title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Delft had in 1732, met de voorfteden en Deifshavcn, hetwelk tot hetzelve behoorde, 5088 huizen, in 1796» zonder dat dorp, 13,700, en volgens de. telling van 1815 Hechts 12,850 inwoners, waarvan 7273 vrouweiijke tegen 5577 mannelijke inwoners waren , waacuit men de aanmerke- lijke vermindering kan opmaken. Indedaad heeft bijna nies däne Zuidhollandsche Had, onafhankelijk van de rampen der laatfte tijden , zoo veel door de toenemende nijverheid van andere volken, en het gebruik van Indische dranken geleden, als Delft. Het Delftsch aardewerk of platteel , ’t welk men omtrent het midden der zeventiende eeuw aldaar begon te bakken , maakte federt het hoofdbeßaan der inwoners uit » doch is deze nering, federt dat de veel betere hoedanigheid van het Engelsch aardewerk dit laatfte overal heeft doen in* voeren, bijna geheel verloopen. De brouwerijen, oudtijd* een gewigtige tak van bedrijf te Delft, begonnen reeds in de zestiende eeuw te vervallen , verminderden federt , door het mindere gebruik van hier, tot op dertien (in het mid- den der achttiende eenw) , en daama tot op twee. Hierbij komt het ftilftaan van den Oostindhchen handel, voor welken te Delft 00k eene kamer was. Men heeft daarvoor eenige vergoeding ontvangen door de vestiging van het kadetten- fchool voor de land- en zeedienst, artillerie en genie (het* welk echter thans naar Breda ftaat verplaatst te worden), en er wonen vele renteniers. Ook zijn er twee groote zeepziederijen , waarvan de zeep, hoewel Hechts van raap- koeken vervaardigd, de Fransche van Marseille , waartoe men olijfolie gebruikt, en de Engehche van Bristol nabij komt. Digitized by Google a5<5 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. komt. Er is eene door ftoom gedrevene lakcnfabriek, karfaai- en fergiefabrieken , branderijen, eene glasblazerij en eene fabriek van physische Instrumenten. Het getal der in- woners is ook weder tot 14,300 gerezen. Delft ftrekt zieh geheel in de Iengte uit (van het zuidooscen naar het noord- westen), en de gracht, tusfehen de Rotterdammer- en de Haagpoort (het oude Delft ), is meer dan twintig minuten gaans lang. Er gaan geregeld fchuiten naar den Hage , Ley- den , Rotterdam en Maassluis. — De ftad heeft vele goede huizen , raaar weinig fraaije gebouwen van partieuiieren , en door de fchrale bevolking is zij zeer ' ftil en doodsch , maar niettemm belangrijk voor den liefhebber der Vader- landfche Gefchiedenis. . In de nieuwe kerk (die in 1381 begonnen werd en een’ fchoonen wit hardfteenen toren van 300 voeten hoogce heeft) is het keurige praalgraf van willem I., vader des vaderiands , en na hem der vorflelijke fämilie van oranje , door h. de keizer, op kosten der Unie na 1609 opgerigt, van zwarten toeefteen en zwart marmer, liggende ’sPrin- fen beeid van wit marmer tusfehen een verhemeke, dat op zuilen rust, en zittende hetzelve nog eens, uit me- taal , aan ’t voeteneinde. ’s Prinfen getrouwe hond , die zijn leven redde , is er niet vergeten ; en in eene Faam van metaal, alleen op de groote teen nistende, bewondert men de kunst. Ook de grafllede van hugo de groot, van wten het ondankbaar vaderland dus ten minfte nog het ge- beente heeft, wordt door een al te weelderig vers van burman, waarvan echter de twee laatfte regels uimemend fchoon zijn , aangeduid. In de oude kerk , die in 1 240 ge- dieht werd, is aan verdienten van een’ anderen aard, aan Hollands zeehelden en natuuronderzoekers , hulde bewezen. Men vindt er de graftombes van piet hein , den veroveraar der Spaansche zilvervloot ; van den overwinnaar in Duins en bij Digilized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 257 bij Ter Heide , maarten harpertsz. tromp , en de grafnaald van den befchouwer der infekten , antoni van leeuwen- hoek; voorcs nog de künftige grafftede van elizabeth van marnix , dochter des Heeren van St. aldegonde , boezem- vriend van willem I. Alle deze graven zijn aan de woe- lingen der tijden en aan de Fransche heerfchers ontfnapt. Voorts hebben de Hervormden nog de Gasthuis- en IVaal- sche kerken. Het klokkenfpel van de nieuwe kerk is zeer beroemd. Op de groote markt, waarop dezelve ftaat, ziet men 00k nog het deftige hardfteenen ftadhuis. Voorts is nog te Delft het Rijks - oorlogsmagazijn , by de Rotterdam - sehe poort , het Prinfenhof, het Gemeenelandshuis van Delf- land, het gewezene Oostindische huis, thans militaire klee- dermagazijn , buiten de ftad het kroidmagazijn , voorts het • dolhuis merkwaardig. Delft is onvergetelijk als het vaderland van hugo de groot , Prins frederik hendrik , leeuwen- hoek, den Raadpenßonaris heinsxus, den penningkundigen G. van loon, van bleis wyK , en andere beroerade mannen. Onder Delft heeft altijd behoord het vlek Delfshaven , een klein half uur van Rotterdam en twee uren van Delft, aau de Maas, eigenlijk in Schieland gelegen. Delfshaven heeft met Schoonderloo en Beukelsdijk 2820 inwoners. — Hier was oudtijds veel fcheepvaart , toen Delft nog aanmerkelijken , vooral Oostindischen handel dreef, wanneer de goederen hier ontladen , en op kleine vaartuigen naar die ftad gevoerd wer- den. De Delvcnaars groeven namelijk , ten behoeve hunner brouwerijen, na 