title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Ik geloof dat het plichtmatig is om openlijk te verklaren wat die zaken zijn. N. J. Smit is een zoon van een lid der Regeering. Hij verliet maanden lang zijn kantoor zonder verlof. Intusschen werd hij in de nieuwsbladen beschuldigd met geldverduistering. Hij kwam terug, werd met £ ‘25 beboet wegens afwezigheid zonder verlof, en in zijne betrekking hersteld. Hij is thans mijn-commissaris te Klerksdorp. Hij werd in ten minste twee nieuwsbladen, een daarvan een Hollandse,h blad, Land en Volk, gepubliceerd binnen een steenworp van de Gouver- nementskantoren, beschuldigd een „ongestrafte dief’ te zijn, en toch heeft de Regeering er geen kennis van genomen, en heeft hij zelve het niet noodig geacht eene actie in te stellen ter verdediging van zijn goeden naam. In de Stiemens-zaak erkenden twee ambtenaren van het Departe­ ment van Mijnwezen, in de getuige-box, dat zij er in toegestemd hadden om de aanvraag voor een stuk publieken grond in Johannesburg door een bloedverwant van hen gemaakt, te ondersteunen, op voorwaarde dat zij ieder een vierde deel van de opbrengst er van zouden ontvangen. Een derde persoon, de Landdrost van Pretoria, erkende, dat hij £ 300 ontvangen had voor zijn „invloed” in het bevorderen der applicatie; en toch nam het Gouvernement geen kennis van hun schandelijk gedrag, en wat nog treuriger is, zelfs de rechters die in de zaak zaten, waren van oordeel dat het niet hun plicht was vele aanmerkingen er over te maken. Ik heb thans in mijn bezit eene notariëele acte welke bewijst, dat de Spoorweg-Commissaris, de Landdrost en de Kommandant van Pretoria leden zijn van een syndicaat, welks erkend doel is of was, het wegnemen van de Maatschappijen van hun recht tot de „Bewaarplaatsen”. Dit bewijst wat er plaats vindt, en hoe weinig zekerheid er is voor eigendoms- titels. Zij die onze rechten behoorden te beschermen zijn onze grootste vijanden. In een wet, voortgebracht door het tegenwoordige Gouverne- 1) De aanroeping van den naam des Allerhoogsten in een document als dit is niets anders dan blasphemie, puur en simpel. 339 vrede, die tot verzoening leidt voor altoos, en boden Sir Evelyn Wood aan, indien hij behoorlijk volmacht had, dadelijk den vrede te teekenen, hetgeen hij weigerde. 15. Sir Evelyn Wood seinde den uitslag der onderhandelingen naar Londen. De Engelsche Regeering antwoordde eerst Donderdag, des avonds te acht ure. Dit, en ook de verwachte aankomst van President Brand, deed ons opnieuw den wapenstilstand voor drie dagen verlengen. 16. Laat ons zien wat de Engelsche regeering op ons aanbod antwoordt. Lord Kimberley aan Wood, Natal. Londen, 17 Maart, ’s avonds 8 uur. Het voorstel eener Koninklijke Commissie is van de zijde der Boeren gekomen, en wij'hebben er in toegestemd, geloovende dat het de geleide- lijkste weg was om de dingen te onderzoeken en bijzonderheden te over­ wegen. Zulk eene Commissie kan alle voorstellingen beoordeelen en eene beslissing voordragen, maar finale beslissing staat niet aan haar. Eene gemengde Commissie kunnen wij niet toestaan; Commissarissen zullen de afgevaardigden der Boeren ontmoeten, en de zaken met hen bespreken. Gij bericht dat van de punten in mijn telegram van den 12den dezer de Suzereiniteit en de Resident zijn aangenomen, en wij leiden daaruit af dat het toezicht op de buitenlandsche betrekkingen en grenszaken ook is aangenomen. Wat de inboorlingen binnenslands aangaat, dient het een punt van overweging te zijn wat waarborgen er zullen gegeven worden voor de behandeling der inboorlingen in de toekomst. 1) En wat aangaat de nieuwe regeling van grenzen, wij hebben er nooit aan gedacht om grondgebied benoorden de Vaal, of ten westen der Olifantrivier, van de Transvaal af te scheiden. De Commissie moet overwegen hoeveel, indien iets, van het grondgebied ten oosten eener lijn, die wij feitelijk bij den 30sten lengtegraad trekken, zal behouden worden. Joubert schijnt gunstig gestemd te zijn voor afscheiding, zoover het den grond bezuiden de Vaalrivier betreft, en wij denken dat eene scheiding tusschen de Trans­ vaal en zulke Kafferstammen als Zwazies en Zulus zal blijken wel zoozeer in het voordeel der Boeren als in het onze te zijn. En wat uiteengaan der gewapenden betreft, wij begrijpen dat de Boeren in het algemeen gewillig zijn om onze termen, zooals in uw telegram is uitgelegd, aan te nemen; maar onze troepen moeten in de Transvaal blijven tot na afloop D In dezen zin ziet men duidelijk de hand van den heer W. E. Forster, altijd gereed om '00r »z'jne lieve Zwartjes” te zorgen. 615 men het niet wilde laten voorkomen alsof men een onbehoorlijken invloed op de te houden Conferentie wilde uitoefenen, zou men de Driften openen van 5 tot 15 November. Ondertusschen was het Koloniale Gouvernement in correspondentie getreden met de Rijksregeering over de zaak, en vroeg deze om tusschen- beide te komen. Daar de advokaten der Kroon verklaarden het eens te zijn met de opinie van den heer Schreiner, verklaarde de Heer Joseph Chamberlain (die in het begin van het jaar Lord Ripon als Secretaris van Staat voor Koloniën was opgevolgd) dat hij gewillig was een ultimatum aan de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek te zenden, doch op één voorwaarde: Dat zoo de Republiek weigerde daaraan gehoor te geven en eene expeditie noodig was tot uitvoering van het ultimatum, de Koloniale Regeering niet alleen de helft van de kosten der Expeditte zou dragen, maar ook zou assisteeren met vrijwilligers en politie en vrij gebruik van de spoorweglijnen zou geven. ’t Is inderdaad een