title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Het is geloofwaardig uit de continentie, die ik in de Ministers van Z.M. observeer, dat men den Beier Churfürst, zo men de alliantie met Polen voltrekt en te boven komt, hier en in Spanje niet veel te willen doen zal, gelijk ook dat de terughaling van den graaf van Lambeth secund flauw zal toegaan, daarom en twijfel ik niet, ten zij ik die op het sterkste urgere, zo bij dit hof als bij den Spaanschen Ambassadeur, om den Beier van Amerongen te secunderen, die mij bericht dat de welgeïntentioneerde aldaar te Berlijn wensche, dat den graaf Lambeth aldaar alreeds was, 't geen ik ook oordeel dat hoognodig is, doordien het niet wel te geven is, dat den Beier Churfürst de Franse partij zal verlaten noch zich met 11. Fl. M. in Tractaten zal laten, als simul en semel inet S.K. Maj. en Spanje; ten anderen doordien ik dit hof zo verre wel ken, dat zij haar niet in die despatches uit haar eigen zelfs (voornamelijk zo lang de hoop uit Polen haar toelaat) niet zullen verhalen; voorts dewijle ik versta, dat men van den Beier Churfürst eerst wil verzekertheid hebben, dat hij de Franse partij zal verlaten en die van 't huis Oostenrijk zal vast houden na een getroffen vergelijken en satisfactie. Ik zal hier nog bijvoegen, dat men in de geroete van gesoghte successie in de waardigheden van Oijj Hoogheijt in de Vereeuwigde Nederlanden bij desselfs afsterven zonder mansoor geen lust noch smaak heeft, om reden daar ik den Staat naedere ouverture zal geven, zo haast ik mijne observatie daaromtrent wat breder waargenomen zal hebben, dienvolgende dat dit de afreise van den Graaf van Lambergh ook zal veraghtcren; want dit hof door alle toevallen (die haar de minste aandacht doen hebben) in haar consilie verstelt en verrukt werd, tot dat zij haar daarin kunnen vinden, 't geen niet gericht geschiedt, voor dat zij zien waar 't een of 't ander op uit wil. De instantie, die ik tot prompte depeschen van den Graaf van Lambergh naar Berlijn ondernemend (niet twijfelende of die zullen H.H.M. aangenaam zijn), zullen mij hieromtrent nader verlichten. Ondertussen is er zo veel van, dat ik in den Graaf van Lambergh zelfs daaromtrent verspreek, dat hij zelfs aan zijn spoedige depeschen twijfelt. 9. IX. Verhandelingen over een nieuwe Coalitie. Amerongen aan den Ratspensionär. Dat. Berlijn 14. Maart 1683. 14. Mörz. Fagel wird sich erinnern, dass wahrend seiner Anwesenheit im Haag am 31. Jan. geschrieben hat, dass der dänische Gesandte Gabel am Tag vorher auf expressen Befehl seines Herrn dem Kurfürsten eröffnet habe, dass sein König bereit sei, auf die Anerbietungen Frankreichs hin einen Vertrag über Verhinderung der Schweden, ins Reich einzufallen, abzuschließen, und um die Ansichten des Kurfürsten darüber bitten, und wie ihm geantwortet sei, dass Brandenburg demselben beitreten wolle, doch protestiere, keineswegs in weitere Engagements mit diesen zwei Kronen sich einlassen zu wollen, ehe man nicht den Ausfall von Amerongens Reise nach Holland erfahren. Da man nun mit seinem Anbringen hier weit gefällig ist, namentlich aber nicht mit dem letzten Vertrag mit Schweden vom 6. Febr., so ist zu fürchten, dass man mit dem ausserordentlichen Gesandten Dänemarks Biermann nicht allein einen derartigen Vertrag schliessen, sondern auch jeden Übersetz in schwedischer Truppen in die Reichslande für einen Kriegsfall erklären will. Rebenach und Gabel setzen Alles daran, um dies zu erreichen, und haben vor einigen Tagen dem Kurfürsten mehrmals vorgehalten, dass nun die rechte Zeit gekommen sei, um Pommern wieder zu erlangen, das dem Kurfürsten vom Kaiser und von Holland durch den letzten Separatfrieden aus reiner Eifersucht entrissen worden sei. Der Kurprinz hat gesagt, er könne seinem Vater nicht raten, diese Consilia zu befolgen, da sie bedenklich und gefährlich seien. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Berlin 17. März 1683. 17. März. Nach Empfang seines Schreibens vom 9. hat er den Kurfürsten ersucht, Fuchs zu einer Conferenz mit ihm zu beordern. Diesem hat er die Gründe und das Raisonnement, das der Brief enthält, vortragen, und derselbe schien namentlich von den Gründen, warum sich der Staat noch nicht über die Occupationen Frankreichs erklären könne, überzeugt zu sein. Er hat versprochen, dem Kurfürsten umständlich darüber zu berichten und dessen Antwort ihm dann mitzuteilen, hinzufügend, dass der Kurfürst sie wahrscheinlich nicht beeilen werde, über die französisch-dänischen und staatslich-spanischen Propositionen einen Entschluss zu fassen, vielmehr seine allgemeinen und besonderen Interessen dabei sorgfältig überlegen, auch abwarten werde, was der Graf Luberg aus Wien mitbringe. Im obigen Schreiben vom 9. wird nichts von Geschenken an die Kurfürstin erwähnt; er bittet um Auskunft, ob er eventualiter solche versprechen solle, wie der Prinz erlaubt hat, oder nicht. Die Pläne Dänemarks. Geheime Verhandlung des Kaisers mit Anhalt. Stellung