title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: offeren, was overgegaan in de kleingeestige zucht , om flechts uit de fchipbreuk des tijds te redden, wat men tot eigen voordeel redden kon. Nu mog- ten die 'volken al begrippen van vrijheid met zich overplanten, zoo als de Romeinen .die niet gekend hadden; de reeds lang verdwenen‘ Vaderlandsliefde konden zij zelven, na onheugelijke jaren als vreem- delingen te hebben omgezworven, niet terug bren- gen, ger de grond, waarop'zij zich thans vestig- den, hun door verloop. van tijd dierbaar geworden was. Dit konden zij te minder, wijl na hurrne komst in deze ftreken de maatfchappij uit een men- gelmoes ‘van leden beftond, waarbij de tegenftrijdig- fte wenfchen en bedoelingen plaats grepen. Voe- wen wij er nog bij, dat zij zich in. het Westen hebben nelrgezet, om daar te vinden, wat zij el- ders te vergeefs gezocht hadden, het noodig on- derhoud voor zich zelven en de hunnen. En hier- mede hadden zij aanvankelijk te veel te doen, dan dat. zij in. ftaat zouden geweest zijn, hunnen gezigt- kring uit te breiden. Ilet was dus volgens een natuurlijk beloop der dingen, dat de algemeene be- langen voor de .bijzondere achterftonden,. en een angstvallig, Zgoismus de gemoederen der groote me- nigte. vervulde. Tot dus verre hebben wij van het leenftelfel nog niet opzettelijk gefproken; maar hier behooren wij op hetzelve vooral de aandacht te vestigen, Van Asiatifchen :oorfprong, even als de Germanen, was het nu door hen in die.landen, | | "Wäaar- OVER DE VOORTGANGEN ,„ ENZ. 485 ‚waarvan zij zich - meester hadden gemaakt, overge- bragt (*). Het was evenzeer bij de Franken en ‚andere vollen van denzelfien ftam , die vroeger of later tot de Christelijke maatfchappij toetraden „ in de zeden en gewoonten gegrond. Het verbreidde zich dan ook met der tijd door geheel het Westen van Europa, en wel in die vormen, welke het door de omftandigheden bij onderfcheidene volken gekregen had. .Wij achten. het hier de plaats niet, om ons met ceene breedvoerige beichrijving of be- oordeeling van dit. leenftelfel in te .laten. Er is. cen tijd geweest, waarin er door menigeen niet anders. dan met verachting over gefproken werd. En wan- neer men het maatichappelijke leven in het afgetrok- kene befchouwt, moet men wel tot zulk een uiter- fte vervallen, Van we£rszijde rustte hetzelve op verplistingen; voor den leenman, om zijnen lcen- heer hulde, trouw en hulp te bewijzen; voor de- zen, om genen in zijn regt te handhaven en te be- fchermen : maar om zulk een verdrag ‚heilig te hou- den, behoorde de wereld tot eene aanmerkelijke- hoogte van Zedelijke en .Godsdienstige Befehaving geklommen te zijn. Onder de barbaarschheid, die er in de eerfte helft der Middeleeuw heerschte, was dit onmogelijik. De een werd een .verdrukker, de ander een wederfpanneling. Het kwaad was te fchrikkelijker, toen de vorm van. het leen zich. zoo- wel (*) De saınT GEORGE, de Juris feudalis origine Asi- eticd. p, 20 sqq. | 486 ‚OVER. DE: VOORTGANGEN 5, ENZ. wel tot ambten en voorregten, als tot goederen uitfirekte ,„. en.,de Kerk hetzelfde ftelftel als de ‘Stadt ‚volgde. ‚Er was geen einde aan de botfingen, vij- andfchappen', oorlogen van de gröotere. of kleinere leenmannen: tegen elkander. De ÖOppermagt. werd een fpeeibal in de hand der Yafallen. Tegenftand naar: willeckeur te bieden namen alle klasfen, daar de wet hun geen waarborg voor hunne ‚vrijheid en ‚veiligheid gaf,' tot-het beginfel , ‘naar hetwelk zij handelden. Die den fterkften. arm. had, behoefde niet te fchromen. : In de tiende' en elfde eeuw, toen "het .leenftelfel door alles heengedrongen was, deed ‚de maatfchappij zich menigmaal voor als cen bajert van verwarring.. Zag men nu en dan de orde al voor eene poos herftellen; het was.cene pleister op de wonde, zonder dat die genezen werd. Reik- halsde.. de‘ menigte‘naar veranderingy het oude bleef toch ‚immer voortduren, Het is eene juiste. aanmer- king’ van‘ MEIJER (*), dat onkunde en bijgeloof‘, welk een vorm van beftuur er ook geweest ware, altijd rampzalige: gevolgen zouden .gehad hebben-t maar in die onkunde en dat: bijgeloof ,. waarmede de Zedelijkheid in gelijke verhouding ftond , lag ook de oorzaak,. dat het beftuur geen’ ‘anderen vorm kon aannemen. Het leenftelfel was geene misge- boorte,; welke eene blinde noodlottigheid uit de ze den der Germanen had doen ontfpruiten , maar 'cen gewrocht van dien tijd, voor de teenmalige bewo- | e ners (*) T. 2. p. p, 195. OVER DE. VOORTCANGEN, ENZ, 457 ners: van Europa: onmisbaar, en daarom. onder .de leiding eener Hoogere magt in dat werelddeel inge- voerd. : Toen het gebouw van den Romeinfehen Staat voor de menschheid had uitgediend, was het gcheel en al uit de gebindten geraakt- en tot een? puinhoop vervallen: nu moest: er een nieuw_ge- bouw, van ‚den grond af, worden opgetrokken, Moest dit gefchieden door barbaren, men .moest dan ook beginnen, gelijk het. kind, dat het hem toegewezen plekje moestuin bezaait } of zijn kaar- tenhuisje beurtlings opbouwt en afbreckt ,. of zijn papieren fchuitje te water brengt. De nog onbe- fchaafde volken mocsten, om het anders, uit, te drukken, aan den band gehouden, een tijdperk van dwingelandij en verwarring doorgaan, om eindelijk zoo ver te komen, dat zij eene maatfchappij hadden „ die op. wet en orde rustte. En waarlijk !: hoe zeer wij tegen BILDERDIJK (*) en anderen meenen te kunnen volhouden ,„ dat het leenftelfel in