title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: De verkeering met menfchen , dir is bet hoofdzaaklijk , en naar waarheid opgemaakt bondig oordeel van den Schrijver, is heden- daagsch, behoudens bet karakter van oprecht- heid, en zijn eigen en zijns naaften waar wel- zijn en genoegen , eene zaak geworden van de uiterftc oplettendheid , omzigtigheid cn zorgen , ja, eene allermoeilijkfte kunst. Dit is eene algemeene waarheid, men heeft, bet zij om te believen , bet zij volgends eenen verkitschten fmaak en verfijnde gevoeligheid, eene menigte kieschheden , omzichtigheden, onderfcheidingen , Pratzen , grillen , gedienftige veinzerijen overäl in de voomaarae wereld ingevgerd. Doch behalvcn dit algemeene is er in deze laatfte tijdcn nog eene geheel nieuwe volks - kwaal , een algemeene nieuwe ramp in de famenleving ontftaan, die alle de gebreken in dezelve plots- lijk te gclijk heeft doen opftuiven die de- zelve geftadig in nieuwe gistingen brengt geduurig tegcn elkanderen opjaagt en vermecr- dert en de verbetering in de famenleving achter uitzct ja tcn ecneniaal üuit. Zie Digilized by Google D EUG DEN. VIII. Boek. 3*3 Zie hier hoofdzaaklijk ’s mans opmetkingen over dit onderwerp , en welken invloed , de voorgevallen gcbeurenisfen in ons Vaderland, ge- duurende de laatst - verlopen jaaren, gehad heb- _bcn. Hij fielt tot een tijdperk , van waar ,de fanienlcving onder de Nederlanderen een be- ter aanzien be ;on te krijgen , den oorfprong der (Economie künde , omtrent het jaar 1774. En nu vervolgt hij: „ Van 1774-1778. had- den de meefie aanzienlijken en zeer veele def- tige Burgers in de CEconomifche Begrippen, voomemens, en poogingen van Hollands Maat- fchappij der wetenfchappen , deel genomen, Deze waardige lieden, alönune verfpreid woo- nende, hadden hunne vermeerderde kundigheden of liefde voor bet herfiel van de huishoudelijke welva^rt dczer landen onder veele duizenden , men mag gerust zeggen , onder het grootfte gedcelte der Natie verfpreid ongemerkt was daardoor ontfiaan eene onderlinge achting en genegenheid meer' bevord^r.'ng van On- derlinge belangen, meer viderland - lievend gevoel voor het algemeen , meer btirgcr- lijke geineenzaamheid bij de voomaamen, en meer Nationale vriendfchap onder alle Hän- den. Ik voeg hier nog bij, als eene merk- waardige zaak, de zoo loflijke pogingen van het vemuft , om het beste pit en merg der ove- rige Wetenfchappen algemeener onder de men* fchen N Digilized by Goc^le 524 MAATSCHAPPELIJKE fchen te brengcn , waardoor alle de overigi Verßandelijke eii ZedeUjke niiddelen tot verbe- tcring der famcnlcving mcde in eene nieuwfe werking geraaktcn. „ Zie daar! zoo fchoon ftondt her met de verbetering der famenleviog gefchaapenj toen er eene Zerhaafling bijkwam , veröorzaakt door het längs hoe meer dreigead gevaar van aller- grootfle verliezen , waar aan onze Koophandel « het hoofdbeftaan van ons land , in 1778 en 79 blootilondt. Was ’er iet natuurlij- ker? .... De Narie, uit haaren vorigen (hat van dofheid of onverfchilligheid opgewekt » was reeds kundiger en meer aaneengeftrengeld , was ’cr dan iet natuurlijker, dan dat zi] toen bij elk ongelukkig voorval terftond hog fterker, nog algemeencr in alle die drukkende verliezen of dreigende onhellcn deel name ? Het al- gemeen gevaar vereenigde fchier aller gemoede- ren, gaf 66n hart en denen zin fchier aan al* Jen, —. Elk zag , elk voelde den famenhang , het belang van allen, de waardij van elk wer- kend niensch. De geest der gchcele Natie werdt algemeen, en bleef geheel op emftige * groote zaaken gevestigd. — Uit de famenle- ving der befchaafde wcrcld waren of werden meest alle etiqusttes en aanzicnlijke bagatellen als met eenen vaag weggevaagd. Oprecht- heid, burgerlijke gemeenzaamheid namen hand over Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 3*5 over hand toe. Maar dczc plotsHjke of yerfneldt voortgang in de verbctering der fa- menleving, hoe natuurlijk 00k, ftundt nogthans fliet in evenredigheid imet de begonnen ioner- lijke rerftands- cn gemoeds-verbetering van den mensch zclven. ZiJ was di» wezenlijk eene verhaasdng, een ßmmg. — - HeJaas! — moesc die fprong, door andere bijkomendc onvoo^> eiene omdandigheden onäangeruld blijven, en -daaröm naderhand roo gevaarlijk worden!” — y, In het (ijdvak van oorlog met Engelattd en van gevaarlijke onlusten met den Keizer van »781—1784 werinderdc de voorheen zoo.ge- kkkig begonnen verbctering der famcnlcvif^— ♦ geheel van oorzaaken. — r Zij was (algemeea gefproken ,) niec meer bet tutuuriijk ge\i^ der grondelijke wenfehen-verbttering zelve; maar aq was of werdt du verder roeeft-al gebed en al hez voorißeUend gewrogt , van algetncen drukkenden tampfpoed of van dreigaide gßvaaren, Zi) vertnderde gefaod vwi oodemKrp. —. Zg be^ ftondt niet meer in het grmJalijk wegi«Wien van verftandeÜjke cn zedelijke verkfcerdbeden^ en in : het aanleeren van beter.- luindjgheden ten aanzien van gewoone levens - zaaken , of van daaglijkfehe beroeps - pUgten ; maar aq beftondt nu meest enkel in het of^uien !van de wer*» king dicr verkeerdbeden. , „ Overwe^t ecns^ bid ik Ui de vclgende Ifjst «n uitwcrkzels of aanklecfzeh der overijld toe- nemende gemeenzaamheid bij elke parcij, welke zieh in dit Tijdvak vertoonden.” . „ Onbepaalde openhardgheid , het zij altijd of in hartstocbtelijke oogenblikken , — e yer- trouwlijfce mededccling dikwijls van alles, van alle heimlijke gedachten , voomemens , inaatre- gelen , gpede en kwaade kun>tgreepen enz — onbezötgde vrijpostigheid van elkanderen ronduit II. J>EEL. Y . te Digitized by Google 328 MAATSCHAPPELIJKE te zeigen, zoo als mai dacht, en zoo als meä van elkanderen goed of kwaad dacht, — — ondcrlinge bekentenisfen , onderlinge onbefchei-- denhedcn , ondcrlinge berispingen en uitvaarin- gen, plf«sHjke heWgheden , plotslijke verzoenin- gen, dikwijls enkel om her woord Patriot of Prinsgezind ondcrlinge gelegenheid , om