title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu figuurstudies schilderen zou me geloof ik voor veel dingen helpen, ik ben er aan begonnen met een jongen in ’t aardappel- land, en een in den tuin bij een rieten schutting. Daar zou ik kracht achter moeten kunnen zetten. Het incident van vanmorgen is mij een wenk dat het plicht is om raad te schaffen en kleiner te gaan wonen en op een dorpje, als er geen licht komt om ’t hier ietwat ruimer te krijgen. Anders ’t atelier hier is praktisch ge- noeg, en aan mooie dingen om te maken is hier geen gebrek. De zee heeft men ook niet overal. Wat ik U zei dat ik me niet sterk voelde is waar, het is nu neer- gedraaid op pijn tusschen de schouders en in den lendenwervel, wat ik bij tijden wel meer heb, maar ik weet bij ondervinding men dan wat op zou moeten passen, anders wordt men te zwak en kan zieh er niet zoo makkelijk meer van redresseeren. Betrekkelijk geef ik de dingen over. De omstandigheden zijn me wat te zwaar geweest in den laatsten tijd, en mijn plan om door assidu en raisonable werken vrienden van vroeger terug te winnen ligt in duigen. Theo, een ding is ’t wel goed we eens bespreken — ik zeg niet dat daar nu direct sprake van is, maar de dagen zouden nog somberder kunnen worden, en voor dat geval wou ik wij het af spraken. Mijn studies en al wat er van werk op ’t atelier is zijn gedeci- efeerd Uw eigendom. Nu is er geen sprake van — nog eens — maar in vervolg van tijd b.v., wegens ’t niet betalen van belasting kan men den boel verkoopen, maar in dat geval wou ik het - werk wel in veiligheid brengen en het huis uit. Het zijn mijn studies die voor later werk ik moeielijk missen kan, dingen die me veel moeite gekost hebben om te maken. 219 Hier in de straat is er tot heden geen een die belasting betaalt, toch zijn allen voor verschillende sommen aangeslagen, ik ook en heb ik tweemaal schatters bij me gehad, die ik echter op mijn 4 keukenstoelen en ongeverfde tafel heb gewezen en gezegd ik niet in de termen viel zoo hoog aangeslagen te worden. Dat als ze bij een Schilder tapijten, piano ’s, antiquiteiten, etc. vonden, ze misschien geen ongelijk hadden zoo ’n man aan te kalken als kunnende betalen, doch dat ik niet eens mijn verfrekening be- talen kon, en er geen articles de luxe doch wel kinderen bij me waren, en er dus niets bij me te halen was voor hen. Ze hebben me toen biljetten en aanmaningen gestuurd, doch ik heb me daar niets van aangetrokken en toen ze er eens om terugkwamen, gezegd dat het noodeloos was want dat ik er eenvoudig mijn pijp mee opstak. Dat ik het niet had en mijn 4 stoelen, tafel, etc. toch niets zouden opbrengen, dat het nieuw niet zooveel waard was als waar ze me voor wilden opschrijven. Sedert hebben ze me dan ook met rust gelaten nu reeds maanden lang, en anderen hier in de straat betalen ook niet. Toch nu we er over aan ’t spreken zijn, voor zoo’n geval wou ik ik wist waar mijn studies te bergen. Enfin ik zou ze bij v. d. Weele b.v. kunnen brengen of zoo. En mijn gereedschap ook. Er is altijd nog een zekere hoop bij mij, dat als ge eens op ’t ate- lier komt, gij nog dingen vinden zult waarvoor misschien iemand op te warmen zoude zijn, ook al hebben ze nu geen bepaalde handelswaarde. Aan werk mankeert het niet. Apres tout heb ik in den grond geen gevoel van moedeloosheid en integendeel kan ik instemmen met wat ik onlangs in Zola las: ,,Si a present je vaux quelque chose c’est que je suis seul et que je hais les niais, les impuissants, les cyniques, les rail- leurs idiots et betes”. Maar dat alles zou misschien niet weg- nemen, ik ’t beleg niet kon houden als ik hier bleef. Ik schrijf er juist over omdat het in ’t begin is, en de manoeuvre van goedkooper gaan wonen misschien de uitkomst, al is het op zichzelf alleen ter wille van minder verwonen bepaald urgent. V. d. Weele heeft de zilveren medaille voor zijn schilderij, die hij dubbel en dwars verdiend heeft, ik ben blij dat hij die ge- kregen heeft. Ik heb over dat schilderij van v. d. W. veel gedacht, omdat ik 220 ’t heb zien maken voor een deel, en ik er nogal over gepraat heb met hem, en dadelijk er mee ingenomen was. Ik geloof Theo dat met geregeld en bedaard voortwerken, in de toekomst ik ook zoo iets zoude kunnen. Maar er zou in elk geval nog een periode van assidu schilderen tusschenbeide moeten liggen en daarvoor zouden middelen moe- ten wezen, die ’t me nu donker voorkomt te kunnen krijgen. V. d. Weele is er toe gekomen door de helft van zijn tijd te sacri- fieeren aan dingen die hij niet voor zijn pleizier doet, maar dan ook middelen door wint om zijn schilderkist gevuld te houden en te eten, etc. Misschien, misschien als er bij mijn werk ’t een of ander artikel mocht körnen dat de lui zouden willen hebben, lapte ik ’t hem ook. Om te verkoopen op zichzeif — als ’t niet daarom was om te kunnen voortgaan, — zou ik anders niet veel geven; ik zeg U ronduit dat van de idees omtrent kunst, die ik in mijn periode bij Goupil heb opgedaan, — ofschoon ik wel denzelfden smaak gehouden heb, — voorzoover zij de praktijk aangaan weinig heeft steek gehouden. ’t Maken der dingen gaat niet zooals men als men handelaar is zieh wel voorstelt, en het schildersleven is anders, de Studie is anders. In welken zin zou ik moeielijk kunnen zeggen maar het woord van Daubigny: ,,ce ne sont pas mes tableaux que j ’estime davan- tage, qui me rapportent le