title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: So unterschreibt er sich selbst. Sonst wird er auffallender Weise stets Weber um genannt. — Er wurde am 29. Oct. vom Prinzen von Oranien abgeschickt (Creditiv an den Fürsten von Anhalt im Herzogtum Arch. H.-A.), der über den Kurfürsten, namentlich weil er die durch Krosigk gemachten Versprechungen nicht gehalten, ernstlich erzürnt war. (Relation von Blaspiel und Komswinckel vom 18./29. Oct. bei Fünen dorf XI. 65.) Nachdem der Prinz von Oranien vergeblich versucht hatte, die französische Linie erst in Naarden, dann bei Woerden zu durchbrechen, beschloss er, den Alliierten selbst entgegenzuziehen und das Corps des Herzogs von Luxemburg von Frankreich abzuschneiden. Am 8. Nov. — er war also am 6. Nov. keineswegs schon in Maastricht — brach er mit einem Heere von 24,000 M. auf und gelangte durch Brabant, das wegen Tournais' Marsch an den Rhein von französischen Truppen entblättert war, an den Rhein. V. Feldzug um Rhein und in Westfalen Unsere hohe gem. Heere, Prinz Albert, mit der genannten Truppe, sind an den Kriegsschauplatz eingetreten, so dass sie nach der hohen Weisheit können urteilen, wie wichtig es ist, dass seine Armeen so schnell den Rhein passieren, um in das Land des Feindes vorzudringen, wo sie liebenswerte so notwendige Versorgungen als von dem König von Spanien und H.H.M. auf der Hand haben, die sie lieber in keinem als in ihren eigenen Ländern können finden und zu joiningern und zu allen Zeiten von den anderen zu trennen, nach dem das raison de guerre compt zu verhindern, nicht allein alle Korrespondenz zwischen dem König von Frankreich und seinen Truppen abschneiden, sondern auch zu gleichzeitigem Vorrücken mit dem Schwert und der Hungersnot, behaupten, dass es neben dem auch von der höchsten Bedeutung ist, dass die Spanier, die die völlige Intention von UC.L., um mit seinen und des Kaisers Truppen auf das effektivste zu agieren, durchaus sollen bewogen werden, gegen Frankreich und ihre Anhänger zu brechen und die Kegeneringe von Lübeck, welche gegenwärtig ausgeglichen sind, unbedingt der guten Partei sollen zufallen. Und obwohl hier gegenüber bei einigen Zweifeln mag gau geäußert werden, dass durch die Zusammenkunft von so stärken Armee das Anleiten von Lebensmitteln und Forrage endlich zu mangeln sein muss, so glaube ich, UC.L. war, vor Mastricht , wo er sich mit 10,000 Spaniern vereinigte. Da« Corps von Dil ras, das diese Festung blokirt hatte, wurde nach dein Jiilichschcn zurüekgetrie- ben , su da»» es nur eines kühnen Entschlusses und eines Marsches von ein paar Tagen für die deutschen Alliirten bedurft hatte, um sich mit der staatisch-spanischen Armee zu vereinigen. Vgl. Sypesteyn p. 65. Mignet, Ndg. IV. P20 u. Kousset, Louvois I. 39f>. ') So hicssen die Haiden im Stift Lüttich. 2) D. h. Gebiet der Reichsstadt Achen. 3) Geforstetes Frauenstift Thorn im Limburgischen. *) Gefü ratete Abtei bei Achen. *) Kiue Herrschaft im Herzogthum Jülich. Digitized by Google Vorschlag des Prinzen. Antwort des Kurffirsten. Ende soude seer considerabel sijn, bij aldien de fourage eude levens- niiddelen uyt de voors. plaetsen aen U C. 1). , des Keijsers ende II. H. M. Armeen niet te nut en quaemen, de vijanden daer van souden profiteren ende hun tot hare grootste commoditeijt de geheele winter daer van onderhonden. Waerop de ondergeschr. niet respect versoe- cken. dat U C. D. in eontiuuatie van sijnen goeden ijever ende tot accotnplissenient van de opgerighte Tractaeten gclieve een prompte ende vigoreuse resolutie te necnien en nu de marsch niet over den Main, maer beneden Maints over den Rijn voort te setten, alsoo het selve anders een grooten tijdt sal requireren tot groote praejudicie en uadeel niet allcen van de gemeene saecke, maer oock sclfs van de marsch van S. II«, ende hacr daer van te partieiperen, op dat sij ten spoedighsten over diverse wegen S. 11t daervan mögen versteudigen. Antwort des Kurfürsten auf das Memoire Amerongen's und Weibnom's. Dat. Flörsheim ™l£;m 1672. Sie wüssten selbst, dass an der Herstellung eines Kheinüberganges 7. Nov. Tag und Nacht gearbeitet wird. Den Main haben wir überschreiten müssen, weil nur oberhalb Mainz, und zwar zu Nierstein, der Rhein überstanden werden konnte, wie sich aus genauester Besichtigung aller Orte und Gelegenheiten ergibt, habe; weil auf der rechten Mainseite die beiden Armeen nicht mehr verpügt werden konnten. Dadurch wird der Rheinübergang indessen keineswegs verzögert, vielmehr befördert, und unterdessen können wir die Bewegungen des Feindes beobachten. Resolution der Generalstaaten. Dat. 7. Nov. 1672. Amerongen soll auf seine Missiven geantwortet werden, dass die 7. Generalstaaten mit dem Marsch des Kurfürsten keineswegs zufrieden sind und nicht begreifen, wie das vertragswidrige Untätigbleiben der Truppen am Main und in Westfalen entschuldigt oder gutgemacht werden kann; ebenso wenig, wie von ihnen, die die Feinde im Herzen ihres Landes haben, verlangt werden kann, noch Truppen nach Köln zu schicken, um es zu besetzen, abgesehen davon, dass man die Feinde dadurch nur unnötig reizt. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Russelsheim 8. Nov. 1672. In Flörsheim hat er Weibnacht getroffen und mit demselben seiner Instruktion von S. H. gemäß sofort ein Memoire an den Kurfürsten aufgesetzt. 9. Nov. Sein viertes Memoire an den Kurfürsten und die Antwort darauf schickt er mit Webbenum, und er wird nichts unterlassen, um den Rheinübergang zu beschleunigen. Man schlägt jetzt gerade eine Brücke über den Rhein bei Nierstein oberhalb Mainz. Er bittet um schleunigste Anweisung der Subsidien-Gelder nach Frankfurt, damit man den Leuten hier nicht Anlass zu berechtigten Klagen gebe. — Er hat heute nebst Webbenum den Kurfürsten vor Mainz beglest, welcher ihnen gesagt, dass er in seinem und dem Kurfürsten von Trier, Sachsen, Bayern, der Herren von Würtemberg und Hannover und Hessen-Darmstadts Namen durch seinen Minister Schönborn Frankreich und England ihre Vermittlung habe anbieten lassen, und nächstens zum gleichen Zweck seinen Rat Jodici nach dem Haag schicken werde. Er hat geantwortet, dass die Generalstaaten ihre Friedensliebe immer gezeigt, dass sie aber vor allen Verhandlungen völlige Sicherheit für sich und ihre Alliierten forderten, und dass dazu nichts nöthiger sei, als kräftiges Auftreten gegen die Friedensstörer; dazu könne Mainz auch beitragen, wenn es den Rheinübergang erleichtere. Seine Brücke hat der Kurfürst indessen verweigert, um die Neutralität nicht zu verletzen, und Brandenburg ist damit zufrieden. Wijngaarden an den Griffier. Dat. Kopenhagen 12. Nov. 1672. 12. Nov. Der Marsch der kaiserlich-brabantischen Armee, der so hoch nach Deutschland hinaufgeht und so langsam fortgesetzt wird, erregt hier viel Nachdenken, und man hat ihm bei dieser Gelegenheit zu Gemüt geführt, dass die Krone Dänemark beim Abschlags eines Bündnisses mit den Niederlanden nicht die Absicht habe, von dem Gelde zu profitieren, vielmehr allein die Erhaltung der Union wünsche, und dass ihre Armee nirgend anders hin, als so rasch wie möglich in die Gegend der Feinde der Generalstaaten geführt werden würde. — Aus einem Briefe Schwerins an den hiesigen brandenburgischen Gesandten Brandt, d. d. 21. October, geht hervor, dass Brandenburg vor dem Abschluss des Bündnisses mit Dänemark nichts Gefährliches wagen wolle. Vgl. Memoiren des Marquis de Pomponne publ. par J. Mavidal I. 198—201. Christoph von Brandt. Brücke über den Rhein. Neues Hintergrund des Übergangs. 325 Ainerongen an den Greifen. Dat. Roßbächleim 13. Nov. 1672. [Die Brücke über den Rhein. Schwankende Entschlüsse. Nachricht, dass Conde mit einem Corps an der Nahe steht. Dieselbe wird den Übergang über den Rhein wieder verzögern. Ainerongen hat dem Kurfürsten geraten, als das einzige Auskunftsmittel, sofort den Rhein zu passieren und bis zur Mosel zu marschieren. Der Kurfürst bereut es, nicht nach Westfalen gegangen zu sein. Turin. Der Kurfürst von der Pfalz. Vaubrun.] Neues ist nicht vorgefallen, alles dem und das men tot noch toe bezieh ist, 13. Nov. In de brug over den Kijn, ter plaatse waar ik gisteren hebben te slaan, en, zo den beër Churzefürst met eigen monde mij nog deze morgen heeft verzocht, deszelfde te passeren. Dan alle voorzichten, zo men hier heeft, valt vooruit tot meermaals zo onzeker uit, dat ik hetzelfde niet meer aen den Staat dune assureren, alvorens ik het gezien heb, mij vooruit te eenmaal begeven, vindende iets van eenigheid desseijnen over te schrijven. Ik ben zelfs tot tweemaal toe op den oever van den Kijn geweest en heb gezien, dat men aan de brug heeft gewerkt, maar voor twee uren komt den oudere heer Hertog van Lotharingen mij de ere doen van in mijn logement te zeggen, dat hij, komend uit het keizerlijk quartier een mijl van hier, aldaar vernomen heeft, dat men gealarmeerd was, als of de prince van Conde met een armee van 15,000 man sich van Metz naar Creutznach op de rivier de Naab zoude begeven hebben, en dat de hertog van Bernouville), gisteren tot Mainz aangekomen, aan den graaf van Montecuculi had geschreven, dat die van zijn suite voor de avantgardisten van den hooggeëerde prins ongeveer de voorzichtige plaats hadden moeten voortvluchtig zijn. uit de 17e eeuw, dat wederom een arrest aan dit zo noodsaeckelijk werk sal geven, en apprehenderen die genen, die het feit van den oorlog verstaan, hetgeven voorz. waar zijnde, de France in 24 uren met eenige trouppen hier voor ons aan de zuidzijde des Rijns, daar wij van de noordzijde de brug beginnen te maken, zouden kunnen zijn en ons daarin verhinderen, hetwelke met afzijdig dragonders, naar het seem voegen, met weinig middelen en zonder gevaar voor haakjes kan geschieden, waarbij ons de passage allier soude afgenomen wezen; dan ik wil beter hopen, nadat het na de laatste ingekomende adviezen van Metz bijna onmogelijk schijnt, dat de Prince van Condé met zoveel trouppen, van welke doenmales geen deel is, nu komen. Alexandre, Duc de Bournonville, ging