title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Toen ik de lithographies maakte, trof het mij dat het lithogra- phisch krijt zeer prettig werkt, en ik dacht er over om er teeke- ningen mee te maken. Het heeft echter een bezwaar dat gij voelen zult — doordat het vet is kan men het niet op de gewone manier uitwisschen, op papier werkende er mee verliest men zelfs grootendeels het eenige waar men op den steen zelf mee uitwisschen kan, n.l. het grattoir — dat op ’t papier niet krachtig genoeg gebruikt kan worden daar men er doorheen gaat. Maar ik was op de gedachte gekomen om eerst eene teekening te maken met timmermanspotlood, en dan daarin en daaroverheen te werken met lithographisch krijt, daar dit (om reden van de vetheid van het materiaal) op potlood vat wat gewoon krijt niet doet, althans siecht. De schets op die wijs hebbende, kan men met vaste hand het lithographisch krijt inwerken waar het noodig is, zonder veel te behoeven te zoeken of uit te wisschen. Dus maakte ik mijn teekeningen tamelijk ver af met het potlood, eigenlijk zoo- ver als mij daarmee maar eenigszins mogelijk was. Toen fixeerde ik ze en maakte ze dof met melk. En toen weer er overheen ge- teekend met lithographisch krijt waar de grootste krachten zaten, die nog hier en daar versterkt met een penseel of pen met noir de bougie, en in de lichtpartijen gewerkt met witte dekverf. Nu heb ik op die wijs eene teekening van een oud man die zit te 256 59 lezen, met licht dat op het kale hoofd, de hand en het boek valt. En eene tweede, een kop van een geblesseerde met een doek om het hoofd. Het model dat ik daarvoor gehad heb, had werkelijk eene wond in ’t hoofd en een verband op het linkeroog. Net een kop van een soldaat der oude garde op den terugtocht uit Rusland b.v. Als ik nu deze twee koppen vergelijk bij de andere die ik maakte, is er een groot verschil in de kracht van het effect. Zoodat ik de hoop heb teekeningen op deze wijs gemaakt, zieh preteeren zullen gereproduceerd te worden door het proc6de, dat gij mij beschreven hebt. In geval het door U gezonden papier geen absoluut vereischte is voor de reproductie vooral. En is dit vereischte, zoo zoude ik met die zelfde ingredienten op het grijze papier dunkt me eer een beter dan een slechter effect krijgen. Toen ik hetgeen Buhot op ’t eene staaltje gekrab- beld had bekeek, zag ik direct het zwart zeer diep was van toon, en ik kan me begrijpen zulks voor reproductie waar de photographie en galvanoplastiek in ’t spei is, bepaald vereischte is. Zoodat ik dadelijk gezöcht heb welk zwart ik zou kunnen ge- bruiken, toch mijn gewone manier van schetsen houdende. Eerst probeerde ik met inkt doch dat voldeed me niet, maar ik geloof dat op die manier met lithographisch krijt de effecten beter zullen zijn. Enfin ik schrijf hierover niet om het U lästig te maken in Uw drukke dagen, ik heb er geen haast mee, en zelfs is ’t me zeer welkom ik nog een tijd heb om verder te zoeken. Doch ik schrijf het U, omdat ge weten zoudt dat ik met hart en ziel er op aan ’t sjouwen ben om het goed en bruikbaar te krijgen. Dat wat men noemt Black & White, is eigenlijk schilderen met zwart, schilderen in dit opzicht dat men in eene teekening de diepte van effect, de rijkheid van toonschakeering brenge welke in een schilderij behoort te zijn. Gij hebt onlangs eens en terecht gezegd, dat ieder kolorist zijn eigenaardige kleurengamma heeft. Dit is ook in ’t Black & White het geval, en toch is het in den grond een en ’t zelfde, men moet kunnen gaan van de hoogste lichten tot de diepste schaduwen, en wel met een paar eenvoudige ingredienten. Sommige teekenaars hebben een zenuwachtige manier van doen, die maakt dat hun techniek iets van het eigenaardige van den klank eener viool heeft, b.v. Lemud, Daumier, Langon — anderen 60 b.v. Gavarni en Bodmer doen meer aan pianospei denken. Komt U dit ook zoo voor? Millet is misschien een plechtig orgel. 2 Januari. Tot zoover schreef ik op Oudejaar, ik hoopte Uw brief zou zijn gekomen. Als gij nog niet geschreven hebt toe doe het dan, want ik heb niets meer. Doch gij zult het erg druk hebben. Ik heb sedert nog weer eenige schetsen met het lithographisch krijt gemaakt, het werkt haast net zoo prettig alsof men schildert, en men kan er een groote kracht en diepte van zwart mee krijgen. Ik ben wel zeer verlangend U weer te spreken, ik heb zooveel plannen — die wel niet alle zullen kunnen verwezenlijkt worden — maar die toch ook niet geheel en al mislukken zullen. En dien- aangaande ik heb eigenlijk zoo weinig tijd om er over door te denken, en ik ben zoo weinig op de hoogte der toestanden, om zelf te kunnen beslissen over de uitvoerbaarheid, dat ik er zoo behoefte aan hebben zou er eens met U over te spreken. Vooral laat het U niet ongerust maken dat ik dit jaar nog niets verkoopbaars maakte, gij hebt dit zelf wel eens tot mij gezegd, en als ik het nu zeg dan doe ik zulks, omdat ik in ’t verschiet een paar dingen bereikbaar zie die ik vroeger niet zag. Ik denk wel eens terug aan een