title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: VINCENT VAMMOOH Mn ii k VINCENT VAN GOGH: BRIEVEN II 1882—1886 VINCENT VAN GOGH BRIEVEN AAN ZIJN BROEDER UITGEGEVEN EN TOEGELICHT DOOR ZIJN SCHOONZUSTER J. VAN GOGH-BONGER TWEEDE DEEL MIJ. VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE LECTUUR OVERTOOM 230 TE AMSTERDAM — MCMXIV VINCENT VAN GOGH Naar een olieverf-schilderij van Russell DEN HAAG DECEMBER 1881— SEPTEMBER 1883 VERVOLG 240 Waarde Theo, i Nov. (1882). Sedert een paar dagen ben ik zeer vervuld van iets dat mogelijk U 00k interesseeren zal, en ik acht het de moeite wel waard, er eens in ’t bijzonder over te schrijven. In een brief van Rappard ontving ik een uittreksel van een discours van Herkomer, tot onderwerp hebbende de houtgravures van den nieuweren tijd. Ik kan in zijn geheel U alles niet uitvoerig zeggen, mogelijk hebt gijzelf het artikel (dat in een Engelsch tijdschrift over kunst ge- staan heeft, misschien ’t Art Journal) wel gelezen. Het was vooral over de teekeningen in the Graphic. Herkomer verhaalt hoe hij zelf met groote ambitie en enthousiasme er aan mee gewerkt heeft, en brengt vooral de prächtige bladen uit de eerste j aargan- gen in herinnering. Heeft geen woorden genoeg naar zijn zin om krachtig uit te drukken, hoe belangrijk hij het werk van die oorspronkelijke artisten vindt. Hij geeft een overzicht over den vooruitgang in procede en techniek, over ’t verschil tusschen de oude en de moderne houtgravure, etc. etc. Spreekt dan over den dag van heden, en komt dan op de eigenlijke bedoeling van zijn discours. Hij zegt, de houtgraveurs zijn knapper dan ooit, doch evenwel zie ik voor mij een decadence als ik denk aan den tijd toen de Graphic begon. En — gaat hij voort, dat zit hem mijns inziens in twee dingen, waar ik tegen protesteer. ’t Eene gaat den uitgevers — ’t laatste den artisten aan. Er zijn fouten bij beiden, en die zullen de boel bederven als er niet tegen gestreden wordt. De uitgevers zegt hij, eischen dingen die op effect gewerkt zijn: ,,correct and honest drawing is no longer wanted, complete designs are no longer in request, a ,,bit” just covering an awkward corner of a page, is all that is requested. The managers declare that the public require the representation 1 1 of a public event or so, and are satisfied if it is correct and enter- taining, caring nothing for the artistic qualities of the work. I do not believe what they say. The only excuse you may accept is ,,dearth of good draughts- men”. — Hij komt dan op de artisten en zegt dat hij het betreurt, tegenwoordig maar al te dikwijls het de houtgraveur, niet de teekenaar, is, die de bladen mooi maakt. Spoort de artisten aan dit niet te willen, sober en krachtig te teekenen, zoodat de graveur blijve wat hij zijn moet: de ver- tolker van het werk van den teekenaar, en hem niet de baas worde. Dan komt zijn conclusie, een krachtige stem tot allen om warm te blijven voor de zaak, en niet toe te laten er verslapping plaats hebbe. Er is in zijn stem wel als een verwijt, en ’t is niet zonder ietwat melankolie dat hij spreekt, en als strijdende tegen de hem onuit- staanbare onverschilligheid. ,,To you — the public — the art offers infinite pleasure and edifi- cation. For you it is really done. Therefore clamour loudly for good work, and be sure it will be forthcoming”, is zijn laatste woord. Het geheel is door en door gezond, flink, eerlijk, zijn manier van spreken maakt op mij een indruk als sommige brieven van Millet. Mij is het een opwekking, en het doet mij van harte goed eens zöö te hooren spreken. Ik zeg, dat het verbazend jammer is dat voor de meest voor het eigenlijke volk geschikte kunst, hier om zoo te zeggen geen animo is. Als de schilders zieh combineerden om te zorgen hun werk (dat toch m.i. voor ’t volk gemaakt wordt, althans dit vind ik de hoogste, nobelste roeping voor elk artist), ook in handen van ’t volk körnen kan, en in ieders bereik gesteld werd, dan zou dat iets zijn waarvan men dito resultaten kon krijgen, als verkregen werden in de eerste jaren van de Graphic. Neuhuijs, v. d. Velden en een paar anderen, maakten dit jaar teekeningen voor ,,de Zwaluw”, een blad dat maandelijks ver- schont, en 71 /2 cent kost. Er zijn goede bij, toch men kan zien aan de meeste, dat het met slappe hand gedaan is, (niet de oorspronkelijke teekeningen, doch de manier om ze te popula- riseeren), en naar ik hoor kan het blad ’t weer evenmin houden als zijn voorgangers. Waarom gaat het niet? De boekhandelaars 2 zeggen, er is niets aan te verdienen, en in plaats van te verspreiden, houden ze tegen. En ik geloof dat wat de schilders aangaat, zij de zaak nog niet met alle kracht ter harte hebben genomen. De definitie, die menig Schilder hier in Holland ten antwoord geeft op de vraag: Wat is een houtgravure? is: ,,’tzijn van die dingen die in ’t Zuid-Hollandsch koffiehuis liggen. ’ ’ Dus ze rang- schikken ze onder de borreltjes. En de makers ervan misschien onder de dronkaards. En wat zeggen de handelaars? Gesteld ik ging met een ioo-tal schetsen, dat ik nu eens bijeen gezöcht heb, naar wie dan ook hier, op zijn best zou ik hooren vrees ik: ,, dacht ge soms, dat die dingen handelswaarde hadden?” Mijn lief de en respect voor de groote teekenaars, zoowel van den tijd van Gavarni als voor die van tegenwoordig, neemt toe hoe meer ik van hun werk kennis krijg, en vooral ook terwijl ik mijn best doe, zelf iets van datgene te maken wat men alle dagen op straat ziet. Wat ik in Herkomer, in Fildes, in Holl en de andere stichters van de Graphic op