title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Verschillende talen werden ons haast opgedrongen, maar we hebben het Hollandsch behouden, althans de grondslagen, al kunt ge mij misschien hier en daar niet verstaan. We hebben onze eigen taal behouden, de taal van het volk van Nederland, dat tachtig jaar voor de vrijheid vocht en voor het geloof. Ons volk heeft in de woestijn door alle stormen heen zijn taal en zijn geloof behouden. Onze gansche strijd ligt daarin opge­ sloten. Hoewel vergeten door het moederland zijn wij uit het stof opge­ staan en wij hebben onze stem laten 'hooren. En ’t blijkt ons, ge hebt nog sympathie met die kinderen. Wij hebben ’t gezien, nu we in Neder­ land zijn, op den bodem van Holland; we ondervinden sympathie van klein en groot, van jong en oud, en het doet ons wèl het geheele volk te ontmoeten, geen gedeeltetje, maar allen, van welken rang, stand en geloof ook. Hoe moeten onze gedachten wel zijn, nu we in de hoofdstad van Nederland, in het hart van het land aangekomen, dezelfde blijken zien van sympathie? Dat geeft hoop en vertrouwen. Dat steunt ons in de gedachte, dat daarvan ons zal blijken door werkelijke daden, door medewerking voor de verloren broeders, die men zeker de hand zal toereiken om ze vooruit te werken en te helpen. En daarom is ’t niet meer dan natuurlijk, dat ik u in korte woorden spreek over de beschuldigingen tegen ons ingebracht. Men zegt dat we k^\ aaddoeners zijn en rebellen. Dat is onwaar. Dat we Kaffers verkochten als sla\en, dat is ook onwaar. Ik ben van mijn tienjarigen leeftijd oor- en ooggetuige geweest van hetgeen ze deden en dachten, die trekkers in de woestijn; van mijn twaalfjarigen leeftijd heb ik met hen meêgedaan. Welnu, nimmer hebben wij een duim gronds onwettig in bezit genomen, en v ij zijn niet opgestaan tegen eenig gouvernement. Toen wij werden aange\allen door barbaren, toen de machtige Zulu’s ons bestreden, zagen v» ij uit naar hulp, ook naar Holland, dat zich stil hield. Wij verdedigden ons toen tegen de aanvallers, die onze kinderen en ons vee roofden en dat is ons gelukt. Dat is alles. En als men nu zegt: „Ge zult verder gaan, ge streeft naar uitbreiding”; dan antwoord ik: „Men heeft mij 116 kon eens worden. Paul Kruger nam het Voorzitterschap der Conferentie waar en ten laatste geraakte men tot de volgende besluiten: 1°. Er zou -eene nieuwe Presidentsverkiezing plaats vinden; 2°. Het tegenwoordig Gouvernement zou aan het bestuur blijven, totdat de nieuwe President ingezworen was; 3°. Alle punten in geschil zouden beslist worden door een Speciaal Gerechtshof, bestaande uit President J. H. Brand van den Oranje- Vrijstaat, den heer Harding, Hoofdrechter van Natal, en Adv. H. A. L. Hamelberg van Bloemfontein. Van de zijde van het Volksleger had men aangedrongen om ook eene nieuwe kiezing voor Kommandant-Generaal te hebben met het blijkbaar doel om die betrekking aan Steph. Schoeman te verzekeren, doch hiervan wil de Krugerpartij niets hooren. Op 15 Januari werden deze voor waarden door beide legers goedgekeurd, en gingen de burgers naar huis. Zoo spoedig mogelijk vond de Presidents-electie plaats, en toen bleek het dat M. W. Pretorius 1519 stemmen op zich vereenigd had en W. C. Janse van Rensburg 1118 stemmen, en toen de volksraad op 10 Mei 1864 te Pretoria bijeenkwam, legde Pretorius den ambtseed af. Van het Speciale Hof kwam niets. Geen der drie genoemde heeren wilde er zitting in nemen, voornamelijk omdat zij niet de minste zekerheid hadden dat hunne uitspraken gerespecteerd of uitgevoerd zouden worden. Doch de Volksraad besloot kort daarna alle vonnissen wegens politieke misdaden, gedurende den strijd geveld, te vernietigen; alle straffen werden dus opgeheven, hetgeen eene algemeene voldoening veroorzaakte, en veel bij droeg om de gemoederen tot bedaren te brengen. 4 rede en orde waren hersteld, en de man aan wien dit alles te danken was, en wiens geestkracht en ijzeren wil het gewenschte doel bereikt had, kon lustig naar Boekenhoutfontein teruggaan, in de overtuiging, dat hij zijn plicht tegenover zijn land, zijn volk en zijn kerk had gedaan. Zelfverheffing had hij niet gezocht; en bekleedde hij thans op één na het hoogste ambt in de Republiek, dan deed hij dit door den wil en naar de vrije keuze van het volk. Doch de burgerstrijd, hoe goed die ook afgeloopen was, had de ernstigste gevolgen ^ooi de Republiek. De schatkist was ledig; de salarissen der weinige ambtenaren waren maandenlang niet betaald geworden; geene belastingen waren ingevorderd, en de burgers waren niet in staat om het achterstallige te betalen, zoodat het bedrag daarvan feitelijk voor het land verloren ging. In het oog van Zuid-Alrika had de Zuid-Afrikaansche Republiek hare Ik betoonde ZEd. eene gelijke hoogachting en eerbied als aan den heer Pretorius, en bet gelukte mij, om ook met hem in een eenigszins 'sei- trouwelijk gesprek te mogen komen, en wel in het bijzonder over de gunstige gevolgen van het gesloten tractaat 5 over de handelsovernemingen van Nederland op de Delagoabaai enz. Vervolgens kwamen dagelijks van alle kanten een massa wagens, vol met mannen en vrouwen van de eerste Hollandsch-Afrikaansche (amiliën aan, en zoo ook op den 15<ien Maart die met de heeren Pretorius. Het was toen een plechtige avondstond. Niemand durfde een gevoelen te uiten, over hetgeen er den