allen even goed aangaan. Ge weet, broeders , ik ben evenzeer op de vrijheid gesteld als e^n uwer ; ik zou mijn eigen zoon zonder bedenken mijn besten strik om^ den hals slaan, als ik hoorde, dat hij verraad tegen onze vrijheid in den zin had ; ik haat het beeren- gebroed , dat beter wil zijn dan wij , zooals ik den duivel haat. Ge kunt er dus op aan , dat ik het oprecht meen , als ik u vermaan, u bedaard te houden/ Er kunnen om- standigheden zijn, waarin de vaders der republiek het be- ter achten , de nieuwe berichten niet terstond naar alle vier de winden uit te strooien. Zegt zelf, zouden er onder ons geen verraders kunnen zijn ?" »Weg met de verraders ! Leve de vrijheid 1" klonk het thans vol geestdrift uit de menigte. »En daarom, broeders ," ging de spreker voort, »wat er ook möge gebeuren, *t zij in oorlogs- of in vredestijd, te water of te land, wij hebben het hecht in banden en zullen het ons niet laten ontnemen; wij hebben ons de vrijheid veroverd en zullen haar ook weten te handhaven." De kreet: »LeveHooft, leven de Algemeene Statenl" belette den ^ redenaar hier voort te gaan. Boven op het balkon van het stadhuis vertoonde zieh de oude drossaard Hooft, gevolgd door zoovele raadsheeren, als het slechts kon bevatten. Een algemeene stilte heerschte rondom, toen de* drossaard aanhief: »Broeders! Een toevallige omstandigheid heeft verhin- <ierd, u onmiddellijk een bericht medete deelen, datieders 122 hart met vreugde en dank jegens God zal vervullen. Ein- delijk is gisteren een eind gekomen aan den tachtigjarigen oorlog en de zevenjarige onderhandelingen over denvrede^ Ook voor de Vereenigde Staten is het traktaat, dat alle Europeesche mogendheden bezworen hebben, niet minder eervol dan voordeelig. In de eerste plaats heeft Spanje de volkomen onafhankelijkheid van ons gemeenebest erkend ,, wat door geheel Europa is bekrachtigd. Dit is alleen een punt van eer, want wij hebben niet gewacht, totdat ons. de vrijheid is geschonken, wij hebben haar veroverd,. steunende op God en op onze goede zaak. Onze recht-^ matig verworven bezittingen in Brabant, Viaanderen en het Limburgsche, zoowel als het recht, om de Scheide volgens ons goeddunken te sluiten en nog andere voor- deelen zijn ook verder aan ons verbleven. Verbeugt u du& en dankt God , want Hij is het , die de menschen bewoog^ eindelijk het zwaard in de scheede te steken , opdat er vrede möge heerschen onder de Christenen. Bidt tot Hern, dat hij dien vrede doe voortdurenl Goede God, bescherm onze vrijheid!" »Leve de vrijheid 1" juichte de menigte , terwijl zij zieh door de Straten verspreidde, totdat die kreet door het gelui der klokken, die het vredesbericht naar alle kanten verbreidden , werd afgewisseld en overstemd. 't Is een grootsch en hartverheffend schouwspel , een Volk gade te slaan , dat zieh door eigen inspanning de vrijheid en zelfstandigheid heeft veroverd. Wel is waar kostte het menigeen in het begin nog moeite, aan het denkbeeld te wennen, dat het eindelijk vrede was, evenals de man, die lang onder een last gebogen is geweest, al 123 is hij er reeds lang van bevrijd, nog altijd het gewicht daarvan meent te gevoelen. De rechtzinnigen in den lande waren de eersten , die op den nieuwen toestand van zaken vertrouwden , want het stond immers duidelijk in de profetien van Daniel en in de Openbaring van Johannes, dat dit jaar, welks getal- len, gescheiden en opgetrokken, de heilige twaalifenzeven opleverden, een jaar van vrede en godzaligheid zijn zou; en zij gingen naar hunne woning en riepen hunne kinderen en huisgenooten bijeen en zeiden: »Bidt en doet boete,. want het duizendjarig rijk, het rijk des Heeren is aange- broken en al de beloften zuUen vervuld worden, en de Heer zal in al zijne heerlijkheid verschijnen." De minder rechtzinnigen echter vertrouwden op de zeven zegels en de onderteekening der Europeesche mogendheden en waren hiermede tevreden. Huiswaarts keerende , zeide mijnheer de Vries tot zijn zoon Simon: »Hebt ge nu wel goed opgelet? Zoo iets zult ge, als God wil , uw geheele leven niet meer bijwo- nen," en zeker had geen der voorbijgangers uit 'smans gang noch voorkomen opgemaakt, dat hij bij deze gele- genheid aan zijn zoon