title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Dat de petities ten gunste van de annexatie, welke, in haar geheel genomen, slechts een zeer klein gedeelte van de inwoners van het land vertegenwoordigen, voor het grootste gedeelte verkregen waren na de annexatie, en dat de handteekeningen, die er op voorkomen, van die klassen zijn, welke beschreven zijn in Sir Theophilus Shepstone’s adres aan de Transvaalsche burgers als ,,de 1000, welke leven in de steden en dorpen, en 350 van de losse bevolking der goudgravers en niet van de overige 6650 Boeren, op wie de taak rust om den Staat te onderhouden door de opbrengst van hunne boerderijen, en op wie ook de militaire plicht rust om het land te verdedigen of om voor deszelfs rechten te vechten.’’ 2°. Sir Theophilus Shepstone beweert, dat de waarborg van onafhan­ kelijkheid gegrond was op een zeker „hoop en geloof,” en verwijst voor den uitleg daarvan naar zijn adres aan het volk, waarin wij vinden dat hij met openhartigheid erkent, dat dit slechts gevonden wordt door tusschen de regels van de Conventie te lezen. 26 familie, die een der eerste was om naar het Oosten te verhuizen, en te Graaff-Reinet werd dan ook op 15 Maart 1778 gedoopt hun zoon Stephanus Johannes Kruger, die de grootvader van den President is, en geruimen tijd in het district Graaff-Reinet heeft gewoond. Hij huwde op den 28sten Januari 1798 met Sophia Margaretha Steenkamp, en woonde later in het tegenwoordige district Tarka. Zijne vrouw schonk hem zes kinderen, doch toen hij en de zijnen zich in 1836 bij den Trek van Potgieter aansloten, waren er nog drie zonen in het leven namelijk Gert. C. Kruger, geboren in het jaar 1799, Casper Jan Hendrik, geboren in het jaar 1804, en Theunis, geboren omtrent het jaar 1807. Van dezen huwde Casper Jan Hendrik met Elsie Francina Steyn, dochter van Douw Steyn, van Bul hoek, nabij het tegenwoordige dorp Colesberg, waar het jong gehuwde paar dan ook bleef wonen. Hier zag op 10 October 1825 het levenslicht Stephanus Johannes Paulus Kruger, de held van deze levensschets. Toen de Trek van Potgieter in de nabijheid van Colesberg de Oranje-Rivier overtrok, sloot Casper Kruger zich met zijne familie bij zijn vader aan ; de jonge Paul was toen dus iets meer dan 10 jaren oud. Dat aan de oevers van de Oranje-Rivier, honderden van mijlen verwijderd van het naaste dorp van eenig belang, Graaff-Reinet (want Colesberg was toen eerst in zijn wording) de knaap een hard leven leidde, begrijpt men wei. Hoewel zoo goed mogelijk onder de omstandigheden opgebracht door liefhebbende ouders, hadden deze zelve heel wat ontberingen te dragen. En wat onderwijs aangaat, daarmede was het natuurlijk treurig gesteld. In die verre streken kreeg men geen onderwijzers; het weinige dat een kind toen leerde moest hij van zijne ouders genieten. Doch de jonge knaap werd in een streng Christelijke familie opgevoed, die aan haar Bijbel gehecht was, alsmede aan de oude leer, en gekant tegen nieuwigheden, bijvoorbeeld de invoering van de Evangelische Gezangen, in de 19e eeuw, in de Ned. Ger. Kerk, iets wat natuurlijk niet aan het licht kon komen op een tijd dat men in afgelegen streken nauwelijks met predikanten in aanraking kwam; en hier werden ongetwijfeld in den boezem van het kind de zaden gelegd van dien godsdienstigen zin, die den tegenwoordigen Staats-President van de Zuid-Afrikaansche Republiek kenmerkt. Dat de omstandigheden van de latere jaren dien zin niet hebben doen verminderen, doch hem nog veel sterker hebben gemaakt, daar valt niet aan te twijfelen. Natuurlijk moest de knaap, zooals vooral toen het geval was, al zeer Moeg zijne ouders behulpzaam zijn, want het volk was schaarsch en zij die men nog krijgen kon, waren lui, brutaal en trouweloos. Het behoeft dan ook waarlijk geen groote verbeeldingskracht om zich voor te stellen hoe de toekomstige President van de Republiek op zijn 9*e jaar misschien 383 Ik zal het dus mijn plicht achten in de politiek alle Kerkgenootschappen of godsdienstige vereenigingen, en voorts alle burgers, onverschillig welke hunne denkbeelden aangaande de eeuwige dingen zijn, te behandelen op voet van gelijkheid, en slechts uit bestuur en wetgeving alles te verwij­ deren, wat den vrijen invloed van het Evangelie op ons volksleven belemmeren kan. Voorts vertrouw ik dat mijne landgenooten, indien ik verkozen mag worden, mij zullen ondersteunen om onze kerken en scholen te beschermen, opdat het Evangelie zijn vrijen loop hebbe. En vooral het onderwijs der jeugd zal ik naar het beste mijner krachten bevorderen, ten einde onze kinderen de vereischte Christelijke opvoeding genieten, gedachtig aan het woord: „Mijn volk is uitgeroeid, omdat het zonder kennis is.” Merkt op, mijne landgenooten, onze toekomst hangt van onze kinderen af; blijven zij onkundig en ongeleerd in de waarheid, dan is de toekomst voor ons gevaarlijk; maar worden zij opgevoed in de waarheid, naar Gods bevel, dan is de Heere volgens Zijne belofte in ons midden, en als God vóór ons is, wie zal dan tegen ons zijn. Ziet daar nu, mannen broeders, mijne standpunten en inzichten aan u blootgesteld; ziet daar wat ik wensch en hoop te doen met Gods hulp, zoo ik gekozen mocht worden tot uwen voorganger. Poch het welslagen hangt, naast God, af van u en uwe eendrachtige samenwerking; zonder dit zullen de beste pogingen mislukken en elk geroepen voorganger machteloos zijn. Wij leven in een Republiek waarin de heerschappij is toevertrouwd aan de uit uw midden verkorenen, volgens de Grondwet. Gij hebt uwe vrije keuze; maar waar gij uwe keuze gevestigd hebt, daar