dan eens Spaanse in particuliere dienst over. S. C. D. heeft deszelfde naartijging van den grave van Monte-Cucco ingelijkt bekomen. Men zal zien hier verlegen vinden, zodanig dat men den Rijn niet kan passeren, vervolgens te weten, want daar wij gepasseerd hebben, is het onmogelijk te reverteren bij gebroken aan alles, en hier in het Darmstadische is het ook tot eenmaal opgegeten. Ik heb na mijn klein oordeel, van den Kurfirst gevraagd zynde, gezegd, en dat op het advies van den overste Webbenum, die de countreien en de passage van het land beter bekend is, dat men alsnog den Rijn tot spoedigst behoorde te passeren en tot op den Moesel te marcheren, zich bedienend van verscheidene avantageuse posten, die men tusschen dezelfde en den Rijn kan ontperen, om nie, zo den vijand te sterk zijn, het combat te ontgaan, waartoe ik S. C. D. wel geporteerd vind, maar echter nog niet kan promteren, wat daarop zal volgen. Want aan deze plaatsen langer te blijven is onmogelijk, vermits de schaarsheid van de voorraad, die ons zoud necessiteren, om of den Rijn op naar den Elsas, of den Main op naar Frankfurt te gaan en alzo nog een langen tijd te marcheren, ofte naar O. C. D. landen van Magdeburg en Halle te reverteren, hetwelke niet alleen tot merkelijk nadeel van de gemeene zaak zoude zijn, en zonder dat H. H. M. enig het minste soulagement of voordeel van deze marsch zouden hebben gehad ofte nog voor den winter te verwachten hebben, maar ook grootelijks strecken tot disreputatie en blamabel van des Kaisers en S. C. D. wapenen, gelijk ik de vrijmoedigheid lief heb genomeu noch desen morgen den prins van Anhalt in de tegenwoordigheid van S. C. D. De zegende. Ende, geloof ik, bijna genoegzaam te advoueren, en daarbij te voegen, dat, zo hij, conform zijn voornemen, in den beginnen naar zijn Westfaalse landen waarde gaan, uit deszelfde van daar ook aan den Rijn had kunnen komen, en dat met minder gevaar als het zich nu opdoet, hetwelke mij meer en raar in de opinie, die ik altijd gehad heb en voor desen overgeschreven, bevestigt, dat S.C. deensen marsch bij de Key zergehe, en de geven, die haar in den Raad zijn toegevallen, overdrongen is. Vgl. Rousset, Louvois l. 317 ff., uit dem allerdings hervorgeht, dat die Besorgnissen der Kaiserlichen overtroffen (of erkünstelt?) waren, en America recht had, en den offenbar uit de brandenburgische Kanzlei stammenden Bericht im Theatrum Europaeum XI. 23. Undenklijke situatie der alliérte Armee. Nacht en dag wordt aan de brug gewerkt, en is men zeer verzekerd, dat de Fransen haar zullen voorvuren. In des heeft het hier drie nachten aan den anderen een overvolle schans gevroren, gelijk het nog op den heden uiterste sterk vriest. Van den marschaal de Turenne wordt gezegd, dat hij tot Andernach den Rijn zoude passeren, anderen willen dat zijn troepen zich bij de Laan vertonen en misschien in korieten wel aan de andere zijde van den Main zich mochten laten zien, om iets op het hoofd-kwartier, met hetwelke wij tegenwoordig op den oever van de voorsz. rivier in een dorp staan, te attenteren. Den Kurpfalz von Heidelberg hat durch seinen Minister den Befehl gemacht, dass diese armen, seine Landsleute, an keiner Seite des Kains willens sind, dass noch einmal nicht erhofft, dass dieselben von allerhand nothwendigen Dinge für ihr Geld verzehrt werden sollen. Monsieur de Vaubrun, Französisch Abgesandter, findet sich heute in Mainz beim dem Kurfürst, und hat ihn auf das passage über den Kain zu faciliteren, kann in einer liebevolle Art ablehnen. Amerongen an den Ratsherrn. Rüsselsheim, 17. Nov. 1672. [Vorrücken der Armee auf das linke Ufer zweifelhaft. Allerlei Vorwände für die Unthätigkeit. Furcht vor Conde und Turenne. Statt Entschuldigungen überhäuft ihn die kurfürstlichen Minister mit Vorwürfe über die Unzuverlässigkeit des Staates. Die Anwesenheit Vaubrun's in Mainz ist verdächtig und scheint auf Friedensgelüste zu deuten.] Sein letztes Schreiben war vom 4. November. Ob wel bis jetzt, die Zeit, 17. Nov. Der legers von Bergen sind aufgebrochen und zum diesen Platz über den Main ein Auge von den Kains geavanciert, so bleiben die hier noch legen, unter vorgetäuschten, dass man die Brücken über den Kain lässt fallen, gleichwaar ist e tweie Tage schon's gesehen heb, und sollte die heute oder den längsten morgen vorbereitet sein. Ich glaube, dass man die soll passieren, einander in Körten reparieren, ohne zu den Mosel zu avancieren; wären wenn nicht allerhand schwierigkeiten gemacht, nämlich das die Saison verre ist geavanciert, dass die gegenwärtig alle Nacht eine Überfahrt über das fest eis vriet und durch das aufkommende Grundgelif keine Brücken auf den Revieren erhalten können und dieselben. Google 328 V. Feldzug in der Rhein und in Westfalen. daerdoor genügend gesperrt werden. Behalven dit alles, ist men gepersuadeert, und macht den Herzog von Kurpfalz glauben, dass der Prinz von Condé mit einer Armee von 25.000 Man von Mentz nach Creuznach marschiert, um sich von der Stadt