title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: ') So unterschreibt er sich selbst. Sonst wird er auffallender Weise stets We- ben um genannt. — Er wurde am 29. Oct. vom Prinzen von Oranien abgeschickt (Creditiv an den Fürsten von Anhalt im Herz. Arch. H.-A.), der Über den Kurfür- sten, namentlich weil er die durch Krosigk gemachten Versprechungen nicht ge- halten, ernstlich erzürnt war. (Relation von Blaspeil und Romswinckel vom 18/28. Oct. bei Pufendorf XI. 65.) ') Nachdem der Prinz von Oranien vergeblich versucht hatte, die französische Linie erst in Naarden, dann bei Woerden zu durchbrechen, beschloss er, den Alliir- ten selbst entgegenzuziehen und das Corps des Herzogs von Luxemburg von Frank- reich abzuschneiden. Am 8. Nov. — er war also am 6. Nov. keineswegs schon in Mastricht — brach er mit einem Heere von 24,000 M. auf und gelangte durch Bra- bant, das wegen Türe unc^s Marsch an den Rhein von franzöbischeu Truppen entblösst 3iuior. zur Gesch. d. Gr. KuiTürsten. m. 21 Digitized by LjOOQIC 322 - y* Feldzug am Rhein und in Westralen. uijre hooghgem. Heere Prinee albereydts met de meergenoemde Troup- pes sigh aen dien oordt bevindt, soo suUen U C. D. nae bare booge wijsbeydt können oordeelen, hoe important bet is, dat sijne Arm^e ten spoedicbsten den Rijn passerende sigb ontrent Cöln liete vinden in bet Landt van de vijanden, alwaer sij bebbende soo notable secourssen als van den Koningh van Spagne ende H. H. M. aen de bandt, die liaer in min als 24 uijren können joigneren ende ten allen tyden van den anderen separeren, nae dat bet raison de guerre compt te vereij- scben, niet alleen alle correspondentie tusscben den Koningb van Vranckryck ende sijne Trouppes souden afsnijden, maer oock te gelijck baer bevecbten met bet sweerdt ende den bonger, bebalven dat bet mede van de boogbste importantie is, dat de Spaensche siende de vi- goreuse intentie van U C. D. , omme met sijne ende des Keijsers Trouppes op bet efficacieuste te ageren, daer door sullen bewoogen werden tegens Vranckrijck ende hare Adbaerenten te breecken ende de Kegeringe van Luijck, dewelcke tegenwoordigb balanceert, onge- twyffelt de goede partye sullen doen tqevallen. Ende of wel hier tegens bij eenige soude mögen geallegueeii; werden, dat door de bij- eencompstesvan soo stercke arm^en bet aen levensmiddelen, ende fou- rage eijndelyck soude komen te manqueren, soo gelieve U C. D. daer tegens voor seecker beriebt in te neeraen, dat die gewesten nogb vol van alderbande fourage sijn, uijtgesoudert daer de France Trouppes gepasseert en eenighen tijdt gelegen hebben, van dewelcke dan nogb exempt sijn deese naervolgende plaetsen: als daer sijn de Abdije van Ötabelo ende Malmcdie, de Luycksche Kempen *) ende 't Landt van Con- raedt, de Meijerije van den Boscb, de Baronnie van Breda, bet Landt van Gulick,. bet Rijck van Acken*), 't Stift Tboor'), 't Stift Cornelis Munster*), *t Landt van der Heyden*), bebalven dat uijt de Stadt van Maestricbt ende alle de Spaenscbe Steden op de Maes ende de Stadt van Aken de levensmiddelen in overvloedt können getrocken worden. war, vor Mastricht, wo er sich mit 10,000 Spaniern vereinigte. Das Corps von DuraSi das diese Festung blokirt hatte, wurde nach dem Ji'ilichschen zurückgetrie- ben, so dass es nur eines kühnen Entschlusses und eines Marsches von ein paar Tagen für die deutschen Alliirten bedurft hätte, um sich mit der staatisch-spanischen Armee zu voreinigen. Vgl. Sypesteyn p. 65. Mignet, N^g. IV. 126 u. Housset, Louvois I. 395. *) So hiessen die Haiden im Stift Lüttich. ') D. h. Gebiet der Reichsstadt Achen. ^) Gefürstetes Frauenstif^ Thorn im Limburgischen. *) Gefürstete Abtei bei Achen. ^) Eine Herrschaft im Herzogthum Jülich. Digitized by LjOOQIC Vorschlag des Prinzen. Antwort des Kurfiirsten. 333 Ende soude seer considerabel sijn, bij aldieii de fourage ende levens- middelen uyt de voors. plaetsen aen U C. D., des Keijsers ende H. H. M. Armeen niet te nut en quaemen, de vijanden daer van söuden profiteren ende hun tot hare grootste commoditeijt de geheele winter daer van onderhouden. Waerop de ondergesclir. niet respect versoe- eken, dat U C. D. in continuatie van sijnen goeden ijever ende tot accomplissement van de opgerighte Traetaeten gelieve een prompte ende vigoreuse resolutie te neemen en nu de marsch niet over den Main, maer beneden Maints over den Rijn voort te setten, alsoo het selve anders een grooten tijdt sal requireren tot groote praejudicie en nadeel niet alleen van de gemeene saecke, maer oock selfs van de marsch van S. Ht, ende haer daer van te participeren, op dat sij ten spoedighsten over diverse wegen S. Ht daervan mögen verstendigen. Antwort des Kurfürsten auf das Memoire Araerongen's und Weibnom's. Dat. Flörsheim ^\%'^i, 1672. Sie wüssten selbst, dass an der Herstellung eines Rheinüberganges 7. Nov. Tag und Nacht gearbeitet werde. Den Maiu habe man überschreiten müssen, 1) weil nur oberhalb Mainz, und zwar zu Nierstein der Rhein über- schritten werden könne, wie sich aus genauester Besichtigung aller Orte und Gelegenheiten ergeben habe; 2) weil auf der rechten Mainseite die beiden Armeen nicht mehr ver- pflegt werden konnten. Dadurch werde der Rheinübergang indess keineswegs verzögert, vielmehr befördert, und unterdessen könne man die Bewegungen des Feindes beobachten. Resolution der Generalstaaten. Dat. 7. Nov. 1672. Amerongen soll auf seine Missiven geantwortet werden, dass die 7. Nov. Generalßtaaten mit dem Marsch des Kurfürsten keineswegs zufrieden sind und nicht begreifen, wie das vertragswidrige Unthätigbleiben der Truppen am Main und in Westfalen entschuldigt oder gutgemacht werden kann; eben so wenig, wie von ihnen, die die Feinde im Herzen ihres Landes haben, verlangt werden kann, noch Truppen nach Cöln zu schicken, um es zu besetzen, abgesehen davon, dass man die Feinde dadurch nur un- nöthig reize. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheim 8. Nov. 1672. In Flörsheim hat er Weibnom getroffen und mit demselben seiner In« 8. Nov. struction von S. H. gemäss sofort ein Memoire an den Kurfürsten aufigesetzt. 21* Digitized by LjOOQIC 324 ^' Pol^ziig am Rhein and in Westfalen. Eine Stande oberhalb Mainz wird eine Brücke über den Rhein geschlagen. In der Armee kommen viele Unordnungen vor, und der Kurfürst wird sehr oft durch falsche Berichte getäuscht und verhindert, den Feind zur rechten Zeit zu packen. Dieser wird wahrscheinlich den XJebergang der alliirten Armee über die Mosel zu verhindern suchen/ und es kann ihm vielleicht gelingen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselsheim 9. Nov. 1 672. % Nov. 8ein viertes Memoire an den Kurfürsten und die Antwort darauf schickt er mit Webbeuum, und er wird nichts unterlassen, um den Rheinüber- gang zu beschleunigen. Man schlägt jetzt gerade eine Brücke über den Rhein bei Nierstein oberhalb Mainz. Er bittet um schleunigste Anwei- sung der Subsidiengelder nach Frankfurt, damit man den Leuten hier nicht Anlass zu berechtigten Klagen gebe. — Er hat heute nebst Webbenum den Kurfürsten vor Mainz begrüsst, welcher ihnen gesagt, dass er in sei- nem und der Kurfürsten ,von Trier, Sachsen, Baiern, der Herzoge von Würtemberg und Hannover und Hessen -Darmstadts Namen durch seinen Marschall Schöuborn Frankreich und England ihre Vermittlung habe an- bieten lassen^) und nächstens zum gleichen Zweck seinen Rath Jodiei nach dem Haag schicken werde. Er hat geantwortet, dass die Generalstaaten ihre P^iedensliebe immer gezeigt, dass sie aber vor allen Verhandlungen völlige Sicherheit für sich und ihre Alliirten forderten, und dass dazu nichts nöthiger sei, als kräftiges Auftreten gegen die Friedensstörer; dazu könne Mainz auch beitragen, wenn es den Rheinübergang erleichtere. Seine Brücke hat der Kurfürst indess verweigert, um die Neatralität nicht zu verletzen, und Brandenburg ist damit zufneden. Wijngaardeu an den Griffier. Dat. Kopenhagen 12. Nov. 1672. 12. Nov. Der Marsch der kaiserlich-brandenburgischen Armee, der so hoch nach Deutschland hinauf geht und so langsam fortgesetzt wird, erregt hier viel Nachdenken, und man hat ihm bei dieser Gelegenheit zu Gemüth geführt, dass die Krone Dänemark beim Abschluss eines Bündnisses mit den Nie- derlanden nicht die Absicht habe, von dem Gelde zu profitiren, sondern allein die Erhaltung der Union wünsche, und dass ihre Armee nirgend anders hin, als so rasch wie möglich in die Lande der Feinde der General- staaten geführt werden würde. — Aus einem Briefe Schwerin'« an den hiesigen brandenburgischen Gesandten Brandt*), d. d. 21. October, geht hervor, dass Brandenburg vor dem Abschluss des Bündnisses mit Dänemark nichts Gefährliches wagen wolle. I) Vgl. M($moire8 du Marquis de Pomponne publ. par J. Mavidal I. 198—201. ') CliriHtoph v. Brandt. Digitized by LjOOQIC Brücke über den Rhein. Neue» Hinderniss des Ut^bergangs. 325 Amerongen an den Griffier, Dat. Rösselsheim 13, Nov. 1672. [Die Brücke über den Rhein. Schwanken aller Entschlüsse. Nachricht, dass Cond^ mit einem Corps an der Nahe stehe. Dieselbe wird den Uebergang über den Rhein wieder verzögern. Amerongen hat dem Kurfürsten gerathenj als das eineige Aus- kunftsmittel , sofort den Rhein zu passiren und bis zur Mosel zu marschiren. Der Kurfürst bereut es, nicht nach Westfalen gegangen zu sein. Turenne. Der Kurfürst von der Pfalz. Vaubnm.] Neues ist nicht vorgefallen, alleen dat men tot noch toe bezieh is, 13. Nov. om de brug over den Rijn ter plaetse waer ick doenmaels gementio- neeii; hebbe, te slaen, ende, soo den beere Churfiirst met eijgen monde mij noch dezen morgen heeft verzeeckert, deselve te passeren. Dan alle voornemens, soo raen hier heeft, valt voortaen tot meermaelen zoo onzeecker uit, dat ick hetzelve niet meer aen den Staet durve asseii- reren, alvoorens ick het gesien hebbe, my voortaen f eenemael be- commert vindende ijets van eenighe desseijnen over te schrijven. Ick beu selfs tot tweemaelen op den oever van den Rijn geweest en hebbe gezien, dat nien aen de brug heeft gewerkt, niaer voor twee uren korapt den ouden beer Hertogh van Lottaringen niij d* eere doen van in mijn logement te zeggen, dat hij, körnende uijt het keizerlijk quartier een mijl van hier, aldaer vemomen hadde, dat men gealar- meert was, als of den prince van Cond6 met een arm^e van 1.5,000 man sich van Metz naer Creutznach op de riviere de Naw zoude be- geven hebben, ende dat den hertog van Bernonville*), gisteren tot Maintz aengekomen, aen den grave van Montecuculi hadde geschre- ven, dat die van sijne suite voor de avantcourreurs van den hooghgem. prince omtrent de voorz. plaetse hadden moeten voortvluchtig wezen. Dit ducht ick, dat wederom een arrest aen dit soo nootsaeckelijk werck sal geven, ende apprehenderen die genen, die het faict van den oor- logh verstaen, hetgeene voorz. waer zijnde, de France in 24 uijren met