title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: verringen uit deselven gezien, dat de Overste Croset nog bloot niet aangezien is uit de wilde U Ed. zal vernemen mijn sentimenten aangaande het ageren van de Auxilieren troepen, daar ik tegenover wel voorzichtig anders niet en zal bij doen, als U Ed. zeer ernstig te versuchen, 8. C. D. op het serieuste aan te geven, zodat marcheer zo snel mogelijk voort te zetten en te naderen aan deze kant, zonder zo veel omwegen te gebruiken. Ik ben van intentie, om even express te zijn in weinig dagelijks achteraf te zenden naar den Heer Generaal, om hem verder te informeren van mijn gedachten, te presseren in actie. V. IVIdaug am Rhein und in Westfalen. te willen treden en kennis te willen geven, op wat voor een manier ik aan deze kant ben te ageren. Onderhuids zo aan Hecht U Ed. te verscheren, dat ik niet na laatten en zal, alles te doen 't gene in mag zijn in, zodat den vant afbreken te doen en te gens den zelf te ageren - ik en durf de pen niet te vertrouwen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 24. Oct. 1672. Alle Friedensversuche sind Amüsements. Der Staat kann die französischen und englischen Bedingungen nicht annehmen. Der Marsch der brandenburgischen Truppen ist vertragswidrig. Hat noch nichts zu ihrer Befreiung von der französischen Obermacht beigetragen. Vertrauen, dass der Kurfe der Allianz beobachtet werden wird. 10. Okt. Auf Bericht der Deputierten für die Sachen der Tripartite Allianz über die Schreiben des Ministeriums vom 13. und 15. Okt. ist beschlossen: Dass dem gemachten Heer von Amerika (in genanntem Sinne) geschrieben wird, dass His Majestät unter so guten als anderen Potentaten die Freude in Christenreich und namentlich von Frankreich und Großbritannien sagen, letztendlich und gestabilisiert, und dass dieselben von der Baren Friedensintention, als bereits vorher, dass die Sache zu Extremitäten und Ruptur war ausgerichtet, an alle baren Alliierte nicht nur offen, sondern auch durch expresse Besendungen und sehr viel missiven an die hohen Stellen gegeben, noch in der Tat auch so bei der offenen Kommunikation gegeben, nicht nur in der Tat, auch so bei der sehr heftigen Zuständen. "oningen van Vrankrijk en Engeland ronde en sineere verklaringen hebben gedaan, dan dat alles te vergeef's en van geen bet geest inniste effect is geweest; dat H.H.M. dienoverige niet kunnen geloven, dat de proposities en voorstellen, ooit tot een vrede te bereiken, iets anders zijn dan onredelijke, dienende om de wapenen van haar geallieerden op te bouwen enzelfde militie te doen consumeren, om aldus tijd en gelegenheid te hebben van de vijandelijkke wonden te versterken, nieuwe Ligues te furnieren en disidentie tusschenzelfde Geallieerden te doen ontstaan. Sonderlijk daar niet alleen H.H.M., maar ook de gehele wereld zelf uit de schriftelijke conditie van vrede van wegen de boogstonden van Vrankrijk en Engeland aan desen Staet voorgeschreven zeer licht zal kunnen aanvaarden en begrijpen, van wat uitsluitende en consequentie zijn de desseinen Sonderlijk van den hoogst ged. Koning van Vrankrijk, en dat H.H.M. mejuven, dat van geen vrede gesproken of gehandeld kan worden, die niet zoude geven een volkomen geruststelling en verzekerde soo wel aan desen Staet als aan alle de geallieerden, en daarom nu meer en meer zou dan dergelijke proposities kunnen aanvaarden en aggreeren, voor en tegen de voorsz. verzekerde geruststelling soo voor haarzelf als voor haar geallieerden zal kunnen worden aengenomen. H.H.M. hebben niet genoeg kunnen verweren, dat daar de Traktaat tusseen dossen Staet en S.C. 1)." intereederend soo olaci ende uijtdruckelijck inede breiigen, dat den hoochstgem. Heer Churfürst nae bot verloop van twee maenden, te reekenen van den dacb ad dat de anntsgelden souden zijn betaalt, zijne Armee op de frontieren van Westphalen bij den anderen hebben ende daennede tegens de vijanden van dosen Staet agoren soude, nu meer als drie maenden nae de voorsz. twee maenden tot noch toe niet alleen niets daarom is uijtgerecht orte geoffenreert, maar dat de Armee, die liadde aan de grens van Westphalen liadde beginnen te vertoonen, van daar uitgetrokken ende wiederom seer die) in Duitslandt ende van de frontieren van dosen Staet te rugge getrokken is, zonder dat mon tot nog toe eenige de niinste informatie oft' naerichtinge heeft gehad oft' ontslagen, tis uit den gem. Heer van Amorongen oft ook uit S. C. I. Ministers alliier, wat de eijgentlijcke meeninge ende intentie van S. C. I. is geweest ende wat H. M. van deszelfde te wachten hebben, als alleen dat in genere is gecallegeert ende bekent gemaakt, dat alles tot beste van de gemeene saauek wierde gedirigeert ende beleefd, daarin nochtans wanneer men van den voet in het voorsz. Traktaat geprescribeert ende vastgestelde tot beste van het gemeen iets verstond te reekenen ende aft te wijken, het scheen niet anders dan niet gemeen concert ende tuet goede vinden van H. H. M. geschiedenis, combinaties, voornamelijk daar men door de voorz. verandering heeft verschoof, de Troupes tot hulp van den Staat gedestineert, zowel wanneer die nog frisch en niet afgezakt waren, tegen de gematigde Troupen van den grooten Hertog van Turenne in actie te brengen, en zo ook gelegenheid en aanleiding aan