title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 273 op wederkeerigen bijstand tegen Spanje, maar welke voor- waarde onzerzijds niet werd vervuld. — Zoo ging het met de 150,000 kroonen die zij ons ten jare van het beleg van Amiens hebben geleend. En vroeger met de 2000 voetknech- ten en 500 ruiters, welke zij aan den Hertog van BOUILLON hebben verstrekt, om den oorlog aan den Koning van Spanje te verklaren en in Luxemburg te beginnen. — Geheel te goe- der trouw en zonder eenig handschrift hebben zij ons met twee regimenten eerst bij het beleg van Rouen, onder het bevel van Graaf puiLıps van Nassau bijgestaan, van acht stuk- ken geschut en veel ammunnitie voorzien !); daarna bij het beleg van /a Fere, onder den Admiraal van nassau..” Welk hulpbetoon, merkte BUZAnvAL aan, geschied was op geene andere verzekering dan die van toekomstige wederdienst, wanneer Z. M. zich daartoe in staat zoude bevinden 2). — Voeg er bij, dat de krijgsmagt, door Graaf puıLıps aangevoerd, op de kust van Normandie was geland uit eene wel uitgeruste vloot van vijftig schepen 3). — En het blijkt, dat de Gezant in de eerste maanden na het Tractaat van Vervins, toen het hoog zuinig bestuur van suLLy den Koning nog niet vergunde, zijn woord gestand te doen, uit schaamte en verlegenheid zweeg als OLDENBARNEVELT hem toeduwde, dat hij aan Frankrijk's onver- mogen om 200,000 kroonen te betalen, geen geloof kon slaan, daar toch het kleine Nederland, met den vijand op den hals, diezelfdesom in &&n enkel jaaraan dat Rijk had voorgeschoten ®). 1) Zie het Register 29 Januarij, 7—16 Maart 1591, fol. 645, 665; 1592 fol. 809. 2) »Sans aucun contrat ou obligation, sinon celle d’une pareille courtoisie et favenr quand les affaires de Sa Majest& seroient en meilleur &tat.” 3) Memoires de suuur L. IV (A. 1591) p. 45 (T. U): »Les Provinces- Unies, outre les deux regimens qu’elles entretenoieut & ce Prince, avoient fait marcher vers les cötes de Normandie une flotte de cinquante voiles bien &quipee, et portant deux mille cing cens soldats, que commandoit le Comie PHILIPPE DE NASSAU.” 4) Dep£che van BUzZAanvau (11 Januarij 1599): »que personne ne jugeroit 13 214 Er is meer: — ’sKonings eigen .brieven aan den Advocaat en aan den Griffier der Staten-Generaal gerigt, liggen als on- wraakbaar getuigenis voor ons; — brieven uit de jaren 1591, 1594, 1595, vier uit 1596, voorts uit 1597 en 1598, afge- scheiden van de officiele, deels hiervoren gemelde betrekking tot de Staten-Generaal. — Natuurlijk en zonder omwegen ver- klaart daar de Koning !), wat hij bij monde te Nantes reeds had’ betuigd, nader op schrift, te weten dat hij de eer en de welvaart van zijne goede Vrienden en Bondgenooten, de H. H. Staten zoude blijven behartigen, met al den ernst dien hunne zorg voor zijne belangen toen hij die noodig had, hem ten pligt maakte. En vraagt men, of nexprIk als eerliik man heeft woord gehouden, dan wel of hij, volgens sommigen, ’s Lands onaf- hankelijkheid zoude hebben belaagd ? — Wij kunnen tot weder- legging der ligtvaardig verbreide en door onze Geschiedvor- schers opgevangen geruchten volstaan met de verwijzing tot de bereidvaardigheid of liever tot de vreugde, waarmede de Koning na het sluiten van het Twaalfjarig Bestand in 1609, den Agent der Republiek, FRANCOIS VAN AERSSEN, als Am- bassadeur in plegtig en openbaar gehoor ontving ?); welk jamais, que la France fust reduite & deur cens mille escus, veu mesmes que ce petit Estat, en pleine guerre, avoit ayde celuy de France de pareille som- me en une seule annee.” Letires et Neyociat., p. 57. a 1) Aan OLDENBARNEVELT (15 Aug. 1598): »que Phonneur et prosperite des S’® jes Estats mes bons amis et alies me ceront tousjours tres recommande comme le merite le soin qu'ils ont eu de moi quant jay eu besoin deus.” ’T Leven en Sterven van 3. V. OLDENB. bl. 613—617. En verg. de door mij in 1853 uitgegeven brieven van den Koning aan den Griffier corn. v. AERSSEN (Archief v. AERSSEN) in deu Cod. Diplom. Neerl. van het Histor. Genootsch. te Utrecht, 2° Serie, Iste Deel, 2° Aflever., bl. 157-163. 2) wınwoop, Memorials III, 89 (Becher uit Parijs aan den Resident TRUMBULL te Brussel): » Yesterday Monsieur ARSENS who resideth here for ihe States, was receaved by this King with solemnity in quality of Ambassador , and was sent for with three or four of the King’s coaches, and some gent- 275 feit alleen alle onwaardige vermoedens logenstraf. — Van dat tijdstip af week de Vertegenwoordiger der Nederlanden te Parijs voor geen andere Ambtgenooten dan voor die, door Koningen en de Republiek van Venetie afgevaardigd. — Op die onvergetelijke gebeurtenis beriep men zich in latere dagen bij het Fransche Hof, tot betoog van het regt der Nederland- sche Gezanten, reeds onder den Grootvader van LODEWLK XIV verkregen, om met den titel en het eerbetoon aan Zreellen- tien verschuldigd, bejegend te worden. Wij schuwen evenwel geenszins een grondig onderzoek naar de verreziende ontwerpen van Koning HENDRIK, eerlang door den verfoeijeliiken sluipmoordenaar RavaıLLac verijdeld. —. Zonderlinge beneveling der vooringenomenheid! In het eigen oogenblik dat de edele Vorst, het dralen moede, aan de spits der Protestantsche Unie van Duitschland te velde dacht te trekken, om het Huis van Oostenrijk en tevens Spanje met vereenigde kracht aan te grijpen, zoude hij, naar men durft gissen, den roofgierigen blik op de pas door hem gewaar- borgde Souvereiniteit van Nederland geworpen hebben !)