title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Hier uit volgt, dat men, in hpt befchouwen van de zeden der volken , ook hiinne ligchaam^- gefteldheid, her hoofd-en heerfchend tempera- menr, of geäanheid, in bet oog moct houden; ilboewel men daar omerent tevens alle behoed- zaamheid nioet gebruiken. De invloed van het ligehaam op de ziel zal of uitwerkingen voortbrengen , welke natuurlijke gevolgen zijn van die gevoelens en aandoeningen , welke de gefteldheid van het ligehaam in de ziel ver- öorzaakcf en dit zal zekerlijk bet gewoone ge val zijn; doch aan den anderen kant, zal het kunnen gebeuren , dat bij menfehen , die naar hooger doel ftreeven , en mecr volmaaktheid zoeken, juist tegcngeftelde uitwerkingen volgcn, henielsbreedte verfchillende van de genen, dia tnen natuurlijk verwacht zou hebben. — Een teder en zwaklijk ligehaams - gettel zal natuur- lijk de ziel vcrwijfd , laf , vrccsächtig , enz. maaken , maar een f r e d £ r i it , die als wi js- geer handelt , zal, door onvermoeide pogingen en arbeid, de zwakheid van zijn ligehaams -ge^ ftel verwinneil, en hoe zeer aarigelegd tot de zachte en ineer vertederde zeden , zieh tot een’ held, tot een’ groot man, tot een be- ll a roemd Digitized by Google ii6 ZEDEN DER NEDERL ANDEREN, roemd Koning vorraen. — - Dus heeft men voor- beclden van menfchen, wier ligchaam een’ na- murlijken aanleg heeft tot zwaannocdigheid , die juist, om die te verdrijvcn , mct opzet , vermaaken , uitfpanningen , tijdverdrijven zoc- ken — vcelen zijn tot een kluirenaars-leven overgcgaan, en hebben, in eene eenzame hut, ver van bet gcwoel der wercld, hunne dagen doorgebracht , wier ligchaams- gefiel hen al le zeer aandoenlijk maakte voor de wereldfche genoegens en de vreugde van het gezelfchap. — Zoo vallen de menfchen ligtelijk in uiterflen, hoewel met dit .alles de natuurlijke geäardheid vaak, ook tegen wil en dank, zieh openbaart; en bet overwinnen van dczelve een werk van ftrijd en moeite is. — Dit moet dan opge- merkt worden in het befchouwen van de zeden der menfchen, maar ook van een geheel volk, welke de natuurlijke geaartheid, het hoofdtem- perament van het ligchaam zij, maar tevens, of dit de heerfchappij voert over den geest, dan of het door levenswijze, ijverigc pogingen enz. betcu- gcld, ja zelfs tot het tcgengcflclde gclcid wordc. Tevens echter moet men bedenken, dat de invloed van dc'^ ziel op het ligchaam, en die van het ligchaam op de ziel, wederkeerig is, dat derhalven in foramige gevallen gewrocht kan zijn, bet geen in anderen oorzaak is, en omge- keerd. — • Zekere gelleldhcid van het ligchaam kan ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 117 kan de veerkracht der ziel verzwakken , en wer- keloosheid en traagheid veröorzaaken , gelijk daarentegen deze n^agheid en werkeloosheid die gefteldheid des ligchaams kan voortbrengcn , en den omloop en doorlhaaling van het bloed en de Tappen venraagen. Hedendaagsch onderfcheidt men de voomaam- fte en heerfchende hoofd - tcmpcramenten naar mare van de onderfcheiden graden van fterkte of zwakce; van gevoeligheid of ongevoeligheid : en eindelijk van zekere gefchiktheid tot ziekte en gezondhcid ; en met betrekking tot deze driederleie gronden , naar mate dezelven afhangen van de gefteldheid zoo wel der vaste als vloei- bare deelen des ligchaams, tele men zes hoofd- verfchillendheden van ligchaams -gefteldheid of zes hoofd -temperamenten. I.} Het Cholerike temperament, het welk met veel fterkte tevens veel aandoenlijkheid en ge- voeligheid vereenigt, en welks zenuw-en fpier- gcftel ftevig en wel gefpannen, en het bloed zwaar, fcherp, en warm is. — • Van dit tempe- rament merkt men op, dai het eenen aanleg tot hoogmoed met zieh voert , uit hoofde der groote krachten , en het gevoel van dezelven ; doch eenen hoogmoed, die van eene edeler natuur is, dan die, welke zieh op rijkdom of geboorte grondt. — Hij grondt zieh op innerlijke waar- de , waar van men zichzelvcn bewust is , en doct H 3 Digitized by Google ii8 ZEDEN DER NEDERLANDEREN, ons op groomoeiJigheid en belangelmhetd in hee gcdrag jegens anderen hoopen — zulk iemand zal zieh zelven ook fteeds gelijk blijvcn, ter- wijl de hoogmoed van den rijken en hoog-aan- zicnlijken dikwijls voor den genen, die nog rij- ker of aaiizienlijker is, rriet zclden flaafsch zal kruipen. — Vrijheid- liefdc is een ander gevolg van dit temperament — De cholerike, die zij- ne waarde levendig en met vuur voclt, kan gccn’ dwang gedoogen; het gebcurt zclfs ligr, dat hij, door dezc zijne vrijmoedigheid, daar hij door vTceze min wordt beceugcld, aan zwakker gesellen beledigend fchijnt , fehoen zijn gevoel van waare eere hem anders van de beledigingen van anderen te rüg houdt. — Maar wanneer be- Icdigir.gcn van iemand , die zieh vermögender waant dan hij , zijne eere te na körnen , dan is zijn toom hevig en grimmig — Werkzaam zijn is zijne behoefte, en het gccn hij onder- neemt, doet hij niec ten halven , maar is nis- teloos en aanhoudend in zijne prangen , om zijne oogmerken te bereiken. — — Men heeft opgeincrkc, dat deze gefteldhcid die van vcele grootc hervormers van 'het menschdom was. — Een PAULUS, een lüther, en anderen zijn ’cr VQorbeelden van. — Eene natie , vcelen van wcjker Icdcn zoodanig temperament hadden, zou dene der edelften cn aanzienlijkilcn van de we- reld kunnen uitmaaken. a.) Het Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. iif 2.) Het Sarguineuft of bloedrijke tempera- mcn: bevat , bij gelijke fteikte , als het zoo