title: Urkundenbuch der stadt Braunschweig
creator: Hänselmann, Ludwig, 1834-1904 | Mack, Heinrich, 1867-
text: Vortmer, wen ok deme rade bedrijeplikter sache wedderstan in der Oldenstad, der sec nycht gern alleyne unterwyden willen, so mogen se to sec vorboden de totschworen, vn der rade darvan eyn myth dem anderen. Und is des to donde, so spreken de rade darumme bysunderen, vn eyn iovelk bringt in seine antwort, vn don eindrechtlik wen se daran to donde haben. Van tohopegande des rades imme Haghen alse van oren ammechten, camereren, heren, und richterherren. Vortmer schal me weten, dat de rede der andern wykbelde, alse imme Haghen, in der Niggenstad, in der Oldenwyk, vn imme Sacke, ok tohope ganz eyn iovelk in synem wykbelde, vn raden alse van den in der Oldenstad vorghescrewen is, unterwylen de rade alleyne, unterwylen de rade un radesworen, wen des to donde is, vn setzen ore ammechte de eyn iovelk rad in. synem wykbelde plecht to bebbende. Bescheydeliken geyt de rade imme Haghen zusammen alle — wenn nul virledach is wen de klocke sleyt. Und wen se erst zusammen gat, beyelet se one de slotele, alse to dem Wendedore., to dem Vallersleueschen dore, vn to dem Steyndore, io twen eyn dore to slutene, vn setzen ore ammechte. To dem ersten eynen camerer, de schal de came- rye vorwaren imme Haghen alse vorghescreuen is van dem camerer in der Oldenstad, vn vor dem gemeinen räde darvan rekenen. Dussem camerer antwoorde, me — Vormer settet de rad imme Sacke tohope alle - yd en were dat grote fest dat bouene tijgens, dat de klokke eyn slijk na middaghe, unde raden vor oren wykbelde unde oren inwonere in der wyse alse voorghescreven is. Unde wen se erst tohope gan, so setten se oren ammechte. To dem ersten eynen cammerer, de de cammerye voorwaart unde darvan rekt alse voorghescreven is. Unde deme bevelet me de slotele to dem schappe, to der lütteken camere uppe der dorntzen, to der besmededen kesten in der lütteken camere, to dem grashaue unde siveren schalen. Ok syn dar andere slotele, alse to der lade dar des wykbeldes priviliegia inne syn, unde to der andere kesten up der dorntzen: de bewaart de burgemeester dre onder sek. Vormer setten se ut orem hope twe richteren, de by dat gherichte gan alse van den anderen wykbelden voorghescreven is. xxxv . Van des gemeinen raden ammechten alse van den iuven dede tins edder gud kopen edder vorkopen. Voor de raad, alse de rad gescha is, und de ammechte op welke wykbelde de raad onder sek op dem wykbelde plegen to havende, so zal men weten, dat de gemeente raad dusser naghescreuwen ammechte plegen to setten ende to havende van de gemeente stad weggenomen. To de eerste zette de gemeente raad und biddet over wie uit deme raad und den radsworen, de sek daar mee behandeld met raad und hulp des raads, dem raad und de stad eent edder ander goed to komende, wedeschattestins edder liefdicht bij dem raad to vorkopende, und den to minnerende und afstelendes word dem raad und one dat dukte bequeme wesent. Und dusser vier biddet men drie uit de Oldenstad, een uit dem Haaghen, und een uit de Negenstad. Und de raad antwoordt one darto een kostend op de muntsmede met drie sloten, daar sie dat geld und or rekenboek ingehen zullen. De sloten hebben elk een overste een uit de Oldenstad, de andere een uit dem Haaghen, de dritten de uit de Negenstad. Ook zal sie dem raad rekeneen, wanneer den oudsten und one hun dukte, dat des behoef was. xxxvj Van de zeven buidelheren. Vortmer sette vande bidden de ghemene rad opperen zevenen deme rade vande radsworen, de der meinen stad opname vande uitgevorte voorengeschuken, alz twe vtdere Oudenstad, twe vtdere de Haaghen, eenen vtdere de Negenstad, eenen vtdere de Oudenwyk, vnde eenen vtdere dem Sacke. Dussen zeven schal de ghemene rad antwoorden vnde opvolgen laten alle wat dem rade werd gebracht in de tollenbode in de beyden zeskesten, dat zij winzisse, beertollen, van den tegevallen, van deme Notbergh, Lintbergh, mettenpenninghe vnde word van dat zij dat men in de twe zeskesten plecht to schuumende: daar mogen zij to gan eenvoudig puer de ver weekene edder van on dat bequeme wesen dunkt, vnde dat daar vtnemen, vnde op de muntsmeden brengen, vnde daar weer van uitgeven als hirna geschreven is. Ok schullen zij opvolgen wat dem rade van den wijnkelder gebracht mochten. Ok schullen zij geen de samengestelde vnde de muntmeesteren overantwoorden wat zij deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de vogelhebbers deme rade geven van de vogeldey. