title: Hosea, de man des geestes [microform]. Proeve van psychologische schriftbeschouwing
creator: Visser, J. Th. de (Johannes Theodoor), 1857-1932
text: DER GODSOPENBARING. 7.1 ,,,,valt op ons"" en tot de heuvelen , ,,bedekt ons,"" taal aan Hosea ontleend a}. Als Paulus der gemeente ook de overtuiging der roeping van de heidenen tot het evangelic wil schenken , zegt hij : ,,Gelijk Ik ook in Hosea zegt : ,,Ik zal hetgeen mijn volk niet was, als mijn volk roepen en die niet bemind was, als mijue beminde."" En het zal geschieden, dat op de plaats waar tot hen gezegd was: ,,,,gij zijt mijn volk niet" " daar zullen zij kinderen . des levenden Gods worden genoemd )" en als dezelfde apostel de zekerheid der opstanding heeft betoogd, besluit hij met den jubelzang aan Hosea ontnomen: ,,dood waar is uw prikkel? Sjeool waar is uwe o ver winning <:)?" Van algemeene bekendheid is het evenzeer dat Mattheus in het trekken van Jozef en Maria met Jezus naar Egypte en het aldaar blijven tot Herode's dood de vervulling ziet van Hosea's woord d) : ,,Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen." Beoefenaars en onderzoekers der O. T. geschriften hebben dan ook immer bij voorkeur zijne profetie tot voorwerp van onder- zoek gemaakt en om strijd van zijne groote beteekenis getuigd 7 ). En die lof moet immer zijn deel niet het minst van de zijde der gemeente van Christus zijn. Hij toch heeft de grondlijnen aange- geven , waar op het gebouw des Christendoms moet staan en door geen profeet zijn zoo juist en treffend de beginselen der Gods openbaring uitgesproken als door hem. Want door Jehova met a] Luc. 23: 30, vgl. Hos. 10: 8 en Openb. 6: 16. b) Rom. 9 : 25 , 26 , vgl. Hos. 2 : i , 2 , ook i Petr. 2 : 10 wordt vs. i en 25 van datzelfde hoofdstuk aangehaald. De plaats vs. 25 is niet naar LXX geno- men en door Paulus gewijzigd om haar voor zijn doel geschikt te doen zijn. c] i Cor. 15: 55, vgl. Hos. 136 14, naar de LXX genomen. d) Matth, 2 : i5 b , vgl. Hos. i : i. Niet naar LXX (TSX.VOC) genomen. 72 ZIJNE BETEEKENIS IN DEN GANG DER GOD SOPENB AKIN G. zooveel nadruk als geestelijk Wezen te teekenen, heeft hij ons den eisch gepredikt ons te onttrekken aan wat laag, stoffelijk en zinnelijk is en door Jehova als een God van alles over- winnende liefde te schetsen , heeft hij den mensch eene kracht verleend, door welke hij in alles meer dan overwinnaar kan zijn. Door die prediking werd hij de wegwijzer tot Jezus Christus , die ons God's wezen als zoodanig volmaakt zou open- baren en den strijd in God's wezen tusschen Zijne heiligheid en liefde oplossen zou , die nog voor het geestesoog van Hosea bestond. Ja hij zelf, de lijder voor zijn volk, de profeet der liefde, de man des Geestes, de met God verbonden vrome wordt ons de type van Hem , die dit alles in eenigen zin wezen zou. En verbleekt ook al het sterrelicht van deze Hosea, waar het zonlicht van den Jozua des N. Verbonds ons beschijnt, het is goed op het eerste te hebben gestaard, om met te vuriger verlangen het tweede te verbeiden en met het oog op beide luide den Roem van dien God te vermelden , die ze ons beide voor onzen zielevrede schonk. AANTEEKENINGEN. i. 1) Tegenover Keil's bewering (Com. ti. d. 12 kl. Proph. biz. 8), dat zulks geschiedde omdat Hosea de troonsoverwel- digers in Israel niet als wettige vorsten erkende , kan Kuenen's opmerking (Hist. Grit. Ond. dl. 2. biz. 314) volstaan, dat dan toch Zacharja had moeten vermeld zijn, omdat deze als zoon de wettige opvolger van Jerobeam en uit het geslacht van Jehu was. 2) Wei zegt Keil (t. a. p. biz. 10): Cap. 12: 12 setzt den Besitz Gilead gar nichts mehr mit Sicherheit voraus sondern konnte auch nach der Eroberung des Ostjordanlandes durch die Assyrer, gesprochen sein , maar ieder gevoelt dat van eene stad, die ontvolkt is, onmogelijk kan gezegd worden: zij is zonde, 12: 12, eene stad van boosdoeners, met bloed betre- den ,6:8. 3) De tegenwerping van Scholz (t. a. p. Einl. XXIV) dat de profeten niet van alles wat zij wisten moesten schrijven, beantwoorden wij aldus: neen, niet .van alles, maar wel van datgene, wat mm het belangrijkste en het hoogste was. Heeft Knobel (der Proph. der Hebraer 2 Th. biz. 158) de vermelding van dien krijg in Cap. 5: 13 willen vinden, de taal verbiedt 74 AANTEEKENINGEN. uitdrukkelijk Juda raede tot ondenverp van n^ttn te maken. Zie Hitzig t. p. 4) Keil e. a. hebben bij de woorden Sjalman-Beth-Arbel aan eene vroegere verwoesting van Arbela door Salmanassar gedacht. Maar nocli is ons van eene dergelijke verwoesting iets van elders bekend , nocli wettigt iets de aangenomen verkorting van Salmanassar tot Sjalman. Nergens verfoont ook de profetie van Hosea eenig spoor van bekendheid met dien vorst, ja alles in het geschrift pleit zelfs tegen dien langen duur van Hosea's werkzaamheid. Scholz denkt bij Sjalman aan Tsalmuna Richt. 6 (jD 1 ?