is het uw heilige plicht den verkozene bij te staan tot de uitvoering van de hem opgelegde taak. Gij zijt vrije burgers, en waardeert terecht uwe duur gekochte vrijheid. Gebruikt deze uwe vrijheid in de keuze van uwe vertegenwoordigers, en ondersteunt de uitvoerders van het gezag, zoolang zij dat gezag, door uzelven hun toevertrouwd, niet te buiten gaan; maar vergeet niet, tot de vrijheid behoort, dat de minderheid zich onderwerpe aan de keuze der meerderheid. Eenige poging der minderheid om zich te laten gelden tegenover de meerderheid wordt revolutie, schending van het heilig recht en van de Konings-stem, en is dus een overtreding, niet legen den verkozen persoon, maar tegen het Souverein gezag bij de Wet vastgesteld. Uwe vrijheid ligt dus niet buiten maar binnen de Wet, door uwe eigene vertegenwoordigers gemaakt, en waardoor elke burger aan zijn overheid als onderdaan gebonden is. Nog ééne zaak. Ik heb zelf eene Requisitie opgemaakt en onderteekend 437 van den datum dezer Proclamatie, zullen beschouwd worden als staande onder de bescherming en het Bestuur der Zuid-Afrikaansche Republiek. Deze Proclamatie geschiedt voorloopig en onder de termen en met inachtneming van art. 4 der Conventie van Londen. God behoede Land en Volk. Gegeven onder mijne hand op heden den 16den dag van September 1884. S. J. P. Kruger Staats-President. W. Eduard Bok Staats-Secretaris. Vlak onder deze Proclamatie verscheen een afdruk van den reeds gemelden brief van Montsiwa aan Generaal Joubert, gedateerd 30 Augustus. Den volgenden dag werd deze Proclamatie door den Volksraad goed­ gekeurd. Het is niet gemakkelijk de redenen te verstaan waarom Kruger of zijne raadgevers deze Proclamatie hebben doen uitvaardigen. Of men wilde Engeland tot het uiterste drijven óf men meende dat. aangezien de heer Rhodes zoo positief over annexatie met de Kolonie had gesproken, men de zaak met de Kaap-Kolonie zou kunnen regelen, zonder zich met het Imperiale Gouvernement te behoeven in te laten in de zaak. Toch werd de zaak niet buiten de Rijks-Regeering om gedaan, en dat is misschien nog het meest onverstaanbare van de geheele affaire. Op den 16den September, denzelfden dag dat de Proclamatie geteekend werd, telegrafeerde President Kruger direct aan den Secretaris van Staat voor Koloniën in Londen, zeggende: dat Generaal Joubert den vrede op de Westelijke grenzen had hersteld; dat alle partijen hunne wapenen hadden nedergelegd, nadat de Republiek hen onder hare bescherming had genomen. De noodige stappen, onderworpen aan de goedkeuring van Hare Majesteit, zouden dadelijk worden genomen om een duurzamen vrede te verzekeren, indien ten minste de verantwoordelijkheid die op Hare Majesteit rustte op de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek overging. Daar de zaak haast had, werd een spoedig antwoord gevraagd. Op den volgenden dag zond de Regeering een tweede telegram luidende: „Daar Montsiwa verzocht heeft onder de bescherming der Regeering geplaatst te worden, heeft de Regeering zulks gedaan,” en daarna zond men nog een derde telegram, alle direct naar Engeland, met voorbijgaan van den Hoogen Commissaris te Kaapstad. Op geen der drie telegrammen kwam een antwoord, waarschijnlijk omdat de Engelsche Regeering stom van verbazing was. In de Transvaal heerschte geen stukje verbazing over de daad van de Regeering, omdat, zooals de Volksstem later zeide, „iedereen meende niet HOOFDSTUK XXIIL De Regeering van President Burgers. De Geschiedenis kan en zal nooit een ander oordeel kunnen vellen, dan dat de regeering van Burgers als President van de Transvaal eene geheele mislukking is geweest. Nooit is de gelukster van een man zoo snel gerezen als de zijne, maar ook nooit heeft iemands ster zich zoo snel bewogen van het Zenith naar den Wester-horizont. 1) De oorzaak van Burgers falen lag deels in zijn eigen karakter en deels in het feit dat hij geen het minste begrip had van de eigenaardigheden van het volk dat hij bestierde. Zelf hoog opgevoed, scheen het hem onmogelijk af te dalen tot de begrippen van de Transvaalsche Boeren. Hij kon (en heeft dit ook gedaan) trachten eene omwenteling in het Staatsbestuur te doen plaats vinden, doch eene omwenteling in het Volkskarakter kon noch hij, noch eenig andere regeerder bewerkstelligen. Wat slechts in den loop der eeuwen, en onder invloed van bijzondere omstandigheden kon plaats vinden, namelijk het zich vastzetten van Europeesche begrippen en beschaving onder de Transvaalsche Boeren, dat wilde Burgers binnen eenige jaren doen door zijn persoonlijken invloed, en het behoeft geene verwondering te baren dat hem dit mislukt is, en hij onder de ruïnen van zijne plannen zelf bedolven werd. Had hij een voorbeeld genomen aan zijn vriend en collega, den President van den Oranje-Vrijstaat, wiens zinspreuk „Alles zal recht komen,” duidelijk bewees dat hij het begreep hoe langzaam de dingen in Zuid-Afrika zich ontwikkelen, dan was het Burgers waarschijnlijk beter gegaan. Dat hij het goed meende, vooral 1) Wanneer ik dit zeg, hoop ik, dat men mij niet verdenkt van op eene lijn te staan met de denkbeelden van den schrijver van ,,De Worstelstrijd.” 