title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: gedrag jegens volken, die hunne geloofsgenooten wa- ren, door dezen geest der liefüe geleiden lieten „ moest dit op hun verkeer jegens anderen weldadig: werken. Ook kon de verbroedering der menschheid alleen door de aanneming. van het Christendom plaats grijpen, Doch waar die Godsdienst werd aangeno- men, moest de haat tegen vreemden reeds daarom wijken, wijl men nu.de afgoden verwierp, wier vereering dezen haat verwekt had. Nu verviel als van zelf die vijandfchap, welke onder de voorge- flachten tot dat uiterfte gedreven was, dat men alle andere volken als onheiligen fchuwde of als barba- ren verachtte. Nu leerde men het als grondftelling aannemen, dat God uit den bloed het ganfche ge- lacht. der menfchen gemaakt had, om op de aarde te wonen, en dat dus de verst var elkander ver-+ wijderden door een’ naauwen band vereenigd waren, Most deze Christelijke grondftelling nog maar zelden naar behooren beoefend worden; de Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving bevond zich ook pas in.de be» sinfelen: zij vestigde zich dan thans alieen in de maatfchappij, om .in betere eeuwen een’ meer wel- dadigen invloed op de gemoederen te hebben, Spraken wij ook varı de Aoop op een ander leven; wij moeten ons daarbij nog eenige oogenblikken bepalen. ,„ De onfterfelijkheid der ziel”, zegt ROUX-FERRAND (*), „ welke vöör JEZUS CHRISTUS | den (*) Histoire des Progres &c. Tom. I. p. 301. OVER DE VOORTCGANGEN, ENZ. 895 den wijsgeer in zijn’ ledigen tijd bezig houden en hen, in .de ftilte der. eenzaamheid,, fomwijlen we- gens de droefenisfen dezes levens troosten kon, ver« loor zich in de woelingen der wereld en kwam niet tot het volk.” Wilde men dit onbepaald beamen , dan zou men aan de oude wereld onregt aandoen : daar de ruwfte barbaar toch eenig voorgevoel of begrip van ”’s menfchen voortduring na den dood des lischaams gehad heeft. Maar vöör de komst van den Zaligmaker itond zulk een voorgevoel of begrip geheel op zich zelve, zonder eenigermate ver- bonden te zijn met de openlijke plegtigheden , die men ter eere der Goden verrigtte. Ook bij de /sra- elieten ging de hoop op .cen ander leven, hoe hei- lig die voor alle vromen was, volftrekteliik buiten de: Mozaifche Godsdienst om. CurısTus alleen heeft hiervan een der 'voornaamfte beftanddeelen van de Godsdienst gemaakt, en zoo doende Aer lJeven en de onverderfehjkheid aan het licht gebragt door het Evangelie (*). Nu hebben. wij-t& voren reeds aan- gemerkt , dat.onder eene bevolking , die ”s menfchen verkeer op aarde niet als ctene voorbereiding voor cene andere wereld erkent, flechts eene halve Be- fchaving wonen kan. Doch verplaatfen wij ons thans eens in de eerfte helft der Middeleeuw ; wfj zien die erkentenis in ieder land van Europa, het- | welk (*) 2 Tim. I: 10. Verg jenyns, Considerations sur Tevidence interne de la Religion Chreötienne. pP. 13, 57, 58. 396 OVER DE VOORTGANGEN, ENZY welk zich met de Kerk vereenigde, algemeen ge- worden. Koningen drukken .dezelve zoo wel als Geestelijken uit, wanneer zii God hunnen tocko- menden regter noemen; of hun beftuur zoo verkla- ren in te rigten, dat zij de zaligheid hunner ziel in het oog houden (*)... Bij: hunne aanfchrijvingen en verordeningen blinkt de zorg voor ’s menfchen heil in eene andere wereld allerwegen uit, en wordt een elk voor zich zelven op dit voorname punt oplet- tend gemaakt (}). Het is de‘ begeerte naar deel- genootichap aan dat heil, welke zij te baat nemen, om de begiftiging van Kerken en Kloosters aan te bevelen; welke groot en klein tot zulk eene mildda- digheid aanzet , ja in de brieven , waarmede men zijne goederen overdraagt ,„ uitdrukkelijk vermekl ftaat ($). De hoop op onfterfelijkheid. oefent derhalve ha- ren krachtigen invloed over allerlei menfchelijke ont- werpen en handelingen uit: en zelden vinden wi in de gefchriften dezer eeuwen gewaagd van iemand, bij wien zij niet huisvestte (**). .Het is zoo, wij - zien bij de groote menigte ook wel voorvader- | | li | (*) Cancıanı Tom, I. p. 107, 138, 209. Tom. IV. p. 260. (+) Ibid. Tom. III. p. 146, 267, 368, 371. ‘($) Ibid. Tom. Il. p. 220 sqq. Een aantal voor- beelden vinde men in een kort beftek bij scHRoECK& Th. XXI. s. 140, 141. (**) Grecor. Turon. 1. c. Lib. X. cap. 13. OVER DE _VOORTGANGEN, ENZ. 397 like wanbegrippen nopens dit punt met de Chris- tenlcer zaamgefmolten. De. onwetendheid maakt uit de beelden, waarin de Bijbel zijn onderwijs nopens eene tockomende wereld inkleedt, wel bijzondere ge- loofsftukken. Nieuwe dwalingen worden er, hetzij wit ce fabelen van Grieken en. Romeinen „ hetzij vit eigen .verward herfenbrein, bijgevoegd. Zoo laat men zich vrij algemecn ce valfche voorftellin- gen van hel en hemel inboezemen , welke zich tot op onze dagen onder vele belijders van jezus. hebben voortgeplant. Zoo wordt. het erbarmelijk verdichtfel ‚van het vagevuur nevens al de afzig- tise kleuren, waarmede eene verbijsterde vem beelding zich hetzelve afmaalt, bij jong en oud, bij wijzen en onwijzen, voor eene wezenlijkheid aangezien. Zoo hecht men waarde aan den aflaat, welken Paus joannes VII reeds begonnen is te ge- ven, en wel aan zulken, cie in cen ftrijd tegen de ongeloovigen omkwamen (*). Verwondert gij u, Lezer! dan moet gij vergeten zijn, dat wij hier van den ftaat der kindschheid fpreken, waarin men Ge cerite flappen op den weg der Befchaving deed, Maar desniettemin mogen wij het cene belangrijke. aanwinst voor de zaak.der menschheid .rckenen , ‘dat de verwachting van een beftaan na dit leven ,. bij de vorming van het hedendaagfche Europa ,„ met de Godscienstigheid en Zedelijkheid, het zij dan | wel (*) Epist. LXVI ad Episcopos,, in regno LUDOVICIcon- stitutos, apud HARDUIN. Tom. VI. p. 46. 