des kaiserlichen Hofes zu Brandenburg. Gemeinschaftliches Verhandeln mit Spanien und dem Staat. Sendung Lamberg's nach Berlin. Der Fürst von Anhalt, Absicht, die Kurfürstin zu gewinnen und durch sie den Kurfürsten von Frankreich abzuziehen. Hoffnung auf den Druck der polnischen Allianz auf den Kurfürsten. Langsamkeit der kaiserlichen Politik. Misstrauen gegen den Kurfürsten. Proposition Schwerin's. Vereert mijnen laatsten onder dato den 14. deser over den toepass 18. Maart, staat hier te hoef in aansjen van den heere Kurfürst van Brandenburg heb ik met d’ een en d’ ander nader gesproken, om H.H.M. De kunnen verzekeren, hoe het daar om enentwintig alhier gesteld is, zijnde sulx: Dat men oprechte genegenheid heeft, om over des heeren Kurfürsten van Brandenburgs pretenties te handelen, doch zodanig, dat hem de gepretendeerde satisfactie te gelijk niemand wordt gegeven, zoodanig van S. Keizer Maj. als van Spanje en H. H. M., dewijl hij op d'één en d'andere pretenties heeft en niet, en die drie een gelijk interesse hebben, om den heer Kurfürst van de Fransche partij te degenaren en in de hare geëngageerd te houden; dat om hier toe te komen, de intentie is, met H. H. M. Envoyé, den heer van Arnongen, daarom te corresponderen, en tot die eind met resolutie is, den hare Graaf van Lamberg weer naar Berlijn te zenden, doch dat deze afzending niet eerder zijn effect zal nemen, als wanneer den Courier, die men naar den Koning van Spanje over deze zaak heeft afgezonden, weerom met antwoord alhier terug aangekomen zal zijn; dat het hiermee zo danig gelegen is, dat S. Keizer Maj. door den heer Fürst van Anhalt over dit werk proactaal afleiding en onder de hand heeft laten en nog laat negoceren, zoodat de Courier over enige voorvallen en voorslagen naar Spanje is afgezonden, om des Conings goedvinden daarover in te houden; doch waarin die bestaan, daarvan ontfang ik wel geen openingen, maar twijfel uit het voor dit gecommuniceerde (wat mij aangaat) daar niet aan, als dat het is over het middel, om Mevrouwe de Kurfürstin aan de hand te winnen, om bij den heer Kurfürst het aftreden van de Fransche partij en het intreden in die van den Keizer en geallieerden uit te werken. Alhoewcl den heer Baron van Swerin voor drie a vier daegen met een Courier ordre heeft ontfangen van te reverteren, soo kan ick effenwel niet verspeuren, dat daerom eenige veranderinge is genomen in de resolutie van den grave van Lamberg h wederom nae Berlijn te Digitized by Google 678 IX. Verhandlungen über eine nene Coalition. depescheren, nog ook van de genoemde negotiatie door den Fürst van Anhalt zich te breken. Wel is waar, dat men eenige bedenkingen heeft ontrent den heer Kurfürst, dat hij zeer diep in de interesse van Frankrijk geëngageerd is, en geen grooten staat gemacht kunnen worden op die eeuw off die ander toelachende schijn van beter gedachte in den heer Kurfürst ten besteden des Rijks; doch kan ik daar uit niet verpesten, dat men de negotiatie daaromme soekt te breken, maar remarcere ik dit genoegzaam uit den mond van die in 't geheim participeren, dat men grote reflexie neemt op het resultaat van de negotiatie, die dit hof in Polen door den graaf van Wallenstein drijft en voortzet; waaruit ik van gevoelen ben, dat deze aldaar wel uitvalt, dat men niet zo liberal tegen den ware Kurfürst zal zijn als wel tegenwoordig, zo dat ik ook van mening ben, dat die den ware Kurfürst van Brandenburgs interesse is, dat hij het tegenwoordige waarneemt en het ijzer smeedt terwijle het heet is, en dat het van den dienst van den Staat zoude zijn (ge-supposeerd dat die 't eenmaal gemeen den heere Kurfürst in hare interesse geëngageerd had), dat men de spoedige afreis van den graaf van Lamberg naar Berlijn op 't krachtigste pousseren, indien (lees twee dingen niet te beduchten stonden, dat den Sweedschen Minister daar uit ombragel zoude opnemen en dat het te vergeefs zoude zijn van wegen den afgesondene Courier naar Spanje, zo lang geen antwoord van daar te rugge gekomen zal zijn, dewijl dit hof zooodanig gesteld is, dat het geen mislagen begaat door precipitatie, maar wel door al te grote langzaamheid en het wachten naar gunstige verandering, die haar dikwijks ontschiet en met eenen voordeel, die daarin vast is, als men zijn dingen wel te tijd weet te doen en niet te veel eenmaal wil begrijpen. Men houdt hier der voor, dat de advocatie van den Baron van Z wer in daar van daen komt, dat Vranckrijck zijn misgenegen en ombragge over de besending aan dit hof heeft gedaan blijken, en dat de heere Kurfürst zo lang tegen Vranckrijck goede mine soekt te maken, als hij geen reden zal hebben om zich daarvan te ontschuligen, 't geen in een voorsichtige politiek wel kan passeren, maar vermeerdert de opinie zeer, die men allhier van zijn onbeständigheid en veranderlijkheid heeft opgevat; waaruit wel niet en resulteert (zo veel ik kan peilen), dat men de geheime onderhandelingen door den Kurfürst van Anhalt soekt