title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Het is mij een tegenvaller gij schrijven moet dat de zaken niet erg vlotten; is het dat de positie hachelijker wordt, laat ons de energie verdubbelen. Ik zal dubbel attent zijn op mijn teekeningen, maar voorloopig nog wees gij dubbel attent in ’t zenden van het geld. Het vertegenwoordigt voor mij model, atelier, brood, ver- mindering ervan heeft iets stikken of verdrinken ten gevolge, ik bedoel ik kan het nu evenmin missen, of het met minder doen, als dat ik de lucht missen kan. Ik heb deze twee teekeningen reeds lang in mijn hart gehad, maar ik had het geld niet om ze uit te voeren, en nu door dat van Rappard zijn ze vlot geworden. De scheppingskracht kan men niet inhouden, het moet er uit wat men voelt. Weet gij waar ik dikwijls over denk? Het is om te zien relaties te krijgen in Engeland met Graphic of London News. Ik wilde nu ’t me vlot, zoo erg graag doorsjouwren op eenige grootere composities voor illustratie geschikt. Boughton met Abbey samen maken voor Harper te New York (agent voor de Graphic ook) teekeningen ,,picturesque Holland”. Die illustraties (zeer doorwerkt al zijn ze klein, gemaakt bepaald naar grootere teekeningen) zag ik bij' Rappard. Ik denk nu bij me zelf dat als de Graphic en Harper hun teekenaars sturen naar Holland, zij niet onwillig gestemd mochten zijn een Hol- landsch teekenaar aan te nemen, als hij iets goeds voor niet te veel geld wil leveren. Ik zou er op werken willen, vast Verbünden te worden tegen een maandgeld, liever dan nu en dan een teekening betrekkelijk duurder te verkoopen. 160 En mij verbinden voor eene serie composities naar aanleiding van b.v. deze twee, die op ’t ezel staan of die ik er nog bij zal maken. Ik zou ’t raadzaam vinden zelf eens naar Londen te gaan met studies en teekeningen, en de managers der diverse inrichtingen op te zoeken, of liever nog de teekenaars Herkomer, Green, Boughton, (sommigen echter zijn tegenwoordig in Amerika) of anderen, als ze in Londen zijn. En zou ook inlichting omtrent procedes daar beter dan elders kunnen krijgen. Wie weet of Rappard niet mee zou willen gaan, en ook teekeningen mede- nemen. Zoo iets met of zonder wijzigingen in het plan, zou dunkt me moeten gedaan worden. Ik zou dunkt me durven op mij nemen iedere maand ongeveer i groote teekening te leveren voor dubbele bladzij (double page engraving) van illustratie, en zal mij op de andere formaten ook eens toeleggen, de bladzijde (whole page) en de halve bladzij (half page). Ik weet wel dat men groot en klein reproduceeren kan, doch de dubbele bladzij preteert zieh beter tot ’t geen breed gedaan is, de kleinere kunnen op andere wijs geteekend zijn, b.v. met de pen en potlood. Nu geloof ik de managers der illustraties niet iederen dag iemand vinden, die de illustraties als zijn bepaald doel beschouwt. Aan ’t kleine schetsje dat ik nu zooeven van de groote teeke- ning maakte in een kwartiertje tijd en hier insluit, ziet ge dat als ’t bepaald om ’t formaat kleiner of grooter te maken te doen is, ik daar niet tegen op zie, als ik bepaald weet men dit of dat op eene zekere grootte hebben wil, dat kan ik doen. Maar voor mijn eigen Studie werk ik liever wat grooter, zoodat ik de handen, voeten, kop meer en detail bestudeeren kan. Vindt gij zelf niet dat in dezen zelfden stijl waarin ik nu Turf- stekers en Zandwerkers heb opgevat, er een massa gevallen van houtkappen etc. zouden kunnen gemaakt worden, die dunkt me op zoo’n wijs, levendigheid genoeg hebben om als illustratie te dienen? Maar nog eens het geld van U, zoolang ik geen emplooi gevonden heb, is me absoluut onmisbaar. Hetgeen ik nu vandaag van U ontving, ik moet precies zooveel zoowat betalen direkt als ik ontvangen heb; ik moet nog drie modellen betalen, die ik meer- malen had, ik moet den timmerman betalen, huishuur betalen, bij den bakker en kruidenier, en ook al den schoenmaker nog 1 1 161 betalen, en weer wat inslaan. Nu, ik heb voor mijn neus twee blanke veilen voor nieuwe composities, en moet toch daaraan tijgen. Weer zou ik dag in dag uit model moeten nemen, en wor- stelen tot ik ’t er op heb. Quand bien meme tijg ik er aan, maar over een paar dagen begrijpt gij dat ik absoluut a sec ben, en dan die vreeselijke 8 lange dagen van niet vooruit kunnen en wachten, wachten tot het de tiende weer is. Ja kerel, konden we maar iemand vinden die de teekeningen nam. Voor mij is ’t werken absoluut behoefte, ik kan niet er mee traineeren eigenlijk, ik heb geen pleizier in iets anders meer dan in het werk, dat wil zeggen ’t pleizier in iets anders houdt direkt op, en ik word melankoliek als ik niet voort kan met den arbeid. Ik heb dan ’t gevoel van den wever als hij ziet dat zijn draden in den war gaan, en het patroon dat hij op het getouw had naar de weerga, en denken en inspanning zonder resultaat. Zie het dus te schipperen dat wij het volhouden met energie. Ik ga permissie vragen om in ’t oude mannen- en vrouwengesticht te werken. Ik heb reeds veel studies van weesmannen, maar ik moet de vrouwen ook hebben, en de entourage ook op de plaats zelf. Nu, gij hebt zelf voor de vrouw te zorgen, gij weet dus genoeg dat van dien kant ik ook ’t niet makkelijk heb met nog twee kleintjes er bij. ’t Is zoo noodig dunkt me, gij de studies en de groote teekeningen ziet, juist met ’t oog op ’t finantieele ook. Dezelfde demarches die ik te Londen zou doen bij de lui van de illustraties, zoudt gij dunkt me ook te Parijs kunnen doen, als ge een paar groote teeke- ningen kondt laten