prijs stel, waarom zij mij nog meer dan Gavarni en Daumier sympathiek zijn, en blijven zullen, is, dat terwijl laatstgenoemden de maatschappij met malice schijnen te be- schouwen, eerstgenoemden in overeenstemming met mannen als Milkt, Breton, de Groux, Israels, sujetten kiezen, even waar als Gavarni of Daumier, maar die iets nobels hebben en waar een ernstiger sentiment in is. Dat vooral moet blijven, dunkt mij. Een artist hoeft geen dominee of collectant te wezen, maar moet toch wel degelijk een warm hart hebben voor de menschen, en ik vind het b.v. iets nobels, dat er geen winter voorbij ging of de Graphic deed iets om Sympathie voor de armen wakker te houden ; b.v. heb ik een blad van Woodville, voorstellende een uitdeeling van turfkaartjes in Ierland, een ander van Staniland getiteld: Help the helpers, voorstellende allerlei scenes uit een gasthuis waar geld te kort kwam, Christmas in the workhouse van Herkomer, Homeless and hungry van Fildes, etc. Dat vind ik nog mooier dan de teekeningen van Bertall of zoo, voor de Vie elegante of andere elegances. Misschien vindt ge dit schrijven vervelend — maar het kwam me weer alles frisch in de gedachten. Ik had mijn ioo-tal studies bijeen gezöcht en opgezet, en toen ik met dit karweitje klaar was, kwam er een wat melankoliek gevoel 3 bij me op van a quoi bon — maar toen deed mij dat energiek woord van Herkomer, die de lui oproept om niet te verflauwen en zegt dat meer dan ooit het noodig is de hand te houden aan den ploeg, zoo goed, en ik dacht, ik wou U den inhoud van wat hij zei eens in ’t kort mededeelen. Met een handdruk in gedachten, geloof me, t. a t. Vincent. Ik hoop dezer dagen van U te hooren. Ik ontving van thuis een goeden brief. 241 Waarde Theo, Uw brief en de inhoud ervan waren me zeer welkom. Eene kwes- tie die misschien meer en meer aan de orde van den dag zal zijn, is die waarvan ge spreekt. Men zal wel genoodzaakt zijn te er- kennen, veel nieuws waarin men aanvankelijk een vooruitgang meende te zien, inderdaad minder degelijkheid heeft dan het oude, en gevolgelijk de behoefte zieh openbaren zal aan Sterke mannen om den boel weer te redresseeren. Daar ik met redeneeren hier- over weinig aan de zaak zelf af of toe zal doen, zoo acht ik het tamelijk overbodig meer er over te schrijven. Alleen, ik voor mij kan moeielijk zeggen dat ik Uw gedachte deelen kan, die ge aldus uitdrukt: ,,het ligt voor mij in den aard der zaak, dat de gewenschte verandering körnen zal”. Denk eens na, hoeveel groote mannen öf gestorven zijn, öf . . .. niet lang meer met ons zijn zullen — Millet, Brion, Troyon, Rousseau, Daubigny, Corot — zoo’n massa meer — zijn er niet meer; denk zeg ik, nog meer achteruit; Leys, Gavarni, de Groux, (ik hoem er maar een paar) nog verder Ingres, Delacroix, en Gericault, denk hoe oud de moderne kunst reeds is, voeg er nog bij velen die hoog bejaard zijn. Tot Millet en Jules Breton was er evenwel steeds vooruitgang mijns inziens, doch deze twee mannen te overtreffen, praat me er niet van. — Hun genie möge in vroegere, tegenwoordige of latere tijden wor- den geevenaard, overtreffen is niet mogelijk. Men is als men in die hooge zone komt onder een gelijkheid van genieen, maar hooger dan den top van den berg kan men niet klimmen. Israels b.v. möge Millet evenaren, van overtreffen of minder zijn is bij ’t genie geen sprake. 4 Nu echter is op ’t gebied van kunst de top bereikt. Zeer zeker zullen we in de jaren die komen, nog prächtige dingen zien, iets meer subliems dan we reeds gezien hebben, neen. * En ik voor mij vrees, dat misschien over een klein aantal jaren er een soort paniek zal zijn in dezen vorm. Sedert Millet zijn we enorm gezakt, ’t woord decadence nu gefluisterd of gepronon- ceerd in bedekte termen, (zie Herkomer), zal dan klinken als een alarmklok. Menigeen, b.v. ikzelf, houdt zieh nu stil omdat men toch al den naam heeft van mauvais coucheur, en praten er over niets helpt. Dat, n.l. ’t praten, is niet wat men doen moet, men moet werken, zij het met rouw in ’t hart; die later ’t hardst schreeuwen zullen over decadence zullen er zelf ’t meest toe hooren. Ik herhaal het — hieraan zult ge ze kennen, aan hun werk, en het zullen ook niet de meest welsprekenden zijn die de waarste dingen zullen zeggen, zie Millet zelf, zie Herkomer, ze zijn wer- kelijk geen orateurs, en spreken bijna a contre coeur. Genoeg hierover, ik vind in U iemand die veel van de groote mannen begrijpt, en ik vind het heerlijk nu en dan eens te hooren over hen, dingen, die ik niet weet, zooals b.v. wat ge me schrijft over Daumier. De serie portretten van d6put6s etc., het schilderij Wagon 3ieme classe, la Revolution, ken ik geen van alle. Nu heb ik wel door wat ge zegt, niet ze zelf gezien, maar evenwel wordt in mijn verbeelding de personaliteit van Daumier er im- portanter door. Ik hoor nog liever spreken over zulke mannen dan over b.v. den laatsten Salon. Nu over ’t geen gij schrijft van Vie moderne, of liever over een soort papier dat Buhot u beloofd had. Dit is iets wat me zeer interesseert. Begrijp ik het wel dat dit papier zöö is, dat wanneer men er eene teekening op vervaardigt, (ik veronderstel met autographische inkt), deze teekening zooals zij is} zonder intermediaire van een tweeden teekenaar of graveur of lithograaf , kan worden getransporteerd op een steen, of er een cliche van gemaakt kan worden, zoodat daar- van een onbepaald aantal afdrukken te verkrijgen zijn? Welke laatste alsdan zijn facsimiles van de oorspronkelijke teekening. Als dit zoo is, wees dan zoo goed mij al die