title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: De dood volgde kort daarop. Bij het openen van het lichaam vonden wij de vaten der maag, en in zondere die van den ingang der maag ongewoon uitgezet door een zwart polipagtig bloed, waarbij men ook knoestachtige verhardingen en ontstoken vlakken zag. Evenals dit kind, bevinden zich ook allen, die met dit ongemak, het welk bij dezelfde zo moeilijk te spelen is, aangetast zijn, in een groot gevaar, Zo draagt er een schoon van weinig belang schijnende, ziekte bijkomt. Bij de vrouwen zijn de Infarctus van de eerste soort veel zeldzamer dan bij de mannen. Men vindt ze meestal in de vaten der maag, der baarmoeder en in derzelver holten. Daartegen zijn zij meer aan de slijmafgelegen. Ik zal hier onder aanmerken, in hoe verre de een lichaamsgeveldheid meer dan de andere tot de Infarctus geneigd is. Ik weet mij geen ziekten en toevallen te herinneren, welke niet uitsluitend van de Infarctus voorkomen, ten minsten, die er niet door verergerd of hardnekkiger door gemaakt zouden kunnen worden. In tegendeel ben ik dikwijls verwonderd, wanneer de in menigte verzamelde Infarctus zulke geringe toevallen verwekt hebben, dat men er daarvan weet zou kunnen afnemen; En evenwel zijn de Infarctus op een zeer verfchilde manier voorkomen. Lende wijze in staat, om aanleiding tot een grote wanorde in het lichaam te geven, 14 Voor eerst voelt de verstopping van meer of minder vaten in den onderbuik aan de geregelde en vrije loop van het bloed door. Hieruit ontstaan dan wanorde in de werkingen, in de afscheidingen en ontlastingen, en veelerlei bekende kwalen en gevolgen. Wanneer de verstoppingen zich eenmaal in verschillende vaten verspreid, de infractus haren zagen afgelegd hebben, en de krampachtige samentrekkingen, oprichtingen en belletende winden in de darmen, gelijk gemeenlijk plaats heeft, dan zijn bijgekomen, wordt het vloeibare bloed gedwongen met geweld in de nog open zijnde kanalen te dringen, en in de afgelegene delen, de borst bij het hoofd een zwaarwijdte te geven tot tegenstamateurlijke ophopingen en uitzettingen. Hieruit kunnen reeds en eeuwen van toeval verklaren. 10000. 6 Ten tweeden malier, het dikwijks aan van vastzittende infractus in de vaten, doch veel meer van die, welke in de darmen verplaatst zijn, onzorgvuldig verdeeld losgaan, zich bij het bloed mengen, deszelfs gehele infarct onttarten, en daar, als vreemde lichaamen, die in onze natuur niet kunnen overgaan, gelegenheid tot een algemene wanorde geven, of dat zij, met hetzelfde in een achterkeren omloop gebracht, naar verschillende ingewanden geleid worden, en in diezelfde in het begin nog beweeglijke; doch dikwijls gevaarlijke infractus veroorzaken. Als diverse bij voorbeeld de milt en de lever treft, ontstaan er waterzucht, geelzucht, melancholie, en v. nemen zij derzelfere loop naar de long, dan is aanstootigheid, longtering en ontsteking de gewone gevolgen; zo is de hersen er door aangetast worden, volgt er hoofdpijn en ijlerheid v. doch zodanig zij gelukkiglijk naar de huid gedreven worden, welken weg zij zeer dikwijls, inzonderheid bij het darmkanaal, nemen, komen er allerlei vlekken, uitvloeiing, en zweeren te voorschijn; als deze van de infractus afgelegen delen huijen uitgang door denieren zoeken, ontstaan er verrassende wijzen zij glad zijn, grauel ensteen, of deze stoffen ontlast zich in groote menigte met de pis, als zij naar de gewrichten gaan, veroorzaken zij klachten, podagra v. zo zijn zij in menigte in de slokdarm worden verplaatst, dan verwekken zij benauwdheid, pijn in het lichaam v. en z. naderhand ophouden. In de longen vormen zij steentjes, en leggen den grond tot longtering, en in andere ingewanden tot veelerlei andere ziekten. Soms verlaten de vloeibare ongemakken derzelve plaatsen aan om in een andere verwoestingen aan te trekken. Zo zijn. Verder, loofde omstandigheden, prikkelen oorzaken; een tevens gepaard gaande, kwaadstaandheid, die zij, naar de plaats overbrengt, waar dan hun gewoon loop heeft, gelijk de jicht naar de gewrichten, en een algemene heerschende ongevoeligheid, die hun kwaadaardigheid een langen tijd aan een plaats van het lichaam doet voelen. Ten derde kan de damp, die van de gistende infectie opstijgt, aan de zenuwen irriteren, en door het hele lichaam verspreid is, gelijk ik reeds gezegd heb, veel ongeluk staan. Ten vierde wordt de medelijden van de zenuwen, welke in den buik door scherpe gewrijf of door derzelve drukking geprikkel worden, zelfs in de afgelegenste delen schriklijke pijn prikkelen, voor velen de grootste kwaal. Ik zeg voor velen, omdat ik dikwijls getuigen ben geweest, dat de infectie, hoewel ten uiterste scherp en in groote hoeveelheid, bij de meesten zulke ontroeringen niet veroorzaakt hebben, terwijl een veel zwakker kwaad stoof, en zelfs in geringe hoeveelheid, bij sommigen aandoenlijke, of door een eigen gevoeligheid verschillend, personen veel heviger uitwerking heeft gehad. Ten vijfde kunnen de ingewanden, die met de infarctus bezwaard en daar door zeer uitgezett zijn, door derzelver drukking de nabijgelegen hinder- lijk en ten hoogste nadelig worden. De kronkeldarm geeft inzonderlijk tot dit ongemak aanleiding. Ik heb verhalen gehad over gevaarlijke toevalen daarvan ontdekt, welke niet anders konden worden weggenomen, dan na dat deze darm van een grote menigte verharde vleesmatige vuiligheid, welke dikwijks in groote ballen, die zo hard als steenen waren, gevormd was, voornamelijk door klaarteeren ontlast werd. Zo heeft Horst (Tom. II.) bij een grijsaar, die jaarlijks met een kolek was gekweld geweest, na zijn dood, vele zulke ballen, aan de kronkeldarm vast gegroeid, gevonden, welker volkomen vernietiging door de dood belet was. De heer THEDEN (Beobachtungen und Erfahrungen, II. Th.) en F. HOFMANN (Med. ration. P. P. de morbis inf. ob.) hebben insgelijks de dood op deze voort van infarctus zien volgen. De aanmerking van de laatste, welke hij tot waarschuwing van Geneesheeren die deze gevaarlijke oorzaak zo weinig in acht nemen, bekend gemaakt heeft, is te merkwaardig, dan dat ik derzelve hier geen plaats zou geven. Een meisje van acht jaar, met moeilijk watermaken gekweld zijnde, kreeg een voort van pisvloed, welke de Geneesheeren, die in menigte geraadpleegd werden, door zamentrekking van geneesmiddelen en het al te veelvuldig gebruik van tinwater van rhabarber en van het elixir van CLAUDE zochten te stilten. Doch het ongemak nam meer de overhand. Men bespeurde etter in de pis, en de lijderes stierf aan een uitgaande koorts, Bij het openen van het lijk vond men de kronkeldarm, te tweeënhalve, met de hardste vuiligheid zo sterk opgevuld en uitgezet, dat zij zich tweemaal zo groot als naar gewoonte vertoonde, en de linkenier, welke door de kronkeldarm gedrukt was, onnatuurlijk groot en ten deele verhard. Voor weinige dagen werd mij het onverwachte overlijden van een jongetje van zeven jaar gemeld, met een dergelijke ziekte beheerst, waarover ik, een paar maanden geleden, een weinig te laat geraadpleegd werd. Hij had een ware pisopstopping, welke tot een valsche dreigde over te vallen, en veroorzaakt was, doordien hij zijn water zuur-bruisende opgehouden had. De oorzaak was blijkbaar, doch ook tevens bedrieglijk genoeg; de gevolgen van de geweldige uitgezette blaas moesten er de naaste van zijn. Echter was zij mij niet voldoende. Loosheid, treurigheid, dofheid, die merk buitengewoon vlugheid en fehranderheid, afwisseldend; met pijn om het gebied van de navel; hardlijvigheid; walging of onverzadigde honger; met melkachtige pis en andere toevallen, welke ik weet kennen, maar waarvan ik onder andere geen spoor kon ontdekken. Ik schreef dus, behalve versterkende middelen, welke uit- en inwendig moesten gebruikt worden, ook losmakende en uitdrijvende middelen voor; inzonderheid beval ik het frequent gebruik der viscerale klysma's aan. In het eerste gebruik dezen geen merklijke tegengeny de natuurlijke ontlasting, toch in het vervolg een sterkere afloop van slijmachtige stoffen. Eerst gingen ongelijktijdige dikke, lange en harde stukken drek af, daarop volgden nog harder ballen, die niet dreigend verbrand waren, ter grootte van ronde aardappelen. Naderhand volgden vreeslijke braken van een bruin water, en een lelijke, zeer taai, leemachtige slijm van allerlei kleuren, en op diezen verfijnden maanalen van dergelijke stoelgangen. De moeilijkheid in het water maken hield weliswaar op, doch in plaats daarvan maakten allerlei toevallen van de hypochondrie de lijder drooggeestig en steeds zwakker. Toen deze toevallen nu ook verminderden, de vorige levenskracht weer terug en dan weer vertoonde, en men een gegronde hoop op een volkomen genezing kon scheppen, volgde zeer snel de dood. Doch, met welke omstandigheden is mij nog onbekend. Terwijl ik dit schrijf, word ik bericht, dat een Kind van anderhalf jaar, hetwelk ik voorleden jaar door het uitdrijven van den zwarten deeg en de flijm, van hevige stammen bevrijd heb, onder den pijnlijke afgang van dergelijke harde ballen, vorige dagen overleden is. „Bonner. (Sepulchretum p.:866.) brengt ook een geval bij van een driejarig kind, hetwelk van aanhoudende hevige pijn, die dodelijk scheen te zijn, door het gebruik der kauw, welke vele kleine balletjes, die meer een vlies overtrokken en met vierkant bloed en etter, gevuld waren, uitdreef, binnen drie dagen volkomen hersteld, werd. Uit dit alles zal men zeer ligt de mogelijkheid zien, dat gelijk ik boven beweerd heb, uit een bron ontelbare ongeveel van verschillende soort, kunnen voorkomen. Ten minsten heb ik de volgende ziekten en meer anderen, die mij nu niet te binnen schieten sinds ruim dertig jaar, niet eens, maar verstreken van dezelven vijftig en honderdmaal wit den grond genezen, enkel door de Lijders op die wijze, die de zinnen zeer aan doet, van de Infarctus af te helpen. Het zijn deze ziekten en ziekten van den geest, de daartoe behorende hypochondrie, opstijgingen, vallende ziekte, stammen, krampen, sprekooghinder, zinloosheid, zinvang, nachtmerrie, nachtwandelen, slaaptekort, verdraaiing van den hals, moeilijk slikken, verlengde halsgezwel, kwijning e.z. 50 Di. uitzinnigheid en zwaarmoedigheid; 'allerlei soorten van hoofd- en oorziekten en z. v. ‚ aanhoudende en geregeld afwisselende hoofdpijn op ‚ ongeveer verschillende plaatsen , vogtige en droge ogen, grauwe en zwarte staar, verschillende gehoorproblemen , verdoving, zwijmeling, slapziekte , slaploosheid , beroerte , lamheid en z. v. borstkwalen, engborstigheid, bloedvloeien , longziekte ; ziekten van de onderbuik, kolieken van verschillende soort, met toevallen van koliek van Poitou, drekbraken, buikloop, hardlijvigheid, wind- water- en geelziekte, nierwee, allerlei ongemakken in het water maken, pisvloek, breuken; huidziekten , allerlei uitvallen en zweeren, kwaadaardige kliergezwellen , melancholie , scrobuleus , pijn en zwelling der gewreken ; overvloedige bloedvloeien , wanorde der natuurlijke processen, onvrugbaarheid , miskramen enz., koude influenza , koortsen, heete ziekten, ik heb de zenuwziekten , inzonderheid de vallende ziekte , zo dikwijks uit de intestinum, voornaamlijk de slijmerige gelijk ook de zwarte gelle, uit de verstooping der darmverwijfdklieren, en daaruit ontstane, opgezwollen koortsen, schoon veel meer bij kinderen dan bij volwassen lieden zien ontstaan, dat ik ondertwintig zulke Lijders er nu eenmaal bij de welken ik een ander oorzaak te bestrijden had. Het verwondert mij derhalve, dat de heer Tissot , deze schrandere waarnemer, wien zulke gevallen immers veel meer, dan mij, zijn voorgekomen , in zijn verhandeling