! — Men bespeurt in den blinden argwaan niet, dat onze Staats- lieden — verre van bedreigd te worden -— de werkdadige deelgenooten der wijdstrekkende zamenspanning waren; dat hun leider, OLDENBARNEVELT, in innige verstandhouding met den krijgshaftigen Koning, de hoop had gevoed, den twist over de erfopvolging in Kleef en @Gulik, voorbode van den lemen of marke to conduct him. This rumor of the Prince of Conde made the Court very full, and gave him many witnesses of his honour.”” (24 Nov. 1609 o, st.). — Zie voorts WICQUEFORT, Preuve IV du L. II de l’Hist. d. Provinces-Unies, p. 189 (Memoire donne aux Ambassadeurs le France le 21 Novembre 1643). — In de Acte zelve leest men December. {) HOOFT, HENBIK DE GROOTE, f. 224. »Andere oordeelden dat het op Nederlandt gemunt was, om de hoghe overigheidt der vereenighde landtschap- pen” enz. BiLDERDIIK, resch. d. VWuderl. VIII, bl. 2: »sedert bleef hem die prikkeling bij, om /Zeer der Nederlanden te zijn.” 18 * 276 vernielenden dertigjarigen oorlog, door een stouten slag te beslechten. — Het gold niet minder dan de zaak der geheele Christenheid \), en Hollands Advocaat en het dubbel Gezant- schap, op zijne aansporing in het voorjaar van 1610 naar Frankrijk en @root-Britanni@ getogen, wisten van het diplo- matisch geheim zooveel, dat het den achterdochtige Ministers van JAcoB ı bezwaarlijk viel, hunnen spijt te verkroppen. — Niet onduidelijk gaven zii hun mistrouwen wegens een be- dekten handel tusschen de Kabinetten van Parjs en ’s Hage te kennen. Men wist te Zonder, dat de Koning van Frankrijk bij de Staten-Generaal had aangedrongen op de bespoediging der afreize van de Ambassadeurs, welke hij uit Holland wachtte, en zelfs zoo doenliijk, op de komst van OLDENBARNEVELT 2). Trots het deerlijk uiteinde van HENDRIK Iv, den Britschen na- ijver niet kunnende onderdrukken, beet de Groot-Thesaurier SALISBURY onzen Gezanten toe, » dat den Coninck van Vrank- ryck gemeent hadde te doen een coup de maistre, maar dat die ’t al wilde hebben, wel al conde werliesen, en men sulex niet en behoorde gedaen, ofte ter hande genomen te hebben, sonder ’t selve Syne Mat van Groot-Bretannien eerst te com- municeren.” En gewis, had ELIZABETH nog geleefd, hare Ministers zouden nn 1) Verg. in de Bijdragen voor Vaderl. Gesch. en Oudheidk. van NIJ110FF (1840) IIIe Deel, Ist st., bl. 3-28 mijne mededeeling uit het Rapport der Legatie naar Engeland (Instructie van 31 Maart 1610). — WALRAVEN VAN BREDERODE, CORN. VAN DER MYLE EN JACQUES VAN MALDERLE werden naar Frankrij;k gezonden. 2) wınwoop meldt uit 's Hage 10 Febr. 1609 (oude stijl), Memorials, T. III, 116 volg. »T understand that the French King doth much desire that Monsieur BARNEVELT the Advocate of Holland, should come to him in this Ambassage : but the affairs here at home (which at this time are so much out of order) cannot spare his presence from hence,” enz. En vroeger (27 Januarij) T. III, 108: »The French King hath required Monsieur ARSENS, in his name, to sollicite his Masters to hasten the sending of their Ambas- sadors into France.” 277 beter op de hoogte geweest zijn van hetgeen op het Vasteland broeide. — Men wil !), dat de Engelsche Vorstin door de mededeeling van hare gedachten over de noodzakelijkheid van het herstel van Europa’s verbroken evenwigt, den eerzuchtigen Franschen Monarch tot de reusachtige en zoo niet hersen- schimmige, ten minste door beider dood onvoltooide onder- neming aangespoord hebbe. — Maar hoe weinig voor de aan- vaarding dier roemvolle nalatenschap, van het van schoolsche geleerdheid overladen brein van Koning Jaco kon verwacht worden, bleek uit den schralen uitslag der pogingen, tot dat einde door de Nederlandsche Staatslieden aangewend. — Reeds bij hun vertrek uit Holland, hadden sonan BERCK, Pensionaris van Dordrecht, ALBERT DE VEER, Pensionaris van Amsterdam, ELIAS VAN OLDENBARNEVELT, broeder van den Advocaat, Pen- sionaris van Rotterdam, en ALBERT JoAcHımı, Gecommitteerde van Zeeland ter Generaliteit, nevens den gewonen Ambassadeur NOEL DE CARON, dezen bijzonderen last ontvangen : »Sullen by de beste gelegentheyt ondersoucken, off S. M?! (1acoB) niet goet en vindt, dat een naerder verbintenisse van mutu- elle assistentie gemaect werde tusschen -Syne Mt, den Coninck van Vranckryck, die Vereenichde Nederlanden, die Chur- ende Fursten ende andere Stenden van Duytschlant te samen, alsoe buyten twyfel sulcke naerder verbintenisse voor de geheele Christenkeyt seer dienstelick soude wesen, ende alle in- juste occupatiön, attentaten ende meneön te meer beletten ; ende, indien S. M. daertoe inclineert, sullen verstaen, tot 1) maBLY, Des principes des Neyociations, Chap. VI. »Pour assurer la libertö publique, disoit-elle (ELIZABETH) au prineipal Ministye de IEnei ıv (su1LLy), il faut rendre aux Princes d’Allemagne leur ancieune dignite, se- conder les efforts que font les Provimces-Unies pour se soustraire & la domi- x nation Espagnole, et inviter le reste des Pays-Bas & seconer le joug et for- mer une Republique independante. 