title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: Die Lieder, 145 an der Zahl, sind abgedruckt bis 55 — 232, es kommen aber auch sonst noch einige vor. Die meisten dieser Lieder sind in einem Gemisch von Hochdeutsch und Niederländisch abgefasst. Es muss sieh wohl damals an den Höfen der Fürsten und Edelleute eine dem Hochdeutschen sich nähernde Hofsprache gebildet haben, die dann auch für den Minnegesang beliebt wurde. Die mir niederländisch scheinenden beachtenswertheren Lieder will ich hier nach ihren Anfängen mitteilen. Adieu, adieu, sogleich. Nr. 45. Adieu, mein Trost, mein Keltern reine. Nr. 70. Ave, voll des Bemitleidens Gratulanten. M. 49 — 54. Blinde Ende und vor nüchtern ist sorgfältig lastet. Nr. 32. Dat niemand es besser alleine. Nr. 71. Die Macht und die Himme sind hoffnungsvoll, entgangen, bl. 311. Een droom heeft miteilend bracht. Nr. 116. Een edel, werde, reine Frau. Nr. 26. Een wijf vat reinen sediment. Nr. 53. Egidius, war bestand hier? Nr. 98. Gheldelose folgt mir. Nr. 49. God geve uns eine schöne Berufung. Nr. 144. God groet je, lieviç beeide soet. Nr. 113. Herr God, wie machst du ban des Beschlagens. Nr. 1. Het kwam eens twee gesellen. Nr. 55. Het zoude eens schaamtlich Mäzenier. Nr. 27. Het sprach eens hoffengeborener Minnesänger. Nr. 75. Het was eens Ritter, viel Zuchten. Nr. 59. Hoe mocht mir Glück kommen an. Nr. 46. Ich hatte ein liebevol Verhältnis. Nr. 41. Ich habe gemacht, man achtes Zwanzig. Nr. 58. Ich hörte Klagen einer jungen Frau. Nr. 68. Ich kam gehauen auf einem Tag. Nr. 54. Ich sah eine Schuerdören öffnen. Nr. 86. Ich sah in einem Rosengarten. Nr. 48. Lasset uns den Wert bedanken. Nr. 145. Lijskin, was hilft viel gestritten. Nr. 71. Lucht des edeln, wüthendes Aert. Nr. 30. Mehr, Herzen, kannst du verblüden nicht. Nr. 18. Mijn hart, mijn zin, zo waar ik ben. Nr. 25. Mijn hart ontbiedt u lieve dag. Nr. 22. Neemt int gedacht het vrouwelijke hart. Nr. 114. Niemand zal soela cis voor vrouwenminne. Nr. 26. Niemand zegt van anderen wel. Nr. 51. 0 wijf, dine twijfelijke ader. Nr. 62. Eenvoudig, simpel, goedertieren. Nr. 13. Op liefde, vrouwe, en ik moet gaan. Nr. 108. Scheiden, onverwinlijk leidt. Nr. 96. Zo wie bij liefde in rusten leidt. Nr. 72. Zonder nummer of getal. Nr. 57. Trouwe, ere, goed, zin, hart en moet. Nr. 39. Wat ding men met harten doet. Nr. 52. Wel aan, wel aan met harten ga je. Nr. 19. Wij willen van den kerel zingen. Nr. 85. Wien doet verlangen meer pijn. Nr. 69. Woude met de vrouwe mijn. Nr. 37. 16 theils wereldlijke, theils geestelijke Lieder in verschillende handschriften bij Mone nader naar gewijzigd. Aan gedachte, wel lief kind. M. 165. Bevenden en vol van rouwen. M. 161. Buiten Brussel zou je varen. M. 317. Die is gebonden met zware zonden. M. 174. Die moeder die zond vol van rouwen. M. 160. Die vrouwen zijn al zelf van zonden. M. 273. Een lam van tweeëntwintig jaar. M. 163. Hart en zin en mijn vermogen. M. 270. Hij sprak: lief, wilt u mijn gedachte. M. 277. Ik kwam gegaan met list. M. 310. Jerusalem, daarin woont mijn liefde. M. 157. Jesus, in dit stond ik. M. 166. In een priëel kwam ik gegaan. M. 279. Mijn hart doet al te vereenselen. M. 271. O god, lof moet u alijd signeren. M. 170. Wec op, wec op dat herte mijn. M. 278.) 581. 106 geistliche Lieder in einer PgHs. des 15. Jahrh., früher in meinem Besitz, jetzt in der kön. Bibl. zu Berlin (Ms. Germ. 8*. 190.) S. den vollständigen Inhalt in Bibliotheca Hoffmanni Fallerslebensis (Lpz. 1846) p. 7—14. Zwischen Nr. 74 und 75 ist ein Lied ausgelassen: Soete nieujear is ons ont daen. Mone Nr. 183. 582. 92 geistliche Lieder in einer PgHs. des 15. Jahrh., früher in meinem Besitz, jetzt in der Königl. Bibl. zu Berlin. (Ms. Germ. 8^ 185) Vgl. Bibliotheca H. F. F. p. 15—20. Mone Nr. 184. Aus beiden Sammlungen die meisten gedruckt in P. x. der Horae belgicae, unter dem Titel: Niederländische geistliche Lieder des XV. Jahrhunderts. Aus gleichzeitigen Handschriften herausgegeben von H. v. F. Hannover, C. Bümpler 1854. (enthält 123 Lieder) Gedr. Willems, Oude Vlaamsche Liederen Nr. 135. das. Nr. 143. NAMEN- UND SACHREGISTER. Alexandreis 1. 2. Antonias de Rovere 539. Assenede, Diederic van 7. Anbry van Bourgogne 3. Augustijnken aan Dordt 77. 185. 211. 219. 220. 323. 343. 388. 472. Bernardus, St. 461. Bestiaris 481. Boendale, Jan s. Jan de Clerc. Bonaventura 434. Boudewijn van der Loo 40. 208 — 210. 252. 268. Bukelaar, Jan 445. Baskenblaser 568. Kaerl ende Elegast 11. Kaerl ende Galiena 12. Cato 453. Chiromantie 490. Claes van Haarlem 37. Claeskijn 485. Cnibbe van Brussel, Jan 86. 369. Colpaert 311. Comestor, Petrus 400. Compotus 485. Couci, Burggraf von 4. Crecy, Schlacht von 408. Bieregond, Segher 32. Dille, Jan 157. Doctrinaal, die deutsche 459. Doctrinaal, nieuw 469. Doctrinaal savage 100. Edward XII. 407. Elegast 11. Erenric 78. 154. 199. Esmoreit 565. Fergunt 5. Flandrijs 6. Floris ende Blancefloer 7. Galiena 12. Garijn van Montglavie 8, Gelre 406. Gheraert 430. 438. 482. Gloriant 567. Grimbergsche Fehde 9. Gielis van Molhem 90.. Guillaume 11 Giel 5. Hamme, pape van den 490. Heimelijkheid der heimelijkheid 460. Heimelijkheid van man en vrouw 486. Heimelijkheid der vrouwen 487. Heine van Aken 463. 465. Heinrich 15. Heinrich van Hollant 483. Heinrich ende Margriet van Limburg 15. Helu, Jan van 402. Here. Drie dage here 571. Hexe 570. Hildegaersberch, Willem van 44. 46. 48. 51 — 54. 64. 66. 68. 69. 72. 74. 85. 88. 92 — 94. 98. 99. 105. 116. 117. 121 — 123. 130. 136. 144 146. 147. 149. 152. 155. 156. 169. 172. 173. 178 — 182. 184. 188. 191. 193. 203. 205. 212. 218. 229. 233. NAMEN. UNB SACHREGISTER. 234. 237. 239—243. 248. 249. 253. 265. 256. 258. 263. 265. 267. 271. 279. 283. 285. 290. 291.296. 298 — 300. 307. 309. 326. 331—333. 339. 341. 345. 346. 354. 356—358. 361. 364. 365. 372. 376. 381. 383. 384. 387.389 — 395. 397. 436. 502. 541. Hugo van Bordeaux 10. Hugo van Tabarien 463. Hülst, Jan van 320. 329. 336. 520. 