776 natuurlijk weder zou gevolgd zijn geworden door eene daling, en daarop zou men met nieuwe klachten bij de Regeering hebben komen aanzetten. De President en zijne raadslieden waren met dit alles zeer goed bekend, want er is geen twijfel aan of de ambtenaren te Witwatersrand houden de Regeering zeer behoorlijk op de hoogte van zaken, vooral sinds gedu­ rende de laatste twee jaren het kantoor van den Staats-Mijn-ingenieur, het technische deel van het Departement van Mijnwezen, op een goede leest geschoeid is. 1) De Regeering had op al de gemaakte klachten het antwoord van „helpt u zelven” kunnen geven, en geen notitie behoeven te nemen van het couranten-geschrijf, hoe scherp en vijandig dit ook was. Zij had desnoods eene Commissie kunnen aanstellen om een onderzoek te doen naar de verkeerde praktijken van de mijn-industrie, en zij was dan in staat geweest om de oogen der buitenlandsche aandeelhouders te openen, en de wereld verbaasd te doen staan over de geldverspilling, het bedrog en de oneerlijkheid die in Johannesburg aan de orde van den dag zijn. Daardoor zou zij misschien de dankbaarheid der aandeelhouders hehben verdiend, den bijl aan den wortel van het kwaad hebben gelegd, doch, aan den anderen kant, zich ontzettend vele vijanden hebben gemaakt, en een geest van wantrouwen in Europa omtrent de goud-industrie hebben doen ontstaan, die zonder twijfel een zeer slechten invloed op de industrie zelve zou hebben uitgeoefend. Men zou haar dan hebben uit­ gekreten als de vijandin der industrie, en misschien had zij tengevolge daarvan een soort van zelfmoord begaan. Zedelijk zou die positie, indien door de Regeering aangenomen, verdedigbaar, maar in zekere opzichten zou zij het tegendeel van politiek zijn geweest. De Regeering was daarom uiterst verstandig met het benoemen (April 1897) van een Gouvernements Commissie om een onderzoek te doen naar de grieven van de Goud­ industrie, en een rapport in te brengen welke concessies behoorden te worden toegestaan. Deze Commissie was samengesteld uit de heeren S. W. Burger, Lid van den Uitvoerenden Raad; C. Joubert, Hoofd van het Mijnwezen; J. S. Smit, Spoorweg-Commissaris; Th. Hugo, Hoofdbestuurder der Nationale Bank; J. F. de Beer, Landdrost te Johannesburg en G. Schmitz-Dumont, waarnemend Staats-Mijn-ingenieur; terwijl de heeren E. Brochon, Brakhan, J. Pierce, James Hay, en George Albu, allen ver- 1) Dat dit Departement uitmuntend werk verricht, blijkt o. a. uit het rapport van 1897 van den heer Schmitz-Dumont, den wd. Staats-Mijn-ingenieur, dat de volledigste statistieke opgaven bevat, en moeielijk te overtreffen zou zijn, zelfs in die Europeesche Staten, waar het mijn­ wezen bloeit. 52 door de Boeren werden opgenomen als eene belofte, dat de Nederlandsche Regeering hen zou helpen. Zooveel is zeker, dat een aantal dei Emigranten in hunne eenvoudigheid werkelijk van opinie waren, dat zij spoedig ondei de bescherming van den Koning der Nederlanden zouden staan. De Brazilia zeilde naar Indië, doch de heer Smellekamp ging met den heer j. N. Boshof! naar Graafï-Reinet en van daar naar de Kaapstad. Hier had men reeds van hem gehoord, en daar het Engelsche Gouvernement hem als een gevaarlijk persoon beschouwde, werd hij gevangen gezet, doch aangezien èr niets tegen hem te bewijzen was en men hem van geen misdaad kon beschuldigen, werd hij na eenige dagen weder op vrije voeten gesteld en vertrok naar Holland. Dit was in Maart 1842, en kort daarop kwam Kapitein Smith met zijne manschappen in Natal. De Volksraad van Natal protesteerde tegen deze onwettige handeling en Pretorius bracht een Commando bijeen, en eischte, dat de Engelschen zouden terugtrekken. Toen hieraan geen gevolg werd gegeven, besloot men de Engelschen te gaan beoorlogen. Pretorius zond om hulp naar Hendrik Potgieter te Potchefstroom, doch deze vond het niet raadzaam zich in een twist te mengen, waarmede hij zijns inziens niets te maken had. Deze handeling van Potgieter is ongelukkig niet te verdedigen, en toont eene zelfzucht aan, die de treurigste gevolgen voor de Boeren heeft gehad. Had men als één man zich verzet tegen dezen wederrechtelijken inval der Engelschen, dan was misschien van daag Natal nog in handen van de Boeren geweest. Pretorius kreeg echter hulp van Kommandant F. G. Moeke, een man die met een hevigen haat tegen de Engelschen bezield was en dan ook met een troepje menschen de Drakensbergen overtrok. De Engelsche bevelhebber trachtte door een nachtelijken aanval op het kamp der Boeren, dezen te verrassen, doch werd met zulk verlies geslagen, dat hij met achterlating van zijne kanonnen, zich in zijn kamp moest teiugtiekken en hier werd hij 26 dagen lang door de Boeren belegerd. Iim'u echtei daagde Kolonel Josia Cloete (een Afrikaner, die in Engelschen dienst was getreden) met een groote versterking op, en de Boeren waren 'eiPlicht te dijken. Natal werd en bleef een Britsche kolonie. Een aantal der Emigranten trokken nu de Drakensbergen over, en zetten zich neder in het Zuiden van de Transvaal en in den tegenwoordigen Vrijstaat. Andries Pretorius en een groot aantal volgelingen bleven echter in Natal 1) Ten einde dit werk niet te omvangrijk te maken, zijn de gebeurtenissen in Natal zeer beknopt behandeld. Den lezer, die er meer van wil weten, moet ik refereeren naar de groote Hollandsehe uitgave van Dr. Theal’s Geschiedenis van Zuid-Afrika. 