title: Handboek voor den nederlandschen Tuinbouw
creator: Theodorus Frederik Uilkens
text: Het is deze spreuk yan horatius , waarop wjf het oog hebben ge- had bij het opstellen yan dit Handboek oyer den tuinbouw , en waaraan wij yermeenen getrouw te zijn gebleyen 9 'zonder daardoor aan die yolledigheid te hebben te hört gedaan , welke yoor diergelijhe werken eene yolstrekte behoefte is. In hoe yerre wij nogtans in eene gelukkige be- wer hing zijn geslaagd, mögen kundige beoordeelaars beslissen, die yoorzeker met ons ook fiet moeffeltjke zullen erkennen , hetwelk er in het daar stellen yan dusdanige werken gelegen is 9 terwijl wij het hn in het belang yan het algemeen, en ook yan ons noodzakelyk achten , om- trent sommige gedeelten yan den inhoud het navolgende yooraf mede te dcelen. _ , öm Biß de rangsehikfdng der boomen zijn wij het stelsel yan tourne- fort geyolgd^ niet omdat wij dit yoor het beste houden 9 maar ah leen omdat hij in het bijzonder melding yan de boomen maakt, en das zijne wijze yan beschouwing door het algemeen gemakkelfker konde ge~ volgd worden , dan de beterei doch ook meer uitgebreide planten' stelsels, £. De yoornaamste soorten en yerscheidenheden hebben wij bij de op* gaye der gewassen yoor den vollen grond en in hassen door getaU letters uitgedruht % daar ons Irestek niet gedoogde, dezelve bij name op te geyen. Digitized by VjOOQIC M374896 IV 3. Het woordenboekje der Latynsche kunstbenamingen heeft siechte ten doely om onkundigen met die soorten en yerscheidenheden yan hees- ters en bloemen behend te mähen , welke daardoor veeltijds worden aangeduid ; uit dat oogpunt en niet uit een botanisch dient het dus beschouwd te worden. 4. De plantbeschrijyingen heb ik in zoo yerre geleverd , als het eene behbefte yoor den tuinbouw was , zonder te dezen opzigte de stipte re- geis der botanie te zijn geyolgd. 5. De duurzaamheid der tuihzaden 9 door ons opgegeyen , is volgens eene genüddelde berekening, daar de standhouding van het leycnsbe- ginsei moeijelyk juist bepaald kan worden , naardUn dit maar dl te zeer yan het zaad zelf en de wijze waarop het bewaard wordt af- hangt. De enkele drukf eilen , die er mögen geyonden worden , houde men ons ten goede 9 te meer daar de af stand de correctie yeel yermoeijeUjkt heeft * en hiermede beyelen wff dit ons werk het Nederlandsche pu- bliek bescheiden aan, hopende dat het met welwillendheid ontyangen möge worden. Wehe, DE SCHRIJVER. September J848. Digitized by Google I N H O U D. l. Over den tuinbouw in het algemeen. Gescbiedkundig overtigt bladz. 1. 2. Over de aurdsoortm. Algemeene beschouwing . » 7. Opgave der aardsoorten ......... » 7. Over de geaardbeid der verschilfende aardsoorten » 8. Over bet toebereiden der aarde ...... » 9. 3. Over de mestsoorten. Algemeene beschouwing » 11. De mest in het algemeen » 12. Over de mestvaalt » 12. Over de broeikracht der onderscheidene mest- soorten ............. » 13. Over de soorten van mest ........ » 14. Over de bemesting ••••......, » # 14. Over de kunstmatige  bet ge- heel niet bemest moet worden . . . . • » 17. Tijd der bemesting .......... » 18. 4. Over het verwerfen van den grond. Algemeene beschouwing » 19. Digitized by Google Over  betrek- king tot het daarstellen van eenen moestuin » 21. Over het verwerken van den grond, met be~ trekking tot het daarstellen van eenen boom- gaard* » 22. Over den tijd , wanneer men den grond bewerken moet 9 23. 5. Over het voortkweeken der plantgewassen. Algemeene beschouwing ......... » 24. Over het zaaijen ........... » 24. Welke moesgroenten door zaaijing kunnen voort- gekweekt worden .......... » 25. Welke groenten na de zaaijing verplant moeten wor- den » 25. Welke planten ter verkrijging van zaad niet te digt bij elkander geplaatst moeten worden • • . » 26« Tijd, wanneer men zaaijen moet ...... » 26. Over het leggen van onderscheidene tuinzaden  wanneer men poten moet •••••• » 28. Over het planten . . . • . » 28. Over den afstand , . waarop de planten dienen ge- plaatst te worden ••• » 29. Tijd, wanneer men planten moet ..... » 29. Over het aanaarden .....' » 29. Welke planten aangeaard moeten worden en wan- neer » 29. 6. Over de boomsoorten en derzelver behandeling. Algemeene beschouwing • • » 30* Digitized by Google Over de kennis der boomen • bladz. 31. Verdeeling van toüknefoät ....... » 32. Welke grond het gescbiktste voor den boomgaard is » 34. Over de plaatsing der boomsoorten in het bijzon- oer •••••••*•••••• * ' Otc« Yrucbtboomen » 34. Boschboomen 0t 35. Heesters * 36. Tot achuttiogen voor heggen ....... » 36« Over den tijd , wanneer men versehillende boo- men dient te planten » 37. 7. Over het uitroeijen en verplanten der boomen en het kappen der houts«orten. Algemeene beachouwing . . . . » 37* Over het uitroeijen der boomen ...... » 37. Over het verplanten der boomen • » 38. Tijd, wanneer men planten moet » 39. Over het kappen van het hakhout » 40. Over den tijd, wanneer men het hakhout vellen moet . . .» , » 40. 8. Over het veredelen der vruchten en het voortteelen der boomgewassen. Algemeene beschouwing » 41. Over het £nten » 41. In de spieet » 42. In de kroon . » 43. Welke stammen men bij het enten der onderschei- dene boomsoorten bezigen moet ..... » 4£. Tijd, wanneer men enten moet ...... » 45. Over het ocnleren ' » 45. Met het wassend oog » 45. Met het slapend oog » 46. Digitized by Google Hoedanig het oculeren geschiedt • Welke boomen men gewoonlijk oculeert . .. Tijd der oculering Over het zuigen ....'....... Over de bewerking .......... Welke boomen gezogen worden ...... Tijd, dfenneer men zuigen moet Over het lasschen .......... Welke boomen men lasschen kan . . . .. Tijd, wanneer men lasschen moet Over het inieggen Welke boomen men inieggen kan ..... Tijd, wanneer men inieggen moet • • . . • Over het stekken Welke boomen door stekken voortgekweekt kun- nen worden ...••••••••• Tijd , wanneer men stekken moet . \ . • • Over het scheuren . . .. Welke boomen gescheurd können worden . .. Tijcf, wanneer men scheuren moet ..... Over uitloopers of wortelspruiten ..... Over de stekken van wortelen ...