Bingen und der Revestierung der Kawt' zu erstellen, welche, so die Armee über die Maas wollte, sie um die Berge zu esquiveren, hatten zu passieren; dass Mr. de Turenne, oben Andernach, dicht unter Koblenz den Kinij war übergegangen und sich aldaer längs der Maas hätte geposteert, die nicht allein het slaan van een brugge dacrover zoude verhinderen, aber sogeo de conjunction tusschen de Spanische, II. H. M. und diese gewapneten, waarom men geloof uit de disconressen, die ick hier hoor (alhoewel uit alle haere resolutien, voor en aleer sie geexecrette worden, niet de minste seekersucht en is te besluiten), dass man den Kinij sal übergehen und aldaer noch 10 an 12 dagen blijven staan und dann wiederom teuggingen nach Halberstadt und Magdeburg marcheren über den bequemsten weg, die man kann uijtvinden. Den Heere van Schwerin vor drei Tage ende der Heeren Pelnitz und Döpans' Tag daar an haben meine preparatorie dienstlichen Diskursen begonnen, zu führen; want sie sagen, es ist unmöglich, dass man länger als diesen laufenden Monat anfieren, das wohl, was ich segne, dass noch nicht eintausend und ist angefangen, und als ich da über noch dollere, wohl fällt man mir tödlich auf die Schulter und objektiviert mir, dass die retardierungen nicht durch ihre, sondern durch den Staat sind zugetragen, erst mit dem Auszahlungen von den subsistenzgeldern, und am anderen, dass man vor der Ankunft von den Obersten Weibeno nicht beeilt können imaginen, dass der Prince of Oran mit einem Heer erscheinen, da man noch im gleichen durch den Heer von Pelnitz und mich S. C. D. abweislich hatte, tun versicherter, dass er der Prince binnen drei Wochen nach unserem Abmarsch in vollkommener Postur sein; dass überall in solchen verkehrten und konfusen Zeiten, als bei allen Revolutionen zuletzt unsere Abreise in Holland sind aufgetreten, ihre Orde ihre ein großes Glück für den Staat gewesen, dass in Stelle des Platzes. Digitised by Google Rechtfertigung der bisherigen Operationen durch die kurfürstlichen Minister. 329 Van naei Westfalen te marscheren, den Rijn waren geraubert, waardoor Maastricht van de Blokade was ontsnapt, Breda en Heusden, zelfs den Bosch of ten minsten de schans te omringen ge-libereert en Trier tot seine grootste ongelegenheid niet het hoofd afscheren van alle hoop, om die plaatsen nu te kunnen bezoeken, met een considerable Armee, die sie altijd in der Höhe van 300 man begrooten, naar boven aan den Rijn was gebracht, om het aam van de Stadt Coeln te houden en in des de vijanden en de quiek geïntentioneerde, als daar onder anderen zijn den Hertog van Nieuburg en het land van Luik, met seine troepen te ruineren; dat de zaken nog in deze zelfde stand zijn, dewijl niemand in 't zekerder bericht werd, dat ook Mr. de Luxemburg uit jalouzie, dat deze Legers den Rijn en de Maas zouden passeren, nog aan 4 Mei perden opwaarts heeft gesonden; dat zij zo lang over den Rijn zullen blijven staan als het seizoen zal toelaten, om den vijand alert te houden en te incommoderen, en onder tusschen de Prins van Oranje kans geven, om de Landen van Luik, Limburg en het stift Coeln te ravageren en ontbloten van allerhande voorraad en levensmiddelen, daar den vijand over winter van zoude kunnen subsisteren; dat de Heer Kurfürst den Rijn verbietende een gedeelte van seine en des Kaisers ruiterij met een goede quantiteit infanterie naar seine Westfälse Landen zoude kunnen laten gaan en uit deszelfde de winter gedurende tegen Coeln, Munster en Paderborn ageren, hare Landen onder contributie te brengen en doch des nood zijnde zelfs mijn Heeren de Staten bij een hartenvorst toesenden. schreven, — längs — de reviereu hatten geproveidert, et sie unus quisque ahoudat in suo sensu. Nu kompt ter mijn oordeel inconsideratie, wat terdeel te doen staat; want ofschoon het Tractat niet in de Keysers gestaats is, zie ik niet, dat de Staat noch van vleier noch van de Brandenburgse (doch ik zoude kunnen missen) over winter zoude hebben te verwachten, het geen hy soo nodzakelijck heeft. Ik heb voor deze geschreven eu verneen noch dagelijk, dat enige hier het oor aan de proposte van een vrede wel zouden willen verlenen, want daartoe wordt bij de Fransen gesindt; meer of minder die vrede tot geruststelling van Z. Z. M. zal kunnen uitgevoeid worden, laat ik aan wijser oordeel. Het is niet te vergeefs, dat Mr. de Vaubrun tot Alankz aan 't Hof blijft leggen, niet dewelke dagelijks de een en ander soo politiek als militair Ministers hier uit het leger derwaarts gaande, soo ik bericht worden, abouchezeren, waaruit in dan voorgeert, dat het een utile zaak zoude wensen, soo niemand bij provisie een Truce voor den winter voor Z. H. M. konde procureren, op dat zij bij een vorst ende het weer afsacken van de Troepen onder den Prins van Conde en Turenne niet overrompelt zouden; dan of deze voorzorg uit Weldert tot den staat voortkomt, weet ik niet. Godt de Heere, die de harten van de Menschen doorgrondt, dirigiere alles ten best, voor mij ik zie het niet becommering in ende sal ofwachten, wat Z. H. M. bij het retireren van deze volkeren, soo sulx mogte geschieden, mij zullen lieven te gelasten, soo ontrent het uittellend van de verdere subsidien als mede of ik 8. C. D. langer sal volgen. Amerongen aan den Gritter. Dat. Rüsselsheim 24. Nov. 1672. 