title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Op aandrang van Burgers werd daarop de betrekking van Kommandant- Generaal afgeschaft, en kreeg de Staatsprocureur een zetel in den Uitvoerenden Raad. Dat Paul Kruger dezen stap deed, daar waren zeer gewichtige redenen voor. Hij toch wilde geen partij zijn om de nieuwe Onderwijswet, die hij voor een heilloozen maatregel aanzag, voor den Volksraad te brengen, maar zijn tegenstand in den Uitvoerenden Raad zelven zou dit niet beletten. Liever trok hij zich tot het ambtelooze leven terug, om hetzij eene betere gelegenheid af te wachten om zijn invloed te doen gelden, hetzij om, indien daar geen kans toe bestond, zich aan te sluiten bij den nieuwen Trek. Er had zich namelijk onder de leden der Gereformeerde of Dopperkerk eene ontzettende ontevredenheid geopenbaard, na de verkiezing van Burgers. Er waren niet weinigen, die van meening waren, dat er geen zegen op het land meer kon rusten, nu zulk een goddeloos mensch (sommigen noemden hem zelfs den antichrist) President van den Staat was. Daarbij 306 van het volk, zooals die in de besluiten van 15 December 1879 zijn uitgesproken. Mijne Heeren! Gedurende deze zitting zal ik belangrijke voorstellen voor u leggen, aangaande de aanstelling van Kommandanten, ambtenaren en het invorderen der belastingen, enz., welke ik alle aan uwe ern&tige overweging aanbeveel. Onderworpen aan uwe goedkeuring is de heer G. M. J. van Dam als Secretaris van den Volksraad aangesteld. Ik heb in zoover gedaan wat de wet van mij verwacht, maar nu is het oogenblik gekomen voor den Edelachtbaren Volksraad, om verdere voor­ ziening te maken voor het Bestuur des lands. Ik heb de eer u voor te stellen, dit Bestuur voorloopig op te dragen aan een Driemanschap. Ik wil u herinneren, dat de zaak van het land, hoewel zeer ernstig, toch volkomen wettig is. Het .volk heeft nooit den weg der wet verlaten, heeft na de annexatie geprotesteerd, zich lijdelijk verzet, en zou misschien nog andere vreedzame middelen hebben verkozen, ware het niet dat de Engelsche autoriteit in Pretoria dit onmogelijk gemaakt had. Het recht der volken is aan onze zijde, en hoe zwak wij zijn, God is een recht­ vaardig God. Mijne Heeren! De Heere zegene uwe werkzaamheden en bescherme ons Vaderland!” Nadat met deze aanspraak de zitting van den Volksraad geopend was, richtte de Voorzitter, de heer C. J. Bodensteyn, de volgende woorden tot den heer Kruger: Hoogedele Heer en Heeren! „Wij hebben de aanspraak van ZHEd. den Vice-President met een warm gevoel van dankbaarheid vernomen, omdat ZEd. den moed heeft gehad, om, in dit moeielijk oogenblik, in naam van het Volk, de wet in handen te nemen. Nooit zal het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek vergeten, dat gij — toen de nood op het hoogst was gestegen — onder het gevaar van eene vijandelijke macht gezegd hebt: „Hier sta ik, God helpe mij; ik kan niet anders.” Evenmin zal het Volk het werk van het Comité vergeten, dat gedurende de laatste vier jaren onzer onderdrukking, werkzaam en waakzaam was voor de belangen van het Volk. Wij zijn hier met u — en met ons Volk — gereed tot den laatsten man, om ons leven voor de onafhanke­ lijkheid van ons dierbaar Vaderland te offeren. Met Gods hulp zijn wij gereed alle voorstellen, die gij ons doen zult tot voorziening in de behoeften des lands, onmiddellijk in overweging te nemen.” De Raad ging thans tot zijne werkzaamheden over, en het voorstel AANHANGSEL V. De gebeurtenissen in de Zuid-Afrikaansche Republiek gedurende de laatste maanden. Het is misschien niet van onpas om hier nog kortelijk een overzicht 1) te geven van de voornaamste gebeurtenissen, die in de Zuid-Afrikaansche Republiek hebben plaats gevonden, sinds de eerste bladzijden van dit werk ter perse waren gezonden. Behalve de inzwering van ZHEd. den Staats-President, die in een afzonderlijk hoofdstuk behandeld is, is een der voornaamste dier gebeurte­ nissen het aftreden van Dr. W. J. Leyds, als Staats-Secretaris en zijne aanstelling als Ambassadeur der Republiek bij de Europeesche Hoven. Reeds in 1897 was er sprake van deze zaak, doch toen ZHEd. hierom­ trent een besluit vroeg van den Eersten Volksraad, kort voor diens verdaging, weigerde de Raad het gevraagde bedrag van iets over de £ 17,000 voor representatie der Republiek bij de Europeesche Mogend­ heden toe te staan, zonder speciaal te zijn ingelicht, hoe dat geld zou besteed worden. Bij de zitting van den Eersten Volksraad in Februari 1898 en de behan­ deling der Begrooting kwam de zaak weder op het tapijt en nadat de vereischte inlichtingen waren verschaft, stond de Raad het gevraagde bedrag met een kleine vermindering toe. Kort daarop werd het bekend, dat de Regeering Dr. Leyds had aange­ steld tot haren Ambassadeur, tegen een salaris van £ 4000. Toen in Mei 1898 de Volksraad weder bijeenkwam, zond de Staats-Secretaris zijne bedanking als zoodanig in en bevestigde de Raad hem in zijne nieuwe betrekking. 1) Van een beoordeeling dier gebeurtenissen en hare gevolgen kan natuurlijk geen sprake zijn. ERRATA. Pag. 22. , 23. . 23. » 24. . 36. . 25. , 51. » 67. . 94. » 96. , H8. , 123. » 201. , 201. , 242. . 300. Onderste regel. In plaats van daar, lees: hoorde daar van. 3de regel van boven, voorsteden, lees: woonsteden. Hde regel Van boven, nu men wist, lees: men wist. 17de regel van onderen, afwezigheid, lees: aanwezigheid. 14de en 15de regel van onderen, lees 3 in plaats van 8. 12de regel van onderen, zeventienjarige, lees: zeven en twintigjarige. llde regel van onderen. Taku, lees: Faku. 16de regel van boven. Sapedi's, lees: Bapedi's. 6de regel van onderen. C. Maritz, lees: G. Maritz. 