title: Handboek voor den nederlandschen Tuinbouw
creator: Theodorus Frederik Uilkens
text: Berk. Deze boomen zijn nitmuntend voor boschmantela ge- achikt , ala verdragende de grootate koude. Zij groeijen in % alle gronden , benadeelen niet het miuate bet andere plant- aoen , doch worden niet zeer hoog. v Btuk % Een prächtige boom , welke tot eene verbazende boogte groeit , doch 150 jaren behoeft , om deazelfa vollen wasdom te erlangen« Uit dien hoofde wordt hij heden ten dage tot boschmantels minder gebezigd. Eis, Uitermate dienstig tot beachuttingen , hetzij ala stamboo- men t hetzij ala kaphout ; groeit spoedig tot eene aanmerke- lijke hoogte , doch wederataat den wind niet zoo goed ala de Eschdoorn , even min ala hij den - druk van andere boomen kan verd ragen. Esch. Groeit spoedig en hoog , doch put den grond uit en ia nit dien hoofde bij hooge drooge gronden niet aan te raden« Eschdoorn. Bij uitnemendheid tot betuiningen geschikt, groeit spoedig, bereikt eene aanzienlijke hoogte en schroomt noch wind, noch koude« noch den druk en achaduw van andere boomen. linden* Hoewel op zieh zelve beschouwd een sierlijk gewaa. raken deze hoe langa zoo meer in onbruik en worden nog t enkel tot Ionen en als vleugeWoomen achter de staketsels ge- bfzted. Dezelve zijn van langen duur, groeijen welig en achielijk, taten zieh gemakkelijk leiden, botten zeer vroeg Digimed by G00gle 550 uit, doch worden daarentegen ook vroegtijdig bladerloos. Wegens het welige van den groei hebben zij veel van de winden te verduren. Populier (Italiaansche ). Deze zijn van eene sierlijke pyramidale gestalte , bereikende eene verbazende hoogte , worden even- wel niet zeer oud, erlangen in 15 jaren den vollen groei, doqb wederstaan geene sterke winden. Olm. Groei t toi een zeer* zwaren boom, is tafc- en bladrijk en beschut zeer goed tegen den wind. JPilg. Zeer geschikt tot dekking van jong plantsoen, groeit we- lig, is bladrijk en kan aan de uiterste zijden geplaatst wor- den; niet gekapt wordende groeijen zij tot hooge schoone boomen op. j. Heggen. + Ten einde deze daar te stellen grave men eenen greppel, ter wijdte en diepte als het plantsoen vordert. Vervolgens plaatse men palen, ter wijdte van 8 of 10 vt. en hoog naar gelang men de heg wenscht te hebben , regUtandig in den* greppel, en wel zoodanig, dat' zij alle daar^loor eene gelijke (engte erlan- gen. Hieraan spijfcere men gewone latten , een of nkerlijk twee vt. boven elkander, waarna men het jonge plantsoen in den greppel plaatst .en met aarde, ter dikte van 6en duim, dekt. De bQompjes alzoo regelmatig ter wijdte van > een of twee Toet naar gelang het gewas geplaatst zijnde , vulle men den geheelen grepptl met aarde. Vervolgens snoerje men de takken tot op een duim breed af, opdat zij nieuwe loten schieten, welke men alsd&n door elkander dient te v fechten. Men zij inaon- derheid bedacht, de heggen niet te spoedig te laten opschieten, daar zij dan van onderen nimmer digt zullen worden, te*» wijl men steeds naanwlettend zorg moet dragen , de jonge tdb- jes telkens daar aan de latten te binden, waar nog de omste opening mögt zijn. Men dient de heggen tweetnaai des jaars te snoeijen , vorderende enkele plantsoenen het zelfs drie mnt e n. • 3M Hiertoe kan raen bezigeo : Berbaris (Berbaris vulgaris). Een zeer atruikig heestergewas van middelmatige grootte, rondom met scherpe doorns be- zet, blad klein getakt. Dil gewas is h§ uitstek tot heggen geschikt, als werende, goed geplant, ook zelfs het kleinste dier af. Brem , stekende (genista spinosa). Heestergewas , takken dun, groen , rijsachtig , zeer scherp , wordt niet hoog , kan geene Sterke koude verduren, doch is anders zeer dienstig tot Cornoelje, wilde (cornus). Een zeer twijgacbtig atraikgewas, groeit spoedig en tot eene middelmatige hoogte , - blad glad , breed , langwerpig, puntig*. iichtgroen , de twijgen laten ziph gemakkelijk leiden, doch tot heggen gebezigd , dient . men ijverig het snoeimes te bezigen. Hülst (ilex). Groeit tot eenen kleinen boom, blad langwerpig, grof getand, hoekig, scherp, glänzend groen en aanbl$» vend , kan eene Sterke vorst wederstaan , doeh verliest door snoeijing veel van zijne pracht» Baagbeuk (carpinus betulus). Deze groeit zeer digt, kan eene - hoogte van 20 vt. bereiken , boudt bij ouderdom deszelf» geslotenheid niet, doch heeft jdan bij uitroeijing veel waarde. Baagdoorn (Crataegus). Een zeer struikig gewas, met scherpe doorns bezet, blad klein, stömp, getand, glad en glänzend groen, Deze boom heeft veel van de rups te lijden , welke hem des zomers menigmalen ontsiert. Kruistfezie (ribes spinosa). Hoewel niet sierlijk , vormt deze evenwel eene goede schutbare «heg , van 4 tot 5 vt. , is zeer schielij k in blad, doch wordt bij verzuim spoedig hol. Liguster (ligustrum). Een boomachtige beeater met vele regte - takken, blad klein, smal, langwerpig, donker groen; bij kan tot heggen van 5 of 6 voeten gebezigd worden , wast schielijk en is gemakkelijk voort te kw ecken. Digitized by Google 382 * Hhijnbeiie (fhamnus catharticus). Een boompje van 12 tot 16 vt. hoogte, met scherpe doorns bezet, blad klein, breed , langwerpig , gepunt , donker groen en blinkend ; het vormt eene