title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Eh bien et pourtant qa a ete dans cette forte misere que j ’ai senti mon energie revenir, et que je me suis dit: Quoiqu’il en soit j ’en remonterai encore, je reprendrai mon crayon que j ’ai delaisse dans mon grand decouragement, et je me remettrai au dessin, et des lors a ce qui me semble tout a change pour moi, et maintenant je suis en route et mon crayori est devenu quelque peu ^docile, et parait le devenir davantage de jour en jour. C’etait la trop longue et la trop grande misere qui m’avait a ce point decourage que je ne pouvais plus rien faire. Une autre chose que j ’ai vu lors de cette excursion, c’est les vil- lages des tisserands. Les charbonniers et les tisserands sont encore une race a part 224 quelque peu des autres travailleurs et artisans, et je sens pour eux une grande Sympathie, et me compterais heureux si un Jour je pourrais les dessiner en sorte que ces types encore inedits ou presque inedits, fussent mises au jour. L’homme du fond de Tateme, ,,de profundis”, c’est le char- bonnier, l’autre a l’air reveur, presque songeur, presque somnam- bule, c’est le tisserand. Voila a peu pres 2 ans deja que je vis avec eux et j ’ai appris a connaitre quelque peu leur caractere original, du moins celui des charbonniers principalement. Et de plus en plus je trouve quelque chose de touchant, et de navrant meme, dans ces pauvres et obscurs ouvriers, les derniers de tous pour ainsi dire, et les plus meprises, qu’on se represente ordi- nairement par l’effet d’une Imagination vive peut-etre, mai? tres fausse et injuste, comme une race de malfaiteurs et de bri- gands. Des malfaiteurs, des ivrognes," des brigands il y en a ici comme ailleurs, mais tel n’est pas du tout le veritable type. Dans ta lettre tu m’as parle vaguement de venir a Paris ou dans les environs, soit tot soit tard, lorsqu’il serait possible et que je le voudrais. Certes, ce serait mon grand et ardent desir de venir soit a Paris, soit a Barbizon ou ailleurs. Mais comment le pourrais-je, car je ne gagne pas un sou, et quoique je travaille dur, il faudra encore du temps pour arriver au niveau de pouvoir penser a chose pareille que serait celle de venir a Paris. Car en verite, pour pouvoir travailler comme il faut, il faudrait au moins Cent francs par mois, on peut vivre de moins mais alors on est dans le gene, meme beaucoup trop. Pauvrete empeche les bons esprits de parvenir, c’est le vieux proverbe de Palizzy, ou il y a du vrai et qui est tout a fait vrai si on en comprend la veritable Intention et portee. Pour le moment je ne vois pas comment la chose serait plf^- cable, et il vaut mieux que je reste ici, en travaillant comme je puis et pourrai, et apres tout il fait meilleur marche ici pour vivre. Toutefois est-il que je ne saurais plus continuer beaucoup plus longtemps dans la petite chambre oü je suis maintenant. Elle est deja tres petite, puis il y a deux lits, celui des enfants et le mien. Et maintenant que je fais les Bargues, feuille assez grandes deja, je ne saurais te dire combien je suis peine. Je ne veux pas - gener les gens dans leur menage, aussi est-il qu’ils m’ont dit que pour ce qui etait de l’autre chambre de la maison, il n’y avait pas moyen pour moi de l’avoir, meme en payant davantage. 15 225 car il la faut a la femme pour faire sa lessive, ce qui dans une maison de charbonnier doit arriver presque tous les jours. Je voudrais donc prendre tout court une petite maison d’ouvrier, cela coüte 9 francs par mois en moyenne. Je ne saurais te dire combien malgre que chaque jour il se pre- sente et se presenteront encore de nouvelles difficultes, je ne saurais te dire combien je me sens heureux d’avoir repris le dessin. Deja depuis longtemps cela me preoccupait, mais je considerais tou jours la chose comme impossible et au dessus de ma port^e. Mais maintenant, tout en sentant et ma faiblesse et ma depen- dance penible de bien des choses, j ’ai retrouve mon calme d’es- prit, et l’energie me revient de jour en jour. Voila pour ce qui est de venir a Paris. Si on trouvait occasion d’entrer en relation avec quelque brave et vaillant artiste, cela serait extremement avantageux pour moi, mais pour y aller de but en blanc, ce ne serait qu’une repetition en grand format de mon etape a Courrieres, oü j ’avais espere peut-etre rencontrer quelque etre vivant de Tespece Artiste, mais oü je n’en ai pas trouve. Il s’agit pour moi d’apprendre a bien dessiner, a etre maitre soit de mon crayon, soit de mon fusain, soit de mon pinceau, une fois cela obtenu je ferai de bonnes choses presque n’importe oü, et le Borinage est tout aussi pittoresque que le vieux Venise, que l’Arabie, que la Bretagne, la Normandie, Picardie, ou Brie. Si je fais mal la faute en est a moi. Mais tres certainement a Bar- bison on peut mieux qu’ailleurs trouver peut-etre, si on aurait cette rencontre heureuse, Toccasion de tomber avec quelqu ’artiste plus avance, qui pour moi serait vraiment comme un ange de Dieu, soit dit serieusement et sans aucune exageration. Si donc tot ou tard tu verrais moyen et occasion, pense a moi, en attendant je reste tranquillement ici dans quelque petite maison d’ouvrier, oü je travaillerai comme je pourrai. Tu me parles encore de Meryon, ce que tu dis de lui est bienvrai, je connais bien un peu ses eaux-fortes. Veux-tu voir quelque chose de curieux, mets une de ces griffonnages si justes et si puis- santes a cote de quelque planche de Violet-le-Duc, ou de qui que se soit qui font de