title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: 210 idles : Rome's en Athene's gescliiedenis , en die van Israel , Socrates en Plato's philosophic, de natuur, den aard van het regt , de stem des gewetens , en zoo ook Gods openbaring in Jezus Christus. Tot deze vrijheid van onderzoek roepen ons Paulas en onze Heer Jezus met duidelijke woorden en door geheel den gang van hun on- derwijs , en God zelf , die de behoefte er aan in ons legde. De geest der waarheid, die ons tot geheel de waarheid leiden wil, doet ons zelfstandig inzien, dot Jezus woord en persoon en werk waarheid is, Itoe het waarheid is, en waarom waarheid, zoodat wij geen gezag of geen aanne- men op gezag rneer noodig hebben; rnaar wel Jezus Christus zelf noodig , als die de weg , de waarheid en het leven is eu blijft. En heeft de Protestant tot nog toe gezag en vrijheid doorgaans zoeken te vereenigen: hij leere van deze ijdele poging afstand te doen; hij ga weder, gelijk Luther in zijne beste dagen deed, moedig en frisch de vrijheid omhelzen, zijne moeder, welke hern voortbragt; dock hij wachte zich daarbij, met de gewone Eatioualisten den geschiedkundigen aard van het Christendom voorbij te zien; wachte zich , in plaats van op de eeuwig vaste rots van Gods objectieve openbaring en opleiding in Christus de Kerk te bouwen , eene ligte hut op te slaan op het stuifzand van bloot subjecti eve redenering , welke ten onregte phi- losophic wordt geheeten. Schijnt dit de vrijheid te eischen , de Protestant zie in , dat dit schijn is en dat hierdoor de willekeur het morn der vrijheid aanneemt, om dezen dwazen eisch ingang te doen vinden. Wat ouze verhouding tot de Hervormers aangaat: over 't geheel kunnen wij ons met de Hervormers in hunne beginseleu en daden van ganscher harte vereenigen. Wij erkemien in hun werk het grootste en heerlijkste , dat God na der Aposteleu tijd in de Kerk zijns Zoons heeft tot stand gebragt. Vooral Luther is ons de man vol 211 geloof en heiligen geest, wien wij gaarne hooren en Van wien wij veel leeren ; doch dien wij , gelijk Evangelische Godgeleerden past, en b. v. Gelzer ') zoo uitnemend heeft gedaan, meer in zijn streven en bedoelen zoeken te begrij- pen en te gelijken, dan in de niet zelden gebrekkige wijze, waarop hij zijn eigen werken en pogen inzag en uitlegde. Wat in 't algemeen onze verhouding tot Eationalisme , Supranaturalisme en Mysticisme betreft (om deze geijkte namen nog eens te bezigen) : wij trachten het goede uit elke denkwijze , en dus ook uit deze drie -, op te zoeken. De slotsom is dan deze: Jezus aanliangen en door Hem in den Yader geldoven is ons het ware, dat aan liet Su- pranaturalismus , Jezus begrijpen en door Hem den Yader kennen is ons het ware , dat aan het Rationalismus , Jezus ien door Hem den Yader liefhebben en in ons eene ge- stalte te doen verkrijgen het ware , dat aan het Mysti- cismus ten grondsiag ligt, en deze drie zaken hebbeu wij dus met elke dezer rigtingen gemeen, doch niet zoo, dat wij ze als drie nevens elkander zetten , daar ze ons in onze historisch-philosophische zienswijze tot eene zaak zijn geworden, tot het streven naar een-zijn met Gods Zoon en door Hem met den Vader zelven. Welligt kan ik onze verhouding tot andere rigtingen in 't algemeen zoo het best beschrijven , dat ik van ons zeg, dat wij, meer dan anderen, zoeken Johannei'sche God- geleerden te zijn. (ZoeJcen , tracMen , pogen deze woor- den zult gij toch wel drukken ? "Wij achten waarlijk niet , dat wij het alreede verkregen hebben !) Gij weet , in de Joodsehgezinde Gemeente der eerste eeuw ziet men eene wettisehe Jacobus-kerk , ijverig in 't opvolgen van ve- ') Dr. 3f. Luther , Der Detttsclie Reformatory waarvaa door mij het het tvveede gedeelte in onze taal is uitgegeven , onder den titel : De Iler- vorming van H. Luther , beschowod en beoordeeld door II. GELZEK , 'i- Gravenhage 1854, 212 leiiei geboden ; in de Koomsch-Catholieke eene PetruS- kerk, ras en kloek van daad, maar vaak onbezonnen, dikwijls struikelend en zelfs den Heer verloochenend; in liet Protestantisnius eene Paulus-kerk , vol diepzinnige leerstellingen tegen over de wereldsche wijsheid, doch ook niet zelden veel te diep voor de Gemeente; de Kerk der toekonist zal die overige dienaren des Heeren niet verwaaiioozen } niaar tevens eene Johannes-kerk zijn , die zich aan den boezem des Heeren neervleit, om nit zijne volheid genade en waarheid te verkrijgen met helderheid en eenvou- digheid van inzigt , en die dan vol van zijnen geest de wereld intreedt, om elke onsterfeh'jke ziel, ook in woestijnen en rooverspelonken, op te zoeken, door de kracht der he- melsclie liefde, die uit den Heer in haar is overgevloeid. Yoor die Kerk zoeken ook wij bouwstoffen aan te brengen, met alle kracht, welke God ons verleent. "Want voor een reine Jezus-kerk , welke nog liooger zon staan , waarin de reinste waarlieid en vurigste liefde zou heerschen, en wel uit eenheid met God als eigene natnurlijke klaarheid en kracht, scliijnen onze tijdgenooten in 'tgeheel nog niet vatbaar. Doch konit zij eens, dan zal daarom het werk der Apostelen niet verwerpelijk zijn. Neen , door hen ook heeft de Heer zijn doel beoogd en bereikt. Zij blijven voortreffelijke en onmisbare getuigen en gidsen , om ge- durig nader tot den Heer te komen , tot zoolang ook wij Hem aanschouwen met eigene oogen, Indien wij ons streven