title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: Immer lustig! 1. Ende wil wi tavant genoeg zijn ende drinken den rijnschen kouden wijn ! als dat winteren wacht — wi willen met scheiden wi willens verbeiden, als dat haentjen crat 2. Nu wil wi hebben een vrischen muut, verlangen een weinig van ons goed! als dat winteren wacht — wi willen niet scheiden; wi willens verbedden als dat haentjen crat. 3. Och had ik vijfentwintig bedden te meie would ikoker niet een pluimke van hebben ! als dat winteren wacht — wi willen niet scheiden, wi willens verbeiden. als dat haentjen crat 4. Had ik mijn winterjen in mijn arm, waren sie cout, ik maakte sie warm! als dat winteren wacht — wi willen niet scheiden, wi willens verbeiden als dat haentjen crat. Weimar. Hs. 1637. Nr. 42. — Hs. 2, 6. fehlt daar. % 8, 2. pluimke, frz. plume, Federchen. Erst bezahlt und dann gezecht. 1. Het wijntje dat is er zoo zoet van smaak, het heeft er ons aan den drank gemaakt. den eenen zal men banden, den ander zal men slaan, wij zullen alle drie met het glas door gaan. 2. 't Waardinnetje in de kamer met eenen blank zwaard al in haar band, met eenen blank zwaardetje en eenen roer Zoo sprong dat waardinnetje over de vloer. 3. Zij zeide: "Gescha gasten, 't en mag er zoo niet zijn! voor u en is er geen biertje of geen wijn, voor u en is er geen biertje of geen wijn, of daar moest eerst een goudguldentje zijn." 4. De jongste in zijn binnebeursje schoot, hij haalde daar uit drie kroonen waren rood, hij haalde daar uit drie kroonen waren rood, die worp hij 't waardinnetje in haar schoot. 5. Hij zei: 'Waarom, netje, daar is er jouw geld! Het is soms niet te veel, maar het is soms wel geteld, het is soms niet te veel, maar het is soms wel genoeg: kom, laat ons drinken tot morgen vroeg.' Hollandsch: Thirias Kinnewit 1. D. bl. 106. Nr. 173. Wein Medicijn alleen. 1. In de eeuw van Adams tijden was de wijngaard onbekend: niemand kwam de ranken snijden, wijngaardswerk was niet bekend. 20 Na weet men de kunst te vinden van het snijden en het binden, wijn, wijn, wijn, een medicijn, wijn doet ons aan Trojak denken. 2. Men zag haart aan de kanten van des werelds drijven zoet, ieder die ging hem planten aan de zoete waterloos, om te mengen hoen met leugen, om te drinken grote tengen. Wijn, wijn, wijn, is medicijn, wijn doet ons na vrolijk zijn. 3. Wijn is goed voor vuile Grieken, die in 't voorhoofd zijn gewond; wijn is dienstig voor veel zieken, en ook voor die zijn gezond; wijn doet zingen, wijn doet springen, wijn doet al te bedden brengen, wijn, wijn, wijn, is medicijn, wijn doet ons na vrolijk zijn. 4. Wijn is goed voor veel gebreken, is de stok van de ouderdom, wijn die doet de stemmen spreken, grote klappers maakt hij stom, wijn doet veelderhande dingen, wijn doet dansen, wijn doet springen, wijn, wijn, wijn, is medicijn, wijn doet ons na vrolijk zijn. 5. Wijn stelt zeer veel instrumenten, wijn doet pijpen en snaaren slaan; speelman, messieurs, Studenten, zangers, koortjes, kapelaan laten horen zijn stemmen, als in wijn hebben tongen zwemmen. Wijn, wijn, wijn, is medicijn, wijn doet ons na vrolijk zijn. 6. Wijn is goed voor de soldaten, om te scheppen versche moed, wijn is goed voor advocaten, want hij doet de hersens open doen. Wijn doet al de wereld dansen, Duitsen, Waallen, Geuzen, Fransen, pap, non, quezel en bagijn, wijn die doet ons vrolijk zijn. 7. Wilt gij eenen vriend trakteeren aan de tafel of den dis, gij zult voor een vrek passeeren, zoo daar geen wijn en is. wilt gij een gezondheid drinken, zonder wijn en zal 't niet klinken. wijn wijn wijn is medicijn, wijn die doet ons vrolijk zijn. 8. Oorlog, waagt u wel van 't drinken! schenkt de roemer niet te vol! 't zoppen moet uw voeten zinken en dan maakt het licht je geest en doet roepen als de knoeten: ' ' ach mijn handen! ach mijn voeten! maar wijn is medicijn, maar te veel dat is vermaak; Hollands: Thirsa Minne wit 1. D. bL 63. Der Deck hat 5, 6. Als een tong in de wijn zwemmen. 1, 2. wijngaard, Weinstock — 2, 6. Verheugen, Vergnügen — 8, 1. vies, wunderlich, grillenhaft — 6, 1. stellen, in Gang bringen — 6, 2. snaar, Saite — 6, 4. het gevoel, jetzt de hersenen, Gehirn — 6, 6. Geus, Bettler, ursprünglich Spottbekenntnis der Reformatierten — 6,7. quezel, Betschweister — 7, 2. dis, für deutsch — 7, 3. vrek, Filz, Geizbald — 8, 2. roemer, Bömerglas — 8, 5. knoet, Lümmel, Flegel, Töpfel, dasselbe was heutiges Tages nach in der Studentensprache Knote, obschon zunächst nur der Handwerksgeselle so genannt wird — 8, 8. vermaak, vermaak, vermaak, Gift. 1. Is iemand uit Oostenrijk gekomen, die er wat van weet? Heeft hij daar niet van den tabak verstaan? Geeft mij bescheid! Is hij wel goed voor 's mensen bloed? Of doet hij deugd, zegt het mij voor! 2. Aan de Engelsen eentje, dat er zeer vilaans tegen de tabak, en zij achten zyn deugd zeer weinig, geven hem een lak: zij zeggen er is dat daardoor de man ter drogen kan - is daar iets van? 3. Zou de tabak kunnen doen verdwijnen der mannen vandaan? De Indiaanse Engelsen hem wel gedoogd dag en nacht, als even koos haar mans daar doen 's avonds en 's middags 't vrouwensmeer. 