informatie te geven die ge te weten komen kunt, omtrent de wijs, waarop men op dit papier werken moet en zie me er iets van te bezorgen waarop ik eenige proeven kan nemen. Kon ik mijn proeven nemen voör gij eens komt, dan konden we bij die gelegenheid bespreken wat er mee te doen. 5 Ik acht het mogelijk dat binnen betrekkelijk körten tijd er mis- schien vraag zal zijn naar employes voor illustratie, meer dan momenteel. Als ik voor mij mijn portefeuilles vul met studies naar die model- len, die ik grijpen of vangen kan, zoo zal ik wat in mijn marsje krijgen waardoor ik hoop, ik in de termen kan vallen om em- plooi te krijgen. Om het illustreeren vol te houden, zooals b.v. Morin, Langon, Renouard, Jules Ferat, Worms indertijd, moet men heel wat amunitie hebben in den vorm van diverse studies op allerlei gebied. Die zoek ik bijeen te krijgen zooals ge weet en bij gelegenheid zien zult. a Propos, tot heden ontving ik nog niet ’t pakket studies, ’t welk gii mij schreeft door tusschenkomst van Rue Chaptal geretour- neerd te hebben. Zouden die reeds op de Plaats gearriveerd zijn? Als ge meent van ja zou ik ze laten halen, daar in verband met dingen die ik in den laatsten tijd maak, ze me nuttig zijn. Weet ge wien ik van morgen geteekend heb? Blök de boekenjood, niet David, maar die kleine die op ’t Binnenhof Staat. Ik wou ik er meer uit die familie had, want ze zijn wel echt als type. ’t Is fameus moeielijk die typen te krijgen die men ’t liefst zou hebben; intusschen bevind ik me wel met dat te maken, wat ik krijgen kan} zonder de andere, die ik maken zou als ik ze maar voor ’t krijgen had, uit ’t oog te verliezen. Ik ben erg blij met Blök, hij brengt me dingen van veel jaren geleden in herinnering, ik hoop hij nog wel eens meer op een Zondagmorgen zal körnen. Natuurlijkerwijs bij het werken gevoelt men steeds, en moet men gevoelen, een soort ontevredenheid over zichzelf, een verlangen om het veel beter te kunnen doen, maar toch het is wel iets heer- lijks en gezelligs langzamerhand allerlei figuren bijeen te krijgen, ofschoon hoe meer men er maakt, hoe meer men er bij noodig merkt te hebben. Men kan niet alles tegelijk doen, maar ’t zal absoluut noodig zijn ik eens een aantal paardenstudies maak, niet maar krabbels op straat, maar er eens model voor nemen. Ik weet een oud, wit paard, zoo’n echte knol als maar met mogelijkheid te bedenken is, (aan ’t gasfabriek), maar de man, die het arme beest alle moge- lijke zware karweien laat doen en er van haalt wat er van te 6 halen is, vroeg mij veel er voor, n.l. drie gülden om bij mij een morgen te komen, een daalder op zijn minst — mits ik dan Zon- dags kome — bij hem. En als ge nagaat dat ik om dat wat ik noodig heb, n.l. een 30-tal flinke studies b.v. toch nog al eens menigen morgen zou moeten werken, komt het me te duur uit. Maar ik zal wel eens een betere gelegenheid vinden. Ik kan veel makkelijker hier en daar eens voor heel körten tijd een paard krijgen, daar zijn de lui wel eens willig voor, maar in heel körten tijd kan men dat niet doen, wat eigenlijk gedaan moet worden, dus dat helpt me weinig. Ik tracht snel te werken, want anders komt men er niet, maar een Studie waar men wat aan heeft, vordert allicht een half uur om maar iets te nöemen toch, dus men komt steeds op ’t eigenlijke poseeren terug. Op Scheveningen b.v. heb ik wel eens op ’t strand een jongen of een kerel even laten stilstaan, zooals men dat zegt, het resultaat was altijd een groot verlangen bij mij naar een län- gere pose, en het even stilstaan is me niet genoeg, noch voor een mensch noch voor een paard. Als ik wel ingelicht ben, konden de teekenaars voor de Graphic die aan de beurt waren, steeds daar op een atelier aan ’t bureau zelf over model disponeeren. Dickens zegt een paar aardige dingen over de schilders van zijn tijd, en hun verkeerde manier van werken, n.l. het slaafs en toch ten halve zieh houden aan ’t model. Hij zegt: kerels, begrijp toch goed dat uw model niet is een einddoel, maar het middel om uw gedachte en inspiratie corps en kracht te geven. Kijk naar de Franschen, (b.v. Ary Scheffer) en zie eens hoeveel beter zij het doen dan gij. ’t Is net of de En- gelschen er naar geluisterd hebben, ze zijn blijven werken met model, maar het model hebben ze grooter, flinker leeren zien en beter partij van leeren trekken, voor gezonder en nobeler com- positie dan die van Dickens’ schilderende tijdgenooten. Twee dingen, die eeuwig waar blijven en elkaar aanvullen, zijn m.i. : doof uw inspiratie en verbeeldingskracht niet uit, wordt geen slaaf van ’t model, en het andere: neem model en bestudeer het, want anders krijgt uw inspiratie geen plastisch corps. Toen uw brief kwam had ik dadelijk dingen te betalen, ik hoop het* U niet inconvenieert niet later dan 10 Nov. weer te zenden. Weet dat de kwestie van dat bewuste proced£ waarover Buhot U sprak, mij nog al belangrijk toeschijnt, ik zou het erg aardig 7 vinden als ik ’t leeren kon, en wil graag er mijn best op doen. Adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. Weet ge welke effekten men ’s morgens vroeg hier tegenwoordig ziet — het is prächtig — dat wat Brion op ’t schilderij van de Luxembourg: La fin du deluge, schilderde, n.l. die streep rood licht aan den horizon, waarboven regenwolken. Dit brengt me op de landschapschilders. Vergelijk die van den tijd van Brion bij nu. Is ’t nu beter dan toen, ik betwijfel het. Gaarne wil ik erkennen men op dat gebied veel productiever is dan toen, maar ofschoon ik mij niet weerhouden kan te bewon- deren wat men nu maakt, de