over de zenuwziekten, van deze gewichtige en algemene oorzaken zo weinig en vlugtig in het voorbijgaan gewag maakt. Ik heb de zeer zeldzame flagadergezwel (Aneurysma) der inwendige deelen meestendeels, wanneer er geen blijkbaar uitwendig geweld voorafgaat is, met grond van de Infectie moeten afleiden, en het volgende geval heeft mij in mijne gedachten versterkt. Een heer van vijftig jaar klaagde over allerlei kwaailijnen der hypochondrie, voornaamlijk over de benauwdheid, drukking op de borst en dikwijls weerkomend geweldig hartkloppen, welke toevallen door het gebruik der visceraalkliesteren zeer verminderd werden. Deze bedrieglijke stilstand maakte de Lijder zorgeloos. De geneesmiddelen en de leefregels verwaarloosde, begon hij zich weer dag en nacht door staatsbezigheden te verhitten en te vermoeien, en zich uitlijk aan al de moeilijkheden, die daarmede gepaard gaan, (en waarvoor een geest, aan het roer van de staat vereeld, alleen onaandoenlijk wordt,) bloot te stellen, met dit ongelukkig gevolg, dat hij, na een geweldige gemoedsbeweging, plotseling door zinneloosheid en krampen overvallen werd, onder welke hij ras den geest gaf. Bij de ontleding vond men in de onderbuik de vaten van het darmkanaal met dik en ten dele polijepakt bloed gevuld, en hier en daar in aderverwelvingen (Paralyse) uitgezet, doch in de borst een gezwel der groote flagader. TWEEDE HOOFDSTUK. Van de Oorzaken. De veranderingen van het lichaam nevens derzelver uitwerkingen, welken wij in het eerste hoofdstuk hebben beschreven, zijn zo veelerlei, zodanig, en zo zeer van elkander verschillende, dat er ook meerdere oorzaken tot derzelver voordraging moeten zijn. En deze zullen thans het onderwerp mijner verhandeling zijn. Ik beken echter mijne zwakheid, dat ik nog niet zo. verre gevorderd ben, om nauwkeurig en telkenste kunnen bepalen, welke van de gezondheid als de naaste of de afgelegenste te beschouwen is; welke de voorbereidende of de bepalende is; welke, het zij natuurlijke of zedelijke, in de genezing de meeste oplettendheid verdient, en welke van dezulken, die er nog bijgekomen zijn, voornamelijk in aan- merking moet komen. Maar, het is ook zulk een gemaklijk werk niet, een nauwkeurigen slagboom van oorzaken te maken, wanneer men er niet wijs uit kon worden, wie de vader, de zoon en de kleinzoon is, of in welke klasse men ze moet plakken; en wanneer de takken even zo wel tot wortelen kunnen schieten, als de wortelen tot takken kunnen opflaan. Hoe dikwijls word men niet in de verschuivingen van oorzaken, daar de oorzaak tot een werking, en de werking weer tot een oorzaak wordt in verwarring gebracht? Om dit te vermijden, zal ik mij niet aan de schoolse benaming der oorzaken krachtens, en alleenlijk zullen zulken aanvoeren, die ik door lange ondervinding heb geleerd kennen. In het algemeen geeft alles, wat den natuurlijken gezonden staat der vloeibare en vaste deelen des lichaams der wijze verandert, dat de vrije, geregelde loop des bloeds door deszelfs kanalen be- stoor en beïnvloed wordt, gelegenheid tot ontstaan van de Infarctus. Deze nadelige verandering kan nu de beide deelen tegelijk, of elk derzelven in het bijzonder treffen. Doch, daar de band tussen het bloed en deszelfs vat even zo nauw is als de band tussen de ziel en het lichaam, kan geen van beiden langen tijd kwalijk beïnvloed zijn, zonder dat het andere ook niet zoude lijden. Nu weet men, aan hoe veelerlei soorten van bederf het bloed bloot wordt beïnvloed. Die, welke de naaste betrekking op de beginfase van de Infarctus hebben, zijn, mijns inziens, de zulken, welken aan het bloed in het algemeen, en aan deszelfs ver- schil of galagtig gedeelte in het bijzonder, meer neiging tot het beïnvloeden en verdikken doen aan- nemen, of aan hetzelfde in feite een al te vaste kleverige zelfstandigheid geven. Deze kwaad beïnvloed- heid hangt van verschillende omstandigheden af: van een gistende stoof in de lucht, van een kwaad- sappigheid, die tevens beïnvloedende is, van dingen, die gelegenheid tot een verhinderde, traag loop des bloeds of tot deszelfs volkomen zelfstandigheid en zuiverheid geven, en van zulken die het van deszelfs vloeibaarheid beroven. Wanneer nu deze gebreken des bloeds en van deszelfs kanaalen een gemeende zaak maken, moet er des te eerder een algemene werkloosheid, een moeilijke, traag hier en daar verhinderde omloop, vervolgens een plaatselijke stilststand en verstoffing des bloeds (Stagnatio) en eindelijk een volkomen verstopking (Stasis), verdikkingen, verhardingen, gezwellen, aderoppattingen enz. van ontstaan. Een moeilijke zaak. De Lympha, welke een groot gedeelte van het weefsel (Serum) uitmaakt, heeft, gelijk men weet, een natuurlijke neiging, zich in lymf, vleesch, kraakbeen, beenderen enz. te verharden. Deszelfs fijne en vloeibare deelen kunnen zelfs in kleverig taaimod, en zo vast samenknellend lichaam ontaarden, dat het ongelooflijk zou schijnen, indien het niet door zekere ondervinding bewezen was. Er is veel meer gelegenheid tot verstoppen van onze vaatwegen dan men denkt. ZES VAN SWIETEN, Comm. Tom. I, ad Aphor. 