title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: I 750 Er kan geen beter bewijs zijn van onze poging om te herstellen wat wij beschouwden als een misstap aan den kant van Dr. Jameson, dan het volgend aanbod, hetwelk onze deputatie, gemachtigd door eene resolutie van het Comité, voor de Gouvernements-Commissie bracht: „Indien het Gouvernement Dr. Jameson wil toestaan om ongehinderd in Johannesburg te komen, wil het Comité waarborgen met hun persoon, zoo noodig, dat hij wederom zoo spoedig mogelijk vreedzaam zal vertrekken.” (Men lette op de woorden in cursief, wanneer was zoo spoedig mogelijk? Welk een veld van uitvluchten kon deze uitdrukking niet opleveren?) Wij hebben onze overeenkomst getrouw nagekomen, dat wij geen vijandelijke daden tegen het Gouvernement zouden plegen; wij staakten alle werkzaamheden tot verdediging der stad tegen een inval; 1) en wij deden alles wat in ons vermogen was om eene botsing met de burgers te voorkomen, een streven waarin onze pogingen gelukkig geslaagd zijn. Bij de telegrafische kennisgeving van den uitslag van het onderhoud der deputatie met de Gouvernements-Commissie zonden wij den heer Lace, een lid van het Comité, als een escorte met den bode, dragende een brief van den Hoogen Commissaris aan Dr. Jameson, ten einde ons zelven te verzekeren, dat de missieve derzelver bestemming zou bereiken. Op den volgenden Zaterdag, 4 Januari, kwam de Hooge Commissaris te Pretoria aan. Op Maandag, den 6den, werd het volgende telegram ons gezonden. (Hier volgen de telegrammen van den Britschen Agent omtrent de ontwapening met het antwoord van het Comité). Op dit en de verzekeringen, gegeven in het Uitvoerend Raadsbesluit, hebben wij onze wrapens nedergelegd op den 6den, 7den en 8sten Januari en op den negenden werden wij gearresteerd. 2) Wij hebben de verantwoordelijkheid van hetgeen wij gedaan hebben erkend; wij hebben het openlijk bevestigd ten tijde, dat het Gouvernement met ons onderhandelde, en ons te kennen gaf, dat de hulp van den Hoogen Commissaris aangenomen was ten einde eene vreedzame schikking daar te stellen en belovende ons, dat onze grieven in ernstige overweging zouden worden genomen. Wij constateeren, dat wij woord gehouden hebben in elke bijzonderheid aangaande onze schikking met het Gouvernement; dat wij alles gedaan 1) Hoe rijmt men dit met de bewering van den heer Lionel Philips in de Nineteenth Century, dat er geen overeenkomst getroffen werd tusschen de Regeering en het Comité en iedere partij vrij was de vijandelijkheden voort te zetten? 2) Volgens dit is de bewering, dat men de wapenen alleen neêrlegde om het leven van Jameson en de zijnen te verzekeren, een louter verzinsel geweest. 131 belofte van den President, trok Paul Kruger met zijne manschappen noordwaarts, om reeds spoedig te bevinden dat de berichten omtrent het aanwezig zijn van ammunitie in Zoutpansberg geheel onwaar waren, en er niet eens genoeg lood was. Doch daar Katze-Katze hard bezig was met moorden en plunderen, meende de Krijgsraad dat zelfs met de weinige ammunitie in handen, men dezen geduchten roover moest aanvallen, en daarop trok Kruger naar diens sterkte. De aanval op Katze-Katze mislukte echter, voornamelijk vanwege den spelonkachtigen aard van den grond waar dit opperhoofd zich verschanst had; tengevolge waarvan er eene groote hoeveelheid lood verschoten werd, zonder eenige uitwerking te doen. Na eenige schermutselingen was de Kommandant-Generaal verplicht zich terug te trekken naar Schoemansdal, en van hier zond hij den heer A. P. Duvenhage met eene expresse aan den President te Pretoria, waarin hij dringend verzocht eerstens om eene genoegzame voorraad ammunitie en tweedens om minstens 1500 man versterking. Zonder die hulp, schreef hij, en zonder ammunitie, was het onmogelijk voor hem om zijne positie te behouden. Ongelukkig was Pretorius geheel buiten staat om zijn wakkeren Kommandant-Generaal te helpen. De ammunitie die van Durban zou komen, was op weg naar Pretoria door de Vrijstaatsche Regeering om de een of andere reden in beslag genomen, en in Pretoria, schreef de President, waren noch lood noch percussiedopjes te vinden; doch ZHEd. zou er werk van maken om die artikelen met den meesten spoed te verkrijgen bij de handelaren in Natal, Kroonstad, Bloemfontein enz. Intusschen waren er ernstige ongeregeldheden uitgebroken onder de Blanken te Schoemansdal. Een speciaal Hof had hier zitting, om onderzoek te doen naar het gedrag van een aantal personen, die naar het voorgeven van het Gouvernement, de oorzaak waren van de onlusten in Zoutpansberg. Beiden, Kommandant Steph. Venter en Veldkornet J. H. du Plessis stonden voor dit Hof terecht, en werden schuldig bevonden, en daarop werd du Plessis veroordeeld tot eene boete van £ 500 en tot teruggave van 300 beesten die hij van het opperhoofd Pago had genomen. Dit vonnis verwekte eene ontzettende opschudding onder de aanwezigen in het Plof, waarvan velen een slecht zootje waren. Men bestormde de rechtbank, joeg de Landdrosten met geweld het Hof uit, en bevrijdde de gevangenen, die men met luide juichkreten wegvoerde. De positie van Paul Kruger was een alles behalve aangename. Hij was niet in staat iets tegen de Kaffers te doen, uit gebrek aan ammunitie; Katze-Katze was weer aan het plunderen, en er kwamen gedurig tijdingen dat andere Kafferopperhoofden ook een vijandige houding aannamen. En 133 den Krijgsraad dringend verzochten om hen te redden en met wagens als anderszins bij te staan, ten einde hunne familiën en goederen van daar te kunnen vervoeren. Schoemansdal werd dus prijs gegeven, Ds. Van Warmelo nam de deuren en vensters van de kerk mede, en nam in diepe droefheid afscheid