1389, volgens Privilegie van Hertog al- brecht, eene vaart tot Overschie , en van daar in de Maas , aan wier uiteinde zieh dan allengs het vlek Delfshaven vorm- de, ’t welk thans meerendeeis van vervallende jeneverfto- kerijen en een weinig haringvangst beftaat , doch niet meer bloeit. In 1488 brandde de plaats af, en leed in 1572 veel last van de Spanjaarden. Hier werd de beroerade zeeheld R PIE- 258 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. pieter pietersz. hein geboren. De ingezetenen van Delfs- havett, voorheen onder Delft ftaande, genoten minder regt da» de ftedelingen, hetwelk niet (leches den koophandel zeCr nadeelig was, maar ook in 1795 door verbittering aan- (eiding gaf, dat Dclfthaven zieh , tot beider nadeel , van de ftad afTcheidde. Zij is thans zeive tot ftad verheven. Vlaardingen , ruim twee uren ten zuiden van Delft, en een half uur westwaarts van Scfriedam, een aloud vlek, welks oorfprong zieh in den diepften nacht der middeleeu- wen verliest, zijndc deszelfs naam, ouder dan die van Hol- land, fomtijds voor dat land gebezigd. — De kerk meent men, dat reeds in 737 ingewijd was. Hier werd in 1047 op de Maas een fcheepsftrijd geleverd , waarin Keizer hen- i>rik III. door Grave dirk IV. van Holland geflagen werd. Dit oude Vlaardingen , toenmaals de aanzienlijkfle (lad dezer «orden, moet nogtans in eene overftrooming verdelgd en meer iandwaarts in herbouwd zijn. Vlaardingen-, ’t welk federt niet meer dan als een vlek gerekend, en in 1574 door de Schiedamners bijna geheel werd afgebrand, is na de omwenteling van 1795 tot eene ftad verheven, en over- treft ook mehige , zelfs IMlandsclte ftad niet alleen in volk- rijkheid (men telt er 6270 inwoners) , maar vroeger ook in welvaart , het gevolg der visfeherijen , en vooral van de haringvangst , die uit deze plaats het fterkst gedreven werd , zoo dat van de 173 haringbuizen , die Nederland in 1753 tiitzond, 112 te Vlaardingen t’huis hoorden. Deze nering- tak heeft echter federt 1795 tot 1814 bijna geheel ftilge- ftnan , of ten minfte zoo weinig opgeleverd , dat de Vlaar- dingers daardoor, nog boven andere inwoners, aan verarming blootftonden ; doch thans levert de haringvangst weder een’ zeer aanmerkelijken tak van beftaan voor de ingezetenen op. Bijna hetzelfde is het geval met het een uur van daar iig- gende dorp Maaslandsluis of Maassluis (daar te lande meest- * al Digilized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 259 al blootelijk Sluis') , ’t geen echter zeer veel jonger is , dan Vlaar dingen, hebbende vödr 16x4 nog geen afzonderlijk regtsgebied gehad. De overvaart naar en van den Briel , het aanleggen eener fchans in de Spaansche beroerten , en vooral de visfcherij , waartoe Maassluis zoo bijzonder wel- gelegen is , dat dezelve zieh gedeelcelijk uic den Brielle naar herwaarts verplaatfte , waren zoo vele redenen der fpoe- dige opkomst van deze plaats, zoo dat Maassluis , in het midden der achttiende eeuw, voor het grootfte, fraaifte, en welvarendfte dorp van Zuidholland doorging. — In de volkstelling van 175)6 werd het op 4800 zielen, dus iets minder dan Vlaardingen , gerekend ; doch is dit getal , door de treurige kwijning der visfcherij, naderhand tot 4250 verminderd. De Hervormden hebben hier twee kerken. — Men vaart er minder ter haring, dan te Vlaardingen , doch In verfche vischvangst, en vooral van kabeljaauw, fteekt Maassluis boven hetzelve uit. Veel mist het vlek door de vernändering der overvaart van reizigers met de Hellevoet - sluissche paketboot. Maasland , een dorp met 1720, en Schipluiden met 35» inwoners, liggen tusfehen Maassluis en Delft. Ten zuid- oosten dier ftad vindt men de Ketel, in welks nabijheid, in de buurt Abtswoude, de beroemde natuurdichter poot ge- boren werd 5 en ten oosten de twee dorpen Pijnakker mec 1080, en Berkel met 890 inwoners, tusfehen de veenen aan de grenzen van Schieland. Het nederige Berkel kan zieh beroemen , weleer het eigendom geweest te zijn van den grooten oldenbakneveld. Het boven reeds vermelde iVestlan de westelijkfbe hoek van Holland , bevat verfcheidene merkwaardige dorpen, na- melijk 's Gravezande , weleer eene bemuurde ftad met eene haven tot in de Maas , en het verblijf der Graven van Holland vöör wii.lem II. Roomsch Koning, die zieh naar R 2 's Ha- 2Öo BESCHR1JVING DER NEDERL ANDEN. 's Hage begaf, thans met 1460 inwoners; in welks omtrek raen fchoone korenlanden, lnstplaatfen , en in ’t algemeen eene zeer bevallige natuur vindt; Monster , een half uur raeer noordwestwaarts , reeds in 1006 bekend, waar raen een Romeimch overblijtfel gevonden heeft, een fraai dorp in eene bekoörlijke ligging aan duin, met de onderhoorig- heden 2200 zielen bevattende: hiertoe behoort 00k Ter Heide, midden in duin, doch grootendecls , met twee vroe- gere kerken, door de hier zeer veld winnende zee inge- zwolgen; op de hoogte van dit dorp werd in 1653 de ver- maarde zceflag geleverd, waarin de groote m. h. tromp fneuvelde; Naaldwijk, een bij uitftek aangenaam en fraai gelegen dorp ttisfchen de vruchtbnarfce en weligfte landou- wen , met de onderhoorigheden 2720 inwoners teilende : niet verre van daar was het lusthuis Honslaarsdijk , door Prinfe frederik hendrik geftieht , door Koning wil- dem III. geliefkoosd, en na deszelfs dood met vele zij* ner goederen aan Prvissen, doch naderhand, in 1754, bij ovenieming aan het Iluis van Nassau-Oranje gekomen. Door de omwenteling van 1795 kwam het aan de Domeinen, en -is onder Koning lodewu k Napoleon eene poos tot eene kweekfchool voor kadctten gebezigd Thans is het afgebro- ken. Loosduinen , eep groot , fraai en zeer aangenaam dorp , tnsfchen de duinen , , een ftraatweg naar 's Hage , wei- , ko- renlanden en bnitenplaatfen gelegen, met 1540 inwoners, is meest bekend door de fabel der 365 gelijkcijdig geborene en gedoopte kinderen der Gravinne van henneberg; en Wa~ teringen met 1400 inwoners, waar vele moeskruiden en vruchten gekweekt worden. ’s Gravenhage, ’s Hage , of den Haag, in vorige dagen, toen het nog geene ftadsregten bezat , het schoonste en grös- ste dorp of vlek der wereld genoemd , en , in ftede van muren en poorten , fleehts met eene gracbt omringd , had voorheen gee- Digilized by Google HOLLAND. ( Zuidholland.') 26i geene Eitting en ftem in de Staten van Holland, welke ech- ter hier, benevens de Scaten-Generaal , den Raad van State, de verdere Hooge Collegien, en het Stadhouderlijke Hof hunne verblijfplaats hielden , en , volgens de nieuwe inrig- ting , nog houden , zijnde 's Gravenhage , hoezeer ook Am- sterdam als hoofdftad erkend is, nogtans erkend als eerste Residentie van den Koning en de vertegenwoordigers des volks, en bij uitfluking de verblijfplaats van den Gouver- neur van Zuidholland, de Gedeputeerde Staten van hetzel- ve , en beurtelings met Haarlem van de Staten van Holland, alsmede het verblijf der vreemde gezanten, en van vele bureaux van regdring , ’t welk alles haar , vooral in het jaar der tegenwoordigheid van het Hof, eene groote le- vendigheid brjzet. De (lad ligt anderhalf uur van Delft, drie van Leyden, en een half uur van de Noordsee. Haar naam kan of van hang , piantaadje , of monplaats der Gra- ven, worden afgeleid. In 1250 werd aldaar door Grave willem II., Roomsch - Koning , een paleis begonnen, en onder zijn zoon floris V. voltooid, hetwelk' gewis den oorfprong gaf aan ' s Gravenhage , daar diezelfde bekoorlijk- heid en boschrijkheid der landftreke, welke de Graven herwaarts gelokt had, ook velen, die tevens in de nabij- heid van het Hof iets te verrigten hadden , hier heen troonde. — Het doorgaand verblijf der Graven deed deze plaats allengs in welvaart en luister toenemen. In 1528 werd den Haag door de Gelderschen , onder maarten van rossum, geplunderd en ten deele verbrand. De onlusten der Spaansche tijden , en de herhaalde bezetting der opene plaats door de Spanjaarden , deden Prins willem I. met vele ftaatschgezinde burgers uit den Hage, zijn verblijf te Delft houden , waardoor de plaats deerlijk verviel. De DeWenaars fteldeu zelfs voor , die te verbranden ; doch dit weerde willem I., Wiens zoon mausuts er weder zijn ver- R 3 . blijf Digitized by Google *6i BESCHRtyVING DER NEDERLANDEN. blijf vestigde , en de ftad merkelijk deed vergrooten en ver- beteren. Hier werd het twaalfjarig bat and met Spanje en de Aartshertogen onderhandeld en gefloten. Ook de vol- gende Stadhouders onchielden zieh van toen af in ’s Graven- hagc , waarvan de inwoners derhalve, raeer dan eenige in Holland, aan het Doorluchtig Huis van Oranje verkleefd bieven , welks vertrek in 1795 hun eene onherftelbare fcha- de berokkende , die door den zwerm van arabtenaren , Wer- ken enz. niet kon vergoed worden. Van het laatst der ze- ventiende tot diep in de achctiende eeuw was den Hage het middelpunt der onderhandelingen tusfehen de Europische Mo- gendheden geweest: na 1795 bekommerde zieh niemand meer om het (indedaad) Fransche wingewest Holland. In j 805 vertoefde hier de Raadpenfionaris , en het volgende jaar Koning lodew^k tot in 1807, wanneer dezclve den Hage een’ zwaren flag toebragt , door niet alleen het Hof, maar ook alle (ollegien en bureaux , eerst naar Utrecht , en toen naar Amster- dam te verplaatfen. Hierbij kwam nu nog de inlijving in Frankrijk , en de wanbetaling der renten, die de vele rijke lieden alhier op bekrimping deed denken , zoo dat in deze Hofplaats , die federt 1600 tot 1732 van 2400 tot 6163 huizen vermeerderd was , nu bijna dagelijks gebouwen af- gebroken werden. De tenigkomst des Prinfen, die ter- ftond hier weder de Hofplaats vestigde, was een gevolg der moedige pogingen van ’s Cravenhage's burgery , om de onafhankelijkheid van Nederland te herwinnen , welke, in gercgelde onderaemingen tot dat einde, alle onze landgenoo» ten voorgingen. De ligging van den Hage is roidden in een der fchoonfte gedeelcen van Holland. Omringd ten zuidwesten door het vermakelijke Wexland, ten noordwesten door de duinen , en een’ fchoonen Jijnregten wandelweg naar het naburige zeedorp Scheveningcn , ten noordoosten door het Haagsche bosch } Digilized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 263 bösch , waarin de liefhebber der naruur zieh meer dan er- gens in HpHand verlustigen kan, ten zuidoosten eindelijk door de fchoonfte weilanden, tusfehen welke de vaarc naar Delft en Leyden , en de ftraaeweg naar Rijswijk heenloopt , verrijst ’s Gray enhage als een langwerpig, ongeregeld Vier- kant met