title: Bibliographie zur geschichte des deutschen kirchenliedes im XVI. jahrhundert
creator: Wackernagel, Philipp i. e. Karl Eduard Philipp, 1800-1877
text: Niet anders dan de rede alleen, zoveel behoort ons genoeg te bewegen om te gebruiken van de Mufijje als te matigen, dat gebruikt doen dienen tot alle eerbaarheids en op datzelfde niet en oorzaak is om ons den toom te laten schieten tot eenighe dertigheid, of om onser berten week te maken door ongevorscht begenstigend en welwillend, ook datzelfde af een instrument is van boevenijverij, ofte een zonde onreinheden. Maar hier is nog al meer te merken: want men ter wereld nauwelijks zal vinden dat de zeden of manieren der mensen nu hier nu daar zo wel draaien en vervagen kan: alzo Plato zelf eens wijzigend bemerkt heeft. Ja de ervaring zelf leert ons, dat dit een heimelijke en bijna ongelovelijke kracht heeft om de harten ofte tot d'en en tot d'andere te bewegen. Daarom bevelen wij deze te liefhebben te willen, om de vijand zulke mate te vellen, dat het ons moge nuttig zijn en geen straffen dienen tot onverdoenziekheid. Vo de oorzaak beclaghten de oude leiders der kerken meestal, dat het gemeente volk die tijd hem toegestemd had tot oneerlijk en onwetelijk liedekens: de welke hij niet zonder grote oorzaak achtend en noemend doodlijk en duivels vijand, om de wereld te verderven. Sprekend nu van de Muisje, hoort hij twee delen, te weten, den tekst ofte de woorden en inhoud van hetgene dat daar werd gefangen: ten ander, de wijze ofte wellemmende, ofte luchtigheid des gezangs. 't Is wel waar, dat alle kwaad redenen (alhoewel de heilige Paulus spreekt) bederven de goede dingen: maar alhoewel dan eerst gefangen komt, dat doorboort veel meer overtreedt, en doordringt tot in het binnenste: in der voeging dat gelijk als de wijn door eenen trechter in het vat gegoten werd, zo wordt ook door het gezang het venijn en de bedervenswaardigheden tot in diepste diepte van het hart gedrukt en gedropt. Daarom moeten wij ons bemoeien, om zulke liedekens te hebben, die niet alleen eerlijk maar ook heilig zijn, de welke ons als prikkel mogen verwekken om God te bidden en te loven, en zyn werken te overdenken: ten einde dat bij gelieft, gevrust en geert wordt. Een voorbeeldige zegen dat de heilige Augustinus zegt, namelijk dat niemand waardig is om van God te ontvangen, tenzij hij van binnen ontzien heeft. Daarom alle dingen alom wel overzien en doorzien, faar een volle wij wij geen betere noch gemakkelijker liedjes daarvoor vinden dan de Psalmen Davids, de welke de heilige Geest hem heeft gedICTeerd, in de vreemde macht. Om die reden als wij de vreemde zingend, zo zijn wij wel verzekerd dat onze God de woorden in de mond legt, evenals of bij vreemde binnen ons fonend, om zijn eerbied te vechten. Hierom vermaandt Chrysostomus zowel de mannen als de vrouwen en kleine kinderen, dat zij zich gewennen tot de vreemde te zingen, ten einde dat het zo als een middel, daarbij wij denken ons bij het gezelschap der Engelen te vervoegen. Einde licht volen wij gedenken wat de heilige Paulus schreef, dat de gewijde liefdesdienst niet wel dan met lucht kunnen gezongen worden, en de lucht voordert verflaat. Waarin (al fooi de heilige Augustinus spreect) de ondersteuning gelegd is tuisten der mensen en der vogels afhankelijk. Want een koe, een nadeel of papagaai volen wel vleugels, maar t'zal zijn zonder verhalen. Maar deze gave is des mensen eigen, dat hij zingen wetende en wel verstaand de genoodzaamheid die hij voelt. Zal verhalen moet ook volgen dat lichte en een goede opgebracht: de welke niet en kan wensen, ten zy dat wij de lofzang in ons gedachtenisse hebben ingeprent, om nimmer meer op te bouden van zingen. Om alle deze redenen willen, en insonderlijk uit deze oorvallen, boven alle degenen die daver verhaald, behoort een vreemd die hem eerlijk en in God verbigden wil tot funerals dienst en voor zijn naburen nut en voordeel, dit tegenwoordig boek bemiddelende lering bevolen te zijn; en ik heb mijn recommandatie mee veel van doen, gezien dat het zijn of zijn prijs zelf medebracht. Dit ware alleen te wensen, dat de wereld zo wel beraden wacht, dat ze in Aed van zusters Vierdeken, die eenmaal vleeselijk lichtveerdel zijn, eenmaal strooi en poen en eenmaal schandelijk, en daarom ook quaal en schadelijk zijn, die men hier te voor hen placht te gebruiken: van nu voortaan hier zelf gewennen dezen Goddelijke en hemelse lofsang met de goede Koning David te zingen. Delanghende de tafel uijtgevat ofte de wijn des overvalls, ons beedt beter gedaacht dat het behoorde maight te zijn op volkomen voet als de eerste hierin uiteengebracht faat, op dat het een waarde en zedigheid zoude hebben tot de bedrijven dienende, zoals al reeds gezegd is om dit te bevorderdijker in de kerken opgehangen te worden. Wi importeerden den 10. Juni 1543. LIETBOECK. Door Rotterham bij Piet Mullem, Anno M. C. LXXXIII. 