van zijn standplaats, en Kommandant-Generaal Paul Kruger trok met het commando zes uur zuidwaarts in Malitsi’s land, waar hij eenige dagen lang een versterkt lager opsloeg, om alle vluchtelingen de gelegenheid te geven zich in veiligheid te begeven. Dit is de ware geschiedenis van de beruchte verlating van het dorp Schoemansdal. De zaak is tweemaal door den Transvaalschen Volksraad onderzocht. In Mei 1868 werd reeds het volgende besluit door den Raad genomen: ,,De Raad is van gevoelen dat hoezeer het verlaten van Schoemansdal om het daardoor aan de barbaren ten prooi te geven, te betreuren is, en een zekere schandvlek op de Krijgsmacht onzer Republiek heeft geworpen, deze verlating niet aan lafhartigheid of moedwillig verzuim van plicht of gebrek aan krijgsbeleid van den Kommandant-Generaal, S. J. P. Kruger kan worden toegeschreven, doch dat vele bijeenloopende en onvoorziene omstandigheden, gepaard met verdeeldheid in het lager, daarvan de oorzaak zijn geweest.” En de Commissie van den Volksraad, die in September 1868 de zaak haarfijn onderzocht heeft, kon niet anders zeggen dan „dat zij tot het besluit gekomen is te verklaren, dat de Kommandant-Generaal niet anders heeft kunnen handelen, dan zooals hij gedaan heeft en dit laatste werd gezegd op een tijd dat er een tamelijke agitatie tegen Paul Kruger in den Raad was. In eene andere zaak, in verband staande met de Zoutpansbergsche onlusten, schijnt Paul Kruger minder juist te hebben gehandeld. In de bestorming van een sterkte van een minderen kapitein, Machem genaamd, vielen een aantal vrouwen en kinderen in de handen der Boeren, en deze liet Kruger onder de leden van het commando verdeelen, een daad die natuurlijk aanleiding tot heel wat geschrijf gaf aan den kant der neger- vriendjes en waarover de Volksraad bij besluit van 9 September 18671) den Kommandant-Generaal duchtig op de vingers tikte. 1) Het besluit luidt als volgt: „De Raad kan zich op geene wijze vereenigen met de stappen door den Kommandant-Generaal genomen, want zoude het volgens gegevene inlichtingen van den Kommandant-Generaal ondoenlijk en onchristelijk geweest zijn, om vrouwen of kinderen op het slagveld of de lagerplaats te laten, dan zoude het in het gevoelen van den Raad raadzaam geweest zijn, de vrouwen en kinderen onder behoorlijk voogdijschap van het Gouvernement 596 hen ongeregeldheden veroorzaakte, die een aanval op Johannesburg zouden tengevolge hebben. Ik toonde hun aan, dat als ik naar Johannesburg kwam, er gevaar was, dat er ongeregeldheden zouden ontstaan en zoo die ontstonden, dan was de Transvaalsche Regeering geheel in haar recht om zulke ongeregeldheden met krachtige hand te onderdrukken.” Dat was alles goed en wel, maar wat deed Sir Henry Loch verder. Wij zullen weder zijne woorden aanhalen. „Mijne Lords, misschien is het mij toege­ laten eenige woorden te voegen bij hetgeen ik reeds gezegd heb. Ten gevolge van de opgewondenheid, die er in de stad Johannesburg heerschte, met de waarschijnlijkheid, en zelfs de zeer nabijzijnde mogelijkheid van een opstand te Johannesburg, gevoelde ik het mijn plicht in mijne positie als Hooge Commissaris om stappen te nemen, ten einde, indien noodig, het leven en het eigendom van Britsche onderdanen in Johannesburg te beschermen, De stappen door mij gedaan bestonden in het verzamelen, op zekere punten, van Britsche troepen en Bechuanalandsche Rijkspolitie. Mijn plan was, dat, indien er ongeregeldheden in Johannesburg waren uitgebroken — welke ongeregeldheden zouden zijn veroorzaakt door de behandeling de Uitlanders in die stad door de Regeering der Republiek aangedaan — ik, volgens mijn plicht kennis zou hebben gegeven aan President Kruger, dat hij verantwoordelijk zou worden gehouden voor de veiligheid van het leven en de eigendommen van Britsche onderdanen in dat land. Ik beschouwde het verder mijn plicht aan President Kruger dan te moeten kennis geven, dat als hij niet de noodige bescherming gaf aan het leven en de eigendommen van Britsche onder­ danen, ik de vrijheid zou nemen om zulke stappen te doen, als ik noodig mocht oordeelen voor het verleenen van die bescherming, die hij in gebreke bleef te geven.” Met andere woorden. Terwijl Sir Henry Loch, Harer Majesteits verte­ genwoordiger in Zuid-Afrika, vóór Paul Kruger alles aardigheid en glimlachjes en complimentjes was; terwijl hij in den Volksraad zelven een prachtige aanspraak hield, waarin hij uitweidde over de vriendschap die heerschte, en zooals hij hoopte, steeds heerschen zou tusschen Engeland en de Republiek gedurende al dien tijd was hij bezig om in het geheim plannen te maken, om, mocht er te Johannesburg een opstand uitbreken, in staat te zijn dien opstand door Britsche troepen feitelijk te ondersteunen en het President Kruger onmogelijk te maken zulk een opstand te onder- di ukken met de gewone middelen, die men tegen oproerlingen gebruikt, n.1. om ze, als ze niet luisteren willen, doodeenvoudig plat te schieten, zooals zoo dikwijls bij alle oproeren in de steden van alle landen van het beschaafde Europa plaats vindt. Dit was de eerlijke politiek van een 406 begroeten, en den Transvaalschen President werden luide Hoera’s! toegeroepen. Een adres werd ook hier voorgelezen, waarop ZHEd. in korte woorden antwoordde, belovende om later zulks meer volledig in geschrifte te doen. Den zelfden avond gaf de administrateur Sir Leicester Smyth, een man die algemeen en vooral ook bij de Afrikaanders zeer gezien was, en van Generaal Smits veldheerstalent een hoogen dunk had, en die toen het bewind voerde in afwezigheid van den Gouverneur in Engeland, een feestmaal, waarop een aantal Kaapsche notabelen waren genoodigd, en heel wat geestdrift