treurige plicht om te moeten melden dat het Koloniale Ministerie, zonder de minste aarzeling, de gevraagde belofte gaf, en daardoor de Afrikaanders zedelijk verplichtte tot een broeder­ moord. De heer W. P. Schreiner heeft later in het Parlement verklaard, dat hij zijne toestemming er toe had gegeven, omdat hij geheel er van verzekerd was dat het nooit zoo ver zou komen, en omdat men onder de omstandigheden alles moest aanwenden om de Driften geopend te krijgen, daar de toestand voor den Kolonialen handel zeer kritiek was. Doch het feit dat men zijne toestemming heeft gegeven om te assisteeren in een oorlog met de Transvaal, om geen andere reden dan omdat deze een handelskrijg met de Kolonie voerde, is en blijft een schande voor het Kaapsche Ministerie, en wij gelooven werkelijk, dat zij die er deel in hebben genomen (behalve natuurlijk de Heer Rhodes) zich thans wel een beetje over hun gedrag er in schamen. De Heer P. A. Molteno in zijn Federal South-Africa, pag. 20, zegt niet ten onrechte het volgende: „Wat was de reden van de isolatie-politiek van de Transvaal? Niets anders dan de overtuiging, dat hare onafhankelijkheid werd bedreigd en dat men door de Koloniën niet eerlijk werd behandeld. De Koloniën waren net als bedorven kinderen, steeds naar Moeder Engeland loopende en klagende, dat die groote kwajongen, de Transvaal, hen zeer had gedaan. Als een bewijs daarvan mogen wij aanhalen het beroep op Engeland, toen de „Driften” werden gesloten. De politiek van de Transvaal in deze zaak was zeer verdedigbaar, en zij kon in het belang van hare eigene spoor­ wegen niet anders handelen. Het spel behoorde in handen gelaten te zijn HOOFDSTUK XXXYI. De vredes-onderhandelingen Tot zoover was Generaal P. J. Joubert als het ware de hoofdpersoon in den Transvaalschen Vrijheidsoorlog geweest. Zijne wapenfeiten, zoowel als die van Nicolaas Smit, P. Cronjé, en zoovele andere dappere aanvoerders hadden, voor het oogenblik althans, de persoonlijkheid van Paul Kruger verduisterd. Doch thans kreeg deze zijne beurt, en moest hij, door zijn werk, de daden van den Generaal de kroon opzetten. Generaal Wood had gedurende den wapenstilstand zich met den Minister van Koloniën in Engeland in telegraphische gemeenschap geplaatst, ten einde de basis te doen nederleggen waarop men de vredes-onderhandelingen had te voeren. De hoofdpunten door den Minister vastgesteld in zijne telegrammen van 8 en 12 Maart, waren: 1°. Het verleenen van eene algemeene amnestie aan al de Boeren­ aanvoerders. 2°. Het recht der Boeren werd erkend om behoorlijke personen te mach­ tigen de vredes-onderhandelingen te voeren. 3°. Eene Koninklijke Commissie zou benoemd worden om onderzoek naar alle zaken te doen. -4°. Zelfbestuur zou aan de Boeren verleend worden onder Britsche Suzereiniteit. 5. Een Britsch Resident zou te Pretoria aangesteld worden. b°. De Engelsche Regeering zou het toezicht behouden over de betrekking dei Republiek tot andere buitenlandsche mogendheden. Op M oensdag 16 Maart kwamen Sir Evelyn Wood en zijn staf te zamen met de afgevaardigden der Boeren, in een tent, welke opgeslagen was halfweg tusschen de vijandelijke lijnen. De heer Kruger was vergezeld Bayerische Staatsbibliothek 330 was. Generaal Joubert vloog bij het hooren van de tijding zijn tent uit, en op een klompje Boeren afloopende, zeide hij tot hen: „Daar is die Engelse nou op die Kop; jullie moet liullie gaan af halen.” En er afge­ haald, of liever er afgejaagd werden de Engelschen dan ook. Hoe die dapperen, Roos, Malan en Ferreira met hun moedig handjevol burgers op de meest krijgskundige wijze den Amajubaberg hebben bestormd, met verlies van slechts 1 doode en 5 gewonden; hoe de Engelschen in de grootste wanorde de vlucht naar hun kamp namen, met achter­ lating van 90 gesneuvelden, 133 gewonden en 57 gevangenen; hoe Generaal Colley zelf in het gevecht den dood vond; dat zijn zulke bekende zaken, dat het niet noodig is, om ze hier in bijzonderheden te vertellen. Doch zooveel is zeker, dat Amajuba bewees, dat de Transvaalsche Boeren, indien zij onder behoorlijke en vertrouwbare aanvoerders staan, even goed eene bergsterkte kunnen nemen als het beste regiment Engelsche soldaten, en dat men nooit weêr kon spreken van „lafhartige Boeren”, en dit moest zeil het meest Jingoistische nieuwsblad in Engeland erkennen. Na dezen slag meende President Brand nog eene poging te moeten doen om verder bloedvergieten te voorkomen. Op den 3den Maart zond hij aan Sir Evelyn Wood, die Colley was opgevolgd als bevelhebber der Engelsche troepen, een telegram „of er geen middel te vinden was om de vijandelijkheden te staken en een weg te openen voor onderhandeling; ” en reeds den dag daarna stelde hij voor, dat de beide generaals (Joubert en Wood) elkander zouden ontmoeten en een wapenstilstand sluiten, ten einde te zien ot men niet tot vredesonderhandelingen kon geraken. Wood deed dit aan Joubert weten en men kwam overeen dat deze twee elkander zouden ontmoeten op eene plek halfweg tusschen Laing’s Nek en het Engelsche kamp te Mount Prospect. Dit geschiedde dan ook op Zondag 6 Maart 1881. Generaal Wood was vergezeld van drie zijner officieren, en met Generaal Joubert waren de heeren D. C. Uys, C. J. Jou­ bert, G. H. Fouché en A. J. Vorster. Na eenig heen en wéér praten kwam men tot het aannemen van de volgende artikelen van wapenstilstand van ’s middags 6 Maart 1881 tot middernacht van den 14den Maart 1881. 