title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: Zeerkerk van de eere, deert land in leit; en de nammen van het land in schrijfje toe jagen, en de eere dat weer te de ware thee bringen, hartelijk zij dan naar, en de voorraad, en landbouw, en om nieuw van lande te ruiken opte scheenste van de ware, en naar een te ruiken, dat daar over waren zot als wel valt; en noemen een grootman schel ner mijn voorraad, landbouw, en nieuw, ghaer wijse, het zie beurt dat hij heeft twee eeden eertelijken in deze orde grootimans stede, deert bijvallen zij van de grootman, der dat naar eenwaardig is; en de twee grootman naar meer te nemen van een voorraad toe te zien, elk twee pond; Irwase heeft wel, en hwase niet heeft wel, die mijn hila, ors om dat voorraad kunnen de grootman bijvallen, dat men ziet teme. 15. Die xv. punt is, dat de grootman moet aan schrijver nemen bij rede der papieren, en de schrijf een eed zweren als een hoogrucht, dat hij nemen dwaan schel boven de papieren punten, en nemen toe schrijven zelf de grootman het et aan hem te doen, en weer uit te schrijven, der deer die dingen hebben. 16. Die xvı. punt is, dat als men de rechtter die this waardeloos, ofla enen of deis, dat de waar en fan de waar, en wat meer is, draagt als bij din zerkkerk; dat men din huisman dwaan, twijfelt, dat de recht en fan de recht, en wat meer is boven de zerkkerk. 17. Die xviii. punt is, wat voer oorlogen bijna; bisecht hij daar men voer oorlogen bijna, zegt hij met een hand, en al daar de bisechtiging quitt. .18. Dy xvtr. pont is, hweersoe da atthen en man sikrya wolleth, dat hi on ladet se, al der mey claghe ende scryft quyt. 2) Schw.: „hwylt”, für bwylc oder bwyt, vgl. lin. 29, — 30 Gesetze der FFestergoe. .19. Di xx. pont is, hweersoe en man beschrieben werih om en bitichma, iefta om vers secka fan da riuchteren, wol hine sick- rya sex atten ende sex buren, thre atthen ende thre buren binnes gaes ende dae oer to nimen in dae dele, dy mey here sik- rya foer dae grootman, ende al der mey fry ende quyt to wessen fan dae grootman. Ende een man mey hem sykria foer zyn eehera ınith twam attem ende mit twam bu- rem; ende ieft hem da atten ?) ende buren toe sweer wolde wessa, soe mey hem dae haed- papa sykria alleerna, of hi wolde, foer dae grootman ende aeck foer den eehera, Ende da atten nen sykringe toe dwaen, butha rede des haedpapa, hit weer dat di haedpapa ende 25 35 dy man fynden waren, ieft dat de riuchter ende di haedpapa zeer graet vrienden waren, datter een quaed formoden in waren, ende dat- tet atten ende buren kettich se, ieft dat de pres- ter nath dwaen thorste fan angst des riuch- teris iefta grootmans, soe sykrye hi hem mit atten ende buren, als foer schrijven is. .20, Di xx. pont is, datter nen eehera buta zyn ayna gae mey nen hliene dwaen, buppa iwam pundem, hit ne se dat dae grootman hine deer toe siende. f.21. Di xxı. pont is, dat alla da ienne, die den waer fiersitten sint in da onlediga tydt, dat hia thoren nen waer halda, mer hiare eelıera ende da atten foer hiaerem tho andrien ont ma dat riucht zal laesta. .22, Di xxır. pont is, hwaeso ene oerne op claghet, ende wol habba beiteringe ieft alten ende burena tioech, soe scel hy swerra, dat hyt natlı dwe om nen onriochte monyense ?), mer om datter atten ende hburen 10 der secke herren. .23, Di xxıu. pont is, dat da riuchteren 502 Gesetze der FFestergoer. nene fellinge endwaen moghen buten dae gae- prester, iefla buta twira guede maune ien- wirdichede. $.24, Di xxıv. pont is, hwaesoe orem in der tyola beclemet iefta brinct fan seckum, deer ghaet oen ]yf ende oen era, soe scelmase to- gader scriuwa, ende mey hy hem sykria, deer ma bitighet, iefta mit riucht ienst din ora ont- gaen, ende dy deer den ora bitighet hath mey et?) nath bewysa, so beeth hi selm da schiold. Ende om rauwa ner walda scelma da liode naeih to liker pina, ney inhalt dys fyfta pont foir scriouwen, het weer seck datter,lyode play- tet, ende elck seyde: du haeste een wald edeen; so meymes to liker pena. Hwa orem wr wonna mey, ende hwa orem bewyst dae walda iefta raef, dy beet deert bewyst wirth, ende mey nentra orem bewysa, soe aglıe nentra walda toe beten, ende twilet*) di riuchter ieft greetmaen, datse wr een rede, wol de riuchter naeth lya, z0e mey hy sykringa habba; hwant hwa raef ner wald ief distolika deen hath, di scel nen betha iaen; al sprect hi op een oerne, ende biset een walda ief raef, al meyer dan nath bewysa. (.25. Die xxv. Punkt ist, dass nein Saen Haubt bei Seite um Thee Kif ist, Strasse, und Nennma Mey Stella auf die Überlast, nicht Feuerstätte auf die Überzahl. $.26. Die xxvi. Punkt ist, wer mit Welt bei Streit wird und besiegt, dass seine Persone, sei es Burgern, sei es anderen, werth ist, und Thee hinein nennt, beruf allhie zuerst, da Rechte. $.27. Die xxvii. Punkt ist, dass der Richter nicht Richterinnen nennt, stärkere Forderung oder nimmt, außer Rede der Päpste und Prälaten, dies Forderung und Entscheid. $.28. Die xxviii. Punkt ist, dass ein Richter nimmt den Thing-Ferden, ihm nicht hilft das Eigene zu schütten, ist dass das Eigene zu hassen ist. $.29. Die xxix. Punkt ist, dass das Recht die Nesse alle still schließt, stehen zwischen allen Göttlichen Hellingen die, und des