title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized by Niet geheel onvermeld blijft hier W. Müller. Hij heeft hard geboet voor zijn vermetelheid van te pogen met kennis, die hij uit J. Grimm's boek had opgedaan, een systeem te maken door de Duitse gegevens in het kader van het Noorsche stelsel te zetten. Toch verdient hij niet geheel vergeten te worden. Hij heeft in de heldensagen historische gebeurtenissen en in haar beiden vertegenwoordigers van verschillende landen gevonden. Wel heeft hij op deze weg geen blijvende resultaten verkregen, maar de poging om de heldensage historisch te verklaren was verdienstelijk. De stoot door J. Grimm gegeven bewoog velen om zich met de volkssprookjes bezig te houden en deze te verzamelen. In die sprookjes leven de oude mythen en goden voort, zij bevatten een "deutsche Edda". In die zin werkten J. W. Wolf en vele anderen. Onder de mythologen van dit geslacht maakte niemand meer opgang dan K. Simrock, die als degelijk kenner en dichterlijk begaafd vertaler de middeneeuwsche poëzie, ook Nibelungen en Gudrun, meer algemeen toegankelijk heeft gemaakt. Zijne vertaling der Edda was een bruikbaar hulpmiddel; nu is zij door de zonder vergelijking W. Müller, Geschichte und System der altdeutschen Religion (1844 rec. door J. Grimm in kl. Schr. V). Later schreef hij nog onder meer: Mythologie der deutschen Heldensage (1886); zur Mythologie der griechischen und deutschen Heldensage (1889). J. W. Wolf, Beiträge zur deutschen Mythologie (I 1852, II 1857); die deutsche Götterlehre (1852, 2e Aufl. 1874); van zijn Zeitschr. f.d. Mythol. later door W. Mannhardt voortgezet, verschenen 4 deelen (1853-1859). Beter van H. Gering voor goed verouderd. Onverdiend is echter de roem die Simrock raet zijn mythologie behaalde, een boek waarin onhistorisch en systematisch met gewrongen verklaringen, wel veel, maar ook veel onbetrouwbare stof is verwerkt. Het vertegenwoordigt al de gebreken van den tijd waarin het ontstaan is, en heeft op het verdere onderzoek veel verhalvend dan aanwakkerend gewerkt. Terwijl alzoo de Duitse mythologen vele problemen niet zagen en geen vaste methode volgden, kwam alengs een school op welke eenige tientallen van jaren den hoofdtoon zou voeren: die der vergelijkende mythologen waarbij wij als de baanbrekers alleen noemen F. Max Müller en A. Kuhn. Hier uitvoerig over de zeer bekende en veel besproken beginselen die school te handelen is niet noodig. Men loopt tegenwoordig meer gevaar de, toch inderdaad groote, betekenis die richting te miskennen dan te overschatten. Haar werkhypothese heeft belangrijke diensten bewezen. Maar nu heeft die hypothese uitgediend. De linguïstiek die de sleutel der mythologie zou zijn, heeft die belofte eerst schitterend vervuld, maar bij voortgezette studie bleek het dat de etymologieën geen steek hielden en dat het schoone gebouw der vergelijkende Indogermaanse mythologie op wankelende grondslag stond. En in de natuurverklaringen welke de comparatieve mythologen voordroegen, gaven zij lang niet van alle trekken rekenschap en waren daarenboven nooit volledig: waar de een overal het drama van het onweer vond, herleidde de ander het meeste tot dageraad- en zonnemythen. Digitized by Google Ook op de Duitse psychologie heeft deze beschouwing invloed gehad. Sagen en gebruiken werden opgevat als de populaire vorm die het oude geloof aan de grote goden had aangenomen, een soort van verbeelddering van de eigenlijke mythologie, in de “mythen-märchen" leefden de oude godengestalten min of meer verduisterd voort. Dit bewoog A. Kuhn om in Noord-Duitsland ijverig sagen te lezen; zijn boeken zijn nog meer dan om de verklaringen die hij in de aantekeningen geeft, van belang omdat hij na de Grimm's een der eersten was die den stoot gaf tot die gewestelijke verzameling van stof die later allerwijde als regel gold. Zijn werk, F. L. W. Schwartz, die met hem sagen had opgetekend, bewandelde een eigen weg, en maakte zich voor een deel van de comparatieve school los. Aan de natuurverklaringen bleef hij getrouw, maar hij zag niet meer in de sprookjes den verlopen vorm der rassen. Dit is nog het standpunt in Fr. Linn's Deutsche Mythen-Märchen (1883), de mythologische verklaring der Märchen der Grimm's. A. Kuhn en W. Schwartz, Norddeutsche Sagen, Märchen und Gebräuche (1848); Ad. Kuhn, Sagen, Gebräuche und Märchen aus Westfalen (2e druk 1859); Ad. Kuhn, Märkische Sagen und Märchen (1843). Van de werken van Schwartz komen hier vooral in aanmerking: der Ursprung der Mythologie darlegd an griechischer und deutscher Sage (1860); en: die poetische Naturanschauungen der Griechen, Römer und Deutschen in ihrer Beziehung zur Mythologie der Urzeit (1864, II 1879). De populaire stof, de „niedere mythologie" heeft een eigen leven, onafhankelijk van de „höhere mythologie", zit is even oorspronkelijk, ja eigenlijk een meer embryonale vorm dan die hoogere die in de literatuur leeft. Ook de overeenkomst tussen die „niedere mythologie" en de voorstellingen der wilden was aan de aandacht van Schwartz niet ontgaan; de mythenvergelijking begon dus te breiden ook buiten den kring der taalverwante volken. Minder opzien verwekte, maar van niet minder betekenis was de arbeid van den Oostenrijkschen consul J. G. von Hahn, die grieksche en albaneesche sprookjes verzamelde, en in een lijvig en zwaar boekdeel de „Sagwissenschaft" trachtte te schetsen. Ook hij brak niet geheel met de comparatieve school, maar werd haar toch op belangrijke punten ontrouw. In plaats van de oplossing der mythologische vraagstukken uitsluitend aan de woordverklaring te vragen, ontleedde hij de verhalen, vergeleek en verbond hun enkele trekken, welke in godenmythen, heldensagen en volkssprookjes veelal overeenkomen. Van die trekken nu ontwierp hij voor 't eerst tabellen, waaruit men de typen en de variaties leert kennen. Zoo betrad hij den weg dien de nieuwere studie van