elkanders zwakke zijdcn of gebrek.n te ontdek- ken , of om uit te fpieden , waar in men el- kandercn voor uit was, en zo bet 66ns elders te pas mögt körnen , zou kunnen verkloekcn ;; om uit te fpieden het gevaarlijke van iemands' karakter, naar eigen meening beöordedd —. onderlinge meesttijds onbepaalde PretenGen , of vorderingen van allerhande foort , zoodanig, dar zeer dikwijls ict , het geen heden enkel heuscb* heid of vriendelijkhdd was , morgen reeds een pligt werdt gerekend , die niet mögt geweigerd worden. — „ Wie kan hier alles optellen? ” — • Van hier af tot aan de omwending toe , fchildert de mccrgemelde fchrijver zijn treurig tafereel dus : . ■ „ Een holle vloed, geftadig door rukwinden beftookt. — Reela van gelijktijdlge of elkan- der volgendc, meest plotslijke voorvaUen , nie de driften wederzijdsch gewcldig opjoegen ; —. onäfmeetbare verwijderingen ; — gevaarlijke ver- bittcringen; hier en daar onverhoedfche woefte uitberftingen. — — Zoo partij tegen parrij.” — Digitized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 3»9 n En dan bij elke Partij een wonJerlijkk leest^ — Cge'^3^ van werijlde gemeenzaam- hdd) een geest fchier blj elk mensch , Om alles te bcöordeelen , alles te regelen vol- gends zijn bcgrip , en wat hi] niet begreep, te verwcrpcn, klein te achten, of te verden- ken. — — Voorts wantrouwen van allerlei flag wantrouwen uit de minße of afgg- trokkenße moogli kheid , die ’s menfchen onze- ker of bedorven vcrftand kon uicdenken , dat iemands dcnkwi ze of daadcn twijfclächtig kon- den ziin; wantrouwen uit iemands toeval- lig (luursch voorkonien , ’t geen men op zieh loepaste; uit den harden of zagten, ftou- ten of bedeesden toon, waar op iemand Iprak; — uit een’ vergeeten groet ; uit de onvrien- delijkheid van een’ dienstbode, bij deze of ge^ ne deur; uit eene gebrekkig ovei^ebrief- de boodfehap of ontmoeting ; wantrouwen uit het toevallig iHKIaan bij iemand op ftraar, of uit het voortwandelen met iemand ; wantrouwen u't het vernrek van iemand uit dfc Stad , of uit zijn te huis blijven ; wan- trouwen op den vloer, waar op men zat , op de deuren of op de muuren , tusfehen welke* men fprak; wantrouwen op zifne naastft maagen, zelfs fomtijds op zijne vroiiw, kin* deren Wie kan of mag hier wederStn olles opnocraen? En bij al dit en het Y % rer- Digitized by Google 330 M AATSCHAPPELIJKE verder onnoembanr wantrouwen een heerfchende yerfpied-oi yerklikgeest ; — en dan hcc heim- lijk leger , door deze beiden aangevoerd , van veinzerijen, van behendigheden , van onderhand- fche polfingen. ” . . .. „ Wat moest onvermijdelijk , ten aanxien der fawettlcving-, volgcn , zoodra de Staatsgefchillea der voorgaande tijdvakken door de omwending in 1787 geftaakt en als vemietigd werden? „ Wat volgt , zoodra een Üonn in den oce* aan plotslijk ophoudt ? Dan is er wel geene ftreeksvvijze voortjaaging mecr; maar dan zwalpt en wiegt en waagt alles op zich- zclven in den ontroerden vloed; dan Aor- ten en breken alle Zetien in en door elkande- ren ; dan is ’er naiauvvclijks voor de beste Auurlieden koers te houden.” „ Zoo was het ook plotslijk gefleld met de gehecle famenleving in dit Tijdvak, en ook. even zoo »oodzaaklijk- Het volgde van_ weerskanten uit ’s menfehen natuur.. — — De zaak is eigenliik deze.” De Staats -gei'chillea hadden in de \«oop- gaandc Tijdvakken over en weder aller begrip- pen en hanstochten gehcel bezig gehouden. — De Staats - gcfchillcn raec alle het perfonccl aankleeven yan dien, waren toen- het algcmceti uidenverp , omtrent welk de menschlijke ge- breki.n dicr .Tijdvakken verkeerden, cn ook met Digilized by Gothic D E U G D E N. Vm. Boek. 33 r met welke , die gebreken waren ontftaan o£ rermeerderd Nu werde dat algemeen on- derwerp bij de omwending plotslijk als ver- nietigd. . — IMaar wat blcef toen overig, en fchier in elk mensch ? — Itnmers die gebreken." Doch die zij genoeg , om ons een denkbeeid te geven van de treurige gcfteldheid der fa- menleving in Nederland , in deze laatlle jaa- ren die alleen moee hier nog bijgevoegd worden , hee welk de bedoclde fchrijver 00k nog aanroerke,” dae in deze opielling niee 6dns de groote volks-hoop genoemd is , dae is, die niet, denkende menigee, die, hclaas! weinig ineer dan dierlijk gevoel bezie , en vvel ztdk een dierlijk gevoel, hee gcen nu nog verder ZOO alleijammerlijkscj is bedorven , — hee geen, bij hee minfte onbedachezaam woord, bg her minile greindjen van misveriland , als zie- dendc olie opbruische .... als een Electriek vuur fnel van oogen eoe oogen voorevliege, en fomeijds in min dan ö^ne minuue in duizen- den hee bloed aan ’e kooken, en alle de hares- eocheen in hollende woede kan jaagen !”.... Ik zal bij de aanmerkingen van dezen fchrij- ver alleen hee volgende voegen , rer nadere be- fchouwing vun de gefteldheid der verkeering of famenleving in Nederland. — Volgends de invloeden van ons luchegeflel en hee meese heerfchend Temperamene van onze Natie, is de Y 3 iVe- Digilized by Google 33» MAATSCHAPPELIJKE ^ederlanäer uit den aard niet zeer gefchikt tot eene luchtige en bcvallige verkeering «Kt venoont zieh allerzigtbaarst in die plaat- zen , daar de oude zeden nog meeste onver- Snderd zijn overgebieeven. — Eene zekere (lüg- en (Hjfheid kenmerkt daar den Nederlandtr ; bij is (hroef en (laac voornaanilijk verlegen « wanneer hij in een gezeKchap komt , waar de befchaafde wereld Etiquettes en CompUmerten heeft ingevoerd; dan maakt hij zieh niet zcJdcn belagchlijk bij deze befchaafde lieden, gelijk dezen integendeel niet min verlegen zouden zijn, wanneer zij eensklaps verplaatst werden in een gezelfchap , waar die oude gemeenzaamheid zon- der cenigen onilag van lästige gebruiklijkheden n<^ heerschte, waar men hunne buitenfpoorige boflijkheden niet min befpotlijk zou vinden. Bij zoodanige gefteldheid eener Natie be- hoorde het verftand verlieht, de kundigheden uitgebreid, het hart ten besten verbeterd, de