title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: 2 Reeds u (*) NEANDER , Allgemeine Gefchichte &c. II. B. ı Abth. s. 1i6 ff. Van HERWERDEN, de JULIANO Impe- 'ratore, Religionis Christ, hoste eodemque vindice. pag. 34.599. 93 SQ. (+) Epist.e XXI. ad EusTochıum, Cf, LINDFORS, Ä Com- OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 333 Reeds in de tweede eeuw leert ons TZSCHIRNER (*), dat er partijen onder de Christenen beftonden , die op de werken der heidenen met een’ oog van verach- ting nederzagen. En dat er naderhand ook vele van (de. zoodanigen onder de monniken. geweest zijn, :zul- len wij te eer begrijpen, als wij er aan denken, dat ANTONIUS, hen:in de verachting van alle letterkunde in het gemeen, en wel door eigene onwetendheid,, was voor gegaan (1). Vooral nam dit de overhand, nadat Rome bezweken en weldra de barbaarschheid heinde en verre.doorgedrongen was. Nu hooren wij GREGoRIUS I. verklaren, dat het zondig is de fpraakkunde op de manier der ouden uvit te leggen: dat de loftuitingen van JUPITER en van CHRISTUS in denzelfden mond niet voegen: en dat geen Chris- tenmensch „ veel min een bisfchop, zich aan beu- zelingen en wereldfche letteren mag overgeven ($). En was er over de gefchriften der oudheid eenmaal, en .wel door een” man var zulk een gezag, een von- Comm. de Hieronymo -flagellis caeso, quod Ciceronianus essel. (*) Der Fall des Heidenthums. 1 B. s. 291 ff. 378 ff. (+) Tırtemont, Memoires pous servir & T Histoire Ecclesiastique. Tom.-VIl, Part, 3. p, 1179, 1180, ver- klaart dit alleen van de zoogenoemde fraaije letter- kunde; maar men zie de door hem aangehaalde Schrivers, ook sozomEnus, Hist2 Eecles. Lib, I, cap. 13. I. ($) Epistt. Lib. IX. Ep. 48. 334 OVER .DE VOORTGANGEN, ENZ vonnis der veroordeeling geveld; zij bleven dah na tuurlijk bij velen, die aan het roer van Kerk of ‚Staat ftonden „. voorwerpen van afkeer (*). Isıpo- rus van Zöspalis gaf aan de monniken dezen re- gel:. Een monnik. wachte. zich van de boeken der heidenen, :of de. [chriften der Ketters te kzen, daar het. beter. is van derzelver verderfehjke leer- flellingen onkundig te zijn, dan door ze te kennen, in een’ flrik der dwaling te yallen (4). AuLcumus verbood zijne leerlingen met den meesten ernst de lektuur ‘van vircıLıus en andere oude dichters en ‚firafte ze met geftrengheid , als hi) bemerkte, dat zij zijn bevel overtreden hadden ($). Van LopE- wıJk den vrome. fchrijft THEGANUS, dat hij varı de ‚gedichten der Heidenen, die hij in zijne jeugd ge- Jeerd. had, in rijperen leeftijd een’ walg gehad heeft, zoodat .hij ze niet meer lezen, noch hooren lezen , noch aan anderen mededeelen” wilde (**). Welke heidenfche boeken het geweest zijn, die de Bub garen aan de Saracenen ontnomen hadden , weten wij. niet3. maar wij kennen het antwoord van. Paus nıcoLAus I. op hunne vraag, wat zij daarmede ‚deen moesteu:. „. Zi) behooren”, -zegt hij, ,„ niet be- -,.(*) ScHRoEcKH. Th, XVI. s. 58 ff. (1) Regula Monachorum. cap. 8. - (8) MasıLLon, Annales Benedictini, Tom. II, p. 356. (**) De gestis nupovicı Pii. cap. 19. apud BOUQUET. Tom. VI p. 78. OVER DE VOORTGANGEN „"ENZ. 975 tewaard te ‘worden, daar kwade zamenfprekingen‘, gelijk er. gefchreven is, goede zeden bederven ; maar als nadeelig en Godslasterlijk in het vuur te wor- den ' geworpen (*).” Zoo drecf men het in de ccr- fte belft:der Middeleeuw „ bijzonder ten aanzien van de werken der. Grieken.en Romeinen, ‚tot.cen uiter- fie, waarover wij ons niet te zeer beklagen kun- nen. En de bron, waaruit dit woortvloeide, was diepe onwetendheid of. verregaande bijgeloovigheid. Doch waar men: over de nalatenfchap der oudheid gunstiger "önrdeelde. (en door hoe velen 'gefchiedde dit!); daar wenden. derzeiver gefchriften doorgaans alleen in handen genomen, omdat men zulks voor de zaak van. Godsdienst en Kerk nuttig achtte, In dien. zin had LacTAnTıus (7) dezelve rceds gepre- zen, en was daarin door pasıLıus.($) en anderen nagevolgd. Merkwaardig is vooral het pleitgeding‘, door den Gefchiedfehrijver socrATEs voor het ge bruik der heidenfche boeken gevoerd, bij gelegen- heid dat hij.beoordeelde hetgeen voor ‘beide de Apo/= linatiken gedaan hadden, om de verbodswet van JULIAAN. voor de Kerk onfchadelijk te maken. Hij zeide dan, dat de Apostelcn ur aan een ieders ver- er ‘ (*) Responsa Nicolai Papae od Gmsulie Bulgarorı um, Bon HARDUIN Concil, Tom, V. P- 393. DD Institut. Divin. Lib. 1. cap, 1. ($) Orat. ad adolescentes, quomodo possent, ex gen- silum libris frucmem capere. Opp.: Tom, il. pag. 173. 536 OVER-DE VOORTGANCEN ENZ. kieziig. hadden overgelaten, of zij de: letterkunde der. heidenen beoefenen wilden: dat de Heilige Schrift wel den weg tot Godvrucht en deugd aan- wees, maar geenszins de kunst van wel te fpreken,, waardoor men denzulken, die de waarheid zochten te. beftrijden., .wederftaan kon: dat de vijanden. dan het gemakkelijkfte overwonnen werden, wanneer men zich tegen. hen van derzelver eigene wapenen bedien- de; dat curistus en de Apostelen zelven hadden voorgefchreven, alles te beproeven en het goede te behouden: dat. pauLus zelf in de Griekfche letteren geen vreemdeling was geweest. Ten flotte voegde hij er bij: ,„ Volgens eene ongeftoorde gewoonte var ouden tijd af blijken de kerkleeraars de fchriften der Grieken beoefend te hebben, eensdeels ter ver- krijging van wellprekendheid en befchaving van den geest; anderdeeis: ter wederlegging van hetgeen. die tegen de waarheid behelzen (*).” Doch veel duide- lijker openbaatde zich de nieuwe denkwijze .over dat onderwerp : en veel algemeener