1543. I. VORREDEN. Allen Lidmaten onzes Heeren Jesu Christi, die al verstoort, zy genade, vrede en verbeninght van God de Hemelse Vader, door onzen Heer Jesum Christum, Amen. Wij hemelsche koeriers hebben bevonden dat alle Christengelovige mensen schuldig zijn, naar hun ontvangen gaven te beherberden die heilige godsdienst, en die stichting van hun naasten, zoo en heb ik ook die kleine gaven die mij de Heer met genade heeft gegeven, mochten willen begraven noch stil houden, maar in de beoordeling van dit voorzijdig boek willen te werken leggen, den welken ik met bewilliging van mijn genomen, begonnen en met God se bystand en enige medehulpers, zo verre gehobbeld heb als jy tegenwoordig mocht zien en aanhouden. Einde op het gemeene nut zou kunnen worden, en een ieder te beter zou dienst zijn, heb ik dit Zieboek in zeven delen verdeeld, waarvan het eerste deel zijn vermaanderen, in welke gehandeld wordt van boete en verbetering van de fondsteunde levens, van afstand van fondsen en bekeering tot God, daarin zijn mijn wilt en dienstlievend om gesongen te worden, onder de aancommende lieden, en bij alle diegene die nog tot boete en verbetering van de levens behoren vermaand te worden. Dat tweede deel zijn Clachliederen en gebeden, in welke de funderaar die hem tot verbetering van zijn fondsteunde levens fijnt wil, zijn fondstelling beklaagt en tot God roept om genade en vergiffenis. Daarin ook in dit deel een gebed, daarin om bijzonder noodlijke zaken, zo in de gemeente, als ook voor ieder bijzonder gebed wordt, dat deze dienen gesongen te worden, naer dat de nood en behoefte in zelf gelijk is iedereen. Dat derde deel zijn Dankliederen en lofszangen, waarin de Heer van zijn overvloedige zeeëstelijke en tijdelijke weltdaden, en gaven, gedankt en geloofd wordt, deze behoren van zodanighe personen gesongen te worden, die Godes weltdaden en gaven ontsanghen hebben, en bequaam zijn tot ter loffegging, waarvan breeder hier naar zal gehoort worden. Dat vierde deel zitten cruxledenen, de welke bedienen van crux en lijden, waarin die geloofsdienst worden tot volledigheid, tot overwinning, en een duidelijk blijven bij de waarheid, deze zijn mut om gevangen te worden, ter tijd als de gemeente met crux en lijden bewaard wordt, De vijfde deel zitten verscheidene liedjes, waarin eenige tractaten van de artikelen des geloofs, en die Christelijke leer, waarbij ook gezongen is den lof aan de Heer, en eenige andere plichtelijke liedjes de welke tfamen be- Nr. MCXLI. 1582, booren gezongen te worden, naar die gepaste bijval des tijds en der plaatsen. Dat is beëindigd deel begrijpt in hem veertien van Dauids Psalmen de welke een gelijkt aan dat op den schavant zijnes gevoel bedoelde zingen en openen, Dit is bevoordeelde Broeders die ordening die ik behoorde gehouden in vergadering deses Zegenboek, de welke ik hier hebbe willen aan te tekenen, op dat een gelijkt goede onderreidingh hebbende, van het inbouw des Zegenboek, zelve tot sohn en zoon naeſten nut te bequamer zouden mogen gebruiken, want onderzijnde hebbende van inhoud der Zeggen, in de verscheidene delen deses Boekje begrepen, en dat elke naar dat bij zijn gevoel gevoeld vindt, betreffend om klagen of om den Heer te loven, wil ik alle de Zeggen enige tot zijnder verbetering voor nemen of zingen en tot een gelijken eind, hebben ik ook doorgaans inhoudt van elk een Zegen, in een korte, boven het begin des Zeggen gesteld, daar met alles het gemeene nut betreffende. En de tweelede die vermeerdering van die cere Godes en des mensen betering, door al ongeveer arbeid behoort gezoek te worden, zo is mijn bericht wenschen, dat ook die Fiederen in dezen begrepen, tot die andere doel geoeffent en moesten worden, welke geschieden zal, wanneer een wegbelecht het recht gebruik der suiker behandelt, en voor het misbruik hem wordt, en op dat een gelijk tot het recht gebruik zou moeten worden, en alle Afvallen mijden, die bij het zingen der Psalmen en geestelijke Liederen gevonden worden, zo ben ik bewegd geworden dit nauwlettend van het dagelijks misbruik, en het recht Gods gevaarlijke gebruik aan te tekenen of schrijven, wilt daarop met aandacht letten, en vlijt aan te keren om deze mijn arbeid tot Godes eerbied en uw verbetering te gebruiken, Wat gij van mijn onderschrift behoort te begrijpen, want is dat een plicht is zijn onvervulde beloften niet te begraven, maar in wereld te leggen, zo behoren ook die dingen waarvoor tot verbetering met Godes gezonden arbeid wordt gedaan, den arbeid die haar tem goed gefschreven waar te nemen, want tot die doel heeft de Heere de mensen gauw, op dat zon eerbied en ontebeteling geordend zou worden, waar aan dat geopendbaar en ook bekend werd hoe zeer hij ons bemint, en hoe grootgelijkt zijn begeerte is, en wil ons altijd aller heil en zaligheid, onweifelijk door den onafgebroken arbeid die het stadsaandien aan de mensheid uit zijn onbepaalbare liefde is bewijzend, mogen verzekerd worden als wij met aandacht daarop merken (zo is er iets) dat hij de dood niet en begeert, maar veel liever heeft dat hij hem beklaagt en leeft, welke bij ook. Aan Israel, geschreven heeft, door tennen zijner knechten en profeten, die bij hem gaan verkrijgen, en met kracht beschouwd had, om zijn wille te verdedigen en tot betere inhoud de afgezonden en ongehoorzaam, in ook de vrome te dienen, en desplijt hij moed tot verdediging van zijn geboortestaal gaafte, op dat zijn ere zou vreemd, zijn kerkt aan verminderd, en de beterheid des lichamen Christi betrokken worden, zoo behoort wy ontwijfelijkerwijs Godes goedheid in dat deed, die door verschillende middelen en instrumenten tot ons waard wordt gedaan, waar te