hierin vergelijken met dat van anderen in Nedeiiand, dan vinden wij de meeste over- eenkomst tusschen ons en "Wessel Ganzevoort, die, vooral in de schildering van UUniann, zich aan ons als een echt Johanneisch Godgeleerde doet kennen. Doch wat hij wilde , liet hem zijne eeuw niet toe , anders te bewerkstelli- gen, dan door opwekkingen, weukeu, denkbeelden, uiteen- zettingen van dit en dat punt. Terwijl hij en vele anderen 213 steenen konden aanbrengen , kostelijke , heerlijke steenen , door ons ook te gebruiken, hebben wij, door zoo vele groote mannen geholpen en gesteund , met vereende magt een gebouw zoeken op te trekken en wel een eigendommelfflc , hedendaagsch Nederlandsch gebouw , den Heer gewijd. Erasmus ook heeft oneindig veel gedaan ter voorberei- ding van eene betere Goclgeleerdheid ; hij is een veel grooter man, dan onze eenw, welke hern ten kwade duidt, dat hij geen Luther was, nog kan vatten. Maar hoe dankbaar wij hem , en Gode die hem verwekte , ook zijn voor zijnen onvermoeiden , nu nog leerrijken arbeid : om zelf ook een godgeleerd gebouw op te rigten , daartoe had hij den tijd niet. Beter ging het met Episcopius en Limborch. "Waren de Remonstranten niet wederregtelijk en onchristelijk nit de Hervormde Kerk geworpen, dan zoude wij zieu het aan deze groote mannen eene eigene Nederland- sc7ie Theologie hebben kunnen ontstaan, waardig om naast die van Zwitserland en Duitschland zich teverheffen, ja, in eenige opzigten boven deze uitmuntende. JSTu bleef de vrije en werkzame geest der Remonstrantsche Broeder- schap in een te kleinen kring beperkt, dan dat hij of daarbinnen zich voldoende en steeds op de regte wijze ont- wikkelen of daarbuiten krachtigen invloed oefenen kon. Buiten die Broederschap heerschte veelal eene vreemde Theologie in Nederland, die van Calvijn, door "Waalsche en JPransche gevlugte Predikanten hier te lande ingevoerd en ons weldra opgedrongen. Yan^ de Dordsche Synode in 1619 af, toen deze Godgeleerdheicl , door Manrits zwaard geholpen , de echt Nederlandsche verdrong, tot 1795 toe, dat is zoo- lang de Staat en de Hervormde Kerk een waren, of de Kerk. onder Staatsvoogdij zuchtte, bleef dit Calvinismus heerschen. Zoodra was echter die voogdij niet opgeheven, of de God- geleerden hier te lande namen van Engelsche en Hoogduitsche 214 Theologen vrijelijk over, wat liun beter voorkwam; en Iiet aan zicli zelf overgelaten Calvinisnie verviel weldra schier overal in Nederland. Bocli eene nieuwe eigene Godgeleerd- lieid kwam nog niet tot stand. Neernt maar eens Iiet eenige uitgegeveue, volledige Handboek, dat van Muntinghe, mijn onvergetelijken leermeester, aan wien ik en anderen uit ons onuitsprekelijk veel zijn verpligt. Hoe veel goeds en sclioons in de bijzouderheden gij vindt, een eigen geheel is zijne God- geleerdheid niet. Zij heet eene ChristelijJce Godgeleerdheid, niaar haalt als bewijsplaatsen voor de Cliristelijke waarheid even goed een gezegde van Job aan of van een zijner vrien- den (naderhaud door God bestraft^ als die niet waar hebben gesproken) , als een van Jezus zelven en blijft, geKjk bijna alle Godgeleerden , bij de woorden des Bijbels staan. In de afzonderlijke leerstellingen volgt zij eenigzins Calvijn , niaar over 't gelieel Morns , en is in vele ondergeschikte zaken zelfstandig ;. doch zeer weinig consequent. En was er van een alleenstaand man , in dien tijd , iets beters te ver~ wacliteu? De oude Dogtnatiek was aan Iiet vervallen. Elk Godgeleerde had toen hier dit, daar dat stuk der vesting- werken prijsgegeven , als niet langer houdbaar; maar wat overbleef, was nu ook geheel onzameuhangend en buiten staat , den aandringenden vijand (het ongeloof) af te weren* Naar waarheid schrijft de geleerde Eeuehlin J ) van onze toeninalige Godgeleerdheid : De Godgeleerdheid is altijd iets bepaalds ; er is eigenlijk alleen eene Godgeleerdheid dezer of dier bepaalde Kerk of Belijdenis ; het historisch element , de overlevering is haa^r wezenlijk en inwonend. Deze oveiieveriug is in Frankrijk door de dragonders van Lodewijk XIV afgesneden, en zelfs ook het Hervormde Holland , 'twelk tot dieu tijd toe ook in den geestes-arbeid met het Hervormde Frankrijk had gedeeld , is van dit land losgerukt , heeffc ten deele zijiie eigene overleveringen ver- 3 1 Gi'Si-hicJitti con Fosi-Rufja! , Th. I (llainb. 1839), bl. IX der Opdra-fjl. 215 loren en zich sedert langen tijd meer aan de Duitsche Theologie, haar navolgende, aangesloten. Daar zich hierdoor de theologische geleerdheid in het Hervormde Holland heeft staande gehouden , ware het nu zijn naaste pligt , zijn eigen kerJcelijk zelfbewmtzijn Tdaarder en vaster te grondvesten" Doch nu voegt Eeuclilin er bij , dat Holland dit moet doen door bearbeiding der gescliiedenis der Hervormde Kerk op het vaste land, voornamelijk der Fransch-Hol- landsche Kerk." Daarmede " zegt hij , zoude de Hollandsche Godgeleerdheid tevens hare tweelingzuster in JFrankrijk de hand reiken. Doch innerlijke, diep ligeende gronden , als ook de staatkundige omstandigheden van het oogenblik maken het niet zeer waarsehijnlijk , dat Holland weldra deze roeping volgen zal." Hier vergist zich de schrandere man, 'tgeen hem even, wel niet zeer ten kwade is te duiden. Wij zullen onzen Nederlandsch-Hervormden of liever Christelijken geest niet verder ontwikkelen, door alleen op historic ons toe te leggen : aan