title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: Zoo. kan, b. vw. een. uutwerkmaker gezegd worden ziine kunst wid le defenen „. VOOR 200. WSETe. uurWer- ken de voortbnengselen zijn vanı zijne: oefening der- zelve. Maar tegen dit uiioefenem stnat dan ook, na tuurlijk. em volgens den aard der. tale, inaefenen over, en verdient:geene mindere goedkeuriag, das. het eerste, m 32 & Onze. Hoogduitsche naburen hebben dit zeer wel in- gezien, en daarom ook einüben, even zeer als aws- üben, in gebruik gebragt. Dat echter het eerste, nog niet zeer lang geleden, in omloop is gekomen, blijkt daaruit, dat hetzelve in de laatste uitgave van ADELUNGS groot Duitsch Woordenboek niet is op- geteekend ; waarin dan ook de reden zal te zoeken zijn, dat hetzelve bij ons, die, anders ons, in de taal, schier even gereedelijk naar de Duitschers , als in de kleederdragt naar de Franschen, schikken, nog geheel ongehoord is. Het eerste Duitsche werk van naam , waarin het woord mij voorkwam , was de Louise van V0ss. Sedert trof ik hetzelve meermalen aan. Zoo vond ik, in eene der Leipziger ı en Jenasche Literaturzeitungen , tot lof van eenen vreemdeling vermeld, dat hij zich die Deutsche Sprache gut ein- geübt hat. Desgelijks las ik in de tweede uitgave van NIEBURS Römische Geschichte, ı Th. S, 50ı : Recht eingeübte leute drauchte man nur zu Rottmeistern und HRoiknechten. Wil men intusschen witoefenen behouden, zoo zie ik hoegenaamd geene reden, waar- om men de Duitschers ook niet in het gebruik van inoefenen zou volgen. Zelfs zou ik den leeraren , die gewoon zijn hunne hoorders aan te spreken, als die ter uitoefening van hunne openbare godsdienst zn bijeengekomen ‚ dit gebruik ernstig aanraden. Anders toch vreeze ik, dat zij gevaar loopen, van, tegen hunnen wil, hunnen hoorderen een zeer onvol- ledig, en daardoar schadelijk denkbeeld van het groo- te doel der Godsdienstiige zamenkomsten bij te bren- a3 gen. Zekerlijk sirekt zich het oogmerk daarvan wel mede uit, om, door eerbiedige deelneming aan ge- zang en gebed , door stille en ernstige aandacht on- der de verklaring van Gods woord ‚ zijne godsdienst naar buüiten te doen werken, en tot stichting van ziine broederen te doen strekken; doch het is er verre af, dat hierdoor het doel dier zamenkomsten ten volle bereikt zou zijn. Neen, dan eerst zal dit plaaıs hebben , wanneer ieder der aanwezigen de weldadige werking daarvan in zich zelven zal ont- waar worden, en dus zijne Godsdienst niet enkel vii- geoefend, maar ook ingeoefend zal hebben. Wil . men dus zijnen hoorderen het oogmerk der gods- dienstige zamenkomsten , in zijne volle uitgestrekt- heid , voor den geest brengen , men spreke hen aan, als zulken, die tot uitoefening en inoefening van hunne openbare Godsdienst zijn bijeengekomen; of lie- ver, men late,op het voorbeeld der vaderen, die, blijkens de algemeen aangenomene zamenstelling van huiselijke en openbare Godsdienstoefening , van geene uitoefening der Godsdienst wisten , het woord wiloefenen ganschelijk varen, als zijne invoering niet aan eene verstandige keuze,: maar alleen aan eene ombedachte en, naar mijn inzien, den zelfstandigen Nederlander geheel onwaardige navolging van het Hoogduitsehe spraakgebruik verschuldigd zijnde. Ik sprak boven van de mindere mate yan wijsgee- rige juistheid , die zich in het Hoogduitsche taalge- bruik , in vergelijking van het Nederlandsche, voor-. doet. Een nieuw bewijs daarvan hebben wij in de | C > 313 & spreekwijze jemanden an eiwas erinnern , waarvoor men , in goed Nederlandsch , zegt iemand ieis her- inneren. Dat de laatste zegswijze allgen voor goed te hoyden is, blijkt ten klaarste, wanneer men slechts ven oogenblik over den oorsprong van het woord herinneren en deszelfs eigenlijke beteekenis nadenkt, Herinneren toch zegt niets anders, dan op nieuw inbrengen of te binnen brengen, als zamengesteld wit her en inneren, van innen, inbrengen, Nu kan men wel eenig voorwerp aan zich weder in of te binnen brengen , maar geenszins zich aan een voor- werp. .Jammer intusschen is het, dat sommigen on- der ons de ongerijmde spreekmanier der Duitschers hebben nagevolgd , en dat zelfs een BILDERDIJK daar- aan door zijn voorbeeld gezag heeft bijgezet. Doch dit is niet her eenige, waarin die groote taalkenner , anders niets minder dan een vriend eh bewonderaar der Duitschers, ten gevolge waarschijnlijk van zijn langdurig verblijf in Duitschland , het een en ander van hen heeft overgenomen, dat met het Nederland- .sche taaleigen strijdig is. Men denke slechts aan zijn schrijven van aarlig , voor aardig , zoo als men, tot vwö6r de meerdere gemeenzaamheid met het Hoog- 4 Bi duitsch onder ons, bestendig geschreven heeft, en aan cr fee" aim gebruik van sylbe, voor syllabe, heiwelk men et in ziine Spraakleer en verdere taalkundige schriften | telkens aantreft. - De Duitschers zija gewoon , den omtrek van eene plaats of de streek lands, die rondom dezeive ligt, hare umgebungen te noemen, Ook dit heb ik reeds. m 35 bij een” enkel’ achtbaar. schrijver onder ons na- gevolgd gevonden koor van de omgesingen eener plaats te spreken, en, sthoon ik mij verzekerd hou- de, dat hem dit in de vaart van het schrijven ont- snapt is, en door hemi zelven wordt afgekeurd , meen ik &chter, om de achtbaarheid van zijn’ naam en ge- zag ;, tegen dit gebruik te moeten waarsehuwen. Ik zal niet aanmerken, dat emgeven voor örtringen > beide aan KILIAEN en PLANTIIN onbekend , van geene hooge oudheid schijnt,, en zijne invoering