title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: — De bronnen der kerkelijke litteratuur opgesomd bij U. H, Meyer ^ Grerm. Myth §25. Men kan er bijvoegen de uitgaaf van C jP. Gasparty Kirchenhistorische anecdota (I 1883 en Zs. f.d. Alt. XXV^. Vorder de tekstuitgaven in Müllenh.- Seherer, Denkmäler en eiders van de Mersehwrger spreuken, Wessohrtmner gehed, Muspilli, en die van Heliand, Litteratuur: W. Moll , Kerkgeschiedenis van Nederland vöör de Hervorming (11864); A, Hauch, Kirchengeschichte Deutschlands (I 1887, ni890, lJlM'^m)',K.Freih.v(mEichU hofen, Untersuchungen über die friesische Eechtsgeschichte Digitized byCjOOQlC 143 (2 B 1882). Onder de meer populaire geschiedwerken verdient A. F, Ozanam, Etudes germaniques (2 vol. 6« ed. 1893 — 94) vermelding. Over de kerkelijke litteratuur: F. W. H. Wasserschlehen, Die BusBordnungen der abendländiachen Kirche (1861); H. J. Schmitz, Die Bussbücher und die Bussdisciplin der Kirche (1883); F, Pyper, Greschiedenis der boete en biecht (voorai II 153 — 246) ; M, Sauppe , Indiculus superstitionum. Ein Ver- eeichniss heidnischer und abergläubiger Gebräuche und Meinun- gen (1891). L. Knappert, Over de vita Liudgeri (Theol. Tijdschr. 1892), Vita St. Oalli (Theol. Tijdschr. 1894); F. JB. Albert, Die Greschichte der Predigt in Deutschland (1. 1892). Van de groote litteratuur over de Merseburger spreuken zij hier alleen vermeld: J". Grimm (kl. Sehr. 11); J?. Gering (Z. f. d. Phil XXVI) ; Th. v, QHenherger (Z. f. d. Phü. XXVII). Over den Heliand : A, F. C. Vihnar , Deutsche Altertümer im Heliand (2« Aufl. 1862). Voorts: K. Müllenhof, De carmine Wessofontano (1864), W. Wackemagel, (Z. f. d. Phil. l). Inhond. Eerste aanrakingen der Germanen met het Ghristendom. — - Severinns in Noricnm. — Bekeering der Goten: ülfilas, Aria^ nisme. — Bnrgondiers. — Kedenen waarom bg vele Germanen het heidendom geen tegenstand bood, bg andere wel. — Franken; doop van Ghlodowech. — Longobarden, Alamannen, Beieren , Thnringers , Friezen , Saksers. — De kerkel^ke litteratnor 9 vert tegen de overblgf- sels van heidendom. -^Wat er in de ond-dnitschelitteratnnrvanhei- densche bestanddeelen over isr Mersebnrger sprenken; Wessobmnner gebed. Mnspilli; Heliand. „Die heidnischen Oermanen lassen fast ohne alle Aus- nahme die christliche Propaganda lange Zeit ungestört gewähren." «Von Fanatismus der Heiden und echtem Glaubensmuth der Christen ist wenig die Rede ')". Voor *) F. Dahuj Urgesch. d. germ. u. rom. Völker (in Oncken) I, p. 425, 428. Digitized byCjOOQlC 144 zoover het aangaat algemeene uitspraken over de inge- wikkelde yerhoudingen der eeuwen van de bekeering der Germanen te doen , zijn deze woorden waar. Althans bij de eerste germaansche volken die tot het Christen- dom zijn toegetreden , heeft het heidendom geen krachtige tegenweer geboden. Wij zijn evenwel ook daaromtrent weer uiterst gebrekkig ingelicht, daar de latgnsche of grieksche geschiedschrijyers dezer periode slechts zeldoD en van ter zijde een lichtstraal doen vallen op de ge- schiedenis der kerstening. Aangaande de bekeering der volken die later overgingen weten wij iets meer; maar een historisch beeld van het Heidendom gelijk het tegen- oyer het yeldwinnende Christendom zieh handhaaft of den strijd opgeeft, leveren de schaarsche berichten ons niet. Wij moeten ons yergenoegen met het een en ander over de yerschillende yolken samen te lezen. Het is niet mogelijk de eerste sporen na te gaan yan christelijken inyloed op de Germanen. De poezie heeft wel eens krijgsknechten op Golgotha , zelfs den hoofdman die het eerst den gekruisigde beleed, tot Germanen ge- maakt. In elk geyal in de eeuwen yan wrijying en ver- menging tusschen Romeinen en Germanen zijn de laat- sten yan niets wat in de romeinsche wereld plaats greep afgesloten geweest. Zoo moet ook het Christendom yan zelf tot germaansche Soldaten en kolonisten zijn doorge- drongen. Een nieuwer geschiedschrgyer (Hauck) vergelgkt die yerbreiding met hetgeen geschiedt wanneer eenstuk land toovallig en ongelijk bezaaid wordt, dewindbrengt de zaadkorrels oyeral heen, yele gaan te loor, maar als het een poos op die wijs aanhoudt zal toch niet alleen Digitized byCjOOQlC 145 hier en daar een enkel zaadje ontkiemen , maar zullen uitgestrekte plekken op den akker een weelderigen groei vertoonen. Zoo is het te verklaren dat er volken zjjn die zonder opzettelijke prediking en zonder uiterljjken dwang tot het Christendom zijn overgegaan. Van den grooten invloed dien een Christen door zijn heiligen wandel op de ruwe gemoederen der barbaren wist te oefenen, legt de levens- geschiedenis van Severinus een treffend getuigenis af. Deze min of meer geheimzinnige man, van onbekende herkomst, leefde omstreeks de helft der 5© eeuw inlSTo- ricum op den grooten heirweg der Germanen naar Italic. Zijn biographie geeft ons een beeld van de verwarring in een romeinsche provincie nadat bij Attila's dood alle toestanden los waren geworden, de macht der Hunnen uiteen viel, maar ook het overblijfsel der romeinsche be- volking in Noricum zieh niet meer kon handhaven onder de rooftochten der plunderende barbaren. In dien lijdens- tijd, in die branding van de volkerenzee, volbrengt nu de heilige zijn ambt van vrede , aan zieken en armen wel- daden bewijzend , bij vorsten voor barmhartigheid pleitend. Zijn persoon boezemt eerbied in, met bijgeloovig ontzag verhaalt men zijn wonderen en komt om hem als een Orakel te raadplegen, ook germaansche koningen laten zieh zijn terechtwijzingen welgevallen. Aan den jongeling Odoaker, die zijn hooge gestalte moest buigen om de hut van den kluizenaar binnen te treden, voorspelt hij toekomstige grootheid. Severinus heeft geen volk tot het Christendom