l’architecture. Alors tu verras Meryon en pleine lumiere a cause de l’autre eau-forte, qui servira, ne vous deplaise, de repoussoir ou contraste. Bon, qu ’apergois-tu alors? Ceci. Meryon, quand bien meme il dessine des briques, du granit, des barres de fer, ou garde-&u d’un pont, met quelque chose 226 de räme humaine, ebranle par je ne sais quel navrement intime, dans son eau -forte. J ’ai vu des dessins d ’architecture gothique de V. Hugo. He bien, sans avoir la puissante et magistrale fac- ture de Meryon, il y avait quelque chose du meme sentiment. Quel est ce sentiment? Cela a quelque parente avec celui qu’Albrecht Dürer exprima dans sa Melancolie, que de nos Jours James Tissot et M. Maris, (quelque differents que ces deux soieht entre eux), ont aussi; avec raison quelque critique profond a dit de James Tissot: ,,C’est une äme en peine”. Mais quoiqu’il en soit il y a quelque chose de Tarne humaine la-dedans, c’est pour cette raison que qa est grand, immense, infini, et mettez a cote Violet-le-Duc, cela est pierre, et Tautre, soit Meryon, cela est Esprit. Meryon aurait eu une teile puissance d’aimer, que main- tenant comme Sydney Cartone de Dickens, il aime les pierres meme de certains endroits. Mais davantage et mieux, dans un ton plus noble, plus digne, s’il m’est permis de le dire plus Evangelique, on la trouve aussi, la perle precieuse mise en evidence. Tarne humaine, dans Millet, dans Jules Breton, dans Jozef Israels. Mais pour revenir a Meryon, il a encore a ce qui me semble quelque lointaine parente avec Jongkind, et peut-etre Seymour Haden, car a certaines heures ces deux artistes ont ete tres forts. Attends, peut-etre tu verras encore que moi aussi je suis un tra- vailleur, quoique je ne sache pas d’avance ce qui me sera pos- sible, toutefois j ’espere bien encore faire quelque griffonnage oü il pourrait y avoir quelque chose d’humain. Mais il faut d'abord dessiner les Bargue, et faire d’autres choses plus ou moins epi- neuses. Le chemin est etroit, la porte est etroite, et il y en a peu qui la trouvent. En te remerciant de ta bonte, principalement du Buisson, je te serre la main. Vincent. Je t’ai maintenant pris toute ta collection, mais tu la ue j ’espere et en outre pour ta collection de gravures sur bois, qreprendras, que tu continues, j ’ai de tres bonnes choses dans les 2 volumes du Musee Universel, que je te destine. Cher Theo, Bruxelles 15 Oct. 1880. C'est comme tu vois de Bruxelles que je t’ecris. Car j ’ai pense bien faire de changer pour le moment de domicile. Et cela pour plus d ’une raison. D’abord c’etait d 'urgente necessite, puisque le petit cabinet oü j ’etais löge et que tu as pu voir Tannee passee, 6tait tellement etroit, et la lumiere y etait si mauvaise, que pour le dessin c’etait tres inconvenable. II est vrai que si j ’aurais pu avoir une autre chambre dans la maison, j ’aurais pu rester, mais il la fallait aux gens de la maison cette autre piece pour faire leur menage et lessive, et meme en payant un peu davantage il n’y avait pas moyen de l’avoir. Il est vrai aussi que pour les Exercises au fusain et les Modeles d’apres la bosse de Bargue, je les ai pourtant dessines la, soit dans le petit cabinet, soit dehors dans le jardin, mais maintenant que j ’en suis aux portraits d’apres Holbein etc., de la 3me partie du Cours de dessin, cela n’allait pas. Cela fait que j ’ai demenage, et pour remedier maintenant la chose un peu radicalement, voici mon plan, que j ’ai commence a executer. Je suis alle voir Mr Schmidt ici ä Bruxelles, et lui ai parle de la chose, c.a.d. que je lui ai demande si par son intermediaire il n’y avait pas moyen pour moi d’entrer en rappoct et relation avec quelqu’artiste, en sorte que je pourrais continuer a appren- dre dans quelqu ’atelier serieux. Car je sens qu’il est absolument necessaire d’avoir sous les yeux de bonnes choses, et aussi de voir travailler les artistes. Car cela me fait davantage sentir ce qui me manque, et en meme temps j ’apprends le chemin pour y remedier. Il y a deja longtemps que je n’ai pas vu assez de tableaux ou dessins etc., et la vue seule de quelques bonnes choses ici a Bruxelles m’a remonte le coeur pour ainsi dire, et a encore augmente le desir que j ’ai d ’apprendre a faire quelque chose de mes propres mains. Si Mr Schmidt aurait la bonne volonte de parier serieusement a 1 ’un ou l’autre je ne doute pas que la chose pourrait s’arranger plus ou moins efficäceme'^t. 11* 'm’a regu cordialement, mais pourtant si toi, tu voudrais lui dire un parole ou deux a mon avantage, pour lui recommander la chose, cela ferait chez lui plus d’effet que moi je n’en puisse produire, car il est tres naturel qu’il me regarde peut-etre avec quelque mefiance, a cause de ce 228 qu ’auparavant j ’ai ete dans la maison Goupil et Cie, puis ai chang4, et maintenant retourne encore aux choses de l’art. Donc si tu voudrais lui ecrire un petit mot par retour du cour- rier, tu me rendrais grand Service et cela eviterait la perte du temps. J ’ai aussitot repris mon travail ici, c.