heerschte zij onder, de Christenheid,„ .bijzonder in het Westen van Europa „:nadat men de’ Middeleeuw. was inges treden.. Bij gelegenheid, dat Enwonpıus, een man als: voorftander der gelcerdheid beroemd ,.zekere CAMILLA berispte, omdat zij haren zoon te vraeg en wel ecr hij in de letteren onderwezen was, aan, de dienst der Kerk had Overgegeven , fchreef bij, dat (*) Histor. Eccles. Lib. IIL, cap. ı6. - an QVER DE VOORTGANGEN , ENZ, 9337 dat men zich met die letteroefeningen behoorde be- zig te houden, voor dat men tot CHRIsTUs kwam: want dat zulks na dien tijd niet voegde, en men zich fchamen 'moest den zoodanige, die een Kerke- lijk ambt bekleedde, met wereldfchen tooi op te fieren (*). Hij prees derhalve dezen arbeid, of- fchoon die met de deftigheid van den Godsdienst- lecraar niet ftrookte, als een nuttig hulpmiddel voor den jongeling, om zich voor den geestelijken ftand voor te bereiden. Verfchilden nu anderen van hem in zoo verre, dat zij ook menfchen van rijperen leeftijd daartoe aanfpoorden; zij ftemden echter met hem overeen ten opzizte van het oogmerk, hetwelk men er bij hebben moest. Zoo deed CAssIoDo- Rus, toen hij zeide, dat de Voorouders het vlijtig nagaan der oude letteren daarom niet verboden had- den, wiil zij den zin tot rest verftand van de Hei- lige Schrift niet weinig opfcherpen (}). Tom. I. p. 943. Dit moet men voor de aandacht honden bij het lezen van andere plaatfen, zoo als Lib. VII. Ep. 24. p. 916. Lib. VII. Ep. ı. p. 921 sqq. (t) De Institut. Divin. Seripturar. cap 28, II. y 938 OVER DE VÖORTGANGEN, ENZ, dat gij te vemakkelijker en te beter in de verbor«- genheden der Heilige Schrift vermöogt door te drin- sen (*).” Dit was zeker ook de bedoeling var deszelfs tijdgenoot 'THEODULPHUS, Bisfchop var Orleans, die van zich zelven in dichtmaat verklaar- de: „ Wij lezen ook dikwijls de fchriften der hei- denfche wijzen, die in menig eene Zaak vrij wat hebben uvitgemunt (}).” Dit beoogde al verder RA- sanus Maures bij zijne lektuur der ouden: daar hij zelf verklaarde, dat die lektuur tot regt ver- ftand van den Bijbel ftrekt ($). Zoo was het ook met den Aartsbisfchop van Keulen zruno, den kweckeling van den geleerden Utrechtfchen Bisfchop BALDRIK, als hij de menfchelijke fchriften overal inet zich omdroeg, en die der Grieken zelfs zoo hoog waardeerde, dat hij mannen, dier tale kundig bij zich ontbood, om ze uit te leggen (**). Zoo was het denkelijik ook met den Abt HALINARDUS, van wien wij vinden aangcteckend: ,„ De boeken der wereldfche wijsheid las hij. — Hetgeen hij daar- in nuttig vond, verwaardigde hij zich in het ge- heu- (*) Epist. ad Baugulfum. apud Bouquer. Tom, V. p. 621. (}) Carminum, Lib. IV. carm. ı. apud sırMmoND, Tom. II. p. 8ıı. | ($) De arte Grammatica. cap. 18. Opp. Tom. III, pP. 750. | (**) Fita Brunonis. cap. 4. sqq. apud LEIBNITIUM, l. c. Tom. I. p. 274 sqq. OVER DE VOORTOANGEN, EN2. 99 heugen te prenten; maar het oveftollige, nopens de liefle, namelijk, en de zorg voor wereldfche dingen, wischte hij er als vergiftig en doodelijk vit (*).” Doch waarom Zouden wij ons over de redenen, waardoor men in de eerfte helft- der Mid- deleeuw tot het gebruik varı de werken der ouden bewogen is geworden, twijfelachtig uitlaten? Zi mogen verfchillende geweest zijn, zoo dat menig- een zich ook alleen geleerdheidshalve of tot vermaak in dezelve oefende; maar dat de voornaamfte op het heil der Kerk gezien en o0k de groote mect- derheid gedreven heeft, lıooren wij den beroen- den ABELARD, kort na den aanvang der kruistog- ten, verklaren, als hij onder anderen zest: „ Het ftaat aan de geloovigen vrij de fchriften nopens men- fchelijke kunsten en de boeken der Heidenen te les zen, op dat wij daardoor de foorten van ftijl en welfprekendheid, de verfchillende redeneerwijze en de natuur der dingen leeren kennen, en bevatten het- geen tot regt verftand of tot den luister der Hei- lige Schrift, of tot betoog of verdediging van ders zelver waarheid behöoort. Want in zoo veel te moeijelijker gefchilpunten het fchijnt, dat ons Chris= gelijk geloof is ingewikkeld, en zoo veel te verder het van de menfchelijke rede fchijnt.af te wijken 5. met z00 veel te fterker wapenen van redenering moet het voorwaar voorzien worden; vooral tegen aan- val- (*) Chronic. S. Benigni Divion, apud D’ ACHERY« Tom, II, p, 392. ’ Ya 340 GOVER DE VOORTGANGEN, ENZ. vallen van hen, die zich wijsgeeren noemen (*).” Zoo behoort deze fcherpzinnige man dan onder het getal van diegenen,, die van begrip zijn geweest, dat de fchriften van Grieken en Romeinen, op zich zelve genomen ,„ geene waarde voor den Christen hadden. Nu ligt de bekrompenheid van ziel, welke zulk eene denkwijze verraadt, al te klaar voor oogen, dan dat ‚wij dezelve ten nutte onzer lezers behoeven aan te wijzen; en wij bejammeren het zeer, dat zij uit de Middeleeuw op een aantal menfchen van later tijden s overgegaan: maar den geest, waardoor men gedre- ven is geworden en die zich in de woorden van ABELARD ZOO duidelijk voordoct, moeten wij echter in zoo verre prijzen, als men ftreefde naar de ver- krijging van een goed, hetwelk het oude Griekenland en Rome in de maatfchappij niet gekend hadden, en alzoo de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving ten toon fpreidde. Er is eere derde bijzonderheid, met de vorige naauw verbonden, waaruit die zelfde geest nog na- der bliijkt. Slaan wij, namelijk, de maatfchappij in de eerfte helft der Middeleeuw gade; wij zien daar ook een’ nieuwen gang in de behandeling van kunst en wetenfchape , Doorloopt”, zegt GUIZOT (})>. „ de gefchiedenis