title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Kinderheid: noch bij Zaans leven, noch in Werelttoneel. Het onbeschreven blad papier verwijst naar John Locke's Essay concerning human understanding van 1688, waarin deze afrekend met de leer van de aangeboren ideeen (innate ideas) zoals Descartes die aannam. Locke van zijn kant stelt de menselijke geest voor als een tabula rasa, openstaande voor allerlei uitwendige of inwendige ervaringen. Aldus manifesteert zich van meet af aan Locke's empirische kennisleer. Locke's denkbeelden waren in ons land al vroeg bekend, dankzij zijn langdurig verblijf (1683-1689) en vele contacten in de Republiek. Het Essay concerning human understanding werd zelfs voor het eerst in verkorte vorm gepubliceerd in de Bibliotheque Universelle et Historique, VIII, Amsterdam 1688, van de Amsterdamse tijdschriftredakteur Jean Leclerc. Zie C.L. Thijssen-Schoute, De Nederlandse vriendenkring van John Locke, in haar Uit de republiek der letteren, 's-Gravenhage 1967, p. 90-103. Opvoeding: Bock en roede vinden we terug in Werelttoneel II, p. 292, waar overigens een oude vrouw als opvoedster optreedt. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes De Deugd stond als een schoonen Jongeling, hebbende een krans van gras en eiken loof en eikelen om zijn hoofd, daar boven op stond een Sonne, op zijn borst stond een ronde O, waar in een vierkant, en in deze weer een gelijkzijdige drie-hoek getrokken was, in zijn eene hand had hij een lange met lauren omslingerd, in de andere had hij verscheidene Kroonen, zijn rechter voet stond op een vierkante steen. De Eere was verbeeld door een Jongeling, wiens hoofd met lauren bekranst is, hebbende in de eene hand een spies, in de andere een overvloed hoorn met vruchten, bloemen, en blaadjes gevuld. De Hoop stond hier als een jonge Maagd, ziende opwaarts naar de Hemel, reikende met haar rechterhand een kruisje omhoog, en leunend met de linkerhand op een anker. Gewoonte: Cf. Werelttoneel I, p. 492-493. De slijpsteen drukt uit dat alleen de telkens aan de algemene goedkeuring getoetste gewoonte (de continu ronddraaiende steen) gezag heeft bij het volk. Wijsheid: Brandende olielamp en boek als wijsheidsattributen in Werelttoneel II, p. 461, waar Wijsheid zelf echter als jong meisje optreedt. Deugd: De voorstelling lijkt nog het meest op die in Werelttoneel, p. 237: “een zeer schone en aangename Jongvrouw, met vleugelen aan de schouders. In de rechterhand houdt ze een spies; in de linker een lauwerkrans. Op haar borst ziet men een heldere zon.” Voor het overige lijkt het zinnebeeld een vrucht van Smeeks' eigen fantasie. Dat geldt vooral voor de mathematische figuren. Eere: Cf. Werelttoneel I, p. 321-323. De spies betekent dat men de eer met kracht moet verdedigen. overvloed hoorn: hoorn des overvloeds, volgens de antieke mythologie een geitenhoorn ofwel een stierenhoorn, waaruit een overvloed van bloemen en veldvruchten stromen, cf. Ovidius, Metamorphoses XI, 88. Hoop: Cf. Werelttoneel II, p. 28-30. Het anker is sierbeeld van de redding in uiterste nood; de lelie verbeeldt de verwachting. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Aan de deur stond de Eeuwigheid, zijnde een staatige Vrouw met los hoofdhaar, haar zijden verlangden haar aan beide zijden, komend boven haar hoofd te zamen, zodat ze in een ronde Cirkel zat, die blauw en met Sterren bezaaid was, in haar een hand was een gouden Zon, in de andere een zilveren Maan, twee zaakjes die alles baarden, voedden, en onderhielden. Deze Beelden, gelijk ook alle de voorgaande in de andere Zalen, stonden op ronde Pedestalen, van binnen hol, die als kisten konden opgeslooten worden; in de zelve werden de spreuken van Sarabasa bewaard. De Heilige Gouden Kist die met haar boorden op tien Engelen rustte, had nog recht onder haar in 't midden een Pedestal, daar desselfs bovendom op rusten, in deze waar de Spreuken van de Godsdienst berustende. De Heilige Kaamer verlatende, klommen nog dertig trappen op, alwaar de Garbon een Kaamer op sloot, daar ik niet zag als drie Beddesteden, drie stoelen, een tafel, daar op, pennen, inkt, en papier, met eenige Boeken: ik vroeg wat dit beduiden? de Garbon antwoorden, dit is de Vrijkaamer, ik zal u het daadwerkelijk zeggen, hier is dog niet te zien. Hij sloot de deur, en wij kwamen naar dat nog twintig trappen waarop geklommen, boven op het plat. Dit plat had vijftien voet in zijn Diameter, rondom met een leuning voorzien, in 't midden was een hoog Pedestal, waarop de Engel Baloka alle Heilige dagen, werde ten Toon gesteld, als wanneer elk hem groeten, en kwamen Offeren en Biechten. Hier stond een ongeslooten koopmanskist, waarin een sleutel en een koopmanshoorn lag. Ik vroeg wat dat beduiden? De garbewerker antwoordde wanneer een vluchteling op dit plaat komt, blaast hij driemaal op de hoorn, als wanneer de bewaarder van deze piramide moet boven bij hem komen, die dan deze sleutel krijgt, en brengt de vluchteling in de vrije kamer, de deuren voor sluitende. Eeuwigheid: Zie de afbeelding in Wereldtoneel I, pagina 374. Ook bij dit laatste embleem geeft de schrijver een gedeeltelijke uitleg. verlangden: verlengden. twee zaken die alles barren etc.: Deze gedachte gaat terug op de Hieroglyphica (eerste ital. uitgave Venetië 1602), L. 44, caput 17, van G.P. Valerianus. boorden: randen. