title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: Eindelijk, aan het voorgaande nog toevoegen, dat men niet uit het oog raakt, dat, in het algemeen, de omstandigheden, die gunstig blijken te zijn voor de bepaling van den tijd, minder geschikt zijn tot de breedte bepaling; zodat, als de omstandigheden gemiddeld zoo gunstig mogelijk zijn, nog slechts, in beide opzigten, middelmatige uitkomsten zullen verkregen worden. In de eerste der door Faye aangehaalde toepassingen zijn de gegevens als volgt aangenomen: 25 Augustus 1864. Aanw. tijdmeter (Parijs) t = 3“31'"45® Gecor. ^ = 78° 6'19" , „ „ t'=3H6'"45^ „ //=79°52'49" \ (P— P') = ^ {t'—t) = ü“7“'30* \{/t'—A)= U"53'15'' ^ = 3“39®15'* |(/^'-}-/4)=78°59'34" q, = 20“ N. 8 .-= 100 33' N. Log. sin. [h'—h) = 8,19000 W. tijd. a. b 23°37'33" Log. cos. \ = 9,28088 Tijdvereff. + 1 45 Log. cosec. (P—P')= 1,48520 V.. tijd. a. b 23 39 18 Log. sec. qj = 0,02701 M. tijd. Parijs 3 39 15 Log. sec. 8 = 0,00740 W. L. in tijd. 3°59'57" Log. sin. { (P-|-P')= 8.99049 (P-|-P')= 0°22'27" Berekend met de uitkomst met behulp van de gewijzigde formule, na alvorens de middaghoogte H = 80° 32' 26" te hebben ingevoerd, dan komt de berekening aldus te staan : Log. sin. i (H—A) = 8,327361 W. tijd. a. b. 23°30'32" Log. cos. j (H -f/i) = 9,2678 14 Tijdvereff. 1 45 Log. sec. q =0,027014 M. tijd. a, b. 23 31 48,32 Log. sec. 8 = 0,007404 M. tijd Parijs. 3 31 45,00 17,629593 W. L. in tijd. 0'59'56%68 Log. sin. i P») = 8,814797 i P = 0°14'58',34 P 0°29'56%68 De beide uitkomsten leveren, zoo als trouwens te verwachten was, geen verschil op. In de berekening, merkt men op, wat de berekenbaarheid aangaat, enig ofschoon geen noemenswaardig verschil. Doch, maakt men, met de gegevens, die boven aangenomen zijn, voor de beide formulieren de differentiaalvergelijkingen op, dan wordt het verschil belangrijker. Die vergelijkingen zijn : Volgens (3) : (7). ÖL - 0',422ö (Ä'— Äl - + + US0024ö.f. Voorheen was het tweede lid leeg, nu is het aangepast. Volgens (4); (8) . öL -0^205öi(H— A)— 0S023ÖKH-fÄ) -f 0%0ül6öi- Berekent men daarmede de waarschijnlijke fout, gelijk in de Compte rendu voor de eerste formule is geschied, stellende; ö i (A’ -}- A) — 1 ' ; ö 5 (A' — A) = 6 ',5; ö(jp = IO'"» dan vindt men : met de eene ö L — ■ ± 3,7 0 ; met de andere, ö L = ±: is,82. Geen van de twee uitkomsten is dadelijk te verwerpen; toch is het verschil onderling vrij belangrijk. Doch, welk een waarde is daar aan te hechten; kunnen zij iets met betrekking tot de deugdelijkheid der methode bewijzen? Wij willen het onderzoeken. Wat betekent een onzekerheid van 6",5, en dat op zee, voor ö^(Al — A), met andere woorden, voor den term, die, ZOO als wij gezien hebben, is gebleken van overwegen invloed te zijn. Voor een goed observateur is moeilijk de fout zo gering te stellen; en wat zal het dan zijn in het algemeen! Op die wijze valt het ligt de waarschijnlijke fout tot een gering bedrag te reduceren. Daarentegen wordt voor de fout in de breedte 10' aangenomen; een bedrag dat volstrekt niet noodig, doch tevens vrij onverschillig is, in aanmerking genomen de factor, waarmede ö is aangedaan, zoodat het weinig of niets ter zake doet, tot de beoordeling der methode. Stelt men voor de 20" en 30", hetgeen uit zoo buitensporig is te noemen, vermits de fouten in de geraete hoogte zowel in den zelfden, als in den tegenovergestelden zin kunnen vallen, dan klimt de onzekerheid in de lengte, die men verkrijgt, tot 18® en 26®; hetgeen nog al aanmerkelijk van het eerst verkregen resultaat afwijkt, en gewis niet tot aanbeveling van de voorgestelde methode strekt. Wij zullen hierbij dit gedeelte van ons onderzoek laten rusten. De billijkheid echter eist, dat wij er bijvoegen, dat ook FAYE ziet de onvolkomenheden, die het door hem aanbevolgen hulpmiddel aankleven, niet, althans niet geheel, ontveinst. Integendeel, hij stelt ze zelfs; en dit door een toepassing aan te helen, waarbij de omstandigheden zoodanig zijn aangenomen, dat de methode zich in een ongunstiger daglicht vertoont. Doch, hij hecht aan de bezwaren, die niet zijn weg te cijferen, niet het gewicht, dat zij werkelijk bezitten. Zijn ingenomenheid, met de voor het vraagstuk gevonden oplossing, doet hem over de hinderpalen, die de aanwending in het algemeen, en op zee meer bijzonder, in den weg staan, heenstappen. Werkelijk, als men zijn aanbeveling leest, is men geneigd te menen, dat er iets uitnemends aan het licht is gebracht. Daarentegen moet gezegd worden, gelijk reeds vroeger is geschied, dat hij zijn eischen niet hoog, maar zich met de kennis der lengte aan quelques miles tevreden stelt. Nog een ander punt wenschen wij kortelijk na te gaan. Wij hebben ons namelijk, na het voorafgaande wel overwogen te hebben, de vragen voorgesteld: waarin eigenlijk het nut der aangegevene methode bestaat; en waarin haar hooge belangrijkheid gelegen is. Eene methode tot plaatsbepaling kan dan alleen waarde hebben in de praktijk, als daardoor in een bestaande behoefte voorzien wordt, hetzij door een leemte aan te vullen; hetzij door voor minder nauwkeurige hulpmiddelen, andere, die een hogeren graad van nauwkeurigheid bezitten, in de plaats te stellen; hetzij eindelijk, door, zodan der aan de nauwkeurigheid te schaden, langs een korteren weg tot het beoogde doel te voeren. Het komt ons voor dat de methode aan geen der drie opgenoemde voorwaarden voldoet. Welk belang bestaat er, in het algemeen, voor de zee-man, om