zich zelve hoo- (*) Wij hebben boven bl, 303 reeds met een woord aangemerkt, dat BILDERDIJK den tijd van her leenttel- fel voor den gelukkigften rekent, Her is inderdaad ver- wonderlijk, dat een man van die geleerdheid en fcherp- zinnigheid zich, ik weet niet, dcor welk eenen 'geest vervoeren laat, om tet zulk een uiterfte te vervallen, Wij. bejammeren dit te meer, daar hij anders over dit onderwerp t. a. p. bl 113 —ı25, 298—333 zoo veel licht verfpreidt, -waarvan wij dankbaar RR gc- maakt hebben, | 488 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. hooge afkeuring verdient ; hopen wij echter in het derde deel dezes werkste zullen toonen, dat zulk eene maat- f-happij van wet en orde zich langzamerhand daaruit ontwikkeld heeft. Hier behooren wij ons bij het heit te bepalen, hetwelk uit hetzelve reeds voor dekruis- togten voortgevloeid is: en dit brengt ons terug tot hetgeen wij boven nopens het Egoismus hebben aıngemerkt. „ Bij de Grieken en Romeinen” „ zegt FERGUSON (*), „ was het bijzonder belang niets , het algemeen belang alles.” Daardoor fpreidden zij eene grootmoedigheid ten toon, welke wij thans met eerbied aanftaren, doch die de noodige vastheid mist, om ftecds te blijven beftaan. Er moet voor de Vaderlandsliefde van een volk, zal zij duurzaam, ja, wat mcer zegt, zal zij wezenlük en met Ze- delijke en Godsdienstige Befchaving verbonden zijn, een srond gelegd worden, waarop zij zich vestigt. Die grond moet daardoor gelegd worden, dat men het algemeene belang met het bijzondere leert vereeni- gen. Zulks gefchiedde nu werkelijk in de eerfte helft der middeleeuw, en wel vooral door tusfchenkomst van het leenftelfel. Het leenftelfel hechtte een ieder aan hetgeen zijne eigene welvaart betrof. Het be- woog vooral den landbouwer, om daarop uit te zien, dat hij zoo vcel mogelijk vrucht van den ak- ker inoogstte, en have en goederen ftceds in rust bezieten mogt. Het bragt ecene regeling in het hui- fe- (*) Essays on the intellectual Power, moral Senti- ment, Happines and mational Felicity pP. 46% OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 489 felijke leven, door een’ naauweren band van ge- meenfchap te knoopen tusfchen man, vrouw en’ kin- deren. Wel is waar, dit waren nog_ flechts be- krompen bedoelingen, bij welke het welzijn van den Staat geheel veronachtzaamd werd. Doch daar- mede moest de barbaarschheid aanvangen, om hoo- ger te klimmen, en bijzonder en algemeen belang te leeren verbinden... Dan zou men zich wel niet, door eene blinde geestdrift vervoerd, vour het Vaderland opofferen, maar die opofiering zou men zich uit gevoel van pligt jegens dien grond,, waaraan men zoo veel te danken had, gerroosten , of zelfs uit liefde voor zijn volk boven eigene be- houderis kiezen kunnen. Nu was daarvoor de tijd nog niet rijp, en evenwel zag men uit het leenftel- fel reeds eenige heilzame gevolgen voor het maat- fchappelijke leven voortviveijen. De drang der ver- drukking, 'waartoe hetzelve de barbaren leidde, verwekte zekere foort var onafharkelijkheid in een aantal naburige gewesten, en daardoor ken- nis en befchaving (*). De zucht voor vriiheid dreef menigeen aan tot het opbouwen of bevolken van fteden, waar die meer dan op het land genos ten werd. Het verlangen, om, -ten aanzien var zich zelven en de zijnen veilig te zijn, leerde eens- deels veräraagzaamheid uiroefenen, en maakte an- | ders- (*) Hung, Essays and Treatises on several subjects; pP. 52 sgg. | 490 QVER DE VOORTGANGEN, ENZ, dersdee!s een elk op die perfoonlijke tegenweer bey dacht, zonder welke een volk in flavernij verzinken moet. De betrekking tusfchen den leenheer en den leenman. bragt ongemerkt. te weeg, dat mcer alge- meene belangen met de bijzondere zamenfmolten „ al waren het ook flechts die van cen enkel dorp of gehucht. Letten wij in de derde plaats op de openbare ten- soon/preiding van het geloof aan eene hoogere magt ! Wij vinden al aanftonds onderfcheidene „ hiertoe be» trekkelijke , gebruiken , uit de zeden der oude Germa- nen vportgefproten. Bij TAcırus komen die volken yoor als bij uitftek genegen tot het inroepen eener Goddelijke. beflisfing in de onzekerheden van het ge- wone leven (}). Deze neiging bragten zij nu in het Westen „ en fchoon zij hunne gewoonten aan de over- wonnelingen niet opdrongen , daar: zijhun de Romein- fche wetten lieten ($); gingen die echter langzamer- hand 9 Leron IV. vooral p. ıı1 s.s. oH Germ. cap. 10. Verg. GRIMM, Deutsche Rechts- Alterthümer, s. 909 fl. ($) Savıcayr t.a.p. IB. s. 90 fi. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 498 hand tot geheel de maatfchappij over (*)., Deze overgang was te gemakkelijker, wijl ook de Fran, ken, Friezen, Sakfers en anderen zich van ouds- her aan zoodanige gebruiken gehouden hadden., Evenwel veroorzaakte de tusfchenkomst van het Christendom dit onderfcheid, dat men te voren de vitfpraak van .nietige afgoden, of van eene verbor- gene ÖOppermagt, tot welke men door een duister gevoel gedreven werd, had ingeroepen ; terwijl men dezeive, na dat men wezenlijk afftand van het hei- dendom gedaan. had, van den Schepper des hemels en der aarde verwachtte, Men verbeelide zich der- halve dien God als den hoogften bewindvoerder , die zoo wel in bijzondere als algemeene zaken kracht» dadig, tusfchenbeide- trad, om voor het oog. der wereld het onzekere .te beflisfen. Loten: en dobbe- len : ftrekte nu niet alleen tot ‚een dagelijksch üjdver- drijff, maar