title: Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600
creator: Reu, Johann Michael, 1869-1943
text: Vader: Mijn Soone, ick moet weten, oft ghy oock wat toeghenomen hebt in die _ Christelyke leeringe oft niet: daerom komt, dat ick u wat onder-vraghe. Wat syt ghy voor een? Soon: Lieve vader, Got hebbe danck ende lof, ick ben een Christen mensche, V. Waeromme syt ghy een Christenmensche, mijn Soone? S. Ten eersten daeromme, lieve Vader, dat ick geloove, dat Christus (Rom. iiij) om onser sonde wille overgegeven, ende om onser gerechticheyt wille opgewect is. Ende ghelijck dieselve Paulus seyt tot den Rom. x: Is dat ghy Jesum bekendt met dynen monde, dat hy die Heere sy, ende ghelooft in dyn herte, dat hem Godt van den dooden opgewect heeft, soo wordt men rechtverdich: ende is dat men met den monde bekent, soo wordt men salich. Tewijle dat ick nu dat selve gheloove, so en twijfele ick niet, ick 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 547 en ben Gods kint, gelyck Paulus en Johannes van den gheloovigen schrijven. Rom. viij. Gal. iiij. j. Joa. iijj.!) V. Hoe condy Gods kint gesijn, daer nochtans niet Godelijex aen v en open- baert? S. Alsoo spreect die heylige Johannes, lieve Vader: I Joh. iij. Myn beminden, wy sijn nu Gots kinderen, ende het en is noch niet verschenen, wat wy sijn sullen. Maer wy weten, wanneert verschijnen sal, dat wy hem als dan ghelijek sijn sullen. Y. Hoe veel stucken behoort een yegelijek Christen mensche te weten, om den gront en fondament onser Christelyker religion ende leeringe des te beter in sijn herte te vaten? 8. Vier stucken behoort een yeghelijek Christen mensche te weten, lieve vader. V. Wat sijn dat voor stucken, mijn Sone? 8. Ten eersten, de heylige tien ge- boden. Ten tweeden, Jie xij articulen des Christelijecken gelooffs. Ten derden, dat ghebet, Dwelc ons Christus zelve gheleert heeft. Ten vierden die Sacramenten. V. Segt my dat eerste gebot, mijn Sone. 8. Ick ben de Heere uwe Godt, ick die v uit Egyptenlant, wten dienst-huyse geleyt hebben. Ghy en sult geen ander goden beneven my hebben. Ghy en sult v geen beelden, noch eenich gelijkenis 10 15 maken, noch van 't gene dat daer boven in-den Hemel is, noch van datter beneden A 2. op aerden is, oft van datter in het water onder der aerden is, en aanbidt-se niet, noch en dient-se niet. V. Waer-om sedt ghy daer-by van-die beelden, want sommighe meynen, dat tselve het tweede gebot is? - S. Lieve vader, ten is maer een wt-legginghe van dat eerste ghebot. V. Hoe bewijst ghy dat, mijn Sone? 8. Lieve vader, daer en can niemant ge- loochenen, dat stuck van den beelden en sy daer-inne begrepen, Ghy en sult geen ander goden hebben neven my. Want ist dat saken, dat wy teenemael geen ander goden en mogen hebben, so ist openbaer, dat wy ooc noch houten, noch steenen, noch gouden, noch silveren, noch diergelijecken goden en mogen hebben. — Ten tweeden ist openbaer, dat wy in dese onse deylinge Augustinum, ende meer andere volghen. V. Hoe verstaat ghy dat eerste gebot, mijn Sone? 8. Lieve Vader, anders niet dan gelijek God almachtich dat selve wtleyt. Hoort Israel, de Heere onse Got is een eenich Got. Ende ghy sult den Heere uwen God lief-hebben van gantscher herten, van gantscher zielen ende van allen uwen vermogen. Ende Christus gevraecht sijnde van den Pharizeen: Mar. xij., weleke dat voorneemste ghebodt van allen is, antwoorde even gelijck als Deut. int vj. Cap. gheschreven staet, ende nu verhaelt is. V. Wat gebiedt ons Godt voor goede wercken in dit eerste ghebodt? Want ick hope, dat ghy wel hebt behouden, dat een yeghelijck ghebodt dobbel is. Dat is, dat een yheghelijk ghebodt een affiırmatiuam ende negatiuam, dat is, een gebodt ende verbodt begrijpt. Neempt tot een exempel, als Godt alsoo spreect: Ghy en sult niet dootslaen, soo gebiedt hy ooc daer-inne dat contrarie: Ghy sult uwen naesten lief- hebben gelijck als v-selven. 8. Ick hebbe te voren gheseyt, lieve Vader, dat wy Godt moeten lief-hebben van gantscher herten. Sullen wy nu Godt lief-hebben, soo moeten wy hem kennen. Daer-omme wordt ons soo hooghe bevolen, dat wy boven al sullen soecken Godt recht leeren kennen. Want Joh. xvij staet geschreven: Dat is het eeuwigh leven, dat-se v, dat ghy alleene warachtich Godt sijt, ende dien ghy gesonden hebt Jesum Christum bekennen. Ende Jerem. ix: Soo wie hem be- roemen wilt, die beroeme hem dies, dat hy my wete ende kenne, dat ick de Heere ben, die bermherticheyt, recht ende gerechticheyt oeffent op-ter eerden. Want sulx behaecht my, spreect die Heere. Ende Öse, vj. staet geschreven, dat Godt meerd welbehaghen heeft aen die kennisse Gods, dan aen offerande. Ghelijck als wy nu ;o Godt moeten lief-hebben boven al, alsoo moeten wy hem oock boven al vreesen, want Deut. iiijj. de Heere uwe Godt is een verterende vier ende een yverich Godt. Item. Proverb. ix, Psal. exj. Het beginne der wysheyt is die vreese des Heeren. Proverb. x. Die vreese des Heeren vermeert die dagen: maer die jaren der Godtloosen worden vercort. Ten derden, als wy nu weten, dat onse Godt soo een almachtich Heere ende een verterende vier is, en wy maer hoy en sijn, Esa. XL., soo behooren wij ons voor sijne Godtlijke majesteyt van gantscher hertten te verootmoedigen, ghelijck als ons ı) In der zweiten Ausgabe von 1585 folgt hier: Ten tweede, omdat ie in den naem Christi gedoopt ben, ende Jesum Christum hebbe aengedaen. 