538. Jacob van Oostvoren 398. Jan de Clerc 405. 407. 457 — 459. Jan dinglese 321. Jan de Weert 449. 469. Jan I. van Brabant 576. Jan van Hollant 194. Laidoen 13. Lancelot 14. Lancelot van Denemarken 569. Lekenspiegel 457. Limburg, Kinder von 15. Lippijn 566. Lorreinen, Roman der 16. Lodewijk 244. Lucidarius 450. Maerlant, Jacob van 1. 31. 269. 287. 380. 386. 400. 401. 414. 419. 432. 434. 443—447. 460. 481. Malagijst 17. Map, Gautier 14. Marie de France 440. Martijn, de verkeerde 447. Martijn van Torout 221. Meliore 22. Merlin 18. Minne. Der minnen loop 467. Misse. Bediening der misse 471. Moliens, le Clerc de 90. Moriaen 19. Vibelungen 20. Noydekijn 71. 96. 192. 206. 312. 492. Ogier 21. "Otte van der Leien 505. Parthenopeus 22. Penninc 36. Philiberti visio 159. Pieter van den Brant 489. Pieter van der Selsele 177. Pinnaert 23. Potter, Dirc 467. leimbibel 400. Reinaert 493. Renout van Montalbaen 24. Ridder metter monwen 25. Rolant 26. Rose 465. 466. Rubben 574. Sachsenkrieg 27. Saladijn 464. Schale ende Clerc 448. Seden. Boek van seden 454. Seghelijn van Jerusalem 28. Seneca 451. Siel ende lichaam 159. Spieghel der sonden 469. Spieghel historial 401. Stoke, Melis 403. Taelman 350. Teesteye 458. Thomas Cantipratanus 430. 438. Torec 29. Trojanischer Krieg 31—33. Truwanten 572. Talentijn ende Nameloos 30. Velthem, Pastor zu 404. Vergi, büchgravinne van 174. vincentius Bellovacensis 401. Vostaert, Pieter 36. Walewein 34—36. Wenschenborch 231. Wevel, Gillis de 426. Willem van Afflighem 438. Willem van Oranje 37. Winter und Sommer 573. Wislau 38. Wrake 470. Druck der Hofbuchdruckerei in Weimar. HORAE BELGICAE. STUDIO ATQUE OPERA HOFFMANN VAN FALLERSLEBENSIS. PARS SECUNDA. EDITIO SECUNDA. HANNOVERAE, AFUD CÄBOLUM BUEMPLEE. MDCCCLVI. NIEDERLÄNDISCHE VOLKSLIEDER GESAMMELT UND ERLÄUTERT VON HOFFMANN VAN FALLERSLEBEN. Zweite Ausgabe Hannover. Carl Rumpler r. 1856- Hannover. Sclnift und Druck von W. Culemann und Dü. Die neue bewunderte Kunstpoesie in den nördlichen Provinzen, die seit 1579 die Republik der Niederlande bildeten, bemächtigte sich auch bald desjenigen Teils des Volks, der bisher noch jene alten einfachen, volksmäßigen, vaterländischen Lieder fest gehalten hatte. Durch Nachahmung romanischer Formen entstand jene große Künstlichkeit im Versbau und im Reimen, wobei dann die Gedanken und Gefühle nur bloße Spielerei mit Worten und Reimen zum Besten gegeben wurde. Nebenbei suchte man allerlei Beziehungen auf, die Mythologie und Geschichten der Römer und Griechen anzubringen und unsere Gelehrsamkeit auszukramen. Und so sangen dann Bauer und Bürger so gut wie der verliebte Stubengeher und lebenslustige Student von Venus und Cupido, von Venus wuchtig, von Jupiter (dazu war Jupiter geworden) und von anderen Göttern und Göttinnen. Es gibt Lieder, welche eine eben so genaue Kenntnis der Mythologie wie der heiligen Schrift voraussetzen. Als blökendes Vieh spielt auf seinem Pfeifen in dem Tal, Zangen und springen die Saterlieschen als die Bäume im Walde, das ganze Buschen das drängt und schält van lebhaftig nachahmend. Wie Form und Inhalt fremdländisch und unvolkstümlich wurden, so auch die Sprache, und zwar in demselben Maße. Schon das Antw. LB. 1544 bietet viele Belege dazu; so heißt es z. B. Nr. 36, 3: "Noch hat sie einen hohen mutigen Coragie Und da zu einem feinen ganzen, Ich hörte mein Tage nicht so süßes Sanges, Dann sie bedarf mit ihrem Vorrat gelassen, Das Dank mit Puer einen Göttinnen, Gefälligkeitswesen ist sie als eine Fürbegnadigung Über recht das Ihre Beimchen." und Nr. 135, 4. "Oh vrolijke, imaginär, Rein edel Persönlichkeit, Ich bitte um ein tröstliches Wort, Sollt euch hohe Couragie Schon wenn inwendig Verlangen, So tötet euch Wunderdiener ein großes confort, Die Liebe von Ihnen mein junges Herz durchbohrt." So hatte denn bald das niederländische Volkslied weder Form noch Inhalt, mit dem deutschen gemein und schied sich endlich ganz von demselben. Je eigentümlicher es sich aber gestaltete, desto unpoetischer wurde es. Während in Flandern und Brabant der alte Volksgesang sich nur mündlich fortpflanzen und der neue sich nur mündlich entwickeln konnte — denn unter der spanischen Herrschaft zerstörte man die ganze Volkslitteratur und sorgte später eifrigst, dass nichts der Art mehr gedruckt wurde — druckte man in dem freien Holland Liederbücher in unendlicher Menge. Seit der Mitte des 17. Jahrhunderts war aber die holländische Volkspoesie ziemlich schon eins geworden mit der Kunstpoesie, der Geschmack des Volks war dieser zugewendet, und die wenigen alten Lieder, die noch vorhanden waren, erhielten sich nur durch dass sie aus einem älteren Liederbuche immer wieder in ein neueres übergingen. Neben der Kunstpoesie entstanden jedoch in Holland zwei Arten von Liedern, die mehr zur Volks- als Kunstdichtung gerechnet werden können: die Zamenspraken und Deujitjes oder ni eau Liedjes. Die Zamenspraken sind Zwiegespräche, oder eigentlich Wechselgesänge zwischen zwei Personen, worin selten ein anderer Gegenstand als die Liebe zur Sprache kommt; entweder fleht ein Schäfer seiner Schäferin um Erhörung an, oder ein Bauer bietet seiner schmucken Dirne, oder ein Graf, wenn nicht gar ein Prinz, verliebt sich in ein hübsches Landmädchen, was ihm aber einen Korb gibt, und dgl. Ich finde in allen diesen Wechselgesängen selten einen poetischen Gedanken, als etwa: Wat nienwe mare brengt gij aan? 