title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: Monniken en nonnen , de voorstanders der onthouding , zouden dan onze uitverkoren dichterschaar zijn?" »Gij wilt mij in mijn eigen netten vangen," antwoordde Oldenburg, »maar ik laat mij zoo licht niet van de wijs brengen. Bc meende alleen, dat iemand met een waarlijk grooten geest zieh niet met al zijn krachten en Vermögens 29^ a£u» de eene af andere wiUekeurig geidealiseerde perso^o^ lijkheid mag hechten. Doet hij dit , dan is hij van een god tot een mensch afgedaald en sterft den gewonen dood der menschen, daar hij tusschen de droge planken der aUedaagsc^e toestanden en . benoodigdheden als het wäre gckist wordt. Ja , zelfs indien hij, zijn vrij en zelfetandig gevormd ideaal kon verwezenlijkt, zien , zou hij het n&g moeten ontvlieden." »Ik ben 't met u eens," zeide. van den Ende; »degoden hebben Pygmalion niet harder kynnen straffen dan met Imm z^ vefzoek toe te^ staan.; dat huwelijk moest onvrucht- baar z^n." »Er bestaan- geen idealen op de wereld en daar kun- nea er ook geen. bestaan ," ging Oldenburg met opgewekt* heid voort; »een dwaas is hij, die ze zoekt, en nog dwazer degeen , die ze meent gevonden te hebben. Ze mögen in ons leven en boven ons zweven en onzen geest opheffen , maar meer niet. Hoe groot is Dante , als hij van zijne reine en gelouterde liefde zingt." »Er is toch een tijd geweest, dat gij er anders over dacht ," merkte Olympia aan. »Zoo denk ik ook nog, want ikzelfmaakgeenaanspraak op de hoogste kroon der menschheid ; zooals ik ben, leven er duizenden met mij — ik volg de groote menigte. Doch indien ik zag , dat een vriend , met een grootschen, krach- tigen geest begaafd, zieh binnen de perken der alledaagsch- heid liet vangen , dat hij zijn verheven geest böog , om een afgod te dienen , dien hij voor zichzelf had opgericht, dan zou ik hem van mij stooten; in mijne oogen zou hij verraad plegen aan zijn hooge , geestelijke roeping. Kan 293 liij echter het ideaal, dat böedt volkomenv'^Twezenl^icAä worden, rein en hei% bewarm, dänäditiklienigelukkig.'' »Mij dunkt , 't is een treurig martelaarschap , dat gij alle verheven geesten wilt opleggen," zeide Olympia. De avond begon te vallen ; men maakte plan, huiswaarts te keeren. Spinoza geleidde Olympia*; zij Wng aan zijnarm. Eigen- lijk wist hij niet , hoe hij den moed had gehad , haar di«i aato te bieden. Hij voelde zieh bnjQitsprefcdjk gcfetklög , haar ZOO dicht in zijne naUjheid te bcfeben. De öudevan den Ende en Cecflia -gingen voiD^ hen irit. Bij de waag gekomen, zeide Olympia: >Zie , daar is de put , waarin de goede , maar zwaldce Barlaeus den dood heeft gevonden. Zou het niet krachtig^ en t^erstandiger zijn geweest, als Wj zijn geloof ennictdjn leven had opgeofferdf" 5>Noch het geloof, ftoch het leven hebten wg ons2^ gegeven," antwoordde Spinoza; »'tis laaghartig en zwak, een zelfmoord te begaan, zoowel aan het een als aan het ander. Wij moeten onze kracht* betoonen in het verdragen van beide of ons boven die kndlende banden leeren ver- heßen." — Olympia zweeg. >Ik heb mij geergerd/' zeide zvj naeettigeoogenbUkken, >dat Oldenburg straks zoo ongeroepen als dij^lomatiscSi bemiddelaar meende te moeten opta^edeh; een derde, die •eön teere zaak slechts met een enkiel woord aanroert^^ver- wdct dikwijls oneenigheid ^en misveiiitahä , tue «onderherfi ntoft ontstaan of in alten gevai schidijker bijgefegd zöuÖen *Ik ben blij , dat gij het öok zoo ilBiet," Aitwowdde 294 Spinoza, terwijl hij zieh in heft^en zielsstrijd op deUppen beet. »Lieve Olympia," ging hij voort, »ik hebgekampt en gestreden, maar ik ben niet zoo krachtig, als gij mis- schien denkt ; ik bezwijk , als gij mij niet helpt > of liever,. als gij u niet onttrekt. Ik mag het woord niet noemen^ waarvan mijn gansche ziel vervuld is , maar ik smeek u ,. stoot mij van u af ; nooit , nooit mögen wij elkaar toebe-^ hooren." Ol3mipia drukte haar hand op zijn arm , haar stem beefde^ beider banden ontmoetten elkander. >En waarom niet?'** vroeg zij. »Hebt gij Christus aan het kruis geslagen ? Wat behoeven wij ons te bekommeren over hetgeen een dweepziek volk voor zestienhonderd jaren heeft gedaan? Hebt gij dan te vei^eefs zoo diep nagedacht, om u te laten af- schrikken.door een vorm, waarin het menschdom zichge- kneld heeft? Hebt ge mij niet honderden malen betu^d,. dat gij Christus vereert en liefhebt als den geestelijken ver- losser van de gansche wereld ? God gave , dat gij een Christen , ik een jodin wäre l Hoe gaame zou ik u voor het altaar volgen ; waar liefde heerscht , kan immers geen sprake zijn van meineed. — Of zal ik naar de Synagoge gaan en mij door de rabbijnen laten doopen?" > Olympia, hadt ge eenig begrip van de diepte der smart, die mijn hart verscheurt, ge zoudt anders tot mijspreken. Ik bega een meineed , hoe hard dit woord ook möge klinken , als ik met bewustzijn een ander geloof omhels. De ben de ontwikkeling der tijden dankbaar, dat ik mij verheffen kan en mag boven de vormen van het geloof „ waarin ik geboren ben, en mij zulk een begrip van de hoogere dingen mag maken, als waartoe de natuur van 295 mijn voorstellingsvermogen mij in Staat stdt Ik kan noch zal mij door persoonlijke bedenkingen laten weerhouden, mijne overtu^ing omtrent gelooven en denken uit tespre- ken en deze door mijn handel en wandel te bevestigen'; een kerkgenootschap , waarin ik door mijn geboorte ben opgenomen., behoeft mij hierin niet te veihinderen. Maar 't zou een andere zaak zijn , als ik mij hierin vnjwillig Uet opnemen ; mijn nieuwe geloofegenooten kondeh mij immers met alle recht toeroq)en : wat dreef u