title: Jaarboeken van het Koningrijk der Nederlanden : (1814-1822)
creator: Stuart, Martinus
text: In overweging genomen hebbende, de gfoote nadeclen , welke de zandverftuivingen op de Veluwe aan de bouw- landen reeds veroorzaakt hebben ofbedreigen, mitsga- ders gelet, dat het belang der ingezetenen vordere, de gezegde zandverftuivingen te beteugelen ; Gezien de Wec van 6 Maare 1 8 1 8 (Staatsblad No. 12 ); Gelet, dat Z. M., op voordragt van Gedcpnteerde Staten eene bepaalde fomme, ter beteugeling en fluiting der zanden heeft toegeftaan, ten einde deze maatregef niet op de goede ingezetenen zoude drukken, en het Hoogstdeszelfs uitdrukkelijke wil is , dat, door een nut- tig elnplooi dier gelden , de landen en fchaapsdriften op , . de heidevelden voor zandvcrlluivingen worden bevei- ligd; Gelet, dat, zonder doclmatige verordeningen , waarbij het bederven van de bepotingen en phntfoenen, door fchapen en ander vee , kan geweerd worden , de heilza- rae bedoelingen van de Komisfie niet kunnen worden bereikt ; Gelet eindelijk, dat het belang der landlieden vordert, dat flechts die -gedeelten der veldcn , welke beplant en bezaaid zijn , tegen benndeeling door het vee worden beveiligd en de goede ingezetenen overigens niet belet worden , om ruirafchoots lnin vee eii Ichapen te hoeden , mitsgaders de noodige plaatfen tot het nitdrijven der fchapen en ander vee naar de heidevelden openblyven; Hebben bertoten : t‘\ Dat alle de beplantingen en bezaaijingen , alsmede de uitwegen voor de driften , door zigtbare palen zul- len worden afgetcekcnd , en da; het aan niemand hoege- naamd vrij zal (laan, om binnen gemelde beplantigen en bezaaijingen , fchapen of ander vee te hoeden op de flraffe van tien tot twintig gülden , of , bi] onvermogen., eene gerangenis v(m tien .tot twintig dagen, Digitized by Google JAARBOEK van 184 a» 369 1». Dar, daar het bij de algeraeene Wetten is vastge- Iteld , dat geen vee, zonder hoeder mag los loopen of weiden, op de daarbij bepaalde ftraffen de ingezetenen worden herinnerd aan de verpligting om te zorgen , dat hun vee niet zonder hoeders op de velden komc. 3°. Dat het verder aan niemand veroorloofd zal zijn, om binnen de palen eenig zand te halen , gaten te ma. ken , plaggen te flaan , of aan het plantfoen eenige fcha- de toe te brengen , op eene boete van tien tot twintig guldens , of eene gevangenis van zes dagen. 4®. Dat elk zieh ßipteliik . zal wachten , om het rijf. hout tot ßuiting der zanden , weg te nemen of af te brekeu, gelijk mede de zandliaver of heim uitteßooten, nit te trekken of te vernielen, op eene boete van tien tot twintig guldens of eene gevangenis van zes dagen. 5°. Dat niet alleen de veldwachters , maar 00k de fpeciale opzieners , hierop naauwkeurig zullen letten en van de calange behoorlijk proces-verbaal zullen opmaken , zullende gezegde ambtenaren van het prevenu der boete de helft genieten ; terwijl de andere helft in de kas van het ambc , waarcoe de gecalangeerde behoort , zal wor- den geftort. v De Koninklijke Maatfchappij van Landbouw en Kruidkunde te Gent had de eer aan Z. K. H. Prins Frederik een’ gouden medaille te mögen doen over- handigen , uithoofde van de , door den Prins aange- wende , zorgen tot vruchttfaarmaking der heidegron- den door bet derwaarts overbrengen van behoeftige ltuisgezinnen. De medaille , namens de Maatfchap- pij , op den alften Julij , door hären Voorzitter den Heer van Hulthem aan Z. K. H. aangeboden, was de gewone ceremedaillc der Maatfchappij , voor de- zelve door den Heerva« Bracmt , op het voortreffe- lijkst , vervaardigd. Dczclve vertoonde aan de eene zijde een driegekoppeld borstafbeeldfel van Ceres , Flora en Pomona , met het randfehrift : Societas Regia Agriculturae et Botanices Gandenfis ; aan de keerzijde zag men eene krans , zamengefteld nit koren-aren , bloemen en vruchten , het drievoudig doel der Maatfchappij te kennen gevende , en licc volgende opfchrift bevattende : Frederico Belg. Principi , Socio , ob trrras hactenus incultas et J. B. van 182a. Aa Afedaille van Prins Fredt- rtk. Digitized by Google 37° JAARBOEK van i8aa. arenosas in arva redactas, dt Patria bene me~ rito. Sebouwing Overigens kan het volgende, door Scbout en grond. * Gemcente-raad van Monster, in de nabijheid van ’s Gravcnhage , in de maand Julij algemeen bekend gemaakt , als fprekend blijk veritrekken van hetgeen volftandige ijver, met geduld en doorzigt gepaard, nog ftceds in het vak van landbouwkunde hier te lande vermag. De, Heer A. A. de Fries Robbt van ’s Gravcnhage had , namelijk , hoezeer zulks aan de tegenfpraak der bouwl jeden onderhevig was geweest, een gelijk gemaakt en omgewerkt Ituk van 3J mor- gen duingrond , in het vorige jaar , na een fchraal gewas van aardappelen , met raapzaad doen bezaai- jen , met dat gewenscht gevolg , dat bij daarvan , op den i7den der gemelde maand, een aantal van weinig minder dan 60 zakken zaad , van de beste hoedanigheid , konde doen dorfchen. Hierdoor had men reeds dadelijk min of meer vergoeding mögen vinden voor de vele uitgaven , welke de verwer- king , geiijkmaking en omwalling van den grond had gevorderd. tien'u a 1 " Wegens den ftaat des Landbouws , gedurende bo"w. in ’ die jaar, in fommige Provincien des Vaderlands , kwam ons het volgend overzigt, getrokken uit het Rapport der Kommisfie van de N. Huishoudelijke Maatfchappij , in hare vergadering van den laden Junij, tcr plaatfing gefchikt voor (1). De ingekomene berigten bij de Maatfchappij bepalen zieh ditmaal bjj een aantal Korrespondenten en diftrikten of plaatfen in de Provincien Gelderland, Vriesland, Over- ijsfel, Groningen, Drenthe. Noord-Braband, West- Viaan- deren, Noord- en Zuid-Holland, alsmede van zestien Departemetiten , en van twee leden der Maatfchappij. Het volgende is de hoofdfom van alle deze berigten, die zieh dus niet algetneener uitftrekken , dan tot die gedeelten des Lands, waaruit dezeive zijn ingekomen, (1) Te vinden in de Siar 1824, No. IV en V. — Overigens werd van wege het Ministerie voor Nationale nijverheid enz, in die jaar, zoo als mede van vroegere jnren , een oflic.eel vcrflag in beide talen verkrijgbaar geileld. I Digitizeä by Google JAARßOEK van i8a|. 