title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: sijn ghy daer mijn lieve uitverkoren? 'k heb verstaan dat ghy met zusters hebt gegaan dolen. Zij zijn hier geene boden te vragen, die mij voeren naar mijn land? voor mijn vader niet en zwijgen, dat ick ben geracet in schand? en dat ze zeggen tegen mijn vader, dat ick in langen tijd hem niet sal komen nader? Doen ick quam al voor de poort, voor een bosje daarin ick zag mijn liefste jongste suster en ick bood haar goeden dag. Zijt ghy daer mijn suster uitverkoren? 'k heb veel tranen om uwentwil verloren. Doen ick quam al in de keuken, daarin ick wel gewoon was, daarin vond ick mijn beminden moeder en ick bood haar goeden dag, zijt ghy daer mijn dochter uitverkoren? 'k heb verstaan dat ghy achter lande hebt gegaan dolen. Doen ick quam op de slaapkamer, daarin ick wel te slapen placht, daarin vond ick mijn straffen vader en ick bood hem goeden dag. zijt ghy daer lantloopster achter lande? pact u terstond van hier, of ick u in schand breng! Ik en ben voorwaar geen schoister noch ook geen lantloopster med: 'k heb zoveelmaal wezen dolen in zovele mooie steden, daar heb ick mijn op alle vreemde wegen eerlijk en vroom bij alle lui ghevreedgen. Adieu vader, adieu moeder, adieu liefste broeders med! god den bier zij uw behoeder! nu ga ick weer uitertoe, en ick wil mijn achter lande gaan begeven over de woeste zee en eind mijn jong leven. Oudt Amsterdam. LB. bl. 47. Im It 3. c Osten, konnten — 2, 3. verheven, edel — 2, 6. verstaen, gemommen — dolen, umherirren — 8,6. naar, naar — 5, 6. achter lande, mhd. achter lande (Maller Wb. 1, 11), durch Land hin — 6, 8. straf, strenge — 6,5. lantloopster, Landläuferin — 7, 1. schoister, Bettlerin — 7, 2. med, medc, zugleich — 7, 6. ghedragen, betragen. Nr. 43. Der Glücksjäger. 1. Het was een jager een weinig goed en al op 's heren Straße. hi rede al voor een reismand deur, daer worden hi in gelaten. 2. De vader biegt hem henen gaan, de dochter helt hem stille staan: 'Vader mijn vader is slapen gegaan, so sal ie u jager hier in laten.' 3. 'Als mijn vader is slapen gegaan, sond ghi mi jager dan in laten? jouw ouders bennen also rijd, si sullen dat niet toelaten.' 4. 'Maar dat mijn vader een rijk man is, laat u dat, jager, niet ronven: so strekt dat oit uw jagersbaan en schenk mijn, jager, uw trouwes.' 5. 'So ik uitsteken mijn rechterhand en schenken u mijn trouwe? komt, laat ons morgen vroeg opstaan, en spannen al door den dōven ?' 6. Morgen vroeg alst was schoon dag, de vader zou uit jagen rijden, daer staat hi sijn jongste dochter staan met den jager aan haar zijde. 7. 'God groet je, jagter stout, en tsau, wilt je gevangen geven!' in Overland, daar staat zo boven boom, daar moet je laten leven.' 8. 'Staat in Overland zo boven boom, zal ik daar laten leven: Ik heb niet tegen haar wil gehandeld, ze heeft met instemming gegeven.' 9. 'Heb je niet tegen haar wil gehandeld, ze heeft met instemming gegeven: in Overland staat zo boven huis, daar moet je beër worden afwezig.' 10. 'Staat daar in Overland zo boven huis, zal ik daar heer worden afwezig: dat heb ik gewonnen met jagten stout en met mijn frisse jonge leven.' 11. Nu raad ik alle jagters stout die uit jagten nallen rijden, dat ze vrolijk dragen zo goed mogelijk met een muisje meisjes aan hun zijde.' Hollands: Oude Amstel LB. Oude Haarlem LB. 27 druk (Willem's Nr. 84). Druk 2, 4. Hieraan (Hierin). S, 8. Beanen voor zijn, Volkstext. Nr. 44. De rijke Schrijver. Daar was een schrijver, een rijke schrijver, die zat te schrijven op zijn kantoor. Daar kwam een arme, een hele arme, om hem te vragen een sneeje droog brood. Hij heeft het brood van de tafel genomen en dat gesmeten uit het venster. Onze beer, die wist wel waarom hem te straffen, heeft hem met een fikje gestraft. 't Was nachts omstreeks de twaalfde, die schrijver gaf zijn geest. De duivel meende het lichaam op te nemen en daarom te vliegen uit het venster. 'Wel duivel, wel duivel, wacht nog een fikje, tot dat ik mijn broeder gesproken heb. Wel broeder, wel broeder, vergeet niet den armen van hem te geven een sneeje droog brood. 120 9. "Had ik den anderen ja nooit vergeten," zei ik, "had ik niet moeten branden in 't helle vuur." 10. De duivel meende het lichaam optenemen en daarom te vliegen ter venster uit. 11. "Wel duivel, wel duivel, wacht nog een laatste keer, tot dat ik mijn moeder gesproken heb." 12. "Wel moeder, wel moeder, vergeet niet den armen van hem te geven een snede droog brood." 13. "Had ik den armen ja nooit vergeten," zei ik, "had ik niet moeten branden in 't helle vuur." 14. De duivel meende het lichaam optenemen en daarom te vliegen ter venster uit. 15. "Wel duivel, wel duivel, wacht nog een laatste keer, tot dat ik mijn vader gesproken heb." 16. "Wel vader, wel vader, vergeet niet den armen van hem te geven een snede droog brood." 