tot ons , zoo niet de waarheid ? Ge hebt het recht verloren , invloed uit te oefenen, zoomin op het heiligdom, dat ge hebt verlaten als dat ge thans zijt binnengetreden. — Wel ken ik de Sophismen, waarmede we,onszelf in slaap trachten te süs- sen: »gij onderwerpt u alleen aan den vorm, ge blijft im- mers vrij in uw denken 1" 't Is en blgft echter meineed , en zou ik , meineedige , ooit het woord waarheid nog in den mond kunnen nemen zonder te blozen ? Mijnongeluk- kige stamgenoot Uriel Akosta, wiens geschiedenis ik u vroeger verteld heb, heeft daarom zijn leven met een af- schuwelijken zelfmt>ord geeindigd , omdat hij door zijn ge- loof te verloochenen , reeds een geestelijken zelfmoord be- gaan had. Hij moest zichzelf wel ongeschikt voorkomen om een waarheid in zieh op te nemen , ja , zelfs om te leven; ja en neen golden hem niets meer en waren ijdele klanken voor hem geworden." Olympia antwoordde niet. Ze hield de band voor de oogen en liet zieh blindelings door Spinoza leiden. Diep geroerd ging hij voort : iWeerkeerig vraag ik u : hebben wij daarom zoo diep nagedacht, om ons te laten beheer- sehen door een neiging , die de bron van onafzienbare el- I 296 lende voor ons moet worden ? Lang heb ik ^gesitreden , maar eindelgk moet ik vrij en openhartig met xx spreken : van dit oogenblik zij vergeten en met alle kracht bestre- den , wat wij voor elkaar waren en wenschten te worden. Nog is het niet te laat Scheiding en een vaste wü zulien ons weer rust doen vinden ; wij hebben elkaar fiefgcfaaid en dat is voldoende. Zoek gij in een ander het gdilk, dat ik u niet mag en niet kan aanbieden.*' De tong weigerde hem allen verderen dieni^ ; Olympiats band trilde in de zijne. »Ik schaam mij niet, u te beken- nen, dat ook ik daarover heb nagedacht," zeide zij einde- Igk. »Doch, zonder uw overtuiging te verioochenen, k«itt ge immers Christen worden? Ik heb er zdfe enkele plotft- sen over nageslagen. Ligt de grond van uw veränderte zienswijs niet in de woorden van Johannes : »Daaraan 4sr- kennen wij , dat wij in God zijn en God in ons is, dsit li^ Otts van zijn geest heeft gegeven?*' Inderdaad, 20nder in- consequent te zijn, kunt en m o e t ge zelfe diriÄen worden." »Waarom ,'* luidde het antwoord , »waarom vreest ge ook het voorgaande vers aan te halen ,' dat zoo toepasse- lijk is op onzen toestand i »Indien wij elkaar lief hebben , blrjft God in ons en is Zijne liefde in ons volmeÄkt."' D«Sh zeg zelve : al komen eenige resultaten van twijn denken met de christelijke wereldbeschouwing overeen , moet 9c mij daarom in een christelijk kerl^enootschap laten opne- men ? Waarschijnlijk zou ik dan een tweede Justas Lipgius worden , die , zooals ge weet, een werk ile canstanHa^ (over de standvastigheid) heeft geschreven en alle twee jafl?«» «nui geloof veranderde." »Ik dacht , dat gij zelfstandiger waart , maar ik meik 't 207 wel , Oldenburg heeft ook u bekeerd ,'* hernam Olyttipia op min of meer bitteren toon. »Gij streeft naar <fc ^te- rie-kroon van Dante, maar ik ben geen Beatrice, ik wil geen Beatrice zijn ! Zeker , gij werpt u in het bedrijvige leven en hoe spoedig wordt daar een eerste liefde verge- toi I Hoe spoedig wordt er zelfs mede gespot ! Maar ik ? — Welnu , wat komt 't er op aan , of ik van droefheid wegkwijn — ?" »Lieve Olympia," dus viel Baruch haar in de rede, »die woorden kunt ge immers niet voor uzelve verantwoordenf Bedenk toch , wat ik u zou kunnen aanbieden ? Immers niets dan een leven van armoede en ontbering. »Zou hij gehoord hebben wat ik zeide?'* vroeg Spinoza. »Ik geloof 't niet," antwoordde Olympia, »maar *t is afschuwelijk , dat iemand met zulk een Medusa-gelaat en zoo'n afzichtelijken grijnslach zoo vertrouwelijk met u dürft om te gaan. Thans is 't beslist; ik voel 't, dat 't mijn plicht is, u niet op te geven. *t Zou laf, 't zou u en mij onwaardig zijn , afstand van elkaar te doen 1" Zij hadden Olympia's woning bereikt en Spinoza stak haar de hand toe tot afscheid. »Neen ,*' zeide zij , »ge i) De avonddienst in de synagoge. 298 ihoet nog even mede binnengaan , want ge kunt niet ge- looven , hoe hard het mij valt , na zulk een aangrijpend gesprek alleen thuis te komen , waar de oude muren mij ZOO verwonderd en vreemd aanzien. Ik voel mij dan zöo ongelukkig en speel zoolang op mijn orgel , totdat ik mij- zelve in een soort van bedwelming heb gebracht. Ga dus als 't u belieft mede." ACHTTIENDE HOOFDSTUK LIEFHEBBEN EN STERVEN. In de openstaande zijkamer lag Cecilia voor haar kruis- beeld neergeknield en verdiepte zieh in het gebed. Spinoza zat zwijgend bij Olympia. Hare band rustte nevens de zijne, doch hij waagde het niet , haar te vatten ; stil en peinzen* de zagen de beide minnenden elkander aan. i>Als ik mij , zooals nu, zoo volmaakt gelukkig gevoel/^ zeide Olympia , »bekruipt mij altijd het verlangen naar den dood ; thans, verheven boven alle nietige wereldsche zor- gen , thans zou ik willen sterven om met den Allerhoogste vereenigd en in hem opgelost te worden." 