volgenden morgen in de Raadszaal zou voorvallen. De gemoederen waren nog zoo verhit tegen elkander, dat ik ’s avonds tusschen 10 en 11 ure met den heer Pretorius in de donkere kerk een onderhoud had, waarbij ik hem moest betuigen, dat hij, naar het mij voorkwam, zich op het ergste moest voorbereiden. Des nachts vergaderden enkele invloedrijke burgers en bewogen de Ouderlingen der Gemeente, om een ernstig gesprek met de beide Hoofd- Kommandanten-Generaals te houden, terecht daarvan en daarvan alléén een heilrijke uitkomst verwachtende. De zon was nog niet geheel zichtbaar, toen de Ouderlingen zich naar de tenten van de Heeren Potgieter en Pretorius begaven. Beiden eer­ biedigden hun verzoek en de bijeenkomst werd in de tent van eerstge­ noemde bepaald. Het volk daarvan onderricht, stond daarbuiten bij elkander, in diepe stilte verbeidende wat de uitslag zou zijn: vijandschap of broederschap, broedermoord of broedermin. Eindelijk wordt de tent opengeslagen; de beide vaders van het volk staan met de handen in elkander gesloten; de Bijbel ligt voor hen open­ geslagen; een God-verheerlijkend gejuich van allen stijgt ten hemel, en de liefde is in hun midden. •la, lezer! dit is een der heerlijke tooneelen, die ik in dit land heb mogen bijwonen. De A ergadering werd geopend. De beste grond tot beraadslaging — vedei zijdsche lielde was gelegd. Evenwel de zaken moesten naar orde en wet behandeld worden. Die behandeling vorderde veel beleid. Ik bood mijzehen aan, om bij deze Vergadering als Secretaris te mogen fungeeren. Dit werd in dank aangenomen. De "V olks-Raad en het volk bekrachtigden het gesloten tractaat.” lot dus\ene het verhaal van den heer Stuart. Daar moeten wij echter nog bijvoegen, dat nu de jaren verloopen en de hartstochten bedaard zijn, men algemeen zal moeten erkennen, dat Pretorius veel verstandiger heeft gehandeld, dan zijn tegenstander, en dat hij waarlijk van de gun- 284 dierbaar, ons dubbel dierbaar. Laat ons toonen dat wij haar willen houden, en indien vereischt, ons bloed er voor over hebben.” En toch dacht Sir Garnet mannen, die zulke gevoelens hadden, en zulke taal gebruikten, door proclamaties bang te maken. Paul Kruger antwoordde kort maar krachtig op deze aanspraken, en na eenige woorden van dank te hebben gesproken, vervolgde hij: „Terzelfder tijd zal ik van deze gelegenheid gebruik maken om u te vertellen, dat ik gehoord heb, dat er hier eenige mannen zijn, die naar deze plaats zijn gebracht door dwang en vreesaanjaging. Sir Bartle Frere en Sir Garnet Wolseley hebben aan zulke menschen hunne bescherming beloofd. Wij doen hetzelfde. Ik sta borg voor hunne veiligheid, maar laten zij dan uit ons midden gaan; wij wenschen ze niet te hebben. Laat noch vrees, noch valsche schaamte ze terughouden, zoodat het niet later moge gezegd worden dat zelfs een enkel persoon hier tegen zijn zin was. Laat er eensgezindheid onder u heerschen, en de wijsheid u kracht geven, zoodat wij, na kalm beraad, tot een besluit mogen komen dat de welvaart van ons land zal bevorderen.” Vroeg op den llden December kwam de heer M. W. Pretorius, die geruimen tijd aan de koortsziekte had geleden, en nog lijdend was, aan, en daarna begon het eigenlijke werk. Voordat de Secretaris, de heer Bok, echter de notulen van de laatste vergadering en het verslag der werk­ zaamheden van het Volks-Comité las, zeide Paul Kruger: „Gij zult u herinneren, vrienden en broeders, wat Sir Bartle Frere reeds aangaande u gezegd heeft, en hoe men beweert dat er slechts weinigen van u zijn die uit eigen vrije beweging, en vrijwillig deze bijeen­ komsten bij wonen. Sir Garnet Wolseley biedt aan u, door vrees gedwongene menschen, weder zijne bescherming aan. Wij herhalen ons aanbod. Verlaat ons, gij allen, die gedwongen zijt om hier te komen. Het Comité en het publiek voelt zich beleedigd door deze betichting. Nog eens zeg ik — verlaat ons. Gaat er niemand? Wel, dan heeft niemand het recht om iets achter onzen rug te zeggen, en doet iemand dit, dan noem ik hem een verrader. ’ Na het lezen der notulen, enz. sprak de heer P. J. Joubert de verga­ dering aan, als volgt: „Vrienden en landgenooten! Uit het rapport zult gij zien hoe hard het Volks-Comité gearbeid heeft voor het welzijn van het land. Zooals gij ziet, toonen de brieven, die gij hebt hooren voorlezen aan, hoe de gesprekken en beloften van Sir Bartle Frere verschillen van zijne latere handelingen. Indien wij, niet zonder reden, eene behoorlijke oplossing van de zaak verwachtten bij de aankomst van Sir Garnet Wolseley, zoo weet gij zijn antwoord. Als het waar is, dat dit land Engelsch zal blijven, zoolang 370 vermeerdering der bevolking, dat beginsel van belasting eenigszins wijzigen, tenminste zoover de belastingen op mondbehoeften betroffen. Ongetwijfeld maakte dit de kosten van leven duurder in de Zuid-Afrikaansche Repu­ bliek, doch dat op zich zelve is geen argument tegen dat belasting-systeem of een bezwaar tegen den bloei van den Staat. In Engeland b.v. is het leven duurder dan in Duitschland; toch zal geen mensch beweren dat in dit opzicht de Duitschers er beter aan toe zijn; het is een dier maat­ schappelijke kwesties, wier pros en cons zichzelven gedurende den loop der tijden balanceeren. Omtrent dezen tijd, of liever iets vroeger, ontstonden er onlusten op de Zuid-Westelijke grenzen der Republiek, die later