title: Handboek der Indische klankleer, in vergelijking met die der Indogermaansche stamtaal, ten gebruike van studenten in de Nederlandsche en klassieke letteren
creator: Uhlenbeck, Christianus Cornelius (1866-1951)
text: De palataalwet. Daar de palataalwet de behandeling der velaren en middelste gutturalen in het algemeen betreft, zullen wij haar een afzonderlijke § moeten wijden, te meer, omdat haar ontdekking een grooten invloed op onze beschouwing der Indo-Germanische vocalen heeft gehad. Slechts door het vinden der palataalwet is het bewijs geleverd, dat de stamtaal naast @ ook © heeft bezeten. Men kan deze wet, die door verschillende geleerden ongeveer gelijktijdig gevonden is (zie Schmidt, Kuhn’s Zeitschrift. XXV, 1—179), aldus formuleeren: In de Arysche periode, voor den overgang van 2 in ä, gingen de gutturalen (Indo-Germanische velaren en middelste gutturalen), indien zij door Indo-Germanische &, ? of 4 werden gevolgd, in palatale affricaten over, in elk ander geval bleven zij onveranderd. Voorbeelden van skr. c, j, h (uit 7h), door den invloed van £, ?, 3 werden gutturalen ontstaan: Indo-Germanisch *ge: skr. ca, en, gr. re, lat. que. Indo-Germanisch *gerü-s: skr. carü-s, pot, ketel, on. hverr. Indo-Germanisch *getuöres: skr. catväras, vier, got. fidwor, vgl. gr. pentakais, lat. quatuor. Indo-Germanisch *penge: skr. pungca, vijf, gr. heptas, lat. quingue, got. fimf. Indo-Germanisch *leuketai: skr. röcate, schittert, behaagt, vgl. gr. hexagon, lat. lucet, got. liuhabs. Indo-Germanisch *geretaj: ved. järate, knettert, roept aan, vgl. ohd. quirit. Indo-Germanisch *auges-: skr. öjas-, kracht, vgl. ugra-s, ontzaglijk, en lat. auge. Indo-Germanisch *ghenmi: skr. hänmi, ik sla, ik dood, vgl. gr. dele. Indo-Germanisch *gheros: ved. haras, hitte, gr. ἱππόcnos. Indo-Germanisch *-giti-s: skr. apa-citi-s, vergelding, eerbewijs, bestraffing (ved.), gr. ἐντεlecis. Indo-Germanisch *gid: skr. cid, -cunque, gr. id, lat. quid. Indo-Germanisch *kuki-s: skr. cuei-s, schitterend, rein, vgl. gukrd-s, schitterend, en got. hugs, os. hugi, on. hugr. Indo-Germanisch *kieuetai: skr. cyavate, beweegt zich, wankelt, valt, vgl. gr. οἰ. Voorbeelden van gutturalen, die niet door d#, ?7 of: werden gevolgd en bewaard bleven: indg. *kakud-, *kakud-: skr. kakut (d), kakudmün (nt), top, bult, lat. cacumen (uit *cacumen). indg. *kark-: skr. karka-s, karkata-s, kreeft, gr. καρκινος, lat. cancer (uit *carcer). indg. *skandö: skr. skandämi, ik snel, ik spring, lat. scandö. indg. *kalo-s: skr. käla-s, donker, zwart, vgl. gr. δαλις (*δαλισ), vlek, δάλος (*δαλος), „τεμπέΑυς και γυρίον ύψος“, lat. caligo, nevel, duisternis. indg. *käru-s: ved. käru-s, lofzanger, dichter, vgl. gr. σκαاصίς, dor. σαγός. indg. *näsetai: skr. käsate, hoest, vgl. ags. hüosta, nd. hoest. Dat wij van ä, niet van ö moeten a bewijst lit. koseti, hoesten. indg. *egät: skr. agät, ging, gr. ἔμο, dor. ἔ. indg. *gotero-s: skr. katara-s, wie van beiden, gr. ζορόος, ζώτος, got. hwaar. indg. *kökso-s, *köksa: skr. kaksa-s, oksel, kreupelhout (als schuilplaats van dieren), kaksa, gordel, ringmuur, lat. coxa, mhd. hasse. indg. *jugö-m: skr. yuga-m, juk, tijdperk, gr. Jugum, lat. jugum, got. juk. indg. *ghono-s: skr. ghand-s, verdelger, knots (ved.), dicht, vast, hard, enz., gr. ποτός, bij skr. hanmi, ik sla, ik dood, gr. Θηλυς. indg. *dalghö-s: skr. dirgha-s, lang, vgl. gr. δοτοίς. indg. *göu-s: skr. gäu-s, rund, gr. φώος. indg. *gorü-s: skr. gurd-s, zwaar, vgl. gr. βαρύς (met or of rr?), got. kaurus (met rr) en lat. gravis. indg. *gari-s: skr. görä-s, berg, vgl. lit. giria, woud, oksl. gora, berg. indg. *gmtos: skr. gata-s, gegaan, gr. φέροσ, lat. -ventus. indg. *ögr-t: skr. yakrt, lever (voor *yäkrt, vgl. avest. yukare), gr. ἱρέως, lat. jecur. indg. *kreuss: ved. kravis, rauw vleesch, gr. χερσάθρο, vgl. lat. horrendus enz. indg. *kukrö-s, *kuklö-s: skr. gukra-s (vooral ved.), gukla-s, helder, schitterend, wit, vgl. comparat. göciyän (ms), verwant met got. hugs. Indo-Gerygsk: skr. Uigras, geweldig, ontzaglijk, vergelijk. verwant met lat. augustus, got. aukan enz. Indg. *stighnutai: skr. stighnute, bestijgt (Dhatup. äskande), vergelijk. gr. ore/yo, got. steige. Indg. *pengti-s: skr. pankti-s, vijftal, rij, vergelijk. gr. medunrog. Indg. *sisegti: ved. sisakti, volgt, geleidt, vergelijk. sequitur. $54. Indg. q, k. De indg. 9, %k zijn in het Arijse geheel samengevallen. Voor palatale klinkers en den halfklinker 5 werden g en k tot c, in alle andere gevallen tot k. Voorbeelden van indg. q, k, skr. k: Indg. *qäsetai: skr. käsate, hoest, vergelijk. ags. hwösta, ndl. hoest. Indg. *gotero-s: skr. katard-s, wie van beiden, gr. zoregos, xoteos, got. hwabhar. Indg. *ögr-t: skr. yakrt, lever (voor *yäkrt), gr. jnev, lat. jecur. Indg. *pengti-s: skr. pankti-g, vijftal, rij, vergelijk. gr. zeurzog. Indg. *kakud-, *kaküd-: skr. kaküt (d), kaküdmän (nt), top, bult, lat. cacumen. Indg. *kark-: skr. karka-s, kreeft, gr. karcinoma, lat. cancer. Indg. *kökso-s, *köksä: skr. kaksa-s, oksel, kreupelhout, kaksa, gordel, ringmuur, lat. coxa, mhd. hahse. Voorbeelden van indg. g, k, skr. c: Indg. *geru-s: skr. caru-s, pot, ketel, on. hverr. Indg. *getuöres: skr. catvära-s, vier, got. fidwor, vergelijk. gr. tetradyas, lat. quatuor. Indg. *penge: skr. pänca, vijf, gr. pentagöna, lat. quinque, got. fimf. Indg. *qid: skr. cid, -cunque, gr. z/, lat. quid. Indg. *leuketai: skr. röcate, schittert, behaagt, vergelijk. gr. Aevxos, lat. lucet, got. liuhabs. Indg. *kuki-s: skr. gueci-s, schitterend, rein, vergelijk. gukra-s, schitterend. Indg. *kieuetai: skr. cyavate, beweegt zich, wankelt, valt, vergelijk. gr. cevo. $55. Indg. ah, kh. Zekere voorbeelden van indg. ga, kh zijn: Indg. *sghalö: skr. skhalämi, ik struikel, vergelijk. gr. ypa ("sghliö). Indg. *konkho-s: skr. cankha-s, mossel, gr. kórykos, vergelijk. ook laat congius. Omtrent de klankgroep 'sch' verkeeren wij nog in het onzekere, of wij van indg. 'sch' voor palatale klinkers of van indg. 'sch' moeten uitgaan. In het eerste geval kunnen 'gachami', 'ichami', 'prechami' niet klankwettig ontstaan zijn, daar indg. '*gmskho', '*isskho', '*prkskho' tot '*yasihäami', '*iskhami', '*orskhami' zouden zijn geworden; in 'gachati', 'sachati', 'prechati' echter zoude de 'sch' klankwettig de indg. 