title: Quellen und Forschungen zur Geschichte der Deutschen Mystik;
creator: Langenberg, Rudolf | Groote, Gerard, 1340-1384
text: 27. Jeesus, allez soteste here na dy verlanget my so sere, myn mlyn wyne schet dich, myt groten ropen ynntlich. 28. In allen steden waar ick sy, wünsche ick Jeesum al by my, als ick en vinde bin ick vro, dan byn ich selig in vrouden ho. 29. Daer na omhelsen, küssen reyn, dat geld boven allen honigseim, dan werde ick ganz mit Jeesum eyn, dat duret eyn tijt, de is seer klein. 30. Dat ick nu soke vinde ick dan, dat ick begere vercryghe ic dan, van leefde bin ic worden krank, myn herte bemet den soten brant. 31. Als ick Jeesum also seer mynde, des en wert genslick nummer ende, der leefde werd ic nummer quit, want se moet wassen alle tijt. 32. Dusse leue bemet soeteljc, se soetet ouerwunderlijc, se smaket myt gevoechticheit se vermoegte myt salicheit. 33. Van goede kwam de mijnne sterke, se vla my in mijn herten march, unde heuet ontvingen mijn seyn, dat is lustelijk der seien mijn. 34. Sellig brant, o mijnne ziel, hoeger ben je dan onze natuur ik weet dat soeters niet en is, dan gruntlijke mijn Jeesus christ. 35. Jeesus der reijner modder bloem, eewiges gezond leefde schone, godlijk lof, ere zij de bereit, des hemels trouwen in eewicheit. 36. Jeesus is clearer dan de zon soeter dan balsem aller kunst, soeter dan soet du werlich ben, mijn aller leesteste Jeesus christ. 37. Du smaaktest mijn van herten waai, dyn rook laakt mijn oueral, harte undes zonden staan mijn na dy, heb ick dy, zo genoegzaam mijn. 38. Du bist allein der seien lust, in dy bevind de mijnne rust, Jeesus du bist mijn verrukking, der gehele wereld wel voeding. 39. Waar ik je henzelf volg, ik, nummert kan ik je benemen, mijn genestemde hart, mijn zegen, mijn troost, mijn here. 40. Leeflike here nu weer keer, je weert toegeeft je vaders ere, je vijand nu versloegen licht, des houts je aan je vaders rijk. 41. Je engelen stelt in op den wech, ongevangenen Jezus na zijn recht, te hem spreken in vrode, welkom bent u koning. 42. Koning der doden onder en der eerbied, je kanst verwoeden alle heren, die jij genade gegeven, des hemelse kroon bent u. 43. Je vaders land is u een prijs, barmhartigheid groet bij u is, verdring dat zwaard der droefheid, geef ons dat lecht der eeuwigheid. 44. In vrede doet u je bevel, je vrede trekt over alle genoegen, na vrede staat mijn aansicht, des te gebruiken ik gerechtig bin. 45. Des hemels blazen dat liefde dich, en dubbel je lof zierlijk, Jezus verloopt al aarde rijk, hij vervangt mijt god mij. 46. Nu is Jezus van haar geënt, naar hemelrijk naar zijn vader, mijn is onttrokken dat hart mijne, naar Jezus in den hemel zijn. 47. Laat ons nu Jezus schoon geleide, met liefde, zang, met gebeden, dat hij ons geef dat hemelrijk, met een te gebruiken eeuwig. Amen. 48. (Di ewige Weisheit mit den Vätern, mit dem heiligen Geist zusammen, in der höchsten Trinität, sei Lob und Glorie in Ewigkeit.) Nicht weil ihr ein poetischer Wert zuzumessen wäre, ist die folgende Marienklage hier abgedruckt, sondern wegen ihres Verfassers, der, allerdings schon länger bekannt, doch erst in der letzten Zeit grösseres Interesse erregt hat. Es ist der Osnabrücker Augustiner Dietrich Vrye, der Verfasser der Historia concilii Constantiensis. Auf den Prediger Vrye hat Jostes zuerst aufmerksam gemacht, indem er eine auf der Bibliothek des Ratsgymnasiums zu Osnabrück befindliche Hs. V. d. Hardt, Conc. Const. I 1. (Col. Koelhoff 1484). Vergl. Finke, Quellen u. Forschungen zur Geschichte des Constanzer Concils. Paderborn. Dietrich Vrye hat diese Predigten in jüngeren Jahren aufgeschrieben, aber später mehrfach neue hinzugefügt. So trägt die von Jostes benutzte Hs. die Bemerkung: „Expliciunt sermones lectoris Tidderici Vryen de beata virgine in juven- tute sua compilati, sed alii adhuc noviter sunt compilati ab eodem." Die Osnabrücker Hs. enthält 32 Predigten, die Frensweger 37; die Reihenfolge der Feste, auf die sich die Predigten verteilen, ist in der Frensweger Hs. umgekehrt. In die letzte Predigt de passione Mariae (sie fehlt in der Osnabrücker Hs.) ist die Marieklage eingeschoben; einleitend heisst es: Dolore (sc. Maria) igitur nimis in omnibus sensibus, in omnibus potentiis animae; cujus dolor, quamvis exprimi nequiquam possit, tamen ad devotionem populi augendam planctum virginis in nostro vulgari sie formabo. Vergleicht man diese Marienklage z. B. mit der oberdeutschen, bei Mone abgedruckten Klage, in der — trotz der Verwilderung der Sprache — die religiöse Empfindung stellenweise einen ergreifenden Ausdruck gewinnt, so wird man den poetischen Wert der Dichtung Vryes ausserordentlich gering angeschlagen. Wie in der historischen Schrift, so zeigt sich auch in den Predigten und in diesem Gedichte nur ein trockenes, schwungloses Naturell. Jostes' Zur Geschichte der mittelalterlichen Predigt Westfalens, in der Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde. 44. Bd. Münster 1886 S. 1. Hs. aus Osnabrück: Hs. aus Frenswegen: 3 Predigten de visitatione, 7 de conceptione, 5 „ „ nativitate, 5 „ purificatione, 6 de assumptione, 7 „ annunciatione, 1 „ in festo nivis. 