eenige trouppen hier voor ons aen de zuijdtzijde des Rijns, daer wy van de noordtsijde de brugh beginnen te maecken, souden kunnen wezen ende ons daerinne verhinderen, hetwelcke met 4 ä 500 dragon- ders, naer hun seggen, met weijnig moeyten ende sonder pericul voor haer kan geschieden, waermede ons de passage alhier soude afge- sneeden wezen; dan ick wil beter hoopen, naderaael het nae de laetste ingekomen advijzen van Metz bijna onmogelyk schijnt, dat den Prince van Cond6 met soo veel trouppes, van dewelcke doenmaels geen de *) Alexandre, Duc de Bournonville, ging damals aus spanischen in kai serliche Dienste über. Digitized by LjOOQIC 326 ' ^' PeJdzug am Rhein und in Westfalen. minste mentie werdt gemaeckt, soude können marcheren, hetwelcke hij beere hertogh oock niet cn konde gelouvcn*). S. C. D. heeft deselve naerichtinge van den grave van Monte- cuculi insgelyks bekoomen. Men zal zicb bier verlegen vinden, soo men den Rijn niet kan passeren, werwaerts te wenden, want daer wij gepasseert bebben, is bet onmogelijk te reverteren bjj gebreck aen alles, ende bier in bet Darmstadscbe is bet oock f eenemael opge- geten. Ick bebbe nae mijn cleijn oordeel, van deti Curfurst gevraagd zynde, geseijt, ende dat op bet advies van den overste Webbenum, die de contreyen ende de passage vant landt beter bekent zijn, dat men alsnog den Rbijn ten spoedigsten beboorde te passeren ende tot op den Moezel te marcberen, sieb bedienende van verscheijde avanta- gieuse posten, die men tusscben deselve ende den Rijn kan occuperen, omme, zoo den vijandt te sterck waere, bet combat f ontgaen, waertoe ick S. C. D. wel geporteerd \inde, maer ecbter nocb niet kan pro- mitteren, vvat daerop zal volgen. Want aen deeze plaets langer te blijven is onmogelijk, vermits de scbaersbeid van de fourage, die ons soude necessiteren, omme of den Ryn op naer den Elsas, oft den Maijn op naer Frankfurt te gaen ende alsoo nocb een langen tyd te mar- cberen, ofte wederom naer S. C. D. landen van Maegdenburg ende Hal- berstadt te reverteren, betwelcke niet alleen tot merckelyk nadeel van de gemeene saecke soude wezen, ende sonder dat H. H. M. eenig bet minste soulagement of voordeel van deese marscb souden' bebben ge- badt ofte nocb voor den winter te verwacbten bebben, maer oock groo- telycx strecken tot disreputatie ende blasme van des Keijzers en S. C. D. wapenen, gelyck ik de vrymoedigbeid beb genomen nocb desen morgen den prince van Anbalt in de tegenwoordigbeid van S. C. D. te zeggen. Ende beliefde mijn beere den Cburfurst mij betselve ge- noegzaam te advoueren ende daerby te voegen, dat zoo Inj, conform sijn voornemen, in den beginne naer sijne Westpbaelscbe landen waere gegaen, uit deselve van daer ook aen den Rijn badde kunnen komen, ende dat met minder gevaer als bet zicb nu opdoet, betwelcke mij meer ende meer in de opinie, die ick altijdt gebad bebbe ende voor desen overgescbreven, confirmeert, dat Ö. C. D. deescn marscb bij de Keijzerscbe ende de gene, die baer in den Raedt zijn toegevallen, over- dfongen is. *) Vg!. Rousset, Loiivois I. 397 ff., aus dem aUerdings hervorgeht, dass diq Besorgnisse der Kaiserlichen übertrieben (oder erkünstelt?) waren, und Amerongen Recht hatte, und den offenbar aas der brandenburgischen Kanslei stammenden Be> rieht im Theatrum Europaeum XL 23, Digitized by LjOOQIC Bedenkliche Situation der alliirten Armee. 327 Naght en dagh wordt aen de brug gearbcijt, ende is men zeer bekoramert, dat de Franschcu haer zuUcn prevenieren. In des beeft het hier drie nachten aen den anderen een overgangh ysch gevrooren, gelijek het noch op den hedige uire sterck vriest. Van den marechal de Turenne wejrdt gezeijt, dat hij tot Ander- nach den Rijn soude passeren, anderen willen dat zijue trouppes sich bij de Laen vertoonen ende misschien in körten wel aen de ander sijde van den Maijn sich mochten laeten zien, om ijetwes op het hoofd- quartier, met hetwelcke wij tegenwoordig op den oever van de voorsz. rivier in een dorp staen, te attenteren. Den Curfurst van Heijdelberch heeft door zijnen minister doen bekent maecken, soo deese arm^en sijne landen' aen geene zijde van den Kijn wilden aendoen, dat hij nogthans niet en verhoopte, deselve van alderhande noodsaeckelijkheden voor haer geldt soude laeten ver- zorgen. — Monsieur de Vaubrun, France afgezandte, vindt zieh te- genwoordig tot Maintz bij den beere Churfurst, en hoe hij ons de pas- sage over den Kijn zal faciliteren, kan men licht afnemeu. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Rüsselsheim 17. Nov. 1672. [Vorrücken der Armee auf das linke Ufer zweifelhaft. Allerlei Vorw2lnde für die Unthfttigkeit. Furcht vor Cund^ aud Turenne. Statt Entschuldigungen überhäufen ihn die kurfürstlichen Minister mit Vorwürfen Aber die Unzuverlässigkeit des Staats. Die Anwesenheit Vanbrun^s in Mainz ist verdächtig und scheint aaf Friedensgelüste zu deuten.] Sein letztes Schreiben war vom 4. November. Of wel zedert die tijt 17. Nov. de legers van Bergen sijn opgebrooken ende tot deese plaetse over de Maijn een uijre van den Rhyn geavanceert, soo blyven die hier noch leggen, onder voorgeven dat men de brugge over den Rhyn laat slaen, gelijek waer is ende ik voor twee dagen selfs gesien heb, ende soude die heden ofte ten längsten morgen vaerdig sijn. Ick gelove dat men die sali passeren, maer in körten repasseren, sonder tot op de Moesei t' avanceren*); waerontrent men alderhande