77 Ik heb mijn loopbaan geëindigd. Moge de Heer mij rust van mijn werk geven en u in uw werk zegenen. Mijne waarde broeders, nog eens vermaan ik u, ja ernstiglijk waarschuw ik u, past op dat geen twee­ dracht onder u plaats vinde. Veel is nog ongedaan gelaten, dat had gedaan moeten zijn. Helpt mannelijk den vooruitgang van de zaak der rechtvaardigheid en wijkt niet af van het pad; als gij standvastig in het goede volhardt, zal de Heer uw werk zegenen; maar als gij in twisten vervalt, zal de vijand u den voet op den nek zetten; daarom vermaan ik u: Waakt en Bidt! Ik dank u hartelijk voor de standvastigheid en getrouwheid, die gij tot heden aan mij bewezen hebt. Ja, trouwe broeders, leiders van hen die onder u staan, moge de Almachtige God u beloonen voor uwe getrouwheid, en u nooit beschamen. De Heer zegene u in alles; de lief­ hebbende Vader geve u wijsheid in alles, zoodat gij wijselijk het volk des Heeren kunt leiden. Geprezen zij de God der verlossing, die mij tot vandaag gespaard heeft, en mij Zijne goedheid heeft doen zien, niet alleen in de onafhankelijkheid van mijn kroost, maar in dat Hij ons een dienaar des Heeren heeft gezonden, die thans met u is. De Heere zegene hem ook, zoodat hij rijkelijk de vruchten van zijn werk moge zien; daarvoor heeft de Algoede ons vrede met alle volkeren gegeven. Als gij in de wegen des Heeren blijft, en uw godsdienst vasthoudt, zal Hij nog veel meer voor u doen. Laat daarom de Kerk nooit ledig zijn; laat de predikant niet tot stoelen en banken spreken, maar tot aandachtige toehoorders. Bewaart en beschermt uwen godsdienst, zoo gij den vrede lief hebt. Mijne broeders, ten slotte vermaan ik u, wanneer het den Heer behaagd heeft mij van onder u weg te nemen, laat niet toe dat de tweedracht heerscht. Kiest oprechtiglijk en eenpariglijk wien gij wilt, of weest onderdanig aan dengenen dien ik u aanbeveel; weest niet hoogmoedig, maar vreest. De eeuwige God zegene u van uit den Hemel. Moge de aarde hare vruchten voortbrengen en ze u niet onthouden tot het einde der dagen. En gij, mijn broeder, die mij opvolgen zult, leid Gods volk in nederigheid en in mannelijkheid, met alle rechtvaardigheid en eerlijkheid. Weet dat de Heer ook van uit den Hemel op u zal nederzien. Vraag Hem om Zijn Zegen en Zijn bijstand, en Hij zal u opbeuren. Doe niets voor uwe eigene verhooging, maar laat in alles uw doel zijn de glorie van God en het welzijn van land en volk. Dat is de wensch, dat de bede van Uw dienaar en broeder A. W. J. Pretorius. HOOFDSTUK LX. De terechtstelling der Reformers. In zijn proclamatiën van 8 en 9 Januari had President Kruger ten duidelijkste te kennen gegeven dat de aanstokers en voormannen van den opstand te Johannesburg zouden moeten terechtstaan. Die lieden hadden dus een behoorlijke waarschuwing, en het zij hun ter eere nagegeven dat slechts twee hunner wegliepen. De heer C. Leonard hield zich te Kaapstad verborgen en ontsnapte later naar Engeland; Dr. Wolff had kort na de nederlaag van Jameson zich uit de voeten gemaakt, en de heer Andrew Trimble had, toen Johannesburg de wapenen moest neder- leggen, het ook geraden gevonden om „spat te zetten,” en hoewel de heer Esselen dezen „detective” van genoeg belang beschouwde om wegens hem voor de betrekking als Staatsprocureur te bedanken, nam de Trans- vaalsche Regeering weinig moeite om den weglooper te doen vangen. Op den avond van den 9den Januari werd het meerendeel der Reformers, hetzij in hunne huizen, hetzij in de „clubs” te Johannesburg gevangen genomen, en den volgenden dag per trein naar Pretoria gebracht, waar zij in de gewone gevangenis werden gebracht. Het mag waar zijn, zooals de Engelsch-gezinde nieuwsbladen schreeuwden, dat de „tronk” te Pretoria geen bijzondere zindelijke plek was, „geen plaats voor gentlemen,” maar men kon toch waarlijk niet verwachten, dat men de heeren Reformers in paleizen zou opsluiten, en de Engelschen die hier zoo over schreeuwden, hadden wat meer moeten denken over de geschiedenis van hun eigen land, en zich moeten afvragen of Engeland de politieke misdadigers van Ierland niet nog slechter heeft behandeld. Mevrouw John Hays Hammond, de vrouw van een der hoofdschuldigen, heeft een boekje geschreven, getiteld: „A Wotnan’s yart in a revolution” waarin zij natuurlijk de 93 was om de overwinning te behalen, liet eindelijk toe dat Kommandant Paul Kruger zich met een witte vlag naar het vijandelijke kamp begaf, ten einde de zaak door eene minnelijke schikking te beslechten. Het viel de welsprekendheid van den Transvaalschen Kommandant niet zwaar om de Yrijstaatsche aanvoerders te overtuigen welke dwaas­ heid het zou wezen om elkander in ernst te bevechten, en stroomen van bloed te vergieten. Men kwam overeen dat het Transvaalsche leger over de Yaalrivier zou terugtrekken en dat 12 afgevaardigden van iedere zijde elkander zouden ontmoeten, om de termen van vrede te bepalen. Op den 2den Juni werd het tractaat geteekend, en onder de namen der onder- teekenaars van Transvaalsche zijde komt de naam van S. J. P. Kruger voor. Het is niet te betwijfelen, dat Paul Kruger zich zeer verdienstelijk in deze zaak heeft gemaakt, en dat zijn invloed veel heeft bijgedragen om de zaken in het reine te brengen. Men mag bijna zeggen dat van af dit tijdstip de groote krijgs- en politieke loopbaan van den tegenwoordigen President van de Transvaalsche Republiek begint, en van dien tijd af is hij onafgebroken werkzaam geweest in dienst van den Staat. Het eene jaar vinden wij hem aan het hoofd van een commando; het andere is hij in een commissie ter regeling van grenszaken; een derde is hij afgezant naar den Vrijstaat, enz. Zijn rustelooze geest was steeds werk­ zaam en geen werk hem opgedragen heeft hij van de hand gewezen. En met dat al dreef hij eene uitgebreide boerderij te Boekenhoutfontein, en stelde hij een groot belang in alle kerkzaken. Zijn plan om een eigen leeraar der Gereformeerde Kerk te Rustenburg te hebben had hij niet opgegeven, en wij zullen straks zien hoe die plannen verwezenlijkt werden. Wat het gesloten tractaat tusschen de twee Republieken aangaat, zoo maakte dit voor goed een einde aan de ongegronde aanspraken die Pretorius op den Vrijstaat had gemaakt, en dientengevolge komt er