title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: God had over ons beschikt , dat wij elkaar ontmoeten zou- den ! Destijds , wel is waar , begreep ik dit nog niet in al zijn omvang, erkende ik de onzichtbare hand, die alles bestierd had , nog niet zoo van ganscher harte als thans. — Te midden van ons geluk dacht Manuela plotseling weer aan haar ongelukkigen vader. Ik stelde haar gerust en be- loofde mijn broeder in den arm te nemen , doch troosten < kon ik haar niet. De oude yrouw kwam met het avondeten binnen. »Hoe heet die edele ridder?" vroeg zij zacht aan Manuela. Het meisje zag min of meer verward vöör zieh. »Ontzie u niet, mijn naam te noemen, Sennora," viel ik schielijk in, »hij heeft hier te lande een goeden klank en zoo straks heeft de vraagster de helft toch reeds geraden ; ik heet Alphonso de Espinosa." Wij gingen gezellig rondom de tafel zitten en de oude vrouw kwam telkens tot de ontdekking , dat ik op den een of ander harer bekenden geleek , hetgeen zij dan Manuela wilde doen toestemmen. »Hoe blijbenik," riep zij uit, »dat daar weer een manshoed aan den kapstok hangt ; een huishouding van twee vrouwen is. gelijk aan een kar zonder paard , en wie weet , hoe 't met den ouden heer afloopt." Dit gezegde gaf mij aanleiding, Manuela aan hare belofte te herinneren en mij de lotgevallen van haar vader te verbalen. Zij sloeg de oogen neer en na zieh eveq bedacht te hebben , begon zij : »Gij weet, dat verscheidene vrouwen uit Granada juist te Cardona waren, toen het edict werd uitgevaardigd, waarbij voortaan aan de Moorsche vrouwen verboden 64 werd, gesluierd over straat te gaan, zooals sinds onheug- lijke tijden hare gewoonte was. Onder de vrouwen, wie de Soldaten op de markt te Cardona den sluier afrukten, was ook de echt^enoot van mijn oom, de stsalende Mirza genoemd. Zij was zöö schoon als men zieh de heiligen uit het paradijs voorstelt^ en zeker had geen der voormalige heeren en meesters van Spanje ooit zulk een vrouw be- zeten. Nog nimmer had het oog van een vreemden man dat bekoorlijk gelaat aanschouwd en nu werd dit eens- klaps aan de onbeschaamde blikken van het gepeupel prijsgegeven! Nog eer de jammerende vrouwen in hare woning terugkwamen, was het gerucht van dit ontzet- tend voorval reeds tot hier doorgedrongen; een aardbe- ving kon geen grooter ontsteltenis hebben teweeggebracht, want thans bleef er geen twijfel meer over, dat men elk spoor der zeden en gebruiken van de vroegere Moorsche bewoners wilde uitwisschen. — Maar waar dwaal ik heen? Ik heb Mirza, die wreed door haar man verstooten werd, niet gekend, en hare lotgevallen hebben eigenlijk geen betrekking op de onze. Zelfs de beide zonen van Don Antonio kozen partij tegen hun vader en toen de voorgenomen bestorming der Alham- bra mislukt was, ontvluchtten zij naar Aben Humega, den zoogenaamden Alpujarrenkoning in de Sierra Nevada, en sneuvelden in den verdelgingsoorlog , na zieh met roem overladen te hebben. »Vroeger hadt ge bij ons moeten zijn," zeide de du- enna onder anderen, »toen zag 't er anders uit dan nu! Ge hadt u de oogen uit het hoofd gezien. .Vlaamsche tapijten op den grond, van goud en zijde bewerkte behang- sels aan de muren en zooveel gouden en zilveren vaatwerk op de tafel, dat ze er bijna onder bezweek." Wehadden moeite , de oude vrouw weer van dit onderwerp te doen afstappen. Manuela zette thans haar verhaal weer voort. »De opstand was onderdrukt ; de Mooren waren uit elkan- der gejaagd, gesneuveld of in hechtenis genomen. Zoolang de menschlievende Marques van Mondejar te Granada het bewind voerde , leefde mijn vader stil en teruggetrokken y zoowel uit vrije beweging , als door het verlies zijner goe- deren hiertoe genoodzaakt; na den dood van den edelen Marques evenwel werdhijbeschuldigd, den Mahomedaanschen godsdienst nog heimelijk te zijn toegedaan en in de ge- vangenis geworpen. De halfbroeder van den koning, Don I. 5 66 Juan van Oostenrijk, die na hem het opperbevel in banden Icreeg, gaf hem gelukkig zijne vrijheid terug. Daarop ves- tigde hij zieh hier metterwoon , om , naar hij hoopte , in een andere omgeving rust en vrede te vinden. Tien jaren mocht hij ze dan ook ongestoord genieten. Dagelijks ging hij naar de kerk , maar verliet anders nooit zijn huis en wijdde zieh geheel aan de Studie en mijne opvoeding. Onverwachts , nu anderhalf jaar geleden , sleepte een hevige zenuwziekte mijne moeder ten gräve ; zij ontsliep in de armen mijns vaders. Van den dag harer begrafenis af, kwam hij niet meer over den drempel zijner woning. Zelfs ik , die anders alles op hem vermocht had , kon hem nu niet bewegen de naaste kerk te bezoeken. En op eenmaal — eergisteren nacht was 't juist twaalf weken geleden ; o God ! ik vergeet dat oogenblik nooit 1 — daar eischten twee