title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: Om het onderscheid tusschen centripetaal- en centrifugaal- geleidende zenuwen te verklaren, nam men vroeger aan, dat elke zenuw over het algemeen in staat is slechts in dene rig- ting te geleiden, en wel de eerstgenoemden slechts in de rig- ting naar het centrale uiteinde, de laatsten slechts tot het pe- tipherische. Het is echter niet noodig dit aan te nemen, omdat elke zenuw slechts aan een van hare beide uiteinden met organen verbonden is, waarin een effekt van hare werk- zaamheid kan te voorschijin komen. (Er bestaan b. v. geen zenuwen, die aan het eene niteinde met gevoelsgangliön, aan het andere met eene spier in verbinding staan). Wij be- hoeven dus geen specifiek onderscheid tusschen centripetale en centrifugale zenuwen te stellen, maar kunnen aannemen, dat elke zenuw in beide rigtingen kan geleiden, doch dat slechts een van hare eindorganen de zenuwwerkzaamheid met een effekt beantwoordt. En dat er nu werkelijk een geleidings- vermogen in twee rigtingen bestaat, wordt door de volgende waarnemingen bewezen: 1. Wordt eene willekeurige plaats eener zenuw door prikkeling opgewekt, dan komen de veranderingen , die de zenuwwerkzaamheid vergezellen (inzonderheid de nega- tieve variatie van den stroom, bladz. 242), niet alleen aan €ene, maar aan beide zijden van de geprikkelde plaats tot stand (DU BOIS-REYMOND). 2. Prikkelt men den eenen eindtak van cene gespletene vezel eener bewegingszenuw, dan wordt, als de gemeenschappelijke stam niet beleedigd is, ook de an- dere eindtak in werkzaamheid gebragt; de eerste moet derhalve , 16* 244 VOORTPLANTING VAN DEN WERKZAMEN TOESTAND ENZ. tegen zijn gewone centrifugale geleidingsrigting in, centripetaal geleid hebben (KüHne). 3. Vooralsnog is er evenmin uit een ontleedkundig, als uit een scheikundig en physiologisch oog- punt, een onderscheid tusschen beide soorten van zenuwen aan- getoond. 4. Men zou het meest regtstreeksche bewijs voor het geleidingsvermogen der zenuw in twee rigtingen kunnen leveren door de proefneming, om kunstmatig eene zenuw te praepa- reren, die aan het centrale uiteinde met gevoelsorganen, aan het peripherische met spieren verbonden is, waaraan zich dus het geleidingsvermogen in beide rigtingen door effekten kan open- baren. De methode bestaat daarın, dat men het centrale uit- einde van eene doorgesneden gevoelszenuw en het peripherische van eene bewegingszenuw aan elkander laat groeijen (BIDDkr). Deze proef, tot nu toe altijjd mislukt, zou onlangs door PHILIP- PEAUX en VULPIAN volgens hunne opgave beter gelukt zijn met het peripherische uiteinde van den hypoglossus en het centrale van den lingualis. Als physiologisch onderscheid tusschen de beide soorten van zenuwen willen sommigen aannemen, dat eenige vergiffen slechts op €een daarvan werken; zoo verlamt b. v. „het amerikaansche pijlgif” (Woorara, Curare) alleen de bewegingszenuwen. Intusschen heeft men aangetoond, dat de werking van de peripherische eindorganen uitgaat; zij bewijst dus niets voor eene eigenaardigheid der zenuwen zelve.' De werkzame toestand, welke door den prikkel het eerst aan de opgewekte plaats ontstaat, wordt derhalve door de ge- leiding naar beide zijden, of als de opwekking van een eind- orgaan uitgaat, slechts naar &&ne zijde voortgeplant. Daardoor worden alle deelen der zenuw achtereenvolgens in den toestand van werkzaamheid verplaatst. De graad van werkzaamheid is niet overal gelijjik, maar neemt opmerkelijker wijze toe met den afstand van de plaats, die het eerst is opgewekt. Men heeft namelijk ontdekt (prLüscer), dat het effekt in het eind- orgaan (b.v. in de spier, bij opwekking van eene bewe- gingszenuw) des te sterker is, naar mate de geprikkelde plaats der zenuw verder van het eindorgaan is gelegen. Men kan dit door niets anders verklaren dan dat de toestand van werk- zaamheid bij de voortgeleiding niet dezelfde blijft, maar „evenals eene lawine” toeneemt. Dit feit is tevens een bewijs, dat de voorstelling, die wij in de inleiding van het geleidingsproces hebben gegeven, juist is. Voorondersteld dat de geleiding slechts eene eenvoudige voortplanting eener beweging is, b. v. evenals de voortplanting van een golf op een touw, dan zou klaarblijkelijk het voort- geleide proces met het toenemen van den afstand van het uit- gangspunt in intensiteit moeten afnemen (uit hoofde van den we6rstand) of hoogstens in het gunstigste geval gelijk kunnen blijven. Daar het echter toeneemt, moet er aan de VERRIGTING EN INDEELING DER ZENUWVEZELS. 245 zaak eene andere voorstelling gegeven worden. Men neemt daarom aan (prLüser), dat elke zenuwmolecule eene zekere som van spankrachten bezit, waarvan een gedeelte bij de werkzaam- heid vrij wordt; de vrij wordende krachten van eene molecule werken echter op hare beurt vrijmakend op de spankrachten van de naburige moleculen, zoodat de geleiding in eene keten van vrijjmakingsprocessen bestaat; de bovengenoemde ver- meerdering „even als eene lawine” wordt verder verklaard door aan te nemen, dat door het vrijmakingsproces telken male in de volgende molecule grootere hoeveelheden krachten worden vrij gemaakt, dan die welke vrijmakend op deze molecule werken (in de voorgaande molecule zijn vrijgemaakt). Snelheid der geleiding. De processen van overplanting, waarop de geleiding be- rust, vereischen een zekeren tijd, zoodat de geleiding met eene bepaalde, niet al te groote snelheid plaats heeft. Deze bedraagt (namelijjk voor bewegingszenuwen van den kikvorsch) 26—27 meters in de seconde (HELMHoLTZ). Zij kan evenwel door ver- schillende invloeden gewijzigd worden; zoo wordt zij b. v. kleiner door koude (HELMHOLTZ), alsmede door den electrotonischen toe- stand, ‘om het even van welke phase (v. BEZoLD). Voorts is het waarschijnhjk, dat de snelheid der geleiding niet gelijkma- tig is, maar afneemt met het vermeerderen van den afstand van de plaats, die het eerst is opgewekt (H. MUNk). Bij het bepalen van de snelheid der geleiding in de zenuw heeft men van dezelfde twee methoden gebruik gemaakt, als bij de bepaling van het tjjdelijjk verloop van de zamentrekking der spier (bladz. 