title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: 7. "Doen die feest was gedaan, Gheert van Velsen had al vergeten; die grave van Holland schreef hem te zeggen: "een woord wil ik met u spreken." 8. Gheert van Velsen zat op zijn paard, hij schiet van zijn schone vrouw, die grave scheen hem metter vaart tot Bergen in Henegouwen. 9. Dies anders daags bij de donder, tocht die grave te Velsen toe, anders en had hij daar niet te doen dan te schrijven die schone vrouw. 10. Die vrouw riep kracht en geweld: "wat doet, edele lantsliere? Waar is een ander op mij geplaatst, zelf moet ik leven sonder keren." 11. Haar gerochte en hulp haar niet, ze moest leven dat men haar deed die grave van der vrouwen schiet, tot Utrecht toe hij in die stad. 12. Het en leefte niet zeven dagen, Gheert van Velsen en kwam uit Henegouwen, niet lang lette in 's-Gravenhage, hij en trok tot zijn schone vrouw. 13. Tegen de plaat schreef zij hem te komen, wilkomst heten haars here; hij en heeft zijn niet verwaardigd, des bedroefd hij hem hard te sere. 14. In die kamer dat hij, trap, hij vond zijn vrouw in grote rouw, vriendelijk dat hij haar aanprat: "wat is 't, wel schone vrouw?" 15. "Die grave heeft mijn ere genomen, daarom ben ik in dit lijden; nooit meer en mag ik met vromen te slapen here bij na weer siden." 16. "Deze reis had ik wel mogen verhinderen: schone vrouw, dat wil ik nu vergen, maar bij de dood die ik zal sterven, dat zal de grave kosten leven." Zu 1, 4. sei noch bemerkt, dass der Mord nach Stoke (Hnydec. 2, 442) den 27. Juni 1296 geschah. Zu 9, 2. vermutet Lelyveld für toe des Reims wegen tonwe, was vor Zeiten auch für toe gesetzt wurde, s. L. op Huydec. 2. D. bl. 421. Nr. 4. Herr Daniel. 1. Wildi hören een goed nieuws liet? Ende dat sal ich ons singen, wat beer Danielken ist geschehen als met vrou Venos minne. 2. Vorfahr, sprach hi, vrouwe waert! Ende ich will van uns scheiden, ich will gaan trecken zu Rom waert als om des Paus zu geleiten. 3. Heer Daniel, wilt ghi oorlof ontfaen, ich en will euch nicht beghen: laat uns in die Kammer gaan, die höchste minne pleghen. 4. Dat en doe ich nicht, vrouwe hier! mir dunkt in alle minnen sinne, uw Gebenehm al waert een vier, mir dunkt ghi zijt een teufelinne. 5. Heer Daniel, wat ist das ghi sagt? ghi en dort euch nicht vermeten, komm zu ghi noch wieder in den Berg, das woort en sal ich nicht vergessen. 6. Trouwen nein, ich, jungen fräulein stout! nun noch zu ghenenstanden und peise ich um dinen rothen Tritt, die en achte ich nicht zu allen standen. 7. Daniel will ghi oorlof ontfaen, neemt oorlof an die grise, werwaert dass ghi henen keert, unseren Lohn soll ghi alt zu prisen. 8. Hi nam eine Stab als in seine Hand und hi stürzte zu Rom binnen: "du bittest Maria, die Mutter Gottes, dass ich den Pausenfinden. 9. Daen hi kam zu Tor den Pausen gegan, vor unsern ehrsten Vater: "here ich soude mit biechten gehen, und rufe auf Gott Gnad. 10. le soude mi biechteu Beer bevreest met alle minnen sinne, ic heb seven jaar in den berch gfaeweest met vrou Venus die duivelseik, 11. Heb ik seven jaar in den berch geweest met vrou Venus die duivelseik, so zult gij beraen ewelijc als in die heisse pijn. 12. Die paus nam eenen droghen stok ende stak hem in die aarde beneden: wanneer desen stok roos draagt, dan zijn uw zonden vergenomen. 13. Vermaledijt moeten die pausen zijn die ons ter hellen hebben driven! Ze hebben gode so menighe ziele genomen die wel behouden mochten blijven. 14. Hij tocht te Ronse op het hoge huis om drie zijnde zuster kinderen die nam hij als metter hand en leidde bij Venus zijnde vriendin. 15. Als deed den derde dag om haar kwam, dienen droghen stok droeg roos; dan sant bode en weerbode om Ber Daniel te zoeken. 16. Doe hij voor den berch kwam, vrou Venus kwam hem tegen: 'Schat met, zegt met, Daniel zeg, hoe is die reis gedaan?' 17. Omdat die reis is gedaan, daar toe is met zo leid: die paus heef met sulken troost gegoten, ewelich van god te zijn gescheiden. 18. Ze zetten hem een stoel, daar in ging hij zitten, zij hadden hem een verliefd nap en wilden Danielken schijnen. 19. Hij en wilde eten noch drinken, zij wilden een raad visieren, hoe zij in die kamer zouden komen met zeven cameriërs. 20. Maar toen zij uit de kamer kwamen als lachend en als spilend, als hadden zij ewelik gespeeld, heer Daniel die hadden geschept. 