difficultcten maeckt, nae- mentlijck dat het saison verre is geavanceert, dat het jegenwoordigh alle nacht een overgangh ijs vriest ende door het opkomende grondt- ijs geen bruggen op de revieren en können houden ende deselve *) Auch diese Voraussetzung ging noch zu weit, denn am 15. Nov. war im Kriegsrath auf Antrag Montecuccoli's beschlossen worden, ^auf dieser Seite des Rheins zu bleiben und indessen ^u sagen, dass man hinüber gehen wolle" (Protoooll im Pr. Staatsarchiv). Digitized by LjOOQIC 328 ^' Fol^z^S ^"^ Rhein und in Westfalen. daerdoor genoegsaera geslooten suUen werden. Behalven dit alles is men gepersuadeert en doet den Heer Churfurst geloven, dat de Prince van Cbnd6 met een Arm6e van l.f),O()0 man van Metz naer Creutz- nach marcheert, ome sich van de Stadt Bingen ende de revier de Naw f empareren, dewelcke, soo deese Armeen naer de Moesei wilden, sy ora de Bergen V esquiveren hadden te passeren; dat Mr. de Turenne boven Andernach dicht onder Coblentz den Iliju was avergegaen en sich aldaer längs de Moesei hadde geposteert, die niet alleen het slaen van een brugge daerover soude verhinderen, maer oock de conjunctie tusschen de Spaense, H. H. M. en deese waepenen'), waeromme ge- love uijt de discourssen, die ick hier hoore (alhoewel uijt alle haere resolutien, voor en aleer se geexecuteert syn, niet de minste seeker- heijt en is te besluijten), dat men den lihyn sal overgaen ende aldaer noch 10 a 12 dagen blijven staan ende dan wederom te rugge naer Halberstadt en Magdeburgh marcheren over den bequaemsten wegh, die men kan uijtvinden. Den Heere van Schwerin voor dry dagen ende d' Heeren Pel- nitz en Döpans') daegs daeraan hebben my preparatorie dierge- lijcken discourssen beginnen te vocren; want sy seggen, het is onmo- gelijck dat men langer als deesen loopenden maent kan ageren, het welck ik segh dat nogh niet eens en is aengevangen, en als ik daero- ver doUere, soo valt men mij daedelijck op het lijff ende objiciert mij, dat de retardementen niet door haer, maer door den ötaet sijn toege- bracht, eerst met het uijttellen van de subsidiegelderen, ten anderen dat men voor de aenkompste van den Overstcn Weibenom sich niet heeft können imagineren, dat den Prince van Orange met een Leger soude te voorschijn komen, daer men nochtans door den Heere Pel- nitz en mij S. C. D. abusivelijck had doen verseekeren, dat hy Heere Prince binnen drij wecken naer ons vertreck in volkomen postuur soude wesen'); dat oversulx in soo verwarte en confuse tyden, als bij alle revolutien zedert onse afreijse in Holland sijn opgekomen, haers oor- deels het een groot geluck voor den Staat is geweest, dat in plaetse 0 ^g^' Theatrum Europ. XL 23. In Wirklichkeit waren Turenne und Conde' weit entfernt, zu solchen Operationen im Stand zu sein. Ersterer wagte trotz der bestimmtesten Befehle aas Paris nicht, Conde Hilfe zu schicken, weil sein Heer selbst nicht stark genug war (20,000 M.), und Cond^ konnte ohne Verstärkung Lothringen nicht verlassen. Turenne aber stand bei Andernach, um im Fall der Noth auf das rechte Rbeinufer zurückgehen zu können. Rousset, Louvois I. 398 — 401. ^) Louis de Beauvcau, Comte d'Espence, (französischer R^fugie, General- lieutenant und Grossstallmcister des Kurfürsten. •) S. oben p. 320. Digitized by LjOOQIC Rechtfertigung der bisherigen Operationen durch die kurfürstlichen Minister. 329 van naer Westphaelen te marcheren, den Rhijn waeren genaerdert, waerdoor Maastricht van de Bloquade was ontheven, Breda en Heus- den, jae selfs den Bosch of ten minsten de schantzen daerontrent ge- libereert en Turenne tot syne grootste ongelegentheyt met het hem afschneijden van alle hoop, omrae die plaetse nu te können occuperen, met een considexabel Armee, die sij altijdt in de 30,000 mau begroo- ten, naer boven aan den Khijn was gebrach t^ om het oogh op de Stadt Ceulen te houden ende in des de vijanden en de qualijck geintention- neerde, als daer onder anderen sijn den Hertogh van Nieuburg en het landt van Luyck, met sijne trouppes te ruineren; dat de saecken noch in deesen selven standt staen, devvijl raen in *t seeker bericht werdt, dat oock Mr. de Lutzemburg uijt Jalousie, dat deese Legers den Rhijn ende de Moesei soudea passeren, noch 3 a 4()(X) perden op- waerts heeft gesonden; dat sij soo langh over den Khijn sullen blyven staen als het saison sal toelaeten, om den vijant alert te houden en te incommoderen, ende ondertusschen denPrince van Orange occasie geven, ome de Landen van Luijck, Julijck ende het stifft Ceulen te ravageren en ontbloten van allerhande fouragc ende levensmiddelen, daer den vijant over winter van soude können subsisteren; dat de Heer Churfurst den Rhijn verlaetende een gedeelte van syne ende des Kay- sers ruijterie met een goede quantiteyt infanterie naer syne West- phaelse Landen soude können laeten gaen ende uijt deselve de >vin- ter geduijrende jegens Ceulen, Munster en Paterborn ageren, haere Landen onder contributie brengen ende doch des noot synde selfs myn Heeren de Staaten by een harten vorst toesenden. Enfin, miju Heer, men soeckt alles by te brengen, wat moglyck is, omme niet alleen deesen marche te justificeren , maer uijt de geallegeerde redenen mij en een ijder te doen begrijpen, dat se nootsaecklijck en util is ge- weest, dat ik echter soo niet kan vatten, ende als ik haer vraege, waeromme dat men dan soo lange heeft getraineert ende eerst dry weken tot Halberstadt, daernaer