title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: 307 der Heeren van Courterurj , die tevens Keijars van Konstantinopel waren, tot dat het in 1261 b\j koop aan güy van dampierre , Grave van Viaanderen , kwam, Wiens nakomelingen tot in 1421 in het be« zit bleven, wanneer jan van Vläanderen alle zijne goederen , waaronder 00k het Graaffchap Namen was, aan den bekenden Hertog van Bourgondie , filips den Goeden , verkocht , waardoor het aan ’t Bourgondische , en naderhand Oostenrijksche , Huis kwam en bleef. Charlemont en Givet zijn daarvan in vroegere oorlogen aan Frankrijk gekomen. ' Namen heeft vijf fteden , driebonderd achtendertig Undgemeenten , zendt twee Jeden tot de tweede ka- mer der Staten-Generaal , en is , wat het platte land betreft , in drie Arrondisfementen verdeeld : Namen , Dinant en Philippeville. I. HET ARRONDISSEMENT NAMEN. Namen , Fr. Namur , Lat. Namurcum , de boofdftad der Pro- vincie , en eene der aanzienlijkfte van de voormaals Oostenrijk- uhe Ne der landen , ligt aan den zamenloop der Maas en Sambre , twaalf uren van Brussel , den van Luik , negen van Leuven , en dertien van Bergen. De eigenlijke of bovenßad ligt aan de noordzijde der beide ineenvloeijende rivieren, de henedenstad (Jbasse vi/le') met het kasteel (het oudfte ge- deelce) aan de westzijde tusfchen de Sambre en Maas , ea eene aanzienlijke voorftad aan de over- of zuidoosczijde der Maas. Namen was voorheen een boiwerk van Nederland aan den zuidoostkant. Haar kasteel vooral werd voor eene bijna onoverwinnelijke vesdng gehouden. Het lag in den hoek tusfchen de beide rivieren op eene (teilte, die flechti aan de west- of ftadzijde genaakbaar is, en daar 00k het mcest Digitized by Google ao8 BESCIlRfjVING DER NEDERLANDEN. moest bevestigd was. Don jan van Oostenrijk verraste bet kasteel in 15 77 , en gaf daardoor bet fein tot de hervacting van den Spaanschen oorlog. Koning lodew«k XIV. bele- gerde deze ftad in 1692, en nam haar in op den 31. Junij, in ’t gezigt van het vijandelijk leger , door Koning willem III. in perfoon aangevoerd , die daarentegen drie jaren later (1695) op den 4. Augustus op dezelfde wijze Namen , toen ftaande onder den beroemden Franschen Veldheer de bouf- flers , en in ’t gezigt van een vijandelijk leger hernam. De bezetting van ftad en kasteel was 16000, en het Fran- sche leger 100,000 man fterk. Bij het tractaat van 1715 werd zij eene, en wel de voornaamfte, der barriere-püat- fen , en federt met Hollandsch krijgsvolk bezet , tot de al- getneene floping dier vesting'en in 1782 , waarvan echter het kasteel van Namen verfchoond bleef. De bezetting de- zer plaats was de talrijkfte, die de Nederlanders in eenige vesting hielden , behalve Maastricht. Door de lange vrede- jaren gedurende bijna de geheele achttiende eeuw (den oor- log van 1744 uitgezonderd , waarin Namen door den Graaf van Sahen op den 19. September 1746 ingenomen, doch in 1748 teniggegeven werd) leefden de officieren en fol- daten met de ingezetenen op een’ zeer vertrouwelijken voet , en ftrekten tevens door hunne vertdring der ftad tot geen gering voordeel, hetwelk alles zulk een’ gunftigen indruk terugliet , dat na het eindigen der Fransche heer- fchappij (welke na den 2. December 1792 , toen de Ge- neraal valence het kasteel had ingenomen, bijna onafge- broken tot 1814 duurde) de Hollandsche troepen onder den Generaal stedman met de grootfte blijdfchap ontvangen ~ werden, niettegenftaande het thans levende geflacht die krijgslieden flechts bij overlevering van hunne vaderen ken- nen kon. Namen is vrij groot, doch heeft vele tuinen in hären om- Digitized by Google N A M E N. 209 omcrek ; Joor de hoogte der huizen is echter de bevolking fterk naar m.nte der uitgebreidheid. Het getal der inwoners bedraagt over de 19,000: zij beftaan voomamelijk van ijzer- werk, bijzonder door het vervaardigen van mesfen, fcha- ren, fpijkers en vijlen, van draadtrekken , het gieten van geel koper, fabriek- en heelmeesters-werktuigen , bijoute- rien , loodwitfabrieken , lijmkokerijen , pottebakkerijen , fer- giefabrieken , drogetlakens en andere wollen Hoffen, het za- delmaken , zoutkeeten en de naburige fteenkolenmijnen ; men heeft er 00k glasblazerijen en papierfabrieken j de vrouwen generen zieh met kantwerken. Men heeft er zeer fmake- lijk bier. — De (lad was federt 1559 de zetel van een Bisdora , en bleef het 00k onder de Fransche verfchikking. De hoofdkerk, aan St. albinus gewjjd, is in 1751 geheel nieuw opgebouwd. Het bisfehoppelijk paleis is fraai. Ba- vendien zijn hier nog vijf kerfpclkerken , en waren er voorheen dertien kloosters. De Jesuiten- kerk is bijzonder fraai. Voorheen en thans was hier de zetel van den Gou- verneur der Provincie, en onder de Franschen van den Prefect des Departements van Sarnbre en Maas. De inwor ners vermaken zieh bij wijlen met de zonderlinge vertoo- ning van een gevecht op stellen , tusfehen twee pareijen. Men wil , dat deze gewoonte zou afkomftjg zijn van een mis- noegen, door Keizer karel V. tegen die van Namen op- gevat, en waarbij hij hen verboden had, hem intehalen, hetzij te voet , te paard, of op eenig dier cf rijtuig. In den omtrek van Namen is het Marlagne - woud , en daarin eene bekoorlijk gelegene kluis of hermitage. , , Ardenne , drie uren van Namen aan de Maas, in de z?