title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Van de XIIde tot de XVe eeuw genoot Tripoli een grooten roem als handelsstad, heette zij een „jardin delicieux" en bezat zij fraaie tempels, Colleges en armenhuizen. Toenmalen een der rijkste entrepots van Afrika, waarlangs Frankrijk en Italië hun ruilhandel droven met de geheimzinnige Sahara-landen, is van die glorie weinig meer overgebleven. Herhaaldelijk veroverd, o.a. door de Arabieren in 647, de Noormannen in 1146, de Spanjaarden (1510), de Turken (1551), de Karamanli in 1714, en opnieuw ingenomen door de Turken in 1855, zijn deze rampen des oorlogs, gepaard met vreeselijke epidemieën en eeuwenlang wanbeheer, voldoende om de afname van het aantal inwoners en de steeds voortdurende verarming van deze plaats te verklaren. Bij de behandeling der geschiedenis van dit vaak zo zwaar geteisterde land, zal dit nader blijken. Tripoli is thans de eenige haven längs de wereldzee, die trouw haar middeleeuwsch Arabisch karakter bewaarde, wegens den naijver van haar meester, het Turksche gouvernement. Goed gewapend met officiële aanbevelingsbrieven, onmisbaar in soortgelijke landen, kwam een vroegere gebeurtenis mij bovendelijk te Stade. Gedurende de Berste Vredes-conferentie had de Nederlandse regering (onder druk van den Turkschen sultan) aan Ahmed Riza Bey, een der voornaamste leiders der Jong-Turksche beweging, het houden van een protest-vergadering in Den Haag onmogelijk willen maken, en hem zelfs uit ons land willen bannen. Steunende op onze vrijzinnige wetgeving, was ik in staat dit te beletten; een krachtig woord, door mij over die gruweldaar geuit, haalde mij een proces wegens majesteitsschennis van Abdul Hamid op den hals, en dit maakte het voor mij minder raadzaam, ooit nog een voet in Turkije te zetten. De tijden veranderen echter! De vroegere banneling is voorzitter geworden van het Turksche Parlement, en een zijner beste vrienden, de generaal Hussein Hasan Pacha, Vali of gouverneur van Tripoli; aan krachtige steun heeft het mij, dankzij deze beide mannen, dan ook niet ontbrochen. Ook van de Nederlandse consul William F. Riley, een Engelsman, mocht ik, evenals van vele anderen, welwillende hulp genieten. Een mijn eerste bezoek gold het civiele, tevens militairen commandant van dit land, de bovengenoemde Pacha, in het oude Paleis, tevens Citadel der vroegere Bey's, even buiten de enceinte, aan de Z.-O. punt gelegen. Dit Sera'i (Turksch voor paleis), dan wel Kasba (kasteel), werd in 1510 na de verovering der stad door de Spanjaarden gebouwd; het was vroeger door grachten met water omringd en alleen door een versterkte ophaalbrug met Tripoli verbonden. Op geen piek der wereld zijn zooveel wreedheden en gruwelen bedreven, als hier door de afstammelingen van Ahmed Karamanli werden gepleegd; men moet tot de Grieksche sagen der Atreiden teruggaan, om zulk een reeks van moorden onder bloedverwanten aan te treffen. Bij het wegbreken van donkere gangen door de Turken vond men nog onlangs talrijke schedels en menschenbeenderen; andere slacht-offers werden in zee verdronken, of opgehangen op het ruime voorplein. Nog toonde men mij een chaotisch mengelmoes van gangen, gewelven, binnenplaatsen, galerijen en trappen, waar vroeger deze tooneelen der harem-politiek, een weefsel van meineed, verraad en sluipmoord, werden afgespeeld. Die duistere spelonken glooiden geleidelijk af tot onder den zeebodem. Nog in de late jaren werden daarinnen gevangenen opgesloten, over wie Soldaten bij lamplicht de wacht moesten houden; niet zelden vond men ze terug, verslonden door de ratten, die niets dan het geraamte hadden overgelaten. Ook talrijke Christen-slaven werden gedurende den bloeitijd van het zeerooverdom in het aanliggende "bagno" opgenomen, om op een gril van den Heer van de rots in zee te worden geworpen. Thans is dat moord- en gruweltijd herschapen in regeeringsgebouwen: ministeries, gerechtshoven en soldatenwoningen, met enkele gevangenissen. En nu ziet er een man, die werkelijk het goede wil, naar vooruitgang en hervorming streeft, doch veel tegenstand ontmoet bij zijn streven naar verbetering, wat later zal worden aangetoond; hier is veeleer de stad-zelf het onderwerp der bespreking. De nauwe Straten zonder naam, waarin huizen zonder nummers, alle zonder verdieping, worden aangetroffen, waartoe in de blinde buiten-inwoners enge deuren van een ijzeren klopper voorzien toegang geven, vormen een moeilijk ontwarbaar labyrint van slet geplaveide, doch vrij zindelijke verkeerswegen. Alleen de Jodenwijk met haar vieze, smerige Stegen vol gaten en drek, met huizen, welke schone muren van zweeten, maakt daarop een uitzondering. Heeft men het ongeluk, een kameel op deze boulevards te ontmoeten, dan drukt men zich zo plat mogelijk tegen een muur, om de wrijving met dat meestal vuile dier, vaak door huidziekten aangetast, zo gering mogelijk te maken; is hij voorbij, dan zet men zich weer uit en kan men opnieuw ademhalen. Gedurende een plats regen, vergezeld van een hier zeldzaam voorkomend onweer, dat wij bijwoonden, kwam de ziekt geregelde waterafvoer van deze stad aan het licht. Het water golfde langs de Straten, die in beekjes waren herschapen, en drong de winkelex (soukhs) binnen; de regen wist ons te vinden in het alom lekkende rijtuig, en zelfs in het patio en op de galerij van het hotel moesten wij door diepe plassen waden. Doch dat blijft uitzondering in dit droge land; ook zijn de nieuwe Straten buiten de muren flink aangelegd, van grote breedte en door walsen goed verhard. De Soukh el Turki is de straat waar het meeste vertier wordt gevonden, terwijl een weg langs zee de hoofdader van het verkeer vormt en uitloopt op een Vierkante toren met uurwerk, in deze Oostersche omgeving in Renaissancestijl gebouwd. De bouwmeester was een vroegere Vau, die uit de bevolking viermaal meer wist te persen, dan de uitgaven van deze tijdmeter bedroegen. De wijzer geeft den Turkschen tijd aan, volgens welken het bij zonsondergang steeds 12 uur