title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: 522 Er zijn er een paar bij die hutten, die ik veel helderder heb ge- schilderd, maar ik zeg nog eens dat hoeveel ik ook van grijze schilderijen houd, meer en meer ik de lui apprecieer, die behalve ’t zilvergrijze gamma ook de somberder effecten weten te maken. Wat ik nu doen zal is — indien de maand misschien onverhoopt U ietwat meegevallen mocht zijn, als gij — al is ’t weinig — nog iets kunt sturen, dan verzend ik de 4 doeken. Anders — zie boven — kan ik ze niet goed weg krijgen. Maar in dat geval zal ik ze zenden zoodra ik ’t geld van de volgende maand heb, en dan in alle geval reeds vroeger de figuurstudies om aan Serret te laten zien. Die figuurstudies heb ik echter graag gij mede terugbrengt als gij komt. Want er körnen er nog veel meer bij, die ik noodig heb bij ’t schilderen. Zij moeten dienen voor figuren, die definitief niet grooter zijn dan b.v. een span *) en nog minder — zoodat wat er in is, nog geconcentreerd wordt. Gegroet met een handdruk. t. a t. Vincent. Waarde Theo. Ik wou dat de 4 doeken waarover ik U schreef, weg waren. Als ik ze lang hier houd, verschilder ik ze misschien weer, en ik geloof ’t beter is ge ze krijgt zooals ze uit de hei körnen. De reden waarom ik ze niet afzend is, dat ik ze U niet ongef ran- keerd wil af zenden op een moment, waarop ge zegt dat gij mis- schien zelf krap zoudt zitten en zelf kan ik ze ook niet frankeeren. Het huisje waarin Millet gewoond heeft, heb ik nooit gezien, maar ik houd het er voor dat deze 4 menschennestjes wel van ’t zelfde soort zijn. Het eene is de residente van een heer, die in de wandeling wordt genoemd ,,het rouwboerke”; het andere wordt bewoond door een braaf mensch, dat toen ik er kwam geen mysterieuser bezig- heid verrichtte dan haar aardappelkuil om te werken, doch even wel ook moet kunnen tooveren, althans zij draagt den naam van ,,de heksekop”. Ge herinnert U dat in ’t boek van Gigoux Staat, hoe het Dela- croix gebeurde 17 schilderijen tegelijk werden afgewezen. Men ziet 418 *) lengtemaat de span eener hand. 523 — dunkt mij althans — hieruit dat hij en anderen uit die periode — staande voor kenners en niet-kenners, die geen van allen het ’t zij begrepen ’t zij koopen wilden — men ziet hieruit dat zij, die terecht in ’t boek les vaillants worden genoemd, niet spraken van dat het een vechten tegen de bierkade was, maar door schil- derden. Wat ik U nog eens wou zeggen, is, dat als wij dat van Delacroix tot uitgangspunt nemen, we er nog veel schilderen moeten. Ik ben in de noodzakelijkheid de onaangenaamste aller menschen te zijn, namelijk om geld te moeten vragen. En daar ik niet denk het de eerste dagen reeds een beter keer zal nemen wat betreft het verkoopen, is dit erg genoeg. Maar ik vraag het U, is het niet voor ons beiden apres tout beter om hard te werken, al zijn er beroerdigheden aan verbonden, dan in een tijd als nu te zitten philosopheeren? Ik weet de toekomst niet Theo, maar ik ken wel de eeuwige wet dat alles verändert; denk io jaar terug en de dingen waren anders, de toestanden, de stemming van de lui, alles enfin. En io jaar verder draait zeker ook weer veel om. Maar iets doen blijft, en iets gedaan hebben heeft men niet licht spijt van. Hoe actiever hoe beter, en ik had liever een misluk- king dan een stilzitten. Hetzij Portier al dan niet de man zij, om iets met mijn werk te doen, we hebben hem nu toch noodig. En ziehier wat ik geloof. Na b.v. een jaar werken, hebben we meer bij elkaar dan nu, en ik weet zeker dat mijn werk beter zal doen, naarmate ik ’t een en ’t ander completeer. De lui nu die wat Sympathie hebben, die zooals hij er over spreken, het eens laten kijken — ze zijn daarom nuttig, omdat met b.v. nog een jaar werken er een en ander bijeen zal zijn bij hen, dat vanzelf wel iets zeggen zal, ook al zwegen ze geheel. Als gij Portier eens ziet, zeg hem gerust dat wel verre van het op te geven, ik van plan ben hem nog veel meer te zenden. Blijf gij ook voortgaan met te laten kijken, als ge lui ontmoet. Het zal zoo heel lang niet duren, of hetgeen we kunnen laten zien, zal belangrijker zijn. Ge ziet zelf wel, en ’t is een verschijn- sel dat mij verbazend veel pleizier doet, dat men meer en meer begint tentoonstellingen te maken van i persoon of heel enkelen, die bij elkaar hooren. Dat is een verschijnsel in den kunsthandel, dat naar ik durf 524 meenen meer avenir heeft dan andere ondernemingen. Het is goed men begint te begrijpen, dat een Bouguereau niet goed kan doen naast een Jacque, een figuur van Beyle of Lhermitte niet goed naast een Schelfhout of Koekkoek. Verstrooi de teekeningen van Raffaelli — en oordeel zelf of ’t moge- lijk wäre zieh een goed begrip van dien eigenaardigen artist te vormen. Hij — Raffaelli — is anders dan Regamey, maar ik vind hem net zoo’n persoonlijkheid. Als mijn werk bij mij bleef, geloof ik dat ik er telkens aan zou verschilderen. Door het aan U te sturen en aan Portier, zoo als ’t van buiten of uit de hutten komt, zal er wel eens een onder doorloopen die niet deugt, maar er zullen dingen bewaard blijven, die er niet beter op worden zouden door ze dikwijls te verschil- deren. Als ge nu deze 4 doeken hebt, en nog een paar kleinere studies van hutten, en iemand zag niets anders dan die van me, zouden ze noodwendig denken dat ik niets anders deed dan hutten schil- deren. En eveneens met die serie koppen. Maar het boerenleven brengt zoo uiteenloopende dingen mede, dat als Millet spreekt van ,,travailler comme flusieurs negres” dit waarachtig dient te gebeuren. wil men tot een geheel körnen. Men möge er mee lachen, dat Courbet zegt: ,,peindre