193). Men heeft namelijjk dezelfde zenuw tweemaal achtereenvolgens op verschillende punten van haar verloop geprikkeld. Bij de prikkeling van de plaats, die het digtst bij de spier was gelegen, was de tijd der latente prikkeling (dien men 200- wel volgens de methode van POUILLET als naar die van het myographion kan bepalen) korter, de zamentrekking kwam derhalve eerder voor den dag dan wanneer men cene plaats prikkelde, die verder van de spier was gelegen. Uit het verschil in den duur der latente prikkeling in beide proef- nemingen, overgebragt op den gemeten afstand der beide opgewekte punten, volgt klaarblijkelijk de gezochte snelheid der geleiding in de zenuw. Verrigting en indeeling der zenuwvezels. Ofschoon hoogst waarschijnlijk alle zenuwvezels volkomen van gelijken aard zijn (bladz. 243), kunnen wij toch cene indeeling daarvan niet ontberen. De gewone indeeling is ont- leend aan de toevallige verrigting der vezels, zooals z1j) door de gesteldheid van hare beide eindorganen bepaald is; men noemt de aldus tot stand gekomen verrigting eener zenuw hare »specifieke energie.” Daarnaar verdeelt men de zenuwvezels (of 246 VERRIGTING EN INDEELING DER ZENUWVEZELS. naauwkeuriger gezegd: de „stelsels uit een zenuwvezel en hare beide eindorganen”) in: A. Gentrifugaalgeleidende vezels (bladz. 242): l. Motorische vezels; haar peripherisch eindorgaan (effekts- orgaan) is eene spiervezel of een der contractiele elementen, waarvan wi) in het vorige hoofdstuk gesproken hebben; 2. Secretorische vezels; haar peripherisch eindorgaan is een klierelement en hare specifieke energie bestaat daarin, dat zii na eene opwekking, die van het centrum uitgaat of ge- reflecteerd is (zie hoofdstuk XIII) het proces der afscheiding, misschien slechts het oxydatieproces (bladz. 84) in de klier regtstreeks (zonder tusschenkomst van de vasomotorische zenu- wen) verhoogt; 3. Trophische vezels, d. i. zoodanige, welke de voedings- (oxydatie) processen in de parenchymateuse weef- sels besturen, derhalve in dezelfde verhouding tot de paren- chymsappen (bladz. 82) staan, als de secretorische zenuwen tot de vrije secreta. Haar bestaan is, ofschoon niet onwaarschijn- ljk, vooralsnog, evenwel nog niet aangetoond; bijna alle ver- schijnselen , die men tot nu toe daaraan heeft toegeschreven, kan men uit verrigtingen van motorische (voornamelijk vasomo- torische), secretorische of zelfs gevoels-vezels (zie beneden bij den trigeminus) verklaren. Wij kennen slechts, en buiten twijfel, een enkel geval van den invloed der zenuwen op de voeding, namelijk dien op haar eigen voeding; wij hebben namelijk reeds vroeger opgegeven (bladz. 236) dat doorgesnedene zenuwen in hare peripherische deelen de vettige ontaarding ondergaan. De seeretorische en de trophische zenuwen in kwestie heb- ben tevens (bladz. 84, 170) invloed op de warmteproductie, en men zou ze daarom met hetzelfde regt waarmede men de spierzenuwen motorische zenuwen noemt, met den naam van thermische zenuwen kunnen bestempelen.: Intusschen schijnt het dat de invloed der zenuwen op de plaatselijke temperatuur hoofdzakelijk betrekking heeft op de verdeeling des bloeds (vasomotorische zenuwen; vergel. bladz. 63, 173). B. Centripetaalgeleidende vezels. 1. Sensi- ble vezels; haar centraal eindorgaan (effektsorgaan) is een zielsorgaan, het effekt van hare opwekking eene werkzaamheid der ziel, namelijk gewaarwording; haar peripherisch eind- orgaan is een zintuigsorgaan (hoofdstuk XII); 2. Reflectori- sche of excitomotorische vezels; de opwekking, die in haar centraal eindorgaan aankomt wordt aldaar op andere vezels, en ten slotte op centrifugale overgebragt. — De zielsorganen , die met de sensible vezels in verbinding staan, stellen ver- schillende soorten van gewaarwordingen voor, sommige ge- zigtsgewaarwordingen , andere gehoorgewaarwordingen enz. Elke VERRIGTING EN INDEELING DER ZENUWVEZELS. 247 sensible vezel kan nooit anders dan hetzelfde zielsorgaan opwek- ken, derhalve nooit anders dan dezelfde soort van gewaarwording te voorschijn roepen, op welke wijze zij ook opgewekt moge ziin: zoo is de „specifieke energie” der vezels van den opticus eene gewaarwording van het gezigt, die van de vezels van den acusticus eene gewaarwording van het geluid enz. Behalve de algemeene zenuwprikkels bestaat er voor de peri- pherische eindorganen van elke sensible vezel (zintuigsorgaan) nog een bijzondere prikkel, waardoor zij gewoonlijk opgewekt worden. Zoo worden de eindorganen van den opticus in het netvlies door lichtgolven, die van den acusticus door geluid- golven, die van den olfactorius door den invloed van „reuk- stoffen” enz. opgewekt. Vermits nu de ziel geen middel be- zit, om den oorsprong van de aankomende opwekking te onderkennen, neemt zij voor elke gewaarwording den gewonen oorsprong aan, of, om ons duidelijker uit te drukken: 1. de ziel verplaatst de oorzaak van elke gewaarwording naar het peripherische eindorgaan van de sensible vezel, zelfs als de opwekking buiten den gewonen regel niet dit, maar den stam der zenuw heeft getroffen; geamputeerde personen verplaatsen de gewaarwordingen, die door de eene of andere prikkeling van de zenuwstomp tot stand komen, in het geamputeerde lid _ (excentrische verplaatsing der gewaarwordingen); 2. zij neemt als oorzaak het specifieke proces aan, dat gewoonlijk het eind- orgaan der vezel opwekt (licht, geluid, enz.), zelfs dan wan- neer niet deze prikkel, maar de een of ander algemeene