plus”, is iets wat ik nu geloof en toen ik bij G. & Co. was en had het gehoord, zou ik gedacht hebben dat hij ’t zoo maar par maniere de dire zeide. Adieu kerel, ik zit er een beetje in, ge ziet aan wat ik u schrijf van mijn schermutse- ling van dezen morgen dat de lui niet veel consideratie met me gebruiken. Als men een hoogen hoed droeg en ik weet niet wat meer, dan bleven ze waarschijnlijk meer op een zekeren afstand. Men heeft toch zijn gevoel van de dingen, en het is niet aange- naam. Enfin, ik wou er iets bij ’t werk te vinden was waardoor wat ruimte kon körnen. Adieu schrijf eens spoedig, ik verlang er zoo naar. t. a t. Vincent. Ik zou minder bezwaar in de toekomst zien als ik minder on- ^liandig was om met de lui om te gaan. ’t Vinden van koopers is, als ik zonder U ben, onmogelijk om zoo te zeggen, en met U is het langzamerhand mogelijk. En als we ons uiterste best doen, 221 zal het op zijn pooten blijven en niet te gronde gaan, maar we moeten samen blijven. Ik nu heb er behoefte aan we weer eens elkaar zien en samen nagaan welken kant ’t werk uitmoet. Met de Bock en andere schilders, ik praat eens met hen maar ik spreek niet over de dingen alsof ik ten volle hen vertrouwde, en hoeven zij veel zaken niet te weten. Nu zulke dingen als dat kleine incident van vanmorgen tel ik natuurlijk niet, maar het contact met een boel onaangenaam- heden van buiten af, maakt dat men behoefte heeft alles eens te vergeten door te praten met iemand die ten volle de dingen begrijpt en Sympathie heeft. Het alledaagsche is voor mij de dingen voor me zelf te houden en kortaf me er door te slaan. Maar als men wat gevoel heeft, zoo is dat alledaagsche niet voldoende en zoekt men naar waar- achtige vriendschap en vertrouwen. Het is juist omdat bij tijden mijn gestel begint te bezwijken, en ik de kracht om de dingen te verdragen voel verminderen, dat ik het U ronduit zeg dat ik eens behoefte heb om rüstig met U te zijn en elkaar eens te zien. Ik heb dit jaar strijd gehad om het atelier vol te houden, vreese- lijk moeielijk is het soms geweest aan den gang te blijven. En ik moet mijn kracht eens vernieuwen. En schrijf nu eens als ’t eenigszins kan — en dat kan toch wel — een keer meer in den tusschentijd die nog zou moeten verloopen tot we elkaar zien. Ik moet doorwerken, en er is een gevoel van afgematheid dat me telkens overdondert, een algemeene flauw- heid die reactie is van inspanning en telkens terugkomt, maar waar ik iets aan doen moet anders wordt het erger. Ik zou dit niet tegen de Bock of zoo iemand zeggen — maar U vertrouw ik genoeg om het te zeggen. Het is geen kwestie van moed verliezen of iets opgeven, maar van meer kracht te h ebben gespendeerd dan men missen kan, en min of meer epuise te zijn in krachten. Alles en alles samen genomen zal ’t er op aan körnen dat we goed elkaar blijven verstaan en de vriendschap goed warm houden. Komt er dan ongeluk, we zullen ’t braveeren maar broer laat ons elkaar trouw blijven. Ik win alles daarbij, want zonder U zou ik ’t niet hebben kunnen houden tot zoover we nu zijn, gij wint er niets bij dan toch alleen 222 het gevoel van iemand een carriere te geven, die anders geen carriere zou hebben. En later, wie weet wat we zoodoende nog samen maken. Het schilderen om ’t goed te krijgen, zal nog wel een periode van eenig scharrelen kosten, maar als ge de studies ziet zult ge geloof ik toch zien dat het geen malligheid is. Dat ik U nu zoo dikwijls schrijf over geldgebrek ’t is omdat de nood aan den man is. Men moet lichamelijk niet te zwak worden en in zijn gevoel niet al te veel gekrenkt. En wordt het te erg, en ’t vuur wat na aan de scheenen, is het plicht rond te kijken of men de omstandigheden niet wat bedaren kan. 306 Waarde Theo. Tot mijn verrassing kwam gisteren nog een brief van U met ingesloten bankbiljet. Ik behoef U niet te zeggen ik er blij om was en recht hartelijk er U voor dank. Maar het biljet heeft men geweigerd te wisselen wegens te veel gescheurd te zijn. Ik heb er echter f io op gekregen en is ’t opgestuurd naar Parijs, wordt het aan de bank geweigerd zoo moet ik de f io waar- voor ik kwitantie teekenen moest, retourneeren, doch wordt ’t gewisseid aan de bank zoo krijg ik de rest later. Wat gij schrijft in uw brief omtrent dien strijd die men hebben kan over de kwestie of men aansprakelijk is voor de ongelukkige gevolgen eener goede daad — of men niet beter deed zoo te handelen dat men weet het niet goed is, doch tevens men er toch zonder ongelukken mee uit zal körnen — dien strijd ik ken hem ook wel. Als men het geweten volgt — ’t geweten is voor mij de aller- hoogste rede — de rede in de rede — zoo komt men in verzoeking te denken men verkeerd of dwaas gehandeld heeft, vooral raakt men van streek als meer oppervlakkige menschen er zieh over vroolijk maken dat ze zoo veel wijzer zijn en er zoo veel beter körnen. Ja het is dan soms moeielijk, en als er toestanden körnen waarin de moeielijkheden tot een springvloed stijgen, kan men er toe körnen spijt te hebben men is zooals men is, en wenschen minder conscientieus te zijn geweest. Ik hoop dat gij u van mij geen andere voorstelling maakt, dan als hebbende ook voortdurend dien zelfden inwendigen strijd, en dikwijls ook vermoeide hersens, en als in veel gevallen ook 223 niet wetende te beslissen over kwesties van of men beter of slechter deed dit of dat. Terwijl ik aan ’t werk ben