title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: "gonde buik zig van de verstoppende stof, te ont-" Jasten. Dan waren het polypen, welken de ge, daarvan aderen hadden, dan als afge (schraapt, dan stukjes, dan een taaije ijm, dan zwart en "slinkend bloed, dan eene bijzondere, zuurachtig "ruikende stof, dan gruis en zandkorreltjes, welk "alles afwisselend, dat de Lieter mij altijd, vooraf kon "zeggen, welke soort van stof hij dezen of dien "dag zou kwijt raken. Dit geschiedde zelden "hoewel meer een weinig mattigheid, doch anders "gedurende eenige maanden zonder de minste "moeilijkheid, dan sterker, dan weinig, en al de "vorige aanvallen, inzonderheid de benauwenheden, "namen zo gerast, dat ik, toen ik mijnen Lij-" der moest verlaten, in het minste niet meer twij-"felde aan zijne volkomen herstelling." De heer Dr. HANNES, die door zijn schriften "met veel roem bekend is, heeft verklaard, "dat hij van het nut der visceraalklijfstrijkers van "Kamrat, het welke zij in zulke ziekten kunnen aan-"brengen, die uit verstoppen in de vaten van den "onderbuik hebben oorsprong, ten volle overtuigd is. Indien deze voorstaanders der klijfstrijkers "ten tijde van CAROLUS MUSITANUS geleefd hadden, "zouden zij met mij door dezen driftigen tegen-"strever van GALENUS, door dezen ijveraar, die in zijn "Trutina chemico- med. Chirurgica het gebruik der "klijfstrijkers, (quibus podici bellum inferatur) als eene "Sodomitische misdaad wil straf hebben, tot den "brandstapel zijn veroordeeld geworden. Maar hij "was priester, doch tevens Geneesheer. VIJFDE HOOFDSTUK. Van de middelen, derzelver bereiding, en het gebruik der visceraalklijfstrijkers. Viss Geneesheer, die de ondervinding wijzer gemaakt, die een schijnzelt dikwijks een helder licht aanwijst, en die een eenheid menigal den leidraad in de hand gegeven heeft, om zich uit een verwarde doolhof te redden, leert telkens op elke geringe schijnende omstandigheid, zo wel bij het navorchend en onderzoeken van de oorzaken en kenmerken der ziekten, als bij de genezing op te letten worden. Het is niet genoeg, dat men weet eenen grooten oorraad van middelen de krachtigste, zekerste en beste neemt, en dat men die, welken voor elke oorzaak geschikt en op elke omstandigheid gepast zijn, gelukkig verkiest, men moet ook bij derzelve gebruik op tijd, orde en lichaamsgevoel letten, en de bijzondere wijze weten, hoe zij moeten gebruikt worden, en inzonderheid bij het herzetter van de visceraalklieren, daar het hier voornamelijk op aankomt, ook de voordelijkste handgrepen en de vereiste hoedanigheid der werktuigen, behalven nog veelerlei voordeelen en hinderlagen kennen, welker verwaarlozing het heilzaam oogmerk zeer dikwijls heeft doen mislukken. Ik zal derhalve de moeite nemen, om alles wat, volgens mijn ondervinding, de goede zaak bevordert, of dezelfde in den weg is, zo verre mijn geheugen mij behulpzaam is, mededelen. Doch, of ik volkomen overeenkomstig mijn begrip handel, het welk ik van de inrichting van een goede geneeswijze gegeven heb, of mijn keuze van geneesmiddelen onbetwisbaar is, of er geen krachtiger werkende zijn, of ik de gevallen nauwkeurig genoeg bepaald heb, waar deze of die vanzelf nuttig of onnoodig zijn, en of ik niet nog meer voorwaarden had kunnen vaststellen, onder de welken zij een tegengestelde uitwerking, kunnen hebben, laat ik aan de onpartijdige toets van ervaren en onbevooroordeelde Geneesheeren over, wiens betere onderwijzing mij, altijd aangenaam zal zijn. Degewoon viscearalmiddelen, van welke ik mij tot het gereedmaken van onze klijsjteeren met onbeschrijfelijke nut; bedien, zijn de volgenden: De wortel van papenkruid of paardebloem (Taraxacum), de wortel van hondaats (Grasulins var), de wortel van de kleine valeriana (Valeriana officinalis), de bladeren van de gezegende distel (Benedictus), de bladeren en bloemen van guichelheil (Anagallis flore phenicea), beter met de aromatisch niet verward worden. De bladeren van duivenkervel of aasters (Sumeria), de bladeren van witte anandelier of manier (Mar rubium album). De bladeren, bloemen en wortelen van de wollekeij of valkruid (Arnica), de toppen en bloesem van duizendblad (Millefolium), kamille en wollekeij (Verbascum). En rogge- en tarwe-zemen, naar bevinding van de omstandigheden neem ik de meesten van de bovenstaande tot een klisjteernaftracht of verward met dezelfde, of voeg er de volgenden bij, met afvasting van de minder geschikten, namelijk: De wortel van peerdik (Lapathum acutum), de wortel van meekrap (Rubia tinctorum), de vruchtjes van alfsranken (Dulcamara), de bast van Simaruba, de bladeren van scheerling (Cicuta major of conium maculatum). Oranje bladeren, rozemarijn bladeren en bloemen, en pepermunt (Mentha piperita). De verdikte wortelen inzonderheid duivelsdiek. De wortelen worden van half maart tot in juni, of voor dat zij sterke wortelen geschoten hebben, en de bladeren, voor dat zij bloemen dragen, verzameld. Beide worden luchtig en in de schaduw gedroogd. Het papenkruid (Taraxacum) is van oudaf als een ongemeen werkzaam visceraal middel geroemd. Ontelbare ondervindingen van anderen vrouwen met de mijnen overeen, dat het door zijne zeepag- tige, oplosse kragt het dikke, taaije bloed ont- bindt, verdunt en weer tot zijne natuurlijke ver- vlechting brengt. Dit kan veel er des te zekerer van verwachten, wijl het zelfs de