title: Jahrbuch des Vereins für Niederdeutsche Sprachforschung
creator: Verein für Niederdeutsche Sprachforschung
text: Nu laat ons loven dat kind, dat Jezus is genaamd, dat hij ons wil bekijken, al in dat suite land, daar de engelen God loven, tot alre tijt. Dat onze God, hij van hemelrijk! Een kindje is ons gegeven, etc. Vgl. Hoffmann Nr. 7. Der Text seiner Vorlage ist sehr entstellt, und seine Konjekturen haben das Verderben nicht durchweg beseitigt. Dieser Text ist besser, einige grobe Fehler lassen sich leicht beseitigen: Str. 3, Z. 4: men segt, het is koning; Str. 5, Z. 3: zij zeggen: in Bethlehem Joden (nach der landläufigen mittelalterlichen Übersetzung von B. Judae [Matt. II 1, 5 etc.]); Str. 5, Z. 4: komen weldoord of solde; Str. 7, Z. 1: Doe zij dat kindje vonden (nach Hoffmann); Str. 9, Z. 1: Nu laat ons loven den heeren, die ... Hier und dort hat wohl ursprünglich kind statt kindje gestanden. Strophe 5 gehört vor Str. 3. Merc wielen! Zie om teregtel, o kerstendoek, Dat dijn ziele met oor hebben moet, Want du en heb z hier geen blijvende staat, Daar om strooit met dode dingen dyn ziele pat. Wij loven de Geest, die 5 december Nader wie een ceder is zoet. De maan die schijnt alsooet. Wij loven de Koninkrijk, Waar de ster aanwijst. Het is geschiedt, dat eens rijken man soen is krank geworden van den quaden pocken, dat dat alle die doctors on dat leven ontsachten. Ook en had hij zijn dag niet voel gnats gedaan, maar zijn vlijt gezet op lijder to dichten, gnats en quaet. Zodan is on in den zinne gevallen wat te maken van der kuuscher jonkje Maria en heeft gemaakt deze nageschreven zet, en daar na in der nacht wacht hij also gezond, dat men aan zijn leven niet merken en mocht, dat hij die pocken had gehad. Dit heeft hij verkondigd aan de bisschop, die groot afvall is gegeven aan de genen die dit lijdend bij zich dragen, lezen of zingen, horen lezen of zingen. Ook zullen zij zich zeker zijn voor der quade infecties der pocken. Maria zacht, van edeler soort, een roos aan allen doemen, da het met macht hier wederbracht, dat voorlangs was verloren door Adams val; die heeft den gewalt volgens Gabriel voorspraken; help dat niet wordt gewroken, mijn zonde in schuld, verwerf mij huld, want geen troost is, waar jij niet bent, barmhartigheid om te verwerven, aan leiden eind, bij ik, die niet vreemd van mij in mijnen sterven. Maria mild, jij hebt gestilst de alvader verlangen, die in dag in nacht in wel in kwaad hield gevangen, tot alle tijden wonend zijn den strijd, daar door des hemels poorten te redden aan alle oorden, in daar af kwam in on beneed on zware pijn; dat al door dijn knusje jonkje frouwe is afgesteld, daar om jou helemaal werkt een kroon der eren. Maria rein, jij bent alleen der enige troost op aarde, daarom haat die eeuwige racht een moeder laten worden, des hoogsten heil door grote ordening ten inkten dag zal richten. Hieldt mijn afgod dynen plichten, Du verworcht, mijn toewijding, Heb ik tot dy, Aen cross, bistu mijn Snkt gegeven, Dat tu oec mijn Moeder wil zijn, Vrijt hij in dat mijn leven. Maria clair, Da bist voorwijk Mit groten pijn, Met dgen vrucht In ere in tucht Onschuldig waart gevangen. Door synen dood Verwerft mij recht, Tot beteren hier mijn leven. Terstond bin ik om te begeven Met lofkruis pijn, Dat al door mijn Zonde in die schuld Bin ik gedoekt Aen lijf in allen eind. O edele roos, Mijn kranzheit groot In korts van mijn wilt verwijden. Maria zart, Gemeert waart In dy groot leed in smerte, Doe din kijnt dood. Een speer met nood Doorstak sijn zachte hart. Des bloedet sacht Swecht dy dyn kracht, Om leed dat dy synken, Johannes was men die wijk Bald daarin Dy naoboot, Daar dy dat zweert Dijn hart verteert, Daar van sone Symeon saeget. Och vrou, zo werd, Son, lacht in de dood Des levens dood beklemt. Maria, weet, waar onverminderd de vader van mij wacht, zo bid ik bij jou, dagelijks schiek ik bij jou, zijn zijde, voet en hand, dan en mag niet meer tegen mij oordeel spreken; ik en mag niet mij ook niet bereiken, God die heilige geest, die vast toeblijft (zo!) syn geheime verstand is bereikt, zet wijze goede, alsof ik zeg, dat ik je slechts door jou ben behelde. Maria, zeker, jouw lichte schijn lacht in de hoogste troon, daarom ben ik met ere van twaalf sterren gewekt, niet omgeschaamd een kroon; die trotsvollheid heeft doorbereken, dat ik bereid ben met hogere genaden omgeven. Maria, vrijt mij, mijn leven lang binnen en voel bij nadering tot de ziel. Maria, waarom mijn hart en mijn gezicht, bijet mijn ziel in jouw hand? Maria, vervolgens, help dat ik binnen kan, mijn zonden voor mijn eind; indien als mij dringt mijn hart in gezicht, bijet mijn ziel in jouw hand. Maria, vervolgens, help dat ik schonk jouw lichte voor mijn eind, schick mijn ziel zonet Michiel, dat hij haar voor jou bewaakt, tussen hemelrijk, daar al gelijk de engelen vrolijk zongen; over stemmen doen heel verkondigen: "heilig, heilig, heilig zijt, O sterke God van Sabaoth, u regneert geweldige, zo heeft een einde al mijn eilanden, ik vervolg mezelf eeuwig. Maria, daar, ben jij voorwijk fingerlijk, wijl tot bedoeling bij dat geweld, dat Gedeon zocht van gades sabel tot strijden betekend wordt; jij ben jij de poort, die eeuwig blijft gesloten; van jou is uitgesproken dat eeuwig woord; jij ben jij de gaard, die geteisterde boom, klar water in tuin, beduikt voor langen tijd: van mij niet van jou, help in mijn tron, als ik van jou zal varen. Maria, weinig onder alle leid, in die een is geen gebreken; er leeft geen man, die mag of kan din glorie groot lof spreken; din hoge lof vloeit eeuwig af in hemel in die ene op de aarde. Die gelijk en mag nummer worden geen creatuur. O ionische vreugde, want daar toe komt dat mijn moed stumpt, mijn ziel van het lichaam zal keren, zo denk ik daar aan, dat ik din hulde hier met toegelaten eer. Vgl. Wackernagel, Das deutsche Kirchenlied II 8. 