title: Spreekwoordenboek der nederlandsche taal, of verzameling van nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd. 2
creator: Harrebomée, P. J
text: Van spreekwoorden, zonder uitkomst worden door den Heer LEENDERTZ in mijn lijsten genoemd, bl. 561; en daar in 5 ja niet alle spreekwoorden worden uitgezet, hiervoor: "Het boek bevat eenvoudig een lijst van alle Nederlandse spreekwoorden en spreekuitdrukkingen", bl. 562. Dr. Nassau toonde ik aan, bl. xxix, dat een woordenboek meer is dan een naam of een zakenboek, het wordt, en dat zo het moeten zijn, als u bij denkbeeld van een woordenboek wilt blijven. Dat de LEENDERTZ een zo overdenkt, mag ik als ik hem naga in de bepaling, wat een woord is, bl. 563, of als hij handelt over de ingenieuze van spreekwoorden, bl. 578, ja ik zou zeggen, waar hij over een spreekwoord zijn aanval op mijn Spreekwoordenboek, door Zussen, nagaande, zegt de Heer LEENDERTZ: verdienstiging van den schrijver, bl. xxix, doet me zien, dat het onderscheid tusschen spreuken en spreekwoorden hem nog niet duidelijk was, zoals ik alleen spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen moest geven, maakte, begreep ik daaral niet beter, en de geheele penningstrijd is derhalve niets dan een schermen in het duister, bl. 562. Het was mijn plan niet, om dit hard aan te toonen; ook heb ik daar alleen aan, dat ik vroeger den voorlegde deed, om deze zaak aan te nemen: Spreekwoorden zijn de schat van 's menschen verstand: bij het begin en in den mond van het volk verstaan- Ik besloot mij toen, en om niet te uitvoerig te zijn, vind ik mij genoodzaakt, dat andermaal te bekritiseren. 1 van mijn (eerste) Twaalfmaal Nederlandse woordenboeken. En als de Heer LEENDERTZ te laat legt, bl. 564, dat "ik soms in de woordenboeken van anderen" Spreekwoorden voor spreekwoorden hebben aangezien, en van LUBLINK zegt, dat deze de klok wel had gehoord luiden, maar niet wist waar de klepel hing, dan toont hij LUBLINKS Verhandeling niet te kennen, want, in trouwe, hunnen denkbeelden komen vrijwel overeen, ook zelfs in het punt, waarover de Heer LEENDERTZ den spreekwoordelijken uitval op LUBLINK doet. Immers, bl. 566, lezen wij: „Groet ze, die u te machtig zijn, oorspronkelijk zeker ook een spreuk, nam het volk zonder verandering over.” Als de Heer LEENDERTZ nu, bl. 568, opgeeft: „Spreuken en spreekwoorden zijn, wat den vorm betreft, buiten van spreekwijzen onderscheiden, dat het stellingen zijn, en voor spreuk of spreekwoord, onder meer, opgeeft: wie kan er tegen de Bierkaai? en voor spreekwijze: dat is olie in het vuur, dan zit het er voor de laatste alleen daarin, om geen spreekwoord, maar spreekwijze te zijn, dat het nog eigenlijke, noch omgezette stelling is. Maar is het dan genoeg, om iets een spreekwijze en geen spreekwoord te noemen, dat het van een bepaalde zaak gezegd wordt, en niet van alle zaken? SERVIUS, VILIUS, IDINAUS, DE BRUNE, SARTORIUS, V. ALVAKEN, TUIKMANS en V. AKEN, benevens de verzamelaars van de Adag. quaedam, Adag. Thesaurus en van SANCHO-PANGA hebben ondertusschen allen deze door den Heer LEENDERTZ genoemde spreekwijzen onder de Spreekwoorden opgenomen. Dit bewijst wel niets; maar men zou er door tot de gevolgtrekking komen, dat men verre het grootste deel, van 'tgeen door vroegere en tegenwoordige verzamelaars van spreekwoorden opgenomen is, als spreekwoord diende te schrappen; en van de 44 spreekwoorden, die ik, op bl. 133 van het 2e. Deel, van olie opnam, bleef misschien niet het derde deel over. Daarenboven zou ik dan wel eens voor alle 44 spreekwoorden den grond voor aanneming of uitlating willen kennen. Theoretisch te oordelen, is niet genoeg; 't moet ook praktisch worden toegepast. Bijv. om bij dezelfde rubriek te blijven: God giet de olie zaaier barmhartigheid niet dan in gebroken vaten, is dat een stelling of niet? Voor het al of niet in gronden aan te geven, en het wordt bedenkelijk, aan welke zijde de schaal overhelt. Geeft een voorbeeld reeds veel moeite, zulke voorbeelden zijn er meer, zelfs veel. „Men kan zeer goed een verzameling geven van enkel spreekwoorden," zegt de Heer LEENDERTZ, bl. 563. 570. Is het niet duidelijk, dat alle spreekwijzen dienen opgenomen te worden, of ga ze derzelve behooren voor te komen? Men zou althans meenen, dat er een sober afbakening der grenzen door den Heer LEBNDERTZ zou zijn gemaakt. Neen, dat niet; maar wel worden enige spreekwijzen afgekeurd, omdat zij „een eenvodele metafoor” bevatten, bl. 668. Het vreet geld, had ik niet mogen nemen, omdat men ook „sprek je bijv. van een schutting, die verw, een lamp, die olie vreet;” bl. 6564. Ik mag als spreekwijze nemen: Het vreet geld, omdat zij bij het volk hoorbaar en in de mond van het volk verstaanbaar is, al hoort men soms en dan wel eens spreken van een rietje, dat verw, een lamp; die olie vreet. Behalve toch dat schutting en lamp hier te bepaald zijn, als spreekwijzen te kennis te wezen, worden de genoemde niet-drukkingen niet algemeen genoeg gekend en gebruikt. Om dezelfde reden, straks genoemd, worden de volgende door mij opgenomen spreekwijzen afgekeurd: Het geld is dun gezaaid bij hem, Hij heeft een zee van geld, Hij weet misschien zijn geld geen weg, Hij is tot over de oren in geld. Waarom mag ik wel nemen: Al het geld, wat de klok slaat, Als men je geld komt, dan zeg je nu eens, Hass. Bij hem: zinkt het geld in een ronddolende put, Daar hing veel veel geld