title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Het platte land der Baronnie komt meest overeen met het tegenwoordige Distrikt Primenhage , en bevat : Primen* hage , in de wandeling het Haagje , Hechts een half uur van Breda, midden tusfchen hooge bosfchen , met 4600 zielen ; Oinneken , eene kantons-hoofdplaats , met 2750 inwoners , mede zeer vermakelijk gelegen; ter Heide, met 2100 in- woners , aan de Mark ; Leur en Etten , van waar flerk op Holland gehandeld wordt, twee fchoone en zeer welvaren- de dorpen , te zamen d£ne gemeente met 4750 inwoners ; de Leur beeft eene haven, die noordwaarts in de Merk uitloopt , welke weder bij Zevenbergen door een kanaal met het Hollandseh Diep gemeenfchap heeft , en zieh onder den naam van Dintel bij Primeland over de oude Tonge in de Zeeuwsche ftroomen ftort. Bij de haven van de Leur (wel- ke plaats 00k goed bier brouwt) werd het beroemde turf- fchip geladen, door betwelk Breda in 1590 werd ingeno- men; Groot- en Klein-Zundert , weleer op ’slands uiterfte grenzen, te zamen 3300 inwoners teilende; Oosterhout, door Koning lodewijk tot eene ftad verheven en hoofd- plaats van een kanton, met 7200 zielen. Deze plaats ligt in eene zeer aangename landstreek; de inwoners bestaan veelal van het lakenweven ren pottebakken, en drijven eeni- gen handel. Rsjsbergen met 1100 inwoners. Het gewezen MarkgraafTchap Bergen op Zoom , ten Westen der Baronnie van Breda gelegen, kwam na verfcheidene omwentelingen aan het Keurvorftelyk F Iluis Digitized by Google Sa BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. Huis van Paltz - Beijeren , ’t welk hetzelve tot op 1795 bezeten heeft. Het wordt ten Westen door de Eendragt , een’ arm der Scheide , van de Zeeuw - , sehe eilanden gefcheiden. De hoofdplaats is Bergen op Zoom , de sterkste vesting der Nederlanden (na Luxemburg ), die zieh federt bare stichting in 1287 tot op 1747 beroemen kon, ongerepte Maagd , dat is: nimmer veroverd te zijn. De twee belegeringen van 1588 door den Hertog van parma, en die van 1622 door den Markgraf van spinola, twee van Spanje's grootsteVeld- oversten , stond zij manhaftig door. Doch verrasfing lever- de haar in 1747 in handen van den Franse hen Veldheer lö- wendahl , niettegenstaande hare werken in 1700 door den beroemden koehoorn aanmerkelijk verbeterd waren. In 1794 werd zij , even als Breda , door de Framchen omgetrokken , en opende eerst op last der Staten hare poorten voor de* zelven. In 1814 poogden de Engchchen haar te verrasfen; doch werden , reeds in de stad gekomen , met zwaar ver- lies, vooral van officieren, door de Framchen afgeflagen. De stad , die 6000 inwoners telt , wordt aan de eene zijde door läge en overstroomde landen, aan de andere door eene linie, die naar Steenbergen geleldt, en achter welke zieh een klein leger kan nedrflaan, verdedigd. Ook heeft zij door het riviertje de Zoom gemeenfehap met Zeeland, en eene bron van zoet water. Aan den zuidkant zijn heuve- len. De inwoners bestaan meest van de bezetting, doch gedeeltelijk ook van eenigen tramito - handel tuSfcben Ant- werpen en Holland, en pannen- en pottenbakkerijen. De Nederduitfche Hervormde kerk, in 1747 door de bommen vernield , werd federt uit liefdegiften der landgenooten her- bouwd. Het platte land en de kleine fteden komt meest overeen met Digilized by Google NOORD-BRABAND. 83 tnct het Distrikt Rozendaal , en bevat: Rozcndaal , op den weg van Breda naar Bergen op Zoom , met 4900 inwoners , voorheen de hoofdplaats eener Heerlijkheid van den Huize Oranje , thans den naam van ftad dragende , en eene zeer fchoone plaats. Steenbergeny met 4800 inwoners, de hoofdplaats eener Heerlijkheid, voorheen een Domein van den Huize Oranje- Nassau, eertijds eene vesting, is hier, behalven Bergen , de eenige stad , waar men nog onder anderen de volgende groote dorpen vindt: Ossendrecht met 1600 inwoners, IVoen- drecht en Huibergen met 1600, Dinteloord met 1900, Hal- teren met 1800, Ralphen met 2600 inwoners: fVouw , aan de Zoom, met 2Ö00, Oud- en Nieuw-Gastel met 2700 in- woners, aan het watertje Dintel; Oudenbosch, een vlek met 2530 zielen, van waar granen, en vooral takkebosfen naar Holland verzonden worden; hier zijn fraaije wandelingen, met bijzonder vele nachtegalen , en velerlei houtgewas , oolc masthout. De ingezetenen zijn gedeeltelijk zeer welvarend. Het is hier, waar de kleigrond (zie boven) eindigt, en hec zand begint , hetwelk verder als heide tot de Oostzee bijna onafgebroken doorloopt. Zuldoostwaarts van Oudenbosch is het dorp Hoeven, met ruim 1400 inwoners , waaronder flecht* 17 Hervormden , die misfchien de kleinste kerk in ons geheele ianil hebben: 00k is hier een bisfchoppelijk Seminarium , onder eenen Viearis, behoorende onder den Bisfchop van Antwerpen, in eene zeer fchoone ligging, van den JJpelaar bij Breda herwaarts verplaatst. F 2 ir. Digitized by Google 84 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. II. DE PROVINCIE ANTWERPEN. Dcze Provincie .beftaat uit het gewezcne Mark - graafschap des II. Roomschen Rijks , de