title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: De gal, die zich gevormd heeft, wordt waarschijnlijk uit de lever verwijderd, door het werktuigelijk volgen van het se- cretum, ondersteund door de zamendrukking van de lever bij de inademing (bladz. 69; de uit fistels stroomende hoeveelhe- den gal verminderen derhalve bij de vertraagde ademhaling na doorsnijding van den vagus, HEIDENHAIN). Doch de ontledi- ging der galblaas en der groote galgangen geschiedt waar- schijnlijk door eene zamentrekking van hunne gladde spierve- zels, die gelijktijdig met de darmbewegingen voor den dag komt. Daar dieren met galfistels spoedig vermageren, wanneer men hen belet, de naar buiten loopende gal weder op te lik- ken, zoo vermoedde men, dat het grootste gedeelte van de gal weder ın den darm opgeslorpt moest worden; doch de verdere lotgevallen van de opgeslorpte galstoffen is evenmin bekend, als andere mogelijke momenten met voldoende zekerheid zijn uitge- sloten, welke tot verklaring kunnen dienen van de vermagering, die na verwijdering der afgescheiden gal plaats heeft. Daar- entegen komen de gezamentlijke galstoffen in eene aanmerkelijke hoeveelheid in de drekstoffen voor, namelijk galkleurstoffen , die de drekstoffen kleuren, galzuren, slim, cholestearine enz. De galzuren ondergaan in het onderste gedeelte der darmbuis eene splitsing, met name het taurocholzuur, zoodat men in de drekstoffen glycocholzuur, cholalzuur, en verder hunne ontle- dingsprodukten, choloidinezuur en dyslysine (bladz. 33) aan- treft (HOPPE-SEYLER). De opslorping van specifieke galbestand- deelen is derhalve nog. twijfelachtig. Met afwijking van alle overige secreta voor den spijsver- teringstoestel, is de gal voor de eigenlijke spijsvertering (d. i. voorbereiding van het voedsel voor de resorptie) waarschijnlijk van geen beteekenis. Eene eigenschap, die in elk geval daar- toe gebragt moet worden, namelijk: vetten tot emulsie te bren- gen, heeft zij met andere secreta gemeen, welke die eigenschap in veel hoogeren graad bezitten (pancreassap, darmsap). „ Hare physiologische beteekenis schijnt derhalve meer betrekking te hebben op de opslorping, en wel op die der vetten (Hoofdstuk V.). Door gal (en galzure zouten) wordt namelijk zoowel de filtratie van vetten door vliezen onder eene geringe drukking, als de diffusie tusschen vetten en waterige oplossingen mogelijk gemaakt (v. WISTINGHAUSEN), waarschijnlijk omdat zij als eene zeepachtige oplossing de gelijktijdige imbibitie van beide (eene voorwaarde van de diffusie, bladz. 83) veroorlooft; zij maakt wijders den doorgang van vetten door naauwe (haar-)vaten ge- SPIJSVERTERINGSKANAAL. 97 makkelijker. — Voorts zou de gal de zamentrekking van de spiervezels der vlokken (Hoofdstuk V.) te weeg brengen (scHırr) en ook daardoor de opslorping van vet bevorderen. — Buiten- dien schijnt zij de rottige ontleding van den darminhoud tegen te gaan. In overeenstemming hiermede ziet men, als de gal door cene fistel naar buiten geleid wordt, geen wezenlijke stoornis in de spijsvertering, maar alleen: 1. verhindering van de vetresorptie (vetgehalte van de drekstoffen en de aan vet arme chyl); 2. ongekleurde, harde drekstoffen van een hoogst on- aangenamen reuk; 3. soms groote yraatzucht van het dier. Deze wordt door sommigen verklaard uit het aanmerkelijk verlies van galbestanddeelen, die anders weder in den darm opgeslorpt worden (zie boven); 4. de gebrekkige opname van het vet komt het dier door een vermeerderd gebruik van kool- hydraten te gemoet (Hoofdstuk VII). 5. Pancreassap (Buikspeeksel). Dit sap wordt in de acineuse alvleeschklier afgescheiden, welke zeer veel overeen- komst heeft met de speekselklier; het is eene sterk al- kalische, heldere, zeer taaije, kleurlooze vloeistof, die bij hitte stolt. Hare specifieke bestanddeelen zijn: 1. ver- schillende in de hitte stollende eiwitachtige ligchamen, die slechts weinig verschillen van albumine en waaraan men tot nu toe de fermentachtige eigenschappen van het secre- tum toeschreef (pancreatine). Intusschen hebben latere onderzoekingen (DANILEWsSKY) geleerd, dat de fermenten van het pancreassap bijzondere ligchamen zijn. — 2. Verschillende, als fermenten werkende ligchamen, die van elkander kunnen gescheiden worden: a. een, dat zetmeel in suiker om- zet; b. een, dat neutrale vetten tot emulsie brengt en ont- leedt; c. een, dat gestolde eiwitachtige ligchamen zonder voor- afgaande imbibitie oplost (DanıLewsky). 3. Leucine en an- dere oxydatieprodukten van de reeks der eiwitachtige ligcha- men. Men verkrjgt het natuurlijike pancreassap door kunstmatige fistels, — een kunstmatig pancreassap door eene waterige infusie van de klierzelfstan- digheid. De afscheiding van het pancreassap geschiedt waarschijnlijk nooit zonder prikkeling van zenuwen (gelijk die van het speek- sel); in den regel is zij zeer gering, doch neemt bij de spijs- vertering sterk toe. Dat ook hierbij de specifieke bestanddeelen in de kliercellen gevormd worden, wordt bewezen: 1. door de werkzaamheid van infusies der klierzelfstandigheid, 2. door de aanwezigheid van fragmenten van cellen in het secretum (DON- DERS); men kan aannemen, dat ook hierbij de bestanddeelen door het te niet gaan der cellen vrij worden. — Met eene verhooede afscheiding is ook altijd verbonden een vermeerderde toevoer Sa bloed, het rood worden van de klier (BERNARD). Men hecft derhalve regt tot het vermoeden, dat hierbij eene inwerkine van vasomotorische zenuwen gelijk bij de speekselklieren plaats heeft: - 7 98 AFSCHEIDINGEN V. H, SPIJSVERTERINGSKANAAL. De zenuwen, die invloed uitoefenen op de afscheiding, zijn niet be- kend; zij schijnen van het slijmvlies der maag uit door reflexie opgewekt te worden, geljk die der speekselklieren van dat van den mond (LUDWIG); daarom gaat de afscheiding van maagsap meestal hand aan hand met die van het pancreassap (BIDDER en scuMipr). Prikkeling van het centrale niteinde van den vagus doet de afscheiding stilstaan (LUDWIG). Het pancreassap bezit, door zijn gehalte aan fermenten, drie belangrijke eigenschappen, waardoor het voor de spijsverte- ring van zeer veel belang is: 