title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 1) Met blijkbare toespeling op de niet af te wenden aftreding van nrı- MELPENNINCK, zond VAN DER GOXS aan BRANTSEN den 11 Februarij 1806 de volgende zinsneden van cen Publieist ter overweging: »Quelgues anndes pro- duisent sonrent ans metamorphoso inattendue dans les plus grands int6räts des Peuples. II importe alore auz Penples d’&tre gouvernes par des hommes qwi saisissent & temps cetto metamorphose, et qui me #6 raidissenf pas contre des anciennes iddes, eondamnees par des faita nouveaux.” — BRANTSEN siemde met die leer der faits accomplis in: »de onderrinding van onze dagen bevos- tigt he” (Aan van DER coxs, 17 Februarüj 1806). 20* 308 bewoog zich van den Koning dien hij opregtelijk toegedaan was, te scheiden, blijft nog te ontvouwen. Voor Van DER soxs, gelijk voor andere Ministers, maar voor hem in som- mige opzigten meer dan voor ziine Ambtgenooten, was de tjjdelijke verplaatsing van den zetel der Regering naar Utrecht, een wezenlijke grief; was dit voor de bevolking te ’sHage een zeer gevoelig verlies, voor het Hof, voor de Leden van het Corps Diplomatique, voor de Staatscollegiön die in de toen niet bloeijende Landstad bezwaarlijk geherbergd konden worden, voor de Natie die de kosten van eene be- tamelijke huisvesting van den Koning en diens gevolg zon hebben te dragen, was deze invallende gedachte van ons- wısk, die weldra door eene andere zou verdreven worden, een drukkende last. Het was een tijd waarin de Schatkist niet eens de interessen der Staatsschuld regelmatig kon aanzuiveren, en de voordeelen der aanhechting van Oost- friesland, eene schrale vergoeding van zoo vele opoffe- ringen, lagen nog in het verschiet. Het viel niet moeije- lijk, met den spotvogel rALcK te voorspellen, dat de schoone dagen van Utrecht niet lang zouden duren, en op zijn jeug- digen leeftjjd kon hij zich met zijne vrienden vrolijik ms- ken over „dien haast, die confusie, dat magtelooze mis noegen der voormalige groote Heeren, over die kleine ge- bouwen, weinig berekend voor zoovele en voor zulke in- woners; over die herberg !) hervormd in een Paleis, over de bekrompen schuur vereerd met den naam van Opera 2),” en over nog meerdere geimproviseerde gedaanteverwisselin- gen. Maar voor den ouderen, ziekelijken en zwaarmoedigen Minister van Buitenlandsche Zaken, had dit tafereel te don- kere tinten om hem niet veeleer nog treuriger te stemmen. Zijn zenuwgestel was geheel geschokt, en schoon hij aan- !) Paushuizen. 2) ruicr man Rn. m. sicrama, 11 November 1807 (Brieven hi. 160). 309 vankelijk de vergunning had te ’s Hage te blijven, werd hij niet zelden in het holle van den nacht door de aankomst vau koeriers met ’sKonings dep6ches, die een dadelijk ant- woord vorderden, op de onaangenaamste wijze gestoord. VAN DER 60xs stond niet eukel aan het hoofd der Diplo- matie: hij was ook Groot-Kanselier der Orden van het Rijk, eene zaak die LODEWISK weinig minder aan het hart ging dan de gewigtigste onderwerpen. Al zeer spoedig na den troon te hebben bestegen 1), had hi) op het voorbeeld zijns Broeders, de versche Monarchie met den meesten glans en luister wenschende te omringen, niet slechts door de instelling van eereteekenen wegens uit- stekende burgerlijike of militaire verdiensten, een nieuwe Aristocratie willen scheppen, maar ook over de middelen nagedacht, hoe ’s Lands edelste en aanzienlijkste geslachten aan het Koningschap duurzaam te verbinden, en den erfe- lijken met den papier-Adel het best zamen te smelten. Zoo moest VAN DER GOES?) in diep geheim en zoo onpar- tjdig mogelijk eenige daartoe betrekkelijke vragen beant- woorden, die kennelijk later van invloed zijn geweest op ıopswuxs Besluiten en op de Wetten, houdende bepalin- gen aangaande een’ Constitutionelen Adel in het Rüjk, 3) Uit Aken, 4 September 1806. 2) „Monsieur VAN DER GOES, je veux vons charger d’an travail deliost. il consiste & me röpondre d’ane manidre exacte et impartiale aux questions sui- wantes. 1° Y avait-il en Hollande des Nobles titr6s, ’est-ä-dire des Ducs, Marguis, Comtes ou Barone avec des Duchds, des Marquisats, Comtes on Baronnies vöritables? Pourrais-je on avoir le Dictionnaire on Ia liste exaote, ainsi que Pindicatiou des lien od ils so trouvent? 2°. Combien y en a-t-il qui ont preffr6 servir lAngleterre & rester ches eux? 8°. Quels diaient lears priviläges? 4°. Eat-il vrai quiils araient peu d’influence sur Ja Nation? 5°. A quoi wattendaient-ils par le changement de Goavernement ? 8°. Que dösirent-ils secrätement? Tachez de me röpondre impartialement et secräte- ment bientöt. Adien. — LoUIs.” (Archief VAR DER GOES). 310 met de daartoe behoorende Statuten uitgevaardigd 1), en die al weder in zoo hooge mate NAPOLEONS gramschap zou- den wekken. Zeker is het dat de Minister-Groot-Kanselier met een brein reeds afgemat door de beslommeringen der buitenlandsche Politiek, zich nog gestadig het hoofd moess breken met de naauw-luisterende en de kleinste details der Orde van de Unie en van de te vieren Ridderfeesten 2). Eene proeve uit meerdere van de velerlei, hetzij belangrijke zaken of wel beuzelarijen, die ten gevolge van den afstand van ’sHage en Utrecht, van ER GoEs gelüktijdig dubbele moeite en inspanning opleiden. „Ik heb gister avond, zeide hij — den brief ontvaugen, met welken Uwe Majesteit mij dien zelfden dag vereerd heeft 3); maar ik ben ziek, Sire, en voel dat mijne zenuwen dermate zijn aangedaan, dat ik tot arbeid weinig geschikt