title: Holländische Volkslieder: Mit einer Musikbeilage
creator: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, Heinrich Hoffmann
text: Je moet er met ons naar Bethleem gaan, enz. Te Bethleem in de schone stad, enz. Daar Mary met haar kleine kind zat, enz. Hoe kleiner kind en hoe groter god, enz. Een zwaar nieuwjaar verleen ons god, enz. Aanvang dit nieuwe eeuwde, zogen nog de Stemmlieders of Stemdreigers, wie men ze noemde, in het land; doch niet meer tot algemene belustiging van de oud en jong, want hun scherts en liedjes waren plumper en sittenlozer geworden, de wereld was aardser en anständiger; men werd daarom de Stemdreiger algemeen verveerd, en dat ze overigens niets brachten, zoals de biblische heilige drie Koningen deden, maar alleen geschenken holten of ook wel gar dies en dat meegingen hielen, zo hield men hun optochten voor onnodig en gevaarlijk. De klachten daarover werden immer lauter, en de bevoerdelen zagen zich uiteindelijk veranlast, alle Stemdregherei streng te verbieden. Vgl. Denkwürdigkeiten der Marsch Brandenburg VI. Bd. 1798. S. 1568-1878. Er is niets meer van gebleven dan de herinneringen van enkele oude mensen en het lied, wat de Stemdreghers te zingen pleegden. Dat lied is ook het obige Nederlandse; het stemt met Bin solches Lied is ook het obige Nederlandse; het stemt met *) Men vgl. das stichütliche Stern Dreherlied im Wunderhorn III. Bd. S. 301.3I. Google Digitale Bibliothek 73 eenzelnen Version des deutschen ledes über ein , welches in Nürnberg bij F. Gutknecht (im XVI. Jahrb.) gedrukt is (Docen, Miscell. I. Bd. S.276-278. en daraus im Anhang zum Wunderhorn 1808. S. 32. 98. ^ Herodes sprak uit groote verbazing: "Waarom is de achterkant zo zwart? "O Henri, hij is ons welbekend, "hij is een koning in Mohrenland. Vgl. das dänische in Nyerup, Udralg L D. 5. 278-282. Zur Erläuterung dienen noch die Beschreibung, wie es die Sterndreher in Thüringen machten (Journal von und für Deutschland VI. Jahrg. 1789. I -VI. Stück S. 156-158. und danach durch Vulpius in den Kuriositäten VII, Bd. S. 152-157.): "Drei junge Bursche, welche sich auf gemeinschaftliches Verdienst vereinigt haben, sind mit langen weißen Hemden bekleidet, die ein mit Goldpapier überzogenen Gürtel fasankenhalten; gleichfalls mit Goldpapier überzogene breite Wehrgehänge hängen über den Schultern und tragen entweder hölzerne oder vom Militär geborgte Säbel. Zwei führen vergoldete Spieße in Händen, und der dritte trägt den sogenannten Stern. Einer, welcher den Mohrenkönig vorstellt, ist an Händen und im Gesicht geschwärzt, hat einen auf feiner Art gezierten Turban auf, und über diesem, um die königliche Würde besser zu behaupten, gewöhnlich einen langen steifen Zopf (die beiden andern gleichfalls) und zackige Kronen von vergoldetem Papier. Der sogenannte Stern besteht aus einer Stange und einem darauf befestigten Brett. Auf dem Brett steht im Hintergrund eine Art von Schloss, das mit Gold und Buchsbaum reichlich verziert ist; auf der einen Seite ist eine buchsbaumene Laube, in welcher die kleinen drei Könige so lange verborgen stehen, bis das Lied ihre Erscheinung verlangt; an der anderen Seite ist der Stall mit Joseph, Maria und dem Kind, ein in der Krippe in Gesellschaft eines Ochs- und Eselings. Im Schloss selbst ist in der Mitte ein großes Fenster, hinter welchem Herodes gewöhnlich mit einem braunen fürchterlichen Gesicht, das eine große schwarze Perücke ziert, steht. Alle Figuren sind durch Schnüre etwas beweglich, und werden von denen auf beiden Seiten postierten Königen zu seiner Zeit in Bewegung gesetzt." An der Stange ist ein großer vergoldeter mit Erbsen gefüllter Stern von Pappen-deckel befestigt, den der Sternhalter herum dreht und das Ganze wird wild durch drei bis vier Lichterchen erleuchtet. Das Lied lautet folgendermaßen: Alle: "Wir kommen daher aus fremdem Land, Einen guten Abend den geh euch Gott! Einem guten Abend, eine fröhliche Zeit, Die uns der Herr Christus mit Freuden bereit hat." Der Mohr allein: "Ich bin der König aus Mohrenland, Jetzt komm ich aus Ägyptenland." Alle: "Caspar, Melcher, Balzer dar, Wir treten zusammen auf einen Saal." (Jetzt kommen die kleinen drei Könige aus ihrer Hütte bis unter Herodes Fenster spaziert.) "Wir treten zusammen vor Herodes Haus, Herodes schaut zum Fenster heraus." (Jetzt steckt Herodes den Kopf heraus und nickt zuweilen.) Herodes sprach: wo wollt ihr hin? — "Nach Bethlehem steht unser Sinn, Nach Bethlehem in Davids Stadt, Wo das Kind Jesus geboren ward." Der Mohr allein: "Herodes sprach: kommt rein zu mir, Ich will euch geben Wein und Bier, Ich will euch geben Heu und Streu, Ich will euch geben die Nahrung frei." Alle: "Ach nein, ach nein, wir müssen fort, Wir haben ein kleines Kind dort: Ein kleines Kind, ein großer Gott! Der Himmel und Erde erschaffen hat." Der Mohr allein: "Herodes sprach mit trotzigem Sinn: Wollt ihr nicht bleiben, geht immer hin!" (Jetzt schüttelt Herodes den Kopf und zieht ihn wieder zurück.) Wir gingen zu einem festen hinan; (Jetzt rücken die drei kleinen Könige bis an den Stall.) Darin musste der Stern wohl still stehen; (Nun wird der Stern nicht weiter gedreht.) Der