title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu kerel, schrijf weer eens spoedig — ik zou nu allerlei beroerdig- heid soms gaan denken als ge er over zweegt. Is er dus iets bij - zonders, schrijf: er is iets bijzonders, is er niets bijzonders, schrijf: er is niets bijzonders, doch zwijg er niet heelemaal over, want dat is de moeite niet waard. 33i 0, ik heb een brief van de arme vrouw; was blij ik haar geschreven had, doch tobt met de kinderen, en gaat als noodhulp uit werken. Moet wel bij haar moeder in huis zijn. Stakkers. Courage moeten we toch maar hebben, malgre als ’t niet van zelf gaat. Ik krabbel nu nog een paar gevallen van hier. Het land is zoo mooi dat ik ’t u niet zeggen kan. Als ik een beetje beter Schilder — dan! Schik het betreffende mij net precies zoo als ’t het beste uitkomt, ik zou hier leeren en ginder ook leeren geloof ik. Nu hoe ’t ook loopt, gij zult er niet ongelukkiger door worden komt het mij voor, en misschien hebt ge reeds te lang verdragen. Mocht het zoo zieh schikken dat gij door de heeren meer geteld werdt, en men U meer vrijheid liet om de zaken te doen zooals ge het begrijpt, dat zou ik wel het beste vinden. Maar dat daar gelaten; ’t komt mij zoo voor dat de heele kunst- handel ziek is — om geheel mijn gedachte te zeggen betwijfel ik of de ontzettende prijzen zelfs voor meesterstukken zullen blijven. Er is een je ne sais quoi over heen gegaan dat den boel verkild heeft — en het enthousiasme is in zijn schulp gekropen. Doet dit er veel toe voor de artisten? Och neen. want de grootsten hunner profiteerden van die enorme prijzen persoonlijk in den laatsten tijd, als ze er al bovenop waren, meestal siecht, en zij — Millet en anderen, Corot met name, zouden er niet minder of minder mooi om geschilderd hebben als die enorme hausse niet had plaats gehad. En wie iets kan dat de moeite waard is gezien te worden, welnu wat er ook zij van den kunsthandel, voor een reeks van jaren nog zal ’t wel zoo blijven er altijd zekere liefhebbers zijn, die maken men zooveel verdienen kan dat men ’t leven houde. Nu liever had ik frs 150 per maand als Schilder, dan frs 1500 per maand als iets anders, zelfs als kunsthandelaar. Als schilder voelt men zieh een mensch onder de andere men- schen dunkt me, meer dan als men in een leven is dat meer op speculatie is gegrond, en waar men op conventies moet letten. Wel ben ik nieuwsgierig hoe dit alles zal uitdraaien, maar mij is ’twel, op de een of op de andere wijs. En voor U, ik zie nog niet in het een ongeluk is, zulks is me geenszins bewezen, in- tegendeel als het ten gevolge mocht hebben dat gij b.v. op Uw 30ste jaar schilder waart, ik zou ’t een groot geluk vinden. Op zijn 3oste jaar begint ’t eigenlijke leven pas, n.l. het meest actieve gedeelte. 332 Bij vrienden en familie gaat men dan al voor oud of ik weet niet hoe of wat door, doch dat neemt niet weg men dan toch voor zichzelf een vernieuwing van energie kan voelen. > Wel is ’t dan noodig goed door te denken en te willen en wakker te zijn. Doch eene verandering omstreeks die periode is eigenlijk noodig, men moet den heelen rommel door elkaar vegen en dan er opnieuw op beginnen. Net als toen men als jongen begon — maar met meer rijpheid. Piet of Klaas die maar doorsuft, vindt dit gek 333 en zegt hij er een zwaar hoofd in heeft; goed, laat Piet of Klaas vooral in zijn waarde als hij niet attaqueert, hij is evenmin wak- ker als een slaapwandelaar. Voor zichzelf moet men niet twijfelen, het ligt in de natuur, en slechts door niet te veränderen werkt men tegen de natuur in. Er is een oud woord: ze hebben ooren maar hooren niet, ze hebben oogen maar zien niet, ze hebben een hart doch verstaan er niet mee, hun hart is dik geworden en oogen en ooren hebben ze dicht gedaan, omdat ze niet willen hooren en niet willen zien. Gij en ik zijn geloof ik eerlijk genoeg apres tout, om niet te behoeven te vreezen onze oogen open te doen en er de dingen mee aan te kijken zooals ze zijn en voorkomen. Dat kleine oude woord je zegt zoo enorm veel, zegt het alles zoo precies, dat ik voor mij er telkens aan denken moet bij veel veel dingen. Dit waren lui die ik op ’t turfveld zag, die zaten te schäften achter een turfhoop, met een vuurtje op den voorgrond. (Zie bladz. 333.) Dit waren turfladers doch ik vrees de krabbels zijn absoluut niet te ontcijferen. Ziehier een paar avondeffecten; ik zit nog steeds op dat onkruid- verbrandertje dat ik wat toon aangaat in een geschilderde Studie beter heb dan vroeger, zöö dat het meer de grootheid der vlakte en het vallen van den avond geeft, en ’t vuurtje ’t eenige licht- stipje is met ietwat rook. Ik ging er telkens ’s avonds voor buiten kijken, en op een slikavond na den regen vond ik het hutje dat in de natuur mächtig mooi is. Nog eens, ik geloof dat ik zoowel te Parijs als hier op de hei zou 334 kunnen leeren; in stad zou ik gelegenheid hebben van menschen nog wat te leeren en af te zien en dat is me geenszins onverschillig, overigens hier werkende, geloof ik dat ook zonder andere schil- ders te zien, ik vorderen zou. Rn voor mijn pleizier bleef ik veel liever hier. Doch is het dat verandering van Uw werkkring het wenschelijk zoude maken ik naar ginder kwam, misschien in diezelfde zaak iets verdienen