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes gaat terstond de gouverneur het bekend maken, dat daar een man is die vrijeid eist; de gouverneur zendt daarop voort twee raadsheeren, met een secretaris, nevens eten, en drinken. Deze bovenkomende, verhooren de man die de vrijeid eist; en wanneer het blijkt door zijn redenen, en dan door getuigen, dat hij door ongeluk of noodzaakelijkheid, een doodslag, of iets anders begaan heeft; als bijvoorbeeld, zo hij was uitgedaagd tot vechten, of om zijn eer, of leven te beschermen, een manslag begaan had, zo wordt hem dat eten en drinken voor gezet, en hij van de andere noodzaakelijkheden versorgd, tot zo lang dat zijn proces gedaan is, waarbij hij door het recht of de regering wordt vrij verklaard, hem zijn vonnis daarvan ter hand gesteld, wordt hij kost en schade-loos ontslaag, en gaat dan zijns weegs. Maar indien de Vrijheid-eiser overtuigd wordt dat hij met opzet een moord of andere schandelijke, of doods-waardige zaken begaan heeft; dan wordt hij niet beschermd, gelijk in de Kloosters van Spanje geschiedt, (dat recht schuilhoeken voor Moorders, Schelmen, en Dieven zijn) maar deze wordt dan daar nevens een andere Kamer gebracht, daar hem niets mag gebracht worden, nog eten, nog drinken, hier heeft hij keuring, om van honger en dorst te sterven, of hemzelf om te brengen, genietende door deze Vrijkamer alleen, dat hij niet door Beuels handen sterft, en dan nog eerlijk begraaven wordt. Wij weer afklimmende, en beneden komende, was ik bijzonder wel voldaan over de goedheid van de Garbon, dat hij mij alles had laten zien, en onderricht, deze zeer treffelijke Piramide aangaande; ik bedankte hem met een goed hart, belovende weerom met eenen, dat wanneer ik mijn goed uit ons Schip konde bekomen, ik zijn goedheid enigszins zoude proberen te vergelden, zoo met Kaarten als Boeken, die ik zoude kunnen missen, waarvoor hij mij bedankte. Ik beklaagde mij egter dat ik zo ongelukkig was, dat ik alle de Beelden die ik in de Piramide gezien had niet zoude konnen onthouden; hij mij met een duister gezicht aanziende, sprak als half verstoort, ik heb u meer als eens gezegd, dat ik u alles schriftelijk zal overgeven, dat gy dan te Scheep zijnde, met plezier kunt afschrijven, en dat in zulk een ordening brengen als het u zal believen; met riep meteen. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. De Garbon die die overhandigende, zei, daar is de beschrijving van de Kaamers en Beelden der Piramide die gy gezien hebt, in goed Spaans, gaat en schrijft dat af, ververst u gedachten daar mee, ik zal u ook een Kaart van ons Land, ter hand stellen, gy weet dat eene van mijn Klerken voor u doende is om in 't Spaans te vertaalen de beschrijving van dit ons Land met alles wat daar aan vast is, of toe-behoort, dit heb ik u meer als eens gezegd, gy moet daar vergenoegd mee zijn. Ik bedankten hem andermaal, met een diepe eerbewijzing, en vroeg nog met eerwijnigheid, wat de Eeren-Poorten beduiden die op de Markt stonden? Hij antwoordde, dat zal ik u zeggen; en met mij daar naartoe gaande, zag ik dat deze Eeren-Poorten uit drie boogen bestond, en van boven met een steenen gewelf bedekt, dat op vier Pilaren rustte, van een wonderlijke orde. De eerste Poort was van geel en glanzig Sonnen, met Dieren, en Fruiten doormengd. De tweede Poort was van witte Maanen, zowel hele, halve, vierdeels, als nieuwe, met veel kruiden, en groente doorwrocht, op de groente lagen veel witte druppels als dauw. De derde Poort was gemaakt, van veel geel en witte Sterren, de geel vertoonden Sonnen en de witte Maanen, doormengd met veel Figuren uit de Mathematika, als ronden, veel en verschillende soorten van vierkanten; driekanten, &c. Ik dit alles zeer nauwkeurig beziende, en durft echter niet vragen. De Garbon die mijn gezicht, en doenings gedurende gaande sloeg, vroeg wat mij daar van dagte? Ik antwoordde, dat naar mijn mening deze boogenzoom zeer kunstig gewrocht, maar dat ik de stof waarvan die gemaakt waren al zo weinig kenden, als de betekenis van de figuren; ik sta verbaasd van zulke fraje dingen te zien. De Garbon zei met een lachend wezen, deze Eerentoren is gebouwd voor negentien-duizend, en acht-en-dertig jaar, en verstrekt ons hier tot een tijdpunt (Epocha) duizend Jaren na dat de Wereld geschaapt is, en naar deze tijdpunt rekenen wij onze Koningen die wij nu negentien-duizend en acht-en-dertig Jaren kunnen berekenen, aan dit tijdpunt mag niet anders gerekend worden als de regeering van onze Koningen; wij zijn wel zo oud als China; ziet deze stoffen nu met aandacht, het is geen metaal, geen steen, of glas, maar een nu onbekend zaak; onder de geleerden wordt hier nog getwist, of het gegoten dan of 't gehouwen is, deze konst schijnt verloren te zijn, wat denkt u daarvan? Ik zei half beteuterd, mijn Heer, als ik het zeggen durfde, zonder u te vertoornen, dan had ik daar veel tegen. Spreekt zonder schroom zei hij, wat u belieft. Epocha: De term is ontleend aan Vallemonts' Historie-saal (Leyden 1703), p. 4-5: "De Epoch is een vaste punt, of een zeker tijdt en merkwaardig in de Historie, waarvan sig de tijds-rekenkundige bedienen, om een begin te maken van hare jaar-rekeningen; en die gemeenlijk steunt op eenig merkwaardig voorval." Wij zijn wel zooo oud als China: Gedurende de laatste decennia van