'sch' voor indg. 'e' representeeren: indg. '*gmskheti', '*isskheti', '*prkskheti'. In het tweede geval zoude men moeten aannemen, dat 'gachami', 'ichami', 'prechami' klankwettig ontstaan zijn. Zie Zubaty, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 9 v. v. en Bartholomae, Studien zur indogermanischen sprachgeschichte II, 3 v. v. Vergelijk: 'skr. chinädam', ik snijd af, bij avest. 'sid-' (s uit 'sk'), gr. 'oyls', lat. 'scindo', lit. 'skedziu' (lit. indg. 'sk'). 'skr. chäya', schaduw, bij gr. 'oxýs' en 'oksl. 'sten'? uit '*scen?', '*skent' (slav. indg. 'sk'). = BI 'skr. ichäti', wenscht, bij avest. 'isaiti' (s uit 'sk'), lit. 'jösz- 'koti', 'oksl. 'iskati' (lit. 'sek', slav. 'sk', indg. 'sk'), 'ohd. 'eiscon.' 'skr. pučchati', gaat, bij avest. 'jasaiti' (s uit 'sk'), gr. 'Baoso'. 'skr. prechäti', vraagt, bij avest. 'pörösaiti' (s uit 'sk'), lat. 'posco', 'ohd. 'forscon.' $ 56. Indg. 'g', 8. De indogereen 'g', 'y' zijn in het Arisch geheel samengevallen. Voor palatale klinkers en den half- klinker 'i' werden 'g' en 'g' tot '5', in alle andere gevallen tot 'g'. Voorbeelden van indogereen 'g', 9, 'skr. 'g': indogereen '*göus': 'skr. 'gäus', rund, gr. 'Poös'. indogereen '*garüs': 'skr. 'gurü', zwaar, vgl. gr. 'ßaeovs', got. 'kaurus' en ook lat. 'gravis'. indogereen '*egat': 'skr. 'agät', ging, gr. '&ßn'. indogereen '*gmto's': 'skr. 'gata's', 'gegaan', gr. 'Parös', lat. '-ventus'. indogereen '*jugom': 'skr. 'yuga-m', 'juk', 'tijdperk', gr. '{vyor', lat. 'jugum', got. 'juk'. indogereen '*ugros': 'skr. 'ugras', 'geweldig', 'ontzaglijk', vgl. lat. 'augur', got. 'aukan'. Voorbeelden van indg. g, 9, skr. 5: indg. *geretau: ved. jratu, knettert, roept aan, vgl. ohd. quirit. indg. *auges-: skr. öjas-, kracht, vgl. ugras, ontzaglijk, lat. augeo en got. aukan. § 57. Indg. ah, gh. De indg. gh, gh zijn in het Arisch geheel samengevallen. Voor palatale klinkers en den halve klinker y werden gh en ghy tot jh, in alle andere gevallen tot gh. In het Indisch werd jh in het algemeen tot Ah. Voorbeelden van indg. gh, gh, skr. gh: indg. *ghono-s: skr. ghand-s, verdelger, knots (ved.), dicht, vast, enz., vgl. gr. görghos. indg. *dalghö-s: skr. dirgha-s, lang, vgl. gr. doloys. indg. *stöighnutai: skr. stighnuti, bestijgt, bespringt, vgl. gr. ozeiyo, got. steige. Voorbeelden van indg. gh, gh, skr. h: indg. *ghenmi: skr. hanmi, ik sla, ik dood, vgl. gr. Heiva, indg. *gheros: ved. haras, hitte, gr. geos, indg. *dhrughes: ved. drugas, vijandelijke wezens, bij skr. drujyämi, ik deer, avest. druj-, ohd. triogan. Als ook de volgende lettergreep met een aspiraat begon, vinden wij 9 (j) in plaats van gh (h): indg. *ghrdhiö: skr. grhdyäami, ik begeer, vgl. got. grudags, grudug. indg. *gheghöna: skr. jaghana, ik sloeg, doodde, bij hanmi, ik sla, ik dood, gr. delvo. Uit gk + ten gh + t ontstond gah: zie § 49. Palatalen. $ 58. Algemene opmerkingen. Naast de velaren en middelste gutturalen stond een derde guttural, welke voor in de mond werd uitgesproken. Deze voorste gutturalen worden met de naam van palatalen aangeduid. In het Arisch, het Armenisch, het Baltoslavisch en het Albaneesch zijn de palatale gutturalen tot palatale spiranten geworden: in deze zelfde taalgroepen zijn de velaren en middelste gutturalen in een guttural samen gevallen. In het Grieksch, het Italiaans, het Germaansch en het Keltisch daarentegen, waar de velaren labialisatie ondergingen, zijn de palatalen met de middelste gutturalen samengevallen. Naar de wijze, waarop de gutturalen worden behandeld, kan men de Indogermaanse talen in twee groepen verdelen, een westelijke, waarin het onderscheid tussen palatalen en middelste gutturalen is verdwenen, en een oostelijke, waarin de velaren met de middelste gutturalen zijn samengevallen, maar de palatalen tot spiranten zijn geworden. Von Bradke noemt de westelijke groep die der centum-talen, de oostelijke die der satam-talen. Er is reden om te onderstellen, dat de centum-talen van een ander dialect der stamtaal afstammen dan de satam-talen. $ 59. Indg. k&. In de Arieke periode werd indg. k tot g, welke in het Indisch in het algemeen onveranderd bleef: indg. *kmtö-m: skr. catd-m, gr i-xarov, lat. centum, got. hund. Lit. szimias bewijst, dat wij met mp te doen hebben. indg. *kankü-s: skr. ganku-s, wig, staak, oksl. sgkü, tak, vgl. ook skr. gäkhä, tak, lit. szaka. indg. *kensö: skr. gamsams, ik prijs, zeg, EocHlBer, vgl. lat. censeo. indg. *küro-s: skr. cüra-s, manhaftig, held, gr. -xvoos in @xvgos, ongeldig (niet van kracht). indg. *kuö(n): skr. cvä (n), hond, lit. sed, met n gr. xvov. Vgl. lat. canis en got. hunds. Indisch: *swekuro-s, skr. gvagura-s, schoonvader, gr. αἰγάโ�ς, vgl. lat. socer en got. swaihra. Opvallend is oksl, svekrü met indg. %k of g; daarentegen lit. szeszuras met indg. k. Hierbij het femininum indg. *svekrü-s: skr. gvagrü-s, schoon- moeder, lat. socrus, vgl. ook gr. ὑποgang (waarschijnlijk naar analogie van ὑπῆρχεν gevormd) en got. swaihro. indg. *uiko-s: skr. vega-s, huis, gr. οἰκός, lat. vicus, vgl. got. weihs, indg. *dnkó: skr. dacami, ik bijt, vgl. gr. δάμαρρις, indg. *akru: skr. dgru, traan, vgl. acrd-m (dikwijls ver- keerdelijk alsra-m geschreven), traan, lit aszara, waar ver- houding tot gr. δάκρυ, lat. lacrima, got. tagr nog duister is. indg. *akmö(n): skr. dgemä (n), steen, gr. μάρμαρρος, lit. plur. tantum aszmens, lemmer, maar met %k of q lit. akmü, oksl. kamy, steen. indg. *dedörka: skr. dadarca, ik zag, gr. δεδογύς. Vit indg. *%kt ontstond in het Arisch regelmatig ct, waar- uit zich in het Indisch st ontwikkelde: indg. *oktö(u): skr. astu (ved.), astu, acht, gr. ὀκτώ, lat. octo, got. ahtau. indg. *dikti-s: skr. disti-s, aanwijzing, voorschrift, nood- lotsbeschikking, oorspronkelijk -zöht in inziht, beschuldiging, vgl. lat. dicht en met sterk vocalisme gr. δείκτυς. indg. *uekti: skr. vasti, wil, vgl. gr. φύσις. De eerste persoon bij vasti luidt natuurlijk vagms uit indg. *uekmi. Brugmann I, 299 neemt aan, dat sk in het Indisch tot cch (ch) werd, hetgeen in elk geval onjuist is: zie § 55 en § 62. Uit indg. ks ontstond in het Indisch ks: eG A indg. *ueksi: skr. vaksi, ge wilt, 2 pers. bij vagmi, vgl. gr. φύω. | | - indg. *deksino-s: skr. daksina-s, rechtsch, zuidelijk, handig, ervaren, oksl. desinü, lit. deszine (fem. van de e- klasse, rechterhand), vgl. gr. δεξιός, lat. dexter, got. tathswa. Als op ks een gutturaal volgde, schijnt de % klankwettig _ verdwenen te zijn: indg. prkskheti: skr. prechäti, vraagt, vgl. avest. peresaiti, lat. poscit en ohd. forscon. De wortel is *prek-, prk-. $ 60. Indg. 5. In de Arische periode werd indg. 9 tot 2, waaruit zich in het Indisch in het algemeen 7 ont wikkelde: | indg. *genos: ved. janas, geslacht, gr. yevos, lat. genus, bij skr. janayämı, ik breng voort, gr. ylyvouaı, lat. gignö, enz. Avest. zan- bewijst, dat de j van jandyami op indg. 9 teruggaat. indg. *dönu: skr. jänu, knie, vgl. gr. yovv, lat. genu, en met verdwijningstrap van den wortel ved. jnu- in jnubädh-, de knieön buigend, gr. yrv- in yruzereiw, got. kniu. Avest. zanva, knleen. indg. *gnöto-s: skr. jnätd-s, gekend, geweten, gr. yvarzog, lat. nötus, bij skr. jänämi, ik ken, weet, gr. yıyyacko, lat. noscö (ynoscö). Dat wij met indg. 5 te maken hebben, blijkt o. a. uit lit. Zinoti, oksl. znati, kennen, weten. indg. Jusö: skr. jusäani, ik verheug mij, hiernaast indg. deusö: gr. yevo, got. kiusa. Vgl. lat. gustus. Dat de 5; van jusämi op 9 teruggaat, blijkt nog uit avest. zaosa-, welbehagen. indg. *bhargo-s: skr. bhürja-s, berk, berkebast, vgl. ohd. pirihha, ndl. berk. De 9 blijkt uit oksl. breza, lit. berzas. indg. *mrgö: skr. mrjämi, ik wisch, vgl. gr. auedlyo, lat. mulgeö, ohd. milchu enz. Lit. melzu, oksl. mlüsq bewijzen, dat wij van 5 moeten uitgaan. Dit indg. gb(h) was in het Arisch Zb(h) geworden, waar- uit regelmatig in het Indisch db(h) ontstond: zie $ 69. Voorbeeld: an sh indg. *uigbhis: skr. vidbhis, instrum. plur. van «zc-, nomi- nat. vit, stam, volk, vgl. gr. ofxos, lat. vicus enz. $ 61. Indg. dh. In de Arische periode werd indg. dh tot Zh, waaruit in het Indisch in het algemeen h ontstond. De tussentijds behouden is bewaard in schrijf, verlaten, wit en verlaten, bij jahämi, ik verlaat (naar wijsheid werd een praesens vahämi gevormd). Voorbeelden van indg Jh, skr. h: | | Indisch: *gheimen-: Vedisch: heman-, winter Grieks: yelun, jeur, vgl. schrijf: hima-m, sneeuw, Grieks: ört, Latijn: hiems. De Jh blijkt uit lit. Zema, Oud-Saksisch: zima. Indisch: dhansö-s: schrijf: harisa-s, een zekere watervogel, gans, flamingo, zwaan, vgl. Grieks: yyr, Latijn: anser, Oud-Hollandisch: gans. Uit het Oud-Indisch blijkt, dat men van 94 moet wijgaan; moeilijk te beoordeelen is Oud-Saksisch: gast, dat op Indisch: gh wijst, maar wellicht uit het Germaansch is ontleend. Indisch: *leichmi: schrijf: lekhmi, ik lek, vgl. Grieks: Aeelyo, Latijn: lingö, Gotisch: bilaigon. Oud-Turks: löziu, Oud-Saksisch: liöq bewijzen, dat wij met dh te maken hebben. Indisch: bhäghu-s: schrijf: bähu-s, arm, Grieks: zöyvs, Oud-Hollandisch: buog. De gh blijkt nog uit Avesta bäzu-. Indisch: *uedhö: schrijf: vahani, ik voer, Latijn: veho, Gotisch: -wiga. De dh blijkt uit lit. ve2u, Oud-Saksisch: vezgq. Uit Indisch: dh + t werd in het Indisch dh, waarbij soms een voorafgaande vocaal volgens nog niet bekende wetten werd gewijzigd: Indisch: *leich-ti: schrijf: ledhi, lek, vgl Grieks: Ae’yo. Indisch: *kgh-tö-s: schrijf: lrdha-s, gelekt, bij het voorgaande woord. Indisch: *ugh-to-s: schrijf: üdha-s, gevoerd, bij vahami, ik voer. Indisch: *dhrgh-tö-s: schrijf: drdha-s, vast, bij dfhyami, ik bevestig. Indisch: *seogh-to-s: schrijf: sädha-s, overweldigd, bij sahami, ik vermag, waag, enz., Grieks: %o. Indisch: *uegh-tum: schrijf: vodhum, voeren, bij vahämi, ik voer. Indisch: *segh-tum: schrijf: södhum, vermogen, enz. bij sahami, ik vermag. In de nabijheid van een volgende aspiraat werd dh tot 7: Indisch: *ghighami: schrijf: jahämi, ik verlaat. De derde praesens reduplicatie werd reeds in het Ariaclisch door a vervangen: Avesta: zazätti, hij (zij, het) laat, verlaat. Spiranten. In het algemeen bleef het onveranderd: indg. *septem: skr. sapta, zeven, gr. nr. lat. septem, vgl. got. sibun. Dat wij met een, niet met negen te maken hebben, blijkt uit lit. septyni. indg. *senos: ved. sana-s, oud, gr. fem. nr., vgl. lat. senex, got. sineis. indg. *sruö: skr. sravami, ik stroom, gr. do, vgl. ohd. stroom. indg. *restai: skr. vaste, kleedt zich, trekt aan, vgl. vasana-m, vāstra-m, kleed, gr. phrēn, hoed, lesb. Feuille, lat. vestis, got. gawasjan. indg. *dösiö: skr. dāsyāmi, ik zal geven, gr. dāno. indg. *denos, genit. *genesos: ved. jānās, genit. jānāsas, geslacht, gr. yíros, lat. genus. indg. *ökuo-s: skr. dvā-s, paard, gr. hamos, lat. equus, vergerm. *yūwo-2. Reeds in de Arische periode ging s na d, n, d, W, w r, r, q, k, k in 3 over, waaruit in het Indisch s ontstond. In dezelfde condities werd ss tot 33, dat zich in het Indisch tot ks ontwikkelde. indg. *sthisthāmi: skr. tisthāmi, ik sta, gr. histō, vgl. lat. sistō. indg. *ustā-s: skr. usla-s, gebrand, lat. ustus. indg. *ulguis: skr. vrkisu, loc. plur. van vrka-s, wolf, oksl. vluchte. indg. *geustēr-: ved. jōstar-, jōstar-, liefhebbend, vgl. gr. GASTHŌN, indg. *duaisi: skr. dveksi (niet *deessi, ouder *dvaisi), ge haat, 2 pers. bij dvesmi. indg. *saussiō: skr. goksyāmi (uit *sōssiāmi, ouder *saus-Syāmi), ik zal verdrogen, gr. ἄρτος. indg. *dhrsnēumi, *dhersō: skr. dhrsnēmi, dhrzāmi, ik waag, vgl. gr. Paputē enz. indg. *kars-: skr. girsd-m, hoofd, vgl. giras, hoofd, enz. indg. *uersā: skr. vursā, regen, regentijd, gr. ὑετός, water naast hom. ὑετός. indg. *uēgsiō: skr. vāksyāmi, ik zal zeggen, bij vācan-, ik zeg, vgl. vāk, stem, lat. vōc enz. indg. *dheksiō: skr. dhāksyāmi, ik zal branden, bij dāhāmi, ik brand. indg. *uēksi: skr. vüksi, ge wilt, 2 pers. bij vagnī, vgl. gr. χόλος. Brugmann I, 412 en Bartholomae, Studien zur indogermanischen Sprachgeschichte II, 5 noemen op grond van gevallen als ved. pacca, achter, later, westelijk, avest. pasca aan, dat indg. sq, sk voor palatale klinkers (de ü van pacef, eigenlijk een instrumentalis, gaat op & terug) in het Arioce tot cc werd. Moeten wij des niettemin geloven, dat indg. sgh, skh voor palatale klinkers -- natuurlijk door de Arioce tussentrap cch — in het Indisch tot cch (ch) is geworden? Ik voor mij zou hierin geen bezwaar zien, maar Bartholomee heeft t. a. p. 3 v. v. deze opvatting bestreden. In geen