geschiedkundige studie ontbrak het zelden in Nederland. Er was steeds meer behoeffce aan wijsbegeerte, en in zooverre was Tholuck's raad beter , dat wij Schlei- ermacher en Hegel moesten bestuderen. Doch indien wij hierdoor weder niet verder kwamen, dan vele Duitsclie Theologen, en dus philosophie en theologie gingen ver- warren, ja een philosophisch stelsel voor de philosophie zelve gingen houden , zoude ons dit meer schaden , dan baten. "Wyttenbach en Tan Heusde hebben ons een beteren weg gewezen ; de eerste door Plato te doen kennen , de tweede door Plato's wijsbegeerte (niet , wijsgeerig stelsel) , Socrates methode en Hemsterhuis schriften, streven en zienswijze voor ons te ontvouwen. Daardoor zijn de Nedeiianders in de studie van geschiedenis, letteren, regt, natuur en godgeleerdheid in onze dagen wijsgeeriger gewortlen , dan ooit bij ons te lande plaats had. Daardoor zijn wij ook 216 opmerkzainer geworden op onzen eigeneu Nederlandscheii geest , en tracliten wij ITU meer Nederlanders te worden , dau wij in de twee laatste eeuwen waren. Op een dwaalweg zouden wij nu geraken, door, naar Heuclilhr's raad, in de ontwikkeling onzer Theologie ons aan de ransclie Hervormde Kerk op nieuw eng aaii te sluiten of wel met liaar te versrnelten. Wij zijn Germa-r nen en voegen ons niet dan gedwongen in dien vreemden Eonianisciien vorm. Maar wij zullen verder komen , door ons weder aan te sluiten aan onze alonde Nedeiiandsche Godgeleerden , aan die eenvoudige, practische, Evangeli- sclie, en teveus ten deele zeer geleerde en diepzinnige maimen , als Thomas van Kemp en , "Wessel , Erasmus , Duifliuis, Episcopius, Hugo de Groot, Limboren, Loden- stein , en ook enkeleu van latere dagen , als Hinlopen , van Alphen en dergelijken , die Let Evangelie als Neder- landers voor Nederlanders liebben opgevat en toegepast, historisch en philosophiseli beide ^ Hunne voetstappen hebben met velen ook wij, Groningers, gedrukt, en met bekulp van Iiunnen arbeid en dien van vele in deze eeuw gestorvene of nog levencle Godgeleerden , M r ier namen ik vroeger reeds noemde, nu eene eigene Theolo- gie gegeven. Is er dan eenige waarlieid in 'tgeen de jonge van der Hoeven zeide 2 ) , dat er met ons werk iets 1 ) Over liet verdringen der edit Nederlaadsche Godgeleerdheid door liet vreeinde Calvinisme sprak ik veel in de reeds aangehaalde BescJiou- icing van den gang der Godgeleerdheid in Nederland. Mijn amttgeaoot Royaards kwam in lietzelfde deel van net ArcJdef, waariu mijne Beschou- v;ing stond , daartegen op , zonder rnij te overtuigen ; weldra zal ik mijn gevoelen op eene andere plaats nader staven. Intusschen verheugt het mij te zien, dat Royaards vriend, Kist 3 het met hem niet geheel en al eens was. ,,Ook volgens mijne overfcuiging," schrijft deze in een stukje over Royaards CNiemo ArcJdef, II, bl. 441), ,,is liet Nederlandsche Calvinismus, met alles wat er mode in betrekking staat .of da.aruit is voortgevloeid , gelijk in zijnen oorsprong, zoo ook in zijneu aard en strekking, on-Nederlandscli;." -} Zic bovcu bl. 2931. 217 nieuws aanvangt en alles bij ons oorspronkelijk Neder- landsch is: dit is in zooverre juist, dat wij, 'tgeen wij trachten te leveren , zelfstandig zockten te doorgronden en tot een geJieel poogden te verwerken; hoewel ons dit onmogelijk ware geweest zonder veelzijdige hulp van zeer vele andere Geleerden. Het valt tocli in 't oog: zonder zulke voorgangers en zulke tijdgenooten liadden wij niet kunnen verrigten, wat wij deden. Want hoe zouden wij in exegese en critiek des Bijbels , in geschiedenis der wereld en der Kerk, in wijsbegeerte en letterkunde, dat alles zelve hebben kunnen uitvorschen , wat wij nu dank- baar van hen overnamen ? "Welke waarde het gebouw heeft, dat wij alzoo optrokken, past mij niet te beoordeelen. Maar dat het een, hoe dan ook, rondom bewerkt geheel gebouw is, valt elk in 't oog , als hij maar op dit eene let , dat wij , Hoogleeraren , te zamen een stel van Handboeken over alle hoofdvakken der Godgeleerdheid hebben uitgegeven, zeven in getal , van drie schrijvers , niaar in eenen geest. Ik weet niet, waar of wanneer zoo iets ooit aan eenige Universiteit is geschied: zeker ware het niet mogelijk, zoo er niet eene wijsgeerig-geschiedkundige zienswijze bij de schrijvers aanwezig was, die, hoe gebrekkig dan ook, 't geheel zocht te omvatten. Heeft dit en al ons overig werk echter iets goeds , dan komt niet aan ons de eere daarvan toe , maar aan God, die ons lot zoo wonderbaar bestuurde en ons zoo vormde, gelijk ik vroeger verhaalde. Hij bragt dx\QJonge vrienden te zamen , in eene Faculteit, vele anderen in eenen kring. Andere geleerden staan meest op zich zelvej wij werkten te zamen; wij hadden in onze onervarenheid en jeugd behoefte aan elkanders voorlichting en raad. Andere Evangeliepredikers rnoeten hunne Gemeenten veel ontzien : in ons gewest heerscht Germaansche en wel Eriesche vrijheidszin. In de oordeu , waar "Wessel en 218 Agricola leefdeu , kan men 't eenvoudige, historische , practische Evangelie , misschien vrijer dan ergens elders , met bijval en zegeh prediken. Zoo oefenden wij ons ook door mededeeling aan de Gemeente en kwamen tevens liierdoor al verder en verder. Door onderlinge zamen- werking en mededeeling aan de Gemeente ontwikkelde zich voorai een wijsgeerig-omvattende blik op geheel Let Christendom en den gang van Gods