title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Zij doet de indeling der Germanen in twee of beter in drie hoofdgroepen aan de hand. Tot de oostgermanische groep behooren de talen der Goten (oost- en westgotische) en ook de schier geheel verloren talen van Vandalen en Burgondiers. De noordgermanische talen, die wij als een afzonderlijke groep beschouwen, Zweedsch en Deensensch en oud-Noorsch (in Noorwegen en op Usland) ter andere zijde. De grootste groep is de westgermanische; zij omvat Engelsch en Friesch, Neder- en Hoogduitsch met de verschillende saksische, frankische, beiersche, alemannische e. a. dialecten. Ook voor de godsdienstgeschiedenis ligt in deze indeling der stammen en volken een vaste grondslag. Het zou vergeefsche moeite zijn om het verkregen resultaat te willen terugvinden in hetgeen de Romeinse schrijvers ons van Germaanse stammen berichten. Tacitus bedoelt met zijn drie stammen: Ingaevonen, Hermynen, Istaevonen stellig een verdeeling van het gehele volk te geven, al vinden wij er alleen Westgermanen in. Maar Tacitus zelf houdt zijn indeling niet streng vol: hij plaatst er onder het schild „quidam affirmant" andere namen naast: Marsen, Gambriven, Sueven, Vandelen, die eveneens als groepen te beschouwen zijn. Wat nog sterker spreekt: bij de behandeling der enkele Germaanse volken schijnt hij zijn geheele indeling vergeten te hebben, hij volgt een orde van de hem meest bekende stammen van 't Westen naar 't Noorden en 't Oosten en onderscheidt dan de niet-suebische van de suebische volken. Plinius kent vijf groepen: bij de drie van Tacitus nog de Vandelen en de Peucaten of Bastarnen aan de Zwarte Zee, welke Tacitus tot de twijfelachtige grensvolken rekent. De Hellusii, die bij Tacitus in de nevelen van het Noorden schuil gaan, vindt men in de Hilleviones van Plinius terug. Onder de namen der enkele stammen zijn er bij Tacitus die later verdwijnen (Bructeren, Cherusken, Semnonen, Nahanarvalen e.a.), andere die blijven leven (Sueven, Friezen, Anglen, Longobarden), terwijl in later dagen ook nieuwe namen opduiken (Alemannen, Burgondiers, evenwel reeds bij Plinius en Ptolemaeus genoemd, Saksers, Franken). Zonder twijfel behoort men de ethnographische gegevens der Romeinse schrijvers op te stellen. De tegenstrijdigheden welke zij bevatten komen gedeeltelijk voort uit gebrekkige gegevens: Tacitus onderscheidt tusschen wat hij zeker wist en wat hij van hooren zeggen had. Daarbij komt dat in de eeuwen waarover die Römeinsche berichten zich uitstrekken, er in 't binnenland van Germanië vrij wat veranderingen hebben plaats gehad; de geografen , kaarten en geschiedschrijvers geven ons hier en daar een blik op die verschuiving van stammen, die verdwenen, opkwamen of nieuwe woonplaatsen opzochten. Ook hebben de Römeinen door hun eigen gezichtspunt en Digitale verzameling 90 oordeel hun berichten gekleurd. Zoo de verdeeling der Germanen in 5 of 3 takken. Die verdeeling is geografisch: het uitgangspunt in het Westen is voor de Römeinen van zelf gegeven. Wel kan men uit Tacitus bepalen dat de drie zonen van Mannus, de stamhoofden der drie groepen, in oude liederen der Germanen zelf leefden, waar ook het stamverband hunner namen op wijst; maar het is toch volstrekt niet uitgemaakt dat daarmede de Germanen zelf een volledige indeeling van stammen hebben bedoeld. Ook de frankische volkentafel bewijst voor oude overlevering niets; zij maakt Romeinen , Britten, Franken, Alemannen tot de 4 takken die van de stam afstammen , en spiegelt den politieken en geographischen toestand af- zooals die ten tijde van Chlodovech (520) bestond. De linguistische indeeling van alle Germanen valt dus niet met de berichten der Römeinsche geschiedschrijvers en geografen samen. Deze laatsten hebben ongetwijfeld grote historische waarde, daar zij ons in tijden verplaatsen waaromtrent de gegevens uiterst schaarsch zijn. Maar niet alleen de noordgermaansche (scandinavische) groep valt bijna geheel buiten den Römeinschen gezichts- kring, zelfs de Oostgermanen, die later in de volksver- huizingen de voornaamste rol hebben gespeeld (Goten, Vandalen, Burgondiers) vinden wij slechts zeer terloops vermeld. Veel aandacht wordt tegenwoordig gewijd aan de betekenis van stamnamen. Al heeft dat onderzoek tot nog toe evenmin stellige uitkomsten als een oogst voor de kennis van den godsdienst opgeleverd, zoo moeten wij dit onderwerp toch niet geheel met stilzwijgen voorbijgaan. J. Grimm onderscheidde drie soorten benamingen: Yooreerst patronymica, zoals Herminonen van Irmin, Goten van Gaut. Hier doet zich echter de vraag voor, welke der twee oorspronkelijk is: de naam van den stam of van den eponymen held; in 't eerste geval is de stamnaam zelf niet verklaard. Een tweede soort van volksnamen, de talnjkste, zou eigenschappen aanduiden: Friezen, Franken (vrijen), Longobarden; waarbij Grimm een aantal van gewaagde gissingen voortdraagt, als Sueven, mensen die sui juris zijn. Eindelijk heetten een aantal van volken naar de streek die zij bewoonden: Ubii, Ripuarii, Batavi, Mattiaci (mensen der „Auen" en „Matten"), Semnonen (boschbewoners); ook hier echter is de