title: Spreekwoordenboek der nederlandsche taal, of verzameling van nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd. 2
creator: Harrebomée, P. J
text: 65. Galesblad 13. Verste SPIL. Het draait op die heren (of: spil). (Zie HEREN.) Het is een mannetje, om een vlaggespil te zetten. (Zie MAN.) Het is goed, met de zilveren spil te spinnen. (Zie de Bijlage.) Het zijn goedsspilkesten, die zacht draaien en lang lopen. Hij loopt ermet om de spil. Hij pakt zijn spillen (of: biezen). (Zie BIES.) Hij weet niet, hoe hij de spillen bijeen zal houden (of: krijgen). Van zwaard- en spilzijde. Dat wil zeggen: alles en alles, niets uitgezonderd. Van zwaard- en spilzijde betekent: het mannelijke en het vrouwelijke. De man hanteert het zwaard, de vrouw de u. Zijn wijf heeft hem aan spillen krom gemaakt. Zij werpen de spillen bijeen. Spin. Alle spinnekoppen zijn geen struikvogels, schoon ze lange poten hebben. (Zie POOR.) Als deraagbol rust, werkte despin. (Zie RAAGBOL.) Bijen en hoorzels breken het spinneweb. (Zie BIJ.) Daar zit geen spinrag (of: mos) aan een draaienden molenkan. (Zie KAN.) De bloem, daar de bij honing uitzuigt, daar zuigt de spin venijn uit. (Zie BIJ.) De grootste geleerde kan een spin niet dwingen, haar web te maken. (Zie GELEERDE.) De nijvere spin heeft een groot weefsel. De spin eet de vlieg, en de hagedis de spin. (Zie HAGEDIS.) De wetten zijn gelijk spinnewebben. Er zal geen spinneweb voor zijn' mond groeien. Groote vliegen breken (of: boren) door het spinrag, daar de kleine in verward blijven (af: blijven bangen). (Zie RAG.) Het is een gewone spin (of: Zij is zo nijdig als een spin). Het moet wel een grote spinnekop geweest zijn, die dat web gesponnen heeft, zei de mof, en hij inspecteerde het touwwerk op een oorlogsschip. (Zie MOF.) Hij breekt er doorheen als een paardenvlieg door een spinneumweb. (Zie PAARD.) Hij heeft het hoofd vol spinnewebben. (Zie HOORDB.) Hij is zo barsch als een spinnekop op een predikstool. (Zie PREDIKSTOOL.) Hij is zo vast verstrikt als een bonte kraai in een spinneweb. (Zie KRAAI.) Hij is zo vlug als een spin op een presentie. (Zie PRESENTE.) Hij loopt als een spin. In de kerken vond men wel spinrag. (Zie KERK.) Meestal spint de spin het net, waarin zijzelf gevangen wordt. (Zie NET.) SPINAZIE. Dat is vunze kost, zei Dries, en hij at koos voor spinazie. (Zie DRIES.) Mijn zoon, gij zult spinazie eten. SPINDL. Achter de keukendeur (of: spinde) zit jeik liggen. (Zie DEUR.) Het kinnetje in het spinnetje. (Zie KIN.) Spek om spinde. (Zie SPEK.) SPINHUIS. Hoe heb ik zo veel bekijks, zeilose Trui, en werd naar het spinhuis gebracht. (Zie BEREIN.) SPINNEWIEL. Dan blijft er geen oud wijf aan haar spinnewiel, Die vrij wil zijn van vlas en vlok, Die gaat niet scheen wiel en rok. Die onbesmet wil blijven, mijd slecht gezondheid. Jan de Wasscher zit aan het spinnewiel. (Zie DE WASSCHER.) Zij is ontsteld als een oud spinnewiel. SPINROKKEN. Alwaar het spinrok dwingt het zwaard, Daar betekent met den waard. Waar de vrouw (het spinrok) over de (het zwaard) heerscht, daar gaat het huismeester niet goed (daar staat het kwalijk met waard). Dat is het evangelie van het spinrokken. EVANGELIE.) Die vrij wil zijn van vlas en vlok, Die gaat scheiden wiel en rok. (Zie SPINNEWIEL.) Het is een spinroks praatje. (Zie PRAAT.) Het is te spade, water te werpen, als het varkens het spinrokken is. Hij maakt van zijn lans een spinrokken. (Zie Spin gij uw spinrok. Het maakt de zomer aan het spinrokken! SPINSTER. (Zie GEBREK.) Het vlas is wel goed, maar de spinster deugt niet. SPINT. De muis is zoo weelderig in een spintje als in een mudde koorn. (Zie KOREN.) Een haan eet eerder een spint haver op dan een spint koren. (Zie HAAN.) Een kloek paard moet wel een spintje haver eten. (Zie HAVER.) SPIRITUS. Hij is uit zijn spiritus gekomen. Dit spreeknoord is ontleend aan preposities op spiritus, die, daar buiten gebracht, bedient zich van SPIT. Aan de kat, die het spit likt, moet men het gebraad (gebraden vlees) niet te vertrouwen. (Zie GEBRAAD.) Daut is geen spit meer te winnen (of: te wenden). Het epit is in de asch gewend. (Zie ASCH.) Hij draait er het spit. Hij is met het spit geslagen (of: gegeten) van het gebraad gegeten te hebben. (Zie BRAAD.) Bervilius blz. 38. Serrilius blz. 9, 760, 77. Eagerus blz. 26, 6 blz. 211. Sartorius pr. IV. 96. Sartorius tert. VI. 98. Talsiman I. blz. 296, 107. Tuinman I. blz. BD. 18. Winerbooten blz. 78. Tuinman L. blz. BR III. 6. Modderman blz. 48. SPOOR. Als ik met het spit, daar het gebraad af loopt. (Zie GEBRAAD.) Moet het gebraad aan het spit leggen, terwijl het vuur brandt. (Zie GEBRAAD.) Als het spek gaat, Geen vriend die ons verlaat. Ik eet een grote prijs, zei Jantje van der Lit, als ik een stuk door de vreugde van nacht mijn vrouw ga geven aan het spit. (Zie JANTJE VAN DER LIT.) Het gebraad geven, en daarna met het spit zetten. (Zie GEBRAAD.) Kunnen