804 ff. Hoffmann, Geschichte des deutschen Kirchenlieds S. 264 f. Die auch dort aus Handschriften und Drucken mitgeteilten Verheissungen von Ablässen für das Lesen oder Singen des Liedes scheinen von den Vertreibern erfunden zu sein. Dieselben bedienten sich des Mittels mit Vorliebe, wie wir aus päpstlichen Erlassen sehen. Diederich Kolde (Coeld) zählt dieses Kunststück ausdrücklich als Sünde in seinem Beichtspiegel auf, een Beweis, dat es auch in Westfalen oft vorkam. Vgl. ook nog Bäumker, Das katholisch deutsche Kirchenlied in seinen Singweisen I S. ßO. De Übersetzer hat das hochdeutsche Original stellenweise gar nicht verstanden. Item hier na volgt een ander devoot gezongen van onze levernhulpmiddelen. Ik heb die schoonste averkaren, leefde liefde is vast in standelijkheid; helaas zijt gebracht, ik weer verlaren, verlaren ook in eeuwigheid. Maria, dat is de kloostergemeenschap, boven alle vrouwen schoon allein, laat zijn tot mij din troost bereikbaar! Ik bid je, dat staat mij bij, ik bid je, dat staat mij trouwelijk bij! God moge je zeggen, werd maget rein, een moeder van barmhartigheid, van genaden ook een eeuwig fontein, bewijst den sonderricht mildheid; din macht is groot bij god de heer, zeer heren en volgeend, hij din begeer zegt, zijn moeder en mag hij welgereden niet. Ik bid je, dat staat etc. De wereld vrond en maak niet duren, over archief menschen mynsche bedragen, dat eind der vrouwen is niet dan tranen, over diegenen die het zijn via het gelagen. Maria, gij zijt die stedelijke blijft, daar om keer ik tot die mijn liefde, dijn dienst wil ik gerne zijn. Ik bid dat, och sta etc. Dijn gedachten kond ik niet ontwikkelen, all het ik aller tongen geweld, aan mijnre macht zou ik ontbreken. Waarom zul je liegen is din wesen gestalt! Daar bijst uit des hemels een koning, de wereld wijd een keizer, in din handen staat et al. Ik bid dat, och sta etc. Mijn ziel is vast in zware nood, angst is dat fijne hart mijn, ik vrees, die duivel wil mijn doen, waarom vrees ik zie die heilige pijn. Ik bid, dat gij altijd wilt zijn tegen alle kwaliteit een medicijn ind mijn verbinden in allen lijden. Ik bid dat, och sta etc. Maak mij van allen zonden vrij, behuist mijn hart in alle mijn doen, met edel denken verciert mij, dat bid ik door din reine mijn! Gij zijt de zonden troost, ik belijd, dat ik een zondere bin, daar om smeek ik genade van u. Ik bid dat, och sta etc. Och werde vrou, mijna harten los, genade ger ik van u tontvangen; gij zijt mijn hoop in alle mijn troost: deed dit, het weer al met mij gedaan! onthefert mij, mijnre, al kom ik spaar, ik heb mij duchter quellic beraden, en moeder mijnlede, ik behoef genade! Ik bid dat, och sta etc. Ontwerp van Hans Sijens, december 2022 Teghen dat wy van hier nn scheiden, als wy dit leven snllen laten so wilt ons hemels vroud bereiden, dair vrond is alltijt sonder maten, in hemels throon, dair ghy syt schoon verheven by uwen enyghen soon, dair n die engelschen choren laven. Ic bidde dy, och staet my by, ic bidde dy, och staet my troulick by! Vgl. Hoffmann Nr. 32. Str. 7 Z. 4 deed dijet = deed ghy et. Nr. 7. Een ander. Help, rjjcker god van baven, kranck is die machte mijn, mocht ick dy dienen ind laven all na den wille mijn, heyll sold ic dan verwerven ind loon ontfangen groot, oick lijden sold ick derven ind hebben all ewich gnyt. Mijn krancheit is my knndich, mijn moet en is niet groot die viant is seer lystich, voel heft hy gebracht ter doot; Mijn snnden die ic laide sy doen my swair verdriet, o heer, ic bid genade, laet my verlaren nietl 3. Och gndertyren here, vergeeft my myn mysdaet, dat is mijn gantz begheren, ic wil nn schnwen dat qnaet. Ghij knnd mijn wonden genesen, ghy weet wail, wat my deert, och wilt mijn arster wesen, eert mit my qnader wert1). 4. Die noot die duet my klaigen, verhoert dijn arme knecht! mocht ic dy noch behagen, so weert al mit my recht Drije viande die my quellen, sy doen my grote last: vleysch, werlt, duvel feile, helpt my, so sta ic vast! *) hs. wort. 71 5. Droch werlt, ic wil dy mijdeu ind dienen dy uiet ineer, da en brengst my niet dan lijden ind mennich groot hertenseer; Ic wil my van dy scheiden, du liefst my leet gedain, niet langher en will ick beiden, een oirden will ic ontfain! 6. Het is gekomen van koger lucht, die mijn geest lecht in de zin, edel, mijnlijk, getemd in alle streken van mijn geest; In alle schoonheid, zeer volmakken zo is die liefste van mij, bij om wordt alle schemering gelacht, die in deze aarde mag zijn. Die wereld: Wil jij dan lijden aan nemen indien wil je van mij gaan, in een wereld die begeven, zo is je vriend gedaan; Wilt u nog bij mij blijven, dat weer is je wil mijn, die zal nog heel bekwam blijven, mijn dienst zal jij zijn. Die jongherlingh: Ik heb die langbeend dienst gedaan, mijn loon is als te klein, ik wil een anderen dienst dienen, die van mij zal zijn lonen zal; Ik wil ganz van die tijden, dien die dienst wil ik niet zijn, die lonest al met lijden, hier na met die hel pijn. Die wereld: Laat deze rede varen indien heb je een Russisch hoed indien wil je die reis sparen, dat denkt mij een wezen goed. Die kunst is zeer wilt van sinnen, die vriend is in die brei, waarvoor zal jij die bedwingen in zulke strengheid? Die jongherlingh: Het is zeer snel van wegen, dat haastelijk moet vergaan, die vrolijk is kort op aarde indien mag niet lang staan, Indien soldaat hier na besluipen als in die helde stand, met menselijk soldaat ik zal dragen, dat ongehoor is vergaan. Die wereld: De kunst nog jong