title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: bij de prize d'eau gevonden, en bleken de oevers van het bassin met een dikke sliblaag overdekt; ook gaf het afkomende water, dat eerst dagen lang in die moerassen stilstaande plassen had gevormd, een vuile groene kleur aan het bassinwater, en was dit ongeschikt voor menschelijk gebruik; bij de bouw was daarop gerekend door voor spuisluizen te zorgen, doch weldra bleken andere maatregelen beter doel te trekken. In Algerije heeft men nog altijd te strijden tegen de snelle aanslibbing van de reservoirs; kostbare proefnemingen grepen plaats, doch wel verre van opgelost te zijn, heeft deze moeilijkheid daar bij menigeen ernstige twijfel aan, en wantrouwen in het nut en de doelmatigheid dezer werken doen ontstaan; te Hammza is jaarlijks 125.000 m^3 slib op te immen, en bij Sig (Oran) wordt elk jaar 35 van de nuttige ruimte van het reservoir door slib-neerzettingen ingenomen. In Spanje werd het reservoir van den dam in de Val de Infierno geheel verstopt, en ook bij den nieuwen dam te Puentes nam de slibafzetting onrustbare verhoudingen aan; ook voor Tibi werd daar reeds op gewezen. Te Lorca lag soms 20 m. slib vlak bij de stuw; ook het reservoir gebouwd in de Genil bij Granada is voortdurend "enrasada", d. i. tot den rand gevuld. Daarom gaan er steeds meer stemmen op, die den aanleg van verhalen onherroepelijk veroordeelen, tenzij een afdoende oplossing wordt gevonden voor het schoonhouden daarvan, "ie devasement". 3. Het schoonhouden der Reservoirs. Het hoofddoel moet daarbij zijn, de vastzetting, dus het bezinken van de slib, te voorkomen, door deze zo snel mogelijk weer te laten wegloopen. Vooral in de eerste jaren na de exploitatie van het reservoire, wanneer de slibaanvoer meestal sterker is dan later, mag dit geen oogenblik uit het oog worden verloren. Verder is een algemene regel voor de slibopruiming niet te geven, en heeft de ervaring omtrent de verschillende aanbevolen stelsels nog geen uitspraak gedaan, ja heeft men nog niet eens de slibbeweging in zulke bassins behoorlijk bestudeerd; het slibvraagstuk is dus in vele opzichten een nog open, onopgeloste kwestie. In Algerië staan nog altijd twee verschillende theorieën tegenover elkaar. Volgens de een, voornamelijk door Calmels verdedigd, blijft de slib gedeeltelijk vloeibaar, en nivelleert deze brijachtige massa zich langzaam, zodra zij steun vindt tegen den spermuur; in de lengterichting van het dal blijft vaak een flauwe helling bestaan, stijgende naarmate de afstand van den muur grooter is, doch in de dwarsdoorsneden van het reservoire liggen de sliblagen aan haar bovenkant vrijwel horizontaal. Aan de zon blootgesteld, vormt zich weliswaar een harde korst, waarop men loopen kan, doch reeds op 0,60 m tot 1,80 m. de diepte is er voldoende water aanwezig om een dikke, stroopachtige, iets vloeibare massa te vormen. Volgens deze theorie is het ook voor verouderde slib-neersettingen in een bassin voldoende, langs de voorzijde van den stuwdam een geul los te maken en deze door de spuisluis op te ruimen, om door de langzaam nazakkende slib-massa in de verder gelegen gedeelten het geheele reservoir schoon te krijgen. Zelfs onder de verharde bovenkorst zal de dikke brij langzaam blijven vloeien naar de gemaakte opening, dus dicht langs den bodem glijden, wat van boven af eerst zichtbaar wordt, wanneer door de uitholling de harde laag, die men liefst moet vochtighouden, zal instorten. Wordt dus voortdurend van het prisma dat door het slib gevormd wordt, en waarvan de basis tegen den muur rust, deze laatste afgesneden, dan zal dit in zijn geheel van zelf voorwaarts glijden, en achtereenvolgens voor de openingen der spuikanalen worden gebracht. Dat opruimen bij den stuwmuur kan geschieden door het inspuiten van samengeperste lucht van boven naar beneden in de sliblagen, dan wel door van onder naar boven de slib met water van hoge druk te doorwoven en afvoerbaar te maken. En werkelijk werden bij de proeven te Sigaldus geulen van 1,5—2 m. schoon gespoeld, die den volgenden dag met nieuw slib waren gevuld; ook werd een waterpassing van piketten, hier en daar op den slibbodem geslagen, een geringe zinkage van 6 cm. aan. Jammer genoeg werden door gebrek aan water deze proeven, trouwens op primitieve wijze genomen, niet lang genoeg voortgezet. Voor nadere bijzonderheden wordt voor de beschrijving van deze en de andere methodes verwezen naar Calmels: Le devasement, experiences faites au Sig (1897); Harnic, Barrage-reservoir du Hamiz (1894); Dessoyers, Note sur le devasement des barrages-reservoirs (1883). De voorstanders van de tweede theorie beweren daarentegen, dat de neerzetting van slib toeneemt met de waterdiepte, en dan ook de dikte van de sliblaag daar aan evenredig is. Van horizontale neerzetting is dus in de dwarsprofielen geen sprake, doch na afzetting volgens de evenwijdige regel zal alleen de slib, rustende op steilere helling 1 : 14, verder naar beneden glijden; gedane waterpassingen te Hamiz bevestigden dit. Een analyse van slibsoorten langs de as van het reservoir toonde aan, wat vanzelf spreekt, dat de zwaarste bestanddeelen zich het eerste neerzetten, en b.v. te Sig het zandgehalte bij den aanvang van het bassin 5 keer groter was dan bij de stuw. Voor Gileppe deelde mij de sluiswachter mede, dat het troebele water bijna onmiddellijk naar den bodem