geheele menseh befchaafd te worden , dan zon zcker naar evenredigheid de Nederlandfche No- tig in het gezelHg leven uitmunten. Men verbeelde zieh een gezelfchap van rondborfti- ge, oprechtc, maar tevens deftige lieden, welke genoegzaine kundigheden bezitten , om een ga- fprek levendig te houden , en die , daar zij we- zenlijke onderwerpen van gefprek hebben, en ^ lloflfe genoeg in zieh zelven vinden , niet be- hoe« Digitized by Google D EUG DEN. Vin. Boek. S33 hoeven om te zien naar beuzelingen , ten ein- dc den voor hun traag - (läppenden tijd beter te dcx:n Ipoeden; wier harten vol raenschlievcnd- hcid en gezindheid tot deugd zijn, die dus de waarde van een’ mensch kennen , en dezeUe in anderen achten, zulk een gezeifchap zal waar- lijk een allerbehaaglijkst toneel oplevercn ; daar geene laffe bu^gingen , en niets betekenende hooflche woorden, maar befcheidene lieftalig- heid , gemcenzame vriendelijkheid , en infchik- lijke beleefdheid de hoofdrol zulkn hcbben. Niettegenllaande het geen boven is opge- merkt nopens de heilloze gevolgen, welke de gebeurcniifcn der laatfle jaaren ten opzigte der verkeering en famenleving gehad hebben, he- laas! raeer dan te veel waarheids in zieh be- heizen , echter heb tk dikwijls met genoegen den avond doorgebracht in gezeifchap niet waa- re Nederlanders , welke alle die goede zeden, die de gezellige verkeering tot een wezenlijk goed voor den mensch maaken , met zieh brachten, zoodat wij niets min nodig hadden, dan in het fpel tiid^erdrijf te zoeken , maar ons veel meer beklaagden, dat de tijd, onder nuttige en leerzame gefprekken, te fnel ontghpt was. Doch hoe veel verfchillcn hier van de meest gewoone gezclfchappcn ! — 7Äc hier de bc- fchrijving vaa eene fatzpenlijkc avtnidpartij — Y 4 Door Digitized by Google S34 MAATSCHAPPELIJKE Door do dienstboden binnen gelaten in eeno prachrige zaal , die aan alle kanten met was- kaarsfen verlieht is , ziet men aan het cin- de der zaal eene rei met Dames zitten , al- len op het prachtigst uitgedoscht ; welke men met eenige buigingen achter elkan- deren, zonder een enkel woord te fpreken, begroet, van zijne hoogächting verzekert, en misfehien te gdijker tijd, van zijncn welftand verwittigt. De Heeren zijn op een koppeltjcn voor den haard gcplaatst, en worden op dezelfde wij- ze , zonder weder eenige verftaanbare woor- den te uiten , begroet. De Dames zitten , gelijk fprakeloze beeiden bij elkandcr, uirgezonderd , dat men haar, onder het gebruiken van eenige kopjens thee, die haar door een bediende , knecht of meid , ' rond gebracht worden , nu en dan eenige bas- taardwoorden van obUgeeren, excufeeren , en prefenteeren hoort ontvallen; — voor het ove- rige fchijnt elke Dame het meest met zieh zclvc op te hebben , en bezig te zijn, met haaren fraaien opfchik te bewonderen , en bij <lic van de andere Dames te vergelijken. De Heeren geraaken in een ernftig gefprek over het weder , en over de voortekenen van hctzelve, het wdk wel foms door een ander, even min belangrijk, wordt , afgebroken , doch ook Digilized by Goc^le DEUGDEN, Vni. Boek. 335 00k telkois weder opgevat , zoodra zieh een nieuwe gast , na het afleggen der pligtplcgin- gen, bij het gezelfchap vervoegt. Eindelijk alle de gasten tegenwoordig zijn- de, Word: door den Gasthecr voorgeflagen of het gezelfchap geen vermaak l^cbbe , een kaar- tjen te ipelen ? — En nu raaken de fnaaren Jos — het gantfehe gezelfchap keurt door eene nederige buiging den voorflag van den vriende- lijken Gastheer goed , en daadlijk komen de dienstboden , die daar van fchijnen ovenuigd te wezen , met de fpeeltafeltjens en het verder be- nodigde aandragen ; elk maakt partij , en dus wordt de avond doorgebragt. Ik heb deze befchrijving , die juist naar waar- heid is, hier geplaatst, nict om te kennen te geven, dat ik met eenige ftuurfche zedenmees- ters alle ^ Ipellen zou afkeuren , daar omtrent geloof ik , dat een verftandige altijd tijd en wijzc zal weten , en dat , wannecr men de no- dige bepaalingen , cn voorbchocdzclen maakt, en omtrent de uitfpanningen , als mannen en vrijc lieden , maar niet als hinderen of flaa- ven denkt , er weinig grond om te twisten over de al of niet geöorloofdheid van het fpcl, zou overblijven , maar omdat een deftig Nederlander noodwendig zoodanige verkeering laf en onwaardig voor vemuftige, cn dat meer is, vQor bcfchaafde menfchcii , vinden moct- Y 5 Daar Digilized by Goc^le 33ß MAATSCHAPFELIJKE Daar heeft ten opzigte van de famenleving en wrlceering , mijns oordeels , nog een groQt gcbrek in NtderlanJ plaats. Wij hebben geene openbare volks • feescen of vermaaklijkhe- den , gelijk de wijüheid der Ouden in alle de landen , welke eene Republikeinfche regee- nngs-vorm hadden, gevestigd hadt, en welke de wijzc Wetgever der Hebreen zoo naauw met den Godsdienst hadt vcrbonden , dat de vrolijkheid door den eerbied, aan den Gods- dienst verfchuldigd, getemperd, en de Gods- dienst door de vrolijkheid der Feesten beval- lig gemaakt wierdt. — De achtbare Oudften des Volks, de ecrwaardige Priesterfchaar , veme- derden zieh , om met het volk te deelen in de openbare en algcmecne vreugdebetooningen, en hunne deftlgheid betoomde alle buitenfpoo- righeden , terwijl zij den toon gaf aan de vro- lijkheid — dit fchiep eenen geest van verge- noegdheid, welke alle de leden van de maat- fchappij bezielende , eensgezindheid , en onderl ng vertrouwen tot zijn gewrocht hadt, die weder vermögend werkten , om de veerkracht der Na- tie regelmatig te fpannen, en haar eene werk- zaamheid in te boezemen , waar door elk in zijnen kring met lust en genoegen zijnen ar- beid vervolgde. 