uitlegde, dat de vrijheid het hoogste goed eens Staatsbürgers is. Hij deed dit zoo stil en be- zadigd en zoo zonder eenige uitwendige gemoedsaandoe- ning, dat hij ook hier weer het beeld van den echten Nederlander vertoonde, die zelfs als zijne hartstochten zijn opgewekt, zijn kalmte en bedaardheid niet uit het oog verliest. Te huis gekomen, gaf mijnheer Dodimus zijne vrouw van blijdschap een kus. »Zie, mijn duifje," zeide hij, op de tulpenbollen wijzende, »deze kunnen nu in 124 vreedzamen grond gedijen, en mijn thee is een derde in prijs gestegen, want de Soldaten, die nu naar hunne haard- steden terugkeeren , hebhen in lang geen thee gedronken en zuUen er zieh nu aan te goed doen." Bedaard zette hij zieh aan tafel en trachtte de buitengewone gemoeds- bewegingen, die hem heden hadden geschokt, 's avonds •weer te vereffenen door een half glas boven zijn geregelde portie te drinken. 't Is goed , dat de woning van de Vries ver van de herberg »de Vuurkogel" ligt. Het geschreeuw en ge- juich, dat daaruit opging, had den braven man licht uit zijn eersten slaap gewekt. Hier zat het geheele gild van sjouwerlieden en lastdragers bijeen en deed zieh rijkelijk aan de jenever te goed. Het schoone lied : »Het daghet uyt den Oosten," hadden zij ten einde toe gezongen -en Maarten Bloedzuiger had zoo even het Wilhelmus van Nassauwen aangeheven, toen hij door een vervaarlijk ge- brul helet werd om voort te gaan. »Holla 1 daar komt Judas. , die aartsschelm , die valsche profeet , steenigt hem, kruisigt hem, gooit hem in *t water!" dus riepen allen dooreen, toen Flijns binnentrad. »Zeg, waarom hebt ge ons van morgen zoo voorgelogen ?" riep een stem. Flijns bleef kalm staan en glimlachte geheimzinnig. Zijn va- der was te. lang eerste kamerdienaar bij prins Maurits van Oranje geweest, om zijn zoon niet eenigen diplomatischen aanleg als erfenis na te laten. Hij liet de drinkebroers uit- razen. »Zijt ge eindelijk uitgepraat?" vroeg hij daarop <iood bedaard. » Verstaat ge dan in het geheel geen gek- heid meer? Ik wilde er u eens laten inloopen. *' »Maar dat is schandelijk en gemeen van u l" riep een 125 klein kereltje. »Houd u Stil! gij onderkruiper I" luiddehet antwoord ; »hoor ik u nog eens, dan zal ik u het gewicht van mijn vuisten laten voelen." »Stil , Stil , geen twist ! Nu moet er ovcral vrede zijn \ Geeft elkaar de band ,*' riepen allen en Flijns nam aan de tafel bij zijn vrienden plaats. ' »Zie ZOO , nu blijven webier zitten !'* zeide Maarten Bloed-^ zuiger, »tien paarden zullen mij nu niet van mijn plaats brengen. En al kwam de keizer van Japan in eigen per- soon , gekleed als die daar ginds in het gebouw van de Oostindische compagnie , en zeide : »breng die kist met goud eens voor mij twee huizen ver, dan krijgt ge duizend stuivers voor uw moeite , dan zou ik zeggen : »dank oi > keizer , vandaag kan ik u niet helpen , ga hier bij ons zit- ten , wij zijn ook keizers, even goed als gij." En al wordt ge bij den raadpensionaris zelf ontboden , Flijns , we laten u vandaag niet meer gaan ; ge zult geen eenen baard meer mishandelen ; ook de baarden zullen rust en vrede hebben." »Gij juicht nu allen in dien vrede," zfeide Flijns, »en weet niet eens , welk een naam het kind heeft gekregen." »Hoe heet hij dan?" »De eeuwige vrede." »Hoera ! Leve de eeuwige vrede !" riepen allen , terwijl zij hunne glazen tot op den bodem ledigden. Flijns voor- spelde hun nu prettige dagen , zooals een paar eeuwen ge-^ leden onder het bestuur van Jakob van Artevelde teGent, en verhaalde , hoe deze het door verstandige maatregelen en handelsverdragen zoover had weten te brengen , dat men slechts twee dagen per week behoefde te werken en de i 126 -overige in de herberg kon doorbrengen. Dit was een ver- leidelijk onderwerp, dat ieders tong en Fantasie ontboeide. Alleen Maarten Bloedzuiger wilde er niets van weten en beweerde , dat het minder siecht was , in het geheel geen zondag te hebben , dan vijf in de week. Het lustige gezelschap bleef tot laat in den nacht bij elk- ander en ging daarop zwaaiend en zingend naar huis. Overal werd gejuicht en gejubeld , in de kerken . en her- bergen zoowel als in den huiselijken kring, want vrede heerschte in de geheele