ä.d. de la 3me partie des Bargue, et ai une chambre beaucoup plus convenable que le petit cabinet, dans un petit logement Bd du Midi. Mon pere m’a ecrit que je pouvais provisoirement y compter de recevoir par son interrnediaire fr. 6o par mois. II y a plusieurs jeunes gens qui commencent Tetude du dessin, et sont dans le meme cas, et ne sont pas riches non plus. Mais ce qui en pareille circonstance fait la force, c’est qu’on ne soit pas toujours seul, mais soit en rapport et relation avec les autres, qui sont dans le meme cas. Et voila donc ce qui est mon grand desir — que par l’interme- diaire de Mr Schmidt quelque porte me soit ouverte pour faire connaissance avec quelques-uns des jeunes artistes d’ici. Voudrais-tu donc faire la chose en question a cet effet, c. a. d. ecrire un petit mot a Mr S. ? J ’ai encore fait un dessin a la plume d ’apres le bücheron de Millet, (la gravure sur bois que tu as envoyee). Je crois que le dessin a la plume est une bonne preparation, si plus tard on aurait envie d’apprendre la gravure a l’eau-forte. On peut faire beaucoup avec la plume aussi pour renausser les dessins au crayon, mais on ne reussit pas au premier coup. Quant au dessin d ’apres le Buisson de Ruysdael, principalement je voudrais travailler a la plume dedans, et m’y prepare en faisant des essais avec d ’autres dessins. J ’en ai fait entre autres un de la tete du Dante, qui ressemble en quelque sorte a une eau -forte. Mais c’est pas si facile que cela ne semble. Mr Schmidt m’en parlait lors de notre entrevue, d’entrer a l’ecole des Beaux-Arts d’ici, mais je lui ai dit franchement qu’il me aemblait qu’il etait de beaucoup preferable dans mon cas par- ticulier, de travailler chez quelqu ’artiste. Surtout puisque j ’ai fait deja deux series des Bargue, et ai la 3me en mains, ce que je -pourrais peut-etre completer par les fusains d’Allonge. Je ne rejette pas cependant l’idee de l’ecole des Beaux-Arts, en tant que par exemple je pourrais y aller le soir tant que je suis ici, si cela est gratis ou pas eher. 229 138 Mais mon but doit fester du moins pour le moment, d’apprendre le plus tot possible a faire des dessins presentables et vendables, en Sorte que je commencerai a gagner quelque salaire par mon tra- vail directement. Car teile est bien la n^cessit^ qui m ’est imposee. Si tu m’ecris a moi, adressez s.v.p. la lettre chez Mr Schmidt, car je ne sais si je resterai ici dans le present logement long- temps ou pour un peu de temps. Je crois que tu approuveras ce que je te dis, car pour avancer il est n^cessaire de continuer avec quelque energie. Une fois maitre de mon crayon, ou de l’aquarelle, ou de l’eau- forte, je puis retourner au pays des charbonniers ou tisserands pour mieux faire d’apres nature que jusqu’ici. Mais d’abord il faut accaparer quelque peu de savoir-faire. Enfin pour le moment je conclus, en esperant que tu trouveras bien ce que je t’ai dit. Je crois qu’un logement et peut-etre aussi une nourriture un peu meilleure que celle du Borinage, y contribuera aussi pour me remonter un peu. Car j ’ai bien experienc6 quelques miseres dans le ,, black country” beige, et ma sante n’a pas 6te par trop bonne dernierement, mais pourvu que je parvienne un jour a pouvoir dessiner effectivement ce que je desire exprimer, tout cela je l’oublierai, et ne me souviendrai que du bon cote des choses, qui si on veut Tobserver, existe aussi. Mais je dois cepen- dant tächer de me remonter un petit peu, car j ’ai besoin de toute mon energie. En te serrant la main, Vincent. Bruxelles i Nov. Waarde Theo, 72 Boulevard du Midi. In antwoord op Uw brief wil ik U een en ander zeggen. Vooreerst dat ik bij den heer Roelofs ben geweest daags na ’t ont- vangen van Uw schrijven, en die mij gezegd heeft, dat zijn meening was, dat van nu af aan bij mij hoofdzaak moest worden het teekenen naar de natuur, n.l. hetzij pleister of model, maar dat niet zonder leiding van den een of ander, die het goed ver- staat. En hij en 00k anderen raadden mij zoo ernstig aan, al- thans voor een tijd hier of te Antwerpen, of elders waar ik maar kon, bepaald aan de teekenacademie te gaan werken, dat ik, hoewel dit mij niet zoo bizonder aangenaam is, heb meenen niet 230 anders te moeten doen dan er werk van te maken, om aan de bewuste teekenakademie te worden toegelaten. Hier te Brussel is het onderwijs kosteloos, (te Amsterdam b.v. hoor ik, kost dat nog weer f loo ’s jaars,) en kan men werken in een behoorlijk verwarmd en verlieht lokaal, hetgeen vooral ’s winters wel de aandacht verdient. Met de voorbeelden van Bargue vlot ik en vordert het. Buitendien heb ik dezer dagen iets geteekend waar ik wel veel werk aan gehad heb, maar dat ik toch blij ben gedaan te hebben, n.l. heb met de pen een geraamte geteekend, en dat nog al groot, Op 5 bladen papier Ingres. I blad: het hoofd, geraamte en spieren. I blad: romp, geraamte. I blad: hand van voren, geraamte en spieren. I blad: hand van achteren, geraamte en spieren. I blad: bekken en beenen, geraamte. Nu heb ik dat gedaan naar aanleiding van een leiddraad door John: Esquisses anatomiques a l’usage des artistes. En daarin körnen nog een aantal andere af beeldingen voor, die mij voor- komen zeer doeltreffend en duidelijk te zijn, van hand, voet, etc. etc. En hetgeen ik nu doen ga is de teekening der spieren geheel verder afmaken, n.l. die van romp en beenen, die met de reeds gemaakte een geheel van ’t menschelijk lichaam zullen vormen. Dan volgt nog het lichaam van achteren gezien en op zij. Gij ziet dus dat ik het met eenige energie doorzet, die dingen zijn ZOO heel gemakkelijk niet en vragen tijd, en bovendien heel wat geduld. Om aan de teekenakademie te worden toegelaten, moet men permissie hebben van den burgemeester en ingeschreven wor- den, ik ben in afwachting van het antwoord op mijn aanvraag. Ik weet wel, dat hoe zuinig, hoe arm zelfs men leve, het te Brussel duurder moet uitkomen dan b.v. te Cuesmes, maar ik kan niet zonder eenige leiding er körnen en houd het daarvoor dat mits ik maar