zakt, en de meeste slib zich afzet bij den aanvang van het reservoir over een "surface presque plane" van 26 H.A. oppervlakte. Het water, dat uit de bovenste lagen over den overlaat stroomt, blijft vrijwel helder; dat door de diepliggende galerijen vloeit, was bij een zeer zwaren regenval (26 Febr. 1906) gedurende 4 dagen dik troebel, dan nog 21 dagen eenvoudig troebel, en werd eerst na 6 weken weer geheel helder. Is er overvloed van water, dan blijven de spuisluizen geopend, tot het water weer geheel helder is, ofschoon daardoor heel wat water voor Verviers verloren gaat. In just daarop zal menigmaal een krachtige spuiking, hoe noodig ook, wel afstuiten, en toch is dit het enige middel om de slibdeelen te doen verdwijnen, even snel als zij verschijnen. Heeft ze echter eenmaal de slipte vastgezet en een compacte massa gevormd, dan blijkt de invloed van de spuiking tot betrekkelijk engen kring te beperken, en is de gewone wijze van schoonmaken onvoldoende gebleken; dan zelfs was losspringen met dynamiet soms noodig. Eerst zouden machtige baggermachines moeten worden aangewend, dan wel na volledig leegloopen van het reservoir het opruinen van de harde slib als gewoon grondverzet met karren moeten geschieden. Soms heeft men getracht door het graven van zijkanalen langs de hellingen van het reservoir, geulen in de slibmassa te spoelen en deze losgewerkte slib naar de spuisluizen te leiden, maar ook hierbij is veel water nodig, en waren de resultaten onbevredigend en de kosten van de schoonmaak groot. Heeft men eenmaal het bassin laten aanslibben, dan is een goede oplossing nog niet aan te wijzen, en daarom is het van het grootste belang om door veelvuldige spuiten, bij elke gelegenheid die zich daarvoor aanbiedt, dit onheil te voorkomen. Daar alsdan de spuitdeuren zich talrijke malen en snel moeten openen, zal men deze zodoende moeten construeren, dat de waterdruk aan beide zijden gelijk is en de deuren met weinig kracht kunnen worden bewogen. In de opgegeven en vele andere boeken zijn daarvoor verschillende methoden aangegeven. Slechts met een enkel woord zullen de verdere oplossingen, die werden aangeraden of toegepast, om een gedeeptelijk verstopt reservoir te reinigen, hier nog worden besproken. Het Spaanse stelsel, waarop al werd herinnerd, om gedurende enkele jaren de slib zich kalm te laten ophopen en dan door het volledig laten leeglopen van het hele reservoir de slib te laten meesleuren, zal elders wel zelden worden toegepast. Dit is alleen bruikbaar voor een bepaald soort van weinig kleihoudende slib, wanneer men veel water missen kan, en het reservoir de vorm heeft van een kanaal met hellende oevers, liefst de dwarsdoorsnede als van een schip, met een sterke algemene helling van de oude rivierbedding. In Algerije is dit stelsel reeds als onbruikbaar verworpen. Ook voor het afleiden van het water langs de oevers boven de sliboppervlakte, is enorm veel water nodig; bij de stuw te Hammam een geheel jaar lang alle beschikbare water door eenzelfde bedding loopen, en nog was de oorspronkelijke dalbodem niet bereikt; en indien men al beter geslaagd was in het vormen van diepe geulen, zouden daartussen overal eilandjes overblijven; hoe deze dan weg te krijgen? En hoe lang tijd zou daarvoor wel noodig zijn? Wellicht is na afloop der spuiting de tijd voor nieuwe aanvoer van water voorbij, en zou men na verlies van grote hoeveelheden water met een nagenoeg of geheel ledig reservoir blijven zitten. Tremeaux meende tegen opslibbing te kunnen waken door een grote ijzeren buis met gaten te plaatsen op den bodem van het reservoir, langs den stuwmuur en uitmondende in de prise d'eau; door een tweede buis met water, onder zwaren druk uit de hoger gelegen bronnen verkregen, zou dan de verstopping van deze gaten worden belet. Ook hij rekende, volgens de eerste theorie, op de beweging van de slib naar het punt van agitatie, naar de basis van het prisma langs den stuwdam. Anderen stelden voor een tunnel te metseien, langs de geheele lengte-as van het reservoir; door een opengelaten gleuf in het gewef zou de slib dan binnenzinken en snel naar de uitlaatsluizen worden verwijderd; bij verstopping van deze gleuf zou door sluiting der sluis bij den dam de opwaartsche druk van het binnengelaten water — naar men meende — sterk genoeg zijn om deze weer te openen. Dessoliers wilde de slib wegruimen op de plaats zelf waar deze zich neerzette, door gebruik te maken van een drijvende gebogen buis, die als een hevel werkende de slib zou opzuigen en naar de bodemleiding voeren, welke buis dan zou uitmonden in de spuisluizen; voor de uitvoegende beschrijving daarvan zie 1. c. p. 17 30. Jandrain raadde aan, een buis als siphon over den stuwmuur gaande tot in de oude bedding aan de andere zijde in de slib te heen en weer te bewegen, dan zou deze door het grote drukverschil door deze buis afstroomen; of dit niet voldoende bleek, wilde hij de slib door saamgeperste lucht laten opzuigen (Harnic, 1. c. p. 109). Deze schrijver had echter meer vertrouwen in de ouderwetsche methode, namelijk het met harken losmaken van den grond, en deze naar de gemaakte gaten te brengen, die hem dan zou wegspuien. Doch ook daarbij is men afhankelijk van de beschikbare hoeveelheid spuiwater, en zou men bv. bij een reservoir als dat van de Gileppe en een slib-hoeveelheid van 120.000 m³, er in moeten slagen deze met 