title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: De ervaring, dat de koolhydraten de mesting begunstigen, kan overigens ook op die wijze verklaard worden, dat zıj als ligt oxydeerbare ligchamen de inwerking van de zuurstof der al- buminaten terughouden en daardoor de omzetting van de laatsten in vetten begunstigen (Fr. HoPpE). De gronden, die voor de laatste zienswijze pleiten, zullen in het 7% hoofdstuk beschreven worden. , De vetten worden slechts in zeer kleine hoeveelheden als zoodanig uitgescheiden (huidsmeer, melk); voor het grootste gedeelte worden zij in het organisme verder geoxydeerd, en wel beide bestanddeelen daarvan, meestal nadat deze vooraf van AANVERWANTE LIGCHAMEN. 33 elkander gescheiden werden. De naaste oxydatieprodukten van het vetzuur zijn de hoogere vlugtige vetzuren, ten laatste na- tuurlijk altjjd CO, en HO; die van de glycerine zijn onbe- kend, misschien suiker (bladz. 29). %, Vetzuren. De niet-vlugtige schijnen slechts in eene geringe hoeveelheid en altijjd aan alkaliön gebonden, ın den vorm van zeepen voor te komen ; de laatste komen voor ın het bloed, de Iympha, in de gal enz. — De vlugtige vetzuren komen op veel plaatsen voor, met name in klieren en afschei- dingsprodukten, deels vrij, deels aan bases gebonden. Zij kun- nen afkomstig zijn van de oxydatie der vetten (bladz. 31), van de koolhydraten (bladz. 29), en eindelijk ook van de albu- minaten (bladz. 15). Van hunne naaste vorming is bijna niets bekend. — Waarschijnljjk worden zıij zeer snel door de oxyde- rende invloeden van het organisme ontleed en worden als kool- zuur en water uitgescheiden. 3. Cholestearine (C,, H,, O,), een wasachtig, kris talliseerbaar ligchaam, dat gelijk de glycine als een alkohol is zamengesteld; zij is een bestanddeel van de gal, het bloed, de hersenen, de milt enz. — Haar oorsprong is ten eenenmale onbekend. Sedert men haar ook in het plantenrijk heeft ont- dekt (BENEKE), mag men aannemen, dat een gedeelte er van wit het voedsel afkomstig is. Hare oxydatieprodukten zijn ins- gelijiks onbekend; een gedeelte wordt onveranderd uitgescheiden. Allen om hypothetische redenen wordt de cholestearine tot de vet- reeks gebragt. Deze redenen zelve (welke steunen op een zamenhang tus- schen de cholestearine en het palmitinezuur, LEHMANN), kunnen hier ech- ter niet nader uiteengezet worden, omdat zij nog niet door proefneming bewezen zijn. 4. Cholalzuur (cholzuur) (C,; H;o O,.), een bestand- deel van de gal, waarın het, met glycine en.taurine gepaard, het glyco- en taurocholzuur vormt. Hypothetisch laat men dit zuur uit vetten ontstaan (zie Hoofdstuk IV). — Zijne naaste ontledingsprodukten zijn: choloidinezuur (C,, H,, O,) en d ySs- lysine (C,, H;, O,), in welken vorm het gedeeltelijik (door de drekstoffen) uitgescheiden wordt. Waarschijnlijk heeft zulk eene ontleding allen in den darm plaats; doch welke oxydatiepro- dukten het cholalzuur in het bloed levert, is ons volkomen ' onbekend. Het verband tusschen het cholalzuur en de vetzuurrecks bestaat vol- gens eene hypothese yan LEHMANN in het volgende: Men kan het cholal- zuur beschouwen als een palmitinezuur, waarin 1 at. H door 1 at. acetyl (0; H3,) (vergel. het oleinezuur bladz. 31) en 2 at. H door 2 at. van cen onbekend radikaal C, H;, O, vervangen zijn: Hy, C3, C,H; Ve U Ha Vin: 02H, 0, Verder pleegt men tot deze categorie van stoffen nog eeniee andere 2 u 34 AANHANGSEL. ligchamen te brengen , die nagenoeg onbekend of althans in het organisme niet met zekerheid zijn aangetoond: oleophosphorzuur, glycerine- phosphorzuur, leeithine, myeline, enz., — bestanddeelen van her- senzelfstandigheid, den eijerdojer, enz. Aanhangsel. Behalve de hier .opgenoemde eigenlijke bestanddeelen des ligehaams, kan men voortdurend nog een groot aantal andere in het organisme aahtreffen, die men in tegenoverstelling van gene toevallige kan noemen. Of en in hoe verre ook de eigen- lijke bestanddeelen door andere stoffen kunnen vervangen wor- den, kan a priori daarom niet beslist worden, omdat men vol- strekt niet alle eigenschappen kent, waardoor gene voor het organisme van dienst kunnen zijn. Evenwel is het boven allen twijfel verheven, dat gelijk overal zoo ook in het organisme, elke zelfstandigheid kan vervangen worden door eene andere, welke in de wezenlijke eigenschappen volkomen met haar overeen- stemt. Het blijft echter eene groote vraag, of er wel stoffen zijn die als volkomene plaatsvervangsters van de belangrijke or- ganische bestanddeelen des ligchaams, b. v. van de eiwitachtige stoffen, kunnen dienen; dit’ laat zich veel eerder denken van zulke bestanddeelen des ligchaams, die eene werktuigelijke be- teekenis hebben, zooals b. v. van de beenvormende kalkzouten. Proefnemingen, daarover in ’t werk gesteld, (roussın) hebben- geleerd, dat isomorphe zelfstandigheden elkander in het or- ganisme kunnen vervangen. . Doch buiten twijfel worden gestadig ook zulke stoffen met het voedsel opgenomen, die niet dienen kunnen om het ver- lies van wezenlijke bestanddeelen des ligchaams te vergoeden en toch in de stofwisseling overgaan; deze vormen de toevallige be- standdeelen des ligchaams. Voor 'haar geldt de regel, dat zij na een zeer kort verblijf in het organisme weder uitgescheiden worden; doch zoo lang zij zich daarin bevinden, ondergaan zij ook grootendeels de oxyderende werkingen, die in het ligehaam plaats grijpen, voor zoover zij daarvoor toegankelijk zijn, en kunnen zi] dus bij sommige verrigtingen, vooral bij de warmtevorming, mede van dienst zijn. Het zijn juist deze toevallige bestanddeelen die men, om ligt te begrijpen redenen, op hun togt door het lig- chaam en in hunne veranderingen gemakkelijker kan nagaan dan de gewone, — een feit, waarvan men met voordeel partij kan trekken tot het maken van gevolgtrekkingen ten opzigte van de processen der normale stofwisseling. Van organische stoffen worden geheel of grootendeels onveranderd weder uitgescheiden: de meeste AANHANGSEL. 