jaar geleden toen ik hier in stad kwam, ik had mij voorgesteld, dat de schilders hier een soort kring of vereeniging vormden, waar wärmte en hartelijkheid en een zekere eensgezindheid heerschten. Dit lag voor mij in den aard der zaak, en ik wist niet dat het anders hon zijn. Ik zou ook de gedachten die ik daaromtrent had toen ik hier kwam, niet willen verliezen, ook al moet ik ze wijzigen en on- derscheid maken tusschen wat is en wat zou kunnen zijn. Ik zou niet gelooven kunnen dat het een natuurlijke toestand is, dat er zooveel koelheid en oneenigheid bestaat. Hoe komt het??? ik weet het niet — en ik ben er ook niet toe geroepen om dit te onderzoeken, maar ik stel mij zelf wel tot principe, dat ik voor mijzelf twee dingen laten moet, het eerste is dat men niet moet twisten — en in plaats van dat, zoeken naar vrede te bevorderen voor anderen zoowel als voor zichzelf. En het andere dat men moet laten mijns inziens, is in de maatschappij iets anders te Twillen zijn dan Schilder als men schilder is, men moet als Schil- der daarlaten andere maatschappelijke ambities, en niet mee doen met hetgeen de lui die in ’t Voorhout, Willemspark etc. 61 wonen, uitvoeren. Want in de oude, berookte, donkere ateliers was eene gezelligheid en iets echts, dat oneindig veel beter was dan ’t geen er voor in de plaats dreigt te komen. Als ’t zoo zijn mocht dat gij als ge weer komen zult, vooruit- gang ziet in mijn werk, dan zou mijn verlangen zijn, het mogelijk wäre op dezelfde wijs voort te gaan als tot nog toe. Dat namelijk ik stillekens voortwerken kan, zonder mij met iemand anders te bemoeien. Als er brood in huis is, en ik wat in den zak heb om modellen te nemen, wat wil ik dan meer? Mijn pleizier is in het beter worden van mijn werk, en dat absorbeert mij meer en meer. Nu kerel, als ge nog niet geschreven hebt schrijf dan spoedig, ik ben nog al in verlegenheid. Nogmaals in het nieuwe jaar U het beste toegewenscht. Van thuis ontving ik een goeden brief — adieu, met een handdruk t. a t. Vincent. 257 Waarde Theo, (3 Januari). Gisteren schreef ik U, doch ik doe het heden opnieuw om U de goede ontvangst van uw brief te berichten en U daarvoor te be- danken, en U te zeggen dat Uw schrijven mij heeft opgemonterd. Ik was wat ongerust, dat om reden gij maar zoo weinig van mijn werk hadt gezien in den laatsten tijd, dit misschien oorzaak zijn mocht ge meendet ik begon slap te worden. Ik heb juist in den laatsten tijd zwaar geblökt, en zit nog verdiept in allerlei dingen, waarin ik licht begin te zien om ze te doen, doch nog niet naar mijn zin onder den duim heb evenwel. In vorig schrijven zeide ik U, ik proeven nam in Black & White met het lithographisch krijt. Gij zegt te veel goeds van mij in Uw brief, doch dat gij goeds van mij denkt is dubbel reden voor mij, om te trachten ik het niet geheel onwaardig zij. En wat betreft dat ik zeide, ik meende iets gevorderd te zijn door die bewuste proeven, ik weet zelf mis- schien niet goed mijn eigen werk te zien. Misschien is het een stap vooruit, misschien niet — zeg gij er mij uw opinie eens over naar aanleiding van bijgaande twee studies, welke ik dezer dagen met meer andere maakte. Terwijl ik zoek naar een krachtiger procede dan waarmede ik tot hiertoe welkte, tracht ik mij eenigermate te richten naar de Engelsche reproducties met het bewuste procede dat gij be- 62 schreven hebt, gemaakt — naar de zwarte krabbels die Buhot op ’t staal papier maakte ook — wat betreft de kracht van zwart. En zijt ge eens in de gelegenheid, spreek er eens met een deskun- dige over of de reproductie van teekeningen als b.v. deze, moge- lijk zou zijn (afgescheiden van de tweede kwestie, of deze of der- gelijke naar hun specialen smaak zouden wezen). Wat betreft het sentiment ervan, daarover wil ik wel eens weten wat gij vindt, omdat zooals ik zeide, ik zelf niet weet te beoor- deelen of er meer in is of niet. Of liever met mijzelf is het zoo gesteld, dat ik voor mijzelf stu- dies als deze o.a., ook al zijn ze niet af en al is er veel in geheel verwaarloosd, liever zie dan teekeningen die een sujet hebben, om- dat ik er eene levendige herinnering door krijg van de natuur zelf. Gij zult mijn bedoeling begrijpen: in echte studies is iets van het leven zelf en de persoon die het maakt, zal niet zichzelf doch wel de natuur daarin respecteeren, en dus de Studie prefereeren boven wat hij er mogelijk later van maken zal, tenzij er iets geheel anders uit ontsta als eindresultaat van veel studies, n.l. de type geconcentreerd uit veel individu's. Dat is het hoogste van de kunst, en daar is soms de kunst boven de natuur. . . als b.v. in Millet’s zaaier meer ziel is dan in een gewoon zaaier op ’t veld. Maar wat ik van U weten wil, is of het U voorkomt deze wijze van doen sommige der bezwaren, die gij tegen het potlood hadt, misschien zou wegnemen. Het zijn een paar ,,heads of the people’ ’, en mijn voornemen zou wezen door veel dergelijke dingen te zoeken een soort geheel te vormen, dat den titel ,,heads of the people ’ ’ niet geheel onwaardig zou zijn. Met veel werken kerel hoop ik nog eens wat goeds te maken. Ik heb het nog niet maar ik jaag er naar, en vecht er om, ik wou iets ernstigs, iets frisch — iets waar ziel in mocht wezen! Vooruit, vooruit — Uit wat ik hierboven zei, ziet ge duidelijk genoeg dat ik meer begeerig ben om voor reproductie een serieus werk bij elkaar te zocken, dan wel dat ik voldaan zou zijn eens een teekeningetje gedrukt te zien. Maar alle informatie en wenken omtrent procedes zijn mij hoögst welkom. Ik zag in de vitrine van G. & Co. eene groote ets van Fortuny: Un Anachorete, alsmede zijn twee mooie: Kabyle mort en La 63 garde du mort, ik had toen erg spijt dat ik U onlangs gezegd had dat ik Fortuny niet mooi vond — dat vind ik zeer mooi. Enfin dat begrijpt ge toch ook zelf wel. Zoo is ’t met Boldini ook. Maar dat serieuse dat Fortuny b.v. in die drie etsen had, dat juist mankeeren veel van zijn volgelingen, die geheel in het vaar- water vervallen eener manier, waarvan Fortuny b.v. in Le choix d’un modele etc., ’t voorbeeld gaf. En dat Staat lijnrecht in oppositie tegenover het sombere, nobele van Brion, van de Groux, Israels etc. Als ge kunt, toe stuur mij eens een nummer van de tegenwoordige Vie moderne, er een uitzoekende waar zulke reproducties in staan, als waarover gij schreeft. Hier ziet men ’t blad nergens, (en wat ik heb (een paar nummers) is van jaren her.) Als gij vroeger of later komt zal ik U meer laten kijken, en we kunnen dan spreken over de toekomst. Gij weet genoeg hoe weinig ik geschikt ben om ’t zij handelaars, ’t zij liefhebbers aan te klampen, hoezeer het mij tegenstrijdig is bovendien. Ik wou zoo dolgraag wij altijd konden doorgaan als tot nu toe, doch ik ben zoo dikwijls er bedroefd over dat ik telkens U tot last moet zijn. Maar wie weet of door den tijd het niet zoo te schikken zou zijn, dat gij er nog den een of ander voor kondt opwarmen, die U het pak van de schouders nam dat gij in den moeielijksten tijd op U genomen hebt. Dat zou dan kunnen geschieden, wanneer het geheel blijkbaar zal zijn dat mijn werk serieus is, wanneer het duidelijker spreken zal dan dit. Ik heb een zeer eenvoudig leven te lief, dan dat ik dat zou willen veränderen, maar later zullen wij om grooter dingen te doen ook grooter uitgaven krijgen. Ik zal steeds, geloof ik, druk met model werken — altijd en altijd. En ik moet het zoo ver brengen, dat niet alles op LJ hoeft te drukken. Dit is maar een begin — ge krijgt later mooier dingen van me kerel! Voorloopig laat me maar eens hooren of ’t U voorkomt sommige der bezwaren van alleen potlood gebruiken, door dit krijt erbij eenigermate uit den weg geruimd zouden kunnen worden. Komt het U ook niet voor, dat ik door ’t maken van dergelijke teekeningen indirect misschien dingen voor de eigen- lijke lithographie leer? Adieu nogmaals dank voor Uw brief, met een handdruk t.at. Vincent. 64 258 Beste broer, Hierbij zend ik U nog eenige studies. En ziehier eene gedachte die mij dezer dagen in ’t hoofd was. Indien het zijn mocht dat het U niet verveelt dergelijke schet- sen te zien, zoo zou ik vinden dat het wel goed zou zijn, dat ik U eens in eene kleine portefeuille een 6o-tal schetsen b.v. zond. Gij zoudt die dan op uw kamer op uw gemak eens kunnen door- kijken. En het zou vöör hebben, dat gij dan tegen dat gij vroeger of later eens komt, het een en ander dat ik in ’t oude jaar maakte, zoudt hebben bekeken. Wij zouden anders die studies zoo erg gehaast moeten doorloopen, als gij maar zoo kort komen zoudt. Doch indien ’t ook U goed zou voorkomen ze eens van te voren door te kijken, en ik ze dus dezer dagen zenden zou, dan mag ik er wel op rekenen nietwaar, dat ge ze dezen zomer b.v. weer mee terugbrengt, want ik zal er later naar moeten werken. Mijn volgend werk hangt gedeeltelijk van ’t bij elkaar blijven der studies af. Enfin — misschien zal het U amuseeren, — want b.v. bij de weesmannetjes zijn sommige misschien nogal typisch. Enfin, laat mij dit eens mögen vernemen. Daar ik met Nieuwjaar nog enkele dingen moest betalen zoo ben ik eigenlijk reeds nu zonder geld, althans mij resteert zeer weinig. Tracht als ’t kan eer vöor dan na den tienden te zenden, en ge zult me verplichten. Adieu kerel, ik hoop dat de schetsen min of meer in Uw smaak zullen vallen; met een handdruk, t. a t. Vincent. De bewuste teekeningen die ik U zou willen zenden, zijn dito figuren als de lithographies, van allerlei — mannen, vrouwen, kinderen. 259 Waarde Theo, Toen ik Uw brief hedenmorgen las, trof het mij zeer wat gij schreeft. *) Dat zijn van die zaken waarvan de wereld somtijds zegt ,,wat heeft hij zieh daarmee te bemoeien”, en toch het is niet zoozeer onze eigen daad, dan wel de omstandigheden die *) Theo had een jonge vrouw ontmoet, die ziek en alleen in Parijs was, en had zieh haar lot aangetrokken. 