buitengewoon groote afmetingen aannamen, en een grooten invloed op de geschiedenis der Republiek, zoowel als op die van geheel Zuid-Afrika hebben .gehad. Doch aangezien schrijver dezes meent, dat het beter is, deze tamelijk ingewik­ kelde zaak in een afzonderlijk hoofdstuk in haar geheel te behandelen, ten einde haar niet uit verband te rukken of de feiten bij stukjes en brokjes te verhalen, zoo zal er hier nog niet naar gerefereerd worden. De Raad verleende de Regeering de gevraagde autorisatie tot het geven van Monopolies en Concessies, en reeds zeer spoedig maakte de Regeering dan ook van hare rechten gebruik. Een Concessie voor het maken van sterken drank uit granen werd verleend aan den heer Nelmapius, een Europeaan, wiens naam in de dagen van President Burgers om zijn aandeel in de gouddelverijen bekend was, die ook in der tijd plannen had ontworpen tot een beter vervoer naar Delagoa-Baai, en die thans in verband handelde met de bekende firma Lewis en Marks, tegen betaling van £ 1000 per jaar voor 15 jaren, en een verdere Concessie werd verleend aan zekeren Adolph Gates van Kimberley tot het exploiteeren van mijnen op de plaats Blauwbank in het district Rusten­ burg, terwijl op 6 November een ontzaggelijke concessie werd uitgegeven aan den heer David Benjamin voor het bewerken der Lijdenburgsche Goudvelden, welker bestaan tijdens het Britsche tusschenbestuur eenvoudig geïgnoreerd was, nadat een halfbakken geoloog verteld had, dat zij geen goud van belang bevatten. Omtrent dit verleenen van Concessies moeten wij eenige aanmerkingen maken. Het denkbeeld hiervan ontstond niet bij Paul Kruger, zooals verkeerdelijk is gemeend, maar is veeleer van mannen uit zijne omgeving, die er het middel in zagen om de Transvaalsche maatschappij meer op Europeesche leest te schoeien, en daarbij de hulpbronnen, die men er vond, te bezigen en te vermeerderen; en er zullen ook wel geweest zijn, die ook voor zichzelven er voordeel uit verwachtten. Er is veel, zeer veel 344 pelyken tiran, die heden ons en morgen u zal vertreden. Het is aan u om te zeggen: wie zal in Afrika regeeren, de Afrikaner of eenige dwingelanden in Downingstreet ? Of wilt gij met gevouwen handen blijven toezien, hoe wij vermoord worden? Ons geloof is het uwe; wie zijn leven wil verliezen voor de vrijheid zal het behouden, maar wie het behouden wil, zal het verliezen. Een scherp stuk is deze „Derde Proclamatie” ongetwijfeld, en ontegen­ zeggelijk goed geschreven; een voorbeeld van de kracht van de pen van Dr. Jorissen. En toch is het, van achteren gezien, maar gelukkig dat deze Proclamatie nooit gepubliceerd is, en toen President Brand na het lezen er van uitriep: „Daar behoede ons God voor”, bewees dit dat hij inzag welke gevolgen het openbaar maken er van zou hebben. Een bloedige strijd door geheel Zuid-Afrika, waarvan het einde of de uitslag onmogelijk kon voorzien worden! Er bestaat geen twijfel of bovenstaand stuk is geschreven „onder den invloed van het oogenblik," doch het geeft de gevoelens van het Transvaaische volk nauwkeurig weer. Het laat zich begrijpen dat de Transvaal er niet in kon toe­ stemmen, dat een stuk land, als dat aangeduid, aan haar ontnomen zou worden. De man, van wien dit mooie voorstel afstamde, was Sir Evelyn Wood zelf, die zulks deed met de blijkbare bedoeling om daardoor de strategische positie van de Drakensbergen, waar de Engelschen te ver­ geefs hun hoofd tegen hadden gestooten, aan de Boeren te ontnemen. En ook wat aangaat de Commissie, zoo hadden de Transvalers het volle recht zich te beklagen over de eenzijdigheid er van, want al was er een Afrikaner (Sir J. H. de Yilliers) in, zoo was deze toch in Engelschen dienst en wist men niet of hij te vertrouwen was. Doch Engelands Minister was te geslepen om zich aan eene gemengde Commissie te wagen, want dan zou dit een soort van Arbitrage-Hof zijn. en Engeland had toen, evenals nu (1898) niets op met arbitrage. De uitspraak in de Alabama-zaak had de Engelsche Regeering doen inzien dat er voor haar geen voordeel was bij arbitrages; hare publieke daden waren daarvoor niet zuiver genoeg. Op Zondag den 205t " Maart kwam President Brand eindelijk in het Boei enkamp aan, na eerst eenige uren in dat der Engelschen te hebben \eitoeld. Door de geweldige regens was zijne reis zeer vertraagd; hij had zelts bijna zijn leven verloren in een der gezwollene rivieren, en zijn behoud te danken aan de vlugheid van zijn privaten Secretaris, den heer H. B. E. Papenfus (thans Landdrost van Bloemfontein). De taak die Jan Brand, in het belang van Zuid-Afrika, vrij williglijk 882 nationaal is — öf dat de conventie een overeenkomst is tusschen twee Mogendheden niet op gelijken voet. Indien de eerste opvatting juist is, moge gelden wat dienaangaande boven is gezegd. Indien de tweede, dan wenscht deze Regeering aan te voeren, dat de Britsche Regeering door haar overeenkomst om zekere zaken met name artikel 1 van de conventie van Londen naar de arbitrage van een be­ vriende derde Mogendheid te verwijzen, het internationaal karakter van het document, en ook het feit, dat het valt binnen de sfeer van inter­ nationaal recht, heeft erkend. De Britsche Regeering heeft door de conventie van Londen het recht der Zuid-Afrikaansche Republiek erkend om onderhandelingen te voeren met buitenlandsche mogendheden. De rechten en verplichtingen, die