371 Koolzaad en Zomerzaad. Dete teeit neemt, bij de läge graanprijzen , in fommige oorden van (ironingen , Ovenjsfel en Drenthe, meer en meer loe. Over bet geheei (laagde er dir gewas uicmuntend. Her zigten eil dorfchen , in Jnnij reeds begonnen , leverde veel droog eil hard zaad op , raet een’ grooten , olijrijken korrel. Pe regen in Julij gaf echter hier en daar wrak zaad ; in Utrecht deed die regen , bij later oogst , goed , en hragt de 00g st $ meer op dan gewoonlijk. Ook geluk- te hec moutzaad daar vvel. Min gunftig was de kool- zaad-oogst omftreeks Leeuwarden , en het minsc gunftig op de Zeeuwfche eilanden , waarvan berigt inkwam, en in Noord-Hollandsch Urechterland. — Het zomerzaad (laagde mede minder, en werd weinig gezaaid, behalve in* Vriesland, waar het doorgnans , door rupren en droogte, misgewas opleverde. Gunftiger wederom waren de be- r-igten van de zandgronden, Volgens den Heer Scheltema zou het koolzaad in bet geraeen te vroeg gemaaid en gedorscht worden. In het Groninger Oldambt wa* er minder zomerzaad dan gewoonlijk gewasfen , maar de doorgaande verbouwmg in de Provincie grooter. In Drechterland was hetzelve mede door de rups vernield , en in West-Vlaanderen leverde het (lechts $ van het ge- wone fcbot. — In de Meijerij was het door de droogte tyina algeraeen raislukt. — Gunftig waren over het al- gemeen de berigten van het nieuw gezaaide koolzaad. Garst. In Groningen een fchraal gewas, doch die graan van goed gewigt en foort, bqhalve bij Wester wol- de. — Omftreeks Deventer middelmatig , doch van bes- te kwaliteit ; de zomergarst leed in den oogsttijd door aanboudende regen. — Op het Kamper eiland, vrij wel ge- flaagd. — In Vriesland matig, doch ligter van gewigt dan in 1821, en kort van ftroo. — In Utrecht de Win- tergarst van goede boedanigheid en boeveelbeid ; zwaar van gewigt; de zoraergarsc mislukt , alleen op zwaardere gronden matig. Even zoo in Noord- en Zuid-Hollaud. — In eenige diflrikten van Zeeland de wintergarst rede- lijk, doch weinig ftroo; de zomergarst mislukt; zoo ook omftreeks Klundert en Breda. — In West-Vlaanderen een halveoogst, doch korrel en ftroo zeer goed; de zo- mergarst bij uitftek gering in opbrengst. Roggc. De Gelderfche en Overijsfelfehe berigten zijn zeer gunftig ; minder die van Groningen , alwaar hier en daar, gelijk ook in Drenthe, de rogge lijdt van de zoo- genaamde roode roest. — Dit graan (laagde bjjzonder in Aa a Digitized by Google i 7 i JAARBOEK van 1822. Noord- en Zuid- Holland goed. ln Utrecht was de wrn- terrogge vrij wel , de zoraerrogge mislukt door fterke droogte. In den Hoekfchen Waard , Mijn Heeren Land en de Zeeuwfche eilanden was de opbrerigst minder dan macig. ln VVest-Vlaanderen viel een half gewas. Om- ftreeks Breda was de geteelde rogge in hoedanigheid goed , doch in hoeveelheid minder dan in gewone jaren« Omflreeks den Bosch was de rogge uitnemend geflaagd, de oogsc overvloedig , en het graan van uitftekende hoe- danigheid. Tarwe. Alleen ult Groningen , wegens dit graan , mec weinige titzondering , nadeelige berigten, zoo omtrent hoedanigheid als hoeveelheid, — In Vriesland was wel het ilroo gering, maar de korrel gevuld , zwaar en blank. — Algemeen was deze oogst het gunftigft om- flreeks Deventer , de Klundert , den Hoekfchen Waard , in Noord-Holland , Zeeland en Utrecht. Het gewone ongeinak , de brand , was veel minder dan gewoonlp. Havet. Vrij algemeen Hecht uitgevallen ; nog al beter in den Hoekfchen Waard , Strijen en Vriesland , maar in Utrecht mislukt , in Groningen voorbeeldeloos flecht. Het gemis van flroo voor wintervoeder dreigde den landman aidaar met gebrek. De Heer Heret te Ouder- fchans had, wegens den zachten winter, op een geheel link haverland, enkel nit den opllag van i8at, een ta- melijk harergewas zien opgroeijen , dat al vroeg rijp en , fchoon hat geoogsc , vrij zwaar was. Boonen. fpaarden , duiven- en witte-). Met nitzon- dering van Westerwolde , over het geheel in Groningen de kultuur-kosten niet waardig , vroeg rijp en onvolwas. fen , met weinig (Iroo en veel fchade van rauen en tnui- *en. — ln Vriesland, Overijsfel en Utrecht een misge- was; 00k in Noord-Holland, een gedeelte van Zuid- Holland, de omftreken van Ostende en de Klundert , en het diftrikt Breda, een flechte oogst. — In West- Viaan- deren , hoewel beter geladen dan men verwaebtte, zeer kort van flroo , en weinig opleverende voor den handel. Op Schouwen , Dniveland en Tholen , waren de boonen over bet geheel vrij goed geweest ; op Walcheren was de uitkomst wisfelvallig ; de witte boonen waren er zeer goed , en leverde veel op. — In Utrecht waren de boonen wel gelttkt , en omftreeks Zutphen tamelijk. Ersten. Wel geflaagd in Walcheren en West Viaande- ren; van overal elders waren de berigten ongunflig. Borkufit, Vrij gunfliger flaagde dit graan op vele plaatfen ; in Groningen leverde de veen-boekweit, hoe- x Digitized by Google JAARBOEK van iSaa. 373 wd die in den beginne bedenkelijk flond, een gewas op* hetwelk dar van zeer vele vorige jareti overtrof, in ge- wigt , deugd en hoeveelheid. ln Dremhe had de land- en vcen-boekweit door de vorst geleden , doch leverde nog een goed gewas op. Omftreeks Deventer was de oogsc van zvvare gronden tamdiik wel ; onder Zntphen was de boekweic middeibaar van ftroo en zaad. — Voor- trcffelijk flaagde dir graan in Utrecht , 00k zeer goed in bet diÜi ikt van Breda ; in de Meijerij was de oogsc , on- danks tegenfpoeden , over het geheel nog raiddelmatig. — De Gstendenfche berigten waren, door de droogte , on- giinftig. In Vriesland, melde de Heer Scheltetna , was het ge- was van granen en veldvruchten in 182a over het ge- beel zoo fchraal, dac de boeren hunne fchuren naauwe- lijks half vol haddeu , daar zij anders vele graangewnsfen nog buiten ’s huis van fchoven of fchelven opzamclen , tot er mimte voor komt in de fchuren. Het haperde niet aan de kwaiiteit , maar aan de kwautiteit , en aan de marktprijzen. Jardappeltn. Op dezen oogst van iBaa viel over het geheel niet te roetnen; waar zij goed uitvielen, wa- ren zij klein van ftuk , en vergolden , door lagen prijs , op vele plaatfen de landhuur niet , laat ftaan moeite en arbeid. Nog meer vroege dan latere mislukten door droogte. In de meeste oorden waren zij goed van omtrek en boedanigheid. b, v. in Wesc-Vlaauderen , de Zeeuw- fche eilanden , bij Delft en Leyden. Op vele plaatfen echter, gelijk omitreeks Zuid-Horn in Groningerland , (tonden zij mager, vooral op zware kleigrouden , brag- ten een* geringen oogst, en waren fleebt van fmaak. — Wat de Vriefche betreft , in die oorden , waar het land door langdurig cn hoog winterwater en fterko droogte ftijf geworden was, tnislukce deze kultuur geheel, Zij hebben , vooral in de zwaarfte kleilanden , zeer weinig gegeven , door barde droogte en latere regenvlagen , die flechts het loof te welig deden fchieten (waartegen de Heer Iteuckcr Andrem de afmaaijing of inkorcing van bec loof voorflaat). — De oogst leverde dus flechts de helft of $ op van hetgeen men verwacht had. — De Gelderfcbe aardappelen op de zandgronden voldeden vrij wel. Die op de kleigronden waren klein en min fmake- lijk. Op Zuid-Beveland was het gewas tamelijk en van goede hoedanigheid , op Walcheren klein van fluk en weinig in getal. — Op Schouwen , Duiveland en Tiiolen was de teelt wel geflaagd. n- Smakelijk waren de duin- Aa 3 Digitized by Google 374 JAARBOEK van l8äa. duin-aardappelen omftreeks Haarlem , Leyden en in het Westland , en in fommige gedeelten was de hoeveelheid der vroege ook voldoende. Flat. Behalve een’ goeden uitflag omftreeks Delft ( Leyden , het Overmaasfche en Leuwarden , waren al de berigten allerongunftigst , en de vlasteelt mislukt : een körte en grove halm , weinig en flecht zaad , het gevolg der droogte , elders ook van luizen en aardvlooijen, Hennef. Wel uitgevallen omftreeks Gouda en Utrecht { de hoeveelheid was matig, de hoedanigheid zeer goed* Onder Utrecht viel de fteng niet zwaar. Ook oudef Duiksperlo wordt dit artikel thans geteeld. Tabak. Geen onvoordeellg gewüs. De teelt i» , we- gens läge prijzen en flecht debiet , zoo in Utrecht alt Gelderland , in verval. — De bladen zijn goed droog get- worden ; de latere planting bleef , door gemis van vocht, dünner van blad, cn leverde dtis minder uit. Omllreeki Ostende was de teelt redelijk goed. Meekrap Hieraan was de wärmte en droogte zeer bevorderlijk. De berigten van de Zeeuwfche eilanden zijn zeer gnnftig; de oogst was uitnemend , zoo in be- fchot als in kwaliteit , en wel $ meer , dan in gewonb jaren. Een nieuvv bewijs « dat drooge en warme zo- mers vour de Meekrap te velde bijzonder gefchikt zjjn. De jonge planten waren (lecht gevat en Itepen gevaar , bij langer aanhouden der feile vorst. — r De proeven van den Heer Martini , in de Meijerij , zijn uitnemend ge*- flaagd j hebbende het tweejarig produkt van op 2} lopen- fe of ruim $ bunder gewoon bouwland, in 1820 ge. plant, aan in het najaar i8ai gedolvene en daarna in eene eigene gebouwde ftoof gedroogde wortelen ruim 1800 ponden oud gewigt bedragen , welke in het voor- jaar 1822 tegen 19 gülden de 50 Nederlandfche ponden aldaar zijn verkocht geworden ; hebbende de beste Zeeuw. fche te Rotterdam niet hooger kunnen gelden, Het ge- was van 1821 en 1823 was mede zeer wel gelukt , en het nieuwe van 1822 beloofde eenen goeden oogst. Cichorei, Redelijk geflangd, doch wat dun. In de gewone ftreken veel minder verbouwd , wegens zware kosten, flechte prijzen en verhinderden uitvoer. In Vriesland ftaan verfcheidene fabrijken ftil ; te Groningen en Overijsfel fchijnen die beter te gaan. Het Departe- ment Leenwarden berigt , dat het dünner zaaijen meer en meer voordeelig bevonden woidt ; zoodat , bij het uitzaaijen van flocht* de helft van het zaad , uitmuntende worteis gegroeid zgn, Volgens den Heer J. E. H'inter , Digitized by Google i JAAR.BOEK van i8aa, 375 i t de voordeeligite zaaijing op reijen , er tusfcben ge- ploegd , en na den oogsc hec land tot roggc vf tarwe tangclegd. Hoppe. Een roiddelmatige pink in de Meijcrü en in Dremhe , waar de prijs <So tot 70 ceqti bet mud wat. Mocilanden. Leden veei door droogte en wärmte t vooral waren de prijzen der moesgronden laag. De peul- en fchilvructaten rijpten te vroeg. Snij- en flaboo- neu (laagden in Groningen cn Vriesland bij uitftek. Asper- fie mislukte hier en elders geheel. De fijne kegken- groeuteu ilaagden wel j op läge en vocluige gronden gaven de moeslanden overal een goed gewas. In de i'treek in Noord- Hol land neenu de moezcrij jaarlijks toe. Kool (>n foorten). Uiteenloopende berigtcn , meest tegengevallen door droogte. Onder Haarlem en eklen waren alle foorten goed , en de late Bioemkool viel bo- ven andere foorten wel uit ; zoo 00k in Utrecht On- der Enfchedd alle foortea goed , bchalve de bioemkool, Onder Breukelen deed de rups veel nadcel. Fijne Zaden. De vroege tamelijk , de latere minder , en m geringe hoeveelheid. Ilct Mostaardznad iehijnt veel door de droogte geleden te hebben. Te Iloog- karfpel is , volgens den Heer Doz y , de teelt van het nijenzaad zeer verminderd , federt men er zieh ln Frankrijk op heeft toegelegd , waar het za«d , wegen* zachcere luehtftreek , fpoediger tot rijpheid komt. Fruchtboomen. Met enkeie uitzonderingen was het een goed vruchtenjaar. De druiven werden fehler overal in de openluchc rijp. In Vriesland pinkte men, den 1 Angustus , den rijpen vroegen van der Laan , en den sütten September den gewonen Biskaijer , die daar zel- den rijp wordt. De vroeg- rjjpe vruchten rocteden fpoe- dig , vooral de appelen en peren. Sommige Landbouw- kundigen vinden , in den whuer 1822—18*3, een nieuw bewijs voor de Helling , dat er na vroegrijpc vruchten een ftrenge winter volgt, — Omftreeks Breda droegen de vruchtboomen , en in Groningen de Pruimboomen , minder; men meende, cen gevolge der voorjaarsnacb- ten. Woudboomen (opgaande). De weinige en oppcrvlakki- ge berigten fchijnen echter aan te duiden , dat de woud- bootnen doorgaatis in een* goeden Haat verkeerden. Te Zundcrt was de eik bij geen menfehen-geheugen zoo flerk gegroeid , als in die jaar. De Heer van de Wall beklaagde zieh over het ßerk veilen der eiken , zonder A a 4 Digitized by Google 37<S JAARBOEK van i8ra. nieuwe aanplanting, bij het verminderd welvaren der landbouwers. — In de oude Pekel-A wordt de teelt van het rjjs-berken- en wilgenhout, door rooverij, zeer benadeeld. Hakbosfchcn. Een goed gewas, maar veel jong plant- foen, door droogte in Noord-Holland , Utrecht, Zeeland, West-Vlaanderen , enz. geflorven. De prijs was laag, hier en daar , in Zuid-Hoüand en Overijsfel , maar in Noord-Braband vrij goed. Volgens den Heer van den Bosch van Verwolde wordt , bij Zutpben , de methode , öm de gaten niet vooraf te maken, maar de Aekken da- deljjk achter den fchop te poten , bij ondervinding ge- kozen. Zwaar ilek is het beste, men bevrijde den top door opliroejjing der hijftaande flammen , en het afbak- ken der flaven. Het inleggen mislukt dikwijis. Run. De boomfchors is wel ingezameld en gold een’ goeden prijs , die overal rijzende was. Op vele plaat- fen wordt het eikenboomfchillen verwaarloosd , onder andere in Groningen dat van het hak en werkhout. Boomkweekerijcn. Hadden in het algemeen een gnnftig ]aar. Die van Joure en Bergum worden met goed ge- volg aangehouden. Men bevindt aldaar, dat jonge ap- pel- en perebomen, in zandgronden aangekweekt, op de kleigronden voordeeliger groeijen , dan die in de klei geteeld zjjn. Er groeiden weinige eikels; beuken- noten in Noord-Braband geheel niet; ook geene mast- proppen of pijnappels , hetgeen dit zaad deed ftijgen. Er was ruimre van Eis- , Esfchen- en Berkenzaad. — Ook het etablisfement der Maatffchappij van Weldadig. heid te Ommerfchans had thans zijne Boomkweekerij. Rijshout. Vele wilgenboomen , in 1821 gehakt , ftier- ven te IVlijn Hperen Land, en in den Hoekfchen Waard; ook was de teenteelt, onder Kämpen , niet zeer gun- ftig. f r eenlavden , Riet en Biesen. In Vriesland is de ge- wone hoeveeiheid tnrf gegraven en goed gedroogd; doch de priizen waren lacg; even zoo in Groningen en in Overijsfel. — Geene Zuid-Hollandfche berigten fcüier; alleen die wegens overvloed van riet en biezen aan de Overiisfelfche rivier- en zeeoevers , waarvan meer en meer matten in foorten , te Gencmuiden en eidcrs , ge- vlochten worden. Graslanden , Hooi. In den beginne wel geflaagd in Vriesland , behaive daar en in Overijsfel op de lagere , ingepolderde, te lang nat geblevene landen. Zoo ook overal elders. Dan de voigendc droogte deed slora h« Digitized by Google JAARBOEKvan 1822. 377 gras kwitnen en fterven , en hier en daarmoest zrlfis het vee op ftal. — Door den regen , in Augustus en later » berftelde rieh het gras , doch de muizen deden in fom- mige oorden veel nadeel , vooral in Groningen, Zuid- Holland enz. Adders ilonden de graslanden in het na- jaar alora voordeelig , en het bleef 3 tot 4 weken later in de weide. Het etgroen was uitinuutend. — Overal werd het hooi vroeg en droog gewonnen, doch de oogst was, vooral op de hooge en drooge landen, gering, bij— zonder in Noord Braband. — In Rijnlnnd, Vriesland en een gedeelte van Noord-Braband was het hooi niet zeer voedzaam ; eldcrs , 00k bij voorb. in Utrecht, was dit voeder deugdzaam : een gevolg , waarfchijnlijk , van de bijzondere gefteldheid der landerijen. — De prijs van bet hooi was , in het voorjaar , doorgaans hoog. De Heer Beucker Andreae , te Leeuwarden , berigt , dat een kundig landbouwer veel voordeel had getrokken, »loor zi.in graslanden , zoodra het hooi er af was , met Hroo te doen beftrooijen , tegen de zomerhitte en het uitdroogen , groeijende het gras welig, door het ftroo henen; 00k op zijn beweid klaverland was dit van het beste gevolg. Hij had , den geheelen zomer door , overvloedig gras. — Een ander landbouwer voedde zijne 14 werk-aarden foms gcheel met walgras of riet, dat anders gewoonlijk oubruikbnar verdort. Dit voeder , goedkoop gezameld , en zeer fijn gehakt , levert het vee een zeer krachtig en aangenaam voedfel op , waarvan hij federt vier jaren het nut ondervond, Enkele naburen begonnen zijn voorbeeld te volgen. Klarer. Heeft alom zeer veel door de droogte gele- deu ; doorgaans echter was de klaver goed gewonnen , beloofde genoegzaam en goed klaverzaad. Öp