4. Tabak drinken is een goed medicijn: staat u tevreden! De as is goed voor de tandpijn, wrijft ze daar mee! Zodan is de rook voor de man ook, al is 't maar rook, beter dan leeg. 5. Alle dingen doet in goede maten naar 's wijfs bevel! Als te veel waren zeker beter gelaten, dat weten wij wel. Zodan drinkt dan hier naar uw plezier een pijp of vier bij wijn of hier! Vroed, zegen, kundbar - 2, viel, einig, garstig, aufgebracht, vilain - 2, 4. Lak geven, eins anhängen - 3, 1. Verdooven, dämpfen, schwächen - 3, 3. Gedogen, erlauben - 4, 1. Tobak, Rauchen, so auch in Deutschland früher, und noch jetzt in einigen Gegenden des Südens, im bayerischen Gebirge (Schmeller, Wb. 1, 493.), im badischen Oberlande (Heber's allemann. Gedichte). Wie wir jetzt Rauchen und Schmauchen sagen, so die Holländer, rocken und smooken - 4,3. Landen, Zahnschmerz - 4, 4. Wryven, rauben. Nr. 175. Bauernlied. 1. Wir, Bauern und Bauernfrauen, wir, arbeiten, Tag und Nacht, wir, Pflügen und wir, spinnen, und wir, singen aus unserem Mut: Liebe, Herr, koste und Kleid, Hemd, doch nicht mehr! 2. Wir, spalten und wir, spähen, ganzen Tagen lang, wir, sägen und wir, machen, in großem Genuss mit diesem Lied: Liebe, Herr, koste und Kleid, Hemd, doch nicht mehr! 3. Wir, essen alle Tage, 'morgens Buchweizen-Pap, zweihundert Juleu, wir, unseren Magen. und wir, singen sogar rap: Liebe, Herr, koste und Kleid, Hemd, doch nicht mehr! 4. Wir, essen, süße Butter, Milch ist für unseren Durst, dann, sind wir, viele Devoten und wir, singen, aus tiefem Herzen: Liebe, Herr, koste und Kleid, Hemd, doch nicht mehr! Geschrieben: Pieter Passier, Pasquale, und Pfann, gesungen und sonstige Lieder. Amsterdam 1722. Seite 97. An den 17. Jahrhundert. Steht unter den „Stichtelijke Wereldsche Liedeker, mit der Weise „Lant van luch. ir 2, 1. spitten en spaden, das Land umgraben 8, 2. boekweit-papier, Buchweisenbrei 8, 4. rap, flink 5, 4. längs den Kant, am Ufer entlang. Der Text bei Willems Kr. 242, dessen Quelle und ihm nicht angegeben worden, hat sieben Strophen, für Str. 3. diese: Wy gaan met honden blökken, en dikke zondpermiet; wy gaan met piekzokken, maar wy zingen wel gemoed: geef, lieve beer, und am Schluss noch folgende zwei: Wy gaan een pintje drinken des Kondags nach der Dosen; wy dansen en wy klinken und wy zingen in het groen: geef, lieve beer, enz. Gy edel en gy ryken, wy zeggen 't is niet zeer vrij: wy willen niet wyken, gy en zingt niet half zoo blij: geef, lieve beer, enz. Alle drei Strophen wollten später Zussätze. In: De alder-nieuwste Liedjes- en liedekens, Antw. Verhulst 1684 hat das Lied acht Strophen, vgl. Snellaert bei Willems bl. 508. Nr. 176. Vivat der Bettelsack! 1. Veel geld, veel goed, wat zou dat baten? Het geeft bekommemis, een ongerust gevoel. Wat baten pracht en hooge staten, daar men 't toch al verlaten moet? Ik houw mijn vast aan minder last, het kleinste pak is mijn gemak. Vivat den bedelzak! 2. De schoofjes leven zonder zorgen, het is al zomer winst wat ze tot 's avonds doen. Ze slapen rustig tot de morgen, als noemt men hem schavuit, kapoen. Ze leven vast in kleinen last, het minste pak is hun gemak. Vivat den bedelzak! 3. De bedelaars stellen druk bezijn, geen angst, geen bange zorg en steken in buisten kop, ze zien door niemand gezien benijden, ze teeren dagelijks alles op. Zo hebben vast den müssen last, het kleinste pak, het grootste gemak. Vivat den bedelzak! Vlaamsch: Willems Nr. 240, zonder Angabe der Quelle. Stammt aus neuerer Zeit. 1, 1. baten, nützen 1, 3. staden, standen 2, 1. schooier, Bettler 2,3. rastig, rustig 2,4. schavuit, eigenlijk Schnauz, dann Lumpenkerl 3, 1. druk, Ungemach 3, 2. bezyen, bij zitten, bij Seite. Nr. 177. Danklied. 1. Nu laat ons allen dankbaar zijn ons heer, ons god, ons vader, die ons alhier van brood, van wijn verzorgd heeft allen dankbaar, van vlees, van vis, van ander spijs, bereid zoo menigerhand gewis! beminde hem in dit leven! hij zal u niet begeven. 2. De zoon van god gebenedijd, die willen wij met lof zieren, die ons van zonden heeft bevrijd, toen wij waren verzonken, die ons zo lichamelijk heeft verzorgd, en in de nood niet af en gaat, op hem zet uw vertrouwen, 't is hem niet vreemd. 3. Zoo danken wij ook de heilige geest, van zijner visitatie, want had hij bij ons niet geweest, ons vreugd was tribulatie; hij is ons trooster in verdriet, zonder hem en vermogen wij niet. wil hij uw hart bereiden, hij zal niet van u scheiden. 4. Zoo danken wij onze lieve bruid, dat zij bij ons wil blijven, en drinken dit bekerken nog eens uit, die beker die wil 't al op mij schrijven. de boog mag niet gespannen staan, ik hoop het zal ons wel vergaan, 't is nu geen tijd van scheiden, wij willen ons gaan vermeiden. 5. Die waard willen wij danken zeer, dat hij heeft laten koken; hij heeft zoo wel bewaard zijn eer, want ons heeft niet ontbroken. Zoo geboden wij dit gezelschap zoet, Volijk te zijn niet heilen voor dat wij hier zijn gekomen, dat wordt in dank genomen. Zoo willen wij ook vergeten niet die van hier zijn gebeiden, dat ze den beer uit alle verdriet in zijn rijk zal leiden. Zoo als wij doen zal ons gaar werden, wanneer wij uit dit leven zijn. hierom zoo wilt voor deze een Patroons Lof lezen. Holländisch: Thirsis Mijnwijk III. D. bl. 113. und Passie gezangen, Amsterdam 1712, waarin Str. 4. fehlt, jedoch uit de betere Lesarten zijn, die ik daaruit entlehnt have. Passie gezangen: 1, 7. en 8. was door wij hem na zeer danken met grooter ere. — Lübeck: 6, 7. 