is; de wijzer moet dus dagelijks met de hand worden verzet, wat nogal eens vergeten wordt. Doch dat is minder; want het "time is money" wordt hier door niemand gehuldigd. Soms rolden over de keisteenen der Straten, onder luid gejoel van de trekkers, meestal negers, oude, roestige kanonnen van het Serai, die naar Constantinopel werden gezonden om te worden versmolten. Reeds in de vroegen ochtend hoorde men een rumoerig geluid van klokken van de Katholieke kerk, die meer dan 3000 Maltezers opriep tot gebed, en getuigenis aflegde van de verdraagzaamheid der Mohammedanen, die in hun Groote Moskee met de fraaië marmeren mausolea der vroegere vorsten, en haar lange zuilengangen, op rустигere wijze hun godsdienst uitoefenden. Ook de triomfboog ter ere van Marcus Aurelius, den keizer-filosoof, in 164 na Christus opgericht, werd door hen gespaard. Wel diende hij een tijdlang voor Maltezische kroeg; doch de vrees, dat grote rampen het land zouden teisteren wanneer men hem zou afbreken, deed de schendende hand terugtrekken; zodoos zijn verboden, ofschoon die wellicht de Oud-Romeinse stad, door het zand der zee bedolven, voor een deel weer te voorschijn zouden brengen. Wanneer men nog noemt den "Jardin Publique" (aan het Strand bij de kameelenmarkt gelegen), waar 's Zondags en 's Vrijdags de militaire muziek speelt ten genoegen van Turken en Maltezers; — de drie postkantoren: het Turksche, het Italiaansche en het Fransche, waarvan alleen het laatste volkomen te vertrouwen is; — benevens enkele goede caravanserais voor de kameelen en hun geleiders, dan zijn de monumenten van Tripoli vrij wel opgesomd, en kan er een enkel woord over de bezoekers der Straten worden gezegd, terwijl later iets uitvoeriger over de bevolking van ganz Tripolitanie zal worden gehandeld. Behalve de eigenlijke bewoners van de stad, ziet men hier vertegenwoordigers van stammen uit bijna alle oorden der Sahara rondlopen; mensen van allerlei huidskleur met alle soorten van hoofddeksels en geheel verschillend uiterlijk. Nu eens ontmoet men groote, slank en krachtig gebouwde Arabieren met lichtgele gelaatskleur, statig gedrapeerd in hun witte burnous, het hoofd omwonden met een veilschuik. Sterk vermengd met tal van rassen, sinds eeuwen kruisende met zwarte slavinnen, is de oorspronkelijke schoonheid derze Semieten een zeldzaamheid geworden. Over de vrouwen, die op straat zorgvuldig het hele gelaat verhullen, en door een wanstaltigen zak haar vormen verbergen, valt moeilijker te oordelen. Alleen kan men in de woestijn buiten de stad bij de karavanen de Bedouinen-vrouwen waarnemen, met haar goed besneden, doch eenigszinds woest gelaat, dat nog hartstochtelijker lijkt door de met "kohl" zwartgeverfde oogleden; haar bloote armen zijn met ringen overdekt; over den schouder dragen zij een bijlje; en zo ziet men ze met de stevige naakte beenen door het zand of modderpoelen waden. De aristocratische Turken-vrouwen zijn kenbaar door haar meer somber kostuum, een zwarte of bruine "baracan". Prostituees worden bijna uitsluitend onder de Jodinnen gevonden; dezen waren vroeger verplicht in een vaste wijk, de "Zand el Ghab", te wonen, en de verachte honden, die het arsenaal bewaakten, te voeden. Kleinere Moren, met bleek gelaat, groote oogen, witte kleeren, een rijk versierd vest en de rode chechia (fez) als hoofddeksel, slenteren langzaam door de straten, waar men ook vaak zeer veel militairen en brutale Koulouglis, kinderen van Turksche soldaten en inlandsche vrouwen, ontmoet. Dan weer komen woestijnbewoners voorbij, waarvan de gewapende Touaregs uit Zuid-Tripolitanie zich door hun donkere kleur, zwarten sluier en krijgshaftig uiterlijk dadelijk onderscheiden. Velen van die karavaan-gangers, gewend de oogleden samen te trekken, om de oogen te beschermen tegen het scherpe licht der zon op die zandvlakten, hebben straalsgewijze uitloopende rimpels om de buitenste ooghoeken, de zoogenaamde "kraaienpooten". Vooral aan Negers is geen gebrek. Vaak groot en sterk, met zwarte huid, zwarte oogen, zwart haar, glinsterend witte tanden en een eeuwigdurenden lach op het gelaat, den Witte burnous over hoofd en schouders geslagen, blootshoofds loopend in de brandende zon. Deze vroegere slaven tieren wegeg voort in Tripoli en vormen een getal dorp buiten de stad, dat wij nader zullen beschrijven, en dat Centraal-Afrika voor het oog toovert. Groot is echter hun verscheidenheid van type, vooral tusschen de slanke mannen van het Nigerdal, de zware bewoners van de Boven-Niël en de meer tengere uit het land der Oubanghis (Congo), dan wel de breed gebouwde Fessan-negers uit zuidelijk Tripolitania. Europeanen ziet men in dit zuiver Afrikaansch milieu zo goed als niet, tenzij men de Maltezer vrouwen, als nonnetjes geheel verscholen in dikke, zwarte kappen, en de donker gekleurde mannen met sterk Arabisch type, daartoe zou willen rekenen. Derwishen en Marabouts (would-be heiligen) zijn niet zeldzaam in Tripoli's straten, en op dagen dat wegens godsdienstige feesten velen hunner de stad bezoeken, zendt de gouverneur-generaal een waarschuwing aan alle Europeanen, om zich niet op straat te vertonen: men zou zich slechts blootstellen aan de dolksteek van een of anderen dweper. Dat ook op andere dagen zulke fanatici aanwezig zijn, onder vond mijn dochter, toen zij met bespogen rug terugkwam van een wandeling door de soukhs. Deze souks, meestal rondom de Groote Moskee op "habous"-grond gebouwd, vormen echter steeds een attractie voor inwoner en vreemdeling, ondanks de muskuslucht van de Arabier, die men daar moet opsnuiven. In deze winkelstraten, waar de ambachtslieden van elke soort naast elkaar hun bedrijf uitoefenen in de open lucht, leert men het Volk en zijn Industrie kennen. Men vindt er van alles te koop, zoowel de meest grove eetwaren en katoen, als de fijnste voorwerpen van kunst en weelde. De grote massa artikelen zijn echter van weinig waarde, daar de bevolking zelf te arm is om te koopen. Doch in het overvragen hebben zij een ongeevenaarde hoogte