title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Theo zijt gij soms ook verlief d, ik wenschte dat gij het waart, want geloof me dat ook de petites miseres er van hun waarde hebben. Men is soms in desolatie, er zijn momenten waarin men als ’t wäre in de hei is doch — er is ook iets anders en beters aan verbonden. Er zijn 3 trappen 1° niet beminnen en niet bemind worden; 20 beminnen en niet bemind worden f) 30 beminnen en bemind worden. — Nu zeg ik dat de tweede trap beter is dan de eerste, maar de derde! dat is datte. Nu, old boy, word nu ook maar verliefd, en vertel me dat dan ook eens, houd U leuk in ’t onderhavige geval en heb veel Sym- pathie voor me. Rappard is hier geweest, bracht aquarellen mee die goed worden. Mauve komt hoop ik spoedig, anders ga ik naar hem. Ik teeken veel, en geloof ’t beter wordt, ik werk veel meer met ’t penseel dan vroeger. Nu is ’t zoo koud dat ik haast uitsluitend figuur teeken binnenshuis, naaister, mandenmaker, etc. f) ’t onderhavige geval. 272 Een handdruk in gedachten, en schrijf spoedig, en geloof me, t. a t. Vincent. Als ge ooit verliefd wordt, en een ,,nooit, neen, nimmer” mocht krijgen, resigneer U vooral niet! doch ge zijt zoo’n gelukskind dat iets dergelijks U wel niet overkomen zal, hoop ik. 154 Etten, 7-9 1881. Old boy — Deze brief is voor Uzelf alleen, ge zult dien wel voor Uzelven houden, niet waar? ’t Zou me niet verwonderen Theo, indien mijn vorige brief een min of meer zonderlingen indruk op U moet hebben gemaakt. Doch evenwel hoop ik zult gij er een indruk door gekregen hebben, die U eenigermate het terrein doet overzien. Met rechte groote houtskoolstrepen trachtte ik de proporties en plans aan te geven ; zijn de onmisbare grondlijnen eenmaal gevonden, dan kloppen we het houtskool weer af met een zakdoek of een vleugel, en gaan dan meer indem de contours zoeken. Deze brief zal dus in een meer intiemen, minder harden en hoekigen toon geschreven zijn dan de vorige. Vooreerst moet ik U eens vragen of het U 00k maar eenigermate verwondert dat er lief de is, ernstig en vurig genoeg om niet te bekoelen, 00k niet door veel ,,neen, nooit, nimmer ’s”? Mij dunkt voorzeker zal U dit, wel verre van Uw verwondering op te wekken, zeer natuurlijk en raisonnable voorkomen. De liefde toch is iets positiefs, iets sterks, iets zoö werkelijks, dat het even onmogelijk is voor iemand die liefheeft, dat gevoel weer in te trekken als de hand te slaan aan zijn eigen leven. Zegt ge nu daarop: ,,maar er zijn toch menschen, die de hand slaan aan hun eigen leven”, dan antwoord ik daarop eenvoudig: ,,ik geloof eigenlijk niet dat ik een man ben met dergelijke inclinaties. ’ ’ Ik Jieb erg veel trek in het leven gekregen, en ik ben erg blij dat ik lief heb. Mijn leven en mijn liefde zijn een. ,,Maar ge Staat voor een ,, nooit neen nimmer” brengt ge me onder ’t 00g. Dan zeg ik ^daarop.: old boy, vooralsnog beschouw ik dat ,, nooit neen nimmer’ ’ als een stuk ijs dat ik op mijn hart druk om het te ontdooien. Te beslissen wie ’t nu winnen zal, de koude van dat stuk ijs of mijn levenswarmte, dat is een delicate kwestie, in welke ik mij voorals- 18 273 nog liever niet uitspreek, en ik wenschte ook wel dat anderen daar- omtrent den mond hielden, Indien zij niets beters te zeggen hebben dan: ,,onontdooibaar ” ,,gekkenwerk” en dergelijke liefderijke insinuaties. Indien ik een ijsberg uit Groenland of Nova Zembla voor den neus hadde, van ik weet niet hoeveel meters hoog, dik en breed, dan voorzeker wäre ’t een critiek geval als men er voorstond en voornoemd gevaarte omvademen wilde en op ’t hart drukken om hetzelve te ontdooien. Doch aangezien ik vooralsnog geen ijsgevaarte van dergelijke dimen- sies voor den boeg in mijn vaarwater heb bespeurd, aangezien, zeg ik, zij met nooit neen nimmer en al, niet vele meters hoog, dik en breed is en als ik wel gemeten heb niet onomvatbaar is, zoo kan ik het ,,onzinnige” van mijn handelwijze nog niet inzien. Mij aangaande dus, ik druk het blök ijs ,, nooit neen nimmer” aan ’t hart, ik weet er niet anders op en als ik ’t zoover wil trachten te brengen dat het verdwijnt en ontdooit — wie heeft daarop tegen??? Uit welke physica zij de onsmeltbaarheid van ijs hebben geleerd is mij een raadsel. Ik vind het wel erg melancholiek, dat er zoovelen zijn die ’t zoo zwaar tillen, doch ben evenwel niet van zins er zelf melancholiek om te worden en den opgevatten goeden moed weer los te laten. Dat zij verre. — Laat melancholiek zijn wie wil, ik heb er genoeg van, en wil niet anders dan vroolijk zijn als een leeuwerik in de lente! Ik wil geen ander liedje zingen dan: Aimer encore! Hebt gij, Theo plezier in dat ,, nooit neen nimmer”, ik geloof waarachtig het tegendeel van U. Doch er schijnen nu eenmaal sommige menschen te zijn, die er schik in hebben en misschien sans le savoir, ,,natuurlijk uit best- wil, met de beste bedoelingen” zieh occupeeren om mij ’t stuk ijs van de borst te rukken en zonder zieh zulks bewust te zijn meer emmers koud water op mijn