Sonnendes nicht, sondern Peter, und in der unbedingten Zeit zwischen dem Sonnendes und des Sonnendes nicht, sondern Sainte Jacobs, hitte nicht wieder um Taten, Kriegen, und Walde und Raub, sei um desselben Sache, die sie nach ihr machen, die. $.30. Die xxx. Punkt, dass die Richter nehmen, nehmen Forderungen und Bänke, bevor das Eigene ist, beizuhelfen sie, und dann die Forderungen und Bänke, als bei den Taten blicken und berufen, auch die Richter, sei groß, haben ihre Bänke zu berufen bei nichts, und es sei im Feld, sie sind, wohin das Eigene verschafft ist, und bei einem anderen Feld. $.31. Die xxxi. Pont ist, dass man ein Land, mehreren Ländern sehr werden kommt, mehrere Sprachen von einem Sekretär, heißt, dass solches vom Lande rissen, ist dass auf dem Lande liegt See. $.32. Die xxxii. Pont ist, dass der Griechen mehr sellerin nimmt als acht Pfund von einer Kammerkappe, als Kappe und Mann im Lande wundert baden wird zu dem Wasser auf dem Boden, 800 Pfund so dass Land dene baden wird, deswegen gibt der Griechen hier seine Tielle los, so dreh ich jetzt betalen. $.33. Die xxxiii. Pont ist, wenn der Griechen ist Richter besetzt wird in dem Priester, so fällt das Papier Ponten als Zeit fort, und der Dienst deswegen dauernd well, den fällt das über den Beck wiederholt; und wird der Griechen über den Beck wiederholt, das Griechenland der Priester Kosten zu stehen ist ihre Erwägung, und dass sie Panden zu nehmen, und einen zu hüten, und die deren Rechte, sind Panden frei zu haben; und wird der Griechen fort gewiesen, die deren Rechte hat der Priester Erwägung zu stehen, und die Griechenpandan dann unbelastet zu wenden; und wird die Sicherung gesenkt, dass Griechen und die deren Rechte haben die Erwägung halb und halb zu stehen. $.34. Die xxxiv. Pont ist, wie sich sichern wollen und können, und der Griechen und Richter eine Sicherung heraufen wollen, so fällt das Griechenland und Richter über den Beck wiederholt, und den Hausmann ist meistermann fällt das lyend und quitt wiederholt. .35. Die xxxv. Pont ist, hwa es sei höherer 10 Sprecher wollt John Eid, die Sache spreche vor Daghem, und zu Sache selbst ging die Forderung des Fiarda des Anders; und computierte ihm des Fiarda des Gestern zu ander, so dass ich dich dein Zeuge werde Für einen und ander, und auch für jedes Wertiges, und zu weiterer Computierung; und ist Sicher, dass ich probiere in schriftliche Computierung, so dass ich Dich spreche ?) zu gut zu wissen, ist Etwas sichere, des Fiarda des Gestern, und die Sache probiere zu schreiben ist, und dein Klager mit Fehlchen dann deine Hilfe, hätte das ich Des Fiarda des Gestern zu ander kompetiert. Und kam die Sache zu ander, und Beseitigungen und mit des Sprechers Pact, so schlug die Sprecher auf den achten Tag des Gerichts zu sprechen ist recht Wurde in schriftliche Computierung, in da ich den Begriff der Sentenz wissend schließt, ist den Schreiber der Wissende Sache; und die Beweise, dass recht ist eine Schrift, die man zu bilden, und Schließt zu ander mein in schriftliche Rechnung mein der Sprecher, der ich entgegentreten habe, auf den achten Tag wieder wurde zu schreiben den Schreiber, ist der Begriff der Sache wissend schließt bei der gewonnenen Sache. Und wollte die Sprecher noch höherer Daß eine Eid, so schlug ich ihn selbst an Eid zu nehmen, ist an Eid zu Herren ist Zu bezeugen, und die Sprecher das Kest zu Meistern. Und computierte niemand zu ander, zu acht das dich zu schreiben, der man auf Klage, und auch für jedes Wertige; und wirft 40 (Zu text.) By thrya skrivna, zoe achtma dynen skagern des fiarda deys een wonnen seck toe ti wysen, hit enweer dat di sitter des fiarda deis to ander koem. S.36. Di xxxvı. pont is, dat man nemma skrivna sel om wanandert, ont di skagern hyla wol, ont di skagern al skagelh hath; ende di skagern mey om een wanandert hiya dae ena deys in al dulcka meta, comt bi dae neste dey toe ander, dat se guet, ende compt hi naelh, hy sie iwia skrivna, ende di fellinshe nath heghera toe ledan !), dan bi dae guede berra mey; is dio seck buppa xx ponda, soe skelmase bi xx ponda byfella, ende haghera nath to bifellen, oers dan to wigunghe ?) dis riuchtis, soe meyma bifella bi dae wrheringha ende ferdeloes; ende drecht dio seck bynya xx ponda, ende buppa acht punden, „...3); ende is dio seck bynia acht pondem, soe meymase bifelle bi twam punden. S.37. Di xxxvo, pont is, dat dae greetman schelleth hiare wrheriga handa sekere, eer hia wt da riucht gaet, myt fior and mith fanna, nei wiwisinge des keisersriuchtis, so fyr zo hia hab ayn huus ende hof, ief dat ferdelos aech naeth to wessen; hit enweer dat hia nath hede huus ner hof, dan hiarem hiara riucht to dwaen op dae waer, ney wiwisinge des keisersriucht, als dat seyt. S.38. Di xxxvım. pont is, dat en greeiman allenna mey nymma siglia, ner ferdelos lidza, butha tha orem. $0.39. De xxxix. punt is, hwaestoe compt claegyen butha ws dele in ws dele, dy moeth in vnsen deel anderda in licka spreke; ende deer wisheyt weer toe dwaen, hat ma op hem mith riucht of wont; ende deer moghen dae greetimaen acc fol panda of oyma als twee pond ief wishede; ende nymment in vsen deel hagera toe bycummeryen Iyf ende gued, dan een eed, etc, Deichrecht der Hemmen von 