title: Verhalen
creator: Gotthilf Heinrich von Schubert
text: ^k boorde oienschenstemmen in mgne nabgheid; ik was niet bang meer, ik dacht, dat zg tot mgne hulp gezonden zonden zijn. Ik ging naar de plaats toe , vanwaar de stem- men kwamen, en zag mgne zuster met twee mannen aanko- men. Hgne zuster schreide bitter. Ach Jacob, zeide zg tot mg, wg hebben nu geen' yader, geene moeder en oole geene broeders meer. Ja , zeide de eene der beide mannen , welken ik mg herinnerde somlijds bg mgnen groot^ader ge- zien te hebben, gij arme kinderen zgt thans ook weezen geworden , zoo als de raeeste andere kinderen , die de gruw- zame zwaarden en spiessen nog ontkomen zgn; deze dagen hebben aan vele vaders en moeders het leven gekost* Dit berigt, dat de beide mannen aan mijne arme zuster mededeelden, toen dcze ben berkend en naar den toestand barer ouders geyraagd had, luidde zoo yreesselgk^ dat mg het hart'nog siddert, als ik aan den yerpletterenden indruk denk, dien het op mg maakte. De Kroaten waren door eenen landman , dien zg gegrepen en door slagen tot beken- tenis gedwongen hadden , naar den sluiphoek geleid , waar de beeren onzer plaats, onder welke opk mgn yader was, hun yee en hunne haye yerborgen hadden. De beeren wilden, toen zg eerst slechts weinig yganden- zagen , zieh en hunnen eigendom yerdedigen , en schoten hierbg onge- lukkiglgk eenige Kroaten neder; dit maakte de woede dezer woesle krggslieden zoo zeer» gaande , dat zg zonder eenige 303 Terschooning oud en joog ombragten ; onze . vader , als ook oiuse beide broeders waren ooder de vennoorden^ ook onze moeder, die de liefde tot de baren naar deze slagtbank geyoerd had, werd ellendig vermoord, eti het dorpje staken de vganden , nadat zij bet uitgeplunderd hadden , in brand. De dag , waarop m] beide kinderen vau de hut afgedwaald vraren , was eigenlijk voor ons een dag Tan groote bewaring en redding geweest. Want, zooals de beide mannen ver» moedden , waren het afzonderlijk rondzwerrende vijanden ge« nTßesi , welke op dien dag in de hut k warnen en * alles wat zij gebruiken konden, medenamen. Bij de onuitsprekelijke gruwzaamheid , welke deze menschen zelfs jegens kinderen en inzonderheid jegens het zwakke geslacht pleegden, zou het misschien onze onvermijdelijke dood geweest zijn , indien i^ij met hen in aanraking gekomen waren. Onze beide redders waren zelven siechts als door een inronder uit de banden der yijanden gered geworden. Zij behoorden eigenlijk niet tot onze, maar tot eene naburige dorpgemeente, doch de wocde» die de tegenstand van ons ¥oIk bij de vijanden had gaande gemaakt^ had ook hunne plaats getroffen > zij waren juist in de nabijheid van eenen ▼ijver werkzaam geweest, toen de ruiters hun dorp binnen- drongen ; half in het water en slijk staande , hadden zij zieh in het digte riet verborgen gehouden, tot dat zg des nachls hei woud bereikten, waar zg mgne zuster aantroffen. Zij hadden haar met eenige stukken zwartbrood verkwikt, dat zg bg zieh hadden \ en ook ik , die door honger afgemat was, kreeg spgze van hen, die ik in al roijn leed over mijne ouders tuet eene bewusteloos werkende begeerte verteerde* Hijne zuster had den mannen verhaald, dat haar grootvader gestorven was en dat zijn lijk nog in de hut lag. De goede lieden hadden mijn' grootvader gekend en zeer lief gehad , ^yant in den grooten nood van den toenmaligen tijd hield men zolke zielen vol kracht en geloof in hooge waarde« Toen zij het lijk zagen, weende een van hen« De man, zeide hij^ heeft mij menig woord toegesprokeu; dat ik vasthouden wii 304 en dat mij in nood cn dood troosten zal; ik zal gaarne m^*iie haod leenen , om sgn Igk de laaUte eer en den cbristenpligt te bewijsen. Het was Toorxeker eene stille Igkstaatsie , toen wg onzen grootrader daar in bet woud ter aarde bestelden; er werd nocb gelttid nocb gesongen, er was ook niemand) die over« luid een gebed uitsprak , wg badden geene kist » waarin wg bem leggen, nocb touwen» waaraan wg bet Igk konden nederlalen in de sleebts ylak oitgebolde groeve» maar bet was mg , alsof er boven .en rondom mg zeer vele onzigtbare getuigen waren» die zicb Terheugden , dat de oude Jakob, (zoo beette mgn grootTader) rust geTonden bad, en de' tränen Tan twee arme ouderlooze binderen , welke op bet graf ^ie* len, waren in de ooren dezer onzigtbaren eene toereikend Inide en om bulp smeekende weeklagt. »Wij moelen ons nu maar op weg begeven naar Parstendorf,*' zeide een der beide mannen , x>indien wij er voor bet aanbre- keo Tan den dag zgn willen ; de omstreken tot daar aan toe zullen dezen uaebt Trij yeilig zijn, want de Tijanden zijn alle Toorwaarts gerukt , wijl er niets meer te rooTen en te branden Talt." i>Laat mij.perst nog een weinig van mijnen arbeid uit- rüsten» zeide de andere; de scboffel ?an den ouden kolen- brander» waarmede ik bet graf gegraTen beb , was zoo ^llendig: armen en banden bebben bet meeste moeten doen," De beide mannen rnsteden en laafden zicb met een' fris« Beben dronk uit de bron ; wij kinderen zaten stil en bedroefd naast ben. »Haar wat zal er/' dus begon de een, »fan de beide arme wormen worden, wij knnnen ze bier todi niet in bet bosch laten, waar zij Toorzeker Terbongeren of den Wolfen