vurige liefde gieten dan zij zelf wel denken. Doch ik houd het er voor dat vele emmers koud water mij vooreerst niet koel zullen maken old boy. — Vindt ge ’t niet erg snugger van de lui, dat zij geinsinueerd hebben dat ik er mij maar op prepareeren moest, dat ik wel eens spoedig kon hooren, dat zij een andere rijkere partij geaccepteerd had, dat zij mooi geworden was en wel een aanzoek zou krijgen, dat zij ge- decideerd een tegenzin had in mij, als ik verder ging dan ,,broeder en zuster” (dat was de uiterste grens), dat ’t toch zoo jammer zou 274 zijn als ik ,,intusschen ’ ’ (!!!) eene andere mogelijk betere kans zou laten passeeren ! ! ! ” Wie nog niet geleerd heeft te zeggen: ,,zij en geen ander” weet die wat liefde is? — Toen men mij bovenstaande dingen zeide toen voelde ik met geheel mijn hart, met geheel mijn ziel, metgeheel mijn verstand: ,,zij en geen ander”. ,,Zwakheid, hartstocht, onverstand, gemis aan \vereldkennis toont ge, als ge zegt ,,zij en geen ander” opperen mogelijk sommigen, ,,houd een slag om den arm, pas er een mouw aan.” Dat zij verre! — Deze mijn zwakheid zij mijn sterkte, van ,,haar en geen ander” wil ik afhankelijk zijn, en ook indien ik ’t kon zou ik van haar niet onafhankelijk willen wezen. — Zij heeft evenwel een ander liefgehad en nog steeds zijn haar gedachten in dat verleden, en schijnt zij gewetensbezwaren te hebben tegen de gedachte zelfs aan eene mogelijke nieuwe liefde. Er is een woord evenwel en ge kent het: II faut avoir aime, puis desaime, puis aimer encore! Aimez encore: ma chere ma trois fois chere, ma bien aimee. — Ik zag dat zij steeds aan dat verleden dacht, en zieh daarin ver- diepte met devotie. Toen dacht ik: hoewel ik dat gevoel respec- teer, en het mij ontroerd en treft die diepe rouw van haar, zoo vind ik er toch iets fataals in. Dus mag het mijn hart niet week maken, maar ik moet vast en beslist zijn als een stalen lemmet. Ik wil trachten ,,iets nieuws” te wekken, dat ’t oude niet wegneemt, doch evenwel recht van bestaan heeft. En toen begon ik — aanvankelijk lomp, onhandig maar toch gedecideerd, en ’t eindigde met het woord: K. ik heb u lief als mijzelven — en toen zei ze: nooit, neen, nimmer. Nooit, neen, nimmer, wat Staat daar tegenover: Aimer encore! Wie ’t winnen zal, ik kan dat niet beslissen. God weet het, ik weet alleen dit eene evenwel: ,,that I had better stick to my faith”. Toen ik dezen zomer ’t ,, nooit neen nimmer” hoorde, o God wat was dat schrikkelijk, hoewel ik er niet onvoorbereid op was, zoo was het evenwel aanvankelijk iets verpletterends als de verdoemenis — en ja ^ — ’t wierp mij voor een oogenblik als ’t wäre ter aarde. Toen evenwel in dien onuitsprekelijken zielsangst rees daar in mij eene gedachte als een beider licht in den nacht; deze namelijk: zoo wie kan resigneeren die resigneere zieh, doch indien gij kunt gelooven, zoo geloof! Toen stond ik op, niet als resigneerend doch 275 als geloovig en had geen andere gedachte dan: zij en geen ander! — Gij zult tot mij zeggen: waarvan zult ge leven Indien gij haar wint, of wellicht: ge zult haar niet krijgen, — doch neen, zoo zult gij niet spreken. Wie lief heeft leeft, wie leeft werkt, wie werkt, die heeft brood. Zoo dan ben ik kalm en gerust in dezen, en juist dat heeft in- vloed Op mijn werk, dat mij hoe langer hoe meer aantrekt, juist omdat ik mij bewust ben, dat ik er in zal slagen. Niet dat ik iets buitengewoons zal worden, maar iets ,,gewoons” wel degelijk, en dan bedoel ik met gewoon, dat mijn werk gezond en raisonnable zijn zal, en een reden van zijn zal hebben, en ergens toe dienen kunnen. Ik geloof dat niets ons zoo zeer in de werke- lijkheid doet verzeilen, als een werkelijke liefde. En wie in de werkelijkheid verzeilt, is die op een siechten weg? Ik meen neen. Maar waar zal ik ’t bij vergelijken, dat eigenaardige gevoel, die eigenaardige ontdekking ,, lief hebben”? Want werkelijk ’t is een ontdekking van een nieuw half rond voor een mensch in zijn leven, als hij ernstig verliefd raakt. En daarom zou ik nu wel wenschen dat gij ook maar verliefd raaktet, doch daar moet een zij bij körnen; maar ’t is met die zij net als met andere dingen, wie zoekt die vindt, hoewel ’t vin- den zelf een geluk is, en geen Verdienste van ons. Het is ook een erge verrassing als ge dan wat gevonden hebt, en — en — en — dan blijkt U te bevinden niet voor een ,,ja en amen”, doch voor ,,een nooit, neen, nimmer”, dat is aanvan- kelijk niet aangenaam, doch verschrikkelijk. Maar zooals Oom Jan terecht zegt, de duivel is nooit zoo zwart of men kan hem nog onder de oogen zien, zoo is ’t ook met een ,, nooit, neen, nimmer”. Nu moet ge toch, als ge ’t nog niet reeds gedaan hebt, vooral wanneer ge dezen ontvangen en gelezen hebt, bepaald me eens schrijven, want nu verlang ik natuurlijk erg naar een brief van U, sedert ik U zoo heb toegesproken als ik gedaan heb. Ik geloof niet dat ge mij ’t geen ik U gezegd heb, zult ten kwade duiden maar eigenlijk dat ge min of meer dergelijke gedachten hebt omtrent de zaak van de onmisbaarheid van een ,,zij en geen ander” in ’t algemeen. Wat hier ook van zij, schrijf me nu spoedig en geloof me, t. ä t. Vincent. 