title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: Den het is door veele scheikundige proeven, die men bij voorbeeld met kreeftenoogen en eierrichelten gedaan heeft, genoegzaam bewezen, dat er zigevinge deelen, zelfs volgens den reuk, daaruit ontwikkelen. Hoe zou men anders verklaren, dat de kreeftenoogen menig eenen een jeuk en uitvlagen op de huid veroorzaakt, en dat zij evenals de eierrichelten, den witte vloed van een scheurende voorzichtigheid zo gelukkig kunnen overwinnen? In ons weten, ligt het bijzonder ongeluk, dat men verouderde leersprekendelen, schoon op de ondervinding steunende, onbeproefd, en zonder het beste te bewaren, zo liggend voorhandig verwerpt. Het gebeurt dikwijks alleen, om dat het oude kleed te vloeien, zodanig het nieuwere model niet heeft. Gelijk de scherpe onzaligheid die haare oorzaak enkel uit de infra heeft genomen, heeft nog bij aanhoudende uitvlagen van de huid te verklaren. Wekt, schoon de infectie volkomen uitgeroeid zijn, en het bloed ook verhoedde gezuiverd te zijn, evenzo heeft men dikwijks meerdere kwaalde gevolgen van de infectie te bestrijden, schoon de buik er reeds voor lang van ontlast is. Wie heeft niet ondervonden; dat de kwaalde uitwerking van een eerste oorzaak zig als een nieuwe oorzaak opgegeven heeft, die dikwijls ergere toevallen voortgebracht heeft, dan de eerste, en welke ook, nadat de eerste bronnen gereinigd waren, bleef woeden en veeltijds ongeneeslijk geworden is? Dit gebeurt gemeenlijk wanneer het lichaam langen tijd aan de hartstoot geleden heeft. Ik heb reeds in het begin te verstaan gegeven, dat deze kwaalde gevolgen, weinig van de infectie overblijven, van de onzuiverheid van het bloed, of van de medelijden-liefde der zenuwen, of van de plaatselijke soortvormingen des bloeds, of eindelijk van de verplaatsing der ziekteën tot ontstaan. De zenuw, welke door sympathie ontsteld is, verkrijgt doordat langer aanvallen en langere tijd meer gevoeligheid of gevoeldeheid voor dergelijke wanorde, die eindelijk tot een gewoonte worden zichzelf voor de verbeeldingskracht toe uitstrekt. Een bewijs daarvan is in de zulken, welken, nadat hun voor lang de voet is afgezet, bij verandering van weer of over pijn aan de erger klagen, waarbij zij tevoren geplaagd waren. Men begrijpt lichtelijk; dat een zenuw, welke dikwijls en langdurig ontsteld is, eindelijk zo zwak en gevoelig moet worden, dat de geringste prikkeling, welke anders niet de minste aandoening zou veroorzaken, indruk op haar moet maken, en dat zij naar de delen, waarin zij zich verspreid, eenen tegengestelden toestroom van de fijne en grove sappen zal verwekken, die, gelijk al reeds gezegd is, des te meer scherpte aan nemen, hoe meer de zenuw ongesteld wordt gemaakt, en hoe meer de wegen tot ontlasting van de vuiligheid beperkt in deze toestand verstopt worden. In de vallende ziekte, welke lang geduurd heeft, gebeurt het dikwijls, dat de wanorde in het samenstel van de zenuwen niet te beheersen is, schoon de eerste oorzaak daarvan uit den weg geholpen is. Ik heb dit zelf waargenomen in de voorbijgaande ziekte, die uit uitwendige oorzaken niet een aan den bal van de voet gekwetste zenuw ontstond was. Evenzo is het gelegen met de ophopingen van het bloed, welken de vaten van het lijden deel altijd meer uitzetten en derwijze verzwakken, dat zij een gelegenheid gevende oorzaak voor. twee jaar had geduurd, en welker oorzaak zonder twijfel in den onderbuik verborgen was, eindelijk door bloedzuigers, die hij aan het lijdende deel liet aanleggen. En zo heb ik eenige lijders, en mij zelf, van die voorraad van ongemakken der oogen, wanneer voor het helderste oog, waarin men geen gebrek kan ontdekken, geeft aan kleine schaduwachtige lichaamtjes, in de gedaante van vliegen. vrijen te vieren, of wanneer vele door schijnende, lichtende balletjes, als een goudregen (suf van Danaë van de heer sauvage) vieren neer te dalen, welk ongemak veelen voor een begin van den stuurorgaven, enkel door krampstillende viscerale klachten hersteld; doch bij de meesten moest de geneesmiddelen geëindigd worden, onder andere, door de heelwijze, waar van de heer HÄLLER zich in dergelijk geval aan zichzelf gelukkig beïnd: 'Hij liet namelijk den wasem van een afkooksel van gebrande koffijebonen in de ogen gaan. Ik doe valeriaanwortel en fenikelzaad bij, en laat dikwijls de holte der hand, met een weinig water van de lucifer vochtig gemaakt, voor de oogen houden; ook raad ik, in plaats van de kleine badtuigen voor de oogen, een spons met koud water vuchtig gemaakt, niet alleen over de oogen, maar ook tevens, op het onderste gedeelte van het voorhoofd te leggen, en dit herhalen, zodra het water lauw geworden is. Dezelfde geneeswijze kan ook tenreint aangewend worden in dergelijke gebreken van het gehoor. Een weinigje muskus en kamfer in een fijn zijden lapje gedaan, en in de oren gedragen, doet meestal de gewenste werking. Als de overblijfselen der Infarctus zich aan de ingewanden vertonen, moet men, behalve de uitwendige middelen, inwendig en ook in kijkjes gebruiken, welken de tegengestelde gelijkheid der al te gevoelige en aandoenlijke zenuwen en spiervezelen verbeteren, en de ontroering, welke in het lijdende deel ligt, verwekt kunnen