5 „ visitatione, 7 „ de annunciatione, 1 in festo nivis, 5 „ „ purificatione, 6 de assumptione, 7 „ conceptione, 5 „ nativitate, 1 „ passione. Den Predigten folgen in der Frensweger Hs. Miracula de beata virgine, que sumpsi de libro apium. Angebunden ist Alberti Magni über de laudibus beatissimae virginis (von anderer Hand) geschrieben 1448; den Beschluss machen leoninische Verse zum Lobe Mariens. Planctiis marie in vulgari propter devotionem. Maria aller dichten ein Meisterin. Doch maria der Königin mag je Aldas van drohnen hatte geclagt Jesu sei die Leiden an Zach Und von der Kreuzigung erwacht Frau zu und merke, das ist dein Kunst Die wahre Menschheit habe nun beispielen Frau, dass du mir hier zu hängen Das habe ich auch von dir entlang gehen Die Menschheit hier sterben und dennoch Das machen wohl Kunst die Freunde röten Und Johannes seinen Freund Er auch solche Rede begann Johannes zu, das ist die Mutter dein. Du sollst erer treue Hüter sein Also entfloss Johannes alda Mariens Freundlich in seinen War Och welke ein Wessel, dass das da schach Ach es war ein schwer Bedrohung da Scheiden von solchen Leuten kind Ein Zucken, das in sich befinde Och was ein glücklicher Scheide Dann die Mutter von den Kind leiden Och die Zäret der von den Kind erwarten Und das Grab den Leib bewahren Vor der Mutter drohliche Sterben Macht die Mutter ganz vordern Maria, du Königin Allerzu, ein treue Freundin Ich bitt dich durch deine Jammer grot Hilf mir Frau von des Todes Not Das Schwert deiner Jammer, leid Muss beschermen die Seele mein In der Gräueligen Jammer Stunde Darin arme Mensch dann wird Des Todes grausame Anfechtung Darin arme Mensch zu Unrecht Wann meine Seele von mir wegt Und ich muss fest dieser Welt Bali So gedenke mir meine tote Liebe Gib mir dann den Freundlichen Brief Darin also innig geschrieben steht Kind in der ewigen Seelenheit Darin ist der tote Freundenschal Darin man singt Halleluja über all Das erste Gedicht handelt von den Klagen und törichten Jungen. Sie werden redend eingeführt, abwechselnd je eine weise und eine törichte; jene preisen ihr Geschick und den Lohn der Tugend, diese klagen sich und ihre Torheit an. Man könnte aus dem ersten Blick versucht sein, ein dramatisches Kegensatz in diesem Stück zu finden und es in Verbindung zu bringen mit jenen aus den Evangelien hervorgegangenen Wechselreden, in denen die Keime des deutschen Dramas liegen. Aber es fehlt doch jedes dramatische und scenische Element. Dass der Schreiber einen ausführlicheren oder größeren Text vor sich gehabt habe, mag sich vielleicht aus der „etc." schließen, das am Schlüssel des Gedichtes steht, obschon es abgeschlossen ist; doch aus einer derartigen Notiz Folgerungen zu ziehen, wäre doch sehr gewagt. Es hätte auch naheliegen, jeder der weisen Jungen eine bestimmte Tugend zuschreiben und der folgenden törichten das entgegengesetzte Laster; damit wäre der Versuch zu einer Charakteristik der Personen gemacht. Das ist aber nicht geschehen. Nun, die erste der weisen Jungen rühmt eine bestimmte Tugend, den Gehorsam, während die törichte ihren Ungehorsam beklagt, und auch das ist wohl anbeabsichtigt. Wahrscheinlicher ist wohl, dass die Verse ursprünglich auf den Spruchbändern eines Bildes gestanden haben, das Christus mit den klugen und törichten Jungen darstellte. Von fünf jungen Frauen, die weise waren, und von fünf jungen Frauen, die törichten, will nun ihr Lehren. Die erste weise: Von mir zu Gute habe ich gesetzt, was namentlich mir geboet, und die Welt habe ich gehasst, dass ich bei Gott also viel gebetet, dass ich bin zu dessen Stunden durch übermütigen Brutlosigkeit gefunden. Die erste törichte: Ungehorsam, was hast du mir getan, dass ich zu dir ein Bütel stehen stehen, mit den törichten Jungen, meinen Gefährten! Want ich habe gehorcht meinen eigenen Willen und meinen eigenen Stiftsmützigkeit. Des mögend treffen in ewigkeit. De andere wise: Alle tijde dacht ik op dat eind, Zo was dat ik mijn henen wendde, Ik leed godlijk, wat men mij deed. Ik deed erger, als men mij be deed, Op dat ik jou to mijn vroomen Tot eeuwig blijmocht komen. De andere dwaselen: Ach, ik maak droevigen klagen, Als mijn bruidegom wil mij vragen: Heb je geen olie, zo ken ik je niet! Dat is het zwaarste dat mij gebracht, Ik heb verloren de goddelijke hulde, Dat was al mijn zware schulden. De derde wise: Otmodisch, liedsam en goddelijk iren Waar ik altyd in allen verheven, En op mijzelf en stond ik niet, Want god was jij mijn tovermacht. Daar omheeft hij mij voor hen gebracht, Dat mijn lamp is wel ontstoken. De derde dwaselen: Ach eigenschap en eenwilligheid En storm en wederstandstegen Idelijkheid, traagheid en veel zaligheid En duistige goddelijkheid boven allen; Die hebben in mij solken werk gedaan, Dat ik tot lachen niet meer ga kunnen. De vierde wise: Altyd dacht ik in mijn gronden, Dat ik mij hopen wilde voorzien, En ik wilde geen achterstekers zijn, Maar ik dacht altyd op de zonde mijne; Des wil ik de overste god danken, Want ik heb olie in mijn lampen. Laagenberg, Forschung, zur Gesellschaft der deutschen Mystik. De vierde dwaselen: Ach, de genoegde van deze korte leven! Daar omheeft hij mij onverwaard, Dat ik mijn bruidegom niet meer kan schouwen, Dat zal mij eeuwig ronven! Och, had ik wijsliken gedaan, Dan mocht ik meer tot lachen gaan. De vijfde wise: In goddelijke en in vruchten. In otmodische en in duizendingen Heb ik mijn bruidegom getroost, Daar