35 vrije organische zuren, veel alkaloieden, de meeste kleur- en rie- kende stoffen. Plantenzuren, die in neutrale alkalizouten ın het ligchaam komen, worden volkomen verbrand en als koolzure al- kaliön uitgescheiden. Alkoholische en aetherische stoffen worden insgelijks volkomen verbrand. Looizuur gaat in galluszuur over. De organische zuren van de benzoözuur-groep (gemeenschappe- lijke formule: Cyn H,n-; O,) worden niet geoxydeerd, doch vereenigen zich in de lever met glycine tot gepäarde verbindin- gen (bladz. 27) en worden als gepaarde zuren uitgescheiden ; zooals. het benzoözuur (C,, H, O,) als hippurzuur {O,H, NO,), het toluylzuur (C,, Hs O,) als tolurzuur (C,,H, NO,); evenzoo het salicylzuur (C,, H, O,), dat met die groep zeer naauw verwant is, als salicylurzuur (0, H, NO,). Eene gelijksoortige verandering ondergaan sommige stoffen, die door dezelfde radıkalen naauw met die zuren verwant zijn; zoo gaat benzoylwaterstof (bitteramandelolie C,, H, O,), kaneelzuur (C,; H, O,) e. a. in ‚hippurzuur, — salicylwaterstof en salicine in salieylurzuur over. Ook het kinazuur (C,, H,, O,.), dat gemakkelijk tot benzoözuur kan gereduceerd worden, levert in het ligchaam hippurzuur (LAUTEMANN). Aangezien de planten- wereld veel van deze genoemde stoffen in eene groote hoeveel- heid bezit, is het hippurzuur een gewoon ligchaamsbestanddeel ‚ der plantenetende dieren (behalve wanneer zij nog zuigen), en van den mensch bij plantaardig voedsel. 3% TWEEDE HOOFDSTUK. Het bloed en zijne beweging. 1. -Het-blaeed. Het roode bloed van den mensch bestaat uit eene kleur- looze, alkalisch reagerende vloeistof (liquor s. plasma sanguinis), en mikroskopisch kleine ligchaampjes, die in eene zeer groote hoeveelheid (4—5,5 millioen in een cub."”-; wELCKER) , waarschijnlijk in eene naauwe onderlinge aanraking, in de vloei- stof gesuspendeerd zijn. Deze bloedligchaampjes zijn grooten- deels rood, voor een klein gedeelte (Yyo— 50, WELCKER; — in het bloed van de miltader daarentegen '/,, Hırr) kleurloos. Roode bloedligchaampjes. De roode bloedligehaampjes van den mensch zijn ' ronde, in het midden eenigzins uitgeholde (biconcave) schijfjes ; hun grootste middellijn bedrnagt gemiddeld ,,"". — 2 zijn gelijkmatig rood gekleurd. — Wat hunne consistentie betreft, zijn zij zeer week, buigzaam en veerkrachtig; hun inhoud word niet door een vlies neo (ROLLETT), evenmin bestaat er eene kern, zoodat men ze volstrekt niet als cellen kan beschouwen. J De bloedligchaampjes der zoogdieren, — de ovalen van den kameel uitgezonderd, — verschillen niet van die van den mensch; die van de vogels zijn ovaal en biconvex; die van de amphibiön ovaal, plat en zeer groot (tot /,mm. middellijn bij Proteus); die van de visschen zijn meestal rond- achtig ovaal. De bloedligchaampjes der vogels, amphibien en vissehen heb- ben kernen. — Onder de ongewervelde dieren vindt men slechts bij weinig afdeelingen roode bloedligehaampjes. Nagenoeg alle ongewervelde, en on- der de gewervelde dieren de Amphioxus lanceolatus, hebben kleurloos of geclachtig bloed, met kleurlooze ligchaampjes van zeer verschillenden vorm. Het soortelijk gewigt van de bloedligchaampjes is iets groo- ter dan dat van het plasma; want zij zakken in stilstaand bloed, als zij daarin niet (door stremming, zie beneden) verhinderd worden, langzaam naar den bodem. In stilstaand bloed ver- ROODE BLOEDLIGCHAAMPJES. 37 eenigen zich de roode bloedligchaampjes gemakkelijk tot zuilen , die er als geldrollen uitzien. De oorzaak daarvan is niet zeker bekend. Bij verdunning van het plasma door toevoeging van water, zwellen ziji door opname van dit laatste bolvormig op en worden eindelijk onzigtbaar; bij concentratie van het plasma door toevoeging van zouten schrompelen zij tot tandvormige ligchamen zamen, doordien zij water afgeven. De scheikundige bestanddeelen der roode bloed- ligchaampjes zijn: 1. Een rood, dimorph kristalljjin, dichroitisch (in opval- lend licht rood, in doorvallend groen), ijzerhoudend ligchaam , de haematokrystalline. Zij kan ontleed worden in eene in water oplosbare, ijzerhoudende, kristallijine kleurstof en een amorph, in water onoplosbaar .eiwitachtig ligchaam, dat dezelfde eigenschappen bezit als de globuline (bladz. 21). Dit ligchaam kan door verschillende invloeden van de overige bestanddeelen der roode bloedligchaampjes gescheiden worden, waarbij het zich in de vloeistof des bloeds oplost. Deze inwerkingen zijn imzonderheid (RoLLErTT): het laten bevriezen en weer ontdooijjen van het bloed, het laten doorgaan van elektrische ontladingen, algeheele verwijdering van de gasvormige bestand- deelen des bloeds; verder (v. wırrıch) behandeling van het bloed met aether. De beide eerstgenoemde agentia lossen ook het overige gedeelte van de zelfstandigheid der bloedligchaamp- jes („stroma” RoLLETT) in het bloedvocht op; evenwel zijn beide processen van elkander onafhankelijk. — De haematokrystal- line heeft eene fibrinoplastische werking (zie beneden). Het dichroisme van de bloedkleurstoffen wordt door zuurstof vernietigd en wordt derhalve niet aangetroffen in het aan zuur- stof rijke (slagaderlijke) bloed (BRÜückE). Wij zullen hier eenige oudere en meer ingewikkelde methoden om bloedkristallen te bereiden met stilzwijgen voorbijgaan, omdat zi) gedeeltelijk niet de echte haematokrystalline leveren, deels geheel onnaauwkeurige voor- schriften aangeven. Voor dat men de haematokrystalline naauwkeuriger kende, hielden sommigen nog andere uit bloedligchaampjes bereide zelf- standigheden voor hare regtstreeksche bestanddeelen, die men tegenwoor- dig alle als ontledingsprodukten van de haematokrystalline beschouwt. De voornaamsten daarvan zijn: 1) amorphe eiwitachtige ligchamen (globu- line); 2) een, zooals opgegeven wordt, kleurloos, kristallijn eiwitachtig lig- chaam (de haematokrystalline van LEUMANN; vergel. bladz. 