van de vijfde tot de zestiende eeuw;. (*) Introductio ad ic in Prologo Opp. Pp. 973 » 974. Ed. 1616. (}) Zegon VI. p. 18, 19. .OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 941 eeuwg; het is de godgeleerdheid,, die den menfche- lijiken gecst heeft ingenomen en beftuurt. Al de gevoelens hebben het afdrukfel der Godgeleerdheid. De Wijsgeerige, Staatkundige ,„ Gefchiedkundige ge- fchillen worden fteeds uit een godgeleerd oogpunt befchouwd. De Kerk is zulk eene volftrckte alleen- heerfcheres in het gebied van kennis, dat zelfs de Mathematifche en Phyfifche wetenfchappen gehou- den zijn zich aan derzelver kweekelingen te onderwer- pen.” Dit is, met bepaling genomen, eene getui- genis naar waarheid. Zetten wij ons onderzoek al- lcen tot aan de kruistogten voort; waar vinden wij den mensch in de ocfening van het verftand bezig , of hij tracht alles aan de belangen van het Chris- tendom of van hetgeen hij althans voor Christen- dom houdt, dienstbaar te maken? Cassıoporus wendde den meest loffelijiken ijver aan, om in Italie de vervallene geleerdheid weder op te bouwen; maar hij zocht zoowel als Paus AcApETuS, die hem de hand wilde leenen, niets anders, dan de zaak van de Godsdienst te bevorderen , of, gelijk hij het zelf uitdrukt, voor de eeuwige behoudenis der ziclen te zorgen (*). Dezelfde ftrekking moest ook het onderwijs hebben, hetwelk vele Engelfche edelen en onedelen ,„ in de tweede helft der zevendeceuw „naar Ierland gereisd, om zich op het lezen der Schrift toe te leggen oF een ingetogener leven te leiden „ al- (*) De instituhlone &c. Praefat. Opp. p. 307. °° 842 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. aldaar van de monniken ontvingen (*). In vervolg van tijjd maakte KAREL de groote zich door zijne menigvuldige verordeningen en inftellingen jegens let- teren en wetenfchappen verdienstelijk ;, maar hij had voornamelijk ten doel de diepe onwetenheid en daar- mede verbonden ondeugden van priesters en monni- ken te keer te gaan„ en door de verwijdering van ‚hetgeen de Godsdienst in zijne werking op ’s men- fchen beftaan en wandel hinderde, de Kerk op te luisteren, Zoo ftond hij de zoogenaamde zeven kuns- ten ook ten fterkfte voor; maar allermeest met het oogmerk, om den Kerkelijken een hulpmiddel tot Bijbelverklaring te geven, hen tot het redetwisten over het geloof bekwaam te maken „ en het prediken en zingen in de openbare zamenkomften der Christenen te verbeteren (), Mogelijk herinnert zich hier de lezer het oude verhaal, dat de beroemde man, de _ letteroefeningen door geheel zijn Rijk heen ziende bloejjen, maar niet tot die rijpheid komen, waarin zij bij de voorvaders geweest waren, en hierover ten viterfte verdrietig geworden zijnde, uitriep: Ock of ik twaalf geestchjken had, 200 geleerd en mes alle wijsheid 200 vyolkomen toegerust ,. als HIERONY- MUS £3 AUGUSTINUS geweest zijn! Waarop dan ALCUINUS met zekere verontwaardiging zal geant- woord ' (*) Bea, Lib. III. cap. 27. CH Schwarz , en der Erziehung. 11. B. &. 101 fix QVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 343 woord hebben: De ‚Schepper des hemeis en der aarde hecft er geene meerdere gehad , die hun geljk waren; en gij wilt er twäalf hebben (*)! Voor zich zelven ftond hij wel met ongemeenen ijver naar de kennis yan al.wat wetengwaardig fcheen te zijn; ook toonde het onderwijs in zijne vermaarde hof- fchool de onbekrompenheid yan ziel, welke aan der- zelver infteller eigen was; maar gelijk die oefenin- gen fchier alleen door monniken geleid werden „ zoo droegen zij in allen opzigte het kenmerk van den tijd, die al het menfchelijke van het Goddelijke deed afhangen. Van het laatfte jaar zijus levens lezen wij, dat hij niets anders begon te doen, dan bid- den ,„ aalmoezen uitreiken „ boeken verbeteren; en dat hij zulk eene verbetering der vier Evangeliön ,„ met behulp van Grieken en Syriers, alleruitmuntendst te werk ftelde (}). Het laatstgenoemde bedoelt ze» ker eene voortgezette zuivering van den tekst der gemeene Latijnfche overzetting, en dus eenen ar- beid, door ALcuInus reeds te yoren op zijnen last aan geheel den Bijbel verrigt ($). En zoo ging de Heilige Schrift en al wat daarımede in betrekking ftond , in deze eerfte helft der Middeleeuw, gan cen elk (*) Monach. Sangall. de Gestis caroLı m. Lib,. I. cap. 9. apud Bovquer. Tom. V.p. 110. Ct) Tuesanus. cap. 7. l. c. p. 76. ($) Van Esz, Pragmatisch— Kritifche Gefchichte der Vulgata. s. 155 fl. 544 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ« elk ter harte, die door geleerdheid flechts eenigszins uitblonk. Zoo waren het bijkans enkel ftichtelijke boeken, welke ALFRED, een varı derzelver grootfte voorftanders, bij zijn leven uit de Latijnfche in de toen gebruikelijke taal overbragt: en hij arbeid de aan eene overzetting van de Psalmen, toen de dood hem overviel (*). Niemand zal er wel aan twijfelen, of dit een zeer gebrekkig werk geweest zij: en vecel gunstiger kunnen wij niet oordeelen over het beste van dezen aard, dat er te dien tijde gefchreven werd. Nu make men hieruit op, welk ecne geringe waarde de eigenlijk gezegde verklarin- gen van .den Bijbel toen bezaten! Zij waren, wat meer is, belagchelijik in zich zelven en doodelijk voor de wetenfchappen , na dat men begonnen was zich wijs te maken, dat dit Boek de toetsfteen der waarheid in ieder vak van kennis was. Zullen wij een voorbecld bijbrengen? Wij kiezen dat van cen? vroeg vermaarden bisfchop, wien wij boven reeds vermeld hebben, van ısıporus van Aispalis. Hij bewees dan op zijne manier uit het gezegde van PAULUS nopens het zuchtend fchepfel (+), dat zon en maan bedroefd waren geweest over de vermin- .dering van glans en luister, welke zij door den val der eerfte voorouders gekregen hadden, Hij ftemde het aan anderen ftilzwijgend toe, dat de honderd drie en vijftig visfchen , welke de Apostelen in het net (*) Guelielm. Malmesb. \. c. Lib, II. p. 47. (4) Rom. VIIL: a2. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ, 345 net hadden opgetrokken (*), het getat van de foorten der levende wezens aanduidden,, die zich in het water bevonden. De vier bewoonbare deelen, die hij aan de aarde toekende, beweerde hij, dat in de Griek/che taal door de letters van het woord Apam werden 'te kennen gegeven (}). Nu zouden wij zeggen, dat in vervolg van tijd het fpel, dat er op deze wijze met den Bijbel gedreven werd, nag gaande- ‚ wegs moest verergerd zijn. En voor zoo verre men zich met eigene kracht aan deszelfs verklaring waag- de,.ging het in der daäd alle palen en perken te buiten. Doch wij moeten hier opmerken, dat, vooral van de negende eeuw af ($), die verklaring doorgaans alleen uit de fchriften der Kerkvaders werd overgenomen. Dit firekte nu wel meer tot fchan- de, dan tot lof; maar het bewaarde echter de pries- ters en monniken voor vele dwaasheden, die zij "begaan zouden hebben, hadden zij het op de laffe fpelingen van hun eigen vernuft laten aankomen. Daar en boven had men eene lange reeks van jaren den Bijbel veronachtzaamd: en vatte men hem nu weder op; zulks kon niet anders dan op eene zeer gebrekkige wijze gefchieden. Wij treffen dus hier, in den grond der zaak, veel meer cen bewijs van VOOr- (*) Joann. XXl: ıı. (t) De ordine Creaturarum. cap. 5, 9, ı1. Apud D’ACHErRY. Tom. I. p. 228, 232, 234 ($) Centuriatores Magdeb. Praef. Sec, IX. 346 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. vooruitgang gedurende de donkerfte tijden, dan van achteruitgang aan. Doch vestigen wij nu bepaalde- liik de aandacht op hen, die in de eerite helft der Middeleeuw de kunsten en wetenfchappen in het ge- meen, of eenig bijzonder vak van dezelve behan- deld hebben, en zien wij hen, zich daarop voor- pamelijk toeleggen .„ om de Kerk te dienen! Hier- van had men onder de Grieken, reeds in de zesde eeuw, een voorbeeld; toen zeker jemand, die na- derhand onder den naam van cosmAs, den Oostin- dienvaarder, vermaard is geworden, zijne Christeljj- ke Befchrijving der geheele wereld uitgaf: een werk , dat, ja wel, uit een zamenraapfel van fterrekundige, natuurkundige, aardrijkskundige,„ oudheidkundige , wijsgeerige en godgeleerde redeneringen, verklarin- gen, berigten en invallen beftaat (*); maar echter de rigting van den geest, waardoor men toen ge- dreven werd, aanfchouwelijk maakt. Omftrecks den- zelfden tijd verpligtte pıonysıus de kleine de Latijn- fche Kerk aan zich door de volvoering van een’ veel verdienstelijker arbeid, de opgave van eene nieuwe tijdrekening,, die vooral federt de achtfte eeuw vanal- gemeener gebruik geworden is; maar verre van door een zuiver wetenfchappelijk doel geleid te worden, had hij dien arbeid ondernomen , om de vragen, wanneer eigenlijk de Heiland geboren ware, wan- neer (*) Woorden van scHRoEcKkH, XVI Th, s. 191. Pıro= Tıus noemt den Schrijver reeds een’ beuzelaar. Bibl. Cod, 36. Tom. I. p. 7. BEKKER. OVER DE VOORTGANCEN , ENZ, 447 neer de Kerk hare feesten behoorde te vieren, en dergelijke meer ten nutte der Christenheid te beant- woorden, Rasanus Maurus beiteedde zijne hoog- geroemde bedrevenheid in Oosterfiche en Wester- fche talen grootendeels tot die zonderlinge manier van fchriftuitlegging, waaraan men toen gewoon was (*), en wilde voor eene algemeene oefenfchool of Encyclopedice een werk doen doorgaan, waarin ce Godgeleerdheid eene eerfte en ruime plaats befloeg, en voor het overige niet veel anders werd aangetroffen dan hetgeen tot verklaring van namen en bepalingen ftrekte (}). RoswITHA 0f HELENA VON Rossow ging hare landgenooten in het vervaardigen van Dra- matifche gedichten voor; maar hare lustfpelen dien- den, om die van TERENTIUS te vervangen en de bekeering, de heiligmaking, ja zelfs het martelaar- fchap aan te prijzen ($). Verwondert zich iemand, dat mannen, als een JoannEs Zrigena en SILVE- STER ll, welke HALLAM de eenige noemt, die in dit tijdperk door oorfpronkelijkheid van gedachten en juistheid van redenering uitblonken (**), voor ket- ters of toovenaars gefcholden zijn geworden ? Of vloeit bet uit de rigting van ”s menfchen geest, waar- (*) RosenmuLLer, Zlistor. Interpret. Libr. Saer. in Eccles. Christ, Part. V. p. ı23 $qq. CH Scuroecau. Th. XXI. s. 206, 207, ($) Scuroeckn, t. 2. pP. 5. 255, 250 - () Vol, 1Il. p. 335. 348 OVER DE VOORTCANGEN , ENZ. waarvan wij gefproken hebben, niet natuurlijk voort, dat zulken tot eene algemeene ergernis geweest zijn, die flechts het voorkomen hadden, dat .zij van die rigting afweken? Zelfs het onderwijs der kin- deren in het lezen en andere geringe kundighe- den, hetwelk door monniken gegeven werd, bedoel- de veclmeer derzelver opvoeding voor de Kerk, dan voor den burgerftaat, In &&n woord, wij kunnen den gang, welken de behandeling van kunsten en wetenfchappen te dezer tijden genomen heeft, met dien der maatfchappijäin van vroeger eeuwen niet vergelijiken, of wij verbeelden ons eene nieuwe we- ‚reld te aanfchouwen. Wij voegen er nu nog den nieuwen [maak bij, die er in deze eeuwen order de bevolking van Wes- teljk Europa gekomen is. De oude Gröeken waren een volk, hetwelk er geheel toe gefchapen fcheen , om de aangenaamheden des levens na te jagen en volop te