des anges! qui est-ce qui a vu des anges!” Maar ik zou er nog wel bij willen zeggen b.v. : ,,des justices au harem, qui est-ce qui a vu des justices au harem? ” (Het schilderij van Benjamin Constant). „Descombats de taureaux, qui est-ce qui en a vu” en zooveel andere Moorsche, Spaansche dingen, Kardinalen en dan al die historieschilderijen, die toch 00k altijd nog maar blijven, meters lang bij meters breed! Waar dient het alles toe en wat wil men er toch mee? Dat wordt meeren- deeis muf en saai als eenige jaren er over heen zijn gegaan, en verveelt meer en meer. Maar enfin. Ze zijn misschien mooi geschilderd, kan wezen; Jtegenwoordig als kenners voor een schilderij staan als dat van Benjamin Constant, als een receptie bij een Kardinaal door ik weet niet wat voor Spanjaard, is het de gewoonte met een diepzinnig air igts te zeggen van ,, knappe techniek”. Maar zoodra diezelfde kenners voor een geval uit ’t boerenleven of voor een teekening van b.v. Raffaelli zouden körnen, zouden zij met ’t zelfde air de techniek critiseeren. 525 Ge denkt misschien dat ik ongelijk heb hier een aanmerking op te maken, maar ik ben er zoo van vervuld, van dat al die uit- heemsche schilderijen worden geschilderd op het atelier. Maar ga eens buiten zitten schilderen, op de plaats zelf! Er gebeuren dan allerlei dingen als volgt: uit de 4 doeken, die ge ontvangen zult, haalde ik zeker een honderdtal en meer vliegen, niet mee- gerekend stof en zand etc., niet meegerekend, dat als men ze een paar uur door de hei en de heggen meedraagt, een tak of wat er over heen schrämt, etc. Niet meegerekend men, als men op de hei arri veert met dit weer na een wandeling van een paar uur, vermoeid en verhit is. Niet meegerekend dat de figuren niet stilstaan zooals de modellen van beroep, en de effecten die men pakken wil, veränderen met het vorderen van den dag. Ik weet niet hoe het U gaat, maar wat mij betreft, hoe meer ik er aan werk, hoe meer het boerenleven me absorbeert. En hoe minder en minder ik ga geven om hetzij de Cabanelachtige din- gen, waaronder ik 00k Jacquet, 00k Benjamin Constant van tegen- woordig zou rekenen, hetzij de hooggeroemde, maar zoo onuit- sprekelijk wanhopig droge techniek van de Italianen en Span- jaarden. Imagiers! dat woord van Jacque, ik denk er dikwijls aan. Toch heb ik geen parti pris, ik heb gevoel voor Raffaelli, die toch heel iets anders schildert dan boeren, ik heb gevoel voor Alfred Stevens, voor Tissot, om iets te noemen dat gansch anders is dan boeren ; ik heb gevoel voor een mooi portret. Zola, die zieh overigens m.i. nog al eens kolossaal vergist in zijn oordeel over schilderijen, zegt in ,,Mes haines” iets moois over kunst in ’talgemeen: ,,dans le tableau (l’oeuvre d’art) je cherche, j’aime, l’homme — Tartiste”. Ziedaar, dat vind ik volkomen waar; ik vraag u, wat zit er voor een man, wat voor een ziener, of denker, kijker, wat voor een soort menschelijk karakter achter zekere doeken, waarvan de techniek wordt geroemd; immers dikwijls niets. Maar een Raf- faelli is iemand, een Lhermitte is iemand en bij veel schilderijen van haast onbekende lui voelt men, dat het met een wil , een ge- voel, een hartstocht en lief de is gemaakt. De techniek van een schilderij uit het boerenleven of — als Raffaelli — uit het hart van de stadsarbeiders — brengt nog andere moeielijkheden mee, dan die van het gladde schilderen en activeeren van een Jacquet of Benjamin Constant. 526 Namelijk te leven in die hutten, dag in dag uit, net als de boeren op ’t veld zitten, in den zomer de zonnehitte, in den winter de sneeuw en vorst uitstaan, niet binnenkamers maar buiten, en niet voor een wandeling, maar dag in dag uit, als de boeren zelf. En ik vraag het U, als men deze dingen nagaat, heb ik dan zoo groot ongelijk met de kenners, die tegenwoordig drukker dan ooit schermen met het dikwijls zoo weinig beteekenis hebbende woord: techniek, (men geeft het een conventioneele beteekenis meer en meer) te critiseeren in hun eigen critiek. Als men rekent al wat men te loopen en te sjouwen heeft om ,,het rouwboerke” en zijn hut te schilderen, durf ik beweren, dit een langer en vermoeiender reis is, dan veel schilders van uit- heemsche onderwerpen (zij het ,,la justice au harem” of de receptie bij een kardinaal) voor hun meest uitgezocht excentrieke onderwerpen doen. Want Arabische of Spaansche of Moorsche modellen heeft men maar voor ’t bestellen en betalen te Parijs. Doch wie de voddenrapers van Parijs schildert, zooals Raffaelli, in hun eigen huurtje , die heeft het moeielijker en diens werk is serieuser. Schijnbaar is er niets eenvoudiger dan boeren of voddenrapers en andere arbeiders schilderen , maar — geen motieven in de schil- derkunst zijn zoo moeielijk als die alledaagsche figuren! Er bestaat — voor zoover ik weet — geen enkele akademie, waar men een spitter, een zaaier, een vrouw die den pot over ’t vuur hangt of een naaister leert teekenen en schilderen. Maar in elke stad van een beet je beteekenis is een akademie met keus van modellen voor historische, Arabische, Louis XV en in een woord alle mits niet in werkelijkheid bestaande figuren. Als ik aan U en Serret enkele studies van spitters of boerinnen die wieden, aren lezen, etc., zal zenden als begin van een heele Serie over allerlei veldarbeid, dan kan ’t wezen dat ’t zij Serret, ’t zij gij er f outen in ontdekt, die het nuttig voor mij is te kennen, en die ikzelf allicht zal toegeven. Maar ik wil wijzen op iets dat misschien de attentie wel waard is. Alle akademische figuren zijn op dezelfde wijs en laat ons zeggen on ne peut mieux in elkaar gezet. Onberispelijk, zonder f outen. Ge zult reeds