'miju nienwe mare zijn zeer zoete: die koele mei en die kommt aan — za laat ons blaauw bloempjes plukken etc. Bei aller Prosa sind sie doch meist in den Grenzen des Anstands gehalten. Volkstümlicher und frischer ist die zweite Art, die Gassenhauer, wie man sie am passendsten nennen kann; es sind Straßenlieder voll Schilderungen grober Sinnlichkeit und voll Züge der ärgsten Gemeinheit. Hierher gehören z. B. die viel gesungenen: Daar voor den drie zoldaten al über den Rijn enz. Daar was een boer, een wilde boer enz. Daar zou eens een teilte nicht stelen enz. Een dochter und ein jungherr kregen letzten beiden een zin enz. Hier van daar nach dem grünen Wund, Mietje, doet open enz. Ik voer al over zee, willst du mee enz. Mutter, gibt mir einen Mann, allemaal witte boonen eOfE. Mooi Saartje, is ja moeder nicht schrall enz. Te Gent daar steht ein Kloosterkijn klein, daar stehen alle fienen Nonnen in. Te Hellevoetsluis daar steht ein Haus enz. Trijntje, willst du mit mir wieder? Jan Dirkze enz. Freunde, ich weiß er ein Frauenspiel fijn enz. Man begreift kaum, wie es möglich war, dass ein Volk, das sich vor der ganzen Welt durch seine Liebe zur Reinlichkeit und Netzigkeit auszeichnet, dem schon rein (schoon) für schön gilt, in seinen Volksliedern das Hässliche und Schmutzige so gern hatte! Auch die ältere Volkspoesie liebt den Scherz und scheut sich zuweilen nicht, durch allerlei Abenteuer und Schwanke, oft freilich nicht ohne Witz, das sittliche Gefühl zu beleidigen: solche Schamlosigkeit und Frechheit, wie sie sich in diesen echten Gassenhauern zum Teil ausspricht, ist ihr aber doch fremd geblieben, und sie konnte schon deshalb keine sehr nachteilige Wirkung auf die spätere Poesie äußern. Höchstens stammen aus dieser früheren Zeit die anstößigen, jedoch gegen jene Gassenhauer noch anständigen Jäger- und Reiterlieder, wenn sie nicht aus dem benachbarten Deutschland herübergebracht sind; sie beginnen alle: Daar zui er een jager (ruiter) uit jagen gaan enz. Einige dieser Gassenlieder haben jedoch eine Frische, die an die besten alten Lieder erinnert. Z. B. Ik kwam laat over een berg gegaan, ta ri ta ri ta ta — ik kwam laat over een berg gegaan, ik hoorden de kannetjes klinken ik vrolijke bottegaar, ik wou zoo garen — tan ta ri ta ta — ik vrolijke bottegaar, ik wou zoo garen eens drinken. Andere bewahren noch Redensarten und Wendungen jener alten Volkslieder, z. B. 's Nachts omacht, het was middemacht — (vgl. 14, 13. Antw. LB. 63, 5. 79, 4) Het was nacht, het was nacht, het was midden in de nacht — Den dag die verging, da den avond kwam aan — De wind die waaijt en de molen draait — Dahin gehören dann auch Wiederholungen desselben Gedankens: daar zaten er een wel drie nachten lang, van scheiden en wisten zij niet van, zij wisten zoo waarlijk van geen scheiden. Zuweilen findet sich auch wohl eine ältere Strophe darin, die übrigens als Gemeingut vieler Lieder sich fortpflanzen konnte (vgl. Nr. 8, 16): Hij sprak tot zijn knappe: Na zadelt mij mijn paard, na hnis toe wil ik rijden, ’t is mijnder wel rijden waard. Merkwürdiger ist, dass größere Bruchstücke alter Lieder jungem Liedern einverleibt wurden und so noch lange fortlebten. Im Sandvoorder Speelwagen schließt das Lied: Dat meisje had een bootsman lief, mit zwei Strophen eines alten Wächterliedes: Den nachtegaal sang, den hörten die fliegen van den abend tot den morgen: ja, wie der in seinem lieben armen leid, warum will er sich so sorgen? Ja, wie der in seinem lieben armen leid, warum will er dann noch zürnen? Darin geht er so vielen guten landsknechten, das mag ihm nicht geschehen. Und noch merkwürdiger ist, dass in den neueren Sammlungen für's Volk immer noch einzelne alte Lieder wieder gedruckt wurden. Doch dieser geringe Zusammenhang mit der älteren Volkspoesie hörte endlich fast ganz auf, und alles alte Gute wie alles alte Schlechte verschwand gleichmäßig vor dem herrschenden modernen Geschmack. Eine Volkspoesie im frühem Sinne ist jetzt weder in Holland noch in Flandern und Brabant vorhanden; wenn der Holländer singt, so hat er nichts als einzelne gute Lieder der neuesten gefeierten Dichter und übersetzte Operntexte des Auslandes, und der Vlaming singt lieber französisch, obschon ihm durch den Willemsfond eine billige Gelegenheit geboten ist, siehe der alten vaterländischen Lieder zu erfreuen. Von einer gewissen Bänkelsängerei, wie sie sich überall in den Niederlanden noch kund gibt, lässt sich wenig Ersprießliches für Wiederbelebung der Volkspoesie erwarten. Auch früher, im 17. und 18. Jahrhundert, sangen die Bänkelsänger, ihre Erzeugnisse sind aber sehr unbedeutend. Hierhoor hoort het lied van de eeuwige Jood, die in Engeland gezien is: Christenen, wie zijt u, loer met naaktheid, geeft acht en wilt opmerken, de Joodse wandelaar kwam op zondag in de kerk in Engeland voorzeker. Verder het lied van de fluchende Wijf, die in een paard verwandelt wordt: Een waar beschrijving van een waardin, die door haar valsche viool in een paard verandert is (vgl. Grimm, Deutsche Sagen 1,284): Aanhoort dit lied, gij christelijke scharen, bij Baresteen is dit onlangs geschieden van een waardin — 't is haar droeve lot — die door haar vloeken kwam in groot verdriet, want zij moest kostbaar schrijven om rijk te blijven ja twee tor een, zij vloekten in 't gemeen. En toch is het, als of mancher volkstümliche Stoff met zijn aansluitende gefällige melodieje nu niet ondergegaan zou kunnen, het Volk keert geregeld altijd weer terug, als, het zich ook alles moderniseert. Noch in de zomer 1854 werd onder de titel: De drie ruiterjers een Umdichting van Nr. 18. 19. gedrukt, verkocht en gezongen, openbaar een nog jongere dan de Vlaamse onder Nr. 20. Te Amsterdam, bij F. G. L. HOLST, Bloemstraat bij de eerste Dwarsstraat. Toen ik op Nederlands berg stond, keek ik het zeegat in. Daar zag ik een scheepje zeilen, daar zaten drie zusters in, een van de jongste was naar mijn hoofd gaan. Het allerliefste meer, dat in dat schipje zat, de bood mij eens te drinken, het was koel wijn uit een vat, het was de beste wijn die hij bezat. Ik bracht het glas aan mijn mond, Ik dronk het lustig uit, niet zijn, Ik sprak: Mijnheer, zon mijn vader! Hier hebt gij een trouwring van mijn, En die trouwring schenk ik jullie. Wat zal ik met een trouwring doen? Wat zal ik daarmee doen? Gij zijt een zeederloos dienstmaagd, En ik een graaf zijn zoon: En wat zal ik daarmee doen? Wilt gij mij dan niet hebben, 't Is goed, daar zijn er nog meer, Dan ga ik het klooster dienen, Daar dien ik mijn lieven Heer En dan ziet gij mij nooit weer. Toen het nonnetje halver was, Haar vader en moeder was dood, Daar was geen rijker nonnetje Op zeederloos dorp zoo groot, Ja haar vader en moeder was dood. De ruiter sprak toen hij 't te horen kwam: Kom, knecht, zadel mijn paard, Dan ga ik naar het klooster toe rijden, Dat is me een kansje waard: Ja kom, knecht, kom, zadel mijn paard. Toen de miter aan het klooster kwam, Toen scheidden zijn lustig aan, Toen vroeg hij aan het bagijntje, Of daar niet een nonnetje was, Ja die daar pas gekomen was? 