bekeerd, na zijn dood is zijn cel door de wilde Rugiers geplunderd , maar in de meest woeste om- 10 Digitized byCjOOQlC 146 gering heeft zijn stem weten te troosten en soms het oproer der hartstochten te bedaren. Een der geleideljjke wegen waarlangs het Christendom tot de Germanen gekomen is , kan ook geweest zijn door krijgs- geyangenen die onder hun heidensche overwinnaars predik- ten. Zoo zou Ulfilas volgens een yrij zekere overlevering , schoon onder Goten geboren en opgevoed, van kappadocisch geslacht afstammen. Hoe dit zij , toen de Goten zieh het eerst op het grondgebied van het oostromeinsche rijk yestig- den en het Ohristendom aannamen^was deze overgang reeds bij hen voorbereid. Geheel zonder schokken heeft evenwel die overgang niet plaats gehad, al zal het waarschijnlijk niet alleen gehechtheid aan het heidendom geweest zgn wat den Gotenkoning Athanarik omstreeks 350 tot vervol- ging van het Christendom drong, terwijl koning Fritigem het gereedelijk aannam. Misschien bestreden deze Atha- narik en de enkele germaansche koningen die de chris- tenen doodden , zooals in 't begin der 5e eeuw Radagais bij zijn tocht in Italie, in den nieuwen godsdienst te gelijk het romeinsche rijk. Hoe dit zij , er zijn ook go- tische martelaren geweest , en Ulfilas werd zelfs ged won- gen onder de bescherming van den keizer binnen de grenzen van het rijk te vluchten. Met dezen Ulfilas begint eigenlijk de duitsche litteratuur; haar eerste werk is een bijbelvertaling. Het duitsche heidendom heeft ons geen eigen geschriften nagelaten. Het Ohristendom waartoe de Goten en de meeste ger- maansche volken zieh bekeerden was het ariaansche. De eersten kwamen daarmede in aanraking, en de anderen volgden het eens gegeven voorbeeld. Men verklare dit Digitized byVjOOQlC 147 du8 niet uit keus of voorliefde, en spreke niet van een grootere yerwantschap tusschen het heidendom en het ariaansche dogma, waardoor voor de heidenen de over- gang gemakkelijk werd gemaakt. Wij kunnen niet inzien waarin bijzonder yoor de Germanen die aanknoopingspunten gelegen waren, en evenmin gelooven dat de le^erhoofden en benden deze materie ernstig overwogen hebben. Wij zullen later zien dat Franken en aanvankelijk ook Bur- gondiers met niet minder gemak tot de katholieke kerk zieh hebben bekeerd dan Goten en anderen tot het Arianisme. De omstandigheden hebben die gotische vol- ken in dezen stroom gebracht die op hun latere lotge- vallen van grooten invloed is geweest. Trouwens is de houding der verschillende ariaansche volken tegenover de katholieken zeer verschillend geweest. Terwijl de Dost- en Westgoten in hun rijken in Italic , Gallie en Spanje o^er 't geheel met den romeinschen klerus vrede hielden , vooral Theodorik in Italic, zoo gedroegen de Vandalcn in Afrika zieh geheel als veroveraars en hadden de ka- tholieken onder hen feile vcrvolgingen te verduren. Maar het een en ander behoort tot dh geschiedenis van het Ohristendom. Voor ons onderwerp valt alleen licht op den snellen en gemakkelgken overgang. Een bijzonder sterk voorbeeld hiervan leveren dcBur- gondiers, aan wie keizer Honorius in 413 gebied binnen de grenzen van het rjjk afstond en die na een onder- richt van slechts 8 dagen door een gallischen bisschop gedoopt werden. Hen volgden in 430 hun stamgenooten aan den rechter Rhijnoever. Deze Burgondiers waren de eerste Germanen die in de gemeenschap met Rome wer- Digitized byVjOOQlC 148 den opgenomen. Het heeft hun val niet tegengehouden ; zij werden door Aetius en de Hunnen vernietigd , een over- bljjfsel vluchtte naar de Rhone, waar wij ze in Ghlodowech's dagen, maar nu als Arianen (onder den invloed der Westgoten) terugvinden. De redenen dat het heidendom dezer germaansche volken zoo weinig taai bleek , zijn niet te zoeken in een beweerd maar onbewezen verval van hun godsdienst , maar in hun toestanden en verhoudingcn. Wij leerden hen reeds kennen meer als legerbenden, catervae heeten zij wel bij de romeinsche geschiedschrij vers , dan als volken. Voor de vestiging in het rjjk, het afstaan der begeerde lan- derijen, hadden zij gaarne een bekeering over, die zg vrij uitweudig opvatten en die hun geen zware eischen stelde. Ook oefende de romeinsche beschaving, waarbij ook het Christendom behoorde, een machtige bekoring. Zoo werden zij foederati van 't rijk en christeneii. Wat zou hen ook sterk aan 't vaderlijk geloof gebenden hebben P Zij hadden hun stamland vertaten en daarmede een groot deel van hun traditien prijs gegeven. Onge- twijfeld hadden die heidensche legers waarzeggers en priesters , wij lezen van ofFers aan rivieren of goddeljjke wezens, maar er was noch een sterke organisatie noch een levend geloof dat het indringen van den nieuwen godsdienst kon beletten. In het stamland lagen de heilige plaatsen, bosschen, brennen, van ouds den goden gewijd en zetels van hun dienst ; met het verlaten daarvan waren de volken reeds grootendeels van hun verleden en van hun godsdienst losgemaakt. Dat dit geen willekeurige onderstelling is , blijkt hieruit dat overal waar de stammen Digitized byCjOOQlC 149 ia hun oude woonplaatsen gebleven waren het heidensche geloof Yeel hardnekkiger tegenstand bood. Wy zullen het bg Friezen en Saksers zien. Niet aan zulk een tegenstand schrijven wij toe dat de ßtammen die in 'tmidden der 3e eeuw onder den naam van Franken opdoken en zegevierend in Gallie indrongen, ondanks veelvuldige aanraking met romeinsche bevolkin- gen en de nabuurschap van christelijke kerken aan den Bhijn , heidenen waren gebleven. Dat zij hun heidensche goden nog niet hadden verzaakt zal wel geweest zijn omdat ZOO wel uitwendige drang als innerlijke behoefte daartoe ontbraken, grootendeels wellicht ook uit trots. Maar