evcngeinclde Cholerike , eene mecr gemaogde ge* voelig- cn aani’octilijkheid ; het heeft fterke , maar min gefpannen zenuwen, en een evenre- dig gemengd , gezond , overvloedig , en zieh ook regeJmatig door hcc ligehaam verfpreidend . bJoed. Die temperament leidt, nadien het een aangenaam gevoci van het ligehaam aan- brengt, meer dan cenig ander tot luchtigheid en vrkndelijkheid ; doch tevens verlokt het meer dan eenig ander tot zinnelijke vermaaken., cn, door het gcvoel van het aangenaam tegen* woordige, vergeet de bloedrijke ligt het toeko* mende, wordc zorgeloos cn ligtvaardig. — Hij is zeer gezellig in den omgang en verkeering, alwaar hij vrolijkheid en leven verfpreidt, hij is nicc ongevoelig, om de vreugde van anderen te gevoelen, maar ook niet te zwak, om zuU ken te wederftaan, welke de vreugde verftoo- ren , en geduld of goedheid misbruiken. — • Hij wil geem imeite doen, om het genoegen, welk voor hem zoo bekoorlijk is, te bekomen, doch tevens ftaat hij in gevaar, om tot werkelmheii en traagheid te vervallen, en zieh daar aan toegevende , zijn temperamenr in het 'phlegma- tike te verbasteren. Doch de levendigheid zijner aandoeningen , de goede voorraad \’an krachten, die hij bezit, als ook zijne infehik- H 4 lijk> Digitized by Google lao ZEDEN mr NEDERLANDEREN, lijkheid jegens anderen, kunnen hem weder uit die weridoosheid opwekken , zijne veerkracht herAellen, cn tot eene aanhoudende arbeidzaam- heid gewennen. — Wannecr dit temperament wel belhiurd , en volgends rechtmatige grond- rcgelen geleid wordt , kan het der vol- tnaaktße gemoeds-karakters uitmaaken. 3.} Een derde temperament is dar, waar ia men insgelijks (lerkte vindt, maar eene onge- lijk verdeelde, en door eene ongezonde gefteld- heid, hier te fterke, daar te zwakke gevoelig- heid, en aandoenlijkheid. De oorzaaken daar- van kunnen in de ligchaams'vaten en 00k in de vochten liggen , bijzonder in een te dik blocd , het welk even daarSm in zijnen loop niet overäl indringt , en bij zijnen terugloop , dikwijls wordt opgehouden, en zieh over het gchecl langzamer beweegd cn koud is. — — Dit mag men het MelanchoUseh temperament noe> men. — In dit temperament hebben derhal. ven een , meesttijds onäangenaam , gevoel van zieh zelven, en even daaröm verdrietelijkheid, ge* melijkbeid, en kwaade luimen plaats. — De MelanchoUcus is onbekwaam tot het recht gC' not van aangenaame oitwendige indrukken, heeft overäl wantrouwen , cn vreeze voor ge\'aar — maar des te mecr aanleg tot naatm'keurig eri difpzinnig nadenken cn peinzen , als 00k tot ßerke hartstogten , welke wel niet zoo fchie* lijk Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 121 lijk in hem ontftaan, als bij meer aandoenli^- ke en gevoclige temperamentcn , doch doorgaands van de onäangename foort zijn; dus is hij bij- zonder geneigd tot toorn en haat , en voor- naamlijk kan hij verre gaan in zijne vraak. — Zelden geeft hij aan anderen reden, om met hem voldaan te zijn, gelijk hij zelf zelden over anderen voldaan is. Men begrijpt uit die alles van zelf, hoe dit temperament zoo ver kan gaan, dat er eene vijändfehap tegen het gantfehe menichdom , haat tegen de geheele wereld , en zelfs morren tegen de hoogstwijze Voorzienigheid uit ontdaat. — 4.) Bij veele aandocnlijkheid en gevoeligheid kan 00k tevens zwakte plaats vinden ; een ge- volg van al te redere, cn door derzelver fijn- heid ligt te fterk gefpannen, maar vcrvolgends des te meer verllappendc vaten , en van een naar evenredigheid te fcherp en ligt bloed. Ocze zijn de bekende eigenfehappen van hij- pochondrike en hijsterike perfoonen. En een dergelijk temperament kan men het hijpochcn- ' drike of hijsterike noemen. — — De mensch van die temperament heeft niet altijd een onäange- naam gevoel in zijn ligehaara. Wanneer -hij zijne krachten voelt , is hij wel ; maar zijne krachten worden ligt uitgeput, en kunnen door overman’ge gevoeligheid in wanörde gebracht worden. Dus is aJjn ligehaams toeftand zeer ver- H 5 än> Digitized by Google läs ZEDEN D€R NEDERLANDEREN, ättderlijk^ en dus ook zijn gemceds-toeßand \ hlj Is des te verfindcrlijker, dewijl uitwendige, ZOO wel natuHrlijke als zedelijke, oorzaakcn al te flerken invloed op hem hebben. — In den toeiland van onäangcname gcwaarwordingen if hij' over bet gcheel meer to: treurigheid , dan tot toorn geftemd. Door zijne gevocligheid wordt bij ligt bcledigd en tot gramfchap vcr- voerd; doch zijne vrcesächtigbeid doet hct bij \\ci voornemen blijven, en zclden wreekt hij zieh anders , dan door woorden woorden , die dikwijls zwaarcr wonden dan vergif en dolken, zin hct gewönne wapen der zwakken. — Wanneer hij zieh genoodzaakt ziet, tot daad- lijkheden te konicn , zal hij zieh meer van list dan van geweld bedienen, cn wanneer hij de bovenliggende panij is, zal hij in veele ge- vallen buitenfpoorig zijn in wreedheid, hoe- wel meer uit vrcqze , dat zijne partijen zieh mogten herhanlcn , dan wel uit zijncn ei- gen aart en natuuriijke gcflcldheid. Dewijl hij, door zijne vrccsichtigheid , cn op zieh zel- ven en op anderen fteeds opmerkzaam is, kan hij mtdelijdend zijn , doch hij zal nogthans meest voor zieh zclven zorgen; de vermaaken van anderen zijn hem doorgaands hinderlijk, en hij kan, gelik het fpreekwoord zegt, geen wit zifft, • Wanneer hij ongeliikkig genoeg is, dat hij zijne xwakheid niet erkent, maar vol- ftrekt ALS MENSCHEN a angemerkt. III. Boek. laj ftrekc vermaaken genieren wil, die hij anderen zier gerieten, of voor welken hij gevoeüg is, dan zal hij