'Ja, hier is wel een nonnetje, Maar zij komt er niet voor u uit, Zij is den Heer gaan dienen. Toen het klooster stond in vollen vlam, Kwam het nonnetje voor mij te staan Met opgestroopte monnikjes, Haar nonnenkleed had zij aan, En zodan kwam zij voor mij te staan. Zij sprak: "Mijnheer, stout roeter, Wat doet ge mij voor een schande? Onlangs, toen ik aan die trouwring bood, Toen weigerde gij mijn band: Ga en vertrek maar uit mijn land! De rietje keerde zich om En sprak geen enkel woord; Toen bij aan het fonteintje kwam, Daar schoot hij zichzelf zeloos dood, Hij lag verslagen, hij was dood. Het was eens op een donderdag, De non die zou gaan loden brood; Toen zij aan het fonteintje kwam, Daar vond zij haar zoete lief dood, Hij was verslagen, hij was dood. Zij sprak: "Mijnheer, stout roeter! Is dat om de wilde van mijn, Dan zal ik dat laten begraven Hier onder die rozemarijn, Alwaar die lente roosjes zijn. Dan zal ik bloempjes plukken En strooien op uw graf, Dan zal ik tulpjes planten Tot aan den jongsten dag, Alwaar ik mijn lief weerzien mag." Der Reichthum an Volksliedern in den Niederlanden war eens sehr groß; der Nachwelt sollte es nicht vergönnt sein, die volle Erbschaft anzutreten, wir müssen uns mit dem was uns blieb begnügen und wollen uns sein erfreuen. So dürftig jedoch ist der übrig gebliebene Teil, nicht, wie ihn meine erste Sammlung darbot: Zufall, Glück, emsiges Forschen, und die auch in den Niederlanden dem Volksliede gewidmete Teilnahme haben den Stoff vervielfältigt, und so ist es mir denn jetzt gelungen, obschon ich mich nur auf eigentliche Volkslieder und die volksthümlichen Lieder beschränkt und die älteren geistlichen ausschied (Hör. belg. P. X.}, eine reichere Sammlung zu Stande zu bringen." Ausgeschlossen habe ich die geschichtlichen Lieder und die Kinderlieder. Letztere können nur an Ort und Stelle aus dem Munde der Mütter, Amme, Wärterinnen und Kinder selbst gesammelt werden, und gewähren vielleicht nur dann, wenn sie in großer Anzahl vorliegen, etwas wirklich Poetisches, des Aufbewahrens Werthes, denn es ist des Kindischen, Albernen, im Laufe der Zeit beziehungslos und somit unverständlich Gewordenen doch gar zu viel darin. J. W. Wolf lenkte zuerst die Aufmerksamkeit darauf: in seiner Wodana bl. 84 — 89. 192—199. sind 31 mitgeteilt, meist aus Flandern. Neuerdings hat die Zeitschrift: De Navorscher (Amsterdam, F. Müller) Manches der Art aus verschiedenen Gegenden Hollands geliefert. Die geschichtlichen Lieder gehören mehr der Geschichte als der Poesie an, denn das Poetische darin ist oft nur sehr gering: es sind meist trockene Berichte von Begebenheiten und Ereignissen, die je nach dem Standpunkt des Verfassers oder der Partei, welcher er angehört, aufgefasst, beurteilt und gedeutet werden. Ohne Versmaß und Reim dürften sie sich von gewöhnlicher Prosa oft kaum unterscheiden lassen. Da sie jedoch meist von Zeitgenossen, oft sogar von Augenzeugen verfasst sind und das Tatsächliche nicht selten mit einer großen Umständlichkeit erzählt wird, so behalten sie als geschichtliche Quellen ihren Wert und verdienen vollständig gesammelt und geschichtlich und sprachlich erläutert zu werden. Ein rühmlicherer Anfang der Art ist vor kurzem gemacht worden: Nederlandsche Geschiedenisangang, naar tijdsorde gerangschikt en toegelicht (door J. van Vloten). 1. bundel 863 — 1672. 2. bundel 1572 — 1609. Amsterdam, F. Müller 1852. Doch ist damit der Gegenstand keineswegs erschöpft, es bleibt noch viel zu sammeln, kritisch zu behandeln und zu erklären übrig; schon das seitdem bekannt gewordene Antwerpener Liederbuch liefert einen reichen Nachtrag. Möge das Männer überlassen bleiben, die vertrauter mit den niederländischen Geschichten sind als ich es bin, denen mehr im und bessere Hülfsmittel zu Gebote stehen und die auch größere Lust an dergleichen geschichtlichen Denkmälern haben. Die von mir benutzten Handschriften und Bücher sind folgende: Weimar. Handschrift. Papierhandschrift vom J. 1537 aus Zutphen in Gelderland, in der großherz. Bibliothek zu Weimar. Enthält 49 Lieder, darunter aber mehrere deutsche. Bald nachdem ich diesen wichtigen Fund gemacht hatte, vertheilte ich nähere Nachricht im Weimarischen Jahrbuch L Bd. S. 101 — 132, und ließ 20 Lieder und 34 Sprüche abdrucken. Cock's LB. 1539. Een devoott en profitabel boekje. Inhoudende veel gestelte Liedekens en Leysenen, die men tot deze tijd toe heeft kunnen vinden in prent of in geschreven, uit diverse steden en plaatsen bij een vergaderd en bij andere andere gevonden. En elk lied heeft zijn eigen toon, wijze, of stem, op note gesteld, gelijk de Tafel hier na volgt breed, uitwijst en verklart. Gepresst in de triumphale co-optstad van Antwerpen, op de Lombaardse vesting, tegen de gouden hauband over. Bij mij Simon Cock. Met K. Privilege. (1539) 8° 8 BL. Vorst, 141 Blätter Text (van der Willigen zu Haarlem). Eine andere Antwerpener Sammlung geistlicher Lieder erschien ein Jahr später: 1540. Ich kenne sie nur nach Willems' Mitteilungen im Belgisch Museum 5, 443. Dit is een sympathisch boekje. In welke staan veel schoone leysenen en geistelijke Liedekens. Am Ende: Gepresst in Antwerpen Bij mij Willem Vorstenaan. In jaar MCCCCXLI. Antwerpener LB. 1544. Een schoon liedekens boekje, in welken ghy in vinden zult. Veelderhande Liedekens. Oude en nieuwe. Am Ende: Gepresst in Antwerpen Bij mij Jan Roulans. In jaar M. CCCCC en XLVJ. Kl. längl. 