juiste verklaring der namen vaak twijfelachtig. De meeste vragen die zich voordoen zijn nog hangende. Over elken naam in het bijzonder moet nog uitgemaakt worden of hij oorspronkelijk inheemsch is, dan wel of naburen hem aan den stam hebben gegeven; er zullen waarschijnlijk vrij wat eer- en spotnamen bij zijn. Van cultus getuigt alleen de naam Ziuwari, die de Sueven dragen; men heeft soortgelijk ook Ansivari willen verklaren, zelfs in Naharvali vereerders der Nomen gezien. Beide verklaringen zijn stellig onjuist. Opmerking verdient dat ouder de stamnamen geen woorden voor planten en dieren voorkomen: want de Chatten (Hessen) hebben niets met katten te maken. Met meer beslistheid moeten wij zoo niet den oorsprong van cultusnamen. Althans het gebruik van de woorden germaansch en duitsch vaststellen. Wat de afleiding betreft, zowel de naam Germ aan de meest avontuurlijke verklaringen in omloop. Hoogst waarschijnlijk is die naam in de laatste eeuw voor onze jaartelling in Noord-Oost Gallië ontstaan, hetzij dat de Kelten de vreemden „buren" noemden, hetzij dat zij in onderscheiding van de volken in wier midden zij woonden „echten" heetten. Het woord duitsch hangt raar volk samen en beduidt vulgaar; het herinnert aan de oude Teutonen, en hangt er wel mede samen door gemeenschappelijke afleiding. Die Teutonen, die met de Kimbren de eerste germaanse volken waren welke binnen den gezichtskring der Romeinen kwamen, zijn trouwens alles behalve nauwkeurig bekend. Müllenhoff zoekt hun oorsprong aan de Midden-Elbe, nieuweren zijn door een opschrift op een grenssteen te Miltenberg aan den Main, waar hun naam voorkomt, overtuigd dat de Teutonen oorspronkelijk een keltische stam waren. Wat hiervan ook zij, de naam duitsch is voor 800 A.D. voor de taal in gebruik gekomen, seda de 9e eeuw zowel voor die volkstaal, lingua Theodisca als voor het volk steeds meer in zwang. Het is te betreuren dat er tusschen de woorden germaansch en duitsch geen eenparig vaststaand onderscheid wordt gemaakt. Gewoonlijk is germaansch de meer algemene term en omvat de geheele familie: Duitschers, Goten, Digitized by Google Angelsaksers, Scandinaviërs; terwijl men de stammen en volken die Duitsland bewonen in engeren zin Duitsers noemt. Wij spreken van germaanse filologie in den omvang waarin Paul het in zijn "Grundriss" gebruikt; maar van de Duitse taal. Dit spraakgebruik heeft echter al te veel uitzonderingen, reeds aanstonds doordat de Duitse en andere stammen bij de Romeinen gezamenlijk Germanen heetten. J. Grimm heeft verwarring bevorderd door germaansch zelden, en Duits nu eens in engeren dan in wijderen zin te gebruiken. In het Engelsch hebben German (Duits) en Dutch (Nederlands) in de gewone taal beperkte betekenis, zodat voor het gehele gebied de naam Teutonic gebezigd wordt; evenwel ook niet zonder uitzondering. Zoo is het noodig dat men steeds bij anderen op het gebruik der woorden toezien en het bij zichzelf scherp bepalen. In dit boek zal germaansch voor het gehele, Duits voor het engere gebied staan. De hier vermelde volksnamen vormen evenwel slechts een klein onderdeel van den grooten voorraad van eigennamen, van plaatsen zoowel als van personen. Deze nu zijn bij het opsporen van oude toestanden en verhoudingen getuigen van veel gewicht. Men moet ze stellig behoedzaam en met oordeel raadplegen: een eigennaam zegt ons wel meestal tot welke taalgroep hij behoort, maar niet of de mensen die hem gegeven of gedragen hebben als vreemdelingen of als inwoners, als heerschers of als slaven, blijvend of slechts voor korte tijd op de plaats verkeerden waar zij dit bewijs van hun aanwezigheid nalaaten. Voord den godsdienst komen de vele theoforen namen, vooral in 't Noorden, en vooral van personen in aanmerking. Zij stellen ons vaak in staat de verbreiding van culten en sagen bij benadering te bepalen. Door die eigennamen weten wij, dat de vereering van Thor in Noorwegen veel dieper geworteld was dan die van Odin. Dat Balder in de namen zo goed als ontbreekt, legt groot gewicht in de schaal bij de beoordeling zijner mythen. Van de verbreiding der germanische heldensage in Engeland leggen tal van namen getuigenis af. De eigennamen geven zoowel van het bezit van elken stam op zichzelf als van het onderling verkeer der stammen een beeld. De namen, de genealogieën en stamsagen, der oude germanische berichten stemmen samen en geven ons iets van de verschillende stamgodsdiensten der Germanen te doen kennen. Geen feit valt bij de lezing van Tacitus meer in het oog, dan dat de enkel stammen elk hun godsdienstig middelpunt hadden, soms enkele naburige of verwante stammen zouden tot gemeenschappelijken cultus vereenigen, en ook de grote groepen in hun oude liederen den stamheer, die wel een stamgod was, verheerlijkten. Sinds Müllenhoff neemt men veelal voor de drie grote afdeelingen welke Tacitus noemt afzonderlijke culten aan. De "Irminsleute" (Herminonen) hadden den dienst. Voorbeelden van studies waarin van de namen gebruik gemaakt is, zijn o.a.: Henry Petersen, Om Nordboernes Gudedyrkelse og Gudetro i Bedenold (1876); Q. Binz, Zeugnisse zur Germanischen Sage in England (PBB. XX); Müllenhoff Zeugn. u. Excurse. "Irmin und seine Bruder" (Zfd. Alt. XXIII 1878). Digitized by Google 95 Van den ouden hemelgod Ziu bewaard; de Ingvaeonen vereerden den Vanengod Freyr; de Istvaeonen Wodan en Tamfana. De vereenzelviging der eponyme stamhelden met de grote goden is voor twee van de drie gevallen min of meer waarschijnlijk : Irmin-Tiu en Ingv-Freyr komen vaak vereenigd voor, met Istv en Wodan is dit niet het geval. Wij ontmoeten bij de germanische mythologie zeer vaak die vereenzelviging van een held met een god, of van twee goden met elkander, berustend op de meening dat de schijnbare eigennaam slechts een bijnaam, en de mindere god of held een „hypostase" van den hoofdgod is. Dat eenzelfde god onder verschillende namen vereerd wordt, is inderdaad niet zeldzaam; bij de vereenzelviging van helden met goden komt reeds een grotere mate van omzichtigheid te pas. Over 't geheel steunen de vermoedens, waarover wij hier spreken, meestal op zwakken grond. Met dit resultaat van Müllenhoff meenden velen een algemene basis voor de germanische mythologie gewonnen te hebben. Dit is met de noodzakelijke beperking juist. Müllenhoff zelf heeft het bestaan van het algemene germanische niet geloofd, integendeel dit zelfs breder uitgemeten dan heden ten dage geoorloofd schijnt. Er is met de door Müllenhoff verkregen uitkomst niet zoveel gewonnen als men eerst meende. Wij zagen dat de verdeeling in die drie stammen volstrekt niet alle Germanen omvat : zoo vallen de Sueben, die immers Ziuwari heetten, slechts voor een deel met de Hermynonen samen. Dan hadden ook die stammen en groepen niet zoveel vaste grenzen, als het bij het opmaken van een verdeeling schijnt: de toestanden in Germanie, en daarmee ook het bestaan der stammen, waren aan voortdurende veranderingen onderhevig. Bij die veranderingen moet dan ook de onderlinge wrijving in rekening gebracht worden, waarin de een stam van de andere lag en culten kon otermsen. Het staat sommigen als een ideaal voor den geest in de germaanse mythologie apart dat van de enkele stammen te behandelen. De historische methode schijnt dit te eischen. Wanneer wij dit nu niet beproeven, schrikt niet alleen de schaarsheid der gegevens ons af, maar vooral dat wij nergens met genoegzame zekerheid een stam of groep van zijn omgeving kunnen afscheiden. Juist de historische methode verbiedt een deel der historische gegevens, die over het onderling verkeer der stammen, te verwaarloozen. Wij kunnen hier en daar den oorsprong van een sage en den hoofdzetel van een cultus trachten te bepalen; wij hebben geen recht aan den eenen stam te ontzeggen wat niet opzettelijk van hem vermeld is maar wat wij bij de anderen vinden. De hoofdzaak echter blijft onaangetast: het positieve resultaat, dat de enkele stam in een bepaalde godsvereering en stamsagen het middelpunt van zijn leven vond en daarmee zijn oorsprong in verband bracht. 3. In deze stamsagen zijn allerlei, voor een deel jongere, bestanddeelen samengesmolten; toch is hier de meest geschikte plaats om ze te behandelen. Ontleden wij de stamsagen dan vinden wij 1° mythen aangaande het ontstaan der menschen in het algemeen, met verhalen omtrent de voorouders van een bepaald volk min of meer verbonden; 2° verhalen over, of opsomming van eponyme heroen, of stamtafels die de koningsgeslachten van oude helden of goden afleiden; 3° sagen aangaande vroegere lotgevallen, veelal tochten en verhuizingen der volken; 4° verachillende vreemde, aan de bijbelsche of de klassieke wereld ontleende, overleveringen. In het beeld dat de enkele stammen van hun oorsprong vormen zijn deze draden op onderscheidene manieren samen geweven. Heeds Tacitus koppelt het ontstaan der stammen aan den oorsprong van den mensch. De stamhoofden der drie volkengroepen (Germ. 2) zijn zonen van Mannus, den mensch, en deze weer de zoon van een Tuisto dien Tacitus noemt „deum terra editum". Uit den naam Tuisto af te leiden dat hij een „dubbelwezen" en als hermafrodiet gebeeld was, is gewaagd. De nadruk valt op de autochthonie en op de goddelijke afstamming, ook bij de andere stammen nog eens uitdrukkelijk vermeld. Meer laat zich uit de woorden niet persen. Ook niet dat de menschen uit boomen zouden zijn voortgekomen, wat men met een hoogst willekeurige tekstverbetering bij Tacitus heeft willen lezen. Wel laat Vol. 17 (ook Gylfag. 9) de menschen uit Ask en Embla (esch en olm?) ontstaan. Dit echter, zoowel als de afkomst der drie standen, Thras, Karl, Jarl van den God Rig (Heimdallr, in Rigspula), lezen wij eerst in betrekkelijk jonge Eddaliederen. Het is waar dat in "originem gentis conditoresque" het laatste woord bevreemdt. Maar er met J. Holub (Der erste Germane wurde auch nach dem Zeugnis des Tacitus an der Esche gebildet 1891) voor te lezen "caudicem orni hosque fuisse" is geheel uit de lucht gegrepen. Wij komen tot de enkele volken, en beginnen met de Goten. Hun koningsgeslacht, dat der Amaler (bij de Oostgoten) is van goddelijke afkomst, de reeks is Gaut, Haimdal, Rigis, Amal. Uit deze lijst kan men niet opmaken of die Gaut eenvoudig een eponieme held is dan wel, gelijk men wil, een naam voor