*.. Welke gewassen door dusdanige stekken voortge- kweekt kunnen worden . . % ..... » Tijd, wanneer men de worteis leggen moet • • Over de voortkweeking door wortelinlegging , • • Welke gewassen men op deze wijze voortkwee- ken kan Tijd, wanneer men worteis leggen moet ... Over de voortkweeking door botten of oogeo • • Over het zaaijen -.•••••••••• Welke boomen men door zaad voortkweekt • • Tijd , wanneer men zaaijen moet • • . . . • bladz. Digitized by Google — - IX 9. Over het entwas en de verbanden» Algemeene beschouwing * . . bladz. 55« Over het zorner^ en winter entwas » 56. Over de verbanden » 56« Wat men hiertoe bezigen moet »56. 10. , Over het snoeijen. Algemeene beschouwing » 57. Over de' takken ........... » 58* Algemeene wenken omtrent het snoeijen ... » 58. Bijzondere aanmerkingen dienaangaande .... » 59* Over het snoeijen, wat den vorm aanbelangt . . « 60. Welke boomen Weinig of niet gesnoeid moeten worden ± »> 60. Over het snoeijen van den wijnstok .... » 61. Tijd, wanneer men snoeijen moet ..... » 62. 11. Over het aanbinden* Algemeene beschouwing » 63. Hoe men betrekkelijk het aanbinden handelen moet »> 63. Welke boomen aangebonden moeten worden . . » 63. Tijd , wanneer men. aanbinden moet » 64. 12. Over het wkden en schoonhouden van den boomgaard. Algemeene beschouwing • » 64. Op welke wijze men het onkruid vernietigen kan » 65. Voor welke onkruiden men, zieh inzonderheid diene te wachten » 66. Tijd, wanneer men wieden moet »> 71. Over het zuiveren van den boomgaard .... » 71. Tijd) wanneer 'men den boomgaard zuiveren moet »» 72. Digitized by Google 13. Over het gieten. Algemeene bescbouwing . bladz. 72. Welk water men tot het gieten bezigen moet . » 73. Hoedaoig men bij het gieten dient te handelen . » 74. Welke planten men gieten moet »> 74« Tijd, wanneer men gieten moet ...... »> 74« Over bet bevochtigen van den boomgaard ... » 74« Tijd,, wanneer »> 74. 14. .. Over het beteiligen van boomen en planten tegen de vorst. Algemeene bescbouwing » 75. Winterkoude / » 75. Nachtvorst » 76. Welke gewassen in onze tuinen tegen de winter- koude bescbermd moeten worden » 77. Welke gewassen in onze tuinen tegen de nacht- vorst beveiligd moeten worden ...... » 77. Tijd, wanneer men de gewassen dekken en ont- blooten moet » 11. 15. Over de ziehten der boomen en derzelv^r herstelling. Algemeene beschouwiog » 78. Over den oorsprong der ziekten en de geneesmid- delen . o 78. 16. Oper het herstellen der gebrokene kruinen bif de boomen. Algemeene bescbouwing ... . , » 82. Over de oorzaken, waardoor de boomen bunne kruinen kunnen verliezen ....... » 82. Hoe men gebrokene kruinen herstellen kan . . » 82. Welke kruinen aldus hersteld kunnen worden . » 83. Tijd , wanneer zulks dient te geschieden ... » 83. Digitized by Google XI 17. . Over het doen drdgen van oude vruchtboomen of van die te wetig groeijen. Algemeene beschouwing . bladz. 83. Wat men aan te wenden hebbe, om oude vrucht- boomen weder te doen dragen > 84. Hoe men jonge Trachtboomen tot dragen dwin- gen kan . » «85» 18. Over Jtet beschermen van jonge boomen tegen de knaagdieren. Algemeene Jbeschouwing » Sß Hoe men jong plantsoen tegen de knaagdieren be- veiligen kan »> 86. 19. ' Over het bewaren van moesgroenten, vruehten en boomge- wassen tegen vogels , insecten als anderzins. Algemeene beschouwing bladz. 87. Hoe men het gezaaide tegen de vogelen bescher- men kan » 87. Hoe het gezaaide tegen de rupsen en insecten te beteiligen »> 88. Hoe de boom vruehten tegen de vogelen te betei- ligen » 89. Hoe men de boomvruchten tegen de insecten waar» borgen kan \ . . » 90. Hoe men de boomen zelve tegen het ongedierte hoeden kan . *. . » 90. Hoe men de tuinzaden des winters tegen de rot- ten en muizen beveiligen kan ...... »> 91. 20. Over het ver deigen van het ongedierte in de tuinen en boomgaarden* Algemeene beschouwing »> 91. Digitized by Google Opgave van het schadeUjk ongedierte .... bladz. 92. 21. Over het inoögstcn der Druckte* en het bewaren derzelve. Algemeene beschouwing » 94. Waaraan de rijpheid der vrucbten te onderken- nen is • . . » 94» In welke maahden men de onderscheidene vruch- teo gewoonlijk oogsten kan ..,....» 96» Algemeene aanmerkingen omtrent het inoogsten van appelen en peren »> 96. Over het bewaren der vrucbten »> 97» 22. Over het inzamelen der tuinzadcn* Algemeene beschouwing , . o 99« Wat men in acbt te nemen hebbe bij het opwin- x nen der zaden -> 100« Teekenen , waardoor de inoogsting van het zaad kenbaar wordt . . , . * 100» Hoe men omtrent aommige zaden te handelen hebbe * 101» Hoe men de zaden het best bewaren kan ... » 101. Hoe men het tuinzaad beproeven kan .... o 102. 23. Over bloemstohken, boonestahen en etwtenrijs. Algemeene beschouwing . . , » 102* Bloemstokken . .. . , » 102. Boonestaken . : . . . ♦> 103. Erwtenrijs •» 103« 24.. Opgave en beschrijving der wer&tuigen, welke men tot den tuinbouw benoodigd is* Tot het verwerken van den grond ..... » 104. Tot het aanleggen van tuioen »» • 104» Tot het zuiveren van den grond en de boomen '. » 105. Digitized by Google Tot hei planten en verplanten. bladz. 106. Tot het snoeijen, enten enz. » 106. Tot het begieten » 107. Tot het inzamelen van brachten ...... »> 107. * Tot het vervoer van hak- en potgewasaen . . » 107. Tot het yerdrijven van het ongedierte .... »> 108. Kleine tninbenoodigdheden » 108. 25. Opgave der meeste bektnde vruchtboomen* Appelboomeo (zure) » 108. > (zoete) »> 112. %> Opgave der soorten , welke man tot leiboomen , Pyramiden , kom- en atrnikboomen bezigt . . » 114« Perenboomen . . . ••• » 115. Opgave der soorten, welke men tot leiboomen , Pyramiden , kom- en struikboomen bezigt . , »> 119. Kweeen » 120. Mispelen »> 120. Perzikken . »> 120. Abrikozen . . _. , » 121. Kerseboomen » 121. Pruimeboomen . . . . , » 122. Kornoeljes »  » 123. Moerbezien ..,...* » 125. Aalbezien »> 125. Krniabezien . » 125. Frambozen . . » 126* Berbaris * n • 126. Digitized by Google XIV Braambezien . bladz. 126« Vijgen . . * , . »> 126. 