8% 128 Blätter mit 221 Liedern, worunter einige doppelt. Buchstäblich genauer Abdruck in meinen Horae belg. P. XL. Als ich meine Vorrede dazu schrieb, kannte ich noch nicht die ältesten niederländischen Verzeichnisse verbotener Bücher. Schon zwei Jahre nach seinem Erscheinen wurde unser LB. verboten: "Een schoon liedekens boek, in welken ghij vinden zult veelderhande liedekens oude ende nieuwe." So in TjMandemet der Keyserlijcker Majestät, vuytghevend in Jaer xlvi. Met Datitulatie ende daratief van de gereproeerde boeken geschreven bij den Doctors in de Faculteit van Theologie in Universiteit van Leuven, Durchordonnantie ende bevel der seiner K. M. Gebruckt te Leuven bij Seruaes van Sassen. M. D. xlvi. In Augusto. Cum Gratia et Privilegio. 40 Blätter 8° (Kön. Bibl. im Haag). Dasselbe Verzeichnis findet sich wieder in "Die catalogen oft inventariënen van den quaden verboden boeken: ende van andere goede, die men de jongeren scholieren lesse maken, na advies der Universiteit van Leuven. Met een edict oft bevel van de Keyserlijcker Majestät. Te Leuven geprint, bij Seruaes van Sassen, geswonnen boek printer. In Jaer ons Heeren, M.CCCCCX. Durch bevel der Keyserlijcker Majestät." 24 Blätter 4° (Kön. Bibl. im Haag). Amsterdamse LB. Dubbelt verbeterd Amsterdamse Liedboek, waarin begrepen zijn veelderlei oude Liedekens. Als mede, het Nieuw Amsterdamse Lied-boek, Voor Vryers en Vrysters seer genoeglijk. Amsterdam, Gedruckt bij Jan Jacobsz Bouman. Kl. längl. Format, jeder LB. 110 Seiten. Nur das alte LB. kommt hier in Betracht, das neue enthält nichts Volks-thümliches, ebensowenig wie das Nieuw Amsterdamse Lied-boek, vol Amoreuse nieuwe Jaaren, Mey Lieden, Tafel Lieden, ende veelderhande vrolijke gezangen, Nu op nieuw vermeerdert. Bij Barendt Adriaensz 1591, obschon letzteres wel gegen hundert Jahre älter ist. In Bouman's neuem Amst. LB. sind viele Lieder namhafter Dichter, die um die Mitte des 17. Jahrh. lebten. Haarlemmer LB. Het Oud Haarlems Liedt-Boek, Inhoudende Vele Historiale en Amoureuse Liedekens: Ook Tafel, Bruiloft en Scheiding Liedekens. Den zestienden Druck, vermeerdert en verbeterd. Amsterdam, Bij Jacobus Bouman, Boekverkoper aan de tweede Haarlemse sluizen, in de Lely onder de Dom. Klein, länglich, 8°. 96 SS. Mit 48 Liedern (Antiquaar Friedr. Müller in Amsterdam). Haarlems Oud Liedt-Boek, Inhoudende Vele Historiale, Amoureuse, ook Tafel, Bruilofts, en Scheiding Liedekens. Den zeventienden en - twintigsten Druck, Amsterdam. Bij de Weduwe van Gysbert de Groot, Boekverkoper aan den Nieuwen-dijk, 1716. Klein, länglich, 8°. 96 SS. Mit 59 Liedern (J. J. Nieuwenhuyzen in Amsterdam). Das Oud Haarlems Liedt-Boek, 27. Druck 1716, enthält auf der Rückseite des Titels folgende Ansprache an den Leser: "Men ziet de Jeugd doorgaans begeerdend naar speelde nieuwe Deuntjes, daar door de oude niet alleen uitgedacht, maar ook uit de Liedt-Boeken in het herdrucken gebracht worden, tot ongenoegen der generatie die deszelfde gemaakt, of met dergelijke opgewassen zijn. Derhalve heb ik hier in willen voorsien, met het herdrucken van eenige oude begeerde Liedekens, onder welke sommige beter gerijmd zijn, en Sierlijker Vosen hebben als vele nieuwe, op dat elk in 't zingen verkies kan, die hem behagen; alsof wij de allermeest behoeden en gebragt hebben tot een Nieuwe BRABANDSE JUFFER, die de Leser nevens deze bekomen kan, Vaert wel." Scheltema's Sammlung. Eine sehr merkwürdige Liedersammlung, lauter erste Bogen von Liederbüchern aus verschiedenen Druckereien, um 1710 — 1730, wie es scheint, gedruckt, nirgend ein Titelblatt. Unter einem der Lieder steht, „Gedrukt voor Pieter de Vos. Waarbij te komen, (sie) zijn over de twee duizend Liedjes, uit de groote Oost-Indische Bibliotheek (sie) Sonder weergave. Früher in Jak. Scheltema's Besitz, jetzt in der Maatschappij van Nederl. Letterkunde zu Leiden, s. Catalogus 1, 309. Liederbücher für's Volk. Seit dem Anfang des vorigen Jahrhunderts bis in die ersten Jahrzehende unsers jetzigen, meist zu Amsterdam gedruckt, besonders bei Jacobus van Egmout, Joannes Kannewet, H. vander Putte, Barent Koene, S. en W. Koene, B. Koene. Viele besaß ich selbst (s. Hör. belg. 2, S. IX — X), viele fand ich in der kön. Bibliothek zu Berlin, in der Maatschappij van Nederl. Letterkunde zu Leiden (s. Catalogus 1, 310. 311.), bei Hrn. Antiquar Friedrich Müller und Hm. J. J. Nieuwenhuizen zu Amsterdam und Hrn. Dr. F. A. Snellaert zu Gent. Ihre Anzahl ist sehr groß (vgl. Snellaert's Von-ede zu Wülems bl. XXXVIII-LVHI), die Ausbeute für das eigentliche Volkslied dagegen sehr gering, doch verdienen sie in mancher anderen Beziehung große Beachtung, namentlich in sprachlicher und kulturhistorischer, und es ist sehr zu bedauern, dass sie nicht früher schon gesammelt worden sind, aber diese sogenannten blauwen boekjes standen und stehen noch jetzt in sehr schlechtem Rufe. U. h. 1. a. n. d. Alte hoch- und niederdeutsche Volkslieder mit Abhandlung und Anmerkungen herausgegeben von Ludwig Uhland. II* 1. Bd. Liedersammlung. 2 Abtheilungen. Stuttgart und Tübingen, Cotta 1844. 1845. 8. Unter niederdeutschen begreift U. auch die niederländischen Volkslieder, die er meistens dem Antwerpener LB. entlehnt hat. Willems. Oude Vlaamse Liederen, ten dele met de Psalmodien, uitgegeven door J. F. Willems. Gent, Gyselynck 1848. 