title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Bij deze opvoeding laat veeldjds de vador lieh niet verder in , dan dat hij , door cen verkeerd dcnkbeeld van de vaderlijke tnagc, zijne achtbaarheid bewaart, door zijne kinderen tot hunnen taak te verbinden, en nooit de minft« vaderlijke toegevendheid , noch eenige gemeen- zaamheid , omerent zijne kinderen te gebmiken , gelijk er mij zijn vootgekomen , die daar op hunnen roem droegen, dac zij geene nutijehi vaders waren en het gevolg is, dat de kinderen den vader als eenen dwingeland aan* merken, voor welken zij wel met flaalTche vree- '/e fidderen , maar dien zij nooit met kinderltjke liefde ,en eerbiedig ontz^, beminnen, zoodat zij in jaaren gevorderd, of gchecl alle banden ver- breken , en ligtmisfen worden , of indian zij dengdzame beginzeis hebben , door het gevod van deze hardheid , die voor een Ne/rlandsch temperament ondraaglijk is , m eene kwijning ßonen, eo fterven , waardoor zootknige vaders, door eigen Ichuld, verdriec, zelfsvcrwijting , en nooit de bartelijke dankbewijzen van Ikfbebben* de en gevoelige kinderen genieteil. De moeders , doorgaands het tegengefteld« der vieren* zijn menigwerf de bedc^rs van haare kinderen , door al te grooie toegeeflijk* heid. Weceo de kinderen, hoe weinig zij ook M 4 met Digitized by Google iS4 O P V O E D I N G nict Matm omgang hebben , haar te ftreelen , zij laat zieh door dit gevleij innemen, waar- bij de hoogmoed zieh voegt ; en haare rol fpeelt ; zij wil , dat haar zoon , naar ■ zijnen ftaac , in de wereld zal treden , en voorziec hem ten dien einde van geld. Zij ken: de ftreng- heid van Papa, en daaröm is zij zoo veel te finfehiklijker , zoodat , gelijk de vader door ftrengheid , de moeder door haare onbezonnen , en dikwijls uit verkeerde begkizelen van hoog- raoed en waan, voortvloeiende malsehheid, als famenfpannen , om her zedelijk karakeer hunner. kinderen te bederven. Wat in *t bijzonder de opvoediog der meistens betreft: deze is nog ongelukkiger. Heeft het Juffertjen vier of vijf jaaren bereikt , dan is hec hoog tijd, dat het zieh begrippen vorme van haare eigene aangelegenheid. Mama wil niec, dat zij zal tegengefproken worden. Valt zij in he- vige vlaagcn van drift, zij moet gefust, en in een goed humeur gebracht, om niet te zeggen, toegejuicht worden , als een kind , waar geest in lleekt. Verzint zij eene onwaarheid, het lief fchepzeltjen ontvangt in flede van welverdiende tuchtiging een kus en lof van wegens haar vemuft. Al vroeg vertelt men haar , dat zij fchoon is , en fpoedig begint zij zieh zelve aan te zien, als van eene bctcie fioTe opgelegd, en ; - in \ Digitized by Google OPVOEDING. IV. Boek. 185 in eene betöre vorm gegoren, dan her gemee- ne gros der kinderen. Zij wordt getroffen door den glans van prachc en toeftel ; gedraagt zieh trotsch en onbefchoft omtrent de dienstboden; verhovaardigt zieh op haare kleedcrcn , en ftaat opgetogen , als zij haar gelaad in den ipiegel zier. • Ten bchoorlijken tijde is haar hoofd ^be- treu wd aan de ■ zorge van een’ Frifeur, IVlon- fieur . . . van Parijs. De hooge haairtop wordt verfierd met blocmcn, en de pluimen wappe- ren om het hoofd. Opdat zij van het hoofd tot de voeten ge- heel cn al volkomcn zij, roept men den dans- meeftcr te hulp ; cchc Franfchc Gmryernant« leert haar de taal van dar land, ecr zij in haare eigene eenig onderwijs genoten heeft. Een Ita- liäan onderwijst haar in de muzijk. Een zang- medler leert haar gillen, indien natuur haar geene ffem tot zingen gegeven heeft. Zij v/ordt onderwezen in de kunst, hoe zieh eene door kunst gemaakte fchoonheid te geven, in alle juffcrlijke bevalligheden , het lispen , het ver- minken van ilnnmige woorden, het niet kunnen uitfpreken van fommige letters en dergelijke Etiqusttes van den ton. Vooräl moet zij hl de kunst van het kaartfpel niet onbedreeven zijn. Dus is zij gantsch bekwaam , om Asfamblees , Bals , Operaas , Schouwburgen , - ]\1 5 Kaart- Digitized by Google O P V O E D I N G. iS6 Kaartpartijen bij re woonen, met woord, cot alle ^e vermaaklijkheden , die geld vcrkwis« ten, den tijd dooden, de bedachczaainheid ver> bannen , de oogen verlustigen , en de zaaden van hoogmoed en wercldsgezindheid in hec hart koefteren. Wordt het JulFercjen vroeg na eene fchool van jonge JufFrouwen gezonden, ook daar is, dewijl de ton die medebrengt , de wijze van opvoeding der jonge jufferen dikwerf van gee- ne andere natuur. Verre zij het, dat deze wijze van opvoeding de algemeenc zij ! welke treurige uitzichten rou- den zieh dan voor Nederland openen in volgen-^ de tijden? vooräl wanneer op deze wijze opge- voede hinderen, mannen geworden, eens de aan- zicnlijkde plaatzen in de regeering van een vrij gcmccncbest zouden bekleeden ? Neen ! Daar zijn onder onze cdelen, onder onze groo- ten, onder onze rijken en vermögenden, nog edcle zielen , waare vaders en moeders , die een bezef hebben van de waardij van een kind, die daaröra bunne zorgen en