title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Dat de heer Rhodes alles in Charterland zoo naar zijn wil kon schikken, dat was te danken aan de bijzondere positie, die hij in de Kaap-Kolonie innam. In 1890 was het Ministerie Sprigg gevallen, daar het Parlement een door den heer Sprigg voorgebracht reusachtig spoorweg-schema niet wilde goedkeuren. De Afrikaner-partij, onder leiding van den heer J. H. Hofmeyr, was toen bij verre de baas in de Kaap-Kolonie, en geen Ministerie niet door hen ondersteund, kon op eenig tijdperk van bestaan rekenen. Toen dan ook de heer Rhodes door den Gouverneur was verzocht om een nieuw Ministerie te vormen, ging hij met den Bond te rade, en zoo deze al niet in woorden beloofde hem te ondersteunen, zoo bleek het toch uit de verrichtingen van een zekere Caucus-vergadering van Afrikaner Parlementsleden, dat de Bondspartij gewillig was den heer Rhodes en zijn Ministerie „een kans te geven”. Die kans nam de slimme Engelschman waar, en later was er geen man dien hij meer in alles raadpleegde, dan de heer J. H. Hofmeyr. In één woord, het duurde niet lang of de Afrikaner- partij was niet weinig in haar schik met den nieuwen Eersten Minister en alle Afrikaander couranten stemden overeen „dat Rhodes toch eigenlijk de eenige Engelschman was, die het waarlijk goed met Zuid-Afrika meende”. En dat openen van den weg naar het Noorden en het oprichten 591 commando. Hun vertrek was het teeken van eene demonstratie waarbij de Engelsche vlag te pas kwam, en die niets goeds beloofde. Ondertusschen had de Britsche Regeering zich met de zaak bemoeid en was er over in correspondentie getreden met de Transvaalsche Regeering. De Volksraad zat juist, en daar de President het niet geraden vond om zaken tot het uiterste te drijven, vooral niet met het oog op den onzekeren afloop van de Zwasiland-kwestie, bracht de Regeering den toestand ter kennisse van den Raad. Op 22 Juni gelastte de Raad regulaties op te trekken volgens welke personen, die nog met geen mogelijkheid burgers konden zijn, van persoonlijken krijgsdienst ontheven konden worden, tegen betaling van een jaarlijksche bijdrage in geld. De Nationale Unie, die zich sterk met de zaak bemoeide, was lang niet van plan om die op zulke wijze met een sisser te laten afloopen, en passeerde een besluit, „dat enkele afschaffing of wijziging van de commando-wet, indien niet vergezeld door de wegname van alle onbevoegdheden op de uitlanders rustende, niet door deze Unie als een behoorlijke regeling der zaak kon worden aangenomen.” Zulk een brutale toon van de Unie kon toen niet begrepen worden, zelfs niet door hen. die in de Kolonie met de Uitlanders sympathiseerden. Na het gebeurde van 1895 en 1896 weten wij er alles van; de Unie rekende op den bijstand van Sir Henry Loch, en dat wel zoodanig, dat men meende dat als men te Johannesburg een oproertje begon, Sir Henry wel termen zou vinden om, indien de Transvaalsche Regeering niet toegaf, Britsche troepen naar de Republiek te zenden. Doch hiervan later meer. Echter houde men die positie van de Unie in het oog bij het beoordeelen van hetgeen thans verhaald zal worden. Sir Henry Loch had zich met alle mogelijke haast naar Pretoria begeven, toen de Commando-kwestie aan den gang was, daar het hem door de Britsche Regeering opgedragen was om deze zaak zoowel als die van Zwasiland te doen regelen. Toen men te Pretoria en Johannesburg vernam, dat de Hooge Commis­ saris aan het komen was, heerschte er eene tamelijke opgewondenheid onder de Engelsche bevolking, en toen op 25 Juni Sir Henry Loch te Pretoria aankwam, vond er een oploop plaats, die aantoonde, welke Jingo-geest er zelfs onder de Engelsche ingezetenen van Pretoria heerschte. 1) 1) Het is volgens de opinie van velen, die bij de gebeurtenissen van dien dag tegenwoordig zijn geweest, de opinie, dat de belhamels niet mannen van Pretoria waren, maar Johannes- burgers, die naar Pretoria waren overgekomen (of gezonden?). Pretorianen hebben er echter aan deelgenomen, en wat nog spijtiger is, een paar Hollandsche Afrikaners uit de Kaap- Kolonie ook. 513 tegen ZHEd. gaande maakten, het gevolg van een ongelukkigen partijgeest. Een private brief door Dr. Leyds aan een Hollander geschreven, en medegedeeld aan een Belg, den heer Scherpenzeel, welke laatste in 1890 te Pretoria was, en waarin ZEd. Gestr. eenige aanmerkingen over de Generaals Joubert en Smit maakte 1) veroorzaakte groote opschudding en een zekere partij drong op het aftreden van den Staats-Secretaris aan; iets waarvan de President niets wilde weten, want hij begreep zeer goed dat de zaak een aanval niet alleen op den persoon van Dr. Leyds was, maar tevens een op zijn (Krugers) politiek. Toen eenige dagen daarna ZHEd. verderen tegenstand ontmoette aangaande de Markt concessies te Johannesburg en Pretoria, en hij uit de discussies meende te moeten opmaken, dat men hem wantrouwde, diende de President zijne resignatie bij den voorzitter van den Volksraad in. Deze (de heer Kloppers) trachtte ZHEd. te overreden die liever terug te nemen, doch dit weigerde ZHEd., doch liet den Voorzitter toe, het officieel publiceeren er van terug te houden, ten einde zijn invloed bij den Raad te gebruiken. Het gevolg was dat ZHEd. op privaat verzoek van de leden (waarvan velen te kennen gaven dat zij niet de bedoeling hadden ZHEd. tegen te werken) zijn resignatie terugtrok, waarop de tegenstanders wijs genoeg waren om de Leyds’ zaak in den doofpot te duwen, en zich meer genegen toonden om naar de plannen van ZHEd. te luisteren. Op den 30sten Mei ging de Pretoria-Vaalrivier Spoorweg er dan ook met vliegende vaandels door, stemmende slechts 3 leden er tegen, en deze laatsten slechts omdat de regeering van plan was (en volgens de concessie ook verplicht was) om de constructie er van aan de Z.