23) *); 3) ver- scheidene, voor een gedeelte dichroitische kleurstoffen, die men uit het bloed kan bereiden, en die deels in water oplosbaar (de haematine van v. WITTICH, amorph), deels onoplosbaar zijn (de haemine van TEICHMANN, kristalliseerbaar); +4) bloedkleurstoffen, die bij de natuurlijke ontleding van het bloed gevormd worden (de haematoidine van vırcuow, kristallijn). — Onder de genoemde ligchamen is de haemine van praktisch belang ge- worden, omdat hare kristallen, die gemakkelijk bereid kunnen worden en z00 kenmerkend zijn, bij het aantoonen van bloed (b. v. in geregtelijke gevallen) van dienst kunnen zijn. Men verkrijgt ze door koking van het *) [De door van DEEN gevormde kleurlooze bloedkristallen kunnen onmogelijk als ontledingsprodukten worden beschouwd.] 5 38 KLEURLOOZE BLOEDLIGCHAAMPJES. voorwerp, b.v. van de verdachte vlek, met watervrij azijnzuur (ijsazijn) en voorzigtige verdamping van het gewonnen uittreksel; de kristallen vormen rhombische plaatjes, die meer of minder donkerbruin zijn gekleurd, in water, alkohol en aether onoplosbaar, doch in alkali&n oplosbaar zijn onder kleur- verandering. De dichroitische oplossingen van de bloedkleurstof toonen het ver- schijnsel van de onechte inwendige dispersie der lichtstralen; hieruit moet men het gevolg trekken, dat zij kleine deeltjes in zich gesuspendeerd hou- den, die op eene andere wijze het licht breken. Het schijnt derhalve dat met de vermietiging van het dichroisme door de zuurstof eene oplossing van deze gesuspendeerde lischaampjes gepaard gaat (BRÜCKE). &. Geringe hoeveelheden van verschillende vetten, zee- pen’ en /cholestearime. 3. Zouten, met name kali- en phosphorzure verbin- dingen. 4. Water. DZ 5. Gassoorten (zie beneden). Kleurlooze bloedligcehaampjes. De kleurlooze bloedligchaampjes (lymphlig- chaampjes) zijn ronde kernhoudende cellen, met eene eenig- zins gekorrelde, op moerbezien gelijkende onpermlakte; zi) zijn srooter dan de roode (ongeveer %o"). Zi] toonen de groot- ste overeenkomst met de cellen van de lympha, waarvan zij ook [grootendeels] afkomstig zijn (Hoofdstuk VD. Hunne scheikundige bestanddeelen zijn nog niet naauwkeurig bekend; waarschijnljjk komen zij, met uitzondering van de kleurstof, nagenoeg overeen met die van de roode. Veel redenen plei- ten er voor (Hoofdstuk VD), dat de kleurlooze bloedligchaamp- jes de eerste beginselen zijn van de roode; op zekere plaatsen (inzonderheid in het bloed van de miltader) komen overgangs- vormen tusschen beide voor. Buitendien heeft men nog andere, zeer onstandvastige en twijfelachtige vaste deelen in het bloed beschreven; nameljk de „vezelstofschotsen” en de „moleculaire fibrine” (ZIMMERMANN). — De nieuwste onderzoekingen (ALEX. schMmıpr) hebben het waarschijnlijk gemaakt, dat de laatste stof een neerslag is van fibrinoplastische zelfstandigheid (slobuline). Bloedvloeistof. De bloedvloeistof bevat eene stof, die in bloed, ‘dat aan zich zelf is overgelaten, zich zeer spoedig, schijnbaar van % ; in den vorm van uit elkander geplozen vezels uitscheidt, daarbiji de bloedligchaampjes in zich houdt opgesloten, — F zoogen. „vezelstof” of de „fibrine.” Deze uitscheiding, de stolling des bloeds, verandert het vloeibare bloed in cene weeke roode massa; na verloop van eenige uren trekt deze zich tot een kleiner volume zamen, terwijl zij een geelachtig vocht, de bloedwei naar buiten perst. De wei bevat alle BLOEDVLOEISTOF. 39 bestanddeelen van de bloedvloeistof, met uitzondering van de uitgescheiden vezelstof. De overblijvende, in de wei drijvende, digte roode massa, de bloedkoek (placenta sanguinis), bestaat derhalve wit de vezelstof en de bloedligechaampjes. — Hebben de bloedligehaampjes vöör de stolling (b. v. als deze vertraagd is) tijd gehad om een weinig naar beneden te zinken, alsdan bevat de bovenste laag van den bloedkoek geen ligchaampjes, is daarom wit en heeft na de zamentrekking eene eenigzins kleinere doorsnede dan het roode gedeelte. Deze laag noemt men de spekhuid (crusta phlogistica, omdat zij voorkomt in het bloed bij ontstekingachtige ziekten). — Door het pas ontlaste bloed met een stokje te slaan, verkrijgt men de vezel- stof in een zuiveren toestand, doordien zij zich bij het stollen aan het stokje, waarmede men slaat, in vezeltjes vasthecht; het overblijvende vocht, dat nu niet meer kan stollen (het „gesla- gen bloed”) bestaat uit de wei en de bloedligchaampjes. Het ligchaam, dat als „vezelstof” uitgescheiden wordt, is eene stof, die zeer naauw met het eiwit verwant is, de „fi- brinogene zelfstandigheid” (A. schmipor), die in het natuurliijke bloedplasma is opgelost en in opgelosten toestand alle eigenschappen van het eiwit bezit, maar door koolzuur uit hare oplossing neergeslagen wordt (doch niet zoo gemakke- lijk als globuline). Zij wordt niet, zooals men vroeger aan- nam, van zelf, maar (A. schmidt) door de inwerking van een bestanddeel der bloedligchaampjes, namelijk de „fibrinoplas- tische zelfstandigheid” uitgescheiden. Boven is reeds aan- gemerkt, dat de globuline der bloedligchaampjes vooral als de fibrinoplastische zelfstandigheid moet beschouwd worden; doch ook vele andere ligchamen (bindweefsel, de media van het oog, kleurlooze bloedlischaampjes, Iymphligchaampjes, enz.) hebben, - waarschijnlijk door hun gehalte aan globuline, eene fibrinoplas- tische werking. Of men de inwerking van de fibrinoplastische zelfstandigheid. als eene soort van gistingsproces moet beschou- wen, d.1ı. of &ene en dezelfde hoeveelheid daarvan achtereen- volgens