276 155 Old boy, Hoe ge mijn beide vorige brieven hebt opgenomen, blijkt me nog niet uit Uw schrijven van heden aan Pa en Moe gericht. Juist omdat ge daarin geen brief voor mij insloot, noch ook melding maaktet van ’t ontvangen van mijn letteren, zoo houd ik het daarvoor, dat ik nu wel spoedig een brief van U zal krijgen. En in de gegevene is ’t me veel aangenamer dat ge mij schrijven zult na lezing van mijn beide, of anders deze medegerekend mijne drie brieven, die elkaar aanvullen, en niet op zichzelf staan, dan dat ge onmiddellijk den eersten alleen zoudt hebben beantwoord. Wat moet mijn eerste brief koud en hard hebben geklonken, en ongetwijfeld meendet ge alstoen wel, dat ik al bizonder verhard en verstokt was. Maar had ik er ongelijk in, en zult ge ’t me ten kwade dulden, dat ik U niet zoo maar onmiddellijk mijne meer teedere en intieme gevoelens openbaarde, dewijl zij U toch zouden gevonden hebben, o man van zaken! in Uwe alledaagsche affairekoorts, die niet precies de stemming is om liefdeshistories te apprecieeren. Ik dacht dus zoo iets van: neen, we zullen hem eerst wakker maken, en dan pas zachtere woorden in ZEd zaaien. We zullen hem eerst eens omploegen, dien man die ,, zaken af- hamert”. Deswegens was de eerste brief koud als een ploeg- schaar. Maar wat betreff de tweede, had ik ongelijk te beweren, dat die ernstiger en meer intiem zou wezen? En nu we eenmaal weer intiem aan ’t spreken zijn geraakt, willen we dat voortzetten. Uw brief aan Pa was zoo min of meer zwaarmoedig en om U waarachtig de waarheid te zeggen, kon ik er niet wijs uit worden en weet ik niet wat er van te denken, is er iets serieus, ja of neen? En verwonderden me sommige uitdrukkingen, primo omdat gij het waart, die ze uittet en secundo omdat gij ze uittet tegen- over Pa en Moe. Immers toch, gij sluit meer dan wie ook, al Uwe grandes et petites miseres de la vie humaine in u zelf op, en als ge ze uiten mocht, dan zou het zijn tegenover zulken van wie ge weet, dat ze sterk zijn in ’t een of ander, waarin gij U dan min of meer zwak möclit voelen. Enfin ik geloof dat dan als gij ergens U zwak in voelt, ge die zwakheid alleen belijdt aan iemand, van wien ge weet, dat hij U genezen kan er van. Trouwens nog dezen zomer zeidet ge mij zelf, dat gij het er voor hield ’t beter was 277 niet te spreken over de moeilijkheden van ’t leven, maar ze voor Uzelven meende te moeten houden, om, zeidet ge, Uw veer- kracht niet te verliezen. Ik vond dat een geestkracht, die mij zeer imponeerde, hoewel ik eigenlijk er verre vandaan was er mede te sympathiseeren, en mij bewust ben van maar al te dik- wijls door mijn behoefte aan Sympathie me te hebben laten ver- leiden, om die te gaan zoeken bij zulken, die mij in plaats van mij te versterken, min of meer ontzenuwden. Pa en Moe zijn erg best, doch zij hebben weinig oog op de eigen - lijke gemoedsstemming, en de eigenlijke omstandigheden van U zoowel als van mijzelven. Zij hebben ons lief — U vooral — van ganscher harte, en wij houden beiden, ik zoowel als gij, in den grond ock recht veel van hen, doch helaas! praktischen raad kunnen zij ons in vele gevallen niet geven, en er zijn gevallen waarin zij met de beste bedoelingen ons niet begrijpen. Dat ligt niet ZOO zeer aan hen of aan ons, dan aan ’t verschil van leeftijd en ’t verschil van denkwijs en ’t verschil van omstandigheden Maar — dat ons thuis ons rustpunt is en blijft, kome wat kome, en we wel doen dat te apprecieeren, en verplicht zijn van onzen kant dat thuis te eeren, dat ben ik ten eenemale met U eens, hoewel ge van mij eene zoodanige rondborstige verklaring mis- schien niet had verwacht. Evenwel is er een rustpunt, beter, noodiger, onmisbaarder dan ons thuis bij onze ouders, hoe goed, hoe noodig, hoe onmisbaar ook, en dat is ons eigen huis en haard Gij herinnert U mogelijk dat we dezen zomer gesproken hebben over de vrouwenkwestie met een soort van respectieve desolatie. Dat we zooiets voelden of meenden te voelen : La femme est la desolation du juste. En — en — ik en misschien ook gij, wel een beetje althans, waren ons inziens Monsieur le Juste en question, — of nu boven- staand woord, ’t zij waar, ’t zij onwaar is, ben ik niet bij machte te beslissen, omdat ik sedert dezen zomer ben gaan twijfelen of ik eigenlijk reeds recht wist: ,,qu’est-ce que c’est qu’une femme, et qu’est-ce que c’est qu’un juste.” En ’t plan heb opgevat om eens nader die beide questies te onder- zoeken, van welk onderzoek ’t resultaat is, dat ik nu menigmaal tot mij zelven zeg : Tu ne sais pas encore ce que c ’est qu ’une femme. Tu ne sais pas encore ce que c’est qu’un juste, si non toutefois que tu n’en es pas encore un. 278 ’t Geen heel iets anders is dan mijn stemming van dezen zomer. Niet ik, doch vader Michelet zegt tot alle jonge mannen als gij en ik: U faut qu'une fem/me souffle sur toi pour que