title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Dat deze schwärzeden en beconfederingen in het toekomende nog meer waren te appréhenderen, overmits de gegenwoordigen Koning van Polen zonder Erfgenaam was, die aan de succesie van de Orove soude kunnen pretenderen, en daarmee ongetwijfeld bij de een of andere offensieve actie opgevangen zou worden. Digitale versie door Google. 104 M. Der nordische Krieg- D' andere machtige Potentaten buiten Polen soude worden geacquisiteerd, 't zij dan door de Grootprins van Moscovie of iemand uit het huis van Oostenrijk, daarvan albereeds de beginnen en apparentie gevolgd door de wereld bekend en kenbaar waren, en lieftelijk was te oordelen en te meten te zien, hoe wij zo machtige Potentaten hun gebied, macht en pretensies alsdan soude kunnen en willen uitbreiden en vermeerderen, en wat veranderingen en vrezen. G. D. Landen en Havenen van Pruisen altijd zouden hebben te verwachten en van tijd tot tijd onderworpen zijn. Dat S.C.D. bij de gegenwoordige Staat van Polen, al werd deze schoon in een Vrede gebracht, zijn veiligheid noch sekerheid niet en soude kunnen vinden, maar altijd onderworpen blijven, dat Sijn Hertogdom Pruisen onder vele pretexten, ja zelfs onder die van justitie in zijn rust en vrijheid soude worden geturbineerd, overvallen en zo eindelijk uit zijn banden gevallen, en dat zulks te meer en te gewisser was te vrezen, om den haat, die de Poolen niet alleen betoonden tegen de Evangelische religie, maar ook om dat ze hadden voorgenomen dezelfde geheellijk uit te roeien en uit te vissen, en dat zulks albereeds zijn wrede en bloedige executie had gehad en daar mee zo ver was gekomen, dat er tegenwoordig in geheel Polen geen Evangelische kerken meer overig zouden zijn. Dat ook de ooftensie, die bij de Poolen was opgevallen over de wapenen die O.C.D. gevoetdrokten is geweest in de hand te nemen, nooit zoude worden vergeeten, maar bij alle gelegenheden haar daarover zouden willen wreken met de Ruine van het hele Pruisse en hetzelfde geheelijks onder haar gewelt en heerschappij te krijgen. Uit alle welke voorverhalen overwegingen ons werd te gemoed gevoerd, hoewel zeer alle Princiën en Potentaten, die haar den vredestand van de Evangelische Kerkie en de vrijheid van de Commercie en Navigatie liefden ter harten gingen, bijzonderlijk de Staten van H.H.M. bij d’een of d’andere zodanige onverwachte veranderingen en incorporatie van de Landen en Havenen van Pruisen zouden worden geïnteresseerd en overvrijdelijk benadeelt, want dat daar door de Evangelische even als in andere kwartieren zouden moeten smaken de bittere en vrede vervolgingen van de Pausche Geestelijkheid, en de Gerechtigheid en Navigatie een ongeordende begerigheid van andere onderworpen wezens; Dat derhalve van voor alle deze gevrezen en onvermijdelijke oorlogen geen gezondere remedie was, als dat S.G.I.J. bij de aan te stellen Vredestractaten de Souvereiniteit en Independente van Zijne Landen en Haverne van Pruisen en aan den Comink en het Rijk van Poolen mocht bedingen en obtenen, alsmede over het Bisdom van Ermland, om het zelf in beschouwing te houden, zo om dat het is begrepen en geïnclaveert midden in het Ducaten Pruisen, en dat de Poolen, van hetzelfde de possessie wederkrijgende, daar door gedwongen onrust en ongelegenheid aan S.C.D. Landen zouden kunnen toebrengen, als om daarmee eenigsteins te soulgelen de overgroote onkosten, die S.C.U. in dosen oorlogen heeft moeten supporteren, gelijk hetzelfde nu bij Tractaat aan den Conink van Sweden niet althans was verkregen, maar ook dat Zijne Majesteit zoude contribueren, dat hetzelfde aan de zijde van Poolen S.C.L.) insgelijk mocht worden opgedragen, en dat die daar door dan machtig zoude blijven, Zijn Hertogdom Puniissen bij allen welstand te kunnen conserveren, ook te onderhouden en puntelijk te doen praktiseren de alliantie met H.H.M. tot den welstand van de Commercie en Navigatie opgericht en, waar het mogelijk, deszelfde in acht en meer aan te kunnen wijken en te profiteren, daartoe voorslagende de Onderdanen van H.H.M. deszelfde recht in de驱动 en te exerceren aan de Commercie binnen de Stadt Koningsbergen te verhogen en bij de aan te stellen Tractaten te laten stipuleren, als de uitsluitende Borgers aldaar te praktiseren en in geen Hanssteden, Stapelsteden en die hier aan de Oostzee zijn gelegen, als Dantzick, Riga en andere, aan enige vreemde Natie te laten, en te reguleren, gelijk wij H.H.M. in onsen brief aan den 15. November laatstleden over die materie in het breed hebben bericht. Dat S. C. D. om alle de roorverhaelde hoochwichtige redenen en motiren, betreffende soo wel den Intrest en roordeel van t gemeen cn principalijck die van den Stact der Verecnichde Nederlanden als sijne eijgcne, hoopte en vertroude, dat H. H. M. tot dit sijn voornec- men cn desseyn van haer sijde mede alles souden bijbrcngen en con- tribueren, dat mogelijck soude wesen, ten eijndc bij de aenstaende Vrccdcus-Tractatcn de voorn. Souverainiteijt cn het Bisdom Ermerlandt voor hooghstged. S. C. I). mochte werden gestipnlcert en onderhouden, vermeijnende oock dat wij met genouchsame last en ordre van H. II. M. waeren voorsien, om dat werck te helpen bevorderen cn tc secunderen, daer het behooren soude, dewijle S. C. I). uijt de contidente en rertrouwde communicatie, die wij denselren hadden gegoren van de hooghwijse con- sideratic van H. H. M., met cen sonderlingh genougen cn contentement hadde vernoomen, dat H. H. M. ons hadden gelast en acnbcvolen tc bcar- beijden, ten