1. Het doet geimbibeerd zetmeel, nog sterker dan ınondspeeksel, in dextrine en suiker overgaan; 2. vloeibare vetten, als zij met pancreassap geschud worden, gaan ‚spoedig in eene fijne emulsie over (d. i. de vetten worden in fiine, in de vloeistof gesuspendeerde druppeltjes verdeeld); een gedeelte daarvan wordt in zijne bestanddeelen ontleed: glycerine en vetzuur. Het laatste verbindt zich met zijn alkali tot zeep, het overschot veroorzaakt eene zure reactie; 3. het verandert gestolde eiwitachtige ligchamen bij de temperatuur van het ligchaam in oplosbare stoffen (peptonen?), gelijk het maagsap; ook lost het lijm op. Bene voorafgaande imbibitie belet of vertraagt de oplossing; het laatste geschiedt van de peripherie uitgaande, terwijl dit bij het maagsap van het centrum uit- gaat. Men kan de hoeveelheid van het pancreassap niet naauw- keurig door fistels bepalen, omdat de alvleeschklier twee uit- lozingsbuizen heeft, die met elkander anastomoseren. Wat er verder met het secretum in den darm geschiedt, daarvan geldt vermoedelijk hetzelfde als van het speeksel en het maagsap. 6. Darmsap (darmsliim, succus entericus), het afschei- dingsprodukt van de in den geheelen darm voorkomende, tubuleuse LIEBERKüHN’sche klieren (de acineuse BRUNNER’sche klieren van den twaalfvingerigen darm hebben in bouw en secretum veel overeenkomst met de alvleeschklier), is eene heldere, taaije, kleurlooze, sterk alkalische vloeistof, van wel- ker specifieke bestanddeelen en afscheiding men niets naders weet. De oorzaak daarvan is gelegen in de moejjelijikheid om eene genoegzame hoeveelheid er van te verzamelen (door darm- fistels bij onttrekking van voedsel, door het naar binnen bren- gen van sponsen, door de overige secreta af te sluiten, die zich in den darım uitstorten). De voor de spijsvertering belangrijke eigenschappen van het darmsap, die de aanwezigheid van &@n of meer fermenten doen aannemen, zijn dezelfde als die van het pancreassap. Het werkt echter op verre na zoo sterk niet op zetmeel en vetten als het pancreassap, doch zijne oplossende werking op gestol- de eiwitachtige ligchamen is zeer groot (ZANDER, BIDDER en schmior). — Van de hoeveelheid van het darmsap weten wij niets. PISAFSCHEIDING. 99 s 3. Afscheidingen voor den ademhalingstoestel. Door haren bouw en hare verrigting kan ınen de long beschouwen als eene acineuse klier met eene gasvormige afschei- ding, waarvan de luchtpijp de uitlozingsbuis is. Zooals in het öde hoofdstuk (bladz. 75) is uiteengezet, zijn ons de krach- ten, welke de afscheiding van het secretum, het koolzuur, tot stand brengen, nog grootendeels onbekend. Vloeibare afscheidingen, sljjm, worden door de talrijke sliimklieren der luchtwegen geleverd, die van de neusgaten tot aan de luchtpijpstakken van middelbare grootte voorkomen. 71j hebben een acineusen bouw en bezitten plaatepithelium, doch de kleinste zijn meer tubuleus en hebben cilinderepithelium. Op hare afscheiding is hetzelfde toepasseljk als op de slijmklieren van den spijsverteringstoestel (bladz. 87). Het sljm wordt, naar het schijnt, slechts in zeer geringe hoeveelheden afgescheiden , en het overschot door de bladz. 73 en volg. besproken pro- cessen naar buiten uitgescheiden. 3. Pisafscheiding. De in de nieren gevormde urine is een echt exeretum, waarvan de verwijdering uit het organisme noodzakelijk is en plaats heeft zonder dat het tot andere doeleinden dient (zoovals andere zoogen. „excreta”). Hare bestemming is de verwijderin van zekere eindprodukten der oxydatie van stikstofhoudende zelfstandigheden en van het overschot van water uit het orga- nisme. De oxydatieprodukten worden, in water opgelost, tege- lijk met zouten uitgescheiden. De nog altijd onbeantwoorde vraag, of die eindprodukten alle in het bloed gepraeformeerd zijn, dan wel of een gedeelte daarvan (overeenkom- stig hunne hoeveelheid) eerst in de nieren gevormd wordt, schijnt thans ten voordeele van de laatste meening beslist te zijn (zie beneden), zoodat die stoffen werkelijk als „specificke bestanddeelen” van het nierseeretum kunnen beschouwd worden. De pis is eene heldere, doorschiinende, in verschillende kleurspelingen gele, zwak zure vloeistof van cen zoutachtig bitteren smaak en aromatischen reuk (soortel. gew. 1,005— 1,030). Zij is vermengd met een weinig sliim uit de slijm- klieren der uitlozingsbnizen („piswegen”). Hare specifieke bestanddeelen zijn: 1. Pisstof (bladr. 29), het voornaamste eindprodukt van de oxydatie van stikstofhoudende zelfstandig- heden, gedeeltelijk reeds in het blocd gepraeformeerd, doch gedeeltelijk eerst in de nieren ontstaan (OPPLER); 2. piszuur (bladz. 28), een lagere oxydatietrap; 3. eene reeks van nog lagere oxydatietrappen, waarvan de meeste in geringe hoeveel- heden, sommige (met * aangegeven) niet standvastig voorko- u. Zr 100 PISAFSCHEIDING. men: *allantoine, xanthine,, hypoxanthine (sarcine), kreatine, kreatinine, glycine (doch niet anders dan gepaard met benzoözuur als hippurzuur), *taurine, *eystine, *leucine, *tyrosine; 4. eene of meer piskleurstoffen, verder indican (bladz. 26); 5. zekere onbekende stoffen, zoogen. „extractiefstoffen” (b. v. die welke aan de pis haar reuk geeft). — De overige bestanddeelen van de urine zijn: 1. water; 2. zouten (de gewone zouten van het bloed; doch buitendien eenige, die waarschijnljk insgelijks oxydatieprodukten zijn, b.v. zu- ringzure zouten; zwavelzure zouten, misschien afkomstig van de oxydatie van zwavelhoudende stoffen, vooral taurine); 83. zekere hoeveelheden suiker (Brücke); 4. gassen (zuur- stof, stikstof, koolzuur). De kleur der urine wisselt af tegelijk met hare ceoncentratie: zij is het donkerst in de geconcentreerde morgenurine („urina sanguinis”), het lichtst in die, welke na cen rijkeljk drinken wordt geloosd („urina po- tus”). — De zure reactie is meesttijds afkomstig van het gehalte aan zuren phosphorzuren natron; somtijds is de normale urıne alkalisch, namelijk na het gebruik van bijtende, koolzure of plantenzure alkalien (de laatste gaan door oxydatie in koolzure alkalien over, bladz. 