digte en lebendige heg. Roos (rosa). Ook deze kan men tot sierheggen bezigen y doch zij vereischen veel oppassing, zullen zij aan het doel be- antwoorden en fraai zijn. SUtdoorn (prunns sylvestris). Een takkig gewas y met pnntige doorns, blad als van den gewonen pruimenboom. Zij ver- meerdert zeer sterk, zoodat de voortkweeking eerder dient gestuit dan bevorJenL te worden. Taxis (taxusj. Om tot heggen gebruikt te worden bedient men zieh van taxisvttrtn , welke van 12 tot 16 voet hoog worden ; blad plat y sparvormig , donker groen. Wel be- handeld , vormen zij fraaije , digte heggen y maar dienen maar eenmaal , gelijk alle groenblijvende heggen y geschoren te worden. IJpenveeren. Dit zijn jonge ijpen boompjes , wier stammen men op een paar duim boven den grond beeft algesneden , ter verkrijging eener nieawe loot y welke men slechts de zijtak- ken beeft laten houden. Welgevlochten leveren zij uitmun- tende heggen op, kuonen van 10 tot 12 voeten hoog wor- den, doch dienen niet te spoedig op te wassen. 60. OVER hbt AANLEGGEN vah LUSTTÜINEN. ALGEMEENE BESCHOUWING. Hoewel het aanleggen van lusttuinen eene zaak is, welke niet op mathematische of bouwkundige gronden rust, doch en« Digitized by Google 3Ö3 kel van de meerderen of minderen smaak van den ontwerper afhankelijk i», 200 zijn er desalniettemin punten genoeg, welke men bij elken aanleg dient in acht te nemen , wil men geene gebeel verkeerde uitkomsten verkrijgen, Dit werk gedoogt evenwel niet, om in al bare deefen en on- derafdeelingen de wijze te besebrijven , hoe men bij de Ver- schiliende aanlagen te bandelen hebbe, daar dit buiten plaat- werk 00k slechts zeer gebrekkig zoude kunnen geschieden , wes- halve ik roij bij de hoofdpunten bepalen zal , welker behar- tiging bij geenen aanleg verzuimd mag worden. Over het aanleggen in het algemeen. Ten einde dit goed tc verrigten , inoet men 6n de ligging van den grond 6n bet gebouw, waarbij de aanleg moet geschieden , in aanmerking nemen , aangezien dit een verbazend groot ver- scbil maakt. Moet het gebouw uitkomen en door den aanleg verfraaid wor- den, dan werke men van betzelve af, dat is, beginne meu met de partijen het eerst bij het huis aan te leggen , en zoo opvolgender wijze. Hierbij moet evenwel weder onder het 00g worden gehouden, of de tuin geheel ingesloten is, dan wel bet uitzigt op eenen weg, plein of straat heeft. Is dit het geval , dan beware men dat gezigt, zonder de losheid des aanlegs er voor op te offeren, hetwelk zeer goed geschieden kan, en zoo niet, dan werke men zoodanig, dat het gezigt immer op afwisselende partijen stuite , zonder dat men ooit dadelijk de grens kunne zien. Dient het huis daarentegen gedekt te zijn , dan beginne men op den versten afstand, steeds naar bet huis toe werkende , op« dat de perken zoo kunnen worden ingerigt , dat er de meeste dekking door plaotsoen kan plaats hebben. De groote kunst van aanleggen bestaat hierin, dat men zieh naar de omstandigheden weet te schikken , van alles partij weet 23 Digitized by VjOOQIC 354 te trekken , eo kleine ruimten zöodanig weet aan te legge» , dat het terrein daardoor oogenschijnlijk vergroot wordt. Ten allen tijde dient de aanleg met het gebouw in harmo- nie te zijn, opdat beide op elkander kunnen werken en eich niet weerspreken. Engeische aanleg. A. , Ck>er den grond, 1. Dezen dient men vooraf van al het plantsoen te ontdoen , voor zoo verre dit namelijk maar eenigzins met het welbe- grepen eigen belang overeenkomt , aangezien het aanleggeo daardoor zeer veel vergemakkelijkt wordt. 2. Men werke denzelven regelmatig om» ter verkrijging van een eflen terrein, 8, Men zorge bij het verwerken van den grond, dat deaelve tegen het huis opgewerkt worde , nimmer duldende , dat de grond naar het gebouw toebelle. 4. Moet de grond in zware glooijingen , hetwelk bij Zwiisersehe (Umlagen het geval is , bewerkt worden , dan brengt men den bouwgrond op hoopen, om later weder over de perken ge- bragt te kunnen worden» 5. Dit dient bij het graven van vijvers, kommen en grachien in acht genomen te worden, daar anders de onvruchtbare konde aarde zoude boven gewerkt worden, en het plantsoen doen kwijnen. Digitized by Google Stftf 6.« Is de grond met w^or geboomte bezet, hetwelk bewaard rooet blijven, dao veroonaakt culka eeo groot verschü in het verwerkeo , en late men dieo bodem nisten , tot bet tijd- stip der aanlegging zelve. B. Perken. 1. Hieromtrent zijn weinige vormen , die voldoen , terwijl , wal men ook beproefd bebbe f om andere te scheppen , men immer tot bet ovaal, den cirkel, den peervorm of dieo eener nier moest terug keeren , welke evenwel voor eenige wijzi- gingen vatbaar zijn* 2. Hoe kleiner terrein , boe meer zorg men aan - den vorm der perken moet besteden , latende oftgestrekte aanlagen willekeurige vormen toe, mit» men zorge, dezelve niet te kunnen overzien. , & De grootte der perken bangt geheel van de uitgestrektbeid des gronds af, doeh. welke gedaaote zij mögen hebben, alle moeten immer tot elkander in verbooding staan. 4. Alle spute punten in perken ebenen zoo veel mogelijk vermeden le worden. 5. Kimmer late men de perken als het wäre in elkander sluUex , daar dit wel eenen süjven maar geen losten aanleg geeft. 