merken waar ik heen wil, ook zonder ons iets nieuws te ontdekken te geven. Niet alzoo de figuren van een Millet, een Lhermitte, een Regamey, 527 een Daumier: zij zitten ook goed in elkaar, maar anders dan de akademie het leert apres tout. Ik geloof dat hoe correct akademisch een figuur ook zij, het overbodig is in dezen tijd, al wäre het van Ingres zelf, (behalve zijn Source toch, omdat die juist wel iets nieuws was en is en blijven zal) wanneer er aan ontbreekt dat essentieel moderne, het intieme karakter, het eigenlijk iets doen. Wanneer zal dan het figuur niet overbodig zijn, al waren er des- noods fouten en groote fouten in mijns inziens, zult ge wellicht vragen. Als de spitter spit, als de boer een boer is en de boerin een boerin. Is dit iets nieuws — ja — zelfs de figuurtjes van Ostade, Terburg werken niet zooals die van tegenwoordig. Ik zou hier nog veel meer over willen zeggen, en ik zou willen zeggen hoeveel ikzelf nog beter wil doen wat ik ben begonnen, en hoeveel hooger ik het werk van sommige anderen schat dan mijn eigen. Ik vraag het U, kent gij in de oude Hollandsche school een enkelen spitter, een enkelen zaaier??? Hebben zij ooit gezöcht „een ar- beider” te maken? Heeft Velasquez het gezöcht in zijn Water - drager of typen uit ’t volk? Neen. Werken dat doen de figuren op de oude schilderijen niet. Ik blök dezer dagen op een vrouw, die ik verleden winter zag wortelen uitplukkende in de sneeuw. Ziedaar, Millet heeft het gedaan, Lhermitte, en in ’t algemeen de boerenschilders van deze eeuw — een Israels — die vinden dat mooier dan iets anders. Maar zelfs in deze eeuw hoe betrekkelijk weinigen onder ’t legio schilders die het figuur willen — ja avant tout — om }t figuur , d.i. om vorm en modelt, maar het zieh niet denken kunnen dan wer- kende, en er behoefte bij hebben wat de ouden ontweken — en ook de oude Holländers, die er veel conventioneele acties op na hielden — en zeg ik — er de behoefte bij hebben de actie te schil- deren om de actie. Zoodat het schilderij of de teekening wel zij een figuurteekening om ’t figuur en den onuitsprekelijk harmonischen vorm van ’t menschelijk lichaam, doch tevens een wortelen plukken in de sneeuw. Druk ik me begrijpelijk uit? ik hoop het, en zeg dit er dan eens bij aan Serret. Ik kan ’t in körte woorden zeggen, een naaktfiguur van Cabanel, een dame van Jacquet en een boerin, 528 i niet van Bastien Lepage zelf , maar een boerin van een Parijzenaar die op de akademie zijn teekenen heeft geleerd, zullen de lede- maten en de structuur van ’t lichaam steeds op eenzelfde manier, charmant soms — correct vanproportieen anatomie — laten voelen. Maar als Israels, of als Daumier, of Lhermitte b.v. een figuur teekenen, zal men den vorm van het lichaam veel meer voelen , en toch zullen, daarom noem ik er juist graag Daumier bij, de proporties soms haast willekeurig zijn, de anatomie en structuur volstrekt niet goed dikwijls „in de oogen van de academiciens7 Maar ’t zal leven. En vooral ook Delacroix. Het is nog niet goed uitgedrukt. Zeg tegen Serret dat ik wan- hopig zou zijn als mijn figuren goed waren , zeg hem dat ik ze niet akademisch correct wil , zeg hem dat ik bedoel, dat als men een spitter photografeert dat hij dan zeker niet spitten zou. Zeg hem dat ik de figuren van Michel Ange prächtig vind, al zijn de beenen bepaald te lang, de heupen en billen te breed. Zeg hem, dat in mijn oog Millet en Lhermitte daarom de wäre schilders zijn, omdat ze de dingen niet schilderen zoöals ze zijn, droog analyseerend nagespeurd, doch zooals zij: Millet, Lhermitte, Michel Ange, ze voelen. Zeg hem dat mijn groot verlangen is, zulke onjuistheden te leeren maken, zulke afwijkingen, omwer- kingen, veranderingen van de werkelijkheid, dat het mochten worden nu ja, leugens als men wil, maar — waarder dan de letter- lijke waarheid. En nu moet ik haast eindigen, ik had echter behoefte om er nog eens over te praten, dat zij die het boerenleven of het volksleven schilderen, al hooren zij niet onder de hommes du monde, echter toch misschien het op den duur beter uithouden zullen, dan de makers van de uitheemsche, doch in Parijs geschilderde harems en kardinaalrecepties. Ik weet dat het is een onaangenaam mensch zijn, als men op ongelegen tijden geld van noode heeft; maar mijn excuus is juist dat het schilderen van de schijnbaar meest alledaagsche dingen »soms ’t moeielijkst en ’t duurst is. De onkosten die ik, wil ik werken , maken moet} zijn in verhou- ding tot hetgeen waarover ik kan beschikken, soms erg. Ik ver- zeker U, dat als mijn gestel niet door weer en wind vrijwel als dat van een boer werd, ik het niet uithouden zou, want voor mijn eigen comfort schiet er eenvoudig niets over. 34 529 Maar ik begeer dat ook niet voor mezelf, evenmin als veel boeren niet anders begeeren te leven dan zij leven. Maar wat ik vraag is en voor verf en vooral voor model. Uit hetgeen ik schrijf over de figuurteekeningen, ziet ge mis- schien genoeg dat ik er bepaald hartstochtelijk voor ben om ze door te voeren. Ge schreeft mij onlangs dat Serret ,,met convictie” tot u ge- sproken had over zekere fouten in de structuur van de figuren van de aardappeleters. Maar gij hebt aan mijn antwoord kunnen zien, dat mijn eigen critiek ze ook uit dat oogpunt beschouwd afkeurt, alleen heb ik er op gewezen, hoe het hier was een impressie die ik had, nadat ik de hut in het duistere lamplicht veel avonden zag, na 40 koppen te hebben geschilderd, waaruit volgt ik van een ander oogpunt uitgegaan was. Nu we echter over figuur beginnen te spreken, heb ik veel te zeg- gen. Ik vind in de woorden van Raffaelli zijn inzicht over ,,karak- ter”, wat