8. daar- om zoo wilt na deze wel doen en vrolijk wezen. Schon die Überschrift non gratia Hedwig zeigt an, dass es ein altes Lied ist. Es wurde wahrscheinlich zu Ende des Hochzeitsbankets gesungen. 2, 4. verschoven, vergeten — 4, 6. der Bogen kann nicht gespannt stehen, sprichworts. d. h. man kann nicht immer arbeiten — 5, 6. verständig. Nr. 178. Bauer, sei klug und bleib bei deinen Pflug ! 1. Wiedergeboren sei ein Krieger oft sei ein Beer? Hoe wiedergestellt sei aus deinen Kapellen so suhr? Wil je einen Knechten werden, so neemt vijfhonderd gulden met ja ! den Reichthum sal ich ja u lernen.' 2. Hansken swoert een dierene eet: 'Al waarom mijn rader ende moeder leet, den Reichthum en al ik meet ueten: ik wil gaan ruitenen roven, suchten brand.' als op deze heren Straten.' 3. Hansken deed sijn selve raad, hij verkoos de kast ende haargras, hij woude als na de erichte; Korte kleideren deed hij aan als na de winterse vischte gissen. 4. Hi clopte Yoor een schipmans dore: 'sidi daer binnen , so comter vore ende voert mi overt water! ic ben een rijc boermans sone, den crijch en oan ic niet ghehiten.' ö. Die Schipper was een goet ghesel, hi voerde hem overt water snel, dat water was onghehure: ^rijc god> waer ic thuis ghebleven m mijns vaders schüre T 6. Doen Hansken quam ter halver see^ sijn hooft dede hem so wee, den coop was hem berouwen: ' *rijc god, waer ic thuis ghebleven! mijns vaders acker woude ic bouwen.' 7. Doen Hansken over dat Vater quam^ een stroom in sinen bec dat hi veroam, doen wast hem seer berouwen: ^haddic den ploechsteert metter hant^ mijns vaders acker soude ^c wel bouwenT ■ Antw. LB. 1644. Nr. 18. (ühland Nr. 171. C. Wülem» Nr. 103.) — Dr. r, l. JBiaiu (Sidi) — histu (sidi) — 1| l-- crijschman — zijn (werden) — 8, 2. haueraet — 4, 2. Bistu (sidi) — 5, 3. ongeduere — 6, 4. tsoheyme (thntB) — 6, 4. tsoheffme (ihj^s) — 7,2,^9tram (Uhland scram) (stroom.) Ursprünglich ein niederdeatsches Lied, vgl. Uhland Nr. 171. A. nach einem Fl. Bl. in Bragnr 2, 312. ff., das auch wol schon früh hochdeutsch vorhanden war. Daher erklären sich dann die deutschen Wörter bistu, zeheime und das 6, 3. missverstandene ungeheure.' iT 2, 4. ruiten ende roven, eine im 16. Jahrb. gewöhnliche Redensart: verwüsten, piüiidem und rauben, vgl.:KiliaiBn — 3,5. 317 ghise, frz. gruise, Weise — 5, 3..on|rhehare, mhd. ungrfllliQre (im Nd. dat mer gans ungehöre) , unbaiiplich -^ 7 , .2, einen Strom in seinem Maul (bec, Schnabel, Maul) er verspürte, d, b. er wurde see- krank, strftm im Nd. dasselbe was strdm. f Nr. 179. Der Kuckuck und die Nachtigall. 1. De koekoek in den mei, die hoorde den nachtegaal fluiten, en op zyn stemmen tuiten, hij zei: "O, gy klein gebraei! Wat komt al dit Stoffen te p48?" Gy zyt hoordevol, mijn stem is ook ievervol geprezen, maar ziet, ik en roem dat erop niet, dus zwijgt, dus zwijgt, dus zwijgt, eer dat gy: "wat, veel Tierbewegingen krijgt!" Maar de nachtegaal spake: "Koekoek, jij houdt nu gemak, want jij hebt tegen mij veel te zeggen." Als ik kom tierelen, verengen zien mensen aan die raften, maar jij, maar jij, maar jij, 't is koekoek in geheel de maand mei, maar jij, maar jij, maakt niet iemand vogelken blij; als die u hoort, die zelden zien stoort, dus kruipt in den hoek, jij dreef koekoek! Of als je je boek nog niet hebt gelezen, en stilstaat dat je voor mij niet vermaakt wilt, roep ik de vogels te gaan, om ons te voortvinden onder malkander, welan welan! welan! die koekoek, die sprak: "Zoo gespreek, zoo gedaan!" en zij waren gaan, gegaan. 2. De vogels kwamen te zamen, en als zij nu waren gezeten, liet men den nachtegaal weten, dat hij met zijn stemmen ga uit het eerste kuiven zou. Hij zong met veel ijver, hoe langer hoe liever, hij maakte met zijn bek veel aardige trekliedjes. Hij zong, hij klaagde, hij juichte, hij draaide zijn staartje en wrong zijn tong. De krekende koekoek op het laatste Doe ook wonder zyn best, doch 't was niet als koekoek! Koekoek! 't was koekoek! 't een op het ander, De vogels bezagen onder, maar ziet, maar ziet, maar ziet, 't was koekoek! en anders ook niet. maar ziet, maar ziet, maar ziet, Zij kregen op het laatste verdriet. zo de koekoek was blij, want hij meende dat hij alle de vogels getrokken had op zyne het vonnis was dat de naachtgad was smaak van toonen en zoeter van taal, maar het koekoeksken van over lang Vaster in maat en kloeker in zang. hier med, hier med, hier med vertrok elk vogelken naar zijn sted en zodan was alles in vrede. Wittma N° 258. Obchalk sekr kiiW^Uoh und seidwehrlich je im Muade dies Voes, doch sehr vDUuthümHch. Der Dichter hat, wie es scheint, den Streit der Harmoniker & Melodiker nicht geschlichten wollen. In einem deutschen Lied des 16. Jahrhunderts nimmt die Sache eine andere Wendung, da ist zwischen Nachtigall & Kuckuck der Esel Dichter. De Kuckuck drauf anfing geschwind : Kuckuck! sein Gesang durch Terz, Quart, Quint, Und füßt die Noten borechön; Er lacht auch drein nach seiner Art. De esel gießt, er sah; nun wart. Ein Urteil will