64. Onder de oorzaaken, welke de weefwater- en galagtige deelen des bloeds dikwijks schielijk verdikken, rekenen voornaamlijk de giststof, welke op zeker tijden van het jaar in de lucht heerscht. Het is ons nog onbekend, wat voor een ding in de lucht het is, hetwelk zo veel onheil sticht. Diegenen, welken aan den invloed der maan op eb en vloed geen twijfel, zullen het juist zo vreemd niet voorkomen, dat zekere standen der planeeten, of de afstanden in derzelver dampkring, en door de zelfde in de naastvolgende zulk een verandering kunnen voortbrengen, dat onze groote en kleine waarden daarin moeten delen. Volgens de veertigjarige, daglijks opgetekende waarnemingen van den diependenkenden Hessen-Homburgische lijfarts BURKHARD, mijn voormalige achtenswaardige vriend, hebben Saturnus en Jupiter, wanneer zij bij voorbeeld malkander ontmoeten, of kruisen, een uitgebreide invloed op het lichaam uitgeoefen. Ik ben menigmaal verbaasd geweest, wanneer ik dit aanschouwde. zagen, dat het bloed, volgens een aangenomen gewoonte, nutteloos afgetapt, den eenen dag zonden enige gebrek was, en den volgenden dag, na een aderlating uit noodzaaklijkheid, bevond dat het bloed reeds met een spekachtige huid was bedekt. Deze kwaal werkt men voornaamlijk in de algemeen heerschende, fijne zinkinken en gal koortsen met en zonder ontkoken. Doch dezelfde kwaal geltenheid des bloeds vertoont zich ook, buiten de algemeen heerschende ziekten, vooral tegen het einde van den winter. Hoe veel lieden, die op het algemeen gezond waren, verbaasd niet, en te recht, wanneer zij na een aderlating om het dag- en nacht-eveningen hun bloed bezoorden van kleur, taam en met een dikke regens. Tegenover elkander staan, boven anderen eenen flinken invloed op het weer en de ziekten. Hij heeft mij, onder anderen, de laatste algemeen heerschende ziekte een half jaar tevoren voorspeld "met bijvoeging, dat deze ziekte gans Europa zou uitbreiden. Met dezelfde juistheid bepaalde hij mij den dag, waarop men een zwaar onweer zou hebben, het welk voor alle zieken, en voor naamlijk voor de jichtigen noodlottig zou zijn. Het onweer kwam niet alleen op den bepaalden tijd, maar ook vijf personen, die wel eerst met de jicht waren gekweld geweest, klaagden mij den volgenden dag, dat zij des nachts na het onweer verbazende jichtpijnen gehad hadden; een vrouw. kreeg er een lamme arm van. Toen ik hem kortlings sprak, raadde hij mij ernstig bij mijn Liijders op de dag, in welken een afvallig inevalt, oplettend te zijn, terwijl deze tijdflits zeer gevaarlijk voor hen was, doordien de gehele huid bedekt vonden, en iemand hun uit die hoofd de noodzaak van een herhaalde aderlaat, onder het ophalen der schouderen, te kennen gaf? Dezelfde gevoeligheid der vogten ontdekte ik ook bij veelen van dezulken, die geduurde de hevigheid van de ziekte geen aanvallen van koorts had gehad. Zonder twijfel hebben deze wel hetzelfde streng vergif ingeademd, doch het is niet scherp genoeg of in genoegzaam hoeveelheid geweest, om een koorts te wekken of de bescheten personen waren er zo vatbaar niet voor. Deze afmetting, zonder dat zij zich openbaarde, had gemeenlijk erger gevolgen dan de koorts nagelaten, wijl door de koortsige bewegingen de rauwe vogten gekookt, en grotendeels tot de ontlasting bevorderd werden. Het is derhalve waarschijnlijk dat misvorming in de levenswijze, of, het welk nog nieuw gebeurt, het gebruik van ongepaste geneesmiddelen, alsdan een schielijken dood zou kunnen veroorzaken. Deze wetenschap, waarin onze voorvaders zich veel meer bezig gehouden hebben (want reeds HERMANN, Landgraaf van Hessen, hield vier en twintig jaar lang, namelijk van 1623 tot 1647, dagelijks aantekening van de afstanden en herhalingen, en liet met de hand een breedvoerig, en voor die tijden zeer wel en duidelijk gefechterd boek, onder de titel: Deutsche Albrologie, hetwelk ik bezit, door den druk gemeen maken) schepte de heer hofraad BURKHARD meeste delen uit WILLIAM COX's Meteorologia, welke ERNST STAHL, in 1716, vermeerderd met enige aanmerkingen, zowel van hem zelf als van anderen, heeft uitgegeven. Doch door onvermoeid onderzoek leerde hij derzelver gebreken kennen, en bepaalde naderhand vastere regels. Te samen 69. Dit, dat dezelfde afmetting zowel het wei vogt als de gal, of derzelver weging te gelijk; kan verdikken, wijl dikwijls de slijm- en galziekten te gelijk heersen, en men enkele Lijders aan de koorts' de bedorven slijm en gal beurtlings ziet ontlasten. Doch het wei vogt kan ook alleen verdikken. worden en zijne kwelende hoedanigheid naderhand mededelen. Ik geloof, dat dit dikwijks plaats heeft. De laatste algemene hevige zinking; koorts was hier voorgegaan door een andere, gelijke, waarbij de Lijders een geweldige pijn in de dijen en het onderste gedeelte van den ruggraat, met en zonder koorts, gevoelden. Doch dezelfde kon in weinig dagen weggenomen worden, wanneer door laxatie en een poeder uit quinquenaar in room van wijnstokken gemengd, een zwarte, teerachtige vuiligheid ontlast werd. In de naderende hevige flikkende galziekten, die zich dan in de gedaante van familiek koorts en zijde-wee, en dan van maag of kinkhoest, en in deze nabuurfchap, als een gevaarlijke polippen-achtige keelontsteking, of als een heilzame buikloop naar roode loop zwemende, vertoonde, zag men, naast de groene gal, de zwarte en witte vuiligheid beurtelings en kort na elkander, doch de eerste in veel grotere menigte door den stoelgang lozen. En, 4 In de familiek koorts, de met een oud en een jonge keelontsteking en een gierst-gaten uitval gepaard was, werd de helder en donkergroene gal in zulk een menigte van boven en van onder gelooid, dat het mij onbegrijpelijk was, hoe deze in de ingewanden, voornaamlijk in die van de kin. Een gemiddelde persoon, in zulk een menigte en zo kwiek had kunnen aangevallen. Onder anderen braakte een kind van drie jaar, na het gebruik van braakwijn, binnen acht dagen, over de twee maanden van zulke Spaanse groenachtige gal, en loosde een dergelijke menigte door de stoelgang. En echter was het niet zeer ziek. Aan veel anderen heb ik, na verloop van drie tot zes weken, van den aanval der ziekte af gerekend, braakmiddelen gegeven met hetzelfde gevolg, en door de sterke ontlastingen van een groene, dikwijks zwartachtige, taamje gal, het zwellen van het lichaam, het welk bij veelen dodelijk was, en waarvan men de beletting van verwaasming enkel als een gelegenheid gevende oorzaak moest aanmerken, rassend gevoeld, en zommingen van den oever des doods gered. Men