worden, tegengaan, enzijne toevlucht tevens tot zulke middelen, welken, door een tegenprikkeling aan de maagzenuwen, of door veroorzaakte kleine, reeds op zichzelf heilzame bewegingen, den aanval op de verzwakte zenuwen, reeds tot een gewoonte geworden, daarvan aftekenen, en dezelfde door hun gedurig gebruik als ontwennen, of in het algemeen de plaatselijke kwaad gevoelde vers andere. Aan het eerste oogmerk voldoen de Ruorkaakunt; oranjebladeren, de muskussen, duivelsdrek, kamfer, valeriaanwortel, het scheerlingpoeder, de bilzen en wolfswortel, het sap van fläpballen, en meer anderen van die soort. Het tweede wordt bereikt door de zogenoemde walging makende genezing of door braakmiddelen in kleine giften ingenomen, of door middel der klijftesteen toegediend, waar toe men ook de zink- en wolverleibloemen, insgelijks de hier veelvermogende elektrische schokken en de werkingen van den magneet of veeleer van de zwavel kan rekenen. Ik wenschte dat veelen meer mij de proef mochten nemen wat de zwavelfeet op den buik gebruikt, tot bevordering van de losgemaakte Infas tot kan toebrengen. Ik heb er mij tot hier toe veel beter bij bevonden, wanneer ik de opgeloste braakwijnsteentjes, ingebracht in de opbruischende mixtuur van RIVERIUS, welke tot hetzelfde oogmerk nuttig is, voor schreef. Ik laat bijvoorbeeld vijf serumpels vark een zuiver loogzout, vijfmaal meer druppels van den kaalkalkgeest van sal ammoniak, twee of drie granuliet braakwijnsteentjes, twee drachmen suiker met eenige druppels kamilleolie, ook wel eenige granuliet extra vark bilzen- of klapperroos knoppen in acht ongebleekte kamille water oplosbaar, en nu en dan drie lepels vol of een once, eenetertien daar op een lepel vol citroensap nemen. Welke een gewenste en dikwijks spoedige hulp ik ook van deze geneeswijze in zenuwziekten, bloedvloeivlanken en buikloop "koude en kwaadaardige koortsen" gezien heb, zo kan ik echter niemand kwalijk nemen, wanneer hij op de gedachten komt, dat zij hun wonderwerking aan een medische harkplichting te danken, en veel overeenkomst hebben met de geneeswijze, in welke men de kwaade gevolgen van koude, en hitte door ijs en vuur, en de vallei ziekten krankzinnigheid door schrik veroorzaakt, wel door schrik geneest. Men kan hier tegen wel inbrengen, dat de braakmiddelen en dergelijken, in kleine giften genomen, de kracht bezitten, om de verstoptingen in de kleinste vaten op te lossen, en de afvoelingen en ontlastingen te bevorderen. Maar de vraag is, op welke wijze zij deze buitengewone kracht doen blijken? Misschien door aan het bloed een zeepachtige hoedanigheid te geven, of de gestremde vaten in een soort van gisting te brengen en de verstopte vaten tevens te prikken of aan te sporen, of door derzelver spiesjes en doorzetjes de verstoppingen te verdeelen? Het komt mij niet waarschijnlijk voor, wanneer ik mij niet kan verbeelden, dat een vierde van een granuliet braakwijnsteentje, die in vijfmaal meer maat olieachtig vocht opgelost, en in miljoenen ongedeelde is, enige kracht daar aan mee deelen kan. Zijne kragt moet dus reeds vóór, eer hij in de zee der vogen verzonken is, dien volgens bij de aanraking van de zenuwen der maag, en der bovenste darmen plaats hebben. Van de verdovende middelen kan men eerder verwachten, dat zij, in een zeer geringe hoeveelheid, aan het gehele bloed een algemeen verlamt van de spieren geven. Gemeen indruk zelden kunnen mee delen, het welke de zenuwen dusdanig aandoet, even als een paar druppels adderfeng, onmiddellijk bij het bloed gemengd, hetzelfde fchielijk tot verrotting fchikken, en daar door gelegenheid tot de vreeslijkste toevallen der zenuwen geven. Wanneer men bedenkt, welke een groote en felle verandering een pil van hulp van een graintje, welke onveranderd in de maag ligt, en naderhand, zonder eenig verlies van zwaarte, uitgebraakt wordt, enkel door eenige eenheden (monades) van dezelfde, of den vijfde wasem, die de zenuwvliesjes van de maag raken of bewaakken, zelfs in de afgelegenste delen kan te weeg brengen, en hoe snel zij de afmattende pijnen, kramptrekkingen en andere gevaarlijke toevallen, de ijlings e. z. v. van de vlievende zenuwkoorts, de koorts zelve e. z.v, bedwingt; wanneer men verder bedenkt, hoe de stinkende damp van eenen rook of een verbrande pen z. v. Menging, tollend en bederf van vachten met deszelfs gevolgen, menigmaal op staande voet kan worden wegnemen. Dat de gemelde verzagtende middelen, namelijk scheerling, wolfswortel, her bilzenzaad en kruid, de lengten van alsfranken e.z.v. hunne genezende kragt, diezij, gelijk ik dikmaals onder vonden heb, in krampachtige toevallen der zenuwen, kanker- en ettergezwellen, en in veelerlei vormen van kwaad gevallen zigtbaarlijk doen blijken, meest aan hunne fijnste vlugtige bestanddeelen, of aan hun Principium vapororum te danken hebben, befluit ik daar uit, wijl derzelver bereidingen door het koken minder kragtig worden, wijl zij dikwijls in de kleinste giften ongemeen werkzaam zijn, en wijl zij, even als het heelkappap, bij aanhoudend gebruik, hunne kragt geheel verliezen, doch dezelfde, wanneer zij, na het gebruik van ongeveer drie weken, een tijd lang uitgefteld worden, weer bekomen. Het voorzichtig gedroogd, in dicht geblazen glazen wel