title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: En 200 zou de regering van dien Landvoogd even buiten- gewoon in de aanvaarding als in de verdere uitoefening van het Bewind, van het begin tot het einde door hare onge- hoorde stoutheid gedenkwaardig blijven. Over Frankrijk 2) en Spanje naar Lissabon vertrokken, waar hij zich aan boord dacht te begeven van een tot dat einde bevracht schip, had DAENDELS onderweg vernomen, dat het geheim zijner reis aan de Engelschen verraden was, zoodat hij naar Afrika en vandaar naar de Kanarische eilanden was getogen. Hier huurde hij een klein Amerikaansch vaartuig af, dat hem naar Anjer in de Straat Sunda overbragt, vanwaar hij zijn togt naar Batavia, te land vervolgde. Hij had noch bagaadje 3), 1) „Quand möme }’ötat du ’Tresor permettrait la sortie d’une somme analo- gne aux besoins de Ja Colonie, la prodence d6fendrait de faire cette erp6dition dans un petit bätiment, naviguant sous un pavillon ennemi de l’Angleterre.” 2) „On dit que le Genral DAENDELS = fait des transactions, pen honora- bles, avaut son depurt de Paris, schreef Koning LODEWISK aan BRANTSEN den 22 September 1807 uit Antwerpen, sar des esportations 'qu’il a promis & des nögorians de faire de Balavis. Jo ne puis y eroire. Faites-moi savoir positivement co qui en est.” (Archief VAN DER GOEB.) 3) „Sans apporter avec lui ni bagages, ni papiers qui pussent attester sa mission. Anssi hesita-t-on a lo reconualtre,” enz. Verg. nop Doewm. Aistor. II. 322, waar ook van den Admiras] BUYSKEs gewnagd wordt. 330 noch papieren bij zich die zijne waardigheid konden staven, en toch gelukte het hem, door zijne indrukwekkende hou- ding den Gouverneur-Generaal wızsz en den Raad van Indie zulk ontzag in te boezemen, dat zij hem de teugels van het Bestuur overgaven !). Een bijna ongeloofelijk blijk van het zedelijk overwigt dat DAENDELS op zwakke gemoedereu oefende, en vaı wiens onverzettelijken wil zijne tijdgenooten een zoo hoogen dunk koesterden, dat naar zij oordeelden, de Engelschen wel nimmer gedurende zijn Opperbevel Java zouden hebben kunnen veroveren, zooals eerst na de inlijving van Holland bij het Fransche Keizerrijk, onder zijn opvolger den Generaal JAnssens gebeurd is 2). Het is niemand anders den zijn mededinger naar het Gouverneur-Generaalschap, de niet minder schrandere en door veelzijdige ervaring zoowel als door wetenschappelijke opleiding welligt nog bekwamer DIRK VAN HOGENDORP, die dit loffelijk getuigenis van hem geeft. Deze gewezen Minister van Oorlog was, 200 als hiervoren is verhaald, als Gezant bij het Hof van Weenen, naar zijne bestemming afgereisd, en had op verlangen van LoDE wuK, zijn weg over Kassel genomen, waar hij bij den Koning van Westphalen serömx, een’ last moest vervullen. HOGENDORP verzwijgt niet, dat LODEwUK zich van hem gelijjk van den Admiraal ver HkusLL en van den Staatsrasd WILLEM sIx, door die diplomatische zendingen had willen ontslaan 3), als verdacht van overdreven Franschgezindheid, ") Biographie de M. le Cie DIRK VAN HOGENDORP, derite par bi-mims, p- 318 iv. 3) „Pour In döfense do Mile et de Batawia en particalier, ses connaissancıs militeires et ea forte volonte s’employtrent efiescement 4 #tablir et a main- tenir une rigourense diseipline, et si Mile eut E14 attaqude pendant qaiil } commandait, il eat plus que probable qu’elle ne serait pas tomb6e au ponreir des Angleis, comme en 18)1, sous le Göneral sanesEns.” D. van HOOER- Donr, Biographie, p. 320. 3) „Il vonlait prineipalement se debarrasser de ’Amiral ver BUELL, & x. 6. sıx ei de moi.” 381 daar zij den Koning te zeer het gevaar voorhielden van met den Keizer in botsing te geraken !). Wat hiervan zij, de onderhandeling over het in Westphaalsche dienst nemen van acht Duitsche bataillons, welke Lopewisk aan zijn’ Broeder wenschte af ie staan, vond bij dezen geen’ ingang: het geschenk kwan hem al te frasi voor 2), dan dat hij niet eenig bedrog vreesde en tegen de lasten opzag die daaraan verkuocht zouden ziju. Die troepen waren meest Pruissi- sche krijgsgevangenen, welke het jaar te voren, bij gebrek aan eene Nationale Militie of Conscoriptie, op BOGENDORPS raad bij het Hollaudsch Leger waren ingelijfd ; terwijl de Officieren tot de regiınenten van WALDECK in onze dienst, hadden behoord, zeer dappere en kundige lieden. Hetgeen niet belette, dat ioen LODEWISK vergramd over zijn vruch- teloos aanbod, die troepen had afgedankt, velen desniette- min individueel in Westphaalsche dienst traden 3). Bij ge- legenheid van zijn verblijf te Kassel, hernieuwde HOGENDOR? de kennis met den beroemden Geschiedschrijver sonan v. MULLER, die vö6ör den slag bij Jena, naProLzons heftigste bestrjjder, na de nederlaag der Pruissen ’s Keizers vurigste bewonderaar en vereerer geworden was, en thans in de rij %, „Apparemment ses flatteurs, qui se disaient sea amis, et qui P’exeitaient euntre son fröre (NAPOLEON), nous representaient A loi comme des partisans exageres de la Politique frangaise, parceque nous soutenions au Conseil que dans Is situation prösente il &tait impossible pour le Roi de Hollande, de se söparer des intäräts de la France, et qu'il valait mieux y marcher franche- ment et de bonne foi, que de nous exposer, en tergiversaut, & l’inimiti6 de NaroL&on.” Biographie, p. 367. 