nemen, dewelck geschied als wy zon gaven (zoo lichten dan in ons, oft door andere tot ons) recht tot verbetering gebruiken, tot welke recht verbetering gebruiken al godsdienstigheden Godes ons wil helpen. God die almachtige Vader door Jezus Christus zijn enige Zoon, Amen. Die mijn uwen dienaren V. &. bekent. Corte opening van de rechtsgedingen, in vele personen bestaande, by bet zien van de gespreektelijke Gedenken en psalmen, mits een onderrekening van wat tot het recht van God gevalt is behorend. Aanhef betreffende de heenweg dat in vele mensen bij het zien van de geestelijke Zangerijen en Psalmen veel te bestraft is, tussenvel een minder veel, onder welke vele soorten van straffen eerstgenoemde deze wereld beuinden, dat meteen een onder bij de twee Psalmen gezongen en openlijk zonder een ware voorbereiding van de beginnen en opheffing van de gevoelens tot God, welke noodzakelijk die Heere voorname is hiesigende, want het is zeer weinig vaak niet even vrucht na het geene waarbij de mond of lippen tot zijn dienst voortgebracht werd, wanneer de geest, hart en gevoel, die lippen en de mond niet en bewegen nodig en domein roeren, dit is waarom noodzakelijk in het gemoed dat die lieden die klachten Psalmen Davids dikwijker in de mond hebben, en vertoond hebben of zij met Davids tot God klachten en roepen, beide wel na mijn overwegingen veel al gedaan zonder een aandachtige opheffing van hun gevoelen tot de Heere, en zonder de waarheid van het eerste en laatste woord van de Psalmen in hun te beuinden, want onmiskenbaar zo is de menschelijke groot, die de woorden van de Psalm telkens gebedewijze gebracht hebben gezegd: Heer ik ben van sukkelen moedeloos, en ik doe mijn bed zwemmen den geheelen nacht, en nette mijnen leger met mijn tranen, de wereld noodzakelijk nooit of zeer weinig sukkelen gevoeld, of tranen met verdruseter hart geschreemd hebben, of over begeerte iets ongerecht of ja groot is het aantal der mensen die als Davids dikwijzer spreekt, geloof een hart ernstig naar de water bekenken, zo te mijn diele O God naar u, mijn ziel snijdt naar God, naar de levende God eic, diens gevoelen toch niet naar de God van de zintuigen, maar naar het aardse God en Mammon, durft, luchtig etend begerig zijn, of waar dit gebeurt daar spreekt wel de mond, maar niet beter, daar roert men wel de lippen, maar niet met aandacht den geest en de ziel, daarom twijfel ik zeer te verwerpen en te bestraffen. Beneven dit misprijzend werk wordt bij veel mensen niet alleen beoefend, doch anderzijds beoogd, deze begeerdelijkheid van sommige lof en eer, want God leidt geen klinkend mens op die heerlijkheid, Liefelijkheid van die vrees, leid, gevecht, en zand, meer hoofdwerk en moedig, dan in het zingen de dienst, ofte Goddienstig zijn, waarvoor ook te beoordeelen staat, dat deze vrezen, die Psalmen en Gezangen veel meer vinden, om de liefelijkheid van het zingen ofwel der stemmen, dan om de deugdelijkheid van de woorden, verbetering van zichzelf of om de vermeerdering van de ere God's, waarlijk zodanige personen ook niet weinig emotie zijn te misprijzen. De kleine aandachtelijkheid en devotie midden in het kleine aandachter van het inboedel der Kibaren, welke bij sommige beflaag, werd daar aan ook gebroken, baar openbaar dat zij beide claren Fieren, gebeden, en lofzangen, in het midden der gemeente zingen en vieren, met bedekt hoofd, kwiek gedenkende die woorden van Paulus aldus luidende, en welbevaardig man die daar bidt en profiteert, is het wat op het denkt, die hoort zijn boos, waarlijk de gemeente die dagelijks in dit misbruik vallen betuigt wel clair, hoe weinig voorlegging dat zij Clarenliedjes en lofzangen gebruikt, spreken met de Heere, die de Hemel en de aarde geschapen en gemaakt heeft, aan welke alle eerbied en reverentie behoort te worden. Tot deze straffelijke in delen bestaande, zo is het niet weinig te misprezen dat iemand die tot het zingen der geestelijke liederen en Psalmen onnut en onbequaat is, zelf noodzaak overweven, welke zijn voornemelijk de gemeente die een openbaar vleeselijk leven leven, die eene soort op die andere hopen, en met en tegen zodoende boete ofte betering van haar leven, onmiskenbaar zodanig die geestelijke Liederen niet weinig en misbruik, als zij de zelf met grooter luchtverdiept in barende Godloosheid mond nemen. 1582, ende dat nog meer als van bier ofte wijns geboden van, deze gedenken bebooren te ghedienen, zodanig David beschrijft in den vijftigste Psalm aldus fenbende, maar tot den godlozen sprekend God, wat vercondijkt ghy mijn recht, en neemt mijn verbond in uw wereld, daar ghy nogtans onderwijding hebt, en werpt mijn woorden achter, e dacht dit bedacht worden, in veel grote maaltijden en gastherijen, daar meer overdaad de voorwaarde is, dat de volle moet te omtijden en voor haar recht of beboorlijke gerechtigheid gevangen en afgebroken worden, voornamelijk van de gene die beter voorzien geboden en beloofd wordt, is, vreugde, meer aandacht dan devotie, meer godsdienstloosheid dan godsvrijheid, meer lauwering van God dan eerbied van de Heer, gefeen en gevonden wordt, voorzover de vervolging van het derde gebod Godts vrij wat minder onder de mensen gevonden wordt. Tot dit gene voorzien, is ook grootelijk te bestraffen, dat enkele die klachtzangers openen en