title: Historische en godgeleerde verhandeling over de sprinkhanen, derzelver Aert, Eigenschappen en Verwoestinger, in oude en latere Tyden, tot in de Jaren 1748 en 1749. Met een aenhangsel over de spyze der Israëliten in de woestyne, gemeenlyk kwakkelen geheeten
creator: Rathlef, Ernst Ludewig, 1709-1768
text: En op dat gy voor de ooren uwer Kinde- ren en Kintskinderen moogt verteilen , wat ik.in Egyptenlant uitgericht hebbe, en myne teekenen , die ik onder hen ge¬ fielt hebbe : op da£ gylieden weet , dat ik de Heere ben. Zoo ging Mozes en Aäron totFarao, en zeiden tot hem: Zoo fpreekt de Heere, der Hebrten God , Hoe lange weigert gy u voor myn aeuge- zigte te vereotmoedigen? laet myn Volk trekken , dat zy my dienen. Want in- dien gy weigert myn Volk te laten trek¬ ken : ziet zoo zal ik morgen Sprinkhanen in uwe Lantpale brengen. En zy zullen het gezigte des Lants bedekken , alzoo dat men de Aerde niet zal kunnen zien: en zy zullen afeten het overige van het gene dat ontkomen is s het gene dat u overge- bleven is van den Hagel , zy zullen ook al het geboomte afeten , dat u uit het Veit voorkomt. En zy zullen vervulleri uwe huizen 5 en de hüizen uwer Knech¬ ten , en aller Egyptenaren huizen, dewel- ke uwe Vaders, noch uwer Vaderen Va- ders niet gezien hebben , van voor dien dag aen , dat zy op den Aertbodem gg- weefl zvn , tot op dezen dag : en hy keer- de zieh om en ging uit van Farao. En de Knechten van Farao zeiden; hoe lan¬ ge zal ons deze tot een flrik zyn ? laet de Mannen trekken , dat zy den Heers, hunnen God, dienen : weet gy noch niet dat Egypten verdorven is; Toen werden Mozes en Aaron weder by Farao gebracht, en hy zeide tot hen ; Gaet henen , dient ß % „ den VERHANDELING over 3, den Heere uwen God: wie en wie zyn 5, ze , die gaen zullen ? En Mozes zei- ,, de : Wy zullen gaen met onze jonge en 3, met onze oudelieden, met onze Zonen, en 3, met onze Dochteren , met onze Schapen „ en met onze Runderen zullen wy gaen, wanc 3, wy hebben een Feeft des Heere. Toen 33 zeide hy tot hen ; de Heere zy alzoo 3, met u 3 gelyk ik u en uwe kleine kinderen 3, zal trekken Jäten: ziec toe, want daer is 53 kwaet voor ulieder aengezigte. *3 „ gelaten ; en daer bleef niets Groens aea ,, de Boomen , nochte aen de Kruidee des „ Veits , in den ganfchen Egyptenlande. „ Toen haeftedeFarao orn Mozes en Aaron te 35 roepen;enzeide: ikhebbe gezondigt tegen ,3 den Heere uwenGod en tegen ulieden. En „ na vergeeft my doch myne zonde ditmael, 3, en bid vuurig tot den Heere, uwen God, ,, dac hy Hechts deze doot van my wegne- 3, me. En hy ging uit van Farao en bad ,, vuuriglyk tot den Heere. Toen keerde ,, de Heere een zeer fterken Wellen Wint, 3, die hief de Sprinkhanen op , en wierp ze 3, indeSchelfzee: daer bleef niet een Sprink- 3, haen overig in alle de Landen van Egyp* 5, ten.” §. io. Na de dagen van Mozes hebbe ik in eene lange reeks van Jaren geen Voorbeel- den van Sprinkhanen aengetroffen. Wy vin- den echter in de Heilige Schriften der Joden voetftappen genoeg , dat Egypten, het Jood- iche Lant en andere Ooflerfche Landen met de Plage der Sprinkhanen zyn bezogt gewor¬ den. Dit getuigt Mozes reets genoeg in de bovenaengehaelde woorden : zy lieten zieh neder aen alle de palen der Egyptenaren , zeer zwaer. Voor deze zyn dergelyke Sprinkhanen ah deze nolt gerne e fl , en na deze zullen ’ er zulke niet wezen . ’t Welk een Bewys is dat de Sprink- kanen reets voor de tyden van Mozes en ook na zyne tyden, dikwils in Egypten ge- weeff zyn ; maer noit in zulk eene Menig* te als in de dagen van dien Profeet. Wan- neer ook naderhant deze Man Gods aen de B 4 Lanu 24 VERHANDELING over Lantpalen van ’t Beloofde Lant , hen > die Gods Geboden zouden overtreden , met Spvink- haneti d-reigen moeft ( a ) ; wanneer in de Gefchiedenisfen der Joodfche Richteren en in andere deelen der Goddelyke Openbarin- ge, de Menigte der in aentogt zynde Vyan- den by de aenkomft van eenHeir van Sprink-, hanen vergeleken wort ; wanneer Salomon in zyn Gebed zegt (b) : Als ’ er Sprinkbanen in den Lande zyn zullen , alle gebed , alle fme- hinge zull gy hooren in den Hemel ; wanneer wy alle deze Plaetfen overwegen, zoo ge- tuigen zv, dar de Sprinkhanen in deOufler» fche Landen menigmael groote Verwoefting hebben aengericht. g ii. Eindelyk rinden wy wederomTwee Voorbeelden , een in het Jaer 2900, toen de Herakliien Sparta belegerden. In dien tyt was ’er een Krygsheir in Libye, ’t welk van Honger had moeten fterven , indien ’er geen Wolk van Sprinkhanen genadert en nederge- vallen was. Van dezen bediende men zieh tegen den Honger (c). Het ander Voor- beelt hebben wy in de tyden der Twee Pro¬ feten Eliza en Joel , ontrent het Jaer der Werrek gico [d). Wantin dezen tyt kan men Twee ge v allen , waer van deze Mannen Gods fpreken , bekwaemlyk overeenbr engen. Van den eenen weten wy, (e) dat ’er Zeven Ja- ren (a) Deuter. XXVIII. 