taaije, lederachtige spekhuid van het bloed en knobbels in de longen heeft. Gelijk de hoogleeraar DELIVS dan ook het bloed, het welk zich in het voorjaar geheel bedorven, en met een dichte, blauwachtige huid overtrokken, na de aderlating vertoonde, door het gebruik van het sap van het kruid en den wortel van papenkruid derwijze verbeterd, dat het een ... Ge maanden daarna volkomen zuiver niet de ader stoffen daarin. Daarenboven prijst het ook algemeen, doordien het, wegens zijn gematigd bitter, versterkt, zonder te verhitten, en dat het de ontstigheden van het bloed door de piswegen verbeterd, en ook open lijf houdt. Ik heb derhalve hetzelfde, nevens den wortel van hondsgras, welke wel minder, doch zeer openende, meer verkoelt de, dan verhitte is en de vogten mals maakt, billijk tot een grondvlag van iedere soort van klieren verkozen. De laatste munt ook hier in uit, dat hij de galblaas oplost. Ik bedien mij van deszelfs afkooksel en extract in heete ontsteking. Koortsen zeer veel en met vele nut. Het geen de wortel van hondsgras aan zure maagwerking verliest, wordt door de valeriaan of het speerkruid, hetwelk door de kleine vaatjes der hersenen dringt, de zenuwen versterkt en de krampen stillt, rijklijk vergoed. Wanneer er verzwakkingen der zenuwen zijn, ontstaan dergelijke bewegings- of toevallen van vallende- of lamsziekte, lamsheid enz. enz.; ook in geval, wanneer dergelijke toevallen, nevens het geheel hoofdzwelling, de zwakte van de staart, de aamborstigheid, pijn in de gewrichten enz. V. uit ingefallen reinheid van de huid, verstopte maandstonden, gestremde pislozing, wormen en neiging tot verroting ontstaan, komt hetzelfde inzoveel geval in aanmerking. Maar het moet de juiste soort van speerkruid zijn, zo als de heer heeft beschreven, en in een afgezette plaat afgebeeld heeft, en het welk vele apotheken niet te bekomen is. Onder de viscerale kruiden geef ik op goede gronden aan gezegende distel en aan guichelheil de voorrang. En de gezegende distel lost de taamte, stollende vloeistoffen dikwijks zigtbaar op, dezelfde door de pis verdrijvende, die als dan troebel, dik en stinkende wordt. Het bezit de eigenschap der bittere planten, namelijk van het gebrek aan gal te vergoeden, haar meeste gebreken te verbergen, het zweet tegen te gaan, de maag en de andere ingewanden te versterken en te beter te doen werken, de verrotting te wederstaan, en de wormen te verdrijven. Dit alles doet het, zonder de minste verandering in het bloed te verwekken. Hoe zou anders de heer Doktor LANGE zijn extract daarvan tot vier schepels aan zeer veel, die aan het zijdeweer lagen, zonder nadeel hebben kunnen geven? Distel, dat een der bitterste planten meer scheint te verkoelen, dan te verhitten, wordt opgelost, wanneer men haar bestaande delen onderzoekt; en er een zeer groote menigte salpeterachtig bitterzout, in ontdekt. De geneeskracht van de guichelheil of roode muur is, wegens het gebrek aan bitterheid, meer bepaald, doch in zekere gevallen des te grooter, schijn dezelfde verborgen. Veel Geneesheeren, zelfs van den eersten rang, hebben zich door de reuk- en smaakloosheid van deze edele plant laten verleiden om de deugden, welke de oudere zo zeer van dezelfde roemden, en die ik ontelbaars maal in de waterzucht, waarin zij mij nooit gemist heeft, bewonderd heb, volstrekt te ontbevelen. De goede werking, welke ik daarvan in de melancholie, geelzucht — waarin de heer STOLL het nog onlangs bewaard vond, en in de waterzucht onderzocht, heeft, hangt zekerlijk meest af van dezelfde pisafdrijvende en verstoppende kragt, welke eerst zo ter zeker dat al de kinderen welke ik een halve drachem van dezelfde poeder tegen de uitbreking van de waterzucht geven, veel water des nachts in het bed. lieten lopen... Denzulken, die nog ter aan derzelver, goede uitwerking twijfelen, of die ze, ondanks zo vele proeven, voor kragtloos en onwerkzaam houden, moet men tot straf, het behoorlijk gedroogde kruid in poeder zonder bijvoegsel laten innemen, wanneer het ontstekend zwellen van den neus, en de oogen en het branden van het gehemalte hen wel ras van het tegendeel: zou overtuigen. De duukekruid of aamveldkruid heeft zeer goede, overeenkomst met den gezegenden distel, inzonderheid ten aanzien van het bevatte openend falpnergehalte bitterzout, schoon in minder hoeveelheid. Zij kan zeer gevoeglijk bij dezelfde gevoegd, of bij arme lieden in derzelver plaats gebruikt worden. Beiden hebben met het papenkruid, als de beste en zekerste bloedzuivering, eenen grooten roem verworven, doordien zij ontelbare reizen allerlei uit vlag van de huid, kwaadaardige zweeren, en zelfs melaatschheid genezen hebben. Dit kan men er des te zeker van verwachten, wijl zij de infectie, als de bron van de onzuiverheid des bloeds, wegnemen. Die meer vertrouwen op het duizendguldenkruid en op het drieblad heeft, kan zich ook van dezen in plaats van de anderen bedienen. Voor matige en voor de prikkeling eenigzins ongevoelige en koude lichaamen, in vele en ten uiterste taaije vuiligheid, die de wanden der darmen tegen alle prikkeling beschermen, in ingewortelde en hardnekkige kwalen, waar door de vaten door de sterkte uitzetting half verlamd zijn, en waarin de gemelde kruiden niet meer willen doorwerken, laat ik in derzelver plaats de specerijachtige, bittere, witte andoorn, die reeds de taaiste verstopkingen en