0ns ontbreekt het aan zoodanige gercgelde en wcl - ingerichte volks- feesten , en van daar dat in de famenleving de Digilized by Goc^le ). DEUGDEN* VÜL Boek. 337 de onderfcheiden rangen en klasfen van men* fchen zieh te veel verdeelen, en dac die ver- trouwelijke achting, en beminlijke genegenheid koeßerende gemeenznamheid , welke eigen be- hoort te wezen aan Republiekeinen , ver- dwijnt ^ele grooten en aanzienlijken zouden zieh vcrlaagd rekenen , indien zij ge> meenzaam met den deftigen bürget verkeer- den, onze gcestelijken mögen, zoo ver is het vervaJ in de zeden , zonder blaam , naauw- lijks dan in hunnen kring verkeeren, waar door de weldaaJige invloed , dien een lecr- iar des volks in de verkeering, ter befehaaving en verliehting züner medeburgeren , rondom zieh kan verfpreiden , geheel vcmietigd wordt — en onze gemeene Heden worden geheel over het hoofd gezien en voorbij gegaan — deze dus aan zieh zelven overgelaten , moeten noodwen* dig verbasteren , in eene flaaffehe geäardheid vallen, en alle de gebreken en ondeugden zieh eigen maaken, welke een ftaat van vciäehting, Tcmedering, moedeloosheid enz. gevvoon is met zieh te voeren. Men kan uit het gezegde reeds van zelf af- Icidcn, ea de ondervinding bevestigt het, hoe- da- t Digitized by Google D E U G D E N. VIII. Boek. 339 danig het met de gezelfchappen en vriendelijke bijeenkomften in Neäerland gefteld zij; in de eerfte plaats bepaalt de werkeering ei omgang Eich voof'elke klasfe en rang, van menfehen binnen hunnen onderfcheiden kring; lieden van aanzien cn, gelijk men fpreekt, van fatzoen mij- den het gezelfchap van burgerlieden , hoe kun- dig en deugdzaam zij 00k wezen mögen, en dezen weder van hunnen kant fchuwen alle verkeering met grooten, of, zo zij zieh eens in derzelver tegenwoordigheid bevinden, äjn zg ftijf en ftroef, met zekere bedeesdheid en angst- valligen fchroom bezet, veröorzaakt door [den aiHand , op welken zij door dezen gehenden worden , en die de edeläartige ziel van den vRijEN burger drukt; welke bedeesdheid niet weinig vermeerderd wordt , door hunne onkua- de en onervaarenheid in de menigvnldige be- leefdheden en complimenien eener wellevende en befchaafde wereld , in welke deze goede maar eenvouvvige menfehen gehcel vTeemd ujttr de , juist door hunne fchroonavalligheid zieh niet zelden belagchlijk raaaken. Daarenboven, wanneer cenig gezelfchap fa- men komt, zijn zij, die hetzelve uitmaaken,. of van d6ne denkwijze omtrent de Poütieke zaakea, of zij verfchillen onderling — in het eerfte ge- val, is het onderwerp van bet gefprek, . door de eenzelvigheid , in het zelve hcerfchende, dra Digitized by Google 34« MAATSCHAPPELIJKE dra verveelend ; terwijl in het laatfte her ver- fchil van denkwijze voor openhardge gulheid den toegang fluit, en de verkeering een treurig Toorkomen gecft , terwijl elk op zijne woor» den , en op die van de overige ledcn van het gezelfchap let , om voor ach behoedzaam , ach- terhoudend , of dubbelzinnig le zljn , en in an- . deren derzelver gezegden met alle opinerkzaara- heid gade te flaan , om naar te <peuren, of en welken zin dezelven nog in fchuUhoeken ach- terhouden. Dit gebrek aan goed onderhoud in gezel- fchappen is des te grooter , dewijl de tegen*- wonrdige fmaak der eeuw verbiedt, om in een gezelfchap, voomaamlijk van den /«», het ge- fprek te leiden op eenig zedekandig, en voor* il niet op eenig godsdienllig onderwerp; wie dit in een gezelfchap van den ton zou willen beftaan, zou zijne onwellevendheid verraaden, en ten dnidlijkften doen blijken, dat hij zijne wereld niet verftaat. Is het nu, met dit alles wel te verwonde* ren , dat de gezelfchappen , wien het aan wezen* lijk onderhoud ontbreekt, nadac het onderwerp van het weder , het lopend Sradsnieuws en foortgeiijke klein! ;heden is afgelopcn , zieh aan de fpeeltafel fchikt, en met het fpel den ver* Teelenden tijd doorbrengt? DERv Digitized by Google * DERDE HOOFDSTUK. Wij paan thans over tot het befchouwen vaa die volles - deui^ien en ondeugden, welke met het li;rchaanis'’ gefiel en het klimaat in naauvre betrekking ftaan. In het III. Boek 2 Hoopdstuk hebben wij aan^ewezen , hoe het meest- heerfchenda temperament van onze Neäerlanderen naar het phlegmatike overhelt, en tevens in het daar op volgende Hoofdfhik opgenierkt , dat onze luchcs- gellcldheid niet zeer voordeelig te fchatten i.s; wij zeiden , dat de zedelijke toefhnd , die door beiden te weeg gebracht vvordt , zeer onder- fcheiden kan weZen , naar mate van andere vaa buiten aankomendc omdandigheden , van den Godsdienst of regeerings - vorm. Om dit te duidlijker te verfhan, heeft men flechts te overweegen, hoe naa de deugden en ondengden aan elkanderen grenzen , zoo na , dat men de fcheidpaalen van beiden naauw- Iqki weet te onderfcheiden. Ncderigheid^ en zelfsverloochening wordt ligt laaglianig- eit ongevoeligheid ; kennis van zijoe waarde , en betaamlijke eigenliefde verrindert ligt in ht»g- moed en eigen waan — geduld en taaie liid- * aaaraheid, grenzen na aan flaaflcbe geaindherd,, en liefde tot mn aan ttoäge wetkloi^iicid « en dus. met Digiti?«) by Google 341 MAATSCHAPPELIJKE rnet de mecde dcugdcii cn ondeugdcn, Eri dat dit bijzondcr eigen is aan den zcdelijkea toeibnd, welke den Phlcgmatiken kenmerkt, is 2ckcr - Hier van , da: hec Phlegmatiek ge- ftel der Nederlanderen , onder den invloed der deugd, ten tijde onzer voorvaderen veele goede en lofwaardige hoedanigheden voortbracht, tcr- wijl, die vccrkracht Vcrflapt zijnde, of geheel ophoudende te werken, de bcfchouwer van.iVff* derlands yedelijken toeihnd de deugden inist* cn bijna alleen de ondeugden waameemc. Dat wij hier nie: te Iterk fprekeri, zal ons- lerftond blijken, zoodra wij in bijzonderheden komen. Hoe edel is-de tekening, welke tacitus ergens geefc , van de btwustheid van hunne. waarde, welke twee Friefche afgezanten ver-* RITUS en MALORix eens oponbaatden , aan het Hof Van den Roomfehen Keizer nero zij werden in den Schouwburg van pompb- 3 US geleid, om daar eene vertooning van da Roomfehe grootheid te aanfchouwen. Hier zateti de Friezen ledig rondsömme te zien ; want in ’c fpeclen , waar van zij gecn verftand hadden , -von- denze ook geen vermaak. Zij vraagden onder- tusfehen