genieten. Zang, en dans, en boert, en fpel, en al wat de zinnen verlustigt, was gelief- koosd vermaak bij groot en klein. Losfe vrolijk- heid behoorde onder de kenmerken, waardoor zij zich van anderen onderfcheidden. De kunsten, de ftaatverrigtingen „ het Juchtsgeftel, alles diende hun, om aan hunnen finaak te beter te kunnen vol- doen. Inzonderheid gold dit van Athene. Rome was naijverig op die ftad en fchikte zich naar der- zelver voorbeeld. De weldaden der Goden „ waar- over beiden plegtig feest vierden, betroffen geheel en OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 349 en al dit aardfche leven. Werd er aan menfche- liike verdiensten gedacht, het zag op blijde ge- beurtenisfen, welke het Vaderland aan de wijsheid, den moed of de trouw zijner burgerij te danken had. Er waren ook dagen, zoo als de Sarurnaliön te Rome, waarin men alle deftigheid afleide, om zich te vrijer aan klucht en fcherts over te geven. Het tooneel, het ftrijdperk, de renbaan werden door alle rangen en ftanden met geestdrift bezocht en waren de wellust in een iedersoogen. Wij behoeven nu niet aan te wijzen, hoe dit alles, van welk eene bekoorlijke zijle zich het mecste ook voordoe, het voor de ware Zedelijkheid en Godsdienstiglieid on- mogelijk hebbe gemaakt, om tot de maatichappij door te dringen. Veel liever willen wij aanmerken , dat zelfs het Christendom een’ geruimen tijd te zwak is geweest, om een’ beteren zin in de ge- mocderen van velen in te drukken. Onder anderen. waren de fchouwfpelen een vermaak, var hetwelk een groot gedeelte der bevolking maar niet bewogen kon worden af te zien: de fchouwfpelen, waar de fchrikkelijkfte wreedheid, zoo niet jegens arme ge- vangenen en flaven, dan toch jegens onfchuldige dieren : bedreven werd en men alle gevoel van men- fchelijkheid moest leeren uitfchudden ; of dartelheid en ongebondenheid de fchaamte op eene verregaande wijze kwetsten; of om de dragt der wagenmenners partijf[chappen en oproeren .ontftonden , die moord en doodflag ten gevolge hadden. Men leze de klag-’ ten, welke sarvıanus in de vijfde eeuw over de ver- 350 OYER DE VOORTCANGEN „ ENZ. verblindheid aanheft, waarmede zich de belijders vari jezus aan dit vermaak overgaven (*)! In het Oos- ten was hem CHRYsosToMUs voorgegaan, toen hij al de gaven zijner welfprekendheid uitftortte, om zijne toehoorders van deze verderfelijke kwaal te ge- nezen (}). En had hij onder de regering van jJus- TINIAAN geleefd; hij zou ook dan ftoffe genoeg schad hebben, om de onzinnigheid van groot en klein te bcftraffen. Doch dezelfde Keizer, die aan de fchouwfpelen in eigen perfoon zulk een werk- zaam deel nam, toonde door zijne wetten, waarin het opzist over dezelve aan de Bisfehoppen werd opgedrasen en de geestelijkheid verboden werd ze te bezoeken ($); hoe ftrijdig hij zelf inzag, dat zij met Zedelijkheid en Godsdienstigheid waren. Te selijk verzette hij zich nadrukkelijk tegen het ge- bruik, hetwelk men onder de Kerkedienaars var dobbelen en ander fpel maakte. Welk eenen invloed deze verordeningen in het Westen gehad hebben , kunnen wij niet bepaaldelijk zeggen; maar ongetwij- feld zullen zij daar ook van nut geweest zijn, om een verre doorgedrongen kwaad te helpen tegenwer« ken. Wie flechts een weinig ernftiger dacht, vel- de ook daar over al zulke vermaken, en dit wel eens (*) De Gubernatione Dei. Lib. VI. p. 105, 106. (+) Joannıs Chrysostomi Opera, Tom. VI. p. 2724 sqq MONTEFALC ($) L. XXXII, XXXIV de Episcop. Audient, OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 351 ecns met overdrevenheid, een vonnis van: veroor« deeling (*). De druk der tijlen, de ruwheid der barbaren, de behoefte en armoede zetten aan de vermaningen kracht bij. Om kort te gaan, het dob- belen mogt met meer ander fpel in gebruik zijn ge- bleven of zelfs hier en daar toegenomen ; fchouw= [pelen mogen onder de Christenheid fteeds hebben voortgeduurd; maar zoo als de oudheid die gekend had, geraakten zij, tot geluk der maatichappij , langzamerhand in vergetelheid. "at meer is, de fmaak werd bij de nieuwe bevolking van Europa in allen decle veranderd. Er werden feesten gevierd ter eere van Hem, die eene. verlosfing voor het toc» komende leven zoo wel als voor het tegenwoordige had te weeg gebrägt. Men voerde gedenkdagen in ter vermelding der verdiensten van Heiligen en Mar« telaars, die ten voorbeelde voor de nakomeling- fchap tegen de veizockingen der zonde kloekmoedig geftreden, of voor de zaak van waarheid en gereg- tigheid hun bloed geftort hadden. Bovenal werd MARIA, de moeder des Heeren, vereeuwigd wegens hare verdienften jegens de menschheid, Zeker zou het wenfchelijk zijn geweest, dat men zoo verre niet gegaan was; en te meer imoeten wij ons be- droeven, dat loffpraken over verdienften, die er nooit beftaan hadden, bewondering van ellendige monnikendeugd, aanbidding van gewone ftervelin+ gen, vertrouwen op derzelver voörbede in den. he«. mel (*) Ennopıvs I, c. p. 1038, 1076, 952 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. mel en dergelijke fchandelijke bijgeloovigheden nu al- gemeen zijn in trein gekomen: maar hoc kon dit in dagen van barbaarschheid geweerd worden, indien de geest der volken eene andere rigting nemen zou ? In allen gevalle werden de uitzigten van het zinnelijke naar het bovenzinnelijke geleil. Zoo bragt men het in zwang hetgeen men voor heilig hield, op het tooneel voor te ftellen, en bij voorkeur gefchiedde dit door Geestelijken. Zog werd de muzijk, naar het voorbeeld van AMBROSIUS, GREGORIUS ]J. en anderen, ook aan de openbare Godsverecering dienstbaar