title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Resolution der Genentlstaaten. Dat. 11). Mai 1 «573. Da Amerongen in Hamburg mit Werbungen beschäftigt und über- 1673. dies beauftragt ist, sich an den Hot' des Herzogs von Holstein-Gottorp zu 19. Mai. begeben, der Dienst des Staates aber doch verlangt, dass ein wohlunter- richteter Mann als Gesandter desselben sieh am. H<>1 des Kurfürsten von Brandenburg befinde, so wird der Gesandte nm Braunschweig- Lünebur- gischen Hof, Dietrich Brasser, beauftragt, sich sofort auf eine kurze Zeit an den Hof des Kurfürsten zu begeben. Resident Douncker an den Griftier. Dat. Cöln 22. Mai 1673. Am brandenburgisehen Hofe will man den Frieden mit Frankreich 22. Mai. noch bis zum 15/25. hinausschieben „comme jour determine pour payer en- core 500,000 escus, que Ton syauroit protiter de deux costes . . . Son Al- tesse d' Orange uvoit escrit une lettre en des termes fort genereux ä quel- qu'un pour luy faire des reproches digncs lies lautes commises, ce qui avoit cause quelque ombrage et reflcxion aux mal intentionncs.u • — Mysteriös ist, dass die ganze Verhandlung durch die Hände von Straetiuan gegangen, Bruders (frere) von Blaspeil uud Crcatur Sch werin's. Cöln und Münster sind inisstrauisch, denn die Schweden werden nuu wohl „tourner la casacque, puisqu'ils avoieut tousjours groude contre Brandenbourg et pas contre Mess. les Estats*. Resolution der Generalstaaten. Dat. 23. Mai 1673. Nach Bericht des Hrn. Benningen und der anderen Deputirten für 23. Mai. die Sachen der Triplealliance über das Schreiben des Kurfürsten von Digitized by Google 1 306 VI. Neutralität und neues üüudniBS. Brandenburg vom 3/13. Mai') und das Urtheil des Prinzen von Oranieu darüber ist io Ucberciustimmung mit diesem beschlossen, das Schreiben mit einer höflichen Auseinandersetzung der Sachlage zu erwidern, ihm für die Versicherung seiner Freundschaft zu danken, von Separat Verhandlungen abzurathen und zu versichern, dass wenn der Kurfürst den Vertrag mit ihnen einhalten wolle, sie es auch thun würden. Becretär van Hille an Amerongen. Dat. Potsdam 3. Juni 1673. [de Goes und Hoensbrocek bemühen sieh, den Kurfürsten vom Separatfrieden abzu- halten. UnzuverMssigkeit Frankreichs. Günstige Situation der Alliirten. Waffenstill- stand wenigsten« vorzuziehen. Alles vergeblich, der Kurfürst zum Frieden entschlos- sen. Der schwedische Gesandte, de (Joes und Hueusbroeck gegen den Krieg mit Münster, l&rasscr.] 3.Juni. De Heeren Baronnen de fJoes ende Hoenshroeck, gelijck niij de laetste heet't gelicven te coniniuuiceren, hebben op eergisteren eude vooreergistcren Inj S. C. 1). alliier tot Potsdam nogh instantelijck aen- gehonden, dal deselve lieni dogh in geen vreede inet Vranckrijek wilde inlaeten, ende daertoe gealligeert alle bedenckelijeke motiven van per- snasie, als eenichsints doenlijek sijn geweest, ende namentlijek soo mij weigern. Heere van Hoensbroeck lieeft geseijdt, dat sy S. C. D. hadden gerepresenteert, dat se in de weereldt geen reden kondeu sien, die S. C. 1). tot het geeuc voorsz. sonden können permoveren, alwaer het seboon dat Vranckrijek beloofde, het Landt van Cleve ende de andere plaetsen wederom te lestitucren, naedemacl de Fraucen twee plaetsen op den ltlujn van nieeninge waeren te behouden'), dacrniede sij genoechsaem meester van dat gansebe Landt bleeven; ten anderen, soo solide het können gebeuren (seijden haer Excell.), dat Vranckrijek syn beloofde niet soude können prestcren, den oorlogb stondt noch du- bieux, die plaetsen konden noch wel weeder hernomen werden en noch wel ondcrseheijde mael van meester in die tijdt veranderen, wat sonde bem dan deese beloofde helpenV Vorders seijden sij, dat het DU in die staedt was, dat S. C. I). nu ten naesten bij alles hadt, dat hy stmde können desiderecren ende voor deesen gewenscht heeft: De- nemarcken was albcreijts of stondt op het point om te sluijten met Hollandt; de Keijser badde Cobelents cn Hermesteijn3) besett en soude , de passagc van alle seeours en toevoer längs den Khijn beletten; Hol- landt stellde sich oock iu goedt postuer, Spagnc dede ooek wat het •) S. Tufen dort* XI. 9G. Sypostcyn, Nederland cn Brandenburg p. 99. s) Wesel und Kees. ") Hermannstein. I'u fendorf XI. 93. Digitized by Google Bemühungen des Kalte» und Spaniens in Berlin. 397 konde; wat S. C. 1). insichten dan mochten Weesen, konden sij niet begrijpen. Sij verseeckerden, dat de geene, die S. C. Ü. tot decsc vreede aengeraeden liadden, naemaels nogh daerover in sijnc hooehste ongenaede souden vervallen. Oordeelde S. C. D., dat hy niet langer konde bestaen tegens soo mächtige vijandenV Dat deselve dan ten minsten niet meer als den stilstandt soude willen ingaen, mogclijck wat evenementen ondertusschen mochten voorvallen, oock hadde dc- selve alsdan middelerwijl occasic sich wederom acnsicnelijck in wae- penen te maecken. Wilde hy nu tracteren met Vranckrijck ende den Oorlogh continueren met Munster, seyden sij, dat dat al het seifte waere als of met Vranckrijck oock oorlogh soude hebhen. alsoo Vranck- rijck syn Geallicerde niet sondc können verbieten: in summa sy eon- clndeerden als sc begonnen hadden, dat sc niet en konden bevinden eenige redenen, die den Churfurst tot snlcke te neeincn resolutien konden aensetten: dogh alle dit hadde niet mögen hclpen noch fc?. C. D. können bewegen, die sij oordeelden dat te verrc met Vranckrijck geen- gageert was, gelijck oock al de geeue, die cenighsints