verschillende hoeveelheden van fibrinogene zelfstandig- heid kan doen stremmen, dan wel of zij bij het proces zelf verbruikt wordt, — is nog niet uitgemaakt. De inwerking van de fibrinoplastische zelfstandigheid op de fibrinogene, met andere woorden de stolling van het bloed, kan door velerlei omstandigheden verhinderd, vertraagd of ver- sneld ‘worden. Zijj wordt verhinderd door een nog raad- selachtigen invloed van den levenden vaatwand (Brücke): het bloed kan niet stollen, zoolang het in de vaten zich beweegt, waarbi) elk deeltje gestadig met den levenden vaatwand in aan- raking komt, maar eerst nadat het uit de vaten verwijderd is, ol na den dood, of ook in de levende vaten, zoodra het bloed 40 BLOEDVLOEISTOF. op de eene of andere plaats begint stil te staan, waardoor de centrale bloedlagen aan den invloed van den wand worden ont- trokken. De stolling wordt verder vertraagd of zelfs verhin- derd door de toevoeging van alkalien, alkalische zouten, door koolzuur of andere zwakke zuren, die de globuline uit hare oplossingen ne£rslaan. Versneld wordt zij door blootstelling aan de lucht (zoo zal bloed in open vaten sneller stollen dan in geslotene), door het contact met vreemde vaste ligchamen (b. v. slaan), door warmte tot aan 55°. Het bloed bevat een grooter gehalte aan fibrinoplastische zelfstandig- heid dan noodig is, om alle fibrinogene stoffen te doen stremmen. Immers de vloeistof, die men uit het gestolde bloed naar buiten perst (bloedlig- chaampjesbevattende wei) kan nog andere vloeistoffen, die fibrinogene zelf- standigheid bevatten, b. v. transsudaten (Hoofdstuk IV.) doen stremmen; df zii kan de stremming van zulke fibrinogeenhoudende vloeistoffen bespoedi- gen, die wel is waar eene fibrinoplastische stof bevatten, doch in eene zoo geringe hoeveelheid of van zoo weinig kracht, dat hare vrijwillige stremming zeer langzaam tot stand komt (b. v. chyl en lympha). In weerwil van het groote volume, dat de fibrinogene zelfstandigheid in den gestremden toestand ıinneemt, is hare hoeveelheid toch zeer gering: niet meer dan nagenoeg 0,2%. De overige bestanddeelen van de bloedvloei- stof (derhalve met andere woorden: de bestanddeelen van de bloedwei) zijn: l. Water, ongeveer 90%, (het serum = 100 genomen). 2. Eiwit, in eene groote hoeveelheid, ongeveer S—10% ; waarschijnlijk voor een gedeelte aan alkalien gebonden (als na- tronalbuminaat). Ook andere eiwitachtige ligchamen, b. v. ca- seine, worden door sommigen in de bloedwei aangenomen (v. PANUM); men moet echter de „serumcaseine” beschouwen als fibrinoplastische zelfstandigheid (globuline), die in de wei is opgelost (A. SCHMIDT). | 3. Oxydatietrappen van de eiwitachtige lig- chamen, zoogen. extractiefstoffen, met name glycine (als hippurzuur), kreatine, kreatinine, hypoxan- thine en pisstof, soms ook piszuur, allen in zeer ge- ringe hoeveelheid. 4. Druivensuiker, in eene geringe hoeveelheid, die bovendien nog verschilt naar gelang van de localiteit (zie Hoofdstuk VI). 5. Vetten, zeepen, vetzuren en cholestearine; de vetten gedeeltelijk door middel van de zeepen opgelost, ge- deeltelijk ın emulsie gehouden, insgelijks slechts in eene ge- ringe, overigens ongelijke hoeveelheid (0.1—0.2%)- 6. Eene zekere riekende stof, die voor elke soort van bloed kenmerkend is. De gele kleurstof van de wei ontstaat misschien uit de bloedligchaampjes [?]. GASVORMIGE BESTANDDEELEN VAN HET BLOED. 41 7. Zouten, en wel bij voorkeur natronzouten, chloor- en koolzuurverbindingen, derhalve inzonderheid keukenzout en koolzure soda. 8. Gasvormige bestanddeelen. Gasvormige bestanddeelen van het bloed. Het bloed bevat zuurstof, koolzuur en stikstof, gedeeltelijk slechts in geäbsorbeerden toestand, gedeeltelijk in losse scheikundige verbindingen. De grondwet voor de absorptie van gassen door vloeistoffen (wet van HENRY-DALTON-BUNSEN) is deze: het absorptievermogen is voor verschillende vloeistoffen en gassen verschillend: met het toenemen der temperatuur neemt het af en wordt bij het kookpunt der vloeistof = 0. Het volume van een bepaald gas, dat door eene bepaalde vloeistof bij eene gelijkblijvende tem- peratuur opgenomen wordt, is onafhankelijk van de drukking, waar- onder het gas staat; — of met andere woorden (onder toepassing van de wet van MARIOTTE): het gewigt van de opgenomen hoeveelheid gas is evenredig aan de drukking. — Hieruit volgt, dat in eene luchtledige ruimte (waar de drukking = 0 is) geen gas geabsorbeerd kan blijven, maar dat het geabsorbeerde naar buiten moet stroomen. (Is de luchtledige ruimte afgesloten en wordt het naar buiten gestroomde gas niet verwijderd, dan zal er eindelijk weder eene drukking ontstaan, waaronder het overschot geabsor- beerd blijft).,— Daar verder verschillende gassoorten geen drukking op elkander uitoefenen, zoo zal eene vloeistof, die een gas, b. v. koolzuur, geabsorbeerd houdt in eene ruimte, die door cen ander gas, b. v. waterstof gevuld is, haar gas op dezelflde wijze laten uitstroomen als ın de luchtledige ruimte. Want de drukking in de met waterstof gevulde ruimte is voor koolzuur = 0; in plaats daarvan zal waterstof, naar gelang van hare drukking, geabsorbeerd worden. Men kan dus geabsorbeerde gassen uit cene vloeistof drijven: 1. door eene verhoogde temperatuur, inzonderheid tot het kookpunt toe; 2. door de lucht- ledige ruimte (luchtpomp, vacuum van TORICELLI); 3. door een vreemd gas door de vloeistof te laten gaan of door haar daarmede te schudden. — Van al deze methoden heeft men gebruik gemaakt voor de analyse van de in het bloed aanwezige gassoorten (MAGNUS, LOTHAR MEYER, SETSCHENOW). l. Zuurstofgas is in slagaderlijk bloed (zie beneden) gemiddeld ten bedrage van 15.78 procenten in volume *) ge- vonden (SETSCHENOW) ; in het aderlijke bloed is de hoeveelheid