ben. U. M. zal zich gelieven te herinneren, dat toen ik in de verleden week de eer had, Haar het ontwerp der Statuten van de Koninklijke Orde der Unie aan te bieden, Zij dit ontwerp aan den Heer BÖRLL heeft ter hand gesteld, om het in overleg met den Heer sıx te onderzoeken. Ik weet niet bepaald, Sire, wie den Hoogleeraar rau als Redenaar der Orde, zou behooren te vervangen. De Heer pzLprar, Hervormd Predikant te »sHage, is zeer goed in staat een fraaije Rede in het Fransch te houden en de Hoogleeraar te Leiden, vAN DER PaLM, zou zich daarvan in het Hollandsch uitnemend kwijten. De nasmlijst der Ridders welke Uwe Mat. verlangt dat Haar ter onderteekening voorgelegd worde, zal tegen den tweeden Januarij gereed zijn. Wat den ruil der Grootkruisen van de Orde met Spanje betreft, heb ik de eer U.M. het einde %) Persamsling van Wetten VII. 104—131. (22 April, 1 Ostober en 31 November 1809). 3) Zie rarck’s Brieven bl. 169171 (san v. Dax raum, 25 December 1807, 8 Januarij 1808). 3) Naar de Fransche miouut, 14 Deoember 1807. (Archief van DER com). sıl dier Negotiatie te berigten. Vier groote linten der Konink- ljke Orde van de Unie zijn door den Heer BRANTSEN aan den Ambassadeur van Z. Katholijke Majesteit 1) te Parijs overhandigd, welke die Gezant met den eersten koerier aan zijn Hof zon doen geworden; ik onderstel dus dat die thans te Madrid zullen aangekomen zijn. Ook heb ik de eer U. M. te melden dat de onderhandeling met den Koning van Beijeren ten einde loopt; de afwezigheid van dien Vorst is de reden waarom zij haar vol beslag nog niet heeft gekregen. Wat den Koning van Wurtemberg aangaat, het schijnt dat de Heer neneL er nog niet in geslaagd is een gunstige ge- legenheid te vinden, daar hij mij over dit punt niets mede- deelt; ik stel mij voor hem met de eerste post nader te schrjven om de zaak voorwaarts te doen gaan, terwijl ik zoodra mij dit mogelijk is, van mijne zijde met den Baron v. steuBE zal onderhandelen 2). Eenige dagen geleden, Sire, heeft U. M. mij gelast de geloofabrieven voor Hoogstderzelver Ambassadeur bij de Ver- heven Porte 3) in gereedheid te brengen; gedurende mijne afwezigheid is men hiermede onledig geweest, en ik heb thans met dezen koerier, de eer die ter onderteekening aan Uwe Mat. voor te leggen. Ik had, Sire, aan den Kamerheer van DEDEM #) de noodige Instructiön ter hand gesteld met opzigt tot de vier groote decoratiön voor Z. M. den Koning van Napels bestemd, en hoe te handelen met de groote en kleine kruisen, door U. M. aan den Vorst van Lucca toegedacht. Ik heb’ die t) Toen nog Kankı iv. — Verg. Bijlage XXV bl. 100, den brief van den Seeretaris van Legatio HUGO van zurLEn, 7 Maart 1808. 3) Als Minister van Wurtemberg in Holland (Augustas 1808) nonmt NIE- aver den Grasf v. TURKHEOG wein junger Maon voll Herz and Sehnsucht sich anzuschlieszen.” wızsuun, Lebensnachriekten I. 306. 3) De meermalen genoemde F. 6. VAN DEDEM Y. DE GELDER. %) De Eavoy6, zoon van den evengemelde. 312 stukken teruggevraagd en na ze veranderd te hebben aan den Heer Dz oauLAınoouRT gezonden, terwijl ik zorg heb gedragen dat de Heer sıennaus !) in tijds verwittigd, aan den Heer DE cAuLAINooURT de voorwerpen naar het nieuw mo- del vervaardigd, mede geve. — Ruim acht dagen geleden, Sire, heb ik op last van U. M. aan ieder der in het Koning- rjjk Westphalen met het kruis begiftigde personen, een be- leefden brief gerigt om hen te verwittigen, dat zoodra U.M. daarvan bepaaldelijk het model heeft vastgesteld, het diploma hun in behoorlijken vorm zal geworden. Op dezelfde wijze zal ik handelen jegens hen, die U. M. bij haar Decreet van gister in dit Koningrijk heeft gedeooreerd.” Na welke min beduidende zaken, de Minister nog in eenige bijzonderheden trad asngaande de zending van den Generaal van HOGEN- DorP en van den Maarschalk ver HUELL, wiens geloofs. brieven in orde zouden worden gebragt ; terwijl hij ten slotte de laatst ingekomen dep6ches uit Berlijn, Hamburg, Kiel, Stultgart, Carlsruhe en Munchen insloot. Moest niet wel eens den Staatsman het hoofd van die opeenstapeling der meest uiteenloopende zaken duizelen 2), en kon het wel anders of vergissingen, aan ’sKonings al te beknopte en daardoor onduidelijke uitdrukkingen of aan zijn niet wel leesbaar handschrift te wijten, waren daarvan nu en dan het gevolg 3)? Dit gaf dan aanleiding tot brieven, waarin de Minister zich bij den achterdochtigen Monarch op zijn ter goede trouw en onwillekeurig beganen misslag beriep, hei- geen hem reeds door zijne ongesteldheid gekweld, gewis hard zal gevallen zijn. Voeg er de smarteliike gewaarwor- dingen bij, welke van DER GoEs ondervinden moest, wan- %) Jawelier te Parije. 2) „Malndo alors et la täte entiärement oocupöe des difrents objats eonte- nus dans cette lettre.” enz. (VAN DER ons aan den Koning). 3) Er worden eens lieden gedecorserd, welke de Koning verklaarde niet be- doelä te hebben. 