-A. S. M. te geven. 2) Omtrent het midden van Juni kwam de gewijzigde wet over de Twee Volksraden aan de orde, en werd verscheidene dagen lang besproken, wat, uit hoofde van haar belang, dan ook wel noodig was. Als basis werd aangenomen, dat alle nieuwe inkomelingen na twee jaar het recht zouden hebben om voor de leden van den Tweeden Volksraad te stemmen, terwijl vier jaar zou kwalificeeren voor het zitting hebben in gemelden Raad. De Staats-President en de Kommandant-Generaal zouden echter alleen gekozen worden door die burgers, welke voor de leden van den Eersten Raad konden stemmen. De heer S. W. Burger maakte een 1) Het is onnoodig hier eenige aanmerkingen over dezen brief te maken; het publiceeren er van bewijst echter tot welke middelen de vijanden van Dr. Leyds hunne toevlucht namen; en het mag zelfs gevraagd worden of de aanval niet meer tegen de Z.-A. S. M. dan tegen Dr. Leyds was gemunt, of liever op de eerste door middel van den laatsten. 2) Het was bij die gelegenheid dat de aap uit de mouw kwam. De heer Scherpenzeel maakte een aanbod namens een Fransch en Belgisch syndicaat om de nieuwe lijn te bouwen, doch dit ging niet door. Hinc illae lachrymae! 33 447 eenmaal de Koninklijke Hertog van York „opgemarcheerd was en toen weêr afgemarcheerd was.” De Engelsche officieren onder Warren waren niet weinig teleurgesteld, dat er geen „glorie” bij de expeditie was, en daaruit ontstonden zeker de malle praatjes, „dat men naar Pretoria zou marcheeren en daarvandaan naar Bloemfontein”, praatjes die voor korten tijd een groote sensatie verwekten, zoodat beide Presidenten, Brand en Kruger, zich gedrongen voelden om aan den Hoogen Commissaris er eene verklaring van te vragen. 1) Zoo eindigde de Westelijke Grenskwestie. De Transvaal had er gruwe- lijken last van gehad; Kruger had, op aandrang van zekere lieden, een verkeerde kaart gespeeld, doch redde zich toch met eer uit eene zeer netelige positie, en Engeland had zoowat een half millioen voor niets opgeofferd aan den afgod der Jingo’s. Sir Charles Warren ging naar Engeland terug, kreeg als belooning het Hoofd-Commissarisschap der Londensche Politie, en maakte zich in die betrekking zoo onmogelijk, dat men maar blij was, dat men hem op een fatsoenlijke wijze naar Achter-Indië kon wegzenden als Bevelhebber der Strait Settlements, waar hij zeer spoedig met den Gouverneur nog erger overhoop lag, dan met Sir Hercules. 1) Bij de Boeren aan de Westergrenzen der Transvaal heette echter Warren’s leger het „Heilsleger”; nooit hadden zij nog zulk een gelegenheid gehad om hunne producten van de hand te zetten. HOOFDSTUK XXVII. De eerste deputatie en hare gevolgen. Alvorens de werkzaamheden te schetsen van de heeren Kruger en Jorissen, als Commissie afgevaardigd om het protest aan Lord Carnarvon te overhandigen, en dezen te bewegen de annexatie te herroepen, moeten wij hier even terugkomen op de proclamatie van Sir Theophilus Shepstone van 12 April 1877. Daargelaten dat die proclamatie de acte van beschuldiging was tegen de Zuid-Afrikaansche Republiek, en een aantal punten inhield, die tot op heden nog nooit behoorlijk bewezen zijn, zoo moeten wij melden dat zij in het einde eenige beloften inhield, namelijk: 1°. Dat de Transvaal een afzonderlijk bestuur zou hebben, zoowel als hare eigene wetten en wetgeving. 2°. Dat beide, het Hollandsch en het Engelsch, de officieele talen zouden zijn, en op gelijken voet staan. 3°. Dat de wetten, toen van kracht, zouden blijven bestaan, totdat zij door de behoorlijke wetgevende macht waren veranderd. 4°. Gelijk recht wordt toegestaan aan de personen zoowel als het eigendom van Blanken en gekleurden. Wij zullen later zien in hoeverre de Britsche Regeering die beloften is nagekomen. Kort na de annexatie maakten de heeren Jorissen en Kruger zich klaar voor de reis naar Europa. Volgens opdracht hadden zij het recht om een derden persoon bij zich te voegen, die als Secretaris kon dienen. De deputatie bood deze betrekking eerst den heer C. van Boeschoten aan, doch deze zag geen kans haar aan te nemen, en daarop vroeg men den heer Eduard Bok, een Hollander, die onder de Regeering van Burgers HOOFDSTUK XIV. Het begin van den Storm. De Leeuw van Rustenburg ligt rustig te Boékenhoutsfontein, doch hij slaapt niet. En al lijkt hij rustig, inwendig is zijn hart ontroerd. Hij heeft alles nauwkeurig gadegeslagen; hij bemerkt den strijd der partijen; hij ziet de onafhankelijkheid van zijn land in gevaar, en bovenal ziet hij dat zijne Kerk ook bedreigd wordt. Hij kent zijne zwakte; hij gevoelt dat hij zonder de hulp van den Heer der heerscharen niet in staat is iets te doen. Gebed en verootmoediging is de eenige weg dien hij voor zich open ziet; de Almachtige zal hem met raad dienen en hem Zijn hulp en zegen verleenen op den aangewezen weg. Er was in die dagen (en zelfs werd het in 1877 herhaald en wordt het ook nu nog verteld) 1) een verhaal in omloop, dat Paul Kruger drie dagen in eenzaamheid doorbracht boven op Magaliesberg om daar in