title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: zweitens nicht so nahe zusammenbringen, dass die eine der andern als Be- stimmung ihres eignen Seins angeeignet wäre; vielmehr ist ihm drittens die Einigung nur in der Actualität beider Personen. In ihrem Wesen blei- ben sie zwei Personen, in ihrer Actualität erscheinen sie als Eine Person; und auch dieses nur so, dass zwar das Denken und Wollen dieses Men- schen nach seinem Inhalt auch Denken und Wollen des Logos ist, dagegen die Form des Geistes Jesu in seinem actuellen Sein lässt er zwar durch den Logos bestimmt werden, aber denkt eich dieses nur als Einwirkung des Logos ; zu einem wirklich gottmenschlichen Wollen und Denken kommt es bei ihm nicht, weil ihm das Innerste beider Naturen ausser einander stehen bleibt.” Vgl. bl. 169 , aanm. 1. ! Ik kan niet nalaten, hier nog even terug te komen op het betoog, vroeger door mij geleverd, dat de bestrijders van het antiocheensche stel- sel doorgaande het verwijt niet verdienen, dat zij meer uit dat systeem gehaald hebben dan er van nature in lag of door de ontwerpers in gelegd was. Zoover dat verwijt Cyrillus zelven raakte, heb ik reeds het mijne daarover in 't midden gebragt, maar ik heb bij die gelegenheid niet ge- sproken over de taktiek, mede van zeer oude dagteekening, om de chri- stologie der antiocheensche school op &ene lijn te plaatsen met de ketterij van Photinus en Paulus van Samosate. Wat Nestorius op die beschul- diging plagt te antwoorden, daarvan hebben wij een proeve in diens twaalfde Homilie (te vinden bij Garnier, II. bl. 86), waar wij in de twaalfde paragraaf het volgende lezen. “Paulus atque Photinus nesciunt fili deitatem, nesciunt fili duas naturas, nesciant Deum et hominem. Dissentiunt autem sibi invicem ; et a me Paulus eo quod dieit Christum hominem solum, et tunc solum initium habere ex quo e Virgine natus est, Ego autem tibi ideo hic resisto, ut deitatem, quae aeterna est, carni con- temporalem non audeas facere.. Quis est hic qui Pauli asserit sensum*? quis dicit deitatem corpori contemporalem?”' Dat die verdediging evenwel geen hout smijdt, ligt aanstonds voor de hand, en kan gemakkelijk bewe- %n worden. Want vooreerst was het punt in quaestie niet zoozeer de 182 Met dat al kan ook het alexandrijnsche systeem er niet veel roem op dragen, dat het daar waar het de christologie in ’t-bijzonder raakt, nader bij de waarheid gekomen is. Bo- venaan op de lijst der verwijten waaraan Cyrillus in der tijd van den kant der Antiocheners bloot stond, staat de gedurig antiocheensche voorstelling van den Logos per se, als wel van diens ver- houding tot den mensch Jezus Christus; en ten tweede valt het niet te ontkennen, dat juist die laatste voorstelling gelijk stond met een negatie van het eigenaardig wezen, en dus ook van het bestaan van den Logos. Ook Dorner heeft dat zeer goed begrepen, waar hij over de verhouding der antiocheensche school tot de kerkelijke voorstelling van den Logos zich in dezer voege uitlaat (t. a. p. bl. 55): “die Trinitätslehre, die doch aus christologischer Triebkraft sich entfaltet hatte, steht, wenn der Logos nicht Mensch wird, in ihrer Höhe wieder abstract und unfruchtbar da: und so streng Theodor an ihr festhielt, er hatte keinen genügenden Grund dazu in seinem System. Seine Hypostase behält der Sohn stets für sich zurück; und es ist nicht einzusehn, warum seine Wirksamkeit, ja die in ihrer Art einzige Einwohnung in Christus, nicht ihren Grund in Gott über- haupt soll haben können. Das ist der Sache nach eine Art von arianischer Anschauung der Person Christi. Ook zij 't mij vergund, hier de aandacht te vestigen op de wijze waarop Nestorius elders zijn systeem met het dogms in verband brengt, dat in der tijd te Nic&a als kerkleer geproclameerd was. In zijn tweeden brief aan Cyrillus (bij Garnier, I. p. 58) lezen wij het volgende: “eredi- mus, inguiunt illi, in dominum nostrum Jesum Christum, filium unigeni- tum. Provide quomodo domini et Jesu Christi et unigeniti filii prius, communia deitatis nomina tanquam fundaments ponentes, tum suscepti ho- minis et resurrectionis et passionis superaedificant traditionem,; ut nomi- nibus quibusdam utriusque naturae communibus et significativis positis ne- que ea quae generationis filii et dominationis dissecentur, neque ea quae naturarum sunt propria, in singularitate nativitatis filii ulla confusionis abolitione periclitentur, in nomine unionis.” Nestorius zelf heeft dus tus- schen zijne christologie en het fundamentele dogma der kerk geen naau- wer verband kunnen constateren, dan dat de onderlinge verhouding der prediksten en attributen in dat symbool overeenkomt met de verhouding der twee bekende factoren, zooals hij zich die voorstelde. Maar dat is al een zeer los verband, en meer van toevalligen aard dan in het wezen der zaak gelegen; wij hebben hier dus wel een bewijs, dat de antiocheensche christologie in de kerkleer zooals zij toen was, volstrekt niet op haar plaats was, dat zij niet paste in het systeem waarvan de eerste gronden toen reeds gelegd waren. 