onder de door Hare Britsche Majesteit volgens de conventie goedgekeurde tractaten of verbintenissen uit deze onderhandelingen ontstaan, moeten kunnen verwezen worden naar de een of andere wet in geval van mis­ verstand. Die wet kan volgens de meening dezer Regeering slechts zijn het Volkenrecht. Indien het echter, hetgeen kwalijk mogelijk is, mocht bedoeld wezen, dat het Volkenrecht minder van toepassing is op de interpretatie van tractaten of verbintenissen tusschen Mogendheden niet op gelijken voet dan tusschen Mogendheden wel op gelijken voet, dan wenscht deze Regeering te wijzen op het feit, dat, voor zoover haar bekend, er door autoriteiten van Grotius af tot door die van meest recenten datum toe, uitvoerige regels voor beide soorten van overeenkomsten zijn neergelegd, waardoor haars inziens volkomen wordt bevestigd, dat de eene zoowel als de andere soort valt binnen de sfeer van het Volkenrecht. Wederom, indien het bedoeld wordt, dat de rechten van op gelijken voet staande Staten, af te leiden uit de algemeene beginselen van internationaal recht, van grooter omvang zijn dan de rechten op gelijke wijze af te leiden en van toepassing op Staten op ongelijken voet en gebonden onder speciaal tractaat, zooals de Zuid-Afrikaansche Republiek, dan is het ant­ woord eene ontkenning van de waarheid der stelling. Alle essentieele rechten van Staten, insluitende die van zelfverdediging, af te leiden uit algemeene beginselen van internationaal recht, zijn even goed van toe­ passing en even noodig in het geval van Staten onder tractaat, als dat met de Zuid-Afrikaansche Republiek, als in het geval van Staten, die niet door zoodanig tractaat zijn gebonden. En op welken grond Harer Britsche Majesteits Regeering nu ook al hare stelling moge wenschen te baseeren — dat de conventie van Londen 565 ZHEd. alleen bleef bedaard. „De Raad,” sprak hij, „moet mij óf zelf onschuldig vinden 'of anders, volgens de Constitutie een Hof aanstellen en mij daaraan overhandigen.” Het nam, met tusschenpoozen, den Raad twee dagen om een besluit over deze zaak te nemen, niet omdat men eenigen twijfel er over had, maar men wenschte, voor men uitspraak deed, als het ware nog eenige dingetjes uit te vinden. Op den 17den besloot de Raad, dat de President van allen blaam in de zaak moest vrijgesproken worden en gaf hij ten sterkste zijne afkeuring te kennen over dusdanig gedrag van een Christe­ lijke Kerk. Intusschen hadden de President en Dr. Leyds hun uiterste best gedaan om in Europa eene nieuwe leening te doen sluiten, en waren bezig geweest om een provisioneel accoord met het beroemde Europeesche bankiershuis der Rothschilds te maken. Doch de vijanden der Republiek waren ook hier bezig geweest en de Rothschilds stelden als voorwaarde voor hunne assistentie in de flotatie der leening, dat het geld niet gebruikt zou worden tot aankoop van de Portugeesche Delagoa-baai-lijn 1). Deze verzekering weigerde de Uitvoerende Raad te geven, doch verklaarde gewillig te zijn voor den Volksraad een besluit te leggen, waarin bepaald werd waarvoor de gelden der leening gebruikt zouden worden. De zaak kwam dus op 28 Juni voor den Raad, en hoewel beiden de heeren Maré en Loveday hun best deden om de zaak schipbreuk te doen lijden, werd de aanbe­ veling van den Uitvoerenden Raad met 15 tegen 7 stemmen aangenomen en den volgenden dag reeds kwam het bericht, dat de leening door de Rothschilds op de markt zou worden geplaatst. Het bedrag zou 2!/s millioen zijn en de rente 5 percent. Toen de Begrooting op 30 Juni voor den Eersten Raad kwam, werd er door sommige leden een poging gewaagd om de uitgaven te verminderen. Het eerste voorstel was echter aangaande de toelage aan de Raadsleden, die een lid voorstelde te verminderen van £ 3 tot £ 2 per dag, doch dit ging niet door. Daarop werd een voorstel gedaan om het salaris van den President te verminderen van £ 8000 tot £ 5000, en dat op eene wijze, die duidelijk aantoonde dat er een persoonlijke aanval op ZHEd. mede bedoeld was. ZHEd. die ongelukkig niet tact genoeg had, om zich gedurende de discussie over deze zaak uit de Raadzaal te verwijderen, bracht in het midden dat het niet billijk zou zijn als men zijn salaris 1) Met het oog op het thans bekende feit, dat de heer Ehodes reeds lang de voornaamste aandeelhouder van de vroegere McMurdo Company was, zou het den schrijver niets verwonderen als het eenmaal zal blijken, dat de heer Ehodes ook met deze zaak iets te doen had. 813 poging ter redding van zijn leven te doen. Zich snel in den zadel omdraaiende, terwijl het paard voortgaloppeerde, richtte hij zijn roer op den hem achtervolgenden buffel, trok af, en raakte zoo goed, dat het beest met den kogel in den kop dood neerviel. Een bijna ongeloofelijk verhaal werd ons verteld van den moed en kracht van den President in zijne jonge dagen, ook omtrent een buffel, en als het ons niet goed bevestigd was, hadden wij het zelfs niet gewaagd het aan onze lezers te verhalen. De jonge Kruger had weder een buffel gezien, doch dit dier vluchtte, en de toekomstige President joeg het achterna, om in staat te zijn het een zeker schot te geven. Plotseling trapte de buffel in een gat of modderpoel en sloeg onderste boven. Paul Kruger was echter zoo nabij en reed zoo vinnig, dat hij niet spoedig genoeg kon inhouden, en het gevolg was dat hij met paard