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Ok schoudens zij opvolgen wat de beroemde deme rade vooruit vnde de muntie. Vortmer schoudens zij vtnanghen alsdan geld als dem rade overblijft van dem schot boven den tins den de rade daarvan plecht to gevend, vnde wat van naschot velle in allen wykbelden, vnde wat de ghemene rade had van tinsen, als in punt op de muntie van den van kind, vnde des gelijk. "Weret ok dat dem ghemeynen rade we wat schuldig were van ghelde, dat scholden se ok vpnemen wen dat betalet werde. Ok scholden se vpnemen wat dem rade borede van testamenten edder van dem dridden penninghe van gifte edder van eruatele buten der stad, vnde wat worde vor de birrschop bouen eynem gouden. Vnde wat se aldus vpnemen dat scholden se bringhen vppe de muntsmede in der Oldenstad, vnde dat teilen, weghen, vnde in der bok scryuen, pennighe vor pennighe, ghelt vor ghelt, pagiment vor pagiment alse one dat worde, vnde scholden dar wedder van utgeven alse hierna ghescreven is. To dem ersten slete vp den sloten de dem rade stan, slete vnde koste upp dem marstalle, alse an perden, an vodere, der stalwerdere Ion, des houetmannes vnde der denere sold, vnde hoffslach. Ok scholden se utgeven teringhe buten der stad den de van des rades weghen ut were nen, item wat de herschap dem rade van Brunswick kostet, item wat de rade vorgifst vnde vorschenket, vnde wat de erewyn kostet, vortmer wat deme rade orleghe vnde hervarde kosten. Item schullen se utgeven to den lantweren to rumende vnde to beterende, item to pladerende, item to der ghemeynen stad buwe, item molenslete, item bodelon. Vortmer scholden se ghelt lenen darto dat men de teyghelhuse, den Notberch vnde den Lyntberch mede bearbieden lete. Ok scholden se hyrvan utgeven alle den anval der ghemeynen stad, alse me dat van orer vpname vorderst don kunne. Voor de schilderij 'schaal' antwoorddeussen voorheens zeven van de sloten toe den grootsten in de tuin, en de sloten zijn zo veel toe een kasteel, en de schaal mag deelen, alsof ik zo vele domeinen toe iogeleker kasteel eentje sloten. Ook schaak ik geen antwoord, dat de kasteel op de smeder, de heffet vijf sloten en vijf sloten, daar ze in bewaren mogen, ook rekenboek en des rades geld, en de sloten scholden hebben, de twee van de Oldenstad, maken een schaak, twee van den Haag, maken een schaak, en een van de Nijgestad, maken een schaak, en de raad moest dusse zeven bidden, dat iedereen met zijn schaak, zullen sloten, en de anderen noemend, dat ze daar mee sloten, en dat ze loopt toe de kastelen ga in de Nijgestad, en weer van daar loopt ga op de smeder, en daar loopt blijven, zodat ze de penningsverdeling hebben, dat zilver gewogen en nagescreven, en ook daarvan weer uitgegeven was, ze toe de tijd uitgegeven zullen. En wat ze aldus handelen van opname en uitgifte, des schuldige ze in een jaar een boek schrijven, en de gemeente raad dat berekenen. Verder ook, dat dusser zeven welke vandaan gingen, zo mocht dat wykbeeld daar de twee waren, een ander in de stad zetten, alsof langzaam ging de weddenschap naar huis komen. Ook mocht de raad de eenemee van de Oldenstad doen een wesselsbode, de toegang tot de muntsmeder hoorde, en om een antwoord, dat geld dat toe de terreingemeente hoorde en toe de kleine gemeente uitgegeven, dat hij daarvan uitgeven, zodat langzaam ging ze alle zeven op de smeder gaan, zo mocht hij dat in de zeven boeken schrijven laten. Voor de gemeente rad van de stad en de toekomst, vroegen wij u, de gemeente raad, edelijk en tweder edelijk, tussen de oude stad, de nieuwe stad, en de Nieuwe Buitenstad. Ook, op rechtvaardige wijze, is dit, dat u onafhankelijk van de raad, gehouden tot het slagen, en vaak tot het daarvoor werd verleend dat meer geldes behoefte daar toe, dat u dat van de steden opnemt, en ongedeeld voorpenning teruggeeft, en u ook edelijk en genoegzaam bij hetustin van de gewijde tijd aanwezig bent, wanneer u het willen voorstellen, en voorwaren, dat de muntenmeester dat geld houdt in algemeen vertrouwen, alsof u dat bevelen heeft, en de muntenmeester vooruitgaat, en op een dag terugweegt, laten alsof hard als men dat vorgewogen heeft. Ook schulden zij edelijk en over twee geven den tien van de gemeente den tien daarvoor gehouden op zondag Michiëls dag, en wat er voor op de gemeente dat schulden zij antwoord den zeven van de gemeente stad buidel voorwaren op de smederij. Ook schulden zij edelijk en over twee dem raad toe zwaar de penning voor te koppen en te tellen, en des raden beste daar mee te doen, zilver edelijk en zwaar twijvend pennig daar mee te besteden, en zij en schulden daarvoor van tevoren niet te koste van te doen wanneer dat nu begrepen is. Ook schulden zij daarvan te rekenen wanneer de raad dat van Sne escheide. En wie dat voor houdt, zal met de gemeente en met de muntenmeester, dat vindt men wel een wijze in de boekdelen van de handelingen op de smederij. Voorzitter schalt me weten, dat de papier ghemakelijk en de gemeente rad onderwijlen se fruntelijk toehoep zetten en eenvagen als: Welke stichte edder pape to schuldighende hadde een borgervader edder inwoner, die de schuld on vervragt voor dem raad, daar de borgervader edder inwoner een pape to schuldiggen hadde, dat de schuld he don voor syn capittel en daar neven andere vervredigde gerecht te besokende, edder waar sec de vereniging die hadde. En konnten se sec daar niet richten, zetten se dat op acht personen, alse ver van de papier ene ver van des raden wegen, die se die joch den schuld in vriendschap edder in recht. Deze ver van des raden wegen zette en bedacht de gemeente rad, alse twee uit der stad, een uit dem Haag en een uit der Nieuwstad. Of ammechtig is, dat se die deme also done als de papier ene de rad sec