title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: De voorzien. Steden en andere meer, die UC. D. daarenboven nog zouden kunnen occupieren op den Rijn, Main en Mosel stil kunnen vinden, omvatten een groot gedeelte van hun arnten en aldaar alle levensmiddelen voor mensen en paarden tot bevrediging vinden, insonderheid als in het iijreijken van deszelfde goedeorde wordt gehouden en men de Inwoners geen overlast en doet. 3-4000 paarden kunnen er in nach Westfalen schicken, om in nach Genesheit tegen Köln und Münster zu wagen. In allen gevallen zal het van de nyterste belang zijn, dat UC. D. den Rijn als voorseijt is, naer beneden passeert, om in omgeving sieb, zoodoan, met H. H. M. wapenen de conjungeren; zo niet, het begeleiden van de Vluchten en het verzenden van een gedeelte van zijne Troepen naar de Westfalese Landen als voors is, verlegd te maken. Andermaal aan den Griffier. Dat. Russelsheim 1. Dec. 1072. De Subsidieën voor de twee laatste Maanden heeft hij alleen met bedauern 1. Dec. aanwiesen in Betracht der geringe Erfolge, welke hij nu de Alliantie met Brandenburg gehad, obgleich de brandenb. Minister veel Wesens daarbij maken. Men darf niet veel daar tegen zeggen, dat hij evenzo met een Verständigung mit Frankrijk drohen. Dat profiteert nu zwar niet uit des Kurfürsten Natuur, maar derselbe kan, van de Kaiserlichen und einige seiner Minister omringd, niet altijd daten, wat hij wil. Wiener und er sind der Ansicht, dass man den Kurfürsten so lang als mogelijk am Rhein halten müsse. Er hat heute den Anfang damit gemacht, den Kurfürsten in diesem Sinn zu bearbeiten, und er hofft auf Erfolg, wenn es door Andere niet umgestossen wird. Door den bisherigen Feldzug hebben allerdings de Brandenburgische die Franzosen afgezogen en beschäftigt, maar men kan nog veel meer erreiken. V. Keldsching am Rhein und in Westfalen. Anderungen an den Griffier. Datum Rüsselsheim, 4. Dec. 1672. 4. Dec Das fünfte von ihm dem Kurfürsten übergebene Memoire schickt er mit. Er fürchtet, dass seine Wirkung durch die Kaiserlichen wieder neutralisiert werden wird. Man wird wohl nächstens den Rhein verlassen und nach Westfalen gehen. Dass hier nichts geschieht, liegt nicht am Unvermögen, sondern am schlechten Willen. Es kann aber alles noch gut gehen, wenn Brandenburg in Westfalen getrennt von den Kaiserlichen agiert und von den Niederlanden aus mit 10,000 M., wovon früher schon die Rede gewesen, verstärkt wird. Schwerin hat gesagt, der Kurfürst sei hierzu geneigt; doch schwanken hier alle Konsilia. Amerongen an den Rathspensionär. Datum Rüsselsheim 8. Dec. 1672. [Schwerin und Meindens bringen ihm Antwort auf ein letztes Memoire. Auf den Rat des Kurfürsten von Mainz lehnt der Kurfürst den Übergang über den Rhein ab und wird durch Westfalen auf Cullen ziehen. Allem Anschein nach wird nun aber den Rhein den Franzosen ganz preisgeben und in Westfalen bleiben. Weil nun widerspricht die Gründe Schwerins, der Beschluss des Kurfürsten steht aber fest. Der Kurfürst von Trier. Von den Alliierten ist nichts zu hoffen. Vaterbrun. Der Herzog von Lothringen.) 8. Dec. Sein letzter Brief mit dem Memoire vom 1. Dec. war vom 4. Dec. Zuletzt sind den 6. daar an folgende in seinem Logement gekommen den Herren von Schwerin und Meindens, welche nicht zur Präsentation des Obersten Weibenum haben gerapportiert, dass S.C.D. die vorzuschreiben Memorien hatten DONE lesen und examineren in gegenwärtige Zeit von dem Prinzen von Anhalt, Montecuccoli, der Gose und anderen Herren von Schwerin und darauf geresolviert, S. Exe. den Krieg. dito aftesenden aan den beere Curzurfurst van Mainz, om het te onderwijzen op twee van de voorgestelde punten in de voorsz. memoria inflerende, namelijk het passeren over den Rijn ofte wel het bezette van de Steden daarin vermengd, en wat Inj beere Curzurfurst gesint zoude zijn, zou niet liet zelf quae ine werektelich te maken; die daarna aan hem Sweijn genantwoordt had, dat Inj IS. C. D. geusints konde aan te leiden den Rijn te passeren, veel minder dan eenige Steden daarover en op te bezetten; in welken geval alle Cur- en fursten, die sulcx niet geern zouden zien, zich tegen hem voor Vrankrijk zouden verclaren; om welke oorzaak dan den beere Curzurfurst van Brandenburg als nu niet goed en vond, een van de twee voorsz. voorslagen integraal, en dienvolgens geresolveert was, aan deze zijde den Rijn naer beneden te marcheren ten beste van de Stadt Cullen, en dat geen alsdan uader niet den Prince van Oranje zoude Den Heere Weenboom en ik hebben daarop gerepliceerd, dat wij uit de continuantie, die in vijf à zes weken hadden gehouden in het regieren van deze wapenen, of schijnbaar veelvuldige tegenstrijvingen verwekt, daar tegen waren gedaan en de bruggen niet zo veel kosten en moeite over de Rijn en Main geslagen, niet beverigheid gehad gevreest, niemand den Rijn (hetwelke nog altijd het meest salutairst was) niet zoude passeren, veel minder de niemand Stadten tot