ich sprechen. Wohl sorgen hast du, Nachtigall; Aber, Kuckuck, du singst Choral Und hältst den Takt fein innen. Das sprich ich nach meinem höhnischen Verstand, Und koste gleich ein ganzes Land, So lasst ich dich gewinnen.' S. mijn Gesellschaftslied nr. 178. ir 1, 4. klein gebras, etwa: armer Wicht — 1, 5. stoffen, großthün — 1, 10. verwytingen, Zurechtweisung — 1, 12. zyn gemak houden, sich still verhalten — 1, 20. stooren, erzürnen — 1, 26. zornissen, Urteil sprechen — 2, 5. kauwetteren, kauen, schmettern — 2, 8. miek für machen, so biek für harken — 2, 10. wringen, winden — 2, 24. van über lang, bei weitem — 2, 27. vertrekken, heim gehen. Nr. 180. Der Biese geht um. (De reus gaat om.) 1. Die zeit: wy sind van reuzen gekommen, zey liegen daum. keert u eens om, reusken, reusken! keert u eens om, reuseblom! 2. Sa moeder, zet den topf auf 't vier! de reus is hier. keert u eens om, reusken, reusken! keert u eens om, reuseblom! 3. Sa moeder, snit eine Butterham! de reus is gram. keert u eens om, reusken, reusken! keert u eens om, reuseblom! 4. Sa moeder, tapt van 't beste Bier! de reus is gier. keert u eens om, reusken, reusken! keert u eens om, reuseblom! 5. Sa moeder, stopt nun mal erst het vat! de reus is zat. Keert u eens om, reusken; reusken! Keert u eens om, reusebloem. Vikmisch: Willems Nr. 128, mit folgender Anmerkung: 'Dieses Lied wurde seit ungedachten Zeiten gesungen; jetzt hört man es besonders bei großen Feierlichkeiten, wenn bei den Umgängen in vielen Städten, sogar in einigen Dörfern Ostflanderns und Brabantens das Volk den Kiesen umherführt. Die berühmtesten Riesen sind die von Antwerpen und Wetteren. Zu Portret erscheint von Zeit zu Zeit mit großem Gepränge eine Riesin, Mevrouw van Amazonie, doch man kennt dort das Lied nicht. Diese Gewohnheit kann wohl zusammenhängen mit der Überlieferung, dass wir von Riesen abstammen, worüber man Picardt Oudheden van Drenthe, bl. 28, zu Recht ziehen kann.' Den Antwerpener Riesen beschreibt mir mein Freund Freiler, der ihn auch gesehen hat, also: es ist ein riesiger Mann von Holz in Tracht eines römischen Feldherren mit Helm und Schuppenharnisch, bloßen Armen und Beinen, in sitzender Stellung auf einer großen Triumphwagen im Rokoko-Stil. Der Kopf ist beweglich und wird von einem Kerl im Innern des Bildes gedreht. Die von Willems gegebene Variante des Kehrreims und der ersten Strophe scheint mir der ursprüngliche Text zu sein, Willems hat dafür: Al die daar ziet: de Reus die kom! Hegen die om. Keert wedom, Reusken, Reusken! Keert wedom, reuzegom! Das reuzegom wird nur selbstgemacht, obschon es wie reuzegom (ahd. gom, Mann) vorkommen könnte! Nr. 181. Martinslied. I 1. Martijn! Turf in de muren in de maaneschijn, Gooi in de mos, gooi in de wijn! Hier woont sinter Martijn. Martijn had een schaartje, dat wilde niet knippen, Martijn had een mesje, dat wilde niet snijden, Martijn had een touwtje, dat wilde niet knopen. Geef me een turvief of een houtje, en laat me daar mee lopen. Hier woont een rijk man, die veel geven kan, veel kan ik geven, zalig zal ik leven, zalig zal ik sterven, de hemel zal ik bereiken, God zal me loonen met honderd duizend kroonen, met honderd duizend rokjes aan! Hier komt Sint Maarten aan. Holländisch: De Navorscher, 1. jaarg. bl. 64.- &c. Bijgen voor die Kinder aan Amsterdam in de eerste dagen des Novembers voor de deuren en sammelten Torf en Hout en Geld. Op de Sint Maartendagen zonden ze dan een Vuur aan, waarbij ze dansten en zongen. In Leiden luidde het Lied (Navorscher 1. jaarg. bl. 227): Sint Maarten is zo koud, geef me een turvief of een houtje, om mij wat te warmen met mijn blanken schermen! Geef wat, hoe veel 't andere jaar wat. Als ze niets kregen, zongen ze: Een zakje met zemelen, een zakje met kniid — hier heeft de gierige duivel uit. Nadat het Amsterdams en het Leidense lied zijn beschreven, wordt er nog een ander met Sint Maarten in de hoofdrol genoemd, bestaande uit 10 regels, die zich theilweise in die beideieder terugvinden. Navorscher 1. jaarg. bl. 9. Niclaasliedje. Sint Nicolaas, kapoentje! Leg wat in mijn schoentje! Al wat er niet in gaat, leg dat dan maar achter aan, achter aan dat glaasje! 'k Dank je, sint Nicolaasje! Sint Nicolaasje, bibaboen, gooi wat in de regenton! Gooi wat in de huizen voor al de ratten en muizen! Geef wat, houd wat, een ander jaar weer wat. Sint Nicolaas, nobele baas, brengt wat in mijn schoentje, een appeltje of een citroenje, een nootje om te kraken, dat zal wat beter smaken, een pintje om te drinken, dat zal wat beter klinken. Sint Nikolaas, goed heilig man, trek je bestemde tabberd aan, rijdt er mee naar Amsterdam, van Amsterdam naar Spanje, twee appeltjes van Oranje, twee peerjes van den besten boom, het kind zal hebben een gouden kroon, een gouden kroon van dokkendennen, het kind zal naar Oost-Indië varen, van Oost-Indië naar Sluis, zo komt dan het kind weer thuis. Sint Nikolaas, heilig man, trek je mooiste tabberd aan, rijdt er mee naar Amsterdam, van Amsterdam naar Spanje, drie appeltjes van Oranje, drie peerjes van een peerenboom, Sint Nikolaas is mijn oom. Hossebosse, paardje, met jouw vossenstaart: zo rijden de beren met haar bonte kleuren, zo rijden de vrouwen met hun bonte mutsen, zo rijdt de akkerlandman met zijn paardje achteraan. Nr. 1, 2, 4, 6, uit dem Navorscheter 1. jaargang, bl. 361, Nr. 3, uit Wondaan bl. 195. gooijen, schieten - schoentje, Schuustje - kraken, aanknaken - pintje, moppen - tabberd, rok - poertje, Birne - dokkendennen, pestwurzel, echter caïca - Sluis in Zeeland. Pur kind, de naam des kindes - hossebossen, aan een stok lopend, lopend, lopend, trabend. In de druk, gestampeld, hoes van blosseijen paardje - vleugel, los, als wol. 21 Nr. 183. Neujahrslied. Dag vrouw, dag man, dag allerlei gaar! Ik kom u te wensen een nieuw jaar. Door dit, door dat ik kom lopen: hebt ge niet een wafertje of twee? Ik en ga ze niet verkoopen. 