zelfs knoestachtige verhardingen overweldigd heeft, maar inzonderheid het valkruid met de bloemen en den wortel, gebruiken. Ik ben door eigen ondervinding van over lang overtuigd, dat de wolverleijk, deze krachtige plant, die het taaije, verbindend, stollende, uitgevorte bloed, de ontembaarheid van verhardingen en gezwellen verdeelt en door de nauwlijks zichtbare buisjes doordringt, alle andere middelen den voorrang betwist. En vele latere proeven hebben dit genoegzaam aangetoond, en zijnde derzelver ongemeene uitwerking in verflossende ingewanden en daaruit ontstane waterzweet, hevige kramp- en spier trekkingen, geëstonde bloedvloeistingen en koude koortsen, voornaamlijk in lammigheden, krommingen of zamentrekkingen en de grauwe stank ten volle daardoor aan den dag gelegd. Men zal zich dus verwonderen, dat ik dezen niet tot haar voorhoofdte der viscerale kwalen verkozen heb. Ik heb het gedaan, maar bij de meeste mijner lijders, die zekerlijk deels teder van gevoel waren, deels gevoelige darmen hadden, daarenboven aan de klieren niet gewend waren, heeft deze een zulk een ontroering, veroorzaakt, dat zij de klieren niet konden inhouden, maar dikwijls op het oogenblik weer moesten lozen. Daar ik nu dit middel voor onontbeerlijk houde, tracht ik deszelfs prikkeling te matigen door bijvoeging van slijmachtige dingen, en het niet eerder voort te schrijven, dan wanneer de darmen eenigzins aan de gewone klieren gewend zijn. In de genezing van de infrasus moet men ook op de bijkomende omstandigheden het oog houden, welke dikwijks van veel belang zijn, op de krampachtige en veeltijds pijnlijke samentrekkingen der darmen, welke van de infrasus, die de vaten ongelijk uitzet, en van derzelver prikkelende scherpte onafschelijk zijn; op haar dikwijks gistende rotting, die zich na haar overgang in de darmen sterker doet gewaar worden en op de kwelende winden, die zo wel uit krampen, rottinge gistingen, als uit de zwakheid der eerste weefsels voortvallen. De kamillebloemen, welke krampen verlichtende, verrotting tegengaan, windverdrijvende, versterkende en verdelende zijn, gaan dit kwaad onfeilbaar en krachtig tegen. De bloemen en het loof van duizendblad bezitten bijna dezelfde kracht. Deze plant heeft tevens een zacht samentrekkende, versterkende, en gelijk men uit haar kamfergeur kan afnemen, verdelende eigenschap. Men heeft ook van overal bevonden, dat zij zeer heilzaam is in de ongemakken der maag- en darmwerken. In hevige krampen bedien ik mij van de bloemen in grote giften. Het edele duizendblad is in de daad edeler, dan het gemeene; terwijl ik daartegen de gemeene kamille boven de roomse verkies. Om dezelfde reden, waarom ik de kamille en het duizendblad in elke soort van viscerale klieren gebruik, bedien ik mij daarin ook veelal van de bloemen van wolkruid, welke kramp- en pijnverzagende, aangenaam aan de zenuwen zijn, de stijfheid en uitgedroogde delen week maken, en de scherpte matigen. Ik tel ze ook in zoverre onder de openende viscerale middelen, wijl zij het Klierenvervoert met een fijne olieachtige, Nijmige zeep verrijken, waar door het, gelijk men kan begrijpen, in de taaisheid vuiligheid gereed en eenlagiger indringt, en zich met dezelfde vermengt, en zodoort dus des te eerder beschaaflijk maakt. Bij elk deel der kliesterbespeciaal laat ik een goede hand vol zemelen mengen, ten einde aan het kliester afkoekzelen een dikwijzigende liggendheid te geven, waar door het veel beter in de kronkelarm kan gehouden worden, dan het meer vloeibare. De zemelen verdienen ook te meer een voornamere plaats in de visceraalkliester, wijl derselver geleidelijk en zeepagtig, zuiverend aftrekzelen krachtig werkt in de verdikte pituita, de darmen uitvloeit, hunne verstopte opvulpende buisjes af- en uitwascht, de scherpe onzuiverheden ontwikkelt, de verdroogde delen bevogtigt, en den verharde drek weekmaakt en tot de afgang bevordert. Daarenboven komt derzelver verrottings tegengaan, voedende en versterkende eigenheid in aanmerking. Dat zij zuiveren en de scherpte verzagen, heb ik meervuldige malen in droogen hoest en zinken ondervonden, daar het afkoekzelen van gedroogde of ook een weinig gerooste zemelen, waarin bloemen van wolkruid getrokken werden, nevens een wekenmakend, door mijn waasfemwerktuig ingezogen waasvrouw de hoofdzaak van genezing uitmaakte. Zij zijn verrottings tegengaan, wijl hun zuur in de warmte uitploffend zuur wordt. Deze neiging tot zuur kan ook wel de oorzaak zijn, dat het zemelenbrood het lichaam open houdt. Dr. Hormann heeft haar ongeëvenwichtige versterkende kracht door scheikundige proeven bewezen, Van de zemelen zo wel, als van het zemelenbrood, of den zogenoemden pompernikel, kreeg hij door overhealing een zeer grote menigte brandbare olie, welke hij voor een onvergelijklijke hartsterving uitgeeft; daartegen ging van het gemeen bruin brood weinig, en van het tarwebrood schier het geheel niets van deze olie over de helm. Volgens verdienen de roggezemelen verre de voorrang. Doch ik laat ze bij veelen, om haar windende en zuur makende rauwheid te verminderen, eerst in een aardse pan of op den oven droog, en zo dra ik bij mijn lijdelen een neiging tot zuur of tot ontlastingen bespeur, dezelfden even roosten. Dezen zijn dus mijn gewone speciaal voor de eigenlijke viscerale klieren, bij welken ik, in hardnekkige gevallen, eenige lepels vol