wereldbestunr over de menschkeid in 't algemeen, waardoor wij voor ons tot lielderheid kwamen over 'i geheel der Christelijke gods- dienst en niet alleen gedeelten, maar } t geJieel der Theologie te zamen durfden bearbeiden. Is dit nit ingenomeuheid met ons zelve gezegd ? God is mijn getuige! Neen , wij willen geene eere voor ons zelve en geenerlei lof, dan die ook aan alle andere getrouwe dienstknechten des Heeren toekomt. De Heer heeft ons uitnemend gezegend en geleid; en meer dan zijne aanwijzin- gen en wenken volgen, deden wij uiet. Ach, ik zeide reeds te veel ! Getrouwe dienstknechten noemde ik ons met anderen; en ja , wij poogden het te zijn, maar hoeveel ontbrak dikwijls aan ouze wijsheid, onzen ijver, onze zelf- verloochening, onze liefde, onze heiligmaking ! . . . . O God! treed met ons niet in het gerigt ! . . .. IX. Op de uitko'msten van ons werken , voor zooverre die ons bekend zijn en besproken kunnen worden , wil ik ti ook wijzen , Mijne Vrienden ! Daarbij moet ik eerst op eenige gunstige zaken opmerkzaam maken , dewijl an- ders , wat volgen moet , niet ware te verstaan. Gij zult de taal der dankbaarheid aan God toch wel onderscheiden van die des ijdelen roemens ? Gij zult mij 219 niet van eigenwaan beschuldigen , als ik God prijze voor hetgeen Hi/} aan ons en door ons deed ? "Wat ons zelve betreft: wij liebben rust verki'egen voor ons Verstand, hart en leven. Ons verstand werd bevredigd door de redeliike godsdienst van Paulus en Johannes en i/ Gods Zoon zelven; de onzekerheid en twijfeling, waarin de wereldsche wijsheid, ook die van Plato, Hemsterhnis en Kant, en het kerkelijk stelsel zoo der Hervormden, als der overige Protestanten, ons had gelaten, werd weg- genomen. Tot wien zouden wij heengaan ? Hij , Hij is de waarheid en het leven ! Ons hart vond voldoening in 't gemoedelvjlce onzer rigting , in die liefde des Zoons en des Vaders , waardoor wij verzekerdheid van zonden- vergeving en ondervinding van heiligmaking hadden, en in de gemeenschap der Heiligen, in wie de geest van God en Christus leeft en werkt. Ons leven had rust in 't jpractische van onze zienswijze; het werd zalig in geloof en liefde, in een leven met en voor en in den Zone Gods en zijnen en onzen Yader, en in onderlinge liefde en vriendschap met velen, door de liefde des Yaders en des Zoons geheiligd. Gelukkig voor ons zelve, waren wij 't ook in en door ons werk naar -buiten. Tot eene menigte weldadige inrig- tingen , om 't Evangelie tot alle volken , in alle huizen en in alle harten te brengen , mogten wij , door onze practi- sclie rigting gedreven , niet zonder zegen van boven , me- dewerken ; eenige zelve oprigten. Altijd waren wij , als echt Nederlandsche Christenen, bezig in de werken der nit- en inwendige zending, gelijk men ze nu noemt. Armen en ongeletterden hoorden onze gemoedelijke Evan- gelieprediking gaarne , en toonden haar te verstaan. Wa- ren toch onze beginselen door scholastieke wijsheid bij de Godgeleerden soms verdrongen, in de Kerk zijn ze geble- veu van Jezus en Paulus af; zij waren steeds aanwezig in 220 het Ckristelijk geinoed, al waren zij niet tot heldere be- wustkeid gekomen voor het verstand ; daartoe kwamen zij nu bij velen. Ook niet weinige besckaafden , die vroeger de kerk niet bezockten, kwamen onze redelvjke voorstel- ling des Evangelies geregeld kooren. Nog terwijl ik dit stuk ter perse geef, gewordt niij de dankbare groet uit eene kleine stad van ons vaderland , door twee mij gelieel onbekende burgers toegezonden , om ons te danken , dat zij , door onze gesckriften geleerd , nu den dood kalm en blijde kunnen inwackten. Zulke betuigingen ontvangen wij nu moudeling, dan sekriftelijk, nu met dan zonder naam, gedurig. Eeuige ouclere Ambtsbroeders in de Evan- geliebedieniug kebben ons met dankbaarkeid de kand ge- drukt , dewijl zij tot blijdsckap in kun werk waren gekomen door onze besckouwing van 3 i Evangelie , daar zij bij de vroegere geen rust uieer kadden en alleen staande geene betere , die kun gekeel voldeed , kadden kunnen vinden , terwijl kun door ons werk eerst regt duidelijk was geworden, wat zij vroeger wel kadden gevoeld, maar niet kelder genoeg gezien ] ). Yan onze gesckriften was dan ook veel aftrek. WaarJmd in Liefde kield zick nu 19 jaren staande, en van vele ouzer werken kwam een tweede druk , van enkelen een derde, of vierde, of vijfde. Waar men ons kende, genoten wij bij velen ackting. Door Gods genade bewaard , kadden wij , van koeveel gebrek wij ons voor Gods oog bewust zijn , als Evangeliedienaren en ook vroe- ger als Studenten , een onberispelijk leven geleid en als J ) Zelfs wareu onder hen eukele Evangeliedienaars , die iii de be- diemng met eere reeds grijs waren geworden , gelijk G. vanKooten, wiens vijftigjarige jubelrede, den 7 Oct. 1838 te Dordrecht gehouden, men ver- gelijke. Een uittreksel vindt men in de Bewegingen in de Nederl. Sen. Kerk van 1833 tot 1839 , bl. 227234. Ook J. P. A. Wintgens, Pred. te Groningen, die in den voor ons gevaarvollen tvjd van 1843 zich aan onze zijde schaarde. Zie de verliandeling van hem in WaarJieid in Liefde 1843, IT. Theologen met genoegzame voorzigtigheid gesproken, zoo- dat wij b. v. van ons Tijdschrift , hoe hevig aangevallen, nog nooit een woord behoefden terug te nemen, ofschoon wij gaande weg vele dingen naauwkeuriger ontwikkelden , dan vroeger door ons geschied was. De