zenuw- prikkel (een werktuigelijke, elektrische, thermische, scheikundige) de opwekker is geweest; zij beschouwt dus elke gewaarwording van het gezigt sals veroorzaakt door lichtgolven, welke het netvlies hebben getroffen, zelfs wanneer eene trekking van de retina, eene beleediging van den opticus enz. de oorzaak was; en zoo zouden wij nog meer voorbeelden kunnen noemen. — In veel gevallen gaan wij nog verder in onze gevolgtrekkingen over den oorsprong der opwekking; nameliik in die, waarin het specifieke opwekkende proces altijjd een bepaalden weg moet afleggen, om het peripherische eindorgaan van de sensible vezel te bereiken. Zoo moet elke lichtgolf, die het netvlies raakt , — elke geluidgolf, die den acusticus opwekt, vooraf de doorzigtige middenstoffen van het oog, — de deelen van het oor, die het geluid geleiden, doorloopen hebben ; dientengevolge wordt de oor- zaak van de licht- en geluidgewaarwordingen naar buiten ver- plaatst. Bij- de lichtgewaarwording vormt de ziel zich zelfs een oordeel over de plaats van het lichtende ligchaam, althans ten opzigte van zijne rigting; elk verlicht punt van het net- vlies kan met het lichtende punt door den hoofdstraal (de „rig- tingslijn,” zie hoofdstuk XII) verbonden worden, en in deze 248 BIJZONDERE ZENUWPHYSIOLOGIE. rigting wordt derhalve de oorzaak van de lichtgewaarwording naar buiten verplaatst. Zonder dat daarvoor eene voldoende reden bestaat, worden de gewaar- wordende vezels nog verder verdeeld in sensible (in engeren zin)en sen- su@le of zintuigszenuwen. Meer hierover in hoofdstuk XII. 5. — Men kan het prineipe van de specifieke energieön consequent nog verder voortzetten. In dezelfde sensible vezel kunnen namelijk, volgens de tot nu toe gebruikelijke voorstelling verschillende opwekkingstoestanden aan- wezig zijn, veroorzaakt door verscheidenheid van den specifieken opwekker of zelfs door verscheidene van de algemeene zenuwprikkels.. De gevolgen van deze verschillende opwekkingstoestanden zijn verschillende gewaarwor- dingen in het centraalorgaan, doch die alle zonder onderscheid tot dezelfde kategorie (gezigts-, smaakgewaarwordingen, enz.) behooren. Zoo kan eene vezel van de smaakzenuw in haar eindorgaan door suiker, door aloe, — in haren stam door opstijgende of afstijgende stroomen opgewekt worden; het effekt is en blijft altijd een smaakgewaarwording; doch in het eerste geval een zoete, in het tweede een bittere, in het derde een zure, in het vierde een brandende („alkalische”) smaak. Wij kunnen ons nog geen denkbeeld vor- men aangaande het wezen van deze verscheidenheid in de opwekkingstoesian- den. Meer vruchten zou een strenger voortzetten van het beginsel der spe- ceifieke energieän opleveren, als men aanneemt, dat er voor elke wijziging van dezelfde kategorie van gewaarwording bijzondere vezels bestaan, die alleen door een bepaalden vorm van den opwekker aangezet worden en waarvan de centraalorganen de verschillende wijzigingen van de gewaarwording voor- stellen. Dientengevolge zou men de bovengenoemde voorbeelden in diervoege verklaren, dat de zoetsmakende en de bittersmakende stof niet dezelfde, maar verschillende vezels van de smaakzenuw opwekken en dat de elektrische smaak welligt eene gemengde gewaarwording zou zijn, zamengesteld uit alle en- kelvoudige smaaksoorten. En inderdaad heeft men zich reeds voor zulk eene opvatting bij eenige zintuigszenuwen, namelijk bij de gezigts- en gehoorze- nuw, hypothetisch verklaard, — eene hypothese, die door zekere verschijn- selen wordt begunstigd (YOUNG, HELMHOLTZ). In den opticus neemt men voor verschillende kleuren (b. v. drie grondkleuren), in den acusticus voor de verschillende toonhoogten bijzondere vezels aan. Meer hierover in het vol- gende hoofdstuk. C. Intercentrale vezels, d.i. zulke, die twee cen- traalorganen (gangliöncellen) onderling verbinden. Haar aantal is buitengewoon groot; over hare beteekenis bestaan vooralsnog slechts hypothesen, waarover cerst in het 13de hoofdstuk zal gesproken worden. Tot deze soort van vezels behooren: het grootste gedeelte der vezels van de hersenen en het ruggemerg, het voornaamste gedeelte der sympathische zenuwen, de zooge- naamde beiemmeringszenuwen en nog meer anderen. B. Bijzondere zenuwphysiologie. De verschillende (motorische, sensible, enz.) zenuwvezels zijn in den regel zoo gerangschikt, dat die, welke voor dezelfde ligchaamsstreek bestemd zijn, tot welke soort zij ook mogen behooren, een eind weegs in een gemeenschappelijken („gemeng- den”) zenuwstam naast elkander verloopen, en eerst in de nabijheid van de plaats harer bestemming in'takken gesplitst worden, die geen andere dan vezels van dezelfde soort bevatten HERSENZENUWEN. 249 („sensible, motorische zenuwen”), Alleen bij de zenuwen van het hoofd, die alle een korter verloop hebben, heeft meestal geen vereeniging plaats, zoodat deze zenuwen van haren oor- sprong af bijna alle Of een zuiver motorisch Of een zuiver sen- sibel karakter hebben. Het is de taak der bijzondere zenuwphysiologie, de speci- fieke energie (die men eenvoudig ook „functie” noemt) van elke afzonderlijke zenuwvezel te bepalen. Indien men volkomen be- kend ware met de anatomie en de functiön van de beide eind- organen van elke vezel, dan zou daaruit van zelf de specifieke energie van deze vezel duidelijk worden. Beide wetenschappen vullen elkander hier wederkeerig aan. Men kan zich op de volgende wijze van de bijzondere functie eener zenuw overtuigen: 1. Men snijdt haar op de eene of andere plaats door; nu blijven aan de zijde van het effektsorgaan alle effekten weg, die door opwekkingen aan gene zijde der doorsnijding moesten voor den dag komen. Bij doorsnijding eener spierzenuw blijft derhalve de spier verslapt, ofschoon de wil of eene reflectorische of automatische opwekking op het centrale uit- einde van de zenuw, of de een of andere prikkel op haar verloop boven de doorsnijding inwerkt: — de spier is „verlamd.” Bij doorsnijding van eene centripetale zenuw komen zintuigsprikkels of opwekkingen van het periphe- rische gedeelte der zenuw niet meer in het bereik der gewaarwording, er ontstaat blindheid, doofheid, gevoelloosheid, enz. — 2. Men prikkelt de beide deelen der zenuw, die door de doorsnijding van elkander geschei- den zijn en neemt waar, op welke zijde, waar en welk effekt tot stand komt. Naarmate van hunne centrale uiteinden (hun „oorsprong”) worden de zenuwstammen verdeeld in hersen-, ruggemergs- en sympathische zenuwen. Il. Hersenzenuwen. 