waarsehijn- liijk aan eonze Bijbelvertalers 1e danken heeft, die, geliik bekend is , in verscheidene gedeelten van hin werk ,„ eene Hoogdnitsche overzettiäg volgden, en het daafin op de drie plaatsen, waar hetzelve bij hen voorkomt , denkelijk vonden. Het woord toch , koe zeer dan ook oorspronkelijk uit her” Hoogduitsch dvergenomen , is door een langdurig gebruik genseg gewettigd , en wordt dit nog bovendien Heor zijne ovetkenkomst met het Latijnsche circumdäare , om heizelve voor eeh echt Nederlandsch woord te erken- nen; Maar hieruit volgt nog geenseins, dat het woord onigevingen, in den boven vwoorgestelden zin, mede goed te keuren is. Vooreerst toch klinkt het woord in elk Nederlandsch oor zoo vreemd, dat men, zon- der met het Hoogduitsch taalgebruik Bemeenzäam te zijn, den zin duarkan niet dan bezwaarlijk begrijpen zal; ten andere laat de beteekenis, waarin het ge- krüikı wordt, zieh ter nhäuwer nodd iher de ge- wone kracht vun on2en uitgang ing overecnilirenigen: Zoo tbch iemand van de bräringingen en omsinge- Ca > 36 & _ lingen eener stad gewaagde , zou men natuurlijk , in de eerste plaats, op de gedachte komen, dat hij de: _ herhaalde belegeringen bedoelde, welke zij te verdu- ren had, Doch hetgeen hier boven alles afdoet, wij' hebben het woord volstrekt niet noodig, daar' wij het algemeen bekende en aangenomene omsireken be- zitten‘, waardoor de zaak even goed en op eene voor ieder verstaanbare wijze wordt uitgedrukt. Een ander woord, mede, zoo ik meen , zonder voldoenden grond en tegen den aard onzer taal, uit het Hoogduitsch overgenomen , is foeverzigt , in de beteekenis van verfrouwen. De. verzamelaars der be-. kende Evangelische Gezangen hebben dit woord , voor weinige jaren, onder ons in zwang gebragt, door een lied onder den titel van Kinderlijk Toeverzigt, het 80°. in den bundel, op te nemen. Dat het woord echter reeds veel vroeger, onder ons niet onbekend: was , heeft de herinnering van een’ mijner vrienden, met de catechetische en liturgische schriften der Her-- vormde Kerk , meer dan ik, bekend,: mij geleerd „ waaruit ik vernam, dat het, in die beteekenis, reeds in den Heidelbergschen Catechismus gevonden wordt , en van daar in vele schriften ter uitlegging van den- _zelven is overgenomen. Deze ontdekking echter heeft het woord, in deugdelijkheid, weinig of niet bij mij doen rijzen. WVooreerst toch is het bekend, dat de Heidelbergsche Catechismus uit het Hoog- duitsch werd overgezet en wel oorspronkelijk door PETRUS DATHENUS, cen’ man, die, beide als taalkundige en dichter , op geen’ zeer hoogen j} 1. € 24 ” trap staat (r), Ook de ıneeste uitleggers van den- zelven hebben , als taalkundigen , geen groot ge- zag, en het .doet derhalve tot aanbeveling van het woord zeer weinig af, dat deszelfs invoering reeds van zoo oude herkomst is. Ik zou echter , daarom alleen , het woord niet afkeuren , indien ik maar de beteekenis van »2erfrouwen, en wel van eene Ahoo- ge male van vertrouwen, die ADELUNG aan zuver- sicht toekent, in het woord zelve konde opsporen. In hei Hoogduitsch kende men vroeger het werkwoord versehen in den zin van vertrouwen , van welk gebruik ADELUNG een voorbeeid uit.M, OPITZ, een? tijdgenoot van onzen VONDEL, bijbrengt. Kırısen heeft slechts tweederlei verzien, het eerste zoo veel als poorzien , het ıweede in de beteekenis van Awalijk zien. YVol« gens de opmerking van HUYDECOPER Op MELIS STORE, gebruikten de ouden »erzien ook meermalen in eene beteekenis, weinig verschillende van het eenvoudige zien; eene opmerking, die.ik, zoo dit noodig vwrare, door verscheidene voorbeelden uit MAERLANT zou kun- nen bevestigen. Nog kan hes voorvoegsel ver zoo veel als over beteekenen , welke kracht zich in »ver- meesieren, verwinnen en vele anderen vertoont. Ook in verlaten is dezelve zigtbaar; en van daar laat zich de :beteekenis van z»ertrouwen in het woord toever- Zaat verklaren, ‚als waarbij men zich en zijne belan- gen als het ware geheel aan iemand overlaat, Maar ik kan volstrekt niet begrijpen , hoe men uit de be- +(d) Zie de Geschiedenis der Nederlandsche Hervormde Kerk ‚ door de Heeren ısrur en Dxsmour, I. D- bl, 459. Loy m 385 x kende beieekenissen van het woord verzien bij ons, noch ook uit die van het voorzetsel ser, op zich zelve beschouwd, de beteekenis van zertrouwen , in het woord toeverzigi, kan afleiden ; en het is dit ge- ‚mis van inwendige blijkbaarheid van beteekenis, die onderscheidende en omwaardeerbare eigenschap van echt Nederlandsche woorden, welke. het woord, naar mijn oordeel , geheel verwerpelijk maakt. | Een ander woord van Hoogduitschen oorsprong , dat mij mede bedenkelijk voorkomt, is dat van doe#- matig , voor geschikt om het doel te bereiken; eene navolging van het Hoogduitsche zweckmässig. Het denkbeeld van meten toch schijnt mij toe, met dat van doel weinig gemeenschap te hebben. Hetgeen hier voor meting of maat varbaar zou zijn, is eeniglijk de afstand , waarop iemand van zijn doel verwijderd is. Deze afstand mag’ zeker den schutter,, die het voorgestelde doel wenscht te bereiken, niet geheel onbekend weren, maar is echter , op verre na, niet het eenige , hetwelk hi) ten dien einde moet in het oog houden. Het komt mij derhalve voor, dat doek treffend , als het denkbeeld veel beter en naauwkeu- riger uitdrukkende, verre boven het Germaansche doelmatig de voorkeur verdient. — Gunstiger zou ik over het wooerd pligimatig oordeelen , dat wi) mis- schien mede aan onze Hoogdnitsche naburen te dan- ken hebben. Het is toch eene even