kon, het is mij wel en dan heb ik geen enkel bezwaar. Schrijf mij gerust over al die dingen, die ik natuurlijk geheel en al absoluut voor mezelf houd. Als het kan dat mijn zaken zieh hier wat verbeteren, dat ik b.v. op C. M. rekenen kon dat hij mijn studies zou nemen, zoo wegens ’t hier goedkooper is, wäre het ’t voordeeligst ik hier bleef, en was ik nog een eind gevor- derd zoo zou als gij ooit veranderdet, geheel en al besluitende Schilder te worden, het hier voortreffelijk zijn om te leeren — voor- treffelijk. Is C. M. er al geweest‘J Nog eens houd goeden moed, ik zal het ook zien te doen, en als ge ooit besluit Schilder te worden doe het met inwendige vroolijkheid en met alle mogelijke leukheid. Dan zoudt ge in ’t groot de dingen aanziende, den tijd tusschen nu en uw 30ste jaar als een tamelijk beroerden scharreltijd moeten beschouwen, doch aan ’t eind er van zoudf ge alle dingen ver- nieuwd zien, en een breede toekomst. Denk aan wat ge me ver- teldet van die Zweedsche schilders te Parijs indertijd; men moet durven, en juist te meer omdat men ziet hoe alle dingen onvast en wankelend zijn. Efforts de perdu, que soit — doch in een tijd als waarin we leven zijn ze plicht, en men moet dikwijls kiezen tusschen dat en suffen. Nu kerel, het beste, schrijf spoedig weer, met een handdruk t. a. t. Vincent. 336 Beste broer, Het is Zondag vandaag en gij zijt mij niet uit de gedachten. Op deze dingen zou ik heel toepasselijk vinden betreffende den han- del ,,plus tu y resteras plus qa t’embetera”, op het schilderen ,,plus qa t’amusera” — hier amusera in een serieuser zin van levenslust, opgewektheid, energie. 0, ik zeide wij zouden Jan Piet en Klaas vooral in hun waarde laten — by all means — laat ons dat doen, maar behoudens dat in 335 hun waarde laten van een en ander, is het niet iets absurds die vormen en conventies, zijn zij niet waarachtig siecht? Een zekeren stand ophouden vordert zekere laagheden, onoprecht- heden — willens en wetens met voorbedachten rade — te doen. Dat noem ik den fatalen kant zelfs van de rayon noir, laat staan daar waar van rayon geen sprake is. Neem de schilders van Barbizon nu, als menschen begrijp ik hen niet alleen doch alles , de allerkleinste intime bijzonderheden zijn tintelend van geest en leven in mijn oog. Het „schildershuishou- den” met zijn grandes en petites miseres met zijn calamiteiten met zijn sorrows en griefs, dit heeft het voor, een zekere bonne volonte, een zekere oprechtheid, een zeker echt menschelijk iets. Juist het niet een zekeren stand ophouden, niet eens daarover denken. Zeg ik dit omdat ik beschaving veracht of zoo, integendeel net precies omdat ik het echt menschelijke, het leven met de natuur mee niet tegen de natuur in, als beschaving beschouw en respec- teer. Ik vraag: wat maakt mij ’t meest tot mensch? Zola zegt: moi artiste je veux vivre tout haut — veut vivre zonder arriere-pens6e — als een kind na'if, neen niet als een kind, als een artist — met goeden wil, zooals ’t leven zieh voor zal doen zoo zal ik er iets in vinden, zoo zal ik er mijn best op doen. Kom nu met alle vooruit afgesprokene maniertjes, met het con- ventioneele, wat is het fameus pedant eigenlijk, wat is ’t absurd, een mensch die denkt dat hij ’t weet en dat ’t gaat zooals hij denkt, alsof er niet altijd in alle dingen van ’t leven een je ne sais quoi van almachtig goed en ook een element van siecht was, waarvan men voelt het iets oneindig boven ons, oneindig grooter, mächtiger dan wij wäre. Een mensch die zieh niet klein voelt die niet beseft hij een stipje is, au fond wat heeft hij ’t mis. Verliest men er iets bij te laten varen sommige begrippen als kind ons ingeprent van stand ophouden, of zekere vormen als No. i beschouwen? Ik voor mij of ik er bij verlies of niet verlies, denk ik niet eens over, ik weet alleen dat mijn ervaring is die vormen en begrippen geen steek houden en zelfs menigmaal fataal ja gedecideerd siecht zijn. Ik kom tot de conclusie dat ik niets weet, doch tevens dat het leven waarin we zijn zoo’n mysterie is, dat zeker het systeem ,,fatsoenlijkheid ” te bekrompen is. Dus dat is voor mij zijn crediet kwijt. 336 Hoe zal ik nu doen? de geijkte term is ,,Wat is uw doel, wat is uw streven”? 0, ik zal doen wel zooals ik doen zal — hoe? weet ik niet vooruit — weet gij het die mij de pedante vraag doet wat is uw doel, wat is uw streven? Nu zegt men: ,,ge zijt karakterloos als ge geen doel geen streven hebt”; mijn antwoord: ik heb U niet gezegd ik geen doel geen streven had, ik heb gezegd ik het onuitsprekelijk pedant vond iemand te willen forceeren te defineeren wat indefinissable is. Ziehier mijn gedachten omtrent zekere levenskwesties. Het heele redeneeren er over is een van de dingen waarvan ik zeg „embetera”. Leef — doe iets — en dat is amüsanter, dat is positiever. —. Kort en goed — een zeker de Maatschappij in haar waarde laten maar zelf zieh volkomen vrijgevoelen, geloovende niet in eigen verstand maar wel in ,,de rede” — (mijn verstand is menschelijk, de rede goddelijk maar er is een band tusschen ’t een en ’t ander) mijn eigen geweten het compas is dat mij den weg wijst, al weet ik er van ’t niet precies zuiver werkt Het komt mij voor gij die zeer jong zijt niet roekebos doet als gij redeneert: ik