title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: Het voorhoofdsbeen is gelijkmatig gewelfd, het meest uitpuilend in het midden en zacht ter zijde glooiend, zonder duidelijk ontwikkelde tubera frontalia; de glabella bij de meeste schedels sterk uitgezet. De wandbeenknobbels liggen naar achteren; de halfcirkelvormige lijn voor de slaapspier kliraat hoog naar het bovenste gedeelte van de schedel op. Een foramen parietale komt slechts bij een enkele schedel. Dit is een van de schedels uit de Verzameling van vrolijke, 252. Bij een enkele schedel, die van Taraloni, is het grote achterhoofdsgat ongewoon kort (0,031 lang) en naar achteren betrekkelijk breed (0,028). Aan beide zijden voor; bij de inleeste ontbreekt het aan de linkerzijde of is in ’t geheel niet aanwezig. Het achterhoofdsbeen vertoont een sterke ontwikkeling van de uitwendige buit, en ook gewoonlijk eenenen scherpen kam (crista occipitalis externa), die naar den grond van den schedel, in de nabijheid van het achterhoofdsgat, als een opstaande beenplaat bij sommige voorwerpen zichtbaar is, terwijl de boogvormige strepen, vooral de bovenste (linea arcuata superior), sterk uitspringen. De ondervlakte van den schedel vertoont diepe sporen van de inhechting van de nekspieren. De buitenste plaat van de vleugelvormige uitsteeksel van het wiggebeen is bij de meeste schedels zeer breed en naar buiten gekeerd. De aangezichtsbeenderen bieden weinig bijzonderheden aan, die afzonderlijke verlangen behoeven. De oogkassen zijn ruim 54 tot 36 mm. hoog, en gemiddeld 40 of 41 mm breed. De neusbeenderen zijn niet plat, maar vormen met elkander een inder of minder scherpen hoek; zij zijn smal en onder de glabella eenigzins minder vooruitspringend dan naar hun benedengedeelte. In hunne verbinding met het voorhoofdsbeen klimmen zij altijd eenigzins hoger op dan de naast hen liggende processus nasalis van het bovenkaaksbeen. Het doornachtig uitsteeksel (spina nasalis inferior) is bij de meeste schedels sterk ontwikkeld en naar voren verlengd. Het uitsteeksel voor de tandkassen is van voren smal of, met andere woorden, de afstand tussen den onderrand van de neusholte en den voorsten rand van de bovenkaaksbeenderen is kort. De jukbogen springen niet sterk naar buiten. §) lijij eeu der schedels (dien van Soenjoer) is het jukbeenguutwas van het slaapbeen door eenen naad in een voorste en achterste gedeelte ge- ( 252 ) De onderkaak is met hoog, maar grof eu slerk; zij heeft eenen dikken onderrand, en vertoont aan de biunen- vlakte eene sterke groef voor den musculus mylohyoideus. De takken der onderkaak zijn breed, eu toonen aan de buitenvlakte gevonden sterke sporen van de aanhechting van den musculus masseter. De tanden zijn gezond, en ik zag geen enkele tand, die sporen van caries aanbood. De snijtanden in de boven- kaak staan niet ordelijk naast elkander geschaard, maar min of meer onregelmatig, naar achteren of naar voren verdrongen, terwijl de twee hoektanden, op geringen afstand van elkander geplaatst, slechts weinig ruimte voor de snij- tanden overlieten. Behalve de zeven mannelijke schedels zijn er nog twee van vrouwen afkomstig, die wij hebben kunnen onderzoeken * *). Geslachtsverschil bieden deze schedels naauwelijks aan. De omvang van deze schedels is geringer dan gemiddeld bij de mannelijke schedels t). De lengte van den eenen schedel bedraagt 0,181, van den anderen 0,182. Dit verschilt weinig van de gemiddelde afmeting bij de mannelijke schedels. De breedte van den schedel bedraagt bij den eenen 0,123, bij den anderen 0,126, hetgeen, wanneer wij deze maat met de gemiddelde maat der mannelijke schedels vergelijken, daarmee geen noemenswaardig verschil oplevert. scheiden. Deze naad bevond zich een weinig voor den voorrand der gewrichtsholte voor het hoofd der onderkaak. *) Een daarvan bevond zich eerst in de Verzameling van den Hoog- leeraar VROILJK en is thans met den anderen, die reeds van den beginne naar het Museum, anatomeekum der Leidsche Hoogeschool gekomen was, in dat Museum geplaatst. "De boog van den schedel bedraagt bij den eenen 0,379, bij den anderen 0,365. Het middelgetal (0,372) is 9 millimeters beneden het middelgetal der vrouwelijke schedels. De lengte der wandbeenderen is vooral geringer; minder verschil schijnt het voorhoofdsbeen en nog minder het achterhoofdsbeen aan te bieden. Maar een algemeen besluit omtrent een geslachtsverschil te dezen aanzien uit twee schedels op te maken, zou een groote vermetelheid zijn. De hoogte van den schedel (0,144 en 0,139) biedt geen verschil aan, maar komt met de gemiddelde hoogte, die bij de zeven mannelijke schedels gevonden is, overeen. De ylabella steekt minder uit dan bij de mannelijke schedels. Ook aan het achterhoofdsbeen is de oppervlakte gladder; de schub van het achterhoofdsbeen is boven, bij de punt van den lambda-naad, rond gewelfd. Het aangezichtsgedeelte levert weinig merkwaardigs op. De spinna nasi springt niet vooruit, zodanig als bij de mannelijke schedels het geval is. De bovenkaaksbeenderen hellen meer naar voren, zodat de gelaatshoek scherper wordt. De snijtanden staan regelmatiger dan bij de mannelijke schedels; die van de bovenkaak springen meer boven de rij van de onderkaaks-snijtanden vooruit. De onderkaak is minder dik dan bij de mannelijke schedels, en vertoont slechts flauwe sporen van de inhechting van den musculus masseter. Wij moeten nog met een enkel woord vermelden, dat een derzer vrouwelijke schedels aan beide zijden en een der" Het alveolaire gedeelte van het bovenkaaksbeen is dun, zodat de lange tandwortels, daar de zeer