folklore pleegt te bewandelen. Van verscheidene zijden drongen dus nieuwe denkbeelden door, die min of meer met die der comparatieve school verbonden werden. Toch heeft deze nog tot heden ook haar onvervalschte aanhangers, o.a. de Zweed V. Rydberg. Digitized by 33 berg 1), die met veel geleerdheid allerlei mythische verhalen combineert, en zelfs de kosmogonische mythe tot het oorspronkelijk bezit van den oud-germaanse voortijd rekent. Dergelijke werken, waarvan hier slechts enkel vermeld kan worden, staan evenwel buiten den heden-dagschen stroom der ontwikkeling. Tot een breuk met de comparatieve methode is het gekomen bij W. Mannhardt (1831 — 1880). Deze geleerde, schoon levenslang met ziekte en tegenspoed worstelend en zonder voldoende philologische opleiding, heeft de germanische mythologie op geheel nieuwe banen geleid. Aanvankelijk was hij een trouw volgeling der vergelijkende school, zoowel in een lijvig boek, waarin hij Thor, Holda en de Nomen met indische mythen vergeleek en meteorisch verklaarde, als in een overzicht dat de resultaten van het onderzoek samenvatte. Weldra evenwel bewogen hem de werken der anthropologen Waitz, Bastian, vooral Tylor om niet alleen aan de vergelijkende methode maar ook aan J. Grimm de gehoorzaamheid op te zeggen, waarvan hij in een beroemde voorrede in 1877 rekenschap gaf. Hij vond nu in het V. Rydberg, Undersökningar i germanisk mythologi (I 1886, II 1889), het eerste deel ook in engelse vertaling. W. Mannhardt, Germanische Mythen. Forschungen (1858); Die Götterwelt der deutschen und nordischen Völker (1860). Als voorloopers van de tweede periode van Mannhardt's werk zijn te beschouwen de kleine stukjes: Roggenwolf und Roggenhund (1865); Die Korndämonen (1868). Daarop volgden Wald- u. Feldkulte. I. Der Baumkultus der Germanen (1875), II. Antike Wald- en veldkulten (1877, hier het aangehaalde "Vorwort"). Mythologische For- Digitale Bibliothek 34 animisme, het geloof aan zielen en geesten, het oorspronkelijke, en daarvan zag hij het bewijs in overal verspreide volksgebruiken. Want aan die gewoonten, niet aan de sprookjes, hechtte hij het grootste gewicht. Hij trok voor het eerst in de germanische mythologie de grens scherp tusschen zeden en gebruiken ter eene, sprookjes ter andere zijde. Deze laatsten waren niet oorspronkelijk; Benfey had duidelijk aangetoond dat het meerendeel er van langs historischen weg aan indiaanse vertellingen ontleend zijn. Mannhardt richtte dus zijn aandacht geheel op de gebruiken en het geloof dat daaruit spreekt, vooral op hetgeen met den plantengroei in verband staat: geloof aan boomzielen en woudgeesten, vereering van boomen, gebruiken bij de vernieuwing der vegetatie, bij de wisseling der seizoenen en bij den oogst. Dit alles heeft hij verzameld door middel van uitvoerige "Vragenbogen", die hij door geheel Duitsland en onder de krijgsgevangenen Fransen van 1870 verspreidde, en die nu nog op de berlijnsche bibliotheek aanwezig zijn. Hij heeft die rijke stof gedeeltelijk verwerkt, en, wat evenzeer van belang is, de parallellen er voor uit de klassieke wereld bijgebracht, waaruit blijkt, hoeveel in den officiële, georganiseerde cultus van Grieken en Romeinen volkomen overeenkomt met de populaire gebruiken op het platteland van Duitsland. Dit nu opende nieuwere vergezichten en gaf een verrassenden kijk op de mythologie. Het moet iedere die Mannhardt's boeken leest schlingen uit het Nachlass mit Vorreden van K. Müllenhoff u. W. Scherer (1884. Quellen n. Forschungen LI). Digitized by Google 35 treffen , hoeveel van het volksgeloof en volksgebruik door die analogie van het vegetale en het aniraale leven wordt verklaard. Daarbij heeft Mannhardt, onder den invloed van Müllenhoff, meer historischen zin, dan de aanhan- gers der anthropologische achool gewoonhjk bezitten. Hij tracht de overleveringen op zieh zelf te beschouwen en nit haar naaste omgeving te verklaren; hij onderscheidt tusschen het oorspronkelijke en het gewordene, het na- tionale en het vreemde. Zoo heeft hij een solieder ge- bouw gesticht dan velen die alleen met folklore werken. Maar wij mögen niet vergeten dat hij slechts een bepaal- de groep van verschijnselen heeft onderzocht, geen vol- ledige mythologie geschreven. „Wald- und Feldkulte" mögen een te voren verwaarloosd gebied wezen, zij zijn evenmin de geheele mythologie als zij voor het geloof aan alle goden den sleutel bevatten. Nu is Mannhardt wel niet zoo eenzijdig als b.v. J. Lippert '), die op het voetspoor van Herb. Spencer alle godheden plompweg tot voorouders of fetisen maakt; toch gaat ook hij al te zeer van vooropgevatte meeningen uit, en stelt a priori vast , dat de lagere voorstellingen , het animisme , de primi- tiefste zijn. Terecht eischt roen, zelfs tegenover Mann- hardt, een strengere methode bij de behandeling van folklore, waarvan op zeer verwant gebied U. Jahn een voorbeeld heeft gegeven Zoo hebben zoowel de comparatieve als de anthropo- ') J. Lippert, Die Religionen der europäischen (Kulturvölker, der Litauer, Slaven, Germanen, Griechen und Börner (1881). s ) U. Jahn, Die deutschen Opferbräuche bei Ackerbau und Vieh- zucht (1884. German. Abh. v. K. Weinhold III). Digitized by Google 36 logische school, de laatste krachtiger dan de eerste, zien in de germaanse mythologie doen gelden. De historische school van Lachmann nam aanvankelijk aan de mythologische arbeid weinig deel; W. Wackernagel, M. Haupt bepaalden zich tot hun strengere philologische Studie; voor de onsystematische verzamelaars en voor de willekeurige comparatie hadden zij slechts minachting en Spot. Met vernuft stelden zij de dwaasheid aan de kaak om in elke volksoverlevering hoogere mythologie terug te vinden, in het ezeltje dat goudstukken kakt Wodan die den rijkdom schenkt, in elken rossen baard iets van Thor, Weldra, zoo meenden zij, zou men in elken rooden haan en stinkenden bok een oud-germaanse godheid