188 herhaalde beschuldiging van medepligtigheid aan de ketterij van Arius en Apollinaris. Om haar geloofwaardig te ma- ken en ingang te doen vinden, vestigde men bij voorkeur de aandacht op die stellingen van den alexandrijnschen patri- arch, geliik ze dan ook in diens geschriften in menigte te vinden zijn, waaruit scheen te blijken ’t zij dat hij niet vreemd was aan de leer dat de Logos bewezen heeft vat- baarheid voor het lijden te bezitten, ’t zij dat ook in de schat- ting van Cyrillus de menschwording in eene uiıc of kpacıc van het wezen der factoren bestaan heeft, die te zamen heb- ben medegewerkt om haar tot stand te brengen. ’t Zijn vooral de anathematismen van Nestorius die deze beschuldi- ging staven, maar zij wordt niet veel minder geürgeerd in de zoogenaamde avrıpphosıc (of weärleggingen der bekende ana- thematismen van Cyrillus), die Andreas van Samosate en Theodoretus achtereenvolgens in het licht gegeven hebben. Zoo lezen wij bij Theodoretus, waar hij zijn werk maakt van de bestrijding van de eerste der genoemde stellingen (in den Apologeticus van Cyrillus, bl. 204): “nos autem non carnem naturaliter factum neque in carnem conversum Deum Verbum dieimus, inconvertibilis est enim immutabilisque divinitas. Si enim inconvertibilis est immutabilisque divinitas conver- sionis et mutabilitatis non est capax. Si autem fieri non possit, ut convertatur inconvertibilis, non est factum caro Deus Verbum ita ut sit conversum, sed assumsit carnem et inhabitavit in nobis;” en verder, met beroep op Fil. U: 5: ‘“palam igitur est ex his quae dicta sunt, quia Dei forma mu- tata non est in servi formam, sed manens quod erat assum- sit formam servi.” Daarme@ komt dan ook overeen wat hij al verder in ’t midden gebragt heeft in zijn aanteekenin- gen bij den tweeden (bl. 208: “si per unionem secundum subsistentiam hoc vult dicere is a quo haec orta sunt, quod temperamentum carnis et divinitatis sit factum, contradicemus omni cum alacritate. Necesse enim est ad temperamentum sequi confusionem, ingressaque confusio aufert uniuscujus- que naturae proprietatem”) en derden anathematismus (bl. 212: “si igitur utraque natura perfectionem habet, in idem autem Met dat al kan ook personam confiten pium s veel roem op dragen, ıturas dicere non absur- in ’t-bijzonder raakt, ' ıne dividimus naturas, et venaan op de lijst de. :nimam dicimus, utrumque van den kant der A’ j umentis Dei et assumti ho- ‚noßcere rationi congentaneum ‚Jkheid dat men erkent dat de antiocheensche voorste, b houding tot den mer ‘, ligt geheel zonder grond is, 200 ontkennen, dat juis ( t te zeggen, dat er volstrekt geen van het eigenaard', ft. Ja ’tis wel waar, dat hetin de Ook Dorner heer der antiocheensc} in dezer voege f en gelegen heeft de natuur van den zoo zeer als zelf vatbaar voor het lj- christologische; van zoodanigen aard, dat zij die aando® Mensch wird: ‚haar zelf niet raakt, mede kan gevoe- streng Ther, ‚, eigen kan maken. Ook wordt hij wel in seinem , en wat hi) ook in zijn Apologeticus (op und es ji; N Ast: ‚ein sten anathematismus geschreven heeft: “si haupt 3 ctum Verbum non confusionem, non mix- Ansch ‚rsionem aut immutationem contigisse dieimus O0’. unitum potius ineffabiliter et inenarrabiliter Wan ı habenti intellectivam. Quod autem uniri di- 2 atim confunditur, sed potius alterum assumit.” ı die laatst aangehaalde woorden komt het apol- an den schrijver duidelijker aan het licht dan hij d heefl. Ik heb hier het oog op de formule xnv Exovoa Aoyıryv, die ook elders ieder oogenblik mt. Immers het zal wel niet te veel, naar ik meen, :d zijn, dat het staande gebruik dier formule lang nschuldig niet is als het wel lijkt, en integendeel wel n tot nadenken geven kan. ’t Is niet anders; het pay- esch agens in den mensch, de ziel met hare eigenschappen ı vermogens, wordt lang niet genoeg geteld in die com- Jinatie; zij staat te veel op de tweede lijn en de ligchame- liijke factor te veel op de eerste. Daardoor ontstaat het ver- moeden, dat Cyrillus die combinatie met een bepaald doel uitgedacht heeft, om namelijk den schijn te bewaren, dat hij het aandeel der menschelijke ziel van den menschgeworden u |——,—a— a. _ 185 ' degelijk in rekening plagt te brengen, ten einde “en schijn feitelijik des te gemakkelijker buiten ‚aten. En buitendien, het zij al zoo dat wij gaan, toch blijft die subordinatie van het in- seginsel een leelijk struikelblok , waarover men niet woots heen komen kan. Zij verraadt, zou ik haast eene ietwat materialistiesche zienswijs, in zoover als aarblijkelijik met de gewoonte in verband staat, om den st eenvoudig als attribuut der stof te beschouwen, en het ‚are wezen van den geest volstrekt niet in aanmerking te nemen. Maar daarmeö vervalt dan tevens het bestaan van den geest, en de stof is het eenige wat overblijft en waar- van nog sprake wezen kan; met den geest wordt ook de ziel uit de rij der bestaande wezens als op zijde geschoven, en het ligchamelijk agens als het eenige erkend waarmeöd men te handelen heeft. Cyrillus en Apollinaris reiken dus inde- daad in deze zaak elkander als ’t ware de hand, al is de eerstgenoemde er nog zoo zeer op uit — en wij willen zelfe toestemmen, dat dit ter goeder trouw kan geschied ziin — om telkens te doen uitkomen, dat hij voor zich de ziel van den mensch waarin de Logos gewoond heeft, bij het opmaken van het probleem der menschwording, wel de- gelijjk altijjd meötelde. Of is Cyrillus däär waar het op stuk van zaken aankomt, meer gereed om aan de Yuxn Aoyırn het deel te geven dat haar toekomt? Juist het tegendeel is waar, en het geheele wezen van den Christus niet alleen, maar ook van den mensch Jezus, concentreert zich ook bij dezen schrijver enkel en alleen in den Logos. Wel is het mede een deel van zijn taktiek, zich op de gewoonte der ge- wijde schrijvers te beroepen, en op de wijze waarop zij zich van den naam cap& bediend hehben, dien ook zij, volgens Cyrillus, gebruiken om het wezen van den mensch in zijn ge- heel te omschrijven. Maar ’t zij daarme& hoe het zij, Cyrillus wordt Hoor dien usus in geen geval geregtvaardigd.. Aan de gewijde schrijvers mogt het vrijstaan, zich met zoo weinig pre- eisie uit te laten over een zaak die in hunnen tijd niet eens in discussie gebragt was, maar diezelfde vrijheid bestond niet 184 convenerunt ambae, unam quidem personam