omheeft hij mij voor hen geleent, Dat ik tot lachen moet meer gaan, Des is mijn droom nu al gedaan. De veste dwaase: Ach leider, de doer is gesloten, Des hebbe ick myner dwaethet genoten, Gudder leere en folg ick niet, Ma ick sochte ydelheit un plicht. Des een hebbe ick nyn olye myt my bracht; O wy wo onol heb ick my bedacht etc. Die folgende „schöne Lehre gegen das Tanzen und von dem Maibaum" richtet sich wohl weniger gegen die uralte Sitte des Maibaum-Einholens zu Beginn des Frühlings, als gegen den Reigentanz. Wenn wir nämlich den Predigern glauben dürfen, waren die Lieder, nach denen getanzt wurde, im höchsten Grad unzüchtig. Aus Niederdeutschland sind uns derartige Tanzlieder nicht erhalten; dass sie aber auch hier bestanden und das Ärgernis der Geistlichkeit erregten, geht nicht nur aus dieser gereimten Strafpredigt, sondern auch aus dem Praeceptorium divinae legis des Osnabrücker Augustiners Gottschalk Hollen hervor, und die „cantica amatoria," gegen welche Dietrich Vrye predigt, werden auch wohl, zum Teil wenigstens, Tanzlieder gewesen sein. Das Benehmen der Tanzenden mit dem Leiden des Heilands in Gegensatz zu stellen, scheint den damaligen Predigern geläufig gewesen zu sein. Ebenso wie in diesem Gedicht wird bei Johannes Herold und Gottschalk Hollen das Ausbreiten der Arme, das ausgelassene Singen und laute Schreien und das Erheben des Hauptes getadelt, da der Heiland mit auseinander gereckten Armen, mit dem Schrei des Schmerzes und mit gesenktem Haupte am Kreuze gestorben sei. Während hier dem strengen Eiferer der Maibaum als des Teufels Hochaltar und das Aufrichten des Baumes so schmachvoll erscheint wie das Aufrichten des Kreuzes, hatte der Maibaum im Mittelalter schon längst eine andere Bedeutung gewonnen. War dieser ein Zeichen der Erlösung von der Ungnade des Winters, so war das Kreuzesholz, „der Baum des Lebens," das Symbol der höheren Erlösung von der Sünde, und mystisch-frommer Sinn, oder das Bestreben der Geistlichkeit, altheidnische oder weltliche Dinge in den Dienst der Kirche zu steilen, hatten Maibaum und Kreuzesholz in allegorische Beziehung zu einauder gebracht. Daher die vielen mittelalterlichen Lieder vom „geistlichen Maien", daher noch heute in katholischen Ländern die Sitte, den Maibaum mit den Marterwerkzeugen Christi zu schmücken. Hier nahe folget eyn lere schwürige Tegen dantzen unte van den Maibauem. Gy junghen manne unte vrouwen Unte gy meghede, junck un olt, Groß wunder ist, in guten Touvern. Wo gy mögen wesen so stolt, Un te das gy van Synnen sin so kome To done Gode so groten Maß, De vor yu to rechter Seite So wehrlick starf umme yuwe Misset. So wan gy gaet dantzen so blümelike, Nach meiner Es. in der IV. Predigt „in visitatione". Vergleiche den erwähnten Aufsatz von Jostes. Sermones discipuli (Nürnberg 1494) in der Predigt de Chorea. Myt yuwen armen ausgebreitet, Un deme könne von himmlische So ungünstige waren ausgebreitet Syne arme über des Holtes hinaus Un domagel so unbarmherzlich Un dor gewunden so mannigfaltig Un gy gaet singen so blümelich An deme Dantze mit hundertmal, Un Christus sank so barmherzig An den Kreuze to den Zeiten, Dahe sank de sieben Werke werden In Ende seine Lebens so bitterlich, Dat em al syn Äderer schmerzten Un reiße vp an da himmlische. Vader, sprak hij met grote wijsheid, Zo beuge ik hulde mijn geest! Ga dat zingen met uitgerechtende armen, Zo doet een te kleinheid grote feest. Noch doe je goede meer voorzien, Geluk als de gevoelens van de daden, Daar zie ik dat kruis met onverdiende Uprichting met grotere vijandelijkheid. Schoor je op, juwele boem, Zo kleinheid je gekruisde heren, Des je eiland zult nog quaalt loon, Wanneer je lucifer zal naar de hel keren. Dan ga je daar omheen dansen en zingen, Met hart en met leegheid, Alsof de schalken joden gegaan Aan Jezus roepend met nood: Hij sprak, hij wilde den tempel omverwerpen En in drie dagen weer maken als, Laat Zijn, zal een helikopter helpen, Elk keer hij zich zijn voorloss sal. Nu zie je, arme mensen, waar je staat, Wanneer je aan die dans gaat. De dans is een cirkel, daar alle gewiss De duivel dat rechte middelpunt is. Neemt dat rechte in uw merkteken, Dat is de das, dat is de duivels kerk, De boom, wacht dat voorwaar, Dat is de duivels hoogaltaar, Daarop doe je als gewisse De houwelingen van de duivels mis, Schone kleding en goed gewaad Zijn daar de duivels mis voor. De dans is ook de duivels koor, De voorzanger is de subentor, De een na het zingen en volgen achter, Zijn de duivels koor kinderen. De piper oft de luitentoon Zijn de duivels orgel aan, En de dansen die je toekomst voorspellen Zijn de duivels koor klokken. Ook weerspiegelt dansen geleerde leiding, Dat is de duivels prediker. Des duvals prediker leert ook: Maak je in de boosheid vro! Laat je zijn som undervalget mij, Unde vrede van alle zorgen vry ! Spring en dans und je bent gebieden, Voorvullen je eigen lust in alle tijden, Unde denk niet op sterven! Eer, god, lust moet je verwennen. Eet und drink, wees goede geselgen, Zo zult je blij en zuur hellen. Hier om me sobel dus danse dans, De in de ziel wil zijn geheel. Het zal doen na des predikers leering, De god ons zent, de grote here, De zegt: o mensch, weelde en blijheid, Jij zingt en springt in je tijden, Jij en laat de dood zal je