title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: SCHAP, schaap , schape , schappe, vindt men bij de Ouden voor vorm, gestalte ; hiervan bij KILIAAN schappig, schappelig (nog ons schappelijk), voor welgemaakt, betamelijk. In het Eng. heeft men nog fo shape, vormen, maken, scheppen. In het plat Duitsch heeft men schapen ‚voor oreatus, formatus. Hiernaar ımott nien uitleggen het woord ongeschapen , ’ı welk voorkomt in den Liesveldscher Bijbel: »ick ontsie mijne Heere den coninc , die u uwe spijse en drac besielt heefi, indien dat hi sage dat uwe aansichte ongescaecpter ware dan der andere ioughelinghe van dynen ot- der.” (1) Misschien moet men hieraan ook toeschrij- [(1) Nog hebben wij in gebruik het woord geschapen in uitdruk- kingen, als: zien hoe het met iete guschapen is, d. ir gesteld is, in weihen soesand het sich bevindt. Tot de hier onder sehap op- grgeven verwantschapte, woorden behoort nog het ende schep- penis, vorm, maaksel, göschapenheid (als wij thans zeggen zou+ den), in den Teuthonista sehapynge, schepenisse; dus in dem Fer- gwut, fi, 49: In (d. i. ic en) soude u niet gesegghen mögen Die sceppenesse van der vrouwen. Men mochte gene leeliker scouwen. Ald. f. 28: — ic ne soude v mogen Sijn sceppenesse niet bescriuen Bedi (d. i, daarom) latict achter bliuen. w 171 x ven , dat sobeppeft, voor kleederen maken, en schep- per, voor kleermaker , oudtijds gebruikt werd (zie xiuıaan). Briefscheppen, voor briefopstellen, kom voor bij L. VAN VELTBEM, Spieg. Hist, 4 B. 40 c. Aı v. Ende desen oec wel swerlike siont, Die die letier (d. i. brief) screef ende sciep. Ook vindt men schepper, voor vormer, in het ge= meer in den Bijbel , gedt. bij w. GAILLIAERT , Jes. 48, v8. 9: » Wee dien die met synen schepper' iwis- iet, namelicke den scherf met den Potbacker des leems.” Liesv. Bijbel, Boek der Wijsheit, 13 K. leıı, B: »Maer een potbacker druckende die morwe aarde Elklers ook gescepe, Flor. en Blanch- £. 7: Die Joncfrouwe heeft so goede seden, So goede gescepe van haren leden, Die ogen so scone, die huut so claer. Dit laatste woord inmiddels komt bij latere schrijvers meermalen voor in den zin van schepsel, in’t Hoogd. Geschöpf'; dus Kımraur. sen , Stichtelijke Rijmen, bl. 10: Door Deugd is var de Beesten De Mensch, Godis e’el geschep , meest onderscheyden : Aldaar bl. 200: Ach! God — Ziet op my, uw geschep,, dat onder d’ harde tucht Van uwe strenge hand veel jaren heefi gezucht, Dez. Uytbreyding over de Psalmen, Ps. CIV vs. 44: Rondsom de schepen swemt uw Wallwis, Uw groot geschep, dat, by een lusug weder, Op ’t water speelt, en dobbert op en neder. 4». 3.) > 172 scept hi elc vat tot onsen oorbaer.” Zoo ook in den Bijbel bij voRSTERMAN, 1538 en 1532, en in dien bij #H. PETERSEN , 1541. In andere Bijbels staat maakt. Dit maakt niet onaannemelijk het gevoelen van hen, die schepen, het oude scepeno, judex, doen komen van scheppen, d. i. opmaken van het vonnis, te meer daar men ook scheppen voor schepen zeide, Vergelijk »iLDErDIsK, Geslachten der Naamw., 2°. Dr. bl. 256, om - ne N nn GEMENGDE TAALKRUNDIGE BEDENKINGEN, vVAN MW IIBREBNBRER GEMENGDE TAALKUNDIGE BEDENKINGEN. nn Ofenmumumen- Onder de woorden van Hoogduitsche afkomst, in een vrogger stnkje door mij als on-Hollandsch afge- “ keurd, zal, naar ik meen, het woord opvoeren, in de ‚spreskwijze cen ireurspel, of bäjspel opvoe- ren, we) de meeste verdedigers vinden, als door het gebruik van vele achthare schrijvers gewettigd. Ik acht het derhalve van belang,, de gegrondheid mijner afkenring senigsins nader te staven. Wat is op»oe- ren? Volgems de kracht van het voorzetsel op, nieis anders , dan.naar de hoogte voeren. Maar deze nii- drukking kan, dunkt mij, geenszins als gepast be- schouwd worden voor de zaak , welke zij moet be- teekenen. Zoo ik mij niet geheel bedrieg, is de - vertoonplaats in onze schouwburgen zoodanig gesteld , dat zii van achteren eenigzins hooger is, dan van voren. Wanneer derhalve de schouwspelers, genig too- neelstuk uitvoerende, tot de tweschouwers naderen, voe- ren zij hetzelve niet op- maar veeleer nederwaars, en men zou derhalve, ruim zoo gepast, van het q4/- voeren, dan van het opvoeren van een tooneelstuk > 116 & spreken. Letten wij verder op de toeschouwers, zoo ontdekken wij , dat een groot deel van deze, die na- melijk, welke in den Bak , en de daaraan grenzende Loges, of de dus genaamde Balcons gezeten zijn, zich lager, dan de tooneelspelers bevinden. Deze »0eren derhalve een tooneelstuk enkel op, d. i. naar boven voor dat gedeelte van het publiek, ’t welk in de‘ hoogere loges of op de galerijen gezeten is, terwijl zij het voor de overige af d. i. benedenwaarts »oe- ren. Doch misschien zal iemand zeggen, dat, daar het : tooneel altijd merkeliik boven den grond der ‚ schouwplaats verheven is, een treur- of blijspel, uit dien hoofde , met regt kan gezegd worden opgevoerd te worden. Doch van waar, en door wie moet men dan stellen, dat het naar de hoogte wordt opge- voerd? door den dichter of door de tooneelspelers , die daarmede, het zij van buiten, het zij van den grond der schouwplaats naar boven klimmen ? Mijns oordeels , moet het tooneel zelve als de plaats be- schouwd worden , waar het stuk wordt opgevoerd , en zijn het alleen de zich aldaar bevindende kunste- naars , door wie dit verrigt wordt. van het Hoogduitsche auszeichnen erkend worden. Wij zouden daarom van dit woord gezwegen hebben, ware het niet , dat wij het, een en andermaal, in de Geschiedenis des Vaderlands door Mr. w. BIL- DERDIJK hadden aangetroffen ; een’ man, wiens ge- zag, als taalkenner , bij ziine blinde vereerders van zoo veel gewigt is, dat zii hem, zelfs