35). Door blootstelling aan de Jucht neemt de zure reactie langzamerhand toe, door ontleding (oxyda- tie) der kleur- en extractiefstoffen, waarbij vrij melkzuur gevormd wordt („zure gisting”); door het vrije zuur worden de piszure zouten ontleed, en er vormt zich een bezinksel (sediment) met name van het piszuur, dat (in zuren) moeijelijk is op te lossen. — Na verloop van eenigen tijd (bij eene hoogere temperatuur reeds eerder) komt ontbinding tot stand, namelijk ont- leding van de pisstof in koolzuur ammoniak; de reactie wordt thans alka- lisch („alkalische gisting”), de reuk stinkend, en er vormen zich onder ontwikkeling van schimmels en infusorien bezinksels van piszure am- moniak, phosphorzure ammoniak-magnesia, enz. Het ferment voor deze ontledingen wordt geleverd door het met de pis vermengde slijm. Welke van de bovengenoemde specifieke pisbestanddeelen in de urine inzonderheid vertegenwoordigd zijn, schijnt van de soort van voedsel af te hangen. Bij de vleeschetende zoogdieren heeft, gelijk bij den mensch, de pisstof aanmerkelijk de overhand, en bevat de urine zeer weinig piszuur, geen hippurzuur; bij de plantetende vindt men weinjg pisstof, veel hippur- zuur, geen piszuur; noodzaakt men hen ander voedsel te gebruiken, dan heeft er ook eene daarmede overeenkomstige verandering van de urine plaats. Ook de urine van den mensch verandert naar gelang van het voedsel (zie be- neden). Zoo vermeerdert met name het hippurzuur bij het gebruik van plan- tenkost, doch nog meer bij het gebruik van benzo@zuur, barnsteenzuur, bitteramandelolie, kinazuur, misschien ook van andere plantenstoffen (zie bladz. 35), doch het verdwijnt bij een uitsluitenden vleeschkost. Daaren- tegen bestaat de urine der vogels, geschubde amphibien, insekten, enz., die terstond na de lozing vast wordt, grootendeels uit piszuur. De afscheidende elementen der nieren (voor bijzonderheden van haren bouw moeten wij verwijzen naar de leerboeken over de weefselkunde) zijn de piskanaaltjes en de daarmede in ver- binding staande vaten. Elk piskanaaltje eindigt in de bast- zelfstandigheid van de nier met eene blazige opzwelling (cap- sula, Malpighische ligchaampjes), waarın een zoogen. glo- merulus is ingestulpt. De glomerulus is een klein vaatklu- wen, dat ontstaat door vertakking en hereeniging van een PISAFSCHEIDING. 101 zeer fiinen tak der nierslagader (vas afferens). Het vat dat wit de hereeniging ontstaat en uit de capsula naar buiten treedt (vas efferens) gaat nogmaals in echte haarvaten over, welke de pisbuisjes, met name hun opgewonden begin, omweven en zich alsdan tot de takken der nierader vereenigen. Daar het bloed in de glomeruli tengevolge van het belet- sel, dat door het tweede stelsel van haarvaten veroorzaakt wordt, onder eene hooge drukking staat, moet hier eene ster- ke filtratie door de capsula heen plaats hebben; zoo zullen bijgevolg water en de werkelijk opgeloste deelen der bloed- vloeistof (zouten, pisstof, suiker, enz.) in de pisbuisjes over- gaan (niet werkelijk opgeloste deelen, eiwit enz., gaan cerst onder eene abnormaal verhoogde drukking over; bladz. 83). Deze zeer verdunde oplossing geraakt nu aan de wanden van de pisbuisjes in diffusie met het bloed, dat zıj zoo even heeft verlaten, en dat door het verlies aan water meer geconcentreerd is geworden, waarvan het noodzakelijk gevolg is, dat er weder water in het bloed moet terugkeeren (LUDWIG), zoodat de pis meer geconcentreerd wordt. Jvenwel is deze physische verkla- ring van de pisbereiding niet voldoende, omdat in de nieren zelve pisstof gevormd wordt; men moet aannemen, dat de extractiefstoffen, die uit het bloed in de urine overgaan (krea- tine, kreatinine enz.) in de secretiecellen van de nieren, welke de pisbuisjes van binnen bekleeden, en waardoor zij bijgevolg moeten heengaan, grootendeels tot pisstof en piszuur geoxy- deerd worden. — In dezelfde cellen moet ook de piskleurstof, doch altijd uit die van het bloed, gevormd worden. Voor de vorming van pisstof en piszuur in de nieren zelve (de eigen stofwisseling van hare zelfstandigheid daargelaten) pleiten de volgende daadzaken: 1. het zeer gering gehalte aan pisstof van het bloed in vergelijking met dat van de urine; 2. het buitengemeen geringe gehalte aan pisstof van het bloed na exstirpatie van beide nieren, en de zeer aanmer- kelijke hoeveelheid pisstof na eenvoudige onderbinding van de pisleiders (in welk geval derhalve alleen de uitscheiding van de gevormde pisstof verhinderd, doch de vorming door de aan- wezigheid der nieren nog mogelijk is); daarentegen zijn in het eerste geval de lagere oxydatieprodukten (kreatine, kreati- nine, enz.) zoowel in het bloed als in de spieren belangrijk vermeerderd (oPPLerR); 3. het voorkomen van lagere oxydatie- produkten (taurine, cystine, enz.) in de nierzelfstandig- heid, zonder dat zij, met uitzondering van zeldzame geval- len, in de urine voorkomen; 4. het ontbreken van het piszuur in het bloed (in den normalen toestand). Dat ook gepraefor- meerde pisstof uit het bloed in de nieren wordt afgescheiden , kan men alleen uit de opgave afleiden, dat het bloed van de 102 PISAFSCHEIDING. nierslagader rijjker aan pisstof is dan dat van de nieraderen (PIcarD). Daar men echter deze opgave niet kan vertrouwen (V. RECKLINGHAUSEN), zoo is het niet onmogelijk , dat ook het kleine pisstofgehalte van het bloed uit de nieren zelve afkom- stig 18. Na exstirpatie van beide nieren worden water en stikstof door het slijmvlies van de maag en de darmen, dat hier als het ware de rol van de nieren op zich neemt, uitgescheiden. Maag en darm worden met ammo- ‚niakale vloeistoffen gevuld, de spijsvertering wordt spoedig gestoord, ein- deljjk volgt (door vergiftiging met ammoniak?) een plotselinge dood. In het bloed komt alsdan geen spoor van pisstof voor (BERNARD en BARRESWIL). Uit de boven aangegeven verhoudingen van de afscheiding kan men de volgende invloeden afleiden op de hoeveelheid van de in een bepaalden tijd geloosde urine en van hare afzonder- ljjke bestanddeelen: 1. De hoeveelheid der urine in haar geheel hangt af: a. van de hoogte der bloeddrukking in de vaatkluwens; b. van de hoeveelheid stoffen met een gering endosmotisch aequivalent (water, zouten, enz.) in