tu sois komme . Elle n souffle sur n>oi mon eher! Faut-il de meme et jxir recontre qidun komme souffle sur une femme pour qidelle soit jemme? Je le pense tres certainement. Ziedaar dus een liefdes-historie voor U man van zaken! Vindt ge 't erg vervelend en erg sentimenteel? Toen ik eenmaal mij vastelijk voorgenomen had haar, ook zelfs Indien dit haar misnoegen aanvankelijk mocht opwekken, niet te verlaten en van achter haar niet weder te keeren, toen ik eenmaal enkel en alleen mij vastklemde aan het ,,zij en geen ander” en het aimer encore, toen gevoelde ik een zekere kalmte en vastberadenheid. Toen was 0 3k mijn zwaarmoedigheid van mij geweken, toen werden ook alle dingen nieuw voor mij, toen ook vermeerderde mijn werk- kracht. Wel zijn er zulken, die meenen dat ik mij behoorde te resigneeren en meenen dat het tegen de regelen is mij niet voor verslagen te houden, doch als men zegt van mijn declaratie van dezen zomer ,,vogelijes die te vroeg zingen krijgt de poes’ ’ dan kent ge ’t versje: Hij liet er een bundeltje veertjes. Doch die groeien later meneertjes Veel mooier dan vroeger weer aan. — ‘ Nu is ’t me evenwel ,,une petite misere de la vie humaine” dat ik niet eens nu en dan naar haar toe kan gaan of haar schrijven, en dat wel wat al te zeer, sommige, die een heilzamen invloed er op zouden kunnen hebben om ,,dat neen nooit nimmer” te ondermij- nen, integnedeel koren geven op den molen van neen nooit nimmer. Ik wenschte dat zij nergens en bij niemand Sympathie vond voor haar ,,neen nooit nimmer” en allen ’t met vereende krachten er op toe wilden leggen om dat ,,neen nooit nimmer” frauduleus bankroet te doen gaan. Het kortom ten eenemale te reduceeren *tot een monument ter waarschuwing van andere ,,neen nooit nimmer” zeggende dames, en tot aanmoediging van zulken die zeggen: aimer encore. Doch zoover zijn we nog niet. Ik zou het erg best van U vinden, als ge op de een of andere manier Pa en Moe die vreeselijk zwaartillend zijn in dezen, en ’t geen ik dezen zomer deed ,,ontijdig en onkiesch noemen” 279 (totdat ik zeer beslist en bepaald verzecht heb, dergelijke expres- sies niet meer te gebruiken) ik zou het, zeg ik, erg best vinden, als ge hen wist te bewegen tot minder zwaartillendheid, en meer goeden moed en humaniteit. Een woord van U heeft allicht meer invloed op hen dan ’t geen ik zeggen kan, en ’t zou voor hen zoowel als voor mij zoo goed zijn, als zij mij bedaard lieten voortwerken. Zij zouden willen, dat ik bepaald alle correspondentie staakte met Oom en Tante b.v., zooiets kan ik natuurlijk niet beloven en ook al staak ik die correspondentie voor een tijd, zoo is ’ttoch dat ik die daarna weer krachtiger dan te voren opvat. Zij wil mijn brieven niet lezen — maar — maar — maar — de vorst en de winterkoude is wat al te bitter dan dat ze erg lang duren kan. — Ik vind het veel gezonder en natuurlijker dat zij, toen ik voor ’t eerst tot haar over deze dingen sprak, zoo vreeselijk energiek met dat ,,nooit neen nimmer” voor den dag kwam. Juist dat — geeft mij de verzekering dat er een fatale kwaal bestond, en hoop dat ik de fatale kwaal van al te zeer in ’t verleden zieh te verdiepen heb in ’t hart getast — nu volgt er een crisis van verontwaardiging, maar de Operateur lacht in zijn vuistje en zegt: touche! Entre nous soit dit! — hoor Theo — zij mag ’t niet weten dat ik in mijn vuistje lach over ’t resultaat van den lancetsteek. Ik ben zoo min of meer berouwvol tegenover haar natuurlijk ,,heb ik U pijn gedaan? och wat was ik toch ruw en hard? hoe kon ik zoo zijn?” Dat is mijn houding vis a vis haar. Erg boetvaardigen en nederigen brief aan Oom, maar toch ,,zij en geen ander” gezegd tot ZEdl. Ge zult me toch niet verraden broer? ’t Voorgevallene als niet voorgevallen te beschouwen, dat is altemaal nonsens en humbug. Daar komt niets van in. Kerel ik ben zoo blij met dat ,,blauwtje” ik zou het wel willen uitkraaien, maar ik moet me leuk houden. En haar op nieuw attaqueeren op de een of andere manier. Maar hoe haar te naderen? hoe tot haar te geräken? zoo eens erg onverwacht en onvoorziens. V/ant als ik geen voet bij stuk houd dan komt het fatale zieh ver- diepen in ’t verleden met 7 dubbele kracht terug en de zaak van ,,aimer encore” is toch zoo’n goede zaak en wel waard dat men er zijn ziel aan overgeeft. Nu heb ik zoowat over Pa en Moe geprutteld, maar behalve dat zij eigenlijk geen sikkepit vatten van hoe de zaak in elkaar zit en niets begrijpen van ’t ,,aimer encore” en geen andere woorden 'I ' - wisten te zeggen dan ,,ontijdig en onkiesch ” totdat ik die gestopt heb, zijn zij erg goed voor mij en vriendelijker dan ooit. ^ Maar liever had ik zij wat meer in mijn gedachten en opvatting van de dingen konden inzien. Zij denken volgens een soort resig- natie systeem in veel dingen, waar ik niet kan mij resigneeren. Nu een brief van U met een aardigheid over ’t , ,nooit neen nimmer ’ ’ zou mogelijk erg heilzaam wezen. Dezen zomer o.a. had een enkel woord van Moe mij gelegenheid kunnen geven om