1°. Gedurende dien tijd belooft elke partij om geen voorwaartsche beweging te maken buiten zijne tegenwoordige positie, noch door gewapende patiouilles, noch door spionnen; maar ieder behoudt de vrijheid van zich te bewegen binnen zijne eigene grenzen. '2°. Sir Evelyn Wrood of zijn opvolger is vrij om provisie en brand­ hout te zenden voor acht dagen, maar geen ammunitie, door de Boerenlijnen voor al zijn garnizoenen in de Transvaal, als hij dit noodig Na eenige dagen in Malitsi’s land vertoefd te hebben, trok Kruger verder terug naar Makapaans Poort en daar hij geen ammunitie uit Pretoria ontving, en dus feitelijk hulpeloos was, liet hij aldaar een wacht van 45 man achter en ontbond het commando. Dit was de treurige afloop van de poging om Zoutpansberg in orde te brengen, en geen man die het meer gevoelde dan Paul Kruger. Pretorius was bijna wanhopig en reisde van plek naar plek om de menschen aart te sporen om te helpen den verloren grond te herwinnen, doch het baatte niets. Eindelijk bood Stephanus Schoeman, dezelfde man die in '1862—64 zoo woelig was, aan om met vrijwilligers naar Zoutpansberg te gaan en dit aanbod werd aangenomen en hem eene uitgebreide macht- geving verleend, waardoor hij feitelijk Superintendent van Naturellen in die streek werd. Hoewel Schoeman slechts 53 man bij elkander kon krijgen, toch besloot de oude, rustelooze, doch ongetwijfeld dappere man met zulk een kleine bende zijn taak te aanvaarden. De grootere kapiteins zooals Magadu en Katze-Katze kon hij niet aanvallen, doch eenige maanden lang maakte hij het den kleineren Kafferstammen erg lastig. Uiteindelijk echter, moest hij in December 1867 op Marabastad terug­ vallen en daar zijne vrijwilligers ontbinden. Nu wilde Pretorius nog een laatste poging wagen, en riep hij opnieuw een commando van 1000 burgers op, waarvan er slechts 260 verschenen, en met deze kleine macht trok Kruger onversaagd naar Makapaanspoort. Doch het was de oude geschiedenis; wegens gebrek aan ammunitie werd hij verhinderd iets te doen en kon hij zelfs geen aanval wagen op Mapela, die thans in vollen opstand was. Ontmoedigd zond hij een boodschap naar President Pretorius, dezen dringend verzoekende om de krijgswet te proclameeren en toen hier geen gehoor aan werd gegeven, ging hij zelve naar Pretoria om den toestand van zaken bloot te leggen aan den Volks­ raad, die toen juist in sessie was. Deze deed nog £45.000 in mandaten uitgeven en gaf verder last tot het inkoopen van eenige ammunitie en het oproepen van een nieuw commando, zoodat de Kommandant-Cleneraal tegen het einde van Mei weder naar het Noorden kon trekken, ditmaal met een leger van bijna 900 man. Op 13 Juni 1868 werd de sterkte van Mapela bestormd en ten deele ingenomen; 2 burgers werden gedood en 11 gewond. Eene tweede poging om den geheelen berg in te doen plaatsen, zooals de wet gebiedt, in plaats van dezelve op de lagerplaats onder de burgers te verdeelen, te meer, doordien aan Machem volgens Krijgsraadsbesluit is toegezegd, dat hij dezelve op gegronde redenen weder kon terug bekomen. De Raad komt daarop tot besluit den Kommandant-Generaal te gelasten, gezegde vrouwen en kinderen terug te eischen van de burgers, onder welke dezelve voorloopig geplaatst zijn.” 648 bronnen, maar uit officiëele stukken, die voor ieder toegangbaar zijn; dientengevolge worden onze lezers in staat gesteld om voor zichzelven te beslissen, en te beoordeelen of de slotsommen waartoe wij gekomen zijn, al dan niet juist zijn. Want al zijn wij zelven heilig overtuigd, dat, hetgeen wij beweren, de heilige waarheid is, zoo erkennen wij, dat er eene, hoewel zeer geringe mogelijkheid bestaat, dat alles wat plaatsge­ vonden heeft, voor eene onschuldige verklaring vatbaar is; d. w. z. als men grammatische uitdrukkingen geweld aandoet, en de gewone motieven van het menschelijk leven verdraait. Er bestaat ongetwijfeld een redeneer­ kunde, waardoor men wit, zwart kan maken en omgekeerd; als men die redeneerkunde met eenige geslepenheid op de door ons aangehaalde feiten toepast, dan kan men het wel zoo overleggen, dat men schijnbaar bewijzen zal, dat alles wat wij in dit hoofdstuk beweren, onzin en leugentaal is. En juist daarom hebben wij eerlijk willen zijn, en hebben de lezers in staat gesteld hun eigen oordeel te vellen. Wat ons voornemen is te bewijzen, mogen wij in twee zinsneden uitdrukken. 1°. Het komplot van den heer Rhodes, Dr. Jameson en eenige anderen was geheel verschillend van dat van de „Transvaal National Union;” de eersten hebben slechts gebruik gemaakt van de Union, om hun eigen komplot te bevorderen. 2°. Het komplot van den heer Rhodes en Dr. Jameson was reeds in November 1895 aan den heer Joseph Chamberlain, den Engelschen Secretaris van Staat voor Koloniën bekend. Wij hebben in een voorgaand hoofdstuk vermeld, dat in zijn getuigenis voor het Engelsche Parlementair Comité, Dr. Jameson verklaarde dat reeds in 1893, de heer Rhodes met hem een gesprek voerde omtrent de Federatie van Zuid-Afrika, en de moeielijkheden hem in den weg gelegd door de Zuid-Afrikaansche Republiek; hoe in 1893 de zaak toen weder besproken werd tusschen den heer Rhodes, Dr. Jameson en den heer Hammond, en hoe toen het plan werd gevormd dat Dr. Jameson op de grenzen der Zuid-Afrikaansche Republiek gereed zou zijn, om, indien noodig, Johannesburg te helpen. Dat plan heeft, onzes inziens, zijn oorsprong gehad in het brein van Dr. Jameson zelve, want zooals men zien zal, wordt het in de telegrammen, „Dr. Jamesons plan” genoemd. In die opinie zijn wij gesterkt door zekere stukken uit het reeds meermalen aangehaalde boek van den heer F. E. Garrett: „The Story of an African Crisiseen boek geschreven door een man, die, zooals wij later zullen aantoonen, met het geheele plan bekend was, en die in