van een diep geworteld-zijn van heidensch geloof of oultus bespeuren wij bij hen niets. De salische wet, die in hoofd- zaak nog uit hun heidenschen tijd dagteekent, bevat nauwelijks sporen van godsdienst ; en in sagen bij Grego- rius van Tours, als b. v. die welke hij II : 12 waarschijnlijk uit oude liederen van Childerik verhaalt, mythen te lierkennen schjjnt mij gedwongen. Toen Chlodowech door zijn overwinningen op den laat- fiten roraeinschen stadhouder Syagrius , op de Alemannen en de Westgoten bijna geheel Gallie had onderworpen, was de bekeering tot het Christendom door den geheelen politieken toestand onvermijdelijk geworden. Daarbij ver- liezen evenwel de persoonlijke motieven voor de daad des konings , de invloed zijner burgondische gemalin , de indruk van de wondermacht van den God der christenen, niet hun beteekenis: wij denken bij de bekeering van Chlodowech evenmin aan huichelarij als bij die van Con- stantijn. Zijn doop in de kerk van Rheims op Kerstdag Digitized byCjOOQlC 150 496 is een datum yan groot gewicht; te meer daar hij niet het ariaansche maar het katholieke geloof omhelsde. Men kan er het begin der duitsche kerkgeschiedenis in zien. De bisschop Avitu8 van Vienne, die den koning een brief yan gelukwensch zond, zag de geyolgen yan die daad yooruit: de frankische koning zou de opyolger yan den keizer yan 't westromeinsche rijk worden, en de ker- stening yan Duitschland zou yan de Franken uitgaan. De bekeering yan Chlodowech werkte door de macht yan een yoorbeeld dat yelen yolgden; ook stichtte hij korken en kloosters , gaf rijke schenkingen met de mild- heid die tot het ideaal yan den germaanschen koning behoorde, beschermde bisschoppen en kluizenaars. Tech bleyen er nog yrij wat heidenen oyer ook in 'skonings omgeying, en op dezen werd geen dwang gebruikt. Al- thans niet door Chlodowech zelf ; maar ongeyeer een halve eeuw na zijns yaders bekeering yaardigde Childebert I te Parijs een edict uit dat aan de godsdienstyrgheid een einde maakte, heidensche beeiden en gelagen, liederen en dansen yerbood. Zonder strijd; geleidelijk, yerdween het heidendom onder de Franken. Wel bleyen naasthet christelijk geloof en gebruik nog lang yele heidensche gewoonten bestaan, en de synoden (yooral te Orleans) moesten tegen offermaaltijden, bezweringen, yereering yan boomen, brennen, rotsen en allerlei yermenging yan heidendom en Christendom ijyeren. Onder dat alles eyen- wel werd de kerkelijke organisatie en inyloed op het yolk steeds meer bevestigd. Die inyloed ging yan buiten naar binnen en drong niet spoedig tot het zedelijk leyen door. Ook na zijn bekeering bleef Chlodowech dezelfde Digitized byCjOOQlC 151 trouwelooze man , die zieh niet ontzag een zoon tot vader- moord aan te hitsen en met eigen hand bloedyerwanten om te brengen. Nog erger was het met zijn opvolgers. De gruwelen in het huis der Merovingers zijn in de geschiedenis zelden overtroffen; en al geeft in dit geyal het koningshuis wel niet het algemeene peil aan, dat peil is stellig niet hoog geweest. Toch drong de kerk, die den tijd heeffc, met haar inyloed allengs door, en kon van het Frankenrijk het Christendom zieh onder de duitsehe stammen uitbreiden. Eerst door Goten en Komeinen, later door Franken en zendelingen uit leriand en Engeland zijn de duitsehe volken gekefstend. Bij sommige weten wij van de toe- dracht der zaak weinig. Zoo zijn de Longobarden reeds tegen 't eind der 5e eeuw tot het Arianisme overgegaan ; toen Alboin in Italic kwam was hij een ehristen. Later onder paus Gregorius I, vooral door den invloed van koningin Theudelinde , die een beiersehe prinses van fran- kisehen stam was , had de vereeniging met Kome plaats. Maar van het heidendom bij dit volk vememen wij wei- nig, al bleek het ons reeds dat het niet arm is geweest aan poetiseh ontwikkelde historische sagen, waar zieh altijd mythische trekken in mengen. De Alemannen in Zuid-Duitsehland waren tegen 't eind der 6e eeuw nog heidenen, die boomen, rivieren, ber* gen vereerden en paardenoffers brachten, gelijk Agathias berieht. Toch waren er in hun land, waar de Romeinen ZOO lang geheerscht hadden, sporen van Christendom overgebleven ; de eerste iersche zendeling vond er chris- telgke priesters die vreedzaam te midden der heidenen Digitized byCjOOQlC 152 leefden. De eerste zendelingen , die in de 7© eeuw aan 'tmeer van Zürich en de Bodensee werkten, waren Co- lumbanus en zijn leerling Gallus. De eerste vond eens heidenen en christenen gemeenschappelijk deelnemend aan een bieroffer voor Wuotan. Verder leveren hun V i t a e weinig karakteristieke trekken over het heidendom van dezen stam op: in de matres wier drie beeiden te Bregenz vereerd werden, hebben wij reeds godheden van keltischen oorsprong vermoed. Deze iersche zendelingen werden door de frankische koningen begunstigd, en de pactus Alamanniae door Chlotachar II gegeven, dient zoowel om den band met het frankische rijk nauwertoe te halen als om de uitbreiding van het Christendom te bevorderen. Tech leefden niet alleen heidensche zeden voort, maar bleef ook een deel der bevolking aan het Christendom vijandig. Pirmin die in de 8© eeuw , in den tijd van Karel Martell, onder de Alemannen werkte , had nog heel wat te kampen tegen overgebleven heidensche gewoonten. Het volk bracht nog vereering en geloffcen aan steenen , boomen , brennen , de vrouwen riepen Minerva aan bij het spinnen, voor het huwelijk koos men den Yrijdag en lette ook overigens op gunstige dagen, krui- den en barnsteen dienden als amuletten, men geloofde aan weermakers en wijze vrouwen , heidensche dansen en liederen waren geliefd, duivelsche tooverdranken in ge- bruik. Bij deze opsomming van trekken aan 'tvolksge- loof van