- vende eeuw een klooster door begge gefticht , van welke de Begijnen den naam hebben. Zij is meermalen in dp oor- logen verbrand geworden, en heeft tegenwoordig 3400 in- woners , aluinmijnen , porcelein- en aardewerk - fabrieken , O looi- \ Digitized by Google Mo BESCIIRIJVING DER NEDERL ANDEN. looijerijen , fpijkerfabrleken en ijzerfraelterijen. Uit de na- burige pijpaarde worden pijpen gemaakt. Posse , eene (lad van 2270 inwoners met loodmijnen. Zij is zecr oud en meermalen verwoest. Biesme, een dorp met ijzerfmekerijen en 800 inwoners. Ftawime met 1000, Ftoreffe met 1400, Floremcs met 1140, Gembloux of Gem- blours met 2200 inwoners, alwaar in 1578 Don jan de ver- eenigde Ncderlandcrs (loeg; Gesves met 1300, Jemappe met 1630 , Jsmappe-sur-Sambre met 1 300 inwoners , Lesves met 1300, Mozet met 1200, St. Girard met 1300, Tamities met bijna 1000, Vedrin met mim 1000 inwoners en eene groo:e loodmijn, vitrioolfabriek en zwavelbereiding. • ’Ligny, een dorp op de grenzt n van Zuidbraband en He- ttegouwen, met 760 inwoners, bekend door den ailerbloe- digtten veldflag, aidaar op den 16. Junij 1815 tusfehen het Flansche leger onder Napoleon, en het Pruissische onder blucher, ten nadeele van het laatstgemelde gelcverd, ais- mede door de bijzondere wijze, waarop die grijze Veld- heer , reeds van zijn paard geftort , aan gevangenfehap of dood ontfnapte. Het dorp, waarin den geheelen dag ge- vochten werd, is daarbij grootendeels vernield. Het be- hoort tot de boven bij Hencgouwcn vermelde vlakte van Fieurtts. 2. HET ARRONDISSEMENT DINANT. Dinant , vijf uren van Namen, en dertien van Luik, met 4200 inwoners, drijft goeden handel in leder, aismede in marmer , andere fteenen , koperwerk en ijzer , hetwelk alles uit de naburige mijnen gehaald wordt. De ftad is even als Luik in boven- en benedenftad , de eilanden in de Maas , • en eenige voorfteden verdeeid , heeft elf poorten , drie plei- nen , en had voorheen acht kerken, zes kloosters, een Je- #///«a-eollegie en twee hospitalen. Door Hertog karel den Stou- \ Digitized by Google NAMEN. Stoutep van Bourgondie, toen Graaf van Chgroloh , werd zjj in 1466 deeriijk uitgeplunderd , uitgemoord en gefloopt , ep nog eens verwoest door Koning hendrik II. van Frardtrijk in 1554. Een kasteel, voormaals op eene rocs bij de ftad gebouwd, beftaat federt 1690 niet meer. Bouvignes, een diep vemllen plaatsje met nog geene 70p inwoners, weleer een belangrijk ftad je , dat in de twaalfde eeuw oorlog met de Dinanters koo voeren. Rächefort met bijna 1000 zielen. Voniche met eene glasblazerij , kristalft- briek, loodinijn en 6ao inwoners. Cinrj of Chiney , eene kleine en zeer oude ftad, die meermalen de oorlogsrampen bezuurd heeft, vooral in den jare 12 76, wanneer, wegens ddne geftolene koe, een twist ontftond, door welken het geheele plaatsje in de asch ge- legd werd. Er wordt aardewerk en vele zeisfen gemaakt. ZU heeft 1200 inwoners. 3. HET ARRONDISSEMENT PHILIPPEVILLE. 1 • PhxlippeviUe ( Philipsstad ) , door Prins willem I. van Oran- je, toen Spaansch Veldoverfte onder Keizer karel V. en FiLiPs II. in 1555 gefacht , en naar laatstgemelden genoemd. Deze ftichting gefchiedde ter beveiliging der grenzen na het verlies van Marienburg. Ook deze ftad wonnen de Fra fl- iehen , en behielden haar in den Pyreneeschen vrede van 1659, na welken tijd zij haar aanzienlijk verfterkten. Zij is een regelmatige vijfhoek , en ligt te midden eener vlakte op een’ tamelijken berg. Op de marktplaats , te midden der ftad, loopen de vijf ftraten uit. Het plaatsje heeft ech- ter niet meer dan 1110 ingezetenen. Het ftrekte voor een oogenblik ter fchuilplaats aan buonaparte, na zijne nederlaag bij Waterloo , doch de vrees verdreef hem fpoedig van daar. — Onder PhitippeviUc behooren ook nog de gemeenten Dioches, Foichcs, Citmiie , Mattaigne, la O 2 pc- l Digitized by Google aia BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. petite Mozie , IViverles , Raerie , Treigfrin en Vaincelles , wel- eer onder het Framche kanton Givet gcftaan h ebbende. Marienburg of Marimbourg , werd in 1 54a door de Land- voogdesfe der Nederlanden , maria , Koningin van Honga- rtje en zuster van Keizer karel V. gefcicht , naar welke zij den naam ontving. In 1554 namen de Framcheti haar bij verrasfing in, en gaven haar in den vrede te Cateau- Cambrests in 1559 terug, doch behielden haar, na ze nog- -maals veroverd te hebben , eene eeuw later in den Pyrenee- schen vrede. Het plaatsje is klein , arm , en telt niet meer dan 520 inwoners; de vestingwerken zijn geflecht. Couvin , een aanzienlijk vlek met bijna 2800 inwoners, die zieh met leerlooijen, leigraven, het maken van ijzeren fchoorfleenplaten en verder ijzcrwerk bezig houden. Anthie met 570 inwoners en eene geelkopergieterij ; Wal- court met hoedenfabrieken , ijzerwerken en 800 inwoners, en Tvcs-Gomczie met 1100 inwoners, ijzerfmederijen en fmelterijen. - De natuurlijke gefteldheid van dit Arrondisfement heeft veel van dat van Thuin in Henegouwen , en het ligt , eveu als dit , in de Ardennen. v r xr. Digitized by Google HOLLAND. 