voorbijgaan Zo volg je karmen und keert kritiek De duivel leidt haar je wegen, Unde dood je dansen om me den mei. Het leidt je den rechten weg naar de hel. Daar zullen je de duivels quellen. Jij dwaas, meen je dus te voorzien Dat eeuwig leven? des wilt je zwijgen! Maar zeg aan de weg, de christus gaat, Geboeid, geblokt, gekruisig, bezweet, Met zijn kruis om je zonden, Jammerlijk niegendend en zwaar beladen! Wil je de duivel van je afduwen, Dan help je christus zijn kruis dragen, Want christus is de wereld behoud, Zijn barmhartigheid is vele hoed, De zonde, die hij niet wil begeren, Zou niet tot eeuwig straf En zou na de wereld regeren En zijn lusten vervullen wil Die een volgt een niet, maar hij staat stil. Want christus volgt de moed lust voorbij, Zijn kruis dragen, de zonden baten. Gods barmhartigheid is altijd open, Zijne armen, zijne wonden staan opgesloten Wie een aanroep, wilt dat voorstaan, Dat hemelse licht een opgedaan. Hier om moet hij velen dansen, springen, Iedere woord en zing mee. Zo wil daar nu deser tijden Met goed, eeuwig voorbij. De dans is niet uittgevoerd goed gemaakt, Want veel quaders komen daar van: Mannen zijn daar veel tevreden, Vele leven verloren, veel mensen hebben Hoe die, heeft u en niet Gezien daar van, voorwaar gezegd, Daar komt aan storm en strijd En veelvuldige zonden van onkuisheit. De profeet Jacob, de heilige man, De vroemalder zijn zonen, En sprak: vroemalder, zet dan, Want u wezen zult de geest, Daar aan zal worden gezegd Dat quade wordt in deze tijd En alle de wereld door gesproken. Mensliefde, onkuisheit, hoorn en niet. Aldus heeft ook de dans den naam Van dan daar hij is eerst van komen, Daar veelboosheid vort afsprongen De kinderen van Israel en grote onverwachtes, Die se danseden toe de wilde god Met dat gouden kalf, die Moses bracht De twee tafelen met de tien geboden, Daar ze van beiden zo liefkoosden, Dat Moses zo onbarmhartig werd, Daar hij de tafelen warrp daar neer. Ze werden in boosheid zo verhardet, Ze sprongen vast omhoog en dalen weer Tot lange dansenden ze en zongen En vorduivelden in ere quaelden, Dat ze de tafelen in stukken sprongen, Dat hoort de bijbel voor de waarheid. Dat en was nog niet genoeg: Ze trokken Moses bij deme baron En deden een veelvoud aanbieden En bespogen een met groter verwachting. Overdenk dat, man en vrouwen, Gy zijn jong of gy zijn oud, En wilt dit spiegeld wel anschouwen, Dat is in beter dan rood goud. Wil je wel merken en overdenken Dat vroemalderij die danswerk. En laat in jouw hart sinken, Wil je hier aan leggen jouw merk, Want zo we daar dansen gaat, Hij springt onder zijn voto de tien geboden, Dat liden godes heeft ook voorzien, Unde dat tegen den gekruiste god. "Late af yuwet dansen gemeenlik, Und anders doch val vrolijk syn, In etten in drinken jor barlik, So mak dat goed en fenklik syn, Und mak ons voor de hevige vlammen Welik behoeden. — Amen." Eine Laienregel des XV. Jahrhunderts. I. Teil : Text. Hier beginnt de Kapitel van der Laienregeln. De prologus der Laienregeln van christlichen Glauben. Van rechten und Begriffe der Gottesdienst. Van Fasten. Van Speisen und Getränke. Van Komplexion der Menschen. Van Feiertage der Heiligen Tage. Van Bitten und von den sieben Tagen. Wo man sich in der Kirche haben will, Von der Bitte. Von den Sacramenten zu Entfaren. Von Allmäßen zu Genuß. Von der Taufe weiter. Von Kleidern. Von der Groß. Von Gesellschaft. Von dem Spiel. Von Arbeit. Von Freunden. Von Gelöbten. Von der Ehe. Von der Wüthung. Von Kinder zu Vodden. Von Herzensart. Von der Sterbenden oder Pestilenz. Von Reisen und Begriffen der Gottesdienst. Kapitel I. God wil, dat alle mensen zalig worden, maar niet alle mensen willen zalig worden. Want ze een geloof noch en bekennen niet, wat ze zijn, en dat komt daar uit, omdat ze de wijsheid Gods niet bekennen. Daarom, wist ze en bekenden zichzelf, moeten ze hun geloof bekennen. Want wijsheid maakt geloof en bekennen en maakt leven, wanneer dan weten, wat geëerd wordt, en wat geloof wordt, komt allentelen tot bekennen. En wanneer men beseft, dat goed is, moet men hun leven liefhebben. En wanneer men iets geven en is buiten goed, daarom merkt men een juiste, wat veel te goed kent, zo veel heeft hij een liefde. En wanneer God dat allerbeste is, zo kan men niet leven, dat tegen is, want dat is al niets. Wanneer to die levens en die bekende wil komen, dan is niet wijsheid, niet alleen in schrift, maar ook in de geest. Want had Salmon niet geleerd geweldes in de geest, zouden de oude hem de wijsheid in het schrift gevonden hebben, die hij gescoord heeft, en zou hij de geest Gods de mensen niet leren, waar zou hij dan voorstaan Salmons schriften en andere heilige schriften in vele steden. Hierom geestelijke mensen, die bekende hebben en wijsheid, die hebben God lief. Maar omdat er luttige mensen zijn, die aldus God bekennen en leven van de gegeven, die in het Latijn geleerd zijn, zo heb ik toe di dit kleine boek geschreven, waarin mensen lering, raad en wijsheid kunnen vinden, waar ze moeten geloven, bekennen en leven. Dit boek zal leren, waar men zal leven in echtelijke staat, of waar men echtelijke staat begaan zal, en waar men daarna staat. Niemand en schaamt zich zulke punten, dat ik in dit boek schrijf, want de natuur geeft ze, en sommige onwetende