vlijt zelve« befte- den , om de opvoeding hunner hinderen onder hun oog en opzigt te houden, en toe te zien, dat zij de liefde , niet min dan den eerbied, van bunne hinderen genieten , en dat aan dezelve we- zenlijke kundigheden , mannelijke deugden , en zeden, die edele «n aanzieoUjke tnannen of i vrou- Digitized by Google 0 P V o E D ^ N C. jy vrouwen waarlijk ukmuntcn, worden inge- boezemd. Daar rijn Nederlandfche vrou- wen en mannen , ook onder de eerfte rangen , die den naam van vader en moeder zieh waar- dig maaken , niet alleen door Hunnen kinderen het Icven , maar ook goede zeden en deugden te geven. / ♦ DER- ' Digitized by Google * DERDE HOOFDSTUK. De wijsheid der alöude volkcn rekendc het zieh tot geluk , wanncer hun huwelijk door een aantal kinderen vruchebaar was. Een vader, omringd door een talrijk nage- flacht , was , als hoofd van zijn huisgezin , een vorsc gelijk te achten , alleen met dit gewigtig onderfcheid , dar hij hec hart zijner kinderen onder wederzijdfche hartelijke genegenheden en liefde beftuurde , welk geluk zelden het deel der vorllen is. — De moeder vondt haare aard- fche zalighcid voornaamlijk daar in ,, wannecr zij, door haare vruchtbaarheid, den band der huw- lijksmin mec haaren echtgenoot nader toeftrik- tc, en door de lieve wigtjens , die zij hem baarde, zijne hansgenegenheid onverbreekbaar mec zieh vereenigde. Onvruchtbaarheid in hec huwelijk werde voor een onheil , voor fmaad en hoon, voor eene ilraffe der Voorzie- nigheid gerekend. De godsdienst , de verftandige ftaatkunde , al- les werkte bij hun famen, oin deze edele denk- beeiden te koefteren en te onderhouden. ■ — De dweeperij, welke het huwelijk en de zui- vere genoegens van het zelve verboodt , was nog onbekend, en volgends de regelen van den godsdienst, was het huwelijk ecrlijk onder allen; hec Digilized by Google o P V o E D ' N IV. Boes. 189 het oQgmerk van deze heilige verbindrems/e was het teelcn en opvoeden van heilige deugdzame kinderen', cn het aardfehe heil der echrgenoten in lievc en edeläartige kinderen gelegen. - — De flaatkunde beloonde hem, die veele kinde- ren verwekte, en aan den Staat burgers, aan de maatfehappij Icden fchonk. , , , Iloe is alles verbasterd! De godsdiehst lieeft zijnen invloed verloren , de wptgevende Mijs- heid fchijnt in dit opzigt tc zwijgen, cn in ons land wordt de bevolking nict aangemoedigd. —. Ondertusfehen zijn de denkbeeiden der men- fchen insgelijks veränderd. Kinderen zijn een last geworden. — VVanneer wij van de gelleld- heid der zeden van Nederland , met betrekkipg tot het Huwelijk, handelen , zullen wij hier van meer zeggen. Te dezer plaatze zij het genoeg, aan. te merken , dat de ver.bastering der zeden bij veelen in den burgerftand en ge- ringer foort van lieden , zoo groot is , dat zelf» de natuurlijke liefde er onder lijdt. i, Gcheele dagen ,moet het kleine fchepzel . in de wieg of in de kindcrlloel doorbrengen , om dat het voor de moeder geen lust , maar ver- driet is, het zelve in de handen en op den fchoot te hebben; en naauwiijks kan het praa- ten, of het wordt, ten einde het in huis mi- me, en de vrouw gemak hebbe, na een kin- dcrfchooltjen gebracht, daar het den gcheelen dag Digitized by Google OPVOEDINC. 190 <?ag , onder het opzigt van eene fchoolvrouw , in een eng venrek, het welk door eene bedorvcn lucht , uit hoofde der uitwaasfcmingcn van zoo veele kinderen, allemadeeligst is voor de gc- zondheid, moet doorbrengen. — Wanneer het ’s avonds t’huis komt , wordt het fpocdig naa bed gelegd, en das hebbcn de ouders weinig of gern werk met het kind. Deze kindcrfchoolen doorloopen hebbende , worden de kinderen bij den meefter op fchool bezorgd, om in het lezen en fchrijven onder- wezen te worden. Hoe het met de fchoo- len gefteld zij, zal on« dra nader blijken. — Doch al waren deze fchoolen wel ingericht, al waren de meefters in dezelven bekwaame, naarfti- ge , ijverige mannen , dcvvijl zij echter alles doen mocten, en men van hun alles verwacht, zonder dat ‘ de ouders zieh cenige mocite getroosten » om de fchool-lesfen in de tusfehen - uuren met de kinderen te herhaalen, of de kinderen zelven in het lezen of fchrijven te oefenen, en tot vlijt äan te fpooren, kan men ligt opmaaken, welke de vorderingen der kinderen op deze fchoolen zijn. — ’ Men behoeft zieh uit dien hoofde niet te verwonderen, dat onder de Nederlanders eene ZOO groote menigte is , die bunne moedertaal niet dan gcbrekTijk lezen, en nog gebreklijker fchrijven kunnen, zünde naauvvlijks in Unat, ora lieh in eenen brief verftaanbaar uit te drukken, zon- Digitized by Google O P V O E D l N IV. BotK. spt zonder de fouten in zzn -ncrking re hemen, welke zij de eerfte grondregelcn der Nedertandfche fpelling begann. • Met ddn woord , de kindcren merken de fchoolen aan, als dwang- en tuchthuizen, cn t'huis worden zij verwaarioosd. Zie daar bet gewoon beloop van de opvoeding in den bur- gerlhnd ! ' De kindertucht wordt door de ouders nief geöefend, als