geval echter kan het aan twijfel onderhevig zijn, dat aan ech (ch) een oorspronkelijke verbinding van s met een gutturale tenuis aspirata ten grondslag ligt. Zie & 55, waar voorbeelden van cch worden aangehaald. Uit indg. ss ontstond in het Indisch na a-vocalen ts: indg. *vessiō: skr. vatsyāmī, ik zal kleeden, gr. 8 63. Indg. z. Osthoff, Kuhn’s Zeitschr. XXIII, 87-89, is bewezen, dat reeds in de stamtaal s voor consonanten met stemklank in z was overgegaan. In de Arische periode werd deze z na ?, @, 7, u, tot 2, waaruit zich in het Indisch een linguale sibilant ontwikkelde. Daarna onderging deze linguale 2, zowel als de na indg. «, €. ö bewaard gebleven z, verschillende veranderingen. Uit Arisch azd en azdh (indg. azd, ezd, ozd, azdh, ezdh) ontstond in het Indisch ed en edh: indg. *sezdiet: ved. sadyät, 3 pers. sing. optat. perf. bij sidati, zit, avest. hazdyab. indg. *ezdht (maar *zdhi): skr. edhr, wees. Uit Arisch 24 (indg. zd na ?, “, , u) ontstond in het Indisch d en uit Arisch Zdh (indg. zdh na 7, ”, 1, w) dien-overeenkomstig dh: indg. *nizdo-s: skr. nida-s, nest, lat. nidus, ohd. nest. indg. *duzdök-: ved. düdäc-, onvroom, vgl. skr. dus-. gr. Sve-, indg. *“stauzdhuam (met a bedoel ik hier indg. a, e of 0): ved. «dstodhvam, 2 pers. plur. aor. med. bij stänmi, ik prijs. | Uit Arisch azb en azbh (indg. «uzb, ezb, ozb, azbh, ezbh, ozbh) moest in het Indisch adb en «adbh ontstaan. Slechts van het tweede zijn voorbeelden: indg. *widuezbhis: skr. vidvadbhis, instrum. plur. bij videan, wetend. indg. *mözbhis: ved. mädbhis, instrum. plur. bij mas, maan, maand. Uit Arisch Zbh (indg. zbh na ?, ö, i, «) ontstond dbh. Van Arisch 2b (indg. zb na i, «, i, 4) zijn geen voorbeelden; natuurlijk zoude het tot db zijn geworden. Voorbeelden van Arisch 2bh, skr. dbh: indg. *duizbhis: skr. dvidbhis, instrum. plur. van devis-, hatend. Behalve in het Vedisch komt dvis-, nominat. dvit, slechts in samenstelling voor. Indisch: viprāḥ, instrumentale pl. van viprāḥ-, nominatief viprat, kraam. Uit Arisch azg (Indisch: a2g, e2g, 024, wzq, e2q, 02g) werd in het Indisch adg: Indisch: *mezguḥ, skr. madyūḥ, zekere watervogel, vgl. het volgende woord. Uit Arisch azj (Indisch: azg, ezg, 029, a2zg, e2qg, v2q voor palatale vocalen) ontstond in het Indisch ajj: Indisch: *mezgeti, skr. majjati, duikt onder, zinkt weg, lat. mergi, vgl. het zoo even genoemde madguḥ, dat dus eigenlijk „duiker“ betekent. Tussen explosieve verdween z in het Indisch: Indisch: *emuyzdhuām, ved. dmugdhvām, 2 pers. plur. aur. med. bij mwäcati, maakt los. § 64. Indisch: j. De indisch spirant j is reeds in het Arisch met den halfklinker 7 samengevallen: Indisch: *jugöṃ, skr. yugma, juk, gr. ὑπῆρ, lat. juxum, got. jul. Indisch: *jesö, skr. yāsayāmi, ik word heet, ik zied (in de literatuur komt slechts yāsyāmi, indisch: *jesivo voor), gr. ἔλα, vgl. ohd. jēsan. Indisch: *jeuo, skr. yāva, koren, gerst, vgl. gr. ζάθ, spelt, lit. javā, koren. Indisch: *üsd, ved. yūsd-, yūsdhn-, later skr. yīsa, en yūsu-m, vleesachtig, lat. jus, oksl. jūcha, vgl. gr. Ζῦν. Misschien hadden ook de volgende woorden indisch 5: Indisch: *kejtai, skr. cetā, ligt, gr. κείμαι. Indisch: *Ljeg-, skr. tyājami, ik verlaat, tyākta, verlaten, gr. οὐστέ, οἰκογ. Zie Brugmann 1, 454. Indien gete en tyājamī oorspronkelijk den halfklinker ö hadden bevat, dan zoude men in den zwakken trap *gi- (indisch: *ki-) en *tij- (indisch: *tig-) verwachten. =>, 0 $65. Indg. v. De stamtaal schijnt ook de spirant v bezeten te hebben, welke reeds in het Ariësch met den halfklinker u is samengevallen. Het zekerste criterium voor indg. v — zegt Brugmann I, 409 — is het gemis aan een uit de stamtaal overgeërfd den zwakken trap, die % vertoont. Voorbeeld van indg. v: indg. *vestai: skr. vaste, kleedt zieh, trekt aan, vgl. vasana-m, vastra-m, kleed, gr. #rrvu, &adns, lat. vestis enz. $66. Indg. 7. Von Fritscher, Kuhn’s Zeitschr. XXVI, 478 v. v. vermoedt, dat aan skr. h, gr. 7 een afzonderlijke klank ten grondslag ligt, namelijk een zachte palatale spirant 7. Hoewel dit niet meer dan een gissing is, kan het toch enig nut hebben de gevallen van skr. h, gr. y te vermelden: indg. *renu-s: skr. hanu-s, kinnebak, gr. yfrvs, vgl. got. kinnus en lat. gena. indg. *ye: skr. hu, enclit. partikel, gr. ye, got. -k in mik buk, sik. indg. *yosto-s, *3yosto-s: skr. hastu-s, hand, olifantsslurf, gr. ayoozos, vlakke hand, gekromde arm. Zie de Saussure 53. indg. *eyöom: skr. aham, ik, vgl. gr. &yo, lat. ego, got. ik. indg. *dhuyate (r): skr. duhitä (r), dochter, gr. Ovyarno, vgl. got. dauhtar. indg. *güy-: skr. gühämi, ik verberg, vgl. ’Ryuyla, ”Syuyos, C’eyns. indg. *mey-: skr. mahäan (nt), groot, vgl. ved. mah:, nom. acc. neutr. groot, als adv. groot, zeer, als subst. grootte, gr. ulya (indg. *me&yo). $67. Indg. b, d. Er zijn eenige gevallen, waarin skr. Ks niet, zolang gewoonlijk aan grof $, maar aan grof xy, y8 opbeantwoordt. Op grond van hetgeen Brugmann, Il, 409 v. v. en vooral Kretschmer, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 429 v. v. dienangaande hebben opgemerkt, moet men aannemen, dat de s, die met grof 7, 9 overeenkomt, op dentale klanken teruggaat, welke van de gewone indo-dentale explosieve verschilden. Waarschijnlijk moeten wij derhalve van dentale spiranten en d uitgaan. Voorbeelden van skr. ks., grof xt, indo-dentale kp, kb: ved. ksemi, ik woon, skr. ksetra-m, veld, grof. rhod. xrotve, woonplaats, grof. xralo, augustalothes, zuivauwe. Hierbij skr. ksiti-s, woonplaats, aarde, ved. plur. stammen, grof. xr/a. ved. ksayami, ik bezit, grof. teoueï, xenue, skr. ksanomi, ik kwets, grof. teilvo. skr. fksa-s, beer, grof. extos, lat. ursus. skr. tüksa (n), timmerman, grof. zextov. Voorbeeld van skr. ks, grof. 99, indo-dentale qhb: skr. ksinämi (ved.), ksinomi, ksdyami, ik vernietig, grof. ydiro, YOlsïs. Avest. ySaya- bewijst, dat skr. ks, grof. 99 hier op een verbinding van consonanten zonder stemklank teruggaat. Voorbeelden van skr. ks, grof. 99, indo-dentale hd, ghd: ved. ksä-s, woonplaats, aarde, plur. ksämas, grof. yor, vgl. grof. yauci, lat. humus, avest. z&m-, lit. Zeme, oksl. zemlja, die bewijzen, dat skr. ks, grof. 99 hier op een verbinding van consonanten met stemklank teruggaat. skr. ksarämi, ik