vier hammen aan een spit. (Zie HAM.) SPITS. Moet het spits afbijten. Zelf aan de spits gesteld. SPITSRODE. Aan de spitsroeden (ook wel: Aan de galg) dan door de spitsroeden jagen. (Zie GALG.) Piet liep door de spitsroeden. (Zie PIETER.) SPITTER. Mag niet zo diep in de put delven, dat er de spitter zelf blijven zitten. (Zie PUT.) SPLINT. Het liefje wordt te meer bemind. (ZIE LIEFDE.) SPLINTER. Splitsen doet meer kwaad dan de kogels. (Zie DOEL.) eene splinterige zaak. 3 is een splinterkijker. (Zie KIJKER.) is a dat de balk den splinter berispt. BALK, ziet den splinter in eensanders og, maar niet im balk in ons eigen. (Zie BALK.) Jeen’ splinter een’ balk maken. (Zie BALK.) SPLITS, plits komt daar nu in’tgaren? (ZieGAREN.) SPOED. wat gij doet, Altijd met spoed. 4 füge (of: Te groote) spoed Is zelden goed. 5 t is geen spoed. (Zie HAASTIGHEID.) : meerder haast, hoe minder spoed, zei Arie se, en hij liep zonder schoenen langs straat. se ARIE KORSE.) tags spoed, Zeiden goed. (Zie MAANDAG.) SPOELING. de varkens veel zijn, valt de spoeling dun. 6 de Bijlage. & is misselijke kost, zei de mof, en hij at spoe- PR voor bier en brood. (Zie BIER.) Ri nu spoeling,, het zal nog wel voedsel worden. (Zie de Bijlage.) n pP | 0G. beeft zijine pen in adderspog (of: gal) gedoopt. Püle ADDER.) as tert. VL.73. Tuinmas I. bl. 280. Pezzan ]. bi. 248. Staman 1. nal. bi. 87. Brass bL. 4. us bi. 96,270°. Zegerus b1.38. 5 0ce. Gru- za 1. bi. 197. Onte bi. 484. v.d. Venne bl. 84. Brune bi 258, 204, 205,308. Morgä bi. 22. >. Pree. DI. 67. Sartorius sec. I. 73, 111.9. BR = b1.279, v. Alkemade bI. 108, 156. | SM. 86, 1. bl. 174, nal. bl. 16, II. bl. a 4deg. quadam bl. 7, X. Martinet 46. Bupsiin 11..93 Wijsheid bI.140 Erpho- j SPONDE. Het is al zuivere boter voor de sponde. (Zie BOTER.) SPons. Heeft iemand met spreken zich vergist, ’t Wordt met geen sponsje uitgewischt. 8 Het is zoo bol als eene spons. 9 Hij drinkt als eene spons. Hij heeft eene spons in zijne keel. (Zie KBEL.) SPooG. Het is geen’ spoog waters waard. 10 SPOOK. Hebt gij een spook bij ons gezien? Men vraagt dit aan iemand, wier bezoek zeldzamer is, dan men gaarne zag.) Het is een raar (of: vreemd) spook. Hij dwaalt als een spook rond. Hij maakt al vrij wat spuks. Hij heeft eene groote beweging op zijn lijf.] In een smidse wat te raken, Bij apothekers wat te smaken, In een spoken-boek te lezen, Kan niet dan met hinder wezen. (Zie APOTHEEKER.) Zij is zoo leelijk als een spook. SPOOR. Aan kam en sporen kent men den haan. (Zie HAAN.) Al te heete sporen maakt een paard dampig. (Zie PAARD.) Booze wijven en stugge paarden moet men met harde (af: scherpe) sporen berijden. (Zie PAARD.) Een gehuurd paard en eigen sporen rijden wel (of: maken korte mijlen). (Zie MIJL.) Een aangejaagd en gespoord. (Zie HOEN.) Een paard, te veel met sporen gestoken, wil dikwijls niet voort. (Zie PAARD.) Gewillige paarden behoeft men niet met sporen te steken. (Zie PAARD.) Het een paard gaat meteen woord, het andere met een rijsje, en het derde moet soms de sporen voelen. (Zie PAARD.) Het is eene haan met sporen. (Zie HAAN.) Hij geelt het paard de sporen. (Zie PAARD.) Hij heeft meer den toom dan de sporen noodig. Hij heeft zijn sporen gespannen. Hij heeft zijn sporen nog niet verdiend. [Dat is: hij heeft nog weinig verrigt, om een eereteeken te verkrijgen. Alleen hi) droeg sporen, die tot ridder geslagen was; en dit ge- schiedde niet, dan nadat men door een of ander wapenfeit zich onderscheiden had.) lemand een vat wijns gelaarsd en gespoord veree- ren. (Zie LAARS.) Iemand met scherpe sporen berijden. 12 lemand met sporen nopen, 13 Kam en sporen van den haan Doen zijn’ ouderdom verstaan. (Zie HAAN.) Laat bem de sporen verdruipen. 14 nia bl. 533. Willems III. 9. Koning bl. 39, Oct. 58. Sermoen bl, 35. Wassenbergh III. bl.99. v. Warsberge Vrijen bl. 61. Saucho-Panga bi. 31. Bognert bl. 88. Gent bl. 137. Landbouwer bl. 77. Veetesit bi. 113, 122. 6 Aheurte b1.79. 33 Juli}. Gruterus I.bl. 98, 128, II. bl. 165. de Brune bl. 479. Mergkh bl. 40. Sar- torius see. VII. 83. Winschooten bl. 284, 360, v. Alkemade bl. 196. Tuinman 1.1.82, Eupko- ia bl. 518. Everts bl. 231. v. Waesberge Geld bi. 168. v. Klik II. bl. £7. Mulder bl. 418. Man. vis bl. 193. de Wendt-Posthumus 11. bl. 08. 1% 7 Campen bl. 19. Meijer bl.10. Harrebomes IV. bl. 345. de Wendt Posthumus I. bl. 58, 8 Cats bl. 461, 483. de Brune bi. 108, 339. 9 Gheurts bl. 80. 10 Sartorlus pr. VII. 17, VI1I.8. 11 Mots bl. 3. 13 Winschooten bl. 283. 13 Winschooten bl. 30. 