1455. In den naam gods amen. In de jaren honderd vijfentwintig, tachtig, en veertig, op heilige sacramenten iondde, hebben wy rechteren en menschen, als Imswalderahen en Mooren en Abtglana, Aesthem en Folsgaerster, en Scharwalmannen, eendrachtelijk begrepen om netheid en eer te verdedigen, hymmen, zodat de daken en damen, en zelden en zelden roeden, tot eeuwigheid toegedacht zijn, en feesten te houden met meerogen, op alle dictende ponten als hier na te schrijven staat. $0.41. In de eerste plaats, hebben wy begrepen om dat de daken, dat elk hem sinds recht in zijn hem, en schouwing met griemannen en atenten en tolven, als zij en plicht is, overtreffend dan op zondag iondde, zo schellet zij drie hymnen tegelijk schouwing da laatste schouwing om, en van tolleke diken, iets op dat tij dat drie hymnen begrepen. $0.42. Item, de lettera punt is, watsoen syn daken niet maken, als hem de verdienten, griemannen en atenten hebben bijgefallen, eerst deze schouwing, en waarheids waarheid syn eigen Gesetze der Pestergoer. Recht, dy hat overbergh welke hem acht pond te eent dat recht. Item dy tredde punt, was of deer overbergh is, ene na nicht op zondag Michiels zonde, als voor schrijven is, zo hoorde hem zeker to hoe en te hou, en dat recht thofarra toe gaan, en die mensen meenden dat die geen overbergh toeens dat weelke hem acht pond, en iens die mensen als volledig welke aan hem. Item de vierde punt is, waarvoor die dieken al die overbergh werd, en dat recht niet toe hoogte mij drijf, zo hoorde dat recht die zaten zeker de diek heerlijk te mieten; en zo is de land overbergh, die die diek op heerhte, halve tot de boef, en halve tot de recht beslis. Item de vijfde punt is, dat wij met dit voor schrijven hemmen zouden met malkander te houden, zodanig halve jaren zenden en zilverreden te doen en thema met yser en eek, pondismela ponsmeta Iyck; en dat zand toe Boelsward toe Iyck met malkander te houden, als voor schrijven is. Item de zesde punt is, dat dat verder schel ronna, daar god en die wind weggenomen, binnen IJssel voor schrijven hemmen; en in dat iusstel zeker weet aan te duiden, en in dat alda diek, also volledig; en overig hoor elke man zijn weggenomen houden in dat tweeschaat en alda diek, als hier plichten, zonder deze aanjagers voor ten, als voor schrijven is. $.7. Item die savelde pont is, dat die dijk in een loop is, zo rijk is, dat water erin zal doorbreeken, dat ook groot nood is, dat die iemand die die dij aan, hen zal moegen meest, zo staat bij die grootman met die ruizucht; en is zeker, dat die nood zo groot is, dat die grootman en rechtzijdig zijde bij haar afdaken, dat die iemand tot zwier is, die dan die dijk aan, zo zullen helpen met... Gesetze der Vestingwerken. $.8. Item die achtende pont is, wat so voor die dijk in dolle staat is, die heeft overal in elke heem acht pond waarschijnlijk, en ook volledig tien da meent, en die schade is tot zien, die al die van komt. $.9. Item, indien die meenwerk fallt, en dat bigepen wordt, en nu niet in dijk staat te zeven, wat ter ondertoe ziele en te zilverood, indien de wercha toestaat, en wat dan niet uitkomt, die heeft overal acht pond tien elke heem en recht. $.10. Item, indien men die schooled houdt met deze voor schrijven rechten en heemden, zo zal men komen op Willems hoe. $.11. Item, indien deze voor schrijven punten bij men wilde tot breken met wied in staat met onrecht, dat met malcorum te keren, pondismet pondesmeta lijkt, kw kw lijk, zie hier van daad, zie hier van dolhem, zie hier van gevaar, zie hier van plaats, malcoren troosten welke te helpen binnen deze voor schrijven heemden, als voor schrijven is. .12. Item, zodan ter enige punt van deze brief voorbeeld is, hebben wij u aangegeven dat het recht van 30 jaar vervallen is om deze brief voor te lezen, dat voortaan en totdat gehouden wordt, moeten alle punten die voor lezen zijn, zo gehouden worden. In de voet van dit brief, hebben wij willen zeggen dat elke lezer deze punten die voor lezen zijn, wel moet lezen; en de kerk heeft beslist dat heer Reynard, zijn persoon, en Willems hebben beslist heer Albert, en Westhemster heer Pieter, en Abchama heer Andreas, en Aestlemster heer Frederik, en Nyeland heer Johannes, en Ysbrecht heer Roelant. En wij hebben deze brief zeer zorgvuldig gelezen om de mening van de leider te volgen, en om een marie te volgen. Gesetze der FFestergoer. Frederik, Ffolsghaster heer Johannes, en Ysbrecht heer Roelant. En wij hebben deze brief zeer zorgvuldig gelezen om de mening van de leider te volgen, en om een marie te volgen. Anhang Das Achlumer Dreschrecht. Hark mannen, hark! Ik Claas Ymptesin!), neist gooi baas, vens mijn kleed, schal hierbij mijn testamen tekenen. Dit testamen, dat ik voor een parochie voorbeeld wil, en een veiligheidsmaatregel wil zijn, voor de kerk en het klooster, en vooral voor het kleed der monniken, die vrijdom hebben bekomen, het groot klooster goed, wat voor een jarenzijdig houdestel gehouden heeft. Wij hebben, om deze reden, in Achlumer, tot Hitzum, en tot Doetinchem, een zieding van het testement gelegd, behalve de kloostermelk, wat wel andere kleding laadjen, onbetaald hadden. Da laoh ledt: Dy laoh ledt: $.1. It is riecht, dy greava schal it sied teskia