title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: De ontzettend snelle ontwikkeling van het land sedert de ontdekking der Witwaterrandsche Goudvelden; het vereischte dat nieuwe, zich plotse­ ling voordoende posities door de Wetgeving moesten worden geregeld, en de moeite die de Volksraad aldus ondervond om gelijken tred te houden met den steeds meer ingewikkeld wordenden toestand van het land; de toenemende bevolking; de kwestie omtrent het toelaten dier nieuwe bevolking tot het stem- en burgerrecht; — al deze omstandig­ heden hadden veroorzaakt, dat het aantal raadsbesluiten waarin verande­ ringen werden gemaakt niet alleen in de gewone wetten, maar ook in de bepalingen der Grondwet, zeer toenam. Om de één of andere reden, die wij thans niet onderzoeken zullen, schijnt Hoofdrechter J. G. Kotzé of langzamerhand óf plotseling (want dit laat zich niet bepalen i tot de zienswijze te zijn gekomen dat de uitspraken door hem gegeven in de Doms- en McCorkindale zaken niet juist waren, of beter gezegd, dat zij geheel verkeerd waren. In de zaak van de Staat vs. Hess tde Cntic-zaak) schijnt de Hoofdrechter alreeds dit gevoelen te hebben gekoesterd, doch eerst in het begin van 1897, in de zaak van Brown vs. Leyds V. O., gal de heer Kotzé te kennen dat hij tot het besluit was gekomen dat zijne twee vroegere uitspraken op een valsche basis rustten, en legde hij thans als regel neder, dat de Volksraad niet het recht had om besluiten te 817 hooren hoe die goede, onvergetelijke moeder het jongsken de eerste zaden van God en Godsdienst in zijn hart legt; hoe zij hem leert dat God alles ziet, alles hoort, alles weet, en over allen waakt, ook over hem, den kleinen Paul. En wij zien hem aan die voeten zijner moeder de kleine handjes vouwen, en haar het eerste gebedje tot den Almachtige nazeggen. De jaren gaan voorbij en bieden ons een ander gezicht aan. Wij zien daar in het veld een jongske, gekleed in gelooide vellen; niet zoo heel ver van het ouderlijk huis past hij de blatende en spelende lammertjes op; wij zien hem daar zitten met het zweepje, door den goeden vader voor hem gevlochten, in de hand. Hij past de lammeren op, doch verdrijft ook den tijd door op eenvoudige kinderlijke wijze zich klei-ossen te maken, die hij voor een stukje hout spant, dat den wagen moet voor­ stellen. Gelukkige, kleine Paul Kruger! gelukkig in den eenvoud van het kinderlijk hart. Maar dubbel gelukkig als hij dien avond zijne lammeren alle thuis brengt, en zijn vader, na ze geteld te hebben, hem streelend de hand op het hoofd legt, en zijne waakzaamheid prijst. „Doe steeds je plicht, Paul, en blijft waakzaam,” voegt hij zijn zoontje toe. De jaren snellen voorbij en bieden ons een ander gezicht aan. Wij zien het Boerenkamp aan de Yaalrivier bij Yechtkop. Wij hooren het woeste krijgsgehuil der wreede Matabele-benden, die keer op keer met onversaagden moed trachten het lager binnen te dringen, doch slechts den dood vinden in den kogelregen, dien Potgieter en de zijnen hen te gemoet werpen. Wij zien hem, den elfjarigen Paul Kruger, die daar zijn vuurdoop ontvangt en toch in zijn jong hart bevreesd is voor die duivels in zwarte gedaante, wier harten branden om hunne speren in zijn bloed te doopen. Goddank, de dapperheid der Boeren behaalt de overhand, doch treurig, zonder voedsel bijna zitten zij daar in het versterkte lager. Eén jaar gaat voorbij en wij zien het akelig schouwspel te Weenen; en wij zien de dichte drommen der Zulu’s verwoed op de andere Boeren- lagers aanvallen, om ten laatste met gedunde gelederen en geheel ont­ moedigd af te trekken. Wij zien den jongen Paul, reeds met een roer in de hand en op een paard gezeten, naast zijn vader rijden naar dat ongelukkige kamp, waar Afrikaner-bloed den grond geweekt heeft. Welk een invloed moet dit tooneel niet op het hart van dien jongen gehad hebben; heeft hij nog heden zelfs dat tooneel uit zijne gedachten kunnen wegvegen ? Wij zien hem, den 14-jarigen knaap, toen op zijn eerste Commando gaan en zien Moselikatse s kraal een prooi der vlammen w orden. Wij zien den knaap opgroeien tot jongeling; wij zien hem, 17 jaar oud, reeds zijn eerste ambt. dat van provisie-4 eldkornet bekleeden, wij 490 het zeer ongepast was om den Staats-President eene beschuldiging van partijdigheid naar het hoofd te werpen. Toen dan ook den volgenden morgen de Raad zijne werkzaamheden begon, kwam de President binnen en zeide meer of min het volgende: „Mijnheer de Voorzitter en achtbare Leden van den Raad! Voor gij met de gewone verrichtingen van den dag aangaat, zou ik met uwe toestem­ ming graag eene verklaring willen geven met betrekking tot hetgeen gisteren namiddag, kort vóór de verdaging plaats vond. Ik mag beginnen met te zeggen, dat het achtbare lid, de heer Taljaard, gisteren avond bij mij was en zeide, dat hij niet gemeend had wat hij hier in den Raad gesproken had. Had hij zulks niet gedaan, dan was het mijn plan om niet weder den Raad bij te wonen, en daardoor aan de Raadsleden de gelegenheid te geven mij te beleedigen. Wat mij echter het meest grieft, is, dat er andere leden waren, die, toen de heer Taljaard zijne aanmerking maakte, uitriepen, „Ja! Ja! Ja!” en één van die leden was de heer Maré. Ik weet dat de heer Taljaard somtijds dingen zegt, die men hem niet kwalijk moet nemen, maar er zijn andere leden die beter moeten weten. De zaak omtrent den spoorweg werd voor den Raad gebracht, en ik heb toen alles verklaard. Voortaan