5 65 er ons toe dwingen. En hebben wij eenmaal den toestand begrepen, kan er een medelijden wakker worden zoo grondeloos diep, dat wij voor onszelven niet meer aarzelen. En bij U ik meen het zoo is — en wat kan ik dan anders zeggen dan dat het mij voorkomt, wij in dergelijke gevallen onze impulsies moeten volgen. Victor Hugo zegt: Par-dessus la raison il y a la conscience; er zijn dingen die wij voelen goed en waar te zijn, ofschoon van den kant van verstand en berekening er veel on- verklaarbaars en duisters in blijve. En ofschoon nu in de maat- schappij waarin wij zijn, dergelijke handelingen worden be- schouwd als ondoordacht, of roekeloos, of dwaas, of weet ik wat meer — wat zullen wij er van zeggen indien ’t nu eenmaal met ons zoo gesteld is, dat de verborgen krachten van Sympathie en liefde in ons binnenste wakker geworden zijn. En zij het ook dat wij de redeneeringen welke de maatschappij gewoon is aan te voeren tegen het zieh laten leiden door het gevoel en tegen het agir par impulsion, niet door andere redeneeringen geheel kunnen overpraten — op overpraten komt het ook niet op aan, en zoo wie het geloof in een God heeft behouden, hoort soms eene zachte stem van het geweten, welke men alsdan misschien wel doet te volgen met de naiveteit van een kind. Zonder er met de wereld over te praten meer dan men verhelpen kan. Als iemand eene dergelijke ontmoeting heeft, het is te voorzien hij er strijd door hebben zal, ook vooral strijd met zichzelf, om- dat men soms letterlijk niet weet wat men doen wat men laten moet. Doch is deze strijd en zelfs die vergissingen waarin men ook al eens vallen zal, niet beter, en ontwikkelen zij niet meer, dan het zieh systematisch buiten emoties houden? Dit laatste is wat in mijn oog veel zoogenaamde esprits forts in werkelijk- heid esprits faibles maakt. Ge hebt mij ne Sympathie in dezen, en is het dat aangezien ik ook zelf tegenover realiteiten sta, en U kan verteilen wat mij al zoo sedert we er ’t laatst over spraken wedervaren is, het U wenschelijk mocht zijn een en ander daaromtrent te vernemen, of wilt ge over de toekomst praten of overleggen omtrent wat dan ook, ik ben steeds geheel tot Uwe beschikking. En dat gij schrijft, gij er over denkt eerlang naar Holland te körnen, is mij eene zeer welkome tijding. Volhouden is de groote kwestie bij liefde, als men eens werkelijk begonnen is. Dat is als de liefde beantwoord wordt, want wordtzij 66 gedecideerd niet beantwoord dan is het een geval waarin men let- terlijk absoluut machteloos wordt. Enfin ik dank U voor Uw vertrouwen, en ik ben betrekkelijk ge- rust omtrent de uitkomst, als ik er over nadenk. Zooiets is geen ,,passie”, want er is een grondeloos diep medelijden bij in ’t spei. En ik geloof ook niet het iets is dat U voor denken over andere dingen ongeschikt maakt, integendeel zoo iets heeft een ernstig karakter, dat alle faculteiten opwekt en versterkt, en de energie vermeerderen kan veeleer dan dat ze er op verminderen zou. Zoodat ge ’t me ten goede houden zult, ik nog een en ander over de teekeningen zeg. Dat gij den ouden mannekop ,,echt” vondt, doet me zeer veelpleizier — hetmodelis fameus echt , ik heb er nog meer van hem. Heden een die ik geteekend heb met lithographisch krijt. Toen kwakte ik een emmer water over de teekening en begon in het kletsnatte te modeleeren met ’t penseel. Daardoor krijgt men zeer fijne tonen als het gelukt, want het is een gevaar- lijke manier die wel eens verkeerd kan uitkomen ook. Maar als het lukt heeft men een resultaat erg ,,non ebarbe”, fijne tonen van zwart, die nog ’t meest op eau-forte gelijken. Zoo heb ik een vrouwekop ook tegen het licht in, dus in toon, met kantlichtjes op ’t profil, etc. Uij hebt immers het tiveede rolletje ook ontvangen waarin nog 5 koppen waren} van hier verzonden meen ik 5 of 6 Januari, be- halve de twee eerste? Als gij die wat bij U hebt, geloof ik gij er hetzelfde in zult vinden als in de twee eerste, want er moet iets van de natuur in zijn, daar ik ze bepaald ontworstel aan de natuur, en van ’t begin tot ’t eind naar het model werk. Ik heb er een groot verlangen naar om U de studies te laten zien — niet omdat ik over mijn eigen werk con- tent ben, doch omdat ik ofschoon ik er lang niet tevreden over ben, toch er in zie dat het in wording is, en er zieh vanzelf iets uit ontwikkelen zal, dat eenig karakter zal hebben. ’t Geen me hier ’t meest trof toen ik in stad kwam, was b.v. de Geest en die buurten. En zoo zachtjes aan krijgt het corps — doch — wat een sjouwerij om zooiets ten einde te brengen. Ik zag heden photo ’s naar teekeningen van Barnard, figuren uit Dickens, waarvan ik de oorspronkelijke teekeningen indertijd te Londen zag. Er is een kracht in als in Nicolaas Maes b.v., doch een geheel modern gevoel en opvatting. Zoo iets kan mij zoo warm maken en is mij daarom zoo opwekkend, omdat ik mij modellen 67 van hier voorstel, zooals zij op die wijs geteekend voordoen zouden, en dan natuurlijkerwijs tot mijzelven zeg: vooruit! en voortwerken tot we het Black & White onder den duim hebben. In de kunst en in de lief de is overeenstemming, het is een geslingerd worden tusschen ,,je l’ai depuis longtemps” en , , je ne l’aurai