2. 't Is een goed vrouwtje die me dat geeft, 't is te wenschen dat ze nog 't naaste jaar leeft. Goed vrouwtje, goed vrouwtje, heb je niet een wafelletje of twee? Ik stek ze al in mijn mouwtje. Ylämisch: Chants populaires des Flamands de France, par de Coqb-semaker Nr. 33. aan Dankirchen. 1, 4. wafelletje, wafeltje, Wafel — 2, 5, mouwtje, Ermel. Nr. 184. Ammende lied. 1. Daar was er eens een mannetje, dat was niet wijs, en die bouwde-neen huisje van op het ijs, en hij wou dat hij een hoen had. Tjiptjip, mijn hennetje, 's avonds in de korte kooi en 's morgens in het rennetje. 2. Toen wou hij dat hij een haan had. Kokkelekaan, zoo heet mijn haan, tjiptjip, mijn hennetje, enz. 3. Toen wou hij dat hij een schaapje had. Bis heet mijn schaapje, kokkelekaan heet mijn haan, enz. 4. Toen wou hij dat hij een kalf had. Duedalf, zoo heet mijn kalf, bis heet mijn schaapje, enz. 5. Toen wou hij dat hij een koe had. Nametoe, zoo heet mijn koe, duedalf, zoo heet mijn kalf, enz. 6. Toen wou hij dat hij een paard had. Vlasstaart, zoo heet mijn paard, nametoe, zoe heet mijn koe, enz. 7. Toen wou hij dat hij een wagen had. Welbehagen, zoo heet mijn wagen, vlasstaart, zoe heet mijn paard, enz. 8. Toen wou hij dat hij een knecht had. Alberecht, zoe heet mijn knecht, welbehagen, zoe heet mijn wagen, enz. 9. Toen wou hij dat hij een meid had. Wel bereid, zoe heet mijn meid, alberecht, zoe heet mijn knecht, enz. 10. Toen wou hij dat hij een vrouw had. Zeer getrouw, zoe heet mijn vrouw, wel bereid, zoe heet mijn meid, enz. 11. Toen wou hij dat hij een kind had. Wel bemind, zoo heet mijn kind, zeer getrouw, zoo heet mijn vrouw, wel bereid, zoo heet mijn meid, alberecht, zoo heet mijn knecht, welbehagen, zoo heet mijn wagen, vlasstaart, zoo heet mijn paard, naamdeel, zoo heet mijn koe, duedalf, zoo heet mijn kalf, bis, heet mijn schaap, kokkelkaan, zoo heet mijn haan, tjiptjip, mijn hennetje, 's avonds in de koorde kooi en 's morgens in het rennetje. Hoorandsch: De namen van S. jaar, grof 90, mündlich an den Aardenburg in Seeland. In 1, 8, een negerentrekker, Gang voor de Hühner, door een Fallthür mit dem Hühnerfohälter (de koorde kooi) in Verbindung steht; das Ganze heet het kippenhok — 4, 2, dat kalf, Duc d'Albn — 5, 2, naamdeel, d.i., naar mij toe, nach mir zu, kom zu mir! — 6, 2, vlasstaart, Flachsschweif — 8, 2, al berecht, recht alles aus! Nr. 185. Weihnachtslied. 1. O nacht, o blinde nacht, o nacht vol wonderen, Messias, lang verwacht, komt nu tot ons getreden, hier omkleedet zieuwen troon, hier komt niet 's hemels woon hier op het aardse dal, voor onze zonden zorgt. 2. Maria, zie hier de maegd, in weenen en in zuchten heeft naar uitedligste gevraagd, ze wist niet waar vluchtend, in Bethlehem in den stal voor ons verlossing gebaerd heeft een klein kind in grooten donderwind. 3. Joseph heeft dan niet vlied voor onzen grooten koning een krebbeken bed in een beesten woning, op een weinig hooi en strooi, tussen ezels en koeien lag het kindje Emmanuel, de vorst van Israël. 4. De herderkens verheugden van vreugde sprongen op, zij hadden daar in een vreugd den Gloria gezongen. Drie koningen van ver, gekomen door een ster, zagen, hebben op moed het kindje gegroet. Vlaams: Willems Nr. 191, wordt nog altijd gezongen op de Weihnachtszeit in de omgeving van Gent. Weihnachtslied. 1. In 't Stallken van Bethlehem is deze nacht geboren de koning van Jerusalem, Messias uitverkoren; hij ligt in hooi, hij ligt in strooi, in doekjes klein gewikkeld, o mens, om uw zonden. 2. De engelen zingen niet jolig: de grote beer der heeren zij glorie nu en tot altijd, wilt u zijn lof vermeeren. Komt, lieve mens, want uw wens is geheel volbracht, uw zonde wordt weggenomen. 3. Gaat met de herders vlugt dit kleine kind aanbidden en zoekt geen uitvlucht arm of rijk, ziet, God ligt in een kribbe zeer armoedig, om hem erbij te houden, uw eeuwigheid te geven, daar ga ik altijd leven. Vlaams: Oude en nieuwe lofzangen, tot Anst. 1718, blz. 52. 2, 6. volbracht. Weihnachtslied. 1. Maria die zou gaan naar Bethlehem, kerstavond voor den nacht, en Sint Joseph zou er al met haar gaan, om haar gezelschap te houden. 2. Het hagel, het sneeuwde, het maakte kwaad weer, de rime lag op de daken, Sint Joseph tegen Maria sprak: 'Maria, wat zullen we maken?' 3. Maria die zei: 'Ik ben blij, we gaan rusten!' Laat ons een weinig verder gaan, naar een huizenkeukje zullen we rusten!' 4. Ze kwamen een weinig verder gegaan tot aan een boerenschuur, waar heer Jesus geboren werd, en ze sloten nog vensters noch deuren. 