af te breken, maar wel dit, dat men (‘t geen ik met verachtheid kan berichten) niet finaal met den heer Kurfürst zal sluiten, ten zij men van die kant verscheide wordt. Haltung Polens. Schwerin'« Proposition in Wien. 1799 Worde, zo veel het nog gelijk kan geschieden, dat hij de Franse partij verlaat en die van het huis Oostenrijk en haar geallieerden aanvaadt en standvastig bij blijft, zal, beweelt andere daarom niet kunnen twijvelen, als de heer Kurfürst van Brandenburg zijn animoos misgenegen tegen den Keizer, Spanje en andere eens versete en zijn hartstoegevoelens zal beginnen hebben te overwinnen, door dien de reden, zijn glorie en plagen ten aansien van zijn beklemd en benauwd vaderland en eigen gevaar voor zijn erft, chur-ende furstendom, daar aan vast is, hem daartoe nodigen en (zo men de waarheid plaats wil geven) toe verplichten: 't geen men hier ook eenigermate aanmerkt en plaats geeft, als men van die materie komt te spreken. De Baron Zwer, in alhier aangebracht, heeft genoegzaam te kennen gegeven de behoedsameheids, die de Heer Kurfürst van Brandenburg gebragt heeft, of zijn doen en geven alhier bij Frankrijk te kunnen justificeren, bij al die den (het geen hij genoeg schijnt voorsien te hebben, dat zoude gebeurd zijn) tegen deze besendinge enige opmerking opgenomen zoude kunnen worden: nadat bij hem niet verder (zo ik bericht worden) aangebracht is, als excuus van dat hij in persoon op den rijksdach tot Regensburg vanwegen lichtheswackheid en gedurige onpasselijkheid en bedlegeringen niet kan komen, andersins dat S. D. in geen gebrekkende zoude blijven bij S. Maj. tot Regensburg in persoon te verschijnen; ten anderen, dat hij S. Maj. liet aanraden den vrede met Frankrijk te maken op de Franukfortsche propjectie of nog beter condities, zo men mischien nog zoude kunnen bedingen; ten derden, dat hij 8000 man tegen de Turken liet aanbieden voor de overgave van het vorstendom Jagersdorf, doch is en wordt bij den Baron Zwer in meeste gedroge op cathegorische antwoordt, of S. Maj. zoude "kunnen resolveren tot den vrede met Frankrijk op de Frankfurter propsectie of niet". Wat hem voor zijn vertrek daarop voor antwoordt ten affirmative of negative of andersins gegeven zal worden, staat te verwachten. Der Rathspensionär van Amerongen. Dat. Haag 20. Maart 1683. Der Prinz heeft het zo ver gebracht, dat de Generale Staten de helft 20. Maart, der versprochenen Duitschadigungsschul van 8,7 miljoen gulden, gleichzeitig met de Ratificatie des Vertrags baar te bezahlen, de andere helft 1 jaar nahe r te geven. versprechen weiden. Sollte es gleichwohl nicht möglich sein, von Brandenburg Termine zu erlangen, und der Abschluss der Sache davon abhängen, so ist Amerongen ermächtigt, nach diebare Bezahlung der ganzen Summe gleichzeitig mit der Ratifikation zu versprechen. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Berlin 21. März 1683. Conferenz mit Fachs. Des Kurfürsten Antwort auf den Raisonnement des Schreibens vom 9. März wegen seiner Krankheit verschoben. Fuchs leugnet die Verhandlungen mit Frankreich und Dänemark und erklärt, man werde ich wegen der Geldstreitigkeiten nicht vom Staat trennen. Günstige Aussichten auf Erfolg. 21. März. Zetter mijnen laatsten aanwijzing. Ed. gestr. van den 17. dieses ist d' Heere Geheime Rat Fuchs mij wieder auf ordre van S. C. D. in rain Logement komen vinden ende bekannt maken, dat S. W. Ed. aan den Kurfürsten seinen Meister umständlich hatte vorgetragen alle die redenen und raisonnementen, waaraan mij in der jungen mit ihm gehaltenen conferenz in gevolge van U. W. Ed. gestr. missive van den 0. dieses zu stützen van het fundament van der association und zu darauf gefolgte deuombrement van forces, als mede waaraan het niet möglich nog dienstig was, dat den Staat sich vorab über die geoccupeerden bei Frankreich sollte verklaren, bedien hatte, welke raisonnementen bij hoogstged. S. C. D. nicht alleen mit anmerkungen waren aufgenommen, sondern ook einige van derselben nicht ungefunden hatte gefunden; dat derselbe voornemens war, sich nach der Nachricht dazu besinnen, und het nicht zu verwundern war, dass vennits de Continuatie van S. C. D. indisposition und wegen der Wichtigkeit van der vorst. Saken men sig hier niet kon te weten verklaren, gelijk men wel scheen te verluieten. Ende als bij mij naar gedaan danksegging voor deze notificatie daarop te gemoed gevoerd werd, dat de bewuste saken mij toeschenen van die natuur te weten, dat deszelfde bij deze tijsgeloofheid een spoedige Resolutie vereischt, om te voorkomen de sinistere impressie, die de Franse Ministers alomme aan de Hoven van Europa trachten te geven, als of S. C. D. zich reeds in meerder en verbindende engagementen met Vrankrijk en Denemarken had ingewikkeld, zo heeft S. W. Ed. gereplieerd, dat zodanige uitstelrs niet alleen onwaar en verdicht waren, maar het ook niet te vertrouwen was, dat deszelfde zich in enige wijde verbintenissen, die aan het gemeene deel van