24. Nov. Schwerin ist bei dem Kurfürsten v. d. Pfalz in Heidelberg gewesen und hat ihm berichtet, dass derselbe in Gegenwart des französischen Gesandten Dangeau sehr über die allierten Truppen beklagt und gedroht habe, die Belästigung seines Landes durch dieselben mit Gewalt abwehren zu wollen; zugleich aber habe er versichert und Dangeau es bestätigt, dass, wenn der Kurfürst den Rhein verlasse, Conde und Turenne sich auch nach dem Klass und Lothringen zurückziehen würden; Frankreich sei sogar zu einem Waffenstillstand mit den Generalstaaten bereit. Schwerin hat auf diese zwei Punkte erwidert, er sei zwar nicht darüber informiert, indessen glaube er nicht, dass der Kurfürst nach einem so weiten, beschwerlichen Marsch den Rhein wieder verlassen werde; von einem Waffenstillstand könne auch nicht die Rede sein, da die Staaten ihn als nur für ihre Feinde vorteilhaft schon verworfen hatten. Der Kurfürst hat diese Antwort Schwerins vollständig gebilligt und heute in einem Schreiben an den Kurfürsten v. d. Pfalz beide Punkte, Rückzug und Waffenstillstand, abgelehnt. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheim, 25. Nov. 1672. Ankunft des Prinzen in Maastricht. Bedauern über die Untreue der Alliierten. Conferenz mit dem Kurfürsten, Montecuccoli und Anhalt. Bereitwilligkeit des Ersten. Einreden der Letzten. Alle Vorschläge Amerongens' und Weibnoms werden als unausführbar abgelehnt. Entscheidung verschoben. Rückzug nach Westfalen nicht unwahrscheinlich. U. H. Hooghgeerde missive van den 18. dezes geschr. uit Eye- 25. Nov. Den 2. december, boven Maastricht, heb ik door een expressen Courier van Keulen, den 24. daar aan, volgende met respect ontvangen en zeer geërgeerd vernomen, U gelukkige aankomst met zijn onderhavige troepen aan die plaatsen. Ik had van harte gewenst, dat wij volgens mijn en des beëindigen webben zonder onophoudelijk aan te bouwen bij C.D. en den Graaf van Montecuccoli, U in die eens armee wat nader mochten komen, het zij aan de Moesel of beneden aan den Rijn; dat tot ons groot leeuwenvessen is sulcus tot nog toe niet geschiedt, maar heeft men ons gevoed met een hoop van dat het zelf van dag tot dag zoude in het werck gesteld worden, hetgene tot hier toe God beter noch buiten effect is gebleven. Zodra ik Uw brief had ontvangen, ben ik bij den beier Kurfurst gegaan en heb hem den inhoud van die, met discretie en zo veel ik oordeelde dienstig te zijn, in presentie van den Graaf van Montecuccoli en den Prins van Anhalt mondeling gecommuniceert en gezegd, dat Uw Hoheid bij die voorzijnde zijn missive mij had belasten, dat ik aan S.C.D. met respect zoude bekendmaken, hoe ik met zijn onderhavige troepen ten getalle bij mij voor deze gespecificeerd den 1e November boven Maastricht tot Eysden was aangekomen, op het vertrouwen dat S.C.D. conform zouden zijn toegevend, waarvoor ik Uw Hoheid tot meermales had verstaan, dat de Rijn zoude gepasseerd zijn en de Moesel genaderd, om zo Conjugatis viribus iets tot afbreuk van de Vijand te ondernemen, en dat Uw Hoheid tegenwoordig aldaar staande alsnog verwacht, wat deszelfde zoude believen ten beste van het gemein verder. ') 8. ßypesteyn en de Bordes, de Vcrdcdiging van Nederland II. 180, und Syposteyn, Nederland en Brandenborg p. t»3. *) Das Ueer des Prinzen war 24,000 M. stark. Digitized by Google 332 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. te resolveren, oock oordeelen wat U Ht van die kant behoorde tc on- dernemen ; waerop S. C. D. belicfde te repliccrcn, dat hem mijn aen- brengen aengenaem was, ende sieh adresserende aen de twee voorsz. Generaalspersoon en zijde: Ihr Herrn, wij kunnen op twee soorten berichten, als is het opbreken van Turenne en de gevechtspartij van den prins en Orange ter uitvoering van voorgenoemde nu niets langer hier blijven staan, maar moeten het een officiële ander aanvangen! Het welke van die berichten wel niet en werd geblokkeerd, maar gezegd, dat men achteraf te voorzien: 3000 soldaten over den Rijn onder het commando van den graaf Caprara had gestuurd naar Creuznaech, om aldaar te reconqueren; dat men die partij eerst moest inwachten, alvorens finale resolutie te nemen. Men bracht voor en ik had het graag gezien, ook inclineerde daar toe de Kurfürst, dat men indies en dana ander aan deze zijde den Rijn over de Laan had gestuurd, om, waar het mogelijk, de ruiterij bij Turenne tot besetting van de brug achter gelaten te attaqueren en die samen met de Fierbrugge, die zeer zwaar beset zijn, te nemen of te ruinen, waarvoor de heer Kurfürst van Trier alle behulp middelen door Groomew liet aanbieden. Dit heeft men in bedrukken genomen en gezegd, dat men daarop een dessein wilde vormen. Dan dachte ik, men hiermee