title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Heringa kwam er voor uit, geen wijsgeer te zijn; Schro- der was cloordrongen van den zedelijken geest des Evan- gelies, doch verbond Gods openbaring in zijnen Zoon niet met de wijsbegeerte. Evenwel zage j die van ons te Utrecht studeerdeu, reeds vroeg de vervuEing van de idealen der oude Wijsbegeerte in het Christendom, en zochten zij, met behulp der latere wijsbegeerte, de Christelijke waarheid grondig door te denken en zelfstandig zamen te vatten. ') T. I, bl. 77. 2 ) T. I, 20 3 36, 66. 3) T. II, bl. 109, 138 Door veel zamenspreken en nadenken zijn wij eindelijk in Groningen sedert 1834 of 1835 tot rust voor ons zelve over dit belangrijk onderwerp gekomen. Wij heb- ben gezien, dat de wijsbegeerte de poging der mensche- lijke rede is , om zich , de wereld en God regt te leeren kennen, ten einde alzoo in menschelijke en goddelijke zaken 'tgeen waar en goed is, juist te onderscheiden. De Christelijke Godgeleerdheid is ons dus naar haren aard eene Wijsbegeerte , die de Christelijke ^openbaring onderzoekt. Hierbij komt nog, dat deze openbaring niet afgescheiden van al 't andere , noch van den aanvang der dingen af door God is gegeven, maar aan menschen, die door God vooraf alien door de algemeene openbaring, en sommigen ook nog door de bijzondere Godsregering onder Israel , waren voorbereid voor deze nadere openbaring. Zoo wij dus naar Gods bedoeling willen handelen, moeten wij zoowel deze bijzondere Godsregering als die algemeene Gods- openbaring doorzien , ten einde door de eerste het Nieuwe Verbond , door de tweede de ikracht en bedoeling der Christelijke godsdienst regt te verstaan. Deze erkentenis van de noodwendigkeid , om de wijs- begeerte te gebruiken, liebben wij ook door de woorden van J. D. Michaelis , welke J. Clarisse met goedkeuring aanhaalde , zoeken aan te bevelen J ) , terwijl wij gedurig liebben aangewezen, dat de strengste Supranaturalisten, zelfs ook de Belijdenisschriften der Hervormde Kerk, evenzeer de wijsbegeerte ter hulpe roepen 2 ). Het ondersclieid tus- schen lien en ons is alleen, dat wij rond en open voor de aanwending der wijsbegeerte uitkomen, terwijl anderen of meer onbewust of min vrijmoedig er gebruik van ma- ken ; en voorts , dat wij dus ook meer consequent en ') Encydop. 97. 2 ) Lineam. T/teoL 4. 139 bepaald historic en philosophie scheiden, en door de reg- ten van deze laatste vast te stellen, tevens die der eerste waarborgen. "Wij komen hierbij ook open en duidelijk uit voor de groote waarde , welke wij aan de Grieksche wijsbegeerte toe- kennen, als welke door God is gebezigd, om een groot deel van 'fc menschdom voor Christus voor te bereiden en nog zeer geschikt en onontbeerlijk is voor elk , die zelfstandig en grondig ook mi net Christendom wil leeren kennen. En wij doen dit, zonder ons te storen aan de beschuldi- ging, vaak met bitterheid tegen ons ingebragt, dat wij Christus op een Platonisch voetstuk plaatsen," of wel Plato stellen, waar Christus moest staan." Wij doen trouwens daardoor ook niets anders, dan de Alexandrijn- sche Kerkvaders deden , wier voetspoor in dezen te druk- ken , ons eene eere is. Yoorts eeren wij Leibnitz en Kant, Fichte en Schelling, en vooral Hemsterhuis ; maar terwijl vele Duitsche Godgeleerden , uit liefde voor de wijsbegeerte, beginnen met speculeren, vangen wij aan met observeren; waar zij afdwalen en zich in ijdele stelsels ver- liezen, houden wij den voet op vasten bodem ; waar zij onbestaanbare luchtkasteelen scheppen, zoeken wij 'tgeen werkelijk bestaat, te verstaan en te doorgronden.. Op die aangeduide wijze der Duitschers doen niet alleen de Eationalisten , maar ook hun bestrijder Schleiermacher, die in zijne Kurze Darstellung des theologischen Studiums de God- geleerdheid verdeelt , eerst in philosophische , dan in histo- rische en eindehjk in practische Theologie. Zoo doet niet alleen Hase , die in zijne ~Ehangelisc7ie DogmatiJk eerst in 'talgemeen eene wijsgeerige ontwikkeling , dan eene historisch-critische opvatting van het godsdienstig geloof geefl ( 12), en voorts in bijzonderheden telkens eerst eene pliilosopJtiscJie Untersucliung , daarna eene kistorische Darstel- van elk leerstuk aanbiedt ; maar zoo handelt ook Lan- 140 ge, de bestrijder van Strauss en alle antichristeh'jke rigtingen, die desgelijks bij de uitgave zijner Dogmatiek eerst een zeer lijvig deel vol p/iilosop/iisc/te onderzoekingen laat vooraf gaan, om ten grondslag te strekken voor de CJiristeli/jke Godgeleerdheid. Onze gang is een andere: wij stellen de historic voorop. Door uitlegging des Nieuwen "Verbonds en onderzoek der Kerkgeschiedenis zoeken wij eerst in te zien, wot werkelijk door God ons in Christus Jezus is geschonken; daarna eerst pogen wij dit geschenk wijsgeerig te doorgronden en te waarderen, opdat wij ook mogen begrijpen, hoedanig een geschenk dit is. Het regt der wijsbegeerte hebben wij altijd verdedigd tegen de ijveraars voor kerkelijke orthodoxie; dat der geschiedenis tegen de enkele voorstanders bij ons eener alles overheerschende wijsbegeerte , welke zich aanma- tigde te beslissen, wat gebeuren nicest en gebeurd zou zijn a ). De Theologia Christiana is ons dus ook een Jiistorico- philosoplia disquisitio , eene gescltiedkundig-wijsgeerige we- tenscliap, gelijk ik haar straks noemde 2 ) ; en, gelijk ik vroeger reeds opmerkte 3 ) , is zij van de Natuurlijke God- geleerdheid ook in zooverre onderscheiden , dat deze laat- ste eene zzwytfr-wijsgeerige wetenschap is , welke zich met het denkbeeld der godsdienst of met de godsdienst op zich zelve en in 3 i algemeen bezig houdt , terwijl de Chris- telijke Godgeleerdheid eene ^o^^a^-wijsgeerige is, daar zij de werkelijk bestaande Christelijke godsdienst zoekt te doorgronden en uit te leggen. ') Zie b. v. mijne VerLandeKng over de tegenwoordige verhouding van de Wijsbegeerte tot de Christelijke Godgeleerdheid in NederZand, in Waarheid in Liefde, 1847, 1. Zij werd door mij geschreven vooral tegen over de redevoering over de Wijsbegeerte , den mensch met zich selven ver- zoenende , waarmede de heer C. W. Opzoomer zija Hoogleeraarsambt in de Wijsbegeerte in 1846 te Utrecht had aanvaard en vele beweging voor en tegen zijne zienswijze had opgewekt. 