2) „Oui, dit-il (#xBöm) en riant, le present est fort bean, si bean möme que je soupgonne quelgue dessous de cartes, de la part do mon fräre.” 3) Den 15 September 1806 had LoDEwısk, blükens de Conventiön door VAN DER GOK&S yesloten met den Baron v, stupnırz, Minister-Plenipotentiaris vau den Heriog van Sakseu-Gotha en meı den Baron v. REINECK, Regeringa- raad van den Prins van waıDsck, het regiment eu de vüf bataillons dier Vorsteu tot hiertoo in Bataafsche dienst, in die van Holland overgenomen. (Archief VAN DER GOES). “ 332 van ‚erÖme’s Ministers een droevige figuur maakte: eene belagchelijike en kleingeestige ijdelheid had eensklaps den grooten Publicist bevangen, zoodat hij zelfs ınet zigtbaar genoegen, het Ridderlint der Unie van Holland ten toon spreidde 1)! Na dit oponthoud aan het Hof van Westphalen» kwam HOGENDoRP in Januarij 1808, te Weenen aan: al dadelijk slaagde hij er in, den Keizer van Oostenrijk te bewegen, een’ Gezant van den nieuwen Koning ıEröuR te ontvangen, maar de gewigtige taak hem in Holland opge- legd om de regten van onze Landgenooten, houders van schuldbrieven ten laste van het Huis van Oostenrijk te doen gelden, kon hij trots al zijn ijver, niet volbrengen. De Nederlandsche Staat mogt ten gevolge der gedwongen aansluiting aan het zoogenaamd groot Federatief stelsel met NAPOLEON aan het hoofd, allen politischen invloed hebben verloren, nog was Holland de geldmarkt' van Europa, en Rusland zoowel als Oostenrijk, Spanje zoowel als Portugal, Denemarken zoowel als Zweden cijnsbaar aan onze kapita- listen. In zijinen nood klopte Pruissen bij hen aan, die weinige jaren geleden, zelfs voor den Eersten Consul hunne beurs hadden gesloten. Toen de zegevierende wapenen van den Keizer der Franschen te Berlijn de wet stelden, had men te Amsterdam het oogenblik gunstig geoordeeld, om de Silezische Schuld, die met de verovering van dat Gewest niet langer Oostenrijk, maar den Overweldiger FREDERIK ı1 moest drukken, eindelijk al ware het met kwijtschelding der interessen, ten behoeve van onze bedrogen geldschieters te doen erkennen 2). Ook bleef men niet werkeloos, en hoewel 1) BRANTSEN aan van DER css, 13 December 1807: „J’ai vu derniäre- ment w. wuLuse (Ministre et Secretaire d’Ütat du Roi de Westphalie) se promener an long et au large avoc son grand cordon dans les appartements de Ia Grande Duchesse de Borg. — Beaucoup d’Allemande s’en sont moquda.” 2) Zie Bijlage XXI bl. 90 volg. do Voordragt van den Minister van DER soxs san Koniug LoDkwıx , 10 November 1806. 333 destijds zonder vrucht, niet gansch te vergeefs bij de sedert door wızbuur beproefde Negotiatien om eenige millioenen te bekomen, die Pruissen als oorlogskosten aan Frankrijk had uit te betalen. Zoo had kort te voren de gewezen Abt, daarna Baron en Minister van Finantien Lou, de geld- leening niet zoozeer ten behoeve van Spanje, als wel van de Fransche schatkist, met hulp van onze Staatslieden, maar in ’t bijzonder van den bekwamen voorstander der regten van onze schuldeischers in Rusland, ROBERT VoUTR, te Amsterdam aangedrongen. Deze sedert door Koning LODEWIIK tot hooge Ambten geroepen 1), was tijdens de,rege- ring van Keizer rauL, door onze kapitalisten naar Petersburg gezonden, om nadat het Koningrijk Polen bij de laatste verdeeling geheel te gronde was gegaan, voor de belangen der houders van Poolsche schuldbrieven ten laste van den Koning, van de .Republiek of van Magnaten wier goederen verbeurd waren verklaard, in de bres te springen; en het vertrouwen van den regtschapen Monarch met zijne geestige invallen zonder moeite gewonnen hebbende, was die onder- handelaar 200 gelukkig geweest, de deugdelijkheid dier vor- deringen in ’talgemeen, zonder onderscheid als schuld van het Russisch Keizerrijk te doen erkennen en de waarde der aanmerkelijk gedaalde effecten, weder te doen rijzen. HOGEN- DoRP zon te Weenen grooter bezwaren ontmoeten. Het Hof van Oostenrijk, zegt hij 2), had in de vorige Beuw verscheidene Leeningen gesloten en wel tot een zeer aan- zienliik bedrag. Eene der voorwaarden luidde, dat de renten in Holland zelf en in Hollandsche munt door Bankiers, met die Negotiatin belast, de H.H. sorı en C” te Am- sterdam, en osy te Rotterdam, stiptelijk zouden betaald 1) Direoteur-genersal der schatkist. „Il etsit aussihabile dans cette partie zegt de Koning .!(Docum. kistor. 11. 68.) que aoaz, dans celle des contributione.” 21 Biographie de M. le Cie DIRK van HO@ENDORP, p. SB. 334 worden; — aan welk beding tot eer van het crediet van Oostenrijk, gedurende een lange reeks van jaren, was vol- daan. Maar na de herhaalde nederlagen in de jongste Coali- tie-oorlogen tegen de Fransche Revolutie geleden en ge- teisterd door de rampen die daarvan het onafscheidelijk gevolg waren, kon Oostenrijk met zijne berooide schatkist voor de regelmatige kwijting der interessen niet verder zorgen, en ten laatste toen Graaf zıcny Minister van Fi- nantiön was, zag het zich gedwongen te verklaren, dat het de renten en de terugbetaling der kapitalen op de bepaalde tijden niet anders dan te Weenen en in Weener benkbilletten kon bewerkstelligen, die eigenlijk slechts een derde of zeifs maar een vierde der nominale waarde hadden, zoodat