313 neer hij den Koning eene of andere, hetzij diplomatische of andere teleurstelling, krenkend voor LODEWIJSKS eergevoel, had mede te deelen; b. v. als een Hollander het Ridderkruis had geweigerd 1), of erger nog als de uit kracht van het Trac- taat van Fontainebleau, naar Wesel afgezonden Commis- sarissen een vergeefsche reis hadden gemaakt. „Heden morgen te tien ure, Sire, zoo schreef hij den 29 December 1807, ziju mij de bevelen van Uwe Majesteit van den 26". jongstleden overhandigd. Ik zal onmiddellijk aan den Heer BBANTSEN schrijven over de weigering, welke den Com- missarissen te Wesel wedervaren is 2); een tweede Verslag over dit voorval, sedert gister opgesteld, geuf ik mij de eer hierbij aan Uwe Majesteit te onderwerpen. De geloofs- brieven en Instructiöu voor den Heer ve& HUzLL in hoe- danigheid van Uwer Ma. Ambassadeur bij den Keizer en Koning, zullen onverwijld worden vervaardigd. Ik zou mij heden avond hebben ingescheept, om vroeger te Utrecht te zijn, maar de zich thans te 'sHage bevindende jagten, zijn gehuurd om morgen het Corps Diplomatique over te bren- gen, dat ik zal begeleiden. De gezondheid van den Baron v. STEUBE is nu beterende, zoodat hij zich morgen met zijne Ambtgenooten naar Utrecht zal begeven om de eer te hebben zich bij U. M. te vervoegen en zoo hem dit ver- gund wordt, Haar het groot lint van den gouden Arend 1) Niet allen var swinpen, maar ook de H.H. a. A. DEUTZ v. AsaEn- DELFT en 3. w. Hopg (beide brieven van 14 Febr. 1807). — wodLL aan van per coxs, 26 Febr. 1807: »S. M. m’a dit ce matin, qu’on lui avait parlö d’un refus de M. DEUTZ VAN ASSENDELFT pour la croix de Chevalier. J’ai 46 röpondre naturelleinent, que je Fignorais, Sı comme j’ai lieu de oroire, Im chose est vraie, il me paraft que vous no ferez pas mal d’en informer Sa Majeste.” 3) »Rien ne me frappe plus —schrüft szantsen knorrig den 21 December 1807 (san VAN DER GOES), pas möme l’enroi des Commissnires & Werel: Car on me dit que SPAEN DE BILJOEN csi d&jä parti pour traiter eu vertu d’oa Trait€ qui n’existe pas, puisque les ratifieations ne sont pas dchangeee.” 314 van Wurtemberg san te bieden.” Ook de Pruissische Legatie-Raad xüsrer, die te Amsterdam een’ medearbei- der 1) bij zijne geldelijke Negotiatie eerstdaags verwachtte, wenschte op den aanstaanden Nieuwjaarsdag met het Corps Diplomatique, aan den Koning voorgesteld te worden. Het zou de laatste plegtigheid zijn, waarbij VAN DER GOES als Diplomaat zijne officiele pligten vervulde, en hoe slecht den ook te Utrecht ingerigt, de vreemde Gezanten als gastheer zou onthalen 2). Het ineident vsR AURLL; de zoo even vermelde misslag, maar in "t bijzonder het bezwaar der verplaatsing uit '"sHage en het dralen van VAN DER GOES met zijne overkomst, meer aan onwil dan aan zijne ziekelijkheid toegeschreven, lokten eene woordenwisseling met den Koning ®), en ten laatste zijn ontslag uit, in de meest vereerende betuigingen over LODEWIJKS leedgevoel en met toekenning van een levenslang pensioen verleend +). Ook zou de gewezen Minister als 1) Den beroemden ». o. neun. Zie Bilege XXVIII bl. 107112. 2) »V. E. sait que n’nyant pas de maison d Utrecht, je serai vbligd de m’arranger dans une mauvaise chambre avec un manvais diner” ens. (van DER @0Es man den Opperhofmaarschalk De Broc, 28 December 1807). 3) »Oserais-je vous prier, zoo schrüjft de Secretaris van Staat moeLı den 37 December 1807 aan van DER coEs, de me faire parvenir pour quelgues heures les difförentes lettres qui ont 6t& &crites par moi A Votre Excellence, pour vons inviter de la part de Sa Majests de venir A Utrecht.” 4) »Der auswärtige Minister Roöuz ist ein feiner und klager Mann.” nız- sur uit Utrecht, Mei 1808. Ledewsmachrichten über BARTHOLD GBoRG nessune (Hamburg 1838) I. 390. — Na dien Staatsman meer van nabij te hoben leeren waarderen, getnigt NIEBUER van onzen Landgenoot: »RosLL ist ein liebenswürdiger, änszerst einfacher Mann, mehr in Geschäften als durch Litteratur ausgebildet, aber schr verständig, von vieler Erfahrung und Re- Aection, und von einem fast unbegreiflich offoem Charakter. Wenige Men- schen haben einen so schönen Ruf in ihrem eignen Vaterlande, und noch wenigere Minister eines Berufs, zu dem man Verschlagsnheit und Verschlos- senheit, selbet Dissimulation, für unentbehrlich, wenn auch nicht sogar für des Wesen desselben hält, eine so schlichte Rechtschaffenheit.” (Uit Amster- dam 7 Ostober 1808) Cirowlarbriefe aus Holland s. 270 (Hamburg 1842). 315 Grroot-Kanselier aanblijven. De opengevallen plaats van den Leider der Hollandsche Diplomatie, werd door een ander regtschapen Man, WILLEM FREDEKIK RÖRLL, hoewel aan dien werkkring dusverre vreemd, !) waardiglijik ingeno- men; — aan wiens schranderheid en omzigtigheid wel- dra door buitenlandsche Diplomaten hulde werd gedaan, en wiens mannelijk en vaderlandlievend karskter in de nog hagchelijker stormen welke Holland te verduren zon hebben, met zijn zedeliik overwigt de magt van een overmoedigen Geweldenaar wel niet stuiten kon, maar toch een en ander- maal zou beschamen. Wij mogen evenwel op de gebeurtenissen niet voorait- loopen, en achten het derhalve meer gepast met een enkel woord terug te komen op de schampere veroordeeling door NAPOLEON over de Regering in ’t algemeen van zijn jongeren Broeder, zoo onverdiend geveld. Ook zal het nuttig zijn een’ blik op het bestuur van Oostfriesland, nu een der Hol- landsche Departementen geworden, en op de Landvoogdij der Overzeesche Bezittingen te werpen. Het ging niet san, over al hetgeen Lopzwusk hier te lande deed, onvoorwaar- delijk den staf te breken, en door het beämen van ’s Keizers verwijten, was onze BRANTSBN in het gewoon gebrek der Diplomaten vervallen, die zoo ligt door de eenzijdige be- schouwing van het Hof bij hetwelk zij geacorediteerd zijn, worden beheerscht. En nAroLeon zelf en zijne oorblazers meer dan zelfstandige Raadslieden, hadden zich niet zelden door de uit LopBwirks dienst ontslagen Franschen en hunne lasterljke uitstrooisels laten misleiden. „De Koning, zoo meldt een onzijdig opmerker, die tot het sluiten van eene 1) De Generaal-Gesant DIEK VAN HOGENDORP. in zijne Biographie (H. 8.) p. 379 van het ontelag van YAN DER GOES gewagende, zegt van dien Staats- man: »il $tait pourtant, par ses connaissances, par son caraotäre doux et ses manitres distinguden, dminemment propre aw poste quil ofdait & M, Rodıı, qui #°y troavait tout-A-fait hore de ea sphere.” 