title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: Het zoüde ons voor zeker te lang ophouden, wilden wij alles naauwkeurig wikken, wat in onzen leeftijd aan het licht kwara, ter ondermijning van het gefchiedkundig gezag der Gewijde Boeken , met oogmerk om de Mythifche ver- klaring daarvan aannemelijk te maken (3). Trouwens dit fchijnt niet zeer nood- zakelljk te zijn. AVant die dingen zijn, voorwaar, niet in allen deele nieuw, maar ten goeden deele reeds van overlang niet alleen voorgedragen , maar ook naauwkeurig overwogen en bondig wederlegd van hun die de verdediging van de eer der Gewijde Boeken op zieh namen, en in allen gevalle zijn zij van dien aard (1) . Zie zijne Algem. BibUoth. der Eibl. Literat. Th. F. 5^0 en Öde Stuk, en £inl. in das N. T. Th. I. voornamelijk §. 84. (2) . Theo/. Beyträgen Th. IV. band 2 bl. 147 env. (3) . Wat het O. T. betreft kan men hier bijzonder naflaan,- Meyer Hermen, des A. T. Th. II. §. 160 en 216. DER GEWIJDE BOEKEN. aard, dat er van alle zijden een oogmerk in doorflraalt , om alles wat er waar- Deel ir. lijk Godlijks in die Heilige Oorkonden voorhanden is, daar iiit te verdrijven.^°°^^'^2* ' Doch Over zulke eene bedoeling willen wij eiders handelen. Thans gaan wij de zaak zelve onderzoeken. Niets voorzeker is gemakkelijker, dan om nopens de Boeken in onzen Gewij- den Rondel vervat, inzonderheid van de oudften, over de gefchiedenis , tljd en aanleiding, van welker zamenflelling ons berigten van eiders ontbreken , verfchil- iende gevoelens uittedenken, vv'aar door een fchrander, gelukkig, en, in het verzinnen van nieuwigheden , of nieuw fchijnende dingen, ftout vernuft zieh openbaart: en men vindt, in de geheele letterkundige oudheid, geene fchriften, hoegenaamd , waar in iemand , die eene weelderige verbeelding den vrijen teiigel wil vieren, fchoonere gelegenheid vindt om dien lust te koelen. Dit nu alzoo zijnde, is het onmogelijk, om tegen deze menigte van gisfingen en verdichtfelen Over te fi:ellen zoodanige alles afdoende bewijzen , welke hen , die in de eerfte frnaak vinden, noodzaken zouden om de gretig äangenomene en ijverig begun- fiiigde gevoelens te laten varen. Intusfchen zijn hier toch bewijzen bij te breii- gen van dat gewigt, dat dezelve den onpartijdigen vriend van waarheid en Ge- wijde Schrifture volkomen kunnen en moeten voldoen. In de daad , indien de algeheele gefchiedenis in de Gewijde Boeken verhaald grootendeels zamengefianst is uit overleveringen van het gros , langen tijd na dat de zaken waren voorgevallen , geboekt , met dat gevolg , dat het eigenlijk ge- beurde daar door derAvijze misvormd is , dat het hier uit niet dan hoogstbezwaar» lijk of liever geheel niet kan ontwikkeld en in zijne oorfpronkelijke eenvoudig- heid blootgefteld worden ; van waar komt het dan , bid ik U , dat , met betrek- king tot den Godsdienst en het befluur der Voorzienigheid, doorblinke eene ver- wonderlijke orde en verband van zaken gedurende den loop van vele eeuwen, en eindelooze wisfelvalligheden in het lot des Hebreeuwfchen Volks, orde en verband geenszins gezocht , geenszins door de uitleggers er , in gebragt , maar natuurlijk, duidelijk, en elken oplettenden befchouwer van zelf in het oog loo- pende, ja bijna zieh opdringende: dermate zelfs, dat, wegens de groote ver- wantfchap, die plaats vindt tusfchen de gefchiedenis van Mozes en Christus , hoe zeer gefcheiden door het belöop van vele eeuwen , men de eene en andere , gelljk wij in onze Voorrede Hoofdft. 2. §. 4. Aanm. 3. gezien hebben, bijna tot een iNlythisch Heldendicht onderhng opelkander flaande zou maken? Van waar komt het vcrder, dat er tusfchen fommige hiftorifche gedeelten der oude boeken, en fommige dichtllukken in het boek der Pfalmen eene zoodanige overeenkomst ■ is van inhoud, dat beiden elkanderen niet weinig lichts bijzetten, en de eene ter 2?2 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. ter verklaring van de andere van tijd tot tijd ftrekken kan? (i) Van waar ^ komt het , dat het boek genaamd de Handelingen der Apostelen met de Euan- gelien, en met beiden de Apostolifche Brieven zoo uitnemend overeenkomen ? Van waar komt het, dat men bij de fchrijvers der Gewijde Boeken eene liefde tot de waarheid befpeure zoo groot en zoo ongemaakt, dat elke onpartijdige vergclijking , welke men maken wil tusfchen dezen, en elken anderen fchrijver der oudheid , ook denzulken dien men het meeste gezag toekent , fteeds uitloopt op de eer en voorrang der Gewijde Schrijveren? Van v/aar komt het, dat in de gantfche gefchiedcnis der H. Schrift der menfchen karakters, onberekenbaar verfcheiden als zij zijn, zoo zeer naar het leven geteekend worden, dat geene boeken der oudheid zoo vriichtbaar. (2) . Zie Lcsf, Uber die Religion, Th. II. Abfchn. 3. §. 