meeste achting en liefde genoten wij, de meeste vreugde hadden wij evenwel van onze Catechisanten en andere leerlingen, bovenal wij, Hoogleeraren , van u , Mijne Yrienden ! die u voor de heilige bediening voorbereiddet. Ja , er waren ook wel eens enkelen onder uwe rijen , die als onwaardigen de Hoogeschool moesten verlaten , en sominige anderen > die niet met den regten ijver en met hemelsclien zin zich voor hun ambt vormden. Evenwel verreweg de meesten uwer wer- den ons meer dan leerlingen , werden onze hartelijke vrien- den , een van zin en lust met ons , voor tijd en eeuwig- heid naauw met ons verbonden. Door u , die in eenen lieiligen geest , dien van Christus , met ons werktet en werkt, heeft onze practische, gemoedelijke en redelijke Evangelieprediking , door u veelmeer , dan door onze geschriften, ingang gevonden in de Gemeenten van IMe- derland. Uwe verkondiging van Christus , uwe vrede- lievende geschriften, uw voorbeeld, uw ijver in 't herder- lijk werk en in alien arbeid der liefde hebben onze harten verheugd, en dat merkteeken gehecht aan onze rigting, 'twelk de Heer voor 't eenige ware verklaarde , dat der Uefde, eenigzins aan de zijne gelijk. Tegen deze gunstige uitkomsten staan andere over , die ik echter niet ongunstig wil noemen ; want zou 'i een kwaad teeken zijn , dat wij den Heer liet kruis moeten nadragen en niet weinigen ons , gelijk den Meester , voor kinderen des Satans verklaren ? Is er ooit in de Kerk des Heeren eene krachtige en heilige werkzaamheid tot hare vernieuwing of volrnaking aangevangen, zonder dat vele tijd- 222 genooten haar miskenden en voorgangers zelfs zoowel als- leden der Gemeente haar zocliten te weren, en hare voorstanders te vervolgen en uit te werpen? Yoorwaar, ook dit kenteeken heeft ons niet ontbroken! Een tijdlang werden wij door deze als Mystieken, door die als Bationalisten gebrandmerkt. In lietzelfde Godgeleerde Tijdschrift l ) werden wij in denzelfden tijd, in eene recensie der Ckristelijke Betrachtmgen van Yan Herwerden, Ams- hoff en mij > als Mystieken , en in recensies van de Dis- sertaties van C. Boon 2 ) en de reeds genoemde van La Cle als Eationalisten aangevallen en verworpen. Zoo is het blijven voortgaan. Ofschoon onze inzigten alleen Evange- liseh zijn en in Christus wortelen, heetten zij vruchten van wijsgeerige bespiegeling, buiten 'tEvangelie orn verkregen> maar op } i Christendom toegepast, Ofschoon zij echt Ne* derlandsch zijn en zich aan 'tgeen in onze Kerk oorspron- kelijk is , aansluiten , werden zij planten genoemd van vreemden bodem. Ofsehoon uit de Kerk nimmer geweken , maar alleen onderde ruigte van Scholastieke Godgeleerdlieid bedekt , moesten wij , die ze ontdekten en tot wasdom bragten, verkondigers van nieuwe dingen heeten. Ofschoon wat dit voor den dag halen betreft en den vorm, waarin wij onze inzigten uitspraken, oorspronkelijk, moesten wij ze van elders hebben ontleend en napraters zijn van Duitsche Godgeleerden , vooral van Schleiermacher. Nog tot op dezen dag worden wij door velen als inconsequente God- geleerden, die hierin mystiek, daarin rationalistisch zijn, uit der hoogte veroordeeld. Doch hierover spreek ik niet verder. Smaad, laster, \ beschuldigingen voor kerkelijke regtbanken en voor die der ') Godgeerde Bijdragen, 1835, bl. 127, 159; 1836, bl. 1. *) Historia, conditionis Jud-aeormn religiosae et moralis inde at) exsilio Babylonico usque ad Jeswn Christum immutatae , Gran, 1834. 223 geheele Gerneente hebben wij evenwel eerst en voorname- lijk niet ondergaan om onze eigenaardige zienswijze, maar om onzen strijd voor de Evangelische vrijheid in de Her- vormde Kerk. De aanleiding er toe was deze. Yan 1826 tot 1829 was ik te Ulrum in deze provincie Predikant geweest, toen ik tot Hoogleeraar aangesteld en te Ulrum opgevolgd werd door H. De Cock. Hij was, zonder dat wij innig waren verbonden , een mijner Aca- demievriendeii geweest ; hierom en omdat hij mijn opvolger werd, bevestigde ik hem te Ulrum 29 Nov. 1829. Weldra begon hij daar zich als een streng en hard Calvinist, bijzonder in de leer der praedestinatie, te do en kennen , kreeg hij grooten toeloop , doopte kinderen uit andere ge- meenten en nam uit andere gemeenten lidmaten aan. ISFu en dan bezocht ik hem, om, zoo mogelijk, hem van zijne over- drijvingen en vooral van zijne veroordeelingen van andersden- kenden terug te brengen. Hij sloeg mij voor, daarover in briefwisseling te treden. Ik verwachtte hiervan wel niet veel; doch stemde, om de maat vol te meten, toe. Uitgebreide brie- ven werden gewisseld , enkele bezoeken herhaaldelijk ge- daan, zonder vrucht. De Cock ging verder, gaf in 1833 een tal boekjes uit , viel twee onberispelijke leeraars ') , de een bovendien door veelzijdige geleerdheid, de ander door groote gemoedelijkheid uitblinkende , maar die hunne ge- meenten tegen overdrijving en dweeperij hadden gewaar- schuwd, stout en hard in een dezer geschriften aan als ,,wolven, die de schaapskooi van Christus aantasteden ," en gaf nu ook bijzondere brieven uit door voormalige vrienden en bekenden hem ter waarschuwing vertrouwelijk geschreven. Het scheen zelfs, alsof hij van zijne vele boekjes, die heinde en ver werden verkocht, ook eene j ) G. Benthem Reddingius, Theol. Dr. en Pred. te Assen, en L. Meijer Brouwer, Pred. te Uithuizen. 