gemeld boek, op meer dan ééne bladzijde HOOFDSTUK XXII. De verkiezing van Burgers. De naam van Thomas Frangois Burgers was in 1871 door de geheele lengte en breedte van Zuid-Afrika bekend. Uit een boerenfamilie in het Graalf-Reinetsche ontsproten, toonde hij op jeugdigen leeftijd zulke leer­ gierigheid en zooveel talent, dat eenige vrienden hem in staat stelden zich aan de studie te wijden, en daarop ging hij later naar de Hoogeschool te Utrecht. Na zich tot Predikant aldaar bekwaamd te hebben kwam hij naar Zuid-Afrika terug, en kreeg na eenigen tijd een standplaats te Ilanover in de Kaapkolonie. In 1864 geraakte hij in twist met de Kaapsche Synode, op leerstellige punten, en werd hij wegens het houden van niet-orthodoxe opinies door den Ring waartoe Hanover behoorde en later door de Synode van zijn ambt ontzet. Burgers riep den wereldlijken rechter te hulp, die het ^besluit van de Synode op zijde zette en toen zijne tegenstanders appelleerden naar den Geheimen Raad in Engeland, won hij ook daar zijne zaak, iets wat eene ontzettende opschudding in kerkelijke kringen in Zuid-Afrika veroorzaakte. Door zijne vijanden voor een hardnekkigen ketter uitgekreten, werd hij door zijne vrienden als het ware vergood, het gevolg niet alleen van eene bijzondere wel­ sprekendheid, maar ook van de uiterst aangename wijze waarop hij zich voordeed. In de Transvaal was hij niet geheel onbekend, want in 1871 had hij aldaar een bezoek gebracht en had op verscheidene plaatsen gepreekt, met het gevolg dat zijne uitstekende begaafdheden en krachtige welsprekend­ heid op velen een zeer grooten indruk hadden gemaakt. Dat hij niet wars was om den kansel voor het politieke platform te verruilen was bekend, en er waren niet weinigen zijner vrienden, zooals het Kaapsche 506 In de maand Juni was er een belangrijk debat omtrent de verlaging van invoerrechten op ingevoerde goederen en vooral op eetwaren en op dit punt was er eene talrijk geteekende memorie uit Barberton. Er heerschte een groot verschil van opinie over de zaak in den Raad, doch ZHEd. verklaarde zich tegen eenige vermindering, althans voor het oogen- blik; echter meende hij, dat de Transvaal binnen korten tijd genoeg zou opbrengen om alle inwoners met brood en vleesch te voorzien (ongelukkig is dit niet bewaarheid.) Ten slotte weigerde de Raad de vermindering. Doch reeds de volgende maand kwam ZHEd. zelf in den Volksraad met een besluit van den Uitvoerenden Raad om den Volksraad verlof te vragen om met de Kaap-Kolonie en Natal onderhandelingen aan te knoopen omtrent wederzijdschen vrijen invoer van producten. De Volksraad echter stelde deze zaak tot een volgende sessie uit. Sir Gordon Sprigg, de Kaapsche Premier, deed echter in Augustus aan het Transvaalsche Gouvernement de vraag of het geen kans zag een provisioneele overeen­ komst aan te gaan, onderworpen aan de goedkeuring van den Raad in zijne volgende zitting, en de Regeering der Republiek antwoordde, dat dit misschien wel kon gedaan worden, maar stelde als eerste voorwaarde, dat de Kolonie zich zou verbinden de Kimberley spoorweglijn niet te verlengen alvorens de Delagoa-baai spoorweg het Transvaalsche Hoogeveld had bereikt. Daar het Kaapsche ministerie zulk eene verzekering niet kon of wilde geven, viel het plan in duigen. Vóórdat nog in Juli de begrooting door den Volksraad behandeld werd, vroeg President Kruger (op 13 Juni) den Raad hem eene som van £ 7000 te leenen en dit verzoek werd toegestaan tegen een nominale rente van 2llz percent. 1) Bij de behandeling der begrooting toonde de Volksraad zich bijzonder liberaal. Het salaris van den President werd vastgesteld op de zeer ruime som van £ 8000 ’sjaars. Van £ 3000 op £ 8000 is een groote sprong en misschien had de Raad verstandiger gehandeld met dit op meei geleidelijke wijze te doen, waardoor ZHEd. in alle geval een aantal persoonlijke hatelijkheden van de zijde der Engelsche bladen zouden bespaard geworden zijn. Ook de salarissen der andere ambtenaren werden aanzienlijk verhoogd, iets wat zeker niet meer dan billijk was, daar de pi ijzen Aan levensmiddelen in de laatste jaren niet alleen waren gestegen, 1) Deze aanvraag baarde indertijd veel verwondering, daar men algemeen van opinie was, dat ZHEd. een zeer welgesteld man was. Dit was dan ook werkelijk bet geval, doch het schijnt dat ZHEd. op het oogenblik eene belangrijke som in contanten noodig had en zich, als Hoofd van den Staat, niet tot een der financiëele Instituties wilde wenden en dus zeer verstandig handelde om zich direct tot den Volksraad te wenden. 868 Zoo eindigde een gedenkwaardige dag in de geschiedenis van President Kruger, een dag van feest en vreugde. Doch, zoo het althans toen niet werd gezegd, zoo moet toch de geschiedschrijver melding maken van iets, dat ieder weldenkend Afrikaner met weemoed vervult en dat een teeken is, ja een zeer ellendig teeken van den geest, die zekere partijen beheerscht, wanneer er sprake is van iets omtrent de Zuid-Afrikaansche Republiek. Wat wij n.1. wenschen op te merken is, dat noch van wege de Engelsche Regeering, noch van wege de Kaap-Kolonie, een enkel telegram van gelukwensching aan den grijzen en achtenswaardigen President der Zuid- Afrikaansche Republiek op dien dag is gezonden. ’t Is bitterlijk kleingeestig, niet waar? En daarom zullen wij er ook maar verder over zwijgen. 