2>Vroeger toen ik nog vatbaar was voor vrome geestverruk- kingen , had ik ook dikwijls met dat verlangen te strijden," antwoordde Spinoza. »Misschien zou men een verklaring van deze gewaarwording kunnen vinden in de Talmudische overlevering , dat Mozes door een kus gestorven is , ter- wijl God de Heer zijne ziel door een kus weer tot zieh nam." Olympia verbaasde zieh over deze zonderUnge wending van het gesprek. Verdiepte zijn geest zieh dan voortdurend in allerlei onderzoekingen of wilde hij met een dergelijke 300 toespeling een vurigen hartewensch bewimpeld te kennen geven ? Anders had het hun nooit aan stof tot praten ont- broken ; nu zaten zij zwijgend nevens elkander. Op Spinoza' s verzoek zong Olympia nogmaals het lied , waarbij hij haar verrast had , toen hij den eersten keer hare woning had be- treden ; het slot van ieder couplet : »Gij zijt er mijn regte vrouwe , En ik wil er geen ander trouwen!" ^ong zij met zulk een diepe ontroering in den toon harer ^ÖÄöi en sloeg hierbij zulke weetooedige ac<ioorden op haar i^fg^l aan , dat Spinoza de kalittte , dre door hjaar gezang gfeWoönlijk zijn ziel binnendröng, difitoaÄl te Vefg€«jfs 2ötht ; h^ kostte hem strijd , haar niet 3täti zijh hart te dmäckeii eii den mond , waaruit die liefelij'fee gdttideh opsteg^öl , niet m€ft ^n kus te sluiten. Zichzelf WanJ^xniweild^ , gre^ hij iigh hoed en ging heen. Olympia nam de kaars op en Udlitte hem vöör op de trap , doch geen hunner sprak eeft woord. Beneden gekomen , stak Spinoza haar de hand toe, zij vlijde het blonde hoofd zacht tegen zijn borst, hij sk>eg de armen om haar heen en voelde haar hart tegen het zijne ktoppen. Spinoza lette echter noch op het een , noch op het as^^r, >Het hart der vrouw is een raadsel l" zuchtte hij bij zieh zelf; »voelde zij dan het hooge gewicht van het oogenblik niet, gf nam zij: zoo sdiielijk zuUc een onverschilligen toon aaa, opi al het voorgevall^ae voor- Cecilia te verbergen ? Hoe w^,^ zij er echter toe i» stallt ?** Met zooveel verschillende gewaarwordingen in de ziel» was 't hem onmogelijk , naar huis te gaan ; hij stak dus de straat over en zette zieh op de steenen trappen .voor de St.-01auskapel. Hij hield den blik gevestigd op de ver- lichte vensters van Olympia's kamer, waarvoor zieh nuen dan haar zwakke schaduw vertoonde , totdat het licht was uilgebluscht. Bijna overviel hem een gevoel van schaam- te , dat hij hier als een ridder uit een sprookje , in zoete droomen verzonken, naar het venster zijner geliefde op- zag en onwillekeurig moest hij glimlachen , toen hem de beide , dien avond aangehaalde regeis uit de Tessalica te binnen schoten. »Ik kan u niet opgeven, hebt gij gezegd; ik wil, ik kan u niet opgeven , zeg ik van mijn kant ; heeft mijn 302 mond niet uw reihe lippen gekust? Gij zijt de mijne, — voor eeuwig de mijne. — Mijiie moeder was een Maho- medaansche en ging ook wel tot ons geloof over ; en zou ik dan een Mahomedaan moeten blijven , indien ik als zoodanig geboren was ? — Maar uw vader en uwe moeder hadden elkaar, als door een onzichtbare macht daartoe gedrongen , op het eerste gezicht lief, en gij , vindt gij Olympia geheel vrij van gebreken? Hebt ge u niet, door haar zonderlinge luim bekoord , tot iets laten overhalen , wat u vroeger zoozeer tegenstond ? — De liefde , die den twijfel moet overwinnen , is grooter en duurzamer dan die andere , die ons , als het wäre onbewust overvalt ; 't is de wäre , verstandelijke liefde. Gij wildet een leven leiden vol ontberingen; doch waarom? Zij heeft u immers liefen aan hare zijde vindt ge roem en geluk, eer en genot. Wat vergoedt mij al die genietingen, waaraan ik mijontrukter wille van de waarheid ? — De waarheid. — Maar moet ik dan haar slaaf zijn ? Moet ik dan onder zoovele duizenden de eenige zijn , die de aanspraken op levenägenot , die ik van nature heb, vrijwillig opgeef? Ik zal de waarheid om- hullen , zal dubbelzinnige woorden gebruiken en het bijge- ioof ontzien : dien ik dan de waarheid niet nog meer ? — Dan dient ge haar door de leugen. — Neen, ik zal nooit tegen mijne overtuiging spreken, maar haar slechts in mijn borst besluiten. — En zult ge dan het roomsch-catholieke geloof omhelzen ? — Olympia heeft mij lief en moet ik haar niet redden? Eens, als er beter tijden zijn aangebro- ken , kunnen ook de omstandigheden veranderen , maar thans ben ook ik een kind van mijn tijd. — En mijn vader? En Jeronimo? — Zij waren geloovige Joden, maarik?" — J ao3 Deze en detgeÜjke gedachten doorkruisten Spjnoza's ge* moed en het klokkenspel, dat elk kwartier in den stillen nacht weergalmde, begeleidde ze op zonderlinge wijs. Zijn leven liet zieh niet door het uurwerk der kerktorens regelen. Is er een andere uitw^ mogelijk ? Geruimen tijd moest hij hier hebben gezeten, wanttoen Maarten Bloedzuiger en Flijns , evenals twee factoren , die «Ikaar in evenwicht houden , tegen middemacht naar huis strompelden , spotten zij met den armen zondaar, die, in plaats van naar zijn liefste te gaan , hier in de koele nacht- lucht op ^e harde steenen zat. Baruch merkte niets van al wat er om hem heen gebeurde. Eindelijk stond hij op en toen hij zag, waar hij eigenlijk zoolang had gezeten, kon hij een glimlach niet bedwingen: het was de kerk, die, naar het model van den Jerusalemschen tempel gebquwd was. »Slaap zacht," fluisterde hij , w terwijl hij Olympia s vensters een laatsten blik toewierp ; »ik heb over u ge- waakt; voor eeuwig zult ge aan mijne zijde rüsten." — . De klokken weergalmden met een dof gebrom »door de Straten der hoofdstad , mischende orgeltonen Idonken door het gebouw, een tallpoze menigte had zieh inderoomsch- cathplieke hoofdkerk vereenigd. Voor het altaar stond Spinoza tusschen Dr. van den Ende en zijne dochter Olympia , in bruidsgewaad getooid. Boven op het koor stond de oude Spinjoza met verscheurde klee- deren, met onbewegdijk gelaat en starenden blik. De hoogmis begon ; Cecilia en Olympia knielden neder , Spinoza en van den Ende insgelijks. Chisdai en het geraamte van den dikken predikant deden dienst. Chis- dai zwaaide met het wierookvat , en zoo dikwijls hij 304 het teebctt des kruises op zip. gelaat: niaald^, stKiüttelilbn z^ vingers over de verhevenheid op zijn neus, en tvree malen , dat het geraamte een kniis wilde slaan, verdwaaMen z^ bieemge vingers in de holte , waar eens zijn neus had gezeten , en toen hij de schel liet weerkKnfcen , Mapperde ^gm dbih geraasEVte' als leege papavers , door dbn^ wihd heen exis wccr gescbud. De hoogmis was geiindigd. ^laorat deed eenige stag^>ea' voorwaarts en knieitfi^ op dk trappen van het allfaaf voor den priester neder. Htp vervtoefite de^ moeder, die hem» onder het hart gedragen», dön- vadfer*,. aan/ wien< hij het leven te danken had, omdat ze hemnict' vjufi zijöe geboorte af in den schoot der aQeenzaUgma^ kende kerk h^dden opgebracht. Een \v«tnhopige kree^' weerklonk van -. het koor ; een doode werd^ w^^edi^gen. Met zachte, aMeeoi voor den priester- verstaanbarestan legde Spinoza nu de geloofsbelijdenis af ; d^ geestelqfce breidde de banden zegenend boven het hoofd van den doo- peling uit en besproeide zijn voorhoofd vervolgens drie malen met wijwater, waarop het orgel met blijde klanken invieL :»Baruch , Baruch , sta op l" riep een stem. Alles was slechts een droom geweest. Spinoza lag in zijn bedende oude Chaje stond met een licht in de band vöörhem. Hij streek zieh over het voorhoofd, waar längs het koude zweet gudste. »Wat is er?" vroeg hij. »Uws vaders kwaal is plotseling toegenomen, hij ligt — hij ligt op sterven. De lieden uit de buurt zijn allen reeds beneden/' Baruch stond schielijk op , kleedde zieh zoo goed moge- lijk aan en snelde de trap af. W6l moest het erg zijn met 305 den zieke, waht reeds hoorde hij de mannen in koor roepen : »Hoor, Israel, de Eeuwige, onze God, is een eenig God." Toen hij het vertrek binnentrad, bracht zijn vader juist het gebed ten einde : »Beheerscher der wereld , ontfermend en vergevend Heer, wees mij genadig , mijn God en God mijner vaderen, opdat mijn aandenken tot den troon uwer heerlijkheid , tot u , Algoede I opstijge. Zie mijn eilende , want daar is niets gezonds meer aan mijn gebeente. En thans , bannhartig God , schenk mij uw ^enade en treed linet uw dienstknecht niet in het gericht. Is echter mijn sterfuur aangebroken , ZOO möge de erkentenis van uwe Eenheid niet uit mijn mond wijken , zooals in uwe schritt geschreven Staat : Hoor Israel, God, onze God, (jod is een eeuwig , eenig wezenl — Zoo beken ik dan voor u, eeuwige, mijn God en God mijner vaderen, God van allen geest en alle vleesch, dat mijne genezing en mijn dood in uwje macht zijn. Uwe barmhartigheid geve, dat Grij mij volkomen laat genezen en dat mijn aandenken en mijn gebed tot u opstijgen, zooals het gebed van Hiskia in zijne ziekte. Heeft echter mijn sterfuur geslagen, möge dan mijn dood de verzoening zijn voor al de zonden, tekortkomingen en misdaden, die ik van het uur mijner geboorte af, voor uw heilig aangezicht heb bedreven. Geef mij mijn deel in deh hof van Eden en maak mij gelukkig in de wereld hier namaals, die de godvruchtigen wacht. Toon mij den weg des levens, verzadig mij met vreug- de voor uw aangezicht, want aan uwe rechterhand is eeu- wigheid en heerlijkheid. Geloofd zijt gij, eeuwige, verhoor- der des gebeds 1 In uw handen , o Heer , beveel ik mijn geest , gij , eeuwige , God der waarheid , gij verlost mg." 20 306 Baruch zette zieh aan het bed van den zieke , wien de ademhaling steeds moeilijker viel. Toch greep hij nog de hand van zijn zoon , welker koortsachtige gloed echter niet door de kille hand van den stervende kon worden uitge- bluscht. »Bid voor mij , mijn zoon ," zeide de oude man zacht. Men hoorde. een pijnlijk gereutel; elk oogenblik vreesde men , den laatsten snik te vernemen. AI de aanwezigen riepen voortdurend : »Hoor Israel, de eeuwige, onze God, is een eenig God." De zieke bad mede , sloeg de oogen ten hemel en blies, met het woord »eenig" op de lippen, den adem uit. Rabbi Saul Morteira bpende een venster , ten teeken , dat de ziel thans ten hemel voer en alle omstanders zei- den: »Geloofd zij de waarachtige richten" Baruch zonk nevens het sterfbecj op de knieen en drukte de hand van den doode tegen zijn gloeiend voorhoofd ; uit de naaste kamer Idonken de half onderdrukte jammerklachten van Mirjam en Rebecca. De aanwezigen beraadslaagden on- derling en maakten zieh juist gereed om te vertrekken , toen men iemand met groot geraas de trap hoorde opko- men en de deur openrukken. »Is hij dood?" vroeg een stem. »Sst, rabbi Chisdail" Idonk het hem te gemoet. »Wee , driemaal wee over dezen huize 1" riep Chisdai , zonder zieh hieraan te stören. »Hij alleen had zijn ben sorer umoreh i) nog kunnen redden. Ik heb het met mijn i) Verharden en halsstarrigen zoon. Deut. 2i , i8. 307 •eigen ooren gehoord : hij wil Christen worden en met een Christin trouwen." »Als gij niet oogenblikkelijk heengaat en nog iets derge- lijks tegen mijn zwager dürft zeggen, wijs ik u de deur/' antwoordde Samuel Ccisseres; »nie^nand heeft u hier ge- roepen." »Gij zult mij roepen en ik zal niet komen," hemam Chisdai , terwijl hij zieh door de anderen liet medevoeren. Binjamin van Spinoza had in zijn testament verzocht, dat men hem zijn ouden Spaanschen degen gebroken mede in het graf zou geven. De rabbijnen weifelden lang, eer zij aan dit verzoek, welks wäre beteekenis slechts weinigen be- grepen , gevolg gaven. Baruch moest zieh op verschillen- de autoriteiten uit den Talmud beroepen , om den wensch ^ijns vaders te kunnen vervuUen. Overeenkomstig de oude jood- sche gewoonte moest hij buiten op het kerkhof aan de voeten zijns vaders nederknielen , en God en zijn vader om vergeving bidden voor alles , wat hij tegen hen misdreven had ; vervolgens moest hij zijn mantel op de linkerborst verscheuren en als de kist in de groeve was neergelaten , het eerst voorwaarts treden en een handvol aarde er op werpen. Hij deed dit met sidderende schreden en bevende hand , zoodat Chisdai toesprong om hem te ondersteunen. Zeven dagen lang moest Spinoza met verscheurd gewaad en barrevoets op den grond zitten en gedurende dertig da- gen mocht hij zijn baard niet laten scheren. Toch was zijn uiterlijk niet zoo woest en verscheurd ads zijn bin- nenste. Hoe dikwijls , als hij met de armen op de knieen zijn gelaat met beide banden bedekte , hoe dikwijls dacht hij dan aan Olympia 1 Wat zou er van hem worden ? 