en al dwars over den buffel viel. De buffel lag op zijn zijde in den modderpoel en kon zoo spoedig niet op zijne pooten komen. De jonge Kruger begreep dat hij hem daartoe ook niet de kans moest geven. Vlug sprong hij op den kop van het dier, pakte het bij de horens, en drukte den kop met zoo veel geweld en zoo lang onder het modderwater, dat het dier verdronk of versmoorde. Het behoeft niet gezegd te worden, dat hiertoe geen klein beetje kracht noodig is. Maar het bovenstaande moet voldoen, als een paar staaltjes van den ontembaren moed van den Rustenburgschen Leeuw, die nooit gevaar ontzag, en zelfs in zijn baldadigheid (als wij zulk een woord mogen gebruiken) eens op den bovensten balk van de eerste kerk, die te Rusten­ burg gebouwd werd, ging staan, tot grooten schrik der toeschouwers. Wij hebben reeds gesproken over den humor van ZHEd. Inderdnad, het is werkelijk een feit, dat de President gewoonlijk opgeruimd is. Hij heeft steeds een grapje klaar, en de zwaarste zorgen schijnen zijne natuurlijke tevredenheid niet te kunnen onderdrukken. Wij herinneren ons, dat wij hem verleden jaar, toen het belangrijke Industrieele rapport en het daarbij behoorend rapport van de Volksraads-Commissie aan den gang was, en velen meenden dat het welzijn der Republiek ^an de aanname van het eerste rapport afhing, zagen lachen ^an plezier o'vei iets dat in de straat gebeurde en daarover een grapje maken met den bij zijn huis wachthoudenden politiedienaar, en het trof ons, om te zien dat de man, die zoo ontzettend veel te doen had, en zulk eene ontzaglijke verantwoordelijkheid droeg, zulk een oprechte, flinke, gezonde levenslust had. Natuurlijk komt ook bij ZHEd., evenals bij alle stedelingen de ou ei om met gebreken. ZHEd. is niet alleen in de laatste jaren zeer hardhoorend geworden, maar heeft ook dikwijls last van zijne oogen. Maai am e 202 nademaal het nu door de verzoekschriften van liet volk ten allerduide­ lijkste gebleken is, dat dit niet zoo was, zoo besluit de Commissie aan te bevelen, opnieuw eene deputatie af te vaardigen om de instructie, vervat in het protest van den Uitvoerenden Raad, in dato 11 April 1877, ten uitvoer te brengen, nu ondersteund door de bovengenoemde verzoek­ schriften, en verdere bewijsstukken in verband met het reeds genoemde protest. Indien de generale Commissie zich vereenigt met dit ons advies, dat dan de voornoemde deputatie zooveel mogelijk worde voorzien met alle bewijsstukken om de voorgewende redenen, die aanleiding mogen gegeven hebben tot de annexatie, te kunnen wederleggen.” Dit rapport werd met acclamatie aangenomen, en de vraag was nu, wie de leden der te zenden deputatie zouden zijn. Bij de stemming kreeg de heer P. J. Joubert 36 stemmen en de heer S. J. P. Kruger 29 stemmen. Kruger had eenig bezwaar om te gaan; niet omdat hij opzag tegen de lange reis, maar omdat hij doodeenvoudig vreesde, dat gedurende zijne afwezigheid, de zaken in de war zouden loopen en zijn invloed zou gemist worden. Dit ronduit te zeggen, ging echter niet; hij antwoordde dus, „dat het hem zeer zwaar was weder te gaan; hij had tot dusverre niet gesproken om de zaak niet op te houden, maar hij had gehoopt dat men hem ditmaal verschoond zou hebben.” De heer P. J. Joubert zeide, dat het hem zwaar was nu te spreken; wanneer hij alleen zijne persoonlijke belangen moest raadplegen, dan kon hij zeker nog veel minder gaan dan de heer Kruger, maar hij wil zich zelf, om zoo te zeggen, niet langer zijn, wanneer hij zijn onafhankelijkheid niet kan terugkrijgen. Zoolang het volk onderling verdeeld is, zal het nooit gaan; laat ons dat toch steeds bedenken. Hij zal de roeping aannemen, en hij bedankt het volk voor het vertrouwen in hem gesteld. 1). Nadat Joubert aldus gesproken had, kon Kruger niet anders doen dan zich bij het besluit der meerderheid nederleggen. Hij zeide dan ook: „Ik ben het eens met den vorigen spreker. Ik heb het altijd gezegd, dat ik mijn leven over heb voor mijn land, en ik geloof dat steeds bewezen te hebben; om kort te gaan, ik zal het ook aannemen. De Heer zal de zaak zegenen, maar wat dan ook gebeuren moge, laat geen tweedracht tusschenbeide komen. Waar is de hoop, als die niet is op God, die de harten van Ivoningen en Vorsten in zijne handen houdt.” 1) Voor de eerste maal zijn Joubert en Kruger hier vóór en tegen elkander. Beide mannen hebben ongetwijfeld in den Vrijheidsoorlog hun plicht gedaan, en verdienen daarvoor den dank van het Transvaalsche volk. Doch tusschen beiden bestond een soort van jalousie, die nog heden niet verdwenen is, en die het gevolg was, niet alleen van het verschil van opinie op mindere punten, maar voornamelijk van het verschil in karakter. 