zien. Uit deze kring is de man voortgekomen, die door vele jongeren weer als hun eminent hoofd beschouwd wordt, K. Müllenhoff (1818—1884). Met de strenge philologische methode van Lachmann heeft hij vooral de gegevens van geografie, ethnografie en literatuur- historie bewerkt. Wanneer hij zich een enkele keer op K. Müllenhoff. Niet alle werken van Müllenhoff komen hier in aanmerking, zo b.v. niet de Denkmäler deutscher Poesie und Prosa die hij te samen met W. Scherer uitgaf. Evenmin kunnen alle verhandelingen in tijdschriften b.v. Nordalbingische Studien (1844-54) of Zf.d.A. genoemd worden; de voornaamste er van zijn: Zur Geschichte der Nibelungensage (Zf.d.A. X); Zeugnisse und Exkurse zur deutschen Heldensage (Zf.d. A. XII en XV); Über Erija und den Halsbandmythus (Zf.d.A. XXX). Zeer belangrijk is ook de uitvoerige „Einleitung" voor de Sagen, Märchen und Lieder der Herzogt. Schleswig Holstein und Lauenburg; verder zijn Beowulf (1889). Van de Deutsche Altertumskunde zgn deel I (1870), II (1887), III (1892), IV (1883), V ii (1891) versehenen. Het gebied van de folklore waagt, gelijk in zijn uitnemende verzameling van Sleeswijk-Holsteinse sagen, dan behandelt hij ook deze stof als behorende tot de geschiedenis der volkspoëzie, naar tijd en plaats zoo nauwkeurig mogelijk te bepalen. De eigenlijke folklore ligt buiten zijn terrein, evenals paleontologie, linguïstiek, rechtsinstituties. Zijn 'Deutsche Altertumskunde' is dan ook niet de torso van een onvoltooid meesterwerk, maar van den aanvang af meer een reeks van detailonderzoekingen dan een wel samenhangend geheel. De dingen die hij ziet en beschrijft, leven niet als bij J. Grimm, al ontbreken hem evenmin combinatiegaven en fantazie als warme liefde voor zijn onderwerp. Hij is en blijft de kamergeleerde, die met veel strenger en scherper kritiek dan J. Grimm de bouwstoffen bewerkt, maar angstvallig nauwkeurig en compleet telkens zijwegen inslaat. Omslachtige, soms het eigenlijke onderwerp slechts los samenhangende, geografische en ethnografische onderzoeken vullen de drie eerste delen zijner „Altertumskunde"; het vierde, dat men ons nog uit zijn nalatenschap belooft, zal zijn zeer geroemde Colleges over Tacitus' Germania bevatten, het vijfde handelt grootendeels over de Edda en geeft o.a. een uitvoerige commentaar op Voluspa, waarin hij de nieuwe aanvallen op de echtheid van dat gedicht hartstochtelijk afweert. Voor de mythologie heeft de arbeid van Müllenhoff rijke vruchten gedragen. Vooreerst heeft hij den eisch eener strenge historische methode met nadruk ingescherpt, wat de mythologen altijd noodig hebben. Het materiaal van getuigenissen over de heldensagen heeft hij na W. Grimm voor goed bijeengebracht; stellig zal de nalezing die hij voor anderen overgelaten heeft niet zeer groot zijn. Hoewel in die heldensagen de historische bestanddeelen uit de periode der volksverhuizing met mythen zijn samen gesmolten, heeft hij voor 't eerst blootgelegd. Het ethnografische materiaal heeft hij wel niet ontdekt — Zeuss was hem voorgegaan — maar toch voor 't eerst in die omvang bewerkt en voor de mythologische studie gebruikt. Allicht niet alles wat hij omtrent het verband van het stamleven met de goden en culten der oude Germanen heeft gezegd, vaststaat, hij heeft een vruchtbaak gezichtspunt geopend en het voor goed onmogelijk gemaakt elke mythologische trek zonder nader bewijs voor algemeen germaansch te houden. In sommige opzichten was ook Müllenhoff nog aan de natuurverklaringen der vergelijkende school gebonden; noch zijn opvatting van de „halsbandmythe", noch zelfs zijn meening dat Tiu de oud-indogermaanse hemelgod oorspronkelijk de hoofdgod aller Germanen is geweest, zijn boven bedenking verheven. Ook in de kritiek der Eddaliederen heeft hij stellig niet het laatste woord gesproken. Met dat al blijft Müllenhoff na Grimm de grootste gestalte op het veld derze Studien. Hij heeft bij uitstek vruchtbaar gewerkt door het onderzoek op vele punten te vernieuwen en door de historische methode voor goed in de germaanse mythologie in te voeren. Er bleef veel te doen, ook aan het werk van den meester viel te verbeteren, maar deze eischt liet en laat zieh niet meer afwijzen; wie die niet kent, telt niet mee. Inmiddels waren naast de oude Z.f.d.A. verplichte Organen gesticht die getuigenis aflegden van den veelzijdigen arbeid aan de germanische oudheid besteed. Ook de terreinen die Mannhardt en Müllenhoff braak hadden laten liggen werden ontgonnen. De noorse literatuur, waarvan Müllenhoff bijna alleen Edda kritiek beoefend had, werd bewerkt door tal van geleerden, waaronder Th. Möbius, die zich vooral op bibliografie en tekstuitgaven, K. Maurer op geschiedenis en recht toelegde. De politieke en maatschappelijke toestanden werden behandeld door G. L. von Maurer, G. Waitz en tal van anderen, die wij te gelegener plaats zullen ontmoeten. Ook de studie van geschiedenis en literatuur leverde haar bijdragen voor de kennis der mythologie. Voor een belangrijk deel binnen dit gebied ligt de werkzaamheid van den echten en smaakvollen K. Weinhold. De germanische dagteekent reeds van 1856, eerst door Fr. Pfeiffer, later K. Bartsch. In 1868 stichtten E. Höpfner en J. Zacher Zeitschrift für deutsche Philologie, tegenwoordig onder H. Gering en Fr. Kaufmann. H. Paul en W. Braune begonnen in 1874 de Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur (P.B.B.), later door E. Sievers. Sinds 1879 verschijnt ook een Jahresbericht über die Erscheinungen auf dem Gebiete der germ. Philologie. Van zijn talrijke werken noemen wij hier alleen: Catalogus librorum Islandicorum et Norvegicorum aetatis mediae (1856), Verzeichnis der auf dem Gebiet der altnordischen Sprache und Literatur von 1855 bis 1879 erschienenen Schriften (1880). K. Weinhold, Die deutschen Frauen in dem Mittelalter (2 delen). Digitized by Google 40 die verscheidene belangrijke mythologische