den gemelten grooten Hertog te geven, om deszelfde zijn Troupes te verfrissen en die met andere Troupen uit Prankrijk gekomen te verstrekken, en de militie haar allieert in het hoede van het Land bevindende zoodanig gepokt te houden en te verstrekken, dat men, de Armeen van de geallieerden zo verre gevolgd blijvende, zonder groot gevaar daar tegen niet hoofdzaakelijk tot nog toe het werk stellen, daar niettemin indien de voorz. geallieerde Armeen haar op de frontieren van deze Staatslanden hadden vervocht, men wederzijds militie zoude kunnen beperken en de voorz. vijanden binnen deze Landen ten allerijtersten in alle delen en gelegten onwillekeurig in-commoderen en van daar verwijderen. Dat H.H.M. van S.C.I.D. geen ander vertrouwen kunnen of mogen hebben, dan dat deszelfde de opgerichte Tractaten zal uitvoeren en voldoen, en tot genoegen van bare gemoed Verstreken en verwaardhouden, dat bovenal S.C.I.D. baar eenmaal eenvoudiglijk de effecten daarvan zal doen zien en bekend maken, wat zij van binnen bereid is te verwaardhouden, en in geen onveiligheid langer te blijven en bare maatregelen in geen enige luchtbelasting te mogen nemen, en dat in zijn hoedanigheid van Regent van de Prinsen zolang de voorz. is, op de beste en bekroonde manier en niettemin volgens de wetten aan S.C.I.D. zal representeren en voordragen, en zijn wedervaren aan H.H.M. bekend maken. De Resident aan Amerongen, dat Haar 24. Oct. 1672. (Eigenbändig.) Der Marsch der vertrübtetenen Armee ist unbegreiflich. Ihr Hin und Her ziehen der Heise der Kinder Israel aufs Vergehen liehen. Turenne hat man in Westfalen ungestört gelassen. Der Kurfürst wird von seinen Ministern getauscht, die den Niederlanden gar nicht helfen wollen. Missstimmung darüber bei den Gegenten im Haag. Die Untätigkeit dieser Armee hat die staatliche verhindert, etwas zu unternehmen. Frieden will man nur in Gemeinschaft mit den Alliierten, hingegen jedoch die Bemühungen von Mainz und Neuburg für französische Intrigen. Schwerin und Meinders sind verdächtig. Ich will sehr gern bekennen, dass ich den Verhalten des Herzog von Bordeaux nicht begreifen kann; want darin betrachtet, dass dieses Traktat unssehen des Seiner Staats und S. C. D. aufgehoben in specie mede gebracht, dass desselfs Armee nach dem Verlauf von zwei Monaten, zu rechtkommen van den Zeit, dass die Antrittsgelder nichts wären, hier sollten bevinden sich auf der Grenze von Westphalen und gegen die Feinde von seiner Staats in Aktion treten, und dabei hätte die vertrübtetene Armee den 28. Juli aldaer bleiben müssen, aber durch den Aktiven Tun uns nach dem Verlauf von sehr viel Zeit die vertrübtete Armee um Halberstadt lassen tun, sehen, und nach dem Ankommen von der Kaiserlichen Truppen, die sich zu Rücken tun gehen Dänemark in, um den König zu Coblenz zu passieren und also bei dem gemeinsamen Best zu erhalten, und nun befindet man wieder, dass die noch böse Bürger nach Frankfurt ist getroffen, um den Main zu passieren, unter dem Vorwand, dass den. Unzufriedenheit der Staaten und FagcI» mit dem Marcell der Allierter. 309 Heere Cheurfurst van Trier, die Passage durch Coblenz weigerten, souder: Voorwaar, was ich dies alles überlegh, denket mir dies wohl sonder comparatie eveuwell de Kaisers van de Kinder Israel nach Canaan, die so wannensic auf der Frünten von dat Land gekommen waren, wiedervergin zu rücke ende nach der Grenze von Ägypten trocken. Want indien ich den Staat gegen die Tractaten über die Wege von Frankfurt helfen wilde, so sollte die Volker nicht so ras ende früher zu Frankfurt als zu Halberstadt bringen können, und was die folgende nicht von Nutzen gewesen, erst so großen Detour nach Halberstadt ende von daer wiedervergin noch grösser nach Frankfurt zu tun. Want ich sollte können denken, dass so voraussichtige und geerfahren hoofden, als C.D. bei sich hat und als in der kaiserlichen Armee bei befinden, auf einen losen Fuss, ohne von Cheurfurst ten vollen versorgt zu sein, die Wege nach Coblenz vornehmen. Zouden heen en hergenomen, zonde seekier uit alle te weinig fundement geschieden, en schijn het mij onbegrijpelijk, dat daar de Heer Kurfürst van Halberstadt recht na de Westfalen landen marcheerde, zich had kunnen bedienen van een schoon hoop volk, aldaar liggend en in zijn landen bij zijn eigen onderdanen, van de Fransen getijgerd en zulk van haar tot eenmaal afwesig, alle hulp en favorabel genoten, zich heeft laten disposeren, om zijn troepen te verdelen, zijn eigen landen ten proef aan zijn vijanden te geven en zich zo ver en zo diep in Duitsland te engagementen, verzuimend met eenen om de Heer Marschalk de Touraine, die toenmalen, zo de Ministers van S. C. D. mij zelf meermaals hebben verklaard, zeer zwak en geen 20,000 man sterk was en daarboven een armee had, die door het continueere reorganiseren zeer was gematigd, een notabel voordeel afgeslagen, en de hooggeëerde Heer de Touraine ook een oases gevende, om zich te refreshen en verstrijken, en werd ik gedwongen hier om te geloven, dat geen mens mij al voor eenigen tijd sekerlijk heeft gezien, dat het met de voorgestelde Duitse armee niet wel gemeld was; niet dat ik die opvatting van S. L. kan opvatten, maar om dat deszelfde door zijn Ministers en andere hooggeplaatste personen, die de Heer van Fromenteau misschien wat