de geldschieters daarbij in waarheid bijna een geheel bankroet ondervonden. Zij ontveineden daarover hunne verontwaar- diging in geenen deele, maar wat beteekenden die klagten, merkt HOGENDORP aan, zoolang men niet 200,000 man te velde kon brengen om het Keizerlijk Hof te tuchtigen en tot gestanddoening van het eens gegeven woord te noud- zaken ? Men kwam op eene vergadering van belanghebben- den, tot het besluit om daar men over de handelwijze der H.H. or en C’® misnoegd was, de behartiging der regten van de schuldeischers te Weenen, aan het Huis HoPE op te dragen: de woordvoerder moest ook ditmaal de reeds genoemde Heer vourz zijn, die echter nu niet 200 gelukkig als in Rusland slaagde. Derhalve riepen de houders der schuldbrieven de tusschenkomst van Koning LODEWIK in, en vandaar de last, aan ziinen Gezant verstrekt, — die reeds bij het eerste gehoor, dat hij bij Keizer rrans had, het onregt onzen Landgenooten wedervaren, met levendige kleuren schilderde. Natuurliik was de Monarch door die voorstelling der feiten min of meer getroffen, en beloofde hi) daarover zijine Ministers te zullen omderhonden ; ook bleef de Leider van het Kabinet, Graaf v. stanıon, daar- 335 mede niet in gebreke, met wien HOGENDORP vervolgens Nota’s wisselde; al hetgeen evenwel, niettegenstaande zijne conferen- tien met den Graaf zıonv en diens opvolger o’bonneLL, ofde nadrakkelijke en klemmende Vertoogen van het onbetwistbaar regt der geldschieters, welke de Hollandsche Gezant onmid- delljjk van het Huis Hope !) had ontvangen en bij de Oostenrijksche Staatslieden ingeleverd, de gewenschte uit- werking miste. Toch meende de Gezant een anderen grond voor deze vol- harding bij de gepleegde oneerlijkheid ‚ te hebben gevonden:: misschien was er inderdaad gebrek aan geld, maar welligt ook weigerde men de verschuldigde betaling, omdat men, de onlijdelijke gevolgen vau het Tractaat van Presburg moede geworden, een nieuwen veldtogt tegen NAPOLRON voorbereidde 2). Doch ook van elders zouden de penningen tot het voeren van dien heldhaftigen, schoon wanhopigen strijd niet achterblijven; ruimschoots zouden die uit de on- uitputtelijke Britsche schatkist als naar gewoonte, toevloeijen. Aldus verpligt het langs een anderen boeg te wenden, kwam onze Diplomaat op een finantieel denkbeeld, dat meer in den geest van de hedendaagsche ontwerpen zoude gevallen zijn, dan het aan de toenmalige omzigtigheid der Amster- damsche cijferaars kon smaken; indien niet zekere naijver 2) „Le Roi m’avait auforiee, ponr avoflerer la marche de Paflaire, & cor- respondre direotement avec Ia maison de HOPR et Cie; j’en ragus dea Noten Yoluminenses, od le bau droit des erdanciers dtait &tabli avec nne Eridener ," enz. Biographie, p. 386. 2) »Ile n’avaient pas d’argent, ou peut-Are ne vonlnient pas en donner, ayant döjä en vue Ia nourelle guorre de 1809.” Biographie, D. 380, 336 deze van het plan däärom afkeerig had gemaakt, dat Hosex- DoRP zich op hun eigenlijk gebied zocht te bewegen. De Oostenrijksche Regering had te vergeefs getracht zich door den verkoop van hare rijke en uitgestrekte domeinen, de noodige middelen tot krijgstoerustingen te verschaffen; hare onderdanen misten daartoe het vermogen, en de vreem- delingen stelden in de zaak geen vertrouwen. Nu wilde HOGENDORP voor de volle waarde van hare in Holland aan- gegane schuld, den aankoop voorslaan van een gedeelte dier domeinen in elk Gewest, naar evenredigheid en volgens de kadastrale schatting of de som, voor welke zij verpscht waren. Dit zou het dubbel voordeel geven van haar geschokt erediet te herstellen en daardoor de kans tot nieuwe geld- leeningen te openen, alsmede om andere kapitalisten insgelijks tot het koopen van domein-goederen op te wekken. Voorts behoorden zich de Hollandsche rentheffers, die tegen verwis- selig van Oostenrijksche schuldbrieven, aandeelen zouden bekomen, tot eene vennootschap met Bestuurders aan het hoofd te vereenigen; voor het beheer en de verkoopingen, moest er te Weenen een Algemeene Directie zijn, uit Hol- landsche Commissarissen zamengesteld; en wijders in ieder Gewest, eene onder-Directie, die aan de Algemeene reken- pligtig, de domeinen zouden beheeren en de jaarlijksche verkoopingen bestieren. De opbrengst zou dan naar Holland overgemaakt en in plaats van interessen of dividenden, onder de regthebbenden verdeeld worden. Zoo zou men jaarlijks in de Gewesten een 20" of 25" van al de domei- nen te gelde maken en met de verkregen som, bij wege van uitloting, het kapitaal van evenveel aandeelen hebben kunnen aflossen, zoodat met verloop van 20 of 25 jaren, de geheele schuld gekweten ware. Maar om dit plan wäl te doen slagen, moest met spoed en geheimhouding te werk worden gegaan. De jonge HOGENDoRr, als Auditeur aan zijns Vaders Legatie toegevoegd, vertrok iu allerijl naar 337 Holland; de Koning scheen met het ontwerp aanvankelijk zeer ingenomen, maar liet zich nadat de Minister RÖELL daarover met den Heer LABOuUCHÄRE, een der Leden of meer bepaald Chef van het Huis more, had geraadpleegd en op het ongunstig Rapport van den Heer vouTe, van zijne eerste opvatting terugbrengen. 