vloei, verdwijn, grof. gYelow. Avest. yzaraiti bewijst, dat wij hier met een verbinding van consonanten met stemklank te maken hebben. B. De verhouding der Indische consonanten tot de Indo-Germaanse. Halfvocalen. Skr. y. In skr. y zijn indo-; en indo- j samen gevallen. Voorbeelden van skr. y, indo- : skr. yd-s, wie, grof. ©%. skr. yakrt, lever, voor *yäkrt, grof. nrw, lat. jecur. skr. trayas, drie, grof. roeis, lat. trös, got. breis. skr. madhya-s, middelst, grof. utoos, lat. medius, got. midjis. Skr. jy&, boogpees, vgl. gr. Ptos. =: 72, we Voorbeelden van skr. y, indg. J: skr. yugd-m, juk, gr. {vyor, lat. jugum, got. juk. skr. yasämi (naast het gewone yasyämï), ik word heet, ik zied, gr. 5£o, vgl. ohd. jesan. skr. ydva-s, koren, gerst, vgl. gr. Lei, lit. javai. skr. tyajami, ik verlaat, vgl. gr. o@ßonaı. $ 69. Skr. v. In skr. v zijn indg. «u en v samengevallen. Voorbeelden van skr. v, indg. «: skr. vdcas, woord, gr. Eros. skr. veda, ik weet, gr. undu, got. waut. skr. veca-s, huis, gr. olxos, lat. vicus. skr. ndva-s, nieuw, gr. veog, lat. novus. skr. svädu-s, zoet, gr. j@vs, lat. suavis (naar het femin. indg. *suädvi), ndl. zoet. skr. särva-s, al, geheel, gr. öAos, ovAog. Voorbeeld van skr. v, indg. v: skr. vaste, kleedt zich, trekt aan, vgl. gr. rum, Eadns, lat. vestis, got. gawasjan. Nasalen. $ 70. Skr. m. Skr. m is indg. m: skr. mätä, moeder, gr. unzyo, lat. mater, ohd. muoter. skr. mrti-s, sterven, dood, lat. mors. skr. mnäta-s, vermeld, vgl. gr. vurnoxo. skr. mläyäami, ik verwelk, verzwak, vgl. gr. blaE. skr. vamämi, vamimi, ik braak, vgl. gr. eueo, lat. vomit. skr. smayate, glimlacht, vgl. gr. grAounedns, uedıao, lat. mirus, eng. smile. skr. gharma-s, gloed, hitte, lat. formus, ohd. warm, vgl. gr. Veouos, ved. jambha-s, gebit, muil, tand, gr. yougos, ndl. kam. skr. tam, dien, gr. zov, lat. istum, got. ban-a. $ 71. Skr. n. Skr. » beantwoordt in het algemeen aan indg. n: skr. nau-s, schip, gr. naös, vgl. lat. navis. u I 2 skr. näbhas, hemel, gr. v:yos, vgl. gr. reyelr, lat. nebula, ohd. nebal. skr. nämu (n), naam, lat. nomen, vgl. gr. övou en got. namos. ved. säna-s, vud, gr. fem. vun, vgl. lat. senex, en got. senex. Ved. viduane, te weten, gr. (duevau, skr. voc. taksan, timmerman, gr. teytor. Aan indg. m beantwoordt skr. n in gevallen als: ved. gantu, hij moet gaan, bij gam-. Uit indg. mt werd skr. nt. ved. dan, van het huis, gr. des- in deonomes, vgl. skr. dama-s, huis, gr. douog enz. Indg. ms aan het einde van een woord werd skr. n. $ 72. Skr. n. Skr. n is deels door den invloed van naburige linguale klanken uit indg. », deels ook uit indg. In ontstaan. Als beginklank komt n niet voor. Voorbeelden van skr. n, indg. n: skr. krsna-s, zwart, opr. kirsna-. skr. usnd-s, heet, bij osäan, ik brand, lat. üro. ved. mrnämi, ik verbrijzel, gr. med. ucevauaı. skr. tina-m, gras, grasspriet, vgl. got. baurnus. skr. dvesäni, 1 pers. sing. praes. conj. (imperat.) bij dudsmi, ik haat. skr. krinämi, ik koop. vgl. gr. eroreuy. Voorbeelden van skr. n, indg. In: skr. kina-s, eelt, lat. callus (callum). skr. kuni-s, Jam aan den arm, vgl. gr. xvAday. skr. äni-s, het been onmiddellijk boven de knie, luns, vgl. gr. alten, lat. ulna en got. aleina. skr. päni-s, hand, vgl. gr. zalcun, lat. palmu, ags. fol. Ook zijn er gevallen, waarin n uit indg. » is ontstaan, zonder dat er linguale klanken in de nabijheid waren: hier moet men ontleening uit een verwant dialect aannemen. Voorbeelden: skr. mani-s, juweel, os. meni, vgl. lat. monile. au, AQyr ze skr. bhanami, ik spreek, ved. bhanäni. $ 73. Skr. n. Skr. n gaatentifierd op indg. rn terug: skr. anka-s, schoot, zijde, haak, gr. oyxos, lat. uncus. skr. bhunga-s, golf, vgl. lit. banya. $ 74. Skr. 1. Voor palatale affricaten, die op indg. vergelaren of middelste gutturalen teruggaan, is schrijf %. Uit ing. % ontstaan. Voor de j, die op ing. 9 teruggaat, representeert de ü de ing. n. Voorbeeld van schrijf %, ing. %: schrijf paca, vijf, groot zeven, lat. quinque, got. fimf. § 75. Nasaleering van vocalen. De nasaleering van vocalen is een uurblijfsel van ing. nasalen: schrijf dinsa-s, schouder, got. anis, vgl. gr. wos en lat.umerus. schrijf hunisa-s, gans, zwaan, enz., vgl. gr. xy, ohd. yuns, lat. unser. schrijf ändmga, perf. van acnonu, ik bereik, üniru-s, deel, vgl. gr. yweyxov, lat. nanciscor. ved. aärmhas-, benauwdheid, angst, nood, lat. angus- in angustus, vgl. gr. ayyo, lat. angustia en got. uggwus. Het Sanskriet maakte alle nasalen voor de uit het Indogermaansch overgeleverde en de later ontwikkelde spiranten tot anusvara. Liguidae. § 76. Schrijf r. Schrijf r kan zowel aan ing. r als aan ing. l beantwoorden. Voorbeelden van schrijf r, ing. r: schrijf rajyämi, ik word rood, ik geraak in opwinding, enz., gr. dEle. schrijf rä-s, rijkdom, lat. res. schrijf rät (voor klankwettig *rak uit *raks), lat. rer. schrijf bhurämi, ik draag, gr. ptow, lat. ferö, got. baira. schrijf pari, om, gr. regi. schrijf smaräamt, ik gedenk, vgl. lat. memor. schrijf voc. mätar, moeder, gr. nüreo. Voorbeelden van schrijf r, ing. l: schrijf raksämi, ik bewaak, bewaar, bescherm, vgl. gr. «A:5o- schrijf rireca, ik verliet, gr. Arloıza, got. laihw. ved. rambate, hangt, skr. lämbate (reeds Cat. Br.), vgl. lat. labor, labi'. ved. rehmi, ik lek, skr. lehmi, vgl. gr. Aelyo, lat. lingo en got. -laigon. Wat de verhouding van het Vedisch tot de epische en klassieke taal in de behandeling van ing. I betreft, zie § 43. S 77. Skr. 1. In de regel beantwoordt skr. 1 aan indg. 1: skr. lambate, hangt, vgl. lat. labor, labor.; skr. lehmi, ik lek, vgl. gr. Leho enz.; skr. kimpämi, ik besmeer, vgl. gr. Amos, Augeos; skr. lubhyämi, ik begeer, vgl. lat. lubet, got. liufs. Skr. 1 beantwoordt in vele gevallen echter aan indg. r, b. v.: skr. lüncami, ik trek uit, ruk af, pel, vgl. gr. oivon, lat. runcare. Skr. lumpämi, ik breek (daarnaast röpämi, ik heb pijn in het lijk), vgl. lat. rumpo, ags. reoan. Zie dienaangaande § 42. Explosieven. Labialen. § 78. Skr. p. Skr. p is indg. p: skr. puras, vooraan, gr. ravos, vgl. got. faura; skr. paragīts, bijl, gr. προξύλιον; skr. pfenīs, bont, vgl. gr. ζωδια; skr. parut, in het vorige jaar, vgl. gr. πάλιν, mhd. vert. skr. pra-, voor, gr. προ, got. fra-, vgl. lat. pro, prod; skr. plavämi, ik