van verdikte sap van papenkruid, saffran en graswortel te gebruiken. Ik kleef voortijdens de klieren met regen- of licht stroomwater af te koken; doch sinds een paar jaar heb ik ook het kalkwater in plaats van regenwater met oogenschijnlijk goed, en nooit kwaad, gevolg, doch meest tegen de slijmachtige infectie laten gebruiken. Ik doe mij in de daad verwijtgen, dat ik dit voortreffelijk visceraal middel niet eerder en meer in de klieren gebruikt heb, daar immers deszelfs nuttigheid in grippenkoor, waar de ingewanden verstop zijn, en zuur de overhand heeft, in hardnekkigen buikloop, in kwaad sappijkheid, in scorbut, uitvloek der huid, daar het ook bij zuigende kinderen, schijn het alleen door de minnaarmoeders ingenomen werd, voortrefflijke werkingen heeft gedaan, en in kwaadaardige, kropziekte zelfs in kankerachtige zweer, en de ongemakkelijke urine-ontlastingen in de urine vloed, en tegen de winden reeds voor lang bekend was, en dat, volgens de laatste ontdekkingen van eenen WHYTT, SENAC, GABE en anderen, in het ontbinden van de spekachtige huid des bloeds, der poliepen en kalkknobbels, en, volgens eigen proeven, in de oplossing der verstoppte darmsekring en hardnekkige slijmige waterige verhardingen zijns gelijken niet heeft. Het trekt daarenboven de kracht beter uit de klieren speciaal, en belet de zuurloos gaan van haar afzijden. Wanneer ik het nodig acht, zal ik vette vuiligheid sterker op te lossen, en de darmen, welken met een ondoorbreekbaar deeg overtrokken en daar door ongevoelig zijn, tot uitwerping van dezelfde te prikkelen, het zuur nog meer tegen te gaan, of het gebrek aan gal en haar werkloosheid te verbeteren, laat ik er eenige lepels vol verdikte ossengal bij mengen. gen „diedikwijls "enkel op-beschouwende" was: O2 212 en fchijnlijk beid-gegrond zijn; laten in de' war brengen. Misfchien is het kalkwater in deze gesteldheid ook meer nuttig, dan schadelijk. In heel zeldzaam geval, waar een kritieke ontlasting van de asagtige rotte, Infarctus , met vreeslijke toevalen-verzeld is, laat ik de lijfsteen uit de wortels van de valeriaan, wolleikee,, koortsbast , kamille, falaconiaak , of, in plaats van dit laatste, uit zes of acht druppels van den bijtenden geest van falaconiaak, dien men ten laatsten bij het koud afzijdig mengt, en vergelede rogge zaad met regenwater bereiden, bij het doorgezijgde afkookkool veel azijn mengen, en het fchielijk gebruiken. voor dat het koud wordt. Wanneer de maagdarm door de bijtende scherpte van de inflammatie en de vuiligheid beledigd en met zweeren bezet is, heeft men van het kalkwater, het welk ik als dan met zoethout, althea, scheerling, bloemen van wolkruid laat trekken en met sap van gele knollen mengen, een spoedige verzagting te wachten, wanneer tussen beide het loodwater van GOLARD, en in toevallen van aambeien het vers bereide unguentum Populeum gebruikt werk inhevige, dikwijks weerkomende, valtje graveelpijnen, met persingen op het water, wanneer sliemaat en zelfs gruis met pijn door de pis geloosd werd, en welken derhalve vele Geneesheeren bedrogen hadden, doch die uit verstoppte aambeien ontstonden, heb ik dikwijls en nog onlangs de klissen met kalkwater bereid, welken ik door een ruim bijvoegsel vanpeerkruid en duizendblad versterkte, met gewenst gevolg gebruikt. De gewone speciaal tegen den stenen, met kalkwater en sap van gele wortelen voor een klister gekookt, heb ik ook tegen de ware graveelpijnen, welken, voornaamlijk in zekere landstreken, daar warme dranken algemeen worden misbruikt, steeds zeldzamer worden, en tegen de bijzondere neiging tot vorming van steenachtige voorbrengsels sterkere werkende bevonden, dan wanneer dit afkooksel inwendig genomen werd. In de meest voorten van kwelzappigheid, het zij nu dat dezelfde door overerving en besmetting geëld en met de infectie samen gesteld, door dezelfde gevoed en hardnekkig gemaakt, of daar uit ontstaan zij, zijn de kalkwaterklieren ook van meer nut dan men geloopt, wijl de meeste voorten van kwelzappigheid de lymfen afvloeien. Maar in zulke kwalijke geestelijkheid der vogten tracht ik derzelver werking te ondersteunen door bijvoeging van zulke speciaal, die tevens tegen de infectie en de onzuiverheden van het bloed gericht zijn, en welken men uit de geenen, die ik in het zesde hoofdstuk tegen de kwelzappigheid in het algemeen heb opgenoemd, kan uitkiezen. De peerdig of het patiëntiekruid, hetwelk voor lang al een bloedzuiverend middel bekend is, en waarvan mijn overleden vader zich reeds zeer veel bediend heeft, wordt door de heer Tissort in ziekten geroemd als een bijzondere kracht bezittende, om allerlei voorten van scherpte weg te nemen, te openen, te versterken en tevens de gal en andere ziektelijke uit te drijven. Zij verdient dus zowel in diezen als in vele andere gevallen onder de. O3 84 mu klijfteerfpeci&n gerekend te worden. De fcheerling munt inizonderheid uirin her oplosfen van klierge- zwellen en knoestagtige verhardingen. "Wanneer men met jigt en ongemakken van het water, met Engelfcehe ziekte en andere ongemakken der been- deren, ‚met ’verftoppingen der darmfcheelsklieren , der maandftonden en der aambeijen"gekweld is, fieemt men zijne toevlugt tot de meekrap, die, volgens laater'proeven, de,pitwita ‘ook fterk op- löste. : Wijl het in- en uitwendig gebruik van bitter- zoet (dulecamara), in de ontbinding van