dunne beenplaat bij het toebereiden der schedels verloren ging of gedeeltelijk oorspronkelijk reeds ontbrak, hier en daar onbedekt vertoonden. Voor dit onderwerp: KB MEDED. AFO. NATUURK. REEK8. DEEL I. 17 Zeven vroeger vermelde mannelijke schedels aan de rechterzijde een afwijking vertoont, welke hyrtl in zijn Leerboek der Ontdekkunde een grote zeldzaamheid noemt. Het is namelijk een verlenging van de buitenste plaat van den processus pterygoideus en een vergroeiing met het doornuitsteeksel (processus spinosus of spina angularis) van den grote wiggebeensvleugel; boven deze verbindeling blijft er een langwerpig rond gat over, hetwelk onder het foramen ovale geplaatst is. Wij hebben vroeger reeds gemeld, dat bij de meeste schedels deze buitenste plaat van het vleugelwiel uitwas zeer breed en buiten gekeerd is. Gelijk boven gezegd is, werden deze eilanders door den scheepsgezagvoerder aanboord voor afkomstig van het eiland Wolia aangezien. In de berichten, die in het Javaanse dagblad voorkomen, is de reden van deze gissing niet opgegeven. Ook was het wenshoor gewenst, dat de plaatsbepaling, waar deze op zee zwervende personen aan boord van het fregatschip opgenomen zijn, in het bericht nauwkeuriger was aangeteekend. Wat het eiland Wolia betreft, zo blijkt het wel dat het voor geen nieuw eiland te houden hebben, is het wel. Bij deze vrouwelijke schedel (die van Natoli) biedt het foramen ovale een afwijkenden vorm aan. Het is aan de linkerzijde bijna volkomen rond, aan de rechterzijde bijna driehoekig, van achteren breder. Het is naauwelijks de vermelding waardig, dat het bij de andere vrouwelijke schedel aan de rechterzijde met het foramen spinosum samenvloeit, waardoor een opening ontstaat, die bijna een ovale gedaante heeft. Op 90 duitsche mijlen afstand van de Peleng (Pelew?) eilanden. Javabode, 28 Dec. 1858. Hetzelfde, dat de Torres Straits, anderen Guliai, Oelee of Oellie noemen. Dat eiland ligt in het westelijke gedeelte van de groote groep der Carolina-eilanden, omstreeks op 7° N. B, en 144° O. L. van Greenwich. Van een inwoner van dat eiland, Kadoe genaamd, bezitten wij twee afbeeldingen, beide in profiel, waarvan de een voor het derde deel van het Reisverhaal van von Kotzebue, de andere in de Voyage pittoresque, waarvan de teekenaar der expeditie, Choris, heeft uitgegeven, geplaatst is. In het westelijke gedeelte van de grote Oceaan bevinden zich tusschen de 5° en 9° Noorderbreedte verschillende eilandgroepen, die samen onder de naam van Carolina-eilanden vallen. Eerst in de aanvang van de zestiende eeuw waren er enkele van gezien, doch de ontdekkingen die daar destijds werden gedaan, waren weer in vergetelheid geraakt en voor onze geographische kennis verloren gegaan. Men kan daarom de ontdekker van deze eilanden met meer zekerheid aanhalen, die in 1086 een der westelijke eilanden van deze groep ontdekte. In het laatste deel van de vorige eeuw werd hetzelfde eiland, waarvan Kadoe afkomstig was, door O. von Kotzebue op het eiland Kamtschatka aangetrokken, op zijn verzoek aan boord van het schip Rurik werd opgenomen, en de Russische reizigers gedurende een langen tijd vergezeld. De Fransen schrijven Oualia (conis, Voyage pittoresque, Variabel, 22, fol.), de Duitsers UII; v. von kotzebue, Entdeckungs-Reise auf dem Schiffe Rurik, 1815-1818. Weimar, 1821. 4, II, p. 84, 85. Lies Radama, Fl. XVII. Kadu, natief de ile Oualia, een van de Carolinen. Saavedra 1528, Villalobos 1542, Legazpi 1565. Op een door Sullivan in 1851 in het licht gegeven wereldkaart in de meerkap projectie, waarop de ontdekkingen zijn aangegeven (Flora illustrée, indicant l'âge des grandes découvertes et les temps des navigateurs), wordt Villalobos als ontdekker der Carolien-eilanden opgegen. Waarschijnlijk Rap of Yap, volgens Chamisso's opgave in zijn bewerking der berichten over deze provincie van den grooten Oceaan. Von kutzebue's Entdeckungs-Reise, III, p. 85. Eeuw werden wij nader bekend met de neerst westwaarts gelegen groep, door de Spaanse zeevaarders Palaos genoemd of de Pelew-eilanden, toen een paketboot in dienst van de Engelse Oost Indische Maatschappij daar schipbreuk leed. In onze eeuw werd een geheel oostelijk gelegen archipel nader bekend, welke tot dezelfde eilandgroep behoort, de Palau-eilanden. Eigenlijk vormen al deze eilanden minder een samenhangende groep dan wel een reeks van door minder of meer bijeenliggende eilanden gevormde groepen en deze reeks strekt zich ongeveer veertig graden lengte uit (van 134° tot 173° 0. L. van Greenwich). De bevolking van die eilanden is veel onvolkomenere be- hend dan die van de meer oostwaarts gelegene eilanden van de Stille Zuidzee, van de Sandwich-eilanden, en van de in het zuidelijk halfrond gelegene Gezelschapseilanden, Tahiti enz. Behalve berichten van Jesuiten, vooral van pater Cantova, heeft men tot in deze eeuw geen nadere inlichtingen omtrent deze volken verkregen dan die door Wilson van de Pelew-eilanders bij zijn schipbreuk. Het dagverhaal van kapitein Wilson, gezagvoerder van de Antelope, is uitgegeven door G. Keate en ook in onze taal overgebracht: Beschrijving van de Pelew-Eilanden. Rotterdam, 1789. 