35 * 20 25 30 55 60 a 10 20 50 60 And: 548 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. Petrus leert, j. Pet. v. Houdet vast aen die ootmoedicheyt: want Godt wederstaet den hooverdigen, maer den ootmoedigen geeft hy genade. Soo verootmoedicht v nu onder die geweldighe handt Godts, op-dat hy v verhooge tot sijn-der tijt, Esa. LXV). Ick sie aen den elendigen, ende die van eenen gebroken geest is, ende die hem vreest (oft die beeft) voor mijnen woorde. Psal. Lj. Die offerhanden die Gode be- hagen, syn eenen beangsten geest, ende een beangst ende verslagen hertte en suldy, o Godt, niet verachten. Ten vierden moeten wy van geheelder herten op Godt vertrouwen, want hy is alleen die ons helpen can ende wilt gelijek daer staet geschreven, Act. iiij. Daer en is in geenen anderen salicheyt, daer en is oock geenen anderen name onder den Hemel den menschen gegeven, daer inne wy salich souden worden. Daeromme is dat Godts gebodt, gelijek Johannes seyt j. Johan. iij, dat wy gelooven aen den naem zijns Soons Jesu Christi. Item, Johan. ij. Wie aen hem gelooft, die en wordt niet ge- oordeelt, maer wie:niet en gelooft, die is alreede geoordeelt, want hy en gelooft niet aen den naem des eengeboren soons Gods. Psal. ij. item Psal. xL. Wel dien (dat is, salich is die), die sijn hope settet op den Heere. Hiere. xvij. a. vij. Ghebenedijt is de man die hem op-den Heere verlaet, ende wien die Heere sijn toe-verlaet is, die is gelijck eenen boom aen den water geplant, ende aender water-beke gewortelt. Want ofter al een -hitte comt, soo en vreest hy nochtans niet, maer sijne bladeren blijven groenen. Noch en sorghet ooc niet, al comter een drooch Jaer, maar hy brengt sonder op-houden vruchten. j. Pet. j. Settet uwe hope gantschelijeck op-de genade, die v aengeboden wordt door die openbaringe Jesu Christi. Prover. iijj. Verlaet v op den Heere van geheelder hertten, ende en verlaet v niet op dijn verstant. Ten vijfden moeten wy Gode ghehoorsaem sijn, niet alleene in voor-spoet, maer oock in tegenspoet. Want j Sam. xv. staet geschreven: Siet ghehoorsaemheyt is beter dan offerhande, ende opmercken is beter dan dat vet van Rammen, want „ongehoorsaemheyt is een sonde der tooveryen. Ende wederspannicheyt is affgoderije ende affgoden dienst. Om dat ghy des Heeren woort verworpen hebt, so heeft v Godt oock verworpen, ete. Daer-omme moeten wy onsen eyghenen wille versaecken, . onse cruys alle dage opnemen, ende Christum naevolgen, gelijek Christus seyt. uce X. V. Het is genoegh mijn Soone, want ick en wille niet van alle goede wercken geseyt hebben di onder dit gebodt hooren, want dat soude te lanck vallen, het is genoech een aen-wijsinge oft aen-leydinge ghegeuen te hebben: daerom segt my nu sommige sonden die tegen dat eerste gebodt sijn, maer int corte. 8. Lieve vader, tegen dit geboodt wordt menichfuldichlijeken gesondicht met onwetenheit, ongeloove, ondanckbaerheyt, affgoderye, tooverye, vreese der menschen, ongeduldicheyt, hooverdye ende dyer-gelijcken. V. Lieve Soon, daer doet ghy mi wat gedincken, daer ick v om vragen moet, eer wy voortgaen. Dat men die heyligen aenroept oft aenbidt, is dat oock affgoderije? S. Jaet lieve Vader, want ten eersten is die aenroepinge der heyligen daer-omme onrecht, dat ons Godt die nergens geleert oft bevolen en heeft. Want daer staet sheschreuen Deut. vj, Mat. iüijj, Ghy sult Godt dijnen Heere aen-bidden, ende hem alleene dienen. j. Reg. vij. Richtet uwe herten totten Heere, ende dient hem alleene. 5 Psal.1. Roept my aen in-der noodt. Ick wil v helpen, soo suldy my prijsen. Mat. xj. Comt tot my alle ghy die daer arbeit, ende beladen zijt, ick wil v verquicken. Deut. x. Den Heere uwen God suldy vreesen, hem suldy dinen, hem suldy aenhangen, ende by sijnen naem sweeren. Aen-gesien dan, dat ons die schriftuere over al leert, dat wy Godt sullen aenroepen, ende hem alleene dienen, soo ist voorwaer groote sonde, eenen anderen aen te roepen in onser noodt. Want God heeft ons seer hardt geboden, dat wy alleene doen sullen, wat hy ons ghebiedt, dat wy daer niet en mogen toesetten, oock niet en mogen daer affdoen. Deut. üij. Item Deutero. xij. Josue j. Proverb. xxx. Hy wilt ons herte alleene hebben, want hy is alleene die bruydegom onser zielen. Esaie Liiij ende ıvij. Matth. ıx. Ende is een jaloers Godt. Exodi xx a. v. Deut. iiij. Die zijne eere geenen anderen geuen en wilt, noch zijnen roem den Affgoden. Eenen anderen aen-roepen oft aen-bidden dan Godt alleene, wordt in Godts woordt hoererije ende overspel genoemt. Gelijck daer staet ghe- schreven: Jeremie iij. a. v. Sy doen over-spel met steen ende hout, ende hier over elaecht Godt, Jerem. ij seggende: Gaet henen in die eylanden Chitim, ende siet toe, ende seyndet in Kedar, ende merct neerstelijck ende siet toe oft oock alsoo daer toe-gaet, oft oock die Heydenen haer goden veranderen, hoewel dat sy nochtans geen 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 549 Goden en sijn. Ende nochtans heeft mijn volck zijn heerlijekheyt verandert in eenen onnutten Affgodt. OÖ, ghy Hemelen, weest daer-omme verbaest, verschrijet v ende beeft, spreeckt die Heere: want mijn volek doet en dobbel sonde. My die leuendighe fonteyne verlaten sy, ende maken haer hier ende daer wtgehouwen fonteynen, die nochtans vuyle holen sijn, ende en geven geen water. Het gaet voorwaer met ons gelije Jeremias schrijft. Jerem. ij. Soo menige stadt soo menigen Godt. Ja, noch dieper sijn wy in affeoderije verdroncken dan die Joden, want die Joden hadden alleene, gelijck Jeremias serijft int. xj, Cap., soo menighe stadt soo menigen Godt, ende soo menige alsser te Jerusalem straten sijn, soo menige schandelijke Autaers hebt ghy opghericht om Baal te wieroocken, Maer by ons heeft niet alleene een yegelijcke stadt, dorp ende gehucht, maaer een yegelijeck mensche, ja sieete ende erancheyt sijnen eygenen Afgot. V. Maer het sijn verstoruene heyligen, mijn Soone, die wy aen-roepen, sijn dat Aftgoden? 