zo lang zal trageren, tot dat het weer zichtbaar weerom komt te verdwijnen. De Kurfürst is ieverig genoeg, dan mijn heer, wat zal ik zeggen? Ik hoopte mij al weerom gedragen tot hetgene ik U bij mijn missie van den 1ste heb geschreven, en zo lang deze armeense concurrerende blijven, vrees ik, God geve dat ik missen, dat de Staat wijkt meer dienst, als de appreciatie die zij met haar groot aantal volkeren aan haar vijanden geeft, zal trekken, et ce qui vant pourtant quelque chose. Sinds de attribueren hier aan deze marsch en het aansijn van hare wapenen, dat de France uit Nederland is opgetrokken en genoosd, zo verward en tot haars grootste ongelegenheid hooger op naar Lutaringen te marcheren, en die men voor den geheelen winter niet en heeft te apprehezen ten opsichte van het gevaar, dat niet alleen zij, maar ook deze armeense en VH met zijne volkeren beneden aan den Rijn en Maas, ook in de Steden van Munster en Keulen albereets hebben gemaakt en nog voortdurend deze winter hollen maken, om haar levensmiddelen en voorraad te beneemen. De heer Weihen, wat ick slaag voor, dat men met deze troepen: De benoden den Rijn tot over Köln, soude gaan en II Ht versuchen, door het Land van Gulich deselvs mee aan d' een of d' ander plaats te naderen, welck Land wij presumption noch vol van voorraad te Weesen, om mee also die Stadt te doen spreken en den hertog van Nieuwburg in zin land, insgaders den Kurfürst van Köln en den bisschop van Straatsburg in Bonn te doen gevoelen het kwad, dat zij door haer toedoen over zo veel land en lieden en hun eigen onderdanen hebben gebracht; dan hier tegen sij objicieert in ons, dat aan de noordsijde van den Rijn geen voorraad voor deze armen, die tusschen de 3000 en 4000 perzen met haer beesten, te vinden zal zijn, door dien M. de Turenne aldaar gelegen hebbende alles heeft geruineerd, dat wij niet te eenmaal gestand deden, en als wij dan zeiden, of men den marsch niet aan de zuidzijde van den Rijn over den Honsrugh (daar voorraad in abondance was) behoorde te nemen en de Moesel dicht onder Koblenz passeren, zodoende apprehesender, dat den prince van Conde en Turenne, die zich op de Schaar geposteerd houden, haer mocht coning te aanvallen en hun tot achtervolging noodzelden, 't geen zij bedenkelijk oordeelden. Eutin, Mein Herr, das Beschluss von diese Konferenz, die erst tus- Hchen S. C. I.D., Montecuculi, der Prinz von Anhalt und mir seine Anfang nanni und nach dem Vertrek von dem vorn. Montecuculi der beere Web benun daer bij commende eindigde, war, dass man vor als noch ihre Intention nicht und konnte partizipieren, musste ab- warten, dass die vorsz. 3000 Pferde waren revertiert, und versucht S. C. D., dass ich den beere Weibe num und den Courier noch einige Tage wollte ophouden, ohne Ihr mehr oder weniger Sicherheit von der Bare desseijnen zu können geben. Indes scheint es mir toe, dass man hier um die Winterquartieren beginnt zu denken, in acekende Montecuculi einen Magazin zu Fridberg, einer Reichstadt gelegen drei Meilen von Frankfurt; auch konnte es wohl geschehen, dass er über winter eine Gedachte von seine Truppen in das Hildesheimische und hier untreut logierte, und mein beurteile durch den Kurfürst mit den seinen nach seine Westphälischen Lande ging und vor meine persönlich sich zu Minden, Lipstadt oder Ravensberg aufhielt, aus welchen respective Plätzen man discoursartig vorgelegt, dass man den Kurfürst von Köln eude Bischof von Münster über winter großartig sal incominoderen, 't gene meinen oordeels wel konnte geschehen, als man die wil badde. Het geeft mir einen sundeligken genoegen, dass in diese mijn verdrietige commission, daer ick nicht en kan obtiene het gene, waer toe de Tractatement ende het gemeene Interesse; mijn gering oordeels, haer vcrobli- Digitized by Google V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Geerne, U Ht mij die genade doet van volkomen genoegen te schepen in inder tot hier toe vergeefs aangewende devotie en daarvoor te bedanken, dat mij meer en meer sal doen continuëren, om alles ter intentie van U Ht te contribueren. Wat mogelijk zal zijn, alhoewel ick wenschte, dat de Staats en VILL bij continuïteit van deze trainingsprogramma's mij weinige persoon geloofde te employeren aan een plaats, daar ik liever en mijn Vaderland meer dienst koud doen, zodat inderdaad geen andere messenres neemt. Amerongen aan den Prinzen van Oranje. Dat Rijkelijk 26. Nov. 1672. Neue Konferenz. Vortrag des Kurfürsten. Proposition Amerongen's, Cöln zu besetzen und sich zwischen Rhein und Mosel aufzustellen. Wurde von den Kaiserlichen unter verschiedenen Vorwänden abgelehnt. Nov. Xae, dat ick mine vorstgegangene, von gestern hatte, geconciepirt ende, don, abgeschieden, beh ick deese morgen wiederum de ehre gehabt, von mit 8. C. U., ter Präsenz von den Grafen von Montecuculi, Prinz von Anhalt, dem Envoye von S. Kais. Maj., mitsamt dem Baron von Schwerin, alwär ick gerufen wurde, zu konferieren, ende S. K. 1., het discours aufnehmend, über die sogenannte