van jaren, gebracht dien jonge jeugd indien laat dien trekken varen, daarvan wordt je vergenoegd; Je kunt nog lange leven, daarvoor voel vrienden hebben, zodat al die begeven indien zo die helde ontgaan. Die jongherlingh: Al ben ik jong van jaren, de dood komt althans, die niemand en wil sparen, dat is mij wel bekend; Ze zijn daarheen gebracht, ze waren oersling modaal, oer dagelijks hebben ze verloren, oer vriend is voorbij. Die Welt: Du kannst denken, dass es nicht besinnt, was eine Order zu hoher Erde gehört: dein Vater musstens Bedürftigkeiten bewegen, dein Frau wird durch Verstand geschüttelt; Ein arm elendiges Leben, das wird durch dich dann bekannt, du kannst nicht afflict gewesen sein, so schwer ist das Band. Die Jugend. Die Königin von hier oben, die soll meine Hülfers sein, ja, denn die Engelen lachen in blendendem Licht; In uns soll ich hoffen, ihre Gnade ist sehr groß, sie und sie soll mich nicht verlassen, sie hilft mir in jeder Not. Die Welt: Wie hast du das geraten? Das tut mir doch Gewalt, weil du in Korrente daigen, so nicht und wärst bedacht; Ob ich mehr wollte, wirst du nicht folgen! Das sollst du noch wal, ruhen, da vorerwarte so warnt ich dich. Die Welt: Du solst mir gern bedrängen, ich habe dich wohl verstanden, ja, doch solst du mir liegen, als du mich hinlegt hast, gehe die Listen und mögen nicht belieben, deine Reden magst wohl sagen, ich will mich von dir säten, einen anderen Weg bestehen. Er hat das Recht versonnen, die zu Leidenszeit streiten, den Streit hat er gewonnen, gebracht zur Order wartet an, der Welt ist er geschieden, das ist sehr änders. Unser Gott muss uns geleiten, in seinem beschonten Wandel. I saw the day upstirgen, the clouds parted, I cannot think not long her gesprochen, I was warned by all gleich: wait, up to wall, rather gesellen! And let us not versnellen, death is bitter! De dood is onbestuurbaar, onverzoet en onverschillig bij menselijke creaturen, maakt ons van zonden vrij! Hij komt als hij gaat, wij kunnen ons niet ontspringen, waar je je jong, waar je sterk bent. Waar je jong, waar je sterk, waar je schone, die dood en spaart onze geest; wat hebben wij aan ons alleen? In deze wereld gemeen? Mensen laten ons snel wijzen naar de wormen als een gerecht, daar na denkt men ons klein! Nu waakt in niet en slaapt, van zonden, jong in oud, hij komt hier hergestraft met kwaliteitsvolle macht; Wie weet ontdoen dat leven, zij moeten hem reden geven, zijn kracht is mensvrij. Nu laat ons aanschrijven die moeder der mildheid, die koningin van de maagd Maria, daar alle ons troost aan staat, dat zij zich wil onthullen voor ons wellustige armen, als aan een sterven gaat. Maria, machtige koningin, na aan mijn troonwens bij, u bent al die ik meen, des hoop ik vrijenthroekt door jou, in mijn ware nood: de duivel wil mij doden, daarvoor behoed mij! Nu komt in mijn armen, die alreeds het mijn, ik wil mij aan jouw onthullen, waar zondig dat je zijt; want jij hebt rechten tegen mij, daarom snijdt jou mijn schouwen in eeuwigheid vrij zijn. Ik dank je, edele macht, voor al jouw grote goed, dat mij zo wellustig behoedt, ik krijg een vrezen moet; hierom wil ik mij aan je vervrouwen in leven zonder rechten, want ik nu zul je behoeden. Hier aan denkt alle gemeen en eert Maria altijd, zij kan ons maken rein in scheiding ons zondvrij; hierom zo willen wij je liefhebben, dat zij ons helpt hier boven, daar is liefde is zonder niet. Nr. 9. Een ander. Waar ik niet, ik moet van hier, mijn blijven en is niet hier, ter dochter wil ik mijn weenen, die dood die komt ons schijnt! In het hemelrijk hoort men zingen der zaligheid engelen zang, die snaren in die harpen klinken in blijdschap zonder vergaan. Nu kan ik niet meer zingen met vrolijk hart, mijn moet nog anders gelingen, zodat ik verblijd zijn; Och, tranen heften mijn bevangen indeling brengt mijnen hart pijn, na god staat mijn verlangen groot, ik ga zeker bij hem zijn. Dat land van avonturen loopt in de wereld zeer, die vreugde en macht niet onbeperkt, dat geluk gaat niet op inden dood neer; Ik zie den goeden onder, den ik te hand boven zag, verheven is hij met wonder, die kortelijk onder lach. Nog snelere dan dat weer, zo is die vriend gewant, nog lichter dan een veder, zo wordt die trouwe bekend; Och, wat hebben ze verleerd in vrienden evenwicht, die daar hebben na verkaren niet erden oever hemelrijk! Van lijden gaan ze tot lijden, van tranen tot verdriet groot: wilden ze die pijn mijden, des en deden on geen nood; Seer hoog waren ze gevlagen, die en zij niet zijde gedacht, die wereld heeft ze bedragen, met de dood zijn ze beteld. Den strijt wil ik beginen Al tegen die synnen mijn, Mijn vijanden zal ik verwijnen, Wil jij mijn holpers zijn! Door dijn heilige vijf wonden En door dijn zware pijn Sal ik verslagen ter stonde Als die mijn vijanden zijn. 8. Waar hier in goden werken Dijnt gracie geven mij, In alle dochten sterken, Niet harten bid ik dien, Na dit leven geven Het hemels eeuwig vriend, Daar is dat zalig leven, En vriend als zonder einde. Aus dem Liederbuch der Anna von Köln abgedruckt von Bolte & a. a. 145. — Daar vallen die beide laatste strofen weg. Nr. 10. Een schoon gedicht, zeer nut en profitabel, aversicht en gesongen Tot zaligheid allen mensen op die wijze: „Die dach als door de wolken drang". Och, edel mens, bedenk die tijd, Die dijn god heft gegeven, Maak die der loser wereld quilt En bedenk dijn zondige leven! De wereld instort en maakt niet stand, Daar voorzover saltn die hoeden; De wereld instort brengt hertelijk leid, Och die dat bekennen konde! Zo wiens hij hier toegewijd geeft, Dat en mag [oon] oog niet rouwen: Jezus en staat on onveranderd aard, Dat laaf ik on in de rechter goddelijke troon. 