224 geldelijke speculatie inaakte. Nu, daclit ik, zou ik oofe aan de beurt liggen, en liij weldra ook mijne brieven^ hoewel volstrekt niet voor den druk geschikt , op de pers brengen. In deze verwachting besloot ik liem voor te komen, en gaf in de laatste dagen van 1833 een boekje nit, 'twelk in 1834 zeer vermeerderd weder in 'tlicht kwam: GedacMen over de beschuldiging , tegen de Leeraars der derlandsclie Hervormde Kerlc in deze dagen openliffi i ~bragt , dat zij Jiunnen eed breJcen, door of te wijJcen van de leer Jiunner Kerlc, die zij beloofd kebben le zullen Tiouden. In dit geschriftje bragt ik de twistvraag op een ander terrein. Dusverre durfde men er niet regt voor uitko- nien , dat men van de kerkleer afweek : ik toonde , dat > indien er ooit door Christenleeraars was beloofd, zicli aan eene kerkleer te houden, net lioog tijd was, het vergen van die belofte af te schafFen , doch dat zulk eene belofte nooit in de Hervormde Kerk was gevergd of gedaan , dat zelfs de Dordsche Synode, hoewel er toe neigende, haar niet heeffc durven en kuunen doorzetten, dat er alleen eene belofte altijd en onvoorwaardelijk van de Leeraren was ge- vraagd ., deze , dat zij Gods woord getrouw zullen predi- ken, en dat zij, naar den aard des Christendoms en de bedoeling der Hervormers, aan deze belofte zich moeten liouden en Gods woord predjken , 'i zij liet mensclien- woord , en dus ook de kerkleer, er mede overeenkome, 't zij niet. Een oud ervaren bloedverwant van niij voorspelde mij dadelijk , dat ik er veel tegenspraak door zou wekken en groot verdriet van liebben. En dit bleef niet uit. Yele pennen kwamen in beweging tegen naij; ofselioon niet eene door een Godgeleerde werd opgevat. Yerdriet deed niij op den duur meer, dat anders bezadigde mensclien meenden , dat ik een vlaggevoerder der liberalen had willen worden, waaraan ik in de verte niet had gedacht. Het was een noodsprong, 225 om te voorkomen , dat De Cock mijne brieven uitgaf, of, zoo liij liet deed, het beschaafde publiek veel ken- nis daarvan zou nemen. Weldra bleek het , dat mijne verwacliting niet ongegrond was geweest. Want toen mijn werkje gedrukt, maar nog niet uitgegeven was, ont- ving ik een schrijven van De Cock, waarbij hij mij voor- stelde, onze briefwisseling te laten drukken. Ik verlieugde mij , dat liij mijne brieven niet , gelijk die van anderen , ongevraagd ongeweigerd , uitgaf ; maar kon hem nu ook antwoorden , dat ik de zaak , waarover onze brieven liepen , op eene voor het publiek geschikte wijze in een werkje , dat pas was afgedrukt, had uiteengezet , zoodat de uitgave onzer briefwisseling doelloos zou zijn , en door mij als eene scheuding van vriendschapstrouw worden opgenomen en aan het publiek voorgesteld. Hierop heeft hij haar ook niet ter perse gegeven. Op deze wijze ben ik door de omstandigheden reeds spoedig gedrongen , om de zaak der vrije Evangeliepredi- Idng voor alle rigtingen te helpen handhaven. Ik deed het evenwel niet op mij zelven alleen. Mijne anabtgenooten in de Faculteit en verschillende andere vrienden, hier eii elders, zagen de drukproeven na en deelden mij hunne opmerkingen mede. Want ik vreesde, iets onbekookts te sclirijven en wensclite in den strijd , die ging ontbranden, bondgenooten te hebben. Yan die ure af is er een onophoudelijke kamp gevoerd , nu nieer dan min hevig, door ons tegen velen , orn de vrij- Jieid in C7iristus in onzeKerk, onafhankelijk van de Formulie- ren (in den zin, waarin men deze verbindbaar maken wilde), voor ons, maar ook voor alle anderen, ook voor onze tegenstanders , te bewaren : een kamp in geest en strekking niet ongelijksoortig aan dien , welken Paiilus tegen de Joodsche Christenen voerde voor de vrijheid in Christus en tegen de verbindbaarlieid der wet, en Luther voor 15 226 de vrije Evangelieprediking tegen de Ronianisten en liun gezag van Pans en Kerkvergaderingen. Ons was die kamp op verre na zoo bezwaarlijk niet als den Apostel en Her- vormer, die denzelven ook voor de nageslachten liebben gestreden. Evenwel werd hij ook sonis voor ons lieet en dreigde wel eens liet gevaar , dat wij van onze ambten ontzet en met vronw en kinderen broodeloos worden zouden; niaar dan en ook als wij schier alleen stonden en bijna uieniand , naar 'i scheen , openlijk de zaak der vrijheid in CJiristus met ons dnrfde bepleiten, hebben wij ons nooit terug getrokken en ons nooit door dubbelzinnige woorden zoeken te redden. U vooral , Mijne Vrienden ! verzoek ik echter wel in uw hart te willen wegleggen, dat onze strijd was voor de vrif- lieid in CkrisUis ; u verzoek ik u niet te laten verleiden tot de aanneining der meening, die vrij algemeen gangbaar is geworden, dat wij voor onze zienswijze, voor onze opvatting van 'tEvangelie hebben gestreden. Indien gij den loop der zaken wilt nasporen , znlt gij weldra overtuigd worden, dat Gods genade ons voor die aanmatiging en dwaasheid heeft bewaard; eene genade, waarvoor wij onuitsprekelijk dank- baar zijn, dewijl wij nit ons zelve zoo ligt in dien strik hadden knnnen vallen , en dan de zaak onzes Heeren , die wij nil hebben gediend, grootelijks benadeelen. Doch gij behoeft geene loeken na te lezen , om tot de overtuiging te komen, welke ik bij u wensch te wekken, dat wij altijd alleeu voor de vrijheid in Christns hebben gestre- den: herinnert u maar, hoe wij altijd op onze lessen en bij onze hulp aau uwe proefschriften deden en nog doeti. Verlangen wij, dat gij ons