217 meest onverantwoordelijke overdrijving, zijn een ernstig onrecht geweest jegens het Gouvernement en het Volk van de Republiek, en zouden misschien nooit gemaakt of geloofd zijn geworden, indien het Britsche Gouvernement behoorlijk vertegenwoordigd ware geworden door een consulairen of diplomatieken agent in het land. Zonder beschuldigingen te willen maken, kunnen wij niet anders dan gevoelig zijn, dat aan de Transvaal niet dezelfde toegevendheid is betoond geworden, als aan Natal in de gevallen met Isidoi, Matyaan en Langalibelele, en met betrekking tot de zeer ernstige oorlogen, die van tijd tot tijd in de Kaap-Kolonie hebben plaats gevonden. Wij hebben gezegd dat de Republiek voortging te bloeien en vorderingen te maken tot 1869. In dat jaar ontving het prestige van de Boeren- Emigranten een schok, waarvan het niet spoedig herstelde, en die ver­ oorzaakt werd door de Kaapsche autoriteiten, toen men de partij opnam van de inboorlingen op de Diamantvelden en den verkoop openstelde van vuurwapenen en ammunitie aan de Naturellen en zulks in strijd met de conventie van Zandrivier. Ofschoon niet wenschende deze opinie anders dan in betrekkelijken zin op te vatten, is het wel bekend dat Mr. Troude de annexatie van de Diamantvelden heeft verklaard te zijn „misschien de meest tot schande strekkende gebeurtenis in de Britsche koloniale geschie­ denis.” Op het allerzachtst genomen, is het gevolg van die daad geweest, dat de burgers der Republiek in minachting bij de inboorlingen werden gebracht, terwijl de macht dezer laatsten ontzettend toenam door het in hun bezit raken van geweren, waarvan, zooals de officieele opgaven aan- toonen 236.576 stuks werden ingevoerd in de Kaap en Natal van 1871 tot 1875, en zulks onder een inkomend recht van 10 sh. en £ 1 per loop. ^ anneer dus de oorzaak van de armoede en de zwakheid der Republiek moet nagegaan worden, is het niet billijk die toe te schrijven aan de tekortkomingen van het inwendig bestuur, als zij op deze wijze kunnen verklaard worden. Indien de inboorlingen niet waren voorzien geworden van vuurwapenen, of wanneer het bedrag der voor hen betaalde inkomende rechten de Transvaal verrijkt had, zou dit kwaad waarschijnlijk zijn vermeden geworden. Indien wij verder de politiek nagaan, die Sir Theophilus Shepstone blijkbaar vast besloten was te volgen, vinden wij dat hij in eene depêche aan Lord Carnarvon d.d. 12 Maart 1877 beweert, dat alle inboorlingen in den Staat de invoering van Britsch gezag zouden toejuichen als een bepaalden zegen, en dat het Engelsche Gouvernement onbeperkten invloed uitoefende op de meest oorlogzuchtige stammen buiten het Transvaalsche grondgebied. Deze bewering wordt gesteund door die, vervat in de 837 geregistreerd als Nos. 72 en 75, bij elkander komen, omtrent halfweg tusschen de Vaal- en Hartsrivieren, gemeten langs genoemde grenslijn van Griqualand West; van daar naar het eerste punt waar de noord­ oostelijke grenslijn van Griqualand West de Yaalrivier snijdt. Art. 2. De Regeering van de Zuid-Afrikaansche Republiek zal zich Grenzen der z. stipt houden aan de grenzen bepaald in het eerste Artikel van deze gehandhaafd.n Conventie en zal alles doen wat in haar vermogen is om aan hare onder­ danen te beletten eenige overschrijding te plegen op grond gelegen buiten genoemde grenzen. De Regeering van de Zuid-Afrikaansche Republiek zal commissarissen aanstellen op de oostelijke en westelijke grenzen wier plicht het zijn zal streng te waken tegen ongeregeldheden en elke over­ schrijding der grenzen. Harer Majesteits Regeering zal, indien noodig, commissarissen aanstellen in het inboorlingen gebied gelegen buiten de oostelijke en westelijke grenzen van de Zuid-Afrikaansche Republiek om orde te bewaren en overschrijdingen te beletten. Harer Majesteits Regeering en de Regeering van de Zuid-Afrikaansche z. w. grens te Republiek zullen elk een persoon aanstellen, die samen de gewijzigde kenddoo^eenë zuidwestelijke grenslijn, zooals die omschreven is in Artikel 1 van deze Commissie- Conventie, zullen gaan afbakenen; en de President van den Oranje- Vrijstaat zal verzocht worden een scheidsrechter aan te stellen aan wien genoemde personen alle vraagstukken zullen verwijzen, waaromtrent zij mogen verschillen ten opzichte van de uitlegging van genoemd Artikel, en de beslissing van zoodanigen scheidsrechter daaromtrent zal finaal zijn. De schikking reeds gemaakt, volgens de bepaling van Artikel 19 van de Art. 19 van de Conventie van Pretoria van 3 Augustus 4881, tusschen de eigenaars van AugTbiyffvan de plaatsen Grootfontein en Yalleifontein van den eenen kant en de kracht- Barolong-overheden aan den anderen kant volgens welke een billijk gedeelte van den watervoorraad van genoemde plaatsen, ongestoord zal moeten loopen naar de genoemde Barolongs, zal van kracht blijven. Art. 3. Indien een Britsch ambtenaar aangesteld wordt om te Pretoria Britsch ambte- of elders in de Zuid-Afrikaansche Republiek te wonen om funktiën uit onderateund?" te oefenen gelijkvormig aan die van een consulair ambtenaar, zal hij de bescherming en de hulp van de Republiek ontvangen. Art. 4. De Zuid-Afrikaansche Republiek zal geen verdrag of verbintenis Het ^aiigaan aangaan met eenigen Staat of Natie, behalve den Oianje \ rij staat, noch beperkt, met eenigen inboorlingen stam ten oosten ot ten westen van de Republiek, voordat het zal zijn goedgekeurd door Hare Maje;?teit de Koningin. 