voorclaghe hebben edder hadden. Van den die to die tekene burger. Voorzitter zette de gemeente rad twee edder ore mer uit der munte gilde die dat kunne en done wilden, dat se burger to die tekene. En de eed die dem raad den eed als de rad die hebben wel. Wenn se die eed gedaan hebben, dan antwoordt de raad der stad tekensers en wat sulzers se tekenen mijn des raden tekene, daar schulden se ore een iovseleke syn eigen teken bij zetten, op dat men weet wat malk gebracht heeft, daarvoor had hij antwoord kunnen eesten des nodig waren. En waarom se dat houden schulden dat wijzest of eed uit. Voor de raad, die vandaag samenkomt, onderdeel van de gemeente raad, overweegt de voorzitter, dat er tien onderdeel waren, twee van de Oude Stad, twee van het Haag, een van de Nieuwe Stad, een van de Oudewijk, een van het Sake. Omdat dit zo is, dat de wijken, de wijkbevordering en de voorzitter welke een onderdeel hebben, samenwerkingsverbanden aangaan, boven dat zij van oudsher iets van voorzieningen moeten doen, des te van nodzonderlijk niet zonder enige moeite mochten, zo moeten zij tot hoop gaan opdat de wijken, die van nodig waren, onderdeel van dat verbond, en moeten zij zorgen dat dat onderdeel wijst laten, en dat moeten zij zich beseffen, dat het beter kon, dan dat men dat niets verbouwd heeft, maar dat men dat nu moet doen: dat moeten zij die naar komst gaan, in de keken denken, die daar pleigen in te gaan. Ook moeten zij gepoogd hebben, de kosten van dat verbond te overwegen, en moeten zij de raad daarvoor opvragen, en vóórdragend wat men daarvoor moet geven, wat men sec vóórdracht, dat de zeven buidelheren van de smederij zouden geven. Ils voudraient de luitenant ingeschreven voorstellen. Voorzitter bedient de gemeente rad een van de voortbrengers van de Negenstad van de raad en de raadslieden, die dat lütke ingeseghel voorwaren. De schal met de schrijver helpen den raad en de stad voorwaren aan den breiten van de raad met de ingeseghelde besegelen wilde laten als het bestkunde, van ene scholde io dar sullen bij zijn, wanneer men besegelen scholde. Ook scholde het dat groene Avas te kopen en te doen tot beseghelende des rades brief van de stad penningen. Vervolgens, dat men fromelen boden drankghelt geven wilde, dat scholde het ook uitgeven. Ook scholde het ook uitgeven teringh en bodemloon den binnen de des rades brief over het veld dragen, en zeker dat de buurtheren weer geven laten, en dat weer rekenen dem raad. Van de bouwmeester van de molen. Voorzitter bedient en zet de gemeente raad een van de voortbrengers van de Oldenstad de toewijzing tot alle des rades molens dem bouwwerk voorziet en dat codewerk. En deme schal men antwoordde alle dat van slakken in de molen werd: daar schal het dat van don als het vorderste kan. Vervolgens daarom breken, dat schullen daarom antwoord geven de zeven van de smeden. Van de koop van de molensteen. Ook bedient en zet de gemeente raad twee van de Oldenstad daarom dat ze koop dem raad de molensteen. En werd men van de behouden op den molen de des rades zijn, de scholde men van een nemen en een de betalen, op dat ze dat geld bij zich hadden, wanneer ze de weer koop en brengen laten wilden. Konden ze der ook uitwendig luiden voor kopen met beloning, dat schouden ze doen, en wat daarvan vallen tot winnen, dat schouden ze dem raad antwoord geven alle jaar aan de zeven op de smeden. Van de koop van het marstel. Voor de meer, zet het in de gemeente rad, verzoek en bidt dat de gemeente rad weer onder het besluit. Der schal zijn twee uit de Stad, een uit de Haag, en een uit de Negen Stad. Of aan mach is dit, dat een onafhankelijk dat geld dat de rad daarvoor gelecht heeft, en koop, ook laat zien dat met geld koop hebben en voor die den perde, en wanneer meer perde koop schal op de stal, dat zeg de gemeente rad koop. Zeg ook dat meer voor reddene perde verkopen scholde, daar scholde de stalwerder toe nemen, en laten de verkopen, en proeven daar mee des rades beste. Ook scholde de gemeente de vakken op de stal gaan, en sen wer daar geen brok wer is aan de perde, edder voor sommene aan de knechten. Ook scholde de gemeente utgeven voor hofslach wat hier in de stad velle. Van de die de gemeente rad steun breken laat. Voor de meer, bidt en zet de gemeente rad een edder twee van de gemeente rad edder radsworren uit de Oldenstad daarvoor dat ze spreken en zeggen voorstellen van des rades weg met de steunbrekermesters op de Notenberg en Lyntenberg, waar ze dat houden schullen, om de stenen tot breken en tot leggen en van zeggen tot antwoorden, en doen daar mee des rades beste, en een loon naar grootte van vooracht, en laten zeggen rede geven van touwen en gereed dat des rades is, en dat de steunbrekermester de gemeente rad eed doet. En wat ze ook geven scholde, dat scholde een de zeven doen en lenen van de smeden. En wat ze hier van handelen, dat scholde de gemeente rad berekenen, want de rad dat van een ongeschatte vaar. Van de vogels. Vortmer settet de ghemeyne rad twene wyse manne to vogheden, dede richten na schulden vnde antworden alse recht vnd wonheyt is. Vnde de schullet deme rade sweren eynen