26. Opgave der voornaamste sierboomen en heesters voor den vollen grond. Stamboomen ....... * • • • . » 126. Opgave der heesters, welke eene middelmatige hoogte bereiken .......... »> 138. Opgave der kleine heesters en struikgewassen . . » 147. Opgave der altijd groeo blijvende boomen en hees- ters » 158« Opgave der klimmende heesters of slingergewassen w 162. 27, Opgave der deugdzaamheid van de houtsoorten be- • trekkelijk 'de heestergewassen ....... »> 165. 28. Opgave van de waarde der boomschors van sommige » heesters en boomgewassen ........ »» 167« 29. Opgave der heesters t welke schoone of eetbare vruch- ttn voortbrengen ^ » 168« 30. Opgave der voornaamste woudboomen met dertelver beschrijving »> 170. 81. Opgave van den warmtegraad, welken verschalende houtsoorten bij verbranding verspreiden ... »> 173* 32. Opgave der vastt planten en bloemen voor den vo/- len grond » 174. Opgave der tweejarige gewassen en bloemen • . » 179» Opgave der eenjarige bloemen ...... » 180. Opgave der bol-, knoU en klaauwgewassen . . » 183» Digitized by Google XV 33. Opgave van eenige bloemen, die in de schaduw on- der de boomen willen groeijen bladz. 185. 34. Opgave van eenige hoog groeijende bloemen ; zeer ge* schikt tot dekking onder boomen, welke niet zeer digt geplant zijn » 187. 35. Opgave van eenige läge planten , dienstig tot fanden om perken ..••••* » 188. 36. Opgave der walerplanten ,, dienstig voor kommen en vijvers 1 . ." . . >» 190. 37. Over het verlästeren der gewassen, Algemeene beschouwing . » 190. Hoe men te bandeten hebbe, om eene verbaste- riog der verschilfende gewassen te yoorkomen of tegen te gaan »» 191. 38. Over het daarstellen der verscheidenheden met betrekking tot de vruchtboomen , heestergewassen en bloemen. Algemeene beschouwing bladz. 196. Hoe men te handelen hebbe, om nieuwe söorten of verscheiden heden te erlangen > 197. Ooftboomen » 197. Sierboomen en heesters » - 198. Bloemen » 199. Hybriden ......'........ » • 201. 39. Opgave der gewassert in oranjerün en gematigde kassen. Houtachtige gewassen \ . . » 201. Taste planten » 207. Digitized by Google XVI Tweejarige gewassen . * •. . . bladz. 210. Eenjarige gewasseo » 210. 40. Opgave der gewassert in warme hassen, Houtachtige gewassen .......... »> 211. Vaste planten »» 217. Tweejarige gewassen . » 220. Eenjarige gewassen > 220. 41 - Opgave der voornaamste waterplanten. Vaste planten •> 221. Tweejarige planten » 222. Eenjarige planten »> 222. 42. Opgave der medieinaie gewassen onzer uäntn ♦ . » 223. 43. * Opgave der vergiftige boomen en planten. Boomen » 228. Planten *> 228. 44. Rangsckikking der moesgroenten volgens ket gebruih » 234. 45. Bangschikking der moesgroenten naar koren aard van voortkweehing » 237. 46. Opgave der gewassen en vruchten, welke onze moes» tuinen opleveren ...........•> 23Ö. 47. Opgave der nieuwe en weinig behende moesplanten . •> 252. 48. Opgave van den levensduur onter tuingroenten . . » 253. 49. Opgave der toekruiden « • » 255. Digitized by Google XVII 50. Opgave der tuinxaden met derzeher duurtaamheid . bladz. 260. 51. Over het inpakken en versenden van boomen en planten. Algemeene beschouwing . . bladz. 267.. Welke tijd de gescbiktste ter yerzendiog is • • » 268. Op welke wijze men de gewassen ter verzending iopakken moet • •••••••••• • 268. Boom- en heestergewassen • ••••••• » 268* Enten en loten . . » 270. Bloemen » 270. Fijne zaden » 270. Bol-, klaaaw-, knobbel- en knolgewassen • • » 271. Hoe men te bandelen beeft met die boomen, welke onder bet versenden dopr de vorst geledeo bebben » 271. 52. Woordenboek der Latijnsche iunstbenamingen ... » 272. 53. Ferklaring der datums, welke gewoonlijk in kurut- termen gebezigd worden • . » 302^ 54. Thermometerschalen ten behoeve der broeijerijen . • » 303: 55. Bhemen-barometer ........... » 303: 56. Uurwijter van Flora .......... » 305. 57. Alphabetische opgave wat er iedere maand dient ver- rigt te worden » 307. 58. Over het aanleggen van broeijerijen .. * 336. Algemeene besebouwing » 336. Oranjerieen •- » 336. Digitized by Google Trek- od stookkassen blad*. 339. Kas, waarin niet gestookt wordt » 341. Broeibakken » 342. Runbakken . » 344. Koude bakken . • » 344. Papieren dekkers ........... » 345. Giazen klokken » 345. Warme rabatteo » 345. Koude rabatteo » 345. 59. Over schuttingen, mantels en heggen . » 346. Steenen riogmuren ...» 346. Houten staketsei» » 346. Staketseis van tegelpannen ........ » 347. Staketseis van dakpanneo ........ » 347. Stakets^s van riet . » 347. Gracbten » 348. Slooten » 348. Aarden wallen ........... » 348. Boscbmantels » 349. Heggen ••••• •••• » 350. 60. Over het aanleggen van lusttuinerf . » 352. Algemeene beschötiwiog » 352. Over bet aanleggenin het algemeen ..... » 353. Engeische aanleg » 354. Over den grond * ' » 354. Over de perken » 355. Over de padeu .•••....>.... » 357. Over de bergen » 358. Over kommen , vijvers enz. » 359. Over het plantsoen » 360. Over de bloemperken . » 362. Over de graszoden » 363. Digitized by VjOOQlC XIX- Aanmerkingen • • ZwiUersche aanleg. Hollandsche aanleg Hertenkamp . •. bladz. 61. Ovtr de bruggen Valbruggen . ,. Vaste bruggen .. Holle bruggen .. Bolle bruggen . • Keiling bruggen. Zwitsersche bruggen Perspectief bruggen Leuningen • . • Ponten . • > •. 62. (her de hekwerktn Hekken tot sieraad Tot ingang . .. Zwitsersch bekwerk Drentsch hekwerk. Tot afwering van vee Palissaden. . .. Slagboomen • .. Mijlpalen .... 63. Over de tuinsieraden Beeiden Vazen . .. Zonnewijzers. Perspectieven Banken .. Stoelen 364. 364. 365. 366. 366. 366. 367. 367. 367. 368. 368. 368. 369. 369. 369. 369. 370. 370. 370. 371. 371. 371. 371. 372. 372. 572. 372. 372. 373. 373. Digitized by Google Tafeis . bfedz. Boomworteis » 64. Over de tuinhuizen Koepels Tuinhuizen Tenten Hermitages Grotten Surprises Prieelen Volieres 65. Over de ruines .... Hoofdpartij Surprise .. 