8. Lieve Vader, het waren oock verstoruene heylighen, die de Heydenen (ick spreke van die wijse Heydenen) aanbaden. Want Arnobius heeft meer dan voor twelf hondert Jaren geschreuen, dat alle Heydensche Affgoden (gelijce oock een yegelije wt Cicerone, ende meer andere, mercken can) menschen sijn gheweest. Waer-af sy hebben ghelooft, dat (gelijek als sy in haren leven veel menschen hebben geholpen ende ghetroost), sy nu veel meer inden Hemel, in veel grooter volcomenheyt wesende, die niet en sullen verlaten, die hun om hulpe ende troost aenroepen. Ende sijn Aff- goden genoemt, daeromme, dat sy geen goden en waren: ende die de-selve gedient hebben, sijn affgoden dienaers genoemt, daeromme dat sy die creaturen meer dienden dan den schepper: gelijeck Paulus totten Romeynen int eerst cap. schrijft: Wat onder- scheet isser dan tusschen onse ende die Heydensche Affgoden ? V. Segt my, willen oock die heyligen aengebeden sijn? daer geeft my doch goet bescheet af. 8. Neen sy, lieve Vader, want sy en hebben niet willen lijden doen sy leefden, dat mense aenbade. Ergo soo en willen sy dat nu oock niet lijden, daer sy in die eeuwige blijdschap sijn. Want daer staet geschreven Act. xiiij., dat die van Lystra, Paulo ende Barnabe wilden offeren, doen dat Paulus ende Barnabas hoorden, scheurden sy haer cleederen ende sprongen onder dat volck, riepen ende spraken: Ghy mannen, wat maect ghy daer? wy sijn oock sterffelijeke menschen gelijck als - 5 20 25 30 shy, ende prediecken v dat Euangelium, dat ghy v bekeeren sult van desen valschen A e. totten leuendigen God, die gemaect heeft Hemel ende aerde, ende die zee, ende alle dat daer inne is. Act. x. staet, hoe dat Cornelius voor Petrus voeten viel ende hem aen-bat, maer Petrus hief hem op ende sprack: Staet op, ick ben oock een mensche. : Apoec. xix. ende xxij. staet hoe, dat Johannes voor des Engels voeten viel, hem aen te hidden: maer die Engel sprack: Siet toe, en doet dat niet, want ick ben dijn mede-knecht, ende dijner broederen, ende der gener die dat getuychenisse Jesu hebben, Bidt Godt aen. Daeromme ıinoeten wy gelooven, dat die heyligen niet en willen aengebeden sijn: maer roepen sonder ophouden nacht en dach. Psal. cxv. Niet ons Heere, niet ons, maer uwen naem gheeft eere, om uwer genaden ende waerheit wille. V. Wat segdy van die houten ende steenen beelden, die men ommedraecht, ende daer voor met alderleye instrumenten doet spelen, daer die Priesters voor singen, met veel tortsen, en lichten voorlichten, met boemen ende alderleye welrieckende eruyden voor stroyen ende oock wieroocken, vallen op haar knyen, ende spreken: Pater noster qui est (in) coelis, Ec. Ave Maria gratia plena, Ic. Behaecht v dat ooc niet? — 8. Och lieve Vader daer staet gheschreven, Ps. exv. Item. Psal. exxxv., Sy hebben monden ende spreken niet, sy hebben oogen ende en sien niet, sy hebben ooren ende hooren niet, sy hebben neusen ende en riecken niet, sy hebben handen ende en houden niet, sy hebben voeten ende en gaen niet: diesulcke maken, sijn euen alsoo, ende alle die op haar hopen Item, Jerem. x., Der heyden goden en sijn niet dan ijdelheyt. Sy houwen int wout eenen boom ende de werckmeester maectse metter bijlen, ende verciertse met silver ende gout, ende hy maecktse vast aen met naghelen ende hameren, opdat sy niet om en vallen, het en sijn anders niet dan pilaernen overtogen. Sy en connen niet spreken, men moetse oock draghen, want sy en connen niet gaen, daeromme en sult ghy voor haer niet vreesen, want sy en connen noch hulpe noch schade doen. Item, Esaie. xLilij. Die affgoden-makers, die sijn altemael ijdel, ende haer costelijekheyt en is gheen profijt: sy zijn haer ge- tuygen, ende en sien niet, mercken oock niet, daeromme moeten sy te schande worden, Wie zijnse, die eenen Godt maken, ende eenen affgodt ghieten, die geen 55 60 20 30 35 40 45 50 55 550 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. profijt en is? siet alle haer mede ghenoten worden tot schande, want het zijn meesters wt menschen. Al quamen sy alle-gader te hoope, so moeten sy nochtans vreesen ende te schande worden. D’eene smedet dat ijser inder tangen, arbeyt inde gloeyte, ende bereyt met hameren, ende arbeyt daer aen met gantscher cracht zijns arıms, lijdet ooc honger, totdat hi niet meer en can, ende drinet oock geen water, . totdat hy erachteloos wordt. De ander timmert hout ende metet met dat recht- e snoer ende teeckent met root steen, ende behouwet, ende eirkelet aff, ende maket als eens mans beelde, als een schoon mensche die inden huyse woont. Hy gaet haest daer aen oder die boomen in dat wout, opdat hy Cederboomen affhouwe, ende neme buecken ende eycken. Ja eenen Ceder-boom die geplant ende vanden regen gewassen is, ende die den liden vierwerck geeft, daer men affneemt dat men hem daer bi werme, ende datmen aenstooct, ende backt er broot mede. Al-daer maeckt hy eenen Godt aff, ende bidt hem aen, hy maect daer eenen affgodt aff, ende knielt daer voor neder, die helft verbrant hy int vyer, ende over die ander helft eet hy vleesch, hi braet een ghebraet ende versaet hem, ende hy wermt hem oock, ende seyt: heya, ic ben werm geworden, ende sie mijnen lust aent vier. Maer dat over-gebleuen deel, dat maect hy tot eenen Godt, dattet sijnen affgodt sy, daer hy voor knielt, ende neder valt, biddet