hij daarvan zegt is goed en op zijn plaats, en verduidelijkt door de teekeningen zelf. Menschen die zieh in artistiek litteraire kringen bewegen als Raffaelli te Parijs, denken echter apres tout anders dan b.v. ik buiten in ’t boerenland. Ik bedoel, zij zoeken een woord dat al hun idees samenvat; hij oppert voor de figuren der toekomst het woord ,,karakter ’ \ Ik ben het er mee eens, met de bedoeling geloof ik, doch de juist- heid van ’t woord geloof ik even min in als in de juistheid van andere woorden; evenmin als in de juistheid of doeltreffendheid van mijn eigen expressies. Liever dan te zeggen er moet karakter zijn in een spitter, omschrijf ik het met te zeggen, die boer moet een boer zijn, die spitter moet spitten, en dan is er iets in wat essentieel modern is. Maar ook van deze woorden voel ik zelf, men er conclusies uit kan trekken door mij niet bedoeld, al zeg ik er nog een ceel bij. De onkosten voor model die nu reeds mij vrij bezwarend zijn, ik geloof dat het wenschelijk, zeer wenschelijk is, ik in plaats van ze te verminderen ze nog een beet je kon toegeven, want het is mij om iets heel anders te doen dan om ,,een figuurtje” te kun- nen teekenen. Het boerenfiguur in zijn actie te geven, ziedaar wat een figuur is — ik herhaal het — essentieel modern — het hart van de moderne 530 kunst zelf, dat wat noch Grieken, noch Renaissance, noch oude Hollandsche school hebben gedaan. Dit is bij mij een zaak waar ik dagelijks over denk. Dit verschil tusschen de groote zoowel als de kleine meesters van nu (de groote b.v. Millet, Lhermitte, Breton, Herkomer; de kleinere b.v. Raffaelli en Regamey) met de oude scholen heb ik echter niet dikwijls waarlijk vierkant uitgedrukt gevonden in de artikels over kunst. Denk er eens over of gij het echter niet waar vindt. Het boeren- en werkmansfiguur is men begonnen als ,,genre”, maar tegenwoordig met Millet als eeuwige meester voorop, is dat het hart zelf van de moderne kunst en zal het blijven. Lui als Daumier, men moet ze hoogachten, want ze zijn van de baanbrekers. Het eenvoudig naakt , maar modern figuur is hoog — zooals Henner en Lefevre het vernieuwden. Baudry en vooral de beeldhouwers als een Mercier, Dalou, dat is ook van het aller- soliedenste. Doch boeren en ouvriers zijn nu eenmaal niet naakt en hoeft men zieh ook niet naakt te denken. Hoe meer lui er körnen die werkmans- en boerenfiguren maken, hoe liever ik ’t zien zou. En ikzelf ik weet niets anders, waar ik zooveel lust in heb. Dit is een lange brief en ik weet nog niet of ik duidelijk genoeg gezegd heb, wat ik bedoel. Ik schrijf misschien nog een woordje aan Serret, als ik dat doe stuur ik den brief aan U om te lezen, want ik wou graag duidelijk maken, hoeveel ik aan die kwestievan figuur hecht. 419 Waarde Theo, (Augustus ’85.) Met dit woordje zeg ik U vast goeden dag. Ik wou het U convenieerde met uw vriend Bonger vanmiddag voor ge gaat eten, dus laat ons zeggen tusschen 3 en 5, even bij mij een kijkje te körnen nemen. Ik dacht dit misschien ’t beste uit zou körnen, daar ze U dan thuis toch den heelen avond hebben. *Daar men op ’t veld aan het koren maaien is, ben ik nogal bezet, want ge weet dat duurt maar weinige dagen en is zeker bij na het allermooiste. Maar ik zorg heden bij mij op de werkplaatste wezen tusschen 3 en 5. ’s Avonds kom ik nog wel eens bij Moe thuis praten. Maar overigens moet ge me niet kwalijk nemen dat ik doorwerk. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 531 420 421 Waarde Theo, Ik heb bericht van dien verfleverancier, die mij zegt ik de schil- derten kan zenden. Maar dat hij wil ik ze zoodra mogelijk zende, om reden er nu te ’s Hage veel vreemdelingen zijn. Hierin heeft hij volkomen gelijk. Wat ik U te verzoeken heb is, dat ge tracht me zooveel te sturen, dat ik de kist kan laten maken en frankeeren. Houd het er vol- gende maand af als ge wilt, maar ik heb niets en er is mij aan gelegen onmiddellijk mijn zending te doen. Uw bezoek heeft werkelijk bij mij een weinig geruststellenden indruk achter gelaten, ik geloof meer dan ooit dat Uzelf meer moeielijkheden in de eerstvolgende jaren te wachten zijn, dan ge vermoedt Ik wou ge schilder waart of werd. Dit zeg ik ronduit, sterker dan te voren, omdat ik zoozeer geloof, dat de groote kunsthandel in veel opzichten tulpenhandel is Nu vooral is het mijns inziens althans de tijd om te trachten het door te voeren met hetgeen ik maak, te werken. Ik heb in Antwerpen ook adressen gezöcht, en zal binnenkort die nog meer precies hooren. Dan kan ik denkelijk ook daarheen sturen. Doch waar gij deze dingen weet, help mij ze te volvoeren. Gegroet, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Bij mijn schrijven van eergisteren wilde ik nog bijvoegen dat ik gisteren een brief van Rappard heb gehad, en onze twist ge- heel is opgemaakt, dat hij mij een croquis zond van een groot schilderij van een steenbakkerij , dat hij makende is. Dit ziet er heel oorspronkelijk uit, wilde men andere schilder ijen zoeken die in denzelfden geest zijn, het zou b.v. Meunier wezen, van wien gij de mijn werkers te Antwerpen zaagt. Hij heeft een huisje buiten Utrecht gehuurd, voor atelier slechts, (en met licht van boven voorzien) bij de steenbakkerij, en daar hij ook weder naar Terschelling gaat, is hij weer diep in de natuur in, en dat is mijns inziens beter dan in stad werken. Ik wilde U echter zeggen dat ik hoop het tusschen ons ook zal geschikt worden. Evenmin als ik zijn critiek kon accepteeren, evenmin kan ik geheel en al berusten in den tegenwoordigen toestand, waarin het werk mij al te zeer belemmerd wordt door mijn finantieele moeielijkheden. 