title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: HALBERTSMA, in ziin WFoordenboekje van het Overijseisch , voorkomende in den Overijsselschen Almanak voor Oud- heid en Letteren, 1856 (Deventer, 5. pe Lance). Hetzelve beslaat in dat belangrijk jaarboekje 64 digt — voor de duidelijkheid misschien te digt — ineengedrukte hladzij- den , en behelst niet alleen eene vermelding van de gang- hare beteekenis der woorden en spreekwijzen,, maar ook zeer dikwijls derzelver afleiding en verwantschap in an- dere talen. De Schrijver is van meening, deze Proeve na- ÖOa a 212 & der te voltooijen, blijkens zijne uitnoodiging aan de geäer- de inwoners zijner Provincie, om . ter verzameling van nieuwe bouwstofien,, alle ontbrekende artikelen op te tee- ‘kenen en bij den Uitgever in te zenden, als welke in dank zullen worden aangenomen. Om onze Lezers in staat te stellen, eenigzins over de be- langrijkheid van dit Overijselsch Woordenboekje te oor- deelen, volgen hier een paar voorbeelden van etymologi- sche uitbreidingen. Op het woord alibanderye, hetwelk reeds in het eerste Deel van het Taalk. Mag. als Geldersch voorkomt, doch aldaar niet verklaard werd, leest men: »ali- banderye, snaaksche moedwil van ledige handen. Het Overijselsch is getrouw aan het oud H. d. De dJoden zei- den tegen Christus bist elibenzo fremider , gij zijt een vreemde landlooper en guit. Orram, ll. 48. 28. Van eli, in el-lende, uitlandigheid, en bende of bent, gemeene, verachtelijke troep volks. De H. d. veranderen het in alifanz.” Op weme, mede reeds in dit Mag. als een in Gelder- land gebruikelijk woord opgegeven voor pastorij, komt de- ze verklaring voor: » Eig. bekleeding, in den zin van met regt en magt bekleeden , en dus overdragt van bezitting,. inzonderheid aan de kerk; van widan, binden, zamen- knoopen; wede, gewaad; widen, kleeden; bewedemen, de ‚, kerk met de bezitting hekleeden. Van daar wedeme, ker- kelijke gronden; contr. weme. In de middeleeuwen heeft men dit woordelijk vertaald door vestire en investilura ecclesiae. Men vindt bij xır. en overal iets over dit woord, maar nergens de goede alleiding.” Niet alle afleidingen komen ons intusschen even gegrond | voor: Wij zullen ten besluite eene en andere bedenking, bij en m 213 ons dienaangaande opgerezen , te gader met eenige weini- ge aanteekeningen ter nadere bevestiging of opheldering , mededeelen. Misschien wordt er iets onder gevonden, waarvan de Schrijver nader gebruik zou kunnen maken. Bonge wordt vermeld voor trommel, (doos). Dit is het- zelfde woord met bom, door onze vroegere schrijvers in dezelfde beteekenis gebezigd,, b. v. bij noorr , Ged. fol. 284: Dan was ’t after de garzijnen, dan after de kom Daar de suiker in was. Kır. heeft ook bonge, tympanum, en vaw HasseLr hrengt voorbeelden daarvan bij. In Zuidholland zegt men, be- halve trommel, ook blik, welk woord bij wzır. in die be- teekenis gemist wordt. ' De Holl. benaming van een bram, voor een moedig borst- je, wordt van brommen, pralen, pronken, afgeleid. Het verdient opmerking, dat men zoo jemand ook een jan noemt. Die jan wordt bij ons meer vernoemd : zoo spreken wij van jan-hen, jan-gat, jan alle man, malle jan, jan hagel, jan rap enz.; hoe na die jannen elkander bestaan, en of sij tot de familie behooren van dolle dries, schrale hans, magere hein enz., verklaar ik, niet naar eisch te kunnen bepalen. » Hader, twist” Dit woord komt voor in WINHOorF, Landrecht van Auerissel, bl. A45: vmme vele haders, twistes vnde vnrichtes., Huyc. heeft het zaamgetrokkene haer, D. U. bl. 251 (aitg. van zırD.): Luyden van Rrackeel en Haer, Veel lands tusschen u en haer. Kır. heefi hiervan het werkw. haderen, nog Hoogd. ha- dern, en de Teuthonista hadelen. a 214 Behagen.leidt de Schr. van hegen af, d. i. schoon ma- ken, schikken , in orde brengen; waarvan het frequent. he- ‚genen in mijne Proeve over de Werkwoorden, bl. 178. Aannemelijker schijnt de verklaring van zırn. Verh. o..d. _Gesl. 134, .als ‚ziinde behagen oorspronkelijk verbinden, en verwant aan hechten, hegge, hage, hek. Met de verklaring van ooijevaar (op het w. heil&ver), als beteekenende geluk-aanbrenger , verdient vergeleken te worden , hetgeen over dat woord is opgemerkt door den Hoogl. sıecenserx, Museum, II. 421, volgens wien de naam diens vogels zoo veel als ouderen-drager zou aanduiden. Andere, onzes inziens minder aannemelijke gevoelens ‚kan men vermeld vinden in wsır. Taalk. Woord., en ze». Verkl. Geslachtl. Als Overijsselsch wordt opgegeven de uitdrukking jan- stremi !; ter bevestiging van de waarheid van eenig gezegde gebruikelijk , en verklaard door jan straf mij. Wij twij- felen geen oogenblik , of deze spreekwijs is dezelfde met het door ons gemeen wel eens gebezigd wordende jan stramme , hetgeen wij met den S. als eene verbastering van jan straf me beschouwen, en niet als ontleend van ze- keren Jan Strammen, die in noorts Ned. Hist. f. 904, als een overforschen man , voorkomt, zoo als dit gegist wordt ‚in eene aanteekening op den octavo druk van dat werk, D. VI. bl. 408. ÖOnze opvatting wordt nader bevestigd, door de mede bij het ruwe gemeen in zwang zijnde uitdrukking godstramme, God straf me, 'waarvan janstramme misschien alleen eene verzachting is. | » Liikste, lidteeken. Got. leik, vleesch.” Uit deze kor- te aanteekening blijkt, dat de Schr. in lüikst@, bij ons lijk- teeken, likteeken , het. eerste deel liik, Ik, opvat voor u 215 & vlgesch, 200 ala dit gak door meer andere taalkenners, h. v. den Horgl. sus, (Verb. o, d. Spelling, 2°, druk, bl. 213) geschiedt. Heigeen nien. (Verkl. Geslachtk. in vor ce) echter tegen die verklaring heeft ingebragt, komt ons niet ongegrond voor; en