hard werk, hetgeen ik ook doe, mogelijk hetzij Oom Cent, hetzij Oom Cor, iets zullen doen, zoo niet tot tegemoet- ' komifig van mij, althans tot tegemoetkoming van Pa. Het is mijn plan hier aan de veeartsenijschool de anatomische afbeeldingen van b.v. paard, koe en schaap mächtig te worden, en die desgelijks te teekenen als de anatomie van den mensch. i b 231 Er zijn wetten van proportie, van licht en schaduw, van perspec- tief, die men weten moet om zelf iets te kunnen teekenen, mist men die kennis dan blijft het altijd une lutte sterile, en men komt nooit tot enfanter. Daarom is het dat ik geloof recht door zee gezeild te hebben toen ik nu de zaak al zoo heb opgevat, en wil trachten hier dezen winter wat kapitaal van anatomie op te doen; langer daarmee wachten mag niet, en zou bij slot van rekening nog duurder uitkomen, want het zou tijd verliezen zijn. Ik geloof dit ook uwe zienswijze zijn zal. Het teekenen is een harde en moeilijke strijd. Kon het zijn dat ik hier eenig vast werk vond, tant mieux, maar ik durf daar nog niet op te rekenen, want ik moet eerst nog veel dingen leeren. Ben ook eens bij den Heer Van Rappard*) geweest, die nu woont Rue Traversiere 6a, en heb eens met hem gesproken. Hij heeft een goed voorkomen, heb van zijn werk nog niets anders gezien dan een paar kleine penteekeningen van landschap. Ma'hr hij woont nog al rijk, en ik weet niet of hij de persoon is met wien ik b.v. zou kunnen samenwonen en samenwerken, om finantieele reden. Maar in elk geval ga ik wel eens weer naar hem toe. De indruk dien ik van hem kreeg, was dat er wel ernst in hem schijnt te wezen. Te Cuesmes jongen had ik het geen maand langer uitgehouden zonder ziek te worden van misere. Ge moet U niet verbeelden dat ik hier rijk leef, want mijn eten bestaat voornamelijk in droog brood, en wat aardappelen of kastanjes, die de lui hier aan de hoeken van de straten verkoopen, maar door een wat betere kamer, en door van tijd tot tijd eens een iets beteren maaltijd te doen in een restaurant, als het lijden kan, zal ik het zeer goed uithouden. Maar gedurende bijna 2 jaar heb ik wel een en ander uitgestaan in de Borinage, dat is geen plezierreis. Maar wat meer dan fr. 60 zal het toch allicht worden, en kan werkelijk niet anders. Teekenbehoeften en voorbeelden, b.v. voor anatomie, dat kost alles, en dat zijn toch bepaald onmisbare dingen, en op deze wijze alleen kan het later rendeeren, anders kom ik er nooit. Met veel genoegen las ik dezer dagen een uittreksel uit het werk van Lavater en Gail.: Physiognomie et phrenologie, n.l. het *) De Hollandsche Schilder Alexander van Rappard (1858 — 1892) had op een studiereis in Parijs Theo leeren kennen. Het bezoek dat Vincent hem nu op Theo ’s aanraden bracht werd aanleiding tot een vriendschap, die ruim 5 jaar duurde. 232 karakter zooals dat zieh uitdrukt in gelaatstrekken en schedelvorm. Heb geteekend : Les becheurs van Millet naar een phot. van Braun, die ik bij Schmidt vond en die hij mij leende met die van r Angelus du Soir. Ik stuurde die beide teekeningen aan Pa op- dat hij zien zou dat ik wat uitvoer. Schrijf mij weer eens spoedig, adres 72 Bd du Midi, ik ben hier in een klein logement voor fr. 50 per maand, en heb dan hier mijn brood en ’s morgens ’s middags en ’s avonds een kop koffie. Dat is niet heel goedkoop, maar ’t is hier overal duur. De Holbeins uit de: ModMes d’apres les maitres, zijn prächtig, dat merk ik nu ik ze teeken, nog veel meer dan vroeger. Maar ze zijn niet makkelijk, dat verzeker ik U. Dat de Heer Schmidt gewikkeld was in een geldquestie, waarin de familie v. Gogh niet onbetrokken zou wezen, weshalve hij n.l. de heer S. gerechtelijk vervolgd zou worden, daarvan wist geen haar op mijn hoofd iets af toen ik naar hem toeging, en heb ik eerst uit Uw brief vernomen. Dus heb ik dat niet heel gelukkig getroffen, hoewel de Heer S. mij toch vrij cordiaal heeft ont- vangen. Maar het nu eenmaal wetende, en de zaken alzoo zijnde, zal het mogelijk wijs zijn dat ik er niet druk kom, zonder dat het daarom noodig zij met opzet te mijden hem te ontmoeten. Ik had wel vroeger geschreven, maar had het te druk met mijn ge- raamte. Ik geloof gij hoe langer gij er over nadenkt, des te meer zult inzien het bepaald noodzakelijke van eene meer artistieke omgeving voor mij, want hoe zal men teekenen leeren tenzij iemand het U wijze, met den besten wil van de wereld komt men er niet zonder 00k met artisten, die reeds verder zijn, in aan- raking te zijn en te blijven. Goede wil baat niet geheel en al zonder 00k gelegenheid tot ont- wikkeling. Wat les artistes mediocres aangaat, waaronder gij meent ik niet zou willen behooren, wat zal ik U daarvan zeggen? Dat hangt er van af wat men onder mediocre verstaat. Ik zal doen wat ik kan, maar mediocre in zijn eenvoudige be- teekenis veracht ik geenszins. En zeker komt men niet boven dat peil door te verachten hetgeen mediocre is, mijns inziens moet men althans aanvangen met wat respect te hebben 00k "vool: ftiediocre, en te weten dat 00k dat reeds iets beteekent, en men zelfs daartoe niet dan met veel moeite komt. Adieu voor heden, ik druk u de hand in gedachten. Schrijf weer eens spoedig als je kunt. Vincent. 