haar nog veel te zeggen wat niet in ’t publiek kan gezegd worden. Zij weigerde echter zeer gedecideerd om dat woordje te zeggen, integendeel sneed mij de gelegenheid af. En kwam bij mij met een gezicht vol medelijden en met allerlei troost- woorden en zonder twijfel had zij een heel mooi gebed voor mij gebeden, dat mij toch^de kracht tot resignatie zou mögen geschon- ! ken worden. Doch tot heden is dat gebed onverhoord gebleven maar is mij in- tegendeel kracht tot actie geschonken. Gij begrijpt dat iemand die ageeren wil ’t maar half goed kan vinden dat zijne moeder om resignatie voor hem bidt. En ook haa.r troost- woorden un peu hors de saison vindt zoolang hij niet desespereert j maar integendeel zegt uit den grond van zijn hart: ,,Je n’accepte point le joug du desespoir.” . j Ik wou ze maar niet gebeden had voor mij, maar mij gelegenheid tot een intiem onderhoud met haar had gegeven. Voorts in plaats van koren te geven op den molen van nooit neen nimmer, had zij wel toen K. vertrouwelijk tot haar sprak en haar hart eens uitstortte, met wat meer Sympathie 7nijn zaak kunnen behartigen. Ik zeg U dit een en ander omU te bewijzen dat een energiek woordje van U tot Pa en Moe gericht, een wäre vriendendienst jegens mij zou wezen. Ik heb het immers wel broer, dat we niet ; alleen broers, maar bovendien vrienden en geestverwanten zijn? Sedert ik werkelijk liefheb is er ook meer van de werkelijkheid in mijn teekeningen gekomen, en ik zit U nu te schrijven in ’t kleine kamertje met een heele collectie mannen, vrouwen en kinderen uit het ,, Heike” etc. om mij heen. — Mauve is ziek, ^ -'doch Pa en Moe hebben hem gevraagd om hier beter te körnen worden, zoodra hij de reis ondernemen kan. a Dieu schrijf spoedig, een handdruk in gedachten, geloof me t. ä t. Vincent, 281 ■•56 Beste broer, Uw brief heb ik ontvangen, doch meen dat die alleen antwoord is Op No. I van de mijne. In No. 2 en No. 3 vond ge van zelf ,,een standje” tot dank voor Uw raad: ,,pas op, dat ge U geen te groote illusies maakt, voör ge zekerheid hebt, dat het geen vergeefs werken is”. Omdat ge nu dat standje toch reeds hebt geslikt zal ik ’t maar niet meer herhalen. Bien te fasse old boy; Van ’t begin af dezer liefde heb ik gevoeld dat tenzij ik er mij inwierp sans arriere-pensee, zonder slag om den arm, en van ganscher harte, geheel en al en voor altijd, er volstrekt geen kans voor me was en indien ik er me op bovenstaande wijze in ge- worpen heb, neemt dat niet weg dat de kans zeer gering is. Doch gaat het mij aan of de kans grooter of kleiner is? Ik bedoel, moet ik, kan ik, daarmee rekening houden, wannee: ik liefheb? Neen — geen winstberekening — men heeft lief, omdat men liefheeft. Liefhebben — quelle chose ! Verbeeld U eens wat een echte vrouw zou denken als ze merkte dat iemand haar vroeg, houdende een slag om den arm — zou ze hem niet iets ergers zeggen dan ,,nooit, neen, nimmer”! Och Theo, laat ons daar niet over praten, als gij en ik liefhebben dan hebben we lief, voila tout! En dan houden we ons hoofd beider en verdonkeren onzen geest niet, noch kortwieken onze gevoelens, noch blusschen ’t vuur uit en ’t licht, doch zeggen eenvoudig: Goddank ik heb lief. Wat zou verder een echte vrouw denken van een minnaar, die bij haar kwam zieh zelf bewust, dat hij slagen zou. Ik zou geen dubbeltje willen geven voor zijn resultaat, met iemand als K., en ik zou met de honderdduizend toe, zijn resultaat niet willen ruilen voor ’t onderhavige ,,neen, nooit, nimmer”. Nu heb ik aan U afgezonden eenige teekeningen, want ik dacht hij zal er misschien iets van ’t Heike in vinden. Zeg me nu eens waarom ze onverkoopbaar zijn, hoe zou ik ze verkoopbaar kunnen maken? Want ik zou zoo nu en dan wel eens een reisgeldje willen ver- dienen, om ’t nooit neen nimmer te gaan peilen. Dat voornemen van mij moet ge niet aan den WelEerw.Zeergel. Heer J. P. S. mededeelen hoor? want als ik heel onverwachts kom, zal hij mogelijk niet anders kunnen doen dan in vredes- 282 naam dat maar oogluikend toe laten. Zoo’n WelEerw.ZeerGel. Heer J. P. S. wordt een heel ander persoon wanneer ge zijn dochter liefhebt, dan v66r dien tijd. in de verbeelding van de persoon, die in ’t ,,onderhavige geval’ ’ betrokken is. Hij krijgt toch als dan iets reusachtigs en neemt ongehoorde proporties aan. Maar dat neemt niet weg, dat als men zijn dochter liefheeft men meer vreest niet naar hem toe te (jaan dan wel 7iaar hem toe te (jaan, al weet men ook, hij kan vreeselijke dingen doen in de gegevenen. Enfin, tegenwoordig voel ik toch ,,ik heb een teekenaarsknuist, en ik ben erg blij ik zoo’n instrument aan ’t lijf heb, al is het nog onhandig. Het papier Ingres is erg best. En dus heet gij in de wandeling ’t gelukskind? Ook al een petite misere de la vie humaine. En gij twijfelt er aan of gij ’t werkelijk zijt, al dan niet. Maar wat reden hebt ge om er aan te twijfelen? Een gelukskind, dat klaagt — zonder reden! En mij noemen ze de zwaarmoedige en ik vraag U om mij te feliciteeren met een ,,nooit, neen, nimmer”. Zoo dus gelukskind wat schort er aan Uw geluk? Gij weet toch heel pikant te zeggen hoe verliefd worden is, door Uwe verge- lijking met die aardbezie. Het is wel fijn gezegd, doch — verliefd zijn met een drie dubbel ,,neen nooit nimmer” voor den neus en bovendien een WelEerw.Z.Gel. Heer J. P. S. die middelen van bestaan vraagt in ’t ,,onderhavige geval”, zoo noemt Z.Edl. het, of liever ze niet eens vraagt, omdat hij (bovendien Philis- tijn zijnde op ’t gebied van kunst) denkt dat er die heelemaal niet zijn. Zulk verliefd zijn, zeg ik, dat is toch niet heelemaal gelijk aan aardbezien plukken in de lente. En dat nooit neen nimmer is niet zoel als lentelucht, doch bitter, bitter, bitter als nijpende wintervorst. ,,This is no flattery” zou Shakespeare zeggen. Genoeg, het aardbezienseizoen is nog niet gekomen, ik zie wel aardbezienplanten, doch ze zijn bevroren; zal de lente körnen eil ze ontdooien, en zullen ze bloeien, en dan — dan — wie zal ze plukken.? Dit ,, nooit neen nimmer” heeft me evenwel geleerd dingen, die ik niet wist, le me aan ’t verstand gebracht de enormiteit van 283 mijn onwetendheid, en 2e dat er een vrouwenwereld is en nog veel meer. Ook dat er middelen van bestaan zijn. Ik zou het wel kiesch vinden van de menschen indien ze zeiden (gelijkerwijs de constitutie zegt: tout homme est considere in- nocent jusqu’a ce que sa culpabilite soit prouv6e) dat men elkander aanzag als hebbende een middel van bestaan, totdat het tegendeel bewezen was. Men zou kunnen zeggen: deze man bestaat — ik zie hem, hij spreekt tot mij, een bewijs van zijn effectief bestaan is zelfs dat hij niet oningewikkeld is in zeker geval b.v. een ,,onderhavig geval. ” Zijn bestaan mij klaar en duidelijk zijnde, wil ik als een axioma aannemen dat hij dat bestaan te danken heeft aan middelen, dat hij die op de een of andere manier krijgt, en waarvoor hij werkt. Ik wil hem dus niet verdenken van te bestaan, zonder middelen van bestaan. Zoo evenwel redeneeren de menschen niet, vooral niet zekere onderhavige persoon te Amsterdam. Zij moeten de middelen zien, om het bestaan van den onderhavige te gelooven, doch het bestaan van den onderhavige bewijst hen de middelen daar van niet. Wel dit eenmaal zoo zijnde, moeten wij hem vooreerst een teekenaarsknuist voor de oogen houden, niet om hem daar- mede te attaqueeren evenwel, of ook zelfs maar te bedreigen. Vervolgens moeten we dien teekenaarsknuist gebruiken, zoo goed en en ZOO kwaad als we kunnen. Doch het neen nooit nimmer-raadsel is daarmede nog geens- zins opgelost. Het lijnrecht tegenovergestelde beproeven van sommige raadgevingen is ook dikwijls iets practisch, waar men zieh wel bij bevindt. Daarom is het in veel gevallen zoo nuttig raad te vragen. Evenwel zijn er raadgevingen, die in hun natuur- lijken toestand bruikbaar zijn, en geen binnenstebuiten of on- dersteboven keering van noode hebben. Dit laatste soort is evenwel zeer zeldzaam en wenschelijk, want ’t heeft nog speciale eigenaardigheden. Eerstgenoemd soort groeit overal bij de vleet, ’t laatste soort is duur, ’t eerste kost niets, en wördt dus onge - vraagd bij ’t mud thuisgebracht. ,,Intusschen ” ! ! Yours truly Vincent. Ik besluit dezen brief met een contra-raad. Als ge ooit liefhebt, houd geen slag om den arm, of liever, als ge zult liefhebben zult ge aan geen slag om den arm denken. 284 Verder als ge zult liefhebben, zult gij U niet zeker voelen vooruit dat ge slagen zult, ge zult zijn ,,une äme en peine” en toch zult ge glimlachen. Wie zieh zeker van zijn zaak voelt in dezen zin, dat hij voorbarig zieh inbeeldt: zij is de mijne, voordat hij dezen zielstrijd van ’t liefhebben strijdt, voordat hij, zeg ik, op volle zee, in storm en onweer zweeft tussehen dood en leven, die weet te weinig wat een eeht vrouwenhart is, en dat zal hem door een eehte vrouw aan ’t verstand gebraeht worden, op zeer eigen - aardige wijze. Toen ik jonger was, heb ik ook eens half mij inge- beeld dat ik lief had, en voor de overige helft had ik werkelijk lief, dit had tot resultaat vele jaren van vernedering. Möge ik als toen niet tevergeefs vernederd zijn geworden. I speak as one ,,who has heen down'\ uit bittere ervaring, uit eigen schade en schände. Gelukskind! what’s the matter? what aileth thee! Misschien zijt ge eigenlijk tot heden niet een gelukskind geweest, maar ik houd er het voor dat ge op den rechten weg zijt het te worden. Dit maak ik op uit den toon Uwer brieven. • Theo, alle vaders van meisjes hebben een voorwerp ’t welk men den sleutel van de straatdeur noemt. Een erg schrikkelijk wapen, ’t welk voornoemde straatdeur kan openen en sluiten, zooals Petrus en Paulus de poort van den hemel. Wel, past dit werktuig ook tegelijk op het hart der respectieve onderhavige dochters? Gaat dat open of toe met den sleutel van de straatdeur? Ik meen neen, doch God en de liefde zijn alleen in Staat een vrouwenhart te openen, of te sluiten. Zal ’t hare opengaan? broer zal zij mij ooit inlaten? — Dieu le sait — ik weet zulks niet vooruit. 