66. Over de fonteinen .... Altijd springende Fonteinen met afsluiting Sluikers • 67. Over de watervalUn .. Natuurlijke Door kunst daargestelde 68. Over de ijskelders en badhüzen IJskelders Badhuizen Digitized by Google 1. OVER den TUINBOUW in het ALGEMEEN. GESCHIEDKUNDIG OVERZIGT. MJe hovenierskunst of tuinbouw, eepe afdeeliog der toege- paste knüdkunde (botania applicata), is die wetenschap, welke oos leert , hoe meo uit onderscheidene gronden met eeo goed gevolg verschillende vruchten kan teelen, en hoe deze vruch- ten vermeerderd eo veredeld können worden. Hoewel eene wetenschap op zieh zelve» Staat zij nogtans met den landbouw in het naauwste verband, en kan als een gedeelte daarvan be- schouwd worden, makende alsdan het bedrijvigste van die groote wetenschap uit« De tuinbouw is die van het land als op den voet gevolgd , en dagteekent van zeer vroeg, naardien deze wetenschap reeds door de inwoners aan de oevers van den Indus en Gan-. Digitized by Google 2 ges , door de Chinezen, Egyptenarcn, Perzen t Arabieren, Grie- ken, Romeinen en Galliers werd beoefeud. De eerste, welke getracht heeft de tuinen' met meer smaak aan te leggen , was de kardinaal d'este, In de zestiende eeuw. Zijn voorbeeld werd door onderscheidene Italiaansche Prie- sen gevolgd, en ging van daar naar Frankrijk over, alwaar frans I te Villers -Coterets f le Chambord en te Fontainebleau de tuinen in den Italiaanschen smaak liet aanleggen. Hoe groot deze verbetering op zieh zelve beschouwd ook mögt zijn, zoo overtrof lodewijk XIV hem in dit opzigt, die door den kundigen le n6tre Versailles in den Franschen smaak op het prächtigste deed herscheppen. Ten zelfden tijde, dat le n6tre in Frankrijk door kunstge- wrocht op kunstgewrocht zijnen naam vereeuwigde , werden in Engeland, onder de leiding van den vernuftigen kent, Chine- sehe tuinen ontworpen. Yerschillende mannen stonden nu in de onderscheidene rij- ken op, welke den tuinbouw tot een vak van ijverige naspo- ring maakten , te meer , daar men zieh door de ontdekking van Amerika, door vasco de oama en de vaart naar de Indien in Staat gesteld zag, uit beide gewesten planten en gewassen naar Europa over te kunnen brengen. Deze overbrenging ging evenwel met vele moeijelijkheden ge- paard , en naardien deze uitheemsche gewassen op vreemden bodem en onder eene andere luchtstreek of stier ven of kwijo- den, was men er reeds spoedig op bedacht, om warme käs- ten voor dezelve daar te stellen , terwijl het Ferdinand I was y die in i5o,i te Pisa eene dusdanige inrigting tot stand bragt. Euricius cordus te Erfuiith, nordegiüs te Kassel en kaspar van GABRieL te Padua waren in i5a5 de eersten, welke uit- sluitend voor de botanit hunne tuinen inrigtten , terwijl K.OENRAAD oesner in zijnen tuin te Zürich al datgene bijeen verzamelde, wat hij vreemds op zijne reizen konde magtig worden« Digitized by Google Mögt ook Rome zieh toen ten lijde reeds op eenen botani- schen taio beroemen, door de bemoeijingen van palca cd dexla villa daargesteld , Napels boogde op dien van jan yiucert pinelli, Venetie op dien, van den Senator «ibronymus Cor- nea, Milaan op dien van scipio simonetta, Lucca op dien van viifCEHT xonte cattino , Augsburg op dien van fugger en Frankrijk op dien van rene van bellay, Bisschop van Maus, De eerste openbare tuin tot onderwijs werd door cosmos de medicis ten jare i543 te Pisa daargesteld, hebbende Padua onder de kiding van prospkr alpinus in i5g3 en Bologna onder die van aldrovande in i568hare openbare tuinen en leerscholen. Ook in ons yaderland bleef men niet achter, aangezien men aan de universiteit le' Leiden in 1577 eenen botanischen tuin toevoegde en dezen 22 jaren later met warme kassen voorzag. Veel heeft te dezen opzigte het vaderland aan bürman, gro- NOV1US , REINW ARDT , BURGER , BENTING , RHEEDE , HERMANN , KÜHL , tan bazel, pierböt, teysmann , hasskarl en anderen te dan- ken, welke zieh als om strijd beijverd hebben, de gewassen der vier werelddeelen naar ons over te brengen of te beschrij- ven , terwijl boerhaave ons eene opgave van meer dan 6000 gewassen geleverd heeft, die er toen in den botanischen tuin te Leiden gekweekt werden. Later werden ook de botanische tuinen te Utrecht, Gro- ningen en Franeker van rijkswege verordendj welke laatste ech- ter voor eenige jaren met het Atheneum weder is opgeheven. Duitschland volgde Holland, en er werd te Leipzig in i58o een botanische tuin aangelegd, in 160 5 een te dessen, in i6a5 een te Altorf en in 1621 een te Rinteln, te Regens- burg en te {Jim, terwijl in 1629 de hoogeschool te Jena met eenen werd begiftigd. Het was Hendrik. IV, die in i5g7 de tuinen te Montpellier en Parijs verordende, en lodewük de XIII welke aldaar den Jardin des Pianies daarstelde. » Digitized by Google Voor het overige kau men oog onder de voornaamste bota- nische tuinen rangschikken , die van Messina in i638 , Kop~ penhage in 1639, ' Upsal in 1657 (alwaar linweus werkzaam was) , Amsterdam in 1684 » Chelsea in 1722, Oxford in 1640 » Madrid in 1753 en Coimbra in 1773. Eindelijk legde de gouverneur van Ceylon j, g. loten in 1750 eenen botanischen of kweektuin aldaar aan , welke tuinen heden ten dage 00k op Teneriffle, te Calcutta, te Cayenne , te Newyork, te Charles— Town en in Mexico gevonden worden. Men kan de tuinen naar hunne gesteldheid, doel of strek- king in onderscheidene klassen verdeelen, van welke alle ga- BRieL THOüiif in 1820 een beredeneerd plan heeft gegeven , hetwelk wij hier in het kort zullen laten volgen : Verdeeling der tuinen in vier hoofdklassen. MOESTTT1N. { {Leverende slechts de eenvoudig'* ste groenten — of waarin zieh 00k nog broeiramen bevinden. {Gewooe of groote tuinen , voor- zien van oranjerien, meloenen- en ananasbakken. VoÜedige moestuin. BOOM- GAABD. / Boeren boomgaard. {Waarin de boomen in rijen of over kruis zijn geplant (Welke onder snoei ge- f Waarin zieh piramiden, kom- houden wordt. (.struik- en leiboomen bevinden. r Medicinale. {Voor de artsenijmengkunde tot oefening. BOTANi- < f Siechte eene reeks van planten sohe *üm.kmk etat het on&r-)^^*. \wtjs gebezigd wordt. J Welke 8trekt tot VO örtkweeking Vvan tutheemsche gewassen. Digitized by Google r Regelmatig aangelegde. \Door hunst en stnaak Ydaargesteld. UXSTTUIN. Waarin alleen de na- *tuur is gevolgd. ' Stads tainen. lOpenbare dito. [Tuinen tot paleizen enz. behoo- I rende. [ Hollandsehe . tuinen. ' Chinesche 1 iZwitsersche \ tainen. ' Engeische ) |Naar bijzondere plannen ont- worpen ffantastiques). <Tuinen, Waarin planten, moes- groenten, bosch en koornakkers de hoofdparty uitmaken (Cham- p§tres). i Tainen, waarin de hoofdpartijen lin bergen, beken, bosschen, hut- Iten enz. bestaan (Sylvestres). lTuinen , waarvan de grond effen Jis en in Weideland met vee en water met deszelfs gewassen en \in kleine boschpartijen bestaat j(Pastoraux). j Tuinen , waarin water , boomen , fheesters, bloemen, tuinhuizen , [grotten, prielen, beeiden enz. elkander arwissclen (Romanti- ques). Tuinen, uit enkele parken be- wstaande (Parcs of Carrieres). p^erdeeling der tuinen in drie hoofdklassen. \ (Moestuinen, {Eenvoudige ( Broei tuinen. Träten enkel tot nnttige doeleinden aangelegd. ^^-.