1) Verg. (morısen) Mömoiree d’un Ministre du Trösor Public, T. I, (Paris 1845) p. 45 suiv. „Une puissante maison de Hollande, qui avait 6t& chargee par ’Autricbe de la direction de ses emprunts sur la place d’Amster- dam, et qui n’oublisit pas ses devoirs envers les prötenrs, entretenait un jeune &missaire (HoDsaon) & Vienne pour rappeler ä la tresorerie Autrichienne des engagements qu’elle negligeait depnis longtempe” enz. De Fransche Staatsman gewangt van „200 millions qui pouvaiont ätre dus par ’Autriche & 1a Hollande et A In Belgique;” terwijl hij een onderschepten brief van vn. (van DER 338 Wij hebben bij dit finantieel onderwerp zoo uitvoerig verwijld, omdat Hollands Diplomatie in dien tijd, nagenoeg uitsluitend in zulke aangelegenheden, waar zij de Natie voor meerdere schade zocht te hoeden, zelfstandig en on- afhankelijk optrad. Gewis viel anders HoGBnDoRFs Gezant- schap in het midden van gebeurtenissen van het uiterste gewigt voor het Vasteland; of, zoo men wil, op het stand- punt dat hij als scherpzinnig Lid van het Corps Diploma- tique, en in ’t bijzonder als Vertegenwoordiger van eene Mogendheid innam, wier gedrag door dat van den Keizer der Franschen werd bepaald, moest hij reeds veel opmerken van de voorteekenen, die terwijl het grootmoedig Spaansche Volk aan het verdrukt Europa het sein tot een algemeenen opstand gaf, de onvermijdelijke uitbarsting van Oostenrijks regtmatigen wrok aankondigden. Sommigen uit de rij van hen die Duitschlands diepe ver- nedering en onlijdelijke overheersching door middel van het Rhijnverbond, niet langer konden dragen, vleiden zich zelfs met de hoop dat Pruissen zich aan de poging om het schandelijk juk af te schudden, zoude aansluiten en dat met hulp van Engelsch goud en van een in het Noorden te ontschepen Corps, in de aan Nederland palende gewesten, onder het bevel van den Prins van Oranje en in overleg met den edelen v. stein, de vaan der vrjjheid zou worden uitgestoken. En werkelijk verzekert men 1), dat de Koning van Pruissen in de helft van Mei 1809, aan zijn’ schoon- MOOP) aan p. c. LAB. (LABOVCHERE) nit Amsterdam 1 December (?) 1809 me- dedeelt, waarin van het heen- en woderreizen van den jongen hopsnon en van hetgeen deze te weten was gekomen, van de welwillende gesindheid van Graaf zıchr jegens onze kapitalisten enz. de rode is. 1) nonKat FAGEL, „homme trds-sens6” verhanlde met een tal bijzonderhe- den aan v. axırz „que le Roi de Prusse Ini a effectivement dit (aan WILLEN 1), quil Stait ditermind & fire cause commune avec, E Antriche.” En de Prins zeif bovestigde „tont co que FAGEL m’avait Aft sur ses commissions Praasiennes.” 339 broeder WILLEM FRRDERIK te Königsberg verklaard had met Oostenrijk gemeene zaak te zullen maken, hetgeen de Prins aan Keizer rrans en aan den Aartshertog KARKL moest te kennen geven I}. Ook schreef oransE terstond in dien geest aan den Britschen Minister van Buitenlandsche Zaken CANNING; en ten gevolge van ’s Prinsen gesprek op ’s Ko- nings last met Graaf corrz te Berlijin, zond deze zelfs den Heer v. omprepa naar Londen, om met het Kabinet aldaar te onderhandelen. Doch, hetzij de Koning van Pruissen van al die betuigingen niets meende, of wel dat hij dacht door de spoedige ontknooping der zaak, van het gegeven woord aan Oostenrijk weldra ontslagen te zullen zijn; hetzij hij uit zwakheid van karakter kort daarna van denkbeeld ver- anderde, öf wel dat de Minister v. soLrz of andere lieden van dien stempel het ontwerp heimelijk tegengewerkt en verijdeld hebben, zooveel is zeker, dat de Prius van Oranje, Oostenrijk en Engeland op de onwaardigste wijze werden bedrogen 2). Te vergeofs had wILLeM FREDBRIK den Koning de juweelen van zijn geslacht aangeboden als bijdrage tot de kosten van den oorlog, dien men gemeenschappelijk met Keizer rrans, tegen den onderdrukker van Europa zou voeren. De door het Tractaat van Tilsit ter nedergesiagen Vorst, die alle vertrouwen op een gunstigen uitslag van den ongelijken kamp had verloren, deinsde voor het waag- stuk terug. Niet de Prins van Oranje, die niet minder vurig dan de Keizer van Oostenrijk 3) den krijg wenschte, maar wiens heftigen ijver en drijven de Pruissische Mo- narch dan ook als de verblinding van een dweeper laakte %). 1) Tagebücher von FRIRDRICH Von GENTZ (Leipzig 1861), S. 181. 2) „Le fnit eat tonjonrs qu’on a indignement trompd lo Prince D’ORANOK, PAutriche ei ”’Angleterre.” v. GENTZ, Tagebücher, 8. 181. 3) „I desire Ia guerre A pen-prös comme l’Empereur.”” Tagehicher, S. 180. 4) „Ce quil y a de plas enrieux encore, C’est que quand STEIURNTESCH sat appnye sur Ice promeseos solemnelloe que le Roi avait donndes au Prineo D’ORANoR, 22% 340 Ook zijn getrouwe lotgenoot ROBERT FAGEL schijnt koelzin- nig genoeg geweest ie zijn, om na de ervaring der kwalijk gehouden beloften van den kant van Pruissen, in den oorlog welken men zonder steun van het Kabinet van Pe- tersburg voeren zou, geen heil te zien. Had wırıun FREDERIK den Koning zijn schoonbroeder niet wel ver- staan, of was deze, zoowel als zijine Ministers, inder- daad aanvankelijk gezind het zwaard tegen NAPOLEON nog- masls op. te vatten I), en eerst later, de bezwaren der hagchelijke onderneming nader bepeinzende, begonnen te weifelen? Aan wien de schuld van Pruissens flaauwhartigheid te wijten zij, uit de briefwisseling van den door NAPOLBoN vogelvrij verklaarden steın met den van zijn land beroofden Prins van Oranje, nu Veldmaarschalk in Oostenrijksche dienst, weten wij dat de nazaat van WILLEM I en van andere onsterfelijike Nassau’s bereid was, zich moedig aan de spits der verdedigers van het Duitsche Vaderland te stel- len, en zich door het Keizerlijke en het Britsche Kabinet te doen magtigen, om met den kreet van dood en verderf aan Buonaparte 2), het Bewind over de bezette en opge- stane gewesten, nevens de uitrusting en het bevel over het Duitsche Leger te aanvaarden 3). Niemand van zijn’ rang kwam aan STEIN, aan raaf STADION en V. GENTZ 200 ge- le Roi lai a röponda: „Ohl ne citer pas ke Prince D’OBANor; c'est nn enthon- sinste, qui ne sait ni co quil entend, ni ce quiil dit.” v. GEnTz, Tigebi- cher, 8. 