confiteri pium - est, duas autem subsistentias sive naturas dicere non absur- dum est. Etenim si in uno homine dividimus naturas, et mortale corpus immortalem vero animam dicimus, utrumque autem hominem , multo magis assumentis Dei et assumti ho- minis naturarum proprietates agnoscere rationi consentaneum est.”) Al eischt echter de billijkheid dat men erkent dat de beschuldiging zooals zij daar ligt geheel zonder grond is, zoo zou men toch te ver gaan met te zeggen, dat er volstrekt geen reden voor haar bestaan heeft. Ja ’t iswel waar, dat hetin de bedoeling van Cyrillus alleen gelegen heeft de natuur van den Logos voor te stellen niet zoo zeer als zelf vatbaar voor het lij- den, maar als een natuur van zoodanigen aard, dat zij die aandoe- ning van het lijden, die haar zelf niet raakt, mede kan gevoe- len en zich als ’t ware eigen kan maken. Ook wordt hij wel niet moede te herhalen wat hij ook in zijn Apologeticus (op bl. 206) bij zijn eersten anathematismus geschreven heeft: “si dicemus carnem factum Verbum non confusionem, non mix- turam, non conversionem aut immutationem contigisse dicimus circa ipsum, sed unitum potius ineffabiliter et inenarrabiliter corpori animam habenti intellectivam. Quod autem uniri di- citur, non statim confunditur, sed potius alterum assumit.’” Maar juist in die laatst aangehaalde woorden komt het apol- linarisme van den schrijver duidelijker aan het licht dan hjj zelf gewild heefl. Ik heb hier het oog op de formule oap& Yuxnv Exovoa Aoyırmv, die ook elders ieder oogenblik terugkomt. Immers het zal wel niet te veel, naar ik meen, beweerd zijn, dat het staande gebruik dier formule lang zoo onschuldig niet is als het wel lijkt, en integendeel wel reden tot nadenken geven kan. ’t Is niet anders; het psy- “ chiesch agens in den mensch, de ziel met hare eigenschappen en vermogens, wordt lang niet genoeg geteld in die com- binatie; zij staat te veel op de tweede lijin en de ligchame- lijke factor te veel op de eerste. Daardoor ontstaat het ver- moeden, dat Cyrillus die combinatie met een bepaald doel uitgedacht heeft, om namelijk den schijn te bewaren, dat hij het aandeel der menschelijke ziel van den menschgeworden 185 Logos wel degelijk in rekening plagt te brengen, ten einde haar onder dien schijn feitelijk des te gemakkelijker buiten tel te kunnen laten. En buitendien, het zij al zoo dat wij daarin te ver gaan, toch blijft die subordinatie van het in- tellectueel beginsel een leelijk struikelblok , waarover men niet zoo voetstoots heen komen kan. Zij verraadt, zou ik haast zeggen, eene ietwat materialistiesche zienswijs, in zoover als zijj klaarblijkelijik met de gewoonte in verband staat, om den geest eenvoudig als attribuut der stof te beschouwen, en het ware wezen van den geest volstrekt niet in aanmerking te nemen. Maar daarmeö vervalt dan tevens het bestaan van den geest, en de stof is het eenige wat overblijft en waar- van nog sprake wezen kan; met den geest wordt ook de ziel uit de rij der bestaande wezens als op zijde geschoven, en het ligchamelijk agens als het eenige erkend waarmed men te handelen heeft, Cyrillus en Apollinaris reiken dus inde- daad in deze zaak elkander als ’t ware de hand, al is de eerstgenoemde er nog zoo zeer op uit — en wij willen zelfs toestemmen, dat dit ter goeder trouw kan geschied ziin — om telkens te doen uitkomen, dat hij voor zich de ziel van den mensch waarin de Logos gewoond heeft, bij het opmaken van het probleem der menschwording, wel de- gelijk altijd meötelde. Of is Cyrillus däär waar het op stuk van zaken aankomt, meer gereed om aan de Yuxn Aoyımn het deel te geven dat haar toekomt? Juist het tegendeel is waar, en het geheele wezen van den Christus niet alleen, maar ook van den mensch Jezus, concentreert zich ook bij dezen schrijver enkel en alleen in den Logos. p. 216), met de volgende woorden: “cui igitur nos, qui consubstantialem esse et coaeternum Deo et Patri Filium confitemur, opificemque omnium et factorem, et ornatorem et gubernatorem et administratorem, et in omnibus sapientem, et omnipotentem, imo ipsam potentiam et ipsam vitam et ip- sam sapientiam esse afhirmamus, cui, inquam, attribuemus ilud: Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti? et illud: Pater, si fieri potest, transeat a me calixiste! et illud: horam illam nemo novit neque filius hominis; et alia quaecun- que humiliter ab ipso et a sanctis apostolis de ipso scripta dictaque sunt? Cui famem aut sitim adaptabimus? cui fati- gationem, et somnium, cui ignorantiam et formidinem? Qnis angelico subsidio habebat opus? Si haec verba Dei sunt, quomodo ignoravit sapientia? quomodo autem vocetur sapien- tia, quae ignorantiae infirmitati est obnoxia? Quomodo ve- rax erit habere se omnia quae Pater, quum Patris cognitionem non habeat? Solus enim, inquit, Pater novit diem illum. Quomodo erit incommutabilis imago genitoris, non omnia quae genitoris sunt habens? Itaque si quidem se ignorare dicens verax fuit, haec aliquis de eo existimare possit: si autem 187 diem dicens, ut rem occultaret ignorare se illum dicit, vide in quantam blasphemiam quod colligitur evadat, ut veritas mentiaturl Quae immerito veritas dicetur, si quid in se ha- bet veritati adversum; si autem veritas non mentitur, neque Deus Verbum diem, quem fecit, ignorat, quem ipse praefini- vit, in quo judicaturus est orbem, sed habet Patris cognitio- nem ut imago incommutabilis.. Non igitur Dei Verbi est ignorantia, sed formae servi, quae tanta per illud tempus sciebat, quanta deitas inhabitans revelabat.” ’t Valt ook niet te ontkennen, dat de antiocheensche leeraar het systeem van Cyrillus in de aangehaalde woorden op een gevoelige plek geraskt heeft. Wie zoo als de