316 geldleening ten behoeve van Pruissen naar Amsterdam ge- zonden, met onze voornaamste Staatslieden in aanraking kwam en de inrigting en het personeel van ons Algemeen Bestunr als uitstekend roemt 1), — de Koning, zegt NIEBUHE, heeft tegenwoordig nog maar zeer enkele Franschen in zijne omgeving, en maakt dit getal hoe lang zoo kleiner: hij om- ringt zich uitsluitend met Hollanders. Hiermede heeft hij in het beheer van zijn Huis een begin gemaakt; want tot vergoeding van het verblijf in dit vervelend Land, stal dat volkje als de raven 2); de Hollanders integendeel die hij in hunne plaats heeft aangesteld (en dit zijn aanzienlijko be- trekkingen) sparen hem bij het sluiten van aanbestedingen, iederen stuiver eerljk uit. Hunne voorgangers bestelden 200 maar in ’t wilde, ook de duurste dingen tot versiering der Paleizen, en zonder eenig beding gemaakt te hebben. Onder anderen gaf dit in het voorjaar een geweldig leven over eene te Doornik bestelde prachtige pendule, die alle marschen der Keizerlijke Garde speelde, en die met uitne- mend fraai vergulde bronzen afbeeldingen, eene zeer schoone stalue equesire des Keizers, eene zijner overwinningen in bas relief enz. was opgeluisterd. Het was inderdaad een voortreffelijk kunstwerk, maar het kostte dan ook 20,000 franken, zoo niet guldens. De Koning die van de gansche bestelling niets wist, en dengene die besteld had, wegens zijne spilzucht had afgedankt, terwijl hij bovendien zelf in dat oogenblik zware uitgaven had, weigerde het ding te aanvaarden, en verwees den kunstenaar tot hem, met wien 1) »So dasz man in der That die hiesige Administration unter den jetzt bestehenden mit grosser Auszeichnung neunen mus.” NIEBUER, Lebens machrichten,, 1. 890. 2) „Stahl das wie die Raben.” Gireularbrigfe aus Holland ı. 373 (7 Oct. 1808). — En zie wegens wıcBun’s handelingen te Amsterdam met soB. varoxenaxe, Bülage XXVIII bl. 107112; alsmede Dr. 1zoroLD xaus (Breslau 1861). Geschichte der Preussischen Stastsschulden, VI Kapitel, Holländische Obligasionen und Domänenpfandbriefe. 317 hij te doen had gehad. Ik geloof niet dat die zank geschikt is, want in zulke gevallen moet de Koning bijna onverzet- telijk zijn. In een regtskundigen zin zou men hem ongelijk ımoeten geven, maar gewis was het een lofwaardig gevoel dat hem belette voor een enkel meubel zoo veel geld weg te werpen.” Dat LopzwisK anders niet karig was, maar met edele onbekrompenheid waar dit vereischt werd, zijne beurs opende, was omstreeks dienzelfden tijd, uit zijn gedrag jegens den in ongelegenheid verkeerenden Portugeschen Minister pr BRZBERA gebleken 1). Doch evenmin als de Keizer zelf, was hij er op gesteld, door oneerlijke lieden bedrogen te worden. En het was een tijd, waarin men NIEBUHR verzekerde, dat van de 220,000 inwoners van Amsterdam, 110,000 be- hoeftigen geheel, of gedeeltelijk verzorgd moesten worden; in 6&n enkel jaar was het getal dier ongelukkigen met 30,000 vermeerderd 2). Maar geheel onafhankelijk van hetgeen eenige laatdunkende en kwaadwillige Franschen ten nadeele van het Hof van Holland verspreidden, en. die in de meer en meer openbaar geworden tweedragt van HORTENSE en haren Gemaal, als in troebel water vischten, lag in het be- grip dat Lopkwisk zich van zijne pligten als Koning en na- POLEON daarentegen zich van zijn regt als Leenheer gevormd had, een onuitputtelijike bron van telkens herlevende ge- schillen. Hij, de oppermagtige Keizer, zag immers in de Koningen, zijne schepselen die alles gedwee hadden te doen wat hij van hen verlangen mogt 3). Hij beschouwde de lan- den, die hij san zijne Broeders gegeven had, als behoorende tot hei Fransche Rijk. Hij had aan zijne Broeders wel den titel van Koning willen geven, doch opdat zij zouden rege- !) Röponse & une offre de 10,000 florins, de la part du Roi. (arzerun aan var DER Gozs, ’s Hage 2 December 1807). 2) Gireularbriefe aus Holland s. 310 {uit Amsterdam 7 Febr. 1809). 3) Zie hiervoren bl. 296, (ngne vonn ferez ce que je vondrai.”) 318 ren, niet naar hum, maar naar zijn goedvinden 1)” Maar LODRWIK, die in den Raad van State en in de buitenge- wone Leden uit al de Departementen daaraan toegevoegd, zoowel als in het Wetgevend Ligchaam de uitdrukking der meening van het verlichtste deel der Natie eerde 2), terwijl hij aan de spits der Ministeriele Departementen, en wijders van de Gewestelijke Besturen, de bekwaamste en meest ge- achte Mannen onder den titel van Landdrosten had gesteld, had het vernederend denkbeeld van een werktuig en slechts een der schakels van de keten te zijn, aan welke NArOLEON hem ieder uur vaster zocht te klinken, ver van zich gewor- pen; en niet enkel voorbijgaande Wetten en Decreten, maar eene Codificatie die zijn’ naam draagt, heeft als gedenktee- ken van een wijs en welwillend gemeen overleg met de cons- titutionele Staatscollegien, zijne BRegering overleefd. Het was niet de schuld van LODEwusK, dat niet nog andere proe- ven van Algemeene Wetgeving en Regtspleging in het wer- kelijk leven traden ®), en dat niet meerdere heilzame maat- regelen, de vrucht zijne hartelijke belangstelling in het welzijn van een Volk dat hem dierbaar was geworden, hun beslag hebben erlangd. Zoo ergens een Bestuur ongunstige in- drukken pleegt achter te laten, het is dat over Landen ge- voerd, welks de oorlogskans een tijd lang onder vreemde 4) Vorg. wat roucn&, de Hertog van Ofrante, tot motız zide (16 Fe- broarij 1810) in diene Ferslag van hetgeen, ter gelegenheid van het verblüf des Koninge van Holland te Parijs — is voorgerallen, bl. 145. %) »Die Mitglieder des gesetzgebenden Corps — sind im Ganzen genommen nicht mit den Staatsräthen zu vergleichen, unter denen es sehr würdige Ge- schöftzmänner giebt.” Cirenlarbriafe ans Holland, ». 