geronnen, buiten gevaat bloed, van zulk eene gewenschte uit- werking is, kan men er ook van verwagten, dat zij het ftremmend bloed in de vaten fterk oplosfen zullen. ‘Men heeft ook-bevonden, dat zij daaren- boven ook zeef heilzaam zijn tegen de fcherpte der feorbut. Zodra men verzekerd is, welke foort van kwaadfappigheid de overhand heeft, kan men eeni- gen van derzelver onfeilbaare tegengiften, welken in het volgende hoofdftuk befchreven zijn, bij de klijfteeren voegen. “In ále te grote donkertijdigheid of neiging tot buikloop, welke in de oplossing en ontlasting van de darmen zeer hinderlijk is, kan men zich van de koele kalkwaterklifteeren veel beloven. Het zij dezelfde uit een gebrek aan veerkragt der darmen, of uit een scherpte, die zich derwaart gewend heeft, of uit beiden ontstaan is. Tegen de eerste gevoelde heftigheid laat ik het kalkwater met kasbitter of koortsbast, grove kanarieggroente roost of te genieten tegen de andere laat ik er nog vlaamse middelen, desflakken en desbast van fijnrood, welke tevens heilzaam is tegen de Nijmeggse aambeien, en bloemen van wolkruid e. z. v. bijvoegen. Met dezelfde, meer versterkende klijfteeren, draag ik ook de hardlijvigheid te overwinnen, welke uit een verstopming van het gedarmde ontstaat. Geheel anders is het gelegen met de hardlijvigheid, welke uit een opgehoopte taamje, vlaamige en ook zwarte galkleurige vloeistof in het darmkanaal, inzonderheid uit een gladde vloeistof ontstaat, waar tegen de klijfteeren, welke uit papenkruid, alunaar, wollegras en opzengal meer kalkwater e. z. v. bereid worden, van het beste nut zijn. Tegen de verstoppte maagdotten laat ik bij de klijfteeren grote giften meekraps mierendkruid, pepermunt, wijnruit en kamillebloemen, ook wel een weinig nieskruid (helleborus niger) e. z. v. voegen. Dat het kalkwater ook heilzaam is in zenuwziektten, kan men uit deszelfs gemelde eigenschappen befluiten. Het zal ten minste veelen van de samenlopende oorzaken sterkt tegengaan. Maar in de boven beschreven gevoelde, daar ik deszelfs gebruik afgeraden heb, vind het bij aandoende zenuwen des te minder plaats, wijl de zenuwen door de minste prikkeling in ongevoeligheid gebracht worden. In de tegenstellingen, en waar in meer waterachtige en trage, dan heete en galachtige vogen, meer zwakke en flappe, dan droog en gefaneerde vleesjes gelegenheid geven oorzaken zijn van toevallen van kramp, stuiptrekkingen, hyperventilatie, en opstuiving, en waarin de infectie niet hoofdzaaklijk in aanmerking moet genomen worden, laat ik het kalkwater met spierkruid, gezegende distel, duizendblad, oranjeblad, roosmarijn, kamille en wolkruid zieden, bij het doorzeggen afkoeken een paar drachmen duivelsdrek of ook wel terpentijn en een doosje van een eit ontbonden, mengen, in hetzelfde onder de naam van zenuw- of krampkniekjes gebruiken. De hevigheid der aanvallen wordt verzacht door bijvoeging van een een klein gesneden maankop en eenige teelepeltjes lijm van bilzaad, welke uit het gekneusde, en met rooswater afgetrokken en vergiste zaad bereid wordt, te verzagen. De eenparige aangeprezen kracht van den wortel van spierkruid in de zenuwziekten hangt misschien even zozeer af van zijne zenuvaanmoedigende en derzelfde ongevoeligheid verbeterende eigenschap, als van die, welke er bijzonder aan eigen is, dat hij zo veelerlei oorzaken van de wanordes der zenuwbewegingen tegengaat. Dus heeft diezelfde dikwijks enkel als een wormmiddel de vallende ziekte genezen, en nog onlangs heb ik een vrouw ontmoet, die van een verlamming van tong en den mond, welke uit verschillende samenkomende oorzaken ontstaan was, en naar geen gewone geneeswijzen luisterde, binnen een paar weken door dergelijke kijkteeren van peerkruid genezen was. Ik kan ook door eigen ontdekking bevestigen, dat de oranjebladeren een tevens versterkende en de kramp tegengaan kragt bezitten. De bladeren van den gezegenden distel behoren eigenlijk wel niet tot de kramp tegengaan middelen; doch zij verdienen in zoverre een plaats onder dezelfde, doordat zij nog menige oorzaak der kramp wegnemen, die naar het peerkruid niet komt. Ik - 217 Ik kan ook niet spreken van de uitgebreide uitwerking tegen de wormen, verrotting, windzucht, den kinkhoest, winddoorn, beenfeter en de heupziekte. Mijn overleden vader heeft denzelfde reeds voor zo jaaren tegen de opstijgingen en hypochondrie, tegen verstopte maandstonden, en daaruit ontstane Nijmluiting, tot pillen gemaakt, waarbij hij nog galbanum, (het welke bij walgagtige lieden zeer wel in de plaats van duivelsdrek kan gebruikt worden,) extract van mijrrhe en een weinig door kunst bereid ijzerzwavel mengde met zulk een gelukkig gevolg voorgefchreven, dat de vrouwen er in het algemeen den naam van rode wangen pillen aan gegeven hebben. Onder deze bekoorlijke titel werden zij door de apotheker in menige verkocht. Van welke een goede uitwerking zij tegen de onvrugbaarheid zijn, zal ik onder aan tonen. Doch zulken, die, om mij op een verbloemd weg uit te drukken, veel temperament bezitten, en welker omstandigheden niet mee brengen, de kracht der natuur te gehoorzamen, moet men met den duivelsdrek een weinig voorzichtig behandelen. In de kellijsten genomen, heb ik deszelfs uitwerking krachtiger bevonden. De merkwaardige ontdekking, welke de heer ZIMMERMAN mij medegedeeld heeft, over een speekselvloed uit opstijgende