daartoe 'nam men in allerlei aangelegen- heden ook de toevlugt, opdat men den wil van den Onzienlijke weten mogt (}). Werd iemand aange- klaagd; men verklaarde hem onfchuldig. of fchuldig , | 2 Go: naar (*) Hoeg. het in Zalid zou gegaan zijn, indien)de Ostrogothen niet fpoedig door de Longobarden waren opgevolgd, kunnen wij niet zeggen.. De verordeningen van THEODERIK ten jare soo waren alleen op her Ro- meinfche wetboek gegrond. Savıcny. II B. s. 164 fi. - | (+) Zoo verre dreef men de ongerijmdheid , dat.men van Bijjbelplaatfen, die men toevallig onder het 008 kreeg, de beflisfing nopens tijdelijke belangen deed af- hai. 492 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. naar dat hij gloeijend. ijzer , ofkokend water , of eene andere gewaagde proeve al of niet doorftond: en aarı zulke restsplegingen gaf men bij uitftckendheid den naam van ordalia, omdat-men de uitkomst voor een oordeel Gods rekende (*). Zoo liet men van het tweegevecht ,„ dat partijen aangingen „ de beflechting hunner zaak afhangen„ als ‚geidende de zegepraal voor eene ftem des hemels,, die het regt tegen het onregt handhaafde. Nu en dan werden deze bijge- loovigheden „ of althans fommige derzelve, ‚wel van Staatswege tegengegaan (}); zoo als ook de Kerk, bijzonder in de negende eeuw, daaraan ecn einde zocht te maken ($): maar de pogingen waren te vergecfs. Het eenige, dat er kon gedaan worden , beftond in de zorg, om de verkecrde praktijken zoo onfchadelijk te doen zijn, als mogelijk was. Dit gelukte ten aanzien der ligchamelijke proeven, toen de Geestelijkheid het daarheen leidde, dat derzelver beoordeeling aan haar werd opgedragen. Nu wist zij | her hangen, en dus als met de Heilige Schrift lootte. Zie NEANDER , Denkwärd, III B. ı. Heft. p. 88 ff. ° (*) Anders droeg alles, waarbij men zich verbeeld- de, dat God ter beflisfing tusfchenkwam, den naam van Ordale. Zie Du GANGE. Tom, IV. p. 1373, 1374. Ct) Gieserer,. Il B. ı Abth. s. 297, 298. Opmer- kelijk is ook de verklaring van LUITPRAND bij CAncIANN Tom. I. p. ı27. ($) GiEseLer. ı. a. p. en s. 69. Pranck. III B. s. 536 ff. OVER DE VOORTGANGEN,„ ENZ,. 495 het gewoonlijk zoo aan te leggen, dat die proeven aıaar haren zin uitvielen: en gefteld ook, dat zulks wel eens rijkelijk vergolden werd; wij beflui- . ten echter uit den ijver, waarmede velen onder haar het 'misbruik geheel zochten af te fchaffen, dat zij doorgaans de onfchuld in befcherming genomen heeft (X). Doch wat er ook tot leniging van het kwaad, hetwelk de bijgeloovigheden verwekten , mogt gedaan worden; zij waren en bleven, in de eerste helft ‚der middeleeuw, eene bron van jammer en cllende, die zich over geheel het maatfchappelijke leven verfpreidde (}). Ee&ne aanmerking, en. wel dezelfde, die wij reeds mcermalen gemaakt hebben , moeten wij ook hier maken, te weten, dat zulk. een kwaad onvermijdeliik is geweest, toen de Ger- maanfche volken nieuwe Staten in. het Westen ftichtten. Gelijk toch de. gebruiken, welke zij nu volgden, uit oude inftellingen wären voortgevloeid ; zoo konden zii wegens hunne kindschheid in het verftand niet anders, dan die ook als de belijders van het Christendom aanhouden. Daarenboven was de vrees voor eene Hoogere magst, welke met de- zelve gepaard ging, het beste hulpmiddel, om drif- ten en hartstogten te: beteugelen „. zoo lang de heer- fchappij van zinnelijkheid en verbeelding het nog belette, dat de rede bij hen behoorlijk ontwikkeld er | | werd. (*) Broes. t. a. p. ID, bl. 204. | .(*) Men zie over deze en andere rampzalige gebrui. ken vooral MEISER t. 2. p, pP. 311 s,$5. die alles in ee helder licht gefteld heeft. Aay4 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. werd. Ja, wat. mecr is‘, hier werkten reeds de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ving, voor: zoo ver het geloof aan eene älles beftu- rende Voorzienigheid in geheel de maatfchappij werd ingevoerd, om zijnen weldadigen invloed over alle dagelijksch bedrijf uit te öcfench.: Jammer maar, dat dit geloof, waardöor het hedendaagsche Europa zich van het voormalige, hetwelk Grieken en Ro- meinen, gekend hebben, zoo zigtbaar onderfcheidt , in aller hart .nog niet is doorgedrongen! Intusfchen leidden daartoe ook nog ‘andere bijgeloovigheden , waaraan men zich in dit werelddeel gedurende de tijdeni der barbaarschheid overgaf, tot. de dwaze geefelboete toe „ ivelke in de elfde eeuw, bijzonder door toedoen vali ‘PETRUS DAMIANI,. een’ grooten opgang begori te mäken.(*). Daartoc leidde de viering van zekere dagen, ook ‚volgens de bepaling der Staatswetten (}), aan de. nagedachtenis van ware of vermeende. heiligen toegewijd. Daartoe -leidde : vooral de verordening van het kerkjaar, waarbij Kersmis, : Pafchen en Pinkfteren, als de.drie groote feesten. der Christen+ heid, boven alles uitftaken ($). Dit nu was geen gewrocht van het bijgeloof, maar van .den echt godsdiehstigen zin, .die een’ bepaalden- kring var ' (*) Scutorcam. XXII Th. s. 531 f. °(H Cancıanı. Tom. III. p. 179, 181, 2 279. Tom. IV. p. 276, 277. verg. p. 253. "CH Aucustı, Lehrbuch der Christl. Alterthümer, IB. s. 139 f. en pristen, Tann OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 495 gebeurtenisfen , naarmate dezelve door de natuur in hare verfchijnfelen werden afgebeeld, vastftelde en heiligde , om het gemoed in’ ieder jaargetijde tot God en hetgeen Goddelijk is te verheffen. Zoo werden inzonderheid drie 'gebeürtenisfen, waarmede ’s mehfchen