bereikt, en wanneer men, na lang geduldig loven en bieden, voor een derde van de gevraagde som kooper wordt, blijkt men in de regel nog de dupe te zijn van hun sluwheid. In dezezelfde buurt vindt men talrijke Arabische koffiehuizen, waar men de koffie met een enkel kopje Turksche koffie. Habous zijn aan moskeeën of andere instellingen verstrekte goederen; onzeker goederen in de doode band dus; hierover later meer. Van dit drabbige nat moet men hier heel wat verorberen. Op een dag de meeste autoriteiten willende bezoeken, moest ik mij tien kopjes koffie met evenveel Turksche sigaretten laten welgevallen: voor iemand die bijna nooit rookt, geen geringe moeite. Daarna kon ik urenlang onder druk gekeuvel en domino-spel zien ophouden. Verder treft men er tal van gaarkeukens aan, waar men de spijzen, glimmend van vet enolie, ziet bereid maken; de boter wordt hier vervangen door de uitgesmoete vetstaarten van een zeker soort van schapen; een lekkernij waarop ook wij in het hotel werden onthaald. Ten siotte verdienen nog vermelding de openbare bakkerijen, waar de inwoners zelf hun deeg brengen, dat in hun bijzijn wordt gebakken door een Neger, terwijl zij geduldig staan te wachten. Het zijn brooden van ronde vorm, geel glanzend, en voor een niet-Afrikaanse maag absoluut onverteerbaar. De zindelijkheid bij de bereiding en behandeling laat alles te wensen over. Trouwens, dit is, hoe stoffig ook in dit warme land, een deugd, vooral niet, zoals we reeds gezien hebben, in de jodenwijk, "ce bourbier malsain". Koegen men daarbij nog de honger, die — naar we later zullen aantonen — hier bijna algemeen heerscht, dan zal men kunnen begrijpen, dat, toen wij eenige dagen later de haven van Tripoli weer uitstoomden en de zon juist onderging over dit land der hongerenden, de weemoed van dat oogenblik volmaakt in overeenstemming was met de deernis, die ons gemoed vervulde met het lot der bevolking. DE SMARAGDEN GORDEL OM DE STAD. LES PIEDS DANS LE AU SOUTERRAIN ET LA TETE AU SOLEIL, LES PALMIERS LEURENT FIEREMENT LEURS PANACHES VERTS ET JAUNES. Een wandeling door de oase die de stad Tripoli aan alle zijden omringt, is een luchtballon, een genot voor de oogen. Deze gordel van dadelpalmen heet "Mechia", wat "nieuw-geschapen" betekent, en meer dan 30.000 mensen leven daar in het groen verscholen, zowel Arabieren als Negers en Maltezers, ja zelfs Nomaden, die na den oogst hun tenten weer opbreken. Vroeger door een kale vlakte van de stad gescheiden, is oostelijk een nieuwe voorstad, Bab-el-Chandag, ontstaan, met brede straten en flinke huizen, aardig afstekend tegen de groene achtergrond der palmwouden. Terwijl in vroeger jaren de steenen omwalling — waarin slechts twee ('s nachts gesloten) poorten — elke uitbreiding verhinderde, heeft het breken van nieuwe openingen in die hoge muur deze nu mogelijk gemaakt. Even buiten de “Bab-el-Behar” of “Porte du Pacha”, liggend vlak naast het Sera'i, vonden wij een “carrosa”, die ons door deze 12 km. 45 lengte en 5 km. brede oase zou rondrijden. Straks kom ik op die reis terug. Rondom een reuzenblok in de nabijheid, waaruit in kleine straaltjes het water der brennen te voorschijn kwam, stonden ezels geschaard en karren met vaten, om dit drinkwater rond te brengen aan de verbruikers, namelijk de bezitters van kleine woningen, die niet in eigen bakken het regenwater kunnen opvangen en bewaren. Dwars door de nieuwe, brede straat die wij nu volgden, had de Oued Medjenine gezien een weg gebaand naar zee, waarover later. Een weinig ter zijde daarvan, tusschen de stadsmuur, een paar ruime kazernes en de zee, lag het grote marktplein, waar 's Dinsdags vele woestijnbewoners uren en dagen ver naar toe komen, om hun producten te verkoopen en in te ruilen tegen andere benoodigdheden. Bij ons bezoek op marktdag genoten wij bij aankomst op die gele zandvlakte, omringd door witte muren, groene palmen en de woedende golven der zee, onder een diepblauwe, wolkenloze hemel, een echt Oostersch tafereel. Ook de betrekkelijke stilte welke hier heerste, ondanks de drommen van mensen die hier rüstig en kalm en geruisloos rondzwierden, versterkte die indruk. Talrijke kamelen, beladen met grote stapels alfa-gras, stapten statig voorbij, met de kop fier omhoog, ondanks het touw om de bek, waarmee negers hen voorwaarts trokken. Dit gras, bestemd voor Engeland, wordt vlak hiernaast in een boot geladen en verzonden, ook al zijn de prijzen erg gedaald en is de alfa door overproductie (zij groeit hier in het wild) vrijwel onverkoopbaar geworden. Nog staat er aan zee een soort van houten heistelling, waarlangs koeien en schapen worden neergelaten in de boten. Ons, een weg banende tusschen de dicht opeengedrongen, in witte en bruine burnous gehulde mannen, tusschen de ezels, paarden en kamelen en de hier en daar op den grond zittende Bedouinen-vrouwen, konden wij alles goed opnemen. Velen dezer marktbezoekers droegen dunne, lange vuursteengeweren, die nog vrij ver schijnen te dragen, en waarmede zij scherp schieten. Aan leegloopers ontbrak het niet, en menig koopman zat rüstig op liefhebbers te wachten achter uiterst geringe voorraden van weinig waarde; wat tien hunner hadden uitgestald, kon best door een worden gedragen. Er is zogoeks van alles te koop: katoentjes en eetwaren; ruwe houten kamelen en reukwerk; doeken en sluiers; wapens en stukken vleesch; brandhout en mais; uien, wortelen en saffraankleurig brood, doch vooral schapen en kamelen. Een mooi schaapje kost fr. 5;2, en lastkamelen van 5 jaar — hun beste leeftijd — waren voor fr. 140 tot fr. 185 verkrijgbaar. Rijkameelen, „meharis", zijn echter veel duurder. Ofschoon wij er niet aan dachten een zulge gevaarte als „welkom-thuis" mee te nemen, werden zij ons toch druk aangeboden. De kooplieden verdrongen zich om de opgestapelde waren, en langdurige gesprekken, met veel gebaren, zijn noodig, eer men het eens wordt over de prijs. Bergen van vruchten, van frischgroene olijven, rode tomaten, gele citroenen en rose sinaasappelen waren een