2718 wat tijt en plaetse ’tselve bequamelick soude mogen ge- schieden ?).” Zoo is het dan duidelijk, dat onze wakkere Republikeinen, gerust op het eens bevochten en door de beide Kroonen van Frankrijk en Engeland gewaarborgd volksbestaan, met HEN- DRIK ıv @Ene lijn trokken. Op den eigen dag, dat men te ’sHage de verpletterende tijding van het snood ombrengen van dien Vorst ontving, den 18 Mei 1610, rigtte oLDEn- BARNEVELT met bewonderenswaardige kalmte en voortvarend- heid, eene dep&che aan de Gezanten te Zonden , met eene bijlage die uenorık’s antwoord op het voorstel der Nederland- sche Staten behelsde, » diewelcke, schreef de Advocaat, UE. aen S. Mat (JacopB) ende die Heeren van synen Raedt sullen mogen communiceren, ten eynde S. M. nae de waerheyt van het gebesoigneerde van onse Gesanten (te Paryjs) mach gein- formeert, ende des overleden Conincx intentie en resolutie, om die possiderende Fursten in haer rechtvaerdige saeke te mainteneren, te seeckerder mach weten. Ende sullen UE. S. M. daeruyt serzeuselick vermanen ende bidden, op dit ex- traordinaris accident, ende ten aensien van den jegenwoordigen staet en gelegentheyt van saeken, die hoochgemelde Fursten niet alleen te willen assisteren mette geaccordeerde 4000 mannen, maer met soe veel volcx en middelen meer, als d’importantie ende consequentie voor den welstant ende ver- sekertheyt van de geheele Christenheyt vereyscht, ende daer- benevens ooc de saeken in Vranckryck met synen goeden raedt ende auctoriteyt te helpen fortificeren ende mainteneren.” Niet alleep was er eene onmiskenbare overeenstemming 2) 1) Instractie van 31 Maart 1610, Art. XV. Verg. mijnue mededeelingen uit het Rapport der Legatie (H. S. der Koninkl. Bibliotheek), bij NIsHOFF, t. a. p. bl. 24 volgg. 2) Ju de Memoires van sur, T. VIII. 275 leest men: »Le Prince D’ORANGE cnvoya les Sieurs MALDERET el BREDERODE, offrir de lcur part (van wege de 2379 tusschen HENDRIK ıv en de Republiek, er was meer. — Uit zeer onlangs medegedeelde bescheiden zijn onderscheidene bjj- zonderheden aan het licht gekomen, waaruit men ziet, dat OLDENBARNEVELT’S SChO0NZOONn, CORNELIS VAN DER MYLE, in het najaar van 1609 tot Ambassadeur te Yeneti& benoemd, op zijne reize derwaarts, van Koning HENDRIK den geheimen last had ontvangen !) om gedurende zijn verblijf in Itali& den grondslag te leggen van eene Ligue of Verbond tegen Spanje, waaraan Frankrijk en Groot-Britanni&, de Republiek van Vene- tie, de Staten-Generaal, eenige Italiaansche Vorsten en zelfs de Paus zouden deelnemen. — Hoe vreemd het verhaal klinke, VAN DER MYLE, die aanvankelijk over de geringe ondersteuning of liever over het dwarsboomen 2) van zijne zending door het Fransche Hof, in zijne vertrouwelijke brieven aan den Advo- caat had geklaagd, maar zich van den togt naar Venetiö niet had laten afschrikken, ontvouwt in dezer voege den inhond varı het merkwaardig gesprek, hetwelk de Koning even te voren tot hem gevoerd had. — »2. M., meldt hij aan OLDENBAR- NEVELT 3), nam mij bij de hand en zeide mij dat Hoogst- dezelve na rijpe overweging, mijn vertrek naar Veneti& goed- keurde in de onderstelling dat ik daar als Ambassadeur be- jegend zoude worden, en dat daaruit nog iets goeds konde voortspruiten. -- De Koning meende dat de Venetianen alligt ongedwongener met mij, den Gezant der Staten, vijanden van den Koning van Spanje en van den Paus, dan met Hem Staten-Generaal,) au Roi, quinze mille hommes d’infanterie et trois mille de cavalerie.” 1) Verg. Mr. 3. c. songe, Nederland en Venetiö, bl. 462 volgg. 2) Tuch hield nU MAURIER, in 1620 staande, »que c’est le feu Roi de France (HENDRIK Iv) qui m&nages le premier la correspondance entre ces deux Repu- bliques.” DUDLEY-CARLETON, Leitres et Neyociat. T. III. 245 (3 Jan. 16:°/,,), De eer van die zaak kwam eigenlijk toe aan DUPLESSIS-MORNAY en diens pogingen bij Privs MAURITS. 3) Zie de Fransche dep&che van den Gezant aan zijn schoonvader bij DE JONGE, bl. 475—477. 280 zouden handelen, wien zij, schoon met onregt, meer dan eens hadden getoond niet geheel te vertrouwen. Dat ik trachten moest wit te vorschen, of niet de welgezinden onder hen ge- negen zouden zijn tot een Verbond tuschen Z. M., den Ko- ning van Groot-Britanniö en de Heeren Staten 1); zoo ja, - dat ik hun heimelijk zeggen moest hoe Z. M. geloofde, dat ook de Hertog van Savoye thans uit hoofde der nieuwe Allı- antie, daartoe insgelijks zoude neigen. Dat Z. M. niet twijfelde of ook de Hertog van Manius zoude toetreden, en evenzeer de Groot-Hertog van Toscane, wanneer deze eene zoo kracht- volle en stevige vereeniging aanschouwde, die hem van de vrees voor de grootheid en magt van den Koning van Spanje in Italiö onthief. Dat die Vorst alleen uit dwang Spaansch-gezind, zich gaarne van de leenhulde wegens Siena zoude bevrijden en naar wraak dorstte wegens een digt aan zijn Staat gren- zend eiland, hem door de Spanjaarden ontweldigd. Dat in zulk geval zelfs de Paus zich tegen den Koning van Spanje zoude verklaren om zich voor goed van het juk des Span- jaards te verlossen 2); dat hij dit van goede hand wist, maar dat de Paus van geringe afkomst was, zeer schroom- vallig en slechts bedacht op den luister van zijn Huis; dat’ men hen doorgaans uit lieden van minderen stand koos, die 1) Dat dit niet zoo ligt tot stand zoude komen, blijkt uit de bewering van DUDLEY-CARLETON, als hij van de beraamde Alliantie van Venetiö met Nederland sprekende zegt; (T. III. 124, 7 Aug. 1619): »C’est un grand changement dans les maximes ordinaires de cette Republique, qui depuis plu- sieurs aunees rissonnoit et reculoit d’effroi au seul nom de laga ou confede- razione, surlout avec un Prince on un Etat Protestant comme si c’eät etö la testa di Medusa.” 