mensen doen ze en houden ze. Niet veel eer ik alleigen, op dat dit boek zo veel als mogelijk wordt, want wat ik in dit boek schrijf, dat weet ik wel beschreven in de heilige schrift of in de boek van de natuur. Ik bid dat niemand of persoon dit eens voorbijgaat, want ik hoop dat niemand dit leest en zal, en moet daar yet wat vinden dat hem gevoegt. En vindt men hier ook iets-wat aan, dat hem niet gevoegd, dat leidt men om goddiensten willen, want ik meen dat dat het beste is met mede. Van de leer regele dat eerste Hoofdstuk. Van de heilige drieënvoudigheid. Zonder de rechtvaardige geloof kan men god niet behagen. Hierom zal ik volgens geloof hebben zonder twijfel dat er een god is, schepper van hemelse en aarde, en alles dingen, almachtig, eeuwig, zonder aanvang, onmetelijk en onbegrijpelijk in zijn macht, in alle staan tegenwoordig; hij is een in het wezen, drie in de naam, als de vader en de zoon en de heilige geest. Nym een gelukkigheid in de zon. In de zon is de lichaam, dat lecht en de hitte. Bij de lichaam voorstonden de vader, de zoon en de heilige geest. Recht al is de lichaam der zon eenkel en onderlaat welken wijnt en deelt de zoon. Recht al is de lichaam der zon eenkel en onderlaat welken wijnt en deelt dat licht. Van de vader en van de zoon gaat de heilige geest, recht al gaat de hitte der zon van de lichaam en lecht der zon. En ook al deze drie dingen zijn alle weg heel en onvergankelijk van een gescheiden en ook onvergankelijk mijn, er zijn geen aparte en onafhankelijke dingen, ook is de vader en de zoon en de heilige geest allemaal een en onvergankelijk gescheiden en ook onvergankelijk groter dan de mensen. Deze drieëenheden scheppen allemaal nieuw creatuur als redelijke zelen zonder enige arbeid of pijn, recht al is dat water dat uit elke fontein vloeit, en deze redelijke zelen vleiten in het lichaam, de mensenvorm hebben en worden met het lichaam in alle levens voorgesteld, recht al is de hitte met het water, maar in het houweel werkt ze allerlei. De ziel is kwaai en een voldoende simpel, recht al is een tafel wel geplande, daar niet in geschreven is, maar wel gericht in het schrijven god of quacht. En omdat de ziel met de drieëenheden in zijn krachten gebeld is, naar den genen, daar ze uit komt van de macht des vaders, heft ze geheugen, van de wijheid des zoons heft ze redelijkheid, en van de goddelijkheid des heilige geest heft ze vrije wil - en omdat de ziel van god komt, is ze onzichtbaar, onbegrijpelijk en bekommert zich niet om steden als god en dat rechte als dat licht of de donkerste sterren of de hitte of de koude, die is in de lucht. In deze drieëenheden is er geen persoon meer of minder, maar eenvoudigweg eeuwig, machtig, en vrije. Deze goddelijke drieëenheden, want ze de mensen zo edel gemaakt had, en de mens vormde destyds raad des duivels en was van zijn vrije wil afgescheiden was van zijn scheppers bekennis, zo heft ze haar Werk barmhartig geweest en heft den eengeborenen zoon des vaders hieronder zant in een reine maagd en heft van een louteren blauwe een mannelijk lichaam geschapen en heft dat aangeboden met medewerking des vaders en des heilige geest. Von den Meister des Todes hat sich vorgewonnen und gebunden und mit sich hat sich vorbracht alle Gelüste zu zellen, die da geslossen waren, und hat sich gezeigt (139*) in dem Paradies und hat den Tor des ewigen Lebens aufgeslossen und sein Seel mit der Gottheit ist vereinigt mit dem Leib und ist wieder aufgestellt von den Toten, vorausgerechnet, und soll ewig lebendig sein und hat sich selbst aufgenommen und ist zu Himmel gekehrt und regnet jetzt, war Gott und Mensch mit den Vätern und mit dem Heiligen Geist ein. Und aus diesen Sohn ist gegeben alle Macht in Himmel und auf Erden zu ordnen und zu richten alle Ding, und hat mit den Vätern hat gesandt den Heiligen Geist seinen Geliebten Freund zu trösten. Vnde dar na sal he hir weder neder komen to ordelende unde to richtende alle menschen und een eenlijk na zijn eigen voordeel. In dussen punten en sal je niet twijvelen, noch dat je en zal daarbij geen rede toekinnen, noch dat je en maakt daar niet tegengelijnde reden of argueren, waarom dat god Lucifer vallen leidt, eder waarom dat god voorhangede, dat Adam dat boet brak unde veel zo in den dood, unde waarom hij nog voorhangelde, dat mensen vallen in zware zonden, wante je mochtest lichtelijk haar binnen duwen. Waar mochtest je begrijpen den willen godes eder zijn hemelse raad, den de hoogste engel niet begrijpt en kan. God en roept je niet tot raad tot zijn werk, want duizend jaar voor god en sint men een dag. Je en maakt niet bekennen, waar dat minste gras uit de aarde spruit,elder waar een baar uit dynen lijf wast (139^), noch je en maakt dat zijn eens een stro breder maken of korter, anders dan de natuur maakt ofte gift. Du en machst och nicht bekennen, wo de Natur werket, wo kundestu dann begreifen oder bekennen den rat gottes und seine werke? Sunt Pauwel en mochte nicht bekennen noch tan dat he was gerücket oder getogen in den dritten Himmel, noch Moses en mochte nicht bekennen, de noch tan mit gott sprach als ein Freund mit den anderen. Er gott du eine voldenlike dat men du der heiligen schrift leret, de god selbst ge hilgt und in der welt gesand; wat de heilige kirche holt oder lehret, dat