ende spreect: verlost my, want ghy sijt mijn Godt. Sy en weten niet, noch sy en verstaen niet, want sy sijn verblint, dat haer oogen niet en sien, ende haer herten niet ghemercken en connen, ende en gaen niet in haer hertten, daer en is geen vernuft en cloecheit voer-handen, dat sy doch dachten; Ick heb de helft met vier verbrant, ende hebbe op de colen broot ghebacken, ende vleesch ghe- braden ende gegeten. Ende soude ick dat overschot tot eenen grouwel maken, ende soude ick knielen voor eenen block? Sus verde sijnt des heylighen Propheten woorden, die op dat alderschoonste, ons onsen grouwel voer oogen stelt, ende noch- tans en helpet niet, want daer en is geen verstant meer bij den menschen. [Auf A7P—C6 folgt nun eine Auslegung des Dekalogs, die mit der Frage nach dem Zweck und Nutzen des Dekalogs schließt. Daran schließt sich auf A7Tb—Di eine Behandlung des Unterschieds zwischen Gesetz und Evangelium, eine eingehende Darlegung der Rechtfertigung aus dem Glauben und nicht aus den Werken (D1—F8) wie eine Ausführung darüber, wie es gleichwohl des Christen Pflicht sei, gute Werke zu tun (F8—H1®) Dann setzt die Auslegung des Credo ein, die wir hier ganz mitteilen.] V. Mijn lieve Sone, Ick houde, dat wy nu genoch van dese saken hebben zhe- sproken ; daerom laet ons voortaen gaen ende noch een stuck van den Catechismo voornemen. Wat volcht daer nu voortaen? — 8. Ick gheloove in God den Vader, almachtig schepper des Hemels ende der eerden. V. Wat is dat gheseyt, mijn soone? — 8. Lieve Vader, dese eerste Artickel is dat fundament des gantschen Christelijeken geloofs. Want ist dat wy desen Artickel niet van gantscher hertten en gelooven, oft vast en houden, so en sullen wy die andere nimmermeer connen gelooven. Want vleesch ende bloet, wilt altijt vragen, hoe? hoe ist mogelijek ? hoe can dat gheschien? ende dat selvige hoe, gelijek als alle geloovige herten moeten bekennen, ende die oude Doctoren geschreven hebben, comt wt een ongeloouich herte. Daeromme moeten wy geloouen eerst ende vooral a wy salich willen worden, dat God een almachtich, ende niet een amachtich God is. V. Segt my, waerom noemdy God eenen Vader? — $. Daeromme, lieve Vader, dat wy Gods kinderen sijn geworden door tgheloove aen Jesum Christum, gelijck wy te voren bewesen hebben, ende hier nae met Gots hulpe noch meer bewijsen sullen. V. Segt my sommige clare schriftueren van der almachticheyt Gods, mijn soone. S. Dat wil ick gerne doen, lieve Vader: daer staet also gescreven, Gen. xviij., Soude . den Heere wat onmoghelijck sijn? Sara was een oude vrouwe in haer negentich Jaer, ende nochtans wort haer beloeft, dat sy soude eenen sone baren; Doen sy dat hoorde, wert sy lachende ende sprack: Meyndy dattet waer is, dat ick noch baren sal, so ick doch out ben? Doen antwoorde die Heere: Soude dan den Heere wat onmogelick sijn? Daerom spreect Paulus also van Abraham: Abraham wist op dat 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 551 aldersekerste, dat so wat God beloeft, dat can hy oock doen. Daerom singt David, Ps. exv., Onse God is in den hemel, hy can maken wat hy wil. Daerom wordt hy oock te recht almachtich genoemt. Job. xxij. Bekeert u totten almachtigen, soo sult ghy gesticht worden. Job. viij. Meynt ghy dat die almachtige dat recht ver- keert? Job. xj., Meyndy dat ghy so veel weet als God weet? ende wilt alle dinck so voleomelijck treffen, als die almachtighe? Item, die Engel Luc. j. By Gode en is geen dinck onmogelijek. Luc. xviij., Wat by den menschen onmogelijck is, dat is by Gode mogelijck. Daerom so laet ons doch van herten metten heyligen Job seggen. Job. xLij., Ick bekenne dat ghy alle dinck vermoecht, ende gheen gedachte en is v verborgen. Daerom als wy sijn woort hebben, hooren, oft selve lesen, so laet ons dat doch gelooven, soo sullen wy rechte Christen ende Abrahams kinderen sijn. Ende en laet ons doch aen sijn macht niet twijfelen, gelijeck die ongeloovige heydenen plegen. Want, (Psal. xxxiij.) soo hy spreect, soo geschiedet, soo hy ghebiedt so staet het daer. Item Ps. xwviij., Hy ghebiedet, so wordet geschapen. V. Door wat middel heeft God Hemel ende eerde gheschapen? S. Door sijn woort, gelijek daer staet geschreven. Psal. xxxiij., Den Hemel is door dat woort des Heeren gemaect, ende alle sijn heyr door den geest sijns monts. V. Wat verstaet ghy door dat woort des Heeren? 8. Lieve Vader, den Soon Gods, gelijek daer geschreven staet. Joh. j. Inden beghinne was dat woort, ende dat woort was by Gode, ende God was dat woort. Alle dinck is door tselue ghe- maect, ende sonder dat selve en isser niet gemaect, watter ghemaect is. Col. j., Door hem is alle dinck geschapen, dat in den hemel ende op aerden is, dat sichtbaar ende onsichtbaer, etc. Eph. iij., Die alle dinck door Jesum Christum geschapen heeft. Heb. j., God heeft ten laetsten door sijnen Soon gesproken, door welcken hy oock die werelt ghemaeckt heeft. V. Wat segdy voortaen in v gheloove? 