15de regel van onderen. Hoffmeyr, lees: Hofmeyr. 5de regel van boven. Swaries, lees: Swazies. 5de regel van onderen. Tshake, lees: Tshaka. 18de regel van boven. J. F. Bree, lees: J. F. Breet. 19de regel van boven. Neckermann, lees: Ueckermann. In nota 5de regel van onderen. Bond, lees: Band. Onderste regel, al de Landdrosten, die, lees: al de Landdrosten, die Boeren, welke. HOOFDSTUK XXX. De toestand van de Transvaal tot aan de komst van Sir Bartle Frere. Toen Paul Kruger en Piet Joubert in het begin van December te Durban in Natal aanlandden, bevonden zij dat de zaken in Zuid-Afrika een zeer ernstige wending hadden genomen. De Engelschen plukten de vruchten van de verkeerde en valsche politiek door Sir Theophilus Shepstone tegenover Cetywayo gevolgd, en stonden op het punt een oorlog met de Zulu’s aan te vangen. Cetywayo had namelijk zijn eisch op de strook lands in het district Utrecht met kracht hernieuwd, en om deze grens­ kwestie voor goed uit te maken, had Sir Bartle Frere eene Commissie benoemd om de zaak grondig te onderzoeken. De leden dier Commissie waren Mr. Galway, toen Staatsprocureur in Natal, Kolonel Durnford en de heer Henrique Shepstone. Steunende op de vroegere bewering van Sir Theophilus Shepstone dat er „geen de minste twijfel bestond aangaande het behooren van dien grond aan de vroegere Transvaalsche Republiek, meende Sir Bartle Frere dat de uitspraak der Commissie Cetywayo in het ongelijk zou stellen, en zijne verbazing was niet klein, toen de Com­ missie een rapport uitbracht waarin zij met twee stemmen tegen een, die van den heer Shepstone, den grond aan den Zulukoning toekende. Dat rapport in den wind te slaan, dat ging niet, maar nu stelde Sir Bartle Frere voor het laten van het land aan Cetywayo zulke voor waarden, dat de aanneming er van zoowat gelijk stond met de opruiming van het Koninklijk gezag, zooals het in Zululand bestond. Cetywayo weigerde die voorwaarden, vergaderde zijne impi’s, en werd zelfs beticht van eenige gewelddadigheden in Natal zelf, die in gewone tijden tot geen ernstig bezwaar zouden hebben geleid. Sir Bartle had alle beschikbare Engelsche troepen in 102 dagen gewikkeld in een zwaren strijd zoowel op politiek als godsdienstig gebied, en zij die den geest van den man kennen, zoowel als den geest van het Afrikaansche volk in het algemeen, zullen zich daarover niet verwonderen. Doch het is onnoodig om over dit punt, dat nog al teeder is, uit te weiden. Dat de Gereformeerde Kerk veel te vreezen had van de bestaande beroeringen, daar was niet aan te twijfelen, en Ds. Postma was er de man niet naar om zijn eenmaal gewonnen grond lichtelijk aftegeven. Er was een sterke partij, die riep „Weg met Postma”, en als de zaken niet goed gingen, zou men gemakkelijk dat dreigement ten uitvoer kunnen brengen. Derhalve meende Kruger dat hij en zijne Rustenburgers, die hem trouw bijstonden, voet bij stuk moesten houden, en niet konden samengaan met Pretorius en de zijnen. Op die wijze vormde zich in de Transvaal de zoogenaamde „Dopper-partij”, de Ironsides der Zuid-Afri­ kaansche Geschiedenis, die op meer dan ééne gelegenheid eene zeer belangrijke rol in de Zuid-Afrikaansche Republiek hebben vervuld. Dat de positie die Paul Kruger zou innemen, niet geheel onbekend was, blijkt daaruit dat in Nov. 1860 een correspondent aan de Friend of the Free State in Bloemfontein schrijft, dat het zeer waarschijnlijk is dat komman - dant Paul Kruger (die openbaringen zegt ontvangen te hebben) aan het hoofd van zaken zal komen. In elk geval is dit zeker, dat Kruger zich in die dagen niet als de sluwe intrigant voordoet, voor wien sommigen hem willen verslijten, maar dat hij handelde uit innige overtuiging, en met het bepaalde doel om de orde te herstellen, zoowel als om de rechten zijner partij te beschermen. Op den 13den October 1860 kwam Pretorius, vergezeld van Daantje Heyns en Preller, te Rustenburg, om ook aldaar eene volksvergadering te houden. De vergadering werd zwak bijgewoond, doch Paul Kruger en zijn getrouwe vriend en bondgenoot William Robinson waren tegen­ woordig, en gaven onbewimpeld hunne afkeuring te kennen over de besluiten te Potchefstroom genomen. Kruger stelde voor om de geschillen in der minne te doen schikken door het aanstellen van een Hoog-Gerechts- hof, waarin beide partijen zouden zijn vertegenwoordigd, even als dit in 18o8 in het geval van bchoeman was gedaan. Doch de Pretorius-Schoeman partij \\ as te opgewonden om gehoor te geven aan dezen verstandigen raad. Op eene groote vergadering op 26 en 27 October 1860 te Pretoria gt houden, stemde w el een meerderheid voor de Potschefstroomsche besluiten, doch een aanzienlijke minderheid was van gevoelen dat men op die w ijze den V olksraad toch niet kon wegjagen, en meende dat Kruger gelijk had met zijn voorstel omtrent een Gerechtshof. 393 aan de geheele wereld bewees, dat de Republiek ten volle in staat was, om zijne Naturellen in orde te houden, en dat er geen sprake van „zwak­ heid” kon zijn. Geen wonder dan ook dat Generaal P. J. Joubert als een triumphator te Pretoria ontvangen werd, en onder eerebogen doorreed, die hij en de zijnen waarlijk verdiend hadden. Zelfs de Britsche Resident, de heer Hudson, die dien dag op verzoek van President Kruger een aanspraak hield, had niets dan lof voor den dapperen Transvaalschen opperbevelhebber; en in de Cape Argus werd erkend, dat de Republiek thans met der daad had getoond, dat zij „inherent strength” genoeg bezat om binnen haar gebied de zaken in orde te houden. 