van ouders; maar met llrengheid , onder vervoerinsen van drift, waardoor den kin- deren eene flaafTche vreeze en blohartigheid wordt ingeboe/emd, die met den aan van vrije Repu- hlikeinen voHhekt ftrijdig zijn. Daar echter % eene flaafTche opvoeding , in eenen vrijen Staat ingevoerd, ten gevolge moet hebben, dat de m<ied der bürgeren omzemiwd en daardoor ge- legenheid gegeven wordt , om de grondvcsten van het algeraeen belang omver te rukkcn. Zeker! dit is een gebrek, welk, hoe alge- »een het ook plaats hebbe, echter doo^jk i* in de gevolgen, dat men in de opvoeding der kinderen , meer met wHlekeorig en volftrekt ge* zag, dikwijls naar Inimen, aan welken geme- fijkheid, en deze of gene ongenocglijke omftan- digheden, de ouders ooderworpen maaken, om* trent de kraderen te werk gaat, dan met ovcr* tuigende vermaaningen of vrienddijke en HeftaK- ge beftmuringen. — Hoe mcnfg ecWiarttg kind, Wiens Digitized by Coogie O P V O E D I N G. Wiens aanicg gefchikt was^ om een voortreflijk niensch te vormen , is hierdoor verbasterd tos eene flaaflehe geäarthcid. . Hot verhardt ' zieh tegen bchandelingen , die alleen voor flaaven , of voor het redcnloze vee , gefchikt zijn, , — ^ Het wordt. halsftarrig, koppig, ftuursch, en dit alles is enkel het gevolg van deze ongelijke ftrengheid der ouderen , die ftrijdt met de natuurlijke zucht tot.vRijHEio, welke nojging in de vrijc zielen van geboren Nedcrlanders aangekwcckt, en nooit onderdrukt behoor4e tc worden. . Ik zeg, ongelijke ftrengheid! -• — In hoe vecle huisgezinnen , heb ik opgemerkt , dat op den ^enen tijd den kinderen alles werdt ingc- willigd ; zij deeden volftrekt , Wat zij wilden , zelfs plocgden zij daaden , die de bcginzclen van fnoode ondeugden in zieh belluiten , en noch vader , noch moeder , bekreunden zieh daar oni y men lagchte hen zelfs toe , en geen uur daar- na , wanneer ’er flechts iet tusfehen beiden go- komen was , waardoor het hoofd van vadec of moeder niet wcl ftondt , werden diezelfde kin-- deren, om eene beuzeling ,, om cene kinderlijka kleinighcid, geflagen, gefchopt, mishandeld, met alle de woede van dwingelanden , met alle ds Vervoeringen van driften en zelfs wreedheid.. — En zullen wij ons venvonderen , dat zulke hin- deren Dorsch, hoofdig, lang bezield, wraalizpch- Digitized by Google o P V o E D I N C- IV. Bom. 6g, Tnei woord een fanJCiHnengzel van alle rampzalige zedelijke gebrckcn worden? En omttent welke kinderen oefenc men deze ftrengheid? Omtrent zulken , \velken_ men bij het eerftc onduiken der .verftands - Vermögens alles heeft ingcwilligd. De menfehen be- grijpen niet , dat het eerfte tijdllip , waar in zieh de rede, het eigendom van den mensch, in de kindcriijke begrippen vertoont , zoo belangrijk is in het ftuk der opvoeding, dat van het recht waamemen van deze kosielijke opgcnblikkcn het geluk of ongeluk van het kind voor zijn ge- heel leven veeläl afhangt. In dat tijdperk kan raen gebreken met wortel en tak uitroeien, die anders nooit te overwinnen zijn, maar den mensch zijn gantfehe overige leven aanklee- ven. Het kind fclireit, men gceft het zijn wil, oni het Hechts te fusfen: vader beveelt dit menigwerf, om dat hem dit geluid vcrv-eelt; het kind dwingt, het heft de zwakke handjens op, flaat en krabt naar de moeder , het wordt ge- ftrccld. — VeiAVondert gij u, dat dit kind, wan- neer het, door deze vcrwaarloozing nu reeds ci- genzinnig en (lijfhoofdig geworden, naderband. met eene kwalijkgeplaatftc Hrcngheid wordt be- , handeld, wanneer het, dikwijls om ecncbeuzeling, geflagen, op eene kanter gefloten, in een hock gezet wordt , dat , zog ik , dit kind zieh tegen *ijne ouders, tegen alle tuebe verfaardt, en alle, 1. D£EL. 'N d# Digitized by Google / ip4 OPVOEDlNGw de hoedanigbeden vtn eene flaafTche ijd vei> krijgt? O gijy tederd en aandoenlijke moeders! ver- marloost het kleine kind niet. Zijn hart laac zieh tot alles vormen , als wijshdd het be- ftuurt. Hoe jong het zij, Indien het ergena om dwingt, Indien het naar u flaat, Indien hec kribbig Tolftrekt zijn hoofd wil opgevolgd heb- ben, verzet u daar tegen met moed en beleid; eene kleine beftraffing , geevenredigd naar de cederheid van het wigt, raaar emftig geroeend, zal het bebouden, zal bet bewaaren, dat die kwaad niet inwortele. E^ns zult gij dezeii ernst nodig hebben, maar dan ook jaaien zul- len verlopen , eer het kind weder zal oi^derftaan , om zieh tegen u te verzetten. Dits zuic gij u zelvcn bevrijden , van ooit ftrengheid te be- hoeven jegens uwe hinderen, en gij *oit u ^el- ▼en geiijk kunnen blijven. Nüoit zulr gij, moeders, dan genoodzaakc zijn de hulp der vaderlijke magt in tc roepen tegen de hinderen, het welk nu zoo algemeen b. jjg ffioeder heeft geen gezag, zij bedreigt de hinde- ren met vaders ftrengheid, en deze verwaarloosc die klagten, of zij porren hem, door verveeUng aan, om te verre te gaan in Ügchaamlijke ftrtf- fen re oefenen. Beiden even verderflijk. Kin.