Wodan. Rigis, hier gescheiden van Haimdal, is elders gewoonlijk een bijnaam van de god. Dezelfde Jordanes die ons deze goddelijke afstamming overlevert, laat de Goten komen van Scandza, de bakermat der volken "quasi officina gentium aut certe velut vagina nationum", een eiland in het Noorden, waar het te koud is voor bijen om honing te zamelen, maar vanwaar als zwermen bijen de volken zich hebben verspreid hebben. In drie schepen voeren de Goten over den Oceaan, de beide voorsten droegen de Oostgoten en Westgoten, het trägere de Gepiden; welke bevolkingsstammen van de kust waar zij aanlandden verder naar 't Zuiden voorttrokken. Ook de Longobarden zouden van het "eiland" Scandinavië gekomen zijn. Zij heetten eigenlijk Vanden en vormden het derde deel der lieden van het overbevolkte land. Het lot had hen aangewezen om het vaderland te verlaten, en onder twee aanvoerders Ibor en Ajo zochten zij vreemde gewesten op. Hier kwamen zij in botsing met de Vandalen. Deze smeekten tot Godan (Wodan) om de overwinning; de god antwoordde dat hij de zege schenken zou aan hen die hij bij het opgaan der zon het eerst zou aanschouwen. De schrandere Gambara, de moeder van Ibor en Ajo, wendde zich tot Frea, en deze gaf den raad dat de vrouwen mede zouden uittrekken en de haren als baarden langs het gelaat laten hangen. Toen nu in den morgen Godan die schare der Vanden zag, vroeg hij : "wie zijn die Longobarden ?" ; en Frea zeide dat hij hun met den naam ook de overwinning moest schenken ! Dit verhaal, dat de christelijke geschiedschrijver der Longobarden een belachelijk sprookje noemt, leidt dit volk van de Oostzee af; of de godheden Wodan en Frea hier oorsprong hebben heeft men betwijfeld. De stamtafels die vorsten en volken tot eponyme helden of goden doen opklimmen: de Goten tot Gaut, de Schyldingen tot Schyld, de Scefingen tot Sceaf, misschien de Batavieren tot een Baetva(?) zijn ons alleen voor de Angelsaksers in Engeland uitvoerig bekend. Reeds Beda zegt dat zowel Hengist en Horsa als de koningsgeslachten van vele engelse naties van Voden afstammen. De middeneeuwsche engelsche kronieken geven, met af- wijkingen in bijzonderheden , de genealogieen der angel- saksische koninklijke geslachten. Deze stamtafels nu , van verschillenden ouderdom, bevatten naast historische her- inneringen niet weinig brokstukken van mythen en sagen. Deze dorre lijsten van namen zijn veelal in hun samen- voeging werk der dichtende verbeelding ; zij geven nu en ! ) Paulus Diaconus c. 1— 8. Yolgens Ranke (Paulas Diac. in zijn compleete werken deel 51 p. 81 — 84) zonden wjj 't verhaal dezer „Na- mengebung" in 4 lagen bezitten, en de christelijk theistische bg Frocop. B. ttoth. II c. 14, waarin van Wodan en Frea nog geen sprake is, zon de meest oorspronkelyke trekken hebben. ^ Beda Hist. Eccl. gent. Angl. 1 : 15. Digitized by Google 100 dan aan onderzoekers den draad in handen om samen- bang tusschen verspreide verhalen en trekken te vinden. Zoo de namen der beide koningen Offa, van beiden als Beov (Beaf), Scyld, Scef (Sceaf). De laatste was als zuideling in een bootje zonder roer met een korenhoop aan de kust van Sleeswijk, waar hij later heersen zou, aan land. Van verhalen die in Engeland inheemsch zijn, bevatten deze stamtalen zeer weinig sporen; verreweg het meeste wijst op samenhang met het stamland in Holstein, Sleeswijk, Jutland. De stamtafels klimmen tot Voden als stamheer op; dat zijn naam soms in het midden van de lijst staat, wijst waarschijnlijk op latere toevoegselen. Andere godheden komt Seaxneat (Saxnot) enige keren voor, o.a. in de lijst van Essex, waar in een reeks van namen de veldslag in verschillende vormen verpersoonlijkt wordt, die dan zijn zonen zijn! Namen met Frea samengesteld zijn talrijk. Dat Baeldaeg, die herhaaldelijk voorkomt, Balder is, wordt door de naam Balder zelf in een der stamtafels bevestigd. Eindelijk zij nog opgemerkt dat enige der kroniekschrijvers de behoefte hebben gevoeld de geslachten tot de algemene stamvaders Noach en Adam te doen opklimmen. Verscheidene der stammen in Duitsland zijn rijk aan sagen. Zoo de Saksers, van wiens oorsprong verschillende. Dit uit Müllenhoff's Beovulf (1889) p. 7, 64 e.e. waarover de genealogieën goede opmerkingen voorkomen. Die wezens zijn, naar de verklaringen van M.: Gesecg en Andsecg (Symmachos en Antimachos), Sveppa (iemand die "getümmel" aanricht), Sigefugel (gunstig voortekenaar), Hecca en Bedeca (mannen van moord en vernieling). Digitized by Google 101 verhalen in omloop zijn. Volgens de eene zou hun eerste koning Aachanes (Aak? de middeneeuwsche kroniek maakt er Ascanius van) uit de Harzrots bij een bron in een woud gegroeid zijn; ook een volksliedje gewaagt van meisjes die in Saksen aan de boomen groeien. Widukind evenwel, bij wien in de 10e eeuw het hart voor zijn saksische volk warm klopte, meende dat de Saksers over zee waren gekomen, en vermeldt verscheidene gevoelens omtrent hun oorsprong: zij zouden van Denen en Noorden afstammen, of zij zouden de overblijfselen zijn van het overal verstrooide leger van Alexander de Grooten. In welk verband die macedonische afkomst met trojaanse