23« vergeh Eifenmeng Entd. Juthenth, Th. I. bl. 148 env. DER GEWIJDE BOEKEN. woord, hoe zeer in menig opzigt de Bijbelfche Gefchiedenis bij uitflek zonder- Deel ir. ling is , en afwijkt van den gewonen loop der dingen , is zij echter in liet alge- ^ j. meen zoo zamengefteld, dat, indien men haar befchouwde als bijna geheel ge- wikkeld in den dikken nevel van onzekere Mythifche overleveringen , uit welke de eigenlijke gebeurtenisfcn zelve niet dan hoogstbezvvaarlijk zouden kunnen ont- vvikkeld w^orden, zij gelijken zoude naar 'eenig wonderwerk van den zonderling- ften en gansch ongelooflijken aart, ja grooter en onverklaarbaarder dan eenig wonderwerk dat zij ter onzer kennisfe brengt. — Voor het overige willen v/ij niet loochenen , dat men , -voornamelijk uit [de oudere Gewijde Schriften , dingen voor den dag brengt die eenen lateren tijd van fchrljven zuUen aandiiiden. Doch dit wordt , ten deele , ilechts veronderiteld zonder toereikenden grond , of bepaalt zieh, ten deele, tot fommige eigene namen, die in lateren tijde, ter bevorde- ring van duidelijkheid , of bijgevoegd of in de plaats der oudere gefteld zijn, ten deele , zoo als b. v. in het boek van Deuteronomium , zijn het geögraphi- fche en gefchiedkundige aanmerkingen , door Mozes of eenigen anderen Schrijver als kantteekening bijgevoegd en vcrvolgens in den text ingeflopen, en de orde van fchrijven blijkbaar ftorende, ten deele, gelijk aan het einde diens boeks, zijn het bijvoegfels zeer gemakkelijk van het boek zelven te onderfcheiden (i), zoa dat de meeste van deze fchijnbare tegenwerpingen de oudheid en gefchiedkun- dige waarheid raeer verfterken dan verzwakken. §. 3. Doch cm van deze algemeenheden , flechts te zamen genonien voorgefteld, over te gaan tot meer bijzondcre aanmerkingen, beginnen wij met den Penta- teuchus van Mozes in zijn geheel befchouwd. Dit zamenftel, toch, verldaart 'zieh als met luide ftemme voor het werk van dien beroemden Schrijver. I. In de daad het boek Deuteronomium is zoo geheel in den geest van Mo- zes, dat, wanne er wij het, alleen geleid door liefde tot de waarheid, lazen, wij naauwelijks zouden twijfelen kunnen of een man, gelijk Mozes, moest zoo fpreken, als hij hier fprekende wordt ingevoerd. Niets is er in de redevoerin- gen, hier opgeteekend, dat met zijn karakter ftrijdig zij. Veel meer is alles zoo zeer overeenkomstig met des maus bijzonderen aard en de waardigheid die hij bekleedde, dat, indien eenig Schrijver van later tijd, Mozes hier fprekende had in" (i). Zie Dent. XXXIII. i. en XXXIV. 10-12, ahvaar de Schrijver zeer duidelijk te kennen geeft , dat hij een man is van Mozes onderfcheiden. Mm OVER DE MYTHLSCHE VER.KLARING Deel II. ingevoerd, deze, zonder zieh van'eeiiige kunstenarij te bedienen en op de aller- " §f'*3.' ^' eenvoudigfte wijze , hem als naar het leven gefchilderd , en zijn pcrfoon op htt allergelukkigfte zoude verbeeld hebben. Maar nii, het zelfde dat in de boeken van Exodus, Leviticiis, en Numeri wordt verhaald, wordt, in deze redevoerin- gen van Deuteromium, die Mozes als fteller ademen, aangenomen als bekende - en nooit betwijfelde waarheid. En deze vier boeken Haan in zulk een natuur- lijk verband met het eerfle , dat zij den inhoud en hiftorifche waarheid daar van krachtdadig bevestigen. Daarenboven is de erde en keuze der zaken, in het tweede, derde en vierde boek verhaald, van dien aard, als men zou verwach- ten van Mozes , eenen rchrijver van die hooge oudheid en die nict kan verge- leken worden met de gefchichtboekers van latere tijden en befchaafdere volken. Zoo worden b. v. de wetten in geene andere orde voorgedragen, dan waar in zij gegeven wierden, en wordt tevens telkens opgegeven wat, bij gelegenheid daar van, gezegd of gebeurd is. Ook worden alleen die dingen vermeld, wel- ken aan Mozes den leidsman en wetgever der Israeliten het merkwaardigfte moesten voorkomen j ten aanziene van het overige heerscht een diep ftilzwijgen : en in het algemeen wordt er eene wijze van verbalen in acht genomen, die genoeg- zaam aanduidt dat de fteller ooggetuige was van de zaken die hij opteekent, en ZOO iemand die alleen de voornaamfte gebeurtenisfen in fchrift ftelde en deze, in dezelfde orde waar in hij dezelve had opgeteekent, aan zijne landge- nooten overleverde. Indien derhalven die boeken in veel lateren tijd verdicht waren , hoe toch konde aan dezelven dit oude , hoogsteenvoudige , onopgefmiikte, natuurlijke en waarlijk oorfpronkelijk aanzien van MozaiTche Schriften zijn bij- gezet geworden? Eindelljk wordt, in zeer vele plaatfen van het 0. V. van deze boeken, als van het Averk van Mozes, zoo duidelijk gewaagd, dat, zoo wij niet vitten willen, wij erkennen moeten, dat zij reeds ten tijde van Mozes be- ftonden. Want, behalven dat in den Pentateuchus zelven, het Boek of het Boek * der Wet, waar in Mozes, en de Wetten en die gebeurtenisfen, welke hem het merkwaardigfte voorkwamen, had opgeteekend, vaak genoemd wordt, Exod. XVn. 14. XXIV. 4, 7. XXXIV. 27. Num. XXXIII. I, 2. Deut. XXVIH. 58, 61. XXIX. 19, 20, 27. XXXI. 22, 24., en dat hij aan de Priesters en Leviten overgaf, om het te bewaren in het Heilige der Heiligen, en het om het ze- vende jaar voor te lezen in eene plcgtige volksvergadering Deut. XVII. 18. XXXI. 9-13, 24-26: wordt er ook menigwerf in andere en latere hiftorifche boeken der Hebreeuwen melding gemaakt van de Wet, de Wet des Heeren, de Wet van Mozes, het Boek der Wet, zoo als reeds in het Boek van Jozua i» 7, 8. Vin. 32, 34, XXXIII. 3-16. door welke benamingen wij natuurlijk mee- DEPv GEV7IJDE BOEKEN. 275 neu dat buken allen tvvijfel worden aangediiid die gedenkfliikken welke Mozes Deel li. heeft opgefteld en die wij nii nog voor zijne fchriften erkennen. Onredelijk ^°§!