306. 3) nıEBUHR zegt er van (Circwlarbriefe s. 806, 5 Januarij 1809): »Za diesen Gegenständen gehört in dieser Sitzung das bürgerliche, das Criminal- und das Gerichta-Verfahrens-Gesetzbuch mit denen man auch schon fertig ist, eben wie mit Finanzgesetzen.” — Verg. ook de door mij in 1842 nitgegeven Ontwerpen van Strafwsiien en Regtspleging voor het Krygsvolk ie Lande en te Water, verouardigd onder de Bagering von Koning LODEWIIK NAPOLBON. 319 heerschappij bragt. Maar dank zij het doorzigt, door LoDR- wıx in de keuze van brave Gouverneurs-Generaal, Com- missarissen en Landdrosten aan den dag gelegd, heeft het bij het Koningrijk ingelijfd Oostfriesland, ook na het ver- breken van den band met de naburen, de onbevlekte namen van den Generaal BONHOMuE, van den Commissaris-Genersal VAN HOOFF en van de Landdrosten VAN DER CAPELLEN en Quevsav in dankbare herinnering bewaard !). Getrouw aan het bestek hetwelk wij ons hebben afgebakend, zullen wij bij den inwendigen toestand van dat aangewonnen Gebied van Holland niet verder verwijlen dan zooveel de toepassing van het Continentaal stelsel betreft; in welk opzigt LoDB- wısk nooit ’s Keizers klimmende vorderingen kon bevredigen. Doch zooals boven verhaald is, niet alleen het eigenlijk Oostfriesland, ook de Heerliikheden Jever, Kniphausen en Varel waren hoewel onder verschillenden titel, aan ’s Konings gezag onderworpen. Jever was hem tegen den last van uitkoop der Vorstin-weduwe van anHaut-Zerbst in vollen eigendom overgedragen; op de twee andere den Graaf van BENTINOK toekomende Heerlijkheden, kon hij slechts zekere bij de Acte van het Rhijnverbond erkende Souvereiniteits-regten doen gelden 2); — een verschil, van hetwelk de sluikhandel zich gretig zou bedienen en hetwelk een tijd lang door de vingeren werd gezien 8). Zelfs heeft 1) 7. D. wıanna, Ortfrierische Geschichte X'et Band (2% Abiheil. von 1806. bis 1818). Leer 1817 0. 588. »Ueberhanpt hat Ostfriesland unter der Hol- ländischen Regierung das besondere Glück gehabt, dasz, wenn sich gleich unter den Unferbehörden viel gemeines und schlechtes Zeug befand, dennoch die an der Spitze gestandenen Männer von edler und rechtschaffener Den- kungsart waren. Ich wiederhole ihre Namen” enz. 2) wıana t. a. p. 0. 418, 488. 3) wıanna t. a. p. 489, 490: »Da der stärkste Schleichhandel bisher unter der Knyphauser Flagge getrieben war, iodem die Engländer zu ihrem eignen Voriheil, die Unmittelbarkeit des Grafen von BENTINCK anerkannten, und die Knyphanser Flagge als eine neutrale Flagye respoctirten.” 320 men beweerd dat onze kooplieden, die zich gedurende den oorlog met Engeland en terwijl Pruissen de voordeelen der Neutraliteit genoot, niet zelden van de toen onder Pruis- sische hoogheid staande Oostfriesche havens hadden bediend , de vergrooting van het Koningrijk Holland met Oostfriesland en Jever ongaarne hadden gezien !). En daar nu Knip- hausen en Varel den siuikers een gelijken dekmantel tot het drijven van verboden handel verleenden, verscheen ten laatste op NaroLeons eisch, het Koninklijk Decreet van 24 Januarij 1808, bepalende de vernietiging der Kniphauser Vlag, die, als door de vereeniging van dat land met het Rijk 2) vervallen zijnde, voortaan niet meer zou worden erkend. Ook „de Consuls en andere Agenten van den Grave VAN BENTINOK als Heer van Varel en Kniphausen ,” zouden in die hoedanigheid ophouden te bestaan. „Alle de inwo- ners der landen van Kniphausen en Varel — zoo luidde ver- der de inhoud van het Besluit, — zullen onze Hollandsche Vlag mogen voeren. Zij worden gelast de oude Vlag, welke zij nog op derzelver vaartuigen mogten hebben, te veran- deren, als ziijnde geheel en al gesupprimeerd. Alle de san den Heer Grave VAN BENTINCK gedane verzoeken om per- missie, ten einde onder de oude Vlag te mogen navigeren, zullen onmiddellijk aan onzen Minister van Finantien wor- den gezonden 3).” — Maar de hebbelijkheden en sluipwegen !) wıanda tb. a. p. 0. 428, 2) Versameling van Wetten, V« Doel bi. 18. Deereet van 80 Jannarüj 1808. »Oostfriesland, het Land van Jever, en de Heorlükheden Varel on Koiphansen, aan den Koning afgestaan bij Artikel I en V van het Tractant, op den 11 November 1807, tusschen den Koning en Züne Majesteit den Kei- zer der Franschen, Koning van Italiö, gesloten, zullen met het Koningrijk worden vereenigd, eu het elfde Departement van hetzelre uitmaken, onder de benaming van het Departement Ostfriesland.” 3) Versameling van Weiten van Zäne Hajesteit den Koning van Holland, Ve Del (Amsterdam 1808) b). 114. 