eene menigte trotfehe gebouwen , gelijk die fchaars elders in Holland zoo talrijk bijeen gevonden worden. — Reeds de boschkant of noordoostzijde , eerst in 1706 aan- gelegd , prijkt met eene reeks van praalgebouwen , waarvan de indruk vooral niet minder wordt door de intrede aan dien kant , waar de ruime pleinen en paleizen van het nieuwe, lange en körte Hoorhout, den Vijverbcrg en den tusfehen deze beide zieh uitftrekkenden Kneuterdijk, allen met feboone dubbelde rijen lindeboomen verfierd , een tref- fend denkbeeid van deze plaats geven. Hier, en iets ver- der, op de Plaats en het Balten- en Binnenhof, vertoonen zieh dan 00k de klassieke plaatfen uit onze gefchiedenis , die haar tot den meesten roem en fchqnde ferekken. Aan de overkant van den fchoonen Hijver, die den Hijverberg zoomt, en waarin men fraaije zwanen vindt, is het Hof , een zeer ouderwetsch gebouw, welks ftichting in 1250 tot die van den Ilage aanleiding gaf, en dat weleer de Zetel was der Graven, der Stadhouders, en booge regd- rings - collegien (welke laatfte hier nog gevestigd zijn). • — Hier werd op de zoogenaamde Trdm-kamer het twaalfjarig beftand met Spanje gefloten. In de vergaderzalen der Staten- Generaal en Staten van Holland (de laatstgenoemde Tiiyes- kamer) ontwikkelden zieh de welfprekendheid en diepe ftaatkunde van eenen barneveld, de witt, fagel, hein- stus , sliiNgeland en van de Spiegel. Op het Bimienhof was de groote zaal der Nationale Fergaderhtg van 1796. Op de groote loterijzaal , aan het einde van ’t Hof, werd in 1651 de groote vergadering der Vereenigde Ncder landen R 4 ge- Digitized by Google 2Ö4 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. gehonden , ter vestiging eener ftadhouderlooze ftaatsregeling , en dezelve door den beroemden cats in eene deftige aan- fpraak gefloten. Hier hingen ook weleer de veroverde Wim- pels en vlaggen, zegeteekenen van den Staat, die Koning lodewijk in 1808 naar Armier dam deed vervoeren. Vöör dezelve werd in 1619 het fchavot opgeflagen, waarop ’slands Advokaat oldenbarneveld , als een offer zijner vaderlands- liefde en fcandvastigheid , viel. Buiten het Hof tredende, doet zieh regts de gevangenpoort op , waarin oldenbarne- veld , de croot , hogerbeets en de de witten gekerkerd waren. Gaat men die poort door , zoo doet zieh de Plaatt (misfehien het vroegstbebouwde gedeelte van ’s Hage'), de Vijverberg en het groene Zoodje op, de martelplaats der de witten. Doch niet flechts in herinneringen uit de gefchie- denis, ook aan pracht der gebouwen, en fchoonheid der wandeldreven heeft deze ftreek van den Hage fchaars haar I wedergä m Holland , waarom de vermaarde dichter huygens haar met volle regt in zijn Voorhout zoo hoog verhelfen mögt. Op het Voorhout is ook het gebouw der voormalige Prefectuur, ' t welk Z. M. onzen Koning vroeger een’ tijd- lang ten verblijve geftrekt heeft, en in het voormalige Lo- gement van Amsterdam , op de Paradcp/aats of het Plein , was de woning der Prinfesfen Douairiires, Hoogstdeszelfs moeder en znster, tot beider dood. De Framche kerk op het Binnenhof werd onder den Franschen Koning eene Roomsche kapel, en het geheele Bin- nenhof eerst een kweekfehool voor jonge foldaten , en on- der de Franschen zelfs een hospitaal. Op het Binnenhof vergaderen thans de Staten-Generaal (de eerfte kamer in de 7>#m-kamer) en de Staten van Holland . Het Prins Mau- r/«-huis (eigenlijk het huis van Graaf johan maurits) ter zijde van het Binnenhof, dient tot het koninklijk kabinet van (meest Clünccsche , Japansche , en ook eenige vaderland- fche) Digitized by Google HOLLAND. iZuidholland.') 265 fche) zeldzaamheden. Nog is aldaar bezienswaardig het prächtige koninklijke kabinet van oude munten en gefneden fteenen , eerst federt kort opgerigt en reeds door verfchei- den zeer zeldzame en kostbare ftukken uitmuntende: de verzameling van fchilderijen , waaronder de beroemde stier van potter zieh onderfcheidt : en in een afzonderlijk locaal in het Voorhout de koninklijke bibliotheek. Het koninklijk paleis ftaat op de plaats van het Oude Hof in het Noordein- de: de twee zijvleugels fpringen uit naar de ftraat, en ach- ter hetzelve is een groote tuin. Het paleis van den Kroon- prins is op de Kneuterdijk, waar eertijds oldenbarneveld en de wjtt gewoond hebben : het paleis zelve behoorde eertijds aan den Graaf wassenaar-obdam. Voor Prins fre- derik wordt een nieuw paleis digt bij den ingang van den Hage van de zijde van het bosch gebouwd. Onder de overige gebouwen in deze Refidentie verdie- nen opmerking: het ftadhuis, op de dagelijkfehe groen- markt, met een’ fchoonen voorgevel; ’slands gefchutgiete- rij en ammunitiehuis ; de prächtige fchouwburg op het Tournooiveld ; de groote kerk met een’ hoogen toren en een fchoon klokkeuipel, de Klooster- en fraaije nieuwe of Prinfekerk, de nieuwe Fransche Hervormde kerk in het Noordeinde, en de nieuwe Romsche kerk in de Lorre- straat , enz. De inwoners, die in 1796 (met Scheveningen ) 38,000, in 1815 42,300 perfonen bedroegen (waaronder 18,588 van ’t mannelijke, 23,711 van ’t vrouwelijke geflacht, en 6056 gealimenteerden) , en thans, met Scheveningen, 48,200 uit- maken, zijn over het algemeen bijzonder hoffelijk, en hebben wel iets overgenomen