132. 5 1) »Les Ministres du Roi euxz-mömes, BETME, ALTENSTEIN oic. lui annon- rent de Ia manidre Ia plas positive, qae le Roi enfin #’stait absolument dicide A In guerre.” Tagebücher, 3. 188. 3) „Tod und Verderben NAPOLRON BUONAPARTE.” (prRTz II, 398). 3) Verg. meer bijzonderheden in mija geschrift: Oranje en de Bataafche Ropubliek, in diplomatische betrekking tot den eeraten narouzon (Utrecht 1859) bl. 83—37, en srein’s Brievon ana den Prins Yan ORANaS, bij PEETZ, Leben des Hinistere v. stein, 11, 874—879 (uit Troppan 20, 28 Aug. 1809). 341 schikt voor om de verheven taak der bevrijding van een groote, maar vertrapte Natie op te nemen. Hij vereenigde de meest begeerlijke eigenschappen, onder anderen, wat een’ vreemdeling niet ligt viel, hij had bij het Oostenrijk- sche Hof en bij het Oostenrijksche Leger veler liefde en vertrouwen gewonnen. Tegen het demoedig, laaghartig Rhijnverbond, moest — dit denkbeeld lachte den onbuig- zamen STEIN toe — een echt Duitsche Bond, uit Hessen, Hannover, Brunswijk en Oranje-Fulda gevormd, onder de bescherming van Keizer rrans verrijzen 1). Het gansch ontwerp viel in duigen, maar indien de eerst bedoelde Landing der Engelschen in het Noordeu van Duitschland achterbleef, die de wapenen van NAPOLBON tegen Oostenrijk gerigt, had kunnen afleiden, zij maakte in het laatst van Julij 1809 voor de Expeditie tegen Walcheren, eigenlijk voor den aanslag tegen Antwerpen ?) en de daar liggende Fransche vloot plaats. „Gisteren op den middag, meldde rauck, zijn ruim honderd Engelsche schepen voor Domburg verschenen 3); de helft heeft zich gewend naar het Veere-gat, en is aldaar tegen den avond ten anker gekomen. OossEWAERDE #) was op zijne hoede; guYscH gereed om hem met alle de disponibele magt van Hellevoetsluis te hulp te gaan, en LANTSHEBR is reeds dezen morgen met 200 man van de Amsterdamsche armade in schuiten naar Rotterdam vertrokken. Wij weten noch ®) STEIN aan GExtZ uit Troppau, 8 September 1809 bij prarz IT, 890 volg. en bi. 398 volg. oRaNsws autwoord aan stzin 9 Sept. 1809; bi. 898, 26 September. 2) v. aeurz, Tagebücher, S. 122, 129, 127, 187. Verg. in castLerzacH’s Correspondence , Despatches enz. Vol. VI, 267 volgg. het Memorandum apon the supposed practicability of destroying the French ships and vessels in the Seheldt, and in the Arsenale at Antwerp. — (81 Mei 1809). 3) Brieven bl. 178 (Aan m. m. siccawa, 30 Jalj 1809). 4) Luitenant-Kolonel. 342 van eene werkelijke ontscheping, noch van eenen aanval des vijands.. Op de Schelde is het waarschijnlijjk gemunt, en op Missıgssy meer dan op Vlissingen en monNnEr. Ock zijn de troupes van het kamp van Haarlem en van dat van Naarden, alsmede de Gardes, die wij hier hadden, dadelijk, onder bevel van Tarayer, naar Bergen op Zoom gemarcheerd. De Koning zal zich, hoop ik, bij zijn retour tevreden betoonen over de activiteit bij zee- en landmagt.” Maar zelfs in een adres van den Behoedenden Sensat te Parijs aan den Keizer der Franschen, door den voormaligen Ambassadeur sfmonvıLLe als Secretaris mede onderteekend, werd openlijk hulde gebragt aan den ijver en de veerkracht, waarmede men zich hier in allerijl in tegenweer had ge- steld. „De Hollandsche Natie, wier grondgebied is aan- gevallen, schaart zich — zoo luidde het 1) — met fierheid onder hare oude banieren, die 200 menige heldendaad der dappere Bataven in het geheugen roepen; en hij die uit de rij van uwe doorluchtige Broeders over haar regeert, gaat haar voor.” Het werd tijd dat dit aanzienlijk Staats ligchaam Koning opzwisk en Holland regt deed wederva- ren; want daar het den Engelschen gelukt was zich door hunne overmagt van Walcheren en Zuid-Beveland meester te maken, terwijl de Generaal sruor 2) het fort Bath had ontruimd, ontbrak het in Frankrijk weder niet aan allerlei voorbarige en eerroovende aantijgingen. De beschuldiging van lafhartigheid en van verraad werd niet gespaard: en de krijgsman die zich in 1799 bij de Landing der Engel- 1) «La Nation Hollandaise, dont le territoire est attagu6, IAve avec fertf ses antiques banniöres qui rappellent tant do hanta faite des valcareux Bata- ves; ot eelai de vos augustes Fräres qui rägne sur eux, est A leor täte.” Jonr- na} Politique de Leyde, 25 Act 1809. 2) „Jeapdre que vous anrez fait paser par les armes oe tralire de BatıE qui a rendu si lächement le fort de Batz. Comment ne coupait-il pas platt les digues?” NAPOLEON aan LOnEwIsK, 22 Aug. 1809. 