Stern stand still, wir gingen hinein, Und fanden die Marie mit dem Christkindlein; Wir knieten nieder und beteten's an, (Jetzt bücken sich die drei Könige dreimal.) Und schenkten ihm Gold, Weihrauch und Myrrhe. Nachdem dieser Gesang, das eigentliche heilige Drei Königs-Lied, vollendet war, stimmten die Sternsänger ein anderes an, worin sie für die Gaben, welche sie erhalten hatten oder zu erhalten wünschten, alle Mitglieder des Hauses ansangen. Lieder der Art sind die im Anhange zum Wunderhorn 1808. S. 30. Sl. und im Journal von und für Deutsche. a. a» O. S. 158. mitgeteilten. Solcher Sternlieder muss es viele gegeben haben. Man vergleiche das Paderborner Gesangbuch 1616. ( Katholische Geistliche Gesänge) ; S. 93. steht eins mit Melodie, was also beginnt: Die heiligen drei Könige mit ihrem Stern, Die kamen her aus Morgenland fern. Die Ansprache der Zuschauer und Zuhörer lautet hier alsdann (S. 96.): Weil ihr uns eine Gabe gegeben, So lasst euch das Kindlein lange leben In Frieden, Freuden immerdar, Das wünschen wir euch zum Neuen Jahr. Wir schreiben euch auf ein'n Lilien-Zweig, Der liebe Gott gibt euch das Himmelreich. Wir haben gesungen in eurem Haus, Alle Unglüchte fahren fort! Wir schreiben euch auf ein Lilien-Blatt, Gott gibt euch all eine gute Nacht! Niederlands weltliche Liederpoesie hatte im XV. Jahrhundert wenig Eigenthümliches vor der deutschen; ein und dieselben Lieder waren Gemeingut beider Länder und dies so sehr, dass es bei den meisten durchaus zweifelhaft bleibt, ob das holländische oder das deutsche Lied das Urheben ist, obschon das Fortleben der deutschen in Deutschland mehr für eine deutsche als holländische Abkunft zu sprechen scheint. Leider sind uns die meisten holländischen Lieder dieser Zeit verloren gegangen; teils wurden sie schon damals zu geistlichen umgedichtet, teils von neuen geistlichen Liedern verdrängt, die man auf bekannte Melodien weltlicher gedichtet hatte. Im XVI. Jahrhundert war der deutsche Charakter in der holländischen Liederpoesie noch vorherrschend; erst gegen Ende dieses Zeitraums übte das kräftig erwachte Nationalgefühl und die neue bewunderte Kunstpoesie einen mächtigen Einfluss darauf aus. Das holländische Volklied hatte bald weder Inhalt noch Form mit dem deutschen gemein und schied sich nach und nach ganz von demselben. Je eigenthümlicher es sich aber gestaltete, desto unpoetischer ward es; nur da, wo es seine deutsche Verwandtschaft nicht aufgab, bewahrte es auch seinen frühem poetischen Werth. Da es nicht der Zweck unseres Buches ist, Belege für die verschiedenen Zeiten und Richtungen des holländischen Volksgesanges zu geben, sondern nur das Beste daraus in den ältesten Texten mit Erläuterungen und Hinweisungen auf die Lieder deutscher Völkerstämme mitzuteilen, so können auch hier in der Einleitung die späteren Volkslieder nur beiläufig besprochen werden. Seit der Mitte des XVII. Jahrhunderts war die holländische Volkspoesie ziemlich schon eingeschmolzen mit der Kunstpoesie, es blieben ihr nur noch zwei Arten von Liedern, die Zangenpraken und Deuntjes oder nieuwe Liedjes. Die Zamenfpraken sind Zweigespräche, oder eigentlichen Wechselgesänge zwischen zwei Personen, worin selten ein anderer Gegenstand als die Liebe zur Sprache kommt; entweder fleht ein Schäfer seine Schäferin um Ergebung an, oder ein Bauer bietet seine Hand einer schmücken Dirne, oder ein Graf, wenn nicht gar ein Bürger und Bauer sangen so gut wie der Verehrer Stubengelehrte Ton Venus und Cupido, von Jupiter, dazu war Jupiter geworden, und von anderen heidnischen Göttern und Göttinnen. Es gibt Lieder, welche eine eben so genaue Kenntnis der Mythologie wie der heiligen Schrift voraussetzen: Thirsis Minnewit I. D. bl. 12S. Als hohes Feuer speelt op seiner Pfeife in den Tagen, Zomer zungen einfpringen des Saterlieschen, die Hülsen in 't Wiltshire, gan tsch Bosjen dat dringt, und Jchärült van tiefeln Nachschau. Digitized by Google Prinz, verliebt sich in ein hübsches Landmädchen, was ihm aber einen Korb gibt, und dergl. Hier finden in allen diesen Zweigesprachen selten einen poetischen Gedanken, als etwa: Wat nieuwe meer brengt gij aan? mijn nieuwe meer zijn zeer zoete de koele mei en die komt aan. za laut ans hlaauw bloempjes plukken enz. Bei aller Prosa sind sie dotti meist in den Grenzen des Anstandes gehalten. Etwas poetischer ist die zweite Art, die Gassenhauer, wie man sie am passendsten nennen kann; es sind Straßenlieder voll Schilderungen großer Sinnlichkeit und voll Züge der ärgsten Gemeinheit. Hierher gehören z.B. die viel gesungenen: Ik voer al over de zee, wil je mee? Thirsis Aannewit 11. D. 