1. Olfactorius. De functie van de vezels der reuk- zenuw bestaat daarin, dat zij elke opwekking, die haar op de eene of ander plaats treft, naar de deelen der hersenen, waar de reukgewaarwording tot bewustzijn komt, overbrengen en op deze wijze reukgewaarwordingen doen ontstaan. De opwekking geschiedt in een physiologischen zin altijd in de periphe- rische eindorganen, op het reukvlies (hoofdstuk XII), en wel door zekere specifieke prikkels, de ‚„reukstoffen.” Wel is waar heeft men het ontstaan van reukgewaarwordingen bij op- wekking van den n, olfactorius door gewone zenuwprikkels wel niet regts- streeks aangetoond (vergel. hoofdstuk XII), — naar hetgeen wij bladz. 247 gezegd hebben, valt daaraan echter niet te twijfelen. 2. Opticus Elke opwekking van deze zenuw wekt die deelen der hersenen op, waar de lichtgewaarwordingen tot bewustzijn komen, brengt derhalve lichtindrukken te voorschijn. 250 HERSENZENUWEN. Hare normale opwekking gaat van haar peripherische uiteinden in het netvlies van het oog uit, en brengt specifiek verschil- lende (gekleurde) lichtindrukken tot stand. Buitendien bevat de gezigtszenuw vezels, die door reflexie vezels van den oculo- motorius, die naar den sphincter iridis gaan, opwekken. (Meer hierover in het 12de hoofdstuk). 3. Oculomotorius, bewegingszenuw voor de meeste spieren der oogholte: rectus superior, inferior, internus; obli- quus inferior en levator palpebrae superioris; ‘verder voor de kringspier der pupil (sphincter s. circularis iridis) en den tensor chorioideae. De opwekking van deze zenuw in de hersenen geschiedt deels door den wil, deels (de vezels voor de iris) door reflexie, die van den n. opticus uitgaat (hoofdstuk XII). Men heeft beweerd, dat de oculomotorius ook gevoelsvezels zou be- zitten; evenwel is het onzeker, of hij deze reeds bij zijn oor- sprong heeft, of eerst later gekregen heeft, nadat hij met den trigeminus in verbinding is getreden. 4. Trochlearis, bewegingszenuw voor den m. obli- quus oculi superior (trochlearis). Men wil dat ook’ deze zenuw gevoelsvezels bezit. e 5. Trigeminus, eene gemengde zenuw, die uit twee wortels, en voor het gevoel (portio major) en en voor de beweging (portio minor), op de wijze der ruggemergszenuwen (zie beneden) ontstaat, en kort daarop weder in bewegings- en gevoelstakken verdeeld wordt. De gevoelswortel bezit even als de ruggemergszenuwen een ganglion (g. Gassen). Door tusschenkomst van ziine gevoelsvezels komt het gevoel bijna aan het geheele hoofd tot stand. Een gedeelte van zijne vezels schijnt tot de zenuw van den smaak te be- hooren (zie hoofdstuk XII). — Zijne bewegingsvezels voor- zien de kaauwspieren (m. temporalis, masseter, ım. m. ptery- goidei), voorts den tensor palati mollis, digastricus anterior, mylohyoideus, tensor tympani, misschien ook den sphincter iridis; eindelijk de vaatspieren van de slagaderen in het bind- en regenboogsvlies („vasomotorische vezels;” waarschijnlijk echter zijn deze van een sympathischen oorsprong). — Verder bezit hijj afscheidings- (secretorische) vezels voor de traan-, de oorspeeksel- en onderkaaksklier. Het nadere over den oor- sprong en het verloop der laatsten zie bladz. 89 en volg. Sommigen beweren dat de trigeminus ook „trophische vezels” bezit, met name voor den oogappel, die na doorsnijding van het vijfde paar in ontsteking geraakt en vernietigd wordt. Waarschijnlijk moet men deze ver- anderingen in den oogappel alleen aan het verlies van het gevoel toe- schrijven, waardoor uitwendige nadeelige invloeden moejjelijk geweerd wor- den. Hiervoor pleit de omstandigheid, dat de oogappel zelfs na de door- snijding van den trigeminus ongedeerd blijft, als men cene gevoelige, ‘ HERSENZENUWEN. 251 beschermende vlakte daarvoor plaatst, bij konijnen b. v. het oor voor het 00g vastnaait (SNELLEN). 6. Abducens, bewegingszenuw voor den m. reetus oculi externus (abducens). 7. Facialis, bezit geen andere dan centrifugaalgelei- dende (motorische en secretorische) vezels. Daar waar deze zenuw gevoelstakken heeft, zijn deze afkomstig van bijgemengde vezels van den trigeminus; want na doorsnijding van dezen verdwijnt de gevoeligheid. De bewegingsvezels van den n. facialis voorzien alle huidspieren van het hoofd (zoogen. „aangezigtsspieren ;” door ziine bemiddeling komen derhalve de mimische bewegingen van het aangezigt tot stand), de spieren van het uitwendige oor, den stylohyoideus, levator palati mollis, achtersten buik van den digastricus, stapedius, eindelijk het platysma myoides. — Zine secretorische vezels werken op de speekselklieren (het nadere hierover bladz. 88 en volg.). 8. Acusticus, is de eenige bemiddelaar van de waar- nemingen van het gehoor. Elke prikkeling van deze zenuw brengt geluidsgewaarwordingen, hare doorsnijding doofheid voort. (Het nadere hierover in hoofdstuk XID. 9. Glossopharyngeus, eene gemengde zenuw, die echter slechts weinig bewegingsvezels bevat voor den m. levator palati mollis, azygos uvulae, constrietor faucium medius en stylopharyngeus. De overige vezels zijn centripetaal en bemid- delen deels de gewaarwordingen van den gevoelszin, doch groo- tendeels die van den smaak, van het weeke gehemelte en den tongwortel (hoofdstuk XII). 