258 Lieder. Man hätte glauben sollen, dass ein Mann von so langjähriger literarischer Tätigkeit, dem so viele Handschriften und Bücher aller Art zu Gebote standen und dem die mündliche Überlieferung sich noch so oft bot, zu einem so weitschichtigen Werke wie das von ihm begonnene Vieles vorbereitet hätte — nicht also! Er starb nog eens voor de 20. Bogen gedruckt was en hinterliet nog een eigen Hs. met 97 niederl. Liederen (worunter 57 met Musik), een handschriftelijk Liederbuch van J. 1635 en enige Sammlungen geestelijke Liederen, Refereinen en Kunstdichtungen, die meer literairhistorisch als poetisch Interesse hebben, vgl. Bibliotheca Willems. P. 11. p. 171 ff. Snellaert overnam de Fortsetzung volledig onvorbereidt (Inleid. bl. XXXII). By Willems, overly den was ik er niet op voorbereid, om de zware taak van de voortzetting dezer uitgave op mij te nemen. Und muss bei aller Liebe und Verehrung, womit er seinem Freunde zugetan war und bleib, doch gestehen, dass er von W. meer verwacht had (Inleiding, boek XXX. Wat het letterkundig gedeelte betreft, elkéen weet dat Willems meer dan het vierde eener eeuw aan het opzamelen gewest is; en nogtans moet ik bekennen dat zyn bijeengebrachte Chat gering was, in vergelijking van hetgeen hij had kunnen bijeenbrengen, zoo uit boeken als onder 't volk in de steden en te platte lande. Aanteekeningen liet Willems weinig na: zyn werk zat hem in 't hoofd. Wat hij had opgeschreven, was grootendeels voor hem alleen bruikbaar. Snellaert wusste sich te helpen: wat er van oude Volksliederen Gutes gibt, heeft hij den Hoaren belgi P. 11. en Uhland entlehnt; nieuwer Volkslieder deelt hij alleen wenige met nach mündlicher Überlieferung und neueren Volkslieder-büchem. Die willkürlichen Änderungen in den ersten Liedern des Buches vallen niet hem, sondern Willems zur Last, die überhaupt in einer Art und Weise verfuhr, die sich von Einem Standpunkt aus nur billigen lässt, wenn man nämlich die alleinige Absicht hat, das Alte dem Geschmacke und Verständnis der Neuzeit zugänglich zu machen. Das Neue und Eigenthümliche, welches die Willems-Snellaertsche Sammlung mir für meinen Zweck bot, heb ik dankbaar benutzt. Wie groß der Volksliederreichtum gewesen sein muss, können wir einigermaßen ermessen aus den vielen geistlichen Lieder, die auf weltliche Liederweisen gedichtet wurden. Statt der Musik genügte den Anfang des weltlichen Liedes mitzutheilen. Schon früher (Hör. belg. 1, 113 — 115 und 2, 82 — 86) hatte ich auf diese Liederanfänge aufmerksam gemacht. Später hat Mone eine größere Anzahl derselben zusammengestellt. Da es sehr für die Geschichte der Volksdichtung sehr wichtig ist, zu erfahren, welche Lieder und wann sie schon vorkommen, so will ich die Anfänge, welche nach meiner Ansicht Volksliedern angehören, mittheilen und zwar mit der frühesten Jahreszahl ihres Vorkommens. Die Jahreszahl bei jedem Liederanfanges deutet auf das Werk hin, worin der Anfang als Weise steht. Die Klammer [vom bedeutet, dass es nicht der Anfang der ersten Strophe eines Liedes ist. XV. Zwei Liederhandschriften des 15. Jahrhunderts, s. Bibliotheca Hoffmanniana Fallersleben (Lpz. 1846) S. 72-120 und Horae Belgicae, Pars X. 1508. Dit is een sinnig boekje in verhullsene staat, volle leien ende veel sinnige geestelijke liedekens. Gedrukt Tantwerpen aan de markt Bi mi Adriaen van Berghen 1508. (Kön. Bibl. im Haag). Uebersicht der niederländischen Volksliteratur unter Nr. 294, 305, 308, 314, 320. oder S. 207-214, 220-222, 224-226, 231-236. Mone nimmt alle Lieder auf, und weiß sie sogar in Tanzlieder, Wächterlieder, Romanzen zu scheiden! 1540. Souter Liedekens. Tantwerpens, Simon Cock 1540. Ph. Wackernagel, Bibliographie des deutschen Kirchenliedes S. 499-602. Mone Übersicht S. 207 ff. mit Melodien. 1562. Een nieuwe Liedenboek. 1562. Ph. Wackernagel Bibliographie S. 606-507. 1577. Yeelderhande Liedekens geraeekt met den oude en nieuwste testamente. 1577. Mone Übersicht S. 163 und 207 ff. mit „V. L." bezeichnet. 1583. Het tweede Liedenboek, van vele verschillende Liedekens, gehacekt met deonden ende noodwenigste Testament. Tot Amsterdam 1583. 12. (Dr. Snellaert in Gent.) 1593. Vijfderhande Schriftelijke Liedekens. Tot Utrecht 1593. Ph. Wackemagel Bibliografie S. 534. 535. 1599. Dit Boek wordt genoemd: Het Over de Heeren. Tot Harlem 1699. (Dr. Snellaert in Gent.) 1607. De nieuwen verbeterden Lust-hof. Tot Amsterdam 1607. (K5n. Bibliothek in Den Haag.) 1627. K. van Mander, Gulden Harpe, Schriftelijke Liedekens. Dem von mir benutzen Exemplaar fehlt de Titel, wahrscheinlich: Haarlem 1627. (Dr. Snellaert.) 1629. Een Nieuw Geusen Lied-Boekje. 1629. 1631. Joh. Stalpardi, Extractum katholicum tegen Alle Gebreken van Verwarde Harsenen. Tot Leuven 1631. (Dr. Snellaert.) 1638. Jan Stalperts, Gulde-Jaers feest-dagen. Tot Antwerpen 1638. Met Melodien. (H. van F.) Liederenafslag. Adieu, adieu, lief goeden nacht. Adieu, ik moet u laten. 1577. Adieu, mijn lief, hebt goeden nacht, het moet een scheiden zijn. Adieu, mijn vreuzelen, adieu, maak, adieu, ik wil van hier. Adieu, mijn vreuzelen, adieu, maak, adieu, blijf, in vreugde. Adieu, rein bloemken, roosje. Aan den anderen kant, daar staan een daleinde. Aanhoor ik al mijn geclach, ghij ruiterkens, fray. Aldaar ik gisteren avond kwam. Allofen den hoek van deze Straat, daar woont een zogenoemd schoon meisje. Alles stond, wij nu als bloemen en bloemen op het veld. Alles waren die kruiden, spruiten en alles was verfraaid. Als dat woud draagt bloemen, zo draagt mijn lief schoon haar. Als de ekelen rijpen, zo moet de boer zijn varkens vreten. Als de winter gaat van hier, komt de zachte lente aan. Als ik door het veld ga, als ik door het land ga. Als onze winter gaat van hier, dan komt de zoete lente aan. Arghe winter, ghi sijt cout, verganghen is ons ... XV. Hedruet tot alder stont moet 10 mijn leven leiden 1540. Blau lasuer so had si aan, doe icse (letsemaal sach) XV. Boerinnetje, als ghy gaat water halen 1631. Comt, doot, tot mi, raseht uwen gane 1540. Comt nog eens bet naar, mijn lief, mijn minne, daar daar daar 1562. Comt voort, comt voort zonder verdrach, mijn alderliefste lief verborgen 1540. Conde ic die manschijn bedeken, hoe gaar ik sou ik bij nacht gaan 1540. Laer ik eens was welkom, si bieden mij elders (gaan) 1540. Daar ik gisteren avond kwam, daar scheen de maan zo helder 1562. Daar ik met ging vermeeden uit al in een woord staat groen 1562. XXIV Daar is een koude-suite gevallen op mijn voet 1577, Daar spruit een boom aan genen dal 1540. Dan luiden zij daar de grote klok 1562. Dat ik om een schoon vrouw moet sterven 1577. Dat lees ik moet laten daar alle mijn troost op staat 