38. (>) I. Kon. VIII. 37. (c) Porphyr, de Jtbfiinentia Carnis Lib. I. p. 20. (d) Volgens de Tytrckening vau J. Usserius. (0 II. Kon. VII. 1. de SPRINKHANEN. 25 ren achter een in zynen tyt een zware Hon- ger en Dtiurte geweelt is. En by Joel vin- den wy bericht vvaer deze Honger uit ont> ftaen is (/). „ Hoorc dit gy Outften’\ fpreekt de Man Gods* „ en neemt ter 00- 3, ren, alle Inwoners des Laos: Is dit ge» ,, fchied in uwe dagen ? ofte 00k in de da- „ gen uwer Vaderen ? verteil uwen Kinde- 3, ren daer van, en laet het uwe Kinderen hunnen Kinderen verteilen en derzelver 5, Kinderen aen een ander geflachte. Wat 5, de Rupfe heeft overgelaten * heeft de ,, Sprinkhaen afgegeten, en wat de Sprink- „ haen heeft overgelaten , heeft de Kever „ afgegeten , en wat de Kever heeft over- ,, gelaten , heeft de Kruitworm afgegeten. „ Waekt op gy Dronkenen, en weent, en 5, huilt 9 alle gy Wynzuipers, om den nieu- ,, wen wyn, dewyl hy van uwen mondeis „ afgefneden. Want een Volk is opgeko« „ men over myn Lant ; magtig en zonder ,, getal : zyne Tanden z\n Leeuwstanden , „ en’het heeft Baktanden eens ouden Leeuws. „ Het heeft mynen Wynflok gefielt tot een 5? Verwoeflinge , en mynen Vygeboom tot fchuim : het heeft hem ganfehlyk ontbloot ennedergeworpen, zyne ranken zyn witge- worden. Kermt, als een Jonkvrouwe , die ,, met eenen zak omgort is van wegen den 3, Man harer jeugt. SpysofFeren Drankoffer is 5, van den Huize des Heeren afgefneden: „ De Priefters , des Heeren Dienaers, 5, treuren. Het Veltis verwoeft, het Lant B 5 treurt ( f ) Joci I. 1. - II. ir. 26 VERHANDELING over n treurt : want het Koorn is verwoefl , de 5, Moft is verdroogt, de Olie is fkeuw. De „ Akkerlieden zyn befchaemt, de Wvngaer- „ deniers huilen , om de Tarwe en om de „ Gerll : want de Oogfl des Veits is ver- „ gaen. De Wynflok is verdort, de Vy- „ geboom is flaeuw; de Granaet- Appelboom ,5 en ook de Palmboom , en de Appelboom ; 5, alle Boomen des Veits zyn verdort; jade 5, vrolykheit is verdort van de menfchen kin- 5, deren. Omgorc u , en rouwklaegt , gy 5, Prieflers , huilt gy Dienaers des Altaers, 55 gaet in, vernacht in zakken, gv Dienaers 55 myns Gods : want Spysoifer en Drankof- 55 fer is geweert van den Huize uwes Gods. 5, Heiligt een Vaflen , roept een Verbods« 5, dag uit ,verzamelt de Oütften enallelnwo- 53 ners dezes Lants ten Huize des Heeren 5, uwes Gods: en roept tot den Heb. re. ,5 Ach dien dag! want de dag des Heeren 5S is naby , en zal als eene Verwoeflinge ko* 5, men van den Almagtigen. Is niet de Spys 35 van onze oogen afgefneden ? blydfcbap en 55 verheuginge van den Huize onzes Gods ? 33 De Granen zyn onder hunne kluiten ver- 33 rot , de Schathuizen zyn verwoefl , de 35 Schnuren zyn afgebroken: want hei Koorn 23 is verdort. O ! hoe zucht het Vee ! de 3, Runderkudden zyn bedwelmt; want zy hebben geene weide: ook zyn de Schaeps- 35 kudden verwoefl. Tot u, 6 Heere, 5, roepe ik: want een Vuur heeft de Weide ,3 der Woeflyne verteert , en een Vlam 5, heeft alle de Boomen des Veits aengefle- 33 ken. Ook fchreeuwt elk Beeil des Veits tot de SPRINKHANEN. 27 „ tot u: want de Waterflroomen zyn uitge- „ droogt , en een Vuur heefc de Weiden 35 derWoeftyne verteert. Blaefl de Bazui- 5, ne te Sion , en roept Juide op den Berg 53 myner Heiligheit; laet alle Inwooners des ,5 Lants beroert zyn: want de dag des Hee« s, een komt, want hy is naby. Een dag van „ duifternis en donkerheit, een dag van Wol- 3, ken en dikke duifterheit, als de Dagcraed 33 uitgefpreid over de Bergen : een groot en 33 magtig Volk, desgelyks van outs niet ge- 3, weefl is, en na het zelve niet meer zyn 3, zal , tot in Jaren van vele Geflachten« 33 Voor het zelve verteert een Vuur , en 3, achter hetzelve brant een Viam: HetLant ,5 is voor het zelve als een Lufthof,* maer 3, achter het zelve een woefte Wildernis, en „ 00k is ’er geen ontkomen van het zelve, 3, De Gedaente deszelven is als de Gedaente „ van Paerden , en als Ruiters zullen zy loo- 3, pen. Zy zullen daer henen fpringen als 3, een gedruifch van Wagenen , op de 3, hoogten der Bergen; als het gedruifch ee- 3, ner Vuurvlam, die Hoppelen verteert: als 3, een magtig Volk dat in Slagörde gefielt ,5 is. Van het aengezigte deszelven zullen ,3 de Volken in pyne zyn; alle aengezigten 3, zullen betrekken als een pot. Ah Helden 3, zullen zy loopen , als Krygslieden zullen zy 3, de Mauren beklimmen : en zy zullen daer 3, henen trekken, een iegelyk in zyne we« 3, gen, en zullen hunnepaden niet verdraeien. ,, Ook zullen zy de een den anderen niet „ dringen: Zy zullen daer henen trekken een n iegelyk in zyne bane; en al vielen zy op een 33 Ge- Z% VERHAK DEL ING over Geweer, zy zouden niet gewond worden. ” Zy zullen in de Stad omloopen, zy zullen loopen op de Muuren, zy zullen klimmen ^ in de Huizen: Zy zullen door de Venfte- ren inkomen als een Dief. De Aerde is beroert voor deszelven aengezigte , de He- mel beeft : de Zon en de Maen worden 3, zwart \ en de Starren trekken hären