getoond werd. Wij laten hier het geschreven antwoord van ZHEd. op het Kaapstadsche adres volgen: Mijne Heeren en Vrienden! Namens mijzelven zoowel als namens mijne mede-afgevaardigden, zeg ik u hartelijk dank voor uwe vriendelijke ontvangst. Ik dank voor uwe sympathie heden aan ons bewezen, zoowel als voor die welke gij ons getoond hebt in vroegere tijden — in den tijd van onzen strijd voor recht en vrijheid. Ik kan u verzekeren dat uwe sympathie ten hoogste gewaardeerd wordt door de Regeering en het volk van de Zuid-Afri- kaansche Republiek. Niet slechts hier, maar overal gedurende mijne reis door de Kolonie, kon ik bemerken dat de overtuiging veld wint, dat onze belangen ten nauwste aan elkander verbonden zijn; dat onze welvaart uw welvaart is; onze tegenspoed ook uw nadeel. Daarom is samenwerking met elkander onze plicht en wij zullen met genoegen dien plicht vervullen. Als een voorbeeld van onze gereedheid om het onze te doen, zoover onze Republiek betreft, kan ik u zeggen dat, toen wij vernamen dat de depressie op uwe diamantvelden voornamelijk toe te schrijven was aan het feit dat de Kaffers er in slaagden om groote hoeveelheden diamanten te stelen, en ze dan in ons grondgebied te brengen, waar zij ze verkochten, de Regeering en de \olksraad dadelijk overeenkwamen om uwe belangen te beschermen door het passeeren van een zeer strenge wet tegen dezen on wettigen diamant-handel. In uw adres spreekt gij omtrent edelmoedigheid met betrekking tot de ten onder gebrachte oproerige Kafferhoofden Mampoer en Njabel. Ook met betrekking hierin, zie ik, dat gij werkelijk s\ in pat h ie met onze aangelegenheden koestert, en ik ben er u dankbaar ^ ooi • vooral omdat uwe denkbeelden in deze zaak met de onze overeen­ komen. \ oor mijn vertrek van Pretoria, gaf ik privaat mijne overtuiging te kennen aan den ice-President, die thans mijne plaats aldaar inneemt, en hij stemde met mij samen, dat, daar Mampoer een moordenaar was, 114 Kommandant Yiljoen wist echter dat hij thans in de bestmogelijke positie was, en hij wilde de kans, die hij thans had om den leeuw van Rustenburg den kop te vermorselen, niet laten voorbij gaan. Hij weigerde dus eenig onderhoud en trok op Kruger af. Een deel van Kruger’s legertje werd onverhoeds gevangen genomen, zonder dat er een schot gevuurd werd, en de rest zocht toen zoo snel mogelijk een goed heen­ komen, en verspreidde zich in alle richtingen. Paul Kruger, met een zijner veldkornetten Sarei Eloff, en begeleid door P. Bezuidenhout, J. Evans en eenige anderen vluchtte over de Vaalrivier, en hielden zich eenigen tijd op bij de plaats van den heer Johannes Bornman. Ondertusschen kwam Stephanus Schoeman te Potchefstroom aan, en meende gerechtigd te zijn tot de leiding der zaken. Doch Viljoen, die de doldriftigheid van Schoeman kende, en dezen schijnt mistrouwd te hebben, weigerde dit, en Schoeman moest zich vergenoegen met het overhandigen van de Staatsvlag, die nog steeds in bezit zijner vrouw was geweest. Daarop trok Yiljoen met zijn Volksleger naar Pretoria, ontzette ook daar de ambtenaren, en daar dezen naar Rustenburg vluchtten, maakte hij aanstalten om daarheen te trekken. Paul Kruger was er de man niet naar om stil in den Oranje-Vrij staat te zitten, en het aan anderen te laten zijne zaak uit te vechten; een tactiek toen weder gevolgd door Pretorius, die zich ook te dien tijde in de Zuidelijke Republiek bevond. Na eenige dagen bij Bornman te zijn gebleven, trok hij met zijne weinige aanhangers langs een omweg naar Rustenburg, en zond in allerijl boden vooruit om de menschen op te kommandeeren; en eenige dagen na zijne aankomst te Rustenburg stond hij aan het hoofd van een commando van over de 800 man. Hier vertoefde hij een wijl, in de hoop dat hij nog meer versterking zou ontvangen. Toen dus Kommandant Yiljoen Pretoria uittrok om naar Rustenburg te gaan, hoorde hij op weg dat Paul Kruger met eene krijgsmacht op laatst­ genoemde plaats was, en geen lust hebbende om zich te ver in het hol van den leeuw te wagen, sloeg hij een versterkt lager op nabij de Kro- kodilrivier. De Kommandant van de Marikwa overtrof zijn tegenstander niet alleen in aantal van manschappen, maar was ook in het bezit van eenige kanonnen, terwijl Kruger geen artillerie bezat. Doch de Kommandant-Heneraal weifelde geen oogenblik, en trok op 2 Januari 1864 met zijn leger, dat men het Staatsleger noemde, naar de Krokodilrivier, waar hij omtrent een half uur rijdens van zijns tegen­ standers lager, een kamp opsloeg. Yiljoen’s leger aantevallen zou dwaas­ heid geweest zijn, en dat begreep de ervaren Kommandant-Generaal dan ook heel goed. Hij besloot dus van een krijgslist gebruik te maken, 554 indien gij u bekeert. Haast u dan naar die vrijstad, opdat de scherp­ rechter u niet doode. Als gij in die vrijstad komt, zijt gij vrij. Oud volk, nieuwe inkomelingen en vreemdelingen, gij allen die den Heer vreest, let op hoe de Heer Zijn volk leidt. Gij weet wat er in Ps. 89, verzen 13 en 14 staat: „Ik zal de heerschappij doen duren bij zijn zaad, Zoolang de hemel zelf op vaste pijlers staat, Maar zoo zijn kinders ooit mijn zuivre wet verlaten; Zoo ’t richtsnoer van mijn recht ter reegling niet kan baten, Zoo zij ontheiligen wat Ik heb voorgeschreven, Dan mogen zij gewis voor mijne straffen beven! Dan zal Ik hen, die dwaas of wreev’lig overtreên, Bezoeken met de roede en bittere tegenheên; Doch over hem mijn gunst en goedheid nooit doen enden, Niet feilen in mijn trouw, noch mijn verbond ooit schenden. ’k Zal nooit herroepen ’t geen Ik eenmaal heb gesproken; ’t Geen uit mijn lippen ging, blijft vast en onverbroken.” Ziet landgenooten, broeders en zusters, gij die God vreest, ziet