title: Jacques Saurin : Eene Bladzijde uit de Geschiedenis der Kanselwelsprekenheid
creator: Van Oosterzee, J. J
text: Wat predikte saaviend hun hoorders; wat was de groote inhoud van wat hij ter hunner stichting hun voor droeg? Wellicht zouden wij, indien wij aan het raad en het voorbeeld van veel mensen volgden, allereerst moeten vragen, hoe saaviend het Evangelie verkondigde? Onder de vele verkeerdheden, die de openbare beoordeeling van het werk des Evangeliepredikers aanleven, moet, onzes inziens, ook deze worden geteld, dat daarbij te veel op de vorm, en te weinig op de inhoud gelet wordt. En toch valt het vanzelf in het oog, dat ik veel meer bij dezen laatsten, dan bij de eerste belang heb. Smakend van onlesbare dorst verlang ik naar alle dingen te horen, niet of de beker, die gij mij reikt, van goud, of zilver of glas is, maar of hij wezenlijk een teug frisch en helder en levend water bevat. Om de rijke stof te beter te overzien, verdeelen wij de leerredenen van saaviend in dogmatische, zedekundige en gelegenheidsredenen. Met andere woorden, wij hooren in hem de Evangelieprediker, de Zedeleeraar, de Raadgever in het begin der achttiende eeuw. Er is — het werd meermalen opgemerkt — vooral een groot verschil tussen de gewijde en de ongewijde redenaar op te merken. Terwijl de laatste geheel vrij is in de keuze zijner stof, of ziet anders door den loop der omstandigheden het onderwerp, dat hij moet bespreken, ziet aangewezen, vindt de eerste ziet een bepaalde, bekende, onveranderlijke hoofdzaak ter behandeling voorgesteld. Geroepen om over de hoogste belangen en behoeften der menschheid te handelen, is hij op Christelijk grondgebied tevens verplicht, dit bij het licht van het Evangelie te doen, en wel verre van den roem te mogen bejagen, dat hij nieuwe dingen verkondigt, heeft hij integendeel de eenwen-oude waarheid, schoon telkens weer zelfstandig opgevat en in andere vormen gegoten, tot het verstand, tot het hart, tot het geweten bovenal van wie hem hoort te brengen. Van de Evangeliedienaar wordt eischt, dat hij Christus, Christus geheel, en alleen, en aan allen als den weg der behoudenis prediken, en die, gelijk in de vorige eeuw in Duitsland gezien is, deze roeping zooverre vergeet, dat hij bijv. op het Kersfeest over de stalvoedering, op den Paaschdag over het leven van een wandeling, of op Palmzondag over de boomschering zieh doet hooren, mag in onze dagen niet slechts voor de vierschaar des Christelijken geloofs, maar ook voor die der Christelijke wetenschap rekenen op een veroordeelend vonnis. Het strekt ongetwijfeld tot lof van saurin, dat hij, wat den inhoud zijner prediking aangaat, onveranderlijk aan den lastbrief gehouden heeft, om te prediken geloof en bekeering. Wel verre van aanhangende hoofdwaarheden des geloofs zijn meening te verbergen achter een floers van onbestemde en onbepaalbare uitdrukkingen, komt hij voor zijn Christelijke overtuiging steeds rond en ruiterlijk uit. Geheel zijn arbeid was gebouwd op den grondslag van een Christelijk Openbaringsgeloof, dat voor Gods woord met diepen eerbied ziet buigt, ook dan, wanneer zijn uitspraken voor het eindig begrip volstrekt ondoorgrondelijk zijn. Hoort, hoe hij zulken bestrijdt, die alles afwijzen, wat zij niet onstands laat uitwijzen voor de rechtbank der rede en des gezonden Verstands! "Wat manier van redeneren is dit," roept hij uit (38). "Het schijnt zoo; ik kan mij niet begrijpen; ik zou mij niet kunnen voorstellen." Wie zijt gij, die op zulk een wijze u doet horen? Zijt gij Christenen? Waar is dan dat geloof, dat de rede onderwerkt aan de beslissing der Schrift, dat de diepzinnigste leerstukken doet aannemen en de hoogste verborgenheden? Is het geoorloofd, zóó te redeneren, zóó te antwoorden waar God heeft gesproken, en te twisten waar Hij heeft beslist? Komt, dat we dan een nieuwe Godsdienst ons scheppen, en de Rede op den troon zetten, maar het Geloof er van afstooten!" — Op dit standpunt zijnde, kon hij dan ook geen zwarig lichaam maken, om zulke leerstukken opzettelijk ter spraak te brengen, die voor het natuurlijke verstand onpeilbaar of zelfs aanstootelijk zijn. Aan de ontwikkeling en verdediging van het leerstuk der Godheid van Christus wijdde hij, niet minder dan de massillon, een uitvoerige leerrede, en niet onbelangrijk zou het zijn, lieten ons bestek het ons toe, beide stukken nevens elkaar te plaatsen, om bij geheel uiteenlopenden vorm en groot verschil van aangevoerde bewijzen, een merkwaardige overeenstemming te vinden in de geloovige beschouwing derzelfde hoogheiligzaak. Menige plaats, bepaaldelijk in de leerredenen over de Lijdensgeschiedenis, strekt bovendien ten bewijze, hoezeer het kruis van Christus, als het heilig middel tot verzoening van de zonden der wereld, in de prediking van Saurein op de voorgrond staat (39). De Evangelische leer der wedergeboorte stelde hij, in een drietal leerredenen opzettelijk en klaar in het licht. Een even belangrijk drietal was aan de bestrijding van het uitstel der bekeering gewijd, op gronden aan de Schrift, de geschiedenis, de gezonde rede ontleend. Maar waarvoor? Wij zouden de lijst van bijna alle de leerredenen van Saumur moeten aanreiken, om de bewering te staven, dat ook hij in zijn mate den grooten Apostel kon nazeggen: „ik heb niet achtergehouden, dat ik u niet zou verkondigen den gehele raad Gods!” Evangeliedienaar in de Hervormde kerk, verbergt hij zijn