„^^».{^oomgaard. 'Boomgaard. {j^"ne oofttuin. ' a^. •• 7 j- (Tot oefening. ArtsenijmengJcundig^ Tot gebruik ö i n . . , (Tot beoefening. \tiotamsche. ^ T er V oortkweeking. Digitized byVjOOQlC Tuinen, waar- nu ^l C ^ e h t e het jMoes-bloemtuin. „„iL* ««« l Een »et smaak aangelegde moestuin. aangename i «so • vereenigt. iRegelmatig aange- (Openbare. legde. JEigene. r~... *f i„~ j.i;n* JEnkel natnnr. Geenszins mag men deze opgave als overbodig beschouwen , daar derzelver kennis , voor een iegelijk eene behoefte blijft , die met een goed gevolg in den tuinbouw wenscht werkzaam te zijn, aangezien het niet genoeg is, deze wetensebap practi- kaal te behandelen , maar ook het theoretisch gedeelte niet mag worden over het hoofd gezien, wil men in zijne verrigtingen wel slagen, Nademaal dan nu in den tninbouw alles wederkeerig op el- kander werkt en als het wäre eene schakel daarstelt , welke niet verbroken mag worden, zoo late men zelfs het oogenr schijnlijk geringste niet onopgemerkt voorbijgaan, maar trekke ook daarvan zijn nut. Wanneer de tuinbouw goed wordt ingerigt, wint hij in od- kostbaarheid , dewijl er dan niets behoeft verloren te gaan , dat anders onvermijdelijk het gevolg moet worden. Om wel te hovenieren dient men zieh en naar den grond 6n naar de luchtsgesteldheid te regelen, daar men in het tegenovergesteld e geval zieh veelal in zijne verwaebting hedrogen zal vinden. Dit geldt evenwel niet ten aanzien van de stand der maan of andere bemelteekens , waaromtrent men zieh niet te bekom- menen heeft, oefenende de ee>ste alleen eenigen invloed op het rijpei} der vruchten , als druwen enz. uit, Het is ondoenlijk, den juisten tijd van zaaijen en leggen in den vollen grond des voorjaars op te geven, als hangende dit in ons vaderland te veel van de wissel valiige gesteldheid des we- Digitized by Google ders af. Een iegelijk oordeele dus dienaangaande naar de om- standigheden , en make zieh de aanwijzingen ten nutte , welke hier worden opgegeven, uit de beste bronnen en eigene er« varing ontleend. 2. OVER de AARDSOORTEN. ALGEMEENE BESCHOUWING. Het zal wel geen betoog behoeven", dat de aardsoorten met de lucht- en Hchtsgesteldheid den meesten invloed öp het groei- jende rijk uitoefenen en met elkander in het naauwste verband staan. Eveneens nu als men geleerd heeft de lucht den warmtegraad x <e doen erlangen , welken de verschillende plantgewassen vor- deren , zoo kan men ook de aardsoorten dusdanig wijzigen , dat zij eene vruchtbare moeder voor hare sliefkinderen worden. «, Aaogezien dan hiertoe, i. de kennis der aardsoorten noodig is , en a. die der middelen , waardoor zulk eene wijziging kan worden daargesteld, zoo zullen wij hier terstond laten volgen de Opgave der Aardsoorten. Aardsoorten zijn op zieh zelve beschouwd reukelooze zelf- standigheden. Zij zijn tegen het vuur bestand, onoplosbaar in het water en onvermengd wit van kleur , evenwel verschillende .tinten aannemende , naarmate zij meer of minder met andere zelfstandigheden worden vermengd. i Digitized bV VjOOQIC 8 Er bestaan vier hoofdaardsoorden , als aluinaarde, kiezel- aarde, kalk- en bitteraarde, welke ondereen vermengd weder andere vertakkingen daarstellen, terwijl de hoofdverdeeling der grondsoorten met derzelver qnderafdeelingen volgens Prof. uil« uns deze is c Kleigrond , Zandgrond , Kalkgrond, Feengrond, Humus*. Kleigrond. Kalkgrond. Zaodige kleigrond. Kleijige kalkgrond. Kalkige kleigrond. Zandige kalkgrond. Zandkalkige kleigrond. Zandig kleijige kalkgrond. Kalkzandige kleigrond. Kleijig zandige kalkgrond. Zandgrond. Vecngrond. Kleijige zandgrond. Is meer of minder zandig , Kalkige zandgrond. doch bevat geen klei of kalk Kleijig kalkige zandgroud. in eene aanmerkelijke hoeveel- Kalkig kleijige zandgrond. heid. Humus. Kleijige humus. Zandige humus. Kleijig zandige humus. Zandig kleijige humus. Over de geaardheid der verschallende grondsoorten. Kleigrond is de krachtigste van alle grondsoorten. Hij beboeft veel vocht , laat zieh bij droogte of aanhoudende natte moei- Digitized by Google 9 jelijk bewerken , ei »cht eene vlijtige omzetting en goed door- vriezen in den winter. — Hij is uitnemend geschikt ter verbonwing van kool- en raapsoorten, terwijl ook de vrucht- boomen daarin wel tieren. Zandgrond y hoewel op zieh «elf dor en onvruchtbaar , kan nogthans door aanhoudende bemesting zeer goede vrachten voortbrengen , en is, bewerkt zijnde, inzonderheid ter verbou- wing der fijnere boonensoorten gesebikt. — Dennen, sparren, taxis , hülst, eik, berk en braam kan men ook zelfs in bet gulle zand voortkweeken. Xalkgrond heeft een zeer oplossend vermögen , waardoor de- zelve bij droogte' dor wordt ; hij geeft eenen schielijken groei aan de planten , doch eischt daarentegen eene gestadige be- mesting. Deze grond is het best voor kortstondige gewassen geschikt. " Veengrond, de ligtste der grondsoorten , is zeer los en onza- menhangend en levert , op zieh zelf beschouwd , geen bouw- grond op. Na evenwel gebrand , met zand en stratendrek vermengd te zijn , verschaft hij eenen goeden teelgrond, doch is voor eene tweede vrucht veelal niet kracht ig genoeg en van daar het minst voor de koolsoorten geschikt. — Als ondergrond verdient hij wegens zijne losheid de voorkeur. Humus , de fijnste aarde en het best tot verbouwing onzer moesgroenten geschikt, is zwartachtig van kleur, ligt op- losbaar en vet , doch vordert bij aanhoudende bouwing even- eens herstell ing harer verlorene krachten. Over het toebereiden der aarde. Hoe welvoedend en tijn de humus ook möge wezen, zoo heeft de ondervinding toch geleerd , dat dezelve tot de bloe- 4 menteelt niet altijd de noodige geschiktheid had, weshalve ik hier vijf soorten van toebereide aarde zal opgeven , welke voor bak- en potgewassen te verkiezen zijn. Digitized by Google 10 \ I. Zware grond. . , ö ( deelen. Oude bijna vergane kommest 20. • Dito paardenmest ••••• 5* Dito schapenmest . • • • 4. Goede tuinaarde (humus) 5. Vergane boombladeren ...