de Staat of aan zijn particuliere interesse enig nut naadelijk zouden kunnen zijn, geoordeld werden, zoudend inlaten; dat de sentimenten van S. C. D. zo om het grote werk als om zijn gehoorde genoegenheidsvoorstel, om met H. H. M. en H.M. wat tegenwijzender aanbiedingen in voldoende van soort groote ende (zo hij geloofde te zeggen) rechtmatige pretenties had verwacht, ende ofschoon hij geen express bevel had, met mij over dat punt te spreken, mij echter voor zijn particulier wel wilde zeggen, dat hij den Kurfurst zijn Meester daarom niet zoude kunnen aanraden, zich van den Staat te Eerneren, ja dat veel eer dienstig was, de voors. pretenties op een zijde te stellen en tot een betere gelegte zijn recht te reserveren, als deswegen enige bedenkelijke en zelfs nadeelige engagementen met andere aan te gaan; dat voor zo veel hem aanging, S.W. Ed. nog van het zeer die sentiment om het gemeene wezen en de conducte, zo hij oordeelde, dat de Heeren Kurfurst zijn Meester daar om te houden, was, gelijk mij bij mijn jongste afreis van Potsdam had getuigd en na hetzelfde bij mijn aanwezigheid in den Haag zelfs bij zijn schrijven en door andere had laten verzekeren, met protestatie dat in geen deel in 't toekomende daarvan zoude afwijken. Waaruit U W. Ed. gestreken sal beloven te overwegen, hoe verre zijn en andere bekommertes van dat de zaken aan dit Hof, die door mijn aanwezigheid in een goede positie waren gebracht, bij de daarop gevolgde afwezigheid merkelijk en niet ten beste veranderd mogen, zijn, gevonden zijn. Dat men in den beginne van de voorgeslagen Spaanse defensie alliantie eenigins afgeschrikt heeft, ook geen vertrouwen genomen met het denkbeeld van de krachten, uit oorsaak van de sinistere interpretatie, zo sommige daarop gaven, heb ik U W. Ed. Gestreden niet konnen weerhouden; doch moet men hopen, dat dat onbehaaglijk door de redemeetingen, in de W. E. gestreden opgemerkte missive van den I. van deze vervat, ten dele mag zijn uit de weg genomen, en zal ick bij continuïteit trachten daarvoor te albersten en mij daartoe van de nadere overwegingen, mij bij dit successieve missive van den III. van deze, zoolang mij gisteren is ingekomen, [gesupplementeerd], daartoe bedienen, sulks en daar het van vrucht kan zijn wesen, of mischien deszelfde van meer operatie en succes kunnen zijn. Wat mij aangaat, kan ik niet anders zien, of is gem. Heere tot nog toe in het rechte spoor gebleven, en gecertificeerd werd. Digitale uitgave van de Google Corporation Empfang des Schreibens vom 17. März. Aufrichtige Friedensliebe des Staats. Wendung zum Schlimmeren am kurfürstlichen Hofe. Ursache davon sind die französischen Versprechungen. Unzuverlässigkeit derselben. Von Schweden droht dem Kurfursten gar keine Gefahr, dagegen wohl der Freiheit und der Religion von der Übermacht Frankreichs. Einigkeit im deutschen Reich. Die Zahlungstermine. 23. März. Ich bin bemüht, Ihr Excellentenz das Schreiben vom 17. deselben teur zu vernehmen, dass nach den Berichten des Heer Fuchs nichts haben missfahren, die Reden bei mir beigebracht, um zu zeigen, zu sichern, Intentionen Ihrer Majestät zu dem Bewahren der Friedens, und ich vertraue, dass indien man mit der anderen Prozedur verfährt, mit der Offenheit und ohne Attachements an private Ungenügen und an die andere Seite, S. C. D. mehr und niefer souche wäre, gepersuadiert, dass Ihre Majestät nichts anders beabsichtigt, denn eine gute, ehrliche und sichere Friedens und eine gute und opregte Freundschaft zwischen den Alliierten und privat mit S. C. D. Het heeft mij sehr gesärt, zu vernemen, dass die Sachen auf U H. Ed. aankomst aldaar was zo veranderd van 't geen daar in U H. Ed. die op zijn vertrek had gelaten. Ik kan zeer wel begrijpen, dat de Fransen aan S. C. D. zeer voordeelvolle conditie zullen aanbieden, om die in hun partij te houden en dieper en dieper te engageren, en ik niet, dat ze op de geest van de Koning van Denemarken uitgetreden veel hebben gewonnen, maar ook op U H. Ed.'s vertrek wist men wel, dat Frankrijk veel meer kon bieden en geven dan Spanje en deseen Staat, en als U H. Ed. van daar herwaarts kwam met de voorspellingen, die U H. Ed. alhier heeft gedaan, en dat aan die voorspellingen niets ter wereld ennige waarde had, zo zal U H. Ed. met mij moeten advoceren, of dat U H. Ed. niet wel geinformeerd herwaarts is afgesonden of dat de zaken aldaar 't sinds meer veranderd zijn. Indien het eerst genoeg was, een ander mens goed te beloven, om een ander daar door in den oorlog te trekken, men zou misschien ook wel de een of de andere vinden, die ligt op zo een hoop zou komen aanbieden, maar alle sodaanse zaken zijn seer gevaarlijk, laat in de gemoederen van die gene, tot wiens lasten zodanige aanbiedingen geschieden, een seer na-denkelijke impressie en gelukkend ook seiden seer wel. T sal S. C. D. niet onbekent kunnen zijn, dat ook de Fransen met S. C. D. van Zaxen op die voet in de voorigen oorlogh heeft willen han- delen ende hem doen hebben de Cleefsche ende Gulickse successie, maer dat S. C. D. van Saxen dat doemaels wel plat afgeslaegen heeft, Digitized by Google ■ Arglist und Eigennutz der französischen Politik. 