dry tot Bergen en uu 14 'dagen alhier heeft blijven leggen, soo voegt men tot antwordt, dat sy haeren marche naer het sentiment van de Keijsersche hebben moeten inschicken ende voor de aencompste van den voom. schreven, längs de revieren hadden geprouffiteert, et sie unus quisque abondat in suo sensu. Nu korapt ter raijns oordeels in consideratie, watter vorders te doen staet; want ofschoon het Tractat inet de Keyser geratificeert is, soo sien ick niet; dat de Staat noch van haer noch van de Brandenburgse (doch ik soude können missen) over winter soude hebben te verwachten, het geen hy soo nootsaeckelijck heeft. Ick hebbe voor deesen geschre- ven en vernerae noch daeglijcx, dat eenighe hier het oor aan de propo- sitie van een vreede wel souden willen verleenen, want daertoe werdt by de France gesindte gearbeijt; maer of dien vreede tot geruststel- linge van H. H. M. sal können uijtgevonden werden, laat ick aan wijser oordeel. Het is niet te vergeefs, dat Mr. de Vaubrune tot Maintz aan 't Hoff blijft leggen, met dewelcke daeglijcx de een en ander soo politique als militaire Ministers hier uijt het leger dervvaerts gaende, soo ik berlcht werde, aboucheren, waeruijt men dan voorgeeft, dat het een utile saeck soude wesen, soo men by provisie een Treves voor den winter voor H. H. M. konde procureren, op dat sij bij een vorst ende het weder afsacken van de Trouppen onder den Prince van Cond6 enTurenne niet overrompelt wierden; dan of dese precautie uijt liefde tot den staat voortcompt, weet ik niet. Godt de Heere, die de herten van de Menschen doorgrondt, dirigere alles ten besten, voor mij ik sien het met bekommeringe in ende sal ofwachten, wat H. H. M. bij het retireren van deese volckeren, soo sulx mogte geschieden, mij suUen gelieven te gelasten, soo ontrent het uijttellen van de verdere subsidien als mede of ik ö. C. D. langer sal volgen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselsheim 24. Nov. 1672. 24. Nov. Schwerin ist bei dem Kurfürsten v. d. Pfalz in Heidelberg gewesen und hat ihm berichtet, dass derselbe sich in Gegenwart deß französischen Gesandten Dan ge au') sehr über die alliirteu Truppen beklagt und gedroht habe, die Belästigung seines Laudes durch dieselben mit Gewalt abwehren zu wollen; zugleich aber habe er versichert vind Dangeau es bestätigt, dass, wenn der Kurfürst den Rhein verlasse, Cond6 und Turenne sich auch nach dem Elsass und Lothringen zurückziehen würden; Frankreich sei sogar zu einem Waffenstillstand mit den Generalstaaten bereit. Schwerin hat auf diese zwei Puucte erwidert, er sei zwar nicht darüber instruirt, in- dess glaube er nicht, dass der Kurfürst nach einem so weiten, beschwerli- chen Marsch den Rhein wieder verlassen werde ; von einem Waffenstillstand könne auch nicht die Rede sein, da die Staaten ihn als nur für ihre Feinde vortheilhaft schon verworfen hätten. Der Kurfürst hat diese Antwort <) S. über dessen Mission M^moires de Pomponne I. 325 — 327. Digitized by LjOOQIC Französische Umtriebe fiir einen Separatfrieden. 331 Schwerin'« vollständig gebilligt and heote in einem Schreiben an den Kur- fürsten V. d. Pfalz beide Puncte, Rückzug und Wafl'enstill.stand, abgelehnt. Ameroiigen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheim 25. Nov. 1672. [Ankunft des Prinzen in Mastricht. Bedauern über die Unthätigkeit der AUiirten. Conferenz mit dem Kurfürsten, Montocuecoli und Anhalt. Bereitwilligkeit des Er- steren. Einreden der Letzteren. Alle Vorschläge Amerongen> und Wcibnoni's wer- den als unausführbar abgelehnt. Entscheidung verschoben. Rückzug nach West- falen nicht unwahrscheinlich.] U. Ht hooghgecerde niissive van den 18. deeses geschr. uijt Eys- 25. Nov. den 2 uijren boven Maestricht*) heb ick door een expressen Courier van Cöln den 24. daer aen volgende met respect ontfangen ende seer geerne vemonien U Ht geluckige aencompste met sijne onderhebbende armee aen die plaetse^). Ick hadde van harten gewenscht, dat wij volgens mijne ende des beeren Web benumbs onophoudelijck aenhou- den bij S. C. D. ende den Graef van Montecuculi U Ht met deese arm6en wat nader mochten gecomen sijn, het sij aen de Moesei ofte beneden aen den Uijn; dan tot ons groot leetwesen is sulcx tot nogh toe niet geschiedt, maer heeft men ons gevoedt met een hbope van dat het selve van dag tot dach soude in 't werck gesteh worden, 't gene tot hier toe Godt betert noch buijten effect is gebleven. Soo haest ick U Ht missive had ontfangen, ben ick bij den beere Churfurßt gegaen ende heb hem den inhoudt van dien, met discretie ende soo veel ick oordeeldc dienstich te wesen, in presentie van den Graeve van Montecuculi en den Prins van Anhalt mondelinge gecommu- niceert ende geseijt, dat U Ht bij de voorsz. sijne missive mij hadde believen te gelasten, dat ik aen ö. C. D. met respect soude bekent maecken, hoe hij met sijne onderhebbende Trouppes ten getale bij mij^voor deesen gespecificeert *) den 15. November boven Maestricht tot Eysden was aengekomen, op het vertrouwen dat S. C. D. conform sijne toesegginge, waer van ick U llt tot meermaelen hadde versten- dicht, den Rijn soude gepasseert sijn ende de Mocsel genadert, omme 800 conjunctis viribus ijets tot afbreuck van de Vijanden te oiider- nemen, ende dat U Ht tegenwoordijjh aldaer staende alsnoch ver- wachte, wat deselve soude believen ten besten van 't gen^eijn verders ») Fehlt. ') Ö- Syposteyn en de Bordes, de Verdediging van