^^s.' zou het dus zijn om voor boeken van die hooge oudheid meerdere en duidelij- ker kenmerken van echtheid te vorderen, doch die kenraerken te willen ver- zwakken of te zoek brengen door verfchillende gisfingen en envele vermoedens van een weelderig vernuft, is voorwaar ten uiterften onbillijk. Genoeg fchijnt het ons intusfchen de voorname gedeelten dezer zake flechts even aangeroerd te hebben. Anderen hebben dezelve opzettelijk behandeld en haar zoo uit een ge~ zet , dat de kracht hunner bewijzen door de vermetelheid van Vater en de Wette noch ontzenuwd noch verzwakt kan worden (i}, a. Hoe zeer ons ontwerp geenszins vordere , dat wij verder uitweiden in het verdedigen van Mozes als Schrijver van den Pentateuchus tegen de brooddron- heid der nieuwere verlichters , zal het echter zijn nut kunnen hebben , om , uit hoofde van de bijzondere aangelegenheid der zake, een paar, en wel de voornaamfte bewijzen waar door het tegengeftelde gevoelen gefchraagd wordt, ter toetfe te brengen, op dat het blijke hoe weinig dezelve om het lijf hebben. Zij worden ontleend zoo van het gebruik der fchrijf kunst , in den overouden tijd van Mozes, op ver na niet genoeg gcvorderd, om groote boeken te kun- nen zamenftellen , alsmede van de gelijkaardigheid der liebreeuwfche tale door alle Boeken van het O. T. henen doorftralende , en niet wel verklaarbaar , Indien men niet aanneme, dat de Boeken van Mozes eerst in latere dagen gefchreven zijn. Wij kunnen kortelijk äfdoen het eerst geftelde het geen Vater (2) zoo velen omflagtigen arbeid gekost heeft. Want , daar in den Pen- tateuchus, gelijk wij in eene vorige aanmerking zagen, niet een enkel raaal of ingewikkeld, maar vaak en duidelijk gewaagd wordt, van het befchrijven van zaken als van icts dat en lang bekend en genoegzaam in gebruik en in het ge- heel niet moeijelijk was, befef ik voorwaar niet hoe men dit zou kunnen in twij-- fei trekken. Ook daar uit, dat fommige dingen van tijd tot tijd gezegd worden op fteenen gefchreven te zijn , volgt niet , dat er nog geene andere flolFe bekend was, waar op men iets gewoon was te fchrijven. Wat zeg ik? Stee?ien en Boeken^ welke beiden men in die overoude eeuwe, hier toe bezigde, worden uit- (1) Zie bijzonder Abt Jerufakm, in zijne Hoogduitfche Brieven over de Schriften en Wijsgeerte van Mozes, Eichorn Inleid, in het 0. T. D. II. bl. 231-277, Jahn's Einleit. Th. II. ifte ft. §. 3-14, en in zi]n Latijnsch Compendium p. 204-225, eindelijk Michaelis Einlest, in 's A. T. bl. 150-208. (2) Uel>er den Pentat. III. bl. 522-542. Mm a 276 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. uitdrukkelijk van elkanderen onderfcheiden. Zie Exod. XXIV. 7. vcrgeleken ^' XXVII. 2-8. vergtl. met XXXI. 24-26. enJozuaXXIV. 26. En /lei Bock ehr Ooiiogen van Jchova wordt aangehaald Nura. XXI. 14. En Deut. XXIV. I. wordt gewaagd van eenen Scheidbrief door eenen cchtgenoot te fchrijven en aan zijne verlbtene vroinve over te geven. Eindelijk leest raen Niim. V. 23. van ecn ceddken of briefken^ waar op de priester zekere vervloe- kingen moest fchrijven, die vervolgens met water moesten iiitgedaan worden. Deze boeken derhalven of brieven waren, wat de ftoffe betreft, onderfcheiden van fteenen of openbare gedenkteekens , waar op iets gefchreven of waar in iets gegraveerd was. Van welk eenen aard die ftofFewas, wordt niet gemeld; doch zeer waarfchijnlijk wordt het uit de laatst aangehaalde fchriftuurplaats , dat dezelve van zulk eene foorte was, dat er het noodige met inkt op gefchreven wierd. Ja het is zelfs ten hoogften waarfchijnlijk, dät, voor dat de menfchen bedacht waren om het beftendig aandenken aan eenig ding te bewaren door het grave- ren in fteenen, zij zieh zullen bediend hebben van andere dingen waar op zLj fchreven. Het is dieshalven met den aard der zaken zeer overeenkorastig het geen Plinius zegt: (i) „ dat men eerst begon te fchrijven op de bladen der 5, palmboomen, vervolgens op de bast van fommige boomen, en naderhand de „ openbare gedenkftukken op loodene bladen." En dat de bast der boomen bij fommige zelfs van de minstbefchaafde Americaanfche volksftammen ten dien einde gebezigd wierd om er in het-fuwe deze en gene dingen op te teekenen, verhaalt ons Robcrtfon. (2) Doch Mozes vond nog eene andere flof waar op hij gemakkelijk zijne berigten, ook iiitgebreide berigten kon fchrijven. Ten zij- nen tijde, namelijk, was het Egyptisch lijnwaat, door hem zelven dadelijk tot heilig gebruik gebezigd, reeds algemeen in zwaiig. Reeds vroeg wierd dit van hun , die iets te fchrijven hadden gebruikt als eene zeer gefchikte Hoffe om op te fchrijven , zoo als blijkt uit de zeer oude linnen windfeien , waar mede de EgjT)- tifche lijken omwonden Avaren en waar op men fommige opfchriften aantrof. Doch het gebruik van papier ten dezen einde , fchijnt eerst lang na den leeftijd van Mozes in zwang geraakt te zijn. (3) Voor het overige is het ons om het evcn of men de fchrijfkunst van latcron oorfprong flelle bij andere oude vol- ken , inzonderheid het hoogstbefchaafde Griekfche volk , daar het toch ten vol- (O. Hht. Nat. Xni. II. (2) . Gcfch. V. America IV. bl. 39. (3) . Vergel. Jahnas Eibl. ArcheoL I. i. bl. 422 env. en Eichhorn, Inleid, op het 0. T., D. I. bl. 105 env. \ DER GEWIJDE BOEKEN. - 277 vollen bekend is , dat men den eerften en' zcer vroegen ooifprong daar van Deel n. zoeken moete in het Oosten. (ij. §,3, Over de andere veronderllelling die men aanneemt om de oudheid der Mozai- fche boeken te betwisten, moeten wij een weinig meerder zeggen. Te weten om