kennissc van saecken hebben en wel geintentioncert sijn, mede seggen. Ick vraegde S. Exe., of den Heere Churfurst haer hier op niet positive ijetwes hadde geantwoordt, wacrop dcselve seijdc niet andere als dachten te hebben voorgewent, van dat Inj door gebreek van de subsidien in snlcke ongelegcnthcijt was gcraeckt, als waer in hij sich bevonde, ende dat hij bevreesde, dat hein anderen oock op den hals mochten komen. Weigern. Heere van Hoensbroeck seijdc mij vorder, dat hij niet en konde bcdcuckcn, waerom den Swcctsen Afgesant van sijn Heer en Meestcr geen nadere last ontlingh als Inj seijdc te hebben: sij hadden den Heere Churfurst gepennoveert, dat den stilstandt met Vranckrijck souden inaecken, om dat Ilollandt die weygerde, ende haer daer door te beeter souden obligeren die te aeeepteren; nu had- den se daer in vrijwilligh geeoneenteert, en Vrnnekrijck en Kngelandt refuseerden die tegenwoordigh selver. Waerom Inj dan nu geen ordre kreegh den Heere Churfurst tot den Oorlogh mel Vranckrijck aente- inaencn, konde hij afgesante niet begrijpen. Twee saecken heb ick met onderdaenighste pennissic hier uijt geremarqueert, eerstelijck dat se den Oorlogh liever met Vranckrijck als Munster sagen gecontinucert, dat sijn consideratie heeft. Want alsoo het den Heere Churfurst (gelijck sij scli's seggen) niet soude profiteren den oorlogh met Munster allcen te voeren separatelijck, in plaetse van gesaenientlijck met Vranckrijck, om dat Vranckrijck hem 398 VI. Neutralität und neues Bfindniss. soude assisteren, soo soude sulcx eeliter noch wel ten besten vaii Hol- landt weesen, ende daeroni was den Heere Churfurst uiijns geringen oordeels noch liever tot dien ooiiogh als tot den Stilstandt aenteraeden. ß rasser ist heute liier angekommen, hat aber den Kurfürsten noch nicht gesprochen. lirasser an den Griffier. Dat. Berlin fj. Juni 1673. | Formelle Schwierigkeiten dos Empfangs. Freundliches Entgegenkommen des Kur- fürsten. Privataudienz bei demselben. Seine Proposition: Die Staaten bleiben dem Bündnis* treu und erwarten dasselbe vom Kurfürsten; hohe Bedoutung und Preis des Kampfes; Gefahr für die Freiheit der Kirche; grosse Zahl der Alliirten ; günstige Aussiebten für den Kurfürsten. (Jeheimer Zweck dieser Ansprache. Der Kurfürst ver- schiebt die Antwort darauf. Vertrag mit Frankreich dem Abschluss nahe. Brasscr driugt auf Einhüllung der stantisehen Allianz, aber ohne Erfolg, de Goes und Hoensbroeck. Animositftt des Kurfürsten gegen Münster. Sachsen. Unzuverlassigkcit Schwedens. Vorläufig ist nichts beim Kurfürsten zu erreichen, als höchstens die Ueberlassuiig von Truppen. Turcnne. DerlTlinger. Prinz von Homburg.] G.Juni. Mijn Heer. Xaer dat ick op den .'». deeser uogh den avondt het credentiael van 8. 1). II' den Heere Prince van Orange, lioewel te vergeefs, dewijl sich niemaudt um het te aenvaerdeu, liet vinden, op hadt gesonden, stierde ick het des anderen daeghs aen d' Heer Jehna1), d' eenighste Minister die te Hove was, dewelcke my He- vens een eompliment wegen» den Heere Churfurst de versnghte au- dientie liet aenseggen, dan oock daerbenevens bekent maeeken, dat alhoewel iek my als Extraordinaris Gedeputeerde van den Staet hadt laeten aenbreugen, ick daer t selvige niet blceck, um der consequenrie wille, te meer oock dewijle des Heeren Prince van Orange credentiael daer geene mentie van maeckte1, op dien voet niet soude können werden gehandelt, ende als ick naer eenigh daer uver gevallen debatt onder anderen hadde laeten blijeken, dat ick lioe- wel in die materiell noghte superstitieux nochte criticq sijnde eghter niet wel sagh, hoe ick my daeruyt anders als niet II. H. M. naeder bevelen at'tewaghten ende, 't geene my van deselve reets was toege- komen. by provisie schriftelyck over te geven, soude expedieren, liet my den Heere Churfurst weeten, dat hy dien uijtstel niet gaern soo laiighduerich soude sien ende dienvolgens deed voorslaen, of ick niet soude können goetvinden in myn prive ende incognito by S. C. D. te eunien, die my sclfs op dien voet door een koets niet ses paerden naer sigh toebrengen ende aen de taefel imnicdiatelyek naer de Fürsten, die sigh aen syu Hof beviuden, soude laeten setten, oock wyders, soo l) Friedrich von Jena. Digitized by Google Ankunft Brasscr's am kurfürstlichen Hofe. 399 wanneer myn caraefer by II. H. M. moght wesen geverifieeert, alle d' eer ende onthael doen genieten, dat oyi eenigh harr Extraordinaris Oedcputeerde was wcdervneren. Tot Ii et eersle was ick alberevts sre- resolveert ende, of by dit goede humeur van den Churfurst noch yet te profiteren was, nu te meerder aengemoedight, insonderheydt dewyle op dien voet, soo my daght, van des Staets respeet niet gewaeght wierdt ende my verscheyde exempeUm van gelycke expedienten, ooek sonder daer uyt gevolghde blaenie, oeenrreerden. ende hebbe das 't selvigc geaeeepteert, dan de twee laetste aenbiedingen naemcntlyek de voorsz. ophaeliuge ende maeltydt, ooek der daer in te lionden ran«: als my in 't bysonder gantsch niet vollende, bei voorsz. niiddel van incognito te gaen contrarierende ende de omstanders. die van de in- trinseque gesehaepenheydt diergelyeker gevallen niet altydt ten besten onderright syn en conse<iuentelyck weder anderen onderrighten, aenly- dinge tot gedaghten van eene formecle en echter onvolmaeckte reeeptie könnende geeven, op het bcleeftse, dat my docnelijck is geweest, geex- euseert ende liever gehadt my niet eene (my aen dit Hof bekemlen) Eedelman