aan, Daar moet geld bij? Op deze spreekwijze in de dezelfde toepassing te maken; Ja, wat meer is, dan kunnen: Geld is de beste dier, naar Geld is de boodschap, Geld is de levenssteun, Geld is de rechtvaardige liefde, Geld is de ziel van de negotiatie, Geld is een goede waar: zij geldt, winter en zomer. Geld is steeds de vrek tot straf, maar de arme tot ega staf en Geld is vast geen goede waar, zei de boer, want mijn hond, die anders nog al los is, wil het niet vreten, geen van allen haar plaatsen behouden; zegt men niet van nog veel meer, dat het gejat? zoodat daarom, alsmede de eene, omdat men de andere gebruikt; en dus allen, zijn uitgesloten. Met zulk een geest bezield, kan men vrij aan ’t schrappen gaan, en ’t boekje snel dicht. “Men spreekt van voorzien en volk? Wie zou iets... Om nog een voorbeeld te nemen ten bewijze, de Heer LEENDERTZ (ik weet niet: hoe?) deze; volgtreking over het hoofd heeft gezien, waardoor zeker onwillekeurig uit de pen is gevallen dat ik „te veel heb gegeven”: de Heer LEENDERTZ sal zich zeker wel herinneren, hoe ik aan de bl. LI, opgenomen spreekwijze: De gort is ga gekomen ben: Wel nu, ik vraag: zegt men geen andere zaken, dat ze gaar zijn? is dit al op de gort toepasselijk? De vorm alleen is bij den Heer LEENDERTZ voldoende, om een spreekwoord af te wijzen; en pleit vorm nu eenmaal voor de spreuk, Jan zal ’t het spreekwoord zijn, en ook geen spreekwoord kunnen worden, tenzij de spreuk tevens den vorm van het spreekwoord aannemt. Of ’t nu elders in den eigen vorm door het volk wordt overgenomen, en volk door zijn wijze van taal brengen toont, dat het volmaakt begrijpt, wat de deftige, patriciër spreuk beteekent, dat doet er niet veel. Worden, op bl. 565, weer enige verwijzingen afgewezen. „Als ’t geen volkstaal is, kan ’t bijgevolg geen spreekwoord zijn,” zegt de Heer LEENDERTZ daar. Maar, eilieve! wat bekrompen denkbeeld mag de Heer LEENDERTZ zich toch van volk? Wat dan volkskarakter? Het eigenaardige in den manier van leven en handelen van 'het plebs, het Janhagel? Hoe het spreekwoord: Des volks stem is Gods. verstaan? Wat bedoelt men, als men spreekt eene zaak, die men den volke bekend wil Wat verstaat men door het opmaken van volledige zinnen? Aan wie heeft men te denken, wanneer bedoeld hebben? Alles in het bekende volkslied: Wij leven vrij, wogen leven Di, zingt: „Waar 't heilig recht zijn zetel plant, En deugd, met een heilen band. De voorst en 't volk omvatten. Of later? Deel hij dem voorst toewenscht: "Ja, leef, geliefde koning! Leef voor volk en vaderland!" En eindelijk, om niet te noemen, wat bid ons onze Grondwet, ze, in art. 74, zegt: "Stagen-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk." Waarom ook zou alleen de gemeene man belachelijk zijn, om een spreekwoord te maken? En 't ook nooit geweest. Elke stand heeft zijge eigen spreekwoorden. Met de volgende 80 spreekwoorden maak ik dan een proeve geven: 1. "Zij heeft het studeren (of: de school) gelijk aan een donkere nacht gezegd," Dat is gebeurd in de dagen ten tyd van Quodhem regeerde (of: een kleine jongen dan). 2. Hij rijdt daarop als een schooljongen. 3. Veiut omnia; Dat ligt je, zei omnia,. 4. DA zegt niet zij, Daar komt Amor zelden bij. 5. Bas kamer met boeken is redelijk gezelschap. 6. Heil dit oorjaar, zei da cojjevaar, en hij at op de. 7. Tacitus is een goed historieschrijver. 8. Dat is een dominus contra. 9. Dat is mans beloning. 10. Wel aan, in nomine Domini. 11. Een goud en goed Latijn: Dat brengt een lange levensdagen. 12. Johannes in eodem. 13. Over de berg naar Maagdenburg. 14. Het vuur,.. 't ook lag versmacht, Wordt door injured, K gebracht, 16. Mandegod, 'Schande goed, Geld en land mag niet zijn in Sone hand. Het besluit (of: voornemen) rakket terlijk man Sone kleuren, 19. Onrecht schrijft, onvrij goed, Ik stuur mijn handen wit: elk acht (of: be- )zonne kennen, 21. Wanneer Frankfort mij 'sormwilde ik keert Mentz verteren, 22. Wanneer Leipzig mij was, zo wilde ik het te Freiburg va, 23. Hier is 200 ruc, alsof hier Konstantinopel geplunderd had, 24. Qua leegte ligt op een' berg, 25. Bonaventura heeft honderd poorten, 'Win te komen, naar geen arcole, om eruit te 3, Wees 200 dankbaar als de inwoners van Ulm een stuk hout, 27. Hij trok wat even als de doge Venetie, 28. Hij heeft den reuk van Florence dem mens, 29. Het is een Focische wanhoop. I Jupiter heeft geen kinderen, 82. Naast Jupiter, 'Naast den bliksem, 38. Geweest is een ver- m decwsard, 34. Hij zet de punten op de Ps, Gern pantser op de I vergeten, 36.' Het is als Bussdrafser van den ircle, 87. Zij is zijne bij- %. Was men wint in kracht, verliest men in Beid? 39. Wat men wint in smelheid, verliest in kracht, 40. Men moet met een zaag kunnen een kantoor! 42. Het is in den komkommer, 43. Hij heeft er nog al 200 iets van aan 44. Decens het bloed, De aar het geel, Bi . 