afstamming zou staan, laten wij daar. Overigens bevat die saksische traditie, met de thüringsche vermengd, allerlei half historische herinneringen: van den oorlog tussen Saksers en Thüringers om het bezit van het land, van den strijd tussen de Thüringers, wier koning Irminfrid met een frankische koningsdochter gehuwd was, en de Franken, niet het minst van de bedrijven van den thüringschen held Iring, die daarin een hoofd- rol speelde, en in wien men gewoonlijk een mythische figuur ziet. Een buitengewoon rijken schat van sagen heeft Uhland bij zijn „Schwaben" gevonden. Ook de Sueven, schoon in Tacitus' dagen reeds in Midden-Duitsland gevestigd, zijn uit het Noorden gekomen. Een verhaal uit de 12e eeuw van de herkomst der Zwaben vermeldt dat uitdrukkelijk; de reden van hun uittocht zou, evenals bij de Vinilen en wellicht ook bij de Goten, honger geweest zijn. Dat er ook in de sagen samenhang is tusschen Scandinavië en de Sueben is, heeft Uhland getracht te bewijzen door tal van trekken uit de sage van Helgi, die niet alleen door den naam Svava toevallig met de Sueven verbonden is. Wij vinden in die verschillende stamsagen een onmiskenbaar, schoon onmogelijk historisch te bepalen, achtergrond in de werkelijkheid. Ongeraakt gaat de sage in de historie over; en ook de oude sage, nog nevelachtig en soms met mythen vermengd, zal toch herinneringen bewaard hebben aan een oud stamland of vroegere lotgevallen. Hier en daar is meer dan waarschijnlijk een overlevering alleen ter verklaring van een naam ontstaan, gelijk de inwoners van 't Zwitserse kanton Schwyz meenden dat zij uit Zweden gekomen waren. Van sommige berichten kunnen wij ook bij benadering niet gissen wat er achter schuilt, gelijk b.v. in de zonderlijke mededeeling van Tacitus dat Ulysses ergens aan den Rijn aange land zou zijn, en dat men voor hem en zijn vader Laertes een altaar opgericht zou hebben. Maar stellig zijn sommige sagen louter geleerde verdichting zonder enige historische kern. Daarvan leveren het sprekendste voorbeeld de in de Middeneeuwen allerwijds verspreide verhalen van de trojaanse herkomst der volken. Min of meer aanknoopend aan berichten als b.v. dat van Virgilius Aen. I 142 over Antenor, die uit Troje ontsnapt naar Elymia en verder was gegaan, waren in de verschillende provincies der romeinsche wereld verhalen in omloop van trojaanse zwervelingen die zelfs afgelegen landen en verre kusten hadden bereikt. Als wij bedenken hoe veel prijs aanzienlijke romeinsche gevechten aan 't einde der republiek en in 't begin van 't keizerrijk op hun trojaanse adel stelden, dan ligt het voor de hand, dat ook de bij Korne ingelijfde volken dat modeartikel: trojaanse afstamming, begeerden. Hoe zich dat in bijzonderheden beeldt toegedragen kunnen wij uit de bronnen niet meer nagaan; wel is het zeker dat vooral aanzienlijke Galliërs, en, de erfenis van deze aanvaardende, later Franken hun oorsprongen van Troje afleiden. Trouwens bij Oegorius van Tours lezen wij daarvan niets. Hij vat in een vrij dor en verward bericht samen wat oudere schrijvers over de vroegere lotgevallen van zijn volk hebben verhaald; hij laat de Franken uit Pannonie komen; van samenhang met Grieken of Trojanen rept hij niet. Die sage vinden wij het eerst in de kroniek van Fredegar (± 660) en in de Gesta regum Francorum (725). Volgens den eerste was Priamus te Troje koning der Franken. Na den val van Troje splitste zich het volk herhaaldelijk, een deel kwam in Macedonië, een ander onder koning Friga (de Frigiërs) kwam tot den Donau; daar bleef weer een deel onder Turchot achter (de Turken), terwijl een ander onder Francio (de Franken) voorttrok en zelfs aan den Rijn een nieuw doch onvoltooid Troje begon te bouwen. Van die Franko stamde Theudemer en later de Merovingen. Eenigszins afwijkend maken de gesta Thebears tot koning der Trojanen; de Franken stammen af van de trojaanse vluchtelingen die aan de grens van Pannonië de stad Sicambria bouwden en later keizer Valentinianus hielpen in zijn strijd tegen de Alanen (Alemannen?) en van hem de naam van Franken (die wilden, trotschen zou betekenen!) ontvingen. In elk geval was de meening van trojaanse afstamming der Franken vrij diep geworteld. Paulus Diaconus meende in den naam van een frankische huismeier die Anschis heette, Anchises te herkennen. Het is ontwijfelbaar zeker dat deze frankische berichten op geen inheemse overlevering rusten, maar de draden voortspinnen die uit de latijnsche literatuur in de latere doorliepen. Op dezelfde wijze nu moeten wij oordelen over al wat in de Middeneeuwen van trojaanse afstamming wordt gezegd. De Engelsen hechten er groot gewicht aan. Tot in de Noorsche literatuur toe heeft dit geloof een eigenaardigen vorm aangenomen. Deze geheele sagenkring is nog vreemd aan Saxo Grammaticus, die van Troje noch van Priamus schijnt te weten. Wel vermeldt hij, maar zonder haar te bevestigen, de meening van den schrijver over aquitaanse geschiedenis uit het einde der 10e eeuw, Dudo, dat de Denen naar de Danaërs zouden heeten. Othinus, bij Saxo een oude koning, staat met Byzantium in betrekking; maar van een verband tussen Azië en Scandinavië