^ volksnaam van V-JD^X en Sj/JT veranderd in Sww) maar die veranderingen zijn twijfelachtig : de nioord op Gideon's breeder is geene verwoesting en ware Beth-Arbel object van "W de constructie moest anders zijn. Ewald denkt aan een onbe- kend Assyrisch koning., eene meening te verwerpen na de onthulling der Assyrische koningstafels. Nowack acht in navol- ging van Schrader, dat hier een onbekend Moabietisch koning Salman , door Tiglath-Pileser onder zijne schatplichtige vorsten vermeld , is bedoeld. Deze zou een inval in het gebied van Israel gedaan en Arbel verstoord hebben. Met het oog op de constructie van den zin komt mij evenwel Hitzig's meening het waarschijnlijkst voor, dat hier eene stad Sjalman-Beth-Arbel bedoeld is, een naam gelijk gevormd als die der stad Abel- Beth-Maacha 2 Sam. 20: 16, 18. Dit gedeelte van den zin sluit zich dan zeer goed aan het begin aan: uwe versterkingen worden verwoest als de verwoesting van Sjalman-Beth-Arbel, Ook komt iw elders bij Hosea als nomen voor. 5) Zoo Keil t. a. p. biz. 10 en Totterman (die Weissagungen Hosea's bis zur ersten assyrischen Deportation (I VI. 3) Einl. biz. III). AANTEEKENINGEN. 75 6) Van de commentatoren houden Simson, Wtlnsche, Reuss (les Prophetes) Cheyne het opschrift geheel; Ewald, Hitzig en Nowack het eerste deel voor onecht. Scholz bepleit de echt- heid, maar acht het niet van Hosea zelf afkomstig. Na het gezegde blijkt het duidelijk, dat Hosea zijn geschrift met vers 2: ,,Het begin van het woord van Jehova door Hosea" moet begonnen zijn. Het laatste deel kan evenmin van Hosea zijn. Onder Jerobeam's regeering toch viel slechts een gering deel zijner werkzaamheid. Wellicht zijn Jes. i : i en Amos i : i, later de oorzaken tot de samenstelling van dit opschrift geweest. 7) Reuss (t. a. p. biz. 132) plaatst zijn optreden in Jerobeam's sterfjaar 784 en is geneigd na zijn dood een interregnum aan te nemen. 8) De meesten stellen zijn optreden tegen het einde van Jerobeam's regeering. Maar omdat Cap. i ons uitdrukkelijk naar het begin van Uzzia's regeering heenwijst, die \vat goeds beloofde, de tijd van Jerobeam's heerschappij op 41 jaren moet worden gesteld en Cap. 2 ons aan den bloeitijd van zijn koningschap herinnert, komt mij dit zeer onwaarschijn- lijk voor. Het getal der regeeringsjaren der koningen van Israel en Juda wordt in den bijbel op twee wijzen aangeduid. fen in ronde getallen wordt de duur hunner regeering genoemd en in het zooveelste jaar der regeering van den vorst uit het eene rijk wordt die van het andere gezegd den tropn beklommen te hebben. Nu stuiten wij hierbij echter op eene tweevoudige moeilijkheid. Ten eerste komen de getallen der beide rijken, met elkander vergeleken, gedurig niet uit: b. v. 2 Kon. i: 17 (i e jaar van Jor'am = 2 e jaar van Jehoram) en 2 Kon. 3: u, (i e jaar van Joram = i8e jaar van Josafat); i Kon. 16: 23, 76 AANTEEKENINGEN. (je jaar van Omri = 3i.e jaar van Asa) en i Kon. 16 : 29, (i e jaar van Achab = 38 e jaar van Asa en Omri ,regeerde 12 jaren); 2 Kon. 8: 25, (i e jaar van Ahazia = 12^ jaar van Joram) en 2 Kon. 9: 29, (ie jaar van Ahazia ;= n e jaar van Joram); 2 Kon. 14: 23, (i e jaar van Jerobeam = i5 e jaar van Amazia) en 2 Kon. 15: i, (27^ jaar van Jerobeam = i e jaar van Azarja en Amazia regeerde 29 jaren); 2 Kon. 15: 30, (i e jaar van Hosea = 20 Q jaar van Jotham en Jotham regeerde slechts 16 jaren vs. 33); 2 Kon. 15: 27 (i e jaar van Pekah = 526 jaar van Azarja) en 2 Kon. 17: i (i e jaar van Hosea = 126 jaar van Achaz en van het i e jaar van Pekah tot het i e jaar van Hosea zijn 20 jaren en van het 5 2e jaar van Azarja tot het i2e jaar van Achaz 29 jaren). Ook is de som der jaren van Jerobeam's optreden tot Jehu 68 , die yan Rehabeam's optreden tot Jehu 95 jaren, dus is er 3 jaren verschil; de som der jaren van Jehu tot de verwoesting van Samaria is volgens de eene lijst 143, die van Athalia tot de verwoesting van Samaria volgens de andere lijst 165 jaren. Dat is de eene moeilijkheid. De andere is gelegen in het verschil tusschen de chronologic der Assyrische monumenten en die des bijbels. Van Jehu wordt in de eerste gezegd dat hij in 842 aan Salmaneser schatting betaalde; in de laatste wordt deze vorst gezegd, van 884 856 te hebben geregeerd, van Azarja wordt daar gezegd, dat hij omtrent 740 leefde; hier wordt zijne regeering gesteld van 809 758, (Winer; Thenius 811 759; Ewald 808 757); daar wordt Menahem in 738 aan Tiglath-Pileser schatplichtig ge- noemd; hier wordt zijn regeeringsduur van 771 760 (Winer; 773 762 Thenius; 769 759 Ewald) bepaald; daar wordt Pekah in 734 door Tiglath-Pileser overwonnen en de val van AANTEEKENJNGEN. 77 Samaria in 722 geplaatst en verloopen dus tusschen beide feiten 12 jaren; hier is die tijd 8 jaren (2 Kon. 18: 10, 13). Op verschillende wijzen trachtte men reeds eerstgenoemde moeilijkheid uit den weg te ruimen toen de laatstgenoemde nog niet bekend was. Thenius deed het door tekstverandering , eene methode ook nu en dan door Ewald gevolgd. Maar niet alleen is de grens tusschen recht en willekeur hier bijkans nooit te trekken, maar blijft het dan voortbestaand verschil met de assyrische gegevens eene onoverkomelijke moeilijkheid. (Zie bovendien nog Kuenen's bedenking Hist. Grit. Ond. dl. I, biz. 254). Winer trachtte vooral door het aannemen van inter- regna de verschillen uit den weg te ruimen, eene poging die afstuit op de wijze, op welke de opvolging der koningen ver- meld wordt , die geen recht tot zulk eene veronderstelling aan- biedt (2 Kon. 14: 29: 15: 30) en die juist daar strijd zou doen ontstaan tusschen de assyrische gegevens en de bijbelsche chronologic, waar nu eenstemmigheid heerscht (zie Robertson Smith, The proph. of Isr. biz. 150).. Wellhausen heeft aange- toond (Jahrbb. f. Deutsche Theol. 