voel ik een onbepaald vertrouwen in de kunst, en dat ik er komen zal, maar in dagen van physieke oververmoeidheid of als er finantieele hinderpalen zijn voel ik dat geloof minder en overkomt me twijfel, die ik tracht te overwinnen door dan maar weer direct de handen uit den mouw te steken. En zoo is ’t ook met de vrouw en de kinderen, als ik bij hen ben en het kleine mannetje komt op handen en voeten naar me toe kruipen, kraaiend van pleizier, twijfel ik niet in ’t minst of ’t is in den haak. Al heel dikwijls heeft dat kind mij gecalmeerd. Als ik thuis ben dan is hij van mij niet af te krijgen, zit ik te werken hij komt aan mijn jas trekken, of werkt zieh tegen mijn been op totdat ik hem op mijn schoot neem. Op het atelier kraait hij tegen alles, zit Stil te speien met een stuk papier, een eind touw of een oud penseel, ’t is een kind dat bijna voort- durend vroolijk is, als hij dat humeur volhoudt zijn leven lang dan zal hij knapper zijn dan ik. Nu wat zullen we zeggen over die kwesties van dat er tijden zijn dat men voelt er een zekere fataliteit is, die ’t goede verkeerd, ’t verkeerde goed doet uitkomen. Ik geloof men het recht heeft die gedachten te beschouwen als voor een deel uitvloeisel van overspanning, en als men ze heeft zieh niet tot plicht moet stellen te meenen, de dingen inderdaad zöö zwart zijn als men ze dan inziet; maar omdat men, als men er over zou gaan malen krankzinnig zou worden, is het integen- deel raisonnable zieh physiek te Sterken alsdan en als dat ge- beurd is eens flink de handen uit den mouw te steken, en helpt dat dan nog niet, steeds tocln die twee middelen te blijven vol- honden , en het als iets fataals te beschouwen als die melankolie blijft. Op den duur zal men dan in geestkracht toenemen en het leven volhouden. Er blijven onpeilbaarheden, er blijft sorrow of melankolie, maar tegenover dat eeuwigdurende negatieve Staat positief het werk dat men zoodoende toch gedaan krijgt. Als het leven zöö eenvoudig was en de dingen zoo in elkaar zaten als de geschiedenis van den braven Hendrik of een ge- wone dominee’s alledaagsche preek, ’t zou zoo heel moeielijk niet zijn zieh een weg te banen. Maar nu is dat eenmaal zoo niet, en ze zijn tot in ’t oneindige gecompliceerder, en goed en kwaad 224 komen op zichzelf evenmin voor als zwart en wit in de natuur. Nu moet men zorgen niet te vervallen in opaque zwart — in be- paalde slechtheid, en nog meer moet men ’t wit als van een gewitten muur vermijden, dat de schijnheiligheid is en het eeuwige pharise'isme. Wie de rede en vooral ’t geweten, de aller - hoogste rede — de sublieme rede — moedig tracht te volgen en door te voeren eerlijk te zijn, hij zal moeielijk geheel en al verdwalen geloof ik, ofschoon men niet zonder f outen en hoofdstooten en zwakheden het er afbrengen zal, en de volmaaktheid niet be- reiken. En er zal een diep gevoel van medelijden en van bon- homie door ontstaan geloof ik, breeder dan dat afgepaste dat den dominee ’s eigen is als specialiteit. Men möge zoodoende noch door de eene noch door de andere partij als iets beteekenend bschouwd worden, en onder de medi- ocriteiten gerekend, en zieh zelf door en door niets anders dan een gewoon mensch onder de menschen voelen, men zal komen met dat al tot een betrekkelijk vaste sereniteit in ’t eind. Men zal er toe komen zijn geweten tot een Staat van ontwikkeling op te voeren, zoodat het de stem van een beter en hooger ik wordt, die ’t gewone ik tot zijn knecht heeft. En men zal niet in scepticisme of in ’t cynieke vervallen, niet onder de rotte spotters hooren. Niet in eens. Ik vind het prächtig gezegd van Michelet en dat eene woord van Michelet zegt al wat ik bedoel : , ,Socrate naquit un vrai satyre, mais par le devouement, le travail, le renoncement des choses frivoles, il se changea si completement qu’au der- nier jour devant ses juges et devant sa mort il y avait en lui je ne sais quoi d’un dieu, un rayon d’en haut dont s’illumina le Parthenon.” Nu datzelfde verschijnsel ziet men in Jezus ook, die eerst maar een gewoon werkman was en zieh opwerkte tot iets anders, wat het dan ook geweest zij, eene persoonlijkheid zöö vol medelijden, liefde, goedheid, ernst, dat men er nog door getrokken wordt. Een timmermansjongen wordt in veel gevallen een timmermans- baas kleingeestig, droog, gierig, ijdel, en wat er ook van Jezus zij,' hij heeft de dingen anders opgevat dan mijn vriend de tim- merman van de werf hierachter, die zieh opgewerkt heeft tot huisjesmelker, en toch heel wat pedanter is en meer over zieh 'zelf maakt dan Jezus. Ik moet echter niet te veel in ’t afgetrokkene vervallen. Mijn plan is vooreerst te zien mijn krachten te vernieuwen en 15 225 ik denk dat als die weer wat boven ’t laagwaterpeil komen, ik weer nieuwe gedachten voor het werk zal krijgen om mijn manier van doen een anderen kant dan dat droge uit te sturen. Als gij komt zullen we hier nog eens over praten ook — ik geloof niet dat het een kwestie is van een paar dagen. In eenige dagen als ik wat eten naar binnen krijg krachtiger dan den laatsten tijd, zal ik wel mijn ergste malaise kwijt zijn denk ik, doch het zit nog dieper dan dat, en ik wou ik doorzetten kon, tot ik eens overvloed van gezondheid en kracht had, wat niet tot de onmogelijkheden behoort om te bereiken, bij veel buiten zijn en iets hebben waar men met lust aan werkt. Want het is eene daadzaak, dat nu al mijn