164 geheven, die geenszins populair was, en ook werkelijk eenigszins drukkend schijnt geweest te zijn. Een nog heviger strijd had Burgers te voeren omtrent de in Holland aangegane Spoorweg-leening. daar het nu bekend werd dat die leening slechts voor £ 90.000 opgenomen was. De President werd openlijk beschuldigd van het volk bedrogen te hebben, en de Volksstem kon in een hoofdartikel van 28 Oct. hem slechts wegens zijn gedrag in deze zaak misprijzen. Burgers begon nu overal tegenstand te ondervinden, en zeker niet het minst van de Dopper-partij, aan wier hoofd Kruger stond. Dat Paul Kruger tegen Burgers op die manier oppositie voerde was niet wegens wangunst of uit eigenbaat, maar voornamelijk omdat Kruger heilig overtuigd was, dat een man met de godsdienstige gevoelens van Burgers het land noodzakelijk ten gronde moest richten, vooral op het gebied van onderwijs. Werkelijk moest de President op dit punt ook toegeven om zijn tegenstander tevreden te stellen, en werd op 12 September 1876 door den Volksraad een besluit genomen omtrent het onderwijzen van gods­ dienst op de scholen, dat eigenlijk de vroegere gepasseerde Onderwijswet ontmande. Het scheen dan ook een tijd lang, als werd de verhouding tusschen Burgers en Kruger beter, daar deze zich bereid toonde om •voor de Regeering, tot het voortzetten van den Secoecoeni-oorlog, een aantal gezouten paarden op te koopen. Intusschen voerde Von Schlickmann den oorlog op zeer bekwame wijze, en hij was hard bezig den vijand te dwingen, zich in zijne sterkte op te sluiten. Dat in de aanvallen van Von Schlickmann en de zijnen op de uitliggende kralen van het Kaffer-opperhoofd, somtijds vrouwen en kinderen werden doodgeschoten, is een van die gebeurtenissen, die in Kaffer-oorlogen niet zoo zeldzaam zijn; doch wat maakten de Engelsche bladen in de Transvaal, Natal en de Kolonie er een spektakel over! Het malste van de zaak was, dat niet alleen de nieuwsbladen in Engeland van meening waren dat het land van Secoecoeni buiten de grenzen van de Republiek gelegen was, en dit dus een oorlog was, die de Boeren hadden begonnen uit „landhonger,” maar dat zelfs Lord Carnarvon, de Britsche Secretaris van Koloniën, dezelfde opinie had, en die mededeelde aan Sir Henry Barkly. De laatste, die dit werkelijk beter moet geweten hebben, vond echter natuurlijk goed — want van waarheid had die akeligste aller Kaapsche Gouverneurs geen begrip — om aan de Trans- vaalsche Regeering een soort van remonstrantie te zenden tegen het doorzetten van den krijg, die, naar zijn zeggen, op onbeschaafde wijze gevoerd werd, omdat de vrijwilligers door plundering zich buit verschaften; HOOFDSTUK XXXIX. Het einde van 1882 en de Mapoch-oorlog. Hoewel de Volksraad gedurende zijne zitting belangrijke wetten passeerde, viel er weinig voor, dat hier behoeft aangehaald te worden. Volgens het besluit van het vorige jaar had de Regeering stappen genomen aan­ gaande het aanleggen van den Delagoa-Spoorweg en de Raad stelde eene Commissie aan om de ingekomen tenders te onderzoeken, waaronder er ééne was van zekeren heer Unger, die aanbood den spoorweg te bouwen voor de som van £ 8000 per mijl. Het scheen echter dat hij en de andere tenderaars met Engelsch kapitaal zouden gaan werken, en dit was juist wat Paul Kruger wilde verhinderen. Niet alleen voorzag de Vice-President dat er later competitie zou ontstaan tusschen de Koloniale Spoorwegen en den Delagoa-Spoorweg, doch hij beschouwde het ten hoogste wenschelijk voor de onafhankelijkheid van het land dat de Spoorweg naar Delagoa- baai geheel buiten Britsche controle was, en hij was verstandig genoeg om te weten, dat, waar Britsch kapitaal zat, de Engelsche Regeering altijd iets te zeggen had. Bovendien was er reeds een sterke partij die meende, dat deze Spoorweg door Hollandsch of Duitsch kapitaal moest aangelegd worden, en bij deze sloot de Vice-President zich aan. Aan de tenderaars werd dus een min of meer ontwijkend antwoord gegeven, en de zaak aldus op de lange baan geschoven. Nu er een Presidents-verkiezing op handen was, werd het noodig bevonden de wet over het stemrecht na te gaan, ten einde te voorkomen dat een onbehoorlijke invloed zou worden uitgeoefend door lieden, die volgens de oude wet eigenlijk wel recht op naturalisatie hadden, doch wier gehechtheid aan de Republiek met wantrouwen werd beschouwd. Derhalve passeerde de \ olksraad een wet, dat men slechts genaturaliseerd 576 Bijbel geschreven is en die de taal uwer voorvaderen is. Ik zal trachten alles te doen, wat uwe opvoeding kan bevorderen, want de maatregelen voor uwe opvoeding in dezen Staat genomen, en die steeds verbeterd worden, zijn uw voorrecht. Maakt daarvan gebruik en laat de gelegenheid niet voorbijgaan.” De strijd was voorbij: Paul Kruger bleef de stuurman van het schip van den Staat. Zou hij het veilig door den naderenden storm kunnen sturen ? 236 genomen tot een systeem van advokaten bepleiting, 1) on waardig de zaak en het land dat hij vertegenwoordigde. 6. Het beweerde kinderstelen. — Wij moeten onzen spijt te kennen geven, dat gij het bij deze gelegenheid weder hebt goedgevonden, eene aanklacht voor te brengen, welke betrekking heeft op een lang ver­ leden, en welke, indien gemaakt om een blaam te werpen op, of de medewerking daarin te veronderstellen van, het Gouvernement, van allen grond ontbloot is. 7. De Proclamatie der grenzen. — Deze daad hebt gij beschreven als „onverantwoordelijke proclamaties van uitgebreide annexaties in 1868, welke ten doel hadden de toeëigening van uitgestrekte deelen van het Afrikaansche vasteland, zelfs tot aan het meer N’Gami, waarmede de Boeren-Emigranten niets te doen hadden en waarop zij niet de minste aanspraak hadden.” Zonder nu ons te begeven in de kwestie aangaande de meening van de termen der Conventie, belovende dat geen aanspraken door het Britsche