zien. Alleen in dit geval zou, denk ik, het wijs zijn niet te beginnen, voor dat we zoo goed als zeker zijn dat ze ’t grif accepteeren. Deze grootere composities, ze brengen veel verschütten mee, wil men conscientieus ze behandelen. Want kerel, het moet alles met model, ook al gebruikt men studies toch moet men retou- cheeren met ’t model er weer bij. Als ik nog meer model kon nemen, ik zou ze nog veel, veel beter kunnen maken. Dus kerel wat betreft ik U een keer niet noodig zou hebben, ik heb het meer noodig dan ooit, maar ik wijs U op de kans, die we hebben als we volhouden. Door ’t geld van Rappard heb ik verscheidene dingen reeds van schetsboeken, etc., en al wat gij stuurt zet zieh om in teekeningen, en ik geloof dat gij ’t geen ik nu aan bezig ben, geschikter zult vinden dan het vroegere. Dus laat ons moed houden en energiek zijn. 162 Iets wat me in den weg zit voor meerdere dingen die ik van het Strand in ’t hoofd heb, is dat ik geen Scheveningsch vrouwen- costuum heb. Ge begrijpt dat ik wel eene dergelijke compositie met Scheveningsche figuren zou kunnen maken, zoo in den geest van bijgaand croquis. Maar als ik buiten een figuurtje teeken is het natuurlijk te oppervlakkig. Het moet wederom opgevat en door- werkt worden met model, en heeft men de costumes noodig. Nu, dat zou een uitgaaf zijn, die als ik ze doen kon, drie, vier teekeningen, die ik in ’t hoofd heb vlot zou maken. Doch hoe kan ik het doen; zooals ik zeg, over 3 dagen is alles wat ik nu heb op, want haast alles moet er direkt af. Voor deze twee teekeningen heb ik diverse kielen, broeken, zuidwester, etc., 00k noodig ge- had. Een model heeft niet altijd een mooien kiel aan die pitto- resk is, men verwisselt dat en het wordt echter en spreekt meer. Als ge komt, moet ge eens zien, hoe die studies voor de figuren op ’t eerste plan van ’t croquis doorwrocht zijn. Ik maakte ze buiten op een zandhoop, bij een bloemist. In ’t begin van Uw brief schrijft ge nog ’t U pleizier doet er geen reden tot onge- rustheid was omtrent de vrouw. Wel, die is er 00k niet direkt, in zoover dat ik voor mij 00k in dat opzicht sereniteit en goeden moed zoek te bewaren. Doch zorg heb ik wel, zelfs zware zorg, en moeielijkheden ontbreken niet. Ik heb begonnen te zoeken naar het behoud van de vrouw, ondanks de moeielijkheden en tot heden volgehouden ondanks de moeielijkheden, maar 00k in ’t vervolg zal niet alles couleur de rose zijn. Enfin we moeten werken zoo hard we kunnen. Theo, de moeielijkheden die ik met de vrouw had toen ik U laatst schreef, weet ge wat dat was — haar familie zocht haar van mij af te krijgen, ik heb met niemand behalve de moeder mij ooit bemoeid omdat ik hen niet te vertrouwen vond. Hoe meer ik trachtte de geschiedenis van die familie te analyseeren, hoe meer ik in dat gevoelen versterkt ben. Nu juist omdat ik ze links heb laten liggen, intrigeeren ze en zoo kwam het tot een attaque op verraderlijke wijs. Ik heb de vrouw mijn zienswijs over hun bedoelingen gezegd, en verder dat ze moest kiezen tusschen haar familie en mij, maar dat ik geen omgang met iemand van hen verlangde te hebben, ten allereerste omdat ik geloofde relaties met “"haar familie haar zouden terugbrengen tot haar vroeger verkeerd leven. Het voorstel der familie was, dat zij met haar moeder zouden huishouden voor een broer van haar, die van zijn vrouw af is en een fameus mauvais sujet is. De reden van de familie waarom zij haar raadden van mij vandaan te gaan, was ik verdiende te weinig, en ik was niet goed voor haar, en deed het maar om ’t poseeren, doch zou haar in den steek laten. Nota bene door het kleine kind heb ik betrekkelijk weinig van haar poseeren kunnen hebben nietwaar, dit heele jaar lang. Enfin ik geef U zelf in bedenking, in hoever deze vermoedens jegens mij gegrond waren. Welnu, maar het werd achter mijn rüg stilletjes bepraat, en eindelijk vertelde de vrouw het mij. Ik zeide haar, doe wat ge wilt maar ik zal U niet verlaten, tenzij gij terug keert tot Uw vroeger leven. Het beroerde is Theo, dat als we het eens arm hebben, op zoo’n wijs men beproeft de vrouw van haar stuk te brengen, en b.v. dat mauvais sujet van een broer haar zoekt terug te brengen in het vroegere. Nu ik zeg van haar alleen dit, ik zou het flink en royaal van haar vinden indien zij alle relaties afbrak met haar familie. Ik zelf raad haar af er heen te gaan, doch als zij gaan wil laat ik haar gaan. En de verzoeking om b.v. haar kind te laten kijken, brengt haar dikwijls in haar familie terug. En die invloed is fataal, en heeft vat op haar juist omdat het van haar familie komt, en die haar van streek maken doordat zij zeggen: ,,hij laat je toch in den steek”, zoo zoeken ze haar te bewegen mij in den steek te laten. Adieu kerel, laat ons werken en ons hoofd helder houden, en trachten recht te handelen! Ge weet hoe het Staat met mijn geld, als het kan help mij. Vincent. 