werk te mager en te droog is. Dat is me in den laatsten tijd zoo klaar als den dag geworden en ik twijfel niet in ’t minst of er is een algemeene, grondige verandering noodig. Het is mijn plan er u nog eens over te raad- plegen als ge het werk van dit jaar gezien zult hebben , of gij het met me zoudt eens zijn omtrent een paar maatregelen, en zijt ge het eens dan denk ik wij er wel in slagen zullen er bovenop te komen. Wij zullen niet moeten twijfelen maar avoir la foi de charbonnier. Ik mag lijden het biljet gewisseid wordt. Ik ben enorm blij dat gij het hebt gelapt om wat te sturen, want ik geloof dat het me een ziekte coupeert. Ik zal het U schrijven hoe ’t met ’t biljet afloopt. En als ge toch den eersten Augustus kondt zenden zou goed zijn. Ik geloof dat het altijd nog mogelijk is, dat wij bij ’t door- zien van het werk tot een ander plan komen voor ’t vervolg — wat weet ik nu ook niet — maar er moet ergens werk zijn dat toch gedaan moet worden, en ik net zoo goed kan doen als een ander. Als Londen wat dichter bij was> zoo zou ik althans het niet maar overlaten. Weet steeds goed dat het mij een enorm pleizier zou zijn als wij een artikel maken konden dat opging, ik zou dan minder strijd hebben over het geld van U, dat gij zelf eigenlijk best gebruiken kondt. Nogmaals dank en gegroet, t. a t. Vincent. 226 307 Waarde Theo, Een van de dingen waarom ik er wel eens over heb gedacht om te verhuizen zou ook op een andere wijs te verhelpen zijn. Gisteren en eergisteren heb ik eens in de buurt van Loosduinen rondge- loopen, ben o.a. van ’t dorp naar zee gegaan en heb er talrijke korenvelden gevonden, wel niet zoo mooi als de Brabantsche, maar toch moet men daar maaiers, zaaiers, arenoprapers heb- ben, van die dingen die ik dit jaar gemist heb en waarom ik bij tijden behoefte had aan iets anders. Ik weet niet of gij dien kant kent, ik voor mij was in vroeger jaren daar niet geweest. Heb er nog een Studie geschilderd aan het strand. Er zijn daar eenige zeeweringen of hoofden — piers — jetees — en heele goede ook, van verweerde steenen en gevlochten takken. Ik ben op een van die gaan zitten schilderen het opkomend tij, totdat ’t zoo dicht bij me kwam ik mijn boel moest oppakken. Nu dan daar tusschen ’t dorp en de zee staan struiken van een diep bronsachtig groen, verwaaid van den zeewind en zoo echt dat men van meer dan een denkt: o dit is nu de Buisson van Ruysdael. Men kan daar nu met den stoomtram heen en dus is het te bereiken, ook als men bagage heeft of natte studies moet naar huis brengen. Zie dit is een krabbel van ’t weggetje naar zee. M US / 4. ,6-t-V 4. *- / v « /c O ^ y J, V~ ty< ^ j ^ is-t l <■ 227 Ik heb bijzonder aan U gedacht op die wandeling. Ik twijfel niet of ge zult het met me eens zijn dat de duinen in den omtrek van de stad en Scheveningen in de laatste io jaren reeds veel verloren hebben van het echte en iets anders, een meer frivole karakter krijgen, jaarlijks meer. Nu niet alleen io, doch 30, of zelfs 40 en 50 jaar terug, komt men op de periode, toen ’t schilderen van duinen etc. in hun waar karakter een aanvang nam. Toen ter tijde waren de dingen meer Ruijsdaelachtig dan nu. Wil men iets zien dat een Daubigny- een Corotstemming op- wekt, men moet verder op gaan, waar de grond bijna vierge is van de voetstappen der badgasten enz. Scheveningen is zonder kwestie zeer mooi maar vierge is de natuur er lang niet meer; nu die virginiteit der natuur vond ik buitengewoon op de wandeling waarvan ik U vertelde. Dit was zoowat die pier. ’t Is zelden dat in den laatsten tijd zöo de stilte, de natuur al- leen tot me heeft gesproken. Het zijn soms juist die plekken waar men niets van wat men de beschaafde wereld noemt meer voelt, en dat alles gedecideerd achter den rüg heeft, ’t zijn soms juist die plekken die men noodig heeft om tot kalmte te körnen. Alleen ik zou er U toch bij gewenscht hebben omdat gij denk ik diezelfde impressie zoudt hebben gekregen van ’t zieh be- vinden in een entourage, net als ik me voorstel Scheveningen was in den tijd toen de eerste Daubigny ’s versehenen, en die 228 entourage vond ik dat een Sterke, opwekkende kracht had om iets te ondernemen dat mannelijk is. Misschien als ge komt zou ’t aardig zijn we samen eens daar waren met niets van de beschaving om ons heen, alleen een armzalig schelpenkarretje op den witten weg, en verder struiken die ieder op zieh zelf yyde Buisson” van Ruysdael schijnen. Verder ’t landschap meest zeer eenvoudig vlakke plannen: terrei- nen verweerden duingrond, ternauwernood ietwat golvend. Ik ge- loof die piek U en mij zoo zou stemmen als we er samen waren, dat we omtrent het werk niet aarzelden maar vast voelden wat we bedoelen moeten. Was ’t door een toevallige overeenstemming van een wat sombere stemming met die entourage, of zou ik dezelfde indrukken ook in ’t vervolg er terug vinden, ik weet het niet maar als ik weer eens behoefte voel het tegenwoordige wat te vergeten, en te denken aan den tijd van ’t begin der groote revolutie in de kunst, waarvan Millet, Daubigny, Breton, Troyon, Corot de aanvoerders zijn, zoo ga ik weer eens naar diezelfde piek. Ik wou wel gij er eens waart, misschien als ge komt dat we er eens konden gaan loopen, met de stoomtram is men gauw genoeg te Loosduinen en kan zelfs tegenwoordig tot Naaldwijk toe gaan. De vlakke terreinen daar achter Loosduinen, ’t is net Michel — en het eenzame