de 17e eeuw ontbrandde er een heftige discussie over de ouderdom van de aarde en, in verband daarmee, over de juistheid van de joods-christelijke chronologie. De vraag was kort en goed of er volkeren waren die op een oudere historie roemen konden dan de joodse stammen uit de bijbelse geschiedenis. Het is duidelijk dat de kwestie meer dan alleen strikt historisch belang had. Een eventueel bestaan van zogenaamde Prae-Adamieten zou heel het traditioneel-christelijke bijbelgeloof in diskrediet kunnen brengen. De kwestie werd pas goed actueel, toen Jezuiten-missionarissen in de 17e eeuw via allerlei publicaties de zich over duizenden jaren uitstrekkende geschiedenis van het Chinese volk onder ieders aandacht brachten. Zo gaf pater Martini in 1658 te Amsterdam (!) zijn Historiae Sinicae decas prima uit, het eerste chronologisch overzicht van alle Chinese keizers sedert Fou-hi. Volgens Martini zou de geschiedenis van China aantoonbaar zijn terug te voeren tot 2952 voor Christus, dat wil zeggen 600 jaar voor de zondvloed uit het Oude Testament. Ook onze landgenoot Isaäc Vossius mengde zich in de strijd met zijn Dissertatio de vera aetate mundi (Hagae Comitis 1659), waarbij hij de bijbelse verhalen over zondvloed, toren van Babel etc. tot lokale proporties reduceerde. Natuurlijk ontbrak het ook geenszinds aan heftige bestrijding van zulke naar heterodoxie riekende theorieën. Maar steeds nam China een sleutelpositie in bij alle polemieken omtrent de ouderdom van de menselijke beschaving. Zie Virgile Pinot, La Chine et la formation de l'esprit philosophique en France (1640-1740), Paris 1932, p. 189-279; Paul Hazard, La crise de la conscience européenne 1680-1715, Paris, z.j., p. 41-45. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Deze met de vorige 4000 jaar opgeteld, is te samen 5702. Als wanneer de wereld van God geschaapt is, hoe kan dan deze Eerste Poort zo oud zijn? Ten anderen, kan ik niet denken dat een werk door mensenhanden gemaakt, 19000 jaar, en langer, de lucht zou kunnen verduuren. Den Garbon antwoordde, op het eerste diend, dat Europa haar kunsten, wetenschappen, wetten, en Godsdiensten, meest uit Azië ontfangen, of overgenomen heeft, dat door de lengte van de tijd, deze zaken vele veranderingen geleend hebben. Zegt mij waarom zouden wij Aziaten zo wel niet kunnen rekenen als die van Europa? Te meer dewijl wij ook hier hebben, lezen, en onderzoeken alle Joodse, Christelijke, Turkse, en veel erlei Heidense Wet-boeken. Onder vele deftige Schrijvers van Europa, munt in vele een zeer geleerde Man uit, welke dus spreekt. Onder alle Tijd-rekenaars die niet overeen en komen over het in Europa wordt... vast gesteld: Vallemont (I, p. 46; zie volgende noot) verklaart zich overeenkomstig met het gevoelen van hen die zoals Luther de geboorte van Christus stellen op 4000 jaar na de schepping. Onder alle Tijd-reekenaars etc.: Het citaat is ontleend aan Vallemonts Historie-saal, van alles 't geen men moet weeten, wegens de tijdrekenkunde, aardrijkskunde, blasoen, oude en nieuwe heerschappyen, Roomsche Keisers en medailles, kerkelyke en weereldlyke geschiedenissen, van den begin des weerelds tot deese tijd toe, om met vrugt d’algemeene en bysondere historyschryvers te kunnen leesen, en verstaan. Als meede een nette beschryving van 't geheel Europa. Met desselfs aangrensende landen. In 't Nederduitsch overgebragt en veel vermeerdert door J.D.L.C., Leyden, Boudewijn van der Aa, 1703, 3 din. (KB 3040 F 10). Men vindt de aangehaalde regels ald., dl. I, p. 43 (en niet 44, zoals Handex. in de marge opgeeft). Overigens bevat het citaat cen storende fout, nl. 3300 in plaats van 3700 jaar, waardoor ook de verdere berekening van Smeeks' spreekbuis De Garbon niet helemaal meer klopt. Wat de geciteerde bron betreft, het franse origineel Les elements de l'histoire, Paris 1696, 2 dIn., is het werk van de historicus en natuurkundige Pierre Lorrain, beter bekend als abbe de Vallemont (1649-1721). De nederlandse bewerking werd in 1708 opnieuw uitgegeven bij J. Ratelband te Amsterdam. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 237 Jaar der Scheppinge, waar in den MESSIAS gebooren is, kan men aanmerken dat'er onder die alle niemand is die meerder reekend als 7000., en geen die minder als 3300. jaaren. Dit verschil van de oudheid der Wereld is 3300 jaar, welke de een meerder als de andere reekend. Mag in Europa de een van de andere verschillen 3300 jaar, waarom zouden wij volgens onze Boeken daar geen 14336 jaar mogen bij doen? Wat hebben de Chinezen meerder recht als wij? Onze Historieën zijn zoo geloofwaardig als die van China. Ziet eens wat onze Europese Schrijvers daar van schrijven, CHRISTUS zou zijn geboren zijn na de Schepping der Wereld, volgens het gevoel Van S. Hieronymus 3941 Van Origenes 4830 Van Augustinus 5353 Van Alfonsus Koning van Spanje 6984 Deze eerste en laatste verschillen 3043 jaar. Maar Vallemont stelt 4000 jaar daarbij gebracht 1702, zoo gij nu reekend; dan heeft de Wereld nu gestaan na de reekening van Europa 5702 jaar, en na onze reekening 20038 jaar; doch gij behoeft dat niet te geloven: hier is dat Waarheid; maar in Europa niet: Even gelijk als uw Misse, Vagevuur &c. in Spanje waarheid is, dat is hier geen waarheid. S. Hieronymus: (347-420), ‘de geleerdste theoloog van zijn tijd en met Augustinus de