Ilccrlijk- heid Mechelen , en het tusfehen beiden gelegene ge- deelte van Braband , te zamen het Kwartier van Antwerpen uitmakende , toen Antwerpen en Mechelen niet meer als afzonderlijke gewesten befchouwd wer- den. Dezelve grenst ten Noorden aan Noord- , ten Zuiden aan Zuidbraband , ten Oosten aan Limburg , ten Westen aan de Schelde en Öostvlaanderen. De grond in deze Provincie is doorgaans zecr goed; men vindt er bijna alles hetgeen wij boven in de Inleiding zagen, dat Braband voortbrengt, flechts aan de noordelijke en oostelijke grenzen, in het Arrondisfement Turnhout , vindt men beide. Vlas, haver, meer zuidelijk beste tarwe, en uit- muntende weigrond door de vette klaver, maken dit gewest tot een der beste van de Monarchie. Iletzclvc wordt westwaarts door de Schelde be- fproeid , en doorfneden door de twee riviertjes groo- te en kleine Nethe , welke van de hooge Lommelsche heide op de voormaals Luiksche , thans Limburgsche grenzen ontfpringen , aan de Provincie den naam ge- ven, dien zij onder de Fransche regdring droeg {De- partement der beide Nethen) , zieh bij Lier verce- nigen , en daarha gezatnenlijk in de Rüpel Horten , welke uit Zuidbraband komt , en bij Rupelmonde in de Schelde valt. Eenige beken, op de noordergren- zen Digitized by Google ANTWERPEN. 85 zen ontfpriogendc , dorten .zieh in de kleine Nahe , en eenige anderen in de Schelde. / > ; De nijverheid en welvaart is in dit gewest onge- meen groot. Wij zullen bij de befchrijving der on- derfcheidene deden zien , tot welken trap handel en fabrieken aldaar in vroegeren tijd geklommen zijn', en 00k thans, door de heropening der Schelde , we- der fchijnen te zullen komen. Antwerpen heeft vier deden , en honderd eenenveertig gemeenten ten plat- ten lande, en zendt vijf Jeden ter vergadering van de tweede kamer der Statcn-Generaal. Het platte land is in drie Arrondisfementen verdeeld. I. HET ARRONDISSEMENT ANTWERPEN. Dit Arrondisfemcnt komt vrij wel overeen met .het oude Markgraafschap des H. Roomschcn Rijks , dus genoemd als een grem gewest (♦) van het Room- sche of D ui t sehe Kelzerrijk , vermits Viaanderen , aan den overkant der Schelde gelegen, tot op 1529 onder F rausche leenroerigheid ftond. , Dit Markgraaflchap, reeds door Keizer otto II. opge- rigt, kwam daarna, onder Keizer hendrik. IV., aan den beroemden godfried van Bouillon , le- ger- (*) Mark betcekende oudtijds grens : de Duitsche Keizers plaatften dus , onder den naam van Markgraven , eenige hun- ner leenmannen aan de grenzen des Rijks, om hetzelve te- gen invallen te befchermen. Van daar ten Noordwesten het Markgraafschap des II. Roomschcn Rijks of van Antwerpen ■> ten Zuidvvesten dat van Baden, ten Zuiden dat van Treviso, ten Zuidoosten het Markgraaflchap (naderhand Aartshertog- dom) Oostenrijk , ten Oosten de Lausnitz , en ten Noord-* oosten de Mark Brandenburg. . • F 3 Digitized by Google S8 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. gerhoofd der Christenen in den eerften kruistogt. Vervolgens werd dit Markgraaffchap met Br ab and vereenigd. Antwerpen, Fr. Amers , Spaansch Amber es , de tweede ftid der voormaals Oostenrijksche , en voorheen de aanzien- lijkfte der gezamenlijke Nederlanden , ligt tusfchen Mechelen , Brussel, Leuven , Gent en Breda , achttien uren van zee, aan de Schelde , die hier ongemeen breed is , en haar tot den koophandel bijzonder gefchikt maakt. Zy was volgens den rang der Brabandsche fteden de derde. In de zestiende eeuw was zij door hare uitmuntende haven aan de Seheide , die de grootfte fchepen in grooten getale kan bergen , daar de ri- vier bij ’t laagfte water 20, en bij ’t hoogfte 40 voete'n diep is, de eerfte koopftad van Europa, en telde 200,000 inwoners, waaronder 300 fchilders, en 124 goudfmeden. Dagelijks voeren er ten minften 500 fchepen af en aan ; men zag er foms met ödnen vloed 400 aankomen , en 2500 te gelijk voor de ftad liggen. Nog kwamen er dagelijks 200 geladene karren aan de ftad (behalven de Duitsche en Fron- sehe vrachtwagens) en 500 rijtuigen van vermaak. De ftad zette jaarlijks niet minder dan 500 millioenen om , en be- taalde twee millioenen aan belastingen op den koophandel. - Dan, de verdrnkking door de Spaansche regdring, de bnr- geroorlogen, de fchrikkelijke plundering door de Spanjaar- den op den 4,5 en 6 November 15 76, welke aan bijna jo,ooo menfehen het leven kostte, en waarbij 500 huizen in de asch gelegd werden, ’t welk alleen op eene fchade van zes millioenen begroot werd, en vooral de overgave der ftad aan den Hertog van parma in 1585, die bijna alle Protestanten van daar naar Holland deed verhuizen , en de zee, waarvan alle toegangen in handen der Staatfchen wa- ren, voor haar floot, — alle deze rarnpen te zamen heb- ben Digitized by Google ANTWERPEN. 