•••••••• 10. Zand .' 4* Dit alles worde des najaars goed door elkander gewerkt , met een weinig salpeter en houtasch besprengd, en daarna op een hoop gezet, om des voorjaars te gebruiken. Des ver- kiezende kan het dan gezift worden. IL Ligte grond. A ^ Oude bijna vergane paardenmest • 20* Dito koemest • • 5. Dito schapenmest • • * a. Dito boombladeren 10. Beste tuinaarde 4* Zand 6. Bebandeling als N°. 1. III. VeredeUe tuingrond. .. Oude vergane koemest . . . . a. Dito paardenmest • 1. Dito schapenmest 1. Dito boombladeren a. Goede losse tuinaarde a, Rivierzand a. Salpeter * 1 8. Digitized by Google 11 Bebandeliog als N°. i , zonder ' bijvoeging van meer sal~ peter of houtasch. Yoor hiacinthen kan men met een goed gevolg deze berei- dingbezigen: deeIen Oude vergane koemest i. Dito run ...... /X. x. Zand ......./ ^x- 2. NB. In dezen grond is het *,* . ^ noodzakelijk eerst an- dere fruchten , als groote boonen enz. , te teelen , ter tempering van de kracht, kunnende men dan veilig het volgende jaar daario hiacinthen kweeken. Voor pelargoniums of gerankuns : ^ j Gebeel vergane broeiaarde. %• Goede bladaarde %• Fijn wit zand %. Yoor het overige diene ieder bekwaam toinman en war- moezeoier zijnen bodem naar de gewassen te regelen , welke faij verbouwen wil ; terwijl ook te dezen opzigte de ondervinding de beste leerschool is. 3. OVER de MESTSOORTEN. ALGEMEENE BESCHOUWING. Dd wijze Schepper heeft aan de aarde ook haar herstel- lingsvermogen toegelegd, en die middelen daargesteld, welke Digitized by Google 12 men dient aan te wenden, oro de stervende krachten van den grond te verlevendigen en te versterben. {jeene moeite voörwaar wordt beter beloond , dan die , welke men aanwendt ter vrucbtbaarhouding en vruchtbaarma- king van den grond, zoodat de kennis dezer wetenschap eene volstrekte behoefte en noodzakelijkheid voor een ieder is, die met een gelukkig gevolg wen seht te bouwen , al be- kleedt zij oogenschijnlijk eenen onaanzienlijken rang in de rij der wetenschappen. Hebben wij gezien , dat de aärdsoorten in hoedanigheid en kracht onderscheiden zijn , ook dit is met de mestsoorten bet geval, zoodat men ook deze dient te kennen , om ze d&kr aan te wenden , waar zij gebezigd moeten worden , zullende wij ons nu 6e>st bepalen bij Den mest in het algemeen. De mest, welke in dierlijke en piantaardige onderscheiden wordt, en uit koolslof , waterstof > zuurstof, xtikstof, zwavel , phosphorus en onderscheidene zouten bestaat, verschilt en in bestanddeelen en in verrotting. Ter verkrijging van eenen goeden mest diene men i. de dier- lijke zelfstandigheden met de plantaardige te vermengen , daar beide heilzaam op elkaoder werken , om bet voedende , opwek- kende en versterbende daar te stellen, hetwelk eenen goeden mest kenmerkt ; eo a. vooral letten op de inrigting der Mestvaalt. Deze vordert eene goede ligging en eene matige vochtigheid, dient ombeind te wezen, opdat het buitensie gedeelte niet uit- drooge, en moet nu en dan met gier worden begoten. Zij moet glooijend opgewerkt worden , doch eene te hooge opstapeling van mest is nadeelig 9 aangezten daardoor de on- Digitized by VjOOQIC 13 derste lagen verstikken , wordende eene gepaste hoogte op vijf of zes voet bepaald. Hoewel een malige toevoer van lucht lieilzaam op den mest werkt, zoo moet deze nogtbans niet t^ veel verwerkt wor- den , aangezien gisting rast behoeft. De voornaamste kenteekenen van eenen volgelegen mest zijn : digtbezonkenheid 9 waardoor de mest als het wäre 66n ligcbaam geworden is, reukelooshcid en zwarte kleur. BroeikraclU der onderscheidene me&tsoorten. Graden RIAUMUa. Schapenmest kan den thermometer doen stijgen • • 60 tot 7$. Beboudt de wärmte drie of vier maanden. Mest van paarden, muilezels en ezels , . 55 tot. 60. Beboudt de wärmte ongeveer zes maanden. Run 35 tot 40. Beboudt de wärmte ongeveer zes maanden. Gewone mest, balf met drooge bladeren vermengd . 40 tot 5o. Beboudt de wärmte negen tot elf maanden. Drooge bladeren 35 tot 40. Behouden de wärmte een jaar. Poudrette (fabriekmest) 5o tot 60. Behoudt de wärmte- een jaar. Draf van appelen , olijven en noten - . a5 tot 3o. Behoudt de wärmte acbttien maanden. Draf van druiven » 40 tot 5o. Behoudt de wärmte somtijds twintig maanden. Digitized by Google 14 Over de soorten van mest. Deze zijn tweederlei voor den toitibouw, als D1ERLIJ&E. PLAHTAARDIGE. Paardenmest. fitaderen. Runder enmest. Eendenkroos. Schapen- en bokkenmest. Afval van groenten. Farkensmest, Stroo. Fogelenmest. *«/., SeereetmesU Asch, Fisch en vischgrom. Jas. , Beende renmcel. Urin*. Over de bemesting. Men kan de vruchtbaarmakiDg van den grond tweeledig noemen, ah: NATUtJRLIJ5.E, K.ÜNSTMATIGB , door door Lithi*- het aanwenden van dierüjke Wärmte. of plantaardige zelfetandighe- Regen* den. Sneeuiv. Forst. Zelfbemesting* ( Digitized by Google 4» Kunstmatige hemesting in het algemeen. In het aan wenden van mest diene men met beleid te han- delen, naardien niet alle grondsoprten denzelfden mest behoeven» Zoo vordert b. v. koude kleijige grond den mest van paar- den, welke hem glocd en wärmte verschaft, gebeel in tegen- stelling der kalk- en zandgrondeh, welke runderenmest verlan- gen, even als de hooge en drooge gronden daarmede verheterd moeten worden. 