8. Ick gheloove in Jesum Christum sijnen eenighen Sone onsen Heere, etc. V. Is Christus oock God van eewicheyt? S. Och Vader, die Arrianen ende meer 25 andere seggen, dat Christus niet en is geweest God van eewicheyt, maer sy sijn verre ms3. verdoolt. Want die schriftuere leert ons openbaer, dat Jesus Christus warachtich God is van eeuwicheit, ghelijeck dese naevolghende schriftueren seer schoon bewijsen. Johan. j., In den beghinne was dat woort, ende dat woort was by Gode, ende God was dat woort, dat selue was inden beginne by God. Alle dinghen sijn door dat selve gemaect. Joh. xviij., Ende nu verclaert ghy my Vader, by v selven, met der. elaerheit die ick by v hadde eer die werelt was. Phil. ij,, Welcke hoewel hy in godlijcker gedaente was, en hielt hijt niet voor eenen roof Gode gelijck te sijne. j. Joh. v., In sinen soon Jesu Christo, dese is die warachtigne God, ende dat eewighe leven. Rom. ix., Wt welcken Christus af comt nae den vleessche, die daer God is over alle dinck ghelovet in eewicheyt, Amen. Esajas noemt Christum eenen eewigen Vader. Esa. ix., Het welcke van niemant en can verstaen sijn, dan alleene van dien, die God is. Micheas seyt oock, Micha. v., dat sijnen wtganck van aenbegin ende van eewicheyt geweest is. Item Esa.Liij., Wie wil sijns levens lenghde wtspreecken. Jer. xxiij., Dat is sijnen naem, dat men hem heeten sal Jehova is onse gherechticheyt. Jehova is Gods wesentlijeken naem, daer niemant mede en mach ghenoemt worden, dan God alleene. V. Is Christus oock Gods Soone van eewicheyt? 8. Jae hy Vader, want daer staet geschreven, Ps. ij., Hebr. j., Ghy sijt mijn Soone, heden hebbe ick v gebaert. Heden, dat is, van eewicheyt. Prov. xxx., Wie vaert opwaerts in den hemel ende daer aff? wie vaet den wint in sijn handen? wie bindet die wateren in een cleet? wie heeft alle die eynden der werelt ghesett? hoe heet hij? ende hoe heet sijn Soone? Rom. viij., Want dat der Wet onmogelijek was, dat dede God, ende seynde sinen Soone in die gedaente des sondighen vleeschs. Gal. iiijj. Maer doen die tijt vervult wordt, seynde God sijnen Sone, ete. Hebr. j.,, God heeft ten letsten, in desen daghen, tot ons ghesproken door sijnen soon, welcken hy geset heeft tot eenen erff- genamen over alle dinck, door welcken hy oock die werelt ghemaect heeft, weleken naedemael hy is dat schijnsel synder heerlijckheyt, ende dat evenbeelt sijns wesens, ende draecht alle dinck met sijnen erachtighen woorde, ete. Col. j., Die daer is dat evenbeelt des onsichtbarelijeken Gods, die eerste geboren voor alle creaturen. V. Waerom segdy geboren van Maria, ende niet wt Maria, oft door Mariam? S. Lieve Vader, daer is seer veel aen gelegen, dat wy seggen van Maria, ende niet 30 40 45 a 0 ai 5 60 wt Maria. Want als wy segghen van Maria, soo gheven wij te kennen, dat onse #4. 10 20 25 3 S H5. 3 Du 40 45 o 50 55 60 552 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. Salichmaker sijn vleesch ende bloet van Mariam genomen heeft, ende niet van den hemel gebrocht, ghelijck Apelles ende Valentinus in voortijden geleert hebhen, ende nu die wederdoopers oock leeren, dat Christus sy door Mariam comen, gelijck dat water door een gote. Want is dat Christus sijn vleesch ende bloet van Mariam niet genomen en heeft, soo steecken wij noch in onse sonden: want die Christus, die ons van sonden soude verlossen, die moeste Abrahams saet sijn, ghelijck die schriftuere overal leert: ghelijck een yeghelijeck wt desen naevolghende schriftueren mercken can. Gen. iij., Dat saet der vrouwen sal v dat hooft vertreden. Gen. xxij., xxvj., xxvilj., Door uwen sade sullen alle volcken op eerden ghebenedijt worden. Num. xxliij., Een sterre sal wt Jacob wtgaen, ende een schepter wi Israel opeomen. Deu. xviij., Eenen Propheet gelijck als my, sal v die Heere uwe God verwecken wt v, ende wt uwen broederen, dien suldy hooren. Esa. xj., Ende daer sal een roede opgaen van den stamme Isai ende een spruyte wt sijnder wortelen vrucht voortbrengen, opten welcken rusten sal die geest des Heeren. Jer. xxiij. ende xxxiij., Siet, die tijt comt, spreect de Heere, dat ick aen David een rechte vrucht verwecken wille, ende het sal een Coninck zijn, die wel regeren sal, ende sal dat recht ende gherechticheyt aenrichten op aerden, etc. Suleken schriftueren sijnder ouer al seer veel, die wy niet alle verhalen en willen, die alle getuyghen, dat onse salichmaker Christus moeste vanden geslachte Abraham, Isaac, Jacob, ende David, gheboren worden: ghe- lijek God door alle sijn Propheten beloeft hadde, gelijck als de Apostolen seer claer- lick bewijsen, gelijek als oock die Enghel ons tselve wilt in gedachtenisse brengen, daer hy Christus geboorte Marien vercondighde, seggende: Luc. j., Ende God de Heere sal hem den stoel sijns vaders David geven, ende hy sal een Coninck sijn over dat huys Jacobs in eewicheyt. V. Gheeft ons nu van die selve saecke noch een stuck oft twee, wt die briven ende wercken der Apostolen. 8. Daer staet alsoo geschreven, Act. ij.: Ghy mannen, lieve Broeders, laet my vry spreken tot v, van den Eertsvader David, hy is ghe- storven ende begraven, ende sijn graf is by ons tot op desen dach: als hy nu een Propheet was, ende wiste dat hem God met eenen eedt beloeft hadde, dat die vrucht sijnder lendenen soude op sinen stoel sitten, heeft hy het te voren ghesien, ende ghesproken van die verrijsenisse Christi, etc. Rom. j., Schrijft die Apostel van deser saken seer gheweldich, seggende: Dwelck (Euangelium) hy te voren beloeft heeft, door sijn Propheten, in die Heylige schrift van sijnen Soon, die geboren is van den sade David, nae den vleesche, ende crachtelijeck bewesen een sone Godts nae den gheest. Item, Gal. iijj.,, Nu is ymmer de beloeftenisse Abrahe, ende sijnen zade toe- geheseyt: hy en sprack niet in den zaden, als doer velen, maer als door eenen, doer v zaet, welcke is Christus. Heb. ij, Want hy en neemt nerghens die Enghelen aen hem, maer dat zaet Abrahe neemt hy aen hem. Dit leeren nu die Euangelisten, daer sy seggen, dat Christus van Maria, ende niet wt Maria geboren is: ghelijck Mat. j. Dat in haer gheboren is, dat is van den heyligen gheest, ende sy sal eenen Soon