toch op Gods bestuur over Zijn volk. Maar zoo vast als Zijne beloften zijn van geslacht tot geslacht, zoo zeker is ook de tucht, en zal hij bezoeken met bittere tegenheden degenen die dwaas en wreevlig overtreên. Hoe hoog echter de nood moge zijn, toch zal Zijne goedheid niet eindigen. God kastijdt, maar verlaat Zijn volk niet en welke kwesties er ook bestaan, wij zullen toch teruggebracht worden tot de erkenning dat God regeert en niemand anders. En gij goddeloozen, gij roekeloozen, zelfs gij moordenaars, dieven en roovers, wat zegt God van u: „Wie ver van Hem de weelde zoekt, \ergaat eerlang en wordt vervloekt. Hij roeit hen uit die afhoereeren en Hem den trotschen nek toekeeren!” Zie Psalm 73. Maar ziet ook de beloften voor u weggelegd in het heilige Boek, Jesaja 55: „De goddelooze verlate zijnen weg en de ongerechtige man zijne gedachten, en hij bekeere zich tot den Heere, zoo zal Hij zich over hem ontfermen en tot onzen God, want Hij vergeeft menigvuldiglijk,” en dat is in Christus. Zoo haast u dan om u vooi God neder te buigen en de vrijstad en uwe redding is daar. O. gansch volk hier vergaderd, ik heb mij voorgenomen om alleen te wijzen op Gods hand en Gods bestier en Zijn Almacht en dat Hij dezelfde is, zooals in het oude verbond; dat Hij niet verandert, opdat wij allen menschelijken roem buiten sluiten, en voor Gods aangezicht komen om Hem te danken voor de weldaden en de groote goedertierenheid en de \eilossing aan Zijn volk bewezen. Let op! gij schare die hier vergaderd zijt, rondom dit gedenkteeken, t welk hier is opgericht als een blijvend monument voor ons en het nageslacht. Op dit gedenkteeken zijn de feiten 768 den ingang van Delagoa-baai 1) en het versterken der troepen in de Kolonie, nam het Britsche Ministerie geen verdere stappen. Intusschen bleef de heer Chamberlain aan het schrijven van depêches, met blijkbaar geen ander doel dan om de Transvaal te belasten met het feit, dat zij de Conventie verbroken had. Op den 6den Maart 1897 zond hij eene categorische opsomming van al die verbrekingen ; namelijk: 1. Het aangaan van een extraditie-tractaat met Nederland in November 1895 zonder goedkeuring van de Engelsche Regeering. 2. Het toetreden der Republiek tot de Conventie van Genêve, omtrent het oorlogvoeren tusschen beschaafde natiën. 3. Het aangaan van een extraditie-tractaat met Portugal. 4. De Emigratie-Wet van 1896. 5. De Wet omtrent de uitzetting van oproerige vreemdelingen. 6. De Perswet. Wij zullen deze punten niet bespreken. Slechts één woord aangaande de positie, opgenomen door den heer Chamberlain omtrent het recht der Zuid-Afrikaansche Republiek, om overeenkomsten of tractaten met vreemde Mogendheden aan te gaan, eene positie, die zoo valsch is, dat zij bewijst, dat het geheele plan van den heer Chamberlain niets anders is, dan om een „stok te zoeken om een hond te slaan.” De heer Chamberlain beweert, dat geen tractaat kan gesloten worden door de fransvaal, ten minste niet finaal (d. w. z. de ratificaties kunnen niet wederzijds afgeleverd worden) voordat Harer Majesteits Gouverne­ ment daarvan kennis heeft gekregen en zulk tractaat heeft goedgekeurd. Deze bewering strijdt geheel en al met de bewoordingen van Art. IV van de Londensche Conventie, waarvan het tweede deel bepaald zegt, dat de goedkeuring van Harer Majesteits Regeering zal beschouwd worden te zijn gegeven, als ze geen objecties maakt binnen zes maanden nadat zij een copie van dat tractaat heeft ontvangen, zulke copie aan haar te worden geleverd dadelijk na dat het finaal aangegaan is (upon its completion). Nu is volgens gezond verstand zoowel als wet, geen tractaat finaal aangegaan, totdat de ratificaties gewisseld zijn; voor dien tijd is de tiansactie toch nog niet voleindigd. Dit is, meenen wij, tamelijk duidelijk. En dat dit de meening van de Engelsche Regeering was, ten tijde dat de Conventie van 1884 aangegaan werd, bewijst het volgende: 1) Het ware doel dezer demonstratie is nog niet precies duidelijk. Het kon nauwelijks gemeend zijn om de Tiansvaal direct vrees aan te jagen, doch heeft meer waarschijnlijk betrekking gehad op iet xt-atu quo te Delagoabaai, en diende dan om de andere mogendheden, b.v. Duitschland ej'.. ^ ''V *e waarschuwen, dat Groot-Brittannië geen bemoeiing der mogendheden met zuiü-Ainkaansche aangelegenheden zou toelaten. 360 delven; den strijd, zoo hachelijk als er maar één in de geschiedenis der wereld te vinden is. Doch, zooals hij op 12 Februari 1881 aan Colley schreef: „hij en de zijnen zouden tot den laatsten man strijden tegen het aangedane onrecht en geweld.” Wonderdadig was die strijd geweest; niet het werk van den mensch; neen, God had zelf voor Zijn volk ge­ streden. Een handjevol dapperen hadden keer op keer de trotsche legioenen van het machtige Engeland verslagen; de kruin van Amajuba stond daar als de eeuwige getuige van den gedenkwaardigen 27sten Februari. En daarop kwam eindelijk de wapenstilstand en toen de vrede; een vrede niet door Engeland toegestaan, maar Engeland af geperst; een vrede, waarin elk voordeel voor het Transvaalsche Volk stap voor stap moest genomen worden uit de handen van het Rijk, dat jaren lang gepocht had op zijne edelmoedigheid. Ja, welk een strijd was er zelfs niet geweest over de thans geteekende Conventie; hoe dikwijls dreigde niet alles in duigen te vallen: hoe menigmaal bekroop hem, Paul Kruger, zoowel als zijnen medehelpers niet de vrees, dat de helhonden van den krijg weder zouden worden losgelaten! Toegeven, steeds toegeven moest hij, totdat het hem toescheen, dat er slechts een schim van onafhankelijkheid en een schaduw van vrijheid voor zijn volk zou overblijven. Doch Goddank! Het Volk was nu