title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »Hij zeide eens: als ik op den preekstoel sta, zie ik niemand aan , maar denk , dat alle menschen blokken hout zijn, wie ik het woord Gods moet prediken. In zekerop- zicht, hoewel in anderen zin dan hij bedoelde, ben ik 't volkomen met hem eens. Ge moet dien man gaan be- studeeren; hij heeft een goede dosis geloof, die mij ont- breekt, maar hij is door en door eerlijk; ik houd mij veel met hem bezig." »Het doet mij genoegen, dat gij ook de theologie beoefent." »Eigenlijk ben ik een amphibie en beweeg mij half op het gebied der theologie en half op dat der medicijnen." »Ja, mijnheer Spinoza," dus mengde Oldenburg zieh thans in hun gesprek, »Meijer heeft de geneeskunde tot vrouw en de theologie tot beminde. Hij is een eerste vechtersbaas en kent den bijbel van buiten." Bij hun vertrek deed de oude heer Oldenburg en Meijer tot aan de huisdeur uitgeleide en scheen het niet onaan- genaam te vinden, dat de voorbijgangers zagen, wie hem bezocht hadden. Nog blonk zijn aangezicht van blijdschap, toen hij weer binnenkwam. »Nu, Baruch," zeide hij, »die mijnheer Oldenburg schijnt bijzonder veel met u op te hebben. Ik kan wel het onderscheid zien tusschen neer- dalende goedheid en hartelijke belangstelling. Ge moogt er wel trptsch op zijn , zulk een flink , rechtschapen man tot vriend te hebben." 201 »En toch wilt ge, dat ik hem en den kring, waarin hij zieh beweegt, voortaan zal vermijden," merkte Baruch aan. »Dat is te zeggen, ik heb u gewaarschuwd , dat ge u niet door hen laat overrompelen ; ge ziet echter scherp ge- noeg, om op uw teilen te passen," antwoordde zijnvader. »De heb er niets tegen , dat gij met iemand als Oldenburg omgaat." En ZOO zette Spinoza zijne bezoeken bij Olympia onge- hinderd voort. Met Oldenburg werd hij al meer en meer bevriend, terwijl er ook spoedig tusschen hem en Meijer een geestelijke toenadering plaats had , die door onderlinge ijverige Studie weldra van vertrouwelijken . en zelfs vriend- schappelijken aard werd , zooals dikwijls met twee reisge- nooten het geval is , die bij al het nieuwe en vreemde dat zij aanschouwen, gevoelen, dat zij zieh in vertrouwd en hun dierbaar geworden gezelsehap bevinden. Ofsehoon gedeeltelijk sleehts oppervlakkig , was Meijer niet onbekend met de nieuwe takken van wetensehap. De algemeene gesehiedenis , de natuurkunde, die destijds met nieuwen ijver beoefend werd, doeh bovenal de Cartesiaansehe wijs- begeerte openden Spinoza nieuwe bronnen van kennis, waaraan hij zieh met zijn vriend naar hartelust laafde De Brieven van Cartesius en zijne »Verhandeling over de mensehen", die weinig jaren na den dood des schrij- vers waren uitgegeven, maakten nog des te dieper indruk met het oog op zijn verscheiden; want zijn leer bevatte nog iets van den adem des werkelijken levens, en zelfs de wijsbegeerte , die zieh boven al het onmiddelijke en tijdelijke wil verheffen , heeft een moeilijk te doorgronden , 202 doch bijzondere kracht in de tegenwoordigheid van haar oorsprong. Bovenal echter was 't het geschrift van Cartesius »Over de methode," dat den jongen denker een groote schrede verder bracht; want Cartesius knoopte hier aan zijne eigen ontwikkelingsgeschiedenis de grondbeginsels van het denken in het algemeen en van zijne philosophie in het bijzonder vast; en juist deze toepassing op het bijzon- dere maakte den overgang tot het algemeene gemakkelijk. Het weten en onderzoeken van onzen jongen vriend had zieh tot dusver slechts tot die grenzen bepaald , die hier het verledene afsluiten en däär de markpalen vormen van dat gebied, hetwelk zieh aan het eind van het zinnelijk leven ontsluit. Thans richtte hij zijn geest op het streven der bedrijvige wereld om zieh heen. Moeten we onze eigen menschelijke natuur en het uitgfebreide rijk der veelvormige natuur buiten ons niet onderzoeken en de wetten daarvan niet leeren begrijpen? Is het niet mogelijk, — ja, moet dit de slotsom niet zijn? — dat de eeuwig onveranderlijke menschelijke natuur door dezelfde vaste wetten beheerscht wordt , als het leven der natuur om ons heen? Is onze wetenschap slechts een wetenschap van het doode vöör ons en achter ons, is zij niet alleen een wetenschap van het leven — ? Dit waren de vragen, die den jongeling bij zijn nieuwe Studien bezighielden. Soms kwam zelfs het vermoeden bij hem op , dat hij een der eersten zou zijn , die de weten- schap des levens zouden grondvesten. Zijn vrienden zagen verbaasd op, toen hij hun eens in dezen zin uitlegde, hoe ieder, die tot het wäre en zelfbe- wuste leven ontwaakt was, wederom alles uit de levens- 203 kracht in zieh en om zieh heen moest putten, en hierop de sehier onverstaanbare uitspraak van Christus toepaste: »Laat de dooden hunne dooden begraven." (Matth. 