luchtontstaan, welke een jaar lang aanhield, en dien hij, door zulke denkende kellijsten, in korten tijd overwon, levert een nieuw bewijs op voor de deugdzame werking van dit middel, voornaamlijk in de kellijsten. De doders van eieren, waarin ik denzelfde laat oplossen, is onlangs tegen de verstoppiing der lever, en tegen veelerlei gebreken der gal aangeprezen. Ten minsten kanzelfde, gelijk ik eenige maal ondervonden heb, eriets toe doen. De lijdende, wier kragten uitgeput zijn, raad ik, den duivelsdrek in eenige versche gelegde eieren met het wit van dezelven te laten oplossen. Veeltijds vergist de bijzondere gesteldheid der omstandigheden, waarvan hierboven reeds een woord gezegd is, dat men dergelijke versterkende en kramp tegenstandende ingredienten, in plaats van met kalkwater, met een verkoelend en weekmakend kellijsteer afzijdig mengt. Meer dergelijke nodige veranderingen laat ik over aan de kundigheid van verstandige Geneesheren. Wijl het kalkwater door lengte van tijd veel van zijn kracht verliest, raden wij hetzelfde alle week in huis te laten bereiden. Dit geschiedt op de volgende wijze. Men neemt ongeveer twee pond verkrijgbaar en afgebrande kalk, doch de kalk van mosfel- of oesterfchelpen verdient verre de voorkeur, giet in een aardenvat er achtien mengelen water op, roert het met eenen houten lepel dikwijls om, laat het dan zes uuren lang staan, giet het klaar water dan af, doet het door eenen doek, en bewaart het in flesjes of kruiken wel toegeftopt. Voor deze opgetelde speciaal wordt het afscheiden voor de kleisteen op de volgende wijze klaar gemaakt. Men giet op twee of drie lood, of een goede handvol van de kleisteenspeciaal, en een kleine handvol zement, anderhalve pond of pint koud regen- of kalkwater. Als men twee of drie kleisteen daags nodig heeft, maakt men een dubbele of drie dubbele portie gereed. Men doet dit alles in eenen aarden of ijzeren pot, welke een wel fluitend deksel heeft, en welks rand men nog daarenboven met een langwerpig gesneden en met deeg bekleed papier rondom moet beplakken, en zet den pot des nachts in de heete asch. Des morgens laat men het op een zacht vuur zo lang zachtelijk zieden, tot dat na een sterke uitpersing door een doek er iets meer dan een derde of een klein pint, ongeveer twaalf oncen uitmakend, van over blijft. Dit afscheidelijke woord nog wel eens zo kragtig, wanneer men gelegenheid heeft, om hetzelfde in het Papinianische werktuig te laten bereiden. Men doet alsdan op de ingredienten maar een pintje water, hetwelk, voor meerder zekerheid, door het koken te voren een goed gedestilleerd deel van de lucht benomen is, hing men de digestie, die tot op drie duim hoog gevuld is, des nachts over zulk een graad van koelen vuur, die nabij het kookpunt is, waarin de onder de asch gedekte koolen hem tot des morgens zullen houden. Als de digestie genoegzaam verkoeld is, om hem, zonder verlies van het vocht, te kunnen openen, wordt het afgetrokken nat, zonder verder zieden, sterk uitgeperst. Door deze digestie; (die men over het vuur hangt, vervangt het Papinianische werktuig, hetwelk onlangs in Zweden zeer verbeterd, veel gefriskt, van geflagen en verhit koper gemaakt, en met een ovaal deksel, dat daar op past, voorzien is, en geen gevaar van springen heeft. Doch terwijl men reden heeft van te vrezen, dat deze bewerking, die beenderen oplost, ook het tin, dus ook het koper zou kunnen aantasten, ben ik te raad geworden, den ketel van gegoten, doch tevens smeed-ijzer, maar het deksel van gefriskt koper of tin in zulk een evenredigheid van dikte te laten maken, dat de door onachtzaamheid te sterk uitgezette lucht hetzelfde veel eer tot het ontschadelijke bersten toe uitzet, dan dat zij het ijzer gevaarlijk doet springen. Wanneer men deze ketel enkel tot bereiding van het kloostrijer afkooksel wil gebruiken, behoeft hij niet meer dan vier pond voor drie kloostrijers te bevatten. Maar wil men hem ook tevens tot huishoudelijk voordelig gebruik, tot het schielijk gaarkoken van vleesch met weinig vuur, tot het bereiden van krachtig nat uit beenderen, en ook tot allerlei kruidmengkundige bereidingen hebben, als dan moet de zelf meer dan eens zo groot zijn. Bij gebrek van eenen digestor raad ik het gebruik aan van het blikken werktuig, het welk veel beter koop is, en waar van men zich hier bedient, om het rundvleesch e, z. v. veel beter en smaaklijker te koken, en tevens veel hout te sparen. Dit werktuig is langwerpig, ovaal, liggend en rust op vier voeten. De schroefsteen is niet in het midden, maar aan het einde. Het deksel moet er nauwkeurig op te floeten, dat er geen damp door kan dringen. Ten einde echter de stroomvrijteing van het water, die met weinig houiskoolen kan bewerkt worden, het deksel niet afwerpen, is het zelf met een kleine, beweeglijke klep voorzien, welke men, om het doordringen van den waasvast te beletten, naar goedvinden met gewicht kan voorzien en zwaar maken. Zo dra het afzijdel doorgezegen is, geeft men het de verzekerd warmte door het bijgieten van heet kalk water, welke warmte veel minder moet zijn, dan die van het bloed, of den 5sten graad van warmte volgens den thermometer van REAUMUR niet moet te boven gaan, en men vult dan de kliesterfpuit zonder vertoeven daar mee. Het begin met deze genezing laat ik meestendeels met melk lauwe, doch eer koeler dan warmer kliester maken, dat is