532 Dat te hersteilen verlang ik niet van U alleen, maar ik wil een- voudig dat samen (en ook niet ik alleen) wij ons best doen de dingen te doen vorderen. Dat het voor U ook moeite is en niet makkelijk dat weet ik, en als zoodanig apprecieer ik het ook gaarne, maar moeite voor een doel doen, is geen ongeluk en te strijden hebben is de voorwaarde van alle eerlijke overwinning. De kosten bij het schilderen, zij zijn niet altijd te ontwijken, en ze niet te maken is soms de beste politiek niet , want er zou niets degelijks van terecht kunnen komen indien men schroomde model of de noodige schilderbe - hoeften te beköstigen. En waar het voor mij schraler wordt in plaats van beter, is het eindelijk zoo hoog geloopen dat ik be- paald klagen moet. En ik zeg nog eens, laat ons het schilderzaakje van mij in orde houden, want we kunnen vroeger of later het terdeeg nog noodig hebben. Als er storm aan de lucht is, moet men de booten in goeden Staat houden. De man die ik nu in den Haag heb is Leurs, die niet meer in den Practizijnshoek woont maar in de Molenstraat. Hij verzoekt mij hem meer dan een schilderij te zenden om meer dan een kans te hebben, maar presenteert me zijn twee ramen. En daar hijzelf zeer verlegen is om geld, zal hij niet tegen wat moeite doen op zien. Ik stuur hem een paar hutten, den ouden toren en kleinere met figuren. En terwijl hij die laat kijken zal ik een paar nieuwe maken, om hem aan den gang te houden. Een tweeden te ’s Hage heb ik ook kans over te halen. Maar het komt er voor mij op aan door te kunnen werken. Ik heb sedert uw vertrek nog een schilderijtje gemaakt zoo groot als de knollenpluksters in de sneeuw, van den korenoogst — een maaier, een vrouw die opbindt, schoo ven en den molen, zooals gij de teekeningen zaagt. Een effect van ’s avonds na zonson- jdergang. Ook nog studies van interieur. Ik stel U nu nog eens voor met Portier en Serret er eens over te praten dat ik er nog al inzit, hun te animeeren te doen wat ze kunnen, dat ik van mijn kant ook weer nieuwe dingen hun zal zien te zenden. En laat ons zien wij de kist wegkrijgen. 533 Ik heb ook nog 3 studies geschilderd van de vrouwtjes in de aard- appels, waar gij er reeds de eerste van zaagt. Rappard had Wenkebach gesproken, en in zijn brief was geen spoor meer van den toon, dien hij begonnen was aan te slaan. En ofschoon hij eerst naar Terschelling gaat, schrijft hij er over dat hij nog studies hier wil komen halen. Gegroet en voorspoed U toegewenscht, t. a t. Vincent. 422 Waarde Theo, Uw schrijven en ingesl. frs 20 heb ik in orde ontvangen en dank U er voor. Nu kan ik U berichten mijne kist aan Leurs verzonden te hebben met 7 stuks verschillende gevallen, en om het wat completer te maken nog 12 kleine geschilderde studies. Ik heb ook aan Wisselingh geschreven dat ik deze zending deed, en hem verzocht ze te gaan zien. Echter blijft het mij spijten dat deze zending niet liever naar U is gegaan. Als wij Leurs afbetaald hadden en gij deze zending hadt genomen, en we hadden dan, als gij er te veel van een zelfde soort kreegt, uit de verschillende zendingen een en ander uitgeschoten om in Holland te probeeren, wäre mijns inziens zoodoende steeds het- geen bij U bleef het beste geweest, en eene kern om gaandeweg uit te breiden naarmate we vorderen. Gedane zaken, zooals ge zegt, nemen echter geen keer. Om nu voorloopig te antwoorden op hetgeen gij schreeft betreffende teekeningen van figuren met entourage, heb ik heden er eenige afgezonden. Of die voor het doel van ze te encadreeren geschikt zijn betwijfel ik, en ik zal er als ik in ’t veld wat gelukkig ben om iets beters te vinden, nog wel spoedig eenige nieuwe zien bij te voegen. Wat betreft dat gij schrijft overtuigd te wezen nog niet te ver gegaan te zijn in het hezuinigen , kan uit uw kasboek, in geval uitgaven grooter zijn dan inkomsten, U blijken. Mogelijk ja. Doch de reden?? Nu ja, thuis, kerel gij kunt het niet volhouden zöö als gij het nu doet. Ik lijd er onder, dat kan ik U wel verzekeren. maar ik wil het desnoods goed vinden dat ik het er nog armer door gekregen heb dan andere jaren. Maar worden zij er thuis gelukkiger door en gaan zij er op vooruit? — Waarlijk als ik in mijn eigen ervaring terugdenk, als ik nadenk, dat eenige jaren G. & Co. eindigden met een mij zeer sterk ge- 534 trokken voelen naar thuis, als ik denk hoe er voor mij een crisis op volgde, verbijsterend, en waarin ik zoo heel gauw geheel alleen stond, en alles en allen waar ik vroeger van gemeend had het blijven zou, veranderde en niets er van steek hield. Als ik aan die trieste tijden terugdenk vrees ik zoo zeerbeslist, dathet tegenwoordige voor U geen vaste bo dem onder uw voeten zal blijken. Ik spreek als hebbende zelf strijd gekend, en als midden in mijn gevecht zijnde. Enfin. Met ieder jaar dat men vordert in het leven, schijnt de tijd sneller te gaan, gebeurt er meer, hebben de dingen meer vaart. Het is met mijzelf telkens zoo, dat ik met vrij serieuse bezwaren te kampen heb, wel verre van voorspoedig te zijn. Goed — maar naarmate het uitwendige ongunstiger wordt, neemt het inwendige, n.l. de lust in het werk toe. En openen zieh, indien al geen nieuwe ressources, toch nieuwe — vernieuwde — kansen. Enfin. Zooais gezegd, bij deze kleine zending teekeningen voegde ik een paar nieuwe, maar ik zal trachten er deze maand verscheidene bij te maken in het formaat van die erwtendopster, die de laatste was welke ik maakte. Gegroet, t. a t. Vincent. 