gevolmachtigden in naam der inquisitie ons huis te worden binnengelaten. Laura had den moed hun de deur te ontsluiten; ik was als verlamd van schrik. Ze grepen mijn vader en sleepten hem naar den Trianen- burg , waar hij zieh wegens de hem ten laste gelegde ketterijen moest verdedigen. Een uur daarna werd het geheele huis doorzocht en verzegeld; ik moest het mede aanzien , dat ze het portret mijner moeder daar ginds van den muur rukten , dewijl zij dachten, dat er schatten achter verborgen waren en dat verleidelijk gelaat dier heidin wellicht goud had opgeslokt, zooals zij zeiden." Hier zweeg Manuela plotseling. »Gij weet nu alles," lietzij er haastig op volgen, »ge zult er geen misbruik van maken ; doch helpen kunt ge mij ook niet." Ik deed mijn uiterste best, om Manuela gerust te stellen 67 ■en, eer ik haar verliet, hare droevige gedachten eenigszins af te leiden. Zij nierkte hierdoor waarschijnlijk niet, hoe de oude vrouw met gevouwen handen en strakke blikken bleef zitten , terwijl hare lippen werktuigelijk een gebed prevelden. Op mij maakte dit een onaangenamen indruk. 't Had reeds middernacht geslagen, toen ik mijn logement opzocht. Toen ik den volgenden morgen wakker werd, -scheen alles mij een droom toe. Ik begaf mij naar Manuela en meende werkelijk reden te hebben, al het gebeurde van den vorigen avond als een spooksel mijner verhitte verbeelding te beschouwen. Berouw over hare mededeelingen, schaamte over hare ver- trouwelijkheid met een vreemdeling , angst en zorg over het lot van haar vader, — dit alles las ik op haar gelaat. Zij scheen mij een ander wezen toe; al haar veerkracht was verdwenen en had plaats gemaakt voor een slaafsche onderwerping aan de overgeleverde begrippen omtrent deugd en zedelijkheid, die mij geheel van haar vervreemdde. Dwaas, die ik was , van te meenen , dat zulk een hooggestemd :gevoel, hetwelk ons in Staat stelt om ons boven de bekrompen opvattingen van het alledaagsche leven te verheffen, langer dan ^^n dag kan duren! Verstoord, dat de nüchtere wer- kelijkheid ook hier weer zegevierde, verliet ik haar ; alleen nog uit medelijden en door een gevoel van plicht gedreven, begaf ik mij naar Jeronimo en vertelde hem alles. Met zijn scherpen blik doorgrondde hij schielijk den stand van zaken. »Het meisje is een engel of een duivel ," zeide hij ; »zulk een mate van geveinsdheid of van deugd is niet van een gewone vrouw te onderstellen. Hare berusting in een hoogeren wil, die u heden zoo vreemd is voorgekomen, is nietsdan 5* 68 het eerste artikel in het credo van den grooten profeet^ Doch stel u gerust; ik meen u gegronde hoop te kunnen geven, dat de oude Valor spoedig zal worden vrijgelaten, hoewel hij even weinig Christen is als gij of ik. Men heeft slechts weinig geld bij hem gevonden." Ik besloot, Manuela niet eer te bezoeken, dan als haar vader zijne vrijheid zou hebben teruggekregen ; was dit niet de beste weerlegging van al hare bezwaren ? 'sAvonds zocht ik het gezelschap van mijn vrienden weer op. Met een luid ola Amigo werd ik door den vroolijken kring be- groet. leder wilde weten, waarom ik mij in twee dagen niet in hun midden had laten zien en schreef dit aan een andere oörzaak toe. We brachten te zamen een prettigen , avond door. — Den volgenden dag na de vroegmis, ging ik mijn broeder andermaal bezoeken en hier wachtte mij een buitengewoon nieuws. Nauwelijks had Jeronimo een enkel woord ten gunste van Don Antonio bij den inquisi- teur gesproken , of deze was bereid , hem op diens ver- zoek weer in vrijheid te stellen. Het was mij vergund , don Antonio naar huis te vergezellen. Ik moest aan den ingang van den onderaardschen kerker wachten , totdat hij er uitkwam , daar alleen de beschuldigden die sombere piek mochten betreden. En nu bleek het , wat foltering en kerkerstraf vermögen. Ik bood mij dus als zijn geleider aan en deelde hem mijne ontmoeting met zijne dochter mede; zijn bleekelippenplooiden zieh tot een glimlach ; waarschijnlijk maakte hij uit mijn woor- den op , welk een indruk Manuela op mijn hart had gemaakt. 69 »En weet mijn kind al , dat ik vrij ben?" vroeg hij , <ie hoUe , verglaasde oogen tot mij opslaande. Ik beken- ne eerlijk, dat ik Manuela's twijfel slechts door een feit had willen overwinnen en haar dus eerst in zijn bijzijn zou terugzien. Hij antwoordde niets , maar schudde het hoofd en mompelde eenige woorden , die ik niet verstonc}. De man maakte geen aangenamen indruk op mij. Eindelijk bereiteten wij de mij reeds bekende woning. Geen der huisgenooten bemerkte onzekomst. Metinspan- ning van alle krachten en op iedere trede stilstaande om adem te scheppen , ging don Antonio de trappen op. Wij traden de voorkamer binnen en afgemat viel hij op zijn ouden leunstoel neer. Nog altijd scheen niemand onze