title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Alles liep echter in de beste orde af. Burgers hield een aanspraak, en gelastte daarop den heer Swart, den Staats-Secretaris, om den sleutel van het Gouvernements-gebouw naar Sir Theophilus Shepstone te brengen, die hem ontving, doch hem weder aan den brenger overhandigde, want de heer Swart had evenals al de andere ambtenaren, zich in geschrifte verbonden om in dienst van het nieuwe Gouvernement te treden. Ik zeg al de andere ambtenaren, doch er was eene uitzondering en dit was Paul Kruger, die beslist weigerde zulks te doen, maar toch zijn zetel in den Uitvoerenden Raad behield. Weinige dagen daarna vertrok ex-President Burgers uit Pretoria om zich metterwoon in de Kaap-Kolonie te vestigen, en nimmer weder de Transvaal te zien. Eenige laatste aanmerkingen, en dan is dit eenigszins lang hoofdstuk klaar. Er bestaat geen twijfel dat, evenals in andere politieke gebeurte­ nissen in de Z. A. Republiek, ook in de kwestie van de annexatie, de predikanten het hunne hebben gedaan, en de meeste hunner werkten helaas! ten gunste der annexatie. De heer M. W. Pretorius zeide eens dat de annexatie het werk was „van de zwarte rokken en de witte dassen,” en hij had het voorzeker niet erg mis. De Orthodoxe Kerk verkoos 699 ook de vergadering van de 50 leden van het Reform-Comité. De heeren Marais en Malan gaven te kennen dat naar hunne meening het Gouver­ nement vredelievendgezind was, en niet de minste objectie zou hebben om eene deputatie van het Reform-Comité te Pretoria te ontvangen, ten einde zaken te bespreken. Men zeide dat den volgenden dag zulk eene deputatie zou vertrekken, en nadat de heeren Malan en Marais nog een Maxim hadden gezien, gingen zij terug naar Pretoria hoogst voldaan over wat zij gehoord en gezien hadden, en in hun vuistje lachende dat zij het Reform-Comité om den tuin hadden geleid, en ten minste weder één dag voor de Regeering hadden gewonnen. Het Reform-Comité was in de werkelijke verbeelding dat men te Pretoria bang was geworden en „den olijftak des vredes had aangeboden. De 46 slimme Reformers waren te zamen geen „match”, voor den eenvoudigen Boer, die aan het Hoofd van de Republiek stond; hij was hun allen te slim af. Reeds vroeg dien morgen had de Regeering eene speciale Regeerings- Commissie te Johannesburg aangesteld, bestaande uit Landdrost von Brandis, Mijn-Commissaris van der Merwe, Kommandant Schutte, en eenige andere heeren. „Zorgt dat er in geen geval eenige botsing plaats vindt tusschen u en de oproerlingen,” was een der instructies, aan die Commissie gegeven, en om zoo iets te vermijden liet de Commissie order geven dat de Zarps of Gouvernements-politie de stad moesten verlaten, en dit geschiedde dan ook op den avond van den 31sten December, waarop het Reform- Comité zijn eigen politie, onder bestuur van den heer Andrew Trimble, bezit deed nemen van' de stad. En het moet erkend worden dat zulks uitmuntend werd gedaan; het is het eenige compliment dat wij aan het Comité kunnen maken, maar wij doen zulks van harte. Woensdag-morgen, 1 Januari 1896 vertrokken de heeren Lionel Philips, G. Auret, A. Bailey en Max Langermann naar Pretoria om het onderhoud met de Regeering te hebben. Door den Uitvoerenden Raad of den President zelven werden deze heeren niet ontvangen; doch wel door eene Commissie speciaal door de Regeering aangesteld. Wij zullen hier eerst het verhaal geven, zooals de heer Garrett het vertelt. Deze zegt (pag. 175 of A South African Crisis): „De Commissie bestond uit Hoofdrechter Kotzé, Rechter AmeshofF, en den heer Koek, een lid van den Uitvoerenden Raad. Er waren ophelde­ ringen van beide zijden. Een vriendelijk gesprek vond plaats omtrent grieven en hunne wegname, en eene admissie van belang werd gemaakt. De heer Philips erkende ronduit en brutaal, dat het Reform-Comité er van bewust was, dat Dr. Jameson op de grenzen was met een gewapende macht, en eene overeenkomst met hem had aangegaan, in geschrifte „om 741 zooals reeds vermeld, in Europa. Er waren velen, die meenden, dat de bekwame Doctor, op het hooren van den tijding van dit verraad aan zijn aangenomen vaderland gepleegd, naar de Transvaal zou terugsnellen. Doch, afgezien van den toestand van zijne gezondheid, waren er voor den Staats-Secretaris zeer gewichtige redenen om nog een tijd lang in Europa te vertoeven, redenen, die wij thans niet zullen nagaan. Eerst in het einde van Maart 1896 nam Dr. Leyds weder de plichten van zijn ambt te Pretoria op en een van zijn eerste verrichtingen was het beantwoorden van de depêche van den heer Chamberlain, d.d. 26 Maart, Dat antwoord is een document, dat de duidelijkste blijken geeft van de bekwaamheid van den man, die het opstelde. Plaatsgebrek belet ons het in zijn geheel terug te geven; den lezer, die het bestudeeren wil, verwijzen wij naar het Transvaalsche Groenboek N°. 