308 Uiterst pijnlijk was hem een bezoek van Oldenburg en Meijer , die juist bij h6m kwamen , terwijl hij met zijn zus- ters op den grond zat en de rabbijnen ten aanhooren der ver- zamelde leden van de gemeente een soort van zielmis vol- gens de joodsche litanie voor den afgestorvene hielden. Hij dacht er emstig over na , hoe hij zieh een vrij en /9nafhankelijk leven zou kunnen verwerven. Het verlangen naar rust , naar eene bespiegelende eenzaamheid , bekroop hem soms als een soort van heimwee ; hij scheen zieh zelf als een gevangene toe , door het gedruisch der wereld en hare gewoonten omstrikt. En weer zag hij in, hoe zijn geheele leven tot hiertoe een reeks van tegenstrijdighe- den was geweest Hij wilde tot helderheid, tot eenheid konaen. Of hij deze in de vereeniging met Olympia zou vinden ? 't Was een droevige troost , dat althans zijn vader zijne stem niet meer hiertegen kon verheffen. NEGENTIENDE HOOFDSTUK. AFZONDERING. Peinzend ging Spinoza door de Kalverstraat. »Dieisook trotsch geworden 1" hoorde hij een stem achter zieh. Hij keerde zieh om en zag vrouw Geertrui Omzand voor hfet venster van het onderhuis staan. »Hoe maakt gij 't?" vroeg zijr »Ge trekt een gezicht , zoo zuur- als azijn. Se- dert de goede meester Nigritius dood is , heb ik u maar een enkelen keer hier door de straat zien komen en dat is nu een paar weken geleden. Toen kwaamt ge met Oljrmpia van den Ende voorbij en ik heb twee malen goe- den avond gezegd , maar ge scheent wel aan geheel andere dingen te denken , want geen van u beiden heeft mij ge- hoord of gezien. Dat was een goede tijd, niet waar , toen ge iederen dag bij onzen magister kwaamt? Sedert dien tijd zijt ge wel twintig jaren verouderd in uw uiterlijk. Ach , ons kamertje heeft ook zooveel veranderingen beleefd. Eerst hebben we een schilder gehad, die zijn avonden in de herberg doorbracht en dan dronken fhuis kwam , en ons uit den eersten en besten slaap wekte ; en toen een we- duwe , die om haar eigen hout en licht te sparen , den heelen dag bij ons binnen zat ; men kon haar niet van 310 den hals schuiven, Ik heb haar niets in den .weg gelegJ en zei zelfs tot mijn man , Ellaas , zei ik , ze is opn we- duwvrouw en men kan zieh bezondigen , maar mijn man is zoo*n wonderlijke en heeft haar toch de huur opgezegd. Sedert eeh half jaar Staat het nette kamertje nu leeg ; wij hebben 't onlangs laten bijschilderen , zoodat alles er blinkt en 't er als in een kerlqe uitziet. Ik ga niet graag de trap op — " »Geert, sluit het venster! AI de afval vliegt mij om de ooren. Ga naar buiten , als ge met dien heer praten wilt of laat hem binnenkomen,'* klonk een grove stem van binnen uit de kamer. »Kom even binnen ," zeide Geertrui , het venster slui-^ tende. Spinoza voldeed aan h^ar verzoek en zeide , dat hij de kamer wel wilde huren. Voor zijn handwerk was- het namelijk noodzakelijk , aan een plein of zeer hoog te wonen , om goed licht te hebben. Eerst dachten de goede lieden , dat hij schertste , doch zij waren recht blijde, toen zij merkten, dat hij het wezenlijk meende. Geertrui liet hem het vertrekje zien ; de vloer was kunstig met fijn zand als met een kanten weefsel bedekt. De bedstede, die even- als op een schip het voorkomen had van een käst in den muur , was ledig. »Zie ,*' hemam vrouw Omzand , »dat is nog de leunstoel van onzen magister , ik heb hem laten uitkloppen en schoon- maken , geen stofje is er meer op te vinden- Ik kan u alles bezorgen , behalve een bed , want al de mijne heb ik noodig voor onze gezellen. Hier heeft de magister zijn boeken gehad en kunt ge ook de uwe plaatsen. Hebt gij ook die nare gewoonte , er tafel , bank en stoelen , ja > zelfs den grond mede te beieggen , zooals de magister za- 311 liger , en vaart ge ook zoo uit, als men er maar even aanraakt ? 't Is waar ook : hebt ge nergens die fraaie witte Amaryllis gezien, waarvan de magister zooveel hield? Se dert zijn sterfdag is zij plotseling verdwenen en gewooiüijk voelen die diereh anders meer gehechtheid aan het huis dan aan de menschen; ik gaf er wat om , haar terug te hebben ; *t zou mij geducht spijten , als zij 't niet goed had. Och, 't was zoo'n verstandig dier; het wist precies, wan- neer het vleesch van den slager gebracht werd enwehad- den nooit last van muizen.