heb van den kunsthandel ’t mijne, maar niet van de kunst, het handelen laat ik daar en ik zoek het in ’t hart van ’t vak zelf. Indertijd had ik dat moeten doen. Dat ik mij vergiste was een erreur de point de vue, begrijpelijk misschien uit dat ik toen nog niet wist hoe het in zake onderwijs of evangelie gesteld was — niets daarvan wist en idealen had er over. Gij zult zeggen, kan men in zake kunst ook geen idealen zieh vormen die geen steek houden met bestaande toestanden? Wel, beantwoord dat voor U zelf, ik beantwoord het ook voor mezelf, met te vragen: is Barbizon, is de Hollandsche schilderschool een daadzaak of geen daadzaak? Wat er ook zij van de kunstwereld, het is geen rotte boel. Integen- deel het is beter en beter geworden en misschien is wel reeds het hoogste toppunt bereikt, maar wij zijn daar nog in elk geval heel dichtbij, en zoolang gij en ik leven, al werden we ioo jaar oud, zal er een zekere animo van ’t echte soort zijn. Dus wil men schilderen — handen uit de mouwen gestoken. Als de vrouw kwam, zou zij ook moeten schilderen natuurlijk. Iedereen zou hier moeten schilderen — de vrouw van een van de Van Eycks moest het ook. En wilde U zeggen hier de menschen mij niet onaangenaam voorkomen of intrigant. Er is hier iets wel- 22 337 willends en ge kunt geloof ik hier wel precies doen wat U ’t beste convenieert. Er is hier een verbazend jeugdige atmosfeer. Indien gij voor U zelf eene beslissing hebt, vermijd de lui, wegens ze U niet dan verzwakken kunnen in wilskracht. Juist op ’tmo- ment dat men nog niet zijn oppervlakkige onhandigheid verloren heeft, nog niet ontbolsterd is, is een ,,ni fait ni a faire ” genoeg om een half jaar moedeloosheid te veroorzaken, waarna men toch eindelijk ziet dat men niet zieh had moeten laten desorienteeren. Van twee personen ken ik den zielstrijd tusschen het: ikben Schil- der en ik ben geen Schilder. Van Rappard en van mijzelf — een strijd soms bang, een strijd die juist is dat wat het onderscheid is tusschen ons en zekere anderen die minder serieus het opnemen; voor onszelf hebben wij het soms beroerd; aan ’t eind eener melankolie een beetje licht, een beetje vooruitgang; zekere anderen hebben minder strijd, werken misschien makkelijker, doch het persoonlijk karak- ter ontwikkelt zieh ook minder. Gij zoudt ook dien strijd hebben, en ik zeg, weet van Uzelf dat gij het gevaar loopt om door lui, die zonder twijfel mächtig beste intenties hebben, van streek te worden gebracht. Als iets in Uzelf zegt: ,,gij zijt geen schilder”, Schilder dan juist kerel, en die stem bedaart ook, maar slechts daardoor; wie als hij dat voelt, gaat naar vrienden en zijn nood klaagt, verliest iets van zijn mannelijkheid, iets van het beste wat in hem is; uw vrien- den kunnen slechts zijn dezulken die zelf daartegen vechten, door eigen voorbeeld van actie het actieve in U opwekken. Men moet het opvatten met een aplomb, met een zeker weten dat men iets redelijks doet, als de boer zijn ploeg stuurt of als onze vriend in het krabbeltje, die aan het eggen is, nog wel zelf. Heeft men geen paard, is men zijn eigen paard — dat doen een massa lui hier. Een woord van Gustave Dore heb ik altijd mächtig mooi gevon- den: j’ai la patience d’un boeuf; ik zie daar meteen in iets goeds, een zekere resolute eerlijkheid, enfin er is veel in dat woord, het is een echt artistenwoord. Als men aan lui uit wier gemoed zoo iets voortkomt denkt, mij dunkt redenaties zooals men in den kunsthandel maar al te veel hoort over ,,gave”, worden zoo’n ijselijk ravengekras ,,.J’ai la patience” wat is dat stil, wat is dat deftig; ze zouden dat niet eens zeggen als ’t niet wäre juist van- wege al dat ravengekras. Ik ben geen artist — wat is dat grof — zelfs 338 om ’t van zichzelf te denken — zou men geen geduld hebben, geen geduld leeren van de natuur, geduld leeren van het zien zachtjes opkomen van ’t koren, het groeien van de dingen — zou men zichzelf zoo ’n fameus dood ding vinden dat men meende zelf niet te zullen groeien? Zou men expres zijn ontwikkeling tegengaan? Ik zeg dit om te wijzen waarom ik het zoo mal vind om over gaven en geen gaven te spreken. Maar wil men groeien, men moet in de aarde vallen. Dus zeg ik tot U, plant U in den grond van Drenthe — gij zult er kiemen — ver- droog niet op ’t trottoir. Er zijn stadsplanten zult ge zeggen — nu ja maar gij ziit koren en hoort op den korenakker Ik meen niet U iets nieuws te zeggen, in ’t minst, ik vraag alleen: werk uw eigen beste gedachten niet tegen. Denk over dat idee dan liever met een zekeren leuken goeden moed, dan met zwaar- tillendheid de zaken aan te zien. Ik zie dat zelfs in Millet, juist omdat hij zoo serieus was kon hij niet laten goeden moed te hebben. Dat is iets eigenaardigs, niet van alle richtingen van het schilderen maar van de richting Millet, Israels, Breton, Boughton, Herkomer, meer anderen. Die het echt eenvoudige zoeken enfin zijn zelf zoo eenvoudig en 339 hun levensopvatting is zoo vol goeden wil en goeden moed, zelfs bij miseres. Denk gij over een en ander, schrijf over een en ander. Het moet zijn ,,une revolution qui est, puisqu’il faut qu ’elle soit”. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 337 Beste broer, Ik kan niet de korenkorrels in een zak koren teilen — enkel door er eens aan te ruiken — ik kan niet door de planken van de staldeur heen zien — maar wel kan ik soms aan de bulten zien of het een zak aardappels dan wel koren is, of wel al is de staldeur dicht, aan ’t geschreeuw hooren het varken geslacht wordt. En dus om in de omstandigheden waarin gij U op ’t moment bevindt, in te zien, kan ik slechts, wil ik slechts voor zoover ik gegevens heb, al zijn het ook vage om een touw aan vast te maken, en het is niet bij wijze van voorspellen. Vertel me eens dit eene, of het een vergissing van me is als ik meen aan sommige verschijnselen te zien, gij hier te doen hebt met een van die kwaadaardige crisissen welke in de groote zaken en de groote steden zieh soms plegen te formeeren. Is ’t aspect der dingen fataal? Voelt gij hier is niets aan te doen? Of voelt gij er is re- dresseering mogelijk, hier is nog geen reden tot verandering? Ik voor mij, tenzij gijzelf mij zoudt schrijven: neen, het is zoo erg niet, ik voor mij zie de zaak een tamelijk fataal aspect heeft. Nu kerel — zoolang de toestand houdbaar was — zoolang de zaken te doen waren, wel nooit heb ik ge/teel en al durven zeggen ga er uit, respecteerende bovenal Uw positie, wegens niet voor eigen pleizier doch ter wille van ons aller welzijn gij het deedt. Doch Uwe vroegere plichten die gij bovendien vrijwillig op U hebt genomen, houden op plichten te zijn, in geval van stand der zaken zöö, dat doorgaan vechten tegen de bierka niet alleen zou zijn, doch tevens onvermijdelijk Uw eigen verplettering zoude ten gevolge hebben. Kortom, er is een tot hiertoe en niet verder, en mijn voorgevoel zegt gij er dicht bij zijt. Ik weet dat mijn woorden zonderling zullen afsteken bij wat in- dien ge anderen raadpleegdet, anderen zeggen zouden die er zieh met een ,, ’t zal wel terecht körnen”, ,,de gewenschte veranderingen 340 zullen wel komen”, afmaken. Ik wensch U niet te vleien, goed ik vlei niet. En betreffende moed U inspreken, ja ik durf dat doen, ik durf U den allerhöchsten moed en sereniteit inspreken, doch slechts voor ’t schilderen, en betreffende Parijs slechts dit: kijkt gij eens uit Uw oogen of ge de fataliteit niet tegen hebt op dat slagveld. Nu met hartelijken handdruk t. a t. Vincent. Nu het land hier is zeer eigenaardig. Gesteld eens U werd de vraag gedaan, zoudt gij Schilder willen wor- den indien gij plotseling kondt verplaatst worden in het tijdperk van 40 jaar terug, toen de dingen zoö waren als toen Corot etc. jong waren, tevens er bij, gij niet alleen zoudt zijn doch een kameraad hebben. Waarom ik zulks zeg, wegens in het land hier waar men nog niet verder is dan diligence en trekschuit, waar alles veel meer vier ge is dan ik op eenige plaats nog heb gezien, ik mij net precies voel als was ikzelf overgeplaatst op vocrnoemd tijdstip. Gij hebt Drenthe gezien — uit de spoor, in haast, lang geleden maar de achterhoek Drenthe indien gij er komt, zal nog een heel andere impressie op U maken, en zelfs gij zult U net voelen als leefdet gij in tijd van v. Goyen, Ruysdael, Michel, enfin in dat wat men nu misschien zelfs in het tegenwoordige Barbizon ternauwernood vindt. Dit is iets van belang dunkt mij, want een zoodanige natuur kan wel eens dingen wakker maken in een gemoed, die anders nooit wakker zouden geworden zijn. Ik bedoel iets van dienvrijen, vroo- lijken geest van vroeger, ik bedoel dat tot zwijgen kan gebracht worden daardoor het zenuwachtig wankelen. Toch ik geloof dat in zoo ’n streek alleen men zou kunnen stuiten en dof worden door gebrek aan aanspraak. En voor mijzelf verlang ik verbazend naar Uw medewerken. Ik denk aan U evenwel niet in de eerste plaats ter wille van m?jzelf, ik denk aan U in de eerste plaats ter wille van U zelf, al loopt dit 00k ineen, al vult dit 00k elkaar aan. 333 Theo, Gij hebt mij indertijd eens geschreven over een zeker verschil in onze respectieve physionomie. Goed. En was Uw conclusie ik meer 34i denker zoude zijn. Wat zal ik U daarvan zeggen? Ik voel in mij wel degelijk een denken, maar mijn denken is toch niet wat ik in mij speciaal georganiseerd gevoel. Ik gevoel mij iets anders dan een denker speciaal. Als ik aan U denk, zie ik actie zeer karakteristiek, que soit, doch ook zoo gedecideerd niet op zichzelf staand, en inte- gendeel vergezeld gaande van zooveel gevoel, en wel degelijk den- ken ook, dat slotsom bij mij is er tusschen U en mij meer overeen- komst is dan verschil. ’k Zeg niet er geen verschil is — doch U meer hebbende leeren kennen in laatste tijden, blijkt mij ’t verschil ge- ringer te zijn dan in vroeger jaren ik een wijle gedacht heb. Indien ik naga ons temperament en type van physionomie, vind ik rapporten en zeer geprononceerde overeenstemmingen tusschen b. v. de Puriteinen en onszelven. N.l. de lui dt uit CromweH’s tijd, die als klein troepje mannen en vrouwen uitzeilden in the May- flower naar Amerika uit een oude wereld uit, en daar zieh ves- tigden, vastberaden in ’t eenvoudige te blijven. Tijden verschillen — zij hakten bosschen om — wij zouden in schil- deren ’t zoeken. Ik weet dat het initiatief genomen door een klein troepje, Pilgrimfathers genaamd in de historie, hoe klein op zichzelf, groote gevolgen had. En van ons zou ik primo mee- nen wij over groote gevolgen weinig zouden