toa Achelim, toa Hitsim, toa Doiem inde toa Beiem onmolesta, aussera foor dy $.2. Item, it rivecht for schrieuwn is Greata Watses ®) riecht; it is schinsd aon luw ?), toa dear manne lick ohr is, in mannearin ney schrieuwn, $.3. Item, dio greava schal siute Tapik, oaf oppe dia treddin snein foar sancta Griet, mis Als Anhang folge hier ein zu Achlum in Franekeradeel im Jahre 1559 über die beim Dreschen der Rübesaat üblichen Rechtsbräuche gegebenes Weisthum, welches ich, obwohl seine Aufzeichnung einer Zeit angehört deren Rechtsquellen sonst nicht mehr in diese Sammlung aufgenommen sind, doch wegen seines unverkennbar alter- thümlichen Inhaltes nicht übergehen zu dürfen glaubte. Der erste Text ist aus „Geschied- en Letterkundig Men- gelwerk van Jacobus Scheitema. Utrecht 1823” Deel III, 2. p.57 genommen, der zweite aus „Hulde aan Gysbert Japiks door J. Halbertsma. Leeuwarden 1827” Il, p. 253, doch sind die einzelnen Paragraphen desselben nach der Reihenfolge des ersten Textes umgestellt; die römischen Zahlen zeigen die frühere Anordnung, — 1) Klaas Ympteszoon war geboren 1683, über sein Leben s, Scheltema p. 113; sein Sohn Ympte Klanses war der letzte Kleedbaas oder Teksgraaf zu Achlum; im Jahre 1775 nahm er den Paul Scheltema, Bruder des Jacob Scheltema, welcher das lin, 13 genannte bei Franeker gelegene Doyem erworben hatte, in dem feierlich nach alter Väter Weise („Wws aodde heyth heat it s00 ha wollen” Scheltema p. 80) gehaltenen Rechentage nater die Genossen auf; den munteren Hergang dabei erzählt anziehend Scheltema p. 75. — 2) Groote Watze wurde geb. 1467, starb 1536; sein Leben und Testament bei Scheitema p.84. — 3) Jouw starb 1589; über sein Leben s, Scheltema p- 108; noch auf dem Rechentage von 1775 wurde aus einem silbernen Becher, „de henzebeker” genaant, ge- zecht dessen Aufschrift lautete: „Dissa tylcka is jaon an uwsen trouwen Hiouw to hansa oppe reckindey troag Orck fen Doiem 1569,” — 507 — Gesetze der FVestergoer. Lietna, dy lawa kadie toa Achelim yn it Ionckersschip "). 4. Item, dy greava schal di clena inda alre it oahr rieuw immers eestelick in onwhiemed hoaldie, inde y schal it nee uvrnhiearria by beia; y schal ny tuwhg an fertha, inda alle whie iolda. Itz heatha riicht fen forsioeningh. 5. Item, dy huwslioed, as foor schrieuwn ist, schalle oppe laowdey lottia, hwa earst, oard, tread, in sa foort schal teasckie. 6. Item, dy wa earst schal teaskia, schal it hrieuw fen dem greava helia; iade dy deen het, dy farket it ney dem oarden, in soa foort. 7. Item, dy teask schal ney lans kesta aon dem greava stean. 8. Item, dy feintin schalle ney dem greava hearkie, inda ilts schille ney syn loen toa werck gien, iefta y schille neadhliene enda toaienst dem schelta twira great beta. Dy finne goarre uwt ryden wird, dy neadliennit hlenne. 9. Item, dy feyntin schalle yen aesga karren, in dy greaya yen schelte, 10. Item, twao kikkerts, twao bhaerin, inde dy schelta fyftasum, schalle agt feyntin, dy fiouwer uwm fiouwer teasckia in scheackia, fenna moorn to iuwn oanna swang hoaldie. 11. Item, twao oadde schierkits schalle it sied silia finna ham in finna gram. 12. It is kesta, dy huwslioed schalle, whaso dy schierkits dy flag aon han, yen tonne biera of twoa to lan farkia; in dear ney schal dy tielcka by ilts oprin om gean. 13. It is riicht, dy meagin, in dy stalcka, in dy oarre lioe, dy by dy teasck komme, Gesetze der IFr estergoer. 1. Di graewa schil iht klaed mit hyare tobilieer imma jichtich enda onwemed hoadden, iefta hi schal ni tuich an ferta. 2. It is riicht, dat di huislioed tien, hwa erst, oard iefta tred, en sa foort schil tescka. 1. Di eerst tickets, halen ze klaar mei alle meer toed bij dit graf, en da fared ich den asse hi dien heette neidig dit ordend, en di neidig dit treeda, 2. Is het recht, dat die tickets en da laag 10 schillingen of geven op dit graf. 3. Item, dat hi op dit eerst die fin da tickets da laag schil hingedaan.. 4. Item is het recht, dat die knecht na da laag harke, en da op dit eerst die geen in het werk geven,jest als nee dodelijk en twee schilden toegeweldig dit schelta betalen; behalve die een die groot is, die noodlottelijk al genoeg is. 5. Het is recht, dat die knecht dit asgaren, en die graf dit schelta. 6. Twee inwoners, twee dragers en een inwoner had den acht mannen, die door en door poos omhoog poos tickets en schekken, zijn man toe aan, toe aan zwaar is, een da zwingen. 7. Die asgaren zil met zijn zweet zijn aan zwaar fin da ham en fin da mescha. 8. Het is goed recht, dat die huislijfwacht, waarsoever die asgaren de gens een heeft, twee meer mannen bij zich hebben; dat schaal gaat bij ieder op den hoek in zijn rondje. 9. Die stokken, die tijdingen en die harten leiden, die bij da tickets komen, moeten aan de schelta te kennen. 