tegenwoordigheid te bespeuren. Ik opende de deur van een aangrenzend vertrek en hier zag ik Laura nevens een sofa staan, waarop Manuela lag te sluimeren. Ook don Anto- nio sloop met moeite naderbij en zoodra de duenna ons in het oog kreeg, gilde zij: »Jezus Maria! Daar is mijnheer!" Manuela ontwaakte. E^n oogenblik zag zij ons met strakke blikken aan en streek met de hand over het voorhoofd , alsof ze haar eigen oogen niet vertrouwde. »Manuela, mijn kind r* riep don Antonio uit. Plotseling vloog zij op en met den kreet : » Vader 1" viel ze hem snikkend om den hals. Het was een oogenblik van onuitsprekelijke zaligheid. »Houd u bedaard, kind," zeide don Antonio eindelijk], en •ditmaal waren het vreugdetranen , die over zijn ingevallen wangen biggelden, »ik ben te zwak , om zoolang te blijven staan. Kom tot uzelve. Zie , dat is don Alfonso , onze vriend , onze redder. Bedank hem , Manuela. God heeft hem uitverkoren tot onzen helper in den nood." 70 Nu wendde Manuela zieh tot mij. Zij wierp zieh voor mi| op de knieen, zag mij even smeekend met haar sprekende, schitterende oogen aan, als toen ik haar vbor het eerst ontmoette, greep mijne hand en drukte ze aan hare lippen. »Vergeef mij, sennor," zeide zij, »ik heb uw macht en invloed miskend; vergeef een jong, onbedreven kind." >Sta op, Manuela, sta opi Zoo meende ik het niet, zöö bedankt men iemand niet!" dus kwam haar vader hier tusschenbeide, nog eer ik een woord had kunnen uitbrengen. Zijne dochter gehoprzaamde. Dagelijks bezocht ik haar nu. Haar vader verkeerde in een hoogst zorgelijken toestand. De geneesheer gaf hoop, dat zijn door de ondergane folteringen geheel geschokt ze- nuwgestel allengs weer op streek zou komen, doch zijn gezieht achtte hij zoo goed als verloren. Men had don Antonio moeten beloven, hem niets aangaande zijn toe- stand te verhelen ; de drift over de ondergane behcmdeling hield echter zijne genezing tegen. »De mensch is het ver- achtelijkste sehepsel van den ganschen aardbodem!" riep hij soms knarsetandend uit. »Wijs mij ^^n roofdier, dat, ik zeg niet eens tegen dieren van zijn eigen ras, neen, tegen wezens van een mindere soort dan hij, zoo wreed- aardig te werk gaat, als de eene mensch tegen den an- deren? De hongerige tijger, de verscheurende wolf zuigen hun slachtoffers het bloed uit de äderen, maar toch zijn ze barmhartig, in vergelijking met de menschen, die hun broeders een duizendvoudigen dood doen sterven. Ze heb- ben allerlei talenten, ten opzichte van kunsten en weten- schappen meenen zereuzenschreden voorwaarts te doen en — ze jvinden graven uit, waar ze hunne medemenschen le- 71 vend laten verrotten!" Manuela wist bij ondervinding , dat tegenspraak in zulke oogenblikken bij haar vader niets hielp , doch dat alleen afleiding en hare onverstoorbare opge- ruimdheid die zwäarmoedige buien vermochten te verdrijven. De ontelbare kleine diensten , die ze hem bewees, zonder zieh iets hierop te laten voorstaan, al de verbalen en herinne- ringen uit zijne jeugd, die zij hem telkens met zulk een onvergelijkelijke lieftalligheid wist te ontlokken, de vroo- lijke liederen, die zij met haar jeugdige, frissche stem vöor hem zong, terwijl zij zichzelve op de gitaar begeleidde, dit. alles kon slechts het uitvloeisel zijn van een rijk, lief- devol gemoed. En misschien was 't inbeelding , maar toch drong zieh telkens de gedachte aan mij op , dat het niet alleen de vervuUing harer kinderlijke plichten was, waardoor Ma- nuela in zulk een gelukkige, opgeruimde stemming verkeerde, maar dat ookmijne tegenwoordigheid hierop invloed uitoefende. Don Antonio werd van dag tot dag beter. Ook in zijne oogen, waarmede hij alle voorwerpen als met een donke- ren sluier zag overtogen, vertoonde zieh weer eenig meer- der licht. »Manuela," zeide ik op zekeren dag, toen ik eenige oogenblikken met haar alleen was en don Antonio zijn middagslaapje hield, »Manuela, mag ik eindelijk eens de toestemming uws vaders tot onze verbintenis vragen?" »O, spreek er toch niet van!" riep zij. »Ik ben nog veel te jong, om aan zulke dingen te denken." »Maar ik heb u immers al meermalen gezegd, dat ik niet een kind, maar een jonkvrouw met een zelfstandigen wil tot vrouw heb uitverkoren." »En wie is die gelukkige dan?"vroegzij met schalkschen blik; »ik ben nieuwägierig , hoe zij heet?" 72 Ik liet mij echter niet van mijn stuk brengen en vroeg haar bepaald af , of zij wist, hoe haar vader over de zaak dacht? »Neen," antwoordde zij kortaf. »En wat zijt gij van plan te doen, als uw vader mij, — wat God verhoede! — afwijst?" Zonder zieh te bedenken, zeide zij: »De kinderplicht is de hoogste, maar ik zou — " ze kon den zin niet eindigen, daar don Antonio haar uit de naaste kamer toeriep : »Hoe praat ge daat zoo druk? Waarover zijt gij 'toneensf" »Don