holt auch gleichmede, want god hat de preseter seine boden gemacht und hat seinen willen in ihr muth gesand und sie sagt zu uns: wie ihr vorsprecht, so vorsprecht mit; und ein merke nicht sehr in der preseter leben in das gemeinsame, wante sie sein menschen in der natur und engeln in der macht. Hier um so mögen sie auch vallen in sünde und wieder aufstehen in dogeden. Wo du die ouen salst in einen dogentlichen leben. Cap. III. Wilt u godes kind wesen, so moet u dogentlike werke doen, want David zegt: we leven wil ik onderkennen goede dagen, die zal voorbijgaan zijn tongen van kwaad en zijn lippen, dat hij onze boosheid en spreekt. Nieg die van kwaad en de goed, want de ogen des Heren zijn op de rechtvaardigen, en zijn oren horen er gebed. De eerste dag zijn dat u den genen leefhebbend, liefhebt, dienst en dankt, die die gebeurt heet to zijn liefde en die gegeven heet. 77 Zei u den genen leven, stand en dienst, verstand, onderscheid goeds en kwaads en heerschappij over al zijn andere werken, goed, vervolgt en mag. En is dat u schade elke schande, elke verdriet en lijden toekomt, zo moet u merken dat het diners zonde schuld is en danken eme des de meer, want wanneer god leeft heeft die leidt hieronder willen lijden en bedroffen hebben, want in de lijden zo aanroep men wakker goud en bekent een, die men wakker voor lust in de wellust en vrouwen. Hebben leef alle dode en de genen, die die dag werkt en doet, bidt alle dode en bidt ze in alle mensen. Niemand een voordeel; beveel goed dat bevel en de wreken, want god zet allemaal dat hart en de mening. Doe dineen evenen menschen in alle dingen alsof u wilt dat hij die doet. Is hij groter dan u, zo is een ene en fruit een, is hij kleiner dan u, zo is een voorrecht zijn nicht of een Vordruckes niet, want wij hebben alhoop een vader, meer kan u, zo moet u een beschermen en helpen eme zijn onrecht keer en daar om te onderwijlen lijden zijn lijden en haastigen woord en verdriet; want zo heeft u een werkelijk leven, dan zult u om zijn wil lijden. Is hij gelijk, zo beweist u alwegen ere en zet een alwegen voor die ene en oprechte die in alle steden, zet dat mijn vrede doen machtig, want god geeft den oprechte genade en de hoordegen weerstand he. Sinds u evenen christen menschen misdoen, zo bestraft een tusschen die ene ene alleen, en niet onder den joden; hoort hij die, zo heeft u een gewonnen, en hoort hij die niet, elke antwoord die oefent, zo laat een gaan en zet die toe vrede. Sinds u een dwelen in onwetenheid, zo leert u en raadt u dat die god en goede mensen geleerd hebben. Kre vader unde moder na alle dynere macht. Ehr dynes bedesgenossten vader unde moder alse dynes eigne olders. Eine schlafen nennende, merz castige dynes kinder alse se missetan. Eine lachen nicht alto viel unde sunderlinge en schreien nicht, wante vormidst viel lachens so merkte men den doren. Alle untuchtige wort vorbeide ich. Es sin anderhand olden trotter jeder olden wie, die alle wege untuchtlikken sprechen unde sunderlinge vor jungen luden, darmede lassen sie vorstan, das sie untuchtig gewesen hebbet, unde want sie das mit den werken nicht mehr vollenbringen und können, so ist das ein in den tungen geuallen, unde sie die jungen luden also kettelen mögen unde sie also to erere untucht und unreinigkeit tehen mögen; dessen die vorbande ich. Alle luden vordere mit rade, mit reschopen, unde sunderlinge dynere nähere. Eine gelube nicht lichtlikem jene meren noch klagen, wante men lucht viel. Eine habe nicht viel wort noch wesscherie, want in der tungen ist der zelen levent unde tot, want in viele spreken en mag men der logen nicht viel. Eine do neyne untruhe in einige dingen. Haben leef dynen bedegeten gelick die soluvien, want hei und die sind ein lyf. Lere unde schicke dynere kinder to dergeden, unde castige sie of slaue sie umme ere undogent unde sunderlinge umme untuchtige wort, want was sie missetan bedenken eren jaren in dynere witschop, der sunde bistu deelaflicht. Do alle wercke der barmherzlichkeit na dynere macht, want sie sollen van allen menschen geschehen werden to deme Jungsten dage. Do alle doget, die du bekennest unde vormachst to done unde flu alle undogedet in die sulevien unde in anderen menschen, so sal god van die seggen: das ist meine begehligkeit, unde alles, das gy bittest das sal jugend. Waarom vasten sal. Capitulum IV. Redelijker vasten maakt de zelen gezond, den lichaam gezond en scherp, want veel onreinheid komt van veel etende en nog meer van veel overvloedige dranken en alle andere grote zonden van beide, want vormerken veel eters, zo deden de van Sodoms grote onreine zonde. Dat god daar van de stad en alle dat land voorbrandt, met zwavel en met vuur. In dronkenschap slaapt Loth zijn twee dochter en maakt hij beide met kinderen. Veel luchtgeesten langer ergeren rechten tijden vormiddag veel eten en drinken, en toe die dikste maal komen alle zonden van veel eten en drinken, onrein worden, onrein danken, onrein dromen, ongekachte werken, oor, vechten, idelen woord, homoto, moord, manslag, en tegen alle die ongevallen ongetalde is de redevaardig vasten de beste arrebeschrijving. Ik raad allen menschen, de bovenzestig jaar oud te zijn, den vrijdag te vasten, dat ene zij, dat ze dat van kracht elke van zwaren arbeid niet doen en mogen elke