op tniddelen vallen, om dezelven te bekomen , die voor zijne zwakheid geheel niet gefehikt zijn. -i— Zijne levendige en aanr doenlijke verbeeldingskrachc kan hem dus ger maklijk verleiden, tot wellusten en zinlijke ver- maaken , fchoon dezelven voor heni doodlijk zijn. 5.) Doch daarentegen kan het gebeuten, dat met fterkte tevens geheel weinig gevoelig-en aandoenlijkhcid gepaard gaat ; dit is het tem- pe- Digitized by Google , ti4 ZEDEN DER NEDERLANDEREN, perament , welk 'h aller het Beöthch, tec boerfdie of piompe noemt. — Het heefc zijnen grond in de gefteldheid der vaste deelen vaa het ligchaam, als ook in een naar evenre' digheid te zwaar bloed, het welk weinig ge- voeligheid hceft, en daaröm door te weinige wederwerking der vaste deelen te min in be- weging gebracht , en door deze traage bewe- ging te min verfijnd, en tot de levensgeeßen te min bereid is. — Deze foort van menfcben geraaken niet ligt in hartstogten , maar breekc cöns hunne hartstogt uit, dan werkt zij onge- (luimig. — Dierlijke behoeften, of ligchaam- lijke beledigingcn zijn bijna alleen in (hat, om dezcive gaande te maakcn; maar fijner voor- wcrpen kunnen het log gevaartc niet in bewee» ging brengen. — Vervolgends willen zij alles met geveld uitvoeren; zelfs daar men zijn oog- merk door gewcld geheel niet of ten minilen zeer onvolmaakt bereiken kan. Driest, dom, en hardnekkig gaan zij er op af, en zouden geen’ voetilap uit den weg treden. — Door anderen in beweging gebracht, gaan zij door- gaands te ver , en vallen tot uiterften. — Nooit of zelden zullen zij anderen fpaaren of omzien , daar toe hebbcn zij geen’ aanleg, en vrccze of fijn eigenbelang kan hen niet gemak- lijk daar toe brengen. — Zij zijn zelfs dikwijls gencigd tot moedwillige beledigingen van ande- ren. Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt, III. Boek, 155 ren, wanneer zij anders geene voorwerpen heb- ben, om hunne krachten te betoonen. — - Men ziet, hoe dit temperament voomaamlijk plaats heeft bij het graauw en het laagfte ge- meen. 6.) Zwakte en onäandoenlijkheid, of gevoel- loosheid, te geJijk met een waterächtig , lang- zaam , maar onverbinderd in de weeke ipons- ächrige vaten vloeiend bloed , vormcn den phkg- matiken ; het onverfchilligst foort van men- fchen. Alles is hun onverfchillig, wat flechts hunne rust, en het genot van die weinige een- vonnige vennaaken, die zij kennen, niet iloon.—. En het vuur moet hun al heel na körnen, eer zij in beweging raaken. Naar hunne begrippen is dit de grootlle on- rechtvaardigheid , dat men iemand geen rust laaL En dit is misfchien 00k het eenige ge- val, waar in zij voor zieh zelven gaande ge- maakt worden , of met anderen overeenko« men. Bij eenen hoogen trap van deze zwakte en gevoelloosheid, hebben zulke menfehen na&uvf- • iijks gevoel van tijdsverveeling ; doch z\jn phieg- matiken nog eenigzins leevendig , zoo kun- nen tijdverdrijven , welke de zinnen of verbeel- dings- kracht verlustigen, zonder veel nadenken te eifchen , hen voldoen ; eene moordgefchie- denis, eenige narrenpotzen enz. Uit liefde tot tust Digitized by Google 126 ZEDEN DER NEDERLANDEREN, rust en afkecr van alle nadenken zijn zij vij> andcn van alle nieuwigheden , en doorgaands eigcnzinnig en onbeweeglijk bij her oude, en bij het geen zij zieh 66ns in het hoofd gebracht hebben. Deze foort van menfehen hebben ook meest^ il groote verbeelding van zieh zelvcn; alzoo zij Biet opmerken , wat hun ontbreekt ; zij hou- den zieh zelven voor braaf en eerlijk, omdat zij niemand iec in den weg loggen, en gcene booze voomemens tegen anderen fmeeden. Wanneer zij 66ns, of door buicengemeene be* kooringen , en fterke dranken , of andere foortge- lijke oorzaaken ^ levendig en vrolijk worden ^ dan vallen zij gemeenlijk in zotte buicenfpoorighe- den, en worden zelfs beleedigend, om moedig te fchijnen; dewiil zij niet geleerd hebben, om Op eene vcrlhndige wijze hunne krachten te fae- fteeden. Deze voorllelling van de onderfcheiden tem* peramenten, en de deugden of ondeugden, wel- ken daar uit voortvloeien , dus uit de wijdlopi- ger fchriften van vvijsgeeren van onzen tijd faam- getrokken, kan ons veele ophcldering geven in het bcfchouwen der zeden van de Nederlande^ ren; hee zeer zij met behoedzaamheid moet worden toegepast, te meer, dewijl deze tem- peranicntcn zelden ziiiver, maar, meesrajds ver- mengd in de menfehen gevonden worden; ook hob- ALS MENSCHEN aangemerkt. IIL Boek, 137 hcbben andere omftandigheden van luchtsgcfteld- heid, levenswijze, enz. zoo veel iiivloed op dezelven , dar men niec in Ihiat is , om te kunncn bepaalen , welk van deze tot hier toe befchreven temperamenten , van welken allen ze- ker voorbeelden in bijzondere menfchen gevon- den worden, vo(j)maamIijk het hcerfcliende in ons land is. Hier voor hebben wij reeda geziert , dar de Engelfche fchrijvers der a/gg‘ meene hiflorie^ de Nederlandcren als phlegmatiek en onharcstogtelijk befchrijven. Doch zoo- danige algemecne uitfpraak verdient behoorlijk bepaald te worden. Zoo veel fchijnt on- dertusfehen met zekerheid te kunnen gezegd worden, dat onder onze Nederlanderen liccbes ■ weinige zuiver Cholerike temperamenten gevon* den worden; wij hebben wel ren allen tijde groote mannen gehad, cn hebben ze 00k nog, doch gelijk dezelven in alle tijden en onder alle volken flechts zeldzaam zijn , zoo zal men het Cholerike temperament niet ligt als een heerfchend temperament voor een geheel volk kunncn opgeven. Genoegzaam bet zelfde mögen wij zeggen van het bloedrijke