cijndeS.C. D. ten minsten soude werden herstclt in soodanigen Digitized by Google 10« II. Der nordische Krieg. Staet, als waerinne de selvc voor dato van de jegeuwoordige Crijchs- beroerten is geweest; dat H. U.M. ojigctwijffelt inet de woorden „ten minsteir* hadden willen tc kennen geven, niet te hebben goetgevondeii, uns als dcrselvers Ambassadeurs en Ministers eenighsints te limiteren of eiders aen precijselijek te bindeu, maer ooek daermede willen too- nen haer aengenaein te sullen wesen, ingevalle bij de Yrecdcnstrac- taten van den Coninck en bet Kijck van Poolen boven den voorigeu Staet noch ijets meerder voor S. C. Ü. koude werden verkreegen en geobtiueert, versouckeude dat wij dit in deser vougen H. 11. M. sou- den willen bekent inaecken en, soo bet uoodieb mochte wesen, daer over noch nader last en ordre van de sehe versoucken. Aanlange de Cooperatie van S.C.D. van Brandenburg, om Zijn Majestät van Zweden krachtig te helpen, disponieren tot de restauratie van de geoccupeerde en geconquesteerde plaatsen in Polen en Pruisen, daar toe en zien wij geen apparentie, alsof de Potentaten door het laatste Tractaat nauw aan elkaar zijn gebonden en zo wel bij enige aan te stellen Vredestractaten als door de wapenen geëigd, elkaar Interessen reciprokelijk te appelleren en te ondersteunen. Morgen gaat S.C.D. van hier naar Holland, om met Zijn Majestät van Zweden aldaar te praten en onder andere over de aan te stellen Vredescontracten met den anderen te adviseren. Wij kunnen Z.H. M. verzekeren, dat van de zijde van den Heere Kurfürst alles zal worden gecontributeerd, dat tot voortzetting van zo goed en gewenst zaak kan dienen, en bijzonderlijk om enige belangrijke scrupules over de preliminaria weg te nemen, als van de Plenipotentie en volmacht van de zijde van Polen uit te brengen, en dat men hoceerder hoe liever op eenige plaats bij een soude komen en bij provisie de Tractaten beginnen, op de Plenipotentie die den Koning en de Senatoren van Polen, tegenwoordig bij Zijne Majestät zijnde, zouden despecheren en van haar geven, of wel op de Plenipotentie, die voor Zweden om met Zweden te tracteren, even voor en op de geruchten van den huidige Oorlogslogel aan enige Poolse Senatoren op een Kijkdach zijn gegeven geworden. In onse herwaerts reis door Koningsbergen heet't een Abraham Olujsman vaerende van de Stadt van Amsterdam ons aldaer geklaagt en te kennen gegeven, dat hij met zijn Galliotte door order van S.C.L.D. van Brandenburg in de Pillau werd aangehouden, dat hij daar over door request aan den Heere Kurfürst was klachtig gevallen en bij apostille wel had verkregen, met zijn voorz. Galliotte allesint na zijn believen te mogen verseilen en zijn Coopermanschap drijven, uitgenomen naar de Stadt van Dantzick, en daar voor soude moeten cavenner en borg stellen, alhoewel derwerorst was afgevallen, ook gewoon was, ettelijke reizen in het Jaar van Koningsbergen op Dantzick en weerom van daar naar Koningsbergen te gaan en zijn Coopermanschap te drijven. Wij hebben goedgevonden en daarna over te spreken en de relaxatie van de voormelde Galiotte te versuchen. Z. H. D. heeft ons gezien, dat al het gene voorzien is, door zijn orders was geschoten, om dat de Stadt Dantzick de Navigatie en Onderwijzing op zijn havens hadden bestaan te verhinderen en te belemmeren en zijn eigen goed aan te halen, en niet stilstond daarover ressentiment te tonen; dat deze Galiotte geen enkel eenvoudig Coopmanschappen, maar ook eenige Oorlogsscenen had ingeladen, dat hij evenwel ten respecte van Z. H. M. door onze intercessie de ratiate ontslaan zoude en den Schipper vrij stellen, zijn reis niet alle de ingeladen goederen naar Dantzick te voltrekken, doch ingeval die van de voorzien Stadt haar vijandelijke en onnabuiklijke Proceduren niet en zouden willen na laten, dat hij genietgedruk zoude zijn, daar in anders te voorzien, en daar toe ook de middelen en gelegenheden wel vinden zoude, en hoopten, dat Z. H. M. volgens de Tractaten en Alliantie mede zoude helpen besorgen, dat de Oorlog en Navigatie op de Baltische Zee niet vorderde door die van de moergen Stadt mocht worden geturmeld en belemmerd, en verhaalde bij deze gelegenheid, dat zij niet alleen over 10 en 12 dagen ettelijke Sleeden niet Coopmanschap, daarbij ook verschillende Nederlanders waren geïnteresseerd, komend van de Pillau naar het Haff naar Elbing, hadden aangehaliert, maar nu op nieuw een meerder getal verwijderd, en zei S. O. D., dat deze Proceduren hem te vreemd vooruit kwamen en des te onredelijker waren, om dat hij aan de Stadt van Dantzick niet eenige te minste offensie of ongenoegen had willen geven. Wij hebben dienstig geoordeld, desen dag uit dit Hof ons afschijt te nemen en ons met to Hollandie te laten vinden, zodan het het makkelijkst en genoeglijkst zal kunnen geschieden en door dit doelt weer en diepe redenen *zelf* niet en wordt verhinderd. Van Dorp und Yslant an den Griffith. Dat. Danzig 10. Febr. 1657. Op hun Bericht over hun verhandelingen bij Zweden en Brandenburg voor de hersteling van de vrede hebben de Koning van Polen in een audientie u. a. erwidert: er wolle alles in deze oorlog tussen hem en Brandenburg gevallen vergeven en den Kurfürsten in alle rechten, bezittingen en voordeelen, die hij voor de oorlog bezeten, restituëren. Huijbregt und Ysbrandt, Griffier. Dat. Marienburg, 16. Febr. 1657. [Bericht van de Schwedische und Brandenburgische Gesandten over de Friedensverhandelingen met Polen. Deze onwil, Halsstarrigheid. Geen uitstoot op verontschuldiging.] Febr. Voor gisteren