2) Bl. 135. 3) Bl. 120. 141 Een gewigtige stap, om den strijd tusschen Theologie en Philosophic op te heffen , was het ons , toen het ons uit het Nieuwe Yerbond en de Kerkgeschiedenis bleek> hoe wij over de verlorgenheden hadden te denken. Wij zagen, wat het woord verlorgenlieden in het Nieuwe Yer- bond beteekent, namelijk geene duistere leerstukJcen , welke men niet kan begrijpen en nu op gezag van Jezus en zijne leerlingen toch als waar moet aannemen ; maar vroeger verborgene zaken, welke door Jezus Christus in 'tlicht komen en nu dan ook duidelijk gezien en begrepen kunnen worden, b. v. de toebrenging der Heidenen tot het Mes- siasrijk, Rom. XI: 25; verg. Matth. XIII: 11, 17. Later, zagen wij , was in de Christelijke Kerk de spreekmanier ontstaan, dat men, op de wijze der Grieksche mysterieen, in de Kerk eenige plegtiglieden, als die van doop en avond- maal, waarbij geene Heidenen of Leerlingen werden toe- gelaten, verlorgenheden (A mysterieen noemde, daar zij voor die oningewijden moesten geheim gehouden worden. Nog later, na Constantijn, kwam de gewoonte op, eenige leer- stuMen, die of duister of ongerijmd waren en dus onbe- grijpelijk, maar toch geloofd moesten worden, mysterieen te noemen , b. v. de leer der Drieeenheid. Want toen was de Kerk eene staats-mstelling en dus eene openlijke en voor alien toegankelijke stichting , waarin geene verborgene plegtigheden meer mogelijk waren, doch toen kwamen tevens door de groote Kerkvergaderingen steeds meer onbewezene, duistere en ongerijmde leerstukken in het kerkelijk stelsel, die men alleen als verborgenheden en door gezag aan de denkende menschen kon opdringen. Deze verschillende beteekenis van het woord mysterieen of verborgenJieden in het N. Yerbond en in de Kerk kon ons eerst geheel duidelijk worden, nadat wij hadden in- gezien , dat Gods openbaring en opleiding in Jezus Chris- tus de hoofdzaak was, waarop in het Christendom alles 142 aaiikomt. Met veel vlijt en duidelijkheid is op onwrikbare gronden de geschiedenis van dit woord en dit denkbeeld uiteengezet door een onzer kundigste leerlingen J ). Eene der grootste zwarigheden, om Theologie en Phi- losophie te vereenigen, verviel met dit inzigt. 4. Bepaald en sterk is bij ons voorts het onderscheid tus- schen Bijbelsc7ie Godgeleerdheid en Cliristelyjke Dogmatiek. De Bijbelsche Godgeleerdheid achten wij zeer hoog. In WaarJieid in Liefde stellen wij de uiteenzetting der Chris- telijke waarheid , zoo als wij die bij den Heer en de Apos- telen vinden, telkens van nieuwe zijden in 't licht. Toen wij in 1837 dit Tijdschrift begonnen nit te geven, liebben wij eerst de geheele Godgeleerdheid van Paulus uit velerlei oogpunten ontwikkeld , ten einde (zoo als wij onder elkan- der zeiden) door den beter verklaarden Paulus die men- schelijke bijvoegselen en omwindselen uit het kerkelijk leerstelsel te doen wegvallen, welke grootendeels uit mis- verstand van hem in de Kerk heerschend waren gewor- den en gebleven. Met den Heer leginnen durfden wij niet; dan ware het verschil tusschen de leer der Chris- tenen en de leer van Christus dadeh'jk al te scherp in 'tlicht getreden. Het spreekt van zelve, dat wij Oud en Nieuw Verbond daarbij onderscheiden , en in dit Nieuwe Verbond den Heer en de Apostelen, als ook de Apostelen onderling, zonder dat wij daarotn , gehjk de Tubingers doen , het onderscheid voor een strijd aanzien. Het onderscheid tusschen de Apostelen is ons ; gelijk algemeen in Nederland de zaak wordt beschouwd, alleen daarin gelegen, dat de weerglans van het eene goddelijke licht noodwendig verschilt, de- wijl zij, die dit eene licht opvangen en weerkaatsen, onderscheidene personen zijn. *) J. BOELES, De Mysteriis in retigione Christiana, Gron. 1843. 143 Hierbij konden wij evenwel er niet in berusten , dat , gelijk onze Godgeleerden over 't geheel ineenden , C&ris- telijke en Apostoliseke leer hetzelfde zou zijn. Dit ver- schil tusschen ons en hen kwam vooral nit, toen de Be- stuurders van Teijlers Genootschap in 1836 een antwoord hadden bekroond van den geleerden P. van der Willigen op eene prijsvraag over het eigenlijke wezen des Christen- doms. Yan der Willigen, een der eerste onder onze uitlegkundige Godgeleerden, beproefde daarin, van het denkbeeld van leer van Jezus en de Apostelen uitgaande, op exegetischen weg de oplossing van het vraagstuk; schiftte naauwkeurig , wat in het N. Yerbond als tijdelijk en plaatseHjk was te beschonwen, en gaf alzoo een zamen- stel van 'tgeen , naar den geest en de woorden des Heeren en zijner Gezanten, de Christelijke leer omtrent alle ver- schillende punten en stukken der Dogmaiiek heeten mogt. Yeel inderdaad voortreffelijks merkten wij in dit geschrift op j veel werd er in afgebroken , dat werkelijk niet behoorde tot het gebouw des Christendoms, en veel in een helderder licht gesteld. Doch het bevredigde schier niemand. De Orthodoxen vielen er hard en bitter op aan , de Liberalen gevoelden , dat er nog iets anders moest zijn, waarin het ware en kenmerkende wezen des Christendoms kon en moest ge- vonden worden. Yan de onzen werd het , in eene aankon- diging en beoordeeling dier verhandeling, door Pareati ') het eerst uitgesproken, dat Christns zelf het wezen en de hoofdzaak des Christendoms