bewaard en niet te oud geworden poeder van scheerling en het extra van wolfswortel, met brandewijn, of, liever, met vitriool-naptha toebereid, werken veel schielijker en krachtiger, dan derzelver extra's, die door het uitwassen verzwakt zijn. Zoals een algemeen geneesmiddel is, zo zou het op bijna dezelfde wijze, hoewel op een minder verdovende, meer verdovende, en, ten slotte het volkomen door kunnen doordringen, minder vlug en meer aanhoudend op de zenuwen moeten werken, welks nadere kennis een ieder aangenaam zou zijn. Ik geef de hoop nog niet verloren, dat wij, door oplettende, zonder vooroordelen gemaakte waarnemingen en proeven, te vroegen tijde de wijze van werken van dergelijke middelen duidelijker zullen bevatten, en, wanneer wij de kunstgrepen der natuur afgezien hebben, nog krachtiger polijestmiddelen van zulke soort in haar drie rijken opflepen, die door een schijnbare kleinigheid grote daden verrichten, welke ten minsten de eigenlijke kwaadaardigheid in de koorts, die waarschijnlijk van den aarden der zenuwgeesten voordkomt, en de werkzame verrotting, welke zij zo wel verwekken, als die van haar afstammen kan, in staat zijn vahf scheikundig te beletten. Schoon de geneeswijze van de verstoppen der vaten van de lijfmoeder en daar uit voortsproeiende proppen, gelijk ook de uitteering, niet veel van de aangewezene geneeswijze afwijkt; meen ik echter, dat ik niets overtolligs doe, wanneer ik de wijze, om beide te behandelen, hierin volgt, welke van oud af bevestigd is bevonden. Tegen de eersten kan men, behalve de gewone visceraalklisteren, welke uit wortelen van meekrap, lavas, lange kurkuma, wijnruit, en lagere eike bestaan, en andere gepaste visceraalmiddelen, de myrrhe, den duivelsdrek, de zeep van spijkersglas, het extract van nieswortel en het kwikzilver aanbevelen. Doch ik bedien mij gemeenlijk van het kwikzilver, hetwelk volgens de wijze van Klein toebereid, en naar de Potta Aromatieken onder de pillen van Stahl gemengd is. Onder de versterkende middelen komen hier voornaamlijk in aanmerking de kaneel, muskaatnoot, koortsbast, kaskarilla- en eikenbast, de bittere oranjeappelen en het op verschillende wijzen toebereidde staal. Ik laat het kaneel en kinapoeder, nadat het met Arabische gomflijm te deeg gewreven is, met een weinig water koken, doch het overblijvende, onder het gestadige omwringen, koud trekken op mallagawijn, en herdoorgezeecht vermengen, of ik laat kaneel, onrijpe oranjeappelen, wortelen van meekrap, lange kurkuma en laag eikehout en een weinig ijzervijzel op oude Rhijnische wijn koud trekken, en onmiddellijk voor de maaltijd een kleinen roemer vol daarvan nemen, doch des morgens en des avonds de boven beschreven pillen. Eene vrouw, welke anderhalf jaar zwanger was geweest, doch in deze zevende maand van haar zwangerschap geen leven van het kind meer bespeurd had, had, volgens haar eigen verzekering, uit een onweerstaanlijke trek, een geheele fles van deze wijn op eens uitgedronken, het welk haar trekkingen veroorzaakte, en dronken maakte, terwijl zij tevens zonder merklijke pijn haar vrucht, die naar een mumie geleek, met een geluid, het welk de omstanders konden gewaar worden, ter wereld bracht, zonder dat het van enige kwaade gevolgen was. Nog onlangs heeft het gebruik van de genoemde pillen twee vrouwen, die zedert vele jaren geen kinderen meer ter wereld gebracht hadden, bijna op dezelfde tijd in andere omstandigheden gebracht. In galige, heete temperamenten gaat men zekerer, wanneer men de genoemde huishoudelijke of het aftrekzel van bijna rijpe, bittere en in schijven gesneden de waar onder het zuur eten gemengd is, laat nemen. Uitwendig werd de boven beschreven nier met kaneel, muskaatnoot, laurierpoeder, roompoeder etc. gevuld om den buik vast gemaakt, en een liniment uit muskaatnoot en laurierolie ingewreven. Hierbij gebruikt men verder versterkende baden, rokingen, inspuitingen, vochtigmaken spuljen in de moederzweefde, en her wrijven. Wanneer men dergelijke gewassen bij zwangeren vermoedt, is het nodig, dat dezelfde, aanstonds na de verlosking, door bekwaam handwerk afgechild, en aan de vastzittende polier voorzien, stropjes aangebracht worden. Tegen de verstopping der darmsecretfabriek kan men in het algemeen de geneeswijze volgen, die ik tegen de slijmige Infarctus aangeprezen heb, daarin de zeer verflakte darmen het zuur bij de taam je fijn de overhand heeft, weshalven alsdan de zuurbrekende en versterkende middelen, gepaard met oplosende en ontlastende, ten eerste in het begin der genezing in aanmerking komen. In zon. Hebben de rhabarber met staal vermengd, de geest van den wolfswortel, de tintuur van thee, de zeep van spiesglas, de volgende droppels: Men neemt een drachme wijnzure zout met azijn verzadigd, mengt er een once tintuur van rhabarber van DAREL en een drachme spiesglaswijn van HUXHAM onder, en geeft er den kinderen drie maal daags tien tot dertig droppels van het Schwalbe serum en Fagginger water, het welk voor de kinderen zeer nuttig is, tot een gewoon drank. Of de potasche tot eenige gerasp in elk glaasje fonkelend water opgelost, en het zogenoemde poeder voor de atrofie onder de spijze gedaan of met het maagpoeder van BIRKMAN vermengd, nevens de klieren met