^ercn moeten vrolijk zijn. Deze is een hoofdrcgel in eene goede opvoeding. De vro- Digitized by Google 0 P V o E D I N G. IV. Boek. 105 vroli)kheid geefc hun eene vlugheid en levendig- heid, welke haare weldaadige ßraaJen door Jiun- nen gantfchen leeftijd veripreidr, Haast zai toch die tijd van onbekommerdheid voorbij vlie- gen, en door de zorgen en beflommeringcn van deze wereld vervangen worden. — Ook deze regel wordt in veele huisgezinnen verwaarloosd. Hec kind mag zieh, in tegenwoordigheid van va- der of moeder , naauwlijks verroeren , ledig kan her echter niet zijn, of het wordt dof, het ge- went zieh dan, om zieh aan hec oog der ou- deren te onttrekken, en nu worden zijne ver- maaken dikwijls booze ranken en' fpooriooshC' den, welke, onder het ouderlijk oog, heilzame artzenijen voor ziel en ligehaam beiden hadden können zijn. Zal ik hier melden, hoe men reeds vroeg den kinderen onifteltenisfen en vrees aanjaagt, wanneer men hen vervaar: met bedreigingen van den zoogenoemden buUebak, of den zwanen man, die hen zal raedenemen, of opeten, Indien zij niet zoet zijn en daadlijk gehoorzaamen ? * Onb^rijpelijk is het, dat, niettegenftaandc deze vermaaningen zoo vaak herhaald' zijn, echter de* re zorgelijke gewoonte blijft ihndhoudea — — Hoe wordt het feest van St. nikolaas op den zesden December niet vrij algemeen in oni fand gevierd. Reeds eenige wecken te vooren, wordt de aandacht der kleinen oplettend ge« N 2 maakt C;3..»od by Google OPVOEDING. 196 maakc op de komst vTin dezen heiligen; hij zal onderzoek doen, of zij wel leeren, hij zal met zijn paard de fchoorfteen inrijden, en voor hun, Indien zij zoet zijn, allerlcie lekkemiien, en ban- ket brengen, doch zo zij niec zoet zijn, eene gard of roede. -r — Als nu de dag, dien de hinderen, onder vree^e en hoop, te gemoec heb- ben gezien , eindelijk gekomen is ; dan ipeelen de dienstboden, dikwijis vaJer of moeder zelf, voor St. nikolaas, laten uit den ^6nen of anderen duifteren hoek eene holle ftem hoo- ren, rammclen met kettingen, takelen zieh akelig toe , en jaagen dikwerf den kleinen de ftuipen op het lijf. Op verlcheiden plaatzen van ons land, biizonderop de dorpen, lopen opgefchoten jongens vervaarlijk toegemaakt, met kettingen enz. tlien avond längs den weg, en niemand bclet het; dus worden de buigzaame en wecke ge- moeden der kinderen doOr bijgeloovige vreeze ingenomen, die zij, volwasfen zijnde, zelfs niet kunnen overwinnen, en die een voedzel zijn,. voor allerhande dweeperij en verbeeldingen. — Of 00k wel , dewijl de ’ kinderen naderhand de ongegrondheid van hunne vrees vememen , en gewaar worden , dat dit verdichtzelen waren , om hen in toom te houden, vervallen zij tot het ander uiterfte van een volftrekt ongeloof, en bcfchouwen den godsdienst zelven, niet beter dan een zoodanig verdichtzcl , om hen, nu vol- wa^ \ Digitized by Google OPV Boek. igy vasfen Tr.cnfchen , op gelijJfC wijzc te beteu- gclen, gelijk in hunne kind-'heid door de ijde- le verfchrikkingcn van St. nikolaas plaacs hadt ■ ' ; t Hoe vcele ouders, die zoo met hunne kinde- rcn ziin ingenomcn , dat zij dezelvcn in derzel- ver bijzijn prijzen, en dus de nacuurlijke ver- Waandheid voeden ; en dit prijzen bepaalt zieh niet tot waai li k goedc hoedanigheden , maar tot de fchoonhe’d, kleeding, of opCchik, bijzonder heeft dit plaats omtrent meisjens. Deze wor- den van kinds af gdlrecid , gevleid , in haare gril’.iglicden opgevolgd, vcr\olgcnd.s aan den op- fchik gewend, cn daar in geprezen. Dit legt onbetwistbaar den grond tot eenen onver- draagliiken hoogmoed,- cn eene nadeelige zucht tot de allesbedcrvcnde wcelde. Naarmate de keuze en het plan der ouderen zieh don bepaald heeft, wordt nu de opvoeding verder ingericht. Menig kind wordt aan een handwerk gezet , wiens edele begaafdheden en zielsvcrmogens het in ftaat zouden Hellen , om eenen wijderen werkkring met eere te ver- vullen. — Doch dit is nog de beste zijde. — 2^ulk een kind zal toch naderhand in zijnen kring kunnen uitmunten, en een genoeglijk leven kun< nen genieten; maar de zucht, om groot te zijn, of hunne kinderen groot te zien, heeft veelen uit den burgerftand ingenomen, daaröm worden de jongens al vroeg gefchikt tot de pen, men beftelt hen op een komtoir bij eenen beämt- fchrijver of plijtbczorger (notaris of prokureur,') met Digitized by Coogle OPVOEDING. IV. Boek. 199 met hoop en uitzicht , om met den tijd een ambtjen te bejaagen , en daardoor een belh..n te hebben, ten welken einde menig burger laag genoeg bukc voor dezen of genen aanzienlijkcn man, om door deszelfs gunsi, of invlocd, zijne oogmerken te bcreiken. — Ja, het geen nog flimmer is, menig kind wordt in de wieg reeds beftemd en vo<»’befchikt tot de ftudirä, om een predikant , of advokaat te worden , en welke nadeelen daaniit voortvloeien , zal bet vervolg van dit werk aan ona cmtdekken. 