zuurstof hoogst wisselvallig (Hoofdstuk III); in het aderbloed van rustende spieren bedroeg zij gemiddeld uit 5 bepalingen 5.96 proc. in vol. (sczerkow). De verhouding tusschen gasvrij bloed en zuurstofgas, toont, dat dit laatste door bloed niet alleen geabsorbeerd, maar grootendeels scheikun- dig gebonden wordt. De opname van zuurstof is namelijk op een klein gedeelte na geheel onafhankelijk van de druk- king, zij volgt derhalve niet de wet van parıon. Wanneer men alleen bloedwei, zonder bloedligchaamgjes neemt, dan wordt het gas slechts geabsorbeerd, en wel juist in die hoe- veelheid, als het volgens de wet van Danron geabsorbeerde gedeelte van de zuurstof bedraagt, die door het bloed in 190/ *) [Volgens 1. MEYER en NAWROCKI is deze hoeveelheid minder, en wel gemiddeld u; 0) 42 GASVORMIGE BESTANDDEELEN VAN HET BLOED. zijn geheel [wei met bloedligchaampjes] is opgenomen (L. Meyer). Men moet bij gevolg aannemen, dat de zuurstof door eene in de bloedligehaampjes bevatte zelfstandigheid schei- kundig gebonden, doch door het serum eenvoudig geabsor- beerd wordt (d. 1. door het water daarvan, want serum absorbeert juist zooveel zuurstof als eenvoudig gedestilleerd wa- ter) #). Men moet deze wijze van beschouwing op het na- tuurlijk zuurstofgehalte van het bloed toepassen. — De schei- kundige verbinding in de bloedligchaampjes is zoo los, dat de gebonden zuurstof door dezelfde middelen als de eenvon- dig geabsorbeerde uitgedreven wordt (verhitten tot kookhitte, luchtledige ruimte, laten doorstroomen van gas). Door kool- oxydegas wordt niet alleen de geheele in het bloed aanwezige “hoeveelheid zuurstof verdrongen F), maar het maakt ook het bloed, dat daarbijj eene licht scharlakenroode kleur aanneemt, ongeschikt om op nieuw scheikundig zuurstof te binden. Kool- oxydegas moet derhalve in de bloedligchaampjes insgelijks schei- kundig gebonden worden, en wel vaster dan zuurstof; de gebonden hoeveelheid is gelijk aan die van de zuurstof (HoPPr, BERNARD, L. MEYER). Nadat men zekere stoffen (wijnsteenzuur) bij het bloed heeft gevoegd, is een groot gedeelte van de zuur- stof zoo stevig gebonden, dat deze voortaan niet meer door de genoemde middelen kan verwijderd worden (L. MEYER). Vele ervaringen pleiten. voor de waarschijnlijkheid, dat de in de bloedlischaampjes gebondene zuurstof hier althans ge- deeltelijk in den gewijzigden toestand van de actieve zuur- stof, het ozon, aanwezig is, op dezelfde wijze als in de reeds lang bekende zoogen. ozonoverbrengers (b. v. ijzeroxydulezouten , platinamoor): 1. De bloedligchäampjes, derhalve normaal of geslagen bloed, werken als ozonoverbrengers, d. i. zij bezitten het vermogen om bij contact met ozonhoudende vloeistoffen (ter- pentijnolie) aan deze laatsten ozon te onttrekken en het op ligt te oxyderen ligchamen (guajaktinetuur, jodetum kalicum) over te brengen (daarbij wordt de guajaktinetuur blaauw gekleurd, het jodkalium ontleed en,geeft het vrıj geworden jodium met stijf- selpap de blaauwe kleur). (ScHönseın, His). — 2. In het normale bloed kan ozon door zijne werking op de genoemde herkenningsmiddelen aangetoond worden (A. scumipr) $). Dat alleen de roode bloedligchaampjes het ozon bevatten, wordt door de werkeloosheid van eenvoudig serum bewezen. Van *) Evenwel wordt ook opgegeven (rerxer), dat eenvoudig serum insgelijks een weinig zuurstof onafhankelijk van de drukking opneemt, — een resultaat, dat misschien berust op eene verontreiniging van het serum met bloedligchaampjes (LUDWIG). +) [Het kooloxydegas wordt daarom in den laatsten tijd ook gebezigd, om het zuurstof- gehalte van het bloed (L. MEYER en NAWROCKI) op eene zeer gemakkelijke wijze te bepalen]. %) [Terwijl omgekeerd, blocd, — zelfs in zeer geringe hoeveelheid — door ozon kan worden aangetoond; hetwelk bij medico-forensische gevallen van groot gewigt is (VAN DEEN)]. SOORTEN VAN BLOED. 43 hunne bestanddeelen schijnt de haematokrystalline alleen als ozonoverbrenger te moeten gelden, en onder hare bestanddeelen wederom alleen de haematine, vermits na praecipitatie van de globuline door koolzuur in verdund bloed (zie bladz. 21) niets veranderd wordt, doch enkel globuline geen ozonoverbrenger is; verder vindt men dezelfde eigenschappen bij bloed, dat door vliezen gediffundeerd, verdund is, dat derhalve ook niets van het stroma der bloedligchaampjes bevat [en bij bloed dat zeer oud is en in ontbindingstoestand zich bevindt, van DEREN]. — Met deze ervaringen laat zich zeer goed overeenbrengen de bestemming van het bloed, om de aan de dampkringslucht ont- nomen zuurstof op de oxydeerbare bestanddeelen des ligchaams over te brengen.. 2. Koolzuur komt in het slagaderlijk bloed (sEr- SCHENOw) gemiddeld ten bedrage van 30, in het aderlijke bloed van rustende spieren (SCZELKOW) in eene hoeveelheid van 35 procent in volume voor. Blijkens absorptieproeven is ook hier een gedeelte scheikundig gebonden (dat derhalve aan de wet van DALTON gehoorzaamt), een ander, verreweg het kleinste gedeelte, is slechts geabsorbeerd; dit laatste is veel grooter dan het overeenkomstige gedeelte zuurstof (omdat, gelijk men weet, koolzuur in eene veel grootere hoeveelheid door water wordt geabsorbeerd). Daar evenwel eenvoudig serum zich tegen- over koolzuur volkomen op dezelfde wijze verhoudt als het bloed in zijn geheel, zoo moet het scheikundig gebonden gedeelte van het koolzuur niet in’de bloedligchaampjes, maar, tegelijk met het geabsorbeerde gedeelte, in het serum gezocht worden. Het be- standdeel van de wei, waaraan een gedeelte van het koolzuur ge- bonden is, is het phosphorzure natron (2NaO. HO. PO,) (FERNET) Ook het koolzure natron van het serum kan (bij absorptieproeven) koolzuur (tot den vorm van dubbelkoolzure zouten) binden ; intusschen bevat het natuurlijke bloed geen dubbelkoolzure natron. 