4°. Het is van deze eilanden dat Rarick afkomstig was, wiens afbeelding voor het tweede deel van Kotzebues Entdeckungs-Reise geplaatst is. Vergelijk over deze nieuw ontdekte eilanden Krusenstern in Kotzebues Entdeckungs-Reise, II, p. 157, 158. J. L. Forster heeft in zijn Bemerkungen über Gegenstände der physischen Erdbeschreibung u.s.w. auf seiner Reise um die Welt (vertaald door G. Forster), Wien 1787, p. 491-502, uit des bros, Hist., des Navigations aux Terres australes, Tom. II, p. 445-511, een uitgesplitst gegeven overzicht omtrent de bewoners der Carolina-eilanden. Van Cantova's berichten en sehriftelijke mededelingen van Don Lodis de Torres, Vice-Gouverneur der Marianen-eilanden, heeft Chamisso gebruik gemaakt in zijn aanteekeningen, die men in het derde deel van Kotzebues Entdeckungs-Reise vindt, p. 122-137. Vergeleer ook Kotzebue zelf; ald. II, p. 130. In 1783 waren medegedeeld. In deze eeuw zijn door de reizen van von Kotzebue en de reizen van Duperrey en Freycinet enige nadere bijzonderheden bekend geworden. Over het algemeen stemmen de berichten in de volgende bijzonderheden overeen. De bewoners van de Carolina-eilanden zijn van middelmatige lengte; zij zijn niet allen van dezelfde kleur; zelfs op hetzelfde eiland is hierin verschil; de donkerst gekleurde zijn die van geringeren stand. Hunne tanden zijn wit en niet afgevijld of zwart gevild, zoals bij de Maleiers. De oogen zijn levendig en donker, maar niet groot. Een bepaalde volkstrek kan men in het gelaat niet opmerken, maar zij gaan bijkans geheel naakt, maar versieren zich met donker blaauw getatoeëerde strepen op armen en beenen, in de lengte evenwijdig lopende. Voorts is het oor doorboord en de oorlepel door de voorwerpen, welke daarin tot sieraad gestoken worden, soms uitgewonnen lengte. In die opening dragen ze rollen of ringen van schildpad of been, en de vrouwen versieren die ook wel met bloemen. De hoofden dragen in grootere huizen. Volgens Frecinet, Voyage de l'Utanie, zag hij slechts op Guam (Marianen-eilanden) bewoners van de Carolina-eilanden. Depuchy bezocht enkele eilanden zelve. Lesson heeft daarvan zijn berichten als ooggetuige ontleend en deze ongedeeld in zijn reisverhaal Voyage autour du monde entrepris sur la corvette La Coquille (uitgave te Brussel, 1839). Complement des Œuvres de Buffon. Tome II, Races humaines. Paris, 1828. p. 372 - 442 en Voyage médical autour du Monde. Paris 1829. p. 185-200. Dit is het getuigenis van J. D'Agui, teekenaar bij de expeditie van FREYCINET, 1817 - 1820. Promenade autour du Monde. Paris, 1822. p. 30 „Les habitants des Carolines n'ont pas un caractère de physiognomie particulier: chaque individu a le sien, et rien varie en eux, même la Couleur de la peau." „Een gordijn of band van vlechtbare stof omgaan de lendenen der vrouwen, een lapjurk (toga) droegen de mannen over de genitalia.” (258) zingen, de geen een man in klein had. Hunnen wapens zijn boogjes en werpspiesen. Behalve van voortbrengselen van het plantenrijk voeden zij zich van visch. Zij bezitten bijna alle een groote geoefendheid in het besturen van botten, uit holle boomstammen vervaardigde pirogues, waarbij zij grote tochten durven ondernemen. De Marianen-eilanders worden vrij geregeld door sommige van de Carolina-eilanders bezocht; zij brengen er schelpen en enige door hen vervaardigde kleinigheden aan, om daartegen ijzerwaren, als zijn het ook zieke spijkers of zieke messen, in te ruilen. Met deze berichten stemmen de aanteekeningen, die Dr. Schilling bij de door hem naar Nederland overgezonden schedels gevoegd heeft, zeer wel overeen. Ook hetgeen bij ontrent sommige woorden, die van de schipbreukelingen opgeteekend zijn, in deze del, geeft gelijkheid met de woorden van de lijsten, die ons door reizigers zijn medegedeeld, te kennen. Onder de twaalf personen gaven echter sommige andere namen aan dezelfde zaken, zoodat zij misschien niet alle van hetzelfde eiland afkomstig waren. Afbeeldingen van schedels van Carolina-eilanders zijn niet bekend. Wel bezit men afbeeldingen, die naar levende personen genomen zijn, maar aan welke niet altijd volledig vertrouwen gegeven kan worden. Het best is mogelijk (Lesson heeft een woordenlijst gegeven van de bewoners van Oualan of Oialan (het eiland Strang), welk eiland op 5° 21' N. B. in het oostelijk deel der Carolina-eiland-groepen, omringd door de Bismarck-zee, gelegen is. Voy. autour du Monde, IV, p. 175 - 182. Compl. iiux Oeuvres de Buffon, II, p. 423-429 (v a.n Ilogoleu of Hogolou geef liij de namen van de getallen tot 10,000 op Voy, aut. du Sfonde, IV, p. 190. Compl. aux œuvres de Buffon, II, p. 440, 441. Hogolou Wgt ontspringt in het midden der verschillende groepen van de Carolina-eilanden op 7°25' N. B. en 152° O. L van Greenwich. Weinig overeenkomst liet die woordenlijst met een andere van de Carolina-eilanders, welke Akago geeft in zijne reeds aangehaalde Promenade aut. du Monde, 11, p. 476-492. Het portret van Kadou in de pitoreske reis van Choiseul te vertrouwen. Lesson is geneigd de Carolina-eilanders met Chinezen en Japanners te vergelijken, en noemt deze eilanders palegische Mongolen. Dat ze van de overige bewoners der stille Zuidzee, bepaaldelijk van de Tahiters en Nieuw-Zeelanders verschillen, blijkt uit alles wat wij van deze weten. Eveneens onderscheiden zie je de bewoners der Carolina-eilanden van de Maleiers. Of echter de vereeniging met den Mongoolschen stam niet meer als een hypothese is te beschouwen, dan wel als een goed gestaafde, uit ervaring afgeleide mening, zou ik niet durven beslissen. Lesson laat deze volken van het westen naar het oosten op deze eilandengroepen aankomen, en zocht hun oorsprong op de Filipijnsche eilanden. Het is mogelijk, dat dit de wijze is, waarop deze reeks van eilanden haar bevolking ontving, maar meer dan een louter gissing is het niet; over zodanig een gissing kan men niet twisten. Het enige wat men aan een wetenschappelijk onderzoek onderwerp kan, is de overeenkomst of het verschil tusschen schedelvorm, lichaamsbouw