5. Sint Joseph, die moeste om waterken gaan, en de Lieve was toe vervrozen. 6. Cecilia kwam daar gegaan, als met haar handen rein, ze sloeg haar oogen ten hemelwaert, als ze hoorde dat klein kindje weenen. 7. Dat klein kindje weende op Marias schoot, komt engels van hier boven! Komt, kroont deze maagd, 't is meer als tijd, want ze heeft er den heere ontvangen. Vlaams: mündlich aan Kortrijk, waar es nog elk jaar op den Straßen gesungen wordt, Willenus Nr. 189. 1,4. gezelschap houden, Gesellschaft leisten. Das ou klingt in den westlichen Gegenden wie oe — 2, 2. rym, Keis — ö, 2. Lieve, Fluss in Flandern. Nr. 188. Weihnachtslied. 1. Laat uw schaapjes, herderjes, hoort de stem van de engelen! Ze verkondenden met hun monden u voorwaar hier de allergeste maer. 2. Ga dan, spoedt u naar den stal bij den grooten god van al! wilt hem zoeken daar in doeken, herderjes want god is geworden mens! 3. Herderinnen, spoedt u wat, trekt naar Bethlehem naar de stad! 't Een verkoren kind geboren in de nacht, hier zoo lang van u verwacht. 4. Komt met suiker, brood en zaan! wilt wat pappeken maken gaen! herderinnen, treedt dan binnen bij het kind! want het u zo zoeter bemint. 5. Ach hoe is het hier gesteld! hier is en is geen brood nog geld. Ach de ledematen zyn doorsneden van dit kind door het snijden van de wind! 6. Die het al geschapen heeft hier van grote koude beeft. God den beertjes zonder kleeren in het hooi ligt hier op een bunks strooi. 7. Ziet het os en 't ezelken, die verwermd het kindeke! Ziet het beven, zuchtjes gaan in deze kou en daar en is vier nog schouw. 8. Corydon, och leven maet, wel wat hout dog kappen gaat! houdt dog de torven met heel korven! ras brengt hout! want dat kindje is zoo koud. 9. Amarillis stookt wat vier! want het veel te koud is hier, haelt wat kolen, 't is u bovoloëla, ras komt aan! want men het kind moet bakeren gaan. 10. Nymphkens die zoo zeer bemind, komt, warmt de doekjes van het kind! komt gy lieden, pappeken zieden! komt ras aan! Joseph zal het roeren gaan. 11. Brengt een wiegske uit de stad, en komt wiegt het kindje wat te wachten onder je beire krijgt zoo zeer. zingt sa sa, Jesus kindje na na na! 12. O gy lieve moederken, geeft hera dog een mammeken! ziet het dorsten naar uw borsten, zuiver maegd, want zyn hertje na naar u jaagt. 13. Vrede, Jesus, liefste kind, die zoo zeer den mensch bemint, wilt ons geven in dit leven nu te gaan een goed zalig nieuw jaar. Vlaams: Quid en Nieuwe Lof-zangen, Arnst. iliÜ. bl. 4^ — 47. Ausbund, 17. Jahrh. 1, 4. maer, maere, Botschaft — 4, 1. zien, Sahne, Schmant, Rahm — 7, 4. schouw, Schornstein, Kamin — 8, 1. maet, Geselle — 8, 2. kappen, abhauen — 9, 1. vier, stoken, Feuer anmachen — 9, 4. het kind bakeren, das Kind in Windmui, erwärmen — 11, 3. krijten, schreien. Wellekom, koningen, wellekom al, Wellekom, wellekom in deze stal! Doet offerhanden en laat wierook branden Voor 't kindje zoet! Het zal 't u loonen met eeuwige kroonen Voor tijdelijk goed. Wellekom, koningen, wellekom al! Wellekom, wellekom in deze stal! Haar kroonen worden ze voor 't kindje, De voetjes kussen ze aan 't kribbeken. En zeggen: Wellekom in 't stalletje! Het kleine kindje dat lacht hun aan. Ziet hoe het grabbelt in de gouden schaal! Ziet eens hoe vroeg dat zijn oogskens staan! Wellekom, koningen, wellekom al enz. Na de offerhanden ziet het kindje Geef zamen zogen aan de koningen Met zijn gebeden handje; Daar na het keert hem om, het krijgt dorst, Het worpt hem aan zijn moeders borst, Trekt daar een teugje uit voor zijn dorst. De koningen ziend het zuigende kind, Zij roepen: De koning, de koning drinkt! De stal is vol vreugd, en iedereen zingt: De koning die drinkt!  reich an Macht, und wir gehen suchten Tag und Nacht auf durch die Berge und durch das Tal, um zu finden, was wir von wissen, recht durch die Berge und durch das Tal, um zu finden, den Gott von allem. 2. Jasper, Melchior, Balthasar kamen bei dieses Kindchen da, sie knielten mit Demut, opfernden, wehrlos, brandend, sie knielten mit Demut vor dieses Kindchen, Jesulchen, zart. 3. Gele i die Stal, die war voll Freß, das Kindchen und die Tiere mit. Dann riefen sie, dass es klang: Vivat, Vivat, Vivat! Dann riefen sie, dass es klang: Vivat, Vivat! Unser König trinkt! Vlaams: Wolfs Wodana bl. 187. 188. Mündlich. J 333 Nr. 191. Weihnachtslied. 1. Drei Könige, groß von Macht reisenden bei Tag und Nacht durch die Berge und durch das Bosch und Tal, um zu suchen in die Höhe durch die Berge und durch das Bosch und Tal, um zu suchen, den Herr von allem. 2. Gaspard, Melchior, Balthasar, drei Könige, alle sehr groß, sie gingen alle mit Demut mit Opfernden, Weihraub brandend, sie gingen alle mit Demut mit Opfernden vor das Kindchen süß. 3. Süßes Kindchen, weisst du wohl, in diese Winterkalt feierlich wie das an der Tür steht? Das sind drei Könige, mit Belohnungen. wie das an der Tür steht? sage, dass sie mal herein gehen. 