737 onderdanen, zoo is desniettemin niets verder van mij dan het streven naar een protectoraat van eene vreemde Mogendheid, hetwelk ik ook nimmer zoeken zal. Noch ik, noch het Volk der Republiek zal eene bemoeiing met de binnenlandsche aangelegenheden van welke Mogendheid ook al gedoogen, en ik ben bereid, indien de door mij voorgestelde weg wordt ingeslagen, hiertoe de noodige verzekeringen te geven, opdat Harer Britsche Majesteits Regeering geen vrees behoeft te koesteren, dat Hare belangen in Zuid-Afrika door zoodanige bemoeiing zouden worden geschaad. 2. Verder zou dan dienen te worden besproken eene vervanging van de Conventie door een tractaat van Vrede, Handel en Vriendschap, waarbij de bestaande voorrechten van Engeland op het gebied van handel en verkeer en de belangen der Britsche onderdanen in de Republiek voldoende zullen worden gewaarborgd, op den voet der meest begunstigde natie; en hierin zou ik bereid zijn tot het uiterste te gaan van al wat redelijkerwijze kan worden gevraagd. 3. Dan zouden vereischte waarborgen moeten worden gegeven tegen eene herhaling van grondgebiedschending van het gebied der Chartered Company of de Kaap-kolonie uit, en van onrustbarende krijgsoperatiën en militaire of politie of zelfs private onwettige bewegingen op de grenzen der Republiek. 4. Verder zou dienen te worden besproken de vergoeding van directe en indirecte schade door Engeland te geven, of te doen geven, wegens en naar aanleiding van den onlangs plaats gehad hebbenden inval. De gronden hiervoor liggen voor de hand en behoeven geen betoog. Het te vorderen bedrag kan vooralsnog onmogelijk bepaald worden, maar desvereischt kan dat worden opgegeven vóór mijn vertrek naar Engeland. 5. Ik zou, alhoewel ik in de volgende opzichten niet van te voren zou willen aandringen op eene verzekering zooals die met betrekking tot de bovenstaande punten bedoeld, niettemin de ernstige consideratie wenschen te verzoeken van eene finale afhandeling der Zwaziland- kwestie in dien zin, dat dit land voortaan een deel zal uitmaken der Republiek. Het ligt voor de hand, dat regel en orde hierdoor zullen worden bevorderd; dat een bemoeiing van avonturiers, die zoo gemakkelijk hun invloed op een onbeschaafd volk kunnen uitoefenen, zal worden beteugeld; en dat deze regeüng als door mij gewenscht, zal blijken te zijn in het belang van Zwaziland en de Republiek beide. Hiermede in verband zou dan na bespreking kunnen komen een vooi de Republiek gunstige regeling over de beschikking van de landstreken ^an Zambaan en Umbegesa. 6. Verder zou ik gaarne besproken willen zien de herroeping van het 47 449 vaal nu ook gevoelen, al was hij reeds vroeger met zulke toestanden in zijn land (1868 en 1876) bekend. In Maart 1885 werd Dr. Jorissen gekozen als lid van den Volksraad voor Pretoria, en leed in die kiezing de Regeerings-candidaat, de heer Skinner, een erge nederlaag, iets wat niet veel goeds beloofde voor de Du Toit-partij, die reeds langzamerhand haren invloed begon te verliezen. Want toen er in dezelfde maand eenige oude stories omtrent de vroegere moraliteit van Ds. S. J. du Toit werden opgerakeld, vond de Regeering het goed daarvan officieel kennis te nemen en de heer Bok, de Staats­ secretaris, riep per brief den super-intendent van onderwijs op, om eene verklaring te geven omtrent de allegatiën. Du Toit gaf die dan ook op een wijze „die voorshands de Regeering bevredigde”, doch dat men tot zulk een buitengewonen stap overging, was genoeg om den Paarlschen Dominé te bewijzen, dat zijn rijk uit was. Op den 4den Mei werd de Volksraad door den President geopend met eene rede die geene bijzondere aanmerkingen noodig heeft. Reeds den volgenden dag bleek het, dat de tegenwoordigheid van den ietwat opvlie­ genden Dr. Jorissen de zaken erg levendig zou maken. Want toen op den 5den Mei President Kruger zijn verslag deed omtrent de zaken op de Westelijke grenzen en aangaande zijne bijeenkomst met Sir Charles Warren, hield de dokter een warme rede, waarin hij o. a, zeide: 1) „Hij wilde niet zeggen wat hij goed- of af keurde. Hij had eenige weken geleden aan de Regeering geschreven, dat hij het de plicht van eiken burger achtte de handen der Regeering te sterken; maar hij zou er zich van onthouden te treden in de oorzaak van de Zuid-Westelijke grens- verwikkelingen en de tegenwoordigheid der troepen. Hoe kwam het dat het voor ZHEd. den Staatspresident noodzakelijk was geweest naar de Mestergrens te gaan? Hij kon zich dat antwoord, naar hij dacht, geven, doch hij zou zulks niet doen, omdat het zijn doel was de handen der Regeering te sterken. Als de tijd daarvoor kwam, hoopte hij zulks te doen zonder aanzien des persoons.” Deze rede bracht Kruger recht op zijne voeten, en ZHEd. zeide dat er aldus gesproken was geworden door het lid van Pretoria (Dr. Jorissen). en dat ZHEd. het lafhartig, onbillijk en onredelijk beschouwde aldus onder water te schieten. Op de vraag van deze Regeering aan de Britsche, wat er van was, dat er zich, zooals zij gehoord had, troepen verza­ melden op de grenzen, en dat daarna de kosten er voor zouden geëischt worden van de Republiek, was er geantwoord dat de macht 1) Het volgende is uit de officieele notulen van den Volksraad. 29 </ el/en/nitj mei f/e /yr/c r/t. j/ean j/eee/j vrat /em ene/ei nwnt/en, wem •>'// {/(/ wei/- c^tyee/iay, aan /nyu /e<ryyee/e//eu / ae/ei m j: '//: Jf mu t Januari 1852, tusschen Harer Majesteits Assistent-Commissarissen en de vertegenwoordigers van de Boeren-Emigranten. 2°. Dat de rapporten, wat betreft de natuur van de rustverstoringen in de Transvaal, het gevaar voor den vrede en de veiligheid van de aangrenzende Koloniën, en de lastgeving van Sir Theophilus Shepstone gegrond waren op grove verkrachting der waarheid, en verkeerde voorstellingen van den waren toestand van het land. 3°. Dat de voorwaarde, vervat in de opdracht van Sir Theophilus Shepstone, noodzakelijk makende de toestemming „van de inwoners daarvan, of van een genoegzaam aantal hunner, of van de wetgeving daarvan,” niet is nagekomen. 