vrij, en daar woei de Vierkleur weer ongeschonden onder Gods helderen hemel over de Onafhankelijke Republiek. Vrij en eerlijk woei zij ; niet alleen eerlijk, maar ook met Eere gekroond. Al zag men het niet, toch waren in twee maanden tijd, Aoor eeuwig en altijd op die vlag geschreven de woorden: Bronkhorst- spruit, Laing’s Nek, Schuinshoogte en Amajuba. En nu was hij, Paul Kruger, de reeds vijf en vijftig jarige man, wiens baard en haren reeds door tijd en zorgen grauw waren geteekend, aan het hoold der Republiek. Aan hem, gesteund door de twee andere leden van het Driemanschap, was het opgedragen het bijna ontredderde Schip ^an den Staat door de woeste baren en langs de gevaarlijke klippen te stuien. Want o! gevaar was er. Men had Engeland leeren kennen; men had de bittere ervaring opgedaan, dat de Leeuw van Groot Brittannie niet te vertrouwen was; dat ook hij brieschend rondging, zoekende wien hij kon verslinden. En niemand kende dien leeuw en zijne manieren bfctei dan de Leeuw van Rustenburg, die zich met hem gemeten had, en hem verplicht had, om „nog eens den klauw af te nemen van de prooi waarop hij hem geplaatst had.” „W ees getrouw, doch vertrouw niemand,” is de spreuk van Paul Kruger. Vast besloten was hij geweest om getrouw aan zijn volk te wezen, en nog van dezen 8sttn Augustus af zou hij getrouw blijven. Met zware land, terwijl Hare Majesteit het recht behoudt om troepen over dien streep gronds te zenden. 4°. De Republiek verbindt zich, zich niet te verzetten tegen eenige verlenging van den Natalschen spoorweg. 5°. Als de Transvaal zich niet binnen drie jaar aansluit bij een Tolverbond dat gesloten mocht worden door de Kolonie, den Oranje-Vrij staat en de andere Britsche bezittingen in Zuid-Afrika, verliest zij haar recht op gemelde streep gronds, doch blijft belet om dan zelfs eenige tractaten met de Kaffer-opperhoofden ten Noorden en ten Noordwesten aan te gaan. 6°. De Regeering van de Zuid-Afrikaansche Republiek verbindt zich om de Chartered Compagnie in het Noorden zooveel mogelijk te assisteeren. Zoo luidde deze nieuwe Conventie, en het was waarlijk geen wonder dat zij te Pretoria algemeen sterk afgekeurd werd. Als men haar thans leest, bij het licht der geschiedenis van de gebeurtenissen die in de laatste 8 jaar in Zuid-Afrika hebben plaatsgevonden, dan moet men bijna tot de conclusie komen, dat Sir Henry Loch haar wel heeft aangegaan, doch dat zij niemand anders tot vader heeft dan Cecil John Rhodes, en dat de heer Hofmeyr, zooals helaas! hij vroeger wel meer heeft gedaan met betrekking tot plannen van den heer Rhodes, er peetoom over heeft gestaan. Vrees voor verdere verwikkelingen, en hoop dat misschien later de zaken nog terecht zouden kunnen komen, als men thans Engeland (of C. J. Rhodes?) het naar den zin maakte, brachten den Volksraad zoover, om ze op den 7den Juli goed te keuren, en dat werd gedaan door het volgende voorstel Coetzee—de Koek, dat met 20 tegen 10 stemmen aangenomen werd. ,,De Raad, kennis genomen hebbende van de Conventie, aangegaan op den 2den Augustus tusschen de Regeering van de Zuid-Afrikaansche Republiek en Hare Majesteit, bemerkt met droefheid, dat Harer Majesteits Gouvernement geen termen gevonden heeft om eene regeling van de Zwasiland-kwestie goed te keuren, waardoor het recht der Republiek op dat land voor de wereld erkend wordt. Echter erkennende de wensche-. lijkheid om de bestaande vriendschappelijke betrekkingen tusschen dit land en Engeland te onderhouden en te versterken en hopende dat de belofte van Harer Majesteits Gouvernement om de aanspraken van deze Republiek in behoorlijke consideratie te nemen, in aanmerking zal komen wanneer het tegenwoordig Gouvernement van Zwasiland behoorlijk gevestigd is, en alle concessies in orde zijn gemaakt; ziende op de tegen­ woordige Conventie als een tijdelijken maatregel, door de bekrachtiging waarvan de Republiek hare rechten op het land op hare oostelijke grens 318 bedaard naar hunne huizen te gaan, en aldaar ongemolesteerd te blijven, door zich aan Harer Majesteits Gouvernement te onderwerpen. En allen Harer Majesteits getrouwe onderdanen wordt gelast om het Gouvernement van deze Provincie te helpen en bij te staan om zijne autoriteit te ondersteunen. God behoede de Koningin! Gegeven onder mijn hand en zegel ten Gouvernements Huize, te Pre­ toria, dezen 18den December 1880. Op last van Zijne Excellentie George Hudson, Koloniale Secretaris. Doch de tijd van Proclamaties was voorbij. Het eerste Boerenbloed was alreeds gevloeid, en veel Engelsch bloed zou nog vloeien voor de vrede hersteld was. 206 Die brief maakt geen aangenamen indruk, en te vergeefs heeft schrijver dezes naar een antwoord er op gezocht. Maar hoe kwam het dat, schoon de diensttijd van den heer Kruger reeds in November verstreken was, de brief eerst bijna een half jaar later werd geschreven, en dat wel zes dagen nadat de man aan wien hij gericht werd, naar Europa was ver­ trokken? Wilde men dien man voor het publiek in een ongunstig daglicht stellen, zonder hem gelegenheid te laten om bij tijds zijn gedrag te verklaren? Zoo ja, dan kan men wel zeggen dat de brief het gedrag van den heer Kruger geenszins in een licht stelt, dat zijn biograaf verheugen kan, maar werpt hij waarlijk geen gunstiger licht op den heer Osborn zelf en diens baas. Het verzoekschrift door de Deputatie met zich genomen, luidde als volgt: Aan Lord Carnarvon Minister van Engeland voor Koloniale Zaken. Wij ondergeteekenden, Blanke inwoners van de Transvaal, heden verslag gehad hebbende van onze naar Engeland gezonden deputatie, bestaande uit de WelEdGestrenge Heeren S. J. P. Kruger, Vice-President van de Zuid-Afrikaansche Republiek, en