glans in. En de Heer verlieft zyne Stemme 5, voor zyn Heirhenen: want hy is mag.tig, doende zyn Woort: want de Dag des Hee- 55 ren is groot en zeer vrecllyk, en wie zal 35 hem verdragen? § i z. Toen Plautius Hypseus en Fulvius Fla kküs te Rome Burgemeelters waren, dat is in het Jaer der Scheppinge 3S79. of inhet Jaer 125, voor de Geboorte van Chri¬ stus, (a) woedden de Sprinkhanen in Afrika, voornamelyk indeLantfchappen van Numidie en Libye. Zy verteerden alle de Ge wallen ? tot dat zy eindelyk door een ftorm in Zee geworpen werden, daer zy allen omkwamen. Nu meende men ’c gewonnen te hebben. Doch de Golven dreven de doode Sprink¬ hanen weder naer Lant, waer door de Lucht zoo Hinkende wert, datier een hevige Peil ontftont. In Numidie ftierven Achthondert duizent Menfchen , aen de Kulten 1 wee* hondertduizent Menfchen ; by de Stad Uti- ka Dertigduizcnc Soldaten. En op eenen dag, (*} Volgcns de Tytrekening van Aimeloveen, ia Jfafiis Roman . Confularium . Lib. I. pag. 51. de SPRINKH ANEN, z$ dag 5 werden ’er Vyftienhonderc Lyken.uit de Poorcen van Utika uitgedragen (a). § 13. Na de Geboorte van Jezus Christus vinden wy noch menigvuldiger Voorbeel- den van de bedroefde Verwoeflingen der Spnnkhanen , in den omtrek van eenige vreemde deelen der Werrelt. Her Eerfte ontmoet ons onder de Regeeringvan en wel ten tyde van Mimmiuj Regulms, Bargemeeller te Rome (h) , of in den jaro 6 3, na de Geboorte van den Zaligmaker* In dien tyt liec Vologises , Koning der Par- then de Ärmenifche Vefting Tigranozerta be¬ lageren Hier van raoeft hy eindelyk afzien* dewyl ’er onder anderen geen Gras voor de Ruitery was; want een groote Menigte Sprink« hanen had alles , wac Groen was , ©pge« geten (c). § 14, De Heilige Hieronymus, die in de Vierde Eeuwgeleeft heeft, bericht wat Jer in zyne dagen in het Joodfche Lant gezien wert. Want by de aengehaelde Woorden van Jo- hl (§ 1 1 ) : Zy zullen daer henen trekken , een ie- gelyk in zyne baue , verhaelt hy het volgendc ( d ): ' „ Die (fl) Ditgetuigt Paulus Orosius, Lib. V . c. 1 1. p. 27 6 gelyk 00k Augustinus de Civüate Dei. Lib, III c. 31:. die dit voorbeel: den Heidenen yoor oogen fielt , otn te bewyzen, dat door het Chriftendom den Menfchen geene Plagen overkomen, ( b ) Volgens Almeloveen in Faflis Romansrum Cen- fularium. U ) Volgens *t getuigenis van Tacitus, Jtnml, Lib» XV. p. 344. (d) Oycr het II. Hooftft, yan joii. 3o VERHANDELING o?er „ Dit hebben wy onlangs in dit Lant onder- 99 vonden. Want toen de Sprinkhanen aen* kwamen , en de ganfche Lucht vervulden , „ vlogen zy in zulk een nette Orde, dat, in 3, ieder Hoop , ieder Sprinkhaen zyne plaets behielt, en ’er geen hairbreed van afweek ... * . Niets is ’er, daer zy niet in« „ dringen. Zy komen niet alleen op de Vel- „ den, op het Gezaei en de Boomen; maer „ zy begeven zieh ook in de Steden , in de „ Huizen en in de Karners .... Eindelyk „ wert het Joodfche Lant van deze Plage „ bevryd, wanneer de Priefler en het Volk „ zieh in den Gebede tot God keerde. Want „ toen verhief zieh een Wint , die de Sprink- „ hauen in Zee wierp ; zoo wel in de Doo- „ de Zee, als in de Zee, waer aen Gaza, AL „ kalon en Azot liggen , en van waer men „ naer Egypten zeilt. Wanneer hier door de „ Oever met doode Sprinkhanen bedekt wert , 3, welke door de Golven op ’t Strant geilagen „ werden, ontftont ’er zoo zwaer een Peil, 3, dat ’er Menfchen en Vee van ftierven. § 15. In het Achtfte Jaer van den Griek- fchen Keizer Konstantinus Pogonatus , dat is in het Jaer 677 , trokken de Sprinkhanen door Syrie en Mefopotamie en veroorzaekten groote fchade (0). § 16. In het Driehondert Zeven tiende Jaer na de Vlugt van Mahomet , of in den Jare 929 ^ ( a, ) Paulüs Diaconus in Lib, XIX, Rerum Roma - narum , be SPRINKHANEN. jt 929, na de Geboorte van Christus, kwamen de Sprinkhanen nochmaels , „ in zulk eene menigte naer Egypten, dat de Zonneftralen daer door weerhouden werden om de Aer» „ de te kunnen verwarmen. Zy verteerden al het Koren, al het Geboomte en den Wyn- „ Itok (a). § 17. In de Dagen der Griekfche Kelze- rin Zoe, ontrent het Jaer 1028, rechtten de de Sprinkhanen zulke Verwoeftingen aen , dat velen hun Lant verlieten en nieuwe wo- ningen zöchten. Eindelyk werden ze door den Wint in den Hellespontgeworpen. Wan» neer zy nti eenigen tyt aen den Oever gele¬ gen hadclen , begonnen zy als te herle- ven ; en woedden Drie Jaren in Thracie , tot dat zy te Pergamus omkwamen (/?). Eiet ftryd tegen alle andere Ondervindingen , dat de Sprinkhanen weder levendig geworden zyn: of de Wint moet hen aen den Oever van den Hellespont geworpen hebben, daer zy in ’t leven gebleven zyn ; of in de Drie volgende Jaren moeten Drie nieuwe Heiren naer T hracie overgekomen zyn. 5 18. In het Jaer 1029, toen men voorne- mens was Jeruzalem den Ongeloovigen te ont- rukken, kwamen ’er uit het Welten naer de Lantftreken van Konltantinopolen zulke groote (fl) Volgens het getuigenis vnn Georg