gebed op die openbaring van boven te wachten, die hem het rechte pad zou toonen, en zelfs ontbrak het evenmin als in oudere verhalen van dien aard aan bijzonderheden die aan het bovennatuurlijke grensden, zooals eene wonderbare spijziging. Dit daarlatende, zullen wij hier niet nagaan in hoeverre zulk eene zaak tot de mogelijkheden behoort, doch slechts zeggen dat er geen twijfel bestaat of Paul Kruger was in die 1) In billijkheid tegenover Z.H.Ed. ben ik verplicht mijne bronnen over dit punt te geven. Vooreerst wordt hiervan melding gemaakt door een correspondent van het Volksblad in 1861; verder verscheen er in de Volksstevi van 20 Januari 1877 een brief, waarin ook hetzelfde beweerde feit aangehaald wordt, hoewel het duidelijk is, dat de schrijver een sterke tegen­ stander van Kruger was. Laatstelijk heb ik het verhaal gehoord uit de monden van verschillende personen in de Z.-A. Kepubliek. Z.H.Ed. zelven kon ik natuurlijk geen vragen op dit punt doen. 714 perikel en dat zij dan niet kunnen rekenen op eenigen bijstand en bescherming van Harer Majesteits Gouvernement en dat wanneer zij gewapend en in troepen over de grenzen der Zuid-Afrikaansche Eepubliek trekken, zij zich schuldig maken aan het verbreken van de vriendschappelijke verhouding van de Eegeering Harer Britsche Majesteit en de mijne. Ik breng hierbij eerbiedig in herinnering mijne Proclamatie, uitgevaardigd ten tijde van den voorgenomen Trek naar Mashonaland, en door mij uitgevaardigd op 25 April 1890. Ik vestig er verder de aandacht op dat de ernst van mijn woord destijds de gewilde uitwerking heeft gehad. Ik laat hierbij volgen den tekst eener Proclamatie gisteren door mij uitgevaardigd. Een helder hoofd, een koel verstand, en een ongestoorde bedaardheid behield die eenvoudige Rustenburgsche Boer onder omstandigheden die zelfs een Bismarck opgewonden zouden hebben gemaakt. Op waardigen toon doet hij als het ware de vraag: Hoe is het ? Is dit met Engelands goed­ keuring geschiedt? Antwoord, en van uw antwoord zal vrede of oorlog afhangen. Doch er was een verder doel, dat President Kroger beoogde; en dat was dat door de verlangde Proclamatie de kracht van Johannesburg zou verlamd worden, en de oproerlingen aldaar, die meest of bijna allen Engelsche onderdanen waren, belet zouden worden om Jameson te assisteeren. Dat begreep men in de Kaapstad ook, en daarom ook dat de heer Garrett, die zoowat van alles wist, naar den heer Hamilton van de Star telegrafeerde: „Gij moet verwachten, en niet misverstaan, eene proclamatie die Jameson formeel in het ongelijk stelt. De ambtenaren der Eijksregeering kunnen niet anders doen. Laat dit u niet verzwakken of verdeelen. Dit alleen voor uwe informatie.” Het doel van den heer Garrett is blijkbaar: hij wilde de kracht der Proclamatie ontzenuwen; Johannesburg moest verstaan dat de Proclamatie een wassen neus was; men wachtte nog op instructies van Downingstreet; daarom de uitdrukking „formeel in het ongelijk stelt.” De zender van dat telegram heelt èn voor het Kaapsche Parlementaire Comité, èn in zijn boek, de gekste onlogische bokkesprongen gemaakt om uit de positie te komen, waarin hij zich geplaatst had; in het oog van elk verstandig, onbevooroordeeld mensch is hem dit niet gelukt. De Proclamatie heeft Goddank! haar doel bereikt. Niettegenstaande eene hopelooze poging van Kolonel Rhodes om hulp aan Jameson te zenden (een bevel van hem daartoe werd door de andere leden van het Reform-Comité teruggeroepen) durfde men in Johannesburg Jameson geen hulp \erleenen; in plaats van onder de Aegis van de Britsche Regeering te staan, vond men dat het Gorgonen-hoofd tegen Johannesburg gekeerd was, en men verstijfde en werd machteloos van schrik. De Proclamatie 187 een slimme zet van Shepstone was, want hij verloste zich daardoor voor geruimen tijd van zijn ergste tegenstanders, en had tijd om zonder tegenwerking de zaken in de Transvaal in orde te brengen. Het mag hier gezegd worden dat de laatste zienswijze zeer waarschijnlijk tamelijk correct was, vooral als men in aanmerking neemt, dat kort na het vertrek van de deputatie, Sir Theophilus een groote rondreis door de Transvaal deed, en daarop een groot aantal jingo-adressen ontving, welke alle hij getrouwelijk naar Lord Carnarvon zond, om te bewijzen hoe men de annexatie met vreugde begroette. Wie intusschen zich herinnert hoe men in die dagen in een Kaapsch blad een plaat had met Paul Kruger, die te vergeefs in een schuitje tegen den stroom zoekt op te roeien, die kan zich niet anders dan getroffen gevoelen door dat misgissen der toekomst dat in de Kaapstad toen zoo algemeen was. In het begin van Juli 1877 was de deputatie reeds in Engeland en op den 5den dier maand had zij een onderhoud met Lord Carnarvon, die echter tot niets leidde. Daarna kwamen er tijdingen in Engeland aan, die de heeren Kruger en Jorissen verbaasd deden staan. Eerstens de rapporten van Sir Theophilus Shepstone over de eervolle en feestelijke wijze waarop men hem in alle dorpen van de Transvaal had ontvangen, en hoe iedereen in het land tevreden was met den toestand van zaken. Deze berichten kwamen natuurlijk uit het vijandelijk kamp, zoodat de leden der deputatie konden beweren, dat zij van de opinies van Sir Theophilus verschilden en deze de zaken te rooskleurig van zijne zijde voorstelde. Maar nu wees Carnarvon hun een brief van Ds. Jooste van Potchefstroom, gedateerd 29 Juni 1877 en verschijnende in De Zuid- Afrikaan van 14 Juli van dat jaar. In dien brief zeide Ds. Jooste, dat hij sedert de annexatie het geheele land doorreisd had van de Marikwa tot aan Lijdenburg en van daar terug naar Potchefstroom, en dat de burgers over het geheel met de annexatie tevreden waren, zeker wel 96 uit de 100. En, luidde het in den brief verder, het was dwaasheid om te zeggen dat Paul Kruger het Transvaalsche volk vertegenwoordigde; op zijn allerhoogst vertegenwoordigde hij de Dopper-partij en deze telde niet Vs der bevolking. 