eyd alse in deme eydeboke ghescreuen. Vnde de nympt me gerne offt me kan also, dat eyn wone in der Ol- 160 denstad, vnde de ander in deme Haghen. Vnde we de vogbedye annympt, de schal deme rade borghen setten vor dat ghelt dat he deme rade louet. Vnde wn de voghede ore dingk holden schullen, dat wyset vt dat bescreuene stadrecht vnde de toghelatene wonheyt, vnde ok de eyd den se dem rade pleghen to donde. xlvy Van borgheren to makende. Vooruit, wanneer de raad gezet hefft onder sekerheid de ammechte de se onder sekerheid pleghen tot hebbende, zo schal eyn iovelk raad op syn weg beide dat gehele jaar over daar acht op hebben unde de burgemeester daarop hebben laten, zodat hier iemand wonen de billijkheid de burgerschap winnen mochte, op dat de ienne de hier woneden mijn dem raad unde ons burgers rechtelijk waren, also van der eide wegen de se dan don mochten. Unde wanneer daar waar de burgerschap winnen wilde, de scholde geven dem raad tot mijnstens een verdinghe, dem gezet een schilling, unde dem schrijver ses penningen. Unde wanneer de burgerschap wazant, dem lxii, 28 scholde de raad zeggen tot vooruit alda: Waarom dat jij bij iemand waren laat je edder eigen, zo vooruit dat dusse penningen de jij geven voor de burgerschap, daarvoor volgde jij de raad met een versteding, zodat jij van dat bedrag worden. Geef sek dan weer dat hij over dat dat hij bij iemand waren laat edder eigen waren, dan een scholde de raad voor nemen. Ook scholde om de raad zeggen alda: Waarom dat jij bij iemand iets schuld edder twijfel haddest gehad edder nog haddest gewenst aan dit tijd, daar een verdediging jij de raad niet voor, zonder wat jij aangetekend waren, daar een verdediging jij de raad graag gehad gerne gelijk ofren burgers. Wanneer om dit aldus gesproken is, zo stelde men om de burgervriend. Wanneer de eed gehouden had, zo antwoordde men om de burgemeester edder degenen de des rades woort gesproken de burgerschap, also dat hij geen tasten laat aan zijn koekelen edder aan zijn huis: Hier antwoordde onder en verloren ek jij de burgerschap van des rades wegen, also dat jij mogen kopen unde verkopen unde gebruiken alles rechten unde genaden gelijk anderen ons burgers. 161 xlviij Wu dat me huldeghen schal. . ■ Ok sclial me weten, wu de rad dat plecht to holdende wan se vnsen heren van Brunswik hul- deghen schullen. To dem ersten schal me myt. xxx, 1 0Qe vtdeghedinghen., dat se louen vnde reden dem ghemeynen rade van allen wykbelden, dat se. willen holden stede vnd vast alle de breue de ore elderen, ore brodere, ore vormundere van orer weghen ghegeuen hed- den dem rade vnde der stad to Brunswik vnde ynsen borgheren de bysundern breue van der her- schop hedden, se weren vp welkerley sake dat se we- ren. Kan men datok bededinghen dat se dyt in dem huldebreue beseghelden, dat scholde me ver- soken. Ok schal me myt one vtdedinghen, dat xxx, 2 ge re(jen vü(je jouen (jem racie eyne rechte gantze sone vmme alle schehnghe vnde Schicht de vor dusser tyd ge- scheyn weren, dat se des nycht mer denken vndedarvp saken en wolden. Vnde we dar ane vnde ouer is wen dyt gelouet wörde, de tughe scholde de rad scryuen laten we de weren van beydeh haluen. xxx, 3 oj- scholde men myt one touoren bededinghen, dat de herschop' geuen alsodane breue beseghelet deme rade vnde der stad alse one ore elderen vore, ghegeuen vnde beseghelet hebben, myt alle den stucken de darinne stan. Waren ok dem Rateunde der Stadt mehr Dinge noch, des sollen sie sicher ok bedingungen wes sie konnten und mochten dar sie Orrecht mäde betrifft, xx, < Qjj. ggjj^ me ajje Breue sie sie dem Rate und der Stadt gegeben sollen besichtigen sie nehmen van den Schreibern er men die Huldigungt die, und men soll das täglich bedingen, dass man dem Rate die Breue vorgebe gegeben soll. Wollte man ihnen dann darauf den Serviereren unser Herr einer redliche Prämierung geben, dessen sollten sie wärend ihres Wesens zu der Gnaden des Rates, auch sie nicht sollten den Rat mit den Breuen täglich beschatten, welche die neun Unwürdigkeiten gewesen sind. Ok soll man täglich Bedingungen mit den Herren, dass sie unseren Bürgern, die guten van nichts zu leihen haben, sollen leihen in derselben Stunde wenn nichts gehuldigt ist, ane widersprach und um keine unrechte Gabe ist, also haben sie das Bedürftigkeit oder Älteren getan, welche die Vorzeit war. Ist der Herren mehr, wenn eine dem Huldigen der Ränge der Herren sollen des dem Rate öfter besichtigen Breif gegeben, dar sie sicher an der Willkorr, dass sie unseren Bürgern belenken wollen, ane widersprach und an keine Ängstlichkeit gibt, wenn die Darlehen an ihre Genugtuung. Wenn dies so zu Ende gedacht worden, so sollte man die Herren hineinringen auf die Thorheiten, dass sie dort sitzen mit unseren Männern. So soll man ihnen dann den Rat huldigen und schwören auf diesen Eid: "Das du unseren Herren Herzögen N.N. zu Braunschweig und zu Lüneburg, die hier gegenwärtig stehen, willst als treu und loyal sein, dein als Bürger und Orden Herren zu Rechte stehen, während dass sie dich bei Gnaden, bei Rechte, und bei Würde lassen, dass sie Gott also helfen etc." Darna