zingen, zonder de waarheid van ighene te zeggen, in haar te bevelen, welke de gene die in het Goddelijk welgevallen zingen van die getelijkerijder Klaagzangers, haar laten boeren of de voorgaande en tegenwoordige gevonden, haar bedroefden, liedeware en berouwen, Item of zij van zondighen wilden ophouden, en zich aan God begrijpen, dat er nog steeds geen ware liedenschap, geen oprechte berouw, ophouden van zondigen, noch begeren van de Goddelijke genaden, en werd gevonden noch gevolgd. Niet min en voort de acht, die tot God eenighe gebeden gevangenwijs op streken, inde welke sy naar beter lus der woorden, om Godes geef een Hemelse gaven te bidden, een noodans beter eergenade goed niet en beminnen noch zoenen, maar beter aard- (he van gehele harten liefhebben en naar jagten, ontwijfelachtig waar deze voorgestelde dingen en dergelijke afzien, gehoort of benoden worden, daar worden Eenzelde en gebeden, grootsch misbruik, en inde plaats dat een recht vertrouwveld gebeden, die gebeden openlijk, en ontladen wordt van zonden, zo werd een zodanighe straffelijke gebeden, voorghelpt, die de gebeden openlijk met zonden beladen, dewijlse voor Rem en smeekens, voor als naar, van het begin woordt tot het laatste, meestal samen onwaarachtig, bedriegen, vals, en zonder waarheid bestaande is, want is Preek en zendt het kwade bericht aan, en spreekt valscherij, hij zegt zijn ziele is bedroefd, fonen geest verloren, en fon ge moet door die kennis zonder zonden verweren, en heeft noch een noch geen van deze dingen in bem en bestaande, dit en meer dergelijke schijnt buiten nog al te spreken voor de Heere die daar ziet en kent het binnenste van des mensden hart, zo boos groot is de straffelijke heid in zodanighe menschen, of mijn vrienden denken dit naar, hoedet voor zulke soort volt zal ghy vinden vlieden, Gelijkt als nu bij de openbaring der eenzelde liedjes zodanighe misbruik te bemerken als gebracht is, al wat en is of het zinggen der Danliederen en Lofzangen, bij allen met fun en reyn, Zoude beter aan te schreven, te zuchten, te klagen, te smeekens, en met tranen te bidden, dan te danstgespel of te lachen: Want die weldoet daar voor God in gemeen in de Danliederen en die vergeving van zonden, is die vermaking van kwade: Welke meest in haar allen, die danstspelen met voor een ga, noed en bespreek, maar veel meer beter tegengelijnde in haar te vinden is, te weten de geloofde zonden en de overbodige van kwade, hoe berispende en straffelijke, bet openbaren des lofsanct in zodanighe persoon is, kan haastelijk van een recht verstaanbare verstaan worden. Perhaplen defe dinghen als Arafelije ende vervreepeljch inflende, laat ons bet recht gebruiken ende daarom betrachten, dwelk alle Christ-gelovige mensen te doen zijn, ende op dat eenieder immet beleven deszelfde soude kunnen worden, zoo wil ik bemeinen die openingen ende het verwerp van misbruiken voor het recht gebruik der Fiederen ende Palmstrookjes, en principieel der een Fiederen, lof ende dankliedjes, dit naar volgende aantekeningen. Eerstelijkerwijs ga ik aangetreden die klagliedjes ende gebeden, in waarbij de zonden voor de Heere beleden, ende om vergeving geëist wordt, de zelfde en beboegent niet geëist te worden sonder diepe aandachtigheid een devotie, want dit rechtelijk gebruik, houden wij ons gesprek niet met een tijdelijk vergeten schepsel, maar met de Heere alder Herren, met de rechtvaardige almachtige, en bemerken goede God van de Hemel ende der aarde, daarom behoort eerstelijkerwijs de mens met hart en geest, zichzelf van alle aardse ende zichtbare dingen af te keren en voor Godt zich neder te buigen, verloopt met ware onderwerping, vertrouwen, en oprechte bekennerschap, over alle voorleden ende tegenwoordige zonden ende ongerechtigheden, waarlijk volgens is in de Heilige Profeet David gewekt en geleerd, als bij zijn Klagelijkjedelen voor de Heere uitgegoten en voortgebracht heeft, dewelke eerstelijkerwij in de schoonheid uit de zeventiende eenen. vijftigste Psalm in de wereld niet alleen en werd ghemerkt, die maaltijde bekentenis en belijding van zijn fonds voor God, maar vaker in wat grotere diepe vertrouwen en verklaring, bugedaeld en gevoeld was, zegende dat zijn lichaam en gebeente verstooken waren, dat hij mocht was van zuchten, en voor bedede deed samen den gebeden nacht, en mette samen leger met tranen, in dat zijn gebede was verloren, en van treuren ook geworden, etc. Sulken vertrouwen, verklaring gemoed, zouden wij door de kennisse Gods en = | 706 onze fonds betreden, op dat onze gebeven was volgens zodanige gevoel komende, God mochten behagen, want David zeget dat de Heere niet een zulk stele heeft een welgevallen zegende die offerhandelingen Pie God behagen, voor een beantwoordt geëst, een beantwoordt eet verloren geroepen en zal door God niet verachten, en ergens zegt de Heere ik zie aan de ellendigen, en die van een verbroken leven zijn, en die hem vreest voor mijn woord, Ten tweede behoort tot zodanige gebeden verloren gedeeld, een waarachtig aanrechtelijk gebed en smeken, om vergeving een schuldvoldoende beantwoord van fonds, verloren spreekbaarheid van en suppiëring van alle onrecht- ongerechtigheid, niets heeft besloten ons binnen den heilige David, gelijk met den vijftigste Psalm is te merken, al waar bij aldus zegt, God