12.000.000 m³ water te opteuken of 1 m³ slib met 100 m³ water. Steeds moet men zorg dragen de overlaten zo min mogelijk te laten werken, daar alsdan het kostbare heldere water verloren gaat. Het is dus beter van onderen de spuisluizen te openen, en met het overtollige water tevens de gevarenophelverende slib te verwijderen. En al mochten sommige van deze methodes in de praktijk bruikbaar blijken, de kostprijs per m³ zal de doorslag geven, want het zou geen zin hebben 1 m³ schub te legen een prijs van bv. 10 cent op te ruimen, wanneer een gelijke hoeveelheid water, die zijn plaats zal innemen, geen hogere waarde vertegenwoordigt dan 4 à 8 cts., dus nauwelijks de helft. Hahn schat de kosten zijner wijze van schoonmaken op niet meer dan 2 ct. per m³; volgens hem zou de methode Calmels dit bedrag tot 8 ct. doen stijgen, evenals die van Tremeaux; terwijl dit bedrag nog aanzienlijk zou worden verhoogd, indien hun theorie onjuist bleek, en de slib niet alleen bij de stuwdam, maar over de hele reservoir-bodem moest worden aangetast. Dessoliers laat elke kosten-berekening achterwege, terwijl Vandaele zijn uitgaven schat op 10 cent per m³. De ervaring heeft in deze geen uitspraak gedaan, en toch is de zaak van het hoogste gewicht; want zolang geen afdoende oplossing voor de ontslibbing of het schoonmaken van dit soort van vergaarkommen, is gevonden, zou men overal, waar volslibbing is te vrezen, liever moeten afzien van de aanleg van barrages-reservoirs! Daar het dus zeer moeilijk blijkt om de eenmaal aangevoerde en neergeslagen hoeveelheden slib op te ruimen, is het beter te trachten preventief op te treden, en de aanvoer van slib in het reservoir te voorkomen; bij de Gileppe is in dit opzicht veel te leeren. Reeds gedurende den bouw van den sperdam trachtte men den lateren aanvoer van slib te verminderen door een zorgvuldige bewolding van het stroomgebied; verder werd er naar gestreefd het uitgraven van keisteenen voor de verharding van de wegen, waarvan de aardstortingen vaak het gevolg waren, zo veel mogelijk tegen te gaan. Ook slaagde men er in den aanvoer van het schadelijke moeraswater te belemmeren door het graven van drainagigeulen, waardoor het stilstaan daarvan werd tegengegaan, terwijl nog de mogelijkheid wordt onderzocht om, door de lagere waterscheiding heen, dit water naar een ander stroomgebied dan dat der Gileppe af te leiden. Doch voornamelijk werden goede resultaten verkregen door het slaan van eenvoudige paalrijen in de vaak brede en diep-uitgeschuurde geulen; daartussen werden wilgen geviel, en de oevers met stekken daarvan beplant, die snel wortel schoten, waardoor de taluds werden versterkt en jaarlijks nieuw vlecht-materiaal werd verkregen. Op den aangeslibden bodem der geulen werden nieuwe "clayonnages" gemaakt, de geulen bedwongen, de nabije gronden vochtig gehouden, en aldus veel nieuwe bouwgronden gewonnen. Deze talrijke, doch weinig kostbare werkjes worden door de stad Verviers uitgevoerd; zij vinden echter algemene instemming bij de omwonende landbouwers, die steeds meer van die woeste heidegronden, "fagnes", in goede graan- en weilanden hebben herschapen. Dankzij dit alles, ontvangt het reservoir nauwelijks vijf van de slib die voorheen werd afgevoerd, en is althans voor de Gileppe het slib-bezwaar geheel overwonnen! Bij de laatste peilingen bleek de sliblaag op den bodem van het reservoir, dat een lepelvormige doorsnede heeft, gemiddeld niet meer dan 5 cm. dikte te hebben; op veel plaatsen waren de keisteenen nog zichtbaar. Vlak bij den stuwdam was de grootste slibdiepte, die er ooit werd waargenomen in de laatste jaren, 56 cm.; in de oude rivierbedding bedraagt deze thans nog 25 — 30 cm., doch op 20 m. afstand van den spermuur wordt niet meer dan 10 cm. slib aangetroffen. De genomen voorzorgsmaatregelen, gepaard met spuien vaak dit noodig en mogelijk is, hebben dus hier het pleit gewonnen. Mocht deze oplossing niet voldoende blijken, dan kan men nog gebruik maken van bezinkings-vijvers of kleine reservoirs bovenstrooms, die alle subsidies opvangen, en zo worden aangelegd, dat zij bij Lage waterstanden in het hoofd-reservoir (waarmee zij verbonden zijn), gemakkelijk zijn schoon te maken, dan wel de slib op de gewone wijze kan worden opgeruimd. Deze soort van dammen voor het bewaren van regenwater waren al veel eeuwen voor Christus in gebruik; in vele gevallen kunnen zij, vooral in Indie, de steenen dammen met succes vervangen. En dat telkens waar: 1. geen te hoge opstuwing (bv. van meer dan 15 m.) wordt vereist; 2. de bodem geen absolute zekerheid aanbiedt tegen den druk van het zwaardere metselwerk; 3. de aanvoerbeek aan geen plotselingen en grote was onderhevig is; dan wel, ten 4de, het bouwmateriaal ter plaatse te duur of te ziek is om daarvan solide muren te vormen. Meestal zijn juist de plaatsen, bij uitnemendheid geschikt voor den bouw van een steenen dam, vrijwel onbruikbaar voor den aanleg van een aarden dam, en omgekeerd. Voor grote stroomgebieden, waarbij in de bedding van de hoofdrivier moet worden gebouwd, zijn steenen dammen een vereiste, ook wegens de grote sluizen en de brede overlaten alsdan benoodigd. Voor de veelsoortige soorten van deze dammen, door het gebruik van aarde, van aarde en hout, van aarde en steen, of van andere composties, wordt verwezen naar onderstaande literatuur, die nog gemakkelijk te vullen zou zijn. Een