998 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ« wel of kwalijk begrepen, in. verband is gebragt, Wij wmogen ons verblijden, dat de befchouwing van deze wereld als eene voorbereiding voor de tocko- mende cene grondftelling -der maatfchappij geworden is, welke van het eene geflacht op het andere ftil- zwijgend overging. Hetgeen weieer een bijzonder voorregt van hen geweest was, die tot de Chris- teliike Kerk behoorden, werd thans voor alle leden van den Staat, zelfs de Joden, die men niet als burgers erkende, ten deele ingefloten, ecn gemceen eigendom. Zoo. vertoonden zich .de beginfelen der Ze- deliike en Godsdienstige Befchaving, om langzamer- hand in ontwikkeling toe te nemen. Het is ons dan gebleken, dat gedurende die reeks van eeuwen, welke met den val des Westerfchen Keizerrijks aanvangt, en zich tot aan de kruistogten uitftrckt, de beginfelen der Zedelijke en Godsdiens- tige Befchaving,, offchoon zij zich in cene min be- koorlijke gedaante voordeed, wezenliik in Europa beftaan hebben. Nu moeten wij nog cen’ ftap verder doen en die Befchaving, op welke ge= brekkige wijze dan ook, zien werken. En dit zul= len wij zien, als wij op het kloosterleven , het hui- felijike leven en het maatfchappelijke leven letten. Wanneer wij op de wereld.rondzien ,„ dan treffen wij nog heden ten Gage in menig land van het Oos- ten zekere foort van Monniken aan, en zulken zijn | daar OVER DE VOORTCANGEN > ENZ. 899 @aar zeker van voor ’s menfchen geheugen af reeds geweest. Oncer de Grieker ontbrak het insgelijks niet aan wijsgeeren, die, zoo als de Pythagoreers, het zij alleen, het zij- in gefloten gezelfchappen „ de eenzaamheid opzochten, om zich in zelfvolmaking te oefenen. Egypie was bij uitftck het lievelings- oord der woestijnbeworers. Inzonderheid waren de Therapeuten Gaar veel talrijker dan elders. Maar versclijken wij het cen en ander, dat wij van deze en dergelijke menfchen weten, met her kloosterleyen oncer de Christenen; het loopt altijd op cene flaau- we ovcreenkomst wit. En door het laatstgenocmde voor eene navolging van hetgeen zich elders ver- toond had of nog vertoonde te houden, zou men verre van de waarheid afdwalen. Eusesius moge met andere oude Schrijvers de Therapeuten voor Christeren uit de Joden hebben aangezien (*); maar dit is gebleken even ongegrond te zijn als het ge= voelen, dat wij den oorfprong van het eenzame le- ven, hetwelk reeds vroeg in de Kerk is ingedron- sen, bij de Zsfeers te zoeken hebben (+). Even- min heeft de Evangelieleer zelve daartoe aan- Jeiding gegeven: en GIBLoN ($) brengt de cerste Jeruzalemfche Gemeente ,„ als die in de gemeenfchap der goederen zal zijn voorgegaan, zeer ten onregte bij. . (*) Hist. Eccles. Lib. Il. cap. ı7. (t) MosnHEm , de rebus Christianorum ante CONSTANT. ‘M. Commentarii. p. 5o sqQ. ($) 1. c. Vol. VI. p. 202, 400 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. bij. Waarlijk! hetgeen men var die gemeenfchap der goederen zegt, is een bloot verdichtfel „ opge- maakt uit woorden, welke wij elders mecnen ge- toond te hebben, dat men alleen van eene onbe- krompene milddadigheid verftaan moet (*). En heeft jJezus met eenige zijner Apostelen buiten den echt gelecfd; geldt dit ook van ELIAS, ELIZA en andere kweckelingen der Profetenfcholen ; wij vinden het nergens in den Bijbel als een’ regel aanbevolen. Zul- ke aanbevelingen had men vooral in de boeken van het Nieuwe Testament mogen wachten „. omdat de geest der eeuw, toen die gefchreven werden, de afkeerigheid van den echt reeds merkelijk bezuns- tigde; maar overal fpreken zij tot de belijders van het Evangelie als tot leden der maatfchappij, onder welke het huweliik plaats greep; overal leggen zij hun zulke pligten op en prijzen zij hun zulke deugden aan, als door ouders en kinderen „ moeten beoefend wor- den : en dezclfde pauLus „ die fteeus buiten de gemeen- fchap met eene vrouw gebleven fchijnt te zijn, verzet zich tegen de voorftanders van een’ ongehuwden ftaat met den meesten nadruk (+). Wij ontdekken dan ook in (*) De woorden van zucas, Hand. II en IV. Zie mijne Disputat. de bonorum Communione in Comment, lat. Tertiae class. Instituti Regii Belgici. vol. IV. (+) ı Cor. IX: 5. ı Tim. IV: ı volgg. ook Col. II: 18, waar, mijns inziens, de Engelendienst eene dienst is, welke men Gode meende te bewijzen door de En- gelen in het ongehuwde leven na te volgen. Verg, Luce. XX: 385, 36. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 401 in deze boeken nergens menfchen, die zich als klui- zenaars afgezonderd hebben, om zich in de cen- zaamheid aan vrome befpiegelingen en oefeningen over te geven. „ Toen was er”, zegt CHRYSOSTO- mus, als hij over den tijd van pauLus fpreekt, „ geen fpoor van icmand, die een monnikenleven leidde, maar in geheel zijne rede wendde zich de zalige man tot zulken, die in de wereld verkeer- den (*). Het blijft derhalve nog de vraag, hoe het gekomen zij, dat een aantal Christenen „ reeds lange vöör KONSTANTIJN, het huwelijk verachtte en in holen en fpelonken„ of althans in oor- den, waar men verre van de maatfchappij ver- wijderd was, eene woonplaats vestigde, en daar den tijd tot geestelijke werkzaamheden befteedde. Intusichen fchijnt die vraag zich gemakkelijk te la- ten beantwoorden,„ wanneer men met PLANCK in- ftent. „ Reeds in de derde eeuw”, zegt hij (+), „ waren er enkele. zeer wonderlijke heiligen, die zich, of door de gronditellingen eener valfche of kwalijk begrepene Christelijke zedeleer vervoerd „ of louter uit begeerte om zich te onderfcheiden, van het gezelfchap der overige menfchen ten deele af- zonderden en in wouden begaven, waar zij hunnen tijjd in de eenzaamheid of in het verkeer onder de dieren doorbragten, met zich in de ftrengfte zelf- verloochening en in de onnatuurlijkfte verzaking van | al (*) Tom. XII. Opp. pP. 233. MONTF, (1) I Bes, 403, 404. ‚8E- 402 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. al. de gerioegens des levens te oefenen, waarin zij de hoogft& en eenige Christelijke deugd of den weg 'zagen, die hen alleen tot den hoogften trap van volkomenheid leiden kon”. ‘Op deze of dergelijke wijze oordeelen ook anderen. Doch verwarren zij, die zulk een oordeel vellen, de ÄKluizenaars niet met de Asketen, die zich ook wel op de ver krijging eener meerdere Godzaligheid toeleiden , “offchoon zij aan de maatfchappij niet ontwe ken? Doen zij tevens aan de eerfte Christen- heid geen onregt, door onbepaaldelijk te berispen hetgeen ook zijne goede zijde heeft? Uit het Jo- -dendom of Heidendom uitgegaan zijnde, waren de 'belijders van jEezus reeds van zelven losfer gemaakt van. vele betrekkingen op de wereld. ‘Was het met de maatfchappij zoo jammerlijk gefteld, dat zij over- al een fchouwfpel var ongeloof, bijgeloof en zede- loosheid opleverde; dit moest hen nog meer tegen "het verkeer met de menfchen innemen. Er kwam bij, dat. hoogmoed en ijdelheid, list en bedrog, weelde em wellust maar al te fpoedig in de gemeente inflopen, en menigeen, die zich zelven kende, de bewustheid bij zich omdroeg van nog te gevoclig voor de zinnelijkheid te zijn, om. zich te durven beloven, dat hij, aan derzelver verzoekingen bloot- gefteld, fteeds een? kloeken wederftand zou bieden. ‚Het: een en ander deed.nu de menfchen ligtelijk tot dat uiterfte overflaan, dat zij zich de genoegens des levens ontzeiden en in jijdele zelfkwellingen cen middel ter bevordering van Godzaligheid zochten: ecne OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, 403 eene dweeperfj, welke de in zwang gaande wijsgeer- te en het misverftand der Evangelieleer grootelijks -begunstigden (*). Zie daar den oorfprong der 4s- ‚keten! Nu mogten enkelen hunner zoo verre gaan, om KÄluizenaars te worden; zij zouden weinig na- „volgers gekregen hebben, had men de gemeente van CHRISTUS in rust gelaten. Maar wat gebeurt er? De vervolging barst tegen haar los, zoo dat derzel- ver leden allerlei hoon en fmaad te lijden hadden „ ja. van tijd tot tijd in gevaar verkeerden van vrijheid of leven te verliezen, ten zij ze hun geloeof trou- weloos verzaken wilden. Nu ontvlood eene groote menigte de_maatfchappij „ waarin er voor haar „ on- der de verdrukkingen„ niets bekoorlijks meer was, om het hart te ftreclen. Nu fpoorde ook het ver- langen, om te gelijk van de ergernis of de befmet- ting vrij te zijn, de menfchen te meer tot de vlugt naar holen en fpelonken aan. Nu drong hen zoo wel de .noodzakelijkheid, als hen de dweepzucht vervocrde, om :de zelfkwellingen, waarmede men in den. burgerlijken en huifelijken kring begonnen was, voort te zetten en te vermeerderen, zich van het. huwelijk te‘ onthouden en in de volle kracht van het woord cen eenzaam leven te leiden. Zoo is het aan de vervolgingen te wijten, dat de Aske- ten Kluizenaars werden: en wanncer wij verklaren » niet te kunnen gelooven, dat het zonder die ver- volgingen met het verlaten van maatfchappelijke be- trck- (*) TZscHiRneR. t. a. pı 5 452 1, Cca 404 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. trekkingen en werkzaamheden genoeg zou hebben opgenomen, om den monnikenfland in de wereld te brengen; dan is dit alles behalve eene bloote magt- fpreuk. Zeker fchrijver, die waarlijk over het een- zame leven niet te gunstig denkt, zegt uitdrukkelijk , dat lıet in de eerste plaats de vervolgingen zijn ge- weest, welke velen in de woestijnen deden ontwij» ken (*), En hiermede laat zich, hetgeen mos- HEIM (+) beweert, dat. men er reeds in de tweede ceeuw 'gevonden hecft, die het gemeenzaam verkeer ontvloden ,„ zeer wel vereenigen, wijl niemand ont- kennen zal, dat zulks door het leed, hetwelk hun werd aangedaan, of door het dreigend gevaar kan veroorzaakt zijn. Zoo was het althans met hen gelegen, die onder sEprımIus Severzs, en dus cen weinig later , de katechetenfchool te Alexandrie ver- lieten ($). Ook volgde narcıssus zijne neiging tot het eenzame leven alleenliik op, om zich van zijne vijanden te verwijderen (**). Doch dat onder de Christenen de kluizenaars tot aan het midden van de derde ceuw nog maar weinige in getal zijn ge- weest, moeten wij uit de ftilzwijgendheid van oude fchrijvers te hunnen opzigte befluiten, Ook maken (*) Gefchiedkundige Befchouwing der Monnikenorden en Kloosters, naar het Hoogduitsch bewerkt door SANDER enz. ID. bl, 16. (t) 1. ec. p. 667 scq. (8) Eusesıus 1, c. cap. 3. (**) Eusesivs |. c. Cap. 9, Io, u) OVER DE.