10. Item, als in der kwead op het land bedrijven, moet ieder op het land berouw voelen, dat geen asgaren geen asgaren doem, behalve mauslagten. $.15. Dingstab ist, als die teasts die ist, oft die sinna duwkit. $.16. Es ist recht, die neid die erste lade die botting ne zegt, schall jen, in neid die ordnung, zwei große beta; die dann nicht harkt, wird tragen die kordir bannen meine gesetz eine Urteil über die bottings recht, in die ordnung um neid schlechter. $.17. Item, ist die doem iolda, die wird die barber beta zu hohe dem schelte, dabei finde finden, die ioldie harrer beta auf dem beam finden bieratone. $.18. Item, ist die doem huwd iefta heer, die wird die selbstige iuwns berufte. $.19. Item, die hearer sille warie, da mein unschuld die land litt, dabei die finden duwbeld recht. $.20. Item, die doemme ist, schall die gesetz tanckie meine teil. $.21. Es ist kesta, die finden schall die huwslioed tanckie vor das bier, in das weit han ha. $.22. Es ist recht, die greava schall werden wurde, $.23. Item, die greava schall die huwslioed toa hemiel bitten, toa die ordnung iefta die treddin sein neid Laurenz, zwei ourren voran, meine iolda; die neid sagt, schicket jen oar, dabei die finden jen tonne bier. $.24. Item, auf reckende for schrieur schall rechnen alle die, was die schelte barra hat, tragen die finden meine wyven in famme. Gesetze der Festergör. Die Gesetz auf die icht laan bedroht, außer manslachter, werden neid schelte recht enda neid gesetz die auf da botting ivans nach die teasts die beta. "Dies ist ein Recht, das die Häute nach dem ersten Tod die Binde sehen, einen, und nach dem zweiten die Wurde, zwei Hände binden Recht betätigt, und die Tier nicht, wird mit dem Segen durch den Koffer band, zuerst um Bindet Recht, und zweites um mehr nach Scheldens Recht, sich zu Becken hart, bis das Beil das Urteil." "Die Rechnung der Beleuchtung nach Scheldens Recht, ist mit Britzen rechnen, mit Triumphalmen, die Würden Juan nach dem Tisch durch Schelte hinein, ist mit Leidenschaft rechnen, mit Triumphalmen, die Würden Juan nach dem Tisch durch Schelte hinein, ist mit Leidenschaft rechnen, mit Triumphalmen, die Würden Juan nach dem Tisch durch Schelte hinein." "It ist Recht, dass die Knechtheute die Huisleute für ihr Bier, und für daselbst haben." "Es ist Recht, dass die Greise und die Knechtheute vorausgehen, und dass die Tiere zu dritten Teil nach St. Laurentius zu gehen für nötigen Vorrat, und auch geladen um Rechnung zu haben." "Wie auch die Beleuchtung ist, binne alle Entfaltung Form." "Dieses und die Ordentliche Beleuchtung, was sich des Gesetzes Vesteiorgoer, Formalkte wird, mein Herren, meine Rechte, zu dem Harken an binne." "Dieses Law schall jetzt angetragen, wird zu Acheleim zu dem Harken ein, da das Gehör in dem geplatzten Kreatur, wann das nicht lockt, was uns zusehen ist." Im MS. standen nog andere namen, die waren over onleserlijk waren. Merk op, dat in het MS. van jongere hand is toegevoegd. Gesetze der Pestergger. 2 schelde barrha haedt, woarden ioans naeg da rekkingsdei truch da knechta enda hyare wylven ende maidens vergaeriest, toe di haekken oan binne, mit hoerns enda mit dreig. Mannen, haodde da laag, kere dim aesga enda doch nimmen lead, Iht is zoa enda naet oas, wia haodden iht voor zide, Claes Ymkessoen. De volgende zin is, be- m u 20 & 310 Gesetze der Sevenwolder. Rüren von Utingeradeel von 1450. In den naam van God, so hebben wij, grootmans, richten ene mene meente in Wytehdengheradele vin restene ende frede, reed ende deed, oorbaer ende noodtrekste van landis, van kracht dis richtes enda ziltelijkeid onze meente, daar langt bykrynzet heeft geweest, nog altijd geweest toe Nesse op was hera zelfverdicht dey, en hebben wij begrepen eendrachtig met onze rede onze wysheid, en later beschermd onze dagen heiligen, dat wij meente recht en deli recht houen schelden en willen toe Wobbynhabregsha, en dat recht of de rechtren dat schel of de schelath richten wordt elk jaar van de presteren onze deli. En de presteren schelden zijns zwaar elke gaad aan alderman en wijs man; en wie deze scheldt, die scheldt dat niet tegen zich spreken bij de gemeente en twintig schilde goed is yeldis, half toe de presteren behoef, en heel toe de meente behoef. Item, dat recht scheldt wandeling elk jaar op den Sint Maartijndag toegestemd pijn lagen. Item, op den grote eravcsdag de presteren gaan toe komen, en dat nieuwe recht toe zesena; en hebben de presteren die niet kunnen, die een tonne Hamburgher brood werpen toegestemd den reed. Item, so ist es begreifen ende denkt, was gut, als dass wir wissen, ferdig haben, teeld in drei teile, als so dass in dieser recht schel, wessen x in rechte ren, als dass Bornstera schel leidet, hat 1 rechte ren, da legha walden, Ackrimer und Lingensim v. Item, mit diesen rechte schellen wird bei den gerichtern von da presteren, als wir schreiben, ist, und jede gerichtsmann sein Teil des jährigen Zehnten zu byrichten. Item, dass recht schel byrichte hat, wie es hier ist, obwohl es weniger als vier Pfunde zu Wobbinghabreggha und weniger abzynnen nach; und hat es abzynnen, wenn es vier Pfunde ist, das recht byrichte das Littich recht in seine eigene Gabe, mit diesen beiden Wade in da ein Gläube und die andere in da andere Ghab, da andere viele abzynnen vier Pfunde, wie gering dass sein. Item, alle Tuch, das recht mit rechte ist, ist hier nötig geladen und nicht kommt, die hat britsen zu da erste Tuch 1 golden, zu da zweite ein halbes Pfund, und das dritte ein ganzes Pfund, alles nach dem Preis. Item, so haben wir begonnen, große Notreifen in unsere Delikate bis da xiv, Beilage; das ist also zu verstehen: wurden immer beißen in seine Haus oder