Nederland ü. 180, und Sypesteyn, Nederland en Brandenborg p. 63. ') Das Heer des Prinzen war 24,000 M. stark. Digitized by LjOOQIC 332 V- ^M^iig am Rhein und in Westfalen. te resolveren, oock oordeelen wat U Ht van die kant behoorde te on- dememen ; waerop S. C. D. beliefde te repliceren, da^ hem mijn aen- brengen aengenaem was, ende sich adresserende aen de twee voorsz. generaelspersoonen seijde: Ihr Herrn ^ tcij können op twee soo no^ table tydingen, als is het opbreecken van Turenne en de aencompste van den prince van Orange ter plaetse voorgenoemt nu niet langer hier blijven staen, maer moelen het een off het ander aenvangen! het welcke van die beeren wel niet en wierd geobloqueert, maer geseijt, dat men dacchs te vooren 3000 peerden- over den Rijn onder het commande- ment van den graef Caprara had gesonden naer Creutsnach, om al- daer te recognosceren ^); dat men die partij eerst moste inwachten, al- vooren finale resolutie te nemen. Men bracht voor en ick had het gern gesien, oock inclineerde daer toe den Curfurst, dat men indes een ander aen dese sijde den Kijn over de Laen had gesonden, omme, waer 't mogelijck, de ruijterije bij Turenne tot besettinge van de brug^) achter gelaeten te attacqueren ende die nevens de Gierbnigge, die seer siecht beset sijn, wech te nemen of te ruiueren, waer toe den beere Curfurst van Trier alle behulpmiddelen door Gromcouw liet aeu- bieden. Dit heeft men in bedencken genomen ende geseijt, dat men daer op een desseijn wilde formeren. Dan ick duchte, men hiermede so lang sal traisneren, tot dat het selve oock wederom comt te ver- dwijnen. Den Curfurst is yverigh genoegh, dan mijn beer, wat sal ick Seggen? Ik moet mij al wederom gedraegen tot het gene ick U Ht bij mijne missive van den \). hebbe geschreven, ende soo lang dese armeen geconjungeert blyven, vreese ick, Godt geve dat ick mach missen, dat den Staet weijnigh meer dienst, als de appreheiisie die sij met haer groot aental van volckeren aen bare vijanden geven, sal trecken, et ce qui vaut pourtant quelque chose. Sij attribueren hier aen dese marsch ende het aensien van haere wapenen, dat de France uijt Nederlant sijn opgetrocken ende geuoot- saeckt, soo coufuselijck en tot haer grootste ongelegentheydt hooger op naer Lottaringen te marcheren, ende die men voor den geheelen Winter niet en heeft te apprehenderen ten opsichte van het degast, dat niet alleen sij, maer oock deese armeen ende U Ht met sijne vol- ckeren beneden aen den Kiju eude Maes, oock in de IStiften van Mun- ster en Cöln albereijts hebben gemaeckt en uogh vorder deese winter suUcn maecken, omme haer levensmiddelen ende fourage te beneemen. Den beere Weihen um en ick slaegen voor^ dat men met deese Troup- ») Vgl. V. Orlich 11. 76. ^) Die Brücke aber den Bheiu bei Andernach. Digitized by LjOOQIC Kriegsratb. Bescbluss aufgeschoben. 333 pes benoorden den Rijn tot over C()ln soude gaen ende ü Ht versoe- cken, door het Landt van Gulich deselve raede aen d' een of d* ander plaets te approcheren, welck Landt wij presunieren noch vol van fou- rage te weesen, omme alsoo die Stadt te doen spreecken ende den ' hertogh van Nieuburgh in sijn landt, mitsgaders den Curfurst van Ceulen en den bissebop van Straesburgh in Bon te doen gevoelen bet quaedt, dat sij door haer toedoen over soo veel landt en luijden en haer eij- gen onderdanen hebben gebracht; dan hier tegens objicieert men ons, dat aen de noordsijde van den Rijn geen fourage voor deese armeen, die tusschen de 3000 ä 4000 peerden met haer sleepen, te vindeu sal sijn, door dien M. de Turenne aldaer gelegen hebbende alles heeft geruineert, dat wij niet f eeneniael gestandt deden, ende als wij dan seijden, of* men den marsch niet aen de zuijdtsijde van den Rijij over den Honsrugh (daer fourage in abandancie was) behoorde te neemen ende de Moesei dicht onder Coblents passeren, soo apprehendeerden, dat den prince van Condö ende Turenne, die sich op de Zaar ge- posteert houden, haer mochte comen te attacijueren ende hun tot ba- taille.uecessiteren, 't geen sij bedenckelijck oordeelden. Eutin, Mijn Heer, het besluijt van deese conferentie, die eerst tus- schen S. C. D., Montecuculi, den Prins van Anhalt en mij sijn aenvang nani ende naeii; vertreck van den voorn. Montecuculi de beere Webbenum daer bij comende cijndigde, was, dat men IJHi voor als noch haere intentie niet en konde participeren, maer moste af- wachten, dat de voorsz. 3000 peerden waeren gereverteert, ende ver- socht S. C. D., dat ik den beere Weibe num ende den Courier nogh eenige dagen wilde ophouden, oni U Ht meerder seekerheijt van hare desseijnen te können geven. Indes schijut het mij toe, dat men hier om de Winterquartieren begint te dencken, maeckende Montecuculi een magazijn tot Fridberg, een rijcksstadt gelegen drie mijlen van Franckfurt; oock konde het wel geheuren, dat hij over winter een ge- deelte van sijne Trouppes in het Uildesheymsche en hier ontrent lo- geerde, fende mijn beer den Curfurst met de syne naer sijne West- phaelse Landen gingh ende voor syn persoon sich tot Minden, Lip- stadt ofte Ravensberg ophieldt, uijt wclcke respective plaetseu men discoursgewijs voorgeeft, dat men den Curfurst van Cöln ende bis- sebop van Münster over winter grootelijck sal incommoderen, 't gene mijns oordeels wel konde geschieden, als men de wil hadde. Het geeft mij een sondeilijck benoegeu, dat in dese mijn verdrietige com- missie, daer ick niet en can obtineren het gene, waer toe de Tractae- ten ende het gemeene Interesse; mijns gering oordeels, haer verobli- Digitized by LjOOQIC 334 ^* Feldzag am Rhein und in Westfalen. geeren, U Ht mij die genade doet van volcomen begenoegen te schep- pen in inijne tot hier toe vergeefse aengewende devoiren ende daer voor te bedancken, dat mij meer en meer sal doen eontinueren, om alles ter intentie van U Ht te contribueren , wat raogelijck sal sijn, alhoewel ick wenschte, dat den Staet en ü Ht bij continuatie van deese trainissementen mijn weijnige persoon beliefde te emploijeren aen een plaets, daer ick haer ende mijn Vaderlant meer dienst konde doen, soo men bier geen andere mesures neempt. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. ROsselsheim 26. Nov. 1672. [Ncuö Conferenz. Vortrag des KurfQrsten. Proposition Amerongen^s, Cöln zu be- setzen und sieb zwischen Rhein und Mosel aufzustellen. Wird von den Kaiserlichen unter verschiedenen Vorwftnden abgelehnt.] 26. Nov. Nae dat ick mijne voorgaende van gisteren hadde geooncipieert ende doen afschrijven, heb ick deesen morgen wederom de eere ge- hadt van met ö. C. D. ter presentie van den graef van Montecuculi, Prins van Anhalt, den Envoy6 van S. Keijs. Majt^*) mitsgaders den Baron van Schwerijn, alwaer ick geroepen wierd, te confereren, ende S. C. D. het discours opneemende over de subjecte materie in deselve vermelt, heeft belieft te seggen, dat hij ons bij den anderen had versocht, omme in te neemen de consideratien, hoe men sich bij dese constitutie van tijden (nae de advisen van den vijandt ingekomen, die beneden den Rijn gepasseert ende de Moesei op, soo geseijdt wierdt, boven Trier insgelijcx overgegaen sijnde naer Zierigh') was gemarcheert, onime met den Prince van Cond6 te conjungeren) in 't voortsetten van den marsch soude behooren te reguleren, ende nae dat daerover pro et contra een geruijmen tijdt was gediscoureert ende mijns oordcels verscheijdene swaericheden gemoveert, die ick naer mijne weijnige capaciteijt ende op het fondament, dat ick maecke uijt de raisonnementen van andere Chrijchsverstandige, dewelcke tot dee- sen racdt noijt ofte seiden werden gevordert, van soo hoogen ge\vichte niet en insach, heb ick onder het welgcvallen van ö. C. D. de vrij- heijdt genoomen van mijne weijnige gedachten daer over oock te uijteu ende in presentie van weigern, beeren geseijt, dat, gepresupponeert ende vastgestelt de voorgeroerde advisen ende in mijnen nevensgaen- den van gisteren gevoecht de waerheijdt conform sijnde, mijns erach- *) Baron de Goes. ') Sierk au der Mosel unterhalb Thionville. Digitized by LjOOQIC Amerongeii dringt auf ßesetziiog C51ds. 335 teas S. C. D. van drie occasien, die sich nu schoon opdeden, eene ende de secuerste behoorde te auiplecteren ende sonder eenigh uijt- stel ofte traisnissement werckstelligh te maecken, ende seijde: 1) Dat nae men den marsch van de Weeser ende de Westphaelse Landen badde gedi verteert, tot een but ofte basis was genomen de ver- sekeringe van de Stadt Coln, waerop de Keyserse altoos hadden ge- drongen ende doenmaels voorgaven, dat soo haest men tot Coblents met d' armeen waere aengecomen, men 3 a 4000 musquettiers längs de revier daer in soude werpen; dat sulx nu stondt absolut ter dis- positie van Ö. C. D., ende die daer konden ingebracht werden sonder eenigh gevaer, deselve van hier te water aisendende tot boven Bon, omme van daer voorts te landt in 4 a 5 uijren in Coln gebracht te worden, ende selfs, soo het S. C. D. goedtvondt, door eenige ruijterije van U Ht, als hij met.sijne arm^e in 't landt van Gulick stondt ende daervan in tijdts kennisse gaf, soude connen geespauleert werden. Ten anderen en ten derden, dat S. C. D. (gepresupponeert als vooren) bij noorden ofte zuijden den Rijn konde afmarcheren, dewijl de brug- gen hier nu over beijde de revieren den Rijn ende Maijn geslaegen waeren, ende alsoo bij noorden sonder eenich gevaer tot Duijts conde avanceren ende bij zuijden tot by Coblents op de Moesei ende die alsdan naer gelegentheijdt ende chrijchsraison of soude connen pas- seren, ora sich met U Ht te conjungeren, ofte wel aldaer tusschen de- ' selve ende den Rijn, achter sigh hebbende de Stadt van Coblents ende een welgeintentionneerden Curfurst, blyven staen; alwaer naer het oor- deel van een ijeder ouder *t faveur van veele dorpen ende fourage deese armöen nach twee maenden ende langer souden connen subsi- steren, jae de contributien tot in Lotttaringen ende Vranckrijck vor- deren, tot merckelijckeu afbreuck ende incommoditeijt van de vijan- den, laetende immiddels de brugge van den Rijn de armeen volgen, omme sigh naer tijdts gelegentheijdt daer van te connen bedienen. Dit is geweest mijn gering advis, waer mede ick gerne aen een beter wilde cederen; daerop bij de Keijserse niet anders is gerepli- ceert, als dat de Stadt van Coln geen secourssen wilde inneemen, jae selffs aen *t hof tot Weeuen voor 4 a 5 weecken hadde versocht, dat het regiment van de Grana daer soude uijtgaen, daer nochtans een aensienelijck borger van Coln, selfs Minister van den Curfurst van Brandenburg, . voor weijnich dageu van daer gecomen bij mij was ge- weest ende geseijdt hadde, ,dat de gansche Borgerije deese volckeren ende voornaemelijck die van Brandenburg met open armen soude ontfangen, ende soo daer eenige quaelijck geintentionneerde van de Digitized by LjOOQIC 336 ^' t^eldzug am Rliein und in