christenheid , vrede onder iedere geloofsbelijdenis , vrede in den hemel en op de aarde. Slechts op den burgwal treurde 6ene ziel over den ver- loren vrede , die haar door geen tractaat van aardsche mo- gendheden meer verzekerd kon worden, want het geestelijk verbond , de wet van Mozes, was voor eeuwig vemietigd. Xrinds , in de bibliotheek van de school »de Kroon der Wet," zat Baruch Spinoza eenzaam en alleen; vöör hem lag Ebn Esra's commentaar op de vijf boeken van Mozes, welke Studie zijn leermeester hem had afgeraden om de vele duistere en moeilijke plaatsen , die dit werk bevatte. Twee uitspraken hielden zijn geest nochtans reeds lang bezig. Bij het verhaal van het water , dat uit een steenrots te voorschijn werd geroepen (Num. 20), merkte de schrijver op : »De verklaring, die mij de juiste toeschijnt, wil ik hier met een enkel woord aangeven. Weet, dat als het deel het Heelal kent, het dit 00k omvat en daarin wonderen kan doen." De schriftuvirplaats Num. 22 v. 18: »Ik kan het bevel des Heeren niet overtreden ," had hij aldus verklaard: »Het schepsel kan het werk des scheppers of zijne wet niet veranderen. Het mysterie is : een deel 127 kan het andere deel niet veranderen , maar alleen de wet des heelals kan die des deels veranderen. Ik kan ditmys- terie niet verder verklaren , want het is diep ; in allen ge- val heeft de ezelin gesproken. Als gij het geheim van de «ngelen van Abraham en Jakob begrepen hebt , zult gij ook hier de waarheid inzien. Den tekst : »Als gij het geheim <ler twaalve verstaat, enz." begreep Baruch beter. Een met hem verwante geest trok hem hier aan , hij waardeerde de voorzichtigheid , waarmede deze zieh uitte en kwam kloek en vrij tot de gevolgtrekking , dat het onaf hankelijk verstand en het overgeleverd geloof niet dan door weerkeerigen dwang verzoend kunnen worden. Het werd hem hoe langer zoo duidelijker , dat de heilige schrift , zooals zij daar voor hem lag, niet van het begin tot het eind door God kon zijn ingegeven , haar gloriekroon was verdwenen , zij was het werk van menschen — hoe zouden anders ongewijde ban- den later in het goddelijk boek hebben kunnen kladden ? Wie had den bijbel vervaardigd , wie hem omgewerkt ? Mag men een antwoord op deze vraag eischen en wie kan het geven ? Wie ? — Baruch las de kantteekening bij Gen. 23 , waar de verstandige Spanjaard met deze woorden be- sluit : »En wie hier het mysterie begrepen heeft , die zwij- ge." »Ja, ik wil zwijgen ," zeide Baruch bij zichzelf. Een andere uitleg van Ebn Esra deed hem evenzeer in diep gepeins verzinken en wel deze: »er is slechts ö^ne substan- tie , namelijk God , en God is de eerste categorie van de tien categorieen van Aristoteles, zooals het getal eön de wortel is van alle getallen." Wonderlijk kwam hem oök de verklaring voor van het duistere bijbelvers : Job. 23 , 13. »Maar Hij (God) is de eenige, wie houdt hem terug ?" 128 Doch wat kon die raadselachtige verklaring hem eigenlijk schelen ? Waarom zou men aan een woord, aan een rede^ deel blijven hangen en zieh aan de doode letter houden , als zij maar al te vaak niets anders is dan een gebrek- kige en onduidehjkemenschelijke voorstelUng? Barudi ^oeg schielijk het boek toe en began in een ander te bladeren , daar hij schreden hoorde in de kamer nevens de biblio* theek. Chisdai Astruk en Ephraim Cordoso traden binnen. Chisdai stak Baruch de altijd klamme , roode hand toe , waarbij hij tevens een schuinschen bKk sloeg op het boek, dat deze voör zieh had liggen. Chisdai was lang en ta- melijk voorovergebogen van gestalte'; zijn ruige, zwarte wenkbrauwen trok hij gewoonlijk samen, terwijl het vrij goed gewelfde voorhoofd bijna geheel door de slordig neerhangende hären bedökt was. Welke uitdrukking zijn bruine oogen hadden , was moeilijk te , bepalen door de groote brilleglazen , die ze gewoonlijk bedekten. Zulk een bril was destijds iets buitengewoons, daar dejoodsche rechtzinnigen , zoowel als de christelijke , het dragen daar- van als een hoogst verwerpelijke nieuwigheidszucht afkeur- den. Op welke autoriteit de christenen zieh hierbij berie- pen, is ons onbekend; de joden steunden zieh waarschijnlijk op het fett , dat Jozua en Caleb geen brillen gedragen