en taal bij andere volken. De Coquille, PI. 57. Weinig vertrouwen verdienen de afbeeldingen in den Atlas van Fischer, Voyage de l’Uranie, PI. 58 (afbeeldingen die ons aan Europese tekenacademie-beelden doen denken) en in den Atlas van Arago, Promenade autour du Monde, PI. 14, 15 (Carolina-eilanders op Tinian gezien, van welke beiden hetzelfde geldt). Verdient men afbeeldingen naar pleisterbeelden van Carolina-eilanders genomen in den Atlas d’anthropologie van de Voyage au pole sud et dans l’Océanie sur les Corvélles l'Astrolabe et la Zélie, 1837 — 1840, PI. 8, 9. Voyage autour du Monde, IV, p. 144, en vooral Complément aux Œuvres de Buffon, II, p. 372. Zie ook in de voorgaande, Voyage autour du Monde, Zoologie, I. Considérations sur les variétés de l'espèce humaine, qui habite les îles du grand Océan, in leçon en de Années des Sci., X, 1827. En bij Carolina-eilanders. Eene bijdrage daartoe kan deze schedelbeschrijving geven. Daarom heb ik hier en daar bij de afmetingen ook een vergelijking gemaakt met hetgeen het onderzoek van Chineese schedels heeft doen kennen. Zeker komen deze Carolina-eilanders met Japanners in hunnen schedelvorm geenszins overeen, en Japan ligt toch op den weg der veronderstelde verhuizing. Wij geloven dus dat het gevoelen van lesson nog geheel onbewezen is. Van Japan laat dan ook les zien aan de bewoners der Carolinen, de Chamorros der Marianen-eilanden, en ook aan de Tagalen der Filipijnen afstammen: de conformatie fisiek, de taal zonder enige analogie met de taal oceanische, moeten indubitairendelijk porter het examinatietabels voor de habitants van Bonin, der Carolinen en misschien een parti der Chamorriens, der Marianen en der Tagais der Filipijnen zijn originelen van enkele van de provincies van het rijk Japans. Reis om de Aarde, IV, p. 144. Het is niet genoeg, dat de taal der Carolinen verschilt van die der overige Zuidzee-eilanders om dit gevoelen te staven, maar men zou ook hebben moeten aan te tonen, dat die taal met die der Japanners overeenkomt; dat zij met de Tagalische taal op de Filipijnse eilanden overeenstemt, wordt wel door Gobiën beweerd, maar ontwikkeling kon het uit de weinige woorden, die Gobiën aanhaalt, niet bevestigd zien. Mitridates, I, 1806, p. 627, 628. Een Engels zendeling heeft aan boord van het fregatsschip Amsterdam een woordenlijst van de schipbreukelingen opgemaakt, die Dr. Swaving met de schedels aan Prof. W. Vrolik heeft gezonden. Ik heb van die woordenlijst inzage gehad, en de overeenstemming met die, welke Arago in zijn vroeger aangehaald werk van de Carolina-eilanders geeft, is groot genoeg om omtrent de afkomst der schipbreukelingen van een of meer eilanden, die tot de groep der Carolines behooren, alle twijfel weg te doen vallen. Volkomen gelijkheid is er niet, maar sommige van de afwijkingen zijn uit de verschillende schrijfmanier van den Eranschman en Engelsman te verklaren, andere zullen van den verschillenden oorsprong afhangen, terwijl Arago niet opgeeft, op welk eiland de taal gebezigd werd, waarvan hij de woordenlijst mededeelt. Waarschijnlijk verzamelde hij de woorden uit die, welke hij uit den mond der Carolina-eilanders opgevangen had, die de Marianen-eilanden bezochten. TABEL VAN DE SCHLEDL-AFRIKANSEN DER CAROLINA-EILANDERS. Tegenverhoudingen. Waar. 260. A. B. C. D. E. F. O $JJ G' II. I. J. K. N*. 1. Taralipa. 0,381 0,509 0,178 0,140 0,125 0,004 G 0,039 G' 0,031 0,132 0,028 0,071 0,077 N*. 2G. Anatomie. Musea van Leiden. a) 0,125 b) 0,143 c) 0,113 G 0,031 G’ 0,028 N*. 3. Katechoa (of Karamelipua.) 0,394 0,535 0,188 0,145 0,129 0,095 0,136 0,035 0,069 0,088 N*. 102. A. M. L. B. Vrolik 261. N". III. Taraloni. b) 0,148 c) 0,118 0,390 0,522 0,191 0,143 0,125 0,092 G 0,035 G' 0,026 0,132 0,032 0,075 0,088 N". 150. A. M. L. B. a) 0,128 Vhoek 200. b) 0,142 c) 0,124 G 0,036 G' 0,031 N". IV. Maramiet. 0,378 0,513 0,186 0,140 0,127 0,080 0,126 0,028 0,071 0,092 N". 100. A. M. L. B. a) 0,122 Vhoek 202. b) 0,133 c) 0,123 X*. V. Oaraliet (of Ka- 0,370 0,514 0,179 0,140 0,120 0,093 G 0,035 fr 0,031 0,133 0,028 0,005 0,083 rakaliet.) a) 0,125 Mijne vcrzanicl. 118a b) 0,185 c) 0,119 G 0,037 G’ 0,031 X". VI. ICralimo (of A!ra- 0,304 0,502 0,171 0,142 0,117 0,093 0,133 0,020 0,072 0,081 limang.) a) 0,118 Mijne verzaniel. 11 Sb. b) 0,139 CJ 0,107 X*. VII. Saenjoer (of 0,374 0,511 0,183 0,135 0,133 0,094 G 0,034 G' 0,028 0,134 0,029 0,003 0,091 Suanioro.) X*. 07. A. M. L. B. a) 0,127 b) 0,134 e, 0,118 Mannen ■ Uchedelt. 0,382 0,515 0,182 0,143 0,120 0,093 G 0,035 ü' 0,029 0,132 0,029 ' 0,009 0,080 Gemiddcld. Lnepat ot Unnpat S 0,378 0,514 0,181 0,141 0,120 0,095 G 0,036 G’ 0,026 0,120 0,027 0,071 0,089 X». 03. A M. L. B. a) 0,121 b) 0,13V c; 0,118. Nalioli of NatuHulu. 2 0,365 0,505 0,180 0,139 0,123 0,093 G 0,034 G' 0,031 0,130 0,032 O,OC0 0,084 X". 101. Auut. Museum. a) 0,128 Vrolik 20-1. h) 0,130 c) 0.112 1 1 1 Iicnf(tc van de kromiuing; op de borenvlakt« >an den icbedd, rao den ((rond der neus- U'endcrm af tot aan den aebterrand van bei ßtrumem wuiffmum. a) IieDg:t« van het voorboofdsbecn. b) Lrngt« Tan de wandbeenderen uf ean den p^jloaad. e) l^gte van bet achterhoofdibecn tot bet for^mem mmynum. [Cat. Cno. L. B. 1860, B.) B. tloiTang: van den tcbedel (ibid. R). C. Groot^te leDgicafmeting van den tcbedel tan den grond der nen>beend.ren tot den achter* hoofdtknobbel. 