auf sein Heim, hat es in den Wirt, das ist xiv, Beilage, wie wir schreiben, und die Rechtsschellen darüber fahren; und hat man davon mit, dass es boetlos ist und ohne fahren, hattet bis jetzt. toe Iyue off toe dade; ende wertt dat ymma focht wyt een huus ende van een heeme, ende deer van onhaler weere der kase, dat dede elck man opp syn riocht, dat schy in off wt, dat haldeth wi lick. Item, in liker forma hal- det wi scyppferde, als toevor scriuwen is, $.9. Item, soe schelma halda ferde ti dae ware ende fan dae waere ende dey wyt, bi dae vır. bete, hotlı deer schyt. ${.10. Item, presteren ende riochteren hyarra boete xıv. bete, ende gastelike liodim in liker forma, wt seyd dam deer hyara habith naet dragheth, hatı hyarm on kumpt, dat is boet- laess; ende dae vu haudlytle v. beie, ende oers alle seer ıı. bete; ende elck man toe waryaen voir syn braeditane Iyode, tho nymana ende oe yane. $.11. Item, hweer een monnick in wse dele wannath, als hi een mysdeih bigeth, di hofl- master voer hem toe anderiane, {.12, Item, hwer dy ene den ora daed slacht, mey hyne ielde off syn fryonden, dat is gued; ende ist dat naet, Iyff voer Iyff, $.13. Item, dae lantheren voir hyara lant- satten hoer thoe nymane, hoer toe iane, ner Iho wrackana nenerleya wyss. {.14. Item, alle nachtdeda, deer naet bly- kende synt, off deer ma naet bikaut, dae voir tyofte toe halden. {.15. Item, hath deer boppa dae schilde is van tyofte, dat toe der bregga ?) toe byriochtane. {.16. Item, off deer ymma weer of kome mitter wynne in wsen dele, deer ma twyuel on hede syner nerrynghe ofl synes liandis, dat riocht dat toe wyttane hoe hi lyuwath, ende hem een sykerynghe toe IJydzane; onbrech hem dysser, schildich toe wesena als een misdedich mensche, ende deer voer tho biriochtane ney der schild ?). 1) Vgl. p. 510 lin. 11. — 2) Schw.: „schil,” — Gesetze der Sevenwolder. (.17. Item, alle offenbar missdeders ende ferdlase liede, weder ma dae bileyth in wsse dele, ende schien is voor ws deles recht begonnen is, nu ter tyt dat recht dae van tlio tastane bi hierar eede, ende dy meenteman by xx pondem; ende werden seke, dat dae recht- eren wt lyethe, op al sulke liede elk ma volgyna bi xt. pondem. (18. Item, off emma missdede in wsse dele oppenbeerlick oft haemelike deer wtne kome, den ti biriochtena ney der schild; ende den schelma vorfolgya mit recht, Iyck of hi in ws dele wonnade; ende deer naet in tho achyane dat recht, deer seyd 3) off enich man sonder bodem ende fellinghem wtta ena recht kome, deer hi in missdeen hede, den to folghiane deer syn pot walt ende syn krawel falt; men deu tho biriochtane als voir scriuwen is, off hiiu wsse dele wannede, ende hem een ferde tho iane ende toe mackyene, hem toe voirantwoor- dyane bi dae xiv. bete ende by dae ferdlase, off hem noghet; noghet hem naet, dat recht hierar recht deer oen toe bighane. $. 19. Item, off enigha menscha missdeen werd, oft dat syn onrawatd warth, off stellen werd, ende oft hyn naet nannya wolde of dorste, dat recht dyn hana vort aschiana, ende hina toe?) nannyane bi ix pondem, off hyn kan; kan hyen nact, hem toe sikryane, als recht seyd; ende misschide enich menscha oni den namma mit rede oft mid dede van eniglha menscha, dae missdede tho beitryane bi dae xiv. bete dae hana, ende dae misdeder ferdlass, toe wesane liefs ende guedis, Item, hwasoe otherm een ontioch deth, di hem toe sickryane myt vu buren, meglhum ende ır sweren riochteren. Item, hath deer is in der wyrden van een schild aldis yeldis off deer te boppa, dat schel wasa dyo mara lada, ende hatlı deer is byna schild aldis yeldis, dat schel wesa dae mynra lada, als toefarra screuen steed, hyt enweer dat een scamel menscha van breck weg han, fan sibbem ende friondim dat riocht naet laesta mochta, dan dy personna dat riocht toe mastryane also graet ende alsoe Iytich by des riochtes rede in dae ghae, als hem gued tynekt, dat hyt dae schamela voerbryngelic is, indam dat di schamala fan quade sekum eer naet hab byhletten weysen. Item, hath deer is binna een half schild aldis ieldis, twira bwrna sikringhe bi des personna rede ende der riochtera. Of dy yenne, deer dat ontyoche tho fregath wart, wolde qwaen, dis guedis weer alsoe fulla ner alsoe graet naet, als deer hi mit bitygath werth, soe schil dy clagher dat gued wirda mit syn ede. 20 $0.24. Item, of een man een oordeel op clacht om raad en advies, of om toelichting, of enige handelingen daarover, de recht spreker zijn voorstel gaan, zo schel het daarbij zitten of laten vervangen. 