3. Stikstof komt in het bloed voor ten bedrage van nagenoeg 1—2 procenten in volume, Ook zi) is misschien voor een klein gedeelte scheikundig gebonden; en wel in de bloed- ligchaampjes (FERNET, SETSCHENOW). Soorten van bloed. De zamenstelling van het bloed is niet overal in het lie- chaam gelijk. Het voornaamste onderscheid vindt men bij het slagaderlijke bloed (in de slagaderen van den grooten bloeds- omloop, het linker hart en de longaderen) en het aderlijke (in de aderen van den srooten bloedsomloop , het regter hart en de longslagaderen) , en wel hoofdzakelijk in het gasgehalte en in de kleur. Het slagaderlijke bloed bevat meer zuurstof (daarentegen minder koolzuur) dan het aderlijke en heeft eene helderder (schar- Ik HOEVEELHEID BLOED. laken roode) kleur; buitendien bezit het geen dichroisme , zooals bij het laatste wel het geval is. Het verschil van kleur staat in ' een naauw verband met dat van het zuurstofgehalte; want door schudden met zuurstof (of dampkringslucht) wordt donker bloed licht rood, door schudden met andere gassoorten (kooloxydegas uitgezonderd, zie bladz. 43) het lichtroode donker. Buitendien bezit het slagaderbloed — volgens sommigen — meer wa- ter, vezelstof, zouten, suiker en extractiefstoffen, daarentegen minder bloed- ligchaampjes en minder pisstof dan het aderlijke. Zijne temperatuur is ge- middeld 1°C hooger. — De oorzaak van de werking der gassen op de kleur van het bloed ligt grootendeels in de verandering, die de bloedlig- chaampjes in hun vorm ondergaan. Zoo zouden zij door binding van zuur- stof zamenschrompelen en meer hol worden, daarentegen door onttrekking van zuurstof (het laten doorstroomen van koolzuur enz.) opzwellen (HARLESS); in overeenstemming hiermede moeten zij in het eerste geval als een sterke holle spiegel, het licht met meer geconcentreerde stralen terugkaatsen, in het laatste meer verspreiden. Althans de toevoeging van zouten maakt het bloed op deze wijze (bladz. 37) lichter, de toevoeging van water in tegendeel donkerder. Intusschen werken de gassen ook onafhankelijk van den vorm der bloedligchaampjes op de kleurstof alleen (b. v. als men gene door toe- voeging van water heeft vernietigd) op dezelfde wijze. De opheffing van het dichroisme door zuurstof (bladz. 37) pleit ook voor eene regtstreeksche inwerking van de gassen op de kleurstof. — Bevat buitendien het slagaderlij- ke bloed minder bloedligchaampjes, dan bezit het ook als gevolg daarvan eene minder gesatureerde kleur. Hoeveelheid bloed. De hoeveelheid bloed in het menschelijke ligchaam is niet naauwkeurig bekend; zij bedraagt ongeveer /,, (BI- scHorr), bij pasgeborenen ',, (WELCKER) van het ligchaams- gewigt. De meest bekende methoden voor het bepalen van de hoeveelheid bloed zijn de volgende: 1. Men kan het bloedquantum berekenen uit de verdun- ning, welke eene bekende, ingespoten hoeveelheid water in de geheele bloed- massa tot stand brengt; men bepaalt de verdunning door vergelijking van het watergehalte van twee bloedproeven, die men onmiddelljk voor, en eenigen tijjd na de inspuiting van water heeft genomen (VALENTIN); (deze methode leidt tot verkeerde uitkomsten, omdat het water zich niet gelijkma- tig met de geheele bloedmassa vermengt, en omdat het verdunde bloed ter- stond met de weefsels in diffusie geraakt, dus water (en wel door de nieren) afgeeft en vaste stoffen opneemt). 2. Men bepaalt de vaste bestanddeelen van de geheele bloedmassa, die men verkrijgt door bij een onthoofd mensch het bloed te laten uitloopen en het overschot dat in de vaten overgebleven is, met water uit te spuiten (en wel zö6 lang als het afvloeijende water nog rood is gekleurd); uit het vaste overblijfsel kan men het bloedquantum berekenen, als men vooraf in eene niet verdunde bloedproef het gehalte aan vaste bestand- deelen bepaald heeft (ep. WEBER); (deze methode is onnaauwkeurig, omdat men onmogelijk al het bloed uit de vaten kan spuiten). — 3. Men verdunt de geheele bloedmassa (die men op dezelfde wijze als bij 2. verzamelt en buitendien nog door uitloogen van het geheele ligchaam) 200 lang met water, tot dat zii volkomen dezelfde kleur heeft, als een specimen bloed, dat men vooraf uit het ligchaam genomen, vervolgens gemeten en met cene gemeten hoeveelheid water verdund heeft; nu kan men het bloedquantum gemakke- ljjk berekenen uit de massa water die voor de verdunning gebruikt is (WELC- KER, HEIDENHAIN); (deze methode heeft het gebrek , dat niet alle soorten van bloed dezelfde kleurende kracht bezitten; zij is intusschen het meest voor verdere volmaking vatbaar). DE BEWEGING VAN HET BLOED. 45 II. De beweging van het bloed. Het bloed beweegt zich voortdurend met eene groote snel- heid.door alle deelen des ligchaams langs wegen, die door het vaatstelsel worden aangewezen en die het nergens verlaat. Alle uitgaven van stoffen hebben derhalve door de wanden der ge- sloten buizen plaats; op @@ne enkele uitzondering na (het naar binnen stroomen van de Iympha) geschieden de ontvangsten op dezelfde wijze. Tot deze wisseling van stof zijn evenwel alleen die deelen van het vaatstelsel geschikt, welke de dunste wan- den hebben, de haarvaten of capillairen. Daar het vaatstelsel een volkomen gesloten geheel vormt en de beweging des bloeds altijjd in dezelfde rigting plaats heeft, zoo moet deze altijd ın den vorm van een cirkel geschieden, waarom men haar dan ook eirculatie, bloedsomloop heeft genoemd. Men kan zich daarom het vaatstelsel voorstellen als eene cirkelvormige buis, die op velerlei wijzen vertakt, doch overal gesloten is; de plaatsen van de buis, waar de vertakking den kleinsten diameter heeft, beantwoorden aan de stelsels van haarvaten. Slechts op twee plaatsen is de buis niet vertakt: de aorta en de longslagader, elk