verhandelingen over de reuzen, Loki, den Vanenking schreef, een beeld van het oude Noorse leven schetste, en in de beoefening der „Volkskunde" (folklore) voor een historische behandeling opkwam tegenover de „modische sport, die als wetenschap geldt". Eer wij voortgaan en den arbeid der Duitse geleerden uit den jongsten tijd beschrijven, moeten wij de blik richten naar het Noorden, van waar zowel nieuwe stof als nieuwe gezichtspunten op het tapijt zijn gebracht. Wij vatten den draad weer op, waar wij die hebben laten glippen. Tot in 't begin van deze eeuw was, gelijk wij zagen, Kopenhagen de zetel waar Deense en IJslandse geleerden de nationale oudheid beoefenden. In onze eeuw namen ook de beide andere Scandinavische landen aan den arbeid deel, Zweden in zeer ongelijke mate. In Zweden gaf men wel oude geschiedbronnen uit, onderzocht monumenten en verzamelde folklore, maar aan het eigenlijke mythologische werk deed men weinig. Anders was het in Noorwegen, dat sedert 1814 van Deenland losgemaakt en met Zweden vereenigd, met hartstochtelijke liefde zich hechtte aan eigen nationaliteit. De geestdrift waarmee de „historische school" in Noorwegen de studie van het verleden ter hand nam is eenigszins te vergelijken met die van de Duitse romantiek; 3e Aufl. 1897); Allnordisches Leben (1856); sedert 1891 redigeert hij de Zeitschr. des Vereins für Volkskunde; de in den tekst aangehaalde woorden zijn niet een klein maar inhoudrijk stukje: Was soll die Volkskunde leisten? in Lazarus u. Steinthal Zs. f. Völkerpsychologie XX. Digitaled door Google 41 beide dweepen met de heerlijke oudheid en haar reine godenleer, in Noorwegen droeg dit gevoel een sterk particulier karakter. Het is b.v. R. Keyser (1803—1864) er om te doen de Eddaliederen voor een hooge oudheid (Voluspa zou zelfs tot de 5e eeuw opklimmen), maar vooral niet minder zegen voor Noorwegen zelf (niet IJsland) in beslag te nemen. De tweede, grootere vertegenwoordiger der school P. A. Münch (1810 — 1863) schreef in 8 lijvige delen de geschiedenis van het Noorse volk van de oorsprongen tot 1379, zonder architectuur, historiografische bekwaamheid maar met een degelijkheid en uitgebreidheid van kennis, die zijn boek tot een schatkamer maken voor al wie den inhoud der bronnen tot in kleine bijzonderheden wil kennen. Voordat de kennis van de geschiedenis en literatuur hebben Keyser en Münch meer gedaan dan voor die der mythologie; het mythologisch overzicht van P. A. Münch is echter niet geheel zonder waarde, omdat het de speciale Noorse stof als een systematisch geheel, niet zonder onhoudbare natuurverklaringen, schoon vrij sober, mededeelt. De blijvende verdiensten van deze Noorse historische school ligt in de eerste plaats in het bijeenbrengen R. Keyser, Efterladte Skrifter (2B 1866, 67). P. A. Münch, Det norske Folks Historie verscheen 1852—1863, zijn Nordmændenes "ldste (jude- og Heltesagn in 1854, een nieuwe uitgaaf werd 1880 door Kjaer gegeven. Digitized by Google 42 van een reusachtig materiaal uit de historische saga's en uit de oud-noorsche litteratuur in het algemeen, aan de studie waarvan zij een te voren onbekenden omvang gegeven heeft. Daarbij komt, dat zij voor de nationale verschollen in het scandinavische Noorden ook in den voortijd voor goed de oogen heeft geopend. In Denemarken bleef men ook niet achter. De Runen onderzocht L. Wimm er (geb. 1839), die metdenNoor S. Bugge die Runen als uit het latijnsche alfabet ont- staan voorstelde; het groote Runenalfabet (Futhark) van 24 teekens zou dan het oudere zijn, later tot dat van 16 verkort. Als hoogleeraar te Kopenhagen werkte ook G. Stephens die over de Runen-monumenten een pracht- werk uitgaf met platcn, en van uitgebreide doch dilet- tantische geleerdheid; dat hij ook de engelsche monumenten behandelde was een groote aanwinst. De oude traditie van archaeologische onderzoekingen naar het schema derdrie tijdvakken : steen- brons- en ijzerperioden, planttezich voort in eene achtbare rij van geleerden: Chr. Thomsen (1788— 1865), J. Worsaae (1821— 1885), Soph. Mül- ler. Yoortreffehjk is folklore verzameld, in Denemarken door J. M. Thiele, in Noorwegen door P. Chr. As- bj^rnsen en J. Moe; terwijl Sv. Grundtvig(1824 — 1883) ') een buitengewoon rijke uitgaaf der deensche volkspoezie gaf, waarin ook heldenliederen voorkomen, die hij voor een deel tot de 12« eeuw doet opklimmen, niet zonder tegenspraak van noorsche zijde. Van denzelf- ») Danmarks gamle Folkeviser (5 vol. 4° 1853— 1890). Udsigtover den nordiske oldtids heroiske digtning. Tre forelsesninger (1867). Digitized by 43 den hebben wij ook een smaakvol boekje over de heroische poezie, uitsluitend van haar poetische zijde beschouwd. Uit dit overzicht, dat niet nog meer in een dorre op- somming mag overgaan, blijkt hoe veelzijdig de arbeid was door Denen en Noren aan de verschillende perioden van den voortijd besteed. Onder het genoemde is natuurlijk niet weinig dat mythologische stof bevat of op de studie der mythologie invloed heeft. Die studie zelf bloeide in Denemarken vooral door N. M. Petersen (1791 — 1862). Zijn noorsche mythologie ziet in de mythen der Edda een systeem, een drama van strijd, en stelt de ethische en religieuse gedachten sterk op den voorgrond; dat standpunt is stellig nu verouderd, maar toen het boek verscheen was het een belangrijke stap in de goede richting, vergeleken met de mystische droomen van den ouderen Grundtvig. Van meer blijvende waarde dan Petersen's mythologie is zijn geschiedenis van Denemarken in den heidenschen tijd, een goede bron voor de kennis der deensche sagen en der heidensche kultuur. Het onderzoek dier sagen, waarvoor dat boek een degelijke grondslag had gelegd, en over 'tgeheel het doorvorschen der oude historiebronnen is sedert dien tijd in Denemarken (Joh. Steens trup'), Axel Olrik) zoowel als in Noorwegen (G. Storm, J. E. Sars) inheemsch gebleven. Het engere patriotisme