temperament, het welk niemand voor het heerfchende in ons Nederlaed zal hou- den, die den aart des Volks flechts oppervlakkig heeft waai^enomoi. Het Digitized by Google I =1 ia8 ZEDEN der NEDERLANDEEIEN, Het MelanchoUke en Htjpochmdrike tempe- rament komt nader in aannierking, doch mcest het laatile, dewijl het melancholike te veel ilcrk- te des ligchaams onderftelt , dan dat wij het bij de tegenwoordige Nederlanders veel ver- wachten kunnen. Trouwens , een fterk lig- chaani, vaste en wel gefpanncn zenuwen en fpie- ren , zijn het niet, waar op otize vertedcrde Na- tie roem kan dragen, waar van de vermenig- vuldigde zenuwziekten , welke thans zoo alge- meen plaats hebben, gctuigenis geven. Veel raeer is het zeker, dat de Hijpochondrie y met deze zenuwziekten zoo naauw verbonden, onder zeer veelen der Stadbewooneren hcdcn ten dage heerscht. Het plompe en boerfche Temperament heeft men meer dan te veel , met alle zijne gebreken , bij den gemeenen man, bij boeren, visfchers, en fcheepslieden; gelijk wij in het vervolg gele- genheid zullen vindcn, om op te merken; ze- ker, niet tot eere van onze nadel bij zoo vee- le middelen van befchaaving, als er thans voor handen zijn, en bij zoo veele pogingen, als tt y tot mt van ’t algemeeny worden aangc- wend. — Wij zijn dan eindelijk tot het phkgmatike Temperament gekomen , en moeten belijden , voor ZOO veel wij den aart onzer Landgenooten hebben leeren kennen, dat hetzelve roeer dan te Digitized by Google Als MENSCHEN aangemerkt. UI. BotK. 139 fe veel hfet hcerfchende Temperament des volks geworden is. Doch hier bij moeten de vol- gende aanmerkingcn niet uit het oog verloorcn worden. Wij zeggen niet, dat dit Tempe- rament , zonder inmengzel der overigen, en bijzonder van het hijpochondrike ^ en dus zui- ver zieh zeJveh gevonden wordt bij het grös der Nederlanderen ; neen 5 wij willen dus verihtan zijn, dat in bet ligebaams- ge- fiel van onze Landgenoocen zeer veel van het fhkgmatike , in vei^elljlting van de overige Temperamenten, gelegen is^ waar uit volgtj dat zoodra de natie over het algemeen , bij aanleidende gelegenheden , zieh in haar waar ka- rakter, het meest duidlijk, vertoont, de deug den en gebreken van dit Temperament zieh openbaaren ; en vooniafimlijk in die plaatzen , waar de Nederlander het miilst vermengd is met het bloed van vreemdelingen. Men herleze eens, het geen w^ van het phlegma- tike en hijpochondrike gezegd hebben,' en ver- gelijke daarmede de Nederlanderen, over het algemeen genomen. — - Over het algemeen wordt het erkend, dat de hanscogten der Ne- derlanderen veel moeilijker te ontfteken vallen j dan die van andere volken; dit wordt, wel beihiurd zijnde en binnen de paalen blijvende^ bedaardheid en defdgheid ; niemand kan 00k twijfelen, of, onze Nederlanden zijn vrienden I; DEEL. i van Digitized by Google rgo ZEOEN dir NEDERLANDEREW , van de rust , niets is aangenaamer voor ecoea Nedcflander, dan dat hij ongefloord in de door hem gekozeo of nu gewönne levenswijze voort mag gaan. Zoo lang bem <öt mag gebeu- rcn, aal hij onverfchillig dingen aaofchouwen, en bchandellngen verdragen, die eene vuiuige cn levendigs Nade in de hevigße hanaeogten oncfteken eouden. Niets toch is volgends de ervaaring zekerer, daa dat onze nade, naar verändering van voor- of te- genfpoed, achgeheel anders betoont. Goed geefc jnoed , is een ipreekwoord , het welk geiicwg «anduidr, dat de voorfpoed ?eer veele uitwer- Jung heefr, om de nade ßoui te maaken; int^ gendeel in veelen ziet men voorbeelden, dat zij, bij het veränderen van het geluk, getieel mo^ deloos worden. — ■ De voorbeelden > die «n andermaal in onze gefchiedenisfen voorkomen^ leeren dit duidelijk. — In ,^6qen veldtogt' raaajc- ten zieh de Vlamingen, ten djde v^n Gra^ jam H., nwester van gantsch Holland -r— Hoe wan- toQpig was a^ea menigwerf in den oorlog met de ^panja^rdtn r— IJoe ver drongen de Franfclu^ Wapenen doqr in enz. Doch ;tpodrp er zieh pok weder eene flaauwe ftraal van hoop vertoont^ berleefc weder de moed der nade. Dan tyor- 4ep de Vlapndche beisetdngep alöra verdreyen. P. eyen _fchielijk in xijne pnafhanglijk- bejd Jicdlpldj, , als ba zifh aan de Flamingetp onderwoqxm Jiadt; d^ worden vemicuwd.e ^ gingen ,«gep Spanj^r^ gedaan'; en de ftflnfe^o n^opt^ ruim zpo .ö>oedig ^in jHinoe ywöyeriog^ verkten, zij die in he^ I a voor- Digitized by Google 13» 2EDEN DER NEDERLANDEREN, ■ voorgaande jaar behaald hadden. Ik zal dh onderwerp hief niet vorder vervolgen, maar h« zelve eindigeti met deze aanmerkingen. N^^‘ deroaal bet hijpochondriek en pkgmatUk Tem- perament bij de Nederlanderen meest gepaard gaah, kunnen er, Indien de Natie wefkzaam is', vaste grondregels vormt, en wakkere mannen aan bet hoofd heeft, gfoote deugden geÖefend worden. — Dan kunnen lieden van zoodanig Temperament' lang bedaard en zachtzinnig ver- ongelijkingen verdrtgen, zij kunnen eene ddtig- heid en geduld oeferten, die men als eene heen- fchappij dver de menschlijke driften zal kunneft aanzien; zij kunnen medelijdend deel nemen in de rampen van anderen ; zij kunnen voHhmdig blijven, bij bet geen zij ondemomen beb- ben. Dus kunnen zij zijn, en dus waren de Nederlanderty ten tijde onzer voorvaderen, toen *ij zieh' van de Spaanfehe överbeerfching ontv flagen hebben. Welke tergingen, welkfe vefdrukkingen ftohden zij , cenige jaarett achter ’den'^ anderen', door 1 bet febenden van bunne vooirecbten, bet Vermoörden, ja levendig ver- branden vaD bunne medAurgeitnf dnz. eer toen de tiende pennlng cindelijk ben te gevoe- lig trof, tot het opvatten der tvapenen tegert den dwingeländ ktvamen. Karel de V. kende deze bunne geäardheid; bij deedt, wat hi] wilde 3 met de Nederlanätren ■, maar ftoorde - - hea Digitized by Googic ALS MENSCHEN ill. ^ hen nict in hunnc Tust, uocli in het <3.» dat zij van hunne >rr\YVve\A 'hadden. I ALBA befchouwdett \\eT\ a\s een voWc. ■» gelijk de laatfte z.