in het schrij- ven van aartig (Hoogduitsch artig) en ontaarten , voor aardig en ontaarden, hoezeer door den voor- gang van alle tijden verworpen , tot merkelijke ver- mindering van de welluidendheid der taal, navolgen. Zoo leest men in het II. D. der genoemde Geschie- denis, bl. 205 : » BORSELE en RENESSE worden inzon- derheid bij MELIS uilgeleekend, waar van de eerste het verdrag van borgtocht mede onderschreef,” en III. D. bl. a; »Slechts orıe Vorsten levert dit land ons op ; dan waarvan wij den tweeden (wıLLem den III.) mogen uitteekenen,, als een waardig afstaınme« ling van het Hollandsche huis.” Doch de Heer ziL- DERDIJK heeft zich aan het gebruik van meer Germa- ‘nismen schuldig gemaakt, waarvan, onder andere, dat van sylden, voor syllaben, of lettergrepen , in ziine Spraakleer telkens voorkomende,, en door mij reeds vroeger opgemerkt,, ten bewijze kan strekken. Frijgevig, in den zin van milddadig , gaarne ge-. vend, dat mij mede, reeds eene enkele maal, is. voorgekomen , heeft, buiten ıwijfel, een vrij Ger- M => 178 maansch aanzien, als letterliik overeenkomende met het Hoogduitsche freigedig. Ik zie echter weinig of geene zwarigheid, om dit woord van onze Hoogduit- sche naburen over te nemen , ja zou dit zelfs voor eene wezenlijke verrijking van onzen taalschat hou» den. Frijgevig toch komt geheel met de regelmaat onzer taal overeen, waarin adjeciiva op ög zoo wel van werkwoorden , als van zelfstandige naamwoorden gevormd worden , gelijk blijkt uit s/aperig , van sla- peren,. frequentativum van slaper, en meer ande- ren. Frij heefi de beteekenis van gaarne. Het oude vr ,„ hetzelfde als vrij, komt bi} MAERLANT en anderen meermalen voor in den zin van lief, waard. Zie de Nieuwe Werken der Maatschappij van Ne- derl. Leiterkunde, 1. D. I. St. bl. 251. Kızısaan kent ann vrij, ondes andere beteekenissen, ook die van mild, goedgeefs toe. Eindelijk ontleent »röjgevig nog eene aanbeveling van de oudheid van deszelfs gebruik. Ik vond het toch, een en: andermaal , bij O0ORNHERT in ziine Werken in fo. I. D. p. 309 v*. XI. Hoofdst. » Men soude (de mildheid) aoek moglhea noemen een vrijgevige wille, haer verblyende als sy yemanden goedi. doet, dienstlijck of nut is:”* en fo. 3ı2: »Maar want (so voor gheseyt is) de schamele even so wek in siin kleyn gifiken, als de mogende in sijn groote, sijjn miltheydı mach oeflenen: so vint een seckt »ry« ghevigh herte hasst war, daar met hy syne willghe behulpsaamheydı aan den armen bewijst.” Ook xı- LIAAN heeft vrijgevig en vriüjgevigheid, in den zin van mild, mildheid , opgeteekend.- - ww 179 Het laatsıgenoemde woord doet mij aan vrijzinnig' denken, ’ welk, in den laatsten tijd, niet zelden voorkomt in den zin van liberaal, als een man van eene »rijzinnige denkwijze, en wat dies meer is, Voor dit woord zou ik niet evenzeer als verdediger durven optreden. Denk ik toch aan Ägtzinnig, krank- sinnig, waanzinnig enz., 200 kan »vrijzinnig niet an- ders zijn dan »rij var zinnen, en geef ik daarbij op ‚de beteekenis acht , die »2r2j, in wrijdenker, heeft, zoo komt het mij voor, dat geen echt Nederlander zich met den titel van »röjzinnig kan verkuischt re- kenen, Beter dan nog ware, mijnsachtens, het woord vrij. gesind ter uitdrukking van het bedoelde denk- beeld geschikt. Alvorens tot andere beschouwingen over te gaan, wil ik nog iets zeggen over twee thans vrij gebruike- lijke woorden van Duitsche afkomst. Het eerste is af- geven , in de uitdrukking, zich met jemand, of iets afgeven , voor inlaten, zoo als wij op eene meer Hol- landsche wijze spreken. Dat afgeven, in dien zin, eene vertaling is van het Hoogduitsche abgeben is reeds, met regt, door den geleerden taalkenner Mr. J. H. HOEUFFT in het onlangs uitgekomene Eerste Stuk van zijne belangrijike Proeve var Bredaasch Taalei- gen, bl. 10, aangemerkt. Ik voeg er bij, dat, naar mijn oordeel, dit gebruik veeleer voor eene verbas- tering , dan voor eene verrijking der taal te houden is. Om nn te zwijgen,, dat wij verscheidene echt Hollandsche woorden bezitten, die de bedoelde zaak even goed, ja beter, alıhans voor den in het Hoog- Ma. N = 180 & duitsch ongeoefenden Nederlander verstaanbaarder uit- drukken, merk ik alleen aan, dat zich met iets af« geven, in goed Hollandsch , alleen van zulk eene be- moeijing zou gezegd kunnen worden , waardoor. ie- mand schijnen zou van zijne hooge standplaats af te dalen, iets te doen of ter hand te nemen, dat. be- neden zijne waardigheid kon gerekend worden. Het woordje af toch brengt bij ons veelal het denkbeeld van nederwaarts mede, als den trap op en afgaan, afklimmen , afstijgen enz. Het twweede der door mij bedoelde woorden is on- deelige, ter aanduiding van individu. De deugdelijk- bzid van dit woord komt mij zeer verdacht voor. Volgens de eigenaardige kracht van den uitgang ig, kan ‚het wel niet anders beteekenen , dan die geen lust om te deelen, of geene geschiktheid heeft om gedeeld te worden. In beide beteekenissen is het ter aandui- ding van het bedoelde denkbeeld weinig geschikt. Liever zou ik dan nog enkeling gebruiken, dat bij HOOFT gevonden wordt in zijine Nederl. Hist. XIV.B. bl. 620: » mits dat elk enkeling (particulier , ’ı welk ‚op den kant staat) in vrijheid van geloove blijve.” Dit woord is blijkbaar. naar de regelmaat van tweeling gevormd ,„ en men behoeft daarbij , met den geleer- den bewerker der letter Ein het Uitlegkundig W’oor- denboek op de werken van HOOFT, uilgegeven door de tweede klasse van het Koninklijk Nederlandsche Instituut, aan geen oud woord enkelen, even weinig als bij tweeling, aan een oud iweelen ,„ te denken. Volgens dezelfde regelmaat zou men ook eenling kun- nen zeggen. A a 181 & Op bl. 52 van het laatst voorgaande .Stuk, vind ik door den Heer Mr. VAN DEN BERGH eene voldoende verklaring gegeven van het onzijdig geslacht van het woord wijf. Die verklaring intusschen komt mij voor, nog voor eene nadere opheldering en bevestiging vat- baar te zijn, met welker mededeeling ik mij vlei den taallievenden geene ondienst te zullen doen. Dewis, geliik men weet, in vele woorden , niet dan eene voorgevoegde leiter, die tot den eigenlijken wortel niet behoort. Dus is woekeren blijkbaar , met vcor- zetting der sw, ‚het frequentatiivum ‚oekeren van het .oude oeken, augere, waarvan wij ons ook hebben, .