des naernoens in een particulicre ealesse te werpen ende S. 0. Ü. in dier vocgen de banden te gaen küssen, deweleke sigh eghter tot bnyten sijue kaemer avaneeerende ick naer de aeubiedinge van mynen respeetnensen dienst, ingevolge van 't geenc my uyt II. H. M. jonghste resolutie op den tegenwoordigen toestandt van saecken l) en des Heeren Prinee van Orange miesive') gebleecken is, ooek my verders tot derselven dienst bequaem gedaght heeft, in substantic hebbe gesegbt: Dat alhoewel ick alleenlyek in myn prive d' eere hadt van S. C. D. te begroeten, ick echter soo geluckigen occasie niet konde lae- ten verloopen, sonder deselve voor te draegen, hoe dat het 8. D. H« den Heere Prinee van Orange gelieft hadde, my aen te schryven, dat H. H. M. der Heeren Staeten Generael der vereenighde Netlerlanden goedtvinden was, dat ick my in aller spoedt naer 8. C. D. soude be- geven, deweleke ick in gevolge van derselver II. H. AI. my jonghst toegekomene depesches kon seggen, dat alhoewel by de wanden van den Staedt seer wierdt gearbeydt, onime niet allcen diffidentie tusscheu dei)8elven ende haere Geallieerden te causeren, maei dat inen ooek, waere het doenelyck, traghtede deselve t sy dan directelyck ofte in- ') Vom 23. Mai. S oben p. 31)5. *) Fehlt leider. Indess geht aus dem Folgenden hervor, dass das Schreiben hauptsächlich die Situation des Staats und seiner Verbündeten und die Ueberlassung der 10,000 M betraf. Digitized by Google 100 VI. Neutralität und neues Btindniss. direetelyck van II. II. M. te separeren ende af tc trecken , die celiter vastelyck vcrtronwden ende geensints twijfielden. oftc dersclvcr Hooghe (leallicerdcn ende insonderhcvdt S. C. I). sonde de eremaeekte ende onlanghs gerenoveerdo Traetaten soo wcl aen sijne syde als II. II. M. aen de liaere willen adimploren en naerkomen; van welek cerste oock S. (•. D. nogh jonghst aen S. I). II* den Heere l'rinec van Orange advertentie hadde gelieven te laeten doen, ende van welek laet.ste, mit» dat S. C. 1). eflectivelyek tegeus de voornoemde vyanden ageerde, ick iny gelast vondt deselve yerseeekeringh te geven; dan dat ick nieede, alsoo den tydt van de campagne ende eonscqncntelyck van de vyanden afbrenck te doen daer was, verplight was, 8. C. D. te repre- senteren, weleke voordeelen versuvmt ende verderven sehynelyck sonde nioeten werden geloeden, ingcvallc den thans soo dierbacren endo on- weederroepolyeken tydt in blootc woorden wierdt versleten. De saeek, die iek d' eere liadt S. ('. I). voor te draegen, was van grooter gc- wight als de gantschc eenw sagh verhandelen, ende S. C. 1). daer nyt jncer glory's voor banden (ick gesweeg van de nnttigheydt die er aenkleefde) als cenige andere oyt Totentaet deed" aenhlycken. Niet alleen de vrijhcydi van 11. II. M., S. ('. I). bondtgenoten, vrnnden en naelmyren, <le welvaert van een Fnrst, die deselve soo nae verknoght was, inner die van gantseh ( liristenrijek, S. 0. 1). niet nijtgesondcrt, hingen in de wneghschael : dat meer was, die van fiodts kereke liep mensehelijeker wijse gevaer, want wie sagli niet, dat het decs' sijdts imdcr de sehyn van lieflelycke woorden ende gints niet het aendrin- gent' geweit van ambitiense waepenen dogb eyndelyck rontsonnne op 't Schnecken van weereltlycke en geesielyeke voordeelen geinnnt was, • die nimmer de grootse nooyt vroome siel dan met baer sebeyden opgaf, ende naer welek verlies echter, ten waere daer tegens door vast hou- den van de geleyde banden ende onverbrceckeJyek observeren van de by de Tractncten geposeerde gronden de eenigbste wegen naer een eerlyckc en verseeckerde vreede versien wierdt, de saecken sonde kön- nen komen le draeyen? Dan wilde ick een beeter boopen, oock sebeen gantseh Christenrijck, iminers het gesondsle gedeelte van t selvighc om sijne waere interesien te enibrasseren en S. C. 1). in soo gene- rensen en noodigen entreprise als 1 weeren ^van soo swaeren ongeval by te springen, alleenlyek lot dat deselve in aentogb sonde wesen, te waghten: Van den Koyser waer hij selfs verseeekert, met Deenemar- cken waer geslooten, van Spagncn en Sweeden, soo lot Aecken') by ') Wohin zuernt der l'i ii.lenf-coiign^s liaite verlegt wurden sollen. > Digitized by Google Ansprache Brasser'«. Ausweichende Antwort des Kurfürsten. 401 Vranckrijck en Engelandt geene redelijcke couditien 'wilden werden geadmitteert, goede hoope, H. H. M. vloote bevondt sigh toi soodani- gen getal en yan alle behoetten dier maeten versieu in zee, dat onder Godes genaedigen zeegen daer van yet goedts te verwaghtcn stoudt, tot Cell ende Wolfenbuttel waeren de genegentheden als voorheenen. Hoe beklaeghlyck het indes Weesen soude, dat dus langhe gewenschte ende numeer ten deelen geuoeghsaeiu , ten deelen volkomentlyck ge- matureerde dispositien wierden rerwaerloost , was lighter te begrijpen dan af te beeiden ; weswegen iek niy vergeuoegen wilde met S. C. D. ten aensien van soo pressante insighten te versoeeken, dat deselve thans daer het tijdt was, sijne doorlnghtige handt kraghtelyek aen 't werek wilde leggen ende dessells Truupes tot d' uytvocringh van soo heylsaemen voorneemen, als de beschenningh van 't geloof, de hant- havingh van Europe's welstandt, syner Oeallieerden en hooge verwante redderingh, desselfts 8. C. I). eygene seeekerheydt ende onsterffelijeke roem en lof wilde doen voorttrecken en ageren, waerop ick een aen dessells berughte Godtsvrughtigheydt, wijdtbefaemde grootmoedigheydt ende hooghvernuftigh