merkwaardige afbrokkeling van de Vijand bezetten; dat het afgaan van de vroegere rivaal op deze zijde en het verzekeren van de Stadt Köln niets minder het conjureren van deze Troepen in H.H.M. wapenen wij wel zagen voor een derde als een goede zaak, maar dat wij uit het algemeen hij bericht van Schwerin ons op dat onderwerp geloofde te zeggen, ons niet genoeg geïnformeerd vonden en hij u met permitatie afvraagde, of de intentie waren met deze marsch secours in de Stadt van Köln te brengen, den Rijn aldus te laten passeren en zich met H.H.M. wapenen te conjureren; daarop S. Exc. ons nog dubieus heeft geantwoord en gezegd, dat hij in 't een en 't ander grote zwaarheid zag, zulks ook dat derde middel, naar het ons toeschijnt, zal komen te ontstaan en zij misschien gecresolveerd hebben, den Rijn t' eenmaal te abandonen en zich naar het Westfalese Land en daaromheen te begeven, waaronder wij vermoeden zij Oost-Vrijeland zullen comprenden en dat door de Keizerse doen occuperen tot totale ruïne van die Vorst, en de Fransen daar door occasie zoude gegeven worden, om niet alleen den Rijn boven en beneden te occuperen en van de voorn. opgeven aan de vijand was gebracht en gereduceerd ter plaats, daar hij zich tegenwoordig bevond. De beer van Schwerin heeft hierop met veel difficulteiten geantwoord en onder anderen gezegd, dat Womar was een rijke stad, dat de andere Steden aan particuliere voorzorgen toe kwamen, die liet koepier van dezelfde secret zou doen of haar bevrijden en voornamelijk ook liet Cur- en kurljke Collegie tot Keegensburg; dat de Prins van Condé staande op de Zaan en geconjureerd in de Troepen van Turenne, indien al die den Koning kwamen te passeren, zouden periculum loopen van geslagen te worden; dat ook aldaar, na de Curzurfurst bericht werd, gevraagd genoegzaam geburgt en was, alle objecten en meer andere die zij maakten, bij de beer Oversten verwezen, die Land en stad Lübeck aldaar kent, in tot zeer palpable redenen werden gesolveerd; dat zulks bevestigd mogen gelden. Het besluit was, dat S.C.D.N. nu beter gezien had geresolveerd en volgens den voornoemen Weibeenom een Edelman aan de Prins van Oranje zou sturen, om S.H. daarvan nietificatie te geven. Gemene beeren zeiden verder, dat S.C.D.N. geintentioneerd was, de Curzurfurst van Trier te zenden en, waar het inooglijk, hem te overtuigen, dat hij zijn Steden van Trier en Koblenz met Keizerlijke, Brandenburgische en Spaanse Volkereen wilde bieden, te beteugelen, en ten diensten aan de Graaf van Monterey had geschreven, om de zijne uit Luxemburg in Trier te brengen; dat welke de Heere Weibeenom eu in vermeind, dat bij hooggekwalificeerde Graaf uit verschillende respectvolle zijn difficulteiten zou ontmoeten. Ze voegden daarbij, om zulks den Curzurfurst van Trier te beter te doen overwegen, dat zij hem zouden aanbieden een pensioen van 100 rijksdaler. Ter minsten, te betalen bij den Keizer, Conrad II. H.M. en hem berekend, de Kurfürst van Brandenburg, mij versoeekende dat ik een civiele brief aan hooggeëerde Kurfürst van Trier wilde schrijven en dezelfde daarvoor exhorteren, ook in naam van II. H.M. eerbiedig derde min of meer van de voorzien penningen uit te loven, dewelke, zeggen zij, na verloop van maanden uit de contributie zouden kunnen worden gerecordert. Wij vonden deze voorstel, uitgesondert het uitloven van het geld, wel niet onbillijk, niemand vermindert, dat die van geen effect zou worden, zodra men den Kijn alvorens te abandonneren, en hebben diensvolgens daartoe geantwoord, dat ik tot uitloving van het geld niet en ware geautoriseerd, binnen hetzij het recht aan H.H.M. uit te dragen. En hebben de civil, zeer belangrijke, ik mij ter begeerte van SS. C.D. daartoe aangevraagd en gevorderd wel te kennen considereren, zodat in de voorzien steden niet etw wel geniale intentie zou kunnen te bezitten en de contributie daaruit, in Lotharingen en Frankrijk vorderde, het van weinig belang zou zijn. Wij hopen dat de Kurfürst van Trier daartoe uitdrukking te kennen geeft, te beloven, waarbij mede deze beelden van ons zijn gegeven, dat zij van het gene in deze conferentie tussenuit ons was gepasseerd, aan S.C.D. zouden rapporteren. Ik heb verzoekt, dat mij een positief schriftelijke antwoord op de voorzien memorie moet gegeven worden. Sinds de aankondiging van de oorlog en de daaropvolgende actie van het leger, zijn er veel dingen te relateren. De beurt is weer aan ons om in te zien, dat daar veel genoegzaam ontdekt is, dat H.H.M., zo lang deze wapenen geconjureerd blijven, van deren assistentie voor het eerst weinig of niets hebben te verwachten, en dat het werken daarheen wordt gedirigeerd, om haar tot het aangaan van een des-avantageuse vrede te constringeren. De assidue conferentie tussen Mr. de Vaubla, die zich tot nog toe tot Maintz heeft opgehouden, en de Ministers in beide des-armeën, mitsgelijds het dagelijks oversenden van brieven, is een dergelijke item het opheffen van noodelige