6. Men trachte zoo veel mogelijk van vorm te verwiastlen , eo ontwerpe geene gelijke perken bij elkander. Digitized by Google 3ÖG 7. De perlten dienen alle in dezelfde rigting te worden aan- gelegd, dat is, zij mögen nimmer tegen elkander inloopen. 8. Zij moeten z66 gelegd worden , dat de paden nfet slinge- * rend doorloopen , maar steeda dairop stuiten y en zieh dan weder yerdeelen. 9. Het daarslellen der perken geachiedt enkel door met eene spade den vorm te trekken. Dit gedaan zijnde, steke men stekke* op een paar voet afstand op de gemaakte streep , om daar- naar den vorm te können afateken y herhalende men dit zoo lang , totdat het perk de behoorlijke ronding en gedaante verkregen heeft. 10. Den cirkel trekke men door middel van een touw , plaatsen« de als dan eene staak in het midden , waaraan men eene lijn met een oog heebt, aan het andere eind eenen atok of apade bindende , waarmede men den omtrek afbakent, steeda zorgende, dat het touw altijd even gespannen blijve. 11. - Het ovaal kan door twee drkels worden daargesteld. 12. Wanneer de perken alzoo ontworpen aijn, steke men de getrokkene lijnen af, en sebeppe men met eene scherpe schop de aarde rondom op, deze op de perken werpende , waarna vervolgena het gebeele perk wordt opgehoogd met de aarde, welke de paden opleveren , en zoo dit niet toereikende ia, met de aarde, welke men op hoopen gebragt beeft. 13. De helUmg der perken moet naar den vorm zijn. Cirkel in het midden het hoogst, flaauw naar alle zijden afhellende» Peervorm het hoogat , waar deze bet breedst ia , met lang- zame glooijing naar de punten , steilere naar de ronde rijde. Digitized by Google 357 Ovaal midden het hoogst , (angzame belling naar de einden , sterkere naar de zijden. Niervorm even zoo. 14. ' De glooijing der perken moet afwisselend zijn y dat is , men moet geene flaanwe hellingen bij elkander breiigen, maar deze weder tegen eene steilere over plaatsen. 15. Hebben de perken de noodige boogte, dan ontwerpe men kleinere in de grooten , betwelk zeer naatiwkeurig ge- schieden moet* 16. Deze perken moeten weder afwisselend zijn, en naar de grootte van bet hoofdperk gescboeid worden. In groote per- ken voldoen drie kleinen bet best, b. v. in eenen peervorm bij de groote ronding een cirkel, in het midden naar de eene zijde gekeerd een ovaal, bij de punt de peervorm in het klein enz. ' 17. De tusschenruimten , welke er dus ontataan , worden door graszoden aangevald of met klaverzaad bezaait. 18. De zoden naar de glooijing van het perk gelegd zijnde , brengt men weder aarde op de kleine figuren, om dezelve daarmede op te boogen. C. Paden. I 1. Deze moeten naar het terrein worden geschoeid en met de perken in verhouding staan. 2. Wanneer de uitgeatrektheid van den grond bet maar eenig- zins toelaat, moeten zij niet smaller dan acht voeten zijn. Digitized by Google 5Ö8 3. Bij uitgestrekte aaolagen klimme men tot 24 voet op. ■ 4. Zij dienen zoodanig hellend gelegd te worden, dat daardoor eene noodige jifwatering kan plaata hebben. 5. Zij worden bei best door dat werktuig (maatstok) daarge» steld , hetwelk ik onder de ttüngereedschappen beb opgegeven. 6. Zij moeten nimmer hol, maar alttjd eenigermate hol zijn* 7. Nimmer geve men aan de paden te vtle of te scherpe kronkeliogen , aangerien de flaauwstc en regelmaiigste bogten bet best voldoen. 8. VeU paden en veie perken ootsieren eenen aanleg. 9. Wil men dezelve met run , turfmolm , zand, kiezel of schet- pe* dekken, dan dienen zij\ dieper nitgegraven te worden , daar anders de dlkte der grasiode voldoende is. D. Bergen* 1. Deze zijn in vorm aeer onderscheiden , en kunnen , wan- neer zij trotsch zullen zijn, alleen bij groote aanlagen gebezigd worden. 2, De regt opgaanden voldoen bet minsU 3. Zij moeten, welken vorm men ook aaaneme , immer zMcht glootjende zijn en als bet wäre uit den grond zelven opkomen. Digitized by Google 3S9 l 4. Bij losse gronden, als zand en anderzins, dient men de steile zijden met graszoden op te zelten. 5. Zullen de bergpartijeo grootsch zijn , dan moet de ge- heele aanleg er naar geachoeid worden. Kleine heuvels kan men hier en daar in hoeken of ter dekking raeer wiliekeurig ontwerpen. ^ 7. Wanneer de bergen en keuvels bijna voltooid zijn , brenge men ook- daarop goeden bouwgrond , ter vuortkweeking van faet plaotsoen. E. 'Kommen , vijvers , enz. 1. Waterpartijen , mits niet te menigvuldig, versiereit eenen aanleg. 2. De inrigting daarvan hangt van de ligging van den grond af. 8. Welke vormen men bezige , altijd moeten de wallen zoo zachiglooijend mogelijk zijn*, en paden en perken daar naar toe bellen« v 4. De glooijingen dienen vooral zuiver te wezen , aangezien het water het minste vergrijp aantoont. 5. Bij het graven eener kom beware men het middenpunt , totdat dezelve geheel voltooid is. 6. De glooijingen moeten met graszoden belegd worden of met ^ klaverzaad worden bezaaid. Digitized by Google 500 7. Zijo die Hellingen uitgestrekt, zoo legge men daarin bkem~ ptrken aan , deze echter oimmer ophoogende« 8. Laat de hooge liggSng van den grood niet toe , dat men vijvcrs enz. grave , zoo beiige men graskommen , waardoor de partijeo meer zullen uitkomen , ook bierin perken zonder ophoogiog ontwerpende. 