8 v. 22). In zijn manier van denken en spreken, had Spinoza, wanneer hij het een of ander betoogde, iets plechtigs, iets bijbelsch , zou men bijna zeggen. Deze eigenaardigheid deelt zieh mede aan den geest , die tot den oorsprong van alle leven doordringt; de eeuwige woorden drukken op nieuw zijn denkbeeiden uit , al verkrijgen ze 00k een nieuwen vorm en een gedeeltelijk nieuwe beteekenis in zijn mond. Zoowel Oldenburg als Meijer was niet zelden verrast door de »philosophische naiveteit" van Spinoza, zooals de eerste dit uitdrukte , terwijl Meijer verklaarde , dat hun bei- der vriend een »geestelijk onbeslagen tong" bezat. De uitdrukking: »philosophische naiveteit" bevat een schijnbare tegenstrijdigheid , maar toch wordt hiermede de eigenlijke grond aangeduid van het vrij , zelfstandig denken, zooals het zieh bovenal in Spinoza openbaarde. Hij wilde in geen enkel opzicht de gewone, overgeleverde beschouwingswijs volgen ; zijn geest was krachtig en onbesmet gebleven onder al de leerstelsels , die hem waren ingeprent. Op oorspronkelijke wijs en met een onbevooroordeelden blik nam hij al de verschijnselen in zieh op, die zieh in de wereld daar bui- ten hem, zoowel als in de wereld in zijn binnenste open- baarden. TWAALFDE HOOFDSTUK. CARTESIANEN. Spinoza en Oldenburg stonden lachend vöör Meijer, die in een langwerpig glas, met water gevuld, een wanstaltig glazen duiveltje liet op en neer gcian, draaien en wenden, naarmate hij meer of minder op de elastieke kurk drukte , en hierbij allerlei tooverwoorden en bezweringsformulieren uitsprak. Spoedig echter werd hij dit spei moede en zeide : »Is de geheele wijsbege^rte eigenlijk iets meer dan de hier besloten hoUe inhoud, het glazen duiveltje in het glas ?" en daar geen der beide anderen hierop antwoordde, ging hij voort, zieh bepaald tot Spinoza wendende: »Wat zegt gij van dit Cartesiaansche duiveltje? Tweeduizend jaren geleden, had de uitvinder van zulk een wonder de stich- ter van een nieuwen godsdienst kunnen worden , wiens lof nog tot op den huidigen dag in de afgelegenste hoeken der aarde bezongen en wiens naam en hulp aangeroepen werd." »Dat is nog te betwij feien ," was het antwoord. »Zon- der een nieuwe, de wereld herscheppende gedachte, heeft geen enkele zoogenaamde wonderdoener zijn naam ver- eeuwigd; het Cartesiaansche duiveltje heeft niets te betee- 205 kenen , in vergelijking met de wonderen , die aan joodsche Kabbalisten worden toegeschreven." »Welke zijn die?" vroeg Meijer, en Oldenburg trok een zuur gezicht, toen Spinoza aanhief: »Bij ons aan huis hebben we een oude meid, Chajege- naamd — ze is uit Duitschland afkomstig en doortrokken van het met sprookjes en wonderen opgesmukt geloof der Duitsche joden — die mij eens heeft uitgelegd , waarom men te Praag het lied op Vrijdag avond, waarin Israel een mystiek huwelijk met den sabbat sluit, twee malen zingt. Vele jaren geleden woonde er te Praag een beroemd Kabbaiist, de groote rabbi Leeuw genoemd. Deze nu for- meerde eens een menschelijke gestalte van leem, doch in het achterhoofd liet hij een opening , waarin hij een perka- ment legde, dat den onuitsprekelijken naam »God"bevatte. Terstond bewoog zieh de klomp en werd een mensch; hij bewees zijn schepper al de diensten van een knecht, haal- de water, kloofde hout en wat dies meer zij, en stond in de gansche jodenbuurt onder den naam van : de Golem van den grooten rabbi Leeuw bekend. Elken vrijdag avond nam zijn meester hem het perkament uit het hoofd en dan was hij weer leem tot zondag morgen toe. Eens had de rabbi dit echter vergeten. De geheele mannelijke gemeente was in de Synagoge vergaderd en juist had men het gewone bruiloftslied aangeheven, toen vrouwen enkin- deren kwamen binnenstormen met den kreet: de Golem vernielt alles. Onmiddellijk beval de rabbi den voorzan- ger, het gebed te staken; nu was er nog redding möge- lijk en later zou hij misschien niet kunnen beletten , dat de geheele wereld verwoest werd. Hij snelde naar huis 206 en zag, hoe de Golem juist de pilaren van zijn woning aangreep en op het punt stond van het geheele gebouw omver te rukken. Nog even bij tijds sprong hij op hem toe , ontnam hem het perkament en — een levenlooze , leemen gestalte lag vöör hem. Van dezen tijd af wordt het bruiloftslied te Praag op sabbat altijd twee maal ge- zongen. Zeker heeft de groote rabbi Leeuw niet aan Car- tesius gedacht, en toch bezat zijn Golem hetzelfde leven als alle menschen , indien men althans de nieuwe opvatting is toegedaan, dat het onderling verband tusschen lichaam en ziel zoo los en oppervlakkig is, dat het ieder oogen- blik verbroken en weer hersteld kan worden." Meijer scheen deze polemische wending van het gesprek niet 6p te merken. »Zoodra ik mijn briefwisseling tusschen Adam en Eva uitgeef, krijgt uw Golem daarin een eere- plaats ," zeide hij lachend. Oldenburg wendde zieh integendeel met blijkbare^ mis- noegdheid tot Spinoza. »Meijer möge ingenomen zijn met dergelijke zonderlin- ge geschiedenissen , die hij evenals zijn vlinders en torren spietst en stelselmatig rangschikt, voor mijn smaak ligt er in die legende een joodsche bitterheid. 't Is al te dwaas, in de jodenbuurt een door de Kabbala geschapen wereld- verdelger te laten optreden. Had men hem nog volgens de losse opvatting der volkssprookjes een liefd^handel laten aanknoopen met een meisje, dat hem elken sabbat tever- geefs wacht , of had men hem tot grootvizier of een ander minister bevorderd, die elk oogenblik door zijn meester in den eigenlijken zin des woords tot stof vernederd en wederom in een groot beer herschapen kon worden, dan 207 zou het verhaal nog eenige poezie of satyre bevatten. Nu echter bevalt die Golem van onzen beer en meester daar mij vrij wat beter ; zie maar , hij buigt zoo sierlijk en bevallig , dat geen dame aan het hof van Lodewijk den Veertienden het hem kan verbeteren." »Van onzen beer en meester?" herhaalde Spinoza; »die uitdrukking is mij te kras. Ik ben hoch Cartesius' knecht, noch zijn leerjongen." »Wat hoor ik?" vroeg Meijer verwonderd. »Hoe kort is 't