de läge gronden, vooral op de klei, was men over dit gewaa tevreden. ' Pein of fVortclen ; Knollen of Rapen. Meerendeeis nict gonflig geflaagd ; behalve omftrecks Leeuwarden. Spunde , andere Boeder kruiden. In Utrecht een zeld. xaam fchoon fpttrriegewas ; 00k in Drenthe wel geflaagd, en omftreeks Leeuwarden niet kwaad. — - Onder Wes. terwolde was de Boercnkool , daar tot winterllalvoeder gebezigd , taracljjk wel uitgevallen. Paarden. Van alomme de meest voldoende berigten ; ncr- gens ziekte of ongemak ; doch overal läge priizen, dus hier en daar minder aanfokking. ln Vriesland waren de paarden zoo goedkoop , dat men er vele flagtte , om dg Aa 5 Digitized by Google 378 JAARBOEK van i8aa. »eilen te gelde te mtken. Voor f 100 kocht men vier goede werkpaarden, en veulens / 4 het (luk. Runderen. Waren voorfpoedig ; doch onvoordeelig wegens de läge prljzen. ln West-Vlaandcren klaagde men over de Cchifcing van hec zuivel , Hjraige , caaije melk , en du* mindere hoeveelbeid en (lechtere boter. 4-, Overal klagten over den lagen pr\js van het fchapeu- vleesch. Kalvercn , Mett, Slagt of Aanhouwert. Hetzelfde be- rigt , als omtrent de runderen. De prijzen van jong vee en flagtvlcesch waren al zeer laag. Uitmuncende zuig» lammen werden in de Pekel-A verkocht voor 6 ftuiver» het vierendeel , wegende 3 Nederlandfche ponden. Vol- gens opgave van den Heer Scheltema te Franeker, zijn de kalfsvelien en koehuiden tot een' hoogen prijs voor Engelfehe rekening gekocht ; een pond koehuid gold evenveel , als een pond fmeer. Boter. De Botermakerij was zeer afwisfelende , ech- ter fchijnt men in Rijntand en Delfland , over de hoeda- nigheid »au dit zuivel tevreden. Kam. Almede tage marktprijzen ; de markten waren overvloedig voorzien. Alleen de produkten van twaalf dorpen , nabij Medenblik , bedroeg , volgens fpecifieke opgave van den Heer P. Pont , 847,060 N. ponden. Schapen. Hadden een gunftig jaar , bleven gezond , lammerden goed, en gaven veel wol. Alleen de prijzen waren beneden alle verwachting ; velen ontdeden zieh van dit zoo nuttig vee. Onder Breda had men vele duizelige fchapen. —■ Bij de pokziekte, die omftreeka Zutphen heerschce , is op nieuws het nut der inentiug en der afzondering gebleken, Wol. Te Breda en ’s Hertogenboach was goede wol , maar bijna onverkoopbaar ; in Zeeland , hier en daar in Noord-Holland , en in Drenthe , was de prijs vry goed. Eiders weder , te Deventer en Eceuwarden , lager dan te voren, — Het Groningfche berigt it wederom gunfti- ger. Varkent. Oezond, maar laag in prijs. Omftreeka Limmen en in Vriesland , heersethe weder eene gevaar- lijke ziekte. — De afneming der jeneverbranderijen fchjjnt 00k ongunftig op de varkenteelt te werken. Bijenteelt , Wat eil Honing. Niet zeer gunftig. Over het geheel luiden de berigten hieromtrent uit Breda , ’s Hertogenbosch , Utrecht, enz. Hecht. — Onder Deventer vielen de Bijeu echter ongemeen vet en zwaar uit. De Vriefche berigten zijn ondorfcheiden , en over het geheel I 'X. Digitized by Google JA A R B O E K van 1822. 1 jjrtj genomen , mag men deze productie middelmatig noe» men. Kultuur van voeste Hei- en Dulttgrondcu. In Noord. liraband en Gelderland kwijnende. Onder Enfchedd gnnt zij langzaam voort , bij gebrek aan mest. Maar levendig is de ontginning in de Heeratkerker duinen en tuafchen de Beverwijk en Wijk op Zee. Haarlem klaagt over de de duinkuhuur ; onder Noordwijkerhouc en Voorhout gaat die träger vuort , om den lagen pri.is vau het hak- hout. Volgens den Heer Beucker Andrcae begint men, ib Vriesland ^ meer en meer beigronden af te branden , ter belooning van een’ enkelen goeden oogst , waarna men die onvruchtbaar laat liggen , eene bchandellng die te laken is. De Heer A. A. van Boetens en andere ge» ven .becere voorbeelden van vvelberekende , natihoudende landsontginniug ; op hunne verbeteree heidegronden ziet men zeer goed winter-koolzaad en rogge Hann. Het roppen houdt algemeen Hand en leverr de beste nlt- komlten. De marktvelden te Vlagtwedde voldoen aanhou- dend zeer goed aan de verwachting, - Nievwe Produkten. In West-vlaanderen en onder Leeuwarden wordc de kultuur der Rutabaga (Zweedfche raap) Heeds met vruchc voortgezet. •»- OngtinHig zijn de berigten van den Heer van der Borch tot Verveolde , wegen» het fiorijngras. — Zeer neemt in Vriesland tofe de kultuur der groote Roomfche of Boerenboonen , tot voeder voor koeijen en paarden , waarbij het vee zeer wel vaart. Ongedierte en andere Rampen. Overal waren vele mul- zen en ratten , voor welke de gevolgde Hrenge Winter echter doodelijk was. Hier en daar klaagde men over aardvlooijen , luizen en rupfen; en, vooral in Prenthe, over eene ziekte der rogge , rood of vocht genaamd. t- Het vee was, over het geheel , gezond ; doch in fommige flreken van Vriesland heefe de hoogit gevanrlij» ke ziekte, het venijn , cenige paarden en vele runderen weggerukt. Zeer lezenswaardig zijn te dien aansien de •berigten van den Heer Beucker Andre ae ( doch die wij hier , uithoofde der uitvoerigheid , niet können overne- men. Het zakelijke komt hierop neder. Bij onderzoek heeft Z. Ed. verfcheidene planten, als vergiftigend ver- dacht , bij voorb. het voortkruipend zenegroen cn de gewone ganzenk onfphadelijk bevonden. Meer verdacht waren twee exetitplaren van zeeatfera en moeras-droog- blocm, die echter 00k onfehadelijk waren, en alieen als t- eken van een’ moerasfigen veenachtigen grond opmer. Digitized by Google 380 JAARBOEK van 1822. king verdienden. — Een en ander bevestigt de meening, dat de oorzaak dezer veeziekte te zoeken is , in ichade- lijke nitdampingen van een’ moerasfigen , veenachtigen giond , en wel bijzonder van läge veen-ondergrondeu , of zoogeuaamde kiijnaarde , welke uitwafemingen , bi) aanhoudend droog weder , voor hec vee allerverderfe- lijksc zijn , een verfchijnfel , dac 00k in her Oldenburg, fche en wel in Botjaardingeriand, zieh opdoet. Aan de- ze uitwafemingen zal het zoogenoemde venijn ziju toe te fcbrijven. Bijztnderheden wegen: etikele Produkten. Een roode ejjerpruim op de plasts van den Heer J. van Riemsdijk in Drenthe , heeft voor de tweede maai rijpe vruchten ged ragen ; en in de gemeente Wemeldingen , nabij Goes, is een tweede rijp gewas uic dezelfde Prinfesfebooutjes , in het begin van November geteeld geworden. — In Vriesland zjjo er aan vele vruchtboomen , vooral aan de appelboomen , kranfen van bloeifels aan zware takken , zelfs digt aan den (tarn , waargenoraen. Merkwaardig is het volgend berigt van den Heer van de IVall , wegens de mesting en den handel van zooge- naamde Bredafche Kapoenen. „ Men vindt , zoo als door hen gemeld wordt , in de hooge gedeelten van dit dißrikt , bouwheden, die meer dan zestig koppelen digr vogelen ’s jaars raesten. Deze tak van welvaart is , door goedkoopheid der kapoenen , zeer verminderd. De bes- te foort vindt men alleen in de gemeenien van Loen. houdt, Westwezel, Zundert, Rijsbergen, Moer, Meerle, Alphen , Baarle en Chaam , üinneken en een gedeelte van ’s Prinfenhage , vanwaar er komen, jo en meer ponden wegende , ja enkele tot 16 ponden toe. De bij- zondere flaging dezer mesting aldaar fchijnt aan lucht- ftreek en water vooral te moeten worden toegefchreven. (Echter 00k aan de manier van mesten, met andere oor- den des Vaderlands vergeleken). Men berekent , dat er jaarlijk», te Breda , ter markt verkocht worden meer dan elf duizend koppels kapoenen , en meer dau 20,000 poe- larden en Hoenderen, behalve degene , die naar Antwer- pen werden vervoerd. — Een eenvoudige landman aldaar bediende zieh als middel legen de vosfeu , die groote plaag der hoenderfokkende boeren , van een fche! of handratel , zijnen kraaihaan om den hals gehangen , en bad federt geen* last meer van dat roofgedierie. Bol- en B/ocmgewarfen. Waren te Haarlem en Leyden goed gegroeid, en bij fommige meer ziek , dan in 1821 , s Digitized by Google JAARBOEK van 1822. 3S1 bij andere weinig of niet. In April 1823 was van ruim 40 roeden Rijnlandsch in veiling van gewone foorten van Hyacinthen gemaakc , ruim zeven duizend gülden. Volgens de proeven van den Heer’ F. Ermerins , te Middelburg, met zeker werktu ig van den Heer H. N. Kemp, te Tricht In Geldcrland , toclosmaking van den grond genomen, blijkc het, dar hetzelve in het voorjaar als de Zeeuvvfche kleigronden taai en vast zijn, uitnemend goed is, en men met dit werktuig en twee paarden ruim zoo veel gronds oprijt, als men in denzelfden tijd met vier ploegen , ieder met twec paarden befpaunen , zou kunnen doen. Bij eene Koninklijk befluit van dit jaar , gedagtee- kend van den 3iften December , werden goedge- ketird twee regiementen, overcenkomfpg de bepalin- gen der Wet van den iaden Maart 1818 door de Gedeputeerde Staten van Noord- en Zuid- Holland , betrekkelijk de inwendige politie , zoo van de groote visfcherij als van de verfche en panharing- visfcherij; echter met dien verbände: „dat de Gedc* putcerde Staten gehouden zouden zijn , om , in de eerstvolgende algemcene vergadering der Provinciale Staten van Holland , de Voorlchrevene reglementen ter tafel te brengen , ten einde die Vergadering, In- dien zij tegen dczelve , eenige bedenkingen mögt hebben , die aan Z. M. zoude kunnen mededee- len , ten einde Hoogstdezelve daardoor in fiaat ge- fteld wierd deswege naar bevind van zaken te be- fchikken.” — De belangrijkheid dezer bepalingen we- gens eene , ten allen tijde , zoo hoog gewaardeerde tak der Nationale nijverheid, fchijnt ons toe de vol- ledige plaatling van het ecrst genoemd der beide re- giementen , noodzakelijk te vorderen. Befluit van 31 December tot goedkeu- ring van een reglement op de haring- visfcherij. (Sraatsc. 1823 N °.740 Digitized by Google 38a JA ARIJ ORK van i8aa; REGLEMENT op de uitoefening der groate vii- fcierij voar de provincie Holland , bevattende de inwendige potitie of de bijzondere be- palingen voor dezelve viifcherij. AANGAANDE HET BESTUUR. Art. i. Ter voldoening van art. to der wet van den Jeden Maart 1818 , ( Staatsblad N“, 15) zal , na beko- men koninklijke goedkeurlng van het tegenwoordige re. gleraent , door de Gedcputecrde Staten , worden aange- lleld , een kollegie onder den titel van Kollegie van de groote viifcherij van de Provincie Holland , bijzondere di- rectie hebbende over «lies , wat de baring-visfeherij en derzelver negocie aangaac , op zoodanige inllructie als hiernevens is gevoegd (fub A.) 0. Hetzelve kollegie zal bertaan uit twaalf leden , te benoemen uit de notabclfte en vertöogendfte boekhouders of gefnteresfeerden in de haringvaart en negotie, woon- ichtig op de plaatfen , van waar ter liaring gevaren of negotie in dezelve gedreven wordt ; en zullen die we« gens de haringvaart benoemd worden door de Gedepu. teerde Staten , uit een dubbeltal , dnürtoe te fortneren door de refpektieve geiuteresfeerden in elkc plaats , bjj meerderheid van Hemmen der boekhouders van de plaats, waarvoor bij vakature benoeming moet worden gedaan , als : vier van Vlaardingen , twee van Maasfluis , twee van ' Enkhuizen en een van de Rijp. Voorts wegent de negotie: twee uit Amßerdam en een uit Rotterdam, Noorden Zuid- HoUand , refpektievelijk uit een dubbeltal , door de bur- gemeesteren der refpektieve plaatfen daartoe in te senden , zullen benoemd worden. De eerste benoeming gefchiedt onmiddellijk door de Gedeputeerde Staten. 