zorgvuldige Studie van het stroomgebied waarin men werkt, zal moeten voorafgaan; de oppervlakte en het topografisch karakter daarvan, de regenval en de waterafvoer, het karakter van den boven- en ondergrond, zijn, met de flora en de bebossing, alle factoren die invloed uitoefenen op den minimum- en maximum-aanvoer der beek of van het ravijn; en door onderschatting van deze laatste zijn tot heden door overstorting reeds menigmaal aarden dammen bezweken. Voor het reservoir zelf is een nauwkeurige opname noodig, voor de kennis van de oppervlakte en den inhoud bij verschillende diepten; men moet gegevens verzamelen van de temperatuur, den invloed van wind en zonneschijn, de geaardheid van den bodem, enz., om de verliezen door opslurpen en verdampen te kunnen schatten, die van veel invloed zijn op de beschikbare water-hoeveelheid. Bij de keuze der plaats van den aarden dam, mag men voor het bodem-onderzoek niet vertrouwen op boorgaten, doch moeten talrijke putten worden gegraven tot op de ondoordringbare lagen; ook moet worden nagegaan, of men zonder bezwaren den grond kan wegnemen uit het bassin-terrein, wanneer men daardoor bv. een poreus ondergrond zou blootleggen; deze grondsoort zelf kan niet te nauwkeurig physisch en chemisch worden onderzocht. Hoe meer klei het mengsel bevat, hoe groter de uitzetting en de inkrimping van het dam-lichaam zal zijn; men moet dus niet te veel klei gebruiken, doch liefst zand, waarvan de klei dan de openingen sluit. Het geheele terrein dat onder water komt, dient flink te worden schoongemaakt, en in geen geval mag men er houtgewas achterlaten, noch iets wat later de sluisopeningen verstoppen kan. De soliditeit van de dam-construction zal in geen geringe mate afhankelijk zijn van een goede fundeering. Deze moet richten op een ondoorbarend gat, waarvan men moet nagaan hoe dik, en of zij wel overal doorlopend is; bij poreuze grond moet men deze zorgvuldig moeten draineeren, en alle bronnen moeten afleiden, om het grondwater te beletten het lichaam van den dam te bereiken; de wanden van het ravijn moeten worden uitgehaald om een waterdichte aansluiting te verkrijgen. De kosten van de fundeering, die soms zeer diep komt te liggen, vormen wel eens 20% tot 30% of meer van de totale uitgaven voor den aarden dam. De veiligheid van den aarden dam is afhankelijk van zijn gewicht, en zijn wrijvings-weerstand tegen glijden door het vochtig worden van de onderlagen, benevens van zijn waterdichtheid en het voorkomen van overstorting; flink draineeren is dus van overwegend belang. Vooral het gedeelte bovenstrooms moet van uitgekozen materiaal worden vervaardigd, om scheuren door de zon te voorkomen en lekken tegen te gaan; het geheel moet door walzen of berijden met zware wagens tot een homogene massa worden gemaakt, en eerst maanden na de voltooiing van den dam mag het water in het reservoir worden toegelaten. Het punt waar de aarde en het metselwerk elkaar raken is steeds het zwakste punt van den dam, waarom men alle openingen zooveel mogelijk uit het lichaam van den dam zelf moet verwijderd houden; in het algemeen is metselwerk eer een element van zwakte dan van kracht, wat in Algerie maar al te duidelijk is gebleken. De waterafvoer moet dus liever geschieden, door tunnels buiten den dam om, dan door ijzeren buizen in den dam zelf, waarbij het nagenoeg onmogelijk is, water onder zulk een hoge druk te beletten, buiten de buizen om te lopen en dus gevaarvolle lekkages te doen ontstaan, wat reeds menig onheil heeft veroorzaakt. De overlaat, vooral zeer ruim te nemen, kan zijn een open kanaal, soms van een beweegbare stuw voorzien; dan wel als een tunnel in de ravijnwanden of aan een der uiteinden van den dam worden gebouwd; voor den Yarrow-dam bij Liverpool moest men 97 voet diep graven om de ondoordringbare "bed-rock" te bereiken. Doch dit laaste is sterk af te raden en alleen mogelijk in het allerbeste geval, daar men in de regel, wanneer dit niet te vermijden is, liever moet afzien van iets bouwen, een aarden stuw op die plaats. Vooral bij aarden dammen, waar de zorg voor behoudelijke spuismaterialen steeds grote moeilijkheden zal opleveren, is het voorkomen van de aanslibbing in het reservoir aan te raden, en een afvoerkanaal, om bij bedrijf het troebel water buiten het bassin te houden, meestal wenselijk. Mits goede voorzorgen, zijn aarden dammen vaak aangewezen en heeft men reeds zeer hoog gebouwd, die sedert jaren uitstekend hebben voldaan: in Duitsland vindt men den Oderteich (Harz) van 22 m.; in Engeland die bij Bradford van 20 m.; die bij Liège (Haute Marne), 16.5 m. hoog, is een der beste dammen van Frankrijk. In Brits-Indie heeft die van Ertuk (Sholapor) 23 m., in Algerie die te Marengo 29, die in de Springvalei (Californie) eveneens 29 m.; terwijl er in Arizona (Noord-Amerika) een bestaat met een reservoir van niet minder dan 85.000.000 m³ capaciteit. De hoogste mij bekend op Java, is de Smelt. hoogje dam bij Telogo, en die van 47 m. (ten tijde van den aanleg) bij Kedoeng-Kendang (Malang); doch de bouw van aarden dammen is op dat eiland wel wat erg verwaarloosd, en trok, naar het schijnt, nooit de aandacht onzer ingenieurs. „En toch is een goed geconstrueerde aarden dam even duurzaam en veilig als een gemetselde en in de regel veel goedkoper" (Burr Bassett 1. c. p. 39). Aan de ernstige bezwaren van aanslibbing en verdamping staan