2) „Que le Pape mesmes en telle conjuncture se declareroit contre le Roi d’Espagne pour s’emanciper une fois de ceste servitude en laquelle I’Espagnol le detient; qu’il le scavoit tres bien, mais que ce Pape estoit homme de peu et fort timide, ne cerchant qu’aggrandir sa maison; qu’on les prenoit gens de petite qualite, lesquels se voiant eslevez en une telle grandeur s’estu- dioyent seulement ä beneficier et faire grands leurs parents,” enz. — De be- doelde Paus was pauLus v, Camillo Borghese. 281 tot zoodanige grootheid verheven, er ceniglijk op uit waren- hunne bloedverwanten te begunstigen en in aanzien te doen stiijgen. Dat, naar men hem uit Spanje berigt had, de Paus bij den Koning van Spanje moeite had gedaan om zijn neef, den Kardinaal sorcnese, tot een in het Koningrijk Napels opengevallen Aartsbisdom, met een inkomen van 30,000 du- caten, te benoemen; dat de Koning van Spanje dien zetel aan een der zonen van den Hertog van Savoye had gegund, hetgeen den Paus gewis gegriefd had. Dat de Paus zulk een Verbond ziende opdagen, geene zwarigheid zoude ma- ken zich zonder bijoogmerk daaraan te sluiten, .daar hij verzekerd kon zijn, dat noch de Koning van Groot-Britannie, noch de Heeren Staten iets in Italiö zouden eischen, en dat Z. M. Katholyk zijnde altijd voor het behoud van het gezag van den Roomschen Stoel zoude waken I). Dat hierin het echte middel lag om de zaken van het gansche Christendom duurzaam te regelen en de Spaansche magt te fnuiken 2). — Dat ik evenwel met omzigtigheid moest te werk gaan en ver- trouwelijk met zijn gewonen Gezant te Venetid, een braaf en verstandig man, raadplegen. — In de geheele rede van Z. M. merkte ik eene uitnemende genegenheid mijwaarts; de Koning zweeg eene wijl en zeide toen weder dat ik hem denkelijk beter dan iemand der zijnen, hierin van dienst zoude kun- nen zijn 3), daar ik in stilte en zonder opspraak hunne ge- zindheid zoude kunnen peilen en hen van de zijne verzeke- ren; zijne Ministers konden dit niet zonder zijn gezag daarin te mengen, hetwelk door eene weigering gekrenki zoude wor- 1) „Et que S. M. (nenDekik) estant Catholique auroit tousjours soin de son autorite.” 2) „Que ce seroit le vray moien d’asseurer les affaires de toute la Chres- tiente et rabbatre la puissance d’Espagne.” 3) »Qu’il eroyoit qu’en ceei je pourrois plustost le servir qu’aucun des siens, car je pourrois sans bruit et discreiement sonder leurs afjeclions et les asseurer de Ja sienne.” (bij DE Jonge bl. 476). 2832 den en hem bovendien belgen. — Dat de Venetianen zelve hem in den aanvang van hunne twisten hadden aangezocht, maar dat zij naar de spreuk handelden , 28 '4 gevaar voorbij, 200 bespot men den Heilige !); dat desmiettemin hun Staat aanzienliik was en het veel gewonnen zoude zijn, indien men met hen een Verbond kon treffen, of althans daarvan den grondslag leggen. — Ik gaf Z. M. ten antwoord, met dankbetuiging voor de verstrekte aanbeveling aan ’s Konings Ambassadeur, dat ik niet zoude nalaten, met dezen in goede verstandhouding te leven en de noodige openingen in ’t be- lang der gemeene zaak te doen. Op mijne stellige vraag of 2. M. meende op den Hertog van Savoye te kunnen reke- nen, ontving ik een stellig 7a. — Van een en ander heb ik U berigt willen geven, opdat ik te Venetiö uw welbehagen dienaangaande moge vernemen, daar ik den Heer ne CHAM- PIGNI daarvan geene opening zal doen dan na uwe Instruc- tien op dit punt ontvangen te hebben.” Ziedaar het omstandig verhaal van VAN DER MYLE, gedag- teekend uit Fontainebleau, 16 October 1609; — en uit een’ brief van den President seannın aan OLDENBARNEVELT den 13 Januarij daaraanvolgende geschreven, weten wij dat VAN DER MYLE’s gedrag te Venetiö allezins aan ’s Konings wenschen voldeed 2). De Nederlandsche Gezant over Frankrijk terug- gekeerd, had den Koning vertrouwelijk verslag gedaan van de gesteldheid van zaken, waarbij Z. M. en de Staten ge- zamenlijk betrokken waren. — Bedriegen wij ons niet, zoo verkrijgt het door den edelen suLzy geschetst ontwerp 3) van — 1) Passato periculo, gabbato il Santo. Zie dit spreekwoord ook in de Leitres et N&goc. van DUDLEY-CARLETON, 11I, 240. 