en toch goed uit hunne oogen gezien hadden. Terwijl Chisdai zieh nu bij de rechtzinnigen steeds met zijne bijziend- heid verontschijldigde , was het hem nochtans niet onge- valiig, door de meer ontwikkelden, die in de Amster- damsche gemeente in grooten getale vertegenwoordigd waren , voor een jong man te worden aangezien , die 129 met zijn tijd medeging. In het vuur van het gesprek was hij altijd druk in de weer, om dit gewichtig instrumentop de rechte plaats te schuiven, want zijn neus scheen blijk- baar niet voor dit Westersch kunstgewrocht geschapen; het zakte altijd tot op den knobbel af, van waar hij in den vorm van een snavel eindigde. De tamelijk groote mond vertrok zieh nooit tot een guUen lach, want Chisdai was altijd het gebod van den Talmud indachtig : dat een vrome Jood niet van ganscher harte lachen mag, zoolang de hei- lige stad Jeruzalem in puin ligt, opdat vervuld worde wat geschreven Staat (Ps. 126, i, 2): »Toen de Heer de gevan- genen Zions wederbracht, werd onze mond vervuld met lachen en onze tong met gejuich." In zonderlinge tegen- stelling met Chisdai's gelaatstrekken , die hij voortdurend in allerlei bochten wrong, was de fraai gevormde, ronde kin, reeds met donker baardhaar bedekt. Chisdai was vier jaren ouder dan Baruch en liet zijn baard staan. Behalve op de gewone vastendagen, vastte hij nc^ iederen maan- dag en donderdag en dompelde zijn lichaam iederen vrij- dag in frisch bronwater, — wat men, hem aanziende, even- wel niet zou vermoed hebben. >Dat zullen we nu daarlaten en tot een volgenden keer bewaren. Om u geheel onpartijdig te doen blijven, zal ik u niet zeggen , welk gevoden de een of de ander is toe- gedaan , en terstond met de quaestie voor den dag kö- rnen: Gelooft ge aan het bestaan van engelen?" »Dat is weer zoo'n zonderlinge vraag/' antwoordde Ba- ruch. »Nu, stel haar dan wat anders," hernam Astruk; »moe- ten we aan het bestaän van engelen gelooven?" »Dat is eigenlijk dezelfde vraag; maar zijn wij geen Jo- den? Moeten wij niet alles gelooven, wat hier in den Bijbel en in die prachtige reeks van boeken, däär achter die ge- traliede deuren Staat?" »Wat Staat er dan van de engelen in den bijbel?" »Dat weet gij even goed als ik," antwoordde Baruch. »Maar wat is dan volgens den bijbel het wezen der en- gelen? Hebben ze al dan niet een lichaam?" »Ga de verschillende opvattingen daaromtrent slechts na, dan hebt ge een ruime keus : Abraham , Hagar en Loth, Isaak, Abimelech en Jakob hebben achtereenvolgens ver- schijningen van engelen gehad; de eerste heeft henopeen versch geslacht kalf en ongerezen koeken onthaald; met Jakob heeft een hunner den geheelen nacht gevochten en hem eindelijk de rechter heup ontwricht, waarom wij im- mers nog tot op den huidigen dag het achterdeel van ge- slachte dieren niet mögen eten. Hebt ge nu nog geen en- gelen genoeg? Wilt gij ze nog meer lichamelijk hebben, welaan : aan Bileam is een engel versehenen en de ezelin heeft hem het eerst gezien; Jozua aanschouwde een engel 131 met een vlammend zwaard, en/ Simson's moeder kreeg twee malen een verschijning van een engel, eer zij haar groot, goddeloos kind ter wereld bracht. Engelen versehe- nen aan Samuel, aan David; aan wie niet? Verlangt ge een geheele hofhouding van engelen? In het eerste hoofd- stuk van Ezechiel komen ze in groote menigte voor. Eens heb ik wijlen Akosta hooren zeggen, dat de engelen aan de hoven vrij wat gelukkiger waren geweest dan de tegen- woordige hovelingen, omdat zij vier vleugels en vier ban- den en, wat nog het beste is, ook vier aangezichten had- den : een menschen-, een leeuwen-, een ossen- en een arends- gezicht , dat zij naar verkiezing konden draaien naar den- geen, die hun het liefste was. Bedoelt ge engelen zonder lichaam? Welnu, daar staat immers geschreven (Ps. 104,4): »Hij maakt de winden tot zijne engelen." »Gelooft gij ook niet aan booze engelen?" vroeg Chisdai. »Gelooft ge en wederom gelooft ge? Wat staat er ge- schreven? moet ge vragen en, zooveel ik van onzen bijbel weet, Staat er geen enkel woord in van een satan of een duivel, zooals de christenen zieh dien voorstellen. De ge- schiedenis van Job is ook volgens den Talmud niet anders dan verdichting. Voor Gods aangezicht is alles goed, slechts ons menschen schijnt het kwaad toe ; daarom zegt dan ook de heerlijke Jesaja (45, 6^7): »Ik ben de Heer en niemand anders , die het licht formeer en de duistemis schep , die heil beschik en onheil werk; ik, de Heer, ben het, die dat alles doe." »Zouden er dus geen kwade engelen kunnen zijn?" »Neen. Het kenmerk van een engel is immers, dat hij Gods werktuig is en geen eigen vrijen wil heeft. Welnu» 9» 132 Indien de satan een gevallen engel was, die tegen God is opgestaan , dan zou men moeten aannemen , dat God in opstand tegen zichzelf was ?'