321 van het oneerlijk winstbejag waren niet 200 gemakkelijk te staiten en te versperren. Vaudaar het Decrest van 3 No- vember 1808. „Alle kolonisle producten, Engelsche goe- deren en andere, van welke de invoer verboden is en welke men zoude willen transporteren, of wel door het Departe- ment Oostfriesland vervoeren, zullen, — zoo gelast LoDE- wısk, — behalve de paspoorten eu verdere documenten, welke tot nu toe gebruikelijk zijn geweest ten opzigte van den binnenlandschen handel, ook nog met certificaten d’ori- gine moeten voorzien zijn, uit welke zal kunnen blijken, dat dezelve niet tegen de wetten binnen het Rijk zijn ingevoerd. Bij gebrek aan de oertificaten, vermeld in het bovenstaande Artikel, zullen de goederen en koopwaren door de bedienden der Convoijen en Licenten en de Gendarmerie, als ook door alle geconstitueerde militsire en civile msgten, belast met de executie der wetten tegen den verboden Handel, gear- resteerd worden, em niet weder vrijgegeven, dan op eene expresse autorisatie van Onzentwege. De Minister van Finan- tien en de Kommandant van de derde Divisie der kusten zijn belast met de executie van het tegenwoordig Besluit, hetwelk zal worden gepubliceerd in het Departement Oost- friesland !).” En als of dit alles niet reeds onwederspreeklijk van 's Konings gezindheid om aan NAroLEoNs onbuigzamen wil in redelijkheid te voldoen, overvioedig getuigde, werd nog vöör het einde dierzelfde maand, deu 27 November 1808 bevolen 2), dat alle havens van Holland gesloten zouden blijven 3), en dat geen schip in het Rijk zou mogen binnen !) Versameling van Wetten, V* Deel, bi. 268 volg. 2) Versamsling van Welten, \ie Deel, bi. 361 volge. 3) Fen ongehoorde maatregel, merkt WIARDA aan, t. a. p. s. 489. »Dies int wohl das erste Beispiel in der Geschichte dass ein Oberhaupt eines han- deltreibenden Volkes die Häfen seines eignen Stanta der Schiffahrt schliesst und den Unterthauen die Quellen ihres Erwerbes verstopft.” al 322 komen, of eenige koopwaren ontlossen 1). Voorts zouden deschepen, die Engeland of andere vijandelijke havens hadden aangedaan, of welke men bevinden mogt verboden handel of gemeenschap te hebben gevoerd en gehad, of wel koop- manschappen, brieven of passagiers aangebragt, gelijk mede die, welke op zee koopwaren, brieven of passagiers zouden ontrangen en ingenomen hebben, niet afgewezen maar aan- gehasld en verbeurd verklaard worden. De medepligtige schipper en equipage van ieder uit Engeland of wel uit een andere vijandelijke haven gekomen vaartuig zonder onder- scheid, zouden op een der Hollandsche oorlogschepen als matrozen moeten dienen. De Maarschalken DE WINTER en DUMONcEAU, en de Lt. Generaal cArteRET zonden ieder in het hem toevertrouwd Arrondissement, voor de stipte na- leving dezer verordening verantwoordelijk zijn. Maar hoe streng en naauwlettend het toezigt zijn mogt, noch de cer- tiicaten van oorsprong, noch de in Oostfriesland en elders gestationeerde kanoneerbooten konden het euvel uitroeijen, dasr het goud de waakzaamheid deed insluimeren, en zelfs de voor een spotprijs verkochte verbeurd verklaarde voertuigen of koopwaren, dikwerf uit haat tegen het on- natuurlijk stelsel, door de zamenspanning van de verbitterde burgerij aan den vorigen eigenaar verbleven 2). De Landvoogdij der Overzeesche Bezittingen, die in de diplomatische handelingen z00 vaak worden vermeld, had in de eerste dagen der ingestelde Monarchie een voorloopige worziening of liever eene afkeuring en herroeping uitgelokt van hetgeen door SCHIMMELPENNINCK was beraamd. Op den 20 Junij 1806 werd de oud-Gouverneur-Generaal der Indische Bezittingen beoosten de Kaap de Goede Hoop, wırsz door den 1) Z. ook dit Deereet bij sautın KLuit, Gesch. em inoloed van het Com- finentaal stelrel, bi. 97-100. 2) wianna, 1. a. p. a. 644. 323 nieuwen Koning als zoodanig en tevens als Opperbevelhebber der Land- en Zeemagt, tot Luitenant-Generaal benoemd. Tegelijk werd het Staatsbesluit van 11 November 1805 ingetrokken, bij hetwelk de oud-Gezant van oRAsvELD 1) en Mr. c. r. E1our tot Commissarissen-Generaal ter regeling der Indische zaken waren aangesteld; wordende den Gou- verneur-Generaal gelast niet te gedoogen, dat die Heeren eenig gezag uitoefenden; bepaaldelijk van GRAsvELD niet in hoedanigheid van Gouverneur-Generaal en Luitenaut- Generaal; met bevel voorts dat zij onverwijld naar het Moe- derland zouden terugkeeren 2). Niet zonder grond heeft men in deze Regeringshandeling de pressie des Keizers en tegelijik den invloed van den toen zooveel vermogenden Admiraal veR HUELL meenen te bespeuren 3). Immers, nadat de noodlottige tijding der overgave van de Kaap door den Gouverneur JAnssens was ingekomen, aan wiens beproefde en onverschrokken dapperheid voor ’t overige even weinig als aan zijne eerlijikheid werd getwijfeld, had ver HUELL, blijkens zijn schrijven aan den Raadpensionaris van den 14 Maart 1806, al dadelijk „met schroom en inquietude” het vertrek van VAN GRASVRLD te gemoet gezien; namelijk op die wijze als SOHIMMELPENNINCK op de eigen voordragt van hem, Secretaris van Staat voor de Marine, had goedgevonden te bepalen. „Het is meer dan waarschijnlijk, zoo ging ver 1) „En arrivanı jappris, schrüft de Ond-Gerant Dia" vAN HOGENDORP, (Biographie H.S. p. 297) die bij zne teragkomst uit Petersburg, self had gehoopt als Goaverneur-Generaal naar Java te gran, — que =. SCHINMEL- PERKINCK vensit de nommer pour Gouverneur-Göneral un de ses parents Mr. GRASTELD qui avait &t6 Ministre de Ia Röpnbligue & Lisbonne” enz. %) Decreten en Beslwiten van Z. M. den Koning van Holand, fo}. 49 volg. #) Mr. o. 3. Baron wackar, De Aandhaving van het Europeesch gezag en de kervorming vun het Reptswesen onder hei Besluur van den Gowverneur- General Mr. u. W. DAKNDELS onrr Java en onderhoorigheden (1808-— 1811.) ’sGravenh. 