1, waarvan het ’t laatste document uitmaakt. Toch wenschen wij er eenige zinsneden uit te halen, zooals: ,,De positie door ZHEd. den Staatspresident ingenomen is altijd dezelfde geweest als hierboven aangehaald. Van die positie is nimmer door den Staatspresident afgeweken; integendeel, ZHEd. is nog van dezelfde meening en vertrouwt dat, ingeval een aanneembare basis van discussie wordt daargesteld, de Volksraad opening zal vinden de noodige toestem­ ming te verleenen. Het is te betreuren, dat geen aanneembare basis tot nog toe is bereikt, doch deze Regeering kan niet zien, dat eenige blaam of verwijt in dit opzicht op haar kan worden gelegd. Deze Regeering kan niet de uitdrukking erkende grieven onopgemerkt voorbijzien. Hoe welgemeend dan ook de aanmerkingen van Harer Brit- sche Majesteits Regeering mogen zijn, gevoelt deze Regeering zich geroepen haar leedwezen te kennen te geven, dat, nadat zij hare meening en haren wensch om de conventie in overweging te nemen, ingevolge van den inval van Dr. Jameson en de gecharterde manschappen (Britsche onder­ danen) had bekend gemaakt, de positie is ingenomen geworden, dat eene bespreking van wat genoemd werd erkende grieven als eene „sine qua non” zou moeten geschieden, ingeval eenige bespreking en reconsideratie der conventie zou plaats vinden. De beslissing omtrent de maatregelen die het best geschikt zijn vrede en voorspoed van de inwoners der Republiek te bevorderen, en het oordeelen of al dan niet rechtmatige oorzaken van ontevredenheid bestaan, behooren uitsluitelij k bij de Regeering en wetgeving des lands. Het trekt de aandacht dezer Regeering, dat de Secretaris van Staat in zijne depêche spreekt van de „maatregelen die hij van plan was te nemen voor het herstellen der erkende grieven der Uitlanders, als een quid kwam dat eenige maatregelen der nieuwe Regeering, o. a. de Paswet, naar het inzien van deze partij,- zulk een vrijheid aan de Kaffers toestonden, dat men vreesde dat binnenkort het land voor Blanken onbewoonbaar zou worden. 1) En om dit alles te vermijden, besloot men liever het land te verlaten en door de woestijn naar Damaraland of Ovamboland te trekken, waarover toen zeer goede berichten in omloop waren. In Mei 1874 vertrokken dan ook werkelijk de eerste voortrekkers, en daarna volgden vele anderen. Paul Kruger zoowel als de heer P. J. Joubert (thans Generaal Joubert) weifelden geruimen tijd, of zij al dan niet zich bij den Trek zouden aansluiten, doch besloten ten laatste zulks niet te doen, Kruger vooral omdat reeds in 1874 er zich teekenen voordeden, die bewezen dat de oppositie tegen Burgers zich spoedig vermeerderen zou. Toen Kruger eenmaal dit besluit geriomen had, deed hij zijn best om het verdere „trekken,” te stuiten, want daar de meeste trekkers tot de „Gereformeerde” Kerk behoorden, zag hij, dat indien er nog velen meer het land verlieten, zijne partij daardoor aanmerkelijk verzwakt zou worden. Wij moeten thans een oogenblikje stilstaan bij de Transvaalsche goud­ velden, waarvan de bewerkers binnen weinige jaren een belangrijke rol in de geschiedenis der Republiek zouden spelen. Na de ontdekking van de goudvelden te Tati, deed Mauch in 1869 een reis in het district Lijdenburg, en vond ook hier teekenen dat het land goudhoudend was. Na hem deden twee heeren, Button en Sutherland in 1870 eene reis door dit deel der Republiek, en vonden te Eersteling, nabij Marabastad, goud in zulke hoeveelheden, dat hier spoedig een goudgraverij ontstond, en vele personen, meest Engelschen en Australiërs, daarheen togen. Drie jaren later (1873) werden ook de goudvelden te Pelgrimsrust en Mac-Mac ontdekt, in de buurt van de Blijde-rivier, en ook hier bevond zich reeds spoedig een tamelijk groote bevolking, die steeds aangroeide. Burgers bracht reeds in 1873 een bezoek aan deze goudvelden, en stelde de noodige ambtenaren aan om de nieuwe bevolking in orde te houden. De delverijen waren spoedig in vollen bloei, en het goud, dat zoogenaamd alluviaal goud was, werd veelvuldig gevonden, zoodat Burgers op zijn reis zelfs twee stukken van 16 en 23 ons in handen kreeg, en later nog veel zwaardere klompen werden gevonden. Het jaar 1874 zag Burgers op het toppunt van zijne macht. Door zijn 1) In de \ olksstem van 12 Sept. 1873 wordt, met zeer veel recht, gezegd: „De werkelijke drangreden [(van den Trek) is een soort van tegenzin tegen eiken maatregel, die berekend is meer vrijheid aan de gekleurden te schenken, en een tegenkanting tegen elke inbreuk op de van ouds gevestigde wetten en gebruiken des lands.” 888 en haar grievende vergelijking en beschuldigingen tot haar leedwezen genoopt in eene nadere beschouwing dezer zaken te treden. Met het oog op de desbetreffende feiten, die nog versch in het geheugen liggen, voelt zij zich gedrongen aan te voeren dat het niet juist schijnt een inval door den administrateur van het Britsche grondgebied van Matabeleland en Mashonaland, en door de officieren van Harer Britsche Majesteits leger, en de troepen onder zijn bevel, te beschrijven als de daad van private individuen. De troepen, die het grondgebied der Republiek binnenvielen, dienden onder de Britsche vlag. Hun indienstneming, hun bewapening en uitrusting had plaats gevonden in Britsch gebied, en onder de orders van den administrateur, die zijn gezag ontleende aan de Britsche kroon. De militaire officieren der expeditie hielden hun rang als officieren in het leger van Hare Britsche Majesteit. Het is verder voor een comité van het Britsche Lagerhuis door den heer Cecil Rhodes, een lid van Harer Majesteits Geheimen Raad, toege­ stemd dat hij, destijds zijnde Eerste Minister van de Kaapkolonie, met geld en raad de voorbereiding voor den inval door den administrateur