met duidelijker voorkomen van waarfchijnlijkheid de Boeken van Mozes tot fateren tijd te brengen, ontieent men zijn bevvijs uit de geringe veranderingen , welke de Hebreemvfche taal, volgens het aangenomen gevoelen, ondergaan heeft van den tijd van Mozes af tot aan de Babylonifche gevangenis; waarom men het dan vvaarfchijnlljker acht , dat , niet voor den leeftijd van David , in - welken eerst de Hebreeuwfche taal tot eenigen merkbaren 'trap van befchaafd- h&id was geftegen, de Boeken die men aan Mozes toekent, beftaan konden, en geächt moeten worden hun aanwezen verfchuldigd te zijn ten deele aan over- leveringen , misfchien 00k ten deele aan fommige gefchriften , in oudere en ruwere tale opgefteld, en in eene meer befchaafde overgebragt, ten deele ein- delijk, aan de inrigtingen van lateren tijde en andere bijvoegfeldn , uit al het het welke het geheel dai> möge zamengeraapt zijn. Met dit oogmerk nu , maakt men eene vergelijking tusfchen de Hebreeuwfche, en tusfchen de Latljnfche en Hoogduitfche talen, welke beide laatsten in veel korteren tijd eene aanmerke- lljke verandering ondergaan hebbende , zoo zou men niet kunnen ftellen , dat de eerfte, van Mozes af tot op de Babylonifche gevangenis toe, dat is, volgens de meest algemeen aangenomene berekening , bijna duizend jaren , zoo al dezelfde zoude gebleven zijn. (2) Doch, om niet te zeggen, dat het hgtvaardig en geheel tegen alle waar- fchijnlijkheid wordt aangenomen, dat men eerst ten tijde van David de He- breeuwfche taal volkomener had beginnen te beoefenen, oui niet aantevoeren het boek van Job , dat , naar het oordeel zelfs van de ervarenfte keurmeesters , de duidelijkfte kenmerken draagt eener zeer hooge oudheid, welke die van Mo- zes zelfs overtrelFen raoetj om nief op te merken dat de Griekfche taal, gedu- ren- , (1). Bij de Hebreeuwen wns ten tijde der Regteren de fchrijfkunst zoo weinig onbe- kend bij het gemeen, dat een zeker jongeh'ng uit een klein ftadje over de Jordaan gelegen dezelve verftond, Rigt. VIII. 14. (2) . Zie Vater, ter aangeh. plaatfe bl. 668 env. , en vergeh Me'yer Hermen., des A. T. I. Tn. bl. 126, 127, gelijk mede het geen men aantreft bij Henke, in zijn Magazin für Religionsphilojophie env. Th. II. 3er band bl. 471 env. Mm 3 2^8 OVER. DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. rende eeii verbazcnd lang tijdvak, van de eeuwe van Homerus af, tot eenige "°g'^''g' ^* eeiiwen na de geboorte van Christus, voorwaar juist gcene groote veranderin- gen ondergaan heeft, zclfs tot de vierde of vijfde eeuw onzer tijdrekening; want van de zesde eeuwe af aan is zij, door de invalkn der buitenlandfche volken, begonnen gcweldig te vcrbasteren, doch heeft nog tot de vijftiende eeuwe toe, dat [is, tot hct innemen van Konftantinopel door de Türken, iets van hare ecrfte voortreiFelijkheid behouden (i); om niet te gewagen van de Chineefche tale , altijd bijna dezelfde gedurende eene volgreeks van vele eeuwcn , en IUI nog het geen zij was federt de onheuchelijkfte tijden (a); om dit alles nu daar te laten, zal het genoeg zijn- aan te merken en klaar te betoogen , hoe luttel het betame om zulke eene vergelijking tusfchen de zeer oude en Ooster- fche taal der Hebreeuwen met niemvere Europifche talen te maken en aan te dringen. Dit immers is zeer dilcvverf opgemerkt en volledig bewezen , dat het eene bijzondere eigenfchap is der Oosterfche talen, dat zij raet den tijd flechts zeer geringe verandering ondergaan , wanneer er gecne van buiten aankomende oorzaken tot die verandering voorhanden zijn: en, gelijic de Oosterfche zeden, voornamelijk die der tentbewonende Arabieren, ten huidigen dage, volkomen dezelfde zijn die zij \varen ten tijde der Hebreeuwfche Aartsvaders, naar de vroegfte Arabieren in velen opzigte llerk zweemende (3) , zoo is er tevens niets meer ftandvastig , niets minder aan verandering onderhcvig, niets gedurig meer aan zieh zelven gelijk, dan de innerlijke gefteldheid zelve van eene door de Oosterlingen eenraaal aangenomene tale, zoo dat zij er zieh gedurende den loop van verfcheidene eeuwen zelfs vast aan blijven houden (4). Van het Ara- bisch, met het Hebreeuwsch zoo na verwant dialeft, dat thans nog alleen in het Oosten in zijne volle kracht aanwezig is, heeft Niebuhr (5) wel gezegd dat (i). Simonh Introd. in Ling. Gr. p. 28 Harles IntroJ. in Hiß. Ling. Gr. p. 4^4 fqq. (ji). Zie JVahh, Gefch. der Morgenl. Sprachen bl. 48. De karakters door de Chinee- zen in het fchrijven gebruikt, hebben wel van tijd tot tijd eenige verandering ondergaan, en zijn met den tijd volkomener en grooter in getale geworden, doch hebben evenwelden- zelfden aard fteeds behouden. Zie de jonge Guignes voj'age ä Pekin II. D.bl.378 env. ; alsmede een Chineesch Werkje in hetFransch vertaald, Eloge de la ville de Moukdcn bl. 127 env. en van de voorrede bl. 7. Q). Deze overeenkomst is zoo flerk, dat de Franfchen eene landing in Egypten gedaan hebbende , erkenden , dat de gefchiedenis van het O. V. daar uit het b^ste konde opgehel- derd worden. Zie Mimoires sur l'Egypte, publii'is pendant les campagues du gineral Bona- parte ^ T. I. p. 104. (4) . Zie Schuh. Orationes T. I. en II. achter zijne Origines, vergel. met Älich. Einleit. in 's A. T. §. 32. bl. 16Ö-171. (5) . Bcfchr. van Arab. bl. 80. DERGEWIJDE BOEKEN. 