weelde voor het oog. Achteloos werden ze soms opzij gegooid, of vertrapt in het stof, terwijl talrijke vliegen aasden op de vertrappelde brokken van stukgebroken geiten. Veel gekocht wordt er niet, doch alles wordt in de hand genomen, om het zo mogelijk nog meer te besmemzen. Onverschillig wacht de koopman af, wat de kooper doet zullen. Reeds in de snuiken der stad had het mij getroffen, hoe de koopman in zijn schilderachtigen kleinen bazaar, met gekruiste beenen op een lage bank, kennend of droomend tusschen zijn uitgestalde waren, er indolent bij zat, alsof het niet zijn kostwinning gold. Smeden, met blaasbalgen door kinderen bewogen, herstellen gereedschappen midden tusschen het marktgewoel; eerwaardige grijsaards, met een inktkoker in den gordel, vervullen de rol van scribenten, aan wie ook wij een brief dicteerden aan de bloedverwanten in het verre Holland, waar men dit schrift wel onleesbaar en de woorden onverstaanbaar zal hebben gevonden. Na enige afdingen kochten wij voor enkele centen t'LMiige fraai gekleurde, geweven kapjes, doch uit de lachende gezichten der verkoopsters bleek ons, dat Oostersche sluwheid hier weer een vlieg had afgevangen aan het Westersch gezond verstand; het is haar overigens bij haar schamele gewin ten volle gegund. Aan blinden en bedelaars geen gebrek, terwijl van tijd tot tijd gedrochtelijk gekleede Negers, dansende en op een trom slaande, een oorverdoovend geraas maakten. Wie vreemde landen buiten Europa bezoekt, verzuimt nooit de markten te gaan zien; daar leert men kennen de voortbrengselen des lands, de bewoners in hun ware gedaante en karakter; daar leeft men voor een ogenblik mee het voor ons steeds zoo geheimnisvolle Oostersche volksleven. Een andere maal bezochten wij Amrous, het Joden-, en Dahara, het Negerdorp. In Amrous, een uur van Tripoli gelegen, leven ruim 1000 Joden, de enige bewoners van dit dorp, als smeden en reizende kooplieden, of als loonarbeiders bij de landbouw, daar zij tuinen noch akkers mogen bezitten. Zij nestelen daar dicht op elkaar in een labyrint van vuile steegjes en walgelijke krotten, terwijl de drek door de open gootjes der straten loopt. Het scherp licht, het stuivzand en de onreinheid hebben velen hunner blind gemaakt, of tot lijders aan lastige oogziekten, en algemeen is Amrous bekend als het "dorp der blinden". Negerdorp te Biskra. Dahara vormt een verzameling van stroohutten, onregelmatig door elkaar geworpen in een kale zandvlakte, waarvan de eentonigheid slechts door een enkele palmkruin verbroken wordt. Deze hutten hebben geheel en al den vorm van die, welke in het hartje van het donkere werelddeel, in Soedan, worden gevonden: een boven afgeronde kegel van palmbladeren gevlochten, met een enkel gat als toegang en tot luchtverversching. In dat donkere en benauwde verblijf, vaak vol rook, hokken mensen en dieren bijeen. De mannen gaan naar de stad om de geringste soort van loonarbeid te verrichten, als lastdragers en kameelrijders, enz. De vrouwen krijgen kinderen en overschrijden zelden den voorhof van hun hut, gevormd door een haag van lang gras, met houten reepjes samengebonden. Voor de vreemdeling is het gevaarlijk door te dringen in dit dorp, wanneer men achtans zijn kuiten wil vrijwaren tegen de venijnige beten van jakhuisachtige waakhonden. Mijn eerste kiekje mislukte ten gevolge van een aanval deze dieren en de vlucht der vrouwen. Maar door middel van eenige penningen aan de bedelende, naakte Negerkinderen, werd er een wapenstilstand gesloten; de honden werden in toom gehouden, en de vrouwen kwamen weer te voorschijn, om met halfgeopende oogen te zien dat konterfeiten te onderwerpen. Bij Arabische vrouwen zou dat niet geul zijn. Niet alleen toch verbiedt de Islam het maken van alle afbeeldingen, maar ook gelooven zij, dat zij in de macht geraken van de boze geesten die er huizen in dat geheimzinnige kastje van den fotograaf. In de oasen eiders hebben ze zien dan ook meestal door een snelle vlucht aan dat onheil onttrokken. Als grondhuur voor de plaats van hun hutje, met kleinen voorhof, betalen de Negers 30 ct. per maand. Het vorige jaar is het geheele Negerdorp afgebrand, wat geen wonder is, wanneer men in aanmerking neemt, dat de minste onvoorzichtigheid, een vonk uit de open vuren, waarop de vrouwen haar onooglijk eten koken, voldoende is om alles in lichtgevende te zetten, waarbij dan, wegens volledig gebrek aan water, van blusschen geen sprake is. Allerlei rassen worden hier gevonden, doch hun zang, vaak begeleid van hondengeblaf, heeft steeds een karaktertrek gemeen: hij is luidruchtig en eentonig, maar er spreekt een diepe melancholie uit — het is de klaagzang der slaven. Doch nog altijd moet de rijtoer worden beschreven van de Bab-el-Bhar door den oasengordel der Mechia en verder. De "carrosa", ook wel "cechas" genaamd, was met enige zorg uitgekozen, en wel bruikbaar, doch uiterst vuil; de wegen waren echter afschuwelijk. Nu eens sneden de wielen diep door het zand, dan weer reden we door plappen diep, dat wij de voeten op de bank moesten leggen, om ze droog te houden. Daarna ging het holderdebeter door gaten en lengs geulen, zodat wij ons moesten vastklampen aan den bak, en de carrosa iedere poging bloedde om te kantelen. Doch, "God zal voor u zorgen!" dachten wij: en werkelijk, de wetten van evenwicht scheunden bij deze halsbrekenden, ribbenschuddenden en maagpijn veroorzakende rijtoer niet te gelden! De volgende dagen wisten wij reeds niet beter, of dat hoorde nu eenmaal zoo; en op onzen langen tocht naar de brennen van Ijlïn Zara werd het waarlijk nog heel wat erger, want de aanleg en het onderhoud van wegen worden eenvoudig aan Allah en zijn regenbuien overgelaten; het water is hier de bouwmeester. De Turksche regering doet nu eenmaal niets voor goede verkeerswegen door de woestijn. En dat in een land, waar behoorlijke wegen in deze vlakke terreinen zoo gemakkelijk konden worden aangelegd met betrekking geringe kosten! Voort ging het, nu eens met luizen stap, dan weer in woeste