4. Hartelijk, graaf en koninklijke kind, Zeer machtig en aversief, Bedenk, waar zij gevaar zijn: Die wormen die hebben zich gericht. 5. Gedenk aan den wijzen Salomo En aan den rijken Alexander En aan den schoone Absalon Met veelvouden stoeten mannen 6. Voer al zo veelvouden eeuwig jaar; Dat seifde sal dienen, Mer wil ik leven zonder vaarwel, Soo dienst de magtige Marie. En oeren kleinen kindje zaagt, Tot den salto die keerden, Gedenk da hy zijn gebaren was Een vorst van alle heren. 8. Geen kamer en was hem daar vercierd, Een stalletje was gemeen, Die hemel in de aarde in al dynk regeert Gebeert (Maria) die magte reine. Drie konnen quemen traten vreemden land Tot gade in onser vrouwen, Dat kindjejeen gewonden in de doekers Ze begerden vroelijk tot schouwen. Ze brachten oeren offer daar, Des zijn ze wild tot prijzen, Ook zijn ze midden engelen schaar: God wil ons alle daar wijzen. Wat is in de wereld nu nieuw? Schone wereld in valschere trouwe! Ons komt een schip, geladen Hent aan dat hoogste boort; Het brengt den zoon des vaders, Dat evenlijk werd. Maria, gades moeder, Gelucht moet dit zijn, Dat de vreugde gedroeg Dat werd kindjejeen. Doe spraken de profeeten: Dat hebben wij lang begeerd, Dat God de hemel ontvocht In de quijn hier nederwaert. Hij leeft daar in de cribben, Dat sneed kindjejeen, Hij zocht recht als de zon, Root is zijn mondejeen. Maria etc. Dat schip komt gestreken, Het brengt ons rijke last, Die mijn is dat zeil, Die heilige geest die mast. Die dat kindjeen mocht kussen Jonge zijn roeders moed, Dat bracht hem grote lasten Aan in zijn hartens grond. Maria etc. Die anker is uitgeschaften, Dat schip moet aan dat land, De hemel is opgespannen, Gaat zoon is ons gesant. Die herders op den veld Deden die engelen aan, Waar God gebooren werd Van eenmaar maagd jonk. Maria gades etc. Ze droegen on in den tempel Dat sneed kindjeen, Ze offerden op den altaar Twee tortelduiven. Maria, gades moeder etc. Wij is des kindes moeder? Doch dochter van Jesse! Sy wordt een kreffelijk roder, Sy vuert ons over zee. Maria ga des etc. Men sal Maria dienen, Oer lof is also breed, Ten kan geen mensch volschrijven Oer grote eervolleid. In den hogen hemel Daar schijnt men gouden wijn, Daar zullen die edele zielen Van mensen dronken zijn. Weer ic nu een voegelaar, Een netwerk zou ik slaan Als voor die hemelse poorten, Beeld Jezus zou ik waen. Als ik Jezus had, Wat zou ik met hem doen? Ik sloeg hem in mijn hart En deed het vast toe. Ein Gedicht mit gleicher oder ähnlicher Anfangsstrophe wird Tauler zugeschrieben; vgl. Wackernagel II S. 302 ff., Bäumer II Nr. 85, Hoffmann, Geschichte des deutschen Kirchenliedes S. 107 ff., Hoffmann, Horae Belgicae X Nr. 26, wo das Lied 8 Strophen umfasst. Die Verwandtschaft der Texte ist eine sehr geringe. Nr. 12. Een ander lied gaat op die wijze: „Ik vrouwe mijn der avondstond". Ik vrouwe mijn toe deser stond, God weet wail, wen ik meen: Den vader den is worden kont, Die jonge vrouw was alleen. Die zoon die gaf den rait zo, Die engel was der baatschap vro. Och jonge vrouw ga raekt, Een Sterne breit, Doe luchtes yn des heren troon. Die engel trat in dat kerken, Hy vroeg die jonge vrouw alleen, Sy las in een boekje Die uutgeveren fonteinen: "Ik groet di, genadeschrift, Des vaders kracht sal bij di syn. Och jonge vrouw ziet, Van hoger aart, Di werd een moeder des heren. " Die junge Frau wort verschricket sehr von Desse hoher Wahrhaftigkeit: „Oh, Engel, woe machst du das geschah, wann ich doch einen Mann erkannte, gelavet habe ich meinen Reinigkeit den Vater in der Ewigkeit." Oh, junge Frau, geh, von Bogen muss du, Du trägst der Gedanken eine Krone. Die Engel sprach mit dunklen Sinn: junge Frau, obfruchtet von nicht so sehr, die Wahrhaftigkeit, die ich zu dir bringe, das ist des Vaters Wille; da sollst du auffangen ein Kindlein, das übersteigst soll sein Vater sein, Cherubin und Seraphin, die Engel, die ihm alle dienen. Doch antwortete die junge Frau aus Tieftruerkeit, voll Trauer: „Bereit bin ich zu dessen Wartung, was geschieht nach deinen Worte, den Heiligen Geist will ich meinen Waren lassen, dass er meiner Reinigkeit will bewahren. Nach deinen Worte soll mir geschehen, eine Gabe, die er will, sein mein Behüter." Amen. Merk darauf: Frei, froh zu leben, in Gott nicht bekant, Stark, gesund in Gott nicht dankbar, Reich, weilt ich in den Armen nicht bedacht, Weiß, reinlich in Gottes Gebet nicht gedacht: Die mag sich vernichten nacht in Tag, Want ohn ist bereit, dass ewig Ungelegenheit. Jesus sprach also zu den Menschen: Oh Menschen, denk an mein Leiden, Sünder, sollst du immer mir denken, und sündig nicht auf den Trost, dass die Sicherheit verloren geht, Want unversien so kommt die Tod, die dann Rauheit, dessen Weh und Not. Nr. 13. Ein Zimmerlinge liedet zu Karsmüst. Ein fröhliches nie liet, das besser was dem nicht, zu Bethleem ist geschehen von einem Kind, dass Jesus bei: in Armut und Verzweiflung so mag man ihm dabei anschauen, bei der Frau oben allen Frauen. De koning van grotere macht, gesproken uit Davids geslacht, wij hebben hem lang verwacht, nu leeft hij daar zo na, zo ongeacht in een duistere nacht, van een armzalig gebarsten, daar men der engelen sanctus mag horen. Dat kostelijke kindje, klein, leeft voor alle mensen gemeen in een vijlens plein, niettemin is hij der wereld beer alleen, zijn moeder is maagd rein; hij moet daar kalde gedogen en met tranen wassen zijn ogen. Daar was menig windestoot, rijp, haagel, drijfsnee groot, dat kindje lach daar bloot, zijn leden mochten zijn van kalde root; pijn, hoet die moeder verdroot, dat zij hem niet en mocht winnen, zij en had nog willen, nog lijnen. Wat armoede mocht daar zijn! Dat suiker kindje, klein, koud