87 ben de ftad geheel in verval gebragt , wordende de fluiting der Schelde door den Munster sehen vrede van 1648 derwijze bekrachtigd , dar alle zeefchepen cerst in Holland moescen last breken , en van daar de lading op kleine fchepen naar Antwerpen moest worden overgebragt. Sedert is het getal ha- rer inwoners allengs tot 45,000 verininderd; doch federt de heropening der Schelde weder tot 62,900 opgeklommen. Bij de bezitneraing van Braband door de Franse hen in 1792 en 1794 haastten deze zieh de Schelde open te verklären, en de ftad verkreeg werkelijk dit regt bij het verdrag van vrede en bondgenootfehap , tusfehen Frankrijk en Holland op den 1 1* Mei 1795 gefloten ; doch de fints dien tijd genoegzaatn on- afgebrokene zee-oorlog liet haar van deze vergunning wei- nig genot hebben, tot op de bevrijding van Europa in 1813 en 1814, waardoor 00k de handel-gcmeenfchap heropend , en de haven van Antwerpen voor alle Nation is vrij ver- klaard. De ftad , in de gedaante eener halve maan gesticht , is federt 181a weder eene sterke vesting. Men telt in de- zelve 7 poorten, 70 bruggen, 22 pleinen, en 212 straten. Het stadhuis , een trotsch hardsteenen gesticht met marine- ren kolommen , 250 voeten lang , werd , na den brand vaa 1576, in 1581 fchooner herbouwd; het Staat nan d c groote markt-, een fraai plein, ter vergrooting waarvan in 1713 nog 29 huizen werden afgebroken. Het plein de Meere is een der fchoonste die men kent. De straat het kipdorp geleidt naar het tooneel der Franschc Furie: doch deze aan- fpraak op roem zijn verre de meeste Antwerpenaars verge- ten. De bcurs werd ten tijde van Antwerpens grootftett bloei , in 1531, opgetrokken , en was toen de prachtigfte en meest bezochte in Europa ; de beurzen van landen en Amsterdam zijn naar haar model gebouvvd. Zij is 180 voec Jang, 140 breed, rust op 43 pijlaren van blaauwnchtigeft F 4 ilcen , Digitized by Google 88 BESCHRIJVING DER NEDERLANDE N. fteen, heefc twee torens, en vier ingangen. Onder dezel- ve dienen verfcheidene gewelven tot pakhuizen, Het huis der Ootterlingcn , of kooplieden der Hanzefteden en verdere naburen der Oostzee, verdient ook melding, zijnde 230 voeten lang, en voorzien met 300 vertrekken ten dienfte dier kooplieden: het wordt thans aan particuliere kooplie- den uit Antwerpen voor pakhuizen verhuurd. Onder de ker- ken munt die van Onze Lieve Frouw , de hoofdkerk der ftad , bijzonder uit ; men heeft 84 jaren daaraan gebouwd , en zij heeft 230 booggewelven , door 125 zuilen onder- fteund, had voormaals 32 altaren, en is 500 voeten lang, en bijna half zoo breed; haar grootfte luister is, behalve eene kruisiging en de hcmelvaart van maria, beide door rubbkns , ook het meesterftuk van dien fchilder en van het Flaamsche penfeel, de afneming van het kruis, in 1794 naar Parijt vervoerd, doch in 1815 met andere mede wegge- voerde fchilderijen teruggebragt. Hier is ook een St. Fron , ciscus van morillos , en fchilderijen van den nog levenden Pels. De toren dezer kerk is 466. voeten hoog, en geeft een uitftekend vergezigt. Elken befchouwer moet de verhevene eenvoudigheid van dit meesterftuk der Go- thische bouwkunde treffen, waar men de fraaije gedenk- teekenen van flantijn en moretps vindt. Geheei ver- fchillend is de indruk van den zoogenaamden Calvarien- berg bij de Predikhceren - kerk , van grotwerk, eene zeer lompe afbeelding der lijdensgefchiedenis , der vlammcn van het vagevuur , enz. In de St. Jacobi - kerk is rubbens begraven, en de Jezutten - kerk pronkte weleer met vele zijner heerlijke ftukken, die echter in 1718 met de kerk door den blikfem verteerd zijn. De naderhand herbouwde kerk is veel minder prächtig. Buiteu de ftad , aan het west- einde, digt bij de Schelde, bevond zieh vöör de omwente- ling Digitized by Google ANTWERPEN. 89 Iifig de Abdij van St. Michel , waarin de Sou vereine Vorfeen en Stedehouders zieh bij hun verblijf in deze ftad gewoon- lijk ophielden. Zij had eene fchoone kerk. Antwerpen heefc eene menigte beroemde mannen in on- derfcheidene vakken opgeleverd, waaronder her voldoende zal zijn, den aardrijkskundigen abraham ortelius en de drukkers plantyn en moretus in de zestiende eeuw , den gefchiedfchrijver emanuel van meteren, den oudheidkun- digen janus gruterus , en vooral de onvergelijkelijke fchil- ders pieter paulus rubbens en antoni van DyK , waarvan de laatfte in portretten misfehien zijne wedrgade niet heeft gehad, en david teniers, voor vrolijke ftukken, allen in den aanvang der zeventiende eeuw , op te noemen. Zij heeft tog een aantal beroemde levende fchilders , onder welke wij Hechts den Heer van bree zullen noemen, wiens werk- plaats met ongemeene gulheid voor den liefhebber open- ftaat : en thans 00k eene koninklijke Akademie van fchilder- kunst , een Museum met ftukken van rubbens , o. wenius , en mett;:s , dien de liefde van fmit fchilder maakte , bene- vens een koninklijk letterkundig Genootfchap tot aankweeking der Nederlandsche taal , enz. De voornaaipfte fabrieken zijn : kanten, zijde en diamanten. Te Antwerpen komen de Sta- ren van dit gewest bijeen , en de Gouverneur houdt er zijn verblijf. Nadat buonaparte befloten had, alhier de hoofdplants zijner zeemagt in het Noorden van zijn Rijk te vestigen , werd de ftad aan de waterzijde tot eene bijna onwinbare vesting gemaakt, en 00k aan de iandzijde meer verfterkt; voor