Elmazin in. Hifloria Saracenica. p. 81 volgens de Latynfche Over-' mting van Thomas Erpenius. (b) Dit getuigt Cedsenus , die in het einde dier Eeuw geleeft heeft, in Annalib j>, 607 , 32 VERH ANDELING over groote Menigte Sprinkhanen , dat zy ’er, in ’t vliegen niet anders uitzagen dan dikke Wolken , die het Zonnelicht verhinderden. Dewyl ’er nu , in Vier Jaren daer 11a , mede nie de Weideriche Landen geheele Krygsheiren naer Konftantinopolen kwamen , om van daer naer Jeruzalem te trekken , hielt men ,volgens het Bygeloof van dien tyt, deze Sprinkhanen als Voorboden van deze Legermagten (a). § 19. In het Jaer 1586, kreeg men ze we¬ der by Konftantinopolen. „ Namelyk, in de „ Maent juny,had men aldaer een zeer zwa- 5, ren Nevel ; na dat deze was opgeklaert, re- gende het en , met den Regen , kwamen de Sprinkhanen. Zy verteerden al het Koren , ,, en aten alle de Bladeren der Boomen af (/;)”. Men geloofde dat ze met den Regen uit de Wolken gevallen waren ; maer veel eer kan men denken , dat zy in den Regen tyt uit een ander Geweft kwamen. § 20. In den Jare 1654, „ kwam ’er een 3, groote Menigte Sprinkhanen naer het Ei- 3, lant Formofa en wel uit het Noort weiten. „ Zy bedorven alle de Veltgewaften , waer „ uit zulk een Gebrek van Levensmiddelen 3, ontftont , dat ’er Achtduizent Menfchen ftierven. Zy hadden gelyk als kragen om „ den hals en eenen Helm op ’t Iiooft. Zy ,, maek- (*) Volgens bet getuigenis van Zonar as Lib. III. Jinnal. p. 179 in Corpore Hißerice Byzantiner:. (/;) Joann Leuncx-av. in Jnnulib. Sultanorum Otb- mmläanm, p, 180. 95 de SERIN-KHANEN. 33 maekten in het Vliegen een gegons , even« eens als de Wint , die door de Boomen ruifchrfa )”. Formofa legt onder China^ en heeft dit Ryk aen het Nö.ortweften. Waer nit lichtelyk te begrypen is, dat deze Sprink- hanen uit China derwaert over de Zee geko- men zyn. Want in China, en voornamelyk in het Landfchap Ghenfi , zyn zy zeer menig- vuldig en worden ’er 00k gegeten (b). § 21. Wyhebben nu genodgzame Bewyzen en Narichten , dat de Landen in Azia en A- frika door de Sprinkhanen deerlyk geplaegc worden. Maer 00k ons Europa kan van tyc tot tyt Voorbeelden genoeg opleveren, dat deze gruwzame Infekten vele Verwoeftingen in zynen fchoot hebben aengericht. Indien wy van alle Landen in dit Werreltdeel de oude en nieuwe Hiftorien wilden nagaen? wy zouden , naer myne gedachten , een geheele reeks van droevige Voorbeelden aen- trefTen. Doch eenigen zullen genoeg zyn 9 en wel die, welke my by den Eerflen op- Bag bejegenen. Het Eerffce vinde ik on¬ der de Regeering van den Roomfchen Kei- zer Aurelius Alexander , in den Jare 232. Toen hebben de Sprinkhanen in Italie , by Bologne, den Wynftok zdö zeer op gegeten 5 dat de Inwoners dezer Stad , hunne F eeranaleft langen tyt, zonderWyn, moeflen houden (r)e Zy k warnen hier gewiffelyk uit Afrika (cf). C § 22o (a) J. Nif.xjhof Tweede Gezantfcbap naer China. ( h ) J. Nieuhof Bejcbryving vanhet Koninkryk China, ( c ) Wolfg Fr antzii Hiß. Animalium. (d) Volgens ’t Getuigerüs van Ptxmvs hi^r tc Yorca aengdaaelt (§ 4,) ?4 VERHANDELING over 5 22. In het Tiende Jaer van den Griek- fchenKeizer Mauritius, dat is in het Jaer 592 , kwamen naer Italie, vermoedelyk uit Afrika, Vyf Heirlegers Sprinkhanen, die ah ies wat Groen was , wegäten (0). In het zelfde Jaer deden zy groote Schade in het Bis» dom van Trente Qj) , waerhenen zy uit Ita¬ lie zullen gekomen zyn. Ontrent dien ty 1 5 wert 00k Karpitanie , of de Lantfhreek van Madrid , Vyf Jaren, door deze Infellen ge» plaegt , waer uit zy naer eene andere Lant» ftreek vlogen (c). § 23- Italie , werwaerts de Sprinkhanen liehtelyk over de Middelantfche Zee kunnen komen, is in ’t byzonder het uitvaegfel van dit Inj c ft. Hier van hebbe ik reets Twee Voorbeelden aengehaelt (§ 21. $22.) en zal ?er noch andere bybrengen. Het Derde is van het Jaer 864- Want in Bothons Bruns- wykfche Krenyk (^), vinde ik het volgende: In het Jaer Achthondertvierentzeflig , regende het in Lombardye, Drie dagen en Vier nachten, Bloet van dien Hemel; en in Walliferlant k warnen Wormen, die Sta¬ pels , in het Latyn Loeußce , genoemt worden. Deze waren har der dan Steen en verdorven vele Vruehten. Hier uit volgde een groo¬ te Hongersnoot , waer  p. 8 6. ( b ) Volgens ’t Getuigenis van Paulus Dxaconvs* (c) Greg. Turon. Lib. VI. c. 44« (<Q Lusnitu Script, Brunsvic , de SPRINKHANEN, 35 op hunne Tanden gezien , die zoo hard als Steenen zyn, gelyk wy nader zien zullen. 