683 wel weetende dat het maer was een lockaesje, om te sien of S. C. D. so lightgelovigh ende avide soude sijn geweest, dat Iii ] dat hadde willen inswelgen. Waar wát aengeeft, het tractaat van de vooravond van krachten, niemand zal kunnen zeggen, dat daarin iets het geringste resideert, dat S.C.D. zou kunnen zeggen, ja, denken, dat oft nu oft hier nadermaals tot desselfs prejudicie zou kunnen uitvallen, en indien aan S.C.D. nadenkelijk zou mogen worden, dat S. Con. Maj. van Zweden een al te grootantal militie in Pomeren zou mogen overvoeren, ik twijfel ganzal niet, of ook die zaak zou tot tevredenheid van S.C.D. kunnen worden ingeschikt, als men mag weten, wat S.C.D. daaromtrent principieel bedoelde. Ik wil dan hopen, dat de redenen en het waarachtige interesse zal prevaleren aan een schijn, die men ook wel sere in de ogen doet blinken, maar die in de waarheid niet alleen klatergoud, maar zelfs ook van het alleruvilste en valste goud is. Want zoveel S.C.D. zich met de Fransen in onderhandelingen liet begeven, zoveel is het immers duidelijker, dat die nergens anders toe kunnen dienen, dan om de Franse macht nog groter te maken tot oppressie van Opgaven en deseen Staats niet alleen, maar ook van Duitsland, en om Frankrijk te doen worden een machtiger naaste buur van S.C.D., daar nogalens elk een aan alle zijde voor dat naabeurschap zo bekommert is. Ik stel nu nog aan een zijde de religie, tegen de welke men in Frankrijk met veel meer acerbiteit en bitterheid procedeert, als Opgaven of de inquisitie ooit heeft gedaan, daar aan de andere zijde van. C. D. Voch voegende bij den Keizer en de andere Princen van het Rijk de eere zal wegdragen van de Christianheids te hebben gered en Duitsland van zijn gevreesde oppressie geëlibereerd en te gelijk te hebben geprokureerd een eervolle en sekerre vrede, zijnde zeer notabel, dat buiten S. C. D. in het Keurvorstelijk College geen prinsen syn, die onder de plak en raad van Frankrijk zitten en die men met recht mag zeggen geen liberale stem te hebben, en dat ook in het Vorstelijk College de zaak op de scheve voet gelegen is, indien Denemarken en Munster aldaar werden geexcipieert. Ik meen mij op de laatste periode van U. H. Ed. voors. meelijend zeer duidelijk te hebben geuit, als ik heb verklard, dat de Staat zoude kunnen komen tot 500,000 fl., cens presenten en al, wat uit te geven is, daar onder gerekend, en zo is ook onse afspraak alhier in den Haag geweest, zo heeft U. H. Ed. de zaak voorgesteld. Verhandelingen over een nieuwe Coalitie. Draagen en zo is die in de vergadering van Holland geconcludeerd, waar ik ook eindelijk heb geassorteerd het bedingen van termyningen, in voegen dat de voors. 5,000 fl. (tot geen aan presenten en anderso betwist moet worden, daarin begrepen) nevens de extraditie van de ratificatie zoude worden goedgedaan. Amerongen aan den Ratshspensionär. Dat, Berlin 28. Maart 1683. 28. April. Marx. Als ihm Fuchs den Brief Schwerins, von dem er dem Prinzen geschrieben, auf Befehl des Kurfürsten mittheilte, hat er hinzugefügt, der Kurfürst sei mit dem Inhalt Kehr unzufrieden und sage, nun könne man sehen, dass weder der Kaiser noch Spanien je beabsichtigt haben, ihm Satisfaction zu geben, obschon der Fürst von Anhalt das Gegenteil versichert habe auf Grund einer mit dem Grafen Königseck geführten Correspondenz — in der man aureos montes versprochen und dass Lamberg nächstens mit plein pouvoir nach Berlin kommen werde, um alle Differenzen zu beseitigen —, weshalb der Kurfürst Auhalt die Fortsetzung dieses Briefwechsels untersagt habe. Der Kurfürst ist auf Anhalt nicht wenig böse, dass er ihn so viele Wochen mit schönen Versprechungen hingehalten hat. Dieser Umkehrschritt verursacht bei den Französischgesinnten nicht wenig Freude: mehrere Conferenzen sind mit Heben und gehalten worden. Die von Fuchs erregten Hoffnungen scheinen also wieder zu verschwinden. Ein Eintreten in die Liga van Assoziation hat dieser im Namen des Kurfürsten jetzt entschieden von der Hand gewiesen: das sei gleich wie order vouloir abandonner la conservation et la sécurité de ses Etats, welche davon abhängen. Uebrigens kann er nicht glauben, dass Königseck den Fürsten von Anhalt bloss getäuscht und Stradmann und Burgomanero sich so weit ausgelassen, wie Schwerin meldet. Brünnincx an den Griffier. Dat. Wien 8. April 1683. (Antwort des Kaisers auf Schwerins Proposition. Voraussichtliche Entrüstung des Kurfürsten über dieselbe. Drohende Haltung Polens gegen Brandenburg. Die kaiserliche wie die brandenburgische Politik sind nicht aufrichtig.) 