philosopheeren, niet anders zoeken dan een weg voor onszelf om zelf zoo recht moge- lijk door ’t leven te reizen. Gevolgen premediteeren is onze stem- ming niety noch de uwe, noch de mijne. Indien ik over Pilgrimfathers spreek, is het om reden van physi- onomie, om U er op te wijzen, zekere rosharige lui met Vierkante voorhoofden, noch alleen denkers noch alleen mannen van actie zijn, maar beide elementen gecombineerd plegen te hebben. In Boughton’s schilderijen ken ik een figuurtje van een dier Puriteinen, waarvoor indien ik ’t niet beter wist ik meenen zou gij geposeerd hadt, bepaaldelijk physionomie precies, precies — een silhouetje op een rots tegen een fond van zee en mist: me zelf, n.l. die variatie van zelfde physionomie, kan ik desnoods ook U wijzen doch mijn profiel is minder karakteristiek. Pa verdiepte zieh wel eens in de historie van Jacob en Esau be- treffende U en mij — niet heelemaal mis — doch gelukkigerwijs is er minder veete om maar een verschil te noemen, en in den Bijbel zelf zijn voorbeelden genoeg van beter verhoudingen tusschen broers, dan bestond tusschen de voornoemde eerwaardige Patri- archen. 342 Over het denker zijn heb ikzelf wel eens gedacht, doch ik zag al meer en meer ik niet daarvoor was in de wieg gelegd, en wegens nu ongelukkigerwijs het pr£jug6, dat iemand die behoefte aan doordenken heeft niet praktisch is en onder de droomers slechts hoort, wegens dit pr6juge in de samenleving zeer gerespec- teerd wordt, stootte ik dikwijls mijn hoofd juist door het niet ge- noeg voor me zelf te houden. Maar sedert juist de historie der Puriteinen en de historie van Cromwell zooals b.v. Carlyle ’t heeft opgevat, bracht mij er toe te zien hoe zeer denken en handelen elkaar niet uitsluiten, en de scherpe afscheidingen die het heden ten dage gewoonte is te veronderstellen tusschen denken en handelen — als zou ’t een ’t ander uitsluiten — inderdaad niet bestaan. Betreffende twijfelen aan zichzelf of men artist is of niet — die heele kwestie is te zeer een abstractie. Ik zeg dat ik er niets op tegen heb er over te denken evenwel, mits ik maar tevens teekenen en schilderen mag. En — voor mijn leven is mijn plan zoo veel en zoo goede schilde- rten en teekeningen te maken als ik kan, dan als mijn leven uit is hoop ik niet anders weg te gaan dan met liefde en weemoed terugziende en denkende: o, schilderten die ik gemaakt zou hebben! Doch dit sluit het maken van het mogelijke s.v.p. niet uit. Hebt gij hier op tegen, ’t zij voor mij, ’t zij voor U? Theo ik verklaar U dat ik liever denk over hoe armen, beenen, kop aan den romp zitten, dan over of ikzelf niet, of meer, of minder artist ben. Ik denk van U dat gij liever aan een lucht met grauwe wölken en hun schitterende randen boven een modderig terrein denkt, dan U in de kwestie van Uzelf verdiept. Nu, ik voor mij en in U en in mij iets ziende van het puriteinsch karakter dat denken en doen zoozeer vereenigt, en zoover er vandaan is alleen denker of alleen machine te willen zijn, dat behoefte heeft en aan principes van eenvoud en aan gemotiveerd werk tegelijk, admetteer niet een scheiding of uit elkaar loopen, 'veel minder een tegenovergesteld zijn van U en van mij. Erreur de point de vue wäre het mijns inziens, indien gij Parijsche zaken doorzettet. Dus~ conclusie: twee broers Schilder In elk geval ik reken het onder de mogelijkheden gijzelf tot bewustzijn komt van dat uw weg ’t schilderen is, en dan beste 343 broer, puritein sans le savoir, zou het wel eens zijn kunnen^ge uw längste dagen te Parijs gehad hadt, een oude wereld voor U zieh sloot op weinig genereuse manier — een nieuwe wereld even- wel zieh voor U ontsloot. Nu denk er over meer of minder, lang of kort. Doch het zou U niet helpen of ge zeidet: Vincent, zwijg er over; want daarop zeg ik: Theo, ’t zal in Uzelf misschien niet zwijgen. On le contient plus malaisement, Que la source des grands fleuves. Theo van de arme vrouw hoorde ik sedert een paar keer, zij schijnt door te werken, te wasschen voor de lui, als noodhulp te dienen enfin haar best te doen. Schrijft haast onontcijferbaar en onsamenhangend, schijnt spijt te hebben van sommige din- gen van vroeger. Kinderen gezond en wel. Het medelijden en gehechtheid is bij mij zeker niet dood ten op- zichte van haar, en ik hoop wel dat wij een band van gehecht- heid houden, al zie ik niet in dat samenleven opnieuw wensche- lijk of mogelijk zoude zijn — medelijden is geen liefde misschien, doch dit neemt niet weg het diep kan zitten. Nu broer, om van iets anders te spreken, het sneeuwt hier van- daag in den vorm van kolossale hagelsteenen. Ik zeg sneeuwt wegens ’t effect. Ik zwijg over het mooie van hier omdat ik te veel U er van te zeggen zou hebben. Betreffende werk, ik ben haast te vol wegens ’t idee dat gij het zoudt beginnen, dat mij verbazend vervult. Ik wou ’t zieh decideerde, juist om vaste plannen te kunnen maken van samenwerken. Drenthe is zoö mooi, zoozeer pakt het me algeheel in en voldoet mij absoluut, dat ik indien ik niet voor altijd hier kon zijn, ik liever ’t maar niet gezien had. Het is on- beschrijfelijk schoon. Met een handdruk t. ä. t. Vincent. 