1) Lord Carnarvon had nu, met dezen brief in de handen, het volkomenste recht om te zeggen: „Objecteert zooveel als gij wilt, mijne heeren, tegen de rapporten van den heer Shepstone, als zijnde uit een vijandige bron; doch hier is een brief van één uwer eigene 1) Er kan, met recht, eenige suspicie bestaan, dat de brief van Ds. Jooste, met een doel geschreven was, en het is, in aanmerking nemende het latere gedrag van dezen Engelsch- gezinden predikant, werkelijk de vraag of de brief niet geïnspireerd was. In alle geval heeft deze „leugenachtige” brief ontzettend veel kwaad gedaan. 767 allegatie, dat de heer Chamberlain van de zaak wist, is gesmoord met verwerping van alle rechtsbeginselen, die men in een gewoon Gerechtshof aantreft. De laatste stappen zijn zelfs genomen met de directe goedkeuring van den leider der oppositie. Iedereen vraagt dus wat de oorzaak van dit plotseling rechtsomkeert maken van Sir W. Harcourt kan wezen. Er is hiervoor slechts één mogelijke reden, en dat is, dat een lid van de Regeering heimelijk aan den aanvoerder der oppositie heeft gezegd, dat „wegens belangrijke Staatsredenen”, deze onthullingen niet verder konden worden gevoerd. Dat er documenten zijn die compromitteerend zijn, en als zoodanig erkend worden door hen die ze opgesteld hebben, is een onomstootelijk feit. Als die documenten niet vertoond worden, kan men het ergste denken. Derhalve schijnt het ons toe, dat het de plicht is van alle eerlijke personen, en vooral van het Parlement, om een einde te maken aan een politiek, die men kan bestempelen met den naam van „Raai, raai, wie is het?” De waarheid moet verteld worden, al bevalt dit niet aan den heer Rhodes, noch aan den heer Chamberlain.” Voor dit Comité legde o. a. de heer Schreiner, die Procureur-Generaal was in het Ministerie-Rhodes, getuigenis af, en hij trachtte het Comité een eenigszins juist denkbeeld te geven van de ware gevoelens der Hollandsche Afrikaner-partij, vooral tegenover de Republieken. De Jingo-partij in de Kaap-Kolonie, bevreesd dat die getuigenis een invloed in Engeland ten nadeele van den heer Rhodes mocht hebben, geraakte in een ontzettenden en eigenlijk belachelijken toestand van opgewondenheid. In de Kaapstad, Port-Elizabeth en een groot aantal andere steden en dorpen van de Kaap-Kolonie liet de Loyal League, een nieuw gevormde Jingo-associatie, bijeenkomsten houden, waarop men allerlei patriotische (?) aanspraken hield en heel wat zotteklap opdischte. Bijna een 100-tal telegrammen zond men naar het Comité, om dit te overtuigen, dat de heer Schreiner volstrekt niet het gevoelen van Zuid-Afrika had weergegeven. Het was bepaald een opgewonden tijd, en wat men toen in de Kolonie deed was juist geschikt niet alleen om rassenhaat in Zuid-Afrika aan te wakkeren, maar ook om de Transvaal geheel en al van de Kaap-Kolonie te ver­ vreemden. Inderdaad het scheen alsof men absoluut Engeland wilde dwingen om de Zuid-Afrikaansche Republiek den oorlog aan te doen, zonder ook maar het minste begrip te hebben, wat daai\an dege\olgen zouden zijn. Gij maakt gewag van mijne gezonde Christelijke beginselen; het verblijdt mij dat uit het volk zelf zulk een stem komt. Onze Republiek is geboren en herboren, en onder alle bezwaren en moeielijkheden staande gehouden, ja ons volk is wat het is, onder zichtbare leiding van een Hooger Hand, gelijk op het merkbaarst gebleken is in onzen jongsten worstelstrijd voor recht en vrijheid. Daarom is het de heilige plicht van de bevolking des lands, Godes naam te blijven eeren, door zich naar Zijn Woord te gedragen. Wat mijn Christelijk standpunt aangaat, vertrouw ik dat mijne landgenooten zich zullen gedragen over­ eenkomstig het onderwijs van onzen Zaligmaker, om nooit onderling te twisten over elkanders geloofsovertuiging, noch elkander om hun geloof te vervolgen, hetzij heimelijk, hetzij in het openbaar, maar elkander te vermanen, en de dwalenden terecht te brengen door middel van Gods Woord, en in den geest van zachtmoedigheid en liefde; en kunt gij het alzoo niet doen, met Christelijke samenspreking, zwijgt dan toch liever, want weet dit, dat wij niet gesteld zijn als rechters over elkanders geweten. Wij vinden nergens in den Bijbel dat Christus Zijne gemeente last gegeven heeft om anderen te vervolgen om hun geloof. Godsdienst­ vervolging komt altijd van de zijde der dwalenden, die in hunne oogen rechtvaardig zijn. Als ik dus gekozen mocht worden, begeert dan niet van mij, dat ik mij moet bemoeien met Kerkelijke zaken, want mijne overtuiging is, dat het den Staat niet toekomt zich met de inwendige aangelegenheden der Kei kgenootschappen in te laten. De politieke heerscher, die ook in de Kerk van Christus gebieden wil, is bezield met den geest van den antichrist, want Christus is het Hoofd van Zijne Gemeente, en Hij heeft het bestuur \an haai opgedragen aan Zijne discipelen onder de leiding des Heiligen Geestes, niet aan de wereldlijke overheid. 