21. Maar die dit liedeken eerstverfd zong, zij harten lachte hem in dolende, hij was liever in Venus' bedwacht dan in heisse scholen. Antw. LB. 1544, Nr. 160. (Hör. belg. 2, 131. Willens Nr. 61.) — Dr. 2, 8. waert fehlt — 6, 1. trouwe — 7, 1. säen (ontfuen) — 9, 1. Doen quam hi — 19, 2. verneren. Obsessio Willems, keine andere Quelle vor sich hatte, ab das Antw. LB., so hat er sich doch einige Änderungen erlaubt, z. B. 6,4. ic hebbe beron van mijn sonden — 7, 4. ghi sult mijn minne prijsen — und Str. 20. also: Si quam daer mee bi haer lief als lachende und spielende fort. mer als hatte si ewelic gespeelt, hi en hadde si nicht meer gehoort. Herr Daniel ist der deutsche TanhKuser. Die Sage nebst dem Liede mag schon zeitig aus Deutschland in die Niederlande gekommen sein, beides hat sich dort hin und wieder eigentümlich gestaltet. Warum, sagt Willems, der Held im niederdeutschen Liede den Namen »Herr Daniel« führt, und seiner Schwester Kinder Ronse (Benaix) zum Wohnsitz haben, weiß ich nicht zu erklären. Vielleicht findet man in der Umgegend jener Stadt einen Venusberg. Das deutsche Lied hat sich in vielen alten Drucken erhalten: von Jobst Qutknecht 1515—1627 bei Erk, Liederhort Nr. 27a. Nach Weisungen anderer alter Drucke Hör. belg. 2, 134. Uhland S. 1032. Oödeke, deutsche Dichtung im Mittelalter S. 580. 581. Ein handschriftlicher Text bei Uhland Nr. 297. A; ein niederdeutscher um 1550 ebendaselbst Nr. 297. B. und ein mündlicher aus der Schweiz in Aufsessel Anzeiger 1832. 8p. 240–242. (Uhland Nr. 297. C. Erk Liederhort Nr. 27). In mach hier niet een makken jongen gaan spelen in de avondstond? Hoe snel was daar een bedde bereit! Hij deed dat hem Lussewijn ree, hij reed en hij ging te richten daar hij den Degener wist. 'O Degener, lieve Degener hout, een hertog, een graaf, een ridder also stout! Hier heeft mij Lussewijn gesant, dat gij wilt tavant bij haar zijn, zij zullen u schenken cun en wijn.' Dat gemeend zou dat doen, wilden zij mij niet verraden, dat zij en dat zij, hoe dat zij, zo wilde nog tavant bij haar zijn. Hij liet zijn partij beten, hij reed zo snel tot de bomen, hij reed en hij ging zo graag daar werd die helle verraden. Zij namen bij haar sneeuwwitte hand, zij leidden al door dat burchtenland, al onder een linde die stond groen, haar twee reden die waren schoon. Hij leidde zijn hoofd in haar schoot, zij scheidelden hem haar van goud was root. zo menigten scheiden als zij hem scheidden, zo menigten tranen als zij weenden. 8. Si boorden sina hoofd oit baren schoot, bij sach baer onder baer bruin ogen waren root: 'schooner wijf dan die sonne, verraiet mij niet, sus jong! 9. Ik boor ene ik boor aan gebaren dal, ie boor ene ik boor zo wonderlijk schaal, ik boor die zwaard klinkt, ik boor die roos verwinnen. 10. Dat zijn mine camerwijf, die kruizen daar al om den prijs, die siden bebben ik verwonnen, si rammelen met den scheren. 11. Nu zoekt mij, Lasse wine, die afgeleide nu eens waar zijn uw broeders alle drie, dat zij ons niet en derven hier? 12. Die ene is in Zwitserland, die andere is in Zwaven gebeten, die derde is onder de eersten: zij en zullen ons hier niet derven. 13. Ze namen bij baar sneeuwitte hand, ze leidden al door een kamer die was lang, een kamer die was nade: daar werd die belt gebracht. 14. Ze namen in baren blanken arm, ze smeten al op een bed dat was warm: 'ende nu wel aan, die gij rijst, man, die nu mijns vaders dood wreken zal! 15. Ze kwamen daar aan geborsten met scherven zwaarden gebeten, ze hoeven den Deegener overmoed, dat hem zijn rode bloed oerverloren. 16. Dan sprak de jongste broeder: 'ware de Deegener ons zwakker, hoe dan wenden wij hem dood te maken? 17. Nu nam ik dat op mijn heenvaart, dat ik zulks uvera niet schuldig en was meer dan een handeling en een kuus, daar was een Blücher tussen. 18. Och Deegener, lieve Deegener hout, een hertog, een graaf, een ridder also out! wie beveelt nu uw rode goud, dat gij hebt gelegen in den yout? 19. Dat gij hebt Lussewine, die afgeleid ik mine, heeft zij mij ook verraden, hoe dan woud ik haar kwade daden. Door vrouwenliefde wordt menselijk bedrogen. Weimarische He. 1537. Nr. 13. Vgl. Weimareses Jahrbuch 1. Bd. S. 119—122. und Gödeke's Deutsche Wochenschrift 1854. 8. 692 ff. — Hs. 1, 1. meikenn 2, 1. teoe (hoe) — 2,2. Lussevnnne — 2,4. icoste — 4, 1. toe (hoe), so auch 4, 8. 15, 3 — 6, 1. pertienn — 7, 3. ai (fehlt) — 9, 1. 2. an (ende) — 9, 4. formelselbst (wünschen) — 10, 1. 11, 3. stehen (sind) — 10, 8. vermutet (verschobenen) — 11, 4. Dahm (Biene) und (hier) (dann) — 12, 4. tehm (Um) — 15, 2. sang — 16, 1. Auch (Och) — 18, 8. wem (wien) — nun (na) — 19, 2. gaben (so (gen) 2) — 19, 8. ooe (fehlt) — 19, 4. wie (hoe). 2, 8. richten (oftmals) den ganzen 3, 5f. ernst (Gedanke) Wein, Kraut und Wein, ein altes (reiche) Spiel (Bekanntmachung) Übergaben, Vertrag (und) Bündnisse; s. meine Anmerk. zu Theophalus 1, 265. 8. 41 — 4, 1. und 19, 4. dadurch, tun, sehr alte Form, auch bei Eilau (als) alt bezeichnet — 5, 3. drade, mhd. dräte, schnell — 6, 2. leiden, fahren — 7. 80 auch in anderen Liedern, x. B. Uhland Nr. 74. B. 8tr. 10 — 7, 3. scheiden, schele, Scheitel — 8, 1. boren, nd. bören, heben — 9, 4. wünschen, wiehern — 10, 4. rammeln, rasseln — 11, 4. deren, schaden — 18, 8. nade, nische bei — 14, 8. risch, tapfer, Tgl. Teuthonista unter dale — 14, 4. wreken, richten — 16, 3. node, ungnädig — 17. Auch sonstwo, s. B. Uhland Kr, 75. A. 8tr. 11 — 17, 8. Als Lussewine dem Deegener einen Schleier über das Gesicht genagel hat, startete der jüngste Bruder auf ihn, und gab ihm einen Hundedeck und Kuss— 18, 4. Gewölbe, Keller, ital. Tolto, fn. voûte. Nr. 6. Brennenberg. Op die was abt begint. 