ook eene clausule in voor, dat de Vrijstaat diegenen zijner burgers, welke zich schuldig aan oproer hadden gemaakt door de partij van Pretorius te kiezen, kon straffen, hoewel voor hen zooveel mogelijk verzachting van straf werd gevraagd. De Vrijstaat stelde ook een aantal der oproerlingen terecht. Een hunner, Carel Geere, werd ter dood veroordeeld, doch hem werd later gratie geschonken en hij kwam er met een tamelijk hooge boete af. Een aantal anderen werden beboet, doch daar de tijden slecht waren, en de boeten eenigszins hoog waren, was Pretorius eerlijk genoeg, om zijne oude makkers niet in den steek te laten en zond hij weder Paul Kruger en den heer Hans Steijn naar Bloemfontein om te trachten de Vrijstaatsche Regeering over te halen de boeten te verminderen. Dit gelukte hun dan ook. 160 gezonden bleef onbeantwoord; een tweede aan Secoecoeni deed dezen Kapitein een brutaal antwoord zenden, en dit antwoord zette hij kracht bij door drie impi’s in het district Lijdenburg te laten rukken. Kort na de aankomst van President Burgers kwam de Volksraad bijeen. Het eerste wat hij deed was de herkiezing van den heer Swart tot Staats­ secretaris, een daad waardoor reeds één grondsteen werd gelegd tot de toekomstige moeielijkheden, want er waren heel wat lieden die den heer Swart reeds toenmaals verdacht hielden van met de Engelsche partij te heulen. Daarop hield Burgers eene aanspraak over de Confederatie- kwestie (die wij in een volgend hoofdstuk nader zullen behandelen) en gaf in sterke bewoordingen zijne afkeuring daarvan te kennen, zeggende dat hij liever zou bedanken dan eenig zulk plan zijne ondersteuning te geven. Een paar dagen daarna kwam de aanstelling van den heer Van Gorkom als Superintendent van Onderwijs voor den Raad, en hierover viel een tamelijk scherp debat voor. Paul Kruger wenschte onder anderen een duidelijke verklaring van dezen ambtenaar, dat hij tot de Christelijke Protestantsche Kerk behoorde, en Burgers was toen kortzichtig genoeg om dit te beletten op grond dat zulke kerkelijke kwesties niet binnen het gebied van den Raad waren. Op den 16den Mei kwam eindelijk de Secoecoeni-affaire aan de orde, en besloot de Raad de Regeering te machtigen den opstandigen Kapitein tot de orde te brengen. Burgers liet daarop een groot commando oproepen, bestaande uit 2500 Blanken, en 3000 kleurlingen, en tegelijkertijd zond hij naar de oude bondgenooten der Republiek, de Amazwasies, hen verzoekende 2000 hulptroepen te zenden. De President besloot zelf aan het hoofd der burgers naar het oorlogstooneel te gaan, en nam als zoodanig den titel van Opperbevelhebber aan. Zooals reeds vroeger gemeld, was in 1863 het Kommandant-Generaalschap afgeschaft, doch Burgers begreep toch dat men iemand aan het hoofd van zaken moest hebben, die meer begrip van het beoorlogen der Kaffers had dan hij. De betrekking werd, zegt men, privaat door — Burgers aan Paul Kruger aangeboden, doch de Leeuw van Rustenburg weigerde zich aan het hoofd der burgers te stellen, zoolang Burgers iets met de zaak te doen had. Als Burgers te Pretoria zou blijven, en de geheele militaire leiding aan den ouden Kommandant-Generaal wilde laten, dan was deze, onder zekere voorwaarden, niet geheel ongewillig de leiding op zich te nemen. Doch de President was gedetermineerd om zelve bij het commando tegenwoordig te zijn, en onder zulke omstandigheden begreep Kruger dat zijne handen gebonden zouden zijn, en weigerde hij iets met de zaak te doen te hebben. De van het opperhoofd Moroko, die den Emigranten goedgezind was, en hij wien ook de menschlievende zendeling, de Eerwaarde Archbell zijn verblijf hield. Men kan zich verbeelden dat gedurende de afwezigheid van Hermanus Potgieter vrees en angst in het lager heerschte. Was het hun bode gelukt hulp te krijgen? Was hij misschien ook het slachtoffer geworden der woeste zwarte horden? Zou hij hulp brengen? Hoe en wanneer? Wat zou van allen worden als er geen hulp opdaagde? Wel werden deze vragen gedaan, maar toch bleef men zijn vertrouwen op God behouden. Hij, de Redder in den nood, zou hen niet verlaten. En wie zal de gebeden tellen, die dag op dag uit dat klompje noodgedrongene Emigranten tot God opgingen! 499 om dit in het publiek te doen, en toen hij in April 4889 Natal bezocht, schijnt hij zich, om er het minste van te zeggen, zeer onvoorzichtig uitge­ laten te hebben omtrent de spoorweg-politiek van den President en de Nederlandsche maatschappij; hij gaf zelfs te kennen, dat hij een plan om een spoorweg van Natal naar Johannesburg aan te leggen, ten sterkste zou ondersteunen. Dat zulke uitdrukkingen een onaangenamen indruk in Pretoria maakten, laat zich begrijpen en zeker strekten zij niet om de kracht der Republiek in het oog van het buitenland te versterken. De gedurige oppositie, die de President ontmoette in de meest door­ dachte maatregelen tot heil van den Staat, had, zooals men licht begrijpen kan, invloed op zijn humeur, zoodat hij van lieverlede eenigszins korselig begon te worden en weinig tegenspraak kon verdragen, zooals dit bij elke volgende Raadszitting meer en meer uitkwam. Op den 6den Mei 4889 vergaderde de Volksraad, ditmaal in eene groote private zaal, die gewoonlijk voor concerten enz. gebruikt werd, en voor deze gelegenheid zoo doelmatig mogelijk ingericht was. In de aanspraak van ZHEd. kwam weinig voor dat vermelding verdient, behalve het feit dat Dr. Leyds op den 2den van de maand den eed als Staats-Secretaris had afgelegd, en er verder melding in werd gemaakt dat de Stoomtram van Johannesburg naar Boksburg goed vorderde, terwijl ZHEd. den