eni wat eyen zoo erg.zoude zijn, den vijand tot buit yerstrekken zullen* Ik ben werkelijk in de tegenwoor« dige eilende blijde , dat mijne overledene yronw mij geene kinderen gebaard be^ft, en dat ik eyen zoo yrij en enge« buwd in de wereld sta, als ^j buurman; die nog ongetroawd 305 zjjti maar wat wij ten aanzien Tan onze «igene kindereo niet behoeven te doen, dal moeten wg juist thans aan Treemden doen." De ander was met het goede Toornemen yan zgn* buurmaii wel te yreden, en zoo begon reeds yan dat oogenblik af het gebed yan onzen oyerleden grootyader yerhoord te worden: wg werden gered uit het destgds zoo nabg zgnde geyaar, en yriendelgky als aan de band eener moedert geleid. Wg<kwam^i in den nacht het bosch uit op het yrge yeld«»^ Alles was stil en rüstig, want de yganden waren uit de nabnurschap yertrokken, en de meeste yoormalige bewonertf des lands sliepen den doodslaap onder het piiin hünner ver» nielde huizen of hier en daar yerstrooid op de yelden, en diegene van hen, welke den dood onikwamen, waren of door den yijand medegesleept , of hadden zieh op de beide en in de bosschen yerstoken , waar yelen hunner yan honger omgekomen zijn. Wg arme kfhderen behoefden^ Code zg 306 dank ! niel lang te bongeren ; nog Toordat de morgen aanbrak kwamen wg te Parstendorf bg een groot buis aan. De menschen sliepeo rceds ; onze beide redders klopten aan de Teosterluiken , voorziglig keek er iemand boren uit de vensters, en toen men de mannen. Tan welke de een hier dikwijls k>yam , berkende , deed men de deur open en liet ons binnen. Eene bejaarde Trouw opende ons de deur; zij lichtte ons met d'e lamp en bragt ons in de kamer. ¥> Gg zolt ons yvel . niet kwalijk nemen i mejufirouw /' aeide de oudste der beide mannen, »dat nvij beiden, niet alleen zelven lot u en tot mijnen neef , mijnhecr den opzie» ner , onze toevlugt nemen , maar u ook nog twee arme , half verbongerde weezen medebrengen, die tfij in het boscb gevonden hebben ; trou wens wij weten » dat gij u ^ beiden gaame yerlatenen en weezen aantrekt." Hg yerhaalde daarop aan de opzieoers Trouw Tan onzen overleden grootTader en deszelfs Tromen leTenswandel , Tan bet jammerTol einde onzer ouders en beide broeders en boe hg en zgn btiurman ons in bet bosch gevonden hadden. De Trouw wischte zieh een' traan af, en Troeg mg op een* Triendelijken toon: »gg zult Wel braaf honger hebben , kleinen ?*' »Ja," zeide de jongste der beide mannen, »de knaap heeft hei mg moeijelijk genoeg gemaakt. Hij heeft Tan honger en Termoeidheid niet kunnen loopen; ik heb hem bijna den ganschen weg hier naar toe op den rüg moeten dragen en slepen.'' De goede opzieners Trouw ging dadelijk heen en baalde een' pot met melk en brood, waarran zij ons een' schotel Tol brokkelde ; ook de beide mannen kregen rijkelijk te eten. »Ik moet het wezenlijk als een wonder aanmerken y"' zeide de oudste Tan onze geleiders , »dat men hier in het huis Tan mijn' neef zoo Teel heefl , dat ^men de hongerigen spijzigen den noodlijdenden rijkelijk ge?en kan. In onze gebeele buurt is naauwelijks een bete broods te krijgen en geen droppel melk er bij. De Wallensteinsche benden beb- 307 ben al het v^e weggedreven of afgemaakt ; het brood » als ook de gort en het meel geroofd , zelfs het ongemalea graan hebben de Kroaten in het water geworpen ; de Truchtboomen met het nog ongergpte ooft nedergehouwen en verdorven" »Ja," zeide de Yrouw, »het is mg zelye een wonder,' dat er om ons huis en kleine bezitting zulk een' draad gespannen is 9 welken de onstuimigbeid en gruwzaamheid der vijanden niet hebben mögen overschrgden. 6g kent mijn* man, hoe hg niet gewoon is iemand te ylegen noch te hnichelenf maar teg^n ?riend en vgand ronduit spreekt , wat zgne oTer^ tuiging hem zegt , dat voor God goed en regt is« Tegenover zulk een' ygand als de tegenwoordige , zou het grgze hoofd Tan mijnen lieven man met zgne yrgmoedige tong niet lang op de schouders staan gebleyen zgn« Toen ~wg das yan de gruweldaden hoorden , welke het Wallensteinsche leger oyeral pleegde en hetzelve nader tegen ons kwam oprukken, be- sloten wg ons huis en kleine erye te yerlaten en tnaar La- beck te ylugten « waar mgn man een* jongeren, brpeder en ook nog aandeel aan zgn yaderlgk huis heeft. »Laat dat daar," zeide de opzieners Trouw, »ik voor mg ben orertuigd » dat er in de tegenwoordige heete dagen ran rampspoed menige aar op den akker des Heeren rgpen zai en dat er tbans zeet yele volle garven naar den raad des Heeren gemaaid en in zgne hemelsche schwen verzameld worden, voor den dag der eeuwige rergelding en yreagde« Dan, om n vorder te verbalen: het vertrouwen van mgnen lieven man werd niet beschaamd l want niemand wordt immers beschaamd, die op hem vertrouwt, den helper in allen nood. 6od heeft beschikt, dat dadelgk in de eerste dagen, toen het vgandelgk leger voorbgtrok , nadat men ons , wel is waar, al onze paarden en ons vee ontnomen bad» de Aartsher* tog Leopold in ons huis kwartier nam. Deze goedbartige^ zachte beer, dien de woestheid en de gruwzame daden van het Wallensteinsche leger zelven een wezenlijke gruwel zgn, was onderweg door eene koorts aangetast en moest langer dan eene week het bed en de kamer bouden. Ik lag nog altgd