wezenlijk heil "zoo naauw verbonden is , in overeenftemming ge- brazt met het eigenaardige van elk faizoen : ‘de koinst van curıstus op de wereld met de wederkeering var de zon naar dit Noordelijk halfrond, waarbij’ de aanvang van het 'burgerlijk jaar ook in adnmerking kwäm; -deszelfs opftanding uit de dooden met de vernieuwing van het gelaat des aardriiks in de lente; de uitftoring der gaven van den Heiligen Geest‘, door :Hem- naar zijne belofte bewerkfkelligd , met. het genoti van’ de Cerstelingen der zomervruchten: Ei wij, die thans‘ leven, hebben een’ geregelden leid- draad voor onze Christelijke overdenkingen en feest- vieringen’ (*% “Doch de meeste' verdienste heeft a ie men Ä (*) Een ding is, om dit hier in het voorbijgaan te zeggen; inderdaad te betreuren, dat, namelijk, de Her- vormde Kerk, biizonder in ons Vaderland, op de oude inftelling van een Aerkjaar z00 weinig acht geflagen heeft. Zie voIGTLÄNDER, Plan einer in ällen ihren "Theilen . vallendeten. Reformation. der, Christl. Kirche, s..89 ff. Voor het overige geven. wij gaarne toe, dat de tijdsbepaling voor de groote feesten van. onderfchei- dene redenen. heeft afgehangen, Ook weten. wij ‘wel, dat men vele dagen, die .tot het kerkjaar behooren, in fommige landen reeds lang, vöör den val van het Westerfche Rijk’äls feestdagen gevierd heeft;, maar wij f pre. 496 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ. men zich in de eerste helft der middeleeuw verwor- ven door de heiliging van den zondag. Het is zoo, van KONSTANTIJN den Groote af hadden vele Chris- tenkeizers wetten te dien aanzien. uitgevaardigd ; maar dit zou voor de nakomelingfchap weinig ge- baat hebben, ware door de Germanen, die in het Westen indrongen, hieraan geen gehoor gegeven. Gelukkig deden zij dit, en die na hunne komst in deze landen het Christendom aannamen, volgden, gewillig of door dwang, hun voorbeeid. In de wetten dezer volken treffen wij bijna niets menig- vuldiger san, ‘dan bepalingen omtrent den zondag. De mceeste ftiemmen overeen in het uitdrukkelijk ver- bod, om op denzelven ecnig flaafsch werk te ver- rigten. In fommige wordt zelfs op de overtreding de: firaf‘ gefteld van met het ligchaam te boeten, of de ‚vrijheid te verliezen (*). Hier en daar is het als hal men , verordeningen gemaakt nopens een’ Joodfchen /abbath (}). Doch werpen wij een’ flui- jer over al het berispelijke, hetweik hier voorkomt! Doen wij zulks des te liever,. wijl er ook wel eens een vrijer geest doorftraalt, dan in deze en gene wetten der Keizers van het oude Rome ($). In al- fpreken hier van de eerste helft der middeleeuw, om- dat toen ‘het aangevangene vol:ooid en door Europa verbreid is’ geworden. | . (#) CancıÄnt. Tom. H. p. 113, 332, 371. Tom. IE. p- 19: Tom. IV. P- 258, 307: | (+) Ibid. Tom. U. p! 371. Tom. IV. p. 192. ($) Ibid. Tom, III. p. 67, 367. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ; 497 allen gevalle is er door deze onze'voorouders een dag var de week, waarop men van ligchamelijken arbeid rusten mag, om met zijnen geest tot God en CHRISTUS en eene betere wereld op te klimmen ,„ in het maatfchappelijke leven ingevoerd. En hoe groot eene weldaad daardoor aan de menschheid bewezen zij, kan geene pen befchrijven, geene taal uit- drukken . (*). | Nog &en punt moeten wij aanroeren, de beoefe= ning van allerlei Christelijke deugden. Niet, als of wij zeggen wilden, dat die in de eerste helft der Middeleeuw door geheel het maatfchappelijke leven heen had plaats gegrepen. Het tegendeel zal den lezer uit onze menigvuldige klagten over de zede- loosheid van dit tijdperk duidelijk gebleken zijn, en wordt ook allerwegen door de gefchiedenis geleerd. Geene misdaden zijn er op te noemen, of zij wer- den openlijk bedreven. Inzonderheid waren er eenige grove ondeugden, die boven andere uitftaken en de zoenmalige bewoners van Europa kenmerkten. En wanneer wij wreedheid en rgofzucht onder- deze klasfe bovenaan ftellen, gelooven wij'niet, dat ie- mand ons zal tegenfpreken. - Van zulk eene bevol- king, als nu de maatfchappij witmaakte, was dit troiıwens in allen opzigte te verwachten. Evenwel moe- - (*) NEANDER , Allgem. Gefch. u. w. IB, 2 Abth, ». 640 ff, pranck, IB. s. 455 ff. 1. I i 498 OVER DE VOORTGANGEN}J ENZ» moeten 'wij, op-het voetfpoor van MONTESQUIEU (*)4 aanmerken, dat ‘cr nicts in de. gefchiedenis . dezer eeuwen zgelijk ftaat met de boosheid. van Rome’s Keizers, die een onnoemelijk getal burgers . deden fierven, om.hunne goederen verbeurd te verklaren. Wangedrogten in menfchelijke gedaante, zoo als eeNE |ROSAMUNDA, BRUNECIILDE. en: dergelijke,, behooren ook meer tot de eerste, dan tot de laatite jaren van dit tijdperk. En met welk eene onbe- fchaamdheid. zich :groot -en klein aan roofzitcht fchuldig maakte; zij werd echter menigmaal door kracht van wetten tegengegaan en: fomwijlen, althans eenigermate, bedwongen (+). Doch dit een ef ander .behoeven wij niet eens in het. midden te bren- gen; om den lezer daatvan te overtuigen, dat de beginfelen :der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving midden in de barbaarschheid werkzaam zijn gewcest: Die,de gefchiedenis onpartijdig befchouwt , ziet hier ook treffelijke deugden doorblinken. Was het geene Vaderlandsliefde, ‚was . het ‚geene ‚wijsgeerte, waar« door deze deugden,, gelijk. bij de heidenfche oud» bei] „werden aangekweekt; zij waren de vrucht van het ‚Evangelie, hetwelk, hoe verbasterd ‚ook , nog akijdı