oordeel convenabel antwoordt te geinoet sagh. Ick hebbe deese aenspraeeke in sehyn met soo vcel vertrouwens genyttet, niet dat ick ignoreerde, in weleken staet de saecken numeer leyder waeren gebraght ende hoe selfs hooghgenielten Heere Churf'urst den Staet albereyts van sijne intentie, otn met de vyanden te liau- delen, hadde gcadverteert, maer omtne niy in deselvighe niet te verre van t geene niy den Heere Prince van Orange van H. H. M. daer omtrent loopende sentinienten hadde bekent geniaeckt, te verwijderen, oock soo wanneer het S. C. D. geliel't soude mögen hebbeu, my de sijne met eygen monde t' openbaeren, ick als met grooter surprise de- selve des te kraghtiger, waer toe ick my oock eenigermaeten hadde bereydt, moght. tecgensgaen ; dan heef't sigh deselve alleenlyck laeten gevallen, naer een klaghte over der Keyserlycke Troupeu slapheydt en morde, aller Duijtsche Fürsten verlaetiuge ende de waubetaelinge der subsidieu, my toe te voegen, dat hij mij heden haer antwoordt op myn geproposeerde soude laeten toecomen, waer op ick, hoe de Keyserlijcke gerectih'cecrt waren, der oinleggende maghten toeschieten ende dat de subsidien voortacn promptelyck souden betaelt werden, hebbe geremonstreert, dogh sonder ecnigh ander als het voorsz. dilatoir ant- woordt te können obtineren, maer wel verscheydc generaele ende, soo ick echter nevens andere houde, welgemeende protestatien van harte- lyck wenschen voor H. H. M. ende S. 11t welvaert, my toeschynende, dat hooghgem. Churturst eer door syne Ministers van H. H. M. werdt Mater, zur Gesch. d. Gr. Kurfürsten. Ul. 26 402 VI. Neutralitüt und neues Biinduiss. algeruckt als hy van deselve afwijckt. Eene derselver S. C. D. be- diende is my, naer ick oock meede incognito de Vrouwe Churfurstinne ende de Heere Churprince de banden gekust hadde, de visite konien geven, ende als ick hem, 't geene van myne last was, hadde voorge- draegen, naer repetitie van voorgeroerdc imputatien bekeut uiaecken, hoe volgens sijn oordeel de saecken inet Vranckrijck soo verre waeren gebragbt, dat alle inijne officien, onime desclven te redresseren, onnut souden sijn. Ick hebbe S. W. Ed. wel gereplieeert, dat sij inet II. II. M. nogb verder waeren gekonien ende het blllveker wacre, een onge- teeckent ende, schoon het sulex waere, inimers voor als nogb, soo by my seyde, ongeratificcerd Tractaet te respueren, als een *t geene sijn volkomen bcslagb hadde ende wacrop bereyts soo eonsidcrable soin- men van penningen waeren getelt, oock S. C. D. (als nu aeugewesen was) beeter diende, te verbreecken ende dat op pretexte die ick niet sagb, inet wat sehyn te beweeren waeren, dcwijle wat inen dan oock van t voorleden inoglit allegueeren, constant bleel', dat sedert het ver- nieuweu des verbondts by HL H. M., die sigh op 't selvighe ter goeder trouwe hadden verlaetcn, niet de minste omissie van het daerby ge- stipuleerde was begaen ende sij dienvolgens inet reeden eene reeipro- que voldoeninge aeu 't selvighe te gemoet sagen, waer toe ick S. Ed. badt, daer dit de rcedelyckheydt , syn Meester's interest ende desselfs reputatie confonn was, te willen eoopereren. AI 't geene ick hier op te rugge hebbe gekregeu, is een schoudertreckcu ende de herhaelingh van dat het te laet ende inet Vranckrijck te verre waer gekomeu, ge- weest; sulcks dat ick heeden van den Heere Churlurst, die van Pots- tam, om over den doop van een kint van de Fürst van Hoinburgh1) te staen, herwaerts komt, meede niet auders te gemoet sie ende deese saecke voor gedesespereert houde. Den Baron van Goos ende die van Housb'roeck, Keijserlijcke ende Spaensche Ministers, van dewelcke ick besoght beu ende die ick hebbe Weesen besoecken, concentreren met my in dit gevoelen ende vlijen sigh eeuighlyck met den Churlurst (soo hy oock belooft) by 't Kijck te houden ende dcuselven t avondt of morgen per maiora nogb eens weeder aen de gangh te breiigen; dan is dit van een wijdt uijt- sien en des IStaets, soo my toesehynt, pressante quaeden te lossen hulpmiddel. Van de questie, die den Churlurst met den bisschop van Munster opeu blijlt, ceuighe tusschen beyder kryghsvolck nu jonghst voorgevallen schermutselingen ende des daer over ende op middelen ') Der ftltestu Sohn de» Oenerala der Cavallerie Landgrafen Friedrieb, Friedrich Jacob, wurde geborcu am 1U. Mai 1673. Digitized by Google Pläne des Kaisera und Spaniens. 8chweden. 403 deeser armee subsistentie vergaederde krijghsraets resolutien waght ick even weynigh : ende heeft den Baron van Housbroeck S. C. Ü. in desselfs betuijghde ressentimeuteu ende gedreyghde wraecke over hooghgem. Bis- sehop's proceduijren, soo my toesehynt, niet onaerdigh erinnert, dat den Coningh van Vrauckrijck die G. L). niet soude toelaeten '), sulcks dat naer myu ourdeel alleenlyck op eene voorslagh my by den Heere Baron de Goos gedaen te rcflecteren valt, naeuientlyck ofte H. H. M., oinnie dit verlies te boeten ende soo vvel de kraght als reputatie van de parthyen stacnde te houden, ooek de hoop, die van den Hartogh van Cell is, niet gantseh te Verliesen, souden connen goedtvinden officien te laeten doen, om den Churfurst van Saxen onder beneticie van eenige considerable sub- sidien in deselve te engagcren, waer toc voorsz. Heere meent dat groote apparentie soude wescn ende by den Staet te meerder treck behoort te sijn, dewyle wel hartelijck getwijfl'elt werdt, of deselve op der Sweedeu goede woorden kan bouwen. Haer intcrcsten achynen daer heenen te leggen, eudc