\cVi vütdru.V.te , maar den tot hunne lcV\m\de , , vtaaTtoe juisc karakter eene natie in ftaat kan ftelle Nederlandcf's in cle daad bezitten. maakte 46ns niec onäartig deze „De Holl£*nticrs ^ zeide hij, zijn geliji^ EK- »33 lc.bee\df XV en IfoieTf ler\otv- IK cen «als de »aiand Ici turven n; deze vatcen niet Vigt vuur, 'n-o.ror V»et>t>ende , volhardcn zii . — •» — ^ J vuur gcvac liebi^ende , volhardcn zij _ 'tot dai alles zviivcr tot asch verteerd _ ^ fcViriif :i. mg: ‘^nne Aan deze gefkeldhcid fchrijf ik ook 'geduurige oprcMuddi^en en inwentj,- ^ aar» welke Nederland va„ gingen tijd onderhevig »s ^ esv — tijd r^^r'Ts’ j-üist her ge^c^7 Wen xi«=h t *e ” ^i,fereef"*aUen ene. '»ree« »>?<>«”« -»/t ^ ^ “® die u-^7?r»ß: alle de eiijenfam * Wanneer ^ 5^;^^:’e'Smenecn. Wer > «e6n»e„ ^ X oen ^ overhand ne®g^ ^ of perk ^ ^ ■■ ./ ‘ <r /rj}9». 3; 'er. o \ * bfeabfe Hootf-t) stuft:. ' Öe wijsgeeren hebfeeh de mag geöppetd : ttoe groot äe invloed der lüchtßreek (het kUmaät'^ in Jättd-aari zij op het zedelijk kärakter det minfchen ? Ik zai mij in het onderzoek vart dczelve niet intacen. — Sonimigen hebben zeiß gedacht, dat het klimaat geheel gccnert inviöed bp de zeden der menfcheti zou hcbbeft, de- ivijl men imthers door oridervindlng ge2ien heeft, dat zelFs in de onguriftigite Ihchtftreken gtooti ihanhen zijn voortgeköfneh. — — t)ezcn itjn; buiteh twijfel, te vcr gegaan,', nadicn het toch iäoogiijk is, dat de mensch doör büitenge- 'mee'ne poogin^en den invloed der luchtftreek, cveh gelijk wij väh den invloed van het tem- penuncht ‘ gezien hebben , kan ovemihheh en tb bowh koihcn, ja zelFs, door ziJncH tbgen- ftand, tot de tegeri-'overgeftelde uitertted ' ver- valien, äah' mt:n natuurlijk uit de gefteldheid der luchtftreek , in welke, hij Iecft,'of van het läbd, welk bewoont ,' vefw'acht zoude b^bbed. bit'.kan men met zekerheid beweer'ett, ädt de invloed der lucht,* eii boogbr ob Idagef %- ging van een land, bergächtig, of ü^ak ert Wä- teiichrig, op de vochten en zenuwen van den mensch werken, en aan dezelven eene zachter ..ef Tower geHeldheid ,, fn dus ook aan de ze- Digitized by Google ALS MENSCHEN KT. nr. 135 *Ifjke hoedanighedeti >^eV. ■ *«i h« ligchaam zoo fterVt „1 onderfcheiden wendm^ ^evcn S« e « In liefUjke ^wesxicn *-2t «em keurig waamemer , de^moedc^rfff tuur alle haare feeVoorli^khcden, alle ha« maaktheden heefr uitgeftrooid ; alwaa»- mensch' mec oncalliilce , van zelft voorr#'“*^*-' de, gunscbewijzen overlmadt-, daar «j; , kins van alle inoeice en .aiteid onthefr ' Sri] rijne begeertera op veele en ▼oorwerpen ^vea-tieclc ^ alwaar de krac^*®^^..» te d* werlezaatnbeid en ''ermogcQ^ *** ligchtam verarwalct ^ alwaar hej ^ not hem eer aiicpuc , dan aao de arbeia hem 'vermoeit ; it^ den, ^elke hem bijkans al/e, aöe een xljne begeerrcTi. niec dan Jfi. ikcbt^ •♦en- bij- iBoet hij anders gcilcid zijn, j den, <«^elke hem bijkans al/e, ^ zijne fcracheen iricgrepur ^ hnnd en ruw voedze/ ? be«re«rrten, cot weinjg. werpen bepaald •. ”«« öcj, '" • * bandiger zijn i daar zijn ^’gck ^ htviggf ^ bek>va«m, om vermocenak > beld e« verdragren; maar ^ gedovJ ^ >k^r xlgheden , en it^onder/]^ ^igi'uJd^i van her verüand .... 'öv^ hulp van her XS- bngeTchikr " V'*;;&;7X 3 t ^.K-' V 1-6 ZEDEN DIR NEDERLANDERE??,- , Men nieent zeHs opgemerkt te hebhen, dal, over h« algemeen, een gematigd klimaat, hoo- danig men nergens in de wereld volmaakc, mav echter voonaamlijk in Frankrijk, ecnigc dee- len van Zwinerland^ Italien, en Grifikenland \nndt, bet fanguineuze of bloedrijkc Tempera- ment veröorzaakt of bevordert; een vochiig ep meec ^varm dan koud klimaat bet melancholl- ke ; het bovenmate vochdg en meer koud dan warm klimaat het ßeöt^che Temperament; een droog en warm , doch geen van beiden > of ten minften niet beiden tevens in den ui- terften graad, zoo als. het ten grootften dee- le in, Spanje is , het chokrike ; bovenmatig warm en droog het hijpochondrißhe ; eindelijk dat men van de uiterfte bitte en vochtigheid, bet phkgmatike. Temperament in den hoogllen graad te wachten zou hebben- Ondenus- fchen 4 ^ bepaallngen oo- derhevig, dan dat men algemeene tegelen daar- ömtrent, met opzigt tot de menigvuldige ver- fchillendheden in de luchtllreeken , zou kunnen vastßellen. Niet min invloed heeft de geftcldheid des lands op de zeden. — Naarmate een land min cf meec vruchtbaar is , zullen de bewooners min .of iroer arhei^zaatn« ijverig, matig, of integen- deel traag, lui, weeldrig wezen. — r ln lan- den, alwaar de voor-en nadeelen van land- AU MENSCHEN AARCEMEIUCT. nl. Boek. 13p aart en luchtftreek in menigvuldige mengelingen uitgeib-ooid zijn, alwaar de weldaaden, welken de Natuur aan den mensch zonder zijnen ar> beid bezorgt, zijne gewaarwordingen verzachten; en die , welken zij tot eene beloning va^i ' zijnen vlijt hem voofilelt', jüjoe bekwaambedcn jfcherpen, moet de waarde en waardigheid van den raenscb, ten zij dezelve door ^nigen ande- ren fchadeJijken invloed van regeringswijzeygods^ dienst enz. geftremd werde , voortreflijk bovep . anderen uitmnnten. Zulke gewesten bren- gen roenfehen voort« welke tot de waare