hebben de Heeren Grave Beut, Oxenstiern, na den President Beregeloow als Commissar van Zijn Majestät van Zweden, met de Heeren Baron van Swerin en Jena, Ambassadeurs van S. C. D. van Brandenburg, gesamenlijk ons een visite gegeven over het onderwerp van de antwoord en verklaringen, die Zijn Majestät en de Senatoren van Polen over de bevrijding van deze kwartieren nu laatstelijk hadden gegeven, en gededueerd, hoe de Negotiatie daarover geleund van den begin aan tot op deze tijd zich had toegelegd, en dat Zijn Hoogstgedachte Majestät Cn S. C. D. niet alleen doorgegaan oprichtelijk en sincere waren genegen geweest, den troefige eu cu laudable verdreven Oorlog in deze quarantiers door een rechtvaardig en verzekerdte Vrede te eindigen en te verhinderen, in actie ook tot bevorderen en voortzetten van die en alle bequeme middelen en wegen hadden geamplificeerd en van hun zijde voorgesteld, zelfs te Tijd van die groote en memorabele overwinning, die zij door hun geconjugeerde Wapenen in de voorledende Jaar bij de Stad Warschauw hadden behouden, en niet ten opzichte van alle verkregen voordeelen en vooradvanturen; Dat hun goede en oprechte mening in deze niiets en was vermindert, maar altijd dezelfde gebleven, doch dat Haar Majesteit met Zijne Seriedaditeit aan hun had te bepleiten, dat zij van de zijde van Zijne Majesteit en het Rijk van Polen niet behoorlijk en in gelijke oprechtheid en goedheid en waren ontmoet en bejegend geworden, maar dat veel eerder door alle hun procedures en acties was te kennen gegeven, tot het tracteren en maken van een Vrede gelijk ongenegen te zijn: verhalend dat de eerste Antwoord, die van Zijne Majesteit van Polen van Lublin was aangebracht, gans onredelijk en onverzoenlijk was geweest, alsof bij dezelfde als daan werd verklard, dat zij van de zijde van Polen tot geen Vredesonderhandelingen wilde verstaan, tot zij Zijne Majesteit van Zweden alle zijn Conquisitie in Polen en Pruisen afstond en quiteerde; Dat men die voorstellen van de zijde van Zweden niet als niet indigent had kunnen opnemen, als ongehoord zijnde, dat een Potentaat, hebbende door zijn Wapen… Digitale bronnen uit de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Niet alle de voornaamste plaatsen van een Rijk en Land geordeneert en met veel periken en hasarder verregen, zo goed wijn als soude achtend en schatend van die met een wordt gesproken, als in een moment, te restitueren en zo te gelijk te annuleren die gene, die baar vrije willick aan Zijne Majesteit van Zweden baden overgegeven en hun schuld en bescherming aangenomen, bijzonder die van de Evangelische Religie, die daar door gelijk als opgeofferd zouden zijn gewest aan de wreetheid en bloedige vervolging van de Pauselijke Gestelijkheden, gelijk haar geloofsgenoten in alle kwartieren van Polen, deszelfde Tyrannie slavernijk beerven moeten smaken en ondergaan; Dat ten tijde van den Coninken Gustaaf onsterbale herinnering, alhoewel Zijne Conquisten bij verre na zo groot noch overwegend waren gewest en het Rijk van Polen door geen lange durende oorlogen getroffen, maar in volkomen welstan stond onder een ordentelijke en welgestelde regering, evenwel in die tijd met veel meer redelijkheid was geprocedeerd, zodat over de Russische conquesten een solomnele bandeling en negotiatie was ingesteld volgens de ordonnantie en praktijk bij alle Potentaten geregisseerd en gebruikelijk; Dat naderhand Zijne Majesteit van Polen, binnen de stad van Danzig gekomen zijnde, bij zijn vorige antwoord van Lublin genoegzaam had gepersisteerd, allemaal die veranderingen daar gebracht, dat die vereiste restitutie van de Russische Conquesten in Polen en Pruisen niet en zou gebeuren, noch worden gepresseerd, eer men in enige handeling of negotiatie zou treden, maar beloofd en verzekerd, dat het eind en de uitkomst van deszelfde de voorzien restitutie zou uitbrengen. In soo veel S. C. D. van Brandenburg aengebracht, dat men van de zijde van Poolen had verclaart, denselven te gelijke met Zijne Majestät van Zweden als zijn geconfedereerde tot geen Tractaten te zullen willen inwilligen noch ook gescheiden considereren als een Kheur-vorst van het Koosche Kijk en een Potentaat van Zijn gezonden dependerende, maar alleen als een Hertog in Pruisen en Vasal van het Rijk van Poolen, en dat men aan denselven niet als bij wegen van Pardon enig contentement zoude geven; Dat evenwel eenige tijd hierna, als Zijne Majestät van Zweden met zijn leger de Wilsl was gepasseerd, om het Poolse Leger onder Danzig te liggen te attaqueeren, dat Zijne Majestät en de Heeren Senatoars van Poolen dan maals van hare vorige antwoord wat schenen te verlengen en af te zien, ten behoeve van de gevorderde verklaring over de restitutie van de conquesten in Poolen en Pruisen, en te Vrede te zijn, dat daervan in het tracteren zelfs zou worden gehandeld, ook hoop gaven, dat Z. C. D. van Brandenburg in staat Zijne Majestät van Zweden te gelijke tot de aan te stellen tractaten zou worden toegelaten, slaande ook voor veiligere plaatsen, daar de hoogstrijdende partijen zou kunnen komen bij een overeenkomst; Dat Zijne Majestät van Zweden hierop niet alleen maar antwoorden noch zijn sentiment geven, sondern het goed vinden ongecommeneerd van Z. C. D. van Brandenburg, dat zij beiderde soortelijk doenlijk is geweest, tot Holland te samen te komen en, na alle serieuselijk en rijkelijk te hebben overlegd, aan de Heeren Franse en Z. H. H. M. Ambassadeurs hadden antwoord gegeven en Declaratie overgegeven met de mondelinge uitleg over den rechten sin