instemming met haar kenmerkend leerstuk, dat der voorverordening uit vrije genade, niet, maar spreekt tegelijk met groote bedachtzamheid en gematigdheid over het zo teerde punt. Met kracht weerlegt hij, zowel de Sociniaanse als de Arminiaanse beschouwing, en ontwikkelt daartegenover de zuiver Calvinistische voorstelling, zonder de bezwaren te ontveinzen, die ook bij die opvatting overblijven. Maar niet tevreden met een aannemelijke theorie, stelt hij vooral de praktische zijde der heilswaarheid met klem en kracht op den voorgrond. Aan hen, die zich over de vraag verontrusten, of ook zij onder Gods uitverkorenen zijn, roept hij toe (40): „Ondoorgrondelijk is Gods besluit en verzegeld het levensboek. Men heeft u reeds duizendmaal gezeggen: geen andere weg blijft open, dan te onderzoeken of gij het karakter der uitverkorenen hebt! Die karaktertrekken, gij weet het, zijn het geduld, de zachtmoedigheid, de liefde, de nederigheid, de hemelsgezindheid en andere Christelijke deugden. Uw taak is het, die te beoefenen. Een weinig minder bespiegeling, en dan wat betere praktijk! Tracht u minder nieuwsgierig en meer geheiligd te worden! Laat ons God de zorg voor de volvoering van zijn raadsbesluit over, en ons aangaande, geven wij acht op onze daden en handelingen! En zegt nu niet, indien ik ten leven ben voorbeschikt, ik zal behouden worden, ook zonder mijn werken! Gij zijt ter kwade trouw, waar gij die bedenking laat hooren, want overtuigd dat uwe dagen geteld zijn, verzuimt gij toch geen voedsel te nemen en voor u levensonderhoud de noodige zorg te dragen. Ofschoon saurin met wijs beleid zoveel mogelijk van de behandeling der geschillen tussen twee partijen vandaan hield, werd hij gewoonlijk tot de voetianen gerekend. Het is dan ook niet te ontkennen, dat hij nu en dan naderde tot hunnen meer ascetischen tranen, terwijl daarentegen het typisch en allegorisch element der Coccejaanse methode bij hem schier ten eenenmale ontbreekt. Maar overigens blijkt het genoeg, dat hij de inwendige verdeeldheid der Kerk als een jammerlijk onheil betreurde, en op onafhankelijk standpunt geplaatst, naar geen anderen Meester, dan de enige, genoemd wilde zijn. Slechts waar de vijandschap tegen Deze het hoofd vermetel verhief, streed hij met geestelijke wapenen, zowel tegen het bijgeloof der Roomsche Kerk, als tegen een ongeloovige wijsbegeerte. Wat deze laatste betreft, het is bekend, hoezeer in den aanvang der achttiende eeuw het scepticisme door den invloed van bayle doordrong, vooral onder hogere standen. Maar het is wellicht nog niet genoeg opgemerkt, wat krachtig tegenwicht saurin, een reeks van jaren achtereen, door zijn onwrikbare geloofvastheid bij velen in de schaal gelegd had. Vele wijsgerig afgetrokken redeneringen, die nu gewiss in veler ogen zijn leerredenen meer ontsieren dan opblinken, waren uitnemend geschikt om die tijd den bosen twijfelgeest te bezweren, die uit Rotterdam naar ’s Gravenhage zoek een ruimen weg zocht te banen. Men hoort met wat edele vrijmoedigheid saaien een beginsel bestreden, dat hij verderfelijk achtte! "Staatkundige beginselen — zoo lieft zijne leerrede aan, die de spreuk "gerechtigheid verkoop een volk" zal ontvouwen — Staatkundige beginselen in een Godsdienstige samenkomst blootleggen, of Godsdienstige beginselen voor een vergadering van Staatsmnnen uit te spreken: het een schijnt al even onverstandig en onuitvoerlijk, als het andere is! Men trekt een scherp grenslijn tusschen den Christen en den Staatsman, dat men er twee tegenovergestelde personen van maakt. Het is, alsof de Heer, toen Hij ons het uitzicht op een betere, dan de aardse maatschappij heeft ontsloten, ons verboden heeft, de jammeren der tegenwoordige voor te komen en aan haar verheffing mee te werken, en dat men geen aardse macht kan doen zegepralen, zonder de wetten der billijkheid te mogen scheiden en de rechten der Kerk te verkorten. Hoe algemeen intussen deze onverdragelijke bewering ook is, nauwelijks heeft men tot dusver iemand gevonden, die haar openlijk zou durven verdedigen. De moed om haar te bepleiten was weggelegd voor de tegenwoordige eeuw, en bewaard voor een Christen, in uwe provincie opgenomen, gekoesterd in uwen schoot, en ons schande onzer Kerk, onder de Hervormden verschoold, gelijk eenmaal de duivel gelijktijdig met de engelen kwam, om zich voor het aangezicht des Heeren te stellen. Wij hadden ons voorgesteld, de syllogismen van die schrijver voor u te ontwarren, en den innerlijke varen van Staatkunde en Godsdienst te stellen. En nadat nu de geschiedenis en de aard der zaak hem een tal van bewijzen voor de waarheid der gekozen spreuk heeft gegeven, eindigt hij met een karaktertekening van de man, die hij bestrijdt, die wellicht op den kansel eenigzins zonderling geklonken zal hebben, maar zeker op zichzelf onder de schoonheidsplaatsen van Saubins geschriften te behagen is. De grote talenten van de gestorvene worden ten volle erkend, en geen vermetel hand wordt aan den uit Jeruzalem geslagen, die zijn lot in de toekomst bedekt. "Maar eindigt de redenaar eensklaps, "zoo de liefde ons gebiedt, voor zijn eeuwig heil het beste te hopen, de eerbied onzer Godsdienst eist van ons, dat wij het misbruik doen uitkomen, door hem van zijne kennis gemaakt. Nooit kunnen wij toestemmen, dat hij een waar lid onzer Hervormde kerk is geweest. Ten aanhoor van hemel en aarde leggen wij veeleer daartegen getuigenis