1865 bldz. 607 640) dat de synchronistische opgaven niet meer zijn dan pogingen der joden na de ballingschap om de verschillen in de gewone getalsopgaven te doen verdwijnen en later in navolging van Krey (Zeitschr. f. Wiss. Theol. 1877 bldz. 404) met Robertson Smith , (Journal of Philology X. bldz. 209 213 en the Proph. of Isr. bldz. 144 vv. en de noten bldz. 401 vv. en 413 vv.), geoordeeld dat wij in de totaalcijfers van de tijdvakken der koningen en in de getallen van de regeering der enkele vorsten een bepaald kunstig ge- vormd getallensysteem bezitten (Geschichte Isr. 2^ Ausg. i Bd. bldz. 286 vv. en in Bleck's Einl. 4e Aufl. bldz. 264). Krey gaat hiervan uit dat naar i Kon. 6 : i van het tijdstip van den 78 AANTEEKENINGEN. uittocht uit Egypte tot den tempelbouw 480 jaar verloopeu ; van den tempelbouw tot het einde der ballingschap wederom 480 (?) jaren: en van de grondvesting der nieuwe theocratie tot die van het tweede koningschap door Aristobulus wederom 480 (?) jaren. Wellhausen grondt zijn betoog op het merk- waardige feit, dat, zoo men van Baesa's regeering 2 jaren afneemt , men niet alleen voor den tijd der heerschappij van de vorsten van Israel 240 jaren, dat is de helft van de periode van den tempelbouw tot de grondvesting der nieuwe theocratie, maar ook het volgende getallenspel verkrijgt : Jerobeam 22. Baesa 22. Omri 12. Achab 22. Joram 12. Nadab 2. Ela 2. Ahazia 2. Robertson Smith zoekt de oplossing van het geheim van het getallensysteem in het getal 3. De geheele periode van den tempelbouw tot na de ballingschap duurt 480 = 3 X 1 60 jaren: de halve, dat is de duur van het tienstammenrijk is 240 = 3 X 80 jaren; 160 en 80 zijn veelvouden van 40. Nu loopen van Athalia tot Hizkia met wegneming der 6 jaren van Athalia ongeveer 160 jaren. Ook in het rijk van Juda zijn 3 perioden, ieder van 160 jaren op te merken 1. van den tempelbouw tot het 23^ jaar van Joas 160 jaar, 2. van het 236 jaar van Joas tot het 29^ jaar van Hizkia 160 jaar, 3. van het 296 jaar van Hizkia tot na de ballingschap. En in het rijk van Israel 3 perioden ieder van 80 jaar, 1. van Jerobeam tot het 40 jaar van Achab, het jaar in hetwelk de syrische periode begint 80 jaren, 2. van de 4 laatste jaren van Achab tot het einde van Joas of liever het begin van Jerobeam's regeering, de syrische periode , 80 jaren , 3. tot .het einde weder 80 jaren. Ik geloof niet te sterk te spreken als ik zeg , dat al deze proeven onbevredigend en onjuist zijn gebleken na de treffende kritiek van Prof. A. Kamphausen AANTEEKENINGEN. 79 (die chronologie der Hebr. Konige. Bonn 1883 (vgl. Theol. tijdschr. van van Bell enz. 1883 bldz. 653), die er ten eerste op wijst hoe vaak in de geschiedenis een zeker toevallig getallen- spel valt waar te nemen en ten tweede duidelijk doet uitkomen hoeveel in de gegevens zelve moet gewijzigd worden om de a priori gewilde slotsom te krijgen. Vraagt men echter of Kamp- hausen's eigen gewaagde oplossing bevredigend is? Ik autwoord: neen. Om de som der eerste helft der jaren van de rijken Israel en Juda beide op 95 te brengen wordt door hem zonder opgaaf van reden aangenomen , dat Ela geen gelieel jaar , Nadab i jaar heeft geregeerd ; de duur van de regeering van Menahem op 3 , die van Pekah, die van Amazia op 19, die van Uzzia op 42 die van Achaz op 40, die van Manasse op 45 jaren gebracht, en wat het onverklaarbaarst van alles is de verwoesting van Sa- maria niet onder Hizkia maar onder Achaz, gesteld t. a. p. biz. 32. Dan zou, geloof ik, het volgend lijstje door mij opgemaakt, waarin de getallen bijkans geheel en met de synchronismen en met de assyrische gegevens in overeenstemming gebracht zijn : om de weinige veranderingen de voorkeur verdienen. Jehu 859. Joahaz 831. Joas 814. Jerobeam 798. Zacharja 747 Sallum 747. Menahem 746. Pekahia 736. Pekah 734. Hosea 731. Verwoesting van Samaria 722. Athalia Joas Amazia Uzzia 859- 853. 813- 784- Jotham 732. Achaz 731. Hizkia 728. Verwoesting van Samaria 722. Zie nog Max Duncker's lijst bij Cheyne t. a. p. biz. 40, So AANTEEKENINGEN. 9) Aldus oordeelde Ewald (Gesch. biz. 646 en Proph. d. A. B. biz. 176, 177). 10) Zie hierboven onder 8. n) Schrader, Die Keilinschriften und das A. T. 2e Ausg. biz. 210, 12) Schrader t. a. p. 13) Ewald, Gesch. biz. 599. 