zwaar ziek te bed » mgn man deed echter alles , wat in zgn Vermögen was , om den goeden beer en zgn volk zgne dienstwilligheid en oplettendheid te betoonen. Hg heeft meermalen met den Aartshertog gesproken en deze schgnt goed vertrouwen in hem gesteld te bebben. Men heeft ons al het vee en have, dat men ons ontroofd had , teruggegeven, en mgnen man is het opzigt over de leveringen der veld- munitie en andere dingen toevertrouwd , die men niet bg de beeren vinden en rooven kan. Dit is nu , wel is waar » een siecht geVrin' vodr oüd, wänt zg betalen mgnen man bgna alles in zoodanigie munf , die de köopman slechts tegen- 309 over het' vgandel^k zwaard nemen mag, wgl zg uit gesmolten klokkea en kanonnen geslagen is, en erenwel toch Toor zilver of zeIf%»?oor goud zäl doorgaan. Mijn regtschapen man kan dit geld met geen goed geweten aan de le?eraQcierä of aande gedeeltelijk arme Terkoopers geven; maar wg leggen er zelfe bij , zoolang wij iels hebben, eu veflaten ons voor de toekomst op Gods hulp. Doch eene groote weldaad van 6od bleef het ons altijd , »dat de goede Aartshertog in ons huis k'wam , want dit is ons sederl eene sterke beschutting tegea de TJjanden geweesl. Terwgl de vrouw van den opziener met onze begeleiders sprak , hadden wij beide kinderen gegeten zooveel wij lust- ten. De goede vrouw kon wel aan ons zien, dat wij zeer ^ermoeid waren, zij nam mg bg de band en beval mijne 21 310 Cluster 008 te yolgen; bo?en ia eene kamer ¥raren twee bed- den, waarop wg mogten gaan liggen. Het was reeds tegen bet aanbreken Tan den dag, toea w^, na eene zoo groote yermoeijingi ons te rust* begaren; het was du8 niet te Verwonderen, dat wg tot aan den middag sliepen. Mgne zuster was het eerst wakker, zg wekte mg ook. Zg wa» reeds op die jaren, dat men alles meer ter harte neemt; bare eerste gedachte was aan onze Termoorde ouders. Ach Jakob, zeide zg, wie zai ons nu tot Tader en moeder Terstrekken? Ik zeide naar mgn kinderlgk yer- Btand: ik zäl maar de opzieners Trouw tot mijne moeder aannemen, want zg is eene goede Trouw; ik zal haar lief hebben, als mijne moeder, en wil haar gehporzaam wezen in alles, wat zij mg zegt. De goede Trouw had in de zijkamer , die slechis door een dun planken schot Tan ons slaapVertrek gescheiden was , mgne woorden gehoord; zij trad te Toorschgn en zeide glim- lagchend: ja kleine Jakob, ik zal uwe moeder zga, zoo gg een Troom kind zgt en blg?en wilt, Kleedt u nu maar spoedig aan en gaat met mg naar beneden tot mgn* man. Daar breng ik u twee pleegkinderen , twee arme weezen , zeide de opzieners vrouw tot hären man, die reeds aan tafel zat. Zij zgn de kleinkinderen Tan den ouden school- meester .Jakob te Forstbeide, die in zijne gezonde jaren dikwgls in ons huis kwam , en die ons eens zoo Teel Tan zgnen landsman, den godzaligen Johan Arnd Terteld heeft. De opziener zag ons met eeji vriendelgk Torschend oog aan. Het was een man tcn naasten bg ;Tan denselfden ouderdom , als mgn OTerled^n grootTader; zgn haar v?as sneeuwwit; het kwam mg Toor, aU of hg Teel op mgn' grootTader geleek , zoodat ik . spoedig groot Tertroawea in hem stelde. Hij wendde zieh tot mij, den kleinjSien , en Troeg : gg zgt dus een kleiuzooa va^a den schoolmeester Tan Forstheide; wat heeft uw grootTader u, dan geleerd? Ik antwoordde zeer Trgmoedig: hg heeft mg bidden geleerd :en oök lezen ; ik heb reeds zeer Tele schoone geschiedenissen 311 in den bijbel gelezen. Hg Troeg mg Terder, of ik mijn* grootrader dan ook zeer lief gehad had« Ik riikte stilzwg« gend, maar mijoe tränen antwoordden beiii toch. -^ Nu, zeide hij, dat gij bidden geleerd hebt, is zeer goed, wanneer gij nu ook goed arbeiden ea iets goeds ni6t uwe banden yerriglen leert, dan bebt gij de beide beste dingen big el« kander. De goede oude beer liet ons mede aan zijne tafel zitteHi wg moesten met bem en zgne buisvrouw eten; de beide mannen, die ons bragten, badden ook recds brood'en buis- ▼esting gevonden : de Trou\^ van ^en opzieher had hen voor den a'anstaanden veldarbeid 9 en, als zij blijven konden, ook Toor de latere werkzaamheid Tan haar huis gebuurd, Ziet gij. kinderen, zeide de opziener, dat is de zogen, dien Uwe Trome ouders u hebben nagelaten ; zij hebben bij faun leyen hunnen armen naasten veel liefde bewezen en nu heeft God ook voor , u eene deur geopend , heeft u tot yrien- den van uwen overleden grootvader gevoerd ; tot menschen , die God Treozen gelgk hij. Dit woord was een waar woord. In het huis van den opziener Reich el heerschte godsvrucht en, midden,onder den toenmaligen oorlog en het krggsrumoer, een wäre bemel- vrede. Hen kon van hem , onzen ouden pleegvader , en van zgne editgenoote, de woorden yan den Evangelist zeggen: zg waren beiden vroom voor God en wandelden in alle ge<- boden en instelllingen des Heeren onberispelijk. Inzonderheid was hunne liefde tot Christus zigtbaar door de werkende liefde , »relke zg in de loenmalige tgden van groote en alge- meene eilende aan alle hulpbehoevenden en noodlijdendea bewezeo. Hen zou dikwgls niet hebben geloofd, dat het brood , dat de velden opleverden , voor zoo vele hongerigen , met welke het gedeeld werd, toereikend konde zgn, en echter was Gods zegen nog grooter dan de milddadigheid dezer lie- den , wg allen badden altijd overvioedig, wat wg tot ligchaams- cmderhpud en nooddruft behoefden. 