moet lijden pijn met zijn moeder (Maria), die maagd is; daar en was geen zonneschijn, noch vader, hem bij te warmen, mens, laat u dit ontfermen! Joseph, o reyne tak, gij hebt groot verdriet gehad, als gij moest lijden dat, hoe daar Maria op de aarde zat met zoveel kostbare schat in zulk een kalde weder bij twee stommen beesten neder. Uit vrienden en uit magen in die kaldestrengste dagen, gij en mocht niemand klagen, gij hebt alleen die zware moorden te dragen voor die in Bethlehem lagen: dat kindje met zijn moeder, gij waart hem en trouw behoeder! Dat weer was ook koud, dat kindje en was niet oud, daar en was geen torf noch hout, dat was een nacht als mensenvrij; klein was van zilver of goud, daar gijt mee mochten betalen, als gij voor spijzen of drank zou moeten halen. Ich saß die afernte, bergen lichten strahlen, die engel lavieren Gade, wo gut ist daher bei ihm. Was ist das, das da ist, mein nicht schlaf, und lässt, dass ich die Welt soll lassen, in all ohr toeverlaten? Das ist die geist Tan binnen! Was denkt er, uns verstehen? So wie das die Gedanken werken, die soll großes Lohn erhalten. Ich wollte gern Gedanken werken, auch, wenn er mir die Macht gibt, menschlich hier, die alle dunkel vermag. Ich will dir die erhaltene geben, mehr du musst dich wenden van allen irdischen üblichen Dingen, dass du einen Hunderd Meilen von mir entfernt bist. Ich will alle irdischen Dinge um 1000 Meilen entfernt bleiben, auch, menschlichkeits Jhesus, was Lohn soll ich (da vor) erhalten? Viele in dem ewigen Leben sollen dein freies eigen sein, alle mitten Serafim sollen verheert sein. Soll ich mit allen Engeln in der Höhe verheert sein, auch, menschlichkeits Herr, so tue deine Gnade mit mir. Anders nicht, da in Gott alleine, die alle Dinge vermag, der menschlichen Trost ist klein, das prüfe ich all den Tag. Ich will den Herr alleine zu meinen treu sein, ich meine on all zu klein, das ist die Schaden mein. Nu will ich mich ganz voegen in rechter Einfachheit, und ich will nicht mehr prüfen der menschlichen Unständigkeit. Das weltliche Tagelied steht bei Unland, Alte hoch- und niederdeutsche Volkslieder Nr. 76 ff., Böhme, Altdeutsches Liederbuch Nr. 109 f. Die geistlichen Nachdichtungen, die bei Hoffmann Nr. 86, Hölscher Nr. 49 abgedruckt sind, stimmen unter sich mehr als mit unserem Texte überein; dieser ist eine selbständige Dichtung. Vgl. auch Bolte Nr. 76 und Nr. 33. Nr. 15. Op die weise: „Ich saß den Herren van Valkensteen". Ik zag den here van Nazareth op een ezel rijden, die gekleedgens worden ontdaan en ondergespreyind om die groene twijger. Ik had een goddelijk vonkje in mijn ziel ontfangen, dat door schoot dat hart van mij, dat kwam niet uit Jezus' wonden. Nu valt heen indien en een val heen, van deze wereld wil ik scheiden, heer Jezus is die liefste van mij, naar onzoes wil ik bijden! Ik bid je, here van het hemelrijk, vergeef ons onze misdaden en maak ons onze zonden quitt, ontsla ons tot genaden. Nu valt heen, ziel van mij, en ga je moet ooit lijden: ik leed al om nageven, al om tot verbinden. Nu willen we onder dat kruis gaan staan en helpen Jezus dragen, hij heeft ons welgezind, dat was ons all te zeker. Vgl. Hoffmann Nr. 45, waar de tekst 10 strofen omvat. Str. 4 Z. 2 is (naar Hoffmann) in de keim gevonden, Str. 6 Z. 3 gedaan naar lesbaarheid. Item nog een ander lied. Met vreugde willen we zingen en lachen de drieënvoudige, op dat ze ons zal brengen tot eeuwige zaligheid, die eeuwelijk zal duren als zonder enige vergaan: ook mocht dat geboeren, ook eeuwelijk is zo lang! Leefden wij na de gebaden, recht als wij leven zouden, en dienden altijd gade indien onze lieverdenvrouwen, en lieten averglijden die wereld met onze dagen vergaan, zo waren wij altijd blij: ook eeuwelijk is zo lang! De blijheid is zonder einde hier boven in het hemelrijk, de wij daar zullen vinden, die en heeft ook geen gelijk: dat is dat godelijke wezen, dat schijnt ons suiker dronk, als ik heb hooren lezen: ook eeuwig is zo lang! Maria, die moeder ons heer, die woordt van ons verbied, wanneer wij ons bekijken in deze arme tijd; Maria, maagd rein, ook edel wijngaardt rank, bidt voor ons allen gemeen! ook eeuwig is zo lang! De engelen zingen in hun recht vrolijk, wanneer wij ons bekijken; ze helpen ons daartoe, dat wij ons mogen verblijden in het zingen van de engelen zang in eeuwigkeuren tijden: ook eeuwig is zo lang! De heiligen alle ga reasonably maakten grote feest en leefden de god de vader, de zoon, de heilige geest; als wij die zonden lieten, ze wisten ons grote dank en leefden ons boven maten: ook eeuwig is zo lang! Laat ons dienen gade, dat ik joch in alt, houden zijn gebed en bidden ongemelijk, dat hij ons wil beschermen tegen de heilen stand en tegen dat eeuwig kennis: ook eeuwig is zo lang! Vgl. Hoffmann Nr. 107 en 108. Als Verfasser van het gedicht wordt de beroemde niederdeutsche prediker Johannes Brugman (geboren te Kempen in het Rijnland, ca. 1400, gestorven te Nijmegen 1473) aan gezien. Spricht in des niet Str. 3 Z. 7 tegen zijn Verfasserschap? Over Brugman vgl. Moll, Job. Brugman en het godsdienstige leven onzer vaderen in de vijftiende eeuw. 2 Bde. Amsterdam 1854. Daar heeft Moll S. 207 ff. den Versuch zur Wiederherstellung des ursprünglichen Textes gemaakt. Onser tekst heeft met Hoffmann Nr. 108 de meeste Verwandtschap, weicht echter in het Einzelne vielfach af en bevestigt enkele Conjecturen van Møll. 82 Nr. 17. Noch een ander. l. Woe luidde so sank de leerrer up der tijnen: Wie yn swaren zonden leecht, Die mach sich val besinnen, Dat hy eentijds van zonden laat, Eer on die dood den wech ondergaat, Des warn ic on mit zanghe. En dat jaarhoorde een jongeling jong Van jaren Hy grappelde: O