423 Waarde Theo, (September.) Dank voor Uw brief en ingesl. frs 150. Ik heb 00k heden ont- vangen de twee nieuwe Lhermitte’s. Hij is het figuur de baas, hij weet er mede te doen wat hij wil — het ensemble opvattende noch van de kleur noch van den localen toon maar veeleer van het licht uitgaande — zooals Rembrandt deed — is er iets verbazend meesterachtigs in al wat hij doet, mo- deleerende voor alle dingen voldoet hij volkomen aan de eischen van eerlijk te wezen. Er is veel gesproken over Poussin. Bracquemond spreekt er 00k over. De Franschen noemen Poussin hun allergrootsten Schilder onder de ouden. Wel het is zeker, dat hetgeen van Poussin wordt gezegd, van wjen ik zoo heel weinig ken, ik het terugvind in Lhermitte en in Millet. Maar met dit onderscheid dat het mij voorkomt Poussin de oor- spfonkelijke korrel is, de anderen de volle aar zijn. Ik voor mij stel dus die van heden hooger. Ik heb deze laatste 14 dagen erg veel last gehad van de eerwaarde 535 heeren pastoors, die mij te kennen gaven, ook al met de beste bedoelingen en niet minder dan anderen meenende dat zij ver- plicht waren er zieh mede te bemoeien, die mij te kennen gaven dat ik mij niet te familiaar moest maken met lieden beneden mijn stand; die het tot mij in zulke termen zeggende, tegen de ,, lieden van minderen stand” op een heel anderen toon zeiden, n.l. met dreigementen, dat zij zieh niet moesten laten uitschil- deren. Ditmaal heb ik eenvoudig direct het precies zoo verteld aan den burgemeester, en er op gewezen hoe dit de pastoors niet raakt, en die op hun eigen territoor van meer abstracte din- gen moeten blijven. In alle geval heb ik voorloopig geen tegen - stand meer, en ik acht het wel mogelijk het daarbij blijft ook. Er moest een meid in de kraam die ik dikwijls geschilderd had, en men zag er mij op aan, hoewel ik het niet was. Echter wetende hoe ’t geval in elkaar zat van de meid zelve, en het een geval zijnde waarin een gemeentelid van den Nuenenschen pastoor zieh nog al bijzonder leelijk had gehouden, kunnen zij op mij, bij deze gelegenheid althans, geen vat krijgen. Maar gij ziet dat het niet makkelijk is, om bij de lui aan huis te schilderen en in hun eigen gedoente te teekenen. Enfin, heel licht zullen zij het in deze kwestie niet winnen, en ik hoop dezen winter juist dezelfde modellen te houden, die door en door van oud Brabantsch ras zijn. Toch heb ik nog een paar nieuwe teekeningen. Maar in het veld kon ik nu dezer dagen onmogelijk iemand krijgen. Tot mijn geluk is de pastoor nog wel niet — maar begint toch te worden, vrij impopulair. Het is echter een leelijk ding, en als het doorging zou ik denkelijk verhuizen. Ge zult vragen, waar dient het toe een onaangenaam mensch te zijn — het moet soms. Als ik zachtmoedig had geredeneerd, hadden ze me zonder genade oversukkeld. En als zij me in mijn werk hinderen, weet ik soms geen anderen weg dan oog om oog en tand om tand. De pastoor ging zoover dat hij de menschen geld beloofde , als zij zieh niet lieten schilderen; de lui echter zeiden heel parmantig terug, dat zij het liever aan mij verdienden dan bij hem iets te körnen vragen. Maar gij ziet, zij doen het niet dan ter wille van te verdienen, en ik krijg niets voor niets hier gedaan. Gij vraagt mij of Rappard ooit iets verkocht heeft. Ik weet hij het tegenwoordig ruimer heeft dan vroeger, dat hij b.v. een tijd 536 lang dag aan dag naakt model nam, dat hij nu ter wille van een schilderij van een steenbakkerij een huisje op de plaats zelve huurde, en het veranderde zoodat hij licht van boven had; ik weet dat hij een reis is gaan doen weer door Drenthe, en dat hij tevens naar Terschelling gaat. Dat dit een en ander vrij kost- baar is, en het geld er voor ergens vandaan moet komen. Dat ofschoon hij geld van zichzelf möge hebben, hij er beslist bij ver- dient, want anders kon hij niet doen wat hij doet. Het kan zijn dat zijn familie koopt of kennissen, dat wel, maar iemand toch. Maar ik heb van avond te veel met de teekeningen van Lher- mitte te doen, dan dat ik over andere dingen verder doorschrijf. Als ik aan Millet of aan Lhermitte denk, dan vind ik de moderne kunst zoo groot als Michel Ange en Rembrandt — het oude on- eindig, het nieuwe ook oneindig — het oude — genie , hetnieuwe — genie. Dit vindt iemand als Chenavard misschien niet. Maar ik ben voor mijzelf overtuigd dat men in het tegenwoordige, wat dat betreft, gelooven kan. Dat ik betreffende kunst een bepaald geloof heb, maakt ook dat ik weet wat ik in mijn eigen werk wil krijgen, en dat ik dat zal zoeken te krijgen, ook al ging ik er zelf bij onder door. Gegroet, t. a t. Vincent. 424 Waarde Theo, (September). Met een woordje wilde ik U zeggen dat ik een paar dingen ge- reed heb, die ik U wel wilde sturen. Het boek van Bracquemond heb ik meer dan eens gelezen, en heb er nogal over gedacht. Ofschoon wat hij zegt aangaande de kleuren, niet nieuw is, of- schoon het neerkomt op ’t zelfde au fond, als de theorieen die Delacroix vond, ofschoon wat hij zegt over teekenen: modeleeren is teekenen, teekenen is modeleeren, ook niet nieuw is, toch voor deze en andere waarheden heb ik zelden krachtiger woorden gelezen. Enfin, ik vind het boek zeer mooi en heb er nogal over gedacht. Hetgeen ik voor U heb zijn eenige stillevens, van een mand met aardappels, vruchten, een koperen ketel etc., maar die ik juist maakte in verband tot het modeleeren met verschillende kleuren, en ik wou wel dat Portier ze zag. 537 Ik zal ze U zenden zoodra ik het geld heb, want ben in ’t eind van de maand. Ben ook nieuwsgierig naar de Lhermitte als er deze maand een is geweest. Ik heb verf laten komen van Schoenfeld in Düssel- dorf van een paar kleuren, die ik hier niet goed krijgen kon. Dat het schilderij van de aardappeleters van kleur niet goed is, ligt voor. een deel althans aan de verf. Ik ben er aan herinnerd omdat ik een groot stilleven schilderde, waar ik soortgelijke tonen zocht, en er niet over tevreden zijnde omdat ik er weer dezelfde dingen in kreeg van toen, het overmaakte. En van die onder- vinding uitgaande, zou ik het veel beter gekregen hebben met mineraalblauw wat ik nu heb, dan met hetgeen ik tot nog toe had. Gegroet, t. a t. Vincent. 