groot- heid van hunne bedemming, tot wijsbeid, deug^ en vrijheid voomaamlijk gefchikt zijn. Ik kan mij niet onthouden van hier eene plaats in te mimen aan icene aanmerking van den Baron pE tott. — - „ De mensch, zegt hij, heeft eene onverwinlijke neiging tot vrij- heid. Zoodra hij moogüjkheid ziet, om ze te verkrijgen,' doet hij zijn best, om ze zieh te bezorgen. .In een berglchtig land, bewaart hij eene onäfhanglijkheid, .die door de gelegen- heid begunftigd wordt: gewoon, de bergen tp beklimmen , doorkmist hij ze zonder moeite, en van derzelver toppen verächt hij het ver- mögen, aan het welk de bewooner der vlak- ten, niet min door gewoonte, dan door de na-* tuur van den grond, dien hij bewoont, onder- worpen js, cu in welken de overvloed en de I 5 tust Digitized by Google Ig8 ZEDEN Dtft NEDERLANDEREN, tust hem de onderwerping vergoeden, die hij ondergaat; terwQl alleen de bekooriijkheid der vRijMkio den bewooner der bergen te vrode ftelt voor bet gebrek en de moeilijkhedra , d» rij hem veroonaaken." Wanneer wij de gemetde aaftttierkingen op de Nederlafu^hi - 'SttM toepasien, zullen wij ons kHfttaät, noch de geßeldheid van ons land, als k»o voordeelig voor de zeden kimnen aan- inerkcn ; gelijk de geSchte fchrijver van de nr~ dedigiHg der ier ydn de HoUandfche natie zulks iieeft voorgedragen; „ Wat ons klimaat betreft; (egt ' hij t behalveti de nevelen « welke onzen dampkringt dodr de Idagte van het land« en de veeiheid van water, ibmwijien vetdlkken, i# het buiccn allen tegcnipraak, dat wij eene getnatig- de en getonde lichtflreek bewoonen; de Zeeuw- fehe eihnden , en fommige daar aan' grenzen- de piaaczen miiicliien uitgezonderd; eene lacht- jbtck, welke de towooners noch aan eene te Ibenge en langduurige koude, noch tan eene onVcnhraaglijke httte hlootflelt. Hier door ia het U'oed « taboiorlingen soo ' min de vetdik- king en'traagheid der NoordRhe völken , ak de' vetdbnnihg, Ml ftelheid deZ Meer euidwaafds Hg^nde natISn BWlerhcvig; demiddelmaat vindt hier plaaik, waar door de traage loomheid in eene ondcmewwide kioekhcid, en de 'overljlen- de ihdte ' in een« zekencs bedaarde, houding AU I^NSCHfiK Aimctilättklii QI. Botte. t}f th gefteldheid ' väii ligchütn tt t!el verStiderd Wordt.” —. - ‘i. iftnjfeling , en .verSndering vaa, lacht, ten op* zigte vtin bitte en koude. Hoe meaigmaal ge* beurt bet, dat wij op ^en cnkelen dag, in iäi etmaal, de vier jaargetijdßn bebben, van lente, zomer, herftt, ,en winter! Hoe dikwijls volgn op eenen warmen dag, in het voorjaar voor- naamlijk, een guure en doordringende nane kou« de, die den gezondllen trefcj Het b waar, de noordewind, hoe guur, is voor on$ land, met zijne buien, een bezem, die natuur gebruikt, om den dampkring te zuiveren, warn een aanboudende - drooge , warme zomer heeft, door de oicdatnpingen van onze menigvuldige lliKhande wateten en flooten enz. in den berfst veetil de treurigfte ziekten, zinking- en rotkoort- zen ten gevol^, doch met dit al brengt on^ lucbts-geftel veel toe , om een heötisch Tem- perament onder ons volk te ver5orzaakcn,, waar; ,van onze kustbewooners , en ons gemeen he- laas! te veel getuigen zijn, en welken invloed aulks op de zeden geeft , bebben wij in bet voorgaande hoofdstok gezien. Zedert onze geneesheeren himne aanmerkin* gen bepaald bebben , tot de thans zoo zeer vetmcnigvuldigde zenuwziekten , in welken het <Ms:lancholike en Hypochmdrlke Temperament doorgaands heerscht, bebben zij erkend, dat ons klimaat hier veel aan toebrenge: „ Want,” regt een voomaam genecsheer, „ als men ovef- wcegt ALS- MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 141 wecgt alle die grootc veränderingCT, welke, ze- dert anderhalve eeuw , ten aanzien van onze ri- vieren, zeeen, en landen, enz. zijn voorgcval* len, ZOO veele aanflikkiiigen , verzandingen cn ploaten, zoo veele doorbraken en overftrooniin* gen, ZOO veele uitgeveende raeiren en plasfen, zoo veele uitgebaggerde flooten en poelen, zoo veele droogmaakerijen en andere landwinningen , eene zoo veel grootef bevolktheid der fleden cn beplanring derzelven met boomen, zoo veel meer irafiekeo en fabrieken , alle zoo veele bronnen , die onzen dampkring onSphoudelqk met de fchadelijkfte uitwaasfemingen vervullen, cn vootäl met dat brandbaar beginzel (^Phlogi- pon,') ’t Welk, volgends de nieuwe (Mudekkin- gen van priestlev, ingenhousz, det< MAN, VAN MARUM cn anderen, ZOO verderflijk voor ons levensbeginzd en zenuwen is; wan- neer men hier bijvoegt alle die, uit deze oor- zaaken voOngefproten , algemeene ziekten, zin* kingen, koortzen, rot- gal- kwaadäartige koort- Zen, enz. benevens zoo veele andere befmedij- ke ziekten, die zeden zoo veel meer in ons land geheerscht hebben, en die van tijd tot tijd de gezonde en fterke gefteldheid onzer landge- oooten verzwakt en gekrenkt, en bijzonder hua zenuwgeftel zeer gevoelig gemaakt hebben , ZOO heeft men niet , dan al te veel redenen , om vast te itellen , dat die veränderde luchts- en lands- t4t ZEDEIf ota NEDERMNDEREN,. Iandsgefteldhd4 kracbtdaftdig medegewerkc beb> bc i om bet ge^ der zeauwziekten in ons land aaiuneridijk vergrooten. Men,vindt zulks ook maaf al te wel bewaarbeid op die dorpcn eo plaac^en, d«ar de aenflikkingcn, over- Ib'ooiningen en droogmaakerijeay door haare ver- dcrflijke uitwaasTemingen , de gezondheid en flwkte van h«n , die ’er in en omtrent woo- nen, gekrenkt en gekraakt hebben; de mecsten van dk Ueden, te vooten gezond en vrolijk» sijn tegenwoordig zwok, zieklijk, en kwijnen^, «ü de mans