van de manieren der vreem- delingen, die hier altijd zoo talrijk waren. Zelfs in hun- nen tongval merkt men eene bijzondere weekheid en zacht- heid op. — Nabij den Hage in het Bosch is het beroemde R 5 ver- Digitized by Google a«6 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. vorftelijke lusthuis , door ameua van solms , weduwc van Prins predkrik HENDRIK, gefticht , en waarin de groote Oranjnaal met de grooce ichilderij van lccas jordaens , en verfcheidene andere van iionthorst enz. alle toi zin- ncbeelden der overwinningen van den Prins dienende, ver- fierd is ; en de fraaije kamers met Japansch verlakt werk. Onder de dorpen rondom den Hage merken wij op Sche- vemngen , een zeer aanzienlijk visfchersdorp , weleer dikr werf door zware zeeftortingen geteisterd en foms half ver- nfeld, ’t welk met deszelfs onderhoorigheden a8oo inwoi» ners telt, vooral bekend door hec vertrek der vorftelijke familie in 1795, en ’sPrinfen gewenschte terugkomst in 1813; en Rijtwijk met 1600 inwoners, een zeer aangenaam dorp, met buitenplaatfen omringd, in welks nabijheid, op het buis Nieuwburg , in het jaar 1697 de beroerade Rijsmjk- xhe vrcde met Frankrijk gdloten werd. Dit huis is thans afgebroken, en op deszelfs plaacs onder Prins willem V. eene nog beftaande gedenkzuil van dien vrede gefticbt. 12.) Rhijnland , het grootfte der afdeelingen van Zuidholland , hetwelk ten Westen aan de Noord '• zec, ten Zuiden aan Delfland en Schieland , ten Oosten aan het Waterfchap van Woerden , en ten Noorden aan Amstelland en Kennetnerland grenst. Het is gewis een der fchoonfte ftreken der Ver - eenigde Neder landen , ’t welk, vooral längs den Rhtjn , zeer aangenatne en vruchtbare landonwen, vrij wat koren, en best weiland heeft , welks voort- brengfel , de Leydsche boter, volgens het algetnec- ne denkbeeid, de Delftsche evenaart. De zuidzijde van den RAijn, meest uit vette kleigrond beftaande en tot dit landfehap behoorende, wordt de hooge , de neordzyde de lagt zijde genoemd, uit hoof- de Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 267 l * de de RJiijndijk daar lager is. — Gemelde rivier loopt van het Oosten naar het Westen door dit land , en vond er oudtijds zijn’ natuurUjken nitloop , die federt verftopt geraakt, in de laatfte jaren met kunst , längs de zoogenaamde Maandagsche Wete- ring herfteld is, ter keering van het telkens aan- groeijende gcvaar van overftrooming voor Rhijnland , daar deszelfs waterboezem in elke eeuw, zoo men rekent , zeventien duimen toenam , en dus eene bui- tengewone lozing dringend vereischte. De llaar- Ummermeir , die een goed gedeelte van Rhijnland beflaat , heeft men 00k meer dan eenmaal willen leeg- * i malen, althans derzelver latere vergrooting befnoei- jen, en tot den ftaat van 1531 terugbrengen , toen dezelve uit eenige kleine meirtjes en poelen beltond. Ten Noorden heeft Rhijnland 00k eene gewigtige verbetering ondergaan , door de ophooging van den meermalen overftroomenden Slaperdijk. Uit hoofde dezer noodzakelijke watcrkeeringen ftrekt zieh het Hoogheemraadschap van Rhijnland verder uit, dan de landftreek , die eigenlijk dezen naam draagt, en omvat 00k een goed gedeelte van Kenntmcrland , met name Sparendam, Velzen en Halfwegen Haar - lern cn Amsterdam. Het aanzienlijk beftuur dezes Hoogheemraadfchaps , ’t welk eenen Dijkgraaf aan ’t hoofd heeft , vergadert doorgaans te Leyden , doch heeft 00k een Gemeenelandshuis te Halfwegen Haar- lem en Amsterdam. De voomaamfte plaatfen van Rhijnland zijn: Leyden, de grooefte ftad van Zuidholland, en, wanneer men ftelt, dat zij het oude Lugdunum Balavorum is, 00k de a 68 BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN. de oudfte der Provincie, ligt anderhalf mir van de zee, drie van ’s Gravenhage en Delft , vijf van Haarlem en Gou- da, en zes van Rotterdam. Het gemelde Lugdunum was reeds ten tijde der Romeinen bekend, en mogeljjk weJ de tegenwoordige Bürgt. — In de negende en eiende eeuwen vmdt men reeds fporen van Leiden-, het beftond althans ze- ker in den aanvang der dertiende , wauneer Gravin ada daar- in belegerd werd. In 1420 werd het toen reeds magtige Leyden door jan van Beijeren en de Kabel] aaumchen , na een beleg van negen weken, ingenoraen , gelijk de toenma- lige verdeeldheid van Hoeksch en Kabeljaauwseh Leyden voor- al deerlijk teisterde. In 1574 llond zij manhaftig het be- roemde beleg uit , hetwelk te bekend is , om er hier iets meer van te zeggen , en werd , tot loon harer dapperheid , door Prins willem I. met eene Hoogefchole begifeigd, die federt haar voomaamfte roem , en een goed gedeelte harer welvaart geweest is. Eene menigte vermaarde, en eenige groote mannen , zoo in- als buiteolanders , heeft deze Hoo- gefchool bezeten , van welke het genoeg zal zijn den ftich- ter v. d. does, scaliger, Lipsius , arminius, de beide HEJNSIUSSEN, de GRONOVIUSSEN , BOERHAVE, ALBINUS , GAU- BIUS , de SCHULTENSEN, HEMSTERHUIS , RUllNKENIUS , VALC- KENAAR, WIJT TEN BACH , VAN DER KEESSEL , RAU, SAND1FORT, brugmans , Borger en kemper te noemen , zonder eens van de levenden te gewogen. Deze Hoogefchool , na 238 jaren lang eene vrije Hollandsche inrigting gchad te hebben , werd in 1 8 1 2 naar den Fransc/ien fmaak tot eene