het bloed; — want naarmate de eerste grooter is, zal er des te meer in een bepaalden tijd filtreren, en naarmate het laatste grooter is, zal er des te minder van de gefiltreerde stoffen uit de piskanaaltjes weder in het bloed terug diffunderen, des te grooter zal der- halve in beide gevallen de hoeveelheid pis zijn. Ada. Tot de omstandigheden, die de drukking in de vaatkluwens verhoogen, behooren: 1. verhooging van de algemeene bloeddrukking , derhalve eene verhoogde vulling van het vaatstelsel (b .v. door het rjjkelijik drinken van water, dat spoedig opgeslorpt wordt); 2. verhooging van de spanning in het slagaderstelsel alleen, ver- oorzaakt door eene verhoogde energie van het hart (b. v. na doorsnijding van den vagus); 3." verhooging van de spanning in de nierslagader in het bijzonder (b. v. na onderbinding van andere groote slagaderen) of alleen in de vaatkluwens (door eene vasomotorische uitzetting van de vasa afferentia); 4. eene verhinderde afvloeijing uit de glomeruli naar den kant der ade- ren (b. v. door ziekelijike vernaauwing der haarvaten of na onderbinding van de nierader). — Eene zeer sterke verhooging der drukking, inzonderheid door de ad 4. genoemde om- standigheden, doet ook (zie bladz. 83) de niet werkelijk op- geloste deelen der bloedvloeistof, eiwit, fibrinogene zelfstan- digheid, in de urine filtreren; het maximum van verhooging eindelijk doet door vaatverscheuring bloed (bloedligehaampjes) daarin overgaan. — Tegenovergestelde invloeden, met name de verwiniderde: spanning in het slagaderlijk stelsel, b. v. bij ver- minderde hartactie (hartziekten), doen de NE pis afne- men. — Ad b. Onder de stoffen, die hiertoe behooren, zal met name het watergehalte van het bloed den grootsten invloed PISAFSCHEIDING. 1083 op de hoeveelheid pis uitoefenen; inderdaad hangt de hoeveel- heid urine ook hoofdzakelijk af van het watergehalte, derhalve van de hoeveelheid dranken (hetgeen uit a. en b. kan verklaard worden). — De hoeveelheid van elk afzonderlijk bestanddeel der pis hangt af: a. van de hoeveelheid der afzonderlijke bestanddee- len, die in het bloed voorkomen 1. Het watergehalte van het bloed wordt vermeerderd: door opname van water (in dranken) en door verminderde uitscheiding daarvan langs andere wegen, door zweet en uitademing (bij eene lage temperatuur); 2. het zoutgehalte wordt grooter: door het opnemen van meer zouten in het voedsel (zekere zouten, die door oxydatie eerst in het ligchaam ontstaan, worden natuurlijik door verhoogde oxy- datieprocessen vermeerderd); 3. het suikergehalte neemt toe: door eene vermeerderde vorming van de suiker in de lever, en door het verhinderen der ontleding (oxydatie) daarvan; 4. de hoeveelheid der oxydatieprodukten van stikstofhoudende zelf- standigheden (waarbij wij voorloopig niet letten op elke af- zonderlijk, onverschillig of zij pisstof, piszuur, kreatine, enz. is) wordt vermeerderd: door eene rijkeliiker opname van stik- stofhoudende voedingsmiddeien, derhalve vleesch, eijeren, enz., wijders door eene verhoogde consumptie daarvan (verhoogde werkzaamheid der zenuwen, verhoogde temperatuur, koorts, enz.; het nadere hierover in het 8ste hoofdstuk). — b. van de oxyderende werkzaamheid der nieren. Deze invloed betreft on- der de pisbestanddeelen alleen de zoo even sub 4. genoemde, die (zie boven) in de nier zelve verder, en. grootendeels tot pisstof geoxydeerd worden, en buitendien eenige zouten, die waar- schjnlijk in de nier zelve eerst door oxydatie ontstaan (b. v. zwavelzure zouten, uit taurine). Naarmate de oxyderende werk- zaamheid van de nier sterker is, worden die produkten in eene des te grootere hoeveelheid in het hoogste oxydatieprodukt, de pisstof, overgebragt; naarmate zij zwakker is, zullen de lagere oxydatieprodukten, het allereerst piszuur (inzonderheid bij koorts, de jicht, enz.), vervolgens kreatine en kreatinine (b. v. na onderbinding der pisleiders), eindelijk leucine, cystine en dergelijke, reeds ziekelijke, stoffen nevens het ureum voor den dag komen. Een evenredig gedeelte der produkten in den vorm van glycine wordt door de aanwezigheid van benzoözuur in het bloed voor verdere oxydatie gevrijwaard, hetgeen eene verhoogde uitscheiding 'van hippurzuur ten gevolge heeft. On- der welke invloeden de oxyderende' werkzaamheid der nieren staat, is vooralsnog onbekend. Waarschijnlijk spelen daarbij gedeeltelijk het zenuwstelsel , gedeeltelijk de voorraad van zuur- stof van het ligchaam en van het bloed eene belangrijke rol. Uit het bovenstaande zal men gemakkelijjk de voorwaarden kunnen afleiden, waaronder de hoeveelheid der in een bepaalden tijd geloosde pis- ‘ 104 PISAFSCHEIDING. stof vermeerdert. Zij zijn: 1. eene verhoogde pisafscheiding over ’t algemeen, om het even door welke oorzaak; 2. een rijkelijke vleeschkost; 3. verhoogde consumptie van stikstofhoudende produkten (zie het 8ste hcofdstuk); 4. eene verhoogde oxyderende werkzaamheid der nieren. Behalve de genoemde bestanddeelen bevat de urine na het gebruik van zekere ongewone zelfstandigheden, deze of hare oxydatieprodukten (vergel. bladz. 35). De hoeveelheid pis, die in een etmaal geloosd wordt, be- draagt bij een volwassen mensch (hoofdzakelijk onder den in- vloed van de hoeveelheid drank) 1000—2000 gram, de hoe- veelheid pisstof gemiddeld 30, die van het piszuur 1 gram, van het hippurzuur 1—2 gram. Dat het zenuwstelsel invloed uitoefent op de nierafschei- ding, bewijzen hare veranderingen bij gemoedsaandoeningen en ziekten van het zenuwstelsel, alsmede de waarneming, dat de beleediging van eene zekere plaats van den ventriculus quartus cerebri *) de pisafscheiding verhoogt (BERNARD, DONDERS), Wij weten echter niets met zekerheid aangaande de wegen waar- langs en de wijze waarop deze zenuwwerkingen plaats hebben. De inwerking van de zenuwen geschiedt waarschijnlijk (gelijk bij an- dere afscheidingen) langs een dubbelen weg: 1. vasomotorisch, door de druk- king in de vaatkluwens en op die wijze de filtratie, te regelen. In dezen zin zou de geprikkelde vagus den toevloed van het bloed verhoogen, zo0- dat de ader opzwelt en de afscheiding toeneemt, daarentegen de