* »De Midrash geeft een aardige verklaring van het ont- staan der kwade engelen," zeide Ephraim, die tot dusver gezwegen had. »Telkens als een engel in zichtbare gedaante op aarde wil verschijnen, moet hij eenige levenskracht in zieh opnemen , terwijl geen hunner langer dan zeven da- gen op aarde mag vertoeven. Eens hadden velen dit verlof overtreden en zooveel levenskracht in zieh opge- nomen, dat zij, hierdoor neergedrukt, zieh niet meer hemelwaarts konden verheffen en zoo ontstonden de duivels.. Hierop wordt ook gedoeld in Gen. 6, 2." »*t Möge een aardige verklaring zijn, maar is ze ook waar?" vroeg Baruch. »Hoe zou een engel de hem gestelde wetten kunnen overschrijden ?" »En dus gelooft gij niet aan het bestaan van booze en- gelen?" »Komt ge mij daar al weer met uw: gelooft ge? aan," antwoordde Baruch driftig; »gij weet even goed als ik, dat het dagelijksche kadischgebed in de Synagoge daarom in de Chaldeeuwsche taal gedaan wordt, omdat de booze engelen dien tongval niet verstaan en dus geen tegen- spraak bij God daartegen kunnen verheffen. Gij weet even goed als ik , dat de satan door het schopharblazen i) op Nieuwjaarsdag in verwarring wordt gebracht, waardoor men Israel een voorspoedig jaar hoopt te verzekeren." . i) Een soort van hören, waarop geene melodien, maar slechts enkele tiillers en afzonderlijke noten worden geblazen. Misschien wel vroegere veldsignalen. 133 Ephraim bracht nu het gevoelen van den grooten ge- leerde Maimonides te berde, die de verschijningen van ^ngelen voor profetische gezichten hield. »Dat grenst aan ketterijl Dat is zeer te venverpen!" riep Chisdai. »Ik ben 't volkomen met u eens," stemde Baruch hem met een zonderlingen glimlach toe. »'tZijnnietsdan dwaze en ijdele praatjes, als Maimonides zijn eigen verzinseis met de Schrift in overeenstemming wil brengen en de boven- natuurlijke openbaringen als droomgezichten wil verklaren. Dat is halfheid. Hij heeft den moed niet om te zeggen : zöö leert de schrift en zöö leert het verstand." Baruch hield op , plotseling tot besef komende , hoever hij zieh had laten vervoeren. Hij las nog een paar bladzijden en verliet daarop spoedig het vertrek. »Daar gaat hij ," zeide Chisdai tot Ephraim ; »hij zal nog een tweede Akosta worden." »Ge hebt hem op een slimme manier tot allerlei booze gezegden weten te verleiden ," antwoordde Ephraim ; »laat hem zijn gang gaan." »Neen," hemam Chisdai, terwijl hij met de woorden van den Talmud besloot : »ingodsdienstzaken moetde eene Israeliet borg blijven voor den ander. Op mij , op u , op ieder onzer drukt de last der zonden , die hij begaat." Neu- riend verwijderde hij zieh. ACHTSTE HOOFDSTUK. DE KABBALIST. In de avondschemering zaten Baruch en Mirjam bij elk- aar ; de oude Chaje vertelde hun een zonderlinge ge- schiedenis. »Weet ge 'tnog niet? Onze schoonmaakster ^ de oude Elsje, is van nacht zoo akelig aan haar eind gekomen. 't Wordt mij groen en geel voor de oogen, als ik bedenk, dat ik soms uren lang bij haar heb gezeten ; wat had ze hier niet al kunnen aanvangenl Vroeger, ja, toen hoorde men wel eens meer van wonderen; mijne moederheeftmij dikwijls verteld, dat er in de Synagoge te Warschau een brand was uitgebarsten , zöö erg, dat de vlammefl al de vensters uitsloegen, maar dat de rabbi , die een groote 'RdäX'Schem i) was, er een perkament, met allerlei ge- heimzinnige woorden beschreven, had ingeworpen, waardoor zij plotseling gebluscht werden. Goddankl Ook in onze dagen staan er nog wel eens vrome mannen op , die de schedim 2) in bedwang kunnen houden." »Ge vertelt zoo verward, ik begrijp er niets van," merkte Mirjam aan. — ^— ^— ^^— *Ä— • i) Duivelsbezweerder. 