1. In denen Boomgaard quam ich gehe, daer stand ich schön Frauen stehen, sie plücken alle Rosen. | : 2. Mein Dicht, dass mein Denk hemel entschloss, denn mein die Schön ein Kränzlein boot mit haar schnee-weißer Bande. 3. Eine rote Ritter hat das Vermögen, toll sein Beer ist bis gekommen, hi brochten so leider Märchen. 4. 'Herr, seid sie, Herr gut! Daten Brunnenburg trägst deine Bogenschütze, bis schlaf sie deine Trousensäulen.' 5. 'Das und geb Luft, ich wahrlich nicht, dass Brunnenburg mein Untreu tut, bis steht mein bis in Noten.' 6. Der Ritter, der machte sein Schlag so groß, dass Brunnenburg gebracht wird geführt auf einen Trommen. 7. Das verbot, das Vrouwen fand, sie fuhren sattelen Barren Felderjüngling, sie vollzogen dem Totaleid. 8. Brunnenburg, warte, warum behalten mein Liebe, wenn du von mein nicht werden und machst dann reinen Durchlauf Liebe. 9. Gebiet, noch legen sieben Jahre, anschauen und mit Augen klar, eins dasselbe ein Wort zu sprechen. 10. Brunnenburg, ich bin ein Mann, der mein für Ehren wohl hüten wird, ich will da mit Medaillen. 11. Möchte ich hier legen mein Leben lang, umfangen mit Armen blank, ein freundliches Kussen mitten. 12. Der Ritter, der machte sein Denk so groß, dass Brunnenburg hängen wird, geführt als Totaleid hängen. 13. Und das verbot, dass Vrouwen fand, sie fuhren satteln Härnen Ross was fand, sie vollzogen dem Totaleid. 14. 'Sind kommergherronnen op einen rost, daer ich den tod um sterben muss, als ohne mein schulden. 15. Ich habe noch sieben brüder, stout, die wohl rachen seien, um den tod, daer en sei geen wreken ontbreken. 16. 'Dat nimmer auf mein hinaufgefahren, dat ich yws leben nicht schuldig bin, daer ich den tod um sterben. 17. Mein haar sei ungehörsam stehen, mein Augen sei nicht mehr sehen, mein Mund sei nicht mehr lachen. 18. Brannenburch, die gab dem geist, oft hatte gehostet einen stemmen beest: het mochte einen man ontwaffnen. Pp. H. an dem Ende des XV. Jahrh. 17 Blätter 40. mit meist geistlichen Liedern, zusammengebunden mit drei anderen gleichseitigen Handschriften in niederl. Prosa, früher im Besitz des Reichsarchivs, nun Wijn im Haag, jetzt der Maatsch. van N. L. zu Leiden. Hs. 2, 1. ob nicht besser ontlokt — 2, d. §nee wijser — 6, 4. hädft flüchtig als tot Not — 8, 2. jünger — 9, 2. eigene — 13, 3. totter — 14, 1. op een. r, gherronnen — 15, 2. die wunderbar — 16, 2. dat je hoer leben nicht schuldig bin — 17, 2. trost. Einen Abdruck besorgte L. P. C. van den Bergh in Nieuwe werken van de Maatsch. der Nederl. Letterkunde te Leiden VI. D. (1844.) bis. 291. if., aber nicht ohne Fehler, z. B. 8, 3: Dan reine.case he liest te; Str. 17. wird dem Brannenburch in den Mund gelegt! Mijn voor mij (2, 1.) ist die Volkssprachliche Form, die auch noch jetzt, wenn der Nachdruck darauf liegt, gesagt wird: 'Hij heeft het mijn Hör. Buff. p. u. 3 gegen welchem liegen (9, 11. 11, 1.) ist ein alter, noch jetzt üblicher Fehler für liegen. Die alte Schreibart ist mitunter sehr schlecht, wie sich denn das auch wohl nicht anders erwarten lässt, denn die Handschrift ist nach Blatt 4b. von weiblicher Hand geschrieben: Dies ist gehörte Toene, viele Remen, die Vinte, die Brente Bier, zwei und ein Gottes Wille. Nr. 7. Brennenberg. Hätte gesagt jaehr und Dach daß Brandenburg gevangen liegt, geworfen in einen Turm, von Steinen waren die Mauern. Daer liegt hier mehr als sieben Jahre, sein Haar war weiß, sein Bart war grau, einen roten Tod verbleken, von der Leidenschaft war er gehweichen. Sie leideten ihn auf einen Tisch, sie schnitten ihm aus sein Herz frisch, sie gaben der Leidenschaft Teten bis zu einem Morgen ohne bitten. Nu habe ich gesagt das Herz sein, dort auf will gedrungen sein, nun schenkte mir einst ein Trinken! Mein Herz will mir untergehen. Den ersten Trank merkte die sie trank, ihres Herzens in tausend Stücken sprach: 'Nu hilf dir, Maria, magst reine, mit deinen Kindeln, deine F. Antw. LB. 1544. Nr. 81. ohne Str. 6. (Uhland Nr. 76. B.) 3, 4. entzweien, mhed. entspringen, Hör. belg. 5, 106. Willems sagt zwar bl. 137. "Ich habe die zerstreuten Strophen dieses schönen alten Liedes, wobei man an Cabrielle den Tergz erinnert wird." Zustimmen gebracht und den Text kritisch highestellt, teils mittels der mir mitgeteilten Abschriften (denn das Stück wird noch heute in Flandern gesungen), teils nach den davon bestehenden Abdrücken. Wenn man jedoch den Willemsschen Text Nr. 63 (24 sehr selige Strophen) mit den vorhandenen drei Texten vergleicht, so gelangt man zur Übersicht, dass wenn wirklich das Lied jetzt noch gesungen wird, es nur in dürftigen Bruchstücken besteht oder so ganz verschieden von den alten Texten ist, dass Willems nichts davon aufnehmen konnte, denn sein Text stellt sich als ein Zusammenflicken aller drei Texte heraus, wozu der Skilderdeutsche gerne das Meiste liefern musste. 