ren, längs deze zandige wegen, tusschen hooge muren van opgetast klei, door de zon vastgebakken, die bij regens blijkbaar geregeld in elkander zakken. Daar deze muren steeds van talrijke schietgaten voorzien zijn, rekent men hier zeker wel eens op ongewenst bezoek, en in vroegere jaren was de toegang tot de stad aan de Nomaden verboden. Boven deze kleimuren, die elk een woning met put verbergen, dan wel over de bressen of door de poortjes heen, was het een genot den weelderigen plantengroei der oase te aanschouwen. Breed gebogen boomen wisselden af met de sierlijke palmen, welker hooge kruinen zwaaien wuifden door den wind; bloeiende vruchtboomen vormden een reuzen bouquet. En dan die heerlijke bosjes van oranjeboomen, beladen met geurige gouden vruchten! Einders weer zagen wij tuinen vol amandelen en vijgen, granaatappels, citroenen, pruimen en abrikozen verder bananen, tamarinden en de steeds groene Johannesbroodboom. Ook de klassieke olijfboom ontbrak niet; oud en vermolmd soms, leefde hij enkel op zijn schors, waaruit krachtige spruiten opschoten. De eerste olijftuin moest hier indertijd door een Sfaxioot worden aangelegd; en toen het bleek dat deze grond uitnemend geschikt is voor deze cultuur, en dat zij gemiddeld een ruime oogst en dan tientallen van jaren lang goede inkomsten schenken, heeft men zijn voorbeeld gevolgd en is men ook olijven gaan kweken. Allerlei soorten van groenten worden onder de schaduw der palmen aangetroffen, en bloemen in overvloed, waarvan reeds in Februari het viooltje en de jasmijn hun heerlijke geuren verspreiden. Wel nemen de sinaasappel- en de citroendragers hier meer den vorm van een struik dan van een boom aan, en ontspringen reeds kort boven den bodem zware takken; doch zij geven talrijke en fijne vruchten. Vaak staat naast de bron of put een soort van ficus, de sycomore, die een hoge ouderdom en een aanzienlijke hoogte bereikt, en zijn dichte schaduw werpt over hen die zieh daar komen zitten. Zijn vruchten zijn eetbaar, en uit zijn hout werden de kisten voor de mummie vervaardigd, die de eeuwen trotseerden. Maar de oase-boom bij uitnemendheid is de dadel, de boom waar aan de Arabier, voor veel liefde niet vatbaar, evenveel liefde schenkt als aan zijn paard en kameel. Men vindt hier dus plantengroei in drie verdiepingen. Hoog in de lucht wuiven de vederen der palmboomen, die een parasol vormen voor de veelkleurige vruchtboomen, en weer daaronder is de bodem bedekt met groene rogge, mais en meloenen. De bewerking van deze tuinen geschiedt meestal in deelbouw. Water - ik kom er nog op terug - is er echter noodig, om deze weelderige plantengroei uit de droge woestijn te voorschijn te toveren, en talrijke „guerbas" of putten waren daarvoor onmisbaar. Aan oppervlakte water is Tripolitanie zeer rijk, doch het moet naar boven worden gebracht, en vandaar die guerbas. Honderden van die putten, „guerbas", die aan de Egyptische Shadoefs doen denken, ziet men dan ook alom verspreid; elk erf heeft zijn eigen put en woning, vaak nog een marabout, soms zelfs een kleine moskee. Van de duinrand der woestijn is het een aardig gezicht, deze kleine witte torentjes, opstekende uit die zee van groen. Deze guerbas bestaan uit twee trapvormige steenen muren, door een dwarsbalk verbonden, waaraan twee rollen hangen en waarover touwen lopen; het ene touw zit vast aan een leeren zak die als emmer dienst doet, en een ander is aan de bodem van dieen zak verbonden zodat, wanneer deze, boven gekomen, tegen een haak te doen omkippen. Als trekkracht dient een dier (koe, ezel en vaak kameel), dat langs een hellend vlak dalend, den gevulde emmer gemakkelijk naar boven haalt, om daarna, terugloopend, hem weer in den 25 m. diepe put te doen afdalen. Dit pade is vaak overdekt, dan wel als tunnel aangelegd, waardoor de trekdieren, bij den put beschermd door de kruidtakken van een sycomoor, hun werk geheel in de schaduw kunnen verrichten. Aldus wordt het grondwater in houten goten geleid, naar een steenen reservoir geleid, en verbruikt naarmate de behoeften van de cultuur. De tuinen zijn door aarden dijkjes in kleine vierkante vakken van 1 m. tot 2 m. verdeeld, die van tijd tot tijd met water worden gevuld om het langzaam te laten wegzinken: nauwkeurig wordt aan elk rechthoek de waterhoeveelheid toegemeten. Men is zeker van een goede oogst, indien men er in slaagt welgezond eenmaal den grond tot aan de wortelkrul van de planten te bevochtigen. De Arabieren geven aan dit putwater, "hai" (levend), zelfs de voorkeur boven regenwater, dat zij "mejit" (dood) noemen. Prachtige resultaten worden door hen verkregen; bijna alle soorten van vruchtboomen, zoowel Europese als tropische, worden er aangetroffen; sappige groenten van allerlei soort; bloemen van de rijkste kleurenpracht. Een rit door dit Mechia, dat welbevolkte plantenparadijs, is een waar genot, vooral bij het vallen van den avond, wanneer jasminen en viooltjes hun heerlijke geur verspreiden, of bij maneschijn wanneer de wuivende palmvederen glinsteren van licht. En dit alles werd uit het dorre zand der woestijn te voorschijn getoverd, door het water, door het water alleen! Over de kosten en het werken van zulk een guerba heb ik getracht enige gegevens te verzamelen. Voor een put, diep 18 m., duurde het neerlaten van een emmer 14 sec, het ophalen 30 en het ledigen daarvan 7 sec.; de tijd verloren door het omkeren en weer inspannen van den kameel bedroeg 14 sec. In het geheel was noodig gebleken 76 sec. De emmer had een inhoud van 70 liter, derhalve was het debiet iets minder dan 1 liter per sec. Geput werd van 5 uur 's morgens tot aan het middag-gebed of half vier, met een rusttijd van een uur, in het geheel dus 9 uur, gevende een totaal debiet van 31,5 m^ per dag. Het metseinen van den put met toebehoor had fr. 700 gekost, de trekkracht fr. 120, en met andere zaken alles te zamen fr. 840. Als rente van kapitaal en slijtage der bespanning (in 12 jaar te amortiseren) is dus op fr. 96 te rekenen, terwijl de Arabische geleider