meester onverschrikkelijk, Woe mocht dat gebeuren? Ik kan nog leven menigheiden dach Inden hebben blijdschap ind gemak Inden mijn nottend toe gade wart kijren. De leerrer grappelde: Dijn woorden zijn seer vermeten Inden waren dijn gesellen gevaarlijk, Heb jij dat al vergeten? Ze waren oers moe als rijk, Van jaren jong als dijns gelijk Die wormen die hebben ze getan! De jongeling sprak: Ik en kan mij niet bedwingen, Ik moet gebroken mijzelf toeicht Met dansen inden met springen, Die vegen mogen alle sterven; Waarom, laat ons na geluk verwerven, Ons kan nog blijheid erlingen! De leermeester sprak: Dijn gelukk kan niet duren, Dat lijden komt als menigvuldig Binnen een korte tijd; Ook weersta bij den zinnen dien, Dat dien na duistek gelukk zijn, Ten weer dien niet dan treuren. De jongeling sprak: Zijn mij mijn zinnen verraden, Soo is daar als menig bedrogen Inden rechte weg ontvreten; Ik heb gemist den rechte pad, Mijn is geworden ik en weet niet wat, Wat is dat dat mij dergt? De leermeester sprak: Wil jij je hart bekijken, Den rechte weg toe gade werken, Wil ik die door graag leren; De wereld loof is als een kwaal, Wil je daar niet tegen kieren? De hel die is je eigen ego. Die yongeling sprach: Die Worte sind sehr gehörig, Gott sei Sieher hat die Herre gesagt, um Trost und zum Schmerz; und brent mich auf den rechten Weg, dass ich die Wahrheit lernen bet, sie ist mir noch sehr dünner. Die Lehrer sprach: Ich danke dem Himmel, gnädig, dass er in so kurzer Zeit gewandelt hat, die Genugtuung; und hält die an die zehn Gebote, so wird euch nicht des Teufels Spott, Gott muss uns alle behüten! Abweichende Fassungen bei Hoffmann Nr. 122 und Nr. 123, Reifferscheidt Zeitschrift für deutsche Philologie IX 190 f., Jellinghaus in diesem Jahrbuch 1881 S. 6 ff., wo die weiteren Nachweise gegeben sind. Übersehen hat er den Abdruck bei Moll a. a. O. II S. 189 ff. nach einer Handschrift aus dem Anfang des 16. Jahrhunderts. Vgl. auch Acquoy a. a. O. S. 47 ff. Nr. 18. Noch ein ander. Ten ewigen Leben wieder ich gern, als Welt und Land von Herr Jesus wollen wir singen einen neuen Dank, was in der ersten Weihnachtsnacht geschieht, da er in der Krippe lacht, alle überraschend; die eine reine Herztkenntnis, die er darf nicht sorgen. Von dem übersten Throne wartet ein Bote, ein heiliger Engel Gabriel ist er genannt, der kam all daer die Magd war, in eine Kammer, daer sie lasst; er sprach mit Zechten: Gegrüßt seiest du, Maria, du darfst nicht fruchten! Zu aller Zeit vers: Das Kindchen, das war süßlich, das Mägdechen, das war fromm und reich, alle überraschend, die eine reine Herztkenntnis, die er darf nicht sorgen. Du bist allergnädigst voll, Gott ist mit dir, deine heilige Lebensfrucht gebenedigt sei; Gott will von dir gebären Wesen, deshalb sollst du Yonfer wieder genesen und alle Zwerge. Was Gott will, das muss geschehen, die Werde, Herr. Das Kindchen etc. Gebenedigt seist du, Herr Jesus Christ, wann du mein Trost, mein Rettungsmittel, mein Hoffnung bist, noch klarer als der Sonnenschein, nach deiner Art auf das Herz mein und meine Sünden und sind da in dem heiligen Geist mit deinen Mienen. Das Kindchen etc. Doch sich des die Macht Maria versah, dass die Zeit der Geburt wolle treten an, sie sprach zu Joseph: Mein Steig, die Synode zu Bethlehem, daer will ich hin, ich habe vernommen, dass Christus will gebären seinen Sohn der Welt zu vormen. Das Kindchen etc. Joseph trat mit Maria vor die Stadt, das erste Haus, daer er mit über die Herberge badte, daer stand ein Esel und ein Rinne daer wartete die Geburt das zarte Kind, der Welt zu trösten; wir müssen alle jähren sein, dann wird er uns losen. Das Kindchen etc. Doch acht Tage um Quemen, noch mein noch mein, dann wurde das Kind beschnitten nach der jüdischen Art, des Zwölften Tage ein Opfer gebracht van drie Könngen was will bedacht, ein Opfer schöne, die reiche Gott, die Geburt ist, sei od ab zu lonen. Das Kindchen etc. Dasselbe Lied scheint sich auch in der Sammlung der Anna von Köln zu befinden (8 Str.); vgl. Bolte Nr. 18. Nr. 19. Das Muhlhenlied. Een moelen den ick bonwen wil, Herr Gott, was will ick waert mede; heb ick hantgereide und will was van, toht so will ick bonwen an. Toen hoorde ik een stem roepen: "Kom, ga naar beneden, het is niet verandering, help me als je wilt, waar men hoge bomen vallen zal." Dat was het, dat heette Lybianus, daar wassen cederbomen, cyprus, en die rivieren en palmen stonden, olijven dat waaier niet te hoge bomen. Meester hoog, van knappen rijk, woud je me je geven, hoven, snijen, even en maken ziek, zo wordt die moelen wel gerecht. Mozes, heer, en komt daar bij, den onderste steen berichtte dat hij liggen also dicht, zo dreigde hij zwart: die aide een die meen ik daar. Die nieuwe een, den oversteende steen, die leg ik op den oude, dat hij loop also bald na meesterlijk konst, die werd des heiligen geistes gonst. Gij martelers komt ook al hier bij, helpt gij die molen te stellen; gij rijt vyren schoon geeft water genoeg en schapen der molen er gevoerd. Gregorius, Ambrosius, Jeremia, Augustinus, bewaart gij dat drijven en dat kameraad, zo gaat die molen desto beter. Gij twaalf apostelen, komt hier voor en maakt die molen gaande, dat zij niet en blijft staande, gij zijt uitgezant naar alle land. Een jonge vrouw bracht een sekelijn met weit, wel gebonden, toe de zelfde stand ter molen kwam, een profeet dat vernam. Isaiah had also lang voorover daaraf geschreven: "Ziet ons is gegeven een jonge vrouw, vrouw, die ons heeft een zoon geboort. Haar naam die faet Emanuel, den schuilnaam wij allen heer! genadige van boven, hij tot ons kwam, des vrouw van zich beide vrouw en man. De profeten is zo voel, die daar af hebben gezongen; ons is zo wel geland, het is volbracht, dat geschach tot een re middenacht. Do die Nacht, da Licht verschien, Doch nam die Dach die Länge, Die Sternschnisse über weiende Und der Stern nam, Des Syste, Herr, Jüngfrau. 