schemert daarbij soms door allerlei beschou- wingen heen. N. M. Petersen, Nordisk mythologi (1849 2e ed. 1863); Danmarks Historie i Hedenold (1834 2e ed. in 3 vol. 1854-55). Joh. C. H. R. Steenstrup, Normannerne (4e 1876-82) is een klassiek en onmisbaar werk voor de kennis van den Vikingentijd. Een eerste stap in die kritische richting deed een jonge Deense geleerde, M. Hammerich, met een dissertatie over de godenverering, waarin hij de latere oorsprong van deze mythologie aantoonde, zonder er evenwel het ontstaan uit historische verhoudingen bevredigend van te verklaren. Dieper sneed de kritiek van E. Jessen, die met nadruk opkwam voor het Duitse karakter der heldensagen in de Edda-liederen, en die liederen zelf voor jongere producten der Noorse kunstpoezie verklarde, stellig niet vóór den Vikingentijd ontstaan. Een scheiding in het mythologisch materiaal beproefde Henry Petersen: cultus, namen, monumenten maken uit dat Thor en Freyr de echte volksgoden in het Noorden zijn geweest; Odin - Wodan is uit Duitsland geïmporteerd door de skaldenpoëzie. De verhandeling van H. Petersen bevat vruchtbare opmerkingen en goed materiaal, maar zijn onderzoek heeft te weinig diepte om nieuwe en veelomvattende stellingen, de Odin-cultus uitheemsch, scheiding tusschen de goden der skalden en grooten en die van het volk, voldoende te staven. Nog sterker. Digitized by 45 gel dt dit bezwaar tegen een geruchtmakend stukje van A. Chr. Bang, die in een paar vel druks meende aan- getoond te hebben dat Yoluspa litterair afhankelijk was van de joodsch-christelijke gedichten bekend onder den naam van Sibyllijnsche Orakels Den sterksten slag aan het oude geloof aan de echt- heid en oudheid der Eddaleer bracht de Noor Sophus Bu gge (geb. 1833) toe. Deze geleerde genoot, toenhij als mytholoog optrad, reeds een onbetwi st gezag op philo- logisch gebied als Runenkenner, uitgever der Edda, van Saga's. Maar met zijn Studien over noorsche goden en mythen begaf hij zieh op veel onzekerder terrein, al meende hij door zijn combinatie van talrijke historische gegevens een vasten bodem te vinden Op het voet- spoor van ouderen, o. a. Rühs, zocht hij den oorsprong van vele noorsche mythen in christelijke voorstellingen en in de klassieke mythologie, waarmede de Vikingen op de britsche eilanden kennis zouden gemaakt hebben. Terwijl nu bij vroegeren dergelijke opmerkingen wegens gebrek aan historiekennis min of meer in de lucht bleven hangen, gaf Bugge er een degelijken grondslag aan, eensdeels door de kennis der historische verhoudingen van den Vikingentijd , anderdeels door een uitvoerige ') A. Chr. Bang, Vtflngpaa og de Sibyllinske Orakler (1879, duitsch van J. C. Poestion 1880). 8 ) Studier over de nordiske Gude- og Heltesagns oprindelse (sedert 1880, duitsch door 0. Brenner 1889); Helgedigtene (1896); Bidrag til den a>ldste skaldedigtnings historie (1894). Uit de talrijke litte- ratunr over Bugge's theorie zij hier voorloopig alleen genoemd het opstel van Prof. B. Symons in de Gids (July 1883). Digitized by Google 46 analyse van die mythencomplexen , welke het sterkst zulke christelijke en klassieke invloeden schenen te ver- toonen: die van Baldr en van den boom Yggdrasil. De hypothesen van Bugge heeft een storm van goedkeuring ontketend, die nog niet is bedaard. Aan de weerlegging ervan werden tal van grootere en kleinere geschreven gewijd, o.a. een groot stuk van het 5e deel van Müllenhoff's D. Altk., waarin de Voluspa tegen de schennis aan haar rytmen gepleegd in bescherming wordt genomen. Kalmer en overtuigender is de tegenspraak van Finnur Jónsson, die uit de oudere skaldenpoëzie de echtheid der mythen in de Edda stelde. Ook bij hem klimmen de oudste stukken in de Edda niet hoger dan tot 't eind der 9e eeuw. Hij sluit dan ook christelijken invloed geenszins buiten, maar acht dat de Eddapoëzie niet als een samenraapsel van christelijke en klassieke stof is te verklaren. Dan zou haar oorsprong ook op de Wester-Noord-eilanden (b.v. de Shetland en de Orkney) moeten worden gezocht, een stap die G. Vigfusson wel doet, maar waar tegenover Jónsson de Noorse oorsprong der meeste Eddaliederen handhaaft. Van andere zijden evenwel voegden zich verscheidenen bij Bugge; onder de Duitsers min of meer beslist K. Maurer, O. Brenner, E. H. Meyer, W. Gölther. Sommigen onder hen denken voor het uiterste in dezen niet terug. Digitized by 47 b.v. dat de Noorse Vikingen in de landen waar zij zich vestigden, bijzonder in Ierland en Engeland, groot belang stelden in de kloostergeleerdheid, en joodse Sibyllen, christelijke apokryfen en latijnse of griekse mythologen omwerkten in hun Noorse mythen, waarvan zowel de aanleg als de bijzonderheden trekken van dat alles en zelfs de invloed van middeleeuwse dogmatische geschritten vertonen. Is dit nu op zichzelf onwaarschijnlijk en met andere gegevens die vaststaan in strijd, afwijzen laat de eis zich niet door Bugge aan het mythologisch onderzoek gesteld. Wij moeten erkennen dat in de Noorse mythologie allerlei een weinig oorspronkelijk karakter vertoont, en trachten te bepalen wat daarvan niet de kunst- poezie der Skalden wat van uitheemsche herkomst is. Staat het vast dat de Eddapoezie niet ouder is dan de Vikingentijd, dan is het waarschijnlijk dat de veelvuldige aanraking met de hogere beschaafde christelijke volken, vooral op de Britse eilanden, daarin zal te bespeuren zijn. Aan den wederzijdschen invloed, die de keltische leren en de IJslanders op elkander gehad hebben, kan men niet meer twijfelen. Van den anderen kant heeft de germaanse mythologie, ook als zij deze nieuwere historische dementen opneemt en met zuivere kritiek behandelt, nog geen reden aan haar eigen voorwerp te twijfelen en den weg van J. Grimm en Müllenhoff geheel te volgen. Na Bugge, men kan zeggen na Jessen, kan men de Noorse niet anders beschouwen dan als een bijzondere, jongere ontwikkeling der germaanse, onder