had gesteund. Het is verder bewezen geworden, dat een hooggeplaatst imperiaal ambte­ naar, Sir Graham Bower, Imperiaal Secretaris van den Hoogen Commis­ saris voor Zuid-Afrika, kennis droeg van deze voorbereidselen en dat hij geen stappen nam om ze te verijdelen of zelfs om ze ter kennis te brengen van de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek. Bij de door den Secretaris van Staat aangehaalde omstandigheden van Stellaland en Goosen stonden de feiten geheel anders. Daar bestond een toestand van oorlog tusschen Naturellen-kapiteins die als onafhankelijk waren erkend en die van beide kanten personen uit- noodigden om bij hen in dienst te treden. Die personen waren in geenen deele uitsluitend onderdanen der Republiek; zij kwamen uit alle deelen van Zuid-Afrika en waren voor een zeer groot gedeelte van Britsche nationaliteit. Deze Regeering meent dat deze gevallen met gerustheid een vergelijking met den Jameson inval kunnen doorstaan en kan slechts herhalen wat in de dépêche van ZHEd. den Staatspresident, dd. 17 Maart 1896, daar­ over is gezegd. 22. De Secretaris van Staat zegt, dat Harer Britsche Majesteits Gouver­ nement er niet in kan toestemmen om kwesties over inbreuk op de con­ ventie te submitteeren ter arbitrage van een buitenlandschen Staat of van een aangewezene door een buitenlandschen Staat. En Harer Britsche 779 spoorweg te besturen; ten derde, omdat men dan in een zeer hachelijke positie kon komen aangaande het vernieuwen der overeenkomst met Portugal omtrent den Delagoa-Spoorweg. 1) Echter was ZHEd. ten gunste van eene vermindering van de spoorweg-tarieven om de mijn-industrie tegemoet te komen. Wat het dynamiet-monopolie aangaat, zoo verklaarde de President zich ten sterkste tegen het openstellen van den handel in dynamiet, ontplofbare stoffen, en buskruit. Dit monopolie was, volgens ZHEd. een der hoeksteenen der onafhankelijkheid. Daarmede bedoelde de President waarschijnlijk, dat vooreerst de Staat zijn eigen buskruit moest kunnen fabriceeren, ingeval dat in oorlogstijden de buitenlandsche toevoer werd afgesneden, en ten tweede, dat door middel van het Staats­ monopolie men beletten kon dat ammunitie in handen kwam van binnenlandsche vijanden. Toch was ZHEd. er volstrekt niet tegen, dat een behoorlijk onderzoek naar de zaken van de dynamiet-fabriek werd ingesteld, en dat deze zelfs uit de handen der bestaande Maatschappij werd genomen, zoo daarvoor grondige redenen bestonden. Doch terecht verzette de President zich tegen het ontnemen harer rechten aan de Maatschappij, bij besluit van den Volksraad, iets wat natuurlijk aanleiding kon geven, niet alleen tot eene actie voor schadevergoeding tegen de Regeering, maar ook tot beweringen dat de Raad zijn boekje te buiten ging door het indringen in bestaande rechten van private personen. Na een lang en dikwijls zeer hevig debat besloot de \olksraad dat de Spoorweg-Maatschappij haar tarief moest verminderen met een bedrag gelijkstaande met £ '200,000 van de winst, en dat de Regeering een onderzoek in de dynamiet-fabriek moest instellen en trachten de dynamiet zoo goedkoop mogelijk te verkoopen. Deze besluiten bevredigden Johannesburg geenszins, en men hield aan met beweren dat de mijn-industrie geruïneerd was. Zooals de heer Roels heel juist aantoont, bedraagt het verschil tusschen de aanbevelingen van de Industrieele Commissie en die der Raads-Commissie, omtrent £ 500,000 en als om die som de mijn-industrie moet verloren gaan, dan moet het inderdaad treurig met haar gesteld zijn. De Nederlandsche Spoorweg-Maatschappij heeft, na eenige correspon­ dentie, er in toegestemd haar tarief te verlagen, vooral op steenkolen en levensbehoeften, en zij heeft, zooals weder gedurende de in Maart 1898 te Kaapstad gehoudene spoorweg-conferentie bleek, steeds getoond dat zij inschikkelijk wil wezen, mits men haar niet onderdrukken w il. De djnamiet 1) Hoewel ZHEd. zulks niet zeide, lijdt het geen twijfel of de Regeering in om de Spoorwegen over te nemen, voordat men wist, wat de uitspraak zijn in zake den Portugeeschen Delagoa-Spoorweg. zag de zwarigheid der arbiters zou 752 die het voor zich heeft, hun pleit van schuldig aan te nemen. Geen lang betoog behoeft dus van mij verwacht te worden; maar ik kan niet nalaten iets te zeggen over het door hen ingeleverde pleit van veront­ schuldiging. Zij zouden zich, volgens hun eigen zeggen, met Dr. Jameson in verbinding hebben gesteld, doch deze zou ten slotte, ondanks hun verbod en zonder zich te bekommeren om hunne wenschen en veiligheid, zich met zijne gewapende benden in de Zuid-Afrikaansche Republiek hebben begeven, waarschijnlijk slechts op eigen voordeel bedacht. Jamesons bedoelingen waren niet menschlievend, noch vriendschappelijk jegens de Zuid-Afrikaansche Republiek. Zijn inval kon de noodlottigste en bloedigste gevolgen voor geheel Zuid-Afrika hebben gehad, en kan niet sterk genoeg veroordeeld worden uit een zedelijk oogpunt, daar zij gelijkstond met sluipmoord. Dank zij de vaderlandsliefde, de dapperheid en den heldenmoed de Transvaalsche burgers, werd de inval afgeweerd. Ware het niet door de vier hoofdbeschuldigden, dan zou de inval niet plaats gehad hebben. 