op het ogenblik van de middag en zijn lengte en breedte te kennen; of, in het bijzonder, om op het tijdstip, dat hij doorgaande een goede breedte-bepaling kan verkrijgen, de lengte te kunnen benaderen, zodat er altijd een onzekerheid overblijft, waaromtrent men de vraag zou kunnen doen, of zij geringer is dan die, welke de onder günstiger omstandigheden opgemaakte lengte aankleedt, nadat zij, door koers en verhieldrekening tot de middag herleid is geworden. Men moet hier niet het geval stellen, dat men dagen achtereen zon noch maan gezien heeft, en dat alsdan de zon even doorkomt. In die gevallen toch zal er altijd van de waarneming gebruik gemaakt worden, om te trachten het geestelijk bestek, hoe gebrekkig ook, althans eenigzins te verbeteren. Onder zulke omstandigheden is de zeeman niet keurig op de middelen, maar hij ziet ervan dat hij zich bedient, en moet het ook niet zijn; hij behoeft dan alleen acht te geven, dat hij aan de waarnemingen geen groter vertrouwen schenkt, dan waarop zij aanspraak kunnen maken. Behalve dat soortgelijke toestanden mogen geacht worden tot de uitzonderingen te behoren, zou de zon zeker juist op of nabij den middag moeten laten zien, om het gebruik der methode mogelijk te maken. De schrijver heeft echter niet deze exceptionele gevallen, maar een veel ruimer toepassing der methode op het oog gehad. Doen zieh op den zeetogt omstandigheden op, die bij den zeeman den wenschen doen ontstaan, de plaatsen, waar hij zich op die oogenblikken bevindt, nauwkeurig te kunnen opgeven, dan nog laat de methode hem verleiden — althans, indien de wenschen niet raad den middag te zamen vallen — en bezit alzoo ook in die gevallen een slechts zeer betrekkelijke waarde. Wordt de gelijktijdige lengte- en breedte-bepaling niet bepaaldelijk voor den middag verlangd, maar voor enig andere, onverschillig 's morgens of 's avonds, als zij slechts gelijktijdig is, dan staan er nog wel andere wegen open, om tot het doel te geraken, waarlangs men een hogeren graad van nauwkeurigheid zal kunnen bereiken. De vaste sterren toch bieden een wijd uitgestrekt veld aan, om zich op te bewegen, hetzij dat men de breedte en tijd-bepaling combineert, hetzij dat men ze afzondert, en voor beide de meest günstige omstandigheden kiest. Het is hier evenwel de plaats niet, althans niet in de mij gegunde oogenblikken, om daarover in bijzonderheden uit te weiden; hetgeen die aangaande zou te zeggen zijn, is buitendien genoeg bekend. Ik heb de bedenkingen, die er, naar mijn mening, tegen de toepassing van de nieuwe methode van Littrow en Faye op de lengte-bepaling te maken zijn, opgeteld, hoofdzakelijk toegelicht en, met de gronden die ik heb bij gebracht, zoo ik vertrouw, voldoende gestaafd. De redenen, die deze kritische beschouwing hebben uitgelokt, heb ik daaraan doen voorafgaan. Mijn blijft nog, ten slotte, over, enkele der in den Transchen tekst gebezigde uitdrukkingen en zinsneden onder de aandacht te brengen. Eensdeels, omdat daaruit kan worden opgemaakt, op welk standpunt Littrow zich den zee-officier geplaatst denkt; anderdeels, om te voorkomen. « Dat men het oordeel van den genoemden sterrekundige in te algemene zin opvatte. Tot het laatste gevoel ik mij verpligt, uit eerbied voor het corps, waarartoe ik eens eenmaal de eer had te behoren, en waarin ik nog een aantal officieren zou kunnen aanwijzen, die in de verte zulk een oordeel niet verdienen. Hetgeen hij zegt is, op zijn meest genomen, zeer overdreven te noemen. Of het waarheid bevat ten opzichte van hetgeen er plaats heeft aan boord van de Oostenrijksche schepen, of liever, het geval was aan boord van de Sovare, het Oostenrijksche oorlogsfregat, waarmede Littrow een zeetogt maakte, gedurende verscheidene maanden, daarover kan en mag ik niet beslissen; doch, dit weet ik wel, dat het van onze schepen niet gezegd kan worden. Zoo leest men: Het bestaat sinds lange tijd excellente voorschriften, voor de determinatie van de positie van een schip. De enige die is terecht gekomen in de praktijk van alle zeemanen, vanwege zijn eenvoud, is de maat van de hoogte van de Zon om middag, daaruit leidt men de breedte af. Wat de lengte betreft, die krijgt men door schatting, in geval de navigator niet over een of meerdere chronometers beschikt, die dienstig zijn voor gebruik; anders, door de hoeken uurlijk genomen, op een tijd of ander, 's morgens of 's avonds, krijgt men de lokale tijd en door middel daarvan de lengte. Een weinig verder: M. de Littrow had bij zijn reis de mariniers het geval gelegen om regelmatig de zon om middag te waarnemen, en zich te vertrouwen, voor het overige, op de kompas en de busspring. De afgelegde getuigenis is niet zeer vleiend voor de Oostenrijksche zee-officieren; doch waar het aldus toegaat, kan de behandelde methode wellicht nog enige nut hebben. Ik hou mij overtuigd, dat als Capitijn een zeetogt maakte met een van onze grotere oorlogschepen, hij aldra tot andere gedachten zou komen. Hij zou daar aan boord kunnen zien, dat aan een der officieren bepaaldelijk de zorg voor de tijdmeters is opgedragen, en dat deze tevens belast is met het volbrengen van de waarnemingen tot de plaats-bepaling, die zieh voordoen. Op de kleinere schepen kan daar aan ongetwijfeld zoo streng de hand niet gehouden worden; doch een uurhoek ’s morgens en ’s avonds schiet er toch altijd, en een breedte bepalen den middag, al ligt over. Ik wil hier nu nog niet eens spreken van de