9. Is men aan grächten verbonden, dan wijzige men die zoo veel doenlijk tot vijvers, door de wallen meer te laten glooi- jen en in flaauwe bogten te brengen. 10. Bij uiigestrekte waters mag men alleen eilandjes bezigen , welke steeds door tuinversierselcn en, zoo doenlijk , door zwaar geboomte opgeluisterd moeten worden. 11. Heeft de grond die uitgebreidheid , dat men onderscheidene waterpartijen bezigen kan, zoo stapele men dezelve niet op een , mogende men van het eene water niet voetstoots op het andere zien. 12. Bij eene zoodanige uitgebreidheid verbinde men altijd eene waterpartij met eenen berg j betwelk een geheel moet uitmaken. Plantsoen. 1. Het plaatsen daarvan kan eenen aanleg even goed onUieren als versiereri. 2. Nimmer plaatse men het geboomte te digt , het welk bijna altijd het geval is. Digitized by Google r 361 3. Bij het planten van boomen dient' de meestmogelijke ver» scheidenkeid in acht te worden genomen. 4. Ter dekking van het gezigt, het gebouw of den wind bezige men woudboomen. 5. Bij uitgestrekte «anlagen plaatse men de soortcn en va- rie leiten van hetzelfde geslacht bij elkander, het welk uitmun- tend voldoet. 6. Immer wissele men de perken met groot door die met klein geboomte af. . 7- Nimmer plaatse men laag en langxaam groeijend gewas op een perk bij hooge en spoedig groeijende boomen« 8. Men vermijde de plaatiing van regt op groeijend plantsoen, naast dat, hetwelk uitgebreide kroonen vormt. Boog gewas moet nimmer daar worden geplant , waar dit het vrije uitzigt zoude belemmeren. 10. Pyramide-^ kom- en struikboomen , frambozen, aalbetien en kruisbessen zijn zeer geschikt , om bij afwisseling daar ge- plaatst te worden, waar de omstandigheden geene groote boo- men, dulden. 11. Wanneer het gebouw nie! gedekt behoeft te worden , plante men geen hoog geboomte v6ör betzelve, maar* steeds op den noodigen afstand , wel op zijde en achter het gebouw. 12. Enkele boomen, als treuresph, treurbeuk 9 treurwüg enz. moeten inzonderheid niet ondoelmatig geplaatst worden. Digitized by Google 388 • 13. In paden , waar groote openingto door de rigting der per* ken bntstaan zijn, plaatse men naar de omstandigheden eenen boom , helzij zwarte beuk , platanus , lijsterbes eoz. 14. Alle dekking van een gebouw op zijde of van achteren ver- fraait en vergroot eenen aanleg. 15. N immer bezige men geschorene heggen tot dekking in den aanleg zelven t doch waar eene dusdanige maskering noodig ia, bezige men spar , hülst , taxis enz. 16. Lage en /p/a/fe gebouwen dulden op den voorgrond geen hoog plantsoen. ' 17. Geen hoog geboomte mag in de giooijingtn der vijvers en kommen worden geplaatat. 18. Jppelhoven, welke men met behoud Jer boomen heeft aan- gelegd, moeten ondergeplant worden, om het eentoonige te breken , zijnde daartoe de hazelnoot , vlier , eschdoorn enz. zeer dienstig. Bloemperken, 1. Hierbij bezige men de meest mogelijke verscheidenheid« 2. Geene ongelijke bloemen moeten , zoo de uitgestrektbeid des aanlegs het eenigermate duldt op een perk worden geplaatat. 3. Het laagste gewas plante men het digtst bij het gebouw. Digitized by Google 363 4. Bak- en potgewassen rangschikke men immer naar orde. 5. Men overstelpe geenen äanleg met bloemperken. ,■ H. Grassoden» 1. Deze neme meto nimmer van kweldergras > boe fraai dit bij den eeraten oogopslag ook schijne , aangezien het zeer ver- bastert, en veel onoogelijker dan het gewone gras wordt. 2. Het beste gras tot bet bezigen van randen en het beieggen der perken is dat, hetwelk men van het oudsie en digtste grpenland krijgt. 3. De zoden moeten een voet in het vierkant gestoken wor- den, ter dikte van V/% of 2 duim, en aan de eene zijde scbnins zijn , opdat zij over elkander gelegd kunnen worden. 4. Alle modern moeten regelmafig gelegd worden, en ab het wäre uit de paden opkomeo. 5. Na gelegd te zijn , diene men dezelve eifen te slaan , doch dan niet terstonct weder te betreden. 6. In plaats van gras kao men ook het opgegevene tot ran- den bezigen. 7. ~ De grasperken dienen dikwijls gemaaid te worden, en de randen telkens, wanneer bet noodig is, worden afgestoken. 8 - Wil men het gras steeds laag houden, zoo vege men het twee malen des weeks met grove be/eros. Digitized.by UOOQ IC 384 Janmerkingen. "* A. Wanneer een aangelegde tuin een verward gezigt oplevert, is bij siecht ontworpen. B. Geen aanleg mag een somber gevoel opwekken, daar dit mct den aard der zaak strijdig is. c. Het bouwen van hooge moesgroenten , inzonderheid van stok- gewassen , schendt eenen kleinen aanleg. D. Om meer zeker van zijne zaak te zijn, diene men onder het aanleggen zieh meermalen op eene hoogte te begeven, en bij gebreke van die eene ladder te bezigen, ten einde een gebeel overzigt te können bebben. Zwitsersche aanleg, 1. Deze kan slechts gedeeltelijk bij beknopte terreinen worden ten uitvoer gebragt , als eischende de meest mogelijke uitge- breidheid. Bij gewone uilgestrektheid legge men de paden steeds hellend aao. ^ 3. Alle Hellingen moeten zoo flaauw mogelijk zijn. 4. De perken bebben eene sterkere ophooging. 5. Zwaar geboomte en veel bosch is behoefte. 