1). Iloogte Ttn den tcbedel ran den aebterrand ran het forümem tot het daar lood* regt boveu liggcnd grdedte van bet tehedeldak. R. Breite ran den tcbedel tutteben de wandbernknobbelt. K. Breedte van het voorbuofdtbecn achter de jnknitrratscn. G. Lengte en G. Breedte van bet formaat, aantal... H. Grootste afstand van de inkling. I. Hoogte van de onderkaak van voor. J. Afstand van de gewrichtsnobbel van de onderkaak tot de knobbel van het been. K. Lengte van de onderkaak van de bock tot de voorrand. Aanwijzing omtrent de grootte van de gemiddelde mensen. Opgegeven in decimaal-eenheden. Bij minder dan 5 meter, bij meer dan 1 meter, gerekenen, bij minder dan 1 meter, niet mee gerekend. De eigennamen van de personen worden door den Heer Swavik ontdoen van de Egeltebeen eindelijk, die zich met deze eilanden aan boord van het Kriegsschip te vinden, niet volkomen geluidend opgegeven, daarom omtrent de bij ons van derhalve onze brief. IJ VUIT DER HOEVEN, Beschr. van Schedels der Caribou Eilanden. PL. I. WEEiEL. ad, not van het, Lap dit... J J. Slijpwerk. im VERZAMELDING AFD NATUURKUNDE DEEL I. NEW YORK AN DER HOEVEN, Beschrijving van Schedels der Caribou Eilanden. PL. II A J Whitby. ad, not van het, Lap dit VERZAMELDING AFD NATUURKUNDE DEEL I. J J. Slijpwerk. impr VERKLARING DER AFBEELDINGEN. PLAAT I. Fig. 1. Schedel van Taralipa van voren. Fig. 2. Dezelfde van de linkerzijde. Van dezen schedel is in den tekst (blz. 248) een afbeelding van boven gezien gegeven. PLAAT II. Fig. 1. Schedel van Taralipa van de linkerzijde. Fig. 2. Schedel van een vrouw (Laepat of Saupat) van de linkerzijde. Alle afbeeldingen zijn op de helft van de natuurlijke grootte getekend. riet beginsel van de atomiciteit (hydriciteit) van de meervoudige radicalen, zoals het zich in de laatste jaren ontwikkeld heeft, heeft misschien meer dan eenige ander een nieuw licht doen opgaan over scheikundige samenstelling. De theoretische scheikunde is niet alleen door dit beginsel gebaat, maar de gevolgtrekkingen, eraan te danken, hebben menigen aanstoot gegeven tot nieuwe onderzoekingen en tot vermeerdering van onze positive kennis. De feiten, waarop dit beginsel steunt, zijn niet alleen talrijker geworden, maar ze hebben het al meer en meer duidelijk op den voorgrond doen treden, terwijl omgekeerd de uit het beginsel afgeleide gevolgtrekkingen door de uitkomsten der proeven zijn bevestigd. Het is dan ook geen wonder, dat tegenwoordig verreweg de meeste scheikundigen dat beginsel huldigen en, de voordeelen ervan tot het vormen van algemeene begrippen omtrent scheikundige werkingen inziende, het zoowel voor anorganische als organische stoffen aan te nemen en uit de scheikunde zoodoende de kunstmatige indeeling in anorganische en organische te doen vervallen. Maar hoe hoog men de waarde van het beginsel der atomiciteit ook mag aanslaan, het is niet vrij te pleiten van zekere eenzijdigheid. Het is mijn voornemen hierop opmerkzaam te maken en eenige beschouwingen mede te deelen, die, naar ik meen, zonder die wet zelf aan te tasten, haar de noodige aanvulling geven. Ik begin met in herinnering te brengen, dat er, in de opvatting van het woord atomiciteit, verschil bestaat tussen verschillende scheikundigen. Kekule, bijvoorbeeld, die de triatomiciteit van stikstof aanneemt, houdt ervan, dat elke grondstof slechts een onveranderlijke atomiciteit bezit en noemt de verbindingen, in welke die grondstof met een geringer aantal atomiciteiten verbonden is, onvolledig. Wüertz daarentegen neemt aan, dat elk radicaal een maximum van atomiciteit bezit, maar dat dit maximum niet in alle verbindingen aanwezig is, zodat het soms met een geringere atomiciteit optreedt. Ik, vereenig ik mij op bepaalde alsdan te ontwikkelen gronden, met de zienswijze van Wüertz. Voorloopig merk ik slechts op, dat, als men de atomiciteit omschrijft als de verbindingswaarde van een radicaal, uitgedrukt in het aantal atomen van een monatomische stof (of stoffen), waarmee het zich verbindt, men alsdan de zienswijze van Wüertz deelt. Daaruit volgt noodlottig, dat een stof, wanneer zij zich in meer dan een verhouding met een andere monatomische stof verbindt, met verschillende atomiciteit in die verschillende verbindingen optreedt. De atomiciteit is dan niet een onveranderlijke, maar een veranderlijke grootheid. Men mag die verbindingen, in welke de atomiciteit nog geen maximum bereikt heeft, onvolledig of niet, zoveel is zeker, dat in diezelfde verbindingen het element dat men beschouwt, met geen grotere atomiciteit (verbindingswaarde) aanwezig is, zolang die verbinding bestaat, en alleen dan een hogere aanneemt, wanneer het in de gelegenheid gesteld wordt meer atomen van het tweede op te nemen. Onverschillig of men met kende de atomiciteit omschrijft, als het maximum van het aantal monatomische atomen, dat een element opneemt, en dus de atomiciteit als onveranderlijk beschouwt, of wel dat men met wetenschap de atomiciteit aannemt als bepaald door het aantal monatomische atomen, waarmee het element zich in een gegevene verbinding bevindt en dus die atomiciteit als veranderlijk beschouwt, — onverschillig, zeg ik, welke van beide zienswijzen men aanneemt, de opvatting van het begrip van atomiciteit, in het algemeen, is op zichzelf onvoldoende om van alle scheikundige verschijnselen rekening te geven. De belangrijkheid van het beginsel in zijn verschillende toepassingen is misschien de oorzaak, dat men in de eenzijdigheid is vervallen van alleen op het aantal monatomische atomen acht te geven, zonder te letten op de meerdere of mindere kracht, waarmee deze bij verschillen van hun aard geboeid worden. Men heeft bij de geheele discussie over atomiciteit te zeer over het hoofd gezien, dat de kracht door welke een atoom van een element met een of meer atomen verbonden is, verschildend is naar