** — Tot zijn spijt had Spinoza de kat nergens gezien. Wij zijn hier ongelukkig wederom bij een oude vrouw verzeild geraakt , doch mögen ons hare woordenrijkheid een weinig laten welgevallen , daar zij onzen wijsgeer met waarlijk moederlijke zorgvuldigheid koestert en verpleegt. Spinoza had zijne beide zwagers , die zieh in hunne ver- wachting omtrent de nalatenschap zijns vaders bedrogen vonden, gerechtelijk tot een gelijke verdeeling moeten dwin- gen. Toen hem nu recht was geschied , deed hij vrijwillig afstand van zijn erfdeel en nam niets uit den ouderlijken boedel mede , dan een bed met de daarbij behoorende gor- dijn, dat hij met zijn werkbank en zijn geringen voorraad aan boeken en kleederen naar de woning van Klaas Om- zand liet overbrengen. Hier was het hem eindelijk vergund , zijn uitwendig le- ven in volkomen overeenstemming te brengen met de ei- schen zijner geestelijke natuur. De op overtuiging gegronde gelijkmatigheid , die de geweidige gemoedsbewegingen op de keerpunten des levens , zoowel als de dagelijksche be- kommernissen en aanvechtingen met kalme bedachtzaam- 312 heid tegengaat ; de zelfgenoegzaamheid , verkregen door blijmoedig a&tand te doen van alle nietige en ontzenuwende vermaken ; hat geluk en de tevredenheid , door den rijk- dom , in zijn eigen binnenste besloten ; een door heeten strijd verworven zielsrust; een helder gezichtspunt op dewereld, welker raadsels opgelost en welker eeuwige wetten gevon- den zijn — dit waren de goederen, die hij zieh metmeer en meer zelf bewustheid , met meer en meer verzekerdheid hier in de eenzaamheid toeeigende. Van den vroegen morgen af zat hij aan zijn werkbank te arbeiden. Terwijl hij met den scherpen diamant een stuk uit de glasschijf sneed , hield zijn geest zieh tevens bezig met een^ idee uit te werken van het groote wereld- systeem , dat in zijn geheel , maar nog ruw en onbearbeid voor hem lag. Als hij er de looden plaat opschroefde en het glas een bepaalden vorm gaf, verkreeg ook de idee in hem een steeds vasteren vorm, en zoo werd deze van trap tot trap meer afgebakend , de stof meer en meer door- zichtig ; menige schilfer moest er afvallen, menige oneffen- heid gladgeslepen worden , totdat beide eindelijk het beeld der waarheid weerkaatsten. En als hij dan eerst met zijne banden zijn brood had verdiend, onderzocht hij indestilte van den nacht bij zijn eenzaam lampje zijne fijngeslepen ideeen nogmaals , verzamelde het stof , waarvan hij ze ont- daan had en strooide er dit op , om ze ondoorzichtig te maken , wischte dit er vervolgens met zachte hand weer van af en bewees dus , dat het er niet noodzakelijk toe be- hoorde, en dat de helderheid er slechts door bedekt, niet bezoedeld werd. — Zoo arbeidde , zöö philosopheerde Benedictus Spinoza. 313 Niet lang nadat hij zieh aldus aan het gewoel der we- reld onttrokken had, moest hij zieh eehter elken dag een paar uren van zijn handwerk spenen , om een jeugdigen geest op philosophisch gebied rond te leiden. Op zekeren dag kwam Meijer bij hem met den jongen Simon de Vries, die, sedert wij hem vluchtig gezien hebben, de gelukkige «rfgenaam der rijke resultaten van zijns vaders theespecu- latien was geworden en zieh nu cian geheel andere specu- latien overgaf. Spinoza doorliep met hem een cursus over de grondstellingen der Cartesiaansche wijsbegeerte. Op de- zelfde kamer, waar hijzelf eens mensa had leeren declinee- ren , in denzelfden stoel , waarin de magister zijn taalfouten verbeterd had , zat hij nu de philosophie van Cartesius te verklaren. De brave Dodimus de Vries , die de inge- wikkeldste sommen uit het hoofd kon oplossen , had niet alleen zijn blinkende dukaten maar ook zijne vaardigheid in het rekenen aan zijn zoon Simon nagelaten , zoodat Spinoza veel genoegen beleefde aan dit jeugdig , mathe- matisch talent. Soms bleef hij twee of drie dagen , soms nog langer achtereen op zijn kamer. Het kostte hem altijd moeite , zieh te onttrekken aan die kalme omgeving, waarin hij zieh ZOO gelukkig gevoelde , waar de uren en dagen als verfris- schende en hem met nieuw leven bezielende golven voor hem voorbijsnelden. De goede Geertrui was zeer verstoord op hciar nieuwen huurder. »Een van beide ,*' zeide zij ; »öf ge wilt u voor goed afwennen om te eten , öf de raven komen uit den hemel en spijzigen u , evenals den profeet in de woestijn ; aan datgeen ten minste , wat ge van mij krijgt , kunt ge 314 onmogelijk genoeg hebben. Gisteren hebt ge denganschea dag niets gebruikt dan een bord rijstebrij , een stukje boter en een half glas bier , wat met het gekookte water en de turven vier en een halven stuiver bedraagt , en vandaag hebt ge weer aan haverdegort met rozijnen en boter ge- noeg gehad , dat ook weer even veel of liever even weinig kost. Ik heb nagerekend, dat ge in eengeheele maandop zijn hoogst twee halve pinten wijn hebt gedronken ; dat is niet genoeg om te leven en niet genoeg om te sterven!"^ Spinoza trachtte de goede vrouw aan het verstand te brengen , dat zijne inkomsten hem geen grootere uitgaven toelieten , doch dat hij zieh bij deze levenswijs volkomen wel gevoelde. »Ja, ja," hernam zij, »men moet zieh uitstrekken, naar- mate de deken lang is; dat is goed en braaf gedacht; maar als men de deken langer kan maken, zou men wel dwaas zijn, er onder te liggen als een saamgevouwen knip- mes. Ik weet zeker, dat al die groote en rijke beeren, die dagelijks bij u in- en uitgaan, het zieh tot een genoe- gen zouden rekenen, u geld te geven en ge zoudtditniet eens als een gunst behoeven aan te nemen. Ze stören u dikwijls genoeg in uw werk, om u dit te mögen vergoe- den. De knecht van den rijken Simon de Vries is nu al driemaal hier geweest , om u ten eten te vragen ; maar in plaats van er heen te gaan en het merg van versehe krab- ben te eten , dat als boter in den mond smelt , zijt ge thuis gebleven bij uw magere rijstebrij. Anders weet ge immers alles het best en kan men over alles met u spre- ken. Ik kan niet begrijpen , wat ge er aan hebt, zoo zuinig te leven." 