die genen, welken hen geicidden , naar de perfoonen , die in ’t rurm zaten , naar het onderfcheid des rangs, wie de Ridderfchap , eu waar de Raad wate ? eindelijk mgen ze eeni- gen, Digitized by Google ^ 'D E U G D E N. VIIL BdEk. 343 gen^ in iritheemsch gewaad, in de zetels der Raadspcrfoonen zitten, en gevraagd hebbendci wie derelven waren, krtgenze tot antwoord^ dac men deze eer bewees aan gezancen van vol- ken , die , in dapperheid en vriendichap jegens de Romeinen ^ uitftaken; Generlei menfcken, fie- pen ze daar op uic, gaan de Germaanen in •A'apenen of trouwe te boven. Zulke edclc bewustheid van zieh zelven betaattit een edel en deugdzaam ,volk,! Deze was 00k eigen aan onze deftige voorvaderen in de beide voo- rige eeuwen van ons Gemecnebcst, en niemand kon ze euvel nemen, daar hunne volksdeugden, die hen recht tot deze verhevenheid van Gees^ gaven, openbaar waren De eigenliefde is ovef het gemecn aan de flervelingen in eene grooter of kleiner mate eigen, bijzonder vloeit nit het Phlcgmatieke ge- ftel voort, eigenliefde in een’ vrij hoogen trap te bezitten; doch zoodra deze zeJfsliefde ge- paard gaat met onkunde en domhetd , en onp bloot is van waare verdiente , ontäart zij in waan en hoogmoed — ^ cn hoe belagehlijk oofc zoodanige eigenliefde in een bijzonder perfoon, of in een gantsch volk zijn möge, echter zijn de Neder landen daar van, over het geheel ge- liomen , geenszins vrq te fpfeken. De Nederlanders zijn over het algcraeen' fchrander genoeg, om de gebreken , die ander II. D E E L. , z hurt Digilized by Goc^le 344 M AATSCHÄPPELIJKE hun plaats hcbben , te bezeffen , Wnneer rij voor hunne aandacht gebracht worden, onder* tusfchen vindt men helaas! b^ geen mensch, die ter verbetering van dezelven z^e pogingen aanwendt — zeker wijsgeer fchrijft die loe aan de eigenliefde, welke tien bezielt, en van wel- ke hij ;dus fpreekt. „ De Nederlanders hcbben een gebrrk, ’t welk ender hun bijna algemeen is, dac zij door eene al te groote eigenliefde vervoerd, de ge- breken van zieh zelven gehcel over het hoofil rien, cn die op eene reer behendige wijze tot andere perfoonen weten over tc brengen. —. De proeven, die nrij v'an deze waarheid over- tuigd hebben, zijn deze navolgende# „ Een jong vriend , die met menigvuldige gebreken behebt is, las ik onlangs met oprec eenige bladzijden voor, nie de hekelfchrifcen van RABENER, waar in zijn karakter roet zulke levendige kleuren werde afgefchilderd, dat er aan het hoofd niets dan zijn naam fcheen te ontbreken. „ Doch men zou zieh voorzeker rriet van lagchen hebben kunnen onthouden, Indien men gchoord hadt , hoe vlug en vaardig hij was, om voor ieder gebrek tin van zijne goede vrienden uit te vinden , en tot een voorbeeld bij te brengen, zonder dat bet hem fcheen te binnen te komen, om ook ^^ns tot zieh ^ven te Digitized by Google D E U G D E K. Vin. Boek. ui te keetcH; . — «üiar Ik volfttekt varzekerd ben, dat hij niemand kon uitdcnken , die , ln alle dee- len, ZOO volmaakt met de juiste tekening vart Rabe NE R ovcröcnkwnm, aU hij zelve. „ Wanncct men het waagt, om aan eeh huis, daar de wecldc volmaakt op den croon Cit, en daar de kkideren van den kleinfteii tot den grootllen even als komedianten gckleed zijn, wnnncer ttien het waagt^ zcg ik , otü zieh daar tegen de wcelde als het bederf van Volk en zeden vrijmoedig uit te laten, zullen alle de huisgenooten uwe gezegdeh volmaakt toeftemmen , en zelfs uwe aanmerkingen met hunnc gepaste bijvoegzelen vermeerderen j Eon- der dat iemand van hun fchijnt in den ziii te komen, dat eij ook rijklijk daar aan fdiuld^ kijn, en dus zoo (herit als iemand tot bederf van hun vaderland medewerken. „ EÄ:ne Juffrouw , die zieh gcheele uuren voor een fpiegel bezig houdt tnet kleeden, ka|^ pen, en de juiste plaats voör een moeajen Op het aangezigt te bepaalen, eal In een geneK fchap ZQCf gorcgeld over ‘perwaoHozlhg van deH tijd medepraaten , verfiiheiden van haare keftftkl* fen als daar aan Ichuldig veröordedeo , zondet !§6ns de hand in haaren eigen boezem te ile* ken^ of met behootlijke Oluijdlghmd haar gen gedr^ te ovetweegen.” Z % Dat / Digitized by Google 34<5 M A A T S C H A P P E L IJ K E Dat deze fchrijver de waarheid zegt, in het gecn hij van de eigenliefde der Nederlanderen fchrijfc, zal wel waar zijn, doch als hij daar uit allecn vvil afleiden de ongcneigdheid der Natie, om de gebreken, die haar aangewezen worden, of die zij in zieh rclve erkent en al- gemeen bclijdt te verbetenen , zal hij , mijna achtens, voorbij gezien hebben, dat de liefde tot rust , die in eene vadzige traag-en lusteloze werklooshcid verbasterd is , ook tot dit gebrek der Natie het haare toebrengt , doch van deze traag-cn lustelooshcid zullen wij in het ver- volg fpreken. Ten opzigte der eigenliefde voegen wij er dit bij; dat dczelve zieh aan het oog van allen openbaart, wanneer men Hechts in aanmerking neemt het gedrag onzer kerkgangeren , ook der ijverigften onder dezelven — laat den Predi- kant eene bedraffende leerreden houden , laat hetn onderfcheiden toepasfen , gelijk men het noemt, wat meent gij, dat de Tochoorer aan zieh zelven zal denken? niets min dan dit. — Elk ziet op zijnen buurman, elk denkt bij le- dere beftraffing eener ondeugd aan eenen zijner behenden, en elk vergeet zieh zelven. Zoodanige eigenliefde brengt waan, trotsch- bpid , hoogmoed, verächting van anderen, als eene vruchtbare m'oeder voort. — Kn zijn niet vceläl de l^ederlanäers met deze onJeug- dea Digilized by Goc^le . DEUGDEN. . VIII, Boeic 347 den befmet? Wien is het onbekend , welke relfsverbeeldingen in Nederland gekocfterd wor- den ! Hoe veel ftaats wordt er bij voorbeeld , niet gemaakt op het HollanJfche geld! Hoe me- nigmaal hoort men niet de Nederlanders Hun- nen waan te kennen geven, dat Nederland door zijn geld den gewigngften invloed op EMropa heefc, cerwijl zij andere volk^n klein enj ge- ring fchatcen, cn zieh even daardoor niet zel- den