strand ook. Als ik sedert onze brieven van den laatsten tijd over de toekomst minder dan over ’t ongeveer tegenwoordige nadenk, zoo heb ik wel nog hoop dat wij bij Uw körnst het besluit zullen nemen ik U een aantal kleine aquarellen maak om eens te probeeren, en misschien kleinere schilderijtjes. Als wij maar geräken kunnen tot zooveel ruimte, dat dit jaar ik ’t schilderen eens assidu doorzetten kan. Die wandeling alleen in een piek van ’t duin wijd weg heeft mij veel rüstiger gemaakt door een gevoel alsof men niet alleen was geweest, doch eens gepraat had met een van de ouden uit den tijd van ’t begin Daubigny. ’t Zou me niet verwonderen of gij zoudt de natuur daar ook onthouden als ge er eens geloopen hadt. Ik heb onder ’t schrijven van dezen brief door van dien struik een aquarel opgezet, van ’t andere geval — van die jetee heb ik een Studie geschilderd, en in elk geval heb ik zoo een souvenir van die wandeling, dat ik U nog kan laten zien als ge komt. En als ge trek hebt gaan we er eens samen loopen als ge komt. 229 Overigens ben ik nog niet precies normaal, ’t kan weFzijn mijn maag wat verslapt is, ’t geen ik zou opmaken uit het verschijn- sel van een soort duizelingen in ’t hoofd enz., die lästig genoeg zijn om het urgent te maken er iets aan te doen. Doch hierover genoeg. — Tot zoover schreef ik gisteren. Nu heden — Maandag — kan ik U melden gelukkig het gescheurde biljet te Parijs is geaccepteerd geworden, en ik er slechts weinig op verloren heb, in ’t geheel ontvangen hebbende drie en twintig gülden. Ik heb nu met U eene zaak te bespreken die hoop ik gij goed zult vinden. In vorig schrijven deelde ik U mijne bepaalde meening mede dat het onverantwoordelijk zoude zijn als we ons best niet deden te profiteeren van de netto prijzen van de verf , inplaats van maar net of er niets aan te doen was den particulieren prijs te betalen, verliezende alzoo 33I/3°/0- Doch omdat ge verleden jaar hier niets op antwoordet zoo dacht ik er mogelijk moeielijkheden mochten zijn om op den naam van G. & Co. iets te halen be stemd tot meer privaat gebruik, en van mijn kant deed ik demar- ches die ik vroeger reeds oppervlakkig geentameerd had, om zonder dat gij er ingemengd zijt hetzelfde te verkrijgen en ik hoop maar dat gij in ’s hemels naam niet twijfelen zult of dit is praktisch. Ge weet ik geef les aan een landmeter, nu diens vader is drogist en handelt in verfwaren, is depöthouder van Paillard en levert o.a. aan Mauve. Voor dat lesgeven aan den zoon heb ik nooit iets gehad, maar wel veel betuigingen van dienstwilligheid van den vader. En daarop ben ik maar eens doorgegaan, en ’t volgende tot hem gezegd: dat ik niet twijfelde of hij had onder zijn voorraad een tamelijk aantal niet courante tubes. Dat deze door mij evenwel konden worden gebruikt en ik die van hem zoude overnemen tegen netto prijs Paillard, op voor- waarde hij mij ook de courante tubes in vervolg van tijd op dezelfde condities zou leveren. Eerst had hij bezwaar, maar toen heeft hij zijn voorraad eens nage - gaan en heb ik een schikking gemaakt met hem als bovenstaand. Ik neem van hem over bijna 300 tubes waaronder b.v. verschei- den carmijn en ultramarijn tegen minder (f 10 minder op de partij, die tegen netto prijs van Paillard over de f 50 kost), dan den netto prijs Paillard, kostende alsdan mij die 300 stuks f 40. Winnende daardoor bovendien het recht voortaan al 230 wat ik noodig heb van verf te bestellen tegen netto prijs Paillard, profiteerende alzoo 33z/3°/o- En niet alleen heb ik dat rabat van 33z/3 op de olieverf doch bovendien op de waterverf. We kunnen er nog eens over spreken als ge komt. ’t Spreekt vanzelf ik die 300 tubes niet in eens hoef te nemen of te betalen doch in zooveel termijnen, maandelijksche b.v., als ik wil. Maar ik ben er blij om, daar 33I/3% nog al schelen zal, vooral op den langen duur. Zoodoenlijk zal het minder ondoenlijk zijn om het schilderen doortezetten. Ik heb vandaag een veldezel gekocht en schilderlinnen, het eerste is pleizierig omdat men zieh zoo vuil niet maakt dan wanneer men op zijn knieen werkt buiten. Op dit moment heb ik een stuk of 7 aquarelstudies van dezen zomer — landschap. Van wat ge gezonden hebt heb ik wat versterkende dingen ge- bruikt, maar ik heb niet veel eetlust daar de maag niet goed werkt, en ben ik bang het een tijdje moet duren eer het weggaat. Ik zal blij zijn als ge komt, omdat het voor een boel dingen goed zal zijn geloof ik. Als ge tegen 1 Augustus toch kunt zenden zou goed zijn. In elk geval ben ik blij, dat ik tegen dat gij komt toch nog wat geschilderde studies heb 00k. Ik heb een model, een boerenjongen die hier in de buurt woont, wien ik al eens over ’t schilderen van studies heb gesproken. Hij zou ’t kunnen schikken dat hij ’s morgens heel vroeg met me mee ging, geheel naar buiten in ’t duin bijvoorbeeld. Adieu, het beste U toegewenscht in alle dingen en gegroet, geloof me t. a t. Vincent. 