1. Ich habe gewacht eine winterlange Nacht, da bin ich hereingefunden eine schöne Jungfrau gebracht mit Namen 'sne Witten Brüsten, da möchte dem beiden gelüsten. 3. Die Brüste waren weiß und süß, daran saß ich die hele Zeit (sein) Vyti und alle seine Sinne: mit der schönsten Wollde he von hinne. — 3. Ich kam in einen böhmischen Gegen, da fand ich drei schöne Jungfrauen Stand, sie brachen alle drei Rosen zu einem Kranz, zu einem Walzerschritt. 4. Die eine der mir das Kranzelyn bot, von bleichen Haar so war es rot, von Gold und Silber, von Perlen silberlich. — 6. Die goldene Kleidung schlüpfte in einen Schrank, das Brunnenberg gevangen wart, gevangen auf vier Straßen, in einen Tum wart he gelassen. 6. Darin saß he von über sieben Jahr, sein Kopf wart weiß, sein Herz wart grau, seine Macht begann em zu brechen, und Wort konnte he mir sprechen. 7. Sie sah den Brunnenberg auf den Dich, sie riefen an recht wo einen Fisch, sie nahmen dem aus seinen Herzen, dass Bedürftigkeit dem beide groß Schmerzen verursachte. 8. Se nemen Am über syn junge harte find recht so einem wilden schwein, vorweltend in eine pepe, gegenüber der schönen to. 9. Wat ist es doch ik gegeten hab, das mir so wohl gescheint hat? Das ist der Bronenbergs junge harte find, so schenkt mir den kohlen wein, schenkt in und gebe mir zu trinken, mein harte will mich zu Torsinken. 10. So nimm ich dies jetzt meine letzte herzhaft, das ich der Bronenbergs syn nicht schuldig war, denn reine keusch leben, das könnte uns nicht vorbedenken. 11. Den dritten drang der drank in, der harte in den tiefsten stücken sprang; berst, here Christ, die reine mit deiner gnade alleine! Uhland Nr. 75, A. an einem niederdeutschen LB. Nr. 44, Anf. des 17. Jahrb. (s. Uhland 8. 977). Nr. 8. Die Frau von Luxemburg. Die mit te drinken gab, ich Bronen hem einen neuen trink: als van meiner Frau von Luxenburg, hoe sie hänen lantshere verriet. Sie dede einen briefchen schreiben, so verre in Gulker lant, tot Frederic ihren boelen, dass hi in Boude kommen in lant. Hi sprach tot Bingen kapelle: sadelt mit meinem partridge, tot Luxenburg will ich reiten, ist mir wohl reiten wert. Als hi in Luxenburg quam, als vor dat hohe haus, da lachte die falsche Frau, tot ihrer zeiten aus. Hi sprach: "gott greet u, Frau, gott geve u goeden dag! woher ist mein here von Luxenburg, dienen ich zu dienen platz? Ich en derf's nicht wohl sagen, ich en will's nicht verraten, hi ist heute morgen mit seinen hunden in jagen gegangen. 7. "Hi reed hedenmorgen al in dat zoete dal, en daar suldi hem vinden met zijn hondenkens al." 8. "Hi sprak tot zijn knecht: "Breng mijn paard! Ten dale waarheen wil ik rijden, het is mij wel ride naar dat dorp." 9. Als hij bij de Jachten kwam al in dat zoete dal, daar lachte de edele heer met zijn hondenkens al. 10. Hij sprak: "Goddemake God geef je goed denk ik niet lang hier leven dan deze hakken dach." 11. "Ik niet lang hier leven dan hedenmorgen dit dach, zo mag ik wel beklagen dat ik ooit mijn vrouw aanzag." 12. Hij sprak tot zijn knecht: "Span uw boog goed en schiet mijn beer van Lutsenborch in zijn herten bloed." 13. "Waarom denk je hem te moeten schieten? Waarom denk je hem te moeten slaan? Ik heb wel zeven jaar tot zijn tafelen gegaan." 14. "Ik heb wel zeven jaar tot zijn tafelen gegaan, zo en dan niet hem niet schieten noch niet tot dood hem slaan." 15. Hij toog uit zijn onder scheiding een mes van staal goed, hij stak mijn here van Lutsenborch in zijn herten bloed." 16. Hi sprak tot sinen capite: "Quid sadelet mi mijn partij tot Lutsenborch wil ik riden, het is mi wel ridens waard." 17. Als hij tot Lutsenborch quam, al voor dat hohe huis, daar quam de valsche vrouwe van haerder tinnen uit. 18. "Vrouw, god sege u, vrouw, god geve u goeden dag! Uw wille is bedreven, uw verraderie is volbracht." 19. "Is mijn wille bedreven, hebt u mijn zin volbracht, zo doet mi sulken teken dat ik daar aan geloven kan!" 20. Hij trok uit zijn sinder scheiden een zwaard van bloed rood: "Ziet daar, ghij valsche vrouw, uws edel lantsheren dood! 21. Ze trok van hun hals van peerlen een krans: "Houd daar, mijn liefste boer! Daar is die trouwe van mij." 22. "Twee trouwe en wil ik niet, ik en wil u niet ontwaan, ghij mocht mij ook verraden, gelijk ghij uwen lantshere hebt gedaan." 23. Hij trok uit zijn sinder mouwen een zijden snoerken fijn: "Houd daar, ghij valsche vrouw! Ghij hebt Bolger bij bedriegens zijn." 24. Aan de Lutsenborch op de muren daar loopt een water klaar, daar zit, vrouw van Lutsenborch, in 't heimelijk en in 't openbaar. 1, 282. Uhland Nr. 123. A. Gleichzeitig ist ein Fl. Blatt „Nürnberg durch Valentin Newborn Wunderhom 4, 106. Es ist auch noch mündlich vorhanden: so liefert es H. Schreiber's Taschenbuch 1841. S. 382. (Uhland Nr. 123. B.) 15, 2. Meist oft in der Bedeutung Sehwort, weshalb die Änderung von Willems in sweet ganz unnötig, obschon 20, 1. sweet — 23, 1. mouwe, Ermel. Nr. 9. Herr Halewyn. 