af, en een deel zijner geschriften zullen wij altijd beschouwen, als aanstootelijk voor alle weldenkenden en als een pest voor de Kerk! Men zal intussen niet, dat de verdediging des Christendoms, die saures op den kansel beproefde, zich slechts tot de bestrijding der wangevoelens van enkele ongeloovigen uitstrekte. Neen, voorlooper in dit opzicht van een later meer ontwikkelde, historisch-philosophische Apologetiek, zocht hij niet slechts in zijne straks vermelde Discours, maar ook in zijne leerredenen nu en dan, de Christelijke Openbaring te verdedigen tegen bedenkingen van meer algemene aard en inhoud, als daartegen ten allen tijde plegen geopperd te worden. Als proef vermelden wij, uit velen, slechts zijne leerrede over de genoegzaamheid der Goddelijke Openbaring, naar aanleiding van het vroolijke slotwoord der gelijkenis van Lazarus en den rijken man, waarin hij zegevierend betoogt, dat wie het Evangelie betwijfelt, even veel reden van bedenking op zijn standpunt zou overhouden, ook wanneer werkelijk de ongerijmden wensch werd vervuld, dat iemand uit de dood terugkeerde. Geheim dit betoog, naar de behoefte van verschillende soorten van twijfelaars ingericht, en met de treffende voorstelling van het ongeloovig sterven besloten, is overwaardig in zijn geheel gelezen te worden. Minder, dan men wellicht wachten zou, achtte saubin zich geroepen, op den kansel tegen Borne te strijden. Wel, diepe grip hij van tijd tot tijd de gelegenheid aan, die hem door zijn onderwerp vanzelf aangeboden, om dwaling en misbruik der verbasterde Kerk in het licht te stellen. Zo hooren wij, nadat hij de ijdele levenswijze der boetvaardige zondares heeft beschreven, op eenmaal de treffende spreekwending: „Rome, wat schoone gelegenheid zou ik hier mij zien aangeboden, om u op het diepst te beschámen! Kon ik niet voor het oog van heel de wereld uw schuld en schande ten toon stellen; de prostitutie, uitmakende een deel van uw inkomsten; zoovele diep verlaagden, opgenomen onder uw voedsterheeren en zoogvrouwen; ja, de heilige stoel voor een deel onderhouden, door „hoerenloon en hondenprijs,” om mij van het woord der Heilige Schrift te bedienen” (Deut. XXIII: 18)? Maar die aanval, zoo hevig begonnen, wordt niet voortgezet, omdat de spreker gevoelt, dat Rome geen minder grote schandvlekken in Protestantse Staten kan aanwijzen. Liever wil hij deze bestraffen, dan met hoogmoedigen trots neerzien op de dwalende Moederkerk. Ook elders, waar hij haar verkeerdheden aantast, verloochent hij, naast grote vrijmoedigheid, de geest der gematigdheid niet. Dogmatisch verschil tusschen de een en de andere Kerk wordt door hem slechts zelden opzettelijk ter sprake gebracht. Daarom wordt hem ook de lof gegeven, hoezeer in onze schatting niet altijd verdiend en zeker niet onbeperkt te begeeren, dat zijn preken even goed van den Roomsch-Katholijken, als van den Hervormden kansel gehoord kunnen worden. Wat echter niet ontkend worden kan, het is, dat de eigenlijke kracht van SAURIN, niet zoozeer in de behandeling van leerstellige, als wel vooral van zedekundige stoffen, en allermeest in enkele gelegenheidspreeken gezien wordt. Wij spoeden ons daarom, om inzonderheid zijn beid als zedeleeraar te schetsen, en vleigen ons, dat zijn voortreffelijkheid ook in dat opzicht spoedig in het oog vallen zal. Het was geen reeks van onbestemde vermaningen, geen afgetrokken stelsel van wijsgeerige zedeleer, dat hij zijn toehoorders voorhield. Neen, Christelijke Godzaligheid was het, als kosmische vrucht gegroeid aan den boom des geloof, waartoe hij gedurig hen riep; een Godzaligheid, die ja zetelde in het gemoed, maar dan ook in het persoonlijke, huisisch, maatschappelijke leven haar zegenrijke kracht openbaarde. Met vaste hand greep saurin in de werkelijkheid, die hij rondom zich aanschouwde; geen hooggeplaatste of rijken verschoonde hij, waar hij zich tot vermanen en bestraffen verplicht vond; heerschende, ook ergerlijke zonden schroomde hij niet van hun bedrieglijke glans te berooven en in het volle licht der waarheid te stellen. En hoewel hij de hoofdzuil van het Evangelisch aan alle zijn belijders nimmer op den achtergrond stelde, drong hij bovenal op de bekhrting van die voorschriften aan, die voor zijn hoogst aanzienlijk gehoor bijzondere betekenis hadden. Niet moeilijk valt het, een en ander met treffende bewijzen te staven. De corpulliere dienst, geen 2 keer per jaar. De geestelijke dienst, telkens op zondag. De godsdienstoefeningen voor de kinderen van 1 tot 12 jaar, telkens op zondag. De catechismus, telkens op maandag, woensdag en donderdag, van 15 uur tot 16 uur. De leergangen voor de volwassenen, telkens op dinsdag, woensdag en donderdag, van 15 uur tot 16 uur. De zoutwedden, telkens op zaterdag, van 9 uur tot 10 uur. De maandelijkse samenzitting van de geanimeerde kerkvergadering, telkens op de eerste donderdag van de maand, van 15 uur tot 17 uur. De avondschool, telkens op woensdag, van 20 uur tot 21 uur. Zo even hoorden wij de ontboezeming over de onreinheid van Rome’s hof als op een toon van verlegenheid afbreken. Maar hoe en waarom? Men hoort de krachtige taal, schoon ziet het oorspronkelijke niet in al zijn stoute schoonheid laat wedergeven. Waarom durft hij Rome niet meer verwijten? „Ik zou al te zeer vreezen, dat het verwijt mij met woeker werd wedergegeven. Ik zou beven, dat men buitensporigheid tegen buitensporigheid stelde, en