met zulken, die niet koeler en niet warmer zijn, dan de 25ste en 5e graad van warmte op den thermometer van REAUMUR aanwijst. De warmer, meest lauwer kliester, gebruik ik in de boven bepaalde gevallen, daar het kalkwater geen plaats heeft, uit de aldaar beschreven speciale toebereid. In deze omstandigheid laat ik den buik tevens met pappen, uit dergelijke ingredienten en zeep vervaardigd, gefijp stoven. Ik heb ook van dezelfde dikwijls een gewenst gevolg gezien in een verstoppte bloedontlasting. Ik ga van de lauwe tot de koelere kliester over, zodra ik bespaar, dat de Inflammatus beweeglijk zijn. Dit bevestig ik daar wit, wanneer de Lijders, na een ingebracht kliester, een pijnklop tot den stoelgang, knippen; winden, en andere tot hiertoe ongewoonne 1 ongeveer op gezette tijden komende iongemakken beginnen voelen. Zo heb ik verhalen ondervonden, dat de Lijders, die te voren de kliester gemakkelijk bij zich hielden, dezelfde na verloop van een kwartier of een half uur, eensklaps moesten laten van zich gaan, en dat eerst drie of vier uren na den afgang van het onveranderde kliester afkoektabel de Inflammatus van tijd tot tijd gevolgd zijn. Ik zag dit nog onlangs met verbazing bij een waterzuchtigen in de eerste veertien dagen der genezing. Deze gelukkige tijdelijke vertoont zich echter zelden zo snel. Men moet dikwijls twee, drie maanden, ja, jaaren lang met het gebruik der kliesteren geduldig en standvastig aanhouden, eer de zelve daar is. De heer Crusius schreef mij eens: "Ik heb vele Lijders genezen, die over de vijfduizend visceraalkliesteren gebruikt hadden, voor dat de Inflammatus volkomen verdwenen waren. Gij zult je over de standvastigheid verbazen, maar gij moet weten, dat het zulke Lijders zijn geweest, welken door hunne gezondheid als ongeneeslijk verlaten waren, doch toen weer herschapen zich volkomen hersteld hadden." Ik ben van over lang overtuigd gewest dat. "Het is een voornaam zaak dat de visceraal-klieren zolang in de darmen gehouden worden tot dat zij volkomen daar in verteerd, verwaasd, of door derzelvers opgenomen zijn. Om dit in het werk te zetten, moeten veel omstandigheden voorzichtig in acht genomen worden. Het afkookzetten moet, gelijk reeds gezegd is, een dikgevoelige lijvigheid hebben, en van een verstands getemperdheid zijn, te dien einde moet voor het vullen van de klierpuit nauwkeurig onderzocht worden, of het niet te heet of te koud is. Geleerden, die dikwijks vertrouwd van gedachten zijn, en zulken, die dom zijn, kan men die werk niet toevertrouwen, wijl zij de klier te heet nemen, en daar door, even als de wiskundige PEIREISH, zich een ontsteking in de darm en den dood zouden kunnen veroorzaken. Gevoelige lieden, die niet tegenstamend alle moeite zullen niet kunnen inhouden, moeten eerst maar de helft van de gewone klier en het overige een half uur of een uur daarna nemen, en er nog van wortel van althee of arabische gom onder doen, en er zometwijlen een klein gesneden maankop inlaten zien. Zij mag niet voor gevolgen af." Gang gezet worden. Wanneer dezelve vertraagt, moet hij te voren door een afkooksel van zemelen, waarin zeep opgelost is, of enkel door een kijfstroom van lauw water bevorderd worden. De darmen worden dan tevens daar door uitgefoeld en derzelver opvliegende buisjes bekwaam gemaakt tot het opnemen der visceraalklijfstroom. Dit is in vele gevallen zeer nodig, en voornaamlijk, wanneer de kronkelarm veel taaije vuiligheid zeer opgevuld is. Verder moeten de klijfstroompitten, waarmede men dit werk zelf kan verrichten, bekwaam en zonder gebrek, de cylinder van binnen glad en evenwijdig, en het onderste gedeelte van den drukker met werk gelijk, niet te weinig en niet te veel omwonden zijn, ten einde dezelve, na een zachte drukking, gemakkelijk ingelijst, en echter geen vocht naar boven doordringt. Ik heb gezien, dat lieden zich bij het gebruiken van een ongeschikte klijfstroompuit, waarbij zij geweld gebruiken moesten, derwijze verhit hebben, dat de klijfstroom hun kwalijk bekomen is. Anderen hebben zich door onhandigheid, ongeschikte houding of waar de pip haakig en scherp was, den aars belemmerd. Dit gebrek moet men ook voorkomen, en de pijp altijd met olie, boter e.z.v., glad maken, en als de aars beledigd of met pijnlijke knobbels bezet is, een dunner pijp nemen, en dezelfde met een stuk duiven- of hoenderdarm, of met Ceratum fartumi overtrekken. In zeer gevoelige darmen kan geen weinig, voor het overige onschadelijke, lucht, die er met de klipteer ingepompt wordt, een ontroering verwekken, die aan de sterker darmen geen letsel toebrengt. Om derhalve te verhoeden dat er geen lucht boven of onder het afkookzelt of tussen hetzelfde invloed, moet men bij het vullen op de volgende wijze handelen. Men haalt den drukker zo ver op als men kan, keert den cilinder om, giet het afkookzelt door een trechter in de onderste opening tot datzelfde geheel vol is, of drukt den drukker zo lang zachtjes naar boven, tot dat het vocht tot aan de mond van de schroefring komt, schroeft er dan de dwarspijp op, zet de gekeerde spuit op den bok, er den duim op de opening van de pijp, en trekt dan den drukker zo lang, stevig naar beneden te drukken, als nog enige lucht tussen den vinger doordringt. Veelen verkiezen de zo genoemde Engelse klipteerspuiten, aan welke cilinder, in plaats van een regte dwarspijp, een gekromde