‚Wrijten heeft eene in het oog loopende gemeenschap met rijten. Woaden is naauw verwantschapt met aden in baden,. verkort uit be-aden, met water overstorten. Ook. in water doet zich gelijke verwant- schap voor. Wesen, zijn, is desgelijks, zoo ik mij niet. bedrieg, hetzelfde met ezen, waarvan is, oud- tijds ook es geschreven, bij ons in gebruik is. Deze aanmerking op het woord wijf toepassende, verkrij- gen wij öjf of if, en ontdekken daarin niet onduide- ljjk eene naauwe gemeenschap met het Eingelsche egg, ons ei, vooral wanneer wij op de gedurige ver- wisseling der f en g of ch letten, welke in gracht en graft, hecht en heft, en vele anderen kennelijk.is, En wie denkt hierbij niet aan. het Latijnsche ovum, en het. Eransche oeuf? Opk ben ik niet vreemd van de gedachte, dat ons 00%, het wijfje vun een schaap, tot denzelfden wortel behoort. Ik zou dien wortel zoeken in o-en, waarvan wij, met: voorzeiting der v, voeden in gebruik hebben, = 182 Ten aanzien van ons (bl. 59) ben ik het met den Heer VAN DEN BERGH eens, dat zich daarin een meer- voud vertoont, Ik meen er nogians, met hem, geen meervoud op ns, maar eenvoudig op s in te ont- dekken. Het eenvoud or is dan, naar mijn gevoe- len, het telwoord een, dat in het Engelsch nog one geschreven wordt, in de beteekenis van iemand. De naauwe verwantschap der telwoorden met de per- soonlijke voornaamwoorden is reeds door den Heer VAN DEN BERGH kort te voren, (bl. 48 en volgg.) goed in het licht gesteld, die daarin het geleide volgt van den aan de wetenschappen en bijzonder aan de taalkunde , in den uitgestrektsten zin des woords, te vroeg ontrukten Hoogleeraar H. er viel dat pas een dikke sneeuw, waarvoor HOOFT, overeenkomsig «en vroeger taalgebruik ,„ hei viel schrijft, is er, buiten alle tegenspraak , niet anders , dan het dus genaamd persoonlijik voornaamwoord. Het dient blijkbaar hier, gelijk de kundige schrijver mede reeds gezieu,, doch niet duidelijk genoeg heeft uitgedrukt, ter onbepaalde aanwijzing van het on- derwerp der rede, ’ı welk naderband meer bepaakd wordı aangeduid, als ziinde cen dikke sneeuw. De- zelfde dienst bewijst hes in het zeggen: hei komt u niet oe, over mij ie heerschen en meer dergelijke. Zoo is er ınede een persoonlijk voornaamwoord in de nitdrukking: om menschen te leeren kennen, rmoet men er mede omgaan, dat hetzelfde zegt, als daar- mede, of met dezelve. Her gezegde geldi ook om- ttent: ik heb aan die saak niet gedacht, anders had ik er over (d. i. daarover, over dezelve) gespro- 184 ken; hij heeft in de gevangenis gezeten, doch is er uit (d. i. daaruit, wit dezelve) onisnapt. — Daaren- tegen meen ik in er een bijwoord van plaats te ont- dekken in het zeggen : ik ging naar de markt, om de kunstenaars te sien, doch ik zag er (dat is daar, te dier plaatse, op de markt namelijk) geene; Rot- terdam is eene schoone stad, men vindt er (daar, te dier plaatse) fraaije gebouwen enz. In het zeg- gen er (of daar) zijn er, die zeggen, of gelijk men oudtijds , in overeenkomst met een nog stand houdend Fransch spraakgebruik , niet zelden sprak en schreef, er is er die zeggen,, doet zich, mijns achtens ,„ het gemelde tweederlei gebruik van er, duidelijk voor. Het eene er namelijk houde ik "voor een voornaamwoord ter onbepaalde aanduiding van het onderwerp der rede, het andere voor bij- woord ter onbestemde plaatsaanwijzing dienende ;° en liefst zou ik het eerste als bijwoord , het laatste als voornaamwoord aanmerken. — Voorts stem ik den Heer DE JAGER toe, dat in de meeste, zoo niet alle ‘deze zegswijzen iets overtolligs of pleomastisch valt op te merken; doch dit pleonastische behoort tot ons taaleigen , en mag derhalve, naar mijn oordeel, niet verbannen worden. Ten laatste voeg ik hier nog de opmerking bij, dat "het gebruik van het, met’ er gelijkstaande, als per- soonlijik voornaamwoord ter onbepaalde aanduiding van het onderwerp, ons den sleutel geeft tot verkla- ring der verkeerdelijk dus genaamde onpersoonlijke werkwoorden. Het dondert namelijk, hei regent, > 155 & het sneeuwi, het waait hebben slechts die onbe- paalde aanwijzing van het onderwerp voor zich, om« dat de natuurlijke oorzaak dezer werkingen minder bekend was, en men derhalve niet wist, wat men als de eigenlijke oorzaak van dezelve had op te ge- ven. In andere woorden, mede tot deze klasse be» hoorende , als het berouwt mij dit gedaan te heb- ben, en wat van dien aard meer is, blijkt het, dat het hier eerst het onderwerp der rede onbepaald aan- wijst, ”t welk daarna bestemd wordt opgegeven , als ziinde dit gedaan te hebben. IETS OVER DE WOORDEN PILLEGIFT KERSPEL De benaming en beteekenis van het woord pille- gift is genoeg bekend, en van ouds in gebruik. Welgepast schijnt de omschrijving van het woord »ge- schenken aan jong geboren kinderen, wanneer dezelve door den H. Doop der Christelijke kerk werden in- gelijffd, of wel, bij die gelegenheid , aan derzeiver ouders , door de doopheffers (of zoogenaamde peeters of meeters) gegeven,’” zoo als men die omschrijving vindt in de » Nieuwe Bijdragen tot opbouw der Va- derlandsche Letterkunde,, Leiden 1766,” a®. deel, bl. m 1857 395 , medegedeeld door c. 4. v. w. te Utrecht; zeher deu geleerden oudheid- taal- en letterkundigen Mr, c, A. VAN WACHENDORFF , in 1810 overleden (Z. Letter- bode van dat jaar, bl. 164). — Hij heeft daarbij ook ziine gedachten over de afleiding van het woord me.