n. splan- chnicus major den toevloed en de afscheiding verminderen (BERNARD); 2. door de oxydatie, derhalve de vorming der specifieke stoffen, te regelen. Hiervoor zijn nog geen waarnemingen bekend. Het bloed uit de nierader bevat nog eene niet geringe hoeveelheid zuurstof, is bij gevolg karmozijnrood,, waarschijnlijik omdat het zoo snel doorfiltreert. Volgens BERNARD zou het bij de prikkeling van den vagus tegelijk met de verhoogde afscheiding lich- ter, bij de prikkeling van den splanchnicus donkerder gekleurd zijn. De afgescheiden pis komt uit de gewonden pisbuisjes in hunne voortzetting, de tubuli recti, die, na zich dikwijls gaf- felvormig vereenigd te hebben, aan de oppervlakte der nier- papillen in de nierkelken en het nierbekken uitmonden +). Al deze deelen zijn voortdurend met pis gevuld; zıj kan on- mogelijk uit het nierbekken in de buisjes teruggaan, omdat elke verhoogde drukking in het ceerste de uitmondingen van deze laatsten zamendrukt. — Uit de beide nierbekkens loopt de urine door de beide pisleiders in het reservoir, de pis- blaas. De beweging door de ureteren kan plaats hebben: 1. door den aandrang van voortdurend afgescheiden pis; 2. door de zwaartekracht, aangezien de blaas biina in elke houding van het ligchaam dieper ligt dan de nieren); 83. door peristaltische zamentrekkingen van de spieren der ureteren, welke, naar het *) Men moct deze plaats wel onderscheiden van die, waarvan de beleediging volgens BERNARD, diabetes, derhalve eene vermeerderde suikervorming en pislozing, doet ont- staan, Beide plaatsen liggen intusschen zeer digt bij elkander. Kae +) In een later werk heeft HENLE den zamenhang, der pisbuisjes, ‚die uit de glome- ruli komen, met het nierbekken in twijfel getrokken. Zy zouden lisvormig in elkander ha- ken zonder vertakkingen. De opene (regtlijnige) buisjes zouden in de bastzelfstandigheid een gesloten netwerk vormen. PISAFSCHEIDING 105 schijnt, elken afzonderlijken druppel, die in den pisleider komt, door eene voortschrijdende verstopping van het lumen achter hem, naar beneden drijven. In de blaas, die in den leögen toestand geplooid is, hoopt zich de pis gewoonlijk zoo lang op, tot dat de eerste zich ge- heel en al ontplooit; elke verdere opvulling zet haren wand wit buiten de grens van haar natuurlijk volume. Het terug- gaan van de urine in de pisleiders wordt verhinderd door de eigenaardige wijze, waarop deze inmonden (scheeve doorboring van den blaaswand, zoodat eene drukking van binnen het ka- naal sluit), — het uitvloeijjen in de pisbuis door een ring van veörkrachtige vezels, bij den man buitendien door de ve£r- kracht van de voorstanderklier. Zoodra de spanning van de urine de veörkracht van laatstgenoemde deelen overwint, zoo- dat een druppel in de pisbuis komt, ontstaat er een aandrang tot het ledigen van de blaas, die willekeurig tot stand komt. Deze heeft plaats door zamentrekking der spieren van den blaaswand (detrusor urinae), welke langzamerhand zoo sterk wordt, dat het lumen van de blaas geheel verdwijnt, en de geheele inhoud door de pisbuis naar buiten gedreven wordt. De pisbuis zelve wordt alsdan nog ten laatste door de spieren, die haar omringen (inzonderheid de bulbocavernosus) geledigd. Het ledigen der blaas wordt door de buikpersing (bladz. 73) ondersteund. Gedurende haar verblijf in de blaas verliest de urine een gedeelte van haar water door resorptie; verder vermengt zij zich hier zoowel als in de pisbuis met sljjm uit de talrijke slijmklieren, hetgeen somwijlen reeds in de blaas de cerste aanleiding geeft tot de zure gisting (bladz. 100). Tegenover de hierboven beschreven meening aangaande de sluiting der blaas staat nog eene andere, die meer verspreid is. Volgens deze is de blaas door eene cirkelvormige sluitspier, sphincter, gesloten, die in een gestadigen, van het zenuwstelsel afhankelijken, toestand van zamentrek- king („tonus”) verkeert (HEIDENHAIN en COLBERG, SAUER). Intusschen is het bestaan van den sphincter voor den mensch in twijfel getrokken (BARKOW; daarentegen is HEIDENHAIN van het tegenovergestelde gevoelen), en insgelijks het bestaan van dien tonus, op grond van proefnemingen op dieren, be- streden geworden (L. ROSENTHAL en v. wItTicnh). Eene beslissing van het vraagstuk is nog niet mogelijk; het bestaan van een sphincter zou tevens de willekeurige sluiting in weerwil van den aandrang tot pislozing verklaren, hetgeen de andere meening niet kan. De peristaltische bewegingen der pisleiders hebben door reflexie plaats, daar zij slechts na prikkeling van den ureter door de binnendringende urine of door kunstmatige prikkeling te voorschijn worden geroepen; zij hebben altijd eene rigting naar den kant der blaas. Hare centraalorganen moeten welligt gezocht worden in gangliencellen, die gedeeltelijk in den pisleider zelven zijn gelegen, gedeelteljjk in de sympathische ganglien, die den pis- leider met takken voorzien. Men wil de zenuwen der blaasspieren in het ruggemerg (lendenge- deelte BUDGE), zelfs in de hersenen (KILIAN, VALENTIN) vervolgd hebben. meskeiik., met name, Yaı het slijnivlies der blaas en den bulbus i ‚ door reflexie opgewekt worden, Daarom heeft er bij eene sterke 106 AFSCHEIDINGEN VOOR DE HUID. vulling der blaas onwillekeurige pislozing plaats. Bij ontaardingen van het ruggemerg komt dikwijls retentio urinae voor, door verlamming van den detrusor. 4. Afscheidingen voor de huid. Over de respiratorische uitscheiding van de huid vergelijk hierboven de huidademing, bladz. 