8. Apr. Sendet die dem Freiherrn von Schwerin vom Kaiser erteilte schriftliche Antwort. Mijn oordeel is dat het antwoord zodanig is, dat de beer, de Kurfurst, zeer zal ontstellen, gelijk dit hof de gedane propositie door den beer, Baron van Zwet, niet minder heeft afgewezen, dewijl de heer Kurfurst daarbij zo zeer stippelig op het aan nemen van de Franse propositie bleek in zijn hoffelijke betoog. Het schrijnt en wordt hier ook zo opgenomen, dat de heer Kurfurst Frankrijk door een propositie, die dit hof behaaglijker zou hebben gehad, zou hebben gegeven en meerder aanleiding tot de begeerde satisfactie zou hebben gegeven, niet meer wil offenderen, 't geen oorzaak is, dat op een ongekende propositie een zodanig antwoord is gevolgd, die ik zodanig inspeel, dat de heer Kurfurst zeer zal ontstellen, ten zij de inkommende tijdingen van dat de tractaten met Poolen zeer juist bij gesloten, hem het misnoegen zal doen dissimilieren. Want zodanig Sweden in de Keizerlijke en Poolse alliantie niet zou intreden (gelijk niet te twijvellen is mijns oordeels, na dat ik hier verneen), zou de heer Kurfurst in zijn vorstendom Pruisen wel de banden vol werkt en genoeg met zichzelf te doen krijgen, indien het spel zich naar rechts wendt en hij zich niet in de gemeene interessens begeeft. Indien de heer Kurfurst had kunnen vinden, zijn propositie in generale termen te laten doen, van dat hij van S. Keizerlijke Maj. gaerne verneinen, ende met hem handelen wilde, op wat wijse ende maniere S. Maj. meende, dat de dreigende gevaar best afgeveert zouden kunnen worden: ik geloof vastelijk, dat hij hier goede dispositie, om hem contentement in zijn pretensie (zo teegen S. Con. in Spanje als Keijser. Maj. alhier uittrende en soekende) te geven, zoude hebben gevonden, die ik vertrouw dat door deze Poolse alliantie groote alteratie zowel in S. Keizer. Maj. als den Spaanschen Ambassadeur krijgen zal, ten zij H. IL M. haer zo te Berlijn als hier interponeerden, om d' een en d' ander tot betere en gevoeglijkere gedachten te brengen. Want niet te twijvellen is, dat dit hof en Spanje (steunende op de Poolse en Keizerlijke gesloten alliantie), die door het toetreden van Sweden en Moscovie gestrekt en gesteund staat te worden, gelijk men daar toe gecuekle kleine hoop heeft) haer voordeel zullen zoeken, om de satisfactie zo klein en dragslijk te maken als iets doenlijk zal zijn, zodat geen het accommodement van de zijde van de heer Kurfurst zonder twijfel zal beswaven; gelijk de heer Kurfurst daarom de Vlaamse proposition onder allen apparent heeft willen favoriseren, om dit hof daardoor tot voordeelser satisfactie te brengen, en het accommodement van deze zijde heeft doen verachteren. Welke effecten mijns oordeels daar uit moeten spreken, dat d' een zo wel als de ander geen oprechte intentie en heeft, om een billijke satisfactie te begeerten en te geven, maar Malkanders ongelegenheid soeken te gebruiken, op dat de een den ander een voordeel, minder of meerder, satisfactie zoude kunnen afpersen, als wel in een waarachtige billijkheid behoort, welke politiek hedendaags zo gemeen is, dat de gemeene saecken daarmee niet te beter gaan. De Rathspensionär aan Amerongen. Dat. Haag, 10. April 1683. (Eigenhändig.) Gerüchte über einen bevorstehenden Krieg, Angriff Frankreichs auf Luxemburg, Dänemarks auf Schweden, Marsch französischer Truppen nach Deutschland sehr verdächtig. Er hofft, dass der Kurfürst sich noch nicht hierauf eingelassen hat und sich mit dem Staat zu gegenseitiger Verteidigung verbünden wird. Amerongen soll am Hofe darüber sondieren. 10. Apr. Der Vorsehung Ende der Vorbereitungen, die man verstanden hat, an der einen Seite in Frankreich werden gemacht, Ende der Diskurse, die an der anderen Seite im Hof werden geführt, breugen mir keine geringe Bequemerung von dem Schienen Ehr, als man denkt, einen vollen Krieg können angesetzten werden, kapabel um ganz Europa zu verdürben, und nachdem S. C. D. bleibt beteuigen seine Genugtun zu diesen Maßen, so dunkt mir das U H. Ed. viel leichter als da er was mehrer Möglichkeiten kann bekommen. Man will an der einen Seite, dass Frankreich wiederum was in den Spanischen Niederlanden und particulierlich auf Luxemburg anfangen; ich weiss nicht, bete ich hynt mir auch nicht sehr wahrscheinlich, weil die Stadt bereits wohl versorgt ist. An der anderen Seite schreibt man mir aus Dänemark, dass die Krone besloten hätte, Schweden anzugreifen, und dass der Kanzler, der Herren Graf van Ahlefeld, solches öffentlich genug gesagt hätte, und dass der König von Frankreich, um die Majestät zu unterstützen, ein gutes Anstellt Militär zu Fuß unter dem Herren Marschall de Crequi senden würde. Es scheint mir auch wohl nicht geläufig, innerhalb des Oldenburger; es scheint mir mehr wohl geläufig, dass es in keinem gesunden Sinne kann fallen, dass S. C. D. oder selbst S. Kon. Maj. von Dänemark wollen in, an eigenen Landen hinein, eine so redoutable Macht, die sie da heran sehr difficult souden quitt werden, und in Schauspiel, dass Frankreich wohl von dem Prätext wohl würde wollen bedienen, um Krieg zu rechtfertigen unterwegs zu Luxemburg oder zu Köln was zu spielen. Man