en niets van dien, en gaven een evenwichtige te oordelen, of al hetzelfde niet met de redelijkheid en rechtvaardigheid over een en quo er en met de manier en praktijk, die alles zoveel mogelijk handelingen waren geobserveerd. Dat daarom Zijne Majestät en Zijne Sereniteit hadden te beclagen, dat van de zijde van Polen daarvan niets en was gedefinieerd, ja toepasselijk, als men Zijne Majestät van de zijde van Zweden en Brandenburg is te genieten gecomplimenteerd en een rechten ernst tot de Vredesvertrouwingscontracten betoond, dat deszelfde zijn gerechtigd en achterwaarts gegeven en genoegzaam weerom gecomplimenteerd op de eerste antwoorden van Lublin, werdende Zijne Majestät van Zweden op nieuws gevraagd en voorgehouden, eervol tot eenige Tractaten bij een soude komen, ziehier tot de restitutie van alle sijne Koningstitels in Polen en Pruisen te verklaren en zijn zin aan te tonen alsof daarneef voor de geheele wereld te prostitueren; En voor zoveel aangaat de meening en antwoorden van Zijne Majestät en de Moren Senaatsraad van Polen betreffende S. C. D. Van Brandenburg, dat daarna nog de digniteit en heilige pretensie nog ook de zekerheid en veiligheid van hoogst gemerkt. Heer Charles Wurde gedaan. En besloten eindelijk uit al dit gedemobiliseerde, dat aan de zijde van Zijne Majestijd en de Republiek van Polen geen de minste genegenheid noch intentie tot den Vrede was, in feit veel nieuw, om in den Oorlog te continueren en veel heviger dan voorheen te doen aanbranden, en vragen ons uit den naam van Zijne Majestijd van Zweden en S.C.L. van Brandenburg, of wij niet en oordeelden, dat Zijne Majestijd en de Heren Senators van Polen door hare laatste antwoord en verklaringen de vredeensbijeenkomsten en Tractaten volkomen afgekeurd hadden; ten anderen, of de voormelde antwoorden en verklaringen voor de laatste en uiterste keus waren. Dit was te houden en van hoogst gedacht Zijne Majestijd en de Republiek van Polen niet anders of na een dag en was te verwachten, dat Zijne Majestijd van Zweden en S.C.L. hare maatregelen en oogmerken daarmee hadden kunnen nemen. Wij hebben ons zeer bevonden, omme deze beide vragen te beantwoorden: want alhoewel Zijne Majestät en de Heeren Cancelliers en Senatooren van Polen verschillende malen hoog ernst en grote animositeit hadden gezien en iterativelik geprotesteerd, dat boven deze laatste verklaringen en antwoorden van Zijne Majestät niet meer en was te vernieuwen, en die genoemden hun alderlaatste uiterste en extreme mening en intentie, zoo hebben wij doch niet raadsel noch dienstig geoordeeld, dit alles in zulke vogen te kennen te geven, om dat wij aan deze zijde een groote animositeit bespeuren en dat de gemoederen niet verder van den anderen mochten vervreemd en gealienert worden, en hebben alleen op het eerste gezien, dat wij hoopten, dat Zijne Majestät en de Republiek van Polen noch tot enige handelingen en Tractaten zouden resolveren, in geval men van deze zijde over de restitutie van de conquesten wilder verklaringen zoude verkreegen; en op het tweede, dat wij hadden gespeurt, dat de laatste verklaringen en antwoorden van Zijne Majestät en de Heeren Senatooren van Polen met veel ernstige en serieuse expressie van hun mening was gegeven, doch dat wij niet en konnten zeggen, of er iets meerder en minder van hun was te verwachten of te hopen, en dat wij van herten wenschten, om dat zekerlijker te kunnen mogen onderstaan, dat ons daar toe occasie en materie door enige nadere resolutie van Zijne Majestät en Z.C.L. mocht worden aan de hand gegeven; en recommandeerden voorts, dat deze hoog belangrijke zaak na haar gewicht wel mocht worden geconsidereerd, en dat Zijne Majestät en Z.C.D. doch alles wilden toebrengen, dat tot den voortgang van den Vrede in deze gewesten mocht dienen, en dat Zijne Majestät en de Republiek van Polen wat mocht worden te genoegen gegeven. Doch de weigering. Heren Commissarissen en Ambassadeurs vermeinden, dat van de zijde van Zijne Majestät van Zweden en Z.V.D. alles was bijgebracht, dat men van hun had kunnen desidereren en verwachten, in vogen dat wij geen hoop zagen, dat van deze zijde enige nadere verklaringen zal kunnen worden verkregen, gelijk wij daar toe ook zeer weinige apparentie in Zijne Majestät van Zweden hebben bespeurd, bij gelegenheid van een audientie, in dewelke wij H.H.M. last en order van den 24. van den voorleden maand, raeckende de Punten van Elucidatie over het Elbinghsche Tractaat, Zijne hoogst gedachte. Vorstellung und vorgehoben, daer van wij unterdanigst hoop H.H.M. Im net den nächste breeder te sollen können berichten. Im dem neu entbrannten Kriege gegen Polen suchte der Kurfürst Anfangs vergeblich bei den Niederlanden Schutz gegen Polen, dessen Macht er nach dem Abmarsch des Königs von Schweden nach Dänemark allein ausgesetzt war (P Hiendorf VI. 04). Die Staaten hatten aber ihr einziges Augenmerk auf Herstellung des Friedens zwischen Polen und Brandenburg gerichtet und suchten den Kurfürsten dazu zu überreden, auch wenn er nicht die völlige Souveränität Preußens erlangen könne (de Witt an v. Dorp, H.Juni, Briefe V. 497. Pufendorf VI. 73). Ohne ihre Mit-Wirkung kam sodann am 19. Sept. der Wehlauer Vertrag zwischen Polen und Brandenburg zu Stade. Die Generallandesversammlung zeigte sich hierüber im höchsten Grade erfreut und war bereit, mit dem Kurfürsten sofort gemeinsame energische Maßregeln zur Herstellung des Friedens zwischen Schweden und Dänemark zu verabreden (Pufendorf VII. 7). Resolution der Generallandesversammlung. Dat. 8. Jan. 1658. Ist beschlossen, die Deputierten für die Sachen von Schweden und Dänemark zu ersuchen, dass sie mit den brandenburgischen Minister in Konferenz treten und von ihnen vernehmen, ob der Kurfürst auch geneigt ist, in allen machtpolitischen Angelegenheiten zur Pacifikation der nordischen Kronen beizutragen, und dagegen zu versichern, dass die Generallandesversammlung in diesem Fall geneigt wäre, mit dem Kurfürsten mehrere solche Punkte zu vereinbaren, welche zur Erreichung dieses Zweckes dienen können. van Dorp, Huijbert und Ysbrandts an den Griffier. Dat. Wismar 7. Jan. 1658. 