baren, diens naem sult ghi JESVS heeten. Lu. j., Siet, ghi sult bevrucht worden in den lijve, ende eenen Soon baren. Item, int selfde cap. Die alderhoochste sal v overschaduwen, daeromme oock dat heylige, dat van v geboren wordt, dat sal Gods sone genaemt worden: hy seyt van v het welcke die substantie ende wesen aengaet. Ende daeromme wordt Christus die vrucht des lijfs Marie ghenoemt. V. Het ware daer af genoech, mijn Sone, ten ware dat daer nu veel menschen waren, die niet gherne toelaten en willen, dat Jesus Christus God ende mensch al- machtich is, daerom moet dat sterckelijck bewesen sijn. 8. Och, lieve Vader, aen- gesien dat daer aen mijns Heeren Jesu Christi glorye geleghen is, wil ick dat van herten gerne doen. Ende ten eersten opdat ons een yegelijck wel verstae, soo willen wy bewijsen dat die persoon, die daer heet Jesus Christus, die voor ons mensce ge- worden, gecruyst, ghestorven ende begraven is, ende nu sidt ter rechter hant Gods des almachtigen vaders, dat die persoon segghe ick almachtich is. Niet die Godheyt alleene, die van eewicheit almachtich geweest is, oock niet die menscheyt alleene, maer die gantsche persoon Jesus Christus God ende mensche, want die Gotheyt en can van die menscheyt niet ghescheyden worden, noch die menscheyt van der God- heyt, daerom blijft die godheyt ende menscheyt een persoon, ende dese persoon Jesus Christus is almachtich, ghelijek ons Gods woort leert. Ten eersten, Heb. ij., Ps. viij., Alle dinck hebt ghy onderworpen sijnen voeten. In dyen, dat hij hem alle dinck heeft onderworpen, so en heeft hy niet gelaten, dat hem niet onderworpen en sy. Item, Heb. j., Welcken naedemael hy is dat schijnsel sijnder heerlijcheyt, ende 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 553 dat evenbeelt sijns wesens, ende draecht alle dingen met sinen cerachtighen woorde, ende heeft gemaect die reyninge onser sonden doer hemselven, soo heeft hy hem- selven ghesedt totter rechterhant des Majesteyts in der hoochte, Item j. Cor. xv., Want hy heeft hem alle dinck onder sijn voeten gedaen. Wanneer hy dan seyt, dattet alle ondergedaen sy, soo eest openbaer, dat die wtgenomen is, die hem alle dinck ondergedaen heeft. Eph. j., seyt Paulus oock, dat Christus alle dinck onder de He. voeten gedaen sijn. Laet ons nu int corte die Evangelisten oversien. Matt. xj., Alle dingen zijn my (spreeet Christus) overghegheven van mijnen Vader. Item Matt. xxviij., My is gegeven alle gewelt, in hemel ende op eerden. Lue.x., My is alle dinck over- gegeven van mijnen Vader. Desghelijcken betuycht Johannes de dooper oock: Joh. iij., Die vader heeft den sone lief, ende en heeft hem alle dinck in sijn hant ge- geven. V. Hoe sal ick dat verstaen, dat ghy geseyt hebt, dat die persoon almachtich is, niet die Godheyt alleene, oock niet die menscheyt alleene? $. Lieve Vader, dat segge ick daerom also, dat sommige also seggen, Christus is almachtich nae der Godheyt, mer niet nae der menschheyt, ende maken also twee Christos, eenen al- machtighen, ende eenen amachtighen. Alsoo segghen sy oock, dat Christus nae der Godheyt int Auontmael is, maer niet nae der menscheyt, want nae die menscheyt (schrijven sij) is hy boven alle hemelen, ende maecken alsoo oock twee Christos, eenen die hier by ons int Auontmael is, ende eenen bouen alle hemelen: daeromme sullen wy dese dwalinge mijden, ende blijven daer by, dat wy weten, dat, gelijck die twee naturen in Christo niet en moghen gheconfundeert, oft vermengt worden, alsoo en moghen sij oock niet van eenander gescheyden worden. V. My dunct dat wy nu ghenoech hebben geseyt vanden persoon Jesu Christi, want ten can hier niet al gheseyt worden, daerom laet ons nu van die twee namen, JESVS ende CHRISTVS seggen: daerom segt my, waerom heet hy Jesus? mijn sone. S. Dat leert ons die Enghel, lieve Vader, Mat. j., seggherde: Sijnen naem sult ghy Jesus heeten, want hy sal sijn volck salich maken van haren sonden: want Jesus heef op duytsche Salichmaker. V. Waerom heet hy Christus? S. Lieve Vader, dat woort Jesus leert ons, dat hy onse Salichmaker is. Maer dat woort Christus, leert ons de wijse oft maniere, hoe hy ons Salichmaker is: want dat woort Christus, beteeckent eenen ghesalfden, aengesien dat hy is van God gesalft met olye der vreuchden, gelijek die Brieff tot den Hebreen wt den xiv. Psal. bewijst. Nu pleecht men die Coninghen, Propheten, ende Priesters te salven, ende diewijle dat Christus dese dry officien heeft, dat hy niet alleene een Coninck, Propheet, ende Priester is, maer ooc een Coninck alder Coningen, een Propheet alder Propheten, ende alleen die hoochste Priester is, dae- romme wordt hij doer een excellentie een Christus, dat is, een ghesalfde ghenoemt. Ende dat selve is ons boven maten troostelijck, eest dat wijt wel doorsien. V. Segt ons in cortste ten eersten, waeromme dat het troostelijck is, dat Christus onse Coninck is. 8. Lieve vader, dat is dofficie eens Conincs, dat hy sijn volck re- gere, bescherme, ende rechte. Van dat regeren seyt David, Psal. xxiij., De Heere is mijn herder, my en sal niet ghebreken, hy weydet mij op eenen groenen bemt, ende vuert my tot verschen water, hy verquiet mijn siele, ende voert mij op die rechte strate, om zijns naems wille. Iönde oft ick al schoon wandelde in duysteren dale, soo en vreese ick doch gheen ongeluck, want ghy sijt by mij, uwen stock ende staff troosten my, ete. Hy regeert ons gelijek een getrouwe herder sijn scapen daerom merct doch dat troostelijek woort Joh. x., Mijn schapen hooren mijn stemme, ende ick kense, ende sy kennen