200 met kussens en dekens omhuld, kan zich nauwelijks bewegen kan,' 46. Dat | aan winkelmeisjes worden, 47. Wanneer De jaren breken, dan zinken er meer, dan waren- , 48. Laat eens zien, mat je me ten huwelijk 50. Ik moet nog eens even in mijn kabinet BR, 61. Pekopblijfterop, 52. Het is studenten- er, 53. Hij plukt vruchten op den Helicon, Vier dieren maken een boer, 56. Dat geost ? bis den bieker, 58. Hose hooger: hals, haak in den bek, 57. Zij viam tot elkander in v als meel en doos, 58. Hij speelt niet den jakhals achter den deekun, 59. Dit is de 05 heilige Druidsbed, 60. Hij slacht den knecht Job, en zal het ons allen aanzeggen. Ik kan natuurlijk niet bepalen, of deze sprook- Door de ledigheid kwam Egisthus tot overspel, aan met een boor kunnen zagen, 4 Wat: Pas landgenoten: breken, 48. Het gaat weg als. zo woorden ook tot de zoogenoemde gemeene man zijn doorgedrongen; maar ik beweer, dat zij niet bij hem zijn ontstaan. Het zou mij niet moeilijk vallen, van elk van die spreekwoorden de gronden daarvoor op te geven. Zij liggen echter voor de hand, of worden bij eenig nadenken gemakkelijk verkregen. N°. 1-18 schrijf ik aan de geleerde stand toe, 2°. 14 heeft zijn aanwezigheid aan een predikant te danken, n°. 15-20 zijn oorspronkelijk van de regtsgeleerde, n°. 21-26 van de geograaf, n°. 27-29 van de historicus, n°. 30-32 van de mytholoog, n°. 33-35 van de taalkundige, n°. 36 van de wiskundige, n°. 37 van de natuurkenner, n°. 38-40 van de werktuiskundige, n°. 41 en 42 van de Notaris, n°. 43-48 van de handelaar en n°. 49-60 van de gewone in de land- of van jeder ander, behalve van de gemeene man. Dit 60tal acht ik voor mijn oogmerk genoeg; het zou anders niet moeilijk zijn, om meerdere 60tallen van die soort te geven. Vraagt men nu nog, met de heer LEENDERTZ, hoe het mogelijk is, dat ik kan beweren, dat een slapeloze jeugd ligt op het ziekbed, een spreekwoord is? Ik antwoord: omdat ik mij zeer goed begrijp, dat deze of gene huisvader, die de gezondheid van zijn kinderen had leren kennen, die bewustzorgeloos volkje, wanneer KLAAS GROOTEWAAK komt aanspreken, wel eens bij hun spel had gezien in slaap vallen, dat die huisvader, als hij ook 'de taal van deze of gene deftige mijnheer' vrij naastig kon zeggen: een slapeloze jeugd ligt op het ziekbed. Heb ik hierin niet misgezien, dan geloof ik, dat wanneer andere deftige mijnheren de nationale schat van hun verstand onder woorden brengen, en die uitgedrukte denkbeelden van mond tot mond gaan, het weer een spreekwoord is. "Kan zijn, zelfs al is 't wat lang. Dat betekent, 't is zo deftig en zoo vreeselijk lang', blijft voor rekening van den Heer LEENDERTZ. De zaak bestaat, en het zal wel ondoenlijk zijn, om de spreekwoorden te meten. Om alle bijgebrachte redenen meende ik geen vrijheid te bezitten, de door den Heer LEENDERTZ afgekeurde spreekwoorden te schrappen; daarom staan zij in mijn boek. Ook de wit fabriek oorspronkelijke heb ik allen opgenomen, voor 800 verre van mij bekend waren. De Heer LEENDERTZ ontdekt hier echter enkele vreemde eenden in de bijlage, blz. 566. Maar wat ik een vreemde eend in de bijlage noem: de afleiding der spreekwijze: de vrouw heeft de broek aan, van HAIN, een' kleermaker. En dien vreemdeling kunnen wij Nederlanders zelfs geen burgerrecht geven. Daartoe is de historie te leren. De plaagzieke vrouw overwonnen: dat zou gaan. Hoe kan de vrouw de baas zijn? waar de man 'overwinnaar is, en de jammerlijke gescheurde broek onneemt en aan trekt. Dan volgt N.B. dit slot: "De vrouw belooft, voortaan haar man onderdanig te zijn, een belofte, die zij getrouw gehouden heeft." Had de GRAND, die de historie te boek stelde, misschien de klok hooren luiden, zonder te weten, waar de klepel hing? of wil de Heer LEENDERTZ mij van Gorinchem over Assen naar den IJp leiden? In v. D. VENNE'S Tafereel van de Belachende Wereld, blz. 241, vindt men een plaat, voorstellende een gevecht om een mans broek; maar het heeft plaats tusschen zeven wijven. Het spreekwoord zegt: Hier vechten zeven wijven om een mans broek. Vreemd is het, dunkt mij, dat de Heer LEENDERTZ steeds met de andere hand terugneemt, wat hij met de eene heeft gegeven. Zoo toont hij aan, dat het een eis is, waaraan onmogelijk kan worden voldaan, "even in elke spreekwijze te weten, waar zij in gebruik is, waar niet?" bl.567, en verdedigt mij tegenover de aanvallen van Dr. NASSAU; waarop hij volgens laat: "de taak van den spreekwoordencollecteur is behalve dat reeds moeilijk genoeg, laten wij die niet zonder noodzaak nog zwaarder maken." En op de volgende bladzijde beschuldigt hij mij, dat ik "vertalingen van vreemde spreekwoorden en spreekwijzen" onder ongepaste spreekwoorden opneem. Drie noemt hij, die ik wel mocht opnemen; maar dan volgen er eenige, waarvan hij beweert, dat ik het niet mocht doen. Hoe durft de Heer LEENDERTZ toch zolang sterk verzekeren, dat de door hem afgekeurde spreekwoorden geen Nederlandsch zijn? Ik beroep mij, kortheidshalve, op hetgeen ik, op bl. xxviii, gezegd heb. Wat hier aan gangbaar is, heeft burgerrecht verkregen, en staat alzoo met onze overige spreekwoorden gelijk. De Heer LEENDERTZ sluit zijn opgave met twee spreekwoorden, waarvan het ene, zegt hij, "door OATS goed," en het andere "door DE BRUNE slecht vertaald" ie. Op bl. 570 komt hij erop terug, zeggende: "Ook aan CATS is veel ontleend, wat geen nederlandsch spreekwoord is, namelijk spreuken, spreekwoorden en gezegden, door hem uit vreemde talen in de onze vertaald. Bij DE BRUNE heeft de verzamelaar insgelijks veel voor nederlandsch spreekwoord aangezien, wat dit nooit geweest is." Dit zijn louter gissingen van den Heer LEENDERTZ, waarvoor hij geen anderen grond heeft, dan dat hij spreekwoorden vond, die ook in vreemde talen bestaan, maar van wier gangbaarheid in onze taal hij zich niet heeft kunnen overtuigen. Maar is een stelling dan eerst spreekwoord, als de Heer LEENDERTZ haar als zoodanig kent? Wat cars betreft: ik heb van hem alle Nederlandsche spreekwoorden overgenomen, zooveel hij er in zijn Spiegel van den ouwen en nieuwe tijd heeft opgeteekend; alle vreemde spreekwoorden heb ik overgeslagen. Dit is bij CATS niet moeilijk te ontdekken; want zegt het zelf, wat Nederlandsch is, en de vreemde spreekwoorden geeft hij in de eigene talen. Scheint, want de zaak is niet uit te maken; komt, dat men van geen van onze dichters CATS in die mate kan getuigen, wat de F van BOILEAU zeggen: "gue ses vers sont proverbe." Van DE BRUNE heb ik iets van mezelf; ik heb alleen DE BRUNE in de samentrekking genoemd, als mij van elders bekend was, dat geen hij gaf, van den echten stempel is. Hoe de Heer LEENDERTZ toch van een tegenovergestelde mening zijn? Hij heeft zeker mijn Artikel N°. 