gelang van de aard der toetredende atomen, ook dan wanneer de grootte van de atomiciteit dezelfde blijft ; met andere woorden ; het is bijna in vergetelheid geraakt, dat de afiniteit (verbindingskracht) niet door de atomiciteit gemeten wordt. Het komt mij voor, dat men niet alleen een onderscheid moet maken tussen atomiciteit en affiniteit, iets wat trouwens nooit bepaald ontkend is, maar ook dat men de atomiciteit en affiniteit raet elkaar in verband behoort te brengen. De eerste alleen kan geen gesloten geheel vormen van een theorie ; zij geeft alleen acht op verbindingshoeveelheden, niet op verbindingskracht. Daar het van belang is, dat men het eens is omtrent de juiste betekenis van de woorden, herinner ik nog eens, wat men van mijn meening door de woorden atomiciteit en affiniteit te verstaan heeft. De atomiciteit heeft betrekking op de hoeveelheid der stoffen, die zich met elkaar verbinden; zij wordt uitgedrukt in atomen eener stof, welker verbindingswaarde de kleinste is en als eenheid wordt aangenomen; de atomiciteit duidt dus aan, hoeveel atomen dier (tot gemeenschappelijke maat genomen) monatomische stoffen zich met een atoom der gegevene verbinden. De affiniteit daarentegen duidt niet de hoeveelheid eener stof aan, waarmede een gegevene zich verbindt, maar de kracht, die ze samen vereenigt. De duidelijkheid zou er zeker bij winnen, als men in plaats van atomiciteit sprak van atoomwaarde en in plaats van affiniteit van verbindingskracht. Ten opzichte van onze kennis omtrent atomiciteit en affinité heerscht een in het oog lopend verschil. Terwijl men in staat is geweest de atomiciteit der elementen en der samengestelde radicalen te meten en dus in getallen uit te drukken, is men in de kennis der affinité niet verder gekomen, dan dat men weet, dat ze verschilt naar gelang van de aard der enkelvoudige of samengestelde radicalen, die met elkaar in verbinding treden, en dat ze afhankelijk is van velerlei omstandigheden. Eene gemeenschappelijke maat, waarbij zij in elk geval kan worden bepaald, is te vergeefs gezocht. Wel heeft men gemeend, dat bijvoorbeeld de warmteontwikkeling, die in de meeste gevallen van verbinding wordt waargenomen, daartoe zou kunnen dienen, en sindsdien is het vaststaand feit, dat verbindingen tot stand komen met warmteverbruik in plaats van warmteontwikkeling, en dat ontledingen daarentegen altijd met voortbrenging van warmte gepaard gaan, is het meten van de voortgebrachte warmte niet genoegzaam ter bepaling van de grootte der affinité. Het uitzicht blijft open, dat op dit gebied het beginsel van behoud van arbeidsvermogen even rijke vruchten zal dragen als het reeds bij andere natuurwerkingen heeft opgeleverd. Maar al is het dan ook, dat men, ten minste voor het ogenblik, de affinité niet kan meten, dat is: in vergeleichbare cijfers uitdrukken, toch mogen wij haar bij de geringe kennis, die wij omtrent haar bezitten, niet verwaarloozen bij de beschouwing van scheikundige werkingen. In geval kan de affiniteit door de atomiciteit worden gemeten. Dit zou alleen dan mogelijk zijn, wanneer in een verbinding de affiniteit van het ene radicaal door het toetredend aantal atomen van een monatomisch radicaal geheel en absoluut werd voldaan (absolute verzadiging) en wanneer het vaststond, dat de toetredende atomen dier polyatomische stof alle met gelijke kracht (of met onder elkander vergelijkbare krachten) werden gebonden. Voorlopig merk ik aan, dat uit geen enkel feit blijkt, dat ooit deze absolute verzadiging plaats heeft, en aan, dat de veronderstelling, als zouden verscheidene atomen van een monatomische stof alle met gelijke kracht door een polyatomisch atoom gebonden zijn, zoo al niet onwaar althans zeer onwaarschijnlijk is. Toegegeven evenwel, dat beide veronderstellingen bewaarheid waren, dan nog zou de atomiciteit slechts voor die bepaalde radicalen tot maatstaf der affiniteit kunnen strekken, en niet voor verbindingen gevormd uit een der beide radicalen met een derde radicaal, want de onderzoeking leert, dat de affiniteit van een radicaal ten opzichte van twee andere, die dezelfde atomiciteit bezitten, niet dezelfde is. Atomiciteit en affiniteit zijn dus niet aan elkaar evenredig. Al neemt men bij de atomiciteit aan, dat zij voor een en hetzelfde radicaal kunnen verschillen in de verschillende verbindingen die betreffend aangaat, toch wordt zij in elk geval door een bepaald cijfer uitgedrukt. Geheel anders is het met de affiniteit gelegen, daar de grootte van deze in de verschillende verbindingen nog niet numeriek is vastgesteld. Er is dus een belangrijk onderscheid in de betekenis van het woord "veranderlijk," naar gelang men het bezigt ten opzichte van de atomiciteit of van de affiniteit. De atomiciteit, die wij op den voet kunnen volgen en in cijfers uitdrukken, wisselt met sprongen af ten opzichte van een en hetzelfde radicaal, dat zich met bet gegeven verbindt. In hoofdzaak is zij afhankelijk van dit laatste zelf, en nagenoeg onafhankelijk van bet monatomische, dat toetreedt. De affiniteit daarentegen wisselt in grootte naar ons nog onbekende wetten af; zij is wel afhankelijk van bet radicaal zelf, maar evenzeer van de aard van bet andere radicaal, of de ondersteunende andere radicalen die er zich mee verbinden, en verder van de verscheidenheid der omstandigheden onder welke de verbinding tot stand komt, doet gevormd zijnde, wordt geplaatst. In de verbindingen H-H, H-Cl, H-Br, H-I, is telkens een atoom waterstof met een ander atoom van dezelfde atomiciteit verbonden; de atomiciteit van de waterstof is dus overal dezelfde. De