den afgeschoten pijl op ons met kracht deed terugkeeren. „O God, onderwijs mijne handen ten strijd; mijne vingers ten oorlog”! Mijn broeders, moest ook de vrije toegang tot deze leerstoel ons voor immer ontzegd worden; moest ook mijn woord als een toorts der tweedracht worden verworpen, die deze gewesten in vlam zet; moest zelfs een deel van de verdiende straf der misdaad terugvallen op het hoofd van hen, die het wagen haar tegen te staan, toch moeten wij het luide verklaren: „nooit, nooit zal de bloei deze gewesten zijn gewaarborgd, zoolang daarin opengeregeld de Majestaat wordt beleedigd van Hem, die te rein is van oogen, om het kwade te zien! Roept geen vasten uit, houdt geen plegtige openbare bijeenkomsten, zoekt het aangezicht des hemels met uw smeekingen niet, om zijn dreigende oordeel af te wenden. Laat de priesters, diensten van de Heer, niet werven tusschen voorhof en altaar, laat zij niet zeggen: spaar uw volk, o Heer; en geef uw erfenis der versmaak niet over! Alle die vertooningen van vroomheid zullen nutteloos zijn, zoolang in uw midden tempel van de zonde in het openbaar blijven opgericht. De pestwalm, die daaruit opstijgt, zal zich tot de hemel verheffen en een wolk vormen tusschen ons en de genade van God, een wolk, die zelfs de vurigste gebeden niet zouden kunnen doorboren!” Onder de verkeerdheden, die in saul’s tijd zich gedurig schaamteloos vertoonden, behoorde ook de verderfelijke actiehandel. Het schijnt wel, dat God ons wil verderven met onze eigen handen. Het schijnt wel, als of weer eens een leugengeest is uitgegaan, gelijk eenmaal in de dagen van Achaab. Ja, een geest, die het verderf van onze geslachten, de ondermijning van kunsten en wetenschappen, de val van onzen handel, het verlies van ons krediet schijnt gezworen te hebben, die geest betovert ons allen. Van grooten en kleinen, van het hof en de stad, heeft hij zich gelijkelijk meester gemaakt. Maar - het is alsof het de redenaar voelt dat hij op het punt is van te ver te gaan - hier breek ik opzettelijk af. Wie zou den man niet bewonderen, die op zo'n hoog een standpunt geplaatst, zich door geen aanzien des persoons liet weerhouden om uit te spreken, waartoe pligt en geweten hem drong? Voor geen gering gedeelte bestond het gewone gehoor in de Waalse kerk te s’Hage uit hovelingen. Het was ongetwijfeld deze opmerking, die SAUHIN aanleiding gaf om het leven der hovelingen tot het, (voorwaar niet gemakkelijk!) onderwerp een opzettelijke preek te verkiezen. Tot tekst werd genomen het verstaanbare woord van den grijsbarzijlen toen David hem noodigde om met hem naar Jeruzalem weer te keeren en daar rüstig aan zijn hof te vertrouwen (47). De redenaar wil opzettelijk aanwijzen, dat, mögen ook de bezigheden en genoegens van het hofleven voor jongere menschen tot een zekere hoogte geschikt zijn, zij bepaaldelijk bij het klimmen der jaren als onvoegzaam moeten afgekeurd worden. Met wat scherpen blik had hij de door hem beoordeelden levenskring gadegeslagen, men hoort het, als hij het hof aldus beschrijft: „Daar zijn in den regel voor het geweten de gevaarlijkste strikken gespannen. Daar geeft men zich aan hartstogten over, voor wier bevrediging de gelegenheid rijkelijk openstaat. Daar komt men in de verzoeking, om zichzelf aan te zien als een wezen van hogere rang, verre verheven boven het laag en kruipend gemeen. Daar wordt iedereen tyran op zijn beurt, en de hoveling, om zich schadeloos te stellen voor de slavernij, waartoe zijn vorst hem veroordeelde, bereidt zijn onderhoorighen op hun beurt het lot van den slaaf. Daar worden strikken gespannen, kabalen gesmeed, komplotten geduld, waarvan de onschuld zoo dikwijls het slagtoffer is. Daar zitten de verderfelijkste beginselen op den troon, en de schandelijkste voorbeelden tevens. Daar verandert elke richting van den geest, indien niet van aard, althans van uitwendig voorval, door de vreemde kleuren, waarmede zij opgesierd wordt. Daar wordt het vergif der vleierij straffeloos uit- en met gretigheid ingeademd. Daar buigt de verbeelding zich voor ijdele goden neder, en onwaardige afgodsbeelden ontvangen er een huil, zoo als alleen den Allerhoogsten behoort. Daar wordt de geest gedurig door verleidelijke beelden bekoord, waarvan hij zich zelfs dan niet ontslaan kan, als hij zich aan de ernstigste en heiligste beschouwingen wijden wil. Daar maakt het gedruisch der wereld alle inkeering tot zichzelf schier onmogelijk, en gedurig wordt men, ondanks zichzelf, door den stroom weer medegesleept. Voorbeelden, die men luistervol acht, geven vrijheid tot de misdadigste stappen, en doen van lieverlee die teederheid des gewetens en die huivering voor de misdaad verliezen, die zoo magtige slagboomen waren, om ons te houden binnen de grenzen der deugd! — Men zal wel niet verwachten, dat op zulk een standpunt de poorten ten hove zelfs voor jongere menschen door den Redenaar te wijd lijn geopend. Maar treffend vooral is de tegenstelling tussen den ernst en de behoeften der grijsheid, en den geest, die aan de hoven regeert. Door deze wordt de keuze van basilika op zoooo schitterende wijze gerechtvaardigd, dat aan het eind zeker niemand den grijsaard beklaagt, maar vee meer den man zou benijden, die niets vuriger wenscht dan te sterven in zijn stad, bij het graf van vader en moeder! Niet zelden ziet men dat de prediker, die enkele in het oog vallende zonden gelukkig bestrijdt, met mindere kracht