jamais” zooals Michelet het uitdrukt. Zoo gaat men van melankolie tot entrain en enthousiasme, en zal dit steeds blijven en de slinge- ringen alleen sterker worden. Victor Hugo spreekt van ,,comme un phare a eclypse” en zoo is het er ook al mee. Als het is dat gij mijn schrijven van 5 of 6 Januari nog ontvangen hebt met het tweede rolletje, zoo zult ge U daaruit herinneren ik reeds toen a court was. En nu heden had ik huishuur te be- talen, en 3 modellen die ik had moeten laten wachten, en moest absoluut verschillende teekenbehoeften hebben ook. Ik werk zeer druk tegenwoordig en ik mag niet stoppen, maar de model- len vreten me letterlijk de ooren van ’t lijf. Enfin het zou erg erg wenschelijk zijn ik eens een buitenkansje kon hebben, zou het kunnen? Ik schroom het te vragen omdat gij mij nu juist dit een en ander geschreven hebt, en ik zoozeer begrijp hoe gij zelf er zorgen door hebt, welke ik respecteer en medegevoel. Doch het is met mij zoo, dat ik juist door maar steeds door te werken, wat ten achter gekomen ben, en ik als ik ’t geld ontvang, direct er meer dan de helft van moet geven. Ik kan niet zuiniger leven dan wij doen, wat te bezuinigen was we hebben het bezuinigd, maar het werk breidt zieh uit, nu juist vooral in de laatste weken, en ik kan het haast niet baas meer, d. i. de kosten, die er aan verbonden zijn. Zou er mogelijkheid op zijn ik binnenkort nog wat ontving? Ik geloof ge het begrijpen zult als gij de studies ziet. Enfin, vergeef het mij dat ik er over spreek, maar ik kan moeielijk anders. Ik ben met de dagelijksche uitgaven ten achter geraakt, en dat maakt dat ik telkens de laatste dagen van de 10 absoluut a sec ben. In elk geval schrijf spoedig, en houd U van mijne Sympathie met betrekking tot ’t geen waarover gij schreeft ten volle verzekerd, adieu kerel, een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 68 260 Waarde Theo, Sedert ik Uw brief ontving is hetgeen waarover ge schrijft letter- lijk niet uit mijn gedachten geweest. En ik schrijf nog eens, juist van wege de zaak mij zoo zeer vervult. In gevallen als deze heeft men een patient voor zieh die ziek is en naar lichaam en naar de ziel. Dus is het dubbel serieus. En om volkomen herstelling te bewerken is noch geldelijke hulp voor de behoeften van het leven enz. voldoende, doch is lief de en een thuis nog het allerbeste en meest afdoende geneesmiddel. Althans ik voelde zulks verleden winter en sedert — nu b.v. — nog veel meer, juist van wege de ervaring het mij duidelijk maakte wat ook mijn gevoel mij zeide. Een leven boven water te houden het is een groote en mooie zaak, doch het is ook zeer moeilijk en vereischt veel zorg. Een hörne for the homeless maken, ja het is iets dat goed moet zijn, wat de wereld ook zegge het kan niet verkeerd wezen. En toch het* wordt menigmaal als een misdrijf beschouwd. Ik heb er onwillekeurig over gedacht en doorgedacht — Hoe zal men het opvatten? Zult gij er strijd met de wereld door krijgen? Dat is ook een vraag welke in mijn gemoed is en welke ik niet be- antwoorden kan, daar ik de toestanden niet genoeg nog weet. En er is iets anders dat eigenlijk het motief van dit schrijven is ’t welk ik U in bedenking wilde geven, en waar gij ook zelf allicht aan zult hebben gedacht. Zooiets als dit is een affaire de longue haieine — wel acht ik het mogelijk gij spoedig zegen op uw zorg zult zien, doch evenwel de volkomen herstelling naar lijf en ziel van een zöö geschokt gestel is eene zaak waar eigenlijk jaren mee gemoeid zijn. Op ’t oogenblik zit de vrouw met de kinderen bij me. Als ik denk aan verleden jaar, dan is er groot onderscheid. De vrouw is sterker en steviger, heeft veel, zeer veel van ’t gejaagde verloren, het kleine kindje is een ventje zöo aardig, gezond en vroolijk als ge U maar denken kunt, kraait als een haan, heeft niets dan de borst doch is dik en mollig. En het kleine arme meiske, uit de teekening ziet ge dat de vroe- gere, diepe misere niet is uitgewischt, en heb ik dikwijls zorg over, maar toch ze is heel anders dan verleden jaar, toen was het heel heel erg, en nu is er iets reeds echt kinderlijks in. Enfiri ofschoon nog niet volkomen normaal, het is een betere toestand dan verleden jaar ik had durven hopen. En als ik nadenk, zou ’t dan beter geweest zijn dat die moeder een miskraam had ge- 69 had of het kind verwelkt of weggekwijnd door gebrek aan zog, en dat meiske meer en meer in onreinheid en verwaarloozing geraakt, en de vrouw zelf wie weet in wat voor ellendigen toestand haast zonder naam zoude geraakt zijn? — Zie dan mag ik immers niet twijfelen en zeg: vooruit, met goeden moed. In de vrouw komt iets eenvoudigs — echt moederlijks — en naarmate dat zieh versterkt, is zij gered. En hoe komt er vooruitgang???? Niet door dokters of buitengewone middelen. Door het gevoel van een eigen thuis, door een geregeld gemoti- veerd leven. Niet door zieh veel te ontzien — want dat kan niet, maar doordat het gejaagde hart meer rust heeft, ook onder hard en vervelend werk. Dit mij zoo van nabij