affiniteit echter, door welke deze verbindingen tot stand komen, is bij alle zeer verschillend. Wij weten met zekerheid, dat op de gewone temperatuur die van het atoom Cl voor het atoom H groter is dan die van Br voor H, deze weer groter dan die van I voor H, maar een vergelijking dier affiniteiten in getallen is ons nog onbekend. In de verbindingen H2-O- en S2 bezitten zuurstof en zwavel dezelfde atomiciteit. De affiniteit (verbindingskracht) der beide radicalen O- en S ten opzichte der waterstof is evenwel verschillend. Zoo ook is de affiniteit der stikstof ten opzichte van H en Cl belangrijk verschillend, terwijl de atomiciteit van N in de beide verbindingen dezelfde is. Geen voorbeeld zou er aan te voeren zijn, dat de affiniteit van een radicaal voor twee andere juist dezelfde is. Daaruit dat een gegeven radicaal zicht met een zeker aantal atomen eener monatomische stof verbindt, besluit men te recht tot zijne atomiciteit, maar daaruit af te leiden, dat zijn affiniteit door die verbinding (zelfs in maximo) zou uitgeput zijn, dat is dat het radicaal geen affiniteit hoegenaamd meer zou bezitten ten opzichte van andere stoffen, zulks komt mij niet alleen ongeoorloofd voor, maar zelfs in tegenspraak met goed bekende feiten. Immers het kan zijn, dat de affiniteit van een radicaal ten opzichte van een zeker ander voldaan is, terwijl het eerste nog affiniteit ten opzichte van een derde overhoudt. Zulks zal bijvoorbeeld plaats hebben als de verbindingskracht van het eerste jegens het tweede groter is dan door een zeker aantal atomiciteiten van dit laatste kan worden bevredigd, terwijl het nog unverzadigde gedeelte niet toereikend meer is om op nieuw twee atomiciteiten van het tweede op te nemen. Komt er dan een derde radicaal bij, van hetwelk twee atomiciteiten door het onverzadigde gedeelte van het eerste kunnen worden bevredigd, dan kan een hogere verbinding tot stand komen. Bij groot verschil in de affiniteit van een radicaal ten opzichte van twee andere, wier atomiciteit gelijk staat, mag men de mogelijkheid veronderstellen, dat het eerstgenoemde een grooter aantal atomen van een der beide laatste opneemt dan het van het andere doet. Zoo neemt bijvoorbeeld een atoom I slechts een atoom Ag op, maar 5 atomen Cl; 1 atoom Br slechts 1 atoom Na maar 5 atomen Cl; en terwijl 1 atoom I vier meer dan 3 atomen Cl opneemt, verbindt 1 atoom Br zich met 5 van datzelfde element. De stilzwijgend aangetoonde stelling is daarom niet juist, dat de atomiciteit van een radicaal dezelfde zou zijn ongeacht opzichte van verschillende radicalen van gelijke atomiciteit. Het is opmerkenswaardig, dat een atoom van een radicaal een veel groter aantal atomen van een ander kan opnemen, naar mate er grotere overeenkomst in hunne eigenschappen bestaat; men zou ook kunnen zeggen: naar mate zij in de elektrische spanningsreeks nader bij elkaar staan. Als voorbeeld mogen dienen: BrCl, in tegenstelling van KBr Cl3, AgCl, K3Cl3, BCl3, het geval, waarin het atoom van een radicaal twee of meer atomen heeft opgenomen, alle monatomisch maar van verschillende aard, levert, wat de affiniteit betreft, een vrij ingewikkeld probleem op, omdat men zonder bewijs niet mag aannemen, dat die monatomische radicalen hunne affiniteit slechts jegens het eerste radicaal zouden uiten; het is zelfs waarschijnlijk, dat de onderlinge affiniteit dier monatomische radicalen insgelijks in het spel is. § 2 VERZADIGDE EN ONVERZADIGDE VESSELEN. Met den naam van onverzadigde verbindingen bestempt men gewoonlijk die, die in staat zijn om nog op nieuw atomen van een monatomisch radicaal op te nemen. Bij die gelegenheid merkt men dan tevens, dat het aantal dier op nieuw opgenomen atomen altijd een even getal is, een waarbijing, waarop ik later terugkom. Zo, noemt men -H2 en onverzadigde koolwaterstoffen, omdat men ze kan doen overgaan in terwijl deze laatste verzadigd wordt genoemd, omdat men er nog waterstof noch enig ander monatomisch radicaal bij kan doen opnemen. Met poliatomische radicalen is het anders gelegen; deze kunnen door zulke verzadigde genoemde verbindingen wel worden opgenomen. G2 Hg kan worden tot -G2 Hg "O" of G2 Hg G of N. De verklaring hiervan is hoogst eenvoudig en een uitvloeisel van het tegenwoordig geldende beginsel der atomiciteit. Men neemt aan dat het poliatomisch -radicaal door een zijner atoomverzadigdheden een monatomisch atoom der verzadigde verbinding vervangt, en dat dit verplaatste atoom zich raakt het toegetreden poliatomisch atoom, dat nog een atomiciteit beschikbaar heeft, vereenigt. De uitdrukkingen verzadigd en onverzadigd komen mij voor niet gelukkig gekozen te zijn en aanleiding te kunnen geven tot verwarrend. Immers valt op te merken, dat in elke geïsoleerde bestaande stof de affiniteiten der beide bestanddeelen in zekeren zin elkaar steeds verzadigen. Deden zij het niet, dan zou de stof onbestaansbaar zijn. In de molecule AuCl is de affiniteit van Au, zooals Au daar aanwezig is, even goed verzadigd te noemen als zij het is in de verbinding AuCl3, want onder bepaalde omstandigheden is de molecule AuCl even bestendig ja zelfs bestendiger dan de molecule AuCl3. Terwijl de affiniteiten, als krachten gedacht en aangenomen, in een bestaande stof met elkaar evenwicht maken, kan die evenwichtstoestand een onbestendige of onverschillige zijn, dat is: kan door bijkomende affiniteiten (krachten) worden verbroken of in een bestendiger toestand overgaan. Het spreekt vanzelf, dat men, wanneer de zin waarin een woord genomen wordt, slechts behoorlijk bepaald en omschreven wordt, gerechtigd is, om er een