1562. Dat vogels in den haag dat zingen van hun wilden avonturen, wanneer die winter komt in het land, begint mijn lief te truren. XV. De mei die ons de groente geeft 1607. De nachtegaal is heel fier en de leeuwerke 1583. De rijke wil ik varen laten 1562. De tranen die zij weende, die deden den mier te huilen 1677. De vogels in de mutsen 1599. Den boer met groot geweld al uit de kamer sprong 1605. Den koelen mei hebben wij gehouwen 1562. Den dag wil niet verborgen zijn, het is schoon 1540. Den eersten vriend die ik gehuwd 1540. Den gast sprak tot zijn wierde 1605. Den lustelijke mei is nu in zijn tijd 1577. Den mei, den mei, koel is den mei 1607. Den ouden man bij den viere zat 1605. Die edele heren van Brunswijk, die hebben een kind gevangen, XV. Die laatste nacht van dit jaar, die brengt ons veel vreuzen, 1540. Die maan heeft zich verblikken, die sterren zijn uitgebroken, XV. Die mei komt ons bij zeer vrolijk, 1626. Die mei, die mei, die mei, die brengt XV. Die mei spruit uit den dorren hout, XV. XXV Die mei staat vrolijk in zijn tijd met rozen om behangen, 1540. Die mei wil ons met gehelen bloemen schenken, des vervrouwen XV. Die mi eens te drinken gaf, ik song hem een goeden lijf, 1540. Die mi morgen waken zal, dat zal doen die nachtegaal, 1540. Die mint dat zijn hoop ontgaat, die mag wel klagen, want hij is met zorgen belast van droeve dagen, XV. Die nachtegaal die zong een lied dat leerde ik, 1540. Die nachtstraat is met verboden, bij haar en mag ik niet zijn, 1540. Die rijm en schaat der bloemen niet, 1540. Die vogels en die vogelkrijn zijn al en zijn al blij, XV. Die vogelkens in der mutten zingen herten (tijd) 1540. Die Wachter die blies aan den dak op hoger tinnen (daar hij lacht) 1540. Die winter is die here, dat meer ik nu voort aan, 1540. Die winter is een onweerdegast, dat meer ik aan den dag, 1540. Dochterken in den mei, waar waarlijk je den langen nacht, 1583. Doen Hanselijn over der beide reet, 1540. Doen ik laatmaals bij haar was, doen was ik niet alleen, 1593. Kennelijk vroetjes heeft mij bedrogen, 1562. Een boerman had een domme sin, 1540. Een meisje op een riviertje zat, 1629. Een meisje had een bootsman lief, 1638. Een meisje had een ruiter lief, 1607. Een out man sprak een jong meisje aan, 1540. Een ridderende een meisje, Jona op een rivier dat zij zaten 1540. Een roosje uitgelezen 1562. Een oude grijsaert, als sliep hij tot over zijn nek 1562. En is er niemand binnen? Sprak daar eens een heer en een echtgenote 1540. Geef ik te drinken na mijn dorst 1693. Geselleken, dat moet u wandelen 1607. Goed gesprek dat moet ik laten, dat doet mijn buidel. XV. Had ik de sloten van den dak, ik worpte (in den Rijn) XV. Help god, hoe wil ik doen scheiden 1540. Help god, wiens schuld zal ik klagen, dat ik dus droevig ben! Ik en vrees (in al mijn dagen) XV. Het daglicht in den oosten 1540. 1631. Het dienden een edel schiltknechtdoen goed als zijn vrouw weerder vrouwen, hielen schenkingen XV. Het ga ik hier tegen den sommer aan dat men zingen zal XV. Het gebeurde in eenen tijd wel achttien weken lang, dat wij te schepen gingen XV. Het ging twee gespeelden goed aan geen gever wilder heiden XV. Het had een meisje een ruiter lief 1577. Het hadden een graaf een dochtertje 1593. Het is goed vrede in al mijn heren landen 1540. Het kwam een ruiterken uit boschjes 1540. Het reden twee gespeelden goed ter beide plukken bloemen, die een die reet al lachend uit, die andere die was droevig XV. Het reet een riddereen jagen uit aan geen andere beiden groene XV. XXVII Het reed een ruiter uit jagen 1593. Het regende zeer en ik werd nat, tot mijn (liefke dat ik zat) 1540. Het zat een sneeuwit vogeltje als op zijn eerste pluim 1562. Het zat een vogel en een slang zo hoog op een rode tin XV. Het schaakte een goed schaakkoningin XV. Het schenkte een overwinnaar goed XV. Het zoude een meisje wijn halen 1540. Het zouden twee geliefden uit gaan minnen XV. Het zouder een yissertje vissen 1638. Het spruit een bloemken aan die landouwe 1627. Het toghen uet drie lantsheren XV. Het viel een coelen dowe tot een venster in na een reis XV. Het ylooch een dein wilt voghelkijn tot mijn liefs venster in 1540. Het voor een knaepken over Rijn 1540. Het voor een alout roiterkijn zo jaar aan genen velde 1540. Het voor een maechdelijn oever Rijn, zij boede haar vaders lammerkijn 1540. Het voor een man te houten XV. Het voor een scheepken oever Rijn 1540. Het inden een hovensch ridder so menigen lieven dag XV. Het waren drie gesellekens goed jan Amsterdam geboren 1562. Het waren drie gespeelkens troost opgestaan 1540. Het waren twee gebroeders 1638. Het was een aardige boertje 1638. Het was een clercsken dat ging ter school 1540. Het was een Jodendochter 1562. Het was een lodderlijk pape 1508. Het was een molenarinne van goede berten fijn 1540. Het was een ruiter uit den bruinswijnzen land 1583. Het was een vrouwe amoreus, zij heefde mijn hart bewogen 1540. Het was een graven doebterkijn 1631. Hij en dwaelt niet die ten balven keert XV. Hij maakt wel blijdelijk wezen 1627. Hij voerde den valck al op zijn hand 1627. Hier voor een koort ic silver nog goud nog peerlen fijn nog ander XV. Hoe liebde nu en slapet, mijn abese boone vrouw XV. Hoe lusteloos is ons die coele mei bedaen 1508. Hoe machtig een maan oude levens lusten, die verloren heeft zijn lief 1540. Arm schaepje aan die groen beide, waar sal ic 1540. Ik ben gebescboten met een reis straal XV. Ik boude op een dorren nas, daar was ik na verdorven XV. Ik klam die boom al op die met te bogbe was XV. Ik klom op eenen boom 1593. Ik en ben niet als de pluim 1627. Ik ga niet meer naar de Gouwe, zooon jonkster 1562. Ik gink al gisteren avond zo heimelijk en eenzaam 1540. Ik gink al gisteren avond zo heimelijk op een oort 1540. Ik had een boekje uitgevonden 1540. Ik had een gestadighe minnekijn, geboren schoner 1540. Ik had een liefje uitgevonden, dat ik van derden minne 1540. Ik ben de groene Straten XVH. Ik heb