title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: Immers toen deze Luc. XVIL 31, 3a, zijne leerlingen vermaande om bij de vast naderende verwoesting van Jeruzalem te gedenken aan het wijf Lots , ten einde niemand die op het land was i7rii;p£\pd,Tco iig rk oTrhcc dat is zieh omkeere of onderneme om teriig te gaan tiaar de yerlatene •woonflede^ moet Inj geächt worden zijne meening omtrent den eigenlijk gezegden terugtogt van Lots huis- vrouwe , die door de Hebreeuwfche woorden aangeduid wordt genoeg blootgelegd te hebben. — INIaar wat nu te maken van dien zonderlingen zoo fabelachtig ruikenden zoatpilaar? Waar is het dat.geene grammaticale reden verbiede om het woord il'^Vl in dien zin op te vatten; maar dit fchijnt te ftrijden met het gewone fpraakgebruik ; mant nergens wordt het in die betcckenis gcnomen in het O. T. , ja , in het boek van Gcnefis zelvcn is het woord pilaar of ßandbccid het I-Lbrceuwfche H^j^Ü- Daar het nu hier mede alzoo gelegen is, bctaamt het voorwaar niet om, nog in onze dagen, het denkbecld van eenen pilaar, of van zekcrc wondcrbare gedaantcverwisfeling aanncmende , de plaats bloot te _gcven aan de ergernis of fpotternij van anderen. Intnsfchen kan ik mlj niet ver- DER GEWIJDE BO'EKErN; 367 ■vereenigen met het gevoelen van Ic Ckrc ^ Dathe en anderen, volgens het Deel fi. welke D^l?: *nni gclezen vvordt voor nb^33 S^^nm en overgezct, zij^''''^^^]'' bleef ßaan , dat is , zij bleef ßeken in den ziltigen grond; want ik tvvijfei zeer of deze verklaring op eene aannemelijke wijze overeengebragt kan wordeix met den aard en vorm der Hebreemvfche tale. Weshalve ik liever naar den letter aldus zou vertaten: En zij viel het ziltige tcn deele^ dat is: Tot flraf voor harc vermetelheid wierd zij door de onvenvacht idtbrekende en van alle kanten iiitbarflende 'wateren van den ziltigen pocl verzwolgen en ßierf^ geheel overdekt door dezelve. Te weten S^^^ is ten vollen het Arabifclie o^'^b'^ dat, even als het Hebreemvfche woord, eigenlijk beteekent bcpaald, beßenidy en van hier een deel, een beflemd gedeclte. Met een gelijkfoortig woord, en met eene uitdrukking in de zamenlielling en in de beteekenis hoogst overeen- koraftig wordt Pfalm LXIII. 11, van de Godioozen gezegd VH* QlS>n*^ DJD zij ziillen den vosfen ten deele Valien of den wilde banden^ (^fchakals of j akhalzeti) dat is te zeggen : Tot flraf voor hunne boosheid ziillen zij door de wilde honden verßonden worden. Voorts blijkt uit Genef. XIV. 3, dat de ganfehe vlakte waar in Sodom lag, in een groot meer veranderd is, waar aan men den naam gaf n^Dn D* of zoutzee en, om van deze wateren, die op het punt fton- den om uittebreken en de vlakte te overftroomen , niet verzwolgen te worden, was aan Lot, zijne vrmnue-, en dfe hcm vcrdcr vergezelden y de raad gegeveti om ZOO ras mogelijk naar het gebergte te vlugten.r 4. Bij de drie opgegevene regels voegen wlj tot eene Vierde: äat het ons hc- tarne om ons een gegrond denkbeeld te maken van de biiitengewone tusfchenkom^ ßen der Godheld zoo in de leeringen als in de wonderdadtge vcrrrgtingen. Dat het zeer moeijelljk is zieh een klaav denkbeeld te vonxten van de Godde- lijlce medewerking in zaken die tot deti Godsdienst betrekking hebben, zoo we! als van eigenlijk gczegde wonderwerken , brengt de afgetrokkene aard zelve dier dingen, die ons bij eigene ondervinding geheel onbekend zijn , mede> Doch dat dezelve , in weerwil daar van , zeker genoeg zljn , meenen wij , zoo veef ons. ©nderwerp toelieJ, diiidelijk te hebben aangetoond %. 