betekenis aan te geven, die er niet mendaal in strijd is. En het staat dus ook hier vrij, om het woord verzadigd toe te passen op zulke stoffen, die het maximum van atomen van een monatomische stof bevatten. Men zou het echter ook kunnen opvatten in de zin van stoffen, die geen verdere verbinding met andere monatomische radicalen kunnen aangaan. Die tweede betekenis is een geheel andere. Ik heb er nu niets tegen, dat men bijvoorbeeld HCl, KI, CuCl2, H2S, H3As, Hg-O-, H3N, enz. verzadigde verbindingen noemt, mits men het begrip van verzadigd zijn beperkt tot de in die verbindingen aanwezige radicalen, want daar die stoffen zich niet met andere stoffen, zonder eliminatie van een tweede product, kunnen verbinden, kan het begrip van verzadigd zijn niet in een algemene zin op die verbindingen worden toegepast. Dat begrip van verzadigd is echter in feite niet absoluut maar relatief. Aan de afwending van het een voor het andere in een verbinding kan volkomen zijn voldaan, terwijl het eerste nog affiniteit kan bezitten voor een ander radicaal, ten gevolge waarvan een boogere verbinding kan ontstaan. De eerst ontstane verbinding is dus ja verzadigd met het oog op het tweede bestanddeel, dat is relatief, maar niet verzadigd ten aanzien van de totale affiniteit die het bezit, dat is dus niet absoluut. In een absolute zin kan het woord verzadigd slechts voor die stoffen gebruikt worden, die boekenaamd geen verdere verbindingen (althans met monatomische radicalen of met uit monatomische radicalen gevormde verbindingen) kunnen aangaan. Zoals de woorden onverzadigd en verzadigd tegenwoordig gebruikt worden, is er iets dubbelzinnigs in gelegen. Meestal neemt men het woord verzadigd op in den zin van verbindingen in welke het een van de bestanddeelen of radicalen het maximum van atomen van een monatomisch radicaal bevat (Kekule, Wütz, Naquet, L. Meyer). Wat men onverzadigd noemt, vloeit daaruit vanzelf voort. Verbindingen zoals KCl, NaI, FeCl, Hg2Cl2, AuCl, H3N, AsCl3, S2Cl4, Hg2Cl4, PtCl4, SnCl4, enz. zijn dan verzadigd. Als men nu aan een anderen kant vindt, dat de meeste van deze verbindingen zich nog met andere kunnen verbinden, iets wat immers niet gedacht kan worden dan als gevolg van een, baar nog aanwezige affiniteit, dan is het weer geoorloofd, ze als niet verzadigd te beschouwen. Men moet wel tot het besluit komen, 1°. dat elk enkelvoudig radicaal ten aanzien van een of inderlijk monatomische radicalen een maximum van atomiciteit bezit, doch tevens dat daarmede zijn affiniteit niet altijd geheel bevredigd is, 2°. dat van de oorspronkelijke affiniteiten in een gegevene verbinding nog een gedeelte overig kan zijn, niet voldoende om nog twee atomiciteiten te binden, maar wel groot genoeg om als evenwaarant te geven van een hoeveelheid affiniteit, die op soortgelijke wijze in een andere verbinding over is gebleven. Natuurlijk, wij zullen zulks aan en bestempelen wij die nog overgebleven affiniteit (die voor de opname van twee atomen te gering is) in den naam van complements, dan, gezien wij, kunnen zogenaamd verzadigde verbindingen zich nog onderling verbinden, waarbij meer hare complementen len opzichte van elkaar een zekere waarde bezitten. Welke die waarden nu zijn, zal natuurlijk afhangen van de affiniteiten der oorspronkelijke bestanddeelen ten opzichte van elkaar in elke verbinding, die nu te samen een geheel gaan vormen. Voor het oogenblik weet men daaromtrent zo goed als niets. Vatten wij het besprokene kortelijk samen, dan merken wij, (laten het begrip van verzadigde verbinding in drieerlei betekenis kan worden opgevat, namelijk: 1°. Verzadigd in zo verre in elke bestaande stof de affiniteiten der bestanddeelen elkaar op wegen en een evenwichtstoestand voortbrengen, die naar gelang der omstandigheden of invloeden van buiten, of bestendig of onbestendig kan zijn. 2°. Verzadigd in zo verre een radicaal zich in verbinding bevindt met het maximum van monatomische atomen, hetzij deze van alle van denzelfden aard zijn, of wel uit verschillende radicalen bestaan. 3°. Verzadigd, in zo verre de stof onvatbaar is om zich nogmaals hetzij met radicalen of met andere in den zin der tweede betekenis verzadigde stoffen te vermengen. Indien men aanneemt, dat volgens de tweede van deze opvattingen zulke stoffen als bijvoorbeeld AuCl2; PtCl2; PCl3; SnCl2; enz. niet verzadigd moeten worden, omdat zij elk onder opname van een molecule (twee atomen) chlor hoogere verbindingen geven, dan kan men evenzeer de daaruit ontstane stoffen als niet verzadigd beschouwen, want ook deze kunnen een of meer molecule van een uit monatomische atomen bestaande stof opnemen om te worden tot de hogere verbindingen bijvoorbeeld: NaCl, AuCl3, KCl, PtCl4; KCl, SnCl4, enz., of zij kunnen zich althans verbinden met molecule, die, volgens de tweede der bovenstaande opvattingen, even als zijzelf verzadigd zouden zijn; bijvoorbeeld: SnCl4, 2 SCI4; SbCl3, PCl3. Het aangehaalde mag voldoende zijn om te doen zien, dat de uitdrukking verzadigde verbinding, zoals ik boven aanmerkte, niet gelukkig gekozen is. Men kan er lang over twisten zonder het eens te worden. Zou het niet het doelmatigste zijn, het woord uitsluitend te blijven toepassen op die verbindingen, in welke een radicaal met het maximum atomen van een gegeven monatomisch radicaal voorkomt? De mogelijkheid bestaat dan, dat het eerste radicaal ten opzichte van twee verschillende monatomische een verschil in verzadiging vertoont, dat het bijvoorbeeld een verzadigde verbinding geeft raad 3 atomen van bet een en met 5 atomen van bet de andere (SbCl5 en SbCl3). 