gemaakt. De bouwkunst werd, beocfend tot het ftichten van Kloosters en Kerken, de fchilderkunst tot het ver- vaardigen van beelden, die ter aanfchouwing der geloovigen verftrekken moesten. Men vastte op daar- toe bepaalde dagen, om dat men dacht, dat dit eene boete der zonde en een hulpmiddel tot heilig- heid was. Er vertoonde zich , niet tegenftaande al de ondeugden, die er heerschten „ een ernst onder de volken, die men nooit te voren gezien had; doch die in eene maatfchappij wel moest plaats heb- ben‘, waarvan de grondvesting begonnen was met de aanneming van een’ gekruisten CHRISTUS, de belijienis van fchuld en de belofte van reinigma- king (*). Jammer maar, dat dezelfde ernst over EUROPA ceene zekere doodfche treurigheid verfpreid- de, en ook de onfchuldige levensvreugde „ waartoe: de Schepper een’ natuurlijiken trek in ’s menfchen ge- (*) NEANDER, Denkwürdigkeiten. I. B. 5.176, 177. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 53 gemoed heeft ingedrukt, onbarmhartig.leerde veroor- deelen! Jammer waarlijk! dat men te gelijk met het onkruid, het welk de oude Grieken en Romei- nen gezaaid en aangekweekt hadden, ook zoo vele fchoone en bevallige bloemen, die het huifelijk en burgerlijk verkeer veraangenamen konden „ uitroeide ! Evenwel deelen wij daarom in het gevoelen van fom- mige bewonderaars der oudheid niet, die zich in de eerfte helft der Middeleeuw niet verplaatfen kun- nen, zonder luide klagten over de verbastering der wereld aan te heffen en de heugelijke dagen van PERICLES eN AUGUSTUS terüg te wenfchen. Het was voor de nakomelingfchap overgelaten, den fnaak op nieuw te zuiveren en hetgeen men onbedacht- zaam verworpen had, weör op te nemen en in de maatfchappij over te planten. Dit begon reeds te gefchieden na den aanvang der kruistogten , toen door gemeenfchap met het Oosten en andere omftandigheden, de kunsten zich langzamerhand ont- wikkelden. Na de Kerkhervorming werd die arbeid gelukkig voortgezet tot op onze dagen toe. En onze kinderen en naneven zullen zich in den zegen des: hemels verblijden mogen, wanneer men denzel- ven blijfft voortzetten, zonder nu. omgekeerd iets van het, verkregene aan de zinnelijkheid op te offe- ren. Doch de herftelling van het. fchoone en be- vallige, waaraan men in den ftaat der barbaarsch- heid geene- waarde hechtte, was eene gemakkelijker taak, tot welker volvoering de tijd. wel var zeif II. Z ge- 354 OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. geleiden zou. Veel moeljeiijker maakte het ”s men- chen natuurlijke .overhelling tot het aardfche den finaak voor het bovenzinnelijike in. te voeren. En dit werd echter tot Europa’s herfchepping bovenal vereischt. Wij danken derhalve Gods albeftuur „ dat dit in de eerfte helft der Middeleeuw gefchied is. Nu werden de beginfelen der Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving van uit de barbaarschheid aan de wereld gefchonken. Vertoonen zich de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving, als wij op de rigting let- ten, dien de menfchelijke geest in de cerfte helft der Middeleeuw genomen heeft; wij zullen dezelve ook ontdekken, wanneer wij op de taal yarn yolk en geesteljkheid , welke ons in dat tijd- perk voorkomt, de aandacht vestigen. Het ligt in den aard der zaak en de ervaring bevestigt het al- lerwegen, dat een volk niet anders fpreken kan, dan zoo als. hetzelve denkt. Nu dachten de bar- baren, die in het Westen doordrongen, als men- fchen, met het aanfchouwelijke geheel en al ingeno- men. Zij moesten derhalve eene. taal hebben „ veel - meer gefchikt, om zinnelijke gewaarwordingen‘, dan om redeljjke begrippen uit te: drukken.. Wij twij- felen niet aan het gevoclen der geleerden ,„ hetwelk . de Hoogleeraar HAMAKER onlangs met gewigtige bei wijzen geftaafd heeft, dat. die taal of talen, zoo- wel als het. Grieksch en Latin, van denzelfden | O0T- OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 9355 oorfprong als het Sanskrit zijn (*). Doch dit ver- wekt ons geene zwarigheid; daar wij veilig kunnen aannemen, dat de Germanen, ten tijde van hunnen optogt wit: Azid, even als de overige bewoners van het moederland , flechts tot eene halve ontwikkeling der vermogens van den geest gekomen waren. En zoo lang zij in het Oosten gedurig werden voort+ gedrongen en naar cene vaste wonnplaats zochten , konden zij het niet veel verder brengen. Er werd derhalve, na dat zij zich in het Westerfche: Kei- zerriik hadden neörgezet, eene groote verandering , z00o wel van hunne- taal, äls van hunne denkwijze vereischt , zouden -zij tot eene Befchaving, welke aan de rede de heerfchappij over zinnelijkheid en verbeelding gaf, den grond leggen, Maar hoe zou nu die verandering ontftaan? Zouden deze vreem- delingen hunne oorfpronkelijkheid geheel opofferen , eri- met- flaaffchen zin de klanken overnemen, die zij bij de’ bewoners der overheerde landen vonden? Dit ware misfchien het gemakkelijkfte geweest. Doch vooreerst ftrookte het niet met hun karakter. Daar en boven konden zij althans zulks' niet varı zich verkrijgen, die, onder de leiding van -ULFILAS, hunne: taal reeds eenigermate- met het Christendom - hadden: leeren verbinden. Ook zou er thans wel gee- (*) Akademifche Voorlezingen, over het nut en de belangrijkkeid der Grammatifche vergelijking van het Grieksch, het Latijn en de Germaanfche tongvallen met het Sanskrit, YA) 356 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. geene andere keuze zijn te doen gewecst, dan die van het ZLatjn, hetwelk door de overwinningen der Romeinen heinde en verre was