1861. hl. XVII (Imdeiding). 2ı* 324 HueLL voort !), dat de vijand thans meerdere magt in de Indische zeeön hebbende, Java naauw zal observeren, z00 zij geen aanslag daartegen ondernemen, hetwelk de uitvoe- ring van ons Project alsdan ten uiterste moeijelijk, zoo niet onmogelijk zoude maken. Ik acht het daarom van mijn pligt Uwe Exc. in overweging te geven, of het, aaugezien het gewigt der Commissie en de fächeuse gevolgen, die er uit zouden resulteren, indien hij (van GRAsvELD) in ’s vijands handen viel, het thans niet raadzamer zal wezen, dezelve met een neutraal schip te doen vertrekken. Na het nemen van de Kaap ?) komt het mijin alle opzigten bedenkelijk voor, dit op eene andere wijze te doen; en hoezeer er vele onkosten vergeefsch en verloren zullen zijn, geloof ik dat deze in geene aaumerking kunnen komen, om eene zaak van zooveel importantie te risqueren.” De overtuiging dat de Engelschen hunnen toeleg op Java niet zouden laten vareu en dat er een buitengewoon Man tot behoud van onze onwaardeerbare heerschappij in Indie gevorderd werd, leidde als van zelf tot de benoeming van den Gouverneur-Generaal DAENDELS, die in zulke hoedanig- heid kort te voren, gedurende eenige weken, in Oostfriesland en Westphalen ’s Konings plaatsbekleeder was gewesst. Een trek, die den Landvoogd kenmerkt en die hem de achting zijner Duitsche onderhoorigen verwierf, ınag niet verzwegen worden. Een gewezen Pruissisch Ambtenaar zocht zich door vleijerij ınet beschimping der gevallen Regering, ) Archief zuour. 3) Van de overgavo der Kaap de Goede Hoop eu van deu Opperbevelheh- ber wien hijsedert persoonlijk had leeren kennen, schrüft wıesuHR, Oircular- briafe aus Holland, a. 273 volgg.: »General sansaus int der bekannte brare Gouverneur des Caps nach dem Frieden von Amiens, und sein Vertheidiger gegen Sir navıD BarRn, — er unterlag derUeber-macht, aber rahn- ieh.” — Er komt verder in die brieven zeer veel van de verhalen van den @eneraal Janserns betrekkelijk die schoone Volkplanting voor. 325 bij hem in te dringen: „mijnheer, zoo luidde het bestraffend antwoord van DARNDELS, ik vertrouw den hond niet, die zijn ouden Heer bijt 1)” De meesten hadden in den Ge- neraal tot hiertoe enkel den onversaagden krijgsman ge- waardeerd 2), maar schrandere opmerkers erkenden tevens zonder moeite zijn uitnemend gezond verstand en een vasten, onverzetteliijken wil, die evenwel tot buitensporigheden verviel, wanneer hij een argwaan had opgevat; zijne drift en toorn konden verschrikkelijk zijn. Doch een zoo forsch en geweldig en toch beleidvol kolonisal Autocraat scheen wel op zijne plaats in een tijdperk, waarin de stoutste ontwer- pen tot vernietiging van ons gezag op Java, werden gesmeed. "Wanneer dit plan gelukt, zoo betoogde de rustelooze DUMOURIEZ in eene aan de Engelsche Staatslieden aangebo- den Memorie, — wanneer Zuid-Amerika zich onder onze be- scherming vrijmaakt, stelt deze gunstige uitslag weder zeven of acht duizend man te onzer beschikking, die men dan naar de Kaap de Goede Hoop kan terugzenden; vanwaar zij door nog andere troepen uit Europa en Indie versterkt, Isle de France zullen kunnen aantasten en veroveren, en verder Butavia tot den grond sloopen. Dit moet men ver- delgen en aan de inboorlingen het land teruggeven, met behoud nogtans van een versterkt kantoor op het eiland Onrust, om de Hollanders te beletten dat Etablissement ooit weder te herstellen 8).” N) wıanna, Ostfrierische Geschichte, Kur Band #. 378. 3) D. van HooxnuorP, Biographie, derite par Ini-möme, p. 819. „On le jugea peu propre & eei emploi. Cependant — erkent HOGENDORF met ecr- like onpartijdigbeid — an fermetö, son aetivit& farent d’un grand secours poor faire oesser beauconp d’abus invötsres, et pour introduire quelgues chan- gemente nöcessairce.” 3) 2. Lord castuEnxacHt, Correspondenee, VIII. 77 (Memorie van Duworzızz, 14 Julij 1807, wit Ryde, eiland Wight.) „Si co projet röusseit, si l’Amöri- que du Sud s’4mameipe sous notre prote:tiom, ce eneods nous rend 7 & 8000 bommes, qu’on peut renvoyer au Cap (de Goede Hoop, toca Engelsch) , d’od, 326 Zonderling contrast en overeenstemming tevens! in den- zelfden tijd ongeveer beijverde zich de insgelijks ambteloose GIJSBEBT KAREL VAN HOGENDORP de hooge belangrijkheid van de Kaap, te Parijs in het licht te stellen, toen GoLnBER« zich aldaar met de Commissarissen sIx en VAN LEUDEN bevond. Werd Java en aanhoorigheden wel bestuurd, de Indische baten konden dan de kosten der verdediging van de Kaap gemakkelijk bestrijden. Maar in dit vertoog, hetwelk men hoopte dat waroLeox onder de oogen zou komen, werd met nadruk aangetoond, dat de Kolonien ons tot last waren, zoolang de zee niet vrij was. Geen wonder dat gelijk zoo dikwijls onder het bestaan der Bataafsche Republiek, ook nu weder gedurende Lopewisks Begering, een en andermaal aan het uitrusten van eene Expeditie naar Batuvia, in gemeen overleg met het Fransch Kabinet, in ernst gedacht werd. Doch het zou nogmaals blijken, dat men te Parijs slechts klanken veil had en men ons met onze Volkplantingen, asn onze eigen zorg overliet !). „De Minister van Buitenlandsche Zaken heeft mij, zoo luidde het geheim berigt van den Minister van DER HEIM aan den Koning, — den in- houd medegedeeld van de stukken tusscheu hem en Uwer Majesteits Ambasssdeur te Parijs 2) gewisseld over het beramen van eene Expeditie naar Batavia, en heeft mij tevens te kennen gegeven dat U. M. dienaangaande avec des venforts de 1’Earope et de l’Inde, ils penvont sttagner ot prendre Pisle de France, et aller raser Batavia qu'il faut andantir et rendre aar hı- bitans da pays, en n’y oonservant qu’an compleir fortifi6 dans Lisle d’Os- rust, pour que los Hollandais we pissen! jamaie relever oe dtablizsement." 