4°. Dat het Britsche Gouvernement zich niet in billijkheid kan bedienen van het voorwendsel, dat de weerloosheid en slechte organisatie van de Republiek, de aanmatigingen der inboorlingen en het daaruit ontspruitende gevaar voor de Britsche Koloniën, zijne inmenging noodzakelijk maakten, aangezien zulk gevaar, zelfs indien het bestond, een direct gevolg en uitvloeisel was van de handelingen van zijne eigene vertegenwoordigers, zooals hierboven aangetoond. Terwijl wij dezen brief eindigen, handelende over een onderwerp van zulk groot belang voor onze landgenooten, voor hen, die jaren lang gewor­ steld hebben met bezwaren en gevaren, in de hoop hunne zoo zuur verkregene vrijheid te behouden, kunnen wij niet anders dan een diep gevoel hebben van de zware verantwoordelijkheid die op ons rust, en wanneer het ons niet gelukt Hare Majesteit te overtuigen van de eerlijk­ heid en rechtvaardigheid onzer zaak, is zulks alleen toe te schrijven aan de gebrekkige wijze, waarop wij dit voor Hare Majesteit hebben gebracht. Wij meenen echter alle argumenten weerlegd te hebben, die aangevoerd zijn geworden tot rechtvaardiging van de daad, welker herroeping wij thans zoeken te verkrijgen, en wij verlaten ons met het meeste vertrou­ wen op het gevoel van rechtvaardigheid en rechtschapenheid van de Engelsche natie. Wij weten, dat, als een onderworpen volk, een volk dat door zulke mid­ delen is beroofd geworden van zijne onafhankelijkheid, ons vele jaren van bitter hartsverdriet, van ontevredenheid, van verlaten van huis en hof, van wilde en doellooze omzwervingen zullen zijn weggelegd, terwijl aan den anderen kant met rechtvaardigheid en vrijheid er iedere hoop bestaat dat de Transvaal zal samenwerken met de naburige Staten en Koloniën tot gemeenschappelijken voorspoed en geluk, en tot de uitbreiding van beschaving en Christendom naar het verre binnenland. W Ü smeeken nu ten ernstigste, dat het Harer Majesteits Gouvernement 145 en zijn vijand te verschalken. Het gros zijner manschappen posteerde hij achter een kopje in de nabijheid van zijn kamp, en toen trok hij met eene kleine patrouille naar het lager van het Volksleger. Viljoen zulk een klein troepje ziende, meende zonder moeite den Kommandant- Generaal te kunnen omsingelen, en deed met de zijnen een uitval. Doch Kruger en zijne manschappen namen ijlings de vlucht in de richting van het reeds gemelde kopje, hard achtervolgd door het Volksleger. Plotseling werd dit door een hevig geweervuur van de achter den kop geposteerde burgers van Kruger ontvangen, en nu ontspon zich een brandend heet gevecht, waarin van beide zijden met moed werd gestreden, en waarin Paul Kruger meer dan eens ter nauwernood aan den dood ontkwam. Heel lang duurde .het gevecht niet, daar de positie door Kruger inge­ nomen de overwinning voor zijne tegenpartij onmogelijk maakte. Aan de zijde van Viljoen vielen de dappere Zwart Marthinus Pretorius, door niet minder dan zes kogels getroffen, Jan Marais, Willem Bester en Philip Winnaard met diens jongen zoon, terwijl bij de veertig meer of min zwaar gewond werden. Aan den kant van Kruger werden Hans Enslin, en Jan Viljoen gedood, en omtrent zes of acht gewond. Kom- mandant Viljoen moest terugtrekken, en verschanste zich weder in zijn lager. Waarschijnlijk waren de verliezen van Viljoen nog veel aanzienlijker geweest, ware het niet om het feit dat Kruger zijne manschappen belette, het vluchtende of in elk geval snel terugtrekkende Volksleger te achter­ volgen, en orders gaf dat de zijnen met schieten moesten ophouden, zoodra hij zag dat de vijand den aftocht blies. De Kommandant-Generaal wenschte geen broederbloed onnoodig te vergieten, en zijn gedrag in deze doet hem zeker alle eer aan. Dit gevecht vond plaats op 5 Januari 1864 en misschien zou den vol­ genden dag de strijd hervat zijn geworden, indien Marthinus Pretorius niet op den morgen van den 6den uit den Oranje-Vrij staat in het lager van Viljoen was aangekomen. Pretorius vond het geraden in sterke bewoordingen zijne afkeuring over de handelingen van Viljoen te kennen te geven, iets wat wel een beetje laat in den dag was, want Viljoen was reeds bijna een maand in het veld. Daarop zond hij boden naar Kruger om een onderhoud te vragen, en deze bewilligde hierin. Op den 8sten Januari 1864 vergaderden aan Krokodilrivier de afgevaardigden van beide legers, nl. voor het Staatsleger de heeren S. J. P. Kruger, S. J. Grobler en S. T. Prinsloo, en voor het Volksleger M. W. Pretorius, T. F. J. Steyn, en J. J. Fourie. De conferentie duurde niet minder dan zes dagen, daar men het op een aantal punten van ondergeschikt belang niet spoedig Het bleek dat een zekere S. P. Erasinus, die kort te voren uit de Kolonie was gekomen, op de jacht was gegaan, vergezeld van drie zijner zonen, van Piet Bekker en zijn zoon, .iohannes Claassen, Carel Kruger en een paar van de zonen van laatstgenoemden. Plotseling werden zij door een bende Matabele krijgers overvallen die verscheidenen hunner doodden. Erasmus en een zijner zonen, zoowel als de twee Bekkers ontkwamen door de vlugheid hunner paarden, en reden zoo snel zij konden om aan de lagers kennis te geven. Men vereenigde zich in alle haast en trok een lager van de wagens te zamen, en nauwelijks was men hiermede klaar of de Matabelen verschenen. Deze waagden dadelijk een aanval, doch waren tegen de verdedigers van den Wagenburg niet opgewassen. Aanval na aanval werd afgeslagen, en de Kaffers