oude landschappen op meer ouder- wetsche manier, doen me telkens pleizier als ik ze zie. Er zijn een paar jaren geweest dat ik b.v. een Schelf hout voorbij liep, en zooiets dacht van: dat ’s niet de moeite waard. Intusschen het nieuwe, ofschoon het iemand inpakt, blijft niet altijd op den duur dien Sterken aangrijpenden indruk maken, en een nai'f schilderij zooals een Schelf hout, of een Seg£, een Jules Bakhuijzen, ziet men als men lang op nieuwere dingen gekeken heeft met levendig pleizier terug. Ik heb het waarachtig niet expres er op aangelegd om ietwat gedesenchanteerd te zijn omtrent den vooruitgang, het heeft zieh integendeel zeer tegen mijn zin onwillekeurig in mijn ge- dachten beginnen te ontwikkelen, doordat ik hoe langer hoe meer een soort leegte voelde, die ik met de dingen van den dag niet opvullen kan. Ik denk daar, terwijl ik zoek naar een voorbeeld, aan oude hout- sneden van Jacque, die ik zeker tien jaar geleden bij Oom Cor zag, het was een serie: Les Mois, ze waren gedaan op de manier van die etsen, die in jaarlijksche Serien versehenen of zelfs nog meer ouderwetsch. De locale toon is er minder in dan in zijn later werk, de teekening echter en iets kernachtigs herinneren aan Millet. Zie, bij de vele croquis in de tegenwoordige tijdschriften dunkt me, dat een niet geheel owconventioneele elegance dat typige echt rustique dreigt te vervangen, waarvan de croquis van Jacque die ik bedoel, een voorbeeld zijn. Zou dit in het leven en de personen der artisten niet ook zijn oorzaak hebben? ’k Weet niet hoe Uw ervaring is, maar vindt gij tegenwoordig b.v. veel lui, die trek hebben om eens een verre 8 nu ■min 11111111 iiiwHiiPn ui um wandeling in grijs weer te maken? Gijzelf zoudt dat met pleizier doen en er van genieten, zooals ik ook, maar voor velen is het een corvee. Zoo viel het mij op dat als men met schilders spreekt, de conversatie in verreweg de meeste gevallen niet interessant is. Mauve heeft het sterk als hij wil, dat hij in woorden iets zeggen kan zöö dat men het ziet, en zeer zeker hebben anderen hier het ook, als zij willen. Toch dat eigenaardige, dat maakt dat als men met een Schilder spreekt, men dadelijk iets van buiten voelt, is ’t uw impressie dat zoo sterk is als vroeger? Ik las nog deze week in Förster ’s Life of Ch. Dickens allerlei bij - zonderheden omtrent groote wandelingen op Hampstead Heath etc. buiten Londen, waarvan het einddoel was b.v. bacon and eggs te gaan gebruiken in een oud herbergje ver weg, geheel buiten. Die wandelingen waren zeer gezellig en vroolijk, dat nam niet weg ’t meestal aldus was dat serieuse plannen gemaakt werden voor boeken, of besproken werd wat Dickens nog veränderen zou aan dit of dat figuur. Er is tegenwoordig iets gejaagds en gehaasts wat me niet bevalt, en ’t is net alsof de dood er'over heen gegaan is. Ik wenschte wel dat uw verwachting: ,,dat de gewenschte verandering körnen zal”, bewaarheid werd, doch voor mij ligt het niet ,,in den aard van de zaak. ” Wat hier ook van zijn zal, zieh te opponeeren in woorden is een erge achteraf bijzaak dunkt me, en wat ieder, die belang in de zaak stelt in zijn kringetje doen moet, is iets trachten te maken of te helpen maken. Heb weer eens gewerkt aan mijnwerkersvrouwen, die zakken kolen dragen in de sneeuw, aquarel. Vooral echter heb ik er een stuk of 12 studies voor geteekend van figuren, en 3 koppen, en ik ben nog niet klaar. In de aquarel heb ik toch geloof ik wel het effekt, maar het is mij nog niet groot genoeg van karakter. De werkelijkheid is iets als Les glaneuses van Millet, streng, dus begrijpt ge dat men niet een effet de neige er van maken moet, ’t welk maar een impressie zou zijn, en slechts dan raison d’etre zou hebben, als ’t om ’t landschap te doen wäre. Ik denk dat ik, ofschoon de studies die ik voorloopig heb, U bevallen zullen juist omdat ze me beter gelukt zijn dan veel andere, weer van voren af aan beginnen zal. Het zou geloof ik, bepaald geschikt zijn Voor de Vie moderne. Als ik ’t papier krijg, heb ik wel al dadelijk b.v. een van de figuren om eens een proef te nemen, maar het moet een troepje vrouwen worden, een kleine karavaan. 9 242 Waarde Theo, Zondags kom ik er telkens toe om U te schrijven, en zoo ook heden. Dezer dagen las ik le Nabab van Daudet en vind het meesterlijk — o.a. die wandeling van le Nabab en Hemerlingue den bankier op Pere-Lachaise in de schemering, terwijl de buste van Balzac, een donker silhouet, tegen de lucht uit ironisch op hen neerziet. Dat is net een teekening van Daumier. Gij schreeft mij over Daumier hij gemaakt had la Revolution — Denis Des- soubs. Toen ge zulks schreeft, wist ik niet wie Denis Dessoubs was, nu las ik het in Histoire d’un crime van Victor Hugo. Het is een nobel figuur, ik wou ik de teekening van Daumier kende. Ik kan natuurlijkerwijs geen boek over Parijs lezen, of ik denk direkt aan U. Ik kan ook geen boek over Parijs lezen, of ik vind er eenigszins ook den Haag in terug, dat wel kleiner is dan Parijs, doch toch ook een hofstad met bijbehoorende zeden. Als gij zegt in uw laatsten brief ,,wat is er toch een raadsel in de natuur”, zoo zeg ik dat met U. Het leven in ’t abstracte is reeds een raadsel, de werkelijkheid maakt dat het een raadsel in een raadsel wordt. En wie zijn wij om het op te lossen? Even- wel, we maken er zelf een stofdeeltje van uit van die maat- schappij, waarvan we vragen: Waarheen gaat ze, naar den duivel of naar God? Pourtant le soleil se leve, zegt Victor Hugo. Lang, lang geleden reeds las ik in L’ami Fritz van Erckmann Chatrian een woord