versichert mir sogar aus Frankreich, dass man nicht daar noch sinth sind, mit Dänemark allein sich zu embarquieren, indien S. C. D. nicht Met de zegen van de soeverein, wil ik hopen dat deze tot 800 uitgevoerde maatregel geen genoegen zal hebben. Het is allemaal specieus geld, maar niemand zal zich beter vinden dan Frankrijk, die terwijl de andere elkaar in het baar sullen zitten, ouder tusschen zijn gang gaande zal zijn en zijn macht op een zeer formidabele wijze zal doen aan groeven. Het ware zeer te Renschen geweest, dat S.C.D. had kunnen af nog kon resolueren, om in de gemeine partij te komen, en 't zoude mij zeer lief zijn, dat kon dat worden uitgewerkt, en ik weet niet of, als zulks nog al zouden mogen worden gediffamineerd, het niet goed zou zijn, dat S.C.D. zich ten minsten bij voorzorg met deze Staten vereenigd tot wederzijds verdediging en tegens nieuwigheden, die Frankrijk of in het Rijk of in de Spaanse Nederlanden weerzijds zou willen beginnen; want dan zouden wij ten minsten bequam zijn om voort te komen, dat het onweder op ons gemene naadel niet zou mogen vallen, en niemand zou S.C.D. C. D. kunnen bedenken, dewyl die, soo ick uit het overgeleverde geschrift gezien, zich niet heeft geengagert, om Vrankryk te assisteren, als die wedercrom iets nieuws soude komen te ondernemen. Maar gelyck dit een pure raewe gedachte van mij is, soo bid ik dat die niet mag worden aangesignaleerd als een zaak, die ick hier soude kunnen uitwerken, of dat deze communicatie soude zijn een punt, daarop men van wegen de regeering eenige reflexie soude kunnen maken, dewyl dit niet anders is als iets, dat ick gelyk als aanroerend, op dat men zonder het geringste engagement of hoop, dat men het hier voor goed soude kunnen zien, eens soude mogen verneinen, of daarvoor aldaar eenige apparentie soude is. Amerongen aan den Griffier. Dat. Potsdam 13. April 1683. Gestern Avond is Schwerin van Wien teruggekomen met den 13. Apr. Bescheid, dass der Kaiser bei dem allgemeinen Frieden beharrt trotz dem drohenden Türken- und Franzosenkrieg. Viele hier bevinden zich daarom in enige Verlegenheit, um so meer da Schwerin auch die Nachricht von dem Abschluss einer Allianz zwischen dem Kaiser und Polen gebracht hat. — Biermann wordt morgen hier verwacht. In Celle und Wolfenbüttel hat er auf sein Gesuch, den König von Dänemark beim Verhindern des Eintreffens schwedischer Truppen in Deutschland nicht stören zu wollen, zweifelhafte Antworte empfangen. Auch hier wird man gegen Schweden keine Tätlichkeiten beginnen oder Andere dabei helfen, so lange dasselbe Digitalisiert durch Google 17. April. Antwort auf Fagel's Schreiben vom 10. April. Die Besorgnisse vor einem neuen Kriege sind nicht ungegründet, „endlich sind die wohlaffectionierten Anhänger diesem Hoffen, einige wenige ausgesondert, von 'sche sentiment, ja selbst die Franzosen, die die Schuld daraus geben, an die Spanier etc. II. II. M.: Die erste, um dass sie vollzogen dem Vorschlag Englands, die Arbitrage nicht akzeptieren, und die zweite, dass sie dazu nicht trachten, zu judizieren; dies ist ihre alte Sanglehnheit, und was man da ergänzen will, findet Gelegenheit. Fagel's Vorschlag eines provisorischen Defensivallianz zwischen dem Kurfürsten und der Republik gegen neue Unternehmungen Frankreichs ist der Aufmerksamkeit wert, und er wird ihn, wenn passend, bei den Gutgesinnenden erwähnen, ohne indessen merken zu lassen, dass Fagel ihn vorgeschlagen. Nur ist die Schwierigkeit dabei, dass man dann dieserseits wie wieder auf der prätendierte Satisfaction bestehen wird. Er hat den Kurfürsten vor zwei Tagen im Vertrauen gesprochen. Derselbe ist geneigt, einen außerordentlichen Gesandten auch den Staat zu schicken, und schlug Schwerin, Meinders, Fuchs oder Ruck dazu vor; Spaen geht übermorgen nach Cleve und wird Order erhalten, mit dem Prinzen sich zu unterreden. Er hat erwidert, dem Prinzen und den Staaten wird das angenehm sein, aber über die zu wählende Person sich nicht ausgelassen. Der Rathspensionär an Allerongen. Dat. Leenwenhorst 17. April 1683. Hier, in England und in Frankreich wird stark verbreitet, dass Brandenburg mit Frankreich und Dänemark eine neue Offensiv- und Defensiv-Allianz eingegangen sei. Er will nicht hoffen, dass das wahr ist; vielmehr, dass der Kurfürst aus Affektion für den Staat, durch diesen unterstützt, die schlechten Desseins und Machinationen Anderer verhindern helfen werde. In Spanien hat man nun so weit gebracht, dass der Marquis de Graua 200,000 Reichsthaler in akzeptierten Wechseln empfangen hat, um sie baar an den Kurfürsten auszuzahlen, sodass derselbe nun zusammen 400,000 Reichsthaler von Spanien und dem Staat erhalten würde, lieber die weiteren 300,000 Reichsthaler, welche Spanien zu bezahlen hat, wird noch verhandelt. Amerongen an den Ratsherrn. Datum: Potsdam, 20. April 1683. 