eene menigte oorlogfchepen van de grootfte foort werd hier met onnoemelijke kosten een dok (bassin) aange- Jegd, en in ’t algemeen de ftad tot eene oorlogshaven ge- maakt, die, wanneer de plans van den Franschen Keizer waren voltooid geworden, misfehien in Europa hare weer- F 5 ga- Digitized by Google 90 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. gade niet zou gehad hebben. Recds in 1809, toen deze werkzaamheden nog naauwelijks begonnen waren, waagden bet de Ettgelschen niet , om uit Zeeland mec eene geduchte landingsvloot regen de ftad af te zakken; en in 1814 werd dezelve van de iandzijde door hun en de Pruisscn een’ tijd lang vergeefs berend en gebombardeerd, waarbij de ingeze- tenen over ’t algemeen weinig leden, en de vloot, wanrop het eigenlijk gemunt was , door bedekking met mest geheel onbefchadigd bleef. Nogtans moest een derde dezer vloot , met alle fcheepsbehoeften , volgens den vrede te Parijs , aan de bondgenooten , ten behoeve van den Staat der Ver- tcnigde Nederlanden , worden overgegeven ; en volgens dien- zelfden vrede mag Antwerpen voortaan niet meer tot eene oorlogs- , maar alleen tot eene koopvaardij-haven dienen. — De koopvaardijfchepen liggcn gedeelcelijk voor de ftad , ge- deeltelijk in het nog in deze eeuw aangelegde groote dok, met fchutfluizen , door Napoleon voor oorlogfchepen beftemd , doch thans niet meer , na het overbrengen der Marine-inngm- gen naar Flissingen. Het door den Koning aan de ftad gefchon- ken voor-bassin , waar de fchepen liggen , is niet ver van bet Oosterlingen-foüs aan de noordzijde der ftad; eene fraaije ijzeren brug , doch van boven met hout bclegd , en welke , naar men zegt, twee tonnen gouds gekost heeft, die tus- fchen het voor- en achter -bastln loopt , verbindt het noor- delijke met het verreweg grootere zuidclijke gedeelte der ftad, en Heeft daardoor het eerfte zeer in prijs doen rijzen. De citadel is aan het tegenoverliggende zuidclijke einde der ftad , met den bagno of het huis voor misdadigcrs , die aan de werken moeten arbeiden. Tusfchcn dezelve en het dok in het Noordcn heeft men de fchoone kaai längs de Schel- de , waarvan echter de gebouwen nog niet herfteld zijn , de wcrven en entrepits. Het Flaamichc Hoofd, aan de ovcrzijde der Scheide , eh du» Digitized by Google ANTWERPEN. 9i dus eigenljjk tot Viaanderen behoorende, is eene fterkte, welke Antwerpen van dien kant verdedigt , en uif welke de bezetting, vooral in den nawinter des jaars 1814, te meer- malen gelukkige en voor de omliggende dorpen zeer ver- derfelijke ukvallen gedaan heefc. Men kan van hier, toc befcherming der ftad, het land onder water zetten. De gemeenfchap van Antwerpen te water op Brussel , Lcuven , Rotterdam , te lande mede naar Rotterdam , den Hage, Am- sterdam, Brussel , Lewen, Gent, Rijssel , Parijs, enz. door goede postkoetfen of fnelwagens , is zeer wel ingerlgt. Deuren en Borgerhout met 3900 , en Merxem en Dam- hrugge met 1400 inwoners, twee dorpen bij Antwerpen, bekend geworden door den aanval der vereenigde Pruissiscke en Engelsche legers op dezelven in Januarij 1814, en door den vemieuwden aanval op de ftad Antwerpen in Februarij daaraan volgende , door de Engelschen , die voomamelijk hier gelegerd waren. Zandvlict, een dorp tusfchen Antwerpen en Bergen op Zoom, aan de grenzen van Noordbraband gelegen, met 1250 inwoners, waar de Schelde hare groote breedte verkrijgt, en zieh in twee armen verdeelt. Ekeren, een aanzienlijk dorp, met 4571 inwoners, waar in 1703 tusfchen de Nederlanders en veel kerkere Franschen een gevecht van belang werd geleverd. Bovendien heeft men hier nog Berchem met 2300 , Boom met 4680 , Brecht met «520, Bouchont met 1870, Broechem met 1450, Calmphout met i960, Contich met 3420, Esschen met 1830, Hoboken met 2060, Loenhout met 1670, Morset met 1040, Niel met 2000, Oelighem met 1000, Ranst met 1350, Reeth met 1270, Schelle met 1100, Schoten met 1370, Stabroek met 1800, Westwezel (op den weg tusfchen Antwerpen en Bre- da) met 1050, WUrijk met 1730, IVommelghem met 1280 inwoners , enz. 2. IIET Digitized by Google 92 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN, 2. HET ARRONDISSEMENT TURNHOUT. t Tumhout , eene Heerlijkbeid , weleer aan het Huis van Oranje , daama aan Pruissen , en einddijk aan Oostenrijk be- boorende, aan de grenzen van Noordbraband ; de hoofdplaats Tumhout , ook die van ’c Arrondisfemeuc , is in de Ncder- landsche Gefchiedenis vermaard geworden door de overwin- uiijg, door Prins maurits aldaar den 21. Januarij 1597 op de Spanjaarden , onder den Graaf van varax, behaald, waarbij deze zelf het leven liet ; en door de nederlaag van een fmaldeel Oouenrijkert op den 24. October 1789 , tegen de Brabandsche opftandelingen , ’t welk den algeqieenen op- ftand der Oostenrijksche Nederlanden tcgen den Keizcr cen gevolge had. — De ftad is in 121a gebouwd, en onbe- muiird ; 'toen Keizer karel V. haar hei regt gaf, van zieh met muren ce omringen , verkozen de inwoners liever den hoogften rang onder de vlekken , dan een’ lageren onder de fteden