2) 1) Het is merkwaardig dat dit reeds in 1882 door Kruger gezegd wordt, meer dan tweejaren vóór men ooit van Dr. Leyds droomde. Dit bewijst welken onzin bet is, om den Staats­ secretaris van de Z. A. Republiek van het instellen dezer politiek te beschuldigen, zooals door de Engelschgezinde bladen steeds gedaan wordt. ■ 1 2^Ik twi->fel of men er"ens anders in de wereld een Staats-document zal vinden, dat theolo­ gische kwesties van dezen aard, op deze wijze behandelt. Doch het is geheel typisch van den man, die hierin spreekt. 255 de Hooge Commissaris door naar Pretoria, zonder dat de Boeren oogen- schijnlijk eenige verdere notitie van hem namen. Geen wonder dat Zijne Excellentie aan den Engelschen Minister van Koloniën schreef, dat zijn ontvangst in het lager niet erg hartelijk was geweest. Reeds vóór de aankomst van Sir Bartle Frere was het Volks-Comité tot het besluit gekomen, dat het' raadzaam was, zich de diensten te verzekeren van een rechtsgeleerd raadsman, daar zich reeds eenige moeielijke punten op rechtsgebied hadden voorgedaan, en men niets wilde doen om de tegenpartij de gelegenheid te geven te kunnen zeggen dat men tegen de regelen van het volkenrecht had gehandeld. Boven­ dien kon het noodig zijn, dat documenten van belang moesten opgesteld worden, en daarvoor moest men ook iemand hebben, die met zulke zaken bekend was. De heer Christiaan Joubert werd dus naar Pretoria gezonden om een geschikt persoon te zoeken, en vond dien spoedig in Dr. Jorissen, die thans geheel met de Engelsche Regeering gebroken had, na het onbehoorlijk ontslag dat men hem gegeven had, en derhalve geheel gewillig was om de belangen der Boeren trouw te behartigen. Hij vergezelde dan ook dadelijk den heer Chr. Joubert naar het Boerenkamp. Op den 12den April kwamen volgens afspraak de afgevaardigden der Boeren te Hennopsrivier aan, om aldaar Sir Bartle Frere en de zijnen te ontmoeten. Onder die afgevaardigden vond met de flinkste Trans­ valere, mannen die allen meer of min hunne namen gegrift hebben in het boek der Geschiedenis. Daar was Paul Kruger, de ziel van de toen aan den gang zijnde beweging, bedaard, onverschrokken, en gereed om zijn gezond verstand te meten met de fijne diplomatiek van den Hoogen Commissaris; daar stond „Slim Piet Joubert,” met moeite zijn ongeduld verkroppende; bij hem stond Ex-President Pretorius, altijd klaar om de warm wordende gemoederen door bezadigde taal in banden te houden; daar waren ook Marthinus Viljoen, vroeger Thesaurier-Generaal en waar­ nemend President; Jacob Maré, Kommandant van Heidelberg en een vurig patriot; W. Robinson, die in 1872 kandidaat tegen Burgers had gestaan en de trouwe vriend van Paul Kruger; de dappere Nicolaas Smit; Christiaan Bodenstein, de Voorzitter van den laatsten Volksraad, Lodewijk de Jager, een man van een uitmuntend helder hoofd, die nog heden als lid van den Eersten Volksraad zijn land goede diensten bewijst; de warme en snel in toorn opbruisende Christiaan Joubert, een der kloekste mannen in den strijd en in het jachtveld; Jan Jacobs, Jan Jou­ bert, en een aantal meer, wier namen wij hier niet allen kunnen noemen. En daar stonden ook de twee Hollanders, die ferm en flink, gedurende de bangste tijden met pen en taal voor de vrijheid van hun 183 alles boven een „modernen predikant-President.” Liever stonden zij onder de Engelsche Regeering, dan om Burgers nog eens gekozen te zien. Dat dit bepaald een feit was, bleek duidelijk uit de houding der meeste predikanten van de Ned. Hervormde en Ned. Gereformeerde Kerk gedurende de volgende drie jaren, en licht mogelijk zullen wij op dit punt moeten terugkomen. Shepstone had op 7 April den Uitvoerenden Raad gedreigd met een Zulu-oorlog en werkelijk was het dan ook bekend dat Cetywayo zijne impi’s verzameld had. Doch twee dagen na de annexatie zond Shepstone een boodschap naar den Zulu-koning om hem te doen weten dat de Transvaal thans onder Engeland stond. En wat was Cetywayo’s antwoord ? „Dat hij slechts zijne impi’s had opgeroepen om de Boeren te bevechten, doch ze nu naar huis zou zenden.” En dat deed hij dan ook. Voorwaal', een merkwaardig feit! 413 op hem uitgebracht, schetste President Kruger in het kort de geschiedenis van de Republiek, en ontkende hij dat de Transvalers ooit rebellen waren. Met God voor oogen hadden zij de Kolonie verlaten, om aan de slavernij te ontkomen. Vroeger hadden de Nederlanders de Kolonisten verlaten, doch nu maakten zij het door hunne sympathie weêr goed, en dankbaar hoopte hij dat de samenwerking steeds sterker zou worden. Vooral deed hij uitkomen dat in Staatszaken geen godsdienst, geen verschil van gevoelen tot verdeeldheid mocht leiden, en met innigheid waardeerde hij, dat hier te lande Roomschen en Protestanten, oud en jong sympathie bewezen. Dat zou zijn volk goed doen, aan hetwelk hij geleerd had gehoorzaamheid en recht en gerechtigheid, orde en wet te eerbiedigen. Generaal Smit zeide dat hij geen taalman maar een vechtman was. De Transvalers hadden den strijd gewonnen door de gedachte aan den 80-jarigen vrijheidskamp van Nederland; dat het oude volk nog aan hen dacht, gaf hun moed tot volhouden. De Transvaal kon die sympathie niet beter vergelden, dan om alle Nederlanders, die er komen mochten, met blijdschap te ontvangen. De jonge lieden van de Hoogere Burgerschool brachten