1. Der Herr Halewyn sang ein Lied, das wie das Border wovon bei ihm zu sein. 2. Und das vernam ein Königskind, das war so schön und zierlich bemerkt. 3. Sie ging als vor ihr Vater stehen: "Ochter, mag ich nach Halewyn gehen?" 4. "Nein, du Tochter, nein, du nicht! Die dahin gehen und kehren nicht." 5. Sie ging als vor ihr Mutter stehen: "Mutter, mag ich nach Halewyn gehen?" 6. "Nein, du Tochter, nein, du nicht! Die dahin gehen und kehren nicht." 7. Sie ging als vor ihr Schwester stehen: "Schwester, mag ich nach Halewyn gehen?" 8. "Nein, du Schwester, nein, du nicht! Die dahin gehen und kehren nicht." 9. Sie ging als vor ihr Bruder stehen: "Bruder, mag ich nach Halewyn gehen?" 10. "Es ist mir allein wahr, dass du gehst, als du deine Ehre mehr wohl bewähren und du deine Krone nach Recht herausnimmst." 11. Dann ist sie auf ihre Kammer gegangen und hat ihre besten Kleider angezogen. 12. Was hat sie an ihre Lebne angetan? Ein Hemdenjacket aus Seide. 13. Was hat sie an ihr schönes Korsgjurt? Vom goldenen Band stand es steif. 14. Was hat sie an ihren roten Rock? Vom Hals bis zum Saum goldenen Knöpfen. 15. Was hat sie an ihren Kerl? Vom Hals bis zum Saum goldenen Perlen. 16. Wat deed zij aan haar schoon blond haar? Een kroon van goud en die woog zwaar. 17. Zij ging al met haar vaders stal en koos daar 't beste ros van al. 18. Zij zette haar schrijvende op het ros, al zingend en klingend reed zij door 't bosch. 19. Doen zij dat bosch ten halven kwam, Halewyns zoon haar tegen kwam. 20. Hij bond zijn peerd aan eenen boom, de jonkvrouw was vol angst en schrook. 21. 'Gegroet,' zei hij, 'gy schoone maegd, gegroet,' zei hij, 'bruin oogen klaar, kom, zit hier neer, ontbondt uw haar.' 22. Zoo menig haar dat zij ontbond, zoo menig traentje haar ontroen. 23. Zij reden met malkander voort en op den weg viel menig woord. 24. Zij kwamen aan een galgenveld, daar hing zoo menig verdwenenveld. 25. Alsdan heeft hij toehoer gezeid: 'mits gy de schoonste maget zyt, zoo kiest uw dood! het is nog tyd. 26. 'Welic als ik dan hier kiezen zal, zoo kies ik dan het zwaard voor al. 27. Maer, trekt eerst uit uw opperste kleed, want maegdenbloed dat spreidt zo breed, breed 't u bespreide, het waren mijn leed. 28. Eer dat zijn kleed getogen was, zijn hoofd lag voor zijn voeten vast, zijn tong nog deze woorden sprak: 29. 'Gaet ginder in het koren en blaast daar op mijn oren, dat alle mijn vrienden het hoorden. 30. 'Als in het koren en ga ik niet, op uw oren en blaast ik niet, moordenaars raad en doe ik niet.' 31. 'Gaet ginder onder de galge en haalt daar een pot met zalvende en strikt dat aan mijn rooden hals. 32. 'Als onder de galge ga ik niet, uw rooden hals en strik ik niet, moordenaars raad en doe ik niet.' 33. Zij nam het hoofd al bij het haar, en wastchte 't in een brennend klaar. 34. Zij zette haar schrijvend op het ros, als zingend en klinkend reed zij door het bos. 35. En als zij was ter halver baan, kwam Halewyns moeder daar gegaan: 'schoon meisje, zegt u mijn zoon niet gaan? 36. 'Uw zoon beer Halewyn is gaan jagen, gaat u en ziet hem wesst uw levensdagen. 37. Uw zoon beer Halewyn is dood, ik heb zijn hoofd in mijn schot, zijn bloed is mijn voorhoor rood." 38. Toen ze aan haar vaders poort kwam, zij blies de denkbeeldig als een man. 39 40. En als de vader dit verhoor, 't verheugde hem dat zij weer kwam. 41. Daar werd gehouden een banket, bij hoofd werd op de tafel gezet. Y. Mische. Willems in Mone's Anzeiger 1836. Sp. 448—450. (Uhlând Nr. 74. D.) Willems bemerkt dazu: Dieses alte Volkslied wird noch jetzt in Brabant und Flandern viel gesungen; die Melodie ist sehr schön, der Text aber in den fliegenden Blitzen, die auf den Märkten verkauft werden, vielfältig verdorben. Willems hat später, (Nr. 49) denselben Text beibehalten, nur hier und da die Lesart des Fl. Blattes benutzt. Von den Varianten, die er mitteilt, habe ich Str. 20, 21, 22 aufgenommen. Die anderen sind zu Str. 33. Zy nam het hoofd al by dat haar en dooptet in een revier was klaar. Zy ging al aan zehen hoofde en las da het Geloove (credo). En las da de getide. Zy ging al aan zyne voeten en las dri Woesgegroeten (Ave Maria). Das verwandte deutsche Lied wird seit dem 16. Jahrhundert in vielerlei Fassungen gesungen. Alter Text: Basel bei Sam. Apiario um 1570 (Uhland Nr. 74A.) = Basel bei Job. Schröter. 1605. (W. Wackemagel Lesebuch 2. Th. 2. Ausg. Sp. 224.) Augustinus Matthaeus Franck um 1566. (Uhland Nr. 74. B.) Nürnberg Friedrich Outknecht 1554—1580. (Erk Liederhort Nr. 28 b.) Neuere Texte aus dem Munde des Volkes sind nachgewiesen in meinen Schles. Volksliedern S. 25. und zusammengestellt mit den alten bei Bitterer Nr. 76—87. Ein niederdeutscher aus Westphalen bei Uhland Nr. 74. C. (Mittler Nr. 79.) 