schal de des rades word holt den suluen eyd xxx 6 stauen der meynheyt van der lowene, wente de rad schal de meynheyt voorboden ut allen wykbelden vp den market in de Oldenstad. Ok en scholde de rad sek vp neyne lofite edder vp neyne xxx 3 andere eyde then laten noch vp eenigherleye dingk, oflft men dat wol van on esschede. "Wen de huldinghe aldus ghescheyn were, so hefft de rad des eyne wonheyt, dat se den heren schenken ioxelkem eenen schouwerunde twintich guden darinne, edder in andere klenoden, wat one gud dunkt, doch en is dat neyne plicht. Alse vorgeschreven is watte ammechte de stad onder sek plecht to hebbende, dar plecht me rad unde radessworen to to settende. Nu is hyrna geschreven, watte ammechte de rad. settet dar se to nemen frome borghere, de syn in dem raad edder niet. xlrx Van vormunderen vaderloser kinderen. To de eerste schal me weten: Waarom dit hier Een burger, edder burgeres, afschrijft van doden wegen de kinderen na sek voorleten, den zijn vrouw meer vormonderen geseten hadden in overeenkomst met het testament, edder werd de raad to wetend, dat de vormonderen edder der kinderen moeder de kinderen niet wel voorstond. Also dat over voorbestemd werd, werd de raad in de wijkbelde waar de interne woning staat, de sek rekenkoppel don laten, also dat ze wisten wat der kinderen waren, unde de kinderen vormonderen gesteld uit de raad edder andere goede burgers, de de kinderen voorstonden van de overeenkomst alsose best kon denen - also lang dat men ze beredet, edder also lang dat ze, acht jaar oud geworden, op dat moment. ' Waarom ook, dat kinderen vormonderen gesetten waren in testamenten edder also voorgeschreven is, deden alle afschrijvingen edder also worden, dat ze de kinderen niet nuttige waren, so schoudende de raad andere te stellen also een duchte bequeme wesent. Unde we al dus to vormonderen gesetten waren de schal de raad unde der kinderen vrienden, oft ze des niet verbergen willen, rekening don; is de rekening redelijk, so zullen ze daarvoor de nood omme lyden. Van de eerste op de Rennelbergh. Vorimmer setzet de rade in der Oldenstadt eynen fromen prester to eynem proste, dem Kloster und dem Jungfrauen up dem Rennelberghe, und wenige se dar zu setzen den letzten se bestehden van dem Bischof zu Hildesheim, oft he stede dar blyven schall, dat het eyn ewich. Provest, alse dar nun her Jacob is, Und dem en mach de rade edder dem Jungfrauen nicht wieder ab- setzen ane synen willen, und en sy, dat men also- dane sake up one bringhen konde dar he in dem •rechten umme to berorende sy: so mach dat don dem Bischof zu Hildesheim. En wel dem rade dar neynen Steden provest to setzen, so moghen se de provestie eynem prester bevelen lassen. Dem Bischof zu Hildesheim mach man wieder vssecghen wann- man wel. Also is dat dem meistenteil geholden wurde herte. Ok schall man weten: Weret dat dar we ghesat worde to eynem Steden, provest, so is dat eyn wonheyt, dat he vorwilkore vor dem konvente und vor eynem notario : oft seiner to kort wurde van dodes wegen dem konvente he provest wurde, wat he nulde van gute dat sein werden dat sodanes by dem Kloster bleiben scholl. Des en darff dem nicht don dem provestie bevalen werd. Und we aldus to der provestie ghesat wurde, he sy stede edder bevalen, de sollte wol eide dar- to don, dat he der provestie vorstand wille alse he beste und truwe-likest kunne. Ok schall der provest des Klosters beste don wurde he kann, und oft man ome van des Klosters wegen wiederstunden dar macht ane were, dat sollte he vorstand lassen den vormunderen de de stac und dem Kloster plecht to settende, und don-dat myt oremen rade. Ist one vorder rades behoff, so schall he radvragen myt dem rade. Ok schal de provest rekenen van opname unde uitgifte, ok van kosten unde allem salte der prostij binnen unde buiten dem klooster vor den ammechsfrowen, vor dem raad unde vor dem klosters vormunderen, wan se dat von ome esschet. Ok en schal he des klosters goede ane des convents undes raads volbort nycht voorzetting, vorpenden, eddert voorlaten, noch neyne liefde vorkopen ane ore volbort. Van vormunderen op dem Rennelberghe. Vorminder sette und bette de raad in der Oldenstad twee frome manne in dem raad edder daar buiten uit der Oldenstad to vormunderen des kloosters op dem Rennelberghe, und de schulpen daar acht op houden, oft de provest des kloosters gude also nycht voorstond als he büken konde, scholde, unde mochte, dat se ome darto raden helpen, edder dem raad dat vormelden, unde oft dem provest, der ebb deschen, edder den jonge frowen saken voorzitten dar se des raads to behouden, dat se one darto helpen, oft se one des aanziende waren, unde dat se dat klooster helpen voorzien unde or beste don wurd se kunnen. Ok scholden se gaande bij des provestes rekening als voorghescreven is. Van vormunderen to onze levens frowen. Voor de raad, zette de voorzitter de raad in de Oldenstad en bevalt twee borghers voor het vormunderen des hospitals tot onze lieve vrouw voor de lange Brugge. Ze zullen voorheen de voorstand dat het godshuis, en zijn beste proven en don, alsof ze voor de eerste kunnen, en de gemeente