geleden, dat gij bij mij begonnen zijt met zijn sys- teem te onderzoeken, en zoudt ge nu reeds daarboven verheven zijn, terwijl ik mij gelukkig acht, er hoe langer ZOO meer te mögen indringen." »Ik begin voor onze vriendschap te vreezen," voegde Oldenburg er bij. »Gij zelf hebt dikwijls beweerd , dat er tusschen vrienden een gelijke trap van geestontwikkeling moet bestaan, en ik kon het nog niet eens zoover bren- gen , volkomen in zijn stelsel door te dringen, 't Is waar, in het begin waren het voornamelijk de zonderlinge uiter- lijkheden , waardoor ik mij tot de nieuwe leer van Car- tesius aangetrokken voelde. Gaarne onderzocht ik met hem de ingewanden van een kalf, die hij zijne bibliotheek noemde, allerlei verrassende dingen kwamen daarin voor; maar tot op de inwendige kern van zijn philosophisch systeem kon ik niet doordringen. Ik sloot mijn deur, liet de gordijnen voor mijn vensters vallen , trok mij in een rüstig hoekje van mijn kamer terug en bepaalde mijn ge- dachten nu uitsluitend bij het boek. Als ik mij echter door twee of drie Stellingen had heengewerkt en hem een half, ja , soms een geheel uur gevolgd had , dwaalde, zon- 208 der dat ik 't zelf wist , een vreemde gedachte tusschen de regeis rond; een vroegere ondervinding , een wensch, en bovenal de herinnering aan een meisje , dat ik destijds in- nig liefhad, raakte tusschen de proposities, axioma's en corollaria verward , en eerst laat zag ik in , dat ik, die den jaatsten grond der dingen had willen navorschen, mij nog niet eens boven het alledaagsche en oppervlakkige kon verheffen. Dan wierp ik het boek weg en greep naareen ander of ging heen , om mijn ergemis en muizenissen te verdrijven." »Hoe komt het echter, dat gij voor zulk een vurigaan- hanger van Cartesius doorgaat en u ook van tijd tot tijd als zoodanig doet kennen?" »Dat is niet met een enkel woord te zeggen. Eigenlijk ben ik däärdoor het meest Cartesiaan geworden, omdat ik een niet minder verwarden levensloop heb gehad dan de stichter van de;?e school zelf. Mijn vader was predi- kant in de plaats, waar ik geboren werd. Van kindsbeen af zat ik in zijn bibliotheek en las alles door elkaar; toovergeschiedenissen , historische verbalen , werken over anatomie, alchimie en theologie — 't was mij alles het- zelfde, als ik maar iets te lezen had. Toen ik ouderwerd, ontstond er een geweidige gisting tusschen die uiteenloo- pende kundigheden; de godsdienstige twijfelingen bleven niet achter; spoedig brak er een tijd aan, dat ik in geen enkele zaak of bezigheid meer behagen schepte. Na den dood mijns vaders leidde ik een poos lang een vrij los ' leven, tot niet geringe ergemis van mijne eerzame mede- burgers ; doch ook dit stond mij schielijk tegen. Ik pakte dus mijn valies en liet mij als vrijwilliger in het leger van Gustaaf 209 Adolf inlijven. Toen mijn vaderstad door het Zweedsche leger op brandschatting gesteld werd, gebruikte men mij als onderhandelaar , waardoor ik weer eenigszins in de achting mijner medeburgers rees. Het soldatenhandwerk — want meer was het niet — had echter spoedig zijn be- koorlijkheid voor mij verloren. Te midden van den slag, zoowel als op marsch, overviel mij telkens de twijfel aan alle geloof, waarvoor men hier zoo bloedig streed. »Dat is nog de vraag," antwoordde Meijer, waarop Oldenburg met zijn verhaal voortging : »Toen Regius steeds met meer verbittering door Voetius' Vader en Zoon zonder Geest vervolgd werd , tyokken wij op zekeren avond naar de woning van Zijn Hooggeleerde en brachten hem een ketelmuziek. Als een der belhamels werd ik vervolgens van de hoogeschool weggezonden — Meijer kwam er zonder kleerscheuren af — en zoo was ik dus martelaar van een leer, die, zooals ik later inzag, door Regius zelf niet eens recht begrepen werd. Ik dwaalde nog eenigen tijd in Holland rond en hield mij verscheidene maanden bij Cartesius zelf op , zoodat ik bijna alle losse Stellingen zijner leer van buiten kende; maar het bespiege- lend vermögen, dat vereischt wordt, om het ontkiemen van deze plant, die zieh aan het traliewerk der mathesis omhoog slingert , in zijn eerste beginselen na te gaan , heeft mij altijd ontbroken." »Ook mij is het dikwijls gebeuird ," zeide Meijer, »dat ik van mijn philosophische kruisvaart , waarop ik het hei- lige graf had meenen te veroveren , onverrichter zake of, zooals het spreekwoord zegt , met de kous op den kop terugkwam." »Oldenburg heeft de zaak juister aangeduid als eenstre- ven naar bespiegeling ," hemam Spinoza. »Zie rondom u ; allerwegen bespeurt ge immers bedrog , waan en dwaling. Wat Staat u dus borg , dat niet alles , wat zieh aan u voordoet, wat ge met vrij bewustzijn in u hebt opgenomen 211 -en wat uwe ziel van jongs af vervult , enkel misleiding ^n waan is? Wat is zöö vast en diep gegrondvest^ dat de twijfel het niet kan schokken ? Sluit dus de oogen , verhef u boven alles, wat om en aan u is, en dan, in uzelf verzonken, de geheele uitwendige wereld in het niet terug- geworpen — zijt ge misschien zelf ook een Niets ? Hoe weet ge , dat ge werkelijk bestaat? — Hier Staat ge aan de uiterste grenzen van den twijfel en hier roept een in- wendige Stern u toe : ik , ik ben , want ik denk , ik twijfel aan mijn bestaan, ik, dat denkende, dat twijfelende in mij, ik ben — al möge zieh alles om mij heen in schaduwen en waan oplossen. Hebt ge eens den twijfel toegang in uw hart verleend , dan kunt ge niet zeggen : tot hiertoe