doergedrongen. Doch het Latin had zelf van de verbastering der zeden en de werking der barbaarschheid reeds jammerlijk geleden. Het ZLat:jn drukte zelf een aantal. dingen, die- het Christendom betroffen, niet anders dan ge- brekkig uit. Het Larjn kon, wanncer de val des Weesterfchen Keizerrijks tot herfchepping van EZuro- pa noodzakelijk was, ook niet in gebruik blijven. Wij rekenen het daarom onder de oorzaken der Befchaving van ‘dit werelddeel,. dat die taal in het dagelijksch verkeer is uitgeftorven. Nu hield de Kerk dezelve- alleen voor hare eerdienst aan, en dit ver- wekte zcker gropte nadeelen; maar zonder fchroom vragen wij, of de Kerk wel anders doen kon „ zoo lang de volkstalen de behoorlijke vastheid nog niet gekregen. hadden. En het kwade is’ hier immers ook met menigerlei goeds gepaard gegaan, of al- thans ligter te dragen geweest. De fluijer der ge- heimzinnigheid, welke de Godsdienst nu bedekte „ was voor «de voiken in den ftaat hunner kindsch- beid een ‚aanlokfel te meer, om tot derzelver belij- denis toe te treden of: daarin te volharden. Bleven zij al verftoken van bepaalde en duidelijke begrip- pen; zij waren ook voor niet vecl meer vatbaar, dan voor hetgeen de oogen bekoorde en de ooren ftreelde: en hieraan kregen zij werkelijk overvloedig deel. Daar en boven was er nu een band van ver- eeniging, waardoor zij beveiligd werden, dat zij in hun- OVER DE VOORTGANGEN, ENZ.: 357 hurtne ontwikkeling niet. te :ver uit elkander liepen en daardoor buiten fiaat gefteid‘ werden, om voor; de nakomelingfchap ,„ ter bereiking van een hooger doel, gelijkelijk den weg te banen. Welligt zouden wij ook var de gemeenfchap met. de letterkunde der Romeinen geheel verftoken zijn geweest, had dezel- ve in het Kerkelijk gebruik van het Zatijn. niet ze- ker voertuig gehad, hetwelk haar tot latere tijden overbragt (*). Eindelijk neme men .in aanmerking , dat dit gebruik van het Zatijn. voor de Godsdienst de volken tot de vorming van nieuwe. volkstalen. opleidde (+). Ä : Hoe het nu met de vorming dier talen gegaan zij, behoort niet tot de punten van ons onderzock. Genoeg., dat het. onderfcheiden beftanddeelen waren , uit welke zij zamenfmolten. Bij fommige, de /2a- liaanfche en Franfche ,„ ook de Spaanfche en Portu- geefche, daarom gezamelijk de Romanifche genoend , {peelde het Zatijn, om mij zoo uit te drukken , cene voorname rol. Bij.de onderfcheidene Dast/che tongval- len werd alleen het een en.ander daaruit opgeno- men. De Engelfche onderging de meeste vermen- ging, toen het Angelfakfifche , na dat het reeds tot zckere vastheid gekomen was, zich met het Ro- manifche verbond. Dit gefchiedde na de verovering des. (*) Herner, Philofophie der Gefchichte &c. IV Th s. 258, 259 Ct) Runs. t. a. p. s. 417. 358 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. des lands door Hertog wır.em van Normandit , en dus eerst in.de elfde eeuw (*). Tot aan dien- zelfden tijd toe waren er in Italiö drie talen: een mengelmoes „ waaruit federt het Jsaliaansch gewor- den is, voor het volk; het gebroken Duitsch „ voor den adel; .het basterdlatijn, voor de Geestelijk- heid (}). Inmiddels hadden de Franfche en andere Romanifche talen zeker bepaald karakter gekregen „ de Spaanfche en Portugeefche ook door middel varı den rijken fchat der Arabieren ($). In Duitsch- Zand, waar men het oorfpronkelijke nooit verzaakt had, was het ten tijde van KAREL den groote reeds tot die ontwikkeling gebragt, dat deze Vorst eene fpraakkunst vervaardigen deed en het aanving, om de moedertaal, gelijk PFISTER zegt, uit den natuur- ffaat tot. eene fchrijftaal te verheffen (**). De N. derduitfche tongval deelde, oflchoon met langza- mer tred, in de voortgangen, die-er gemaakt wer- den (}}). Zoo kregen die volken van Europa, uit wier midden de Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving moest voortkomen, in de eerfte helft der Middeleeuw, elk zijne eigene taal, waardoor zich de (*) Lutors, Schets van een Overzigt der Duitfche taal. bl. 167 volgg. (}) Sısmonpı. Tom. I. p. 399 ss. ($) AnpeLung, Mithridates. II Th. s. 535 f. C*) IB. 5. 456. (tt) Lurors. bl. 104 volgg. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 359 de .naburen van elkander ‘onderfcheidden. Hierin be- ftond die. Befchaving. nu wel op zich zelven niet; maar het gaf haar toch een? leiddraad, langs wel- ken zij zich bewegen kon, en toonde tevens hare aanwezigheid in de beginfelen. Of behoort het tot die beginfelen niet, dat er eene taal gevormd wordt, welker dagelijksch gebruik voldoende is om zich wit de kluisters der barbaarschheid los te ‚maken ? Zal er over de zaak van Godvrucht en deugd wel een helder licht opgaan, zoo lang fchier alles op mondelinge overlevering aankomt, en het den landzaat aan een eigen gangbaar letterfchrift ont- breekt, om. hew.onderwijs tot tijdgenooten en nako- melingen over .:te- brengen? Men verwondert zich dikwijls. over die verregaande onkunde in de Mid- deleeuw „ ‘dat het grootfte gros niet in ftaat is ge- weest, om te lezen: maar moet die verwondering niet ophouden, .als men: bedenkt, dat er :cerst geo- ne, en. vervolgens, tot aan de kruistogten toe, flechts weinige boeken voor handen waren, behalve in de oude .Zatijn/fche taal, tot welke de geleerde alleen den toegang had? En gelijk het Christen- dom .door middel van den Bijbel in de wereld was: ingevoerd; zoo had het immers,, bij ieder 'afzon- derliijk volk, ook de hulp van fchrift noodig, om door hetzelve verflaan en beoefend te worden? UL- rıLas had het daaram reeds wel begrepen, dat hij de letters te gelijk met de