gepaste, als al- gemeen gebruikelijke uitdrukking , dat men van het handelen volgens de regelmaat. of den maatstaf van zijnen pligt spreekt; en het kan, derhalve, mijns in- 39 ziens , niet ongepast gerekend worden van zoodanigen te zeggen , dat hij pligtmatig handelt. Tot de woorden „ die, in de laatste jaren, in na- volging van het Hoogduitsche taalgebruik , onder ons in zwang zijn gekomen , behoort ook dat ven opsoc- ' ren, met toepassing op eenig stuk , dat ten tooneele gevoerd wordt. Zoo spreekt men van een ireurspel, Blijspel enz. opvoeren. De uitdrukking , schoon blijk- baar gebrekkig en onvolkomen , moge al, op zich zelve beschonwd , niet geheel onverdedigbaar schij- nen , 2ij luidt nogtans , naar mijn gevoel , voor al- len, die met het Hoogduitsche taalgebruik niet ge- meenzaam zijn , te zonderling en weinig verstaan- baar, dan dat ik aarzelen zou, haar gebruik te ont- raden. | Van nog veel slechteren stempel , dan het laatst- genoemde , zijn de woorden bemerken en beroeren , in de beteekenis van aanmerken , opmerken, en ra- ken, aanraken. Zoo leest men somwijlen: ik moet nog bemerken, of ik moet nog deze bemerking ma- ken, voor ik moet nog aanmerken, of nog deze aanmerking maken. Bemerken ıoch heeft bij ons de beteekenis van gewaar worden, ontdekken, als ik heb het reeds bemerkt, dat gij mij misleiden wilt, en wat van dien aard meer is, terwijl de straks aange- duide beteekenis , bij uitslniting , tot het Hoogduit- sche spraakgebruik behoort, Deze eenvoudige herin- nering achte ik voldoende, om een ieder het onge- paste en berispelijke van het voornoemde gebruik te doen erkennen. Nog minder zal er noodig zijn, om =D 10 & het gebruik van deroeren , bij ons alleen bekend in den zin van door roeren in beweging brengen , als geheel verwerpelijk te doen beschouwen , ja ik zou zelfs van dit woord geheel gezwegen hebben, ware heizelve mij niet voorgekomen in de schriften van ee- nen man, die zich omtrent de Nederlandsche taal- kunde veelzins verdienstelijk heeft gemaakt , en wiens gezag derhalve ligtelijik anderen zou kunnen wegsle- pen. Daar toch vond ik van taaltakken gewaagd, die elkanderen niet beroeren,, en van eene rivier, die met hare waleren de stad beroert. in het gebruikelijke adjectivum onderhevig vertoont, Van dit laaıste is dus onderhavig niet den door dia- lektverschil onderscheiden, en moet derhalve als van dezelfde beteekenis beschouwd worden, gelijk het dus, als zoodanig, ook in het-Woordenboek van den Heer WEILAND wordt opgegeven. Het zegt dan z090 veel als onderworpen, en heeft derhalve eene lijden- de beteekenis, zoodat daarop de berisping niet toe-" passelijk is, welke ADELUNG, in zijn groot Woorden- boek „ met regt tegen eene uitdrukking van den Hoogduitschen kanselarijstijl die unterhabende Sache, d. i. de zaak die ik onder handen heb „ inbrengt , dat namelijk daarin een omvesschoonbaar misbruik van het bedrijvende deelwoord plaats heeftl. Maar wei degelijk past daarop een andere grond van af- keuring , dien de genoemde taalkenner mede tegen de gemelde uitdrukking aanvoert , dat namelijk daar- bij eene te harde en ongewone uitlating plaats heeft. Ik zou dan, om die reden vooral, het woord on- derhavig hoogst ongaarne het burgerregt zien krij- gen in,eene taal, welker vorming , in allen deele , eenen geest van naauwkeurigheid ademt , .veel groo- ter nog en opmerkelijker, dan die, welke zich in de Hoogduitsche voordoet. In gelijken zin, als on- derhavig , vond ik ook wel het woord onderwerpe- ljk gebruikt,, als de onderwerpelijke zaak , voor de zaak , die het onderwerp van het gesprek , de .be- raadslaging uitmaakt, Doch zoo wel het ongewone des woords ‚. als inzonderheid de twijfel dien ik voe- de, of hetzelve wel met de doorgaande regelmaat on- Ba 12 zer taal, zoo als die zich in de woorden .op äjk uit- gaande en van substantiven afgeleid, vertoont, kun- ne overeengebragt worden, maakt mij huiverig, om dit gebruik voor navolgenswaardig te verklaren. Het zou mij weinig moeite kosten, de reeds gegevene . Jijst van woorden met nog vele andere te vermeerde- ren; doch de vrees,, van de aandacht mijner lezeren door nasporingen, die, uit den aard der zake, weinig aan- lokkelijks hebben , te zeer te vermoeijen , noopt mij ten einde te spoeden. Ik zal derhalve dit vertoog besluiten, met nog kortelijik over twee zegswijzen, mede van vreemde, schoon niet van Hoogduitsche herkomst, te spreken, die mij insgelijks met ons taal- eigen onbestaanbaar voorkomen. De eerste is die van mei weinigen in plaats van met weinige woorden, b. v. ik moet met weinigen nog spreken over de laatste vraag', die ik mij ter 'beantwoording heb voorgesteld. Ik heb deze spreek- manier , enkele malen , bij achtbare schrijvers gevon- den , en wel, gelijk uit den aard der zake blijkt,, bij zulken, wien het Latijnsche spraakgebruik gemeen- zaam is. Dezelve toch is blijkbaar van de Latijnen ontleend , die dus paucis (sc. verbis) gebruiken, b. v. restat, ut paucis de postrema quaestione agarh. Doch ik -twijfel zeer, of de Latijnen ons hier tot voorgangers dienen kunnen. Zij ıoch onderscheiden , in den eersten naamval van het meervoud,, het onz. en mann. door verschil van uitgang, pauca, mame- liik en pauci, zoodat men daaruit terstond ziet, dat bij het eerste het onz. verdba, bij het laatste het mann, homines verstaan moet worden. Deze, in den’ ww 15 eersten naamval door den uitgang kennelijke en. daar- am algemeen aangenomene verkorting der velkomene zegswijse pauca verba, pauci homines doen