en niet verder ; doch waarom zou men slechts aan de hoogere geestelijke dingen twijfelen ? Geeft de stoffelijke wereld u meer zekerheid , omdat ge h^ar met uw zintuigen kunt waamemen ? Laten wij ons nog niet eer door onze zin- tuigen, dan door ons hart en onze verbeeldingskracht mis- eiden ? Kunt ge u echter niet als een zuiver ^eestelijk , onstofFelijk wezen denken, kunt ge niet al hetgeen wat ge vroeger zonder bedenken aannaamt , zooals b. v. dat uw lichaam werkelijk bestaat , als vooroordeel opgeven , zoo zult ge tevergeefs naar de waarheid zoeken. Zijt ge hiertoe echter in Staat en hebt ge zöö den hoogsten trap van zelfbewustzijn bereikt, welaan, laat dan al de zaken, die vroeger uwe gedachten hebben bezig gehouden, nog- maals voor uw geestesoog voorbijgaan , onderzoek ze alle , ge hebt den maatstaf in u voor de waarheid en het bestaan van ieder in het bijzonder : al wat u even ontegenzeg- lijk blijkt als uw eigen zelfbewustzijn, dat alleen is waarheid.'* 212 »Ik begrijp, wat gij bedoelt," zeide Meijer. »Uw betoog- komt op de grondstelling der ouden neer: de mensch is de maat van alle dingen ;^ de inwendige zoowel als de uitwendige mensch is maatstaf, zooals men immers ookop de schilderstukken menschelijke figuren aanbrengt , om de verhouding en grootte der voorwerpen te berekenen. De mensch is de ideale, overal geldige ellemaat der wereld." »Als iemand echter bleef twijfelen," viel hier Oldenburg in, »en zeide: nog altijd heb ik geen volkomen zekerheid van de grondwaarheid, die mij tot regel moet zijn, en nog altijd weet ik niet, of ik wefkelijk het vermögen bezit, om tot erkentenis der waarheid te komen." »Die man zou 6f tegen zijn eigen bewustzijn spreken , 6f we moeten aannemen , dat er menschen zijn, die, hetzij van hunne geboorte af, hetzij door vooroordeel, dus door de eene of andere bijkomende reden, met geestelijke blind- heid zijn geslagen. Deze denken niet zelfstandig; bevesti- gen of betwijfelen zij iets , dan weten zij niet, dät ze dit doen; ze zeggen: ze wisten niets, en zelfs dat ze niets wisten , dit wisten ze ook niet. Ze komen hier niet zoo rond mee voor den dag, daar zij tegen de bekentenis op- zien, van als onwetenden te bestaan, zoodat zij bijslotvan rekening zwijgen moeten, als zij niet iets willen toestem- men, dat toch niets anders dan de waarheid is. Om kort te gaan , met zulke menschen kan men over onze wöten- -schap niet spreken , want in het dageüjksch levön dwkigt de noodzakelijkheid hen, toe te stemmen, dat zij bestaan, dat ze hun voordeel zoeken, en zelfs met een eed heteen te bevestigen en het ander te ontkennen. Bewijst m^hiui echter iets anders, dan kunnen ze niet beoordeefen, ofdat 213 bewijs van kracht is ; ontkennen of bevestigen zij iets, of zijn zij het samen oneens, zoo weten ze van dit alles niets af en mögen dus met alle recht ziellooze automaten ge- noemd worden. Voor den verstandigen mensch evenwel , zijn de bewijzen de oogen des geestes. Het meer ingewikkelde der hoogere mathematische bewijzen brengt geen verandering in de zaak teweeg , omdat zij allen op dezelfde eenvoudige en onomstootelijke grondre- gels berusten en elk tusschenlid; dat den overgang vormt, even ontwijfelbaar zeker is als het beginsel op zichzelf. Het getal als zoodanig is de eerste en zekerste begrips- vorming ; het daalt niet tot de zaken in bijzonderheden af, maar omvat alleen haar bestaan: appels, boomen, men- schen, dieren laten zieh onder deze rubriek brengen. Tot een meer uitgewerkte voorstelling is het getal niet vol- doende; uit het eene afgetrokken denkbeeld ontstaat een tweede ; letters komen in de plaats van getallen. Hoe ver af liggen nu de enkelvoudige voorwerpen ; en toch moet men ze ieder oogenblik weer binnen zijn bereik kunnen hebben. In de rangschikking der gedachten zouden ze ech-^ ter hinderlijk kunnen zijn ; hier is men slechts met het zuiver , afgetrokken denken — '* »En wie daar boven duizelig wordt, mag beneden blij- ven /^ viel Meijer hem schertsend in de rede. iGelooft ge , dat er een mathematische psychologie mogelijk is i^' vroeg Oldenburg , die nog dieper in de zaak scheen te willen doordringen. >Noem het zooals ge wilt,'^ hernam Spinoza, »de voor- 215 waarden en roerselen van ons denken en gevoelen zijn aan even vaste, wetten onderworpen als al het andere in de natuur ; ze zijn even goed vatbaar om berekend te wor- den, ze moeten het wel zijn. Het hindert ons slechts, dat wij zelf die voorwerpen uitmaken — " »En aangenomen gewoonten en gemoedsaandoeningen zoo dikwijls een streep door onze rekening halen " vulde Meijer den volzin aan. »In u is Cartesius voor de tweede maal Renatus i). Noemde de meester de ingewan- den van een kalf zijn bibliotheek , — gij bezit nög een betere. Gij beiden hebt de wapens in het vijandelijk leger leeren hanteeren. Cartesius werd in de school derjezmten, gij in die van den Talmud gevormd en toegerust. De geschiedenis slaat al zonderlinge wegen in met de men- schenkinderen ! Maar ik zie u nog verder gaanl Eenmaal zeilt ge nog, evenals.onze admiraal Tromp, met een be- zem in den mast door de wereldzee, ten bewijze, dat gij den geestelijken dampkring van drukkende vooroordeelen gezuiverd hebt.'' Spinoza liet deze scherts van zijn vriend niet onbeant- woord, maar bleef toch het onderwerp van hun ge- sprek vasthouden en toonde nog nader aan, dat juist die streep door de rekening hem tot bewijs kon strekken, dat die