10 en 11. Vagus en accessorius. Uit beider ver- eeniging ontstaat eene gemengde zenuw. Het is zeer waar- schijnlijik (Loneer), dat beide zenuwen als twee wortels moeten beschouwd worden, waarvan de een (vagus) de centripetale, de andere (accessorius) de centrifugale vezels bevat. De centri- fugale vezels zijn, voor zoover bekend is, de volgende: a. bewegingsvezels 1) voor de spieren van het weeke gehemelte en den strot; 2) voor die van het strottenhoofd (voorkomende in den laryngeus inferior s. recurrens); 3) voor de spieren van de luchtpijjp en de luchtpijpstakken ( ? zie beneden); 4) voor den slokdarm; 5) voor de maag (vergel. bladz. 117); 6) volgens sommigen ook voor de dunne en dikke darmen en voor de baarmoeder; 7) voor den sternocleidomastoideus en cucullaris (in den accessorius). — b. „Belemmerings ze- nuwvezels” voor de beweging van het hart (ED. WEBER, BUDGR) (zie bladz. 52)..— c. secretorische vezels 1) voor de klie- ren van het slijmvlies der maag, enz., die echter nog niet oO 252 HERSENZENUWEN. aangetoond zijn, onlangs weder geheel ontkend werden (zie bladz. 93); 2) voor de nieren (BERNARD): prikkeling van den vagus aan de cardia zou de pisafscheiding vermeerderen, waarbij het aderbloed rood wordt (?); — d. vasomotorische vezels voor de vaten der longen (P). De centripetale vezels zijn: a. gevoelsvezels ver- moedelijk 1) voor den geheelen ademhalingstoestel, 2) voor het spijsverteringskanaal, van het velum palati tot aan den pylorus, 3) voor het hart. — b. reflectorisch werkende vezels: 1) reflectorisch-m otorische vezels voor de zenuwen van de inademingsspieren, d. i. vezels, waarvan de opwekking, centri- petaal tot aan den oorsprong in het verlengde merg voortge- leid, aldaar door reflexie eene opwekking der inademingsspieren te voorschijjn roept en daardoor inademingen veroorzaakt of versnelt (L. TRAUBE; vergel. bladz. 71—72). 2. reflectorisch-b e- lemmerende vezels voor dezelfde zenuwen, waarvan de cen- tripetaalgeleidende opwekking dus door reflexie de werkzaamheid van de inademingszenuwen vermindert (welke zenuwen in den laryngeus superior zijn gelegen, — ROSENTHAL, zie bladz. 72); 3. reflectorisch-trophische (of secretorische) vezels voor de suikervorming in de lever, d.i. zoodanige, waarvan de centripetaal geleide opwekking de zenuwen door reflexie aan- zet, welke de suikervorming tot stand brengen (vergel. bladz. 138). De peripherische uiteinden van deze vezels zijn in de borstholte, misschien in de long (BERNARD) gelegen. Om een beter overzigt te krijgen van hetgeen boven is medegedeeld, zullen wij hier de resultaten van de doorsnijdings- en prikkelingsproeven aan den vagus en accessorius kortelijk zamenvatten, welke aanleiding hebben gegeven om de genoemde soorten van vezels aan tenemen: 1. Doorsnij- ding van den accessorius boven de plaats van zjjne verbin- ding met den vagus (in stede van de doorsnijding worden gewoonlijk de wortels van den accessorius uit het merg „uitgetrokken”): verlamt alle spieren, die van den vago-accessorius afhangen (zie boven). Wij be- zitten geen afdoende waarnemingen over doorsnijding van den vagus op deze plaats en over prikkeling van eene der beide zenuwen voor dat zij zich vereenigen. 2. Doorsnjding van den stam van den vagus aan den hals: a. verlamt de spieren van het strottenhoofd (hetzelfde doet eenvoudig de doorsnijding van den laryngeus inferior); b. versnelt de bewe- ging van het hart; c. vertraagt de inademingsbewegingen ; d. doet de suiker- vorming in de lever ophouden. 3. Prikkeling van het peripherische uiteinde van den vagus aan den hals: a. wekt de spieren van het strottenhoofd tot zamentrekking op (hetzelfde doet de prikkeling van het peripherische uiteinde van den laryngeus inferior); b. vertraagt de bewegin- gen van het hart, totdat zij ten laatste in het tijdperk der diastole gcheel ophouden; c. zou volgens sommigen de gladde spieren der luchtpijpstakken doen zamentrekken, zoodat haar lumen een weinig naauwer wordt (dit is door DONDERS, WINTRICH, ROSENTHAL, RÜGENBERG bestreden); d. veroor- zaakt zamentrekkingen van de maag, de darmen (?), de baarmoeder enz.; e. vermeerdert de afscheiding der nieren (?). 4 Prikkeling van het centrale uiteinde van den vagus aan den hals: a. versnelt de inade- mingsbewegingen tot op den graad van tetanische inademing; b. vermeer- dert de suikervorming in de lever. 5. Doorsnjj ding van den laryngeus superior heeft eene geringe vertraging der inademing ten gevolge (SKLA- RUGGEMERGSZENUWEN. 253 REK), omdat deze zenuw met motorische vezels voor de stemspleet, inzon- derheid voor den m. ericothyreoideus vermengd is. 6. Prikkeling van het eentrale uiteinde van den laryngeus superior vertraagt de inademingen, tot dat de ademhaling ten laatste geheel ophoudt (ROSENTHAL). 12. Hypoglossus, de bewegingszenuw voor alle tong- spieren. I. Ruggemergszenuwen. De zenuwen, die in het ruggemerg ontspringen, behooren alle in een groot gedeelte van haar verloop tot de gemengde zenuwen; dit is echter niet het geval van haar oorsprong af, maar elke zenuw. ontspringt met twee wortels, een voorsten, welke de centrifugale, en een achtersten, die de centripetale vezels bevat (CHARLES BELL); gene wordt daarom ook de wortel voor de beweging, deze die van het gevoel genoemd; de laatste bezit een ganglion. Wanneer men derhalve alle voorste wortels van eene zijde doorsnijdt, dan zijn de spieren van de overeenkomstige ligchaamshelft geheel verlamd; snijdt men de achterste door, dan is die ligchaamshelft gevoelloos. Snijdt men bij een dier (kikvorsch) op de eene zijde (b. v. de regter) de achterste, op de andere (linker) de voorste wortels der dijzenuwen door, dan blijft het, als men het regter been beleedigt, onbewegelijk