339 Waarde Theo, Nu ik er reeds eens over geschreven heb dacht ik er sedert buitenop de hei nog eens over. ’t Zelfde wat reeds menigmaal ik gedacht heb. En onder de oude en onder de moderne schüders doet zieh telkens ’t verschijnsel voor van twee broers die Schilder zijn, waarvan het werk uiteenloopt minder dan evenwijdig loopt. Ze zijn heel ver- schillend doch vullen elkaar volkomen aan. Neem de Ostades, 344 Adriaan & Isaac. Enfin, ge begrijpt vanzelf een menigte gevallen. De van Eycks ook al. En Jules en Emile Breton in den tegenwoordigen tijd, om maar enkelen te noemen. En zoo heel dikwijls reeds heb ik gedacht het zoo almachtig pleizierig werken moet zijn samen, en men beiden ook juist daarom zoo productief kan zijn omdat men elkaar steunt, en veel melankolieke tijden vervallen. Ik kan niet genoeg U herhalen kerel, op zijn dertigste jaar bc- gint men pas. Ga de historie van de lui na, zelfs veel die van jongs af schilderden, veränderen dan eerst, worden eerst dan zichzelf. Ik wil alleen dat gij dat een en ander in aanmerking neemt. Nu weet ik men Staat voor de kwestie: ,,brood.” Niet verkeerd, maar heel recht vind ik de redeneering: ik moet eten, ergens wonen. Goed, best, maar een ding vraag ik elkeen die zegt: ik heb de middelen niet; die vraag is: Vriend wat zijn uw eischen, hoe hoog stelt ge Uw peil? Is uw karakter er naar dat ge er zoo over denkt als b.v. Corot, die zieh niet geneerde om als hij niet dineeren kon, een brood bij den bakker te koopen en in ’t veld op te eten? Enfin, zieh weten te behelpen, en niet in ’t minst hechten aan de routine van ’t leven. Gij zijt au fond juist zoo, en zoudt in een massa dingen perfect U schikken. En al is dan de kwestie ,, brood” niet beslist, ze is een boel opgehelderd. Als ik nu denk over de mogelijkheid of onmogelijkheid van Uw körnen naar hier, nu of later, en ga berekenen, dan kom ik tot de conclusie dat wij samen weinig meer of niet meer noodig heb- ben dan ik alleen. En bovendien ik voor mij geloof vast dat ik door U in zooveel dingen opwekking zou krijgen, steun zou vinden door met U te praten en te overleggen, wrijving van gedachten etc., dat ik beter zou kunnen werken. Nu is er om zoo te zeggen geen dag of ik maak ’t een of ’t ander. Jui$t al doende leerende, kan ’t niet anders of ik moet toch vor- deren, iedere teekening die men maakt iedere Studie die men schildert, is een stap. Het gaat nu wel als op een weg, men ziet het torentje aan ’t eine! doch aangezien ’t terrein golft, zoo als men denkt er te zijn is er alweer een eind dat men eerst niet zag, en ook al weer er bij komt. Evenwel men nadert. Over nog een 345 tijd langer of korter, ik weet het niet hoe lang, dan zal ik op een punt komen dat ik aan ’t verkoopen ga. Goed, is ’t eenmaal zoover, zal dit niet ten halve zijn want ik werk niet ten halve. En ik voer verschillende dingen tegelijk op, ik zal meer dan een pees op mijn boog, meer dan een pijl hebben ook daarom; ziedaar wat ik van mijn kant in de kloof ,,brood” kan werpen. Het kan verkeeren met mij, en als ik nu met ai mijn sjouwen niets nog verkoop — ik herzeg: dat kan verkeeren. Wij zouden moeten hebben, laat ons stellen als minimum frs 150 per maand, liever 200, daarvoor zou crediet gevonden moeten wor- den, niet zonder waarborg, maar die waarborg zou zijn ons werk. Laat ons nu stellen wij nog 2 jaar moeten werken voor het ver- dienen grif gaat en meer wordt dan de uitgaven, zoö dat we kunnen aflossen. 200 frs per maand over 2 jaar is 24 x 200 frs = 2400 frs. Zie- daar maak er 1500 gülden van. Tot waarborg daarvan is dat — ik spreek nu van U en mij als samen - doende, wij al zelf veel er in geworpen hebben, en een zekeren grondslag hebben gelegd. Dat wat ik kan kan ik, sommige dingen van teekenen ja ook sommige dingen van schilderen zelfs zijn bij mij er vast in, en niet in ’t minst toevallig maar door oprecht werken verkregen. Ik zeg een waarborg te meer dat wij niet in de lucht schermen. Hoor eens Theo, ik zou niet met U kunnen praten als gij niet een zeker zelfvertrouwen, een zekere zelfkennis hadt. Als ik U wel eens heb gezegd vroeger reeds, dat gij au fond artist zijt, hoe langer hoe meer word ik in dat gevoelen versterkt. Ge zult zeggen, ik kan niets maken ja — nu natuurlijk niet, maar werk eens een jaar, laat de eerste dingen eens wat opgehelderd zijn, en met de grootste sereniteit zult ge het voelen dat ja niet ieder misschien door eigen sjouwerij Schilder kan worden, als zekere geestesrich- ting de zijne niet is, doch van Uzelf zoudt gij ontwaren, die gees- tesrichting van bespiegeling, van denken en analyseeren, van voelen van ’t schoone in de natuur wel degelijk de uwe is, en gij daarom artist zijn kunt wegens gij activiteit en energie hebt, die echter nu een andere richting uitgaat, zoodat voor de kunst niets kan overschieten. Maar diezelfde activiteit beweegkrac.ht zijnde voor uw gevoel voor het schoone zou tot resultaat geven: een waarachtig Schilder. Ik zal nog eens even terugkomen op de kwestie ,,brood”. Een 346 boel dingen waar men van zegt het kan niet, die kunnen toch. Een harden dobber zouden we hebben, doch door ’t pleizier van samen te zijn, door samen in die onuitsprekelijk schoone natuur te leven, bovenal door ’t bewust zijn van twee handwerkslui te zijn, kerel wat zou het almachtig pleizierig zijn. Zoo almachtig plei- zierig dat ik er niet aan durf denken