zijt mijns genadig naar diener goedheid, en doet mijn fonds weer naar uwe groote barmhartigheid, was het wel van mijn misdaad en reinigt me van mijn fonds, Ten derde euschen ook zodanige gebeden een vaat geloof en een waarheid vertrouwen, in de barmhartigheid Gods, al snel dat de vertrouwende aanbidders geëerd en vastgelegen geloof, dat God de Vader hem door de verdiensten Zesus Christus zijn lieven Zoon, alle zijn ongerechtigheden vergeven, en zijn onvolkomenheden afvallen en suiveren wil eenmaal, hier van spreekt Jakobus zegende: dat wij geloofd zouden bidden en niet twijvelen, want wie daar twijfelt die is gelijk als een golf op de zee, die van de wind gedreven en bezaaid wordt, en zulke mensen zegt de Apostel en denk dat bij het vanden Heere ontvangen zal. Ten vierden behoort tot definitie van een dadelijk voornemen en opzet, om voorafgaand aan de fondsen te baten, te laten, en gerechtigheid en Godsgelijkheid te omsieren. De stukken behoren voornamelijk te bevallen individuen, die de Lijden en de gebeden, in welke de fondsen worden geclacht en om verhoeffing tot God worden geroepen, vessen, maar bij de gebeden in welke om vermeerdering van de Goddelijke gewavens wordt gebeden, behoort eerstelijkerijks genoegen voorzien is van deemoedigheid tot been van het hart tot God. Ten tweeden, en aanvullend daarop, bedenken we onsemoedigheid, en van God in voorworddige woord beloofd is. Ten derden een waarachtige opreet begeerven, boven alle tijdelijke behoeften, des daarom waarom we God bidenden en smeekenden. Ten vierden een vast geloof, dat ons God om Christus en zijne genade daarmee waarom we bidden, belooft ons te geven en te dienen, sal dit laatste luk van het geloof is voornamelijk noodzakig in deze gebeden. En zoodanig in ons het geloof in deze gebeden vast en stevig fon, zodanig moeten wij kor — — —— — — —— Nr. MCXLI. 1582. Prinselijk zien, op Godes almacht, goedgebouwd In dat Hemelse wezen, opgeblazen, Wil ik, eertrouwelijk, wat fecht, daarvan en kan ook Geen vast geloof hebben, volgens die geen recht gebiedt, want dat wij geloven God niet machtig te zijn, om te geven daarom wij bidden, hoe faleven hem hertelijk afzenden om te kunnen mogen bidden of te smeeken, en of we schoon al geloofden Godes almacht in deze, eh wij ontkennen zowel getrouwelijkheid, in houden zijnde belofte, en van gewilsprekken vanaf toegezide gaven, hoe waard mogelijk om zodanige gaven te bidden, een dat nog met geloof, ontwijfellijk al die genen die Godes macht zouden dos, zijn getrouwheid zouden houden, zijn goedwil om gen, zekerlijken verstaan, kennen en geloofden, die mogen bidden, verhoord worden en verzekerd, maar die andere niet, daarom behoort deze stukken, bij de voorgenoemde gebeden in de aanbiddende te worden gebracht. Dit is dan gedaan van de Klachtliedjes en gebeden: Waar wil ik voorts komen tot die Pandekliedjes en Pasquallen, om deze rechtelijk te gebruiken beoordeeld ook eerlijkheid te geven aan alles voor van de Klachtliedjes gebracht is, te weten aan aandacht en de voorkeur van het hart afgeleidt van die materie der aarde, en opgeblazen tot die hoogheid des Hemels, want de lof en dankzeggingen die tot God behoren, te ontflauren wit een hart fiel en gevoel ontgeeft en ontbloot van de aardse liefde, wel afgezogen hart fiel en gevoel, die lippen beoordeeld te doen roeren en de mond tot spreken te bewegen. Den anderen voor moet in den loffeggher ofte dankbaren mens, die weldra oft gauwe daer voor outer by Godt loopt ch dandet, voor die loffeggingen metter waarheid zijn, niet in de meeningen ofte werd, maar in de daad en fecherheid bent, dat is gezegd, als dat wij Godt willen loven en danken, van vergeving van zonden, zo moeten wij voor al onszelf oogen innerlijk slapen, en boven meer dan wij zouden die ware vergeving van alle onszelf ongerechtigheden in ons beuinden, willen wij den Here danken van de gave des geloofs, de wereld in gemakkelijke, en de geest Goddelijke in ons geest, zo moeten wij meer gelovig voelen, dat dat geloof door de liefde werkt, in ons beflaag, en dat de geest Godts in ons leven, regeert, woont, een de genade Godes ons vertrouwt, want waar die gave voor de dankplichtigheid in ons niet en beflaag, wat is veel anders voor een dankplichtigheid, dan die voor haar recht tijd en uur geschikt, onmiskenbaar is dat onbehoorlijk Godsdienstige te danken, met mond en lippen, van zijn genade en geestelijke falende gaven, een de ziele in minder noch meer in ons niet te beuinden, daarom en is niet anders dan een raarlijk verworpen werk, welke de Dauids sohn - vangen een dankliederen die wij in die moort heeft, en de weldaad daarover dat David door een waarachtige bevind in hem de Heer gedankt en geloof heeft, niet in haar en vocolen, waarlijk leuk moet gij die des wegens bewapeld, en ingaat, niet maar noch profijtelijk, te verstrekt of voor genegen Godes dienst, en ten is ook Gode niet welgewaardeerd, dat gij gelijk de geheiligde des Heer, God voor verlovingen en heiligmaking lof en dank zijt toemoegestanden, zo lang hij met die Heilige Godes, die gaven des Heeren mee in uw bewindelijkt en zijt bebeden. Och die gave zeg ik andermaal, moet die danksegingen voorgaan, waar godes genadige gaven niet en is, daar wilt u klagen, bidden is smeek om tot den Heere op te leven, wandt