Dr. E. J. P. Jorissen, Staatsprocureur, met het doel om te trachten onze onafhankelijkheid, ons ontnomen op 12 April 1877, weder terug te krijgen, hebben met diepe droefheid vernomen, dat zij dat doel niet heeft kunnen bereiken. Het doet hun te meer leed, omdat uit de door de deputatie overgelegde officieele docu­ menten ten duidelijkste blijkt, dat het verlies hunner onafhanke­ lijkheid geheel en alleen te wijten is aan de onwaarachtige en onjuiste voorstellingen gegeven van den toestand, welke hier gezegd werd te heerschen, door personen die uit eigenbelang handelden, in één woord door laster. Het feit echter dat het Gouvernement in Engeland zoo geheel verkeerd was ingelicht omtrent de ware gevoelens van het overgroote meerendeel der bevolking, geeft den ondergeteekenden den moed nog weder eene poging te wagen, en door hunne handteekeningen het bewijs te leve­ ren, dat de overgroote meerderheid tegen de Britsche Souvereiniteit gestemd is. Wij kunnen deze zaak nog maar niet opgeven, voordat door ons, tot het laatste middel toe, is beproefd geworden, om langs vreedzamen weg tot ons doel te geraken, volgens protest d.d. 11 April 1877. De ondergeteekenden kunnen nog altijd niet gelooven, dat het Engelands HOOFDSTUK III Verdere oorzaken van den Grooten Trek. Ook na Kolonel Graham’s tocht in 1811—1812 ontbrak het niet aan bezwaren met de Kaffers. In 1819 een werkelijken oorlog; verder plunderingen en tuchtiging der plunderaars. En wie leed er onder die Kafferbezwaren ? Natuurlijk de Grensboeren, die met vrouw en kinderen ternauwernood het leven konden redden, en hun vee zagen wegvoeren en hun volk, of zelfs sommigen uit hun eigen getal vermoorden, door de invallende Kafferhorden. En als de tuchtiging opgehouden had, en dezelfde Boeren door hunne dapperheid veel vee van de Kaffers veroverd hadden, (een deel waarvan hun wettig eigendom was) dan werden zij niet altijd toegelaten om hun gestolen eigendom te reclameeren; want somtijds werd de buit verkocht om de oorlogskosten te betalen, en aan den armen Grensboer, die misschien 40 a 50 stuks beesten en een grooter aantal schapen verloren had; en die maanden lang den zwaren veldtocht had medegemaakt, en allerlei ontberingen geleden: die arme Grensboer kreeg maar min schadevergoeding. Daarbij kwam dat het Engelsche Gouvernement, daartoe gedrongen door de negervrienden in Groot Brittanje, een onpraktische en onmogelijke politiek tegenover de Kaffers volgde. Grond die aan de Boeren had moeten komen, zooals b.v. de streek tusschen de Visch- en Kaskamma-rivieren, werd eerst onbewoond gelaten, doch later liet het Gouvernement toe dat twee zonen van het vijandige opperhoofd Gaika zich in die streken nederzetten. Toen begonnen de rooverijen natuurlijk weêr, met het gevolg dat in 1834 een der gewel­ digste Kafferoorlogen uitbrak. De Kaffers deden een inval in de Kolonie, roofden, plunderden en verbrandden waar zij bij konden komen, en doodden een groot aantal Blanken. Het nam bijna de geheele macht der 2 631 genomen, zijn negen-tienden van de eigendommen de onze; toch hebben wij geen de minste stem in zaken, die betrekking hebben op onze levens, onze vrijheden en onze eigendommen. Met eerstens over de Wetgevende Macht te handelen, zoo bevinden wij dat belastingen op ons gelegd worden zonder eenige vertegenwoordiging en die belasting geheel onbillijk is, omdat a. een veel grooter bedrag van het volk geëischt wordt dan voor de behoeften der Regeering noodig is; b. omdat het öf zuivere en onver­ mengde klasse-belasting is, öf door het uitkiezen van de belaste voor­ werpen, hoewel nominaal algemeen, toch op onze schouders rust; en c. de levensbehoeften onnoodiglijk zwaar belast zijn. De uitgaven worden niet gecontroleerd door een publiek ambtenaar onafhankelijk van de Regeering. 1) Groote sommen worden verspild, terwijl het Geheime Dienst-Fonds een donker geheim voor iedereen is. Maar, noodzakelijk als de macht om belastingen en uitgaven te contro- leercn, voor een vrij volk zijn, zoo zijn er andere zaken van het hoogste belang, die even kostbaar zijn. De Wetgevende Macht in dit land is de hoogste macht, oogenschijnlijk niet gebonden door eenige vaste Grond­ wet. 2) De toevallige wil van een meerderheid in een Wetgevende Macht, gekozen door een derde van het volk, is in staat in alle betrek­ kingen des levens over ons den baas te spelen, en als wij bedenken, dat zij, die de macht in handen hebben, tot een ander ras behooren, een andere taal spreken en andere levenswijzen hebben; dat zij ons met wantrouwen en zelfs vijandige gevoelens aanzien; dat als een regel zij niet mannen van beschaving zijn en dat hunne hartstochten geïnfluen­ ceerd worden door gewetenlooze avonturiers, dan moet men erkennen, dat wij in groot gevaar verkeeren. Ik meen, dat het niet meer dan billijk is om eer te bewijzen aan een klein klompje verlichte mannen in den Volksraad, die op ernstige wijze de politiek van het Gouvernement hebben afgekeurd en het tegen gevaar hebben gewaarschuwd. Aan de heeren Jeppe, Lucas Meyer, de De Jagers, Loveday en een paar anderen in den Eersten Raad (om van den Tweeden Raad niet te spreken) brengen wij onzen besten dank toe, want zij hebben 1) Deze zinsnede is zoo onzinnig, dat wij haar niet kunnen begrijpen. Kan iemand ons een land opnoemen waar de publieke uitgaven worden gecontroleerd door een persoon, die geen Gouvernements-ambtenaar is? In Holland is er zeker eene uitmuntende controle; en daar zijn de leden van de Rekenkamer ambténaren der Regeering, zoo wij ons niet vergissen. 