gevoeld zal hebben, geïnteresseerd, misschien wat verleid, en dat men S. D. de zaak anders bij voorzorgen dan die in de daad zijn, en baar dit niet alleen bij de Keizer maar zelfs bij de best geïntentioneerde seker groot misvergen, daar aan U. H. Ed. en ik, die tot nog toe ten ultieme heb gezien, om... niet weinig en participeert, werdende niet duisterlijk gescyt, dat eenen vele gelden tot nog toe heeft geremitted, zonder eenig effect van het tractaat te genieten,orte zonder aan den Staet, den Heere Prince van Orange, off U H. Ed. enige ouvertures te doen, waarom men van den expressed text van het tractaat is afgewezen, en andere mesures genomen heeft, en als men hierover met de Ministers van S. O. D. in woorden is geweest, zo ook heeft men van baar geen ander antwoord bekomen, als dat zij wisten, dat de meening van den Heer Kurfurst goed en oprecht was, en dat zij daarvoor wel wilden instaan, in geen geval een reden van de verandering der marche geven konnen, en dat zij geloofden, dat U H. Ed. van allen wel was en werd geinformeerd, zonder te zeggen of te verklappen, waarop dit alles niet zou komen, orte wat de eigenlijke visie van S. C. D. waren, eene maniere die men oordeels seltsam irregulier en weinig voldoende achtte, voornamelijk daar men den vijand van den hals had kunnen quittener, indien S. C. D. met zijn armee in Westfalen gekomen was, dewijl men dan met meer als 12,000 man den vijand van deze kant had kunnen onder de ogen komen en signaal in S. D. zou kunnen bebben, kunnen conjureren, kunnen U H. Ed. verwekken, dat als de geallieerden hier op onze frontieren zouden bebben vertoond, men de oprichting en well 12,000 man te voor tot minsten zou bebben kunnen samenbrengen, daar men nu den vijand op het liffie blijft houden, en dat die zo baar men op bet barrière komt, signaal van alle plaatsen zelfs niet bet leger van den gem. Heere de Turken kan versterken en ons beletten iets hoofdzaakelijk te ondernemen, daar de Fransen anders in tusschen twee armeeën benoemd gewest zouden bebben en misbruik in staat gebracht hadden kunnen worden, ongeacht van ongemak tusschen beide te moeten vergaan. Ja, heeft deze zaak zo veel kwaad gedaan, dat de Koning van Engeland ernstelijk versocht is, om zijn wapenen tegen deze Staat niet te gebrukken, verklaart heeft tot de vrede wel te genegen te zijn, als men die met Vreemde Rijks meer samenwerkend wilde, en dat S. Majestijd H. H. M. daar toe ernstelijk raadde, dewijl zij doch van de Duitse Prinzen niks te vrezen hadden, en dat S. Ik zie, zei daarom voor amusementen en fransche streken aan alles, wat wegens den Heer Churfürst van Mentz en hertog van Nieuwburg werd gepretexeert, en dat men daar door maar macht sal geven aan Vrankrijk, om andere geallieerden buiten de partij te houden en zich te versterken; want indien Vrankrijk eenig inzicht vredengedachten had, zou hij geen voorstellen hebben gedaan, die niet anders als niet een totale ondergang van deze republiek en vervolgens met van desselfs geallieerden ingewilligd kunnen worden. Men komt ons nu wel met andere voorslagen aan de hand en die voor ons zo plausibel zijn, dat men zich daar aan wellicht vergapen zou, maar deszelfde, hoe specieus die ook zijn, hebben tot nog toe geen ingressie gehad, om dat men vast geresolveerd is, zyne geallieerden in het minste niet te vertrouwen, en ben ik daarom te meer formaliseert om de grote naerlatighed en traagheid, die ik in ons geallieerden bespeur; want dat men iets een groote zaak gedaan te hebben, dat men het leger van den gemeen Heer de Touraine van deze frontieren heeft afgetrocken, is gansch niet waar, al zou hij occasie hebben om, zo haast wij uit ons holen zullen komen, zijn troepen bij de andere, die op de Veluwe zijn, te samenvoegen, zonder dat hij behoefte heeft beschroomd te zijn voor een macht, die zo diep in Duitsland geëngageerd en zo ver van hem geslooid is. Ik bid dat daarom ten ernstigsten, dat U Z. Hoog moedig zaagt. Ed. dese saecken naer haer importantie aen S. C. D. will voordrae- gen ende hem op de voldoeninge der tractaeten sommereu ende een waeckent oogh houden op den Heer van Swcrin, dien men my voor vast seyt seer aen de Fransse partije, ende op den Heer Meynders, den men seeckerlyck gelooft door den Heere Smisingh in de partye van den Bisschop van Munster te sijn, hoewell de Cheurvorstelycke Ministers sulex alliier tegenspreecken. Ick sal hier niet meer byvoegen als dat ick van seer goede haut verseeckert ben, dat de Coning van »Sweden de conservatic van desen Staet seer ter herten neemt, well syn uytterste efiforten tot eene vrede doen, maer niets ondernemen sal, dat ons hinderlyck kau wesen, ende Engelant geerne van Vranek- ryck gedetacheert sagh. Digitized by Google 312 V. FoId*ng am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen 27. Oct. 1672. [Confcrcnz mit dem Kurfürsten, Montccuccoli u. A. Der Kurfürst fordert ihn auf, soino Ansicht von der Sachlage vorzutragen. Er recapitulirt den bisherigen Verlauf des Marsches; der Marsch nach Coblenz sei festzuhalten, dort Posto zu fassen und den Franzosen die Zufuhr abzuschneiden ; Turenne kann das nicht hindern, «ich höchstens am linken Ufer der Mosel festsetzen. Der Kurfürst entschuldigt sich we- gen der Aenderungen des Marsches und verspricht den Vorschlag in Erwägung zu ziehen. So lang die Armeen zusammenbleiben , ist nichts zu erwartou. Seine Be- schwerden werden meist mit Vorwürfen beantwortet.] 