5 24, In het Jaer 873 , of, naer de Reke- ning van anderen , in ’t Jaer 874, moeften Italie, Duitfchlant en Vrankryk ondervinden wat de Sprinkhanen kunnen uitrichten. Eerft waren zy in Italie. De Venetianen en Mila¬ nezenwerdenin den beginne deerlyk geplaegt. Van Vicenza trokken zy naerBrefcia, en van hier keerden zy zieh in het Milaneefch naer Kremona en zelfs naer Milanen. Zy maek- ten een grooten Hoop uit en bleven fteets by malkander. De Schade , die zy veroor- zaekten , was zeer groot. De Heer Lodewyk Antoni Muratori bevefligt dit (d) , en verr. haelt 00k uit de Gefchiedeniffen der Biffchop- pen van Napels (£), welke Johannes Diaco- nus uitgegeven heeft , dat zy by Rome ge- weeft zyn. Hier vint men, dat, in de da- gen van Biffchop Athanasius den T weeden, in Kampanie, zulk eene Menigte van Sprink¬ hanen geweeft is, dat alle Korenlanden, al¬ le Ge waflen en Boomen afgegeten werden, zoo dat ’er niets overig bleef. Uit Italie drongen zy in Duitfchlant. Eerft”, fchryfu een Oude Monnik ( c ) : „ vont men ze in ,, Frankenlant. Zy hadden Zes Pooten en „ V ier V leugelen en bedekten , eveneens als ,, Sneeuw , den Aertbodem. Zy aten de „ Weiden en Velden geheel kael. Zy had- C 2 „ den (a) Italiaenfche Gefchiedenisfin , in V. Deelen, p, np. ( l) Script. Rerum Italicarum • JLib. I. p. 2,. ( c ) dnml Franc, ap. P. Pithoeum.. ?(5 VERH AN DELING ovek a5 den een wyden Mont met Twee Tanden, die harder waren dan Steen , met welke zy de hardfte zoo wel als de zachtfte Schors- „ fen der Boomen konden afknagen. Zy wa* „ ren iets langer eil dikker dan een Mans 5, Duim. Hun Zwerm was zo groot, dat zy ?3 by de Stad Mentz in een Üur Hondert Morgen Lants afäten. Wanneer zy vlo- , gen, vervulden zy eene Ruimte wel van een „ Duitfche Myl , waer door het geheel dui- 55 fter wert”. Toen zy, in Vrankryk kwa- ^ men”, fchreef’erde Benediktyner Abt van Prume, Regino , het volgende van (a): „ Zy kwamen met groote Zwermen aenvlie- „ gen. Ook fcheen het als of zy hunne „ Heirvoerders eenen dag vooruit zonden; ,, als om een bekwame plaets uit te zoeken. Het Heir volgde den anderen dag even in v den Avontftont , en zy verlieten de inge- 5, nomene Plaets eerft kort voor Zonnen-op- „ gang. Zy konden in een Dag wel Vyf 3, Mylen vliegen. Eindelyk kwamen zy tot „ aen de Brittannifche Zee, waer in zy door „ een hevigen Wint werden henen gedre- „ ven , als of zy aen Lant niets meer te 5, doen hadden. Maer de ongeituime Baren ^ floegen de doode Sprinkhanen weder op ’t „ flrant,daer zy als geheele heuvelen bleven ,, leggen en door de Zon verrotten. Hier 3, uit ontftont een zware Peil”. Men deed Ommegangen en de Reigers , Ojevaers en r Ra- a. f * (6) Regino, ad ann. 874. Lib. II. p. 410. Zie ooft jo ann. AvtNiiN. Lib* IV. p. 439. en Ändr; Brun« .ners AnnaU de SPRINKHANEINT. 37 Ravens atenze by Duizenden op. Maer al¬ les was vrugteloos. k * ' • .♦ 4 i * ' ' ß y I , § 2 5. In het Jaer 885, in den aenvang der Regeeringe van Paus Stephanus den Zesden , waren zy echter weder in Italie, en wel in ’t byzonder by Rome. Deze Paus deed alle moeite , om ze te verdelgen. Hy Het aen al¬ len, die hem een zekere Maet Sprinkhanen leverden , V yf of Zes Denarien geven. Doch hier mede vergenoegde hy zieh niet ; maer liet 00k het Veit met Water befprengen, ’c welk hy zelve gewyd had, waer door, ge- lyk men voorgeeft , de Plaeg geheel op- hielt ( /). ' ( i .t 1 ' . v » - k ■ § 26. In het Jaer 1084 , kwamen deze Roeden van het Menfchelyke Geflacht 00k fterk in de koude Geweihen , welke zy an-* ders vlieden. Zy drongen in Ruslant o£ liever werden door den Wint derwaerts uit warmer Landen gedreven. Zy vermelden hier insgelyks het Gewafch even als in de zachte en aengename Luchtflxeken (/?). § 27. Een van de finertelykfte Overtog- ten der Sprinkhanen is die, welke in de Twee volgende Jaren gebeurde (c)m Zy trof Po- C 3 len , (fl) Volgcns Muratori , in zyn haliaenlche Gefchied „ Lib. V. p. 198. (b) Johan Hazentöter Chronyk m Hoogd . Verzftw *569- T~\ * (c) Die Twee Winters moeten ofzeerzachtgeweeft zyn, datde Sprinkhanen dezelve konden uitftaen; of Drie Jaren achter een moeten 7er nieuwe Hadrlegers o- rergekomen zyn , ’t weik eex te geloov&i o S8 VERHANDELING over len , Ooftenryk , Bohemen en byna geheel Duitfchlant. Karel , die naderhant Keizer en toen Karel de IV. geheeten wert, wilde de Uitgeftrektheit van dit Leger van Sprinkha- nen gaerne weten en vont her Zeven Mylen breed; maer de Langte was onafmeetbaer. Een Zwitzerfche Minderbroeder , die te dier tyt leefde en, naer zyne Geboorteplaets Win¬ terthur^ Joannes Vitoduranüs genoemt wort, befchryft ze in zyne Zwitzerfche Kronyk al- dus (a) : „ In Duitfchlant waren ongelooflyk „ vele Sprinkhanen , wier Koppen ’er uitza- ,, gen , als of zy Helmen ophadden. Zy vlo- 3, gen in byzondere Zwermen met veel Or- „ der henen , en maekten een groot Gedruifch 3, in de Lucht. Door hunne groote Menigte „ wert het fomtyts donker , wanneer zy on- 3, trent ter hoogte van de Boomen vlogen. ,, Zy hadden zieh menigmael in de laegte „ gelegert, in zekere verdeelingen. Alle Kruk 3, den. Boomen en Gras aten zy af. Alle „ Lantftreken , daer zy geweeft waren zagen „ ’er dor en verbrant uit, als of ze door de 3, vlammen gezeugt waren. De meefte Ste- 3> den, gelyk ook Winterthur, hielden Om- „ megangen, om hier door van deze Plage „ te mögen bevryd worden. Velen waren 3, in vermoeden dar. dezeDieren een Voorbo- „ de waren van den Jongften Dag. In ee- „ nige Lantftreken woededen zy dermate dat ’er niets van ’t Koren of van den Wyn- „ ftok (c) JoaNN VlTODURANUS ad Ann.13^7. JoANN A- ventinus handelt ’er insgelyks van, in Annalib. Bojorwn ad eundem. Annum. de SPRINKHANEN. 