belijdenis van cHurısTus onder zijne Gotken invoerde. Jammer maar, dat hij zich, bij zijne overzetting van den Bijbel, op zulk eene: 360 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, eene flaaffche wijze naar het Grieksch rigtte, dat het Gothisch, zoo als het daar voorkwam „ nooit eene taal des gemeenen levens worden kon (*). En evenwel moesten ook hier de nieuwe denkbeelden „ welke hij behoorde uit te‘ drukken, hoe gebrekkig deze ook mogen geweest zijn, op de taal te harer verrijking werken, Zoo was het met de zaak ins- gelijks onder alle volken gelegen, die, toen zij met verzaking van het heidendom tot de Kerk overgingen „ de tot dus verre bij hen gebruikelijke taal grooten- deels behielden, al waren zij zoo gelukkig als de 'Slaven niet, welke een’ CYRILLUS en METHODIUS tot leermeesters kregen. Zij waren trouwens ook veel minder beftemd,, om door de bevalligheid der Poezsj de verbeelding aan te doen en de zinnelijkheid te ftreelen, dan om door den ernst van het Prosz de rede te befturen (+). Doch als wij over de taal van Europa’s vroegere bewoners fpreken; dan bedoelen wij niet, flechts de klanken, die zij hebben voortgebragt, maar ook den toon, die er door hen, in hunne redenen en ‚gefchriften , is aangeflagen. Nu hebben wij daar- van of geene of flechts cene hoogst gebrekkige’opgave vit den ouden tijd, en moeten zelve dus uit de boeken, welke ons van uit de fchipbreuk der eeu- wen zijn overgebleven, de flotfom trachten op te maken. Maar’ het is dan de vraag : ‚uit welke boe- ken? Uit de zoodanige, die in de volkstaal ge- | fchre- (*) Beknopte Gefchiedenis der Nederland/[che Tale, bl, 222, 223. (}) Anetung, s. 485. Brar, Lesfen over de rede- kunst en fraaye letteren. 1 D. bl, 145 volgg. en ıu- Lors aldaar bl, 56. volgg. 362 OVER DE VOORTGANGEN, ENZI fchreven ziin? SCHLEGEL zegt ons, dat in Zuger Jand, onder de regering van ALFRED, reeds een groot aantal van werken, en daaronder gefchiedkun- dige en wetenfchappelijke var allerlei foort, voor han- den is geweest (*).. Doch hetgeen te onzer kennis gekomen is, beftaat meestal uit overzettingen of al- thans uit zulke gefchriften „ die weinig of niets be- flisfen nopens de Zedelijke en Godsdienstige denk- wijze (})? Zocht men elders naar boeken,„ welke hiertoe behulpzaam konden zijn, men moest, met voorbijgang der overige gewesten van Europa, zich alleen bepalen tot Dwitschland, waar er vöör OTT- FRIED. reeds het een en. ander in de volkstaal ge- fchreven is geworden ($). Maar ook daar zou men, gelijk uit de ‚flukken zelven aan. een’ ieder blijken kan. (**), te vergeefs zoeken. Wij hebben ons dus te vergenoegen met de raadpleging van Zatijn- fche opftellen. En wat vinden wij nu, als wij de- ze voor ons leggen? De ftijl moge bedorven, de wijze van zien bekrompen zijn; maar die gebreken ziin overal zoo groot niet, als men uit de alge- Ä mee- (*) F. SCHLEGEL, Gefchichte u. s. w. I. Th. s.252. (t) Men zie dezelve bij nıckes, Thesaurus Lingua- rum Septentrionalium , op onderfcheidene plaatfen, . ($) IJeer. &. a. p. bl 2023 volgg. (**) Men zie bijv. ECKHART, Commentarii de rebus Franciae Criental et. Episcopat. Wiccburg.. Tom. 1. p. 864 sqq. II. p. 930 sqq. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 3063 meene klagt over de barbaarschheid der Middeleeuw ligtelijik zou opmaken: en door iets anders worden zii ook weder vergoed. Of waar drijft men hier , zoo als menigmaal bij Grieken en Romeinen ge fchiedt„ den fpot met voorwerpen,, die de openba- re meening voor eerwaardig houdt? Waar. wordt de eerbaarheid door onkuifche gedichten of vertellin- gen gekwetst? Waar hoort men de verfijnde .on- deugd als iets begeerlijks aanprijzen ? En waar mist men dien Zedelijken en Godsdicnstigen toon , aan welken het bij de meeste der ouden ontbreekt ? Laat het zoo zijn, dat de-Schrijvers der Middel- ceuw den ernst doorgaans overdreven hebben , en dat wij daarvan te menigvuldiger. proeven aantreffen , hoe meer wij met onze gedachten de kruistogten na- deren. Laat het ideaa} van menfchelijke volkomen- heid, hetwelk zij ons teekenen, te zeer het ge- wrocht eener verhitte verbeelding zijn, dan dat het beantwoorden zou aan de beftemming van den aard- bewoner , in wien het zinnelijke en het geestelijke zich naauw wereenigen. Maar dat zelfde ideal is echter bij hen ontleend van de innige erkentenis , dat wij van Gods geflachte en voor de eeuwigheid gefchapen zün: eene erkentenis, die zeker, waar zii bij de Grieken en Romeinen al beftond,, in der- zelver fchriften flechts hier en daar met flaauwe trekken doorblinkt. De. Kerkvaders, ja, hebben eenparig ccn’ Zedelijken en Godsdienstigen toon aan- geflagen, en dit wel vecl zuiverder , dan zulks na den 364 OVER DE. VOORTGANGEN, ENZ den val des Wester[chen Keizerrijks gefchied is’z maar zij ftonden altijd tegen de nog overgeblevene aanhangers van het aan de zinnelijkheid meer of min verflaafde heidendom over, waren nog geenszins de vertegenwoordigers van. geheel de Christenheid en fpraken ' niet tot een mengelmoes van barbaren „ wel- ke zich’eerst tot.eene geordende maatfchappij vorm- den. Het was derhalve cerst na den aanvang der Middeleeuw, dat die toon kon gerekend wor- den, als uit geheel de bevolking van het Westen vit te gaan. Kwam dezelve grootendeels uit bis- dommen en kloosters; de omftandigheden van dien tijjd bragten dit mede: en nooit zowlen priesters en monniken zich door kerkelijken dwang van de Leeken zoo geheel hebben meester gemaakt; waren deze volftrekt vervreemd geweest van de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving. 