vele stammen gemeen, treft ons de naam van een godin Minerva die daarin vernoemd wordt. Een samenhangende geschiedenis der Beieren v6ör hun bekeering geeft ons geen enkele bron. Zelfs is hun af- Digitized byCjOOQlC 153 stamming onzeker. Men ziet veelal hun voorouders in die Markomannen, wier koningin Fritigil met Ambrosius van Milaan in aanraking was geweest, of in die Kugiers, Herulers, Skiren, in wier midden Severinus had geleefd , of in de Quaden ') , van wie Ammianus Marcellinus ergens 'vertelt dat zij bij hun zwaarden een plechtigen eed de- den. Hoe dit zij , van hun heidendom weten wij zoo goed als niets. Met het Christendom zijn zij eerst sporadisch door Goten en- Romeinen in aanraking gekomen, later door iersche zendelingen bewerkt en onder invloed ge- komen der Franken; ook het hertogshuis der Agilulfin- gen was van frankisch geslacht. Bij de Thüringers herhaalt zieh in typischen vorm de geschiedenis der op elkander volgende invloeden: de ariaansch-gotische , de katholiek- frankische, de iersche zending, de organisatie der kerk door den engelschen prediker Bonifacius, die hun bisschop werd. De bijzon- derheden behooren tot de kerkgeschiedenis. Het Chris- tendom schijnt hier echter niet zoo heel gemakkelijk doorgedrongen te zijn; nog in de 8© eeuw klaagt Wil- lebrord over christelijke prieäters die aan heidensche god- heden offeren (Jovi mactantes), terwijl van den anderen kant heidenen gaarne den doop toedienen waarin zij een toovermiddel zien. Meer dan bij de tot nog toe opgesomde volken krijgen wij van het heidendom te zien bij Friezen en bij Saksers, De Friezen bewoonden längs de kusten der Noordzee van Ylaanderen (Sinkfal bij Brügge) tot in het Sleeswijksche , ') Zoo ü, Kirchmayr^ Der altdeutsche Yolksstamm der Qnaden (2 B. 1888—93). Digitized byCjOOQlC 154 een lange strook lands die zieh niet zeer yer in het binnenland uitstrekte. De geschiedenis hunner bekeering' 677 — 785 kennen wij wel uit geljjktjjdige frankische , maar niet uit inheemsche brennen. Zij heeft verschillende Perioden, die nauw samenhangen met den herhaaldelijk van nieuws uitbrekenden strijd tegen de Franken. De predikers waren meest Angelsaksers : Wilfrid , Willehad, Willebrord, Winfrid (Bonifacius) , alleen Liudger was zelf van friesche afkomst. De frankische koningen deden al wat in hun vermögen was om de vestiging van het Christendom onder de Friezen te bevorderen. Keeds in 622 had Dagobert van Austrasie te Utrecht een kapel gesticht en bevel gegeven de Friezen te doopen en te evangeliseeren ; maar met weinig goed gevolg. Wilfrid, die toevallig aan de friesche kust strandde, werd door koning Aldgild vriendeljjk ontvangen, maar Redbad I (679 — 719) betoonde zieh een hardnekkig tegenstander van het Christendom. Het herhaaldelijk afschudden van het frankische juk ging steeds gepaard met het vervolgen der christenen. Evenwel is die vijandschap tegen 't Christendom vol- strekt niet alleen aan nationalen trots of politieke vrees toe te schrijven. De Friezen waren aan hun heidenschen godsdienst, die bij hen nog in voUenbloei was, gehecht. Wij lezen van heilige bosschen, van brennen, van tem- pels waarin schatten werden bewaard, Op ißelgoland waren verscheidene tempels , men diende er den grooten god Fosite, uit de heilige bron mocht men alleen zwij- gend putten en het vee dat daaromheen graasde zelfs niet aanroeren; nog in de 11© eeuw hporen wij dat het eiland Digitized byCjOOQlC 155 door noorsche schippers voor heilig werd gehouden. Ook na de bekeering bleven sommige uit het heidendom af- komstige gebruiken in het friesche recht voortleven. In de eeuw van strijd, die ons vooral uit de levens der zendelingen bekend is, leeren wij de Friezen kennen als getrouw aan hun oude riten. Toen Willebrord , terugkee- rend yan zijn vergeefsche zending onder de Denen, op Helgoland landde, trotseerde hij den toorn van Fosite door enkele Friezen met water uit de heilige bron te doopen. Men brengt hem tot den koning als een ter dood verwezene, maar Redbad wijkt niet af van het gebruik dat het lot over het leven van den gevangene zal beslissen, en als dit den Christen gunstig is laat de koning hem los. Later gelukt aan Liudger op Fosites- land, waarin zijn voorganger niet had mögen slagen,hii vervangt de heidensche tempels door christelijke korken. Van de moeder van dezen Liudger , Liaf borg , lezen wij , dat men haar volgens den wil eener booze grootmoeder dadeljjk na de geboorte had moeten dooden, maar een buurvrouw redde het leven van het kind door het een weinig honig op de lippen te leggen, want een kind dat reeds eenig voedsel had genoten moest worden opgevoed. üit zulke trekken (wij kunnen uit geen rijkdom putten) bljjkt , hoezeer het leven aan godsdienstige zeden en plichten gebonden was. Allerwege grijpen de goden in het leven der heidensche Friezen in. De voornaamsten onder hen zijn Wodan (wellicht is Fosite slechts een naam waar- onder die oppergod vereerd werd), zijne zonen Thuner en Tiu en zijne gemalin Fria, wier namen in de dagen der week klinken. Dat de dienst dezer goden niet Digitized byCjOOQlC 156 dood was^ bewees het fanatisme dat hij bij machte was op te wekken en dat 5 Juni 755 aan Bonifacius bij Dokkum het leven kostte. Met minder vijandig betoonden zieh de Saksers aan den nieuwen godsdienst. De eersten die onder hen het evangelie predikten tegen 'teind der 7e eeuw, de witte en de zwarte Ewald, vielen als martelaars. Spoedig nadat Suidbert, een metgezel van Willebrord, de Bructeren had bekeerd , bezweek deze volksstam voor de heidensche Saksers *). Niet dan met groote inspanning gelukte het Karel den Grooten in herhaalde veldtochten de Saksers te onderwerpen en tot het Christendom te dwingen. Telkens