is , objectief , als de openba- ring Gods , waarait de hoogste waarheid , subjectief als de werkende kracht of opleiding Gods, waaruit het ware leven voor menschen voortvloeit, zoodat het alles in het Christendom aankomt niet op geloof aan eene leer of voorschriffc , maar op geloof in Christus , als Gods Zoon en der menschen Zaligmaker. J ) Waarheid in Lief de , 1837, IV. 144 Nog duidelijker kwam het verschil van zienswijze in dit opzigt tusschen ons en andere Nederlandsche Godgeleerden in het liclit, toen, eerst in Duitschland en later ook in ons Yaderland , het leven van Jezus werd aangetast , en Hij zelf, de Zaligmaker, gemaakt tot een voortbreng- sel of verdichtsel dier Gemeente, welke alleen tiit Hem haren oorsprong heeft. De aanval bewees, wat wij ons reeds helder bewust waren, dat de persoon en de ver- schijning van Christus zelven de eigenlijke sterkte is, die men moest aantasten, om het Christendom te doen val- len, en wekte de in vele Godgeleerden maar al te zeer sluimerende bewustheid dezer hoogst belangrijke zaak. Doch maakten zich nu velen bekommerd en bezorgd : ons Christelijk geloof werd niet geschokt; wij wisten, in wien wij geloofden ; de volmaakte Christus kon geen gewrocht zijn nit het brein van onvolmaakte menschen ontstaan ; de kracht, van Hem uitgegaan, de Gemeente zelve, waarin zijn geest is , getuigde van zyn leven , en dit leven , dat achttien eeuwen lang heilrijk gewerkt had, kon door geen boek worden vernietigd. Strauss , de voorganger in het bestrijden van Jezus leven, tastte dus daarna het Chris- telijke geloof of liever het Christelijk leerstelsel aan , als , gelijk het heeten moest, in strijd met de hedendaagsche wetenschap , en het eene leerstuk voor , het andere na, werd in zijne oplossing en vernietiging vertoond. En waarlijk, wanneer het Christelijk geloof zijn moest het er- kennen van kerkelijke leerstukken, dan zou het ons heb- ben kunnen schokken. Maar voor zulk eene beschouwing waren wij reeds lang door onze beginselen bewaard. Strauss kon ons niets ontnemen, dan hetgeen wij wel wilden ver- liezen; aan het innigste heiligdom onzes geloofs kon hij niet raken. Het wezen des Christendoms, Christus, onze Zaligmaker, was ver boven zijne scheikundige oplossingen verheven. Intusschen bond zich ook in ons Yaderland de 145 strijd aan tusschen Christendom en "Wijsgeerte , of liever van de laatste tegen de eerste, gevolgd door veelzijdige verdedi- ging van deze. Maar liier vooral overtuigden ons de verschijn- selen des tijds , dat wij op een anderen grondslag, dan de meesten, onze Godgeleerdheid liaddeii opgebouwd, en dat deze onwrikbaar en zeker is. "Werd, om maar een voor- beeld te noemen, het regt des Christendoms gehand- haafd, en de onbevoegdheid der "Wijsbegeerte, om daarover oordeel te vellen 1 ), krachtig aangetoond,, op grond, dat het Christendom is een feit, en dat een feit, eene geschiedkun- dige daadzaak, niet door redenen van voren kan worden weggenoinen noch beslist, maar op hare eigene gronden moet worden nagespoord : wij juichten dit in 'talgemeen toe; want naar onze beginselen rust het Christendom op histo- rischen bodem, en daadzaken laten zich door geene redene- ringen omverstooten. 10 146 levendig, dat wij door onze zienswijze ver boven dit laag en eenzijdig standpunt zijn verheven. Christus zelf, de liistorisclie Christus , is ons wel de grondslag van alles , maar die Cliristus is niet alleen de historische persoon, die voor achttien eeuwen geleefd heeft , maar de eeuwig levende , in de Gemeente } door Hem gesticlit en bezield en uitgebreid en bewaard tot op dezen dag , eeuwig levende Heer. Dit is ons het feit , dat wij erkennen ; dat wij nog op andere gronden erkennen, dan op nasporingen der liistorisclie critiek; erkennen, gelijk men de oorzaak erkent aan het gewrocht; erkennen aan den geest, dien het gebaard, aan de kracht , die het getoond heeft en nog toont op de wereld, in de Gemeente, in ons eigen gemoed. Doch is ons mi het Evangelic zelf boven wijsgeerige naspo- ringen onwankelbaar en eeuwig: de schatten der wijsheid en der kennis , daarin verborgen , rnoeten evenwel door ons gestadig meer opgegraven en aan het licht ge- bragt worden. De Schriften zijn ons wel oorspronkelijke getuigenissen van Christus, maar niet om onze zielen met eenig gezag te beheerschen. Jezus Christus zelf is ons wel de hoogste openbaring Gods , maar het is onze taak , om Hem in den spiegel van het Evangelie te aanschouwen, om door gedurig onderzoek beter te leeren kennen, wat ons in Hem geopenbaard is , en dat dit is de waarheid en het leven, welke wij uit Hem telkens meer helder en meer krach- tig nioeten putten. En zoo ver zijn wij van alle wijsgeerte uit te sluiten of als in strijd met het Christendom te beschouwen, dat het Christendom zelf ons het voorwerp is van wijsgeerig onderzoek , opdat wij komen tot eene Chris- telijke wijsgeerte, waarin het verstand en het gemoed beide bevrediging mogen vinden '). J ) la 'talgemeen is dit punt 4 beliandeld door J. WITKOP, Set onderscheid tusschen BijbelscJie Theologie en ChristelijJce Dogmatiek, in Waarheid in Liefde, 1851, 1; in het bijzonder dit laatste gedeelte door L. G. PAEEAU S Het Christen- dom zijne e'ujene Apoloyie in ziclt, drayende, in WaarUeidin Liefde, 1848 , III. 147 5. De laatste opmerking, dat wij het nog voort- durend werken des Heeren in zijne Gemeente sterk handhaven, brengfc mij tot de bespreking eener eigen- aardiglieid onzer Dogmatiek , over welke ik, als in 't alge- meen aan onze zienswijze eigen, ook reeds vroeger handel- de '); ik meen deze, dat wij de bewijzen voor de Dogmatiek, behalve uit het Nieuwe Yerbond , ook putten uit de Kerkgeschiedenis. Eens tot de overtuiging gekomen, dat het wezen des Christendoms