beide gelijk bloot. De Verdamping in de Reservoirs. In theorie meent men de wetten der verdamping vrij goed te kennen; nauwelijks moet men deze echter toepassen in de praktijk. Of er blijken grote leemtes te bestaan. Voortdurend stuit men bij zijn onderzoek op gemis aan waarnemingen van deze verschijnselen, die bijna even grote invloed hebben op de hydrologische toestanden als de regenval zelf; men vergat (niet het minst in onze Oost- en West-Indische Koloniën), dat in warme landen de ergste vijand van de landbouw is — de verdamping. De wetten, die voor open reservoirs de verdamping beheerschen, zijn in 't kort aldus samen te vatten: 1. de verdamping is evenredig met de vrije oppervlakte voor zoover deze in aanraking komt met de lucht; 2. zij neemt toe naarmate de vochtigheid van die lucht geringer is; en 3. zij stijgt met de temperatuur. De hoeveelheid water, die een m³ lucht kan bevatten eer zij verzadigd is, bedraagt bij 0° C. : 5,66 gram, bij 25° C. : 24,81-, bij 50° C. : 97,50- en bij 100° C. : 805,50 gram, dus een sterk verschil voor de mogelijke verdampting gedurende de warme en koude maanden. 4. De verdamping is omgekeerd evenredig met de barometrische hoogte van een plaats, dus geringer in de bergen dan in de vlakte. 5. Zij stijgt met de sneeuwheid van den wind en met het gemak, waarmee de eenmaal verzadigde luchtlagen door andere worden vervangen, en zal ongeveer 3 keer groter worden door een 3 keer sterken wind. Wel heeft daarop invloed. 6. De richting van den wind naarmate hij komt over land of zee, dus droog of vochtig is. 7. Een heldere atmosfeer en een hemel zonder wolken bevordert de verdamping van de watervlakte; en 8. zij is meer actief, wanneer de bodem is van een donkere kleur, dan wanneer hij een heldere tint heeft. De vegetatie aan de oppervlakte doet de verdamping toenemen, doch vermindert den invloed der winden; in den regel is zij echter meer onnoodig dan voordeelig. 9. De toename der atmosferische electriciteit bevordert de verdamping, en zij is ten slotte 10. evenredig aan den tijd gedurende welken zij plaats grijpt. Door deze wetten kan men nagaan in welke plaatsen en onder welke omstandigheden de verdamping in open vergaarvaten een maximum dan wel een minimum zal bereiken, en daarmee dient bij den aanleg daarvan rekening te worden gehouden. De feitelijke verdamping varieert in de verschillende luchtstreken en gewesten sterk uiteen. Zoo vond ik voor de gemiddelde jaarlijksche verdamping in een open reservoir het volgende aantal mM.: Kopenhagen: 210, Petersburg: 300, Landen: 650, Utrecht: 822, en om de sterkere verdamping aan te tonen te Barcelona: 1044, Madrid: 1527; Tucson (Arizona): 1970, Murcia: 2298, Valencia (Spanje): 2616 en het maximum te Cumana (Venezuela) met 3520 mM. per jaar. Op sommige plaatsen van de Britsch-Indische kust bedroeg zij soms 19 mM. per dag, en in Curaçao schatte men (de proeven lagen slechts van den laatsten tijd) de jaarlijkse verdamping op 3000 mM., dat is 6 × meer dan de regenval in een verre van ongunstig jaar! Bij den bouw van het nieuwe reservoir te Puentes (Spanje), rekende men op een verdamping, groot 1800 mM. gedurende de 6 droge maanden, en ook voor dat te Hamiz (Algerie) werd gedurende dat seizoen 10 mM. per dag aangenomen. Uit talrijke gegevens, mij door een sluiswachter bij het reservoir te Gileppe verstrekt, was de gemiddelde jaarlijkse verdamping aldaar in de jaren 1897 tot 1905: 92.000 m^3, 115 mM., doch variërend voor de jaarlijksche gemiddelden van 10 tot 230, en de dagelijksche (in 1904) van 3,3 tot 9,3 mM. Wanneer men dus in warme landen alle gevallen regenwater liet vallen in een open bassin, zou dit geheel verdwijnen, en zelfs nog heel wat ander water er bij. Gelukkig gelden deze cijfers niet voor de verdamping van het water dat op den aardbodem neervalt, doch alleen voor de vrije wateroppervlakte der rivieren, meren en reservoirs. De verdamping der vochtige aardoppervlakte toch is veel geringer dan die van een gelijke oppervlakte water, en bedraagt zelden meer aan 1/2, tot 1/4 van deze, ja daalt bij 23 °C. tot 1/10 of nog minder, hoewel ook hierbij de cijfers verre uiteen lopen. Eens het water door den aardbodem geabsorbeerd zijnde, is de verdamping ook nog afhankelijk van het opslurpingsvermogen der grondsoort, die belemmerend kan optreden; doch steeds blijft de verdamping veel groter dan de hoeveelheid water door de aarde geabsorbeerd. Het is een groot jammer, dat de waterbouwkundigen de bepalingen van de waterhoeveelheid, die voortdurend door verdamping, enz. verloren gaan, hebben verwaarloosd, zodat men niet weet over welk gedeelte van den regenval men voor de bevloeiing in de open lucht, dus uit de rivieren, kan beschikken voor kanalen en reservoirs. Borchardt gaf zich daarvoor veel moeite, en vond in het Eschbachdal, dat het debiet van de rivier gemiddeld bedroeg 67,4% van den regenval; in Montauby (Frankrijk) was dat 49% en in Liverpool 60%. Voor Westfalen varieerde dit percentage van 65,3% in de wintermaanden (November tot April) tot 18% in de zomermaanden. Op mijn verzoek werd dit voor het reservoir van de Gileppe uitgerekend, voor de jaren 1879 tot 1905, waaruit ik slechts een paar cijfers zal mededeelen, aantonende, dat het deel van den regen dat in de rivier terechtkomt, afhankt van het jaargetijde, de hoogte van den regenval, de temperatuur en de meer of mindere vochtigheid