157 Waarde Theo, Etten 12 November 1881. Een zinsnede in Uw brief van 6 Nov. is een bijzondere beant- woording waard. Gij zegt: ,,in ’t tegenwoordige geval zou ik den moed niet op- geven in je plaats, maar de zaak voor de personen, die er niet mee te maken hebben, in de diepste rust laten, mij dunkt dat die handelwijze dan aan enkelen, die er zieh nu zeer mee bemoeien zal bevreemden, en hun als ’t wäre zal ontwapenen”. Indien ik deze taktiek niet reeds meer dan eens vöör dezen een der beste wapens had bevonden, zoo zoudt ge mij iets nieuws verteld hebben. Nu 285 echter zeg ik alleen, ja zooveel wist ik ook, toch nu apres ga que sais-tu encore? Want ge moet niet vergeten, dat er gevallen zijn waar defensief te blijven niet altijd voldoende is, vooral niet wanneer het plan de bataille der tegenpartij gebouwd is op de wat voorbarige veronderstelling, dat ik zeker niet verder kan gaan dan hoogstens dat defensieve wachten. Indien gij Theo verliefd waart met een dergelijk soort van liefde als ik, en kerel waarom zoudt ge er ooit een andere soort op na houden, dan zoudt ge een heel nieuw verschijnsel in uzelven ontwaren. Zulken als gij en ik, die meest met mannen omgaan, en gij in ’t groot, en ik in ’t klein, jacht maken op affaires van een of ander aard, wel wij zijn gewoon ’t meest van wat we doen met het hoofd te doen — met een zekere politiek, met een zekere scherpzinnige berekening. Doch wordt nu eens verliefd, en zie ge ontwaart tot Uw verwondering, dat er nog een andere kracht is, die ons tot handelen dringt, n.l. het gevoel. We zijn soms wel geneigd daar zoowat den spot mee te drijven, doch dat neemt niet weg, dat het waarheid is, als men, vooral in liefde, zegt: I don’t gp to my head to ask my duty in this case, I go to my heart. Nu geloof ik toch niet dat gij willen zoudt, dat ik ’t zij mijn ouders, ’t zij haar ouders, beschouwen zou als personen ,,die er niets mee te maken hebben” enz. Integendeel ’t wil er bij mij niet in, dat het overbodig zou wezen, hen nu en dan eens te spreken over een en ander. Vooral dan, wanneer zij noch positief noch negatief gestemd zijn, zooals nu ’t geval is eigenlijk, dat wil zeggen, niets ronduit doen vöor, niets ronduit tegen. Hoe zij dit uit kunnen houden verklaar ik niet te begrijpen, ’t is zooiets van noch koud noch warm, en dat heeft iets miserabels. 0 wat kostbare tijd doet dit misschien verloren gaan! Als gij liever hadt dat ik U maar rekende onder de personen ,,die er niet mee te maken hebben en voor wie ik de zaak in de diepste rust zou moeten laten ’ ’ dan zou ik ook tegen Uw zin er U toch nu en dan wel eens over praten en zie zoo is ’t nu met Pa en Moe en Oom en Tante S. precies eender. Toen ik Pa dezen zomer ’t vertelde, viel hij mij in de rede met een anec- dote van iemand die te veel, en een ander, die te weinig gegeten had, ten eenenmale hors de saison en ’t was een anecdote zonder kop of staart, zoodat ik dacht: is Pa in de war? 286 Dat was misschien uit zenuwachtigheid, omdat hij ’t niet ver- wacht had, en toch was ’t onder zijn oogen als ’t wäre, dat zij en ik dagen en weken hadden gewandeld en gesproken met elkaar. Zijn die oogen nu in deze stemming, helderziende? Ik meen neen. Ware ik zelf weifelend, aarzelend, hinkend op twee gedachten, ik kon vrede hebben met de houding van Pa en Moe. Nu evenwel is het gansch anders gesteld. Deze mijn liefde heeft mij doen partijkiezen en ik gevoel energie, nieuwe gezonde energie in mij. Gelijk ieder die waarachtig liefheeft zulks onder- vindt. Hetgeen ik dus zeggen wil broer, is niet meer of niet minder dan dat ik vastelijk geloof, dat een man, wie hij ook zij, zieh onbewust is van iets zeer eigenaardigs, eene groote verborgen kracht, diep verborgen in hem, totdat vroeger of later hij wakker gemaakt wordt door eene ontmoeting met iemand, van wie hij zegt ,,zij en geen ander”. Als bij iemand geldzucht en eerzucht niet minder zijn dan de liefde, dan is er mijns inziens iets verkeerds in den man. Als een man alleen liefde heeft, en geen geld weet te verdienen, dan hapert er ook wat aan hem. Eerzucht en geldzucht is een firma binnen in ons, zeer vijandig jegens liefde. Die twee krachten zijn in ons allen in zaad of kiem van ’t begin af, later in ’t leven ontwikkelen ze zieh meestal in ongelijke proportie, bij den een de liefde, bij den ander eerzucht en geldzucht. Doch nu kunnen we, gij en ik, op den leeftijd waarop we zijn, er zelven wel eenigermate aan af en toe doen om den boel binnen in ons in orde te houden. Ik houd het er voor, dat de liefde als ze tot ontwikkeling komt, tot volle ontwikkeling, betere karakters van menschen levert dan de tegenovergestelde hartstocht: Eerzucht en Co. Maar juist omdat de liefde zoo sterk is, zijn wij in onze jeugd vooral, ( ’k bedoel 17, 18, 20 jaar) meestal niet sterk genoeg om ons roer alsdan recht te houden. De hartstochten zijn de zeilen van ’t scheepje, ziet ge. En iemand die op zijn 20sten jaar zieh geheel overgeeft aan zijn gevoel, vangt te veel wind en zijn boot loopt vol water en — en hij. v^rgaat — of hij komt er toch weer boven op. Integendeel iemand, die.’tzeil Eerzucht en Co. en geen ander ophijscht in zijn mast, zeilt door ’t leven recht door zee, zonder ongelukken, zonder bokkesprongen, totdat — totdat eindelijk. 