4» N 4 .r ■ Google VIER- VIERDE HOOFDSTUK. IMijn hart blocdt, Nederlandtrs! wanne«r ik in het befchouweii, hoe het mec de opvoeding bij u ftaac, ncdcrdaale tot de geringe klasfc van het gemeen , cn tot den grooten hoop der land* lieden, boeren, eii visfchers. De mensch- lievendheid Hort eene'traan van medelijden, dat 2ulk een aantal menfehen, wapt het gemeen, de boeren en visfchers, bewooners van onze zee- dorpen , cn llranden , maaken in Nederland geen gering gedcelte uit der natie, zoo volftrekt van gecne opvoeding weten, maar dat huniie kinde- i ren zoo verwaarloosd worden, in een land, fn het welk bcfchaafdheid van zeden en christen- godsdienst reeds eeuwen lang een weldaadig licht hebben verfpreid. De kinderen der gemecne lieden in de flc- den, zulken uitgezonderd , die, omdat de oiiders bedecling trekken , op de diakonic- of armfclioo- len cenigen tijd onderwijs ontvangen, blijven volflrekc oncbloot van alle kundigheden, van alle bcginzelen. Zij leeren noch lezen , noch fchrijven , noch ier. Aan hunne onbefchaafdo ouders hebben zij niet dan voorbeelden van on- bcfchaafdhcid. Ontmoet men niet, door deze vcrwaarlozing der opvoeding , menfehen ge- noeg onder onze geringe lieden , die volilrekt van het Digitized by Google 0 P V O E D I N G. IV. Boek. aoi Jiet vee niet onderfcheidcn zijn dan door de jnenschlijke gedaante, en dat zij het gcbruik der •fpraak hebbcn, maar die anders van den 66nen dag op den anderen voortleeven, gelijk de re- denloze dieren. • Men zie op onze ftraaten, bijzonder in de ttchterhoeken , en hoore de kinderen van het gemeen, en men zal deze klagten door eene te ^oevige ondervinding rechevaardigen. Wel- ke ruwheid, welke barbaarschheid midden onder een befchaafd volk! Welke treurige voor> vitzigten voor hec toekomendc ! wanc niets is zekerer, dan dac zoodamige vcrbascering en bar- baarschheid nooit ftilllaac, maar van kwaad tot «rger voortftapt. Veele, zeer veele oraftandigheden lopen Ta- rnen, om te doen vreezen, dat hieromtrent in het eerst geene verbetering te hoopen is. — Door het verval van onze handwerken en fa- brieken, fton het gemeen hoe langer hoc die- per in eene treurige armoede, die niet verre af fs van het 'uiterlle gobrek. Daardoor wordt de menschlijke ziel ten gronde gedrukt, zij verliest gehcel de bezeffen van haare waarde, en wat prijs zou zij dan weten te Hellen op de kinde- ren ? zij ziet , gchecl te nedergeflagen , regen alle mocite op , en zal zij dan ondememen, de opvoeding'der kinderen te behartigen? Zij heeft alle gevoel van tederheid en menschlijk- N 5 heid Digitized by Google SOS OPVOEDING. heid verloren door de verächtins;, waaraan zij, uic hoofde van haare amioede, is bloocgcfteld, hoe zou zij dan aandoenlijk zijn voor de kinde- ren, wier getal haare behoeften vcigroot, e» voor welken zij geen onderhoud heeft? Hec is waar , de diakonie- en armfchoolen zijn in veelen van onze fteden opgerccht, 'om die voortlopend kwaad te (hiiten, maar fchoon zif niec gchecl vruchteloos zijn, en er enkele hin- deren de bcginzelen van lezen en fchrijven onc- vangen, echter over het gros genoraen, kunnen zij het bedoelde oogmerk niet bereiken; en de meeften vergeten dra, in de armoede diep ne- dergeftort, dat weinige, hetwelk zij in den kör- ten tijd , dien zij op deze fchoolen hebben doorgebracht, misfehien geieerd hadden. En ach! wie zorgt voor de opvoeding van bet gemeen ! Helaas ! deze groote hoop van onze medemwifchen fchijnt van allen verlaten te worden! — i— Niemand ziet naar hen om, ten einde hen eens uit de onbefchaafdhcid te trek- ken, en tot menfehen, tot nuttige leden der maatfehappij , te vormen. — En NeSrlanä heeft er ZOO veel belang bij! als dit gemeen gehed bedon’cn zal zijn, wat zal er van Neirland worden ! Verlaten wij de fteden, om het platte land, en onze landlieden te bezoeken. — Welke on- künde! — De bocren - kinderen genieten niet veel Digilized by Coogie O P V o E D I N G. IV. Boek. aoj yeel meer of bccer opvoeding, dan die des ge- oteencn volks zij gaan misfchien ccn jaai: twee of drie fchool in het dorpsfchool, doch welke vorderingen zij daar können maaken, zal ons het volgende hoofdihik leeren. Veelen worden niet naa fchool gezondcn, maar groelen zonder eenig onderwijs te genietcn, op, m blijv’en even dom en onkundig, als het vee, daar zij mede vcrkeeren. Men hecft zelfs voorbeelden, dar, wanneer een wakker geeflelij- ke, die meer dan zijn beflaan en levens-onder- houd met zijn ambi bedoelt, zieh moeite geeft, om den kinderen zijner dorpelingen eenige bete- re kundigheden in te boezemen , de ouders zieh wrzetten, zieh over nieuwigheden bcklaagen, en vecl liever zien, dac zij in hunnc domheid en ongevoeligheid voortleeven. Onzc visfehers, onze kustbewchoners en eilan- ders, zouden, in het midden van hunne eenvou* wigheid, zeer goede gelegenheid hebboi, dat hunne kinderen in de tedere jeugd iet leerden, welk hon nuttig Ware; en toen ik voor vijfen- twintig jaaren gelegenheid had, met veelen van dezen te verkeeren, waren er nog overblijfzcls van zuebr en ijver, om de jeugd goede zeden en kundigheden in te prenten , welken hun in hunne