echter zal ik het beter beschouwen, om, wanneer er iets voor den Raad gebracht wordt, getrouw het Raads­ besluit uit te voeren, en maar niets te zeggen omtrent mijne opinie van zulke zaak (geroep van Neen! Neen!). Ik bevind dat er een haat bestaat — ik zal niet zeggen in den Raad — doch onder het publiek bestaat er een haat tegen de Hollanders, en het wordt buitenaf gezegd dat ik de Hollanders begunstig. Het is steeds mijn doelwit geweest om al de groote mogendheden groote belangen in dezen Staat te doen hebben, zoowel de Hollanders als de Duitschers en de Engelschen; want hoe meer belangen die mogendheden in dezen Staat hebben, des te veiliger is deze laatste. Doch, achtbare heeren, de zaken draaien nu zeer ongelukkig uit, en ik ben in een zeer moeielijke positie geplaatst wat aangaat de applicaties voor concessies door de verschillende landen gemaakt. Ik wensch op te merken, dat wij niet ondankbaar moeten zijn. Toen wij in gevaar en ellende waren, toen ik naar Holland ging met den heer Joubert, was Holland de eenige Staat die ons £ 5000, zonder rente, voorschoot; en toen de Standard Bank hier weigerde ons meer voor­ schotten te geven, kwam Holland te hulp en gaf £ 40,000. De Hollandsche Maatschappij die de Spoorweg-Concessie had, heeft zich geschikt naar de omstandigheden en vereischten van het land, hoewel zij daardoor meer of min schade heeft geleden, en ik mag eerlijk zeggen, dat als de concessie in handen van eene andere Maatschappij was geweest, zij 622 Rhodes (een broeder van Cecil Rhodes en toen bestuurder van de Gold Fields Maatschappy te Johannesburg, waar hij volgens Cecil Rhodes’ eigen getuigenis, heen gezonden was om de plannen van zijn jongeren broeder in de hand te werken) en Charles Leonard naar Kaapstad om een onderhoud met den heer C. J. Rhodes te hebben. 1) Op dat onderhoud werden de plannen behoorlijk achter elkander gezet. De heer Leonard trok zelfs een schets op van het Manifest, dat hij later zou uitgeven, en de heer Rhodes beloofde dat, zoodra noodig, Jameson met 1200 man Johannesburg zou te hulp komen. Natuurlijk kon men al de bijzonderheden nog niet geheel regelen, doch dit kon later door Jameson op een zijner bezoeken gedaan worden of door middel van telegrammen, die volgens een bepaalde geheime code zouden worden gezonden. Inmiddels had de heer Rhodes (zonder, volgens het mooie verhaal van den heer C. Leonard, nog geweten te hebben, of men wel zijn hulp zou inroepen) niet stilgezeten. Dr. Rutherford Harris, een zijner meest vertrouwde helpers, die een soort van factotum schijnt te zijn geweest, was in Engeland hard bezig geweest sedert Augustus om den heer Chamberlain, die in Juni 1895 Secretaris van Staat voor Koloniën was geworden, over te halen om het Protectoraat aan de Chartered Companv af te staan. De heer Chamberlain scheen met dit plan geenszins opge­ nomen, maar bevond dat zijn voorganger, de Markies van Ripon, zich door eene belofte zoodanig verbonden had, dat het voor hem, den heer Chamberlain. onmogelijk was zich er van te ontslaan. 2) Harris telegra­ feerde dus, dat de zaak met eenige moeite wel zou terecht komen. „Wel, antwoordde de heer Rhodes, „maar zorg dat gij toestemming krijgt om het stuk land van Ikanning en Montsiwa ook door de Chartered Company te laten bezetten.” Die toestemming werd verkregen en eindelijk gaf op 7 November de heer Chamberlain ook ten laatste zijne toestemming tot de overname van Bechuanaland. Het stuk grond van Montsiwa was juist iets ten noordwesten van 1) In zijn getuigenis voor het Engelsche Comité verklaart de heer C. Leonard op de leukste wijze: Ik begreep dat wij hulp van buiten noodig hadden, en daar ik gehoord had, (sie), dat de heer Rhodes ons wel zou willen helpen, besloot ik hem te gaan zien. Hoe rijmt dit met de verklaring van Dr. Jameson ? Deze zegt dat hij in Juni en later in October lb'.to te Johannesburg was en daar met Lionel Philips en anderen, alsook met den heer , Esse en’ den Staatsprocureur, over den toestand gesproken had, en men dezen onhoudbaar beschouwde. Doch misschien was het van Dr. Jameson zelf dat de heer C. Leonard vernam, (lat de heer Rhodes wel zou willen helpen! -) De heer Chamberlain was ongetwijfeld in een lastige positie. Khama, het opperhoofd der Bamaugwato, was zelf in Engeland om tegen de overgave van zijn land te protesteeren en werd gesteund door de volle kracht der Exeter-Hall partij, en deze dreigde meer dan eens de plannen van Dr. Harris in duigen te doen vallen. 583 zoogenoemde Amphitheater te Johannesburg gehouden. Behalve de heer John Tudhope (die eigenlijk een wassen pop was, slechts als voor­ zitter gekozen om de attentie van de andere werkers af te leiden) was dien avond de voornaamste spreker advokaat J. W. Leonard, een man die, daar hij uitmuntend kon spreken, juist de rechte man was om het gemoed der toehoorders te doen ontvlammen. Die speech van den Ex-Attorney-General zullen wij hier niet weêrgeven, doch slechts een paar zinsneden er uit aanhalen. „De heer Wallace (een Engelsche politicus) had gezegd, dat als een volk werkelijk een wet verlangde, zij door geen enkelen hinderpaal zich moesten laten beletten om hun doel te bereiken. Zij moesten zich organiseeren tot een sterke politieke macht, die zich overal moest doen gevoelen. Had de Transvaal-Unie indertijd de noodige fondsen gehad, en eenige moeite gedaan in de afgeloopene Presidents­ verkiezing, dan zou President Kruger verbannen zijn geweest