kalkwater, wrijvingen, koud waschen, baden, smeerlingen, plaasters, gordel en streng leefregel dikwijls zichtbare hulp toegebracht. De hier te land gegroeide verse rhabarber wortels in schijfjes gesneden en even als de ingemaakte oranje schillen met suiker toebereid, is voor kinderen en volwassenen een aangenaam en kragtig visceraal middel, voornaamlijk wanneer men de bovengemelde fijroop, die uit het sap van den wortel en deszelfs bladeren bereid wordt, veel daar bij laat gebruiken. Als deze fijroop behoorlijk zal ontlasten, moet er ook een weinig poeder van den wortel ven jalan bij gedaan worden. Maar als de klierei meer verhard is, moet men tot de middelen overgaan, die ik tegen de kwelzucht opgegeven heb. Als men merkt, dat er wormen met gepaard gaan, voegt men kalomel, dat ook van een bijzonder nut is in oplossing der verstopte klieren, bij de middelen ter uitdrijving der wormen, en laat voornaamlijk de plaats omstrend den kronkelarm, daar dit ongedierte zich veel onthoud, met een liniment uit verdikte osmgal, kwikzilverzalf en een weinig dierlijke olie van pinda's te deeg wrijven. De behandeling der menigmaal vreeslijke en gevaarlijke staan is zeer belangrijk. Het poeder wordt bereid uit hersthoorn, muskaatnoot en laurier, die in brooddeeg gebakken worden. — 279 Vaarlijke toevallen, welken wij in het eerste hoofdstuk hebben beschreven, en die voor, onder en na de ontlasting van de darmen voorkomen, Vervischt dikwijls een grote opperzucht, en moet niet dan met omzichtigheid en niet zonder wel te onderscheiden ondernomen worden. Zodra men de tekens bespeurt, dat de darmen zullen ontlasten, moet men dit heilzaam werk der natuur trigten te ondersteunen en naar omstandigheid te matigen en te leiden, de ziekte stoff te verdunnen, dezelven verder in beweging te brengen, de wegen tot de ontlasting glibberiger en meer meegenkomstige te maken, de daartoe dienende, doch al te sterke bewegingen te matigen, de al te zachte daar tegen aan te zetten, en hierdoor, wanneer zij op den recht weg, welken de natuur, volgens de bovengemelde tekens, wil aanvolgen, de ontlasting te bevorderen. De hevigheid der bewegingen ontstaat van de sterke en geweldige poging der natuur om de taam, lijmige, pekkige en de polippenige darmen door derzelver zitplaatsen in de eerste wegen, en van daar verder uit te stoten, of ook van de prikkelende en bijtende gevoelde dikwijks van de darmen, welker scherpte zich in de darmen nog meer ontwikkelt, of dezelfde ontstaat van den tevens rotten en gistenden bloedhek, die den buik dikwijls vreeslijk opzet. In de beide eerste gevallen, waar dikwijls hevige kramptrekkingen bij komen, die de ontlasting beletten door den weg te stoppen, moet men zijn toevlucht nemen tot meegvuldige verdunnde dranken, die de scherpte ontwikkelen en ver. zagen, tot weekmakende en krampstillende klachten. S4 280 m teeren, tot dergelijke soening van den buik, pap- pen en altheelmaalzaad vervuiling, waar mee men den ruggraat strekt, en, na het bedaren dier kramptrekking, tot het mengsel van Rivulus of het Schwalheimer, met wijnsteenroom en fuiker opbruisend water, of de verzagende conefs, die men met even zo veel mannagengt, en tegen het zuur moet men zich van de magnefia bedienen. Tegen de rottende gisting doen het meeste nut de zuur vitrioolalcohol en de zoete gemaakte geest van falpeter met een afkooksel van de koortsbast; het sap van fleeben met azijn of ijs en fuiker bereid, de barberis, St. Jans. In hennebeziën, de koude klimmen met azijn of rood wijn tegengezand, welken in het vijfde hoofdstuk opgegeven zijn, de koud opgelegde pappen van SCHMUCKER, en eindelijk de verzagtende met poeder van de wortel van wolverlei gemengde conferie, en hier op een glas vol afgekookt van koortsbast gedronken, daar is een weinig zoet gemaakt geest vark papier met falpeter mede gemengd is. Als de ontlastingen al te sterk zijn, zodat zij met een verlies van krachten dreigen, laat ik bij het braken, onder de hartkolk, en bij de stoelgang, op de buik blinde kopglazen zetten gedurende een kwartier uur, als mede het poeder van koortsbast in rode wijn geweekt en met een weinig theriaque gemengd, of, in plaats van hetzelfde, het runpoeder als een pap opleggen, en inwendig laat ik de vereiste verzagtende, en matig aanhoudende middelen gebruiken, bij voorbeeld het kaneelpoeder met arabische gom en rozenwater sterk gewreven en met een weinig heuvels gemengd. De drift van het bloed naar de bovenste delen, waaruit een beruchte ziekte te vrezen is, tracht ik door azijn-klimmen, mostaardpappen onder de voeten, door koppen in de nek te zetten, en door bloedzuigers aan de aars te plakken, te beletten; welke laatsten ook van veel nut zijn in vele situaties, die uit ongemakken der beenen ontsaan. In geweldige en vergevallen pogingen tot breken bedien ik mij, naast de genoemde verzagtende middelen, van de kunstgreep van welke Hippocrates gebruik maakte bij de zoon van Herennonus. Deze had koortsen, was ijlhoofdig, verstopt in den buik, rochelt en verdraaide de kegen. Men stak hem eene veder in de keel, (die ik in olie liet dopen) hetwelk hem zwarte gal deed braken, en door de klieren werd nog veel vuiligheid uitgejaagd. De ontlasting door de long bevorderde ik onder anderen door