Academie der Parijsche Univerficeit vernederd, doch op den 6. Novem- ber 1815 weder op een’ llo/latidschen voet ingerigt, en ont- ving , met de hoop van een iiiemv Academisch gebouw , en eene verbeterde inrigting der bibliotheek, de vorftelijke verzameling van natuurlijke zeldzaamheden van ’s Konings voorzaten ten gefchenke. Het getal der ftudenten bedraagt thans Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) a6g thans ver over de 500 ; de Koning en zijn jongfce zoon heb- beu eenmaal zelve daaronder behoord. verzameling van hedendaagfche pcnningen cn munten : 3. een van Physische werktuigen. Eiders is eene verzameling van mo- delten enz. voor den landbouw. Onder de openbare gebou- wen behoort vooral het ouderwetfche , doch (tätige raad- huis, op de fraaije Breedcstraat , in 1597 en 1604 ver- nieuwd , en waarin men eene fchilderij vindt van locas van leyden, verbeeldende het laacfte oordeel, alsmede eene voortreffelijke fchilderij van den Heer van br(5e , de zetfbp- offering van van der werff , beflaande de geheele lengte der raadkamer; voorts het Cemeenelandshuis van Rhijn/and, op dezelfde ftraat , het gevangenhuis ’s Gravestein , de fchoo- ne waag op den Rhijn , de lakenhal, de in 1809 vemieuw- de fchouwbnrg, en vooral de bürgt, een zeer ond ge- llicht (volgens fommigen uit de negende eeuw , doch vol- gens anderen uit de tijden der Romeinen ), waarin men nog enkelde (hikken zwnar muurwerk vindt, en ’t welk in 1203 een beleg doorftond ; thans echter dient het Hechts tot eene plaats van uitfpanning voor het gemeen , en heeft beneden een logement, en boven een doolhof. — Bniten de ftad is de militaire gevangenis , weleer het pesthuis , daama het Rijks-Hospitaal , in eene zeeT welgekozene luchtige ligging. Onder de kerken prijkt alleen de groote Roomsche op het Stcenschuur , voorheen de faaihal, met een’ vrij grooten to- ren ; de Hervormde Pieters- en Hooglandsche kerken , anders ruime gebouwen , hebben Hechts kleine torenfpitfen ; en de bijkans ronde Mare- kerk eenen koepel. De Fransche Frou- we-kerk is afgebroken , en thans vergadert de JVakche ge- mcente in die van het voormalige St. Catharina-gs&tiiu\s. In de Pieterskerk zijn de eenvoudige graftombes van boer- have , camper , luzac , scaliger , clusius (de beide laatfte uit de Fransche kerk hier overgebragt) , van brugmans , de meer prächtige van meerman , en in de Hooglandsche hec graf van den edelen van der werff. Van het reeds ge- s mel- Digitized by Google HOLLAND. (Zuidholland.') 27t melde St. Cathartiuis-gnsx.huis dient de groote, zeer welin- gerigte zaal thans voor concerten en vergaderingen van de vier hier ter ftede gevescigde gelecterde genootfchappen : de Maatschappij van Nederlandiche Letterkunde, eene afdeeling der Hollandsche Maatschappij van fraaije Kumten en IVeten- schoppen , een Departement der Maatfchappij tot Nut van V Algemeen , en een tak der Nederlandsche Huishoudelijke Maatschappij. Leyden is federt 1294 tot op 1659 zesmalen uitgelegd, en zou na de laatfte vergrooting 13,000 huizen, en reed* in 1640 niet veel minder dan 1 00,000 inwoners gehad heb- ben. In 1635 ftierven er meer dan 14,000 menfchen aan de pest. Dan federt de verfcheidene fäbrieken van lakenen , faaijen , dekens , baaijen en andere wollen ftoffen , die voor- al in de zestiende en het midden der zeventiende eeuw bij uit- ftek bloeiden , door de mededinging der Engelschen en Duit- schers deerlijk verliepen, nam 00k het getal der inwoners, eerst langzaam , en naderhand in eene fchrikbarende fnelheid af. Omtrent het midden der achttiende eeuw rekende men nog 70,000, en in 1796 nog Hechts ruim 30,000 inwoners. Leyden had volgens de telling van 1815 nog Hechts 08,532 ingezetenen, namelijk 12,397 van ’t mannelijke, en 16,135 van ’t vrouwelijke geflacht. De gealimenteerden werden toen op 5650 gerekend, doch in 1816, uit hoofde der groote duurte, op ruim 11,000. In eene halve eeuw wer- den (tot op 1804) meer dan 450 huizen afgebroken , en naderhand in eene nog (lerkere evenredigheid. Geheele buurten in de achterhoeken zijn verdwenen , en in de ove- rigen heerschte lang , in ftede der vorige welvaart , nijpen- de armoedc; zelfs was, vöör de jammertijden onder de Framchen , het verval te Leyden reeds aanmerkelijk , en de hoofdfteun der ftad , de lakenn^ring , die in de zestiende eeuw in fommige jaren 47,000, in de zeventiende 25,doo ftuk- Digitized by Google 27a BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. ftukken leverde, was in het vredejaar 1802 tot op 1086 fcukken verminderd , en de voortbrengfelen der andere fa- brieken naar evenredigheid, behalven de iets meer bloeijen- de baaihal , terwijl daarentegen de faaihal bijna tot niet was gegaan. Bij dit inwendig verval der fcad kwam 00k op den 12. Januarij 1807 nog een ongeluk van buiten, ’t welk haar fchoonfte gedeelte in een’ puinhoop veranderde, door de uitbarfting van een kruidfchip. De geheele noordoosthoek van het Rapenburg werd door die ramp vermeid; de trot- fche gebouwen van eenige der voornaamfte burgers , gelijk de nette huizen van den welvarenden middelftend, en de fchamele woningen der armen in deze verwoesting doorddn- geworpen; mim 150 menfchen van allerlei rang, ftand, ge- flacht en jaren , waaronder men eenige fieraden der Maat- fchappij , en vooral de Hoogefchool hären luzac en kluit telde, verloren het leven; onberekenbare (chatten in boe- ken, handfchriften , kunstverzamelingen , enz. gingen daar verloren. De befchadigde huizen (en bijna de geheele Itad was befchadigd) zijn wet door de ruime liefdegiften der Na- tie, die veel meer dan eene millioen guldens bedroegen, herfteld, doch in de plaats der geheel vermeide heeft men nu aan beide zijden van het Rapenburg eene wandel- en •exercitieplaats aangelegd , makende te zamen het ruimfte plein uit, dat in eenige Nederlandiche (lad gevonden wordr. Hare tegenwoordige bronnen van beftaan zijn de nog over- geblevene en thans herlevende fabrieken, die door de Han- delmaatfchappij zeer bevorderd worden, terwijl 00k buiten- dien de dekenfobrieken weder vrij goeden aftrek hebben. Men vervaardigt thans lakenen, baaijen, duffeis, kalmukken, boezels, greinen, vooral eene voor China beftemde foort, polemieten genaamd. Leyden heeft zeepziederijen , eene groo- te zoutkeet , enz. Ook is de bevolking reeds weder ge- re- Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 273 rezen cot 30,861 zielen. Er is thans een Invaliden- huis, met, 120 ä i4o perfonen bevolkt , door de algemeene bijdragen der Natie hier opgerigt , ,en buiten de ftad een gevangenhuis voor milicairen. Leyden geniet 00k veje voordeelen van de inwoning der ftudenten, en een zeer aanzienlijke wekelijk- fche markt voor geheel Rhijnland, waarop vooral veel bo- ter gefleten wordt. Zij heeft 00k eene groote vischmarkt mec een fpringend fontein , en een onlangs overdekte ko- renmarkt. De gemeenfehap met 's Hage, Delft, Rotterdam , Haarlem, Amsterdam, Utrecht en Gouda ia zoo door fchui- ten als fnelwagens zeer gemakkeiijk. Men vindt hier natuurlijk veel liefbebberij voor de ftu- dien , in den zetel der beroemde Hoogefchool. Behalve de zoo even genoemde Maatfchappijen is hier nog eene teeken- academie onder de zinfpreuk: Ars Aemula Natura, een wis-, bouw- en werktuigkundig genootfchap onder den naam Matheiis Scientiarum Genitrix , eene industrie-fchool • en een industrie-collegle , waarin de Hoogleeraren onderwijs in de noodige wetenfchappen voor den fabrikant en werkinan ge- ven. — Van den ouden Europischen < boekhandel , dien Ley- den in klassieke Latijnsche en Fransche boeken dreef (men denke aan de elzevier’s , de ,van der aa’s , enz.) is nog flechts d^n huis over, maar hetwelk hier melding verdient : de firma van s. en j. luchtmans. Aan de noordzijde van Leyden is het naast bij de ftad het dorp IVarmond, ’t welk volgens fommigen eenen hoogen ou- derdom heeft, zeer vermakelijk tusfchen lusthoven en groe- ne hagen ligt , ,800 inwoners , en een Seminarium voor jon- ge Roomfche Geestelijken met een fraai gebouw en kerk met een’ toren bezit ; van de zeer romanesk gelegene , in 1573 door de Staatsche troepen verbrande , Hervormde kerk is aUeen de toren en het koor nog overig ; - vervolgens op S den Digitized by Google 374 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. den ftraatweg , die van den Hage op Haarlem gnat, Sassen- heim, of Sassem, aidus naar de oude Saiten geheeten, en hetwelk reeds in 1048 beftond , met 750 inwoners, in welks nabijheid het Huis te Teilingen , weleer vrouwe jaco- »a’s verblijf, in onzen djd door afbrekers vermeld ; Lasse , bijna ten halven wege tusfchen Leyden en Haarlem, aa n denzelfden ftraatweg , een groot dorp met ruim 1200 inwo- •ners; Hil/egm, nog verder dien weg op, een alleraange- naamst dorp, midden tusfchen geboomte en lnsthoven, be- ■hoorende aan de ftmilie six, met ruim 1250 zielen, bet noordelijkfte van Rhijnland; Voorhout , tusfchen den rijweg en de Haarlemmer vaart , geboorteplaats van boerhave , met 500 zielen, een oud dorp, hetwelk reeds in 1083 beftond; Noordwijkerhout , aan de overzijde dier vaart, met 720 zie- len; Noordwijk binnen, een zeer groot , welbevolkt, en ge- deeltelijk nog welvarend dorp met 2360 inwoners , omringd door uitnemende wei- en korenlanden , bloemtüinen der vele hier woonachtige , meest bemiddelde bloemisten , en kruid- ■hoven, waar de geneeskrnchtige Noordwtjksche kruiden ge- teeld worden ; dezelve worden echter zoo veel niet meer gebruikt , federt de geneeskunde meer chemische aftrekken uit het mineralenrijk bezigt. Men heeft te Noordwijk ge- :bouwen , zoo fchoon als in eenige HoUandsche flad , en zij kon 00k reeds in 1398 (ledelijke regten verkregen hebben, doch zag daarvan vfijtoiilig af, om den nijd der geburen •te ontwapenen ; de Fransche kostfcholen voor meisjes en die voor jongelingen , welke hier vroeger zoo zeer bloeiden , zijn na eenigen ftilftand vernieuwd. Noordwijk aan Zee, alwaar de duinen zeer final ätijn , is een arm visfchersdorp , en behoort onder Noordwijk binnen. Aan de westzijde van Leyden ligt Oegst Of Oesigeett , aan den ftraatweg van 's Hage (met Poelgeest bijna 1000 zielen), het- • / Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) »75 betwelk waarfchijnlijk zijn naara van de goede oogften heeft, die men hieromftreeks vindt ; de kerk , eene der oudften van Holland (thans zonder toren) , werd door den eerflen chris- ten-zendeling willebrcrd gellicht, en (hat op het puin van een’ Romeinschen bürgt; onder hetzelve behoort de buiten- plaats Endegeest, waar weleer de groote descartes vertoef- de. Rhijnsburg met 1260 inwoners, een merkwaardig dorp , door herinneringen uit ouderen en lateren tijd ; hier zou ' weleer een Rametnsche bürgt gellaan hebben; tot in onzen tyd zag men er nog de overblij fielen van eene zeer ver- maarde Abdij voor geestelijke freules, verfcholen tusfchen achtbaar geboomte, waarvan de ftichting tot het jaar 1133, opklimt; de Abdis van dit gedieht was bijna Souverein, en. de rijkdommen van het Stift voor dien t(jd onmetelijk. Dit gedieht werd hoogstwaarfchijnlijk door het fchuim der Ne- derlandxhe vrijheidftrijders , uit haat tegen al wat Roomsck was, in 1572 vermeld, en de Fransche regdring liet, door verkoop der merkwaardigfte overblijflelen , geen’ fteen meer daarvan op den ander ; in 'de kerk ziet men nog overblijf- felen uit de twaalfde eeuw van Grave willem I. enz.;, voorts bloeide weleer te Rhijnsburg de vreedzame en kun- dige broederfchap der Collegianten , gedieht door de geleer., de landlieden van der kodde in de zeventiende eeuw , doch, door de onlusten van 1787 uiteengeraakt. Het dorp Rhijns- burg heeft in zijn omtrek goede koren- en warmoeslanden. Onder de menigvuldige Rhijnlandsche dorpen ten oosten van Leyden aan de noordzijde van den RJtijn merken wij opi- Leyderdorp, een kwartier uurs van de ftad, met 1100 in- woners; hier loopt de graft de Does bijgenaamd, die fom- migen willen , dat door drusus zou gegraven zijn ; Koude- kerk, aan dezelfde zijde , met, 850 inwoners; men vindt hier goede weilanden , deenplaatfen , kalkovens en een bekend, S 2 ver- a7 6 BESCHR1JV1NG DER NEDERLANDEN. verbeterhuis. Langer- en Korter-Aar , aan het water de Aa, te zamen raet 1460 inwoners ; Aarlanderveen (de fcerfe- bliurt), in de noordoosteüike veenen ; IVoubrugge , waar vee! fcheepvaarc van Amsterdam näar Gouda is, met eenige bliurten 1200 inwoners teilende; Rhijnzaterwoudc met 50» irtwoners ; de Rijpwetering en . Roelof-Arendsveen , de Oude iVetering , in de Heerlijkheid Alkemade , 2800 inwoners, Hoogmade met 200 inwoners ; de Kaag , op een eilandaan de Haarlemmermefr , een trburig dorp , ’t welk bijna geene bezoekers ontvangt , dan de fchaatfenrijders in den Winter , rijn zoovele dorpen ten noordoosten van Leyden , omftreeks de Haarlemmcr- en Br atetner -meinen , of in de veenen ge- legen. Ten zuiden Van den Rhijn liggen: Katwijk binnen, of op Rhijn , een voornaam dorp , zekerliik aldus naar de onde Katten , de voorvaders der Batavieren , genoemd , de hoofd- plaats eener Heerlijkheid , die zieh van beide Katmjken en het Zand noemf, en thans aan het aloude Hnis van IVasse- naar behoort ; Katwi/k op Zee, een klein half unr van het vorige , een aanzienlijk visfehersdorp , waar in de tijden on- Zer verdnikking fterk rer fluik -met Engeland gehandeld Werd, en ’t welk mede in de laatfte jaren door de voor- trefFelijke nitwatering van den Rhijn zeer vermaard gewor- den is , die zieh door twee kapitale en twee binnenflni- zen hier in zee öntlast , een werk , dat Keizer Alexander en de Pruissisc/te Prinfen in den zomer van 1814, en de Hertog van Wellington in 1816 bezochten. Dit dorp, in 1572 , tiiden's den Spaamchen oorlog , afgebrand , werd bif eene landing door de FrOnscben tnsfehen 1690 en 1695 ge- plunderd; 1 De beide Katwijken bevatcen te zamen bijna '4000 inwoners, waarvan Katu’iik op Zee vv'el drie vierde zal heb- ben, Falkenburg , met 400 - inwönäs , een zeer oud dorp, - 1 ' waar Digilized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) a?7 «wnar weleer een Romeinsclie bürgt moet geicaan. hebben , bezit fteenbakkerijen en kalkovens. De kerk is voor eeni- ge jaren nieuw opgebouwd. Hier is in September eene aanzienlijke paardenmarkt. IVassenaar , mieden iu duin , raet Zuidwijk 2100 zielen teilende, is door goed bouwland om- ringd ; het huis ten Dijl , danrtoe behoorende , is ten hal- , ven wege tnsfehen 's Hage en Leyden aan den rijweg gele- gen. Foorburg , een aanzienlijk dorp met eene Hollandsche en Fransche Hervortnde kerk, en 1700 inwoners, waaron- der vele voorname lieden, omringd met zeer fraaije lust-. plantfen , die de vaart tusfehen Leyden , Delft , 's Hage en den nieuwen firjatweg naar Delft zoomen; raeu meent in. des- zelfs nabijheid het oude Forum Hadriani te vinden , in de 8fte en 9de eeuw Arundulitm genaamd, en door de Noor- mannen verwoest. Hier zullen thans op de buitenplaats Arens- burg , door Z. M. aangekoebt , waar weleer eene groote metalen hand en andere oudheden gevonden zijn , nieuwe nafporingen ge- fchieden. zttidoostelijk gedeelte van Rhijnland bedekken. Hazersmu- de , ten halven wege tusfchen Leyden en Gouda ; zijnde van beide die fteden derdehalf uur, en van den RJtijn omtrent drie kwartier uurs verwijderd, vlak aan de veenen, een aanzienlijk dorp , onder ’t welk 3300 zielen behooren ; men heeft hier eene Remonstrantsche , en had er weleer 00k eene Doopsgezinde gemeence. Alphen , mec 3050 inwoners, een zeer fchoon dorp , derdehalf uur van Leyden ; in het beftrate dorp en de bijgelegene buitenplaatfen wonen vele •anzienlijke lieden, en de fterke doortogt van fchepen en fchuhen van Leyden en Amsterdam naar Gouda , Utrecht , enz. 