14) Ewald meende (t. a. p. biz. 602) , dat Jerobeam II die verlosser was. Even goed, ja waarschijnlijker nog zou Jehoas het dan zijn, Jerobeam's vader, onder wien de verlossing begon. Duidelijk echter wijst het verband op een redder, die Joahaz zelven reeds hoop op betere tijden koesteren deed. En deze kan niemand anders geweest zijn dan de Assyrische koning Binnirar III, die het land der Syriers bedreigde. Zoo oordeelen ook Max Duncker, Geschichte des Altherthums , 2 Bd. biz. 201 en Robertson Smith, The Prophets of Israel, biz. 90, 91. Bij Schrader wordt Binnirar, Rammannirar genoemd. 15) Robertson Smith t. a. p. biz. 203. 1 6) Over de glansrijke regeering van Uzzia. Ewald, Gesch. biz. 631. Die aanvraag van Ammon en Moab is misschien af te leiden uit Jes. 15 en 1 6. 17) Robertson Smith, t. a. p. biz. 95. 1 8) De Hgging van Tifsah is onzeker. Sommigen denken aan Thapsakus aan den Eufraat en in i Kon. 4: 24 vermeld; anderen lezen voor Tifsah, Tappuah, bij de grenzen van Manasse Joz. 17: 8 ; weer anderen achten het waarschijnlijk , dat er in het midden van Palestina eene stad Tifsah lag, ons overigens geheel onbekend. 19) Met opzet noem ik den naam van dien koning niet, omdat de acten van het ouderzoek of Phul en Tiglath-Pileser dezelfde personen zijn, nog niet zijn gesloten. Schrader heeft AANTEEKENINGEN. 8 1 in de 2 e editie van zijn werk. Die Keilinschriften und das A. T. zijne meening tegenover de bestrijding van von Gutschmidt (Neue Beitrage) gehandhaafd en nader toegelicht. Zie over deze kwestie , Oppert, Expedition en Mesopotamie I. Liter. Centralbl. 1873, n. 35 en Jahrbb. f. Prot. Theol. I. 1875, biz. 320 vv. 20) Het blijkt uit verschillende plaatsen dat de Israelieten tallooze malen den Kanaanietischen Baal met Ashera hebben vereerd. De naam ,,Baal" d. i. heer, was een appellativum , met hetwelk de verschillende stammen der Semieten hun hoog- sten god aanduiden. Inzonderheid de Baal der Kanaanieten , de hoogste . natuurmacht , die met Ashera verbonden , een man- vrouwelijke godheid vormde , terwijl dan hij meer het werkende , bevruchtende , scheppende, zij het receptieve, ontvangende be- ginsel voorstelde, vond bij Israel een gunstig onthaal. Toch zijn er ook sporen in de H. S. waaruit blijkt, dat de ver- eerders van Jehova, onder de gedaante van een beeld, ook hem wel den naam van Baal schonken. Duidelijk wordt dit reeds uit namen als Esbaal i Chron. 8: 33; 9: 39; Meribbaal 1 Chron. 8: 34; 9: 40; Bealjada i Chron. 14: 7;-Bealja ,Jahve is Baal" i Chron. 12: 5; Asbel Gen. 46: 21; i Chron. 8: i. Nog duidelijker uit de gelijkstelling van Bealjada i Chron. 14: 7 met Eljada 2 Sam. 5: 16, i Chron. 3 : 8 en de verandering van Esbaal i Chron. 8: 33; 9": .39 in Isboseth 2 Sam. 2:8, 10 enz. en van Jerubbaal Richt. 6: 32 enz. in Jerubbeseth 2 Sam. ii : 21. Toch kan ik dit feit niet zoo algemeen noemen als b. v. Robertson Smith doet , die als Hosea van Baals spreekt uitsluitend aan populaire Jehovavereering denkt, matseba's en Ashera's alleen als daarbij behoorend en alle andere dienst als zeer bijkomstig ^eschouwt. (Het O. T. in de Joodsche Kerk biz. 191, 197 vv.) De Baalim in de bekende verzen 6 82 AANTEEKENINGEN. Hosea 2: 18, 19 zijn hem dan .ook alleen Jehova-beelden en inzonderheid vs. 18 wordt deze verklaring toegepast. Daartegen nu rijzen de volgende bezwaren: 1 Cap. 4: 12, 13 wordt uit- drukkelijk de Ashera dienst vermeld, omdat nergens een spoor te ontdekken is, dat ook met de populaire Jehovavereering ontucht gepaard ging, gelijk die hier wordt vermeld: 2 Cap. 13: i , 2 worden Baalsdienst en Jeho vadienst naast elkander geplaatst en aan beide een plaats ingeruimd: 3 de Matseba's behooren dan toch, gelijk van elders bekend is, voornamelijk tot den Baalsdienst: 4 2 Kon. 13: 6 en 17, 16 spreken van zulk een dienst in dien tijd. Uitsluitend bij het woord ,,Baalim" dus aan de Jehova-beelden te denken , komt mij niet gewettigd voor. Maar ook tegen de uitsluitende opvatting van de ver- schillende gestalten, in welke de Kanaanietische Baal vereerd werd, is bezwaar. Dan zou Hosea toch in het eerste deel met geen woord van den kalverendienst hebben gerept, tegen welke hij in het tweede deel zoo vurig te velde trekt, en dit is ondenkbaar. Het komt mij dus het natuurlijkste voor, dat de profeet, sterk in het uitdenken van bepaalde namen voor deze of gene zaak, de goden, zonder onderscheid, die zijn volk vereerde, met den naam ,,Baars" heeft genoemd en dus dat woord bij hem evenals het woord ,,matseba" een nomen commune is. Eerstgenoemde naam sloeg dan op het karakter; de tweede op de gedaante dier goden. (Zie omtrent deze zaak en Hosea 2 : 18 de meening van Kuenen Godsd. y. Isr. dl. I 301 vv. en de aaut. IV achter dat hoofdst.) 21) Zie Biehm's WRb. holl. vert. art. Baal en Herzog's Real- Encycl. hetzelfde artikel. 22) 2 Kon. 17: 16, vgl. i Kon. 15: 32 en de profetie van Hosea. n3D is iets dat opgezet is; inzonderheid wordt het AANTEEKENINGEN. 83 als zoodanig gebruikt van steenen , als gedenkzuilen geplaatst Gen. 35: 14; 28: 18 enz. en van zuilen ter aanbidding aangewezen. Als wij 2 Kon. 10: 26, 27 naast i Kon. 16: 32 en 2 Kon. 1 8 : 4 naast 2 Kon. 21:3 beschouwen en zien , dat in de eerst- genoemde plaatsen niet van de altaren van Baal maar slechts van de rnatseba's gesproken wordt , terwijl in de laatstgenoemde juist het tegenovergestelde geschiedt, zouden wij kunnen meenen , dat matseba's steenen altaren waren. In Genes. 