315 De goede vrouw bleek onvatbaar voor alle redeneering. >A1 die geleerden hebben toch lets bijzonders," zuchtte zij , de trap afgaande , waar zij Oldenburg ontmoette, wien zij nogmaals haar grieven met allerlei variatien meedeelde. Ook Oldenburg keurde dit vrijwillige kluizenaarsleven van Spinoza ten hoogste af. Hij vreesde , dat hij , door zieh aldus van het gewoel der wereld af te zonderen en zieh in de gronden van het denken en gevoelen te verdiepen , al- lengs een scheidsmuur tusschen zieh en die wereld zou op- richten , waarvan iedere stoomis een prikkelbare gevoelig- heid ten gevolge zou hebben , die geen tegenspraak kan velen, omdat zij er zieh voor verschuilt, Hij wist echter niet , dat zulke krankheden van zwakke , in zichzelf beslo- ten zielen verre zijn van een grooten en krachtigen geest„ die geene eenzijdigheid kent , omdat hij de gansche wereld in zijn boezem omdraagt, die zieh door de bedenkingen der buitenwereld niet verrast en beleedigd acht, omdat hij ze alle doorgrond en in volkomen overeenstemming met zichzelf opgelost heeft. Zijn vriend had echter nog andere redenen om een verandering in Spinoza's levenswijs te wen- schen. In de eerste plaats bezielde hem de vrees , dat Baruch's liefde tot Olympia — die hij zoo juist geraden had , — in deze eenzaamheid zoo diep wortel zou schieten, dat zij niet meer uit te roeien zou zijn. Hij meende nog altijd de ontwikkeling van een zelfstandigen geest door verstandige tusschenkomst te kunnen leiden en wijzigen. 2>Onze tijd ," zeide hij eens tot Spinoza, »de tijd der door de beoefening van de Idassieken herboren humaniteit en der zichzelve openbarende rede, heeft even goed als iedere andere zijne apostels , die alle landen doortrekken en hunne 316 nieuwe denkbeeiden verkondigen. Toen het christendom ontstond en zieh nog nergens voor goed had gevestigd , maakten vrome mannen zieh op en predikten op alle plaat- sen , soms met gevaar van hun leven ; zoo ook zagen wij in onze dagen mannen , met blakenden ijver vervuld , van stad tot stad , van land tot land trekken , om allerwegen het hun geopenbaarde woord te verkondigen. Denk eens, hoe Jordanus Bruno bijna de geheele beschaafde wereld heeft door- reisd, om zijne begrippen alom ingang te verschaffen ; onge- lukkig heeft hij de onbegrijpelijke dwaling begaan , nog- maals naar Italic terug te keeren , waar hij op den brand- stapel als martelaar zijner wijsgeerige begrippen is gestor- ven. Deze manier evenwel, om de wereld en alles wat haar beweegt en in stand houdt , door eigen aanschouwing te leeren kennen en haar met het levend woord te doen gevoelen wie zij is , — haar niet slechts van uit het een- zame dakkamertje te willen doorgronden en beheerschen — dät is de eenige goede manier van den waren denker. Onze meester of, Indien ge hem liever niet zöö noemen wilt, onze leeraar Nigritius heeft , nadat hij zieh een poos in de eenzaamheid had teruggetrokken , erkend , dat de waarheid uit de wereld moest worden gehaald, indien zij de wereld weer zou ingaan ; hij leerde de menschen in oorlog en vrede kennen , werd zelf soldaat en ging reizen. En ook dit moet ge als een openbaring van onzen tijd erkennen , dat het eerst aan onze eeuw gelukt is , door de stomme natuur met een kunstenaarsoog te aanschouwen, onzen blik voor de schoonheden van het landschap te openen. Ook gij moet reizen, en indien ge de wereld al niet wilt onder- wijzen , zoo moet ge haar ten minste grondig leeren ken- 317 nen. Aan geld zal 't u niet ontbreken ; de Vries en ik zullen u daarvan voldoende voorzien en ge moogt dit ons niet weigeren. Het is geen geschenk aan onzen vriend ; 't is een schatting , die wij aan de wetenschap en de mensch- heid betalen. Ik heb u en de Vries reeds dikwijls gezegd , dat ik mij dit nooit zal laten welgevallen. Bovendien komt mij deze nieuwe soort van peripatetische wijsbegeerte, waarmedegij zoozeer schijnt ingenomen te zijn, voor mijn persoon althans, niet ZOO bijzonder gewenscht voor. Ik houd er niet van, met dezen en genen te disputeeren , omdat men zoo zel- den hierdoor iets vordert ; want meestal houdt men bij ge- schilpunten niet aan het zuivere, oorspronkelijke denkbeeld vast , maar worden er zooveel persoonlijke opvattingen ingevoegd en hebben er zooveel willekeurige afwijkingen plaats , dat men meer met Jan en Piet , zooals zij door ge- woonte en neiging geworden zijn , dan met het zuiver men- schelijk denken te doen heeft." »Juist daarom moet ge Jan en Piet nog nader leeren ken- nen, om hunne vooroordeelen, hunne persoonlijke bekrom- penheden te leeren overwinnen," »Ik wil de wetten van het menschelijk zijn en denken door- gronden en vaststellen en heb u reeds meer dan eens ge- zegd , dat ik er niet op uit ben , de gebreken van anderen aan het licht te brengen ; kunnen deze de vergelijking met die wetten niet doorstaan en openbaren zij zieh als zoodanig, des te 318 beter. Uw beroep brengt mede , dat gij u met andere dingen bezig houdt ; mij is het voldoende , het boek der geschiedenis en de roerselen van mijn eigen leven na te vorsehen." »Juist daarom ," antwoordde Oldenburg, »moet gede we- reld in het groot zoowel als in het klein nader leeren ken- nen. Laat mij uw handwerk, die glazen däar, tot voor- beeld nemen. Indien ons oog als een microscoop was in- gericht, zouden wij slechts enkele gedeelten van alles en nooit een geheel aanschouwen ; konden wij slechts van verre zien, dan zouden wij de zaken niet in alle bijzonderheden kun- nen leeren kennen. Nu is het een voorrecht van den be- schaafden mensch , het microscopische en telescopische aanschouwingsvermogen te vereenigen met datgene wat hem van nature eigen is, en er zieh eindelijk door zgn voorstellingen en gedachten een juist denkbeeld vantema- ken ; msiar de vergrootende en verkleinende blik moet voor- afgegaan zijn. Zöö is het ook met de kennis van het men- schenleven. Daarom reis eerst , en leef dän stil voor u zelf." »Laat mij maar stil