21* 312 Met clat ligchamelgke brood deelde echter ook dat Trome paar bet geestelgk brood des le?eas aao allen , die het wilden aannemen, zeer gierig uit, inzoaderheid aaa ons, hunne buisgeoootea en pleegkinderen. De Trouw ?an den opziener bad met de woorden» die zij tot onze begeleiders zeide, te regt aangemerkt; de toenmalige eilende heeft vele duizende manscben de oogen en harten geopend Toor hetgene hemelsch en goddelijk is; de menschen namen zoo begeerig en zog geroerd de woorden van troost en ?ermaning, de woorden des Svangelies ?an de Taderliefde Gods tot zgoe yerdwaalde kinderen aani dat de geesteigke kost in het huis Tan Rei- ch el Toorzeker zeei velen kracht gegeven beeilt, den weg des Igdens moedig te bewandelen en het doel te Ivereiken , eyen als daar den Profeet Elias het brood, dat de engel op den weg zgner ?lugt hem reikte. Ook van mg zelven moet ik zeggeUf dat het zaad des woords, dat deze beide menschen dagelgks uitstrooiden , in mgne ziel niet altgd op den weg viel, waar het verlrapt en door de vogelen opge- geten werd, maar God had door het leed en de smart« die ik reeds vroegtgdig ondervinden moest, mijn jong hart ge- opend als een akker , dien de scherpe ploeg doorklieft ; het koren viel er in en is niet geheel verloren gegaan. Wanneer ik des avonds in de stilte in mijn bed lag, heb ik zeer dik- wijls vorig gebeden en heb in dezen tgd wäre hemelvreugde in mgne ziel gesmaakt. Ik begreep en erkende misschien reeds somtgds, wie ik arme mensch en wat en wie mgn Heiland en verlosser was. Ik zou, wel istwaar, naderhand menigmaal op mensche- Igke wijze hebben kunnen vragen , waarom wg beide arme iweezen, mgne zuster en ik, dezen vrede cn deze voor onze ziel en voor ons ligchaam zoo weldadige verzorging niet langer genieten mogt'en. Dan , Gods raad is immers altgd de besle en naar dezen raad nam ons geluk weldra een einde. Wij waren nog niet veel langer dan drie jaren bij onze pleeg- ouders geweest, mgne zuster reeds als vlgtig dienstmeisje en helpster der huisvrouw , doch ik nog als schoolknaap , toen 313 de beer R e i c h e I en bijna te gelgk met hem zyne licTe Tromy ziek werd. Zg hadden dikwijls gezegd, zoodat wg kinderen het zelfs hoorden , och of onze lieve Heer onzea weosch mögt verhooren , dat wg beiden op denzelfden dag stierTcn , • want onze zaken zgn , voor zoo Ter menscheigke kracht en inzigt reikt > zoodanig in orde , dat niemand onzer den ander behoeft te verbeteren. Deze wenscli is den braven lieden op eene zeer bijzondere wijze vervuld, want zij zijn beiden, niet siech ts op ^^nen dag, maar op helzelfde uur gestorben. De oude opziener overleed het eerst , hg liet zgne i^rouw, die in eene zgkamer lag, door mgne zuster zeggen: dat hg haar van harte dankte voor alle liefde en trouw, die zg hem gedurende zijn leven bewezen had , en ZOO hij haar met of zonder zijn' wil vCenig leed gedaan had , bad hij haar met berouw om yergeving , ook liet hij haar van harte Gods genade en Trede op hare zallge reis naar bei vaderland wenschen. De vrouw echter , toen zij dit gehoord had , antwoordde — of in phantasien van koorls of met het volle bewustzgn , weet ik niet — met een z^r opgeruimd glimlagchen : » dat zij baren beer liet zeggen , dat hg nog een weinig moest wachten , daar zij weldr3 gereed zou zijn en ook met hem tot den vader gaan." Toen ragne zuster w£er hij den ooden beer kwam en dezen de boodschap wilde OTerbrengen , was hij reeds overleden , en dra daarna begon ook de doodstrgd bg de yrouw onze pleegdaoeder , waarna zij spoedig en zacht ontsliep. Dit is Toorzeker in de toenmalige tgden van oorlog een zeldzaam voorbeeld Van een echtelgk paar, dat in zulkeenen Trade en zelfs uiterlgke bewaring geleefd heeft en geslorven IS. Er zijn zoo yele duizenden bij ons van huis en hof ver«» dreven en ellendig omgekomen, en echter waren er zoo yele yvaarlijk vrome Christen menschen onder. Men kan hier niet zeggen: de eene was beter dan de andere, daarom ging het dezen zoo en genen anders, maar dit alleen kan men zeg-- gen: dat Gods raad de beste is, en dat deze raad ten doel heeft, dat het allen menschenzielen welga. 3U Wg waren in den zomer van 1627 in het hnis Tan den heer Reichel gekomen, toen hg en zgne Trouw stieryen was het in den herfst yan 1630. De goede pleegouders waren door hunnen zachten dood al den jammer ontgaan , die kort daarna ook. OTer het tot hiertoe verschoond gebie- Tene huis en deszelfs nabnren uitbrak« De ' erfgenaam , de broeder van den heer Reichel» te Lübeck, had nog wel iets Tan zgn erfdeel gered , maar Teel zai het niet geweest zgn. Want toen de koning van Zweden met zgn zegergk leger in Pommeren rukte en de keizerigke troepen Tan daar wgken moesten, .kregen wij ook in ons huis zoo Teel on~ fituimige inkwartiering » en er Toegden zieh zoo veel Trgbui« ters bg , dat binnen kort de stallen even als de meelkisten en de kelder, bgna ledig waren , en wij met het oTerige huisgezin dagelgks niet meer te eten hadden, dan een weinig haTerpap. Het was kort Toor kersmis, nog Toordat de Teldmaarschalk Tan Schauenburg zgne sterke legerplaats bg Garz