vielen zij weer af, waarbij dan vervolgingen niet uitbleven tegen de stamgenooten die christenen waren geworden. Zelfs nadat de hoofden in 785 waren gedoopt en aanhunbe- lofte trouw bleven, barstte toch nog zonder hun leiding een nieuwe populaire opstand uit. De verwoesting van de Eresburg, waarbij de troepen van Karel drie dagen lang bezig waren de heiligdommen te sloopen en veel schats buit maakten (772), de moord op 4500 Saksers te Verden (782) , het dempen van den grooten populairen opstand (792) : dit alles was nog niet afdoende. Earel zag zieh genoopt groote scharen van Saksers in andere stre- ken van Duitschland over te planten. Eerst daardoorkon het land tot rust worden gebracht. üit dit alles zien wij hoe diep het vaderlijk geloofin de gemoederen van dit volk geworteld was. Zij dienden hun schrikkelijke goden met menschenoflfers. Uit dever- *) Dez© verhalen bg Beda, Hist. ecci. Angl. V, 10 — 12. Digitized byCjOOQlC 157 ordeningßn die Karel de Groote voor de Saksers uitvaar- digde leeren wij het een en ander van die heidensche gebruiken kennen, die op straffe des doods werden ver- boden. Het nationale heiligdom , door Karel bij Eresburg gesiedet, Irminsül, heet in de brennen nu eens een fanum dan een lucus dan weer een idolum; blijk- baar heeft noch tempel noch bosch noch beeld ontbro- ken. Van de Inninsül zelf echter zogt Rudolf van Fulda: ,,truncum ligui non parvae magnitudinis in altum erec- „tum sub divo colebant, patria eum lingua Irminsul appel- „lantes, quod latine dicitur universalis columna, quasi „sustinens omnia". Een honten zuil dus van buitengewooe grootte in de open lucht, gemeenschappeljjk vereerd en waarvan de slooping een nationale ramp was. Wij zuUen ons hier niet bezig houden met het bespreken der ver- schillende gevoelens over deze Irminsul. De in 772 ver-^ woeste zuil was niet eenig in haar soort, wij lezen ook van andere Irminzuilen bij de Saksers. Aan de meening van Widukind die daarbij aan Hermes denkt, dien hij met Mars combineert (met Ares verwart P) is geen gewicht te hechten. Het is zeer de vraag of wij hier bij Irroin aan den hemel- of krijgsgod te denken hebben; waarschijn- lijk is, dat het woord niet bewijst dat deze zuil aan een enkelen god gewijd was. Irmin beduidt hier groot, ge- weidig; van deze „volkszuil", „universalis columna", hing welvaart en bestaan van een volksgemeenschap, hier van een afdeeling der Saksers (de Engem) af. Het overige wat men er van gezegd heeft is niet veel meer dan gissing *). ^) In 't bgzonder zg verwezen naar Mannhardt, Banrnknltas der Germanen p. 303 ^gg, en Vilmar, Deutsche Afiert. im Heiland p. 62. Digitized byCjOOQlC 158 De Saksers die zieh bekeerden moesten bij hun doop met name hun oude goden afzweren ; de formale der abrenun- tiatie vermeldt Thuner , Woden , Saxnot en de „unholdun" (d. i. de andere goden). Een groot aantal van dergelijke ker- kelijke documenten, besluiten van concilien , lijsten.van of preeken tegen afgoderij , boeteboeken, schrijvers als Regino abt von Prüm in Lotharingen (omatreeks 900) , Burchard van Worms (begin der 11« eeuw) geven ons berichtvan het heidendom dat nog voortleefde niet alleen bij Saksers maar ook bij andere duitsche stammen. Men kan een lange lijst opmaken van afgoderijen in geschriften als indiculus superstitionum en homilia de sacri- legiis opgesomd. Wij vernemen daar dat op veleplaat- sen het offeren aan Jupiter of Mercurius, het brengen van gaven aan de dooden, het vereeren van boomen en brennen voortduurde. Op gezette tijden, vooral op nieuw- jaar en bij zons- en maansverduisteringen ging men rond niet zelden op de vreemdste v^ijze toegetakeld ; ook hechtte men sterk aan gunstige en ongunstige dagen. Allerlei tooverijen om kwaad af te weren, ziekten te genezen, stormen te verwekken, ook wichelarij in verschillenden vorm was in zwang, waarbij vaak de namen der goden aangeroepen werden. Het bljjkt uit alles hoeveel moeite het kostte het geloof aan tooverspreuken en toovermid- delen uit te roeien. Veel er van bleef in het volksge- loof leven; nog heden zijn er spreekwijzen die beletten dat de namen der oude goden vergeten worden. Hier gaat het voortleven van het oude heidendom in defolk- lore over, waarover wij later zuUen handelen. Trouwens hebben de geesteljjken die dat heidendom bestrijden geen Digitized byCjOOQlC 159 oog voor het karakter of den oorsprong er van. Wanneer wjj lezen dat vrouwen des nachts „cum daemonum turba" znet Diana of Herodias rijden, dan kan daarin een in- heemsch geloof aan heksen schuilen , maar het blijkt niet dat dit oorspronkelijk of ond is; Diana en Herodias zijn toch niet germaansch. In elk geval echter legt deze ge- heele litteratuur getuigenis af van de taaiheid van het heidendom. Belangrijker nog is de oogst dien de oud-duitsche lit- teratuur in de verschillende dialecten der landstaal op- levert. Vooreerst bezitten wij een tamelijk groot aantal van tooverspreuk^n , waarin wij vermoeden dat Chris- tus en de heiligen de plaats innemen van oudger- maansche goden. Maar onder die tooverspreuken zijn er twee onvermengd heidensche in 1841 door G. Waitz in een handschrift der lOe eeuw bij het domkapittel te Merseburg gevonden. Zij zuUen wel iets hooger^ volgens sommigen tot de 8e eeuw opklimmen , en vermelden een zeker aantal van goden van een duitschen , wellicht thu- ringschen stam. De beide spreuken in stafrijm, incan- taties bljjkbaar in vasten dreun te zingen, de tweede stellig om te gelijk met een toovermiddel gebruikt te worden , moesten dienen , de eerste om banden te slaken , de andere om een verrekt been van een paard weer in het lid te zetten. Aan de eigenlijke bezwering gaat beide malen de mededeeling van een voorval in de godenwe- reld