te bezitcen. Echter heeft zij ftadsregten bekomen, en ligt zeer aangenaam , vooral voor de jagt , zes uren van Antwerpen. Men bewerkt hier kant en linnen; er zijn fa- ' brieken van gekleurd papier en vele jeneverftokerijen. De plaats heeft met de onderhoorigheden 11,500 inwoners. Hoogstraten , een oud GraafTchap, daarna een Ilertogclom, met een ftadje, zes uren van Antwerpen , en even verre van Bergen op Zoom gelegen , met 1 540 inwoners. Het kasteel is thans een bedelaars-werkhuis. Geel en Moll , tyvee aanzienlijke vlekken. Te Ceel, met 7000 inwoners, worden de kmnkzinnigen niet in huizen opgefloten , opzettelijk daartoe beftemd , maar bi,i de burgers gehuisvest , en genieten dus meerdere vrijheid. De inwoners meenen door het verzorgen dezer ongelukkigen eenen bijzonderen Godsdienstpligt te veryullen. Moll bevat met de ouderhoorigheden 4350 zielen. Tusfchen die beide Hgt I Digitized by Google ANTWERPEN. 93 Hgt Herentah , een ftadje aan de rivier de kleine Nethe , m 1209 gebouwd, en in 1400 bemuurd. Zij heeft eene ka- toenfabriek, en telt met de onderhoorigheden 3100 inwo- ners. Van hier is eene vaart naar Antwerpen. Onder dit Arrondisfement is 00k bij de kleine geraeente IVortcl de ko- lonie Zuid-Frederiksoord , eene ftichting der in de zuideiijke gewesten opgerigte Maatfchappij van Weldadigheid met 340, en eene bedelaars - kolonie met 920 zielen te Marhpta s- Rijkevorsel. 3. HET ARRONDISSEMENT MECHELRN. Dit Arrondisfement was re voren eene aanzienlijke Heerlijkheid , die eene der zeventien Provincien uit- maakte. In de achtfte eeuw was zij een Graaffchap onder het oppergebied der Framche Köningen, cn kwam daarna aan de Abdij van Lobbes , en in 915 aan het Stift van Luik , vervolgens aan afzonderiijke Heeren uit het Bertholdsche Huis , was naderhand een twistappel tusfehen Gelderland , Vlaandcren en Bra- band , die een’ bloedigcn oorlog deed ontfiaan; dan Viaanderen verkocht zijn regt aan Braband , met welk gewest Mechelen federt aJtijd is vereenigd ge- weest. „ 0 • Mechelen , Lat. Machlinia , Fr. Malines , is de hooFdplaats van het Arrondisfement, ligt zeer aangenaam aan de Dyle, vier uren gaans van Brussel en Lernen , bijna even verre van Antwerpen , en dus in het hart der groote fteden van Bra- band , hetwelk den koophandel zeer bevordert, te meer, daar de Dyle een uur boven de ftad eb en vloed heeft, waardoor groote fchepen haar uit de Schelde kunnen opva- ren. De Mechehche kanten zijn beroemd, doch van minde- re Digitized by Google 94 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. re wnarde dan die te Brussel , en buitendien vindt men er hoedenmakerijen en dekenfabrieken. Dezelve fchijnen echter, zoo wel als de gondleer-, laken- en linnenfabrieken, ftijf- felmakerijen , olieflagerijen , manufacturen van gedrukte ka- toen en pottenbakkerijen , waardoor de ftad eertijds bloei- de , merkelijk in verval te zijn , wanneer zij al nog beftaan. Echter is er een tamelijke handel in granen enz. van den weligen grond. De levensmiddelen zijn hier bij uitftek goed en goedkoop. De brouwerijen leveren een zeer goed bier. De ftad, die zeer net gebouwd en zindelijk is, wordt met de onderhoorigheden op 22,100 inwoners gerekend. In 1572 werd hier Prins willem I., de grondlegger der Nederlandsche vrijheid , door zijn hondje voor de naderende Spanjaards gewaarfchuwd ; eene kleine omftandigheid,maar die misfehien ons vaderland en een groot deel van Europa voor ziele- dwang en de heerfchappij van Rome en Spanje behoed heefc. Nog dat zelfde jaar werd Mechelen door de Spanjoardcn geheel uitgeplunderd , en vele inwoners vermoord. In 1 580 wedervoer haar een niet veel beter lot van eenige Engekche benden, hetwelk onder den naam der Engelsche Furie be- kend is. In 1586 doodde het fpringen van een* kruidtoren 200, en kwetfte 600 menfehen. Mechelen was voorheen de zetel van het Hooge GeregtshoF der Nederlanden , door karel den Stauten in 1473 opgerigt, en door filips den Schoonen ten jare 1504 in een’ vasten vorm gebragt. Fl- urs II. rigtte hier een Aartsbisdom op, welks eerfte kerk- voogd de beruchte Kardinaal cranvelle was. Naderhand bleef, door de vemietiging van het Aartsbisdom van Ut- recht , en de inlijving van Kamerijk in Frankrijk , dit Aarts- bisdom het eenige in de Roomsche Nederlanden , en had zes Bisdommen onder zieh. Bij het Concordaat van 1800 werd het Aartsbisdom over tien Departeracnten herfteld. De hoofdkerk van hetzelve, naar den (zoo ’t heet) wonder- da. Digilized by Google ANTWERPEN. 