van den ouden Rabbi, dat dikwijls weer in mijn gedachten terug kwam: ,,nous ne sommes pas dans la vie pour etre heureux, mais nous devons tächer de meriter le bon- heur”. Op zichzelf genomen is er iets pedants in die gedachte, althans men zou het als iets pedants kunnen opvatten, maar in ’t verband waarin het woord voor kwam, n.l. in den mond van dat sympathieke figuur van den ouden Rabbi, David Sechei, trof het mij diep, en dikwijls denk ik er aan. Ook bij het teekenen, men moet niet er op rekenen, dat men zijn teekeningen verkoopen zal, doch het is plicht ze zoo te maken dat zij waarde hebben en serieus zijn, men mag n.l. niet nonchalant of onverschillig wor- den, al wordt men teleurgesteld in zijn omstandigheden. Met betrekking tot mijn plan met de lithographies, ik heb er nog veel over gedacht, was het dat alleen, ik was er niet mee gevor- derd vrees ik, want wat zal ik er over denken? Dus bovendien heb ik er nog weer een paar teekeningen voor ge- io maakt, eene vrouw met een zak kolen op ’t hoofd, met een werf op den achtergrond — een silhouet van daken en schoorsteenen, en eene vrouw aan de waschtobbe. Gij hoeft U niet ongerust te maken ik vooreerst andere demar- ches zal doen dan de teekeningen zelf, ik moet met het nemen van proeven met de lithographie een tijdje wachten tot ik eens weer bij kas ben, om het voort te zetten. Maar ik geloof het iets zou kunnen worden. Bij tijden kan ik erg verlangen eens weer in Londen te zijn. Ik zou zoo enorm graag meer van drukken en teekenen op hout weten. Ik voel eene kracht in mij, die ik ontwikkelen moet, een vuur dat ik niet mag uitdooven, maar moet aanwakkeren, ofschoon ik niet weet tot welke uitkomst het mij leiden zal, en over een sombere niet verwonderd zou zijn. In een tijd als deze, wat moet men wenschen? Wat is het gelukkigste lot betrekkelijk? In sommige toestanden is het beter overwonnene dan overwin- naar te zijn, b.v. liever Prometheus dan Jupiter. Enfin, het is een oud woord ,,laat maar gebeuren, wat gebeuren moet”. Om van iets anders te spreken, weet gij wiens werk mij zeer ge- troffen heeft? Ik zag reproducties van Julien Dupre, (is dit een zoon van Jules Dupre???) ’t Eene stelde voor twee maaiers, ’t andere eene prächtige groote houtsnee uit Monde illustre, eene boerin die eene koe in de wei brengt. Het kwam mij voor uitmuntend te zijn, zeer energiek en zeer trouw. Het lijkt b.v. op Pierre Billet wellicht, of op Butin. Dan zag ik ook nog verschillende figuren van Dagnan Bouveret, een bedelaar, eene trouwpartij, l’Accident, le Jardin des Tuil- leries. Die twee zijn dunkt me, kerels die corps a corps worstelen met de natuur, kerels die niet verflauwen, en een paar solide knuisten aan ’t lijf hebben. Over ,,1’Accident” schreeft gij mij indertijd, nu ken ik het en vind het zeer mooi. Het verhevene, de haast godsdienstige emotie van Millet hebben ze misschien niet, althans niet in die mate als Millet zelf, ze hebben misschien niet zijn volle warme lief de, doch evenwel wat is het uitnemend goed. Nu ken ik wel is waar slechts reproducties, doch mij dunkt daar kan niets in zijn, wat niet in het oorspron- kelijk werk zelf gelegd was. A propos het heeft bij mij lang geduurd eer ik Thomas Faed’s werk mooi vond, maar tegenwoordig aarzel ik daaromtrent niet meer, b.v. de Sunday in the backwoods of Canada, Home & the Homeless, Worn out, The poor, The poor man ’s friend, enfin gij kent de serie aquatinten door Graves uitgegeven. Ik heb vandaag nog gewerkt aan oude teekeningen uit Etten, omdat ik de knotwilgen weer in dergelijken bladerloozen toestand hier terug zag in het veld, en hetgeen ik verleden jaar zag mij weer voor den geest kwam. Ik kan soms zoo verlangen naar landschap te maken, net als naar een verre wandeling om eens op te frisschen, en ik zie in de heele natuur, b.v. in boomen, expressie, en als ’t wäre een ziel. Een rij knotwilgen heeft iets van een processie weesmannen soms. Het jonge koren kan iets onuitsprekelijk reins en zachts hebben, dat een dergelijke emotie opwekt als de expressie van een slapend kindje b.v. Het platgetrapte gras aan den kant van een weg heeft iets vermoeids en bestovens als de bevolking van een achterbuurt. Toen het laatst gesneeuwd had zag ik een groepje savoyekoolen die stonden te verkleumen, dat me herinnerde aan een groepje vrouwen, die ik ’s morgens vroeg in een water- en vuurkelder had zien staan, in hun dünne rokken en oude shawls. Met betrekking tot die bewuste figuren, die ik wel wilde lithogra- pheeren, geloof ik dat het moeielijkste is, er een dertigtal te vinden, die samen een soort geheel vormen, men moet daarvoor er heel wat meer dan 30 teekenen. Als ik die eerst heb dan is de stap van reproductie een tweede, die wellicht dan gemakkelijker is, dan wanneer men voor men ’t geheel heeft, al gaat reproduceeren. Misschien of liever zeker zijt gij voor ik zoover ben, dat ik ze heb, er wel weer eens ge- weest, en kunnen wij er dan eens nader over spreken. Er is hier reeds iets dergelijks voor het lager onderwijs gemaakt, n.l. 24 lithographien door Schmidt Crans, die ik onlangs zag. Er zijn er een paar bij die goed zijn, doch gij zult begrijpen aan den persoon, die ze gemaakt heeft, dat het wel wat flauwhartig is in ’t geheel genomen. Die worden evenwel zeer gretig op de scholen gebruikt schijnt het, maar wat is het deplorable dat juist voor ’t onderwijs men met zooiets reeds tevreden is. Enfin, ’t is daarmee zooals met alles. Doch kerel, lees vooral eens le Nabab , het is prächtig. Dat figuur zou men de brave schobbejak kunnen noemen. Zijn