35; 14 wordt <eveneens gezegd, dat Jacob een Matseba tot altaar wijdde. Maar aangezieu zij Deut. 7: 5; Hos. 10: 2; Jes. 19: 19 naast elkander worderi vermeld, zoo komt het mij voor, dat de rnatseba als opgezette steen of zuil op of onmiddelijk naast het altaar geplaatst werd. Dat hij in 't bijzonder als het beeld van Baal zoo genoemd werd , wordt bewezen door 2 Kon. 3:2; 10 : 26; 1 8: 4; 23: 4. 2 Kon. 10 : 25 bewijst dat de matseba's niet altoos van steen waren. Hosea gebruikt het woord als iiomen commune voor de voorwerpen der godsvereering. Zie H. Oort, Theol. tijdschr. 1867, biz. 300 en Kuenen, Godsd. v. Isr. i dl. biz. 393 w. en biz. 83. 23) i Kon. 16: 33 , 2 Kon. 13: 6; 17: 10; vgl. Hos. 4: 12. Aschera is 6f de naam der godin zelve, 6f de naam van haar ;symbool , de heilige boomtronk of paal. Zie voor het eerste 1 Kon. 18: 19; 2 Kon. 23: 7; voor het laatste i Kon. 14: 23; 2 Kon. 17 : 10. 84 AANTEEKENINGEN. II. 1) Het woord J'tS'in is inf. abs. Hiph. v. W ,,ruim zijn" in- Hiph. ,,bevrijden." Imperat. Hiph. kan het niet zijn met de beteekenis ,,help", omdat de verkorte vormen van den Imperat.. en het Imperf. Hiph. in den uitgang hebben en de inf. abs, alleen . . heeft. Ook kan het geen 3 pers. praet. Hiph. (Scholz , Comment, z. B. d. Proph. Hos. biz. 3) zijn , naar analogic aan jru in plaats van rvjflj in jruiiT ten eerste omdat de uitgang . . dan toch onverklaard blijft , ten tweede omdat daarbij wordt aangenomen wat eerst van elders moest bewezen zijn, nl. dat in het woord i/BMn de afgekorte vorm van iTiiV schuilt. Het is derhalve inf. abs. Hiph. met de beteekenis van- hetverbum als abstractum ,,redden" ,.,hulp." Ook zoo Jer. n: 12; i Sam. 25: 26, 33, vgl. Exod. 32 : 6 en Ges. Hebr. Gram.. 131 noot. Zie Simson der Proph. Hos. 1851, biz. 7 en Wtinsche, der Proph. Hosea 1868, biz. n over het citaat van Hieronymus dat schijnt te pleiten voor de meening als was in- win mrv besloten. De LXX en de Vulgata hebben 'ficr^s en Osee. Een vorm- Au<r/j of Auo-yj? komt in sommige HSS. voor. In Rom. 9: 25; het citaat door Paulus aan Hosea ontnomen, staat 'HOT,? met spir. asper. 2) De beteekenis van ntc is niet ,,erlauterer" (Simson) noch. ,,puteus meus" (Scholz). De ' is alleen aan het subst. gehecht om er een adject, van te maken, gelijk meermalen, vooral bij persoons- en plaatsnamen het geval is. De zin is ,,van een bron." Eigenaardig is de vertaling en verklaring van Hiero- nymus. Iste ergo salvator Hosea nlius est Bee'ri i. e. putei mei, quos puteos fodit Abraham, Isaac et Jacob et allophyli AANTEEKENINGEN. 85 eos semper conabantur obruere. De puteus tneus is dan de wet en de Heer zelf naar Jer. 2 : 13. 3) Zie Ewald (Die Propl. d. A. B. ie Bd. 1867, biz. 172). 4) Verouderd is dan ook het gevoelen van Jahn en Maurer te achten, die hem voor een Judee"r hielden. 5) Dit gevoelen heeft Ewald (t. a. p. biz. 174) verdedigd, met deze bijvoeging dat hij in Juda ook zijn boek geschreven heeft. Umbreit (Comment, ub. die Proph. biz. 5) is ongeveer van dezelfde meening en acht het zeer waarschijnlijk dat Hosea in Juda gestorven is. 6) De woorden *pnx j'D'JJ kunnen Simson's meening (Comment, t. p.) niet steunen dat Rama en Gibea in dezen tijd tot het tienstammenrijk behoorden. Zie beneden. Beide plaatsen be- .hoorden tot het tweestammenrijk i Kon. 15: 21, 22, vgl. Jes. 10 : 29. Van een tijdelijken overgang van Gibea is ons niets bekend. 7) Zoo oordeelde Duhm (die Theol. der Proph. Bonn. 1875, folz. 130, 131). Zie daartegen Nowack t. a. p. Einl. VIII en Scholz t. a. p. Einl. XXII. 8) Sommigen denken bij Belemon aan Belamon (Judith 8 : 3) lietzelfde als Baal-Hamon (LXX /Seetacpav) Hoogl. 8: n in de nabijheid van Dothan, noord. van Samaria, in de vlakte van Jizreel, hetwelk dus in Isachar liggen kon. Om de onzeker- heid der plaats Judith 7 : 3 kan deze daar tegen geen voldoend bezwaar opleveren (zie Riehm's Wrb. art. Baal-Hamon). Anderen denken aan Baal-Meon (fisstyiwi en niet zooals Scholz t. a. p. tlz. XXIII meent /Setapav) een stad in het stamgebied van Ruben (Jos. 13 : 17) 9 rom. mijlen van Hesbon verwijderd. Hieronymus schrijft: Osee de tribu Isaschar fuit, ortus in JBethsemes Joz. 19: 22. 86 ' AANTEEKENINGEN. 9) Schol. v. Ephr. Syr. Explor. in Hos. Pseudo-epiph. v. Cypera de vitis prophet, cap. u. Pseudo-Doroth. de prophet- cap, i. Isidorus Hispalensis de vita et obitu sanct. cap. 41. 10) Umbreit, Pract. Comment. 11. d. kl. Proph. i Th. biz. n. n) Vandaar ook zijn eigenaardige stijl met zijn ellipsen (9: 4; 13: 9) en anacoluthen (9: 6; 8: 13; 12: 8); inversies (7: 8; 9: IT, 13; 12: 8; 14: 9) en paranomasien (8: 7; n : 5; 12: 12); woordspelingen (i : 4, 5; 2: 2 , 25) en tegenstellingen (4: 10, 16; 7: 15; ii : i, 2). Zie Scholz , Einleitung. 12) Robertson Smith, The Prophets of Isr. biz. 157. 