den wasem van afgetrokken borstkruiden; de kritieke plassen door menigvuldige dranken van Schwalheimer en dergelijk water met wijnsteenroom, huid en gekarneerde melk, door pappen op de plaats der nieren, waarbij men dikwijls terpentijnolie moet mengen; het zweten door veel warme dranken, flierbloemen als thee getrokken, met oxymel gemengd. Het is ligt te begrijpen, dat, wanneer de zenuvverdovende stoffen van de infectie in beweging gebracht worden, wanneer door bovenmatige ontladingen vele goede sappen verloren gegaan zijn, en wanneer door de al te groote werking der natuur, en de krampen, de zenuwen en spiervezelen te zeer gespannen en uitgerekt zijn, er een algemene zwakheid en kragtloosheid moet volgen. Zodra men nu bespeurt, dat de kragten door bovengemelde oorzaaken merkbaar beginnen af te nemen. Mensen, moet men, zonder tijdverlies, tot de hartsterkende middelen zijne toevlucht nemen, waaronder een goede oude Rijnse wijn wel de eerste plaats bekleedt. Men kan die, als een koude schaal, met water verdund, en met roggenbroodkruimels, koriander en citroenschallemengd, of als een wijnsap met gedroogde zwarte boschbeschening en rozebottels of in een citroenpap gebruiken. De koortsbast, de kamfer, musk, vitrioolnaphta, de vaste lucht en menigmaal het gewone sap dienen tot hetzelfde oogmerk. Ik laat het poeder van de koortsbast met veel water afgetrokken, na eenige gisting koud in een fles lang schudden, en doorgezeten zinde, een goed gedeelte van mijn oxymel, (het welk uit azijn van Rijnse wijn en Narbonnieke honing bereid wordt, ) even een weinig kaneel en oranjebloesemwater er bij mengen, alsmede de koortsbast in wijn gekookt op de maag leggen. Als de verrotting de overhand heeft, kan men er de middelen, die tegen de rotte gisting voorgezegd zijn, bij gebruiken. Bij het groot verlies der goede sappen is het nodig dikwijls, doch matig wel: en lichtvoedende spijsen en dranken te gebruiken, en in verflappende der vaste delen de bovengenoemde versterkende geneesmiddelen. Dezelfde middelen, welke de zenuwen weer versterken zijn ook tevens geschikt, om de zwakke natuur tot het werpen van de overblijfselen der Infarctus aan te zetten. De heer MarcarD heeft verschillende voorbeelden daarvan aangehaald. 'Eene oude vrouw, onder anderen zedert vele jaren geplagen gewest, zij die geweldige pijn om de maag, vetzelden meer sterke oprispingen en braken, welke na zekere tijden des te heviger wederkwamen, geërgerd met een volkomen zwart stoop, die zo taai was als boekbinders pap, met flauwten en koud zweet; gaf hij aan de Liener, toen zij in den laatsten aanval met den dood schijn te worstelen, drie granen kamfer met salpeter in amandelmelk, nevens een aanmerkelijk gedeelte van witte hulpsapje, het welk alle vier uren herhaald werd, en liet haar de weekmakende kleistereten gebruiken, en een Spaanse vliegenplaaster op de pijnlijke plaats leggen. Kort na het gebruik van de kamfer kreeg zij een sterke braking, waarbij zestien onces van de zwarte taaije stoof uitgeworpen werden; in twee maanden was zij weer volkomen hersteld. Ik heb hierboven van verfcheiden samengevichte middelen gewag gemaakt, waarvan hier de beschrijving volgt: Liquor Tartari Solubilis Vogleri. Spiritus salis ammoniaci aquae fortisimi (qui ex fale ammoniaco in cinere clavelli et aqua comparatur) q. v. Infusergaar pulvis in den Crysfal. Tartari paulatim en tam diu, donec mulla amplius effervescentia oriatur. Reponaar per aliquot dies in loco calido et subinde agitetur. Postea clarum a sedimento per filtrum separaat. Mars Solubilis seu Tartaratus Eiusdem. Limatur maris, rubiginis et cupri etc. expertis (vel ope Magnetis, depuratae) d. 1. Crysfal. Tartari pulveris. p. ij. misceantur aqua fervida humectentur et excipiant aliquoties ut ferrum elevatum resolvatur. Missa tandem contundendo, per cribrum et linteum trajiciendo, redigatur in pulverem tenerrimum. Effentia aconiti N. Herb. aconiti pulv. unc. 1. affunde liquoris ammoni. min. Hoffm. Une. duas semis, digere frigide, cuncutiendo crebruis vitrum et filtra. Exhibentur guttae XX. XXX. Antimonii extemporaneum N. Laßtis eelaeostri Citri seu chamom. seu Cajeput = aa Scrup. iv. et pro renata, Laudan. lig. Sydenh. Guttas viij. misce triturando et divide in oo part. aequales. Elixium lenitivum N. Rad. Alth. Unc. vj. Incis. coguuntur in aquae font. libris quatuor ad dimidias. Sub finem consolationis adde flor. verbasci Unc. IV. Digerantur aliquamdiu.et Colaturae cum forti expressione factae admisce succus expressionis Pasjular. majorum in Decocto. descriptor antea maceratarum: Succus expressus et inspissatus. Rad. Dauci, Pulpae Tamarindi. a lib. Extraclsati Capit. Papav. errat. Drachm. ij. Sacchari Unc. viij. Coquantur ad Consistentiam Elyzii adde Confecrvae Aceticl. Unc. vi). Elyzium lenitivum cum Jalappa. Admisce Elyzium Rad. Jalapp. subtilissime pulveris et cum f. q. sacchari et amygdal. d. in mortario lapideo trit. Unc. iv. Sapo antimonialis cum Asa foetida. . Lixiy. antimon. cum quarta parte Liquor. nitre fixi misti q. s. In hoc dijfolve leni igne. Aljlae foet. Unc. iv. Refinae Falapp. Unc. ). Augendo ignis gradus ut MajJa frequenter agitata ebulliat et [pilfefcat in faponis formam. Sapo antimon. cum Gummi ammoniaco et Quajaco. Eodem modo preparatur. a 286 nz RN NER RR RR DRIN OR ZEVENDE HOOFDSTUR. V' an de genezing door den. leefregel. D: voordeelen, welken'ik van de wijze, om de geneesmiddelen door klijfteeren in te brengen ‚aan- geprezen heb, zijn voor wälgagtige en verlekker- de Lijders van veel gewigt. Veelen hebben zulk een gevoelig gehemelte en zulk eene leveudige ver- beeldingskragt, dat zij reeds-fidderen als zij van ärtzenijen horen fpreken , dat zij op het zien of rie- ken van dezelven reeds overgeven, en dat hun flok- darm, die zig voor de grootfte oesters, 'van wel- ken een ander walgt, niet fluit, voor pillen van ee grein zamentrekt.'