10, 3. Krone, der Jungfernkranz; für auch Krone im Mbd., s. Müller Wb. 1, 887. Der Brautkranz war und ist in Deutschland noch hier und da ein kronenartiges Gewinde von Blättern, Blumen und Flittergold — 13, 1. Korslyf, Corfett, Leibchen — 14, 2. Van steke pot steke, von Stich zu Stich — 15, 1. Keerle, Kaerle, flandrisch das Oberkleid — 17, 2. Koos, Erkor, wählte — 18, 1. Schrijving, Beschrijving, rittlings, reitlings, mit ausgespreizten Beinen wie ein Reiter, k califourchon — 20, 2. Schroom, Schrecken — 25, 2. Mit, wenn — 27, 2. Spreiden, spritzen — 29, 1. Ginder, dort — 27, 3. Voorschoot, Schürze. Daraus die Lesart 10, 3. na refften für maer refft en. 43 In neuerer Zeit wurde das alte Lied fast völlig umgearbeitet. Hatte man sich früher begnügt, die zweite Zeile im Singen zu wiederholen, so wurde nun jeder Strophe eine dritte Zeile hinzugedichtet. Wie sehr musste der poetische Sinn in und außer dem Volke erstorben sein, dass ein solches Machwerk dem Volke geboten und von ihm angenommen werden konnte! Um den Verfall der niederländischen Volkspoesie kennenzulernen, gewährt dieses Lied in seiner Umgestaltung einen zu wichtigen Beleg, als dass es nicht mitgeteilt werden sollte. Nr. 10. Herr Halewyn. Op de wyze van de Credo. 1. Heer Halewyn, die zong een liedeken klein en die het hoorde, die wou er by zyn, waer door dat er veel gekomen zyn in pyn. 2. Dan was daer noch een koningskind als van de schoonste die men vindt en die van haar ouders was zeer bemind. 3. Zy ging voor haar vader staan: "Vader, mag ik wandelen gaan?" "Mijnheer Halewyn zingt zo aangenaam." 4. "Neen, mijn dochter vol van romans!" Die derwaarts gaat komt nooit weer terug, Wel 16 zondert dood gebleven met veel weduwe. 5. Dan ging ze voor haar moeder staan: "Moeder, mag ik wandelen gaan?" want mijnheer Halewyn staat me wel aan. 6. "Neen, mijn dochter vol van romans!" Als die daar gaat komt nooit weer terug, Veel dochters lieten daar hun leven en bloem. 7. Nog ging ze voor haar zuster staan: "Zuster, laat me wandelen gaan, Ik wil mijnheer Halewyn een liedje spreken aan." 8. "Neen, mijn zuster, schoone bloem! Als die daar gaat komt nooit weer terug, Van al de maagden die daar blijven staan de mensen stom. 9. Voor het laatst sprak ze haar broeder aan: "Mag ik bij heer Halewyn gaan? Dit is al mijn verzoek, wilt u mij toch toestaan!" 10. "Het laat me niet meer waar dat je gaat, Hoe je uw eer maar wel bewaard, En daar van on wil ik niet zijn verward." 11. "Je mag vrij bij heer Halewyn gaan, Uw bede wil ik niet afwijzen, Al wat je mij verzoekt wil ik u toestaan." 12. Ze ging op haar slaapkamer, deed aan een kleed van wit satijn, Waardoor ze scheen een godin te zijn. 13. Ze deed aan een lila rok, Op iedere plooi een gouden knop En een alderkostelijksten forschuit daar op. 14. Ze sprong dan op haar vaders paard En reed voort naar het bos waart Met een mannelyk hert heel onvervaard. In 't midden van den bosch heel fijn daar vinden jy mijnheer Halewyn, hij sprak: Schoon meisje, jy moet welkom zijn! Ik hoop jy zult worden mijn deel, laat ons rijden naar mijn kasteel, daar zal ik je tonen menig schoon juweel. Ze reden dan tezamen voort, op deze weg viel menig woord, want het was een lange weg ongehoor. Ze kwamen dan op 't galgeveld: dachten eens hoe dat ze was ontsteld, als ze daar zag hangen menig meisjebeeld. Dan heeft hij tot haar gezegd: 'Mijn lief, mits jy de schoonste bent, laat ik je kiezen met vreugde, of dat jy wilt gehangen zijn of sterven door het zwaard met pijn: daarom wil je kiezen met vreugde. Weljas ik dan kies ik het zwaard voor al, dat is de eerlijkste dood in dit geval. Maar trek eerst uit uw beste kleed, daar moet aankomt eenig leed, want ziet het meisje bloed dat springt zo wreed. Maar eer zijn kleed ten halve was, lag zijn hoofd voor zijn voeten ras en hij had het wel verdient op dat pas. Den kop sprak levend nog half: 'Mijn lief, ziet daar naast de galg, daar zult jy vinden een pot met zalvende kracht. En streek die voort aan mijn mond, maar ze riep: 'Sterft, valschen grond', en hij gaf zijn geest terstond. Ze nam het hoofd op heel verstoort en reed op haar paard voort en liet het lichaam liggen in bloed versmoord. 27. Als zy kwam half weg de baen, kwam zynen yader daer gegaen: 'Mijnheer, hoe kan het met heer Halewyn gaan?' 28. Ik heb hem gelaten wel gesteld, en hy zit daer in het groene veld, wel met 16 maegden zit hy daer en speelt. 29. Wat voorder op dezelfde baen kwam daer ook zynen broeder aan: 'Dochter, hoe kan het met heer Halewyn gaan?' 30. Uw broeder is een heer vermaard, zyn konsten heeft hy mij verklaard en met 16 maegden is hy wel bewaard. 31. Dan nog wat voorder op die baen kwam daer ook zyn zuster aan om van hare broeder iets te verstaan. 32. 'Hier wat voorder in het veld, daer is uw broeder als een held, aan 16 meiskens heb ik hem gelijk gesteld. 33. Als zy dan nog wat voorder was, daer kwam zyn moeder alzoo ras: 'Mevrouw, is mijn zoon nog wel te pas?' 34. 