hovenier heten don en laten, alsof het een dat nut en bequame denkt te zijn, en des godshuis privliegie en brief, besluiten en bewaren, en rekenschap van de hovenier schenken wanneer dat bequame en nuttig denkt te zijn, en bij de rekenschap met de raad zal zijn wanneer de hovenier de dag heeft. En verder, dat als de hovenier onbevredigd is met het godshuis, zij schuldig is zich bij de raad te melden. In de zaak van de hovenier tot onze lieve vrouw, de voorzitter van de raad, zette de raad in de Oldenstad een fraaien man, een priester of edder ljee, tot een hovenier des hospitals tot onze lieve vrouw voor de lange Brugge. Ze zullen don en laten wat ooit de vormunderen daarbij zullen verlangen, van het godshuis weg en zullen rijden buiten de stad, waar het godshuis goed is, effe tot een tijstip, en dat beperken, de tijstip man en knekten en gesynde vrouwen, buigen, codden, ploegen, zien, meighen en dorschen laten, en des godshuis goed voorstand bij binnen en buiten als hij het best en trouwelijkst kan, zo met de raad en volmondig de vormunderen, en dat kokend, bakend en bruikbaar voorstand, en de proef geven alsof dat bevolen is geworden. Hij zal het vormunderen en de raad wanneer het van oom beschreven is. Voor dat godshuis, geven ze als de vormunderen zich van dergelijke zaken dergelijke verklaringen. In de zaak van de vormunderen tot Sint-Thomas. Ok sette de rad in der Oldenstadt zwischen vor-munderen to sunter Thomas vor dem Petersdor. De schullen halten alle ding von des gottes-hauses weghen in derselben wyse als von unsern leuten frauen vormunderen geschrieben ist. Und de sette eynen houemester mit vol borde des rades als eine bequeme dunkt wesen, und de houemester schal doh mit orem rade als von dem houemester zu unsern leuten frauen vorgeschrieben ist. Van vormunderen zu sunter Lenerde. Ok schal me weten, dass de rad in der Oldenstadt sette zwei vormundere zu sunter Lenerde, und so vor eynen houemester. De schullen ok halten or ding von der sekte weghen als vorgeschrieben ist von den vormunderen und houemesteren zu unsern leuten frauen. Van olderluden zu sunter Marten. Vortmer schal me weten, dass de rad in der Oldenstadt sette und bittet zwei fromme mannen von der parre zu sunter Marten, de das gotteshaus vorstan, und heten olderlude. Ore ammecht ist, dass sie unstanget des gotteshaus rente und geld, und de almosen die gegeben werden dem gotteshaus in testamenten oder auf den tafeln oder woran das dem gotteshaus geworden, und bekostigt darvan baue, codewerke, gelüchte, kurze der kirche, und den sleute dem gotteshaus anliegende ist, ok don und prouen des gotteshaus beste wur sie können. Und wurden, dass dem gotteshaus bedeplik baue oder ander doent wedderstunden, was sie daran getan haben, dass sie sollten sie don mit des rades vol borde und rade. Ok sollten sie meine lyfftucht ane des rades volbort vorkopen. "Voor de schul dienen ze dat dem oppermanne bevelen, to bewarende ene to besluitende de kerk, dat huldegem, boek, kelk, misswapand en andere ornate dat daar waren, en dat gelucht, en dat achtinghe van hebben, dat de opperman en zijn scholieren trouw waren en dat ze al seker dat gehoorde. Voor de schuld schullen ze dat mechtig zijn to schickende uijlen de vrouwentroost als dat bequeme waren. Doch en scholden ze niemand uit de stollen wijzen daar malk van de godshuis binnenwijdens waren, aan hun willen. Ook en scholden ze niemand wijzen aan hun willen uit de stollen daar malks vrouw, moeder, grootmoeder, zuster, echter broersvrouw ingewijd waren. Ook en scholden ze voor de stollen en voor de grafmonumenten niets essen noch voorbedelingen, zodat is simonië. Ook scholden ze over een ongehoorzaam mijn met de schijn van het heilige dag als de verblijf plechtig was. Vormer scholden ze beschrijven alle opnamen en uitgiften van het godshuis weg, en de raad daarvan rekenen, want ze dat van een onecht schrift. Van de opperman tot Sint Maarten. Vormer ontvingen en zetten de raad in de Oude Stad en de oudeluiden tot Sint Maarten een opperman voor het godshuis tot goed. En wanneer ze ontvingen de schaal voor de raad en de oudeluiden te burgessen zetten, trouw te zijn - en als dat hem geantwoord werd, werd het voor niets verloren. Wanneer het zijn plicht was, te gelden. En wanneer ze tot de opperman ontvingen de schaal te houden tussen twee scholieren. Hij en de scholier scholden alle drie slapen alle nacht in de kerken, en waren dat het godshuis niet gestolen zou worden. Vormer zou hij maken alle lichten der meer behouden in de kerken aan een zonderlijk ijzer. Van de oudeluiden tot Sint Pieter. Voor de sette, zette uunde bidden de rad in de Oldenstad tussen twee frome mannen uit zomer Peters parre toe, oldenluden, clarsules. De schullen don alle ding als van zomer Martens oldenluden gescreven is. Ook holt me dat umme den opperman als van zomer Martens oppermaan gescreven is, zonder dat holt men een scholer. Drie van de oldenluden tot zomer Michele. Ook zette de rad in de Oldenstad tussen oldenluden tot zomer Michele, daar in de parre hoorde, unde de houde dat ook als voorbescreven is. Ook holt me dat umme den