15. Die Seine, so lang verbeidet hatten Die Riepen all: Wir wachten, Wir nun nicht mehr betrachten: Wir sind des Wissens, Das ons Gott gebärren ist. 16. Ghij, Evangelisten alle vier, Ghij, kannst du das wohl betrachten, Wohin wir sollen achten Das Secklein, Das uns bracht ein meechdekijn. 17. Mathias, nimmt und bindt auf den Sack, Giebt auf die Mäulern, lässt schraben Und lehrt uns all zusammen, Want du bist wohl geleert, Wohin Gades Sohn Mensch wird. (1) 18. Lucas, reitet den Sack aus, Giebt auf die Mäulern, lässt trauen: Das kannst du uns wohl beschreiben Das Opfer groß, Wohin Gades Sohn leidet den Tod. 19. Maren, stärke, lebe nun, Giebt auf die Mäulern, lässt mälen, Wohin Gott aufgeht, von den Toten, Doch das geschah, Das zu Pfingsten an den Osterdach. 20. Johannes, arm van hoger Flucht, Du kannst uns wohl lehren Die Himmelwarte uns hören All offenbar: Hilf uns, dass wir kommen daer. 21. Die Mäuler geht ind, ist wohl bereit, All die nach wollen mälen, Die sollen daer nach holen Öfter Kornigen rein, So wird es und das gemahlen cleyn. 22. Paulus, Käser, Prediger, Bewahre, ghy die Mäuler even, Das sie uns müssen geben Gesäuert, dass Molt aber von So wird für euch Reiche werden. 23. Die sind Seelen Speisen will, Die sich hier nach stellen, Er wird wohl berichtet, Er mehrt ind, neemt des Mälters nicht. 24. Die, diese Mäuler gebonwet hat, Den muss Gott geleiten! Wann wir von hier zu schreiten: Ein Engel, Weis, Die über uns in das Paradies. Amen. Vgl. in diesem Jahrbuch, Jellungenhaus III 86 ff., Jahresbericht der German. Philol. I S. 184, Brandes Jahrb. IX 49 ff., Korrespondenzblatt 1885 Nr. 4 und Nr. 6. HS. WART. HS. DAT. MOLTER GESCROOT. Nr. 20. Een ander lijd. Nu sterkt ons god yn onser not, beveelt mij, heer, yn dyn gebot, laat ons den dag genediggen schijnen. 2. De naraen dri beveel ik mij in alle nooden waar dat ik zeg, des stroommacht staat mij voor alle pijn. 3. Nu staat mij hopen aan mijn rechter hand, beschermt mij, heer, voor hoef ons bau, zeer ongesteld bin ik waar ik mijn henne krijg. 4. Dat sweet, daar Symeon afl sprak, dat Maria over reyne baarde doerzak, doe ze ansach, dat Christus stond yn lijden. 5. Maria, een wondeling, haar des Stamme van Jesse, die Theofilus waard genade door over ontfermelijk aanziend, strijdt, vroeg, voor onze schulden en werd ons gewijde hulde, O mater gratia! 6. De angst, zeer groot, des lijdens not, dat kruis, daar God aan leed den dood, de nagelen drie, die speer en die kroon, 7. De besem smeulde, de gal dronk, die daar met de menschelijkheid hennet zonk, doe Christus riep met also bijvallen tonen: 8. Hel, hel, lamzabathani, mijn god, mijn god, waarom heb jij verlaten mij? des kwelers schreeuwen in ook die marteling zere. Nu staat mij hopen voor alle misdaad, dat ik voor doodsanden moet zijn bewaard, tot ik gekreizen laat zijn dienst heiligen geestes leer. 9. Maria, maak reijn, neer buigen doet ons schijnen, door nieuwe waren mijn laat mij dienen zijn! laat mij de trouwen genieten, trouwen hemelstroom opslagen, en neem ons daar toe tot een van jou! 10. Och werd heer, vorst van bemeldrijk, door dinde moeder eer ontfermde van over mij en geef mij tijt, in toorn is mij te zwaar. 11. Och, wellicht dat hier een lied over genieten, dat ik jou kindelijk is, dat ik jou levendig ken en in een kleinen brood. Geef ons al, dat het je hoor sy mijn laatste spijzen, zo word ik vrij en schreeuwt luide uit blijden nood. Geef ons ook hoor een rommige vloot en laat mijn niet misgelden door dynen byteren dood en wees mijn goed door dijnre moeder eerbied! Mijn leven een grauw einde, o heer, des bid ik jou en laat mijn niet verbranden, die duivel is zo gier en laat mijn nummer sterven, ik en moet jou hulde werven daarvoor dat hemelrijk! Amen. Vergelijk met: Uhland Nr. 312, waar dit lied 7 stroken heeft (nach dem Liederbuch der Herzogin Amelia von Cleve). Wackernagel II 330. Bäumer II 452 f. (nach einer Trierer Handschrift. Die dort mitgeteilte Melodie liegt auch diesem Text zu Grunde, derselbe ist wohl erweitert). Reifferscheid a. a. O. S. 187 f. Bartsch, Germania XXV (1880) 210 ff. Nr. 21. Dit lied is van den wondermekaar des heilige sacraments dat te Bresselouwen is geschied. In den tijden van den jaren, doe god al dingen volbracht, van Judas werd hij verraden, den valschen joden verkocht; van de dood is hij opverwend, inde gevaren tot de eeuwigheid, allen joden tot een schande, tot troost der christenheid. Wat heeft hij ons gelaten, dat hij ons ter eeuwigheid schenkte? Die schat is boven maten, want des geen tong volspreken en mag: dat heilige sacramente,gaits lichaam inde ook zijn bloed, dat hij ons ter eeuwigheid schenkte, doe hij aan de kruis stond. De valschen leugenaars, gemeen, die een wilens geloven niet, dat men in die hostie reine gaat lichaam geconsekriseerd tusschen de priesters handen, daar de kerstening geloof aan staat. God moet die zienden door alle wereld breiten! Met recht wil ik ze straffen, men zegt ze al verslagen, over die Joden roep ik wapen! Grote macht hebben ze gedaan: dat heilige sacramente hebben ze Judas broeder afgekocht, alles in de kwartemijn voor Sint Michaël feest. Ze wilden de waarheid schouwen, (offenbar en ze?) gewapend met vlees en bloed, die Joden met ere vrouwen melden en een valschen recht. Grote wonder zal dat meer doen, Judas broeder werd daarna gewaarschuwd, de koster van de kerk, waar hij heel gewaarschuwd. De klok slaat veel uren slaan in de wuste van de nacht, de koster ging naar de Joden gegaan, zijn