392 conditie dat hij zijne sterkte mocht behouden, en zooals te begrijpen valt, wilde Joubert dit geenszins toestaan. Nadat er drie dagen heen en weer gepraat was, namen de zaken weer hun loop. Tegen dezen tijd was Mapoch van alle kanten ingesloten, en de Boeren begonnen thans een tunnel onder Spitskop, zooals de groote sterkte genoemd werd, te graven, met het doel om door een ontzettende kwantiteit dynamiet den geheelen berg in de lucht te laten springen. Inmiddels had men alle granen in de buurt vernield, en begon het er akelig voor het Kaffer-opperhoofd uit te zien. Doch deze wist vooreerst niet van toegeven, en hij scheen goed van ammunitie te zijn voorzien, en deed gedurig uitvallen. In een dezer uitvallen verloor Stephanus Roos, een der Amajuba-helden, het leven, een feit dat de Boeren woedend maakte, en hen sterkte in hun besluit om Mapoch tot zijn plicht te brengen. In Mei 1883 waren er alle teekenen dat Mapoch het niet lang meer zou kunnen uithouden. Een aantal vrouwen en kinderen, in verhongerden toestand, kwamen uit Mapoch's stad en werden door de Boeren op behoor­ lijke wijze verzorgd. Daar echter de winter op handen was, en de burgers vele ongemakken te verduren hadden, deed Joubert zijn uiterste best om zoo spoedig mogelijk een einde aan de zaak te maken, en patrouilles door hem uitgestuurd slaagden er in, om onder hevig vechten, het meerendeel van Mapoch’s vee te nemen. Mapoch zond nu weder eenige induna’s om te onderhandelen, doch Joubert wilde hen niet ontvangen en zond een boodschap, dat Mapoch goed wist, waar zijn (Joubert’s) tent stond en hij zelf daarheen moest komen. Eindelijk in Juli 1883 kwam er een einde aan den strijd. Op den 6den dier maand leverde Njabel, Mampoer uit, en vier dagen daarna gaf hij zichzelven over aan Generaal Joubert. Eenige maanden daarna werden beiden voor het Hooge Gerechtshof te Pietoiia terechtgesteld, en door Hoofdrechter Kotzé ter dood veroordeeld. De Engelsche Regeering trachtte (en dit strekt haar waarlijk niet tereere) om dooi middel an den Hoogen Commissaris het leven der veroordeelden te redden, en zocht zelfs persoonlijken invloed op President Kruger (die toen juist in de Kaapstad was) uit te oefenen. Het resultaat was dat Mampoer fatsoenlijk opgehangen werd, zooals hij ook dubbel en dwars verdiende, terwijl het Transvaalsche Gouvernement, om Engelands geschreeuw te doen ophouden, zoover toegaf, dat zij het vonnis van Njabel in levenslange gevangenisstraf veranderde. Deze Mapoch-oorlog strekt de Transvaal ongetwijfeld ter eere. De burgers hadden eene vaderlandsliefde en eene dapperheid betoond, die 196 ik te Potchefstroom heb gemaakt: „Dan kunt gij uzelven helpen.” Ik verzoek Uwe Exc. niet te vergeten, dat ik deze uitdrukking gebruikte in antwoord op het verklaarde plan van het volk om zichzelf te helpen, en omdat zij ongewillig waren den weg van petities in te slaan. Ik had geen plan om het volk op te ruien, maar mijne meening was eenvoudig dit: net zoo goed als zij van plan waren zichzelven thans te helpen, konden zij het dan doen. Met betrekking tot het punt, dat ik het volk zou hebben aangespoord om den Volksraad bij elkander te roepen, verzeker ik Uwe Exc. dat juist het tegenovergestelde het geval is. Ik heb aangetoond dat een ander Bestuur thans de macht in handen had; dat de Volksraad niet kon worden opgeroepen tot onze zaak gewonnen was, en dat er thans geen Vice- President was; doch wanneer onze zaak bewezen en gewonnen was, dan stemde ik toe dat de Vice-President als zoodanig kon handelen. Uwe Exc. moet mij duidelijk verstaan. Ik heb mij verzet tegen het oproepen van den Volksraad, daar zulk een stap in tegenstelling zou zijn met mijn wensch om geen aanstoot aan Harer Majesteits Regeering te geven, die, naar ik vast vertrouw, de waarheid zal doen zegevieren. In dit geloof zal ik volharden, totdat ik van het tegenovergestelde overtuigd word, maar ik ben zeker dat wanneer barbaarsche Kafferstammen zich bij de Regeering beklagen en hun recht wordt gedaan, hetzelfde voorrecht ook aan de Blanke bevolking zal worden geschonken. Zij die mij in mijne handelwijze verlaten, en hun eigen weg volgen, doen zulks op hunne eigene verantwoording, maar zooals reeds gezegd, schijnt het mij toe dat ik zal slagen in mijne pogingen om een vreed- zamen weg te volgen. Ten slotte wensch ik Uwe Exc. er op te wijzen, dat het zeer onbillijk zou zijn als de schuld van de ontevredenheid van het volk op mijne schouders werd geworpen, want ik vond dien toestand in aanzijn bij mijne terugkomst, en ik heb mijn best gedaan om de ontevredenheid te doen bedaren, en dit op zulke wijze, dat men mij, sinds mijne terugkomst, heeft beschuldigd van de Britsche Regeering te verdedigen, en men zelfs heeft gezegd dat ik door de Regeering was omgekocht. Ik heb enz. S. J. P. Kruger. De strijd, dien Paul Kruger dus te strijden had was niet zonder gevaar, en de taak die hij op zich genomen had geen lichte. Hij had te zorgen op zooveel mogelijk goeden voet met Shepstone te blijven; tegelijkertijd moest hij de haastigen en vurigen onder het volk die „den stang in den 171 Na zijne aankomst in Natal in November 1877 maakte Shepstone zich op zeer langzame wijze gereed om zijne reis naar Pretoria te aanvaarden, en die „stadigheid” had een zeer goede reden, want Shepstone wilde de zaken geenszins overhaasten, ten einde Sir Bartle Frere de gelegenheid te geven bij tijds in de Kaapstad te zijn. Hij zocht zich een staf uit en kreeg verlof van den Luitenant-Gouverneur van Natal om 25 man van de Natalsche beredene politie als een escorte mede te nemen, waarvan hij eenige dagen vóór zijn vertrek aan President Burgers kennis gaf, er, even koeltjes bijvoegende: „en daar ik aanneem dat UwHoogEd. er geen bezwaar tegen hebben zult, dat ik dus vergezeld zal worden, acht ik het niet noodig uw antwoord af te wachten, voor ik de reis aanvaard.” Burgers antwoordde dan ook niet; misschien meende hij dat het toch niets zou helpen er tegenwerpingen op te maken. 