25 van de Algemeene Konst- en Letterbode, 1848, over het hoofd gezien. Ik weet niet; want voor het punt, waarover bij mij thans nog steeds heb ik op die aanvraag geweest. Zie bl. xx. Op bl. 568 en 869 worden voorbeelden van "dezelfde spreekwijzen, die twee- of driemaal worden gevonden." Bij uitgebreide rubrieken dit gemakkelijk hebben plaats gehad; ik die eerst bij herhaling over, alvorens zijdig te houden; en bij zeer uitgebreide rubrieken nam ik eenige hoorders in pacht, die mij bij dat aanbod schreven. Daaraan schrijf ik het ook hoofdzakelijk mee, dat het tot heden niet is voorgekomen, dat spreekwoorden dubbel voorkomen, behalve eens, van ik aanwijzing deed onder de errata, xx. Aan den anderen kant is het niet altijd makkelijk, om te ontdekken, of een spreekwoord is opgenomen of niet. Van daar, dat ik opgaven van overgeslagen spreekwoorden N., die werkelijk geplaatst zijn. In dit opzicht dan ook niet van fouten vrijgebleven. Ik heb op bl. xiii van het 2e Deel, weer hersteld voorbeelden, door den Heer LEENDERTZ opgebracht bij verschillende gelegenheden gebruikt, verschillen wel niet veel, maar genoeg, om hun plaats te behouden. Voor hetgeen verder door den Heer LEBEND op bl. 569 en 570, gezegd wordt, ben ik hem ten dank verschuldigd, daar hij op een zodanige wijze aantoont, dat Dr. NASSAU „een jufferachtige aanmerking” maakt, als hij beweert dat mijn boek „verregaande onkiesche, vuile uitdrukkingen” bevat. Wij mogen dit nu voor beslist houden. De Heer LEENDEN gaat, met de Duitschers (zie DI. I, bl. iven en DI. II, bl. xxiv), zelfs zo ver, dat hij „talen zij plat, onkiesch of vuil zeggen, wij daar niet naar.” Ik sta te dien aanzien nog opzelfde standpunt, als toen ik mijn boek begon werkelijk onkiesch is, verdient nergens voor es, en dus ook niet in een Spreekwoorden- boek, zeide ik, bl. 12 van de stam van werken over Bierlandsche Spreekwoorden. De Heer LEENDEN „zou het jammer achten,” indien ik in dit gevoelen veranderd was. Hij meent, dat ik „eenigszins anders over schijn te denken,” zie ik, bl. ivr, betuig, dat ik „niet zo zeer roekeloosheid zal streven, om aan billijke verzoeking alle gehoor te weigeren.” Het waren de woorden van mijn vriend Dr. DE JAGER, die ik aanhield. Zonder mij te laten heen en weer ijsberen, houd ik het schip midden tussen de klippen door, of het mij gelukken mocht, de haven te komen. de Heer LEENDERTSZ? Met hij niet met twee Bie? Als hij het platste, meest onkiesche en vuilste wi opgenomen zien, en daarop volgen laat: of men mij, of niet vrij wat, dat grof en plat had kunnen wegblijven, dan antwoord ik: ja. Veel despreekwoorden, die ik "uit het boekje a Foralem heb overgenomen," bl. 570. Het PR is 0°. 46 van de lijst van werken over Nederlandse Spreskmoorden, waar ik aantoonde, de daarin voorkomende spreekwoorden "echt en verder zeg ik: "in beide Delen worden een spreekwoorden gevonden, die de grenzen der gelijkheid overschrijden, en daarom niet zijn men." Dit scheint de Heer LEENDERTSZ over pansch gezien te hebben. Hij zegt: "ik heb zelfs geen kijkje niet gezien," en toch verklaart hij, "dat Pitcairn-bondt, voor het grootste deel nooit spreek- of gangbare spreekwijze geweest is." Dat liker gezegd dan bewezen. In de Heer LEENDERTSZ vervolgens spreekt over uiting der spreekwoorden, dan "is dit," zegt "meestal goed geschied," bl.571; maar hij voegt aan "Het schijnt echter, dat ook hier geen juist plan gevolgd is. Want waar een woord dan een betekenis heeft, wordt het artikel gescheiden." Niet soms, maar altijd; om niet onnoodig te scheiden, zijn de nuancen de betekenis bij elkander gebleven. Veelmaals kunnen de verschillende betekenissen der woorden soms dikwijls was het moeilijk, die te kennen. Om altijd en overal te wijzen op de nauwkeurige lezer, ziet dat zelf. Om mijzelf te beschermen, heb ik dit, op basis van het spreekwoord: Daar het hoofd wil, heb ik bepaaldelijk aangewezen. Zon de LEENDERTZ dit over het hoofd gezien hebben? Ik heb gegeven, mag niet, Heer LEENDERTZ, tenzij ik ook "dat hout" heb Ingelegd. De beide eerste zijn bloem en blad, heb ik gescheiden, omdat de betekenis van die woorden zeer onderscheiden is, al hebben zij dezelfde afleiding, en worden zij wel eens met elkaar verwisseld, wat zelfs een reden te meer oplevert voor de noodzakelijkheid der scheiding. De beide laatste woorden hebben slechts een nuances in de betekenis, waarin niemand zich kunnen vergissen kon; de afscheiding was dus onnodig, daarom deed ik het niet. Omtrent het woord kapittel heeft de Heer LEENDERTZ gelijk: ik had dat moeten scheiden. Meer op den zin des woorden, minder op den vorm ervan dient men te letten. Daarom heb ik