2) DE JUNGE, t. a. p. bl. 462: »Le Roy a eu beancoup de contentement de ce que Mons. de vANDKBMIL est passe par icy pour luy faire entendre le bon succez de son voiage de Venise” enz. 3) Memoires de MAXIMILIEN DE BETHUNE Duc de suLLy, VIII, (Londres 1767) L. XXX, 209 suiv. 283 HENDRIK’S beöogde hervorming van Europa’s Statenstelsel , of geliik men het thans zoude noemen, de verandering der kaart van ons Werelddeel, niet weinig geloofwaardigheid uit van DER MYLE’S uitvoerige en onopgesmukte depeche. — Trou- wens bekwame en scherpzinnige Publicisten der vorige Eeuw, en wat meer zegt, Staatslieden, beoefenaren van het Volken- regt in onzen leefiijd !), hebben dat plan in de hoofdstrek- king niet betwijfeld; en saLıssury’s schampere uitdrukking cowp de maistre duidt het veelomvattende van ’s Konings ver- ijdelde inzigten helder aan; — een plan, tot welks verwe- zenlijking de Nederlandsche Republiek niet van zeven, maar van zeventien Provinciön hare jeugdige krachten zoude lee- nen. — Wij willen overigens niet ontkennen dat er iets avon- tuurlijks lag in die fraai geschilderde verdeeling van gebied en magt tusschen de vijf erfelijke Monarchen van Frankrijk, Spanje, Groot-Britanniö, Zweden en Lombardije, en de zes verkiesbare Hoofden van den Pauselijken Staat, van het Duit- sche Rijk, van Hongarije, Bohemen, Polen en Denemarken ; voorte tusschen de vier Republieken van Nederland, Zwitser- land, Venetiö en van de kleinere Italiaansche Staten. De hand- having van een eeuwigen Vrede in de gansche Christenheid door een’ Raad van Gezanten dier vöjffien Mogendheden, kan meer als een schoon en verheven ideaal, dan als mogelijk in de toepassing den koelzinnigen Staatsman hebben toegelagchen. — Maar Hollands Advocaat, zonder zich over de hinderpalen te bekom- 1) Projet de trait6 conclu pour rendre la pair perp£tuelle entre les Souve- rains Chreötiens, pour maintenir loujours lecommerce entre les Nations, et pour affermir davantage les maisons souveraines sur le trone, propose autrefois par HENRI le Grand, Roi de France, agree par la Reine ELIZABETH, par JACQUES I et par la plupart des autres Potentats de l’ Europe, uitgegeven door den Abt de St. rıerrE. Verg. daarover Koch, Abrege de l’Hist. d. Traites de Pair I, 33; wuEAToN Hist. Hd. proyres du Droit d. Gens depuis la paix de Westphalie 1, 317-—-325, en aldaar ancıLıon, TZableau des revolut. du systeme politique de PEurope, T. II, 494; PHILLIMORE, Commentaries upon Internat. Law, 1, 450. 284 meren, welke de stichting van het aanlokkend luchtkasteel mogt ontmoeten, moest gretig een plan omhelzen, welks aanvankelijke uitvoering hem van de naaste zorg, het dem- pen der onlusten in ÄKleef en Gulik en de verzwakking der meer en meer verontrustende, naar de Alleenheerschappij stre- vende Dynastie van Aabsburg zoude ontheffen. — En wie daarentegen overweegt, hoe ontijdig het Twaalfjarig Bestand der Republiek met Spanje, 's Konings lang gekoesterd ont- werp dwarsboomde !) door hem allereerst van eene nuttige afleiding en verbrokkeling der vijandelijke krijgsmagt en bovendien naar hij duchten kon, var de medewerking van Nederland te berooven; wien het weinig aannemelijk mogt voorkomen, dat HENDRIK Iv nog in 1608 de diensten vergol- den hebbe, hem vöör 1598 door OLDENBARNEVELT bewezen, den zoodanige geven wij gaarne toe, dat het tegenwoordige en de toekomst meer dan het verleden ’s Konings milddadig- heid jegens den Advocaat zullen bestierd hebben en dat zoo- verre die Staatsman niet reeds vrijwillig door het enkel be- lang des Vaderlands, tot afbreuk van den vijand op Duitschen grond gedreven ware, HENDRIK’S Politiek medebragt zich van de verknochtheid van den veelvermogenden Minister en alzoo van een overwegenden invloed op de Regering der Republiek te verzekeren. Wat eindelijik de verhouding tot Frankrijk in het derde tijdperk, van HENDRIK’s dood tot 1618 betreft, scherp heeft 1) suLıy, Menoires, t.a p. (VIII, 243): »La.treve des Pays-Bas avec l’Espagne, peut aussi &tre mise au nombre des incidens peu favorables.” — Zoo berigt de Venetiaansche Gezant PIETRO PRıuLı sedert 1605 tot 1603 bij HENDRIK ıv geaccrediteerd (Zelazione di F'rancia 1, 193): vAltra causa anco eccila in Sua Maestä desiderio di collegarsi colla Serenitä Vostra (den Doge), ed & la manifesta impossibilitä d'impedire la riuscita della pace in Fiandra,” enz. Z. de sedert 1856 te Venetiö verschünende Relazioni degli Stau Eu- ropei lette al Senato dagli Ambasciatori Veneti nel Secolo XVII, uitgege- ven door BAROZzZI en BERCHET. 285 men het in OLDENBARNEVELT gelaaki, dat hij voor den gun- steling van MARIA DE MEDICI, COoNcINnı, Maarschalk D’ANcRE ge- worden, tegen de Prinsen van den bloede en wel tegen de Hoofden der Protestanten, partij zoude getrokken hebben. — Men stelde den gevangen Grijsaard niet minder dan vier on- derscheiden vragen op dit punt voor, welke het duidelijk- heidshalve noodig is, hier in te vlechten. — » Waaromme hij in den jare 1614 deur den Heere van DER MYLE, in Vrank- rijk gezonden aan den Marquis D’AncRE, heeft doen aanbieden de magt van dese Landen jegens de Princen en die van de Religie aldaar? Of Uezelve Heere van DER MYLE bij zijne In- structiön was gelast aanbiedinge van de magt van dese Lan- den tegens de Princen en die van de Religie te doen, ’t zij aan den voorsz. Marquis of andere? Wat handelingen, of contracten hij vorders metten voorsz. Marquis D’ANcRE heeft gehad of gemaact? Waaromme hij met drie Provincien alleen heeft doen decreteren zoo solemnelen assistentie aan den voorsz. Marquis, als rec voor zijn doot derwaarts gedestineert was !)