233 139 Mon tres eher, (Bruxelles Janvier i88i). Puisqu’il y a si longtemps, seit plusieurs mois, que je n’ai point eu de tes nouvelles, pas meme la moindre reponse a ma derniere lettre, peut-etre ne sera-t-il pas hors de saison de te demander quelque signe de vie. Je dois bien te dire qu’il me parait au moins quelque peu Strange, et un peu inexplicable, que tu n’aies jamais ecrit depuis une lettre unique, que j ’ai regue lors de mon arrivee ici. Ne pas ecrire est bien, mais toutefois 4crire a propos n’est pas toujours mal non plus, meme dans certains cas c’est chose tres desirable. Involontairement en pensant a toi, je me dis: Pourquoi n’ecrit-il point? S’il craint de se compromettre vis a vis de ces messieurs G. & Cie en ayant des rapports avec moi, sa Position a Tegard des sieurs susmentionnes est-elle donc si chan- celante et ebranlable, qu’il serait tenu a se menager a tel point? Ou bien est-ce parcequ’il craint que je lui demanderais de l’ar- gent? Mais alors si tel fut le motif de ton silence, au moins pour- rais-tu avoir attendu pour te taire le moment ou on essayerait de te tirer une carotte, comme on dit. Je ne veux cependant pas innecessairement allonger cette lettre en t’enumerant un tas de choses, qui par moments me passent dans la tete, -lorsque je reflechis aux motifs que tu pourrais avoir eu pour ne pas ecrire. J ’ai dessine cet hiver jusqu’ici, et ai encore beaucoup lu, car indirectement cela m’est tres necessaire. Je crois en general avoir fait du progres, mais il faudrait pouvoir y aller plus vite que Qa. La principale raison pourquoi j ’ecris la presente est pour te demander, si tu saurais une raison pourquoi je n’irais pas voir Mr Tersteeg et Mauve. Je pense qu’il serait dans mon avantage d’aller pour quelque temps a la Haye. Mais si je savais pour sür que Mr T. prefererait que je n’y vinse pas, cela pourrait me faire changer d’idee. Qu’en penses-tu? J ’ai tres peu vu van Rappard, parce que j ’avais cru apercevoir qu’il n’aimait pas a etre derange. Tant que je ne sois pas plus avance je dois eviter les jeunes artistes, qui ne reflechissent pas toujours ä ce qu’ils font et disent. Et pourtant je desire beaucoup en trouver un, qui en sachant plus long que moi, pourrait m’aider a mieux faire. 234 Enfin dis-moi si tu y verrais obstacle infranchissable a ce que j ’aille pour quelque temps a la Haye, et si tu saurais peut-etre un autre chemin, en cas qu’il y aurait empechement. Je te serre la main en attendant que tu m’ecrives plus vite que qa. Vincent. 72 Boulevard du Midi. Mon eher Theo, Bruxelles Janvier ’8i. Tu me pardonneras tout ä fait lorsque tu sauras que jet’ai^crit ma lettre precedente dans un mo- ment de malaise. Mes dessins n’allaient pas, et ne sachant de quel cote me tourner, je me suis mis a ecrire. Certes j ’aurais mieux fait d’attendre un meilleur mo- ment, mais par ceci tu verras precisement que moi-meme ap- partiens sans aucun doute a cette classe de gens, dont je te parlais dans ma lettre, soit a cette classe de personnes, qui ne reflechissent pas toujours a ce qu’ils disent et font. Cela etant, brisons la-dessus. — Sachez toujours ceci: dans les derniers jours il y a eu un chan- gement favorable. Je viens de terminer au moins une douzaine de dessins, ou plutot croquis au crayon et a la plume, qui sont a ce qui me parait, de ja un peu mieux. Qa ressemble vaguement a certains dessins de Lanqon, ou a cer- tafnes gravures s/bois anglaises, mais plus maladroit plus gauche encore. Qa represente entre autres un commissionnaire, un charbonnier, balayeur de neige, promenade dans la neige, vieilles ^'fernm§s, type de vieillard, (,,Ferragus” de L’histoire des treize de Balzac), etc. Je t’en envoie 2 petites: ,,En route” et ,,Devant les tisons”. Je vois bien que ce n’est pas encore bon, toutefois qa commence a se degager. 140 235 J ’ai presque tous les jours quelque modele, un vieux commission- naire, ou quelqu ’ ouvrier, ou gamin que je fais poser. Dimanche prochain j ’aurai peut- etre un ou deux soldats qui viendront poser. Et puisque donc maintenant je ne suis plus de mau- vaise humeur, je me fais une toute autre et meil- leure idee de toi, et de tout le monde en gen6ral. J ’ai aussi dessine de nouveau un paysage, soit une bruyere, ce que je n ’avais pas fait depuis longtemps. J ’aime beaucoup le pa- ysage, mais encore lo fois mieux ces etudes de moeurs, parfois d’ef- frayante verite, tels que Gavarni, Henri Monnier, Daumier, de Lemud, Henri Pille, Th. Schüler, Ed. Morin, G. Dore, (par ex: dans son Londres), A. Lanqon, de Groux, Felicien Rops, etc. etc. les ont dessines si magis- tralement. Maintenant, sans osant en aucune maniere pretendre monter si haut que ceux-la, toutefois en continuant a dessiner ces types d’ouvriers etc., j ’espere bien arriver a etre plus ou moins capable de travailler pour Tillustration de journaux ou de livres. Prin- cipalement lorsque je serai a meme de me payer davantage de modeles, et aussi des modMes de femmes, je ferai encore des progres, je le sens et je le sais. Et j’arriverai probablement aussi a savoir faire des portraits. Mais c’est a condition de travailler beaucoup; pas un jour sans une ligne, comme disait Gavarni. 