materielle in derselben vermet, hat beliebt zu sagen, dass bei uns bei den anderen hatte versucht, um in der gemeinsamen der Consideration, hoe man sich bei diese constitution von Zeiten (nach den Advisen von dem Feind eingekommen, die unter dem Rhein gepasst und die Mosel auf, so gesagt wurde, oben Trier insgleichen übergegangen, seiend nach Zerich war gemarchiert, um in den Prinzen von Conde zu eingehen in 't voortzetten von dem Marsch sollte behören zu reglementieren, und nach dass darüber pro et contra eine gerußten Zeit war gediscutiert und mithin oordeel verschiedenen Schwierigkeiten gemacht, die ick nach mine weinige capaciteit und op het Tondament, dass ick mache uit de rasonnementen von andere Christen verstandige, deren tot diese raad noit oltc seiden werden gevordert, van so hoge gewicht niet en in sach. Hier ick onder het welgevallen van S. D., die freiheit genommen van meine weinige gedachten daar über auch zu nehmen und in Präsenz von weigern, beeren gesagt, dass, gepresuponeert und vastgestellt die vorgerorhte advisen und in mir neu nevensgaenden von gestern gevocht die Wahrheit konform seinde, mithin eracheter. Amerongen dringt auf Besetzung Cölns. tens S. C. D. van drie uccasicn, die sich nu schoon opdeden, eene ende de secueste behoorde te amvestigen ende zonder eenige uitsicht of traisuissement werkstellige te maken, ende seijde: 1) Dat na een men den inmarsch van de Weeser ende de Westfälische Landen hadden gediverteert, tot een butte orte basis was genomen de verzekering van de Stadt Colli, waarop de Keizerlijke altogether hadden gedreigd ende doen maals voorgaven, dat zoolang uijnen tot Coblenz in de armen waren aangekomen, in totaal 3 a 4000 imisquettiers langs de rivier daar in zouden werpen; dat zulk nu stond absoluut ter dispositie van S. C. D., ende die daar konden ingebracht worden zonder enige gevaar, deszelfde van hier te water afsendende tot boven Bon, om in een van daar voorts te land in 4 a 8 uijren in Coln gebracht te worden, ende zelfs, zoolang het 8. C. D. goedvond, door enige ruiterij van U II*, als hij met zijn armen 't land van Guliek stond ende daervan in tijdens kennisse gaf, zouden kunnen gespaukert worden. Ten anderen en ten derden, dat S.C.D. (gepresupposeerd als vooren) bij noorden ofte zuiden van den Rijn konde afmarcheren, dewijl de bruggen hier nu over beide de rivieren den Rijn en Main geslagen waren, en alzo bij noorden zonder enige gevaar tot Duitsland konnen avanceren en bij zuiden tot by Coblenz op de Mosel en die alsdan naar gelegenheid en de kriegs reden of kunnen passeren, ongeacht of zich met II Ht te conjoineren, ofte wel aldaar tussenuit dezelfde en den Rijn, achter zich houdende de Stadt van Coblenz en een welgeintendde Curfurst, blijven staan; alwaar naar het oordeel van een ieder onder de voorwaar van veel door patronen en voorraden deze armeen na twee maanden en langer zouden kunnen subsisteren, ja de contributie tot in Lotharingen en Frankrijk voortduren, tot merkwaardige afbreuk en oncomfortabelheid van de vijanden, laatende immediat de bruggen van den Rijn de armeen volgen, om zich naar tijds gelegenheid daarvan te kunnen bedienen. Dit is geweest mijn gering advies, waar mee ik graag aan een beter wilde cederen; daarop bij de Keizerse rijk anders is gerepliceerd, als dat de Stadt van Koln geen securiteiten wilde innemen, ja zelfs aan het bot tot Wenen voor 4 à 5 weken had versucht, dat het regiment van de Gratia daar zoude nietgaan, daar voorzover een aanzienlijk burger van Koln, zelfs Minister van den Kurfirst van Brandenburg, voor weinige dagen van daar geschenkt bij was geweest en had gezegd, dat de hele Stadt Burgerij deze vluchtelingen uute voorzichtigheid die van Brandenburg met open armen zoude ontvangen, en zo daar eenige quasi ijkelijk geintendde van de Online vorders de marsch ten een ofte ten anderen zijde des Rijns voort te zetten, daar maakten zij ook grote moeilijkheid over. Aan de noordzijde wegens schaarsheid van voorraad en aan de zuidzijde wegens de achterdocht, die men had van de conjunctie der Fransen wapenen onder het bevel van een prins du sang, boos zij zij, die niet uit Vrankrijk zouden ge komen zijn, zonder iets ingrijpend te ondernemen. Men vroeg mij, of ik wel in staat en geresolveerd was, de Steden van Tongeren en Maastricht te nemen, die van Luik de Franse partij te doen quitteren en zelfs tot over de Maas te avanceren, om zich met deze legioenen te conjoengeren en als zodanig te beginnen met notabels, het zij in Lotharingen, Vrankrijk of de Elzas, te helpen attenteren. Ik heb aan de Keizerse daarop geantwoordt, dat alhoewel mij eens positief te zeggen, wat dat zij bij deze gelegenheid wilden doen of overwogen, dat ik hem te gelijk met list zou kunnen doen, dat ik hem door een expressie daarvan zou verstondigen, maar mij is niet anders geantwoordt als dat het een en 't ander met groot gevaar vermindert was; dat men moet denken op de consensus van de legioenen; dat hare Troepen niet toe maar af