213 . ' . 1 r '•> XI. DE PROV1NCIE HOLLAND. j Holland , voorheen de tweede, thans de negende in rang der Provincien , waartehijnlijk dus genoemd naar de holligheid of losheid van den waterrijken bodem, of, zoo anderen willen, naar het hout of holl , waarmede het eertijds ' bedekt was , of den mond der Maze , oudtijds Hole genoemd , grenst ten Westen aan de Noordzee , ten Noorden aan ' het Textliche Gat of Marsdiep v ten Noordoosten aan de Zuiderzee , ten Oosten aan de ProvinciSn Utrecht en Gelderland, ten Zuiden aan de Mcrwe, den Bies- bosch , het Hollandich Diep , en een’ anderen ze6- arm , de Krammcr genoemd , die tusfchen Holland en het Zeewwtche eiland Schouwen loopt. Hare leng- te wordt van het Zuiden naar het Noorden op der- tig, en hare grootfte breedte ten Zuiden en in het midden op negen uren begroot (tön Noorden, voor- al tusfchen de Noordzee en Wijkermcir , en in den Noorderhoek bij den Helder , is zij ongemeen veet fmalder), en de omtrek op tachtig uren. Zij be- llaat uit een geheel aan het vaste land gehecht iand- fchap {Züidholland) , uit een fchieteiland (Noord- holland') , en verfcheidene eilanden , die zobwel ten Zuiden tusfchen de armen der Maas en Scheide, waar beiden zieh in zee Horten, als ten Noörden tusfchen de Noord - en Zuiderzee , cn ehkelden in de Zuiderzee gelegen zijn. O 3 De Digitized by Google 8i4 BESCHRIJVING DER. NEDERLANDEN. De bebouwing en bevolking dezer Provincie naar evenredigheid der grootte is minder dan in Vlaandcren , maar toch nog eene der aanzienlijklte van Europa. De Heilanden, die uit Duitschland zieh hog tot in de Provincien Gelderland en Utrecht voortzetten, dringen niet tot Holland door, maar wenden Zieh Zuidwaarts naar Braband ; zqo dat degeen, die meer van blijken eener bioeijende welvaart van den land- tnan* dan van grootfehe natuurtooneelen houdt, zieh niets aangenamer verbeelden kan , dan het noor- delijk , oostelijk en zuidelijk gedeelte van Holland , ’t welk , hoezeer geheel vlak , en van alle bergach- tige gezigten verftoken , daaredtegen op.’-elke fchre- de welbebpuwde velden, en vooral weilanden , Re- den, dorpen* gebuchten» of alleenftaande , meestal welvarende, boerenwooingen aanbiedt. Teh Wes- ten wordt daarentegen een meer of min fiüalle ftreep gronds dopr de Duinen bezet , welke vooral in de fireken van Schoorl, Grctet en Kamp , en van Velztn tot aan de Vogelenzang achter Haarlem vele bc- koorlijke , digt met houtwerk bewasfene dreven cn zeer fchilderaehtige gezigten opleveren , en ook aan de landzijde , vooral met aardappelcn , bebouwd zijn , meestal echter woest liggen, en daärdoor, uit een ftaatshuishoudkundig oogpunt befchouwd, een zeer aanzienlijk dood kapitaal opleveren, doch aan den anderen’ kant dopr de veiiigftelling van het gewest voor het zoo dreigende gevaar van overftrooming der zee , die hier hooger is , dan het land , van een onberekenbaar mit zijn. De zefe heeft zelvc dezc borstweringen tegen hare golven opgeworpen, die op Digilized by Google HOLLAND. ai 5 op fommige plaatfen meer dan een uur breed zqn, en, als vlak land befchouvvd, op 50,000 morgen begrooc worden. Het verlluiven der duinen , het- welk het land aan de grootftc ongelegenhedcn zou blootflellen , wordt door eenige foorten van planten voorgekomen, die hunne wortelen zoo diCp in het zand fchieten , dat zij hetzelve als vasthouden. Men klaagt, dat derzelver zaaijing hier en daar, vooral aan den Hock van- Holland , verzuirad, en daardoor de verftuiving bevorderd wordt. Op enkelde plaat- fen, zoo als het ei land GoSrez, ziju de duinen reeds weggpfpoeld, en vindt men onder dezelvc djjken van klei , waarmede de inwoners zieh in vroeger tijd tegen den. aandrang der zee befchermden. Toen (*) Zie boven in de Befclirijving van den nlgeineenen ftaat des Lands , bl. 1 1. O 4 Digitized by Google ai 6 BESCHRIJVIN’G DER NEDERLANDEN. Toen echter die zee , door de verwijding der fleu- ven, die haar met de Noordzcc verbinden, gevaar- Jijk begon te worden, werd in 1423 de Dicmerdijk het eerst gelegd , en vervolgcns door de andere dij- ken gevolgd. Een derzelven is de Slaperdiik bij Sparendam , die voorheen bijna jaarlijks overftxoomd werd, doch federt de verhooging in 1806 voor Rhifnland zeer veel fchade voorkomt, zonder dat /Imster dam, gelijk men gevreesd had, daardoor in gevaar komt. ' • • De lucht sgesteldheid is , door de nabijbeidder zee en het menigvuldige water, doorgaans vochtig, veel benevcld , en ongefladig. De zccvlammen, een mist, die längs de Noordzee fomtijds ncörvalt , doet veel , nadeel aan de veld- en boomvruchten. Ongezond echter is het land, ten minften voor de inboorlin- gen, niet, wanneer zij goed en krachtig voedfel ge- rieten; en zelfs de vreemdeling, fchoon hij er de fijne en frisfche lucht van Gelderland mist, zal aan Holland fteeds den voorrang boven Zeeland in ge- _ zondheid toekennen. Ook vinde men er vele grijs- aards, en