1) Dit erkennen zij zelf, maar beweren tot hunne veront­ schuldiging, dat Jameson vroeger kwam, dan hij gevraagd was, en dat zij alles aan wendden om hem te bewegen terug te keeren; dat verder hun gedrag na Jamesons inval enkel zelfverdediging tegen de Transvaalsche Regeering geweest was. Deze toch stelde hen verantwoordelijk voor het gebeurde. De vraag is: Wat was in zulk geval hun plicht geweest? Het antwoord daarop luidt: Zij hadden, met het oog op het gevaar dat dreigde, de Regeering, wier gastvrijheid zij genoten, getrouw ter zijde moeten staan. Zij hadden thans Jameson gerepudieerd, maar indertijd bij hem gestaan. En nu de overige leden van het Reform-Comité. Welke grieven Johannesburg ook moge gehad hebben, de leden van het Reform-Comité hebben verkeerdelijk en verraderlijk gehandeld. Het ge\en van schuilplaats aan den vijand staat, ook volgens Engelsche wet, gelijk aan hoogverraad.” Na te hebben aangetoond, dat volgens wet en erkende uitspraken, het Hof vei plicht was om in deze vonnis te geven, volgens Romeinsch- Ilollandsch hecht, beval ZEdGestr. dat de vier hoofdschuldigen in de bank Aoor de aangeklaagden bestemd zouden worden geplaatst, en daarop vi oeg de tolk, op last van ZEdGestr. aan den beschuldigden Philips „of hij eenige reden wist op te geven waarom het doodvonnis niet over hem zou worden uitgesproken.” 1) Men begrijpt natuurlijk, dat dit geheele argument rust op het onderteekenen van den ui nooc ïgings-brief aan Jameson. Dit document, door Jameson geëischt te zijner verontschul­ diging, was dus de ondergang van zijne vrienden. 658 van den Gouverneur naar Johannesburg. De heer Rhodes verklaart over deze zaak het volgende voor het Engelsche Parlementaire Comité: „Ik had verscheidene gesprekken met den Hoogen Commissaris omtrent den toestand in Johannesburg. Mijn inzicht (sic!) was, dat zij daar van plan waren om hunne rechten te verkrijgen en eene verandering te weeg te brengen, op constitutioneele wijze, als zij dit konden, anders op oncon- stitutioneele wijze. Ik herinner mij duidelijk dat bij eene gelegenheid hij mij vroeg, wat ik dacht dat hij behoorde te doen in de zaak. Ik zeide dat, wanneer het tot een opstand kwam, hij dadelijk daarheen behoorde te gaan en te trachten eene schikking te maken tusschen President Kruger en de opstandelingen, en hij zijn best moest doen om den laatsten hunne civiele rechten te verschaffen, en ik verstond van hem dat dit de weg was dien hij zou volgen.” Op een vraag aan den heer Rhodes gedaan door een der leden van het Comité, of hij aan den Hoogen Commissaris verteld had, dat hij (Rhodes) actief bezig was om den opstand op touw te zetten, gaf de heer Rhodes het koele antwoord: „Neen, welzeker niet!” (Oh dear, no!) En toch kon de heer Rhodes reeds op 24 November, dus meer dan een maand voor den opstand, met zekerheid er van melding maken, dat hij en de Gouverneur samen zouden opgaan, en dat Beit dan mee moest. Er is hier weder iets geheimzinnigs, dat nog niet geheel opgelost kan worden. Doch onzes inziens, wist Sir Hercules Robinson niet het rechte van de zaak en was hij niet in het geheim ingewijd, en wij meenen dat dit uit latere telegrammen van den heer Rhodes blijkt, b. v. uit nos. XX en XXI. Op 25 November zond de heer Rhodes een kort kabelgram aan Dr. Harris, hem zeggende dat hij een telegram moest lezen, dat hij (Rhodes) aan den heer Chamberlain gezonden had. Dat telegram aan den Secretaris van Staat voor Koloniën is natuurlijk niet geproduceerd, en dat is zeker ontzettend jammer, want daarin zit waarschijnlijk de sleutel die al de nog geslotene deuren van de geheime kast zou kunnen ontsluiten en ons de geheele naakte waarheid zou toonen. De heer Harris heeft het telegram gezien, en het is waarlijk iets bijzonder treffends, dat geen enkel lid van het Engelsche Parlementaire Comité, dat wist van het bestaan van zulk een telegram, en ook (zooals uit het volgende telegram blijkt) dat Dr. Harris het gezien had, aan den Dokter heeft gevraagd of hij zich niet meer of min kon herinneren wat in dat telegram stond. 1) 1) Men zou kunnen beweren, dat op grond van de Engelsche wetten omtrent de geldigheid van getuigenissen, zulk een vraag niet kon gedaan worden. Daargelaten of dit zoo is, dan 253 allerlei „practical jokes” beginnen met eenige Engelschen die het kamp voorbijreden. Die grapjes waren niet ruw gemeend, doch de Engelschen waren er niets op gesteld, en klaagden bij den Administrateur, en men kan zich voorstellen dat de zaak veel erger gemaakt werd, dan zij wer­ kelijk was, zoodat Sir O wen Lanyon aan Sir Bartle Frere berichtte, dat de Boeren „op allerlei wijzen vreedzame inwoners van het land geweld aandeden.” Sir Bartle Frere reisde ontzettend langzaam van Natal naar Pretoria. Drie weken waren reeds voorbijgegaan en hij bevond zich nog maar te Standerton, waar hij in eene vreugde geraakte over de groote loyaliteit van den heer Adriaan Stander, denzelfden man op wiens hoofd Sir Harry Smith in 1848, na den slag van Boomplaats, een grooten prijs had gesteld. Dat Sir Bartle aldus talmde, was ongetwijfeld met een bepaald doel. Hij had niets op met die groote vergadering te Kleinfontein en hij verbeeldde zich, dat als hij langs den weg draalde, het geduld der Boeren uitgeput zou worden, en zij uit elkander zouden gaan. Doch de Hooge Commissaris had niet het minste begrip van het taaie geduld, dat een Zuid-Afrikaansche Boer kan oefenen als het