meer gewone verkeerdheden aantast, en kleiner of verborgen overtredingen onbeteugeld in de harten laat heersen. Zoo was het niet met Saurin, die van den besten Meester de volzinnige spreuk had gehoord: " Deze dingen moest men doen en de anderen niet nalaten." Naar aanleiding van dat woord heeft hij eens over de grote en kleine pligten van de Godsdienst op zulk een wijze gesproken, dat voorzeker de aanwijzing der laatsten bij die der eersten niet achterstaat. De Phariseeuwsche gezindheid van hen, die in de uitwendige gehoorzaamheid aan kleine eischen een vrijbrief voor de inwendige overtreding van grootere vinden, wordt — men vergunne ons het woord — met schorpioenen gegeeseld. Of wil men een ander voorbeeld, men hoort hem tegen een der meest gewone zonden van het dagelijksche leven, tegen het kwaadspreken, ijveren. Ik erken het bij mijne broeders, men kan zich bijna tot deze stof niet begeven, zonder de noodzakelijke bedaardheid te verliezen, die tot haar behandeling noodzakelijk is. Het zij zwakheid van geest, of eigenbelang, of de buitensporige mate, waarin het misdrijf gepleegd wordt, men raakt schier buiten zichzelf, en bijna verwar ik het deel mijner rede, aan uw onderwijzing gewijd, met dat, tot uw bestraffing bestemd. Is er in uw midden een karakter, zoo achtingswaardig; een bedoeling, zoo onschuldig; een gedrag, zoo onberispelijk; een vroomheid, zoo standvastig, die door uw kwaadsprekendheid niet aangetast wordt? En later: wat zal men doen, om den kwaadspreker voor te komen, of hem het stilzwijgen op te leggen? Hebt een opgebroken humeur, dat allen zocht aangenaam en welgevallig te wezen, men zegt, dat gij niets degelijk zijt, en door den vreemden lust wordt gedreven, om volstrekt iedereen te vermaken. Toon een streng gelaat, en graveer, als ik zoo spreken mag, op uw voorhoofd die groote waarheid, waarvan uw ziele vervuld is, straks zal men u een huichelaar scheiden, en zeggen, dat gij een fraaije schijn weet te toonen, en u achtingswaardig wilt voordoen, maar wellicht onder den dekmantel van Godsdienst een goddeloos en bedorven hart verbergt. Houd den juiste middelweg, en schik u naar tijden en plaatsen, blijde met den blijden, terwijl gij met den weenenden weent, men zal u beschuldigen van laaghartige weekelijkheid. Beweeg u in kleine kringen, die gij slechts aan vertrouwde vrienden ontsluit, en gij zult verdacht worden van hoogmoedigen trots. Vertoon u naar buiten, en wees toegevend, openhartig, goedwillig voor anderen, weldra zal men u van wuftc ligtzinnigheid aanklagen. Zoo - maar wij kunnen de ganze Philippica niet overnemen, die door zool warmen toon is bezield, dat men onwillekeurig vraagt, of ook Saubin in zijne eigene levenservaring reden had, om den kanker der maatschappij aan te tasten met zool grote gestrengheid? Geen wonder, dat de man, die de zonde alzoo in verschillende vormen bestrafte, de wet der heiligheid met klem en kracht op den voorgrond stelde. De heilige eis: "zijt heilig, want Ik ben heilig" werd eens door hem op voortreffelijke wijze ontplooid (50). Men hoort de krachtige inleiding. Daar was een verscheidenheid van mensen, gegeven- redigd aan het grote getal. God had aan die bijzondere personen bijzondere wetten gegeven. Maar ziet- hier een voorschrift, volstrekt algemeen; een wet voor alle mensen en tijden en plaatsen... — En alzo, nog eens, moest ook ik datzelfde woord tot alle gelovigen richten. De wet der heiligheid, die ik heden verkondig, is voor u, vorsten en overleden! Scheidsregters over uw eigen bevelen, ziet gij geen sterveling op aarde, wien gij rekenschap van uw daden verschuldigd zijt, maar er is een God in de hemel, waarvan gijzelf onderdanen en schepselen zijt, en Hij wil, dat gij heilig zult wezen. De wet der heiligheid is voor u, Priesters en Levieten des nieuwen Verbonds! Wel verre, dat het gewijde karakter, waarmee gij bekleed zijt, niemandzins van die eis zou ontslaan, wekt het u daartoe nog ernstiger en dringender op. De wet is voor iedereen, mijne hoorders, van wat rang, van wat stand, van wat Staat gij moogt wezen! Hoe hoog mozes ook anders boven ons staat, wij hebben denzelfden last u te brengen, en de stem des hemels spreekt heden tot ons, als tot hem: "zeg aan geheel de vergadering der kinderen Israels: "Wees heilig, want Ik ben heilig." Menig prediker, die de zedelijke eisen des Christendoms met klem en nadruk doet hooren, slaagt minder, wanneer hij beproeft aan de fijnere snaren des gevoels een zaad teren toon te ontlokken. Zeer dikwijls treedt de mystische zijde der heilswaarheid eenigzins in de schaduw terug, waar de moreele op den voorgrond gesteld wordt, en blijft het gemoed onbevredigd, waar het geweten door de wet wordt gescherpt. Sausin daarentegen — het is in ons oog geen onbeduidende aanbeveling — was zoo geheel van deze eenzijdigheid vrij, dat, waar gij pas een moralist van den eersten rang in hem vondt, gij straks integendeel een mysticus van de edelste soort in hem aantreft. Men heeft slechts zijn leerrede over "de liefde, die sterker is dan de dood" of over "de zalige aanschouwing der Godheid te lezen, om te zien, wat diepe blikken hij in het binnenste heiligdom des verborgenen levens kon slaan. Aan het einde der eerste, waarin hij met gloeiende kleuren het smachtend verlangen eenere Godgeheiligde ziel naar harene Heer en Koning beschreven had, verklaart hij zelf, dat hij zich gelukkig zou achten, zoo hij heden