27. Oct. Der Bericht der an den Rhein unterhalb Mainz gexchickten Ingenieure über die dortige Passage wird abgewartet. S. C. D. eergisteren niet den grave Montecuccoli, den baron de Goes, den prince van Anhalt ende den vrijheer van Schwerin in conferentie gaande, heeft mij versucht daarmee te willen corresponderen, alwaar verschenen zijnde heeft S. C. D. het woord believen te nemen en tot mij te zeggen, dat hij met des Keizers en zijn armee met zo veel moeite, kosten en ongekende door de penibel wegen, veroorzaakt door den gestadigen regen, tot aan deze plaats was gekomen, die zij bijlijkken wat hadden moeten laten uitrusten, zoowel in paarden als menschen, dewelke voor een grote geleden gedrukt, lam en afgereden waren, en dat hij Heere Cheurfurst nevens de aanwezende heren wel geerne wilde verstaan mijn sentiment, wat ik vermeinde, dat er verder ten bestemde van het gemeine wezen gerequireerd werd. Waarop mij bedankt hebbende van de eer, die S. C. D. mij beliefde te doen, om mij te doen deelgenomen aan het voorspelde, heb ik met respect gezegd, dat ik van den beginnen deze marsch en als wij van Halberstadt opbraken, niet anders heb geweten, als dat S. C. D. desclvc ä droicture op de Weser lanex Hoxar naer sijnc Wcstphacl- sche landen, soude voortgezet hebben, omme in conformite van de opgerichtc tractaeten tegens de vijanden op het efficacieuste te ageren, gelijk deselve mij de eere hadde gedaen docnmacls tot mecrniaclen te seggen ende ick oock acu den Staet ende S. Ht hadde overgeschre- ven. Dat uaderhandt ende als men met den Gracve Montecuculi voor de eerste maelc hadde gesproocken, deselve was verändert ende men geresolveert had, die op Coblentz te rigten, om aldaer of dacr omtrent den llijn te passeren, en waervan S. C. D. in den marsch mij hadde believen te zeggen, dat hij door den heere Croseck expres ten dien fine afgezonden S. Ht mijnheer den prince van Orange hadde kennisse gegeven, niet twijffelcndc of soude deselve om de gealle- geerde redenen daerinue genoegen scheppen. Digitized by Google Proposition Amcrongen'a im Kriegsrnth. 313 Dat naderhandt als de armce den (>. deeses tot Dodenhot ') was aengckomen ende alsulex niet mecr als ach* mijlcn van Coblentz, men de linkerhand waere afgeslagcn ende naer dese plaetse Hoven Frank- fort loggende tegens den Main gemarcheert; dat dcselvc hier nu twaelf dagen in zeer seboon weder zoude hlijven leggen ende noch lagh, betwclcke ongetwy fielt II. II. M., die inet zooveel verlangen deese trouppes al voor langb op baer grenzen hadden tc gemoet gezien, seer zoude ontroeren, als sc door mij daciTan zullen weesen versten- digt, gclijk ik devoirs balven niet badde können onderlaeten niet alle posten hetzelve te notifiecren. Dat ik voor mijn gering sentiment en na myn beter oordeel van critisch verstand, met dewelke ik dagelijks sprak, onder gunstige correctie-vermogen, dat het bij den Staats niet zou kunnen worden verantwoord, zodan de arme bij hier langer bleef staan, maar dat, nu mijn oordeel, nu men zich zag zo verre van de Westfaalse heerst landen, gehaalde geslagen, het dienstig ware, dat S.C. U. geliefde zijn eerste dessein van naar Coblentz te marcheren als nog in betere werkt te zetten, om daar of daaromtrent den Rijn te passeren en de arme te posteren tusschen die rivier en de Moezel en zeg dat van te vergelijken, om alzo alle vorderen toevoer aan den vijanden te beletten, waarvoor den beer Kurfurst van Trier alle hulpmiddelen had aangeboden. Dat de jongste ingekomen adviezen van Coeln vermeden, dat den Markgraaf de Turenne den 1. Van 23. dezes nog tot Mulheim had gelegen, en als gevolg dat men niet had te bevreesen, dat hij deze passage over den Rijn zoude komen te verhinderen, dewijle hij alvorens de rivieren de Zieg en de Laan had te passeren, en dat men op de laatste post wachtende, als tot Lahnstein, Nassau, Dietz en Limburg, zijnde vier steden op de voorz. rivier gelegen, diezelfde dienavond verzekeren, dat de Franse armeedienst daar niet zoude kunnen overkomen. Dat ik was geinformeerd, dat de voorz. armeen boven Coblentz tusschen den Rijn en de Moezel seuur zouden kunnen staan en in baar geweld hebben met bette legging van twee bruggen, beide dezelfde rivieren en haer bequikkelijk van alderhande toevoer zouden kunnen voorzien en die den vijand uit te houden; dat den markgraaf de Turenne van de noordzijde des Rijns, tot Bon ofte Andernach passend, zich zoude moeten kampen tegenover langsgaan de Moezel, hetgeen voor de Vlaamse natie in het aanstaande seizoen bezwaarlijk zoude zijn; dat ook diezelfde van daar. Digitized by Google 314 v- Feldzug am Rhein und in Westfalen. Inet meerder faciliteit zouden kunnen verlopen, alzoo zij geen rivieren meer voor haar hadden. Voor dewelke de deserteurs nu steunen en genotzekte zijn, längs Frankfort de Mayn op en haer naar Basel en in der Schweiz te begeven, om alsof wederom naar haar land te komen. Dat dit waren niet een geringe overweging, die ik voor het tegenwoordige konde bijbrengen, en zoude verklaren van de genereusheid van S.C.D., dat hij er salutairder mogte in het werk stellen, waar door het doel en het oogmerk van de alliantie met H.H.M. opgericht