naar de eenige plek waar hij voor deugde.’; (Luide toejuichingen). Mooie taal, niet waar? Aan zulke lieden en aan de vrienden van zulke lieden moesten President Kruger en zijn Volksraad het stemrecht toestaan! Hadden zij dat gedaan, dan waren zij niets anders geweest dan politieke zelf-moordenaars. En toch heeft President Kruger onverstandig gehandeld met die lui van de Nationale Unie, omdat hij — veel te verdraagzaam was. In Duitschland of in Frankrijk 1) zou men een man, die sprak zooals de heer Leonard, hebben laten oppakken en öf in de „kast” öf over de grenzen hebben laten zetten, en had Paul Kruger dit dadelijk gedaan, dan waren de zaken misschien niet zoo ver geloopen. De beweging te Johannesburg tegen de Regeering was verergerd geworden door de dynamiet-kwestie. Na het vernietigen van de concessie aan den heer Lippert had het Gouvernement een systeem van verlof­ brieven voor den invoer van dynamiet trachten in te voeren, en later bleek het noodig om het monopolie vast in handen te houden, en de prijzen voor den verkoop van dynamiet vast te stellen. Uit de Goudvelden, waar natuurlijk veel dynamiet gebruikt werd, kwam hiertegen eene hevige oppositie. De Johannesburgsche Kamer van Mijnen zond een deputatie naar Pretoria om een onderhoud met den President over de zaak te hebben, en toen deze deputatie met hare inzichten eenigszins scherp voor den dag kwam, nam de President een stoere houding aan en zeide: „Ze konden op hullie kop staan, doch hij zou geen vrijen invoer of vrijhandel van dynamiet toestaan.” Daarover waren de luitjes in Johannes- 1) In Engeland is het natuurlijk anders. Zoo’n uitdrukking als „politieke schurkerij” kent men daar niet, en zelfs de Iersche leden, die moonlighters beschermen, worden als ordentelijke lieden overal ontvangen. 640 in dit land, en toen de zaak op publieke wijze aan de kaak werd gesteld, was de Regeering verplicht de concessie te vernietigen, en keurde de President zelf de handeling van den concessionaris, als frauduleus, af. Een tijd lang ademden wij vrij, meenende, dat wij van dezen last waren ontslagen, doch binnen weinige maanden gaf de Regeering eene nieuwe concessie, aan practisch dezelfde personen, onder welke zij nu uit de zakken van het publiek de som van £ 600,000 per jaar nemen, en deze belasting zal steeds hooger worden ingeval de mijnindustrie de gedurige pogingen om haar te verworgen overleeft. Hoe een lichaam, welks plicht het is voor de publieke belangen te waken, kon samenwerken in dit schandelijk berooven van het publiek, gaat het verstand te boven. En, het wonderlijke van de zaak is, dat de Regeering een zeer klein aandeel in deze groote som krijgt, en dat de concessionarissen op grond daarvan toch ontzettende voorschotten uit ’s lands kas van de Regeering hebben verkregen, zonder eenige securiteit, om hun handel voort te zetten. In het kort, de concessionarissen hebben het recht om 90 sh. per kist voor dynamiet te eischen, terwijl, als er geen concessie was, men het voor 30 sh. 1) zou kunnen koopen. Het mag hier tusschen haakjes gezegd worden, dat de heer Wolmarans, een lid der Regeering, jaren lang uitge­ daagd is om te ontkennen, dat hij een bedrag van 2 sh. ontving op elke kist dynamiet die verkocht werd, en dat hij tot op dit oogenblik die uitdaging niet heeft aangenomen. Behoorlijk municipaal Gouvernement wordt ons onthouden, en wij weten allen wat dit beduidt met betrekking tot gezondheid, gemak, en de waarde van eigendom. De wetboeken zijn ontsierd met bepalingen omtrent onbevoegdheden op grond van gods­ dienstige gezindheid; en de Engelsche taal, de taal gesproken door het meerendeel der bevolking, wil men geen de minste officieele erkenning geven. Het natuurlijk gevolg van den bestaanden toestand is, dat de ware eigenaren der mijnen zij zijn, die er geen kapitaal in gestoken hebben, de Regeering, de spoorweg concessionarissen, de dynamiet concessionarissen en anderen. Het land is rijk, en kan op wonderlijke wijze ontwikkeld worden onder een goed bestuur, maar het kan de uit­ zuiging der bestaande eischen niet verdragen. We hebben in hoogen giaad op buitenlandsch kapitaal geteerd, en het totale bedrag der dividenden beschikbaar voor de aandeelhouders in maatschappijen is belachelijk klein, vergeleken bij het gezamenlijk bedrag van het kapitaal dat in mijnspeculatiën gestoken is. Eén dag zal het niet te ontwijken ï esultaat ^oor ons krediet en onzen handel ons verrassen. 1) Men moet s. v. p. niet op dit cijfer vertrouwen, 845 Hoogedele Heer Staatsjiresident! Ik heet U namens de Volksraden welkom bij deze plechtigheid, waarbij gij voor de vierde maal den ambtseed als Staatspresident der Zuid- Afrikaansche Republiek hebt afgelegd. Vijftien jaren zijn er reeds verloopen, sinds gij voor het eerst als Hoofd van dezen Staat zijt opgetreden. Ja, wat zal ik zeggen; niet alleen 15 jaren als Staats­ president is het, dat gij het land gediend hebt, doch ook in andere betrekkingen, zooals lid van het Driemanschap, als Vice-President, om later als Staatspresident op te treden. Zoover mij en menig ander bekend, was de taak om het land te dienen van uwe jeugd af op uwe schouders gelegd, en toen gij nog jong waart, was het reeds de wil des Heeren, U daar te plaatsen om dit land op politiek gebied van dienst te zijn. Het is geen geringe tijd dat gij het land gediend hebt en natuurlijk hebt gij vele zware dagen en tegenheden op uwen weg ontmoet, maar wij weten het toch, dat