20. Apr. Die französische Partei prophezeitet mit großer Freude aus den letzten Nachrichten aus Holland, dass über das englische Schiedsrichteramt und die Allianz mit Frankreich und Dänemark. Die Vorfälle in Bantam zwischen Holland und Kugland würden Missverständnisse entstehen, würden. Zugleich bringt man das Gerücht, dass eine statiche Flotte nach Gothenburg gehen werde, viel Vorteil, und seinem Widerspruch schenkt man keinen Glauben. Beides konferiert mit Mein der Füchs und Köbenach im grössten Geheimnis, so dass selbst der Kurfürst, Anhalt und A. nichts davon erfahren. Es ist die allgemeine Meinung, dass Beiersmann mit seiner Mission erfolgreich sein, Dänemark, falls Schweden einige Truppen über See bringt, diese angreifen, und Brandenburg dauung vermögen, der dänischen Allianz auch mit Schweden brechen wird. Doch haben die Gutgesinnten hier noch Hoffnung, dass die Allianz des Kaisers mit Polen, in Schweden einzutreten, im Begriff ist, den Kurfürsten noch davon abzuhalten werden. — In Wien scheint man diese Gefahr nicht zu fürchten, da Lamberg immer noch nicht kommt und der kaiserliche Gesandte in Madrid sich noch immer fruchtlos bemüht, Spanien zur Satisfaction Brandenburgs zu disponieren. Man sagt deshalb hier, es sei klar, dass es Österreich und Spanien mit der Befriedigung Brandenburgs uneingetreten Ernst sei. — Wenn die Schweden noch etwas warten mit dem Truppenübersetzen, und der Warschauer Reichstag nach Wunsch des Kaisers abläuft, wird man hier und in Kopenhagen zu etwas zahmeren Plänen greifen müssen. — Man spricht davon, dass in Hamburg eine Zusammenkunft von französischen, dänischen, brandenburgischen, hessischen und wolfenbüttelischen Minister stattfinden soll, um diese Letzteren auf die französische Partei herüberzuziehen; Fuchs werde zu diesem Zweck nach Hamburg gehen, später auch nach Hannover. Der Rheinsstein an Amerongen. Dat. Haag 20. April 1683. Bruijnincx meldet aus Wien, dass Schwerin vom Kaiser eine Antwort erhalten hat. Wort erhalten, die dem Kurfürsten nicht sehr gefallen werde. Amerongen möge aber denselben versichern, dass sowohl der Prinz wie die Generalstaaten alles aufbieten, um ihm vom Kaiser und Spanien billige Satisfaction zu verschaffen, und nicht dulden werden, dass er vom Kaiser, von Schweden (wiewohl Beider Sachen durch die polnische Allianz jetzt besser stehen), Polen oder sonst Jemandem benachtheiligt werde, wenn der Kurfürst nur die Güte haben wolle, sich in kein Engagement einzulassen, welches ihn zu Thätlichkeiten oder zur Unterstützung Anderer, die solche beginnen, verpflichte. Fagel glaubt, dass der Prinz und er in ihrer Partei so viel Ansehen gemessen, um dies durchsetzen zu können. Über diese Sylvius 11. D. 20 p. 262. B. 21 p. 33—39. Oben p. 084. Verhandlungen fiber eine neue Coalition. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 24. April 1683. (Eigenhändig.) Entgegenkommen des Staats und Spaniens. Sendung eines neuen brandenburgischen Gesandten nach dem Haag. Diest. Pläne Dänemarks. Ein allgemeiner Krieg oder der Abfall Schwedens zur französischen Partei ist die unausbleibliche Folge derselben. Beides nicht im Interesse des Kurfürsten. Die Politik des Staats be streckt nichts als baldigsten Frieden. Alte Feindschaft Frankreichs gegen Kurbrandenburg. Die Gerüchte von bevorstehender Ankunft schwedischer Truppen in Pommern und von Seeräuberungen des Staats ungegründet. Der Staat wird beim Kaiser die Satisfaction des Kurfürsten befordern. Verhandlungen mit Sachsen. 24. Apr. Er hat mit Verwunderung aus dem amerikanischen Schreiben an den Prinzen vom 13. gesehen, dass er bei Anregung der Allianz mit Spanien und der Association sich für nicht instruiert erklärt hat, während er doch die Intentionen Spaniens und besonders des Staats darüber irgend etwas musste, und so eine Gelegenheit unbenutzt hat vorbeigehen lassen. Dass die Staaten bei ihren eigenen Beschlüssen beharren, kann er aus ihrer gestrigen Resolution1) ersehen, und auch Spanien will nach wie vor unter den bekannten Bedingungen 200,000 Kthlr. bar und 300,000 Rthlr. terminweise in Assignationen bezahlen. Auf die besondere Allianz des Kurfürsten mit Spanien verzichtet man. Dass ihn der Beitritt in die Association in einen Krieg verwickeln werde, hat der Kurfürst nicht zu befürchten, da der Kaiser und Spanien nichts Tägliches beginnen werden, solange noch Aussicht auf friedliche Ausgleichung vorhanden ist. Ich weiß dann nicht, wozu neue Botschaften herüber gesendet werden können, nachdem die Mehrheit erst jetzt explodiert und kein Vorteil zu doen: nicht, dass es an den Staat nicht sehr angezeigt sein, dass jemand sich hier erklären mag, ein von S.C.D. Ministers. Want ich wünsche von ganzem Herzen, dass man hier jemanden vorausgesendet habe, auf dessen Rücken man sich könne verlassen und die nicht an den Herrn Ambassador von Frankreich hier bekann gemacht, alles, was man ihm sagt, damit ich viel Standpunkte könnte ausführen. Want dann könnte S.C.D. sehen, dass diesem Staat in dieser ganze Sache 800 viel Reflexion ist, auf S.C.D. als auf jemand von ihrer alderbesten Freunde. 