vooraf , men heeft die enkele regeis soms opgesmukt met den weidschen naam van episch verhaal. De eerste spreuk luidt in woordelijke vertaling , wafarbjj het stafrijm te loor gaat: Digitized byCjOOQlC 160 Eons gingen zitten Idisen, gingen zitten hier en ginds. Sommigen hechtten banden, sommigen hielden het heir op, Sommigen plnkten aan de boeien: Ontspring aan de banden, ontvlncht den v^anden. De tweede is iets langer. Pbol en Wodan voeren in 'thont (reden in 'tbosch) Toen werd Balders veulen zgn voet verrekt, Toen besprak het Sinthgnnt, Snn(na) bare znster, Toen besprak het Frga, Vol(la) bare zuster: Toen besprak het Wodan, gel^k hg wel kon. waarop dan de yier regeis der eigenlijke bezwering volgen. Het is ODs hier niet te doen om de inderdaad sterke overeenkomst dezer tooverspreuken zelf met enkele der- gelijke in de noorsche Edda, nog minder om de yerder liggende maar evenmin gedwongen parallellen in finsche en zelfs indische magie aan te wijzen, maar om uit deze enkele regeis alles te putten wat zij onsaangaande het germaansche heidendom openbaren. Vooreerst blijkt dat de magische werking, eiders yaak toegeschreven aan het noemen van den naam der goden , hier vastgeknoopt wordt aan het navolgen of nazeggen van een eerst door een god gebruikte formule. Zoo althans is het in de tweede spreuk ; in de eerste is de samenhang tusschen het vooraf- gaande beeld der Idisen aan haar werk en de bezwering zelf althans niet duidelijk nitgesproken. Van nog meer belang is echter, dat wij godheden leeren kennen van stammen in Duitschland. Yooreerst de Idisen, vrou« wen bij den slag bezig en aan de noorsche Valkyren herinnerend. Zij zijn in drie groepen verdeeld: hier zijn er die ketens aan de krijgsgevangenen aandoen , daar die de vijaAdelijke schare tegenhouden, ginds die de banden Digitized byCjOOQlC 161 der eigen gevangenen losmaken. De tweede spreuk noemt een aantal godheden bij name. Phol en Wodan reden samen uit, het paard yan Balder struikelde of verrekte zieh. De vraag met wien wjj hier te doen hebben is zeer verschillend beantwoord. Ware Balder in den twee- den regel een appellatief „beer*', dan zou het even- goed op Wodan slaan als op Phol. Maar wie is die PholP Wjj zuUen wel niet met Bugge aan den apostel Paulus denken en hier een spreuk vinden waaraan het Christendom reeds een der gestalten heeft geleverd. Phol , dat ook in duitsche plaatsnamen teruggevonden is, te houden voor een anderen duitschen naam van Balder zou, indien mogelijk , de vraag onbeantwoord laten waarom dan Balder als eigennaam in het tweede vers anders luidt dan in 't eerste. Phol te lezen als Vol en te houden voor een der in vs. 4 genoemde godinnen gaat in 't ge- heel niet aan. Men heeft voorgeslagen in Phol te zien een verbasterden vorm van Apollo, en dan zou de ApoUo-Balder dezer spreuk naast den Mars Thingsus en den Hercules Magusanus staan; de combinatie is evenmin overtuigend als van eiders te staven. De zaak bigft onzeker; 't waarschijnlijkst is dat Phol en Bal- der inderdaad bij elkander behooren. Het eenige onyermengde overblijfsel van duitsch hei- dendom vereischte deze ietwat uitvoerige behandeling. De andere stukken die wij te bespreken hebben zijn van christelijken oorsprong, maar het heidendom is er nog min of meer duidelijk in te proeven. Het eerste is een kort gebed in proza ingeleid door 9 regeis poezie in staf- rijm , in het beiersche klooster Wessobrunn gevonden , daarom Wessobrunn er gebed, maar die verzen van saksische herkomst uit de 8e eeuw, wat zoowel uit de taal als uit den inhoud, b.v. het vermelden der zee, blijkt. Die inhoud is geheel christelijk: er wordt gesproken vaü den almachtigen Qod die, eer aarde en hemel , boom en berg waren , eer zon en maan scheuen , eer de zee was , toen er allerwege hiets bestond , reeds door vele goede geesten omringd was, hg de «mildste der mannen", de heilige God. Het is buitengewoon yerlokkend hier een stukje heidensch germaansche kos- mogonie te vinden, men vergelijkt dan eenige regeis uit het begin van Yoluspa, en ziet in de overeenstemming tasschen het oudduitsche en het noorsche gedieht een beWijs dat de oude Germanen de voorsteiling hebben Digitized byCjOOQlC 163 gebad van een groote, ledige, gapende kloof , die in den beginne zou bestaan hebben. Velen zijn voor de bekoring bezweken om, op het voetspoor van J. Grimm en E. Mül- lenhofiF, hier althans een stukje germaansch heidendom te redden. Onmogelijk is zulk een voorstelling stellig niet ; maar men zal toch ten slotte aan Wackernagel moeten toegeven, dat er in deze regeis niets is, wat tot zulk een besluit dringt, ja het wettigt. Het is alles christelijk: de almachtige God van engelen omringd, die leefde eer de wereld was. Bij de beschrijving yan dien God als ,,manno miltisto" kan men aan. een germaanschen yolks- koning denken, ik doe dit liever dan hier, met Kern, een mythologische formale voor den weldadigen zonne- god te vinden. üit de 9e eeuw stamt het beiersche gedieht Mus- pilli, een uitvoerig stuk van ruim 100 regeis, waarin het lot der ziel na den dood , het einde der wereld , d. i. de wereldbrand voorafgegaan door den strijd tusschen Elia en den Antichrist, en het jongste oordeel geschil- derd worden. Gelgk men uit deze körte inhoudsopgaaf ziet, hebben wij eck hier christelijke, geen heidensche mythologie. Het komt mij dan ook yoor dat het gedwon- gen is Elia en den Antichrist te houden voor de chris- telijke yertaling yan twee oorspronkelijk heidensche strij- ders, b.y. Thor en de Midgardslang der noorsche mytho- logie. Ook de wereldbrand is een voorstelling veeleer van christelijke dan van germaansche herkomst. Wel können wij zeggen dat de christelijke voorstelling door Germanen gekleurd