3» van dit zelfde Ifoofcl-' üuk Aanmerk. 1 en 3. (i). Hoe zeer nu deze dingen in zieh zelve daister zijii^ eu moeijelljk te begrijpen, ßaat het ons echter niet allem vxij; i maar Iptoort de . ..i, finv ( 0:. - (i}. Wat bctrefrlrec oorcfeel overde wonrfc-rwerkcn en derzelvef-geseTiiedkuEdTge x?aar^ heid, hier ovec veroiene geiezen :e worden Reinliardl Dispiuatio, jitnun^M iudwitim tnlracuHi reqwratur mi'verßie naturae »cfurata fogrdtio^ Me.n viniic die fu 'zij riß' OjiUstulss Aca<äemka, F, L p> 145 fgcj. OVER D E M Y T II I S C II E VERKLAR. ING Peel u. eer vair den Gocisdienst, vooial in ouze dagcn, ons ten ftcrkfte aan, om on? ""'j'^'^j '^^'toeteleggen , om er, zoo veel ecnigszins in ons vermogeu is , ons eigenaardigc denkbeeiden van te vornicn. \\'cshalvc wij, overeenkomstig met ons doel aan- mcrken, dat de hoogstwijze Godheid, met betrekking tot die zaken waar over wij Iiandelen, niet moet geäclit worden der natin-e als het wäre eenig geweki aangedaan , hare wetten zelve veranderd en hare werkzaamheden gehccl als opgefchort te hebben. Om met weinige woorden te verklaren, wat wij eigenlijk bedoelen, willen wij in de eerfte plaatfe aanmerken, dat wij, bewerende, dat de Gewijde Befclirij- vers van onzen Godsdienst, en de dingen daar mede in betrekking ftaande, door den H. Geest verlicht en van hooger band geholpen waren, ons dezclven echter nitt voorllellen als of zij aan fluiten gelijk waren, waar op de Gociheid als het wäre blies met dat gevolg, dat zij, naar de verfcheidenheid dier inbla- zing, onderfchcidene toonen aangaven; welk genoeg bekend gevoelen van Ibmmige oude Godgeleerden ^vij niet behoeven aantetoonen , hoe onwaarfchijnlijk , en bijna beleedigende het zij voor de- Hoogfte Wijsheid. Wij twijfelen dan gecnszins, of de Gewijde Schrijvers hebben wel degelijk gebruik gemaakt van hunne natuur- lijke Vermögens; doch wij meenen dat dezelven in zulker voege, bij het aanwen- den daar van, geholpen zijn, dat het ons betame, hun te gelooven als waarlijk Goddelijke Schrijvers j offchoon het ook nict kan of behopft fcherp bepaald te worden , welk aandeel zij en welk aandeel de Godheid in het werk gehad hebbe. Doch meii zal begrijpen, dat wij hier over onze meening eiders, dat is , in onze ü^veede Aanmerking (Iraks aangehaald , genoeg hebben blootgelegd. Wat verder aangaat de Goddelijke^ Afgezanten zelven , die de leeringen van den Godsdienst in hunne tale den menfchen overgebragt en bekend gemaakt hebben , dat ook dezen de natuurhjke Vermögens van hun verftand , en de hulpmiddelen , welke zij bij de band hadden, hebben aangewend, ftaat bij ons vast, iiiaar ook, dat God die Vermögens beftuurd, gewijzigd, en daar het noodigwas, aan- gevuld, en met andere noodzakelijke hulpmiddelen hebbe verrijkt. Met dit alles kunnen wij ook hier niet bepaaldelijk. aanwijzen , wat Gode, wat den men- fche moet worden toegefchreven , fchoon wij dezer wijze echter , aan alles , wat zij in den naam des Heeren hebben aan het licht gebragt, te regt een Godlijk gezag tockennen. En zoo loochenen wij geenszins, dat Mozes zeer veel dienst gchad heeft zoo van de uitftekende Vermögens van verftand en harte waar mede hij door de natuur begiftigd was, als van de beroemde wijsheid der Egyptenaren', waar in Stephanus Hand. VII. 22. naar waarheid gezegd heeft dat hij onderwe- zen was en welke voornamclijk hare betrekking had tot de Staatsinrigting. J^j zelfs DER GEWIJDE BOEKEN. 