Gouvernement zouden gemaakt worden en waarin het afstand deed van de tractaten met de inboorlingen ten noorden van de Vaalrivier, en zonder te willen onderzoeken wat het recht tot uitbreiding van grondgebied daarstelt, of wat het Britsche Gouvernement zou hebben gedaan in geval er annexatie door woeste opperhoofden van Afrika ware geschied, verzoeken wij te constateeren, dat het verkeerd is te veronder­ stellen dat in dit geval er sprake was van eene uitbreiding van grond­ gebied. De proclamatie in kwestie was de eerste publieke verklaring van de grenzen der Republiek, en de bedoeling was eene beperking van hetgeen onbepaald was gelaten door de Conventie van Engeland. Zij omvatte het grondgebied, waarover het opperhoofd Moselekatse had geheerscht vóór zijne ten onderbrenging door de Boeren, en alzoo behoorde dat grondgebied rechtens aan de laatsten, 2) en was het hunne tijdens de teekening van de Conventie. Een bepaalde en dringende reden voor de proclamatie van die grenzen was, te voorkomen de overrompeling en vernietiging door dat opperhoofd, 3) die destijds ver in het Noorden leefde, van stammen, die zijn land hadden verlaten om zijne tyrannie te ontkomen, en die zich in de Republiek hadden gevestigd, en van haar bescherming eischten. Maar wanneer men in aanmerking neemt, dat 1) (Special pleading.) 2) De deputatie schijnt niet geweten te hebben van de Proclamatie van Kommandant- Generaal H. A. Potgieter in 1838, waarin het land van Moselekatse verklaard werd in bezit te zijn genomen door de Emigranten. 3) Moselekatse was tijdens de proclamatie reeds overleden en door zijn zoon Lo Bengula opgevolgd, maar de Boeren gingen voort met van „Selkats” te spreken. HOOFDSTUK LY. Johannesburg en Jameson. In het vorig hoofdstuk hebben wij, onzes inziens, duidelijk aangetoond, wat het ware plan was van den heer Rhodes, Dr. Jameson en de anderen die in het geheim ingewijd waren. Daaruit volgt, zooals men licht begrijpen kan, dat het Johanneshurgsche komplot, de zaak der Nationale Unie, er geheel ondergeschikt aan was; dat die, om het zoo eens uit te drukken, een soort van voorwendsel was. Daarom dan ook dat aandringen van Dr. Jameson, dat men hem dien uitnoodigings-brief zou geven. 1) Te Pitsani Potlugo was langzamerhand alles in orde gekomen, en zoo noodig had men reeds in het begin van December kunnen vertrekken; Kolonel Willoughby, die de militaire bevelhebber van de expeditie zou zijn, brandde reeds van ongeduld en was, zooals uit de telegrammen blijkt, uit zijn humeur dat men hem niet wilde laten vertrekken. Inder­ daad had de Kolonel goede redenen voor zijn ongeduld. Het aanwezig zijn van een dusdanige troep gewapenden, zoo nabij de grenzen der Transvaal, moest vermoedens doen ontstaan bij de grensbewoners in de Republiek, en daarbij kwam dat de manschappen in het kamp zelve niets van de zaak begrepen. Onder hen begonnen dan ook allerlei praatjes te ontstaan; eenige hunner waagden het zelfs om de officieren met vragen en verzoek om opheldering lastig te vallen. De waarheid konden dezen de manschappen natuurlijk niet vertellen, doch volgens instructiën uit het 1) Wij hebben het onnoodig geacht om een uitgebreid verhaal van al de toebereidselen door Dr. Jameson gemaakt te geven, of het groote getal gewisselde telegrammen aan te halen. De voornaamste daarvan zal de lezer vinden in het reeds aangehaalde boek over Dr. Jamesons inval door den heer N. Hofmeyr. Slechts hier hebben wij eenige later ontdekte telegrammen behandeld. VOORREDE. Een voorrede is voor een Historisch werk als dit eigenlijk onnoodig, daar het op zijn eigene merieten, hoe gering die ook mogen zijn, moet staan. Echter wensch ik met weinige woorden mijnen dank uit te spreken voor de hulp zoo gereedelijk en ruimschoots aan mij verleend door mijnen zeer geachten vader Dr. J. W. G. van Oordt, en verder aan Dr. J. W. Leyds, den vroegeren Staats-Secretaris der Zuid-Afrikaansche Republiek, aan Ds. J. W. Leibbrandt, Archivaris der Kaap-Kolonie, en aan de vele andere heeren en vrienden die mij informatie hebben gegeven aangaande verschillende punten in dit werk behandeld. Ook moet ik speciaal mijne erkentenis uitspreken voor de vriendelijkheid waarmede de heer Edmund Powell, de Editeur van de Cape Argus te Kaapstad, mij het gebruik heeft toegestaan van de verschillende nummers van gemeld blad, iets wat mij tot groote hulp is geweest, daar ik daardoor in staat werd gesteld om geheel bekend te raken met de opinies der Engelsche zijde. Dat het werk zelf veel gebreken heeft, weet niemand beter dan de schrijver. Doch de moeielijkheden, in het bearbeiden er van ondervonden, zijn in de inleiding te kennen gegeven, en mogen misschien tot veront­ schuldiging van het gebrekkige dienen. 898 Dr. Leyds trof zoo spoedig mogelijk de noodige maatregelen voor zijn vertrek, en dit vond reeds op 27 Mei 1898 plaats. Den vorigen avond werd ZEd.Gestr. een eere-diner aangeboden, waaraan een groot aantal hooggeplaatste personen deelnamen. Bij die gelegenheid werd een aan­ spraak gehouden door Advokaat Esselen, die zich kenmerkte door eene sterke anti-Engelsche gezindheid en waarin gemelde heer, op krachtige wijze, zoowel de handelingen der Republiek verdedigde, als de onafhan­ kelijkheid der Rechtbank prees. Die aanspraak maakte voor een oogenblik eenige opschudding door geheel Zuid-Afrika en werd door de Engelsche Nieuwsbladen in de Kaap-Kolonie niet weinig gecritiseerd. Het vertrek van Dr. Leyds was een groot verlies voor de Zuid-Afri- kaansche Republiek, hoewel iedereen erkennen moest, dat er niemand anders was, die beter geschikt was om den Staat in Europa te vertegen­ woordigen, om de zeer eenvoudige reden, dat niemand