- degedeeld, en onder anderen wederlegd de afleiding van het Latijnsche pupilus, welke ik met verwon- dering nog herhasld vond bij, anderzins,, zoo het mij voorkomt, oordeelkundige aanmerkingen, onder de letter K, mij onbekend, in den Letterbode van ı5 April dezes jaars, no, ı7, bl. 267. Het is mijn oog- merk niet, om al het menigvuldige , hetgeen op on- derscheidene plaaten over het woord pillegift door mij gevonden en verzameld is, alhier mede te dee- len; alleen dit. Het meest, zoo niet alleen, aanne- melijke komt mij voor, dat de naam afkomt van het- doopkleed , ’ı geen men dooppelle genoemd heeft, en alzoo hetzij het » doopkleed” zelf, of hetgeen men anders daar bij gaf, pellegift, hoedanige verwisse- ling van de e en de i, zoo als ook wel met an- dere vocalen , zeer gemoon is; elders noemde men het ook vont-gift; volgens Koswuimen var Gend, rub. 22, art. 9, uitg. door L. VAN DEN HANE, bl. 222 en Plakkaatboek van Vlaanderen , ı*. deel, bl, 562. — Dat men reeds ten tijde van MELIS STOKE in het al- gemeen een » dekkleed’” pele noemde, is blijk- bear. B. L, v. g94o en volg. zegt hij » daertoe offerde hi ter stede tue diere pellen, die men daıre te hoghen tiden hanghet epenbare”. — ’ı Zij men zulks / = 155 & aflide van palium, ’t geen wel meest gepast schijint, van peläs of van velum, waarvan ons vel; van welk pallium ook het van onds gebrui- kelijike, thans, immers in Holland , naauwelijks meer bekende, vrouwelijk dekkleed, falie genoemd ; doch reeds genoeg , zoo niet te veel, over dat woord. Maar minder bekend , ten minste opgemerkt, is, dat het woord pelle in het bijzonder, tot onderschei- ding van gewoon linnen, beteekent, ’t geen ge- bloemd of gefigureerd geweven is; zulks schijnt wel bedoeld te worden in het Nederduitseh Taalkundig Woordenboek van WEILAND , immers iets diergelijks , daar hij zegt: »pellen, zeker slag van doek , anders dopjes genoemd; waarbij hij aanhaalt uit VosDEL (doch. zon- der aanduiding van plaats) en weeft cen: pel: vol spreuken ;” hij geeft vervolgens ook op pelewever. Maar in Holland is niet aangenomen ‚.en schijnt zeifs naauwelijks bekend te zijn het gebruik van de benoeming' van Zinnen en pelle. A. VAN DER .WIL- LIGEN zegt toch, (Parijs in den aanvang der ıg®. eeuw, ıe, st. bl. 90), dat het te Parijs meestal ontbreekt aan dat tafelgoed, ’t geen hier pelle heet,: en dat men maar tafellakens van gewoon linnen heeft, somtijds met een rood of blaauw randje.” In Noord-Braband,, im- ıners te ’s Bosch, en wel in mijne jeugd , hadden def- tige vrouwen de vaste gewoonte van de benoeming van Ännen en pelle, door welk laatste verstaam werd met figuren geweven linnen , in onderscheiding van gewoon linnen; welligt was oudıijds het doopkleed a 189 & van zoodanig pelle, en daarvan de gift van zulk een. kleed, en voorts hetgeen men in plaats var dien of. hetgeen men daarbij gaf, pelle- of pille-gift ge- noemd. — Het zal wel niet geheel ongepast zijn, hierbiji mede te deelen een bijzonder voorbeeld van een pillegifi, welligt bij het dooppelle, gegeven in het midden der zestiende eeuw., bij een aanzienelijk geslacht hier te lande. In een net .geschreven boekje, bevatiende gebeden, gezangen en diergelijke, heeft een. jonkheer VAN BRONCHORST voor en achter van zijn geslacht aangeteekend , en dasronder: » op ten ı7@n dach van. Augusto a°. 1561, en was sondach , smor- gens tusschen seven en acht ueren, de maene wesen- de in Schorpius,, is mijn soon WILLEM VAN BRONC- HORST geboeren en waeren syn peeteren heer JOEST VAN BRONCHORST , ridder heer van bleyswyk; LAUWRENS VAN BRONCHORST myn broeder, en die ambochsvronwe VAN HEISLOE , jonckfrouw CLARA VAN ZUYLEN VAN _ NYENVELT wed®. van: joncheer DIERICK VAN WAEL, ons moeye; — en myn heer vader gaf te pillegaeve een neut, beslagen met silver, en daer in twee Phls. ge; myn broeder gaf twee heynricusnobels en een silver kar. g.; de ambochsvrouwe gaf twee roeseno- bels en een conincx daelder”. Kerspel is bi; xıLıaan kerstpel, kerspoel, fons baptismalis. Zulks gaf aanleiding aan TuInman (Vervolg op de Fakkel, bl. 157) tot eene bedenking: pilgift zal zijn pelgift, dat.is doopgift, de doopvon: werd eertijds ‘ > 190 & kerispel genvemd. De geleerde WACHENDORFF meende , dat die gissing zeker ook verdient in aanmerking te komen (ter hiervoor vermelde plaatse). A. DE ROOIJ schijnt ook de voorzeide gissing niet te Verwerpen (Taal- , Oudheid- en oordeel-kundige Mengelstukjes, Dord, 1774, bl. 7). Dit geeft mij aanleiding , om ook hier iets bij te voegen over het woord kerspel. Het verwondert mij, dat men aan die gissing eenig gewigt gehecht heeft ; zij komt mij ongegrond voor : te meer, daar er, naar mijn inzien, eene veel betere en wel gegronde afleiding bestaat. De voorreide TUINMA® zegt in ziine » Fakke ” op kerspel: » mij valt nog eene andere verklaring in, die mij wel. best gevalt; kerspel zal zijn kerk- spel verkort voor paal; kerkpaal is het gewest bepaalt onder het recht en gebied van zulk een kerk gelijk /andpaal; paal wordt meer verkort tot pel, dus dorpel »dor-” of »deur-paal”; en in het Vervolg van züne »Fakkel’”” voegt hij er bij: » Oudtijds noemde men dat ook dinckspel, dinck is gericht in bastaardtaal jurisdictie.” A. DE nooIs meende, dat het ten onregte was durpel te ver- klaren voor deurpaal, maar, dat