74). l. Zweet, het afscheidingsprodukt van de talrijke zweet- klieren der huid; dit zijn tubuleuse klieren, waarvan het bin- nenste, blinde uiteinde tot een kluwen is opgewonden, en meestal in het corium, somtijds in het onderhuidsche bind- weelsel is gelegen, en waarvan het buitenste uiteinde vrij op de oppervlakte der huid uitmondt (de „porien” der huid). Het zweet verwijdert in het algemeen dezelfde excerementitiele stoffen uit het ligchaam als de urine, waarvan het zich misschien alleen daardoor onderscheidt, dat het niet gestadig afgescheiden en over de gehcele huid uitgestort wordt, zoodat het nog aan het organisme (als regulator van de temperatuur) van dienst kan zijn. (Dienovereenkomstig zouden in een mor- phologisch opzigt de zweetklieren zich tot de nieren verhouden, als de slijm- tot de speekselklieren, de Brunxer’sche klieren tot de alvleeschklier, de huidsmeerklieren tot de borstklier). Men kan zich zweet in eene vrij groote hoeveelheid verschaffen, als men het ligchaam in een hellenden metalen bak in het dampbad legt, of door afzonderlijke ligchaamsdeelen met een luchtdigt sluitend overtreksel (gutta percha), te bedekken, waaraan cen vergaarbak is vastgehecht. Bijna altijd is het verkregen zweet door huidsmeer en opperhuidsschubben veront- reinigd. Het zweet is op het oog eene kleurlooze, heldere, zuur reagerende vloeistof van een verschillenden reuk (afhankelijk van de plaatsen der huid). De bestanddeelen van het zweet zijn: 1. water; 2. de gewone zouten; 3. pisstof (en misschien andere oxydatieprodukten van N houdende ligcha- men, zooals volgens FAVRE een N houdend zuur, zweetzuur of hidrootzuur); 4. sporen eener kleurstof (scuorrin); 5. vetten; 6. verscheidene vlugtige vetzuren (mierenzuur, azijjnzuur, boterzuur, propionzuur, enz.). De vetten hebben in het secretum der zweetklieren van den uitwendi- gen gehoorgang (oorsmeerklieren) een zoo groot overwigt, dat het (oor- smeer) meer gelijkt op het huidsmeer dan op het zweet. — Het zweet gaat gemakkelijk in ontleding over, en wel heeft de ontleding Of meer betrek- king op zijn vetgehalte, in welk geval de reuk naar vlugtige zuren en de zure reactie toeneemt, df meer op zijne N houdende bestanddeelen, in welk geval ammoniak en cene alkalische reactie ontstaan. De afscheiding van het zweet heeft slechts onder zekere omstandigheden plaats. Zij bestaat hoogst waarschijnlijk gedeel- telijk in eene doorzweeting, gedeelteljjk in de eigenaardige werkzaamheid der zweetkliercellen; in elk geval ıs het vetge- halte uit de laatsten afkomstig, daar zij met vetdruppeltjes gevuld zijn, en des te sterker, naarmate het secretum meer vet of vetzuren bevat. De afscheiding wordt bevorderd: L. AFSCHEIDINGEN VOOR DE HUID. 107 door alles, wat de drukking in de haarvaten der zweetklieren verhoogt, derhalve: a. eene verhoogde bloeddrukking in het al- gemeen, b. v. door eene rijkelijike opname van water;, b. eene verhoogde temperatuur van het ligchaam of van den omtrek, waardoor de toevoerende slagaderen (door verslapping van hare spieren?) uitgezet worden. Voor dit geval wordt de zweetaf- scheiding inzonderheid van belang, daar de verdamping van het zweet aan het ligchaam warmte onttrekt en het afkoelt (zie hoofdstuk IX). 2. Door eene vermeerdering der bestanddeelen van het zweet in het bloed, met name water. Het gebruik van veel warnen drank werkt derhalve om verschillende rede- nen als zweetdrijvend middel. — Hoe ver de genoemde in- vloeden het moeten brengen, om over het algemeen de eerste impulsie tot de afscheiding te geven, is niet bekend. — De afgescheiden hoeveelheden zijn natuurlijk uiterst ongelijk. Dik- wijls wordt maanden lang geen zweet afgescheiden, terwijl op andere tijden in een uur tot 1600 gram en meer geleverd wordt (ravae). Het meeste wordt geleverd door de huidvlak- ten die met veel en groote zweetklieren voorzien zijn (het voor- hoofd, de okselholten, voetzolen, handpalmen, enz.). — Over het belang van de zweetafscheiding voor het geheele orga- nisme zie hoofdstuk VI en IX. Dat er eene inwerking van het zenuwstelsel op de zweetvorming be- staat, is wegens den bekenden invloed van gemoedsbewegingen waarschijn- ljk. Intusschen is de weg, waarlangs dit geschiedt, niet bekend, daar men ook nog geen zenuwen tot aan de klieren heeft kunnen vervolgen. Voor- loopig kunnen wij derhalve niet meer dan zuiver vasomotorische invloeden aannemen. — Gelijk in de pis, gaan ook genuttigde stoffen onontleed of geoxydeerd in het zweet over. Na het gebruik van benzo@zuur komt in het zweet, even als in de urine, hippurzuur voor (H. MEISSNER). Ook heeft men eens indican in het zweet aangetrofien (B1ZIO). 2. Huidsmeer. De kleine acineuse smeerklieren der huid monden bijna alle in haarzakjes uit; evenwel zijn de zakjes op vele plaatsen zoo klein, dat zij zich als wandstandige uitstulpingen van de uitlozingsbuis der klieren voordoen. De hoofdmassa van het huidsmeer bestaat uit verscheidene vetten, die bij de normale temperatuur van het ligchaam vloeibaar zijn, en cholestearine; doch buitendien komen er nog in eene ge- ringe hoeveelheid de gewone bestanddeelen der transsudaten (water, zouten) en een albuminaat in voor. De afscheiding geschiedt zonder twijfel in dier voege, dat de specifieke be- standdeelen (vetten) in de kliercellen ontstaan, en door het te niet gaan van deze vrij worden. Men ziet, dat de cellenlagen, die het digtst bij het klierlumen zijn gelegen, zich meer en meer met vetdruppels vullen (‚„vettig ontaarden”), tot dat de binnenste daarmede geheel gevuld zijn; de laatst- genoemden gaan voortdurend te niet, en daarom is een celde- 108 AFSCHEIDINGEN VOOR DE HUID. tritus met het secretum vermengd. Ken invloed van het zenuw- stelsel op de afscheiding is niet geconstateerd. — Het afschei- dingsprodukt houdt in de eerste plaats de haren, maar vervol- gens ook de huid glibberig en glinsterend, en verhindert het binnendringen van vloeistoffen. Wij bezitten geen naauwkeurige onderzoekingen aangaande het se- eretum, omdat men zich het huidsmeer niet in groote hocveelheden kan verschaffen, behalve het smeer dat de huid der pasgeborenen bedekt (ver- nix caseosa). — Het secretum van de mEısom’sche klieren der oogleden verschilt waarschjjnlijk niet van het huidsmeer. Daarentegen is het oorsmeer een afscheidingsprodukt van zweetklieren (bladz. 