?" Het antwoord van’ den Advocaat op iedere vraag in 't bijzon- der, luidde dat van DER MYLE zich stiptelijk aan zijne Com- missie en Instructie had gehouden; dat hij zelf »van geen handelinge of contracten metten Marquis D’ANCRE in eeniger manieren en weet te spreken,’” of daartoe in ’t minst eenig voornemen gehad te hebben. — Wij willen de verdere regt- vaardiging van het ten deze verrigte, uit de kort geleden voor het eerst in druk verschenen Gedenkschriften van den toenmaligen Franschen Ambassadeur te 's Hage, BENJAMIN AU- BERY DU MAURIER 2), als onwraakbaar getuigenis putten; — een getuigenis te minder verwerpelijk, dewijl die Diplomaat een belijder was van de Protestantsche Godsdienst en geene I) Verhooren, bl. 170 volg. no. 299--302 (29 November 1618). 2) HENRI oUvR£&, Documents ind; sur Ü’Hist. du Protestant. en France et en Hollande 1566—1636. AUBERYT DU MAURIER, Ministre de France a La Haye (Paris 1853) p. 247 suiv. p. 330-338. 286 bedenking had gemaakt, zoowel bij de Staten van Holland als bij de Generaliteit, op zeer ernstigen toon de nakoming van hetgeen bij Tractaat was beloofd, herhaaldelijk te vorde- ren; terwijl het noode en schoorvoetend voldoen aan de eischen van het Fransche Hof !) ondubbelzinnig toont, hoe VLDENBAR- NEVELT geen middel zag anders dan door tijd te winnen, zich uit de verlegenheid te redden. — Zijne eigene opheldering van het gebeurde strookt volkomen met het berigt en de nadrukkelijke Vertoogen van de Gezanten DE LA NOUR en DU MAURIER 2). — » Wanneer men in Frankrijk en overal elders, zeiden zij, van het Verboud dezer Vereenigde Landen met den persoon en de kroon van Z. M. spreekt, noemt men het eigenlijk de Alliantie van Holland, als zijne ware benaming ontleenende aan hetgeen de kern en ziel van deze Repu- bliek uitmaakt. Dat Hunne Majesteiten zelve hiervan over- tuigd zijn, bewijst hun verdrag met Holland alleen, tijdens de sluiting van het Bestand, over de te verleenen hulp van 4000 Franschen 8). — Waaruit noodwendig volgt dat bij de behoefte aan wederkeerigen onderstand, Hoogstdezelve toen reeds voorzagen en er staat op maakten, dat deze Provincie daarvan het meeste deel zoude te dragen heb- ben. — Noch uenprik de Groote, noch de regerende Koning ro. 1) cartEToN, Lettres et Negoc. I, 268 (27 April 1617 o. st.): »On etoit fort divise ici au sujet du secours, que les Ambassadeurs de France sollici toient instamment, et quils avoient enfin obtenu,” enz. 2) Proposition de M. DE LA NoUE aur Estats Generaux de la Hollande du dernier Mars 1617; Prononce ce qui s’ensuit le dernier jour de Mars 1617 en Assemblee de M. MM. les Estats-Gen. d. P. Bas; Prononce en l’Assemblee des De&putez de la Province de Hollande 15 Avril 1617 (bij de Staten-Generaal 24 April 1617). 3) »On l’appelle proprement Zl’aliance de Hollande — la partie qui notoi- rement est la principale au corps de ceste Republique. Et pour justifier que Leurs Mat€s mesmes l’ont ainsy recognu, suflit le seul traicte fait par elles pour le seconrs des 4000 Franeois’’. enz. (Aauspraak van 15 April 16)7;) bij OUVBE, p. 334. 287 hadden zich ooit door de klagten of door het; misnoegen van uwe aartsvijanden laten weerhouden U ruimschoots en edelmoedig te helpen. Heeft zelfs de enkele stad Druns- wyk, schoon nog niet uwe Bondgenoot geworden, uwe mee- warigheid en ondersteuning genoten in het afvaardigen van een zoo doorluchtig Bevelhebber als Prins HEnDRIK aan de spits der bloem van uw krijgsvolk !), wat hebben dan niet een Koning en zijn Rijk van U te wachten, die U nooit iets hebben geweigerd? AlsZ. M. ziet hoe de Manzesteden, de Repnbliek van Venetid en de Koning van Zweden 2), wier belangen ongelijk minder dan die van Frankrijk met de uwe strooken, geheel vrijwillig en treffelijken bijstand van U ont- vangen, kan zij zich bezwaarlijk voorstellen en de wereld niet gelooven dat Gij Hoogstdezelvre zult onthouden wat zij zoo plegtig bedongen en zoo uitnemend van U verdiend heeft. — 2. Exc. (maurıts) heeft: eens zeer fraai gezegd, dat de Ko- ning zijn geld niet beter op interest kon beleggen, dan met zijjine gunst en mildheid bij voortduring aan de Republiek te bewijzen 3). Welnu, het oogenblik is thans gekomen, om 2.M. eenıge vrucht van zooveel uitgaven en van het vertrou- wen dat zij in U gesteld heeft, te doen plukken.” — Wat kon men in Holland, nog na het gruwelstuk aan HENDRIK IV gepleegd, de Fransche penningen tot een aanmerkelijk bedrag getrokken hebbende %), op deze en andere drangredenen voeg- nn nn 1) »Que si la seule ville de Brunswich n’estant point encor vostre alliee, a bien esprouve par l’envoy d’une personne taut signalde que Monsr. le Prince HENgI et de la fleur de vos forces” enz. (Aanspraak van 31 Maart 1617). 2) „Que S. M. voyant les villes hanseatiques, la Republigue de Venize et le Roy de Suede — recevoir tant de volontaires et sigualdes assistances de cet Estat”’ enz. (Aanspraak van 24 April 1617). 3) »Son Exee me dist un jour, que le Roy — ne pouvoit ınettre son ar- gert ä meilleur interest.” (Aanspraak van 31 Maart 1617). 