bij vreemden befpotlijk maaken. • Ishct deze waan en hoogmoed, uit zelfsliefde geboren, niet, die zoo veelen van onze land- genooten op ingebceldc künde en wetenfehap doet Hoffen! waari door een ongehaarde jonge- ling , die pas het fchoolftof heeft afgefchud, zieh wijzer waant dan zijne. leermeesteren ? Waar door een Katechizeermeester , omdat h^ een weinig meer denkt te) weten , dan een ge- meen lidmaat der kerk, in zijn eigen oog een groot Godgelecrde is, in ftaat , om tegen Soci- nianen^ ^rminiäänen , en welke ketters hij meer ontdekt , te ftrijden , ahijd van de over- wlnning verzekerd , omdat > hij ’, door zijne ei- gen! iefdc en waan aangevuurd, zieh verbeeldt^de gantfehe Godgeleerdheid te hebben uitgeput.; — Deze eigenliefde en waan .is tevens weder de bron van die Hijfhoofdigheid , welke aan veelen onzer landgenooten eigen is, waatdoor zij d^maol aan zeker gevoeldn vastgdiecht Z 3 daar- Digitized by Google 348 MAATSCHAPPELIJKE d#vbij ook blijren tegeni de klaarfte en ovef- redendfte bewijzen aan — ^ op zekeren tijd ondervond ik daar van een aljerßerksc voor> beeid; met wijlen den Profesfor curteniüs op zijne eerfte ftandplaacs Durgerdavi, eenen deftigen grijsaard ^ die ouderling van die ge- mcente geweeat vras, bezoekende, noerode de- Zß ander het praten de legenwoordige eeuvf dß zeventiende eeuw , een van ans beiden be- duidde hem , dac de tegenwoordige de achctien'- de eeaw was, maar dewijl hij zc däis de ze- venciende hadt genoemd , hieldc hij (Ujfhoofdig -ftaande, ze te recht dus genoemd te hebben, en niettegendaande wij hem op het duidclijkat van het tegendeel overtuigden, echter moeftea wij ten laatden aff en hem zijn gezegde la- ten behänden. Zeker ccn treffende blijk van ftijfhoofdigheid nit waan en eigcnniin ont- ftaande. Hoe minder omgang en verkeering fammige oorden van Nederlaad met vreemdcUngen hehr ben , hoe raeer men deze eigenlicfdc en waan bij hen zai ontdekken, welk zeker ook de re- den it, waaröm men algemecn kiaagt over de- u ftijfhoofdigheid bij de Noordhollandtn , d? de Fritzen y tu andere afgekgeoe ge- westen en plaatzen. • gemaklijk echter zouden deze gebreken weder te herftellen zjjn in de oude deugden oor zer Digitized by Google D E U G D E N. VIJL Boek. 349 tet voorvaderen» gelijk »j daac vaa proevea hebben gegevcn, indiea Hechts de keanis on- der oaze Landnöte» uitgebreid , ea aij op voorueflijke voorwerpen b^aald wierdcn O Neäerlanden ! indien gij waarlijk een ver- liebt, een vrij , een deugdaanm volk z^'c, in- diea gij hier van gevoel en zelfsovcrtuiging hebt, dan zal het bezef «wer waanle, uwer Hitmuntendheid , uwe eigenrain vcrctlcJen en verboogeni Wie zou u don den roc» weigeren of onthouden, die aan zoodanig volk toeber hoort, en die vedichting, en deugd altijd ver- zelt ? roaar 00k eerst dan zullen yreeradelingen u in waarhetd achten, u eerbied toedragen , ea gij zult die plaats hemetnen on- der de j volken van Europa , welke uwe voor- vaders hebben bekleed , en die gij door uwen ongegronden waan , «i ijdelen boogmoed ver- geefsch poogt ce handbaeven terwijl gij inte- gcndeel even daardoor ia het 00g der wijzen en verftandigen laager daalt. Misfebien zal ienoand roqaer lezeren eene tegenllrijdigbeid roeenen te «mdekken, tusfehen het geen Uc hier vaa de cigenliefdc , waan, zelfsverbeelding , en hoogmoed der natie fchry* ve, en tu&fchen het geen ia het voorgaande eerßt Beel gezegd is van de laage zucht ter navolging, welke zieh in de Ntderlanderen ver- toont roet betrekking tot de klederprachc, de Z 4 mo' Digitized by Google 550 MAATSGMAPPELIJKE mode., de weelde en dartelheid, bver welka alle waare beminnaars van het Vaderland treur tcn, en waar uit zij de heillooste gevolgen duch- tcn, dat echter beiden waarlijk plaats heeft, zal niemand, die in den zedelijken toeftand der natie eenigzins kundig is , onckennen kunnen, en hij, die eenige kennis heeft van het mensch- lijk hart, zal zieh deze fchijnilrijdigheid ligt verklaaren een mensch , of volk , dat mec zieh zelven is ingenomen , zal natuurlijk trach- ten , zieh boven anderen te doen geldert ; ge- lukkig, wanneer zulks door uitftekende daaden cn prijswaardige deugden en hoedanigheden kan gefchieden, doch, als wij ftellcn, dat zoodanig mensch of volk te zwak, of te lusteloos wordt, pni zieh door dezen tc verhefien , zal het, ten pindc zijnen waan te koefteren, zieh vcrgaaperi aan uiterlijkheden , en kans ziende, om daar in nog iet te doen , terwijl tevens zijn gemak en traagheid gekoefterd wordt, en het hem weir nig moeite kost , in dezelven voorrecht zoc- ken — zic daar ! de waare bron , waaröm de Nederlanden , hunne vedrkracht verloren heb- ^ende, die hen tot gewigtige ondernemingen in ftaat (leide, nu de weelde en pracht van uit- heemfehe natien gcem navolgcn, om zieh door (iat fcliittercnde aanzien te geven ; waar bij koTiit, dat deze pracht en weelde een gevolg rlikdommen, en welvaart, die onze ‘ wak- Digilized by Google DEUGDEN. VIII. Boek. 351 wakkcre voorvaderen zieh door hunnen vlijt, arbeidzaamheid, fpaarzaaniheid cn matigheid had- den verworven , en die wij , hunne nakomelin* gen , hebben willen genieten , hoe zeer 00k toi ons eigen nadeel, terwijl de grootere mate van eigenliefde en zelfsbehagen haaren grondflag heeft in het Phlegmatkk temperament , dat aan de Nederlanderen over het geheel eigen is. Deze eigenmin en waan , gepaard met de eigen* aartige traagheid der Phlegmatieken , brengen 00k die verkleefdheid aan oude gebruiken en ge- woonten voort, welke in de Nederlanderen zoo zigebaar is , dat zij zieh op generleie wijze ligt van oude gewoonten laten aferekken. Ik zal mij hier fleehts tot een voorbeeld bepaalen , de gewoonte naamlijk , om de dooden in de ker- ken te begraaven, het welk onze opmerking genoeg kan bewijzen Onbegrijpelijk is het, dat eene verkleefd- heid aan de oude gewoonten , die toeh dik- wijls enkel uit bijgeloof ontilaan zijn , gelijk deze gewoonte , om