1 B. Men brenge op de akkers of tninbedden zoo vele hoopen , als dienstig zijn , om uiteengeslagen eene geheele bemesting te kunnen daarste|len ; vervolgens werke men die boopen - over den grond, ten einde bij iederen streek ondergebaakt te kun- nen worden, doch men zorge, dat geen ' mest geslagen of on- geslagen aan zon en wind blootgesteld zij , noch bevrieze t waardoor de beste deelen vervliegen. NB. De mest van schapen en tokken moet niet eerder dan tot het gebruik verwerkt worden, aangezien hij spoedig schim- melt. / In het hijzonder. DIERLIJKE MEST. Paardenmest (droog , scherp en ammoniakalisch) , -het best ge- schikt voor kkigrond, vochtigen grond en broeibakken. Runderenmest (week, vochtig, langzaam rottend) het gescbiktst voor drooge gronden, best voor boomgewassen , welke daar- mede op vier voet afstand van den stam bemest moeten worden. Digitized by Google 16 Schapenmest ) (hard en scherp) , het best geschikt voor koude , Bokkenmest J klei- en moerassige gronden, Varkensmest (waterig en koud), bij uitnemendheid geschikt voor frambozcn en«. iHoeoder- \ (sterk , scherp en prikkelbaar) dient Kalkoenen-r voor de verbouwing van tabak , uijen y Duiven- ( chalotten, pret, bieslook enz. gebezigd Guano- ) te worden. Secreeimest (de heetste, kracbtigste en scberpste) oefent eenen heerlijken invloed op de boomgewassen , als appeUn- , peren-, aal- en kruisbezünboomen , uit, doch dient niet in onmiddelijk verband met de boomwortelen te worden ge- bragt, en is tevens uitnemend geschikt ter verbouwing van kool. Fisch, vischgrom, aas wordt door deszelfs voedzaamheid met een goed gevolg bij de koolbouwittg gebezigd. Beenderenmeel , het meest bij de landbouwers in gebruik. Urine kan met een goed gevolg bij drooge, dorre gronden aangewend worden, doch is wegens derzeiver scherpheid hoogst nadeelig voor de plantgewassen. PLAOTAARD1GE MEST. Boombladeren, en wel inzooderheid die van den et*, leyeren door rotting eenen zeer goeden niest en belöonen de aan- gewende moeite rijkelijk. Eendcnmoes of kroos , hetwelk zieh bij menigte in onze grach- ten en slooten bevindt, is uitermate geschikt tot het ver- bouwen van erwten, Te dien einde zamele men het in de maanden Aug. en Sept. op, zelte het in eenen hoop, opdat het des winters doorvrieze en rotte, en strooije het vervolgens ter dikte van eenen haiven duim in de voren , waarin de erwten ge— iegd zullen worden. Digitized by Google 17 Afval van groenten oefent hetzelfde vermögen als de boombla- - deren uit, doch ontbindt zieh schielijker en verliest daar- door in aanhoudendheid van kracht. Stroo en kaf dienen met dierlijke meststoffen vermengd te wor- den , om veel waarde te bebben , aangezien beide op zieh zelve de ontbinding inzonderheid in drooge gronden lang wederstaan. Evenwel kan men gerstekaf met een goed gevolg tot het bemesten van oude en traag dragende vruchiboomen aan wen- den, doch die moet alsdän ondergedolven worden* Asch , hoewel mestdeelen in zieh bevattende , ontwikkelt nog- tans ook zeer den groei der drandnetels, terwijl eindelijk zeepwater (loog) zeer ter begieting der boomgewassen aan te raden is. JVat eene Sterke 4 bemesting vordert of in het geheel niet kernest moet worden. STERKE Elf NIEUWE BEMESTING VORDEREN De broeibak. And wie, Aspersies (telken jare verwisselen van mest). Augurken* ÄooL Koolrapen. Komkommers, Radijs. SpinagU. Uijetu Zwing. STERK , DOCH TEN VO- RIGEN JARE BEMESTEN GROND VORDERT: Snijboonen. Saladeboonen. Sellerij (inzonder- heid Knolselierij). Prei. BloemkooL NIET BEMEST MOSTEN WORDEN: Aardappclen. Aardperen. A ar daher s. Groote boonen. Erwten, Wortelen. Meiknollen. Herfst dito. Digitized by Google 18 STERKE EN NIEUWE BEMESTING VORDEREN : STERR, DOCH TEN VO- RIGEN JARE BEMESTEN GROND VORDEREN : Druiven- (oude koe- dong). Aardbezien. NIET BEMEST MOETEN WORDEN: Kerseboomen. Abrikozen Peruken overoude koe- dong). } (of Aalbezien. Kruisbeziin. Frambozen. Braambezien. Mariolein. Thijm. Basilikum. Lavendel. Salie. Oude graslaoden , tot tuinen of hoven .gebetigd , behoeven in de eerste twee jaren niet bemest te worden , aangezien hier de zoogenaamde groene bemesting plaats heeft. Tuinen , waarover nieuwe aarde uit slooten of grachten gebragt wordt, hebben evenmin behoefte aan mest , n^aardien de nieuwe aarde in den beginne voedingsdeelen genoeg aaobiedt« NB. Bij het aanwenden van nieuwe slootaarde, slijk of ^nderzins, bedenke men evenwel, dat zij een winter moet overleggen en doorgevrqren zijn, daar zij als nieuw te koud voor de gewassen zoude wezen. Tijd der bemesting. Deze bepaalt zieh hoofdzakelijk tot voorjaar en her/st, doch hangt van het bewerken des gronds af. Zij , die drooge gronden hebben , en dus deze des herfsts , omspitten , dienen ook dan te niesten ; terwijl men in het te- genovergestelde geval zulks des voorjaars ten uitvoer brengt. Wanneer men eene tweede vrucht bouwt {knollen uitgozon- derd), is ook eene tweede bemesting aan te raden bij die gron- ^ den, welke dor en droog zijn, Waf de boomgewassen aan belangt, deze zoude men in zekere opzigten het geheele jaar , des winters uitgenomen , van mest kunnen voorzien. Digitized by Google 19 4. OVER het BEWERKEN van den GROND. ALGEMEENE BESCHOÜWING. Gelijk er in de natuar veel bestaat, hetwelk door bewer- king verbeterd en veredeld wordt , zoo is dit ook allezins met den bonwgrond het geval , daar deze door omzetting aan licht , lucht , wärmte , regen enz. wordt blootgesteld , — eene volstrekte behoefte, zullen de gewassen wel deren. Maar aangezien hef op verre na niet hetzelfde is, hoe men daaromtrent handelt, zuMen wij ook dit gedeelte van den tuin- bouw in deszelfs bijzon4erheden trachten uiteen te zetten , ons te dien einde het eerst bepalende bij de Bewerkln ff in het algemeen. Er bestaan verscbillende- redenen , welke de bewerking van den grond noodzakelijk doen zijn , als : ter bereiking van andere doeleinden, ter vruchtbaarmaking , ter verkrijging eener goede Kgging , ter aanwending, van den overgebragten mest , ter wering titn het onkruid enz. Hetgeen men dan du in den landbouw door den ploeg daar- stelt, diene men in den tuinbouw door de spade te verr igten. Te dien einde steke men de spade of schoffel niet te schuins in den grond , omdat de bewerking alsdan te oppervlakkig zoude gedaan worden en haar doel missen. — Deze