van den bodem. Van 1879 tot 1888 werd door het reservoir gemiddeld opgenomen 49,6% van den regenval; in de jaren 1896 tot 1905 gem. 59,8%; de uitersten waren 76% in 1900 en 43,9% in 1884, terwijl er maanden waren waarin dit daalde tot 2% (Juni 1901). Bij den zwaren regenval van 26 Febr. 1906, toen 3.030.000 m³ in het stroomgebied was gevallen, nadat het terrein goed was doorweekt in de vorige dagen, bleek dat 2,900.000 m³, of 96% in het reservoir is terecht gekomen; noch verdamping, noch absorptie hebben toen veel invloed uitgeoefend. Doch in warme, droge landen met beter doorlatende terreinen, zal het resultaat geheel anders zijn. In de beide Castilië's bv. komt in de rivieren niet meer dan 20 pct. van den regenval, en is het zelfs onder de gunstigste omstandigheden in Spanje niet mogelijk meer dan 50 pct. van den regen in de reservoirs te verzamelen; zelfs in den Elzas was de hoeveelheid oppervlakte-water in de maanden April tot juni niet meer dan 21 pct., en in de heete maanden juli tot september slechts 7 pct. van den regenval. Meer dan verloren door de verdamping op en de inslurping in den bodem. Ook wat deze beide factoren betreft, moet men zieh met onvoordeelde gegevens behelpen, en vond ik alleen dat in relatief vochtige landen, met een regenval van 650— 850 mm., van het nat aan de oppervlakte weggestroomde water te Geneve de verdamping bedroeg 62 en de absorptie 38 pct.; te Manchester resp. 75 en 25, en te Orange (Zuid-Frankrijk) 82 en 18 pct., zodat er 1,6 à 4,5 maal meer verdampte dan door het terrein werd opgenomen. In Spanje echter, en dus nog meer in de Tropen, was de verhouding veel ongunstiger: gemiddeld kwamen daar van de 100 deelen regen er 22,5 tot 42,5 in de rivieren, werden er 25 tot 15 geabsorbeerd, en verdampen de 52,5 en 42,5 overblijvende deelen; in sommige omstandigheden stijgt de verdamping tot 62,5 pct., of ruim 2/3 van den gevallen regen. Terwijl de mensch op de hoeveelheid regen weinig of geen invloed kan uitoefenen, is dat met de verdamping veel betekenis het geval; men kan toch dit voor de landbouw zo noodlottig verlies aanzienlijk verminderen, soms geheel opheffen, door het water te doen binnen dringen in den bodem, of het te doen inzinken in kunstmatige of natuurlijke onderaardsche holten, die bij een klein oppervlak een grote diepte bezitten. En het verlies door verdamping is juist daarom zo noodlottig voor de landbouw, omdat zij het sterkste is in de droogste en heetste maanden van het jaar, wanneer het water het meest schaarsch is en de behoefte daaraan het grootst is. Bij de andere bezwaren aan den bouw van open reservoirs verbonden, mag de nadelige invloed der sterke verdamping dus niet uit het oog verloren worden. Bezwaren tegen de Aanleg van Open Vergaarbronnen. Deze bezwaren zijn niet gering: 1. Een groot deel van het stroomgebied waarin zij liggen blijft buiten haar invloed; de hogere gelegen terreinen worden niet tegen droogte beschermd, hun irrigatie eerder bemoeilijkt; en in den regel is het afgetapte water eerst bruikbaar op plaatsen, veel lager dan de prijs d'eau gelegen; 2. Grote oppervlakten worden aan elke cultuur onttrokken en vaak uitmuntende terreinen aldus permanent geinundeerd; 3. Behalve door de verdamping is het verlies door filtratie in den bodem niet gering, en bedraagt deze in Zuid-Frankrijk 25 à 40 mM. per dag, dus een jaarlijksch verlies van 1,00 à 1,50 m. waterdiepte. Daar echter vaak voor de bouw een niet of weinig doordringbare bodem zal worden gekozen, kan dit elders veel minder blijken te zijn; 4. Reservoirs, vooral wanneer het water ondiep is of de oevers dikwijks droog vallen, kunnen waren broeinesten worden voor malaria; 5. Grote reservoirs eischen hoge spoorwegen, die aan een sterken waterdruk bloot staan, een zwaren druk uitoefenen op de bodem, en in gevaar verkeeren door het achterloos worden van de aansluiting aan de oevers. De bijna geregeld voorkomende lekken kunnen de metsel-specie verzwakken; wanneer eenmaal het water een doorlopenden uitweg heeft gevonden, zal door de hoge druk en de grote snelheid van het water bij doorbraak een enorme levende kracht worden ontwikkeld, die een zware bres slaat in het gevaarte, de lagere liggende dorpen en gronden vernielt, en rampzalige gevolgen na zich kan siepen. Toch mag men dit gevaar niet overschatten: de redenen waarom de meeste bezweken, zijn bekend; deze doorbraken waren een gevolg, hetzij van slecht metselwerk, van onvoldoende profiel, van te geringen overlaat, of van te zwakke fundering, enz.; en nu de oorzaken gevonden zijn, bezitten wij tevens de middelen om deze weg te nemen. Zeker, de doorbraak van een reservoir-dam is een betreurenswaardige catastrofe; doch moeten wij de bowiw van spoorwegen achterwege laten, omdat een trein wel eens derailieert; van bruggen, omdat nu en dan een derzer wel eens instort? Ook bij waterbouw-werken moet steeds het leven zijn voor betalen aan de dood; en het feit, dat er dammen bestaan die reeds sedert eeuwen weerstand boden aan alle invloeden, bewijst wel dat voldoende soliditeit hierbij bereikbaar is; het slib-bezwaar is meer te vrezen, zoals wij voldoende hebben aangetoond; en daar de neergezette slib moeilijk nog te benutten is, gaan er aldus veel waardevolle meststoffen voor de landbouw verloren. Wel is vaak het schoonmaken mogelijk door het opofferen van de geheele inhoud van het bassin, doch