369 zelfs hier in erkennen- wij de wijsheid des Allerhoogften , waar door deze eenen Deel n. man uiet zulke natuurlijke gaven, raet zulk eenen fcliat van verkregene kundig-""^*''^; " heden toegerust en verrijkt, en alzoo uitnemend gefchikt om de Goddelijke 00g- merken met het volk van Israel te bevorderen, uitkoos tot Wetgever en Leids- man van dat volk. Ook begeeren wij in geenen deele de Proplieten onder de Hebreeuvven te misvormen tot enkel lijdelijke werktiiigen van de Godheid, maar zijn veel eer van oordeel dat dezen door fchranderheid, kunst en oefening vrij wat vermogten , en zoo dilcwijls als zij redevoeringen hielden , of over den Gods- dienst en de deiigd , of over de toekomende gebeurtenisfen , en dezelve als God- fpraken voordroegen, gefproken hebben overeenkomstig met de inlichtingen en oogmerken des Hoogften Wezens en onder diens medewerking, doch dat zij tevens de Vermögens van hun eigen verftand gebruikten, om de dingen te ont- wikkelen, in een dichterlijk kleed te fteken, en op de best raogelijke wijze over- tuigelijk te raaken. Dat zelfs Jezus, de grootfte en uitftekendfte van alle Gods- gezanten, ja, de hoogwaardige perfoon in welken wij, bij uitfluiting, al de kracht en volheid der Godheid eerbiedig aanftaren, echterde natuurlijke Vermögens van zijnen geest, welken hij in de grootfte ruimte ontvangen had, door infpanning en oefening, van zijne tederile jeugdafaan, ontwikkeld, uitgebreid, en dienst- baar gemaakt heeft aan de zamenftelling en inrigting der leere door hem te ver- kondigen, volgt zoo zeer nit het eigcnaardige denkbeeld dat wlj ons maken van de Goddelijke Wijsheid, als het onmiskenbaar blijkt iiit de eigene woorden van Lucas in zijn Euangelie Hoofdfl:. II. 52, waar niede hij te kennen geeft, dat Jezus naar mate hij opgroeide in ligchamelijke grootte, ook zoo veel te meer toenam in wijsheid, en zieh bij God en menfchen meer en meer aangenaam maakte. Eindelijk zal het niemand ontijdig voorkomen dat wij, van de overige Apostelen zwijgende, met een enkel woord aanmerken, dat voor Paulus die zeldzame Vermögens van verftand, welke hem waren te beurte gevallen , niet alleen hoogstnuttig waren bij het waarnemen zijner bediening, maar dat die zelfde Vermögens behoorden onder de oorzaken , waarom Jezus het hart van een man van zoo vele beteekenis op eene buitengewone wijze tot zijnen Gods- dienst deed neigen , tot welken ftevig te vestigen en heinde en vere uit te breiden, hij uit allen de gefchiktfte zou zijn. Ten laatften merken wij nogaan, dat in vele wonderdadige dingen iets worJc waargenomen dat niet geheel vreemd is van den natuurlijken loop der zaken, ja, foms daar mede zoo wel ftrookende, dat wij veilig fl:ellcn mögen, dat zelfs daar in, hoe zeer buitengemeen genoeg, om er eene Goddelijke tusfchenkomst in te erkennen , de krachten der nature niet zoo zeer verandcrd of omgukeerd , Aaa als 370 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel IL als wel iiitgcbreid, aangevuld en van God ten zijnen gebruike gewijzigd zijn. ''^['"g/ "^'Immers blijkt dit zeer dikwijls uit den aard en de befqhrijving der zaken ztlve: het geen wij door het bijbrengen van eenige voorbeelden kortelijk willen aan- toonen. — De verwoesting van Sodom en de omgelcgene vlakte wordt op zul- ke eene vvijze verhaald, dat men dezelve onbetwistbaar raoct houden voor cene buitengewone ftraf door God opgelegd: doch dat dezelve evenwel door natuur- iijke oorzaken, onder het beftuur der Voorzienigheid, uitgewerkt is, fchljnt naauwelijks aan twijfel onderhevig. Want door den regen des hemels van vuur en zwavel Genef. XIX. 24 vermeld, dat is, vergeleken met Pfalni XI. 6. en Ezech. XXXVIII. 