weet hij niets. Deze laatste voorstelling vinden wij in de Ynglingasaga (Heimskringla) en in het (jongere) voorbericht van de proza-Edda. Odhin komt uit Asgard aan de Zwarte Zee naar het Noorden, de geschiedenis van den Vanen-krijg, van Mimir en Hoenir zijn in die van die tocht ingevlochten. In het voorraad "Formaldisk" wordt Troje genoemd en de tocht van Pompeius vermeld. Men had zich niet boeven te vergissen als men gedaan heeft door er echte overlevering in te zoeken. Het blijkt zelfs in 't minst niet dat de oude Noorse waren hun verleden aan de klassieke wereld vast te hechten. De genoemde berichten staan op zichzelf. Zij zijn het werk van mythographen, die, allerlei trekken met elkaar verbindend en alle tijden verwarrend, een pseudo-historisch verhaal gemaakt hebben zonder enige waarde, noch voor de historie noch voor de mythologie. Echte brokstukken van germaanse sagen zijn er niet in te vinden. Ons overzicht zou al te gebrekkig wezen, indien het niet gewaagde van de betrekkingen der Germanen met andere volken voor of bij het aanbreken der historische eeuwen. De bepaling van de grenzen, welke in prehistorische tijd Kelten en Germanen scheidden, van de landen welke deze twee Volkeren oorspronkelijk bewoonden, van de stammen die er toe behoorden, zal waarschijnlijk nooit volkomen gelukken. Toch heeft de taalstudie, vooral de kennis der plaatsnamen, reeds vrij wat aan het licht gebracht, en weten wij dat het geheele Westen en Zuiden van Duitsland keltische namen vertoont. De Kelten hebben verder met hun herhaalde tochten de zuidelijke eilanden van Europa: het iberische, Italië, Griekenland bestreken. Deze resultaten zijn vast en door geen waarschuwingen tegen overdreven „keltomanie" aan het wankelen te brengen. Zulke waarschuwingen hebben zeker grond, vooral tegenover de meening alsof de Kelten, met name de Galliërs, van ouds een hoog beschaafd volk zijn geweest, in 't bezit van grote technische vaardigheden en van een diepzinnige symboliek. Maar, al kunnen wij dit niet beamen, de wijde uitgestrektheid van het gebied der Kelten in den voortijd valt evenmin te loochenen als het feit dat zij de meerderen in beschaving waren van hun germanische naburen. De oorspronkelijke grens tusschen Kelten en Germanen is gelegen geweest in het land tusschen Oder en Elbe; Müllenhoff zoekt die in den Harz en in Thüringen, waarmede tegelijk de grens naar 't Zuiden en naar 't Westen bepaald zou zijn. Van de betrekkingen tusschen die naburen in Midden-Duitschland weten wij evenmin iets als van de aanleidingen voor, en de wijze van het vooruitdringen der Germanen. Ook de mate waarin deze twee volken zich zijn vermengd hebben kennen wij niet. Wel is het duidelijk dat zij op allerlei wijze zijn samengesmolten, en dat er tusschen hen geen zoo scherpe scheiding, geen wederzijdsche afkeer is geweest, als wij moeten aannemen dat van ouds Germanen en Slaven van elkander heeft verwijderd gehouden. In Midden-Duitschland, gelijk later aan den Rhijn, ook in de landen die aan den linkeroever dier rivier liggen, hebben stellig de naburige Kelten en Germanen niet alleen met elkander gevochten, maar ook vaak in vrede met elkander verkeerd. Die invloed is zoo sterk geweest, dat het ons uit de berichten niet altijd duidelijk wordt of wij met een germanischen of met een keltischen stam te doen hebben, en de meeste der stammen, bewesten den Rhijn in de eerste eeuwen van onze jaartelling, geen onvermengd karakter vertoonen. Het is duidelijk dat de Germanen omstreeks het begin van onze jaartelling de Rijn hebben bereikt en spoedig overschreden. De ontmoeting der keltische en germanische volken in die landen is ons door de berichten van Romainen, van Caesar af, en door tal van inscripties bekend. En zo doet de vraag zich voor wat in den godsdienst aan elk der twee volken toekomt. Een vraag die zich uit den aard der zaak alleen door een reeks van detailonderzoekingen laat beantwoorden. Bij gemeenschappelijke trekken behoeven wij evenwel niet altijd aan invloed of ontleening te denken. Zoo is er geen reden om de vereering van bronnen, die wij bij beide volken aan treffen, oorspronkelijk aan het een meer dan aan het andere toe te schrijven. Dit is een cultus die de Slaven evenzo als de Germanen en Kelten, die trouwens een groot aantal volken brengt: hij geeft geen aanleiding om historisch verband aan te nemen. Het grootste bezwaar bij het opsporen der nationaliteit van vele goden ligt in hun vreemde, d.w.z. latijnse namen. Onderscheidene goden dragen op de inscripties de naam van Hercules, en de gronden waarom men ze keltisch of germanisch maakt zijn niet altijd afdoende. Daarenboven is er nog een derde mogelijkheid, want de romeinse soldaten in de provincies hebben toch ook hun eigen goden meegenomen; zoo is het hoogst waarschijnlijk dat b.v. de Hercules Saxanus van een aantal inscripties in 't Brohlthal en bij Metz geen germanische Donar of Saxnot, maar de echt romeinse beschermgod der bergwerkers is geweest. Men heeft over 't geheel wat veel voor de Kelten in beslag genomen. Terecht is dit geschied met de matres of matronae, die op vele monumenten in afbeeldingen