zwem, gr. πλην, vgl. lat. pluit enz.; ved. nepat, nakomeling, kleinzoon, lat. nepos, ohd. nefo, vgl. gr. πληνόδες; skr. sarpämi, ik sluip, gr. unf, lat. serpens. § 79. Skr. ph. Het is nauwelijks te betwijfel, dat skr. ph dikwijks op indg. ph teruggaat: woorden, waarin dit echter zeker is, zijn niet aangetoond. Voorbeelden van skr. ph zijn: skr. phena-s, schuim, vgl. oksl. pena en met m-suffix ohd. feim; skr. cupha-s, hoef, dat gewoonlijk met ohd. huof wordt vergeleken. § 80. Skr. b. Skr. 5 beantwoordt in de regel aan indg. b: skr. baluin, kracht, vgl. oksl. boli), grooter; skr. bukkära-s, gebrul, vgl. gr. Βουκενς, Βουράς, lat. bucina; skr. lumbate, hangt, vgl. lat. lacer; ved. upabda-s, gestamp, vgl. gr. προδοτός. In de nabijheid van een volgende aspiraat vindt men dikwijks een uitclaring van bh: Skr. bhudzmi, ik neem waar, gut. bhuda, vgl. gr. zw. Farouat, ved. budhna-s, bodem, vgl. gr. zwom, mirdak, lat. fundus en ohd. bodan. In later tijd drongen dikwijls dialectische woorden met bh uit indog. bh in het Sanskrit. Skr. bh. Skr. bh gaat up indog. bh terug: skr. bhurani, ik draag, gr. gyno, lat. fero, got. buira. skr. bhavami, ik ben, vgl. gr. eie, lat. fu, ohd. bavam. skr. bhrus, brauw, vgl. gr. opoz, en ohd. brawa. skr. nabhas, hemel, gr. regvay, vgl. vepasan enz. skr. Jambhus, gebal, taud, gr. yupos, ohd. chumb. Dentalen. Skr. t. Skr. t is in de regel indog. t: skr. tanus, dun, lat. tenues (naar het femininum indog. "uud, ohd. dunn. skr. tudemi, ik stoot, vgl. lat. tundö, en got. stautan. skr. trayas, drie, gr. treis, lat. tres, got. reis. =. MT 22 skr. patemi, ik vlieg, val, lat. peto, vgl. gr. prota, skr. kartemi (episch, meer gewoon kartemi), ik snijd, lit. kertu. skr. patni, meesteres, echtgenote, vgl. gr. gyn. In de verbinding ts is t vaak uit indog. s ontstaan: skr. vatsyami, ik zal kleeden, gr. gyno. skr. vidvatsu, locat. plur. bij vidran, wetend. Skr. th. In vele gevallen moet skr. th op indog. th teruggaan. Een zeker voorbeeld van skr. th uit indog. th is: skr. vetti, ge weet, gr. oida, got. vast. Er zijn zeer weinig woorden in het Sanskrit, die met th beginnen, en deze weinige zijn deels klanknabootsingen, deels blijkbaar uit andere dialecten afkomstig. Skr. d. Skr. d gaat in de regel op indog. d terug: skr. dada, ik geef, gr. didomi, vgl. lat. do. skr. daca, tien, gr. deka, lat. decem, got. taihun. Skr. "väu, ved. dvä, twee, gr. dvo, lat. dus, vgl. got. fīwav. Skr. ädmi, ik eet, vgl. gr. ēdoua, lat. edō, got. ita. Skr. chindmi, ik snijd, vgl. gr. scindo, oyivōskuos, lat. scindo. Voor bh is d in sommige gevallen uit indg. z ontstaan, b. v. ved. mādhis, instrum. plur, bij mās, maan, maand. Skr. ed gaat soms op Arisch azd terug (zie § 63): ved, sēdya, 3 pers. sing. optat. perf. bij sedati, zit, avest. hazdyä). | | | In de nabijheid van een volgende aspiraat vindt men vaak d uit dh: skr. dhāni, ik zet, gr. udō. § 85. Skr. dh. Skr. dh is meestal indg. dh: skr. dhūrṣāmi, ik waag, vgl. gr. Iganī, Uagpto, got. gadars. skr. dhūma, rook, gr. pneuma, lat. fūmus. skr. dhāyāmi, ik zoog, drink, got. dādja, vgl. gr. dōsa, ǽro, lat. fēlare, fēninus. Zu DO skr. madhu, honing, gr. méto, ohd. metu. skr. madhya, middenst, gr. mesō, lat. medius, got. midjis. In de verbindingen bdh, dadh, gdh gaat dh vaak op een oorspronkelijke t terug: ved. dadhūm, rook, bij dadhnāmi, ik rook. skr. baddha, gebonden, bij badhnāmi, ik bind. skr. dāgdhūm, branden, bij dāhāmi, ik brand. Skr. edh is soms uit Arisch uzdh ontstaan (zie § 63): skr. edhi, 2 pers. sing. imperat. bij dsti, is. Lingualen. § 86. Skr. t. Skr. t kan beantwoorden aan indg. t (na s en in präcritismen), aan indg. /t en in dialectische woorden ook aan indg. rt. Voorbeelden van skr. t na s, indg. ?: skr. astu, ved. astu, acht, gr. okto, lat. octo, got. ahtau. skr. usta, gebrand, lat. ustus. Voorbeelden van skr. t, indg. It: skr. pala, geweven goed, gewaad, laken, vgl. oksl. platino, russ. polotnö, linnen. skr. patu, scherp, vgl. gr. Agur, zilt. skr. sphatāmi, ik ga uiteen, splijt uiteen, vgl. ohd. Zie ook: Sanskrit. Spaltan. Voorbeelden van skr. f, indg. t in woorden uit andere tongvallen ontleend: skr. atami, ik zwerf, ved. dham: skr. catami (na-ved.), ik verberg mij, ved. catami. Voorbeelden van skr. {, indg. rt in dialectische woorden: skr. bhata-s, soldaat, voor bhrta-s, gehuurd. skr. kata-s, mat, naast kartana-m, spinnen, skr. katu-s, scherp, vgl. lit. kartus, bitter. Door valsche analogie te verklaren is de f in den nominat. sing. en locat, plur. van (-, j- en s- stammen: skr. vit, stam, volk, nominat. van vig-, vgl. vecas, huis, gr. ulxog, lat. vicus, ook got. weihst. De klankvettige nominatief van vic- had natuurlijk *vik (wit *viks, indg. *usk-s) moeten luiden. skr. rat, koning, nominat. van raj-, vgl. lat. rex, gen. ze: 96; ei rögis. Hier verwacht men eveneens een nominatief op k, namelijk *rak (uit *raks, indg. *rek-s). skr. dvit, hatend, nominat. van dvis-. De regelmatige nominatief zoude *dv:k (uit *dvrs, indg. *duis-s) luiden. In de bh- naamvallen deze stammen was klankvettig d ontstaan (vidbhis uit indg. *vigbhis, rädbhis wit indg. *regbhis, dvidbhis wit indg. *duizbhis, zie § 60 en § 63). Deze gaven aanleiding tot het vormen van locat. plur. en nominat. sing. met t. § 87. Skr. th. Skr. fh is in sommige woorden uit Ith ontstaan: skr. jatharam, buik, moederlijf, vgl. got. kilber: skr. kuthäras, bijl, lat. culter. Ook vindt men th in präcritismen in plaats van Ih. Aan het begin van een woord komt th slechts zeer zelden voor. § 88. Skr. d. Skr. d is van zeer verschillenden oorsprong en kan teruggaan op indg. ld, zd, z, 9 en in prä- eritismen op indg. d en rd. Voorbeeld van skr. d, indg. ld: skr. khoda-s, hinkend, khödami, ik hink, vgl. lat. claudus. Voorbeeld van skr. d, indg. zd (na , «, &, W): - skr. nida-s, nest, lat. nidus, ohd, nest. Voorbeeld van skr. d, indg. z (na f, «, i, u voor bh): skr. dvidbhis, instrum. plur. van dwrs-, hatend. Voorbeeld van skr. d, indg. 5 (voor bh): skr. vidbhis, instrum. plur. van vig-, stam, volk. Voorbeeld van skr. d, indg. d in dialectische woorden: ved. nadd-s, riet, naast nada-s. Skr. dh. Skr. dh kan uit indg. !dh ontstaan zijn, waarvan mij echter geen voorbeelden bekend zijn, verder uit indg. zdh, Jh + t, en in präcritismen