er zoo? Ik ge- 12 loof het vast. Er is veel hart in die boeken van Daudet, zoo in les Rois en exil dat figuur van de koningin ,,aux yeux d ’aiguemarine Schrijf weer spoedig eens. Wat kan het een mensch goed doen, als men somber gestemd is, aan ’t kale Strand te wandelen, en te kijken in de grijsgroene zee met de lange witte streepen der golven. Doch heeft men be- hoefte aan iets groots, iets oneindigs, iets waar men God in zien kan, men hoeft het niet ver te zoeken, mij dacht ik zag iets dieper, oneindiger, eeuwiger dan een Oceaan in de expressie van de oogjes van een klein kindje, als het ’s morgens wakker wordt, en kraait, of lacht omdat het ’t zonnetje ziet schijnen in zijn wiegje. Als er een ,,rayon d’en haut” is, wellicht kan men die daar vinden. Adieu kerel, met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 243 Waarde Theo, In afwachting van nadere informatie betreffende het procede, heb ik met behulp van den drukker van Smulders eene litho- graphie gemaakt, waarvan ik bij dezen ’t genoegen heb U den allereersten afdruk te zenden. Deze lithographie heb ik geteekend op een stuk geprepareerd papier, waarschijnlijk ’t zelfde waarover Buhot U sprak. Intusschen verlang ik zeer dat papier van de Vie moderne te vergelijken bij ’t geen ik van Smulders kocht. Het is bij S. zeer duur, f 1.75 per vel, maar werkt wel prettig. Ge ziet dit blad heb ik gekrabbeld zoo eenvoudig mogelijk, mocht er iets in zijn, dat aan de oude lithographien herinnert uit het tijdvak, toen voor dezen tak van kunst meer animo was in ’t algemeen dan nu, zoo ben ik content. Ik kan voor een gülden of 5, 100 afdrukken krijgen, en voor iets meer den steen in eigendom. Is dit de moeite waard dunkt U? Ik zou dol graag er meer maken. Bij voorbeeld eene serie van een dertigtal figuren. Doch in zake van drukken of zoo moet ik eerst uw gedachte weten. Dit alleen zou ik er flink van vinden : Indien wij zonder er iemand in te mengen een serie van een dertigtal bladen, niet gepeuterd, maar sabre, konden laten kijken, welke we voor eigen rekening 13 hadden laten drukken, zoo zou dit ons meer aplomb geven bij de lui die we later zullen moeten aanklampen, n.l. de directies der tijdschriften. Maar gij ziet in de affaires helderder dan ik, en bij gelegenheid spreken we er wel eens over. Vooral geef me al die informaties, die ge krijgen kunt omtrent ’t procede. Waarop moet men werken met autographischen inkt? Kan al wat met autographischen inkt geteekend is, gedrukt wor- den? etc. Daar komt net model, een baanveger van ’t Bezuidenhout, dus met een handdruk, t. a t. Vincent. Als ’t eenigszins mogelijk is stuur me niet later dan den tienden, want ik heb hier nog een extra uitgaaf aan gehad voor een en ander. Ik voeg hier nog een woordje bij. Me dunkt Buhot b.v. zal U nog duidelijker een en ander doeltreffends over manier van doen kunnen zeggen, met dit blad in handen. Ik zou ’t zoo bijzonder aardig vinden als het eens lukken mocht. Wat honderd maal zwaarder weegt dan ’t procede bij mij, is de teekeningen zelf. Ik werk zoo druk met model als mijn porte - monnaie mij maar eenigszins toelaat. Want ge begrijpt men moet amunitie hebben in den vorm van studies, wil men op den duur, als men eenmaal aan den gang gaat om te illustreeren, aan den gang blijven. En daaruit körnen ook meer importante dingen voort. Dit dus kan ik niet genoeg zeggen: van meer belang is het dat ik teekeningen in voorraad maak, dan mij haast of jacht om emplooi te vinden, ofschoon zulks me hoogst welkom zou zijn. Maar indien men niet grif accepteert, dan is er niets verkeken, en ik geloof ik later met nog meer teekeningen in voorraad, een beter resultaat zou kunnen krijgen. Ook daarom, omdat ’t me niet verwonderen zou de behoefte aan teekenaars zieh nog meer openbaren zal. Het spijt me erg, dat ik niet vroeger van dit procede kennis heb gehad. Ik heb te Brussel nog moeite gedaan toen ik er was, om bij de lithographen daar gebruikt te worden, maar werd overal teruggestuurd. Ik vroeg daar om ander werk dan dit, en ’t was mij te doen om maar iets van lithographle te zien, en te leeren vooral. Doch zulken waren niet noodig. Simonneau en Fouvey waren nog het minst weigerachtig. Ze zeiden, ze hadden weinig pleizier gehad van jongelui die ze had- den willen vormen, en het was zoo slap dat ze personeel genoeg hadden. Ik sprak daar nog over de bladen van de Groux en Rops, en ze zeiden: ja maar zulke teekenaars waren er tegenwoordig niet meer. De impressie van een en ander wat ik daar en in andere etablissementen hoorde, was dat de lithographie druk aan ’t uitsterven was. Deze nieuwe inventie echter van dat papier, bewijst evenwel dat men schijnt te willen herleven. Wat is er veel moois in lithographie gemaakt, Charlet, Raffet, Lemud, behalve de anderen waarover we ’t laatst hadden. Ik heb gisterenavond weer met nieuw pleizier de Gavarni ’s bekeken. Ik hoop dat ge in deze proef ziet, ik wel lust heb om mijn best te doen iets te maken. Ik schreef U immers, hoe ik tot deze kwam naar aanleiding van dat ik Smulders vertelde, wat ge me schreef t over dat papier, en dat hij zeide dat hij er nog wat van had? Hij scheen een beetje verwonderd, dat een paar uur nadat ik ’t bij hem genomen had, ik met de teekening terug kwam. Wilt ge soms nog een afdruk met grooter marge? Daar net heb ik nog twee spitters geteekend. Was dit formaat te groot — maar ik geloof haast niet dat ’t te groot is, daar ’t nog al krachtig geteekend is, zoo zou ik vooral als ik meer weet van de manier, waarop men iets uitwisschen kan op dat papier, de teekeningen wel op lj2 of l/3 verkleinen, zon- der het accurate te verliezen, n.l. door middel van kwadraten. Enfin dat zouden we wel vinden. Tegelijk ziet ge in dit blad een van de studies, zooals ik er meer heb en waarover ik U schreef. 