7. Jan. Sie haben vernommen, dass der General Montecuccoli, der Resident des Königs von Ungarn (Lisola), der Palatin von Posen und Ulfeft, dänischer Gesandter bei dem Kurfürsten, von Posen nach Berlin gereist seien, um op S. C. D. eine ultimative Anstrengung zu treiben, um einen Frieden zwischen Schweden und Dänemark zu erreichen. 17. Jan. Der Graf Schlippenbach sei gestern von hier abgereist, geladen um mit dem Heer seiner Hoheit in Bayer Kauf zu gehen und sich auf den Weg nach Schweden zu begeben. — Man ist allhie in Erwartung, was resultiert, wenn Valentin auf die Instantie, die zur Wahl in Frankreich stattfindet, gehe. Frieden zwischen Polen und Brandenburg. Stellung der Staaten zu demselben. Berlin an den Heer Fürsten, was getan wurde, ob seine Truppen zu conjungieren gegen Schweden. Wir hören, dass in Frankreich das Oberkommando gehalten wurde, und dass in solchen Fällen die Inklination des Hohen Hauses für eine Konjunktion von Truppen unter dem Kommando des Marschals Grammont mit dem Herzog von Reichsburg zu vougen, und mit feindlich in die Protestanten in die Länder von Geldern und Cleve, bei derer Hoheit Substanz, S. C. D. zur gewesenen Konjunktion, ganz zu lösen, wovon auch Erklärung an Seine Königliche Hoheit unter die Hand sonderlich getan sind. Herr Jepson erklärt, von Cromwell beauftragt zu sein, zwischen allen protestantischen Mächten einen festen Frieden herzustellen, und Österreich vom Frieden zwischen Schweden und Polen-Dänemark auszuschließen. Memoire von Weimann und Copes an die Generalstaaten. Dat. Haag, 25. Jan. 1658. Ihre Exekutivten haben ihnen die Resolution vom 8. am 10. mitgeteilt. 25. Jan. Sie haben dem Wunsch nach Mitteilung des von Brandenburg mit Polen geschlossenen Vertrages ohne Bedenken gewilligt und denselben vorgelesen. Über den zweiten Punkt sind sie nicht informiert gewesen, haben also nähere Bezeichnung der Intention der Generalstaaten verlangt, um ihrem Herrn zu berichten, aber einstweilen doch erklärt, dass der Kurfürst nichts lieber sehe, als die Versöhnung der nordischen Kronen und die Verhütung weiterer Differenzen. Seitdem warten sie nun auf jene genauere Resolution; da aber unter den gegenwärtigen Zeitverhältnissen Eile nützlich sei, damit nicht ein Teil gezwungen werde, ohne Mitteilung an die anderen Schritte zu tun, so bitten sie um schleunige Erklärung der Generalstaaten, namentlich auch darüber, ob sie den Vertrag mit Polen gar antworten wolle. Instruction für den ausserordentlichen Gesandten der Generalstaaten an den Kurfürsten von Brandenburg, Johan Ysbrandts, Hovelingh op Ruijgewaert. Dat. Haag 9. Febr. 1658. Begeisterung wegen des Friedens mit Polen. Notwendigkeit, auch zwischen Schweden und Dänemark Frieden auf dem Status quo ante herzustellen. Bereitwilligkeit, sich im Fall des Misslingens mit Brandenburg über fernere Maßregeln zu verständigen. Soll sich sofort auf den Hof des Kurfürsten begeben, ihn ihres Wohlwollen und ihrer Affection für seine Person und sein Haus versichern, ihn Digitized by Google II. Der nordische Krieg. Wegen des Friedens mit Polen beglückwünschen, met verclarige, dat H.H.M. met besondere aangenamecht verneinen, dat S.C.D. weer in goede puncten van confidentialiteit met den hoochstgem. Comink en 't rijk van Pools gebracht is, verhoopend dat daardoor de genesele Interessen van den Staats en van S.C.D. beter en bequamer gevorderd en bereikt kunnen worden, en daar naert voor te dragen: Dat H.H.M. haarder bevoordeling van de voorz. genesele Interessen van den Staats en van S.C.D. ten hoogsten hebben laten te herten gaan en van desselfde zijde van gelijke vertrouwen en verwachtingen. En dat dienvolgens H.H.M. al altijd geoordeeld hebben en als nog oordelen een van de essentiëleste punten van 't voorz. genesele Interesse te zijn, dat de strijdende machten in 't Noorden ten spoedigsten bevredigd en bij gevolg de commercie en navigatie op de Oostzee buiten alle gevaar gesteld zijnde deszelfde weerom met behoorlijke securiteit gedreven moge worden. Dat II. II. M. daarmee en tot bereiking van zodanigen Oogmerk goedgevonden hebben, dat van wegen desen Staats als nog alle mogelijke en effectieve bevelen en officieren zullen worden aangewend en in het werk gesteld tot onderdruking van de onrusten tusschen de Koningen van Zweden en Denemarken onlangs opgekomen, in zulk soort, dat conform II. H. M. resolutie van den 10. October en 11. December beide gelsteleden bij succes van dien ook bij gevolg de langgewenste rust en vrede in Polen en Pruisen gevonden en hersteld en zulks een algemene vrede in de voorsz. gewesten, is het doenlijk, getroffen moge worden; en speciaal dat de Heeren Ambassadeurs en andere Ministers van deze Staats, die tot executie en bevordering van het gevecht voorsz. is, geen ontdoken worden, tot nadere opening van hetzelfde II. H. M. oogmerk ontrent het werk van de voorsz. vrede in bijzonder aanschrijving is bekend gemaeckt, dat II. H. M. achten de promptste en