308 Waarde Theo, Dank voor Uw brief van gisteren en voor het ingeslotene. Geluk- kig is 00k het andere biljet gewisseid geworden tegen f 23. Ik heb de meest verontrustende dingen zoodoende kunnen dem- pen, ofschoon niet alles, want er moest veel af voor verf direkt die ik intusschen had gehad. Zeer' verlangend ben ik te weten of gij weer zoo van plan zijt te doen als verleden jaar, eerst een paar dagen naar thuis en dan direkt naar hier. 231 Laat ons afspreken ge thuis maar niet praat over bezwaren in de toekomst of weinig kans tot plaatsing van het werk. Althans niet direkt, laat ons eerst eens samen praten en kijken wat er nog is. Theo, ik verlang vreeselijk om de aardappelwroeters te schil- deren. Ik geloof dat het goed zou doen. En zelfs al werd het niet verkocht het zou toch ons helpen om te vorderen, daar sommige personen soms veränderen als ze eens iets gezien heb- ben dat ze niet verwachten. Nu ik heb een paar studies ei voor reeds gemaakt, maar ik heb er nog niet genoeg model voor kunnen nemen, en ik zie kans ze nu direkt nog veel beter te maken, «als ik maar eens een beetje bij kas mocht blijven. Het is nu net de tijd, en daarom van vacantie nemen kan be- trekkelijk niets inkomen, want zoo goed en zoo kwaad als ik vorderen kan blijf ik aan den gang. Toch Uw idee van doen zooals Weissenbruch, is ook het mijne, maar letterlijk kan ik het niet uitvoeren omdat 14 dagen naar de polders gaan me meer zou kosten dan 14 dagen thuis blijven, en ik al niet weet, hoe ik thuis de eerste 14 dagen door zal scharrelen. Maar anders zooals ik U met een woord schreef reeds, ik zit toch veel in ’t groen te kijken, en maak landschapstudies of marine - studies om eens afleiding te hebben van ’t figuur en bevind me daar goed bij. Maar het figuur roept me eigenlijk weer en wel zoo sterk dat ik tracht te doen wat de omstandigheden maar eenigszins toelaten. Als ik grif kon doorzetten, zoo zoude de herfst niet passeeren zonder dat de bewuste aardappelwroeters tot stand kwam. Ik weet niet in hoever de studies die ik Schilder met de teeke- ningen, voldoende zullen zijn in de gegevenen, maar quand bien meme zal ik zien er iets van te maken. Model is niet heel makkelijk te krijgen tegenwoordig, omdat er veel werk op ’t veld is, en ik wou dat ik er wat meer aan geven kon want dan was het te overkomen. Enfin ik zal — nu is ’t me nog absoluut onmogelijk — maar zoo- dra ik het er met mogelijkheid kan afnemen, eens een paar kerels een heelen dag zien te krijgen buiten in ’t duin voor de aard- appelwroeters. Dat zou de körte en bondige weg zijn en ik zal er mijn best op doen. Ik hoop in de dagen, die verloopen zullen tusschen nu en Uw körnst nog een en ander te schilderen. 232 Ik voel me nog niet in orde, maar gelukkig animeert het werk mij, zoodat als ik bezig ben ik de zwakte zoo zeer niet voel, maar wel blijft het me in de tusschenpoozen als ik niet voor de natuur zit, overvallen. Een soort duizeling soms en hoofdpijn ook bij tijden, enfin het is wat verzwakking. Ik heb het al uitgesteld en uitgesteld om me wat te versterken, daar er dingen waren die vöörgingen en dat heeft wat te lang geduurd. Maar gij zult U wel kunnen begrijpen dat het werk er nog al op aan komt, en juist omdat ik er al veel aan gedaan heb zou ik er niet af kunnen. Gij zult het wel zien als gij komt, dat het zaak is wij ferm doorzetten. Ge zegt het wel terecht dat wat ik U schreef over de finantieele zaken zorg geeft, maar er Staat tegen- over dat wij er niet verre van af kunnen zijn ’t een of ander te maken dat al is het tegen betrekkelijk weinig, verkocht kan worden. Het werk wordt mij veel klaarder. En als ik er over denk, is het een kwestie van bespoedigen of ver- tragen alleen en dat wij iater zelfs inhalen zullen, zelfs het ver- leden, maar het is een weergaasch doornige, moeielijke, zorgvolle tijd waar we in zijn met dat al. Als het me mogelijk was genoeg te krijgen om geheel en al vol- doende verf en model te hebben dit seizoen, zoo zou er wel wat opklaren en veel ook geloof ik. Enfin in elk geval is het erg best dat gij spoedig komt. Een heel zware zorg is mij dezer dagen grootendeels van de schouders gevallen. Verleden jaar beproefde ik herhaaldelijk figuur- studies te schilderen, nu ze werden toen zoo dat ik er desperaat over was. Ik heb het nu weer begonnen en ik heb nu niet iets wat me direkt hindert in de uitvoering meer, omdat ik veel ge- makkelijker teeken- dan verleden jaar. Toen raakte ik telkens in de war als ik mijn schets onder ’t schilderen kwijt raakte en moest er lang op zitten om die schets te maken, zoodat als ik ’t model maar kort hebben kon er absoluut niets van terecht kwam. Maar ik heb er nu de grootst mogelijke maling aan als de teeke- ning uitwischt en maak ze alleen direkt met ’t penseel eti de vörm komt er toch genoeg in om aan de Studie wat te hebben. Daarom zeg ik dat ik nu mijn weg klaarder zie, ik weet wel dat ik veel studies zal noodig hebben, doch die zullen mij niet moeie- lijker vallen dan ze te teekenen, en daarom dit jaar veel schil- deren en we zullen wel licht krijgen. Dat hoop ik vast en zeker. Zoo voor den winter heb ik het plan soortgelijke studies van 233 koppen, als waar ik U een paar geteekende van stuurde, te schilderen. Ik zou dat zelfs direkt doen, als het niet zaak was de figuurtjes op ’t land na te loopen terwijl ’t seizoen er is. V. d. Weele is nu op reis gedurende de vacantie — ik hoorde hij heeft de zilveren medaille te Amsterdam voor zijn schilderij van de zandopladers. Als hij terugkomt in de stad hoop ik wel nog veel aan hem te hebben, omdat ik geloof dat die aardappel- wroeters in zijn geest zullen vallen, en hij me bij het uitvoeren van mijn plan er mee nog nuttige dingen zal kunnen zeggen. En Rappard ook als hij terugkomt. De twee eerste figuren die ik nu dit jaar schilderde deed ik nog net als ik verleden jaar