425 Waarde Theo, Reeds eerder had ik U de goede ontvangst van uw brief en inge- sloten frs 150 willen berichten. Ook heb ik de Lhermitte Septembre ontvangen, die is prächtig. Ge schrijft over de Poussins in de Louvre, ik houd veel van Poussin. Doch wat is het lang — al te lang — geleden dat ik die schilderijen zag. Wat dat betreft, ik heb eene behoefte om schilderijen te zien, waar ik wat aan doen moet. Juist in verband met dat ik krachtig hoop door te gaan om lui voor mijn eigen werk te vinden, geloof ik dat het goed zal zijn ik nu en dan eens op reis ga. Het meest verlangende naar Rembrandt en Frans Hals, ga ik deze week een dag naar ’t museum in Amsterdam met een kennis van me in Eindhoven, van wien ik U nog studies liet zien. Kan ik relaties aanknoopen voor mijn eigen werk, ik zal’t niet laten, en dat met volhouden ik het winnen zal, geloof ik vast. Wat het werk betreft, ik heb den laatsten tijd zooals ik reeds schreef druk stilleven geschilderd, en dat is mij uitmuntend bevallen. Ik zal er U van sturen. Ik weet wel dat zij moeielijk te verkoopen zijn, maar het is ver- duiveld nuttig en ik zal er van den winter veel aan blijven doen. Gij zult ontvangen een groot stilleven van aardappels, waar ik getracht heb corps in te brengen, ik bedoel de stof uit te drukken zoö dat het bonken worden, die zwaarte hebben en stevig zijn, die men voelen zou als men er mede gegooid werd b.v. 538 Enfin ge moet maar zien. De kwestie die ik met den pastoor gehad heb, daar heb ik niet veel last verder van gehad. Er zullen echter op ’t dorp nog wel god- vreezende inboorlingen blijven, die er mij op blijven aanzien, want dat de pastoor heel graag mij de schuld van dat geval op ’t lijf zou kruien, is zeker. Daar ik er echter geen schuld aan heb, laten mij de praatjes van dien kant volkomen koel; zoolang ze me in ’t schilderen niet hinderen neem ik er geen notitie hoegenaamd van. Met de boeren waar ’t geval gebeurd is, waar ik veel ging schilderen, ben ik goed gebleven, en kan er net zoo gerust als vroeger in huis körnen. Ik ben nu bezig aan stillevens van mijn vogelnesten, waar ik er 4 van klaar heb; ik geloof dat die door de kleuren van het mos, dorre blaren en grassen, klei etc. wel aan sommige lui die de natuur goed kennen, zouden kunnen bevallen. (Zie blz. 540.) Ik schrijf U nog wel eens aan ’t eind van deze week, als ik van het tochtje naar Amsterdam terug ben. Daar ik volgende maand mijn huur weer te betalen heb conve- nieert de uitgaaf me maar half of in ’t geheel niet. Maar het moet eens. Spoedig meer dus, t. a t. Vincent. Dat ik in mijn werk op den duur er door winnen zal als ik meer schilderijen zie, geloof ik zeker, omdat als ik een schilderij zie, ik na kan gaan waar ’t mee gedaan is. Wat Poussin betreft, hij is een Schilder die bij alles denkt en te denken geeft, in wiens schilderijen alle werkelijkheid tevens symbool is. In het werk van Millet, van Lhermitte is 00k alle werkelijkheid tevens symbool. Zij zijn iets anders dan wat men realisten noemt. 426 Waarde Theo, (October.) Deze week ben ik in Amsterdam geweest; ik heb er haast geen tijd gehad om iets anders te zien dan ’tmuseum; ik was er 3 dagen, Dinsdag gegaan Donderdag terug. Resultaat is dat ik zeer blij ben coüte que coüte gegaan te zijn, en dat ik mij voorstel niet meer zoolang te zijn zonder schilderijen te zien. Ik had om de kosten ’t al uitgesteld en uitgesteld, dat en zooveel 539 anders! Maar het is veel beter dat ik me niet langer verbeelden kan, dit de manier zou zijn. Ik heb er te veel aan voor mijn werk, en als ik de oude schilderijen bekijk, die ik wat techniek betreft heel anders ontcijferen kan dan vroeger, dan heb ik misschien overigens al bitter weinig behoefte aan conversatie. Ik weet niet of ge U herinnert dat links van de Nachtwacht, dus als pendant van de Staalmeesters, een schilderij hangt (mij was ’t tot heden onbekend) van Frans Hals en P. Codde. een20-tal officieren ten voeten uit. Hebt ge daarop gelet??? ’t is anders op zichzelf — vooral voor een colorist — alleen om dat schilderij de reis naar Amsterdam wel waard. Daar is een figuur op, het figuur van den vaandrig, geheel in den linkerhoek tegen de lijst vlak aan — dat figuur is van top tot teen in grijs, laat ik ’t noemenparel- grijs — van een eigenaardig neutralen toon, denkelijk verkregen met oranje en blauw zoo gemengd dat ze elkaar neutraliseeren — door dien grondtoon te varieeren op zichzelven, door ’t hier wat 540 lichter te maken, daar wat donkerder, is met eenzelfde grijs als ’t wäre ’t heele figuur geschilderd. Doch de leeren schoenen anders van stof dan de beenkleederen, die anders dan de broeks- plooien, die anders dan ’t wambuis — andere stof uitdrukkende, zeer anders van kleur onderling — toch alles in een familie van grijs. Wacht nu! In dat grijs gaat hij nu blauw brengen en oranje — enwatwit; ’t wambuis heeft satijnen strikken van een goddelijk zacht blauw - tje, sjerp en vlag oranje — een witte kraag. Oranje, blanje, bleu, zooals de nationale kleuren waren toen — oranje, en blauw tegen elkaar die meest heerlijke gamma, op een fond van een grijs, savant gemengd juist door die twee, laat ik ze noemen polen van elektriciteit (altijd in zake kleur) te ver- eenigen, zoo dat ze elkaar vernietigen tegen dat grijs een wit. Verder in dat schilderij