waarnemingen, die door de officieren in het algemeen worden gedaan, zonder dat zij daartoe verplicht zijn. Op een ander plaats zegt hij: "In de nieuwe methode, die hij (aan de navigator) komt in hulp te geven, en met toestaat de differentiëren aan te voren de tijd van de culminatie. Zo duurt, volgens mij, de officier de moeite die hij (aan de zeeman) geeft, opvolgend het volle traject van de zon langs het Sextant, tot het moment dat het stopt te monteren. En, kom die berekeningen neemt hij geavanceerd zeer dat het resultaat is, dat in een halve minuut, de navigator kan alle observaties, doen alle calculaties nodig om te berekenen aan de kaart zijn lengte en zijn breedte." De grote vermoeienis, bij het nemen der middaghoogte, waarop boven gedoeld wordt, kan ik mij geen voorstelling maken, en wel het minst als men ’s morgens tijdbepaling gehad heeft. Evenmin zie ik in, dat het aflopen der berekeningen in zulk een kort tijdbestek, als een zoo groot voordeel van een methode is aan te merken. Zonder twijfel zal men, alles overigens gelijkstellende, de kortste weg kiezen, die tot het beoogde doel voert; doch, dat daargelaten, blijft er, in zee zijnde, altijd nog wel zoo veel tijd beschikbaar, dat men op een 10 minuten meer of minder, aan een berekening besteed, zoo naauw niet zal behoeve te letten. Het zou mij weinig moeite gekost hebben, indien ik het tot mijn doel noodig geoordeeld had, bad, de bijgebrachte kaarten nog te ver meer derden. Ik heb echter gemeend met betrekking tot de voorafgaande te kunnen volstaan, en niet meer van het geduld der Vergadering te moeten vergen. Ik heb mij bepaaldelijk voorgesteld de lengte bepaling op zee, naar de nieuwe raadboom, na te gaan. Om die rede heb ik de toepassing, die jordaans metbode aan de wal wil gemaakt hebben, onaangeroerd gelaten. Dit alleen kan ik, tot besluit, als mijn gevoelen daarover zeggen: dat er, al is men, bij zijn metingen tot plaatsbepaling, uitsluitend gebonden aan het gebruik van den sextant of den prisma-cirkel, meer geschikte wegen openstaan, die naar het doel leiden, dan die, welke door de genoemde metbode wordt aangewezen. Nieuwediep, November 1864. ZESDE VERSLAG OEVEREN DEN PAALWORM. Uit ons Vijfde Verslag, uitgebracht in de vergadering van 30 Januari 1864, is U, Mijnheer, gebleken, dat van alle middelen, welke van verschillende kanten waren aanbevolen, als geschikt om het hout tegen het indringen van den Paalworm te beveiligen, en welke alle door Uw Commissie aan het onderzoek zijn onderworpen, er slechts een enkel is, hetwelk met groote waarschijnlijkheid een waar behoedmiddel kan worden genoemd tegen de verwoesting van het hout door dit schijnbaar onbeduidend dier, hetwelk toch aan ons vaderland reeds zo veel tonnen gouds heeft gekost. De proefnemingen, gedurende het afgeloopen jaar door Uw Commissie genomen, hebben alleen gestrekt om deze waarschijnlijkheid tot een zekere mate van zekerheid te brengen. Op het laatst der maand November hebben wij de proefpalen, die wij van het Nieuwe Diep en van Stavoren hadden doen overkomen, hier onderzocht, en het is ons toen gebleken, dat de dennen-, beuken- en populieren-perkamenten, in de fabriek van den Heer Bodleton in Engeland gecreosoteerd, die sedert Augustus 1861 in het zeewater waren gebracht en dus gedurende ruim drie jaren aan den invloed van den Paalworm waren blootgesteld, geheel gaaf waren gebleven; niet het minste wormgaatje kon bij een nauwkeurig onderzoek daarin worden gevonden, ook niet in die palen, welke in 1862 en in 1863 reeds ter onderzoeking uit het water waren genomen, en toen door afkapping tot een diepte van eenige strepen van de oorspronkelijke oppervlakte waren beroofd; deze palen, die telkens weer in het zeewater waren gebracht, bleken nu op nieuw volkomen weerstand te bieden aan het indringen van den Paalworm. Een evenzeer beslissend gelukkig resultaat verkregen wij uit de greenen palen, gecreosoteerd in de fabriek der Amsterdamsche Maatschappij tot houtbereiding tegen verval, die reeds sedert Juli 1860 en dus reeds gedurende vijf zomers in het zeewater hadden gestaan. In geen derze palen, ook niet in die welke reeds meermalen van hunne oppervlakte waren beroofd geworden, werd eenig spoor van Paalworm-gangen gevonden; alleen bij een greenen paal en wel op een kleine piek, waar de kleur van het hout voldoende het niet doorgedrongen zijn der creosootolie aantoonde, werden zeer kleine wormgaatjes gevonden; doch het gemis van een kalilaag en het geheele voorkomen der gaatjes bewees genoegzaam, dat deze aan een ander dier moesten worden toegeschreven. De onbereide greenen paal, die als tegenproef bij deze palen had gestaan, en dien wij de eer hadden U in de vergadering van 26 November te vertonen, heeft U een sprekend bewijs geleverd, dat gedurende den tijd dat de straks genoemde palen aan het onderzoek waren onderworpen, de Paalworm-verwoesting niet gering is geweest; van die paal toch was niets overgebleven dan het kleine kopstuk, hetwelk boven water had gestaan. Konden wij dezelfde getuigenis afleggen van het in de Amsterdamsche fabriek gecreosoteerde eikenhout, zouden wij heden ons laatste verslag hebben kunnen uitbrengen, en de ontbinding van onze Commissie hebben kunnen vragen. Hetgeen wij in ons Vijfde Verslag hebben gezegd, is door het laatste gedane onderzoek alweder bevestigd. Een doorgebrande van het gecreosoteerde eikenhout toont reeds dadelijk dat het indringen der creosote olie zeer