voorstanders der &vwaıc $vowh den Logos, en den Logos alleen, voorstelt als het midden- en brandpunt van het persoonlijk leven van den Christus in zijn ganschen omvang, ’t kan niet anders of hijj moet zich door zulke vragen zeer in het naauw ge- bragt, en om een afdoend antwoord, dat den knoop niet doorhakt maar ontwart, niet weinig verlegen voelen. Om toch te voldoen aan hetgeen van hem verlangd wordt, zou hij het onwaarschijnlijke zelf waarschijnlijk moeten maken; of ook, met andere woorden, hij zou het bewijs moeten leve- ren, dat de kennis, die de geest van zijn eigen wezen heeft, te zelfder tijd een kennis van het eindige en van het onein- dige wezen kan. Hij zou het bezwaar moeten wegnemen, dat hem anders gedurig weör van nieuws voor de voeten zal geworpen worden, dat zulk een beweren gelijk staat met de negatie van het wezen van den geest en alleen reeds daarom niet kan geduld worden; hij zou eindelijk 66k nog aannemelijk moeten maken, dat er onder zulke voorwaarden sprake wezen kan van een persoonlijke openbaring van den geest, daar toch juist in de eenheid en volstrekte ondeelbaarheid het ken- merk ligt van al wat waarlijk persoonlijk leven heeten mag. Heeft nu ook Cyrillus die bezwaren wel overwogen ? heeft hij moeite gedaan om daarop een antwoord te vinden? Zie hier welk een redenering hij te baat genomen heeft om de logica van zijn bestrijder te ontzenuwen (t. a. p. p. 218). “An non plane duo erunt, si quidem non est idem qui di- 188 mensam habebit scientiam cum eo qui novit omnia, et cum eo qui partitam recipit revelationem, is qui perfectus est in sapientia et tanta cognoscit quanta et Pater? Et si quidem est unus et idem propter veram unionem, et non alius atque alius, ejus omnino erit etiam ipsum scire et existimari et vi- deri nescire. Itaque novit quidem et ipse divine ut sapientia Patris; quoniam vero mensuram ignorantis humanitatis subi- vit, dispensative (oikovoukwe) proprium facit hoc cum aliis, quamquam ignorans nihil, sed sciens omnia cum Patre. Nam propter quam causam esurire et ex itinere fatigari dicitur, quamvis vita et vivificus sit ut Deus, et insuper ipse sit vir- tutum Dominus? Verum ut credatur secundum veritatem fac- tus homo appropriavit sibi humana, in bonis naturae suae mansionem stabilem habens, et indivulse retinens ea in qui- bus semper erat et est et erit.” Dat mag wel een vreemd- soortige vindicatie heeten. Zij komt toch in de hoofdzaak bierop neör, gelijk Baur zeer te regt aanmerkt, dat de Lo- gos enkel voor den schijn de menschelijke natuur aangeno- men heeft, en dat welom te bewijzen dat hij waarlijk mensch was: een ongeloofeliijik beweren, waarin bovendien ligt op- gesloten, dat de geheele historiesche Christus een onhisto- riesch phantasma, en al wat hij gedaan heeft op aarde lou- ter schijn en accommodatie geweest is 1. Maar daarme& heeft ı % Zi) mij hier vergund, met het oog op hetgeen ik het laatst ge- schreven heb, de aandacht mijner lezers nog eens bij een punt te bepalen, dat wat de hoofdzaak betreft reeds lang (bl. 154 vigg.) is afgehandeld. t Komt mij namelijk voor, dat de bekende scherpzinnigheid van Baur hem ook hier weer op het juiste spoor gebragt heeft, als hij in die laatste apologie van Cyrillus den sleutel meent te vinden om van de dubbelzinnige houding van dien patriarch, met betrekking tot het symbolum ephesinum, voldoende rekenschap te kunnen geven (vgl. bl. 795 vlgg.). Cyrillus heeft, vol- gens hem, in zijn antwoord aanTheodoretus öf regtstreeks onzin voor den dag gebragt, 6f bij is in gemoede overtuigd geweest, dat hij de attributen der menschelijke natuur zonder gevaar van die natuur zelve kon afscheiden, en dat er volstrekt geen kwaad in stak, de attributen te laten staan, des noods zonder de substantie. En heeft hij zich de zaak zoo voorgesteld, dan ligt het voor de hand dat hij des noods en zonder naar zijne meening zijn eigen gevoelen te verloochenen, een symbool onderteekenen kon, dat de twee 189 de ontwerper van dit stelsel dan ook voor goed den staf over zijn werk gebroken, en 2ijn pogen om den Christus te begrijpen en het verborgen geheim van diens persoon te doorgronden, in al zijn magteloosheid ten toon gesteld op een wijze, die zelfs zijn vinnigste tegenstander kwalijk had kunnen verbeteren. En het resultaat van al die twisten? ’t Is waarlijk treu- rıig en beschamend tevens, zoo weinig als, ik zeg niet eens de kerk, maar de zaak zelve baat daarbij gehad heeft. Ja, ’t zal ook wel we£er zijn goeds gehad hebben, dat men over en weer te weten gekomen is, hoe het stelsel van de tegen- partij er toch wel uitzag, en door wat soort van argumenten het gesteund werd, maar dan is die winst toch zeker al zeer luttel geweest, want wij zijn met dat al geen enkelen stap verder gekomen. Ik laat nog daar, dat het aan geen van beide partijen gelukt is den tegenstander te overtuigen, en tot haar gevoelen over te halen. Ik geef zelfs gaarne toe, dat geen van beide partijen dat fortuintje ook maar verdiend heeft, en wien het dan ook te beurt viel, dat de waarheid er in göen geval veel winst bij zou behaald hebben. Maar men had toch kunnen verwachten, dat de strijders van weörskan- ten nader bij elkander gekomen waren, en, zonder juist te schik- ken en te plooijen, dat zij te zamen de hand aan ’t werk geslagen hadden om voortaan de oplossing van het groote raadsel met ver- eende krachten voor te bereiden. En wat is, in plaats daarvan, het geval? wat gebeurter, in spijt van die verwachting? De eene partij kan er maar nietover heen stappen, dat &ön niet twee zijn kan, en de andere blijft er al even sterk op staan, factoren wel niet van elkander scheidt,, maar toch uitdrukkelijk onderscheid maakt tusschen den een en den ander, terwijl bij Cyrillus zelfs dat onder- scheid geheel wegvalt. 