2) Dat zoo iets een oorzaak van klachten kan uitmaken voor Engelschen is totaal onbe­ grijpelijk. In Engeland heeft men geen vaste Grondwet, dan alleen die welke door het gebruik aangenomen is; en de Wetgevende Macht is er de Hoogste Macht, totaal zonder controle, zoodat een beroemd Engelsch Rechtsgeleerde eens schreef, dat het Parlement in Engeland alles kon doen, behalve eene vrouw in een man te veranderen. 597 Engelschen Staatsman, en in 1896 durfde de heer Chamberlain die politiek nog te verdedigen. 1) Tot zulke diepten kunnen groote Engelsche Staatslieden zich verlagen! Zulke schandalige huichelarij en misleiding vinden zij niet verkeerd, want tot tweemaal toe vroeg de heer Chamberlain in het Huis der Gemeenten: „ Was it wrong?” (Was het verkeerd?). Gelukkig liep de zaak goed af. De Johannesburgers, na eenig nadenken, begonnen zelf van opinie te worden, dat het toch niet ging om zoo maar dadelijk tot een opstand over te gaan voor men behoorlijk geprepareerd was, en de zaak werd tot nadere gelegenheid uitgesteld. Men moest maar nog een tijdje lang den wolf onder de schaapskleederen verbergen, en begon dit dan ook zonder eenige aarzeling. Reeds op den 29sten kwamen de heer Philips, Hancock, Solomon, Huil en een aantal anderen als een deputatie van Johannesburg bij ZHEd. den President hunne opwachting maken, en lazen hem weder een adres voor, waarin zij hun spijt gaven te kennen over de ongeregeldheden die op den 25sten hadden plaatsgevonden, doch tevens terugkwamen op de grieven. ZHEd. luisterde bedaard, en zeide, dat, hoewel er eenige aanmerkingen in het adres waren die reflectie maakten op den Volksraad, en die hij ongepast beschouwde in een adres aan hem gericht, het hem toch genoegen deed om te zien dat de Johannes­ burgers gereed waren om op constitutioneele wijze hunne vermeende rechten te trachten te verkrijgen. Daarna hield de heer Philips eene redevoering, waarin hij o. a. er op wees dat de toestand zeer ernstig was, en dat men verzekerd was dat ZHEd., als hij maar wilde, door zijn invloed verbetering in dien toestand kon brengen. ZHEd. maakte een buiging en daarop nam de deputatie haar afscheid. Het eerste bedrijf van het treurspel was afgespeeld. Wat zou het tweede wezen? 1) Zie zijne redevoering in het debat over het adres in antwoord op de openingsrede van het Engelsche Parlement, na den inval van Jameson. 305 bijna van kindsbeen had gekend. En daarbuiten stond het volk, de groote schare, die voornamelijk door zijn toedoen, hier op dit plechtig oogenblik waren vergaderd. Eén oogenblik slechts aarzelde hij en toen klonk het: „Welaan, ik zal de taak mij opgedragen aanvaarden.” Onder Voorzitterschap van den heer C. J. Bodensteyn vergaderde de Volksraad op den 13den December. Tegenwoordig waren slechts 12 leden, n.1. D. P. Taljaard, S. Prinsloo, P. J. Joubert, P. de la Rey, J. P. Maré, J. Duvenhage, C. B. Otto, C. van Rooijen, P. A. Venter, T. Dreyer, M. W. Vorster en C. J. Bodensteyn. De oude Jacob Maré> die misschien terecht „de Charel Cilliers van het nieuwere geslacht” mocht genoemd worden, opende de Vergadering met gebed. 1) Daarop sprak Paul Kruger: Edelachtbare Voorzitter en Leden van den Volksraad! Ik sta hier voor uw aangezicht, geroepen door het Volk; in die stem van het Volk heb ik gehoord de stem van God, den Koning der volken, en ik gehoorzaam. In de laatste Volksraadszitting van Maart 1877, benoemde de Volksraad mij tot Vice-President; ik heb nu niet gedacht aan mijn eigen bekwaamheid, maar ik doe wat mijne hand vindt om te doen. Het Volk heeft op Zaterdag 11 December geëischt, dat zijne Regeering weder zal optreden. Het Volks-Comité, dat sedert drie jaren zich zoo verdienstelijk heeft gemaakt voor de zaak van het land, heeft mij, op eisch van het Volk, tot uitvoering daarvan onmiddellijk opgeroepen, en met de hier aanwezige leden van den Uitvoerenden Raad, heb ik het besluit genomen tot onmiddellijke oproeping van den Volksraad. Op recommandatie van het Comité is de heer W. E. Bok, Secretaris van het Volks-Comité, verzocht geworden de plaats van tijdelijk waarnemend Staats-Secretaris in te nemen, en als zoodanig reeds door mij als lid van den Uitvoerenden Raad benoemd, hetwelk ik hoop uwe goedkeuring zal wegdragen. Het is niet noodig een lange toespraak te houden. Uwe werkzaam­ heden zijn noodig om de Regeering spoedig in staat te stellen, het land volgens de Grondwet te besturen, en daartoe uit te voeren de wenschen 1) Ds. ST. J. van Warmelo, de eenige predikant die toenmaals aan de oproeping der Boeren gehoor had gegeven (later hebben ook Di. Ackerman en Neethling (Utrecht) zich verdienstelijk gemaakt) was den vorigen dag, Zondag 12 December, in het kamp geweest, en had op de meest indrukwekkende wijze de godsdienstoefeningen geleid en het volk toegesproken. Dien­ zelfden middag vertrok hij echter weder naar Heidelberg. 20 HOOFDSTUK XLIV. De crisis op de Zuid-Westelijke grenzen. Zooals reeds in een vorig hoofdstuk gemeld, hadden de Vrijwilligers en Boeren, die Massouw en Moshette tegen Mankoroane en Montsiwa hadden geholpen, twee Republieken gevormd: Stellaland en Land Gosen. Stellaland was van het begin af een vrij goed geconstitueerde Staat. In Augustus 1883 was de heer G. J. van Niekerk er als Administrateur gekozen en men had er een Volksraad en behoorlijke ambtenaren, zooals b. v- een Registrateur van akten, en spoedig zelfs kon de Republiek zich op zijne eigene postzegels beroemen. De hoofdstad Vrijburg telde spoedig een 300 inwoners. In het land Gosen, waar de heer N. Gey van Pittius het bestuur voerde, zag het er vrij wat minder ordentelijk uit, en hoewel men hoorde van een stad Pittius, die de zetel des bewinds zou worden, was er eigenlijk geen gezeten bevolking, behalve te Rooigrond, net op de grenzen. In Stellaland had men eenige verdeeldheid, onder anderen omdat één