onvolkomen is bebeit plaats gehad, en bij het onderzoek der proefpalen is gebleken, dat op de plaatsen waar de kleur van het hout het aanwezige van creosote olie aantoont, geen palwormgangen te vinden zijn, wat echter, hoevel in geringe mate, op de plaatsen waar de kleur van het hout nog de oorspronkelijke is. De onbereide eiken palen echter, die als tegenproef hebben gediend, zijn geheel en al door den palworm doorboord. Het bewaren van het eikenhout tegen de verwoestingskracht van den Paalworm, dat zo verre ons bekend nog nergens is beproefd, komt ons van groot gewicht voor; het eikenhout toch kan voor vele soorten zeewerken noch door greenen hout noch door een andere lichte houtsoort, die gemakkelijk door creosote olie wordt doortrokken, worden vervangen; wij hebben daarom, zo als uit ons vorige verslag blijkt, bij de Maatschappij tot houtbereiding tegen bederf eer op aangedrongen middelen te bieden, om de creosotering van het eikenhout zo mogelijk te verbeteren, en wij kunnen nu mededeelen, dat de Directeur der genoemde fabriek ons in datum 26 Juli 1864 eiken en groenen palen heeft toegezonden, die op twee van elkander verschillende wijzen gecreosoteerd zijn, welke palen in de raad November 1864 naar het Nieuwe Diep zijn gezonden, om daar in het zeewater bij de andere proefpalen te worden geplaatst; gaarne zouden wij over de wijze waarop die palen zijn bereid geworden, hier iets uitvoerigs mededeelen; op onze vraag daaromtrent aan genoemde Directeur hebben wij echter, bij missive van 6 November j.l., alleen tot antwoord gekregen, dat de bereidingswijze een is, waarbij het voornamelijk bijzonder is gelet zoowel op de keuze der creosote olie als op de accurate wijze voor een goede bereiking noodig. Gedurende het jaar 1864 is het onderzoek naar het zoutgehalte van het water op de stations Nieuwendam, Vliissingen, Harlingen en Stavoren door de Heer von Schüttler voortgezet; uit de hierbij gevoegde tabellen blijkt: 1. Voor Nieuwendam dat, na het zeer hoge zoutgehalte, hetwelk het water op het laatst van 1863 had bereikt, dit zoutgehalte tot in het lente van Maart sterk is afgenomen van 27 tot 8 p. m., om daarna weer te stijgen tot 12 p. m., zo als het in de maanden Augustus en September bleef; daarna is het weer verminderd tot ongeveer 9 p. m. 2°. Voor Vlissingen. Zoo als wij in de vorige jaren reeds hebben opgemerkt, is in het zoutgehalte van het zeewater op dit Station weinig variatie; het zoutgehalte ligt tussen 29 en 35 p. m. 3°. Voor Harlingen. De variatie is hier veel sterker. In het begin van het jaar zien wij het zoutgehalte 31, 26 p. m. langzamerhand dalen tot 21 p. m. in het begin van April; doch in het midden van April is het weer 31 p. m.; daalt langzamerhand weer tot 24 p. m. (in het begin van Augustus), klimt weer tot 33 p. m. in October, en daalt weer langzamerhand tot een minimum van 19 à 20 p. m. had bereikt. 4°. Voor Stavoren. Het zeewater, op dit Station, heeft alweer zeer verschillende zoutgehalten gedurende dit jaar aangetoond. In Januari 18 à 19 p. m., in Februari 8 à 9, in April 22 à 23, in Juli zelfs 28 à 29, terwijl het in de volgende maanden, op een paar uitzonderingen na, tussen 16 en 22 is gebleven. Zoo als U bekeken is, werd door de Afdeeling in haar Vergadering van 24 September j.l., in onze banden geschaald, 1°. een raissive van Z.E. den Minister van Binnenlandsche Zaken, d.d. 30 Juni 1864, N°. 181 3e Afd. Waterstaat, welke aldus luidde: "Wij, terwijl den Hoofd-Inspecteur van den Waterstaat VAN DEEN KUN, werd, in het begin des jaars, mijne aandacht gevestigd op de omstandigheid, dat, volgens sedere jaren te Outende genomen proeven, het gecreosoteerd hout bestand bleek tegen de vernielingen van den Paalworm." Dit wekte te meer verwondering, omdat de hier te lande genomen proeven met creosoot niet aan de verwachting hebben beantwoord. Daarbij werd door den Heer van der KUN medegedeeld, dat zulks evenzeer het geval was geweest met de proeven, in de Franse haven Olonne genomen, waar men daartoe hout had gebruikt, te Bordeaux gecreosoteerd; waar dat ook te Olonne met le Osterdie bereide balken een gunstige uitkomst was verkregen. Een en ander gaf grond tot het vermoeden dat, hetzij in de gebruikte teerolie, hetzij in de wijze van bereiding, le Ostende verschil bestaat met hetgeen elders geschiedt. Ten einde hieromtrent zekerheid te erlangen, is de tusschenkomst van het Belgische Gouvernement ingeroepen, dat welwillend een twintigtal te Ostende gecreosoteerde balken ter beschikking der Nederlandse Keizerlijke Krijgsmacht heeft gesteld, en tevens het proces-verbaal der bereiding meegegeven, waarvan een afschrift hiernevens gaat. Met dit hout zullen aan de Zeewerken in Zeeland en Noord-Holland proeven genomen worden. Ook zijn dezer dagen uit Suriname ontvangen acht kisten, bevattende 68 monsters van verschillende houtsoorten, en 56 balken, van verschillend hout, waarmee gelijks proeven tot wering van den Paalworm worden genomen. Het daarin vermelde proces-verbaal luidde: Monsieur le Directeur! Ik heb de eer u te informeren dat een speciale cilindrie van 70 billets is bereid op 22 April laatstelijk op het terrein van Ostende, conform aan het advies van Mijnheer de Minister uit zijn depèche van 16 April 1770, adres aan Mijnheer de Baron de Vrijxein. Voor deze Operatie zijn de zelfde raarach en de zelfde voorzorgen nageleefd als voor de billets, die zijn geplaatst in de haven van Ostende en de zanden van