vrouw, de kortste een kind genesen zijn. Dit is zware arbeid: als smeden, timmeren, weven, wollen slaan, granen decken, mijnen met der zessen elke met een zegende, elke to der zee varen elke der gelijk. Maar deze zijn nog steeds verplichte te houden de geboden vasten na haar macht, en in de vasten toe de minstesten zijt zij verplichte twee dagen te vasten in de week. Renteniers, dat zijn de van (142a) eren renten leenen, Coppinde, Schröders, pelsers, schokkers, goudsmidden en schilders, als ze zwaren arbeid en doen moeten, zo zijn ze verplicht alle dagen te vasten tot vastere spijzen, zo veel als ze die spijzen kunnen vinden. Maar knechten beneden zeventien jaar, moeten zij to de minstesten twee dag in de week vasten. Als men vastt, zo mag men des avonds niet te veel dringen, want men kan met gelden drinken dan lichaam welvend maken. Ook moet je in de vasten niet vallen voor legerie, want veel van de vasten is van legerie. Wat doet de anderen, dan heeft hij zijn lust verwandeld? Recht vasten is zo: wat een mensche dan spaart, dat hij daar mee de armen te spijzen zal. Men zal ook vasten van overvloedigen worden, van waardige zeggen van alle spel, van lange slapen en dromen van hete dromen. Wij menen zieke hebben, zit in een vloeibare en drinkbare; dat de derde kapittel. Christus ziet: dat jullie harten niet bezweren en worden van de spijs, hier om en zal men niet meer eten en drinken, dan daar men de lichaam mee matig houden. De genen, de zware arbeid doen, des is genoeg des dages drie keer eten, alsof dat bij de arbeid beroofd. Renteners en concludeer en slichte ammetydelen is genoeg dagelijks twee maaltijden. Mer ammeltude, die des Morgen sehr und sofort zu stehen werkte, die Mögen zu der Seine sehr viel anbieten. Zu der täglichen Mahlzeit ist genug drei Gerichte. Das erste Potspisen, da nach Fleisch gedeiht zur Fasten, da nach Butter und Käse. Des Fastentages Potspisen einer Portion, da nach Fisch, gebraten oder gesottent, da nach Apfel oder Noten. Das Abendmahl soll man vor nehmen, alleweile nicht viel, dann des Morgen. Vom Paschen bis zum Michaels Tage soll man das Abendmahl zu der Sechsten sehr nehmen und da nach ein Lüttich Spazieren gehen. Alle Komplikationen sollen nicht viel essen, mehr drücke Komplikationen sollen viel trinken und Lüttich essen, und der Nacht und der Vacht Komplikationen das man mehr essen und mindestens trinken. Heiß Komplikationen sollen kalten Trinken trinken, und kalte Komplikationen sollen heiß Trinken trinken. Es sind vier Komplikationen: der erste heiß Melancholisch; dessen heftigster Teil von der Erde und ist schwarz in der Ansehung und trocken, dünn und gerne allein und kalt; diese Komplikation soll Lüttich essen und das gesottene sei und trinken viel, heißes Wasser, als Hopfen Bier oder andere Weine und desselben. Die zweite Komplikation heißt Colera, und der heftigste Teil davon ist von der Hitze; diese ist in der Ansehung gut und trocken, bösartig, stark, heiß und gerne in der Gesellschaft. Diese Komplikation soll etwas mehr essen, als der Melancholisch, weil man besser vorwärtstreiben und trinken kaltes Wasser, mildes Trinken, als gute Biersorte und desselben. De sommer is weer terug, een gezondheid, dat hij en nog meer drank water met alholhoef blommen. De derde complexie is fleumatiek en heftig meest van de water. Dus is wit in de aanblik en traag en slap in de aanblik en is vroostendig, voorgeteld en ziet veel en is niet veel in gezelschap. Dus zal luchtig drinken en heet drank en dorren wijn en des gelijk een luchtig meer eten. De vierde complexie heeft sangvinien en heelt meest van de lucht. Dus is witrood in de aanblik, heet en vochtig, vrolijk, levenslustig en zingt en is mild, en dus is het genoegen in de gezelschap. Dus mag eten en drinken na zijn lust, zolang hij in beste gezondheid is. Ik raad de melancolie, dat hij zich meer geeft toegewezen gezelschap, dan een des gelust, omdat dat vormijnret zijn droefheid. Ik raad de colerik, dat hij zich van de onnutte gezelschap houdt als hij het beste mag, want dat vormijnret zijn woede. Deze complexie kan men het best onderscheiden als ze al half dronken zijn, want de melancolie wil dan graag stijgen en ongeluk brengen en te spreken van doden en te onderhouden Stelen. De colera wil vechten, te scheiden ofte zijn sterkheid bewijzen, te luide roepen en te andere luiden meer doen. De fleuma wil slapen. De sangwijn wil zingen, dansen, reyen of unkieseheit doen. De colera is drieërhande: de eerste is natuurlijk bleek, geel in het aanziend; de tweede dat is zwart colera und is bruin in het aanziend und is gemengd met melancolie; de derde de is de rode colera und is wakend roet in het aanziend und is gemengd met sangwijn. De fleuma is drieërhande: de eerste is natuurlijk und de is wit-bleek in het aanziend; de tweede het asmagische fleuma, de is een licht duster-wit in het aanziend und de is gemengd met melancolie; de derde het zotte fleuma, dusse heft een licht rood in het aanziend und is gemengd met sangwijn. Alle vroodde dronken dat voorbiedt alle recht, beide geestelijk, lichamelijk und natuurlijk, want dat is allen complexieën tegen en ongezond en meestal den fleumaticiën und meestal den colericiën. Van drankenschap komt voor korte tijd duster oogen, lang