bekende geval als een werkelijkheid voor mij hebbende, kom ik terug op wat ikzeggen wilde. Het komt mij voor gij vooral op de omgeving der vrouw over wie gij schrijft, moet letten wilt gij vrucht zien. Het zou te wenschen zijn zij ergens anders wäre dan op een leege kamer in een hotel of zoo, en meer een huiselijke omgeving kon hebben. Denk hier eens over want ik houd dit voor een voornaam ding. Zij moet afleiding hebben door zeer gewone alledaagsche dingen, die haar bezigheid verschaffen. Eenzaamheid of ledigheid is zeer fataal ; zij zou met goede lui moe- ten kunnen praten. Enfin in huiselijken kring met niets buiten- gewoons zou heerlijk zijn, met kinderen zieh bezighouden b.v.. Ik vind het betrekkelijk jammer zij geen kind heeft, dat is ik meen het geval er nog critieker door wordt. Ja ik geloof dat het meest praktische wat gij doen kunt is haar in een huiselijken kring brengen. Ik geloof dat bij U op dit oogenblik de hoofdgedachte is — dit leven moet gered worden — en dat ge onzelfzuchtig meer denkt aan haar dan aan U zelf. Ik voor mij wist verleden jaar maar een thuis voor haar n.l. bij mij, en had ik anders kunnen doen ik zou haar niet direct bij mij in huis genomen hebben, juist om te vermijden onaangenaamheden, die nu niet vermeden konden worden. Doch met LJ is het een ander ge- val en gij kunt misschien voorloopig haar (n.l. de persoon over welke gij schrijft) ergens bezorgen waar zij rüstig en veilig is, tot zij vol- komen hersteld is. Ik vrees haar herstel iets de longue haieine kan zijn, en bovendien men behoeft niet tegen de eenmaal bestaande vooroordeelen der samenleving te zondigen, als het te vermijden is. Kan het niet vermeden worden dan moet wat ’t zwaarste is ’t zwaar- ste wegen, en dezen zomer zou ik liever tegen alle mogelijke prejuges 70 — al waren er nog meer geweest — gezondigd hebben dan de vrouw zonder dak en haard te laten. Maar bij U kan en moet het dunkt me alles bedaarder gaan en als ik u was zou ik zien haar een solide thuis te bezorgen — niet alleen op een kamer zonder omgang — wegens haar bestwil, hoe eer zij in normale alledaagsche bezigheden en omgeving is hoe beter. Er gaat veel in mij om en ik denk steeds aan U ; zooeven maakte ik nog een teekening waar de vrouw voor poseerde. Hoor eens kerel, in ’t hart is mijn ondervinding van dit jaar dat ofschoon er barre, erg barre momenten van zorg en moeite zijn, het oneindig veel beter is met vrouw en kinderen te leven dan zon- der . . . maar steeds is het wenschelijk men eerst elkaar leert kennen, zulks is regelmatiger en voorzichtiger. En zou ook ik zulks gedaan hebben als het geschikt had kunnen worden, maar er was geen thuis voor haar tenzij direct het mijne. Enfin het zijn de om- standigheden waar men mee rekening te houden heeft en soms is het niet te vermijden men aanstoot geve. Ik wil dus niet in ’t minst U aanraden er van af te zien, doch wel geloof ik dat wij het eens zijn, dat het goed is voorzichtig te zijn tegenover de wereld, die anders soms den boel bederft. En dus wees voorzichtig. Voorloopig is de herstelling de voornaamste zaak en het andere is er aan on- dergeschikt. Zoudt ge niet iemand onder Uw vrienden weten, die zou willen medehelpen en haar voorloopig in huis nemen? Wellicht wäre een soort gasthuis — het gewone of een particulier waar zij gezelschap had, te prefereeren. Misschien is het zoo ge- steld dat dit alles reeds bezorgd is en ik schrijf er over juist omdat ik daaromtrent niets bepaald weet. Ik wou ik wist wanneer ge körnen zult, als ge komt en kunt het doen, breng de oude studies mee. Wat betreft dat ik U schreef of ge me soms nog wat zoudt kunnen sturen, ja, ik zit eenigszins in zorg en wenschte het kon, doch doe haar niet tekort om mijnentwil, en weet het goed dat ik om wat ge schrijft, graag dubbel mijn best wil doen om vooruit te körnen, zoodat de last wät lichter voor U wordt. Maar het zit hem juist daarin dat hard werken juist soms ook geld kost wegens men meer verschütten heeft. Schrijf spoedig, want ik ben erg verlangend naar nieuws van U. Räppard is aan de betere hand, ik heb een brief van hem. Ik zit druk in ’t werk, steeds nog aan allerlei koppen. Adieu, een handdruk in gedachten, t. ä t. Vincent. 7i 261*) Ge zult zeggen dat ik het druk maak met schrijven, ik kan het niet helpen, want daar gij mij Uw vertrouwen gegeven hebt zoo wil ik U ook zeggen, dat dit niet is geweest zonder mij te treffen. Het is iets eigenaardigs van dergelijke gevallen, dat het zoo uiterst moeielijk is te weten hoever men gaan moet. Dit zult gij ook ondervinden. Men vraagt zichzelven af, moet ik deze vrouw helpen en voor de rest niets dan eene vriendin in haar zien, of moet ik deze vrouw bepaald kiezen tot mijne vrouw met wie ik altijd leven wil, is zij het? of is zij het niet ? Zie, ik geloof dat gij niet zonder dezen strijd geweest zijt, of mis- schien nog er in zijt. Want als ’t anders wäre zou ’t mij eenigs- zins onnatuurlijk voorkomen. Althans ik had dien strijd, en die was zoo moeielijk, dat ik voor mijzelf