is, God, ons in Christus zich openbarend en door Christus ons opleidend " moeten wij ook dit Christendom beschouwen als eene nog altijd voort- gaande en zich verder ontwikkelende zaak, en in zooverre met de Eoomschen eene zich steeds verder volinakende openbaring en opleiding van God in de Kerk des Heeren erkennen. Wij halen dus , hoe vreemd dit ouder Pro- testanten zij , onze bewijzen voor de Christelijke waar- heicl "zoo wel uit de Kerkgeschiedenis , als uit het 1ST. Verbond. En dit doen wij, omdat vele Christelijke leer- stukken oneindig duidelijker en overtuigencler kimnen in 'tlicht gesteld worden, als men de Kerkgeschiedenis te hulp roept, dan als men bij het Nieuwe Yerbond blijft staan. Op wat wijze wij dit doen , wil ik in een enkel voorbeeld aanwijzen. In het kenmerkend leerstuk der Evangelische Kerk, dat wij zalig worden uit genade , kan men drie punten onderscheiden : a] wij worden zalig door Gods genade, zon- der onze verdiensten ; 6} wij kimnen evenwel die genade wederstaan; en c] wij verkrijgen dus haar genot alleen, zoo we haar gewillig door het geloof aannemen. Drie eeuwen lang bepaalden de Evangelische Christenen zich bij het bewijzen dezer denkbeelden uit plaatsen of uitspraken des Nieuwen Yerbonds. Nu verzuimen wij deze ook wel niet; maar daar ') A r ooval bovcn bl. 67. 148 wij zien , dat de Heer ons deze zakeii nog bij voortduring in de Kerkgeschiedenis opeubaart, helderen wij door het licht van deze op, vrat het Nieuwe Yerbond en in uitspra- ken en bovenal in groote daadzaken ons daarover leert. Want indien de Heer nog met ons is , om ons dagelijks te onderrigten en ons zelve de waarheid dezer zaken nu nog te doen ondervinden , zullen wij het dan niet opmer- ken en aan anderen aanwijzen ? . . . . Wij doen het in den volgenden trant J ). a. Wij, menschen, worden zalig door Gods genade zonder onze verdiensten. Ja, Paulus zegt het meermalen. Doch op zijn woord alleen behoeven wij hier niet te bouwen; de Heer predikt het ons zelf in dat groote boek zijner voortgaande openbaring en opleiding de regering zijner Kerk. Of was het de verdienste der Joden, der Atheners, der Corin- thiers , der Romeinen , dat de Apostelen hun het Evangelic predikten ? Hadden zij hen ontboden ? ontvingen zij hen , ongenood gekomen , zelfs wel vriendelijk ? . . . . Zij ver- volgden en doodden hen, en ontvingen nieuwe Evan- gelieboden. Was het de verdienste onzer voorouders , dat Willebrord, Bonifacius, Ludger hun Christus predikten? Neeu , zij wilden langen tijd niet naar hen hooren; einde- lijk , na Bonifacius zelfs vermoord te hebben , namen zij het Evangelie aan; ja , maar dewijl Gods liefde, en die van den Heer, en van deze Zendelingen , door zijnen geest bezield , hen weder en weder opzocht en bad : Laat u met God verzoenen. Niet naar , maar tegen hunne ver- dienste, werden zij dus deelgenooten van het Godsrijk. En die dat nu nog worden, de Kaffers, de Zuidzee-eilanders , ') De nu volgende proeve" deelde ilc ook reeds mede in het boekje : De berigten omtrent het onderscJieidend Icarakter der Groningsche Godge- Jeerde school van Mr. r. DA COSTA, toegelicht , Gron. 1848, bl. 57. Ik weet ook nu nog geeri ander gewigiig en veel tetwist leerstuk, 'twelk men even duidelijk in even weinige woorden in dit helder licht kan stelleu. 149 de Negers worden zij het , dewijl zij de Zendelingen ontbieden? Neen, lioewel zij zich afkeerig betoonen, meni- gen bode des vredes dooden, gelijk nog in 1839 den edelen "Williams , toch gaan er telkens weder nieuwe dienaren van Christus heen, om hen, tegen hunne verdienste en tegen hunnen boozen wil in , tot de Kerk van Cliristus te bren- gen. Zoo leert ons dus de Geschiedenis helder en onwe- dersprekelijk de waarheid van Paulus woord, dat de mensch niet door eigene verdienste, maar nit onverdiende gnnst of genade , tot God en Christus gebragt en zalig wordt. I. Is Gods genade onweerstaanbaar ? vragen de Chris- tenen. Wijst men hen op menig woord der Schriffc , zij twijfelen nog ; welnu , de Geschiedenis verklare de Schriffc ! Wederstaan hebben haar de Jeruzalemmers , die Jezus doodden , voor Stephanas woord de ooren stopten , de Apostelen gevangen zetteden; wederstaan de Philippiers, die Paulus in den kerker wierpen , de Eomeinen , die eeuwen lang de Christenen vervolgden , onze voorouders , die hunne aloude godsdienst tegelijk met hunne vrijheid tegen de nieuwe godsdienst der Eranken een middel , meenden zij , om hen tot slavernij te brengen ook met het zwaard verde- digden. Nog \vederstaan haar eerst bijna alle volken, tot welke de banier des kruises komt; want het is eene zeld- zame uitzondering , zoo zij eens geplant wordt, anders dan in het bloed van hare eerste overbrengers. Zoo is de Geschiedenis de uitlegster der Apostolische woorden , en past op bijna ieder zinnelijk mensch Stephanus verwijt aan de Joden : Gij wederstaat altijd den heiligen geest." c. Hoe wordt dan het genot van Gods genade verkre- gen , zoodat men er werkelijk zalig door wordt ? Alleen , antwoordt de Kerkgeschiedenis , op deze wijze , dat de mensch haar gewillig door het geloof aanneemt, hetzij zon- der ooit, hetzij na eerst wederstand aan haar te hebben gebo- den. Gewillig namen al meer Philippiers , Corinthiers , Eo- 150 meinen het Evangelie aan; gewillig verliet Constantijn de Heidensche godsdienst voor die van Christus ; na Bonifa- eius verinoord en , door de voldoening aan hunnen harts- togt, hunne woede bekoeld te hebben, luisterden onze voorouders naar de prediking van Ludger en anderen , en werden ze gewillig Christenen. En niet door de scherpte van het Europesehe zwaard , niet door verleiding van sclioone woorden , door de Zendelingen gebezigd, ook niet door een onweerstaanbaren , geheimzinnigen , ondoorgronde- lijken