Olonne. De kist waarin dit proces-verbaal is teruggevonden, was oorspronkelijk afgezeld met de volgende inscriptie: "E. van der KUN. 21 Maart 1770. De Regering van Zeeland vraagt de houtplankentheek van Bordeaux te adviseren over de veiligheid van houtvoorraders tegen houtwormen, m.b. te creosoten. E. van der KUN, Directeur van de Bouwkundige Dienst". Le creosotage de ces dernières traverses effectué au chantier de Gand, le 16 Mai, comme celui que nous venons de faire à Ostende, a été conduit de manière à faire absorber la plus grande quantité d’huile possible. Notre but a été atteint en ce que la moyenne d’huile absorbée à Ostende est de 25 b 66, celle de Gand n’a pas dépassé 22 b 50 par bille. La préparation a été conduite de la manière suivante : 32 36 85 Report 57 864 22 25 37 43 71 28 19 38 32 62 30 25 39 50 71 21 27 40 50 77 27 23 41 40 65 25 27 42 33 61 28 26 43 45 59 14 20 44 40 65 24 28 45 38 59 20 29 46 39 61 22 20 47 40 47 7 18 48 39 22 30 49 47 69 21 50 32 61 29 26 51 58 81 23 26 52 41 64 23 29 53 36 63 38 54 40 66 26 27 55 49 68 19 16 56 19 12 57 41 67 26 29 58 41 62 20 37 69 39 62 29 24 60 41 65 24 20 61 44 73 29 25 62 49 66 17 28 63 43 65 22 21 64 38 63 21 25 65 43 64 21 20 66 43 69 21 28 67 42 68 23 68 50 77 27 21 69 44 67 23 17 70 42 69 27 864 Total 1692 kg. OBSERVATIONS. Le total général de la creosote absorbée, d'après le tableau et contre est de 1092 kilogrammes. D'après le régleur, des que l'opération a été terminée, il y avait 1797 litres de creosote en moins dans le réservoir. Deux cents litres sont sortis des billons après leur enlèvement du cylindre. (164) Le chargement du cylindre terminé à 8 h. 50 du matin, on a commencé à faire le vide pendant 1 h. 10 ; l'indication du vide a marqué pendant une heure une pression de 0.20 à 0.25 de mercure. A 10 heures, on a laissé entrer la creosote dans le cylindre; elle avait une température de 60° centigrades. Le cyclindre s’est remplit en 15 minutes. Alors on a fait agir les pompes foulantes pendant 3 heures 20, c’est-à-dire, jusqu’à 1 heure 35 de relevée. Au bout d’une heure les manomètres indiquaient une pression de huit atmosphères dans le cylindre; cette pression a été maintenue pendant deux heures vingt minutes. Le succès, qui a été obtenu dans cette circonstance, doit être attribué à la grande sécheresse des billes (sapin rouge de Hiver déposé dans nos chantiers depuis le mois d’Août dernier). Vous trouverez ci-joint un état indiquant par bille la quantité d’huile absorbée par chacune d’elle. J’ai l’honneur de vous proposer d’envoyer en Hollande les 20 billes les plus imprégnées, c’est-à-dire, N° 1, 10, 11, 14, 18, 19, 20, 23, 24, 28, 32, 37, 38, 40, 42, 50, 53, 59, 61 et 68. Si Vous approuvez ceci. Le deuxième stuk, hetwelke in dezelfde Vergadering in onze handen werd gesteld, was een missive van de Heer A. Snaterse, Directeur der Maatschappij tot houtbereiding tegen bederf, d.d. 26 Juli 1864, luidende: WelEdelde Heren! Wij hebben de eer U hierbij aan te bieden 12 stukken hout, tegen Palworin bereid, benevens 6 stukken gekreosoteerde steenen, ten dienste der waterbouwkunde. Gelieve een steen, benevens een stuk hout door middelen te doen breken, ten einde het inwendige door U kunt worden onderzocht. De inzending van deze stukken hout heeft veel langer in te wachten, dan wij eerst gedacht hadden, uithoofde het slechts na velerlei proefnemingen gelukken mocht deze verbeterde nieuwe wijze van bereiden zoo afdoende te maken als wij nu overtuigd zijn dat zij U zal blijken te zijn. A De stukken tweemaal met de letters MHP gemerkt, zijn op een andere wijze bereid dan de overige. Met ter tijde hopen wij een gunstige afloop van uw officiële proefnemingen van u te moeten vernemen. Verblijvende hoogachtend enz. In de Vergadering van 29 October 1864 bracht uw Commissie omtrent deze twee stukken het volgende advies uit: In handen der Commissie, belast met de onderzoeken tot verhinderings van den Paalworm, werden in de Vergadering der Afdeeling Natuurkunde van 24 September 1864, gesteld de volgende stukken met verzoek om preadvies. 1°. Een missive van den Minister van Binnenlandsche Zaken, d.d. 30 Juni 1861, 181, 3e Afd. Waterstaat, waarin Z.E. mededeelt dat Zijn aandacht door wijlen den Hoofd Inspecteur van den Waterstaat van die kunde gevestigd was op de omstandigheid, dat, volgens sedert jaren te Ostende genomen proeven, het gecreosoteerde hout bestand is gebleken tegen de vernielingen van den Paalworm, welke omstandigheid bij Z.E. verwondering had gewekt, dewijl naar Z.E.'s meening, de hier te lande genomen proeven met gecreosoteerd hout niet aan de verwachting had beantwoord. Z.E. heeft daarom aan het Belgisch Gouvernement een twintigmaal te Ostende gecreosoteerde balken gevraagd, om daarvan aan de zeewerken in Zeeland en Noord-Holland proeven te nemen. Z.Exc. deelt verder mede, dat uit Suriname acht listen, bevattende 68 monsters van verschillende houtsoorten, en 56 balken van verschillend hout zijn ontvangen, waarmede Z.Exc. voornemens is proeven over het bestand te zijn tegen den Paalworm te doen nemen. Bij deze missive is gevoegd een proces-verbaal over de wijze van bereiding der gecreosoteerde balken te Ostende. Het eerste gedeelte der missive van Z.Exc. heeft Uwde Commissie verwonderd, daar zij reeds in haar Vierde Verslag, uitgebracht in de Vergadering der Afdeeling van 31 Januari 1863, op de gunstige resultaten, verkregen, zowel met het dennen-, beuken- en