25 Alle dergelijke boeten en straffen die hij niet rechtens aan, of die hij met recht verwonnen had, en al daarvoor de andere partij schadeloos gemaakt van het recht. $.25. Item, heeft dat al recht niet bij recht, 30 dat niet al de andere partij bij beginnen van dat alder laatste had, en daarmee de vellen dan deel toegewezen aan de grootste, en daarmee twee delen aan de kleine. $.26. Item, heeft varden dat al recht niet 35 met recht heeft, dat recht dat werd tegengelegd, en varden dan op de baron. $.27. Item, dat recht in elke loge in huizing om te gebruiken, en dat presteren dat recht in elke loge te nemen; en wat niet noodzakelijk is, zelf te verlenen aan die persoon dan, en noodzakelijk recht te zetten in 40 zijn vierdeel toe te zeggen, de recht spreker van het voor hem ferende in zijn loge, en die of hem te laten zeggen. $.28. Item, wanneer dat recht wonnen wordt, zo schel de landsattheel half laten zeggen, en de lansheren. $.29. Item, varden van mauslachten, den derde pennig toe varden. $.30. Item, heeft vallen die grote man 5 zelf, hij daarbreed de vallen die van toe komen, alleen, en heeft elk schot of val, die grootman twee man delen toe hebben. $.31. Item, van de vorderband, die dat recht is bijna deel, hij daarvan toe nemen de honderdste pennig, en buiten die deel de zestiende pennig. £.32. Item, alle seer trybete ney Bornster boete em. $.33. Item, alle misdeda, litich ende graet, toe byriochtane, to betane ende 10e betryane, ney der schyld. $.34. Item, jekkers alle sacka toe biriochtane ney keysersriocht ende alda landriochte, als konigh Kaerl ws youwen hatlı. $.35. Item, off enich man enen doem weder spreeck, danne naet farra toe biscken, dan om da presteren wsis deels, ende dae dae secke toe delane al riochte, ende naet farra dae secke toe biropane, bi ener pyna des meenedis ende sextigha pondem. $.36. Item, mit disse breef, soe halde wi wse alde breuen, wilkerin ende gaerlegeren wses riochtis, in hyarra foller macht. $.37. Item, om dyn ferdlaza habbeth wy dit bigrypen: hwasoe ferdlaes leyd wert, dyn naet wedir in den ferd toe nymen, eer da claghere fol dwaen is, ende acck hem nenerhanda wis in den ferde toe nymen buta dis hela riochtis consent, $.38. Item, opp dyn pont deer toefarra scryou- ven is, als dat dyo gretene schel tria wandelia in dae yeer, soe habbeth wi dit begripen, hwan- neer dy ferdlaza wrherich sittende byfft in wse deel, soe schel elck gretman, eer hy wter gretene gheeth, dae ferdlaza aendert !) ielf een termyn lidza, deer hi by in den ferd kumma schel, ende dae claghene fol dwaen; ende ielf hy toe dae dey naet fol dete ende byft wr- herich, soe schel dy gretman mit dae riocht ende mitter meente toe dae huuse gaen, ende seka dyn ferdlaza, ende peynda dae claghene a syn schilda wt dae guede; dit is toe verstaane, dat ma dyn ferdlaza schel biriochtan, alsoe ofta als dyo gretene wandelia schel in dae yeer, dat is toe frim tydem, als voir seryouuen is. $.39. Item, si jeffer een man wonhaftig, weera buta wse deele, ende hede hyr gueden ende eerwa lidzen in wse deele, ende rauwia wolde in wsen deel, si een openbare misdede jeff wieldsacke dede bin wsen deel, dae misdeda naet voorra toe voorseken ner toe houden, dan op syn gueden, deer hyr binna deel lidsende sint. $.40. Item, om dat dae claghere een eind biholpen werd, soe habbeth wi bigripen, dat ma bi folle schilda schel toe trim tydem wt. $.41. Item, weert seke dat dae gretene naet wandelath werd, ende datter een gretman dat jeer al om riochte, soe schellet al ilyc wel dae peyndeldeghen wasza toe trim deghum, als voor seryouuen is; dy arsta peyndeldei is toe sinte Michiels dey, dy lettera dey is sinte Maria dey liuchtmissa, ende dy lesta dis snayndes toefarra pinxteren. Al disse ponten habbeth wi mit dae riochte ende mitter meente eenigath, achteth ende on ymen, in dat iouwelike toe houden sonder alre handa ergelist ende falscheid; ende weert seke datter emmen aen pont van al deze pon tem in breke, dy schel wasza eerlass ende meeneedich, ende sextich ponda verberd zesefald, halff toe dis riochtes bihoefende halff toe der meente, ende dat riocht) ende dyo meente hem toe seken, ende toe herigha toe brengen. In een tioch disser werd, soe habbeth wi disse wilkerran bisigelath mit unser deelis sighel; ende om mara vastichede, soe habbeth wi deelisliyode, deer boppa wse sigele biseryowin staet, ws sighele mey hanghet oen dit brieff. In dae jeer wses heren mcccc ende fyfliich des snayndis toefarra pynxteren. Ein Marktrecht aus Haskerland von 1466. In den Namen Gottes, dessen Willen alle Dinge beginnen, amen. In dem Jahre, dond men schreibt, tausend vierhundert und sechsundsechzig, wurde wir, Grafen und das allgemeine Recht in Haskerland, versammelt in Hornum auf St. Lebuinus Tag, und waren dies, Brief und Vorrede, der hier nicht geschrieben, stehen dichtend vor den Grafen. Und ordneten, bei Recht der Prälaten und der Einheimischen und weisen Jünglinge, und bei der allgemeinen Meinung, Versammlung in Haskerland und das umliegende Land; und die hier nicht kund, wurde öffentlich alles genannt, der dies, Brief und Vorrede, schilt, sie steht ihr Herren Lesen, dass wir haben, bei Gründen endlich, demselben Willen, dass wir, Grafen, versammelt, endlich, im Mai. Gesetze der Sevenwolder. deren steed ende vest to houden to mannis life en to landes leger, dat wy willen houden wezen ende zet zetten een wyckemarket op ter Heuwera by der moelen, om netheid ous landes ende om landena, ende om overheid daer leven, da den merket versekken willet was, en om rusten en om vrede tussend da landen ihoe maken, ende da schandel of da rijk mij malanderen to wenden ende to veranderen, hare recht to winnen en hara schip to duwen. Dese merket schiel wasse by der genade goeds op ten mannedie in der begin van der wyk, ende desse merket-ferde van desse merket schel in gaan des sondiey's to middag, en sal duren den des dyensdey hento sonne onder gaan; al hyer bytwissend alle da gena da