14 Campen bi. ®. SPOOR. Met laarzen en sporen. (Zie LAARS.) Toen hij ruiter wilde worden, had hij geen paard, — toen bij een paard vond, ontbraken hem stelen en sporen, — en toen hij alles had, was er een moed: ’t gaat hem als Matthijs van Denemarken. (Zie COURAGE.) Twee sporen heeft (of: haat) het paard: Een, daar het in loopt, en een, die het lopen doet. (Zie PAARD.) Wat weet een boer van sporen! Als de jager blaast, is er wild op ’t spoor. (Zie JAGER.) De wagen is uit het spoor. De wagen wringt in het spoor. Er is spoor noch hoefslag van te vinden. (Zie HOEFSLAG.) Hij durft dat voetspoor niet betreden. Hij gaat voor niemand uit het spoor, al ware het ook de grietman. (Zie GRIETMAN.) Hij heeft wat op ’t spoor. Hij is het spoor bijster. Hij is nog niet dronken, die, liggende in het wegen-spoor, een been kan opsteken. (Zie BEENEN.) Hij kan den wagen niet in het spoor houden. Hij leidt hem van het spoor. Hij volgt het gemeene spoor. Twee sporen heeft (of: haat) het paard: Een, daar het in loopt, en een, die het lopen doet, (Zie PAARD.) Volg het spoor maar van de brakken. (Zie BRAK.) Wij gaan op hetzelfde spoor. (Zie SPOORWAGEN.) Als de plaats van stoker op den spoorwagen vacant is, zal ik om u denken. (Zie VACANT.) Hij moet nog naar den spoor. Hij heeft grote haast. (Zie SPORT.) Alle Nederlandse rapporten raakt men op de ladder. (Zie LADDER.) Dat is een ladder met rare sporten, zei de boer, en hij zag een' graafboog. (Zie BOER.) Het is een goede leerschool; maar het zijn slechte sporten. (Zie LADDER.) Het is onnatuurlijk, dat iemand van de laagste tot de hoogste sport springt, zonder de middelste te raken. Hij beeft als een dief op de laatste sport van de ladder. (Zie DIEF.) Hij komt een sport hoger op de ladder. (Zie LADDER.) Wie de ladder beklimmen wil, moet van de onderste sport beginnen. (Zie LADDER.) POT. Die de schade heeft, heeft den spot toe (of: behoefte voor den spot niet te zorgen, ook wel: Spot en schade gaan gaarne samen). (Zie SCHADE.) Hij heeft er de schade van, en den spot daarenboven. (Zie SCHADE.) In spel en in spot zegt men dikwijks de waarheid. (Zie SPEL.) 1 Winschooten bl. 366. 2 Grootes bl. 41. 3 Winschooten bl. 251. v. Wnesberge Frijen bl.63. 4 Tuinman I. bl. 156, 370. v. Moerbeek Li. 250. v. Eljk 111. bl. 95. Modderman bl. 40, 105. 5 Modderman bl. 61. 10 £cl. Prov. bl. 2168. 292 6 v. Alkemade bl. 167. 7 Bartorius tert. I. 48. 8 Prov. seriosa bl. 31. Bartorius sec. I. 19. ® Prov. seriosa bl. 45. Gruterus \11. bl. 173. de Brune bl. 346. Meijer bl. 60. SPREEKWORLD! Met goede (of: lieve) vrienden zal men verstandhouden. 8 Met Jan en alleman den spot drijven. (Zie SPOT.) Spot en schade komt niemand te stade. (SCHADE.) Spot en schade mogen kwalijk te gader. a, are spot, Zware spot. 9 (Zie de Bijlage. Wilt gij spot en hoon ontgaan, eet dingen aan. (Zie DING.) Zij gaat met haar spot naar bed. (Zie sep.) SPOTTER. De spotter heeft zijn scheeltje gevonden. "De spotter heeft zijn scheeltje gevonden." zei besje, toen de spotters baden er de glazen uitgenomen waren. "Spotiers eten ook brood." (Zie BROOD.) "Spotters huis brandt ook wel." (Zie HUIS.) "Spotters krijgen spotters loon." (Zie LOON.) SPOTTERNIJ, Hij steekt in de spotternij tot de oogen toe, wanneer hij met een ander spotten wil. (Zie SPOT.) SPRAAK. Bij veel zaken voegt weinig spraak. De derde man brengt de spraak aan. (Zie TAAL.) De spraak was zulks, en het scheelde de hel (Zie HELFT.) De spraken zijn verward (of: Het is een Babel verwarring). (Zie BABEL.) Eene zoete spraak maakt den mensch rijk zand den. (Zie MENSCH.) Het is geen goede spraak, die ieder niet staat. (Zie OOSTER.) Hij antwoordt in eigen spraak. (Zie TAAL.) Door verstaan men te seriously op degenen, die eerst op hem gegedraagd hebben. Hij heeft een goede meening, maar een uitspraak (om wel: maar hij brengt het voor den dag). (Zie DAG.) Hij heeft spraakwater in (of: ingenomen). Spraakwater heet men den sterken om dat het spraakzaam maakt. Hij kent den weg en de spraak. Hij maakt lange morgenspraken. (Zie MORGEN.) Hoe meerder liefde, hoe minder spraak. (Zie LIEF.) Met groote heeren zal men geen lange morgenspraken houden. (Zie HEER.) Met heksen of geleerde spraken zal zich geen vreemd beminlijk maken. Om kleine zaken korte spraken. (Zie KORT.) Schoon spraken scheuren geen ekelen. (Zie KAK.) Zijne spraak bericht ons, dat hij van achteren aanpaal is. (Zie BONDA.) SPRANK. Vloek nimmer het huis van je buurman: ligt een sprank op 't uwe. (Zie BUURMAN.) SPREEKWOORD. Een spreekwoord, een waar woord. Een spreekwoord zegt, alles wat de lezer wil. (LEZER.) 13 Magazijn 1. Evert's bi. 916. Kerkhoven I Harrebomee I. 1, LI. 33.218. Resdhefum ik 293 "Zijn dochters der dagelijksche onderwijzing. (Zie DAG.) SPREEUW. Een are (of: spreeuw) geplukt, dan ledig zich eindelijk den vogelverschrik op het hoofd. (Zie HOOFD.) En geeft meer dan zeven spreeuwen. (Zie OB.) Spreeuw op 't dak maakt nog de lente niet. (De Dax.) Is een heilige spreeuw (af: Hij is zoo heilig als spreeuw). 2 Wen willen wel kersen eten, maar geen boomplanten. (Zie BOOM.) SPREKER. Een spreker, die het zwijgen verbetert kan (of: Zwijgen kan niet verbeterd worden). 