't Was wel, om zoo te spreken, niet meer dan een doekje voor 't bloeden, maar Cyrillus zal al tevreden geweest zijn, dat hiji ook maar langs dezen weg vrede met kerk en keizer maken konde; maar in ieder geval mogt hij vooraf zijn eigen woorden wel eens ter harte genomen hebben : “docest (Theodoretus) in medium procedens, si absque subeistentiis solae et per se formae convenerint inter se” (Apologet. bl. 206). 190 dat twee niet d&ön kunnen wezen; van het begin van haren twist tot aan het einde, ja op geen punt, komen zij ook maar een enkelen stap verder dan die abstracte formule, en vergeten geheel, in- hare ingenomenheid met die dorre be- grippen, dat het leven zijn eigen wetten heefl en aan apri- oristiesche stelsels allerminst gebonden is. En toch, wij kun- nen hun geen verwijt maken van de wijze, waarop zij in dien strjjd de wapenen tegen elkander gevoerd .hebben: ’t lag in den geest van den tijd, dat men de zaligheid aan begrippen gebonden waande, en niet minder, dat men zich niet voor- stellen kon, dat ook de tegenpartij in hare mate eenig deel had aan de waarheid! En wie zou dus den steen op hen wil- len werpen, daarom dat zij kinderen van hunnen tijd geweest ziin; maar het woord moet met dat al nog eens met nadruk herhaald worden: zij hebben ijdelheid gezaaid, en wat anders dan ijdelheid hebben zij kunnen maaijen! Ook op het punt, waarop de strijd na het concilie van 431 staat, is hij nog niet beslist; hijjh moet van nieuws weör ontbranden. Te Efezus is een wapenstilstand gesloten, maar de vrede is nog verre verwijderd; want — noch de eene noch de andere partij heeft haar regt, om all&&n gehoord te worden, evident en voldingend bewezen, en die wapenstilstand zelf en zijne ter- men — wie kon vrede hebben met de halfslachtigheid en in- consequentie waardoor zijne bewerkers zich zoo klaarblijke- ljjk hadden laten leiden! Zi) hadden Nestorius veroordeeld, maar zijn gevoelens voor een goed deel overgenomen, en zelfs tot de basis gemaakt, waarop hun compromies gebouwd was; zij hadden het stelsel van Cyrillus prijs gegeven, maar Cyrillus zelf was hun held, het bolwerk der orthodoxie, waaraan zij ook niet met denen vinger durfden raken! Noch het een, noch het ander, al had men zich tijdelijk in die half- en tweeslachtigheid geschikt, kon op den duur geduld wor- den, en van weerskanten moest men opkomen, om te be- proeven ofaan zulk schandaal geen einde ware te maken. 191 sa. EUTYCHES. HET CONCILIE VAN CHALCEDON. Reeds aan het slot van de voorgaande paragraaf heb ik, in een kort bestek, de onmogelijkheid betoogd, dat de vrede in de kerk bewaard blijven kon op de termen, die de meerderheid op het concilie van Efezus goedgevonden had voor den vrede aan te houden. ’t Is Dorner, die dezelfde stelling uitvoeriger voorgedragen , en het zoo doende, naar ’t mi) voorkomt, tot ware evidentie gebragt heeft, dat het zoowel voor Antiocheners als Alexandriinen een ware le- vensquaestie was, eene revisie van dat eerste vonnis te- weeg te brengen 1. Neem b. v. de partij van Cyrillus, of eigenljjik, daar deze middelerwijl het tooneel reeds verlaten had, van diens opvolger en geestverwant, Dioscurus. Wat baatte het haar, of het ontzag van haren naam, en de eer- bied voor den bisschoppelijken stoel, aan wiens wijdvermaar- den roem ook zij zelve haar gezag en aanzien te danken had, haar de overwinning gegeven hadden over den man, die het eerst met haar in het strijdperk was getreden ? Nes- torius was wel in ballingschap gestorven, maar de leer die hij verkondigd had, wel verre van met hem uit de kerk van Christus gebannen te zijn, was nog altijjd een magt in de kerk, en zulk eene die op breede grondslagen steunde. Bleef I T.a. p. D. 1. bl. 100: “durch die Verdammung des Nestorius, ohne Angabe was das Nestorianische sei, und ohne Annahme des cyrillianischen Lehrbegriffs, war die ganze Streitfrage in eine schiefe Lage gekommen. — Die Partei des Dioskur hatte nichts gewonnen, wenn unter Theodor's Ne- men die nestorianische Lehre — ungehemmt fortgepflanzt werden konnte. Voor beide partijen dus, zie hier wat men niet vergeten mag, voor beide was het evenzeer van belang, dat de be- slissing van het concilie van Efezus vervangen werd door een andere die meer afdeed. Dat beruchte compromies, als een zwaard van Damokles hing het voortdurend boven het hoofd van de eene zoowel als van de andere, en waar het ook nederkwam,. de slag zou doodelijk wezen. Die zich het 193 eerst in den strijd begaven, waren de Antiocheners, Theodo- retus van Cyrus ter eene, Eusebius van Doryldum ter andere zjde.. Om hunne zaak niet a priori te bederven, wisten zij hun aanval z66 nan te leggen, dat de man tegen wien hij eigenlijk gerigt was, Cyrillus zelf, er volstrekt niet me& ge- moeid werd, en dat de schijn bewaard bleef als wilden zij buiten hem om eenvoudig de ketterijen in de kerk bestrijden. Theo- doretus koos Apollinaris, om den smaad te dragen dien hij den alexandrijnschen patriarch wilde aandoen, en in zijn Eranistes of Polymorphus (vgl. Dorner, bl. 101 vlgg.) viel hij den over- ledene nog eens lastig om zijn synkretisme, en beduidde hem, dat hij bij de ketters ter school had moeten gaan om met zulk een stelsel als het zijne voor den dag te komen. Euse- bius, stoutmoediger van aard, daagde den vijand in ’t open- baar uit, en zocht hem onder de levenden. Op een vergade- ring van bisschoppen uit de dioecese van Konstantinopel (sbvodog ivönuovoa), diende hij bij den toenmaligen patriarch Flavianus een aanklagt in tegen zekeren archimandriet der hoofdstad, Eutyches, dien hij van nieuwe en ongehoorde dwa- lingen betigtte.. Weaarin bestonden die