het is van durpiäi- Zum, voorkomende in: de Salische wet, volgens vos- sıus: » de vitiis sermonis”; men vindt dat woord ook $3n het Glossarium van DUcAnGE, In de Salische wet keest men Tit. 6t , in de uitgeaf van G. WENDELINUS, Antverpiue 1649, pag 42: »debet in casam suaM intrare et posiea in duropello stare”, en WERDELINDS =D 191 segt in zijn Glossarium: » Vulgsta darpilum; limen' » ostii, darpel limen inferius, quod ingrediendo et egrediendo calcamus”. Bijsonder is het zeker , dat dit woord zoo oud is, maar ik vind er geene rede in , daarom de nitlegging door TUINMAN daaraan ge- geven door deurpaal te verwerpen; het komt mij daarentegen vreemd voor, dat men niet, naar san- leiding van dien, op die uitlegging omtrent het woord kerspel gehecht heeft, Het is bekend , dat men door kerspel hetzelfde verstaat, hetgeen men in het Latijn »parochia” in het Fransch » paroisse” noemt, de bepaalde omtrek der onderhoorigheid aan een keık, en even zoo door dingspil een be- paald regtsgebied, welke benaming bijzonder in het landschap Drentih plaats heefi5; — zoo vindt men die benamingen bij elkanderen in een’ brief van FREDRIK VAN BLANKENHEIM , Bisschop van Utrecht, van ı6 September ı4ıa2 , (bij MATTHEUS , de rebus Ultrajectinis. Hagae 1740, pag. 73) betreffende het landschap Drenth: »Elck dincspul, elck kerspel en elc buerschap mach by hem selven te samende coemen, om hoer marcke te berichten.” Zoo ook in den » Tegenwoordigen staat van het landschap Drenth, 1795” bl. ı (2) »dingspil wil zoo veel uitdrukken als dıngspaal of een bepaald regtsgebied””; zie mede 7. H. VAN IDSINGA over het Silwerder Ländregt, in de Ver- handelingen van het Groninger genootschap: »Pro excolendo jure patrio, ı°. deel bl. 185 en ı86. — even geliik men nu kermis voor kerkmis zegt, (zie >. 192 & G. VAN LOON , Verhandeling over de week- en jaar-. markten. Leiden 1743, bl. 29) is het niet vreemd,, dat voor kerkspel, kerkspaal in gebruik is geraakt kerspel. — Alzoo heeft het. woord kerspel geene be- trekking tot de benaming van pillegift. Rotterdam. July, 1836. W. C, AckERSDISCK. OPG A A F GESCHRIFTEN OVER- zx IN NEDERDUITSCHE PROVINCIAAL-DIALEKTEN, | BENBVENS uanıen GEMENGDE AANTEEKENINGEN, DOOR M*. m Pill & VAN DEN BARON: VAN GESCHRIFTEN OVER- EN IN NEDERDUITSCHE PROFVINGIAAL-DIALBRTEN. GRONINGSCH. L. van noLHUl, Ferzameling var Groninger en Ommelander woorden, welke in HALMA’S M/aordenr boek niet voorkomen. ' 1783. Met bijvoegaols var CLIGNETT , STEENWINKBL en MALNOE, Mi. S$. in de Bi- blioth. der Maatsch,. van Nederl, Letterkunde. LAUBMAN, Prosve var kleine taalkundige bijdra- gen tot beier kennis van den tongval in de Provincie Groningen. Gron. 1823. J. SONIUS SWAAGMAN, Comment, de dialecta Grar ningana eic. una qum sarie vacabularum , Groninga- als proprioram. (sron. 1827, Haısema, Lijst van woorden in het Oldambt ge- bruikelijk „ aangehauld door WASSENBERGH, als H. S. in de Bibl, der Maaısch. van Nederl. Lettarkunde. Het wordt echter op den Catalogus niet gevonden. N a = 196 & Zaamenspraak tusschen Pijter en Jaap, dij mal- kadr op de weg ontmuiten boeten Stijntilpoorte. In het Groninger Maandschrift, N°. ı, en in LAURMANS Proeve. En door denzelfden Schrijver: Nieuwe Schuitpraat- _ jes, grootendeels in den Groninger tongval , 1836. Raize na Do. vE cock, 1k ken dit stukje alleen uit de Couranten. FRIESCH. (Niet de eigenlüke Friesche taal.) WASSENBERGH , Idioticon Frisicum , in zijne Taal- kundige Bijdragen tot den Frieschen tongval, ı«, Stıuk, Leeuw. 1802. YrEıs , Woordenboek van Friesche Idiotismen (?) OVERIJSSELSCH. Dumsan de jongere (?) Drie lijsten van woorden en spreekwijzen, meest te Deventer gebruikelijk. H. $. in de Bibl. der Maatsch. v. N, L. J. H. HALBERTSMA, Proeve van een Woordenboeck- je van het Overijsselsch, In den Overijsselschen Almanak voor Oudheid en Letteren, 1836. M. wınsorr, Landrecht van Auerissel, tweede. druk ,„ met veele (ook taalkundige) aanteekeningen door 3. A. DE CHALMOT. Campen 1782. T. w. VAN MARLE, Samenspröke tusschen en snaak 200 as der gelukkig ndet in de mennigte zint en en heeren-knecht dee gien boe of baze, op'de marktte Diventer van vergange vrijdag. Inden Alm. als boven.. Twenther Brul’fteleed. Dichtsiuk in den Almanak als boyen. =D 197 Afteekeningen van ı2 Overijsselsche steden ; on- der en tegenover elk derzelven zestienregelige verzen in den onderscheiden tongval dier plaatsen. H.S. van de 17°, eeuw in de Bibl. der Maatsch. van Ned. Lett. GELDERSCH. A. VAN DEN BERG, Woorden uit de gemeene land- iaal op de Veluwe, aangevuld door H. J. FOLMER. H. S. als boyen. Handboek beheilsende de uitlegginge en oirspronk var verscheidene duystere en verouderde woorden. ‘enz. in de Geldersche en eenige naburige regien v»oorkomende, door Mr. 5. c. c. v. H[AssELT]. H. S, als boven. ‚ H. 1. swaving , Opgave var eenige in Gelderland gebruikelijke woorden, in het Taalkundig Magaszijn, D, I. Stuk III, en D. II, Stuk IL. Prof. =. C. KIST, Over de verwisseling var zede- lijke en sinnelijke hoedanigheden in sommige Be- iuwsche Idiotismen, in de Nieuwe Werken der Maatsch. van Nederl, Letterkunde ,„ D. III. Sıuk II, 1834. Staallje van Graafschapsche landiadl, in de Proeve van Taalkundige Opmerkingen en Bedenkin- gen, door 3. G. C. KALCKHOFF. In de Yaderl. Let- teroefeningen voor Juny 1826. Naschrift hierop, in het nommer van October 1826, Het Zeumerroaisel, Geldersch gedichtje , ik meen in ı834 uitgekomen ; mij alleen uit de Couranten bekend, =D 198 & Eıt Schaassen-riejen ,„ en praotiparlicken tussen Harmen en Barteld. (Zutphensche tongval) In den Gelderschen Voolks-Almanak 1835. | De öskeskermis. (Hoogveluwsche zongval) im den