13) Wanneer Dr. Pierson in zijn Studie over Israels Profeten >. bl. no enkele van dergelijke beelden naast die van geheel tegenovergestelden aard plaatst, om zoo te besluiteu tot de tegenstrijdige meeningen , die de profeten omtrent Jehova hebben gekoesterd, dan miskent hij geheel de bedoeling der profeten , wien het bij dat gebruik vaak te doen was om een bepaalde trek te doen uitkomen , zonder te willen geacht worden het gansche beeld voor hun rekening te nemen. Te recht zegt dan ook Niemeijer in zijn Bijbelsche Karakterkunde , V dL biz. 440, ,,dat men bij dergelijke beschrijvingen, zullen zij niet onwaardig worden, eeniglijk en alleen op die eigenschappen- letten moet, waarvan deze beelden erkende zinnebeelden zijn." Zie ook Wilnsche t. p. 14) Pierson t. a. p. bl. 88, geeft ons eenige in het hollandsch uitnemend wedergegeven voorbeelden van woordspelingen e.n< alliteratien bij dezen prefect. Cap. 10: 5. Voor de kalveren van Beth-Aven is Samaria's bevolking bang , en .... hare papen beven wegens het kalf, zooals iemand, die in verrukking is beeft omdat zijne heerlijkheid zal oprukken (tegen Israels stier- dienst). Cap. 10: 13 gij brouwt wat later berouwt '; Cap. 12: 12. AANTEEKENINGEN. 87 Is te Gilead alles nietigheid, zoo zal het vernietigd worden, te Gilgal gillen zij ter eere van hun stier , maar gal van Gods toorn zal over hen uitgestort worden. Cap. 13: 15. Efra'im zzhfraai zijn. Alleen lijkt mij dat alles niet zouteloos zooals aan Dr. P. maar een vernieuwd bewijs van Hosea's oorspronkelijkheid. 15) Vandaar dat het eigenaardige religieuse meer dan het ethische bij Hosea op den voorgrond treedt: hij bijkans alleen zegt wat God met Israel doet en zijne persoonlijke opwekkingen tot zijn volk zeldzaam zijn; zijn geschrift meer getuigenissen dan vermaningen bevat. 1 6) Het gevoelen van Hengstenberg (Christ, d. A. T. dl. I, biz. 183 vv.) ook door Reinke ; voorheen door Hieronymus en Rufinus voorgeslaan als zou Hosea in ekstatischen toestand, het bevel om Gomer te huwen , vernomen en volvoerd hebben , is door Kurtz volkomen wederlegd en telt, zoover mij bekend is , geen aanhangers onder de geleerden meer. Vandaar liet ik het hier onvermeld. 17) J. H. Kurtz, Die Ehe des Proph. Hosea nach Hos. i 3. Luther vatte de beide hoofdstukken in gelijken zin op. 18) Scholz, Comment, z. B. d. Proph. Hoseas, biz. i vv. 19) Valeton, Studien, 4^ dl. 1878, biz. 143 164. Wellhausen in Bleek's Einl. in das A. T. 42 Aufl. 1878, biz. 406 vv. Robertson Smith, The Prophets of Israel, biz. 178 183. Nowack t. a. p. Einl. i en op vs. 3. Cheyne, Hosea Introd. biz. 15 vv. 20) C. von Orelli, Die alttest. Weissagung v. d. Vollend. des Gottesreiches in ihr. gesch. Entw. dargestellt. Wien 1882 , biz. 287. 2 1) B. Duhm , Die Theologie der Propheten als Grundlage fur die innere Entwicklungsgeschichte der Isr. Relig. Bonn. 1875, biz. 81 noot. 88 AANTEEK 22) H. Ewald, Die Proph. Gottingen, biz. 182 vv. 23) Dr. Kliper , "Das Prophet 24) Dit gevoelen was dat u. d. Proph. T Th. biz. 16 vv.) zaakrijk bestreden door Valet Simson en Wtmsche. 25) Deze is voorgestaan dooi nihil esse tale, sed propheta tabulam ante oculos eorum exp Hitzig, Simson, Wtinsche, R( (Alttest. Theol. dl. 2, biz. 48) biz. 749). Schmoller in Lange's B Bibellexicon, Kleinert in Rich zijn Hist. Grit. Ond. Een b< , ; want" feit en verklaring aan wederlegging niet baten , aange; in de verbinding niet te vine want eer dat knechtje zal kun: drukkelijk het feitelijke doen uij 26) jn is om dezelfde reden artikel of suffix van een nieuw Daarom kan het niet de gem; beriep daarvoor op Jer. 3: 20, niet, aangezien daar evenmin d geduid wordt. Ook mag het ni< worden overgezet, welke bete in de gemeenschap heeft, hetzij of op andere wijze is aanged den ander" Richt. 6 : 29 ; i Sa 1 \NTEEKENINGEN. >roph. d. A. B. ie Bd. 26 Aufl. 1867. 'rophetentlmm des A. B. biz. 183 192. ; dat van Umbreit (Pract. Comment. [6 vv.). Het is kort geformuleeerd en Valeton t. a. p. gelijk vroeger door ,n door Calvijn (sciebat totus populus , >heta perinde locutus est ac si pictam m exponeret). Rosenmttller , Maurer, ie , Reuss , Keil , Totterman , Schultz Iz. 48). Oehler (Theol. van h. O. T. nge's Bibelwerk. Schrader in Schenkel's i Riehm's Woordenboek , Kuenen in 2en beroep op Jes. 8:4, waar dat g aan elkander hecht, kan hier tot aangezien jaist daar het onmiddelijke e vinden is, van wege de woorden: al kunnen roepen enz. welke ook uit- oen ui.tkomen. reden als ntfN wegens het gemis van nieuw ingevoerden persoou gebruikt. e gemaal der vrouw aanduiden. Een 3: 20, HGld. 5: 16, Klgl. i: 2 baat imin door dat woord de gemaal aan- het niet eenvoudig door ,,een ander" : beteekenis het alleen van een ander hetzij dit door het voorafgaande wx aangeduid (Gen. 1 1 : 3 , ,,de een tot ; i Sam. 10: n). Het beteekent dus AANTEEKENIN ons ,,minnaar" en wel in den licht woord. De uitdrukkingen , ; bemin : vrouw" en ,,overspelige" in plaats A zijn hier gebruikt, omdat hier zij Jehova tegenover dat volk, dat d< maar met ontrouw die liefde vergold eerste allegoric de ellende van Isra teekenen, vangt hij aan, ,,neem e( kinder en van hoererijen", waar hij in .als vrucht van Jehova's liefde beset vrouw lief, die door een minnaar bedrijft". Op het staudpunt van zaak den koopprijs moeilijkheid. 