289 Waarde Theo, Wilde U eens verteilen dat dezen avond v. d. Weele mijn teeke- ningen heeft gezien. Zijn opinie was günstig en doet mij dit erg pleizier. Weet ge wat ik heb gedaan — in verband met de wen- schelijkheid zoo mogelijk wat geld te maken, heb ik kleine schet- sen van de beide composities eens opgezonden aan C. M. Ik wenschte wel dat dit tot resultaat hebben mocht, hij misschien wilde medehelpen om het geheel van ’t plan dat ik heb, door te voeren, n.l. ’t maken eener serie teekeningen van den duinarbeid. Verder heb ik nog gedacht, dat wellicht deze teekeningen iets zouden kunnen zijn voor Cottier. Ik stel me voor ze zieh wel zouden preteeren om zooals men in Engeland (en ook elders) wel eens doet, te worden geplaatst in de paneelen eener groote käst, 164 boven een schoorsteen, in een lambriseering, enfin in houtwerk. Maar ge weet hoe ’t is gesteld met Cottier, als er een zekere mate van stijl in een teekening is, zoo is hij warm genoeg er voor, doch helaas betaalt meestal weinig. Toch hij is een van diegenen die geloof ik, er hart voor zouden kunnen hebben, en bovendien de teekeningen eene goede plaats zoude kunnen bezorgen. Zoo was mijn idee zoudt ge de croquis niet eens aan vriend Wisselingh laten kijken, en hem spreken er over dat ik meen ze goed zouden zijn voor dat in houtwerk gevat worden? Animeer hem in elk geval eens op ’t atelier te körnen als hij eventueel in stad körnen mocht. Want gesteld, hij vond ze voor bovenstaand doel geschikt, zoo was er misschien eene afspraak met hem te maken voor meerdere, en wist ik hij er ooren naar had, zou ik ze misschien voor die bestemming nog doeltreffender kunnen maken, als ik er bepaald op werkte er een decoratief karakter aan te geven. Ik was van morgen 4 uur al buiten, mijn plan is de Chiffonniers te attaqueeren, of liever de attaque is reeds begonnen. Deze teeke- ning brengt mee ik studies van paarden maken moet, en ik maakte er twee vandaag in den stal van de Rijnspoor, en krijg 00k waar- schijnlijk een oud paard aan de aschvaalt. Het geval daar aan de mestvaalt is prächtig, maar zeer gecom- pliceerd en moeielijk en zal veel strijd kosten. Heel in de vroegte maakte ik eenige plans. Een waar men een doorkijkje heeft op een heel klein schitterend plekje frischheid van groen, zal wel het definitieve worden denk ik. f Het is iets als bovenstaand krabbeltje, alles, ook de vrouwen op den voorgrond, en het witte paard op den achtergrond, moet in clair-obscur komen tegen het vakje groen met een reetje lucht er boven. Zoodat men de oppositie krijgt van al die sombere lood- sen, die over elkaar schuiven in perspectief, en al dat vuil en die grauwe figuren tegen iets reins en frisch. In den toon van het clair-obscur veroorzaken de groep vrouwen en het paard lichtere partijen, en de Chiffonniers en de hoopen mest donkerder vlakken. Op den voorgrond allerlei gebroken en weggeworpen voorwerpen, stukken van oude manden, een verroeste straatlantaarn, gebroken potten, etc. Gedurende het maken dezer twee eerste teekeningen zijn zoö veel gedachten en is zooveel lust voor nog andere bij mij opge- komen, dat ik niet weet waaraan ’t eerst te beginnen, maar heb me op den mestvaalt nu maar bepaald. Nu Theo, we moeten maar goeden moed houden hoor en zien we energiek voortsjouwen. Al moeten we eens in de rats zitten, en eens niet weten hoe we er doorkomen, dat is niets en kan niet anders, v/ie volhoudt over- wint dikwijls. En juist terwijl nu het geld zenden U dubbel moeielijk begint te vallen, is ook misschien werkelijk kans iets te plaatsen; waart ge maar eens hier! Ik heb ook gedacht dat als hij geen bepaalde parti pris had niet met me te doen te willen hebben, misschien Tersteeg in een kleiner formaat, b.v. met sepia, deze composities zou kunnen gebruiken. Waart ge maar eens hier, wellicht wäre het met hem te schip- peren; moeite te doen om iets te maken weiger ik zeker niet, zoolang echter het met Tersteeg niet geredresseerd is en met C. M.; en ik geen andere ressource heb hoegenaamd dan het geld van U, doe gij Uw best, want veel hangt er van af dunkt mij, dat ik juist nu flink doorwerk. Ofschoon ik haast niets meer heb, ik heb toch afspraak gemaakt met de modellen weer voor deze nieuwe teekening, en hetgeen ik nog heb op ’t moment daar zal ik misschien vandaag een Scheveningschen hoed en schoudermantel voor krijgen. Als ik den gelapten schoudermantel kan mächtig worden, kerel, dan heb ik mijn vrouwenfiguur voor het eerste plan van de teeke- ning van de Chiffonniers, dat weet ik zeker. 166 En is het een begin om andere vrouwenfiguren te zoeken voor Scheveningsche teekeningen ook. (Slot ontbreekt). Waarde Theo, Wat mij in gedachten kwam ik U toch nog eens zeggen moest met betrekking tot als ,,een tamme duif”, (een periode die is als Correggio schilderde) het is dat die niet blijft, en ’t is goed dat het niet blijft. Ook is het goed dat wij het te zien krijgen en onder- vinden en niet vergeten, maar blijven doet het in zoover niet dat dit navrante (ook al möge ’t, wat ik geloof, diep in den mensch verborgen evenwel, blijvend bestaan) vervangen wordt door een meer normalen toestand, zoo bijv. de vrouw van mij lijkt nu veel meer cp een kloek bijv., die met de kuikens scharreit. Een kloek is ook een aardig beest evenwel. Was van morgen in een hofje kerel, bij een oud vrouwtje, (met wie ik voor poseeren onder- handelen moest) en die heeft twee onechte kinderen van hare dochter welke zoogenaamd gemainteneerd wordt, tot dusverre opgebracht. Verschillende dingen troffen mij, vooreerst het ver- waarloosde van de arme schaapjes, ofschoon het grootje toch haar best doet en er nog veel erger zijn; ook trof mij diep die trouw van dat grootje, en het trof mij, dat als een oud vrouwtje haar gerimpelde handen uitsteekt voor zooiets, wij mannen de onze toch niet achterwege mögen houden. Ik zag de werkelijke moeder die even kwam kijken, in slordige, kapotte kleeren met verwarde, onopgemaakte hären. En kerel, ik dacht toch dat er een onderscheid is tusschen de vrouw met wie ik leef, zooals ze nu is en zooals ze voor een jaar was toen ik ze vond, en tusschen de kinderen daar en hier. O, als men maar de werkelijkheid onder de oogen houdt, dan is het zoo duidelijk als de zon, dat het iets goeds is te zorgen voor wat anders zou verleppen en verdorren. En ik houd het er voor datgeen redenatie over de bezwaren of het ongepaste van zieh er mee te bemoeien steek houdt bij de realiteit dezer zaken. En mij aangaande juist omdat met het vak het zieh schikken kan, zoo vallen aan den eenen kant veel bezwaren weg, ofschoon van een anderen kant n.l. in het: financieele er wel degelijk veel moeilijkheden zijn en blijven zullen. Doch ook hier is het soms dat the poor the poor one ’s friend zijn kan en zeker heeft het ook een zeer goeden kant en vrouw en kinderen zuinigheid leeren, en de man het har de werken. 