279 dat bet zoo zeer verfchilt van het oiide, waarin b.v. de Koran gefchreven is, Deel n. als het hedendaagsch Italiaansch van het oude Latijn. Doch de verfcheidenheid g^'^j," van uitfpraak fchijnt hem niisleid te hebben. AUcnthalve heeft Founnont (i) aangemerkt, dat het beoefenen van den Koran zelf niet alleen zeer veel in- vloeds heeft op het behoud der tale, maar dat 00k de gewone manier van fpreken te Cairo zeer weinig van de tale des Korans verfchilde; trouwens de. gelijkaardigheid en beftefidigheid dezer tale over het algenieen is, naar waarheid 00k door andere zeer bevoegde regters beweerd (2). Doch , behalve deze oorzaak , den Hebreeiiwfchen volke met de overige Oos- terlingen gemeen, waren er andere meer bijzondere voortfpruitende , zoo uit hunne afzondering van andere volken, als uit het beoefenen der MozaTfche Schriften, die den Schrijveren van latere tijden ten beftendigen voorbeelde, als het wäre , ftrekten om hunne taal en fchrijfwljze naar te regelen , en allen , welke dezelven lazen, öf van anderen voorlezen hoorden, zeer behulpzaam wa- ren tot het onderhouden van dezelfde manier van fpreken en fchrljven. Voor den leeftijd van Mozes leefden de Israeliten, een gedeelte van Egypten bewo- nende, meestal afgezonderd, en was er geene aanleiding alzoo om de taal vau hunne voorvaderen overgenomen, merkelijk te veranderen. Van den vroegften oorfprong der menfchelijke zaken, tot dien tijd toe, waar op de Israeliten in Egypten kwamen , moest wel allengskens meer en meer uitgebreid worden deze oudfte van alle talen, welke, in hären innerlijken aard zelven, duidelijk adeuit de kindscheid van het menfchelijke geflachte (3). Intusfchen bleef zlj aan zieh zelve volkomen gelijk, daar er, voor den Zondvloed geene andere, zoo het fchijnt, in gebruik was, en, toen nu, na dien Zondvloed, het menschdom verdeeld en wijd en zijd verfpreid, en door eene bijzondere tosfchenkorast der Godheid, verfcheidenheid van talen geboren wierd, konden zij, die deze oor- fpronkelijke taal behouden hadden, dezelve zuiver en onbevlekt aan hunne na- komehngen nalaten. Inmiddels onderging, buiten twijfel, de Hebreeuwfche taal eenige verande- ringen voor de Babylonifche gevangenis, doch die veranderingen waren geens- zins (1) . Descript. Geograph, du Ca'i're env. , bl. 52, 53. (2) . Gelijk fVhal, ter aangeh. plaatfe bl. 424 en in zijn /Irab. Elementarbuch , bl. 25-29,. Jahn in zijne voorr. voorzijneArab. Sprachlehre bl. 10-22 en Herbin, Principesde fArabe moderne, in de voorrede bl. 2. Ook verdient hier vergeleken te worden de Guignes, Me- moires sur les Langues Orientales p. 147, 148. Acad. des Inscript. et Bell. Lettr. Toni. XXXVI. (3) . Het geen wij hier ter loops aanduideu, hopen wij wat breeder te ontvouwen,. Hoofdftuk 2. §. 3. aan het begin. 28o OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. zins van zoo vcle bcduidcuis als de Europifche talen toelaten. Men kan iiiet S^'s^V^* 0"^^*^^"^^" '^^^ '^^^^ i^crlcbaar onderfcheid plaats heeft tusfcheu de fchrijf- vvijze in de bocken van den Pentateuchus en de overige fchiiften in den Gewij- den Bondel der Hebreeiiwen. Hoe later die fchriften dagteekenen , zoo veel te meerdere en meer in het oog loopende kenmerken dragen zij van latere eeuwen , zoo dat, hoe nader zij komen bij den ondergang van den Staat, des te minder " kraclitig de taal.wordt, en des te meer neigt zij na den Chaldeeuwfchen tong- val : daar in het tegendeel die fchriften iets ouderwetsch aan zieh hebben , hoe ouder zij waarlijk zijn. Ja in de boeken van den Pentateuchus ademt de fchrijf- wijze zelve eene hoogere oudheid. Wat zeg ik? hij die het bock vanGcnefis, het geen wij voor het oudfte van alle boeken houden, zonder vooroordeel en met oplettendheid leest, zal de kenmerken eener zeer hooge oudheid, en, in- dien ik zoo mag fpreken, eener kindfche eenvoudigheid, zoo wel als van zekc- re weelderigheid , duidelijk en gemakkelijk ontwaren, en die zoo veel te meer in het oog loopen naar mate de onderfcheidene gedeelten van het boek, zeker door verfchillende Schrijvers opgefteld, ouder zijn. Daar nu dit waarlijk alzoo plaats heeft, laat het zieh gemaklcelijk beoordee- len, hoe geheel onwaarfchijnlijk het gevoelen zij over de latere zamcnftelling van den Pentateuchus , en met hoe weinige grond men het zocke te ila\'en door de ongemeene gelijkheid der Hebreeuwfche tale gedurende eenige eeuwen. Voorts moet ik bekennen , dat ik mij naauwelijks een denkbeeld kan maken van de onbefchaamdheid van ieraand, die flechts eene oppervlakkige kennis heeft aan de Hebreeuwfche tale, en beweren dürft, dat die overoude gedeelten van Ge- nefis zouden gefchreven zijn zelfs ten tijde van de Babylonifche gevangenis, toen toch de taal een geheel nieuw aanzien had gekregen (zie §. 2. van dit Hoofdll. aan het einde). Doch wat kan en vermag niet de liefde voor eeiiig gekoesterd gevoelen, en de jeukte naar nieuwigheden ? S- 4. Het zal der mocite waardig zijn cm hier, met name, iets bij te voegen over het boek zelven van Genefis, waar van Mozes meer als Verzamelaar dan als Schrijver mag befchouwd worden, cn in welks eerlle gedeelte alleen het allcr- eerfte mythen gezockt wierden , en volgens het oordeel van fommigcn 00k nog waarlijk gcvonden worden, en dat, alzoo, daar het gewaagt van dingen die al- leen door overleveringen konden verbreid worden, zckerlijk het gcmakkclijkst van allen kan geächt worden mythen in zieh te bevatten. Te weten, daar de- DER GEWIJDE BOEKEN. 