anders dan de Doctor op de hoogte van de Europeesche politieke toestanden was. Want ieder, die de positie van de Republiek verstond, begreep hoe noodzakelijk het was dat, om redenen die niet ver van de hand liggen, de verhouding tusschen de Republiek en de Mogendheden van het vasteland van Europa op goeden grondslag zou blijven rusten. En dit zooveel te meer, omdat reeds sinds October 1897 het duidelijk was geworden, dat van een zekere zijde er geen poging nagelaten werd, om zoowel Duitschland als Frankrijk tegen de Republiek in het harnas te jagen en de entente cordiale te bederven. Al kon men zulks niet direct bewijzen, zoo giste men toch met tamelijke zekerheid wie achter dit complotje zat; men behoefde maar op te letten hoe gretig de Cape Times al de telegrammen en berichten hierover opnam, om te weten, wie de draadtrekkers waren. Ja, zoo ver gingen de opstokers, dat zij zich niet ontzagen om te beweren, dat Z. M. de Keizer van Duitschland zich vernederd zou hebben, om grove aanmerkingen over Dr. Leyds te maken, iets wat dadelijk officieel van Duitsche zijde ontkend werd. Door zulke dwaze zetten bedierf de tegenpartij natuurlijk haar eigen spel en kon geen verstandig en onbe­ vooroordeeld mensch van de laffe telegrammen of berichten meer notitie nemen. De groote vraag voor de Republiek was voor het oogenblik: „Wie zal de nieuwe Staats-Secretaris zijn?” De heer C. van Boeschoten had per­ soonlijk misschien het meeste recht op de betrekking, die hij zoo dikwijls had waargenomen, doch vooreerst liet diens gezondheid veel te wenschen over en dan bestond er een plan, dat de heer Van Boeschoten als eerste Secretaris van Legatie later Dr. Leyds ter zijde zou worden gesteld, een plan, dat dan ook in Juni reeds ten uitvoer werd gebracht. Men bood 264 Intusschen, sedert twee jaren is veel licht opgegaan, en ook over die zaak. Wij weten het, dat eerlang ook het laatste duistere punt zal opgehelderd worden, en Uwe Majesteit zal zien door wie of door wien de inlandsche stammen zoo zijn opgezet. Maar neen, Uwe Majesteit, wij leven nog altijd in het vertrouwen, dat wij door onze afwachtende houding in Uwer Majesteits oogen meer gewonnen dan verloren hebben, dat Uwe Majesteit ons dankbaar zal zijn, wijl wij door ons lijdelijk verzet Hare Regeering bewaard hebben voor het storten van onschuldig bloed, bewaard voor den gruwel om, na vooraf de vrijheid van het volk vermoord te hebben, dat volk als opstan­ delingen te vuur en te zwaard te vervolgen. Twee jaren lang hebben wij nu geprotesteerd. Dat protest is in 1877 door twee ambtenaren der Republiek naar Londen gebracht, maar de toenmalige Secretaris van Staat voor Koloniën heeft de deputatie dadelijk te kennen gegeven, dat hij geen woord over de annexatie wilde hooren. Toen deze deputatie terugkeerde en haar negatieven uitslag meedeelde, rees het volk als één man op en zond onmiddellijk een tweede deputatie met eene memorie, door duizenden en duizenden geteekend, om den geest van het volk te doen zien. Ook naar deze deputatie werd niet geluisterd door den toenmaligen Secretaris van Staat voor Koloniën. Bij de terug­ komst dezer deputatie was het volk diep gegriefd, en in plaats van onder­ werping, besloot het te volharden. Het meende, dat de aanstaande komst Uwer Majesteits Hoogen Commis­ saris het middel zou zijn om hun recht te laten wedervaren. Hier was, sprak het, voor het eerst een hooggeplaatst ambtenaar, de eenige ver­ tegenwoordiger Uwer Majesteit in Zuid-Afrika, die nu met eigen oogen zich kon overtuigen, aan welke zijde het recht en de waarheid was. Maar de eerste samenkomst van den afgevaardigde van het volk, den heer P. J. Joubert, met den Hoogen Commissaris van Zuid-Afrika, d.d. 4 Februari 4879 in Pieter-Maritzburg, was vruchteloos. De heer P. J. Joubert gaf door de couranten te kennen, dat hij verslag van zijne verrichtingen zou geven op een aangewezen plek, en zonder eenigen aandrang, zonder eenigen dwang, zijn duizenden mannen daar verschenen en wachtten daar gedurende eene maand op Uwer Majesteits Hoogen Commissaris; maar Zijn Excellentie verklaarde dat hij geen macht bezat om de annexatie ongedaan te maken, doch gaf ons de belofte, onze wenschen naar waarheid aan Uwe Regeering voor te stellen. Hieraan is dan ook door Z.Exc. voldaan. Wat Zijn Excellentie ons in naam van Uwe Majesteit aanbood, kan in één woord geteekend worden. Het zijn onschatbare vrijheden, maar zij 65 Vaal-Rivier erkende, en de eerste hoeksteen werd gelegd van de Zuid- Afrikaansehe Republiek. 1) Doch ging Pretorius met een voldaan gemoed naar huis, zoo begreep hij, dat hij nog een harden strijd moest doorstaan, want het tractaat moest thans door den Volksraad bekrachtigd worden. De heer Jacobus Stuart, die naar Nederland was geweest, en eerst eenige maanden geleden was teruggekomen, was op dezen Volksraad tegenwoordig, en heeft deze zaak zoo schoon beschreven in zijn reeds aangehaald hoek, dat ik meen niet beter te kunnen doen, dan zijne woorden terug te geven. „Op den 16den Maart 1852 zou de Volksraad in Rustenburg vergaderen, en dan zou het tractaat, met de Engelsche Commissarissen aangegaan, al dan niet door den Raad en het Volk bekrachtigd worden. De uitslag was zeer twijfelachtig, en werd de bekrachtiging geweigerd, dan ware er zeker een burgeroorlog uitgebroken. Tegen de bekrachtiging voerden de partijen van den Volksraad, van Potgieter, van Buhrman en van Enslin aan, dat de heer Kommandant-Generaal, in strijd met zijne instructie, onderhandeld had met eene vreemde mogendheid, zonder eene bepaalde lastgeving van den Volksraad daartoe te hebben bekomen; dat men buiten alle aanraking met het Engelsche Gouvernement moest