wij zouden het woord dus liever door blijkteeken of gelijkteeken verklaren. Die opvatting strijdt te minder met de Overijsselsche uitspraak,, dewijl de S. ook lüken, als gebruikelijk voor gelijken, opgeeft. «Lochterhand, linkerhand.” Luchter, voor linker, was voorheen bij onze schrijvers zeer gemeenzaam. Zie hier eenige voorbeelden: maenr. Spiegh. Hist. D. II. bl. 471: Ter luchter ziden, sach hi he naer, Een wonder van wilder gedane, Alise een gheest te scouwene ane. Leven van raancıscus, M. S. Cap. XIV. vs. 457: Metter l\uchter hant tien tiden Decte hi, de wenden ter rechter ziden. Cap. XXI. vs. 72: — = zuuxe ziechede En so sonderlange groot | Dat kem tluchter oghe uufscoot. Bijbel 4477, Gen. XII: Ende ist dattu ter luchter ziden gaes , soe sal ie ter rechter ziden houden: ist dattu ter rechter ziden kieses , soe sal ic ter luchter ziden tiden. Ant- werpsche Spelen van Sinne, bl. 239: Prüs en eere in mijn rechter hant hau ick, Profijben en rijckdommen in ’t lant bou ick In mijn luchter hant. Be 216 & Ook »Lrschte, handlantaarn,” is bij onze schrijvers niet geheel vreemd. Althans wij treffen het aan bij sLuvren, in ziin Eensaem Huys- en Winterleven, bl. 35: Of schijnt aan ’t hemels hoog gewelf Geen heldre Maen, soo vatt ik self Mijn kleyne Dieve-luchtje ras, Met eene keers, en eene glas, enz. en lager: Ja ’k ben daer van gedient veel meer, En stappe daer mee voort veel eer, Dan of mijn gang moest na den tred “Der Luchte-dragers zijn geset. Het Overijsselsche platte-kinder wordt verklaard door » kinderen die nog niet loopen en niet droog zijn,” en af- geleid van pladde ;, vodde, lap, luijer. Wij zouden in bedenking geven, of plat hier niet het gewone bijvoeglijk naamwoord is. Men zegt, althans in Zuidholland, niet al- leen van kleine kinderen, maar ook van volwassenen, die door ziekfe het bed moeten houden en niet gaan kunnen, dat zij plat liggen. Op sleef teekent de S. aan, dat het potlepel beteekent, hetgeen zeker bij vergissing voor pollepel zal zijn, als zija- | de deze de regte benaming. Op de uitdrukking Ay hef doar smoel uppe (hij heeft | daar zin aan) had kunnen aangevoerd worden, dat men in Holland even zoo hoort: hij heeft daar smul op. Zweelen , bij zır. swelen het hoy, wordt door den S. van welen, walen afgeleid; liever zouden wij het met BıLD. als eene zamentrekking aanmerken vau zwadelen , freq. > 217 € van zwaden, van zwade, bij xıL. zeissen, waarvan ook swat, Friesch swe, als in Overijssel voor een regel afge- manid gras in gebraik , door den S. wordt medegedeeld, Ten zarte 'leidt ook zwade en zweelen van twee verschil- lende worteldeelen af. Zie zijne Aanl, I. 725 en 728 en vergelijk mijne Proeve over de Werkwoorden, bl. 108. Van bezoedelen, hetwelk hier van zoel, vuil, wordt af- geleid, bestaan nog andere verklaringen , onder welke die van srummnG Synon. II. 256 ons voorkomt, vooral epmer- king te verdienen. | Vrees voor te groote uitgebreidheid doet ons deze be- denkingen niet verder voortzetten. Wij eindigen dus met dankzegging aan den veel geachten Schrijver voor zijne gewigtige bijdrage tot, de Nederduitsche taalkunde en ho- pen meerder vruchten van zijne grondige en veel omvat- tende kennis te ontvangen. Het tweede geschrift,, waarbij wij de anndacht onzer Le- zers wilden bepalen, is de Proeve van Bredaasch taalei- gen, of lijst van eenige in de Stad en den Lande van Breda gebruikelijke en in sommige oorden van ons vader- land min.gewone woorden en spreekwijzen, door Mr. ». a. aogurrr (Breda, sterx, 4856). Van dit werk zien reeds twee afleveringen, de letters A tot RK. bevattende, het licht, ieder uit tien vellen druks bestaande, en het geheel zal met nog twee zulke afleveringen compleet zijn. Het is dus een uitgebreid Bredaasch Idioticon , waarin niet slechts de opgave der woorden in hunne beteekenissen , maar, bijna op ieder artikel, taal- of oudheidkundige op- ‘'helderingen voorkomen , welke overal de blijken dragen = 218 van de groote belezenheid en het juiste oordeel van den met 200 veel roem bekenden Schrijver. Ook hem is dus ieder, die de kennis zijiner moedertaal waardeert, veel danks verschuldigd, en zijn werk moge mede ten spoorslag strekken aan andere beoefenaars , om, ten aanzien der ove- rige provincien onzes. Vaderlands, dergelijke welgeslaagde proeven te leveren. Wij willen nu nog enkele aanteekeningen laten volgen , die misschien door sommige Lezers als niet geheel nutte- loos zullen beschouwd worden , en die ten bewijze kun- nen verstrekken, dat wij het werk met groote belangstel- ling gelezen hebben. Voor de spreekwijse juist op den aangang komen , op het woord aangang vermeld, zegt men elders, met .name in Zuidholland , juist op den aanslag komen, van aanslaan, iets ondernemen, aanvangen, van. welk werkwoord men voorbeelden kan zien in het Uitlegkundig Woordenboek des Instituuts op noort, D. I. bL 18. Omtrent het woord akefielje, zeuden wij de voerkeur geven aan de verklaring, die daarvas onlangs in den Kunst- en Letterbode, n?. 47 van 1836, werd gegeven, als zijn- de het eigenlijk aqua vitae (1). De Heer nozurrr hield het voor eene zamenstelling uit ake! en fi! (1) In het stukje, dat deze verklaring bevat, komen nog andere afleidingen voor, die ik den Schrijver niet zoo gereedelijk kan toegeven. Over pillegift is reeds gehandeld in dit Stuk van het Taalk- Mag. bl. 186. — In de spreekwijs sets op zijn eigen houtje doen, wordt heutje door auct., het afgeknotte auctoriteit, ver- klaard; veel natuurlijker is de verklaring, die sıL». daarvan geeft, in zijine Aanteek. op nurcens, D. Vi. bl. 236 : » Men zegt, iets op zijn eigen houtje doen, d, i. ter zijner eigen verantwoording. Dear « > 219 & Ofschoon xır. ammelaken, tafellaken, voor een Bra- bandsch woord verklaart, werd het echter ook in andere gewesten gebruikt, blijkens de, voorbeelden, die men er van aantreft, b. v. men spreyden op. de aerde veel schoone vellen, in plaats van Ammelakens, enz. De nız, Faems Weergalm, bl. 149. En aen ’t daegliex ammelaken, Met een yder die der comt ‘Stille en goede cier te maken. Honpius, Moufeschans, bl. 54. My dunckt een’ Wafel Rimt 'wel op Tafel, En Pannekoeck Op Ammelaken; soet, ick meen op Tafel-doeck. Huxcens, B. XIII. Sneld. 