liggen, omdat het de pijn niet voelt; beleedigt men daarentegen het linker, dan maakt het met het regter afwerende bewegingen, terwijl het linker stil bljjft liggen, want het dier voelt de pijn in het linker been, maar kan alleen het regter bewegen. Bij het springen sleept het ook het regter been na alsof het ver- lamd was, omdat het dat been niet voelt. Ook de voorste wortels zouden volgens sommigen somwijlen gevoels- vezels bevatten (LoxnGET). Doch dit geldt alleen voor zoodanige, die in den achtersten wortel uit het ruggemerg naar buiten zijn getreden en op de plaats der vereeniging in den voorsten zijn omgebogen; daarom is, wan- neer men den voorsten wortel heeft doorgesneden, alleen het peripherische uiteinde gevoelig, en de gevoeligheid verdwijnt geheel, zoodra men den achtersten wortel doorsnijdt (MAGENDIE). De centrifugale vezels der ruggemergszenuwen (die in de voorste wortels bevat zijn) zijn: 1. motorische voor alle dwarsgestreepte spieren van den romp en de ledematen , en (waarschijjnlijk door tusschenkomst van den sympathicus) voor zekere gladde spieren van de ingewanden, b. v. den detrusor urinae; — 2. Vasomotorische vezels voor het grootste gedeelte van de slagaderen des ligchaams; evenwel voegen deze zich eerst bij de zenuwstammen na de vereeniging met de r. r. communicantes van den sympathicus, ze zijn derhalve van dezen afkomstig (BERNARD); — 3. misschien ook secreto- tische en trophische vezels. — De centripetale zijn de gevoels-zenuwvezels voor het gevoel' van de geheele ligchaams- ‚oppervlakte met uitzondering van het aangezigt en het voorste gedeelte van het hoofd. 254 SYMPATHISCHE ZENUWEN. De verdeeling van de verschillende bewegings- en gevoels- zenuwen (voor de afzonderlijke spieren en plaatsen van de huid) over de 31 paren van wortels moet in de leerboeken over ont- leedkunde nagezien worden. Il. Sympathische zenuwen. Men kan de beschouwing dezer zenuwen niet wel scheiden van die der sympathische centraalorganen, waarover in het 13de hoofdstuk zal gesproken worden. De reden daarvan zal daar ter plaatse opgegeven worden. TWAALFDE HOOFDSTUK. De peripherische eindorganen der zenuwen. De peripherische eindorganen der centrifugale zenuwen zijn slechts voor een zeer klein gedeelte bekend. Eerst voor kor- ten tjd zin de bladz. 178 vermelde eindorganen der moto- rische zenuwen in de dwarsgestreepte spiervezels ontleedkundig aangetoond geworden; van hunne physiologie weten wij Zoo goed als niets. Evenmin kennen wij de uiteinden van de later te vermelden gevoelsvezels in de spieren. Ten eenenmale on- bekend zijn de eindorganen der zenuwen in de gladde spier- vezels, de klieren, de eindorganen der trophische zenuwen enz. Daarentegen zijn de peripherische eindorganen der cen- tripetale zenuwen grootendeels tamelijjk naauwkeurig onder- zocht. Ken groot gedeelte van deze eindorganen staan in ver- binding met apparaten, waarvan de bestemming is, de indruk- ken der buitenwereld (licht, geluid, warmte, beweging enz.), die de zenuwen moeten opwekken, op eene geschikte wijze naar de eindorganen te geleiden. Daardoor ontstaan organen, die wit de geleidende apparaten en de eindorganen der zenuwen zijn zamengesteld, en die men „zintuigsorganen” noemt. Aangezien men de physiologie der geleidende apparaten niet van die der eindorganen kan scheiden, zoo zullen wij hier de physiologie der zintuigsorganen in haar geheel behandelen. I. Het gezigtsorgaan. In het gezigtsorgaan, het oog, zijn de eindorganen der zenuw op een sphaerisch gebogen vlies (netvlies) geplaatst; op deze vlakte vallen de lichtindrukken, die voor het zien be- stemd zijn. De lichtstralen, die in het oog vallen worden door een stelsel van middenstoffen, die een verschillend lichtbrekend vermogen hebben, in dier voege op het netvlies geprojiciöerd , 256 SCHEMA VAN HET 006. dat daarop een verkleind, omgekeerd, objectief beeld van de beschouwde voorwerpen ontstaat, op dezelfde wijze als in de camera obscura. Schema van het oo0g. De lichtbrekende middenstoffen van het oog zijn, in de- zelfde volgorde als de invallende lichtstraal ze doorloopt, de volgende: 1. het hoornvlies, 2. het waterachtig vocht, 3. de voorste wand van het lensbeursje, 4. de zelfstandigheid der lens, 5. de achterste wand van het lensbeursje, 6. het glas- achtig ligchaam. Aan deze middenstoffen beantwoorden zes vlakten, waardoor zijj van elkander gescheiden worden („licht- brekende vlakten”) 1. tusschen de lucht en de zelfstan- digheid van het hoornvlies (voorste vlakte der cornea), 2. tus- schen het hoornvlies en het waterachtig vocht (achterste vlakte der cornea) en. — Om nu den loop van een invallenden lichtstraal door het oog tot aan het netvlies te volgen, moet men, zooals ligt te begrijpen is, bekend zijn: 1. met de brekings- indices van alle middenstoffen, 2. de vormen van alle licht- brekende vlakten, 3. de afstanden der laatsten van elkander en van de projectievlakte (netvlies). Wij moeten hier terstond opmerken, dat de lens geen enkelvoudige lichtbrekende middenstof is; hare consistentie en haar lichtbrekingsvermogen nemen van buiten naar binnen toe, de vaste „lenskern” breekt het licht het sterkst. Al kan men nu den brandpuntsafstand (zie beneden) gemakkelijk be- rekenen, zoo is toch het gemiddelde lichtbrekingsvermogen voor de berekening der gevolgen van vormveranderingen minder gemakkelijk ; men heeft het berekend door middel van eenige gestelden, waarover beneden zal gesproken worden. Het vraagstuk wordt aanmerkelijk eenvoudiger, als men verscheidene lichtbrekende middenstoffen (en vlakten) geheel buiten rekening laat. Vooreerst is de cornea een vlies met even- wijdige wanden, dat van voren en achter aan vloeistoffen grenst, die nagenoeg een gelijk lichtbrekingsvermogen hebben (van voren het bespoelende tranenvocht, van achter het waterachtig vocht). Maar zulk een ligchaam kan, gelijk men weet (200 als b. v. een platte, door evenwijdige wanden begrensde en aan beide zijden voor licht toegankelijke glazen plaat, een venster- ruit) aan den doorgaanden lichtstraal geen nieuwe rigting geven, maar hem niet meer dan evenwijdig met zich zelf een weinig verschuiven. Men kan dus het hoomvlies geheel buiten reke- ning laten en zich de zaak z00 voorstellen, als of het glasach- tig vocht zich tot aan de voorvlakte van de comea uitstrekt. — Voorts heeft het lensbeursje bijna een volkomen gelijk lichtbre- kingsvermogen als de buitenste lagen der lens, men kan het dus als eene verdikking van de lens bij deze optellen. Derhalve SCHEMA VAN HET 006. 