343 schen en Russen, met roeın van zijn pligt had gekweten 1), werd nu als een vreemdeling voorgesteld wien men ligt verdenken kon van met den vijand te hebben geheuld! Doch nog zonderlinger klinkt de bewering van een ge- wezen Minister van Oorlog, volgens wien LODKWISK zelf zich in het nemen van maatregelen om den aanval der Engelschen af te slaan, al te slap en laauw zou hebben gedragen 2). Men vond lieden, die in hunnen argwsan zoo ver gingen van te gissen, dat de Koning deze gelegenheid wel eens zou hebben kunnen aangrijpen om zich met de Engelschen te verstaan, met hen tegen zijn’ Broeder een Verbond te sluiten en zich, naar hij waande, van hem on- afhankelijjik te maken. Althans schijint de door Lopzwisk tot daartoe zeer begunstigde Generaal TARAYRE, de Bevel- hebber zijner lijfwacht, zware vermoedens van zoo iets ge- had te hebben, daar hij den Koning schriftelijk verzocht hem van zijn’ eed te willen ontslaan voor het geval dat de Hollandsche wapenen tegen Frankrijk zouden gekeerd wor- den; er bijvoegende, dat hij voor zich had besloten nimmer tegen zijn Vaderland het zwaard te trekken. De Koning vertoornd zond hem op staanden voet zijn ontslag, zonder behoud van pensioen of rang. HOGENDORP, die deze ge- ruchten mededeelt, ontveinst niet LoDEwIsK in staat te heb- 1) 2. de Deduclie in de zaak van den Initenant- Generaal 8. 3. BRUCK, tegen den Procureur-Generaal van het Hooge Nationale Geregtshof (1. van DER spLsK, Advocası) Amsterdam 1810, bl. 67 volg., 113 volgg. 2) Z. integendeel de voorzorgen door 1oDEwIsK al den 5 Juli I809 voor de Landing genomen: (depSche aan den Generaal BRUCE) »Faites done & Favance vos dispositions, comme si nous &tions certains que Perpedilion ennemie cat destinde pour la Zölande. Rappelez-rons surtoat qu’il est essentiel de defendre Veere, de ne laisser tomber auouns bätimens, canous ni munitions au pouvoir de Pennemi et qu’il faut platöt les dötraire que de le Iaisser s’en emparer; et enfin que vonn devez seconder de tontes vos forces la flotte Frangaise, en dirigeant bien le feu des batteries des cötes.” Vorg. ook ’s Koninge dop&che van 31 Julij 1809. Deduetie hi. 19, 28 -25. 344 ben geacht I), om wanneer de Engelschen in hunnen toeleg op Aniwerpen geslaagd waren en indien naroLzon langer aan den Donau krijg had moeten voeren, zijn’ broeder den Keizer af te vallen, en zijne troepen bij die des vijands tegen hem te gebruiken.. Kan het feit dat tot het ontslag van den Franschen Generaal aanleiding gaf, bezwaarlijk betwijfeld worden, de verdenking van ’s Konings inzigten en van hetgeen men diens dubbelzinnig gedrag noemde, zal wel even ongegrond ziin geweest als die, aan welke DIRK v. HOGENDORF zelf ge- durende zijn Gezantschap, bij Lovewısk had bloot gestaan. Wij zeiden hiervoren , dat ROs«NnDoRPs verblijf te Weenen in een belangwekkend tijdgewricht viel. — In der: kring waarin hij zich doorgaans bewoog, en door zijn huwelijk met eene Prinses van Hohenlohe, ?) tot de huizen van den hoogsten Adel gemeenzamen toegang hebbende, moest hij weldra van de strekking der komst van Mevrouw DE sTA&L met SISMONDI, SCHLEGEL en andere vereerers onderrigt worden. Maar vooral hield de Engelschgezinde anti-napoleontische partij hare raadslagen in de woning der schoone Vorstin BAGRA- TION 9), de beminde vaı den eersten Minister Graaf staDIoN, beide door den felsten haat tegen Frankrijk gedreven. ROGENDORP had die bevallige en geestige vrouw reeds te 1) Biographie, p. 428: „Si V’expölition Augleise eft r&ussi contre Anvers, et que la guorre eur le Danube et trains en longuear, je ne sais sile Roi wovis n’eüt pas jous le m&me röle qu’on a va depnis prendre A wunar” (in 1814). 3) „Ma malheureuse Eipouse defunte, qui pendant sa vie, a joni de la oon- sideration geusrale A St. Petersbourg, & Vienne, & Paris, et en Hollande sa Patrie.” M6moire du Gändral (® DE HOGENDORR, pow seroir de röfulation des bruits injurieur et des oslomnies, röpandues contre ii (1816) p. 15. 3) nocunnonr, Biographie, p. 396, „e’ötait chez Ia belle Prinossse Bacma- TIOX que la conspiration avait &tabli son foyer. Le Comte DE sTanıom se Iaissait gouveruer par cette femme, dont il ötait amonreur — fanatise autant qu’on pouvait l’ötre contre Ia France.” 345 Petersburg gekend, en haar nu ook vrij druk bezoekende had hij zonder moeite bemerkt, dat haar Hotel het brand- punt der zamenzwering, de stookplaats van een nieuwen Coalitie-oorlog was. Hij deelde zijne bevinding onmiddellijk asn den Minister van Buitenlandsche Zaken mede, die daaraan zijns inziens, te weinig gewigt hechtte 1), — en hem vervolgens zonder eenige nadere Instructie, hoe hij te handelen had, moet gelaten hebben 2). Het is zeer ligt mogelijk, dat onze Staatslieden, in weerwil van die ‚berigten, niet wel geloof konden slaau aan het voornemen van het Oostenrijksche Kabinet om na al de bittere ervaring der jongst verloopen jaren, zich nog- maals tot den strjjd, ditmaal öp leven of dood, aan te gorden. Maar zoowel de toenmalige Keizerin, de derde Gemalin van rrans 11, dochter van den Aartshertog FER- DINAND en van de Prinses van Modena Brarzıx, als de Pauseljjke Nuntius lieten met de Moeder en de Broeders der Keizerin niets onbeproefd, om de verbittering tegen Frankrjk aan te kweeken, en den Minister sranıon te ondersteunen. Zonderlinge omkeering! In de eerste maan- den van 1808 was de invloed van naroLzons Ambassadeur ANDR£ossY 266 overwegend, dat de Britsche Gezaut Sir ROBERT ADAIR 3), niet langer te Weenen had mogen blijven, en een jaar daarna stond de oorlog weder voor de deur! Bij den Keizer van Oostenrijk zelf was niet z00 gemakkelijk 3) „Je communiguai auseitöt ma dconverto & mon Gonvernement, qui feignit ie pense, de n’y pas ajonter fol.” 2) „Javais souvent 6erit au Ministre des Relations Extörienres, M. Ro&LL, poor Pavertir de ce qni se passait, et Ini demander des instructions sur ma oondaite dans le cas d’ane guerre nonvelle: et jamais il ne m’arait lA-dessns fait de röponse.” HOGExDoRP, Biographie, p. 407. 