grootste kerkvader van het Westen’. (Grote Winkler Prins-encyclopedie, 7e druk). Origenes: Origenes van Alexandrie (circa 185-254); vroeg-christelijke theoloog, geleerd auteur van talloze bijbelcommentaren; op grond van (al dan niet vermeende) dogmatische dwalingen door de kerk nooit heilig verklaard of in de rij van haar martelaren opgenomen. Augustinus: (354-430), zonder twijfel de invloedrijkste kerkvader; zeer vruchtbaar auteur. Alfonso: Alfonso X, El Sabio (“de geleerde”), die leefde van 1221 tot 1284; sinds 1252 koning van Castilië. Een waar humanist aan wiens hof de oosterse en de Europese cultuur en wetenschap met elkaar in contact kwamen. Hij nam o.a. het initiatief voor het schrijven van een wereldgeschiedenis, de Grande y general estoria, lopend vanaf het begin van de schepping. Zie Evelyn Procter, Alfonso X of Castille, patron of literature and learning, Oxford 1951. Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Wat het duren aangaat, het Pantheon tot Rome, of nu S. Maria Rotunda, hoe lang heeft dat gestaan? en kan nog lang staan. Waarom kan er geen substantie zijn die twintigmaal bestendiger is? In die tijd was de heerlijke Zon ons Koning. Hij zweeg, ik was bang hem te vertoornen, en zag naar een andere Ereentoren; hij zei, kom, laat ons de drie andere Ereentorens ook nu voort bezien. Wij gingen daar naar toe, dit was een aardig Gebouw, bestaande ook uit drie Boogdakken, uit een zwart, glanzend en zeer harde steen gemaakt: de eerste was van grove Draken konstig door een geslingerd, doormengd met vele opene Boeken. De tweede was als van Klippen, waar bovenop een Chinees schrijvend in een boek, zat: bij hem stonden verschillende geestelijke, als naar hem luisterend. De derde Toren was weer een vertooning van Draken, met Boeken doormengd. De Garboon mij aanziende, zei, deze Ereentoren is gebouwd voor 2250 jaar, ter ere van den goeden Filosoof Krakabas, dezen was een lieveling en Discipel van den grooten Wijsgeer Confucius in China. Deze goede Man gaf en maakte ons goede Wetten, en verbeterde de oude: toen ter tijd was hier nog geen Vreemdeling gezien, hij was de eerste. Ik vraagden, hoe is deze dan hier gekomen? De garbon zei, dit zult u nog minder geloven dan van de eerste poort. Pantheon: Door Marcus Agrippa opgericht op het Campus Martius te Rome; ingewijd in 27 v. Chr. Tot Rome: te Rome. S. Maria Rotunda: “de ronde Maria-kerk”; zo heette in de volksmond het Pantheon, nadat deze heidense tempel door paus Bonifacius IV in de 7e eeuw aan Maria en alle Martelaars was toegewijd. Zie D.J. Volkman, Hedendaagse historie van, en reis-boek door Italië. (...) uit het Hoogduitsch overgezet. Nieuwe uitgaaf, dl. II, Amsterdam, Martinus de Bruyn, 1779, p. 273-276. Krakabas: Een chinees filosoof met deze naam is niet bekend. Tijdrekenkundig klopt de gegeven voorstelling van zaken van geen kanten. Immers de ter ere van Krakabas gebouwde poort zou moeten dateren van 2250 jaar vóór 1702, dat is 548 vóór Chr. Krakabas heet de beste leerling van Confucius, maar deze laatste werd pas in 551 vóór Chr. geboren. Evenmin bestaat er enig aanwijsbaar verband tussen de Krakabas uit Krinke Kesmes en de historische figuur van Mêng-tse of Mencius (372-289 vóór Chr.), de voornaamste leerling van Confucius. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes "243" 239 Krakabas was zeer geleerd, en de beste Discipel van Confucius. Hij was China buiten Nanking in een bosch wandelende, kwam door last van de Son, den Engel Baloka bij hem, hem zeggende, dat hij aanstonds na Krinke Kesmes moest; hij was verbaasd, en zei dat land niet te weten; maar Baloka nam hem op, voerde hem door de lucht, (daar hij ook wonderlijke zaken zag) en zette hem neer dicht bij de hoofdstad Kesmes. Hy ter Poorten intreedende, was elk verwonderd; want zijn kleding was onbekend, en niemand kon hem verstaan: men bracht hem voor den Koning, die hem naar een andere kamer liet brengen, alwaar hem eten en drinken voorgezet werd, daarbij geval papier, pen, en inkt stond, hier begon hij voort te schrijven, en meer papier eischende, wierd hem dat ter hand gesteld; hij begon voort een Woordenboek te schrijven: vragende wat dit of dat voor een naam had, dat hij opschreef, daar zijn Chinees tegen zettende, leerden hij in korten tijd onze taal; hij werd bemind van den Koning en alle mensen om zijn deugd. Hij verbeteterde vele oude, en maakte vele nieuwe Wetten, die alle door den Koning en zijn Raad werden bevestigd. Dit diende nu tot een Tijd-punt in alle Rechtzaken, Obligaties, Verkoopingen en andere handelingen, daar na te worden alle Sententies en Decreten gedagteken, ook als een Contract getekend wordt, zoo ik nog gisteren gedaan heb, getekend ik daar onder, het jaar van Krakabas 2250, de 6de dag van de 8ste maand. Ik grimlachte, hij merkte dat, en begon ook te lachen: spreekt vree op zei de Garbon, want ik weet dat je dat niet gelooven wilt. Ik antwoordde, ik wilde wel geloven, maar ik kan niet. Hoort de Posse zei hij, waarom wilt u niet geloven, dat hier alle eerlijke en geleerde lieden geloven, wat schort daar aan? zegt het vreemd op. Ik ben verwonderd, zei ik, en kan niet begrijpen, dat de Engel Baloka uit de Sonne zou komen in China, en nemen Krakabas daar op, hem dan door de lucht voerende tot hier bij Kesmes. O mijn lieve Man! zei hij, is 't anders niet? Eyy. Nanking: Handels.: ‘Chanping in de provincie Xantung, zijnde de geboorteplaats van de grote Wereldwijsen en beruchte (d.i. beroemde) Confucius.’ Grimlagte: (glim)lachte. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Hoord! dit is hier waar, maar in het Mark Ancona in Italië niet, daar is weer waar, dat de Engelen het Huisje van Loretto op hunnen schouders namen, in het Heilige Land, en droegen dat door de Lucht, tot in Mark d’Ancona bij het Steeneken 5. Maria Lauretina, dat is hier ook niet waar. Komt laat ons nu naar de derde gaan, welke ter ere van den vrome Koning Cham Hazi, en den wijzen Wijsgeer Sarabasa is opgericht. Hier komende, zag ik vier boogdaken als in 't kruis tegen m elkaar over staande; boven op die aan de Oost-kant zat de Koning Cham Hazi in zijn Koninglijk gewaad, met zijn Kroon en Scepter vercierd, de Pijlpijnen en Boog were met kindertjes en overvloedhoorns bezet, alle van rode hard steen. Over deze tegen 't Westen stond een witte Boog, met alle geestelijke verf werkt, op deze zat de Wijsgeer Sarabasa, houdende een Bok in zijn een hand, wijzend met de voorste vinger van zijn andere hand op zijn hart. De derde Boog tegen het Zuiden, was ganz blanco, op deze stond de Sonne, zonder enige versieringen, als tussen Wolken drijvende. De Boog tegen het Noorden was groen, met pennen en boeken konstig verguld, bovenop stond de Engel Baloka. Tussen deze vier Boogen werden alle rechten uitgesproken, het Geestelijke raakende; zij is ook een Tijd-punt voor alle geestelijke Acties, en is gebouwd voor 670 jaar, ter eeren van Cham Hazi en Sarabasa. Mark Ancona: Gelegen in midden-Italië, tussen Apenningen en Adriatische Zee. Van 1532 tot 1797 als mark onder leenhoogheid van de paus. Sinds 1860 is Ancona een Italiaanse provincie. Het Huisje van Loretto: Loretto in Ancona is een beroemd Italiaans bedevaartsoord, aangezien volgens de legende het huisje van Josef en Maria in 1295 door engelen vanuit Nazareth daartoe zou zijn overgebracht. Om dit ‘Santa Casa’ werd in 1468 een grote bedevaartskerk gebouwd. Zie (Egbert Buys), De Hollandsche Wijser, dl. I, Amsterdam 1759, nr. 2: “Verslag van het Casa Santa of Heilighuis van Loretto’, vert. uit Keizer's Reizen. In de Turksche spion, boek I, br. 35, is eveneens van dit Loretto sprake. Dat is hier... niet waar: Handelingen: “maar tot Loretto al. ik wil u straks zeggen den Garbon een brief toe senden, welke de vrouwen van Wonwure aan de mannen op Nemnan gesonden hebben aan gaande de waarheid. ik had nog nauw een uur in huis geweest, of hij zond mij volgende brief, die ik hier in plaats. zeer voortreffelijk.” Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtige Koninkrijk Krinke Kesmes Van hier naar de vierde gaande, zag ik dat die in drie boogjes bestond, alle van kunstige Beelden, Festoenen, Overvloed-hoorns, Bloemen, &c. Den Garbon zei nu kan ik niet langer wachten, ik moet gaan, ik zal u van deze Eeren-Port een beschrijving ter hand stellen, met groeten hij mij en vertrok; en ik naar ons Logement, daar ik voort begon te schrijven wat ik gezien had. Na het nuttigen van ons Avond-maal, rookten wij samen, en nog wat gepraat hebbende, ging ik zeer vergenoegd naar bed, God dankende dat ik zoveel fraaje dingen gezien, en braave Schriften van den Garbon gekregen had, en mij nog meerder beloofd was. Achtste hoofdstuk De Schrijver krijgt order om met den Garbon naar 't Schip te keeren, alwaar komende hetzelfde met genoegen beschouwd. Tenten aan Strand. Ruiters langs 't Strand. Rijden naar eenige Dorpen, en een Stad. De Schrijver bekomt een Kaart van Krinke Kesmes, dog kan ze niet verstaan. De Garbon en den Kapitein geven elkaar geschenken. Knepko wat het is; is de Mebiken aan de Rivier Berbice. Wijn naar den Koning gezonden: wat Koopmanschap aan Strand gebracht worden. De Handel begint. Moeilijkheid van den Garbon. Groote winsten. Besluit om weer naar Panama te zeylen. De Schrijver werd met een Register van zijn Brieven van 't Zuidland, hem door den Garbon ter hand besteld, begiftigd. Vertrek en komst in 't Vaderland. De volgende morgen kwam den Garbon zeer vroeg tot ons, met een blij gelaat in de Kamer te treen. Hoe Spanjerts! slaapt gy nog alle? ik kom u goede tijding brengen, zei den Man. We zullen zien. Hij sprak vooruit. Hier is zoeven tijding van het Hof, en van uw schip gekomen; het Hof heeft verstaan, dat uw schip "249" Festoenen: slingers van groen met bloemen of vruchten als versiering, in dit geval nagebootst in beeldhouw- of schilderwerk. Overvloed-hoorns: er staat: Overvloed-hoorns. Spanjerts: Spanjaarden. het heeft verstaan: heeft goedgevonden. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes Ik zal u te samen weer op het schip geleiden, naar den eeten moeten we vertrekken, ik ga alles tot de reis bestellen. Alle ons Volk was verblijd, maar ik bedroefd. De Garbon vroeg wat mij schort. Het antwoord was, dat ik zo haast vertrekken moet, zonder meer gezien te hebben, ik had gehoopt zo lang te blijven, dat ik ook nog een andere stad zou gezien hebben. Ik zal u straks, als ik u liedjes kom brengen, vele papieren mee brengen, zodanig u beloofd heb. Hier wordt order gesteld om alle dagen tijding van uw schip te hebben, en dagelijks zullen daar mensen naar toe gaan, met die zult u nog alle dagen papieren ontsangen, dit heb ik mijn Klerk al geboeid. Weest gerust: en maakt u gereed om te vertrekken, ten twee uur zal daar toe alles gereed zijn, en ik u dan komen halen. Wij hadden ten twaalf uur al gegeten, en geen pakaging hebbende als mijne papieren, waren wij klaar en tot reizen vaardig. Ten twee uur kwam de Garbon ons halen, leidende ons dezelfde Poorte uit die wij ingekomen waren, en slaande de slinkende hand om, trokken wij Oost aan; na wat gegaan te hebben, vonden wij twee Wagens met een Karren. De Garbon en ik traden op de voorste, mijn zes maats op de tweede Wagen; op de Karren waren levensmiddelen, een Tent, en Bagage van de Garbon. Onder het voortrijden, zeide mij de Garbon dat hij een doos met papieren voor mij had, en dat meer zouden volgen, zowel van het Koningrijk, Land, Inwoners, Dieren, Beelden, Fonteinen &c., dat mij zeer verblijden. Wij kwamen na eenige uren in een Dorp van veertig of vijftig Huizen, dat zeer vermaaklijk was, van het een naar het andere was een Valleij van Vrugtboomen, een fraai Revier stroomde door het midden, een vierdeel van een uur gaans was een schoon Bosch. Hier verversten wij ons twee uren, de Garbon liet mij de papieren zien; ik zag onder veel goede Spreuken, en Beelden redelijk getekend, ook een aftekening van de Gouverneur van Taloujael, beschrijving van de Badstoof &c., ook de beschrijving van het Hoofd- Revier: rivier. Mede op grond hiervan moet men Revieren op p. 244 eveneens als ‘rivieren’ (en niet bijv. als “jachtgebieden”) interpreteren. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes "250" 243 eiland Poele Krinke Kesmes, van de Dieren, Vogels, Vissen, en Insecten, nevens de beschrijving van eenige daarbij liggende Eilanden &c., waarover ik mij uitneemend verblijde, en hem met al mijn hart bedankte. Teegen den avond een uur naa Sonnen ondergang, kwamen wij weerom aan bij een Dorp, dat ook zeer vermaakelijk was; hier werden wij allemaal zeer wel onthaald, en sliepen tot twee uuren, wij reisden voort tot des morgens ten acht uur, kwamen in een klein Bosch, hier liet de Garbon zijn Tent opslaan, en rustten wij twee uren, waar na wij voort reisden tot twee uuren na de middag, vonden aldaar een groot Huis bij een Brug, die over een Rivier lag, hier rustten wij weer twee uren, en verversten ons wel. Weer voort trekking kwamen wij te tien uur in een Dorp, daar ik om de donkerheid niet van zeggen kan: naa wij ons ververst hadden, gingen wij slaapen tot dat alles ten acht uur klaar was, en wij ons op reis begaven. Wij trokken altijd zeer langzaam voort, en kwamen ontrent ten twee uur bij ons Schip, dat mijn en mijn Volk, nevens al ons Scheeps-volk zeer verheugden. De Boot en Sloep was doende met Vissen, zoo haast een goede zoolde gevangen, en het net te Lande was, voeren wij met de Garbon aan boord, alwaar door de Kapitein en andere Officieren zeer beleefd onthaald werden: na weerzijdse groetingen dat op zijn Spaans met grote Graviteit geschieden, traden wij in de Kajuit; na vele Discoursen heen en weer, werd de Vis opgediend: wel gegeten, en een glas wijn gedronken hebbende, bekeek de Garbon het Schip, met zeer grote verwondering, nooit had hij zulk een Schip gezien; want in 440 jaaren was aan Pole Kringen Kesmes geen Schip gestrand, maar bij zijn leven was er een gestrand op Pole Wonvure, dat hij niet gezien had. Canon, Roers, Deegens en Bossekruid kenden hij, en wist daar mee om te gaan, maar het Schip en Scheeps-gereedschap kenden hij niet, doch hij vroeg na alles. Na alles wel bezien te hebben, voeren wij, te weten de Garnaal, Kapitein, en ik, weer aan Land, daar de Garnaal zijn Karretje al ontlaad had, en zijn Tent reeds opgeslagen was, waar hij ons weerom wel onthaalden. Hoofd-eiland: er staat: Hoofd-eiland. Graviteit: ernst, deftigheid. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Op 't strand telde ik al drie-en-dertig Tenten, die uit het Land gekomen waren, zomer om te zien, alzo dit nooit was voorgevallen, andere om te Negotieren: deze Tenten vermeerderden dagelijks in getal. De Garnaal verzocht mij, dat ik zo lang de Handel duurde, bij hem in zijn Tent wilde vernachten, dat ik met bewilliging van mijn Kapitein toestond; waarop straks mijn Kooy, en Scheeps-kist aan Land deed komen, en in zijn Tent brengen, dat hem bijzonder behaagde, en waarvoor hij mij bedankte. De Garnaal was een Man van verstand en fatsoen, hij is in Taloujael zoo ik gezegd heb Architect en Opzichter van alle publieke Gebouwen, als Forten, Torens, Paleizen, Bad-stoken, Fonteinen, Bruggen, Rivieren &c. En hier was hij Kommandeerend Opperhoofd van de Zuid-landers, aan 't strand toe gevloeid; hij was zeer Eedelmoedig van inborst, goedaardig, vroolijk van omgang, niet gierig, maar scherp toeziend wat er omging. Hij had order gesteld dat alle dagelijks twee posten aankwamen van Kesmes en Taloujael; met een woord, hij had het van te voorzover beschikt, dat alles in een gereguleerd order kon en moest gaan. Hij, de Kapitein en ik, ons wat gediverdeerd hebbende, voer de Kapitein weer naar boord, om op alles goed order te stellen. Ik en hij wat wandelende, zeide hij, de Poses, kom laat ons in mijn Tent gaan, en neemt mijn geschreven schriften nu over, en sluit die in uw Kist, alle dagen zult u meerder krijgen. Wy door de Tenten gaande, zag ik dat de Garbon van elk met zulk een diep respect werd gegroet als een Generaal in zijn Leger, of een Burgemeester in een Stad. Wy in de Tent treedende, werd de Akalou voort op gezet, onder het slurpen liet hij de doos met papieren brengen, welke uit zijn hand ontvangende, gaf hij me die over; zeggende, daar mijn Vriend ontvangt dit uit mijn hand, nog heeft eenig Mensch buiten ons Land dit geweten, gehoord, of gezien, neemt dit als een geschenk van Vriendschap, gebruikt dit tot u dienst en plezier, eer gij vertrekt zal ik u meer doen hebben. Straks: aanstonds. Architect: bouwmeester. posten: postpaarden, postwagens. in de Tent treedende: Handex.: “in zijn Tent treedende”. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes De Akalou genuttigd hebbende, bedacht ik me wat, en opstaande zeide ik tot den Garbon, mijn Heer, kan ik u plezier aandoen dat ik het goed uit mijn Kist welke ik tot vermaak, en nuttigheid heb meegenomen, uit haal? Ik ben nieuwsgierig dat te zien, zeide hij. Ik mijn kist opsluitende, lag boven op een Wereldkaart, rond uitgesneden, aan de ene zijde Europa, Asia, Afrika, en 't Zuidland, aan de andere zijde Amerika &c. op een rond bordpapier geplakt, dit tusschen een houten lang rond gedraaid handvat beklemd, dat onder lang was, had het formaat van een ronde wagen; dit was mij van mijn Vriend de Meester vereerd, hij had die zelf afgezet, bij elken parallel de lengte uit Gietijzers Stuurmanschap aangetekend, en de passaten naar Dampier daar in gesteld. Dit behaagde hem zeer wel, hij nam die in zijn hand, en na dat ik hem die geëxpliqueerd had, zugten hij. Ik dit merkende zeide tot hem, Heer Garbon, niet alleen dit, maar ik heb zeer veel voor u dienst, al wat ik eenigste missen kan ben ik u schuldig: gy hebt mij niet alleen verplicht met u goed onthaal, en zorg voor mij te draagen tot Taloujal, maar gy hebt mij de beschrijving van u Land cum annexis gegeven, en nog meer beloofd; dat mij zoo aangenaam is, dat ik niet en weet wat vergelding ik u doen zal. Neemt deze Kaart dus geplakt in dank, nevens deze mijne losse, die nog zeven-en-twintig waren; ik rolde die in een, en hem dezelfde overgevende, geloofden hij die niet te ontfangen, zeggende uit beleefdheid is te groot; want dat ik u tot Talmutiael gedaan heb, was mijn pligt, en buiten mijn schade geschied, en wat de papieren belangd welke ik u gegeven heb, die kosten mij ook niet, alzoo mijn Klerken wegens den Koning betaald worden. Waarop ik antwoordde, Heer Garbon, neemt deze Kaarten dan in dank, ik heb die van mijn Vriend ook zoodoanig ontfangen: ik heb nog een Atlas van hem, daar ook zoodoanige Kaarten in zijn. Op dit mijn zeggen nam hij die Kaarten aan, met een mij zeer vriendelijk daarvoor bedankende; hij werd zeer vrolijk en verblijd, ik omhelsde, zeide dat te zullen vergelden, met zoodoanige Beschrijvingen van dit zijn Vaderland, als nog nooit van Europeans zijn bekend geweest. Ik bedankten hem, met te zeggen dat hij mij daar mee zeer verplicht zoude. Mijn goed weer in de Kist gedaan hebbende, deed een tweede wandeling door de Tenten, welke geduurig vermeerderden, en kwam order aan den Garbon, den handel nog drie dagen uit te stellen. Deze order werd gebracht door vier-en-vijftig Ruiters, zijnde alle wel opgezeten, gemonteerd met een lange, zaabel, en langroer, daar zij zeer wel mee konden omgaan; deze waren gezonden om alle onordordes te beletten, haar Bagagie wierde ook op vier-en-vijftig Paarden haar naa gedragen. Over deze Ruiters gebood den Garbon als Opperhoofd, zoo wel als over al het Volk dat hier was, en zullen komen. Den Garbon zeide, morgen zullen wy wat Land-waard in rijden, en zien wat daar te doen is, ik ben hier zelfs onbekend, alzoo hier nooit geweest ben; dat ik toestond. Des morgens gaf hy order, om het Land vier uuren gaans door te kruissen; dit geschiede; en kwam tijding dat een goed Dorp drie uuren regt West van ons, en nog een Dorp vier uuren Zuid-west van ons was, daar wy met tien Ruiters naa den eeten naa toe reeden. Een uur van 't strand ontmoeten wy een groote Poel, daar ik wonderlijke Schepzels in zag, die ik niet en kende; hier waaren ook zeer veele Vliegen: voort rijdende, kwaamen wy in het Dorp, dat uit een-en-dartig Huizen bestond, en hieten Gat,; hier gaf den Garbon order om leevensmiddelen naa 't strand te brengen, en verstond dat de” Stad Raima daar anderhalf uur van daan was, daar wy voort naa toe reeden, neemende twee Boeren meede tot wegwijsers. Binnen Raima komende, wierden daar wel ontfangen, men gaf ons gemonteerd: uitgerust. langroer: geweer. disordres: wanordelijkheden. zelfs: zelf. hieten: heette. Gat: als verachtelijke benaming voor klein gehucht geeft WNT IV, 340, slechts bewijsplaatsen sedert de 19e eeuw. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes "257 258 247 Akalou, en des avonds wierden wy deftig getracteert, ik moest by den Garbon slaapen. Des morgens stonden wy vroeg op, en bezaagen de Stad, welke niet zeer aanmerkelijk was, want zy bestond uit 600. Huisen, drie Poorten, vijf Toorens, tien Tempels, twee Badstoven, en dan nog het Stadt-huis. Hier waaren zeer weinig Beelden, maar fraije Fonteinen en Hoven. Den Garbon stelden order om van daar ook leevensmiddelen naa't strand te zenden. Van Raimar reed wij naar het Dorp Poca, daar wel honderd en vijftig Huizen stonden. Hier werden wij zeer wel en beleefd onthaald. Nadat de Garbon hier ook de nodige orders gesteld had, bezaaiden wij het Dorp, wanneer bij geval ons een eerlijk oud Man ontmoeten. De Garbon hem ziende, trad van zijn Paard, zij omhelsden elkaar met een zonderlinge vriendschap, en hadden 't zeer droeg, dog ik kon haar niet verstaan; de Garbon deed mij ook aftreeden, en wij gingen te voet naar zijn huis: in het huis komende, was de’ Akalou voor klaar; onder 't slurpen vraagde de Garbon, of hij niet een Kaart van Pole Krinke Kesmes voor hem te leen had, al zodat hij geen van Taloujael had meegenomen. O ja! zeide de Oude, en opstaande, haalden twee van zijn kaamer, die hij de Garbon vereerde, welke hem bedankte. Nadat het Volk en Paarden gegeten hadden, namen wij ons afscheid, en kwamen des avonds weer aan strand. De Garbon verhaalde mij onder 't rijden, dat deze Oude zijn zeer goede Vriend was, dat zij tezamen gestudeerd hadden op Pole Nemnan, ook dat zijn Zoon bij hem gewoond had. Bij ons Tent komende, was ons Schip een kanon-schoot ver van Land gaan leggen; ik zag onze Sloep op de dregge met vier Man daar in leggen. Ik riep onze Quartiermeester die aan Land was, en vraagde... op de dregge: Een dregge is een bepaald soort anker, cf. hiervoor, p. 178; Op dreg leggen = ‘Uit de boot een dreg-ankertje werpen, en daar aan drijven, 't geen geschikt als men het anker zocht, wanneer daar geen boei op is’ (N. Witsen, Aeloude en hedendaagse scheeps-bouw en bestier, Amsterdam 1671, p. 503, geciteerd WNT III, 3271). In onze tekst betekent leggen echter liggen, waarbij het moeilijk valt uit te maken of het verbonden moet worden met onze Sloep dan wel met vier Man. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 248 de wat zulks beduidde, of er twist geweest was? Hij antwoordde neen, maar de Kapitein had het zoo verstaan. Ik vroeg wat hij aan Land maakte? Hij zei last te hebben om te wachten tot ik weer kwam, en dan met de Garbon naar Boord te komen eten, alzoo zij een brave zoolde Vis gevangen hadden. Ik de Garbon verzoekende, zei straks meedelen te zullen vaaren, ik zegelde "260 mijn doos met papieren toe, gaf die aan de Quartiermeester om mee naar Boord te nemen. De Garbon wandelde ondertussen met de Ritmeester der Ruiters, en steldenorde wat te doen stond; ondertussen bekeek ik de lang gewenste Kaarten van Poele Krinke Kesmes, doch werd rood van spijt, alzoo nog Stad, nog Dorp konde kennen, en scheen mij niet anders toe, als een vierkant papier dat vol Toover-characters stond. Den Garbon weerom komende, zag mij de Kaart in de hand hebben, vroegen allereerst, wel de Poses, wat dunkt u van de Kaart? Ik antwoordde, ik ben een jong kind, daar even wijs in. Dat is waar zei den Garbon, ik laat u een tekenen, en de namen met Spaanse letteren schrijven, neemt deze een, alhoewel gy die niet verstaan kunt, om dat zij u zo vreemd zal schijnen: hij die oprollende gaf mij die, waarvoor ik hem bedankte. We voeren samen naar boord, de Ritmeester der Ruiters mee neemende, die bij uitnemendheid over ons schip verwonderd was, te meer, als hij verstond dat wij daar de gehele wereld mee konden rondvaaren. Den Garbon en hij het schip gaande bezien, vroeg ik den Kapitein de reden waarom zo ver van strand gaan leggen? Hij zei een goed zee-man moet niet ligt geloovig aan vreemde naties, maar altijd op zijn hoede zijn, op dat hij, nog zijn volk niet verrast worden. Ik zweeg, als de Garbon weer naar ons toe kwam: wij traanden van 't halve dek, naar de kajuit, daar wij ons met een pijp verversten, terwijl de vis gekookt, en opgezet werd. Wij aten met smaak en plezier; na de maaltijd nog een glasje gedronken hebbende, voeren wij naar land, in de tent komende rookten nog eens, en gingen doen te Kooy. Deze nagt plaagden mij de muggen bij uitnemendheid, zoo dat ik weinig kon slapen. Toover-characters: tovertekens. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Met den dag stond ik op, en wandelden wat; nu zag ik Ossen, of Koeien, Schaapen, met verscheiden soorten van andere Dieren aankomen drijven, om tot voedsel te verkoopen; straks werden verscheidene grote Tenten opgespannen en eenige van deze Beesten geslacht, dezelfde werden bij stukken verkocht zo rauw als gebraad. De Garbon zond twee Koeien met vier Schaapen aan boord, tot een vereering, waarvoor de Kapitein aan de Garbon weerom zond een baril, Malagase wijn, zo veel Sek, een potten Oli, met een Verrekijker, welke de Garbon welbehaagde. Hier werden nu ook te koop gebracht allerlei Fruiten en Groente, en kookten en smookten elk naar zijn welgevallen, zo 't hem lustte. Wy aten dan eens in 't Schip, dan weer in de Tente, Zo het ons te pas kwam. Eens te Scheep eetende, zag de Garbon wat Wijn-tint in een glaasje staan, hij vroeg wat dat was? het werd hem gezegd, hij proefde een fris glaasje, dat hem wel aanstond, straks werd hij van de Kapitein met een gevuld klein Vaatje daarvan beschonken, dat hij dankbaar aannam. De Kapitein verzocht dat enige Kooplieden van Land zijn Koopmanschap mochten komen zien, en dat wij hun ook mochten beschouwen. Dit is buiten mijne macht zei de Garbon, het woord des Konings gaat vast, ik, noch niemand kan daar tegen doen, maar ik zal u een rechtvaardig Rechter zijn zo er twist ontstaat. Zet al wat je verkoopen wilt op een papier, ik zal 't doen vertaalen, en aan mijn en aan alle grote Tenten doen aanplakken, ten einde het alle Kooplieden kunnen zien en lezen. Dat geschiedde. 