door vijf of zes zijner hoorders verstaan is, en zoo twee of drie daarin de uitdrukking hebben erkend van hun eigen, innerlijk leven. Een der Christenwijsgeeren van hoogste rang, is hij hier pectoraal-theoloog in den edelsten zin van het woord. Eene groote menigte van zedelijk-godsdienstige onderwerpen is door SAURIN op den kansel besproken. Maar hetzij hij de vaderlandsliefde aanprijst als een Godsdienstige pligt, of opwekte om den keizer te geven wat des keizers, Gode wat Gods is; hetzij hij oproept tot het tellen der dagen, of het uitkoopen van den tijd in al zijnen omvang beschrijft; hetzij hij tot waarachtigen heldenmoed, zelf beheersching, of tot naauwgezette waakzaamheid aanspoort; overal ontdekt men den man, die den invloed van de Godsdienst op het leven met alle kracht wil bevorderen. Als paulus voor Felix en drusilla, eenmaal door hem zoo voortreffelijk voorgesteld, predikte ook hij van rechtvaardigheid en matigheid en van het toekomend oordeel. En met hoeveel kracht saurin op de bevelingen diervoor aandrong; hoe onverbiddelijk gestreng hij alle uitvluchten van traagheid en onwil terugwees; het blijkt, wanneer hij, om weerom uit vele voorbeelden e'en slechts te noemen, naar aanleiding der bekende plaats uit den brief van Jacobus (H. I: 25), den vergetelijken hoorder des woords veroordeelt tegenover den "dader des Werks." Merkt op, hoe hij de uitvluchten van den eerstgenoemden beantwoordt. Wij hebben onze bezigheden; wij hebben een taak te vervullen; wij hebben geen tijd om die aan het onderzoek van de Godsdienst te wijden. Ieder voorwendsel, valsche overlegging! Wat noemt gij uw bezigheden? Wat denkt beid hebt gij van uw taak u gevormd? Bestaat die daarin, dat gij dag en nacht bezig zijt, uw aardse schat te vermeerderen? Of daarin, dat gij onophoudelijk naar middelen zoekt, ter bevrediging van eerzucht en hebzucht? Maar dat is een roeping, die uw eigen begeerlijkheid, die de wereld, die de Duivel u aanwijst! Uw groote taak, uw waarachtige roeping, het edele wat noodig is, is uw zelfs zaligheid te werken met kracht en beven; is te arbeiden aan uw verlichting en heiliging. Gewis, het Staat vrij, het wordt eischt zelfs, dat men arbeid voor zijn dagelijksch onderhoud, en de instandhouding der maatschappij met alle krachten bevordert. Ik ben zelfs overtuigd, dat God medelijden zal hebben met een arme, met een behoevend huisvader, die geroepen om voor zijn vrouw en zijn kinderen in het zweet zijns aangezicht het eerbare brood te verdienen, slechts weinig tijds aan het onderzoek van de Godsdienst kan wijden. Maar dat een vrouw naar de wereld, waarin haar gewone bezighedenis in verstrooiing en omgang bestaat; maar dat trage ledigmakers, die hun levenstijd op de straten verslijten, en die het zien ten taak schijnen gesteld te hebben om iedereen op te houden, die van zijn tijd een beter gebruik wil maken; maar dat mensen van zulk een stempel zich beroepen op bezigheden, om hun onkunde op Godsdienstig gebied te verschoonen — 't is een onrecht, voorwaar, dat God op het strengst zal bezoeken! "Maar het woord Gods wordt gebrekkig verkondigd. De prediking moet die juistheid en diepte, die noodzakelijk is om de Godsdienst ons in te scherpen. Valse overlegging, nog eens! Gods woord, zegt gij, wordt gebrekkig verkondigd. Maar hebt gij, die u als hoogste rechter over de prediking opwerpt, voor het grootste deel daaromtrent wel heldere denkbeiden? Menschen, die nog beginselen, noch opvoeding hebben; die met valschen waan en vooroordeel gevoed zijn; die onze leerredenen slechts kennen door de verveling, die zij daarbij gevoelden; die den geest met grove en zinnelijke gedachten verfillen hebben; die bij onze Gods-dienstoëefeningen slechts een oppervlakkige opmerkzaamheid medebrengen, en onder het hooren meer denken aan het spel, dat zij zoo even verlieten of aanstonds beginnen zullen, dan aan de waarheid, die hun voorgesteld wordt, zulke mensen, weten zij wel, wat goed prediken is? Staat het aan hen te beoordelen, of iemand met juistheid redeneert, of ziet in algemeenheden en onbestedeiden gedachten verliest; of hij leert naar de regel des geloofs, dan of hij zijn eigen denkbeiden mededeelt? „Gebrekkig verkondigd! Maar daalt af in u zelven; herinnert u die leerredes, waarin gij het meest te berispen vondt en die werkelijk het minst geleidelijk waren; hebt gij er een gehoord, die u in het geheel niet nuttig kon zijn? Een die niet geschikt was, om u tot ernstig nadenken over uzelf te leiden, zodat gij haar waarlijk met het voorgenomen gehoord hadt om uzelf te leren kennen of te verbeteren? „Gebrekkig verkondigd!" Ach, zóó dat Manna, waarvan gij oververzadigd zijt, omdat het voor uw toeten dagelijks regent; zóó dat Manna aan die arme Gereformeerden geschonken werd, aan wie nu de Godspraak vervuld wordt: „ziet, de dagen komen, spreekt de Heer, dat Ik een honger in het land zal zenden; niet een honger naar brood, noch dorst naar water, maar om te horen de woorden des Heeren (amos VIII: 11)”; zóó de minste van die predikingen, die u zo vervelen, aan die arme broeders gericht was, en de geringste van uw herders gezonden tot die verloren schapen, die aan de stal des Heeren ontrukt zijn, en daarin wellicht nooit wederkeeren, met hoe geheel andere ogen zouden zij die Bediening beschouwen, waarmede gij zijt bevoorrecht! — „Gebrekkig verkondigd! Maar waarom wendt gij dan geen pogingen aan, opdat men het krachtiger