15 zilverlingen , i homen gerst, '/ "vvijn). Waarom is zij niet geheel ir voor een deel in gerst vermeld , ja i berekening juist is (i epha gerst - 10 epha's dus = 10 sekels; i letecl derhalve i 1 /., chomer, 15 zilverlim geld als in goed? Voor velen s< raadselachtig. Aan wien toch is ( ouders, van wien de prefect haar a dan zou zij 1HD moeten zijn gen< reeds als gehuwd (ni3XJD) gedacht prijs onverklaard (dit tegen Scholz). in zijn bezit had? maar zij was, oo rechtmatig eigendom des mans get nemen als hi) wenschte (dit tegen de vrouw als bruidsgeschenk ? ma daarmede bepaald in strijd. Ook zo EKENINGEN. 89 n lichtzinnigen beteekenis van het bemin" in plaats van ,,neem eene ilaats van ,,vrouw van hoererijen ," ier zijn doel was de liefde van dat door Hem aangenomen was, ergold, te schelsen. Waar hij in de ,n Israel als gevolg der zonde wil eem een vrouw van hoererijen en i: hij in de tweede zijne vernedering : beschrijft , begint hij : ,,heb eene rinnaar bemind wordt en overspel b van iedere uitlegging baart de kheid. De prijs klinkt vreemd. srst, '/ 2 homen gerst (LXX nebel :heel in zilverlingen , maar daarbij Id , ja als de algemeen aangenomen gerst = i sikkel, i chomer = : letech r= i/., chomer = 5 sekels , Iverlingen) juist voor even veel in den schijnt ook het koopen zelf h is de som betaald? Aan de haar als bruidegom koopt ? maar Q genoemd, bovendien werd zij ;edacht en blijft ook dan de lage :holz). Aan den minnaar , die haar r as , ook door weg te loopen , het ,ns gebleven, die haar kon terug- ; tegen Ewald en Nowack). Aan i? maar het ,,ik kocht haar" is )ok zou een aanstaand echtgenoot 90 AANTEEKENINGEN. door een slavenprijs te betalen zich met aan zulk eene minachting zijner vrouw hebben schuldig gemaakt (dit tegen Keil). Aan de vrouw, om haar, die der armoede prijsgegeven was, uit den lagen toestand te redden en haar voor zich te verkrijgen of ter betaling van het levensonderhoud , dat haar in den proeftijd zou worden geschonken? Maar er is geen letter in dit verband te vinden, die ook maar een schijn van recht aan deze hypothese biedt. Vooral de uitdrukking ,,ik kocht haar" strijdt tegen 'het laatste (dit tegen Kurtz, Wunsche,. Bohl e. a.). Wordt evenwel het raadtelachtige niet wegge- nomen, als wij Cap. 3 ook als een allegoric beschouwende ,. het op dezelfde wijze uitleggen als Cap. I, zooals wij deden? En is de moeilijkheid van dat ,,koopen" niet onoverkomelijk op het standpunt der voorstanders der historische werkelijkheid ,. die hier niet anders dan het koopen der getrouwde vrouw kun- nen zien? 27) Het suff. in rrONl behoeft in het minst niet op eene van vroeger bekende vrouw terug te slaan, het slaatr op die, van welke in vs. i is gesproken. Zie de zooeven aangehaalde com- raentareu op dit punt. 28) D'JUT ri^K een hoerachtige vrouw sterker dan njil of I T T run ng/N; D'J-UI nV geteelden, telgen van hoererijen, krach tiger T T *I**I~ dan run ru&'X p (Richt. n: n, i). r T ' v De D'JJV 'ly'ii'X 3: i waren gekneede koeken, samengesteld uit meel , olie en druivenhonig. Deze zoete koeken komen voor in verband met een offerfeest in 2 Sam. 25: 19, maar het schijnt, dat het als een van de Dionysische trekken van den Baalsdienst werd beschouwd, dat zij op het altaar gebracht werden. Zoo althans Robertson Smith, Het O. T. in de Jood- sche kerk, biz. 284. Ter wille van het parallelismus meen ik AANTEEKENINGEN. '" 91 dat , niet zooals Smith wil. 'jriNi op de onnx D'rtax kan slaan , maar evenals D'J3 op bunty* 'JD ziet. 29) De verklaring van Totterman t. a. p. biz. 16 28 komt mij te gezocht voor, ofschoon het waarschijnlijk is dat de dualis Diblalm om de overeenkomst met den vorm Efraim is gebruikt. III. 1) Op die eenheid, wijst ons 4: 5, 10; 5: 3, 7; 9: i die ons geheel en al in den gedachtekring van Cap. i en 3 ver- plaatsen, vgl. verder 3 : 4 en 13 : 10; 6: i 4 en 10: i, 2; 3: 5 en ii : 10, n; i : 15 en 9: 12; 2 : 4 vv. en 9 : i , 2. 2) Zie over het verband tusschen het door den profeet ge- sprokene en geschrevene Kuenen, de Prof, en de profet. onder Isr. dl. I biz. 75 vv. Keil, Handb. d. Hist. Crit. Inl. biz. 169, 170 en vooral Ewald. Die Proph. biz. 48 69 en 180188. 3) Ewald ziet zich om zijne hist, opvatting van Cap. i en 3, genoopt achter Cap. 2 een lacune aan te nemen. 4) Zie Ewald t. a. p. biz. 187; Simson t. a. p. Einl. biz. 29 vv. Hitzig t. a. p. Vorbemerk. Nowack t. a. p. biz. 26; Scholz t. a. p. Einl. biz. 37. 5) De moeilijkheid om Hosea te verstaan , bracht de Masorethen vaak op een dwaalspoor en is de hoofdoorzaak gevonden van den nu vaak zoo onzekeren tekst. 6) Ik stem volkomen met Wunsche (t. a. p. biz. 27 Einl.} in als hij zegt, dat eene verdeeling in strophen hier niet is te vinden. Kuenen zegt terecht , (Hist. crit. Ond. 2^ dl. biz. 38}= 9 2 AANTEEKENINGEN. dat Ewald, die eene verdeeling in strophen meende te hebben gevonden, soms het begin eener strophe viiidt, waar de rede sleclits eene wending neemt. 7) Reuss. t. a. p. biz. 134. 