zijne kracht. op .de harten uitoefende.: Daar- door ‚waren zij. ook te zuiverder en te. algemmcener., zoodat zij uit gehoorzaamheid aan God voortvloeiden gen bij ongeletterden zoo wel als bij geletterden, bij | lla- (lH) Consideratiehs- tur les causes etc, Ch. 13. (+) Prancr. II B, s. 542 fü | es OVER DE. VOORTGANGEN , ENZ, 499 flaven zoo wel als .bij vrijen ingang vonden. Wij ‚bepalen ons alleen tot het Westen van. Zuröpa‘, waar de Befchaving ,„ om’ zoo te zeggen, hare wieg en bakermat: gehad heeft. Daar treffen wij mannen ' aan, die, ja wel, het kenmerk van :hunnen tijd üdroegen; maar echter, zorder altijd. van kindsbeen aan door het licht van kunsten en wetenfchappen beftraald te zijn, zulke voortreffelijke hoedanigheden ten toon fpreidden, dat zij voor geen Trajanen of Antonijnen behocfden te wijkeh. ‘De deugden van een’? THEODORIK fiaan voor ceuwig im de:gefchic» denis aangefchreven, en had hij zich door) boozen argwaan, waarover hij daarna bitter leedwezen ani» droeg,„ niet. laten vervoeren, 0m SYMMACHUS eh BoötHıus ter dood te brengen; men zou geene viek in zijne regering kunnen aanwijzen. Tegen de ‚gebreken en ‚verkeerdheden varı cen’ KAREL den Groote wegen, naar de geloofwaardige getuigenis var EGINHARD en anderen, deszelfs loffeliike ei- genfchappen, bijzonder als regent, zoo zeer OP, dat hij fteeds voor alle Keizers en Koningen, in menig opzigt, een voorbeeld van navolging blijven zal. „ ÄLFREDS verdiensten ,” zcegt HUME_ (*), BR in her. afzonderlijke en openbare leven, en met roem . worden „overgefteld tegen die van ieder” vorst of burger, wien de jaarboeken van alle tijden en volken vermelden. Hij fchijnt inder- daad.dat. model van een te . geweest, het- 0 The Hear; of“ England. Vol.: 1. p. 94. lia 2 500 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. herwelk de Ouden, onder de benaming van eench Wijze,' hebben afgeteekend „ meer als een gewrocht hunner verbeelding, dan in de hoop, dat het ooit zou verwezenlijkt worden.” Gaan wij nog. ver- der in de middeleeuw voort; wij zien in Duitsch- Jands Koning, HENDRIK I, eenen man, eenvoudig wan zeden, matig. van leefwijze en bij wien geen der toenmalige Vorsten in deugden te vergelijken was (*). .In Keizer orro I vinden wij wel eene wmengeling van :goed en kwaad, maar zoo echter, dat het kwade verre overtroffen wordt door het goede (}). Dit geldt ook van KOENRAAD II en deszelfs opvolger uenDrık Ill, offchoon deze het koninklijik gezag te verre. dreef ($) en, in zijne laat- (*) Woorden van prıster. II B. s. 31. op grond der getuigenis van wITICHIND, Annales. Lib, 1. apud MEIBOMIUM |. £. p. 642 en ‚andere fchrijvers. Hij heer de Vogelaar, niet omdat de vogelvangst bij hem boven het rijksbeftuur ging; maar omdat hij daarmede juist bezig was, toen hij de boodfchap van zijne verkiezing tot Koning kreeg. Dat hij fleeds zijn gezag heeft laten gelden, is eene bewezene waarheid: doch hij verdient Waarom den naam yan den geweldige niet, welken Bör- TIGER. U, 4. p Ss. 34 hem'geven wil, (1) Dırumar, apud zeisnıt. Tom. ]. Pr 34% . ($) Als taal van een’ dwingeland klinkt- zelf hetgeen hem door CosMmas in Chron. ad ann. 1040 apud MEN- gen, Tom, I, wortt nagegeven, dat hij aan de Bohömers op OVER DE VOORTGAÄNGEN, ENZ. Sol. Jaatfte jaren, op het voordeel van zich zelven em zijne familie te zeer het oog vestigde (*). Wenden wij ons naar elders; het edele karakter en de roem- rijke daden van een’ ALFonsus den Groote bieden ons ftof tot bewondering aan. Ook in een’ RA- mıro Il en andere Spaanfche Koningen vinden wij veel , op de klagte wegens de verzwaring van hunne kasten' zou geantwoord hehbben: Her is ‚fleeds de gewoonte der Koningen, aan eene vroegere wet: iets nieuws bij te voe-- gen. Want alle wetten zijn niet op denen tjd vastge- feld, maar door de opvolgers der Koningen vermeerderd.. Die toch de wetten regelen, worden door de wetten niet. geregeerd ; dewijl de wet, 200 als het [preekwoord' zegt ,. een’ wasfen neus heeft, en de Koning eene üjzeren en, Zange hand, 200 dat hij haar buigen kan naar het hem behaagt. Intusfchen dient het eenigermate tot ’s Kei- zers verfchooning , dat hij van de Bohemers, behalve de jaarlijikfche fchatting, flechts teruggave vorderde: van hetgeen zij in Polen geroofd hadden, Verg. BILDERDIJK. I D. bl. 115 ES Bij WERMANNUS Contract. 1. €. ‚pP. 273. komt: hij voor, als van zijne regtvaardigheid, vredelievend- heid, vroomheid, Godvrucht en veelvuldige deugd allengskens ‚rot winzucht em zekere zofgeloosheid‘ ver- vallen. Maar op dit oordeel, hetwelk de fchrijver ook’ niet in eigenen naam uit, heeft de onverzettelijkheid „ waarmede .de Keizer zijn gezag, zoo wel tegen de. Geesteliijkheid, als tegen de ee. le, buiten twüfel eenigen invioed. gehad. | 2 OVER DE VOORTGANGEN; ENZ» veel, dat aanfpraak maakt op de goedkeuring' der “ nakomelingfchap, Ja, wat. meer is, in een’ wıL« LEM „ den Veroveradar ,„ zien' wij, niettegenftaande al de verdrukking ,. welke Engeland van hem gele- den heefi, nog een bewijs van den voortgang der Zedelijkheid door middel van het Christendom (*) x wauneerr wij hem vergelijiken met de aanvoerders der Normannen, toen die nog heidenen waren, op hunne ftrooptogten. Tot dus verre fpräken wij enkcl en alleen’ van opperfle gezaghebbers ; maar ook onder Vorsten van minderen rang, ook onder de Holland/ehe Graven waren er, die, offchoon in kleineren kring, menigerlei dingen ten toon fpreid- den, waarvan de afeodifche