Antonio wil niet gelooven, dat ik onlangs eerst mijn zestiende jaar ben ingetreden/' »Zeg liever al, kind! Hoe ouder men wordt, des te minder kan men van het leven genieten." »Manuela heeft u slechts gedeeltelijk het onderwerp van ons gesprek meegedeeld," zeide ik tot don Antonio, zoo- dra hij zieh bij ons voegde, »ze wilde mij niet gelooven, toen ik haar vertelde, dat ik morgen vertrok." »Dat spijt mij," betuigde de oude man; »uwgezelschap was mij recht aangenaam; op mijn leeftijd sluit men niet ZOO spoedig weer een nieuwe vriendschap. En gij zijt mij zoo goed bevallen, dat ik op nieuw jong zou wenschen te worden, om uw grootste vriend te kunnen zijn." » Wilt ge niet liever mijn vader zijn?" bracht ik met moeite uit, terwijl al het bloed mij naar het voorhoofd steeg. Ook Manuela bloosde diep , wat ik niet kon nalaten , even op te merken, »Kind , ga even hiernaast ," zeide don Antonio , alsof hem dit plotseling inviel, »en vraag onzen buurman het boek terug , dat hij al zoo lang van mij geleend heeft." 73 Manuela verliet het vertrek. »Gij hebt mij zeer aan u verplicht," dus ging don An- tonio, zieh tot mij richtende, voort, »maar 't is niet de gewoonte van ons , mannen , om onze dankbaarheid in al- lerlei fraaie bewoordingen uit te drukken. Volgens de leer van onzen godsdienst mag men ook eigenlijk geen dank verlangen ot aanbieden, daar wij met al ons doen en laten slechts werktuigen in Gods hand zijn. Ik weet niet, of däardoor de ondank in de wereld zoo groot is — doch, hoe het zij , verlang alles van mij , wat ik bezit , en ik zal 't u geven ; doch alleen mijn kind , mijne * Manuela, kan ik niet missen. Zij is even noodzakelijk voor mijn bestaan, als de lucht, die ik inadem ; zoolang ik leef, geef ik haar aan niemand tot vrouw. Dring er niet op aan. Bespaar u en mij alle onnoodige uitwijdingen op dat punt." • Ik stond verstomd ; de tränen sprongen mij in de oogen. Zonder een enkel woord te spreken, greep ik mijn hoed en ging heen. Don Antonio riep mij terug ; ik stoorde mij daaraan niet. Manuela kwam mij op de trap tegen ; ik zag haar nauwelijks en snelde de deur uit. Mijn eerste gang was naar Jeronimo , wien ik mijn ver- trek en de reden daarvan mededeelde. »'t Is niet Manuela," zeide hij , »'tis uweigen hart, dat :ge wilt ontvluchten ; maar , geloof mij , haar beeld zal u als uw schaduw volgen , die neiging zal zieh door geen af- stand laten dwingen. Hare herinnering zal u bijblijven en hoop «n vrees zuUen uw hart verscheuren , totdat ge eindelijk lichamelijk en geestelijk wegkwijnt. De Heer>behoede u voor dat rampzalige lot ! Ook ik heb eens een vrouw liefgehad , en nog leeft mijne onvergetelijke Isabella daar- 74 binnen in mijn hart, totdat het ophoudt te kloppen. Blijf dus trouw aan uwe eerste liefde of wees volkomen over« tuigd , dat ge u in haar vergist hebt. Vat moed en ga nog eens naar Manuela." Hoe gaame volgde ik zijn raad ! 'sAvonds wilde ik nog van den vroolijken kring mijner vrienden afscheid nemen. Allen wenschten mij geluk met mijne schoone verloofde en eenigen merkten spottend aan» dat het waarlijk zeer neerbuigend van mij was , mij nog met hen te willen inlaten , terwijl ik op het punt stond mij met eene nakomeling der kaliefen van Cordova in het huwelijk te begeven. »Het is een even oud en edel ge- stacht als dat van Ponce di Leon , en wie mij dit dürft tegenspreken , stoot ik den degen in het hart ," antwoordde ik, terwijl ik aanstalten maakte, de daad bij het woord te voegen. Allen sprongen op en de twist'werd bijgelegd. Dit voorval had echter mijne opgeruimdheid voor goed ver- stoord en ik stond dus zoo schielijk mogelijk op om heen te gaan. »Neen," riepen allen, »alleen laten we u niet vertrek- kenl We gaan met u mede naar de woning uwer liefste en zenden uwe gevoelens in welluidende tonen naar de kleine kamer op, waar zij nu van u ligt te droomen." Schielijk werden de gitaren en andere instrumenten van den muur gerukt , eenige losse akkoorden aangeslagen en de stemmen door een goeden teug Mancha-wijn, met water vermengd, tot het gezang voorbereid. Ik deed alle moeite, om hen van hun vopmemen af te brengen , doch te ver- geefs. »AI blijft gij hier, dan gaan wij toch," riepen allen door elkaar, »en dan zult gij morgen wonderen hooren 75 van al de minneliederen , die wij tot haar hebben opge- zonden." Om hen dus eenigszins in toom te houden, trok ik, ofschoon met een beklemd hart, mede de stille Straten door, die van onze voetstappen en het luid gelach mijner vroolijke makkers weergalmden. Nauwelijks was het eerste afscheidslied aangeheven , toen zieh het hoofd van deze en gene schoone in de naburige huizen reeds voor de boven- vensters vertoonde; doch alleen in Manuela's woning bleef alles donker en stil. Eindelijk trokken de vrienden verder^ waama ik alleen nog eens dat weemoedige afscheidslied zong; doch ook thans, zonder iemand te zien. Mistroostig zocht ik mijn legerstede op. — Inwendig ontroerd , doch met voorgewende kalmte , begaf ik mij den volgenden och- tend reeds vroeg naar Manuela. Ik verraste haar in haar morgencostuum en met een luiden kreet, zonder mijn groet te beantwoorden , vloog zij op en verdween in een zijkabinetje. »Goeden morgen! voortvluchtige ridder! Heeft mijnheer zijn kwade luim in zijn nachtmuts laten zittenf" riep zij mij lachend door het sleutelgat toe. »Nu, vader, wie heeft gelijk?" begon zij op nieuw. »Gaat mijne menschenkennis al niet ver? Heb ik 'tniet gezegd, dat don Alfonso wel zou terugkomen ? En nu , edele ridder , uit dankbaarheid , dat ge mij een overwinning over mijn vader hebt doen be- halen, sta ik u toe, nog drie dagen te Sevilla te blijven^ als ge u de boete wilt laten welgevallen, elken dag naar de heilige Manuela ter bedevaart te gaan; of wilt ge een andere belooning ?" »Vooreerst geene andere," antwoordde ik, »dan dat gij de weinige minuten, die ons overblijven, niet aan uw klee- ding besteedt, maar zoo spoedig mogelijk hier komt." I I 76 Zij antwoordde niet, maar begon het afscheidslied van den vorigen avond met sidderende stem te zingen. Nau- welijks had zij het eerste couplet geeindigd, toen zij in een wijd, grijs overkleed gehuld, binnenkwam. »Gij zijt recht zuinig op uw tijd , ridder ongeduld ! en gunt iemand geen oogenblik , om zieh ordentelijk aan te kleeden. Enkel uit vrees, dat ge evenals gisteren weer zoo onverwachts zoudt wegloopen, heb ik maar een ouden mantel van mijn moe- der omgeslagen ; maar 't is een ouderwetsch, lastig ding en ik houd 'ter niet lang in uit." »Ik zal u niet lang ophouden, sennora," antwoordde ik, door den zin harer laatste woorden min of meerbeleedigd. Dit ontging haar niet. »Als wij van elkaar moeten scheiden," zeide zij, ter- wijl zij met neergeslagen blik de kamer op en nederging , »dan is 't zeker het best , dat dit hoe eerder hoe beter geschiedt. Onze gelukkige herinneringen zijn nu al niet meer toereikend, om ons voor oneenigheden te behoeden ; hoe zal 't dan in de duistere toekomst zijn ? Mijn vader weet , ik verheel het hem niet , hoeveel ik van u houd ; <le hemel geve , dat gij mij niet minder liefhebt ; meer wensch ik niet. Ik kan echter ook gehoorzamen." Don Antonio had tot dusver zwijgend , in zijn kamer- japon gedoken , met de banden tusschen de knieen , voor- overgebogen in zijn leunstoel gezeten. »Welke vuurproef heeft uw beider liefde dan al moeten doorstaan?" mompelde hij, som- ber vöör zieh ziende en zonder van houding te veranderen. »Onze liefde is in tegenspoed geboren ," antwoordde ik, »maar 'tiswaar, dit wordt, o zoo schielijk en gaarne ver- beten!" 77 »Wat wilt ge?" hernam hij, terwijl hij zieh liiet moeite oprichtte , »wat verlangt ge van mij ? Wijl gij toevallig de band hebt gebad in de redding van mijn leven , hebt ge toch het recht niet , mij nu het leven dubbel en drievoudig te ontrooven. En wat doet ge anders , als gij mij de liefde en gehoorzaamheid van mijn kind stelselmatig ontrukt? Ik beb alles aan u , trotsche Spanjaarden I afgestaan ; droppel voor droppel hebt ge mijn volk uitgezogen , hebt ons krachteloos en machteloos gemaakt. Ook ik ben niet meer dan een verdorde loot aan den eens zoo krachtigen stam ; maar zoo zeker als het bloed der oude Valors mij door de äderen vloeit — mijn kind , mijn leven zult ge mij niet ontrooven , zoolang mijn band nog krachtig genoeg is > een zwakke maagd den dolk in het hart te stooten. Ver- trek. Ik , oude dwaas , heb mij op nieuw laten verschal- ken ; ik hield u voor beter dan een hunner , doch ge zijt even listig en inhalig als alle anderen.'* Zijne stem klonk rauw en schril ; hij schuimbekte van drift en viel uitgeput achterover. Manuela snelde op hem toe , sloeg bare bloote armen om hem heen en smeekte hem schreiend , zieh bedaard te houden. »Mijn God , wat zal ik doen ?" riep zij uit. Ik bekende dat ik mij door mijn drift had laten vervoeren , bood don Antonio de band en verzoeht hem , evenals ik te willen vergeten , hetgeen hij zoo even gezegd had , opdat wij in vrede mochten scheiden. Hij drukte mij de band. »Ge hebt mij gedueht boos gemaakt," zeide hij. »Don Antonio de Valor is nooit ondankbaar geweest en heeft zieh zulke dingen nooit ongestraft laten zeggen. Mijn kind behoort mij toe, even goed als mijne rechterhand mij toe- 78 behoort ; moet ik deze nu uit dankbaarheid jegens u afliou- wen en aan u geyen ? Ik ben niet boos meer , werkelijk niet ; hebt beiden maar geduld ; mijn levensdraad is schie- lijk afgebroken. Lang zal ik het niet meer maken." Hier zweeg hij en spande zijne oogen in, om op ons gelaat den indruk te bespeuren , dien deze woorden