zij ook voor den derden en zesden naamral, hoe zeer in alle geslachıen gelijk Inidende , gelden , omdat her ver+ verband hier gemeenlijk ieder gemakkelijk leert , of men er verbis of hominibus onder verstaan moet. Wij dasrentegen, im geenerlei naamval eene derge» lijke onderscheiding van het mann, en onz. door den witgang kennende , hebben daacom wijselijk tot regel aangenomen, om weinigen, eenigen, selen ent. al- leen- met. toepassing op personen, niet op zaken te bezigen. Waar wij de laatsie bedoelen, gebruiken wi) het enkelvoud, als 3% zou hierover veel kunnen seggen, ik heb bij hei gezegde slechis weinig te voegen; hetwelk in het Latijn zou luiden : multa de haco re dioere possem; diclis pauca addenda ha- beo., Met weinigen, mei velen over iets spreken kan derhalve , naar den aard van ons taalgebruik , niet anders beteekenen , dan met weinige, met vele menschen over iels spreken. In de laatste plaats wil ik de aandacht nog op eene spreekwijze vestigen, die mij mede strijdig voorkomt met de wijze, waarop een Nederlander , in vreemde talen, of meer bepaaldelijk in de Engelsche en Fran- sche taal, niet geoefend, zich zou uitdrukken. Lie- ver dan de onaangename taak op mij te nemen, om | mijne bedoeling door de aanhaling van een voorbeeld uit eenig geacht schrijver van onzen leeftijd op’ te helde-- ren, wil ik zelf tot dat einde een voorbeeld scheppen.' He: is aan allen uit de vaderlandsche geschiedenis beı =» 14 & kend, dat de eerste krijgstogt , door den onsterfelijken - WILLEM I, in den jare 1668, tot verlossing.der verdruk- te Nederlanderen ondernomen ,„ daarom voornamelijk geenerlei-gewenschte gevolgen had , omdat de krijgskun- dige ALVA, wel voorziende, dat de Prins zijn leger niet zeer lang zou kunnen bijeenkouden, met schrandere voorzigtigheid,, alle deszelfs pogingen, om hem tot'een gevecht te noodzaken, wist te verijdelen. Hierop het 00g - hebbende, zou men, met gebruik der bedoelde spreek- wijze , kunnen zeggen: »oorzigtig, gelijk hij was, hield ALVA zich binnen zijne legerplaats besloten. Zoo ik mij niet geheel bedriege, zal deze uitdrukking in het oor van allen weinig Nederlandsch klinken, terwijl zij, die met het Fransche en vooral met het Enngelsche taal- gebruik,, waar ik meen dat eene dergelijke spreekmanier nog meer in zwang gaat,, gemtenzaam zijn, de herkomst derzelve gereedelijk zullen ontdekken. Daarentegen zul- lenmijne Jezers , vertrouw ik, met mij de volgende wij- ze, om dezelfde gedachte uit te drukken,, voor echt Ne- derlandsch houden : vo/gens de hem eigene voorsiglig- heid, hield aLvA zich binnen zijne legerplaats beslo- ten; en daar de eerste uitdrukking boven de laatste al- thans niets het minste vooruit heeft, zullen zij, naar ik ınij vlei, gereedelijk met mijn oordeel instemmen , dat de poging , om dezelve in onze moedertaal in te-voeren, veeleer berisping, dan goedkeuring verdient. En hiermede besluit ik dit vertoog, hetwelk ik niet hooger , dan als eene proeve, opgeef. Misschien zal.ik, zoo dezelve goedkeuting vindt, nog wel een vervolg daar- op leyeren. ——- mn re OPLOSSING . DER VOORGESTELDE VRAGEN vır HET GEBIED nen TAALKUNDE, DOOR M, % BO. 9 VAN DEN BBBEM. OPLOSSING DER VOORGESTELDE VRAGEN VIT BET- GEBIED nen TAALKUNDE, (D. I, Sr. IV, Br. 300.) — (lm. De navorschingen omtrent de afleiding, de 00Fspron® kelijke beteekenis en den vorm der woorden, zijn vooral daarom belangrijk, dewijl zij dem gang der denkbeelden bij het vroegste voorgeslach:, en de ante wikkeling hunner hbegrippen aantoonen. Ook de on» derlinge vermenging der stammen, husmme godsdienst, zeden en beschaving wordt daardoor soms opgehel- derd. De oplossing dezer vragen zal dit min of meer gantoonen. | GERREREIEE EEE I. War is de oorspzonkelijke beteckenis van «en, imoe, drie , vier, acs ? u 15 & Bij de vergelijking der oudste en oorspronkelijkste Japetische of Indo-Germaansche dialekten valt het dadelijk in het oog, dat de drie eerste telmoorden overal eene sterke overeenkomst toonen met de drie persoonlijike voornaamwoorden, en dat wel in alle hunne verschillende vormen ; maar dat die overeen- komst zich niet tot de verdere geialwoorden uitstrekt: een verschijnsel, dat ons tot de gissing leidt, dat de telling van de persöonsonderscheiding uitging en dus drie in den vroegsten tijd het hoogste getal was em misschien deswegens heilig. Wanneer wij echter te- vens in het oog houden , dat ook bij de oudste dia- lekten tusschen deze beide taaldeelen in derzelver ver- schillende duiding eenig verschil van vorm is, moe- ten wij mede aannemen , dat al zeer vroeg de natuur * derzelyen miskend is en eene eigene rigling genome heeft. ' ‘ Het getalwoord een heeft, mijns wetens , oorspron- keliik twee vormen gehad; tot den eenen behooren het Sanskritsche &&a, het Zendische yeg en ecdoüo , het Perzische jek en het Pehlvische iek of jek, en misschien is het Hebreeuwsche echaad zelfs hiermede verwant, In de nieuwere talen verdwijnt deze vorm als telwoord ,„ maar houdt als persoonlijk voornuaam- .woord in het Grieksche &yw», het Gothische ö% en het IJslandsche eg stand; zeifs komt de Deensche vorm jeg met den Perzischen geheel overeen, en ik meen te mogen beweren, dat ook het Sanskritsche voor- naamwoord aham (ik), wanneer men het met het Grieksche öyav vergelijkt, en daarbij bedenkt, dat in BB 19 & de oudste vormen veelal de » heerscht, waar de la- tere de n'hebben , gelijk GRIMM uitvoerig aantoont in ziine deutsche Grammatik , tot deze recks te bren- gen is. Tot den anderen vorm van