de dooden in de kerken te begraaven, zieh zoo hardnekkig kan ftaande houden — van alle befchaafde volken der oud- heid vindt men , dat hunne begraaf - plaatzen bui- ten de ileden waren, eerst toen het Christen- dom met bijgeloof befmei werdt, begon men, uit eene foort van hoogächting, dit te vergun- nen aan Bisfehoppen , en andere geestelijken , 2 5 als Digitized by Google S5» MAATSCHAPPBLIJKE ^ oofc 330 de ScichtoR eo begunftigCR vaa eeo« kerk, vervolgends werdt aaa de zoodani- gen, die door een voorbeeldig «m heilig levea die eere febeenen verdiend te bebbeo, toege- ftaan in de kerk begraven te worden; tot dac de geestelijkheid daar in aUengs gemaklijke« Wordende * aulks naderhand voor een prijs^en aan deaen en genen, die het betaalen kon, verkocht het geen eindelijk tot een al- genoeen gebruik is overgeflagen aelfs maak- te het bijgeloof otvderfcheid tusfehen grafplaat- «en en grafplaatzen in eene kerk die ha dkrhifte bij het altaar waren, werden meest ge- zöcht , en voor heiliger of eerwaardiger ge- houdea Bn fchoon bet lieht der waarboid , in laater tijdcn door de dikke duillcmis van domheid en bijgeloof weder is doorgebroken, echter is deze dwaaze gewoonte niet weggenomen, maar Wijft in doze zoo verlichte dagen onder een vorlicht Volk nog Hand grijpen; zejfs worden de grafplaatzen, graven of kelders, duurer be- taald , die dichtst bij den predikiloel zijn , dan die bij öene der kerkdeuren of längs den «wM?r der kerk in den orotrek gevooden worden, weif ke meestäl beftenad blijven voor kerkgraveo, waar io zulken worden bijgezet, die geen eigen graf hebben. kfct 15 ondertusfehen niet ueemd gedacht, dat de voordeelen, welken de ker- Digitized by Googic D EUG DEN. Vni. Boek. Vruchteloos hebben verdandige mannen gc* heele verbandelingen gefchreven , ora deze ge- woonce , uit welke zoo veel nadcels voor de gezondheid der leveoden geboren word, tc be* Arijdeo deze verbandelingen hebben gcen beter lot ondergaan, dan datze gelezen, goed- gekeurd • miaTchien bewonderd , en vervolgend« in de boekerij^n geplaatst zyn, zonder' dat men zieh heeff laten bewccgcn, om werkzamc mid- delen te gebruiken, ten einde die dwaaze ge* woqnte voor eene betere te verwisfelcn, niette* geoliaandc men algetneen de noodzaaklijkheid de- rer verbetering fehijnt te begrijpen. Het is waar, dac hier en eldcrs, bij voor- beekif buiten 's Hage tusfehen te duinen, bui- ten Utrecht te Zuiien enz. door vermögend® familien begraafplaatzen zijn aangclcgd , doch dewiji dit (lechts bijzondere begraafplaatzen ?ijn, en misfehien de eerzuchc ruim zoo veel dod daar in gehad heeft, als de edeler zuclit, om een goed voorbeeld tc geven, heeft dit geene navolging gevonden , even min als Iiet voorbeeld van eenige weinige menfclienvrienden, die uit een zuiver bcginfel bcvolen hebben, dat men Digitized by Google S54 ' MAATSGHAPPELIJKE men hunnc' ontzieldc ligehaamen buiten de (te- den zou tcr aarde bertellcn', ten'einde zij, die in hun leven niemand lästig, niaar allen vöor- deelig poogden ‘ te zijh , ook na Hunnen döod geen nadccl zouden vcröorzaaken. Met dit begraven der dooden -in de kerken gaat nog eene gewoonte gepaard, in welke ijdcl- heid cn hoogmoed zieh niet weinig ^ vereeni- gen in veele (leden zijn de kerken ver- fierd — liever ontliiisterd — met eene menig- te wapenborden, die in foinmigen zoo menig- vuldig zijn , dat zij de kerk verduisteren , en het licht uitfliiiten, maar ook hec geluid »van den leeräar verhinderen , hem het fpreken ongc- maklijk, en den tochoorer het hooren moeilijk maaken — indien een man van verdienften , die het yaderland , of de kerk , of de gantfehe maatfehappij weldaaden hadt bewezen, cn door zijn voorbceldig leven de nakomelingfchap ! ter havnlging kon oplpobren , op cepe bijzondere wijze met zulkc of dergelijke gedachtenis ver- eerd werdt, ten einde zijn naam en deugden te vcrceuwigon, niemand zou het kunnen af- keuren, maar wat konu het in de kerk te pas, hoe behoort het tot de plaats van den Godsdiense , wapenfchildcn op > te hangen , ten grootften dccle van Heden ; van welken her bord nicts kan melden dan het wapen en de kwartieren van hun aanzienlijk ge- flacht. Digitized by Google D E U G D E N. Vm. Boek. 355 flacht, en dat zij gelecfd hebben cn geftorven zijn? Dwaaze mcnsch! Die nog zclfs na uwen dood, m het ftuf, waar rang, geboorte, ea aanzien Uen einde nemen, waar de bcenderen van den rcgent niet kiinnen onderfcheiden wor- den uit die van den armften burg^r in het itof , waar de moeilijkheden ophoudcn , die de menfchen elkanderen in dit leven verüor- zaakt hebben , de tekenen van uwen waan en trotschheid wilt vertoonen , niet gedach- tig, dat alleen weldaadige verrichcingen , deug- den en godzaligheid volduuren, na dat dit le- ven een einde heeft genomen, en dat alleen de werken van godsvrucht, deugd, en mensch- lieyendhcid den waaren Christen 00k in de eeu- wigheid navolgen en verzcllen. — Doch keeren wij nog eens te rüg tot de uitwerkzelcn der eigenliefde. Niettegenftaande de Eigenliefde, uit hoofde van het Phlegma- tiek ligchaams - gertel ook bij onze voorvade- ren plaats greep, werdt dezelve bij hun vaak tot eene deugd gemaakt, door dien zij belluurd werdt door Vaderlands - liefde , oni ten nutte van het algemeen Vaderland werkzaam te zijn, zijnde elk voor zieh moedig op den roem van een Nederlander te wezen, doch onder elkan- deren waren de bewooners van dit land guJ, gemeenzaam , en nederig, verre af van alle praebe Digitized by Google i$6 MAATSCHAPPELIJKE pracht en verwaandhcid. Hoe wenschte ik te kunnen getuigen, dat hier omtren: gee- ite verlndering wäre vooigevallen ! Maar wie de waarheid hulde wil docn, moet erkennen, dat de gedaante der zaken gehecl is omge- keerd. — Naar evenredigheid , dat de roem der NederlanJeren gedaald is bij de volken van Europa^ naar die evenredigheid fchijnt de hoög- moed in hei hart der fnwooncren loegenomen te weiten. — Ik (preek hier niet