Raad aanbeval om autorisatie te verleenen dien tram te verlengen tot aan Krugersdorp. Dienzelfden middag om 4 ure werd door President Kruger de hoeksteen gelegd'van de tegenwoordige prachtige Gouvernementsgebouwen te Pretoria, en bij die gelegenheid hield ZHEd. de volgende aanspraak: „Heeren, de rapporteurs hebben mij verzocht om langzaam te spreken, maar ik ben bang die paardenwagen zal op hol gaan. Mijnheer de Voorzitter en leden van den Achtbaren Volksraad, burgers van den Staat, alle vrienden, ja zelfs Consuls van Vreemde Mogendheden, aan u allen maak ik bekend dat de hoeksteen gelegd is van het Staatsgebouw in den Gouvernementszetel Pretoria, in deze Republiek. Het is een feit dat ons allen met vreugde en dankbaarheid moet vervullen, want het is een bewijs van "de welvaart van de Republiek. Wie zou vijf jaren geleden gedacht hebben, dat wij thans zulk een gebouw zouden hebben; dat zulk een groot gebouw, van zulke afmetingen en zoo kostbaar voor onze werkzaamheden zou benoodigd zijn? Wie heeft, zeg ik, dit vijf jaar geleden gedacht? Doch wat men zich toen niet kon verbeelden is thans werkelijkheid geworden, en het is bevonden geworden dat met den vooruitgang van het land er ook meer behoeften ontstonden, en dat, aangezien er meer ambtenaren vereischt werden, er ook een nieuw HOOFDSTUK XXI. De val van Pretorius. Het is buiten de bedoeling van dit werk om de ingewikkelde en lastige Westelijke Grenskwestie, die met de Keate-uitspraak eindigde, in al hare bijzonderheden na te gaan. Zulks behoort tot eene meer uitgebreide geschiedenis van de Transvaalsche Republiek, dan wij in staat zijn te geven in een levensschets van den tegenwoordigen President der Z.-A. Republiek. En buitendien komen hier kwesties van Staatsrecht in aan­ merking, die wel voor Z. Afrika van het hoogste belang zijn, maar in deze schets niet kunnen worden ter hand genomen. Toch, om den draad van het verhaal te volgen, zijn wij verplicht er kortelijks de hoofdpunten van aan te stippen. Bij de Zand-Rivier-Conventie van 1852^waren de Westelijke grenzen van de jonge Republiek niet bepaald, doch Kommandant-Generaal Potgieter had, na de overwinning op Moselekatse, diens geheel grondgebied verklaard als thans te behooren aan de Emigranten, en dit sloot in het geheele land thans bekend als Britsch Bechuanaland, zelfs zoover als de watervallen van de Oranje-rivier. Feitelijk had de Z.-A. Republiek nood eenige jurisdictie uitgeoefend in die streken, maar toch eenige Kapiteins, zooals Mahura, als onderdanen der Republiek beschouwd. Toen nu de Diamantvelden aan den noordelijken oever der Vaal-Rivier ontdekt waren, en Pretorius namens zijnen Staat daarop aanspraak maakte, ontstonden er op eens andere aanspraken. Maroko, de Barolong- Kapitein van Thaba ’Nchu meende dat hij er recht op had; eenige Batlapin-kapiteins deden hetzelfde, en insgelijks de Griqua-Kapitein Nicolaas Waterboer. De laatste werd vertegenwoordigd door een uiterst geslepen Half-Europeaan, den lieer David Arnot; terwijl een andere 96 April 1860 definitief werd bekrachtigd. Men had nu de zeer gewenschte eenheid, die door de ware vrienden der Republiek zoozeer begeerd werd, en de toekomst scheen hoopvol. Helaas! die stilte was bedriegelijk en in de verte pakten zich de onweerswolken samen, om een paar jaar later over de jonge Republiek los te barsten. Doch vóór wij de redenen beschrijven, die daartoe de dadelijke aanleiding uitmaakten, moeten wij eenige melding maken van de toestand der Kerkelijke zaken. In 1857 besloot de Synode van de Christelijke Afgescheidene Gerefor­ meerde Kerk in Nederland om ten laatste aan de dringende bede van de Transvaalsche broeders gehoor te geven, en zond zij in April 1858 Ds. D. Postma naar de Transvaal, waar deze in November van hetzelfde jaar aankwam. Kort voor hem was er een predikant der N. G. Kerk uit Holland in de Transvaal aangekomen, nl. Ds. van Heijningen, die zich te Lijdenburg vestigde. Ds. Postma ging direct naar Rustenburg, waar hij met open armen ontvangen werd. Het schijnt echter dat Ds. van der Hoff den nieuwen aankomèling met leede oogen aanzag. Ds. Postma behoorde tot een ander Kerkgenootschap, en weigerde het gebruik der Evangelische gezangen toe te laten. Daarop ontbrandde de strijd en had er heel wat beweging der gemoederen plaats. Postma werd echter gesteund door Paul Kruger en een zeer aanzienlijk aantal van Rustenburgers, en Ds. van der Hoff zag spoedig in, dat men de zaken bij minnelijke schikking moest beslechten. In April 1859 werd eene Algemeene Vergadering te Potchefstroom gehouden, waarbij de drie Transvaalsche predikanten tegenwoordig waren met hunne Kerke- raadsleden, en ook Ds. Louw van Fauresmith en Ds. Hofïmeyr van Colesberg, welke laatste twee uitgenoodigd waren om als raadgevers zitting te nemen. Het resultaat van de Vergadering was, dat men Ds. Postma als predikant van Rustenburg erkende, en het al of niet gebruiken van de Evangelische gezangen in de Kerk vrij liet aan de keuze der gemeenten. Echter werden twee andere bepalingen aangenomen, nl. dat de predikanten van Lijdenburg en Potchefstroom van tijd tot tijd de gemeente Rustenburg zouden bezoeken, en dat geen predikant zou erkend worden, die niet behoorlijk door de Kaapsche Synode gelegiti­ meerd was. Reeds voor dien tijd had echter Paul Kruger met zijne partij een formeel document geteekend, waardoor zij zich van de Hervormde Kerk dei Republiek afscheidden, en eene Vrije Gereformeerde Gemeente stichtten. Dit geschiedde in Januari 1859. De Rustenburgers weigerden na de ’S aigadering te Potchefstroom de daar gepasseerde twee laatste 446 Op den 24sten ontmoetten de President en Sir Charles Warren elkander te Fourteen Streams, en hier stonden Kruger en Rhodes, naar wij meenen, het eerst tegenover elkander, d. w. z. in eigenlijken zin, want gedurende de beraadslaging bleek het, dat de heer Rhodes volstrekt niet op had met de zienswijze van Sir Charles Warren, doch meer toegevend wilde handelen, zoodat hij zelfs op zich nam, om zonder referte tot den Engelschen bevelhebber, ronduit te zeggen dat het Engelsche Gouvernement verantwoordelijk was voor de diefstallen door Mankoroane en zijn volk gepleegd. 