op ons te- weegbrachten. De uitslag scheen hem te bevredigen ; want met een buitengewone teederheid in zijn stem, liet hij er op volgen: »Ik had het zoo goed met u voor. Wie weet, of ik in het voorjaar niet te Guadalajara was ge- komen, om het licht van mijn lichamelijk oog, zoowel als dat mijns geestes, met de hulp van uw verstandigen vader te versterken." »O, dat zou heerlijk zijn!" juichte Manuela, »ik zal u ZOO goed verplegen , dat ge weer jong wordt, vader ! In welke stad komt gij ons te gemoet, don Alfonso?" vroeg zij op gekscherenden toon, als om het gesprek een andere wending te geven. »Nu, ik had niet gedacht, dat alles zoo goed zou afloopen. Gelukkig, dat vaders lange degen, die ginds aandenmuur hangt, in de scheede verroestis; want anders zou onze stille huiskamer misschien. spoedig in een bloedige kampplaats zijn veranderdl" liet zij er glimlachend op volgen , hoewel de tränen haar nog in de oogen. stonden. Don Antonio zag vöor zieh en zweeg; doch te midden van die herinneringen aan het verledene en die plannen voor de toekomst , gevoelde ik , dat thans het oogenblik van scheiden was aangebroken ; uit zulk een opgeruimde omgeving wilde ik mij losrukken. Ik stak Don Antonio <ie hand tot afscheid töe. 79 »Ga heen in vrede," zeide hij ; »in vrede met uzelf en met ons ; en groet uwen waardigen vader van mij." »En zuUen we elkaar schielijk terugzien ?" vroeg ik, Hij drukte mij de band en knikte toestemmend. Manuela stond onbewegelijk ; onze blikken ontmoetten elkander; 't was of we ons elkaars gelaatstrekken nog voor 't laatst diep in de ziel wilden prenten. De smart over de schei- ding streed in ons binnenste met den vasten wil cm haar te beheerschen. »Vaarwel, Manuela," zeide ik, haar nade- rende. »Vaarwel," antwoordde zij met vaste stem ; »ikweet, dat gij aan mij zult blijven denken, en is het over ons besloten , dat wij elkaar eens zuUen toebehooren , dan voert het lot ons ook wel weer te zamen; is het anders beschikt, wat baat het ons dan, te jammeren en ons daar- tegen te verzetten ? 't Is onze plicht te volgen en te ge- hoorzamen. Wees dan gelukkig met eene andere, die u zeker niet inniger kan liefhebben dan ik. Geen aardsche of hemelsche macht zal mij verhinderen u lief te hebben tot aan — tot over het graf. Vaarwel." Nogmaals omhelsde ik haar vader ; ik geloof, dat ik op ^at oogenblik zelfs den groot>inquisiteur aan het hart had kunnen drukken. — Hoe ik mij ten laatste losrukte, weet ik eigenlijk niet; maar bij de huisdeur hield de duenna mij even staande en hoe zonderling ook , nög klinkt ieder harer woorden , ja, zelfs hare stem mij duidelijk in de ooren. Het hindert ons dikwijls, doch waarschijnlijk is 't een wijze beschikking, dat nevens den nachtegaal de koekoek zijn nest bouwt , of een kikker in de sloot kwaakt. »Zöö gaat 't in de wereld ," zeide de oude vrouw, ter- 80 wijl zij den zoom van mijn mantel met hare lippen aan- raakte, »Laura, die 't zoo goed met u en iedereen meent> wordt maar vergeten. Ge moet niet denken, dat ik u ben nageloopen , omdat ik bedankt wilde worden , want eigenlijk zou ik niet weten, waarvoor? Gij zijt zoo trotsch van aard en zegt mij nauwelijks goeden dag, en toch heb ik zooveel om u uitgestaan. Wat dat lieve kind , die Manuela, om u heeft geleden, dat weet niemand dan ik, en zeker zou ik 't niet zoolang bij dien ouden knorrepot hebben uitgehouden, als zij mij niet nä aan het hart lag. En indien u nu niet alles vöör den wind gaat, is dat alleen uw eigen schuld; ge hadt een mensch van onder- vinding, zooals ik, in den arm moeten nemen, dan zou die zaak wel in orde zijn gekomen. In mijn vorigen dienst heb ik ook menig paartje te zamen gebracht. Gij moogt zoo goed en braaf zijn , als ge wilt , maar — neem 't mij niet kwalijk — slim zijt ge niet. Ge hadt het ijzer moeten smeden , terwijl het heet was , weet ge ; nog denzelfden dag , dat ge den ouden man naar zijn huis vergezeldet , hadt ge hem zijn kind tot vrouw moeten vragen ; dan zou hij 't u immers niet hebben kunnen weigeren. Na verloop. van zes weken heeft men zööveel alweer vergeten! Hij is nog een halve beiden, geloof ik. Het kan hem niets schelen, dat zijn eenige dochter uit verlangen naar u wfeg- kwijnt, dat ze grijs wordt van verdriet; hij gunt haar ge- zelschap aan niemand anders dan aan zichzelf. Doch alle praatjes helpen nu niets meer en ik zal u dus niet langer ophouden. E^n raad nog slechts: kom spoedig terug en neem Laura dan in uw vertrouwen. Dan zult ge zien, dat alles terecht komt." 81 • Werktuigelijk had ik naar de oude vrouw geluisterd en stopte haar nu tot afscheid een paar dubloenen in de band. Eerst hield zij zieh , alsof zij ze niet wilde aannemen , doch liet zieh zonder groote moeite overreden en riep mij nog na: »Ge hadt vroeger moeten