'bl. 76. Mooi Saartje is jou vader niet in huis ? das. bl. 122. % Te Hellevoetsius daar staat een huis? das. III. D. bl. 26. De Gens daar staat er een Kloostermijn Klein — das. bl. 55» Trijntje wil je mee geen? Weer Jan Dirkze? das. 11. D. bl. 8. Daar zou een diefje uit stelen enz. Het Roosje 3. dr. bl. 61- Was nachtig, 't was midden in de nacht - — De Hond in de Pot 1790. bl. 20.; vergl. Büsching und v. d. Hagen Samml. S. 309-311- Moeder geeft mij eenen man! Allesmaal witte bonen enz. De gelukkige Vissers bl. 51. Vrienden, ik weet er een vrouwtje in -^ De Marsdrager 1754. bl. 42. Digitized by Google 77 Daar voeren drie zoldaten al over den Rijn — r De Amsterdamse Gaarkeuken, t'Amsterdam by S. en W. Koene bl. 48. Een dochter en een jonkman enz. Zandvoort Speelwagen bl. 50- Hier van daar naar het groene woud! Mietje, doe open! De vermakelijke Slaap-tuimentjes 1801. bl. 17. Man begreift kaum, wie es möglich war, dass ein Volk, das sich vor der ganzen Welt durch seine Liebe zur Sauberkeit und Nettigkeit auszeichnet, in seinen Volksliedern das Unhygienische und Schmutzige so gern hatte. Auch die ältere Volkspoesie liebt den Scherz und scheut sich zuweilen nicht, um des witzigen Einfalls willen das sittliche Gefühl zu beleidigen: solche Schamlosigkeit und Frechheit, wie sie sich in diesen echten Gassenhauern zum Teil ausspricht, ist ihr aber doch fremd geblieben, und sie konnte schon deshalb keine sehr nachteilige Wirkung auf die spätere Poesie ausüben. Höchstens stammen aus dieser früheren Zeit die anstössigen, jedoch gegen jene Gassenhauer noch anständigen Jäger- und Reuterlieder, wenn sie nicht etwa aus dem benachbarten Deutschland herüber gekommen sind: Daat zou er een jager uit jagen, und Daar was laatmaal een ruiter, die in het wijnhuis zaten. Digitized by Google Emige dieser Gassenlieder haben eine Frische, die an die besten alten Lieder erinnert. In De nieuwe Schreibdamzelle beginnt ein  ik hoorde de kannetjes klinken, ik vrolijke bootsgezel, ik wou zoo garen — ta ta ri ta ta —, ik vrolijke bootsgezel, ik wou zoo garen eens drinken. Andere bewahren noch Redensarten und Wendungen jener alten Volkslieder, z. B. : "Nachts ongeveer, het was middernacht —" Het was nacht, het was nacht, het was middendem in de nacht -, "De dag die verging en de avond kwam aan —" De wind die waait en de molen draait -. Dahin geborenen dann auch Wiederholungen desselben Gedankens: "daar zaten zij wel drie nachten lang, van etten en wiften zij niet van, zij wiften zoo waarlijk van geen etten." Zweilen findet sich auch wohl eine ältere Strophe darin, die übrigens als Gemeingut vieler Lieder um so leichter sich fortplänen konnte: "Hij sprak tot zijn knappe: nu zadelt mij mijn paard, na huis toe wil ik rijden, 't is mijnder wel rijden waard." Wunderbarer ist, dass größere Bruchstücke älterer Lieder in jüngeren Liedern einverleibt wurden und so noch lange fortleben. Im Sangvoorder Speelwagen steht auch in De Vreemdeling 1737. bl. 22. das Lied : "Dat meiske had een bootsman lief, mit zwei Strophen eines alten Wächterliedes? "De nachtegaal zong, den hoorde de blies van den avond tot den morgen: "Ja, wie der in zijn liefs armen liet, warum zou hij zorgen?" waarom zou hij dan nog trager horen? daar gaat er zo menigen vroomen landsknecht het en mag hem niet geheuren. En nog wonderbaarder is, dat in de nieuwste samlingen voor het Volk immer nog enkel oude Liedjes weer gedrukt werden, en toch waarschijnlijk alleen deshalve, omdat men ze werkelijk nog sang; zie nummers XXIV tot en met XXX van onze sammling. Doch deze geringe samenhang met de oude volkspoësie hoorde eindelijk helemaal op, en alles oude goede en alles oude slechte verdween gelijkloos voor de heerschende moderne smaak. Een volkspoësie in de vroegere betekenis is al nu al niet meer in Holland; als het Volk zingt, dan heeft het niets anders dan enkel goede liedjes van de nieuwste gefeierte dichters en vertaalde opera tekst uit het buitenland; zodanig een uitgebreid en rijk repertoire voor die schoone liederen van de Vorzet, zoals de Gesellschaft tot Nut van 't Algemeen zo graag zou willen gewareren, lijkt het Volk nu niet te hebben te wensen. Van een gewisse bänkelsang, zoals ze gewis in Holland nog hier en daar voorkomt, kan je weinig Erspießliches voor de verdrukking van de volkspoësie verwachten. Ook vroeger, in het XVII. en XVIII. eeuwse tijd, zongen de bänkelsangers, zijne Erzeugnissen zijn echter geheel verschillend. Hieraan hoort bijv. het lied van de eeuwige Jood, die in Engeland gezien werd: "Christene, hoe ga je zo luisteren met naarheid, geeft aan en wil opmerken, de Joodse wandelaar kwam op zondag in de kerk in Engeland voorzeker." Feier des Lied von der fliegenden Wirtin, die in ein Pferd verwandelt ward: Een wäre beschreibung van een waardin, die durch ihr fluchen in ein Pferd verwandelt ist, s. Gaarne-keuken, 3 st. bl 12-14%. Aanhoort dit liedje gij christelijke schare, bij Barefteen is dit ongelogen geschied van een waardin — t zijn droeve maren — die durch 't fluchen kwam in groot verdriet, want zij hoopte schrijven om rijk te blijven ja twee voor een, zij fluchten in 't gemeen. Uebrigens mag es von dieser Art von Poesie noch manches Beachtenswertige geben. Hierher scheint auch zu gehören die Klage des armen Häschen: Dat arme haasje in 't groene woud (17. Str. in De vrolijke Jonkman bl 65 enz.). Das arme Häschen schildert alle seine Leiden, die es hier auf der Welt ausstehen musste, ehe es die Ehre erhielt, gebraten zu des Herren Tafel gezogen zu werden. Wenn auch das Ganze nicht so naiv und sinnig ist, wie ein ahnliches Lied im Deutschen, so hat es doch auch sein Eigenes und viel Hübsches: Hij eet er niet