blijven, dewijl het nimmer te vertrouwen was, en deze onderhandeling aanleiding zou kunnen geven tot nieuwe oorlogen; dat men den heer Pretorius van heerschzucht en overijling moest verdenken, en dat hij het liefdelooze voorbeeld gaf van niet eendrachtig te willen handelen. Voor de bekrach­ tiging werd door de partij van Pretorius beweerd, dat de geruchten van eene nieuwe vervolging van de zijde van het Engelsche Gouvernement eene stellige kennisneming der zaak vereischten; dat het oogenblik tot onderhandeling nu zeer gunstig was; dat de Kommandant-Generaal van den nood eene deugd had gemaakt; dat hij wel, bij gebrek aan tijd, geen Volksraad bij elkander geroepen had, doch zijnen Krijgsraad en het publiek had gehoord, dezen zijn voorstel hadden goedgekeurd en een aantal gedelegeerden benoemd om met hem als gezanten dezerzijds te onderhandelen; dat die onderhandeling tot het wenschelijkste einde had geleid; dat er geen denkbeeld van heerschzucht bij den heer Pretorius bestond; dat hij zeer welberaden in deze was te werk gegaan en dat hij niets verlangde dan dat men nu dankbaar den bijzonderen zegen van God zou erkennen. Op den 11 den Maart kwam Potgieter onder saluutschoten Rustenburg binnen. Des namiddags verzocht ik bij ZEd. toegelaten te mogen worden. 1) De Conventie zelve is, als historisch document, als een aanhangsel hieraan gehecht. 5 825 lang in Zijne trouwe hoede genomen, om ten laatste Zijn aangezicht af te wenden en het aan het noodlot over te laten? Wij huiveren bij die gedachte. Daar treedt de liefelijke Maagd, zij met het anker, zij die haar naam aan Afrika’s Zuidpunt gaf, zij die de zalige troosteresse en metgezellin van den mensch is van zijne geboorte tot zijn graf, zij, de zoete Hoop, aan onze linkerzijde. „Weest niet vervaard; twijfelt niet, gij kleinmoedigen! Achter dien sluier staat een groot prachtig gebouw, dat tot opschrift draagt: Het Vereenigd en Vrij Zuid-Afrika. Zware groote steenen zijn het, waaruit dat gebouw gevormd is; steenen waarop de daden gegrift staan van de groote mannen, de helden, de staatslieden van uw volk; en op meer dan één steen staat de naam van één man, van hem, wiens leven gij beschreven hebt. Want hij, meer dan ieder ander, heeft geholpen aan de oprichting van dat gebouw; zijn vurigste wensch is het dat gebouw te zien verrijzen.” Zoete Hoop, wij danken u voor uwen troost. O! moge dat gebouw waarlijk achter dien sluier der Toekomst staan! Maar hij, die man, die er zoo hard aan gewerkt heeft, die er nog aan werkt, zijne oogen zullen waarschijnlijk dat grootsche werk niet voltooid zien. Hij zal den eeuwigen slaap slapen. Vermoeid van den zwaren, bangen strijd zal dat hoofd op het kussen vallen; gesloten zullen die waakzame oogen zijn; in doods- kramp zullen die forsche handen verstijfd zijn; verdoofd zal die vurige geest zijn; koud en levenloos dat machtige lichaam. Doch zijne ziel, Gods gave, zal terugkeeren tot haren Schepper; en bij hare aankomst in de Groote Stad, zal de stem van den Eeuwigen Rechter helder en een bazuin gelijk klinken, zeggende: „Wel, gij goede en getrouwe dienstknecht! over weinig zijt gij GETROUW GEWEEST, OVER VEEL ZAL IK U ZETTEN; GA IN, IN DE VREUGDE uws Heeren!” DAT ZIJ ZOO! 405 Na eenige voorafgaande aanmerkingen, zeide ZHEd. dat het maken van drank door vele personen ten sterkste afgekeurd werd, en zelfs in sommige nieuwsbladen er tegen geschreven werd. Hij wenschte echter te zeggen dat het vervaardigen van sterken drank geen zonde was, doch wel het misbruik van drank. Drank was een gave Gods, aan den mensch gegeven voor matig gebruik, en daarin was geene zonde; het was het misbruiken van die gave welke de zonde daarstelde. Hij had derhalve nooit het gebruik van brandewijn op Commando belet, gelijk zij, die met hem op Commando’s waren geweest, zich zouden kunnen herinneren. Zelf gebruikte hij nooit drank, doch hij wist dat een glaasje spiritualiën een verfrisschend en opwekkend effect had na een zwaren dag arbeid. Doch hoewel hij brandewijn niet uit zijne lagers geweerd had, had hij steeds dronkenschap zeer streng gestraft, en hij vermaande allen tegenwoordig om zich niet aan drank te buiten te gaan. Hij wenschte den Landdrost persoonlijk op het hart te drukken, om eiken persoon, die op de straat dronken was, in den tronk te doen opsluiten. Hij riep de predikanten op om te helpen dronkenschap te stremmen, door de disciplinaire straffen der kerk toe te passen. Hij riep vooral de ambtenaren op om een goed voorbeeld te geven, hen verzekerende, dat hij onverbiddelijk eiken ambtenaar, hetzij hoog of laag, dien hij in beschonken toestand aantrof, zou ontslaan.” Op den 18den Augustus 1883 verliet de deputatie Pretoria, en ging naar Kaapstad over Kimberley. Op laatstgenoemde plaats werd zij feestelijk ontvangen en bood men haar een prachtig diner aan, zoodat men zeggen kan, dat hier de zegetocht van Kruger begon, die eerst eindigde toen hij te Pretoria terugkwam. De Koloniale Regeering behandelde de deputatie op de hoffelijkste wijze, en toen zij te Victoria West kwam, vond zij daar het salon-rijtuig van den Gouverneur te harer beschikking gesteld. Op den 3de“ October in de Paarl aankomende, werd ook daar een feestmaal aan de deputatie aangeboden, zoowel als een adres, door alle invloedrijke inwoners geteekend, eene ontvangst, gedeeltelijk te wijten aan het feit dat Ds. du Toit een lid der deputatie was. 1) De ontvangst te Kaapstad zelve was niet minder hartelijk. Een groote menigte was bij het spoorweg-station verzameld om de deputatie te 1) De geschiedenis bevat inderdaad een wonderlijke ironie! Twaalf jaren later werd in die zeilde Paarl, door den invloed van denzelfden S. J. du Toit, een adres aangeboden aan krugers grooten tegenstander, den heer C. J. Rhodes. „Quid non mortalia pectora coqu? zegt Virgilius van dien gouddorst waar men ook hier te lande genoeg van heeft gezien. Maar schenkt een combinatie van gekrenkte eerzucht en de noodzakelijkheid om aan den kost te komen niet even verrassende uitwerkselen? 