zult is van nut dienstelijk en noodzakelijk, maar na bet genieten der Goddelijke welvaart, wilt dank en lof aan den Heer toekennen, welke die heiligen Gods gedaan is gevolgd hebben, als aan David te tonen en te geven is, Loof den Heer mijn ziel en al wat in mij is fon: heiligen na, loof den Heer mijn ziel en vergeef niet wat het mij, Godt ghedaan heeft, die van alle uw zendt vergeeft, en heelt al uw gebreken, die van geloven van den velen verloopt, die met kroon met genade en barmhartigheid: etc. Aan schuld en overgelgt mijn beminde vrienden, deze woorden des Profeet met aandachtige harten, zo zult gij begrijpen dat bij naerbij bet bevel der welvaart Godts at van ziel bewezen, in het vergeven zonder zonden, en met helemaal zonder gebreken wil berekend met lofsinget tot God, volgens laatst tot nadering noodig in aanvinken uw gebreken wilt smekken openen, maar in beslist gevoel der genaden wilt den Heer dank lof en prijs toekennen, zulks aan vele heiligen gevochten en God welgevulld is. Waar dit recht bedacht en inden grond ernstig gevoeld en betracht wordt, daar worden psalmen, gebeden en lofzangen voortgebracht die God aangenaam zijn en behagen, maar waar het tegendeel daarvan voor gehemeld is, gesteld en bewandenoord, daar is het zingen der psalmen, God niet aangenaam noch welgevallend, hoe schoon ook bet gehuwen en de stem in het gehoor is, Want de godlooser, zeddeler, hoordezonder, onbetoendiger menschen gebed, lied, danklied, offer of gave, en wat de Heere niet behagen, zolang als hij op de weg der zonden wandelt, en van het hart haar tot hem niet en bekeert, welke genoegzaam God tegen Israël geopenbaard heeft, daar hij zegt: "En brengt niet meer spij's offer te vergeefs, want uw werk is een gruwel, de nieuwe Maan- en Sabbaten daar gij in te samen komt en vermaakt, ik niet, want ik verfoei monte en bedwangs, mijn ziel is vijand van uw nieuwere feesten, en Jaar- en tijden, maar wat meer is dan van mij de ziele verdrietelijk, ik kan niet lijden: etc. Ontwijfellijk heeft de Heere soms een misvormd afkeer van Israëls offerhandelingen. ende zchijnbare Godesdienst gehad, door die ene beneven het twijfelachtig schijnheilig abijker, inder herten vals, onrein, vleeselijk, onbepaald, kwaad en boos waren, welke hij genoegzaam op verscheidene mannieren door zijn Profe ten heeft geopenbaard, derhalve ook valse loken te achten, dat die Heere niet minder tot die genoemde Christenen die de waarheid des Christendoms niet aanvaarden, nodig recht en voorkomen, maar in sommige gevallen en blijven, en daarbuiten, als een Godes dienst betreffend der Dankliederen Lofzangers en Davids psalmen oefenen, spreekt en zegt, gelijk bij tot Ischaël die, als voorzien is, en nog bij den Prophet Amos gesproken staat met deze woorden, of gij mij al brandoffer en spijsoffer offerde, zo en zal ik daar geen behagen in hebben, La uwe vette dankoffer en wil ik ook mogen aansteken, doet flits van mij weg dat gij blijft van uw Kerk, want ik mis spel en maak ik niet hooren. Hier mee wil ik op deze tijd mijn schrijven afbreken, en acht ik genoeg van deze materie in deze geschenkt te hebben, tot vermaanen ik eindelijk een gelijk, voor Arafelijk misbruukt ben te hopen en te wachten, en het recht gebruik nadenken wil en het welbehagen Gods te betrachten, het zoolt in vermanen, klagen, bidden, loven of danken, zo zal uw oefeningen niet zonder uitdaging noch te vergeefs zijn, maar zal God welbehagen en zijn eer en uw verbetering met zijn genadige aanwezigheid door Jezus Christus zijn lieve Zoon Amen. HET BOEK DER PSALMEN, Door Philips van Marnix, Genaamd, van Sint Aldegonde. Minipress 1591. Nr. MCLXVI. Voorrede en waarachtige aanleiding aan de Christelijke goedgezinde Lezer. Kan ik twijfel niet, Een Chrijstelijke Zegen, of dient mijn arbeid zal velen ter opbeursting onderworpen zijn, overmits vele leiden dit dichten van de Psalmen gangbaar vinden onnodig en vruchteloos volgen adten. De eene latend fictie, dat het onnodig is, de Psalmen, lofzangerij, of gezangen die ons de geest des Heeren, in de Hebreeuwse taal heeft voorgedragen, in onze Nederlandse sprak over te zetten, allen vreemden en gemene leiden gemeen te maken, menenende dat men zich behoort met de Griekse en Catwijse overzetten die de Scholastieke verstand heeft te laten vorenemen. De andere volgen dat men de Psalmen wel in onze moedertaal mocht tot verbetering uittellen, dat en is niet noodzakelijk de feitelijke afwijzing in dichten te zetten, dewege het schijnt een misbruik te zijn van de beplande dingen, dat men op straat en in winkels, meer tot vermaak en tijdverwielde vingbet, dan uitsluitend om Godes naam te eren, De derde volgen ons afvallen als of wij in M. Peeters Datheni oogstaan hadden willen treden, en bemerk van zijne eerbewijzing en lof berooven. De laatste volgen ons in ettelijke manieren van spreken die enigszils ongewoon zijn te zijn, berispen. Hier op willen wij tot antwoord, de eerstelijnde aan den H. Apostel vermelden, welke openlijk en duidelijk verbiedt dat in Godes gemeente en in de Christelijke verzameling gantschelijk geen spreken en staan gebruikt worden anders dan die vanden gemeenen man verstaan kan worden, belemmerd dat die alleen tot schulden dienen kunnen. 