kan uit de verbazingwekende menigte gal, die zich in lichaamsdelen der kinderen verzamelt, afnemen, welke een menigte zich in de volwassenen kan vergaderen. En wie heeft in ons tijden, waarin men om het brood meer onbeschroomd is, niet ontdontervonden, dat de galrijkheid veel meer plaats heeft, dan de bloedrijkheid, en ook veel erger gevolgen kan hebben? De gelegenheid daartoe moet denkbaar reeds in het bloed liggen, waarin de galvloek door vele voorafgaande onbekende en bekende oorzaaken vermeerderd of meer ontwikkeld wordt. Onder deze kan men hoofdzaaklijk tellen eenen vervelende, mestende, loogachtige, dierlijke eetregel, gebrek aan groente, zuur- en zeepachtige spijs, verhittingen, sterke lichaams- en gemoedsbewegingen en oefeningen voor den geest; verminderde afvallen door de huid, den ontwikkeld, en witte hoofd- en menigvuldige verzameling in de galblaas en het gedarmte verzameld wordt. Deze tegennatuurlijke afvallen wordt, voornaamlijk bevorderd, wanneer de gal haarscherpe, vloeibare vorm begint af te vellen. Als dan prikkelt zij haar werktuigen tot afvallen ook voor sterker, werkzaamheid aan, verzamelt zij, even als de scherpe pis, in grootere menigte, en fluit zelfs, door haar taaiheid, voorzien de wegen tot weer opvulging haar vloeibare deelen. Een plaatselijke tegennatuurlijke verzameling heeft in de galblaas plaats, wanneer zij verflaagt. Om die reden vind men in de roodkoorts de galblaas half verlamd, ongemeen opgevuld en vergezeten, zodat tot ontlasting eene veel sterker prikkeling vereist wordt. Ik heb mij met voor dat bij deze galrijkheid zo lang opgehouden, om duidelijker te betogen, dat de gal een aanmerklijk aandeel aan verschillende vormen van inflammatie kan hebben. Doch de gal begint eerst haar kwaad uit te werken, en in inflammatio te gaan, wanneer zij den bovengemelde, tegennatuurlijke staat aanneemt. Want in haar natuurlijke, gezonde gesteldheid veroorzaakt haar geen bijzondere wanorde in het lichaam. Hoe dikwijls ziet men ze niet van. boven en van onder lozen, zonder dat men enige Pisweg z, v., zekere lucht trekkens, jaargetijden, eigen gezondheid, en lichaamsgevoelens die aan gal, of ook aan flijm bijzonder vruchtbaar, en voor derzelver ontaarding vat- baarder zijn. Ei Kentekens van haar tegenwoordigheid bespeurd heeft? Ik zelf behoef slechts mijzelf de bovenbuik te wrijven, om eenen galagtigen stoelgang, zonder enige enpasslijkheid, te weeg te brengen. Men kan de ontaarding der gal, behalven aan de heerschende giststof in de lucht, ook aan nog veel andere oorzaeken toevalt rijven. Volgens HIPPOKRATES doet een droog koude herfst, na een heete voorafgaande zomer, of een droog weer, na aanhoudende noordwinden, er ongemengd veel toe. In tegendeel moest men onze buitengewone algemene heerschende galziekte, welke zich reeds op het laatst van Sprokkelmaand openbaarde, aan de meest luine, natte, dikwijls zelfs koude afwisselende wintermaanden toevalt rijven. Doch denklicht was de voornaamste oorzaak te vinden in het gebrek aan vruchten en tijdige groente. Niet minder wordt de gal ontaard door de kwaag gevoelde van het bloed, hetwelk dik, kwalijk gemengd en met allerlei kwaadaardigheid besmet, of ook wel zuuragtig is, door een scherpe, zuur eigenschap, door een scherpe, zuur eigenschap, z. v. wiligheid in de eerste wegen, door het vertraagd verblijf in derzelver verzwakte vaten, en zigtbaarlijk door geweldige spiertrekkingen, door pijn, Nooodwonden, hevig geëmotioneerde gemoedsbewegingen en door vergiften. Dus heeft de damp van kool en de flamen bij vrouwen een braken van groene gal verwekt. Men kan niet ontkennen, dat menige kwaadaardigheid, als de jicht, de venusziekte, kropzweeren, z. v, behelven de scherpte, ook het gebrek hebben, dat zij de vogten tot het veranderen schikken. Die er nog aan twijfelt, of de gal en flijmy op deze wijze Ze van haar natuur afgeweken, gelegenheid tot de infectie kunnen geven, moet niet nauwgezet waargenomen; of het over het hoofd gezien hebben; dat op dergelijke veranderingen voor beide de vogels nadelig, en inzonderheid op zekere algemeen heerende ziekten de infectie dikwijks, onmiddelijk gevolgd zijn. Ik verblijde mij deswegen zeer, toen ik mijne ondervindingen in dit geval in de rat med. T. I. p. 135. van den heer Stoll bevestigd vond. "De langdurige ziekten, zoals de water- en geelzucht en de verwijdering van de verf uit de ingewanden van den onderbuik hebben ons", "ook hoofdzaak der heerende galkoortsen in den zomer, veel werkverfschuur." Doch die van het groot aantal der ftremmende oorzaaken overtuigd is, die zal mij ook enkel wegens de zodanig dikwijks weerkomende en algemeen heerende ziekten, verbijlen dat nog zoveel Kandidaten tot de Infectie daarvan bevrijd zijn gebleven. Onder de vergiftende stoffen, welke tevens de vogels verfijnen en de vezelen verdorren en samenknellen, moet men voorlopig rekenen de bereiding van het lood, Zo heb ik voor dertig jaar van het gebruik van wijn met loodzuur gezoet, zelfs bij zeer jonge personen, treurige gevolgen gezien, door gelegenheid tot ongeneeslijke Infectie te geven. De heer doctor Stoll geloofde om die reden, dat de Hollanders zelden de Infectie door den vervalschte rooden wijn op den hals halen. Veel wijnkappers aldaar hebben namelijk de strafwaardige gewoonte saam te varen den witte wijn, door er een roodvervaande stof in te doen, waarbij zij aluin mengen in rood te veranderen. Doch de beste geneesmiddelen kunnen dikwijls tot vergift worden, wanneer zij bijvoorbeeld te weegbrengen, dat de vezelen verdorren en stijf worden, het bloed tot vorming wordt geprikkelde, of wanneer zij zelfs reeds is blijven hangen, of zich in de eerste wegen verzameld heeft. Wanneer er derhalve al. Onder de oorzaken, welke de vogels fchielijk streemren en stollen, tel ik uitwendig geweld, als Tegen