dwang van Gods genade , worden nn de Zuid-Afrika- nen, Meuw-Zeelanders , Javanen en "West-Indische Negers bewogen, om Christus te belijden; neen, de liefelijkheid der blijde boodschap , dat er voor zondaren vergeving en red- ding bij Christus is , de voldoening aan de behoeften liuns liarten bij Hem, het licht voor hunnen geest, in het Evan- gelie opgaande dit is het, dat hen zich op den duur gewillig doet buigen voor het eerst doorgaans moedwilliff verworpene kruis. Dit drieledig belangrijk leerstuk plegen wij aldus uit de Geschiedenis op te helderen; maar geen dogma is er, of het wordt door ons op dezelfde wijze behandeld. In het volkson- derwijs en op den predikstoel geschiedt dit door anderen ook veel malen ; het ligt te zeer voor de hand, dan dat het door- gaans verwaarloosd kon worden. Maar ik weet niet, of ande- ren, dan wij, deze wijze van in-het-licht-stellen der Christelijke waarheid ook op alle leerstukken des Christendoms hebben toegepast, en onderProtestanten is zij zekerineeneDogmatiek nog nergens elders wetenschappelijk uiteengezet. Uit onze ge- heele beschouwing van het Christendom volgt het noodwen- dig, dat wij het doen; want is Gods openbaring en opleiding in Christus bij ons de bron der Godgeleerdheid , dan kun- nen wij ons iu deze niet bij de Schriften van het Nieuwe 151 Verbond alleen bepalen, maar moeten ons ook uitstrekken tot de Kerkgeschiedenis , dewijl in deze Gods openbaring en opleiding in Christus bij Voortduring wordt gezien. Deze behandeling mi der Dogmatiek meenen wij , dat lets goeds is , daar zij , zoo zij ingang vindt , ons voor- komt de Christelijke waarheid veel rijker, duidelijker , aanschouwelijker , onweersprekelijker , zekerder en indrak- makender voor te stellen, dan zoo men zich bij de woorden van het Nieuwe Yerbond alleeii bepaalt. Doch of hetgeen wij doen , iets goeds en heilzaams zij , overwege ieder lezer onzer Dogmatiek naar zijn inzigt. Zonderling is het cen- ter, dat niemand onzer beoordeelaars , zoover ik weet, dit ondersclieidend karakter onzer Dogmatiek opmerkt, ook nadat in ons Tijdschrift (1846, IV, bl. 867) juist dit als het kenmerkende onzer Theologie is aangewezen. Door dit onderscheidend karakter onzer Dogmatiek ge- heel niet op te merken, kon iemand ons dan ook eens de tegenwerping maken , dat wij de Christelijlce Kerb aan het hoofd onzer Theologie stellen in plaats van den persoon van Jezus Christus, Maar die tegenstelling is in onze zienswijze eene onmogelijkheid. Wij kunnen ons het levende ligchaam niet denken zonder het levende Hoofd, de Kerk niet zonder Jezus Christus , die haar grondvestte in zijn bloed en haar nog steeds opbouwt, bestuurt en bezielt. De Pauselijke gronddwaKng is het, dat zij doet, wat ons hierin werd toegedicht, de Kerk scheiden van Christus, even als of de Heer haar niet meer bezielde en bestuurde, maar de rege- ring er over had gegeven aan een Plaatsbekleeder van Hem. Die gronddwaling brengt den Pans en de Pausgezinden er dan ook toe, om gaarne het Evangelic, waarin de Heer geheel anders spreekt en handelt, dan zijn gewaande Plaatsbekleeder, ter zijde te stellen; terwijl wij het in tegendeel onderzoeken, uit- leggen en aanprijzen. "Want wij vinden in de Kerkgeschie- denis de ontwikkeling der Christelijke waarheid , welker 152 Idem wij in de Schriffcen des Nieuwen Yerbonds zien ont- spruiten. Zoo is ons dus Evangelie en Kerkgeschiedenis een geheel, als aanvang en vobrtzetting , met dit onderscheid , dat wij in de Kerkgeschiedenis in meer en grooter trek- ken de Cliristelijke waarheid vinden afgebeeld , dan in liet Evangelie des Nieuwen Yerbonds alleen ; inaar daar- entegen in de Evangelische Schriften zuiver vinden , wat in de Kerkgescliiedenis onzuiver wordt aangetroffen , weshalve net Evangelie regel en toetsteen is, waaraan naoet beproefd worden, wat in de Kerkgescliiedenis goed en waar en eclit- Cliristelijk, en dus van Christus zelven afkonistig, inoge zijn. Ook daarom , dewijl Evangelie en Kerkgeschiedenis ons in dezen zin een is , hebben wij geene vrees gekoesterd voor de pogingen van Strauss en de Tubingers , oni geheel de Evangelische geschiedenis onzeker te inaken. Wij gevoelden 't van den beginne af en zagen 't in met Ullniann, dat, zou dit streven eene op den duur omver werpende kracht hebben , die Geleerden de geheele Kerkgeschiedenis ; ja het bestaan der Cliristelijke Kerk zelf, gelijk zij nu onder ons aanwezig is, raoesten kunnen wegcijferen. Anderen, die hunne histori- sche critiek van de schriften der Nieuwen Yerbonds als het eenige wapen zetteden tegen de historische critiek daar- van bij den Tubingers , moesten vreezen ; want 't was de vraag , welk zwaard het scherpste en welke arm de dap- perste zou zijn. Maar wij, die eene onomstootelijke Geschie- denis van achttien eeuwen zetten tegen over de wijsgeerige redenering van eenige hedendaagsche Geleerden, staan op eene rots, buiten him bereik, en hebben een wapentuig en eene legermagt, vraarmede de overwinuing ons altijd is verzekerd. Daaroui vreesden wij niet en bekampten hen met deze wapenrusting Gods, kalm en vast; doch niet dikwijls opzettelijk. 6. Wat ik vroeger van onze riytiwj zeide T ) , als eene bl. 50-52. 