39 5, ftok overbleef. Zy bedekten overal den „ Gront zoo hoog, dat zy, wanneer men door 3, hen henen liep, tot boven de enklaeuwen „ reikten. Zy werden uit de Huizen en in „ ’t Water geveegt, op dat hun vuile ftank „ de Lucht niet mögt befmetten en de Peft 3, veroorzaken”. In ’t Jaer 1338, in den Zomer , kwamen ’er vele Reigers , Gieren * Ravens en andere Vogels, die groote Hoo¬ pen doodden. Het gene ’er van overig bleef wert in den aenvang van den Winter, door den hoogvallenden Sneeuw bedekt, waeron- der zy fterven moeften ( a ). 5 28. Niet lang hier na, namelyk in het Jaer 1353, heerfchten deze Dieren in alle de Deelen der Werrelt. In Afrika, in Azie, in Cyprus en zelfs in eenige Lantftreken van Eu¬ ropa , zag men niets dan Sprinkhanen, die de Landen kael en derzelver Inwoners arm. en bedroeft maekten. Zy vlogen zelfs over de Alpen , en verwoeftten de vruchtbare Gronden van Zwitzerlant ( b ). In deze af« grysfelyke Overftrooming der Sprinkhanen gebeurde het mede, dat zy den Grooten Ti» mur of Tamerlan en zyn Leger voor Jeru- zalem zoo krachtig ontruftten , dat hy de Be¬ legering moeft opbreken (r). § 29. Meer dan Hondert Jaren later, te C 4 we~ (a) J. H. Hottingeei f/f/?. Ecclefiaß.Lib. II.p.657; (b) J. Hazintötir in zyn aengchaelde Kronyk op *t Jaer 1353. A. Bzovius in Continuat . Arm, BartniL ad ann. 1365. O) Volgens bet fchryven van Albert Krantziüs, 4o VERBAND E L ING ovek weten in ’t Jaer 1475 . plaegdendeze fpringen- de Vyanden de Koninkryken van Hongarye en Polen, als mede Moravie en Silezie (a ). 55 Door deze beide laeftgenoemde Landen, kwa- „ men zy uit Hongarye, in het zelfde Jaer, „ dieper in Duitfchlant. Zy hadden de Lang“ „ te van een Vinger en Koppen byna als 35 Vledermuizen. Hun Zwerm was ongemeen „ groot, namelykDrie Mylen lang en ander- „ half Mylen breed. Zy waren in kleinere Hoopen verdeelt* Daer zy nedervielen a- „ ten zy alles weg : daer zy geweeil: waren , ,, zag men niets dan de bloote Aerde en de 3, vuiligheit, die zy hadden nagelaten. Zy „ vlogen zoo dicht by en op malkander, dat „ ’er de Zonneftralen niet doorheen konden „ dringen (/?)”. § 30. In het Jaer 1527, kwamen zy al we¬ der in het Koninkryk Polen. „ Een hevi~ „ ge Oofte Wint dreef hen uyt Turkye „ derwaert. Hun getal was verbazende groot. „ Hunne Kleur was Goutgeel met Graeuw „ vermengt. Zy hadden Vier Vleugelen. „ De Schade , welke zy veroorzaekten , „ was groot en algemeen (c). § 31. Kort naderhant , in ’t Jaer 1535 , verwoeftten zy Polen (d), „ en in het vol- „ gende Jaer 1536, woei ’er een fterke Wint „ uit (<2) J. H. Hottingeri Hiß. Eccleßafl. Lib. V.P. 9. (b) Hotttngerüs loc. citato en in ’t Byvoegfel op cleUrsper fchc Kronyk. (c) Jobus hiwzEL de Prcdigiis. ( d ) Aldrovandus de Jnje&'is , Lib. IV. c. i.p.x^ja de SPRINKHANEN. 4x 3, uit de Lantftreek aen de Zwarte Zee 3 3, die zulk een Menigte Sprinkhanen in Hon- „ garye bracht , dac ’er in Twintig Mylen „ niets Groens overbleef. Hier op volgde* „ by gebrek van Voeder, een Sterfte onder „ het Vee. Zy bleven den geheelen Zomer, „ tot dat zy eindelyk in den Winter door 9, den Vorft gedoot werden ( a)'\ § 32. Hier op kreeg men wederom, in het Jaer 17*41, en in de Drie volgende Jaren» byna eenen algemeenen Overloop van Sprink¬ hanen door geheel Europa. „ Zy hadden in ,, den beginne geen Vleugels, maer bewo- „ gen zieh met fpringen van de eene plaets „ naer de andere. In dezen ftant bleven zy „ echter niet lang, maerkregen welhaeftVier ,, Vleugelen, en vlogen aldus met een groo- „ ten Hoop, dicht in een gefloten , zoo dat „ zy een Vierkant van Twee Mylen 3 ter 3, hoogte van een Elle uitmaekten: Hier 33 door weerhielden zy overal , waer zy vlo- „ gen, het Zonnelicht van het Aertryk af. ,, Die dezelve in hunne Landftreken gehad 3, hebben, kunnen de elende, welke zy ver- „ oorzaekten , niet genoeg befchryven. Toen ,, hunne Vleugels derzelver volkomenheit 3, gekregen hadden, waren deze Dieren on- 5, trent een Vingerlang, en gulziger dan te ß\ voren. In den Zomer wert ’er alle vlyt , , aengewend om ze te verdelgen ; maer all© „ moeite was vruchteloos. Eindelyk werden 3, zy in den aenvang des Winters door de C 5 „ Kou- (a) Aldroyandus de Infe&is , loco ciuto» 4i VERHANDELING over 5, Koude gedoot. Zy lieten echter een Zwart Zaet na, uit het welk in het volgende Jaer „ Jongen voor tk warnen (a). De Zwynen „ aten deze doode Sprinkhanen zeer gaerne , ,, en zy hadden 'er geen hinder van. ( b ) In „ het volgende Jaer 1542 , vertoonden zy „ zieh weder op nieuw. Zy kwamen uit Lit- „ tauwen af, doorvlogen Polen, drongen in „ Silezien ,en vandaer verder in Meiflen(c). ,, In Silezien kwamen zy tegen het einde van ,3 de Maent