188, Men vint ’er heden nogh, die kuffers, pysels, kassen Vol aerdigh serviet, vol ammelakens tassen. Cars, I. bl. 327 (druk 1838). Het oude ammen, voeden, spijzigen , waarvan het ont- leend is, is mij tot nog foe niet voorgekomen ; doch wel het naamwoord am, amme,. voedster : Treft ghy een boose am off voester-voogden zondigh? - SrıecazL, Hertsp. B. I. vs. 565. ’ı houtjen wordt de kerfstok verstaan.” Men zegt even zoo iets voor zijne rekening nemen. — Wissewasje wordt door weissen sie was verklaard ; men zie over het woord mijne Proeve over de Werk- woorden , in de Aanteek. bl. 237 en 238. Bu 220 rn. Wat tijdinghe am? Welaen , Zegh hoe de zaecken staen. Vonper, Hippolytus, 3°. Bedr. — Bint deze am met boey en keten, En drüft haer ’t geenze heelt met slaghen wit en pijn. lbid (1). Astertoe en asterantoe komen voor als eene vergroo- ting achter eene zinsnede, b. v. die man drinkt astertoe enz. Het verwondert mij, dat de S. daarbij niet gevoegd heeft, dat deze woorden bedorvene uitspraken zijn van als tot daartoe, en als tot daaraan toe. Het werkwoord bemoeijelijken wordt ook wel door en- kele goede schrijvers gebezigd. Zoo treffen wij het onder anderen aan bij scHELTEmA, Rusland en de Nederlanden, D. Ik, bl. 252 en 262. . De spreekwijze te bier gaan komt ook bij uoort voor, "zie het Woordenb. des Inst. | Op duivenkater zegt! de S. « Mij staat voor ergens ge- lezen te hebben, dat het eene verbastering is van deux fois quatre enz.; doch de uitlegging is mij geheel verge- ten.” Ik vermoed, dat hier bedoeld wordt, wat »ıLn., in zijne Verkl. Geslachtl., ter opheldering van dit woord zegft. Hoort gebruikt het woord voor kersmisgift, Ged. fol. 285: Ik win nou vif gulden ’s jaers, en ien paer nuwe klom- pen tot men deuvekater. Men gaf elders (zegt zırn. Aant. III. 485) zulke brood- jes en in de plaats daarvan kreeg de meid een stuk geld. (1) De druk in klein formaat, bij westeaman, heeft hier ter plaatse deze arm, > 221 € Volgens de verklaring des S. is mangel, zeker bekend werktuig, van mangelen, ruilen, wisselen, welke verkla- ring ook in weır. Taalk. Woord. voorkomt. . Bırn. echter schrijft aan dit mangelen eene andere beteekenis toe, na- melijk die van pletten; men zie zijne uitvoerige Aanteeke- ning, achter den Muis- en Kikvorschkrijg, bl. 44-45 en de Verkl. Geslachtlijst op mangel. Liever dan opflikken, met den S. (op flitske), van flkke, lap, stuk, af te leiden, zoude ik het met den Heer uuı- zertsma (ÖOverijs. Woordenb. op vlikken) van vlikken, vlei- jen, streelen, afleiden. Als Bredaasch taaleigen wordt opgegeven,, gelid voor deksel; ook de Heer uuuLzentsma deelt lid, voor deksel, mede; doch geen van beiden merken op, dat het woord die beteekenis heeft in het, ook in Zuid-Holland, nog gangbare, bij wert. almede niet aangeteekende spreekwoord die het onderste uit de kan wil hebben,, valt het lid op den neus. Gemul, voor aarde, stof, komt dikwerf voor in den Delfschen Bijbel, 4477, Gen. MI: Wat du biste ghemul, en du sels wederkerken in ghemul. Cap. X: En ik sal dm suet maken als gemul der aerde. Cap. XVII: Om dat ic eens begonnen hebbe: so sal ic spreken tot mine here al bin ic ghemul ende assche. De S. geeft (op het woord genecht) in bedenking, of de spreekwijze, te Breda en elders gebruikelijk, genacht zeg- gen of wenschen, hetwelk men doorgaans voor eene ver- bastering van goe nacht, goeden nacht houdt, niet wezen- lijk het woord genacht zij, bij xırımam eenvoudig door nacht uitgelegd, Wij voor ons geven nog altijd de voor- keur aan de verklaring van goeden nacht; vooral omdat => 222 & men even 200 gemorgen, genavond hoort hbezigen, voor goeden morgen en geeden avund. Veor hoorzaam, .b. v. het is in dit huis zeer hoorzaam van de buren, zegt men elders hoorig en gehoorig, welke woorden bij weır. gemist worden; en, voor klapbus, klak- kebus of klakkebos, hetgeen hetzelfde beteekent. Op klokspijs teekent de S. aan: » Waarvan de spreck- wijze ontleend zij, is mij onbekend.” Zij komt, in den sın van lekkernij, reeds bij noor? voor in ziinen MWare-nar: Zij gaender me deur, of het klokspijs waer. en Rog zeer gewoon is, ook in Holland, het zeggen het gaat er in als klokspijs. Volgens de aannemelijke verkla- ring van zırn. (Aant. op noort , Ill. 466) komt dit woord ‚van klokken, dat is slokken,, släkken, en beteekent » spijs, die men maar te slikken heeft en niet behoeft te kaau- wen.” Ook dit woord komt bij weız, niet voor. — Rlok- spijs » metaal, waarvan men klokken, enz. giet” is,. mede volgens »ıLn., klokspecie , en heeft dus met het ceerstver- melde klokspijs niets gemeen. Zie Verkl, Geslachtl. in voce,. A.2.d. BEKNOPTE OPGAVE HANDSCHRIFTEN EN GEDRUKTE WERKEN In DE OUDERE zn LATERE FRIESCHE TAAL, DOOR JH». M». Mo u m " "R m M Uo BEKNOPTE OPGAVE DER HANDSCHRIFTEN zn GEDRUKTE WERKEN. er OUD-FRIESCHE TAAL, I; men thans in alle landen der bekende wereld werkzaam, om de kennis van en de wetenschappen in de verschillende talen beschreven ,„ door middel van spraakleeren en vertalingen, elkander kenbaar te ma- ken ; bevlijiigt men zich overal, licht en kennis te verspreiden: waarom zouden wij dit dan ook niet doen ten aanzien der