209 167 En met betrekking tot het finantieele mij aangaande, weet dat al wat ge eenigszins missen kunt, mij absoluut noodig is als de lucht, en mijn productiviteit ervan afhangt, doch ik geloof gij niet hoeft te schromen eenige demarches te doen om mijn werk te recommandeeren, want het zal niet mislukken, ik meen U dit te kunnen verzekeren dat we er vrienden voor vinden zullen. En van mijn kant om U te verlichten, ofschoon ik daar niets geen pleizier in had dat verzeker ik U, schreef ik aan C. M., en wilde U eens vragen, zoudt qij misschien eens een woordje aan Tersteeg kunnen schrijven, dat ik die groote teekeningen onderhan- den heb? Zie kerel als nu bijv. Mauve er eens bij kwam, misschien, misschien waren er schilderijen van te maken, de studies en com- positie zijn doorwerkt genoeg geloof ik, om als grond van een schil- derij te dienen. Had ik middelen, ik zou er voor me zelf niet naar talen dat ze weggingen, en zou mijn werk bij elkaar houdentot het een mooi geheel was. En weet, dat ik naar Uw körnst enorm ver- lang, ik geloof dat ge zien zult broer, dat van Uw trouw en Uw opoffering voor mij toch iets is gekomen, en nog meer körnen zal. Doch om geld voor de verschotten ben ik wel wat verlegen. En al verkochten we deze niet, ik denk dat het zou kunnen zijn een middel om nieuwe relaties te vinden, en misschien het met C. M. of Tersteeg bijv. terecht te brengen, of Mauve. Adieu kerel, met een hartelijken handdruk, t. a t. Vincent. 291 Waarde Theo, Vandaag ontving ik een brief van thuis en ik wilde, ofschoon Pa in dien brief over U niet sprak, U er toch over spreken, omdat in de gegevene gij misschien wel iets zoudt willen weten omtrent de stem- ming waarin zij zijn, buiten en behalve wat zij direct aan U zouden schrijven. En is ’t mijn impressie ge voorloopig daaromtrent heel kalm kunt zijn. De brief in kwestie is Pa ’s eerste schrijven sedert zijn bezoek en is zeer gemoedelijk en hartelijk en ging vergezeld van een pakje waar- in een jas, een hoed, een pakje sigaren, een koek, een couponnetje. In den brief stond het plan van een preek, waarvan ik den tekst verreweg ’t mooiste vond en die me minder trof dan later een enkel woordje over een begrafenis van een boerenarbeider. 168 Waarom ik u dit nu zoo uitvoerig mededeel is dat gij er in ziet dat er geen bepaalde overspanning is of iets abnormaals, maar wel kreeg ik den indruk Pa veeleer in passieve of lijdelijke stemming was, den gemoedelijk melancholieken kant uit meer dan men ver- onderstellen zou als men alleen zou afgaan op de expressies van bezwaren maken, die ge mij geschreven hebt. Ik denk dus dat die woorden meer bedoeld zijn als raad of waarschu- wing — maar niet zoozeer een blijk van bepaalde tegenkanting of oppositie tegen een vast besluit van U. En heb ik op ’t hart er eens met U over te praten, dat Pa een oud man is en zoo innig gehecht aan U, en gij geloof ik bevinden zult dat hij zieh schikken zal naar Uw opvatting als ’t niet anders kan, ook al strijdt die met de zijne, doch zieh onmogelijk zou kunnen schikken naar vervreemding van U of vermindering van omgang. Enfin en ik ken Pa ook zoo min of meer en meen indices van iet- wat melancholie te zien. Wilt ge dit verhelpen schrijf zoowat luchtig en opgewekt en schrijf over Uw bezoek van dezen zomer, als zijnde ’t zeker ge hun weldra zien zult (al is ’t dat ge ’t zelf nog niet weet hoe ge Uw körnst schip- peren zult wat den tijd betreft). Want misschien, misschien heeft Pa zelf de bewustheid van wat te ver gegaan te zijn of onrust er over hoe ge ’t zult opnemen of vreest ge niet körnen zult. Ik weet natuurlijk het rechte niet en gis er maar naar, en alleen ik denk zoo: Pa is een oud man en verdient dat men hem watopvroo- lijke als ’t kan. Doe gij wat recht is, en neem Pa als hij zieh vergist ’t niet kwalijk. Dat wou ik zeggen. Nu nog een woordje over het werk, ik heb vandaag permissie aangevraagd om schetsen te mögen maken in het oude mannen - en vrouwengesticht, n.l. van de mannenzaal, van de vrouwen- zaal, en van den tuin. Ik was er vandaag. Ik schetste uit het raam een oud tuinmannetje bij een krommen appelboom, en de werk- plaats van den timmerman van het huis, waar ik thee dronk met twee weesmannen. In de mannenzaal kan ik körnen als bezoeker, ’t was erg echt, onbe§chrijfelijk echt. Een kereltje met langen mageren hals in een stoel op rolletjes * was o.a. onbetaalbaar. In die timmermanswerkplaats met kijkje op koelen, groenen tuin met die twee oudjes was ’t net een geval als b.v. die photographie van Bingham naar dat kleine schilderijtje van Meissonier, die twee pastoors die zitten te drinken. Misschien weet ge wat ik bedoel. Of ik nu echter permissie zal krijgen, is niet geheel zeker, en moet worden aangevraagd aan den advokaat- diaken, wat ik gedaan heb en antwoord moet halen. Overigens ben ik aan ’t zoeken van de