haast en het toch niet laten kan, al komt dat geluk mij te enorm voor, voor U zoowel als voor mezelf, daar wij er niet aan gewend zijn dat we jpleizier in ons leven hebben, en iets voelen als was dat meer voor anderen, niet voor ons. Wij zouden moeten hebben f 1500 crediet. Waar en hoe, ik weet het niet of er aankomen aan zijn zou. Waar die goed voor zouden zijn zal ik U nader berekenen. Wij zouden met den man hier een accoord maken voor 2 jaar, vast een deel vooruit betalen desnoods, ik denk dat hij voor f 1000 het doen zou ons beider, gedurende die twee jaar te eten te geven, ons deze kamer waar ik nu woon te laten, enfin van alle huiselijke zorg zouden wij dan af zijn gedurende 2 jaar en rüstig en kalm kunnen werken. Twee jaar is heel wat, is al wat in de gegevenen gij zult noodig hebben om op een zekere hoogte te körnen. Wij hebben dan nog over om een groote partij verf op te doen, ons flink te installeeren. Weinig dingen kunnen dan ons van streek brengen, of van ons plan af , of iets anders. Wij moeten dan en kunnen dan. Wij hebben ons leven verzekerd voor zooveel voedsel en dak aangaat en kunnen niet meer terug maar moeten, moeten, moeten vooruit en het winnen. U aangaande zoo zou ik denken, gij anders moest doen dan ik deed. Het mijne is nu gepasseerd, ik heb ’t gedaan tot heden zooals ik ’t gedaan heb, maar ik wou dat gij direct gingt schil- deren vooral, ik weet wel wat gij hier maken zoudt willen. Ik zou willen dat gij direct aanpaktet landschappen in den geest van Michel , die ik telkens en telkens zie, geheel en al Michel a^soluut, dat is het hier. Ik maak mij sterk U daartoe op den weg te kunnen helpen, omdat ikzelf dezer dagen dingen in dat genre aangreep waarvan ik niet beweer het Michels zijn, doch ,wel durf zeggen dat als gij dat zoover weet, gij dan zelf uw weg wel vinden zult verder. Ik voor mij, vooral als gij hier waart , zou meer en meer op figuur me concentreeren. 347 Ik zal U even die landschappen opkrabbelen die ik op ’t ezel heb. Ziedaar ’t genre van studies die ik zoude verlangen gij direct aangreept. Het landschap groot leeren aankijken in zijn eenvoudige lijnen en tegenstellingen van licht en bruin. ’t Bovenste zag ik heden, was geheel en al Michel. Die grond was superbe in de na- tuur. Mijn Studie is mij nog niet rijp genoeg, maar het effect greep mij aan en was wel qua licht en bruin zooals ik het U hier teeken. Het onderste is met een teer groen korenveldje op den voorgrond en verwelkte grassen, achter ’t huisje 2 hoopen turf, weer een doorkijkje op de heide en de lucht heel licht. Zie, waar ik op komen wil is, in dat genre zoudt gij moeten be- 348 ginnen, en zoudt dunkt inij wel doen van ’t begin af aan volstrekt niet uitsluitend te teekenen. Ik meen in vollen, vollen ernst al wat ik U hier schrijf, ik heb er al zoolang over gedacht. Het land is superbe, superbe, alles roept U toe: Schilder! Zöö echt en zöö gevarieerd. Zie kerel hoe ’t ook loope, zijn er niet altijd overal financieele bezwaren en waar of hoe ter wereld kan een tijd van strijd tot meer definitieven vrede leiden? Tot grooten vrede dien geen mensch meer verstoren kan. — Ik voor mij kan niet meer zeggen dan dat ik al mijn eigen studies in pand als waarborg wil geven tot teruggave van hetgeen we voor de eerste twee jaar absoluut noodig hebben. Mij dunkt het moet kunnen gevonden worden. Ik stel het minimum omdat en gij en ik zeer zuinig ’t zouden aanleggen. Nu mij aangaande, ik heb een boel plannen maar ik wou ook wel voor mijzelf dat ik nog eens een uitgaaf van een honderd gülden kon doen orn mijn gereedschap te verbeteren. En ik wou ik vast wist dat ik hier b.v. twee jaar quand meme zou kunnen zijn. Ik heb nu nog zoo weinig vastigheid voor de toekomst, en wenschte ik dat zeker wist dat ik niet weer weg zou moeten over een tijdje. Het plan dat ik zoo hier opstel, kan gewijzigd worden. De grond ervan blijft dunkt me, wij moeten ons voor twee jaar zöö boiwerken dat we rust hebben kunnen. Als die twee jaar om zijn, zal ik wel zoover zijn dat ik geregeld verdien, en hoop ik vast werk heb tegen zulke condities dat en gij en ik op dezelfde wijs voortgaan kunnen. Het plan is eenvoudig genoeg; U aangaande zou er ook wat ge- praat worden, maar er zouden 6 uren gaans Michels liggen tus- schen het armzalige stadje Hoogeveen en U, dus zoudt ge er wel geen de minste last van hebben nietwaar? Gij zoudt uit alles uit zijn, en tegen dat ge 30 jaar waart zou zelfs het huis Goupil iets als een droom U toeschijnen, en gij niet begrijpen gij indertijd daar chef op den Boulevard waart, en beleefd behandeld werd, altijd beleefd, door M. l’administrateur general. Betreffende dat ik naar Parijs zou körnen, och ’t is ook al de mijl op zeven dunkt mij, ofschoon als ’t beter schikt, best; maar dat Staat zoo geheel en al in verband tot de verandering van U, en als gij verändert anders als Schilder worden, zou ik zoo vreezen in ’t eind het er toch van körnen moest, en intusschen ’t al weer bezwaarlijker was. Ik kan niet anders schrijven dan ik schrijf. 349 Gij zijt man van zaken; juist omdat gij het zijt geloof ik niet gij met prejuge dit een en ander wegwerpen zult. Er zijn toch altijd overal finantieele bezwaren en zorgen, ontloopen kan men die nergens en in den grond is dit iets solides daar het U tot hand- werksman maakt. 