106), ofschoon ook in den gehoorgang (aan de haarzakjes) smeerklieren voorkomen. Aanhangsel tot de afscheiding van het huid- smeer. Melkafscheiding. ÖOfschoon de melkafscheiding geen secretie van de huid kan genoemd worden, zoo komt zij toch in elk opzigt zoo naauw overeen met de afscheiding van huidsmeer, dat zij zich het best bij deze aansluit. Men kan. de. melkklieren beschouwen als zeer vergroote, zamengehoopte huidsmeerklieren, de melk als een huidsmeer met een grooter gehalte aan transsudaat-bestanddeelen. Elke melkklier bestaat uit 15—24 onvolkomen gescheiden acineuse klieren, elk voorzien met eene uitlozingsbuis, die, na zich eerst tot eene soort van langwerpig reservoir uitgezet ‘te hebben, in den borsttepel uitmondt. De klieren zijn bij de vrouw slechts in den tijd van het geslachtsleven volkomen ont- wikkeld, en scheiden slechts af in den tijd van de rn tot dat de maandelijksche stondenvloed wederkeert. Ook bij pasgeborenen komt, van den 4den tot den 8sten dag, cene af- scheiding van melk voor, alsmede, in zeldzame gevallen, bij mannen. Het afscheidingsprodukt, de ‚melk, is eene ondoorschij- nende, witte, meestal zwak alkalische, doch dikwijls neutrale of zwak zure vloeistof van een zoetachtigen smaak en een eigen- aardigen reuk; zij is eene emulsie van zeer kleine vetdruppeltjes (‚„melkbolletjes”) in eene heldere vloeistof. Haar soortelijk ge- wigt is 1,008— 1,014. De bestanddeelen der melk zijn: 1. water, gemiddeld 89% ; 2%. zouten en wel voornamelijk verbindingen van potasch , kalk, phosphorzuur, ook een weinig ijzeroxyde, te zamen ge- middeld 0,1% bedragende (de zouten vertoonen eene in het oog loopende overeenkomstige er a met die der bloed- ligchaampjes) ; 3. melksuiker 4,3%; 4 ‚. albuminaten, inzonder- heid caseine, 4%, ook een weinig eiwit (met are woorden : [bladz. 21] slechts een klein gedeelte der albuminaten wordt door hitte, grootendeels eerst na toevoeging van een zuur, neer- geslagen); 5. vetten (de verbindingen der ee met butine-, stearine-, palmitine-, myristine- en oleinezuur), 2, 6%; 6. on- bekende „extractiefstoffen ;” 7. gassen (CO,, OÖ, Mm. — De af- AFSCHEIDINGEN VOOR DE HUID. 109 scheiding van de melk heeft waarschijnljjk in dier voege plaats, dat de specifieke bestanddeelen (melksuiker, kaasstof en vet) ın de kliercellen uit transsudaat-bestanddeelen gevormd en door het te niet gaan van deze cellen vrij worden. Men heeft dit van de vetten regtstreeks aangetoond; men ziet volkomen als bij de smeer- klieren,, de binnenste cellenlagen zich al meer en meer met vet vullen en eindelijk te niet gaan, zoodat de vrij geworden drup- peltjes zich in de vloeistoffen tot eene emulsie verdeelen ; gelijk dit over het algemeen plaats heeft bij vet in vloeistoffen die al- buminaten bevatten, zoo worden ook de melkbolletjes met een dun vlies overtrokken, dat uit een albuminaat (caseine?) be- staat. In het begin der melkafscheiding, in de melk die in de eerste dagen van het zuigen wordt afgescheiden, het zoogen. „colostrum,” komen ronde, gave, met vetdruppeltjes gevulde cellen, of hoopjes van vetdruppeltjes zonder vlies (de colostrumbolletjes), eerst alleen voor, maar vervolgens al meer en meer, doch nooit geheel, door de gewone melkbolletjes ver- drongen. Uit welke transsudaat-bestanddeelen de specifieke bestanddeelen der melk gevormd worden, daaromtrent kun- nen slechts vermoedens geopperd worden; de kaasstof is zonder twijfel afkomstig van het eiwit van het bloed, de melksuiker waarschijnlijk van de druivensuiker van het bloed, althans z1j vermeerdert door het gebruik van koolhydraten. Evenwel zijn er ook andere bronnen denkbaar (bladz. 17); de oorsprong van het vet is even twijfelachtig als de vetvorming over het alge- meen (bladz. 17); men vermoedt dat het van albuminaten af- stamt (omtrent dezen oorsprong van de caseine, HOPPE, zie beneden). h Daar de melk verscheidene bestanddeelen, die zeer ligt aan verande- ring onderhevig zijn, en hoogst waarschijnlijik ook fermenten bevat (die bij het transsuderen van de melk door een vlies, gedeeltelijk teruggehouden 110 AFSCHEIDINGEN VOOR DE worden, F. HOPPE), zoo ondergaat zij zeer kort na de uitscheiding zekere veranderingen, die gedeeltelijk ook kunstmatig kunnen opgewekt worden en waarvan men zich tot vele praktische doeleinden kan bedienen. De meeste van deze veranderingen zijn, gelijk men aantoonen kan, oxydaties en ver- bonden met verbruik van zuurstof en vorming van koolzuur (moPrre). — In de eerste plaats wordt de melk, als zij eenigen tijd gestaan heeft, met een vlies overtrokken, dat bestaat uit (wegens hun vetgehalte ligtere (melkbol- letjes die zich aan de oppervlakte hebben verzameld, de zoogen. „room.” Deze verandering wordt begunstigd door slaan („boteren”) van de melk, waardoor de celvliezen der bolletjes gedeeltelijk verscheurd worden, en aldus eene vereeniging van het vet tot stand komt. Men verkrijgt op deze wijze het melkvet bijna zuiver als’„boter.” (De overblijvende oplossing van caseine , suiker en zouten is de „karnemelk ;” gewoonlijk maakt men boter door een- voudig den room te slaan). Onder de scheikundige veranderingen van de melk staan die van de melksuiker en van de vetten boven aan. De eerste gaat, met name bij eene ceenigzins hooge temperatuur, langzamerhand in melkzure gisting over, de melk wordt zuur en het vrije melkzuur slaat, gelijk elk vrij zuur (bladz. 21) en even als het maagsap (bladz. 91) de opge- loste cageine neer, de melk stremt in vlokjes. Het stremsel, de „kaas,” sluit andere bestanddeelen der melk, met name de bolletjes, in zich. De terugblijvende suiker- en zoutoplossing wordt „wei” genoemd. Dikwijls heeft eene geringe vorming van melkzuur reeds in de klier plaats, zoodat de melk met eene zure reactie uitgescheiden wordt. Voor de vorming van melkzuur wordt geen toetreding van zuurstof vereischt (norrE). De vetten worden insgelijks in glycerine en vetzuren ontleed, welke laatste in vlug- tige oxydatieprodukten (capryl-, eaprine-, capron-, boterzuur) overgaan. Eindelijk neemt, als de melk in de lucht heeft gestaan, onder opname van zuurstof en afgave van koolzuur het gehalte aan caseine af, het alkohol- en aetherextrakt toe, derhalve ontstaat hier waarschijnljk vet door oxydatie en splitsing van albuminaten (HOPPE). Gedurende den zoogtijd bedraagt de hoeveelheid melk, die in een etmaal in beide borsten wordt afgescheiden, nagenoeg 1350 gram. — De ontlediging van de melk uit de fleschvormige reservoirs van de melkgangen geschiedt gewoonlijk door het zuigen van den zuigeling, tot wiens voedsel zij dient, d.i. door de luchtdrukking, Zi) wordt waarschijnlijik begunstigd door de gladde spiervezels, die de gangen en de geheele klier omgeven. Wijders dient een gedeelte der spieren tot de nog niet naauwkeurig onderzochte erectie van den tepel, welke na doorsnijding van de cerebrospinale zenuwen der melkklier ophoudt. (ECKHARD). | 5. Afscheidingen voor de zintuigsorganen. Bij deze hebben wij bijna altijd te doen met afscheidingen van sliimklieren, waarvan hetzelfde te zeggen valt, als van die van den spijsverteringstoestel (zie bladz. 