too wel ala de vrauwco, uic die? boofide » pkweld met zenu'wziekceQ , die zij ▼Qorheenen nooit gebend hebbeo.” Ik beb op deze gezegden i^lleen de volgends oamnetking ; de natupr ,yan ,opa kliputac blijkt , volgQida deze waamemingen , niec verbetcrd te zijn, nogtbons moet derzelver oqiipronglijkc ge» fteldheid genoegzaam dezelfde getyeest zijn, na» dien de iigging en natuuiÜike g^fteldbeid, niet» tcgenftaande deze verandcring in fommige omt ftandighedeo tan kwaade« in den grond ileede dezelfde waren. — r- De fcorbutt welke zoo veele toevallen gemeen heeft..raet die, welke men io de zenuwziekten optaerkt, .was ook alt djd de laodziekte. Doch , van waar da? > dat onze voorvaders - kloeke , rüstige, naoncnj dappere en deugdzaame menfchen waren ? De , reden daarvan vind ik, voomaamlyk, in buqne le» ALS MENSCHEN mwwmerict. ßl. Boek. 143 kvcMwijze. — Oinkr «en luchtsgeftel, als bet onze» » werkzsatDheid, yver, beweegiog, madgheid een vollbekt noodzaaklijk hulpmiddel, om de ligcfaaaros- en ziekgefleldheid c^n den khadelijken invioed van den dampkring te ver- harden; wanneer dezen dan by de inwooners van Nederlaad worden geöefend, zijn aj rüsti- ge en gezonde menichcn, niaar zoodra, in dqn fchoot van overvloed , weelde , verwijfdheid , craag- en werkeioosheid gekoefterd worden, zal bet lüimaat en het b>chts> gefiel onverbinderd voortwerken, en de nade^igfie gevolgen zullen zieh, zooder eenige ßremtnwg» venoonep. — Ik vind aangecekend , dat de Herix^ vam aljB«, io den lUad er getaad* pleegd werdt., of -men zegeu de Nederlan^erm ook geweld jsw gebniijMtn , roet fiieipenden hooB acb bebbe ukgelaten t Hij bade jvdeez •en Volk van ija«-, meenende de Spaanfcl^e 4twe», betemd» en aou nu gemaklijk een velk van boter, zoo noemde hij de Nedarlanderea, beteugelen kunoen. Men heeft ten allen tijde de zinlijkhdd en netheid der Hollanderm geroemd , maar heeft men wel altijd opgeroerkt , dat dezelve aan noodzaaklijkheid veeläl is toe te fchrijven? De roenigvuldige dampen en uitwaasfemiügen , welke onze lucht reeds onzuiver maaken, dden al het huisraad en de huizen beflaan; alles verliest dra zijnen glans, Indien het hiet door fchoonmaa- ken, door fchuuren en fchrobbeil, gereinigd es gezuiverd wordt Deze is de waare reden, wel- ke onze vrouwen zinlijk maakt, en deze zinlijk- heid brengt weder veel toe, tot zuivering en verbetering van den dampkring, en tot weering vati deszelfs nadeelige uitwerkingen. Ons land is in zieh zclven niet vruchtbaar;' geen derde gcdeelte van deszelfs inwooneren zoU door de eigen voortbrengzelen des lands kunnert beflaan; wij hebben ook geene waären van be- lang, om t^en vreemde waaren te verhandelcn. Willen wij derhalvcn met andere volkcn gclijk (laan, willen wij ons beilaan, willen wij over- vloed ALS MENSCHEN a angemerkt. III. Boek. 145 vloed hcbben , naarftij;hcid , wcrkzaamhcid , en alle de .deugden van eerlijkheid, oprechtheid , goede trouw enz. welke in den Koophandel van ZOO veel dienst zijn, raoecen de onvruchc- baarheid van het land vervullen. — Deze wa- ren de bronnen van Hollands welvaaren-' armoede Icerde huishouden. — Toen de Koning van Spanje de vaart op Spatije en Portugal ver- boode, en daardoor in dens den Nederlanderen den gewislen doodfteek meende toe tc brengen, deedc de nood hen bedacht zijn, om de vaart naa de beide Induln regelrecht te ondememen, en welken uitflag dit , ten voordeele van ons gemeenebest, gehad hebbe, is aan allen bekend. Gij ziet , uit den inhoud van dit h o o f s T u K , mijne Landgenooten ! hoe alles ons ver- pligt , tot werkzaamheid , maatigheid , ijver en deugd; weel indien wij deze goede hoedanighe- den \erwaarloozen , indien wij aan weelde en derzelver hcilloze uitwerkzelen toegeven , of in- dien wij moedeloos de handen flap laten han- gen, dan lopen wij gevaar, van door de onge- zondheid van ons klimaat, tc kwijnen, of door feile ziekeeh te fneuvelen, en in onze raocrasftn te vergaan. I. DEEL. K VIER- Digitized by Google * VIERDE HOOFDSTUK. Dank hcbbe de goedcrtierene Voorzicnig- hcid ! Daar de Nederlanders geen heel voordeelig Temperament of ligchaams-gellel over het algemeen hebben; daar op ons klimaat en gefteldheid des lands niet te roemen valt; en de zeden, natuurlijkerwijze, zieh van beiden geene gunftige invloeden belooven mögen , heeft de godheid voor een tegenwigt gezorgd in de gc- fteldheid van den godsdienst en regecrings - vorm in ons Vaderland, welke beiden juist gefchikc zijn, om de natuurlijke invloeden van Tempera- menten en klimaat ten besten te keeren , en onzc landzaaten op tc wekken tot het ter hand flaan van die hulpmiddelcn , waardoor zelfs de nadec- ligfte gevolgen afgeweerd , en de heilzaamile uitwerkzels voortgcbracht kunnen worden. Hier voor fpraken wij roet ^in woord van de betrekking , welke de godsdienst op den ftaat heeft ; wij fpraken van het christendom , als den gezegendllen der godsdienllen , die de menfehen, welke zijne voorfchriften volgen, zij- ne beloften gelooven« wezenlijk heil aanbrengt, zelfs in dit leven, door hen deugdzaam te maa- ken, cn hunne zeden te verzachten. — Ik ver- zock, dat de Lezer het gefchrevene deswegens herleze, of in zijn geheugen benoepe. Digitized by Google ALS MeINSCHEN aaJigemerkt. tiL feoEK. De Christen -godsdiensc, en wel 200 als di« door de Hervorming , indien niet geheel , ten ininllen voor een aanEienlijk gedeelte gezuiverd ‘ Is van hi'erarchie en het despotisinus der geeftc- lijken, heeft in onze gewesten zijn zetel geves- tigd. De edele, en den redelijken