Auguftus ( d ) , en hadden een 5, foort van Kroonen op het Hooft ( e ) Uit „ Silezien vertrokken zy door Ooftenryk naer 3, Italie, daer zy in Auguftus en September 3, veel fchade deden (/). Deze Italiaenfche ,, Sprinkhanen waren ten deele Graeuw , ten 3, deele Zwart, ten deele Groen, en eeni- 3, gen hadden op hunne Vleugels eenigeTee- ,, kenen, die uit eenvoudigheit, voor vreem- 3, de Letteren werden aengezien (g;De Her- „ tog van Milanen wendde inzonderheic vele „ vlyt aen om ze uit te roeien, en op zyn 3, bevel zouden 'er wel Twaelfduizent Zak- ,, ken vol Sprinkhanen gedoot zyn (/;). In 3, Ooftenryk en in ’t byzonder by Lintz wa- „ ren ( a ) Dit fchynt cenmisflag , want in ’t volgende Jaer kwam een nieuw Heir uit Littauwen. (j b) J. H. Hqttingeri Hifi . Ecclefiaft . Lib. IV. p, 2,0. Lau».. Surius de Locuflis p. 267. ( c ) HazentÖter op ’t Jaer 154z. Petr. Anpr* Matthiolus, in Operibus, p. 284. ( d ) J. H. Hqttingerus, lee. citat,* ( e ) Volgens Aedrovandu*. (/) Volgens Jobus Finzee. (g) Dezelve. ( b) Aedrovanpus de fojcüis* be SPRINKHANEN. 43 ,, ren zy noch in September des Jaers » 1544 (<0” 5 3j. Kort naderhant, in de Maent July des Jaers 15-47 , vielen de Sprinkhanen in hec Graeffchap Tirol. Over deze Dieren wert te Infpruk een Bericht uitgegeven, waer in derzelverGeftalte tevens wert afgebeelc. Wil¬ helm Ernst Tentzel deelde die gedrukte Be¬ richt mede aen den vermaerden Job Ludolf, die het in hec Tweede Aenhangfel van zyne Ethiopifche Gefchiedenis plaetfle. In die Bericht vint men het volgende. „ Die ge- „ nen , welke onder deze Dieren vliegen , „ zyn zoo menigvuldig, dat ze het Zonne- ,, licht bedekken; en het Getal derkruipende „ is zoo groot,datmen denGront der Aerde ,, niet kan befchouwen, en zy vertoonen ,, zieh volgens de nevenftaende Afbeelding”: [die namelyk in dat Werk gevoegt is (b). j ,, Ookheeft men ’er velen van denGront op- „ geraept en de Burgers en Boeren door *c s, geheele Lant opontboden, om ze te van- ,3 gen. Dit heeft Drie Weken lang geduurt ,, en men ving ’er ieder dag Tweeaduizent s, Sexter Vol , *t welk zoo veel als Duizent ,, Malder is. Op ieder Vierde deel van een 3, Myl waren Driehondert Perfonen , zoo ,, Vrouwen als Mannen, en ieder Hondert ” Per^ (a) Dit bcwyft Hottingerus in de aengehaelde plaets uit een Brief van Martin Frecht aen Ambro¬ sius Blaurer. (&) [Wyhebben eene Afbeelding van de Sprinkha¬ nen, zoo als Ludolf ze gezien heeft, en zoo als ’er zieh eenigen in de Nederlanden en wel buiten Amder-. dam vertoont hebben , hier achter gevoegt.] 44 VBRHANDELING over 9y Perfonen hebben ’er zoo veel opgevangen als hier van aengeteekenc wert. God de 5, Heer wil ons genadig en bermhartig zyn* „ want tegenwoordig beleven wy den tyt* ^ waer in het toegaet, gelyk ten tyde van yy Koning Farao. Ook zyn zy te Infpruk n met zoo veel gewelt over de Brug geko- „ men, als een Heirieger van Krygsvolk, 9, dat geweldig indringen wilde Hier gebood 9, de Overheit aen de Burgery, om ze voor de Stad met keerbezemen af te weeren in „ het water , ’t welk zy door hunne menig- 5, vuldigheit bedekt hebben , en op dezelve 5, wyze zynze medeDrie Weken lang van de Brug afgedreven.” * y • f V ' f". * : T 4 «"•'* • j * *• "... ■ ' § 34. Een later Voorbeelt, waer door de- ze Rooirers in ’t byzonder in Duitfchlant be- kent zyn, behoort tot het Jaer 1693. die Jaer vertoonden zy zieh in verfcheidene Ge¬ weden van Hongarye en Duitfchlant en jichtten groote Schade aen. In dien tvt zyn deze Diererx en de Schade, welke zy veroor- zaekten , befchreven (a) in verfcheiden Ver- Iiandelingen , hier onder gemelt. Zy waren in ( a ) Van deze Schriften noemt de Heer Ratlef de ▼olgende: Airaham Klesel , Infpe&or te Jauer , Bericht van den voor gefallenen Doortogt der Sprinkhanen 1693. Quarto. II 00g d. Gotfried Erhard Fesken , Gods hedenkelyk Heir van Sprinkhanen • Leipz . 1693. Quarto Hoogd. Georg Casp. Kirchmaieri Dijjertatio epißolica ds JLecuflis injolitis. 1693. Quarto. George Wolfg.Ebereini Oratio de prodigiofo Locu - fiarum ogmine 9 $uod in äiyerfis Fannma Germanree lrac~ de SPRINKHANEN. 45 in Voiglant , in het Altenburgfche, in Thü¬ ringen, te Weimar, re Jena en veie andere Plaeifen van Duitfchlant. De vermaerde Ludolf , die met oogmerk om deze Dieren * waer over ieder verbaeil Hone, met zyne ei» gen oogen te zien , naer Jena en Weimar reisde,en kort naderhanc eene byzondere Ver- handeling hier over uitgaf, als een Aenhang- fei van zyne Hiftorie van Ethiopie, fchryft van deze Sprinkhanen aldus (# ) „ Het was „ reets in den Herfft des Jaers 1693, wan- „ neer men het Eerfte Naricht van den In- „ val der Sprinkhanen hoorde. Zy waren 5) den Derden Auguftus naer Ooftenryk ult Hongarye en verder uit het Ooften over® „ gekomen. Van hier gingen zy voort naer v Bohemen, en trokken naer Voigtlant en „ in eenige Lantftreken van het Altenburg* „ fche. Van daer vlogen zy over de Sale, „ en kwatnen aldus, na verloop van Twin dg „ dagen, in Thüringen. Zy waren in zulk een ,, Menigte van Millioenen, datzy als Zwarte 3J Wolken aen de Lucht maekten, en wel „ in zulk een Ordef als of ’er een Krygsheir „ aen* tra&ibus olumbravit Solem , Terramque operuit. Altorfc 1693. Quarto. Kke is Disfertatio de Locußis , non fine Pradigio in Ger» mania confpectis . Leipzig 1693. Joel Paul Hebenstkeit, ProfeJJ. '• Jenae Dijfertati * de Locußis immenjo agmine Jenenjem Academiam ,1693, fervagatis . Jenae. Ejus dem Dijfertatio de Remediis adverfus Locufias, Jenae, (a) Appendix jecunda ad Hifioriam JEtbiopicam Jon Ludolphi , continens DiJJertationem de Locußis , arm» ■ preeterito immenfa copia in Germania vifis. Franc. 