-VOORTGANGEN, ENZ; 405 wH. dit op uit zekere plaats bij TERTULLIANUS,, waarin hij; 'zonder met een woord van kluizenaars te gewagen, de voordeelen, welke de kerker dem Christen aanbragt, met die vergelijkt, welke de Profeten in de woecstijn genoten hadden (*). Eerst van dien tijd, waarop: pEcıus.de belijders. van Je- zus met eene ongehoorde hevigheid aantastte, wer- den zij een zeer gemeen verfchijnfel. 'Toen, weten wij,. dat pauLus van Thebe de maatfchappij .ont- vlood , om: zich ‘in rust en veiligheid aan het be- fchouwelijke leven toe te wijden.. Toen. dfukten. an- deren. zijn voetfpoor en onttrokken zieh. aan de we- reld (}). Doch naauwelijks waren zij aan de woes- tin gewoon geworden ($), of zij begonnen aan dit hun beftaan voordeelen toe te kennen, die er niet aan verbonden waren, en achtten zich te heiliger , hoe ‘meer zij zich van: de dingen der wereld wisten te ontdoen en de natuur te onderdrukken. . Hoog- fchatting en bewondering ‚vielen hun tevens bij de groote menigte der Christenen ten deel. Er kwamen fcharen naar woestijnen of eenzame oorden toege- Saoomd. 2) en zich door er het :O0s- (?) Ad Kurs: cap. 2. Ä we Ct) Eusesius I C. Cap. 41, 42. Verg. SCHROECKR ‘Th. IV. 5. 198 £. ($) ‚Zoo zegt sozomEnus Lib. I, cap. 12... Waar wi tevens leeren, dat er ook Onder de Ouden geweest zijn, die het kluizenaarsleven van de vervolgingen afleidden, Verg. NICEPHORUS Callisti, "Hist. Eecles. Lib. VIII. cap. 39. 406 OVER DE VOORTCANGEN, ENZs Oosten.‘...Nu men cenmaal: met zoodanigeleefwijze was ‘ingeiomen’ gefchiedde dit niet minder, nadat de vervolgingen hadden opgehouden, dan .toen: .die de afzondering raadzaam maakten. En niet :alleen.vloei- de het van eenzame kluizenaars, maar ook varı zul- ken ‘over, die wijd en zijd omzwierven en allerlei wanorde 'aanrigtten, Te regter tijd bragt:dan An- Tonıus onder hen, Zoo ver zijn gezag reiken kon, zekere verbindtenisfen tot ftand, werd: derzelver op- zigter.en valer, en zij kregen den naam: van. Mon- süken. PacuoMmıus. flichtte‘ gebouwen, waar hij ze, bij partijen, gemeenzaam wonen;deed,. en nu ving: het Kloaszerleven aan. .Klet werd. .op te hooger prijs. gefteld „ wijl de.Kerkvaders het, zoo niet door hun voorbeeld, dan toch met mond en pen -.aanpre- zen. Vrouwen. vereenigden zich , ‚onder den Zgyp- tifchen naam van Nonnen, evenzeer tot ‚hetzelve-als mannen...:In het Westen .nam het :eerst wel minder dan in het Oosten op; ‘doch -ATHANASIUS „ HIERO- nymus en anderen hielpen het ook daar doordrijven, De uitvaart. van #8. MAARTEN werd er, ten jare vier honderd , reeds. door twee duizend Monröken bij- gewoond. Onder beide fekfen zag men het getal in de vijfde en zesde eeuw op eete-'verbazende "wijze aangroeijen. Sedert langen tijd -had'men mu de kloosters ook reeds in fteden en andere volkrijke plaatfen gehad. ' Ook was de afftand dier leeken „ welke daarin hunne toevlugt zochten, van de Geeste- lijkheid al gaande wegs. minder geworden , na dat men begonnen was ze cvenzeer als menfchen van kerke- lij- OVER: DE VWOORTGANGEN, ENZ. 407: Hiken: ftand. tot .Bisfchoppen 'te verkiezen. Intusfchen. drong de ongeregeldheid onder die klasfe hoe langer: hoe meer door, zoodat er volftrekt eene hervorming noodig. was. BENEDICTUS: van Nursia voerde die ten ;jar& vijf honderd 'negen en twintig dan ook in.: Hij flichtte een klooster, onder den naam .vanı Monte Cassino bekend, op: een’: berg in Campanii , gaf ‚nieuwe leeffegels, waardoor hij de overdrevene firengheid. van het @osten. verzachtte, wees den monniken eene 'menigte van deelmatige werkzaamhe-- den aan,. maar onderfcheidde zich bijzonder daar- door, dat hij; allen, die er opgenomen werden „ on-- der de verpligting bragt, om de gegeven’ voor- fchriften getrouweliik op te volgen en. het klooster‘ nooit weer te verlaten. Weldra:vond dit navolging in Italiö, in Frankrijk, vervolgens ook in .Spanje en ‚elders. Er kwam eenheid in de tot dus verre plaats gehad hebbende: verfcheidenkeid.. En nu. ont- ftond in. het Westen de eerste eigenlijk gezegde Mon-- nikenorde, of de vereeniging. van vele kloosters onder- een’ en denzelfden hun eigenen regel (*).. Ook op: dezen regel bouwde men, tot op de kruistogten toe „. grootendeels voort, oflchoon er nieuwe fchikkingen: en verordeningen werden bijgevoegd. . En bij het» geen er van tijd tot tijd aan de nonmer werd voors- i Ä | ges (*) Wij’ konden dit niet beknopter opgeven,, dan door nagenoeg over te nemen hetgeen GIESELER zegt B. IE: s. 685, 686. Men vergelijke echter SCHROECKR. dag XXX, .18,23 f | 408 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. gefchreven , had die regel insgelijks een? uitgeftrekten invloed. Ziedaar den oorfprong var een verfchijnfel, het- welk in vollen nadruk den naam van treurig ver- dient, wanneer wij het alleen op zich. zelve be- fchouwen. Het kloosterleven. ftrijdt: regelregt tegen ‘het plan van den Schepper, die. den.mensch, door tweederlei geflacht te vormen en aan beiden den trek tot gemeenfchap in te planten, zijne beftemming heeft aangewezen. ‚In de leer van het Evangelie is er niets, waardoor men het kan goedmaken, dat men de verpligting op zich neemt, om, zijn ganfche leven door, als Monnik of Non in eene afgeflotene cel te wonen. En dat de invoering van zulk eenen ftand alles behalve bevorderlijk is voor het heil der volken, zal ons overvloedig blijken, wanneer. wij opmerken, hoe daardoor eene vereeniging van men- fchen ontfta, die bijzondere wetten en belangen heeft, welke tegen de algemeene inloopen; die lig- telijk, als ballast. voor de maatfchappij, door de hand van den