de wanordening in het lichaam, inzonderheid in de zenuwen, of inwendige gistingen en bewegingen ontstaan die dikwijks onmerkbaar zijn, en tot ontbinding en afheiding der verborgen ontaarding des bloeds dienen, en men aanstonds toevlucht tot koortsbas, taal, emulsion of tot zulke middelen neemt, die de kwalen alleenlijk verlagen, en de heilzame ontlasting-stuiven, en men dus de ware oorzaak voorbij gaat, doet men volstrekt al wat mogelijk is tot aangroei van de zwarte gal. Een oud Geneesheer placht deze handelwijze het koolbranderswerk te noemen, waarbij naar den uiterlijke schijn het vuur uitwendig geblust wordt, hetwelk echter van binnen des te sterker voordraagt, en het nog groene hout in zwarte koolen verandert. Dergelijke verwoestingen, welken met hulp, taal en inzonderheid met de koortsbas gewapende helden roemrijk aangeregt hebben, komen mij, eilaas! maar al te dikwijls voor. Ik zal hier onder eenige voorbeelden daarvan bijbrengen. Onder de oorzaken, welken de vogels fchielijk streemren en stollen, tel ik uitwendig geweld, als M — 75 Falen, vallen, zwaar vallen, flauwvallen, schuddingen, groote breuken, die ook gevolgen van infecties kunnen zijn; verder koud drinken in hitte, en andere verkoudheden van het verhitte lichaam, in gesluiplijkt schrik en grote vrees. Want hoe vaak, bij voorbeeld, heeft een schrik geen verhardingen in de borst op het ogenblik gemaakt? Ik herinner mij een treurig bewijs van de ongelukkige uitwerking van de vrees. Een bode werd door de struikrovers snel niet ver van de plaats zijner veiligheid, vervolgd, doch zodra hij op die plaats gekomen was, viel hij dood ter aarde. Bij de opening van het lichaam vond men in de nageladers weinig bloed in de bloedaders, meest gevuild, taai bloed. In het hartetasje was geen drop vocht; in plaats daarvan was hetzelfde van binnen en van buiten met groene schimmel bezet. Hierbij behoren ook de zware flauwwitten, de gevaarlijke afleiders naar de ingewanden des onderbuiks; in de koortsen de verplaatsing van de melk; de giystof, en van andere van buiten naar binnen teruggekeerde of gedreven verdorven, onzuivere vochtigheid van de schurft enz. Voort dan die dikwijks van faria verwekt wordt, en waardoor meermaals zekere ingewanden gevaarlijk opgezwollen en verhard zijn. Zo heeft de heer PLATNER gezien, dat bij een gewelddelige vrouw, na een gewelddelijke gevoelbeweging, de giystof van de gewrichten naar de lever verflood; dezelfde deed opzwellen, en naderhand braken, vandaar tien veroorzaakte. Ook heb ik zelf gezien dat de lever, na een lang vertraagde aanval van podagra, ongemengd opzwol, en daarna een borstwaterzweer den hoge strop volgde, die echter snel verdween met het levergezwel, wanneer de giyst in den arm schoot. Die er. dik en ontstoken van werd. Niet minder geven de zeer verminderde, weggebleven of belette, gewone en ongewone ontlastingen van het bloed, bijvoorbeeld door de maandelijke of door de kraamzuiveringen, door de aambeien. 2 v. gelegenheid tot een afwijking in deszelfs vrijen omloop; tot de scheiding van deszelfs andere lichaamdeelen, en daar door tot deszelfs verlaten voorraden van bederf, volgens tot de infarctus. Zij verplicht zich echter des te zekerer en schierlijker, wanneer deze kwelling, gedurende de ontlasting des bloeds; door schrik, verkoeling, verkeerde leefregels of door zwaren vermoeiende, schokkende en verdovende middelen veroorzaakt wordt, en het bloed reeds te voren een neiging tot verdikking gehad heeft. Ook bevorderen de nauwe klederen, keurslijven en de voetwaaier gebogen houding van sommige handwerkslieden en van de leerlingen, met een sterk aanleunen van de borst en den buik, in welk geval buiten dien de spijsvertering zeer zwaarlijk gescmd, de streming van het bloedde poortader. De kwade spijsvertering, waarvan dikwijls gebrek aan veerkragt en verteringsspellen en derzelver bronnen reeds de gelegenheid gevende oorzaken zijn, verwekt rauwigheden en deze veroorzaken oprijpingen, winden en krampten, welke de wanden van het darmkanaal tegengesteld uitzetten, de vaten drukken, zamentrekken en dienvolgens de geregelden loop des bloeds beletten. Volgens ontleedkundige gronden heeft men dit het meest in de twaalfvingerdarm en den kraakbeen darm te vrezen. Zo draagt de spijsvertering in wanneer order re is, wordt de cholesterolmaking ook gebrekkig. Dit gebeurt des te eerder, wanneer de gal, welke het meest toe doet om de vaste vereeniging van de slijm te scheiden en te ontbinden, de stof tot de cholesterol te verdunnen, en deszelfs waterige deelen met de oliëige te vereenigen, door zuuren. werkloos of op eenige andere wijze gebrekkig wordt. De chyligaat dan kwalijk gemengd, tot Scheiding geneigd, onzuiver, en, door de taamje Nijm, die zign de darmen dikwijls met dezelfde in-lijft, nog kleveriger geworden zijnde in de melkvetten over, blijft eindelijk ten dele de darmfischeelsklieren hangen, en doet ze zwellen, verstoppt ze en verhard ze. Deze kwaade staat der darmfischeelsklieren, dien men uiterlijk noemt, geeft niet alleen gelegenheid tot de Infarctus, doordien de taamje chyl aan het bloed, welk daaruit ontstaat, zijn natuur mededeelt, dienvolgens met de oorzaken van zijn verdikking behoort, maar dezelfde is ook een bron van ontelbare kwalen, inzonderheid van die der zenuwen, ten minsten maakt dezelfde andere ziekten, waarmede hij gepaard is, ten uitereinde hardnekkig. Hij verdient derhalve meer en met grootere oplettendheid dan tot hiertoe geschehen, in overweging genomen worden, wijl hij, wegens de weinig zekere tekens, die hem verraden, meestentijds over het hoofd gezien en niet waargenomen wordt, en wijl hij, volgens mijn ondervinding en die van andere Geneesheren, welke door ontledingen bevestigd zijn, veel dikwijzer, dan men zou geloven, de grondvesten der gezondheid doet waggelen, en