bijv. het spreekwoord: Mijn stapt als een banjer (of: baander-) heer, op het woord banter geplaatst. En zou ik dan jonker en jonkman, die meestal met elkaar verwisseld worden, niet "tot een enkel artikel" hebben mogen "zamensmelten?" "Onder kap vinden wij: Hij zond hem een kattebel," zegt de Heer LEENDERTZ, doch hij heeft daar misgezien; en de reden, waarom het er niet staat, kan hij op bl. LXVI vernemen. Voor de opmerking, dat de spreekwijzen: Het is sen koos om koning, niet "te midden van enkele, die van keisteenen spreken," hadden moeten geplaatst zijn, dank ik de Heer LEENDERTZ. Wat mij niet bekend was, heb ik van hem geleerd, dat KEIJE nl. een der ridders van de ronde tafel is. Maar dat de spreekwijze: Hij wil hagen wreken, zoo zonderling verdwaald is bij het artikel hag, bl. 572, kan ik voor als nog niet aannemen, als het verre van bewezen is, dat hagen hier een andere held uit een van onze oude gedichten, HAGEN uit het Nibelungenlied, zoude zijn. SARTORIUS, die hier alleen inlichting kan geven, heeft stellig aan die held niet gedacht; want twee spreekwoorden vroeger spelt hij met een hoofdletter, terwijl bij hier schrijft: Hij wil hagen wreeken. De gewone betekenis van haag kan in deze spreekwijze ook zeer wel opgaan. Immers men bezagt haar van iemand, die klein of gering is, en grooten of aanzienlijken lagen legt. Dat werk is dwas; en daar men zich aan een haag bezeren kan, en in alle opzichten een vergeefs werk verricht, zijnen wrok aan een weerloos voorwerp te betonen, is de dwaashied al zeer groot, wanneer men zich aan hagen wreeken wil. "Meestal zijn de spreekwoorden juist opgegeven, doch niet overal," zegt de Heer LEENDERT. Ik heb de spreekwoorden overal 200 opgegeven, als ik ze vond, of ze mij werden opgegeven, tenzij ik van de foutieve plaats of opgave overtuigd was. Heb ik hier of daar een fout begaan, ik heb er al zo weinig schuld aan, als de Heer LENDERTZ recht heeft, om er een zonderegister van te maken. Naar den bal gaan, op blad 123 voorkomende, is mij verkeerd opgegeven. Ik neem gaarne de ver- beterde lezing van den Heer LEENDERTZ aan. Maar dat het spreekwoord: 'Zo veel lucht zo veel als Amsterdam op een kommetje soep, niet de ware lezing zou wezen, kan ik niet aannemen. De Heer LEENDERTZ mag het spreekwoord nooit gehoord hebben, kan het daarom niet bestaan? Dat men dit spreekwoord te Amsterdam niet gebruikt, is vrij natuurlijk, en zal meteen gezegd kunnen worden van de overige 9 spreekwoorden, die ik van de hoofdstad des rijks opteekende. Het zal toch wel van elk spreekwoord gelden, dat waar de naam van een plaats is afgeleid, dat het in die plaats zelf niet geldt. Dat ik van 'den eersten Amsterdammer den besten' om een andere vergelijking met een kommetje soep "ingelicht" zal worden, wil ik aannemen, ook zonder onderzoek, omdat ik het misschien overal elders even goed kan vernemen. Deze vrij algemeen bekende spreekwijze staat op bl. 208 van mijn Spreekwoordenboek te lezen. Dat de Heer LEENDERTZ het spreekwoord: Wat men niet in het hoofd heeft, dat moeten de beenen misgelden, "flauw, langzichtig en onjuist" vindt, bl. 573, is mijne schuld niet; maar dat zulks het geval is, omdat hij een ander spreekwoord kent, bij mij, op bl.xx, voorkomende, is vrij zonderling. Over het spreekwoord: Haar bek gaat als een teljoors aars, heeft TOINMAN mij op een dwaalspoor geleid. Immers hij gaf te lezen: "Zijn bek gaat als ten teljoors aars: Dit is een koddige gelykenis van een veelpraat, genomen van een rammelend tafel-bord. Daar van zegt men ook: 't Is een rammelaar, die ramt en klappert." Dat teljoor in telenaar, een paard, moet veranderd worden, neem ik van den Heer LEENDERTZ gaarne aan. Nu volgen eenige spreekwoorden, die afgekeurd. worden, omdat de Heer LEENDERTZ ze anders gehoord heeft; maar kan men dan niet met betzelfde recht de opgaven van den Heer LEENDERTZ afkeuren? Dat daargelezen, geloof ik niet, dat thans nog, als vroeger, een schrijver gevonden zal worden, die zijn rede met “het oude ontkenningswoord” zal beginnen; veel minder nog is aan te nemen, dat dit moet geschieden, “zal het eenen, goeden zin opleveren.” Immers dan behoort het spreekwoord: Maak den gezalfde niet: priesters zijn ook menschen, moet dus door het woordje en te worden voorafgegaan, om verstaanbaar te zijn; en zulke voorbeelden zijn er meer. Over de verklaringen der spreekwoorden sprekende, zegt de Heer LEENDERTZ: „Over het geheel geloof ik, dat wij met de keuze van den Meester tevreden kunnen zijn. Minder echter met de verklaring zelve. Deze houd ik voor het minst gebrachte deel van zijnen arbeid. Er zijn er niet weinige onder, die hij niet geheel juist, hetzij geheel verkeerd verklaard zijn,” bl. 574. Dan volgen talloze spreekwoorden, op welker verklaring de Heer LEENDERTZ aanmerking maakt. Voegt men daarbij de verklaring daarvan van de spreekwijze: "is mau Balk", op bl. 573 voorkomende, dan blijven er altijd 2036 spreekwoorden over, die goed verklaard zijn; want het 1e Deel bevat 2049 verklaringen. De nauwkeurigheid, waarmede de Heer LEENDERTZ altijd de zaken behandelt, en die in de recensie wel eens wat ver gedreven wordt, geniet mij recht, om aan te nemen, dat hij alle dan met Spreekwoordenboek voorkomende verklaringen nauwkeurig gelezen heeft. Nu komt het mij voor dat de Heer LEENDERTZ, in zijn ijver tot vinden van fouten, over het hoofd gezien heeft, dat een recensent, die een 2049 zaken