17. "Had ik den armen ja nooit vergeten," zei ik, "had ik niet moeten branden in 't helle vuur." 18. Daar heeft de duivel het lichaam opgenomen en is daarom gevlogen ter venster uit. Vlaams: Wodana door J.W. Wolf blz. 77, mannelijk uit Gent. 2, 2. sneSke fursnedeko — 7, 1. letseke, ein Weilchen, von lectio, Voilesing des Evangeliums in der Kirche, mhd. Iccxe, letie. Nr. 45. Liebe weet Rath. 1. Daar waren drie gezellen, fijn, zij dronken alzoo garen van de Rijns koele wijn. maar de waard die wou niet borg, of daar moest eerst goed geldtje zijn en dat wel zes en dertig guldens rein. 2. De een trok uit zijn kleding altemaal, in zijn blote hennetje zodat hij stond. met een quam, daar zijn zoete liefde aanrijden : 'zoete liefde, wat hebt u misdaan, dat u in nu bloote hemdetje moet staan?' Wat zou ik hebben misdrijven, zoete liefde? Wat zou ik hebben misdaan? Mijn kleding staat te pande, verdronken in de rijnsen koele wijn, en dat voor zes en dertig guldens rein. Staan uw kleding te pande, zoete liefde, verdronken in de rijnsen koele wijn, hela avond bij mij slapen, uw kledingstukken zullen los zijn en dat voor zes en dertig guldens rein. De dag die verging en de avond die kwam, na zijn zoete liefde, is hij gaan. Hela, wat vond hij daar gezogen en gebraden! en een vles met rijnsen koele wijn en daar nog zes en dertig guldens bij! Of het u iemand vraagt, zoete liefde, waar dat gij dat geldje gekregen hebt, zeg, dat gij het met dobbelen en speelen gewonnen hebt, en draagter van geen mooi meesterstuk, want gij hebt ze soms wel van doen. Hollands: Schatavonk Samml., Anf. des 18. Jahrb. — 1, 2. gaar, gaarne, gern — 4, 4. losen, einlossen — 6, 8. dobbelen, wirfelen — 6, 4. roem dragen, sich bereichern — 6, 5. soms, bisweilen — van doen hebben, nöthig hebben. Nr. 46. Wie den Schaden hat, darf sich den Spott nicht bewahren. Hei, wie wil jij horen zingen van vreugden, dat is een nieuw lied van een so losen boer, die zijn vrouw in dolen liet. De boer ging naar de kerk, zijn troostje dat hij toe sloot, in alle so korten willen kwam daar een kalender om brood. 122 3. 'Ik heb jou niet te geven,' sprak daar dat vrouwenfijn, 'dan een nachtje bij mij te slapen, maar het meester verholen zin.' 4. 'Och, mocht mij dat gebeuren,' sprak daar de landsman stout, 'ik zou niet willen voor kiesing jouw zilver en room gont.' 5. Ze ging naar haar slaapkamer, de landsman volgde haar naar binnen; ze trok hem van haar mannelijke kleding aan, en daar mee zo liet ze hem gaan. 6. De landsman ging over de beide heen, hij hief op en sloeg een laat van een so losen boerman, die zijn vrouw in dolen liet. 7. De boer lachte in de biesen, hij hoorde de woorden oprecht: 'Wat heb je van mijn te zingen?' sprak de boer tot de landsman. 8. 'Ik heb van jou niet te zingen, van jouw vrouw en weet ik niet; een dergelijke leiding meer is te nacht in mijn droom gescheeld.' 9. 'Is dergelijke leiding meer te nacht in jouw droom gescheeld, so ga je en drinkt coel om de wijn en melk dat niemand niet.' 2. Die regulator in een weertshuis vroeg: "Wat heb je te eten? Ik zoude tot andere naijerssen gaan, het was met bij na vergeten." 3. Dood hij tot de naijerssen kwam, hij werd zeer wel onthaald. Ze nam hem in haar witte arm en ze aten met elkaar. 4. Doodens was aan de middag, ze hoorden dat de klokken lonen. "Staat op, staat op, goede regulator monnik! die roeden moet ghi zingen." 5. Dood dat klokken geluid was, hij zoude gaan in de metten. "Och waardeer dit mijn heer de abt! hij zoude mijzelf wakker maken." 6. Dood die monnik in de ommeganck kwam, die abt die kwam hem tegen: "Bona dies, bona dies, ghi regulator monnik! waar heb je te nacht geleghen? 7. "Daar ik te nacht geleghen heb, daar was ik zeer wel onthaald: men schenkte mij daar den koelen wijn, ik lach in mijn liefde armen." 8. Die abt tot de monniken toe bégaf hij met zweette woorden: "Nu teken mij, goede regulator man! beiden dat onse orden? 9. Dood die monnik al in de kerk kwam, die broeders allemaal zeiden: "Wat denkt u, monniken wij denken dat Termonden." 10. En die Termonden de regulator monnik, hij zette aan de kapstok het: "Ga op met die naijerssen niet vreemd zijn meer dan onze broeders allen? 11. Die ons dit zweren keerst gemaakt, bij komt seer wel geklonken; daar heeft gedaan een regent nainen, nieuwe deappen in de kist zitten." Voor de standaardisering van de tekst is gekozen de tekst te volgen die is opgenomen in de database van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. 1. Het Toer een monnik na zijn clijn, | hi Tant der nonnen niet meer dan een ziel jaar hen! 2. Och, non, wondt mijn boekje, zeg, ik wondt geen geven mijn kapje aan. Vaar hen! 3. Die non die doct in hare moet, die monnikscap die waar wel goed. Vaar hen! 4. Hij nam ze bij de witte haard, hij leidde ze al om de omgang. Vaar hen! 5. Hij leidde ze achter dat uitvaart hij leerde haar den souter daar. Vaar hen! 6. Hij las haar daar den korte credo, den ave salus ghinc ook met daad. Vaar hen! 7. Och lieve monnik, laat wakker gaan! Ik zie den hemel open staan. Vaar hen! 8. Och lieve nonne, nu weest niet gram! Ik doe het beste dat ik kan. Vaar hen! 9. Och lieve nonne, nu licht wel lief! Mijn dunkt ik vare in hemelrijk. Vaar hen! 10. En dan zul ik dat te hemel varen, ook moet ons god die ziel bewaren. Vaar hen! Weimar. 