teekening van de mest- vaalt. Ik schreef U, ik hoop had een Scheveningschen schouder- mantel te krijgen, nu ik heb dien ook en een ouden hoed op den koop toe, maar die is niet bijzonder mooi, maar de mantel is superbe en ben ik dadelijk mee begonnen te werken. Ben daar even blij mee als indertijd met den zuidwester. En met die schets van de mestvaalt ben ik zoo ver, dat ik ’t scha- penhokachtige effekt van binnen tegen buiten, ’t licht onder de sombere loodsen er zoowat in heb, en de groep vrouwen die hun aschbakken leegen, begint zieh te ontwikkelen en vorm te krijgen. Nu, ’t op en neer gaan van de kruiwagens en de Chiffonniers met mestvorken, dat gescharrel onder de loodsen moet nog uitgedrukt worden, zonder dat het effekt van licht en bruin van ’t geheel verloren ga. Integendeel moet het er door versterkt worden. Ik denk ge uit Uw eigen ook wel soortgelijke opvatting van Pa ’s woorden zult hebben en ik U dus niets nieuws zeg, maar ik zou blij zijn als met wat bonhomie de vrede kon behouden worden. Dezen winter was Pa evenzeer als nu er op tegen betrekkelijk ik met de vrouw was, toch stuurde hij een warmen soort mantel ,,of die mij soms te pas kon körnen”, niet preciseerende waarvoor, maar blijkbaar met de gedachte ,,ze mocht eens kou hebben”. Nu ziet ge dat is toch het rechte en voor een zoo ’n daad zou ik met plezier 3 mud woorden over mijn kant laten gaan. Want zelf hoor ik ook niet tot lui die in woorden niet falen — de- zulken zouden volmaakt zijn — en heb niet de minste pretentie op volmaaktheden. En wilde dus U daarop wijzen, in elk geval heeft Pa tegen mijn zijn met de vrouw bezwaar, zeker nog veel meer dan wat U betreft en ondanks dat dacht hij toch van den winter iets als :,,dat beroerde wijf — maar ze moet toch geen kou hebben. ’ ’ Nu zoo allicht in Uw geval: ,,dat arme Roomsche wijf moet toch niet alleen zijn of zoo iets”, maak U dus niet ongerust, heb goeden moed en stel hen ge- rust. Adieu kerel, met een handdruk, t. a t. Vincent. 292 Waarde Theo, Uw brief en inhoud was mij recht welkom, hartelijk dank er voor. En deed ’t me genoegen te zien ge de dingen bedaard opneemt, wat trouwens ik dan ook niet anders dacht. Nu sedert ik laatst schreef, heb ik erg getobd op die teekening van de mestvaalt. Het is een prächtig geval. De eerste teekening ervan heeft reeds zooveel veranderingen ondergaan, nu eens hier wit dan weer zwart geweest op verschil- lende plaatsen, dat ik het overgebracht heb op een tweede papier, omdat het eerste te gefatigueerd was. En ben nu daarop opnieuw bezig. Ik moet er ’s morgens vroeg voor op, want dan zie ik de effecten die ik hebben moet. Kon ik ’t maar zöö krijgen, als ik ’t in mijn gedachten heb. Nu die tweede is op dezelfde grootte als de twee vroegere van de veenderij en zandgraverij, en kan in de lijst. Op dit moment is er wel effect in, doch ik vrees ik ’t weer bederven zal. Maar daar moet men ook al niet bang voor zijn, anders komt men er nooit. En tusschen de bedrijven in heb ik nog een groote Studie van eene naaister gemaakt. Maar ik heb eene teleurstelling gehad met het weeshuis in dit opzicht, dat de permissie om er te teekenen mij niet is gegeven — er waren zeide men geen antecedenten van dienaard, enboven- dien ging men schoonmaken en nieuwe vloeren leggen in de zalen. Enfin, dit is nu zoo erg niet, want er zijn meer weeshuizen, alleen in dit ken ik een man, die ik geregeld tot model heb en dat zou me ’t maken van schetsen gemakkelijk hebben gemaakt. Verleden winter zag ik ’t oude mannenhuis te Voorburg. Natuur- lijk kleiner, maar haast nog typiger. Toen op dien dag, ’t was tegen den avond, zaten de oudjes op banken en stoelen rond een oude kolomkachel, heel echt. Misschien ga ik dat te Voorburg probeeren nu ik hier niet terecht kan. Was ook een dag op Scheveningen en zag daar een mooi geval van kerels met een wagen vol netten, die getaand waren en op de duinen werden uitgespreid. Ik zal dat, of ’t netten verstellen , bepaald eens aangrijpen in groote teekening. ’t Is wel een verbetering Theo, dat ik die ramen en lijst heb laten maken voor fusains of wat ’t ook zij, want dat werkt pleizierig. Wat ge zegt van te veel omgang met schilders niet goed, maar 171 eenigen omgang wel, vind ik wel waar. En ben om die reden ook blij v. d. Weele komt. Ja kan men wel eens ’t heimwee hebben, om met lui die wat weten te praten er over. En vooral als men in een zelfden geest werkt en zoekt, kan men elkaar zeer veel Sterken en animeeren, en wordt niet zoo licht gedecourageerd. Men kan niet altijd buiten het vaderland leven en ’t vaderland is niet de natuur alleen, maar er moet bij körnen menschenhar- ten, die ’t zelfde zoeken en voelen. En dan is ’t vaderland pas compleet en voelt men zieh thuis. Dit is nu de compositie van de mestvaalt, ’k weet niet in hoever ge er uit wijs kunt worden. Voorop wijven die aschbakken leegen, daarachter de loodsen waar de mest bewaard wordt, en de kerels aan ’t werk met kruiwagens, etc. De eerste die ik maakte ervan, was eenigszins anders, er ston- den nl. twee andere kerels op den voorgrond met zuidwesters, die ze bij siecht weer dikwijls dragen, en was de groep vrouwen meer in toon. Doch dat lichteffect is er werkelijk daar ’t licht van boven tusschen de loodsen invalt op de figuren, die in de gangpaden zieh bevinden. ’t Zou een prächtig geval zijn om te schilderen. Ik denk dat gij er alles van begrijpt, ik wou dat ik er eens met Mauve over praten kon. Maar misschien is ’t zelfs beter van niet, want niet altijd helpt het iemand vooruit als men raad krijgt van een ander, al is hij nog zoo knap, en de knapsten zijn niet 172 altijd ook knap in het duidelijk uitleggen van iets. Nog eens, ik weet het zelf niet wat wenschelijk is. Vooreerst het schilderen is geenszins mijn hoofddoel, en misschien krijg ik ’t alleen spoediger klaar voor een illustratie, dan als iemand die aan illustraties volstrekt niet denken zou, mij er raad omtrent gaf. Met Rappard kan ik nog het best opschieten van allemaal. Adieu kerel, ’t beste in alle dingen en dank voor tijdige zending. t. a. t. Vincent. 