22. door aanhoudende blikfemftralen , fchijnt de grond, ve- lervvege lijm of pek opgevende, Genef. XIV. 10. en daar mede als gehcel doordrongen , vuur gevat te hebben , en geheel en al door de watcren , die ge- deeltelijk onderaardsch waren, gedeeltelijk zieh hier en daar op de oppervlakte vertoonden, Genef. XIII. 10. verzwolgen en in een groot meer veranderd te zijn (i). — De gefchiedenis van den oveitogt der Israeliten Egypten verlaten- de, over de Roode Zee, is zoo befchreven, dat men daar in eene buitenge- wone Voorzienigheid niet wel miskennen kan, doch dat tevens de Allerhoogfle zieh in dit geval bediend hebbe van natuurlijke oorzaken , van geweidige ftorm- winden, die de wateren uit een dreven, blijkt uit de eigene woorden van het verhaal zelven Ezod. XIV. 21. — Uiu het gcwonc beloop der dingen zal niet ügt iemand met waarfchijnlijkheid verklaren, hoe eigenlijk de Israeliten met manna wierden gefpijzigd in de woestijne van Arabien; doch dat er ondcrfchei- dene foorten van dit manna zelven, in die woestijne te huis behoorden, is buiten het bereik van allen twijfel (2). — Dat de muren van Jericho niet blj toeval, maar onder de tusfchenkomst van God, omgeflort zijn leert de ge- fchiedenis Jof. VI. intusfchen is het niet onwaarfchijnlijk dat zulks door eene aardbeving gefchied zij (3). — Dat Simfon, te onregt vergeleken met dien Hercules, die in de fabelen eene zoo aanmcrkelijke rol fpeelt, niet zonder Gods hulpe, ja zelfs op eene wijze, gefchikt naar den tijd waar in hij leefde, tot nadeel der Filistynen en tot eer van den Godsdienst zijne buitengewone lig. (1) . Zie Clericus in Disfert. de hoc argumento, achter zijnen Commentsrius over Genefis, Michaelis Comment, Societ. Gotting, praelectis Tom. I. Comment. 5. en een werk van Oldman, dat ten titel voert Vermischte Sammlungen aus der Naturkunde ^ Th. ni. bl. 115 u. s. w. (2) . Hamelsveld de Bijbel verdedigd V. bl. 154 env. (3) . Michaelis^ Fraag. 26 en 53. vergeleken xatl Niebuhr in zljne Befchrijv, v. Arabit^ bl. 137-139« DER GEWIJDE BOEKEN. Hgchaamskrachten heeft aan den dag gelegd, dit ftaat bij ons vast: doch dat Deel n, deze zelfde krachten , hem , door een tagen de natuur flrijdend vvondervverk zou-^*'^g|^^j_" ^' den medegedeeld , of bij elke voegelijke gelegenheid in hem veiwekt zijn , dit korat ons geenszins waarfchijnlijk voor. De krachten hem eenmaal gefchonken door God, den Schepper der Nature, wilde Hij dat van tijd tot tijd dienstbaar wierden aan zijne oogmerken en de behoeften der tijden, dezelve dadelijk, zoo dikwijis als het noodig was , daar op aanfturende. En , waarom zouden wij zonder h'gtvaardigheid niet veronderftellen mögen, dat er eenig verband is, en dat zelfs niet gering, tusfchen de hären en de krachten des ligchaams? — Dat Elias door de raven gefpljzigd wierd , i Kon. XVII. 2-6 , wordt door zeer Velen belagchen, doch het is bekend dat anderen, om die fpotzucht te beteu- gelen , die D'DI^ (Qrebim^ of in j^rabieren of in Orebiten , of in kooplieden hebben