populierenhout, gecreosoteerd in de fabriek van de Heer Boulton in Engeland, als met het greenenhout in Amsterdam gecreosoteerd, gewezen te zijn, terwijl in haar Vijfde Verslag, uitgebracht in de Vergadering der Afdeeling van 30 Januari 1864, van beter welke de Afdeeling bij missive van 5 Maart j.l. aan Z.Exc. een afschrift heeft gezonden, niet alleen van de in België te Oostende genomen proeven en verkregen resultaten, — die echter alleen op greenenhout betrekking hebben, dewijl andere houtsoorten aldaar niet aan het onderzoek zijn onderworpen, op pag. 10 — 14 uitvoerige mededeling wordt gedaan, maar daarenboven onder de conclusies, waartoe de Commissie ten gevolge van meer verkregen ondervinding zich gerechtigd achtte (verg. pag. 15 — 171, uitdrukkelijk gezegd wordt, dat het met zekerheid was gebleken dat een goede creosotering het hout tegen de vernieling door den Paalworm beschut. Uwde Commissie moet ten opzichte der te Oostende verkregen resultaten vooral daarop de aandacht vestigen, zoo als uit haar Vijfde Verslag uitdrukkelijk blijkt, dat te Oostende alleenlijk gecreosoteerd greenenhout aan het onderzoek is onderworpen; het in de Amsterdamsche fabriek gecreosoteerde greenenhout is bij onze proeven evenmeer tegen de Paalworm bestand gebleken. Minder gunstige resultaten zijn echter verkregen met het door creosoot zo gemakkelijk niet doordringbare eikenhout, welke hout voor de vervaardiging van sluisdeuren enz. door greenenhout moeilijk kan worden vervangen. //De eischen dus door Uwe Commissie aan de creosote-ring gesteld, zijn grooter geweest dan die, welke men in België daaraan heeft gedaan. Uwe Commissie hoopt echter dat de verbeterde wijze van creosotering alhier ook voor het eikenhout gunstige resultaten zal opleveren. //Ten opzichte van het tweede gedeelte van ’s Ministers missive, betrekking hebbende op de uit Suriname aangebrachte houtsoorten, adviseert Uwe Commissie deze mededeeling voor notificatie aan te nemen. Uwe Commissie wenscht zich namelijk niet met dit onderzoek te belasten, dewijl, naar haar oordeel, dit met meer vrucht in Suriname zelf zou worden geschieden. Mogten er toch onder deze houtsoorten enkele gevonden worden, die zonder bereiding tegen den hier aanwezigen Palworm bestand bleken te zijn, — iets dat Uwe Commissie, op grond der door haar verkregen ondervinding, voor niet waarschijnlijk houdt, — zoodanig blijft de vraag nog onbeslist, of zij tegen de in Suriname voorkomende soorten van hetzelfde geslacht en onder de aldaar aanwezige omstandigheden van zoutgehalte van het zeewater, temperatuur enz. evenzeer proefhoudend zouden zijn. Tot het vervaardigen der zeeweringen in Nederland zal men niet ligt het hout uit Suriname doen overkomen. Uwe Commissie adviseert om in gelijken zin de missive te beantwoorden van den Hoofdingenieur der Marine te Willemsoord, dd. 13 Juli 1804, C, N°. 46, welke in de Vergadering van 24 September j 1. ter sprake is gebracht. //De tweede missive, welke in handen van Uwe Commissie tot advies is gesteld, is van den Directeur der Maatschappij tot houtbereiding tegen bederf te Amsterdam, waarbij door deze wordt aanboden twaalf op een verbeterde wijze gecreosoteerde palen en zes eveneens gecreosoteerde steenen, met verzoek die aan het onderzoek te willen onderwerpen. In de vijfde verslag van onze Commissie, op pagina 15, heeft de Commissie zich reeds verbonden om deze naar een verbeterde methode bewerkte palen aan het onderzoek te onderwerpen. Zij adviseert echter om vooraf aan genoemden Directeur mededeeling te verzoeken van de wijze waarop deze palen zijn bereid geworden en in hoeverre deze methode van de vroegere gebruikte verschilt. De gecreosoteerde steenen behooren niet tot het onderzoek van de Commissie. Voortreffend neemt Uwe Commissie de vrijheid aan de Afdeeling mede te deelen, dat zij haar onderzoek voortaan uitsluitend op het gecreosoteerde hout zal voortzetten en verschoond wenscht te blijven van die herhaalde aanvragen van uitvinders van nieuwe behoedmiddelen tegen den Paalworm, die meestal in bedekkingen van het hout met verschillende smeersels bestaan, daar het haar al gemakkelijk is gebleken dat geen van deze middelen van enig nut is. De Commissie heeft eindelijk besloten, met het einde van dit jaar de bepaling van het zoutgehalte van het zee-water op de stations Vlissingen, Harlingen, Stavoren en Nieuwendam te staken. Zij acht deze gedurende zes jaar voortgezette bepaling voor haar doel voldoende. De op het laatst van het rapport vermelde missive van den Hoofd-Inspecteur der Marine luidde: WelEdelHogheGen. Heer ! Op last van het Ministerie van Marine wordt een onderzoek ingesteld naar de eigenschappen van enige buitengewone houtsoorten. Dientengevolge is aan mij opgedragen van dit hout aan den zee- of paalworm bloot te stellen. In de meening dat de Commissie uit de Natuurk. Afdeeling der Koninklijke Academie van Wetenschappen, baar onderzoekingen betrekkelijk den Paalworm nog steeds, ook in deze haven voortzet, neem ik de vrijheid mij tot haar te wenden, met beleefd verzoek dat bovengemelde onderzoek ook door hare zorg mag worden verricht. Mogten hiertegen geen bezwaren zijn, dan zou u mij zeer verplichten door mij op te geven waar en wanneer u over deze houten wenscht te disponeren. Een afschrift der mij gezonden opgave van het te onderzoekene gaat hiernevens, terwijl daarbij dient opgemerkt te worden, dat ieder stuk ongeveer 2 palm lang en breed en een paar duim dik is. Met de meeste hoogachting heb ik inmiddels de eer te hebben enz. LUST DEK MERKEN EN NAMEN VAN EENIGE BUITENLANDSCHE HOUTSOORTEN. Merken. Namen. 