als gras of groenvlies, wat kan hij dan minder ikade doen? als met de groene bladen om hem wat te verzaden-y en drinkt eens op zijn plezier schoon water uit een klaar rivier. De dichte haag en het groene wild, dat is zijn toevlucht en sein fild, daar gaat hij met lüften neder leggen ruisten, hij maakt sein bettje klein aldaar ander den blauen hemel klaar. Digitized by Google 82 Weltliche Lieder des XV. Jahrhunderts. Die nachfolgenden Liederanfänge stehen als Melodien über lauter geistlichen Liedern in meinen beiden HSS., woraus ich Horaebelg. P.I. p. 110-114- bereits Einiges mitgeteilt. Adieu mijn lief, heb goeden nacht, dat moet een Zceiden Zijn bis. 24 bis 151. a. Adieu mijn vroedchen, adieu zjes, adieu, blijf in ere bl. 78. a. 79. a. 82. a. 175. b. Als dat wout draagt bloemen, da draagt mijn lief een hoed haer bl. 159. a. Achte winter, ghi fijt cout, vergangen is ons bl. 163. b. Blauw lafuer so had ik aan doe ik bl. 184. b. Dat Jonghelken in den haag dat lhanghet van der wilde avontuur; wanuit de winter komt int land, begint mijn lief te truren blz. 130. De edele heer van Brunswijk, die heeft een kind gevangen bl. 180. b. Die maan heeft licht geroken, die sterren zijn uitgebroken blz. 44. Die mei die mei, die meie, die brucht etc. bl. 187. a. Die mei spruit uit dorren hout bl. 118. b. Die mei wil ons met gehelen bloemen schenken verwörmen blz. 1. Die mint dat hem zijn hoop ontgaat, die mag wel klagen, want hij met voorbogen is belast aan droefen dagen bl. 147. b. Die YOghel en die Jonghelkin Zijn al en zijn al blide bl. 177. b. 165. b. Droevig wereld, met gruwel van je wonden bl. 164. a. Duo baeste mijn beertje, vrouwelin, du wilde bl. 150. a. Ben wijfelijk beide verloopt mi, ik hoop, dat zal te goed verlopen blz. 1. Goede gezondheid dat moet ik laten, dat doet mijn bevel blz. 147. Had ik den gouden Tand, dat, ik zou bl. 129. b. Help god, wanneer ik klaag, dat ik zo droevig ben, ik een keertje blz. 177. Het dacht inden ochten bl. 180. a. Het dienden een edel schenking goed, als onze weerde troeven, bij schenkingen blz. 195. Het ging hier tegenover den coma, als dat men langzaam klaar blz. 197. Het gebeurde op een morgen na het feest, dat men te Doesburg groet blz. 110. Het gebeurde op een morgen, na een jaar, dat men blz. 284. Het gebeurde in een tijd, wel xvij. weken lang, dat wij te Lepe gingen bl. 124. Het gingen twee gebeurtenissen goed, aan geen van wilder waren blz. 51. Het reden twee gebeurtenissen goed, ter beiden partijen bloemen, die een lachend, dat een droevig bl. 145. b. 158. a. Het reed een ridder jagen uit, aan geen van beiden toegeven bl. 122. b. Het zag een vogel en een haan, hoe hoog op een dreun bl. 126. a. Het scheen een goed klooster bij, bl. 132. b. Het scheen een overvloedig geschenk goed bl. 157. a. Het zouden twee gelieven goed, uit gaan minnen bl. 167. a. Het toggen uit drie landheeren, als in dat bl. 109. a. 115. b. Het viel een koosnaam douwe, tot een venster in, na een reis blz. 29. Het voerde een man te hoonen bl. 181. a. Het vrijden een hoge ridder, voor mij vreught lieren, doch enes blz. 117. Hier en daar ik dwaal niet, die ten halve keert bl. 158. b. Hierboven en voor ik zilver noch goud, noch parelen fin, noch ander bl. 172. Hoe licht dan nu eens flapt, mijn liefste vrouw blz. 115. Hoe luitend is ons die koosnaam gedaan blz. 181. Hoeliftig werd de minneband contradicten met grotere kracht. Ik ben gekozen met een straal midden in de bladzijde a. Ik bouwde op een dorpse malt, daar was ik na verdwenen bladzijde 73. Ik clam de boom al op. die mij te hoog was bladzijde 82. a. bladzijde 47. Ik hoorde de wilde vogels zingen bladzijde 162. b. Ik hoorde op een merengebied dat zeiden leeren beklagen bladzijde 76. Ik kwam daar ik de mei vond. Italia met bladzijde 152. b» Ik kwam in een boemergaarderen gebracht, daar alfo Icone was, en daar moest ik met die vaart bladzijde 183. Ik reed aan een dans, daar ik veel vrouwtjes zag bladzijde 119. b. Ik reed met uit Spaanse als in dat groene woud, daar vandaag bladzijde 65. Ik reisde naar uit om avonturen als in een woud bladzijde 80. a. 156. a. Ik zag een vervelende dienstmaak, een wonderlijke schoonheid, ter hoogste bladzijde 152. b. 180. b. Ik zag een vrissende vrouw voor mij staan, ze was fier en bladzijde 195. Ik zag mijn heer van valkenstein uit zijn borgh bladzijde 144. a. bladzijde 149. Digitized by Google 85 Ik zie des merengebieds terneergestompe mijns heerst claer bladzijde 186. b. bladzijde 26. Ik zou graag een boerderij verkiezen, dortf ik wel avonturen bladzijde 151. b. Ik stond op hoge bergburen ik schenkte den koelen wijn bladzijde 157. bladzijde 135. a. Ik reisde uit mijn over als in korte tijden bladzijde 158. Ik voer uit mijn over als in dat koren, in dat kruid bladzijde 136. a. Ik wist een molenarisse van Herten alfo ver, in bladzijde 129. a. Ik wist een vrouwelijk welffelijk bladzijde 162. a. bladzijde 49. k Ik wil met zelfvertrouwen en maken een bladzijde 72. b. 124. b. In minnen om heb ik verloren Een maanlicht, jonge blad, 165a. In nood ben ik dikwijzig bedroefd, De moet mijn vrouw ontgelden, blz. 36. Lief hebben en nood, blz. 9. Mijn leven, dat