napraat, in al onze bijzondere ge- voelens deelt , ons nooit in iets tegenspreekt ? Of lokken wij integendeel twijfelingen en wederleggingen uit? Geven wij ons soms niet gewonnen, erkennende, dat uwe tegenspraak gegrond is, en wij bij een herdruk van een Handbook dit of 227 dat zullen veranderen? Laten wij u, als wij onze bedenkingen u liebben gezegd , met vrij , om in dissertaties en. preken gevoelens voor te dragen , die van de onze verschillen ? Ziet, dan is onze strijd inimers niet voor onze ziens- wyze , inaar voor Clinstus , voor de ivaarJieicl ; dan willen wij immers geene school of partij vormen , maar alleen eene plaats liebben onder de ware dienaren des Heeren , die zijn Evangelie nitleggen, liandliaven en aanprijzen? Verga vrij al wat wij schreven , en nocli onze naam , nock onze zienswijze worde verder gedacht , indien maar blijft Christus, Gods woord, Gods waarheicl, en daartoe de vrijlieid , om deze steeds naauwkeuriger te doorgronden en vruclitbaarder te verkondigen ! Hiervoor is onze strijd, dit is ons streven. Enkele bijzon- derheden uit dien strijd rnoet ik u nog voor oogen stellen. Eene van de vele beschuldigingen , welke wij onverdiend moeten dragen, is deze, dat wij de Afscheiding , in 1834 ontstaan , zouden veroorzaakt hebben. De onwaarheid er van is liandtastelijk. Zij is vroeger geboren , dan er bij iemand van eene Groninger school sprake was of kon zijn ; de eerste schijn van zulk eene school verfcoonde zich pas, toen in Junij 1835 de reeds genoemde Dissertatie van La Cle uitkwam. De Cock heeft dan ook geen van ons, maar twee veel oudere leeraren aangevallen , met wie wij in gee- nerlei wetenschappelijke betrekldng stonden. "Wei verre zelfs van de Afscheiding te veroorzaken, verminderen wij haar in de meeste plaatsen, waar zij zonder ons toedoen is ontstaan , en voorkomen wij haar doorgaans , waar zij nog niet is. Twee onzer vrienden stonden als jonge pre- dikanten jar en lang naast drie voorvechters der kerkelijke regtzinnigheid ; het was eene landstreek en een volksaard. In de ergste tijden der Afscheiding had de eene onzer vrienden drie, de andere zes of zeven Afgescheidenen , terwijl hunne drie Ambtgenooten soms door een vierde, 228 soms door een derde, soms door de helft hunner Ge- meenten werden verlaten. Nog lets: 'tis bekend, dat, toen onze vriend A. Eutgers van der Loeff als Predikant te Zut- plien werkzaam was , de daar bestaande Kerk der Afge- sclieidenen ledig is geworden, liij liaar toen lieeft doen aankoopen , en er eindelijk zelf Bijbeloefeningen voor de armen in gehouden. En zulk eene tiitkomst is niet zon- derling, maar natuurlijk ; wij polemiseren niet, maar pre- diken 't eenvondige Evangelic , zonder dogmatische haar- kloverijen; en dit moet op den duur geesten en harten voldoen en in liefde alien vereenigen. Dock van de velerlei beschuldigingen in Tijdsehriften en afzonderlijke boeken, ja ook weldra in Couranten, door Orthodoxen en Liberalen beide, in menigte en seMer dagelijks tegen ons ingebragt, spreek ik verder niet; ze zijn dergelijke, als Spener en Francke hadden te verduren en grootendeels niet de moeite waardig , dat ik haar zou vermelden. Wij zwegen en zwijgen altijd er op : waarom zou ik er nu over spreken? De wijsheid wordt geregtvaar- digd door hare kinderen. Wat ecliter den strijd over de vrijheid der Evangelie- prediking betreffc, welke Her moet behandeld worden: deze kwam, in den vorm eener vraag naar de verbindende kraclit der Formulieren, in 1834 en 1835 voor de regt- bank der Algemeene Synode. In 1834 werd zij daar gebragt in adressen van vele onbevoegden , \vaarop een rapport en praeadvies werd gegeven bij monde van onzen Parean, 'twelk de vrijheid in Christus krachtig handhaafde, en door de Synode werd goedgekeurd. Gevaarlijker stond de zaak in 1835, toen vele bevoegden, met name Pre- dikanten, de Synode oni beperking der vrijheid, of im- mers om nadere uitlegging van het onderteekeningsfor- mulier van 1816 , verzochten. Daar kwam iets gewigtigs bij. De grijze Heringa was, voor het laatst, ter Synode. 229 In zijne jeugd wegens onregtziimiglieid aangeklaagd , was hij later voorzigtiger geworden , en nu op zijn ouden dag bekommerd. Hij had even te voren een boekje uitgegeven, waarin eene verdediging werd ge- vonden van de stelling, dat wij de Pormulieren getrouw moeten zijn, omdat fquia) zij met Gods woord overeen- komen," en wilde nu, dat de Synode de onderteekening der Candidate!! , in 1816 vastgesteld, in dezen zin zou uitleggen of uitbreiden, opdat er een gematigd gula zou aangenomen worden. Yeler meening was, dat wij de Eornrulieren getrouw moeten zijn, in zooverre (quatenm) zij met Gods woord overeenstemmen." Later is, vooral ook door Roijaards aangewezen, dat een gematigd guia, en een gematigd quatenus bijna niet verschillen '). Nog later heeffc Ullmann de juiste uitdrukking gevonden , dat wij met de Formulieren overeenstemmen , omdat zij in de fieginselen en in zooverre zij in de leerstukken met Gods woord overeenkomstig zijn. Ik geloof , dat het hierbij kan blijven , dewijl zich. hierin alien moeten vereenigen, die aan beide , aan de Hervorming van Luther en Calvijn en bovenai aan ; t Evangelic van Christus , zicb. willen vasthouden. Doch zulk eene oplossing was in 1835 nog niet ge- vonden. Daar nu de Synode van dat jaar over deze zaak zou moeten handelen, lieten wij Van Oordt, die