noodig is. Datzelfde talmen van Sir Bartle Frere was inderdaad het grootste geluk voor de Transvalers. In een land waar weinig nieuwsbladen zijn (en er waren maar twee Hollandsche Couranten in den Staat, de Volksstem en de Potchefstroomer) en waar de bevolking weinig leest, en geen ander boek kent dan den Bijbel, in zulk een land is persoonlijke gedachten­ wisseling van het grootste belang voor de burgers. En zoo ging het in het lager te Kleinfontein. Men besprak de positie, waarin men verkeerde, met elkander; de een wist dit en de ander dat; de moedigen beurden de moedeloozen op; de bedaarden redeneerden met de opgewondenen, en hielden dezen in toom, en, men vergete het niet, de Afrikaansche Boeren­ vrouw, waarvan iedere gereed was om het voorbeeld van Martha Bezuidenhout te volgen, deed haren invloed overal gevoelen. Evenals na den moord te Blauwkrantz in Natal, het de Afrikaansche vrouwen waren die hunne mannen verplichtten om het bloed der verslagenen te wreken, zoo waren het de Transvaalsche vrouwen te Kleinfontein, die geen haar­ breed wilden wijken van het besluit: „Het volk moet vrij zijn.” Heen wonder dat Sir Bartle Frere later moest erkennen, dat de Transvaalsche Boerenvrouwen de grootste „rebellen,” waren. Het gevolg van die gesprekken, die raadgevingen, en die aansporingen was, dat er een eensgezindheid en éénheid van doel onder de Transvaalsche Boeren ontstond, die tot op dien tijd in de Republiek onbekend was geweest, en die helaas! na 1881 zich niet weder vertoond heeft. 285 de zon aan den hemel schijnt, wat kunnen wij dan verwachten van besluiten, deputaties, en vergaderingen? Het Comité verlangt thans den wensch van het volk te hooren. Jozua zeide-: „Komt heden, en kiest den Heer, dien gij wilt dienen.” Derhalve, of onderwerpt u, öf zegt mij welken weg gij wilt inslaan.” Als met ééne stem riep het vergaderde volk: „Ons onderwerpen? Neen, nooit! nooit! nooit!” Joubert antwoordde: „Het doet mij genoegen u zoo te hooren spreken en mijn hart klopt van vreugde. Doch wat verlangt gij dan?” Het volk zeide: „Het land te nemen, en een President en Volksraad te hebben.” Daarop trad de oude Hans Steyn, de man die steeds met den meest rusteloozen geest voor de vrijheid had gestaan, de man die in 1864 met den grootsten moed handelde naar wat hij meende recht en waarheid te zijn, hij, de grijze, eerwaardige patriot, een paar passen naar voren en zeide met krachtige stem: „Laat ons ons Gouvernement proclameeren, en het land nemen, en ik hen er zeker van, dat God met ons zal wezen.” Gerrit Scheepers, insgelijks een man van moed en vastberadenheid, zeide: „Kiest! broeders, wien gij dienen wilt; wilt gij Hare Majesteit dienen, of uwe wapenen opnemen voor de vrijheid? Gij weet hoe ik gisteren de vlag hier heb gebracht. Wel, zoo Hare Majesteit die vlag als oorlogsvlag beschouwt, ben ik gereed om er voor te sterven of te overwinnen. En gij, mijne vrienden? Indien gij met mij zijt, zoo zwaait uwe hoeden.” Duizenden van hoeden waren in de lucht zichtbaar, en het volk riep luidkeels: „Ja! Ja! Ja!” Paul Kruger had dit alles met innige vreugde aanschouwd, doch hij kende zijn volk beter dan iemand tegenwoordig. En nu meende hij dat het tijd was eene ernstige waarschuwing aan dat volk te geven en sprak hij : „Vrienden, de weg dien gij wilt inslaan, gaat op leven en dood. Gij weet, Engeland is een sterke Mogendheid, en onze macht is slechts klein en onbeduidend tegenover wat zij in het veld ontwikkelen kan. Gij steekt uwe hoeden op, maar als de strijd begint, zult gij dan niet zeggen, dat uw werk u wegroept, uwe plaats u wacht? Weegt uwe woorden wel. Bedenkt de gevolgen van een onbezonnen stap; wacht tot morgen des uoods; ook ik wil mijne onafhankelijkheid terug, maar toch moet ik u nogmaals op het hart drukken, dat gij voor geene kleine zaak staat, wanneer gij onvoorwaardelijk roept: „Ja! ja! wij willen vechten. 1) 1) Een correspondent in de Argus gaf later te kennen, dat deze woorden van Kruger duide­ lijk aantoonen, dat hij zijn volk wantrouwde en den strijd vreesde. Dit was echter volstiekt niet zoo, doch Kruger wenschte, voor hij stappen nam, bepaald zeker te zijn van de werke­ lijkheid der gevoelens van het volk. 275 hebbende die gedurende den oorlog in de Transkei van Sir Bartle Frere zijn ontslag gekregen, omdat deze met een der voornaamste leden er van, den heer J. X. Merriman, volstrekt niet over weg kon. De twee bekwaamste leden van het Ministerie Sprigg, waren de heer Sprigg zelf en de heer Upington, de Procureur-Generaal, en hoewel beiden eenige jaren later hebben getoond dat zij goed met de Afrikaners over weg konden, zoo waren zij beiden toch toenmaals van opinie dat de Transvaal Engelsch moest blijven. Er was dus voor het oogenblik geen kans om de zaak in het Parlement te doen bespreken, vooral omdat de Afrikaners daarin nog lang niet sterk genoeg waren om er den boventoon te voeren. Toch was er eene groote verandering in den politieken toestand der Kolonie gekomen. Een accijnswet, door het Ministerie in het Parlement gebracht, en door die vergadering, na heftig verzet, gepasseerd, deed de oogen van de Afrikaners in de Kolonie opengaan, en door middel van den heer J. H. Hofmeyr vooral, werd de Boeren-Beschermings-Vereeniging opgericht, waardoor men eene partij zag verrijzen, die