probeerde — eerst teekenen en dan den con- tour invullen. Dat is, wat ik de droge manier zou willen noemen. De andere manier is dat men eigenlijk de teekening ’t laatst doet, en te werk gaat door eerst de tonen te zoeken, zonder zieh veel te bekommeren over de teekening, alleen trachtende de tonen in eens ten naastenbij op hun plaats te zetten, en lang- zamerhand den vorm te preciseeren, en de onderverdeeling der kleurtjes. Dan krijgt men meer dat het figuur als door de lucht omgeven er op komt, en komt er iets zachters in. Terwijl de kleuren fijner worden juist omdat men er dikwijls over heen gaat en de eene kleur door de andere veegt. Ge zult als de twee eerste die ik nu maakte, in hun tegenwoor- digen toestand blijven, ’t verschil wel zien. Er is een tentoonstelling van teekeningen, die verleden jaar in de Gothische zaal was, maar ik vind het nogal bijzonder dun dit maal, en weinig er bij dat men van dezelfden niet reeds gezien had, en meestal beter. Er zijn een paar teekeningen van J. v. Berg die ik al mee van de besten vond van wat er is. Meestal is het zoo dat Schipperus en zulken al van de besten zijn. Betreffende het maken van die aardappelwroeters, ik heb ge- deeltelijk de wording gezien van het groote schilderij van v. d. Weele nu pas, en bij Rappard al de studies voor de schilderijen die hij maakte verleden jaar. Zoo dat wat er zou körnen kijken voor het definitieve schilderij, ik wel zoo wat me vooruit kan voorstellen. Als het me eenigszins mogelijk is zal ik nog voor dat ge komt, eens in het duin een paar studies maken ervoor, n.l. met model naar die velden achter Loosduinen gaan ’s morgens vroeg of ’s avonds tegen de schemering. Ik geloof dat het iets zou kunnen worden. 234 De compositie van de teekening zou nog wel wat aan veranderd worden, en vooral het effekt meer bestudeerd, toch zou ik het ongeveer zoo houden. Ik geloof dat de figuren krachtig zouden moeten worden en al de rest in een lila-achtig grijs waas. In de teekening vind ik de verdeeling van donkere vlakken en lich- tere niet eenvoudig genoeg, de figuren gedeeltelijk licht en ge- deeltelijk donker zijnde en de grond eveneens. Of de grond en de figuren moeten meer tot elkaar gebracht worden en een donker silhouet tegen een lichte lucht vormen — of lucht en grond moeten meer een grijs dampig geheel vormen waartegen de toniger vlakken der figuren uitkomen. Die beide effekten bestaan, doch dat van de teekening is niet goed zoo als ’t nu is, want het is te droog en te mager, en omdat de figuren met den grond te veel tonen gemeen hebben körnen ze er niet af en de lucht hoort er niet bij. Enfin de toon moet gansch anders worden, maar de compositie kan betrekkelijk blijven. Het is me een zekere rust te denken dat we elkaar eens spoedig zien zullen, en eens samen kijken hoe we ’t werk zullen voortzetten. Voorloopig zal ik zien er nog wat bij te maken, en met het oog daarop zou ik erg graag het geld van den tienden een paar dagen vroeger hebben, als het kon. Dan zou ik nog voor gij komt willen trachten die studies in het duin te maken. Het kan er nu nog niet af daar ik zooveel heb moeten betalen. Gij weet, wat gij schreeft betreffende de mogelijkheid eener teleurstelling met de percenten van de zaak. Wel, ik hoop die catastrophe geen plaats zal hebben, doch we moeten het beschouwen als zijnde een mee- valler als het dan goed uitkomt, en van den tijd dien we nog hebben geen snipper laten verloren gaan. Het zou mij zeer verwonderen als ten langen laatste sommigen niet begonnen terug te körnen van gedachten dat ik iets absurds bedoelde of deed. Gij zult wel zien wat ik bedoel in de studies, en, denk ik, U sommige onzer vroegere gesprekken over kunst wel herinneren. Wij moeten het hart maar trachten opgeruimd te houden, en goed doorzetten. Wat mij dezer dagen een zekere mate van goeden moed geeft, is dat ofschoon ik in verscheiden maanden niet schilderde, ik geloof dat er toch vooruitgang is - in de geschilderde studies van verleden jaar en nu. ’t Geen komt om- dat dingen van ’t teekenen en proportie meten, die mij toen veel moeite kostten nu betrekkeijk wegvallen, en ik dus voor de 235 natuur zittende, in plaats van als ’t wäre om twee dingen tegelijk te denken te hebben, teekenen en schilderen, alleen aan het schilderen hoef te denken. Bij ’t opvoeren komt men wel weer in beide tegelijk maar ook dat is anders. Nu ik zal dezer dagen leven op hoop van Uw komst. Als ik wat voorspoed mag hebben met het schilderen dan worden misschien de tijden wat makkelijker. De 14 dagen tusschen nu en dat ge komt zullen echter niet heel makkelijk zijn om door te körnen. Als het kan denk dan aan wat ik U vroeg van zoo mogelijk een paar dagen voor dep tienden zelfs, nog wat te ‘ontvangen want dan zou ik zien die figuur- studies in ’t duin nog te maken vöör gij komt. Adieu en nog- maals dank voor Uw brief, en voorspoed in alle opzichten U toegewenscht, en geloof me t. a t. Vincent. 