aangefitste word, gemakshalve, boven de gewone. Men kan zich van dezelfde liggen of staande bedienen, in welke laatste houding men de verrichting door den drukker tegen de wand aan te drukken, zeer kan versterken. Om de kostende te sparen, kan men een verkouden- of runderblaas nemen, waar aan men een kromme hoornen pijp vast maakt, en dezelfde van voren aanbrengende de blaas met beide handen zacht drukken. Veelen hebben zich geoefend, om de gevulde blaas, die met een regte, om hogefgestaan de en op een houten teljorenaar vastgemaakte pijp voorzien is, door er op te zitten, gemakkelijk ledig te maken. Haar spreeker vanzelf, dat de pijp der klipteerspuiten met een dwarspijp voorzien, diep genoeg in den aars moet doordringen, dat dien overeenkomstig derzelver lengte naar het meer- of minder vet lichaam gericht moet worden, en dat men naderhand bij het indrukken van den drukker enig geweld moet gebruiken, uit hoofde van deszelfs dubbele kromming. Onder het zetten van een klipteer, het welke door een ander gedaan wordt, of dat men met de tinnen spuit de gekromde pijp zelf liggen of ook eerst na dat men op eenen bok of schraag, zich dezelfde gezet heeft. S3 het dwarsfleetgedeelte van den krachteldarm, dat ik het kon gewaar worden; en ik werd flauw. s, Vervolgens gingen er verharde klompen dreunen > Nijm af, eenmaal vond mij, op eens van de hevigste en geweldigste pijnen en het onophoudelijk braken, zowel voor bevrijd, terwijl alle en daartegen vrugtloos waren geweest. Dus trekt de staats- en krijgskundige regel van ondervinding dat gewalgebeurtenissen dikwijks van een kleine hoogte afhangen, zichzelf tot de toebereidzelen die men bij de klimladder moet maken. Of nu alle lijders, wier kronkelde arm bij dezelfde zelfs oor afprong, met geen harde vuiligheid bezoekt, zich op de rechte zijde moeten leggen en met de voeten aan hoog klouteren, of zij dit altijd, dan slechts nu en dan moeten doen, deels met oogmerk om de klimladder sterker te doen werken, en deels om ze des te beter te kunnen inhouden, zal ik niet bepalen. Ik kan ten minste, als ik een koude klimladder neem, den loop van dezelfde naar de blinden darm, zonder deze verrigtingen, zeer duidelijk voelen; en veelen kunnen aanstonds na dat de klimladder gezet is, zonder enige neiging tot afdaling, allerlei lichaamsoefeningen verrigten; anderen brengen het door de gewoonte eindelijk zo ver, dat zij de klimladder, uit volle verlezing bereid, zonder moeite kunnen inhouden. De klimladder verteert bij beiden in korteren tijd, het welk ik hier uit befluit, wijl na verloop van drie of vier uren, zometijds eerder, zometijds later, winden en een gewone stoelgang, of harde vuiligheid, zonder blijk van klimladder, gevolgd zijn. Diensvolgens kan men zonder ongemak gevoeglijk drie klimladders daags nemen, een des morgens, een des avonds na het eten, en de derde voor dat men naar bed gaat na een schraal maaltijd, of anders twee des morgens en een des avonds als men naar bed gaat. Zulken die de klimladders gemakkelijk kunnen inhouden, raad ik, kort na het nemen van dezelfde, des voor- en namiddags in de open lucht een wandeling te doen, of in een rijtuig, of anders, het welk nog beter is, te paard, op een zachten draf. De oplossende werking van de klimladders wordt door de volgende uitwendige middelen krachtig bevorderd: door een zeepzalf met een vlugge mengsel vermengd, waar mee men tweemaal daags de buik, of het gedeelte, waar aan men een gezwel of verharding bespeurt, wrijft. De heer Sage, en 20 of 30 druppels van de gedestilleerde kamilleöl mengen. De plaats wordt uit verdichte scheerlingsap, Nijm van bilzaad, ontslang, galbanum in geest van terpentijn opgelost, floribus fali ammoniaci, martialibus en wasch gemaakt. Ik verwacht, dat vele Geneesheren mijne voorlichtingen van kwaliteiten, of de samenstelling der speciaal eenigzins wijdlopig of te veel vermenigvuldigd zullen beschouwen, en ze zelfs als ouderwetsch beënschouwen zullen. Zij mogen dit zo lang doen, tot dat zij mij geduldiglijk aangehoord hebben, indien sommige geleerden, die met enkele lokken pronken, genoeg hebben, om eenen grijsaard met een parapluik bedaardlijk aan te horen. Ik beken dus hier mee, dat de gemelde voorlichtingen eenvoudiger hadden kunnen worden ingebracht. Maar dewijl tot dergelijke langdurige genezingen, waarvan hier gesproken wordt, vele kruiden en planten vereist worden, die, eenkel, met moeite en veel kosten in zulk een menigte te bekomen zijn, en de magazijnen der kruidenkoost, bij vele Lieden, snel daarvan uitgeput zouden zijn; heb ik niet alleen geen bedenking gemaakt, om, zodanig nadeel aan de zaak te doen, veelerlei soorten, die in werking met elkander overeenkomen, samen te stellen, maar ook de moeite genomen, zekerheidshalve, en ten beste van de zaak, deze. Voor in dienst van elkander te zoeken, en derzelver getal met anderen, die voor verschillende omstandigheden gekozen zijn, te vermeerderen. Het is bekend, ik spreek tegen ervaren mannen, dat dikwijks een kruidje werkloos was, terwijl een dergelijk de geneesking voltoebracht heeft, en dat zelfs hetzelfde middel eerst gewerkt heeft, wanneer het in een andere dosis gegeven werd; waarvan het kwikzilver op verschillende wijze bereid, een onwederstrengend bewijs oplevert. Dit gebeurt vooral in de zenuwziekten, waarin het spaar kruid, mors, de koortsbast en zinkbloemen. 