1747. Nr. 83. — Hs. 1, 1. Juli — 2, 1. wout — 6, 2. daar den souter — 6, 2. tal, me (met) — 10, 1. een (dan). 2. ommegang, Erenzgang des Klosters — 6, 1. altaar, Autaer, Altar — 6, 2. louter, Psalter — 6, 1. credo, das credo, das Glaubensbekenntnis. Nr. 49. Geistlicher Zuspruch. 1. Het gevecht op een donderdag omtrent der heilige weken, doen kwam mijn beer die kapel aan die borfbasistrate in gevestigd. 2. Doen hij al door dat doorken kwam. die Frau sat bei den vier: "Liebe Frau, wo ist Ihr Mann? Lassen wir guten Eieren machen!" Mijn man is van huis gegaan, gevaren met het schip. Ik dacht hij hier weer komt, dan heeft hij daar zijn hals moeten breken! Die dag dat kwam ten avond waar, de man kwam thuis gegaan. Onze here god van de famel weet, hoe hij daar was ontvangen. Hij nam dat rinkje in zijn hand, hij sloeg alles met berouw: "Staat op, Lisken, mijn getrouwe vrouw, staat op en laat me binnen!" Doen hij al in de kamers kwam, dat bed was daar gebroken: de eieren stonden daar gedoof, de doorkens waren uit gesnopt. "Lieve man, wat hebt u gedaan? Wat hebt u nu gebruikt? U hebt die arme papier beschaamd, dat zal u lang berouw kosten." Die man die zoude naar het bed gaan, dat wijf en vrouw niet hadden gedaan, zij stootte hem van de trappen af, daar viel hij twee meter omlaag. Hij nam daar een groenen stok, hij smeet haar rode hoed ontstuk: "Nu zeg ik mijn here de kapelaan, dat hij u dat af lekte!" Dat liedje kent ik eerst van San, dat was een ruitersgeselle, hij dronk veel liever de rijnschen wijn dan water uit de Scheide. "Antw. LB. 1644. Nr. 70. Die Nacht 6. adventliche Str. is weggelassen. Dr. 2, 4. laat ons goede eieren maken, f 2, 4. goede eieren maken, frs. faire bonne chère, gut leben, Tgl. Schmeller Wb. 3, 393. — 3, 3. duchten, furchten — 5, 2. met sinne, mit Überlegung, wohlbedacht — 6,3. eierkens doppen, Eier anschlagen, pocher des oeufs — 6, 4. doyer, Dotter — 9, 2. ontstukken, entzwei. f Nr. 50. Broeder Jan. 1. Komi die wilt hooren in een lied, wat dat ik hier zal zingen! 't is waarlijk een vliegende klucht, die ik voor den dag zal brengen, hopsasa, ribedoebeda, die ik voor den dag zal brengen. falak! 2. Jan broeder, gaat een meisje zoet, een meisje boven mate, en als haar vader niet uit het huis en is, hij gaat er al wat bij praten, hopsasa, ribedoebeda, hij gaat er al wat bij praten. 3. Het werd nu twaalf van den nacht, de klokken loeiden door alle, dat meisje tegen Jan broeder sprak: 'ga, en lees nu uw getal! hopsasa, ribedoebeda, ga en lees nu uw getal. 4. Mijn getal en lees ik niet, de tijd is al lang vergangen. Ik ben liever al bij mijn zoete lief dan bij die inwoners alle, hopsasa, ribedoebeda, dan bij die inwoners alle. 5. Jan broeder over het kerkhof kwam, de preiker die kwam hem tegen. De preiker tegen Jan broeder sprak: 'waar hebt u van nacht gebleven? hopsasa, ribedoebeda, waar hebt u van nacht gebleven? 6. Waar ik van nacht gebleven heb, dat en zal mij nooit berouwen: ze dronken daar en ze tapten daar wijn, en ze spraken daar al van trouwen, hopsasa, ribedoebeda, en ze spraken daar al van trouwen. 7. Jan broeder in het klooster kwam, de inwoners bededen allen; een tegen de andere sprak: 'Jan broeder zal worden gevangen, hopsasa, ribedoebeda, Jan broeder zal worden gevangen. 8. Als Jan broeder dat had verstaan, dat hij zou worden gevangen, met de een sprong hij de venster uit, en hij liet zijn kapot daar hangen, hopsasa, ribedoebeda,  gelopen, toen keek hij nog eens om. Hij riep: "O kap, die duivels kap, die ik hier krijg, niet weer terug! Hoppsasa, ribedoebeda." Hij krijgt mij niet weer terug! Fa la la la la la! Die heeft liedjes geleerd en ja ook heeft gezongen, hij was een pater en zijn hoofd had een Jan en hij heeft zijn kap ontsprongen, Hopsasa, ribedoebeda, en hij heeft zijn kap ontsprongen. Fa la la la la la! YlSmisch, aan de Gegend van Antwerpen: Willems Nr. 238. Snelnaert Liedjes, Kr. 68. - Inleiding (3, 2.) voor Inleiding, (7, 2.) voor baden, en heetege (10, 3.) voor heet zijn Eigenschappen der Genter Muziek. 1, 3. Vreemde klank, schorrige schwal. Nr. 51. Een mooie Krüppel! 