arbeidzamen ftedeling en landman moet onderhouden worden; en die, onbekwaam om de driften, welke der natuur zijn ingefchapen „ met ge- weld uit te roeijen, zich vroeg; of laat aan allerlei losbandigheid overgeeft en onder groot en klein een fchromelijk bederf van zeden verfpreidt. Verbeeldde zich iemand, dat het kloosterleven, als een middel tot zelfbeheerfching en voorbereiding voor den he- mel, veel meer met het doel van ”s menfchen aanzijn op OVER DE VOORTGANGEN, ENZ.: 409 op de wereld ftrookt; ook die zou 2ich 'grovelijk, bedriegen. Wat dunkt u, Lezer} zal men zich voor den hemel voorbereiden door zich willekeurig aan verbindtenisfen te onttrekken „ waartoe men door ziinen aanleg gedrongen wordt; of door zulke ver- bindtenisfen aan te gaan en ze getrouwelijk na te komen? Zal men die vlekkelooze heiligheid, waar- in de bewoners van zaliger gewesten leven, hier op aarde aanleeren, door zich achter dikke muren op. te fluiten en daar den ftrijd tegen de zonde lafhartig te ontwijken; of door kloekmoedig op zijnen post te blijven en daar, wakende cn biddende, elken aanval der verzoeking af te weren? Zal men zich yoor de dienst der Godheid in uitgebreider kringen oefenen „ door zich te beperken bij de meestal werk- tuigelijke vervulling van die kleine, dikwijls beuzel- achtige pligten, waaraan. monniken en nonnen ge- houden zijn; of door er zich in het huifelijk en maatfchappelijk verkeer op toe te leggen, om aan de roepftem tot godvrucht en deugd in: allen deele te vol- doen ? Voorzeker! het kloosterleven ftrijdt ook tegen de beftemming van den mensch als een onfterfelijk wezen: en die tot verdediging van hetzelve optre- den, laten zich, of door tijdelijke inzigten bewe- gen, om tegen hun gemoed te fpreken, of door de zoete vleitaal der dweeperij begoochelen. Maar hier- uit volgt niet, dat deze inrigting ook dan, wanneer wij haar in verband met de voormalige gefteldheid van Ewropa befchouwen, zoo vele ftof tot klagte opievert. Integendeel leeren wij haar dan van zulk eenc s10 OVER DE-VGORTGANGEN ; ENZ. eene zijde kennen, dat wij‘ geene woorden genoegr vinden kunnen , om de aanbiddelijke V’oorzienigheid voor dezelve als de kweekfehool der Zedelijke en Godsdienstige Befehaving naar eisch te danken. Of wil’iemand die Befchaving in de beginfelen zien wer- ken, waarheen zal hij zich cer vervoegen dan tot het kloosterleven ? Wij hebben boven deszelfs ge- fchiedenis- van dem oorfprong af opgehaald, om het onze daartoe bij te dragen, dat men eindelijk op- houde het goede voorbij te- zien, hetwelk er met het kwade vwerbonden is gewcest. Hebben wij nu de waarheid-gezegd, dan was de drijfveder der As- keien, die den geest var de kluisters der zinnelijk- heid zochten los te maken, niet alleen onberispelijk , maar lofwaardig. . Dezelfde drijfveder beftuurde me- nigeen, die, voor. de vervolging gevlugt, cen Alui- zenaar werd. En toen de vervolging ophield en men zich louter' uit verkiezing in holen en fpelon- ken opfloot, bedoelden velen toch ook iets meer, dan de luiheid te voeden, of de oogen der menfchen tot zich te trekken (*). Die dit loochenen durft „ moet onbefchaamd genoeg zijn om de gefchiedenis als in-het aangezigt tegen te fpreken (+). -Inzon- rn werd bet kloosterleven ten tijde van BENE- s DIC»- _ (*) Hieronymus adv. viGiLant. Opp. Tom. II. p. ak. : (#) Men zie alleenlijk hetgeen. NEANDER, der heilige JOANNES Chrysostomus. U s. w. I B. s. 80 fi. bijzondes popens de Oosterfche Monniken bübrengt.- OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. AIE vDictus van Nursig „ wien SPITTLER den weldoener zijner eeuw :noemt: (*), wmaar wien men. veilig dew weldoener ‘van Europa noemen kan, de fchouw-- plaats, .waarop zich de: cerstelingen der Zedelijke en; Godsdienstige Befchaving van dit werelddeel ver- toonden. De voorfchriften: van -het Evangelie no- pens de liefde tot God .en!.den naaste leide hij tot‘ grond van al wat zijne Monniken te betrachten: had- den. Onbepaalde gehoorzaamheid , ftilzwijgendheid en ootmoedigheid wären de ‘drie hoöfdregelen,, aan. welke: hij ‘hen verbond.. Goüsäichstige oefeningen ftonden äls. het werk, wadraan zij. zich Zoo-wel des . nachts als des daags 'moesten. toewijden y- boven aan. Hiertoe behoorde vooral het lezen van -de Heilige Schrift. Den overigen tijd "leerde ij ten befteden tot. het. verrigten van ligchamelijken- arbeid, Hij zeif wäs een:maı, wien'zijn löfredenaar, GREGORI1US 1. niet. te 'hoog. verheft, ‚wanfieer hij van hem zest, dat God. hem: aan’ de menschheid tot-een. voörbeeld gefchonken : bad‘, opdat-hij'voor ‚haar gelijk aan een licht ware, hetwelk, op den kandelaar geplaatst , al de huisgenooten :beftraalt (+). Gingen zijne God- vrucht 'en deugil gepaard met’. groote bijgeloovigheidz _ fprak de beuzdigeest z00 wel’ in zijne leer em in zijn: leven, als de-geest der wijsheid,, die uit God is; ‚Beh hi) a de menfchen * nieuw de drift ge= Er‘ same se GE L Sr Handboek van de Creed der Christ. Kerk, bl. ;89., ER u (1) Dialog. Lib, ı II. cap. ı. . Ss 412. OVER: DE: VOORTGANGEN , ENZ; boren worden, om .zich. aan de bedorvene werckl te: onttrekken, waarvan zij het zout zijn 'moesten, en het talent, waarmede .zij tot heil van velen woeke- ren konden, in de aarile te.verbergen (*); dit alles drukte het droevige karakter van den tijd uit en was van het goede, dat er door hem gefticht werd, onaficheidelijk, - Wat er- buiten ‘hem van Europa zou geworden zijn, kunnen