1. Kienbotto. 2. Jakrinja. 3. Kroemantie. 4. Malobie. 5. Pansoemoetie. 6. Mamadavie. 7. Bleu Gum. 8. Bleu Gum. 9. Kasnok. 10. Amerikaanse Eiken. 11. (niet aanwezig). Merken. 20. Penaga. 21. Embalo. 22. Terdoe. 23. Mintangoer. 12. Onbekend. 13. Merken. 24. Tekam. 25. Mengrawan. 26. Merbou Tandook. 27. Merbou. 28. Tagan Merbou. 29. Anglay of Merbou. 30. Marsihong. 31. Djaring Huntoe. 32. Kajoe Damarpoeteh. 38. Boehong. 34. IJzerhout. 35. Blaugiran. Merken. Namen. 36. Boengoer. 37. Kaladau. 38. Rassak. 39. Boelan. 40. Madang Danoem. 41. Bintangoer. 42. Kajoe Mera. 43. Kajoe Koin. 44. Kajoe Bowak. 45. Kajoe Jamboe Oetang. 46. Kajoe Kalieinoen. 47. Kajoe Koela. De Afdeeling beantwoordde de straks genoemde missive van Z.E. de Minister van Binnenlandsche Zaken op de volgende wijze: Onder datum van den 30e Juni 1811, had de Koninklijke Akademie de eer een schrijven van U.E. te ontvangen, Nr. 181, Afdeeling, Waterstaat, waarbij naar aanleiding van berichten van wijlen den Hoofd-Inspecteur van den Waterstaat van België, die gunstig luidden voor het afdoende van de creosotering van hout ter verhindering van den Paalworm in België, Uwe verwondering daarover werd te kennen gegeven, ondanks dat de hier te lande genomen proeven met creosoot niet aan de verwachting hadden beantwoord. Dit schrijven ging vergezeld van het proces-verbaal in afschrift van de wijze van bereiding en behandeling in het buitenland. Bij de eerstvolgende vergadering van de Afdeeling Natuurkunde, die volgens het Reglement niet dan in het laatst van de maand September plaats vond, werden deze brieven der Commissie voor den Paalworm in banden gelegd, die daarover in de zitting van October berichtte en met wie de Vergadering zich verenigde. Ik heb mitsdien de eer, beleefdelijk onder de aandacht Uw Excellentie te brengen: 1°, Dat de wijze van creosotering in België met goed resultaat aangewend, de Akademie niet onbekend was. Immers men vindt ze schier woordelijk medegedeeld op blz. 13 van het (hier ingesloten) Vijfde Verslag over den Paalworm, U.E. bij missive van 5 Maart 1811, kopijelijk toegezonden en sinds in druk verschenen. 2°, Dat in aanklantgenomen de hogere eisen aan de beveiliging van hout door creosoot gesteld, de bij ons te lande verkregen resultaten, wat het bevredigende daarvan aangaat, in geenen deel achterstaan bij die van de proefnemingen in den vreemde. Mijnheer heeft men gezien vergenoegd met enkel fijne houtsoorten, als dennen, beuken, populieren met creosote te bewaren. De uitslag van het onderzoek van onze Commissie zoowel op dergelijk hout uit de Engelse fabriek van de Heer Boulton, als op grenenhout te Amsterdam gecreosoteerd was even voldoende, blijkens hetgene daarover reeds in het Vierde Verslag, in de Vergadering van 31 Januari 1863 uitgebracht, voorkomt, en werd later nog in die mate bevestigd om te rechtvaardigen de uitdrukkelijke verklaring op bl. 17 van het Vijfde Verslag: dat dit met zekerheid is gebleken, dat een goede creosoteering het hout tegen vernieling door den faalworm beschermt. Hier, namenlijk bovendien ook nog proeven, elders achterwege gebleven, of met stilzwijgen voorbijgegaan, met eikenhout, een ongelijk steviger houtsoort, die voor de vervaardiging van sluisdeuren enz., door greenenhout kwelijk kan worden vervangen, maar die juist, doordien zij vaster en dichter is, de doortrekking in creosootolie in geijkelijker maakt en waarvan uit die hoofde de beveiliging nog te wensen overig laat. Tot bevestiging van de door ons verkregen resultaten, vermelden wij hier nog de in d.d. 17 November 1864 aan de Afdeeling gebrachte missive van den Hoofd-Ingenieur in Noord-Holland, den Heer van Gendt, aldus luidende: Als vervolg op de vroegere mededeelingen ten aanzien van de werking van den Paalworm, in de zeehaven te Nieuwe Diep, kan ik de eere hebben Uw Excellente Edel Hoog Geleerde te melden, dat de duur geplaatste proefpalen, vermeld in het Vierde Verslag over den Paalworm, uitgegeven door de Natuurkundige Afdeeling der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, op den 22e October 1864 zijn ondersocht door den Ingenieur van den Waterstaat J. F. W. Conrad, en dat de uitkomst van dit onderzoek is geweest als volgt: 1. De gecreosoteerde eiken en groene palen uit den regel A en B, die den 6e April 1861 geplaatst, en den 8ste October 1862 nog onaangelast waren, vertoonden in het oppervlak geringe sporen van Paalworm, die in het greenenhout in nog mindere mate dan in het eikenhout aanwezig zijn. 2. De gecreosoteerde dennen paal uit den regel C, op bovengenoemde dagen geplaatst en gaaf bevonden, is ter hoogte van 1.25 eter beneden volzee doorgezaagd; 15 Paalwormgaten van 5 tot 11 streep, met levende wormen, zijn in die doorsnede gevonden. Ik moet hierbij opmerken dat de creosoot was doorgedrongen in den eiken paal redelijk, in den groenen paal tot in het hart, doch in den dennen paal nagenoeg niet. De onbereide palen den 5den April 1861 geplaatst zijn door den Paalworm geheel vernield. De met warme koolteer tweemaal bestreken palen uit de regels D, E en F, den April 1861 geplaatst, zijn allen in grote mate door den Paalworm aangetast. In de doorsneden ter hoogte van 1.50 tot 1.80 m zijn aanwezig in den eiken paal 40 wormgaten van 4 tot 9 streep middellijn, en in den groenen