dan gaan tevens verloren de miljoenen liter water, die men wilde reserveeren voor de landbouw, voor drinkwater of Industrie; En al kan een reservoir er in slagen, de waterafvoer bijvoorbeeld gedurende een jaar te regelen, wat zal er van de waterreserve terecht komen in streken, waar droogte-perioden soms jaren kunnen duren, en van zijn capaciteit in gewesten, waar een stortregen van 3 à 400 mm. per etmaal kan voorkomen ? Wanneer trouwens de aangevoerde waterhoeveelheid onvoldoende blijkt, zal het nut van het reservoir voor een groot gedeelte verloren gaan ; Ook zullen er niet veel plaatsen gevonden worden die, voldoende aan de vroeger opgesomde eischen voor de bouw van den stuwdam en de gesteldheid van het bassin, geschaald blijken voor dit soort van werken, waarom "en Algerie, en Tunisie et en Spanje, on commence se défier de l'efficacité des grands barrages-reservoirs" . Mag men uit dit alles de conclusie trekken dat er maar geen open vergaankomen meer gebouwd moeten worden? Geenszins, verre van daar! Telkenmale dat het nut van een reservoir is bewezen, men op voldoende water kan rekenen, zieh in staat acht de capaciteit daarvan tegen aanslibbing te handhaven, en de kosten niet te hoog worden, is de bouw van een barrage-reservoir verplicht. Mogelijk dat men er op Java nog maar vele bouwen! Weil zijn het dure werken, moeilijk te maken, niet gemakkelijk te onderhouden, en die, wanneer men ze in de bedding van beduidende rivieren moet bouwen, zelden de rente der aanlegkosten zullen dekken. In Spanje en Italië, voor rekening van particulieren opgericht, hebben zij in de regel minder gunstige financieele resultaten opgeleverd, als heeft de strek waarvoor zij dienden, en vaak de schatkist, er rijke vruchten van geplukt. Alleen dan, wanneer de bouwkosten laag (door gebruikmaking van aarden dammen bv.) en de winsten van de landbouw groot zijn, kunnen zij voldoende directe baten afwerpen. Deze mag men echter niet denken, geven voor een verstandige Regering, die voornamelijk heeft te letten op de welvaart van land en volk. Een hoofdbezwaar blijft nog altijd het verlies door verdamping, zoowel in de rivier bovenstrooms als in het reservoir zelf; daardoor kan in warme landen de helft van de inhoud van het vergaar kom verloren gaan. Bij kleine vijvers, omringd door bomen, beschermd tegen de wind en met helder water, zal dit verlies aanzienlijk minder zijn; doch de verdamping voorkomen kan men bij deze werken nooit. De conclusie waar men dus toe komt, is deze: grote open vergaar kommen kunnen nuttig zijn in bijzondere gevallen en behoren dan te worden gebouwd, doch haar hulp is niet afdoende, noch haar aanleg volledig vrij van bezwaren - al kan men die overwinnen - dat zij veelvuldig kunnen worden toegepast. Er behoort dus te worden gezocht naar andere middelen van waterverschaffing in droge streken, die minder gevaren opleveren, bij geringer kosten meer water geven, en dus beter zullen voldoen; en dan komt men tot de aanleg van onderaardsche reservoirs, of het bewaren van het regenwater in de bodem. "MINDER RESERVOIRS EN MEER WATER". De talrijke voordeelen opleverende onderaarse vergaarcomplexe zijn duur wanneer ze kunstmatig moeten worden aangelegd, buiten- In Nagpoer (Britsch-Indie) verdampt 54% van de hoeveelheid water, die het reservoir in het geheele jaar ontvangt; in Spanje neemt men aan, dat hoogstens 50% van den regen in het reservoir terecht komt, en, bij een verdamping van 2500 m3 per jaar, daarvan nog eens 50% definitief voor den landbouw verloren gaat (Bentabol 1. c. p. 181). Gewoon goedkoop wanneer zij van natuur zijn, in de vorm van holen, spelonken en zelfs in die van de hydraulische opslurpingskracht van sommige steensoorten. Vooral in kalksteenhuvels worden vaak natuurlijke holten aangetroffen met brede scheuren, "diepe gaten", dan wel uitgestrekte grotten. In de Ardennen zijn talrijke "gouffres" aan te wijzen, waarin hele beken verdwijnen, dan wel "entonnoirs", die na overstroomingen al snel water opnemen; in Spanje vindt men bij Marco een dusdanig reservoironder den bodem, van meer capaciteit dan de grootste "pantanos"; bij San Antonio (Texas) worden talrijke putten gevoed uit holten in de rotsen, waarin het regenwater door de zandlagen is binnengedrongen. Eilanden kunnen verlaten mijngangen dienst doen, waarheen men dan het regenwater kan leiden, om het steeds ter beschikking te hebben wanneer noodig, met slechts geringe verliezen door verdamping. Is toch al eenmaal de luchtlaag boven de wateroppervlakte van damp verzadigd, dan zal alle verdere evaporatie een einde nemen, zolang de vochtige lucht niet wordt afgevoerd. Waar geen holten te vinden zijn, zullen vele rotssoorten nog 1100 van haar volume of meer aan water opnemen, en men aldus met geringe kosten een waterreservoir kunnen vormen, waar weinig van verdampt, en voor vernieling geen vrees bestaat; vooral in vulkanische streken zullen vaak scheuren in de rotsen gevonden worden. Aldus ontstaan dikwijls onderaarse stroomen, soms varen rivieren vormende, met zeer verschillende snelheid; doch deze is steeds veel gerinderd dan die der beken aan de oppervlakte. In de grot te Hato, waarin natuurlijk vele en grote openingen aanwezig zijn, heeft men door het inwerpen van kleurstoffen gevonden, dat een lengte van 1138 m. in 8 1/2 tot 20 uren wordt doorloopen, afhankelijk van het waterpeil in den gouffre