nog kort vödr het begin dezer eeuw leef- de er te Sassenheim, niet ver van de Noordzee, een echtpaar van ovcr de honderd jaren, zoo man als vrouw. D'at echter de zuiverder lucht van het hooger liggende Westfalen enz. voor de ontwikke- ling der ligchaamskrachten voordeeliger zij , fchijnt men uit de bijzonderheid te moeten opmaken , dat jaarlijks eene menigte lieden uit die ftreken naar > ' Holland komen , om het zware landwerk te verrig- ten; daar echter aan den anderen kant de Hollan- .. - dcrs Digitized by Google HOLLAND.' H7 ders fteeds otn hunne gehardheid tegen de moeije- ttjkheden van het zeeleven zijn beroemd geweest, zoo mag men dat gebruik van bultenlanders of aan gewoonte, of aan geraak, of ook wel gedeeltelijk (volgens een’ beroemdcn Nederlandschen ftaatsken- ner) aan vermindering van krachten door al! te vecK vuldig gebruik van warme dranken, in ftede van bier enz. in de laatfte dertig of veertig jaren toe- fchrijven. De lucht van Amsterdam , waap de ftil- ftaande gracbten eene menigte waterftoflucht ontwik- kelen, is voor vele vreemdelingen zeer ongemakke- lijk, en zelfs ongezond; voor den inwoner daaren- tegen niet flechts dragelijk, maar ook voor hem, die eenmaal van de longtering is aangetast, verreweg verkiesfelijk boven de reinere Geldersche lucht, die door baren overvloed aan zuurftoffe hem fpoedig ge- heel zou verteren. De grond van Holland is, zoo als wij reeds zei- den , lager dan de oppervlakte der zee , en dus wa- terrijk en moerasfig. In oude tijden was bijna het geheele Noordergedeelte niet meer dan eene verza- meling van meer of min naauwe landengten tusfchen eene menigte grootere of kleinere meiren , waarvan de voornaamfle in de algemeene Inletding opgenoemd zijn , die allen federt , door de vlijt der ingezetenen , bedijkt, en in de fchoonfle weilanden verandcrd zijn. Deze bedijking had vooral in den aanvang der zeventiende eeuwe, het tijdflip van onzen grootllen bloei, plaats. Van 1440 tot 1820 bedraagt het ge- O 5 tal Digitized by Google ai8 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. tal der opgedröogde meiren 83, 43 in Noord- en 40 in Zuidholland , te zarnen 78,411 morgen. Hoe- wel in Zuidholland vroeger minder ftilltaande wate- ren waren dan in Noordholland , zoo is toch de Haarlemmcrmeir 1 ’Voorheen uit vijf kleine meiren beftaände , waarvan de llaarlemmer en Lejdsche de aanzienlijkften waren , zeer aanmerkelijk toegcnomen , en daar men, niet zonder reden, voor verdere in- breuk vreesde , zijn te meermalen ofltwerpen tot droogmaking beraamd , zclfs nog zeer onlangs , dan iderzelver uitvoeriftg fchijnt aan te vele zwarigheden ondcrworpen. Nog buiten deze meiren zijn echter de mceste laagliggende landerijen of Polders des win- ters overftroomd, en worden door de zeer talrijke ttattrmolens leeggemalen. De aanmerkelijke toevloed van water uit de meiren en ri vieren wordt bij een’ oostenwind door de lozing der Katwijksche fluizen tcn lande uit naar At-Noordzee geftuwd, en bij e6n zuidwestenwind door die van Halfwegert en Sparen- datn naar het IJ. Bchalven de rivieren , welke wij boven bij de al- gemcenc belchouwihg van Nederland hebben opge- riocmd , vindt men in dit gewest nog de Linge , die bij Gorinchem in de Mente valt , en wier overftroo- ming in 1809 , door hct water der grootc rivieren vermerkt , bijna den ondergang aan die ftad berokkend liad ; de IJsscl (of Höllandschc JJssel ) , die haar wa- ter uit den Khijn ontvangt, en voorbij Oudewater en Gouda , waar zij de Gouwe opneemt, te IJsscl- monde in de Maas valt ; de Schic en Rotte in Schic- land , naar welke de Reden Schiedam en Rotterdam , waar Digilized by Google HOLLAND. ai<> waar zij in de Maas vallen, den naara bekomen hebben; voorts in Noordhoüand de Amstel, een klein riviertje, maar ’t welk door de ftad Amster- dam * die aan deszelfs uitloop in het IJ gebouwd is , beroemder geworden is dan menige hoofdftrootn der wercld ; de V echt , die bij Utrecht uit den Rhijn komt, en längs Maarstn , Löenen , Breukclen , de Nieuwersluis (waär zij met den zoogenoemden krom- mcn Amstel gemeenfehap heeft) voorbij eene menig- te der fchootifte buitenplaatfen, die dit gedeelte des lands tot een’ lusthdf zonder wefirgade maken, bij Muidcn in de Zuiderlsee vale ; het Sparen , ’t welk door Haarlem ftroomt, en waardoor de Haarlem- mermeir met het IJ vereenigd wordt; (gelijk de Vecht voor de groote ÄÄ^'o-fchepen , zoo dient het Sparen voor de (chepen, die van Amsterdam door de Haarlcmmermcir en verdere binnenyyateren over Gouda naar Braband , Zeeland , enz. varen; doch deze vaart is federt de verbreeding der vaart over Utrecht naar de Lek eh doof die längs den .Overtoom zeer vervallen). Eindelijk vindt men in Watcrland de Zaan. De meeste dezef wateren hebben te wei- nig val, ora ze in den gewonen zin rivteren te noemen; het zijn meestai flechts groote vaarten, die met vele kleinere, door menfehenhanden gegra- ven, te zamen hangen, en daardoor eene zeer ge- makkelijke binnenlandfche gemeenfehap openen. — fc Zoo heeft men de vaarten tusfehen Rotterdam , Delft , 's Hage, Leyden en Haarlem (die het laatsx is aangelegd) , Haarlem en Amsterdam , en laatst» gemelde ftad en Gouda. Ook de gemeenfehap te lan- Digitized by Google Uso BESCIIR1JVING DER NEDERLANDEN. lande wordt door eenige goede ftraatwegen bevorderd , zoo als tusfchen Rotterdam en Gouda , en vooral die« gene, welke nog in deze eeuw zijn aangelegd tus- fchen 's Hage en Haarlem over het Haagsche Sc ho uw , van Leyden op dat Schouw en op Delft , van 's Hage over Leyden op Utrecht , van Haarlem op Alkmaar , van Amsterdam op Utrecht , en van daar over Go- rt nc hem naar Breda , en van Naarden op Amersfoort. De befchouvvde gefteldheid des bodems bepaalt de onderfcheidene voorthrengselen van Holland. — De turf is zeer overvloedig , vooral in het midden des lands tusfchen den Ouden Rhijn , IJssel en Maas. Zeer vele plasfen echter zijn reeds door den uitge- veenden grond ontflaan , doch ook weder gedeelte- lijk drooggcmalen en in nuttig weiland verkeerd. Men vindf zeer veel biezen en riet, waarmede ve- le landlieden hunne huizen dekken. Des zomers verfchafc de rijkelijk befproeide grond de vetfte wei- landen , op welke het fchoonfte rundvee van Euro- pa graast. De Hollandschc boter en kaas zijn dan ook wercldvermaard , en wij hebben boven gczien , welk een’ hoofdtak van beftaan die uitmaken. Het rund- en vooral het kalfsvleesch is bij uitßck fap- rijk. De korenbouw , welke voorheen in Holland weinig gevonden werd, en zieh meest tot het West- land en de zuidelijke eilanden bepaalde , is federt de kwijning des koophandels in Zuidholland aanmerke* lijk toegenomen, en de alhier gewonnen tarwe is van eene zeer goede hoedanigheid. Het dopen der buitenplaatfen , fchoon een gevolg der toenemende verarming, heeft echter vele dier uitgellrekte wa- ran* Digitized by Google H O L L A ;N D. I sät randen tot korenlanden doen bezigen. Ook groen- ten worden doorgaans keurig geteeld. Aardappelen groeijen in genoegzame roate ten gebruike der inwo- neren, zelfs op de duinen van eene zeer goede • foort. In. den Krtmpenerwaard groeit veel hennip ; in de nog meer zuidelijke ftreken vlas , waarvan jaar- lijks orotrent 3^ millioenen ponden uitgevoerd wor- den, en mefikrap ruim 7 millioenen ponden (uit de geheele voormalige Republiek) plegen uitgevoerd te worden. Bij Rhijnsburg groeit veel bloemkool, ge- mest door de vischgrom van het naburige Katwijk ; doch die van Alkmaar is nog beter. Houtgewas is er in de läge landen niet veel; genoegzaam de eeni- ge bosfchen , of liever overblijflelen van bosfcben , zijti de Haarlemmer Hout en het Haagsche Bosch , twee lustwouden , waarvan het eerfte meer door de kunst, het tweede door de natuur begunftigd is; doch längs den geheelen duinkant van Monster in het Westland tot Bergen in Kennemerland in de lengte , en tot den Loosduinschen weg en de Leydsche vaart in de breedte is er veel houtgewas ; doch het levert geen timmer- maar brandhout en hout voor hoepels op : jaarlijks worden uit Holland 8 i 10 mil- lioenen hoepels uitgevoerd. De zeer talrijk voorhan- dene wilgen zijn voor de dijk- en rivierwerken onont- beerlijk. Van lustplantaadjen , zoo als te Amsterdam , Rotterdam , Schiedam , en boomgewas rondotn vele fteden enz. reppen vvij niet. IJpen en elzen körnen er Ichielljk en goed voort. de 300,000 guldens ’sjaars. Vooral is Haarlem , van waar men de geheele afhelling der duinkant, van Noordwijk tot achter de Bcvervyk bij Uitgeest , be- plant , vermaard wegens de kweeking van hiacinten , tulpen, ranonkels, anemonen, anjelieren, jonquil- les en andere bloemen. Men ziet Haarlemmcr bloe- misten zeifs op Duitsche jaarmisfen verfebijnen , en liunne verzendingen gaan tot ver in Italic toe. ln OvcrflakkJc vindt pen veel uijenzaad en aardakers. Booinvruchten vindt men genoegzaam voor het ge- bruik der inwoners, zeifs wel eens tot uitvoer. Voor eenige jaren zijn geheele fcheepsladingen appe- len naar Engeland gegaan , en een Haarlemsch bloe- mist heeft van de Engelsche Horticultural Society eenen eerepenning ontvangen voor in de vrije lucht gekweekte appelen, die verre boven de uit Frank- rijk ingezondenen uitmuntten. De Boskoopschc en Aalsmeerder boomkweekerljen en aardbezien zijn ver- maard. — De ichapenteelt is van belang ; vooral in Noordholland en op Texel vindt men eene bijzondere foort, waarvan de wol zeer geacht is, en de kaas verre verzonden wordt. Wild vindt men weinig, althans groot wild. De konijnen, die in de zeven- tiende eeuw in de duinen nog hinderlijk waren door hunnen overvloed, vindt men thans zoo ruim niet meer ; men vangt ze om het vleesch en de veilen. Met de jagt van hazen, patrijzen enz. vermaakt zieh echter nog menig ftcdeling, vooral met het vangen van vinken , die in het najaar op hunnen tßgt 00k die gewest bezoeken, en alsdan in me- nigte in zoogenaamde vinkcb einen verfchalkt worden. Om- Digilized by Google HOLLAND. aaa Omftreeks Assendelft in Noordholland worden vele duizende boenders gehouden: er zijn boeren , die jaarlijks 20 tot 25,000 eijereo laten uitbroeijen. — De vischvangst längs de kusten van kabeljaauw, fchelvisch, fcharren , rog, bot, tongen, zeehanen, tarbot, en