822 Dr. Leyds, die thans helaas! naar Europa zal vertrekken en eene plaats ledig laat die bijna onmogelijk aan te vullen is, maar ook door de mindere Hollandsche ambtenaren, waarvan velen werkelijk de Transvaal als hun aangenomen tweede vaderland beschouwen. Doch men moet voor de hoofdbetrekkingen vooral mannen van erkende bekwaamheid en eerlijk­ heid kiezen. De financiën van het land laten veel te wenschen over; de Transvaal heeft meer schuld dan zij onder de omstandigheden behoort te hebben; de administratie van die financiën is gebrekkig; en er behoort een duchtig, bekwaam en geoefend financier aan het hoofd van dat Departement te staan, zoodat men een juist begrip kan krijgen van de werkelijke financiëele positie van den Staat. Het geven van Staatsambten aan personen uit invloedrijke familiën, zonder dat die personen er de noodige bekwaamheden toe hebben, iets wat men nepotisme noemt, is een monster dat de kop moet ingenepen worden, anders zal zulks heillooze gevolgen hebben, terwijl het reeds thans veel kwaad doet aan de achting die men buitenaf aan de Transvaal toedraagt. Wij zeiden dat men daarvoor niet alléén President Kruger kan berispen; in werkelijkheid kan de President, zooals de zaken thans staan, niet voor alles zorgen, al had hij de oogen van een Argus en de wijsheid van Salomo. Bovendien bestaat er een groote reden, die in alle landen en in alle tijden steeds bewezen is te zijn de groote hinderpaal voor de behoorlijke binnenlandsche ontwikkeling van een Staat. Dit is het feit dat de Transvaal, gedurende de laatste jaren vooral, al hare attentie moest wijden aan het regelen harer buitenlandsche politiek. Engeland, in mannen als Chamberlain en Rhodes zijn helden ziende, zal natuurlijk de Transvaalsche Regeering steeds wantrouwen inboezemen; en zoolang Chamberlain, van buiten af tracht om hervormingen of herstel van grieven te krijgen voor de Uitlanders, en daartoe èn dreigementen gebruikt èn nuttelooze depêches over Suzereiniteit enz. schrijft, zoolang zijn hij en zijne aanstokers of ondersteuners zelf de oorzaak, dat die hervormingen of herstel van grieven niet tot stand kunnen komen. Want de Transvaal ziet daardoor, en niet ten onrechte, steeds hare onafhankelijkheid bedreigd, en zoolang zij zich bereidt, om die onafhankelijkheid tegen aanvallen van buiten te beschermen en te verdedigen, tegen welken prijs ook, kan hare Regeering onmogelijk hare aandacht aan hare binnenlandsche zaken wijden. De geschiedenis heelt dit in alle landen en in alle eeuwen bewezen; de tegenwoordige ongeneigdheid van Engeland om zich aan een oorlog te wagen is juist daaraan te wijten, dat het vreest daardoor zijn binnenlandsche zaken geheel in de war te zien geraken. Doch er zijn in het Heden nog treuriger dingen. Ongelukkig is de 464 Voor wij echter verder gaan met de beschouwing over de goudvelden, die sinds 1887 het centrale punt der Transvaalsche geschiedenis uitmaken, moeten wij melding maken van een geval, dat zeer ernstige gevolgen kon gehad hebben, en misschien ook wel gehad heeft. Men zal zich herinneren dat er in 1885 eene crimineele aanklacht ingediend was tegen den heer Nellmapius wegens verduistering van gelden, behoorende aan de kruitfabriek. Er was een voorloopig onderzoek gehouden en de stukken werden naar den Staatsprocureur gezonden, die besloot den beschuldigde in het Rondgaand Hof te doen vervolgen. 1) Op 29 Nov. 1886 kwam de zaak dan ook voor, zijnde Rechter C. J. Brand de voorzittende Rechter. Na een geduldig verhoor vond eene Boeren-jury den heer Nellmapius schuldig en het Hof vonniste hem daarop tot 18 maanden gevangenisstraf. Door den advokaat van den beschuldigde werden echter eenige rechts- punten voorgebracht, die de Rondgaande rechter zeide dat hij ter beslissing van het volle Hooge Gerechtshof zou terughouden. En daarop nam de Uitvoerende Raad een stap, die grove gevolgen kon gehad hebben, en in zekeren zin het eerste bedrijf was van den strijd tusschen het Uitvoerend Gezag en de Rechterlijke Macht in de Transvaal, een strijd die thans nog heviger gevoerd wordt dan ooit, en die ongeluk­ kiglijk een zeer slechten indruk in het buitenland maakt, en meer bepaal­ delijk zoo, omdat men daar geen behoorlijk begrip van de zaak heeft. Daartoe aangedrongen door de invloedrijke vrienden van den heer Nellmapius, gaf de President met consent en advies van den Uitvoerenden Raad, op 4 Dec. 1886 dezen heer gratie van de hem opgelegde straf, en deed hem dadelijk op vrije voeten stellen. Rechter Brand, in deze zaak niet gekend, was er zoo verontwaardigd over, dat hij zijne bedanking inzond, en Hoofdrechter Kotzé die op Rondgaand Hof was, ging dadelijk naar Pretoria terug, toen hij van de zaak hoorde. Toen hij bevond hoe de vork in den steel zat, meende hij de eei en de onafhankelijkheid van het Hooge Gerechtshof zonder eenige aarzeling te moeten ophouden, en vaardigde met dat doel dadelijk een lastbrief uit ter re-arrestatie van den heer Nellmapius, die eenigen tijd daaina ernstig ziek werd. De geheele storie zou misschien een onaangenamen afloop gehad hebben, ware het niet dat het Hooge Gerechtshof, bij het hooren van de gereserveerde punten, van opinie 1) Het weid indertijd openlijk gezegd, dat men allen mogelijken invloed heeft doen uitoefenen op Dr. Leyds, om deze vervolging te laten varen. Ónmogelijk is dit niet, doch de schrijver heeft niet kunnen uitvinden, dat dit werkelijk het geval is geweest, De persoonlijke vriend­ schap tusschen Paul Kruger en den heer Nellmapius hebben natuurlijk tot deze gissing aanleiding gegeven. 