die vragen niet geheel Icon beantwoorden toen de om- standigheden mij dwongen er in te beslissen. Want ik dacht, middelen om twee verschillende huishoudens op te houden heb ik niet, misschien heb ik ze voor een evenwel en dus ik moet haar zeggen hoe het Staat, wat ik zou kunnen misschien en wat ik zeker niet zou kunnen. Misschien zullen wij er samen doorkomen, doch als wij niet samen wonen heb ik niet genoeg. Bij U is ’t misschien in anderen vorm toch ook een soortgelijke strijd, en ik herinner mij een woord van U van verleden jaar, dat ik zeer juist en waar vond: ,,het trouwen is zoo’n raar ding”. Ja, sapperloot, dat is het zeker. Gij hebt mij toen gezegd: trouw haar niet, en ik heb toen U toegegeven dat de omstandigheden zoo waren, er reden was voorloopig daar niet over te spreken. En nu weet gij dat ik daar ook niet verder over gesproken heb, doch tevens dat zij en ik elkaar getrouw bleven. En juist omdat ik U geen ongelijk kan geven, dat gij toen zeidet: ,, trouw haar niet”, zoo geef ik U dit woord van U ook in bedenking, en meen trouwens dat gij ook zelf er wel aan denkt, want het is niet ik die zoo spreek doch gij zelf. En ik herinner U er alleen aan omdat ik geloof juist dat het goed geweest is zulks niet direct gebeurde. Laat dus die gedachte niet los, want het is goed dat de lief de zoo rijp worde dat het trouwen eigenlijk eene erge bijzaak wordt. Dat is veiliger en niemand lijdt er schade door. *) Het eerste en laatste gedeelte van dezen brief ontbreekt; waarschijnlijk was deze het antwoord op de geldzending van 20 Januari. 72 Een ding wilde ik U in ’t begin zeggen wat gij trouwens vanzelf begrijpt. Hetzij gij er in moeielijkheden door komt hetzij niet, het edele gevoel dat U drong om te helpen, dat respecteer ik, en omdat ik zulks respecteer zoo hoop ik dat ook indien gij op moeielijkheden mocht stooten grooter of kleiner, gij mij Uw vertrouwen zult waardig achten. Doch tevens zie ik de zaak niet met melankolie, doch met alle hoop op een goed resultaat, n.l. geluk voor U en voor haar. Alleen nog eens — een crisis bestaande uit een soort teleurstelling weder- zijdsch acht ik het waarschijnlijk vroeger of later komen zal — was er een kind gijlieden zoudt daarin een bliksemafleider hebben. Nu is er dat niet in Uw geval en dus vooral als de crisis komt — niet nu maar later — vertrouw me dan en spreek dan met me : zie want daar zitten klippen waar menige lief de helaas vergaat, en behouden had kunnen worden. Komt men die klippen te boven zoo volgt weer goed vaarwater. Ofschoon ik U druk schreef ik zit druk in het werk. Hoe ik er naar verlang met U over veel dingen te spreken, kan ik U niet zeggen. Ik krijg morgen een zuidwester voor de koppen. Vis- scherskoppen oude en jonge, daar heb ik al lang over gedacht en heb er reeds een gemaakt, en kon toen later geen zuidwester meer krijgen. Nu krijg ik hem in eigendom, een oude, waar veel stormweer en stortzeeen over zijn gegaan. (Slot ontbreekt.) Waarde Theo, Hoe meer ik er mijn gedachten over laat gaan, hoe dieper de indruk wordt die Uw laatste schrijven op me maakte. In ’t groot beschouwd, (daargelaten verschil tusschen de beide personen in kwestie) is U en mij op een koud, onbarmhartig trottoir een somber, droevig vrouwenfiguur versehenen, en noch gij noch ik zijn voorbijgeloopen, maar beiden stonden we stil en volgden de inspraak van ons menschenhart. Zoo’n ontmoeting heeft iets van eene verschijning, althans als men terugdenkt ziet men een bleek gelaat, een droevigen blik, als een Ecce Homo op een donkeren achtergrond, al het andere verdwijnt. Dat is het sentiment van een Ecce Homo en in werkelijkheid het- zelfde is er in de expressie, maar hier is ’t een vrouwengelaat. Later — ’t wordt bepaald anders — toch dat eerste vergeet men ook niet. 2 62 73 Onder een Engelsch vrouwenfiguurtje (van Paterson) Staat de naam Dolorosa, dat drukt het zoowat uit. Ik denk aan de twee vrouwen nu, en tegelijk dacht ik aan eene teekening van Pinwell: The sisters, waarin ik dat ,, Dolorosa” vind. Die teekening stelt voor twee vrouwen in ’t zwart in een don- ker vertrek, de eene is juist thuis gekomen en hangt haar mantel aan den kapstok. De andere, terwijl zij een wit naaiwerk opneemt, ruikt even aan een primulaveris die op tafel Staat. Die Pinwell is iemand, die iets heeft van Feyen Perrin — in zijn vroegeren tijd — zijn werk doet ook denken aan Thijs Maris, doch met een reiner gevoel nog. Hij was dichter zoo sterk als maar mogelijk is, hij zag het su- blieme in de meest gewone, alledaagsche dingen. Zijn werk is zeldzaam, ik zag maar weinig van hem, doch dat weinige was zöo mooi, dat nu na io jaar minstens het mij nog even duidelijk is bijgebleven als toen ik voor ’t eerst er kennis mee maakte. Toen indertijd zeide men van die club teekenaars: ,,it is too good to last”, aan Herkomers woorden ziet ge dat dit helaas wel is uitgekomen, maar ’t is nog niet dood, en zoowel op gebied van literatuur als van kunst zal men moeielijk eene betere opvatting vinden dan die van toen. Ik