apparanteste uitschot uit den voorsz. Oorlogh verhoedt en verwacht te kunnen worden, dat de hoogstgem. Koningen hoe eerder hoe beter mogen worden gedisponseerd tot verkiesing van plaats en tijdstip van bijeenkomst, om aldus een krachtige aanreiking van deze Staats mitsgaders van de andere geallieerden en naere buurgen des goede vinden aan de hooghstgem. Koningen van Zweden en Denemarken te doen, om bij provision alles te herstellen en te laten in zodanigen Staaten, alst voor date van den voorschreven ontruking gewest, en te laten in stande tot nu toe duren, zonder dat de Koning van Zweden en de Hertog van Holstein hun rechten, privilege's en hoor- en rechtsprekende macht in de Prussische en Pommerse landen, Steden, voorsteden, heerlijkheden, graafschappen en andere plaatsen verliezen, zolang zij betwisten dat deze behoren tot de Pommerse Hertogdommen, gelijk te weten de hertigdommen Danzig, Schwidt, Sube, Bublitz, Lauenbor en Peckatel, zonder dat de Koning van Denemarken zijn rechten, privilege's en hoor- en rechtsprekende macht in de Saksen-Anhaltse landen, Steden, voorsteden, heerlijkheden, graafschappen en andere plaatsen verliezen, zolang hij betwist dat deze behoren tot de Saksen-Anhaltse hertogdommen, gelijk te weten de hertogdommen Quedlinburg, Halberstadt, Verden, Nienbur en Bodeinck, zoo noodzakelijk in overeenkomst met de voorz. Tractaat van 1 Juli 1045 te Bromsetbro, voorkomen is, en dat de Koning van Zweden en de Hertog van Holstein hun wapenen niet opnieuw opzetten, en de Koning van Denemarken te staan verhinderd is om zijn wapenen opnieuw op te zetten, en dat geen van beide zijde voortaan meer interveniëren bij de onafhankelijke vorsten en staten, die in de voorsz. landen woelen, zolang dit niet gegeven is door de aanstaande verdragen, en dat de vrede tusschen de Partijen op geen enkele wijze geschonden mag worden, tenzij op enige lege aanduidingen, die het oogmerk niet kunnen bedriegelen. Wijders daargelopen bij voegende, dat H.H.M. gezien zijn, ongeacht hun gedachten te laten gaan op 't geene tot berekendeling van het voorszige oorlogscherven verder geresolveert en in het werk gesteld soude dienen te worden, bij zo verre de rust en tranquilliteit in en om de Oostzee door de voorgeroerde aan te melden of uitleiden ('t god verhoed) niet zoude kunnen worden geconsequeerd. En dat de voorz. Heere extr. Ambassadeur na de voorz. geachte ouverture de verboden gen. Heere Kurfürst uit den naam en van wegen H.H.M. versoeken, dat deselven zich in het geene voorsz. is, met H.H.M. gelieve te conformeren en sulik mede met allen ernst en vigueur het zijne te contribueren, om de voorgeroorde bevrediging effectief uit te werken, met verzekering dat H.H.M. in sulke gevallen bereid zullen zijn, om te nader beoordelen van sulke voornemen met S.C.D. te adjusteren en suilkge punten. Friede tussen Zweden en Dänemark, afgeschlossen am 13. Aug. 1658 in Bromsebro, den die Staaten garandeert hadden. Aitzeema III. 1277. Holland had eigenlijk besloten te beanvragen, dat de Kurfürst ook de Entschließung des Staats meegeleitet worden, in Fall die Friedensvermittlung zonder Erfolg blijve, Dänemark met aller Macht unternimmern zu wollen. 28. Jan. Secr. Resol. 1. 584. Freundliche Aufnahme seines Anbringen. Eifer des Kurfürsten für die Interessen der Niederlande. Friedensverhandlungen zu Utrecht. 16. März. Er hat den Inhalt seiner Instruction dem Kurfürsten selbst, dann seinen Räten Schwerin, Hoverbeck und Somnitz vorgestellt. Gemeinte Herren haben darauf in dem Namen von 8. C. 1. und vielen bedeutenden Expressionen beteuigt, die Genugtuung von HM besendend und particulierlich das contentement, welches 8. C. D. geschrieben hatte, aus der Congratulation, die HM baden belieben zu lassen, tun über die Vrede onlangst zu sehen. Seine Majestät und die Krone Polen und 8. C. D. opgerichtet, verkündend, dass gleich 8. C. D. altoos een Sonderlinge geësteemd en vertrouwd op de goede vriendenschap en correspondentie, dat H. H. M. gebaadt en een particuliere reflectie op H. H. M. inclinatie geaffecteerd had, S. C. D. ook tot het sluiten van de vorsz. Vrede onder veel prangende redenen voornamelijk bewogen en getportieerd was geworden door de genegenheid, die S. C. D. van langer tijd in H. H. M. had gespend, onbekommerd met Zijn Majesteit en de Kroon van Polen te zien hersteld in goede punten van vertrouwen; dat S. C. D. met geen minder aangename vreugde had opgenomen H. H. M. cordiale betuigingen van H. H. M. genegenheid, um nevens de Interessen van den Staat van Nederland ook te willen behartigen die van S. C. U.; dat S. C. U. visies en intenties nooit anders gestrekt hadden als tot Vrede, en alsnoch geen ander oogmerk ofte begeerte had, als allesint de gewenschte rust en vrede te zien hersteld; dat het daarom S. C. D. ten hoogsten aangenaam was, dat Sijne Hoogmogende in het algemeen en raadslagen zowel in die van H. H. M. overeenkwamen, en daarom geerne met H. H. M. gelegen raad plegen te willen, om alles tot het voorsz. gewenschte oogmerk en tot handhaving van de gemeene Interessen te kunnen dirigeren, waarvoor S. C. D. genegen was in volgende conferenties met mij te doen couveren; dat over hetgene bij mij geproponeerd was, met rijpe raad gedelibereerd zou worden, echter na deze al de ingekomen advies eenheilig medebracht, dat tussehen beide Noor- Seine Ankunft in Berlin und seine Audienzen bei dem Kurfürsten, der Kurfürstin und den Ministern berichtete, informierte ausführlich die Generaalsvereenkingen. Het Schreiben is fast wörtlich abgedrukt bij