Terliet en Guslaaf Adolf er binnen rukte, toen er een woe^te hoop uit het leger Tan Conti in onze omstreken kwam. Het waren meest Kroaten, een gespuis, dat in alle onmenschelgk. heden en gruwelen Termaak Tond. Eer nog het liebt der brandfakkels , de gloedkolommen der door dezelve aangesto- kene huizen en buurtschappen ons oog bereikten , waren reeds de geruchten hunner daden ter onzer oorea gekomen; er bleef ons tegen de wreedaards niets anders over, dan de Tlugt^ zoo niet het eene geslacht den bgna zekeren, snel- leren , het andere den langzameren , gruwelgkeren dood ontgaan wilde; want die barbaren gaTen destgds, waar zg maar kwamen , alles aan hunne onbeteugelde woedo prijs. Het scheen nog steeds ouzeker, of die krggsbende geheel in onze streck komen, dan of zij niet Teeleer in regte Ign naar dat oord zoude trekken, waar Tillij met zgn leger slond; mgne zuster en ik waren daarom nog altgd op den raad Tan den pachter in het huis Tan den opziener gebleven en met ons eenige weinige dienstboden , de ande- 315 ren niad die Vrees Ybor den ygand naar rerschiUende riglin- gen veiJÄagd. Op zekeren avond , het was weinige dagen ▼oor hei keriäfeest, omstreeks fien uur, toen wg juisl het plan hadden , om te gaan slapen, faoorden wij het geschreeuVr van eenen buurman op ons heem : de ygand is natg , redde zieh, wie zieh redden kan. De anderen yloden oogenblik- kelgk , ik was reeds half ontkleed , en kleedde mij schielgk -wÄer aan ; toen trad mijne zusler in mgne kamer en bad mg luid schreijend,om Gods wil, dat ik haar tpch niet zoude verlaten, maar spoedig met haar ontvlugten. Wij ontkwamen nog juist van pas door do deur van de hooisehaur op de Tersch geyallenä sneeuw en liepen het krcupelbosch in, om ons daar (e versteken ; toen echter de vganden , nadat zg het huis ledig gevonden hadden , het yuur op het dak der schnür wierpen en de opstijgende ylam een licht yerspreiddo ZOO beider als de dag , achtten wg ons daar niet meer yeilig, maar liepen, misschien tot ons geluk, wgl hierdoor ons voetspoor in de sneeuw' yoor onze veryolgers onkenbaar werd, eerst een groot eind op den weg yoort , en yeryolgens in het woud op. 'De ygand was naar het noorden getrokken , en wg hadden ons, door Gods beschikking naar het zuiden ge- bend , in eene streck , waar niels meer af te branden en te oyerweldigen was, wgl zij reeds yoor yerscheidene jaren door den borlog yerwoest was. Lieye zuster, zeide ik, toen wij cenige uren geloopen hadden, ik kan niet verder; ik moet yan yermoeidheid liggen blgyen. Dlijne zuster moedigde mg aan, om toch nog verder te . gaan ; toen hoorden wij menschenstemmen. Wij bleven staan , en hoorden uit hun gesprek , dat het landslieden en 316 geene Tganden wareo. Wg yatleden op nieuw frisschen moed f spraken de menschen aan en hoorden nu , dat ook zg nit Trees yoor den Tijand de vlugt genomen hadden. Behalre de eilende van den oorlog was er destgds nog eene andere plaag over ons laodschap gekomen , namelijk die vaa eene menigte wolven. Beze dieren, aangqlokt door het ge- Tallene en gedoode Tee , als ook zelfs door de Iijken der Termoorde of door eilende omgekomene menschen, hadden zieh in de yerlatene streken, waar niemand hun Weltstand bood , ZOO vermenigTuldigd , dat er geheele kudden derzelve in de woudeo en op de beide rondzwierven, die dezen winter reeds yerscheidene malen in de nabijheid van onze hoeve gekomen waren. In onzen eersten schrik voor den vgand hadden wij aan dit gevaar niet gedacht; thans nu de land- lieden er o?er begonnen le spreken en het gehuil der wolven, nu eens Tan nabg'i dan uit de Terte ons oor trof. werd deze nieuwe Trees des te levendiger in ons; en wg drougen zoo digt mogelijk op de lieden. ' Het was een TerschrikkeUjke nacht , zoo als ik er mg niet veel in mijn dikwijis Tan buiten Teronlrust leven herinneren kan« doch hij liep eindelijk ook ten einde, en het schoone morgenrood stond aan den hemel. Ons gansche gezelscbap legerde zieh op eene opene plaats , buiten het woud , men had Tan daar een zeer uitgestrekt gezigt oTcr het Tlakke Tcld. Er was nergens een dorp te bemerken; het was eene woes- teng ,' zoo als de mensch in staat is ze te scheppen, wanneer de haat Tan den Terderver en Tgand der menschen zgneo geest optsteekt. Een ieder haalde uit zgn* zak te TOorschiJQ) wat hg aan IcTensmiddelen medegenomen had ; ook mijae Tersfandige zuster had zieh Toor ons beiden met datgene Toorzien , wat het Terarmde huis ons had kunnen Terschaf- fen. Het was niet Teel, maar een medelgdende oude boer schenk ons boTendien nog een stuk Tan zgn brood. Hg was meermalen bg den OTcrleden Heer Reichel geyreest eii kende ons. Wat zou de OTcrleden opzigter zeggenp 317 zeide hg, ran de eilende, die over zgn huis gekomen is, zou hy ook zeggen : »God leeft nog ?" Ja, zeide ik, hg zou nog altgd zeggen: *>6od leeft nog; ziel MTät wordt gg toch moedeloos , Y^g mllen gerast zgn en hopen, dan worden wg gered.'' De goede oude nam mg mgn antwoord , dat voorbarig was , wgl hg eigenlgk niet met mij, maar met mgne zuster gesproken had, niet kwalijk, maar zeide: »gg kleine hebt ook wat bij den overleden opziener ^ geleerd. Laat er u echter niet op voorstaan , maar laat het , eVen als hg meer door