doorgevoerd — andere oranje gammas tegen ander blauw, verder de heerlijkste zwarten tegen de heerlijkste witten; de koppen — een twintig — tintelend van geest en leven en gedaan! en een kleur! de tournures superbe van al die lui, ten voeten uit. Maar die oranje blanje bleu vent in den linker hoek ik heb zelden goddelijk mooier figuur gezien. Het is iets eenigs. Delacroix zou er mee gedweept hebben — maar gedweept tot in ’t oneindige. Ik stond er van geworteld op de piek letterlijk. Nu ge kent den zanger, die lachende vent — buste in een groenachtig zwart met carmijn carmijn, ook in de vleeschkleur. Ge kent de buste van den man in ’t geel, citron amorti, wiens gelaat door oppositie van tonen gedurfd en meesterlijk brons is, wijnroodachtig. (Violet?) Burger heeft over de Jodenbruid van Rembrandt geschreven, zöo als hij schreef over Delftschen v. d. Meer, zöö als hij schreef over den zaaier van Millet, zoo als hij schreef over Frans Hals, zieh overgevende en zieh overtreffende. De Staalmeesters is vol- maakt, is de mooiste Rembrandt; doch die Jodenbruid — niet zoo geteld — wat een intiem, wat een oneindig sympathiek schil- derij, geschilderd d’une main de feu. Ziet ge, Rembrandt in de Staalmeesters is trouw aan de natuur, al gaat hij ook daar en altijd J’in lief hoogere, in ’t allerhoogste, oneindige, maar toch — Rem- brandt kon nog iets anders — als hij niet trouw hoefde te zijn in ’t letterlijke zöö als bij portret, als hij mocht dichten} poeet d. i. Schepper zijn. Dat is hij in de Jodenbruid. 54x Wat zou Delacroix dat schilderij juist ook hebben begrepen. Wat een nobel sentiment, grondeloos diep. ,,I1 faut etre mort plusieurs fois pour peindre ainsi”, is daar wel op toepasselijk. Doch — over de schilderijen van Frans Hals — hij blijftaltijdopaarcfe — kanmen spreken, Rembrandt gaat zoo diep in ’t mysterieuse dat hij din- gen zegt waarvoor in geen taal woorden bestaan. Het is terecht dat men zegt van Rembrandt: magicien. . . . dat is geen makkelijk beroep. Ik heb verscheiden stillevens ingepakt, die ge volgende week ontvangen zult, met nog twee Souvenirs van Amsterdam die ik in de vlucht nog snapte, en ook een paar teekeningen. Zal u binnen kort ook sturen een boek van de Goncourt: Cherie. De Goncourt is altijd mooi en zijn manier van werken zoo trouw, en er is zoo op gesjouwd. Ik zag twee schilderijen van Israels in Amsterdam, namelijk de Visscher van Zandvoort en — een van zijn allerlaatste : eene oude vrouw, in elkaar gebogen als een pak lorren, bij eene bedstede waar ’t lijk van haar man in ligt. Beide vond ik weer meesterlijk. Laat men lullen van techniek wat men wil, met phariseesche, holle, schijnheilige woorden — de wäre schilders laten zieh leiden door die conscientie die men sentiment noemt, hun ziel, hun hersenen zijn niet voor ’tpenseel maar ’t penseel is voor hun hersenen. Ook is het doek bang voor een echt Schilder, en niet de Schilder bang voor ’t doek. Ik zag in Amsterdam nog schilderijen van nu tegenwoordig, Witkamp en anderen. Witkamp is wel de beste, doet denken aan Jules Breton; anderen die ik op ’t oog heb doch niet noemen zal, die veel met wat zij techniek noemen, schermen, vond ik voor mij juist in }t technische zwak. Ge weet al die koude grijze tonen, die zij meenen gedistingueerd zijn en die plat zijn en droog- klooterig, kinderachtig gemengd. Tegenwoordig ten gerieve van de schilders die in wat zij denken een gedistingueerd licht gamma is, werken, vervaardigt men opzettelijke verven, be- staande uit de gewone met puur wit gemengd. Hoor eens, de techniek , de kleurmenging, het modele van den Visscher van Zandvoort bijvoorbeeld, is in mijn oog Delacroix- achtig en superbe, en de hedendaagsche, koude, platte grijzen beteekenen van techniek niet veel, worden verf , en Israels is buiten de verf. Weet wel, ik spreek niet van Jaap Maris, Willem 542 Maris, Mauve, Neuhuys, die ieder in zijn eigenaardig gamma werken op de goede manier, Blommers, enz. Maar de school van die meesters, hun volgelingen, Theo ik vind dat ze dun worden. Heb Fodor ook nog gezien. De herder van Decamps is toch een meesterstuk; herinnert ge U de Meissonnier, een schets van een sterfbed? de Diaz? Nu, Bosboom, Waldorp, Nuyen, Rochussen, de oorspronkelijke lui van die periode van 40 jaar terug, ik zie ze altijd graag. Rochussen heeft een entrain als Gavarni. De stillevens die ik stuur zijn studies voor kleur. Ik ga er nog meer maken; meen niet dit nutteloos is. Ze zullen over een tijdje inschieten, maar over een jaar b.v. zullen zij beter zijn dan nu, als zij in ’t hart eerst droog zijnde, een stevig vernis krijgen. Als gij met punaises een groot aantal van mijn studies, zoowel van de vroegere als van deze, tegen een muur van uw kamer hangt, door elkaar maar, dan zult ge zien geloof ik, dat er verband is tusschen die studies, dat de kleuren goed doen naast elkaar. Van te zwart gesproken — ik ben er heel blij om, te meer naar- mate ik meer van de schilderijen in koud kinderachtig gamma zie, dat ze mijn studies te zwart vinden. Zie de Visscher van Zandvoort eens, en waar is die mee geschil- derd, is die geschilderd met rood, met blauw, met geel, met zwart en wat vuil wit, met bruin (alles goed gemengd en gebroken) of niet? Als Israels zegt dat men niet zwart moet zijn, bedoelt hij zeker nooit dat wat ze er nu van maken, hij bedoelt dat men kleur geve in de schaduwen maar dat sluit geen enkele gamma hoe laag ook, ook die der zwarten en bruinen en diepe blauwen natuurlijkerwijs, juist niet uit. Maar wat hoeft men er over te denken; ’t is beter te denken aan Rembrandt, aan Frans Hals, aan Israels, dan aan die fatsoen- lijke machteloosheid. 