3 (Zie de Bijlage.) Mijn een goede spreker, die een goed zwijgen kan. Windbrekers. (Zie BREKER.) SPREUK. Ken zijn de laatste toevlucht van de- die hun zaak verloren achten. (Zie KUUR.) SPRIET. Een spriet ontwijkt storm en buizen. BUI. Die aan den boegspriet. (Zie BOG.) Zingt ze met een loopenden spriet: Een klein windje varen niet. 5 Een geschoten spriet varen. 8 Dat wil zeggen: zwichten, voor een ander. Een spriet is een lange mastboom, Hasraan een zei) wordt uitgespreid. Met een koppenden spriet varen, heeft geen gevaar in; het tegendeel is waar, wanneer men met een geschoten spriet onder zeil is: SPRIK. Bebij hem geen sprik in den weg gelegd. (Sprikkelen ze: in Drenthe, dunne takken, Tyzen. Zie Mr. 3. PAN, in DE JAGERS Archief voor Nederl. Taalk. 1. di. 349.) SPRINGER. De springers van Mazaron. (Zie MAZAR) Een beenopspringer. (Zie BERNEK.) S ten regte hekkenspringer. (Zie HEK.) S ten regte spring in 't veld. 7 SPRINGKEVER. Een springkever. Oude benaming voor danser, in verachting. 219.) SPRINKHAAN. Een magere sprinkhaan. " "Ten sprinkhan zonder hoofd. (Zie HOOFD.)" Vroemen WIl. van de Veen bi. 816. van Alkmaar Tuloman I. bl. 196, 140. Meijer elle 11.01.88. Bogaert bi. 97. Im WM. van EUK II. dl.83. Pre. D. 178. van der Halst bi. 8. Baukens-Pie Bogaert bi. 95. 38 Mei 63. Eraieras 1. bl. 110. Tuinman II. dl.212. 33. Modderman bl. 15. 83. van Lennep bi. 206. Tv. Röölli. bl. 11. Martinet bl. 30. Euphorbia bl. 514. Koning bl. 513 Sept. Gruterus 1. bl. 109. Cats bl. 458, winschooten bl. 381. d’Escury bl. 19. Zeepii. bl. 79. 6 Winschooten bl. 291. van Lennep bi. 209. SPRONG. SPROET. Kwalijk zal men ontmoeten: Schoone vrouw zonder sproeten. 8 SPRONG. Als Sint Lucie komt, lengen de dagen eenen vlooi- jen-sprong. (Zie DAG.) Beter ie ’t, teruggegaan, Dan een’ kwaden sprong gedaan. 9 Dat is een extraordinaire sprong, zei Maarten, en hij sprong over eene wetering van drie voeten waters. (Zie MAARTEN.) Dat is een schoone sprong, zei Barend, en hijstapte over een slootje. (Zie BAREND.) Dat is een voltigeer-sprong, zei de boer, en hij sprong over een’ zwavelstok. (Zie BOER.) Dat is een voltigeer-sprong, zei Tijs, en hij zag een’ dief van de ladder stooten. (Zie DIEF.) De beste jager en zijn hond doen wel eens een’ ver- geefschen sprong. (Zie HOND.) De deugd komt op geen’ sprong. (Zie DEUGD.) Den sprong door de ton doen. Dit spreekwoord is aan het Cirque Olympique (pen) de kunst van den kunstrijder ontleend. De sprong door de papieren ton blijft altijd een gevaarlijk werk, ook voor den kunstenaar, en waartoe veel beleid, overleg en behendigheid gevorderd wordt; daarom, dat men deze spreekwijze bezigt bij de intrede in het huwelijk. Die den sprong niet ontgaan kan, wat behoeft hij lang voor de grachttestaat beven? (Zie: Een kata, die in 't nauw zit, maakt vieze sprongen. (Zie: KAT.) Een loon, een sprong, een dronk — Elk is een vonk. (Zie: DRONK.) Eet ge een ei, zodoor een' dronk; Eet ge een' appel, doe een' sprong. (Zie: APPEL.) Gij zult daar een' sprong zien. Het geschiedde op stel en sprong. Het is een sprong van een' steenbok. Hij heeft een' grooten sprong gedaan. Hij maakt bokkensprongen. (Zie: BOK.) Hij maakt kromme sprongen. Hij maakt luchtsprongen. (Zie: LUCHT.) Hij maakt zijsprongen. Hij neemt een' hazensprong. (Zie: HAAS.) Hij staat op den sprong. Hij wil daar een' sprong naar wagen. Hij wil met een' sprong twee hazen bespringen. (Zie: HAAS.) Hij zal geen kromme sprongen meer maken. [Men zegt van zaken, die uitgediend hebben: Men kan er geen kromme sprongen meer mee maken: het futusverlies, 200 zegt men van den man, die zijn lichamelijke krachten heeft verloren, maar vooral van den persoon, die allen zedelijke invloed mist: Hij zal geen kromme sprongen meer maken. ] Hij zit op een' hui en een' sprong. (Zie: HUI.) 13 Tuinman I. b!. 353. SPRONG. Men kan er geen kromme sprongen meer mee maken: het fut is eruit. (Zie FUT.) Men kan met een sprong niet op den hoogsten trap. Men treedt aarzeling, om een goede sprong te wagen. Ooit deed een aap eenen grooten sprong met zijn balk. (Zie werk.) Zijne hoogste sprongen zijn gedaan (of: hebben wit). Zijne reden was vol sprongen. (Zie REDEN.) SPROOKJE. Dat sprookje van Blauwbaard, (Zie BLAUWBLYS) Het is een sprookje van Moeder de Gans. (Zie MOEDER DE GANS.) Het is een sprookje van Roodkousje. (Zie ROODKOUSJE.) Zijn morgen- en zijn avond-zang: Ze geven niet denzelfden klank (er zijn Zijne morgensprookjes en avondpraatjes verschillen magtig, = wel: Zijne morgen- en avondredenen komen niet overeen). (Zie AVOND.) SPROT. Het bedrog is groot in de wereld, zei de mokkel, en hij kocht een sprot voor een' bokking. (Zie BEDROG.) Schar (of: Sprot) is in geen tel: die verkoopt men bij het bosje. (Zie Bos.) SPRUIT. Het is een schoone spruit. SPUITER. Het is een spuiter. SPUL. Hij houdt er goed spul op na. SPUWSEL. Spuwsel is strots maagschap. (Zie MAAGSCHAP.) STAAG, Hij laat zich over staag zetten (of: steken). Hij ligt over staag. Hij loopt over staag. Hij smijt hem over boord (of: staag). (Zie