een edel kraan, O kraan boven allen, blz. 245. Men hoort daar in des lirens meidens dagen, Aan de berghen, aan de bladeren, blz. 7. Men voelt de winter, bl. 133b. Met droevige moed, blide te zijn, blz. 19. Met vrouwelijke wil, willen wijlingen, Een boekje liefde tussen ons, blz. 144. Midden in de mei, Daar sprout een boom uit de aarde, bl. 148a. Mijn berg, mijn troost, mijn toeverliefde, Zijt ge een reine jonge vrouw, bl. 148b. Na groenere weer mijn hart verlankt, bl. 111b. Na groenere weer mijn hart verlankt, Daar ik alleen was, Zijt ge mijn hartje omgeven, blz. 80. Nog drink ik tot gaarne die koelde wijn, bl. 143b. Nog is zelfde dat allerheilig kraan, Dat hij gewijd in tuinen, blz. 40. Digitized by Google 89 Na jacht door de inwoners jachtten, Uit het land, bl. HSa. Nu is doch heen dat winters streep, En ons genoeg die voeten tipt, bl. 120b. Ons is Te Langen het dal den dalen, Wat doet gewacht De woudvogel, die meer is, bl. 146b. O Venus baar, o Taurus bis, blz. 15, 171. Rot, rot, zit de rivier, Taten, Dat op bl. 117b. Scène in den wijn, Laat drinken Trij, Wij willen treuren, bl. 187a. Tegen pent lieft mij al het beste en quelt, Kan ik niet blijven, bl. 16. Tot al bedoende mijn oorzaak gaan, Tot tegen de winter, bl. 128b, bl. 241b. Tot al verkeert dat plaats te lijn, In rechter zwaarder, bl. 55. De zuster wilde met vertrouwen Dat maakte mij ontroerend, daarom bliep ik nacht en dag En had een ware verlangen om een toekomst te zien. Ik loog nieuw jaar, het ontbond ik ontdaan ik was. Van Hendrik Staring, blij ik van mijn vader van Buren. Venus Troja, ga zeggen, mijn geest is met je afgebroken. Fool, blijf, ik ben al gauw gevat, wil je nog eens kijken. Wat komt er aan, dat wij vrolijk leven, wat wil ik Norga als om dat goed, want wie bedacht dat zeggen uit vroolijke luft, geen man en mag blauw zijn. Wil je borren van mijn koerden, turf en hout. Digitized by Google Van Graaf Floris en Jeronimus van Velzen. (Oud Amsterdams laadboek bl. 10. eni. Melis Stoke door Jan van der Does | Amsterdam 1591, bl. 101. door Gornelis Tan) 1. Wie wil hier horen een nieuw lied, en dat Denil ick u zingen, *) hoe Geraert van Velsen Graaf Floris verriet, 't Is een wonderlijke ding. 2. Graaf Floris tot Geraert van Velsen sprak: Geraert van Velsen, ghy moet hulpen aan een wezje, heeft goed genoeg, en fy is alfo vollergelogen. 3. De schaap en de schavuit nemen me niet aan, sprak Geraert van Velsen tot zijn landsheer; eer ghy me fout brengen in volle verdriet — uw oude versleten schoenen en wil ik met me nemen. 4. Geraert van Velsen, mijn lieve neef, had ghy dat woordje gehoord? *) ghy zult de dragen 't fy uiteindelijk, al had ghy 't bij uw ridders hals gehouden. 5. Een korte wil en was daar niet lang, Geraert, van Velsen ging een huisvrouw trouwen. Graaf Floris schreef Geraert van Velsen een brief, en dat hy bij hem komen zou. 6. Geraert van Velsen durft het laten niet, hy reeët aan geen landsouwe, ^) a. Hoort toe, ick zal 't u zingen. Uw. b. had ghy die woorden wat beter beleid. Dat is de edele rijkste van het land, hem riet. Terwijl die graaf van Holland al zijn oeverwoningen twee. Sj, riep vooruit: "Creeten en glimwerk, wat doet u, mijn landheer? Wat een ander op mij prentelt, die heeft hem laten z'n baat afnemen." Crijnen en kennen mocht haar baten niet, haar eer moest hij daar kennen, en dat hij, zeggen had gedaan, recht bij tot uitvinden in der Aarde. Overheer van Velsen had een groot liefde voor de vrouw van Woerden, die meende bij haar veel plezier te hebben, maar het moest graaf Floris boelen buigen. Doe dan, overheer van Velsen, weer bij het buisen, zeg dan waard, vrouwe, dat ik u niet en kom te mogen? Overheer van Velsen op de kamer kwam, bij het waard, zijn grootste liefde in rouw: "Heeft iemand groot leed gedaan? Siet mij, wel over de brug, vrouwe." Overheer van Velsen, mijn lieve man, nu zit alles verloren, te flappen onder mijn grote zorgen, graaf Floris heeft mijn eer genomen. Dat bij uw eer genomen is, dat is u, overheer lief, al vreemd te leven; gisternacht, bij mijn eer, nu ben ik de waard, en dat zal ik bemachtigen, zolang ik leef. 15. Och, Gerard van Velsen, Buys Jan te Steven, neef, wilt gij mijn leerde zoon, ik zal van uw halverde dochterken een gravin van Holland maken. 16. Dat en doe ik nu nog nimmer meer, ik en wil geen verrader geven; gij hebt er mijn huisvrouw genomen, haar eer, en dat zal kosteten uw leven. 17. Dat gij mijn broeder hebt vermoord, dat had ik u al vergeven: nu hebt gij genomen mijn huisvrouw, haar eer, en dat zal kosteten uw leven. 18. Hij wierp hem twee banen schoen voor zijn voet, opdat hij niet en foudde luid; hij Joord Kern van 't huis te Cronenburg, tot op dat hoge huis te Muiden. 19. 's Nachts, ongeveer de middernacht, ongeveer de middernacht, deed lach de grave van Holland fluiten in boeien zooo diep. 20. 's Morgens doe het was schoon dag, de heren zouden daar wat eten ; doe dacht de graaf van Holland: rijk god, nu ben ik al vergaat! 21. Ze brachten hem een stuk beerenspeck, fijn zwijntjespeck was ongebraden; doe dacht de graaf van Holland: rijk god, nu ben ik al verraden! 