153 exegetisclie , historische ; speculatieve en mystische , geldt bijzonder van onze Dogmatiek, waarinwij opzettelijk van deze vierdeiiei rigting, in haar zigtbaar, nieermalen spreken l ). Over 't exegetisclie en liistorische heb ik reeds meer dan eens en genoeg gesproken, ook nog weinige blad- zijden vroeger. Maar het speculatieve en mystische schijnt nog eenige opheldering te belioeven. De jonge Yan der Hoeven, die meer dan andere onzer Landgenooten onze zienswijze heeft zoeken te doorgronden, spreekt het zeer bepaald uit , dat wij niet speculatief genoeg zijn. Hij zegt 2 ) : De Schrijvers [der Encyclopaedic en Theologie] schijnen bij voorkeur de buitenzijden der Chris- telijke waarheid in het licht te stellen en zich met opzet te onthouden van het onderzoek dier diepten, waarvan nog geen eindige geest den bodem heeft gepeild." ,,Over het geheel is de leer van den Logos in de Groningsche Dogmatiek zeer weim'g ontwikkeld." Nitzsch stelt zich op een ander, en ik waag het met bescheidenheid mijne meening te zeggen op een hooger, vaster standpunt, dan de Groningsche Dogmatiek heeft gekozen." Het komt mij voor , als had de Groningsche school haren arbeid nog maar ter helft voltooid, als ontbrak aan haar standpunt van vrije ontwikkeling het steunpunt van inwen- dige iioodzakelijkheid, aan hare juiste en rijke beschouwing der Christelijke openbaring het dieper onderzoek der Chris- telijke waarheid." Of ik of de Kerk van Neder- land ook dit nog van de Groninger School mag hopen en verwachten ? Of zij ons wil leiden en voorgaan ook op dezen weg? De mogelijkheid daartoe heeft zij zich voorbehouden ; hare eenzijdigheid is geene eenzijdigheid van uitsluiting; wat zij tot hiertoe niet gaf , ten deele niet 1 ) Zie de Voorrede, en voorts bl. 13 en 18, enz. 2) Pi-osa en Poesij , bl. 73, 75, 76, 86, 87. 154 geven wilde } ten deele in ket verband denser Dogmatiek niet geven kon , dat voegt zij missckien later in eene PkilosopJiia religionis Christianas aan kaar stelsel toe." Zoo schreef de even geleerde, als nederige en jeugdige man; maar liij deed ket in 1846. Wij kebben zijne opmer- kingen ons ten nutte gemaakt en in onze derde uitgave der Dogmatiek in 1848 aan ket speculatieve element niet eene plaats, maar meer uitbreiding gegeven; want ook vroeger ontbrak ket er geenszins. Ook zijn wij er te meer door opgewekt, om nog eens eene ,,Algemeene Godgeleerdkeid, volgens natuur, gesckiedenis en Ckristendom /' uit te wer- ken. Moge God er ons tijd en krackt voor verleenen! Intusscken stemmen wij niet alles toe. De leer van den Logos zullen wij wel nooit verder ontwikkelen, dan wij deden; want kierin willen wij niet verder gaan dan ket Nieuwe Yerbond. Wij zullen dus nooit met Nitzsck op de leer van den Logos de Tkeologie gaan bouwen ; bij ons zal de kistoriscke openbaring altijd vooraan gaan en de spe- culatieve besckouwing , die over deze loopt , kaar volgen. En moge dat andere standpunt des Hoogduitseken Geleerden sekijnbaar kooger zijn: wij ontkennen, dat ket vaster zou wezen. Vast is alleen , wat gebouwd is op ket onwankel- baar fundament, Jezus den Ckristus, niet Ckristus den Logos. Dock ik zal over den Logos straks nog meer spreken. Nu moet ik nog zeggen, dat dit alleen of vooral speculatieve standpunt niet alleen zoo vast niet, maar ook voor de Ckristelijke Dogmatiek zoo goed niet is, als dat, waarvan wij uitgaan, van feitelijke openbaring der waarkeid en feitelijke letooning der liefde Gods. Want de Dogmatiek is de wijsgeerige besckouwing der bestaande en steeds vol- maakter in leven en werkelijkkeid te brengen godsdienst. En godsdiemt , die leven is, leven in God en met God, godsdienst kan niet gewekt, verwerkelijkt , volmaakt worden door begrippen en bloote ideen; zij kan ket alleen door 155 aamchouwing der waarheid en der werkelijkheid , en door ondervinding der liefde Gods. Elke speculatieve beschou- wing, elke Dogmatiek, die dit uit Let oog verliest, dit niet vddr alles op den voorgrond zet, moge zijn, wat zij kan, en zoo hoogst verheven geacht worden, als men verkiest : zij is niet , wat zij bovenal moet zijn , wijsgee- rige beschomoing van de werkelijke CJiristelijlce godsdienst. In dit opzigt geven wij dus den Hoogduitschen Geleerde en zijnen meesten Landgenooten tegen over de meeste Nederlanders regt, dat ook wij eene speculatieve beschouwing der Dogmatiek noodig achten en pogen te geven; in een ander opzigt onregt, dat wij haar niet vddr al het andere willen laten gaan, maar alleen laten volgen, na de historische J ). Het inystische element voorts is ons in de Dogmatiek een zeer wezenlijk bestanddeel. Wat dit bestanddeel is en waarom het in 't algemeen in onze zienswijze heerschend is , sprak ik reeds uit 2 ). Hier moet ik deszelfs regt in de Dogma- tiek nog kandhaven. De Boomsch-Catholieken hebben tot grondslag voor hun geloof het gezag der onfeilbare Kerk, 'twelk de Hervormers verwierpen en vervingen door de eigene overtuiging van elk Christen in 'tbijzonder, die op zijn eigen onderzoek rust. Doch wat zullen de Christenen alle, ook de onge- letterden, onderzoeken? Men antwoordt: de Heilige Schrift. Doch hoe zullen zij overtuigd worden , dat deze over alle zaken, of althans over Jezus Christus , de waarheid verhaalt? hoe volkomen begrijpen, wat zij verhaalt? Uit taal-, geschied-, oudheidkundige studie en wijsgeerig naden- ken ? Maar de ongeletterde Christenen kunnen deze studie niet aanvatten en zijn voor dit nadenken niet geschikt. Zullen zij dan die overtuiging erlangen uit hetgeen de 1) Zie Tboven bl. 139 , 140. 2) Bovcn bl. 51, 53. 