zelfs de volwassen lieden niet verstoont, in welke lijken ik hem meermaals gevonden heb; Ik zal enige gevallen bijbrengen. Toen ik mij te Straatsburg in de ontledkunst oefende, bragt men een vrouwspersoon van achttien jaar uit het gasthuis op de ontledkamer, welke, zo men zei, aan de longterling overleden, en, om uit het onbemande maagdweefte te oordelen, —— hetwelk veelen aldaar voor een onding aanzagen, —— een onbevlekte maagd was. Na dat ik naar de aard van de ziekte vernomen, en eenige kliergezwellingen onder de oren en aan de hals bezoekt had, beweerde ik tegen de Hoogleeraar en Professoren, dat een verstoppering der darmfischeelsklieren de oorzaak van den dood was. Bij de ontleding werd mijn gezegde overtuigend bevestigd. Er kwam een ongemeen groot darmfisabel te voorschijn, dat met deels tot steen verharde klieren, ter grootte van muskaatnoten, bezet was. Nog heb ik na het openen van het lichaam eens jongeling van zestien jaar, die na de maagoperatie overleden was, de darmfischeelsklieren deels verstopt; en deels versteend en ontstoken gevonden. Maar bij kinderen, die na langdurige ziekteijd aan een uiterende koorts gestorven waren, ontdekte ik dergelijke kwaade gezondheid meermaals. Het is een algemeen aangenomen gevoelen, dat de verdikking van het bloed hoofdzakelijk daarvan afhangt, wanneer aan het zweet zijne vloeibare, dunne bestanddeelen op de een of andere wijze ontnomen worden; doch schoon deze den hoogen trap van waarschijnlijkheid heeft, is zij echter niet altijd op de ondervinding gegrond. Zij geldt alleenlijk onder zekere voorwaarden, die bij voorbeeld een extreme verhitting van den omloop des bloeds, waarbij deszelfs deelen, buiten beweging en vermenging graag zijnde, zichras van elkander scheiden, de vloeibare ontglippen, en de dikkeren zich samenvoegende vereenigen, of een anderzins taamheids of ontstekingagtige dikte van de vogen; of eenigen anderen hagelijke regen (des lichams vooronderstellingen. Deze gaan dus te verre, die alle tegengestelde afstand van het waterige van het bloed telt kans voor de eerste oorzaak der verdikking houden. Ik heb ontelbare zwakke, anderzins gezonden personen gezien, welker bloed, na zeer sterke en lang aanhoudende ontlasting van pis; zweet en stoelgang, zo dun en waterig was, dat men er door middel der koortsbast, van het ijzer, van de flakken e.z. v. een dikker zelfstandigheid aan moest geven. Onder anderen kreeg ik voor dertig jaar kennis aan eenen geleerden Geestelijke, welke, uit al te verregaande bezorgdheid voor zijn gezondheid, alle nachten, des zomers en des winters, zo sterke zweette, dat het zweer telkens het geheele bed doordrong. Daarbuiten nam hij alle vierdejaars een purgaatje, gebruikte in het voorjaar altijd bloedzuiverende kruiddranken, en liep elke dag en nacht veertig minuten. ning zijn wateragtig bloed aftappen. Desniette- genftaande bevond hij zig wel, was zeer gezet'en had eene goede koleur, doch daar bij ongemeen te- der. Ik had' het geluk, hem te overtuigen, dat hij eene plant geleek , die in de broeikas geteeld was, en welke een guur windje kon doen verwel- ‚ken ,en overreedde hem ‚ dat hij zig van zijn warm vederen bed langzamerhand ontwende, zig ligter kleedde, en eindelijk zo ftout werd, dat hij. zig met koud water wiesch, en zijne overige voorbex hoedmiddelen liet. varen. Ik geraakte daardoor zeer in de gunst van zijne vrouw. Haare bedden werden nu gefpaard, en zij kon nu eerlang op een fterk egtgenoot ftaat maken, En hij bevind zigin de daad, in eenen hoogen ouderdom, nog in’eene frisfche gezondheid , zonder ooit de blijken van een verdikt bloed befpeurd te hebben. Bij deze foort van waanwijze verkwisters en roekeloozen fchijnt de natuur zig eenigermate fchadeloos te houden ; het geen door den eenen weg verkwist word, fpaart zij weer op den anderen, doordien zijdenzelventoefluit. In dedierlijke huishoudingge- beurtdit dagelijks zonder nadeel. : Geheel andersis bet gelegen met de verkwisting der'vogten , welken voornaamlijk de fijnfte deelen des bloeds bevatren Ä ik meen, met de onmatigeuitfchietingen des zaads : her zij dat dezelven gefchieden door de vleeschlij- ke vermenging , of door de zelfbevlekking. ‘En de laatfte heeft zekerlijk meer en treuriger gevol- gen, wijl dezelve, van minder zwarigheden ver- zeld, veel meer, en zelfs door onrijpe jeugd ge- pleegd _ u | 81 pleegd word. Meer dan honderdmeal ben ik van de volgende fchriklijke uitwerkzels een met mede- liiden’aangedaan getuige geweest. Her bloed word beroofd van den balzem, die. het voor bederf be- wären, en elke:drijfveer verlamd , die deszelfs be- weging met levendigheid bevorderen moet. Het begint derhalven in zijnen omloop te vertragen, te ftremmen en te ftollen; alle werkingen in het lichaam worden traag, de zenuwen flap en al te ongevoelig, de voeding en de wasdom gebrekkig, de werktuigen bovenmate teder en prikkelbaar, en het gevoel en de verbeeldingskragt zo zwaklijkfijn en levendig, dat zij in eene. buitenfporige gevoe. Ligheid of dwaasheid ontaarden, en de hartstogten geheel ontsteld worden. Zelfs in de uitwendige gedaante regeert de ondeugd fchriklijke verwoestingen aan. De bekoorlijke schoonheid van het bloeiende meisje verwelkt, en wordt een afgrijzing, de jongeling een grijsaard, de sterke gespierde reus een kragteloos geraamte. Eindelijk voeren deze werken der duisternis derzelvers fasen de ijskille ziekten, en den langzamen folterenden dood te gemeet. Dank heb ik derhalve de heer TISSOT, dat hij het publiek de oogen daaromtrent geopend heeft! Dank heb ik de heer ZIMMERMAN, dat hij ganz Duitschland ook oplettend gemaakt. heeft op het onanismus (de zelfbevlekking) van jonge kinderen, en, om uit mijne menigvuldige oorbegrijp tot hiertoe te oordelen, door zijne loflijke, vrijmoedige ontdekking, in weerwil van alle viterij