wij niet zeggen; maar dit weten wij, dat hij als de vader der kloosterlin- gen: in de westelijke helft van dit werelddeel meer voor hetzelve gedaan heeft, dan de vermaardfte Ko- ningen, en Wetgevers. Door de ftiehting der eerste@ geregelde monnikenorde,, waaraan cen jeder voor ge- heel zijn leven verbonden was, bragt bij een nieuw. gewrocht te : voorfchijn „ hetwelk de :toenmalige Christenheid meer dan iets anders behoefde.: Niet alleen hervormde hij den‘ ftand zelven; maar .hij leidde dien ook daartoe op, om eenmaal' zülk eenen invloed. op de maatfchappij uit te oefenen „ dat het een voornaam ftuk var de gefchiedenis "uitmaakte deszelfs daden en lotgevallen te befchrijyen. : Waar zijne regelen „ in den loop der eeuwen ,: gehouden „ vernieuwd, of uitgebreid werden, 'zag' men in de kloosters wijkplaatfen voor alle foort van: ongelukki gen of kweekfcholen van kunst..en wetenfchap. Daar vond ‘men de onderwijzers der jeugd en de bebou= wers van verlatene # 08 woeste gronden. Daar 'had- (*) NEANDER, Allgem. Gefehtehte us. w IB a Abth. s. 487, 488 ÖVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 4175, hadden Zedelijkheid en Godsdienstigheid baren zetel, yan waar zij zich. over de bevolking verfpreidden : en nooit zeu de nakomelingfchap der Befchaving ziin deelachtig geworden, waarvan wij te dezer da- gen fpreken mogen, zoo er geen kloosterlingen wa- ren geweest, die haar in de wereld invoerden (*). Doch het is van aanbelang bij dit punt nog eenige oogenblikken opzetielijk ftil te ftaan. Oppervlakkig befchouwd zou men zceggen, dat het met de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving van Europa veel fpoediger zou gelukt zijn, indien leeraars van bet Evangelie, die met geheel de be- volking in het burgerlijke en huifclijjke leven deel- ‚den, aan het hoofd hadden geftaan, om dit werk te leiden. De zoodanigen konden de oude en nieu- we bewoners van dit werelddeel regelregt tot dat punt gebragt hebben, waartoe zij nu langs eene menigte van omwegen gekomen zijn. En.dan ware de maatfchappij voor vele nadeelige indrukken be- waard gebleven , welke het tot dus, verre onmogelijk is geweest, om, zelfs onder Protestanten, te eene- maal uit te wisfchen. Maar plaatien wij ons op die hoogte, van waar wij de dingen dezer wereld gedurende eene reeks van eeuwen overzien kunnen 5 dan zal het ons blijken, hoe ook te dezen opzigte de fchijn bedrieges en wij zullen erkennen moeten , | dat , -(*) In her breede kan men her een en ander vinden aangewezen bij SANDER t, a. p. bl..65, volgg. 9r volgg. 414 OVER DE VOORTCANGEN., 'ENZ. dat ,. duiten de tusfchenkomst der kloosterlingen, die Defchaying ,„ waaroyer wij ons thans verblijden mo- gen, in het Westen van Europa niet zou. z)jn door- gedrongen. Wanneer een volk zich, om zoo te zeggen, nog in die jongelingsjaren bevindt „ waarin de rede onder de heerfchappij der verbeelding ligt, heeft het te ziiner vorming eene volftrekte behoefte aan men- fchen, die zich, door het verfchil hunner levens- wijze van die. der groote. menigte, eerbied en be- wondering bij een’ ieder weten te verwerven: hoe veel te meer geldt zulks van woeste horden, die de kindschheid nog niet ontwasfen zin! De Adua- tici oordeelden „ volgens CAESAR (*), dat de Ro- meinen niet zonder Goddelijke hulp oorlog, voerden , wjijl zij werktuigen van verbazende grootte met ongemeene fnelheid vooruit konden brengen, Zoo ziet de barbaar.al wat van het gewone afwijkt, als het bewijs aan, dat er edne bovenaardfche magt bij werkzaam is. -Zondert men zich als een wezen uit -höoger sfeeren van de wereld af en werpt men een’ blik van :verachting ‘op .de. zinnelijke genoegens „ waarin de mensch met het gedierte deelt; dan zal men aller oogen tot zich trekken.en eerst regt den toegang tot de gcmoederen vinden. Hoe.zonderlin- ger in Keedij en leefwijze, hoe geheimzinniger of vreemder in voorkomen en omgang; des te meer zal | ET RE Se men (*) De beilo Gall. Lib. II. cap. 31. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 415 men vermogen, om. zeker gevoel voor het heilige ‚en Goddelijke in de ruwe harten in te drukken, of in dezelve te helpen ontwikkelen. Herinneren wij ons hetgeen de gefchiedenis ons, reeds boven nopens Oosterfche en andere. volken geleerd heeft , en het- geen nog. in onze dagen tot verklaring van menig, anders wonderbaar, verfchijnfel dient; het zal dui- delijk blijken, dat deze aanmerkingen geene vrucht van jjdele befpiegeling, maar uit de ervaring zelve ontleend zijn. Wij kunnen ze derhalve gerust op het onderwerp, hetwelk thans voor handen is, toc- pasfen. De barbaren van het Noorden, die het Westerfche Keizerrijk gefloopt hebben, en andere woeste horden, waaruit de bevolking van het he- dendaagsch Europa is voortgefproten, hadden te hunner- bekeering tot het. Christendom „ of te hunner verdere vorming, de tusfchenkomst van wegwiizers noodig „ welke een ieder, wegens hunnen afftand van de groote menigte, met eerbied. aanftaarde. Het woord van den gewonen mensch, zoo als de Evan- geliedienaar Onder de Protestanten is, zelfs dat var ' een’ wereldlijken Priester, zou op de ruwe ziel weinig of niet gehecht hebben; maar door de ftem yan monniken en nonnen, die het hun toefcheen , dat zich voor de zaak van curısTus geheel verloo- chenden en ‚opofferden, werd zij gevoelig aangedaan , of althans de verbeelding zoo zeer opgewonden, dat men. hen blindelings volgde (*). De kloosters | Au EEE