omftandighedcn te ftade konden komen , om hen , hoe eenvouwig zij dan ook mogten wezen, echter eerlijke en deugdzanie menfehen te Digitized by Google *04 OPVOEDING. te maaken ; maar hoe is ook bij dezen allei vervallen ! Ik heb , na dit tijdsverloop , we- der gelegenheid gehad om hunne wijze van opvoeding gade te flaan, cn ze bij - die vorige jaaren te vergelüken , doch heb met Icedwezen gczien , dat ook zij mecr cn meer verbaste- ren. Ook bij hun neemt de armoede en het gebrck de overhand, en de lust en moed bezwi^kt; de gevolgen daarvan openbaaren zieh in de opTOcding der kinderen. • ■ Zie daar, Nederlanders ! eene körte maar waar* Bchtigo fchetze van den ftaat en toelland der op- voeding in uw land ik heb niets gezegd, dan de treurige ervaoring u zelven elk oogenblik leeren kan , indien gij Hechts de oogen opheft. — ’ Ik heb niets gezegd, dat gij zelven niet erkent, wanneer gij klaagt over den inoedwil der kin- deren , over de bedorvenheid van uwe eigene kinderen , dat gij van dezelven geenc vreugde , geene hartelijke liefde geniet. Hoe geem had ik vrolijker gefchilderd! hoe zou ik inij verlustigd hebben , indien ik AccV- landsch jeugd had mögen befchouwen , door eene zorgvuldige opvoeding en beichaving, ge- lijk aan cen plantzoen van jonge planten en vruchtboomen , welken hoope geven , dat zij den tuin van Nederland tot fierqad en nut zul- len verflrekkcn , cn deszelfs luider en fchoon- heid eens doen gelijk wezen, zo niet overtref- Digitized by Coogle O P V O E D I N G. IV. Boek. 205 fen dien , welken hij , door loof cn vruchten , vertoonde , ten tijde onzer voorvaderen, Zij, die fmaak bezicten , zuJlcn aan de ftroef- heid van den ftijl in die boek ligt ontwaaren, hoe dikwijls mijne pen bezweck , omdat mijn menschlicvend han te zeer bekleiiid was , om mijne gedaebteo vnj en los uic ce drukken. * VIJF- Digitized by Coogie * VIJFDE HOOFDSTUK. • Ondcr de middelen, welke de tedere jeugd kunnen bcfchaaven, en bet verftand en hart der kindercn , met nuttige kundlgheden en gocde grondbeginzelen verrijken, en hen dus vormen tot nuttige Jeden der famenleving, zijn, buiten allen kijf, de fchoolen te rekenen. — Men heeft die onder alle volken, welke eenigzins op den naam van befchaafdheid gezet zijn, en de ove- righeid zelve heeft in verfcheiden Landen zieh dcrzelver welvaard aangetrokken , en niet min van tijd tot tijd in ons land. Alle bemin- naars van hun vaderland vestigden op den bloei of het verval der fchoolen hunne aandacht, zij merkten dezelven aan als het onfeilbaar voorte- ken van den aanftaanden bloei of van den naa- kenden ondeigang des lands. E^ne onzer Nederlandfche genootfehappen heeft, niet veelc jaaren geleden, de kundige en deugdzame men- fchen-vrienden opgeipoord, om eene opgave te doen, hoe het met de fchoolen in Nederlanä gefteld wäre, en wij weten, hoe wakkere man- nen dies tijds daarvan verflag hebben gedaan, een verflag , niets min dan gunftig, maar vccl- meer zoodanig, dat het alle liefhebbers van Nederland met droef heid , met fchaamte , vervuld heeft , fchoon tevens toen en zedert meerraaalen inid- Digitized by Coogle O P V O E D I N G. IV. Boek. »07 middelen ter verbecering z'ijn voorgeflagen. Doch welken, door de rampen der tijdcn, of niet wcrkftellig gemaakt cn beproefd , of ten minften van geene vrucht en uitwerking uewecst aijn; zoodat wij er over hec geheei geen beter getuigenis van dragen können. Ondenusfehen mocc ik bekennen, dat ik hec als een bederf voor onze Nederlahfche jeugd aanmerk, en ik twijfel niet, of alle weldenken- den zullen het met mij zijn , welk, onder voorwendzel van de heerfchende gebreken in onze fchoolen , meer en mecr de overiiand neemt, dat men de kinderen t’huis leermeeilcn geeft, gelijk veelen onder de rijken, aanzien- lijken en vermögenden in ora land die ge- woonte volgen; terwijl de geringe lieden in de Heden, en ten platten lande, door de crmoc- de verhinderd worden , om faunne kinderen op fchool te zenden, zoodat het getal der leer- lingen op de fchoolen , bijzonder ten platten lande, op fommige plaatzen genoegzaam de helft kleiner is, dan voor eenige weinige jaaren. — Alleen de iniddenlland zendt zijne kinderen, otn loch van derzelver last over dag on:flagen te zijn, reeds vroeg, cn dan zelfs al te vroeg, naar' de kleine kinderfchoolen , gelijk wij in ’t voor- gaande hoofostük zagen. Door dit verwaarlozen der fchoolen, omzinkt den fcboolmecHeren geheei de nioed; bijzonder op Digitized by Google 4o8 OPVOEDING. op het platte land , alwaar zij een fober inkomcn hebben , het welk naauwlijks noemenswaardig is, cn het welk nu, door het min getal van fchoolkindereri , nog zoo aanmerklijk inkrimpt ; maar ook in de ftcden vait het wakkcrcn fchool- meeflcrs vcrdrictclijk , dat hunnc fchoolen niet, verwaardigd worden, met de tcgenwoordigheid van hinderen van aanzienlijke en voomame ge- boorte. En dat het voor de zeden dezer jonge lieden zelven nadeelig is, dat zij op deze wiize verfteken zijn van de