of inschriften uit de eerste eeuwen van onze jaartelling voorkomen. Haar keltische afkomst is tegenwoordig vrij algemeen erkend. Deze moedergodinnen vormen dikwijks een groep van drie; zij schenken zegen en vruchtbaarheid aan de akkers en worden met vruchten en bloemen, met korenhalmen of een hoorn des overvloeds afgebeeld. Haar cultus is zeer wijd verbreid geweest, van Brittannie tot Zwitserland, waarschijnlijk mede door de legers; op de rechter Rijnhoever komen zij het meest voor. Haar bijnamen dragen voor een goed deel een plaatselijk karakter; dat onder die bijnamen ettelijke germaansche zijn (met name de vormen die op ims uitgaan) neemt niet weg dat de matronae zelf van keltischen oorsprong zijn. Wij moeten ons dus voorstellen, dat Germanen en Kelten in levendig en veelvuldig verkeer gedurende vele eeuwen invloed op elkander hebben geoefend, en stellig onderdrukt wezen, het blijft toch de eerste Studie van belang die aan dit onderwerp gewijd werd. De klassieke verhandeling is die van M. Ihm (in Jahrb. d. Ver. von Alterthumsfreunden im Rheinlande 1887); zie ook F. Kauffmann (in Weinhold Zeitschr. des Ver. für Volksk. II. 1892), en H. Kern (in Versl. en Med. K. Akad. Amst. 1872, die tal van epitheta uit 't germaansch verklaart). is die invloed van de Kelten op de Germanen sterker geweest dan omgekeerd. Veel minder nauw zijn de aanrakingen tusschen Germanen en Slaven. Toch moeten wij ook daarop het oog richten. Alle oude berichten wijzen er op, dat oorspronkelijk de grens tusschen Germanen en Slaven de Weichsel moet geweest zijn. De soms eenvoudig als Slaven aangeduide groep bestaat eigenlijk uit twee groepen: de Balten of Letten (de Aestii van Tacitus) en de Slaven (de Venedi). Tacitus weet van deze volken weinig te verteilen, hun ongebonden en vrije leefwijze was vrij wel het enige wat zijn gesprekspartners hem leverden. De Aesten rekent hij nog tot de Germanen en vergelijkt ze met de Sueven. Dat ook zij een "mater deum" vereeren is evenwel in ons oog geen punt van overeenkomst, daar de romeinsche interpretatie van weinig bekende godengestalten slechts een enkelen trek in aanmerking neemt, en niets ons dus noopt de terra mater (Nerthus) der Zeegermanen en deze mater deum met elkaar te vergelijken. De Venedi werpt Tacitus op den hoop der half wilde volken, waarover hij zich met weinige woorden van afschuw afmaakt, al laat hij de mogelijkheid open dat ook zij Germanen zijn geweest. De overige romeinsche berichten leveren niet veel meer op. Zeker is dat, toen allengs in de volksverhuizing het eene germaansche volk na het andere: Vandalen, Goten, Gepiden, Hervuler, Lugiers, Burgondiers naar 't Zuiden en 't Westen trokken, de Streek tusschen Weichsel, Oder en Elbe ontvolkt geraakte, en de Balto-Slaven ten Noorden, westen en zuidwesten hoe langer hoe meer vooruit drongen. Met den tocht der Longobarden in de 6e eeuw was dit voorttrekken geëindigd; en in de 7e eeuw hebben de Slaven in Europa hun grootste uitbreiding gehad: van de baltische- tot de aegei'sche- en zwarte Zee, van de Elbe tot de Dnieper en de Alpen. Uit deze verhoudingen laat zien opmaken dat de Balto-Slavische en de Germanen elkander allerwijzer moesten ontmoeten. Daar bij den trek van een volk altijd een rest achterblijft, zo moeten de twee familieën zich in de streek tusschen Weichsel en Elbe stellig vermengd hebben. Toch is de invloed veel minder sterk geweest dan wij zouden verpachten. De germanische stammen keerden het aanhang steeds naar 't Westen en Zuiden; de wrijving met Keltische en Romeinen heeft hen gevormd, niet die met Balto-Slavische. Daarenboven: wat zouden zij van de ruwere oostelijke naburen hebben overgenomen? Merkwaardig is de sterke afkeer die tusschen de twee volkeren is blijven bestaan, en waarvan de middeneeuwsche kroniekschrijvers, die over slavische zaken handelen (Adam van Bremen en Thietmar van Merseburg in de 11e, Helmold in de 12e eeuw) vol zijn! De oorlogen waarin de saksische keizers der 10e eeuw uit het oudgermaanse land beoosten de Elbe de Slaven hebben verdreven, droegen een karakter van grote verbittering. Ook door hun bekeering tot het christendom zijn de Slaven niet met hun naburen verbroederd; van den aanvang aan sloten zij zich bij Byzantium, niet bij Rome aan, en schoon toen de scheuring der oosterse en westerse kerk nog niet bestond, zo bleven de Slaven, door die afhankelijkheid van Byzantium, buiten het verkeer en de eenheid der middeneeuwsche europeese maatschappij. Nog heden na zoovele eeuwen onderscheidt men de Wenden die te midden der Duitschers hier en daar in Saksen wonen. Wij kunnen dus niet verwachten dat de vergelijking met Balto-Slavische voorstellingen of gebruiken veel licht zal verspreiden over de godsdienst der Germanen. Aan algemene punten van vergelijking hechten we ook hier niet te veel gewicht. Dat ook de Balto-Slaven bosschen en bronnen heilig achten, dat in de folklore overeenkomst wordt gevonden, pleit niet voor onderling verkeer; wij vinden dergelijke parallellen overal. Zelfs valt het bij het nagaan der lietgausche godennamen in het oog, hoe weinig wezenlijke overeenkomst met germaansche stof zij