begrijpen, dat geschenken rotsen kunnen doen springen, zooals hetspreekwoordzegt!" Binnen een uur, waarin ik nog een kort bezoek aan Jeronimo bracht, had ik Sevilla reeds verlaten. Ik was er diep van doordrongen, dat mijn leven hier een keer- punt had genomen, even gewichtig voor het oogenblik, als rijk in de gevolgen. Meer dan een jaar echter ging voorbij , zonder dat ik iets van Manuela of haar vader ver- nam. Twee malen had ik hun geschreven. Allengs week haar beeld op den achtergrond mijner ziel; mijne vroegere geslotenheid en zelfgenoegzaamheid keerden terug. Het uittreden van mijn oom en zijn geheele gezin te Madrid uit onze geheime gemeente, zijn boetvaardige bekentenis, hoe hij tot hiertoe tweeerlei geloof was toegedaan geweest, vervulde ons met angst en smart. De machtige Espinoza's, die thans nog in Spanje wonen , zijn de kinderen van de- zen broeder mijns vaders. Tot zijne eer moet ik echter getuigen , dat hij geen zijner medeschuldigen heeft willen verraden , waardoor hij de zware boeten , die hem waren opgelegd , had kunnen ontgaan. Door onzen Jeronimo vernamen wij evenwel, dat ten gevolge van een nieuw edict, door de inquisitie uitgevaardigd , niet alleen de Moorsche christenen , zooals men tot dusver gedacht had, maar opk de jodenchristenen naar Afrika verbannen zouden worden. De zorg over ons aller lot deed ook de herinnering aan Manuela weer met dubbele kracht bij mij ontwaken ; haar I. 6 82 liefelijk beeld stond mij weer levendig voor den geest , en ZOO beschouwde ik het als een wenk van de Voorzienig- heid , toen Rodrigo Casseres , die naar Sevilla ging , zieh aanbood , hier het een en ander voor mij te beschikken. Ik schreef een brief aan Manuela, waarin ik haar al de gevaren schetste , die ons bedreigden , en smeekte haar , ZOO schielijk mogelijk met haar vader tot ons te komen , opdat wij ze althans vereend mochten dragen. Dobberend tusschen hoop en vrees omtrent den goeden uitslag van dit schrijven , gaf ik het aan Casseres mede. De toekomst bezorgd inziende, schimpend op onze voor- vaderen, die ons een dagelijks wederkeerend , niet eens roemrijk martelaarschap en een geloof, dat wij verplicht waren, achter een masker te verbergen, tot erfdeel hadden nagelaten, was ik op zekeren dag den grooten weg een eind opgewandeld. Daar z£ig ik een rijtuig langzaam na- deren; ik ging het te gemoet, 66n blik, ^en kreet en — Manuela bukte zieh voorover uit het portier en lag in mijne armen. Ik ging tegenover haar zitten, trok de gordijnen dicht en reed mede stadwaarts. Don Antonio zat naast Manuela, in een groote, wollen deken gehuld; ook hij verheugde zieh zeer, dat wij elkander zoo schielijk ontmoet hadden. »Als dat hotsen over bergen en door dalen nog lang geduurd had," zeide hij, »was ik hier niet levend aangekomen ; dat rijden rukt al mijn ledematen uit elkaar, alsof ik nog op de pijnbank lig. Doch nu heeft Manuela haar zin ; ik, oude dwaas, heb mij alleen door haar tot die verre reis laten overhalen. Nu is aan mijn lieven niets meer gelegen en zou 't het beste zijn , als ik maar schielijk stierf , niet waar ? Nu, stel u gerust, het zal niet lang meer met mij duren.'* 83 Met een hoonenden glimjach zag hij ons aan en schoof Manuela' s arm terug. Indien ik vroeger al tegen hem was ingenomen , toen hij mij de hand zijner dochter uit läge zelfzucht weigerde, thans weide er een gevoel van haatop tegen den man , die op deze wijs de vreugde van zijn ^igen kind bedierf. Hij was echter haar vader en als zoo- danig wilde ik hem ontzien. Manuela deed haar best mij door ontelbare kleine vragen en herinneringen die ergernis te doen vergeten. En dit viel haar niet moeilijk, want hoe ontzettend veel hadden wij met elkaar af te handelen ; doch zooals *t veelal gaat , terwijl honderd gewichtige vragen ons op de tong zweefden, was het de onbeduidendste , die het eerst aan (Je beurt kwam. »Hoe maakt 't de oude Laura?" vroeg ik. »Ze is dood, die huichelaarster ; ik zal u alles verteilen. Vader was erg ziek, — na uw vertrek is hij eigenlijk geen maand meer gezond geweest — toen ook Laura, nu om- streeks zeven maanden geleden , ongesteld werd. Zij ver- zocht naar het hospitaal San Lorenzo gebracht te worden, waaraan zij reeds vroeger al hare bezittingen vermaakt had. Hare ziekte nam toe ; schielijk lag zij op het uiterste. Nadat zij reeds de laatste sacramenten had ontvangen , kwam zij met het verzoek voor den dag, of ik nog eens bij haar wilde komen ; ze kon niet rüstig sterven, zeide zij, eer ze mij nog eens alleen had gesproken. Mijn vader gaf mij den raad, tot haar te gaan, en zoo liet ik mij, hoewel met een onverklaarbaren tegenzin, naar het hospitaal bren- gen. Ik zou Laura niet weder herkend hebben, zöö mager was zij in die weinige weken geworden ; zij herkende mij achter