'Ik heb van 't leven hem beroofd, in mijn schoot heb ik zyn hoofd, hy is als Holopherne geloofd. 35. De moeder weende heel gestoord: 'Had ik wat eer gezegd dat woord, gy en hadt u zo wijd niet geraakt voort.' 36. 'Gy zijt gelukkig, leelijk wijf! dat gy behouden moogt uw lichaam en dat ik u niet laat als uwen zoon stijf. 37. Zy read dan voort als Judith wijs, zo regt naar haar vaders paleis, daer zij werd ingehaald met eer en prijs. 38. Zy blies den boven blij van zin, met victorie als een heldin en heel het hof ontving haar in min. Offenes Blau in Folio: Antwerpen bij J. Thjs. — Dr. 9, 1. fehlt — 2, 1. haar kleed (zin kl.) — 28, 2 fehlt groote — 30, 8. fehlt hy — 31, 1. om vier den Imyt en haar broeder te vertalen. Einige der letzten Strophen hat Snellaert, oude en neuere Liedjos Nr. 76 seinem Texte einverleibt 6, 1. rom and 8, 1. blom in der Volkssprache fär roem und bloem — 9, 3. verzoek, Bitte — toestaan, sagestehend — 10, 1. het let mij es kümmert mich 18, 2. plooi, Ffte — 18, 2. ontsteld, erschrocken — 26, 2, valt de grond, nstlich des Herzens — 29, 8. dochter, im Volke trauliche Anrede an jedes Blutshedhen — 80, 1. vermaerd, berühmt — 35, 8. raeken, gelangen. Nr. 11. Schön Adelheid. Daar was er een gelijken schaafelaar, hij schaafelde een koning zijn dochter, hij schaafelde ze hier, hij schaafelde ze daar, dat hij ze zoo daar verkocht. 2. Hij verkocht ze zoo duur om geen geld, hij woog ze tegen zilveren schalen; door haar rijkdom en haar schönheit Zoo werd zij genoemd mooi Aadje. 47. Zij ging er al voor haar moeder staan: 'Och moeder,' zeide zij, 'landwrouwe, wanneer zal daar Alewijn, uw eenigste zoon, wanneer zal hij mij waarlijk trouwen?' 4. 'Mooi Adeltje, dat en weet ik niet, ik zal hem alzoo waarlijk wel vragen; ik zag er van mijn dagen nooit blijder maagd als jij daar staan in zijn behagen.' 5. Zij ging al voor haar zone staan: 'Koning Alewijn,' zeide zij, 'heeren, hoe lange zal mooi Aaltje dat schoone wijf, hoe lange zal zij nog leven in oneeren?' 6. 'O moeder, dat en weet ik niet, zoudt gij mij dat zoo waarlijk raden? Zij zeggen, dat mooi Aaltje een vondeling is, god ken haar vrienden en maagen. 7. Gister avond was ik nog over den Rijn, daar reed ik alzoo waarlijk met rouwen. Nu zalder mooi Aaltje, dat schoon wijf, haar harde breken, als van ronwe. Zij ging er al voor zijn moeder staan: 'Och, moeder, zei ze, lama der vrouwen, mag ik er wel na dat bruidshuis gaan, want uw enige zoon zal trouwen?' Als gij der toch na dat bruidshuis gaat, ga er met goede manieren, en neemt er jouw zeven zonen voor jou en achter veertien kamers. Mooi Adeltje onttomde half weg kwam, koning Alewijn kwam haar tegen: 'Zel jij der nu na dat bruidshuis gaan, wat zal je mijn jonge bruid ter eeren geven?' Jouw bruid die zal hebben goeds genoeg, koning Alewijn, zei ze, beere mijn oude kousjes en mijn versleten schoen, die mag ze wel dragen met eeren. Jouw oude koussen die en wil ik niet, mooi Adeltje, zei hij, vrouw, jij moest haar geven noch beter goed, wou jij de vriendschap met haar houden? Jouw bruid die zal hebben goeds genoeg, koning Alewijn, zei ze, beere! Ik heb noch zeven zonen van jou en mijn, die mogen haar dienen als haar leven. Jouw zeven zonen die krijgt zij wel, mooi Adeltje, zei hij, vrouwe! Jij moest haar geven jouw voorgang, wou jij de vriendschap met haar houden? Mijn voorgang dat krijgt jij niet, koning Alewijn, zei ze, beere! Daar waren der twee op mijn vaders hof, ik en mijn zuster, elk een. En zijt jij dan een koningskind, mooi Adeltje, zei hij, vrouwe! Had je dat zoo waarlijk gezegd, ik had u zelfvergen willen trouwen. Doe mooi Adeltje op dat bruidshuis kwam, de beren boden haar eens te drinken; zij liet er alzoo menigen traan al in de gouden wijnschaal zinken. 18. De bruid aan tegen den bruidegom sprak: koning Alewijnt zeide ze, beere! wat mag dat voor een bedroefde vrouw zijn, die daar zoo droevig gaat zitten huilen? 19. Wat dat er dat voor een bedroefde vrouw is? 't waren van ons niekten en van ons neven; zij komen daar gereisd uit een vreemd land, zij zullen grote giften aan u geven. 20. 't Nemen van ons niekten, van ons neven met koning Alewijn, zeide ze, beere! 't is der mooi Adeltje, de jongste zuster van mijn, die jij benoemde hebt haar eerbied. 21. Zij nam er de kroon af van haar hoofd, het kroontje was rood van goud: 'hou daar, mooi Adeltje, jongste zuster van mijn, je bruidegom staat jij daar behouden. 50 22. Knecht, zadel mij mijn beste paard van vier of van vijf! ik kwam er rijden met zoo grooten erewaard, met schandens moet ik weerom rijden. Hollandsch: Den Italiaenschen Quacksalver (f Amsterdam 1708. 12o.) bl. 69. enz. (Hoog. belg. 2, 164. Willems Nr. 70.) — Dr. 4, 3. maar (bei Willems maar) — 6, 8. tulda (sal) — 8, 1. ffy (Zij) — 8, 3. fehlt dat — 12, 4. niet (met haar) — 14, 1. gejonen — 14, 2. ay (hij) — 14, 8. 