oval, zwemel, crankheid, huidaandoeningen, empysem, watersucht und tuberculose. In alle tijden is gezond, dat men niet te veel eet, er de maag leeg is und lust heeft te eten, und sehr ongezond, wanneer men eet als de maag vol is und geen lust en heeft te eten. Langenberg, Vorschung zur Geschichte der deutschen Mystiek. Als geboden is, de heilige dag te beginnen, valt allen densten toe werken, meer aller mest van zonde, men zal eike goede eren vunda zijn heilige. Dus zal je huis binnen voorzien, dine beste kleding aanvinden vunda vliegend toe de kerk dan vunda toe godes dienst, vunda meer beide spreken vunda vliegend almissen geven. God zelf zal toe eren de zondag, daar vijgen niet langer slapen, meer je zal vroeg opstaan des heilige dages vunda vliegend goddeien. Je eenmaal zal niet vol dronken vijgen ofte vleien, andere ydel spreken ofte ydel zang zingen, want het is dan meer zonde. Men zal dan meer toe de kerk vunda horen te zingen vunda mis, vunda horen prediken vunda horen de vesper vunda de complete. Je zal dan ook horen de heilige levens ofte lezen dat zelf, vunda zonderlinge zal men dan leren, beden vunda biechten vunda laten zich berichten in verschillende goede vunda kwade. De op de heilige dag reizen ofte andere ydelheid bedrijven ofte zich vermaken vunda gaan lozen bij de Straten daar om dat ze gezien kunnen worden, dan veel meer zonde dan of je plogden velder mieden ofte smeeden, want van dusdanigen werken mogen je nooit enige beleven. Meer van reizen ofte van andere ydelheid krimp torn, had, niet, vechten, onwetelijkheid, Stelen vunda andere veel kwade. Alle copie schappen vunda recht houden vunda zonderlinge eed zweren is verboden op de heilige dag, dan allen des niet is toe koppen, als brood, bier, vlees, vis vunda des gelijks. Van bedelen vunda van de zeven tijden des dages. Capitulum VII. Ein geliebtes christliches Menschen, die to sinen Jahren kommen ist, die eins nicht wesen, ohne tägliche Bedürfnisse; man sie nicht mehr beide annehmen oder löten, als man wohl vüllengelassen macht; des ist genug, die tägliche Holt sieben Vater unser und sieben Ave Maria. Renteners sollen täglich zeiten halten, weil ein Priester ist, vorbedungen seine Zeit zu halten, dar um die er von seinen Renten lebt. Renteners, die Latein verstehen, die können sich seinen Zeit ordinieren, als unser lieber Frauen Zeit oder Zeit von der heiligen Kreuze. Manche denken, dass die ungebildeten denken, dass diese nachgeahmte Zeit möglich ist zu halten. Zu Mittag Zeit vier Vater unser und vier Ave Maria und dann nach dieser nachgeahmten: Hier, will open mein Lippen, und mein Mund soll verkündigen deinen Lohn! Gott, denke in meiner Hilfe, hier, mein zu Hilfe eilen du! (147). Gloria sei dem Vater und dem Sohn und dem heiligen Geist, als war in dem Beginn und alle Zeit und ewiglich ohne Ende Amen. Christus ist vor uns geworden, untertanich dem Tod, als auch dem Tod des Kreuzes. Des Vaders Weisheit, die gottliche Wahrheit, Christus, der menschliche Wort gegeben, der Mittag Zeit und von seinen Jungern, die einer bekrunden, die andere gelassen und wird den Juden, den heiligen Vorfahren war, gegeben und vorbereitet, die etwas Pfand der Leiden. Hier, Jesu Christ, wir anbieten dich und beten dich, weil du vor meiner heiligen Kreuz die Welt heilist. Hier, höre mein Gebet und mein Rufen, komm zu dir. Collecta: Hier, Jesu Christ, des lebendigen Gottes Sohn, setze deine Pfand, deinen Kreuz und deinen Tod zwischen deinen Gerichten und meinem Seel, up to diesen Zeit und in der Zeit, wenn meine Seel von meinem Körper scheiden wird, und gib mir, lebe, Gnade und barmherzliche Eintracht den lebendigen und den ewigen Rast den Glaubigen, die gestorben sind, Frieden und Einstimmigkeit der heiligen Kirche und unseren armen sündigen Menschen ewiges Leben und Bischof. De du lebest und regierst, Gott ewiges Leben. Ende. Amen. To prime tyd men lesen vif pater noster vnde vif ave maria vnde eyn credo in deum alst was in den begynne. Christus is voor ons geworden onderdanig to deme dode alse to deme dode des cruces. To prime tyd wordt Jhesus geleid to Pilatus en met valsche tügen wordt hij seer over en geclagd. Zijn hals wordt eme seer geslagen, zijne lianen gebonden, zijn aanziende ogen bespegeld, alsof de profeten to voren hadden gesproken. Here Jhesus Christe, wij aanbeden dat de Les voort als uit mijn der collecten, alsof in de dienst steit. To tercie tyd sal men lesen vif pater noster vnde vif ave maria vnde daar na dit: God, denk in mijn hulp etc. als in de prime stei. To tercie tyd zingen de Joden: kruiken, kruiken! Hij wordt bespoten van een en met een werd aangetogen een purpurne kleed, op zijn hoofd was gebracht een doornenkroon, op zijn mag drocht hij zijn kruis naar de plaats van zijn pijn. Here Jhesus Christe, wij aanbeden dat de Les voort als uit mijn der collecten, alsof in de dienst stei. To sexte tyd. To sexte tyd sal men lesen vif pater noster vnde vif ave maria vnde daar na dit: God denk in mijn hulp etc. als in de prime. To sexte tyd is Jhesus aan het kruis genageld, daar hing hij geveld met de moordenaars. Een dorstte van grotere pijn; met aten en met gal werd hij gelokt; een vorspraak deed de moordenaar to de luchterende hand. Here Jhesus Christe, wij aanbeden dat de Les voort als uit mijn der collecten, alsof in de dienst stei. 