22. En baat ik na een schelletje goed, die mij verloste van den bloed, ik zocht hem te schenken mijn bruine schaap en daar toe mijn ijzeren boedel — 23. Geraert van Velsen was rat ter hand, hy vies graaf Floris van den bloed: secht mij, o graaf van Holland, en ben zijt gij na dit te moedeloos? — 24. Hoe mij na te moedeloos is? en ik moet immers dierven; baat ik er een vrouw met een eigen kind, die ik er mijn grote goed mocht erven! 25. Ik heb nog wel een sopje, beetje Jan, by is zo ver in vreemde landen; dat by zijn goed niet regeren en kan, dat is ben al een grote schande. 26. En daar toe mijn achtervolger, by is nog jong van weken; als quam by nog over de dood van zijn vader jaarlijkst wel wreken — 27. Een korte wil was daar niet lang, Geraert van Velsen werd gevangen, by dacht zo dikwijls by zijn eer: rijk god, nu ben ik moeten banghen! 28. Banghen en was ben nog niet goed genoeg, by -moest ik nog veenmaal meer lijden; ze deden een vat vol spijkers vallen, daar moest by zelf in glijden. Digitized by Google 91 29* Sy rolden hem drie daghen lanc^ drie daghen voor den noene: Gheraert van Velfen, wd lieve man, en hoe Cjt gliy uu doch te moede? ^) SO* Hoe my nu te moede is? dat sal ick u wel feggien ick ben noch al de selve man^ die graef Floris Cjn Jone leven namen. Gomelif ran Alkemade hat am Schlüsse seines Melis Stoke denselben Text wiederholt, aber die Wörter oder Verszeilen anders gestellt, um überschlagende Keime regelmäßig in das Ganze hinein zu bringen, auch neue Keimwörter eingeschwärzt, wodurch die alte mangelhafte Form hie und da an metrischer Gehörigkeit gewonnen, meist aber an Kraft und altertümlichem Klang eingebüßt hat. Ich habe deshalb weiter keine Rücksicht darauf genommen, sondern mich nur an die alten ursprünglichen Texte des Dousa Und Amst. Liedboek gehalten und aus jenen einige abweichende Lesarten hinzugefügt. Gar keine Rücksicht verdient ein anderer jüngerer Text, welchen Alkemade zum Überfluß auf seinen ersten folgen lastet; es ist eine Bearbeitung aus der Schule der Hederijker im 17. Jahrhundert, wie auch schon die Überschrift ankündigt: Lied van de dood van graaf Floris van Holland, die ter neder wert gehacken en gehaakt van Gherardt van Velfen, fine vasaal valejant, om dat hy fine huisvrouw eer had benomen met gehaakt, volgens als hier in't gespeelt naar de oude wijze werd verteld. und hat gar keinen poetischen Wert. Das wahrhaft Geschichtliche in diesem Liede berichten am besten die Zeitgenossen Melis Stoke (ed. Huydec ILO. bl.255., IV. boek vers 1024* enz.) und Lodewijk van Velthem (ed. Le Long bl. tot III. boek cap. 44. enz.) ^). Eigentliche Veranlassung zu der Gefangennehmung und dem nachherigen Morde hoe is u nu te moede? *) Fleifsig benutzt in Wagenaar, Vaderl. historie IIL|D. 2. druk bl. 66. enz. und deutsche Übers. I.Th. S. 414- ff. Digitized by Google 92 ist wohl und in dem Übermuthe des Holländischen Adels zu suchten, der sich durch des Grafen Bündnis mit Frankreich und durch die große Liebe, worin er bei den mächtigen Friesen und Kennedern stand, beeinträchtigt und gefährdet glaubte. Der Volksdichter griff daher ein populäreres, und poetischeres Motiv auf, und dazu diente ihm die alte Sage, dass Gerhard van Velsen's Gemahlin durch den Grafen Floris geschändet worden sei, und Gerhard eben darum an seinem Landesherzog so blutige Rache genommen habe. Allerdings mag Floris ein lebenslustiger Fürst gewesen sein, darum darf ihm aber noch ein solches Verbrechen nicht schuld gegeben werden; die Zeitgenossen wussten nicht einmal, dass er ausschweifend war, auch folgt dies gar nicht notwendig aus dem späteren Bericht (bei Leo, Niederl. Gesch. L Th. S. 712.)- Übrigens mochten seine Feinde manches ausgesprengt haben, um sich später vor dem erbitterten Volke zu rechtfertigen. Dahin gehört denn auch wohl die Sage von der Notzucht; Lodewijk van Velsen kennt sie schon, er denkt ihrer unter den Gründen, welche den Adel zum Verrat veranlasst haben sollen; dass er jedoch nichts davon hielt, beweist schon das Unbestimmte in der ganzen Angabe (bl. 202.) Ander füglich, dass eine Frau kam, dass man ihm Finzen Leben nahm, daher hielt man haben Foude zu tun, die Frau war eine von Ünen Baronen, und datten die Genossen darum lagen leiden von der Folge alle Tage. Zu welchen harten Urteilen später Geschichtschreiber über Floris durch jene Sage und das missverstandene über Xpel verführt wurden, bezeugen die Auszüge aus ihren Schriften in Casp. Gommelin, Beschreibung von Amsterdam I.D. (t'Amlterdam. 