naemen, met vele uitvluchten hier te laughs om te verhalen, en na dat wij zo anderhalf uur hadden gediscussieerd, zijn wij weer gescheiden, zonder iets te besluiten, en alles geremdeert, tot dat er nader advies van de continentale de vijanden solidie in komt. Het dessein, dat men eergisteren op de brug beneden Coblentz willens was te formeren, werd met mede van grote difficulteit geoordeeld en zal wel achter weg blijven: alle tot welke ick tot mijn charge eusde om U hoog onstandig bericht te geven van mijn devoirhebbe geacht hier andersmaal zoo uitgebreid te refereren, hoop ik dat hij de prolixiteit in desen en mijn voorgangene na syn hooge aanstaande goedertierenheid ten goede zal opnemen en geclown, dat die alleen voortkomt uit een geweer en zelf, die ick heb voor den dienst van lichte gemeene interesse en zijn illustere persoon. Op het Schicksal der Bruder der Witt dabei aan denken ist? 8. boven p. 332. Man had door eenen kundschafter gehoord, dat de Brücke met 3000 M. i. F., 1000 M. x. Pf. en meereren Kanonnen besetzt is. Op 22. Nov. (1. Dec.) stuurde de Kurfürst nog den General lieutenant van der Golz af, om zo mogelijk de Brücke te ruineren, de onderneming mislukte echter. Digitale achtergrond door Google De Overgang over den Rhein opgegeven. 337 De Generalstaaten aan den Kurfürsten, Dat. Haag 29. Nov. 1672. Bitten, hun de vervallen toerie te erweiden en door Sijn hoog aanziend lijk credit en gesag in 't Roomsche rijk den Magistraat der Stadt Bremen op het Erst lieste te ermanen, dat hij zijn Bürgern de Zufuhr van Kriegsmuution in de Münsterschen Landen streng verbieden. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Russelsheim l. Dec. 1672. Die Waffe und ihre drängende Forderung, dass der Kurfürst den Rhein auf der rechten oder linken Seite herabwirtschaften. Aber dazu zeigt man noch immer keine Neigung, viel eher dazu, nach Westfalen oder Franken zu ziehen, was für das allgemeine Beste sehr gefährlich ist. Der Kurfürst und die Waffe werden daher morgen dem Kurfürsten ein fünftes Memoire überreichen, um ihn zur Fortsetzung seines Marsches zu ermahnen, der Goes ist zum Kurfürsten von Trier, um ihn für die Alliierten günstig zu stimmen; das würde wenig Mühe kosten, wenn nur erst der kaiserliche Hof selbst günstig gestimmt wäre. Memoire (V.) Amerongen an den Kurfürsten. Dat. Russelsheim 1. 1672. Wiederholt seine in der letzten Konferenz getanen Vorschläge. Vorzüglich aus vielen Gründen notwendig. Wenn die Alliierten Cullen und einige andere Städte am Rhein und Mosel besitzen, haben sie wenigstens den Rhein in ihrer Gewalt und zwingen die Franzosen zum Rückzug. Wenn sie aber nach Westfalen gehen, fallen die rheinischen Fürsten herüber zu Frankreich. Nach reiflicherer Erwägung des in dem Akt 20. Nov. abgehaltenen 1. Dec. Kriegsrat vorgegangenen Teil er seine Gedanken hierin mit, als hielt unsere Anstrengungen, da der U. C. D. seinen Marsch fortzusetzen und mit dessen Veranlassung so weit vorzukommen, als nach möglichen Grund. Der Kontrolle der vijanden sal werden veranlasst. Das welches sein geringes Erachten, als ein Sache von der Uttersten Wichtigkeit in acht genommen wurde, auf das so schweren und peinlichen Marsch, als die U. C. D. mit baren Beiblättern hinbehalten, und die für Prinzipale Bart befehligt, bet Occupieren von den Kijn ouder Coblentz oder wohl den Kijn und die Mosei oben deselben Stadt, unsgedachtet das Versicherung von Colmar, nicht zulassen, dass es führerlos ausfiel, sondern so die U. C. D. zu hier zu welchen Posten auf der Rivieren gebracht, als quälen sich abzugeben und sich im Übrigen die arme Leute nach seine Westpfälzischen Landen oder eides zu begeben, ohne Winterquartieren zu nehmen und wahrhaft große Unannehmlichkeiten. de vreesen staan, van dat niemand niet alleen voor het tegenwoordige, maar ook het toekomende. Van het voorbije wordt moeten worden gefrustreerd en na eenmaal gerne occasie ontmoeten, om zich van de voorzuren of voorzuren al dan niet vooren te bemachtigen, zonder ling als niemand in acht neemt, wat zich heeft toegebracht, gedachtende den tijd, dat niet zijn volgeren boven en beneden Frankfurt aan den Main, het zijt gelegen, en hoedanig zich verzet, Cur- en voorsten ontrent het voortzetten van deze U C. L. zijn ten een en anderen helerden verklaart, waaruit genoegzaam blijkt, dat deszelfde niet alle van een sentiment schijnende te zijn, en misschien eenigen van die, zoolang als haar de occasie wordt gegeven, zich in de partij van Vrankrijk solidair werpen, zoolang ten opzichte van de situatie van bare steden en streken, alsof die ten dele in bare landen aan het Frankrijk gebiedt en Lotharingen grensen, insonderheijd als U C. L. zich in zijn troepen van den Koning te verheugen. Om te waarborgen tegen de premonitie, dat de vijanden zich van enige voordeel niet kunnen bedienen, geeft hij ondergeschreven, Gedep. U C. L. onderdanigst in bedenking, zoolang na de inkomstuele adviezen van de vijandtschap contenentie volgens reden van oorlog II C. L. 