gemoedsaandoeningen niet als bijkomende oorzaken , maar wel degelijk als natuurwetten beschouwd moesten worden. — Meijer beproefde op allerlei wijzen, zieh het i) Wedergeboren. De voomaam van Cartesius was Renatus. Deze woordspeling tieft men ook aan in een gedieht voor het eerste werk van Spinoza , waarbij Meijer een voorrede gaf. 216 streven van Spinoza's geest te verklaren, en voerdehetge- sprek dus niet zelden op diens Studien. »Ik hebeensnage- dacht/' zeide hij op zekeren dag tot hem, »over hetgeen gij mij onlangs betreffende de Studie van den Talmud ge- zegd hebt en meen daarin den grond te vinden, waarom gij, Joden, iedere begripsladder zoo gemakkelijk op en af kunt klimmen; springt ge ook soms twee of drie sporten over, ge stapt toch nooit niis. Door die Studie van den Talmud went ge u zeker reeds vroeg aan die vrije gym- nastiek van den geest. Wij echter — ik durf slechts mijzelf als een vooiteeld aanhalen — wij worden geheel anders behandeld. Moet een in ons binnenste besloten gedachte ter wereld gebracht worden, dan komen de catechetische vroedvrouwen, en met behulp van de van buiten geleerde kunsten en praktijken ziet het embryo het levenslicht. Ver- volgens wordt het in watten gelegd en op een küssen ge- bonden , opdat het vooral niet bevrieze ; en als het grooter wordt, leert het aan den leiband loopen." »Ik ken uwe manier van onderwijzen niet genoeg," ant- woordde Spinoza, »en kan ook niet recht begrijpen, hoe een godsdienst met een dogmatisch-wijsgeerigen grondslag op Socratische wijs ontwikkeld kan worden ; in datgene , wat ge van de Joden zegt, kunt ge echter wel gelijk hebben. Het is hun reeds dikwijls gelukt , evenals David met een los uit den slinger geworpen steen een gepantserden en ge- oefenden kampvechter ter aarde te werpen; maar dit ge- brek aan orde en regelmaat onderdrukte ook meestal alle wäre , wetenschappelijke ontwikkeling bij de Joden. Ik heb mij voorgenomen, mijn geest niet verder zoo doelloos te laten rondzwerven en liever een wetenschap in al de stä- 217 dien harer ontwikkeling na te gaan. Cartesius is hierbij mijn leidsman." Hoe zonderiing is het, dat al de bloesems aan een boom zieh tegelijk openen; ze vormen slechts een bloemkelk en de verschillende boomen slechts 6en bloeiende boom. Zoo openen zieh ook al de bloesems in den menschelijken geest op 66nmaal; 't is een loot, waaraan de kennis, de werk- zaamheid, de goedhartigheid , de liefde ontkiemen; doch wij zijn slechts in Staat , ze elk afeonderlijk waar te nemen. Het rijk der kennis en het geluk der vriendschap werden Spinoza tegelijkertijd ontsloten , ja , eigenlijk waren zij ^^n , want kennis is de gelukkige erkentenis van de wetten buiten ons, het streven naar en het bewustzijn van overeenstemming met haar, terwijl de vriendschap ons in de gelegenbeid stelt, ze hrachtig en in ruime mate toe te passen. Nog een derde macht voelde Spinoza krachtig in zieh werken , wier naam hij echter niet durfde uitspreken. DERTIENDE HOOFDSTUK. DE NIEUWE BONDGENOOT. Olympia zat aan het venster en keek in den zoogenaamden Spion, die destijds wellicht nog meer dan thans, een on- ontbeerlijk vereischte voor ieder aanzienlijk huis werd geacht. Een jong man stond naast haar. Hij was van middelbare grootte en zijn langwerpig rondgelaat, dat, vooral^« profiel gezien, schoon mocht worden genoemd, had een zekere gelijkenis met dat van Olympia, zonder dat zijne oogen evenwel die onrustige flikkering bezaten, die zieh in de hare zoo dikwijls openbaarde. Met de linkerhand steunde hij op het gevest van zijn staatsiedegen en met de rechter streek hij zieh längs den blonden, puntigen baard. Van tijd tot tijd sloeg hij de oogen neer en monsterde zijn kleeding van het hoofd tot de voeten; de witte, geplooide kraag zat onberispelijk, de zwarte mantel van fijn Venetiaansch fluweel golfde hem in statige plooien längs de schouders en de van mat goud gewerkte kwast bewoog zieh bevallig heen en weder; en onder dewijde, zwartsatijnenbroek,die bij de knieen met linten en strikken was dichtgeknoopt , kwamen de zijden kousen en schoenen met gouden gespen op het voordeeligst uit. 219 »Zie eens!" zeide Olympia en de sierlijk gekleede jon- geling volgde de richting harer oogen : )>ziet ge däär dien jongen man, die zoo peinzend de straat opkomt?" Schielijk kreeg de aangesprokene een rood marokijnen koker uit zijn zak, waaruit hij een met briljanten ingelegden verrekijker te voorschijn haalde. »Meent ge dien jongen man ginds, met die bruine ge- laatskleur? Is dat niet een Joodf" vroeg hij. »Ja," antwoordde Olympia. »Hij is de afstammeling van een aanzienlijk Spaansch geslacht. Mijn vader heeft bijzonder veel met hem op, en ik — ik beschouw hem als een mijner beste vrienden. Juist omdat hij van joodschc geboorte is en door de geheele wereld met een vijandig oog wordt aangezien , heeft hij zieh boven alle vooroordee- len weten te verheffen. Zijn gemoedelijke wijs van denken, zijn gevoel voor alles wat recht en billijk is , dwingen dik- wijls mijn bewondering af en doen mij de oogen vaak be- schaamd voor mij zelve neerslaan." »Nu, wat zegt ge van mijn physiognomiekennis ?" ging de vreemdeling voort, een welgevalligen blik in den Spie- gel naast het venster werpend, die zijn gestalte in haar volle lengte terugkaatste. »Ik vind de Joden ook interes- sante lui , ze zijn zoo iets als een historische reliquie en ge weet , dien zin voor het historisch element heb ik