weder van de Ittxe en pracht, welke eich in het huis- houden, in kleederen, in levenswijze, en foort* gdijke vercoont, daar van is op zijtte plaat* genoeg geeegd, maar van den hoogmoed, dien men vertoont in zijnc denkwijze ert omgang tuet zijnen medeburger, bijzonder die van ge- ringer iland of min vermögend eijn. Zoodanige zelfsverbeelding kan de menfehen- kenner en Wijsgeer eenigzins infehikken , zo zij ooit te verfchoonen is! in lieden, die we- zenlijk van geboorte zijn, op welken de roem en verdienfte der voorvaderen nog glans ver- fpreidt, fchoon lieftalige vriendelijkheid , en def- tige Digitized^by Google 358 MAATSCHAPPELIJKE tige gemeenzaamheid zeifs den hoogften en oud-< ften adel nooit kan benadcelen , maar dien in-* tegendeel tot een fieraad ftrekt, en liefde eri genegenheid te weeg brengt, maar hoe diep is men vervallen, wanneer in een vrij Gemeene- best , daar alle Burgers in gelijke betrekking tot bet Vaderland Haan, daar allecn verdienfte en bekwaamheden rang moesten verfchaffen , fommigen, die eerst onlangs uit bet Hof ver- beeven zijn, zieh aantnatigen, om Hunnen me- deburger, die hen in bekwaamheden en deug- den evenaart, misfehien zeifs overtreft, en in het oog van het Opperwezen en van den wij- zen boven hen uitmunt, over fchouder aan te zien. Door eene verkeerde opvoeding en valfche grondbeginfelen is deze dwaaze hoogmoed bijzonder het eigendbm van veele aanzienlijke vrouwen, die van burgervrouwen niet dan ver- nederende denkbeeiden koefteren, en zieh wel wachten zouden, om op eenige wijze met de- zclven gemeenzaam te wezen. VIER- • Digitized by Google ★ VIERDE HOOFDSTUK. Onder de eigenfchappen , welke eett Phleg- inatiek Temperament met zieh voert , is geduld en taa'ie lijdzaamheid , doeh deze, ontäardende, wordt eene öngevoeligheid , die geheel voor het edele en ichoone onvaebaar wordt, cn al- les zelfs vemederingen en n3ishandelingen zieh laat welgevallen. - — En welke met hetzelfde recht, waarmede de eerstgemelde onder de lof- waardige deugden gerckend worden , geplaatst wordt op de lijst der ondeugden, welke een Volk verlaagcn , en van zijnen roem berooven. — Geduld en lijdzaamhcid können met werkzaam- heid en ijver gepaard gaan, maar ongc\’oelig- heid verflapt de vedrkracht der natien , en maakt haar onbekwaaro tot het ondememen van zulke handelingcn , door welken een land , als Nederland, dat zijn’ geheele welvaart ver- Ichuldigd is aan de arbeidzaamheid en vlijt zij* ner bürgeren , allecn kan (laande blijven. O Nederlanders ! ecrdjds waart gij een nij- ver Volk, den -werkzamen bijen gelijk, die uit elke bloem bonig puuren, en Heeds in hunn« ko^^'en arbeiden ten nütte van zieh zclven en van het menschdom. — Geenc ge\’aaren, geene moeilijkheden waren kl ftaat , om ii van ge- wigtlge en voor o zelven en het Vaderiand BE EI- Aa TOor- Digitized by Google 3ÄJ MAATSCHAPPELIJKE voordeelige ondememingen af te fchrikken, gee- ne zeeen waren zoo uitgeftrekt, of gij onder- naamt ze te beploegen met uwe fchepen, om den koophandel en zee^^ardij uic te toeiden. >-< NoeIHge handra bouwden t'buis het land, of werkten aan fabrkken en trafieken , welkec bloei clken burger ja zelfs den gemcencn man het leven gencx^qk deedt iljjten , dcwijl hij daar door zijn bedaan had , en dgen brood kon eten. Het geduld en lijdzaamheid aan uw karakter eigen , bedeeddet gij » otn alle on- getnakken en wederwaardighedcn met taaie dand- vastigheid en een efienbaar geraoed te Verduu* ren, tot dat gij het doei, dat gij u voordel> det, bereikt hadt ; tachtig jaaren lang wedcr> dondt uw geduld dea fdden oorlog met alle deszelfg rampen , onder voor- en tegenfpoed , tot dat eindelijk de bevestiging uwer vrijheid uwe voldandigheid bekroondef Maar hoe k thans uwe veerkracht verflapt , uwe arbeid- zaamheid verdweenen, en in eene gevoeloos- heid zonder wedergade, veiänderd! Gij ziet elk uwer klaagt ’er over den koophandel kwijnen, neeringen en handteeringen vervallen, zeevaardij verminderen» armoede en gebrek de overhand nemen, en hoe veelen, die aich des weinig bekreunen» de rampen en het verval des vaderlands zieh niet aantrekken, noch aandoenlijk zijn voor de züchten hunner DEUGDEN. .VIH. Boxt «Kdebroederen. ierlandt of hnnne magt te vergrooten, waar- Aa a door Digitized by Google 363 Ma’aTSCHAPPELIJKE door zij geducht können worden, een gedeclce van hunnen rijkdom te bededen , om arbeidzatne handcn aan her werk te helpen, of bet koop- bclang van nijvere handelaaren te fchraagen , hoe vccl goeds zouden zij können dichten ! — ■ Dan ZOO het geld weder in omibop komen, hcc welk no zieh op eenen hoop verzaraelt, bet welk in het Staatsligchaam foortgelijke on- bcilen veröorzaakt, als de volheid van bioed in een gedeehe des ligehaams, terwijl de overige leden van gebrek kwijnen , waardoor bet gant> fche ligchaam voor zickte , ja voor den dood en het verderf bluotdaat. — Door dit gebrek troowens wordt de borget en geraeene man van dag toc dag ongevocli- ger, en door die ongevoeligbeid flaafachtiger van aard en gedrag. De hoop op verbe- tering zijner omdandigheden opgevende, laat hij de banden dap hangen , wordt laag van geest , en wordt door geene cdele eerzocht en gevoel zijner waarde aangeprikkeld. . Hoe menig borgerman , die thans laag bokt , om een ambtjen, het welk voorheenen naaowlijks door den geringden werdt aangenomen ! Hoe veele btticdigingcn, hoon, verächting doldt hij, als ongevoelig, Indien hij flechts flaagen mag in zijn oogmerk ! — Hij zou misfehien , wäre hij ijve- rig werkzaam, kenie hij grootmoedigheid, nog zieh zelven können onderhooden, maar loste- ; loo»- Digitized by Google DEUGDEN. Vin. Boek. 36s loosheld en traagheid heeft bij hem de ovcr- hand gekregcn, en kan hij een ambtjen bejaa- gen, daar hij een befean van kan hebben, hij za] dit verkiesHjker achten, al moet hij in hei- zelve van anderen afhangen, dan dat hij door arbeidzaamheid zijne onäfhanglijkheid zou band- haaven. 