Friesche taal en oorkonden , waarin zoo veel belangrijks en schoons voorhanden is ? Hebben GIJSBERT JAPIKS, TEN KATE, VON WICHT, WIERDSMA, WIARDA , RASK , GRIMM en anderen zich hiermede onledig. gehouden ; hebben dezen het tot nog . toe niet zoo verre kunnen brengen, haar die algemee- ne bekendheid te bezorgen , welke zij verdient: zij is evenwel van te veel belang, om in het duister bedol- ven te blijven, en het is daarom , datik gemeend heb, door het geven van een kort overzigt der Handschriften | Pa > 226. & en eene opgave der gedrukte Werken, over en inde - Friesche taal geschreven, mede te kunnen werken, om dit doel te bereiken. In de gelegenheid, om bijna alle de bekende Hand- schriften te zien en te lezen, en met alle die gedrukte Werken bekend , rekende ik het mijn pligt, ande- ren die kennis mede te deelen, en het was daarom , dat ik dit Overzigt schreef. HANDSCHRIFTEN. 1. Perkamenten. , ı. Hunsingoer Landregt van het jaar ı2353, in quarto. Deze komt op den Catalogus van Boeken van den Heer wıErDsMA van Juny 1813 onder No. 7 voor. Men vindt dezen Codex beschreven bij von wWIcHT, Ostfriesisches Landrecht, in de Voorrede $ 38, bl. 147 —ı53, en dat het dezelfde daar beschreve- ne Codex moet zijn, blijkt uit het ontbrekende op bl. ı32 en 133. Zie hem bl. ı50. Hij is in rusleer gebonden en bevat 138 bladzijden, van welke de twee laatsıe niet ‚beschreven zijn. Voorin is op wit papier door den Heer wıErDsmA de titel geschreven , waarachter gevoegd is eene opgave van vroegere bezitters , als: de Graaf van IN en KNIPHUIZEN, Heer van Nienoort en Vredewolt, onder wiens boeken hi). ‘op den 4 April 1748 verkocht is, onder den:titel : Petitiones et Constitutiones Karoli Romanorum re- gis. De Frisonum Libertate in ch. pergam. Qui > 227 & me scribebat ELBERTUS nomen habebat, en wel aan den Heer Advokaat syLuam,. In December 1781 is hij wederom verkocht aan den Heer en Mr. on. Fr. 7. VAN HALSEMA, En den 3 December 1784, aan den Heer PETRUS WIERDSMA, voor de geringe som van zeven Ned. guldens , blijkens aanteekening op den twee- den omslag, en is thans het eigendom van diens zoon, den Heer en Mr. p. wıErnsmA, Procureur Cri- mineel in Friesland en Ridder van de orde van den “ Nederlandschen Leeuw. Achteraan is een Index op de woorden van het Boetregister. De stukken hierin vervat zijn: ı) XVII Peiitio- nes; bl. ı. 2) XXIV Consäitutiones ; bl. 10; waar- achter twee wetsbepalingen , waarvan de opschriften ‚uitgedaan zijn; doch vermoedelijk zullen het de op- schriften 25 en a6 constitutio , gelijk in den volgen- den Codex, geweest zijn. Mij komt voor, dat zij hier- :mede niets gemeens hebben. 3) Emendae ; bl. 23. 4) Privilegium Caroli Magni; bl. 34, alle vier in het Latijn. In het Oudfriesch vinde mens ı) XVII Kesten ; bl. 44. a) AXIV Landregten; bl. 56; op bl. 69 komt een 25° Landregt voor , doch dit is eene latere bijgevoegde wetsbepaling. 3) Quingue claves ‚sapientiae ; bl. 70. 4) Raadsel van de drie Broe- ders; bl. 73. 5) Drie wenden ; bl. 73. 6) Boeire- ‚gister; bl. 74, 86, 97 en ııa. 7) Van Erfenis- sen ; bl. 85 en 94. 8) Yan het weergeld en gemee- ne deel; bl. 92. 9) De zeven overkeuren ; bl. 05. 10) De vijf wenden; bl. 109. ı1) Van de wijdin- gen; bl. 125. ı2) De tien Geboden ; bl. 1236. 13) m 228 & Het privilegie van KAREL de Groolte; bl. 137. ı4) Het laatste gedeelte der MHunsingoer keuren, be- ginnende met de woorden : thingath te herane ; bl. 133, met het slot dier keuren, van den jare 1252 " alwaar men leest: Acta sunt hec anno gralie MUCCLII> presentibus dominis abbatibus Eylwardo, Heykone et Fretherico et discretioribus hunesgonie. Qui me seribebat Elbertus nomen habebat. De opschriften zijn met rooden en de beginletters met rooden en blaauwen inkt geschreven. Het is de- zelfde letter, als die van het fac simile in het door mij ultgegeven Emsiger Landregt , Leeuwarden 1830. 2. Hunsingoör Landregt, van het jaar ı252, in klein folio, op den catalogus van den Heer wıernsMA voorkomende onder No. 6. Dit is dezelfde Codex, waarvan de Hooggeleerde Heer DE RHOER, in de Voorrede van het Veius jus Frisicum, bl. IV. spreekt, te vinden in het derde deel ıe sıuk van de Verhandelin- gen van het Groninger Genooischap pro ezcolendo jure patrio. Hij is in rusleer gebonden en bevat 130 bl. Op de eerste staat s Ex Donatione J. C.SCALIGERI me te- net UBBO EMMIUS en eene kleine aanteekening der gel- den, betrekkelijik de bl. 3, 64 en 73. BI, a vindt men een muzijkstuk uit 5 mol, waarbij staat: äut, re, mi, fa, gedeeltelijk uitgedaan, drie noten op dezelfde liin, doch verschillend geteekend en daaron- ders Anno 1538, en lager een lint, waarop iets ge- schreven is geweest, doch nu onleesbaar. Dit alles is met eene latere hand daarbij gevoegd. Bl. 3, 4, 5 en 6 zijn schoon. Bl. 7 begint anus, Seuerinus ; Lieianss Dacianus, zinde een stak der Voorrede ene, Hier vindt men door eene latere hand de pa- ginering van ı tot 119 , welke wij nu in de vol- gende opgave zulien volgen. Het lanuste blad is ge- deeltelijk afgescheurd em eindigt Acta sunt hec, en hiertegen is een blad geplakt. In hei Oudfriesch vin- den wij aldaar: ı) XVII Kesten,; bl. 19. a) XXIV Landregten,; bl. ı0o — ı8 en op bl. ı8 een 25° Landregt, hetwelk eigenlijk geen landregt is, maar eene maderhand bijgevoegde wetsbepaling. 3) Quingue claves sapientiae; bl 18 — 20, 4) Raadsel der drie broeders of broeders erfdeeling, en - waarvan de explicatie gevonden wordt in de Juris- prudentia Frisica Tiu 50 $ 45 — 47, bl. at. 5) Drie wenden; bl. aı. 6) Boetregister ; bl. 22 —— 38, 7) Wan KErfenis (lawa); bl. 38. 8) Zeven over- keuren,; bl. 39, 9) Yan weergeld (ielde); bl. 40. 