de daad dan door den mond spreken." Het morgenrood bad ons dooiweSr aangekondigd , dat ook reeds des Toormiddags in?iel. De wärmere lucht zou ons bg onze moegeigke wandeling welkom geweest zgn , indien er niet ook regen bij gekomen \Tare. In een vertaten huis , van hetwelk nog de onderste verdieping met hare zoldering bestond, hadden wg nog eens kort Toor den midiiag uitgerust en ook een weinig geslapen , daarop begon ons gezelschap , dat uit achtlien personen bestond , zieh te scheiden. Een deel Tan hetzelve , en wel het grootste , wilde over Obisfeld naar Brunswijk, bm daar een veilig heenkomen te vinden, een ander gedeelle besloot zieh naar Maagdenburg te wenden. Onder deze laatsten was ook de oude boer, die ons met ^ijn brood verzadigd had en dien wij reeds yroeger gekend hadden. Hgne zuster en ik Verzochlen hem, hg mögt ons medenemen en hg nam er genoegen in. Zoo lang ik nog wat brood in i^ijnen reiszak heb , zeide hg , zult gij ook geen' honger Igden en in Maagdenburg zal God Terder zorgen. Wg durfden niet op den grooten weg blgven , wegens de OTeral rondzwervende Soldaten en - vrijbuilers , die zieh voor Soldaten uitgaven, wg moesien in den regen en dooi, dat ons het gaan op een' ongemakkelijken weg zeer mqeijelijk maakte, midden door Telden en wouden. Er was^ wel is waar, des- tgds in die streck nicts dan woest braakland, geene Tcrsch geploegde en bezaaide Telden, doch, zoo als gezeid, het 3M gMU o?er deidtre was aoegeigk genöegy en mg kleinen knaap knikten de kniSn Tan Termöeidlieid. Wg waren thans Doch net ons xessen; bebalre mpe iiuter was er nog eene Midere vrcmw , eene jonge boerin bg ons. Toen het aTond werd, oordeelde de mide landmao , dat het bert was, dat wg een weinig in het bosch opgingeot wgl wg daar in de eerste plaats legen wind en regen eo» wanneer wg in een* boom klommen , zel& tegen de wohen be?etligd waren ; de anderen echter , benevens de jonge boe- rin 9 wilden lierer onder de nog staan gebleyene koetspoort Tan een Tervallen hnis, gebeel in de nabgheid Tan het woud OTernachten. De oude landman zeide : menschen , waarom doet gij dat ? ziet gg niet , dat gg hier geene de minste be- scherming tegen de woWen hebt? want zoo goed, als gg in geTal Tan nood over steenhoopen heen naar boTen op de koetspoort klauteren kunt, loopen deze dieren u achterna. Doch de anderen Tnlden niet 1 wgl zg bi^ het bosch slechts aan deszelfs geyaren » niet aan de teyens door hetzelve aab- gebodene middelen tot beTciliging dachten. ^ Tot ons geluk Tolgden mgne zuster en ik den ouden boer. Hij Toerde am niet diep in het woud, bg een* haagbenk, op welks läge takken wg gemakkelgk naar boTen klauterden« Wg klommen zoo hoog als wg konden; wg plaatsten ons ieder op een' tak, en leunden met den rüg tegen den stam; de oude bond ons uit yqorzigtigheid roet een touw onder de armen door aan den stam Tast, opdat, indien wg toevallig in slaap Tielen, niet naar beneden mogten Tallen. Ik koo echter, zoo moede ik 00k was, niht yast in slaap rakeo. De regen hield op , en de maan scheen Trg helder door de ontbladerde boomen heen. Het zal omstreeks middernacht geweest zgn , toen wg een jammerlgk geschreihoorden, en de aaublik, dien het scfagnsei der maan ons Ter^chafte, was nog verschrikkelgker. Onze reisgenooten kwamen in Tollen ren naar het woud loopen en een troep woWen achter hen aän i de oude boer schreeuwde 319 I \ heu toe, dftt s^ schielgk (bg ons in den boom -totrieti kottren , zg k^ainen odc sog iB«er digt in onze nabgkeid» doch -to««! omsingelden fhen 'de wölren en yerscfaetrrdeii ken ^oor dnsie oogen» z^ader tiat wij kinn .den minalen bgsiand konden Ued^* Mij droag bet angstgescbrei door merg en been en het aea verging mg. De boerin y ofscboon zg de zwakste persokon ond^r de diie was, kampte bet langst met de grim- mige dieren en i»et den doodstrgd, men koorde haar ik^ scbregen eo steenen , toen de woIy^q de beide mannen reeds hadden afgemaakt. Dit was nu de tweede nackt ¥an onze toenmalige Tlugt; hg was nog tersebrikkelgker , dan de eerste, en beeft mg zel?en uit deerni« met de sterrenden de yerschrikkingen en smarten des doods doen ondervinden; dock ook deze packt ging Yoorbg. De wolyen waren , toen de dag aanbrak, verzadigd met bet Tleesch der arme sienschen, in het woud terüggeweken; toen wij tan den boom af klommen» moestea wg de verscheurde Igken Toorbg » van welke niels meer orerig was f dan eenige bloedige beenderen en läppen kleederen. Of wg van dezen nacht af nog een' nacht en twee dagen of twee nachten en drie dagen onderweg waren , dat is mg door de gedachten aan het gevaar, die alle anderen ver-' drongen , ontgaan. Dit alleen weet ik , dat onze goedhartige begeleider wegens onze vermoeidheid siechts zeer kleine dag- reizen maakte^ en dat wg ons eens des nachts een hoop ver- d^rd ried plukten en er ons mede dekten , om ods voor de lumde te beschütten. Doch toen wg in Maagdenburg de poort binnen kVramen, was het juist kersavond en in vele winkeis en in de huizen brandden lichten. Mijne zustel* had nog eenige grossen geld in hären zak , die de overledene vronw van den opziener haar bij onderscheidene gelegenheden ge- gegeven had. T«t biertoe , zoolang wij door louter van men- schen