dwalingen? Bijzon- der helder is dat punt niet, en de berigtgevers laten ons vrij welin’t duister. Maar wat wij uit hun verstrooide en fragmen- taire meödeelingen kunnen opmaken, brengt ons er toe, dat wij het er te eer voor houden dat Eutyches enkel zijn naam heeft moeten leenen, terwijl Cyrillus ook in dit geval de eigenlijke partjj was. Wat Eutyches zelv’ betreft, waarlijik hi) was geen kampioen om hem met eere aan te vallen en te verslaan met eere. Toen de gecommitteerden der synode zich niet wilden laten afwijzen, en er op bleven staan, dat hij van zijn gevoelen aangaande den Christus althans eenige rekenschap geven zou, gaf hij te kennen dat hi) in den persoon van Christus alleen den Logos aanbad, die in dien uitverkorene vleesch was ge- worden en menschelijke gedaante had aangenomen (ula $baıc - Jeov oapkwNItvrog Kal evavSpwrrnoavrog). Ook kon hij onmo- gelijk toegeven, dat in den Verlosser twee naturen zich tot den persoon vereenigd hadden, en ofschoon hij niet wei- gerde te belijden, dat Christus volmaakt God en tevens vol- maakt mensch was, hij beweerde toch dat zijn vleesch, d.i. zijn ligchaam, geenszins aan het onze gelijk was (oapka - oux Ööno- oboıav nuiv, Hard. act. III, col. 142). En toen hij eindelijk , tot driemaal toe gedagvaard, voor de synode verschenen was om een verhoor te ondergaan, kon hij slechts van nieuws en telkens weär herhalen, dat hij in Christus alleen vöör de menschwording twee naturen onderscheiden kon, maar dat hij na die heugelijke gebeurtenis en na de voltooijing van den wil en het welbehagen des Vaders, niet wist dan van döne na- tuur, gelijk hij die reeds te voren omschreven had (col. 166). Ook op de vragen die de synode tot hem rigtte, om te we- ten hoe hij dacht over het aardsche ligchaam van Christus, gaf hij wel onbewimpeld, maar geheel in denzelfden geest ten antwoord, dat volgens zijn gevoelen ook dat ligchaam niet gelijk (consubstantieel) geweest was aan een gewoon mensche- ljjk ligchaam. Wel zag hij er geen bezwaar in die gelijk- 195 heid of consubstantialiteit in zööver te laten gelden als men. soedvond haar nog tot een attribuut van de moeder des Heeren te maken: maar hij kon het ligchaam dat uit ha- ren schoot geboren was, ofschoon een menschelijk ligchasm. ziinde, niet voor het ligchaam van een mensch houden; het was het eigen ligchaam van God, en dat zonder eenige beperking of nadere omschrijving (eol. 168—166). Al die stellingen, (tenzii Eutyches er ook nog andere beleden heeft, waarvan ons evenwel niets bekend is), al die stel- lingen dus, de lastste alleen uitgezonderd, komen van nader- bij} bezien geheel met het beweren van Cyrillus overeen, orı ula gloıs Ieov Adyov osoapkwuivn- Wel had de syn- ode een stalen voorhoofd noodig, om KEutyches almede op gezag van dienzelfden Cyrillus, van leugen en dwaling te willen overtuigen. En toch heeft zii dat voorhoofd gehad, en dat nog wel terwijl zij zelve geheel met Nestorius eens gezind was. In den loop der tweede zitting van de syn- ode legde Flavianus, als spreker voor de leden van dat lig- chaam, de verklaring af: “«al yap ix duo dbaewv GuoAoyov- nEv Tov Xpıaröv Ava era rıv dvanspwrnow.” Oppervlak- kig beschouwd, laat die verklaring tweederlei uitlegging toe, en is het niet geheel zeker aan welke van de twee men hier bij voorkeur te denken heeft. Is het wesen van Chriatus zulk een wezen, waarvan men älleen zeggen kan dat het bestaat uit twee naturen, dan is het eene even zoowel mo- gelijk en denkbaar als het andere: dat namelijk die twee na- turen na de menschwording 6ene natuur geworden ziün, of ook, dat ze gebleven zijn wat ze waren en alleen in zekere betrekking tot elkander gestaan hebben. Maar dat nu deze Synode wel degelijk niet het eerste, maar juist het laatste be- doeld heeft, bljkt duidelijk uit de volgende vraag, door Eu- sebius bij het verhoor tot Eutyches gerigt (act. VIL, col. 161) “buoAoysic bo Pbosıc era rnv &vaudowanew”; Wij kun- nen de synode dien ten gevolge als uit haar eigen mond overtuigen, dat zijj met haar gevoelen niet verder van Euty- ches afstond, dan Nestorius met het zijne van Cyrillus ver- wijderd geweest was. ÖOngetwijfeld was Eutyches, met haar 13* 196 vergeleken, dan ook volmaakt in zijn regt, toen hij beweerde over het punt in quaestie niet anders te denken, dan Cy- rillus en Athanasius over die zaak gedacht hadden: maar wat zal men van den anderen kant van eene vergadering oordeelen, die terwijl zij zich op Cyrillus beriep, Eutyches het verwijt als voor de voeten durfde werpen: “av m $dUo bbosıc uera ryv EvavIpwmnow eimpe, obykpacıv Atysıc kal obyxvow.” Wel hebben wij dus hier het volslagen be- wijs van de halfslachtigheid en dubbelhartigheid die op de synode van Efezus als ’t ware had voorgezeten. Indedaad, met evenveel regt kon Eutyches beweren (gelijk hij dan ook, niet &enmaal, maar herhaaldelijik beweerd heeft) op denzelfden geloofsgrond te staan als zij die het ware geloof te Efezus hadden verdedigd, met evenveel regt als de parti) van Eusebius en Flavianus. Hij zelf kon zich hieraan hou- den, en het lijdt dan ook geen twijfel, of hij heeft die ge- dragsliin gevolgd, dat die vergadering, ja, wel de leer van Cyrillus niet gesanctioneerd en als hare leer gepromulgeerd had, maar dat zij toch met dat al geen oogenblik geaarzeld had, Cyrillus zelv’ voor regtzinnig in de leer te verklaren, hoewel hij van zijn oorspronkelijk gevoelen ook niet 6d6n duim breed afgeweken was. De tegenpartij had dit voor zich, en kon zich evenzeer hierop beroepen, dat en de ontwerpers van het bewuste compromies, en de vergadering die het ge- adopteerd had, het wel in het midden gelaten hadden,. of de Logos zich met den mensch Jezus tot dene natuur vereenigd