1. De kreupelen zou uit vreugde reien als met zijn ezeltje: de ezeltje blind en de kreupel mank konden de weg niet vinden. Sa. 2. Maar als hij onderweg kwam, daar vonden ze een water: de ezeltje blind en de kreupel mank vielen samen daarin. Sa. 3. De kreupel nam zijn krukken aan, hij kwam daar al ten hoogen: "Ik zie ik nog een weerdinnen-huis, daar zal ik myself gaan drogen." Sa. 4. Als hij aan het weerdinnen-huis kwam, hij klopte op de deur: "weerdinne locht, van zinnen zoet, sta op en laat mij binnen!" Sa. 5. "Ik kan niet op staan, 'k laat u niet binnen, de lakens zijn hier zoo dierend, 'weerdinne locht, van zinnen zoet, ik zal slapen bij de viere." Sa. 6. Maar 's nachts, 't was omtrent middenacht, de kreupel begon te weenen: "weerdinne locht, van zinnen zoet, ik slaap zoo alleen." Sa. Dat ging zoo, niet alleen slapt, dat geeft mij ganz geen wonder, en trekt dan uit uw kons en schoen, en kruipt dan bij mij onder. En hij trok uit zijn kons en schoen, hij kroop bij het weerdinneken onder — maar wat zij deden en zei, dat geeft mij ganz geen wonder. En 's morgens vroeg, den dag kwam er een, de weerd kwam het huis binnen: de kreupel sprong door het venster uit, zijn krukken liet hij hangen. Maar als hij in de Stad kwam, begon hij te gaan zingen: en als de weerd niet meer bij het huis is, dan slaap ik bij de weerdinne. Vliefmisch. Von einem alten Manne in O. L. V. Wayer bei Hecheln, ungeteilt in Mone's Anzeiger 1837. Sp. 169, 170. Auch derselben Quelle durch Versprengung bei Willems Nr. 114, mit einigen Abweichungen: 1,1. De kreupel und so immer 2 i 2. dann (daer) 3, 2. en kwam welkest 5, 2. te diere (zoo d.) 10,2. hiegen hy hoag fe zingen. Das Lied gehört zu den Bettelmannsabenteuer in deutschen Liedern, s. meine Schlesischen Volkslieder S. 45 — 47. Mank, gebrechlich — locht, Incht, wohlgemuth — no6, node, ungern. Das heißt auch Fische fangen. Het voer een vischer vischen, zoch verre aan genen Rijn, hier en vond daar niet te vischen, dan een hupach maechdelijn. Och vischer, seid si, vischer! Waer toch draecht ghi uwen moet?' Sal totter hupscher demme, dat dunkt mi wesen goed.' Och vischer, seit si, vischer! Dat visch hebt ghi ghevaen, so verre aan geen groen heide, Daer is goed vischen gaan. Aan gheender groovader heide Daer stiet dien kouden snee, Daer vriesen ns in handen en voeten, Mijn hoofd doet mi zo veel wee. Vriesen us handen en voeten, Doet us uw hoofd zo wee, So gaat al in der stoven, Daer een vrieset us nimmer meer. Mar doen die lose vischer Al in der stoven quam, Doen bestaat hi haar te vragen Naar hun getrouwen man. Wat hebt ghi mi te vragen Naar mijn getrouwen man? Mijn man is al in der kerken, Hi bidt gods heiligen aan. Is us man al in der kerken Oft in den coelen wijn, So laet ons eten en drinken En laet ons vrolijk zijn. Mar doen sit zitten en eten, Doen kwam haar eigen man, Doen deed die lose vischer: Hoe komt ie nu van dan? Dat vrouken was behendig, Si goot haar vischsop uit, Doen sprang die lose vischer Ter hoogste venusten uit. Antw. LB. 1544. Nr. 71. (Uhland Nr. 283. B. Willems Nr. 115.) Dr. 2, 2. draeht — 3, 2. toat visch — 8, 4. w — 5, 2 ond 4 fehlt u. Gleiches Inhalt das niederd. Lied bei Uhland Nr. 283. A. 4, 3. vriesen, frieren — 6, 2. störe, Stöbe, heizbares Zimmer, s. Weigand Synom. Nr. 1830 — 6, 3. bestaen, beginnen — 10, 2. Fischbrötchen. Nr. 53. Fischerchen und Müllerinchen. 1. Des winters als het regent, dan zijn de pakjes diep, ja diep, dan komt dat loose vischertje vischen als in dat riet met zijn rijfstok, niet zijn strijktok, met zijn lapsack, met zijn snapsack, met zijn lere, van die dorn in die, met zijn lere laarsjes aan. 2. Dat loose molenarretje stond in haar duinkie staan, ja staan, om dat dat aardje vischertje voor bij haar heen ging gaan met zijn rijfstok, met zijn strijktok, met zijn lapsack, met zijn snapsack, met zijn lere, van die dorn in die, met zijn lere laarsjes aan. 3. Wat heb ik jou mishandeld, wat heb ik jou misdaan, en dat ik niet met vrede voor bij jouw deurtje mocht gaan met mijn rijfstok, met mijn strijktok, met mijn lapsack, met mijn snapsack, met mijn lere, van die dorn in die, met mijn lere laarsjes aan? 4. Ghi hebt mij niet misdien, ghi hebt mij niet misdaan, ja dan, maar ghi moet mij driemaal kussen, eer ghi van hier wilt gaan met uw rijfstok, met uw strijktok, met uw lapsack, met uw snapsack, met uw lere, van die dorn in die, met uw lere laarsjes aan. Het was een meisje vroeg op gestaan, des morgens door den dag gegaan, om haar schoon lief te spreken. Met die komst kwam haar soete lief: "Ik heb van u zo goed hart lief, ja, mocht ik bij u slapen?" Dat meisje sprak met moed, Trijen, winter snapen meer dan gij, geeft mij uw trouwe te panden. Hij trok een Tingerelement van bij haar haard: "Koud daar, schoon lief, geeft mij nu hand! Mijn trouwe geef ik aan te panden." Ze stak den Tingerelement aan haar hand, ze zei: "Lief, reis uit het land, kom nog terug voor het slapen." En dat verhoorde een molenaar, hij nam die woorden als oprecht: "Die woorden wil ik verbeiden." Hij toonde aan een hamsblad, hij dopte zo liselijc aan de rand, hij werd daar in gehaald. Nadat hij de molenaar in zijn stoel, met die kwam daar haar rechte lief, hij woude zijn in gehaald. Hij clopte zo liselijc aan de rand: "Staat op, schoon lief, en laat mij in! Mijn trouwe hebt u te panden." "Ik sta niet op, ik laat niet in, ik liggend hier bij de allerrijkste mij, gaat rijden naar de Straten." Smorgens vroeg alst was schoon dag, en ze zag de molenaar wel aan, ze en was geen macht gebleven. Dat meisje maakte zo groten misbaar, ze wránk haar banden, ze toonde haar hand: "Heren god, wien heb ik in gehaald?" "En weent niet meer, mijn zoete lief! Daar en weten geen snapen meer af dan gij en ik alleen." Smorgens als die zon op ging, haar lief kwam om haar rinck, die liefde was hem vergangen. 