vreemde invloeden op Noorschen bodem ontstaan. Haar geheel af te snijden als een onechte loot, daarvoor be- Digitized by Google 48 etaat stellig geen reden. Maar: onze wetenschap verkeert in een Stadium waarin de beschouwingen van Bugge nog niet voldoende verwerkt zijn. Dit bhjkt wanneer wij onzen blik nu weer naar Duitschland wenden. Daar vinden wij de verschillende beschouwingen der scholen, die wij hebben leeren kennen, hetzij zuiver vertegenwoordigd hetzij tot voor een deel allerzonderlingste mengsels gecombineerd. Naast de genoemde invloeden komt nog die van een man, die wel met germanische mythologie, ziet niet heen heeft bezig gehouden, maar de tot nog toe gevolgde methoden aan een ingrijpende kritiek onderworpen. O. Gruppe 1 heeft over het ontstaan en de uitbreiding van den godsdienst theorieen verkondigd, door hem met den naam van adaptionisme bestempeld, volgens welke de godsdienst niet algemeen menschelijk, uit het diepst van het menschelijk gemoed voortgekomen zou wezen, maar uit zekere sociale toestanden ontstaan en zekere individuele behoeften bevredigend, zich uit enkele historische centra, met name uit Aegypte en Voor-Azie, langs verschillende wegen over de wereld verbreid zou hebben. Hij gelooft dus evenmin aan den oorspronkelijken gemeenschappelijken indogermaanschen godsdienst der comparatieve als aan het animisme van Mannhardt; dit laatste onderstelt een nergens aan te wijzen overgang van demonenvereering tot godencultus, en verklapt niet de overeenstemming juist in de hoogere, half-philosophische mythen als b.v. die van schepping. Niet 1) Die griechischen Culte und Mythen in ihren Beziehungen zu den orientalischen Religionen (I Einleitung 1887). Bij het schrijven van dit artikel, gehakt J. Grimm, wilde de groep den oorsprong van de mythen zoeken, maar bij de priesters; waarmee verband houdt dat de mythen uit de cultus ontstaan zijn, niet omgekeerd, en dat dus de meest echte bronnen voor de mythologie zijn cultushymnen, gebeden, rituele voorschriften. Wij laten daarlangs welke verschillende wegen, volgens Gruppe de godsdienst zieh van zijn geboorteland in West-Azie over Noord-Europa heeft uitgebreid; een der voornaamste zou gelopen hebben over Karthago, welks heerschappij zieh zelfs over de Britse eilanden zou hebben uitgestrekt. Van meer belang, en inderdaad van bijzondere betekenis is, dat Gruppe, na Bugge en op andere wijze, de historische aanraking van de volken ter verklaring van de mythen aanvoert. Bij Bugge was het de aanraking van de Scandinavische volken met de west-Europese in de Vikingentijd, bij Gruppe de veel meer problematische maar toch niet te loochenen aanrakingen in de prehistorische perioden. Met de mogelijkheid van de een zoowel als van de andere raakt het historisch onderzoek rekening te houden en er de sporen van nagaan. In elk geval moet in het nieuwere onderzoek de aandacht steeds meer vallen op dat historische verkeer, waarin mythen en culten zich voortplanten. Wanneer wij nu den tegenwoordigen stand der vragen overzien, dan vinden wij ook in de nieuwste mythologische literatuur steeds nog van die wilde combinaties en buitenzporige theorieën, die uit onze wetenschap zoo moeilijk te weren schijnen. Daarnaast echter is reeds, en wordt voortdurend, veel vruchtbaarder werk gedaan: in kritische uitgaven en gebruik der bronnen, teksten en inscripties, 4 Digitized by Google 50 in detailstudien over enkele mythen en heldensagen, in opsporen der historische feiten en toestanden en nauwkeurig onderscheiden der verschillende perioden. Het belangrijkste daarvan vinden wij later bij de opgaaf der literatuur over de bijzondere onderwerpen terug. Hier willen wij alleen de drie voornaamste overzichten der laatste jaren kenschetten: die van E. Mogk, El. H. Meyer en W. Golther. Men zou er de kleine, verdienstelijke schets die Fr. Kaufmann van de noorsche mythologie heeft gegeven, bij kunnen voegen, maar zij is te beknopt en te eenzijdig om een zelfstandig wetenschappelijk standpunt te vertegenwoordigen. Bepalen wij ons dus tot de drie genoemde werken, dan vallen bij groote verschillen toch belangrijke punten van overeenkomst in het oog. Zij zijn vooral de drie volgende. Vooreerst zijn alle drie geleerden wantrouwend tegenover de noorsche stof. Hun germanische mythologieen sluiten de noorsche stof in, maar niet alleen hebben zij met de stelselmatige eenheid eraan gebroken, en onderscheiden zij de jongere van de oudere bestanddeelen maar zij verwijderen ook vrij wat van het noorsche materiaal als onecht; het verst hierin gaat El, H. Meyer. Ten tweede zoeken zij alle drie hun uitgangspunt in het volksgeloof, de „niedere mythologie", schoon zij ook deze onderling verschillend beoordeelen. Eindelijk hebben zij de heldensagen geheel weggelaten of althans zeer sterk in een hoek gezet. Dit nu is stellig een leemte, want dat de heldensage veel mythologische stof bevat, blijkt al uit haar historische behandeling door B. Symons en O. L. Jiriczek. Het overzicht van E. Mogk onderscheidt zich zowel door de onderliggende als door de heldere ordening van de stof. Hij zift de bronnen, om aan de verwarring van alles door elkaar te mengen te ontkomen en aan de eis van Müllenhoff te voldoen „kein Zeugnis altgermanischen Glaubens darf von der Stelle verrückt werden wo wir es finden". Toch loochent Mogk het gemeenschappelijk bezit, het „urgermanische" niet. Tot die „proethnische" stof behoort het volksgeloof, sagen en bijgeloof, de „niedere" mythologie. Evenzeer zijn enkele der hoofdgoden: Tiwaz, Thunaraz, Wodanaz, Frija allen Germanen gemeen. De nationale basis in de mythologie der Edda is, trots de latere ontwikkeling en vreemde bijmengsels, niet weg te cijferen. Een ontwikkelingsgeschiedenis wil Mogk niet geven: de demonen zijn niet oorspronkelijk zielen geweest en de grote goden zijn even oud als de „niedere" mythologie. Tegen het afzonderlijk behandelen van den godsdienst der enkele stammen heeft Mogk praktische bezwaren. Nieuwe gezichtspunten zijn bij hem niet talrijk; alleen heeft hij Wodanaz en Thunaraz als later tot afzonderlijke goden gemaakte attributen van Tiwaz opgevat. Zijn overzicht is ongetwijfeld op de tegenwoordige hoogte. 