behandeling heeft, waarover hij zijn oordeel zal geven, waarbij 13, die bij moet worden afgevuist, wel iets van de overige 2096 dient te zeggen, wat hij geen aanmerkingen maken kan. Gesteld dat de Heer LEENDERTZ in zijn juist heeft gezien, en dat ik mij aan zaken gedenk, die mijn krachten te boven gingen: hoe er dan, per slot van rekening, de waarheid is, is zij heeft alles gewonnen; want zonder mijn verklaring, ware de Heer LEENDERTZ niet verklaring gegaan, en er was niets genomen. vergis ik mij, en zou de Heer LEENDERTZ zich ten aan 't verklaren gezet hebben? "Er zijn nog meer spreekwoorden, die op die verklaring weten. Dat hij het nog doet, en ik zei zijn werk, eene lange bestaande leemte zal wegnemen, vast toejuichen, ook al slaat hij hier en daar den bal erg mis. Sloeg ik mis, wij kolven zomer, en kant elkaar de ballen toe. Ik wil elthaps de kolf aan naar den bal werpen. Nu over die 12 verklaringen zelf, die verkeerd zijn. Het is wel mogelijk, dat de Heer LEENDERTZ goed ziet, en ik mis heb: in die verklaringen evenwel kan ik voor 'als X zijn meening niet delen. Dat is van het oude geloof. Dat "roomsch" in tijd, toen de hervormde kerk hier te lande "plaats" der roomsche de heerschende begon te den, het oude, hervormd het nieuwe geloof heulemaal. Ik kan ik bevestigen noch ontkennen, neem ik gaarne aan; desniettegenstaande kan ik in deze spreekwijze, wel oordeel betekenen, eerder, om dan die betekenis vroeger zeer bekend was, en niet die van soort, door de Heer wi LEENDERTZ opgegeven. Overigens mag het in de spottende benaming zitten, toch begrijp ik de. pasiënt niet, als geloof voor soort genomen werd Zij zou graag gaan In 't klooster van Sint A aan, Dat is het paar schoenen voor 't bedde stil Des AmAm er zeker om den wil van het | is "toegelaten," geloof ik ook; maar dat men de bekende arts niet kan gemeend houden, de as de slaap voor de persoon genomen, keert, is niet 200 zeker niet. Dat het spreek- woord voorkomt zonder den naam van den heilige gemaakt, doet niets ter zake: dat het meermalen. Dit is altijd zeker, dat de graaf van het spreekwoord er niet te beter op gericht, als men Sint ARIJAN met "sint REINHARD, GERARD en meer dergelijke" naar de Berbice, "Men zei dit niet van die weg, maar die overleden was." Dit mogelijk zijn van de spreekwijze: Zij is naar 's, zoveel als ik ze niet ken; maar voor de ga naar de Berbice, 'of gelijk men zegt: Ga naar de Berbice, zo als ik meestal gehoord heb, geldt geen overleden Hoe krijgt men dan een gezondte zin? 't Zou s op zijn hoogst voor geen verwensching kunnen & zullen het naar blauw, blauw laten. Men in de verklaring van deze spreekwijze, "op een dwaarsde wetymologie onthaald," zegt de werk JERTZ, blz. 575. Dat noemt hij een raad: " verklaring: blauw is de kleur van spijt, tele pieiling, bedrog; men noemt dus blauw, wat Dat niet is, wat waar of schoon of deugdelijk is het niet is, vervolgens wat geene heeft, niets betekent," zeer goed op BIL- s dwaars etymologie past? zijn blauwe bloempjes. De Heer LEEN- hoorde het mede "vreemd," dat men hier de korenbloemen wordt verwezen." En ik zie het zoveel recht natuurlijk, om, in deze spreek- wijze als aflesding, maar als voorbeeld), op de en te wijzen. Men wil de mededeeling (over koorn) doen doorgaan, maar geeft betekening, een ongegronde vertelling (over kool, Een nichtje van grootje en Tante BLOEMKool behoort, volgens de Heer LEENDERTZ, "tot vaak (om dat zo," daarom geloof ik aan [om 50 naam draagt, omdat APOEL de verklaring heeft," gelijk ik zei. Maar omtrent die zooi? Wij kunnen FEB geen kool verkoopen. De heer LEENDERTS, die deze zin zeer ongelukkige is, heeft het spreekwoord in zijn naam opgenomen, dat het in zijn naam zou veresuggeren. Dat is echter nog vreemder, dat de schrijver van dit spreekwoord een zeer ongelukkige conclusie berekent: het volk heeft wel andere personen in zijn spreekwoorden opgenomen dan een man, die alleen 10 duizend personen doopte, en die zulk een baas was in het bannen, dat bij al zijn tijdgenoten daarin overtrof. Is het LEENDERTS niet, wie is het dan? Dit zou de heer LEENDERTS niet accepteren, dat dit spreekwoord uit Maart xxii:3 zou genomen zijn. Ik kan dit niet, omdat er te weinig overeenstemming is in spreekwoord en tekst is, en het misbruik al te grof zou zijn. De tekst zegt: Indien u jemand iets zegt, 200 zult gij zeggen, dat dat heer deze van Noordecht heette; en hij zal ze terstond zenden. Het spreekwoord heeft den broeder, de tekst de Heer gezus; het spreekwoord wil spottender wijze op eene groote behoefte wijzen, wat de korte woorden te zeggen. De Heer LEENDERTS heeft echter TUINMAN en V. DUBBE voor zich, en ik sta alleen? Ik geloof het niet. Hij lieg als God in Frankrijk. Ik heb dit spreekwoord afgeleid van de afschaffing der christelijke godsdienst in Frankrijk, in 1793. Door de aanwijzing van de Heer LEENDERTZ, blz. 676, zie ik, dat ik diavalle, en dat men als verklaring te lezen heeft: [Dit spreekwoord ziet op de pracht en den praal van de monstrant, een naar de zon gelijkende vaas, waarin de hostie (als God vereerd) bewaard, en zorgvuldig aan het volk vertoond wordt, en de eer, daaraan in het Roomsche Frankrijk bewezen.] Hij loopt bij hoeren en snoeren. Ik kan niet beoordelen, of de afleiding, die de Heer LEENDERTZ, in de Navorscher, voor blz. 69, van snoer geeft, beter is, dan die ik van SCHMELLER heb opgenomen; maar neem het gaarne aan. Dat