wa- (*) Guizort. Leron. VI. p.. 29 416 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. waren än het oog var groot en klein, van jong en oud gewijde plaatfen, waarin men der Godheid na- der kwam. Daar vertoonde zich de heiligheid van beftaan en wandel, die van uit de gemeene zamen- leving fchier geweken was, in-eene gedaante „ waar- in het kinderlijk verftand der nieuwe bewoners van dit werelddeel behagen fchepte. Van daar gingen derhalve de beginfelen van Zedelijke en Godsdienstige Befchaving uit, om tot in het hart der wordende maatfchappijen door te dringen. Reeds in de vijfde eeuw vermogten de monniken veel meer bij het volk dan de priesters5 en in plaats van te verminderen „ vermeerderde hun invloed nog met der tijd, onder voorwaarde, namelijk, dat zij zich door beftaan en leven aan het ernstig karakter van Europa’s nieuwe bevolking aanfloten. De Geestelijkheid zelve zag den voorrang, welken zij naar de openbare mee- ning boven haar hadden, al fpoedig in, kende hun zelfs, . met de Vaders der vierde Kerkvergadering varı Toledo (*), eene veel hoogere heiligheid toe, en vclen uit dezelve gingen in de kloosters, om zich aan de opvolging der daar geldende regels te - verbinden. Wil men var den eerbied, welke zij den Germanen: inboezemden „ eene proeve zien; men leze hetgeen GrEGoRIUS I nopens het voorgevallene tusfchen BENEDICTUS van Nursia en TOTILA, het Opperhoofd der: Osero-Gothen verhaalt (7): en (*) Haropumn, Conci/, Tom. III. p. 589, (+) Dialog. Lib. II. cap, 14, t5. OVER DE VOORTGANGEN,„ ENZ, 417 zonder den lofredenaar met MABILLoN (*) in alles te gelooven „ zonder zelfs aan te nemen, dat deruwe krijgsman van nu af,en zulks door deze ontmoeting, zachtzinniger en menfchelijker van aard geworden is; zal men zich van den indruk „ -welken de beroemde monnik op deszelfs gemoed gemaakt heeft, wel eenig denkbeeld vormen kunnen. Geen wonder, dat men overal het leven der kloosterlingen als bij uit- fick eerwaardig voorftelde, dat men hun dikwijls den naam van Engelen gaf, en dat zij zich in het openbaar wel.cens niet vertoonen konden, of zij hadden kans van door de menigte als wezens van hoogeren Stand aangebeden .te- worden (+). Geen wonder, dat zij menfchen van allerlei rang en ftand als met tooverkracht tot zich trokken, om in hunne gemecnfchap cene toevlugt tegen de verleidingen of bezwaren des maatfchappelijken levens te vinden, of voor hunne zonden te boeten. Zelfs Koningen ont- deden zich van kroon en fchepter, krijgsoverften leiden hunne wapenrusting af, om.met afgefchoren kruin -de grove pij te dragen en, gelijk het heette , den hemel te dienen. SCuRoEcKH geeft eene lange lijst van meest aanzienlijke perfonen, vrouwen zoo wel. als mannen, die vrijwillig in de kloosters zijn gegaan ($): en het zou weinig moeite kosten , die . lijst 9: Annales |. 6; Tom. I, p. 96, 97. Ct) MabıLLon. Tom. I. p. 627. Tom. II. Pp I1r. Harouin. Concil, 1:0, P» 543. SCHROECKN, Th. XX, 5,7. ($) T. a. p. s. 10, Iıı. II. D4 418 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ, lijst aanmerkelijk te vergrooten, Zelfs treffen wij voorbeelden van gehecele huisgezinnen aan, die de wereld verlieten en zich in kloosters ftaken, of zich voor hun ganfche leven aan derzelver dienst toe- wijdden (*). Het werd dan ook meer en meer ge- . woonte de monniken, die in het begin flechts lee- ken geweest waren, onder de Geestelijkheid te reke= nen. Inzonderheid firekte het hun tot hooge eer, dat, in de achtfte eeuw, vooral door den ijver van CHRODEGANG, den Bisfchop van Metz, de Kanun- niken opkwamen, die wel niet in hunne orde over+ gingen; maar echter hunne levenswijze navolgden. En nu, zegt pLAnck „werd-het volk daardoor , dat het in zijne geestelijken louter monniken zag, z00 gefticht, dat het de kerken met giften en- gaven overlaadde (}). Alles zamen genomen, mogen wij, dunkt ons, wel befluiten , dat Europa’s voormalige bewoners van de Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ving te verre zijn verwijderd geweest, dan dat zij tot derzelver beginfelen hadden kunnen geraken, zoo er geene kloosterlingen ontflaan waren, die daarvoor den grond leiden. Zet- (*) MasırLon. Tom. I, p. 396. Tom, II. p. 147. Tom. III. p. 490. (t) B. II. s. 564. Bijzonder lezenswaardig is ook al wat wij bij dezen Schrijver over de gefchiedenis der kloosterlingen vinden. B. I. s. 402 fl. B. II. s. 468 ff. B. III. s, 692 ff, Ä OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 419 Zetten wij ons onderzoek voort en flaan wij de verdiensten gade, welke zich de kloosterlingen, in de eerste helft der middeleeuw ,„ werkelijk jegens de Befchaving verworven hebben!' Wanneer ouders of opvoeders dwaas genoeg zijn, om kostbaarheden „ die de volwasfene alleen waarderen en ten nutte be- fteden kan, aan een? hoop woeste kinderen in han- den te geven; dan zullen zij weldra het verdriet hebben, van dezelve nergens, of althans in zulk een’ jammerlijken ftaat we£r te vinden, dat er geen gebruik meer van te maken is. Zou het met de chatten der Griekfche en Latijnfche letterkunde , waaraan de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving zoo veel verfchuldigd is, wel beter gegaan zijn, als Gothen en Lombarden, Franken en Sakfers daar- mede vrij;en ongehinderd hun fpel gedreven hadden? Zouden die heilige Oorkonden ,' welke voor ons de kenbron van. het Evangelie zijn,. benevens de on- waardeerbare Schriften der Kerkvaders, wel tot on- ze tijden