6. Bij uitgestrekte gronden werke men zoo staut mogelijk , en schrome de aarde niet. Digitized by Google 36« 7. Bergen f waterpartijen en Bosch moeten elkander steeds af- wiaaelen. 8. Zware bruggen uit ruw hout vervaardigd , dito banken , kuiten en grotwerk moeten de noodige verscbeideabeid daar- atellen, 9. Bij eenen diergelijken aanleg make men veej gebruik van altijd groenbtijvend plantsoen, Hollandsche aanleg. 1. Hoewel op zieh zelve beachouwd trotsch en het echt Hol* landach karakter kenmerkende, is deze wijze van aanleggen nogtans geheel in onbruik geraakt. 2. Zij is de koatbaarate van alle. 3. Zij laat zieh het best en doelmatigst op moestuinen toe- passen. \ 4. Een dnsdanige aanleg kan, om het zoo uit te drakken , met passer en Uniaal gemaakt worden* • 5. Een dtergelijke aanleg eiaebt: effen terrein, regtstandige paden , scherpe hoeken , geschorene heggen , stouie Ionen , over- dekte allee's , antique beeiden en vaten , hooge ijzeren hekwerken , vaste steenen- of ophaalbruggen , breede dubbele grachten , lang" werpig vierkanie vischuijvers , doolhoven , regelmaiig slarsgevpijze aangelegd bosch , en waar het noodig ia geschilderde perspec- tiven. Digitized by Google «JtPD Herrenkamp. Behalve als publieke vermakelijkheid kan heUelve alleen bij uitgestrekle buitens worden daargesteld. De hoegrootheid van den grond, hangt van het getal herten af, welke men hou- den wil, daar deze tteeds overvloedige weide 4>eboeven. Het voorste gedeelte van het kamp moet vlak open Weideland zijn , terwijl het achterste gedeelte tot schutting bij guur weder boschachtig dient te wezen. Als stalling des winters , bouwe men eeneii chineschen of rustiekeh tempel , zwitsersche hut , of iets diergelijks , welke door het bosch dient gedekt te worden , om meer uit te komen, behoevende het geheel eene omheining van« hoog, doch niet digt paalwerk, daar dit het vrije gezigt te veei belemmeren zoude, terwijl, waar het doenlijk is f men liever grachten dan palissa&n bezige« _ 60. OVER db BRUGGEN. Falbruggen. Deze worden tot beveiKging bij uitgestrekte buitens gebe- zigd, waar de heemgrond geheel door water ingesloten U, Bij oude kasteden y sloten pf bürgten voldoen die met eene staande wip , als de deftigheki bevorderende , zeer gOed f geeos- zina bij moderne gebeuwe» e» aanlagen, als wanneer het le- gen wigt dan niet boven, maar onder moet worden aangebragt, op eene wijze, dat deze van eene andere brng niet te onder- scheiden is. De breedte dier bruggen moet naar che lengte Digitized by Google 367 berekend worden , doch nimmer te »mal zijn , dfaar dit en ontsiert en hinderlijk is. Den ouden vorm aannemende, moet het leunioggwerk hoog zijn e.o uit ijteren palen met dito stauen beataan , of zwaar balk- werk zijn. Het omgekeerde bij den hedendaagscheu smaak, als waoneer de leuniog laag en los moet wezen , uit zware körte palen met ktttingmrk bestaande , terwijl men ook laag paneel- werk of laag door elkander gekruiste balken bezigen kan. B. Faste bruggen. Hoewei de meeste bruggen vast zijo, zoo bedoel ik hier evenwel de zware van steen gemetselde, welke en bij oude en bij nieuwe aanlagen gebezigd kunnen worden« Zij wor- den van onderen boogschewijze gemetseld in ouden vorm met zwaar ijzeren leuningwerk voorzien , in het midden met een hoog hek ter afsluiting prijkende. De hedendaagsche smaak eischt läge leuniog , doch ook altijd van fyer , in welken vorm het zijn möge zooder hek ter afsluitiog; bij nieuwe aanlagen dienen deze bruggen zoo verre mogelijk van bei hoofdgebouw verwijderd te zijo. C. Bolle bruggen zijn diegene, welke tbans het meest in den smaak vallen. Zij zijn of regelmatig scheppend hol, of naar de eene zijde eene hoogere belling hebbende. Zij dienen zoo los en ligt mogelijk vervaardigd te worden en eischen het hagste leuning- werk , in enkele paaltjes en lange ketenen bestaande , hetwelk regts aangebragt dient te worden. Bij platte gronden zijn dus- danige bruggen eene vobtrekte beboefte, en kunnen dan alleen voidoen. Bolle bruggen* / ßoile bruggen voldoen bijna nooit; wil men dezelve bezi- gen, dan dienen zij zoo flaauw mogelijk te zijn. Zij vorde- Digitized by Google 368 ren digt leuningwerk uit paneelhout bestand« , en moeten ook dao van onderen boogsgewijze afgetimmerd worden. Bij groote aanlagen, alwaar men vele bruggen benoodigd is, brengen zij de zoo noodige verscheidenbeid aan. Uoe kleiner terrein en das boe kleiner brug, boe wanstaliiger bet wordt. E. Keiting bruggen» Deze dienen meer tot i>errassing dan tot nut. Zij worden nit 4 , 6 of 8 digtledige daone ijzeren kettingen , welke men over bet water hangt , vervaardigd , welke bangende kete- nen men met planken ter breedte tan eenen balven voet dekt, dezelve van onderen aan de ketenen befestigende. Deze bruggen moeten öreed zijn en Tau bangende ketenen , welke dezelfde bogt als de brug bebben, a|s leuning wor- den voorzien. Deze bruggen bezige men bij etiandjcs , zullen zij aan bet doel beantwoorden f aangezien men dan genoodzaakt is, an- dermaal er over te gaan , hetweik men ten tweedenmale wegens de golvende beweging der brug, schoorvoetend zal doen. Ook zoude men touw in plaats van fijne ankerketängen können bezigen; doch dit is niet van duur. F. Zwiisersehe bruggen