omgevorrad. Door welke verklaring wel niet wordt weggenomen de bij- zondere zorg der Goddelijke Voorzienigheid over den Propheet uitgeftrekt , maar toch al het aanftootelijke verdwijnt, en de zaak terug gebragt wordt tot het gewone beloop der nature. Doch daar deze verklaring mij zeer onwaarfchijnlijk voorkomt, moet ik evenwel den grooten Bochart (i) volgende, welke ik nog niet gemerkt heb dat door eenig mensch weörlegd is, betuigen gehcel niet door te zien, waarom men de zaak zoo zeer belagchelijk vinde. Immers, dat God gezegd wordt den raven bevolen te hebben om Elias te voeden, dit, vergelc- ken met a Chron. VII. 13, beteekent, dat deze dieren tot dat oogmerk van God gebezigd wierden, zoo dat de natuurlijke roofzucht dezer vogelen derwij- ze door de Goddelijke Voorzienigheid beftuurd wierd, dat zij de fpijze, van wijd en zijd opgehaald, in hunne nesten verzamelden niet ver van de plaats waar Elias zieh ophield. — De fchaduw op den zonnewijzer van Hiskia terug wijkende, wordt door Jezaias a Kon. XX. 9-1 1. op zulke eene wijze befchre- ven , dat het den koning moest ftrekken voor een teeken van God , dat hij van zijne ziekte herllellen, en zijne dagen zouden verlengd worden. Aaa a 372 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. ftuurdcr der ganfche natiire om dit , door eenigerhande natiiurlijke oorzaken °°s!^s."'*daar te ftellen. Ook fcliijnt dit niet zoiider voorbeeld te zijii als zijnde op eene natuuiiijke wijze veroorzaakt (i). — Eindelijk, toen Jezus eene groote menigte menfchen, uitgeput en afgeniat door gebrtk aan leeftogt, gezegd wordt door een weldadig wonderwerk te hebben verzadigd, heeft hij geenszins eenige nieu- \ve fpijze van den hemel doen komen, maar flechts de l'pijs, die voorhanden was, en voor allen niet toereikte, vermeerderd. Dit gebruik nii van de natuur zelve, in vele wonderwerken doordralende , moet wel niet zoo ver getrokken worden, dat wij, de onmiskenbare bedocling der Ge^vijde Schrijveren uit het oog verliezende, overal de wonderwerken geheel zoeken weg te nemen en dezelven wringen naar het gewone beloop der dingen , ncen , maar het moet dien invloed hebben dat wij zoo veel te eerder de wonder- werken gelooven die ons in de Heilige Schriften voorkomen: en tervvljl wij zoo in deze, als in het buitengewoon onderwijs in den Godsdienst , het, Oppcrwczen zieh vaak zien bedienen van natiiurlijke oorzaken , nioeten wij dus , der Gewijde Bocken ter eere, erkennen zoo de Goddelijke wijsheid, die, in de wonderwer- ken zelven de natuur van zoo nabij volgde, als derzelver aard gehengde, en allen fchijn van ijdelen roem vermijdde , als het hemelbreed onderfcheid tusfchen r deze, en alle valfche en verdichte wonderwerken, die, hoe verder zij van de natiire afwijken , . zoo veel te grooteren roem van ijdel vertoon fchijnen te hebben. (2}. 5. De laatfte regel, waar van de opvolging in onzen leeftijd niet genoeg kan worden aanbevolen , beveelt ons , aUijd geclachtig te zijn aan die hooge oudheid en zondcrlingen inhoiid der Gewijde Bocken, die te wege i?rengen, dat Vtle din^ gen ons daist er en moeijelijk om te begrijpen voorkomen. Zeker is het eene loiFelljke en door de natuur zelve als ingefchapene zucht voor waarheid, die ons drijft tot pogingen om alles wat zieh aan onzen geest voordoct , ten minsten zoo het zieh door zijne voortrefFelijkheid of nuttige ftrek- king aanprijst, te begiijpen en den aard daar