3) Historical Memoir of a mission to the Court of Vienna in 1806 (London 1844) p. 305 (depöche ait Woenen 9 Februarij 1808: „that he (Count sra- Diox) had the Emperor’s commands to send me passports for my departure.” 346 te bespeuren wat hij, een Habsburger, in het schild voerde. Immers liet hij zich zeer vredelievend en verzoenend bij zeker gehoor uit, toen HOGENDoRP hem den Hollandschen Ambassadeur bij de Verheven Porte, den Baron van DEDEN TOT DE GELDER voorstelde 1). Deze moest den Keizer vele bijzonderheden van de laatste bloedige tooneelen te Kon- stantinopel, van den moord van Sultan seLım en andere gebeurtenissen verhalen. Het gesprek kwam daarna op den toestand der Grieken onder de Turksche heerschappij; Keizer rrans oordeelde over hen zeer hard en ongunstig. „Maar Sire, waagde HogEnnorP eindelijk te zeggen, het ziju toch Christenen, en men kan dunkt mij, verwachten, dat indien zij 200 gelukkig waren onder een Christelijke en beschaafde Regering te leven, zij aanmerkelijk zouden verschillen van hetgeen zij thans zijn. Wat — hernam de Keizer opbruisende, Christenen? Noem hen liever ketters en wel van de ergste soort! het is een verachtelijke Natie, ik zou nog liever Turken tot onderdanen hebben 2); ik had ze liever in ’t geheel niet; Keizer naroLzon heeft mij voor stellen hen betreffende gedaan, maar die ik van de hand heb gewezen.” Eene der redenen, waarom het Oostenrijksche Kabinet 200 lang draalde de wapenen op te vatten schoon de krijgs- toerustingen onafgebroken werden doorgezet, was de wensch !) Wel is het cen blük van Hollands diep verval als Mogendheid, dat in het evengemeld bock van den Gezant Dam en in het work dat daarop ten vervolge is verschenen, Ts Nagotiations for the Peace of the Dardanelles, is 1808—9: with dispaiches and ofieial Documents (London 1845, 2 Voll) noch VAN DEDEM, noch VAN HOGRNDORP, die toch; geeue onbeduidende mannen waren, een onkelo maal genoomd worden. 3) Sir sopser aDaır meldt nit Weonen 7 Februarij 1808 het algemoen ver- spreid gerucht, „that a triple alliauce between Krance, Russia amd Austris, is already signed for the partition of the Tarkish dominions in Europe. — According to Ihis acconnt, Austria — is to have Bossis and part of dere for her share,” 847 oın de eerste vijandelijikheden van de Fransche zijde te doen plegen 1) en de schuld der openbare vredebreuk op NArOLEON te laden. De Ambassadeur Graaf v. METTERNIOH 2) bleef op zijn’ post te Parijs, niettegenstannde de Generaal ANDRkossY dien te Weenen reeds had verlaten en de be- hartiging der belangen van zijne Legatie aan een’ Charge d’Affaires had opgedragen. Ook zocht men de Ministers der Mogendheden die naroızons Bondgenooten waren, te weörhouden dat voorbeeld te volgen; zoodat BOGENDORP van den sedert 200 befaamden v. HupELıst, die bij afwe- zigheid van Graaf srtapıon, met de portefeuille van Bui- tenlandsche Zaken belast was, geen’ pas kon bekomen. HUDELIST maakte de aanmerking, dat zijne Regering dacht al op zeer goeden voet met den Koning van Holland te staan, en vroeg of HoOGENDorP dan nu den oorlog kwam verklaren? De Hollandsche Gezant mogt derhalve niet ver- trekken, hoe onvoegzaam hij het achtte na Anprkossy’s afreize, langer te Weenen te vertoeven; maar toen de drang der gebeurtenissen het Hof noopte die hoofdstad te verlaten en naar Hongarije de wijk te nemen, werwaarts de Leden van het Corps Diplomatique werden verzocht zich insgelijks te begeven, sloeg HoGENDoRP dit af en kreeg daarop van het Oostenrijksch Kabinet bevel, zich binnen 24 uren te verwijderen. En zoo na zijne hoog zwangere echt- genoot en hunne kinderen, ten gevolge dier onheusche be- jegening — niet zonder protest 3) — achtergelaten te heb- !) „Comme lo Ministöre Autrichien cachait ses desseins hostiles, ponr paral- tre avoir &t6 atlaqu6 lo premier ei A Pimproviste.” HoaznDoRr, Biograpkie p- 409. 2) (moınuen) Mömoires d'un Hinistre du Trösor Public (1780-1815) T. 111, 81. „L’Ambassadenr faisait efort chaque jour pour dloigner le soupgon d’une rupture prochaine.” 