vertonen. Toch kan het niet anders, al is de afkeer tusschen beide volken nog zoo groot geweest, of nabuurschap en oorlog moet sporen hebben nagelaten in sagen en zeden. Vooral met de Scandinaviërs zijn de Slaven in aanraking geweest. Vikingen hebben in het Wendenland de Jomsburg gesticht, die in de geschiedenis van het Noorden in de 10e eeuw een grote rol speelt, en in Gardariki (Rusland) heeft een Zweeds geslacht hun heerschappij gevestigd. Zoo ligt het voor de hand het een en ander in Digitized by Google 112 de mythen en zeden van de beide volken uit dit verkeerde verklaard. Dit heeft men inderdaad ook beproefd, maar met weinig goed gevolg. De zieneres (de Völva), liet godengeslacht de Vanen, Kvasir die zelf uit het speeksel van Asen en Vanen, en uit wiens bloed de dichter gemaakt was, het phallische symbool van Freyr : dit alles en nog meer zou van Slavische herkomst zijn. Naturalistisch zou elk van deze beweringen door een detailonderzoek gestaafd of weerlegd moeten worden; de meeste er van zijn echter niet veel meer dan losse invallen, en met name de Slavische oorsprong der Vanen geheel met wat ons van die goden bekend is in stand. Trouwens bij overeenkomsten dient men altijd wantrouwend te zijn eer men aan historisch verband denkt. Een Arabier Ibn Fozlan reisde in 921 als gezant van den kalief van Bagdad naar de Wolga en was daar getuige van de uitvaart van een der Russische grooten. Op een schip werd een houten brandstapel opgericht, een levend meisje de doode meegegeven, de doodenoffers o.a. paarden geslacht en daarna het geheel in brand gestoken. Dit vereenigen van twee wijzen van lijkbezorging : in een boot aan de zee toevertrouwen en verbranden, is zoo eigenaardig Scandinavisch, het herinnert zoozeer aan het bekende voorbeeld van het verbranden van Baldr's lijk, dat wij hier schier genoodzaakt schijnen samenhang aan te nemen. Toch wordt van beide zijde: zooveel door Slavische als door Germanisten zulk een verband geloofd ! ) Digitized by Google 113 de overeenkomst ligt in algemene trekken die op zich zelf staan en bij verschillende volken voorkomen, en daar- naast is er belangrijk verschil. Men kan aan de eenere mee- ning boven de andere de voorkeur geven, verder dan vermoedens komt men niet. Uit al het gezegde volgt, dat de parallellen tusschen Germanen en Balto-Slaven van weinig belang en onzeker zijn. In elk geval is er geen grote slavische strooming in het oud-germaanse leven geweest. Veel belangrijker zijn de betrekkingen der Noordgermanen met de Finnen geweest. Ook hier gaan de oorsprongen schuil. Vroeger meende men dat heel Midden- en West-Europa eertijds een Finsche bevolking had gehad, welke wilde oervolk door de Indogermanen zou zijn onderwor- pen : een gevoelen dat met den droom der indogermaanse heerlijkheid is verflaat. Wij moeten het er voor houden dat de Finnen en Lappen ongeveer gelijktijdig met, wellicht iets vroeger dan de Indogermanen in Europa zijn gekomen. Zeer oud zijn de wederzijdsche invloeden. Vooral het Finsch draagt sporen van zeer vroege ontleningen uit germaanse talen, uit een taalperiode die aan den tijd van Ufilas voorafgaat. Dit bewijs is betrouwbarder dan dat uit zeden en gewoonten : men heeft namelijk ook uit de gebruiken bij 'huwelijk willen opmaken dat er tusschen de Finsch-ugrische en de indogermaanse familie reeds prehistorische betrekkingen hebben bestaan. In Zweden en Noorwegen zijn de Finnen de Germanen voor geweest; ook de naam Scandinavie (eigenlijk Scandinavië) De Mongolen die wellicht van hen afkomstig zijn. Onder de Mongoolse stammen daar gevestigd onderscheiden wij de Lappen (Sami) die, voor een deel zelfs nog heden ten dag heidenen, ruwer, afgezonderd van de beschaardere volken leefden, en de Finnen (Suomi) wier taal de bewijzen levert hoeveel elementen van beschaving zij aan Germanen en ook aan Balto-Slaven ontleend hebben. Deze Finnen woonden aan beide zijden van de Botnische Golf, en ook aan de oostkust van de Oostzee, aan wier zuidelijke rand zij zich in de half ontvolkte, door Germanen verlatene, door Balten dun bewoonde streek van huidige Kurland, Liivland en Estland vestigden, en er de (eigenlijk aan Balten toebehoorende) naam van Esthen overnamen. Dit geschiedde voor 800 A.D. De berichten der antieke schrijvers over de Finnen zijn hoogst nevelachtig; nog Procopius (B. Goth. II. 15) brengt het niet veel verder dan tot enige verbazingwekkende mededelingen over de wildheid dier Thulieten en Skirithifinen. Tacitus breekt met hen zijn beschrijving der Germanen af; hij schijnt niet te vermoeden dat die Finnen dezelfden zijn als de Sitones, welke hij een paar hoofdstukken te voren genoemd had als de noordelijke naburen der Suiones (Zweden). Wat hij verhaalt dat een vrouw over hen heerschte heeft men verklaard uit misverstand van een naam: de Finnen werden dan als laaglanders Kainulaiset aangeduid, en dit woord als Kvenir opgevat gaf aanleiding tot dat fabeltje van het vrouwennk. Een andere voorstelling, volgens welke de Kvenir oorspronkelijk Skandinaviërs pas later met Finnen werden vermengd, geeft K.B. Wiklund, Om Kvänerna och deras nationalitet (Ark. f. nord. Phil. XII). 