den merket versekken willet was, hya komt oosten hya komt westen, zuid ofte noorden, hya sint geestelijk of wereldlijk, rijk of armoedig, hya ende hare gueden een vrije en een vreugde volle dag te hebben bij da volgende wet, en dat alsof to bijrijchten als het recht zich gaat; en weer dat zei, dat een ieder handel breuk in volle, der god van boven beloofde moet, dat to bijrijchten nee desse voor schreven brief en verbant en leugen nee schreven stelt. Item in dat eerst, een man en zijn vrouw, noch hun goed, op merkedagen to leiden noch to byzetten, om nen handel saecken daar schijn te zijn toegewezen, dat heet en weer seket dat heet op merkedagen schijn waren, en dat den opspreker mij ordeenschip of mij winkapitaar leoden bewijzen mochten, dat hij hem schuldig was en dat het op marktdagen schijn waren, zo mocht hij hem bij komenrijden en to recht zetten bij des rechtsters raad. Item weer seket, dat de een of andere kapitein, oft een herbergier, of vrouw, of herbergierin, goed uitborgen waren op marktdagen in ons fyff gaan, en die kapiteins zullen dagen niet houden waren, en dat die klagen van quota, en dat recht dat klager een en helpen bijna dertig dagen niet syner spreken. En weer dat seket dat een kapitein des rechtens niet ontfrusten eenig wilde, zo moet dat recht des vaderdagen to dat huis gaan, en de klager zijn schilden zelf weg zetten, en de klager dan bij des rechtstes raad to wijzen, en dat recht haar breuk to nemen van de werf, die haar recht versmaakt heeft, dat is vijf pond niet twijfelinge des voorschreven brief en verbod. Item, een man noch een vrouw to laten noch to byzetten om een overmans villa, noch om een overmans goed, op marktdagen. Item, soetie sest man en wijf als op deze vooraf gescreunde marktdagen brengen en leveren, deer kapenschip bewust heeft, volgens wetten en volgens gewoonten en volgens wet en volgens recht van koming, acht pond verlies, en dat goed deer vanwege onbelasten van meete halt, tot deze rechters behoefte, en die kapere zijn goed twistchat weer. Item, soetie hebben wij begrepen, wat oorzaak op marktdagen of ten slotte, of op z'n eigen spreeck, daar hij niet bewijst kan, tien pond verliest in dat recht, en dat han twaalf pond tot boete; en dus het zij, dat boete toegekend tot zetten, en elk twaalf pond verliest in dat recht, en wijst hij niet op de vooraf gescreunde brief en verband; en slaat hij bloedig of blauw, dat toegewezen neen wijsting van de vooraf gescreunde brief en verband, en het da botta opbrengt, en da derde pennikuur toegeeft. Item, soetie hebben wij begrepen, wat hieraan bijeraars brengen is van buiten on, die schil brengt goed bij en volle tonne deer da mete houdt moege; wie daar mee begrijpen wordt, dat bijeraars verliest tot da rechtsbehoeve, en da legale tonne tot st. Antonius behoort tot Westermeer, en hem een huis op da merk daar van te maken, en van orde guden daar god en goede lieden begunstigen senden. $.8. Item, dat seke, dat daer eenige handen seke schoten op den voor scheidende marktdey, diervoor goede zakken waren, die goed voor behoud mochten, het weer van doormidden heen weer van daar, tot beten en te liegen bij de volle xiy beten, en de derde penning toe faren daarmee. En dat die geen al zoveel rijke niet weer, daar da da voor hem hoorde, dat hij beter mocht, en de vrienden van zijn wegen niet duwen wilden, dat bleef wel lief, en leed was leed; en dat hij ook de vrienden beter of liever wilden, zo kon dat die meente den misdoener of den genie, die voor hem beter of liever wilde, hier in de marktverde sentencing welhaastige reactie begrijpt werd, zodat daar toe dreef, dat hij hier de schuldige zette voor zijn zeer benadeelde tegenstander, en de daad dan besiette benadeelde verwekte, niet wilwissende van dit voor scheidend brief en verband en inhoud, wist welker nummers. {.9. Item, jeff deer een verheemd man, jeff een man der nacht van haue waren, een quade ziekte deed op den voorafgeschreven marktdey, hij weer bij de jefte bij nacht, ende hij vluchtig werd, ende dat deer eenige man in was vijf gaan mee reed to dede jefte on holden, ende dat hij weer weg kwam, hij ende da zyn aan der voor toe wijten ende waren, nee verbinding van de voorafgeschreven brief jefte hem al ziek geworden mee zes bijten ende mee zyn dalen rechter, dat hij hervorming zijn hyne Gesetze der Sevenwolder, reed niet deed toe deen hebben, dat hij ontkomt, $.10. Item huiszuster, en schipper, en kramer der op de markt toe recht staat, en dat goed dat jaar in is, het zey bij de het zyn bij nacht, bij al zulkere pijn als voorafgeschreven is, 5.11. Item jeff eenige handelsonderzeugungen schieten op den marktdey van deze, van meer jeff van mara, der god elk kerkenspeler voor behoud moet, is het van kleine dingen, zodanig hem geseling, is hij er beroften, zodat zal hem een teken een slaan, is het een schild al het zijnde door toe hoeven, zodat schilme hem zyn recht dwingen, en der neen goed van toe genomen bij een pijn van honderd oude schilden, dat voor de menigte vijf gaan behoefte. {.12. Item, alle misdedaden die berichten niet den schuil, en niet da recht keizersrecht, en op alle misdedaden der schijn mocht, der god voor behoedt moet, toe zetten galg en rad, teken, rood en zwaard. 