10) Boetregister; bl. 41 — 51. ıı1) Fijf wenden ; bl. 51 —53. ı») Boetregister;, bl. 53 — 65. ı3) De ien Geboden ; bl. 65. ı4) Het privilegie van KARRL de Groote; bl. 66-71. ‚Dan volgen in het Latijn: 15) de XVII Peiitiones ; bl. 72 — 80. ı6) XXIV Constitutiones ; met bijvoeging van nog twee andere , even als in den vorigen Codex; bl. 80 92. 17) Emendae , bl. 9% — 100, ı8) Privilegium ck- ROLI MAGNI; bl. 102 — ııo. En hierop volgt in het Oudfriesch wederom ı9) De Hunsingo&r keuren van den jare 1352; bl. 110 — 119. Op bl. 8 eindigt het met de woorden: mith sines selues sele te. Daarop volgen 4 schoone bladzijden , = 2350 dan volgt bl. 9 en begint: scel thet bern sin, erve behalde. Het laatste gedeelte van het tweede Land- regt, In dit Handschrift ontbreekt het einde der Kesten, het eerste Landregt en een gedeelte van het tweede, even als de Heer HALSEMA, in de Verhande- lingen van het Gron..Gen. ade deel, opgeeft ; alwaar ‘het .Hunsingoör Landregt naar dezen Codex gegeven wordt. | | Deze Codex , door den Heer p, WIERDSMA, den 18 October 1783, op de verkooping van boeken van den Heer WERUMEUS te Groningen voor f 42,00, volgens aanteekening op den omslag , gekocht, behoort thans aan den Heer WIERDSMA, den zoon. De letter van de- zen Codex is in vorm gelijk, doch ieıs kleiner , dan ‚de vorige. Hier en daar vindt men eenige vari- anten en aanteekeningen van eene jongere hand, 3. Het Emsiger Landregt, van het jaar ı3ıa, in klein quarto. Op den Catalogus van den Heer WIERDSMA vermeld. onder No. 9, Hij is gebonden in een bruin lederen band en bevat 88 bladzijden. Het ‚is dezelfde , waarvan VON WICHT in zijn Osifriesi- sches Landrecht in de Voorrede bl. 165 seqgq. eene beschrijving geeft, en waarover men mijn Emsiger Landregt kan nazien. Voorin vindt men door de hand van den Heer WIERnsMA, op wit papier, de vroegere bezitters geschreven ; daarop volgt een re- gister van zaken en aan het einde een Index der woor- den, hierin voorkomende. Het is in drie afdeelingen verdeeld. De eerste handelt over Boeten en Breu- ken. De tweede beyat de ı2 Emsiger Doemen. De > 231 & ‚derde de Algemeene Doemen, over burgerlijke zaken handelende. De vorige bezitters zijn geweest: ERNST FREDERICH VON WICHT., de familie KETTLER, MAT- THIAS VON WICHT , Schrijver van het Ostfriesisches Landrecht , de Heer en Mr, H. A. WERUMEUS te Gro- ningen , de Heer en Mr. D. F. 5. VAN HALSEMA , de Heer en Mr. p. wIERDSMA en de tegenwoordige bezit- ‚ter de Heer wiErpsMA, de zoon, hierboven ver- meld. Hij is met roode en hlaauwe initialen ge- schilderd en is een zeer net exemplaar. | - 4. Het Emsiger Landregt,, van. het jaar ı3ıa (bij WIARDA Codex ı.) in zeer klein quarto,, bevat 78 ‚bladzijden. 36. 6) Gemengde bepalingen ; bl. 36-38. 7) Een Boetregister ; bl. 38 - 47. 8) ade boetregister; bl. 48-64. 9) Yan erfenissen; bl. 64-72. ı0) De vijf wenden; bl. 72-75. ı1) De overkeuren; bl. 75 tot her einde. Hieromtrent heb ik geene andere bezitters kunnen opsporen , dan de Heeren WIARDA en het Groninger Genootschap pro excolendo jure pa- trio , hetwelk hem alsnog bezit. Hij is met roode en blaauwe initialen en verschilt, wat de letter aan- betreft, niet van den vorigen. ‘ 5. Het Emsiger Landregi , van den jare ı3ıa (bij = 232 & wıanDAa Codex a) mede in zeer klein quarto , heeft ı14 bladzijden, met eene bijna dezelfde letter, in bruin lederen band ingebonden. Daar het Gronin- ger Landregt hierin voorkomt, zoo is hi) zonder twij- fel na 1448 geschreven. Zie Asegabuch , in de Voor- rede $ 43. Deze Codex bevat Onudfriesche tekst : ı) Een formulier van eenen fia-eed, 3) Een boetre- gister. 3) Van erfenis. 4) De ı2 Emsiger Doe- men. 5) Het Groninger Landregt, in het plat Duitsch. 6) Yan erfenis en burgerlijke zaken, in het plat Duitsch. 7) In ’ı Oudfriesch: De Bisschop Eve- rardsbrief van 1276, mede in het Latijn, (zie hier onder no. ı0.) 8) De Algemeene Doemen. 9) De ıa Emsiger Doemen in het Latijn. Ook dezen Codex heeft wıarpA bezeten , en dezelve is thans het eigen- dom van het Gron,. Gen. pro excolendo enz. 6. Asegabuch. In klein quarto gebonden in een hoornen band met hou: , met ıwee krappen of haken, bevattende 106 bl. en niet, zoo als WIARDA opgeeft, 104. In July ı832 heb ik zeif dezen te Oldenburg gezien. De hoofdletter van het eerste blad is be- schadigd , overigens is het door vochtigheid een wei- nig bedorven , doch is anders vrij goed en duidelijk. Het komt, wat het schrift betreft , vrij wel .met den vorigen overeen. Een blad, waarop een gedeelte van het ade Landregt behoorde te staan, ontbreekt,, het- geen WIARDA in zijne uitgave uit de oude Friesche wetten heeft aangevuld. EIf bladen zijn verkeerdelijk ingebonden. Voorin is een blad papier ingebragt , waarop met eene jongere hand geschreven staat: Land- = 233 & recht offie Asegheboek der Edelen vrigen Vresen. En daaronder: Venerabili Domino Juoni Plebano in Obenhusen: presentur ad perlegendum si placet in Budtjaden. De andere zijde bevat eene oirkonde van 1392, waarbij door een Rustringer Proost eene Gees- telijke vicarie aan de kapel van Edelvachte gegeven wordt, te vinden bij von wicht, Voorrede bl. 173. De initialen zijn groen, blaauw en rood. Hij bevat: 1) Eene jongere en oudere Voorrede; bl. 1-15. 2) XVII Zodkest,; bl. 15-27. 3) KX1V Landregten ; bl. 27-46. 4) Boetregister,; bl. 46-59. 5) De »ijf wenden; bl. 59,60. 6.) XVI Willekeuren; bl. 60-66. „)ı2a Willekeuren,; bl. 67-71. 8) De Friesche reg- ten; bl. 71-75. 9) De viiftien tekenen; bl. 75-78.; 10) Boeten en straffen; bl. 79, 80. ı1) Kerkelijke bepalingen ; bl. 81. ı2) Boetregister; bl. 81-85. 13) Friesche regten; bl. 85-91.) 