1 Corinthians 14. En wilt u dat alle leeringen, Psalmen, en gebeden gehoord willen worden, en in de gemeene sprak overgezet worden. Ia wp fullen hun onsen opperflak meester en Heere Jeus Christus met alle zijn apostelen en profeten tegen zetten die haere leering, en de verborgenheden des Koninkrijk Godes niet alleen den Prijseren, Schriftgeleerden, Pausen en Monniken ofte Studenten hebben voor gedragen, maar ook en vele meer den stedten en ongeletterden ter wereld, den welken voor bet veeldeel, alle Christelijke predikingen, en der apostelen en briefjes, met elkaar der profeten vermaningen, waarschuwingen, en troostingen worden toegevoegd. Za Christus viel dan dank zijnen Hemelse Vader, dat hij deze verborgenheden, den grooten en wijde wereld verborgen heeft, en heeft den slechten en ongeleerden geopenbaard. Wolgens Paulus ook verklaart, dat er veel wijven, niet veel geleerden, niet veel grote hansen in Christelijke gemeente zijn. Overmidst God de Heere de slchte een verflosselijke jaar de onwijzen mensen de wereld voor hen heeft, om de wijven en hoogberoemde geleerden te beheersen. En dit is ook de reden, waarom Christus zijn apostelen niet een heeft uit de Hoogeschoolen, Universiteiten, of Synagogeen willen kicken, maar een kleinen hoop slchte grove en onwetende vischers, ambachtslieden, en Tollenaers. En Paulus zíjn disciple beroemde zijn dat zijn leering niet en was na de Hoogernoodzaamheid der wereld, maar na de kracht des G. Geestes, dewelke in de stedten eenpoulig foo wel werkt, als in de allergerste die op der wereld zijn. Daarom ook foo iemand in zijn weerzijdig gevoelen volhardende, zich aan ons te wenden... Wij Aoten, die maar fijne hoorntjes tegen de hemel oprichten, en verfoeken of hij de eeuwige God uit zijn stoel met zijn spikhoutige, duivelse argumenten zal kunnen rucen, en van zijn eeuwigen raad en wizenemen doen veranderen. En daar na echter zich beraden, wat hij met ons doen wil, die schuldig zijn God te hoog te waenen, De tweede, die niet kunnen lijden, dat men de woorden Codes en zijn Sofaangen vindt, vreest dat zij mochten onthelegd worden, indien in het umt dier mening dat zij Liever zagen dat men den gemeenen man ongeconfilieerde wrevelsche liedjes, en vuile hoerse borstige daden, implanteert, gelijk als ontwijfelachtelijk vele zijn die daar na trappen, Wi laten ons dunden, dat de feluw niet werelds en fijn dat men met enige antwoorde te gemoed gaat. Want zij geven merkbaar te kennen dat 30 van de Dumvels aard is, die Gods des Heeren lof niet kunnen lijden, maar brandend in alle vuile florerende ongekonden en onbehoorlijke begerlijke beden, de lucht en de lichamen der mensen met haar moorddadige vergiftige gijmeren zouden besmetten. Maar indien spu uit eenighen yver der eere Gods voorbragt, en niet afstijgend dat DE geest Codes sleutel ons uitdrocht, lijdt Paulus ons vermaand en gebiedt, dat we volgen de een de andere leiden en vermanen, met Psalmen, Lofzangen, en geestelijke liedjes, vindend met bevelend den Heere in ons lichamen, willen nog altijd wijzer zijn, en menen dat men niet en behoort op straat, op weg, in schepen, en in andere gemeene plaatsen, de heilige Lofzangen te gebruiken, we zullen ze wel graag beluisteren als daarin laten volgen zo veel hun aandacht, en zulke hare heilige schroomvalligheid hare goede uiter toe schrijven die zij tot Godes eere zijn dragend; maar evenwel zullen wij ze bidden dat zij van diezelfde heilige zuiverheid willen gebruiken in het oordelen der andere mensenharten. Dewijle God dikwils in allerlei plaatsen een gevoel van aandacht voor het menselijk hart stelt, als wij dat alderminst zouden vermoeden, Want gelijk als de winter blaast, daar hem gelieft, en men boort zijn gehoorzaamheid wel, maar men ziet niet van waar bij komt, noch waar hij beneden goed, alsof het ook met den Geest Gods, zegt de Heere Eerste Jezus. Ja, menigen geest het, dat de genade die op gewoonheid en onder aandachtloosheid, de heilige woorden des Heeren vinden en in den morgen niet vergeten, onverhoeds ofte felle verboden worden, oft andere toehoorders harten verwekken, zonder dat voor beter gevoeld weten. En daarom is dat Paulus beveelt en wil dat de mensen in alle plaatsen volledig bidden, bevelende dat ze een fervente handen tot God, zonder twijfel of torreinheidszorg. Het ware wel grootelijk te wensen, dat men in alle Gebeden en Vastennachten, het hart altyd welkom. Einde behoorlijk berekend badde met alle vlijtige en boetvriezende aandacht, tot den Heere, maar nadat ze volker een genadige gave Gods is, die de mens in fijnere banden en beleving niet ziet, al zolang hij ziet, zo moeten we den Geest die menschen vaak vind te flapen, met allerlei middelen die ons de Schrift voort draagt en ontdoopt met Godes woord en met godsdienstige gebeden, Lofteren, en Zien verweken. Want zouden we altijd wagen, God te bidden tot dat ons harten daar toe behooren van tevoren berekend waren, zouden we de oefeningen des Gebets veel felder mogen gebrukken, en in het laatste gebed moeten nalaten. Daarom is het beter, altijd Godes woord in den mond te hebben, opdat daar door heil flapperijt betere aandacht verwekt en ontscheide wordt: want des Heeren woord is ons daar toeonderling gegeven, en wordt die halve een vuur, een fakkel, een lantaarn en een hamer genoemd, om dat het die kracht heeft dat ons harten onzekere, verlicht, en