en tegenreden, zijn menschlievend streven bereikt heeft! Dank heb ik ook de heer Bal. DINGER, dat hij de bron van deze zelfmoord nagegaan, en bij monde zo wel als bij schriften zo nadruklijk daar voor gewaarschuwd heeft! Onder anderen klaagt hij, dat, behalven de weinige, de leegheid en de verwijfdheid, de verkering bij de meisjes en den wijn, de sentimentele wijsbegeerte, de tedere aandoenlijkheid, het lezen van Romans, dartele verzen en schriften, in de laatste helft onzer eeuw er veel toe gedaan hebben, om het rijk der godin te Paphos en de ondeugden te Lampforth zeer ver in stand te brengen. Onder deze weet men bij ondervinding, dat verhitte dranken, lekkere lige en sterkvoedende spijzen, prikkelende medicijnen en specerijen, waaronder men inzonderheid de kaneel, de mostaard en de jeneverbespekte moet rekenen, eveneens de muskus en amber, zelfs bij onschuldige kinderen onbekende driften verwekt, en tot schandelijke buitnessporingen aangezet hebben. Dergelijke ongepaste houdingen en gebaarden, kwakende voorbeelden, dadelijk onderricht van jonge, doch reeds geoefende helden in Venuspark, van oude booswichten en onkuise dienstboden, werken instelling op diezelfde. Inzonderlijk moeten ouders een waakzaam oog houden op de speelsche gewoonte der kindermeiden op vele plaatsen, welke, met oogmerk om de kleine kinderen te stillen en in slaap te brengen, derzelvers teleden wrijven en kittelen; en zij moeten zich, ook zichzelf waardig, van hun kinderen in het vertrek van hun huwelijksbed te laten slapen. Dat zij in gedachten houden het geen JUVENALIS zegt: Maxima debetur pueri reverentia et quid turpe paris. Voor het overige heeft de heer CLOSIUS, zo wel als ik, kinderen van anderhalf, van twee en van drie jaar gezien, die, in het bed liggende, en zelfs in de slaap, met hun teeldelen speelden, niet zonder spoorn van gevoel, en welken men, hoe wel men wel in aanmerking moet nemen, de handen moest binden, om hen allengs daar van af te wenden. Dochyndien men bij de opvoeding der kinderen nog een bijzondere streng, waakzame, ja achterdochtige bezorgdheid in acht nam, wanneer men niet kon vermijden, hen in de verkering of in het bed, alleen bij elkaar te laten, hen in openbare scholen te zenden, of zelfs in werkelijk gevaar te dulden; indien men, hetwelke een hoofdzaak is, hun in den tedersten ouderdom de schaamte, dit zoete en beminnelijke gevoel, waarmee de Schepper het menschlijk geschepper, ten blijk van zijne voortreflijke goedheid, boven andere schepselen begaafd heeft, zodanig inprentte, dat zij eindelijk bij de onschuldigste ontbloot. Ting van aanraking der teeltallen schaamrood werden; indien men de jongelingen in gevorderde jaren steeds meer in een bezigheid, die de wellustwekkende verbeeldingen verkoelt, en, in den volwassen ouderdom, de zenuwgeesten in oefeningen, die vandaag teeltallen afleiden, onderhield. De beeldhouwers uit de oudheid moeten dit ook bij ondervinding geweten hebben, want zij maakten teeltallen aan de standbeelden der godheweten en het den, bijvoorbeeld van Hercules, veel kleiner, dan de evenredigheid zou vereisen hebben. En indien tevens de geneeskundige menschenvriend bezorgd was, om alle oorzaaken, die tot deze onrijpe ondeugd gelegenheid geven, natreffende, voortkomend en te vlieten: zo ben ik verzekerd, dat men nauwlijks het tiende gedeelte van zulke levende spaken, wier werken hun op de hielen volgen, zou zien. En onder de gelegenheid gevende oorzaaken, die in het geneeskundig vak behoren, tel ik niet alleen den gemelde, tot wellustprikkelenden leefregel enz., maar ook de zieke gevoeligheid, die op dezelfde en nog veelsterker wijze werkt, en niet alleen het onder de asch smeulend vuur bij volwassenen aangloeit, maar ook het onkruid, dat bij kinderen vleges opschiet, tegen naturlijk tot rijpheid brengt. Ik zeg niet te veel, wanneer ik verzeker dat ten minste het derde gedeelte van zulke kinderen door een plaatselijke, zieklijke volbloedigheid der schaamdeelen, en nog meer door fijne, prikkende, daartoe bestemde vogen tot de zelfbevlikking gebracht word. Want het is volstrekt waar, dat zij in dit geval, zonder enige onderricht, geheel uit zichzelf, en op de onschuldigste wijze alleenlijk bedoelen, zich van iets lastigs te ontdoen, en tot dat doel de teledelen dikwijks wrijven, het zijn nu dat zulks gescheje met de vinger of met werktuigen, of, beter geen ik verfcheiden maalens zelf gezien heb, door zekere houdingen en bewegingen van het onderste gedeelte des lichaams ; wanneer bij voorbeeld de meisjes de dijen over elkander leggen, de bovenkant sterk op de onderkant drukken, en tevens de knie sterk en schielijk zijdwaarts bewegen, of wanneer zij het schaamlid tegen den hoek van een tafel of tegen een stoel drukken, met zekere bewegingen. Hierdoor trekken zij een sterken toevloed' zijdewaarts, en verwekken een wellustige kitteling, die hen des te sterker aanzet, om deze verrigting, die hun na dazelijk en van geen belang zijn, des te menigvuldiger te herhalen. " Mijn overleden vader is door het openen van lijken reeds overtuigd geweest, dat de hooger trap van geilheid, welke men furor uterinus noemt, of die ten minste daar aan grenst, grootendeels van de verstopping of kwaad gevoeldheid der klieren in het algemeen, en der eierstokken en verder daartoe behorende delen in het bijzonder voorkomt. Ik heb een ontleedkundig bericht van den beroemden hoogleeraar Schoeneste' te Straatsburg in handen, hetwelk deze waarheid bevestigt. Eene voornaam, en voor het overige zeer deugdzaame dame, werd, wegenseen een onweerstaanbare, dikwijls woedende drift tot hevig bijflapen, van haar gemaal gescheiden, en naar Straatsburg verwijderd. Mijn vader beval haar aan de zorg van den heer Sachs aan, en verzocht hem, dat hij zich voorzichtig op de opening der klieren zou toeleggen. 