fchol is nog aanmerkelijk, hoewel zij vroeger van meer belang was. In de binnenwate- ren vindt men goede baars, fnoek, brafem en an- dere riviervisch; in het IJ garnalen en bot; in de Haarlemmermeir en elders paling: doch de zalm- vangst , die voorheen in de Maas en vooral in de Lek bij Schoonhoven plaats had, is zeer afgeno- mcn. De Zuiderzee en het IJ leveren 00k haring (voor bokking). Op de kusten zijn verfcheidene robben of zeehonden. In den jare 1515 telde men in Holland 200,030 morgen land (behalve de toen zeer menigvuldige kerkelijke goederen), waarvan verponding betaald vverd, en 45,000 huizen; in 1534 was de uitge- ftrektheid dier landerijen reeds tot op 300,320 mor- gen gelegen , en in 1732 het getal der huizen tot op 163,462 vermeerderd. In de zeventiende eeuw rckende vossius het getal der inwoners op 550,000 en karsseeoom in de achttiende op 980,000. Ech- ter werd bij de volkstelling , in 1796 op last der Nationale Vergadering gedaan , het getal der inwo- ners Hechts op 828,542 begroot. Thans is de bevolking van Zuidholland 441,453 Noordholland 394,550 836,003 In X“ Digitized by Google A24 BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. In 1815 waren er 41,200 gealimenteerden all&n in Zuidholland , waarvan 21,776 door godsdienflige genootfchappen, en 19,424 uit plaatfelijke armekas- fcn onderhouden werden. De geaardheid van den Holländer is in de hoofd- trekken die , welke wij boven bij de vermelding van het karaktcr der inwoners van de noordelijke Pro- vincien hebben opgegeven. Onvermoeidc vlijt in den handel, gefchiktheid voor de zeevaart, uiterlij- ke koelbeid en ftilzwijgendheid , taai geduld, doch 00k onverzettelijke haat tegcn elken geweldenaar, wanneer de maat eindelijk overloopt , ruwheid en dronkcnfchap , doch zeer zelden wreedheid bij den gemeenen man; godsdienfligheid bij het gros der Natie , diepdenkendheid en gefchiktheid voor wis- en natuurkundige wetenfchappen en voor grondig onderzoek in de letteren, afkeer van den land- dienst bij velen, maken het hoofdkarakter van den Holländer uit. De inwoners van Holland waren oudtijds de ßa- tavicrcn , ten Zuiden van den Oudtn R hijn , de Kaninefaten , misfchien konijnenvatters of vangers in Kennemerland, de Marezatcn of Afarschzalen , (moerasbewoners) waarfchijnlijk in het thans over- ftroomde gedeelte van Holland aan de Zuiderzee , en de kleine Friezen in het tegcnwoordige fchierci- land Westfricsland. Later werd dit gewest door verfcheidcne Duitsche volksflammen overheerd, doch bekvvam in 923 eigene Graven van de Fränkische Köningen, opvolgers van Keizer karel den Groo- ten. Dit flamhuis regeerde over Holland en Zee- land Digitized by Google HOLLAND. »25 land onder beftendige oorlogen tegen de Westfrie- zen , die eerst onder Graaf floris V. werden t’on- dergebragt , tot in 1 300 , en werd toen door de Graveti van Hencgouv/en , bloedverwanten van den laatften Graaf, opgevolgd. De laatfte mannelijke fpruit uit dit Huis was willem IV. , na Wiens fneuvelen in 1345 zijne zuster margareet de drie GraafTchappen in het Beij ersehe Huis overbragt, waaraan zij door haar huwelijk met Keizer lode- wrjK van Beijeren verbonden was. De ongelukkige jacoba was de laatfte Gravin uit dien ftam , en moest in 1433 hare Graaffchappen aan Hertog fi- lips van Bourgondie , reeds Heer der meeste Ne- der landen , afftaan, wiens kleindochter maria, door haar huwelijk met den Aartshertog maximiliaan, deze landen in het Huis van Oostenrijk overbragt. Sedert volgde Holland het bovengemelde lot der overige Neder landen tot in 1572, wanneer het, na de inneming van den Briel , met Zeeland all&n tegen Spanje opftond, en na de afzwering van fi- lips II. in 1581 Prins willem I. van Oranje als Souverein of Hooge Overheid erkende; de opdragt der Grafelijkheid echter werd door deszelfs treurigen dood in 1584 geftuit, en van toen af namen de Staten zelve, vooral na de naauwere vereeniging met Westfriesland in 1589, onder den naam van Staten van Holland en Westfriesland , de klem der Souvereiniteit in handen, d^e zij ruim 210 jaren lang, onder voor- en tegenfpoed, doch meerendeeis tot bevordering van ’slands hoogften bloei, hand- haafden. Men kent de gevolgen der regdringloos- P heid Digitized by Google . *z6 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. hrid en van het verlies des oppergezags der Provin- ze, na 1795, tot op ^’sPriBfen inroeping in 1813, waardoor de Staten van Holland, docli Rechts als cen ondergefchikt ligchaam , herfteld zijn. - • Holland werd voorheen in het Noorder- en Zui- dcrkwarticr verdeeld, waarvan het eene alles wat ten Noorden , en het tweede al wat ten Zuiden van het JJ en IVijkermetr lag, bevatte. Hoe natuurlijk 00k deze verdeeling was , dezelve was zeer oneven- redig, daar het Naordcrkwartier , en in grootte, en iu bevolking, bij het andere verre te kort fchoot. Gevoegelijker was dus de kerkelijke verdeeling, waarbij Haarlem en Amsterdam , met de onderhoo- rige dorpen, mede onder Noordholland gerekend werden , terwijl Zuidholland nu nog elf klassen on- der deszelfs Synode heeft , en