had, dan of men de twee naturen ook in concreto van elkander behoorde te onderscheiden, maar dat toch van den anderen kant de geheele loop van de handelingen der synode, en de bekende gevoelens van de voornaamste woordvoerders dier vergadering, wel het regt gaven om te beweren, dat niet de eerste stelling, maar de tweede, het meest met haar bedoe- ling overeenkwam. Maar hoe de synode van Konstantinopel dan nog den moed gehad heeft, om zich voor te doen als stond ook zij in het geloof, eenmaal door Cyrillus beleden, ik beken gaarne dat het mij te hoog is, en dat ik daar niet bij kan. Welligt heefti Dorner ook in deze zaak het 197 regte gevonden. I Er is maar @£n punt in de leer van Eutyches waarop zijn bestrijders hem met volle regt konden vatten, zijn eigenaardige zienswijze. aan- gaande het ligchaam van Christus. Hij zelf, wat moeite de synode ook gedaan heeft om hem op dat punt vast te zetten, heeft altijd ten sterk- ste ontkend dat hij de menschelijke geboorte van den Uitverkorene van den Logos loochende; en toch, wat blijft er haast anders over, en hoe zal men anders verklaren wat hij over dat ligehaam gedacht heeft. Weaar- schijnlijk heeft hij zich de zaak 266 voorgesteld,, ten minste in geval hij het werkelijk zoover gebragt heeft, dat het aardsche ligchaam des Heeren, en daarme& tevens diens menschelijke natuur in haar geheel, van het eer- ste oogenblik af waarop het met den Logosin aanraking gekomen was, zijn eigen substantie verloren had, en mede opgenomen was in de goddelijke substantie van den Logos. Het verschil is evenwel niet noemenswaardig ; alleen zou in dat geval de beschuldiging van valentinianisme die men te- gen hem in ’t midden gebragt heeft, van allen grond ontbloot zijn, en zon men hem op zijn hoogst alleen van docetisme kunnen overtuigen. In allen gevalle schijnt ook hij de leer toegedann geweest te zijn, die toen door niemand meer in twijfel getrokken werd, dat geen deel van de gewone inenschelijke natuur aan de natuur van Christus ontbroken had. Het ver- wijt, dat hij de dwaalleer van Valentinus van nieuws in de kerk wilde 198 De antiocheensche partij had dus haar doel bereikt, en on- der. den schijn van Cyrillus te eerbiedigen, en hem als .auto- riteit in zaken des geloofs te huldigen, een slag tegen hem geslagen, die, zoo zij hem had kunnen herhalen, haren tegen- stander geheel zou hebben vernietigd. Maar terwijl zij dus waakte, sliep ook de alexandrijnsche factie niet; ook haar oogen waren wijd geopend en de geest was wakker van al wie tot haar behoorde, om de teekenen der tijden te on- derscheiden, en iedere beweging der tegenpartij, indien het mogelijjk ware, terstond te keeren. Ter naauwernood had deze den tijd gehad om haar oneerlijken triomf te vie- ren, of op de beruchte rooversynode werd haar de overwin- ning weer als uit de handen gewrongen; wel met verachte- lijik geweld, en door middelen die het licht van verre niet kunnen verdragen, maar toch op een wijze, die zij zelve door haar dubbelhartigheid als ’t ware uitgelokt had. Ik zal waarlijk de handelingen der synode van 449 niet in bescher- ming nemen, maar wie soms geneigd wezen mogt die zoo maar onvoorwaardelijk te veroordeelen, hij bedenke toch wel wat er al zoo voorafgegaan was, en welk een spel er gespeeld was, dat de bovendrijvende partij wel als tot razernij moest opwinden. Maar hoe het dan ook zij, en van welk een zienswijze men uitga: niemand zal willen beweren dat de invoeren, wordt hem anders ook nog door Leo gemaakt, die zich in zijn brief aan Flevianus in dezer voege over Entyches uitlaat: “Euty- ches quoque eodem percellatur anathemate, qui per impios veterum haere- ticorum volutatus errores, tertium Apollinarii dogma delegit; ut negata humanae carnis atque animae veritate, totum dominum nostrum Jesum Christum unius assereret esse naturae, tamquam Verbi deitas ipsa se in carnem animamque converterit, et concipi ac nasci, nutriri et crescere, crueifigi ac mori, sepeliri ac resurgere, et ascendere in @welum et in Pa- tris dextera considere, divinse tantum essentise fuerit, quae nihil horum in se sine carnis recipit veritate. — Unde si ab Apollinarii perversitate Eutychisnus quisque desciscit, manifeste in Valentini et Manichaei transit insaniam, et mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum, simultatorie omnia credit egisse: nec humanum in ipso eorpus, sed phan- tasticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium.”” 199 kerk, als zoodanig, veel baat gehad heeft bij al dat geweld, en dat de zaak waarop het eigenlijk aankwam, er ook maar het minste bij gewonnen heeftl. De synode van Efezus, zoo het haar te doen geweest is om iets blijvends tot stand te bren- gen, en niet enkel om een lang gekoesterden wrok te vol- doen, heeft haar doel bepaald gemist, en geheel vergeefs zoo veel van zich doen spreken. Zonder eenige vrucht is haar pogen geweest om de zaak die zij voorstond te die- nen en ze op een vasten grondslag te bouwen. Op het coneilie van Efezus, in dien geweldigen strijd der hartstogten, had men ter naauwernood ooren gehad om naar 200 den inhoud van dat zeer uitvoerig schrijven ook maar te luis- teren, maar te Chalcddon werd ook Leo in zijn eer hersteld, en het keizerlijk gezag, dat te zijnen voordeele in de weeg- schaal gelegd werd, gaf zelfs aan zijne verhandeling norma- tieve kracht, en daardoor blijvende waarde. Gij verwondert u, dat ik dat product van den romeinschen geest niet hooger aansla, en het alleen in zoover van belang reken, als Mar- cianus door zijn keizerlijiken wil daaraan kracht en gezag bijgezet heeft: ik beroep mij op den inhoud van dat stuk, als de beste regtvaardiging van mijn oordeel. Nadat de schrijver, getrouw aan