toen van ons daarheen moest gaan , onder zegenwenschen en gebeden , maar ook niet zonder bezorgdheid over de zaak, van ons ver- trekken. Hij had er eene moeijelijke taak tegenover zijn leer- meester en vriend Heringa , hij vooral , daar hij niet alleen tot lid , maar ook tot rapporteur der Commissie over dit onder- werp werd benoemd. In een voortreffelijk rapport en prae- !) Het is eene der grootste onder de vele verdicnsten van Koijaards, dat hij dit overtuigend vredewoord schreef 3 Kerlcregt Uj de Hervormden, D. II, bl. 133-138. Ook drukte hij het nog juister uit, dat er een zwak quia en een sterk rpiatenus moest zijn. 230 advies kweet liij zich van zijne taak; cle geheele Synode, Heringa uitgezonderd , stemde er mede in, en alzoo werd besloten, niet door eene nadere verklaring, van wege de Synode te geven, de vrijheid in Christus te binden; waar- toe als eene lioofdreden in het rapport was aangevoerd, dat zulk binden een stap zonde ziju, die nocli met de grondbeginselen van liet Protestantisme , noch met den aard des Evangelies , nocli met de bevoegdheid eener SjTiode overeenkomt J ). Docli in 1834 en 1835 was* het een strijd, waarin wij mede deelnamen; 'twas geen krijg teg en cms , of im- mers tegen ons alleen. Toen wij echter in ons Tijdsclirift (sedert 1837) open en vrij de Cliristelijke waarheid waren beginnen toe te licliten , werd de aandacht steeds nieer op ons gevestigd. ]SFa velerlei aanvallen werden wij in 184& bij de Synode aangeklaagd. Dit deden zeven leden der Hervorinde Gemeente te 's Gravenliage nit de school van Bilderdijk, onder hen ook de Heeren A. Capadose en G. Groeu van Prinsterer. Ik behoef, ook na 'i geen elders over haar is gesclireven 2 ) , deze school niet meer te kenmerken. Er zijn mannen onder van vele talenten en groote geleerdheid , doch zij niissen wijsgeerige ontwikke- ling en godgeleerde wetenschap. Er bestaat dus voor hen geene mogelijkheid , om een godgeleerden strijd met 'we- tenscliappelijke wapenen te voeren; zij brengen dien der- halve over op kerleregtelijJc gebied , ruijen den onkundi- gen hoop op , en , gelijk de Inquisitie den brandstapel , be- zigen zij ]aster en geschreeuw , tegen hen , die zich niet onder hun scepter willen buigen. Zij zijn dus ook in het theologische, niaar zelfs ook in het staatkundige , doorgaans ') Zie liet rapport en praeadvies in de Hand, der Synode van 1835, %1. 120-136, 161. i) Zie b. v. D<> Bvwr/u/r/cn in ,/?. NedurL Hero. Kerk , bl. 2840. asi negatief, dat is, zij komen op legen allerlei menschen en denkbeelden , zonder dat zij in staat zijn , om dat , waar zij voor zijn, eenvoudig en duidelijk uiteen te zetten. Kortom , zij behooren tot die magten , die kunnen versto- ren , niet tot die , welke kunnen op&omven. Sedert eenige jaren noemen zij zich de antirevolutionaire partij. Die naam is juist , in zooverre zij eene party heet ; want wer- kelijk is zij eene partij of een deel , dat voor 't geheel wil gelden, dat niet met eene plaats nevens andere deelen tevre- den is , maar alles alleen wil hebben of overheerschen. Ook is die naam juist, in zoo verre zij is eene anti; want zij is , gelijk ik reeds zeide, negatief , zij is tegen veel. Maar onjiiist is die naam, in zooverre als die partij tegen de revolutie zou zijn. Zij is alleen tegen die van 1789 in Frankrijk ; de omwending van zaken in 1848 in ons land , door de Eadicalen beoogd , is door hare medehulp gelukt , en hoe zij in 't kerkelijke revolutie wil, zal u (mogt gij 't anders niet weten) uit mijn verhaal blijken. Zij is dus , in geheel anderen zin , waarlijk eene antirevolu- tionaire partij , in zooverre zij eene antirevolutie , eene tegenomwenteling wil , maar altijd eene omwenteling , wier verschil van Jiervorming hierin ligt, dat de hervorming lang- zaam door overtuiging en vrijheid werkt, de omwenteling haastig door geweld en onregt haar doel zoekt te bereiken. Reeds bleek dit uit den stap , dien de zeven Haagsche Heeren, hoofden der Bilderdijksche of zoogenaamd antirevo- lutionaire partij, in Mei 1843 deden, toen zij uitgaven: Adres aan de algemeene Synode der NederlandscAe Hervormde KerTc over de Formnlieren, de AcademiscJie opleiding der Predi- kanten, Jiet Onderwijs en het Kerkbestitur. In het behan- delen van het tweede der genoemde onderwerpen , de academische opleiding der Predikanten , wordt voorzigtig van Leiden en Utrecht gezwegen, om op de verregaande onregtziimigheid van Groningen te wijzeu en eeue veroor- 232 deeling hiervan door de Synode te verkrijgen. Was dit eerst gelukt , dat liet minst moeijelijke sclieen , daii zouden Leiden eu Utrecht ook wel oiider 'tjuk gebragt kunnen worden. Door alles op eens te eisehen, ware niets te winnen. Oin nn de veroordeeling van ons door de Sjnode te verkrij- gen, wordt de leer der Groninger school op zonderlinge wijze gekenmerkt, en dan ten slotte van Groningen gezegd bl. 26 : ,,Even goed eu welligt beter ware Let, onze aanstaande Predikanten te zenden naar de school der Babbijuen , waar men ten niinste eerbied voor liet Oude Testament, of naar ' de Seininarien der Boomschen , waar men althans een Zaliginaker , die voor ons gestorven is , behondt." Om voor zulk eene bewering althans een schijii van be- wijs te hebben, worden ja wel eigene woorden van ons Tijdschrift aangehaakl , maar met weglating van ; t geen nit den zameuhang tot him regt verstand noodig is. 