sy geveu daer van soo wel aen t Keijserlycke Hof als in den Haege verseeckeringh; inaer 't geene impenetrabel schynt, immers niet het voorige weijnigh overcenkonit, is dat den Heere Wangelijn deese separate Tractaten tusscben Vranckrjick en Brandenbnrgh blijf't bevorderen ende daer door als een Minister, die sijne last niet te buytcu sonde willen gaen, passereude gccn klcyn bedencken van d' opregbtigheydt der Sweedtsche intentien geeft, te nieer alsoo hy op de vraeghen heni jonghst dp die materie voorgekomen beert gcantwoordt, dat hy im al by twee posten nieuwe ordrcs uijt Sweeden, indien sij op der Franschen ende Engelschcn rei'us van een stilstandt van waepenen waeren gevallen, soude hebben connen beko- men, niaer dat alles by het ouwde, te weetcn het drijven van de voorsz. separate Tractaten, was gebleven'). Het geene soo my toeschynt van uiyne plight is, bestaet in, al waere het gelijck apparent is te vergeels, tegens deese slagh, soo lange sij niet gegeveu is, te wercken, als sy gegeven sal wesen, sonder re- proches, die dogh niets gocdt maecken, ten mogelycksten te verhoe- den, dat dogh niets directclycks legen des Staets interest werde onder- nonien, waer van my van nu af aen verseeckeringe werdt gegeveu, ende onder des, 't geene van EL II. AI. wil sal wesen, aftewaghten, ') Dies war auch wirklich der Fall ; s. oben p. 38!> n. 2. 5) Schweden suchte durch seine Friedensvennittlung hauptsächlich nur Zeit zu gewinnen, die Vortheile der franzosischen Allianz zn geniessen, ohne die Bedingun- gen derselben zu erfüllen, namentlich nicht die, am Kriege theilnehmen zu müssen. Carlson, Geschichte Schwedens IV. 583 u. 584. 26* 404 VI. Neutralität und neues Bünduiss. oock of deselve eenige reflexie op 't overnemen van een gedeelte deeser infanterie niaecken, ten waere my het spoedigh afloopen deeser saecken ende de constitutie van 't Celsche Hof, 't geen ick met brieven onder- houde, eerder een keer derwaerdts rieden. P. S. Komt tydinge, dat de Maerschalck van Tu renne naer Fulden marebeert, ende seght my den Heere Churfnrst, dat by, BOO de Rijcxstenden 't selvighe tegens willen gaen, baer (als sigb sulcx in allen gevalle reserverende) by sal Valien. Den Generael Dorf- lingh wil bem in die seutimentcn stijven, uiaer die op Rijcksresolutien belooft, beeft dagb en tydt. Den Lantgraef van Hessen-Horn burgh doet my soo even versoecken, om morgen nevens den Heere Cburfurst ende de Keijserlijcke en Spaensche Afgesanten over den doop van siju kindt te staen, dan behalven, dat ick met voorsz. Ministers naer mijne instmctie ligbtelyck over den rangb niet soude können overeenkomen, aght' ick, dat den Staet tbans met geen onnoodige kosten gedient is, ende bebbe deswegen die eer op het ongeluck, 't welck ick hadt van hier alsnogh voor geen Extraordinaris Gedeputeerde erkent te weseu, geexcusecrt. Brasser an den Grifner. Dat. Berlin 10. Juni 1673. [Conferenz mit Schwerin und Jena. Weitere Thcilnahme am Krieg definitiv abge- lehnt. Empfang seiner Beglaubigungsschreiben. Der Kurfürst krank. Gespräch mit Schwerin. Dessen franzosenfreundliche Gesinnung. Entrüstung Brassert darüber. Der Kurfürst erklärt , dass er schon den Befehl zur Ratification des Vortrags mit Frankreich crtheilt habe. Ueberiassung von Truppen ebenfalls nicht zu erlangen; alle Gegenvorstellungen sind erfolglos. Directe Verständigung mit den Officieren ge- fährlich und schwierig. Heirath des Kaisers. Turenne.] 10. Juni. Mijn Heer. Naer dat ick mij laetstelijck op den 6. deses d' Eere hadde gegeven van aen U W. Ed. Gestr. te schrijven, hebben mij op den 7. daeraenvolgcnde de Heeren Baron van Swerijn ende Canee- lier Jena eene couferentie doen aenseggen, dewclcke t" mijnen loge- mente gehouden affgelopen is n)et het refus, dat de voorsz. Heeren wegens S. C. D. van wijders ijet inet de wapenen ten voordeel van den Staet t' ondernemen, gedaen hebbeu, geaecompagueert met d' eijge protestatien van vrundtscbap ende gepallieert met deselfde schijnre- denen, welcke deselve S. C. D. H. H. M. daervan in ende bij desselfs missive van den 3/13. Maij beeft gegeven; d' eerste beb ick danckelijck geaeeepteert , d' andere is het mij niet difficiel geweest te wederleg- gen, oock daerop een beklach over de voorsz. weijgeringb te fonderen; dan alles te vergeeffs, ende hebben sij bij haere opiuien en resolutieu gepersisteert. Digitized by Google Schwerin'» Hinneigung zu Frankreich. 405 Daerop heb ick eerst gisteren H. H. M. aensehrijvens, resolutie en credeutiael mitsgaders 8. D. Ht ende des Heeren Raet Pensionaris Fagels missive, d' eerste drie van den 19.'), d' andere van den 22. der voorlede maent*), onttangen, hebbende voorsz. credentiael naer den Heere Swerijn opgesonden ende doen verneinen, wanneer ick bij 8. C. D. ter audientie sonde connen werden geadmitteert, dewelcke mij S. C. Dt» door eene pijnelijcke gicht gecauseerde indispositie ende sijns, Heeren van Swerijn 's, wensch, omme tc mögen weten, ofte ick niet anders als geschiet was, badde te proponeren, doende bekent maecken, ick S. Exc. hebbe wesen besoecken ende communiceren, hoe ick voorhadde S. C. D., waere het doendelijck, van desselfs voorne- men, omme met Vranckrijck separatelijck te handelen, te desuaderen ende deswegen S. Exc. badt, mij te willen openbaeren, ofte dat Trac- taet reets geslotcn waere ofte niet, ende om redenen mij bij den gem. Heere Raetpensionaris gesuggereert ende doenmaels bij mij breeder opgehaelt tot sulcken mitten