156 Geleerdeu him over die zaken verhalen ? Maar dan zal de Genieente bijna gelieel en al afliangen van het gezag van weinige Geleerden , die veel onder elkander twisten > en wier gezag men waaiiijk niet als zoo veel verkieselijker mag stellen , dan dat der onfeilbare Roomsch-Catholieke Kerk. Doch al ware dit verkieselijker : toch zullen de Gemeenteleden weder op gezag van anderen gelooven, lioewel zij op eigene overtuiging, uit eigen onderzoek ontstaan , behoorden te steunen. Er blijft , om dit edit Protesiantscli beginsel te redden , niets overig, dan jnist dit, wat Christus altijd wilde, dat elk Christen , hoe ongeoefend hij anders ook zij , in zijn eigen binnenste nederdale , daar gevoele en op- merke, welke zijne behoeften als menscli en als zondaar zijn, en lioe daaraan door God in Christus wordt vol- daan , en 'tgeen hij ondervindt , vasthonde als het zekerst fundament zijns geloofs. Ja , dit rnoeten niet alleen de ongeoefenden doen, ook de geoefenden kunnen ten slotte geen beter grondslag voor hun geloof en gees- telijk leven eiiangen ; want alle overtuiging, die alleen op verstandsinzigt steunt (b. v. op historische critiek) , is hoogst wankelbaar en verandeiiijk ; onwrikbaar en zeker is alleen wat rust op de eigene overtuiging des harten, op het gemoedsleven , op de innerlijke ondervinding. Onder den naam van getuigenis des heiligen geestes is deze mystische opvatting des Christendoms bij de oude Hervormden in eere geweest en bij ons te lande ook weder in eere gebragt door den Leidschen Hoogleeraar J. H. Scholten *). Wat J ) Zie zijne Oratio de religions Christiana suae ipsa divinitatis in ammo humano vindice, Leid. 1843 , vele plaatsen ia zijae Leer der Her- vormde KerJc , en ecu aantal vlugscliriften van hem. Verg. voorts eene verhandeling van PAREAU , in Waarlieid in Liefde, 1848, HI, en THEREMIN, Alendstunden , Iste Stulcje, enz. Vooral zie men eene verhandeling van j. VVITKOP, Wat is mystische Godgeleerdheid? Kan zij niet anders dan didsler zijn ? Jin loelke is Jiare vjaarde ? in Waarlieid in Liefde , 1851, II. 157 hij in 't algemeen krachtig lieeft gehandhaafd, is door ons desgelijks altijd voorgestaan en op alle deelen en der Dog- matiek en der Apologetiek toegepast. Want wij rekenen dit niet alleen noodzakelijk en belangrijk, als den grond- slag van alles, maar ook als liet toppunt van alles; zoodat de Christen nit zijn eigen leven in waarheid en liefde zelf onmiddellijk zie, dat God is de waarheid en de liefde, en de mystiscli wijsgeerige Christen ook koine tot de hoogste, dat is tot de intuttieve Theologie, tot de onmid- delijke aanschonwing der goddelijke waarheid en liefde, gelijk die in Christus zelven was. II. Hiermede heb ik geeindigd , wat ik over onze behandeling der Dogmatiek, als ook der Apologetiek, in 't algemeen achtte te moeten zeggen; ik zal nu over enkele bijzondere deelen gaan spreken. 1. Eene eerste eigenaardigheid onzer Dogmatiek, wat de bijzonderheden betreft, is de verdeeling, waardoor de Ckristologie of leer over Christus voorop staat, als eerste deel, terwijl als een tweede volgt de eigenlijke Theologie of leer over God, als derde de Anthropologie of leer over den mensch, als vierde de Soteriologie of leer der zalig- heid. Die vooraanstelling der Christologie moest bij ons nood- wendig plaats hebben, nadat wij tot de overtuiging waren gekomen , welke ik vroeger J ) schetste , dat de openbaring van God aan ons en de opleiding van ons door God m Jezus Christus de hoofdzaak des Christendoms is. Toen konden wij niet met de otidere Godgeleerden nit den Bijbel, met Schleiermacher nit het Christelijk bezomtzijn, met de nien- were Theologen nit Gods woorcl in den Bijbel onze Dogma- tiek putten: Jezus Ckrist^^s en die geheel werd onze eenige J ) Boven bl. 42-46. Verg. ook wat boven bl. 13 omtrent Pareau als Student wordt verhaald. 158 bron. Want in Jezus Christus liebben wij het naauwkeu- rigste afbeeldsel (ectypon) van God en het volmaakte voor- beeld (archetypon) van den menscli, zoodat het noodig is, God bovenal uit Christus en den mensch bovenal nit Ghristus te leeren kennen. "Wij konden dus geenen vrede heb- ben met het spreken over Jezus Christus , gelijk doorgaans geschiedt, in het derde deel der Dogmatiek, en het vooraf (in het eerste deel) voorstellen van God, uit allerlei andere bronnen, zonder bovenal het zuiver afschijnsel zijner heer- lijkheid en het naanwkeurigste beeld zijner eigenaardigheid te gebruiken , om Hern te kennen ; noch met het voorstellen in de tweede plaats van den niensch uit velerlei bronnen, zonder te zien, wie hrj is naar aanleg en bestemming en is naar de afwijking van deze in zijnen tegenwoordigen toestand, bovenal uit dien eenigen volmaakten mensch en zijn lot, waaruit wij het best van alien aan ons zelve bekend kunnen worden. Doch behalve , dat de gewone behandeling van de Christologie als derde afdeeling der Dogmatiek ons hoogst nadeelig moest voorkomen voor de Theologie en Anthropo- logie, hinderde zij, onzes inziens , ook zeer veel aan de Christologie zelve. Want indien wij God en den mensch zonder en voor Christus reeds regt konden kennen; indien God ons de ware , regte God , de mensch ons de regte , ware mensch kon zijn zonder Christus : waartoe rnoet dan Jezus Christus op aarde zijn gekomen en zijn werk hebben verrigt? Het kan niet anders , of het doel dezer komst moet dan alleen of voornamelijk negatief zijn, om de menschen, die door de zonde van God zijn afgevallen en zich ongelukkig hebben gemaakt, uit hunne zonde en ellende te verlossen en in eene vroeger (gelijk men ligtelijk meent) reeds aanwezige, gelukkige verhouding tot God terug te brengen; kortom, dan moet het werk van Jezus Christus bovenal of alleen een ons verlossend, bevrijdend. 