309 Waarde Theo, In afwachting van Uw komst is er haast geen oogenblik of ik ben met mijn gedachten bij U. Dezer dagen doe ik mijn best nog wat verschillende studies te schilderen, zoodat ge dan tegelijk daar nog iets van zien kunt. En ik bevind me er goed bij afleiding te zoeken in die verande- ring van werk, want als ik niet letterlijk als Weissenbruch doe en een dag of 14 bij de polderwerkers ga logeeren zoo doe ik toch in dienzelfden geest en het kijken in ’t groen is wel iets calmeerends. En bovendien ik heb bepaald hoop een eind te vorderen met de kleur zoodoende. ’t Komt me voor dat de laatste geschilderde studies vaster en degelijker zijn van kleur. Zoo b.v. een paar die ik maakte in den regen, dezer dagen, van een man op een natten slijkweg, geloof ik meer de stemming uitdrukken. Enfin we zullen zien als ge komt. Het zijn meest impressies van landschap, ’k wil niet zeggen zoo goed als die soms in Uw brieven voorkomen, daar ik nog dikwijls stuit op technische moeielijkheden — maar toch heeft het er iets van geloof ik, b.v. een silhouet van de stad ’s avonds als de zon ondergaat, en een trekweg met molens. Anders is het beroerd genoeg dat ik me toch flauw blijf voelen 236 als ik niet bepaald aan ’t werk ben, toch geloof ik het aan ’t weg- trekken is. Ik ga bepaald eens mijn best doen een voorraad kracht op te doen, want ik zal het noodig hebben om eens flink door te schilderen ook aan figuur. Er ontwaakt een zeker gevoel voor de kleur in me dezer dagen bij het schilderen, sterker en anders dan ik tot heden het nog heb gevoeld. Het kon wel zijn dat die malaise van dezer dagen met een soort omwenteling in manier van werken in verband Staat waarnaar ik reeds meermalen heb gezöcht en veel over gedacht. Ik heb al dikwijls geprobeerd om minder droog te werken, maar het werd telkens weer ongeveer hetzelfde. Maar ’t is net alsof dezer dagen nu wat verzwakking mij verhindert om te werken zooals gewoonlijk, dit eer helpt dan hindert, en het mijzelf wat loslaten en in plaats van scherp kijken naar de gewrichten en analyseeren van het in elkaar zitten der dingen, meer kijken door de hären van de oogen, me er meer direct toe brengt de din- gen als vlekken kleur tegen elkaar te zien. Ik ben wel nieuwsgierig hoe of dit verder zal gaan en waartoe het zieh zal ontwikkelen. Ik heb me er wel eens over verwonderd dat ik niet meer colorist was, omdat mijn temperament dat bepaald zou doen verwachten — en toch tot heden ontwikkelde zieh dat weinig. Nog eens ik ben nieuwsgierig hoe of het verder zal gaan — dat mijn laatste geschilderde studies anders worden zie ik duidelijk. Als ’k me wel herinner hebt gij er nog een van verleden jaar, van een paar stammen in het bosch. Ik geloof niet dat die bepaald siecht is, maar het is toch nog dat niet wat men in studies van coloristen ziet. Er zijn juiste kleuren in zelfs, maar al zijn ze juist ze doen niet wat ze doen moeten en ofschoon de verf hier en daar sterk geempäteerd is, zoo blijft het effect te mager. Ik neem nu die tot voorbeeld en geloof dat nu de laatste, die minder geempäteerd zijn, toch vaster van kleur aan het worden zijn, daar de kleuren meer door elkaar gewerkt zijn en de toetsen over elkaar geschilderd, zoodat het meer in elkaar smelt en meer iets geeft van b.v. de zachtheid van de wöl- ken of van het gras. Bij tijden heb ik er veel zorg over gehad dat ik niet vorderde met de kleur, en ik heb nu wel weer hoop. We zullen zien hoe het verder gaat. 237 Nu kunt ge wel denken ik er erg verlangend naar ben dat ge komt, want als gij het ook zaagt dat het aan ’t veränderen is, zoo zou ik er niet meer aan twijfelen of we zijn op een spoor. Ik durf mijn eigen oog betreffende mijn eigen werk niet recht te vertrouwen. Bijvoorbeeld die twee studies die ik gemaakt heb terwijl het regende — een slijkweg met een figuurtje — het komt mij voor dat dat het ’t tegenovergestelde van sommige andere studies is — de stemming van dien triestigen regendag vind ik er in terug als ik er naar kijk, en in ’t figuur, ofschoon niets dan een paar vlak- ken, is een soort leven dat niet door juistheid van teekening veroorzaakt wordt, want het is niet geteekend om zoo te zeggen. Wat ik zeggen wil is dat ik dus geloof dat in die studies b.v. iets is van dat mysterieuse, dat men krijgt door de natuur aan te kijken als door de hären van de oogen, zoodat de vormen zieh vereenvoudigen tot vlakken kleur. De tijd moet er overheen gaan, maar voorloopig zie ik in ver- scheidene studies iets anders in de kleur en den toon. Dezer dagen denk ik wel eens aan een verhaal dat ik in een Engelsch tijdschrift las, een schildersgeschiedenis waar een persoon in voorkomt, die ook in een tijd van moeielijkheden verzwakt was en naar een af gelegen streek ging in de turfvelden, en daar in die melankolieke natuur zichzelf vond om zoo te zeg- gen, en er toe kwam om de natuur zoo te schilderen als hij ze voelde en zag. Het was heel juist beschreven in het verhaal, blijk- baar door iemand die verstand van kunst had en het trof mij toen ik het las, maar nu denk ik er wel eens aan dezer dagen. Enfin, ik hoop maar dat we spoedig er eens over zullen kunnen spreken en eens samen raadplegen. Als ge kunt schrijf nog eens spoedig, en natuurlijk hoe eer ge zoudt kunnen sturen hoe liever ik het hebben zou. Met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. Onwillekeurig en zonder eenige bepaalde aanleiding schrijf ik nog iets hierbij dat eene gewone gedachte van mij is. Niet alleen ben ik laat begonnen betrekkelijk met teekenen, doch daar kon nog wel bijkomen dat ik betrekkelijk op zoo heel veel jaren leven met mag rekenen. Als ik zoo in alle koelbloedigheid berekenenderwijs bij wijze 238 van raming of bestek maken van iets, daar aan denk, dan ligt het in den aard der zaak dat ik onmogelijk met zekerheid daar- omtrent iets beslists weten kan. 