Aeußerungen IV. 207. Der Croonen separatenlijk gehandelt was, dat S.C.D. begeerig was, uit niet te vernemen, wat reflectie dient, halve bij H.H.M. genomen werd ten regarde van de Vredehandelingen in Polen, en of H.H.M. alzo bleven van dezelfde overwegingen, als bij mij dies gaande en ten regarde van de generale Vredehandelingen geduurt waren. Ik heb daarop geantwoord, dat de tijdingen van het gepasseerde in Denemarken met alle particulariteiten ongetwijfeld H.H.M. alberaan alreeds door derselvers Ministers bekend zouden zijn gemaakt, en dat ik daarom reden had te geloven met de eerste van derselvers nader intentie geinstrueert te zullen worden, welke orders ik H.H.M. onverwijld versocht, dat mij op 't spoedigste toegezonden mochten worden. Men heeft hier voor zeker, dat de Tractaten betreffende de preliminaria van de Vrede tussen Sweden en Polen tot Braunschweig, zo niet op den gepraegden dag, dewelke den 20. van deze maand is, ten minsten kort daaraan zullen aangevangen worden, en heeft S.C.D. en de Heeren desselfde Commissarissen mij gevraagd, of niemand van wegen H.H.M. tot nog toe order had zich mee aldaar te vinden. Van den Heere Kurfürst is daartoe gelast de Prins Koninklijke, waarbij ik van hier zal vervogen de Heere Geheime Raad Overbeeck; van wegen Polen is daartoe gecommitteerd de Heer Lesczinski, Woewoda van Posen, en van Zijne Majestät van Sweden de Graaf Magnus de la Gardie, Benedict Oxenstiern, Slippenbach en de President Guldenklau, welke beide laatsten gezegd werden met den Heere Fransche Ambassadeur de Lombres alreeds daarheen vertrokken en tot Stettin gearriveerd te zijn. Isbrandts aan den Griffier. Dat Berlin, 26. Maart 1658. [Truppenbewegungen in Pommern. Der Kurfürst entschlossen, nur seine Lande zu schätzen, nicht anzugreifen. Hoffnung auf Frieden.] Mehrere hier tätigen, dass täglich verschiedene Regimente am 26. März, von Fuß und von Pferde aus Holstein und Jütland nach Pommern ankommen und in der Garnison alda verteilt werden, und dass dagegen die Österreichischen und Polnischen Völker sich versammeln und bereits in Anmarsch sind, um am 1. April gesamt miteinander in das Schwedische Pommern einzureisen. Der Kurfürst lässt seine Truppen ebenfalls miteinander trecken und hält ihren Marsch nach Hinter-Pommern fort, wohin er ein considerables Großteil seiner Truppen logieren will, was verschiedene Spekulationen hervorruft. Am 26. Februar war unter Vermittlung des franz. und des engl. Gesandten zwischen Schweden und Dänemark der Frieden von Rößkilde geschlossen worden. Digitized by Google Doch heeft mij S.C.D. zelfs gesagt, dat alleenlijk sig in postuur wilden stellen, om Zijne Landen tegen alle onverwachte overvallen te kunnen beschermen, en dat van Zijne zijde eerst geen offensief aan iemand zoude trachten te geven, ook zich met Zijne Armee zoodanig zetten, om van de voorzien. Poolse en Oostenrijksche niet afgesneden te worden, maar in cas van nood zich met deszelfde gevoegd te kunnen conjugeren. Ik vind bij deze conjunctuur mij zeer verlegen, door dien ik gedestitueerd ben van de noodzakelijke instructie, waaruit de goede intentie van Z.H. H.M. aan dit werk mij zoude kunnen bewust sijn, doch hebbe evenwel in particuliere visites bij de Heeren, dewelke de hoofdste directie van de zaken aan dit Hof is toevertrouwd, mij zo verre uitgeklaren, dat ik niet twijfelde, of Z.H. H.M. zouden door alle middelen trachten alle dit belang te beschermen tegen den Conink van Zweden en den Heere Kurfurst, zo veel mogelijck weg te nemen en daardoor proberen te beletten, dat dezelfde tot geen verdere verwijdering mochten komen uit te bersten, om het werk van den Vrede niet difficulter te maken en tot nieuwe engagementen occasie te geven. Gemelde Heeren hebben mij daarop gerantwoord, zoo volgens van harten te wensen, en versekerd, dat Z.C.D. allenthalve noch zo verre buiten engagement was, om alles te kunnen doen, wat de conservatie van Zijne Landen vereist en Zijne Geul Heerden hem zouden raden. Van Stettin wordt bericht, dat de Graaf Slippenbach per Post van daar naar Polen zoude zijn vertrokken, waaruit alhier eenige suspicie van subiete handelingen werd getrokken, aangestoken de grote inclinatie, die aan de Poolse zijde tot de Vrede met Zweden werd getoont. 26. März. In einer früheren Audienz hätte sie bereits auf Erweiterung und Verstärkung der Allianz von 1655 angetragen. In einer Conferenz mit ihren Deputierten hätten sie das mündlich ausgeführt und taten es nun schriftlich: Diese Erweiterung soll nur zu besserer gegenseitiger Verteidigung, Unterstützung der täglich steigenden Kriegsunruhen und Herstellung des Friedens dienen. Dazu gebe die alte Allianz nicht ordentliche, hinreichend kräftige Mittel an die Hand. Wie das Kurfürst, so könnten auch des Landes Lande tätlich angegriffen werden. Der Kurfürst schlägt demnach vor: 1) Dass die Allianz sich erstrecke auf die ganze Ausdehnung der beiden Staaten ohne Ausnahme eines Landes oder Provinz. 2) Dass sie auf mehr Jahre abgeschlossen werden. 3) Dass die Höhe und Zahl der ausserordentlichen Hilfe und die Bedingungen der gegenseitigen Hilfeleistung genauer ausgedrückt werden. 