3. De voorfchreven visfeherij zal aileen mögen uit— geoefend worden tuet kielfchepen , die razeilen voeren ; en die buiten eit behalve de haringvleet, twintig lasten haringtonnen van veertien per last , onder de luiken kunnen bergen , en bemand zijn met ten minfte dertien k oppen ; 4. De haringvaart in het vervolg in andere plaat- fen ondernomen of uitgebreid wordende , zullen de geittteresfeerden van zoodanige plaatfen , van waar hiet minder dan 15 fchepen ter haringvaart worden uit- gerust , het regt hebben om eenen gekomraitteerden Digitized by Google V J A A R B OE K VAN iBai. 383 In bet kollegie van de groole visfcherij te hebben ; zul- lende, wanneer het getal der fchepen aldaar of op eene andere plaats rot 40 mögt aangroeijen, de geriteresfeer- den het regt hebben, om een’ tweeden gekommitteer- den te hebben, in het kollegie van de groote vis- fcherij. De eerfte benoeming van zoodanig lid gefchiedc on- middellijk door de Gedeputeerde Staten, op den voet als hiervoren , ten aanzien van de eerfte zaraentlellhig van het kollegie , gezegd is , en bij volgende vakature , op denzelfden voet als omtrent alle de verdere leden bepaald is. 5. De eeden, die volgens de wet moeten afgelegd worden, zullen gefchieden in handen van het kollegie van de groote visfcherjj , of van deszelfs gekommitteer- den , welke verpiigt zullen zjjn , van die gedane eeden behoorlijk register te houden, om des noodi kopijen of extrakten-authentiek daarvan af te geven. AANGAANDE DE ZOUT-HARJptG VISSCHERy. Art. 6 . Tot de uitoefening der Groote • of nout-haring Visfcherij wordt volftrekt vereischt confent van het kol- legie van de Groote Visfcherij ; welk confent aan nie- mand , zonder voldoende en op de wet gegronde rede- neu, zal mögen geweigerd worden; zullende, in gevalle van bezwaar over gedane weigering, door de Gedepu- teerde Staten uitfpraak gedaan worden. 7. Het kollegie voornoemd zal deswege jaarlijbs af- geven akten van confent , om deze visfcherij te bcdrij* ven , met het jaartal en het zegel van de Groote Vis- fcherij daarop gedrukt, en door den prcfident en fekre- taris onderteekend , en zulks zonder eenige gelden, daar- voor te ontvangen; en wanneer men zieh mögt veroor- looven , om , zonder eene zoodanige akte van confent verkregen te hebben , tot deze visfcherij een febip in zee te zenden , zal de uitruster , overeenkomftig art. 0 der wet van den laden Maart 1818 {Staatsblad N p . 15), geftraft worden met eene boete van drie honderd tot drie duizend gülden; en de Stuurman met eene gevangenis van veertien dagen tot twee maanden. 8. De voorfchreven akten zullen niet mögen afgege- ven worden dan aan ftuurlieden, welke , bij de aanvnar- ding dier kwaliteit, in handen van de leden der kom- misfie van de Groote Visfcherij zullen hebben afgelegd den eed hier nevens gevoegd (fub C.) Digitized by Google JAARBOEK Van i8ai 384 9. Deze akten zollen evenmin mögen afgegeven wor» den , alvorens aan het kollegie der groote visfcherij , of aan deszelfs gekoramitteerden op eene voldoende wijze za! zijn gebleken , dat bet (Chip waarlijk aan ingezetenen van dit Rijk is toebehoorende. Ook zullen geene fche. pen uit deze provincie in zee mögen gaan , ter zoüt- haring visffcherij beflemd , dan mec eene volle vleet , van ten minfte 40 netten ; wordende door eene volle vleet verftaan s voor de eerfte haringreij veertig netten van vier vierendeeis diep , en voor de volgende haringreij drie en een halve vlerendeels diep , zoo als die in art. 90 van dit regiement omrchreven zijn ; en wanneer het mögt blijken , dat een fchip met minder dan 40 netten , invoege vooffchreven , in zee geloopen was , en zulks mögt ontdekt worden, hetzij op de uit- of thuis reize, zal de ftuurman van zoodanig fchip verbeuren eene boete van vijftig gülden , en eene gevangenisftraf ondergaan van drie Sagen , zoo als ook de eigenaar van het fchip zal geftraft worden met vijf en zeventig gülden boete en ze- ven dagen gevangenis , onverminderd de boete en (traf van den ftuurman, 10. Zoodra dit regiement in werking wordt gebragt , Zal aan elk der als dan fitngerende ftuurlieden, en voorts wanneer in het vervolg jemand tot ftmirman wordt aan- gefteld, aan hem gratis worden ter hand gefteld een ge- drukt exemplaar der wei van ta Alaart 1818, Staatsblad N®. 15 , op de uitoefening der groote visfcherij ; nmsga- ders een exemplaar van dit regiement, alsmede een af- Zonderlijk exemplaar van de fpeciale inßructie voor de ßnurlicden , hierbij gevoegd (fub B), ten einde zieh mec den inhoud van een en ander dezer flukken bekend te maken; en voorts, acht dagen daarna , ot zoo veel eer- der , indien zij vroeger in zee mogten loopen , daarop af te loggen, eens voor altoos, den eed hiervoren (art. B 1 ) vermeld. 