title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Natuurlijkerwijs is oppervlakkig beschouwd, zoo’n troepje luidjes die blijkbaar zooveel belang stellen in ,,heden trekking”, iets wat U en mij haast doet lachen, in dit opzicht dat de loterij U en mij niet in ’t minst schelen kan. Maar het groepje lui — en hun expressie van wachten — trof mij — en terwijl ik het maakte kreeg het voor mij een grootere diepere beteekenis dan in ’t eerste oogenblik. Dan wordt het, dunkt mij meer beteekenisvol als men er in ziet: de armen en 1^4 (jeld. Zoo is het trouwens met haast alle figuur- groepen; men moet er wel eens over doordenken, eer men inziet waai men voor Staat, de nieuwsgierigheid en illusie over de loterij schijnt ons min of meer kinderachtig — maar het wordt ernstig als men denkt aan de oppositie van misere en dat soort van efforts de perdus van de stakkers om door een loterijbriefje te nemen, betaald met hun uit den mond gespaarde centen, mogelijk, zooals zij zieh verbeelden, gered te worden. Wat hier ook van zij, ik heb er een groote aquarel van op touw. 235 35 545 En ben bovendien bezig aan een van een kerkbank, die ik zag in een klein kerkje op de Geest, waar de diakoniemannet j es gaan, (men noemt ze hier zeer expressief iveesmannen en ivees- vroiiwen). Het gaat er zog mee, dat weer eens druk aan ’t teekenen zijnde, ik soms denk er is toch niets zoo prettig als teekenen. Dit is een stuk uit dat brok banken, er zijn nog andere koppen Op den achtergrond van mannen. Zulke dingen zijn echter moeielijk en zullen zoo in eens niet lukken. Het gelukken is soms ’t eindresultaat van een heele Serie mislukkingen. Van weesmannen gesproken, ik werd in ’t schrijven van dezen gestoord door de körnst van mijn model. En ik heb tot den donker met hem gewerkt, met een groote, oude overjas aan, waardoor hij een curieus breed figuur kreeg, ik geloof dat gij wel schik zoudt hebben misschien in deze collectie weesmannen in hun Zondags- en werkpak. Dan pakte ik hem ook nog eens zittende met een pijpje. Hij heeft een aardigen kalen kop — groote n.b. doove ooren en witte bakkebaarden. Deze krabbeling maakte ik half in den donker, toch zult ge er ZOO ten naastenbij misschien de compositie in zien kunnen, als ’t eenmaal in elkaar Staat is zoo iets er gauw op te krabbelen, en ik zeg niet dat het in elkaar Staat zooals ik ’t hebben wilde. Ik zou wel lust hebben het te schilderen met figuren van ± de 546 547 lengte van een voet of iets minder, de compositie dan nog iets meer in de breedte. Ik weet echter niet of ik het doen zal, ik zou er een groot doek voor moeten hebben en mislukt het mij, zijn er misschien al heel wat kosten aan geweest. Ik denk er bij, ofschoon ik er veel lust in hebben zou, ik vanzelf tot die dingen kom, doorgaande met types van figuren te maken. Dan vloeit het uit de studies naar ’t model vanzelf later voort, ’t zij in dezen ’t zij in een anderen vorm, doch in ’t zelfde Sen- timent. Hoe langer hoe meer begin ik te merken, hoe nuttig en hoog noodig het is de studies naar ’t model te bewaren ; ofschoon die voor anderen minder waarde hebben, ziet, wie ze gemaakt heeft, er ’t model in terug, en staan de dingen weer levendig voor den geest. Als er eens gelegenheid is, denk dan om mij wat van die oude studies terug te sturen. Ik hoop er gaandeweg mooier dingen mede te maken. ’t Spreekt vanzelf dat er in die groep figuren, waarvan ik een zwart krabbelt] e stuur, prächtige dingen van kleur waren, blauwe kielen en bruine buizen, witte, zwarte, geelachtige arbeiders- broeken, verkleurde