verbreedt, als zij van zelfs koude, duisternij en hartfijnheid. Want hoewel het niet altijd vaker en werkt, dan dat onze al te grote koude, verdoofdheid en blindheid, nodat we niet weten waar God hun wil, zo kan het niet dan goed zijn, altijd en in alle plaatsen hetzelfde te volgen, niet twijveldende of God de Heere en zijn belofte met de daden volbrengt, als maar we dat kennen die gehelenheid en bevaamtheid voorkomt te zijn. En daar mee hopen wij dat de tweede manier ons niet beschuldigers vernoegt zal zijn. Aangaande de derde, die zijn we bidden dat gedachtewerk willen zijn, dat de gaven des heiligen Geest vele soorten en verscheidenheden zijn. Wij en willen M. Petrus Dathenum niet schelden noch straffen, ofte zijn oversteek (boeiend bij dichmaal in zijn leven bekend heeft dat hij met grootere haat was) up to des gemeenen mans handen niet rusten. Maar zodan de Geest des Heren ons ook wat heeft verleend, van zijn meerderlijke genade, die fel wilde stoppen (onder de verlegenheden des dichten lijden kan, liever dan dat mandts nadeel) der gemeente God se harten en mildheid hebben meegedeeld: De grote langdurige arbeid, moeite en nederigheid die wij hier toe hebben gedaan, kent God de Heer, en zal een iegelijk Christen mens die in de heilige Schrift en in het dichten ervaren is, lichtelijk kunnen meten. Hebben wij iets gedaan dat tot lichting des volk God dienstbaar is, daar van moet de almachtige Heer alleen gekend en gevoeld zijn. Hoewel bij ons zelf in zijn leven meer dan eens bekend is, dat de fijne hem schier als een onterchte geboorte werd afgedrongen geweest, zodat hij in vele plaatsen niet wel overving had, en om de onervarenheid van de Hebreeën spraken, was gedwongen geweest, zijn oversteek op een andere oversteek te maken, zodat daar vele dingen waren waarop wel bepaald nader richten te worden. En soms zelfs vrij moedig zei, dat hij grooter verwachtte dat die onschuld in de gemeente God mochten worden geÔpen, als die met de Hebreeën waarheid, nader over een kwam. Hoewel wij zelf die tijd nog zelf geseind hebben, het is met grootere nederigheid overgingen: als of een vergelijkbaar fal kunnen onderscheiden die moeite zal willen doen om d’een met d’ander over te brengen. Want aangaande dat wij soms gebeden die in zijn leven waren en ook wel in de Gemeente God gefongen worden, hebben nagegeleven, en in de vader van die vele Schriftelijke heilige Lofzangen hierbij gevoegd, dat en is niet geschreven op enige eigen vermeteneid ofte goed gedachte, als of wij anderzijden werden wild berouw putten, of den volder afbinder, maar: Dat hij verre van ons is. Maar om dat wij vele zekerder en onbevreesd achten, en zouden ook van hartelijk wensen, dat in Gods gemeente galig niet een woord ingebracht nodig gefongen, noch geleverd, dan het gene dat uit de heilige geloofvolle Schriften des oude en nieuwe zijn. Zo niet, wij kunnen zelfs wel lijden dat de Psalmen van M. So heb je een geruststellend gevonden, de Psalmen en de Schrift zijn twelfelijke Lofzangen, die op de oude en nieuwe Testament zijn getogen, samen met de gebeden van de Heeren, de tien Geboden, en het Christelijke geloof zijn bloot en zonder enige andere wijloosige geesten in barre, materealistiche vorm te laten, zo veel als het denkt en gewenst is, en eenige ander gebeden ofte breder uitleggingen (die men Paraphrases noemt) daar bij wilden voegen. Gemerkt ons de verbazing der vorige tijden meer dan genoeg geleerd heeft, hoe vergelijkbaar dat is met sp, in Godes Gemeente pet in te voeren, dat niet engbent- lijch op de heilige en alleen heilige ware geschreven ouden en nieuwe Testament is gegrond. Volgt nu het laatste gedeelte van de beschrijving, die betreft de verschillende behoudens, die genoemd worden, die vreemd vinden, dat we enige ongewoonlijke manieren van spreken gebruiken, daarop hebben we geantwoord: Dat we alom waar het ons mogelijk is, de algemene en de gebed is, gegeven de Heere van alle lof en prijs. Breepdelige vrouwen van spreken hebben gevolgt, behalve dat we zo veel mogelijk zijn, alle gesluiceerde en vreemde woorden uit andere talen ontleend hebben, hebben gemijdt, Mijnheer ook alle stopwoorden die men indien in de dichte om de rijm te vinden, dichwills plaats te geblokkeerd. Alleen daarbinnen hebben we een weinig afgetreden van de wijze van spreken, die men heden ten dag met meest gebrunkelijkt is in dit Vlaanderen. Als dat we hebben willen het onderscheid houden tussendie wijze van spreken die men tot een persoon alleen gebruikt en die die men tot vele: tellend in de plaats van die bij namen, en (welke heden dag in deze landen meestal gebrukt zijn als men een persoon alleen aan spreekt) die dan en die, en buigend de navolgende woorden, die men daag bij voegt, na de aard des eenvoudigen getals, en beginnend als men yet wilt te kennen te geven: Ik doe, jij doe, hij doet, wat doen, jij dat, zij doen. Item jij bevalt, jij geeft, jij laat, jij spreekt, jij zegt, jij gaat, jij staat, en tot vele, hij daar, hij geeft, hij laat, of laat, spreek, hij zegt, hij gaat, hij staat, etc. Item als men een enkel wat beveelt of bidt, doe jij, geef jij, laat jij, spreek of spreekt, ga, sta, etc, En tot vele, doe jij, geef jij, laat jij, of laat, spreek of zegt, ga, sta, etc. Overmits het kennelijk is dat de letter e. 