Westfalen. Magistraet tegen waeren, dat men die op sijn dewits*), dit waeren sijne fornialia, soude tracteren. Oraitie vorders de marsch teu eeii ofte ten anderen sijde des Rijns voort te setten, daer maeekten sij oock groote difficulteijt over: Aen de noordzijde wegens schaersheijt van de fourage ende aen de zuijdt- sijde wegens de apprehensie, die nieu hadde van de conjunctie der France wapenen onder het beleijt van een prince du sang, soo sij seij- den, die niet uijt Vranckrijck soude gecoraen sijn, sonder ijet mercke- lijcks te entreprenneren. Men vraechde mij , of U Ht wel in staet ende geresolveert was, de Steden van Tongeren ende Maseijck wech te neemen, die van F-uijck de France partije te doen quitteren ende selfs tot over de Moesei te avanceren, omrae sich met deese amiöen te conjungeren ende alsoo gesaementlijck ijet notabels, het sij in Lot- taringen, Vranckrijck ofte der Elsats, te helpen attenteren. Ick hebbe aen de Keijserse daerop geantwoordt, dat alsse mij eens positive be- liefden te seggen, wat dat sij bij deese occasie wilden doen of oor- deelden, dat U H' te gelijck met haer soude connen doen, dat ick hem door een expressen daer van soude verstendigen, maer mij is niet an- ders geantwoordt als dat het een en T ander met groot gevaer ver- menghtwas; dat men most dencken op de conservatie van de arm^en; dat hare Trouppcs niet toe maer af naemen, met velc uijtvluchten hier 'te langh om te verhaclen, ende naer dat wij soo anderhalf uijr hadden gediscoureert, sijn wij weder gescheyden, sonder ijets tc besluijteu, ende alles geremitteert, tot datter nader advisen van de conteuancie der vijanden souden incomen. Het desseijn, dat men cergisteren op de brug beneden Coblens willens was te formeren, werdt mede van groote difficulteijt geoordeelt ende sal wel achter wege blijven"^): alle 't welcke ick tot mijne de- scharge ende om U Ht omstandich bericht te geven van mijn devoir hebbe geacht hier andermael soo wydtlopich te refereren, hoopende dat hij de prolixiteyt in desen ende mijne voorgaende nae syne hooge ange- borene goedertierentheijt ten goeden sal opnemen ende geloven, dat die alleen voortcomt uyt een yever ende zele, die ick hebbe voor den dienst van het gemeene Interesse ende sijne illustre persoon. *) Sic. Das Wort ist offenbar verderbt. Ob an das Scbicksal der Brüder de Witt dabei zu denken ist? *) S. oben p. 33^. Man batte durcb einen Kundschafter erfahren, dass die Brücke mit 3000 M. z. F., 1000 M. z. Pf. und mehreren Kanonen besetzt sei. Am 22. Ndv. (1. Doc.) schickte der Kurfürst doch noch den Generallieutenant v. d. Qoltz ab, um wo möglich die Brücke zu ruiniren, die Unternehmung missglückte jedoch. Digitized by LjOOQIC Der UeBergang über den Rhein aufgegeben. 337 Die Generalstaaten an d. Kui-ftirsten, Dat. Haag 29. Nov. 1672. Bitten, ihnen den Gefallen zu erweisen und „door Sijn hoogh-aensien- 29. Nov. üjck credit ende gesagh in 't Roomsche rijck*' den Magistrat der Stadt Bremen aufs Erastliehste zu ermahnen, dass er seinen Bürgern die Zufuhr von Eriegsmunition in die Münstersehen Lande streng verbiete. Araerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheim l.Dec. 1672. Weibnom und er dringen noch immer darauf, dass der Kurfürst den l.Dec. Rhein auf der rechten oder linken Seite herabmarschirt. Aber dazu zeigt matt noch immer keine Neigung, viel eher dazu, nach Westfalen oder Franken zu ziehen, was für das gemeine Beste sehr gefährlich ist. Er und Weibnom werden daher morgen dem Kurfürsten ein fünftes Memoire überreichen, um ihn zur Fortsetzung seines Marsches zu ermahnen, de Goes ist zum Kurfürsten von Trier, um ihn für die Alliirten günstig zu stimmen; das würde wenig Mühe kosten, wemi nur erst der kaiserliche Hof selbst günstig gestimmt wäre. Memoire (V.) Amerongen's an d. Kurfürsten. Dat. Rüsselsheim ']: ^Z: 1672. [Wiederholt seine in der letzten Conferenz gethanen Vorscblilge. Vorrücken aus vielen Gründen nothwendig. Wenn die Alliirten CölA und einige andere St&dte am Rhein nnd Mose] besetzen , haben sie wenigstens den Rhein in ihrer Gewalt und zwingen die Franzosen zum Rückzug. Wenn sie aber nach Westfalen geben, fallen die rhei- nischen Fürsten sicher zu Frankreich ab.] Nach reiflicherer Erwägung des in dem am 26. Nov. abgehaltenen l.Dec. Kriegsrath Vorgegangenen theile er seine Gedanken liierneben mit, alsnoch insterende, dat U G. D. believe sijnen marsch ter slincker off ter regbter handt van den Rijn voort te setten eode met deselve soo ver te avan- ceren, als naer chrijchsraison ende de inkomende advisen van de con- tenancie der vijanden sal werden vereijscht. Het welcke sijns geriugh erachtens als eeu saecke van d' uijterste importantie in acht behoorde genomen te werden, op dat soo swaeren ende peiniblen marsch, als U C. D. met hare bijhebbeude arm^en tot hier toe heeft ondernomen ende die voor principael but heeft gehadt het occuperen van den Kijn onder Coblents ofte wel den Rijn ende de Moesei boven deselve Stadt, mitsgaders het verassecureren van Cöln, niet soude kernen vruchteloos uyt te Valien, insonderheydt soo U C. D. tot hier toe de posten op de Rivieren gevat quaeme te abandonneren ende sich met beyde de ar- - mien naer sijne Westphaelsche Landen ofte eiders te begeven omme huhne Winterquartieren te neemen ende waeruijt groote inconvenienten Unter, sur Gesch. d. Gr. KurfQrsten. Ul. 22 Digitized by LjOOQIC 338 ^- Feldzug am Rhein und in Westfalen. 