281 deze verbalen, uit hoofde van hären inhoud, gerekend worden te behooren tot Deel ir. een tijdvak veel vroeger dan dat, waar in men de gebeurde zakcn begon op te ^"j^''^,* teekenen, wat zou ons dan beletten om dezelven te plaatfen op den lijst der ovcrleveringen , dikwerf en lang achter een bij monde verbreid , en waar aan dus , zonder misfen, iets menfchelijks en eenig mythisch bijvoegfel natuurlijk moet kleven? 1. Zoo wlj'nn maar even los geven, dat er geen de minfte twijfti is, of die verbalen , zoo niet allen , ten minllen voor hct merendeel , in hären oorfprong ovcrleveringen geweest zljn, later in fchrift gefleld; is dan nog de wijze van verbalen in dezelve zoo onderfcheiden van die, welke men, waarneemt in de fchriften van lateren tijde , dar men 'genoodzaakt zou zijn om die verfcheidenheid liever te zoeken in bijgevoegde menfchelijke verdichtfels , dan in de manier van doen in die hoogere oudheid? Voorts zoo bij fommige andere volken, zoo, bijzonder, in het Oosten en bij de oorfpronktlijke Arabieren, in zoo vele op- zigten gelijkende naar die oude Hebreeuwfche Aartsvaders, de gellachtrekenkun- dige tafelen en de gefchiedenis van andere zeer merkwaardige zaken aan een gctrouw geheugen aanbevolen worden en daar van veel werks gemaakt wierd, (i) iets dat aan geenen twijfel onderhevig is, waarom zouden dan ook niet aan zulk een getrouw geheugen zijn bevolen geworden de dingen die in het boek van Genefis verhaald worden, en bewaard in zuivere en onverbasterde ovcrleveringen? Hier toe kon daarenboven van uitftekend nut wezen , de een- voudigheid der levenswijze door de veelheid en verfcheidenheid van bezigheden- voorwaar luttel afgetrokken en de groote langlevenheid dier vroegfLe menfchen, welke men geenszins, zoo als wij boven, Deel I. Hoofdlh 3. §. 7. in het midden der 4de aanm. zagen. 2. Het geen wij intusfchen tot hier toe gefteld hebben , dat namelijk die oude vei- (i). Zie Eichhern /Intiquit. Monum. Hhtor. Ar. p. 17 fqq. ♦ Nn 202 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. verbalen langen tijd bij monde verbreid en vooitgeplant wierdcn eer mcn die in °§"^' ^' gefcin-ift ftelde, mag met regt nog wel betwijfeld worden. Immers lleunt het op vrij wel bevestigde gronden, het geen ik in de vorige §. te midden van uüjne tweede waarneming opzettelijk heb aangemerkt, dat de kunst van fchrij- ven in het Oosten het vroegfte van allen bekend geweest is. Want niet alleen zegt P/inJus (i); „ Ik heb altijd gemeend dat de letteren bij de Asfyriers uit- 5, gevonden zijn, doch anderen geven er den Egyptenaren, en wederom ande- „ ren den Syriers de eere van: „ Maar ook Lucanus (2) laat er zieh aldus „ Over iiit : „ De Phoeniciers waren de eerften , zoo het waar is het geen men 5, zegt, die de woorden "ivelke men in het geheugen wilde bewaren in riiwe „ fignren afteekenden. Ook Jofephus (3) hoiidt het daar voor dat bij de Phoe- niciers voornamelijk het fchrijven van een alleroudst gebruik is , en zeer bekend is het, dat de Grieken het gebruik der letteren van het alphabeth van hun ge^ leerdhebben: eindelijk wordt Jofua XV. 15. gewaagd van den naam eener Canaä- nitifche llad läD ri''1p dat is, zoo als de Alexandrynfche vertahng luidt ttcA/? 'ypxß[u,oiTccv of volgens de verklating in de Vulgata Siad der letteren. Met vele waarfchijnlijkheid heeft dus Eianconi (4) gefteld, dat de Phoenicifche-of Hebreeuw- fche letters of de oudden waren onder het menfchelijke geflacht, of ten min- ften oiider, dan de verllrooijing der oude volken over den aardbodcm, en dat dezelve door de zoiien van Noach in derzelvcr afilammelingen naar verfchillen- deelen deelen der aarde overgebragt zijn , het geen zelfs volgens hem blijlct uit de zeer naar elkanderen gclijkende letteren der ondfte Oosterfche volken. Wij meenen dus dat het ver van onwaarfchijnlijk is, dat, ten minfi:en, de g^fchiedenisfen der Aartsvaders , de Stichters van het Israelitifche Volk, reeds lang Voor den leeftijd van Mozes in gefchrifte gefleld waren. Intusfchen was toen ten tijde zelfs het fchrijven nog in het dagelijkfche leven waarfchijnlijk in geen gebruik, waarom men het dan oök niet vreemd kan vinden dat er geene uitdrukkelijke melding van gemaakt wordt in de gefchiedenisfen der Aartsva- ders. (5) Doch Indien het gevoe-leli vafn fommigen, omtrent de hooge, en aan den leeftijd der Aartsvaders palende j oudheid van het boek Job , gegrond is , het (1) . Hiß. Nat. VII. 56. (2) . Pharfal. III. 220 fq. (3) . Advers. Apion, I. 2. en 6. (4) . De Antiq. literis Hcbraeorim et Craccorum , p. 64. (5) . Het fchijnt echter dat het Zege! van Jiida Gen. XXXVIII. 18., zoo wel als dntvan Phärao Gen. XLI. 42., eenige letters bevattede die er op gefchreven of gcgraveerd waren. DER GEWIJDE BOEKEN. 283 het geen zeker het allervvaarfchijnlijkfte is, mag men zonder voorbarigheid uit Deel 11. Hoofdfl;. XIX. 23'. en XXXI. 35. van dat boek befluiten, dat het toen reeds in ^^^'5^''^; ge-bruik was, om dingen, die raen als .zeer gedenkwaardig belchouwde, in ge- fchrift te iMlen. Ja zeer vvarrfchijnlijk is het dat de kunst, zoo al niet van fchrijven, ten minften om, als het wäre, met een ruw penfeel te fchetfen, en, het zij door zekere uiterlijke teekenen , naar den aard der hoogsteenvoudige dee-. Icn , waar uit de taal befl:ond , en dus ook naar de behoeften der menfehen ge.