heb dikwijls om verschillende redenen het land gehad in En- geland, maar dat, de Black & White en Dickens zijn zaken die alles goed maken. Niet dat ik alles afkeur van tegenwoordig, dat zij verre, maar toch ’t komt me voor er iets van vroeger dat goed was, en had behooren te blijven, weggaat — in kunst meer bepaaldelijk. Ook in het leven zelf evenwel. Misschien is dit een en ander te vaag uitgedrukt, maar ik kan ’t niet anders zeggen — ik weet zelf niet precies wat het is, maar ’t is niet de Black & White alleen die van richting veranderde en afweek van het gezonde, nobele begin. Veeleer is er over ’t algemeen een soort van scepticisme en on- verschilligheid en koude heerschende, ondanks alle bedrijvigheid. Doch dit alles is te vaag, te onbestemd. Ik denk er ook niet heel veel over, aangezien ik aan mijn teekeningen denk en geen tijd heb er me in te verdiepen. Ben nog steeds aan koppen bezig deze week, vrouwenkoppen vooral — met zakken o.a.. Hebt gij wel eens iets gezien van Boyd Houghton, dat is er een 74 uit ’t begin van de Graphic, die ofschoon weinig bekend (hij is nu reeds dood) zijn eigenaardige plaats inneemt. Ik dacht aan hem toen gij eens schreeft over de Barricade van Daumier. Hij heeft ook indertijd de Parijsche petroleuses en bar- ricades gemaakt, maar later ging hij naar Amerika en ik ken o.a. teekeningen van kwakers van hem, en eene kerk van de Mormonen, en Indiaansche vrouwen etc. en landverhuizers. In zoo’n barricade scene b.v., kon hij iets spookachtigs hebben, of liever iets mysterieus als Goya. Op die wijs n.l. dat Goya- achtige, behandelde hij ook de Amerikaansche sujetten, maar dan loopt er soms in eens iets onder door, dat door een verbazende soberheid aan Meryon doet denken. De houtsneden van hem zouden haastvoor etsen kunnen doorgaan. Too good to last zegt de wereld, maar juist daarom, omdat het zeldzaam is, blijft het goede. Niet iederen dag wordt het voort- gebracht, nooit zal het op fabriekswijs verkregen worden, maar wat er van is dat is er van, en dat gaat niet weg maar dat blijft. En komt er later een ander soort van goeds, zoo blijft toch het eerste zijne waarde houden, zoodat ik meen dat men niet moet treuren dat om dit of dat niet algemeen wordt; ook al wordt het niet algemeen, wat er eenmaal is van het goede of schoone dat is er toch. Hoe gaat het toch tegenwoordig met de etsen, die Cadart inder- tijd begon? Is dat ook zooiets van ,,too good to last” gebleken te zijn? ’k Weet wel dat er ook heden veel en mooie etsen uitkomen. Maar ik bedoel de oude series „societe des aquafortistes”, waar Les deux freres van Feyen Perrin in Staat, en de Parc a moutons van Daubigny, en de Bracquemond en zooveel anderen, zijn die in hun kracht gebleven of zijn ze verslapt? Al waren ze verslapt, dat wat er van is heeft dat niet reeds corps genoeg om altijd te blijven, en vervult dus niet betrekkelijk het woord ,,too good to last”? Wat de etsnaald vermag toonden Daubigny, Millet, Feyen Per- rin, zooveel anderen, even als de Graphic etc. toonde wat de Black & White vermocht. En dit bestaat als waarheid eens en voor altijd en steeds kan wie wil, er* energie uit putten. ’t Jammere zit hem gedeeltelijk daarin, dat als verschillende personen samen een zelfde zaak liefhebben en er aan werken, 75 door eendracht macht ontstaat, en zij vereenigd meer kunnen dan hun verschillende energies, elk in afzonderlijke richting strevende, vermögen. Men versterkt elkaar als men samen werkt, en er vormt zieh een geheel zonder dat de samenwerking de persoonlijkheid hoeft uit te wisschen. Ik wou daarom dat Rappard maar weer geheel beter was, we werken wel niet eigenlijk samen maar over veel kwesties hebben we toch dezelfde gedachten. Hij is wel aan ’t beter worden, en wij zijn al weer aan ’t scharrelen met houtsneden samen. Doch ik heb altijd hoop dat we nog meer zullen vrienden worden dan totheden, en misschien later samen eens de mijnwerkers zullen bezoeken of zooiets. Maar voor ’t moment geloof ik, zoowel hij als ik zelf vooral moeten ons best doen op grondige Studie van ’t figuur, hoe meer men dat in zijn macht heeft hoe bereikbaarder worden zulke plannen. Hij zegt dat hij koorts gehad heeft, meer niet en nog zwak is, maar over zijn ziekte laat hij zieh weinig uit. We hebben hier weer sneeuw gehad, die op ’t moment aan het dooien is. Erg mooi dat dooiweer. Vandaag terwijl de sneeuw smelt, voelt men de lente als ’t wäre uit de verte. ’k Denk we, als gij komt vroeger of later, wel een echt dagje zullen hebben. Ik verlang wel naar de lente om eens door te waaien van het werken thuis, waar ik wel wat mat van geworden ben. Erg blij blijf ik met mijn zuidwester, ’k ben nieuwsgierig of ge iets goeds in de visscherskoppen vinden zult. De laatste die ik maakte deze week was van een kerel met witten ringbaard. Van dien Boyd Houghton ken ik eene teekening, die hij noemt ,,my models”, voorstellende een gang waar eenige invaliden, een op krukken, een blinde, een straatjongen etc., op Kerstdag een schilder körnen bezoeken. 