- En hoe weinig kinderen en onnozelen kan'men noch door list, .noch door ge- weld tot het aanhoudend gebruik der artzenijen be- wegen. .'Wijlmen zignu nog daarenboven van ge- neesmiddelen, die zonder‘we£rzin, met vergenoe- gen en vertrouwen gaerne genomen worden, eene dubbele goede uitwerking kan beloven, is men ge- noodzaakt, de Lijders zo veel mogelijk van onaan. Genoemd en walgaatige artsenijen te verschonen, en zijne toevlucht dikwijks enkel tot de klift en andere uitwendige middelen te nemen. Doch men moet ze altijd, zoodanig als in elk geval, aanbevelen en nog toegepast kragtig ondersteunen met zulke voedingsmiddelen, welken inzonderheid op de infarctus pasvrij, of welke zeepagige, openende, smeelig makende en de scherpe sappen verzoetende artsenij kragten bezitten. Hier toe zal ik onder vele anderen alleen van de zulken gewag maken, wel- ken ik het best bevonden heb, en ook van de zulken melding doen, welker misbruik een oorzaak van de infarctus opleveren, en welker gebruik dienoverig schadelijk is, of niet te min seldens en onder zekere voorwaarden kan toegegeven worden. Onder de heilzamen, welken als groenmoes of saad, in soepen of dranken, of zonder toebereiding, genoten worden, tel ik de scorpioen, suikerij-, suiker-, felerij-, pietersielie-, en witte wortelen, welke laatste men van de vergiftige wel moet onderscheiden. Een ervaren kok heeft mij echter verzekerd, dat de vergiftige werking der witte wortelen, waarvan ik een treurig voorbeeld weet, veilig kan verhoed worden, wanneer men ze open en sterkt kookt. Verder de rapuncen, gele en rode wortelen, aspergen en spruitjes van hop, het loof van papenkruid, de jonge stelen, muisjesoor, spinagie, turksche of witte tuinmelde, ingemaakt-witte of zuurkool, het eerste water afgekookte rode kool, kooksalaat, suikerijkruid, anise en waterkers, saad (laatstuk), porselein, bernagie, zijring, komkommer, citroenen, limoenen, oranjeappelen, en onder het vocht, volkomen rijpe druiven, kersen, kwetsen, St. Jans- en moer.. bezien, frambozen, midden dat zij zonder wormen zijn, en de aangename en voortreflijke aardbeien, die echter, wanneer zij geen toeval van zenuwziekte zullen veroorzaken, van de onrijpe wel gezuiverd, en van ongedierte gereinigd moeten zijn. Het gebrek aan deze soort van fruit kan vergeven worden door de suikerrijke in azijn ingemaakte rode wortelen, en de ingemaakte komkommers. Verder behoren ook onder de klasse der armenijmmiddelen tot de leefregel behorende, de kervel, radijs en rammenas, het mosterdzaad, de suiker en honing, welken de verrotting en scorbute tegenstanden, de verdikte sappen en de zwarte gal ontbinden; ongekookte verfsche eieren, welken zeepachtig zijn, en de wein-en galachtige stremingen tegen, de verzagtende oesters, welken de scherpte wegnemen; en het gezouten en gerookte vleesch, hetwelk de slijm losmaakt, nevens de verfsche haring. Volgens mijne ondervinding kunnen de meeste hypochondristen deze spijzen, door de Geneesheeren schier algemeen verdacht gemaakt, veel beter verdragen, dan hoender- en kalfsvleesch. De heer Prof. van Gerner heeft dezelfde voor zieklijken ook meer als heilzaam, dan als schadelijk beschouwd. Het spreekt vanzelf, dat zij wel gereed gemaakt, niet te zwaar gezouten en gerookt, noch te vet moeten zijn, en matig moeten genomen worden. Men heeft ook voor de scherpte in het bloed, weinige gevallen uitgezonderd, niet te vrezen. Want hoe kan een stukje ham of pekeld vleesch eens of tweemaal in de week gegeten en wel verteerd, het bloed veel veranderen? Onder de minder werkzame, ten minste onnoodige spijzen, tel ik de groene jonge fruitvruchten, favozelen en bloemkool, boeren, artisjokken, koolraapen, de witte knollen, aardappelen, rijst, gerst- en haver. Doch de wonderige witte knollen en boven de grond groeiende koolraapen, groene erwten, gele ik krulkool, koolfruitjes, zuurkool, en bloemkool, zijn even zo min voor zwakke maagden geschikt, als radijs, en alle soorten van aardappelen voor zulken, die zeer aandoenlijk zijn. Hoe openend de aspergen zijn, zijn dezelven niet altijd diensgent, en nadelig voor heete, droge, hardlijvige, prikkelbare lieden, in galagtige, ontgiftende, scherpe bloed en in sarcostaat van een rottende aart. Want ik weet bij ondervinding, dat het misbruik daarvan bloedvaten verwekt, en de aanval der ziekte heviger en menigvuldiger maken kan, en daar zij aan de pis niet alleen een leelijk stank, maar ook in de daad een neiging tot schielijker verrotting medeleiden. Het moeten zeker grote liefhebbers van aspergen geweest zijn, die er de deugd aan toegegeven hebben, van het bloed