287 eindelijk de omstandigheden körnen, waarin hijjmerkt: ik heb geen zeil genoeg, dan zegt hij ; alles alles wat ik heb, zou ik geven willen voor een Vierkanten meter zeil meer en ’k heb het niet ! Hij wordt wanhopig. Ah! doch nu bezint hij zieh, dat hij nog andere kracht kan bij- zetten; hij denkt aan dat tot heden verachte zeil, ’t welk hij tot dusverre bij den bailast heeft geborgen. En dit zeil redt hem. Het zeil liefde moet hem redden, als hij dat niet bijzet, dan komt hij er niet. Het eerste geval, dat van den man wiens bootje omsloeg op zijn 2oen jaar of daaromtrent, en verging nietwaar, — of neen, — toch weer onlangs in ’t vaarwater verscheen, is eigenlijk dat van uw broer V., die U schrijft als een ,,who has been down but yet came up again”. V/at was dat voor liefde, die ik op mijn jaar had? Moeilijk te defineeren, mijn physieke hartstochten waren zeer zwak als toen, misschien door een paar jaar erge armoede en hard werk. Maar mijn intellectueele hartstochten waren sterk, en ik bedoel daarmede, dat ik er op uit was om zonder iets terug te vragen, of genade te willen aannemen, alleen geven te willen, doch niet ontvangen. Onzinnig, verkeerd, overdreven, hooghartig, ver- meten, want in zake van liefde moet men niet alleen geven doch ook nemen, en andersom niet alleen nemen doch ook geven. Wie afwijkt ter rechter of ter linker zijde, hij valt, daar is geen genade voor. Dus viel ik en ’t was een wonder dat ik er van boven op kwam. ’t Geen mij langzamerhand terecht bracht, was meer dan iets anders, het lezen van practische boeken over lichamelijke en zedelijke ziektetoestanden. Ik leerde wat dieper inzien in mijn eigen hart, en ook in dat van anderen. Ik begon de menschen langzamerhand weer lief te krijgen, mijzelven incluis, en hoe langer hoe meer kwam er opnieuw wat hart en wat geest in mij, die voor een tijd door erge misere van allerlei aard om zoo te zeggen vernietigd en verdord en verwoest waren. En hoe meer ik in ’t werkelijke leven terugkwam en met men- schen omging, hoe meer er nieuw leven in mij ontwaakte, totdat eindelijk ik haar tegenkwam. Er Staat geschreven : ge zult Uwe naasten liefhebben als u zelven. Men kan afwijken ter rechter of ter linkerhand, en dat is al even erg. Mij dunkt, alles voor alles is ’t eigenlijke, echte, wäre, dat is 288 datte — en nu de beide extremes: le, alles vragen zonder iets te geven, 2e niets vragen, en alles geven. Twee radicaal, fataal siechte dingen, allebei verdomd siecht. Natuurlijk zijn er zulken die ’t een of ’t ander dezer uitersten meer of minder aanprijzen, de eerste levert ons die leden der maatschappij, welke men schobbejakken noemt, dieven, woekeraars etc. etc., de tweede levert ons Jezuiten en Phariseers, mannelijke en vrouwelijke, ook schobbejakken hoor! Als ge mij zegt: ,,pas op, dat ge dat neen nooit nimmer niet te lief krijgt” en ge bedoelt daarmede, pas op dat ge niet alles geeft, en niets neemt, dan hebt ge daarin volkomen gelijk, en als ge ’t tot mij zegt, dan zeg ik daarop, vroeger heb ik eens een der- gelijke fout begaan. Ik zag af van een meisje, en ze trouwde met een ander, en ik ging ver van haar weg, en bleef haar toch in de gedachten houden. Fataal. Maar door schade en schände wat wijzer geworden, zeg ik nu: we zullen eens zien, of we wel verre van ons zoo maar te resig- neeren, door krachtdadige, geduldige energie niet tot een resul- taat kunnen körnen, waar we wat meer plezier van hebben zullen. We zullen al ons gezond verstand inspannen om dat ,, nooit neen nimmer” te ontdooien. Theo om U te bewijzen dat ik bedaard redeneeren kan, al heb ik lief, zeg ik U ’tvolgende: Indien zij en ik sentimenteel van aard waren, en week van hart, dan zouden we elkaar reeds genomen hebben, en er later veel misere van inoogsten, veel armoede, honger, kou, ziekte onder anderen, maar ach, toch deden we beter elkaar te nemen, dan elkaar niet te nemen. Indien woeste hartstocht mij drong en zij daaraan toegaf, zoo zou die hartstocht bekoelen, en mijn lendemain de fete wäre desolatie en de hare een gebroken hart. Indien zij een coquette wäre en speelde met een mannenhart, en de man zag haar coquetterie niet, die man wäre een gek, maar een’ sublieme gek, als een gek n.l. subliem zijn kan. Indien ik haar naliep om bijoogmerken, geld b.v. of wellust, en dacht: zij kan mij niet ontsnappen om deze of die reden, zoo wäre ^ik de 'verdomdste aller Jesuiten en Phariseers (mag ik u ,,in- tusschen ’ ’ zeggen dat het zoo niet is tusschen haar en mij. ) Indien wij broertje en zustertje gingen speien, dan zouden we als hinderen handelen en dat wäre hors de saison. ^9 289 Indien zij nooit of nimmer mijn gevoelens van liefde beantwoordde, ZOO zou ik waarschijnlijk een oud vrijer worden. 