2) Duivels. 135 »Bij den slager heb ik het geheele verhaal van de zwarte Gudula gehoord ,'* ging Chaje voort ; »haar zuster , weet ge , dient bij den vromen rabbi Isaak Aboab. Nu kent ge Sara, zijn dochtertje, wel; zoo'n allerliefst kindl Ik heb altijd angst gehad, dat 'tnog eens betooverd zou worden; en zie , nu omstreeks een jaar geleden, krijgt ze onverwachts een koolzwart gelaat en in plaats dat ze, zooalstotdusver, ieder vriendelijk te woord staat , brengt ze de wonderlijkste taal uit, zooals men, zoolang de wereld heeft bestaan, zeker nooit uit den mond van een vijftienjarig meisje heeft ge- hoord. Ook trok zij met de armen en de banden, evenals iemand , die aan de jicht lijdt ledereen zeide natuurlijk , dat zij behekst was en dat er een sched in haar was ge- varen. Dokter noch apotheker kon hier dus baten. Rabbi Isaak heeft dagen en nachten achtereen gebeden en geweend, dat het een steenen hart zou vermurwd hebben. Sederl dat ongeluk hem is ovefkomen , heeft hij van den eenen sabbat tot den anderen gevast en alleen *s nachts een bord soep en een paar vijgen gegeten. Gisteren avond tusschen licht en donker is hij naar het Mikwe i) gegaan en heeft. zijn lichaam negen malen ondergedompeld en, thuis komende, heeft hij zijn doodshemd aangetrokken en een stoel uit de Synagoge laten halen. Nu moesten vier mannen hem te hulp komen , om zijne dochter hierop te binden , daar de sched er zieh met geweld tegen verzette. Toen alle vreemden het huis verlaten hadden , heeft hij den hon- derd en dertigsten psalm aan alle deuren en vensters be- vestigd en elk der huisgenooten op het hart gedrukt, dien i) Reinigingsbad. 186 ganschen nacht niemand binnen te laten , en zelfs geen deur of venster te openen , indien men niet plotseling wilde doodvalleri. Vervolgens stapelde hij een menigte heilige boeken rondom Sara's stöelop, bijna even hoog als zijzelve, en nam een blinkend slachtmes zonder hecht ter hand , waarmede hij negen malen een kling boven haar hoofd trok. Het kind rochelde luid. Nu legde hij haar een met heilige spreuken beschreven perkament op den härtkuil en plaatste het slachtmes links van haar stoel. Toen opende hij" de heilige käst , die in een hoek van de kamer stond , nam de Thora in den linker-arm, opende met de rechter het raam , legde de heilige bladen schielijk op de tafel , waar zes zwarte waskaarsen brandden., boog er zieh over- heeil , wierp zieh op de knieen en riep God en alle engelen op zulk een hartverscheurenden toon aan , dat ieder , die het hoorde , een rilling over den mg liep. Eindelijk nam hij de schophar en blies hierop , alsof 't nieuwjaar was ; ieder dacht , dat de Messias in aantocht was. Nauwelijks had het middernacht geslagen, toen er aan de deur werd geklopt , alsof twaalf hellebardiers er met hun kolven tegen sloegen. »Döe open — ik smeek u , doe open — heb medelijden , ik moet sterven — doe open , ik ben het , 't is Elsje — doe open !" Zoo komt men daar buiten roepen en jammeren, en nu begint de sched in Sara weer te schreeuwen en te kennen , dat men het tien huizen ver kan hooren. Niemand dürft openmaken. Rabbi Aboab heeft voortdurend gebeden en geschreid en God en alle engelen aangeroepen , zoodat de stem hem bijna begeeft. Eindelijk is het buiten stil geworden , ook Sara is bedaard en als men näar haar kijkt, loopt haar een vloeistof, zoo zwart 137 als inkt, uit het rechteroor, en midden op het mes , dat ^straks geheel schoon was , ligt nu een droppel bloed. God zij geloofd I zegt rabbi Aboab , mijn kmd is gered ! Sara wordt naar bed gebracht en heden morgen Staat ze zoo frisch en gezond op als ooit te voren ; ze weet niets van al hetgeen er met haar is voorgevallen , maar denkt , dat ze een geruime poos achtereen geslapen heeft. 138 »Kom , steek een licht aan /' zelde Banich opstaande ; »we moeten dat geval onderzoeken." Met sidderende hand ontstak Qiaje de kaars in de lantaren en rustte niet, eer Baruch zijn thephillin i) in de hand had genomen, opdat geen booze geest macht over hem zou hebbett. Mirjam ging öok mede , daar zij liever niet alleen in de kamer wilde blijven , en zelfs Baruch kon een lichte huivering niet on- derdrukken , toen hij de zoldertrap opsteeg. Hier aange- komen , zagen zij een oude käst , die reeds lang op drie pooten had staan waggelen , op den grond liggen. »Dät was het dus!