moeten ter afwisseling bij groote aanlagen gebezigd worden , doch nimmer tot hoofdbrug dienen , of digt bij de gebouwen worden geplaatst* * Zij worden uit ruw hout vervaardigd , en geheel in natuurlijken vorm daargesteld. Het leuningwerk make men van appelboomtakken f alle in dezelfde rigting door el- kanderen werkende. Er behoort veel smaok loe , zullen zij den noodigen vorm erlangen. Zij moeten lang en breed zijn t en van dubhel leuning werk worden voorzien. G. Perspeciief bruggen dienen tot gezigtbrekers, en leveren eene aangename ver- Digitized by Google 369 scheidenheid op. HeC paalwerk moet geheel betimmerd zijn en digt leuningwerk hebben, betwelk alles uit effen hout kan bestaan. Alle kracht en illusie moet door het schilder- werk aangebragt worden , snijdende men het leuningwerk daarnaar uit. Het onderhoud maakt dezelve kostbaar. H. Leuningcn. Losse leuningen , van welken vorm ook , kan men ter af- wisseling bezigen , inzonderheid , om voor het oog te ver- binden ,* wat door eene wezenlijke brug niet geschieden kan of mag. I. Ponien worden bij groote waterpartijen gebezigd, waar eene brug zonde ontsieren of de uitgestrektheid van het water het leggen daarvan moeijelijk maakt. Zij kunnen in alle vormen met en zonder tenten en op het ehineesch worden daarge- steld, doch moeten immer klein en netjes zijn, leverende dan ' eene aangename afwisseling op. Bij waters van mindere uit- gestrektheid kunnen zij niet voldoen. 68. OVER de HEKWERKEN. A. . ' Bekken tot sieraden. Deze kunnen tot verschillende doeleinden gebezigd worden, als om vijuers, fonteinen, tenten eaz. of ter afschutting der tuinen. Men kan dezelve in alle mogelijke vormen van hout 24 Digitized by VjOOQlC 570 of i/zer daarstellen, doch lij mögen bij nieawe aanlagen de boogte van V/2 et niet te boven gaan. Hooge hek werken verkleinen de gebouwen. B. Hekken tot ingang moeten steeds in vorm wijd zijn , zonder dat juist de deu- ren eene buitengewone breedte behoeven. Paalwerk ztvaar en kort , uit 4 duims posten of zerk vervaardigd. Van bo- ven diamantvormige dekkers , zonder lij st wer k„ van voren en achteren met verschobene pierkanten opgelegd. Hekken met vier palen, vast middenstuk en twee ingangen voldoen het best, het zij men dezelve in eene regte, het zij in eene gebogene rigting daarstelle. Hoe losser regelwerk, het zij hoüt of ij'zer, hoe smaakvolter hek, doch immer dienen dezelve met de bouworde van het huis en den smaak, waarin de ttain aangelegd is, overeen te komen. Zmtsersch hekwerk kan alleem bij Zwifsersehe partijen in den aanleg Zehren gebe*- zjgd worden. Nimmer bezige men die aoort in eenen aan- leg te veelvuldig, aangezien zij dan eene verkeerde uitwer- king doet. De vorm daarvan is zeer onderscheiden en hangt ten eenen male van den smaak van den ontwerper af. Tak- . ken van appelboom, als de bogtigste, zijn daartoe het best ge- schikt, doch hieromtrent moet 00k de aanwijzing bij dier- gelijke bruggen opgegeven behartigd worden« Men kan dezelve 00k in verschillende bogten door versehe wägen takken daarsteüen, doch deze leveren dan een geheel ander maaksel op. D. • Drtntsch htkwerk is zeer eenyoudig an voldoet, wanneer de aaaleg het mede breogt. Het besaßt in geflochten ri/s vi teenwerk x hetwelk aaer stegk i», en best aan het oogmerk beantwoordt. Ob&- Digitized by VjOOQIC 371 heiningen om plant soen tot dekking legen het vee , aldus ver- vaardigd, voldoen bij uitnemendheid. 'E. Hekwerk ter afwering van vee. Dit kan uit zeer eenvoudig paulwerk vervaardigd worden , moet de noodtge hoogte hebben, doch beboeft niet zeer digt le zijn. Wil men de losheid bevorderen , dan plaatse men eetten kleiden paal tiaast eenett grooten , en zoo 6m den ander, in dier voege, dat de bövenhelft eens zob hol, als bei öriderste wordt. De palett spitse meh siechte van boven. F. Palissaden. Deze worden het meeSt op hooge gronden gebezigd , waar inen moeijelijk Water houden kan. Zij bestaän uit reget matig paal of latwerk , en worden , om bet uitzigt niet te belemme- ren , in eene hellende rigting naar buiten geplaatst ; ook deze palen dienen van boven puntig te zijn. ■■ ' G. Slagböünten. De eenvoudigste afschutting van alle , en nogthaös niet onoogelijk. Zij worden op dezelfde wijze vervaardigd , als die , welke men bij de gabeis vltidL H. Mljlpaten zijn enkele palen, het. zij regtstandige , het zij in eene hellende rigting, en worden bij den itrgäng van znlke buitens gebezigd , <wttar Aren Mkhenhekken tör afstuititig heeft ; regtstäödig dienen zij bfjnä vüfktuä te zijn, van böten eenvöudige deHers. 