uit indg. dh. Als beginklank komt dh zelden voor. Voorbeeld van skr. dh, indg. zdh (na ?, u, i, u): ved. astodhvam, 2 pers. plur. aor. med. bij stäzn, ik prijs. Voorbeelden van skr. dh, indg. öh + t: skr. Zedhi, 3 pers. bij Zchmi, ik lek. skr. drdha-s, vast, bij dfhyämi, ik bevestig. skr. vödhum, voeren, bij vahäm, ik voer. Gutturalen. Skr. k. In het algemeen vertegenwoordigt skr. k de indg. q en k. Voorbeelden van’ skr. k, indg. g: skr. käsate, hoest, vgl. ags. hwösta, ndl. hoest. skr. katara-s, wie van beiden, gr. roreung, got. hwahar. skr. yäkrt, lever, vgl. gr. nzao, lat. jecur. skr. pankti-s, vijftal, rij, vgl. gr. muntos. Voorbeelden van skr. k, indg. k: skr. kalt (d), top, bult, vgl. lat. cacämen. skr. karka-s, kreeft, vgl. gr. zaoxtros, lat. cancer. skr. kaksa-s, oksel, kreupelhout, kaksä, gordel, ringmuur, lat. cora, mhd. hahıse. ved. kravis, rauw vleesch, gr. xo8«s, vgl. lat. erwor. In de verbinding Ks kan % ook op indg. k en s teruggaan. Voorbeelden van skr. ks, indg. ks: skr. vakst, ge wilt, 2 pers. bij vacmi, vol. gr. Exam. skr. daksina-s, rechtsch, zuidelijk, enz., vgl. gr. deSros, lat. devter, got. taihsıwa. Voorbeelden van skr. Rs, indg. ss (na 7, #, d, a): skr. dveksi, ge haat, 2 pers. bij deesmt. skr. coksyámara, ık zal verdrogen, gr. «vew. S 91. Skr. kh. Skr. kh zal althans in vele gevallen op indg. qh of kh moeten teruggaan. Voorbeeld van skr. kh, indg. gh: skr. sihalämi, ik struikel. vgl. gr. sy). Voorbeeld van skr. kh, indg. kh: skr. canlkha-s, mossel, gr. xoyyoc. s$ 92. Skr. g. Skr g is in den regel indg. q of y. Voorbeelden van skr. g, indg. g: skr. gau-s, rund, gr. fors, skr. gurit-s, zwaar, vgl. gr. feovs, got. katrus en ook lat. yravis. 8 —_ skr. dgät, ging, gr. By. Voorbeelden van skr. g, indg. g: skr. yuga-m, juk, tijdperk, gr. Cvyor, lat. juyum, got. juk. skr. ugra-s, geweldig, vgl. lat. augeö, got. aukan. In de nabijheid van eene volgende aspirata vindt men dikwijks g uit indg. gh uf gh: skr. grdhyami, ik ben begeerig, vgl. got. gredu-. $ 93. Skr. gh. Skr. gh gaat op indg. gh of op indg. gh terug. Voorbeeld van skr. yh, indg. gh: skr. ghand-s, verdelger, knots (ved.), dicht, vast, enz., gr. goros, Voorbeeld van skr. gh, indg. gh: skr. dirgha-s, lang, vgl. gr. dolıyos. Palatale affricaten. 8 94. Skr. e. Skr. ce is in den regel uit indg. y of k voor palatale vocalen en 7 ontstaan. Voorbeelden van skr. c, indg. q: skr. card-s, pot, ketel, on. hverr. skr. catväras, vier, got. fidwor, vgl. gr. r£ocaves, lat. quatuor, skr. panca, vijf, gr. nevre, lat. quinque, got. fimf. Voorbeelden van skr. c, indg. k: skr. cyavate, beweegt zich, wankelt, valt, vgl. gr. ocıw. skr. röcate, schittert, behaagt, vgl. gr. Aevxoy, lat. lücet, got. liuhabs. In gevallen als voor-, hoog, is de eerste c door assimilatie uit (hier vorspr. d) ontstaan. § 9. Skr. ch. Van skr. ch (cch) kunnen wij vooralsnog alleen dit met zekerheid zeggen, dat daarin meestal een verbinding van s met een geurder tenuis aspirata (hetzij palataal, hetzij niet-palataal) moet worden gezocht. Zie § 55. Voorbeelden van skr. cch: skr. chinadmi, ik snijd af, vgl. avest. sid-, gr. οἶνός, lat. scindö. skr. chayä, schaduw, vgl. gr. ὄζει. skr. gacchati, gaat, vgl. avest. jasaiti, gr. ὑπάρχω, Eerst jong is de cch in gevallen als pacchas, bij päda’s, uit *pat-cas, ouder *pad-cas en andere, die eigenlijk eerst in Atd. III ter sprake moeten komen. § 96. Skr. j. Skr. j vertegenwoordigt zowel de indg. g en g voor palatale klinkers en i, als ook de indg. 9. Voorbeeld van skr. j, indg. g: ved. jarate, knettert, roept aan, vgl. ohd. quirit. Voorbeeld van skr. j, indg. g: skr. ojas-, kracht, vgl. ugrás, geweldig, lat. augur en got. aukan. Voorbeelden van skr. j, indg. 9: ved. janas, geslacht, gr. ὑπός, lat. genus. skr. jñu, knie, vgl. gr. γιος, lat. genu, got. knin. skr. jñāni, ik verheug mij, vgl. gr. εύω, got. kujā en lat. gustus. skr. bhūrjas, berk, berkas, vgl. ndl. berk. skr. mrjāmi, ik wisch, vgl. gr. ᾿αίο, lat. mulgeo, ohd. milchu. In gevallen als ved. “jjāti-s, overwinning, is j door assimilatie uit d ontstaan. In de nabijheid van een volgende aspirata staat j dikwijks voor h (indg. gk, gh voor palatale klinkers en j; indg. 9h): skr. jagrāha, greep, bij grhnāmi. skr. jahāti, verlaat, avest. zazāti. Sekretar. Jij. In sekretarijj, verlaten, uit. Jij gaat de jij op ing. Jij terug: vergelijk. Jahan, ik verlaat. Meestal echter zijn de woorden, die jij bevatten, etymologisch duister. Spiranten. Sekretar. E. Sekretar. Ce vertegenwoordigt de Indische k. In sommige gevallen echter is de c door assimilatie uit Indische s ontstaan. Voorbeelden van sekretar. G, Indische &: Uit 83 — Sekretar. Gata-m, honderd, gr. &-x«rov, lat. centum, got. hund. Sekretar. Ganküu-s, wig, staak, oksl. sgkü, tak. Sekretar. Camsämi, ik prijs, zeg, reciteer, vergelijk. Lat. Censeö. Sekretar. Vecd-s, huis, gr. oxos, lat. vicus, vergelijk. Got. Weihs. Sekretar. Dacämi, ik bijt, vergelijk. Gr. Daxvo. Sekretar. Acmä (n), steen, gr. axuor. Sekretar. Dadärca, ik zag, gr. Dedooxe. Voorbeelden van sekretar. £, Indische s: Sekretar. Evdgura-s, schoonvader, gr. !xvoos. Sekretar. Caga-s, haas, vergelijk. Oud. Haso. Sekretar. S. Sekretar. S is onder bepaalde voorwaarden uit Indische s ontstaan: Sekretar. Sekretar. Tisthämi, ik sta, gr. (or. Sekretar. Ustd-s, gebrand, lat. ustus. Sekretar. Vrkesu, loc. plur. van vrka-s, wolf. Ved. Jostar-, liefhebbend, vergelijk. Gr. Yevarnpıor. Sekretar. Dveksi, ge haat, 2 pers. bij dvesmt. Sekretar. Dhrsnömi, dharsämi, ik waag, vergelijk. Gr. Puooew. In de verbinding st is s dikwijks een Indische k: Astä (ved.), Astäu, acht, gr. oxro, lat. octö, got. ahlau. Sekretar. Disti-s, aanwijzing, beschikking, vergelijk. Oud. Inziht, lat. Dietiö, gr. Seitz. Hoe de s van sat, zes, moet worden verklaard, is onzeker: Waarachtig is voor de g een consonant weggevallen, vergelijk. Avest, YSVAS. Sekretar. S. Sekretar. S is Indische s: Sekretar. Saptd, zeven, gr. &nıa, lat. septem. Ved. Sansa-s, oud, gr. fem. #vn, vergelijk. Lat. Senex, got. Sineigs. Sekretar. Sahas, kracht, geweld, got. Sigis. Sekretar. Svasä (r), lat. Soror, got. Swistar. Sekretar. Sravämi, ik stroom, gr. d&w, vergelijk. Oud. Stroom. Skr. vaste, kleedt zich, trekt