1) Rapport aan Koniog LODEwIaK over eeno Expeditie naar Bataria (Am- sierdam 1 September 1808, Seeret.) Vorg. Ihr. Mr. KLOUT VAN SORTERWOLDE, Bijdragen tot de Gesch. der onderhandelingen met Engeland, betreffende de Overzeesche Benttingen 18201824, getrokken uit de nagelaten papieren van wijlen den Minister van Stast eLour, bl. 280-288, ’Grarenh. 1863. 2) VER HUFLL. 387 mijne gedachten wenschte te vernemen !). Dientengevolge heb ik al hetgeen daartoe betrekkelijik was, met de meeste aandacht onderzocht. Ik heb bevonden dat eenige ondernemende Frensche reeders onlangs uit de aan den Ocesan gelegen havens, kleine vaartuigen hoogstens 200 last groot, zeer ligi gewapend en niet meer dan 12 tot 15 man. equipage tellende, naar de West hebben gezonden; twee of drie van deze ondernemingen zijn wöl geslaagd, en die schepen ınet eene lading suiker en koffij teruggekeerd. Onderscheidene andere reeders zijn deardoor opgewekt ge- worden dit voorbeeld te volgen, maar alle hebben die togten tot de Antilles beperkt. Dit is eene vaart die slechts eene maand of zes weken tijds vordert, en waartoe zelfs zeer kleine schepen gebruikt kunnen worden; maar dit verschilt aanmerkelijk van eene reis naar Isle de France of naar Oost-Indie, die niet alleen met vrij wat meer gevaren ge paard gaat, maar ook een aanzienlijk kapitaal vereischt; terwijl al is de uitslag nog 200 gunstig, ruim een jaar ver- loopen moet eer ınen daarran de vruchten trekt. Ook ver- wondert het mij niet uit het te Lorient en la Rochelle ingesteld onderzoek het bewijs te hebben ontvangen, dat men aldaar volstrekt niet aan eene Expeditie naar Oost- Indie denkt. Bij gebrek aan particuliere ondernemingen, zal men welligt zijne gedachten laten gaan om uit de havens van Frankrijk en voor rekening van den Staat, ! Over de bezwaren met zulk een Expeditie gepaard, onder scHimwEL- runsıscxs Bewind ondervonden, schrüft LODzwIsK zeif (Docwm. historiquer 1. 178). „On devait envoyer 800 hommos & Batavin; on fit un contrat avco Ja oompagnie wıLs d’Amsterdam & un priz exorbitant; il en codtait deux millions es demi (de Aorins) pour ce faible. armement,” ens. „Les autoritäs militairer rangaises döclarärent que Vespedition ne powveit avoir Kiew ;” en nu mocsten toch de bedongen millioenen voor het vervoer van Amsterdam naar den Halder betsald worden! — Zieevenwel hetgeen LODEWISK zegt van tmee schopen onder zijne Begering, door het Ministerie van Kolonien afgeronden, en behonden in Oost-Indi6 aangekomen. Docum. II. 322. 328 eenige vaartuigen uit te rusten, gelijk aan die welke uit de eilanden Martinique en Guadeloupe zijn teruggekoerd. Zulke pogingen heeft men meer dan eeus in verschillende buitenlandsche havens beproefd, doch meestal heeft men daarvan naberouw gehad om de geduchte kosten, die er onvermijdeliijk mede schijnen verbonden te zijn. Eene uit- rusting en wapening te Lorieni of la Rochelle zou on- getwijfeld hetzelfde bezwaar opleveren; het zij genoeg te herinneren, dat de Maarschalk ver »werL als hoofdvoor- waarde van de toestemming die het Fransch Gouverne- ment daaraan zou geven, het beding stelt, dat de be- manning wil Holland zou moelen verstrekt worden ?). Al die ınoeijeliikheden wel gewikt en overwogen, meende de Minister van ze HBIM de Expeditie niet te kunnen aanbevelen en wel daarom, det gelukkigerwijze in den jongsten tijd en volgens de laatst ingekomen brieven, de toestand van Java niet verontrustend was 2); men behoefde althans niet te” vreezen, dat de Kolonien uit gebrek aan leeftogt of aan geschut en andere ammunitie, verloren zouden gaan. Vijandelijke kruisers en zeeroovers belemmerden wel eeniger- mate den aanvoer, maar tot zelfs in de nabijheid van Batavia waren de cultures merkbaar vooruitgegaan, en in ’t algemeen was de oogst van 1807 overvloedig geweest; wat de behoefte aan geweren, geschut en ander wapentuig betreft, had het Gouvernement te Batavia zich omtrent de levering daarvan in de maand Maart van dat jaar 8), met de Amerikanen Y).„It auflra de rappelor que le Maröchal VER HUELL donne poar condition prineipale dn consentement ü aocorder par le Gouvernement Frangais, que des Sqwipages seront enwoydı de la Hollande.” Verg. zuour t. a. p., bi. 281. 3) De Koning veroenigde zich met de zienewijse van den Minister. (Utrocht 9 November 1808). zwour, Bijdragen, bl. 288. "3° „Dis lo mois de Mars 1807, le Gonvernoment de Betania »'cet amard par un oontrat avec Ies Am6riesins 5000 fusils, 10,000 platines, 600 carı- bines ot 30,000 ballee.” zLour, p. 288. 329 verstaan. Het ergst gebrek had men aan geld, maar de Gouverneur-Generaal DAENDELS zou wel middel weten, zich op de eene of andere wijze, met papier of andere munt te helpen; — en bovendien de aanvoer van specie uit het Moederland op een of ander het zij kaper- of neutraal vaar- tuig, dat den Engelschen als prooi in handen zou kunnen vallen, was niet raadzaam 1). Desniettemin aan eigen inzigt en veerkracht overgelaten, zag DAENDELS zich in staat niet enkel het Hollandsch gezag te handhaven en te doen eerbiedigen, maar ook om voor geene maatregelen, die tallooze menschen- levens moesten kosten, terug deinzende Java met den aanleg van bewonderenswaardige en onontbeerlijke wegen te verrijken. 