eenige jaren later, onder de organisatie van den daarop verrezen Afrikaner Bond, de teugels van het bewind, als het ware, in handen kreeg. De annexatie van de Transvaal, en het gedrag der Boeren heeft ongetwijfeld er toe bijgedragen om den waren Afrikaanschen geest in de Kaap-Kolonie wakker te schudden, en toen nu in het midden van 1879 de smeekschriften der Transvalers de Kolonie bereikten, werd door de Kolonialen eene talrijk geteekende Petitie aan Hare Majesteit gezonden, die echter geen invloed op het Britsche Gouvernement schijnt te hebben gehad. Doch het gedrag van Sir Garnet Wolseley en Sir Owen Lanyon in de Transvaal, en de houding die de Boeren aannamen, veroorzaakte dat men zich ook in de Kolonie ferm begon te gedragen. Op den 8sten November 4879 maakte een deputatie hare opwachting bij Sir Bartle Frere in de Kaapstad, ten einde met dezen een onderhoud te hebben omtrent den toestand in de Transvaal. Deze deputatie bestond uit de Edele Heeren L. van der Bijl en P. Marais, leden van den Wet- gevenden Raad; uit de heeren Saul Solomon, J. X. Merriman, Stigant, M. J. Louw, Th. Louw, A. Auret, Marais, M. Bergh, Manuel, J. H. Hofmeyr, Fleming, Mijburgh, P. de Villiers en Goldschmidt, alle leden van de Wet­ gevende Vergadering; en uit de volgende leden van den Kaapschen Stadsraad: Taylor, Smith, de Waal en Lewis; terwijl verder de heeren B. Wethmar, Dr. Smuts, du Preez, Hertzog, Dr. van Oordt, C. C. de Villiers en v. d. Sandt de Villiers zich er ook bij aangesloten hadden. Hetgeen gezegd werd door den heer Stigant, den voornaamsten woord­ voerder der deputatie, en in de antwoorden vooral van Sir Bartle Frere, 727 en de zaken welke nog zouden worden behandeld, in overweging te nemen in de eerstvolgende gewone zitting.” Hier hebben wij weder een bewijs van het helder doorzicht en het staatkundig beleid van Transvaal’s President. Wetende, dat het volk nog opgewonden is; begrijpende, dat de Volksraad niet met kalmte over het gebeurde kon delibereeren; niet wenschende, dat onder den drang der hartstochten dingen zouden gezegd of gedaan worden, waarvan men later spijt kon hebben, raadt ZHEd. den Raad te verdagen en in kalmere oogenblikken de zaken te bespreken. En de Raad, die de wijsheid er van inzag, verdaagde reeds den vol­ genden dag. 477 verbintenis tusschen Kimberley en Johannesburg boven eene lijn dooi­ den Vrijstaat verkoos. President Kruger bevond zich nu in eene geheel geïsoleerde positie, eene positie die, volgens de nieuwsbladen in de Kaap- Kolonie, geheel onhoudbaar was, en de rampzaligste gevolgen voor de Z.-A. Republiek zou hebben. Doch „alle heil kwam niet uit de Kaap- Kolonie” en Kruger begreep dat, als hij het slechts voor korten tijd kon volhouden, de positie van de Transvaal, tengevolge van hare geographische ligging, uiteindelijk zoo sterk zou worden, dat hij later in staat zou zijn al zijne voorwaarden te verkrijgen. Was éénmaal de Delagoabaai-Spoorweg klaar, dan was de isolatie der Republiek eerder een voordeel voor haar dan een nadeel, want dan zou zij geheel onafhankelijk van havens zijn, die in Engelsche handen waren. Dat hij zich door deze handelwijze zeer onpopulair in de Kaap-Kolonie maakte, en zelfs de Afrikaansche nieuws­ bladen eenige scherpe aanmerkingen maakten over zijne politiek en van „ondankbaarheid” gewaagden, daar stoorde Kruger zich weinig aan. Hij zag duidelijk in, dat hier iedere Staat voor zich zelf moest zorgen, en daar „het hemd nader dan de rok is” beschouwde hij het zijn plicht om voor zijne Republiek te zorgen inplaats van te werken voor zulk een abstract en onbepaald begrip als „het algemeene welzijn van Zuid-Afrika”, een begrip daar een ieder zijn eigen denkbeelden over had en zelfs nu nog heeft. Wat aangaat deze zaak, zoo bleef zij een zeer langen tijd aanhangig, zoowel als de kwestie omtrent de invoerrechten door de Transvaal op koloniale producten geheven, welke de Kolonie wilde, dat men zou opheffen. Dit kon President Kruger niet doen, zelfs al wilde hij de Kolonie tegemoet komen, want 'zijne positie met andere Staten belette hem dit. Engeland zou de rechten der meest begunstigde natie genieten, maar had uitzondering toegestaan in het geval van Portugal en van den Vrijstaat en zou in het belang der Kolonie ook verder hebben toegegeven; maar België had dergelijke rechten als Engeland en kon niet geïgnoreerd worden en met België, zeide Kruger, moest dus eerst eene schikking worden gemaakt. In December 1887 telegrafeerde President Kruger dit dan ook aan den Hoogen Commissaris te Kaapstad, die de Transvaal uitgenoodigd had, op eene algemeene Conferentie van Zuid-Afrikaansche Staten vertegenwoordigd te zijn. In dat telegram verklaarde de President de moeielijkheid omtrent het tractaat met België, die hij trachten zou te verwijderen; doch hij voegde er op slimme wijze bij: „Ik hoop echter dat de Kaap-Kolonie zal zien, dat wanneer vrije handel van onze zijde wordt toegestaan, het niet meer dan billijk is, met het oog op den Delagoa-baai Spoorweg, die zoo 345 op zich genomen had, was niet gemakkelijk. Hij was inderdaad in dezelfde positie als iemand die op twee stoelen tegelijk wil zitten; er bestond alle kans dat hij tusschen de stoelen op den grond zou vallen. Het bleek dan ook spoedig dat hij toegevender was dan de Transvaalsche leidsmannen