236 II est donc entendu que je reste provisoirement ici, en attendant que peut-etre tu aurais chose ou autre a me proposer. Seulement ecris-moi de temps a autre. Je suis maintenant occupe a des- siner pour la 3me fois toutes les exercises au fusain de Bargue. Tu m’as parle d’un changement dans le personel des employes de la maison G. et Cie, puis d’un autre changement dans ta propre Position. Je t’en felicite et quant a ces Messieurs G. et Cie, je suis porte a croire qu ’il y a Heu de les feliciter aussi du deblayement; J ’ai toujours pense que ces Messieurs eux-memes etaient animes d’un esprit superieur et plus noble que celui qu’avaient ceux, qui maintenant enfin viennent de decamper. Peut-etre la position que les derniers nommes ont occupe si long- temps dans la maison, leur influence, et, puisque ces Messieurs G. et Cie les laissaient faire, leur domination, ont repugne a quel- ques autres employes, que ces Messieurs auraient peut-etre bien fait de conserver, mais qui pousses a bout, ont fini en quelque Sorte par casser leur epee. Puisque dans le temps tu m’as vaguement parle de venir a Paris, sachez que je ne demanderais pas mieux que d’y aller effectivement un de ces quatre matins, si j ’etais assez heureux de savoir que j ’y trouverais de 1 ’emploi pour gagner ad minimum 100 francs par mois; toutefois sachez aussi que puisque j ’ai commence le dessin, ce n’est pas pour le laisser la, consequem- ment je chercherai principalement a continuer et avancer de ce cöte-la. Non seulement le dessin de figures et scenes de moeurs demande des connaissances du dessin en tant que metier, mais en outre de fortes etudes de litterature, de physiognomie etc. qui sont difficiles a acquerir. Voila assez pour aujourd’hui, je te serre la main, as-tu un moment de disponible ecris-moi, et crois-moi, t. a t. Vincent. 72 Bd du Midi. Hfl de ces jours j ’espere aller voir Mr Horta. 141 'Beste' Pa en Moe, Brussel 16 Febr. 1881. Uw brief heb ik ontvangen en was er blij mede, daar ik er reeds naar had uitgezien, vooral om reden van Pa ’s ongesteldheid. Gelukkig dat het aanvankelijk beter gaat. 237 Het blijft nog al voorspoedig gaan met mijn werk, hoewel het nog onvolkomen is, en nog veel beter moet worden. Bij dien Schilder vond ik op zijn atelier een zeer goede afbeelding van een skelet. Daar die dingen betrekkelijk moeilijk goed te vinden zijn, vroeg ik hem of hij mij het wilde afstaan voor een dag of wat, om het na te teekenen. Aanvankelijk maakte hij bezwaar, waarschijnlijk omdat hij meende ik het niet zou kunnen doen, of er te lang werk aan zou hebben, maar ik hield aan om het te hebben, en hij liet het mij toe. Dat was verl. Zondagmiddag, en zoodra ik thuis kwam begon ik er aan, en Maandagavond stond het er op, en tot zijn verwondering bracht ik het hem reeds Dinsdagmorgen terug, en hij vond mijn teekening goed, en die is ook werkelijk zoo heel kwaad niet. Ik zal nog wel meer van dien man profiteeren, als hij maar tijd disponibel heeft, in sommige punten en vooral in perspectief is hij goed ingelicht, en kan ik althans nog veel van hem leeren. Nu moet ik U nog iets anders zeggen, dat ik gedaan heb. Zooais ik U schreef, heb ik omstreeks een maand geleden een broek en jas gekocht uit de tweede hand. Dit is mij zoo goed bevallen, dat ik bij denzelfden nog een jas en nog een broek heb genomen. Wel was ik min of meer met het eerst gekochte gesteld, maar als men 2 stel heeft, is het eigenlijk beter en verslijt het minder gauw, omdat men verwisselen kan. Ik zend U een staal van het goed hierbij. En ik had ook noodig mijn ondergoed aan te vullen met 3 onderbroeken, en heb daar- voor gegeven fr. 2.75 per stuk, en bovendien kocht ik voor 4 francs een paar schoenen. Het was werkelijk niet overbodig dat ik dit een en ander nam. Dit een en ander heeft een merkbare bres gemaakt in het voor deze maand gezondene, en ik zal er min of meer voor moeten krom liggen, vooral omdat ik den Schilder 5 francs vooruit gaf voor de lessen. Maak U niet ongerust over deze uitgave evenwel, en verdenk mij niet van roekeloosheid, want eigenlijk is veeleer het tegen- deel mijn fout, en kon ik nog meer uitgeven, zou ik licht nog spoediger opschieten en vorderen. Kunt U mij deze maand nog iets zenden, zonder dat het U zelf in benauwdheid brengt, dan zou ik U dat echter wel willen vragen. Maar kunt U het niet, dan is er geen onmiddellijke haast mede, want ik sprak er een woord over met den huisbaas, dat ik mogelijk 238 wat zou moeten schipperen deze maand, en hij vindt het goed dat ik hem betaal wanneer het mij gelegen komt, omdat hij mij nu lang genoeg kent om niet meer bepaald te vorderen dat ik vooruit betaal, ten minste geen volle maand vooruit. Met dat bewuste pak heb ik nog een ander doel, dan alleen het zelf ZOO lang mogelijk te dragen; wanneer het n.l. wat oud ge- worden zal zijn, zal het mij nog op een andere wijze dienst doen. U moet n.l. weten, dat ik langzamerhand eene kleine collectie werkmanskleeren hebben moet, om er modellen mede te kunnen kleeden, voor mijn teekeningen namelijk. Bijvoorbeeld een Brabantsche blauwe kiel, het grauw linnen pak dat de mijnwerkers dragen, en hun leeren hoed, verder een strooien hoed, en klompen, een visscherscostuum van bruin pilo, met een zuidwester. En zeer bepaaldelijk ook die kleeding van dat soort zwart of bruin fluweel, die zeer schilderachtig en karak- teristiek is — verder een rood baai buis of borstrok. En evenzeer een paar vrouwencostumes, b.v. dat van de Kempen en de buurt van Antwerpen met de Brabantsche muts, en b.v. dat van Blan- kenberg, of Scheveningen, of Katwijk. Het is echter geenszins mijn plan om dit alles mij op eens aan te schaffen, maar wel zeer zeker langzamerhand, stuk voor stuk, bij gelegenheid dit een en ander bij een te brengen. En daar men die kleeren uit de tweede hand krijgen kan, is het gansch niet onbereikbaar. En dit alles zal eerst goed op streek kunnen körnen, als ik ergens voor vast een soort atelier heb. Dit is de eenige ware manier om er te körnen, te teekenen naar model, met de noodige costumes. Alleen als ik het teekenen zoo grondig en ernstig opvat, steeds zoekende de werkelijkheid weer te geven, dan zal ik er körnen, en dan is er