shawls, een groenachtig geworden overjas, witte mutsen en zwarte hooge hoeden, slikkerige straatsteenen en laarzen, als contrast voor bleeke gezichten of door weer en wind verweerde. En daar komt schilderen of aquarelleeren bij te pas. Enfin ik sjouw er op. Ik reken er op dat ge nog eens schrijft nietwaar, doch nogmaals dank voor de tijdige zending van het geld, dat om krachtig door te gaan hoog noodig is. Adieu kerel, ontvang een hartelijken handdruk in gedachten, en geloof me t. a t. Vincent. Er is op de aquarel nog iets meer voorgrond, nu vallen de figuren te veel naar voren en domineert men den voorgrond niet genoeg met het oog. 238 Waarde Theo, Zondag. Zie hier een krabbeltje van een grootere aquarel, ik heb nog een andere ook aangezet met veel meer figuren, de laatste badgasten, een avondeffekt. Ik weet niet of ik ze hoog genoeg zal kunnen opvoeren, maar 548 we moeten doen wat we kunnen en doorworstelen tot we er zijn. Dan is de groote, waarvan ik in mijn vorig schrijven een krabbel stuurde, een eind verder. Ik geloof bepaald dat gij schik zoudt heb- ben in ’t geen onder- handen is. Wat gij ook direct zoudt zien, evenals ik, is dat ik (en massa fi<juurstu' dies van noode heb. Daarom ben ik met alle kracht doende en werk haast dagelijks met model. Van den weesman heb ik er sedert nog meer gemaakt, en deze week hoop ik ook eene vrouw uit het gestiebt te krijgen. Ik ben echter bar om wat geld verlegen, er zijn veel dingen noo- dig, ik heb zelfs aan Stam nog wat te be- talen.’ Verbeeld U, dat ik van de week nog een pak ontving tot mijn groote verrassing van thuis, met een winterjas, een warme broek, en een warme vrouwen- mantel, het trof me erg. Het kerkhof met de houten kruisen speelt me erg in ’t hoofd, zoodat ik misschien al vooruit wat studies er voor maak — ik wou wel zooiets in de sneeuw — een boerenbegrafenis of zoo. Enfin, een effekt als bijgaand krabbeltje van mijnwerkers. Om nu de seizoenen vol te maken, stuur ik een krabbeltje van de lente en een van den herfst er nog bij, die mij terwijl ik het eerste maakte, in de gedachte kwamen. Wat is het buiten mooi, ik doe mijn best om effekten te pakken van den herfst. 549 Ik schrijf U zeer in haast, ik verzeker U er komt heel wat kijken voor composities met figuren, en ik zit diep in ’t werk. Het is als met het weven, men heeft al zijn attentie noodig om de draden uit elkaar te houden, moet verscheiden dingen tegelijk leiden en in t oog houden. Het teekeningetje van ’t Strand is meer af dan de andere omdat het heeft gediend om de groote te zoeken, terwijl de andere min- der aquarel zijn. Nu ik hoop van harte dat Uw eigen beurs niet te plat is, ’t is zoo erg mooi dezer dagen dat het zaak is er wat van op ’t papier te brengen. Adieu, en schrijf zoo spoedig als ge kunt en geloof me, t. a t. Vincent. 237 Waarde Theo, Zondagmiddag. Uw brief en het ingeslotene deden mij zeer veel pleizier, dat be- hoef ik U niet te zeggen, het komt erg van pas en is mij een krachtige hulp. We houden hier herfstweer, regenachtig en kil maar vol stem- ming, prächtig voor figuren vooral, die op de natte straten en wegen waar de lucht in weerkaatst, tonig uitkomen. Het is ’t geen Mauve vooral telkens zoo mooi doet. Ik heb nog wat daardoor kunnen doen aan de groote aquarel van den troep volk voor het loterijkantoor, en zoo pas heb ik er ook weer een van het strand begonnen. Waarvan dit de compositie is. (Zie volgende bladz.) Ik kan volkomen overeenstemmen met wat gij zegt omtrent tijden die men soms heeft, waarin men stomp schijnt voor de