1) Op 4 Januari 1877 trok de speciale Commissaris de Transvaalsche grenzen over, op weg naar Pretoria. Op verscheidene dorpen werden hem adressen aangeboden, sommigen door Engelschen geteekend, anderen door Boeren, en van het laatste feit is heel wat gebruik gemaakt om te bewijzen dat de Transvaalsche burgers zelve ten gunste van de annexatie waren. Doch dit is klinkklare diplomatieke onzin geweest. Eerstens was er toen nog geen sprake van annexatie, maar wist men alleen dat Shepstone als afgezant van Engeland kwam om de Regeering met raad bij te staan, en dat dit zoo was, bewijzen duidelijk de bewoordingen der verschillende adressen door de burgers onderteekend. Bovendien, zooals heel dikwijls in de Transvaal onder dergelijke omstandigheden gebeurd is (en nog gebeurt) zijn de Boeren wat onvoorzichtig in het teekenen van memories en adressen, en er is geen de minste twijfel, dat menige burger later innig spijt heeft gehad, toen hij begreep onder welk adres hij zijn naam had gezet, en welk gebruik er van gemaakt werd. 2) 1) Ds. Lion Cachet zegt in een voetnoot op pag. 473 van „De Worstelstrijd” dat Burgers pertinent Paul Kruger heeft verboden zich naar de Natalsche grenzen te begeven. 2) Er waren een groot aantal Boeren die niets met de komst van Shepstone ophadden, o. a. een zekere Johannes Terblans, die halfweg tusschen Standerton en Heidelberg woonde. Shepstone zond een politieman vooruit om den heer Terblans te vragen of hij daar kon overnachten, doch de oude Hans, een echte patriot, weigerde dit, en toen de politieman zeide dat het Sir Theophilus Shepstone was, zeide oom Hans: „En ik is Terblans.” Een uur of wat daarna kwam Shepstone zelf aan, en meende dat hij zelf het zaakje wel recht zou maken, doch toen hij zich introduceerde, kreeg hij tot antwoord: „En ik is Terblans.” De speciale Commissaris moest dien nacht in zijn reiswagen doorbrengen. Dit verhaal heb ik uit den mond van oom Hans zelve, en het werd gestaafd door anderen die er bij waren. De Boeren-Emigranten bleven voor vele jaren in denzelfden niet georganiseerden staat, als waarin zij vóór de Conventie verkeerd hadden, en het was niet voor 1858 dat hunne verdeeldheden, die dreigden een burgeroorlog tengevolge te hebben, ophielden, en zij vereenigd werden onder een Constitutie en een centraal Gouvernement. Van dat oogenblik dagteekent een bepaalde en aanhoudende vooruitgang. De Boeren gingen over tot een meer geregelde occupatie hunner plaatsen; wetten werden gemaakt en met steeds toenemende orde toegepast, en kerken en scholen in iedere stad opgericht. De Republiek had met haar zeer gering aantal Blanken, en de overweldigende meerderheid der Naturellen-bevolking vrede voor jaren, en had van dien tijd af tot aan de jongste expeditie tegen Secoecoeni, geene ernstige oorlogen gehad, behalve dien in Zout- pansberg in 1866. Dus vervulde de Republiek van 1858 tot 1869 de voonvaarden, welke nu van haar geëischt worden. Het was een bloeiende en zichzelf onderhoudende Staat, een bron van kracht en veiligheid voor naburige Europeesche nederzettingen en een punt van waaruit Christendom en beschaving zich snel uitbreidden naar Centraal Afrika. Zij vormde een muur tusschen Natal en de inboorlingen van het binnenland, en was alzoo een bron van kracht en zekerheid voor die Kolonie. Er was ook een snelle vooruitgang in beschaving onder de Naturellen, die, zooals wel bekend is, Europeesche gewoonten en christelijk onder­ richt hebben aangenomen in veel grooter mate dan .het geval is in eenig ander gedeelte van Zuid-Afrika. Ofschoon zij niet een van de redenen uitmaken, die in de Proclamatie van Annexatie worden genoemd, is het toch blijkbaar, te oordeelen naai­ den toon en den geest der depêches, die gewisseld zijn tusschen den Secretaris van Staat en de koloniale Gouverneurs, dat de beschuldigingen van verdrukking van de Naturellen invloed hebben uitgeoefend op de politiek van Harer Majesteits Gouvernement, toen het zijn gezag over het land deed gelden. Deze beschuldigingen, welke gemaakt zijn met de 851 alles aan het land gedaan en voor uwe trouw en voor uw gevoel voor onafhankelijkheid, zoodat gij uwe goederen en persoon veil hebt voor de onafhankelijkheid des lands. Ik zeg u daarvoor nogmaals dank en ik zal verblijd zijn, wanneer gij in deze loopbaan zult blijven om mij te onder­ steunen waar noodig, en trouw zult blijven aan uw land, opdat wij als één man staan voor de onafhankelijkheid ons door God geschonken en onze goederen veil hebben met de burgers, die getoond hebben, daarvoor alles te willen opofferen. Laten wij zoo getrouw blijven en bidt voor mij, zooals ik dat voor u doe, om alzoo te samen te mogen werken als Uitvoerende Macht. HEd. Heeren, Leden van den Uitv. Raad en Wetgevende Vergadering van onzen Zusterstaat. In de eerste plaats zeg ik u dank voor de belangstelling, die gij getoond hebt door dit alles bij te wonen. Wij zijn zeer nauw met elkander ver­ bonden, en gij zijt het met mij eens, dat er niets beters is dan vrede en vriendschap, voornamelijk tusschen twee zusterstaten, en wanneer er zulk eene samenwerking is, al brult dan ook de gansche aarde, dan zegent ons God, want waar eensgezindheid en liefde heerschen, gebiedt Hij Zijn zegen en wordt Zijn heil verkregen, en woont Hij in ons midden tot in der eeuwigheid. 