293 Waarde Theo, Weet ge nog ik een tijdje geleden U schreef: ,,ik zit voor twee groote, blanke ramen, en weet nog niet hoe ik er wat op zal kragen’ ’? Nu sedert weet ge, is op ’t eene de mestvaalt gekomen, maar nu deze laatste dagen ben ik ook nog al gevorderd met de tweede. Dat moet worden een steenkolenboel, zooals ik ’t uit het raam van ’t atelier zie, op het terrein van den Rijnspoor. Er zijn daar hoopen steenkool, en daar werken kerels in, en er komen luidjes met kruiwagentjes om een zak kolen te koopen, ’t geen sommige dagen zeer druk gaat en vooral van den winter met de sneeuw aardig was. Dacht er al lang over en onlangs zag ik het zoo mooi op een avond, en maakte mijne schets zöö, dat ik sedert weinig ver- anderd heb aan wat ik er toen van op zette, wat betreft de compositie in groote lijnen. Ik heb toen op de plaats zelf een kerel gehad, die boven op die hoopen is geklouterd, en hier en daar gaan staan, zoodat ik de proportie van ’t figuur op diverse plaatsen zien kon. Maar ik heb er sedert verscheiden figuurstudies voor gemaakt, ofschoon de figuurtjes maar klein worden. Juist onder het maken van deze studies begint zieh een plan voor een nog grootere teekening bij me vast te zetten, van het aardappelrooien namelijk, en heb ik het zöö in mijn gedachte dat ge er wel iets in zoudt vinden misschien. ’t Landschap zou ik willen hebben een vlak terrein en een lijntje duinen. De figuren zoowat een voet van hoogte, de compositie in de 'breedte, i tegen 2. Vlak van voren in een hoek knielende figuren van vrouwen die de aardappels oprapen, als repoussoir. 173 Een rij spitters mannen en vrouwen op het tweede plan. En de perspectief van ’t terrein zöö nemen, dat aan den anderen hoek van de teekening dan waar de oprapers zitten, ik de piek krijg waar de kruiwagentjes komen. Wel, behalve de knielende vrouwenfiguren, zou ik U al de andere figuren reeds in groote studies kunnen laten zien. Ja, ik wou nu dezer dagen aan die teekening beginnen, ik heb de terreinen ook wel zoowat in ’t hoofd en zal op mijn gemak een mooi aardappelveld zoeken en er studies van maken voor de lijnen van het landschap. Tegen den herfst als wanneer het rooien plaats heeft, zou de teekening af moeten zijn, als doorwerkte schets althans, en zoude ik den toon en het acheveeren dan slechts te doen hebben. Ik heb het verleden jaar hier gezien, vöor verleden jaar op ’t Heike, waar het prächtig was, en vöor dat jaar in de Borinage, waar het geschiedde door de mijnwerkers. Nu zoo heb ik het rijp in mijn geest. De figuren zouden zöö moeten zijn, dat het waar was voor overal, meer dan een costuumstudie. Wel dat blanke doek preoccupeert mij door alles heen, en onder de anderen door zoek ik er steeds nieuwe studies bij. De rij spitters zou eene rij donkere gedaanten moeten zijn, slechts op ’t eerste aspect of van verre, maar zeer doorwerkt en geva- rieerd van beweging en type. B.v. een jonge eenvoudige kerel tegenover een van die echt typige oude Scheveningers in een wit en bruin gelapt pak met ouden hoogen hoed, zoo’n dof zwarte, die ze in den nek zetten; b.v. een kort, stevig vrouwenfiguur, stemmig in ’t zwart, tegenover een langen hannikenmaaier in witte broek, lichtblauwen kiel, en stroohoed — een kale kruin naast een jonge vrouw. Deze gedachten komen bij me op, juist door de studies die ik reeds heb, tegen elkaar te stellen. We zullen zien. Maar wat er ook van zij, ik heb een groot raam gekocht (een oud schilderijraam) bij Laarman, en het bespannen. En met den dag meer wordt het me duidelijker, maar het is weer- gaasch moeielijk om figuren te vinden die als oppositie goed doen tegen elkaar, en toch in een zelfde zeer beperkte ruimte kunnen plaats vinden. En moet men elk misschien 3 of meer malen nog maken voor het uitkomt. Maar ik zal het opzetten, en er mee doen als met de mestvaalt, 174 n.l. het later op een ander raam opnieuw beginnen, als het eerste niet terecht komt zooals ik wil. Maar wilde het betrekkelijk klaar hebben tegen den eigenlijken tijd van het aardappelrooien, al is het dat ik dan het opnieuw geheel om moet werken weer op een nieuw papier. ’t Is goed geweest dat ik toen eens naar Rappard ben geweest, want ik heb bij hem eigenlijk de gedachte opgedaan om die grootere teekeningen te beginnen, en juist heb ik gemerkt dat terwijl men composeert, men meer precies voelt wat voor studies men te maken heeft. Ik werk dezer dagen met erg veel pleizier en betrekkelijk zonder moe worden, door den lust die ik er in heb. Ik had mijn eigen lang ingehouden om te composeeren zooals gij weet, en in dat opzicht is er nu een revolutie in me ontstaan, omdat het de tijd was dat die kwame, en haal ik wat vrijer adern nu ik den teugel dien ik me zelf had aangedaan, wat heb laten schieten. Maar ik geloof toch, dat het goed was, ik zoo’n langen tijd maar op de studies heb gesjouwd, want is het met alles zoo, met ’t figuur toch in ’t bijzonder moet men er veel bepaald voor studeeren en niet denken dat men het kan. Ik vind het zoo’n