bij haar aanvang; de Ingenieur Palacios vond in de prov. Valencia, bij een sterke daling van den berg naar de vlakte, een snelheid van 36 m. per sec. Het onderaarse water langs de hellingen van de Sierra-Nevada legde slechts 125 m. af per etmaal, dus 1,5 m. per sec, tegen 500m. voor dat aan de oppervlakte, dat dus een 333 maal grotere snelheid had. Doch het aantal terreinen, waar deze gunstige voorwaarden voor den aanleg van onderaarse reservoirs gevonden worden, zal wel beperkt blijven, al dient dit op Curacao, met zijn grotten aan de Noord-kust bij Hato en de scheuren in zijn kalkgebergte, wel eens nader te worden onderzocht. In Catalonië en Valencia worden vele van zulke absorbeerende putten, die uit het poreuze terrein, dan wel uit scheuren, veel water kunnen opnemen, aangetroffen. In de regel zal men zijn toevlucht tot kunstmatige reservoirs moeten nemen, waarvoor men liefst terreinen zal uitkiezen die geen speciale versterking behoeven; in elk geval is door den tegendruk van den grond de constructie minder zwaar dan aan de oppervlakte. Een enkel groot en flink diep bassin zal, per m³ water berekend, steeds goedkoper zijn dan meerdere kleine van geringer diepte en oppervlakte. Bij Barcelona en in de valleien van Alfarràbia en Canyamel, vindt men zulke reservoirs, met inhoud van 60.000 tot 240.000 m³; ook bij Cadiz bestaat er een, van niet minder dan 481 m lengte, reeds sedert de XVIIe eeuw. Op de toppen van bergen, waar alleen water aanwezig is gedurende de tijden dat er regen valt, kan men door concave inlopende van het plateau en het graven van een ovale dekten kuil in het midden, waarheen men het hier en daar nog opgevangen water kan afleiden, bewaarplaatsen vormen. Eilers zal men, liefst op hoge piekken, een put kunnen maken met nauwen ingang, waaraan dan in de diepte mijningangen aansluiten; zoo-doenende worden er citerne gevormd, die ook het doorsijpelen van het water der oppervlakte kunnen opvangen; zulke „aljibes" komen in Spanje voor bij de meeste op rotsen gelegen „Castillos" (forten), en ook bij het bekende Alhambra te Grenada. Sinds 1375 bestaat er bij Puebla, en nog onlangs zijn er bij Barcelona twee gemaakt, elk met een inhoud van 8000 m³; ook te Aden en te Gibraltar, evenals op den versterkte top van den Brimstone Hill te St. Kitts (Engelse Antillen), werden zulke hoog gelegen bassins door mij bezocht. Wanneer de bovenkorst, bv. uit zware klei bestaande, geen water doorgang, kan men door het graven van lode recht of schuine putten in de permeabele lagen doordringen en daar het water opvangen, dat welgens den korten afstand die het moet doorlopen, weinig last door aanslibbing zal hebben. Veelvuldig wordt gebruik gemaakt van onderaardse galerijen, langs de hellingen van bergen, die genoeg regenwater opslurpen om de capaciteit der putten te vermeerderen; dan wel, door horizontale of hellende galerijen langs de ravijnzijden van rivieren met een sterk verval, om het water op te houden en langzamerhand weer vrij te laten. Een regenval van bv. 2 dagen wordt dan in 30 à 40 dagen afgeleid, en aldus een tweede rivier verkregen in de oude bedding, lang nadat de gevallen regen rechtstreeks is afgevoerd. In Noord-Amerika is hiervan op vele plaatsen gebruik gemaakt; te Ciudad Real (Sp.) zijn er nog uit de Moorse tijd aanwezig; in Perzé worden nog uitgestrekte onderaardse kanalen gevonden, soms kilometers lang, die de bodems van putten, langs de berghellingen gegraven, verbinden. Aldus wordt geen stuk terrein onttrokken aan de cultuur, doch juist door de terrassen, met den uitgegraven grond gevormd, de oppervlakte daarvan vermeerderd. Alleen zal dit stelsel in de meeste gevallen wel zeer kostbaar blijken te zijn. Op goedkope wijze is het water soms te berelken door sleuven met een goot van platte steenen, waarop weer keien, aarde en zoden; alsdan wordt geen bouwterrein verloren, en kan het water, dat zich boven de ondoordringbare lagen verzamelt, weer door putten worden bereikt (de Meyier 1. c. p. 32). Dan weer kan men stilstaande wateren of bodemwateren opvangen door drainbuizen, wat ook uit hygiënisch standpunt aanbeveling verdient, en het verlies door verdamping doet verminderen; ook kleine beekjes kunnen door een open of niet gesloten draingeul worden verzameld, wat op Java op enkele plaatsen geschiedde. Doch hoe nuttig dit stelsel van onderaardse vergaarbakken zijn mag, al verdient het meer aandacht dan er tot nu toe aan geweld zijn gegeven, en behoren de noodige onderzoekingen daarvoor, bovenal in het droge Curacao, niet langer te worden uitgesteld, meer hoop en verwachting heb ik van de laatste methode. Het belang van het regenwater in de ondergrond, waarvan ik in het droge Spanje vele voorbeelden zag. "Om va te chercher à un bonheur bien loin un bonheur qu'on a sous la main". J. Bertot. Terwijl het thans regel is, het water zoo snel mogelijk naar zee te zenden, en zoolang mogelijk bloot te stellen aan verdamping, zal men, om van den eenmaal gevallen regen het meeste nut te trekken, er naar moet streven, beide factoren van verlies met alle kracht te beperken. In plaats van het water de sterkste helling te laten volgen, zal men deze reeds van het gebergte af moeten verzwakken; in plaats van het water over de oppervlakte van den aardbodem te laten stroomen, zal men alles moeten doen om het daar in te laten opnemen en aldus de verdamping tegen te gaan. 