gevangenen, die in naam van goedatie wederom is ontdubbeld, en het misnoegen, dat niemand aan den oude hertog van Lotharingen geeft, dewelke niet anders recht heeft, als niet zijn troepen geemploijeerd te worden, om in de vijanden te vechten, bevestigen ons in deze opinie, en kunnen wij als Dienaren van den Staat niet verlaten, bet gemeen ons daaromtewerkt, getrouwelijk te notificeren, gelijk wij bet dubbeld van deze op buiten aan S. H. over Köln toesenden, op dat H.H.M. en hooggeëerde heren daarnevens denken, wat ten beste van de duergezochte vrijheid te doen staan; hieruit blijkt, dat op nieuws gepasseerd tot Aken, mitsgelijds dat men van de uitscheping van de schepsvloot geen succes vernemt, doet de qua-clijks geassisteerde in de kleine reputatie van bare conducte spreken. God de beer bewaart deszelfde voor meerder onbehauchs. Bei Ameide am Leck befand sich eine kleine Schanz zur Deckung der dortigen Schleuse, welche der Oberst Bainjibi eid mit einem Regiment besetzt hielt. Als Luxemburg am 17. Nov. den Vosten ausgrub und mit Granaten beschoß, lobte die Besatzung, dass eine durch schlechte Bezahlung des Soldes demoralisiert war. Supoten en do Bordes IL 171. Ölvius, Verfolgung op Aittemu I. 1. 485. Digitized by Google V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen a. d. Rathspensionär. Dat Rüsselsheim 11. Dec. 1672. 11. Dec. Weibnacht und seine neuliche Antwort auf das Anbringen von Schwein und Meinders scheint den Erfolg gehabt zu haben, dass man den Rückzug nach Westfalen aufgegeben und wieder über den Rhein zu gehen beabsichtigt. Wenigstens repariert man die Brücken. Rom schwimmt ekel hat sich hier beschwert, dass seine (Amerongen's) ungünstige Berichte aus dem hiesigen Lager die Zahlung der Subsidien erschwerten. Das ist ganz ungerechtfertigt; er kommt dadurch in Verlegenheit, dass man hier sagt, wenn die Subsidien nicht gehörig ausgezahlt und dadurch die Erfolge des Feldzugs vereitelt würden, so seien seine Berichte schuld. Amerongen a. d. Rathspensionär. Dat. Rüsselsheim 14. Dec. 1672. Rückzug nach Westfalen beschlossen. Die Verweigerung der Subventionzahlung unzeitgemäß den französischen Intrigen gegenüber. Der Kurfürst hat nach wie vor den besten Willen, Amerongen rührt, die Zahlung bis auf Weiteres noch fortzusetzen. 14. Dec. Die letzten Anwände von U. W. Ed. ist gewesen van den 11. deses. Zerdem hat S. C. D. noch verschiedene tuale rat gehalten mit den Grafen van Montecuccoli und andere hohen Funktionären und vermits den in Begehren und vorst, Schnee und Stärke wieder erörtert morgen mit den Legern von hier auf zu brechen, die Main über zwei Brücken zu passieren und den Weg nach Westfalen auf zu slagen; woraufhin sie dann vorders sollen gehen, ist mir zu noch so unbewusst, aber so oft man an den Gerüchten alhier in 't Leger iets macht deferieren, könnten sie mit der Armee nach den Westfälischen Landen trecken. Den Heere Romswinckel heeft met de jongste post wederom geschreeven, dat U W. Ed. groote swaericheijdt in de vordere beta- linge der subsidie penningen maecktc ende 't gene Inj hem voor desen hadde belooft, nu difficulteerde op voorgeven, dat mijne brieven ver- melden, dat men voor den Rijn bleeff leggen, sonder die te passeren ofte ijet merckelijcks te atteuteren*), waerover men hier gansch te on- vreeden is geweest. Ick hebbe versocht extract uijt des gem. Heere Romswinckel brief, over het gene hij op dat subject hier mochte geschreeven hebben, t welcke niet hebbe bekomen. Bij aldicn H. H. M.t gelijck hij heerc Romswinckel schrijft, de voorsz. difficulteijt conti- nneren te movereu, sie ick groote verwijdcringe tusschen haer ende S. C. D. te gemoet, ende bclieven IL iL iL aen d' eene sijde te con- >) Romswinckel (an den Kurffirsten, Haag 5. Dec.) beschwerte sich übrigens nicht sowohl über Amerongen's Berichte, sondern berichtete bloss, Fagel könne und wolle die Subsidien nicht beschaffen , so lange die alliirte Armee nichts thuo, und darauf könne er nichts erwidern. Vgl. indess unten p. 352 n. *) S. die vorige Note. Digitale Subsidie is fortzuzahlen, weil der Kurfürst den besten Willen hat. Sidereren, van wat gevolg bet zal zijn, soo de opgerichte alliantie tussen haar en S.C.D. bij manquement van vorder betalingen der Subsidie niet zal worden, daar de France van de uijre af, dat ick de eere heb gehad des Staats interessen aan dit hoste waard te nemen, met alderhanden list en praktijken hbbende gezegd, diffidentie tussehen de hooge Geallieerden te verweeken, dit tot hun voordeel zullen debiteren en alom, voornamelijk in 't rijk, doen valideren voor een ongenegenheid of onwenselijkheid van den Staaten; wat het is, zeker, dat men S.C.D. niet laat mede te flatteren en echattonieren, bij aldien H.H.M. tot de extremiteit quaeuien te resolveren, betreffende hem aan geen subsidie tot onderhoud zijner armoede soude ontbreekte, waaromtrent de Francen door de derde eu vierde hand, soo ick bericht wordt, groote officieren