de weg van den mensch, zooals God hem op aarde leidt, niet over rozen gaat. Vele dagen van tegenspoed en menige donkere en moeilijke dagen zijn gekomen, dat zal een ieder moeten erkennen, doch wij als een Christenvolk moeten steeds gelooven, dat dit Gods wil en leiding is. Hoogedele Heer, ik gevoel het en ook de Raad en al degenen, die op politiek gebied arbeiden, gevoelen het, dat de taak die vandaag op nieuw op uwe schouders gelegd is, niet gemakkelijk is om als Hoofd van dezen jongen Staat op te treden, die steeds zooveel te worstelen en te strijden heeft. Ik meen echter duidelijk te zien, dat onze troost daarin ligt, dat het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek U getrouw blijft en U aankleeft. Het moet U natuurlijk een groote troost zijn, wanneer gij denkt aan de laatste verkiezingen, waardoor bewezen is, hoe het Volk aan uw persoon verkleefd blijft en dat het nog het volle vertrouwen in U stelt, omdat het natuurlijk overtuigd is van uw goed bestuur gedurende de iö jaar, dat gij het land als Staatspresident hebt gediend. Een groot bewijs daarvan is de groote belangstelling, die het publiek toont om U, die reeds hoog van jaren zijt, andermaal te zien bevestigd worden door het afleggen van uwen ambtseed als Staats­ president. Waarlijk, Hoogedele Staatspresident, namens de Volksraden mag ik U gelukwenschen en ik mag ook zeggen, dat wij als Christenen, onze hoop steeds moeten vestigen op den Heer, want zou de Heer ons aan onszelven overlaten om het land te bestieren naar onze wijsheid en verstand, dan zouden we moeten bezwijken en alles opgeven, want wij hebben het doorzicht niet uit eigen verstand, om het land te bestieren. Eén ding echter weet ik en mag ik zeggen, dat gij uwen God kent en 335 van de andere twee leden van het Driemanschap, de heeren M. W. Pretorius en P. J. Joubert, en van drie leden van den Uitvoerenden Raad, de heeren Dr. E. J. P. Jorissen, Chr. Joubert, en Jacob Maré. De eerste kwestie die ter bespreking kwam was het aanstellen eener Koninklijke Commissie. De Britsche Minister had daarvoor voorgeslagen Sir Hercules Robinson, Hoogen Commissaris, Sir Evelyn Wood en Sir J. H. de Villiers, Hoofdrechter der Kaap-Kolonie, terwijl President Brand als adviseerend lid, en vriend van beide partijen, er zitting in zou hebben, zonder het recht van stemming. Hiertegen werd door de Boeren geobjec- teerd, en zij eischten eene Commissie, waarin afgevaardigden van beiden zitting zouden hebben. Daarop besprak men de meening van het woord Suzereiniteit, dat echter tot geen verschil aanleiding gaf. Een lastiger kwestie rees toen op omtrent het terugtrekken der troepen uit de Transvaal, en hierover moest uiteindelijk dien avond een telegram naar Engeland worden gezonden, zoowel als over de Commissiekwestie. Tot dat het antwoord op dat telegram kwam, was eene verdere beraadslaging nutteloos, en men verdaagde dus tot tijd en wijle Generaal Wood aan de Boeren-afgevaardigden kennis zou geven, dat het antwoord hem bereikt had. Dat antwoord was Vrijdagmorgen nog niet aangekomen, waarop Generaal Joubert den Engelschen bevelhebber ontmoette om eene verlen­ ging van den wapenstilstand te verkrijgen, hetgeen hem gelukte, vooral daar juist gedurende hun onderhoud het antwoord van Lord Kimberley aankwam. Dat antwoord was alles behalve bevredigend. De Britsche Minister wilde geen duim breed van zijne voorstellen terugwijken, en weigerde totaal de aanstelling eener gecombineerde Commissie. De positie van de Boeren-afgevaardigden was zeer moeielijk, en men begon van opinie te veranderen en te meenen, dat het onder zulke om­ standigheden maar het beste zou zijn om de begonnen onderhandelingen af te breken en den krijg te hervatten. Deze gedachten werden gedeeld door de meeste mannen in het lager, en in werkelijkheid begon men de noodige maatregelen te bespreken, die genomen moesten worden om den krijg voort te zetten. Den volgenden dag had men eene samenkomst met de heeren C. J. de Villiers Sr. en J. Raath, de aanvoerders van het Vrij- staatsche Commando, dat nog steeds in de nabijheid van den Nek lag, en deze beloofden, dat zoodra de oorlog weder uitbrak, zij met een groot Vrijstaatsch Commando zich in Natal zouden werpen, en alle communicatie tusschen het Engelsche kamp te New Castle en hun haven Durban af­ snijden, waardoor niet alleen de toevoer van benoodigdheden voor het Engelsche leger zou belet worden, maar dit ook tusschen twee vuren zou zijn. 590 machtige opperhoofd Magato ook niet bevredigend was, en men meende, dat door een sterk Commando tegen Malapoch op te zenden, men ook Magato ontzag zou inboezemen. Generaal Joubert kwam naar Pretoria, kreeg verlof van de Regeering om de artillerie naar Zoutpansberg te nemen, alsmede macht om een Commando uit Pretoria op te roepen. Dit werd door ZEdGestr. gedaan in termen der krijgswet, en daar een sterk Commando noodig was, werden in Mei in de stad Pretoria een aantal jongelui opgekommandeerd. Zooals men verstaan kan waren de meesten hunner van vreemden oorsprong, Engelschen zoowel als Hollanders, want in Pretoria zelve woonden weinig Boeren, en de klerken en bedienden in de verscheidene winkels en bezigheden waren meest zoogenaamde uitlan- ders. De Hollandsche of Duitsche jongelui, die gekommandeerd werden, gaven aan de oproeping, op zeer weinig uitzonderingen na, gehoor, maar de dappere jonge Engelschmannetjes vonden er geen aardigheid in om te vechten en bleven veel liever