24* Digitized by VjOOQIC 378 63. OVER db TUINSIERADIEN. A. N Beeiden* Hoewel oorspronkelijk bij den ouden aaoleg behoorende , kuo- nen dezelve, mits niet te veelvuldig, ook bij de nieuwe aan- lagen met een goed gevolg gebezigd worden« Aisdan plaatse men dezelve op opene grasperken of voor de gebouwen; op eüandjes of in bosch voldoen zij het best« Zij dienen van lood y marmer of pleister te zijn , worden meestal uit de fabel- leer genomen , doch bebooren dan juist niet tot de kieschte tuinversierselen. B. Vazen , enz* voldoen , aangezien zij stijver zijn , bij nieuwe aanlagen minder dan beeiden f bij groene partijen geven zij evenwel eenige afwissseling. C. Zonnewijzers. Deze zijn nog minder dan beeiden en pazen in gebroik , kunnen enkel tot nui % schaars tot sicraad dienen« D. Perspectieven zijn die tuinversierselen , welke men bezigt, om daar het gezigt te doen atuiten, waar zulks op eene andere wijze moeijelijk zonde vallen. Zij knntien in tempels , naalden , enz. bestaan. Het schüderwerk moet steeds bouwkundig goed zijn en uit ddne kleur beataan , daar bont missiert. Bij het vervaardigen zorge men , dat het uit ee"n gezigtspunt genomen worde, om alle verwarring te voorkomen« Zij voldoen het best op hoogten en verren alstand. Digitized by Google 573 E. Banken. Hoewel hiervan de vormen f het zij Zmlscrsch of ander- lins , onnoemlijk zijn , voldoen de eenvbudigste steeds het best* . Zij kuonen sierlijk en eenvoudig uit ijzeren staven , in den vorm eener gekronkelde slang, met houten zitting en dito leuningen vervaardigd worden. Bij vaste tuinbanken is lat- werk tot zitting het verkieslijkst. Men hoede zieh ook te dezen opzigte voor bonte verwen. F. Stoelen kuonen in eenvoudige vouwstoeltjes of ijzeren bestaan , en die- nen groen geverwd te zijn. Hoewel e^rst kostbaarder, verdie- nen" de laatate , wegens sterkte en netheid , steeds de voorkeur. G. Tafeis. Hieromtrent veroorlooft de vorm niet zoo vele afwisse- ling. De vaste moeten op eene kolom rnsten ; die van ifzer zijn het smaakvolst. H. Boomworteis* Hoe eenvoudig en ruw eene diergelijke zitting ook schijne, voldoet zij toch inzonderheid bij eenen zwitserschen of bosch- rijken aanleg» 64. * OVER de TUINHUIZEN, enx. A. Koepels. Hiervan zijn de vormen zeer onderscheiden. Zij kunnen rond, acht- of zes hoekig zijn. Die met scheppende kap Digitized by Google 5?4 en breed overstek voldoen over bet algemeen beter , dan die met bolle daken , terwijl göthische reroen eo kolommen dezelve zeer oplui$Je,ren, Zij kunnen vaq steen of haut worden vervaa*djgd, en moeten van binnen geheel afgelimmerd zijn. Men kan dezelve met hout* zcüdock, uroo of Unten decken. B. TuiajitUzffn zijn gewoonlijk geheel of langwerpig Vierkant, worden van Aow/ of steen met /?&zttf of staande dakeo vervaardigd , doch moeteo in eenen vrecmden smaak met pilasters, balustre enz. geboawd worden, am sierlijk te kuanen Ueeleo. Zij voi- doen aver het algemeen niet zoa goed , al* de C. Tenteru Hieromtrent bestaat nog meer *erschil, dan bij de kotptls. Zu Ujmmen \a# eepvoudige, rufen, tot, kostbare z#«<?rverplij- ven pp , kunnen oj> alle wijzen worden daarge&teld , enfcel of dubbel zijn, geheel of half gesloten, met en zonder kolommen, een pronkstuk van bouworde of de natuur na- bootsende, van glasramen zijn voorzien of siech ts schermen hebbeq , bangende dj| ten eenenmale van de atandplasta en aanleg af. , D. Ifermitages zijn of half in den grond , 6f geheel boven den grond ge- bouwde hutteiu BQ het daarstellen er van dient alles, wat sieraad is> verbeten te worden, en immer de hoogst möge» lijke eenvoudigheid worden in acht gen o men. Men kan de- zelve van boomwortelen , veldsteenen , turf of riet vervaardigen , moetende het inwendige aan het uitwendige beantwöorden. Ameublement eenvoudig , banken van ruw hout of gedraaid stroo. De standpbats der hetmäages mag niet open ziju , als voldoen- de zij het best in afgelegene boekeo en onder boog geboomte. Digitized by Google 37S E. Grotten, Om deze te verkrijgen, dient als het wäre de grond er voor aaDgelegd te worden f wanneer dezelve daartoe geene na- tuurlijke ligging heeft , aangezien zij om te voldoen een fraai uitzigt moeten hebben en nogtans yoor het oog ver* borgen sijn. Zij vorderen eene naauwlettende d aar Stelling en, wegens de vochtigheid van den grond boven dezelve, veel on- derhond. Men kan de grotten % evenals de hermitages, van boomwortelen , veldsteenen en mos vervaardigen. Eene vastc zitting is het eenige, wat er in gevonden behoeft te worden. r. Surprises* Deze zijn tweederlei» daar de surprise of in bet uitzigt of in het gebouw zelf bestaal* Wanneer de surprise in het uitzigt bestaan zal, moet het terrein door bosch geheel afgesloten zijn , waar zieh de tent of koepel beviodt , terwijl , wanneer men deze van achteren in- treedt, dat gebouw van voren het heertijkst uitzigt op water- of Imdpartycn heeft, Hieruaar dient de geheele aanleg ge- schoeid te worden. '' Minder is dit eene noodzakelijkheid , wanneer de surprise in het gebouw zelf bestaat, wanneer b. v. eene prachtige tuinkamer van buiten eene arme en vervallene hut ge- Hjkt, of wanneer men door eene veer van binnen de oude wanden door sierlijk afgewerkte doet vervangen« Alle drie zijn kostbaar. G - Prielen kunnen , goed verordend , voldoen , hetwelk evenwel nimmer hei geval met sti/ve en geschobene is, Uit latwexk vervaar- Digitized by Google 376 1 digd, bezige men klimmende heesters en slingerplanten, Zoo niet, dan groepen van ItaUaanschen populier , trturtsch , treur- beuk of wilg* H. Folierts moeten in den smaak van chineesehe of andere tenten ver- vaardigd worden , van boven voor klein gevogelte worden in- gerigt , en van onderen voor hoenders , poelepetaten , kalkoe- nen enz. worden bestemd. Zij moeten niet te klein zijn en door bosch worden gedekt. Eeovoudige kunnen van staken en netwerk worden daargestetd , waarin men eenen levenden , boom , als spar y taxis enz. , plant. 