moesten met achterlating van een groot aantal dooden, den terugtocht aanvaarden. Dit was de eerste vuurdoop van Paul Kruger; de eerste maal dat hij in aanraking kwam met de Kaffers, die hij later zoo menigmaal zou beoorlogen. Voor dit gevecht plaats vond was het den Matabelen echter gelukt het kamp van de Liebenbergs aan te vallen, die nog geen tijding van den eersten moord hadden en dus onvoorbereid waren. Zij vermoordden het geheele kamp, bestaande uit den ouden Barend Liebenberg, zijne drie zonen, zijn schoonzoon Johannes du Toit en diens vrouw, en eenige anderen meer, een aantal kleine kinderen en omtrent 12 dienstboden (kleurlingen.) Dit was de positie die Hendrik Potgieter bij zijne terugkomst uit Zoutpansberg vond. De Commandant zag dadelijk in dat de menschen niet daar konden blijven, en hij trok dus direct met hen de Vaal-Rivier weder over. In het tegenwoordig district Heilbron, op een plek later Vechtkop geheeten, nam Potgieter eene versterkte stelling en vormde een lager van omtrent 50 wagens. Daar men berekende dat de Matabelen spoedig zouden terugkomen om de Blanken te zoeken, en men niet wist of de streek tusschen Vaal-Rivier en Thaba’ Nchu veilig was, kon men zelfs geen boodschap om hulp naar de laatste plaats zenden, want ontmoetten de boodschappers misschien een troep Matabelen, dan was een gewisse dood hun lot. Omtrent veertien dagen nadat men het lager betrokken had, brachten eenige kleurling verspieders de tijding dat er een groot Matabele impi in aantocht was. Men hield, misschien met beklemde borst, een korte godsdienstoefening om den Zegen des Heeren af te smeeken, en daarop trokken Potgieter en zijn handje vol menschen het lager uit om het impi te ontmoeten. De Matabelen waren over de 5000 man sterk, 231 zijn geworden in vroegere correspondenties, onmogelijk is, dat Harer Majesteits gezag nu uit de Transvaal zou worden verwijderd.” Het is eene groote voldoening voor ons, te vernemen, dat Harer Majes­ teits Gouvernement niet onopgemerkt eene zienswijze wil laten voorbij­ gaan, alsof zijne handeling eene was geweest van willekeur, en van een onverantwoordelijke uitoefening van macht; want uit die verklaring putten wij de overtuiging dat het niet de bedoeling is van het Gouvernement zoodanig te handelen, dat een dergelijke uitleg mogelijk kan worden. Wij hebben altijd geloofd, dat de politiek van de Rijksregeering niet alleen voortsproot uit een oprechte begeerte om Zuid-Afrika te bevoordeelen, maar ook uit een ingeboren gevoel van rechtvaardigheid en billijkheid, en het was met het doel om het Engelsche Gouvernement behulpzaam te wezen, en het de middelen tot bereiking van dat doel aan te wijzen, en tot verkrijging van onderlinge eensgezindheid der Afrikaners, zoo noodzakelijk tot daarstelling van een goed Gouvernement, dat onze vorige brief geschreven werd. Het mag misschien beweerd worden dat het gevoel van onrechtvaardig te zijn behandeld, „sentimentaliteit” is; de gevolgen zijn daarom niet minder substantieel, en deze overtuiging zal nooit weggenomen worden, tenzij door argumenten op feiten gegrond. In den brief, waarop wij nu antwoorden, vinden wij tot ons groot leedwezen niet alleen een groot verschil van opvatting over belangrijke punten reeds vroeger behandeld tusschen Harer Majesteits Gouvernement en onszelven, maar ook andere onderwerpen aangeroerd, welke te zamen wiet eerstgenoemde een verder antwoord van ons zullen vereischen, hetgeen wij zoo spoedig mogelijk zullen geven. Wij zijn echter zoo vrij te kennen te geven, dat wij u misleiden zouden, wanneer wij beweerden eenige hoop te koesteren, dat de door u gevolgde politiek strekken zal, om de nu heerschende ontevredenheid Weg te nemen of te voldoen, en dat, wat onszelven betreft, wij verplicht Z1jn te verklaren, uit naam van hen, die wij vertegenwoordigen, dat wij weigeren de verantwoordelijkheid daarvan op ons te nemen. Wij hebben de eer te zijn enz. S. J. P. Kruger. J. P. Joubert. Het eerste gedeelte van dezen brief schijnt een fijn soort van sarcasme Ie zijn; het laatste luidt als eene waarschuwing, die Sir Michael Hicks beach niet in den wind had moeten slaan. Doch bij dit briefje liet de deputatie het niet: zij wilde de zaak HOOFDSTUK XLVIII. De eerste teekenen van den storm. De Raadszitting van 1889 was voorbij, en de belangrijke discussies die daarin plaats hadden gevonden, zoowel als alle omstandigheden in verband staande met de zaken van Zuid-Afrika in het algemeen, bewezen aan velen dat het onmogelijk zou zijn voor President Kruger om zijne eens verklaarde politiek geheel stipt uit te voeren. Reeds waren de Johannes- burgsche- of liever de Witwatersrand-goudvelden van zoodanig gewicht dat zij niet alleen de aandacht van Zuid-Afrika, maar die van de geheele beschaafde wereld trokken, en de bevolking was zoo ontzettend aangegroeid, dat het de speciale zaak voor de Transvaalsche Regeering werd, om voor de behoeften van die bevolking te zorgen. Hoe groot die behoeften waren op het gebied van levensmiddelen alleen, dat bleek in September en October 1889, toen er eene groote droogte in het Zuiden van den Staat heerschte, en wegens schaarschte van transport, de prijzen zoo rezen, dat de Regeering, ten einde de delversbevolking tegemoet te komen, zich verplicht gevoelde de invoerrechten op verscheidene artikelen tijdelijk op te heffen. Diezelfde droogte deed echter de noodzakelijkheid gevoelen om een spoorweg te hebben, waardoor Johannesburg met de havens verbonden werd. Het was gedeeltelijk wegens het bewustzijn dat dit eene zaak van het hoogste belang was voor den bloei der goudvelden, gedeeltelijk