te Pretoria in het gezelschap der jonge dames of in de kroegen en biljartkamers. Zij waren Britsche onderdanen; en zulke lieden behoefden voor die damned Boers niet te vechten. En nu vond er een beweging plaats, die de ergste gevolgen had kunnen hebben en inderdaad ver genoeg gedreven werd. De Engelsche predi­ kanten van alle gezindten trokken partij voor de arme leden hunner kudde; men vervoegde zich bij den Britschen Agent, doch kreeg ten antwoord, dat Britsche onderdanen verplicht waren Commando-dienst te doen. Niet tevreden met dit antwoord kabelde men naar Lord Rosebery, den Engelschen Premier, om assistentie. Hier was natuurlijk een mooie gelegenheid voor de Johannesburgsche Schildpad. De Nationale Unie aldaar nam dan ook het volgende besluit: „De Unie is overtuigd van het gevaarvolle van den toestand. Zij gelooft dat de handelwijze van de Regeering in strijd met de wet is. In alle ge\al wordt de wet op onrechtvaardige en drukkende wijze toegepast. Ten laatste besliste de Regeering om de zaak aan het Hooge Gerechtshof te onderwerpen. Vijf der gekommandeerden (Maynard, Van Rooyen, Steer, Ingle en Reyno) die weigerden te gaan, werden door den Veld- kornet gevangen genomen, waarop zij eene applicatie bij het Hof maakten om den Veldkornet te gelasten hunne personen en goederen vrij te laten. De Staatsprocureur, de heer Esselen, trad namens den Staat op en Advokaat J. W. Leonard namens de vijf applicanten. De zaak duurde twee dagen en veroorzaakte eene verbazende opschudding. Ten laatste besliste het Hof (onder voorzitterschap van Hoofdrechter Kotzé) dat de mannen verplicht waren Commando-dienst te doen, en op 21 Juni verlieten de vijl onder een gewapend escort Pretoria op weg naar het 249 Doch, wat hielpen deze aanspraken, dit bidden, dit smeeken, dit mooi­ praten? Niets. De harten der Engelsche ambtenaren konden niet ver­ murwd worden, en Sir Michael Hicks-Beach wilde nu toonen dat hij waarheid had gesproken, toen hij zeide „dat de Engelsche Leeuw niet weer de prooi liet varen, waarin hij eenmaal zijne klauwen had geslagen.” Kruger en de voornaamste voormannen hadden nog één hoop, en dat was, dat als Sir Bartle Frere kwam en zelf zag, hoe gruwelijk het Engelsche Ministerie misleid was, en hoe eensgezind de Boeren waren in het zich verzetten tegen de annexatie, hij tot een ander inzicht zou komen en den waren toestand van zaken zou duidelijk maken aan zijne superi­ euren in Engeland. Bij het afscheid nemen van Sir Owen Lanyon zeide deze tot den tolk: „Zeg aan den heer Kruger, dat ik reeds gezegd heb, dat alles wat in mijne macht staat te doen, zal gedaan worden voor de Transvaal, en ik ben overtuigd, dat een ieder die mij kent, zal gelooven dat wat ik zeg, ik ook meen.” De toon waarop de laatste woorden werden gesproken, deed Kruger ze als een dreigement opvatten. Hij antwoordde echter niet, maar onder zijne zware wenkbrauwen keek hij den Administrateur aan, alsof hij wilde zeggen: „Pas op, als ik in ernst begin; dan zal het werkelijk meenens worden.” 287 weegt een geruimen tijd, en versterkt mijne hoop dat gij ons een goed besluit zult brengen.” Daarop verdaagde de algemeene vergadering. Het volk koos 30 voor­ mannen, en op den 15 December werd het volgende, éénstemmig aange­ nomen besluit door die voormannen aan het Comité ter hand gesteld. VOLKS-BESLUIT. Het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek heeft Vrijdag, 12 Decem­ ber 1879, zijn wil geopenbaard, en gaat er nu toe over, dien door besluiten uit te breiden. De tijd van memories aan de Engelsche Regee- ring is voorbij: langs dien weg is geen redding mogelijk. De ambtenaren van Hare Majesteit, de koningin van Engeland, hebben door hunne onware en valsche voorstellingen de deur tot Hare Majesteit en het Parlement gesloten. Dit is ter hunner verantwoordelijkheid. Het Volk heeft gedaan wat het kon; nog en nog eens zou het tot de Koningin van Engeland willen gaan, want het Volk gelooft, zoo zeker als de zon schijnt, dat indien zij, de Koningin van Engeland en het Engelsche volk, het wisten dat hier een vrij volk verdrukt werd, zij het nooit zouden gedoogen. Engeland is overal een beschermer der vrijheid geweest, en zou ook onze vrijheid, die verdrukt wordt, beschermen. Maar de ambtenaren van Hare Majesteit in Zuid-Afrika, die de noodzakelijkheid der annexatie blijven verdedigen, bedekken de waarheid en smoren onze stemmen. Wij kunnen dus niet meer tot Engeland spreken; er is niemand daar, die ons antwoordt. Het is daarom dat wij, het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek, er toe overgaan om vast te stellen : 1°. Dat het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek nooit onderdanen van Hare Majesteit geweest is, en dit ook niet wil wezen; dat iedereen dus, die van ons als oproermakers spreekt, een lasteraar is. 2°. Dat het Volk verlangt, dat de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek, wier werkzaamheden gestaakt zijn, zoo spoedig mogelijk dezelve weder zal hervatten. 3°. Dat het Volk verlangt, dat zoo spoedig mogelijk de Volksraad zal bijeengeroepen worden. 4°. Dat het Volk verlangt aan vriend en vijand te toonen, dat het alles wat naar bloedstorting en geweld gelijkt, wil vermijden, en om die reden dus van den Volksraad verwacht, dat hij die stappen zal nemen, welke een vredelievende oplossing der moeielijkheden met de Engelsche Regeering mogelijk maken. 