het geialwoord reken ik het Grieksche 44 en #, het Latijusche unus , het Gothische ains en het IJslandsche eyan , dat zich ook in de Keltische talen voordoet, Men heeft dit als een tegenwoordig deelwoord van dJww willen doen voor- komen, zoodat het dan het bestaande, rı & ‚,.de &en- heid als wezen , zou nitdrukken. Het getalwoord twee toont weder zijne betrekking tot‘ het 'pronomen des tweeden persons. In de In- do-Germaansche ıalen zijn voor dit telwoord twee vormen: du en dee. De Inatste heeft zioh in het Perzische Bistk (twintig) ,. het Letiinsehe dis-en ons beide gehandhäsfd; de eerste, die in her.Sanskrit D = 50 = dwi, in her Zend deid, in het Pehlyi dou „ in het Perziseh deu (spreek uit doc), in het Grieksch Juw , in. het Gethisch ia luidt, en ook in de Keltische en Slaroonsche talen voorkomt, stemt duidelijk overeen met het Sansktitsghe pronomen ipem, Pers. hau , (spreek uit hose) Grieksch »», Latijn is, Goihisch en Uslandsch hu; maar het mag eonze nandacht riet ontglippen, dat in de onde talen hat telwoord de zachte , het prenomen de scherpe of geadspireer- de tongletter aanneemt, hetgeen topni, det de onder- scheiding reeds zeer oud en de gemeenzame Dorsprong Fas vergeten geworden is, Het 1elwoord drie heeft als saoodanig twee vormen, beiden weder met het voor. des derden pexsoons over« eenkomend , namelijik drie, dat in het Sauskrit em de meeste nverige talen gehrnikeliijk is, en seh, das her Zend, Pehlvi en Parzi kent ;: het serste beapnt-+ woondt san hei pronomen der, dat ung in het meer- voud in Denemarken in zwang is: de, deres, dam en gelijk de Hoogleeraar MAMAKER te regt opmerkt, (Academische Koorlesingen, bl. 4e) tot-ean Prono- men.dre staat als ter, derda, tarlius tot iraa. Sch sipat weder even zoo in beirekking tat ons alj,. hei -Sans- kritsche sas, het Gothische en IJslandsche sa en het AngebSexische se, en inzonderheid vertoont zigh dit seh nog in her Pehlvische afusah (hzj), dat wit fu en. seh. zanmgesteld ie Es : Ongewisser dan de vorigen is de afeiding. yan.hes ekmoord vier, dat ook in de verwante .salen aanmer kelijke veränderingen amdergaan hasfi:-gvenwal sehr > Ssı nem dezen tes denen grondvorm te ‚behooren , dien ik liefst in het Grieksaha servus zoeken zon, en doer imeo-imee, ve ro, vwerklaren ; want vooreerst plegen de oudste talen niet zelden de verdubbeling of ver- menigvuldiging deor herkaling eens words uit te denkken , en wen andere. heeft heizeifde ten aanzien van bet telwoerd zes plaats, Fiet haart zeker- moei- lijkheid, dat de Anistische taalverwanten en het Rus- sisch , in plaatse der eerste sylbe te, tsj hebben en het Aeolisch, Latijn, Gothisch en IJslandsch de p, gs of f; dach welligt is die alleen toe te schrijven aan de zucht, om het telwoord van. her pronomen te omderscheiden. Nogtans geef ik dese meening voor niete- meer dan eeme bloate gissing op. Her telwoord zes daartegen komt mi} voor, zijne afkomst duidelijk te verraden en niets anders te zijn dan serse, d, i, driedrie, want in het Pehlvi worde her selfs op die wijs geschreven en de overige talen schijues mij toe de oorspronkelijke duiding reeds niet meer gekend te hebben. En hiermede genoeg tar be- antwoording derer vraag. (1). Waarom schrijft het Hoogd. mann, het Deensch mand, en het Nederduitsch man, en wie heeft ragt ? De Deen, die mand, de Daitscher, die. mann schrijft , bewaren het mannelijke casusteeken, Want hei oud Idslandsch heefl madr, in genit. mans, en dese uütgeng op dur, die het masculinum ammwüst Da => >52 & en vooral in de participia praeterita gevonden wordt, ging volgends nask (Veiledn. til det oldnord. Sprog bl. 32) in het oudste Deensch en het later IJslandsch door 'eene verandering van uitspraak in zn over, waarvoor het nieuwere Deensch nd heeft. Het Ne- derduitsch is dus hierin van den alouden vorm afge- weken , zoo als het trouwens ook bijna overal de ca- susteekenen bij den eersten naamval ontbeert. 3, Waarom is het woord wijf in alle Duitsche talen niet vrouwelijk maar onzijdig ? | Dewijl het. oorspronkelijk geheel iets anders betee- kende, namelijk den uterus, geliijk blijkt uit eene plaats van zekere Frankische Paraphrasis Euange- lica , uitgegeven door BILDERDISK in zijine Nieuwe Taal- en Dichtkundige Verscheidernheden, D. IV. bl. 150: » Beda , after thiu, that wif wurdi giscapu.” Vergelijk zijne Ferhandeling over de Geslachten, Aant.gg. Vandaar ook het Angel-Saxische wifman , vrouw , d. i. homo uterinus of utero praeditus , waar- voor men oak wombman zeide en vandaar het En- gelsche woman (2). 4 Hoe zijn de pluralia op eren, bij sommige zelfst. nsamw. in het Nederduitsch gebruikelijk , (b. v. vo- keren) te verklaren ? oo. ‚, Deze pluralia zijn vereenigingen van twee uitgan- gen ı den Nooördschen op r, dien men ‘ook in "het u 53 Daitsch kent, en den gewonen op n. Dit blijkt daarnit,, vermits alle woorden,, welke bij ons’ die ter- minatie hebben, in het Hoogd. op r eindigen, als lieder, kinder, kälber, blätter, en daar zij ievens neutra- ziin en meestendeels aan de klankverandering '(wmlaul) onderworpen, neig ik er toe, om dezen uit-. gang op r hier aan de Deensche inyallen toe te schrij- ven , want in het Parzi,' Grieksch, Latijn en Go- thisch, gaan alle neutra in nominat, et accus. plur. uit op a, zoo wel van de sterke als. zwakke verbui- ging. Zie GRIMM, deutsche Grammatik, Th. II. p. 348 fi, en Th. I. p. 101, en in de alleroudste Duit- sche dialekten schijnt , volgends dien schrijver, iets dergelijks. bestaan te hebben, maar allengs geraakte