BOORD.) STAAK. Alle mikken zijn hier staken. (Zie MIK.) Als de hemel valt, blijft er geen tuinstaak staan. (Zie HEMEL.) Alwaar staken zijn, daar zijn juist geen boonen. Daar zijn geen standen aan staken gebonden. De tijd laat zich door niets stuiten in zumn vaart. In denzelfden zin zegt men: De tijd is aan geen post gebonden en Een jaar is aan geen staak gebonden. Dat zijn kloeke boonstaken, zei Julius, en hij zag de masten van een oorlogsschip. Een jaar is aan geen staak gebonden, (Zie JAAR.) Een man van groot fortuin Past op geen staak of tuin. (Zie FORTUIN.) Het is een regte tuinstaak (of: Hij is zoo regt als een tuinstaak). Hij pronkt, alsof hij een staak geslikt (of: ingezwolgen) had. Lege staken staan het langst. Van een krom hout kwam nooit recht stok. HOUT. Dat staal ligt om. Eene ijzeren roedt tot een' stalen hoef. (Zie, ZUS,) Een fraaie taal Dringt in als staal. Had hij een stalen roedt, zij hadden eens huid. (Zie, HUID.) Hebt gij een water-hart, gij moet geen elke zijde dragen. (Zie, HART.) Het eene staal breekt het andere. Het eene staal dwingt het andere. Het staal is eruit. Het staal wordt in het vuur gehard. Hij heeft een stalen geheugen. (Zie, GEHEUGEN.) Hij heeft een verstaald (of: houten) vogel. (Zie, HOUT.) Hij is van ijzer en staal. (Zie, IJZER.) Hij is zoo hard als staal. In ’t koninkrijk van de min, mag nimmer ijzer in. (Zie, IJZER.) Zijne onschuld beschut hem gelijk een (of: gelijk een ijzeren wand en bol, BOLWERK.) Het is een staaltje (ook wel: een puikje, stukje, of: juweeltje). (Zie, JUWEEL.) Het is een staal van een wijf. [200 benoemt men een heks.] Staaltjes van iemand verhalen. Steken de anderen den staart reeds op, als de een de staart opheeft, zogen allen te bissen. Als de hond een been heeft, dan heft hij zowel op. Als de hond met den staart kwispelt, wil hij brokje hebben. Als de koe vuil is, slaat zij gaarne om de anderen te maken, zoo als zij is. Als een hond u kwispelstaart: het moet u denken. Als je me nu nog ontloopt, zei de boer, je bent knap, en hij buigt het kalf bij de snuit en holde er mee voort. Als men de kat streelt, zoo steekt ze den staart weer uit. Als men hem den kop afsnijdt, begint hij staart weer te leven. Als men van den duivel spreekt, dan is bij (of: dan rammelt al zijn gebeente, ook dan ziet men zijn staart). Als men de hond den staart af, snijdt men bij een hond. De boer zei tegen zijn paard: 'Sta de ooren stonden hem even eens gelijk de hoofd van een koe. 'Niet, ik heet Beeutje; had ik een staartje, was ik een leeuwtje.' 'De kracht vliegt, moet haar staart volgen.' 'Is een aap te vlooien: wilt gij den zak openen?' (of: den staart van de honden?) 'Is geen kop of staart aan te vinden.' 'Is niet een hondje met een blauw staartje.' HOND. De staart reikt alom, waaraan men weet dat de hond een langen staart heeft, komt van zoon geslacht. (Zie GRASLAND.) De staart, waarmee hij alles wendt en keert, brengt, waar hij het hebben wil. Dat is een deftige pap, zei de boer, bij kan je het bewegen, dat is wipstaart als een koe, een doorn onder den staart gebonden is. (Zie KOE.) Hij is een ding met een' langen vossenstaart. (Zie VOS.) Hij is een staartman, zei Barend de kok, en hij loopt een krokodil te lijken. (Zie BAREND.) Zooveel als een koe zonder staart. (Zie KOE.) De muis zal een staartje hebben (Dat is een staartje). (Zie MUIS.) Schoon aan, maar daarna met den staart af. (Zie LEUGEN.) Al en loon, die ik daarvan heb, zijn zoo groot, dat een muis ze op den staart kan weg wenen. (Zie DANK.) De duivel schijnt er zijn staart ingeslagen te hebben. (Zie DUIVEL.) De beer gebiedt aan zijn knecht, de knecht de kat, de kat haar staart. (Zie HERR.) De koe doet een' ronde dans naar haar staart. (Zie DANS.) Ze weet niet, waartoe haar de staart dient, want die is dus kwijt. (Zie KOP.) 'Jus en Maart Heeft venijn in den staart. (Zie JAN.) De eerste donder in Maart, Vat men de elfde bij astaart. (Zie DONDER.) Wouwen tong gaat heen en weer als de staart van een kwikstaart. (Zie KWIKSTAART.) Het kwaadst, om te villen. (Zie VILLING.) Komt achteraan. (Dat wij zeggen: het laatste deel van het werk brengt de schwerigheden aan het licht.) Hij mocht komen, laat de koe haar staart even. (Zie KOR.) STAART. De wereld is om naar te kijken, zei Joris Stompvoet, rijden op den staart van een laverend kikvorsch. (Zie JORIS STOMPVOET.) Die bij vossen woont, moet den vossenstaart kunnen strijken. Die daar spreken maatje-sterk, zouden geen' gebraden haan den staart uithalen. (Zie HAAN.) Die met den hamer niet kan, die smeden met den staart. (Zie HAMER.) Die die koe toekomt, die vat haar bij de hoornen (of: bij den staart). (Zie HOREN.) Die proeft een vrouw of een' meloen, Die moet het van het staartstuk doen. (Zie MELOEN.) Die staart is niet van dat kalf. (Zie KALF.) Eene krul meer dan aan een' varkensstaart, (Zie KRUL.) Engelsman, staartman. (Zie ENGELSCHMAN.) Er zit een