aan u te danken. Ik beschouw de Joden als splinters van een Aziatischen stam , die ons soms een oogenblik door hun zonderling uiterlijk kunnen amuseeren." »Gingt ge te Hamburg veel met Joden om ?" vroeg Olympia. »Die vraag kunt ge niet ernstig meenen ," was het ant- 220 woord; »maar toch ken ik de Joden door en door. ZekeF zal er hier en daar wel een eerfijk man onder gevondea worden. Daar woonde onder anderen in mijn geboortestad een oude schacheraar, aan wien ik mijn afgelegde garderobe verkocht Ik heb menige grap met hem gehad en hij Ket zieh alles welgevallen , als hij maar goede zaken deed, doch hoezeer hij ook op het geld was gesteld , heb ik toch ver- scheidene bewijzen van zijn eerlijkheid gehad. Over het algemeen zijn echter alle Joden beurzensnijders en een vuil, walgelijk ras van menschen , dat , ongelukkig genoeg 1 — zooals mijn overleden vader al voorspeld heeft — zieh lang- zamerhand van den geheelen handel der stad meester maakt. Verbeeld u, ik had thuis een vriend, die verliefd raakte op een Jodinnetje , en dit wel zöö smoorlijk , dat hij werkelijk aan een huwelijk met zijn schoone Rachel dacht, 't Is taiy onbegrijpelijk , hoe iemand van goede familie 't ook maar e6n oogenblik in de gedachte kan nemen, zieh met Veite« en Itzigs en Mozessen te verzwageren, die allen gewoon- lijk naar knoflook ruiken. Het meisje zelf scheen echter op een hoogeren trap van beschaving te staan, dan hare van ganzenvet glimmende lokken lieten vermoeden. Op ze^ keren morgen wandelde mijn vriend längs de reede te Cux- haven. Daar was een oploop ; men haalde een lijk uit het water ; hij herkende het ; *t was Rachel. Met geweld moest men hem terughouden , dat hij niet haar voorbceld volgde. Ik had innig medelijden met zijn verdriet. H^ betuigde bij hoog en laag nooit een ander te zullentoebc- hooren ; maar ja wel , men kent die eeden ! Hij was veel sneller genezen, dan men had kunnen vermoeden. Noggeen jaar daarna was hij de gelukkige echtgenoot van de doch- 221 ter van een raadslid , en als men hem nu aan zijn eerste lie£de herinnert, glimlacht hij. — OngetwijfeW schertst juf- frouw Olympia dus , of gelust het haar , een paradox te stellen , als zij een Jood den beniydenswaardigen titel van een harer beste vrienden verleent.'* Olympia had zieh, terwijl hij sprak, voor haar orgel ge- piaatst en eenige zachte preludiums aangeheven. Nu sloQg ze de ocgen kalm tot haar bezoeker op, die ieder zijner woorden met klem en nadruk uitsprak en hierbij Juim en wijsvinger, die hij tot een ring verbonden had, als het wäre de maat liet slaan. ^Zeker, ge hebt al veel levensondervinding opgedaan," zdlde zij eindelijk , »maar ge vergeet, dat ge nu hier in Holland zijt , waar men de godsdiensten niet in heerscheade en onderdrukte verdeelt. Mij dunkt, Amsterdam mag er roem op dragen, de eenige stad der wereld te zijn, die de godsdienstvrijheid zoo ver uitstrekt , dat zij ook dem over- gang van het Christendom tot het Jodendom veroorlöoft. Ge moet mjjnheer Spinoza leeren kennen; wezenlijk, hij is een merkwaardig persoon. Ge hebt anders zoo'n boos «kart niet. Behandel hein dus vriendelijk , al is 't om mij genoegen te doen. Sst ! daar is hij !" Spinoza trad binnen. »Ziehier nu eindelijk mijnheer Kerkering," begon Olym- pia , »van wien ik u verteld heb , dat hij voor een paar jaren mijn leerling is geweest en dpor den dood zijns va- ders tot nu toe weerhouden werd, tot ons terug.tekeeren." »E41 zeker zult gij mijn befeluit billijken , mijnheer 5pi- ;n€>za," viel Kerkering hier in,, »dat ik mij wederom tot jjuffrquw Olympia wend, om de wijsbeid der ouden vaai hare honiglippen op te vangen." 222 »Wel zoo" , schertste Olympia, »'tis zeer vleiend, mij mijn gele lippen , zoowel als mijn ouderdom te verwijten l" Kerkering zocht tevergeefs naar een antwoord, doch Spinoza hielp hem uit de verlegenheid , zeggende : »Ge hebt waarschijnlijk vergeten, mijnheer Kerkering, dat juffrouw Olympia evenmin als het Opperwezen er op gesteld is, dat er eenige gelijkenis van haar gemaakt wordt, noch van hetgeen dat boven in den hemel , noch van het- geen dat op de aarde is." »O, gij ketter!" zeide Olympia, met zulk een vurigen oogopslag , alsof zij werkelijk een auto-da-fe in den zin had. »Ge hebt er immers niet tegen," ging zij na eenige oogen- blikken voort, »dat mijnheer Kerkering aan onze Latijnsche gesprekken — lessen mag ik ze niet meer noemen — deel neemt?" Spinoza gaf zijn toestemming en onderwijl was Oldenburg binnengetreden. Hij wierp een vluchtigen blik op Kerke- ring, die door Olympia aan hem werd voorgesteld. »Ik dacht wel," zeide hij, zieh tot Spinoza wendende, »dat ik u hier zou aantreffen. Ik verlangde al weer, u te zien. »Ik ben wezenlijk trotsch," betuigde Olympia, »dat gij beiden zoo schielijk en zoo innig bevriend zijt geworden. Ik was het, die u tot elkander bracht." »Twee grootheden, die aan een derde gelijk zijn, zijn ook aan elkander gelijk ," schertste Spinoza. »Ook niet aan een vierde?" vroeg Olympia. »Wij zijn hier als de vertegenwoordigers vian de vier groote mogend- heden; we willen een viervoudig verbond sluiten. Gij, mijn- heer Spinoza, moet Mozes representeeren ; gij, mijnheer 223 Oldenburg, uw Calvinus; mijnheer Kcrkering moet zijn Luther verdedigen en ik — ik zal den paus voorstellen ; hij kan er niet tegen hebben, want ik heet immers Olympia Maria Honoria. En dus, mijnheer Kerkering, geef den beiden anderen beeren de