de vormleer door de vermenging der stammen in ver+ warring en het natuurlijk onderscheid tusschen be- zielde of geslacht erkennende en onbezielde of ge- slachtlooze voorwerpen ging in de spraak verloren. Ook in "het Skandinavisch had dit plaats, na dat ‚hei IJslandsch zich afgezonderd had. Fu Waarom heeft vader een anderen grondklank dan moeder en broeder P J. GRIMM, in ziine deutsche Grammatik , poogt dit verschijnsel daardoor te verklaren, dat in de oude tongvallen de masculina den korten, de foeminina den . langen wortelklank beminnen , gelijk het Gothische atta (vader) , aithei (moeder). Hoe 'zeer dit in vele gevallen. waar is, lost het noglans'het tegenwoordige > 51 x veaagstuk niet op , want ook het mannelüke Broeder heeft denzelfden langen grondklank als moeder , en dit is geenszins toevallig. De oorzaak is ons tot nog toe duister, maar wij vonden dit verschijnsel in alle ver- wänte tongvallen terug en zelfs komt de quantiteit der sylben in het Grieksch en Latijn doorgäans met die in het Sanskrit en Perzisch en niet zelden ook- zer het Gothisch, IJslandsch en oud Saxisch ovem een, hetgeen op een oorspronkelijk beginsel van eu- phonie ia de tsal terügwijst, waarvan wij geen regt denkbeeld meer hebben, op eenen tijd, toen spraak, zang en poesij nog vereenigd waren. Het Perzisch heeft mij reeds zeer vele voorbeelden van dergelijke overeenkomsten opgeleverd en gewis laten zij zich uit het Sanskrit en de overige dialekten nog vertienvou-+ digen. 6. ' Welke is de vorming ven het vud Hollandsche ad- jectief mechel of mikkel (groot)? Het stamwoord schijut het Perzische meh te zijn , met het Sanskritsche mahat verwant; de A van dit meh gaat ia de verbuiging in de gutturale g over, en van hier de pluralis megan, en evenzoo heeft het oud Friesoh van des; en ivei de plur. dega en wega. — Ook het Grieksch heeft die g behouden, maar er al achter gevoegd: peyas YVOooR keyal--;, hetgeen uit den geniti- vus blijkt, en dit is juist hetzelfde als ons mechel of mäkkel ea het Gothische en IJslandsche miksll De zegte kracht dezer Z is mij nog niet gebleken, doch den vorm vergelijk ik met Jultel, kostel, edel erz. Het Latijn as Deensch hebben daasvoor de n aangenomen: magnus, megen. Van het stamwoorä mee konit ons. meer en meesl en hei Grieksche peu ook her Gothische mäiso, benevens het Lat. magis; In her algemeen vind: men, dat vele woorden , die veol, groot, sterk beduiden,, de m als worselleiter hebben, heigeen in alle Inde-Germaansche talen plaats heeft, maat hij, de deswegens aan de n nitsluitend die kracht wilde toeschrijven, zou te ver gaan. (3) 7. - Hoe zijn de nitgangen de en te in de praterita der geijkvioeijende verba te verklaren ? | Die vraagstuk last zich,, onzes inziens, op Lweeder« lei wijte oplossen: vooreersı door veigelijking mer ker Sanskrit en Perzisch ; want in de laatsıgenoemide mal zijn alle verba gelljkvloeijend, en gaau in dem infididivas nit op den of then, dit verandert bij het verl, deeiw. in dehof theh, alsı pursiden (vragen), pursis deh (gevrasgd), gufiken (spteken),, . gufiheh (ge sproken), Het preterit, indiout, voegt er am (ik ben) bij: pursideh em, zaamgetrokken pursidem (ik vroeg) en 200 zou dan deze d of & onzer praeterita wit den jefinidivas afkomstig zijn. Hose deve letter daar in- gedrangen is, zullen wij nader sien : beschouwen wij oersı de auderte oplosing. Deze vinden wij in het Welaudsch , waur de infinitivus op a witgeat: ad marka (merken), en het partieip. praeter. de ge slachtuitgangen heefl, mamelijk bij de gelijkvi. vorba > 56 adur, öd,'ad, bij de ongelijkvl. ezn, en, od, zoodat het neutrum' altoos op d uitgaat , even 'als ook bij de adjectiva plaats heeft, waar die letter of de # ook in het oud Latijn het kenmerk der neutra is, als: is, ea, id, guis, quae, guid enz. Het IJslandsch nu gebruikt dit neutrum ter vorming van het prae- teritum activum, als: eg hefe of hafde markad, even als de Romansche talen: j’ari dit, ho deito, he . dicho, maar bij het part. praet. pass. hangt het ge. slacht van dat des nersoons af, eg er markadur, mede gelijk in het Fransch, De rede daarvan is, dat bij het praeter. act. het deelwoord een accusativus is van een onzijdig en van den handelenden persoon 'onafhan- kelijk adjectivuim , maar bij het praet. pass. op den- zelven terugwijst. Derhalve is volgends deze verkla- ring de d of 4 onzer praeterita een kenmerk van het onzijdige. Zien wij nu of deze twee verklaringen zich laten vereenigen. Het valt in het oog, dat deze d in den Perzischen infinitivus niet eigenlijk tot de natuur van. het praesens behoort , want het praesens indicat. ‘en partic, werpen dezelve weg: mipur- sem of pursem, pursendeh. Daarentegen is ‚het volgende en ook bij den infinitivus niet onmisbaar , want ‘deze luidt ook pursid,; wanneer men nu in aanmerking neemt, dat de onbepaalde wijs als nomen onzijdig is, gelijik in het Grieksche vo Asyav of ons het zeggen, het hebben, en dat de d van ouds over- al de kenmerksletter van het onzijdige is, wsarvan zelfs het Perzisch nog sporen heeft, als kurd (daad), zoo komt men van zelf tot het besluit, dat ook daar deze m 57 d van een neutrum afkomstig is en dat dus, hoe men het beschouwe , onze gelijkvloeijende praeterita hunnen uitgang van dien des onzijdigen ontleenen. 