en ontwikkeld is: de strijd Staat op den voorgrond, evenals het jongste gerichtgelijktopeen Digitized byCjOOQlC 164 germaansch ping en de zonden die geboet moeten wor- den die zijn yan des dichters eigen tgd. Maar hoe weinig van den inhoud ook direct heidensch zij, de titel mu- spilli, wereldondergang , is uit den germaanschen taal- schat zelf. Hij zegt ons dat men Yoor de aarde een einde verwachtte ; maar het blijkt niet of dit denkbeeld zelf in den tijd van den dichter ond of jong was. Het kan zeer goed bij de Germanen eerst door de aanraking met het Christendom opgedoemd zijn. Om dezelfde reden als Muspilli hebben wij hier het, ongelijk veel belangrijker, gedieht Heliand te vermel- den. Het kan schijnen dat deze saksische behandeling der eyangelische geschiedenis nit de eerste helft der 9e eeuw, rüstende op de Evangelienharmonie van Tati- anus, allerminst aanspraak kan maken op een plaats in een germaansehe mythologie. Tech vinden wij hier allerlei trekken, die ons ook uit ons oogpunt belang inboezemen. Vooreerst bestendigt de taal onwillekeurig oud materiaal , ZOO getuigen niet weinig woorden in den Heliand van de pas verlaten heidensche zienswjjze. In wat geschiedt ziet de dichter metodo giscapu, dat Vilmar alsdebeslui- ten der ordenenden , mensorum decreta vertaalt, maar dat wellicht alleen het door het lot bepaalde beteekent ; voor de goddelijke macht die meet, ordent, staat een paar malen het woord metod, ook in 't angelsaksisch en in 't otid- noorsch bekend. De macht van het lot heet wurd. Zoo zou men nog meer sporen van in de taal voortlevend heidendom en polytheisme kunnen noemen. Van nog grooter belang is dat de saksische dichter op hoogst naieve wgze de evangelische stof in de vormen zijner eigene Digitized byCjOOQlC 165 dagen mededeelt. Het landschap, de leyensw|js, de ge- zindheid: alles is door de saksische omgeving gekleurd. Leyendig zijn tooneelen als de storm op zee en de visch- yangst geschilderd , het feest te Eana is een vroolijk drink- gelag. De strijd staat op den yoorgrond , de duivel is de groote vijand, de jongeren zijn dapperen die yoor hun hoofd heldendaden yerrichten. Hun trouw is eenyou- dig en beslist, zonder aarzeling of tyrijfel, hun haat tagen de yjjanden heyig. Is dus de strijd yan binnen naar buiten gebracht, daaraan beantwoordt ook de yoorstel- ling yan Jezus zelf. Hjj is niet de man yan smarte , ook niet de hemelsche godszoon der katholieke kerk, maar het dappere germaansche opperhoofd, die kloek zijn ge- trouwen ter oyerwinning leidt, en dan weer de rijke, milde germaansche yolkskoning, die glorierijk door zijn land trekt om te leeren, te richten, te genezen, te strij- den, en die ten slotte in de nederlaag den yjjand yer- schalkt en de oyerwinning behaalt. Een andere Christus yoorzeker als die der Eyangelien, maar een yoordeSak- sers leyende Christus. In werken als de Holland, en de later ontdekte frag- menten eener oud-saksische bewerking yan Genesis *) , kan men ongetwijfeld oyer taal en oudheden der oude Germanen heel wat opzamelen. Het blijkt hier duidelijk dat het heidendom nog eerst kortelings was yerlaten. Maar men doet yergeefsche moeite wanneer men er directe getnigenissen aangaande den oudgermaanschen godsdienst in zoekt. Zelfs is een der kenmerken dier gedichten de ^) Hieroyer B, Symons, in Yersl. en Meded. Eon. Akad. Amster- dam 1B95. Digitized byCjOOQlC 166 naieVe yermenging yan christelijken inhoud met heidensch denken en geyoelen. Deze Saksers stelden leyendig be- lang in de eyangelische geschiedenis. Ook zij geyoelden gelijk Chlodowech , die zeide , dat het op Qolgotha anders zou zijn geloopen, wäre hij er met zgn Franken bij ge- weest. Deze Germanen hebben den nieuwen wijn in oude zakken gedaan. Digitized byCjOOQlC H00FD8TUK V. De Duitsche heldensage« Bronnen en Litteratuur. Deze vallen hier samen, daar een groot deel der litteratuur bestaat in het bijeenbren- gen der bronnen. Deze litteratuur is zeer rijk. P. U, Müller, Sagabibliothek (3 B. 1817—1820, wel grootendeels over de noorsche maar toch ook over de duitsche sagen) ; W. Qrimm, Die deutsche Heldensage (1829, 2e ed. 1867 door Müllenhqf, 3e 1889 door JB. Stei^; verdeeld in ;,Zeugnisse" en „Ursprung und Fortbildung") ; K, Müllenhoff, Zeugnisse und Excurse zur deutschen Heldensage (Zs. f. d. Alt. XJJenXF^; J* Orimm, Gedanken über Mythos, Epos und Geschichte (1813 in kl. Sehr. IV). Een zeer beknopt maar goed boekje, waarvan de overzichten voor een deel aan XJhland ontleend zijn, gaf O. X. Jiriczek, Die deutsche Heldensage (in Sammlung Göschen 1894 2e Aufl. 1897), dezelfde is nu begonnen een zeer dege- Jijke „Bntwickelongsgeschichteder Stoffe" : 0. L. Jiriczek, Deut- sche Heldensagen (1, 1898). Het rijkste kritische overzicht van de tegenwoordige resultaten omtrent de verschillende sagen- kringen vindt men bij B. Symons , Germanische Heldensage (in FauVs Grundr.', 1898; dit stuk is in deze tweede uitgaaf in omvang meer dan verdubbeld en ook afzonderlijk verkrijgbaar). Voor ethische en poetische waardeering noem ik reeds hier, schoon het uitsluitend de noorsche stof op het oog heeft: 8v. QnmdU vig , CTdsigt over den nordiske odtids heroiske digtning (1867) ; vooral om zijne schoone overzichten en onovertroffen karakter- schetsen de Studien van i. Uhlcmd (in Schriften z. Gesch. der Digitized byCjOOQlC 168 Dichtung und Sage I en VII). Van bijzondere studißn zou men hier kunnen noemen een groot aantal van geschriften oyer de Nibe- lungen van Lachmann (Anmerkungen), Müllenhoff, Bassman e. a., waarbij men een fransche studie van H. Lichtenberger, Le poeme et la 16gende des Nibelungen (1891) kan voegen. Nauwelijks minder over de Dietrich (piäfrek-)8age o.a. -2^. Jf^ycr, Die Dietrichssage