65. OVER db RUINES. Deze komen zeldzatner voor en eischen groote Boschrifie «anlagen. A. Hoofdpartij. Nimmer kan en mag eene ralne hoofdpartif zijn, dan op eene hoogte liggende, terwijl de onderdom van het Bosch en de Boutvorde immer den tijd moet wedergeven en met el- kander in verbouding staan. B. Surprise* Deze dient geheel door bosch gedekt te zijn, en zieh als ' Digitized by Google i 377 het wäre plotseling te vertoonen; hier wordt eerder eene läge, dan eene hooge atandplaats \ereischt. Hoedanig eeoe rufne ook zijo möge, nimmer wederspreke men den tijd door het bezigen van materialen of bouworde uit eene latere eeuw. Onderaardsche gangen en gewelven , poorten en geschutgaten , smalle hooge venstera , ateenen borstweringen , hangende torens , mos , klimop , struikgewas , uit de muren voortkomen- - de , dat alles is dan eene vereischte. 66. OVER p* FONTEINEN. Deze prachtige tuinversierselen zijn van dien aard, dat zij hier alechts aangestipt können worden , zonder eene dadelijke opgave , hoe dezelve in te rigten« Zij können uiterst koatbaar en zeer eenvoudig aijn , door eene natuurlijke ligging worden daargesteld, of de waterbouw- kunde behoevende, om haar in het aanwezen te roepen. Tot de eeraten behooren de A. Jltijd springende , welke het in onderhoud en. kostbaarheid verre van de ande- ren winnen, aangezien de v B. Fonteinen met aftluiting door perspompen , drukking van de lucht , of groote , hoogver- bevene waterbakken moeten worden daargesteld. Hoedanig ook ingerigt, ten allen tijde leveren zij een voor het oog Digitized by Google 5*8 verrassend gefcigt op, inzonderheid wanneer zij doelmaüg en niet te VeeWuldig worden aangebragt , terwijl , wanneer *r meerdere in lenen aanleg gevonden zulten worden, tuen M hoogstmogelijke verscheidenheid dient in acht te nemen. C. ' Stauers zijn onzigtbare fonteinen , welker openingen , in kleine gaatjes bestaande, in menigte bij elkander op een* terras worden aangebragt. Zij worden siech ts da*n ontsloten , wanneer on- wetenden zieh te midden derzelve bevinden. 67. OVER db WATERVALLEN. Deze komen nog zeldzamer dan de fotäitntn vöor, naar- dien alleen de oneffene ligging van den grond dezelve op eene voldoende wijze kan daar »teilen. ... , . ' *■'. ,- A ?,. ■ .-.-.. ,. Natuurlijke ; watervallen leveren een prachtig en indrukwekkend gezigt op, inzonderheid wanneer zij door zwaar geboomte worden over- schaduwd en door kreupelhout zijn gedekt. Dezelve kunnen zoodanig worden ingeVigt, dat er grbltoerk örider gevonden wordt, doch het lang värfoeven dattrin is , Wegens de kod- heid van het water, niet aan te raden. Digitized by Google 570 B. Door kunst daargestelde kunnen nimmer de stoutbeid der natuurlijke verkrijgen, naar- dien al het water moet worden öpgevoerd, hetwelk in schei- nen bekkens of andere versierde bakken nederstort. Zullen deze voldoen , dan dienen de Bouw- , Bceldhouwkun- de en waterhouw band aan band te gaan , waardoor die kunstwerken noodwendig uiterst kostbaar moeten worden. 68. OVER be IJSKELDERS kn BADPLAATSEN. Uskelder. Ten einde dezen daar te stellen , grave men in het lommer van eenige boomen , of achter een hoog gebouw , om tegen de zonnestralen beschut te zijn , een cirkelvormigen put van 4 eilen diameter en ter diepte van 1 el«en 20 duim. De hier- nit gedolvene aarde werke men regelmatig rondom den put, ten einde daarmede later den voet van bet stroodak te dekken. In het midden dezes kelders delve men een rond zink putje van een el middellijn en eene el diep, ten einde het wegzakken van het gesmoltene ijs te bevorderen, Feggende men op den bodem des kelders eene dubbele vloe- ring of takkebossen« Het ijs plaatse men tot gelijke lagen zoo digt mogelijk in den kelder ineen , de tusschenruimte met fijn ijs of sneeuw aanvullende en over elke laag twee of drie emmers war ter gietende. Digitized by Google 580 Het ijs , aldus opgestapeld en begoteo zijode , dekke meo met eeo stroodak , ter dikte van 30 duimen , hetwelk door spantwerk onderschraagd wordt , naardien het anders bij het uitkappen van het ijs zoude instorten, I De deureo der ijskelders moeten altijd in het noorden zijn , en wel zoo ingerigt , dat de eene zieh in den kel- der zelven bevindt, de andere het voorportaal afsluit.* B. Badhuizen, * Deze worden thans schaars op buitengoederen aangetroflen , niettegenstaande zij eene aangename verscheidenheid daar stellen, Zij kunnen in verschilfende vormen worden ontworpen» doch de doelmatigste zijn die, welke tevens tot eene bewaarplaats voor jagten kunnen dienen. De zoodanige zijn gevloerd , van sluisdeurtjes voorzien , en hebben eenen trap tot op den bo- dem van het water. Aan de drie zijden van het water is zoo veel ruimte in het badhuis , dat men er gemakkelijk rond- wandelen , alsook er vischtuig en wat tot eene badinrigting noodig is bergen kan. Znllen diergelijke inrigtingen welgelegen zijn, dan moet de standplaats afgezonderd en lommerig wezen , alsmede voor het oog weinig meer dan eene hermitage zijn. V Digitized by VjOOQIC Digitized by Google Digitized by Google YB 46!% Digitized by Google yGc. 