met de haar toebehoo- rende helft van het hart; van elk dezer plaatsen kan men niet dan door een capillair stelsel in de andere komen. Er bestaan bij gevolg twee hoofdstelsels van haarvaten: de long- haarvaten en de haarvaten van den, grooten bloedsomloop (zie beneden); elk bloeddeeltje moet deze beide stelsels bij elke circulatie eenmaal doorloopen. Het voornaamste onderscheid tusschen deze beide stelsels van haar- vaten list in de gaswisseling van het bloed (zie Hoofdstuk Il); in de longhaarvaten neemt het bloed zuurstof op en geeft koolzuur af; in de capillairen van den grooten bloeds- omloop heeft het omgekeerde plaats. Het bloed is derhalve op zijn geheelen weg van de longhaarvaten tot die van den grooten bloedsomloop rijk aan zuurstof, derhalve lichtrood (bladz. .44) of slagaderlijk, omgekeerd op zijn weg van de haarvaten van den grooten bloedsomloop tot die van de longen arın aan zuurstof en rijk aan koolzuur, derhalve donkerrood of aderlijk. De geheele bloedsomloop wordt derhalve ver- deeld in eene slagaderlijke en eene aderlijke helft. Daar waar de beide onvertakte gedeelten van het vaat- stelsel ontspringen (de eene in de slagaderlijke, de andere ın de aderlijke helft) zijn de voornaamste drijfwerken in den vorm van twee zamentrekbare, met kleppen voorziene buizen geplaatst,, de beide helften van het hart, en wel de linker aan de slagaderlijke zijde (oorsprong van de aorta), de regter aan de aderlijke (oorsprong van de longslagader). 46 DE BEWEGING VAN HET HART. Van het hart uitgaande, noemt men nu elke vaatvertak- king, die bloed naar een stelsel van haarvaten heen voert een slagaderstelsel, en elke vaatvertakking, die bloed uit een stelsel van haarvaten afvoert, een aderstelsel. Er bestaan der- halve twee slagader-, en twee aderstelsels. Het slagader- stelsel van den grooten bloedsomloop (aortastel- sel) brengt slagaderlijk bloed uit het linker hart in de haarva- ten van den grooten bloedsomloop, het aderstelsel van den grooten bloedsomloop leidt het aldaar aderlijk geworden bloed in het regter hart, van daar brengt het stel- sel der longslagaderen het aderlijke bloed in de haar- vaten van de long, en het stelsel van longaderen het aldaar slagaderlijk geworden bloed in het linker hart. Vermits bij de vaatverdeelingen bijna altijd de som van de dwarssneden der takken grooter is dan die van den stam, zoo neemt de geheele dwarssnede van het vaatstelsel in het algemeen met de vertakking toe, zoo dat zij het kleinst is aan de beide onvertakte plaatsen (aorta en art. pulmonalis), het grootst in de capillaire deelen. De vaatbuizen, met name de slagaderen, bezitten eene zeer volkomen elasticiteit. Öfschoon de geheele bloedbeweging &ene circulatie is, wordt toch dik- wijls te onregte dat gedeelte, dat zich van het linker hart door de capillai- ren van den grooten bloedsomloop tot aan het regter hart uitstrekt met den naam van grooten bloedsomloop, het andere met dien van kleinen bloedsomloop bestempeld. — Een gedeelte van het aderbloed des ligchaams, namelijk dat uit de haarvaten van den darm en de milt komt, vereenigt zich in een aderstam (poortader), die niet zoo op zich zelf naar het regter hart gaat, maar zich eerst in een tweede stelsel van haarvaten in de lever, als eene slagader, vertakt; eerst uit deze komt het bloed in de aderen, die regtstreeks naar het hart leiden; ook dit gedeelte van het vaatstelsel wordt onjuist poortadercirculatie genoemd. Onder de bewegende krachten, die den bloedsomloop tot stand brengen, staat de beweging van het hart bovenaan; alvorens derhalve die krachten nader in haar verband te be- schouwen, moeten wij eenige belangrijke bijzonderheden aan- gaande het hart laten voorafgaan. ‘ De beweging van het hart. Het hart bestaat uit twee spierachtige holle organen, die volkomen van elkander gescheiden en op gelijke wijze ge- bouwd zijn. Door rhythmische zamentrekkingen en inrigtin- gen, die als veiligheidskleppen werken, beweegt het zijn in- houd, in eene bepaalde rigting — door zich heen. De regter helft is in de aderlijke, de linker in de slagaderlijke afdeeling van den bloedsomloop geplaatst; de eerste bevat dus alleen donkerrood, de laatste alleen lichtrood bloed (bladz. 45); de DE BEWEGING VAN HET HART. 47 eerste brengt het wit het ligchaam komende bloed door de holle aderen in de longslagader, deze het bloed, dat uit de longen door de longaderen terugkeert, in de aorta. Elke helft van het hart bestaat uit een boezem met dunne wanden, die het instroomende bloed het eerst opneemt, en eene kamer met een dikken wand, die het in de slagader peıst. 'De spiervezels, waaruit het grootste gedeelte van den hartwand be- staat, zijn, ofschoon aan den wil geheel onttrokken, dwarsgestreept en, afwijkende van bijna alle anderen, vertakt en onderling netsgewijze za- menhangende. Zij vormen verscheidene, op verschillende wijzen ver- loopende, gedeeltelijik als spiralen gekronkelde lagen; die van de kamers ontspringen uit de vezelkraakbeenige ringen aan de grenzen van de boezems en hechten zich gedeeltelijk op dezelfde plaats weder vast, doch zijn ook gedeeltelijk *), nadat zij zich in de mm. papillares hebben omgeslagen, aan de chordae tendineae van de klapvliezen bevestigd. De’spieren der boezems zijn voikomen gescheiden van die der kamers; daarentegen gaan veel vezels van de eene helft van het hart naar de andere over. Het hart der zoogdieren en vogels verschilt niet van dat van den mensch. Bij de geschubde amphibiän staan beide kamers met elkander in gemeenschap, bij de naakten bestaat er over het algemeen slechts &ene kamer; bij de eersten ontspringt de aorta en longslagader nit de gemeenschappelijke kamerruimte, bij de naakte amphibiön ontspringt slechts een vat uit de ka- mer, dat zoowel het lischaam als de longen