216,94* Folio. 46 VERHANDELING over „ aenkwam. By dag, wanneer het warm be- gon te worden , hieven zy zieh van den „ Gront op, en zöchten naer nieuwe Wei- „ den. Maer by nacht lagen zy een hant 3y dik, ja wel een halven Voet hoog op den Gront , en aten alles , wat Groen was , weg. s, Eenigen hechtten zieh aen de Boomen en ,, wel in zulk eene Menigte, dat’er de Tak- 3) ken van nederbogen tot op den Gront toe, „ Een Vrient te Tena fchreef my : Den Acht- „ tienden Auguftus, kwamen de Sprinkhanen 33 ook in deze Lantftreken. In de Twee s, Eerfte dagen kwamen zy al met vry groote 33 Zwermen , maer men merkte wel ras , dat „ deze flechts maer Voorboden geweefl: wa- 33 ren. Den Twin tigflen Auguftus, trokken 3, zy op den Middag in eene onbefchryfly- 33 ke Menigte voorby de Stad. Zy befton« den in Drie Hoopen , die op zekeren ,, Afflant na malkander volgde, en wezen- 3, lyk met zulk een Gedruifch als of men „ een groote Stroom van een Hoogte naer 3, een Diepte hoorde nederffcorten. Wy wa* 3, ren zeer voor onze Wynbergen bekom- „ mert. Toen het een weinig begon te re« 3, genen vielen zy op de Daken , en hon« „ gen zoo vaft aen de Wanden , dat men 3, ze bezwaerlyk met bezemen kon afvegen. 33 een Zuide Wind hief deze Dieren op en ,, voerde ze naer ’t Noorden in onze naby« 5, gelegene Bergen , daer zy al het Gras 3, verteerden; maer toen verfchoonden zy 33 noch de Wynftokken, de Druiven en de 3, meefte Boomen. Des anderen daegs , ge- 33 lyk ook den Derden dag, na Negen Uu- ren 33 - BE SPRINKHANEN. 47 jy ren, toen de Zon helder fcheen, hieven », zy zieh hier en daer op, ’t welk een ge- 55 §a^5 als °f er in den Winter groo- „ te Sneeuwvlokken vlogen. In den Namid^ 55 dag ten Uuren5 begaven zy zieh al- 9, len by maikander en vlogen als in een „ Heirleger weg. Eenigen bleven ’er ach- „ ter, die mogelyk vermoeit van ’t vliegen „ waren, of zieh te dik gegeten hadden. 5, Niemant durfde dezelve proeven, echter 99 werden ze door de Hoenders en de Ver- 5> kens , gegeten met groote graegte. Naer yy Weimar k warnen zy den Eenentwintigften 55 Auguftus tegen den Middag , en vielen „ rontom die Stad ter hoogte van Twee han- ,, den dik neder. Wanneer ik kort naderhanc „ naer Weimar reisde, zag ik ’er weinigen „ in’tLant, Deze hielden zieh of tegen de hek- ^ ken op , of huppelden over den Akker. „ Hoe ik nader aen de Stad kwam, hoe ik }y ze menigvuidiger aentrof , zoo dat myn „ Bediende ze by geheele handen vol grypen yy kon. Zy vlogen niet weg, gelyk de Vo- y, gels, wanneer zy menfehen zien aenko- „ men , ook byten zy niet. Het Hooftleger „ was echter reets weggevlogen en die ik 53 zag waren flechts eenige van de achterfle ,, Benden. Toen ik verder naer Jena reisde , yy zag ik de Boomen zoo zwaer bedekt, dat y9 men onmogelyk de Schors kon bekennen. „ Ik hielt een tamelyk groote Mand aen een „ Boom, en ftreek ’er met myn hant, in Eene ftreek, zoo veel in, dat de Manf geheel vol wert.^ Na Acht dagen , vont ik ze allen nochin’tleven ; hoewcl zyeen Voet hoogte 55 °P 55 95 95 4g VERHANDELING oter op malkander lagen. Hier van hebben 00k anderen de Proef genomen. Men kan der- zelver Geflacht: uit hunne Kleur en Grootte onderfcheiden. De Mannetjes zyn kleiner en lichter, zoo dat zy van hunne Wyfjes bekwamer kunnen gedragen worden. Ik vont ze 00k in eene groote Menigte aen malkander , zoo dat ik de Sprinkhanen voor de vruchtbaerfte Schepfels dacht te mos¬ ten heuden. Zy waren allen Geelachtig, doch de Mannetjes helderer en de Wyfjes donkerer van Kleur. Ik Hetze afteekenen en in Plaet brengen , om der zelver wäre Grootte aen anderen te vertoonen. Men heefc op vele Plaetfen bemerkt, dat zy door de Zwanen , Eenden en Hoenders gretig worden ingeflokt , gelyk ik zelve mede hebbe waergenomen. Zy atenze ech¬ ter niet anders dan levendig , want die lang doot geweefi: waren, lieten ae leg- gen. De Katten , ’t welk ons als iets by- zonders toefcheen , hadden mede een wel- gevallen in deze vreemde Spyze. Want, wanneer men ze hen voorwierp , vielen ze ’er op toe eveneens als op een V ogel , en gromden als men ze haer weder wilde ont- nemen. Ook wert my verhaelt, dat een Hont dezelve gegeten had en ’er zeer vet van geworden was. Dat ze van de Ver- kens gegeten worden is volkomen zeker. 