mcnsch 200 natuurlijk paslende vrijheIü vari denkai }s onder ons bewaard gebleven ! - — — leder mag Voor «ich den godsdienst onderzoekeri i die lei- ding van gedachten omtrent denzelved kiezen en Volgen, welke hem aanflaat en behaagt, die hij voor de beste en naast bij de waarheid keurt. — ^ ■Wij, hoe zeer verbasterd ^ zouden, zoo min als onze voorvaders , welke panij wij ook in de verfchillende gezinteii der ehrisienen vedgen, In- quißie en gewetens - dwang dulden können 1 Niemand heerfche orer ons gewetenJ --- Ver- vloekt zij gewetens - dwang en heerfchappij over de gemoeden der menfeheni Liefderijke v’erdraagzaamheid ^ Wier zacht ge- laad gevoelens van vrede en liefUe alömm« ver'« fpreidt, blijf, fchoone dochrer des hemels! gun- ftelinge van God en j e s u s ! eeuwig onder ons woonen^ en zalig onsj detor iiwe heilzaffle in- Vloeden ! Gclijk ’cf niets op de wijde wereld kan be- dacht worden, het welk de menfehen zoö ont- tart van hühne hemelfche natuur, waat door fij rcdelijkc , denkende , vrijwerkende wezens K a z'jn i Digitized by Google 148' ZEDEN DER NEDERLANDEREN, tijn, sls het geedelijk despotUme^ wanneor zij eencii, dien zij voor ccncn afgczanc des hcmcl^ houden, blindeling gehoorzaamen , cn daardoor xot de laaglle en verädnelijkrte flavernij vcrval- len , zootlac zij gereed zijn , zonder eenig be- denken, alles ce doen en te bedrijven, wat hij lusc heeft te bevelcn, en alles te lijden, wat de wreedde dwinglandij kan opieggen, omdat men naanilijk zijne uiefpraken voor de uitfpraken der Godheid houdt. Gclijk niets ter wereld den mensch gevocllo- zer voor alle de zachtc aandoeningen der inensch- lijkhcid , en wreeder dan de woefte tijgcrs maakt , dan godsdienst - haar , cn partijzucht, nademaal hij waarrc» zieh bij God zelvcn verdiend te maa- ken, wannecr hij zijnen mcdenniensch mishan- delt, vervolgt, ter dood toe vcrvolgt , en alle fnoodheden aan hem oefent; terwijl hij zieh ge- rechtigd oordeelt, om list en geweld te mögen yereenigen, indien flechts het waar gcloof, of het gecn hij daar voor aanziet, zegeviert, ca de ketters van Gods aardbodem worden uitge- roeid. Zoo is er intcgcndecl niets , het welk de menfehen meer hunne waarde doet kennen » meer opbeurt tot hooger trap van volkomcn- heid, dan vrijheid van denken cn handclen ^ki hen ftuk van den godsdienst. Ik Ipreek niet van ongebondenbeid cn zoo ten onrcclu ge- Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 149 gcnaamdc vrijgeesterij , waarbij itien hct licflijk juk van den godsdicnst afwerpende, zieh in de llavcrnij zijncr eigene driften en in den vertwi]- feienden afgrond van dubbende en folterende onzekerheid dort, niaar van die vrijheid, wel- ke, zonder menfehelijken dwang 01 gezag, de wetten van den godsdicnst opvolgt, en blijinoe- dig voJbrengt Dezc vrijheid brdac de gren- zen van onze kundigheden fteeds wijder uit ; vergroot de Vermögens van den geest; en ver- fterkt de vecrkracht der vverkzaamheden, • De mensch, die vrij en uit eigene overtui- ging den godsdicnst gehoorzaamt, zal met waa- ren ijver deszelfs voorfchriften in zijn gedrag .uitdrukken; bij zal het min en meer gewigtige onderfcheiden , en inziende, dat gerechtigheid, -barmhaniglieid, liefderijkheid , weldaadigheid, cn welke deugden meer zijn godlijke meester hem geleerd, en door zijn eigen voorbeeld aange- -wezen heeft, de voomaamfle geboden der god- lijkc wet zijn , fpanc hij zijne krachten in , om daar in uit te munten. Waar de godsdicnst , en de godsdiendige vrijheid, heerfchen, daar zal de edcle mensch voortreßijker zijn dan zijn ndiisten. , Zoo is er 00k niets , het welk de zeden ZOO verbetert, en algemeene welwillendlieid en liefdaadigheid te wege brengt, als de gouden verdraagzaamheid. — Aan deze is ISeäcrland K 3 zijn Digitized by Google Ijo ZEDEN DER NEDERLANDEREN. jijn opkomst en bJod verfchuldigd. — De veiv ▼olgde om zijn geloof, of godsdienftige begrip» pen vondt hier eene fchuilpiaats, en werde door Tcrdraagzaamhcid op den mrtedcriijken fchoot ge- lt oeflerd; die deedc duizenden verftandige, werk* fame, deugdzame vrienden van den godsdienst herwaards afzakken, en zieh in bet verdraag> Eaam Nederland vestigen , daar rij arbeidzaam* heid, wclvaart, en rijkdom kweekten. Beiden , godsdienftige vrijheid en verdraagzaam- heid, ond^chraagen h« koopbelang, de zee- vaard, en de verkeering met vreemdelingen. — Niet verdeeld door godsdienftige panijzucht , niet in het hamas gejaagd door godsdienst-htat, kunp nen alle rangen der bui^eren tot het welzijn van het algemecn, bij welks bchoud alle ge- rinten even gelijk belang hebben, banne pogin^ gen vereenigen. O Nederland! Zoodra binnen uwe landpaalen de godsdienst zijne aebtbaarheid en invloed ver- liest; -r — zoodra losbandige vrijgeesterij alle deszelft verpligtingen verzaakt ; zoodra dweq)zucbt en bijgeloof voor godsdienftige vrij- beid klitisters fmeeden, en verkeerde ijver voor gewaandc of waare rechtzinnigheid inbreuken doct Op de geheiligde rechten der verdraagzaam- heid; — dh ia het rijdftip, van waar gij uwen ondergang moogt rekenen ; ondergang , die bij u ZOO veel fpoediger za! volgep, als de gcfteld- heid s ALS MENSCHEN aancemerät. III. Boek. 151 hcid van hec volks - tempcramem , klimaat, ea land min gunlUg is, om uw verderf lang te vertraagcn. Met de godsdienftige is de burgerlijke vrjj* MB ID in ons vadcriand, gelijk de 2achcheid der regeering met de godsdienftige verdraagzaamhcid, te naauw verbonden, dan dat wij 00k hier op onze oandacht niec zouden vestigen. 