doen. En gelijk ick voorheen geschreven heb, soo en is van het gereux en goed naturel van mijn heer den Kurfürst, die ick van den beginn tot nog toe seer geporteerd voor H.H.M. interessen hebbe gevonden, zulge niet te verwaarderen, soo lage hem daarvoor door het inhouden van de subsidie geen gelegenheid wordt gegeven, havende hooghgep. Kurfürst tot continuatie van bet zelf nog gisteren in presentie van de Heeren Kolonels Weibe nom ende Eppe (welke laatste ten zelfden dag van 8. Ht aan den Heeren Kurfürst afgesonden zijnde hier was gearriveerd) mij raad seer assertatief woorden gelieven te zeggen, dat Hij wilde ende soude ageren, ja zelfs den geheelen winter over, soo ver den tijd en het seizoen zal toelaaten, 't gene wij H. H. M. ende S. Ht vrij mochten verzekeren, ende bij aldien hij 10,000 man sterker was, sich van de Keijserse Troepen soude separeren, gelijk H. H. Ed. 't zelf breder bij geschrift sal worden gegeven, om aan O. Hi te rapporteren. Ik kan aan de andere zijde wel considereren, dat in al het gene geduurende desen marsch is gepasseerd ende ik geobligeert ben geweest als een Minister van den Staat over te schrijven, H. U. M. weinig oorzaak van vernoeging hebben gevonden, hoewel zij hier vermeinen, dat zoo niet alles, echter veel is gedaan, dat men den Staat soo considerabele aantallen van Vijanden van den hals heeft getrokken ende gereduceert tot die extremiteiten, dewelke zij bekend hebben. Ende bij aldien zij den marsch naar Westfalen dirigeren (gelijk zij nu zeggen te willen doen) tot voorkoming van de comminatoire (soo zij dat hier noemen), die men aan den Heere Romswiek heeft gedaan van geen subsidies meer te betalen. Philipp Emerhaus von Eppe, Oberst in der staatliche Armee. Digitale Bibliotheek van de Nederlanden teil sij men het Tractaat punctueel na de Letter executief, zo werd daar mee geconfronteerd aan de intentie van mijn liefde de principe van Orange, die den heer Overste Weibenoerst eerst en nu weer detom den beveiligde Overste Appel heeft afgesneden niet instructie, om nie S. O. L. te inviteren, zijn marsch over den Rijn na beneden voort te zetten, om nie sich ine te laten 11. 11. M. en de Spaanse Troepen te conjongeren, daar wij tot nog toe om liefhebben aangehouden, of ter wel elders te ageren: , su, lex, mijn beer, dat deze saek vol van bezondering niets gering bezocht bij den Staats met grote voorzichtigheid en na II. H. M. gewoonlijke wijze in ernstige deliberatie dient geleid te worden en geconsidereert, of het beter is de subsidie plotseling te binden, daar door zij veel desperaat resolutie moesten nemen, ofte wel deszelfde nog een maand twee of drie te continueren, verpachtede wat nieuw komst God de heer genadiglijk geloof te geven. En versocht ik seer gedienstig, dat ik daar onverricht van II. H. M. intentie ten aldere spoedigste met de post op Bijleveldt (derwaarts ik vertrouw, dat S. C. D. in persoon gaat en ik ben zal volgen) onder adres van den beer Generaal-Major Eller, Gouverneur van die graafschap, mach worden geïnformeerd en weten, waar na ik mij in het toekomende heb te reguleren. Memoire (VI.) Amerongens, Weibenoerst's und v. Eppe's. Dat. Rijsselsheim 4/14. Dec. 1672. [Der Prinz vertäust in Maastricht. Der Kurfürst und die Kaiserlichen Hollen nach dem Klassifikation, ein Teil der Kritik nach Westfalen gehen.] Nachdem die Weibnacht sich über fünf Wochen, im Inneren des Kurfürsten "intrinsische" Mängel zeigte, vergeblich aufgehalten hat, habe der Prinz Oberst Eppes abgeschickt, um ihn an die Erfüllung des von Krosigk Versprochenen zu erinnern. „Ende also hogehoben. II" sich nun eine Gemüterregung zutreffen, mit seinen Truppen geeinrichtet, mit den Spanischen Truppen zu einem Nachteil von 24,000 Combatanten, um Mastricht und das Land von Lüttich und Ulich aufzuhalten, hat er nachgehalten, hat Se. II. durch unser wohlwollendes Versicherungsverhalten vorangeschritten, die den vorgenannten Eppes von derselben in Last seien gegeben, um nie das eine oder das andere War, ob es möglich oder unannehmbar ist, entgegenzugehen: Durch den Marquis nach Westfalen wird er Jalousie bei Lüneburg erwecken. Am besten wäre gewesen, wenn die alliierte Armee über den Rhein marschieren und sich mit ihm vereinigen hätte. Da nach Beseitigung der Brücke hierzu keine Aussicht vorhanden, so möge der Kurfürst mit den Kaiserlichen nach dem Elsass marschieren, dort zu Posten fallen und den Feind den Winter über möglichst in Unannehmlichkeit versetzen und seine Kräfte ruiniert. Ein Teil seiner Reiterei sollte aber nach Westfalen gehen und dort nach Wetzlar. Der Befehl des Prinzen nebst dem kurfürstlichen Fuß Volk gegen den Feind agieren, falls der Prinz mehr Truppen, namentlich Reiterei, nach Friesland senden wird. Einer Kaiserlichen sollte im Namen des Reichs Lüttich besetzen und es vom französischen Joch befreien; Spanien erbietet sich, dazu auch einige Truppen zu stellen. Der Prinz werde einen Teil seiner Cavalerie dieserhalb in den brabantischen Städten lassen, um desto leichter Lüttich zu Hilfe zu kommen. Dem Herzog von Lothringen möge man einige Truppen geben, damit er vom Mittelrhein aus energisch agieren könne. An Frage an den Prinzen von Oranien: Hat Frankfurt am 15. Dec. 1672 vollständig die Verwirklichung ihrer Wünsche unmöglich gemacht. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. Weitere Pläne des Kurfürsten. Die Verbindung mit den Kaiserlichen ist an allem schuld. Montecuccoli lehnt das Memoir vom 14. Dec. ab und will nach Ostfriesland marschieren. Eergisteren hat mir der berühmte Obersteil Eppe im Hauptquartier vom 15. Dec. Getränk gespendet. Van S. C. D. tot Russelsheim, U. H. hooggeëerde missive geschreven den 4. deze uit Brebrein overgeleverd en hierbij henen gesondert, 't gene S. H. Ed. van U bij in onderhavige instructie in mandements had, bestaande uit verschillende punten, die ik uit zijn mondt heb gecolligeerd, in een meestervorm vervat en gisteren ter presentatie van S. H. Ed. en den Heere Weibecom aan S. C. D. overgeleverd, daar toe applicerende bij monde soortgelijke redenen en motieven als wij vernemen te behoren tot aanleiding van het ternedergesteld; dan kunnen uit de antwoord wel verneen, dat ons alles niet zoude ingewillicht worden, het welke ook ten dele bij deze winter den onmogelijk is. S. C. D. heeft gezegd, dat hij de voorstelde memorie ter presentatie van den prins van Anhalt en Monte Cuccoli zoude doen lezen en ons in een dag of twee daarop antwoorden. Inmiddels passeerden heden de Legers over twee bruggen de Main en marcheerden naar Wetzlar op de rivier de Lahn gelegen, zijnde die van den Kijn weeromgenomen; en zo ik vertrouw, zal men door de graafschap Waldeck en 't Stift Paderborn naar de Westfalese landen gaan; doch zouden in de Steden Fritzlar en Wetzlar 2000 Keizers voetvolkers blijven staan en overwinteren. S. C. D. heeft ons weer veel goeds toegesteld, dat hij den oorlog nu uit zijn Westfalese Landen niet viger wil voortzetten, tot geen wij meer hopen; is voornemens den baron Pelion aan onze troepen te zenden. Om een meet deszelfde te concerteren, wat men tut afbreuk van de vijanden - over winter verders soude kunnen ondernemen; had de Stadt Trier of Koblenz nog kunnen geoëcupceert wanden, dat ware ons geordeloos een grote zaak geweest. Men is hier aan het hof gealarmeerd, als of H.M. niet de controle van deze annen volgens het genoemde dat ick van tijds tot tijds daarvan heb geadviseerd, geheel niet wel te vreeden zouden zijn ende den baron Homswinkel gedreven hebben, geen subsidie meer te betalen, dat ick oudere onbevreesde correctie hoc rerum statu voor een gevaarlijk zaak aanzie, en wat ick op dat subject aan den heere Kaettpensionaris Fagel schrijf, gelieve U het uit de vervolgende kopie te zien, die naar zijn hooge wijzheid zal worden geconnede oordeel, of suluxe te doen voor als nog tijdig is. Bij aldien de Heer Kurfurst nog met de Keizerlijke annuee waren geconjureerd geweest en zich daarvan als nog konde separeren, is niet te twijvelen of zouden den Staat en U Ht geen satisfactie gehad hebben en als nog erlangen, die daar door de banden genoegzaam gebonden zijn geweest. Men wil mij ook op deze uijt doen geloven, dat nog het Tractaat niet den Keizer en H.M., of schuldig geratificeerd, geëxtradeerd zal worden, ten zij in een plaats van obligatie contant geld geeft, het welke soo der niet aan elkaar in den Staat wijser was als ick, ick voor alsnog niet zoude doen, want haar arme verloopt en deser teert seer en zal een geruining tijt werk hebben, eerst in soo een Staat komt als ick zag, dan ick submitter mezelf geern aan Uw beter oordeel. Den 18. Weibernacht ist gestern mit mir hier zu Frankfurt gekommen und sollen wir übermorgen zu samen wieder nach dem Lager gehen. P. S. Dieser Morgen kompt hier bei mir der Herr Oberste Eppe, welcher die missive gestern an Montecuccoli hat überreicht und da bereitens bei monde geexponiert zu gunt den selben hatte gelassen. Zu erste war ihm geantwortet, dass sich mit der Mareb nach Westfalen niemand würde befreien, auch keine neutralen Fürsten ihre Länder betreten, insbesondere nicht die von Lüneburg, ebenso nicht die des Herzoamt Braunschweig. (o. L. bei Sylvius, Viele folgen auf Azzema I. 1. 