opperman als van zomer Martens opperman gescreven is, zonder dat holt men een scholer. Van vormunderen tot heilig geest. Ook zette de rad uit de Oldenstad tussen twee frome mannen uit de Oldenstad tot vormunderen tot het heilig geest. De schullen houden alle ding als van zomer Martens vormunderen gescreven is, zonder met de frozen stola. Ook holt me dat anders met de geestelijke, waar dat doen de preesters moeten malk tot zijner missen. Ook ontving men den opperman en loont Sne. Van vormunderen tot zomer Auctor. Ook zette unde bidden de rad in de Oldenstad tussen twee frome mannen tot vormunderen tot zomer Auctoris Capellen, de schullen houden alle ding als van de oldenluden voorbescreven is. Van den opperman tot zomer Auctor. Vormeer met de rad in de Oldenstad een opperman tot zomer Auctor. De schal voorwaren de kapellen met besluitende underto sluitende, unde voorwaren dat misswapand, keel, boek, und andere ornament, unde zitten bij de tafel; wat daar voor geprikt werd, dat zal hij antwoorden de vormunderen, und zal den heeren daar helpen mis te lezen. Van vormunderen tot zomer Bartholomeus. Vormeer zette de rad uit de Oldenstad tussen oldenluden tot zomer Bartholomeus. "LXVIII Van vormunderen toe dem dämme toe Vechelde. Voormer sette de raad in de Oldenstad eenheid of twee toe vormunderen toe dem dämme toe Vechelde. De schuldvorderen zullen opgeomen wat daarvoor gegeven werd, en daar dan welke middelen betereren, en dat de raad berekenen, en dat aldus voorgehouden als de raad duikt goed wessen. 'LXIX Van wrogheren des afgrauendes. Voormer biedt de raad in de Oldenstad twee gherdeners en sette zich daarvoor: ofte zich voorhoeden edder wijst, dat de stad en de gemeente was afgegrauwd edder afgehaast werd, dat ze dat de raad melden. Daarvoor zweette ze een eed als die in het edebeek gespreken is. Desgevolgen scholden ook de rede altijd in de Haghen, in de Negenstad, en in de Oldenwijk. 'LXX Van rodenwrogheren. Ook schaal de raad in de Oldenstad setten twee gherdeners de dat voorwaarden, dat de gherdeners dat hielden mijn de roed toe plantende en toe bouwend als de raad dat geschaakt. En als in die etten dingen geschreven is. En daar scholden ze de raad eed te doen. Desgevolgen scholden ook de rede altijd in de Haghen, in de Negenstad, en in de Oldenwijk. 'LXXI Van deme de de wichte teken. Voormer sette de raad in de Oldenstad eenheid of twee toe deme de wichte tekenen zal met de stad getekend. De een schal negen loden tekenen, het ene, dat de loden recht gebleven syn. En een schal negen bladen loden tekenen. 'LXXII Van deme de de botterstoter." Vortmer zette de rad in de Oldenstad eennen botterstoter. De schaal meten den laden botteren unde honnig, unde sukker, dusseen eyd: Dat gy malkem recht nieten willen botteren unde honnig na iuwen viff sinnen alse gy best kunnen unde mogen, dewyle dat yd deme raad unde gyk behaghet etc. We botterstoter werd, de schaal dem olden botterstoter geven eennen verdingh vor dat gherede, unde houden dat in alsodaner beterkinghe alse he dat untvanghe. Dat is dat gherede; eyn amber, eyn verndel, eyn halff verndel, eyn küle unde eyn strikebret. Ok schal he vorwaren alse he best kan, dat malk vorkope de botteren vor dat dat se sy, alse Vreysch vor Vreysch, Norrensch vor Norrensch etc. Und wen he botteren mit, de schal he reinigen, dat id copmans gud sy. Van den mekelere. Vortmer zette de rad in de Oldenstad twene mekelere, eennen de schal vorkopen dat copmans gud is, ane körne, unde de andere en schal anders nycht handelen wen korn. Vande se schullen handelen over ding aldus: De eerste meester schal nemen van een paar perde van twintig marken en twelf marken een lot, daar beneden van der mark twintig penningen, van der last koperen en tennissen een schilling, van der last blikjes een, van de taarten scheppe van vlaaijes een, van de timber werken een, van de timber lasten een penning, van de timber harenbalgen twee penningen, van de specerye die toe komwerken hoort, van de mark vier, van de last haringen acht, van de eentje toren negen, van de tuien een, van de tuien visjes vier, van de amber een, van hetzelfde van de botteren, van allerlei soort vissen van de mark een, van talghe, van vlees, olie en smeer, en van alles vette goed een, van de mark een penning, en ook van wolle een, van de mark een penning, van de lange lakken, van allerlei verwende wanden, en van grote wormen wanden, en van bruinscheksche wanden een, van de mark een penning, desgelei van andere wanden, van wijn en van bier, ook van vele andere stukken die hier niet benoemd zijn en zijn een, van de mark een kwart. Deze meeldoes schokkelde halverwege de voor- en achterkant, en de andere helft de achterkant. Over wat koppen geen meester en waren, daar dacht men om niet van geven. De mekelers van den koerner de schal nemen van der mark een pennig wat he koffie unde vorkoffie, in de schal nict kopen wen van onsen burgeren unde burgerschen van den hoenen. Ok en schulde dusse beyde mekelers nayerleye gelt noch kompanie hebben mit nemende daar sie vordeel aan sokken mit kaaschopp, unde schuilen rasen burgeren unde burgerschen alle