14) Over gewelddadig- heden; bl. 92-95. ı5) Zeendregt; bl 96 tot het einde. Zie VON WICHT t. a. p. WıarpA heeft eene andere indeeling gevolgd. Hij : geeft eerst de beide Voorredenen, dan I) De 17 keuren. a) 24 Landregten, 3) Boetregisier ; ı°. hoofdsiuk , S 1-13; a®,. hoofdstuk 14-21. 4) De vijf wenden. 5) Rustringer keuren. 6) Nieuwe Rustringer keuren. 7) Verschillende Friesche regien. 8) Priesterboeten en andere overtredingen. 9) Zeendregt. De Codex eindigt met dit Latijnsch vers: Explicit, expliceat ! Ludere scriptor erat. : Est liber hic scriptus; qui scripsit sit benedictus. > 234 Qui me scribebat, Ricmari nomen habebat. Non videat Christum , qui librum subtrahat istum. dan volgt met eene jongere hand: Scriptor scripsisset melius bene non potuiss. Qui mihi dat cenam sine potu dat. m. p. (i. e. mihi penam.) en eindelijk : Qui struit in colle imbres habet a ingrat. Omnibus etiiam vo. Compva vitare possum, Itzardus est bonus schalcus. En hierop volgen twee , een groot en een klein, A,B,C enz, 7”. Willküren der Brockmänner (Litterae Brocman- norum,) In pergamenten band ingebonden en mıet schoon papier doorschoten,, bevat 33 bladen of 66 bladzijden , op ieder 17 regels in quarto formaat. Hij heeft geen titel noch sieraden of initialen. Waar eene nieuwe stof ‚begint, vindt men eene C of eene iets grooterletter. Eene jongere hand heeft deartikels met kruisen en opdenrand met nummers beschreven ‚„ welker getal aa0 zijn. Deze Codex is vermoedelijk in het bezit geweest van ERNST FREDRICH VON WICHT , CHRISTIANA CHARLOTTA KETT- LER 1727 , ALBERT CHRISTIAN ANDREAE in Norden 1732, MATTHIAS VON WICHT,, die hem van laatst- gemelden gekocht heeft; daar de vorige hem van KETTLER ten geschenke had ontvangen. Thans zal hij in ’ı bezit der nakomelingen van VON WICHT zijn, ten minste was hij dit in 1820. Zie Willküren der >. 235 & Brocmänner , Voorrtede $ ı3. Voorin heeft ANDREAE: geschreven , dezen aan VON WICHT tie hebben verkocht, en VON: WICHT heeft zulks daar ook bij geschreven, Hij eindigt met de woorden: Qui scripsit valeat et longo tempore vivat. Haec.est littera Brocmannorum per quam omnes cause sive exsessus eorum Corri- guntur et judicantur, qui scripsit scripla sua dex- iera sit benedicta. De inhoud bepaalt zich tot ıwee verdeelingen in privaat en publiek regt. De materien loopen eenigzins dooreen, zoodat eene geregelde op- gaaf niet wel mogelijk is. 8. Willküren der Brocmänner. In half lederen band gebonden in zeer klein quarto 6% daim rijn- landsch hoog en 4% breed. De .initialen zijn met reo- de en blaauwe verw geschilderd. De letters zijn klei- ner dan die van den vorigen, hij is netter en schoo- ner, en bevat 56 bladzijden ieder van 25 regels, Hij- behoorde vroeger aan den keizerlijken Raad en Syn- dicus der stad Bremen, GERHARD OELRICHS, na wiens dood wıARrnA denzelven heeft aangekocht. Waar nu deze Codex na diens dood gebleven is, weet ik niet, Deze is geen afschrift van den anderen , daar hier SS-157, 158, 169-172, in eene andere orde gesteld zijn. Aan het einde zijn nog 3 paragraphen bijgevoegd. Zie WIARDA’S uitgave 1820, bl. 181. — S at ont- breekt hier en de $S$ 3, 33, 38, 109, 118, 154, 159 en 178, zijn eenigzins anders. Ook is de spel- ‚ling niet altijd gelijk: in dezen wordt e (ge) voor de deelwoorden gevonden. Hij eindigt met de woor- den Haec littera scripia est per manus.Osprondi | m 2356 anno Domini 1345. Dasronder staat: Corfirmatio istorum jam praedictiorum nec non subsequentium irrefragabiliter debeat observari. Tot de subsequen- tes behooren: De Bisschop EVERHARDS brief van Ia76 en de gemeenschappelijke keuren der Brocmannen en Emsigers in het Latijn. De drief begin: bl. 43, en eindigt bl. 49, en de keuren, bl. 49-54 eindigende met Amen dicant omnia; op bl. 55, 56, vindt men een Latijnsch gebed aan den Heiligen ERAsmus, het- geen met Ave Maria begint, en een formulier ‚van bezwering der koorts. Dit zal door eene latere hand daarbij gevoegd zijn. 2. Papieren. 9. Het Fivelingoer en Oldampster Landregt , of jus comitalis (comitatus) Frisiae, in klein quarto , 128 bl. 25 regels op ieder, waarvan bij HALSEMA , WIARDA , WIERDSMA en RASK melding wordt gemaakt, en op den Catalogus van boeken van den Heer WIERDS- MA bekend is onder No. Io, Men vindt geen titel voor denzelven, Het papier voert als merk een ossekop, waar tusschen de hoor- nen een kruis. Het is met roode en blaauwe initialen. Het opschrift der eerste bl. is: He incipit jus comi- tatis (comitatus) frisie. En dan volgt: Heth is riucht ? List ende kenst ruichlis and godis, en eindigt op bl. 3, met de woorden: 4het blindat siande aghene. Bl. 3 vindt men een opschrifi: Hec est instructio fresonum. Hic est scripiem. Hir is eseriwen, m 2357 ihet wi alsadene landtriucht halde enı. Bl. 4, be- ginnen de XVII kesten. BL 14, de 24 Landregten, Bl. 24, de »ictoria fresonum. Bl. 27 , sijndriucht. Bl. 28, de seven Doemen. Bl. 39, FOCKE VKENA Wilkeran van ’ı jaar 1437, in hei plat Duitsch „ tot bl. 46, welke met hetzelfde papier beplakt is; doch wasrop in °ı plat Duitsch en in. het Latijn ieis ge- schreven is, maar door de overplakking niet genoeg- zaam leesbaar. Bl. 47 en 48 zijn niet beschreven, Bl, 49 begint een Boeiregister. Bl. 80, eenige gemeng- de bepalingen. Bl. 101, begint het Azega riucht. BL 104, van erfenissen. Bl. 109, het Oldomptis riucht, met den aanvang: Thei sent iha keran and tha doman wisera liuda fyulghe londis ende Olde- omptis ief mentra Waldmonnas , thisse into mi- nane and »t to rekane. Bi. 116, vindt men de Hwnsgega wilkeran en daarboven dit vierregelig vers: Clara dies pauli multos siccos notat anni Si nix vel pluuia tnnc fiunt tpa (tempora) cara Si fuerimt venti tunc fiunt prelia genti ' Si fueriht nebule pereunt animalia qgqüe Bl. 