159 uit ellende reddend werk zijn, terwijl het toch inderdaad niet alleen dit, maar ook en veelmeer nog een positief werk is, een den mensch ontwikkelend , heiligend en vol- makend werk. Er komt dus, onzes inziens , eene verwar- ring in de Dogmatiek, welke het eigenlijk Christelijke aanmerkelijk verzwakt, wanneer men niet aanvangt van de Christologie, dewijl dan noch de Theologie, noch de Anthropologie , noch ook de Christologie zelve tot haar eigenlijk regt komen; waarvan de verflaauwing der Soterio- logie alsdan mede een noodwendig gevolg is. Daaren- boven , gelijk ik zoo even reeds zeide , de Christelijke Dogmatiek is niet en mag niet zijn eene bloot wijsgeerige beschouwing van hetgeen God, de mensch en degodsdienst in het begrip of in het idee is of zijn moet : zij is en be- hoort te zijn eene wijsgeerige beschouwing van hetgeen God werkelijk gedaan heeft en werkelijk doet door Jezus Chris- tus in de werkelijk menschheid , om de ware godsdienst zelve werkelijk in het leven te roepen en steeds volmaakter tot kracht en leven te brengen. En hoe zal men dit his- torisch feit ooit regt wijsgeerig beschouwen, zonder van den bewerker hiervan , Jezus Chris tus , aan te vangen ? Op voorgangers weten wij niet , dat wij hier ons kunnen beroepen ; ofschoon reeds Augustinus erkende , dat Chris- tus de grondslag der Dogmatiek zijn moest 1 ). Maar zelfs de fijn denkende Nitzsch , die zich niet ontziet veel op eigene wijze te behandelen, en aan de vooraanstelling der Christologie denkt, meent, dat zij minder verkieselijk is , dan de gewone volgorde 2 ). Alleen weten wij nu, dat in dergelijke orde H. Karsten een boekje voor de hoogere schoolklassen heeft uitgegeven, even voor het verschijnen J ) AUGUSTINUS , Unchirid. 5 : Certum propriumque fidei Catholicae fundamentum Christus est." 2 ) System, der cJtristl. LeJire , 56. 160 van onze Dogmatiek J ) , en ook Liebner na ons de eerste deelen eener Doginatiek lieeft gesclireven 2 ). Wat nu onze Cliristologie zelve betreft : wij beginnen daarin van het meer gemakkelijke , in de oogen vallende en ontwijfelbare , om vandaar tot het meer moeijelijke, afgetrok- kene of ook onzekere op te klimmen. Wij vangen dus aan met Jezus te beschouwen naar zijnen persoon : als waar menscli; als menscli in 't algemeen of den Zoon des menschen, die niet anders Jood was, dan door afkornst, niet in geest; als volraaakt of zondeloos-heilig mensch ; als inensch, die ook door verzoekingen en door zijn gelieel leven op aarde tot steeds hoogere volmaaktheid is ontwikkeld; als die nu. nog in den hemel een volmaakt leven leidt, als die vroeger op aarde en nu in den hemel dit leven kon en kan lei- den, dewijl Hij reeds voor zijne geboorte uit Maria per- soonlijk leefde; als die Gods Zoon is. De beschouwing van Jezns persoon eindigen wij met te doen uitkornen, hoe Hij een is van natimr en persoon , en de drie ver- schillende verschijningsvormen van zijn leven (van zijn hemelsch leven voor zijne kornst op aarde, van zijn leven op aarde en van zijn tegenwoordig leven in den heinel) zamenhangen , zoodat de eerste vorm eene voorbereiding is des tweeden , de tweede eene voortzetting des eersten en voorbereiding voor den derde, de derde eene voortzetting des tweeden. Hierop volgt eeue beschouwing van Jezus werJc : als gezant van God tot heil der wereld; als stichter der Kerk, om dit heil tot stand te brengen; als voltooijer, ook nu nog, van 'tgeen God bedoelde en Hij op aarde begon. Het laatste onderdeel der Cliristologie beschouwt den J ) Lehrbv.ch der christl. Religion fiir die olern Classen hSJierer Bil- dungs-anstatten , Rostock 1838. 2 ) CJiristliche Doymatik ans dem christologischen Principe , I B. , I ALtli. Gott. 1849. 161 zavnenhang van dezen persoon met dit werk en met eenige andere zaken; daarin wordt aangewezen, dat zulk een persoon , en ook zoodanig een alleen , zulk een werk moest kunnen en willen tot stand brengen, zoodat, hoe eenig en wonderbaar en de persoon en het werk op zieh zelf is, dit werk in dezen persoon tocli natimrlijk en noodzakelijk is. "Waarop verder wordt aangetoond, hoe de komst en het werk van Jezus Christus zamenhangen met de geheele vroegere geschiedenis der menschheid, bijzonder van Israel, en met Gods werk en openbaring in de schepping en de voorzienigheid in 't algemeen. "Wij meenen deze volgorde te inoeten houden, en niet te mogen aanvangen van een onderzoek naar den Lo- gos , of het vddraardsche bestaan van Jezus Christus , hoe vele Godgeleerden dit ook doen , 1) dewijl Jezus zelf is begonnen met zich als een rnensch te vertoonen , terwijl Hij zijne hoogere heerlijkheid eerst vervolgens , en van tijd tot tijd hoe langer zoo meer, heeft geopenbaard, waarbij Hij van zijn voorbestaau niet clan zeldeii opzettelijk heeft gesproken; 2) dewijl van den Logos niets bekend of ook begrepen kan wordeu , dan uit de versehijning van Gods Zoon als rnensch hier op aarde , en eene juiste redenering van het meest bekende tot het min be- kende rnoet voortgaan ; 3) dewijl wij wetenschappelijk over de godsdienst handelen , en tot deze alleen behoort , hoe Gods Zoon zich heeft geopenbaarcl en nog openbaart en werkt , en hoe Hij alclus de Kerk gesticht en de godsdienst uitgewerkt heeft en nog uitwerkt; zoodat, 'tgeen vroeger met Hem is geschied , alleen in zooverre hier in aanmerking komt , als het die openbaring en die werkzaamheid , ook gelijk zij ITU van den hemel uit op aarde plaats heeft , kan verklaren en uitleggen ; 4) bovenal dewijl wij vreezen , dat anders de kennis van den persoonlijken Logos zelve zal verloren gaan. "Want het voorbeeld van 11 16 vele Kerkvaders en Godgeleerclen toont ons, dat, zoo men in de Cliristologie begint van den Logos, deze welhaast niet wordt voorgesteld als dezelfde persooii, wel- ken wij in Jezus Christus vereeren, maar als de rede of wyskeid van God, welke aan alle mensclien eigen is, docli aan de overigen op onvolkomene , aan Jezus Christus op volkomene wijze. Nu wordt dit soms wel eens naakt uit- gesproken , en soms met den schijn , dat onder den Logos een goddelijk persoon wordt verstaan ; maar in beide ge- vallen , dunkt ons , wordt de ware en gelieel eenige voortref- felijkheid van den persoon van Jezus Christus veel bena- deeld. Brengt men hier het voorbeeld van Johannes tegen in, als die van den Logos begint, dan rnerken wij op , dat 'tgeen hij in den aanvang van zijn Evangelic en van zijnen eersten Brief zegt, niet is eene eerste prediking van } t Evangelic (verg. 1 Joh. 