ding i rya ane toe goede houden also sie vorderst kunnen, unde schulde deme raad sweren oren eed. Dussen/ gelijk schuhen de rede imme haghen ok hebben twee mekelers, unde de raad in der figenstad ok twee. Van den watervoorern. Vortmer settet de rad in der Oldenstad twene vormenne darto dat se den lüden water voret, alse eynen de voret dat water vor dem Peters- dore vor der Petersbrucghe , de ander voret water van dem sutmolendore. De watervorer vor dem Petersdore schal de kope waters voren vor dre scherff van sunte Peters brucghe wente to der keden vor der breden strate, vnde to der gülden strate, vnde dar enbinnen. Wat he ok voret ouer de keden dar schal he nemen vor de kope twe penninghe vnde nycht mer, sunder in sunte Miche- les naberschop : wat he dar vorde dar schal he vor de kope nemen nj d- vnde nycht mer. Wat he ok vorde vp de langhen strate dar schal he vor de kope nemen ix verling. Aldus hebben dat oldinghes de watervorer vor dem Petersdore ghe- 1) Nachstehende Fasswig dieses Statutes ist älter als die unter den Anhängen mm Echtendinge befindliche, welche von derselben Hand wie die Codices des Sackes und der Neustadt, also um 1433 geschrieben ist. 2) In der jun- gem Fassung ist bestimmt: van eynem perde van xx marken } 4, twisschen xx marken vnde xn marken van dem . .perde i lot. Vielleicht ist in der Abschrift des Ordinarius an dieser Stelle eine Lücke. 3) In der jungem Fassung wasses. 4) In der jungem Fassung : vnde van vnghe verwedem wände. Die Handschrift hat grönem, was wahrscheinlich auf falscher Lesung beruht. ■ 166 holden. De watervorer vor der sutniölen dore schal na antale weghen ok nemen aldus. lxx Van . ammechten- des rades imme Haghen: Van vormünderen vaderloser kyndere, vormunde- ren to sunte Joste, olderlüden ,to sunte Cathari-. "nen, vormünderen" tom dämmen to Schepenstede, van wrogheren des affgrauendes, van rodenwrogheren, van wroghers [der] de höre in de Oueker wärpen, und von mekeleren. Vortmer setzte de rad immer Hagen dusse nähescreuen ammechte, dar se to nemen frome lüde, se syn in dem rade edder nicht: To dem ersten setzte se vormünderen den kinderen in orem wykbelde und de neyne vormünderen haben, und dat schal me darmede halten in derselben wyse als vorghescreuen ist. Vortmer setzte se tweene vormünderen to sunt Joste, de scholden orem ding holden mit der vormundenschaft und mit orem houemester als vorghescreuen ist von den vormünderen to unser leben frowen to dem hospitale vor der langen brugge. Item setzte se twee älterlüde to sunt Catharinen ut der parade, de schullete dat halten als van sunt Martens älterlüden screuen steyt, desgleichen mit dem oppermanne. Vort setzte de rad immer Hagen zwei vormünderen to dem dämme, to Schepenstede, de schullete orem, ding halten als de vormünder des dämme to Vechelde. Item scholden se setten twee sittenmächer darto, dat se dat abschreiben und affgrauen vorwärden, und dar eide to tun als vorghescreuen ist. Item schal de rad immer Hagen setten lüde zwei edder oder mehr de by dem grauen wohnhaftig waren, de dat vorwärden und eide darto tun to melden, oft se vornemen dat dar wo höre in den grauen worpe, dat se dat dem rade melden. Und dat scholde malk vorwärten eyn jar, eyn nach er nach dem anderen. Vortmer setzte de rad immer Hagen zwei mekelere, einen dede handele köppegns gud, und einen dede handele korn, und schullete halten orem ding als van den mekelern in der Oldenstadt geschrieben ist. Van ammechten des rades in der Nigstad, alse vanolderlüden to sunte Andreas, van wrogheren des affgrauendes, van rodenwroghers, van mekeleren etc. Dusse naghescreuen ammechte sette de rad in der Nigstad, daar to se nemen frome lüde, se syn in dem. rad edder nicht: Tom ersten sette se twene olderlüde to sunte Andreas, de ore dingk hollen alse van sunte Martens olderlüden unde opmerkene gescrewen steht. Item se sette twene gherdenere to vorwarende dat affgrauent unde afftunent alse vorghescreuen is. Item se sette twene gherdenere, de dat vorwaring myt der roden alse vorghescreuen is. Ok sette de rad in der Nigstad twe mekelere gelijk alse de. in der Oldenstad. Van ammechten des rades in der Oldenwyk, alse van olderlüden to sunte Magnus, van wrogheren des affgrauendes, van rodenwrogheren. De rad in der Oldenwyk sette twe olderlüde to sunte Magnus in der wyse alse vorghescreuen is van sunte Martens olderlüden, unde ok eynen opmerkman darübers. Item sette se twene gherdenere to vorwarende dat afftunent unde affgrauent alse vorghescreuen is. Item sette se twe gherdenere to vorwarende rodenbuvent alse vorghescreuen is. Van ammechten des rades imme Sacke, alse van olderlüden unde opmerkene to sunte Olrike. De rad imme Sacke sette und biddet mit rad der parlüde to sunte Olrike twee olderlüde ut der parre darübers, und nemen se ute der Oldenstad edder ute dem Sacke, wur se Sne bequeme dunket wesen. Und sette one den opmerkman darübers in der wyse alse van sunte Martens olderlüden unde opmerkene vorghescreuen is. Van dem houetmanne unde vtryderen. Alse vorghescreuen is van den ammechten, so volgt hyrna wat de rad plecht to houven vor ghesynde dem se lon'geuen. 