gekomen zijn, bijaldien het van de wille- keur dier woeste volken had afgehangen ,„ ze te laten verloren gaan, of aan de nageflachten over te leve- ren? Wij hebben boven niet alleen reeds gezien, hoe onmogelijk het hun geweest' zij, den prijs van die kostbare gedenkftukken der Oudheid naar behoo- ren te fchatten, maar. ook welk een?” haat en afkeer zij aan alle oefening van den geest, die zij waanden, dat met geene heldendeugd beftaan kon, hebben toe- gedragen: en daarmede zijn deze vragen genoeg be- antwoord. Het was derhalve volftrekt noodzakelijk „ Dda dat 420 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ. dat cene bijzondere foort van menfchen zich aan de zorg en het opzigt over dit alles toewijdde. En zulks gefchiedde door de monniken, vooral na dat cassıoporus hen geleerd had zich met letterkundige werkzaamheden bezig te houden (*). Nu ftrekten de. kloosters niet alleen tot bewaarplaatfen van het- scen anders de rampzalige geest des tijds zou be- dorven of vernietigd hebben; maär werden de boec- ken van den Bijbel benevens andere fchriften daar sedurig afgefchreven. ' Zelfs werden er hier en daar vaste verordeningen gemaakt, volgens welke bepaalde perfonen dit werk geregeld verrigtten (}). Het is zoo, men verfpilde nu ook den tijd met het af- fchrijven van erbarmelijke verzen, legenden of be- fpiegelingen, en bij gebrek aan genoegzame bladen , gcbruikte men daartoe oude boeken, waarvan men de letters zoo veel mogelijk uitwischte. Daardoor deed men, helaas! menig tot dus verre bewaard over- blijffel van: klasfieke geleerdheid voor altijd verloren gaan. Doch zoodanig iets was van monniken „ wel« ke in die eeuwen van onkunde en verwarring leef- den, natuurlijik te. wachten. En in allen gevalle ziin wij hetgeen wij nu nog hebben aan hunne naar- ftigheid verpligt. Daarenboven is de verdienste van het affchrijven niet de eenige, waarop zij met regt aanfpraak maken. De beoefening van letteren, kun- - (*) GieEseLer. I B. s. 686, 637. (}) Een voorbeeld zie men in TRITHEMU Annales Hirsaugienses. Tom, 1. p. 227. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ; 421 kunften en wetenfchappen,, waarvan wij boven reedg gefproken hebben,. was bijna alleen het werk van kloosterlingen. In Engeland kweekten zij, onder de leiding van ADRIANUS en 'THEODORUS, die uit Rome daarheen gezonden waren, de kennis’ vaiı het Grieksch, het Latijn, de meetkunst en andere vak- ken zoo gelukkig aan, dat er, volgens verhaal van "BEDA, te zijnen tijde overvloedige vruchten van ge- zien werden (*). Zoo waren zij ook elders, en dit evenzceer in oorden, waar men tot dus verre van geene de minste befchaving geweten had, als in de meest beroemde fteden, uitbreiders van nuttige kundigheden. De namen van Sint-Gallen, Rei- chenau, Fulda, Coryey, Clugny, Hirsau en der- geliiken kunnen ons niet voor den geest komen, of wij denken aanftonds aan de hooge verdienstelijkheid dezer geftichten. Monte-Cassino zelve werd eene kweekfchool van geleerdheid, en wel van zoodanige , geliik de Geneeskunde, die voor het menschdom bijzonder weldadig was. Doch waar zouden wij eindigen, wilden wij van al de abdijen en kloosters gewagen, die aan de beoefening van letteren, kun- fien en wetenfchappen het hunne hebben t1oege- bragt? Daar werd dan in befcherming genomen hetgeen het gros van Europa’s bevolking, door drieste onkunde misleid, enverfchilig of met ver- achting aanzag. Daar onderwees men niet alleen lecken varı allerlei rang en ftand, tot de meest aan (*) 1. c. Lib. IV, cap. ı, 2. 422 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ aanzienlijke toe, maar vormde men ook de geestelijk- heid, opdat die het ecrwaardig ambt eenmaal tot ftichting der gemeente bekleeden zou. Daar bleef het licht der waarheid, zoo als cHrısTus het aan de wereld gefchonken had, nog eenigermate fechij- nen, terwijl eene dikke duisternis de maatfchappij bedekte. Daar behartigde men nog het meeste de zaak van Godvrucht en deugd, toen elders groot en klein bijkans niets anders zocht, dan de bevrediging van dierlijke lusten. De Akademien, die federt de elfde eeuw in onderfcheidene landen gefticht zijn , hebben haren oorfprong voornamelijk in de kloos- ters. Maar inzonderheid heeft men aan dezelve, in de eerste helft der middeleeuw „ daardoor eene groo- te verpligting gehad, dat zij het gemis varı fcholen voor het aankomend geflacht vergoedden. Door ge- heel dit tijdperk heen zien wij derzelver bewoners , zoo lang zij zich getrouwelijik aan de vastgeftelde regels hielden, althans in vele plaatfen, met den arbeid bezig, om de cerste beginfelen van menfche- lijke kennis aan het jeugdig gemoed in te prenten. Zoo leiden monniken en nonnen dan inderdaad de grondflagen van Europa’s Zedelijke en Godsdienftige Befchaving: en hun werk had te hooger waarde, daar het onder Grieken en Romeinen aan flaven was overgelaten geworden, en door hunne tijdgenooten doorgaans nog als iets vernederends werd aange- zien (*),. Nu zij al- wat wij daar vermeld hebben Z00 (*) Het zou noodelooze ‚omflagtigheid zijn tor flaving van OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ, 423 200 gebrekkig toegegaan, dät wij innig medelijden moeten hebben met de onnoozelheid van menfchen „ die de kloosters van de middeleeuw als de zetels van wijsheid en heiligheid met onbepaalden eerbied aanftaren ; dit gebrekkige was naar de behoeften van Europa’s toenmalige bevolking volmaakt berekend. 