8. . Waarom heefı stad in het meervoud sieden? Wanneer men nagaat, dat dit woord in het Hoogd. aan de klankverandering onderworpen is, zou men in ons meervoud een overblijfsel dezer verbuigings- klasse kunnen vinden , doch daar wij ook het enkel- voud stede bezitten en het werkwoord zoowel stehen als sisen (staan) is, behoeft men tot deze uitlegging zijne toevlugt niet te nemen. % Welk is de oorsprong van het woord hagedis ? Dit woord , dat tegenwoordig de naam van zeker dier -is, beteekende ondıijds eene tooueres „ geliik - blijkt uit eene plants van het oude rijmwerk ‘over de Natuurkunde , aan hroeder GERABRT toegeschreven , welke dus luidt: Nacht-Ridders heten si En syn Duuele ‚ic seg di, Haghedissen en varende Fr rouwe enz, Ook in het Angel-Saxisch beteekent ‚haeglesse eene tooveres. Zie LYE Diction. in voce. Ons: heks, Hoogd, heze, Eng. hag is.van denzeifden stam; de uitgang esse in het Angel-Sexisch schijnt met die. in propheiesse, prinsesse vergeleken te kunnen worden. m 585 Meh zieb dearwit tevens, waäarom. dit dier aan: de : weverkollen toegeöigend werd: misschien was er zeifs nog eene ons ıma onbekende sage aarı verkuocht, (4) : 10. Welke is:de' oorsprung vah het woord deide (ambo) ? Wij hebben reeds getoond , dar het van het telwoord bee (tmee) afstaınt en voogen er dus allen nog bij, dat her Zweedsch ddde, het Deensch baade en degge heeft, het Latiju dön, en dat d3 in Dipes neg even 200 gebruikt wordt als dao. Het Grieksch heaft Ines, In het Zend is dir selwoord desoh. ‘ 1. Hoe is de eerste persoon enkelv. van het werkwoord ziin!-2k den, oudujds ök dem , 1e verklaten? : Dat ums twegenwoordig den voor derh sımar, kal blken , :weunser men de oude dinlekten nagass ; zuo heeft wı.ımaamüs b.'v. ngesual Joh dm 'en vck ablfs nog hier en dsar onse-kromijken.‘ Hot Gotkisch., IJe« landsch en Angel-Saxisch hebben ook:im, cm, som, ook het Engelsch heeft am.. Klimmen wij hooger op , dan vinden wij heizelfde. i in het Latijnsche sum, in- guam en het praesens subjunct., de Grieksche uit- gang m in dw, vılym is dezelfde en wordt juist zoo in het Sanskrit hervonden: asmi (ik bem)j hei Per- zisch heefi em. Deze .algemsenz. Dvereenstemming ‘sont, dat do m als een moodzakelijk deel des woords we: beschouwen is em de ride is deze. De. vervoeging des wexrkwoords geschiedt door uckieraanvosgibg vaz. ww 58 & ber yersoonlijke veornaamweord , dat Yior ‘den ser- sten persooh ms heeft,, en daarom is het vok verkeerd te stellen, dat de Grieksche verba op ı van oudere wormen op » gesproten zöuden zijn. Üitvoerig is dit betoogd door Prof. HAMAKER in zijne Academische Woorlezingen, bl. 82 , en het wordt ook uitdrukkelijk geleerd in het door den Radsja van Oude geschrevene Perzische Woördenboek: de zeven Zeeön. (Zie de recensie in de Wiener Jahrb. der Literat,, Tb. 40 $, 190.) Allengs is dit echter , even als de geslachts- ultgangen ‚ versleten en alleen in het verbum substan- tivum bewaard. .Ons dennen is dus ‚van ik den af- geleid , welks infinitivus dedn (het Eng, to de) is. .., 12. = u Van waar de vorm ene van. hat.;pers, vYöorhaami« woord ik? Ä Dit is een aloude vorm van den sccolarin ‚pie salit, goliik taen nis his Gotlitsch leeren ka, waar nog elle amasculima en de Inesste. Fermminirna in drei naanıval op ms witguum Vergeliik enıkäab denische Grummatik, ver aangelankler plaatse. [(4) Met het hier gestelde zal men wel ven te. ver- gelijken BILDERDLIKS Verhandeling over de Getalnamen, in " het vierde Deel zijiner Perscheidenheden. Öfschoon al de etymologische ontwikkelingen, in die verhandeling voor- komehde, niet even gelukkig schijnen, zal men daarin menige belangrüke opmerking aantrefen. = 0 u (2) Het. bevreemdt mij, dat deze verklaring var het woord wiüf met stilzwijgen is voorbijgegaan door dem Heer yrzıs, in zijine Geschied, der Nederl. Taal (D. II. bl. 70 en 71), waar ter plaatse de Hoogl. zijne gedachten omtrent dit woord mededeelt. De tegenstrijdigheid intus- schen, welke hier wordt aangeroerd — van het geslacht na- melijk van het woord met de persoon , die het beteekent — is reeds vroeg opgemerkt door P. LEUPENIUS, in zijine « Aan- merkingen op de Neederduitsche Taale , Amst. 1655,” waar bij, bl. 57, zegt: «Het woord wyf is wel cene vrouwelijke naam, nochtans leert de gewoonte dattet in het geenderleije gebruikt wordt: maar op wat reeden dat gebruik gegrondt is, will ik geern van anderen verstaan.” Zij, die daarna over de geslachten schreven , wisten er niet anders op, dan dat het gebruik het z00 wilde, zie TEN kATE, Aanl. I. 404. en xLurt, Voorrede voor HO0GSTRATENS Geslachtlijst , bl. XXV, De ontdekking van zıLpzanısz was derhalve van veel aanbe- lang en tevens een nieuw bewijs voor de auttigbeid van de beoefening der onde taaltakken. (5) »De m de sterkste drukking en volkomen 'sluiting des adems zijude, drukt eigenlijk kracht en vermogen uit” — zegt zıLn. Beginsels der Woordversching, bl. 23. (4) Van dit woord zijn mij twee andere afleidingen hekend: de &ene bij rumman, Fakkel, bl. 475, bewerende dat de haagdisse van de hang of hegge genoemd, en isse een bloote nitgang is; de andere bij zıLn. die meent, dat het dier haag-das heet, dat is, een das, die in de haag of hegge leeft,. Zie de Verkl. Geslachtlijst, op het woord, en de Historie des Vaderlands, I. 43. " Ar». d.] IE TS OVER HET GEBRUIK en ve BETEEKENIS . VAN HET WOORDJE ER IN DE NEDERDUITSCHE TAAL, | DOOR 4. DaB Jao 2m TETS OVER HET GEBRUIK ern pe BETEEKENIS VAN NET wood RD J B ER IN DE NEDERDUITSCHE TAAL Er is missehien geen weord in onze taal, welks be» teekenis mioetjelijker te bepalen schijnt, den bet kleir ne wöoordje er. Men gebruikt het onielbare malen, doch dikwijls zonder zich van dat gebruik voldoende reden te kunnen geven, De Spraakkunst, noch