3) „Non sans avoir protest# dans uno Note, adresse AM. DE HUDKLIST, (contre ces procßles contraires an Droit des Gens: car Javais demande, & cause 348 ben, was hij over Praag, Dresden en Kassel, in Junij 1809 naar het vaderland teruggekeerd. Te Amsterdam, destijds 1opewısxs Residentie, hoorde hij al dadelijk uit den mond van RöeLL, de afkeuring van zijue al te sterke verkleefdheid aan de Fransche staatkunde !). De Koning zelf ontving hem vrij minzaam; hij scheen, vermoedelijk door de depöches van den Secretaris van de Hollandsche Legatie sıLıman 2), op de hoogte van de onaangenaamhe- den, die HOGENDORP waren wedervaren. „Maar, riep LODE- wısK eensklaps uit, zijn onverwinnelijken argwaan niet kun- nende verbergen, v66r uw vertrek hebt gij aan Keizer NAPOLBON en aan een Franschen Generaal brieven geschreven.” HOGENDORP overhandigde hem daarvan de afschriften: de Koning las die en herlas ze zonder daarin iets berispelijks te ontwaren; de inhoud was dan ook zeer onschuldig, en strekte enkel ter aanbeveling van zijne te Weenen achter- gelaten vrouw, in de bescherming van den overwinnaar. Doch nadat hij aan de koninklijke tafel gespijsd en reeds vele vragen betrekkelijik Oostenrijk beantwoord had, liet ropewisk weder op een ander punt zijne achterdocht asn- ‚gaande de verkleefdheid van den Gezant blijken. „A propos, voegde hij hem toe, de Prins van Oranje is te Weenen geweest 9).” Ja Sire, antwoordde HOGENDORF, ik heb den de l’&tat od se trouvait ma femme, la permission de rester comme particulier & Vienne, ou de me rendre aux avant-postes de l’armöe frangaise.” HOGEN- Don», Biographie , p. All. 1) „Que le Roi 6tait möcontent de mei, pour m’eire prouones trop haute- ment en favenr de la politigue frangaise.” (Biographie, p. 414). %) „Seerötaire de Legation & Vienne, qui 6tait rest6 dans cette ville od il ssjonrnait depnis longtemps.” noGEnDoRr, Biograpkie, p. 414. Z. wegens den Bataafschen Secretaris n Legatie sırLıman, in 1805 Chargd d’Affaires te Weenen, de Bijlage X, bl. 35. Als hoedanig hij al vöör 1795 eens werkam gewecst was. — Verg. deInleidiog tot oene Gesch. der Nederl, Diplomatie, II: Gedeelte Is Stuk (1858) Bijlage XIV, bl. 41. 3) „A propos, le Prince D’ORANGE a &td A Vienne.” (UOGENDORF, Biogre- phie, p. 415 auiv.). R 349 Minister rögıı daarvan kennis gegeven. „Maar, hernam de Koning, wat kwam hij daar doen 1)?” HoGENDoRPr zeide, dat, naar het gerucht liep, de Prins poolshoogte was komen nemen, om als de omstandigheden gunstig schenen daar- mede zijn voordeel te doen, en dat hij den Keizer van Oostenrijk zijne diensten aangeboden hebbende, als Gene- raal bij het Oostenrijksch Leger geplastst was geworden; hetgeen hij Gezant den Heer zörıı almede berigt had. Meer kon hij niet zeggen. „Zeer wel, vervolgde LoDewuk 2); maar wat heeft hij te Weenen uitgerigt? Wien heeft hij daar bezocht?” — Ik dacht niet, Sire, dus luidde het ant- woord, dat ik gehouden was zijne gedragingen als bijzonder persoon,, te bespieden; ik heb groote verpligting aan het Huis van Oranje; dat zou mij gestuit hebben. „Zoo 8): maar gij wist toch wel dat hij bij Mevrouw v. GROVRSTINs bezoeken ging afleggen, en dat hij daar verscheiden Hol- landers heeft gezien, die zich destijds te Weenen bevonden.” Ik wist het Sire, verklaarde HOGENDoRP onbewimpeld, en ware ik niet uw Minister en een nieuwe oorlog aanstaande geweest, ik zou het mijn pligt en tot eer gerekend hebben, den Prins mijne hulde te gasn betoonen. „Dus weet gij ook wel, wie de Hollanders zijn, die bij Mevrouw v. gRovEsTIns kwamen #).” Ja, Sire, zij hebben mij dit zelf gezegd, en ik 2ag toen evenmin als nu in, dat zij daardoor iets misdreven. ‚Zin de Heer van DER HoOP en de jonge HoDSHoN daar geweest 5)?” vroeg LoDewuk. Ja Sire, zij hebben dit te mijnen huize verhaald. „Welnu, daarin hebben zij zeer kwa- ") „Mais qu'est-il venu faire?” 2) „Fort bien: mais qua-t-il fait A Vienno? qui a-t-il rap” %) „Ahl mais vons save ponrtant geil allait ches Madame DE GROYESTTNE & qufil y a vo plusieurs Hollandsis qui se trouvaient A Vienue.” %) „Mais vons savea done quelssont les Hollandais qui ont did cher Mde or. GROVESTINS.” %) „Mr. van DER HOOP, et le jeune HOD8HION, yonl-ila 618” 350 ljk gehandeld; zij waren in Commissie; zij mogten er niet gean, en gij zelf hadt mij van al de bijzonderheden dezer zaak, die mij zeer ter harte gaat, behooren te onderrigten 1}.” Zoo liep het karakteristiek onderhoud af, maar niet zonder officiele betuiging van ’s Konings misnoegen aan den Heer VAN DAR HooP en aan den ouden Heer HODSHoN, wiens zoon weder naar Oostenrijk was vertrokken 2). In den kring der Oranjegezinden hier te lande, wekte dit in die dagen, veel ontevredenheid en wrevel, — terwijl het LODEwIsK moet hebben overtuigd hoeveel krachtiger nog de indruk was van onuitwischbare herinneringen, dan de vrees van hem te mis- hagen. Wat Ho@ENDoRP betreft, deze zon hoewel de Vrede niet lang daarna tusschen Frankrijk en Oostenrijk hersteld werd, niet meer als Gezant naar Weenen terugkeeren. Voor de schraal bezoldigde Legatie te Berlin, meende hij te mos- ten bedanken, en de zending naar Spanje, welke hij had aangenomen, had geen’ voortgang, daar zij met LODEwIUKS eigen Regering, een einde zou nemen 3). De verhouding der beide Broeders was hoe langer zoo slechter geworden, al was nu en dan, de hemel schijnbaar minder bewolkt. Zoo ver waren zij van elkander vervreemd s), 1) »Eh bien, ils ont fort mal fait: ils &ieient en commission : ils n’aursient pas d4 y aller; ot vons aurier dü m’informer de tons les ddtaile de eeite afaire qui m’int6remait. virement.”” 3) Bij worzızw, Mömoires dun Ministre du Tresor Public, T. III, 46 Le jeune HOD8... est revenu ce malin; il est parti le 24 Aoft de Vicane. 