*' riep Baruch lachend. Daar kwam een zwarte kat van achter de käst voor den dag springen en vloog het dakvenster uit. »De Heer zij ons genadig ^ — Elsje !" riep Chaje , terwijl zij de lantaren van schrik uit de hand liet vallen. Nu tastten alle drie in het don- ker rond en maakten zieh zoo schielijk mogelijk uit de voeten ; recht pluis was 't daar toch niet ! Chaje en Mirjam hielden ieder een rokspand van Baruch vast en zöö ström- pelden zij de trap af. Aan dit onbeduidende voorval in zijn eigen huishechtte Baruch niet meer gewicht dan het waard was , maar die geheimzinnige geestenbezwering van rabbi Aboab versterkte hem in het besluit om, het kostte wat het wilde, in de geheimen zijner leer te worden ingewijd. De Kabbala, waarvan men altijd slechts met ontzag en fluisterend sprak, bevatte wellicht de oplossing van alle vragen en twijfelin- i) Gordels met gebeden en amuletten , spreuken uit de heilige Schrift bevattende. 139 gen ; de ingewijden wisten waarschijnlijk alles wat hij be- geerde te weten. De volgende ds^ was een donderdag en tegen den mid- dag begaf hij zieh naar rabbi Aboab. Deze was een man in de kracht zijns levens > met een stevig en gezond uiter- lijk. Het vele vasten had hem weinig nadeel toegebracht, want hij zag er nog weldoorvoed uit ; het ronde gelaat met de gevulde , blozende wangen en den zwarten tot op de borst afhangenden baard kon zelfs schoon genoemd wor- den en werd alleen door een groote wrat boven het linker oog ontsierd, die, als hij sprak, maar vooral als hij lachte,^ zieh heen en weder bewoog. De rabbi ontving Banich vriendelijk , doch toen deze met zijn verlangen voor den dag kwam , antwoordde hij ronduit : »Neen, dat gaat niet. Weet ge niet, dat rabbi Saloma ben Adereth op straf van verbanning verboden heeft, iemand vöör zijn vijfentwintigste jaar in de Kabbala in te wjden?" Baruch liet zieh echter niet zoo schielijk uit het veld slaan en drong op zijn verzoek aan. »Weet ge ook," luidde het thans, »dat indien ge, wat God verhoede I slechts de minste wereldsche bedoeling bij de Studie der Kabbala hebt ; indien slechts e^ne onheilige gedachte daarbij in uwe ziel opwelt, uw eigen leven en dat van al de uwen in groot gevaar verkeert ? Zoudt ge dit op uwe verantwoording willen nemen? Dürft ge dit wagen ?" »Ja I" antwoordde Baruch vastberaden. Zwijgend nam de rabbi hem bij de linkerhand en liet zijn oog vorsehend längs de fijn besneden lijnen daarvan gaan; daarop streek hij hem het haar van het voorhoofd en staarde hem een geruime poos in het gelaat. Peinzend 140 liep hij het vertrek eenige malen op en neder ; ernst en zachtheid , alles wendde hij aan , om Baruch van zijn voor- nemen af te brengen. De jongeling was bijna tot tränen geroerd , niettemin bleef hij bij zijn besluit. »Wel nu , het zij zoo !" zeide de rabbi eindelijk ; »ik vrees , dat gij u anders alleen in het gevaar begeeft en er in omkomt; dan is 't in allen geval beter, dat ik u den weg wijs. God zal mij in de waarheid leiden. Kom van- daag na het avondgebed bij mij.'* De dienaar der synagoge Elasar Merimon kon zijn ver- bazing niet onderdrukken , toen hij den jongen Espinoza met den rabbi naar het Mikwe zag komen. ^Sckalom Alechem , i) rabbi Baruch I" dus begroette liij hem met een nieuwsgierigen grijnslach. Aboab beval hem , voor ieder te verzwijgen , dat Baruch zieh hier be- vond, en zieh thans te verwijderen, daar hij hem dien dag niet meer noodig had. Hij nam sleutel en lantaren van hem over en opende thans het gebouw , dat in den vorm van een toren was opgetrokken. Het matte schijnsel der lantaren verlichtte de grauwe kale wanden en de houten banken in het rond slechts flauw. Midden in het ronde vertrek was een diepe opening , een soort van put aange- bracht ; deze vormde het bad. De rabbi prevelde een ge- bed en begon zieh te ontkleeden, terwijl hij de hierbij voor- geschreven regeis trouw in acht nam. Nog was hij hier- mede niet geheel gereed , toen hij de lantaren opnam en* met snelle schreden de dertig steenen trappen van het bad