roggestaart in zijn keel. (Zie KREL.) Geef een kind, als het eist, en een' hond, als hij kwispelstaart: gij zult een kwaad kind en een' goeden hond hebben. (Zie HOND.) Gij moet den hond wat zoetjes onder den staart, dan kunt gij het wat langer uithouden. (Zie HOND.) Gij zijt zoo haastig: gij zoudt niet deugen, om varkens te maken, want gij zoudt den staart vergeten. (Zie HAASTIG.) Groot hart, Klein start. (Zie HART.) Heeft het ding een' kop, dan moet het ook een' staart bezitten. (Zie DING.) Het is beter, bij het hoofd te grijpen dan bij de staart. (Zie HOOFD.) Het is een bolletje van een kort staart. (Zie BOL.) Het is een hond: had hij maar een staart. (Zie HOND.) Het is te laat, zei de vos, toen zijn staart in het ijs bevroren was. (Zie IJ.) Het is zoo waar, als dat de hond de bijl op, en den steel voor staart achteruit stak. (Zie BIJL.) Het krult gelijk een varkensstaart. Hij draait er zijn staart uit. Hij gaat druipstaartende heen als een hond, die den staart is afgekapt. (Zie HOND.) Hij gaat van daar als een hond, met den staart tusschen de beenen. (Zie BEENEN.) Hij geeselt hem met een vossenstaart. Dat wil zeggen: de berisping of de bestrafking is van weinig betekenis, en meer voor het oog dan wel wezenlijk. Het spreekwoord is ontstaan aan de boetedoening, bij sommige monniken-ordes in gebruik, waar de geeseling meer een streelen dan een slaan was. Hij heeft booze (af: snoode) ranken onder den staart. (Zie RANK.) Hij heeft den wolf in den staart. Dat wil zeggen: hij is lusteloos, gemelijk, hem ontbreekt innerlijke kracht, of wel: zijn zaken gaan achteruit, hij is in grote verlegenheid. Het spreekwoord is ontleend aan een ziekte onder het rundvee, die, al rijkankerende, alle kracht beneemt, en onder de naam van den wolf in den staart bekend is. Wenen hebben de mijlen gemeten; Maar zij hebben de staarten vergeten. (Zie MIJL.) De Navorscher v. bl. 22. Kuut, e. 5 Poir.B. Modderman bl. 134. STAART. Hij heeft een gladden aal (of: paling) bij den staart. (Zie AAL.) Hij heeft een jong hart en een oude start. (Zie HART.) Hij heeft er een staartveer (of: een veer uit zijn staart) gelaten. Dat wil zeggen: een voorname veer, waarvan het missen schendt en verminkt. Men zegt het van een belangrijk eiland. Hij heeft mosterd op zijn staart. (Zie MOSTERD.) Hij heeft streken onder (of: in) zijn staart. Hij heeft zulk een aardigen gang als een hond, die een knuppel aan den staart heeft. (Zie GANG.) Hij houdt de muis bij den staart. (Zie MUIS.) Hij houdt den ploeg bij den staart. (Zie PLOEG.) Hij is bekend als de bonte hond met den blauwen staart. (Zie HOND.) Hij is daarmee gekattestaart. (Zie KAT.) Hij is niet verre van den aars, die zich aan den staart houdt. (Zie AARS.) Hij is te krijgen als de vos bij den staart. Hij is te stikken (te houden, of: te vangen) als een aal (of: paling) bij den staart. (Zie AAL.) Hij is zoo dronken als een staartmolen. (Zie MOLEN.) Hij kijkt als een vos, die op zijn staart getrapt is, kon hem niet verder brengen, dan dat hij een koe bij den staart werpen mogt. (Zie KOE.) Hij krijgt hem een mastworp om den staart. (Zie MASTWORP.) Hij laat den staart hangen. Hij loopt eruit gelijk een hond, die de klem in den staart heeft. (Zie HOND.) Hij loopt naar zijn staart om. Hij meende om zijn staart te springen. Hij meent, dat hij onzen Heer bij het been heeft, en hij heeft den duivel bij den staart. (Zie BEENEN.) Hij slaat met den staart tegen den overloop aan. (Zie OVERLOOP.) Hij springt om zijn staart. Hij toomt het paard aan den staart. (Zie PAARD.) Hij trekt hem een veer uit zijn staart (of zijne slagpennen uit). (Zie PEN.) Hij trekt ze bij den staart. Hij vlecht hem een staart. Hij houdt hem voor den gek. Hij weet staart noch steel, waar ’t gebleven is. Hij wringt hem bij den staart, gelijk men de ossen doet. (Zie OS.) Hij zet hem een klem op zijn neus (of staart). (Zie KLEM.) Hij zit in nobiskroeg, onder Lucifers staart. (Zie KROEG.) Hij zit ze op den staart. Je bent een slimme rat, als je maar een staart had. (Zie RAT.) Ik houd van het paard niet, dat men bij den staart moet toomen. (Zie PAARD.) Ik moet den vogel eerst goed onder den staart zien. STAAH Dat betekent: ik moet eerst de zaak na onderzoek navorschen, om te onderzoeken, of hier geen gebrek heeft. In het staartje zit het venijn. Dat is: op het eind komt al het kwade. Komt men over de Hont, dan komt men ook bij den staart. (HONT) Kop en staart leggen. (Zie KOP.) Maart Roert zijn staart; Maar April Doet, hij wil. (Zie APRIL.) Meen je, dat mijn paard met den staart trekt, de voerman, de kop doet ook mee. (Zie KOP) Men behoeft den hond geen brood te geven, lang hij met den staart kwispelt. (Zie BROOD) Men geeft het hondje niet zooveel brood, als staartje wel eischen zou. (Zie BROOD) Men kan geen hond (of: geen kat) bij den staart doortrekken. (Zie HOND) Men kan geen goede pijl van een varken maken. (Zie VARKEN) Men