15. 'Gheeft mi minen rinck met haasten snel! Ik sie aan uw bruin ochskens wel. Ghi en zijt geen macht gebleven. 16. Ghi jonge meiskens doch voor u zie en geloof die jonge molenaer niet, zij zouden u haast bedriegen. Ant. LB. 1544. Nr. 62. — Dr. 6, 2. wen zij late — 6, 2. op zijn recht. — Für 8. schien mir diese Kranzwinzer phssender. Vgl. die deutsche Lieder: Meinert Fylgie S. 103. (Mittler Nr. 208); Östliches. Volksl. Nr. 114. 115. Kretschmer 2, Nr. 62. Erk Volksl., 3. Bd. West 1. Nr. 61. 4, 2. houdt daar, nimm! — 12, 1. misbaar, Lürm. Nr. 55. Claus Müller. 1. Claes molenaar en zijn minnekijn, zij zaten te samen als in den wijn, van minnen was dat zij spraken: 2. 'Och Heile, wel lieve Heile mijne valsche tong die wroeghen mi: Ik Borghe zij sollen mi doden. 3. Een korte tijd en was daar niet lang, daar werden boden om Claes molenaar gesant, dat hij voor die heren te senden komen. 4. Als Claes, molenaar, voor die heren kwam, die heren gingen in rade staan: hoe weer was hem te moede! 'O Claes, molenaar, een zaak die we u vragen: die bonte kleedjes die u draagt, mocht u wel dragen met eren?' 6. 'Deze bonte kleedjes die ik draag, die gaf me een zo schoon gezicht, ze salderen me wel geven meer.' 7. Ze gaven hem penningen in zijn hand: 'Claes, molenaar, je moet rumen tant, Bruinswijk moet je nu laten.' 8. 'Adieu, Bruinswijk, adieu mijn land! adieu, mijns harten een vergulden pan! Ik kom daar nog terug voor slappen.' 9. Die valse tongen hoorden dat, ze velden Claes, molenaar, tot op zijn stap en broedsten hem savonds gevangen. 10. Als hij te Bruinswijk binnen kwam, boeiden de vrouwen, hoe lachen de mannen, hoe weer was hem te moede! 11. Maar weet je wat Claes, molenaar, sprak, als hij daar voor die heren trapte met zijn lachende mond? 12. 'Heer schout, u hebt drie dochtertjes: u meent dat ze alle drie meisjes zijn, maar kijk, ze zijn geen van allen. 13. Die een dat is mijn minnetjie, die ander draacht van mij een kindje, en bij die derde sliep ik geslapen. 14. 'Heer, schouter, en trek u niet aan, hier sprak ik aan een verwenste man, hij en weet niet wat hij clappert. 15. Maar weet u wat Claes de molenaar sprak, als hij al op die lederen trap met zijn verbonden oogen? 16. In alle Bruininghen en staat niet een huis, daar gaat een jonge Claes de molenaar uit of een vrouw molenarinte. 17. 'Claes de molenaar, nu laat uw klappen vallen, en deed uw klappen, u ware ontgaan, maar nu moet u immers hangen.' Antw. LB. 1544. Nr. 16. Einentsprechendes deutsches Lied ist noch nicht bekannt. — Dr. 10. 2. mans. 2, 2. wrogen, anklagen — 5, 8. bonte, ole deren, Pels-kleider, die Tracht der Vornehmen — 7, 2. het lant rumen, wie das mhd. da; lant rummen, das Land räumen, siebend daraus entfernen — 9, 2. stap, Tritt, Schritt — 12, 1. schoutert, die gebietbare Form für schönheit, Schultheiß — 14, 2. verwesen, verurteilt, verdammt — 14, 3. klappen, schwatzen — 17, 8. immers, gewiss. 3. Drie verkes voor de dag so sincker dit droevig liet, dan sal ik weder komen tot desen toren stet: al die der verholen te vrijen plats, tis tijt maar dat ze scheiden, ik seder den lichten dach. 4. De sterren hoge gezeten, het maanje so klare scheen, de mag het liet haar dalen op een blauwen steen, aldaar dat klare water sprong, daar bij so stond een linde, daar de nachtegaal sat en zong. 5. O nachtegaal, de vogel, woudt gij daar mijn bood wel zijn en vliegen tot de ruiter, de alderliefste van mijn en zeggen dat u komt alhier? Ik zal hem hier verwachten bij desen toren Schier. 6. En dat verhoorde een dverech, die achter de bergen lachte, hij keerde hem soetjes om en hij boter haar goeden dag: ik beantwoord een bood tot u gehad van een so stond ruiter, ik weet niet of gij hem kent? 7. 'En zou ik hem niet kennen! Ik ken hem veel beter dan gij. Had ik hem so wel niet gekend, zou dat mijn schade niet zijn? 8. De dverech nam de mag het bij haar sneeuwitte hand, hij leidde haar maar so ver tot dat hij zijn moeder vant: 'O moeder, deze macht hoort met al alleen, ik vond hem gisteravond op een blauwen steen.' 9. 'Vond je hem gisteravond op een blauwen steen? Brente je weer om, je hoort dat u niet mijn; brente je weer zonder verdrach! Daar zullen nog drie om sterven, eer dat aankomt den dag.' 10. De dverech nam de mag het bij haar sneeuwitte hand, hij bracht haar weer om daar hij eerstmaal vant. Daar lachte haar lief en hij was dood met het zwervend al in zijn zijde, van bloed zo was hij rood. 11. 'Och lecht ghi hier verslaghen, als om den wil von mijn? Nu wil ic wiederom sterven, als om den wil van dijn. Nu nam dat mes als bi den knoop, si staket in haer hertje: was dat geen groote moord? 