my, ende sy volgen my. Ende ick gheve haer dat eewige leven, ende sy en sullen nemmermeer vergaen, ende niemant en salse wt mijnder ; hant rucken: waeromme doch? de Vader diese my gegeven heeft, is grooter dan alle dinck, ende niemant en canse wt mijns vaders hant rucken. Ende opdat wy niet en souden meynen dat sijn heerschappye alleene op een plaetse oft lant ware, te Roo- men, oft Sint Jacobs, gelijeck sommighe meynen, daerom segghen die Propheten also, Sijn heerscappie sal sijn van die eene zee tot die andere, ende vanden watere totter werelt eynde. Van sijn bescher minge is die schriftuere vol, maer onder alle andere, leert ons David daer seer heerlijck af in den xcj. Psalm van den beghintsel totten eynde toe. Daer hy onder al also spreect: Hy sal v met sinen vederen bedecken, ende v toeverlaet sal onder sijne vluegelen sijn, sijn waerheyt is scherm ende schilt, dat ghi u niet verschricken en moet voer den grouwel des nachts, voer die pijlen die des daechs vliegen, voer die pestilentie, die int duyster sluypt, voer de sieete die in ws 5 H7 40 60 25 30 40 u - 50 55 60 554 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. den middach verderft. Ofter duysent vallen aen uwer sijden, ende tien duysent tot uwer rechter hant, soo en salt v doch niet treffen, v.en sal gheen quaet gemoeten, ende geen plage en sal tot uwer hutten genaken. Want hy heeft sijnen Enghelen bevolen van v, dat sy v behoeden op alle uwe wegen, dat sy v op den handen dragen, dat hy uwen voet niet aen eenen steen en stoot, etc. Daerom seyt ooc David in eenen anderen Psalm: Die Heere is mijn licht, ende mijn salicheyt, voor wien soude ick vreesen? Die Heere is mijns levens cracht, voor wien soude mi grouwelen? Dat comt met Paulus woort overeen. Is God met ons, wie can teghen ons sijn? Alsoo heeft hy Joseph in Egypten bewaert: Helizeum, doen hy van soo veel duysent be- leghert was, die hem na dat.leven stonden. Daniel in der leeuwen cayle. Die kin- deren Israel voer Pharaonis macht, ende dusent meer andere. Conden wy op hem betrouwen, so en soude ons geen hulpe gebreken. Want alle onse hairen sijn getelt. Ende die Apostel seyt, dat Christus alle dinck draecht met sijn erachtich woort: Draecht hy alle dinck, voerwaer so draecht hy v oock. Daerom staet daer ghe- schreven: Rom. ix, en xj, j Pet. ij, Wie aen den Heere Jesum Christum ghelooft, die en sal niet te schande wordden. Maer dat is noch dat aldertroostelijckste, dat Jesus Christus onse Rechter is. Want ten eersten is dat openbaer, dat daer ge- schreven staet. Joan. v, Die vader en oordeelt niemant, maer alle het ordeel heeft hy den sone gegeven, opdat sy alle den Sone eeren, ghelijek als sy den Vader eeren. Ende daerom seyt die schriftuere overal, dat Christus die levende ende dooden oor- delen sal. Ten tweeden, so leert ons @ods woort, dat dese Rechter onse voersprake ende advocaet is, gelijeck daer geschreven staet. j. Joh. ij., Lieve kinderkens, sulex schrijve ick v, opdat ghy niet en sondicht, ende oft iemant sondichde, so hebben wy eenen voorspreker bijden vader Jesum Christum, die rechtverdich is. j. Tim. ij., Daer is een God, ende een middelaer tusschen God ende die menschen, die mensche Jesus Christus, die hemselven gegeven heeft voer allen, ter verlossinge, ete. Is nu onse advocaet ende voorsprake, ons Richter, so en connen wy gheen boose sake gehebben, ist dat wy van gantscher hertten hulpe ende troost by desen hulper, advocaet, ende middelaer soecken. V. Segt ons nu oock int corte, waeromme dat hy een priester is. 8. Lieve Vader, dat officie eens Levitischen priesters, begreep dry dingen. Ten eersten, dat hy dat volck leerde: ten tweeden, dat hy voor dat volck badt: ten derden, dat hy offerde. Van die leeringe staet also geschreven. Mala. ij., Des priesters lippen sullen die leeringhe bewaren, opdat men wt sijnen monde die wet soecke: want hy 5 is een Engel (dat is een bode) des Heeren Zebaoth. Van dat bidden ende offeren leert voornemelijeck dat boeck Mosi Leviticus genoemt. Dese dingen heeft Jesus Christus opt aldervoleomelijekste volbracht. Want hy heeft ons den wech der waer- heyt geleert: ende leert ons noch alle dage inwendich door sijnen gheest, gelijck daer geschreven staet: Joh. xiiij., De trooster die Heylige gheest, weleken mijn Vader seynden sal in minen naem, die selve sal v alle dinck leeren, ende v vermanen alle dies, dat ick v geseyt hebbe. Joha. vj., Sy sullen al van God geleert sijn. Ten tweeden, heeft Christus voor ons gebeden, ghelijck dat xvij. cap. Johan. leert. Ende bidt noch voor ons, gelijek Paulus seyt, Rom. viij., Christus is ter rechter hant Gods ende bidt voor ons. Hebr. vij., Maer dese daeromme dat hy eeuwelijck blijft, soo 5 heeft hy een onverganckelijeke priesterdom, daerom can hy oock salich maken eewe- lijck, die doer hem tot God comen, ende leeft altoos ende bidt voor haer, want hy .is ons advocaet ende middelaer: ghelijck als geseyt is. Ten derden, so heeft hy ge- offert, niet ghelijek als die andere, bocken, schapen, ende dergelijcke, maer hem selven op den autaer sijns eruys, ghelijck Paulus overal leert, gelijck Eph. v. Soo sijt nu Gods navolgers als die lieve kinderen, ende wandelt in der liefden, gelijek ons Christus lief gehadt heeft, ende hemselven over gegeuen tot een gave ende offer, Gode tot eenen sueten reucke. Maer dat leert veel schoonder de brief totten He- breen, voornemelijek int ix., en x. cap. En ten eersten int ix. Hy is door sijn eygen bloet eenmael in dat heylige ingegaen, ende heeft die eewige verlossinge gevonden. Item int selve sap., Christus