123, begin: in ’t plat Duitsch: Hir digent dat zöjlrecht van Delfsijlem. Bl. 127 , in het Latijn: Aei Dijeriucht en is niet door dezelfde hand voleind , maar onderaan met eene andere het einde er bij ge- voeed; en waaruit blijkt, dat dit in het jaar 1313 gemaakt is. Hierachter volgt met de haud van den wm 235 «e Heer WIERDSMA , op wit papier, een woordregister der zaken,, hierin vervat en op het laatste blad op den omslag vindt men den prijs f 3,50. Voorin vindt men den inhoud en eene opgave van dezen Codex door dezelfde hand, waaruit blijkt, dat -deze Co- dex den 3 December 1784 , gekocht is op de ve kooping van boeken van den Heer en Mr. HALSEMA. Hier en daar.vindt men plat Duitsche aanteekeningen “en bijschrifien. Het is een zeer zindelijk exemplaar, doch heeft door vochugheid aan den rug iets ge- leden. Het is dezelfde Codex, waaruit het: Apographum Jun. Frisice soriptum Juris Synodalis Comilatus Frisiae genomen is, en waaruit GABBEMA de keuren, kesten , landregten en zeendregt genomen, en in den ouden druk der Friesche wetten op doorgeschoten pa- pier geschreven heeft (zie No. ı der gedrukte wer- ken). De Latijnsche tekst van de kesten en landreg- ten ,„ door Prof. DE RHOER uitgegeven , is eene verta- - ling uit het Oudfriesch van dezen Codex. De plat- duitsche overzettingen van de kesten, keuren, land- en zeendregten, zijn vermoedelijk eene vertaling van de hier gevonden wordende oude Friesche. Hij wordt MSS. Emmıus in de O.F. W, van WIERDSMA genoemd. Zie bl. 120, ı15, en bij de kesten en landregten. Deze hebben zij uit den ouden druk., uit de aanteeke- ningen van GABBEMA, leeren kennen, en de Heer WIERDSMA heeft hem naderhand aangekocht. Deze Codex behoorde vroeger aan WARNER EMMEN uit Groningen, een afstammeling van den Geschied- = 339 sehrijver UBBO EMMIUS ; van daar is hij het eigendom geworden van den Heer HALSEMA, toem van den Heer wIERDSMA, den vader, en dezelve is ıhans het eigendom van den Heer WIERDSMA, den zoon. 10. Thi soendreef twiske ihene Biscop anda tha Fresa 1267 (1276) of Bisschop EVERARDS zoen- brief van ’t jaar 1276. In klein folio, ingenaaid in gemarmerd papier , zes bladen of ı2 bladzijden. De- ze brief eindigt op bl. 6 aldus: ihit is this soen iwisk there biscop anda tha fiowr londum, use lia- we hera bihude wsto alre stund. Amen. Het overige is schoon papier. Het merk daarin is een gevieren- deeld wapen, ı) ruiten, 2) drie baren. 3) twee dolphijnen , 4) eene figuur met eene speer. On- der aan het wapen een kruis, waaraan de letters G. V. HB. Van dezen brief vindt men melding bij HIcKEs Thes. Ling. Sept. Tom. 3, bl. 32 , 3; BENINGA, Chro- nijk op dat jaar , en bij 5. NIESERT, Beiträge zu ei- nem Munsterischen Urkundenbuch , Munster 18.23 , Ato , eerste band, bl. 74. Meerdere verdragen, den Bisschop en de Friesen betreffende, vindt men aldaar bl. 71-101. Ik neem deze gelegenheid waar, om onze landgenooten op dit werk in quarıo, a banden, en op - zijne andere werken, in dvo, onder den titel: Munsie- rische Urkundensammlung en waarvan 5 banden van 1826 tot 1834 , te Coesfeld in den Riesischen boekhandel zijn uitgekomen en het zesde ter perse ligt,opmerkzaam te maken en den beoefenaren der geschiedenis aan te bevelen; daar er zoo vele Urkunden in voorkomen , welke tot onze , aan die grenzen liggende , provincien Q m 240 beirekking ‘hebben. Deze zoo onvermoeid werkzame men , die den toegang tat ’s Rijks archieven en die der particulieren heeft, kan, zoo God hem nog e« nigen tijd het leven spaart, ens nog veel belangrijke charters mededeelen. ı1. Ferzameling van oude Friesche weiten , in folio, in bruin lederen band gebonden, met 259 .be- schrevane en 100 niet beschrevene bladen. Vooraan vindt men nog elf bladen, waarop een register is geschreven , heiwelk tot opschrift heeft: Hyr beghint een tyola fan menigherhanda riuchten ende boten, waarachter een schoon blad volgt. Bl. ı heeft tot op» schrift: Jus municipale Frisonum, en begint: Haet is riucht? even gelijk de O. F. Wetten. Bl. 7 vindt men het eerste deel der oude Friesche wetten met de opschriften voor iedere $. Bl, 29 verso vindt men het supplement op het eersie deel: Fan dae ko- ning Kaerle ende Redhad, Bl. 31, Fan MAGNUS sauwen kerren, alwaar tusschen de regels varianıen door GABBEMA .geplaatst ziin. Bi. 53 beginnen de ı7 hesten , wederom. met varianın, wauronder uit den Codex YSBRANDIANA en MS. belgieus, Zij ein» digen bl. 38 verso met: pacem et veritalem et jus- titliam diligile; ait Dominus omnipoters. De illis qui iusiificant impium pro munreribus, et justiliam jJustis auferunt, ad quod dieit prophela. Perdes omnes , qui loguunitur mendacium. Fan riochb toe haldane. Bl. 39, is het opschrift door eene latere hand: Hoc ess insiruelio fresonum , en begint: Hyr is soriouwen, dat my alsodeen landriocht hald, > © als God selua bad, en kevat de. Voorrdde: voor de a4 Landregien , die op bi. 40 begihnten. eri wadf- bij wederom väriahten door de hand van GABBEMA, Bl. 49 begint het Zeendregt en voert ten opschrifs ‚te: Hyr deginneih dae Sinnethriochten, wederoit met varianıen töt bl. 52. Bl. 61 verso beginnen de Doemen ; hier zijn er acht, Bl. 63 vindt men tene Wetsbepaling met eene gekleurde letter, die een groot gedeelte van het blad beslaat. Bi. 63 verso heeft teA opschrift:i Fran secken sonder witheden. Op bl. 63 begint het Schottten-Tegt: Fan scullena banne. BI 80 verso vindi men het opschrift: Fan dera schek tena ıiochle en begint: Dit is riochte Dat:die schek fa moet thinghia an aller merkada likum (het 13», deel der‘ ©. F, W.) Bi. 83 verso beginnen de Swarte swengen. Bi. 84 begint het Schaekraef. Bl. 86 vindt inen eene bepäling wegens aanrahding van- ee 'schip, reiziger of van iemand in zijn huis. Bl. 86 versö beginnen de Oude wilkeuren van Opstalsboom, doch eenigzins anders dan m de O, F. W. Bi. gı begint Het keizer RUDOLENS regt: Mier wordt tem aanzien van. Caarte. I. bl, 97, en op het einde bl. 134 verso : explicit emendationes membrorum. Bl. 135, Ayr is thi oenbeghin fan Hemstera boten, CHART». 