vrouw had hij met ombracht: hij sprak: Joden gemeente, wat is nu uw beger? Daar sprak de overste alleen: ook koster, kom die hier! De wijste Joden van al die hoop ging bij de koster staan: ook, wilden ze ons de hostie te verkopen, die de kerstelingen hebben omgedragen, alles in de gouden monstrantie, die de priester zelf draagt? Daarvoor en willen wij niet danken, die hebt gouden genoeg! De koster met zijn vrouw en bereden zich niet lang: ook, mocht verborgen blijven, ons god den slechte daarvoor hebben; wat wil je mij daar om geven? Ik zal je een leveren tot middennacht; dat zal ons kosten, alles ons leven, wordet voor de heer gebracht. Wij willen wel verschoonen, spraken de Joden allen gemeen, dertig gouden moeten ze krijgen, alles voor de hostie klein. Die Koester mit seinem Wyne Die waren der Mere vor, Dat sie das Geld sollten eringen, Sie gingen zur Korken To. Sie wollten den Herren hailingen, Den Pilatus an seinen Kreuz gefesselt slagen, Sie heben uns die fliegende Gestalten Den übersten van den Thron. Die Joden mit ihren unsympathischen Banden Tasten in das schöne Kristall, Er nahm den Kommunion der Engel, Er trug um mit sich van dann. Doch sie gaben lichamen zurück, Daer die Joden waren bei einem, Sie spotten und sie lachten, Sie schimpften alle gehäuft; Sie bespukten das Lager unseres Herrn, Sie taten uns schmach voll groß: Die Überste van hoher Ehren Die taten Wunder groß. Eine Tafel wurde dann vorgebracht, Daer gingen die Joden um zu stehen, Gaid’s lichamen wartet darauf gelacht, Das Sacrament schön; Sie wollten binnen und außen beschauen, Offenbar war Gewand viel Reizendes, Sie haben zu Stücken gehonoret, Oh weh der bitteren Not! Das Blut das kam geflossen Als Aver die Tafel breit, Uut Gadens lichamen gefallen, Dort noch heute zu Tage auf steht. Die Joden werden sehr verschreckt, On war so bang zu Mord, Wo das Gottes an der Kreuz wurde gercket, Sie stürzten hoch in sein Blut. Die Wächter auf der Mauer Die werden des Jamers weiß, Binnen eine kurze Zeit Quam daer Menschlich schön tortuert, Prozessionen, Kreuz und Klagen, Alles das Volke trieb Jammer groß, Sie wollten gaid's lichamen hailingen, Dort lachte in seinen Blut. Groß Volke flammte daer gedrungen, Beide Frauen und Männer, Die Priester konnten nicht gesungen, Sie schreien alles da daer kam; Sie fielen auf Kniee knieend Kreuz gefesselt auf die Erde: Oh werde Gottes lichamen, wo liegst du hier Dort hewonnen mitten im Schwert. Die priesters mit den clereken, al dat volck dreeff yamer gToit, men droich die tafel to der kerken mit dem werden duerberen bloide. hoert, gy mannen ende vrouwen, waer dit groit yamer is geschiet: in der stat, heit Bresselouwen, daer men dit myrakel siet. 17. Die yoeden worden gevangen, sestich ende hondert wart oerre ver- brant, die coster heft sich seif gehangen, als Judas wart hy geschant. hy riep mit luder stemmen: nu en wort my nummer vroud kont, ewelick moit ic verbernen al yn der helle gront. 18. Dit gedieht heft Jacob van Raetyngen gemaict van den yoeden sehnet nummer [goit ?] slach ende ramspoit also .... swass orlich yn den lande daer die yoeden verheven sjjnt, op Marie sprecken sy schände ind op oer gebenedijde kynt. ') hs. so moyd. 88 Vgl. Hoffmann Nr. 118 und die Vorbemerkungen. Str. 9 ist nicht mehr ganz zu entziffern, die Stelle ist völlig zerfressen. Das Ereignis fand wol im Jahre 1453 statt; vgl. Grünhagen Geschichte Schlesiens I 282, wo die Zahl der verbrannten Juden auf 43 angegeben wird. Nr. 22. l. Criste, du bust dach ende licht, voer dy en is verborgen nicht1), du bust des vaders lichte glans, leer ons den wech der waerheit gans. Nu slape, oghe, all sonder leit ende waecke, herte, yn stedicheit, nu bescherm ons godes rechterhant ende behoede ons voer hoeftaunden baut Wy bidden, heilige here, dy, in deser nacht behuede my, yn dy so sy die roste myn, laet ons dese nacht in vrede sijn. 3. Verdrijf des swaren slapes vrist, dat ons niet en bedrijge des viants iist, geeft, dat ons vleysch in tuchten reyne sy, so staen wy van allen sunden vrij. Be schermert alle der christenhiet, dyne hulp sterkt ons ons bereid, nu help ons heer uit alre nooit doer dyne heilige vijf wonden roit Gedenkt, heer, de zware tijdt, daar aan die zielt gevangen lijdt, die zielen die du heves verloost, den gevel, heer, dyne ewige troost! Vgl. Hoffmann Nr. 113, Wackernagel II 564, Bolte Nr. 65. Nr. 23. Jezus sprak tot de christelijke ziel. Hela methen, mijn alreliefste bruit, ind volg mij na, ind gaa op jijne zelf uit, want ict gedragen heb voor dy, heefst u mij lief, zo volg mij! Die ziel antwoordde: O Jezus, alreliefste heer, Ik ben nog jong, ind al tot teer, Ik heb u lief, dat is altijd waar, Maar jijn kruis is mij veel te zwaar. Jezus sprak: Ik was nog jong, doe ik dat droog, En klaag je niet, je bent sterk genoeg, Wanneer je al oud en koud bent, Soen je heefst des kruises geen gewalt. Die ziel antwoordde: Waar mocht ik lijden dit gedwongen? Dergedeel is veel, dat jaar is lang, Ik ben des kruises ongezegend, Och schoon mij, mijn alreliefste schoon! Jezus sprak: Waar ben jij, liefste, zo snel verlegen, Duin mocht nog strijden als een degen! Ik wil je op het kruis je jong leven, Je wordens mij anders voelbaar te stijf. Die ziel antwoordde: Heer, dat u wilt, dat moet altijd voren, Maar des kruises en ik kan niet genezen, Maar moet je zijn en al moet ik dragen. Zo moet ik krenken en verzaagen. Jezus sprak: Mijn ziel, in den roos ter aarden? Duin mocht nog door die dornen waden! Zie aan dat kruis en ook dat mijn, Waar ongelijk zwaar dat zij zijn. Die ziel antwoordde: Wij lezen in de heilige schrift: Jouw hart is zuur, jouw borden is licht, Waar ben jij mijn ongelijkhart, Mijn alreliefste bruidegom zart. 