het oogmerk waarvoor zijn brief in de eerste plaats moest dienen, zich een tijd lang onledig gehouden heeft met de bestrijding der dwaling van Eutyches, ontwikkelt hij ziin eigen gevoelen in de volgende woorden (vgl. Hardouin t. a. p. col. 290 vigg.). “Salva igitur proprietate utriusque naturae, et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, a vir- tute infirmitas, ab aeternitate mortalitas, et ad persolven- dum conditionis nostrae debitum, natura inviolabilis unita est naturae passibili, ut — et mori posset ex uno et mori non posset ex altero. In integra ergo veri hominis perfecta- que natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris: nostra autem dicimus, quae in nobis ab initio crea- tor condidit et quae reparanda suscepit. — Assumsit for mam servi sine sorde peccati, humana augens divina non minuens, quia exinanitio illa inclinatio fuit, non defectio po- testatis. — 'Tenet enim sine defectu proprietatem suam utre- que natura, et sicut formam servi Dei forma non adimit, ita formam Dei forma servi non minuit. — Ingreditur ergo haec mundi infirma Filius Dei, de coelesti sede descendens et a paterna gloria non recedens, novo ordine nova nativitate ge- neratus. Novo ordine, quia invisibilis in suis, visibilis fac- tus est in nostris, incomprehensibilis voluit comprehendi, ante tempora manens esse coepit in tempore. Nova autem nati- vitate generatus, quia inviolata virginitas concupiscentiam ne- scivit, carnis materiam ministravit. Neque in Domino Jesu Christo, ex utero Virginis genito, quia nativitas est mirabilis, 201 ideo natura est dissimilis. Qui enim verus est Deus, idem verus est homo: — agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quad Verbi est, et care exsequente quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, alterum succumbit injuriis. — Nativitas earnis manifestatio est humanae naturae, partus virginis di- vinae est virtutis indicium, infantia parvuli ostenditur humi- litate cunarum, magnitudo altissimi deelaratur vocibus ange- lorum. — Propter hanc unitatem personae, in utraque natura intelligendam, et filius hominis legitur descendisse de coelo, cum filius Dei carnem de virgine assumserit, et rursus filius Dei crucifixus dieitur et sepultus, quum haec non in divini- tate — sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus. — Post resurrectionem Domini vero, quae utique veri corporis fait — quid aliud quadraginta dierum morä gestum est quam ut fidei nostrae integritas ab omni caligine mundaretur? — ut agnosceretur in eo proprietas divinae humanaeque naturae individua permanere, et ita sciremus Verbum non hoc esse quod carnem, et unum Dei fillum et Verbum confiteremur et carnem. — Quid autem est solvere Jesum (1 Joh. Hij heeft meer dan dät bedoeld, en de aangeboden gele- genheid meteen te baat willen nemen, zoover zijn bestek. toeliet, om met een volledige christologie voor den dag te komen, en ziedaar juist de klip, waarop hij is gestrand. De kracht van zijn betoog ligt in de wijze, waarop hij als ’t ware de balans houdt tusschen de twee naturen, niet toelaat dat eene van de twee rijker gemaakt worde dan zij reeds van zich zelve is, en dat ten koste van de andere. Zijn stelsel is het stelsel van geven en nemen, iedere concessie van hem ten voordeele van de 6dene natuur wordt aanstonds weer beperkt door een nieuwen eisch, om het betrekkelijk regt van de andere te handhaven. Hjj weet het dan ook indedaad zö6ver te brengen, dat iedere natuur op zich zelve geheel op gelijken voet naast de an- dere staat, en dat hare realiteit zoowel als hare integriteit beide in haar ganschen omvang gehandhaafd worden. Maar ’t is toch ook weör zoo gelegen, dat juist in de kracht dier redenering tevens haar zwakheid aan het licht komt, en, moge zij zich al tot op zekere hoogte kunnen handha- ven, dat zij juist daar waar zij het meest in haar regt is, of althans schijnt en zelve beweert te wezen, zich moet laten welgevallen dat zij als onhoudbaar en geheel mislukt ten toon gesteld wordt. Immers het zwaartepunt, om het zoo eens te noemen, van de geheele verhandeling ligt niet in den aanhef of de antithese, maar in het slot, of daar waar Leo in den thetieschen vorm zijne christologiesche gevoelens heeft 203 voorgedragen. Men moet dus, om billijk te zijn, over zijn theorie bovenal oordeelen, zoovals zij zich voordoet in die tweede helft van het stuk waarin zij is neörgelegd. Zie nu eens, wat daar ter plaatse van den Christus geworden is. Die voorstelling van hem, die Leo blijkbaar met wezenlijke ingenomenheid daar zoo breed uitgewerkt heeft, is wel zeer uitvoerig en zeer grondig in hare schildering van het groot verschil tusschen de natuur van den Logos en van zijn uit- verkorene; maar wij zoeken vergeefs in die teekening ook maar 6den enkelen trek die ons op het spoor brengt van het onderling verband dier twee naturen , en die getuigenis aflegt van de eenheid van den persoon die, volgens de leer der kerk, uit hare vereeniging ontstaan is !. Zoovals haar ver- houding tot elkander hier voorgesteld wordt, zijn het twee volstrekt heterogene factoren, en is er ook niet den punt van aanraking tusschen hen beiden: ze zijn wel en gewor- den, maar die eenheid is geen immamente en dus ook geen ware en wezenlijike eenheid;; ’t is geheel toevallig geschied, dat zij zoo met elkander in aanraking gekomen zijn. Ook hebben wij niet eens de vrijheid te gelooven, dat Leo aan de beschrijjving van die eenheid om deze reden in zijn opstel geene plaats gegund heeft, omdat de idee van haar voor hem te ver buiten het bereik der taal lag, en hij geen kans zag, zijn verstandelijke voorstelling van haar we- zen te formuleren en onder sprekende termen te brengen. 