paal 82 wormgaten van 5 tot 10 streep middellijn, terwijl de dennen paal geheel en al tot in het hart door den Paalworm is vernield. Van de koolteer was geen spoor te bespeuren. De met zinkwit driemaal geverkte groenen en dennen palen uit de regels H en I, zijn tot in het hart geheel door den Paalworm vernield en al de verwer is verdwenen. Drie gecreosoteerde rode eiken perkoenpalen, geslagen bezuiden den Jagthoek in October 1857, zijn ter hoogte van 1.10 m onder volzee doorgezaagd; in twee van deze zeer goed met creosoot doordrongen palen, is geen spoor van Paalworm ontdekt, doch in de derde is in de kern, die minder goed gecreosoteerd was dan het spint, een wormgat van 7 streep middellijn gevonden. Een gecreosoteerde gekloofde eiken perkoenpaal in 1861 geslagen langs de steenbollen voor de Marine schutslijn, is ter hoogte van 1.10 m onder volzee doorgezaagd, en geen spoor van Paalworm is ontdekt. Een onbereide ronde eiken perkoen-paal in 1861 geslagen, lengs de voornoemde steenbollen, zijn beiden geheel en al door den Paalworm vernield. Een gecreosoteerde eiken perkoen-paal in 1863 geslagen bij stutpaal N° 40, is evenmin door den Paalworm aangetast als een gecreosoteerde gekloofde eiken perkoen, geslagen in 1862 bij stutpaal N° 36. Onbereide eiken perkoen-palen hebben: bij stutpaal N° 32, geslagen in 1861, 40 wormgaten van 4 tot 7 streep in de ronde doorsnede 1.25 el onder volzee, bij stutpaal N° 35, geslagen in 1857, 25 wormgaten in de ronde doorsnede 1.25 el onder volzee, terwijl de koppen geheel vernield zijn. Ik voeg hierbij dat de deuren der koopvaardersluis te Nieuwe Diep, in het najaar van 1860 gehangen, zijn samengesteld uit een raaf kokende koolteer, tweemaal bestreken eiken regelwerk en een gecreosoteerde dennen beschot. Zij zijn in Juni 1863 op de helling gehaald, en bij het onderzoek bleek, dat het eiken regelwerk door den Paalworm in grote mate op sommige punten tot 8 duim en op een punt zelfs tot 14 duim diepte was aangetast, terwijl het gecreosoteerde dennen beschot, dat geheel doorbroken was, genoegzaam onbeschadigd was gebleven; nagenoeg uitsluitend op de na de creosoterij gemaakte velkanten waren enige kleine Paalwormgaten te vinden. Wat betreft het Manbarklakhout, geef ik mij de eer in te delen, dat de beide dagen 14 december 1857 onder het Wierhoofd te Nieuwe Diep aan kettingen gelegde palen, waar reeds den 25 mei 1860 de Paalworm aanwezig was, in gaten van 4 streep middelijn tot 5 streep beneden het oppervlak en waarin de worm den 20 november 1862 tot 10 streep beneden het oppervlak was doorgedrongen, thans nog in meer mate door den Paalworm aangegetast. Op twee plaatsen zijn die palen den 22 oktober 1864 doorgezaagd; in de eene doorsnede vertoonden zij 37 wormgaten ter grootte van 3 tot 5 streep tot 17 streep onder het oppervlak, en in de tweede waren 10 gaten van 2 tot 4 streep middelijn tot 15 streep onder het oppervlak aanwezig. Ook het Manbarklakhout dus is niet gevrijwaard voor verrotting door den Paalworm, alhoewel de buitengewoon harde hoedanigheid van dat hout het doordringen van het dier zeer moeilijk te bemoeilijken. Uit bovenstaande niet de creosoot verkregen uitkomsten vermeen ik te mogen afleiden, dat hout geheel met deugdzaam creosoot doordrongen als volstrekt niet, dan toch slechts in zeer geringe mate, door den Paalworm wordt aangegetast. Uit een praktisch oogpunt verdient het creosoteren van hout, dat door het zeewater bespeld wordt, wel aanbeveling, doch de te verkrijgen uitkomsten hangen af van de behandeling en bereiding van het hout. Zoo lang dat niet meer zorgvuldig en gelijkmatig geschiedt, zullen de uitkomsten, die met de creosoot als Paalwormwerend middel worden verkregen, steeds zeer van elkander afwijken. Wij mogen niet onvermeld laten dat de Heer H. c. FEIJNT in Amsterdam een bewijs van zijn determinatie in het werk van de Commissie heeft gegeven, door aan een aantal leden aan te bieden een zwaar stuk pikhout (lignum Guayac), hetwelk, volgens getuigenis van den kapitein buy-KES, die het had megebracht, in Curaçao gedurende 5 à 6 jaar in het zeewater had gelegen, en terwijl het er uitwendig gaaf uitzag, bij het doorzagen geheel en al door den Paalworm bleek doorknaagd te zijn, een krachtig bewijs, dat de Paalworm de hardste houten niet ontziet. De Heer p. kater gz. meldde in November 1812, dat door hem gedurende de laatste zomer geen jeugdige Paalwormen waren gevonden in de door hem als proefpalen gestelde houten in de haven van Nieuwendam, alsmede dat de door hem gedurende vier jaar in leven gebleken Paalwormen in de vorige zomer waren gestorven, waarschijnlijk ten gevolge van toevallige vreemde inmengeling in het Noord-zeewater waarin zij werden bewaard. Terwijl wij onze aandacht steeds hebben gevestigd op hetgeen in het buitenland is behendig gemaakt, vermelden wij hier een bijdrage van den Heer david Stevenson, voorkomende in de Proceedings of the Royal Society of Edinburgh van 28 April 1862, over de verwoestingen door de Limnoria tergites, een tot de klasse der Crustaceen behoorend diertje, dat volgens den schrijver in de noordelijke zee- en meer voorkomt dan de teredo navalis. De Heer Stevenson toont aan, dat het doortrekken van het hout met sublimaat en ijzervitriool het in het geheel niet tegen de vernieling door de limnoria beschut is. Ook de creosotering van het hout is volgens hem niet een afdoende middel, voor welke stelling hij de volgende bewijzen geeft. 