yan te doorgronden. Door aan- drift van deze neiging heeft het menfchelijk verftand reeds verbazende en den mensch hoogstvereerende vorderingen gemaakt in velerleije kundigheden en wc- tenfchappen , en bcvlijtigt zieh reikhalzend om daar in al verder en verder voort te gaan. Doch de foms fchandelijke gclchiedcnis van het menfchcliike verrtand , icert niet zelden, dät wij, met blinde drift die neiging involgende, onvoorzig- tig. (1) . Hamehveld als boven V. p. 215 eiiv. (2) . Vcrgel. Muntingh ia de Ccfchicd. der Menuheid raar dtn Bijbel, D. IV. Noot. 62-. DER GEWIJDE BOEKEN. tiglijk van het regte fpoor .dwalen , en , eer wij het denken , op verkeerde wegen neei ii. geraken kunnen. Weshalve, gelijk wij andere oorfpronkelijke neigingen met wijs"°g^''j_' ^ beleid behooren te regelen, zoo moeten wij voor al die, welke boven alle an- dere de voortreffelijkheid onzer nature aan den dag legt, fleeds wel befturen en vaak beteugelen. En hoe meer de dingen buiten onzen gezigtskring liggen, hoe zij belangrijker en hoogwaardiger zijn , zoo veel te meer betaamt het ons voor* zigtig , behoedzaam en zedig voort te gaan , op dat wij geen gevaar loopen , om, het geen van welks beflaan wij op goede gronden overtuigd mögen zijn in twijfel te trekken of te loochenen , alleen om dat wij de wijze hoe het beftaat niet volkomen doorzien. Dat nu onze Gewijde Boeken in het algemeen van hooge oudheid zijn, wordt door ieder toegeftemd; dat zij, ten deele, zoo oud zijn , dat zij , ten dien aanziene zeer ver overtrelFen , alle andere hoogbejaarde fchriften van andere volken die ter onzer kenni&fe gekomen zijn , erkennen allen die geleerd hebben daar ovcr, zoo niet met volledige zekerheid, het geen de aard der zake niet gehengt, ten jninsten op gronden van hooge waarfchijnlijk- heid en volkomen voldoende gronden , te oordeelen : dat die Boeken alle gefchre- ven zijn in eene vreemde tale die wij niet altijd en overal volkomen verllaan, en door menfchen, die grootelijks van ons verfchillen in luchtftreek , zeden, manier van denken en handelen, zal toch wel niemand loochenen. Het geftelde zal echter, vertrouw ik,. niemand in dien zin opvatten, als of ik allen verder onclerzoek naar den waren zin der Gewljde Schriftjn en naar de zaken welke zij bevatten, ftaken wilde, en anderen dit ontraden. Immers, hoe zeer ik zulk een ingewikkeld en als het wäre werkeloos en traag geloof voor mij zelven geöordeeld heb te moeten vermijden , meen ik zelfs in de ver- klaring der beide laatstgemelde regels genoeg te hebben blootgelegd. Hc rade dieshalve aan, dat, allen, die toegerust zijn met zulke verflandelijke Vermö- gens en dien fchat van geleerdheid, welke eenen goeden Schriftuurverklarev vormen, zieh op de. v.erklanng daar van met de borst toeleggen, dat zij de taal, waar in de Heilige Boeken gefchreven zijn, met behulp van de middelen ^ daar toe voorhanden, meer en meer trachten te verftaan, en dat zij naauw- keurig letten op het fpraakgebruik , dat zij ernffig pogen om zieh regtmatige denkbeeiden te vormen van de zaken en leeringen daar in vervat. Doch ik verlange dat dit gefchiede met voorzigtigheid, zedig en overeenkomftig met de waardigheid der Gewijde Bocken, niet roekeloos bij wijze van magtfpreuk, en hoonende voor die hoogwaardige Schriften. — Te weten, de beoefening van dezelve, mits die, zoo als het behoort, worde aangelegd, kan niet te flerk worden aanbevolcn: en, hoe betcr toegerust met de noodzakelijke hulpmidde- len , hoe bekwamer om alles te beöordeelen , wat de aard der zaken , tijden en menfchen medebrengt, men die beoefening aanvange, zoo veel te meerdere en rijpere vruchten zal men , zichzelven en anderen ten nutte , van dien arbeid plukken, zoo veel te beter te rade gaan met de eere der Gewijde Schriften. Doch tot de tijden die wij beleven fchijnt wel te behooren zckere foort van trotscheid en aanmatiging, onbcgrijpelijk nadeelig voor de regte beoefening der Heilige Boeken, welke de menfchen liever alles doct verzinnen en . verdichten , ja DER GEWIJDE BOEKEN. 3?5 ja den Gevvijden Schrijveren opdringen, dan dat zij zouden gelooven dingen die Deel n. r ••1 1 j ■■ •• •• • I 1 Hoofdlt. I] afwijken van de orde waar aan zij gewoon zijn , en waar van zij zicii geene voi- §. komen duidclijke begrippen kunnen maken: van vi^elke foorte van uitleggers in- tuslchen niet weinigen, op hunne luchtig opgeflagene en fchrale ftukjes, op de onrijpe vruchteil van hunne weelderige verbeelding, zoo luide en met zulk een zelfvertrouwen pochgen, dat zij met regt dan eens het gelach, dan eens de verontwaardiging opwekken , van meer doorkneede en omzigtiger beoefenaars der Gewijde Schriften. Voor de befmetting dieshalve met dit euvel , welke zieh van dag tot dag meer verfpreidt, moeten zieh zorgvuldig wachten allen welken tot nog toe onze allerheiligfte Godsdienst waarlijk ter harte gaat. Den zin dier Schriften , welker inhoud voortreflijk is boven alles wat immer gefchreven wierd , behooren zij natefporen, in het ontvvikkelen daar van alle hunne Vermögens in- tefpannen, en den aard en bedoehng der zaken zelve uittevorfchen : dit Ilaat niet alleen vrij, het behoort zoo, het is betamelijk, het is hoogst - nuttig ; maar vinden zij in de hoogbejaarde Schriften, welker onderwerpen daarenboven van Goddelijken aard zijn, knoopen, die zij door eene redelijke verklaring niet weten los te maken, dit moet hun niet tot ergernis ftrekken, of zij zieh verbeeiden dat zij zieh dapperlijk gekweten hebben, Avanneer zij, om zoo te fpreken, met de mythoIogifch<; bijl, die derzelver iiitvindfter de wijsbegeerte hun in banden gaf, met 66nen flag dezelvc dooigcljakc Iiebben; voorts moeten zij zieh over- tuigd houden, de menfchelijke zwakheid nimmer uit het oog verhezende, dat alles wat er waarlijk Goddelijks in de Gewijde Boeken vervat is of verhaald wordt, dit niet altijd moet afgemeten worden naar den bekrompen maatftaf van onze begrippen, doch dat, daar velerwege eene menigte kenmerken voorkomen, van eerbiedwaardige wijsheid, die wijsheid zeker overal onder fchuilt, offchoon ook wij kortzigtige en van die ov^roude tijden zoo ver verwijderde menfchen- kinderen dezelve niet weten optefporen. Dit nu is de hoofdfom van den laatften regel door ons voorgefchreven , en de hoofdfom van bijna onze gcheele Verhandeling, die men zou mögen omfchrijven met de woorden van den voortretFelijkften Apostel, toegepast overeenkomftig met onze bedoeling, en uit dien hoofde zeer gefchikt om ons ten zinfpreuk te dienen, waar mede hij de Christenen beveelt om m'ei hooger van zichzehen dan bctaamt ^ maar zoo over zichzclvcn te oordeelcn dat zij maat •weten te houden» xjTsp^povalv ■jrap' o tsl (ppovsTv' «AA« (ppoveTv f]g to crc^CppousTv. Rom. XII. 3. ^ \ Deacidified using the Bookkeeper | Neutralizing agent: Magnesium Ox Trealmenl Date: May 2005. 