4%. Vgl. Pufendorf XI. 31) Rechtfertigte der Kurfürst sein bisheriges Verhalten, Hier Änderungen in den Operationsplänen, berief sich auf den Nutzen, den sein Feldzug schon den Staaten geleistet, und versprach das Beste für die Zukunft. — Die Staaten beschlossen am 26. Jan. 1673, dieses Schreiben nicht zu beantworten, sondern, ohne eine Abschrift davon zu erlauben, es in der Secretäre Gasse zu deponieren. Digitized by Google Plane Montecuccoli 349 Bronswijck. Op de conjunctie had hij geantwoord, dat hij zich zulke wel liet zeggen, maar dat het effectueren, hebbende twee revieren te passeren en een sterke vijand voor zich staan, in de Elsas marcheren, waarop hij had gezegd, dat zijn Keizer daar niet toe deel had, veel weinig could hij dat ondernemen zonder zijn orders; ook verder in de Elsas optagen naar de Keizerlijke eerste edelen, dat zou den Keizer genshin doen, ziende voorraad, dat zij niet van deze troepen en vier maanden aan den anderen genoeg gedaan hadden, en dat bij H. H. M. en zehd daartegen niet gedaan was. Dit waren, zegt de Heer Eppes, die deseen gecommuniceerd heeft, zijn eigen woorden in antwoord, voegende daarvoor toe, dat hij de herinnering van den Heer van Amerongen niet aan de Kurfürst zou zullen laten zien, met S. C. D. daarop resolveren, dat geen ons daarvan veel doet verzoeken, dat Montecuculi naar Oost-Vrijeland wil gaan, om als men den vrede zal smaken, den Staat zo veel te naderen te zijn en dan in te zien die taal te voeren, die door Ton, Dondorf en de Witt in het jaar 1668 tussen Zweden en Denemarken werd gevoerd. De Prins van Oranje aan Amerongen. Dat er een plan om Charleroi te veroveren is mislukt. Binche is veroverd, maar nutteloos. Kr gaat naar Holland terug en bittet den Kurfürsten, dat wat Eppes verlangt, aan te doen.) De Heer van Dona zal U Ed. hebben geïntimeerd van het des- 23. Dec. syn, 't geen vy hebben gehad oui Charleroy t' attaqueerens. Den — — ■) Nach Umfriesland zu marschieren, hatte der Kurfürst zuerst vorgeschlagen, weil von da aus eine leichte Verbindung auf die reenen Seite mit Danemark und Lüneburg, auf der anderen Seite mit der staatlichen Armee herzustellen sei (um folgende Protokoll im Pr. Staatsarchiv). Im Januar 1673 forderte sodann Lisola die Königliche Münze der ostfriesischen Plätze an die kaiserlichen Truppen, Commandant, Lettres de Turhene II. 182. Bezieht sich wohl auf das Hauptquartier vom 31. Mai 1673. Vgl. ibid. p. 134. Nachdem der Prinz in Maastricht fast drei Wochen vergeblich auf die Ankunft des Kurfürsten gewartet hatte, gab er endlich die Hoffnung auf das Gelingen seines ersten Planes (s. oben p. 321 n.3) auf und beschloss, auf Anrat des Montecuccoli, des spanischen Gouverneur (vgl. dessen Schreiben an Montecuccoli, Brüssel, 12. Dec., im Pr. Staatsarchiv), die Festung Charleroi an der Sambre durch einen Handstreich wegzunehmen, welche die Verbindung der französischen Armee in den Niederlanden mit ihren Magazinen in Frankreich bildete und damals eine geringe Garnison hatte, da ein Theil auf die Nachricht von des Prinzen Zug nach Maastricht Hier is Grave van Waldeck bericht, dat hij is geïnformeerd over het gebeurde door de strenge voorzorg van dessen achtervolging, zonder dat welke ik niet en twijfel onder Godes zegen het sondig hebben gesuccesvol gedaan; zodat geen een groote zucht zou zijn geweest; inderdaad tegen de Almachtige wil en is niet te doen. Onderhuids heet het in deze plaats betegend, die van grote overwegingen van oudewijsen, indien in deze door de afgelegde afstand had kunnen beantwoorden. Alhoewel de tijd van het jaar al verloopt is en dat ik niet en zie tegenwoordig in deze kwartieren iets nutts tot de gemeene zaak te kunnen doen, en ook het nodig is, dat ons volk zich verheugt over de toekomst, zodat te kunnen ageren: zoo ben ik geresolveerd, met een gedeelte van de Ruyterij van den Staat naar Holland te terugkeren, en de rest nog eenigen tijd in deze kwartieren te bieden, onder het beleefde van den Heer Grave van Waldeck, in de Spaanse auxiliaire troepen onder den Graaf van March in. Ik verspreek u Ed., hiervan kennis te geven aan S.C.D., in versocht, dat deszelfde gelijk te doen, dat geen enkel ik hen liep doen verspreken door den Overste Epp. U Ed., gelijk hierop zeer te interveniëren en verscheidene te zijn, dat ik ben etc. Amerongen aan den Oriflier. Dat Saachsenberg, 26. Dec. 1672. 20. Dec. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch durch die Berge unter strömendem Regen hier angekommen; die Hauptarmee unter Mou teveau und Anhalt steht in Frankreich und wird dann links ab nach Köln marschieren, während der Kurfürst mit seinen 3000 Reitern nach Lipstadt will. Der Kurfürst hat ihn beauftragt, es den Generalstaaten, Friesland und Groningen bekannt zu machen, dass er sofort nach seiner Ankunft in Westfalen kräftig gegen Köln und Münster agieren werde. Man solle die Subsidien ja pünktlich nach Bremen schicken, da auf Geld hier grosser Mangel sei. Der Kurfürst hat sich in Riemen energisch gegen die Ausfuhr von Munition nach Münster erklärt. Amerikanisch an den Grafen. Dat. Bielefeld 2. Jan. 1673. 2. Jan. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch - schlechte Wege und grosses Wasser - von Sachsenberg über Lippstadt hier angekommen. Einige habe man nach Tongern geschickt worden war. Am 31. Dec. erschien der Prinz plötzlich mit 30,000 Mann vor dieser Festung. S. Rousset, Louvois 1. 40ff. Sylvius, Vervolg op Aitza ma 1. 40f. Hasnuge 11.314. Digitized by Google Der Prinz auf Charleroi scheitert. Eifer des Kurfürsten. 