jaarlijks fr. 300 aan loon ontving; zodat de dagelijksche uitgaven — de voeding van het trekdier inbegrepen — op fr. 1,50 kunnen worden gesteld. Daarvoor werden 31,5 m^ water verkregen, tot een prijs dus van fr. 0,05 per m^ of 2½ cent. Wanneer twee guerbas door een drijver worden beheerd, zou het water nog goedkoper worden verkregen; wellicht zou een betere constructie van noria voordeelige resultaten geven, doch windmolens zouden duurder uitkomen. Niet alleen zijn de kosten van het eerste aanleg veel groter, doch het wisselvallige der winden zou dan wel grote reservoirs dan wel een reserve-guerba noodig maken, waardoor elk voordeel zou verdwijnen. Voorloopig zullen de Arabieren dus het beste doen de guerbas te behouden, die reeds ten tijde der Numidiers en Puniers (eeuwen voor Christus) werden toegepast. De gemetselde citernes langs de wegen, waarvan een gemetselde vloer met naar het midden zacht hellenden bodem door een nauwe opening het regenwater naar een ondergrondschen kelder geleidt, dienen allen om drinkwater te verschaffen aan menschen en dieren. Ik kom hierop nader terug. En zo leven hier, te midden van geurige bloemen, gouden vruchten en sierlijke boomen, duizenden mensen, wier woonplaatsen verscholen zijn achter de muren en onder het loof van deze altijd groene tuinen. Wen vindt er hutten van Berbers, enige steenen huizen van Maltezers, en lagers tenten met gestreept zeildoek van de Bedouinen, doch ook de prachtige lustverblijven van de aristocratie. Van een deze Arabieren uit de hoogste klasse hebben wij de uitnodiging aangenomen. Ahmed Bey Montacer was een zoon van een der invloedrijkste hoofden, die gedurende den bloedigen burgeroorlog onder den laatsten Bey de hulp der Turken inriepen, wat nu door hen wordt betreurd. Met hun toenmalige vijanden, de familie der Karamanli, leven de Turken op goeden voet: de zoon van den laatsten vorst, door ons op de kameelenmarkt ontmoet, Hassan Pacha Karamanli, werd benoemd tot voorzitter van de „Midzjeles" of „Beladia", d.i. Raad van de Stad, dus een soort van burgemeester. Zijn broeder is gouverneur van het Syrte-land (Cyrenaica), wat vrij wel als een erfelijk leen wordt beschouwd, en waar nog steeds meer dan 20.000 H.A. vruchtbare gronden op de hand van den ontginner wachten. Beide groepen vormen een soort van adel, waarvan het prestige op de bevolking niet moet worden onderschat. Een hunner, die de rijkste Arabier van Tripolitanie wordt genoemd, heeft een jaarlijks inkomen van fr. 40.000. Waarschijnlijk is dit wel hoger; want zowel in hun levensstijl, als in hun kleding is het de gewoonte in deze landen, het bezit van geld of goederen zo veel mogelijk te verbergen. Hoe dit zij, na ons hun fraaie oranjerie te hebben getoond, waar de gouden appelen aan de boomen hingen en de grond daarmee was bezaaid, een aanblik, gelijk de tuin der Hesperiden (dien men in het bovengenoemde Cyrenaica meende te vinden) moet hebben geschonken; na van die heerlijke vruchten van allerlei soort in de schaduw van een zwaren sycomore-boom te hebben genoten, en nadat ons bloemen waren aangeboden, bracht hij ons naar het buitenverblijf van een zijner vrienden, op een der hoogste punten der Mechia gelegen. Na eenig wachten aan de groote steenen poort — waarboven de afbeelding van een visch en die van de „hand van Fatma" als gelukbrengers of onheil-afweerders dienst deden — beklommen wij het Deze was vroeger de leverancier van vleesch, graan en hout voor het leger, wat hem blijkbaar geen windeieren heeft gelegd; thans is hij schatrijk, doch — blind. 53 terras van de woning, dat een heerlijk vergezicht opleverde. De eigenaar was afwezig, doch de kasten werden opengebroken om ons een koelend drank te verschaffen. Voor deze vrijpostigheid zou hij later dank zeggen, daar zij hem aldus de gelegenheid hadden verschaffend, de onder Arabieren zo hoog geschatte deugd der gastvrijheid te beoefenen. Met veel ceremonie, talrijke buigingen, een reeks van Arabische groeten en een voortdurenden glimlach ontvangen, nam het gesprek een steeds aangename vorm aan en ontbrak het niet aan bloemrijke gezegden. Een enkel staaltje uit vele: Sprekende over de afzondering van de vrouwen, voor wie deze hooge kielmuren werden gebouwd, om ze in de gelegenheid te stellen van de vrije lucht te genieten zonder bespied te worden, was het antwoord: „De vrouwen in uw land zijn zo schoon, dat zij spoedig een man vinden, wanneer hij haar ziet; bij ons zou het omgekeerd plaats hebben!" En toen ik zeide, dat hun leven in zulk een omgeving een voorproefje moest zijn van het Paradijs, maakten alle drie de Arabieren een buiging en spraken een woord van innigen dank, daar zij zo vaak als „sauvages" (onbeschaafden) worden aangezien. En bij het afscheid gewaagde hij van ons bezoek als „le meilleur moment de sa vie dans le villa". Het waren, in een woord, gezellige uren. Reeds begon de zon bloedrood aan de kim te verdwijnen, toen wij afscheid namen van onze gastheeren, en onze „cechas" bestegen, om de terugreis te aanvaarden. Langs een andere weg zouden wij terugkeeren, en wij reden langs de zoom der woestijn en verder langs het Strand der zee terug, waar een verroest oorlogsschip de geheele marine vertegenwoordigde, en opgestapelde hoopen alfa bewezen, dat de Bedouinen dit gras dagen ver hadden aangevoerd, doch geen kooper vindende, het hier hadden achtergelaten. uit het zoveelgezegde over het oorlogsschip mogen we niet de conclusie trekken dat de defensie door de Turken wordt verwaarloosd; eer het tegendeel: alom ontmoeten we soldaten, goed getraind, in khaki gekleed, uitstekend bewapend en van martiaal uiterlijk, nu onder het nieuwe regime hun soldij regelmatig wordt betaald. Ook de zapties (gendarmen), die de gouverneur op verdere fochten meedelen tot onze bescherming, waren in geen enkel opzicht meer de havelozen soldaten, waarvan vroegere reizigers spreken. Op zekeren avond in de woestijn zagen wij grote groepen militairen zich oefenen in het tirailleurgevecht, en kleine, doch krachtige