verkeering met andere hinderen, bijzonder uit den burgerftand, is reeds in het voorgaande aangemerkt. De waare grondflag van een vrij gemeenebest beftaat daar in, dat er eene zekere gelijkheid, eene over- eenftemming , harmonie der gemoeden plaats heeft, en dat de leden van hctzelve elkandcren wederzijdsch cn onderling achting weten toe ce dragen, doch wannecr die kinders van de fchoolen worden afgehouden, en op zieh zelven t’ huis onderwezen , leeren zij dra zieh zelven als hooger wezens aanzien, en mindere rangen, met veröntwaardiging , befchouwen, en dus be- gint de band der overeenftemraing los te fchie- ten, en de waare grondflag van een vrij gemee- nebest te wankelen. Met de kinieren der geringe lieden is het nog vcel erger; wannecr deze geheel van de fchoolen worden afgehouden , zijn zij van alle ver- Digitized by Coogle o P V O E D I N G. IV. Boek. aop vermaaningen , van alle goede leslen , van alle betaamlijke ondorgefchiktheid, vervretmd, en van alle opvoeding beroofd. Hoe zeer ook de fchoolen in verval zijn , nogthans in dezelven leert en verbetert het 6^ne kind het ander; de betaamlijke eerzucht, om el-, kanderen te overtreffen, kan worden opgewekt; al fpeelende worden de jongens allengs genezen vau zeer aanmerklijke gebreken, die in ’t hart huisves- ten, en waartoe zij , in den kring der eigen huisge- nooten, geene zoo gunftige gelegenheid aantreffen. Onze fchoolen zijn , kleine kinderfchooltjens , lees- en fchrijffchoolen , Franfche fchoolen , Latijnfche fchoolen , en kostfchoolen. Van de Latijnlche fchoolen, en derzelver tegenwoor- dige gefteldheid, zullen wij best fpreken in het HOOFDSTUK, in het welk wij den ftaat der gclccrdheid in Neäerland befchouwen. Wat de kleine kinderfchooltjens betreft, zij konden eene groote nuttigheid hebben, Indien zij wel werden ingericht. — Het is , in de daad , nuttig , dat de eerfte gronden van befchaa- ving gel^d zijn, en mag ik mij dus uitdruk- ken , dat de eerfte bolfter er af is, voor dat de kinderen bij den fchoölmeefter befteld wor- den , dat zij ten minflen het a. b. c. magtig zijn , en war fpellen kunnen ; de voorbeelden der fchoolen ten platten lande, waar men znlke kinderlchoolqens mist , leeren - die ten duide- I.' DEEL. O lijk- \ Digitized by Coogie ato OPVOEDING. lijkften; nu moeten, in den burgerftand ten min- ften, de ouders zclven deze ccrfte beginzelcn in de kinderen brengen , of het zal aan dcze kinderfchooltjens zijn toebeirouwd. Deze kinderfchooltjens zijn doorgiands enge, kleine vertrekjens, daar de tedere kinderen ee- ne ongezonde lucht inädemen ; ook worden , gelijk wij reeds zeiden , de kinderen te jong derwaards gebracht, en moeten daar, eenen ge- ruimen lijd van den dag, in hunnen kinder- Jloel doorbrengen , zonder ' de zoo nodige beweging te genieren, hoewel dit min of meer vergoed wordt door de grootere vrqheid, wel- ke in deze fchooltjens pleegt te heerfchen. — De manicr van onderwijs is in deze fchoolt- jens, genoegzaam algeraeen, de volgende:^ de feboolvoogdes , dooi^aands eene bejaarde vrouw , heft het Ottze Vadet y het Geloof cn de Tieu Ceboden aan op zeekeren teemächtigen cn zingen- den toon ,en wordt door alle de kinderen gevolgd, die dit allen te gelijk, elk op zijne wijze, na- 2ingcn. Dit noemt men bidden ! vervolgends wordt, op denrdfden ringenden toon , een vraag- jen of etlijk, uit het boekjen van borstius, Yoorgezegd en nagezongen. Dan komt de trom- mcl met koekjens voor den dag, en matre» deck aan elk uit denzelven, en heeft daar van een dubbcl voordccl, de kinderen worden met haar ingenomen, en zij trekt van d* ouders een Digitized by Google 1 O P V O E D I N G. IV. Boec &ii een zoet winstjen. Doch, wie zal het de floof tnisgunoen, indicn zij de kinderen flccbts wel behandele? en niet ce veel mec dit Ibort van goed, welk te veel (lijm in de zwakke maag- jens brengt, opvulle?. — Nu begint weder het fchoolwerk, het a. b. wordt opgezegd, daar wordt gefpeld , gefpceld , gepraat , alles onder d6n. — Onbegrijpelijk, hoe het hoofd eener bejaarde vrouw het kan uichouden. Doch , Wat doct gewoontc niet? Indien deze fchoolvrouw zelve rechtmaatige denkbeeiden van den godsdienst, van de deugd, cn hoofdpligten van den mensch, bezat, zlj zou onbcfchrijflijk veel nuts (liebten kunnen , en zoo- danigen waren waardig, om in eerc gehouden ce worden. Maar deze fchoolvrouwen hebben zelden geklaarde dcnkbeelden van den godsdienst of 0 3 van :i". Google • IS OPVOEDING. van menfchen-kennis, of dergelijke; zij be- moeien zieh derhalven niet, om van lieverle- de het verlhnd der kinderen te verliebten , en dat met goede denkbeeiden van zaaken gcraeen- zaam te maaken; veeleer zijn deze vrouwqens dikwijls dvveepzick en bijgeloovig. En bocze- men veeläl den kinderen naargccstigc voor- oordeclen van den godsdienst, harde denkbeei- den van den besten en grootften vader in de hemclen in, welke vooröordeelen veelen dezer kinderen blijven aankleeven , en hen insgelijks dweepziek en bijgeloovig, of