- noegzaam, zoo ver het de tijd niedebragt gelchikt, het zij met zekere beeiden nu eens naar het leven op de eene of andere wijze afgefchadu\vd, dan weder door eenige wäre of vermeende gelijkheid iiitgedrukt , zaken en gedachten als voor oogen te fl;ellen; welke kunst bij de oude Egyptenaren in gewijde dingen voornamelijk gebezigd, en met den tijd meer en meer befchaafd, de Hicrcglyr- phifche pleegt genoemd te worden, hoedanig iets men ook bij de Mexicanen, anders niet zeer befchaafd, heeft waargenomen (i) en waar uit ejndelijk de al- leroudfte fchrljfwijze der Chineezen ontftaan is (a) : Dat deze kunst, zeg ik, hoewel, in den beginne hoogstonvolkomen , om zljne gedachten ten eigenen 'ge- bruike of ten nutte van anderen ook voor het vervolg uit te drukken, reikt tot de verst afgelegene tijden , ja zelfs tot de kmdscheid van het 'menfchelijk ge- flachte j hoe zeer het zieh geniakkelijk laat begrijpen, dat dezelve in de aller- vroegfte tijden , om hare groote moeijelijkheid , niet dan zeldzaam en in zeer gewigtige aangelegenheden zal aangewend zijn. (3) Howard meent dat deze kunst van fchrijven , of liever van fchilderen reeds bekend was voor den Zond- vloed , (4) en dat bijna gelijktijdig gevormd wierden en de taal waar van da vroegflie menfehen zieh in het fpreken bedienden, en zekere fchrijfwijze in ze- kere zinnebeeidige, door ruwe] beeiden uitgedrukte, wijze van dezelve te fchrij- ven, meent een fcherpzinnig fchrijver, die bijzonder zijn werk gemaakt heeft om de Hieroglyphifche fchrijfwijze der Egyptenaren te verklaren. (5) Doch SchlC" (1) . Zie Robertfon Qefch. v. America, D. IV. bl, 38 env. (2) . De Guignes, M&moir.der Academ. des Infcript. et Bell.Lettr. T. XXXIV. p. r. env. en deszelfs zoon op de boven aangehaalde plaats de derde §. de tweede aanmerking in het. niidden; doch Ba^jer , Mus. Sin. I. p. 89 feqq. is van een ander gevoelen over de Chlnee- fche lettcren. (3) . Vergeh Muntingh. Gefch. der Menscheid naar den Bijbel , D. II. bl. 288 env. (4) . Ge fehl cht e der Erde 11. s. w. b!. 157. (5) . Analyfe de Tinfcription hierogl. de Rofette p. 3. (_par le Comte de Pahlir}') voyez Magaz, Enc^clop. A. 1805 T. VI. p. 28. Nn a -284 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Dc-ci Tl. Sdikßcl (i) is van gevoelen dat te gelijk met de fprake ontftaan is, niet lict ^^l^^'. ^" lynibolifche üf zinnebeeidig fchrift, maar zekere manier van fchrijven, die be- ftond uit de eenvoudigite , en met den aard der tale bijzonder ftrookende teeke- nen. En Herder (2) ftelt 00k dat fchrift en fpraak van gelijktijdigen oorfprong zijn, en meent dat, niet zoo zeer het Hierogiyphisch , maar wel degclijk het alphabetisch fchrift reeds aan Seth , den zoon van Adam , overeenkomstig de alleroudfte overleveringen , zeer waarfchijnlijk , moet toegekend worden. Dit eene of andere nu aldus gefteld zijnde, laat het zieh gemakkelijk verkla- ren hoe het bijkonie, dat 'er eene merkbare verfcheidenheid befpeurd, en door Velen reeds lang ^vaargenomen en vrij algemeen erkend wordt, in den flljl (3) voornamelijk der vroeglte verbalen van Genefis, maar dat tevens, hoe onder die zijn met betrckking tot den inhoud, zij doorgaans des te korter zieh voor- doen , des te meer opgefchikt in beeiden en figuren , en gevolgelijk met den tijd en de allengs vorderende befchaving en toenemend gebruik der fchrijfkunst, in het algemeen rijker en uitvoeriger worden , fchoon te gelijk , wat de zcggings- wijze betreft, vcel eenvoudiger. Doch men behoort tevens vastteftellen , dat deze ruwe het zij dan teekening of fchrift, voor hun, die er aan gevvoon wa- ^ ren, de zaken welke zij moest uitdrukken bijna niet minder naauwkeurig en duidelijk voor den geest bragt, dan de onder ons gebruikelijke fchrift ons de gedachten van anderen voor het verfirand brengt: 00k kan men niet in twijfel trekken of er wierden , inzonderheid bij zulke eene langlevenheid , en zoo groote ■bclangftelling van fommigen in het bewaren van het geen tot den Godsdienst behoorde , fteeds menfchen gevonden , die de aangeduide fchriften voor anderen , zoo dikwerf zulks noodig was, lazen en verklaarden, . 3. Hoe (1) . Ueber die Sprache und Weisheid der Indier , bl. 65. (2) . /Jlteste Ufkund. I. p. 121. en in de Briefe das Studium Theol. betreffende eerile brief aan het einde. (3) . Te regt verwondert zieh Jahn Einleit in das A. T. II. i. bl. 95, dac Koppen (in zijn boek dat hij noemt: Die Bibel ein werk der Gütlichen weisheid D. II. hl. 450- 489. of van de Nederd. vertaling hl. 253-268) in twijfel heeft getrokken het algemee- iie gevoelen, wegens de zamenftelling van het boek Genefis, uit onderfcheidene bij- eengevoegde verhalen. Te weten, hij meent dat de befchrijving dezer gcheele gefchie- denis hären oorfprong ontleene van eene bijzondere Godlijke openbariiig of ingcving, welke alleen Mozes lijdelijk zou gevolgd hebben. Later intiisfchen, en met een ge- heel ander oogmerk heeft dit zelfde algemeen gevoelen beftreden J. G. Hasfe in een boek dat getiteld is, Entdckkungen im Felde der ältesten Erd- und Menfchengefchichte ain näherer Beleuchtung ihrer Oriellcn , in 2 deelen. Doch dit geheele werk bevat niec anders dan roekeloos gewaagde en hoogstonwaarfchijnlijk? gevoelens. Die het nader verlangt te kennen, kan daar toe opflaan de Hallifche Literat Zeit, van 't jaar 1807, N. 137, 138. In allen gc-valle fchijnt mij de zaak z;lve tot dien trap van waarfuhiju- Jijkheid gevordeid, da: er naav.welijks de zwakfle grond voor twijfeling overblijvCc DER. GEWIJDE BOEKEN. 