van verrotting te zuiveren. Maar in dezelfde geselteldheid, waarin de aspergen nadelig zijn, kunnen de kropslaaf, spinagie, turksche melon, en alle gemelde soorten van oogst - de bietwortelen en agurken, de eierten, bernagie, zuurkool, enz. niet genoeg aangeprezen worden. Daartegen kan men met dezelfde vruchten en gewassen niet onvoldoende te werk gaan bij lieden, die koud, vogtig; tot winderigheden en buikloopen geneigd zijn, bij zwakke, verzuurde maagen, en waterig bloed, hetwelk zij nog meer op een ongelijksoepele wijze verdunnen. Doch zulke ongemakken van maag, die uit galagtige scherpte en droogheid voortvloeien, wanneer zij een bepaald maagmiddel verwerken, moeten wel onderscheiden worden. Onder alle de opgenoemde tot een goede leefregel behorende visceraalmiddelen, zijn de kropslaaf, de spinagie, en de gemelde soorten van oogst de krachtigste geneesmiddelen. GEOFROOI heeft veel zwarte galgrijpe hypochondristen, enkel door het gebruik van gekookte kropslaaf genezen. Volgens zijn fysiologische proeven, bevat de kropslaaf, hoe onsmakelijk en waterig dezelfde ook is, nog toch meer vLAGGIGE-, pisagtige bestanddeelen, doch die met veel zouten van zuur gepaard zijn, dan de meeste veel smaklijker kruiden. Deze plant, van welke de zo zeer tot zwarte gal geneigde Italianen wanen, dat zij de enige is, die uit het Paradijs overgebleven is, was de lieftige kost van den galachtigen GALENUS, en zijn enige toevlucht in zijn uit verhitte gal ontstane flauwheid; Toen hij, uit gebrek aan tanden, dezelfde niet meer als slaaf kon kauwen, was hij genoodzaakt, dezelfde gekookt te eten. Voor heete, galagtige; droog-temperamenten, schijnt dezogenaamde room-sche kropfalaad inzonderheid gepast te zijn, wijl her zuur-zout daarin meer ontwikkeld is, dan in de dezen. De meer zuuragtige spinazie komt het naast bij dezelve. Volgens den heer SPIELMANN krijgt men er een vierde extra van, het welk zo zout is, dat men er kristallen in kan onderscheiden. De gelukkige genezingen, welke aan krankzinnigen enkel door het menigvuldig gebruik van kerssen, druiven &z. v., gelijk ook van komkommers, gegeven zijn, na dat zij eenen flerken afvallen van zwarte gal te wege gebracht hadden, bewijzen genoeg derzelver kragten tegen de Insalus. Wanneer de gemelde galagtige scherpte zich zo verborgen houdt, dat haar aard niet te ontdekken is, wanneer andere soorten van insgelijks onbekende, scherpe, vijandige yuiligheden, die gemeenlijk van de Insalus veroorzaakt worden, en derzelver toevallen vermeerderen, in de eerste wegen en de sapten heerlijk, handelen men het veiligst, wanneer men zulke tegen paste voedingsmiddelen daartegen gebruikt, die tegen alle soorten van scherpte geschikt zijn. Men kiest bij voorbeeld de bovengemelde wortelen, rauwe, spruiten van hop, inzonderheid de gele wortelen, welken men zegt, dat van Zwieten in zijn ouderdom om dezelfde reden, tot zijn dagelijkse kost gekozen had; derzelver sap tot siroop gekookt en op brood gegeten, derijst en kervel; het gerstemeel en havermelat “en zelfs de meelrijke aardappelen. Doch deze laatsten moeten in twee waters gekookt worden. Men zet ze namelijk met koud water op en laat ze even opkoken, dan giet men dit water, het welk een mislijken reuk en smaak heeft, af, en laat ze in verscheiden water, het welk men kokende gehouden heeft, geheel gaar koken. Met zulke wortelen en ook wel met vier of vijf hoorn bij gehakte rode slakken kan een uitgenomen hoen gevuld worden, het welk dan gekookt en met het nat gegeren word. Tot den gezonde drank verkiest men pilavan, die bij voorbeeld rijst, suikerrij Wortelen, hondsgras, en wel geschraapte schorzeneerwortelen bereid worden, of ook het meer gepaste wortelen e. z. v. gegiste windmoutbier, of, naar omstandigheden, den ongegisten malt drank, of het afkooksel van wachelderwortelen. Deze dranken moeten wel menigvuldig gebruikt worden, wanneer zij als visceraal- of bloedzuiverende middelen zullen werken; doch het moet niet te veel tevens en weinig bij het eten, dat is te zeggen, het moet voldoende zo veel geschieden, dat zij de maag niet uitzetten en de verteringssappen verzwakken. Tezelfde einde laat ik een half drachme wel verlezen, en vervolgens gekneusd mostaardzaad, doch in kooslij gekookt, die met citroenschuursuiker gesterk zoet gemaakt, en dus voor de maag aangenaamer is, gedurende veertien dagen dagelijks zebruiken. Dit afkooksel van mostaardzaad heeft reeds bij vele zwakke en kragtlooze, slijmafgevallen van Ongemeene uitwerking geweest. Doch onder de voedingsmiddelen, welken het bloed meer verdikken, en de vergaderde vuiligheid in de darmen vermeerderen en onbedwinglijker maken, tel ik de gedroogde peulvrugten, als erwten, boonen, linzen, kastanien, nooten. 