en loffelijcken ooghmerck, als 't verkrij- gen van eeu algemecne, eerlijcke ende seeckere vreede was, te willen coopereren. Het slot des Tractaets is mij bij meergem. Heer Swe- rijn outveijust, dan echter daerbenevens geseght, dat het daermede te verre gecomen was, om door mij off hem daer eenige veranderinge in te maecken. Godt gave, dat het eerste niet waerder als het laetste was; dan is die man soodaenigh met den Coniugh van Vranckrijck ingenomen, dat hij sich niet gcschaemt heeft mij te vraegen, waertoe men doch tegens desselfs grootheijt met gevaer sou wroeten, dewijle naer veel uijtgestaen leets lichtelijck bij t affsterven der twee eenighe legitime Princen van 't Huijs Oestenrijck*) soude comen te gebeuren, dat Europes Monarchie met soo veel rechts als faciliteijts in S. Alajt» hauden soude vallen? Dus ontaerde woorden hadt ick nimmer uijt Duijtscbe mont verwacht ende hebbe die met het acnwijscn der twee aengetogene Potentaten bloeijenden ouderdom, derselyer te wachten naesaeten, der Couinginne van Vranckrijck beedighde renunciatie ende d' elendige slavernije, waerin gants Christenrijck bij 't geroerde ende dies met lijff en siel te weren onheijl schijnelijck vervallen soude, beantwoordt. Onderdes meeue ick, daer doch van soodaenich gepreoccupeerdt mensch niet goets te wachten is, echter sonder deselvige directelijtk •) 8. oben p. 395. s) Fehlen. ») Nämlich Kaiser Leopold I. und König Karl II. von Spanien, Beide ohne männliche Erben. Digitized by Google I 406 Vt Neutralitat und neues Bündnis«. t' attaqneren, niet quaelijck te Bullen doen van S. C. D. dusdaenige maxinies onder 't examen van verscheijde andere voor te houden, des- selfs daerop vallende sentimenten te vernemen ende oock buijten 's Landts ondienst te mögen ontdeekcn, bij wie sij gedreven werden, ofte daer 't hier doeh verloren spei is, d' oogeu uoeh eenmael mögen werden geopent. Van voors. Heere Swerijn keerde ick t obstaeul, dat Inj mij wegens S. C. D. onpasselijckheijt voorwierp, surmonterende ende overmits deselve noch al incoguito negotierende , naer haer toe ende brachte deselve mede, 't gcene des Heeren Ractpensionaris mis- sive ter dier materie dicteert te vooren, dan inet even weijnich succes, S. C. D. eijndelijck seggende, dat sij mij niet wilde abuseren ende dies declareerde, dat sij ordre tot d' uijtwisselinge der Ratificatien hadde gegeven, ende hieldt, dat sij reets geextradeert waeren. Hierop heb ick, te meerder dewijle ick van de cassatie van t Regiment vau den Oversten Promnitz en de twee compagnien van dat van diese1) hoorde spreecken, ende 8. C. D. mij wijders verstendighde, dat sij op tijdinge, hoe de Sweeden een considerabel getal krijchsvolck naer Lijfllandt sonden, om seecker te gaen ende niet gesurpreneert te wer- den, een goed gedeelte sijncr Troupes naer Pruijssen wilde senden, H. H. M. intentie nopende den eijsch van den aental in deselve, jae meerder Infanterije, was t doeudelijck, mij bij S. D. Ht voorsz. mis- sive van den 22. Maij lestleden genadelijck bekent gemaeckt, voort- gebracht ende, naer die requisitie S. C. 1). bij mondc gedaen ende daer als verders met redenen en pcrsuasien geappuijeert te hebben, die oföcien heeden door nevensgaende memoriea) gesecondeert, dan heeft den Staet, hoe rechtmaetich ende billijck den eijsch oock zij, mijns oordeels daervan al mede niet te wachten. Den Heere Chur- furst sloegh die op sijn eijgen behoeff afl" ende liet echter eenige hoop aenblijcken, dat 't geene Inj mocht komen te casseren, den 8taet in banden soude Valien; macr hedeu hebben mij de Heeren van Swe- rijn ende Jena in eene daerover gehouden conterentie wegens de- selvige S. C. D. geseght, hoe selfs dat weijuigh niet volgen sal, ende verstaen, dat soodaenige troupen schoon voor H. H. M. gelt geworven ende onderhouden, dewijle sulx bij *t Tractaet niet expressel\jck soude wesen gestipuleert, niet weder aen H. H. M. mosten keren. Ick hebbe, hoewel het voorsz. ») S. unten p. 408. Digitized by Google Die Ueberlassung von Truppen wird abgelehnt. 407 reden, te weten dat 't selvige Tractaet insgelijcke dacr geene mentie van niaeekt, niet bij S. C. D. moesten blijven, dat het cas, 't geene nu exsteerde, namentlijek de verlactinge van het ooginerck, waeromme sij bij den anderen waeren gebracht, niet hadt connen werden voor- sieu, macr dat ipso iure ende sonder daertoe gerequireerde stipulatie een ijeder het sijnc toequam ende de dispositie van 't selve gehoorde; oock wijders voors. Heere vruudelijck versocht, dat sij ten aensien van de Religie, de rechtvaerdicheijt, H. H. M. tegenwoordige toestandt ende S. C. D. (lioe men het dan oock voor een tijdt wilde duijden) daer van niet wel separabile iuteresten doch op soo'u vreemde en har- den voet niet wilde voortvacren ende imrners den Stacdt, hadt men die van hulp ontset, niet van desselfs militie wilde beroven. Alle de officieren, die 't mij mogelijck valt, sal ick spreecken, maer een ge- deelte staet oni te marcheren off marcheert naer Pruyssen, d' andere sijn verspreijt. Hoe beswaerlijck het ondertusschen sal sijn, haer der- selver debvoir, dacr het met een scliijnelijck gevaer versett is, ende dat sonder gelt aeu te preecken ende naer t vaderlandt over te doen gaen (dit meene ick dat S.D. H» onder de woorden: ..vous ferez bien me8me d'eu parier aux ofheiers" verstaet), blijve tot desselffs hooch- veruuitigh oordeel; ondertusschen sal ick aeu de bevorderingh van het mij aenbevolen werck door de mij