band ; wij, onder ons, zijn 't reeds sedert lang eens. Wij met ons vieren zullen een kring vormen, die alle verschillende godsdiensten in zieh opneemt en onderling verzoent." »Ik vrees, dat dit het omgekeerde probleem is van de quadratuur van den cirkel," zeide Oldenburg. »Ge gaat nog verder dan Hugo de Groot," liet hij er op volgen. »Deze droomde ook van een eeuwigen godsdienstvrede en had alleen de Joden bij zijn ontworpen unie vergeten/' Olympia nam Kerkering' s band en legde ze in die der beide vrienden. >Die eeuwige overdrijvingen en geforceerdheden!" zeide Oldenburg tot Spinoza , toen zij samen weggingen. »De vrouwen kunnen 't niet laten, verbintenissen aan te knoopen ! Zijn ze getrouwd, dan willen ze ook anderen schielijk dat- zelfde geluk bereiden ; hebben ze een vriend, dan moet een arider ook vriendschap met hem sluiten , al gaat 't nög zoo moeilijk. Wat kan on3 die Kerkering schelen, dien ze toch maar als een automaat behandelt?" »Beoordeel zulke verbintenissen niet zoo hard," antwoordde Spinoza, »want daarin zou uw heer en meester Cartesius weer een voorbeeld hebben , dat zonder bestendige , uit- wendige bemiddeling van een hooger derde , geerf wer- kelijk bestaan gedacht kan worden en alles zieh in ztchzelf moet oplossen." VEERTIENDE HOOFDSTUK. EEN HANDWERK. Terwijl Spinoza zieh verdiepte in het werkelijk wezen der dii^en, in den in henzelf berustenden grond van hun bestaan, in hunne noodeakelijl^e en toevallige bestemming, en de hierop betrekking hebbende , mathematische bewijzen van Cartesius vlijtig overwoog, had ook zijn vader emstig nagedacht over den toereikenden grond van het werkelijk bestaan, terwijl zijne bewijavoerii^en niet minder op ge- taUen en cijfer$ berustten dan die van den philosoof. ^B\yk ge nog altijd bij uw planomgeenrabbijnte willen worden?'* zeide by op zekeren dag tot zijn zoon. »Hebt ge wel be- tdacht, hoezieer ge uzelf en mij daardoor benadeelt? 'tZou my een onuitsprekelijke teleurstelling zijn." »Vader ," antwoordde Baruch op beklemden toon , »in de ^preuken der vaderen Staat immers geschreven: rabbi Zadak zegt: ;»maak u mit uw kennis van de heilige wet geene kroon, om er mede te pronken en evenmin een ^pade, om er ,mede te spitten. Het Staat siecht met iederen .godsdienst, zoolai^ zijn verkondigers klinkend loon ont- vangen." »Goed, ik ben 't met rabbi Zadok eens; doch hoe te 225 doen, als men geen cindere spade heeftf Zie, ik zalopen- hartig met u spreken: onze Mirjam is nu met Samuel Cas- seres verloofd , die met den man van Rebecca de diamant- slijperij wil uitbreiden, terwijl hij een nieuwe wijsvcm de steenen te slijpen meent te hebben uitgevonden. Mijne dochters zijn dus met Gods hulp verzorgd; gij alleen blijlt mij nog over. Om u de waarheid te zeggen, Staat het zeer siecht met mijn proces, en wat ik u na mijn dood kan nalaten , is zoo bitter weinig , dat ge daarvan niet leven kunt. God zal mij echter, zoowel als mijne kinderen en kleinkin- deren, bewaren voor het leed om dagelijks te moeten bid- den: Heer, laat ons niet de gaven noodig hebben dergenen, die uit vleesch en bloed geschapen zijn. Zeg dus, wat zullen we doen?" »Zal ik koppman worden?" »Neen; däärin zie ikzelf bezwaar. Van kindsbeen af hebt ge geen greintje handelsgeest gehad. Wel is waar , zijn er nu weer nieuwe wegen voor den handel geopend en behoeven we elkaar niet meer zoo in den weg te zitten als hier in Holland, waar de een den ander de beste hapjes voor den neus wegkaapt. »Rabbi Menasse moet de meesten op zijne hand hebben gekregen door te zeggen, dat de komst van den Messias 15 226 niet zou kunnen plaats hebben^ als.niet eerst de belofte vervuld was, dat Israel onder alle vdkeaen dpor alle landen verspr^id wj^ß* Dat. wa&.slim bedacht^ maar niet eerlijkl" »Qoi.het/ey^/' h^rHiam z^ vaden- »Eengrootdeelvan het yplk.wjilnu eenme^ bedrogen worden en men geeft he|; dus. hi^n .zijn zin« Dit zijn evenwel zaken, die ons Üians niet aangaan; laten wi^ voet bij stuk houden en zeg gij mii, w^rme^e g^ uw eigen kost wiU; verdienen?" :»]^^b|)^i.Ganafiföl leert; Scbqon is de . Studie der wet, met een,bwrgfiäi|kib€Äifljt ver^enigd; door.zich op beide toe te leggffiv» wQtflt.de'.oadfaigd.vergeten; de Studie zonder air- beJ4 vojert t^n, slott© tpt werkdoosheid en verleidt tot zopde^." Baruch voerde nog verschillende voorbeelden aan, dat de grootste vaderen der synagoge handwerkslieden waren en, eJAdJgd^ niet te zeggen,: »Ik wil wel eea h^ndwedc leeren." »Qe behP^ft. niet zooveel plaatsen uit den Talmud aan te h^len ; ook zonder deze heb ik er niets tegen , dat.. ge een fatsoenlijk handwerk leert." Spii^Q^ was blyde , dat zijn vader zieh niet alleen door de. aangebaalde voorbeelden liet overtuigen, om zijn voor-. nemen goed te keuren, omdat hij zieh hierbij eenigermate- van het welb^ende »vroom bedrog'^ bediendhad» Hijl:^ zieh vast voorgenomen , nooit of nimmer de gewone sleur te: vQlgen en zijn weten en geweten voor het dagelijksch brood te verkoopen; kon hij zieh door handenarbeid zijn leY«$nsonderhoud verschaffen , dan bleef zijne overtuiging vry en behoefde hij haar niet naar de gewoonten en gebruiken van het dagelijksch leven te plooien. En worden zelfe ni^ 227 de hoogst ontwikkelde g^esten dikwijls door een.gevoel vÄö- leegte«, van' ohb'evredigd verlangen overvallen^ als zij- ziöfr - vöortdurend ' inspannen, om h«t doode woord met nieuw leven- te^ beseelen , of nieuwe gedachten en gewäarwordkigen' op' te