4) Diese soll sofort eintreten und nicht aufhören, bis beide Staaten von Gewalt befreit und durch einen allgemeinen Frieden in Sicherheit gebracht sind. Isbrandts an den Geheimrat. Datum, Berlin, 2. April 1658. [Bemühungen Blondels für Schweden und gegen Österreich. Der Congress auf Braunberg Treason.] Der Heer Ongarische Affenschauelder befindet sich noch alhier ende 2. Apr. heeft tot nu toe zijn expeditie niet bekoomen. Ik heb goed geleund, willen nemen, hem te spreken, om dat in volgens gewoonte zijn consensie gedurende zijn aanwezigheid hier aan mij niet heeft gedaan notificeren. Mr. Blondel, Fransche Minister, doct aan dit Hof (zo ik bericht word) grote devoot, om die van den geïntenden Heer vruchteloos te doen vallen en te beletten, dat in wel van nienieuws met het Huis Oostenrijk gene nieuwe engagementen mocht aangaan, maar veel eer sigh degageren van de gene, die daar al reeds zouden zijn; deszelfde doet hier alhier raad zeer hoog protestaties van de genegentheid van den Koning van Sweden, om met S.C.D. in goed verstand en vriendschap te blijven, en presenteert, dat de Koning zijn Meester alles zal helpen garanderen, wat tusschen Zijne Majestijd en hooggedachte S.C.D. zoude kunnen worden gehandeld. De Graaf Slippenbach is, zo ik verneem, na Polen nog niet vertrokken, maar alleenlijk naar Stralsburg op zijn goederen. Uit Polen wordt geschreven, dat de Poolse Heeren Commissarissen tot de Vredehandeling gedestineerd haar mede bezoeken voor Pacschen ter bestemde plaatsen zullen kunnen vervolgen. De Grootvorst van Mosconië zoude grote inclinatie tonen, om met den Koning van Sweden te tracteren, 't welke te meer apparentie schijnt te hebben, om dat Braslau, Envoye van S.H. de Heer Protector, na Mosconië afgezonden en uit Courland weerom te ruggekomen zijnde, om dat in wel hem in de Moscau niet wilde admitteren, door expresse brieven, van wegen den Grootvorst tot Dansig aangekomen, werd versocht daarheen te willen keren en zijn Commissie aan te brengen. doch de particulariteiten hiervan zullen H. H. M. ontwikkelen, door elders minister tot Dansick nader hebben vernomen. De Heere Christophor heeft geresolveerd deze stad te laten versterken, waarvoor dagelijks alle noodzakelijke preparaties worden genomen, om het werk ernstig te bevorderen en in korte tijd te kunnen voltrekken. Isbrandt aan den Griffier. Dat, Berlijn, 13. April 1658. (Günstige aanvang van de Resolutie van 21. Marti. Stand der Friedenscontracten tussen Polen en Zweden. Missieve Lage des Kurfürsten.) 13. Apr. Voorgisteren heb ik audiëntie gebeld bij den Heere Kurfürst en in deszelfde 8. C. D. voorgedragen den inboorder van H. H. M. resolutie van den 21. Marti, laatste. S. C. D. toonde een groot vergenoegen, dat H. H. M. zo snel hadden beleven te resolveren, dat door verschillend haar ten wegen de directie van zo importanten werk te helpen bijwonen; principieel over de verzekering die ik uit hoofd van H. H. M. dagelijks, dat ik gelast was niet de ministers van S. C. D. in confidentialie te communiceren en alle effectiviteit de voorzien aan te wenden tot bevordering van de gemeene Interessen en van een goede Vrede; wenschend dat God Almachtig zijn zegen aan de heilsame intentie van H. H. M. wilde verlenen en dat mijn gelegenheid niet te moeite zijn, hoe eer boek liever de executie van H. H. M. goede meening en bevelen in het werk te stellen. Waarop ik replieerde, dat ik volgens H. H. M. bevel was, ten spoedigsten te vertrekken, als daar door enige bevordering aan de Vredebandelingen toegebracht kunnen worden, en verzoost, dat S. C. D. Mijn communicatie van den eigeentlijke toestand der voorzieningen wilde laten toekomen, voegde S. C. D. tot antwoord, dat de brieven aan hem, de Heer Overbeck en de Secretaris van de Tonische Ambassade huijdend niet Posen van het Poolse Hof aengekomen niemand brachten het aankomst van Mr de Linn bres, Amb. van Vrankrijk, en dat den eigeentlijke dag van de bijeenkomst nog niet geregisseerd en aan Poolse zijde nog niet geëischt werd, dat Frankfurt aan de Oder voor Braunsberg tot een handelsplein verkozen mocht worden; Dat ook over de titulen en paspoorten voor de Heeren Zweedse Plenipotentiairissen te depescheren verschillende difficuliteiten opdoken. Friedensverhandlungen in Braunschweig. Bedingungen für die Lage der Kurfürsten. Die cultelen sich öffnen, enden die Herren hervorragende Affären gegen das akzeptieren von Mediation von Frankenreich sehr leidenschaftlich arbeiten und protestieren, so weit es ging, dass bereits vorstellungen waren gemacht, um das Kurfürstliche Kollegium und speziell darunter die Herren Kurfürsten von Mainz und Sachsen zu Mediatoren anstelle von Frankenreich zu versuchen. Das war jedoch gewiss, dass die Polen und Ottomanen binnen 14 Tage nach Pomeren wollten marschieren. Der Großmogul betonte einige Verbesserungen über die vorherige Nachrichten und urteilte, dass meine Präsentation an das polnische Hof zur Annahme von diesen schwierigkeiten sehr vorteilhaft und notwendig wäre, um das S. C. D. bewusst zu machen, dass man an das polnische Hof viel sollte respektieren und die Bedürfnisse, welche der Kaiserslauter vorbringen würden, werden. Ich habe, bemerkend die Neigung von hoher gedachter S. C. D., unter obige korrektive Beleuchtung von H. H. M. zur Förderung der Friedensverhandlungen nützlich und conform H. H. M. Intention geachtet, die vorherige Reise nach das polnische Hof zu unternehmen, in Erwägung, dass nach der vorherigen Beratung genügend alle die präliminare Punkte noch ungeändert scheinen zu sein, und zu besorgen, dass während der Diskussionen über das akzeptieren von Mediation von Frankenreich niemand anders als in der Position des Mediatoren sei oder die ganzen Handlungen flüsternd und rechnend mitmachen könnte. Gleiches sind die Herren gemeldet Kädt, Oberbecq und Goneratz Spaar von wegen S. C. D. nach dem polnischen Hof vertrocknet. van Dorp an den Griffier. Dat. Wismar 30. Mai 1658. 