hoort? Waarom niet bij voorkeur zulk een van uw kinderen tot de heilige Bediening bestemd, die bijzondere talenten bezitten? Waarom geen eerbied getoond voor een ambt, dat uw God en Zaligmaker zelf heeft verwaardigd te bekleeden? Waarom geen vrome stichtingen daargesteld, ten behoeve van hen, die een niet aan lust, maar aan vermogen ontbreekte, om aan deze taak zich te wijden? „Gebrekkig verkondigd! Maar juist daarom, als het zo is, hebt gij zelf u te meer te beijveren, om die kennis te verkrijgen, dat gij zelf de vragen beantwoorden kunt, waarin gij dan zo veel belang. Stelt u voor: is het Gods, of des menschens woord, dat men predikt; is het de leer van Jezus, die men mij brengt, of de leer van den leeraar zelf? Een nieuw voorwendsel. Daar zullen wij worden vrijgesproken van zooveel dwaze gedachten, als gij ons toegekend; van zooveel giftige wendingen, als gij in onze woorden gevonden; van zoovele ongunstige uitleggingen, als gij aan onze daden gegeven hebt! Dan, ofschoon wij op de borst slaande om vergiffenis vragen zullen, zal het blijken, dat wij in waarheid met de Godsdienst ingenomen en door nog vuriger begeerte naar uw geluk, dan de uwe naar ons verderf, zijn gedreven geweest! En bovendien, geen waarheid wordt veranderd van aard, omdat hij, die haar predikt, bedorven en zwak is! Storten waarlijk uwe leeraars in het verderf, ziet toe, dat gij niet met hen verloren gaat! De plagen der heil zullen niets minder ondragelijk zijn, omdat gij die moet deelen met hen, die er zichzelf in neergestort hebben, toen zij u vermaanden den toekomenden toorn te ontvlieden. Een laatste voorwendsel. „Wanneer men alle plichten vervullen wilde, die de leeraren eischen, men zou zien dagelijks een nieuwe bron van onrust en kwelling geopend zien. Dat zou nauwelijks levensgenot, het zou veeleer een vervroeging van den doodsangst zijn.” IJdel voorwendsel, valsche overweging nog eensmaal, de ijdelste zelf en meest valsche van allen! Ja, wat wij in de Godsdienst boven alles op prijs stellen, het is die vrede, die zij in het hart kan uitstorten; die blijdschap, waarmede zij bij iedere vordering ons telkens bij vernieuwing vervult! Niets is meer geschikt. Om beurtelings medelijden en verontwaardiging op te wekken, dan wereldlingen te hooren, die durven vergelijken, die zelfs durven verkiezen, hun toestand boven die van de Christen! Hoe, te leven als de vrienden der wereld in gedurig vernieuwde verblinding; nooit te durven denken aan wat men is en eenmaal moet worden; in het geruisch en gedruisch der wereld een hulpmiddel te zoeken om te vergeten, dat men sterfelijk is en binnen luttele dagen wordt opgeroepen; door duizend angst en pijn folterd te worden bij de minste pijn of de kleinste schok der gezondheid; overal boden des doods te aanschouwen en te meenen, dat men alom de roepstem verneemt: Geef rekenschap van uwe rentmeesterschap; voor den dood te sidderen en slechts hoop te hebben voor deze spanne des tijds, die nevel, die damp, noemt gij dat gelukkig te zijn? Moet dat leven genaamd worden? Maar de Godsdienst te kennen, te beoefenen, telkens meer in haar schitterende waarheid te bewonderen; dagelijks nieuwe vorderingen te maken op den weg der Godzaligheid; dagelijks over zichzelf nieuwe triomfen te vieren; met recht zie je die troostwoorden toe te eigenen, waarmee het Evangelie bezaaid is; tot zichzelf te kunnen zeggen: ’t is voor mij, dat die beloften der genade, die schatten van barmhartigheid zijn, die Christus de boeteling aanbiedt; onophoudelijk een gelukkige eeuwigheid voor zich te zien, haar te verwachten, haar bij voorraad te bezitten, en zo gestemd het eind van den tocht te verwachten, ziet daar wat ik leven, wat ik gelukkig zijn noem! - In waarheid, zulk een taal, zij is als een vuur, als een hamer, die een steenrots te morsen slaat! Wij zien onze beschouwing van Saurren, als zedeleeraar, niet beter te kunnen eindigen, dan door een kort overzicht van een zijner beroemdste en uitstekendste Leerredenen, die namelijk, welke over de almeanbeiden handelt. Men moet verlangen een gelijkstelling te overzien, nadat men zoo voortreffelijke delen bewonderd heeft. Saurin had namelijk een inzameling van liefde- gaven ten behoeve der Welftelingen aan te bevelen, en koos ten tekst het woord van de Heer tot de Schrift- geleren en Phariseën, ten aanzien hunner bekers en schotels : „geef tot aalmoezen hetgeen daarin is.” (Lucas XI : 41) Na een inleiding, vooral uit oratorisch oog- punt merkwaardig, die wij kortheidshalve voorbijgaan, en een verdediging zijner opvatting van de tekst, als stellig bevel, die wij voor zijn rekening laten, verdeelt hij zijn rede in tweeën. Eerst prijst hij in het algemeen de liefde aan, die het beginsel der mededeelzaamheid haar moet; dan stelt hij zich voor, eenige meer bijzondere beschouwingen over die mede- delzaamheid zelve te geven. Bij uitstek rijk is het eerste deel reeds, in een zestal punten gesplitst. De liefde wordt beschouwd in betrekking tot het geluk der maatschappij; tot het groote doel van de Godsdienst; tot de verschrikkingen des doods; tot het laatste oordeel; tot de eeuwige gelukzaligheid; tot God, de oneindige Liefde. Die haar alzoo op de juiste wijze beoefent — dit is de slotsom van geheel dit betoog — is zoowel een uitstekend burger, als een goed Christen, en bevordert niet slechts de rust van zijn stervuur, maar ook zijn geluk in de toekomst. De maatschappij zou