3°. Het Volk verwacht van den Volksraad daartoe, in de eerste plaats, eene proclamatie of wet over de volgende punten: HOOFDSTUK LVIII. Het lot van Jameson en Johannesburg. Het is noch ons doe], noch onze begeerte, om in alle bijzonderheden te C eJSCn er *n ^uid-Afrika gebeurde, toen de Jameson-inval bekend n Gr du°C mdldei om hierin na te gaan welke de lotgevallen van den deer Rhodes daarna waren. Die taak laten wij over aan hem, die het moeite waard vindt om het leven van den Imperialistischen avonturier 1 + u\C- ri^fn’ ^echts voor zoover de ontwikkeling der gebeurtenissen r+ in^- d*FeCd aÜ'hans, op de Zuid-Afrikaansche Republiek, moeten wij die gebeurtenissen aanstippen. oen de tijding, dat .lameson de Zuid-Afrikaansche Republiek binnen­ getrokken was, de Kaapstad bereikte, wilde men daar eerst zijne ooren met gelooven, doch spoedig bleek het maar al te waar te zijn. Ueen man was er die thans een meer moeielijke taak had te vervullen “ 11 ercules Robmson, de Hooge Commissaris in Zuid-Afrika. Hem r> 8e ieim niets bekend; zijn eigen Secretaris Sir Graham j ,, ra. Z°° plichtgevoel dat, hoewel hem het plan in vertrouwen gedeeltelijk was medegedeeld, hij tegenover zijn chef zweeg. i 7 ,18 7'Wak’” had de heei’ Rhodes aa* Flora Shaw getele- drino-^n i ^ GZG verzocht om bij den heer Chamberlain aan te 7endpn 5 rf ? j no°dige instructiën aan den Hoogen Commissaris te ziel, in i °C1, R1h°deS had Zich bedr°gen in Sir Hercules, even als deze als pprliil'6m 36 r°®an bad> Fe Hooge Commissaris zag dadelijk in dat en he a Tr-,hlJ S6ChtS één ding kon doen: Jamesons daad af keuren hebben^ ^ ° 'J tei«groepen. Wij hebben gezien dat hij dit deed; wij gehoorzamen01’ ^ 'lameSOn weigerde aan de hem gegevene bevelen te 698 gedompeld. De stad werd in secties verdeeld en onder behoorlijke burgerwachten gesteld; elk man en jongeling droeg een geweer op schouder om huis en haard, vrouw en kind, ’t gouvernementsgebouw en ’t kamp te verdedigen. De nacht bracht den meesten inwoners geene rust, want de vreeselijkste verhalen deden de ronde. Nu eens kwam de tijding, dat er 10,000 gewapende ruiters van Johannesburg tegen de hoofdstad oprukten; dan weer waren duizenden gewapende Kaffers te Zes Mijl Spruit (nabij Pretoria) gekampeerd, gereed om een inval in de stad te doen. Tevens kwamen er private brieven naar den Kommandant- Generaal en andere bekende personen, meldende, dat de stad elk oogenblik kon aangevallen worden en vooral de President en de Generaal in gevaar waren. De Reuter-telegrammen uit de goudstad waren ook van dien aard, dat de grootste held zijn geweer en rijpaard moest klaar houden. Zoo had onze President bijvoorbeeld zijn paard, meer dan één nacht, gezadeld in den stal en zijn trouw roer bij de hand. 1) Wat den toestand verer­ gerde, was de afwezigheid van de meeste artilleristen bij familie of vrienden, zoodat het kamp ook gedeeltelijk door de inwoners der stad moest bewaakt worden. Voeg daarbij nog de algeheele onzekerheid omtrent de vraag, of Jameson zou door komen al dan niet, en of hij niet mogelijk naar Pretoria het eerst mocht oprukken, en de lezer kan zich eenigszins een denkbeeld vormen van de moeielijkheid voor het Hoofd des Staats om, onder zoodanige omstandigheden, vast als eene rots in de onstuimige zee te staan.” En toch bleef Paul Kruger koel en bedaard, en lette hij op alles. Op den avond van 31 December kwamen de heeren Eugène Marais, Editeur van Land en Volk, en Malan (schoonzoon van Generaal Joubert) naar Johannesburg en hadden er een onderhoud met de leden van het Reform-Comité. 2) Het laatste was vriéndelijk genoeg om hen in het Revolutie-kantoor te brengen, door gewapende wachten heen, en de heer George Farrar kwam even in, vol vet en vuil, en zeide, „dat hij bezig was niet het uitpakken van geweren.” Men begrijpt dat dit alles gedaan vmid om een indruk van diepen aard op de twee heeren te maken; zoo 1) In Pretoria werd ons door eenige Engelschen verteld, dat President Kruger gereed was om te vluchten en reeds zijne familie wilde wegzenden. Zulke zotteklap verkoopen lieden, die, as ze iets \an Paul Kiugers levensloop afwisten, zouden begrijpen, dat bang worden niet in het^ woordenboek van den Transvaalschen President te vinden is. , ^)e heer ^arrett beweert, dat deze heeren eene ofjicieele positie hadden, doch daarin beett hij het mis. Zij gingen op hun eigen houtje om „de kat uit den boom te kijken”, doch 7R p U|n 'ertre.k ojngen ZÜ naar den President, en verwittigden hem van hun plan, waarop ïun eenige instructies en raad gaf. Ongelukkig is over deze zaak een ernstige onaan- a ara ei geweest tusschen Generaal Joubert en Dr. Jorissen, daaraan te wijten, dat laatst­ genoemde niet geheel met de feiten bekend was. 292 In alle geval bleef de vervolging tegen beide, Pretorius en Bok, steken, na een onbeduidend voorloopig onderzoek, en de procureur-generaal, de heer C. G. Maasdorp vond het onder de omstandigheden geraden zijn ontslag te vragen, hetgeen hem toegestaan werd, waarop de heer W. W. Morcom, een Natalsch advokaat, die hoogst anti-Afrikaansch was, tot zijn opvolger benoemd werd. 1) Eenige dagen nadat Pretorius uit de gevangenis bevrijd werd, kwam kapitein (nu kolonel) Ferreira te Potchefstroom met eene uitnoodiging voor hem van Sir Garnet Wolseley, om dezen te Pretoria te ontmoeten. Een aantal bloedverwanten en vrienden van den ex-President raadden hem ten sterkste af aan die uitnoodiging gehoor te geven, op grond dat men verraad van de zijde van den Engelschen bevelhebber