kan geen jacht hoorn maken van een drek, noch van een vossenstaart een trompet. (Zie DREK) Men moet de huik naar den wind bangen, zei de paard, en het sloeg met zijn staart de muggen van zijn rug af. (Zie HUIK) Men moet den vogels wat zout op den staart en. (De bedoeling is: dit als middel tegen gebrek om de vogels te vangen. Het kan dus niets anders dan ironisch verstaan worden. Men zegt dit spreekwoord, wanneer er hulpmiddelen worden aangewend, die volslagter zijn, of die veel beter en eenvoudiger andere wegen kunnen verkregen worden.) Men moet het paard niet bij den staart, maar den toom grijpen. (Zie PAARD) Men pakt het zwijn bij den staart, gelijk den bij zijn woord. (Zie MAN) Men weet niet, of men hem bij de oren of bij de staart heeft. (Zie OOR) Men zal hem met roggestaarten buigen. (Zie RONK) Mijn kat schatte ik, zei besje, en ze had een vonk aan haar staart. (Zie BESJE) Muisje! wacht uw staartje. (Zie MUIS) Muis is de moeder: zij dragen allen staarten. (MOEDER) Niets schooner dan de staart der pauwen, niets zoo leelijk als hun klauwen. (ZIE PAUW) Nu zijt ge gelubd, zei de Spanjaard, en hij nam een kat den staart af. (Zie KAT) Om een volmaakte ezel te zijn, heeft hij maar staart noodig. (Zie EZEL) Staart over schouder. (Zie SCHOUDER) Trekt men een varken bij den staart, dan schuift zij allen. De boer zei: "Tuluman, blad 34, pagina 9 van het boek Kijk II, blad 86." Het was mijnen koelen, zei de boer, en hij had zijn koppel aan de staart. "Hela, hebben ons werk af op een klein staartje na," zei hij, "maar jullie hebben haar nog niet bij de staart." Hij keek haar na als honden die kwispelstaarten. "Hondje," zei hij, "de baar klopt als een lammeren staartje." Dat rammelde als een vossenstaart in een lederen jas. "Hetzelfde staartje," zei hij. Er was nog vuiler rood in zee, hij zou mij aan komen (of: zijn staart opsteken). Als je de vos dient, moet je zijn staart laten vallen. "Dat komt ter goede staat," zei hij. Je kunt je staat opmaken. Staatskunde. Soms moet je leiden, om meer kwaad te voorkomen. Ondanks Jeruzalem: als weg van voren aan. Een enkel keer wordt een staat tot stand gebracht, die het andere keer niet geacht wordt. Als een onrecht zijn besmet, worden ze tot geen staat geacht. Het worden staat, valt gemeenlijk vroeg in de dag. Dit moet men doen, of zij doen het zich aan hun staat maken, hun dochter uithuwen of hun aars wissen. Een staat, een groot gemak; Een groot lastig pak. Ien onderwind, en dat vooraanbedacht, weinig woorden, en die waarachtig, Goede manieren en laten, Doen menigeen komen tot hooge posities. Een slaventong is vrij, wanneer zij zwijgen mag; in een vrije staat is zij vrij te spreken, spuug in een vaatje. Ze houden naar hun staat behandeld. Ze houden hun hondjes naar hun staat. Het liefst zijn staten dubbeltjes, maar staten dubbeltjes zijn nog beter. DUBBELTJE. Met staat, (Zie GOD.) regel houdt den staat. (Zie REGEL.) staat en klein van middelen. (Zie MIDDEL.) de eerste kunst van een’ eerlijken staat, Dat kan verdragen nijd en haat. (Zie HAAT.) Een sobere staat, zei de Mennist, en hij zag de soldaten in het leger leven. (Zie LEGER.) gewis in goeden staat, Die zonder schuld te gaat. (Zie BED.) in alle staten. zich in staat gesteld, om het tegen storm en uit te houden. Joter staat, Hoe grooter haat. (Zie HAAT.) geen paus van zulken staat, En ik en geef geen’ aflaat. (Zie AFLAAT.) STAD. In alle staten is gebrek. (Zie GEBREEK.) In liefde en hooven staat Wil niemand mee- maat. (Zie LIEFDE.) Ken staat, Houd maat. (Zie MAAT.) Kies u nooit te grooten staat, Noch te grooten me- de-maat. (Zie MAAT.) Kunt gij niet lijden goed en kwaad, Zoo wacht voor u geen’ hooger’ staat. (Zie GOEDE.) Liever een bedorven staat, Dan die ganz te niets gaat. Maagd! wilt gij staat, of eer, of glans? De luister komt u van de mans. (Zie VREER.) Maat Houdt staat; Onmaat Vergaat. (Zie MAAT.) Men geeft wel staten, maar geen wijsheid. Middelmaat houdt staat (of: Liever middelmaat dan hooger staat). (Zie MIDDELMAAT.) Na eer en staat volgt nijd en haat. (Zie BER.) Staat belaadt. Steek u in geene staatszaken. Wacht u voor de lieden, die bij leven en sterven steeds een effen staat maken. (Zie LIEDEN.) Wanneer men is in goeden staat, dan geeft men ligtijk goeden slaap. (Zie RAAD.) Wilt u Ezau’s staat voor u niet kiezen, en zegen voor de jacht verliezen. (Zie EZAU.) Zeg mij, met wien gij omgaat, en ik zal uwen staat weten. Zoek vreugd, staat, rijkdom, Oost en West, uw ziele weldoen is u ’t best. (Zie OSTEN.) Zoet en zuur is huwelijks staat. (Zie HUWELIJK.) Zoo de jongheid stuurt den staat, zie, dat hij ten onder gaat. (Zie JONGHEID.) STAATSIE. Hij zit in volle staatsie. Kleine winkel, groote nering; Rijke staatsie, smalleering. (Zie NERING.) Lachen, om staatsie te houden. AD. Aan de ene vindt men de eerste huizen. (Zie HUIS.) Als de stad is ingenomen, moet het kasteel volgen. (Zie KASTEEL.) Als