15, 1. vorige "pan — 16, 1. fehlt zijt — 22, 3. koome (kwam er). Der Eingang erinnert an die geraubte Königstochter eines deutschen Liedes (Uhland Nr. 121. Wunderhom 2, 274. Vergl. auch meine Schles. Volkslieder Nr. 11.), was aber eine ganz andere Wendung nimmt: die Königstochter ist an einen Wirth verdukt, wird von ihrem Bruder wiedererkannt und zu den Ihrigen heimgeführt. Das Lied von schön Adelheid, finde ich zwar nur in einer Sammlung, es muss aber sehr bekannt und eine lange Zeit sehr beliebt gewesen sein. In der Geschichte vom Tode des lustigen Spielmannes, der recht in seinem Berufe starb, heißt es: Er spielte von schön Adelheid, dann seine Seele sein Leben aus. In der Mey-blom 1762. bl. 40. Im Dänischen ist dasselbe Lied um 19 Strophen länger als das niederländische, aber darum doch nicht schöner, obgleich der Zusammenhang sichtlicher hervortritt und einzelne Züge hinzugefügt sind. Es beginnt: Der Bürger wunderte sich, stahl er gaaa Saa langt er in fremde Lande, Saa stahl der Barth des König-Baums, der Jungfrau hatte sie schätzungsweise Anna. Der Fehler, der in fremdem Land, an einem Herzog, bis zur Hand, forderte so viel Gold, gab häufig, der Jungfrau hatte sie schätzungsweise Anna. Der war zusammen in acht Jahre, sieben Söhnen zusammen, man fand sie; für ihre Taten und Wunderwerke wurde der Herr ein König. Der König war aus Meklenburg-Land aus einer finsteren Blüte, Königens Daher aus England war häufig verkauflich. Acht Jahre vergangen waren, hun sagte das mehr oder weniger bekannt, dass er wollte Big einen anderen König, verlassen wollte er der Jungfrau. Zu diesen einseitigen Zügen gehört z. B. das Schönste, Anna, wie sie von der Vermählung des Königs hört, ausruft: Gib das Blut im Himmel, mit Herzen musste brechen! Beide Texte stimmen außerdem ziemlich überein. Mein alte Schuhe und versletene Schönheit ist jedoch im Dänischen Antwort der Braut: Ich gebe ihr Geschenke, gute, König, sagte sie, Herr! Ich gebe ihr meine alten Schuhe, die Böhmer, die besten, um das zu tun. Das schöne Mädchen liet es als viele Tränen in der goldenen Weinschale zinken, auch im schwedischen: "Kjøbenhavns Anna, tager Sølvkande på Hånd, for Brødre begynte at skjenke; taaren hender på Børn, ran som hver vel selv kan tænke. Der blev Glæder over alt den Gaard, det var stor Lyst og Gammel, den Kongen og skønt Anna da blev begge ved til sammen. Hjem drog den unge Bond igen alt til sin Faders Land, den yngste Søn fulgte hende hjem, hvis Mor var skønt Anna. Nr. 177 in Udvalgte Danske Værker 4, 69-66." Sæl sig, schlecht, ehrlos, verurteilt — schachem, schachern, Räuber — verkocht, verkaufte — mag, Verwandter — kammenier, Kammerjungfer — toorgespannt, das Vordergespann, das erste Gespann Pferde — traurig, betrübt, erbarmenswert. Die Königstochter. 1. "Dat alle Berge golden waren und alle Wasser Wein, hatte ich noch viel lieber, moi meisje, waere mein." 2. "Hatten Sie mich noch viel lieber als mich in der Schuld, so geht eens vor meinen Vater stehen und bittet um mein." 3. "Ich habe al vor Ihrem Vater gegangen und hier umschenkt das mein. Nehmt Ohrloffen an und sagen, schoon lief, und geht mit mein." 4. "Ohrloffen an mein selber? Die Snebnisse sind so los; oder Sie mich noch verlieren, schoon lief, war ich freundlich." 5. "Kann ich Sie nicht verlassen, von nun till in der Tod: Sie sind ein königliches Mädchen, ein Rosenbusch also Rod." 6. "Bin ich ein königliches Mädchen und Sie ein Grafenkind? Sie nehmen mich bis in den Tod und gingen unter der Linde." 7. Si namen maleander bi de hant en ghinghen onder de linden. 4* 52 Daar speelden si twee het minnespel, de schone werd met kint. 8. Nu Bi, ic hier geboeid met mijn kleinen kint; 80 bid ic de suiver Maria, dat si mi weer onbindt. 9. Ik zou dat ghi ontbonden was van uwwen kleinen kint en dat ik jou begraven zou onder deze groene linden. 10. Wouwt ghi dat ik begraven lach als onder deze linden, so woudt ik liever, stout ruiter, dat ghi bij de keel ophing. 11. De ruiter heef op zijn slinkerhand en gaf haar een slag, zo dat si neder ter aarde viel, si hoorde nog si zag. 12. Al heb je mi nu geslagen, schoon lief, ten is geen nood, al eerder zeven jaren om zijn, so zelf kom en om brood. 13. Als eer de zeven jaren om waren, den ruiter kwam om brood, met aan lazarusclap in zijn hand, hij had veel van nood. 14. 'O kint, zei si, van zeven jaar, nou zet jouw vader een stoel! Ik heb den dag wel eer gehad, hij was een ridder koning. 15. O kint, zei si, wel deijne kint, nou geeft jouw vader brood! Ik heb den dag wel eer gehad, hij had niet van nood. 16. O kint, zei si, wel deijne kint, nou geeft jouw vader bier! Ik heb den dag wel eer geleefd, dat hij was de liefste vijand. 17. O kint, zei Bi, wel deijne kint, nou schenkt jouw vader wijn! Ik heb den dag wel eer beleefd, hij was de liefste vriend. 18. Haar vader achter de deur stond, hij hoordet hoge woorden, hij trok zijn blanco brief uit de schijf en hieuw hem af zijn hoofd. 