forten op strategische punten wijzen er op, dat Turkije niet van zin is zijn laatste kolonie zonder slag of stoten te laten inpalmen. Doch hierover later meer. Over die avond in de woestijn sprekende, herinner ik mij eeuwig het prachtvolle schouwspel, toen boven die eindeloze vlakten de vlamwendende zon haar rossen gloed wierp op de donkere palmengroepen der oase en den violetten rand der duinen. Toen uit de verte de stem werd gehoord van de muezzin, die van een hoge minaret in dit dorp de te isogen van het Maghreb opriep tot het gebed. En kort daarna een weliswaar sprakende stilte in deze eenzame omgeving — de nacht valt plotseling in — de woestijn slaapt . . Doch morgen verschijnt de zon weer aan die verre horizon, de natuur ontwaakt, nieuw leven bruist op in plant en dier. Zal dit eenmaal het beeld zijn van dit beklagenswaardige volk, thans in doffe onverschilligheid, in loom berekening neergezonken? HET VILAJET TRIPOLITANIE. „HET LAND VAN DEN DORST". (Arabisch qezeqde). Toen, in die vroegere ochtend van 20 Februari 1910, bij een heldere zon, de geheimnisvolle stranden van Tripolitanie zich voor mijn ogen ontwikkelden, voelde ik mijn hart sneller kloppen (zo sterk toch had ik verlangd dit land te bezoeken!), en ondervond ik een dierlijke gemoedsaandoening, welke een blijvenden indruk op het gehele leven zou laten vallen. Tot op 't laatste dreigde mijn plan schipbreuk te lijden: de totale indergang van de General Chanzy in die dagen; de zware stormen, die deze voor schepen zo gevaarlijke kust beukten, deden mij een oogenblik aarzelen mijn jeugde dochter aan deze zeereis bloot te stellen. Doch wij voeren onder een goed gesternte, en mijn hartewensch was vervuld, toen het anker viel in het gezicht der kisten, eenmaal de stille getuigen van veel bloedstorting en geweld, waar piraten op die kusten uitkijk lagen, of met hun snelle vaartuigen met de driehoekige Zeilen de galjoenen van het Westen te enteren; toen ik het land ging betreden, waarvan de naam alleen — Tripolitanie — gedurende eeuwen de schrik was geweest van Europa. Där lag dann dat geheimzinnige „Trabellse" (Arabisch), waar de reusachtige steppen met alfagras worden gevonden; waar struisveeren en ivoor uit Soedan worden aangevoerd, en in de zandige eenzaamheid der woestijn de Touaregs zo vaak het bloed der ontdekkingsreizigers hadden vergatten van een Dupere, Joubert, Laing, de gezellen van Barth (1850), Edouard Vogel (1856), Moritz von Beurmann (1863) en Freule Tinne (1868), over wie later! Wel waren Rohlfs (1876) en Malthusieulx (1901) als laatsten nog ongehinderd tot de binnenlanden van Tripolitanie doorgedrongen; maar de Turksche regering had den toegang tot het binnenland verboden aan alle vreemdelingen; een „irade" van den Sultan was noodig om er te reizen. „Turkey jealous and suspicious, has preferred to segregate it from the world." En eerder nog werd verlof naar het verre Mourzouk gegeven, dan voor een reis längs de kust naar Benghazi, waardoor men een inval in het land kon beramen. Zelfs een verleende „irade" was vaak schijn, en bevatte geheime teekens om den gegeven last niet op te volgen; of een aanval van Bedouinen werd door de Turksche regering voorbereid, om de steeds door spionnen omringde reizigers, wier leven men echter zooveel mogelijk moest sparen, tot terugkeer te dwingen. Geen wonder, dat in dit land nog veel is te onderzoeken en te ontdekken, zoowel op het gebied van land- als van volkenkunde, van botanie en meteorologie, als op het terrein van geologie, van oudheidkunde en geschiedenis. De literatuur over Tripolitanie is dan ook uiterst arm. Niet het fanatisme der inboorlingen was te vrezen — althans niet in de vroegere jaren voor de bezetting van Tunesie en de troebelen in Marokko —, maar wel de roofzucht der woestijnbewoners, bijna allen met geweren bewapend; de uitgehongerde maraudeurs, die nog in 1905 de onmiddellijke omgeving der hoofdplaats onveilig maakten, en de dweepzucht der marabouts en geexalteerde derwijven, waarvan vroeger al sprake was. Vandaar de slechts sobere gegevens die ik heb kunnen machtig worden, ondanks de welwillende hulp van den gouverneur en zijn Israelietischen dragoman (tolk), generaal Krieger. Het tegenwoordige Tripolitanie, tusschen Tunesie en het Egyptisch gebied gelegen, is de laatste Turksche provincie op Afrikaanschen bodem; het laatste overblijfsel van het Ottomaansche rijk, dat eens (behalve Marokko) geheel Noord-Afrika besloeg. Thans is het een Turksch Vilajet, in het rechtstreeksch bezit der Porte, dat echter geenszins een geografische eenheid vormt. Dit uitgestrekte gebied, viermaal groter dan Italië, bestaat uit een viertal gewesten, door grote woestijnen gescheiden: Westelijk ligt het eigenlijke Tripolitanie, loopende van de thans in onderzoek genomen grens van Tunesie, bij de Kleine Syrte, tot aan de Syrtenwoestijn aan de Golf van Hydra of Groote Syrte. Report on the Work of the Commission sent out by the Jewish Territorial Organization (1909). De naam Syrte komt van syrte, "lk sleep weg". De vloed is hier veel sterker dan elders in de Middellandsche Zee, en voert bij hevige wind leem, zand en rotsblokken mee, waardoor het Strand en de reede voortdurend van vorm veranderen en ondiepten ontstaan. Reeds voor Christus werd dit door den geschiedschrijver Sallustius opgemerkt. Oostelijk vindt men het schiereiland Barka, omringd door de Libische woestijn en met zeer onbestemde grenzen. Dit is het Cyrenaica der oudheid, eenmaal door de Libiërs bewoond. Bij Derna (het oude Leptis Magna) liggen de resten van een groot paleis van Septimius Severus, met andere kunstschatten nog altijd in het zand bedolven! Van opgravingen — wegens het bekende verbod der Turken — is echter nog geen sprake. In 1869 werd Barka als het Mutessarilik Benghazi van Tripoli losgebroken, in 1879 tot een afzonderlijk Vilayet verheven, doch het Staats nog altijd onder het militair beheer van den Vali van Tripoli. In den westelijken hoek, door bergen van het eerste district gescheiden, ligt