aan, vgl. gr. rrum, lat. vestis, got. yavasjan. Skr. janas, geslacht, gr. yavos, lat. genus. § 101. Skr. h. Skr. h kan teruggaan op indg. gh en gh voor palatale klinkers en, verder op indg. dh en in dialectische woorden en vormen op indg. bhen dh. Misschien is h bovendien nog de representant van een indg. spirant 7. Voorbeelden van skr. h, indg. gh: skr. hanmi, ik sla, ik dood, vgl. gr. ἑρro. ved. hiras, hitte, gr. ἵδω. Voorbeeld van skr. h, indg. gkh: ved. druhas, vijandelijke wezens, bij skr. druhyämi, ik deer, ohd. triogan. Voorbeelden van skr. h, indg. dh: ved. heman-, winter, gr. ἵδω, yeίνομ. skr. hanısa-s, gans, zwaan, enz., vgl. gr. ὑρ, lat. anser, ohd. ganz. skr. bähu-s, arm, gr. ρίγγος, ohd. bwog. skr. lehmi, ik lek, vgl. gr. ἡδύ, lat. lingü, got. bilaigon. Voorbeelden van skr. h, indg. bh: skr. harämi, ik draag, ik neem, naast bharämi, ik draag, gr. Φόρος enz. skr. grhnämi, ik grijp, naast het oudere grbhnämi. Voorbeelden van skr. h, indg. dh: skr. -hi, uitgang van den 2 pers. sing. imperat. act., naast het oudere -dhi, gr. -ῐ. skr. -mahe, -mahi, uitgangen van den 1 pers. plur. med., gr. -ύεδ. Voorbeelden van skr. h, gr. 7, wellicht indg. palat. spirant y: skr. hänu-s, kinnebak, gr. ὑπῆρος, vgl. got. kinnus, en lat. gena. skr. ahanı, ik, vgl. gr. ὑπό, lat. ego, got. ik. skr. duhitä (r), dochter, gr. ὑπάρνε, vgl. got. dauhtar. ved. mahi, groot, gr. ὑπεiros. Afdeeling III. De sandhi. 102. Algemeene opmerkingen. Onder sandhi verstaat men de wetten, volgens welke de eind- en beginklanken der woorden in een zin en bij samenstelling worden gewijzigd. Natuurlijk oefenden reeds in de stamtaal, evenals in alle talen der wereld, de eindklanken der voorafgaande en de beginklanken der daarop volgende woorden een wederzijds invloed op elkaar uit, doch het is uit de aard der zaak niet mogelijk een volledig beeld van deze Indogermaanse sandhi te reconstrueeren. Wij hebben echter reden om te onderstellen, dat reeds in de Indogermaanse periode de explosieve en spiranten met of zonder stemklank werden gezegd, naarmate zij door explosieve en spiranten met of zonder stemklank gevolgd werden. De Griekse doubletten zoor/ — skr. prati en neös —= skr. praty bewijzen ons, dat in de stamtaal © voor sonanten tot halfvocaal werd, hetgeen ons hetzelfde omtrent de « doet vermoeden. Het gelijktijdig bestaan der Indische dualisuitgangen -äu = got. -au (in ahtau) en -ä — gr. -o leidt ons tot de conclusie, dat -öy in het Indogermaansch voor bepaalde consonanten of consonantengroepen tot -ö werd vereenvoudigd. In een dergelijke verhouding staan ook gr. @xuo» en skr. agmä, gr. nemo en skr. pitä tot elkander. Uit het veelvuldig voorkomen van wisselvormen met en zonder s aan het begin (skr. sthagami: lat. tego. got. stautan: skr. tudäami) kunnen wij opmaken, dat reeds in de periode der taaleenheid de begin- s onder bepaalde voorwaarden verloren was gegaan, waarschijnlijk, als het voorafgaande woord op s eindigde. Voor deze en andere verschijnselen, die door Indogermaanse sandhi verklaard worden, verwijs ik naar Brugmann I, 490 v. v. De Indische sandhi heeft zich in de loop der tijden geleidelijk uit die van het Indogermaansch ontwikkeld en derhalve is slechts een historische behandeling van de sandhi-regels in overeenstemming met de eisen der wetenschap. Indien ik echter aan een systematisch overzicht de voorkeur geef, dan geschiedt dit slechts op grond der weinige zekerheid, die tot nog toe in de geschiedenis der begin- en eindklanken heerscht. § 103. Eind- en beginvocalen. Zoowel bij samenstelling als in den zin geldt de regel, dat -@ + ü- tot ä, -3- tot 2, -4 + &- tot u worden samengetrokken. Verder verbindt -@ zich met i- tot e, met %- tot o, met r tot ar, met e- en @- tot äi, met o- en äu- tot äu, maar -7, -U en -r gaan voor ongelijksoortige vocalen in y, v en r over. De -e en -o blijven voor a- onveranderd, waarbij deze a- echter verdwijnt; voor alle andere vocalen worden -e en -o tot a. De tweeklank -@ wordt voor alle klinkers tot -ä, de tweeklank -au daarentegen wordt voor vocalen als -@v geschreven. Tot een onveranderlijk systeem hebben de bovengenoemde regels zich eerst kunnen ontwikkelen, toen het Sanskrit niet meer in de mond des volks, maar slechts onder de hoogere klassen leefde. Voorbeelden der samentrekking van gelijksoortige vocalen: na + asti = nästi, niet is. tatra + äyätah = taträyäatah, daarheen gekomen. gatva + abravit = gatväbravit, gegaan zijnde sprak hij (zij). räjü + üdadät = räjädadät, de koning nam. astt + iha = astiha, is hier. 1) Zeer -zelden vindt men ook -ay en -av in plaats van a uit e en o voor klinkers: het spreekt vanzelf, dat deze -ay en -av de klankwetige representanten van de antevocalische Arische -ai en -ax zijn. Zie 8 7. u yore adhi + icvarah = adhicvarah, opperheer. devi + iyam = deviyam, deze godin. stri + iksate = striksate, de vrouw ziet. su + uktam = süktam, hymne. bähu- + üru- = bähüru-, armen en dijen. Voorbeelden der verbinding van @ met ongelijksoortige vocalen: tistha + iha = tistheha, blijf hier. ratha- + isä = rathesä, wagendissel. bhäryä + iva = bhäryeva, als een echtgenote. ka + tdrgi = kedrgi, wie (fem.) is een zoodanige. huta- + ucchistam = hutocchistam, overblijfsel van het geofferde. vrka- + udara- = vrkodara-, die den buik van een wolf heeft, onverzadelijk (bijnaam van Bhima). sahasa + utthäya = sahasutthäya, haastig opgestaan ziinde. rambhä- + üru- = rambhoru-, pisangheupig. sapta + rsayah = saptarsayah, de zeven zieners, de sterren van den Grooten Beer. mahä- + rsabhah = maharsabhah, een groote stier. eka- + ekah = ekäikah, elk. mä + evam = müäivam, niet aldus (prohibitief). jala- + okas- = jaläukas-, in het water wonend, water- dier, bloedzuiger. mahä- + ogadhih = mahäusadhih, een groot (belangrijk) heelkruid. loka- + äicvaryam = lokäigvaryam, heerschappij over de wereld. mahä- + äicvaryam = mahäicvaryam, groote heerschappij. rüpa- + äudärya- = rüpäudärya-, schoonheid en edel karakter. yathä + äucityam = yathäucityam, naar behooren. Voorbeelden van y, v en r uit Z, % en r voor ongelijk- soortige vocalen: iti + uktvä = ilyuktva, aldus gezegd hebbende. u Bi kutlani 4 äha = kutianyäha, de koppelaarster zeide. madhu 4 iva =: madhviva, als honig. pitr- 4 artham = pitrartham, ter wille des vaders. 