binnen mijne vier muren/' antwoordde de wijsgeer; »de wereld der verschijnselen is door anderen genoeg nagevorscht en beschreven, dat men nu wel in stille bespiegeling de zuivere wet kan naspeuren. In mijne kluis ben ik altijd gelukkig en doe mijn best om al de geesten der waarheid rondom mij te verzamelen. Geloof mij, dit is een talrijk en goed gezelschap en nooit ben ik alleen of verlaten. En voel ik mij al eens alleen , geheel al- leen met mijzelf, dan kan ik het woelen en werken der menschelijke ziel des te stiller en ongestoorder na- 319 ^aan. Wie als in vogelvlucht zou kunnen overzien, hoe de eene rivier zieh in de andere ontlast en eindelijk alle in 'de zee vloeien , hij zou niets meer aanschouwen , dan wat ons geestelijk oog ziet, als het de verschillende stroomin- gen in ons binnenste nagaat. Ja , de mensch , die weer met zijn ziel alleen in de stilte kon leven, — met zijn ziel, van alle overgeleverde begrippen , van alle vreemde invloe- den ontdaan , — hij leefde weer in het paradijs, gelukkig in zichzelf en in het AI." Nog nooit had Oldenburg's oog'^oo geschitterd ; vurige belangstelling en geestdrift spraken uit zijn woorden, uit zijn geheele houding , toeh hij , opstaande , zeide : »O , vriend, wat zal men u zeggen, daar toch uit ude hoogste wijsheid spreekt ? En toch , misschien moet ook tot u een roepstem van buiten doordringen. Zie, niet te vergeefs melden de overleveringen van alle volken, datgo- den zieh in menschen veranderden , en zieh allerlei dwang en beperkingen lieten welgevallen , om zichzelf, en anderen met hen , vrij daarboven te verheffen , wäre het ook door een smartelijken dood. Ook gij moet , de roepstem der u geschonken waarheid volgend , u aan haar ten offer bren- gen. Ik wil echter niet , dat gij mij voor uw beul houdt , en zal u dus alleen het oordeel toeroepen, dat de wereld over uw leven en denken zal vellen. »Hebt gij deken- nis der waarheid," zal het luiden , »zijtgehaar vrije, open- bare belijder , onttrek u dan aan uwe stille eenzaamheid , begeef u in des levens gewoel en predik en Igdl'^ De beide banden op de borst kruisende , antwoordde -Spinoza : »Sterven voor een waarheid, die men belijdt, is geluk- 320 zaligheid , die geen smart meer kent. Wat is een lang leven , in vergelijking met die verheven gemoedsstemming , die het leven zelf en de opoffering van dat leven tot een getuigenis der innerlijke waarachtigheid maakt? De marte- laarsdood bewijst echter voor anderen niets. Voor de uit- eenloopendste overtuigingen zijn de menschen blijmoedig in den dood gegaan. Bc zel( heb een, zooals men dat noemt, geloovigen jood gekend, die te midden van de vlammen, toen men hemreedsontzield waande, denpsalm: »In uwe banden beveel ik mijnen geest" aanhief en zin- gende den adem uitblies. Hoe weinig beteekent een le- ven met zijn dagelijks weerkeerende plichten, boetedoenin- gen en genoegens , vergeleken met die ^^ne, alles in zieh besluitende, overgave van zichzelf? Heeft alle uiterlijk ge- weld echter geen invloed op dengeen , die pal staat voor zijne overtuiging of zijn geloof, dan heeft ook zijn dood, die toch altijd slechts een uitwendige bewijskracht is, geen in- vloed op de anderen. Als ik , zooals ik hoop , eens zoo- ver gevorderd ben, om ook anderen te kunnen onderw^- zen , dan stel ik mij voor , hun geen wet op te dringen , geen afgeronde leerstelsels in te prenten ; een iegelijk moet die wet in zichzelf en in de wereld vinden : de ken- nis van de natuurwet, dat is de verlossing van zichzelf en de wereld. Zijn karakter , de zelfbewuste ontwikkeling der wetten , die zijn natuur beheerschen , de daarmede over- eenkomstige bepaling zijner handelingen en vrijwillige be- rusting in de daaruit noodzakelijk voortvloeiende lotgeval- len , dat is de eigenaardigheid van iederen mensch , die niet aangeleerd , niet overgedaan kan worden , die hij zieh slechts door eigen inspcinning kan veroveren." 321 Hij zweeg. Beide vrienden stonden in stille overpein- zing tegenover elkand^r. Op deze hoogte des denkens was het hun een genot , met gelijken , ja , als het wäre , met ^6nen blik de wereld te overzien. Toen Oldenburg heenging, was hij geheel vervuld van de wijdende kracht , die de geest zijns vriends over hem uit- stortte. Het scheen hem vermetel toe , hier nog invloed te willen uitoefenen ; hij nam zieh voor, hem alleen de hand te reiken en slechts door een uitwendigen steun den in- wendigen drang te gemoet te komen. Hij voelde zieh gelukkig in het bezit van zulk een krachtige vriend- * schap , die op den bodem van het zuivere denken ont- staan was , en de toewijding hieraan tot een persoonlijk genoegen maakte. Wat kan de liefde meerder geven en waarom wil de voor en in zichzelf zoo gelulddge denker zieh niet met de vriend- schap alleen tevreden stellen? Ook Spinoza gevoelde zieh hoe langer zoo meer te huis in zijn kalme omgeving , welker gelijkmatig geluk niet an- ders dan zaligheid kon genoemd worden. Want de in- wendige daad des denkers in de eenzaamheid is de zalige hoogte des levens , in de nabijheid der eeuwige zon, boven het gedruisch der wereld , boven de wölken , die in den dampkring der aarde zweven. In de eenzaamheid krijgen wij een helderen blik op het leven , als er geen afleiding vaii buiten mogelijk is en niets den stroom van het denkend bestaan kan stuiten. En wat eerst onduidelijk voor oogen 21 322 Staat , krijgt allengs een vorm ; gedachten sluiten zieh aan elkander, als een reeks van zalige geesten, en voeren den aan zijne persoonlijkheid gebonden geest met zieh mede. Het eiadtge De is opgelost en vergeten en het leven den- ken geworden. 