partij de annexatie met de Kolonie wenschte, en een andere apart blijven of zich bij de Transvaal wilde aansluiten. In de Kaap-Kolonie was in 1884 het Ministerie Scanlen gevallen, voor­ namelijk door toedoen van de Afrikaander partij in het Parlement, die door de verkiezingen in het reces van 1883—84 van onder de twintig tot over de dertig leden sterk was geworden; en men had er thans een Ministeiie Upington Sprigg, dat met hulp der Afrikaander partij gevormd en gereed was in hun geest te werken. < >p de kwestie van Bechuanaland werd wel degelijk gelet, en gaarne wilde men er over tot eene verstandhouding met de Zuid-Afrikaansche Republiek komen. Zoolang de Imperiale Regeering er baas was, en deze 269 Maand na maand ging voorbij en geen antwoord kwam op de Memorie. In dien tusschentijd hadden Kruger en de andere voormannen hunne handen vol om het volk in orde te houden, want men begon hier en daar ongeduldig te worden. In Augustus 1879 werd te Pretoria eene vergadering van het Yolks-Comité gehouden, om klachten te onderzoeken over de behandeling die de vrijwilligers, welke in Engelschen dienst tegen Secoecoeni vochten, een aantal Boeren aangedaan hadden, en eene kennis­ geving over de zaak werd in de Volksstem geplaatst, zoodat Sir Owen Lanyon het raadzaam vond, om den heer Juta, Opperbaljuw, af te vaar­ digen om de zaak te onderzoeken. In Middelburg Avaren de Boeren weder van hunnen kant lastig, en namen met geweld ammunitie uit de winkels in het dorp, hoewel ze aanboden er voor te betalen; en de opge­ wondenheid in dat district was zoo groot, dat het Comité Dr. Jorissen daarheen moest zenden, niet alleen om de schuldige personen, die voor het gerecht waren gedaagd, te verdedigen, maar ook de bevolking tot bedaren te brengen. In Wakkerstroom maakte een zaak van Van Rensburg, die wegens het een of andere misdrijf vervolgd werd, en toen, op borg­ tocht uitgelaten zijnde, niet voor het Hof verscheen, waarna een lastbrief tegen hem uitgevaardigd werd, een groote opschudding, en het gelukte de Regeering niet om Van Rensburg in handen te krijgen. De Zulu-oorlog was ondertusschen door Lord Chelmsford ten einde gebracht door den slag van Ulundi (4 Juli 1879) en de daaropvolgende gevangenneming van Cetywayo, en dit vóór dat de Engelsche bevelhebber zijn commando had overhandigd aan zijn opvolger Sir Garnet Wolseley. Het viel echter dezen ten deel om de zaken in Zululand te regelen, hetgeen hij deed door het land in 13 districten te verdeelen, ieder onder een meer of min onafhankelijk opperhoofd, een maatregel die spoedig zijn nadeelen begon te vertoonen. Aan geen Natalschen Kolonist werd eenig land in Zululand gegeven, schoon Natal een deel Aran de oorlogs­ kosten had gedragen, en Sir Garnet roemde er op, dat de Kolonisten door hem in hunne verwachting bedrogen waren. Generaal Wolseley was met groote macht naar Zuid-Afrika gezonden, en had eene speciale aanstelling als Hooge Commissaris om de zaken in Zululand zoowel als in de Transvaal te regelen. Toen hij dan ook de Zulu-kwestie afgedaan had, vertrok hij naar de Transvaal en kwam op 27 September te Pretoria aan. Yóór zijne aankomst aldaar, had de heer Piet Joubert (blijkbaar op verzoek van het Yolks-Comité) een onderhoud met Sir Garnet, nabij Wakkerstroom, en het is van belang, om dat onderhoud, zooals later door den heer Joubert in de nieuwsbladen gepubliceerd, hier weer te geven: HOOFDSTUK XIII. De Stilte voor den Storm. Er was weder vrede in het land. doch lang zou die niet bewaard blijven. Een Kafferstam, die der Bamapela in Zoutpansberg, begon lastig te worden, en maakte zich zoodanig aan diefstal en moord schul­ dig, dat men verplicht was een tamelijk sterk commando daarheen te sturen. De Kaffers werden in een zeer versterkte positie gevonden. Paul Kruger, aan wien als Kommandant de leiding der zaken was toe­ vertrouwd, meende, dat men de plaats stormenderhand kon innemen, en dat het te veel tijd en geld zou nemen om door insluiting de Kaffers tot de overgave te dwingen. Tot die bestorming ging men dan ook over op 14 April 1858, doch een ontzettende tegenstand werd ontmoet. Niet alleen onderhielden de Kaffers een scherp vuur, doch zij rolden zware rotsblokken op hunne aanvallers af'. De dappere Kommandant, die later erkende dat dit een der hevigste gevechten tegen Kaffers was, dat hij ooit gezien heeft, kwam meingmaal in levensgevaar, doch wilde van zijn plan niet afzien en moedigde zijne manschappen met woord en daad aan. Laat in den namiddag was de kop dan ook genomen, maar niet voordat een burger was gesneuveld en een aanzienlijk aantal gewond waren. De vijand vluchtte daarop, bijna duizend dooden op het slagveld achterlatende. Op politiek gebied heerschte thans eenige stilte en de toestand scheen zich te verbeteren, toen ernstige pogingen aangewend werden om eene hereeniging met Lijdenburg te verkrijgen. Met dat doel vertrok Paul Kruger vergezeld van twee anderen naar Lijdenburg, ten einde de eerste stappen te nemen. Door omstandigheden sleurde de zaak, en eerst in November 1859 werd de Conventie van Lijdenburg geteekend, die in HOOFDSTUK XI. Treurige tijden. Was 1853 een ongelukkig jaar voor de jonge Republiek, ook voor Paul Kruger was het een tijd van droefheid. In het district Rustenburg, en te Marico heerschte dat jaar de koortsziekte op de hevigste wijze, en sleepte tal van slachtoffers ten grave, zoodat sommige huisgezinnen bijna geheel uitstierven. Caspar Kruger, de vader van Paul, viel als slachtoffer en blies in Juli 1853 eenige dagen na Pretorius, insgelijks den adem uit. Hij was een zeer geacht en gezien man, die als ouderling te Rustenburg had dienst gedaan sinds de stichting der gemeente aldaar. 