9 3 dadigen st. rombout genocmd, hceft een’ toren van 350 voeten hoog, en de wijzerplaac der kiok heeft 144 voetcn in den*omtrek. Weleer genoten de Mcchelschen vrijheid van alle regten op koop- en onroerende goederen. — Die, en de voorma- lige luister der ftad zijn vervallen: zij heeft echter nog fchilderijen van rubbens in de kerken , en een Godgeleerd kweekfehool. — Onder de geleerden uit Mechelen verdie- nen paludanus , en de kruidkundige rembert dodonjbus vermeld te worden. IVtllebrock , een aanzienlijk dorp aan de Rüpel, die hier het kanaal van Brussel opneemt, is de gewone doortogt van Brussel, Leuven en Mechelen naar Antwerpen en Flaanderen, hetwelk dit plaatsje zeer levendig maakt. Lier, Fr. Lierre, eene find aan den zamenloop der beide Nethen (de groote en kleine) , twee uren van Mechelen en Antwerpen , met 11,800 inwoners, heeft eene vermaarde os- fenmarkt , belangrijke brouwerijen , waarvan het zomer-bier door geheel Braband verzonden wordt, linnenreederijen , eene lakenfabriek in het voormalig Jeattf/ew-collegie , eene zeer aanzienlijke katoenfabriek , eene kweekfehool voor fchoolonderwijzers , volgens de in Holland beflaande inrig- tingen , en een Nederduitsch letterkundig Genootfchap. De plaats heeft reeds in 1230 fladsregten gehad. Zij behoorde oudtijds niet tot de Heerlijkheid Mechelen. ❖ nr. Digitized by Google 96 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. lH. DE PROVINCIE ZUID - BRABAND. Deze Provincie, het voomaamfte gedeelte van dat oude gewest uittnakende, grenst ten Noorden aart Antwerpen, ten Oosten aan Limburg en Luiker - land , ten Zuiden aan Namen en Ilenegouven , en ten Westen aan Oostylaanderen. Het land, in het hart van Belgie gelegen , is blj uitftek vruclitbaar aan alle behoeften des levens, vooral tarwe, vlas, raap- of koolzaad, ooft, enz. De grond is vrij wat hooger dan in de vorige Provincie , en het groote Sonien -bosch levert veel houtgewas en wild. De omftreken van Brussel en Leuvcn zijn uitftekend bekoorlijk. Men vindt in deze zeer fchoone en heerlijk be- bouwde Provincie 16 Reden, waaronder 8, die le- den naar de Staten-Generaal zenden, 320 meestal zeer groote en wel varende dorpen, 150 kasteelen, en 398 verfpreide hoffteden; vijf groote bosfchen, dat van Soignies , Hey er Id, Meerdaal , Molendaal , bij Leuyen , en Roulis en Prince , tusfchen Diest en Aarschot; ddn meir (dat van Venne') bij Leau , ’t welk zeer vischrijk is , en fteengroeven te Sart- moulin , Quenast en Molembais. De Dyle, naar welke de Provincie onder de Fransche regdring ge- noemd werd, ontfpringt in het dorp Hautain-Leval , en valt in de Rüpel; de Demer en de Senne zijn twee kleinere riviertjcs. Zuid- Digitized by Google Z U I D-B R. A B A N D* : ; : gT Zuidbraband zendt acht leden naar de Vergaderiag der Staten-Generaal. De Provincie heeft drie Ar-, röndisfementen (waaronder eigenlijk Hechts het plat- te land hehoort). 3 . . . ’ . . ' ' • * ; f 1. HET ARRONDISSEMENT BRÜSSEL* Brussel, Lat. Brusiell/e , Pf. BrUdxlles, de hoöftlftad van Braband , voörmaals het Verblijf der Hertogen van dat ge- west, was eertijds Wel de tweede in rang, wen als Amster- dam de vierde in Holland , doch heeft federt eeuwen verra de meerderheid boven Leuven, de otide hoofdftad, en de eerfte in rang. De find wordc door de Senne doorfneden t nan wier eene zijde Zij iit de vlakte, aan de andere in de lengte tegen eenen heuvel gebouwd iS , in eene zeer vrucht- bare ftreek. Als de zetel der voormalige Spaansche en Oos- tcnrjksche regiiring en Gouverneurs - Generaal heefc deze liad, meer dan eenige van Belgie , prächtige openbare ge- bouwen. Er zijn zeven poorten , die thans alle vernieuwd worden, onder anderen is de fVillems-poon een meester* link van bouwkunde : de bas-reliefs zijn van den Belgischen boeldhouwer de geel; twintig fonteinen en zeven pleinen, waaronder het Koningspltin uitmunt, op hetwelk weleer het tnecaien flandbeeld van Prins karel van Lotharingen prijkte. Jlet ftaat op het hoogfte gedeelte der ftad, en is van präch- tige paleizen omringd; aan de eene zijde loopt de Hof- berg ( Montagne de la Cour), eene voortzetting van de Magdalena • straat , waarin zeer vele prächtige winkeis prijken, uit het lagere gedeelte der ftad op dit plein Bit, aan wier ander einde de van buiten zeer fmaakvolle en nette, van binnen zeer eenvoudige Koudenbergsche kerk ftaat. Ter zijde van dit plein is het beroemde Park of de warande, deels eene fchoone wandelplaats met ftandbeel- ‘ G * den. Digitized by Google 9» BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. den!, vijvers , grotwerfc, fonteinen , enz. voorzien. Hier i«;.ook eene Faux hall, eeft totmeel, ’t welk in den zomer van 1814 voor Enge hebe , en in 1815 voor Hollandsche fpe- lers diende , en meer andere gelegenheden tot uitfpanniog. (In 1825 en 1826 fpeelden de Holländers 00k in den groo- ten fchouwburg.) Aan de eene zijde ftaat het . prächtige paleis der Statcn-Generaal , in 1821 afgebrand, doch federt n dänzelfden luister herfteld ; in een der zalen prijken de veldflagen van Nieuwpoort in 1600 en Quatre-Bras in 1815, beide door den Heer odevaere, fchilder des Koning». Aan de andere zjjde vindt men de nieuw opgebouwde paleizen des Kotjings en van den Prins van Oranje. Onder de andere ge- bouwen in de nabijheid van het Park en het Koningsplein Was het Vorftelijk Hof een der voomaamfte, ’t welk in den jare 1731 met alle kostbaarheden; fchilderijen en archieven geheel afbrandde ; de fchade was geweldig : het gebouw was 430 jaren oud. Na dien tijd hieldde Gouverneur-Generaal der Oos- tenrijksche Nederlanden zijn verblijf in het voormalige