wegens de noodzakelijkheid die zich voordeed, met betrekking tot de Zwasiland- kwestie, om hand in hand met de koloniale spoorweg-politiek te werken (zoover dit ten minste eenigszins mogelijk was), dat President Kruger er in toestemde, om eenigszins van zijn politiek af te wijken. Wat Zwasiland betreft, zoo was Sir Francis de Winton, onder anderen 638 Holland is. Deze Maatschappij eigent natuurlijk eene concessie, en daaronder is niet alleen geene voorziening gemaakt voor controle over de uitgave der constructie, maar zij heeft ook het recht ons met alleron- billijkste tarieven te belasten, hetgeen zij ook doet. Hoe onbillijk deze zijn, blijkt uit de erkenning van den heer Middelberg, dat de korte sectie van 40 mijlen tusschen Boksburg en Krugersdorp meer oplevert dan de rente op de kosten van aanleg der geheele lijn van Delagoa-baai. Om dit bij de algemeene inkomsten te voegen, waarvan 10 pCt. op zijde gezet wordt als een amortisatie-fonds, en dan voor zichzelve 15 pCt. van de balans te nemen, rapporteert de Maatschappij naar den Raad te Amsterdam in een taal, die hier werkelijk eene vreemde is, en maakt zij hare rekeningen op in guldens, een muntvoet, van welke, durf ik te zeggen, onze wetgevers niets begrijpen, en dit noemt men onafhankelijkheid. Als guarantors zijn wij voor de geheele schuld aansprakelijk. Sommige lijnen zijn geheel door middel van ons crediet gebouwd, en toch hebben wij niets te zeggen en geene controle over deze belangrijke publieke werken, behalve die nominale controle die verondersteld wordt door den tegenwoordigen Spoorweg-Commissaris te worden uitgeoefend. De Maat­ schappij, in verband met het Uitvoerend G-ezag, is in eene positie om onze toekomst op ontzaglijke wijze te influenceeren, alsook onze inwendige en buitenlandsche betrekkingen, en zulk eene wrijving te veroorzaken met de naburige Staten, dat geheel Zuid-Afrika er over in rumoer geraakt. Petities zijn aan den Raad aangeboden, maar de President heeft die steeds op zijde gezet door het afgezaagde argument, dat de onafhankelijkheid van den Staat met de zaak gemoeid is. Zeker is dit het geval, zooals allen, die de Drift-kwestie 4) van onlangs zich herinneren, zullen moeten erkennen. Men heeft mij verteld, dat het gevaarlijk voor den Staat -zou zijn om den spoorweg over te nemen, daar het een groot veld voor omkooperij zou openen. Dit is zeker eene sterke veroordeeling van het Gouvernement door zijne eigene vrienden, want als het niet in staat is om een spoorweg-lijn te besturen, hoe zal het dan een geheele Staat kunnen besturen? De machten die dezen spoorweg exploiteeren vullen den publieken dienst met Hollanders, met uitsluiting van hun eigen natie, en ik mag zeggen dat in de voornaamste departementen van den Staat, wij worden bestuurd door heeren uit de Nederlanden. Terwijl de onnoozele Boer zich verblijdt met de gedachte dat hij zijne onafhan­ kelijkheid bewaakt, houdt men ons op politiek gebied in orde door 1) Het mocht werkelijk eens blijken, dat de positie door den heer Rhodes, en op zijn \ erzoek door den heer Chamberlain, aangenomen in de Drift-kwestie, een deel van het komplot heeft uitgemaakt. behandeling, ging Pretorius naar Natal terug, om te bevinden dat men daar vast besloten was om de Kolonie Natal te verlaten. Tegen het einde van 1847 kwam de nieuwe Gouverneur Sir Harrv Smith in de Kolonie aan, een man die als Kolonel reeds vroeger in Zuid- Afrika in de Kafferoorlogen had medegestreden en toen zeer gezien onder de Grensboeren was. Sir Harry deed dadelijk een reis naar het Oosten en naar het Noorden, en bezocht zelfs Natal. Aan de Oostelijke zijde van de Drakensbergen, bij de bronnen van de Tugela, vond hij den trek van Pretorius en al de andere Emigranten. Het regende ontzettend en al de rivieren waren vol, zoodat Sir Harry eenige dagen in het Emigranten Kamp moest vertoeven. In een zijner brieven naar Engeland beschrijft hij den vreeselijk ellendigen toestand waarin de arme Emigranten zich bevonden; hij had tranen in de oogen, doch hij vergat dat die ellendige toestand veroorzaakt was door de mislukte Engelsche Regeering, door maatregelen, genomen op bevel van mannen in Engeland, die van den hier bestaanden toestand niet het minste begrip hadden, of die moedwillig door kwaadwilligen uit de Kolonie waren misleid. En wat deed Sir Harry Smith? In plaats van dadelijk den toestand van zaken te onderzoeken en verbeteringen aan te brengen, trachtte hij door mooie woordjes de Boeren over te halen hun plan om te trekken op te geven. En toen dit niet lukte — toen wees hij aan Andries Pretorius een concept-proclamatie, waarin hij het geheele gebied van de Oranje-Rivier tot aan de Vaal- Rivier zou proclameeren als Britsch grondgebied. Pretorius kwam heftig hiertegen op, doch Sir Harry beweerde (evenals Shepstone bijna 30 jaar later) dat het grootste deel der Emigranten ten gunste van zulk een maatregel was, iets wat Pretorius ten stelligste ontkende. Geen wonder dat Sir Harry’s opvolger later naar Engeland schreef, „dat het beter ware geweest als Sir Harry Smith degelijk de zaken had onderzocht, in plaats van als een meteoor het land door te vliegen. ’ In Februari 1848 verscheen de Proclamatie dan ook werkelijk, en nu zag Pretorius duidelijk in, dat hij niet stil kon zitten. Hij vreesde voor den geheelen ondergang der Emigranten, en in een brief aan eenigen zijner vrienden verklaarde hij zelfs dat alle Afrikaners zich thans moesten vereenigen tegen de Engelschen; ja uit eenige zijner uitdrukkingen zou men zelfs tot de conclusie kunnen komen dat hij hulp van de Afrikaners in de Kolonie verwachtte. 