Ghadames, terwijl zuidelijk het grootste zandstreek, Fessan, met de hoofdplaats Mourzouk, een eigen natuurlijke zone vormt. Vooral omtrent het zuidelijke "Hinterland" in de Sahara bestond veel verschil van mening, tot Frankrijk, door de Tractaten van Augustus 1890 en 21 Maart 1899 met Engeland gesloten, eenvoudig dit alles in beslag nam en zich een weg baande van de zuidelijke grens van Tunesie "vers nos futures possessions de Ouadai". Deze broederlijke verdeeling van den buit wekte veel ergernis in Italië en schudde de geesten in Turkije vast en vaker. Fessan is van Ghadames door de Djebel es Soda, de vrijwel onbekende "zwarte bergen", gescheiden. Het Ghurian-gebergte, waar het in de winter flink vriest en vaak sneeuwt, vormt een der laatste uitloopers van het machtige Atlas-gebergte, de ruggegraat van Marokko, Algerije en Tunesie, en sluit zich langsgaan langs de landengte bij Gabes in de nabijheid van Kairouan daarbij aan. De oppervlakte van het land, wordt, Barka niet mee gerekend, op 1.051.000 vk km geschat; met dit schiereiland erbij wordt dit ongeveer 1.200.000 vk km. Daarvan zijn tot heden alleen de vruchtbare vlakte, de Sahel, benevens de stroken längs de Oueds en de dalen der bergen bebouwbaar gebleken. De kustlijn, groter dan die van Tunesie en Algerie te samen, heeft een lengte van 1900 km, of iets meer dan de afstand van Amsterdam naar Constantinopel. Wat de bevolking betreft, zijn de cijfers al zeer weinig betrouwbaar. Volkstellingen werden nooit gehouden; en mocht men daartoe overgaan, dan zouden de onvoldoende controle, de grote moeilijkheden om de Nomaden op te nemen, en de vrees dat militieplicht dan wel zwaardere belasting daarvan het gevolg zouden zijn, toch tot onware opgaven leiden. Marcel des Bois. La Tunisie au debut du XXe siècle, pag. 3. Sahel noemt men de strook lands längs de kust, loopend van Tripoli tot West-Afrika. De Hollandse consul L. E. Testa schatte in 1856 het aantal inwoners op 11 à 12 miljoen, doch dit was nauwlijns de helft van voor de jaren 1832 tot 1842, toen oorlogen en pest dit land teisterden. Later opgaven spreken van toenemenden achteruitgang, en geven voor 1905 slechts 910.000 zielen, waarvan 300.000 voor het Sandschak Tripoli en 120.000 voor Fessan. Tripoli is de enige ware stad, behalve de havenplaats Choms (in Barka); overigens vindt men slechts gehuchten van leemhutten of tenten, meestal rondom de Kasr's (garnizoensforten) gelegen; Benghazi vormt verder een der voornaamste centra der bevolking, met Mourzouk, enz. Waar ik er later uitvoeriger op terugkom, hier slechts een enkel woord over het klimaat en wat daarmee samenhangt. Correns Over het geheel geniet Tripolitania van een gezond klimaat, ondanks de hitte dagen wanneer de woestijn-storm, de Samiel, waait, die de temperatuur wel eens tot 56° doet stijgen. Mourzouk is echter beroemd door zijn veelvuldige koortsen. Wel is het klimaat veranderlijk, en wisselen warme dagen af met koude nachten, en zware stortregens met maandenlange droogte. De regenval vermindert van Noord naar Zuid, en wordt ook als gemiddelde van 200 tot 450 mm. jaarlijks opgegeven. Terwijl het in de hoofdplaats door de zeewinden nog betrekkelijk koel is, vangt reeds op een uur gaans van de stad de vuurgloed der Sahara aan. De grootste en meest hinderlijke warmte heeft men van augustus tot oktober. In november of december begint de regentijd, die tot in april duurt; doch het winterklimaat is hoogst aangenaam. Het klimaat der vlakten van Barka wordt "het heerlijkste der wereld" genoemd, en de versterkende, ozonrijke lucht die men in de woestijn inademt, "de meest gezonde van den aardbol" (Rohlfs). Over het geheel is Tripolitania echter een dor, boom- en waterloos land, minder vruchtbaar dan de andere landen langs de Middellandsche Zee; een troosteloose zandvlakte, waar mensch en dier wegkwijnen door de ongunst der natuur en de schuld der bewoners, zal blijken. Nog zijn van toepassing de woorden, die de oude Sallustius schreef over dit land der Numidiers: "De zeeën zijn er onstuimig en zonder veilige havens; hemel en land zonder water, doch de bewoners gezond, krachtig en tegen vermoeienissen bestand." Om een indruk te krijgen van dit "pays de la soif", zoals de Arabieren het noemen, werden enkele uitstapjes gemaakt in de woestijn. Ongeveer 1/2 dus van die van Nederland, zodat de dichtheid, met 0.9 inw. per km², niet meer dan 1/4 van ons land bedraagt. Edw. Ray. The Country of the Moors. doch ook een vrij lange locht naar de bronnen van Zara, zuidoostelijk van Tripoli op den weg naar Fessan gelegen. Water treft men op meerdere of mindere diepte van den bodem aan. Dit grondwater dankt zijn ontstaan aan den regenval, die daalt tot dat de onderste lagen volledig verzadigd zijn, dan wel tot het op het ondoorlaatbare gesteente stuit. De voorraad daarvan moet zelfs in deze regenarme streek groot zijn, en kan — wat nader zal worden aangetoond — nog aanzienlijk worden vermeerderd. Tot heden wordt daarvan in Tripolitanie slechts een minimum-percentage verbruikt, en toch, in de vergrooting van het volume grondwater en een meer doelmatig verbruik daarvan, moet de oplossing van het watervraagstuk in dit woestijnland bij uitnemendheid worden gezocht. De bekende Afrika-reiziger Rohlfs sprak van de bronnen van Zana, als van een meer, in het moeras gevormd door een uit het Z.-O. komende oued, die vrijwel de geheele Djefara-vlakte onderaards doorloopt, doch in deze terreinverzakking zichtbaar wordt, om dan weer te verdwijnen en zichtelijk westelijk van de hoofdplaats Tripoli bij Sensur in zee te werpen. In dit moeras zag ik op verschillende plaatsen diverse bronnen opwellen, die zelfs een vrij flinke beek vormden. Kaarten waren er niet; toestemming voor een bezoek werd — als reeds eerder vermeld — mij door den Wali, de Generaal Hussein Hasay Pacha, gereedelijk verleend, en zelfs een zwaar gewapende gendarme te paard, een „zaptie", als escorte meegegeven om ons eventueel tegen uitgehongerde maraudeurs te beschermen. 