ontbloote streken getrokken waren^ had het geld baar niet tot nut kunnen verstrekken, thans bekroop haar de Inst, om voor ons beiden en voor den ouden boer eenige eetwaren te koopen. Wij gingen bg een' bakker in en kwamen er 320 eeoigeo tgd daarna eteod wier uit; wg dachten, dat wg onxen reismakker spoedig w£er konden iahalen, wg waren echter geen Tan beiden nog ooit in eene zoo* groote stad geweest en wisten dus niet » hoe Tele Straten en Stegen er zgn, ook hadden >Tg Terzaimd , onzen reismakker , die ons Tooruit was, iets Tan onzen handel te zeggen: Zoo gebenrde liet dan» dat wg eerst een groot eind in eene straat, waar Tele men- schen heen- en w^er gingen , rogtuit liepen , en TerToIgens toen wg nog steeds onzen reismakker niet zagen, wder terog- keerden« Bg dcze gelegenheid waren Tvg in eene andere cTen ZOO Tolkrgke straat geraakt en bemerkten dit .eerst toen wij bij eene groote schoone kerk kwamen, die bns, indien wg dezen weg reeds gekomen waren, niet gemakkelgk zou hebben können ontgaan ; eindelgk werd ons rondzoeken en wandelen een dwalen zonder plan. Wat kon het ons nu' baten f dat wg den naam Tan onzen makker wisteii, want den ouden Thomas Smidt uit Theklaskirchen kende vast niemand in die stad , en mögt hem ook iemand gekend bebben , dan konden wg toch niet zeggen 9 waar bij gelo- geerd was 1 zelfs niet eenmaal de straat noemen en weder- Tinden, in welke wij hem Terloren hadden. Op den weg van ons doelloos ronddwalen waren wg thans in eene kleine stille straat gekomen, waar wederom eene kerk , maar niet zoo groot als wij vroeger gezipn hadden , stond. In ,een der huizen waren de vensterluiken nog open, wg kondeu in de* kamer zien, waar eene heldere lamp op tttiel stond te branden. De tafel was nog gedekt; aan de- zelve zaten een oudachtig man, eene vrouw^en een meisje^ die een lied met elkander zongen. Het was het kersavond- lied : » van den hoogen hemel kcm ik ," dat wij bij mgn' bveirleden grootvader en mgne moeder altgd op kersavond zongen. Toen ik het lied hoorde , werd het mg zeer warm en wel om het hart; ik dacht toen altgd, als ik menschen zag , : die iets deden , wat mijn grootvader gedaan had , dat zg ook ZOO goed moesten zgn, als deze was; ik zeide daarom • tot mijne zuster , daar wil ik ingaan en Tragen , dat zijn zeker goede menschen. Mgne zuster beloofde zieh wel i geen gelukkig gevolg van mijn vragen, maar zij bewilligde er toch in en trad het huis mede binnen. Wij hadden verscheiden malen aan de kamerdeur geklopt; . de menschen hoorden ons niet wijl zg zongen ; toen zg nu echter met hun gezang ten einde waren en de hiiisvader .122 kierop met de zgneii een. kennadiijjebed Im » toen boerden i^ on»9 en deden ons open. Hunt gi| ojQs ook zeggeo, rroeg ik seer Yertroawelgk , iwM Thomas Smidt uit Theklaskirchen geherbergd is? Smidty zeide de oude, heet ik zelf, maar mg« Toor- SMitt is geen Thomas, en ik ben ook niet ya» Thekkski^- dien. Tau daan; nsaar wat wilt gg met Thomas Smidt est boe komt gg hier? waot ik kan wel hooren, dat gg niet ttit die.fitad sgt. Ik verleide faem wat ons in de laatste dagen, otrergekomen was, ja ik Terhaalde bem eindelgk mgne geheele kleine leTenageschiedenis en mgne zuster sprak er ook tusscfaen ; de goede menschen hoorden ons met groot medelyden aan. Ga^ zeide de oude, en kook den armen kinderen eene warme soep , zij hebben het wel noodig , en gg , z^de bg lot ons» gaal daar op die bank zitten, uwen reismakker Tindt gg van nacht toch niet meer , gg kunt väa nacht bg i)DS'blg?em a» dochier ran onzen waard, den schoenmaker Smidt ^ was ongeTeer yan denzelfden ouderdom als mijne zuster; de h^ide meisjes werden spoedig met elkander bekend en yer* troiiird» doch de oude yader die zelf yan een^< kinderlgken a|ard was, en daarom het gesnap van een kind yoor liefnanif onderhield zieh met m^. Toen wg oHze soep, en daarns nog ieder een gcoot stnk wit (kersbrood* gegeten häddeOf .ging de oude man met lezen« yoort; hg las een gebed nit lifit ParadgsheQe yan den zaligen Johaa Arad. Het wa^ mg ,wel bekead ea het boek ook. Taea hg gedaan bady irefteUe ik. bem met de : openhartige gdelheid yan flsgqen ft9l*niaiy[igeo ouderdom , dat mgn grootyader uit dezelfde plaats igeboontig was als de zalige Johaa Arnd en een yriead yan denzelyen geweest was, msLm^ee oaieester Smidt zieh yerbeugde. Xbans« ^eide- hg, bebt gg slaap aoodi^g, in een goed wann bedi daarom raad ik uoiet, dat gg idezen nadbt m^t «Qts in» d« kersmiBy maar filapea gaat; h«b meitga kao bg 328 n^De dochter , de knaap hg den leerjongen in hat hed dar pen 9 dat in den winke! Staat. « Wg -werden naar onze kamers gebragt , en hoe verkwik^ kelgk de rust Toor de afgematte ledematen was , dat kaii alleen bij ; zieh voorstellen , die eenmaal zoo dood moede , ZOO koortsachtig in-- en oyerspannen» zoo door verscbeidene winterdagcQ en . winternachten vervroren geweest is, als wg het waren« Mg bekroop een gevoel alsof ik in het paradgs was, en toen nu de klokken der naburige kerken tot de kersmis luidden, toei^ het sehgnsel der yele lichten tot in mgne kamer flikkemie , en hierop , nadat de naburige klok^ ken verstomd n waren , nog het brommpnda gelui . van de domkerk drennde » en de muzijkanten yan onzen