Noordholland Hechts zes. — Om deze reden zijn dan 00k zekerlük bi) de jongfle ftaatsregeling die tvvee belangrijke Reden tnct derzelver onderhoorigheden , en Gooiland, tot Noordholland betrokkcn, en gelijk in afwezigheid der Staten de Gecommitteerdc Raden, welke ftrek- ten om dezelve tc vervangen, voor het Zuider - kwarticr in 's Hage, en voor het Noorderkwartier te Hoorn hun vetblijf hielden, dus is nu de zetel der Gedeputeerde Staten en van den Gouverneur van Zuidholland weder in 's Hage, doch van die van Noordholland te Haarlem , daar Holland, hoewel Hechts ddne Provincie, wegens bare belangrijkheid en fterke bevolking ten behoeve van het beftuur in twee gedeelten gcfplitst is. Wij zullen eerst het grootere deel, of Zuidholland , befchrijven. ZUID- Digitized by Google H O L L A N D, {ZuidkoHand.} aajr zuidholland is federt onheugelijke tijden ten aan- zien van den waterftaat en het regtsgebied in een aantal landfchappen verdeeld gevvcest , namelijk : het eiland van Dordrecht , tnet den thans verdronken' Zuidhollandschen Waard , de landen van' Altena (thans Noordbrabandsch ) en van Arkel ,den Alblasser- en Krimperwaard , Voorn en Putten , Oyerßakkee , Goiree , IJsselmonde , Schieland , Delflattd , Rhijn- land , en het Waterschap van Woerden . Naderhar.d werd het land verdeeld in zes Districtent- Gorin- ' i> -.j. chem , Dordrecht , Briellc , Rotterdam , V Graven- hage en Leyden. Deze verdeeling weder vervallen zijnde, zullen wij de oudere volgen. i.) Het land van Ariel of Gorittchem , ten Noorr den door het land van Finnen , ten Oosten door het Graaffchap Leerdam en den Tielerwaard , ten Zui- den door de Merwe , en ten Westen door den y//- blasserwaard bepaald, beflaat ruim 7000 morgen lands , en brengt hennip , tarwe , garst , raapzaad , enz. voort. De Heeren van y^r*«/ waren oudtijds een zeer beroemd Hollandsch adellijk geflacht, het- welk in de gefchiedenis der Graven eene aanzienlijke rol fpeelde. De hoofdplaats des lands is: 1 1 • . ,'*>•<»**' • ■Goritichem , doorgaans Gorkum genaamd , . aan den noorder- oever der Merwe , in welke daar ter plaatfe de rivier de Liege valt , eene niet groote ,i maar welbebouwde flad met genoegzaam 6000 inwoners , zijnde teveps eene zeer goede grensvesting , die den fleutel der -Merwe heefc, en door overftrodmingen kan gedekt worden. • Zij ligt vier üren :van D rdrecht , en twee van Fianen , op de grenzen van Gel- der/and, en behoorde voormaals aan de Heeren van At kei. P 2 die Digitized by Google 1128 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. die haar omftreeks den jare 1230 gedieht hadden, doch kwam met hun gebied aan de Grafelijkheid van Holland. — In den jare 1572 werd zij door de fVatergeuzen voor den Prins bezet, die echter hier de goede zaak door den wreedaardigen moord van negentien Roomsche Geestelijken eerloos bezoedelden. Hunne kerk verhief deze menfehen, als martelaren, tot den rang van heiligen, wier gedachtem» op den 9. Julij gevierd wordt. In 1672 weörftond zij met vrucht de Framchen. In 1787 ging deze grensvesting , na een zeer kort beleg, aan de Pruissen, en in 1795 aan de Franschen over, doch, in den jare 1813 door de Framchen aanmerkelijk verfterkt zijnde, hield zij gedurende twee maanden eene der tnerkwaardigfle belegeringen uit, waar- van de gefchiedenis des vaderlands gewaagt; de Franschen onder den Raadsheer en Generaal rampon , een’ van buo- naparte’s oudfte ftrijdmakkers , verdedigden zieh manne- lijk, doch moesten de ftad, na een hevig bombardement , waarbij dezeive ruitn 300,000 guldens fchade leed , op den 4. Februarij Mn de belegerende Pruissen , die haar voorai van de overzijde der Merwe beftookten , overgeven. Niet alleen door den oorlog, maar, 00k door natuurljjke rampen, zou deze ftad in de laatfte tijden bijna hären ondergang ge- vonden hebben ; vijf jaren vödr bet beleg (Febr. 1809.} was zij door de geweldige overftrooming in her niterfte gevaar ; de opgezwollene Lmge had reeds hare poorten en wallen ondermijnd, toen de dreigende wieling door de hulp der burgers, en den moed des toenmaligen Konings van Holland, die, op dat pas in de ftad tegenwoordig , vele blijken van zelfsopoffering toonde, nog even met zakken, balen , cnz. geftuit werd. De bloei der ftad heeft met de onde welvaart der Repu- blik nict toegenomen , doch begint nu weder te ontluiken. ln 1732 telde men 1398 huizen, en eene eeuw vroeger t.t 1609. Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 229 a 160p. Er is eene groote Hervonnde kerk. Thans beihat Goritichem meesc van den korenhandel , en is de markt der oraftreken. Nog handelt men in hennip en zuivel. Er zijn 00k zaagmolens , en in de Merwe is vrij goede vischvangst. Men heeft er 00k veel doortogt naar Braband enz. , vooral federt de opening van het ZeaferM-kanaal tusfchen de Lek en Merwe , iets van veel belang voor de fcheepvaart en de ge- meenfchap tusfchen Amsterdam en Antwerpen . Gorinchem heeft 00k een letterkundig Genootfchap ; de aldaar geves- tigde regtbanlc is door de regterlijke organisatie des jaars 1827 vervallen. Voormaals bragt de ftad de achtfte ftede- ftem in de vergadering van Holland, uit. Schelluinen met 250 inwoners, waar in het regthuis de Capitulatie van Gorinchem onderhandeld en geteekend werd. Ariel, een dorp ten Noorden van Gorinchem (met Riet- veld 400 zielen) , ’t welk 00k bij het beleg geleden heeft. Er beftaat niets meer van het Heerenhuis der oude Ariels ; de kerk wordt geacht reeds in de 7de eeuw gebouwd te zijn. Asperen met 1000, en Heukelom met ruira 400 zielen, twee kleine ftadjes en Heerlijkheden aan de Linge , die in 1827 door overftrooming geleden hebben. »t \ J • i , 2.) Bij het land van Jlrkcl kan men nog voegen het Graaffchap Leerdam en de Heerlijkheid Fin- nen , als hebbende voorheen met de landen van Finnen , Hagestein en Ev er dingen de zoogenoemde Fijf Heerenlanden uitgemaakt. — In eerstgeraeJde merke men op: Leerdam , met Heukelom en Asperen (van welke het een half uur verwijderd is) een’ driehoek uitmakende, aan de Linge, een langwerpig Vierkant en zeer regelmatig gebouwd (tadje , met bijna 2300 inwoners , ’t welk in vroegere eeu- wen door de Gelder sehe oorlogen, in 1740 door den P 3 wa- Digitized by Google *3° BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. watervloed veel geleden heeft. De ingezetenen gendren zieh veela! van ftoelenmaken. De ftad met het omliggende GraafTTchap, ’t welk meest uit weilanden beftaat, waarin vele paarden worden aangefokt, was een erfgoed van het Doorluchtig Huis van Oranje , ’t welk daarvan , gelijk van alle deszelfs Nederlandsche bezittingen, door de onlusten in »795 verfcoken werd. Acquoi , een dorpje aan de Linge , een half uur van Leer- dam , de geboorteplaats van den vermaarden jansenjus, Wiens aanhangers zieh in de Roomscke kerk, vooral in Ne- derland en Frankrijk , hebben bekend gemaakt. Hanen, aan de Lek, twee uren beneden Kuilenburg, in “het Vierkant gebouwd , met 2220 inwoners , voormaals eene -vrijplaats voor bankbrenkigen , en andere misdadigers van minderen ftempel. — Het ligt tegenover Freetwijk aan de Haart, en het Zederik - kanaal moet voor hetzelve zeer voordeelig worden. 3.) De Alblasserwaard, een fchierciland tusfehen de Merwe. de NoortJ , de Lek en het land van Arkel, met de Provincie Utrecht. , Men fchat denzelven op meer dan 21,340 morgen lands. De naam is ontleend van den ftroom Alblas , meer oostwaarts de Graafstroom geheeten , zijhde eene van ouds gegravene vaart , die , na den Waard in de lengte te hebben doorge- loopen , bij Alblasserdam in de Merwe valt. Deze Waard , die ongemeen laag ligt, heeft meermalen, zoo als in 1709, 1726, 1740 en 1744, door over- ftroomingen geleden, dan, bij menfehen geheugen voornamelijk in Februarij 1809 en Januarij 1820, toen, in weerwil aller gedane pogingen, de geheele waard onderliep , en binnen het jaar niet weder vol- komen droog werd; hetwelk op de vruchtbaarheid een Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholla’id .) 931 een’ zeer nadeeligen invloed had. De grond dient meest tot weilanden, of tot de hennipteelt. De Al- blasserwaard heeft flechts eene kleine ftad , doch , voornaraelijk in de zuiderftreken , vele fchoone en vvelvarende dorpen. De ftad is Nieuwpoort , weleer eene aanzienlijke vesting , die in de tijden der Graven meermalen in de ooriögen te- gen de Arktisch m, Sttchtschen en Gelderschcn vernieid werd of last leed, en vvaarvan de werken in 1673 tegen den aan- vai der Franschen gcregeld werden aangelegd. Men zier dezelve nog, doch er ligt geene bezctting meer. De ftad1 levert van binnen een ellendig gezigt op, is geheel ver- vallen , en gelijkt naar een dorp. Men vindt er flechts 390 inwoners. Niet ver van daar , längs de Lek , liggen de dorpen Lan- gerak met 520 inwoners , Groot-Ammcrs (thans met Nicuw- poort vereenigd) met 650, Streefkerk met 1 100 , en Lek- kcrland met 800 inwoners. Te Groot-Ammers geneert me» zieh veel met den veehandel op Rotterdam. Bij hetzelve vond men weleer het thans gefloopte kasteel Liesveld, aan het Hais van Oranje behoorende. Längs de Mcnve liggen* Alblasserdam met 1350 inwoners, eene goede haven en' fluis , waar de Alblas in de Merwe valt , en Papendrecht met 1300 inwoners, vlak over Bordrecht , van waar herwaarts eene overvaart is; de twee bloeijende dorpen Slicdrecht en Gmsendam , het eene mer 3000, het andere met denen - Oukerk 1350 inwoners. Bij den togt der Franschen van Gorinchem naar Bordrecht in 1813 leed Süedrecht last. Het- zelve ftrekt zieh zeer in de lengte uit , en men kan z eg-' gen , dar de geheele lengte van Papendrecht tot Hardinx- veld, drie uren lang, bijkans een aaneengefchakeld dorp of liever dorpftraat is. Men fnijdt hier en in den omtrek ve- P 4 le Digitized by Google f • 03a BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. le biezen , cot het matten der fcoelen , en maakc hoepels ; doch voomaraelijk bloeijen deze dorpen door talrijke aan- nemers van ’s lands werken , die zieh in de jongfee tijden zeer verrijkt hebben. Längs de Merwe ligt Hardinxveld , tegenover IVirkendam in Noordbraband , een welvarend dorp met 2200 inwoners , hecwelk bekend geworden is in de oorlogscooneelen des jaars 1813. 