betoog is echter te uitgebreid, om het hier mede te deelen. Ik verwijs daar naar hetzelfde. De verklaring, die ik bij het spreekwoord aan kan alzoo geschrapt worden. Een gelukkig jongen van in Scheveningen! Dit gelukkige jongen, zegt de Heer LEENDERTZ, "is niet een speling op de armoede der Scheveningers;" maar ik heb van geen armoede gesproken, wel van de ongelukken, die te Scheveningen gebeuren. Het is "de titel van een in de vorige eeuw bekend, nu vergeten verhaal." Waar blijft de vertelling? Die geeft de Heer LEENDERTZ niet op. Als keizer Karel erin de, dan is het mis. Ik vertuig me, had ik een ander spreekwoord hanteerd: Toen keizer Karel oud was, begon hij te lachen. Door den Heer LEENDERTZ overgehaald, dat het spreekwoord "niet ziet op den laatsten levensdag" wil, weet elk, maar het is niet in de tijd van dien vorst," geef ik, in de plaats van het daar gestelde, deze verklaring: [Men zegt dit, wanneer de mot in een kleed is. Het spreekwoord ziet op den rijkdom van keizer KAREL, die 200 ruim van kleederen voorzien was, dat hij ze niet afdragen kon, waardoor er de mot in kwam.) "Het werk van den Heer H., al heeft het zijn grote gebreken, en al moet het met veel omzichtigheid gebruikt worden, blijft nogtans als een zo veel mogelijk volledige verzameling van onze spreekwoorden en spreekwijzen zeer belangrijk," zegt de Heer LEENDERTZ aan het slot der recensie. Of dit oordeel verdiend of onverdiend is, mogen de aandachtige lezers van mijn boek beoordeelen; mij past alleen, al heeft het vrij wat moeite in, te trachten, 18, 2, 19, trotzdem, erotisieren, 46, 2, 1, den 14, 2, 19, trotzdem, erotisieren, 198, 1, 1, een kwade, een' kwaden, 1, 31, een kwade, een' kwaden, in Deel 7, 2, 2½, teljorens, telenaars, 197, 2, 10, meestal, gea, 2 a: A x (Zie de Bijlage.), 801, 1, 8, dagvaart, dagvaardt, 885, 1, 8, boud, hout, 11, 1, 12, brengt, neemt toch, 485, 2, 5, Het, 457, 2, 38, Goede, Goed. Het spreekwoord: Hü heaft ook een sim (of: sen woord) in het kapittel, Deel I, bl. 381, van de overige spreekwoorden van het artikel KAPITTEL door een streep gescheiden worden: Des wijzen: Het is een kei en Kei is koning, Deel I, bl. 391, moeten niet bij zé, maar afzonderlijk, op artikel KEI, geplaatst worden. De verklaringen der spreekwoorden: Hij legt als God in, Deel I, bl. 195, en Als keizer Karel erin is, dan is het mis, Deel I, bl. 883, moeten door andere vangen worden. (Zie Deel II, bl. xxxix en xxiv, waar men mede de reden vindt, waarom het spreekwoord: Bij hoge tenen loopt, Deel I, bl. 8312, kan vervallen.) Bij het spreekwoord: Het hoofd moet niet hangen als een stok, Deel I, bl. 66, moet deze verklaring opgenomen worden: [Het spreekwoord is vermoedelijk ontleend aan Jes. LIX: 5.] tussen klip en branding door, behouden aan te komen, of, volgens den wenschen den LEENDERTZ, met "lust, kracht en gelagenheid werk voort te zetten en ten einde te brengen," de hoop, dat ik "bij voortdurend bij velen [inclusief den Heer en] hulp en medewerking moge vinden." De eerste aflevering des 2de Deel bevat samen 8563 spreekwoorden, waarvan 461 vertaling, en dus 3951 voor het eerst voorzien. Van de laatste zijn er 2619 van aanwijzingen gezien en 534 uitgelegd, terwijl er 169 in de Bijbel zullen voorkomen. GORINCHEM, 10 December 1860. P.J. HARREBO 3) Dezelfde fout komt mede voor: Deel I, bl. 44, kol. 3, reg. 5. "Pré" in Leuven, bl. 26, kol. 5, en Desiderius, bl. 15%, kol. 1, reg. 18, terwijl het spreekwoord, op bl. 335, van " N) 20, tot de 8e kolom meer is afgenomen. En voor de aanwijzingen: loss: bl. 180, aanw. B staat: Gruterus III, bl. 144. » 126 » 7 » bl. 1G. » bl. 1188. , entia Dell: » Mi, » 27, » de Braune bl. 136,. ss I» nn 3 »m de Brune bl. 88. » 4e Brune bl. 388, 356. n 36, » 09, » de Brune bl. 173,280, » 4e Brune bl. 178, In Deel II moet overgaan: de Bruns bl. 13, aanw. 14 tot aanw. 13, L bl. 68. dus. 10. » » 18, » 18 » » 14. de Bruns bl. 48. „ „18, ah a2 6 » bl. 100, aanw. 9, L. S. Mijn vroegere uitnoodiging tot de mededeeling van overgeslagen spreekwoorden heeft wel vrucht gezaaid, gelijk uit de verschillende opgaven voor elk duidelijk is. Sommige medewerkers zijn zelfs jverig geweest, mij gelegenheden aan de hand te doen, waardoor nog rijker oogst te wachten staat. dezelfde, hoe goed op zichzelf, is echter aan een eigenaardige zwijgzend onderworpen. Ik zoude een uitnoodiging, in Bijdragen of Wekker, aan alle onderwijzers in Nederland doen, om mij behulp te wezen in het opsporen van onzen spreekwoordenschat. Dit was geheel in mijn geest. De onderwijzers toch, vooral ten platten lande, zijn bij elkaar, en meer wellicht dan anderen, in de gelegenheid door hun verkeer met een voornaam deel der bewoners hunner plaats, om zich van het bestaan van vorden te overtuigen. Daarbij geeft de ruime voorraad van overgeslagen spreekwoorden, die ik van streken onzes vaderlands ontving, het recht, dunkt mij, om te veronderstellen, dat elders ook wel verborgen is, dat aan ’t licht zou komen, wanneer er slechts arbeiders ter verzameling gevonden konden. Maar nu het bezwaar. Dit ligt in niets anders, dan dat zij, die onzen schat van spreekwoorden samengebracht zullen kunnen opdelven, behooren te weten, wat reeds aan ’t licht is gebracht, waar- ' in ’t bezit van mijn Spreekwoordenboek moeten wezen. En dat eigenaardige bezwaar weet ik niet te verhelpen. Zonder dat bezit kan er althans geen groote belangstelling bestaan, en