voorvaders niet ge- weten hadden CH. .,Daarenboven mogen wij niet verzwijgen , dat er, bijzonder tegen den aanvang der kruistogten, door geheel het Westen heen, een zeker nieuw leven ontftond, waaruit het klaarblij- kelük „was ,. dat zich deze. en gene deugden bij de, bevolking ontwikkelden. Men kreeg een gevoel van menfchenwaarde, hetwelk van het Zuiden naar het Noorden onophoudelijk voortging, en zich in het ftreven naar " vräheid" ontäekte HD Men begon | 2 meer (*) Vooral in = aanvang zijner regering. HarLam. Vol,. II. p. 421. ‘CH) Bijzonder nırk II. Zie sıLnerpig. II Deel,, bl. 13. .. ($) Sısmonoi. Vol. I p. 415 55. PVER DR’ VERRTGANGEN', ENZY 1503 aneer :prljs .te ftellen op de achting bij de nakome- Jingfchap ; waarom ook. de monnikenlegenden hier en’ daar door levensbefchrijvingen van voortreffelijke mannen vervangen werden. (*). Er openbaarde zich bij de bewoners dezer landen ecne kloekmoedigheid , welke voordeelig afftak bij de lafhartigheid, waar- mede men hier, vijf of zes eeuwen te voren, den bals voor- het juk der veroveraars van 'het Keizerrijk gebogen had (}). - -Intusfchen waren er onder de deugden, die in de eerste helft der. middeleeuw te voorfchijn traden , ook vruchten, welke aan geen?’ anderen boom dan dien des Christendoms. wasfen konden. Roux-FER- RAND doet ons dit opmerken ($); ofichoon hij met FRERET en anderen zijne toeftemming geeft aan het overdreven zeggen van LACTANTIUS, dat, Zoo iemand: de waarheden, welke in de onderfcheidene ftelfeis der wijsgeeren verfpreid liggen ,„ wilde bijeen- zamelen, hij eene leer verkrijgen zou, van die. des. Evangelies niet verfchillende (**). Wij bedoelen onder anderen nederigheid en ootmoed „ die bemin- nelijike hoedanigheden, welke uit het gevoel van eigene bevlektheid en fchuld, en het geloof aan a | . Gods (*) Prister. IT B. s. 139, 140. « (+) Zie ook hier sısmonpt. p. 4 5.5. "NT. a. Pi pP 299, 300: ur (**) Zastit. Divin. Lib. VII. cap. 1. u ‚50% OVER DE’ VOORTGANGEN‘, ENZI Gods genade in cCHRISTUS voortfpruiten. ‚Van deze fpreken wij met te fterker nadruk,„ wijt zij zich nu meer of min onder alle klasfen voordeden en het bewijs opleverden „ dat er eene maatfchappij ontftond ; geheel ongelijk aan die der Grieken en Romeinen , ‚waarin hoogmoed en ijdelheid den boventoon gehad hadden (*). Wij zien.haar in de onderwerping aan eene Hoogere .magt, waarmede een sERvuLus de bitterfte bezoekingen verdraagt (+); in het merk- waardig antwoord van een’ vromen kluizenaar op “ de vraag,. waaraan men weten kon, of men Au- Gustınus als een’ leeraar der waarheid hooren mocst ($); in het ganfche leven van die geloof- predikers onder de heidenen, wier eerwaardigheid wij boven reeds vermeld hebben. De zoodanigen ftrekken tevens ten bewijze, dat die deugden „ waar ze regtgeaard zijn, geene traagheid of lafhartigheid , maar werkzaamheid en kloekmoedigheid aankweeken. Dit bemerken wij dan ook in een’ sruno van Keu= /en, en andere geestelijken, ‘te gelijk beroemd van wege hunne nederigheid en ootmoed, en van wege hunnen onvermoeiden en onverfchrokken’ ijver in de be- (*) CHATEAUBRIAND. , a. p. Tom, II. p. 109, 110, (}) Grecor. I in Euangel, Homil, XV. ($) Als hij een „man. Gods is, zeide de kluizenaar, dan is hij ook zachtmoedig en nederig van harte, Zie BEDA. Lib, II, cap, 2. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ: $o5 bevordefing. van.al wat heilig en goed was (*). Dit bemerken wij in een’ GODFRIED VAN BOUILLON, een’ man, zoo als SCHRANT zegt, aan wien er On der. de Oudheid niemand gelijk is, den echt Christe- lijken held, den. Ridder zonder vrees of bläam., het beeld, het ideaal der Ridders (}). Boch niet: min- der voegt het hier te fpreken van die menfchenlief-: de, waardoor menigeen, in deze tijden der middel-' eeuw, een troostrijik licht over de duisternis ver- fpreid -heeft. Het was eene broederlijke en zuster- lijke liefde, welke Grieken noch Romeinen gekend , maar waarvan de eerste belijders des Evangelies een: onvergelijkelijk model gegeven hadden. Op het voet= fpoor dier oude Christenheid, drong zij nu tot geheel de maatfchappij door, en wel onder allerlei. bekoorlijke vormen ($). Zij trok zich die men- fchenklasfe aan, welke door de Oudheid zoo jam- merlijk verwaarloosd was geworden: die nuttige en’ onontbeerbare klasfe, welke de bevolking door han- denarbeid van de noodwendigheden voorziet; maar “ zelve, wegens armoede en gebrek, :doorgaans een e 24 kom- (*) Vita BRUNONIS, apud LEIBNIT. Tom. I.p, 273 599. . (}) Lofrede op GODFRIED VAN BOUVILLON, bi, 3; 4, Verg, RosEertus Monach. apud BonGARs, Gesza Dei per Francos. Tom. I. p. 33. ‘In het derde deel van. dic werk hopen wij van dat fieraad zijner esuw meer t& zeggen. ? | | 78) Harzam Vol, IIR pe i504 As. 506 OVER DE'VOORTTLANGEN/, ENZ) kommenijk leven .leidt. De kloosters.openden"zich tot verpleging varı vreemdelingen, die de hulp. van anderen behoefden. Gasthuizen werden .er voor ouden en zwakken, voor weezen en weduwen op- gerigt.. Den nooddruftige te voeden en te kleeden achtte men een’ der duurfte pligten van de Gods- dienst, Van denzeiflen erLicıus, ‚wien wij reeds meermalen met lof vermeld hebben, vinden wij aan- geteekend, dat de armen naar hem in menigte „als bijen naar den bijenkorf, tocvloeiden: en dat, zoo cen vreemdeling deszelfs woonplaats zocht, die ten antwoord kreeg: ga daar heen, waar gij de armen verzameld ziet (*). Toen GREGoRIUS I van be» hoeftige grijsaards vernam, dat zij, op