mooi woord van Mauve, dat met al zijn werken en ondervinding hij nog zegt : soms weet ik nog niet waar de knobbels in een koe zitten. Ik voor mij doe dikwijls zoo tegenwoordig, dat als ik een spitter teeken die zijn eene been voor ’t andere heeft, of zijn eenen arm vöör de andere, of zijn hoofd voorover, ik het been, den arm öf den nek en achterhoofd, dat achter ’t voorste komt en gevolgelijk buiten ’t gezicht, toch eerst en detail er op teeken, en dan eerst ’t geen in ’t gezicht komt er over heen, om zoo mogelijk het raak te krijgen. Ik hoop dat ’t me lukken zal de schim of het spook van de aard- appelteekening er reeds op te hebben tegen den tijd dat gij komt. Ik verlang erg naar U. Weet ge nog niets meer bepaalds omtrent Uw körnen? Nu ik moet weer aan mijn steenkolenwerkers. Mijn bezitting in contant geld bestaat op dit oogenblik in een couponnetje van f 1.235, dat door midden gescheurd is, en men me al eens geweigerd heeft. Dus hoef ik U niets meer te zeggen van dat ik nog al zal zitten uitkijken naar Uw brief. Ik heb het groote-raam maar bespannen om afleiding te hebben, en in de dagen voor ik weer ontvang toch te kunnen werken, als ik mis- 175 schien geen model zal kunnen krijgen. Misschien kan ik het toch nog wel krijgen. Mijn Scheveningsche mantel is een prächtige bezitting, ik heb drie uitvoerige studies er mee, een vrouw met een aschbak, en twee met kruiwagens. Als ge weer stuurt hoop ik een visschersbuis met staanden kraag en körte mouwen te nemen, en een vrouwenhoed. De vrouwenhoeden zijn duur en moeielijk te krijgen schijnt het. Enfin, ik heb er een voor desnoods. Er moeten Scheveningsche teekeningen komen ookt en binnen kort. Verleden jaar om dezen tijd was ik in ’t gasthuis — de geschil- derde studies van verleden zomer vind ik siecht en verkeerd — ik kom hierop omdat ik juist een oude geschilderde Studie van dien kolenboel heb opgezocht, om te zien hoe ze verleden jaar lagen, ik vind ze nu te slordig, te gejaagd gemaakt. Enfin ik heb me sedert opnieuw geconcentreerd op het figuur- teekenen, en ik denk niet dan zeer indirect aan het schilderen. Nu adieu, schrijf zoodra het kan, en heb voorspoed met alles, met een handdruk, t. a t. Vincent. 234 Waarde Theo, Kort nadat ik mijn brief aan U verzond ontving ik een karak- teristiek schrijven van Rappard, dat ik U eens ter lezing wilde sturen, omdat gij hem toch van vroeger kent en nu in den laat- sten tijd hem niet hebt ontmoet. Wat ik U schreef van dat ik vond hij zooveel verbeterd was, (ofschoon ik hem vroeger ook goed vond), zult gij denk ik in dezen brief, aan den serieusen toon in ’t algemeen zoo, wel zien. Werkelijk zijn teekeningen zijn verduiveld mooi, en ’t is eerlijk werk wat hij maakt. Enfin lees den brief eens, ik vind het zoo’n flinke opvatting van de dingen. Stuur me later den brief weer eens terug. Had U nog iets te verteilen — ik schreef U over mijn plan voor een groote teekening — wel ik ben er aan begonnen nog denzelfden dag dat ik LJ schreef, juist ook omdat ik door dien brief van Rap- pard werd geanimeerd. Ik heb er sedert aan doorgewerkt, en heeft het me zoo geabsorbeerd dat ik zelfs haast den heelen afgeloopen nacht er aan zat te werken. Ik kreeg er oog op en wou doorzetten. 176 Ik heb ’t nog verändere! in eenvoudiger compositie, n.l. enkel een rij spitters. Ik heb 7 figuren daarvan geschetst, 5 mannen en twee vrouwen. De overigen worden kleiner op ’t tweede plan, ’t Is geloof ik de krachtigste teekening die ik nog gemaakt heb, en betreffende de opvatting, zoo zijn mijn gedachten daaromtrent dergelijk als Rappard in zijn brief het zegt. Ik net als hij, kom tot de manier van sommige Engelschen, zonder aan hen te denken om ze te imitee- ren, maar waarschijnlijk daarom omdat ik in de natuur door soortgelijke dingen word aangetrokken, en die slechts door be- trekkelijk weinigen gemaakt worden, en men dus als men ze maakt, een manier zoeken moet om wat men voelt weer te geven, en eenigszins bezijden de gewone regels gaan om het uit te drukken wat men wil. (Net als Rappard op zijn teekening in kwestie allerlei machines in werking heeft geteekend, die anders haast geen mensch zou durven attaqueeren, en buiten ’t geen men als pittoresk gewoon is te beschouwen zijn). Weet ge hoe de teekening van Rappard is? ’t Is net alsof men een beschrijving van een fabriek door Zola of Daudet of Lemonnier zou lezen. In zijn brief heb ik nog een passage aangestreept — die over teekenende schilderen. Wel ’t komt toch ongeveer op ’t zelfde neer wat ik verleden jaar tegen sommigen zeide, die mij zeiden: schilderen is teekenen met kleur, waarop ik antwoordde: nu ja juist, en ’t teekenen in Black en White is eigenlijk schil- deren in wit en zwart. Zij zeiden: schilderen is teekenen, ik: teekenen is schilderen. Maar toen was ik nog te zwak in mijn factuur dan dat ik ’t in wat anders dan woorden kon zeggen, en nu zeg ik ’t in woorden minder, en meer zwijgend in werk. Sedert ge me schreeft over Uw betrekkelijk in finantieele moeie- lijkheden zijn, heb ik werkelijk met een soort woede gewerkt, dag en nacht. ’t Is nu de vijfde groote die ik op touw heb gezet of eigenlijk zesde, want de mestvaalt deed ik twee keer. En wat al studies er voor noodig zijn zult ge zien als ge komt. Als Rappard niet met drukinkt heeft geteekend, ik heb het hier en daar wel gedaan, doch wat hij zegt is waar — hij werkt in een witten Passepartout en dan lijkt ’t wat zwarter, ik werk in een bruinen Passepartout met een zwarten binnenrand, waarvan ’t zwart 12 177 juist zeer diep is gemaakt