351 Der Kurfürst ist voll Eifer gegen Köln und Münster, welche seine Leute so gemisshandelt, einzuschreiten. Heute schickt er ihm durch Schwerin einige Briefe, betr. die Friedensanforderungen Münsters, mitzuteilen und seine Verwunderung ausdrücken lassen über Montecuccoli's Benehmen, der vor 10 Tagen versprochen, gegen Köln und Münster kräftig zu agieren und sie zu strafen, und nun ihren Anträgen Gehör zu schenken. Man möge ihm schleunigst die Ansicht der Generalstaaten und des Prinzen von Oranien darüber zukommen lassen. Auch hat der Kurfürst an die Bezahlung der Subsidien erinnert. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Bielefeld, 5. Jan. 1773. [Weibnachts Abreise. Der Kurfürst mit dem bisherigen Verlauf des Krieges selbst nicht zufrieden und missvertrauisch gegen die Kaiserlichen. Schonung und Nachgiebigkeit gegen ihn jetzt durchaus nötig. Ungünstige Berichte aus dem Hause. Langsamkeit der Beschlüsse der Staaten. Die Gesinnung des Kurfürsten ist gut.] Weibnacht, der am 21. Dec. von Wetzlar aus den Rückweg angetreten, 5. Jan. Zehn, wird über den Stand der Dinge in den beiden Armeen mündlich das Nähere berichtet haben. Der erste heute ist ihm des Prinzen Schreiben vom 23. Dec. zugekommen, welches inhält, dass er auffälligst 8. C. D. gehabt, ge-communiciert, die Übergabe der für den 11. Da vor die Bedankung und meine expres verlangte Befehle, dieselben zu wollen versichern von seiner Genugtuung, nunmehr an den besten von 't Geneigen Ende mit Concert van 11' voran zu wollen agieren, wärrent um Inj in die inneren expressien hat getan, ohne betuijgende dass all bet gepasserte vor die Hecnen Beut nicht zu einmal nach seine Meinung war umgevalt, und war überhaupt nur einig insinulierte, die het mir nicht toetstet hier zu nennen, inder soll reserveren ter Zeit zu dem gelücks soll lieben, und zu Ihnen soll's te sprechen, als ich die penne nicht kann vertrauen, und in diesem ist er unter einer ununterbrochenen Korrektion, nachdem hohe ge. Kurfürst selbst begann zu merken, dass er durch die konduite van der Kaiserschen Minister und die hare von der seine gehabt angehängt, reason hat nicht gesättigt zu sein, dass man boon bot; ruinen staat nicht und beehrte zu neglieren, gleich alle particuliere Briefe aus den Flächen an dieses hof. Körnende daar van melden, en dat uien de subsidies wil doen op houden. Ik heb tot diverse maalens mijn overwegingen daarover aan H. H. M. Griffier en den Heer Kaedt, Pensionaris van Holland, geschreven, in waarheid tot nog toe zo gelukkig niet geweest, dat van Z. W. Ed. enige de minste antwoord daarop heb bekomen, vastberustend, naar van particuliere werd bericht, dat zij mij het een noch het ander niet kunnen bevestigen, dewijl alles in de regering fluitend, en dat zonder de presentie van U Z H geen vaste resolutie ten eenen of ten anderen heeft kunnen genomen worden. Alle de brieven van de Heere Kornwinckel zedert eenige posten henvaarts spreken niet anders als van een goede dispositie, die der in de regering is tegengesteld. C. U., ook dat niemand geintentioneerd was geen subsidie aan deselven niet te betalen. Van wat er is gezien, dat is ene boer ontijdig bij deze occasie subleks te berijden, laat ik aan de hooglietwaardige oordeel. Hier mankeert geen, die zich niet diergelijk schrijven verbeugt, op hoop dat daar door niet alleen het Tractaat, maar ook de goede intelligentie tussen den Staat en hoogstgedacht Curfuurst mocht geinnerveert en verbroken worden. Mijn eerste van dag door den beer Griffier geworden, de ratificatie over het Tractaat tussen den Keizer en H. H. M. Dan kan ik tot nog toe niet verneemen, ook niet S. C. U., zo bij mij nog bij heden heeft geheil, dat bij diegene, dewelke de Keizerlijke arme hier in banden hebben, daarop enige reflectie werd gemaakt. Mijn gevraagd of ik geen order had, om den Graaf van Montecuccoli hetzelfde te bekennen en hem te informeren, dat bij in vigeur van die ene naast S. C. I. tegen de vijanden wilde ageren, waarop ik hebbe geantwoordt van neen. Ik zie uit H. H. M. resolutie van den 5e December, dat deszelfde op het voorstel van Keizerlijke Ministers aan den Curfuurst van Trier belooft 25 jaar ter maand, onder conditie dat hij zijn vestingwerken van Koblenz en Erbruecken niet Keizerlijke Troepen ten gemeene besten soude bieden of bezetten. Hierover heb ik al voor ses weken aan de beer Griffier geschreven, als waarvoor wij niet deze actie Ungünstige Nachrichten aus Holland. Contributionen in Osnabrück. 