bij tegenftelling , ongeloovig maaken. Volgen wij het kind, daar het nu naar den meefter gebracht wordt , om te leeren lezen , fchrijvcn , en cijfferen , voor dezen ook psalmen zingen, maar dit laatfte raakt genoegzaam ge- heel buiten gebruik. Deze meefters, zon- der dat wij dit echter van allen willen getui- gen, doch de braaven en verftandigen zullen zieh niet toepasfen , het geen van hun niet ge- zegd is, rij verdienen te raeer de goedkeuring der menfehen-vrienden, hoc kleiner hun ge- tal zij, deze meefters, zeg ik, zijn hcel dik- wils menfehen, vol ijdelen waan en zelfsverbed- ding, en het geen men in den eigenlijken zin pedanten en fchoolvosfen noemt. Men kan hen , aan hunne houding , aan hunne fpraak , aan hunnen gang, kennen , en op bet ecrfte gezicht Digitized'by Google O P V O E D I N G. IV. Boek. »13 icggen : zie «faar ccn fchoolmeester ! Dat zij de plak voeren ^ en een gantsch fchool met kindc- ren beduuren en regeeren, boczemt hun zulke denkbeeldcn van hoogmoed en heerschzucht in , dat menig braaf leeraar op het platte land , waar dezc mecllcrs, door hunnen invloed op de ge* meente , deze hunnc gebreken den vrijen teugel kunnen vieren , daar onder heeft moeten züch- ten. Ondertusfchen verftaan zij niets van die dingen , welken zij aan de kinderen leeren zullen, en die tot hun onderwijs behooren; zij kennen zelfs geheel niet , of flechts oppervlak- kig en middelmatig, de eerde gronden van onze moedcrtaal. Hunne fchrijfkunst beihiat veelal in het papier met allerhande krullen en trekken te vervullen , en het is zeker, dat men op de postkomtooren de brieven, die van fchoolmee- ßers komen, aan de krullen en treklctters op het opfchrift altijd onderfcheiden kan. — Hun- ne cijfferkunde is kunstwerktuiglijk , maar niet oordeelkunde, zij wcten zelven niet , waaröm men op dezc en op gecne andere wijzc werkt, maar volgcn flechts lettcrlijk hun bock. enz. Wel- ke vorderingen zullen de kinderen van het on. derwijs van zoodanige onkundige en verwaande menfehen trekken? Wanneer men een kind, welk een jaar of zes heeft fchool gegaan, dens onderzoekt , wat heeft het geleerd? welke kundigheden heeft het O 3 vor. Digitized by Google #1+ OPVOEDING. verkrcgen? Het zal misfchien gebrekig lezen, zondcr echter iet van den zin te verftaan ; hec zal misfchien eene goede letter weten te maa- ken, doch men neme de proef, en zegge het iet voor, om te fchrijven, heinel! welke fpel- üng! op elk woord ftaat het kind verlegen, welke letters men gebruiken moet, om een woord famen te ftellcn ! van de onderfchei- diiigcn van de geflachten der naamwoorden heeft het nooit den meefter hooren fpre- ken ; zinfnijdingen gebruikt het niet ; het ge- bruik van dezelven, fchoon het in fommige fchoolboekjens wordt aangeroerd , heeft de mee- fler nooit aangewezen. En nu Icze men , het gecn het kind gefchreven heeft. Het is vol- ftrekt geen Hollandsch ! en onleeshaar , omdat het fchrift , zonder zinfnijdingen , maar 66n ' woord uitmaakt , gelijk de Jooden van de bude affchrifren van hunne wet getuigen. — Nog veel treuriger zal het zijn , Indien men }iet kind zelf een brief of ander opftel, hoe klein ook , gebiedt op te ftellen ; hier vindt het zieh geheel verlegen , en weet geen begin of flot te vinden, Geen wonder! want dei^elijke oefeningen zijn in de fchoolen niet in gebrüik. Het kind leert ook op deze fchoolen niets \’an zedenkunde, van de pligten, welken het nu als kind, cn naderhand 6^ns als jongejing, man, vader, rcensch cn burger , zal hebben waar te r.e- Digitized by Google OPVOEDING. IV. Boek. J15 nemcn. — Het kind leert nicts van de gcfchicdcnis van het lan J , noch van deszeifs regecrings-verra , daar zijnzelfs onder de fchoolbockjens zoodanigen, welke voor den vrijen Nedet i ander geheel nicc gc- fchikt zijn, cn hem verkeerde, en eenen republi- kein onwaardige, dcnkbeelden kunnen inboezemen. Voomaamlijk is het vervaJ der fcIiooJen ten platten lande zeer zichtbaar; menigmaal hangt daar de begeving van het fchoolmccller-ambt af van eenen heer, die ’er,zonder naar de bekwaam- heid te zien , zijnen ouden tuinman , of zijnen lijf- knecht raede begiftigt. In veele dorpen ia het inkomen van den fchoolmeefter zoo gering, en zijne bezigheden zoo menigvuldig, warn hij is tevens kostet, klokluider, doodgraaver, lij- kebidder, dorps-fchrijver , collecteuren commies, al het welk in zijnen perfoon vereenigd wordt , om hem ten minften zoo veel inkomen te be- zorgen , dat hij met vrouw en kinderen bedaan kuni’e , en dii kan hij mct dit alles , nog naauw- lijks, — dat hij zijn fehoolwezen niet naar bc- hooren kan waarnemen , oflehoon hij 00k künde en vlijt en eenen goeden wil mögt bezitten , oük begeeft hem de nioed, dewijl het aantil Z'iner leerlingen zichtbaar vermindert, door de overhand nemende armoede, waar door veele ouders hunne kinderen niet naar fchool zenden , of die naar vCrloop van twee of drie jaaren daar reeds weder afnemen. O 4 Ik Digitized by Google tt6 O P V O E D I N G. 