het Taalkundig. Woordenbock,: van. den Heer WEILAMD geven in dere duisterhekd eenig ticht, en wat andere taalgeleerden over’ het gebruik of de beteekenis van her, genoemde woordje zeggen., kan, ons onderzoek nier geheel bevredigen,. Het .zel dan. ‚den ‚Leser niet natteloos toeschijnen , te dever plaats opzettelijk bij hetzelye stil te 'staan‘, terwijl wij dengenen ‚dien onze opmerkingen ongegsond of” onjuist, mogten voorke- \ => 651 men , vriendelijk uitnoodigen 3 Ons zijne teregtwijzing mede te deelen. Het woordje er komt mij yoor te zijn een per- “ soonlijk voornaamwoord, doch van verschillenderlei gebruik (1). VOOREERST wordt er gebruikt , met terugzigt op voor- af genoemde personen ofzaken, b. v. den gek maakt er meer (d. i. meer gekken); om menschen te leeren kennen, moct men er mede (d. i. met menschen) omgaan; ik ging naar de markt, om de kunstenaars le zien, doch ik zag er geene (d. i. geene kunste- naars) ; niet hij is de ware vriend, die er cen (d.i. een vriend) wii schijnen, maar die in den nood toont, er een (d. i. cen vriend) te zijn; mijn vriend is rijk in boeken, doch ik heb er weinig (d, i. wei- nig boeken); ik heb aan die zaak niet gedacht, anders had ik er over (d. i. over die zaak) gespro- ken; hij' heeft in de gewangenis gezeten, doch is er uil (d. i. ui$ de gevangenis) onisnapt ; ee den in 9) De benaming, persoonlijk voornaamwoord, is, , gelijk meer andere in onze Spraakkunsten;, niet juist, dewijl men daartoor niet alleen voornaamwoorden aanduidt, die op personen, maar'ook de- zulke, ‚die op zeken ie. YVraagt men. wijders naar het kenmer- kende van de persognlijke voorn., in onderscheiding van de weder- keerende, bezittelijke enz-, dan blijfe, de Spraakkunst des Heeren weızınp ons het antwoord schuldig, In mijne » Korte Schets van de Gronden der Nelerduitsche' Spraakkunst, ten dienste der Scho- leg, = worden zij: aldus omschrevem : „De perscondijke ‚voorgaam- woorden :vervangen hlootelijk : de, namen der yoorwerpen „ zonder eenjge andere betrekking aan te dyiden.” — welke bepaling ik gaarne erken aan mijnen geachten Leermeester verschuldigd te aljn. zB 65 de kerk'geweest , doch heb er (d. i. in de kerk) hem niet gezien 5 Rolierdam is eene schoone stad, men vindi er (d. i. in de stad) fraaije gebouwen, enz. In al deze voorbeelden vervangt er de plaats van de namen van personen of voorwerpen, die vroeger genoemd zijn, zonder iets meer , en is alzoo een persoonlijk »oornaamwoord (1), Men kan tot het- zelfde einde, in plaats vau er, ook een ander pers. voorn. gebruiken, in welk geval echter de voorzet- sels, zoo als var en in , niet, gelijk bij. er, kunnen verzwegen worden; b. v. cen gek maakt meer van hen; om menschen te leeren kennen, moet men met hen omgaan ; ik ging enı. doch ik zag geene var hen ; niet hij enz. die een van hen wil schijnen enz.; mijn vriend is rijk in boeken, doch ik heb : weinig van hen of dezelve; ik heb aan die zaak niet gedacht, anders had ik hem over haar of de- zelve gesproken ;, hij heeft in de gevangenis geze- (1) Men vindt erin de WWoordenboeken meestal als een bijwoord omschreven. Onder de boven opgegeven voorbeelden zijn er en- kele, met name de laatste , die dit schijnen te begunstigen, naar- dien er daarin kan’ gezegd worden, de werking of het gezegde te - bepalen; doch ik zie nog niet, waarom in die uitdrukkingen er minder een voornaamwoord is, met andere woorden , minder iets, dat vooraf genoemd is, vervangt, dan in al de vorige: Het eenige verschil is, dat men in deze het voorzetsel. bezigt, dat men in gene wel weglaat, doch evenzeer zou kunnen gebruiken, b. v.: ık ben in de kerk geweest, doch heb er hem niet in gezien; Rotterdam is eene schoone stad, men vindt er fraaije gebouwen in. Is men echter van meening, dat er niet voor kerk of stad all&en, maar voor in de kerk, in de stad voorkomt, dan kan men het in dat geyal een bijwoord noemen. E > 66 € ten; doch is uit haar of derelve' ontsnapt ; ik ben in de kerk geweest , doch heb hem: in haar 'of dezeive niet gezien ; Rotterdam is eene schoone siad, men vindt in haar of”dezelve fraaije gebouwen ; enz. f1). Moet op: er’ een 'bijzondere nadruk vallen, dan “wordt het in ‘de uitspraak versterkt door de d, de letter van aanwijzing (2); en heeft men dus der, ons tegenwoordige daar , in het' Engelsch there. Her Hoogduitsch zegt da, als bloote'aanwijzing , zonder her persoohlijke er, dat in die 'taal alleen voor ons hij gebruikt wordt. "En gelijk tegen elk zanwijsend voornaamwoord een defrekkelijk (en »ragend: tevens) overstaat (3),‘ zoo heeft hen, met de“w-, wer of waar, Eng. where. Dus zegt men: spreekt gij däär- van (t. w. van die zaken)? ‘de zaken, waar ik van spreek , zijn van geheel" anderen uard , ik gink naar den tuin en meende hem däär te vinden, doch op de plaats ‚, wear. ik zocht, was hij niet, enz. Tem TWEEDE bedienen wij ons van er in eenen pleonastischen zin, ter vervanging van het onderwerp der.rede , meestal wanneer dit ächter, in plants van vö6r , het gezegde komt. Zoo zegt men: er szullen eenmaal andere tijden komen ; zer sin freurige da- (1) Allezins juist zegt ruımman, in zijne 'Fakkel op het woord aan: Het er.aan en daar aan in de uitdrukkingen: ik den er kwa- lijk aan’ en wat hebt 8) 'daar aan wil veggen aan das, aan „die zack. ° . (2) Zie over deze d, zrın. Beginsels der Woordrorsching, bl. 14. (3) Zie nopens dit punt de schoone Verhandeling over de be+ trekkelijke Voornaumwoorden, in sin. Taal- en Dichtk- Verscheid.,, D. III. bl. 88 en volgg. 