en is niet ingegaen in dat heylige dat met handen ge- maect is, (weleke is een tegenbeelde der oprechten), maer inden hemel selue, om nu te verschijnen vor dat aenghesichte Gods voor ons, oock niet opdat hi hemselven dicwils offere, gelijck als die Hooghepriester alle Jare in dat heylige gaet met vrem- den bloede: anders hadde hy diewils moeten lijden van aenbeghin der werelt af. Maer nu aent eynde der werelt is hy eenmael verschenen, door sijn eygen offerande ‘ om die sonde wech te nemen. Ende gelijck als den menschen is gesett eenmael te 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 555 sterven, ende daer nae dat oordeel, Alsoo is oock Christus eenmael geoffert om veelder sonden wech te nemen. In dat x. cap. schrijft Paulus noch veel schoonder, seggende also: Een yegelijck Priester is ingesett, dat hy alle dage Gods dienst doe, ende diewils eenderleye offerande doe, die de sonden nummermeer en connen aff- nemen. Maer dese, doen hy heeft eenen ofler voor die sonden geoffert dat eewelijek gelt, sidt hy nu ter rechter hant Gods, ende wacht nu voortaen, totdat sijn vyanden een voetbanck sijnder voeten geleyt worden, want met eenen offer heeft hy in eewicheit voleomen gemaect, die geheylicht worden. Dat bewijst hy daer voortaen ' metter schrift. Dat is dan onsen grooten troost, dat Jesus Christus door sijn offe- rande, dat is door sijn doot ende bloet, die sonde ende den eewigen doot wech ge- nomen heeft. Ende daerom sijn die Priesters met haer offerande afgedaen, aengesien dat sy maer een figure en waren van dat toecomende offer Jesu Christi. V. Dat hebdy al recht geseyt, maer hebben wy nu gheenen offer met allen meer? Wat seyt dan die Propheet Malach. j., Van der Sonnen opganck tot den nederganck toe, sal mijnen naem heerlyc worden onder die Heydenen, ende op alle plaetsen sal mijnen naem gerooct ende een reyne spijseoffer geoffert worden. Want mijnen naem sal heerlijek worden onder die heydenen, spreect de Heere Zebaoth. Hier mede willen de Priesters die Misse houden staende, wat dunct v daer van? 8. Lieve Vader, wy en willen hier van der Missen niet segghen, want wy willen dat sparen tot op een ander tijt: maer ick vraghe alle verstandighen, die noch eeniche verstant hebben oft hier die Propheet een woort van der Missen seyt? Lieve God, salmen alsoo met die schriftuere omme gaen? . V. Waer af spreect dan de Propheet? mijn sone. 8. Sonder twijfel vader van alsulcken offer als die Propheet Hoseas beschrijft int. xiiij capittel, seggende: Ver- gheeft ons onse sonden, ende doet ons wel, soo willen wy offeren die ossen onser lippen. Ende die Apostel te voren erachtelijek bewesen hebbende, tot den Hebreen (dat daer gheen offer meer van nooden en is, aengesien dat Jesus Christus met sijn eenige offerande, door sijn doot ende bloet, ons dat eeuwige leven verworuen heeft) leert ons daer nae int dertiende capittel segghende: Soo laet ons nu offeren door hem, dat loffoffer Gode alle tijt, dat is, die vrucht der lippen die sijnen naem be- : lijden, wel te doen, ende mede te deylen en vergeet niet: want alsulcken offeranden behagen Gode wel. Dat selve seyt Paulus oock met anderen woorden, maer al metten selven sin, Rom. int. xij cap. Ick vermaen v live broeders, door die bermherticheyt Gods dat ghy uwe lichamen begeeft tot een offer dat daer levendich, heylich, ende Gode welbehaechlijck sy, welcke sy uwe verstandige Godsdienst, ende en stellet v niet deser werelt gelijck, etc. Dauid schrijft oock van sulcken offerande daer hy seyt: Ps. 1. Ghy en hebt geenen lust tot offerande, ick wou dese v anders wel geuen. Ende brantofferen en behagen v niet: die offerhanden die Gode behagen sijn eenen beangsten geest: Een beangst ende verslaghen herte en suldy, o God, niet ver- achten. V. Het is na genoech geseyt, mijn sone, van die persoon ende officie Jesu Christi: wy souden wel van een yegelije stuck besunder seggen, vau sijn doot, be- grauenisse, ende dergelijcken, maer het soude al te lanck worden. Doerom segt my met eenen woorde oft twee, waer toe is Christus gestorven ende verresen? 8. Daer staet alsoo gescreven, lieve vader, Rom. iiij, Hij is om onser sonden wille ouerghe- geven, ende om onser gherechticheit wille opgeweckt. V. Nu soude my wel lusten te hooren vanden heyligen Gheest ende sijn offieie, maer daer is noch een difficulteit ende swaricheit, die groot is, van het opvaren Jesu Christi ten Hemel, ende dat sitten ter rechterhant Gods des almachtigen vaders: want sommige seggen dat de hemelvaert niet veel anders en is dan een veranderinge | der plaetsen, oft ten hoochsten, een veranderinge van dit tijtelick in dat eewige leuen, gelijek Helias vander aerden opgenomen ende inden Hemel gevoert is. Daer-om segt my ten eersten wat is die Hemelvaert? mijn soone. $. Lieve Vader, die Hemel- vaert Jesu Christi, en is anders niet dan die alderhoochste, die aldergloriooste, ende J 3. onwtsprekelijeste heffinge des soons Gods in die alderhoochste Majestyt Gods, daer hy ghelijck als een overwinner van doot, duyvel, sonde, ende helle, weer triumphan- telick is opgevaren in die hoochte, ende heeft die gevanchenisse gevangen gevoert. Ende God (Eph. ij.) heeft hem ghesedt tot sijnder rechterhandt in den Hemel, ouer alle vorstendom, gewelt, macht, heerschappye, ende alle wat genoemt mach worden, niet alleen in deser werelt, maer oock in der toecomender. Ende heeft alle dinck onder sijn voeten ghedaen, ende heeft bem ghesedt tot een hooft der gemeynten 55 60 [27 30 13 o 50 DR) I 5. 556 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. 