voorgeschreven wegen ende dacr bij bedenckelijcke plichten, hoewel met gants geen hoop van succes, aengesien dat de quantiteijt van het Crijchsvolck hier seer vermindert en de vrees voor Vranckrijck groot is, arbeijden ende onderwylen aff- wachten, wat den Staet mij dese ofte andere saecken aengaende wij- ders sal gelieven te lasten; wel hertelijck bedroeit het mij, dat ick geene van die bevelen, waermede deselve mij nu een vrij langen tijdt heeft gelieven te vereeren, ten effecte heb können brengen. De Heere Baron de Goes heeft mij laeten blijeken, dat het aen 't Keijserlijcke Hoff niet onaengenaem soude wesen, dat den Staet S. Keijs. Majt ten aensien van 't bclangh, dat een groot gedcelte van 't Christen- heijt aen sijne successcurs schijnt te hebben, tot een huwelijck ende dat, sonder de formaliteijten van den rouw1) afftewachten, riedt en pres- seerde. De Coninginue van Spagne heeft dat otticie bereijdts affgeleijt, ende hier sal daer cerstdaeghs toe werden getredeu. De tijdingh van dat den Marschal vanTurenne naer Fuhlen ge- marcheert soude sijn, verdwijnt. ') Für die am 22. MAn 1673 verstorbene Kaiserin, Margaretha Theresia von Spanien. 408 VI. Neutralität und neues Bünduiss. Memoire Brasser's an den Kurfürsten '). Dat. Cöln a. Sp. 10. Juni 1673. 10. Juni. Da alle .seine Bemühungen um Aufrecbterhaltuug der Verträge mit den Niederlanden, seine Widerlegungen der von den brandenbnrgischen Ministem angeführten „voorwendtselen" vergeblieh gewesen, vielmehr, wie er aus des Kurfürsten eigenem Munde vernommen, der Vertrag mit Frankreich schon geschlossen und die Katiticationsausweehselung befohlen sei, bo bitte er um Ueberlassung der von niederländischem Geld geworbenen und unterhalte- nen 10,000 Mann, die den Staaten von Rechtswegen gehörten, und um die Abtretung von noch mehr Truppen aus besonderer Freundschaft, da der Knrfiirst sie ja nicht mehr brauche. Antwort d. Kurfürsten auf ßrasser's Memoire. Dat. Cöln a.d.Sp. 3 13. Juni 1673. 13. Juni. Wenn die Generalstaaten die Allianzbedingungeu so erfüllt hätten wie er, würden sie jetzt seine Hülfe nicht mehr nöthig haben und er sich nicht in so bedrängtem Zustand befinden. Er bezieht sich in Bezug hierauf auf sein Schreiben vom 13. Mai. — Auf die 10,000 M. Truppen haben die Gencralstaaten gar keinen Anspruch ; für die Wcrbegelder und die wenigen Subsidieu hat er dem Staat genug Dienste geleistet. Ueberdies ist sein Heer dureh die schlechte Bezahlung der Subsidieu so zusammengeschmol- zen, dass er den ganzen Best in Preusseu gegen die Türkengefahr durch- aus nothwendig braucht. Brasser an den Griffier. Dat. Berlin 13. Juni 1673. [Veränderlichkeit des kurfürstlichen Hofes. Vergeblicher Versuch Brasser's, den Kur- fürsten umzustimmen. Die Ueberlassung der Truppen wird zwar nicht abgelehnt, aber auch noch nicht buwilligt. Der Friede mit Frankreich noch nicht sicher. Der Kurfürst schwankt wegen der Haltung Spaniens und Schwedens. Derfflinger und Pollnitz rathen ihm zum Festhalten der stnatischen Allianz. Weitere Gründe dafür. Bereitschaft der kurfürstlichen Armee. Der Kurfürst hofft spater Gelegenheit zu fin- den, wieder in'» Spiel zu kommen. Er desavouirt selbst seine Antwort auf Brasser's Memoire. Schwerin^ Sturz nothwondig für das Heil der Republik. Mittel und Wege, den Kurfürsten noch bei der guten Fartci zu halten.] 13. Juni. Mijn Heer. Op den in. dee.ses heb ick niij laetst de eer gegeven van aen U W. Ed. Gestr. te schrijven ende deselve den toestandt van dit hoff, soo Inj niij doenniacls voorqnain ende, naer ick nochmaels geloove, in effeetc lach, af te beeiden. Zedert iss'er eenige verande- ringe gevallen; weleke deselve sij ende waer nijt sij soude mögen ge- suspicieert werden voort te koinen, sal ick ampel verhaelen, dan in de conjuneturen van liaer gevolgh durve ick niij niet inlaeten, als aen l) Vgl. Pufendorf XI. %. Digitized by Google Nochmaliger Versuch Brassert, den Separatfrieden zu verhindern. 4QQ dit hoff nogh nieuw sijnde, ende 't gene'r mij van geseght is, bevin- dende, uamentlijck dat er de saeeken in eorten tijdt veelderhande for- men gewinnen. Eergisteren iniddagh wierdt mij van een vriendt geadviseert, dat er op het France Tractaet door de tij dinge van des Keijsera Troup- pes aicompst ende dat der Francen desseijnen op Ylaenderen verijdelt souden wesen, in des Churfursts geest eenich bedeucken was gebracht, ende dat S. C. D. hesiteerde. Online te verneemen, wat' er van mochte sijn ende, waere het dus, van soo favorablen conjuncture te profi- teren, begaf ick mij te hove bij S. C. D. onpasselickheijdt onder bene- ficie van een praedicatie, die Inj leggende aeuhoorde, voor desselfs bedt, t' eijude deselve aen 't ophaelen van voorsz. tijdingeu, mitsga- ders der gene, welcke den Heer van Werckendam ') den 20/30. Maij uijt Coppenhagen schrijft, t' insinneren van de nntticheden, die daer uijt te wachten waeren, ende de faciliteijt, die sij S. CD. ga- ven, om sijne wäre interessen ende, soo ick vertrouwde, meeste ge- negentheijdt te volgen; dan soo lange te vergeers, dat ick het eijnde- lyck weder over een anderen boegh genoodtsaeckt wierdt te wenden ende S. C. D. te cijsschen, dat sij, in allen gcvalle, Ii. H. M. dersel- ver contingent in d' annee wilde laden toekomen, ende de redenen te allegeren, waeromme sij sulcx selfs met geenen schijn van bil- lickheijdt konde weijgeren, ten welcken progres van mijne rede S. C. D., als een specie van halte aen deselve maeckende, mij