1695. fol.) bl. 58- enz. Die Strafe, in einem mit Nägeln ausgeschlagenen Fässer ge- rollt zu werden, scheint, wenn auch nicht alt und gesetzlich, doch wenigstens im Volksglauben vorhanden gewesen zu sein. Das Märchen Von den drei Männern im Walde (Brüder Grimm, Märchen I. Bd. 2. Aufl. S. 76.) schließt mit den Worten: Was gehört einem Menschen, der den andern aus dem Bett trägt und hinein in's Wasser wirft? — Ein, antwortete die Alte, das er in ein Fässer gesteckt wird, das mit Nägeln ausgeschlagen ist und den Berg hinab in's Wasser gerollt. — Da liesse der König ein solches Fässer holen und die Alte mit ihrer Tochter hinein- stecken, dann wurde der Boden zugehämmert und das Fässer bergab gekuttelt, bis es in den Fluss rollte. — So auch in einem schwedischen Volkslied, Srensk Folkl Visa af Geijer och Afzelius X. D. s. 1b.; vgl. s. 159 (Mohnike, Volkslieder der Schweden I. Bd. S. 54) De sattes lilla Karin i spiketunnan in, och konungens sma svenner de nillade henne kring. Sa kom det ifran himmelen tva hvita duva ner, de tog lilla Karin , och strax sa blev det tre. Ebendasselbe in demselben Liede, dänisch in Udvalgte Danske Viser III. O. S. 598. Des Grafen Ermordung ist übrigens schon im XV. Jahrhundert von den Volksdichtern eben so dargestellt worden wie später. Es hat sich ein Bruchstück der Art erhalten; es steht am Schluss einer Papierhandschrift von Jacop van Maerlant's Bijbel im Besitz der Maatschappij van Nederl. Letterk. (angezeigt von mir im Konst-en Letterkunde 1811. II. D. bl. 872.), und daraus urkundlich abgedruckt ist in Huizinga, Froeve van taal en dichtkunde II. D. bl. 871-875. und hierauf wieder in L. G. Vischer, Bloemlezing uit de beste schriften der nederlandsche Dichters, I. D. (Brussel 1820), bl. 55-40, loh hierin in de gewoonlijke schrijft met. Dit is vandaag gelegenheid voor een tijdt vroeger, verstaan mijn rede, fiets duidelijk, in Sint-Genoveef tot een feestveroordeling, heeft dit geleden beter dan een jaar. De graaf sprak in zijn gevoel: Gheert van Velsen, u moet trouwen, ik zal u geven goed genoeg, met Isabelle mijn hartentrouwe. De ronde en valt mij nooit meer, met zelf tot bringend in dat verdriet! De graaf Gheert van Velsen tot een goede reden, uw lotgeving en wil ik niet. De graaf sprak met zware moed: anders mocht ik uw rede wel beleggen, Gheert van Velsen, bent u op uw hoeden, mijn lotgeving moet leger hebben. Een rand van een andere zijde, die rede lieten hij daar staan; Gheert van Velsen is acht niet, hij meende het vouden daar anders gaan. Des gravens van Bentem dochter was hem gegeven, die trouwde hij tot een vreemde vrouw. De graaf van Velsen wilde Gheert van Velsen droevig leven: Des gravens van Bentem dochter was hem gegeven. Toen die feest was gegeven, Gheert van Velsen had alles vergeten; de graaf van Holland schreef hem aan: een woord wil ik met u spreken. Gheert van Velsen stond op, liep naar de schouw, die graaf vond hem metter Taart tot Bergen in Henegouwen. Des anderen dag begon te bidden, toe de graaf van Velsen toe, anders en had hij daar niet te doen, dan te verzoenen die oneerlijke trouwe. 10. Die groeve riep kracht en geweld, wat deed die edele lansheren? Waar dus een ander op mij gezet, voelde met mijn leven gevochten. — 11. Haar gerichte en hulp haakte niet, zodat moest lijden dat men haar deed, die grauwende ander groeven spier, tot Utrecht toe hier in die stad. 12. Het ene leet niet vijandelijke dagelijker, Gericht en Veld en kwam uit Henegouwen, niet lang en lette in Sint-Truiden, hier en toe tot in uw Romeinse groeven. 13. Teen plachfies hoorde ik te komen, welkom heten hun leraar; nu en heeft hij niet temoreen, des bedroefde hier hem had zegen. 14. In die kamer dat liep ik in, vond ik zijn vrouw in groten rouw, vriendelijk dat liep ik aan te praten: wat is het wel genomen vrouwe? 15. Bij de graven heeft mijn eerbaren vader, daarom bin ik in dit lijden; meer en meer en mag ik Trompen te flappen hier bij uw heerden. 16. De rekenmester had wel mogen denken - dit is een vrouw, dat wil ik nu vergeten; maar bij die doe ik zeker opzien, dat al die graven koffers leven! 17. Nu lag ik te leunen tegen de gravendame van Holland, met een edelvrouwen, die gravendame zat op een dubbelspel. 18. Gericht van Velsen wat lijkt het, hij heeft hem vermeten, hij zal denken dat de gravendame van Holland met een stel rivaal spaar gelden. 19. Dat ben ik, beer Ghysbrecht, drie jaar voor den dag, dat deden ik om die van Utrecht, zo lief had ik die gravendame. 20. Ik kwam gereden met vreugde in een veld van groenen gras, daar zag ik op een morgendrit een loop van eenen Witte have. 21. Die hafe en maakt niet ghevaen bliven, seggen wat mijns gezelligheids. En sigter zelf metten live of ik en kan ghevanen niet. 22. Die edele grave fat op fijn paert, uit jagen waendra riden, die fette twee fusten hinderen, nevens fijne fiden. Digitized by Google 96 Il; Wilhelmus van Naamloos. (Ben ik Gevende Lieden Boekje 1881. Damen overgedrukt, laatst nog in E. Mäncliy Aletheia 1800. Heft 2. S. 240-248. Ging ook in Vliegende Varket over. Staat z. S. in De Krolyke Kramer, met klyn Jans maj-gebarend hondje 11. dmk bh 7d-82*) 1. Wilhelmus van Naamloos beu ick van duitse bloed, den vaderland getroost bev beit tot in den dood; een prins van Oranje ben ick vry onverwacht, den koning van Hollanden beu ick altijd geëerd. 2. Om godes vrees te lezen beu ick altijd betacer, daar ik ben ik terdreigd, Om land, om dit gebracht. maar god laat mij regeren als een goed instrument, dat ik zeker weet in mijn leven. 