4. Kommt mal herein, kommt mal in! Es geht wohl nach Jesulchen hin. Das Jesulchen, das lacht und grinst. sieht das Schäfchen, das is wohl Papagen! Das Jesulchen, das lacht und grinst, das Jesulchen ist ein süßes Kind. Joseph, maak uw keuken net, veeg uw vloeren, maak uw bed, maak dat zoete, zoete, zoet, hooi en strooi, vive le roi! Maak dat zoete, zoete, zoet, maak dat mooi om het kindje zoet. De Coussemaker, Chante populaire Nr. 51, vrolijk aan Dunquerque. Nr. 192. Dreikoningenlied. Daar kwamen drie koningen uit verre landen, nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — om God te doen een offerande. Ze kwamen van oosten, ze kwamen van verre, nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — als door de klaarheid van eender sterren. Ze waren vrolijk. Toen ze binnen Jerusalem kwamen, nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — de klaarheid van de sterren zeiden ze niet vernamen. Ze waren droef. Toen ze over tafel waren gezeten, nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — toen kwam de engel van God als in geheimen. Ze waren vrolijk. Jij beeren en jagende niet langer beiden! nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — Herodes die doet zijn paard bereiden. Ze waren droef. Wel op, jij beeren, laat staan je eten! nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — Herodes is op zijn paard gezeten. Ze waren droef. Toen ze buiten Jerusalem kwamen, nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — de klaarheid van de sterren zeiden ze weer vernamen. Ze bleven toen. Ze volgden de sterren in korren stonden nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — tot Bethlehem, daar ze het kindje vonden. Ze bleven toen. De een ging voor de andere stonden nu wogen, nu wogen, nu wogen wij — om eerbiedig te koningen offeren gaan. Viele waren sie da, t-aaenaen op der Erde, nu wiegen, nu wiegen, nu wiegen wy, sie liefden den König van Güter werden, des waren sie vro. Zy offerten myrrte, welruch, in Gnad, nun stiegen, nun wiegen, nun wiegen wy, sie liefden das Kindeken Vielfältig, des waren sie vro. Vlaarisch: Chants populaires par E. de Crimissenmaker Nr. 29, mitteilend aus Fürsten. Dr. 11, 3. hienig: fonds. Auch in holländischen Gesangbüchern, hier und da nur etwas abweichend, vgl. Oude en Nieuwe Kerstliederen, be werkt door Alberd. Thijin Nr. 81. Aus dem Kehrvers: nun wiegen wy, muss man schließen, dass dieses Lied früher in den Kirchen beim sogenannten Kindelwiegen gesungen wurde, sie meine Geschichte des deutschen Kirchenliedes 2. Ausg. 8. 416. ff. Nr. 193. Dreikönigslied. 1. Wij komen getreden met onze sterren, Lauwerier de Cransio wag zoeken beer Jesus, wij hadden hem gaama. Lauwerier de knier zijn Kruikels konings kinderen, Pater bonne Fransekin, Jeremie. 2. Wij kwamen al voor Herodes zijn deur, Herodes den koning kwam zelfverve. 3. Herodes die sprak met valsetter hart: 'Hoelang ziet er de jongen van drie jaar zwart?' 4. Als is hij wat aviert, hij is wel bekend, In is de koning niet Orient. 5. Wij kwamen den hoogen berg op gaan, daar zag men de ster zoo still staan. 6. De ster moet er zoo still niet staan, er moet er met ons na Bethlehem gaan. 7. Te Bethlehem in de schoone stad daar zat Maria met haar klein kindeken. 8. Hoe kleiner kind en hoe grooter god, een zalig nieuwjaar verleen ons god. 486. Dasselbe Lied, zu 30 Strophen ausgesponnen, in französisch Flamen: Chants populaires par E. de Coussemaker Nr. 28. Dahin gehört auch Nr. 30. dasselbst. Vgl. das deutsche Lied in meiner Geschichte des deutschen Kirchenliedes 2. Ausg. Nr. 259. Nr. 194. Dreikönigslied. 1. Wij komen hier heen met onze sterren, wij zoeken heer Jesus, wij hadden groot gevaar. 2. Wij kwamen als voor Herodes zijn deur, Herodes de koning kwam zelf voor. 3. Herodes de koning sprak met een valsch hart: hoe ziet er de jongste van de drieën zoo zwart? 4. Als is hij wat zwart, hij is wel bekend, het is er de jongen uit Orient. 5. Het is er de jongste niet vreemden landen, daar alle die sterren zoo stil staan branden. 6. Wel sterren sta stil en verroer je niet meer, het is er een teken van god den beer. 7. Wel sterren je moet er zoo stille niet staan, gij moet er met ons naar Bethlehem gaan. 8. Naar Bethlehem die schoone stad, daar Maria met haar klein kindeke zat. 9. Hoe kleiner kind, hoe grooter god, daar alle de joden met hebben gespot. 10. Wij hebben gezongen, al voor dit huis, geef ons er de penning, al met een goed kruis! 11. Als het geen kruis, laat het wezen een munt, geeft gij er de beziming, die gij er ons gunt! Holländisch: De Navorscher, 1. jaargang, bl. 169, mündlich aus Noordwijk in Zuid-Holland. Kinder singen dit Lied en begleiden het met Bommelpotten. Dr. 1, 2. wij zochten Verrades, wij hebben zo gemakkelijk. 10, 2. krais, die rechte, die Vorderseite der Münze, früher meistens mit einem Kreuze bezeichnet; daher kruis oft munte worpen, Kil. und noch jetzt, onze Kopf of Schrift, frz. jouer à la croix ou à la pile. Nr. 195. Dreikönigslied. Caspar, Melchior en Balthazar, zij gingen alle drie te gaar, maar 't was om te gaan zoeken het kindje in de doeken liggend in een stal voor ons grote zondaren al. Geheel den stal, die was vol vreugd, alle de beestjes kikkerden daar om, de ezeltje en de os waren vrij en los, ze warmden dat kindje als in zijn kleine ledekens. Vlaams: Willems bl. 436, mündlich aus Kortrijk durch Snellaert. Hör. Belg. P. II. 22 338 Nr. 196. Weihnachtslied. Zijt welkom, lang verwachte leenw, uit Jacob's, Juda's groot geslacht geboren, tot stoeting van Jehova's toren Zoo overlang gewenscht van eeuw tot eeuw. De werelds heiland, groot van macht, zijt duizendvoudig welkom in de nacht! De dag ontzag uw kernst en is geweken, de zon verdween en is bezweken, toen uw schijnsel scheen. 