12. De wachter op den toren, hoe Ingrid vast dat hi sanc: aan drieendertig jaar, nooit nacht viel met so land. Als dieder verholen te vrijen plats, tis tijd maar dat sie scheiden, ic sinder den lichten dach. 13. De moeder op haer bedde, op haer bedde was dat si lach, si hoorde den wachter zingen met een so droeven geclach: 'och man, wat leit is ons geschied en ons lieve wachter singt een so droevig liet. 14. De moeder van haer bedde, van haer bedde was dat sie sprak, sie ging van bed tot bedde, haer dochter si niet en vond: 'och man, wat leit is ons geschied en ons lieve dochter en die en vindt niet. 15. Sie namen den wachter gevangen, sie leidden hem op den disch, sie lieten hem houwen en kerven gelijk een brasemvisch. Waarom hebben sie dat gedaan? Om dat geen koning hinderen meer uit avond spelen zouden gaan. In die Lüpke (Str. 7.) gehört vielleicht was nur die Heidelberger Hs. enthält: Ab sie ihre schleier, Sie warf in ein paar Bäume Ast: Nah sich du, vil edler Ritter, Dass ich allhie war. Mich führt ein wilder Zwerg hindan. Ach reicher Gott vom Himmel, Wie soll es mir ergangen. Die 4. wird klarer durch den Handschr. Text bei Uhland: Wis Gott wilkommen, der Sonne mein Und auch die Jungfrau sein. .... Die folgt dir nicht zu einem Weib, Nah füer sie bald hin wider aus! Es gilt das Leben dein. Der Zwerg also entführte sie, am sie zu seinem Weibe zu machen. Dass Zwerge Jungfrauen entführen und sich mit ihnen vermählen, kommt Auch sonst in Liedern und Sagen vor, s. Grimm Mythol. 262. 263. Im Dänischen beginnt dasselbe Wichterlied: Jeg reed saa rig en ridder und ist in alten Druokeu und Handschriften vorhanden, s. Ny eng Folva af Danske Viser 1, 50 — 56. bogaert für boomgaert, Baumgarten (am Niederrhein Bungert) — 2, 1. ken für ic en — 9, 4. dass u noch mij n : dafür bei Willeras: noch u noch mij n 11, 6. mes, Schwert — 11, 7. malloot, Närrin, thörichtes Weib, aus mal, närrisch und hoot für ho oft — 15, 2. so auch im Liede vom Brennenberg, Uhland Nr. 75, 7. A. u. C. — 15, 4. brasemvisch, braessem, Brachse. Andere Fassung nach dem Deutschen (Uhland Nr. 90. A.), aber sehr lückenhaft (12 Strophen) im Antw. LB. 1544. Nr. 158. Du bist mein Morgenstern! Het daghe is in den oosten, Het lichtet over al. Wie verholen wilt vrijen, Die en slaap niet te lang. Wie verholen wilt vrijen Op goede gescheideheit, Houd wacht hen te vriend, So en sohlet hem ja geen leid. Daar lach een waarde voor, een waagse Al op haar kamer en sliep, Zij was zo seer versaght Zij en conste ghemacht niet. En verschoeide u niet soo seer, Mijn alderliefste lief! Ik ben een jonge heroine schoon Ik heb u van herten lief. Sidi een jonge heroine schoon, Och wist ik dat voorwaar, Ik zou mijn jonge herte dwingen, Mijn leven ware al gedaan. Hij nam ze in zijn armen, Hij bracht ze al in dat gras, Daar lagen ze twee verborgen Tot dat scheen den lichten dag. Wij twee, wij moeten scheiden, Het moet gescheiden zijn. Die Wachter blaast zijn hoorn, Ik zie den dag in het schijnt. Ik en weet van geen ene dag Nog van geen ene menschenschijn: Gij zijt die morgenster, Gij verhencht dat herte mijn. Och die dit liedeken dichtte, Dat was een zacht gevoel, Hij hief het ongeloof zo licht Te Campen al in den wijn. Antw. Lß. 1544. Nr. 76. — 1, 2. Woudt wol (weinig 8, 2.) heiden: De morgen schijnt over al. De antieke sprekende deatsche Lieder sind minder goed: Morgen Anzeiger 7, 241. (Mittler Nr. 86.), daarom verschillend Frk. LB. 1682. Nr. 41. f Nr. 58. Sangersoldaat. Ik zie die morgenster, Mijn liefste overal verschijn, Mensen wakker met zang De allerliefste mijn. Wie zit daar te zingen En niet te slapen en laat? Hij zal zijn zingen laten, Ik weet dat hem te zeggen. O wat ben ik liefde gewonnen, Een ridder wel gehaald, Wanneer zulde mij volgen Alle mijn zangspieren arbeid? Komt nog op tegen spade Al voor mijn zwaar hoofd! Al daar zal ik nog volgen, En zeg dat daar niemand af. De dag die nam een einde, De jonge heroine kwam daar, Met zijn blanken armen Woude zijn om te vallen. 6. "Na staat, joncheer, stille en rijdt met niet te na!" Ik moet nog eerste weten wat loon ik soude ontvangen. 7. "Berghen ende lant, schoon jonkvrouw, sal u bij mijn eigen zijn en boven alle die daar ik ven sul di alderliefste zijn. 8. "Sal ik boven alle jonkvrouwen din alderliefste zijn, en sul di bij mijn ridder coene, mijn liefde gheweldig zijn. 9. Si namen daar elkaar, si gingen een ganse tijd onder een lindeboom groen, die nachtegaal daar op zat. 10. Hij liet zijn mantel glijden beneden in dat gras, om dat zijn sporen van den dowe niet en zouden worden nat. 11. Daar lagen ze twee verborgend die lieve lange nacht, van den avond tot den morgen, tot dat scheen den liebten dag. Antw. LB. 1544. Nr. 96. (Uhland Nr. 76. C. Willems Nr. 67. ohne Str. Jl.) — Dr. 10, 3. vergtUde sporen. Nach dem deutschen Liede aus dem Anfang des 16. Jahrhunderts (Uhland Nr. 76. A.) ist der Held Verwundet; die Frau verbindet ihn und schenkt ihm ihr Ringlein. Er wirft es in Meeresgrund: "Als wenig du wirst gefunden, so wenig wird mein Herz gesund." Die Frau holt ihr Messer hervor und ersticht sich: "Nun fließ, nun fließ, du Blut so rot, fließ in des Meeres Grund! Es lebe niemals wieder schwermütig, rosenfarbene Mund." Aus einem späteren Liede (Uhland Nr. 76. B.) wird klar, warum er verwundet ist, nämlich um ihretwillen: "Bist du verwundet sehr wohl durch den Willen mein, ich will dir's lassen heilen, du edler Jüngling fein!" Und das Lied endigt nicht mit dem Tode der beiden Liebenden, sondern: "Ade! ich soll mich scheiden von der Allerliebsten mein, mein Rösslein will nicht mehr bleiben, ade! ich reite heim." So bildet sich der Übergang zu unserem niederdeutschen Lied, das dann auch Uhland unter Nr. 76. C. folgend lässt. Die Reime 2, 3, 4. lassen darauf schließen, dass das Lied eine deutsche Quelle zurückgreift. Die Worte "verwundet", "stolz", "keck" und "wohlgemütig" deuten auf eine bairische Quelle hin. (Schineller bairisches Wörterbuch, S. 646) Auch niederländische Quellen (Benout, 8. Horbelg. 6, 114) wurden herangezogen. Wilhelm Schmidt machte daraus, dass "verwundet" - 4, 4. oft für "af" in der alten Sprache und noch jetzt im Volke steht. Der Dichter hat jedoch "af" statt "verwundet" gewählt. Nr. 59. O schlimmer Tag! rijk god, geeft raad. Die Wächter en is mijn vriendje niet, dat donderdags met quaets. Die jonge vrouw niet zo vast en sliep, Ze had het verhoort, den jongeling, zeer haastelijk liep ze ter rechter lijn, Ze had een koordje aan den linker arm, daar na niet lang, doen ze dat koordje daar liet, den linker arm die lang. Die Wächter niet zo vast en sliep, Hij had het verhoort, des linkers gejuich, zeer haastelijk liep hij ter tinne lijn, hij stak zijn hoofd ter rechter lijn uit, hij sprak: "wie is daar?"' die jonge vrouw neder op de grond viel van groter schrik. Die jonge vrouw sprak met verstoort: "wat is dat, wachter, dat u daar? Het zijn mijn vrienden die u hoort, die heren zijn droog en ongezond, maak mij niet kwaad! Ik zie al naar den lichten dag als of hij iets kwam. 145 Hij sprak: "jonge vrouw, en belooft u niet! Ik doe als een wachterkin: den lichten dag daar zie ik dat is die alderliefste mijn. Stil, heimelijk zwijg! want qua me in de lucht, wij waren voorwerp ons leven quaats. Die jonge vrouw sprak: "och wachter goed, wilt ons niet melden door uw deur, daar mocht ons komen groot ongeluk wat schadet, dat wij twee zijn verliefd?"' hij sprak: "gaat al daar die liefste begereert, maak geen geschil. Als in den ring zette hij zijn voet, gelijk hij dat ding had gedaan. Ze hield hem op als mettertijd, zeer vriendelijk was hij daar ontvankelijk in korter tijd: Ze kostte hem meer dan duizend werken aan zijn mont. "Op welkom, zei ze, zoete lief! Mijn en kwam mijn daghen nooit liever gast. Nu laat ons met genoegen zijn, wij willen gaan drinken den koelen wijn. Wij worden gewacht, de wachter zal zijn hooren blazen, als komt den dag aan. Een korte tijd was daar niet lang, de wachter zong zijn dagelijkse lied in zijn armen, dat hij hoorde, het scheiden was hem een groot verdriet: 'Och leider, dag! Ghis doet mij van der liefste scheiden, die ik ooit zag.' Antwerpen, LB 1544, Nr. 140. — Dr. 1, 1. avonturen onszelf — 4, 8. daar, bekommert, fehlt — 4, 4. heren, baron, Penninckierangel — 4, 6. gram maken, böse maken, versummen — 6, 1. Hoor. Belg. P. n. 10. 146 bellen, eindeinen — 5, 6. renaissent, werd es offenbar, komme es heraus — 5, 7. quite, verlustig — 6, 3. onmeet, verdunst — 6, 4. verhencht, vergnügt — 7, 8. metter spoed, eilig — 7, 6. duizendmaal werven, tausendmal — 8,6. gewacht, gehütet — 9, 2. dagelijkse lied, mhd. tagelied, das Lied, welches der Wächter bei Tagesanbruch singt — 9, 6. lede, schlimm, unheilvoll — 9, 7. ooit, jemals. Nr. 60. Wacht de Nacht nochmal zo lang! 1. Ik had een alderliefste, die ik met overgenomen aanschouw. Om haar kwam ik gereden, van den avond als tot den dag, om haar kwam ik gereden, van den avond als tot den tijd. Och wende zij mij in laten, dat rein trouwelijk wijf. 2. Hij sloeg also lisselijk met zijn hamer, dat al die platskens sprongen van der kamer. Sta op, mijn alderliefste! Sta op en laat mij binnen, ik zweer tot bij mijn trouwen, ik was zo geemt tot bij haar. 3. Dat meisje schoot aan een hemden wit, tot de tijd dat zij ging, in baronnen blanken armen dat zij haar liefste omwilde. 