in desse aanleiding noodgedwongen kon worden bereikt. Het meende S.C.D. daarop te repliceren, met voorwerpen van verschillende redenen, waarop hij zijn marsch tot drie maanden had moeten veranderen, als eerstelijk de komst van den Marschalt de Touraine met een armee van 40,000 man in het land van den Mark; ten anderen, dat hij abusief werd onderricht, dat de brug tot Hoxar waren afgebroken, ook dat men verstaan had, dat die van Trier de passage tot Coblentz en door zijn land zoude verweien, en overzulex zien aan den Kurfurst van Mayence had moeten addresseren. Dat hij heer Kurfurst deze mijn overleg zo vreemd niet en vond en voor deze met aldaar presenteerde heeren daarover had gesproken en tot die eindelijk ordre had afgesonden, dat enige posten langs de rivier de Lahn zouden worden bezet, dan dat ze becomme waren, toen men zoveel schepen bij den anderen zoude krijgen, om bij dit hoog water den Rijn te bebben; dat ze tot die eindelijk alle de schepen tusschen Frankfort en Coblentz hadden doen arresteren en den heer generaal-luitenant Goltz met bequame personen hadden uitgezonden, om hier of daar boven Coblentz een bequame plaats op den Rijn te inspecteren, waar men deszelfde gevoegelijkst zoude kunnen passeren, en dat men nu moest afwachten, wat daarvan zoude worden gerapporteerd, als wonder S.C.D. met de voorgeroerde heeren en mij naerder wilden overleggen en den dag, om op te breken, zo verzoeken als mogelijk waren, verzoekende dat ik aan den Staat en S.H. daervan wilde kennis geven. Ik bespeurde alsnog, dat dit werk, zoo zij ver niet en wordt beeijvert, als mijns oordeels de noodzaak wel vereischt, en hebbe opinie, dat de conjunctuur der armen niet waarde geschied, den Staat het effect van haar traktaat met. C. L. al zoude geobtineerd hebben, want hetgeen zins aan desselfs ijver en goede meining ontbreekt; maar het schijnt, dat men om de voorsekretene conjunctie nu aan zo laagzaam. 315 conseils verplichte is niet te volgen, omdat verschillend, als men uit genoegheid uit en dochter, en zo lang het tractaat niet den Keyzer en H.H.M. niet en is geratificeert, waar tegen niemand verantwoordelijk is, dat den heere Gremont tot Wenen zeer inmengt en hetzelfde tot nog toe heet't opgehouden, zo is niet te geloven, dat deze armen geconjureerd blijven, yet werkelijk tegen den vijand zullen attenderen, ten ware ze hun eigen ten separeren, hetwelke vrij zijn oude gelden zoude bilden, en of niet wel dit in het binnenste van mijn ziel bedroefd en dat ik zie, dat zo schoon een tijd, om nog iets tegen de vijanden te ten uitstaan, wordt verwijd, zo en dure ik echter hetzelfde niet anders als niet noodzakelijk en circumspectie tegen spreken, want in een voert mij voort te gemoed, dat men door deze march den Staat zoo mächtigen vijand heeft van den hals getrokken en haar de macht gegeven, om zichzelf te redden, van waarvan men tot nog toe zo weinig succes verwacht, dat al het ondernomen een kwade niet slag had en dat bij gebrek van een of het ander, daar ter in de armee deficientie was, ook dat op verschillende punten, die ik van den heere Kurfürst verzocht was, zo tot Halberstadt als op den marsch over te schrijven, geen de minste antwoord kwam, veel men dat ik haar conditie berichtte, of ze eens in deliberatie waren geleid, als daar waren het werk van den hertog van Lothringen, den Kurfürst van Saksen, mevrouw de landgravin van Hessen-Cassel, het sturen van enige volkeren uit Mastricht in Cöln, over welke laatste ik mij de scheidsmijn heb gegeven van aan S. U te schrijven, mitsgelijds de betaling van het superfluïte der troepen boven het tractaat in dienst genomen, hetwelke dan hier te hoven nieuw genoegen geeft en bij sommige aanleidingen, om quasi van den Staat te gevoelen. Amerongen, den Größeren. Dat. Bergen 27. Oct. 1672. (In Chiffron.) Privatunterredung mit dem Kurfürsten. Beschwerde über die Kaiserlichen. Der Kurfürst entschlossen, sich im Notfall von ihnen zu trennen. Der Herzog von Lothringen. Nach dem vorigen war abgeschrieben, heißt Amerongen, 27. Oct. Genäßlich gehabt, nicht den Herr Kurfürsten von Brandenburg einen urfremden absonderlichen zu sprechen und ihm andermal vorgelegt, das große Interesse, das den Staat leidet, durch das trennen von diesen Märzen, und das Inj Amerongen nicht unbedingt bemerkt, dass es durch Montecuccoli und den Baron Goes verursacht, ihn Digitized by Google 31H V. Fehlbuch am Rhein und in Westfalen. andermaßen bittend, dass bei Gefallen die Konservativismus des Staates und seinen eigenen Interessen in acht genommen, nicht so viele Expressionen als ihm angedacht, was bei zu bringen. Waarop beeilend geantwortet, dass ihm von Barin nicht länger würde gegeben bleiben, sich zu amüsieren, und so schnell das Bericht von dem Lieutenant-General Goltz verfassen, sollte Marchieren, als wär es allein sein Trouppen. Alle seine Generale Personen, ausgesondert eine, sind von meinem Sentiment. Der Kurfürst will dem Herzog von Lothringen die in Minden und Lipstadt stehenden 8000 Mann überlassen zu selbständigen Operationen, wenn die Staaten den Herzog mit in den Frieden aufnehmen wollen. Memoire (II.) Amerongens an den Kurfürsten. Dat. Bergen 21. 