2. Zijt welkom licht der middag, Door dat gij ons in 't duister komt verschijnen en doet de duisterheid verdwijnen, en licht ons middagjaar met goede kracht! Zijt welkom Tetragrammaton, zijt welkom licht, veel meerder dan de zon, zijt nog tien duizend malen welkom, o licht van licht, tot schijn der vrome in de nacht gesticht! 3. Zijt welkom machtig koningszoon, uit Davids oude koningsstam gesproten, beroemdste adel van de grooten, zijt welkom uit uw vaders hoogen troon! doet op uw poort, Jerusalem! uw koning is alreeds in Bethlehem, 't is David's rechte nazaat; ziet, uw koning leit in een stal, geen slechter woning is er in dit dal. 4. Zijt welkom grote wereldvorst, zijt welkom die uw slaven komt bezoeken, gelijk een kind in ziekte dokken omwonden en sober uitgedorst. helaas! ik heb geen welkom gaaf, 390 want ziet, ik ben maar een arme slaaf en zijt gij zelf die daar ik moet van leven; het is mij smart, 'k heb niet te geven als alleen mijn hart. 5. Hoe nu grootmachtig vorst, hoe na? verlaat gij uw rijk? veracht gij zoo de troonen, om in mijn hart zoo klein te wonen? Ei, wacht een weinig, bid ik, 't is te ruw; ei, laat het eerst nu dienaar mij en zuiver maken, 'k zal uw helper zijn. O wonder, 't is in weinig ogenblikken wel na mijn zin - een, wilt niet schrikken, komt er nu vrij in! Maar ach! helaas! Ik ben te ziek, ik ben niet waardig om zoo grooten koning te ontvangen in zoo zieken woning; maar ach! ik bid, heb eendel met uw knecht! Ik bid, spreek maar een enig woord, opdat het na uw zin mijn ziele hoort! Mijn hart zal door dat woord zo heerlijk zijn als geen paleis ooit was voor dezen; een, geldt mijn eis! Nu machtige koning, is 't bekwaam, zoo laat mij toe om na 't geluk te trachten, u in mijn hart te verwachten! Komt er in, in uwen eigen naam, een, zoo mijn vorst, een, zoo mijn beer! Hoe lelijk doet gij uw knechts begeer! Hoe kan mij grootere hemelse rugde ontmoeten? Gij schenkt uw slaaf een hemelse zoete, ja veel grootere gave. Zijt welkom vorst Athanatos, zijt welkom goeden koning Adonia, zijt welkom vredevorst Sodia, zijt welkom wereldheiland IschiroB, zijt welkom beer Homousion, zijt welkom grooten Tetragrammaton, zijt welkom grooten wereldregeerder, Emanuely ja nog veel meerder, held Ezechiel! Gij die des hemels hoog bestier verlaat om het heil der wereldlijke mensen, die na haar zielens welvaart wensen, erbarmt u over mij ellendig dier! blijft altijd bij mij tot mijn eind en hoedt mij voor des vijands hevige torment! eia, laat ons door den Satan niet verleiden! blijft bij ons beer, opdat wij scheiden mogen nimmermeer! O goddelijke majesteit, op Kersnacht uit een suikermaagd geboren, die nooit haar maagdom heeft verloren; o grooten priester in de eeuwigheid, zijt welkom in uw eigen goedheid. wij valen nu voor uwe kribbe te voet, en schoon gij schijnt een kind, o beer der beren, gij zijt ons lot, ik wil u te eeren als mijn groote god. Gij komt van pas met uw macht, om in ons hart een vredevuur te stoken en ons in het duister te verlichten; dat is, o beer, de rechte tijd bij nacht: de nacht der boosheid door uw licht verdwijnt en klaart zicht, terwijl het duister zwicht, de heldere dageraad die moet verschijnen, de donkerheid die moet verdwijnen, terwijl uw schijnsel mijdt. Verlicht, o kind van Bethlehem, ons hart en ziel, ons gaar sch gemoed en zinnen, opdat wij u te recht beminnen, en leidt ons in het hoog Jerusalem! laat in mijn hart uw kribbe zijn, en blijf in eeuwigheid altijd bij mij, laat u de zorg voor mij zijn aanbevolen! mijn hart is tevreden, maar zal niet dolen, Zoo gij het hoedt, o beer. "Holländisch: De Smakelijke Vermakelijke Minnebrood, Sak, Amsterdam 1799, bl. 125—128. — Dr. 3, 2. fehlt Davids oud, — 4, 4. Sober, (sober) — 6, 9. Ei, — 9, 2. Wereldsche. Wie die Perle im Schlamme liegt, das reine schöne Lied mitten im Schmatze von Liedern voll der frechsten Gemeinheit und rohesten Sinnlichkeit. Es scheint der Mitte des 17. Jahrhunderts anzugehören und einer besonderen Richtung der religiösen Poesie, wie sie etwas früher in Deutschland hervorgerufen wurde, durch die beiden wunderbaren Lieder Philipp Nicolais vom Jahre 1698: Wie schön leuchtet uns der Morgenstern, und: Wachet auf! ruft uns die Stimme. Vgl. Gervinus, Geschichte der deutschen Dichtung 4. Aufl. 3. Bd. S. 37. 38. Le Jeune, Volkszangen 1828. bl. 41. kennt unser Lied, stellt es aber anderen geistlichen gleich, aus denen der Mangel eines guten Geschmacks, besonders wegen Eiumengung fremder Wörter, hervortritt. Snellaert hat es aus den Hör. belg. 2, 55. aufgenommen bei Wilhelms Nr. 204. In Betreff der griechischen Beiwörter des Erlösers in Str. 2 und 8 bemerkt er, dass in einigen Kirchen vor Weihnachten eine Octave gefeiert wird, worin während der Predigt und des Lobgesangs ein Transparent auf dem Hochaltar ausgestellt ist und dass darin täglich ein Attribut des Heilands, der Bibel entlehnt, angezeichnet steht. Zu diesen Attributen gehören die hier vorkommenden Beiwörter." 