'nu weset wellecome, mijn lief, mijns herten bruiti wi willen ghenoechte hanteren ende makeu gheen gheluitT 147 4. Dat yerhoorde die wachter op hogher tinnen: ^hier is een schoon fiisch jonghelinc ghecomen inne. wat Bai hi mi gheven? twee hooskens ende een paer schoen, oft ie sal van hem clappen, wat si opter cameren doen.' 5* 'Och swighety wachter , stille 1 laet dat verholen sijnl ic sal a laten maken van goude een vingherlijn.' met enen siden snoer dat meisken haer haer op bant; haer mantelken liet si gUden, haer ere en duerde niet lanc. 6. Hi dede enen bode senden daer hi den wachter vant. wat gaf hi hem te lone? een vingherliuc aen sijn hant. dat meisken hief op een liedeken ende si sanc: 'rijc god, here van den hemel, waer den nacht noch eens so lancf 7. Die dit liedeken dichte dat was een roiter fijn, hi hevet so wel ghesonghen t Amsterdam al in den wijn, hi hevet so wel ghesonghen ter eren die lieftte sijn. god schein dees niders tonghenl bi schoon vrouwen ist goet sijn« Antw. LB. 1544« Nr. 86. % 3, 1. Man ichUef gewöhnlich ohne alle Bekleidung; bei den niedern Ständen war das in Deutochland noch biB sn Anf. des 18. Jahrb. üblich — 4, 6. hoosken, die Bekleidung des Beins vom Knie bis zum Knöchel, daher später dann Strumpf; s. Schmeller Wb. 2, 250. Müller mild. Wb. 1, 718. Frisch Wb. 1, 470. — 4, 7. c läppen, ausplaudern. 10* 148 f Nr. 61. O möchf 68 niemals tagen! 1. Daar lag een schocm rmaw maget op baren slnaplramer en diep, en ztj was alzoo xeer venlagen, hei! gemsten en konde zg niet. 2. "Zo niet, zo severe, mijn ovenchoon zoete lief! Ik bender een jonger held, een schoone, heel jaan hart, hebben ikker lief." 3. "Bent gij daar een jonger held, seer schoone, en waar ik dat voorwaar, ik zou mijn jonger hart bedwingen, heel jaan harten was alles gedaan." 4. "Zou gij daar nog jonger hart bedwingen en was alles nog harten gedaan, zo ziet zo ver al in 't noorden, heel jaan komter den dageraad aan." 5. "Het is er voorwaar den dageraad niet, maar 't is er de maan zijn schijn, het zijn de sterren die ons lichten, zij verbeugen het herte van mijn." 6. "Zijn dat de sterren die ons lichten, verhengen zij 't hertje van jou, zo keert u mooi meisje om, heel jaan ontslang dat mijn trouw." 7. "Gij praat veel van trouwen, maar weinig van mijn eer, en waar het niet geschied, zoete lieve, 't geschiede nooit nimmermeer." 8. "Had icker de sleutel van den dageraad, ik wierp ze al in den Rijn, op dat het nimmermeer zoude dagen, tot dat de sleutel gevonden zou zijn." 9. Die onze dat nieuwe lied dichtte, dat was een trompettertje blij, hij heeft het maar alzozo wellen gezongen, heel jaan dat Keulen ligt aan den Rijn. 1. maget, maagd — 1, 8. Vers lagen, in angst en onzekerheid, Terstort — 3, 1. beet gij, ziet gij — 4, 4. dageraad, Morgenrood — 6, 4. verbeugen, erfreuen — 7, 1. praten, schwatsen — 7, 3. geschied, gebeurt — 7, 4. verloopt nooit. Nr. 62. - Het moet geschieden zijn! 1. Het viel een hemels dauw voor mijn liefde venster, Ik en weet geen schooner vrouw, zij staat in mijn hart, zij houdt mijn hart bevangen, welke jaar zo seer doorwont, mocht ik haar troost ontbeelden, zo waart ik ganzelijk gezond. 2. Die winter is vergangen, ik zie des mee virtueel, ik zie die bloemkens hangen, die bloemen spruiten in het cruut; in genen groene dal daar is genoegelijk zijn, daar zingt de niemand geen eind en zo menig liedje. 3. Ik wil den mijn gaan hoven voor mijn liefde venster, en schenken mijn liefde trouwen, die allermooiste mijn, en beggen: lief, wil komen voor uw deinen vensterstand staan, ontvale den mijn met bloemen, dit is zo schoon gedaan. 4. Het meisje was bereden, ze liet haar liefste in, hemelse stil in een deinen kamertje, daar lagen ze twee verborgen een korte tijd en niet lang, de Wachter op de muren hief op een lied, hij zong: 5. Och, is er iemand binnen, die schaft hem daarbuiten, ik zie den dach op dringen, als in dat oosten op gaan. De schaft, en gaat daarbuiten tot op een ander tijdstip, dan tijdt zal nog wel keven dat gij zult zijn verblijd. 6. Zwijgen, Wachter, stil en laat uw zingen stand, daar is zo schoon een vrouw in mijn armen bevangen; zij heeft mijn hart genezen, welke was zo seer doorwont. Och Wächter, geht gepreien, und machet niemand kontinui', sie den Dach auf dringen, tscheiden muss immer sein, ich muss meinen Tagheil singen, wacht nun, edel Ritter fein, und macht nun rasch van herein, tot auf ein anderer Zeit. Den Zeit all noch wel keren, dass die Bult sind ihr Verblijf. Antw. LB. 1544. Nr. 74. (Überland Nr. 88. ohne Str. 4—7; so auch Willems Nr. 161.) Dr. 1, 1. em$ — 1, 7. fehlt ihr — 4, 2. lief. 2, 3. lierkens, Laboratorium — 8, 1. houwen fürladen. Nr. 63. Es muss "geschieden sein! Die Winter ist vergangen, ich sie des Meine scheint, ich sie die Blümchen hängen, des ist mein Herz verblijf, so weit an Gehenden Dalle, da ist genüglich sein, da singt die Nachtigall, also manich Woutenvogelkijn. Ich will den Mai ganz houwen, als in das grüne Gras, und schenken meinem Bode die Treu, die mit der Liebste war, und bitten, dass sie will kommen, als vor ihr Fenster stehen und entfangen den Mai mit Blumen, hier ist es so wohl getan. Und doe die reine Liebe, ihr Reden hatte Gehör, doe stent sie traurig, mit des Sprach sie ein Wort: "Ich habe den Mai entfangen" mit größerer Ehreswürdigkeit, hier cust sie an ihr Wangen: "Waren das nicht Ehrebezeugung?" Hier nahm sie sonder Entsagen, als in ihr Armen Blanc, die Wächter auf der Mauer, die bissen auf ein liet und sang: "Und ja, da wäre jemand inne, die macht wohl durchschaut gehen." 