713 Doch een bloote disciplinaire maatregel tegenover een ondergeschikte was niet genoeg; voor geheel Zuid-Afrika moest Engelands vertegen­ woordiger verklaren, dat hij de daad van den vrijbuiter af keurde. Eén verkeerde stap, eenige weifeling, en Engelschman en Afrikaner zouden met het geweer in de hand tegenover elkander staan van Tafelbaai tot de Limpopo; een burgeroorlog zou uitbarsten, en de geheele positie van Engeland in gevaar worden gebracht. De Hooge Commissaris zag dit in, en niemand deed meer om hem dit te doen inzien en den waren toestand hem duidelijk te maken, dan de heer J. H. Hofmeyr. Er ynoest terstond eene Proclamatie uitgevaardigd worden, zeide deze; en hoewel de heer Rhodes van zijnen kant zocht tijd te winnen en trachtte datgene te verhinderen, wat Jameson en hem later als landverraders zou brand­ merken, zoo verscheen toch de Proclamatie, waarvan het voornaamste deel luidt als volgt: „Nademaal het te mijner kennisse is gekomen dat zekere Britsche onderdanen, gezegd te zijn onder aanvoering van Dr. Jameson, overtreding hebben gepleegd op het grondgebied der Zuid-Afrikaansche Republiek, en telegraafdraden hebben gekapt, en verschillende andere onwettige daden hebben gedaan; En nademaal de Zuid-Afrikaansche Republiek een bevriende Staat is, die in vrede verkeert met Harer Majesteits Regeering; En nademaal het mijne begeerte is om de onafhankelijkheid van den gezegden Staat te eerbiedigen; Nu, derhalve, beveel ik den gezegden Dr. Jameson en alle personen hem vergezellende, om zich dadelijk terug te trekken van uit het gebied van de Zuid-Afrikaansche Republiek, op straffe van de gevolgen te moeten staan van hunne onwettige handelingen. En verder roep ik alle Britsche onderdanen in de Zuid-Afrikaansche Republiek op, om na te laten gemelden Dr. Jameson eenige hulp of ondersteuning te geven in zijne gewapende schending van het gebied van een bevrienden Staat.” Die Proclamatie was nog niet verschenen of President Kruger had reeds het volgende telegram aan den Hoogen Commissaris verzonden, daardoor aantoonende hoe goed ZHEd. begreep, wat thans de plicht van Engeland was. Het telegram is gedateerd 31 December 1895, en luidt: „Overtuigd van de vriendschappelijke verhouding tusschen de Kegeering Harer Britsche Majesteit en de Regeering dezer Republiek, en met het oog op het gewapend intrekken van Dr. Jameson over de grenzen dezer Republiek, heb ik de Eer Uwe Excellentie te verzoeken eene Proclamatie uit te vaardigen, waarbij Uwe Excellentie er de Britsche onderdanen dringend op wijst, dat, wanneer zij zich verzetten tegen de bestaande orde binnen de Zuid-Afrikaansche Republiek, zij zulks doen op eigen 303 Lanyon van het gebeurde te verwittigen, en Cronjé zond van zijne zijde bericht aan Paul Kruger te Rustenburg. Sir Owen Lanyon zond dadelijk op het hooren van deze „wandaad” lastbrieven naar Potchefstroom om P. A. Cronjé, P. Bezuidenhout en nog eenige anderen te doen gevangen nemen wegens „verzet tegen de Over­ heid”, en om te toonen, dat het hem ernst was, liet hij eene sterke afdeeling troepen naar Potchefstroom marcheeren. Moquette, geholpen door den heer P. Raaff, met eenige speciale politie dienaars te paard, zochten echter te vergeefs naar de mannen, die ze vangen moesten. Bezuidenhout was naar Rustenburg gegaan, om Paul Kruger over de zaak te gaan spreken; bij de plaats van Piet Cronjé hield zulk een sterke afdeeling Boeren de wacht, dat men het ongeraden vond, met geweld den Kommandant te gaan gevangen nemen. Toen Paul Kruger bericht kreeg van het gebeurde, liet hij dadelijk Piet Joubert uit Wakkerstroom komen. Het wordt algemeen gezegd, dat de Voormannen niet erg in hun schik waren met de handelwijze van den heer Cronjé, omdat deze thans de zaak overhaast had, en het Comité nog niet gereed was met zijne toebereidselen 1). Er werd dadelijk besloten om eene vergadering van het Volks-Comité te houden te Kaalfontein op 1 December. Op die vergadering was de heer Hudson, de Transvaalsche Gouvernements-Secretaris, tegenwoordig, en daar deze heer den heer Kruger als een der gematigdste en bedaardste onder de Voormannen beschouwde, nam hij hem onder den arm, en had hij een lang onderhoud met hem, ten einde te zien of er geen minnelijke schikking kon aangegaan worden. Doch Kruger had slechts één antwoord: „Ik kan het volk niet langer in bedwang houden, en de Engelsche Regeering is zelf de oorzaak van den tegenwoordigen toestand van zaken. Zij wist toch dat het volk op 3 Januari e. k. bij elkander zou komen te Paardekraal. Waarom niet tot zoolang gewacht? Waarom thans onze menschen opstandig te maken, door het met geweld innen der belastingen? Jullie is zelf de schuld van dit alles; ik kan niets meer doen; zie nu toe hoe jullie klaar komt; ik wasch mijne handen.” En met dit antwoord moest de heer Hudson, na een vergeefsch onderhoud van drie uren, naar Pretoria terug 2). Het 1) Bit is ten minste het officieele verhaal. Uit vertrouwbare bronnen is mij echter mede­ gedeeld, dat in allen geval Paul Kruger met het plannetje van den heer P. A. Cronjé bekend was, voor het uitgevoerd werd. Men zag in, dat er een directe aanleidende oorzaak voor den krijg moest zijn, en men had zelfs ten volle verwacht, dat bij het wegvoeren van den wagen er zulke tooneelen zouden plaats vinden, dat de Engelschen het eerste schot zouden moeten lossen. Dit was dan ook de reden van de gewapende macht bij Cronjé’s woning: de Engel­ schen moesten eerst beginnen. 