in ihrer geschichtlichen Entwicklung (1868); G, Storm, Sagnkredsene om Karl den Store og Didrik af Bern hos de nordiske folk (1874). Voorts JB. Heinzel, Ueber die ostgothische Heldensage (Sitz. Ber. Ak. Wien 1889); W, Golther, Studien zur germanischen Sagengeschichte (I Der Valkyrjenmythus, 11 lieber das Verhältniss der nordi sehen u. deutschen Form der Nibelungensage, Abh. Ak. München 1888). Over den mythischen inhoud van verschei dene heidensagen: K. Müllenhoff, Frija und der Bialsband- mythus (Zfd. Alt. XXX), en ook -E^.fT. Jl/eyör, aerm.Myth § 379—386. Inhoud. Mythische, historische, epische bestanddeelen indeger- maansche heidensagen. — Z^ klimmen op tot de periode der volks- verhnizing. — Beperking van 'tbegrip heldensage. — Vroege en wgde verbreiding. Historische bestanddeelen. — Bg de Oostgoten: Ermanarik, Theo- dorik (Dietrich von Bern), verhonding tot de Hnnnen. — Walther.— Hug- en Wolfdietrich bg de Franken. — Konlng Bother. — De bur- gondische sage in de Nibelungen. Mythen in de heidensagen. — De beiden geen godengestalten. — De Harlnngen. — De Härtungen. — Hildebrand en Hadubrand. — Yerschillende mythen van Dietrich. — Siegfried en de Nibelungen : ont- leding der verschillende mythische trekken ; natuurmythische kern. — Wieland de smid. Slotsom onzer beschouwing voor de kennis der volksverhuizings- periode. „Zu dem epos ist eine historische that nöthig, yon ^der das volk lebendig erfüllt sei, dass sich die göttli- Digitized byCjOOQlC 169 yCbe sage daran setzen könne, und beide sind durch ^einander bedingt gewesen." '). ,,Die Geburtsstunde der ^germanischen Heldensage ist die sogenannte Yölker- ,wanderung." *). „De egenlig typiske, ideale heroer have ,det tilffielles — hver isser for det folk, de tilh0re — , j^at de gennem alle kommende tider stä som dets men- ^neskelige idealer, med hvilke folket med stolthed ^regner sig i slaegt." '). Dit zijn de gezichtspunten welke bij de behandeling der heldensage van overwegend gewicht «gn. De heldensagen behooren tot de mythologie, tot de historie, tot de litteratuur. Yandaar de veelzijdige behandeling waarvoor zij vatbaar zijn. De historische gang dien wij volgen brengt mede , dat wij de verwante stof moeten verdeelen , en hier ter plaatse alleen de duitsche heldensagen bespreken, die haar histori- schen achtergrond hebben in de periode der Yolksyerhuizing. Later ontmoeten wij dan de andere , die het Yikingenleyen of de lotgevallen der scandinavische volken betreflFen. Wij spreken hier dus over de heldensagen uit een be- paald oogpunt. De belangrijkste , litterair-historische be- handeling ligt buiten ons bestek. Yan de wijziging en vermeerdering der stof in den loop der tijden hebben wg alleen kennis te nemen yoorzooYör daardoor de oorspronkelijke bestanddeelen zuiverder aan het licht tre- den. Ons is het te doen om de heldensagen te gebruiken als getuigen yoor de historie yan den godsdienst. Gelijk gezegd: wij moeten daarbij zooyeel mogelijk afzien yan *) J. Grimm, Gedanken über Mythos, Epos und Q-eschichte. ') B, Symona, Germ. Heldensage p. 2. ') Sv, Grundtvig, Udsigt p. 8. Digitized byCjOOQlC 170 wat de middeneeuwsche poezie van deze sagen gemaakt heeft. Maar haar oorspronkelijke bestanddeelen klimme^^ tot den tijd der volksverhuizingen op, waarin de ger- maansche volken wel reeds voor een goed deel bekeer^d waren, maar waarin toch heidensche voorstellingen eji gewoonten nog voortleefden. . ^ Dit verband met de groote volksverhnizing en met hf t Vikingenleven in het Noorden behöort tot hetwezend^r germaanscbe heldensagen. Van ouds, wij vernamen het reeds bij Tacitus, bewaarden liederen de heugenis vbä het verleden en yan dapperen als Armin. Tot in lateren tijd werden Karel de Groote, ja middeneeuwsche persp- nen als hertog Ernst, door de sagenpoezie verheerljjkt. De talrjjke yerzamelingen van gewestelijke folklore dopn ons een aantal van sagen kennen die aan bepaalde plaatsen, kasteelen, bosch en meir verbonden zijn. Tot de eigen- lijke heldensagen rekenen wij dit alles niet , maar alleen die overleveringen , waarin de herinnering van de volksver- huizing , dien epischen tijd der germaansche volken , vöort- leeft, en die in de duitsche heldenpoezie verheerljjkt zjjn. De oudste getuigenissen aangaande die heldensagen klim- men tot de grenzen der periode van de volksverhnizing zelf op; wij vinden ze reeds bij geschiedschrijvers als Cassiodorus en Jordanes. Ook hebben die epische Stoffen zieh ver en snel verbreid. In het oudste product der angel- saksische litteratuur, Widsii^, waarvan de kern reeds uit de 6e eeuw herkomstig is, vinden wij tal van overleve- ringen omtrent voor een deel verwijderde volken bijna in den vorm van een katalogus opgesomd. Zoo hebben rondtrekkende zangers de lotgevallen van personen en Digitized byCjOOQlC 171 Yolken episch behandeld. Reeds vroeg zgn die verbalen samengeweyen met mythische trekken; in dat weefsel kunnen wg niet altijd meer yan de enkele draden den hetzij historischen hetzij natuarmythischen oorsprong na- gaan. De kleur yan het geheel en de karakteristiek der enkele gestalten heeft dan de poezie aangebracht; bij dit ethische is het zeer moeilijk de oorspronkelijke trek- ken en die yan later tijd te ziften. Wij zullen beginnen met een beknopt overzicht der historische kringen waartoe de yoornaamste heldensagen behooren , om daama bij de mythische yoorstellingen stil te staan. De oudste sagenkring is die der Oostgoten. Oyer hen heerschte omstreeks 375 in Zuid-Busland de mach- tige Ermanarik, ^nobilissimus Amalorum", die echter, bg het naderen der woeste Hunnen yerbijsterd zichzelf den dood gaf eer hij nog de kans der wapenen had be- proefd. Zoo de geschiedschrijyer Ammianus Marcellinus. 