Gelderschen Volks-Almanak 1836. Hoc Meister Maorten baordman baos Joosten en schat dee »inden. (Lijmersche tongval) In den Gei- derschen Yolks- Almanak 1836. KLEEFSCH. VAN DER SCHUEREN , Teuthonista of Duyischlender , - op nieumw uilgegeven door C, BOONZAJER. Leijden 1804. Dat nye schip van Narragonien, mith besunde- ren flythe gemaket, unde up dat nye mith vel scho- nen thogesetteden hystorien verlenget unde erkleeret. Rostoch 1519, 4°. Volgens den Heer LAUTS behoort dit werk tot de Geldersche dialekt. Mij is alleen de titel bekend ; de vokaalspelling schijnt Nedersaksisch , doch enkele woorden, die meer Geldersch zijn, doen het mij hier plaatsen. Gedicht op de belegering van Nuis in 1474, door CHR. WEYERSTRASS, Secretaris dier stad. Zonder druk- ker of jaartal, doch, volgens COLLOT D’ESCURY , in letter en druk volmaakt overeenkomende met den Teuthonista of Duytschlender ; ten jare 1477 te Keulen bij ARNOLD THER HOERNEN uitgegeven. HOLLANDSCH. Lijst van Kaiwijksche Visschers-wooerden en Spreekwijsen. H. S. als boven.. Woordenboek tot de Noordhollandsche dialect ww 199 x behoorende, grootendeels verzameld door den Heer AGGE ROSKAM KooL. MH. S. als boven. Scheeps-praat, ten overlijden var Prins Maurlis van Orange , in HUYGENS Korendloemen, VIII. Boek. ‘ Het dichtstuk komt ook voor in LULOFS Ned. Spraakk. enz. bl. 351 ; alsmede in de Hader]. Spreekwoorden, enz. door SPRENGER VAN EYK, bl. 17, en verder in de Mne- mosyne (door Mr. H, W. TYDEMAN en N, G. VAN KAMPEN), D. X. bl, 76, met drie vervolg-coupletien , toepasselijk op WILLEM den vijfden. Brederoos Kluchten, meerendeels in het plat' Am- . sterdamsch. Hoort , Warenar met den pot. SUFFR. SIXTINUS, Gerard van Velsen (iwee topnee- len). Amst, 1687. BiLpernisk, Over een oud Amsterdamseh Volks- deuntjen, in de Vaderl. Letteroefeningen ı808 ; le- ter (in ı824) werd dit stukje, met een dijvoegsel vermeerderd , te Leijden afzonderlijk nitgegeven. BiLverpisk, Rouwbeklag. In gemeenzamen Am- sterdamschen tongval, In de Najaarsbladen, D. I. GEBEL , Schevenöngsch Fisscherslied, in den AI- manak voor Blüjgeestigen. In de boeren-taal vindt men onder de »Gedichten van J. LE FRANCQ VAN BERKHEY, 2 deelen, Amst. 1776,” de volgende dichtstukken ; Boertige Samen- spraak , ter heilgroete bij een huwelijk (D.IL.bl. 221); Samenspraak over de harddraserij te Valkenburg en aan het Haagsche Schouw {B. Il. bl. ı80) en Boer- tige Samenspraak tusschen Huip buur en Jan-buur enz, D, II. bl, 257. en ZE > 200 Verder: Twist iusschen Achilles en Agamem- non. Schuitpraalje van eenen boer ; of luimige ver- taling van het ı°. Boek der Ilias ; door 3. E. VAN VARELEN In de Mnemosyne, door H.w.enB F. TYDEMAN, D. IV. Dordrecht 1824. ZEEUWSCH. _Verzameling van woorden, te Woalcheren in ge- zruik. H. S. in de Bibl. der Maatsch. van N. L. ‘ Verzameling van woorden in Staalsvlaanderen in gebruik. H. S. als boven. "Mr. A. vr. SIFFLE, over het Zeeuwsche taaleigen. In het Taalkundig Magazijn. D. 1. Sı. II. Nalezing op bovenstaand siukje, door Mr. 5. a. HOEUFFT,, Taalk, Mag. D. 1. St. III, Gedicht op °t innemen van sommige schansen en de sierke stad Hulst enz. 1645. In LE sEUNF’s Volkszangen , bl. 190. Brief van eene Zuidbevelandsche Boerin, aan haren zoon, dienende bij de Zeeuwsche landelijke Schutterij. Inden Zeeuwschen Volks-Almanak 1836. | NOORDBRABANDSCH. J. L. VERSTER, Woorden in de Meijerije van ’s Bosch gebruikt wordende. H. S. in de Bibl. der Maatsch. van Ned. Lett. Mr. 7. H. HOEUFFT, Proeve van Bredaasch taal- eigen, of lijst van eenige in de stad en den lande van Breda gebruikelijke en in sommige oorden var ons vaderland min gewone woorden en spreckwij- sen, Breda 1836. m 201 VLAAMSCH. -Taal der beschaafde standen. "J. 8. WILLEMS, over de Hollandsche en Vlaamsche schrijfwijzen van het Nederduitsch. Antw. 1824. D. ve sınpeL, Taalk. tweespraak , waarin de Holl. taalregels van WEILAND en SIEGENBEEK tegen die der Vlaamsche taalleeraren opgewogen , en te- gengesproken of verdedigd worden. IJperen 1837, Mr. w. c. ACKERSDISCK ,„ Aanmerkingen omtrent de Nederlandsche taal, bijzonder met betrekking tot de zuidelijke Provincien; met eene Fransche vertaling daar tegen over van J. C. E, Baron VAN ERTBORN, Änt- werpen ı8a1. | | De Spraakkunsten van DES ROCHES, BEHAEGEL, het Antwerpsche Genootschap en anderen. Over de Flaamsche Dichters zie men WILLENMS. Volksdialekten. Lijst en uilegging van Vlaamsche woorden, H: $. in de Bibl. der Maatsch. van N. L. VersamelingvanV laamsche woorden. H.S.alsboven. J. STEENWINKEL , Lijst van bij ons ongewone Bra- 'bandsche woorden en spreekwijzen, H. S. als boven. Mone, Quellen u. Forsch. zur Gesch. der teutschen Liter. u. Sprache, B. I. ı830. Trüjntje Kernelis, Kluchtspel van HUYGHENs, Een der Pasqguillen van VONDEL, | O0OSTFRIESCH. BENInGA ;„ ÄKronijk van Oostfriesland. > 202 GANSEFOORT , Strenua spirilualis, d. i. eene gees- telijke Nye-jahrsgave. Emden 163£. Oostfriesche Catechismus , in 4°. zeer zeldzaam. JOOBSCH. Khootje, Waar binje? hof Conferensje hop de vertrekkie van de ÜUolleesje hin de Poortoegeesche koffy’uyssie, hover de gemasqueerde bal onimas- ker. Amst. 17.. Lehrrhede hower de vrauwen, door RAPHAEL NOE- NES KARWALJIE, Hopper Rhabbijn te Presburg ; in wıeMEeR, de Onpartijdige, Amst. ı820, bl. 244 en volgg. GEMENGDE AANTEEKENINGEN. 