om de teekening helder te^houden. Wat betreft dat de Engelschen geen drukinkt zouden gebruiken heeft hij mis betrekkelijk, want zij voeren de teekeningen op, juist door soms enorme krachten te gebruiken, waar de grootste krachten van fusain nog zeer helder door worden. Die krachten worden verkregen door drukinkt of autographische inkt of lamp- black of neutraltint en andere zwarten uit de waterverf. ’t Moet U niet verwonderen dat ik in körten tijd er zooveel opzette, bij ’t composeeren van een teekening, haast nog meer dan bij schil- deren, speelt het denken en het döördenken een rol en bevind ik voor mij me er goed bij, b.v. zooals nu op de laatste een dag en halven nacht door te zetten. Maar op die wijs kan men produc - tief worden ook — ’t absorbeert dan ook enorm. Maar juist als men zoo door ’t werk sterk getrokken wordt, moet men er aan blijven tot men er om zoo te zeggen bij neervalt. Ik ben absoluut a sec, als ge kunt stuur wat vroeger. Ik zal van nacht wel weer weinig slapen door de teekening, maar ’t is heel gezellig met een pijpje ’s nachts als alles stil is, en het morgen worden en opgaan van de zon is goddelijk. Nu kerel, als ge kunt stuur spoedig. Voorspoed in alles, adieu, t. a t. Vincent. 295 Waarde Theo, Het is nog geen 4 uur. Gisterenavond heeft het geonweerd en van nacht geregend. Het is nu droog doch alles beregend, en de lucht is grijs maar gebroken hier en daar door donkerder of lichter wolkmassa’s, neutraltint of geelachtig wit, die verän- deren van plaats. Het groen is, door dat ’t nog zoo vroeg is grijs- achtig en tonig, längs het natte weggetje komt een boer in indigo kiel op een bruin paard, dat hij uit ’t land heeft gehaald. De stad op den achtergrond is een grijs silhouet, ook tonig echter, en waar de roode natte daken sterk in spreken. Het heeft meer van Daubigny dan van Corot, door variatie van kleur in den grond en het groen, het pittige van alles. Gij zoudt er zeker net als ik van genieten als gij het zaagt. Er is niets mooiers dan de natuur ’s morgens vroeg. Uw brief kwam gisteren en was me niet weinig welkom. Dank er voor. Ik heb er nog al ingezeten dezen keer, ik was absoluut a sec. Nu de vrouw had geen zog meer de laatste dagen, en ik voelde me ook 178 flauw. Ik ben er toen toe gekomen bij wijze van een effort de perdu om eens naar Tersteeg toe te gaan. Ik dacht ik kan er niets bij verliezen, misschien is veeleer ’t een weg om wat leven in de brouwerij te brengen, en zoo ging ik er heen met de groote schets waar ik U ’t laatst van schreef. Die is geworden eene rij spitters, mannen en vrouwen met een voorgrond van klonten aarde, en een kijkje op eenige daken van een dorpje in ’t fond. Ik zei tegen Tersteeg dat ik zeer wel begreep deze schets niets was dat hij gebruiken kon, maar ik eens bij hem kwam er mede, omdat hij in zoo lang niets van mijn werk gezien had, en ik juist ook van mijn kant eens een bewijs wilde geven dat ik niet verlangde er rancune zou blijven over ’t geen verleden jaar was gebeurd. Nu hij zeide dat hij daar ook geen rancune over had, dat wat betrof de teekening, hij mij verleden jaar gezegd had dat ik aquarellen maken moest, en nu niet verder er over wilde spreken om niet in herhaling te vervallen van toen. Ik heb hem toen ge- zegd, ik nu en dan ook wel eens een aquarel had beproefd sedert, en er nog verscheidene op ’t atelier had, maar ik in mezelf meer wärmte gevoelde voor ander soort teekeningen, en hoe langer hoe meer hartstocht voor krachtig geteekende figuren. Ik zeide hem verder hoe ’t me op ’t hart lag ik nog steeds de teekenvoorbeelden van Bargue bij me had, dat ik deze reeds lang geretourneerd zoude hebben, indien er in ’t verleden jaar ge- beurde niet een beletsel geweest wäre er over te spreken, maar dat ik juist ook kwam om die zaak af te doen. Dat daar enkele beschadigd waren, ofschoon maar weinig, door gebruik en ik een paar andere dingen toen ter tijde gehad had die nog stonden, ik hoopte hij genegen zoude zijn ’t zij nu, ’t zij later, een paar teekeningen van mij te nemen om alles in ’t ge- lijk te brengen, en ik meende hij het in mij billijken zoude, ik bij hem gekomen was om die zaak tot een einde te brengen. Nu hij vond dat heel goed, en zijn gelukkig de Bargues terug nu. En heb ik hem gezegd ik op ’t atelier heel wat had dat hij niet gezien had. Hij zeide dat het hem pleizier deed dat hij uit de teekening zag ik in ieder geval werkte, en vroeg ik hem, of er dan aanleiding geweest was te twijfelen er aan dat ik werkte. Nu er kwam toen een telegram voor hem, en ben ik heengegaan. Is in elk geval de zaak van de Bargues van mijn hart, en heb ik hem er nog eens voor bedankt, dat in der tijd hij mij die had ge- 179 leend, want dat ik er veel dienst van had gehad. Maar zoodoende weet ik eigenlijk niet eens of hij in de teekening iets goeds vond of niet. Het zoude mij niet in ’t minst verwonderen als hij het als dolle - manswerk of iets absurds beschouwde, juist omdat hij zeide hij er liever geheel buiten bleef. Maar al wäre het dat hij het absurd zoude vinden of gek, geloof ik toch ik mij daardoor niet van streek zou moeten laten brengen, of dat oordeel van hem voor beslissend of afdoend houden. Ik acht het altijd nog mogelijk dat de tijd körnen zal, dat Tersteeg een andere opinie van mij krijgt, ook betreffende mijn doen en laten van nu en verleden jaar. Maar ik zal dat meestendeels aan den tijd overlaten, en blijft hij al wat ik doe verkeerd vinden, welnu ik zou dat dan heel koel opnemen en stilletjes mijn gang gaan, als bestond hij niet. 