244 Waarde Theo, Dinsdag. Een enkel woord om U te vragen of gij mijn laatste schrijven ontvangen hebt, alsmede een rolletje ook per post gezonden, in- houdende eene proef van eene lithographie. De reden, ik onwillekeurig begin te denken zulks niet in uwe handen gekomen is, maar misschien weggeraakt, of dat uw brief weggeraakt is, is dat ik sedert nog niets van U hoorde, en , we bovendien heden reeds 14 Nov. hebben. Ik zit sedert een dag of 5 of 6 reeds letterlijk zonder geld, en ik zit daardoor ook vast met mijn werk, althans kan niet zooals ik zou willen. 15 Ik acht het echter waarschijnlijk de reden is, ge me tegelijk met uw schrijven en het geld, de door mij gevraagde informaties om- trent het lithographische procede en den autographischen inkt hebt willen zenden, en daarop hebt moeten wachten. En hoop ’t zieh misschien nog heden wel zoo zal ophelderen. Maar van den anderen kant ben ik altijd zenuwachtig als er zoo- iets is, en kan niet laten zorg te hebben, en ben dan bang mis- schien iets geschreven of gedaan te hebben dat ge niet goed vindt. Zoo tobde ik er van nacht over, dat ge misschien niet goed ge- vonden hebt ik mijne lithographie liet afdrukken, misschien in verband met wat ik schreef, de conclusie zoudt maken, ik van plan was iets uit te geven of zoo. Enfin ik tobde er over of er iets zijn kon. Waarschijnlijk echter is er niets. Om eyenwel zekerheid te hebben, schrijf ik U er eens over dat ge niet moet verwarren uitgaven, en proefnemingen om een procede te leeren kennen. Eerstgenoemde, n.l. uitgaven zijn dingen waarin ik eer ik ze ondernam, zeer zeker U zou raadplegen en voorloopig denk ik daar geenszins aan, en bemoei mij zooals ge trouwens weet, met mijn teekeningen en ’t artistieke gedeelte van ’t werk zonder meer. Daartoe hooren echter ook wel degelijk deze proeven, die ik neem, en niets is natuurlijker dan dat ik er aan werk. Rappard nam in der tijd b.v. proeven met etsen op dezelfde wijs, die hij ook moest laten drukken, maar het drukken dat een artist doet is niet iets uitgeven, of heeft niets direct met den handel te maken, en is geheel prive. Dit komt mij zoo klaar als de dag voor, maar zooals ik zeg, van nacht was ik er over aan ’t tobben of misschien gij het als eene demarche van een heel anderen aard zoudt hebben kunnen opvatten, daar ’t mij bevreemdde nog geen brief te hebben. Nu ik hoop dat het blijken zal, ik mij niet bezorgd had hoeven te maken. Ik hoop integendeel dat gij geslaagd zijt met uw in- formaties betreffende dezelfde zaak, n.l. me iets omtrent procedes kunt zeggen. Op hetgeen mij resteerde van het drukpapier, heb ik verleden week nog eene proef genomen met het figuurtje ,,Sorrow.” Als ik zooeven zeide, dat in verband met mijn vorig schrijven ik mij ongerust maakte dat gij misschien iets denken zoudt, dat mijn bedoeling niet was, zoo is daarvan de oorzaak dat ik mij herinnerde gezegd te hebben iets als ’t volgende. 16 Ik zou het flink vinden, indien we voor eigen rekening eenige dezer bladen lieten afdrukken, dat zou ons meer aplomb geven bij de directies der illustraties. Nu is mijne gedachte daaromtrent geenszins, dat ’t geen wij voor eigen rekening mochten laten drukken, ook door mij of U geexploiteerd zou worden. Daaraan dacht of denkt geen haar op mijn hoofd, doch wel dat als men zieh ergens presenteert om werk te vragen, het goed is men iets van zijn werk kunne laten zien. Dat haalt woorden uit en is meer practisch. Dat ik ’t niet onwaarschijnlijk acht metdertijd dingen te maken, die in handen van ’t publiek zullen körnen, is iets ’t welk mij betrekkelijk zeer koel laat, en dat ik geenszins beschouw als iets pleizierigs. Twee redenen zouden er me toe brengen, vooreerst als ik emplooi kreeg bij een illustratie, en dan natuurlijk zou moeten maken wat die meebracht; ten tweede iets van later zorg ofschoon ik daar wel degelijk aan denk, als ik vroeger of later iets heb dat een geheel vormt, en een strekking heeft, en iets zegt, dan zou ik, doch niet zonder er U in te kennen of te raadplegen, er toe kunnen körnen, indien ik er niemand voor vond zelf het uit te geven. Zoo iets zou waarschijnlijk me eer geld kosten dan geld opbrengen, zou zijn ter wille van de kunst, en niet om reden van eigen voor- deel het eerst of het meest. Van zoo iets, indien ik ’t ooit deed, zoudt ge alles weten, en zou in geen enkel opzicht — anders zou ik ’t laten natuurlijk — ’t zij wat ’t werk ’t zij wat de uitgaaf betreft, oneerlijk zijn. Indien er dus (doch ik denk ’t wel niet, maar in mijn zenuwach- tigheid, daar ’k niets anders kon vinden, kwam mij die zinsnede uit mijn brief in de gedachten), indien er dus iets was dat ge hadt opgevat als demarche van mij, om iets van uitgeven te on- dernemen, wees verzekerd zulks niets anders is of voorloopig zijn zal, dan proeven die allen, die etsen of lithographeeren of op een of andere wijs hun teekeningen reproduceeren, nemen moeten , om de procedes en de krachten van ’t zwart en wit te leeren kennen. Indien ook een of ander blad dat reusseert, door den maker ervan wordt gedrukt in een zeker aantal exemplaren, zoo zou dit bij mij althans zijn en is bij de meesten die zooiets doen, iets van absoluut artistieken aard, en zonder de minste relatie met uitgaven op handelsgebied. Indien ik niet bij ondervinding had dat er misverstanden kunnen 2 17 plaats