goedvonden, en den geheelen Zondag-middag besprak men de zaak. Den volgenden morgen zou men Generaal Wood en de zijnen ontmoeten om 8 ure in het huis van den heer O’Neill, niet ver van de grenzen. Reeds lang vóór dien tijd reed de Vrijstaatsche President weg om een onderhoud met den Britschen bevelhebber te hebben. Na een langdurige discussie, werden eindelijk de hoofdpunten aange­ nomen, doch niet nadat Wood op geslepene manier getracht had om Generaal Joubert om den tuin te leiden, en eindelijk Dr. Jorissen ver­ plicht was om zijne vrienden apart te nemen en hen te verklaren dat deze losse praatjes weinig of niets gaven en men de overeenkomsten op papier moest hebben. Hierin werd hij, .toen men weder bij elkander kwam, sterk ondersteund door President Brand. Generaal Wood, in het nauw gebrhcht, moest, om eenigszins zijn fatsoen te bewaren, nu wel toegeven en nu werd het volgende document door Majoor Fraser en Dr. Jorissen opgesteld. I. Ik, Sir Evelyn Wood, neem aan om de Boeren-leiders, de heeren Kruger, Pretorius, Joubert en anderen, die tegenwoordig zijn bij deze bijeenkomsten, te erkennen als wettig vertegenwoordigende het Volk van de Transvaal, nu onder de wapenen. II. Wij, Kruger, Pretorius en Joubert verklaren ons gereed om aan te nemen de Suzereiniteit van de regeerende Souverein van Groot-Brittannië en Ierland, volgens den uitleg gegeven door Sir Evelyn Wood, zooals die opgeteekend is in de notulen van de bijeenkomst van den 16den Maart. Wij nemen ook aan, een Britschen Resident te erkennen in de toekomstige hoofdstad van het Gouvernement, met zulke functies als het Britsche Gouvernement moge beslissen, op aanbeveling van de Koninklijke Com­ missie. Wij nemen ook aan, aan de Commissie over te laten de overweging om voorzorgen te maken voor de bescherming der belanghebbende inboorlingen; en wat aangaat grenszaken, dat toezicht op betrekkingen met buitenlandsche mogendheden mocht voorbehouden worden voor de Suzerein. 719 Engeland in die moeielijke positie geplaatst worden! En zelfs ingeval deze misdadigers in Engeland niet gestraft werden, dan zou nog het voordeel aan onzen kant zijn, wijl alsdan die trotsche natie de laatste aanspraak zou verliezen om als beschaafde natie op te treden. Het was de beste troefkaart, die wij konden uitspelen. Heftig, hartstochtelijk was het bijna algemeen verzet van de Komman­ danten, ofschoon er slechts twee of drie spraken, maar van de voornaamste en meest invloedrijke. Vier uren lang heeft Kruger geworsteld. Het was inderdaad eene moreele worsteling. Zes, zeven maal rees hij op en bezwoer in bewoor­ dingen van steeds grooter pathos „zijne broeders en vrienden” toch op het doorzicht van den Uitvoerenden Raad en diens adviseurs te vertrouwen. Eindelijk, verklaarde hij, als ze dan niet anders wilden, wel, dan liet hij de zaak in hunne handen, maar dan stelde hij hen ook aansprakelijk voor de gevolgen. Twee afgevaardigden van den Oranje-Vrij staat, de heeren Klijnveld en Fischer hadden, gelijk wij allen, in ademlooze stilte geluisterd, en het schouwspel aangestaard, hoe een krachtig man kampte om onwilligen mede te sleepen. Zij vroegen verlof een woord te mogen zeggen en beiden spraken in aangrijpende taal de Kommandanten toe. Van de rede des heeren Klijnveld herinner ik mij eenige zinsneden. „Broeders,” zeide hij, „luistert toch naar de woorden van wijsheid van uwen President; hij heeft gelijk. Vijf-en-twintig jaar geleden waren wij verplicht in Bloemfontein een Engelschman ter dood te brengen. Hij had het vonnis verdiend en het was op wettige wijze gegeven. En toch, tot nog toe kan er haast nooit over gesproken worden of de hartstochten beginnen te koken en tweedracht tusschen den Afrikaner en den En­ gelschman breekt uit. Hoeveel te erger zal het hier zijn, wanneer gij Dr. Jameson en zijn gezellen terechtstelt: gij moet op hen de doodstraf toepassen, maar dit vonnis zal voor eeuwig de samenwerking tusschen de beide nationaliteiten onmogelijk maken.” Het getij kenterde. De heer Schalk Burger, zich tot zijne ambtge- nooten 1) wendende, sprak: „Broeders, ik ben het nog niet eens met het voorstel der Regeering, maar ik begrijp dat wij moeten buigen voor de grootere wijsheid van den Staats-President. Ik beschouw het als onzen plicht, ons overtuigd te houden, dat hij grooter doorzicht en kennis heeft in politieke zaken dan wij. Daarom stel ik u voor, dat wij met alge- meene stemmen het besluit nemen om de zaak van Dr. Jameson in handen 1) De heer Schalk Burger was toenmaals Kommandant van het district Lijdenburg. 