31. Oct. 1672. [Beschwerde über die neuen Verzögerungen. Mangel an allen Vorbereitungen. Fal- sche Abnichten derer, die den Maruch nach Cohlenx verhindert haben. I'löUlirhc neue Veränderung des l'lanes und Verschiebung der offenen Aetion.] .Oct. Kr habe iimner erwartet, dass «1er Kurfürst gemäss den eigenen und den durch Schwerin gegebenen Versprechungen seinen Marsch fortsetzen und den Rhein übersehreiten werde; finde aber nun zu seinem Leidwesen, dass derselbe von einem Tag zum andern verzögert wird. Als man in Ual- ber>tndt deu Plan geändert, hätte es sich gehört, ten opsichte van de pas- sage over den Hijn tot Coblents snlcken ovcrleg te inaeekeu, dat het daer aen niet badde können manqueren, en hij nu tot sijn leetweesen en bekommeringe verneemen nioet, dat selfs niet de mintstc voorsie- ninge daer ontrent is gedaen, veel min eenich vast desseijn geformeert, hoe ende waer nien de passage over den Rijn wil neemen, daer bij- aldien men deese saeck, onder ootmoedige correctic, met ernst badde willen entreprenneren , al het sehe voor de aenkonipste aen deese plaetsc bad behooren parat te vinden, het welcke oock licht hadde können gccftcctucert werden, dewijl aen iY andere sijde des Kijus geene vijanden ^oltc andere obstaculen sich doenniaels bevonden, die het sehe badden können verhinderen. Sulcx dat men het daer voor nioet honden, ten minsten dat Sijn Heeren Priucipaelen het soo kön- nen opneemen, dat die geene, welcke deesen marsch naer Coblents soo plausibel bebbeu voorgcstelt, andere intentie hebben gehadt als waer toe het Tractaet tusschen H. H. M. ende S. C. D. sigh onderling ver- obligcert, oin alsoo V, C. D. van het selve, dat bij bij alle occasic met soo veel gcncrcuxheijdt ende siuceriteijt verclaert beert tc willen nacr- komen, indirectelijek aftetrecken. Daher die vielen unbegreiflichen Ver- änderungen. Ende of wel U C. D. nogh voorlcedcn vrijdagb hem Extr. Gedachte op sijn vertrouwen naar Frankfurt, beft belegt, te gelasten, dat... Digitale transscriptie door Google Entgeht Instruktion des Kurfürsten, zich von den Kaiserlichen zu trennen. 317 In den Staat ende S. HMijn Heere den Prince van Oranje in der selben uaeum soude verzekeren, dat UC. D. vast geresolveert was, op de wederkoms van de Heeren Lieutenant-Generaal Golts en General-Quartiermeester Chiege den Rijn uit te renten Overwesei beneiden Ments te passeren, het welke hem niet een missive van den Heere Baron van Schwerin op ordre van UC. D. toch gisteren is geconfineert, ende t' zelf met de post naar Holland heeft overgestreeken, soo compt welgemelde Baron van Schwerin tot zijn grote verbazing hem nogtans te zien dage in naam UC. D. rapporteren, dat ook dat dessein weder was veranderd en ungeresolveerd, eerst den Maijn ende daarna naar den Rijn te passeren, het welke al wederom een langen tijd zal nae zijnen droom sleepen. In plaats wie es der Vertrag vorschreibt, mit Frankreich zu brechen und feindlich in Action zu treten, werden man sich in kurzer Zeit durch die Jahreszeit gezwungen zien, die Truppen in die Winterquartiere zu legen. In Holland sei man damit höchst unzufrieden. Kr verwahrt sich ausdrücklich tegen alles Unheil, dat aus diesem Maisch hervorgehen werde, und bitte um baldigste schriftliche Antwort, Antwort des Kurfürsten auf das zweite Memoire Amerongens. Dat. Bergen 22. Oct. 1672. Was in seinen Kräften gestanden, hat er getan. Die Zurückführung 1.Nov. zum Rheinübergang haben sich uicht eher beschallen lassen. Von kaiserlicher Seite wird hoffentlich alles zur Beschleunigung des Marsches gehan worden. In Westfalen werden die Feindseligkeiten nächsteus beginnen. Amerongen aan den Griffier. Dat. Bergen 1.Nov. 1672. Da es weder Antwort aus dem Hange erhalten noch die Armee vorrückt, hat er es für seine Pflicht gehalten, ein zweites Memoir an den Kurfürsten zu senden, worauf er auch gleich Antwort erhalten. Das ist das Einzige, was er tun kann; so lange die Kaiserlichen da sind, ist freilich auf Erfolg nicht zu rechnen. Heute ist aus Wien die Nachricht von der Ratification des Vertrags zwischen dem Kaiser und den Niederlanden angelangt. Aus Schweden ist Wangelin hier angekommen, um mit dem Kurfürsten zu verabreden, wie der Unterdrückung der Niederlande vorzukommen sei. Memoire (III.) Amerongen's an den Kurfürsten. Dat. Bergen Recapitulation der Resolution der Generalstaaten vom 24. Oktober. 2. Nov. Digitized by Google 3. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Kriegsrat. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. Nov. Am 1. November hat er die Resolution vom 24. Oktober empfangen, gleich am anderen Tag dem Kurfürsten ein drittes Memoire übergeben und es mit allen möglichen Gründen bekräftigt. Schriftliche Antwort hat er noch nicht erhalten, aber Schwerin hat ihm gesagt, dass der Kurfürst die Ankunft des vom Prinzen von Oranien angekündigten expressen Gesandten abwarten wolle, um dann mit diesem und ihm die Vorsicht tuenden Schritte zu beraten. Der Kurfürst ist gestern von Darmstadt längs des Mains drei Stunden weiter nach Hofheim marschiert; was weiter geschehen soll, wird geheim gehalten. Der Turm hat die Sige passiert und rückt gegen die Lahn vor, und jetzt, verhindert die hiesige Armee nichts, sich mit ihm zu schlagen. Ein kleines Gefecht hat schon stattgefunden zwischen einigen Franzosen und einer brandenburgischen Streifpatrouille; Einige hätten lieber gesehen, dass dies nicht geschehen wäre, weil sie die Meinung bisher aufrecht erhalten, das Frankreich das Reich noch nicht verletzt und angegriffen: Sapienti sat! Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. Das kleine Scharmützel mit den Franzosen an der Lahn ist dem Kurfürsten sehr erfreulich gewesen, und er hat gestern zu ihm gesagt: "so nun der keiserliche nicht wollen, dass dieses eine völlige Ruptur sei, so sollen wir andere Mittel durch nichts tun." — Die Kaiserlichen sind sehr schöne Volk, aber was nützt das, wenn sie nicht handeln. Er hofft sehr, dass der Prinz einen Offizier herschicken wird, dem er erzählen kann, was er der Feder nicht anvertrauen darf. Wenn die beiden Armeen sich nicht vereinigt hätten, würden dem Kurfürsten jetzt die Hände nicht so gebunden sein. Doch das darf man nicht laut sagen, sonst werden die Leute hier erst recht trotzig. Amerongen an tl. Rathspensionär. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. Empfang der Schreiben vom 24. Oct. Genugtuung über die Vereinstimmung ihrer Beider Ansichten. Krosigk, Montruccoli und der Goes sind an allem Unheil Schuld. Per Kurfürst wird getäuscht. Ausflüchte und Vorwürfe Montecuccoli's. Der Kurfürst Gesinnung ist gut, aber nicht die seiner Käthe. Dieners Vorlauf der Dinge war nicht vorauszusehen. Nov. Hat am 3. sein Schreiben vom 24. Oct. empfangen und sich gefreut, dass seine Ansicht über die Dinge und die von ihm bisher getanen Schritte mit denen der Staaten übereinstimmen, obwohl er bisher ohne alle Nachrichten aus Holland war. Denn auch Krosigk, der vor 10-12 Tage hier angelangt ist, hat ihm nichts mitgebracht. Die Erklärung des Prinzen, die dieser überbrachte, ist ihm vorgelegt worden. Het verwondert mij, dat S.C.I. Minister in den Haag haar op mij beroepen, alsof mij het intrinsieke van des Curfurstens meening ontrent de voorgeroerde directie van den marsch inderdaam als haar bekentnis was, daar zij ongetwijfeld in den voornemen Crosfield gehad geconferreerd en haar Meesters meening uit denzelfde kunnen vatten en het particuliere dessain, dat men mij niet verteld geopend hebben. Als ik tot Halberstadt aankwam, vond ik den Heere Curfurst zeer wel gedisponeerd en geïntentionneerd om den weg naar Westfalen in te slaan, maar met de aanvankstijd van den graaf van Montecuccoli en de troepen, die de armee daar nog langer als tien dagen ophielden, is dat dessain, zooo het nu aanblijkt, veranderd, en daarvan gaf men mij geen kennis, voor en na al eerder dat wij in den marsch waren, en praatte ik erover, dat men bij Hochwar de Weseer niet door moest passeren, maar dat den Bisschop van Munster de brug had afgebroken, dat namelijk uit was bevonden, en overal geresolveerd had, regelrecht op Coblenz toe te gaan, den Rijn en de Maas te sluiten en van daar aanstonds enige duizend voetknegenden de Rivier af in Stollte te breigen, om zich van de Stad te emmeneren, welk dessain men mij zei dat den voornemen Crosfield aan S. IJ zou gaan bekent maken. Dan het vervolg heeft doen zien, dat dit het doel niet en was, en waar ik vastelijk verzekerd ben, dat den Curfurst is geabuseerd geweest, gelijk ik tot meermalen heeft getuoid, niet wel te vreeden te zijn. Wat die twee in de YY. Ed. briet* geëxpressed daarna ontrent gedaan hebben, weet ik niet, inaer wel dat sedert 14 dagen voorbij mij getuige hebben, haar deze marsch niet gevallig was. Maar daar zijn der onder de voorhoedst Militaire, die men dat nevens de Keizerse wil te last leggen, en die so het mij toeschijnt, kan ik haar daar niet vrij van kennen. Alle de argumenten in U W. Ed. missive vervat, om deze marsch te detesteren, zijn pemnptoir, veel van die ende andere meer heb ik van tijds tot tijds geallegeert, ook zelfs in de tegenwoordigheid van S.C.D. tegen den graaf van Montecuculi, Fürst van Anhalt en Baron van gweriii, hun presscreende om in de Troepen naar beneden te gaan; waarop de graaf van Montecuculi belícft te repliceren, dat ik wel gelijk had voor niijnen Meestrs interesses te winnen. Meestrs, vlecht ik u aan te vragen, die eer te weten dat ik wel weet wat ik zeg en wat ik doe, wel weet wat ik zeg en wat ik doe, die als een kwarteeuw van mijn leven een kleiner deel van mijn leven als een kwarteeuw van mijn leven, vlecht ik u aan te vragen, die eer te weten dat ik wel weet wat ik zeg en wat ik doe, wel weet wat ik zeg en wat ik doe, die als een kwarteeuw van mijn leven, een kleiner deel van mijn leven. zorgen, maar dat den Keizer en den Kurfirst ook moeten hebben armeënen conserveren en haar niet zo plotsecht gaan precipiteren in een Land, als was het Land van der Mark, het Stift van Münster, daar de vijanden alle de vestingen niet een uitgesondert op de Kwijnen, den Kijn en d' Yssel rondom geoccupeerd hadden tot aan de y.ee tue, van dewelke zij in dit seizoen van st jaar beswaarlijk hier eenige zouden kunnen afstelen en overwegen aldaar als een uitgezeten Land van beroofd en kommer zouden moeten hebben creperen. En werd niet bij die gelegenheid niet onduistelijk voorgeworpen, dat in den Staat alles verwart en verward stond; dat men van bare assistentie niet had te verwachten; dat ik op nijne aankomst tot Halberstadt badde gerapporteerd, dat Z. H. niet een armee van ongeveer 20,000 man drie weken daar na zou kunnen in het velde komen; dat naderhand strikking, contusie en desordre in de