vreesde. Doch Pretorius besloot te gaan, en werd inderdaad op zeer vriendelijke wijze door den Generaal en Sir Owen Lanyon ontvangen. Sir Garnet trachtte aan Pretorius uit te leggen, hoe verkeerd zijne landgenooten handelden, en verzocht den voorman om zijn invloed te gebruiken onder hen, en hun dit duidelijk te maken. Hij verklaarde aan zijnen bezoeker de nieuwe constitutie die hij wilde invoeren in de Transvaal, en wees op de vele vrijheden er in vervat. Daarop bood hij Pretorius een zetel in den Uit­ voerenden Raad aan, doch deze sloeg het aanbod af, op grond dat, door de aanname er van, hij zijn invloed onder het volk zou verliezen, en alsdan niet dat goed kon doen, dat Wolseley van hem verlangde. Op sterken aandrang echter van den Engelschen Generaal beloofde Pretorius om het land te doorreizen en te zien of hij zijne medeburgers niet kon overreden om de constitutie aan te nemen, en Wolseley bood hem voor dat doel een rijtuig en trekdieren aan die Pretorius echter niet verkoos aan te nemen. Toch scheidde hij op oogenschijnlijk goeden voet van Sir Garnet, en vertrok in de richting van Heidelberg, doch in de nabij­ heid van die plaats aangekomen, schreef hij aan Wolseley, dat hij geen kans zag zijne belofte te houden, en het volk veel te gedetermineerd was. 2) 1) Men heeft destijds beweerd dat ook de hoofdrechter, de heer J. G. Kotzé, zijn bedan­ king inzond, tengevolge der handelingen van Sir Garnet Wolseley, maar dat deze weigerde die bedanking aan te nemen. Later bleek dit echter een loos gerucht te zijn. 2) Het gedrag van Pretorius in deze zaak is, uit een zuiver zedelijk oogpunt, misschien niet te verdedigen. Hij wist ongetwijfeld van het begin af dat hij zijne belofte niet zou kunnen houden, en had die dus niet moeten afleggen. Doch waarschijnlijk wilde hij den Engelschen Generaal om den tuin leiden, evenals deze trachtte dit hem te doen. Het officieele rapport van het onderhoud (en dit is het eenige geschreven stuk er over) dat Sir Garnet naar Enge­ land zond, is zoo met een Britsche pen of door een Britsche bril geschreven, dat men het niet geheel vertrouwen kan, en er komen dan ook dingen in voor, die Pretorius nooit kan gezegd hebben. Het werd echter in dien tijd door de Bloemfonteinsche Express bericht, en later door Piet Joubert in een brief aan den Zuid-Afrikaan gestaafd, dat Wolseley, op het HOOFDSTUK XXV. De annexatie van de Transvaal. Er is sedert 1877 zóóveel over de annexatie van de Transvaal geschreven, dat men bijna tot het besluit zou komen, dat er niets meer over te zeggen valt, en dat iedereen er het rechte van weet. Doch wanneer men pagina 9, van het boek van den heer R. Statham, South Africa as it is, (een anders goedgeschreven werk, tamelijk vrij van vooroordeel) leest, dan schijnt zulks toch niet geheel het geval te zijn. Gemelde heer zegt toch daar het volgende: „Er zijn twee theorieën omtrent de annexatie van de Transvaal. De eene theorie is dat een ongelukkige misslag door Sir Theophilus Shepstone werd begaan, die niet ongedaan kon gemaakt worden. De andere theorie is, dat de annexatie van de Transvaal een zuiver deel was van een uitgewerkt schema om de kaart van Zuid-Afrika te veranderen, en in nauw verband stond met de aanstelling van Sir Bartle Frere tot de meest verantwoordelijke betrekking onder Britsch bestuur. Zij die de laatstgemelde theorie aanhangen beweren, dat de annexatie van de Transvaal geruimen tijd reeds een afgesproken zaak was en men slechts op de aankomst van Sir Bartle Frere wachtte om ze ten uitvoer te brengen. Wat is het waarschijnlijkste? Ongetwijfeld het laatste.” Indien het antwoord op de geldigheid van deze theorieën nog eene kwestie van waarschijnlijkheid is, dan bewijst dit duidelijk dat er nog lieden zijn, die de zaak niet verstaan, want niets is klaarder bewezen, zoowel door feiten als door geschriften, dan dat de annexatie van de Transvaal een deel van een fijn uitgewerkt plan was om de kaart van Zuid-Afrika „rood te verven, even goed als 19 jaar later het plan van den heer Rhodes. 692 om zich te laten inschrijven bij de verdedigings-korpsen die werden opgericht, en waarvan dat der Australiërs onder den heer W. D. Davies (gewoonlijk Karri-Davies genoemd) een der eerste was. Aan de andere zijde waren er duizenden die, ziende hoe de zaken stonden, een goed heenkomen uit Johannesburg zochten. De treinen naar de Kaap-Kolonie en Natal waren volgepropt; een ontzettend gedrang ontstond bij de stations te Braamfontein en het Park. Vrouwen en kinderen werden weggezonden door mannen, die zelve gewillig waren alle gevaar door te gaan; doch een aantal Engelsche mijnwerkeis (de mannen op wie Jameson vertrouwde) hadden niets op met den opstand en vertrokken ook, vooral de „Cornishmen,” of mijnwerkers uit het graafschap Cornwall in Engeland. De geheele Zondag, 29 December, werd door de leiders der Unie besteed in het houden van vergaderingen en het beleggen van maat­ regelen. De geschiedenis der wereld kan geen enkel ander geval opnoemen, waarin een opstand of revolutie op zulk een dwaze, men zou bijna zeggen belachelijke manier, aan den gang is gezet. Men was op niets voorbereid; men had geen behoorlijken aanvoerder; er waren slechts 500 geweren uitgepakt; de rest, zoo wat 1200 a 1500, stond nog op de trucks bij de Simmer- en Jackmijnen; er heerschte eene verdeeldheid onder de voornaamste mannen in Johannesburg over allerlei onderwerpen; sommigen verklaarden ronduit niets met de