1) De bijeenkomst zelve had weinig practisch resultaat. Sir Charles Warren weigerde beslist het Bestuur van Land Gosen te erkennen, en al waartoe men geraakte was dat van beiderzijds een Commissaris werd aangesteld om de lijn der Conventie van Londen af te bakenen, met de bepaling dat, ingeval van geschil, President Brand de eindbeslissing zou geven. (Deze was door de Engelsche Regeering verzocht geworden, om op deze bijeenkomst tegenwoordig te zijn, doch had zulks onraadzaam beschouwd.) President Kruger begreep, dat de Engelsche bevelhebber het op Land Gosen gemunt had, en daar hij vreesde dat het misschien tot eene botsing mocht komen, waaruit het hem moeielijk zou vallen zijne burgers terug te houden, en zulks gemakkelijk tot een oorlog met Engeland kon leiden, bedacht nu een slim plan. Hij raadde de Rooigronders en Gose- nieten aan om naar hunne oorspronkelijke woonplaatsen terug te gaan, en dezen zijnen raad opvolgende, verlieten het land, zoodat in Februari 1885 er bijna geen Blanken daar te vinden waren. De verdere geschiedenis van Sir Charles Warren’s expeditie behoort tot de geschiedenis der Kaap-Kolonie en behoeft hier niet nagegaan te worden. Van belang heeft hij niets uitgevoerd; slechts werd een lijk, dat gezegd werd het overschot van den vermoorden (?) Bethell te zijn, met militaire eerbewijzen opgegraven en weder ter aarde besteld, en men kan misschien beweren, dat dit wel de duurste begrafenis is geweest, die ooit op kosten van het Britsche Rijk heeft plaats gevonden. En verder viel er niets meer te zeggen, dan wat de Zuid-Afrikaan tot groote ergernis der Jingo’s aanmerkte, dat Sir Charles Warren, zooals 1) l it correspondentiën van den heer Rhodes, later in de Blauwboeken verschenen, blijkt het dat er inderdaad ernstig verschil tusschen hem en Sir Charles Warren bestond, welke laatste zich McKenzie als raadsman toevoegde, tegenover van Niekerk tot daden overging- die door elk verstandig mensch verfoeid werden, en zich ten hoogste kwaadaardig maakte tegen het Kaapsche Ministerie, omdat dit geen politie naar Griqualand West wilde zenden om zijne verzonnene Boerenbewegingen te beletten. 500 gebouw noodig was voor de Regeering en de ambtenaren, en dat zulk gebouw een goed gebouw moest zijn. Het is thans niet meer noodig dat wij tevreden moeten zijn, zoolang wij maar onder dak zijn, en zelfs blij moeten zijn als wij een gebouw voor de vertegenwoordigers van ons volk hebben. Neen, de positie en de waardigheid van den Staat eischen ten sterkste, dat de vertegenwoordigers van het volk zoowel als de Regeering een nieuw gebouw krijgen. Gij zult spoedig dit gebouw zien verrijzen. Ik kan niet nalaten mijne goedkeuring te kennen te geven over de wijze, waarop het Departement van Publieke Werken onder leiding van hun chef, den waardigen heer Wierda, dit werk hebben gedaan, en in verband daarmede wensch ik ook den naam van zijn assistent, den heer Van Rijssen, te noemen. De plannen en teekeningen zijn in dat Departement gemaakt, en denkbeelden zijn daar bedacht, die wij spoedig in steen zullen zien verrijzen op de plaats waar wij thans staan. Ik verlang ook mijne beste wenschen aan te bieden aan de contractanten, onder wier zorg het gebouw thans berust. Maar, vrienden, al nemen deze gebouwen de eerste plaats in onze gedachten in, laten wij toch het oude gebouw niet vergeten dat op deze zelfde plek stond, en waar wij zooveel lief en leed te zamen hebben doorgebracht. Met vele moeielijkheden hebben wij daar te kampen gehad, en vele daarvan hebben wij overwonnen. Laat ons derhalve, nu wij in een tijd van bloei spoedig dit nieuwe gebouw zullen intreden, niet vergeten wat wij in het verleden hebben geleden. Laat ons onze gevoelens te kennen geven door dank aan den Heer toe te brengen, die zooveel weldaden aan ons bewezen heeft. Jaren lang hebben wij geloopen over de schatten die onder onze voeten lagen, en in verleden tijden, toen later iets gevonden werd, werd het onderzocht en het resultaat was, dat het niet betaalbaar was. En dan sprak men over het geheele land: „Ach, die domme Boeren, zij vei dienen dit land niet en zijn te dom om zulk een rijk en prachtig goudland te ontginnen. En toen volgde de annexatie, en hoewel er zoo ' c‘le knappe lieden waren, zooveel analyseerders en mineralogen, behield God de schatten verborgen in den schoot der aarde. En in de 18de clausule van de dépêche onder beantwoording zegt ZHEd.Gestr. de Secretaris van Staat als volgt: „Her Majesty’s Government feel constrained to contrast their loyal action in the case of the Jameson raid with the cases in which they have had cause to coinplain that the Government of the South African Republic failed to interfere with, if they did not countenance, invasions of the adjacent territories by its burgers in violation of the convention 2). Deze Regeering gevoelt zich na deze haars inziens onjuiste, onbillijke 1) Harer Majesteits Gouvernement heeft van zijn kant deze verplichtingen steeds zonder afwijken (uniformly) vervuld en het moet sterk protesteeren tegen wat in den brief onder overweging een implicatie blijkt te zijn, dat de inval van Dr. Jameson kan beschouwd worden of als een breuk der conventie door Harer Majesteits Gouvernement, öf als een grie\e tegen hetzelve. Die inval was de daad van private individuen. 