201 heid mij moet vrij maken. En bij dat geloof zal ik blijven, zoolang het mij niet openbaar geworden is, dat bij haar geen rechtvaardigheid meer bestaat.” Op den 4den April kwamen de vereenigde Commissiën van Pretoria en Potchefstroom te Doornfontein bij elkander. Niettegenstaande de kennis­ geving hierboven gemeld, waren een aantal burgers, hoewel ongewapend, bij elkander gekomen, en behalve de Commissie-leden waren er zoo wat 600 mannen vergaderd bij de woning van den heer Gert Kok. De namen van die Commissie-leden verdienen hier gemeld te worden, aangezien zij de voormannen waren, door wier voortdurend streven en werken de Zuid-Afrikaansche Republiek hare vrijheid heeft teruggekregen. Zij zijn: S. J. P. Kruger, M. J. Yiljoen, M. W. Pretorius, S. T. Prinsloo, D. P. Taljaard, Gr. H. Geyser, N. M. Prinsloo, J. P. Maré, C. J. Canfer, Cf. D. van den Heever, P. R. Spies, R. A. Buitendag, J. W. Jakobs, D. J. Muller, T. P. Pretorius, P. A. Venter, C. J. Erasmus, H. J. Schoeman, A. S. Pretorius, C. J. Joubert, G. van Rooijen, A. H. Potgieter, J. H. Visser, D. P. Pretorius, B. J. Liebenberg, J. E. Erasmus, M. W. Vorster, C. B. Otto, J. C. Coetzee, J. C. Y. Klopper, P. E. Ernst, W. Kirsten, J. F. Bree, H. H. Wolfaardt, H. S. Neckermann, G. A. Wolmarans, P. J. Joubert, F. A. Botha, en W. E. Bok (Secretaris). De eerste werkzaamheid van de Commissie was om de heeren M. W. Pretorius, M. J. Viljoen en S. J. P. Kruger te vragen in hoeverre de beschuldiging tegen hen ingebracht, waar was, n.1. dat zij den eed van gehoorzaamheid aan het Engelsche Gouvernement hadden atgelegd. Alle drie ontkenden dit ten sterkste. Kruger zeide: „Ik weet en zij weten het, dat die liegt een duivel is. Daar is geen schemering van waar. Sir Theophilus Shepstone heeft volstrekt niet daarvan gesproken. ’ De vergadering was met die ontkenning tevreden en men ging daarop tot de werkzaamheden over. Eene sub-Commissie, aangesteld om de verschillende memories na te gaan, rapporteerde, dat er 125 memories tegen de annexatie waren met 6591 handteekeningen en 31 memories voor de annexatie met 587 handteekeningen. Een rapport van eene andere Commissie, omtrent de Verzoekschriften aangesteld, rapporteerde als volgt: „Nademaal het uwe benoemde Commissie uit de offieiëele stukken door de jongste deputatie naar Engeland gezonden, gebleken is, dat het groote struikelblok waarom de deputatie in Engeland geen succes gehad heeft, gelegen was in het feit, dat Lord Carnarvon de overtuiging had, dat de annexatie geschied was op verlangen van de groote meer­ derheid van de bevolking van het land, en dat het slechts eene nietige minderheid was, welke ontevreden was met het Engelsch Bestuur; en 519 verstandig geweest, dan kon het gebeurd zijn, dat de Transvaal evenals in 1864 in een burgeroorlog was gewikkeld geworden, en dan zou, onder de bestaande omstandigheden, vooral in aanmerking nemende de aan­ wezigheid van een groot aantal vreemdelingen in den Staat, dit zonder den minsten twijfel het verlies der onafhankelijkheid van den Staat tengevolge hebben gehad. De gemoederen waren echter zeer opge­ wonden, zooals duidelijk blijkt uit de scherpe correspondenties, die in de Hollandsche nieuwsbladen in de Republiek verschenen, en er scheen werkelijk gevaar dat men op sommige plaatsen tot handdadigheden zou overgaan. President Kruger had tot stelregel aangenomen, dat de Staat zich zoo min mogelijk met de aangelegenheden der Kerk moest inlaten; doch hier, waar er vrees bestond, dat de onafhankelijkheid van den Staat in gevaar zou worden gebracht, week hij in zooverre van dien regel af, dat hij trachtte de partijen tot eene schikking aan te sporen, in sommige gevallen, zooals b.v. te Zeerust de Regeering doende beloven, om de partij die hare rechten verloor, te hulp te komen door het verleenen van grond voor nieuwe kerkgebouwen enz. Zelfs werd voor het geval te Zeerust eene Commissie van onderzoek door de Regeering aangesteld, hetgeen echter niet belette, dat in Februari 1891 die zaak voor het Hooge Ge­ rechtshof te Pretoria kwam, toen het bleek, dat de Hoofdrechter alleen het recht had in die zaak te zitten, daar de andere rechters vroeger als advokaten hunne adviezen er over hadden gegeven. Hoofdrechter Kotzé weigerde onder de omstandigheden om de beslissing der zaak alleen op zich te nemen; daar zulks volgens wet niet kon gedaan worden en raadde partijen aan om door speciale wetgeving in de zaak, die ten einde te brengen. De twisten duurden echter nog geruimen tijd voort en er werden later verscheidene zaken in het Hooge Gerechtshof gebracht, met het resultaat dat bijna overal de partijen tot eene billijke schikking kwamen, en hoewel de gemoederen nog geenszins bedaard waren, zoo was toch het dreigende gevaar voor den Staat afgewend. In Zoutpansberg ontstonden tegen het einde van September ernstige onlusten met Matjaje, de meid-Kapitein van het Houtbosch-district. Deze had op eigen houtje een Commando van haar volk opgeroepen om een aanval op de Knopneus-Kafifers te maken, en toen haar voor deze eigen­ gerechtige zaak eene boete door de Regeering werd opgelegd, weigerde zij die te betalen, zoodat men verplicht was de artillerie naar Zoutpans­ berg te zenden en Kommandant Barend Yorster een aantal burgers op- kommandeerde. Het kwam dan ook spoedig tot dadelijkheden; doch nadat Matjaje’s kraal, „Toover Bosch kraal”, alsmede een groot aantal kleinere 221 moge behagen, den terugtocht te hevelen uit de Transvaal van den Adminis­ trateur van het Gouvernement, met de Britsche troepen en den officieelen staf, en dat het aan het land de onafhankelijkheid moge teruggeven, die gewaarborgd was bij de Conventie van 1852, en officieel erkend is gewor­ den door de Gouvernementen van Duitschland, Frankrijk, Amerika, Hol­ land, België en Portugal. Wij hebben de eer te zijn Mijnheer UEds. meest gehoorzame, nederige dienaren, S. J. P. Kruger. P. J. Joubert. Deputatie. Aan den Right Honourable Sir Michael Hicks Beach, Bart. M. P. Harer Majesteits Voornaamsten Secretaris van Staat voor de Koloniën. 