hij vertrokken is, zal er een gekkere minder in de stad zijn. (Zie GEK.) Beter een halve dokter in de stad dan een hele buiten. (Zie DOKTER.) De hele stad zal ervan gewagen (of: is er vol ven). Deventer is een koopstad, Zutphen is een loopstad, Lochem is nog wat, Maar Borculo is een hondengat. (Zie BORCULO.) De zotten weten niet naar de stad te gaan. [Ditspreekwoord is ontleend aan Pred.x:15.] Die niet oogluiken kan, en zien door de vingers, dient Fu te heersen over stad of kinderen. (Zie KIND.) Duren is een mooie stad, die aan het Spaanse ligt. (Zie DUREN.) Duren is een mooie stad, en blijft duren nog een mooie. (Zie DUREN.) Duren is een mooie stad; maar Kortrijk ligt er 200 kilometer bij. (Zie DUREN.) STAD. Eendragt is der steden sterkte. (Zie EENDRAGT.) Eene groote stad, een woeste stad. Een stads praatje duurt maar drie dagen. (Zie DAG.) Gaap niet alom in de stad, en loop niet in alle hoeken. (Zie HOEK.) Geen rijker man in dorp of stad, Dan die met ’t ziele leeft in vrede. (Zie DORP.) Goede scholen en goede uurwerken zijn twee ken- teekens van een goede stadregering. (Zie RE- GERING.) Het is een stads leugenaar. (Zie LEUGENAAR.) Het kan beter van een stad dan van een dorp. (Zie DORP.) Het ware beter, dan een stad verbrandde, dan een kwaad gewoonte daarin te brengen. (Zie GR- WOONTE.) Hij heeft zooveel met de hoofdsteden te doen, dat hij de dorpen al vergeet. (Zie DORP.) Hij is het relletje van de gehele stad. (Zie REL.) Hij weet best, waar de stad zwakst is. Hij wil een ander regeren, die zelfs kind is. (Zie KIND.) Hij wordt stad kind gemaakt. (Zie KIND.) Hij ziet er uit, of hij uit een belegerde stad komt. Fij zou stad en land aan malkander praten. (Zie LAND.) Ik kom er onnoozel aan, zei de kaasdief, en hij was met het stads geef vereerd. (Zie DIEF.) In deze stad zal men het goed winnen, en in die stad zal men het verteren. (Zie GOED.) In elk stekje een ander meesje. (Zie MEISJE.) Men zoude hem met honden uit de stad jagen. (Zie HOND.) Nooit vindt men in dorp of steeg Gierigaards met ’t hun tevreden. (Zie DORP.) Onder den rook van de stad wonen. (Zie ROOK.) Ook steden en rijken hebben hare lijken. (Zie LIJK.) Rijke gekken versieren de stad, maar wijze mannen bestieren de stad. (Zie GEK.) Steden, die niet zijn te winnen, kan men door den honger dwingen. (Zie HONGER.) Wie kent mijn gat in een vreemde stad! (Zie GATEN.) Wij zullen er ons op beraden met de vier hoofdsteden. (Zie HOOFD.) Wijzen en gekken zijn tezamen noodig, om een stad te maken. (Zie GEK.) Woerden is een stad, Oudewater is nog wat, maar Montfoort is een gat. (Zie GATEN.) STADHOUDER. Hij gelijkt de stadhouder van Senegal: die gebiedt het, en hij doet het zitten. (Zie SENEGAL.) Uwe hoop is met de stadhouder naar Engeland gevlogen. (Zie ENGELAND.) STADHUIS. Dat mag hij wel voorbij het stadhuis dragen. Men zegt dit, als iemand iets zeer duur heeft gekocht. Hij heeft dan de verdenking niet te vreezen, dat hij de zaak zou hebben gestolen. "Deze in de kanselarij voorkomt, Hij verkeert zeker veel op het stadhuis, waar oudt van zitten. Hij is er zo verschrikt uit, of het stadhuis in brand was. (Zie BRAND.) STAF. De staf over iemand breken. Elk wil wel een bisschop van houden zijn, en een oude staf hebben. (Zie BISSCHOP.) Geld is steeds den vrek tot straf, Maar de staf tot een' stok. (Zie ARME.) Hij is gesprongen, en heeft ons de staf gelaten, is bankbreukig, en heeft ons niet laten dan de gelegenheid, om wit wieramn.] te zien. Hij is minder stok en mijn staf. [Dit spreekwoord is misschien ontleend aan Psalm xxviii : 4.] In een ander oog ziet hij een kalf, Maar in eigen oog ziet hij geen' staf. (Zie KAP.) Van vermolmd hout kwam nooit goede staf. (Zie HOUT.) Zonder staf (of: Met een' korten stok) kan je het ver te springen. (Zie de Bijlage.) STAKKER. Stakker! wat doe je in de kou! (Zie KOOR.) TAL. Als de sterfte komt in den stal, Gaat ze gemeen overal. Armoede op den stal, Armoede overal. (Zie MOEDE.) Daar komt geen knecht op mijn stal, Of geweest over berg en dal. (Zie BAR.) Dat is verkeerd, zei de stalwachter, en hij te het paard aan de aars. (Zie AARS.) Dat paard ruikt stal. (Zie PAARD.) De beste koeien (of: paarden) vindt men op stal, en slimme krengen langs den weg. (Zie De een mag de beste koe van den stal nemen de ander mag er niet eens in kijken. (Zie De een mag niet in den koestal kijken, en des mag erin sch.... (Zie KoB.) De koestal is beter dan de koebrug. (Zie BRUG) Den stal van Augias zuiveren. (Zie AUGIAS.) Die zijne innerlijk laat drinken bij alle beesten, & zijne dochter laat gaan tot alle feesten, binnen 1 jaar dit ongeval: Een hoer in hu, gul op stal. (Zie BERST.) Een hengst op stal. (Zie HENGST.) Een vermoeid paard ziet liever een' vuile stal dan een schoon weg. (Zie PAARD.) Gelijk het vee is, zoo is de stal. Goed voer en een warme stal is het al. (Bijlage.) Het beste beest van stal sterft meestal ’t (Zie BEEST.) 