2) Harer Majesteits Gouvernement gevoelt zich gedrongen, Zijne loyale handeling in het geval van de Jameson raid in contrast te stellen met de gevallen waarin het reden van klagen had, dat de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek naliet tusschenbeide te treden, indien ze al niet aaumoedigde de aanvallen op aangrenzend grondgebied door haar burgers met verkrachting der conventie. 628 Er gebeuren toch wonderlijke dingen in de wereld. In 1894 maken Rhodes, Jameson en Hammond het eerste plannetje op voor den inval; omtrent 45 maanden later wordt quasi, op verzoek van Jameson zelf, eene invitatie aan hem opgesteld om Johannesburg te hulp te komen. Zulk eene contradictio, niet in terminis, maar in actionibus, is er misschien nog nooit geweest, doch het gaat ver om het gezegde te bewijzen: „dat Johannesburg geen plek is, waar men er een consciëntie op moet nahouden.” Dr. Jameson stak den brief in zijn zak, en lachte hartelijk bij zichzelven; want wat bewees die brief? Dat het initiatief door Johannesburg genomen was, en niet door hem of den heer Rhodes. Ging er iets verkeerd, dan kregen de uitlanders de schuld; dan was hij, Jameson, slechts de Barmhartige Samaritaan geweest. De heer Ch. Leonard voelde zich dan ook dien nacht volstrekt niet op zijn gemak, en hij sliep zeker slecht of in het geheel niet. Hoe meer hij om dien brief dacht, hoe minder beviel hij hem. Ten slotte kwam hij tot het besluit, dat men dien brief van Jameson moest zien terug te krijgen. Doch toen hij dit verzoek den volgenden morgen bij den Dokter deed, lachte deze, liep over de zaak heen, en stelde den weifelenden Voorzitter van de „National Union” gerust, en — Jameson behield den brief; eenige dagen later verliet hij Johannesburg. Op den 20sten November (denzelfden dag dat de bovenstaande brief geteekend werd) hield de heer Lionel Philips, als Voorzitter van de Mijnkamer, een aanspraak op eene vergadering van dat lichaam, waarin hij den bestaanden toestand naging, en sloot met de woorden: „dat de toestand was verdragen en waarschijnlijk nog langer zou worden verdragen en dat niets verder van hem was, dan eene begeerte om een opstand te zien, die in ieder opzicht rampspoedig zoude zijn, en waarschijnlijk zou eindigen in de verschrikkelijkste van alle mogelijke oplossingen, in bloed­ storting.” In Johannesburg ontwikkelden de zaken zich langzamerhand, en het I itvoerend Comité besloot dat op 27 December er eene monster-vergadering te Johannesburg zou worden gehouden, en de opstand daarmede zou beginnen. Doch wegens redenen, die wij in een volgend hoofdstuk zullen uitleggen, vond men het geraden deze vergadering uit te stellen, en die eerst op 6 Januari 1896 te houden, doch op 26 December verscheen, niettegenstaande, een document, dat de oogen van het volk moest openen, en hen als het ware moest voorbereiden voor den gewichtigen stap. dien men moest nemen. Het document was opgesteld en geteekend door den heer Charles Leonard, als Voorzitter van de „National Union” en daar het HOOFDSTUK LVI. Johannesburg in opstand. De publicatie van het Manifest der Nationale Unie, dat op den morgen van Vrijdag 27 December in de handen van het geheele publiek was, had in de Goudstad een ontzettende sensatie gemaakt. Het doel der voor­ mannen van de Unie in het publiceeren van dat document was om de gemoederen in beweging te brengen en dat doel werd dan ook bereikt. Johannesburg was zoo goed als krankzinnig geworden. De menschen deden niets anders dan zich in klompjes op de hoeken der straten, of in clubs, bars. en koffiehuizen te vergaderen en over het Manifest te spreken. Niet dat er eenige eensgezindheid onder de Johannesburgers was. Integendeel, meer dan ooit bleek het nu, dat de beweging het werk van enkele personen was. De Engelschen, de Amerikanen, Australiërs en een deel der Kaapsche kolonisten stonden aan de zijde der Unie; doch zelfs onder hen heerschte verdeeldheid op verscheidene punten. De Duitschers, Franschen en Hollanders keurden van hunne zijde de geheele beweging at en het Israëlitiesche gedeelte der bevolking, waarlijk geen kleine peicentage, was er ook niets mede ingenomen. De heer Langerman, de bestuurder van de bezigheid van den heer J. B. Robinson, keurde de zaak ten sterkste al, en de nieuwsbladen, die door den heer Robinson werden uitgegeven, de South African Telegraph in de Kaapstad en de Times te Johannesburg, zoowel als de Press te Pretoria, gaven onbewimpeld te kennen, dat er verraderlijke oogmerken schuilden onder het werk van de Nationale l nie. De heer J. B. Robinson was, zooals iedereen wist, een heftige tegenstander van den heer C. J. Rhodes, gebracht daartoe door private bezigheidsgeschillen, die jaren geleden te Kimberley hadden plaats gevonden tusschen de twee kapitalisten. En dat Rhodes achter 418 Heeren, dames, vrienden, zusters, broeders, eéw m het geloof! Ik spreek u allen aan op dezen dag. Wij zijn de verloren afstamme­ lingen van door u verlaten ouders in de Kaap-Kolonie onder vreemden gevestigd, maar die bewaard hebben, al wat herinneren kan aan hunne voorvaderen. Ten eerste, de vlag, de Hollandsche vlag, waaraan wij alleen de groene kleur, de kleur der hoop hebben toegevoegd, de hoop, die kracht van het opgroeiende jonge volk in zijn jeugd. Ten tweede, de taal. 