geliefde te Seg- gen, dat ick haer om op beijde mijne voorslaegen, te weeten van be- stendicheijdt by H. H. M. parthije oftc overlaetinge van de Troupjjes, [te antwoordenj, tijdt tot gistcren ofte de naervolgeude postdagh wilde geven, omme te sien an esset res integra (dit waereu S. C. D. woor- den), ende sij d' opinie, die ick van sijne genegenthcijdt te rechte ge- vat hadt, soude können voldoen, voor soo verre van de mij reedt op t een en 't ander point gegeven denegative antwoordt recederende; waer uyt ick afneeme, dat de heer Meijnderts, hoewcl de ratificatie hebbende, mogelijck noch niet geteeckent sal hebben"), immers dat hier daer nogh geene seeckerheijdt van is ende dat hem die mede ge- geven sal sijn, omme er nevens de teeckeninge te extraderen ende daer mede de evacuatie der Marcksche Landen voort te setten. Ick heb S. C. D. hier op gesecht, dat de saeck, om in haer geheel te sijn, ') Wijngaanleo van Wcrokendam, staatischer Ucsandter in Dänemark. *) Der Friede mit Frankreich wurde bekanntlich erat am Juni zu VoBsem Uütereeichnet.. Digitized by Google 410 VI. Neutralita', und neues Bündniss. niet als 8. C. D. genegentheijdt behoeffde, in allen gevalle niet verder als d' onse oonnendc wecsen geavaneeert, welcke men (wilde B. C. D. deselve inaer aen blijven eleeven ende vigoureuselijek aperen) van H. H. M. sijde door alle bedenekelijeke efforten, om deselvc 8. C. D. satisfactie te geven, soude soeeken staende te houden. Met preeipi- tantie en even ol" het dus verre als weder gekomen waere, vraegde mij deselve, hoe en waer mede sij haer armöe soude können recreu- teren, waer tegens iek bijgebracht hebbende, dat iek oock desaen- gaende, indien het S. C. I). ernst was, in corten satisfactoire instruc- tien (wcleke iek raij niet gansch onuut soude achten) hoopte te erlangen, sij niet grooter impatientie replieeerde, of ick'er dan noch geene hadt; 't geene bij mij int regard van de conditionele verseeckeringh der achterstallige maendtgelderen geaffirmeert sijnde ende wijders aeu- geweesen, hoe 8. C. D. met de daer uijt te procederen penningeu bij provisie ende tot dat de verdere diflerenten gereguleert wierden, soude können beginnen, heeft deselvige daer inne eeniger niaeten schijnen te acquiesceren, immers 't sclvige niet gecontradieeert, als met een genc- rael bedach over *s Landts cleijne punctualiteijt, die ick op desselfs onvermogen verschoont heb. Dat dusdaenige mouvementen uijt de voorverhaclde redenen souden voortkomen, kan ick quaelijck gelooven, maer wel eer, dat andere, die ick tot nogh toe niet penetrere ende de hoop van Spagues rupture ofte Sweedens resipiscentie souden können sijn, deselve veroorsaecken ; waer bij kompt, dat de Generael Veldt- marschald Dörf'felingh ende den Baron van Pelnitz (welcke ick die loft* moet geven, dat Inj niet alleen, soo mij van goeder haudt versekert wordt, bij verscheijde occasien, maer oock ter mijner presentie den Staet bij 8. C. D. Op het onderscheijdt van deesen C 11 Hurst of die van Haxen (had men de kcur vrij) aen de handt te hebben, ineen ick onder correctie, dat te considereren valt. hoe dcese veel eer in postaer soude können sijn, de Generael Veldtmarschalck mij verseeckerende, dat Inj van t uijr, dat hij de daertoc gerequireerdc penningen bij de handt soude hebben, te rekenen in 14 dagen of 3 weecken uijtterlijck, 's Curfursten heijr, soo vvel wat het getal als de qualiteijt aengaet, in beter standt soude brengen als het oijt voor deesen gevveest is. Gisteren heb ick, naer 't iukomen der brieven, S. C. D. sentimenten weder trachten te sonderen. Dan Steide die mij tot de naeste uijt ende luijsterde, nae dat sij mij tot het bedde, waer in sij koortselijck ende pijnelijck leij, ende nader bij sich had gewenckt, toe, dat hij vreesde, dat het te laet soude sijn ende Meijnderts geslooten soude hebben; waerop ick deselve hebbe geremonstrcert, hoe sich S. C. D. van die vrees ende contrainte conde ontslaen met hem te desavoueren, daer raeerder exemplen van waeren ende t gene min aenstotelijck soude wesen, als 't gene met H. H. M. getracteert ende nu soo mee- nichvuldiger wijse becrachticht was, te renverseren. De Francen, ver- volchde 8. C. D., hadden in den Lande van der Marek, 't gene sij provisionelijck ende echter solemnelijck belooft hadden, mede niet ge- houden, in allen gevalle resteerden haer, door 't gene sij met den Bisschop van Munster noch open had staen, middel, om weder in 't spei te raecken, welcke sentimenten ick gequeeckt hebbe, doch sonder tot noch toe ijet positivers, als de voorgeroerde uijtstel tot tockomende vrijdach, te hebben können verkrijgen, welcfce verstreecken sijnde ick niet onderlaeten sal, U W. Ed. Gcstr. van mijne verdere ontmoetinge te verwittigen. Datt er agitatie, inquietude ende irresolutie in 's Cur- fursten gemoet is, houde ick seecker; dan soude ick den Staet niet können raeden, daer voor als noch op te reeckenen. P. S. Heeft mij aengesien de termen, waerinne ick het werck bij S. C. D. hadde gelaeten, den Baron van Schwerin tot mijne hoochste verwonderinge nevensgaende resolutie') toegesonden, waer op ick mij aenstondts te hove hebbe begeveu ende S. C. D. gevraccht, waer aen ick mij van beijde, 8* C. D. laetste afspraeck ofte wel aen voorsz. re- solutie, die jonger van date was, in het rapport, dat ick H. H. M. des aengaende te doen had, soude houden; waer op S. C. D. sonder ') S. oben p. 408. Digitized by Google 412 VI. Neutralitat und neues Bündnis». 