3. Zrijdt uit mijn onderdanen, die oprecht zijn van aard, god zal u niet verlaten, al hij nu bij u bewaart. die vroom begeert te leven, bidt god nacht en dag, dat hij mij kracht wil geven, dat ik u helpen kan. 4. Lijk en goed al te famen heb ik u niet lief, mijn broeders boos van namen bevinden u ook vertoont. Graaf Adolf is gebleven in Vrijland, in de lach, zijn ziel met nieuw leven, verwacht de jongste dag. Edel en hoog geboren, van keizerlijke staam, een vorst des rijks verkozen als een vroom christenman, voor god's woord gegeven, heb ik vrij onvervaars, als een held zonder vrees, mijn edel bloed gehandeld. Mijn schuld en vertrouwen zijn bij u, o god, mijn beier, op uw soen wil ik bouwen, verlaat me nimmer meer, dat ik doch vroom mag blijven, uw dienaar zal ik trouw zijn, die tirannie verdrijven, die mijn hart voorwonder. Van alle die mij bewaren en mijn vervolgers zijn, mijn god wilt ze bewaren, de trouwe dienaar dijn, dat ik me niet verrap, in borgen bos, haar banden niet en wassen in mijn onschuldig bloed. Als David moest vluchten voor Saul de tyran, zo heb ik moeten schachten met menig edelman, maar god liet hem verhoeden, verloot uit alder nood, een koninkrijk gegeven in Israel, een zeer groot. Vaarwel, als ik ontving van god, mijn beier, dat woed, daar naast doet verlangen mijn vorstelijke gevoel, dat is dat ik mag sterven met eeren in het veld, een zoogezegd rijk verwerven als een getrouwe held. Wiets die me meer erbarmen in mijn weerwoord, dan dat men zet verarmen des konings landen goed; dat u de Spanjaarden creëert, o edel Nederlandse woed, als ik daar aan bedenk, mijn edel hart dat bloedt. Is een prins opgezet met mijner beires kracht, van den tyran vermeten heb ik den vloer verwacht, die bij Mastricht begraven bevreesde mijn gevoel, mijn ruiters sabel men dragen, heel moedig door dat veld. Digitized by Google 99 12« So het den wille des heren Die dienstijd had gewogen, Bad ick gheveld willen keren Van u dit oor ver tempeelt Maar de Heer van hier boven, Die alle ding regteert, Die men altijd moet loven, En heeft et niet begrepen. 13« Zeer pijnlijk was ghevraagd Mijn prijselijk gevoel, Staand vastig is gebleven Mijn hart in tegenzet; Den Heer heb ick gebeden Van mijnes harten grond, Dat bij mijn sjacl wil reden, Mijn onschuld doen voorkomen. 14. Vreugd mijn arme schapen, Die staat in groten nood, Uw harder valt niet slapen, Al het gebuuk nu benut; Tot god wilt u begeloven, Zijn belofting woord neemt aan, Als vrome schriften leven, 'T is het hier baar gebeden. 15« Voor god wil ick belijden En een groter macht, Dat ick tot eeuwigen tijden Den koning heb vereerd, Dan dat ick god den heeren, Der bovenste majesteit Ben moet obedieren In de gerechtigheid. 17« Damos nämlich war Graf Adolf von Nassau bei Heiligerlee in Friesland gefallen, Wilhelm von Oranien hatte einen vergeblichen Zug nach den Niederlanden unternommen, der Mut der Geusen, der Vorfechter der Freiheit, schien niedergedrückt, und Alba wartete in einem verschanzten Lager auf den Feind, um ihn vollends zu vernichten. Als Verfasser gilt Philipp Marnix, Herr von Aldegonde, der treue Beistand Wilhelms. Uebrigens wurde das Lied bald darauf auch in Deutschland bekannt. Johann Mechtel führt die erste Strophe davon an in seiner Fortsetzung der Limburger Chronik (schrieb 1610.) und fügt die Worte hinzu: „Dieses Lied wurde eben in diesen Jahren (1576.) gemacht und gemein zu singen." Indem Geufe Lietboek, Dordrecht 1645. bl. 25. steht darüber: Na de wyfe van Charters. Man hat bisher nicht ermitteln können, was dies für eine Weise war. Von der Hagen meint (Jen.Litt.-Zeit. 1810. L Bd. S. 284.), die gegenwärtig gesungene Melodie sei nur eine kleine Variation von der Weise des deutschen Liedes: Auf, auf, zum fröhlichen Jagen! Dies Lied ist von einem Schlesier, Gottfried Benjamin Hancke gedichtet zur Feier des Hubertsfestes im Kuckucksbade 1724. Es steht in seinen Gedichten 2. Aufl. 1731. S. 97-100. Hancke hatte es einer gewissen Melodie angepasst, und diese ist, wie ein Zeitgenosse versichert, das französische Lied: Pour aller à la chasse Faut Streg matineux. Digitized by Google (Oud Amsterdams Liedboek, blz. 70 enz. Uitgeschreven in Hoffmann-Y.F. Lieder und Romanzen, 1821, blz. 70-78.) 1. Het daglicht valt uit den oosten, het licht schijnt overal; hoe weinig weet de liefde, waar dat ik henen val. 2. Waren 't al mijn vrienden, dat mijn vijanden zouden, ik voerde u uit de landen, mijn trouw, mijn minnekeijn. 3. Werwaerts wou ik mijn voeren, stout ruiter welkom? Al onder de linde groene, mijn trouw, mijn waarde goed. 4. Ik lig in mijn liefste armen met grote waardelijkheid, ik lig in mijn liefste armen, stout ruiter welkom. 5. Licht, zit in uw liefste armen? Bijna dat is niet waar! Gaat onder de linde groene, verbleek dan ga u daar. 6. Het meiske nam haar mantel, en ging eenemen gang al onder de linde groene, daar ging zij verbleekende vant. 7. O maar lieve lieve verbleekende, vermoordt al in uw bloed, dat heeft gedaan uw roem en nu weer moet u bogen. 8. O maar lieve hier verbleek dan, die mij te troosten placht, wat hebt jij mij nagelaten, voor veel mensen droevig daar! 9. Het meiske keerde haar om, en ging eenemen gang al voor haar vaders poort, die ziedde gesnoten vant. 10. En was bij haar niemand binnen, noch beer of edelman, die mij nu deze doden ter aarde helpen kan? 11. De beer wegbeent stil, het meiske ging weer terug, het meiske keerde haar om, het ging al verdenkend uit. 