den volgenden avond een ovatie aan de deputatie en zongen een lied ter eere der Transvaalsche vierkleur. Ook de Prins van Oranje, de troonopvolger en eenige zoon des Konings, gaf een maaltijd ter eere van de Transvaalsche heeren, die den dag daarop een bezoek brachten aan de oude stad Delft en met eerbied stonden aan het graf van Prins Willem I, den grondlegger van Neêr- lands vrijheid. Op Donderdag 6 Maart, ’s middags om 3 ure, kwamen Kruger en zijne metgezellen te Amsterdam aan. Als wij zeggen dat de Amsterdammers door opgewondenheid bijna hun hoofd verloren, dan hebben wij het niet zoo ver mis. Er was een groot Feest-Comité in de stad gevormd, bestaande uit de meest geachte ingezetenen, en een ontzettende menigte menschen van allerlei stand en ouderdom stond bij het rijk-versierde station, van welks dak de Hollandsche en Transvaalsche vlaggen naast elkander wapperden. Het Handelsblad, een der voornaamste Amsterdamsche couranten, had dien morgen een artikel, dat duidelijk toonde, tot welke hoogte de geest­ drift onder die anders zoo bedaarde Hollanders gestegen was. De aanvang daarvan was als volgt: „Welkom in de Hoofdstad! roepen wij de drie vertegenwoordigers toe van een stamverwant volk, dat wij eeren en in welks toekomst wij gelooven. i 199 van iedereen in dit land, om deze gevaarlijke opgewondenheid te ontmoe­ digen en door alle middelen, die hij in zijn macht heeft, te onderdrukken. Zoo is het, dat ik alle vreedzame en ordelievende personen oproep, beveel en uitdrukkelijk gelast, de ambtenaren der Regeering behulpzaam te zijn in het handhaven der orde, in het straffen der opstandige oproer­ lingen die getracht hebben en nog trachten het volk van de Transvaal te verleiden tot het verbreken van den openbaren vrede, en tot het begaan van daden van oproer tegen Harer Majesteits Gouvernement, waardoor zij ernstig ongeluk brengen over het land en deszelfs bewoners (sic).... Op last van Zijn Excellentie: M. Osborn, Gouvernements Secretaris. Toen deze proclamatie onder de Boeren verspreid werd, veroorzaakte zij voor het oogenblik eenige opschudding, doch de leidsmannen overtuigden de burgers spoedig, dat het uitgeven er van niets anders bewees dan de zwakheid der Regeering, die door dreigementen trachtte te verkrijgen, wat zij door handelingen niet kon bewerken. Inderdaad had Shepstone dan ook om eene versterking van de troepen in de Transvaal gevraagd, doch die niet kunnen krijgen, daar de onlusten in de Transkei nog niet ten einde waren, en men uit Natal ook geen troepen kon zenden, daar Cetywayo duidelijk niet te vertrouwen was, en met kracht zijne aanspraken op de oude strook grond in het district Utrecht hernieuwde. Shepstone won dus niets met zijne proclamatie; integendeel hij deed zijne zaak er kwaad mede, en bevorderde die der Boeren. Want een aantal personen, die tot dusver nog weifelend waren geweest, met welke partij zij hun lot zouden werpen, traden thans openlijk aan den kant der Boeren, en verscheidene ambtenaren van Transvaalsche geboorte, die Shepstone van groot nut hadden kunnen zijn, verkozen liever te bedanken, dan in termen van de proclamatie verplicht te zijn hunne landgenooten te vervolgen. Zoo deed niet alleen de heer F. K. Maré, toenmaals Landdrost van Heidelberg, maar het meerendeel der Veldkornetten door het geheele land volgde zijn voorbeeld. Shepstone geraakte nu geweldig in den nood, en nu zijne dreigementen tegen de „oproerlingen” niets hielpen, vond hij het geraden om „zoete broodjes te bakken,” en de hulp in te roepen van dezelfde mannen, die hij met de wet had gedreigd. Men had hem namelijk bericht gebracht, dat op de vergadering te Doornfontein, de Boeren gewapend bij elkander zouden komen, en dat joeg den dapperen administrateur en zijn gevolg een hevige vrees op het lijf; zij waren in allen geval volstrekt niet van 564 „Als gij mijne hulp niet meer noodig hebt, zal ik ergens anders gaan, en als de heer Loveday niet excuus vraagt, dan kom ik niet weer terug.” En na deze laatste woorden in heftigen toon uitgesproken te hebben, verliet de President, blijkbaar zeer opgewonden de Raadzaal. Daarop viel er in den Volksraad zelve een alles behalve stichtelijk tooneel voor tusschen den heer De Beer en den heer Loveday. Deze laatste schijnt den volgenden dag in eene geheime zitting van den Raad de zaak met den President afgemaakt te hebben, want daarna woonde ZHEd. weder geregeld de zittingen bij en de heer De Koek werd tot notulenhouder gekozen. Aan den heer Bok werd eene gratificatie van £ 500 gegeven en aan de Regeering opgedragen hem zoo spoedig mogelijk een betrekking in ’s lands dienst te bezorgen. Zulke gebeurtenissen maakten echter een zeer onaangenamen indruk, waarvan natuurlijk de tegenpartij van den President, zoowel als de anti-Transvaalsche nieuws­ bladen zooveel mogelijk partij trokken. Dat al deze standjes echter zooveel „stormen in theepotten” waren, blijkt duidelijk uit het feit, dat op den 7den Juni 1892 Dr. Leyds met 21 tegen 3 stemmen voor een verder tijdperk van 4 jaren verkozen werd tot Staats-Secretaris. En dit niettegenstaande er een aantal memories tegen zijne herkiezing waren, die echter bijna allen hamerden op het welbekende feit, dat Dr. Leyds een Hollander was en op de reeds oude private brievenstorie. Deze herkiezing van Dr. Leyds als tweede stuurman op het schip des Staats, bewees toch dat, wanneer het er op aankwam, de Raad