met bloed voorziet. Het hart van de visschen en van de larven der batrachi@n komt over ’t algemeen slechts overeen met de regter helft van het menschelijke hart (eene kamer en een boezem); in de slagaderlijke helft van den bloedsomloop is geen hart ingelascht, zoodat de kieuwaderen regtstreeks in de aorta overgaan. — Bij de ongewervelde dieren, die meestal geen afgesloten vaatstelsel bezitten, wordt een eigenlijk hart met kamers en boezems slechts bij enkele afdeelin- gen aangetroffen, bij anderen bestaat eenvoudig eene opene buis, die met kleppen voorzien is (b. v. het rugvat der insecten); anderen hebben hoege- naamd niets van dien aard. De rhythmische bewegingen van het hart bestaan in eene afwisselende zamentrekking der boezems en kamers. De beide helften van het hart werken volkomen evenwijdig en gelijktijjdig. Tijdens de zamentrekking (systole) van de boe- zems heeft de verslapping (diastole) van de kamers plaats en omgekeerd; de systole van de kamers volgt onmiddellijk op die van, de boezems; daarentegen volgt op de systole der ka- mers een kort tijdperk van rust, tot dat de eerstvolgende SyS- tole der boezems weder begint; wijders duurt de systole van de boezems korter dan die van de kamers. Het hart en de groote vaten liggen binnen de borstkas in eene ruimte, welke de longen, die buiten haar natuurlijk vo- lume zijn uitgezet (zie'Hoofdstuk II), gestadig trachten te vergrooten. Het hart en de groote vaten staan derhalve onder eene negatieve drukking, d.i. hunne wanden, met name de meer veörkrachtige van de boezems en van de aderstammen, worden uit elkander getrokken. De boezems moeten derhalve, zoodra zij verslapt zijn, altijjd door opzuiging uit de aderen met * rey » 1 N h ie) [Over den ovorsprong en de aanhechtings-plaatsen der spieren van het hart, zie DONDERS, Physiologie übersetzt von THEILE, 1809,87]. 3 48 DE BEWEGING VAN HET HART. bloed gevuld worden. Maar ook de verslapte kamers worden door dezelfde omstandigheid met bloed gevuld, terwijl deze vul- ling nog begunstigd wordt door eene zekere actieve uitzetting (de zoogen. „zelfregeling *),” zie beneden). In het korte tjdperk van rust tusschen het einde van de kamersystole en het begin van de boezemsystole, tijdens welke, volgens het hierboven medegedeelde, het geheele hart verslapt is, moeten derhalve zoowel de boezems als de kamers met bloed gevuld zijn. De na elke pause tot stand komende zamentrekking der boezems begint aan de spierachtige inmondingen der aderen, zijj vernaauwt in de eerste plaats deze laatsten, en vervolgens de geheele holte van den boezem. De drukking, die daar- door op den inhoud wordt uitgeoefend, moet het grootste ge- deelte daarvan in de — wel is waar reeds gevulde, maar nog voor uitzetting vatbare — kamers ontlasten; want de terugkeer naar de aderen is haar gedeeltelijk door die vernaauwing van hare inmondingen, deels door eene regtstreeksche sluiting van klap- vliezen (venae coronariae en onderste holle ader), gedeeltelijk door verwijderde klapvliezen der aderen in de bovenste holle aderen afgesloten of moejjeljk gemaakt +). De kamers zullen zich derhalve zoo ver met bloed vullen, tot dat hare span- ning grooter is geworden dan die der boezems, welke tegen het einde van hunne systole allengs een weinig verslappen. Is dit oogenblik gekomen, dan sluiten zich de „aderlijke” klap- vliezen aan de grens van kamer en boezem (atrioventriculaire klapvliezen). Deze klapvliezen (waarvan regts de tricuspidalis, aan de linkerzijde de bicuspidalis of mitralis geplaatst is) bestaan uit 3, resp. 2 vliezige pla- ten, die met eene breede grondvlakte aan de wanden van de grensopening zijn vastgehecht, en met hare vrije randen door de chordae tendineae aan de mm. papillares. In de rust hangen zij slap in de kamers naar beneden. Zoodra echter in de kamer eene hoogere drukking bestaat dan in den boe- zem, alsdan worden zij door den teruggaanden stroom naar boven gedreven, ontplooid, en daar zij door de chordae verhinderd worden, in den boezem om te slaan, zoo worden hare binnenste randen, tegen elkander gedrukt, waardoor eene volkomene sluiting tot stand komt. Onmiddellijk nadat de aderlijke klapvliezen zich sluiten, begint de systole der kamers. De sluiting der klapvliezen wordt door de gelijktijdige zamentrekking der tepelvormige spieren nog versterkt, en de zamentrekking van de kamers perst nu hun geheelen inhoud met groote kracht in de slagaderen (aorta en *) [Deze „zelfregeling” zoude berusten op het gesloten worden der uitmondingen van de a. a. coronariae tijdens de kamersystole; deze sluiting wordt echter — en teregt — door velen niet aangenomen — zie hierachter]. +) [Het terugstroomen van het bloed naar de aderen wordt voorkomen door de wijze, op welke de boezems zich zamentrekken, niet door de klapvliezen, (z00 als HERMANN zegt); want ten eersten, — wat het linker atrium betreft, hebben de venae pulmonales geene klap- vliezen, en ten tweede kan in den regter boezem de valvula Eustachii, — alleen bij het embryo van grooten invloed, — de vena cava inferior niet sluiten; zoodanigen invloed heeft ook de valvula Thebesii niet volkomen op de uitmonding van de vena coronaria, en de vena cava superior bezit geene klapvliezen, evenmin als eenige tak, waaruit ze is zamengesteld, met uitzondering van de vena jugularis communis]. DE BEWEGING VAN HET HART. 49 art. pulmonalis). Zoodra de systole ophoudt, sluit de hooge drukking de halvemaansgewijze klapvliezen, die aan den oorsprong der slagaderen zijn geplaatst, zoodat eene terug- strooming van het bloed naar de verslapte kamers onmogelijk is. Na een kort tijdperk van rust, gedurende hetwelk (zooals boven is gezegd) de kamers met den inhoud der boezems ge- vuld worden, begint het spel op nieuw met de systole van de boezems. 