1 1. De haring , die in de Noordzee gevangen , ge- kaakt , gezollten en in tonnen gelegt) ivordt , en alzoo tot de verzending gefchikt , is van diverfe kwaliteiten , en wordt in vier foorten onderfcheiden , te weten : in volle haring, in raaatjes haring, in ijlen haring en in kuit of homzieken haring. Volle haring wordt genaaind die foort, die vol hom of knit en dus in zijnen volmaakten ftaat is ; deze foort is hot , die het raeest in den handel gebezigd wordt en het langst zonder bederf beivaard kan wor- den. >V Digitized by Google JAARBOEK van i8ss. 385 In den maatje f haring , wordt noch kuit noch hom , maar alleen goede en bekwame reuzel gevonden; dczelve is zeer vet en fmakelijk doch niet duurzaam. De ijlen haring is de zoodanige , die kuit of hom ge- fchoten heeft , en ijdel , ledig of hol is , en 00k tot verzending gefchikc. Door kuit- of homzieken haring wordt verftaan deznlke, waarvan de kuit of hom zoo los zit , dat die op het punt is van te fchieten ; deze kan niet zoo lang als de andere foorten zonder bcderf bewaard worden. Terwijl onder de bovengenoemde foorten van haring, en wel onder elke foort , wrakke haring kan gevonden worden ; zijnde zulke haring , waarvan de pekel geheel of gedeeltelijk is afgeloopen, en die daardoor min of meer, aan bederf onderhevig is geworden; dezelve wordt onderfcheiden in enkel- en dubbel wrakken. m. De ftuurlieden zullen verpligt zjjn , om , telken reize, by derzelver aankomst, aan den, van wege het kollegie van de groote visfcherij daartoe gekommitteer- den perfoor, naauwkeurig en op den eed door hen, by den aanvang bunner functien afgelegd, aangifte te doen van den door hen gevangen en aangebragt wer- denden haring ; en zal zoodanig gekommitteerde, niet alleen naar de juistheid der aangegevene hoeveelheid, ma-r tevens naar de kwaliteit en foorten van den aange- bragten haring, onderzoek doen. 13. Al wie in zee haring zal willen overgeven , zal zulks niet anders mögen doen , dan aan Zoodanige jagers, die bij het kollegie van de groote visfcherij, volgenj behoorlijke akte van confent zijn toegelaten, op de boe- ten en ftraffen, in an. 144 hicrnavolgende aangehaald, te verbeuren bij den ftuurman; zullende de koopman van de jagers deszelfs akte van confent moeten vertoo- nen aan den ftuurman en twee der fcheepsgezellen, welke haring zullen willen overgeven. . 14. De ftuurlieden zullen niet vermögen eenige ha- ring in de jagers over te geven, om die te beftellen of prefenten daarvan te doen, onder welke benaming znlks zoude mögen zijn , direkt of indirekt, dan alleen een kwart of anders twee achtße ton voor deszelfs boekhou- der. 15 Arm alle ftuurlieden wordt verboden, na den I5den fulij , haring, aan eenige haring. jagers of anderen, over te geven op eene boete van vijftig gülden. J. B. van rSaa. Hb r- Digitized by Google 386 JAARBOEK van iSfaa AANGAANDE HET KAKEN , ZONDEREN, WARREN, ZOUTEN EN LECOEN VAN DEN HARINO. Art. iö. De fluurlieden en derzelvcr fcheepsgeze!- len zullen verpligc zijn den haring behoorlijk te kaken en te zonderen, alsmede te warren, en voorts in tezou- ten, met niet minder dan vier tonnen zouc op het last. 17. De leggers van den haring zullen gehouden zijn elk hun merk binnen in de ton te flellen, eene hand breed beneden het kroos, alsmede buiten op de ton, tusfchen den halshoep en den vierden band , ten einde danrdoor te oncdekken , wie der leggers zieh aan pligt- verzuim zal hebben fchuldig gemaakt. 18. De fluurlieden en derzelver feheepsgezellen zul- len ten fterkfle verpügt zijn , de onderfcheidene foorten van haring bij hen gevangen naar behooren te zonderen, elke foort afzonderlijk en op zieh zelve in tonnen, (wel- ke in voege voorfchreven gemerkt zijn), te leggen, als: vollen bij vollen , tnantja bij tnaatjes , ijlen bij ijlen en den kuit- of homzieken afzonderlijk moeten houden , Zonder derzelver foorten onder elkander te vermengen, op de booten in arc. 144 hiernavolgende aangehaald, te verbeuren bij den fluurman en de feheepsgezellen , iedet' in het bijzonder; voor zoo ver dezelve zieh aan over- freding hebben fchuldig gemaakt. 19. De iluurlieden en hunne, feheepsgezellen zullen van bovcngemelde boete en ftraffen zijn bevrijd, wan- neer , bij een buitetigewone vangst, of een ander on- vermijdelijk toeval, de tijd niet toelaat , om den haring in zee behoorlijk te kunnen zonderen, waarvan bij hunne te huiskomsc zal moeten blijken. 2Q. In de gevallen, in het vorige artikel omfehreven, zullen echter de fluurlieden verpligc zijn-, om , aan land körnende, al den haring, welken zij, iuvoege voorfchre- ven, niet naar behooren hebben kunnen zonderen, voor ongezonderden haring te moeten opgeven en aanbrengen, en daarenboven , moeten merken met O op den bocen bodem der tonnen. 21. Ten einde den vollen haring van de tnaatjes- en ijlen haring duidelijk te onderfeheiden , zullen de ftuur- lieden verpligt zijn, de maatjes-haiing met twee gordin- gen , tusfchen de halshoepen aan elk einde, en den Ülen haring met eene gording op den buik der ton te doen merken. 23. Aan alle ftuurlieden wordt verboden, den hom- haring afzonderlijk van anderen haring te leggen, alsmede den grooten of beteren haring, van kleine of mindere Digitized by Google JAARBOEK van t8aa'. 387 1 foorc , van de vangst uit te fchieten of af te zonderen ( manr zij zullen verpligt zijn , den gevangcn haring voet- ftoots, ieder in zijne l'oort, in te zouten, op eene boete van vijftig gülden ; te verbenren bij den genen , die be* vonden zal worden, zieh daaraan fchuidig te hebbeo gemaakt. 23, Alle ftourlieden zullen gehouden zijn, hunne uiterfte zorg aan te wenden, dat de haring wel, gelijk en vast, in zijne lagen worde gelegd, kruisgewijze van den eenen bodem tot den anderen, zonder de haring tuet manden, Ongefchikt in de tonnen te werpen; te dien einde zullen', zij verpligt zijn , om , zoo veel doenlijk , bij het leggen van den haring in de tonnen tegenwoor- dig te zijn , en zieh , zoo min mogelijk , inet het kaken of dergelijk werk op te houden ; en zoo bevonden wordt eontrarie gehandeld te zijn , zal de ftuurman vcrvallen in de bodten , waarvan hierna in art. 144 gefproken wordt, en nog daarenboven aan den koopman zijne fchade moe- ten vergoeden ; welverftaande , dat de ftuurman de fcha- de van’ den koopman weder zal mögen verhalen op de leggers , welke den haring , in weerwil van zijne waar- fchmving, ohbehoorlijk zullen gelegd hebben. 