2. Vv. De rauwe, ongepaste, of niet wel gebakken of te ver en met veel eieren voorbereide meelfpijzen, de knoedels, meelreepen, koeken, inzonderheid de bladerige korsten van taarten en de deegachtige van pastijlen enz. enz., de met meel of taamje graanvruchten toebereide brei. (Echter moet ik bekennen, dat ik reeds zedert veel jaar, bij de kinderen, gedwongen werd, tot de oude meelpappen weer te keren, want de best klaar gemaakte witte broodspappen veroorzaakten hun gisting, winderigheid en krimpingen, het welke aanvankelijk na het gebruik der terfen verminderde. Maar ik neem hier toe wel gedroogd meel, en laat het met melk koken, tot dat het tot een korst wordt. Verder de sterke voedende spijzen in grote hoeveelheid gebruikt, bij een vroolijke en lediggaande levenswijze, welken, gelijk men dikwijks heeft waargenomen, evenzo wel een vlaagje spekachtig bloed veroorzaakt hebben; insgelijks brood, hetwelk uit onrijpe of onzuivere koorn bereid, niet genoeg gegist en gebakken, deegachtig en zuur is; hard gekookte eieren, dikke visch, het vette verkens-, ganzen- en hamelvlees; het aansebrand ver, de oude kaas, onrijpe vruchten en de op zichzelf reeds onverteerbaren champignons. Deze laatsten hebben nog daarboven een scherp, de verrotting bevorderend zout, hetwelk in veel gronden en klimaten, en in menigerlei weer zo vergiftig kan worden, dat het de schriklijkste toevallen en zelfs den dood kan veroorzaken. Alle voorzorg, die men bij het uitzoeken gebruikt, is niet altijd voldoende. Ik heb onder de beste soort van champignons een broedtje kleine spinners met eieren, die onder het bovenste vleugje verborgen lagen, ontdekt. Ondanks dit gevaar houende liefhebbers deze nog voor een lekkernij, en ondanks de onvergeldbare onheilen, welken door de spijzen in koperen gereedschap bereid, dagelijks worden veroorzaakt, schuwen zij, volgens het gemeen spreekwoord, den dood in de pot niet. Dit zijn van die helden, welken, in den ware zin van het woord, hun leven geen buitenwijk geven. Onder de nadeelige dranken behoren inzonderheid de dikke, zoete, ongepaste bieren; de brandewijn, welke de sappen verdikt en de vezelen onbuigzaam maakt, voornaamlijk de zulke, welke tegen de vaderlandslievende waarschouwing van den geleerde hoogleeraar Plouquet, door koperen pijpen gedistilleerd is, en met Spaansch groen vergiftigd wordt, gelijk ook de verflappende warme dranken. (CH Zie Warnung an:das Publikum vor einem in man- chem Brandewein enthaltenen gift, Jamt mittel, es zu ont- decken und auszufcheiden. Tüb. 1780. ; T>4 296 a drijfe, zorgvuldig af- doet, welke fchuim op het vuur geworpen wordende‘ als zwavel brand en ftinkt, en, gelijk ik meer dan eens opgemerkt heb, her beven en hartkloppen verwekt. Zij wordnog zagter, wanneer men er een derde of iers meer ‚wel gedroogde, matig en gelijk gebrande en gema- len keele wortelen bij doet. Deze geele wortelen koffij verdient onder alle de nagemaakten,: den voorrangz ten minften kan men de verhemelten‘, die aan de brandige kofij verwend zijn; het best daar mede bedriegen. 7 Met deze voedingsmiddelen moet men bij;.de taaije vuiligheid, die in de darmen heerscht, nog omzigtiger te werk gaan, dan bij de Infaräus, welken in de vaten zijn,. fchoon veele zieken, wier verteringswegen opgepropt zijn met worm- Dijm, verbazende maaltijden daar van kunnen doen, zonder zigtbaar nadeel. Doch veelen daar van zijn onfchadelijk onder zekere voorwaarden, Het maakt een groot onderfcheid, of men dezelve dagelijksch tot fpijs verkiest, dan ofmen ze flegts om de agt dagen gebruikt; of men de maag, tevens met me- nigerlei andere fpijzen, daar mede overlaad, dan of men ze enkel en matig gebruikt. De gewoonte en lichaams gefteldheid maken ook eene uitzonde- ring op. den regel, ja zelfs maken dezen het zom.» wijlen noodzaaklijk, dezelven te veroorloven en voor-te fchrijven. Ik ben dikwijls verbaasd ge. Wijst, als ik zag, welke een mengsel van onverwachte, zoete en zuure spijzen, die een boeremeisje zou ziek maken, vele teder, van de jeugd af gewend hofdame evenzo wel, als een Laplandse de tranen kan verdragen, en hoe vele afgeleefde, meestal liggende of zittende grijsaards zich bij den kost van een dorpsherberg ongeveer wel bevonden hebben. De beroemde dokter BRUNNER werd bij eenen der grootste Vorsten van Duitsland geroepen, die aan een fluitkoorts lag; vergezeld van gebrek aan eetlust en van kragtloosheid, en die naar geen geneesmiddelen luisterde. De heer BRUNNER vernemende, dat de Lijder, die altijd veel van groeven harden kost had gehouden, eenen grooten tegenzin had in den zachten kost, dien men hem opdrong, vroeg hem, of hij geen trek tot zuurkool had. Op het woord zuurkool was het alsof de Lijder een nieuw leven kreeg. Zijn trek naar dezelve was zo sterk, dat hij den tijd niet kon afwachten, dat men dezelve kookte en de tafel dekte... Bij geluk had men dezelve voor de tafel der stalbedienden klaar gemaakt. De heer BRUNNER liet den hoog opgehoopten aarden schotel zonder enige omwinding in de kamer van den vorst brengen. De geur vult hem reeds van verre, en het gebruik daaraan en van dergelijke spijzen herstelde den eetlust en kragten derwijze, dat de geneesmiddelen de genezing konden bewerken. Voorleden jaar werd ik bij een aanzienlijk heer in de nabuurtchap geroepen, die aan een kwaadaardige galkoorts gevaarlijk ziek was. Hij was wezenloos, gaf alles over, wat bij gebruikte, had eenen aanhoudenden hik, met walgingeneiging tot braken; de plaats omstrengeld hartkolk was pijnlijk, wanneer men er op drukte; de bovenbuik was geflanen en de voeten waren koud; met een woord, alle de omstandigheden waren, dat ik het zeventien geneesheer, die te -genwoordig was, niet kwalijk kon nemen, dat hij dezelfde als kenteken van ontferking beschouwde. 