8) 13: 5 in' leeren kennen, vervolgens kennen, verstaan, zich geheel aan iets geven, gemeenschap hebben met. Van God wordt het zoo gebruikt Ps. 37: 8; 144: 3; Nah. 1:7; van menschen Job 18: 21; Ps. 9: n; 36: n. Duhm miskent (t. a. p. biz. 137 vv.) geheel deze beteekenis van j/*v bij Hosea, waar hij het alleen van een verstandelijk kennen opvat, in het gebruik van dit woord de beginselen van een objectieve leer ziet en daarop de hypothese bouwt-dat Hosea priester-profeet is geweest. Indien ergens dan geldt wel met het oog hierop Kuenen's opmerking van geheel het geschrift van Duhm , dat de profeten bij hem meer theologen dan profeten zijn (Theol. Tijdschr. 1882 biz. 649). Ook komt het mij voor , dat al erkent Robertson Smith (The Proph. of Isr. biz. 160, 161) te recht dat ,,kennen" bij Hosea geen bloote verstan'dzaak is , hij toch te veel in de ,,chezed" met voorbijgang van het ,,kennen" de grondgedachte des profeten vindt. De liefde , die God Israel gedurig betoont , is een gevolg hiervan , dat Hij het gekend heeft en die liefde die Israel Jehova bewijst , is het uitvloeisel hiervan , dat het Jehova kent. Niet alleen toch komt het begrip ,,kennen" veel talrijker malen bij Hosea voor dan het begrip ,,chezed" maar het is zelfs . twij- felachtig of ,,chezed" wel ooit in de beteekenis van eene bepaalde verhouding van den mensch tot God wordt gebruikt. Op de eenige plaatsen, die zulk eene verklaring schijnen te steunen (J es - 57 : i ; Ps. 144: 2; Jer. 2: 9) moet het in den zin van (zonder dat daarbij aan een verhouding tot God wordt gedacht) AANTEEKENINGEN. 93 rechtschapen of in dien van genade van Gods wege worden opgevat. In de eerste beteekeuis wordt het nu met ,,trouw" (Gen. 47: 29; Jos. 2:- 14; 2 Sam. 15: 20) dan met rechtvaar- digheid (Spr. 21: 21; Micha 6: 8) dan met waarheid (Gen. 22: 27; Spr. 20: 28) verbonden. Een mensch die ,,chezed" heeft, toont de nirv fiT (vooral Jer. 9: 24) te bezitten. Zie nog over de beteekenis van ,,kennen" Valeton Stemmen v. Waarh. en Vrede April 1886 biz. 471. 9) njy met 3 = getuigen tegen : de vertaling der LXX ,,ver- nederd worden" geeft met het oog op VJD geen zin; pxj is hier hoogmoed , die het vergeten van Jehova ten gevolge heeft 13: 6; 7: 10. In Amos 8: 7 is die beteekenis, tegenover het vergeten van Jehova zeer gepast , Hitzig , Simson , Keil nemen het hier in de beteekenis van ,,heerlijkheid". 10) 4: 13. Eik en terebinth werden om hun breede takken en groote bladeren bij voorkeur gebruikt. Zie Winer Realw, artt. Storax en Terebinthe. Daarom bedrijven de jongeren ontucht, omdat de godsdienst in welken zij worden opgeleid, zulk een karakter draagt vgl. 5:7. Zie Keil t. a. p. n) 4: 12 l^DD wijst op de Rhabdomantie of Belomantie , die soort van waarzeggerij , waarbij men 2 staven onder het uit- spreken van zekere tooverformulieren vallen Het en uit de wijze van vallen , voor- of achterwaarts , rechts of links het orakel verleende. Ook pijlen werden daartoe gebezigd Ezech. 21 : 21 vgl. Num. 17:7 vv. Scholz t. p. Winer Realw , art. Wahrsager). ibjO ook op de Rhabdomantie toepasselijk te maken geeft eene matte tautologie (zie Scholz). Kennelijk doelt de profeet daar- mede op de boomstam , het symbool van Ashera , wier dienst met dien van Baal vereenigd, een ontuchtig karakter droeg. Kuenen Godsd. v. Isr. dl. I biz. 94 97 vgl. 2 Kon. 13: 6. 94 AANTEEKENINGEN. 12) 3: 4. De staatkundige en godsdienstige wijsheid zal ver- dwenen zijn, ratfD hier als namen commune, beeld, voorwerp van Godsvereering, Dnm "N3X ephod en terafim, beide beelden maar als middelen om het orakel te leeren kennen, Duidelijk toch is de ephod ook een Beeld Richt. 8: 27. vgl. vs. 26, al beteekent het woord ook elders een deel der hoogepriesterlijke Heeding (zoo niet Richt. 18). Nowack's opmerking dat TSH nooit ;? vom Aufstellen einer Statue eines Gottesbildes gebraucht wird" en dat ,,die Grundbedeutung ,,niederlegen" is , is nietig, omdat de eigentlijke beteekenis van den wortel is ,,plaatsen" zoowel in staande als liggende houding (Gen. 43: 9; Deut, 28: 56 ; Jes. 5: 32). Als Kuenen de waarschijnlijkheid betoogt dat de urim en thummim in de Jehova tempels door beelden warden ingenomen, zou het dan, (ter verklaring van het tweeerlei gebruik van het woord efod) niet mogelijk kunnen zijn dat ook de efod des hoogepriesters daar evenzeer door een beeld vervangen was? Zie de veranderde meening van Kuenen omtrent den efod Godsd. v. Isr. dl. I 84 en Volksg. en Wereldg. biz. 70. Ook Simson t. p. en Wellhausen (Prol. z. Gesch. Isr. Bd. I 134 noot en 249) houden in het boek der Richt. de efod voor een beeld. 13) 6:7. Er is geen bezwaar D1ND ,,als Adam" te vertalen. Het denkbeeld van ver bonds verbreking door het voorgeslacht kornt in de profetie meer voor. En zou de vertaling ,,zij ver- breken het verbond naar menschenaard" wel waarschijnlijk zijn? Is het dan zoo menschelijk verbonden te breken? En maakt men de tegenwerping dat wij nergens Adam's zonde als borids- breuk zien vermeld , dan antwoord ik , Hosea heeft haar van zijn standpunt als zoodanig beschouwd. 