285 3. Hoe zeer vvij intLisfchen krachtig overneigen tot het gevoelen, dat deze Deel rr. overoude gedenkftukkcn in het boek van Genefis niet door eene langdurige over- ^§.*'4'^^s. levering bewaard en voortgeplant zijn , maar reeds zeer vroeg op de eene of andere wijze wierden opgeteekend, zoo kunnen wij ons echter geenszins voe- gen bij de meening van hun , die fommige van deze verbalen in diervoege rang- fchikken onder de Hieroglyphifche beeiden, dat zij volftrekt Mythisch moeten verklaard worden. Dit gevoelen is onlangs vrij wat opgefmukt door zekeren naamloozen Hollandfchen fchrijver, Gefprekken over de Mythen in den Bijbel Hij toch verbeeldt zieh , dat die verbalen , oorfpronkelijk uit langdurige mon- delijke overleveringen , die naderhand, uit het Hieroglyphisch fchrift der oude Egyptenaren , door Mozes ten zijnen gebruike overgenomen wierden , alzoo uit eene Egyptifche bronne gefchept zijn (i) en laat in eene Mythifche verklanng van dezelve zijne verbeelding regt geestig fpelemeijen. Doch daar wij den voor- naraen grond van dit gevoelen boven genoegzaam meenen ondermijnd te hebben. Deel I. Hoofdfl:. 3. §. 7. Aanm. 4. , alwaar wij , zoo wij ons niet bedriegcn , duidelijk aantoonden, dat, in het boek van Genefis de bron wordt gevonden, waar uit verfchillende overleveringen anderen volken zijn toegevloeid, en daar wij, zoo aanfl;onds, andere bewijzen hebben bijgebragt om het hifl;orisch gezag des boeks van Genefis te fl:aven , oordeelen wij het thans noodeloos , om ons met het befchouwen van zulke en foortgelijke fpelingen van vernuft langer op te houden. s. 5. Wij gaan dus over tot andere Historifche Boeken van het O. V. , die dan , zoo het Avaar is dat zij langen tijd na de gebeurtcnisfen daar in verhaald ge- fchreven zijn, eene menigte van Mythen moeten bevatten. Doch flechts een woord over elk derzelve. I. In de eerfle plaatfe komt ons hier voor het Boek dat den naam van Jozua aan het voorhoofd draagt. Of hetzelve, zoo als wij het hebben, van lateren oorfprong zij dan de leeftijd van Jozua zelven, komt mij voor naauwelijks te kunnen betwijfeld worden. Dit blijkt naar het oordeel zelfs van Carpzovius (2) uit Hoofdfl. XV. 13-19. vergeh met Regt. I. 10-15, "it Hoofdfl:. XVI. 10. vergeh met Regt. I. 29, uit Hoofdfl:. XIX. 47. vefgel. met Regt. VIIL 7. en XXIV, (1) . Qefprekken enz. bl. 88 -po. (2) . Introd. ad V. T. P. I. C. p. §. 5. Nn 3 286 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING DeL'i II. XXIV. 29 cnv. 5 bij welke pJaatfcn men voegen kan Hoofclfl-, XV. 63. vc-rgel. "°§?'5.' ^' Hißt Regt. I. 8. Intusfchcn fchroom ik niet om ver het grootfle gcdeclte van het Bock aan Jozua als Schrijver toe te kennen, zoo dat het uit zijne aantee-' kcningen opgemaakt is, met behoud, in den tränt welken JSIoxcs in het za- menftelien des Boeks van Genefis volgde, van de woorden des Schrijveis. Want daar de meesten zaken, zoo als velen, te regt, hebben aangemcrkt , (i) zoo -gcfchikt zijn, als pf zij befchrcven waren ten tijde tocn zij gcbeurden; wicn zouden wij anders voor den Schrijver daar van houden dan Joziia, den man, uit allen, voor dat werk het best berekend? Letten wij in dezen voorna- mclijk op Hoofdfl. XXIV. 26. en bedenken wij hoe, in de befchrijving der gebeurtenisfen , die ten tijde, cn onder het opperbewind, van Jozua zelven voorvielen, de echte opvolger van Mozes doorblinkt. Ja zelf Eichhorn^ of- fchoon hij , met geringe waarfchijnlijkheid den oorfprong van dit Boek later ftelt dan de fcheuring van het rijk in de rljken van Jiida en Israel (2), ontkent ech- ter, ook op die veronderftelling , geenszins, dat het zelve uit wäre en hoogbc- jaarde oorkonden zamengefteld is, dewijl het uitnemend flrookt met den aard en zedcn van den tijd die er in befchreven wordt. 1. Op het Boek v^n Jozua volgt het Boek der Rigtereu^ dat is dereerfte ma- giftraats-perfonen , die van. tijd tot tijd onder het Israelitifche volk het opperbe- wind in banden hadden , gewagende ten deele van zaken die betrckking hebben tot het gcheele volk , ten deele eenige meer bijzondere dingen er naderhand bij- voegende. Wie ook dit Boek mag gefchreven hebben, het behoort zeker niet tot eenen laten tijd, noch kan, offchoon het veel bevat dat geheel buitenge- woon is , daarom geächt worden Mythifche overleveringen te beheizen. Jk Aveet, ' dat er van overlang velen waren die zieh flootten, aan de gansch zonderlinge verbalen voor al in dat gedeelte van het Boek dat loopt over de gefchiedenis van Simfon: en Semler b, v. zegt (3). „ De inhoud van dit Boek is van lut- 5, tel aangelegenheids en van dien aard, dat ik niet twijfele, of Paulus, die 5, wilde dat de Christenen zieh zouden wachten voor Joodfche fabelen , bedotl- de fommige gedeelten van dit Boek." Doch, om niets te zeggen van dit vrij cllendig beroep op den Apostel Paulus , Eichhorn (4) , heeft naar ^vaarhcid aan- (1) . Zoo als Eichhorn Inleid, op liet O. T. D. II. bl. 415 env. (2) . Vergcl. Jahn Einkit II. i. bl. 161 env., die de kracht van de meeste bewijzen hier bijgcbragc heeft ontzenuwd. (3) . Apparat, ad liberal F. T. int erpr etat, p. 109. (4) . Ter aangeh. pl. bl. 461 env. DER GEWIJDE B 0 E K E N. 