terstond en stak mij weenend de uitgeteerde han- 6* 84 den toe. Hare vroegere welbespraaktheid was haar nog^ bijgebleven; met een door gesteun en jammerklachten af- gebroken stem bekende zij mij , dat zij het was geweest ,. die aan haar biechtvader had verraden, dat mijn vader de kerk niet bezocht en den heidenschen god in stilte bleef vereeren. Destijds had de priester haar reeds voor deze Gode behaaglijke daad al hare zonden vergeven, maarthans scheen het haar toe , dat ze niet gerust sterven kon , eer ook ik haar al het leed had vergeven, datzij hierdoor over ons gebracht had ; zij smeekte mij , te bedenken , hoe zij. met haar eigen zielenheil borg was gebleven , dat ik een goede Christin was , ten gevolge waarvan ik mij altijd vrij had mögen bewegen. Ook moest ik niet vergeten, zeide zij , terwijl hare reeds half gebroken oogen 6€n moment de schalksche uitdrukking van vroeger vertoonden, datiknaar aanleiding van al die omstandigheden dien goeden Don Alfonso had leeren kennen. Ze beloofde in den hemel voor onze vereeniging te bidden. Ik wilde haar het sterven niet verzwaren . en vergaf haar alles , wat zij tegen ons misdreven had, hoewel, ronduit gezegd, niet van ganscher harte." Ik -vertelde nu aan Manuela, wat Laura mij bij het afscheid gezegd had, en onder deze en dergelijke gesprekken hadden wij de woning mijns vaders bereikt. Hij heette zijne gasten vriendelijk welkom. De oude Valor werd voorzichtig de trap opgedragen en de weinige bagage schielijk afgeladen. Mijne zuster , die een paar jaren ouder was dan Manuela > werd weldra hare beste vriendin , zoodat zij zieh bij ons schielijk tehuis gevoelde. In stilte maakten wij alles voor ons vertrek gereed, doch de ziekelijke toestand van Don 85 Antonio, waarin hij niets van een vlucht wilde hooren, vervulde ons met bezorgdheid; mijn vader, die als de knap- ste geneesheer in geheel Kastilie bekend stond, vreesde, dat hij nog lang en veel zou moeten lijden. Hoe verbaasd en ontsteld waren wij dus, toen wij hem op zekeren mor- gen met akelig gezwoUen gelaatstrekken dood op zijne legerstede vonden. En hoe krachtig Manuela zieh ook onder al de wederwaardigheden des levens had gehouden, dit gezicht was te veel voor haar kinderlijk gemoed en met een luiden kreet viel zij in zwijm, waaruit zij slechts met veel moeite werd bijgebracht. — Mijn vader was van oordeel, dat deze dood niet aan een natuurlijke oorzaak kon worden toegeschreven ; en inderdaad vond men de amulet, die Don Antonio sedert zijne laatste gevangen- schap op de borst had gedragen , geopend en geledigd , al kon men nergens eenig overblijfeel van vergif ontdekkea. — Manuela heeft echter nooit iets van deze omstandigheid vernomen. Nu meende mijn vader onze afreis niet langer te mögen uitstellen. De overledene had geen testament of andere bepaling voor de toekomst gemaakt; het sprak dus van zelf, dat Manuela met ons medeging. Mijn vader droeg mij op, haar aan te Sporen, hare familiezaken zoodra mogelijk in orde te brengen. Ik ging naar haar toe en vond haar schreiende en diep bedroefd. »Wij eerbiedigen uwekinder- lijke smart," zeide ik, »maar houd goeden moed en zie de toekomst hoopvol in. Mijn vader wil ook uw vader zijn en ik — ge weet* immers , hoe gelukkig ik u wensch te maken." »Neen, dat kan nooit gebeuren," snikte zij; »heb mede- 86 lijden met mij en laat mij naar mijn oom te Valencia gaan^ die den haat mijns vaders niet op mij zal verbalen en het kind zijner zuster niet verstooten zal. Hoe gaarne bleef ik bij u, maar ik zie het te laat in, dat een ijzeren muur ons voor eeuwig van elkander scheidt." »En dus hebt ge 't al gehoord?" vroeg ik min of meer driftig; »heeft mijn zuster 't u al verteld? Geloof mij, reeds lang vond ik het laag en verachtelijk van mijzelf , dat ik u niet alles openhartig bekende; gij zoudt mij niet verraden hebben. Ja, ik ben een jood, en zal mijn geloof, hoc veracht ook , tot mijn laatsten ademtocht getrouw blijven. Wilt ge mij daarom vertaten, welnu, dan hebt ge mij nooit oprecht liefgehad — ga dan maar naar uw oom, niemand zal u verhinderen." Met een wanhopigen blik zag Manuela mij aan. »Ge zijt wreed," zeide zij; »hoe kunt ge zöö den spot met mij drijven? Denkt ge dan, dat ik mij over mijn geloof schaam? Zeg 't maar ronduit: ik weet, dat gij in stilte den Ma- homedaanschen godsdienst belijdt , evenals uw overleden vader — en ik zal aan uwe voeten nederknielen en uwe vergiffenis afsmeeken ; maar bespot mij niet , want dat heb ik niet aan u verdiend !" Ik bezwoer haar bij alles wat mij dierbaar was , dat mijne woorden alleen op mijzelf toepasselijk waren geweest. Dit stelde haar eenigszins gerust, hoewel de ontzettende af- grond, waardoor wij ons gescheiden zagen, niet geschikt was, om haar, zoomin als mij, tot kalmte te brengen. 