hunne‘reis van Ravenna naar Rome, door den kerkvoogd dier ftad ledig waren weggezonden, deed hij hem door ziinen vriend sECunpınus ermftig onder het 008g brengen, dat het op lezen en bidden allesn niet aankwamz; maar dat hij met eene milde hand de noodlijdenden helpen en het gebrek van anderen voor het_zijne rekenen moest: wijl de naam var bisfchop anders voor hem niet meer dan eene ijdele naam was (}): en hetgeen hij hier met woorden zeide, toonden fteeds zijne werken, dat uit zijn hart ‘voortvloeide ($). Zulke voorbeelden, nog a door ° (*) D’acaery. Tom. II. p. 81, ur "(NH Erpp. V. Ep. 29. u ($) PauLı Diae. Vita GREGOR. Lib. II. cap. 19, 22 sag. ef. Lib. HIT eap. a9, | de DVER DE VOORTCANGEN 5; ENZ. 807 door afftammelingen van de "Romeinen gegeven , volgden ‘priesters ‘en monniken, voigden een Ans- cArıus (*) en andere helden des geloofs, die zich‘ midden onder. de woeste heidenen begaven, om ze tot het Christendom te brengen ; volgden geestelij- ken en leeken, die zulks vermogten, en eenigen’ prijs op’ de Godsdienst ftelden , tot de kruistogten toe. Ook bleven vrouwen te dezen aanzien niet bij de mannen achter (4). En in ons Vaderland: ont- brak het evenmin aan medelijdende liefde als el- ders ($). : Zeker fchrijver zegt, bij zijne loflpraak over de” gastvrijheid van Sfr? GODHARD „ dat de welfprekendheid van TuLLIus zou te kort fehieten, om die naar eisch te vermelden (**): wij. mogen, en dat zonder overdrevenheid , wel zeg- gen, dat wij een uitgebreid boekdeel te fchrij- ven hadden; zoo wij alles wilden ophalen, wat: er .voor vreemdelingen, armen en ongelukkigen vari velerlei: foort door Christenen in dit tijdvak gedaan is geworden. (+) Zie bijv. PERTZ.t. a. p. P. 704, 705. "SD Grasivs. t. a. p. bl. 189, 190, 203 enz. (**) Leis. Tom. Il. p. 42% ‘} 508 OVER DE VOORTGANGEN, ENZi erkennen het (*): maar bijaldien de leer varı -het- Evangelie nopens de verpligting‘ van den Christen tot liefdewerken in de maatfchappij niet was over- gesaan; zou dit bijgeloof er niemand-toe gedreven hebben. Zoo mag het waar zijn, dat de barmhar- tigheid van dien tijd wel eens meer nadeel dan voor- deel aan de wereld heeft toegebragt; daar- zij de luiheid voedde en de fehromelijke dwaling, als.of de vroomheid in eene vrijwillige armoede beftond, aankweekte. Maar dit was een natuurlijk gevolg van de omftandigheden, hetwelk overal verdwijnen zou, naar gelang zich de Befchaving meer ontwik- kelde. DBovendien waren het niet alleen voorftan- ‚ders eener vrijwillige armoede,„ die voor vreemde- . lingen en armen zorgden. Neen, ook door een’ KA-' REL den Groote, die anders in navolging van vroe- ger Keizers het. bedelen tegenging (}), werd die- zorg ten toon-gefpreid en aan de onderdanen- na- ‚drukkelijk aanbevolen ($). Ook een ALFRED, bif | | wien (*) Volgens GREGOR. Tur. Lib. VI. cap, 20. zeide zekere curovınus reeds in de zesde eeuw van zijne milde gave: deze worden aan de Kerk gegeven , opdat de armen, terwijl zij daaryan verkwikt worden, mij vergiffenis verwerven bij God! (}) NoLTHENIUS, educatione pauperum in civitate, p. 110, 11. ($) EGInnarD, Vita CAROL, cap, 27. MARTEnNR e DURAND 1, c. Tom, V. p. 908, 909; 958, 959. Tan- 'eranı; Tom. IM. p. 150%; 2595 2995. OVER: DE VOORTCANGEN , ENZ. 509 wien arbeidzaamheid eene hooge waarde had, maak- te zich daardoor verdienstelijik in zijn ganfche 1e- ven. (*). De Vorsten, die meer of min in hun voetfpoor traden (en dit deden ook de meeste, die zich door beleid in vrede of oorlog roem verworven hebben), gaan wij kortheidshalve ftil- zwijgend voorbij, hoe hoog zij wegens hunne wel- dadigheid ook door oude fchrijvers geprezen worden. Doch dene‘ bijzonderheid van HENDRIK I, welke ons zeer getroffen heeft, mag niet onaangeroerd blij- ven: dat.hij, nameliik, voor de dochters .zijner Edelen, die in den ftrijd voor het geloof, zonder vermogen na te laten, gefneuveld waren, te harer verpleging kloosters gefticht heeft, waaruit zij, tot huwbare jaren gekomen, zoo het haar niet beviel de gelofte te, doen, zich in den echt begeven kon- den (}). Voegen wij nu nog bij dit alles de proe- ven .eener liefde, welke niet minder dan tegen vieesch en bloed te ftrijiden heeft, ons hier en daar in de gefchriften dezer tijden voorgehouden! In LopE» ‚wijk, den zoon van KAREL, met wiens bijnaam den Godvruchtige meestal gefpot wordt, heeft het ‚geloof de fchoone vrucht, dat hij, na de hardfte mishandelingen van zijne kinderen tot zijn’ dood toe geleden te hebben, hun ftervende vergeving fchenkt. TueuT- .(*) Asser. Ic. p. 13, 21. cf. cancıanı, Tom, IV, Pe 245, 246. a Chron. Engelhus. apud teıenıt, Tom. II, P. 1073, + sro OVER DE’ VOORTGANGEN , ENZ. THEUTBERGA „ de verftootene Gemalin van LOTHA- zıus Il, vermaakt bij uiterften wil een aanzienlijk dee] van hare bezitting aan het klooster ,.ten einde däär voor de ziel van haren boozen kweller gebe- den worden uitgeftort: cene vergevensgezindheid , welke een ieder bewonderen moet, hoe fcherp hjj ook het bijgeloof, hetwelk daarmede gepaard ging , afkenre (*). De levensgefchiedenis van Koningin MATHILDE. älleen ftelt ons de kracht der .liefde reeds in het heerlijkfte licht; het zij wij op de tusfchen haar cn haren zoon HENDRIK getroffene verzoening 5 of op. het ongemeen teeder affcheid ,„ hetwelk zij en een tweede zoon, oTTo I, die, door kwaadftookers opgezet ,„ haar gevoeliglijk beleedigd had, in en vöor de Kerk te Nordhaufen van elkander namen; of op andere, daar voorkomende „ bewijzen van een? zacht- inoedigen geest de aandacht vestigen (}). Hier zien wij dan de fchoonfte zegepraal, welke de mensch op aarde behalten kan, de zegepraal over vijandfchap en wraakzucht, die in zijn. hart zoo ligt ontkie- men en post houden, Ja in ’al die blijken van een Christelijk gemoed, welke ons hier zijn voorgekos men, in die ‚verzoenlijkheid,' weldadigheid,„ nede- righeid en ootmoed zien wij deugden „ wel niet z00 fchitterende , als die van Grieken en Romeinen; maar „.