4) OUVRE, ft. a. p., bl. 214: »Ce qui disposa mieux les Provinces-Unies, ce fut l’annonce du payement des tronpes frangaisce pour le second semestre um nn nn 288 zaam antwoorden? Ging het aan, millioenen te genieten en wederdienst met dezen of genen glimp af te slaan ? Met meer- der of minder grond kon men gissen , dat concınI en zijne echtgenoot ELEONORA GaLiGAI de Regentes-Moeder en tevens den jongen Koning Lopewuk xıu onwaardiglijk beheerschten en door het goud van den Hertog van LERMA, den eersten Mi- nister in Spanje omgekocht, Frankrijk verrieden en tegelijk den ondergang der Hugenoten beöogden. Maar, mogten de ver- moedens van den Britschen Gezant CcARLEToON !) zwaarder wegen dan de ofliciöle betuigingen van het tegendeel in de Fransche Memoriön van een’ geloofsgenoot, van den Staatsman, vriend van H. DE GROOT en tegelijk van DANIEL HEINSIUS, sedert Se- cretarıs der Staten-Generaal ter Synode van Dordrecht, ver- vat? Het kon den, schijn hebben, even als in later tijd on- der het Bewind van RICHELIEU en MAZARIN, dat zwakke Vorsten onder den overmoed van een ten toppunt van gezag geste- gen Minister zuchtten, wiens inzigten met; de hunne strij- dig werden geacht; — stond het aan Hollands Advocaat, in den burgerkrijg die het Rijk verteerde 2), zich tegen het Hoofd van den Staat en voor de. misnoegden te verklaren ? Zoo lang de Maarschalk n’anche het vertrouwen van LODEWIK XIH niet openlijk had verbeurd, en de Gezanten des Konings de tolken van zijne wenschen waren, hoe zoude OLDENBARNEVELT zich hebben kunnen vermeten, de Republiek tegen hem in . het harnas te jagen? — Met omzigtig beleid ging hij ook hier te de 1613 et l’aunee courante.”” — CARLETON, Lettres et Negoc. I, 242, »l’ar- gent qu’ils ont tire de la France depuis la treve” enz. — (11 Maart 1617). 1) Lettres et Negociat. I, 295 (!°/,, Mei 1617): »J’ai reprösents com- ment le Roi de France ötoit gouvernd par la Reine Regente, la Reine par le Marechal n’ancRE, et D’ANCRE par les Ministres d’Espagne et de Rome” (Aan wINwooD). 2) OLDENBARNEVELT had slechts ten doel, uit dien Arand zooveel onder- standgelden voor de Republiek te trekken, »als doenlyck” was. Z. zijne de- peche van 3 Sept. 1615 aan Vv. DER vEECKEN, in de Handel. v. het Prov. Utrechtsch Genootsch. v. 1851, bl. 48. 289 werk; hij mengde zich niet in de huishoudelijke aangelegen- heden van Frankrijk ; hij volgde het in onze dagen bij uit- stek gevierde stelsel 1) en merkte degenen die het roer der zaken in handen hadden, als de Vertegenwoordigers van den Staat aan. Hij zocht echter de nakoming der verpligtingen jegens de uitheemsche Kroon aangegaan, zoolang doenlijk te vertragen, en de zoo vurig door DE LA NOUE en DU MAURIER begeerde krijgslieden waren nog niet opgerukt, toen de tij- ding dat de als een Afgod gehuldigde en bewierookte Ita- liaan door het verwoede graauw aan stukken was gescheurd, met ’s Konings betuiging van erkentelijkheid 2) voor de nu overbodig geworden dienst, naar 's Haye werd overgebragt. — Zoo heeft dan OLDENBARNEVELT met juistheid de gansche toe- dragt der hatelijk voorgestelde negotiatie niteengezet, toen hy zeide » wel te weten dat myn Heeren Staten van Hollund en West- Vriesland particulierlijk in behoorlijke forme hen verbonden en verobligeert hebben om den Conink van Vrankrijk tot allen tijden, op zyne vermaninge, de Franchoisen, die in deze Lan- den zoo te voet als te paerde uyt zijn secours onderhouden ziin, tot zijnen dienst toe te zeynden en laten gebruyken, en dat alle jaars in ’t versoeken van de tontinuatie van ’t selve secours, AERSSENS en de Heere vAN LANGERAK Süccessive- lijk gelast zijn geweest, tot facslitatie van de voorsz. conti- nuatie te verclaren, dat deselve Franchoisen alhier te lande gehouden, geöxerceert en ten dienste bequaam gemaackt wor- den, omme tot vermaninge van Zijne Maj. tot zijnen dienste in Vrankrijk gezonden te worden, ende dat den Conink na 1) Het beginsel van niet-tusschenkomst, in de depöches van canNInG (1822 en 1823) en door woLE (1830) verkondigd. — Verg. PHILLIMORE’S, Com- ment. III, 756—766 en D’HAUSSONVILLE, Hist. de la politique exierieure du Gouvernement frangais (1830—1848) I, 18— 22. 2) Bij ouve&, p. 249, 337. Aanspraak van I Junij 1617. »Sa Mat“ m’or- donne de leur en reconfirmer encor de vive voix, son tres affectionne remer- ciement” enz, " 19 BRSEEPREB PERL VREGEE NEED, UN CORE BEIREN AFOHERAEE N VERERE IE VFERRRERIETERS EIER EBERSEEREEEG ERFSE BEI SREIIEPIEEIEETESBERSEVEERSIESPEESESCCAEN SEEEESEP SEELEN 290 de erecutie aan den persoon van den Marquis D’ANCRE gedaan, myn Heeren Staten bedanckt heeft van bare voorsz. Resolutie, volgende de brieven daarvan zynde !).”” — Men honde daarbij in ’t oog, dat de Alliantie met Frankrijk 2), in’ 1608 tot waarborg en voor den duur van het Bestand gesloten, na de twaalf jaren kwam te vervallen 3). Wat zoude bij de her- vatting der vijandelijkheden met Spanje, van de voorheen en nog immer genoten hulp van Frankrijk worden, indien men ‚ bij deze gelegenheid, het Hof in den steek had gelaten? Wie desniettemin het gedrag van den Advooaat niet volkomen ge- zuiverd mogt oordeelen, dien willen wij gevraagd hebben welk vonnis hij strijkt over OLDENBARNEVELT’S bitterste ver- volgers, die nog bij het leven van Prins maurırs en daarna onder het Stadhouderschap van FREDERIK HENDRIK, 200 hoogen prijs op het behoud der vriendschap met Frankrijk stelden, dat zij de Nederlandsche vlont tot het te onder brengen van het heldhaftig Zoekelle, het bolwerk der Hugenoten, ten spijt der openbare meening in de Republiek, aan RICHELIEU ver- strekten 5)? 