delvett en wJeer in een anderen vorm te gietenf Hebben zij niet = een^ onweerstaanbare behoefte aan nieer itidt^rieeie bezigheid, die het evenwicht tosschcn htm gees- teHjtee en lichaitidljke Vermögens hersteh: ? De overdenkhigen van on:fen. jonfgen vriend omtrent het bfepoep, dät h§ zou; kfeaen, droegen rijfce' vnichten: Häj hÖPHinerde < zidv', höe dikwijls hij bij de diamantslijperij waä bfijven staani om' de paarden beneden iii den rosmolen te zien, die door middel van het räd de werktuigen op:dc böveÄSte verdi^ngen in beweging brachten. Het slijpen en^sn^en der 'diamanten was een gehdravan-zijnegeioofe- genooten» eh dit trök^ den knaap: reeds evenzeer aan, ab» toen hem later in vertrouwen werd raedegedeeld , dät dit- sl€dfats döor middel van diämantschilfers kon geschieden. Höe dikwijls had' hij op weg naar deTabnudschoolofnaar magister Nigritius tijd en uur vergeten en was voor de opcn venstera en werkplaatsen blfjven staan, omde arbeidersiff hun bedrijf gade te slaaw. Hoe difewijls was reeds destijds - h^t verlangen in hem opgerezen naar een dergelijke bezig-' htM\ Thans kwam voor de eerste maal de gedachte bij hem ■ op, dat datgene, wat men vrijen wll noemt, eigenlijk niet anders is dan het resultaat van een ontvangen indnik, het* uitvloeisel van een nauwelijks meer na tespeurenreeksva»'^ indrukken. Dit diepzinnig denkbeeld hield hem echter slechts vtofchtig-bezig, daar zijne phantaste hemde ontelbarewerk- pläat^n binnenvoerde , waar de menschdijke kracht de 228 voortbrengselen der natuur ontgint en vormt en verwerkt. Slechts van hem, die telkens nieuwe vormen aanhetleven weet te geven en deze met elkaar weet te verbinden, kan met recht getuigd worden, dat hij leeft. Welk een duizend- voudige zegen ligt in den arbeid zelf, zoowel als in de vruchten , die hij oplevert. En de eene hand vat de andere en de eene gedachte voert tot de andere bij het zien van , hetgeen men heeft verricht. De geheele menschelijke werk- ^aamheid is een onmetelijk groote werkplaats van broeders. Doch ook hier heeft de een den ander met geweld van zieh afgestooten en, evenals de kerken ten opzichte van het denken en gevoelen , zoo hebben ook de gilden hunne uitverkorenen op het gebied van den handenarbeid. Er bestond, wel is waar , geen wet , waarbij de joden van het een of ander beroep werden buitengesloten ; maar gewoonte en overleve- ring maakten de meesters derhandwerks- ofambachtslieden nog altijd van hen afkeerig. Weer was het Cartesius, die Spinoza tot een besluit bracht. Hij bestudeerde de dioptriek of doorzichtkunde van Car- tesius, en leerde hieruit voor de eerste maal de wetten der straalbreking, zoowel als de eerste juiste verklaring van den regenboog. De aanmerking van Huygens, die destijds vrij algemeen weerklank vond, dat Cartesius die regeis aan een in Holland verspreid manuscript van Snellius ontleend had en de verklaring , die Antonie de Dominis en Kepler van den regenboog gegeven hadden, gekend moest hebben, zon- der een van hen beiden als zijn zegslieden te noemen, scheen den jongen vorscher thans van minder belang toe, entoch deed het hem zonderling aan, dat er ook op geestelijk gebied diefstal kon plaats hebben. De vroeger zoo duistere 229 iiitspraak van den Talmud : »Wie een woord, eene gedachte in naam van zijn Schepper voortbrengt, hij brengt de wereld tot veriossing, ' ' kreeg eensHaps een diepe beteekenis voor hem. Het gedrag van Cartesius was, zoo al niet te veront- schuldigen , dan toch hierdoor te verklaren, dat hij als man van de wereld den tact bezat, zieh iets vreemds en uit- wendigs vlug en gemakkelijk toe te eigenen, en er dan licht toe kwam , dit als een gewrocht van zijn eigen denken te beschouwen. Uit eigen , gemoedelijke overtuiging , rijpte dus allengs het besluit in Baruch's ziel, om zijn eigen kost te verdienen en niet te leven van hetgeen zijn vader hem zou nalaten, zon- der dat dit hem zou beletten , de waarheid door nadenken in zichzelf te vinden. Op zekeren dag deelde hij dus den ouden Spinoza m^de, dat hij de kunst wilde leeren , optische glazen te slijpen. »Maar dat is een handwerk , waarvan men nauwelijks k^m bestaan" , antwoordde zijn vader, »hoe zult ge eens een huisgezin daarvan onderhouden } Ge wilt toch ons be- roemd geslacht niet met u laten uitsterven ?" Spinoza emtwoordde niet terstond op deze vraag ; wie zou zeggen , wat er in zijn ziel omging ? Misschien ook had hij reeds een vermöeden, dat die naam op een andere wijs vereeuwigd zou worden. Allengs bracht hij echter een onderwerp op het tapijt , dat zijn vader cil- tijd pijnlijk aandeed ; naar aänleiding van zijn verlangen om onafhankelijk te zijn, wijdde hij uit over het feit, dat een ^.^^rdhhi zoowel door zijn jaailijksche-Jjezoldiging als door de bijzondere gesch^nken , die hij ontving , toch slechts een ^ loondienaar was. Zijn vader knikte toestemmend , terwijl 230 een weemoedige glimlach zieh om zijn i»Wd.,ploöide. )0e oude SpajjQJaard^ herkende in.Eijn zoon .d^^el&len trcftpcl^i^n aard , die dok in heih ^ aogc-niet . giiif el : was «ilgestorwii. Konviuen äe wereid ijiet door cpacht «n aanaifen dwii^en,' dan^is /t 2ekerttiet:b^t,-hiiar den n^g *toe te keeren. 2^6 oordeelde de oude Spinoza er a|thai)s pver; telkens w^d men bij hem heiinnerd aan den loggewQ^lden bodem en de eigenaardige vermenging zijner bestanddeelen , waamit de levenskracht van zijn zoon zieh tot vrijen bloei ontavik- belde. 