(*) Alzoo nagenoeg woordelijk BroBs. 1,.D, bl. 255. CH) Fita marsıLpıs apud Leiser. Tom, I, p, 192 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ,. Sıl maar grooter in het oog van God, dienstbaarder aan het heil der wereld en boven alle bevorderlijk aan onze vorming voor de eeuwigheid. Wij twij- felen ook niet, of in het verborgene hebben die deugden nog veel meer goeds gefticht, dan in het openbaar. Wij twijfelen niet, of onder de groote menigte zijn er ook in ftilte vele navolgers geweest van die fieraden des Christendoms „ welke wij in verrukking aanftaren. En evenwel mogen wij het niet vergeten, dat wij hier eene maatfchappij bec- fchouwen, welke nog geheel in den ftaat der kindschheid is. Zij, die deze deugden boven an- deren ten toon fpreiden, zijn flechts eiikele fterren 5 door de nevels doorbrekende, om de donkerheid van den nacht te verminderen, welke nog den aardbodem bedekt. Maar echter wordt het licht, dat van hen op hunne tijdgenooten afftraalt, meer en meer aan dat der morgenfter gelijk, die de na- dering van den dag aankondigt. Uit hunne woor- den en werken blijkt het, dat de beginfelen der Zedelijike en Godsdienstige Befchaving in werking zijn. Zij ftaan daar, op het tooneel der wereld , als Profeten van eene blijder en gelukkiger toekomst, " » - « .. Ä 2 *..- ves- ’ .. " * 9% ». m. = ’ - * + [2 € i [4. I ” I .. fi ‘ . * FR | Er, . ”. % r ’ l *. RE" * = I - I I 0 j Digitized by Google Bladz, 3. Baat ; hierinligtopgefloten, lees : I. — zinverkeeer __— zijne handelwijze 19. — ondichdtd 2__—— onderdrukt u 786. — ook buiten den fiaar — algemeen en overal 80. — ineengevlochten ra- — insengezer raderwerk, derwerk,. 244. — iedere zedeliike we- — al wat de zedelijkheid enfchap betreft 345: -— den goedhartigen — den Abt BERNARDIN 346. — gezelfchäppeiyke * — maatfchappelijke 401. -= behöoren ook tot — behooren tot — — j0RNANDE — JUHNANDES VERBETERINGEN VAN HET TWEEDE DEEL, Bladz, ö EN a 9. laat : daargefteld lees: verrigt Lr. — juist te te — juist.te 16. = JnsqW, au | — Jusqu’ au 17. — ten dien de _° — te dien tijde 18; — Maar droevige — Meer droevige 26. — oontaardde, langza- — ontaardde langzamerhand merhand u I 29. —- aangevoerde wreedheid — aangeroerde wreedheid 35. — Enkwameentweede — Er kwam een tweede 49% — inde vele freken —.. in vele fireken 57,94 ZUNODIUS - ENNODIUS 57, = SERMONDUM — SIBMONDUM VERBETERINGEN VAN HET EERSTE DEEL, met andere. woorden in deze woorden ligt op- gefloten, anders Bladz. Bladz, ‚ 67. flaat :daardoor, zich 95» 110,. 115.0 VERBETERINGEN: | ; zijn zou. moest . derzelfde .eeuw. welke men dikwijls ° 140, 1 89 — MARTEL 161 — denzelfden gees 194 — veel meerdere PIRE Ras “ elders —_— — . Lombarden voor altijd opzeiden, uit te fpeken' ftappen voorbereidt, lang, aangehouden tot voor beide de Apol- linatiken _ Staatsverrigtingen denkwijze (+)? wei toe te flemmen: voor hen bij God zijn MARTINE, Ä anderen , leeren verkeerden (*). de Hervorming, leeftelfel- waarmede men heh die bij canciAnı onderhoorigen (1). Zü wilde doen biijken "ORDEVICUS GUIZOT (*) DU GANGE > menigerlei dingen educatione Be .‚ tr INOWH 2 — en — u es: daardoor zich zijn zou, moest der elfde. eeyw welke dikwijls a8 Martel | denzelfden geest veel mindere Longöbarden voor ältijd opzeiden ? vit te Ipreken ftappen voordereidt ? „ dang aangehouden , tor _ beide de Apollinarissen Staatsinrigüngen denkwijze (}). "wel oefbeımmen voor hen bij God zijt MARTENE anderen leeren verkeerden (*).” de hervorming , leenftelfel: waarmede men her die 'men bij canTlanr>: onderhöorigen(+); zii: wilden doen‘ bljken ... ORDERICUS Gu1zor (*) over het al- gemeen "DU CANGE -menigerlei deugdan + -' de edücatione ' INC. en” iV Digitized by Google - c 1 *. - s.. “ » ». \ -. ‘ pe .... a SooDiie [5 % : “ % * „” f *. .. Digitized by Google j) & Rn pr Digitized by Google .% "ie nn nn: .*r wi « = - ‚pr < 4 we Tat ZU y 4 MT rn .* ern Pe IR » ed, ar z n “. N:. m IH, g4 MY; ne. as ie 7) <y7 FE ry s A ie dr PT i s 7 , Las, > a» e Ki Ike #. Fa > ’£ > wer r“ 2 NET A RL RE PIE A 3 ra,. r wre 7 INT ag ni ar" 0.8 Ci Deal uf, s r. dar 7 REN 277 AN pi 17 % Pdf I .. F "7% u ESER Ps | we Eh Bar Br ul Be DAWN, RT an Fe 1 a a a, = a we u ER Pe a eu, BI TUE DAN:. ER - en Ag LEE HEN Ze ur 3» 43 wi, uk VAR: EEE TI en ET RR VE u? ar ET PH EFF DIE a AL er N N Fang 9 Te AMT, Bi Prlae / Ve ER a a a ERTDT HEN BR ER: 2 Ta 17 n Ru, i SEITE er RE TERN” zZ ’ AR Feb [2 ‚ STEH rk , “3 6% ce ar -. AB EN E a $. 4 Pi ;* z a! x” I “re [1 K4 ww, uichv +: "4. - fr {2 IR A. pr} ” 3 y.” eä = FA a "ra RT De) ih IE a a fl me 7 Fe 47 }, Fe Br‘ en a Era, ee He”: Fr Ve FOR u Y Anr Fk er, u VE REN RT, a N Er a N A HR ru HZ u PT es SF z [ a Lo in ih A R or ce ; FE het kt er , /F BE ODE TREE ET DET ESEL ER RE EEE NER AED N ar N A El FR ERRE EABHRRNE re} ( r go A e ® ey Mdch Re: “Y y; IA ERS LE B 7 B + 5 A ee * > F7 di H 3. jr; re £ Bu) (4 Y 2 nr DEPR P} F Ar LE PUT; SP, en - » er ‚f WER 2, 3 Y?ı ® w. 