ondanks de onvermijdelijke uitgaven, nog een be- staan in te vinden. Want een goed teekenaar kan tegenwoordig wel degelijk werk vinden, en naar dergelijke personen is veel vraag, en er zijn betrekkingen te krijgen, die zeer goed betaald worden. De zaak is dus, zoo knap mogelijk trachten te worden. Te Parijs is er menig teekenaar die lo of 15 francs daags verdient, en te Londen en nog elders evenzeer, en zelfs nog meer, maar dit / bereikt men niet op eens, en zoover ben ik nog geenszins, maar het kan werkelijk zoo worden, als ik wat voorspoed heb, en op- nieuw in relatie kom met personen als den Heer Tersteeg, en Theo, en nog meer, bepaaldelijk ook met goede schilders en teeke- 239 naars. Maar er moet enorm gewerkt en gestudeerd worden, dat is de conditie. Ket zal U niet verwonderen, als ik U zeg dat ik buitengewoon sterk verlang te weten, wat Theo ’s propositie mogelijk wezen mocht, of om wellicht iets te vernemen van den Heer Tersteeg. V/ant op de een of andere manier moet ik toch zoo ongeveer in de maand Maart weten, waaraan ik mij te houden heb, en hoe en waar ik gedurende de lente en zomermaanden zal kunnen werken. En mocht ik gaandeweg aan het verdienen kunnen raken, zou mi] gansch niet onaangenaam zijn, hoewel de hoofdzaak is dat ik maar vorder, en sterker wordt in mijn teekenen, dan komt er later nog veel terecht, hetzij het langer, hetzij het korter dure. Modellen kosten duur, althans betrekkelijk duur, en kon ik die betalen en ze dikwijls hebben, dan zou ik veel beter kunnen werken. Maar dan wordt ook een atelier onontbeerlijk. En dit weten zulken als de Heer Tersteeg, Theo en anderen zeer goed. Enfin ik moet afwachten tot zij schrijven over een of ander, en intusschen doen wat ik kan. Maakte nog een teekening van mijnwerkers in de sneeuw, die al wat beter is dan die van verleden winter, er is meer karakter en effect in. En ben ook weer aan het verzamelen van houtgravures, op de manier van die plakboeken, zooals Theo en Willemien er in der tijd ook hadden. Want als ik dat wat compleet heb, dan kan ik er nog nut van hebben, want het kon zeer wel er nog op uit loopen dat ik met der tijd inderdaad voor houtgravures ga werken. U moet wel weten dat de bewuste kleeren die ik kocht, van goed model zijn, en mij beter staan dan iets anders dat ik mij her- inneren kan, ik zeg U dit omdat U zou kunnen meenen, het iets opzichtigs of ongewoons was, vooral op de ateliers draagt men deze stof dikwijls. En nu eindig ik, na groeten aan allen, en na U gelukgewenscht te hebben met A. ’s verjaardag, en geloof mij Uw liefh. Vincent. De Schilder, bij wien ik nu les neem, heeft op ’t oogenblik o.a. een zeer goed schilderij onderhanden van een visscher van Blankenberg. 240 142 2/4, ’8i. Waarde Theo, 72 Bd du Midi Bruxelles. In antwoord op Uw twee goede brieven, en naar aanleiding van een bezoek van Pa, waarnaar ik reeds sedert eenigen tijd ver- langde, heb ik U ’t een en ander te zeggen. En wel vooreerst dit. Van Pa hoorde ik, dat zonder dat ik hier- van wist, gij mij reeds lang geld gezonden hebt, en zoodoende mij krachtdadig helpt om vooruit te scharrelen. Ontvang mijn hartelijken dank daarvoor. Ik heb het vast vertrouwen dat gij geen spijt hiervan zult hebben; zoodoende leer ik een handwerk, en hoewel ik er zeker niet rijk door worden zal, althans zal ik er mijn 100 fr. per maand, die men voor levensonderhoud min- stens noodig heeft, wel uithalen, zoodra ik wat vaster in mijn schoenen sta als teekenaar, en vast werk krijg. Zeer heeft hetgeen gij ons met betrekking tot den Schilder Heyer- dahl *) hebt doen weten, de belangstelling gewekt zoowel van Rappard als van mij zelven. Daar de eerstgenoemde zonder twijfel U zelf wel dienaangaande zal schrijven, spreek ik bij dezen alleen over deze kwestie, in zoover als zij mij persoonlijk min of meer aangaat. Uwe opmerkingen aangaande de Hollandsche artisten, als zijnde het twijfelachtig of men van hun heldere terechtwijzing zou kunnen verkrijgen betreffende de moeilijkheden van perspectief etc. waar ik mee worstel vind ik in zekeren zin zeer juist en waar. Althans ik geef het U van ganscher harte toe, dat iemand als Heijerdahl verreweg zou te prefereeren zijn (daar hij een zoo veelzijdig ontwikkeld man schijnt te zijn) boven zekere anderen, die de gaaf niet mochten bezitten om hun wijze van doen 00k aan een ander te verklären en iemand de zoo noodige leiding en terechtwijzing te kunnen geven. Gij spreekt van Heijerdahl, als van iemand, die zieh veel moeite geeft om ,,verhoudingen voor teekening” te zoeken, dat is juist wat ik noodig heb. Menig goede Schilder heeft niet het minste begrip, of bijna niet, wat , , verhoudingen voor teekening” zijn, of schoone lijnen, of karakteristieke compositie, en gedachte, en poezie. Toch zijn dit belangrijke kwesties die Feyen Perrin, en Ulysse Butin, en .'Aiphonse Legros, om niet te spreken van Breton, en Millet, en Israels, wel zeer ter harte nemen, en nooit uit het 00g verliezen. *) Noorsch Schilder, tijdelijk te Parijs op het atelier van Bonnat. 