hebben in kwesties, als ’t laten kijken van teekeningen, (en het laten kijken van gedrukte proeven ervan is van denzelf- den aard), en zulks dikwijls als een pedanterie wordt beschouwd, zou ’t me niet in ’t hoofd gekomen zijn. Maar ten overvloede schrijf ik er eens over, in verband met het wegblijven van uw brief, dat als ik aan uw trouw denk het er waarschijnlijk echter wel niet mee in verband zal staan, en ergens anders zijn oorzaak in hebben zal. Als ik in mijn vorig schrijven de voornoemde zinsnede gebruikte, zoo zult ge bij gelegenheid in mijn teekeningen duidelijker mijn be- doeling zien. Ze doen — o.a. Sorrow — veel krachtiger in druk voor, (om reden van het lithographisch krijt) dan in de teekening. Terwijl juist omdat ze in ’t oorspronkelijke grijs gehouden zijn en sober, ik me slechts aan mijne Studie te houden heb, om in lithographie de kracht te krijgen. En dit is iets waarop ik de lui, (met wie ik mogelijk in relatie zou körnen, als er iets zieh opdeed om werk voor eene illustratie te krijgen), zou moeten kunnen wijzen. Nu, als ge nog niet geschreven hebt, doe het zoodra ge dezen ontvangt. Want ik ben wat in ’t nauw. Adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 245 Waarde Theo, Heden ontving ik Uw brief, waarvoor hartelijk dank. Hoe bitter jammer ik het ook vind dat uw schrijven van 9 Nov. en het in- gesloten biljet is . weggeraakt, toch was ik blij dat het om geen andere reden was, dat uw brief wegbleef. Want dat ik verbazend ongerust geweest ben, kan ik U verzekeren. Dadelijk heb ik aan ’t postkantoor aangifte gedaan van ’t wegraken van den brief, doch men zegt, men weinig hoop kan geven en de demarches van nasporingen moeten uitgaan van Parijs. Intusschen zou men onderzoeken. We willen hopen ’t nog terecht komt maar ik durf er niet op te rekenen, en ik vrees de frs 50 zijn naar de maan, juist op een moment dat ze haast onmisbaar zijn. Primo voor ’t vorderen met de proeven in lithographie; dat die, welke ik ’t eerst zond U eenig genoegen deed, verheugt me bizonder, ge ontvangt bij dezen den allereersten afdruk van ,, Sor- row”. Voor Heijerdahl heb ik er ook een met grooter marge bij - gedaan, en een van de andere voor Buhot, maar juist omdat ze grooter zijn, zoo weet ik niet of de post het aannemen zal. 18 Gij kunt natuurlijkerwijs nemen welke ge wilt, en van welke ge wilt meer afdrukken krijgen, maar de allereerste heb ik ge- merkt: Ire epreuve. Ik ga morgen met Smulders spreken, om de steenen van hem te krijgen. ’k Moet U zeggen ik het verbazend prettig zou vinden, als ik er toe körnen kon eens eene flinke serie te maken. Ik heb nu spitters onder handen, n.l. de teekeningen, die hoop ik iets worden kunnen. We hebben ’t hier bar koud, sneeuw en vorst, maar wel erg mooi. In het rolletje lithographien zult ge vinden een teekeningetje, gemaakt met neutral tint op Whatman. Mijne vraag daaromtrent is deze. Zou eene teekening op deze wijs gemaakt, te reproduceeren zijn? verder zouden dergelijke gemaakt met autographischen inkt, door Vie moderne te gebruiken zijn? Ik zou U wel willen verzoeken, of ge me zenden kondt eenige Nos. Vie moderne, omdat ik slechts zeer enkele (’kgeloof 3) bladen er van heb, uit een zelfde reeds zeer oud nummer, en zoo gaarne mij een beter en ietwat completer begrip zou kunnen maken, van wat het blad eigenlijk is. Ik heb er hier in stad naar gezöcht, en geen enkel No kunnen vinden. Hoe eer ik die zou ontvangen, hoe liever ze me zijn zouden, daar ik nu juist aan het zoeken ben naar de verschillende proc6 des, en de reproducties in Vie moderne mij mogelijk op den weg helpen zullen, om beter te begrijpen wat men er mee doen kan. Doch ik mag U wel eens excuus vragen voor zooveel last, die ik er U voor aandoe. Deze week is Pa heel even hier geweest, toen hij in stad was voor eene vergadering. Rappard schrijft me over eene nieuwe serie teekeningen van Paul Renouard in de Illustration, over de mijnwerkers. Ik heb die nog niet gezien, maar mocht ge ze ergens in een kiosk, waar men ,,die dingen, die in ’t Zuid-Hollandsch koffiehuis liggen” verkoopt, zien, toe let er voor me op want ik geloof dat het buitengewoon mooie dingen zullen zijn. Ik weet niet of ge het pedant of iets dergelijks van me vinden zult, als ik U zeg dat het volgende me pleizier deed. De knechts van Smulders uit het andere magazijn op de Laan, hadden den steen van den weesman gezien, en den drukker gevraagd of ze er een afdruk van konden krijgen om op te hangen. Geen resultaat van mijn werk zou me aangenamer zijn, dan dat 19 gewone werklui zulke bladen in hun kamer of werkplaats hingen. For you — the public — it is really done , vind ik een waar woord van Herkomer. Natuurlijkerwijs moet een teekening artistieke waarde hebben, doch dit moet niet uitsluiten m.i., dat de gewone passanten er iets in vinden kunnen. Enfin dit allereerste blad reken ik nog als niets, doch dat het tot iets serieusers möge worden hoop ik zoo van harte. Door ’t verlies van de bewuste frs 50, (want ik vrees ze zijn weg), hebben zoowel gij als ik eene contrarieteit bij het nemen van deze proeven, doch laat het ons niet ontmoedigen. Wat wou ik dat ge de onderhanden zijnde teekeningen eens zien kondt. Ik verzeker U dat ik, toen uw brief weg bleef en ik niet wist wat toch de oorzaak wezen kon, erg melankoliek ben geweest. Zeer gaarne verneem ik, at your early convenience, iets over wat ik heden zend. Verder help ik U eens onthouden, ge nog op Daumier zoudt terugkomen, 00k at your early convenience, want ik begrijp dat ge niet altijd den tijd tot schrijven hebt. 