weldra ontbonden worden, indien iedereen het be- ginsein volgde, dat de liefdeloosheid ten regel schijnt gekozen te hebben, dat hij zijn schatten slechts als een goed voor zichzelf ontvangen heeft: geen wonder, dat wie die regel in beoefening brengt, met de algemene verachting beladen wordt! — De Heer zelf prijst ons, door zijn geheele verschijning, zijn leer, zijn daden, zijn lijden en sterven, de liefde aan met een kracht, waaraan geen Christen weerstand kan bieden. — De dood is als een schipbreuk, waarbij men alles ver- liest; een tijdstip, waarbij men tot het afleggen van een beslissende verantwoording overgaat. „Na zoolang den blik ten hemel verheven te hebben, kom ons tot u, mijne broeders, en wij blozen over wat wij heden verrigten. Wij schamen ons, dat men u moet prediken, roepen, vermanen — waartoe? Om u te bewegen, dat gij uw gehele vermogen ten offer brengen, uw leven verzaken, een vloek voor uw broederen worden zoudt? Of althans, om u te dringen tot eenig bijzonder heldhaftig liefdebetoon? Neen, men moet prediken, roepen, vermanen, om van u te bekomen een weinig brood, eenig deksel, een klein deel van dat goede, dat gij zoo mild aan de wereld geeft." Goede God, welke Christenen zijt gij dan toch? Is hier de Kerk, zijn hier huisgenoten des geloofs, spreken wij tot burgers des hemels, en kloppen wij aan de deur van harten, die aan een eeuwig leven geloven? Maar hoe zoudt gij, die ongevoelig, die woningen intreden kunnen? Hoe daar niet de gemeenschap der heiligen verbreken en de zangen der engelen storen? En hoe gevoelt gij niet, dat zo gij niet doet de innerlijke bewegingen der barmhartigheid, gij uzelf bant uit een oord, waar alles liefde ademt? Slechts met een enkel woord beschouwt de Prediker de liefde in betrekking tot God. Het veld is al te ruim, om anders dan in het voorbijgaan aan te stippen, hoe de Christen, die liefde toont, den God der liefde gelijkt. Hij spoedt voort tot zijn tweede deel, als gevoelt hij, dat hij minder door algemene, dan wel door bijzondere beschouwingen het gewenschte doel moet bereiken. "Iedereen" vangt hij aan "is geneigd, de ontwikkelde waarheden in het afgetrookse toe te stemmen, en te erkennen, dat de arme geholpen moet worden. Maar iedereen blijft even voldaan met zichzelf, en beweert, dat men zich over zijn wel­­d­a­digheid wel allerminst te beklagen heeft. Niet moeilijk zou het vallen, algemene regels te geven, waarmee met genoegzaam zekerheid kon afgeleid worden, hoe ieder verpligt is te dezen aanzien te doen. Maar die aanwijzing kon, wanneer zij in al haar kracht werd gegeven, overdreven en hard schijnen. De Spreker wil daarom een anderen weg gaan en zijn hoorers vijfderlei maatstaf in handen geven, opdat dan hun eigen geweten spreekt. Hij doet hen berekenen, voor­­eerst, hoeveel weldadigheid van het Israëlische Volk onder en door de Mosaische wet werd eischt. Het blijkt, dat alles tezamen genomen, wat de Israëliet aan Godgewijde of menschlievende bedoelingen ten offer moest brengen, weinig minder dan de helft van zijn tijdelijk vermogen daarvoor moest afgestaan worden. En het Christendom, hoe wel het de letter der wet ook heeft afgeschaft, hoeveel hooger liefde eist het nog van zijn getrouwen belijders! Ten tweede geeft SAUL aan te bedenken, op wat wijze zijh de eerste Christenen van de pligt der liefdadigheid kweten. De bekende getuigenissen van Lucianus, Julius aan, de afvallige en anderen worden in het midden gebracht, terwijl in overweging gegeven wordt, wat moeite en opofferingen zagen de eerste gelovigen voor heidenen, zieken, armen getroostten; wat vrome stichtingen in hun midden verrezen; hoe zeker de diakon te Rome, door keizer DECius gedwongen, tot uitlevering van de schatten der Kerk, den dag bedenktijd verzocht, en voorts alle armen, kreupelen en kranken verzameld, die door de Kerk werden onderhouden, en sprak: „ziedaar de bezittingen der Kerk, haar inkomsten, haar waardige schatten!” Een derde maatstaf om te bepalen, hoeveel de heiligen te dezen aanzien konden en moesten doen, wordt ontleend van hunne overtollige uitgaven. De Spreker wil niet eens gewagen van wat men tot levensonderhoud, tot be�agen genot, tot een waardig ophouden van zijn stand in de wereld besteedt: dat men het onverhinderd behoude! Maar, als alles eens werd opgeteld, wat werd ten koste gelegd aan buitensporige maaltijden, aan hartstochtelijk spel, aan zucht om op eenigerlei wijze te schitteren, waardoor — het wordt in het voorbijgaan herinnerd — deze natie zoo ver is afgeweken van de eenvoudele levenswijze der vaders! Men zou eigenlijk voor een zoo edel doel, als de liefde beoogt, ook wel iets van het noodige en aangename voor zichzelf moeten afstaan, maar daarop behoeft hij niet eens te dringen: gaf men slechts al wat men, zonder enige schade voor zichzelf kon missen! En nu wordt als vierde maatstaf, om de weldadigheid enigzins te regelen, op het grote aantal der armen, en als vijfde op den gebrekkigen staat der armen gewezen, die hun verzorgers ontsluiten kunnen, om in zoo nijpenden nood te voorzien. „Gij vraagt zonder twijfel” — zegt saukin na een treffeende opgave — „hoe al die armen bestaan kunnen.” Hij had namelijk van honderden bevelingen en van een aanzienlijk te kort in de kerkelijke fondsen gesproken, dat slechts door de algemene liefdadigheid enigzins kon aangevuld worden. „Het is zeer waar, dat zij bestaan, en dat niemand hun stierf van de honger. 