5 ) 0. L. Jiriczek, Deutsche Heldensage (2e Anfl. 1897 in Samml. Goschen), een korte schets; van een uitvoerig werk Deutsche Helden- sagen verscheen in 1897. E. Mogk, Germanische Mythologie in Pauls Grundriss. Digitale versie van Google. De wetenschap is de beste en betrouwbaarste leidraad. Veel omvangrijker is het grote werk van E. H. Meyer. Hij was door veelzijdige studie voor de germanische mythologie voorbereid, en in zijn systeem ontmoet men de raeksen tegenstrijdige meeningen van zeer verschillende herkomst. Hij had de 4e uitgaaf van J. Grimm's Deutsche Mythologie bezorgd, en over indo-gereemanse mythologie een paar delten geschreven, het voetspoor van A. Kuhn. Van de laatste heeft hij de perioden-verklaring overgenomen, die hij zelfs nog verscherpt, en ook van de meteorische verklaring, die in de mythen vroeden, wind, donder vindt, is hij een getrouwe aanhanger. In zijn reeds vroeger genoemde werken over Voluspa en de eddische kosmogonie heeft hij de resultaten van Bugge aanvaard, de noorsche mythen uit de christelijke litteratuur der Middeleeuwen verklaard en daarbij Voluspa als bron voor de germanische mythologie geheel geschrapt. Toch gevoelt hij zich, ook bij diepgaand verschil, niet ontrouw aan de historische methode van Müllenhoff. Die historische opvatting leidt hem echter voor een deel tot de „Wanderung"-hypothese van Gruppe, van wie hij ook de scheiding in populaire en hierarchische (nog weer gesplitst in priester- en adel-) mythen, maar niet de prioriteit van het ritueele, cultische voor het mythische overneemt. Het meest behoort E. H. Meyer evenwel tot de school van Mannhardt, wiens animistische, biologische opvatting der natuurmythen hij volgt; terwijl hij ook met Digitized by 53 Een vondst van Laistner, die den droom en „Alp-druck" voor de bron van veel mythische voorstellingen hield, zijn voordeel doet, Schijnt uit zoveel heterogene bestanddeelen het optrekken van een gebouw onmogelijk, het verbazingwekkende in het werk van Meyer is dat hij inderdaad een stelsel heeft weten te maken zo veelomvattend als er van de germaanse mythologie nog geen bestond. Bronnenkritiek, myththenverklaring, ontwikkelingsgeschiedenis: deze drievoudige taak der mythologie heeft E. H. Meyer volledig vervuld. Zijn stelsel doet ons zien hoe zielen, menschen, natuurdemonen en hogere demonen worden, en deze laatste weer bij de priesters goden en bij den adel heroën. Men moet echter niet vragen ten koste waarvan zulk een stelsel is voltooid. De meest evident resultaten: het oorspronkelijke karakter van enkele der grote goden, die zeker stellig niet uit wind-, donder- en wolkendemonen ontwikkeld hebben, de echt germanische kern in de noorse mythen zijn prijsgegeven, en de meest gewrongen, ongerijmde onderstellingen als resultaten voorgedragen. Dit alles neemt niet weg dat het boek grote waarde en blijvende waarde heeft. Vooreerst is het materiaal ook uit afgelegen hoeken zo volledig als nergens elders bijeengebracht. Maar vooral is het hoofdstuk „Quellen" onmisbaar; daar vindt men in nog ongeëvenaarde volledigheid de bronnen bijeen waaruit wij de germanische mythologie kennen. In menig opzicht is E.H. Meyer een onveilige gids en zijn mythologisch stelsel een afschrikwekkend voorbeeld; maar wie zichzelf zelfstandig met deze Studien wil bezighouden blijft hem dankbaar voor veel arbeid die hij anderen bespaart. Hij schijnt zich nu evenwel van de mythologie af en tot de folklore te wenden. Veel smaakvoller uitgegeven en leesbaar geschreven is het jongste, lijvige werk van W. Golther. Onder zijn groote voorgangers valt het licht voornamelijk op L. Uhland. Tegenover Grimm, wiens bijna alleen voor het bijeenbrengen van materiaal lof toezwaait, is hij evenmin billijk als tegenover Müllenhoff. Het oorspronkelijke karakter der hoofdgoden, de echte kern in de Noorsche mythen, erkent hij, al zijn beide ook tot een minimum herleid. Bij hem heeft het gezond verstand zijn rechten hernomen niet alleen tegenover enkele uitwassen van E. H. Meyer's systeem maar tegenover het gewrongen van het stelsel zelf. Minder stelselmatig tracht nu Golther in de germaanse mythologie de ontwikkelingsgeschiedenis der eerste duizend jaren van onze jaartelling te vinden. Ook hij begint met de „niedere" mythologie, om daarna de goden, dan de meer philosophische mythen van schepping en wereldoorde en eindelijk den cultus te behandelen. Nieuwe wegen baant het werk van den Deen H. S. Voudskov*, waarvan de voortzetting, telkens vertraagd. *) E. H. Meyer, Deutsche Volkskunde (1898). *) W. Golther, Handbuch der germanischen Mythologie (1895). *) H. S. Voudskov, Sjelvedyrkelse og naturdyrkelse (I 1897, de indledning was reeds in 1890 versehenen). Zijn stuk tegen Bugge 1881 onder den titel: Guder og glemser. Digitized by 55 met spanning tegemoet wordt gezien. In een uitvoerige inleiding handelt hij over de mythologische methode, welke hij dan in het eerste deel, dat nog alleen versehen is, op den vedischen godsdienst toepast, maar later ook op de Edda wil beproeven. Tegen Bugge had hij zeh reeds vroeger met nadruk verklaard, hier komt hij nu op tegen elken vorm der „vandreteorie", alsof den prehistorischen voortijd de beschaving verhuisdag over de wereld gehouden had. Wij moeten aannemen dat de stammen in de periode waarin zij zich uitbreidden over de wereld, zonder cultuur zijn geweest, en dat alle cultuur aan het land waar zij thuis behoort gebonden, daar ook ontstaan is. Wel hebben de volken van elkander ontleend wat hun dienstig was, er gaat over de wereld een breede golfstroom der beschaving; volgen wij die, dan leiden wij verstaan waarom sommige