zullen velen, die aan dienst zouden kunnen en willen zijn, bij zichzelf de opmerking maken, dat zij al lichte monnij- werk verrigten. Het geringste deel, van ’tgeen wij met groote moeite verzamelen, zoo zullen zij 's moge den nationalen schat helpen vervolledigen, het grootste deel, zoo niet alles, zal wel bij de vele duizenden, die verzameld zijn, zijn opgenomen. Voor wie dat bezwaar niet bestaat, wil aan den gegeven wenk in zoo verre gevolg geven, dat ik hier de uitnoodiging aan mijn meden doe, tot mededeeling van hetgeen bij hen als spreekwoord of spreekwijze gangbaar is. Ik ga zeven verder, en noodig alle leenbakkers op mijn Spreekwoordenboek, die zich daartoe in staat a, wit tot de opgave van een, naar hunne gedachten, door mij misjuist of verkeerd gestelde ing van spreekwoorden en spreekwijzen. Ik heb thans een begin gemaakt met het gevoelen van a mee te delen, voor zover het ter mijn kennis kwam, al verschilt dat van het mijne, Het h niet anders, of ook daardoor wordt de nationale schat, dien wij in ons spreekwoorden bezitten, verbeterd. Het is mij een aangename pligt, dat zich bij hen, die mij in de bewerking van mijn ordenboek van dienst waren, de Heeren Dr. S. C. BALLOT van Utrecht en D. BUDDING van Leiden hebben. Als bronnen heb ik de volgende werken te vermelden : English, French, Dutch, Italian and a general Index. London. HENRY G. BOHN. Proverbs. 1650. 8°. 1857. kl. 8°. Het aantal Nederlandse spreekwoorden bedraagt ongeveer 7000 *). Hierbij komt: a. WASSENBERGH. Friesche woorden bedraagt ongeveer 1000 *). In den Nieuwen Frieschen Voks- 2 ——— 1860, bl. 97-101. Zeeuw. KUIPERS, kl. 8°. Het Nederlandse tekst is nagesynthetiseerd door „Mr. van Rotterdam,” St. A Polyglott of foreign Proverbs, com- un niet naarheen leidend. Op de Bokorf Sara Dindaäen ind sinds; „Aan ) French, Italian, German, Dutch, Spanish, en niet geaccepteerd. “Fe se and Danish with English Translations, met de brus (bruid) gem geel haar, zij heeft een geel kleed.” 6 IL XLII 165. rt. G. ROODHUIJZEN. Lessen van Levens- wijsheid, geput uit eenige Nederlandse Spreek- woorden. Een lesboek voor de Scholen. Amst. HASSELS. (1860.) kl. 8°. Deze werken zijn aldus aangewezen : 107. Wassembergh IV. 165. Roodhuijzen. Voor den voorraad van een klein duizendtal, tot rubrieken behoorende, die reeds behandeld zijn, worden de volgende 888 spreekwoorden opgenomen, omdat voor meerderal thans geene plaats was: AAN. Dat brengt hem geen kaal aan. Hij slaapt als een aal op zolder. AANBEELD. Dat is het aanbeeld, waarop men slaan moet. AANDER. Hij meent, dat hem een leeuwen- aandeel toekomt 1). Ainziend. Ga naar Meppel, en laat je gezicht keren. Het is een mooi gezicht voor een gebroken ruit. Hij heeft een gezicht als een trompetter. Zijn gezicht zal vissen vangen. [Men zal hem in het aangezicht slaan. ] AANSPREKER. Dat sluit als een aanbieder-mantel. Aip. Het zijn apen-kuren. Ain. April, moet nogaren geven. | Deze spreekwijze is waarschijnlijk van vóór 1582, toen de Gregoriaanse of Nieuwe Stijl de Juliaanse of Oude stijl nog niet vervangen had. Hier te lande gebeurt het althans al te zeldzam, dat de graangewassen voor 1 Mei (N. S.) in de aarde staan, dan dat daaruit de spreekwijze kon ontstaan.] AARDENBURG. Hij gaat naar Aardenburg. | Dat is: hij heeft zijn vasten burg in de aarde. Men zegt het dus van de dood. Aardenburg, vroeger zeer aanzienlijk, thans een kleine stad in Staats- of Zeeuwsch-Vlaanderen, komt hier alleen als woordspeling voor. Des spreekwijze geldt in Zuid-Beveland. ] ABRAHAM. Hij heeft Abraham gezien. [ Dat wil zeggen: zijn trouwtijd is voorbij. Men zegt dit van de vijftigjarige jongen.] ACCUUR. Iedere mensch heeft zijn gebreken, zei de boekhouder, toen hij zichzelf van achteren gezien had. Anam. ‘t Is vrijwel Van Adams ene. Zij zijn familie van Adams wegen. ADELDOM. Het is schuim van adeldom. [Men zei dit te Kortrijk van een kleermaker. Despreken wijze schijnt te zien op den achteruitgang van vele oude Kortrijkse geslachten, die vroeger in aanziend waren. Zie SNELLAERT, in het Belgisch Museum, 1844, bl. 191.] APZM. Hij heeft een' langen adem. [Men zei dit, als iemand in één keer een glaasje leegdijt.] ANKER. Dat houdt geen anker of touw. ANTWOORD. Kunt gij mij dat kopstuk ook wijzen? vroeg een heer aan een dame; ga maar naar mijn lade, was het antwoord, en zoek, of er is klein geld in is. ARPEI. De appels hebben gouden staartjes. ARBEIDER. Het is een arbeider van Homo [Deze spreekwijze geldt te Hattem voor een luie aard, ziende op de traagheid der werklui van de uitwaard Homoet, aan de stad Hattem grenzende de.] Hoe meerder arbeiders, hoe minder afgedaan werk. ARCAN. Het is in alle gevallen beter dan een broken in den kop of een arm of been gebroken. Mag ik passeren, 200 laat het passeren, zei de knecht; terwijl zijn meester een paar kousen in de armen van zijn wambuis had genaaid. Mijn arm is ga uithangbord. ARME. Met een dubbelhoekenprik, en met een stuiver dood arm. AVON, Des morgens de lucht rood, Des avonds plomp in de sloot. BAAN. Hij is het puikje van de baan. Poep en knoeten krijgen de baantjes, zei moffen-Haimen, en de eigen burgers moeten achterstaan. BAARD. Een zoentje zonder baard is geen vordermaal. [Daar baas zei den ondeugenden jongens deurtjes-schellen op een gevoelige wijze af te leiden, bezigt men deze spreekwijze als een sprookje. BAAT. In 't verlies is geen baat. Stel krijgt geluk te baat. 