1, bl, 106. Bl. ı39 verso : Thet is /an walddetham. Bl, ı42, Hyr beginneth iha riuchta bola in Woldensra- deel fyf delan, CHART, I. bl. 109, Bl, 158 verso:. Thet send ıha bota in tha dele iho Lyowerd, CHARTB, I. bl..ı16. Deze vindt men ook in GYSBERT JAPICX Friesche Rymlerye. Bl. 167 verso: een Friesch Chronykje. Bl. 169 verso, 170 en 170 verso zijn schoon. Bl. 171, eene chronologische opgave in het Friesch , Latijn en Platduitsch tot bl. 181 verso. Bl, 182 vindt men: dae cronika fan Hollandt en ein- digt bl. 184. Bl. 184 verso is schoon. Bl, 185: Hier beghinnen die Statuten fan. Boelwerde Dekenye, CHARTB, 1. bl. 341. Bl. 194: Dae papena ponien fan Wymbrötzeradeel, CHART2. 1. bl. 344. Bl. 202: Dae Gretmans Stowinghe , CHARTB. 1, bl. 347. Bl. 208 verso is-schoon, Bl. 209 , begint het Stadboek van Sneek en eindigt op bl. 259, CHART». I. bl. 565. | Het is met geschilderde initialen en hier en daar een beeld en aan de hoofdletters verschillende kop- ww 213 & y stukken. Het papiermerk is: eene hand op eene ko- lom, met en zonder de twee laatste vingers gesloten, een p met weerhaken en klaverblad daarboven; ook met eene streep door den staart ; een gekroond wapen | met gekroonde I, met krul er aan, waarboven een klaverblad en aan iedere zijde eene lelie, onderaan eene c, Het is een zeer zuiver en net exemplaar, en: is den ı9 April 1798 op de verkooping van boeken van den Heer HERINGA verkocht onder No. 685 voor f 5-ıa$ cent. Daar het Stadboek van Sneek hierin voorkomt, zoo zal het in de laatste helft der r5de eeuw geschreven zijn. De Heer wıErnsMmA , de’ vader, had het gekocht en het is thans het eigendom van den Heer wiERDSMA, den zoon. Op den catalogus is het onder No. 4 bekend. ı2. Jurisprudeniia Frisica (MS. rooRvA) in fo- lio, op den catalogus bekend onder No,5; is in een’ . zeer netten bruin lederen band gebonden en bevat 328 bladzijden, met de navolgende papiermerken : Eene gekroonde bierkan. De hand met het klaverblad, De p met de haken en met en zonder klaverblad. Bl. z is het opschrift door afsnijding niet geheel lees- baar. Ik lees: Cessit ab incepta s-a ma-a mea: mi schien ziet dit wel op het brokstuk der O. F. W. Verder volgi: Jhesus Nazarenus sit Director ho- rum notabilium me recte per se scribenlium super Jus ciuile seu plebiscita verba intercata (sic!) in frisonicum. Causa constitutionis legum est, ut ju- rium precepta serventur ei honeste vivitur, alterum non ledere jus suum cuique tribuere, En alsdan m 246 hegint het brokstuk der Q,; P. W. met de woorden : Haet is riucht? List ende kinst , tot aan de 15 S van het eerste deel, aldaar eindigendee Dis #s riuoht: Dat dy fiya fresa ne thoer by des. Bl. 10, II en Ia ziin. schoon. Nu volgt bl. 13 de Jurisprudendiia Frisica „ welka geen ander epschrift voert, dan de Judjeiis, op den kant is door de hand van GABBEMA bijgevoegds Post annum ı48o videnlur hae leges. soriptae. Fid, tit. (3) de oisatione,; ook bi) het begin der Opstalboomsche weiten , tt. 83 vindt men eene kantteekening van GABBEMA aldus: Articuli additio- nales vid in lb. meo ms. in folio Num V', Hier vwindt men nu ceene paginering met pollood , doch tus- schen bl. 133 en 134 zijn twee bladz. overgeslagen. Zoo vindt men ook bl. 145 , 145 a, 145 5, zoo dat er niet 312, maar 316 bladzijden zijn. Het brokstuk der O, F. W. en de Jurisprudentisa komen ons voor tot hi. agı (275) door dezelfde hand geschreven; van daar tot 3x0 (314) is het met eeme zeer duidelijke en mooije letter geschreven , veel overeenkomst hebben- de met het schrift eener vreegere eeuw. De ıekst is nog. als hei vorige, doch de noten dier bladzijde met de betera. Bl. 311 en 31a (315, 316) vindı men met eene latere en onduidelijke hand eene bulla van LEO den Al. De restriciubus excessuum oleri» corum, beginnende aldus: Leo XI sersus servorum dei. Ad fulurorum rei, memoriam elerioorum ax cessuum., quos anliguus hoslis enz. Üij komt mij vogz niet, in zijn geheel geplaatst te. zijn. CARroLUS duxz austriae wordı hierin vermeld, en is dus te “> 215 x ‘dien tijde witgegeven. Hij is met roode initialen ge- schreven en de noten, die bijna de helft der blad- - ziiden en somtijds geheele bladzijden beslaan, zijn in het Latijn en grootendeels uit het Corpus Juris en Juris Canonici genomen , ook eenige kerkelijke sohrij- vers zijn er bij aangehaald. Bij de Opstalboomische Wetten vindt men de latijnsche vertaling of liever omgekeerd ; want wii vinden 29 art. in het Friesch en 36 in het Latijn. Waarschijnlijk heeft sıccasa dit exemplaar ı van UPKO BURMANIA ten gebrtike gr- had, om achter zijn Zex Frisionum den Latijnschen tekst der Opstalboomsche Wetten te plaatsen. Zie hem aldaar en GAUPP in zijn Lex Frisionum, Bres- lau, 1832. In de O. F. Wetten van den Heer wIERDs- MA, bl, 243 en 249, wordt melding gemaakt van een MS. van het einde.der ı5de eeuw,, heiwelk ut de sanhalingen blijkt den en hetzelfde te zijn met dezen Godex 5 bi. a4g wordt $ 33 van den 3den titel de o*- iafione aangehaald, zie den druk bl, 12. Ineen e= emplaar des ouden druks van deO, F. W,, onder-Ne, tr der gedsukte werken omsehreven, eh heiwelk ik door de.goedheid -van den H. W. G Heer Baron G, F, THOB SCHWARTZENBERG EN HOHENLANSBERG N) :Grietman var Menaldumadeel euz. ten. inaage gelzd heb , heb ik outdekt, dat. deze dezelfde Godex. met -den Codex rooRBA was. 