toren < de melodie: ouit den hoogen bemel kom ik," bliezen.» teen was het als of ik zelf de koren der engelen zingen en juiohen hoorde. Ik ben nog nimmer vai^ mgn leven met een aan« genamer gevoel ingeslapen, dan in dien kersoacht na de redding uit zoo groot gevaar en eilende. Wilt gij Tan daag in het geheel niet opstaan , Jakob, zeide mgne zuster, terw^l zg mij bij den arm schudde; hoort gg nieti dat de klokken reeds ter kerk luiden? Ik beuide aij|.op.en zag, dat mijoe zuster reeds op hare wgze geheel üeestelgk nitgedoscht was, want de dochler ?an meester Smidt hftd haar van bare kleederen geleend. Ook voor mg had men uit de buurt, uit een huis, in hetwelk zif& Torscheid^ie knapen Tan mgnen ouderdom . bevonden , kleederen zien te krijgen , want de onze waren nog zeer nikt en bemorst. Beneden in de kamer vonden wg onze gastvsiienden wia^ geheel «ttl bg elkander zitten. Meester Smidt had toen ter tgd geene knechten, en den leerjongen had hg verlof gege- ven^ om gedurenda het feeat te huis bg zgoe. cndors te slaf^en , daarom waren . wg geheel alleen onder ons Tgveii« De. meeslcr had het morgengebed met de zgnen reeds Ter« •rigt ; gg hebt het juist verslapeni Jakob, zeidk) hf ^tot tag, en dat was ook goed yoor n^. gg moet heden des ie amdMsh- 324 tiger in de kerk bidden , want gg hebt er reden toe t den Heere Christus- te danken » die u op zgn geboortefeest uit groot doodsgcTaar op nieuw .tot het leyen herft doen gebogen worden. De Yriendelgke rrouw liet het ons aan geene goede yer« sorgiog ontbreken. Gg moet van daag tocti ook ondervinden, dat het eerste kersdag is, zeide zg, terwgl zg ons eene zoete melkpap en yervolgens eenige groote stukken Tan hare kers- koek voorlegde. Waarlgk het laatsle gebed Tan onzen vromen stervenden grootTader raoel Tan eene zeer bijzondere kracht geweest zgn, want God had ons wederom Triendelgk geleid en tot Trome lieden gebragt, die ons zoo behandelden , akof onze oTerledene ouders en onze grootTader hunne liefde tot ons op hen hadden doen oTererTen. ^ Gearbeid werd er op den eersten feestdag bg onzen meester S m i d t niet » zooals hg znlks ook nimmer op zondag deed. Want hg zeide, dat deze dagen tot het uitrusten der ziel Toor het aangezigt Tan God en tot de Treugde in Hein en zgn woord bestem^ waren , en hij werkte lieTer TÖör Zon- en feestdagen tot diep in den nacht, om siechts op de schoone feestdagen en feestavonden rust te hebben. Wij gingen met elkander naar de kerk, en ik was er naar mgn Termogen regt aandachtig. De oude, Trome predij^ant, die oTer de zalige boodschap der engelen in de kersnacht predikte, en die weinige maanden daarna bg de inneming der stad door de.keizerlgke troepen door een' soldaat doorstoken werd, sprak ZOO, als of hg wist, dat hg heden Toor de laatste maal in zijne kerk met zgne gemeente zieh er in Terheugen wilde , dat ons een Heiland geboren is, en ik ben zeker, dat er 'destgds maar weinige menschen in de kerk geweest zgn^ wier hart zieh niet Terhief bij deze schoone godsdienst. Na de kerk wilde mgne zuster met mg w^er uitgaan , om Thomas Smidt te zoeken, doch onze goede wafard zeide : laat dat maar staan, gg Tindt hem loch niet, maar ik JEal hem gemakkelgk Tinden. Zgne dochter bragt ons Ter» Tolgens nog naar de schoone domkerk en leidde ods de stad 325 rond 9 ea toen wg tegen den middag Xe huis kwamen , vonden wg werkelijk onzen ouden reismakkeir , die ons gisteren arond eyeneens tergeefs gezocbt had, als wij hem, bij den meester en deszelfs Trouw* zitten. Deze hadden hem ten eten ge- noodigd, want, zeide de meester, in den tegenwoordigen tgd weet immers niemand met zekerheid^ hoe lang hg nog iets bezitten zal, om er de yreemdelingen mede te spgisigen; en of hg niel spoedig zelf als Treemdeling zal moeten rond- dolen» die zgn brood uit de band van medelijdige mensoheli ontvangt« \ Toen aan tafel de boer Teel van den overleden opzienef B. eiche 1 en zijne Trouw yerhaälde, en hoe yeel goeds deze aan ons weezen gedaan hadden , zeide de meesters yrouw op eens tot baren man : wat dubkt u » zou dit meisje niet yoor onze Meyroaw de Grayin geschikt zijn , deze zoekteen goed ^en eerlijk meisje in bare dienst; dit meisje beeft yoorzeker onder de beste tueht bg de rrouw des öpzieners eene goede opleiding tot alle huisselijke bezigbeid genoten en ik geloof ooky dat zij yioom en braaf is. De meester billijkle dezen iayal zgner yrouw« en de boer, die ons dikwerf in het huia yan Reichel gezien had , sprak ook tot lof mijner zuster^ die teyens zelve een yoldoeud berigt geyen kon omtrent dat* genoy wat zij reeds in de huisselijke aangelegenheden yan baren oyerleden grootyader en yan bare moeder, alsook in^ zonderheid bg de yrouw yan den opziener» yerrigt had« Maar , yoegde mgne zuster er bij , ik weet dan , als ik in yreemde dienst ga, niet, wat er yan mijnen Jakob worden zal 9 want hem kan ik niet yerlaten. De meester stelde haar bieromtirent gerust en zeide: yoor uwen Jakob zal ook wel gezorgd worden; de meesteres echter trok bare zondagsklee« deren weder aan en begaf zieh in den gyer barer goedhartig- beid, die yolstrekt niet wachten kan, wanneer hij het yoor- nemen beeft , om iemand iets goeds te bewijzen , hierop naar Meyrouw de Gravin. 