politie en milieie was voorgevallen, dat ik barer op de bedriegende uiter niet nog niet konde believen, niet boven het Troepen tuin konden te bereiken komen; dat alle het geene men ooit naam van geen succes en was en dat bij manquement van ordre en directie. Een, Mijn Heer, men wierp niet doenmaals en voortdagenelijks zo veel obstakel voor, als men kunnen uitsdenken; en meenden zij, dat ze barer zaken niet veel meerder prudentie en voorsichtelijkheid deden als bij ons niet gezien, en als ik dat obloqueren, zo goed bet somwijlen misnoegen, daar ik niet nog nochtans in moet trekken, om barer niet ergens te doen doen. Het kan ik geen ander zeggen, alboelen men de nienschene in het barre niet een kan zien, dat mijn beer den Kurfirst soo goede sentimenten had als H. H. M. zouden kunnen wensen, maar gelijk bij niet gewent is buiten zijn raad te doen, soo geeft het veeltyds ongelegenheid. Maar wat boven synder tegenwoordig, die niet georrumpeert en zijn en daar men geen diverse opinie over dit werelds weesen beeldt? Dat het tot nog toe niet conforme H. H. M. intentie is gegaan, is mij niet te inbeteken, en boop ik dat alle eerlijke lezingen mij die justificie zullen doen van nut en getuigen, als ze mijne brieven aan de regering. V W. Ed. Senta was, beloofde dat in sieh inet S. C. ü. nevens den Staet wilde vogen soude gaende worden, daer tot nog toe, Godt betert, niet van is gekonien. Memoire (IV.) A merongen s und WeibnomV) an den Kurfürsten. Dat. Flörsheim a.M. 6. Nov. 1672. Der Prins stehe in Mastricht und erwartet, dass der Kurfürst sofort nach Köln marschiert. Günstige Erfolge sind davon zu erwarten, namentlich der offene Beitritt Spaniens. Lebensmittel sind in jener Gegend in Überfluss vorhanden. Sie erwarten baldigen günstigen Bescheid. Den ondergeschreven extrs. Gedep. van de H.M. Heeren Staats. 6. Nov. General der V. K. geaboncierter bebbende niet den Heere Colonel Weben un in, expres afgesonden van S. H., Mijn Heere den Prince van Orange, on aan U C. I. D. bekend te maken het desseijn, dat boogogen. Het voorlieft, onun ecoutrni het gene den Oversten Crosetck hein van de intentie van T. C. D. voor enige weken geef toegebrach en bij U C. D. zelfs nog bijna niet brieven aan S. Ht is gecontineert, te ageren, vindt zich verplicht, nevens den voorn. Heere Weben in op expresse ordre van hooghgein. Prince U C. D. voor de vierde maal te rennen strekende de voortzetting van den marsch niet zijn armee over den liiju, na den maal S. Ii« ingevolgens van U C. D. begeerte berekend te zijn gearriveerd in alle zijn Ca valerische ende ecn goed ge deelte van de infanterie door Trabandt naar de Stadt van Maastricht, online in verwachting van U C. D. troepen deszelfde Stadt niet alleen van alle noodzakelijke voorzien, maar ook ongek on te beletten bet desseijn, dat enige voorbepsen van de Liujkaars te engageren tot bet aan te nemen van de wapenen tegen de welgeintencierde partij en de vorderen zo veel mogelijck de Troepen ouder Uue de grens in die gewenten staande t' inconmoveren. Ende nadeinaal op deze. 2) So unterschreibt er sieh selbst. Sonst wird er auffallender Weise stets Weber genannt. — Er wurde am 2. Oct. vom Prinzen von Oranien abgeschickt (Editiv an den Fürsten von Anhalt im Herzogtum Arch. Il.-A.), der über den Kurfürsten, namentlich weil er die durch Krosigk gemachten Versprechungen nicht gehalten, ernstlich erzürnt war. (Kellaton von Blaspiel und Komerschinsky vom 15. Oct. bei Pufendorf XI. (55.)) Nachdem der Prinz von Oranien vergeblich versucht hatte, die französische Linie erst in Naarden, dann bei Woorden zu durchbrechen, beschloss er, den Alliierten selbst entgegenzuziehen und das Corps des Herzogs von Luxemburg von Frankreich abzuschneiden. Am 8. Nov. — er war also am 6. Nov. keineswegs schon in Mainz - brach er mit einem Heere von 21,000 M. auf und gelangte durch Brabant, das wegen Türkenkriege Marsch an den Rhein von französischen Truppen entblösst war. V. Feldzug am Rhein und in Westfalen Uijre hooghgem. Heere Prinz Alberts mit den genannten Truppen sich an die Dienste zu ordnen, hoffen, sie können nach bare hohe Weisheit ordern, hoe importunt het ist, dass seine Armee den schnellsten den Kinne passierende sich um Confern Cölln lieten finden in het Land van den vijanden, alwaer sie hebbende so notable secoursen als von dem König von Spanien und II. H. M. an die Hand, die jetzt in minder als 24 uijreau können joigneren und zu allen Zeiten von den anderen separieren, nach dem raison der guerre etwas zu verhindern, nicht alleen alle Korrespondenz zwischen dem König von Frankreich und seinen Truppen souverän zu abschneiden, sondern auch zu gleichen März bevördern, nicht das Schwert und den Hunger, behaupts dass het auch von der höchsten Wichtigkeit ist, dass die spanischen sieh die völlig entzweckte Intention von II C. L., um nie in seine und des Kaisers Truppen auf das effektivste zu agieren, dazu durch sollen bewogen werden, gegen Frankreich und ihre Anhänger zu brechen und die Regierung von Lübeck, deren Gewalt jetzt balanciert, ungewiss der gute Seite sie sollen tun fallen. Und ob wel ihr gegenüber durch einige solide mögen gealogiert werden, dass durch die beigefügte Komplott von so strengen Armen het an Lebensmitteln und Forage endlich süd kommen zu mangeln, so gebe U C. D. 