volken achterbleven terwijl hun stamverwanten vooruit kwamen. Met deze meening reikt Voldskov de hand aan de nieuwere linguistiek, die meer en meer de „stamboomtheorie" voor de „golftheorie" opgeeft. Wat nu de Indogermanen betreft, zoo zijn zij de eenigen die de zielen vereering welke den wilden toestand kenmerkt en die de beide andere rassen (de Mongolen en de Semieten) nooit te boven zijn gekomen, hebben vervangen door die hoogere vorm van religie: den natuurdienst. Door dit resultaat staan de Indogermanen bovenaan in de ontwikkeling, al hebben zij dan ook niet weinig van hun beschaving aan de beide andere rassen ontleend. Ons overzicht zou onvolledig zijn zonder een nalezing over wat in andere landen is gearbeid, al is het dan ook van minder betekenis dan wat Duitsland en de Scandinavische rijken hebben bijgedragen. Engeland heeft zijn eigen angelsaksische oudheid doorvorscht, schoon ook op dit gebied Duitsers zich niet onbetuigd lieten. Op dit veld van studie raakt de germaanse mythologie nog meer dan tot heden een oogat binnen halen; de laatste grootere werken hebben weer in het oog vallend de Angelsaksers verwaarloosd. Ook de folklore zijner verschillende gewesten heeft Engeland verzameld. Over het geliep echter is in Engeland de studie der germaanse oudheid voor een goed deel gebonden aan den arbeid der Noorse geleerden. Reeds B. Thorpe sloot zich het meest bij N. M. Petersen en bij Keyser aan. Verder zijn en worden Noorse saga's vertaald, verscheidene ook uitgegeven. In Engeland werkte de IJslander G. Vigfusson die met zijn verbazende geleerdheid en scherpzinnigheid maar vaak wilde fantasie de Noorse literatuur in haar geheele omvang beoefende, en te samen met York Powell de poetische schat, zowel de skaldenpoëzie als de Edda, uitgaf, vertaalde en met belangrijke excerps en inleidingen voorzag. Jammer dat dit Corpus Poeticum Boreale philologisch zoo weinig betrouwbaar is. B. Thorpe, Northern Mythology (3 vol. 1851-52). S. Laing, The speakings of Norway (Snorri's Heimskringla 3 vol. 1844) niet direct uit het oorspronkelijke), G. W. Dasent, The story of burnt Njal (2 vol. 1861), smaakvolle vertaling met uitvoerige en belangrijke inleiding; G. Vigfusson gaf verscheidene IJslandse saga's uit, en in de Prolegomena der Sturlunga Saga een Noorse literatuurgeschiedenis; The Saga library en The northern library geven vertalingen der voornaamste saga's. G. Vigfusson en F. York Powell Corpus Poeticum Boreale (2 vol. Amerika heeft nog niet veel op dit gebied voortgebracht. De Amerikaanse gezant te Kopenhagen, R.B. Anderson, toonde zijn werkzame belangstelling door een enkel van de Noorse Studies in het Engels toegankelijk te maken. P. du Chaillu heeft archeologische stof niet onverdienstelijk bijeengezet. Het beste wat Amerika tot nog toe leverde is het beknopte maar belangrijke overzicht door F.B. Gummere, van de oorsprongen der Engelse sprekende volken. Ook aan Ferederland komt geen afzonderlijke plaats in deze Studies toe. Wel schreef L.S.P. Meyboom een boek met een voor zijn tijd vrij degelijke kennis maar met zeer fantastische mythenverklaringen; wel zijn plaatselijke oudheden verzameld en beschreven en bevatten met name de volksalmanakken niet weinig stof; maar dit alles zou in een overzicht als dit geheel onvermeld blijven, indien het niet voor Hollandse lezers bestemd zou zijn. De Germanisten die tegenwoordig in ons midden werken, verschillen zich van de Duitse vakgenoten niet af: B. Symons volgt de historische methode van Müllenhoff en geeft een kritische uitgave van de liederen der Edda; zijn leerling R.C. Boer geeft, mede meest in Duitsland, Noorse teksten uit. Aan het einde van ons overzicht merken wij op hoe aan het einde van 1883; men zie de recensies van Heinzel (Anz. f. d. alt. XXIX) en Symons (Zs. f. d. PL XVIII). P. du Chaillu, The Viking Age (2 vol. 1889) met vele afbeeldingen. F.B. Gummere, Germanic Origins (1892). L.S.P. Meyboom, de Godsdienst der oude Noormannen (1868). Digitized by Google 58 omvangrijk het materiaal is dat wij tegenwoordig kunnen overzien en voor mythologisch onderzoek gebruiken. De verschillende Scholen hebben er hun krachten aan beproefd, en op geen gebied kan men duidelijker en vollediger de uiteenloopende mythologische werkhypothesen beoordeelen dan op het veld der germaansche Studien. Overeenstem- ming is nog zeer verre tc zoeken. Gelijk aangaande de mythologische methode in het algemeen, zoo ook aangaande de waarde der verschillende bronnen , de echtheid der noor- sche mythen en andere hoofdvragen, staan de partijen nog fei tegenover elkander. De historische methode blijft evenwel de eisch die niet kan worden afgewezen, al blijkt het ook dat men haar yerschillend verstaat en toepast. Digitized by HISTORISCH 6EDEELTE. HOOFDSTUK I. De prehi8torigche tijden. Litteratuur. Ole Worin, Monumenta Danica (1643); Ledetraad til nordisk oldkyndighed (1886, de beschrijving der voorwerpen is van 0. J. Thomsen, hier voor het eerst het systeem der drie perioden); J. J, A. Worsaae, Danmarks Oidtid (1843), Nordens forhistorie (1881) ; Sophus Müller Nor- dische Altertumskunde (duitsche uitg. door O. L. Jiriczek 2B. sedert 1896) ; 0. Montelius , The civilisation of Sweden in heathen times (from the swedish bij F. H. Woods 1888) , M. Much, Die Kupferzeit in Europa (2« Aufl. 1893); L. Lmdenschmit, Handbuch der deutschen Alterthumskunde (1 1880 — 89 behan- delt de mero vingische monumenten, het werk wil de archaeolo- gie zooals de Denen haar gevestigd hadden afbreken, het is terecht ongunstig gerecenseerd door K. Müllenhoff'm Anz.f.d.A. 1881); G. Stephens, The Oldnorthern runic monuments of Scandinavia and England (1866,67); J. Evans, The ancient bronze implements, weapons and Ornaments of great Britain and Ireland (1887); B. Henning, Die deutschen Runendenk- mäler (1889). Van deze werken zijn verscheidene voornamelijk door de afbeeldingen van belang. 