1 OUD FRANKISCHE TELWOORDEN. In de Salische wet, dat onde gedenkstiuk der Duit- sche taal en regtsgeleerdheid,, dat, indien wij den ıge- leerden FEUERBACH gelooven , in het einde der 5%, eeuw in het noorden van Gallie is opgesteld, komen,, 'be- halve vele uit het Duisch ‘overgennmene en verla- tiinschte woorden , ook bijaondere glossen voor, die men, omdat er Malberg of Malb. bijsnat, de Mal- bergsche pleegt te noemen. De taal, waarin desen zijn opgesteld , is.ontegenzeg- gelijk Duitsch, hoe moeilijk en duister zij ook ove- pp 203 & rigens , wegens de geheel bedorwene lering,, zijn mogen, Men vindı daarin, zoowel als in den Inatsten titel der Heroldische en Schiltersche , of 200 als LASPEYRES ze noemt, Fuldasche en Parijsche Godiees , eenige tel- woorden , die wij ter wergelijking met de #»verige vermaagschapte talen hier mededeelen. Cod. Fuald. tus septunokunna, twee zevenlionderd, d. i. 1400 denarien. id. iua Zymis fil mihachunna , 2500. De lezing is bedorven. WıAnnA verbeiert iusa Zymis, d. i. volgens hem, duizend dubbel of tweemaal, en fifmiha chunna, vijf maal honderd, Deze verklaring is echter bedenkelijk , rooreerst omdat {na elders twee beteekent, en duizend ‘op tene andere plaats «door thosunde , tusunde wordı uwitgedtukt,, en tem anderen omdat Zymis niet overal, waar dit woord voorkemt, dubbel of tweemaal beduidt, Ik zom dus liever mw thusus &. i. ihusunds ff mila ohunna, iwee dui- zend vijf maal honderd lezen. Over de oud Framk. i tegen de oud Duitsche z, verg. GRIMM, D.Gr. 1, 154, C. F. en Herold. Tuene chunne. De ıekst heeft xdoe demarien en de randglosse vau den C. F. iroci withier cunne. WiARBA verandert op gezag van Ec- CARD : ve wene ohunne, d. i, 1iwee negen honderd; doch negen honderd is elders nechunra ckunna. Het Goth. en oud Hoogd. hebben niun, het oud $, nigon. Ik vermoed das, dat er iue wechunne , d.ä, tiwee negen, gelezen moet worden en dat oAunne of chunna (khon- derd) door de afschrijvers uitgelaten is, Cod. F. Leudardi ires pellia. Leudardi beieckent a 200 hier boete voor doodslag, en deze wordt in den text op zes honderd soldi gesteld.. Wıanva verklaart ires pelka door drievoudig (dreifältig) ; de zin is dus driemaal de boete voor manslag. ‘ Eindelijk wordt in de twee genoemde Codd. aan het einde een titel gevonden met het opschrift: Inci” piunt chunnas. Deze is, zoo uls WIARDA teregt aan- merkt, door den vervaardiger der Maibergsche glossen bij de wet gevoegd om de denarien bij honderden in solidi te berekenen, Hier treffen wij nu deze bere- keningen aan: ı. Hoc est unum thonlasti (Cod. Par.) Thoa las thi (GC. Fuld.) solid. III. WıarnA verbetert te regt: unum tho alafli sol. III. d. i. een ıot (bij) een half _(maakt uit) drie sol. Elders wordt helft door ahe- lepte uitgedrukt. Ook zijn in het oude schrift de s en f ligt te verwisselen. a. Sexan chunna sol, XV. d. i. zes honderd (ma- ken uit) ı5 solidi. 3. Septun chunna, sol. XVII. (C. Fuld.) Dit is duidelijk. 4. Thuwalt chunna; (C, P.) Thu walt chunna (C. F.) sol. XXX. Ik zou hier thuwalf lezen , want alle oud Duitsche talen hebben deze f. Goth. twalif; oud Hoogd. zuelif,; oud IJsl. tölf5 overigens is het dui- delijk. 5. Thue septen chunna solid. XXXV. (C. F.) Tweemaal zeven honderd. 6. Thewehechunna (C. P.) Theu wenet chunna (C. F.) sol, XLV. De ware lezing is, 200 als WIARDA > 205 x aanmerkt, thue nechunna en chunna is uitgelaten , even als boven. 7. Thothocunde sitme chunna (C. P.) Tho to condi weih chunna, sol. LXII.: De ware lezing is tho thosunde wef of fifme chunna, twee duizend vijf honderd. Deze verwisseling van th en f doet gissen, dat de eerste opstellers daarbij de letters p (ih) en F (f) gebruikt hebben, want de:e verschillen, zoo als men ziet, alleen door het doorhalen van het boogje. 8. Fit tertius chunde (C. P.) Fit iernu sunde (C. F.) sol. G. Wiıarpa verbetert fitter tusunde of filter tiuschunde, vier duizend. Ik zou, wegens den vorm van dit telwoord in de overige Duitsche talen, liever fiwer of fiihwer (Fipen of Fappen) lezen. 9. Actotetus chunde (GC. P.) Acto et usunde (C. F,) sol. CC. De lezing moet zijn acto te tuschunde of acto tusunde d. i. acht tot duizend of acht dui- zend (denarien maken uit) 200 soldi. 10, Thriothus chunde thertechunna (C, P.) Theio iho sunde ter theo chunna (C.F.) sol DC. De tekst is bedorven. W, leests theio of welligt ihwio , dat . hij door ıwintig verklaart, thosunde fertheo (veertig) chunna, Ik geef in bedenking om te lezen ihwiothi thuschunde fertheo chunna. 11. Fit terios chunde tue apta chunna. (C. P Fit ierno sunde thue aptheo chunna (C. F.) sol, DCCC. De lezing is hier geheel bedorven en moei- lijk te verbeteren. Wıarna beproeft het aldus: At- ter toschunde tue apta of filter tosunde ($o00) thue aptheo (achtmaal, .tot acht), doch hij ıwijfelt zelf aan => 206 de. echiheid dezer lezing. Ik zie achter niets beiers. De. zin moet zijn 32000 denarien maken 800 soldi. _ Hoewel de Salische wet, blijkens den inhoud, hier te lande niet is opgesteld, verdient zij echter onze bijzondere belangstelling, zoowel omdat een deel der Salische Franken in Overijssel (Salland) gewoond heefi en zij in sommige gedeelten onzes lands in gebruik was, als om den belangrijken inhoud, die vele oude regien en gewoonten, zelfs uit het heidendom, ophel- dert. De beste mij bekende uitgaven van den ge- glosseerden tekst zijn die van WIARDA, Gesch. u. Aus- leg. des Sal. Ges. u der Malb. Glossen; die van FEUER- BACH ; die Lex Sal. u. ihre versch. Recens. Erl, 1831, en die van LASPEYRES: Lex Sal. ex var. quae supers, Recens, una cum 1. Rip. Halle 1833. Voor de uitleg- ging der glossen is wıarpA de rijkste bron, schoon nog gebrekkelijk en onvolledig, doch zonder betere Codd. is dit werk ook onuitvoerbaar. EENIGE OUD FRIESCHE RIJMEN, Dae sinte Wijlbrord dat land bikeerde , Fresen hy das leerde , datse capeden myt guede, datse dy Koningh Kaerrl naem in syare hurde, Hoese da Nordman ontcoeme , deerom slegen hia to da Herem fan Roeme, Deer eefter deerse dae heerferd