huis der Prinfen van Oranje of het Oude Hof. Hetzelve behoort wezenlijk door erfenis aan het Huis van Oranje, en is, na .1794 (wanneer alle goederen van dat Huis door de Fran- sehen werden genaderd) , tot een landfehapshnis , vervol- gelis tot eene Prefectuur gemaakt; het bevat de keurige Bourgondische boekerij van wel 80,000 deelen, door de zorg des Heeren de la serna st. ander in orde gebragt, benevens een’ kruidtuin , een kabinet van natunrlijke zeld- zaainheden . en Physische werktuigen , een fraai Museum van fchilderijen van rubbens , otto v/enius (een Leydenaar , leer- meester van rubbens, en ftichter van de Flaamsche fchool, volgens de Belgiers zelve) en anderen. De heerlijke kunst moet iätt fomtijds met nadeel tegen de afzigtige onderwerpen wor- ltelen. Het geheel bedraagt 336 fttikken. Er zijn 00k ande- re fchilderij-kabinetten , vooral van den Heer burtin. Het ftad- Digitized by Google Z U I D-B RAB'AN D. 99 fladhuis , waaraan men van 1400 tot 1442 gebouwd heeft, liaat op het groote plein , waar markt gehouden wordt ; voor hetzelve werden in 1568 egmond en hoornr onthoofd; het bezit een’ toren van 364 voeten hoog, en heeft op den top het ftandbeeld van St. michiel van verguld koper. Onder de negen kerken is die van St. gudula de voor- naamfte , en van de Gothische bonworde , in de hoogte ge- bouwd, zoo dat men aan den eenen kant dertig trappen op, aan den anderen gelijksvlöers afgaat. Het gezigt van den toren is overfchoon. Nog heeft men de Catharina- en St. Nico - laas- kerken , die van Notre Dame du bon Secours en ande- ren. Deze kerken werden bij de tweede bemagtiging der ftad door de Franschen gefloten , of tot de feesten der De- caden gebezigd , doch na den val van het fchrikbewind en onder de Consulaire regdring aliengs tot den Roomschen eer- dienst heropend. Ook de Hervormden hebben hier twee kerken ; in de eene wordt Hoogduitsck en Fransch gepre- dikt, in de andere (de voormalige kerk der Atigustijnen) in het Nederduitsch , door twee leeraren. Dezelve is in 1816 door Z. M. herfteld. Voorts is hier eene Koninfc- lijke Academie der IVetenschappen , in 1772 opgerigt; eene Äcademie de Phytique, en het letterkundig Genootfchap Con- cordia. — Brussel heeft nog meer fraaije pleinen , gelijk de groote en kleine Sablon bij de Namensche poort, berucht door teregtfcellingen der vaderlanders onder alva. Men vinde hier ook eene fraaije fteenen fontein, aangelegd door den Engelschman bruce , bewoner van Brussel; de uitmuntende Place de la Monnaie of Muntplein , waar behalve de Munt ook de fchouwburg eti het koffijhuis ä mille colonnes ftaat. De ftad wordt verbazend vergroot ; hare geflechte wallen zijn thans heerjijke wnndelingen onder den naam van boulevards , - en men ziet jaar op jaar niet alleen nieuwe huizen, maar zelfs nieuwe ftraten . Ga ver- Digitized by Google IOO BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN. verrijzen. Buitcn de fcad is de altte verte (groene laan, het tooneel der wandelingen te voet en in rijtuigcn der groote wereld) , die naar het kanaal van Filvoorden geleidt , dat met buitenplaatfen gezootnd is, en veel naar eene HoU landsche trekvaart gelijkt. Zijn eens alle ontworpene ver- grootingen en verfraaijingen voltooid, zoo zal Brussel ze- » kerlijk eene der fchoonfte fteden van Europa zijn , die door hare bekoorlijke ligging en de vele verrnaken die zij aan- biedt, alsmede door de goedkoope levenswijze (alleen de liuishuur afgerekend) vele vreemdelingen , althans Engel- sehen , herwaarts lokt. Brussel is beroemd door hare brouwerijen , branderijen , fabrieken van tapijren, kanten, katnelotten, fijne wolle, ka- toene en zijde ftoffen , hoeden , koufen , behangfels , galante- riewaren , glasvverk en rijtuigcn , vooral fraaije koetfen. Deze ftad , zoo men wil , omtrent het jaar 900 gebouwd , in 1044 muren en ftadsregten bekomen hebbende, en in 1357 ver- groot , was in de zestiende eenw , na Antwerpen , de voor- naamfte van Nederland; in dezelve deed karel V. zijn be- roemden aflhmd der Nederlanden aan zijn’ zoon iiups. Van 1568 tot 1572 was hier het voomaamfte tooneel der wreed- heid van alva. In den jare 1576 naraen de Brusselaars den Spaanschgezinden Raad van State gevangen, voegden zieh na den Gendschen vrede op de zijde der Fereenigde Nedcr- landcn tegen de Spaansche dwingelandij , en namen 00k grbotcndeels den Hervormden Godsdienst aan ; doch werd Brussel in den winter van 1585 door den Hertog van parma bij verdrag ingenomen, de Roomscke Godsdienst weder her- fteld, en aan andersdenkenden vrijheid en een genoegzame tijd tot verhuizing vergund. Brussel , als de zetel van het Hof, leed federt minder dan Antwerpen en andere Belgische fteden. In de hevige oorlogen met Frankrijk in de zeven- tiende ecuw had Brussel, toen eene vesting, veel te lijden, en Digitized by Google ZUID-BRABAND IOI en werd in 1695 gebotnbardeerd , waarbij 4000 huizen en 14 kerken vemield of bedorven werden, die echter reeds vier jaren daama herfteld waren. In 1706 werd zij door de Bondgenoocen ingenomen, leed in 1708 