een ezeltje zeer traag 1638. Ik heb een wijf getrouwd, god weet oft met getrouwd 1540. Ik heb gedragen wel zeven jaar 1562. Ik heb om vrouwen wil gehouden zo menig (dacht) 1540. Ik heb wel gehoord Bergen, dat Keulen ligt op de Rijn 1562. Ik hoorde die wilde vogel zingen XV. Ik hoorde een maagdenklokken zingen met een zoet gevant 1562. Ik hoorde een water mischen 1627. Ik hoorde op een morgenstond dat scheiden zeer bedroegen XV. Ik kwam aan een dans, daar menig schoon vrouwkje was 1540. Ik kwam daar ik die mei vond staan XV. Ik kwam gereden in een dal 1540. Ik kwam gereden in een dal, ik vond geschreven over al 1562. Ik kwam in een boomgaard gegaan, daar als schoon was, en daar moest ik die zwaartijd XV. Ik reed aan een dans, daar ik veel vrouwkjes vond XV. Ik reed met uit om te spazieren als in dat groene woud, daar vond ik XV. Ik reisde maar uit om avontuur als in een woud dat . . . XV. Ik zag een suikerwijze, een wonderlijke schone macht ter hoochste . . . XV. Ik zag een vrissende vrouw voor me staan, ze was fier . . . XV. Ik zag mijn beer van Valkenstein uit zijn bor (weg rijden) XV. Ik segg adieu, wi twee wi moeten scheiden. Ik sie die morgenstroom, mijn liefste clear (aanschein). Ik sie die morgenstroom 1562. Ik zoude so gaemelijk een boeltje verkiesingen, dorst ik wel avonturen. Ik stond op hoge berghen, ik schenkte den koelen wijn. Ik voer uit meiden overal, in dat kom, in dat leger. Ik voer uit meiden overal, in korte tijden. Ik weet een bloemken aan geen groen beide. Ik weet een schoon kasteel 1627. Ik weet een Duits amoreus, die heeft mijn hart bevallen 1540. Ik weet nog een kasteel 1607. Ik weet nog een kleinen akker breed 1508. Ik weet een molenaar, van herten als fier. Ik weet een vrouwelijk wel bereid. Ik wil mee gaan verheugen, verboden mijn (moed). Ik wilde ik was een wilde zwaan smal. Ik wilde wel om vier maanden, mijn zorgen... 1627. In mijn jonge jeugd kwam ik te voren 1562. In mijn sin heeft ik verkozen een maandje jong. In Oostenrijk daar ligt een stad 1540. In Oostenrijk daar staat een huis 1638. In Oostzee wil ik varen, mijn blijven is hier niet lang 1540. In Oostzee willen we varen 1599. Int het beste van den mei, al daar ik kwam gegaan 1562. Isser iemand uit Oost-Indië gekomen 1626. Laat ons den landman lovend 1577. Laat ruischen en laat waaieren den wind 1627. Lastmaal reed ik ter jacht 1631. Lijkjes sou bakken, mijn beer sou eeneen 1540. Lovers, dat zijn lovers 1540. Bachelen, gij zijt zo schone priëlen 1540. Meisje, dat zijt een edel kreis, ook niet boven allen... XV. Meisje, ga uit de bonen 1562. Men hoort daar in des lieven mei's dagen, al door den bergh, al in dat dal XV. Men schuilt den winter XV. Met droevige bent moed blad te zijn XV. Met vroden wille wij zingen schoon boekje bij der hand van drie (landsheren dingen) XV. (1450). Midden in der mei daar spruit een boom tis klar XV. Mijn beer van Maldeghem 1607. Mijn hart dat jaagt seer onversaagd in desen soeten koelen meentijd 1540. Mijn hartje leit in dolen, in al dat ware verdriet 1562. Mijn hoop, mijn troost, mijn toeverlief staat aan een jonge vrouw XV. Mijn liefde, zie mij over aan 1540. Mijn moeder gaf mij een man, van ouderdom was zijn baard grijs 1540. Moeder, lieve moeder, mocht ik ter linden gaan? 1540. Schattegaler, dein vogeltje, woudt ghij mij een lied zingen 1593. Na groenre verdwijn mijn hart verlangt XV. Nog dronk ik zo gemeen die koel wijn XV. Nog is selve dat allerbeste fruit, dat hij gegeven in tuinen XV. Nog is zelf dat allerbeste fruit 1540. Nog weet ik eens graafjes dochterkin 1638. Nu is doch heen des winters tijt en onze genaakt die soete tijt XV. Nu, man, laat uw schijnen staan 1631. XXXII O fiere nachtegaal 1508. O korenje van zeven jaar 1638. O lusteloos mei, gij staat in saisoen 1562. Och bedelaar, zei ze, bedelaar, fijn 1562. Och die daar jaagt 1508. Och ligby nu en slaapt schoon lief, in uw eersten droom? 1627. Och valsche hoorde ruiter mijn, hoe heb jij mij bedrogen 1562. Om een die alreliets mijn, daar ik af zingen wil 1540. Ons is verlengd het een deels den dag, ons doet geheven dein woutvogeltje XV. Bij god, geeft mij goed avontuur, sprak daar 1540. Rij god, hoe ik mijn boek dus wilt 1540. Rij god, hoe kan dit velen, dat ik dus troost (ben) 1540. Rij god, wien zal ik clagen dat hemelse lijden (mijn) 1540. Hoosken, root seer, wijt ontloken, 1540. Schenk in den wijn, laat drinken vrij, wie willen truren (laten), XV. Schoon lief, laat u gedenken zo menigens waren sucht, 1540. Schoon lief, wilt mijn troost geven, 1631. Schoone blauw bloem, ga staan in 't koren, 1627. Zo diep aan geen groen been, 1638. Sorg, gij moet buiten staan, 1540. Staat op, schoon liefje, het is ser schoon dag, 1638. Zomers, somers even groen, 1577. Te Brugge binnen de muren, 1607. Te mei als alle de vogels zingen, 1562. Te Munster staat een steenen huis, 1540. Te recht mag hij zijn blad, 1562. Te Rosendaal staat een boom, 1562. 't Is al gedaan mijn oostwerk gaan, al tegen den winter, XV. Kinderen moeten zijn willekeuren openen, 1562. Liefste wijf, heeft mij verscheurd, dat maakt mij ongeluk, XV. Truren niet, ik nacht en dag en hebben zwaar verlangen, XV. Truren zo, moet ik nacht en dag, 1540. Vrouwen, wacht uw hennenkens wel, 1627. Wacht op, wacht op, 't is meer dan tijds, 1577. Waar alle de muren goud zellen, 1562. Waar heb je wezen na gen? 1638. Waar is mijn alderliefste, die ik met ogen aanzie? 1540. Waar mag ik zijn, die liefste mijn, die ik met ogen (aanzie)? 1540. Waar mag ik zijn, die mij die heeft verheven, 1540. Wat schaam ik ons dat we vrolijk zijn? XV. Wat zou 'k met al de boonen doen? 1631. Wat zullen we gaan beginnen, we gilden algemeen? 1540. Wat wil ik sorghen als om dat goed? XV. Wel op, laat ons gaan rijden en zadel mij een paard, 1540. We zullen den mei ontvangen met groter eerbied, 1540. We varen naar sinte Reinuit, 1577. Wie klopt daar voor mijn deur? 1617. Wie wil horen een nieuw lied dat 't in Antwerpen is gheschreven? 1540. 