257 blijven er slechts drie lichtbrekende middenstoffen over, name- lijk: het waterachtig vocht, de lens en het glasachtig ligchaam , en dus ook drie lichtbrekende vlakten: voorvlakte van de cor- nea, voor- en achtervlakte van de lens. ‘Men heeft voor het midden van het oog (zie beneden) de volgende getallen gevonden (Lıstixe): a. de lichtbrekende vlakten zijn oppervlakten van een bol met de volgende stralen: l. voorvlakte van het hoornvlies omtrent $s"" 2. „ „ de lens .d ]0mm 3 achtervlakte,,) 5; 1, 3 Gmm b. de afstanden bedragen: 1. tot 2.: omtrent 4% 2. tot 3.: („lensas”): omtrent 4” 3. tot het netvlies: sea c. de brekingsindices zijn (wanneer men den brekingsindex van de lucht = 1 stelt): voor het glasachtig vocht '%,, 16 „ de lens (in het midden, zie bladz. 256) = '%ı „ het glasachtig ligchaam = '%,. Het waterachtig vocht en het glasachtig ligchaam hebben derhalve (bijna) hetzelfde lichtbrekingsvermogen. Wij kunnen de resultaten van de naauwkeurigste metingen dezer groot- heden (BREWSTER, de beide KRAUSE’S, WELMHOLTZ) niet mededeelen, en zullen alleen de methoden kortelijik opgeven. De brekingsindices worden volgens bekende methoden uit de optica aan de middenstoffen van uitgesne- den oogen bepaald; op dezelfde wijze kunnen de afstanden van de licht- brekende vlakten alleen aan het lijk gemeten worden. De krommingsstralen moeten echter zooveel mogelijk aan het levend 008 bepaald worden, omdat de vormen velerlei veranderingen ondergaan (zie beneden). Deze bepaling geschiedt naar de volgende, zeer naauwkeurige methode (HELMHOLTZ): Vol- gens eenvoudige meetkunstige regels laat zich de straal van eene bolvormige oppervlakte berekenen, als men op een afstand, dien men gemeten heeft, cen (ljnvormig) ligehaam plaatst, waarvan de lengte bekend is, en nu het in de bolvormige oppervlakte teruggekaatst beeld daarvan meet. Het meten van dit beeld geschiedt op de volgende wijze: men beschouwt het b. v.in de cornea teruggekaatst beeld (dat wij ons horizontaal zullen voorstellen) door eene dikke glasplaat; deze is door eene horizontale snede in twee helften verdeeld, die om eene gemeenschappelijke, loodregte as kunnen draaijen. Zoo lang de plaat loodregt door de stralen getroffen wordt, blijft het spiegelbeeld op de- zelfde plaats; doch draait men nu de beide helften van de plaat om hare as, naar de tegenovergestelde zijden (zoodat zij, van boven gezien, elkander kruisen) dan wordt elk daarvan schuins door de stralen getroffen, en daardoor het beeld in eene horizontale rigting verschoven; de beide platen verschui- ven het beeld naar cene tegenovergestelde rigting, er ontstaan bij gevolg twee beelden. Heeft men nu de platen zoolang gedraaid, totdat het beeld door elk van deze juist ten bedrage van de helft zijner lengte verschoven is, zoodat de tegenovergestelde uiteinden van beide beelden elkander aanra- ken (het eene beeld doct zich dan voor als eene verlenging van het andere), dan kan men de lengte van het beeld uit den hock, dien beide platen met elkander maken, z00 naauwkeurig mogelijk berekenen, als de dikte en de brekingsindex van de platen bekend zijn; de toestel die de platen draagt en waaraan men tevens den hock kan aflezen, wordt ophthalmometer ge- noemd. 17 258 CONSTRUCTIE VAN HET BEELD. Constructie van het beeld. Men kan nu met behulp van het zoo even medegedeelde volgens bekende wetten uit de optica den loop, dien een inval- lende lichtstraal door het oog volgt, construeren, en dus ook voor elk punt van cen voorwerp, dat zich voor het oog be- vindt, het „beeldpunt” bepalen (namelijk het punt, waarin alle lichtstralen, die van een punt van een voorwerp zijn uitgegaan, elkander na de breking weder snijden. Dat deze stralen elkander werkelijk in &&n punt snijden, als zij vöör de breking van &&n punt uitgingen („homocentrische stralen”), en als de lichtbre- kende vlakten eene gemeenschappelijke as hebben (of zooals men zegt: „gecentreerd zijn”), leert eene optische wet, die wij hier niet kunnen bewijzen). Duidelijkheidshalve zullen wij hier kortelijk de regels herhalen, waar- naar men den loop van een gebroken lichtstraal en het beeldpunt van een objeetpunt kan constru@ren. & De wet voor de breking van het licht luidt als volgt: Als een licht- straal wit de eene middenstof in de andere overgaat, dan verandert hij in den regel op de plaats van overgang van rigting, en wel staan de sinussen van den hoek van inval *) en van den brekingshoek tot elkander in omge- keerde verhouding als twee standvastige getallen van de Iste en 2de mid- denstof, welke men brekingsindices noemt. (De brekingsindex van de dig- tere middenstof is grooter dan die van de dunnere; daarom is, als de straal uit eene dunnere in eene digtere middenstof overgaat, de brekingshoek kleiner dan de, hoek van inval, — de straal nadert dus de loodlijn op het scheidingsvlak). Uit de brekingswet volgen, gedeelteljk onmiddellijk, gedeeltelijk door gevolgtrekkingen, waarover wi) hier niet kunnen spreken, deze regels: 1. een straal, die loodregt op de lichtbrekende vlakte valt, wordt niet ge- broken, gaat derhalve