1s dat achteruit — neen het is niet achteruit, en mij dunkt het is de rechte weg. Het zou een mannendaad, een daad die foi de charbonnier vereischt, zijn. Welnu ik zeg: heb die foi de charbonnier. Nu kerel met een handdruk, t. a. t. Vincent. Schrijf maar weer eens heel spoedig. Denk om Barbizon, die historie is subliem. Die daar oorspron- kelijk begonnen, toen ze er kwamen — lang niet allen waren uiter- lijk wat ze au fond wel waren. Het land vormde hen, zij wisten alleen: in stad deugt het niet, ik moet naar buiten; zij dachten, stel ik me voor, ik moet werken leeren, iets heel anders, ja tegen- overgestelde worden van wat ik nu ben. Zij zeiden: nu deug ik niet, ik ga, mij vernieuwen in de natuur. Voor mijzelf redeneer ik tenminste zoo, en al zou ik naar Parijs gaan als het absoluut moest, en ook daar wel wat te doen vinden, — oneindig oneindig beter vind ik mijn toekomst hier. Wat mij te Parijs het meest aantrekt, waar ik ’t meest aan heb- ben zou voor mijn vooruitgang, is het samenzijn met U, het wrijving hebben van gedachten met iemand die weet wat een schilderij is, die het raisonnable van het zoeken begrijpt. Omdat gij te Parijs zijt vind ik Parijs goed, en als ik zoo minder alleen was, zou het me beter vlotten zelfs daar. Genoeg hierover voor ’t moment. Ik zeg niet dat het te doen zou zijn als wij ons boerenbrood niet betalen konden en onze werkplaats. Doch met dat wat ik noem als minimum, zou ik voor mij de onmogelijkheid zeer gedecideerd doorschrappen. m Ik heb een eenvoudig plan voor mijzelf, ik ga naar buiten en maak wat me frappeert, laat mij doortrekken van heilucht, ge- loof ikzelf over een tijd frisscher, nieuwer, beter zal zijn. Toe kerel kom mee schilderen op de hei, ’t aardappelveld, kom eens mee achter den ploeg en den schaapherder loopen — kom mee in ’t vuur kijken — laat U eens doorwaaien door den storm die over de hei waait. Breek er uit. Ik weet de toekomst niet, hoe die anders zou zijn of niet, of alles ons voor den wind zou gaan, maar ik kan toch 350 niet anders spreken, zoek het niet te Parijs, zoek het niet in Ame- rika, dat is alles hetzelfde precies eeuwig ’t zelfde. Verander inderdaad, zoek het op de hei. Gegroet schrijf spoedig, met een handdruk, t. a t. Vincent. Beste broer, Wou U eventjes verteilen van een tochtje naar Zweeloo, het dorp waar Liebermann lang gelogeerd heeft en studies gemaakt voor zijn schilderij van den laatsten Salon, met de wasch vrouwtj es. Waar ook Termeulen en Jules Bakhuijzen tijden geweest zijn. Verbeeld U een tocht door de hei, ’s morgens 3 uur, in een open karretje, (ik ging met den man waar ik logeer, die naar de markt te Assen moest, mee.) Over een weg of ,,diek” zooals ze hier zeggen, waarop men in plaats van zand modder had gebracht, om hem op te hoogen. ’t Was nog veel aardiger zelfs dan de trekschuit. Toen ’t maar eventjes ietwat begon te lichten en de hanen overal kraaiden bij de over de hei verspreide keeten, werden de enkele huisjes waar we längs kwamen — omringd door ijle populieren wier gele blaadjes men hoorde vallen — werd een oude stompe toren op een kerkhofje met aardenwal en beukenheg — werden de vlakke landschappen van heide of korenakkers — werd alles alles alles net precies als de allermooiste Corots. Een stilte, een mys- terie, een vrede, als hij alleen het geschilderd heeft. Het was evenwel nog heel duister toen wij te Zweeloo kwamen ’s morgens 6 uur ; de eigenlijke Corots zag ik vroeger nog in den ochtend. Het inrijden van het dorp was toch zoo mooi. Enorme mosdaken van huizen, stallen, schaapskooien, schüren. Hier zijn de woningen heel breed tusschen eikeboomen van een superbe brons. Tonen in het mos van goudgroen, in den grond van roodachtige of blauwachtige of geelachtige donkere lila grijzen, tonen van onuitsprekelijke reinheid in het groen van de körenveldjes, tonen van zwart in de natte stammen, afstekende bij gouden regens van warrelende, wemelende herfstbladeren, die in losse pruiken alsof ze er op geblazen waren, los en met -de lucht er doorheen schemerend nog, hangen aan populieren, berken, linden, appelboomen. De lucht effen blank, lichtend, niet wit, doch een lila dat niet 340 351 te ontcijferen is, wit waar men rood, blauw, geel in ziet wemelen, dat alles reflecteert en men overal boven zieh voelt, dampig is, en zieh vereenigt met den dünnen mist beneden. Alles tot elkaar brengt in een gamma van fijne grijzen. Te Zweeloo vond ik evenwel geen enkelen schilder, ook kwamen er ’s winters nooit, zeiden de lui. Ik hoop ik er van den winter juist zal zijn. Wegens er geen schilders waren besloot ik in plaats van den terugkeer van mijn huisbaas af te wachten, terug te loopen en on- derweg wat te teekenen. Zoo begon ik een schets te maken van het bewuste appelboomgaardje waar Liebermann zijn groote schilderij van maakte. En toen terug den weg dien we in de vroegte hadden gereden. Die streek rond Zweeloo is op dit moment geheel en al jong koren — onafzienbaar soms, dat aller allerteerste groen dat ik ken. Met er boven een lucht van een fijn lila wit, dat een effect geeft — ’k geloof niet te schilderen, maar dat voor mij de grondtoon is dien men kennen moet om te weten wat de grond van andere effecten is. 