zaak te doen te willen hebben; anderen, zooals de leden van de Mercantile Association, weifelden geruimen tijd en sloten zich eerst Zondagnacht bij de Unie aan; anderen weder wilden weten welke vlag men zou hijschen, enz. enz. Slechts enkelen, de weinigen, die in het ware geheim waren ingewijd, wisten wat zij wilden, maar durfden dit niet zeggen. Kolonel F. Rhodes deed zijn uiterste best om orde en regel in dezen chaos te brengen; hij wist wat er aan den gang was; terwijl men Zondagavond in zijn huis zat te redeneeren en plannen opmaakte met geen ander doel dan om ze weêi te \erwerpen, was Dr. Jameson de Transvaal binnengetrokken; het was natuurlijk een der eerste vereischten, dat er eenige orde heerschte als de Doctor te Johannesburg aankwam, om zich daar aan het hoofd \an zaken te stellen. Wat men ook van den Kolonel mag zeggen, hij bleef loyaal aan zijn broêr en al kon hij het niet zoover krijgen, dat men later hulp aan Dr. Jameson stuurde, zoo is hij toch de man geweest, die eenigszins eene regeling van zaken mogelijk maakte. Men zou 1°. de wapenen ^erdeelen, zooveel men er had. 2°. Zou men alle noodige stappen nemen, om Johannesburg in staat van verdediging te brengen en binnen de stad rust en orde te bewaren. 3°. Men zou deputaties naar Pretoria zenden, ten einde te zien, welke concessies de Regeering aan Johannesburg zou verleenen. 562 Afrika vereenigd waren. (De geest van des heeren Rhodes Kimberley speech, was blijkbaar ook op den Ex-Attorney-General gedaald). Na eenige der mijnen bezocht te hebben, vertrok ZHEd. den volgenden dag naar Pretoria, waar hij op de gewone eervolle wijze ontvangen werd. Nu President Kruger verleid scheen om weder de hand van vriend­ schap, door de Kolonie aangeboden, aan te nemen, en de heer Livewright zulk een mooie Spoorweg-Conventie ten voordeele der Kolonie er door gekregen had, begreep Natal ook niet stil te kunnen zitten, zonder distanced in de „Spoorwegreessies” te geraken. Tegen het einde van Maart kwamen dan ook twee afgevaardigden der „Tuin-Kolonie,” de heeren Binns en Haden, te Pretoria aan, en hadden zij lange onderhouden met den President, Dr. Leyds, en den heer Verwey, Hoofdbestuurder van de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij. Tot een practisch resultaat kwam men niet, want het valt licht te begrijpen dat de President geenszins geneigd was om eenige bijzondere vergunningen aan den grootsten mededinger der Delagoa-baai-Spoorweg toe te staan voor die lijn gereed was. Het schijnt echter dat ZHEd. beloofde om het volgende jaar, of liever bij de volgende zitting, den Volksraad verlof te vragen om de lijn van Charlestown naar Johannesburg te laten opmeten, wat de Republiek natuurlijk tot niets verder verbond. Tegen het einde van April 1892, werd ZHEd., die reeds in het vorige jaar een scherpen aanval van asthma gehad had, tamelijk ernstig ziek, doch kon toch, hoewel zeer zwak, op den 3den Mei den Volksraad openen, hoewel hij gedurende eenige volgende dagen niet bij de beraadslagingen kon tegenwoordig zijn. Het eerste belangrijke debat was over het rapport van den Super­ intendent van Onderwijs, de heer (thans Dr.) Mansvelt, die het vorige jaar deze betrekking aanvaard had. Er waren een aantal leden die van meening waren, dat degelijke kennis van de Schrift de voornaamste kwalificatie van een onderwijzer was, en dat gecertificeerde onderwijzers te dikwijls maar zeer weinig aan godsdienst hechtten. President Kruger bewees zijn gezond verstand door te zeggen dat hij meende dat men zooveel mogelijk gecertificeerde onderwijzers moest lvrÜ§en! en geen onbekwame personen moest nemen; doch ook hij was ten gunste van personen, die in staat waren grondig godsdienst-onderwijs te geven, en goed lezen en schrijven konden, zelfs al wisten zij niet veel meer; maar het ging niet om een man aan te stellen die zijn naam op verschillende gelegenheden anders spelde. Op 10 Mei bracht de President de opmeting van de Charlestown- Johannesburg Spoorweglijn voor den Raad, doch de zaak werd uitgesteld. PAUL KRUGER. President der Zuid-Afrikaansche Republiek. Wij, die in 1897 in Zuid-Afrika rustig en kalm wonen, hetzij in de vrije Republieken, hetzij in de zichzelf besturende Koloniën, kunnen ons nauwelijks een denkbeeld vormen van den toestand der Boeren aan de Oostelijke grenzen in het jaar 1835. Ten gronde gericht, bestuurd door eene Regeering die hem en zijne behoeften niet begreep, en die hij reden had te haten; omringd door Kaffers waartegen hij zich niet meer kon verdedigen, en die door dezelfde Regeering zelfs tegen hem beschermd werden; verguisd en belasterd door de zendelingen, die nog bovendien zijne dienstboden tegen hem opstookten; beroofd van zijne taal; bestuurd door ambtenaren die hem verachtten — waarlijk, wat bleef er voor dien armen Grensboer over dan om zijn oog tot den Grooten God te wenden, en dezen om sterkte te bidden in het besluit dat hij genomen had. En dat besluit was — Weg uit dit land der ongerechtigheden! Weg! Weg! De Woestijn in! Trek! Trek! 107 vrede te bewaren, en hij gaf kennis dat hij tegen 10 September eene algemeene vergadering van het volk te Pretoria zou beleggen; maar hiertegen objecteerden Schoeman en Steijn, op grond dat Pretorius dan niet aanwezig kon zijn. Toen Pretorius tegen het midden van September te Pretoria aankwam, reed Kruger, slechts vergezeld van een paar man, weder daarheen om te trachten een accoord te treffen; doch dit was vruchteloos. 