in eene regte lijn door; is de brekende vlakte sphae- risch, dan is de loodlijn voor elk invalspunt, gelijik men van zelf begrijpt, de straal (radius), die door dit punt gaat; derhalve wordt een lichtstraal waarvan de verlenging door het middenpunt van de sphaerische brekende vlakte zou gaan, niet gebroken, het middenpunt wordt knooppunt en elke lichtstraal, die daardoor gaat, derhalve niet gebroken wordt, een hoofd- straal genoemd — 2. (De beide volgende regels gelden naauwkeurig alleen voor brekende vlakten, die eene parabolische kromming hebben, doch in zeker opzigt vok voor sphaerische, voornamelijk als zij slechts kleine stuk- ken van de sphaerische oppervlakte vormen, derhalve met betrekking tot hare kromming niet zeer van de parabolische afwijken): alle lichtstralen, die van een punt uitgaan („homocentrische stralen”) vereenigen zich, nadat zij gebroken zijn wederom in een punt (dit is reeds boven medegedeeld); het laatste noemt men het „beeld” of het „beeldpunt” van het eerste. Liggen verscheidene punten van het voorwerp in @@n vlak, dat loodregt op de asf) staat, dan zijn ook de beeldpunten in @@n vlak gelegen, dat loodregt op de as staat. Ligt het objectpunt in de as, dan ligt ook zijn beeldpunt er in. — 3. Ligt het objectpunt in de as op een oneindig verren afstand, zijn derhalve *) Men noemt hoek van inval en brekingshoek de beide hoeken, welke de invallende en de gebroken straal met de invalsloodlijn maken, d.i. met die lijn, welke in het punt van inval loodregt op de grensvlakte van beide middenstoffen („lichtbrekende vlakten”) staat. De gebrokene straal ligt met den invallenden en de invalsloodlijn in &en vlak. +) Onder as verstaat men eene bepaalde lijn, die door het knooppunt en de bre- kende vlakte gaat. Onder de oneindig vele lijnen, die men als as kan aannemen, kiest men bij sphaerische vlakten die, welke door het midden van den bol gaat, bij andere b. v. pa- rabolische vlakten, de geometrische as. Het punt, waar de as de brekende vlakte snjjdt, wordt hoofdpunt genoemd. CONSTRUCTIE VAN HET BEELD. 259 de invallende lichtstralen onderling en met de as evenwijdig, dan noemt men het punt van vereeniging (dat in de as is gelegen) bet brandpunt. Het vereenigingspunt van evenwijdige stralen met eene andere rigting (wier uitgangspunt derhalve insgelijks op een oneindig grooten afstand, doch niet in de as is gelegen) moet bijgevolg in een vlak gelegen zijn, dat loodregt op de as staat, door het brandpunt gaat en brandpuntsvlak wordt ge- noemd. — 4. Invallende en gebroken lichtstraal, objeet- en beeldpunt zijn wederkeerige begrippen, dat wil zeggen: wanneer men zich voorstelt dat het licht van de tweede middenstof in de eerste overgaat en in de rigting van den vroeger gebroken straal invalt, dan heeft nu de gebroken straal de rigting van den vroeger invallenden straal; op dezelfde wijze is, als er van de plaats van het beeldpunt stralen uitgaan, het vroegere objectpunt hun vereenigingspunt. Met behulp van deze regels kunnen wij nu gemakkelijk het vraagstuk, waarmede wij ons bezig hou- den, oplossen: 1. Construc- tie van den gebroken lichtstraal. Is hh de (sphae- rische) brekende vlakte, ab de as, K het knooppunt, F het brandpunt, ff het brandpunts- vlak en mh de invallende licht- straal, dan heeft men, om den gebroken straal te construeren, niets meer noodig dan alleen een punt daar- van te zoeken, dat men alsdan met h moet verbinden. Daartoe maakt men gebruik van een met mh evenwijdigen straal, die tevens een hoofdstraal is, d.i. men trekt door K ceene lijn pq evenwijdig aan mh. Volgens den Isten regel (zie boven) gaat pq als hoofdstraal zonder gebroken te worden door; verder leert de 3de regel, dat twee evenwijdige stralen elkander na gebro- ken te ziin in een punt van het brandpuntvlak moeten snijden; bijgevolg is het snijpunt o aan beide doorgegane stralen gemeen, dus o cen punt van den gebroken straal, en hr de gezochte gebroken straal. — 2. Con- structie van het beeldpunt van een objecetpunt. Is O het ob- jeetpunt, dan heeft men slechts voor twee willekeurige, van O uitgaande stralen, zooals boven, de gebroken stralen te constru@ren: het punt, waar zij elkander doorsnijden, is alsdan naar den 2den regel het beeldpunt. Het ge- makkelijkst geschiedt de constructie evenwel met de beide volgende stralen: a. hoofdstraal, Os, die zonder gebroken te worden, door- gaat, b. de met de as even- wijdige straal Op, die (re- gel 3) na gebroken te zijn door het brandpunt F moet . gaan, derhalve de rigting pt volgt. Het punt B, waar Os en pt elkander snijden, is het gezochte beeldpunt. Heeft men nu, zooals in het 008g, meer dan twee lichtbrekende middenstoffen achter elkander, derhalve verscheidene lichtbrekende vlakten, dan zou men cen gegeven straal in dier voege door het geheele stelsel der middenstoffen heen kunnen volgen,, dat men bij elke nieuwe licht- brekende vlakte de boven opgegeven constructie herhaalt. Doch dit is cene hoogst ingewikkelde methode, die men door eene zeer eenvondige kan ver- vangen, als de lichtbrekende vlakten, zooals in het oog, eene gemeenschap- pelijke as hebben („gecentreerd” zijn). Men kan zich namelijk de lichtbre- kende eigenschappen van zulk een gecentreerd stelsel denken als voor- gesteld door twee brekende vlakten van gelijke eigenschappen, die op zekeren afstand van elkander geplaatst zijn, maar toch in zulk cene verhouding tot elkander staan, dat de stralen, die op de eerste vallen niet door deze, maar eerst door de tweede gebroken worden; tusschen beide worden de stralen slechts evenwijdig met zich zelve verschoven, en wel zoo, alsof zij op het overeenkomstig punt van de tweede vlakte vielen. Hicruit volgt nu op de eenvoudigste wijze de constructie. Laat ab de as voorstellen, Iıhh de eerste Yen 260 CONSTRUCTIE VAN HET BEELD. 