verstandig genoeg was President Kruger en diens rechterhand in hun politiek te steunen en dat men een volkomen vertrouwen in hen stelde. En toch was er in de stilte en in het geheim een zekere partij, die gedetermineerd scheen om Paul Kruger den voet te lichten, en die geene middelen ontzag, die haar konden baten in het bereiken van haar doel. Op 15 Juni werd in den Eersten Raad een brief gelezen, geschreven door den heer Mare, diaken, namens de Vereenigde Kerk te Pretoria, waai in geklaagd werd, dat uit de twaalf Erven hun door den Raad toegestaan, zij van vier waren beroofd, daar twee er van aan de Gerefor­ meerde Kerk, de Kerk van den President, en twee aan ZHEd. waren getransporteerd. Zulk eene beschuldiging miste haar doel geheel. De heeren Lombaard en De Beer waren er dadelijk voor om deze beleediging aan ZHEd. te doen wreken, door de zaak in handen van den Staats-Procureur te stellen; ja, de heer Lombaard ging zoo ver, dat hij den brief leugenachtig en valsch noemde, en zeide, dat hij wist wie achter dien brief zat, en dien persoon zou hij tentoonstellen en ontmaskeren. 189 Lord Carnarvon speelde nu den beleefden gastheer, en noodigde de deputatie tot een bezoek op zijn prachtig landgoed uit, waar hij ze aan zijne vrienden voorstelde, „als hoogst interessante personen uit Zuid- Afrika.” Paul Kruger nam met de twee andere heeren wel de uitnoodiging aan, doch -deed spoedig blijken, dat hij niet naar Engeland was gekomen om tentoongesteld te worden. De Leeuw van Rustenburg was niet de man om de rol van „Society-Lion” te spelen. Toch schijnt Carnarvon zijn best gedaan te hebben om Kruger voor de Engelsche partij te winnen, want zelfs bij zag in, dat „die ruwe, forsche Boer met zijn indrukwekkende oogen.” nog eens een gevaarlijk vijand kon worden. Hij deed of liet hem derhalve een aanbod doen, om eene betrekking onder Britsch Bestuur in de Transvaal te aanvaarden, doch dit aanbod werd met een besliste weigering beantwoord, ongetwijfeld omdat de Rustenburgsche Boer zag wat het doelwit van den edelen Graaf was. 1) Tegen het midden van November verliet de deputatie Engeland en in eene depêche yan Carnarvon aan Shepstone, gedateerd 16 Nov., zegt hij een laatst onderhoud te hebben gehad met Kruger en Jorissen: „Deze heeren zeiden rondborstiglijk dat zij de hoop hadden gekoesterd om beter in hunne zending te slagen. Zij begrepen echter, dat om politieke redenen, mijn besluit onherroepelijk (sic) was, en waren geheel tevreden met mijne antwoorden.Zij verzekerden mij verder dat zij hun uiterste best zouden doen om hunne landgenooten te doen inzien dat er niets anders op zat, dan met tevredenheid zich in hunnen toestand te schikken; en verder gaven zij te kennen, dat wanneer hun zulks veroorloofd werd, zij Hare Majesteit trouwelijk zouden dienen, in eenige betrekking waarvoor men hen geschikt achtte.” Als men zulke zinsneden in ofjicieele Engelsche depêches leest, dan schijnt het waarlijk dat de politiek van het Britsche Rijk niet op „waarheid” gegrondvest is. De heeren Jorissen en Bok kwamen op den 20sten December 1877 te Pretoria terug, terwijl Paul Kruger direct van Potchefstroom naar zijne plaats in het Rustenburgsche ging, want men kan zich begrijpen dat de Afrikaner Boer met groot verlangen uitzag naar eene hereeniging met de zijnen. Doch rust werd hem niet gegund. Zonder dat men een bepaald besluit daartoe nam, stond het eenmaal vast dat het geheele volk van de Transvaal zijn oogen sloeg op Kruger als den eenigen man die in staat was om hun in deze zware tijden te leiden, en misschien hunne 1) Tenzij Kruger bepaald meende dat hier eenvoudig een „poging tot omkooperij” aan den gang was, is zijn gedrag onverklaarbaar. Hij was toch nog op dat oogenblik lid van den Uitvoerenden Raad, zelfs onder Engelsch Bestuur, en volgens overeenkomst met Shepstone trok hij vol salaris gedurende zijne afwezigheid. Later zullen wij nog op dit punt terugkomen. 36 7. Wij maken bekend, dat wanneer wij wetten hebben opgetrokken voor ons toekomstig bestuur, copieën naar de Kolonie zullen worden gezonden ter informatie, maar wij nemen deze gelegenheid waar om te zeggen, dat wij besloten zijn om eiken verrader die onder ons mocht zijn, summierlijk te straffen. 8. Wij zijn van plan om, wanneer wij aangekomen zijn in het land waar wij wonen zullen, aan de Inboorling-stammen onze intenties bekend te maken, en ook onzen wensch om met hen op vreedzamen en vriendelijken voet te blijven. 9. Wij verlaten deze Kolonie met de volle verzekering dat het Engelsche Gouvernement niets meer van ons te eischen heeft, en ons zal toelaten ons zelve te besturen, zonder zich met ons te bemoeien. 10. Wij verlaten het vruchtbare land onzer geboorte, waarin wij vreeselijke verliezen en gedurige hindernis hebben gehad, en gaan naar een woest en gevaarlijk land, maar wij gaan met een vast vertrouwen op een alziend, rechtvaardig en genadig Wezen, Dien wij naar het beste van onze krachten zullen trachten te vreezen en ootmoedig te gehoorzamen. Op order van de Boeren, die de Kolonie hebben verlaten, Piet Retief.” Een man die zulke taal kon uiten, was geen gewoon man, en dat bewees Retief dan ook spoedig. De Trek waarmede Pieter Retief te Thaba’ Nchu kwam in Mei 1837, was geen kleine. Zij bestond uit 108 Blanken behalve bedienden en omvatte de volgende familiën. Retief en familie; James Edwards & d°. 