87). Voorts hebben wij reeds gesproken over het oorsmeer (bladz. 106) en het afscheidingsprodukt der Mmeızom’sche klieren. Eene bijzondere vermelding vereischt nu nog de afscheiding der tranen. Zi worden door de acineuse traanklieren afgescheiden, waarvan de bouw volkomen analoog is aan dien der slijmklieren. Ook het secretum kan als een buitengewoon waterig slijm (of als men wil: speeksel) beschouwd worden ; het bestaat hoofdzakelijk uit ZINTUIGSORGANEN. kils transsudaat-bestanddeelen met kleine hoeveelheden slijm en eiwit. Het is helder, kleurloos, alkalisch, met een zilten smaak. De traanafscheiding staat zonder twijfel onder den invloed van het zenuwstelsel (door den trigeminus en patheticus), zooals door de verhoogde afscheiding uit psychische oorzaken en door re- flectorische. prikkeling (van uit het neusslijmvlies, het bind- en netvlies) bewezen wordt; men heeft dezen invloed evenwel nog niet naauwkeurig nagegaan, vermoedelijk heeft hij een vasomo- torischen oorsprong. De tranen komen door verscheidene. uitlozingsbuizen in den bindvlies- zak; over hunne verdere dieusten en voortbeweging zie het 12de hoofdstuk. De specifieke afscheidingsprodukten voor de geslachtstoe- stellen, waarin morphologische vormsels de voornaamste elemen- ten zijn, zullen eerst in de 4de afdeeling worden besproken. VIWJFDE HOOFDSTUK. Het opnemen van stoffen in het bloed, resorptie. Voor dat wij naauwkeurig en meer in het bijzonder zullen spreken over de door het bloed opgenomen stoffen en tevens . over de wijze, waarop zij opgenomen worden, moeten wij nog zekere voorbereidende bewerkingen beschouwen, die een voor- naam gedeelte der op te nemen bouwstoffen, het voedsel, voor dat het opgenomen wordt, moet ondergaan, en die men met den naam van „spijsvertering” bestempelt. Voorbereiding van het voedsel voor de resorptie, Spisvertering. In het spijsverteringskanaal, dat zich van den mond tot aan den aars uitstrekt, worden de genotene, deels vaste, deels vloeibare voedingsmiddelen gedeeltelijk regtstreeks door de wan- den in de sappen opgenomen, doch grootendeels eerst nadat zij zekere werktuigelijke en scheikundige voorbereidende bewer- kingen hebben ondergaan. Dat gedeelte van het voedsel, het- welk noch voor eene regtstreeksche opname, noch voor eene eenigzins afdoende voorbereidende bewerking toegankelijk is, het „onverteerbare,,” wordt gezamentlijik met zekere bestanddeelen der darmsecreta als ‚‚drekstoffen” door den aars naar buiten verwijderd. I. Mechanisme van den spijsverterings- toestel. Het mechanisme van den spijsverteringstoestel omvat: 1. de opname (het aanvatten) van het voedsel, de voortbeweging daarvan door het spijsverteringskanaal en de verwijdering der drekstof- fen; — 2. de mechanische voorbereidende bewerking voor dat het ) MECHANISME VAN DEN SPIJSVERTERINGSTOESTEL. 178 ‘in de sappen wordt opgenomen, namelijk het verbrokkelen van het vaste voedsel, en de innige vermenging daarvan met de scheikundig voorbereidende vloeistoffen (kaauwen, met speeksel bevochtigen, enz.). Beide processen hebben gelijktijdig plaats. Het opnemen van het voedsel geschiedt voor vloeibare zelfstandigheden door ingieting met hulp van het inzuigen (drinken), voor vaste in dier voege dat kleine stukken achter de lippen en tanden gebragt, of door de snijtanden van een grooter stuk afgesneden („afgebeten”) worden. Terstond na het opnemen begint bij vaste beten het verbrokkelen, het kaauwen. Het begint met het aan stuk- ken snijden tusschen de rijen der mesvormige snijtanden,, waarop _ eene vermaling volgt tusschen de knobbelige vlakten der kiezen. Tot het aan stukken snijden dient eene afwisselende aan- en aftrekking van de onderkaak loodregt tegen de bovenkaak, der- halve eene draaijing van de eerstgenoemde om eene horizontale as, die door hare beide gewrichten gaat; de aantrekking ge- schiedt door den m. masseter en temporalis, de aftrekking door de zwaarte van de onderkaak, door den m. digastricus, mylo- en geniohyoideus. Tot het vermalen is eene verschuiving noodig van de gewrichtshoofden der onderkaak in hare ge- wrichtsgroeven, welke de onderkaak tegen de bovenkaak naar voren, naar achter en naar ter zijde verplaatst Hiertoe dienen inzonderheid de pterygoidei. Het gestadig naar binnen schuiven van den spijsbrok, of van zijne deelen tusschen de tanden heeft van buiten af plaats door de wangspieren, inzonderheid door den buccinator, van binnen uit door de tong. De laatste vermag ook weeke spijsbrokken, door ze tegen het harde gehemelte aan te drukken en te wrijven, te verbrijzelen. — Onder het kaau- wen wordt de spijsbrok innig met de vloeistoffen der mond- holte (speeksel en slijm) vermengd en zoo letterlijk in een brij veranderd. De zenuwen, die dezen actus besturen, zijn: voor de eigenlijke kaauw- spieren de ram. maxillaris inferior trigemini (inzonderheid zijn bovenste tak: erotaphitico-buccinatorius), voor de tong de hypoglossus, — Het middenpunt voor de gecoördineerde kaauwbewegingen is in het verlengde merg gelegen (SOHROEDER VAN DER KOLK). — Bij vele dieren wordt het verbrokkelen der spjjzen nog in zekere toestellen van de maag voortgezet, b.v. in de drie eerste magen der herkaauwende dieren (pens [rumen], muts of netmaag [reticulum] en boekpens [psalterium]; uit de beide eerste magen keert de ‘ brij in den mond terug, voor dat hij in de volgende overgaat), in de spier- maag der vogels, in de kaauwmaag der kevers, in den getanden maag- toestel der kreeften, enz. — Wijders bestaan er bijzondere toestellen om de spijs met de vochten van den mond te vermengen, b. v. de krop der vogels, eene uitzetting van den slokdarm, waarin het voedsel wordt weck gemaakt. 