last van de Framchen, die haar in 1746 mnamen, en daarbij achttien bataillons en zeven eskadrons Hollandsclte troepen tot ge- vangenen maakten. Na dien tijd bloeide Brussel gedurende de zachte en vreedzame regdring van maria Theresia on- geraeen; zeker ongenoemd rchrijver begroot zelfs hare be* volking in den jare 1794 op 100,000 inwoners, ’t geen nogtans onwaarfchijnlijk is (*). Hare bevolking bedraagt thans 84,000 zielen. De fcad heeft door den inval der Framchen in 1792 (14 November) en 1794 (10 Jnly) en federt door hunne heerfchappij, en het gemis van een hof veel geleden. De Pruissische Generaal bulow hield in de- zelve zijnen intogt mec Prins frederik van Oranje op den 1. Februarij 1814, en deze ftad ftrekte federt , beurtelings met den Hage , ten verblijve van den Souveränen Forst , naderhand Koning, der Nederlanden. Het is merkwaardig, dat de inwoners in het eene ge» deelce deif ftad Äecht Flaamsch, in het andere Fransch fpre- ken. De eerstgemelde taal , als die des lands , was hier in vroegere tijden 00k algemeen; doch is, zekerlijk door het verblijf van het Bourgondische Hof, gedeeltelijk verdron- gen. Sedert de Fransche heerfchappij is de landcaal nog meer door die der overheerfchers vervangen , zoo dat thans in alle befchaafde kringen der geborene Brusselaars bijna niet dan Fransch gefproken wordt. Uit de Senne naar de Rüpel, die in de Schelde x alt, is in de zestiende eeuw een merkwaardig kanaal met vijf groo- te (*) Nieuwe Atlas van het tegenwoordig Tooneel des Oorlogs, Dirdr. 1794, bl. 107. G 3 Digitized by Google j#pa BESCHRIJVING DER. NEDERLANDEN. te fluizen gegraven , ’t welk den handel zeer bevordert , en 800,000 guldens zou gekost hebben. Ook leide er een fteenweg naar Lernen , die in 171:0 is aangelegd. Het bosch van Soignies QSonienbosch') , een goed half uur buiten de ftad zijn’ aanvang nemende, is van eene groote uitgefirektheid , en omvat wel 8000 morgen lands, wanr- van onder de Oostenrijksche regdring jaarlijks 100 gehakt werden. De Brabandsche Adel vermaakt zieh daarin veel met de jagt. , Niet verre van Brussel is ook het heerlijke kasteel van «Schonenbcrg nabij het dorp Laken , ’t welk eerrijds door (den Aartshertog karel van Oostenrijk bewoond werd , «1 een Domein van den Staat is. Wat inwendige pracht betreft , vindt dit paleis weinig zijns gelijke in de Nc- Jer landen. buonaparte vertoefde op betzelve te meer- malen, en het is ook dikwerf het verbüjf des Ko- nings. Het dorp zou aan lodewijk den Stamelaar , die hier in de negende eeuw tegen de Noormannen ftrijdende moet gefneuveld en begraven zijn , deszelfs opkomst te dan- ken hebben , daar zijne zusters er eene kerk ter eere van Maria ftichtten ; onder Hertog jan III. bekwam de toen aanmerkelijk toegenomene plaats aanzienlijke voorregten. Filvoorden, aan de Senne , bijna halfweg tusfehen Brussel en Mechelen, van beide fteden omtrent twee uren verwij- derd, aan de Brusselsche vaart. Aldaar is een oud kasteel, in 1375 gebouwd, voorheen eene ftaatsgevangenis , waar ook ’s lands 'archiven bewaard werden , naderhand een uitne- mend ingerigt tucht- en werkhuis, dat wel 1200 gevange- nen kan bevatten. Dit plaatsje, in 1362 door Hertog wen- ceslaus ter verdediging tegen zijne muitende onderdanen gebouwd of verfterkt, drijft veel linnenhandel, en heeft bleekerijen. De kerk is zeer fchoon. Hier graaft men den bekenden Filvoordschen ftecn. Het getal der inwouers be- Digitized by Google Z U I D-B R A ß A N D. . 103 bedraagt 2800. Anderlecht , ten Westen van Brüssel , een groot en fraai dorp met 2400 inwoners, waar voorheetj twee kloosters waten., en waar jaarlijks de(, landlieden ter proccssie gaan met bunne paarden , ora de voorfpraak vaq St. guido voor den landbouw af te fraeken; Ucheien njec 4000, Lahulpe met 770 inwoners , in eene bekoorlijke Ug* ging, Lennick St. Martin , met fchoonen landbouw, eil 2100, en Assche , met 4530 inwoners, op . den ftraatweg naar Gent , met eene groote kerk, waarin eene nabootfing vam het graf des Heilands gevonden wordt, en waar men 00k vele, Rometnsche munten gevonden heeft. f Halle , hoofdplaacs van een kanton, behoorde voormaals tot. üenegtm>en. - Dif .nette ftadje, op den ftraatweg naar Brussel , met 5200 inwoners , iokt vele vreemdelingen door het vermaarde, zoogenaamd wonderdadige Mariabeeid , het meest bezochte in alle' de Nederländen. jüstus lipsius heeft aldaar eenes 2üy^(en pen geofferd. , Overijsschc of Isque met Notre Dame au bois, 3700 inwoners teilende, bezit in laatstgemelde, plaats mede een Mariabeeid, in een’ hollen boom geplaatst, waarvan alle de takken zijn afgebroken, als waaraan men door het beeid eene wonderdadige kracht toe- fchreef ; Overijsschc is voorts een zeer fraai dorp , met een kasteel, en de geboorteplaats van justus lipsius. Onder de vele aanzienlijke dorpen van dit Arrondisfement noemen wij nog flechts Berchem St. Agathe met 1215, Berchem St. Martin met 870, Dilbech met 1172, Jette en Ganslu- ven met 1226, Molenbeek met 1608, Esschene met 1000, Hekelghem met 1500, Liede kerke met 1582, Lembeek St. 