8 families Greyling; 7 d°. van Rensburg; 2 d°. Malan; 8 d°. Viljoen; 1 familie Meyer; 1 d°. van Dijk; 2 d°. Joubert, 1 d°. Dreyer, 8 d°. Van Staden. Kort na de aankomst van Retief en de zijnen te Thaba’ Nchu, werd hij wegens zijne welbekende bekwaamheden, spoedig als de leider der Emigranten erkend, al was dit ook inofficieel. Doch Retief van zijnen kant zag terstond in, dat de toenmaals heerschende toestand niet lang kon bestaan. De Emigranten toch, waren, om het zoo eens uit te drukken, geheel regeeringloos. Een ieder volgde den man die hem het meeste aanstond, maar er was geen wetgevende macht, geen rechterlijke macht, geen Hoofd, geen Wet zelfs; niets, dat de Emigranten samenhield, dan één doel. Dit, zag Retief, was de oorzaak van den twist en de oneenigheid. \\ ilden de Emigranten niet ten gronde gaan, dan was de vorming van een Staat of Maatschappij ten hoogste noodzakelijk. Als ^ ooi bereidende stap bracht Retiet eene tijdelijke verzoening teweeg tusschen l otgietei en Maritz, een werk waarin hij niet weinig geholpen 244 komst. Hij moest er echter op wijzen dat de zaak van zeer groot gewicht was, en moest opmerken dat wanneer men tweedracht en ongeregeldheid verwekte, men zich te gronde zou richten. De deputatie had naar het best van haar vermogen de haar opgedragen taak vervuld, en zou verder verslag doen aan het Comité. Het zou haar verblijden als er geregeld­ heid, gehoorzaamheid en eendracht werden bewaard, want die zouden ons vrijmaken. Bij de opening van de daarna gehouden Comité-vergadering, was het de heer Hendrik Schoeman, die opstaande, aan de aanwezige leden de directe vraag stelde: „Wie wil hem onderwerp aan Hare Majesteits gezag?” en als uit eenen mond ten antwoord kreeg: „Ons sterf liever!” Na eenige discussie, en na het volledig verslag, met de noodige ophel­ deringen van de leden der deputatie te hebben gehoord, maakte de heer Christiaan Joubert het volgende voorstel: „Het Yolks-Comité, gehoord hebbende het verslag van de deputatie, drukt zijne volkomene tevredenheid daarover uit, en bedankt de heeren leden voor hunne zelfopoffering en moeite daarbij betoond, en neemt aan dat, ofschoon het de deputatie daar al niet moge gelukt zijn, de oogen van Engeland te openen voor het onrecht aan de Zuid-Afrikaansche Republiek gedaan, het toch door de werkzaamheden van de deputatie gelukt is, andere mogendheden te overtuigen van het groote gepleegde onrecht.” Bij dit voorstel werd een amendement gevoegd van den heer Marthinus J. Viljoen, luidende als volgt: „Het Comité, gesteund door het gevoelen van het volk, kan zich niet tevreden stellen met het antwoord van den Minister Sir Michael Hicks Beach, en besluit te blijven protesteeren tegen het gepleegde onrecht, en verdere middelen met het volk te beramen om tot hun doel te geraken.” Beide, voorstel èn amendement, werden met algemeene stemmen aangenomen. De vraag was nu welke middelen men verder te baat zou nemen. Er waren niet weinigen, die van oordeel waren, dat men zich met de wape­ nen in de hand, van de weggenomene onafhankelijkheid moest meester maken. Doch Kruger, gesteund door Joubert, Pretorius en eenige anderen, brachten het volk aan het verstand, dat het thans niet de tijd hiervoor was, vooral omdat men nog niet de noodige geweren en ammunitie had om den strijd, zelfs voor eenige weken, vol te houden. Men moest nog het uiterste probeeren, voor men scherpe maatregelen nam. Aangezien Sir Bartle Frere in Natal was, meende men niet beter te kunnen doen, dan om iemand naar hem toe te zenden, ten einde hem 696 hebben om door vreedzame onderhandelingen de zaak te schikken. Dat Jameson de stad niet zou bereiken; dat de Boeren hem zouden keeren; daar geloofde niemand aan. Doch toch was het zaak om tegenover de Transvaalsche Regeering de positie aan te nemen, alsof men niets met Jameson te doen had. Dat reeds in Londen de brief door de 5 Johannes- burgers geteekend, gepubliceerd was, daar wist men natuurlijk niets van. Dienzelfden Maandagavond zond men een telegram aan den Hoogen Commissaris, geteekend door den heer F. W. Rhodes en 21 andere leden van het Reform-Comité. Het luidde als volgt: „Daar zekere deputatiën die heden naar Pretoria zijn gegaan, terug zijn gekomen met ongenoegzame antwoorden en beloften aangaande geringe concessies, zoo besluit deze vergadering te blijven staan bij het Manifest uitgegeven door den Voorzitter van de Nationale Unie, en eene deputatie van afgevaardigden morgen te zenden om het Gouvernement te verzoeken een definitief antwoord te geven binnen vier en twintig uren, en zoo zulks niet geschiedt, besluit deze vergadering om zich te wenden tot Harer Majesteits Eegeering om hare interventie te verzoeken, ten einde de rechten te verkrijgen en binnenlandsche onlusten te voorkomen.” 1) Den volgenden morgen vroeg was Pretoria in bezit van dit telegram. 2) Op den morgen van 31 Januari werd bij het kantoor van de Gold Fields het volgende aangeplakt. „Mijnheer! Ik ben gelast om bekend te maken voor informatie van het publiek dat er een gerucht is, dat een sterke troepen-macht de grenzen over­ getrokken is binnen Transvaalsch grondgebied, en te zeggen dat zulks geschied is zonder kennis van het Comité. Eene deputatie bestaande uit de heeren Lionel Philips, J. 0. Auret, W. E. Hudson, D. Lingham, en Max Langermann zal dezen avond vertrekken om een onderhoud met de Regeering te hebben omtrent den toestand. Op order A. Kelsey, Secretaris Reform-Comité. 