1) Verhooren, bl. 171. 2) Z. het Tractaat van 26 Juni) 1603 (bij Rısmer, Foedera, T. VII, P. II, p. 160 sqq.) insgelijks met Groot-Britannie gesloten. 3) Verhooren, bl. 188: »Seyt, dat naar zijn beste onthout de Heeren Ambassadeurs van Vrankriijk en Groot Bretaingien hare Coningen voor lan- ger of vorderen tijd nyet en hebben willen verbinden dan zoo lange de Tröves ofte stilstand duyren zoude.” (30 Nov. 1618). In het Verdrag leest men; »pour la manufention de la Paix qui se traicte & present.” 4) Twintig oorlogschepen, onder het bevel van den Admiraal HAULTAIN. DE JONGE, Gesch. v. het Nederl. Zeewezen, I, 360 volgg. 5) Overeenkomst den 12 April 1625 te ’s Z/age geteekend met den Fran- schen Gezant D’ESPESSES, door IIENDRIK VAN ESSEN, een der XXIV Regters, NIC, V. BOUCHOBST en GIJSB. V. BOETZELAER, te vinden bij AITZEMA, Saken v. Staet en Oorlogh, IV® B. 1° Deel bl. 724—729. Z. voorts CAPELLEN, Gedenkschr. I, 383. ’t Volck murmureert alhier op d’ assistentie, aen den Couinck tegens die van de Religie gedaen.” 291 Betrekking tot Engeland en Schotland. (ELIGABETH T 24 Maart 1603 JacoB ı, Koning van Groot-Britanni? 1) ). Ook hier, bij de beschouwing der internationale handelin- gen gedurende het Ministerie van OLDENBARNEVELT, mogen de scherp afgeteekende tijdperken der regering van Koniugin ELIZABETH, en van haren zoo geheel verschillenden opvolger, den Koning van Schotland, sacos vı, niet verward worden ; — evenmin als de met dien Vorst uit het Huis van szuart, af- zonderlijk vöör zijne verhefling tot den troon van Engeland, aangeknoopte banden. — In de verhouding vooral tot Spanje zoude de invloed dier gebeurtenis zich al dadelijk door den vredelievenden zin van den nieuwen Monarch, drager der beide kroonen van den thans vereenigden Staat 2), ondubbel- zinnig openbaren. Wat zLizaBETH aangaat, de heugenis van LEICESTER’S en WILLOUGHBY’s wedervaren hier te lande had in het gemoed der hooghartige Vorstin een te diepen indruk achtergelaten, dan dat het Hollands Eersten Minister zonder doorslaande blij- ken van meer dan gewone bekwaamheid, gelukt ware het ge- voel van afkeer te overwinnen en door eene met 's Lands zegten bestaanbare inschikkelijkheid, de genegenheid der ver- gramde en niet ligt verzoenlijke Koningin te verwerven. — Het leed een aantal jaren, alvorens OLDENBARNEVELT met een 1) Sedert 20 October 1604. BiJMER, Foedera, Acta Publica enz. T. VII, P. II, p. 127. Proclamatio pro Unione Regnorum Angliae et Scotiae. »Upou all which considerations we do, by these presents, by force of our Kingly Power and Perogative, assume to Our self — the name and stile of King of Great Britain Fraunce and Ireland Defendor of the Faithe,” enz. 2) BIsMeR, T. VII, P. IV p. 129. Troonrede van JacoB tot het Parlement Ao. 1624: »1, who have been all the daies of my life a peaceable King and have had the honor in my titles and impresses to be stiled er pacificus,” enz. 19° 292 eigenhandigen en hoogstvleijenden brief van ELIZABETH vereerd werd, waarin het karakter der groote Vorstin zich naar waar- heid afspiegelt. — »Zoo gij tot hiertoe, dus schreef zij den Advocaat in Juliji 4597 1), geene brieven van Ons hebt ont- vangen in zulken stijl als doorgaans de gunst en achting der Vorsten aanduidt, is dit alleen aan onze rondborstigheid te wijten, die zich niet tot het onedel gebruik van sommigen vernedert om in de hoop van de genegenheid der lieden te winnen, geringe gelegenheden aan te grijpen en hen bij voor- raad voor toekomende diensten te bedanken. — Wij daaren- tegen, liefst getrouw blijvende aan onze opregtheid, handelen niet dan met kennis van zaken en op deugdelijk blijk. Maar nu zeer onlangs stellige aanwijzingen en uitnemend pligtbe- toon van u ondervonden hebbende, die uwe goede gezindheid zoo tot de gemeene zaak als tot hetgeen Ons in ’t bijzonder betreft, onmiskenbaar aanduiden 2), zouden wi) onze onge- veinsdheid en rondheid geweld aändoen, indien wij niet (in afwachting dat de tijd Ons een middel aanbiede, om u daar- var andere verzekering te geven), op eenige wijze deden blijken welken levendigen indruk uwe verdiensten op Ons hebben gemaakt 3), niet alleen van uw beleid (dat in staats- zaken nergens met meer helderheid doorstraalt dan in het juist waarnemen der gelegenheden), maar ook van uwe ge- negenheid t’onswaarts, die gij zult bevinden op zoo goede plaats gevestigd te hebben dat gij daarvan al die vruchten moogt te gemoet zien, welke het eene Prinses van eer be- taamt, aan een Man van uwe waarde te verleenen.” 1) A Mons. de BARNEVvELT. (le X de Juillet 1597). ’© Leven en sterven van J. v. OLDENB. bl. 620. | %) »Mais ayant tout de nouveau receu de vostre part, des indices tres expres et debvoirs signalez de vostre honneste disposition, tant envers la commune cause, comme vers ce qui nous touche en particulier.” 3) „Que vos merites ont fait en nous une impression bien vive, et de vostre prudönce, laquelle ne rend aux affaires d’Estat, plus claire Iymiere de soy, qu’en prenant & point les opportunitez” enz. 