verrigting na is op zieh zelve niet anders, dan den bebouwden grond onder, den nieuwen boven te brengen, ter versterking van den groei der planten. Digitized by Google 20 Over de bewerking in het bijzonder. Woelen. Te dien einde grave men in het vierkant, of rond oin den tuin, eene grep van vier of zes vöeten breed ec twee of drie voeten diep , naor gelang men nieuwe aardc behoeft eu de bouwgrood diepte heeft. -— Vervolgens brenge men deze aarde in regelmatige hoopen op den uitgemergel- den bouwgrood, om later te zamen verwerkt te worden. De gemaakte grep kan vervolgens 6f in eene glooijende rig- ting bijge werkt worden, 6f met vuilnis, steenen of ander- zins worden gevuld. Deze verrigÜDg , als een gevolg van pligtverzuim en schaars- heid van niest, komt weinig in den tuinbouw voor. Omspitten , Haken» Deze bewerking bestaat in de navolgende verrigting. *— Men graaft op het einde van het bed, of bij het begin van het spitten , eene voor , ter diepte van een voet en ter breedte van het stuk, dat men aldus behandel- ten wil , brengt deze aarde naar die zijde , waarheen men spit, om daarmede op het andere einde de laatste voor te vullen , welke het anders aan grond zoude ontbreken , en werkt alsdan regelraatig voort. Bij het spitten diene men op de navolgende pnnten te letten : i. op het uitzoeken van kweekgras, hetwelk niet afge- stoken, maar gerooid moet worden, a. op het uitwerpen van steenen, wortelen enz. , 3. op het gelijkmatig onder- werken van den mest, 4. op het bezigen van de spade ter^ zelfder diepte. NB. Bij eene gewone bewerking is de diepte der spade voldoende. Omzinken. Is dezelfde bewerking als het omspitten , met dit verschil , dat men zulks alsdan twee steek diep verrigt , ter losmaking van den -ondergrond , om daardoor de vrucht- baarheid te bevorderen. Heeft nu de bouwgrond eene diepte van twee voet , dan brenge men vrijelijk den onder- Digitized by VjOOQIC 21 grond bogen, doch zoo dit het geval niet is, werke men zoo, dat telken reize de benedengrond weder ondergebragt worde, daar men in het tegenovergestelde geval eerder verliezen dan winnen zoude. Sommige vruchten, als: scorsoniren, wortelen, fransche- rapcn, pinksternaken enz. vorderen eenen twee steek diep omgespitteh grond. SchoffeUn is eene verrigting, welke noodzakelijk is ter verdel- ging van het onkruid en ter losmaking van den grond der paden , opdat deze beter geharkt kunnen worden. Men dient het altijd achterwaarts gaande te verrigten , opdat het losse niet onder de bewerking weder vastgetreden worde. Barken geschied t tot nut en tot versiering. Toi nut door het verbreken der kiuiteo, het effenen van. den grond of onderwerken van het gezaaide. Tot versiering : door het bijeenverzamelen van alle on- reinheid en het zuiveren der paden. Digtslaan, digttreden. Is in sommige gevallen in den tuin- houw eene behoefte , en wordt na het zaaijen der knol- en mjensoorten het meest verrigt. Kleine bedden kunnen, na bexaaid te zijn, gemakkelijk met de spade geslagen wor- ' den — - grootere trede men liever, zulks doende na kleine plankjes (trippen) onder de voeten gebonden te hebben. (her het verwerken van den grond met betrekking. fot het daarstellen van eenen moestuin. Hie eenen moestuin wenscht aan te leggen , lette , behalve op Je inrigting van den grond, waarover later, i. dat dezelve wel ter zonne ligge , a. niet te laag zij , daar dan geene gewassen irel nillen tieren , 3. dat hij tegen de koude Noorde- , Noord- en Noordwestevrinden heschut worde. Digitized by Google 32 De grond, welken men lot daarstelliog eens mqestuina bezi- gen wil , verdeelt zieh van zelve in drie Massen, i. bedden, a. groote paäen, 3, Aleine dito. Beeiden (gewone). . Deze behooren eene breedte van vier voe- ten te bebben en van het Zuiden naar het Noorden te loo- pen , opdat de zon hen in de lengte wel beschijne. Bedden (erwte-) beboeven slecbts drie voeten breed te zijn. Bedden (tusschen-) slecbts twee voefen. Deze dienen tusschen de peul- , doperwten- of boonenbeddeu gelegen te zijn , en inet läge groenten te worden bezaaid, om zoo doende den toe~ voer van liebt en lucht te bevorderen. NB. Alle bedden , dienen eene bangende rigting ter afwa- tering te bebben, en op zieh zelve eenigzins rond gelegen te zijn. — Na de kanten der bedden met de spade effen te hebben geslagen, steke men dezelve naar de tuinlijn in eene schuinsche rigting af , hetwelk men opmaken noemt , en dat de netheid eens moesluios zeer bevordert. Paden (groote). Bij uitgebreide tuinen dienen deze eene breedte van acht voeten te bebben, hetwelk men natuurlijk naar de uitgestrektheid des tuins wijzigen kan. AI te smalle tuinpa- den voldoen echter nimmer. Paden (kleine). Deze behoeven eene breedte van een of een en een halven voet, en moeten niet dieper dan een balven voet nitgegraven worden. Over het vermerken van den grond met betrekking * tot het daarstellen eens boomgaards. Ook deze dient goed ter zonne en tegep de koude winden besebnt en in akkers gelegd te worden , ter aQoop van het. wa- ter, alswanneer men de boomen in rijen van 2 5 of $o , voet afstand, of in kruis dient te plaatsen, Om wisse! jpg Digitized by Google 23 van boomeij, gelijk de schrijver van het Täglisches Tasschen- buch zegt , is onnoodig en beeft geene waarde ; men plaatse slechts de fijnste vracbtboomen op de wärmste standplaatsen , terwijl de größere en % hooggestamde soorten achteraan dienen .te worden gtplaatst. Wil men terstond den boomgaard op het Engtisch enz. aan- leggen, dan ichoeije men de plaatsing der boomen naar de paden, ten allen tijde den opgegeven afttand bewarende« NB. Het bonwen onder jonge vracbtboomen benadeelt zeer den groei % te meer , daar door bet veelvuldig omspitten de fijnere of vlaiwortelen te veel worden beschadigd. Over den tijd, wanneer men den grond bewerken moet. Over het dgemeen is daartoe 1 de* herfst te verkiezen, wan- neer en weder 6n grond bet maar eenigzins toelaten , aange- zien dan sneeuw en vorst beter hären weldadigen invloed op den bodem kannen ttitoefenen. Koude en natte gronden worden evenwel beter des voorjaars omgegravea. 