bysvoeren, =D 207 x ende mit him toe Roem foren, ende da burich to stoerden, dae weren hya des Koninghes heranaeten worden. Dase dabnrich wonnen, dae werense Burcheren toe roem; dae camense mit riuchta ordel to fridome, want hit een ald riucht was, dat dy man fri was in alle landen, deer ioe roem Burgher was: dat een man onder da galga stoed, ende coemet him to moede, dat hi. op da Roemscha burgerschip teghe, ende hyt allerwirdic leghe, hi moste wessa antbonden, al ont hit toae Roem worde onderfonden. Aeck joe hy him dat truch God, dat hya mosten halda Justiniauus bod , ende hetes eexse van him schate, datse al hiara landis therwa bytochte, ende hyt himmen hahba lethe , ende se dat ymmermeer toe riuohte hildde, ende hi sine ban deer oen leide, hose deer eefter neen Koningh ofnete, Dit stak is geirokken uit de Oude Frriesche Wet- ten, &. I bl. 13. gedr. te Campen en Leeuw. 1785. In dezelve komen nog een paar dergelijke berijmide stukken voor , hetgeen door de uitgevers over het hoofd gezien is. Een dergelijk, maar ouder van taal, vindt men. in het Hunsiugoer Landregt en daaruit over- > 208 genomen in de Friesche Spraakleer van Prof.’ RASK. Bij de schaarschheid van oud Friesche rijmen , scheen het mij niet onbelangrijk, de aundacht daarop te ves- tigen , vooral 'omdat,, naar miju inzien, deze berijm- de stukken eenigzins de plaats vervingen der oud heidensche geallitereerde regtsspreuken , waarvan men mede nog vele sporen in de oudste Friesche wetten vindt. Wat nu de tal van dit stukje aangaat , deze is verstaanbaarder en minder oud dan die van het Hun- singoer Landregt. '.Ik zou het hoogstens tot het laatst der ı4de eeuw brengen. Tot de min algemeen ver- staanbare woorden behooren capeden, kochten; sle-. gen hia, sloegen zij over tot, hingen zij aan; hera- naeten, heergenooten; riuchta , regt; teghe,s be- riep; allerwirdie leghe ; in alle woorden loog; ont, totdat ,„ oud Holl, hent; joe, gaf; truch, door; schate, scheidden: iherwa bytochte, noodige (wet- ten) bijbragten ; Zethe, lieten; 'oen, aan; neen, geen ; ofnete , afnoodigde,, afdwong. I. OVER DEN REGEL, DAT DE KLEMTOON ALTOOS OP HET ZAKELUK DEBL VALT. Deze regel, doer TEN KATE voorgesteld ‚is altoos van de volgende taalleeraars aangenomen geworden, die dan ook werscheidene woorden verworpen of .vooE verbasterd hebben gehouden,, waarin dit het geval niet was. Hoezeer ik dan ook over het algemeen daarmede instem, zij het mij nogtans vergund te vragen, hoe > 209 x zulks bewezen kan worden in de volgende woorden: dörsprong, oorsprönkelijk , vö6rouders , voor6üderlijk, openbddr , vreesdchtig, koningin, dvermaat, over- mdtig, regelmdtig enz. IV. VERKLARING VAN EENIGE NEDERD, ZEGSWUZEN.. Spierwit, zoo wit als een geest ; het is verbasterd van spiritus; in het Hoogduitsch zegt men nog even zoo geisterbleich. Zoo zwart als een nikker. De Nikkers waren bij onze heidensche voorouders watergeesten , die, als tot de heische wezens behoorende , zwart waren. De vrou- welijke kent men in Duitschland: Nizen. Zoo helder als een brand, d. i. als een zwaard, namelijk schitterend en zonder roestvlekken. Het Ita- liaansch bewaart het woord : drando. Haal de duivekater! is een zeer gewone vloek. Zou dit niet de duivelsche kater, d. i. de duivel betee- kenen , die zich in een kater pleegt te veranderen , zoo als men in de heksenprocessen lezen kan? AANRKRONDIGING van UITGEKOMEN TAALKUNDIGE WERKEN. Ofschoon het niet fot het doel van het Taalkundig M»- gaziin behoort, em alle geschriften, die in het gebied der Nederlandsehe taalkunde het licht zien, aan te kon- digen ef te beoordeelen, als ziinde daartoe betere gele- genheid in verscheidene onzer, op gezette tijden uitko- mende, letterkundige tijdschriften ; behoud ik mij echter voor, nu of dan zoodanige uitgekomen taalkundige werken, die mij voorkomen bijzondere aanprijzing te verdienen , den Lezer nader te doen kennen; en stel ik tevens dit Ma- gazijn open voor ieder, die wenschen zou van eenig ver- schenen werk een beoordeelend verslag te leveren. De twee in het licht verschenen geschriften, welke ik thans voor heb aan te kondigen , hebben voornamelijk de strekking, om de vervaardiging van een volledig Neder- duitsch Taalkundig Woordenboek gemakkelijk te maken: mede eene der bedoelingen , die aanleiding gaven tot de oprigting van het Taalkundig Magazijn. Beiden behelzen eene opgave van gewestelijke woorden of spreekwijzen, > 211 en vervullen dus eene behoefte, welke ten aanzien van sommige onzer provincien nog altijd bleef voortduren. Dat zoodanige woordenlijsten voor de beoefening eener taal en het verstaan veler uitdrukkingen van groot belang zijn, be- wijzen de verzamelingen, die ten aanzien van de Hoog- duitsche tongvallen bestaan, en het Bremisch-Niedersach- sisches Wörterbuch, het Idioticon Hamburgense van zıcazv, "het Holsteinisches Idiotioon van scrürze, het Idioticon Osna- brugense van STRODTMANN en het Oesterreichisches Idioticon van TscuıscaxAa en anderen hebben, niet alleen voor den Hoog-, maar ook voor den Nederduitschen taalvorscher , onschat- bare waarde. Onze letterkunde bezat, behalve den Teu- thonista of Duytschlender ven van DER SCHUEREN, als eene eerste proeve van zoodanigen arbeid, het Jdioficon Frisicum van den Hoogleeraar wassenzencn in het Eerste Stuk zijner belangrijke Taalkundige Bijdragen tot den Frieschen tong- val, later gevolgd door de Proeve van kleine Taalkundige Bijdragen tot betere kennis van den tongval in de Provincie Groningen, van den Heer zaunwann, en bet is eene be- langrijke aanwinst , dezen voorraad met twee nieuwe proe- ven verrijkt te zien. De eerste dezer bedoelde proeven geeft de Heer ». a. 