16 241 Menig Hollandsch schilder zou niets, en ten eenemale niets be- grijpen van het zoo schoone werk van Boughton, Millais, Pinwell, Dumauriez, Herkomer, en Walker, om maar enkele artisten te noemen, die als ,,teekenaars ”, waarachtige meesters zijn, buiten en behalve hunne kwaliteiten in andere richting. Menigeen zeg ik, haalt voor dergelijk werk de schouders op, gelijkerwijs velen, zelfs onder de schilders hier in Belgie, die toch beter behoorden te weten, dat doen voor ’t werk van de Groux. Van de Groux zag ik deze week dingen, die ik nog niet kende, n.l. een schilderij ,,Depart du conscrit” en eene teeke- ning in de hoogte ,,L’ivrogne”, twee composities die zoozeer ge- leken op Boughton, dat ik getroffen werd door de gelijkenis, als van twee broeders, die elkaar nooit zouden hebben ontmoet, en niettemin eensgezind zijn. Alzoo gij ziet dat ik Uw zienswijze deel betreffende Heijerdahl, dat ik mij gelukkig zal rekenen wanneer gij mij later in relatie met dien man zoudt kunnen brengen, dat ik verder niet bepaald wil doordrijven op ’t punt van naar Holland gaan, althans dan wanneer ik ’t vooruitzicht heb op Parijs later, en daar min of meer op rekenen mag. In den tusschentijd evenwel, wat moet ik doen, wat zoudt gij het beste vinden? Voor een week of wat kan ik bij Rappard blijven werken, maar dan zal deze waarschijnlijk vertrekken. Mijn slaapkamertje is al te klein, en ’t licht is er niet goed, en de lui zouden er op tegen hebben dat ik ’t licht van ’t raam gedeel- telijk afsloot; ik mag zelfs mijn etsen niet aan den muur hangen, of mijn teekeningen. Als Rappard dus van hier gaat in Mei, dan moet ik verhuizen, en zou alsdan zeer graag een tijd buiten gaan werken, Heijst, Calmphout, Etten, Scheveningen, Katwijk, of waar dan ook, of zelfs ’t geen dichter bij is, Schaerbeek, Haeren, Groenendael. Evenwel bij preferentie een plaats waar kans is om in aanraking te körnen met andere schilders, en zoo mogelijk samen te wonen en te werken, omdat dat goedkooper en beter is. De kosten van verblijf waar dan ook zijn eigenlijk minstens 100 francs per maand, wat men minder heeft, daarvoor lijdt men gebrek, hetzij lichamelijk, hetzij aan ’t onontbeerlijke materiaal en gereedschap. Dezen winter heb ik loo fr. per maand verteerd wil ik rekenen, hoewel in waarheid het maar nauwelijks zooveel geweest is. En 242 daarvan heb ik een aanmerkelijk deel besteed aan teekenbehoeften, en mij ook kleeren aangeschaft. Heb n.l. twee werkmanspakken gekocht van grof zwart fluweel, van die stof die men meen ik veloutine noemt. Dat Staat knap, en men kan er zieh mee ver- toonen, bovendien doen ze mij later dienst, omdat ik heel wat werkmanskleeren later, en zelfs nu reeds noodig heb voor mijn modellen, die ik natuurlijk als ieder ander noodig heb. Gaande- weg, desnoods uit de tweede hand, moet ik mij allerlei kleeding- stukken aanschaffen, zoowel mannen- als vrouwenkleeren, tot dat doeleinde, maar dat hoeft natuurlijk niet alles op eens, even- wel reeds heb ik een begin gemaakt, en ga voort. Finantiekwesties zegt ge, en terecht, hebben in de wereld al heel wat mee en tegen gewerkt. Que soit, en ’t woord van Bernard Palizzi blijft waar: ,,Pauvrete empeche les bons esprits de par- venir”, maar als ik nadenk dan zeg ik toch, zou het wel zijn, dat in een familie als de onze, waar 2 heeren van Gogh zeer rijk zijn, en dat in ’t vak van kunst, C. M. en onze Oom te Prinsen- hage, en waar ook gij en ik in ’t tegenwoordige geslacht, ons ’t zelfde vak, hoewel in verschillenden kring, hebben gekozen, zou het zeg ik, we\ zijn, als bij deze gegevens, ik op de een of andere wijze niet voor den tijd die noodwendig verloopen moet, voor ik vast werk als teekenaar krijg, op die 100 francs per maand kon blijven rekenen? Nu 3 jaar geleden heb ik om een heel andere kwestie woorden gehad met C. M., maar hoeft dat een reden te zijn, waarom voor altijd en eeuwig C. M. mij vijandig zou blijven? Veel liever neem ik aan, dat hij mij nooit vijandig geweest is,’ en beschouw ’t als een misverstand, waar ik met plezier de gansche schuld van op mij neem, liever dan er over te vitten in hoever dit al dan niet mijn schuld is, want voor dergelijke redenaties heb ik geen tijd disponibel. Oom Cor doet zoo dikwijls iets voor andere teekenaars, en zou ’t nu ZOO heel onnatuurlijk zijn, als hij ook mij als ’t geval zieh voordeed, met der tijd zijne belangstelling toonde? Ik zeg dit een en ander evenwel niet zoo zeer om geldelijke hulp van ZEd. te krijgen. Nog op heel andere wijze dan door bepaald geld te -'geven"^ zou hij mij veel kunnen helpen, b.v. als dat mogelijk wäre, door mij nu of later met zulke personen in kennis te bren- gen, van wie ik nog veel zou kunnen leeren, of b.v. om vast werk voor een of andere illustratie te krijgen. In dezen geest heb 243 ik ook met Pa gesproken, ik merkte dat er over het vreemde en onverklaarbare gesproken werd van ’t verschijnsel, dat ik zoo tobben moest, terwijl ik toch tot die en die familie behoorde. Ik heb ook nu weer daarop gezegd, dat ik meende, dit maar van voorbijgaanden aard zou zijn, en later terecht zou körnen. Toch kwam het mij raadzaam voor, er eens met Pa en U over te spreken, en ik schreef er met een woord over aan den Heer Tersteeg, maar ZEd. schijnt mijn bedoeling niet te hebben begrepen, daar hij het op- vatte, als was ik van plan om op den zak van mijn ooms te gaan leven, en dat zijn opvatting zijnde, schreef hij mij een vrij ont- moedigenden brief, en zei: ik had geen recht op iets dergelijks. Ik schreef hem terug, dat het mij niet ten eenenmale verwonderde, dat hij mijn brief zoo had opgevat, daar ook gij zelf indertijd van ,,rentenieren” had gesproken. En gelijkerwijs ik nu meen uit den toon van Uw brief te verstaan, dat gij mijn moeilijke positie niet langer in dat ellendig licht ziet, en dat ervaar ook door Uwe krachtige medewerking, zoo hoop ik dat ook de Heer Tersteeg zijne opinie gaandeweg zal veränderen. Te meer daar hij de eerste was om mij te helpen met die Bargues, waarvoor ik altijd dank- baar zal blijven. 