afging. »Uit de diepte roep ik tot God , Hij verhoort mij i) Vrede zij met u. 141 in de mimte 1" riep hij luidkeels en zijn stem steeg hol eil spookachtig uit den put op. Baruch beefde van het hoofd tot de voeten, terwijl hij luisterde, hoe hier eene ziel in den stillen nacht en uit den koelen schoot der aarde God om hulp en verlossing aanriep. De rabbi zette de lantaren op den ondersten trap van het bad en stortte zieh in het water , dat om hem heen mischte en plaste. Dit hooren- de , boog Bamch zieh over den rand van den put en liet negen malen , zoo dikwijls de rabbi het hoofd uit het wa- ter ophief en weder onderdompelde , zijn ^koscher f (rein) in het zwak verlichte geweif weerklinken. Half aangekleed en met gedekten hoofde kwam de rabbi weer te voorschijn ; zijn lange baard droop nog van het water en zijn kletsnatte hären gaven een woeste uitdmkking aan zijn anders zoo vriendelijk gelaat. Hij overhandigde Baruch een boekje , dat een gebed bevatte; als men in levensgevaar verkeerde, mochten de verschillende namen der engelen , die hierin voorkwamen , niet met mond en tong uitgesproken , maar alleen gedacht worden. Bamch sidderde van angst , terwijl hij in de duistere groef afdaalde ; zijn knieen knikten, doch hij verzamelde al zijn moed en wierp zieh schielijk in het water. De rabbi bewees Bamch nu denzelfden dienst als deze hem had betoond ; ook hij riep negen malen het woord der reiniging naar beneden in de diepte. Zwijgend verlieten beiden het Mikwe, Op straat geko- men , waar de volle maan haar schijnsel wierp , bleef rabbi Aboab eensklaps staan, bewoog herhaalde malen het hoofd heen en weder en tuurde steeds naar de lange schaduw , die al zijne bewegingen navolgde. Daarop sloeg hij de oogen hemelwaarts en sprak de anders slechts bij betont- 142 waken gebruikelijke spreuk : »Ik dank u, levend en eeuwig koning , dat gij mij door uwe waarachtige en groote ge- nade mijne ziel hebt teruggegeven." Baruch durfde niet vragen , wat dit alles beteekende, en waarschijnlijk zou rabbi Aboab hem toch nog niet hebben medegedeeld, dat de Kabbala leert, dat ieder, die in den »nacht des tee- kens" i) zijne schaduw voluit in den maneschijn ziet, ge- durende het loopende jaar niet sterven zal. Rabbi Isaak Loria had in dien nacht zijn schaduw zonder hoofd gezi^ «n stierf op den laatsten dag des jaars. Rabbi Aboab was zeer opgeruimd , terwijl Baruch den avondmaaltijd met hem gebruikte. De nieuweUng in de leer wachtte zieh wel , zelfs niet van ter zijde naar de schoone Sara te zien , bij wie de booze geest was uitge- dreven , en die nu , terwijl zij de verschillende spijzen op- droeg , beschroomde blikken op den bleeken jongeling wierp, Wiens roem reeds door de gansche gemeente verbreid was. De gastheer bleef lang aan tafel zitten en vperde eerst laat in den avond zijn gast naar zijne studeerkamer, waar hij de Thora uit de heilige käst nam en dat gedeelte ont- rolde , waarop de tien geboden geschreven stonden. Baruch moest nu de rechterhand hierop leggen en hem de volgende woorden nazeggen : »Ik roep u aan , God , Almachtige , Raadselachtige, die de verborgenheden van uw wezen onthuld hebt aan Adam, Henoch , Abraham en Mozes , welke ze aan ons tot op den huidigen dag hebben ovctrgeleverd. Laat uw heilige geest over mij komen en geleid mij , opdat ik niet struikele op i) Omstreeks den 27sten September. 143 <ien weg, dien ik bewandelen wil. Indien ik ooit zondig tegen uwe verborgenheden , mögen mij alle rampen en ei- lenden ov^rvallen , möge ik verschrikken voor mijne eigen schaduw , möge mijn tong verdorren , mijn ingewand ver- drogen, het licht mijner oogen gebluscht worden, mijnadem gif worden , opdat hij al mijne dierbaren , zoodra ik hen nader , doode , möge gras groeien voor de deur van het huis mijns vaders , omdat geen voetstap haar meer betreedt ; en evenals ik hier voor het tijdelijke veirloren ben, mögen alle kwalen der Gehenna ook in de eeuwigheid over mij komen. Daarom, o Heer, geleid mij, opdat ik rüste on- -der de schaduw uwer vleugels en mij verbeuge in den glans uwer heerlijkheid , Amen 1 Amen 1" Een rilling voer hem door de leden en zijn lippen ver- tleekten , toen hij deze woorden ten eind had gebracht. 