353 Ärmere noch auf den Rhein und Main stehend in der Zeit war gewesen; jetzt nur durch den Winter, dass es zu spät sein sollte, und dass der Kurfürst, siehend van der Vorderreviere gegebe, die auxiliaire Truppe ihm wohl stehen würde, solange sie zu einer Unterstützung bereit sei, was von jeher zu seiner Totalruine könnte abhängen. Ich meine, unter Verbesserung, dass Regenwort ich stets zu considerieren, ob H.H. AI. und Ihre Hoheiten königlichen Gnaden finden, dass nichts über Winter nach der Zeit gelegentlich bei den Kurfürsten von Brandenburg, gegen Coln und Munster kräftig agieren; wären dazu by S.C.D. eine vollkommene Disposition ist, ja selbst außerhalb der Keiserlichen, in den nicht sie nicht wollen, gleich Inj mir noch heute hat verkündet, und dass zu diesem Ende eine kontinuierliche Korrespondenz zwischen S.C.D., Ihnen und diesen Truppen von beiden Seiten sind Kommandieren, hochwürdig sein Hoheit. Kurfürst bleibt noch geintentioniert Ihrer Hoheit den Herrn Finanz zu senden, dann wenn, wie ich nicht schreiben. Ich bleibe mit Respekt etc. Der Prinz von Oranien an Amerongen. Das Haag, 7. Jan. 1673. (Eigenhändig.) Subsidien. Contributionen in Osnabrück. Auf den Brief, der den Herrn Kurfürst an mich in Chyfer beides 7. Jan. geschrieben, habe ich den Herrn Kriegsminister vorgestellt, für eine Antwort, also ich nicht S.C.D., kein Cipher und habe. Den selben Schrift ich hier nebst über das andere Subjekt von seinem Schreiben, betreffend die Subsidienpreußingen, mit Belohnungen, dass ich da in werde vigilen, zum Ende by contentement da in erlangt, 't welches ich zu besorgen. Voor deze reis en heb ik de Edelsijn anders niet te adviseren, boven dat deszelfde mijn twee voorgaande wel zal hebben ontslagen, als allen dat Brasser mij adviseert van Zell, dat aldaar zeer quade genoegen is, dat men contributie van het Stift Osnabrück komt te eisen, 't welke een zeer quade effect soude veroorzaken, indien men daartoe insisteerde, ja zelfs zoude kunnen die Vorsten verplichten in een andere partij te treeden. De Edelsijn gelieft deze zaak te considereeren na haar belang en haar uiterste devoir aan te wijzen, dat deze zaak mag worden belet en de geeste contributie niet gevordert, als ik andere een groot quade te gemoed zie en niet en twijfel, als deze zaak den Heer Kurfürsten wel zal zijn voorgedragen, bij hetzelfde zal beletten. Mijnheer, in Geschicht de Groot Kurfürst van Mainz, III. '23 Digitale uitgave van de Rijksarchief te Utrecht. 8. Jan. Es wäre gut, wenn der Kurfürst von Brandenburg begriff, dass es für das allgemeine Beste sehr nützlich und für ihn sehr ruhmvoll sein würde, wenn er in der Direktion von Sachen vorgeht und sich positiv gegen die kaiserlichen Minister darüber erklärt, was zu tun sei. Denn dieser Hof werde nie voran tanzen, man werde die Ausführung jedes kaiserlichen Beschlusses verhindern, "t'geef een pest in een staat ist ende geen andere oorsaak heeft als de jalousie, diffidenz, anhängigkeit eude partischaft ende dergelijke monstreuse hofsgemengsel, truetelkinderen der hovelingen. — Diese Schwierigkeiten seien nur zu überwinden durch das gesach eu credit, dat den Herr Kurfürst in 't rijk, ende de reflexie, dat dit hof op hem heeft. Auch sei die Ehre des Kurfürsten dabei verpfändet, indem man alle schlechten Erfolge auf seine Schultern schieben, alle guten sich nummern werde; ihm werde man hier nichts übrig lassen als Schande und Undank oder höchstens "een mönchlike Vertheidiger von der Ehr, die ihm in 't weik toekomt". Amerongen möge sich daher mit dem Kurfürsten zu kräftigem Anspornen und Drängen des Kaisers vereinigen. Der Prinz von Oranien an Amerongen. Dat. Haag 10. Jan. 1673. (Eigenhändig.) [Soll] jedenfalls [einen] Kriegsstug [Ober] ilie [Weser] binden. [Sabsideen.] 10. Jan. [U] Ed. [laeste] tnissive [is] door [den] Heer [Grave] van [Dona] geweest, sedert [en] heb [iek] geen [van] deselve [ontfnngen. Synde [seer] geobrueert van [affaires,] als [eergisteren] eerst [alliier] ben [gekomen,] ende [de] post [op] [syn] vertrek [staande,] [s]o [en] laat [uiyn] «le [tyt] niet [toe] als [U] Ed. [in] körten [te] »eggen, dat [naar] [den] [Heer] [Ceurvorst] [niet] [kracht] [en] [geweigd] [heeft] [wollen] [naar] [Westfalen] marsebeeren, [om] [aldaer] [syne] [Wintter-Quartier] [te] [nemen,] dat [iek] [vast] [vertrouwen] [ende] [hoope,] dat [indien] [den] [vijand] [op] [hein] aenderde, [hy] [niet] [en] [soude] [repasseeren] [den] [Weser. Wait] [indien] [dat,] [dat] [buiten] [vermoede] [quame] [te] [gebeuren,] [s]o [sien] [iek] [de] [gansche] [zaak] [verloren.] Daarom [soo] [verzoekt] [iek] [U] [Ed.,] [indien] [eeuige] [menschen] [hier] [op] [dagen,] [sigh] [daartegen] [met] [alle] [krachten] [tegen] [te] [stellen.] [U] [Ed.] [kan] [zelfs] [oordeelen] [d'] [importantie] [van] [dese] [zaak.] [Ik] [wil] [niet] [verhoopen] [nog] [en] [kan] [Pufendorf] (XI. 687) [erwähnt,] [Amerongen] [habe] [noch] [voor] [dem] [Abmarsch] [naar] [Westfalen] [dem] [Kurfürsten] [geschrieben] [„Arausionensi] [Electoris] [rationes] [plane] [probatas.*] [Abgesehen davon,] [dat] [zeven] [ein] [solches] [Schreiben] [weder] [in] [Amerongens] [Verbaal] [noch] [in] [dem] [Actenfascikel] [des] [Fr.] [Staatsarchivs,] [das] [die] [mit] [ihm] [gewechselten] [Schreiben] [enthält,] [vindt,] [is] [der] [Inhalt] [dsselben] [naoh] [obiger] [Stelle] [wieg] [nach] [den] [früheren] [Briefen] [und] [Eingaben] [des] [staatischen] [Gesandten] [durchaus] [unwahrscheinlich.] [Es] [inust] [also] [bei] [Pufendorf] [ein] [Irrthum] [obwalten. Digitized by Google 