dingen van de natuur, of waarin de natuur niet meer tot ons schijnt te spreken. Ik heb dat ook dikwijls, en het helpt mij wel eens als ik dan heel andere dingen aanpak. Ben ik stomp op landschap of lichteftek- ten dan grijp ik de figuren aan en omgekeerd. Soms is er niets aan te doen dan af te wachten tot het over gaat, maar menigen keer lukt het mij de ongevoeligheid weg te krijgen door verwis- seling van motieven, waarop ik mijn attentie heb. Hoe langer hoe meer echter boeien mij de figuren. Ik herinner mij vroeger een tijd gehad te hebben dat het gevoel voor ’t landschap erg sterk bij me was, en ik veel meer getroffen werd door een schil- 550 derij of teekening, waarin een lichteffekt of stemming van land- schap goed was uitgedrukt, dan door figuur. Zelfs boezemden in ’t algemeen de figuurschilders mij meer een sooft tamelijk koelen eerbied in, dan wel dat ik er warme Sym- pathie voor had. Ik herinner mij echter nog zeer wel in dien tijd toch bijzonder getroffen geweest te zijn door een teekening van Daumier, een oud man onder de kastanjeboomen in de Champs Elysees, (een illustratie voor Balzac), ofschoon die teekening zoo important niet was, maar ik weet wel dat het mij toen zoo bijzonder trof dat er iets zoo flinks en mannelijks in de opvatting van Daumier was, dat ik dacht: het moet toch goed zijn zöö te voelen en te denken, en een massa dingen over het hoofd te zien of voorbij te gaan, om zieh te concentreeren op zoo iets wat te denken geeft, en een mensch als mensch meer direct persoonlijk aangaat dan weilanden of wölken. En ZOO blijven mij ook steeds de figuren ’t zij van de Engelsche teekenaars, ’t zij van de Engelsche schrijvers, om reden van hun Maandagmorgenachtige nuchterheid en gewilde soberheid en proza en analyse steeds aantrekken als iets dat solide en flink is, waar men een houvast aan heeft in dagen wanneer men zieh slap voelt. Zoo onder de Fransche schrijvers die van Balzac en Zola evenzeer. De boeken van Murger waarover gij schrijft zijn mij nog onbe- kend, doch ik hoop wel er kennis mee te maken. 551 Schreef ik U reeds ik van Daudet Les rois en exil las? Dat vond ik wel mooi. De titels van die boeken trekken mij zeer aan, o.a. La boheme. Wat zijn wij in dezen tijd erg ver afgedwaald van la boheme uit de dagen van Gavarni! Me dunkt, er was toch in dien tijd iets meer hartelijks en opgeruimds en levends dan nu. Ik weet het echter niet — en tegenwoordig is er ook veel goeds of kon er zijn nog meer dan effectief ’t geval is, als er wat meer aaneensluiting was. Het is Op ’t oogenblik uit het raam van mijn atelier een prächtig effect. De stad met de torens en daken en rookende schoorsteenen teekent zieh als een donker, somber silhouet af tegen een hori- zon van licht. Dit licht is evenwel slechts eene breede streep, daarboven hangt een zware bui, beneden meer geconcentreerd, boven door den herfstwind gescheurd in groote vlokken en massa’s, die er af drijven. Die streep licht echter, doet in de sombere massa der stad hier en daar de natte daken glinsteren, (op een teekening zou men ’t met een streek dekverf uithalen), en maakt dat, ofschoon de massa een toon heeft, men nog onderscheid ziet tus- schen roode pannen en leien. De Schenkweg loopt door den voorgrond als een glinsterende streep door het nat, de populieren hebben gele blaren, de sloot- kanten en weiland zijn diep groen, figuurtjes zijn zwart. Ik zou het teekenen, of liever trachten te teekenen, Indien ik niet den heelen middag op figuren gesjouwd had van turfdragers, die mij toch nog te zeer in ’t hoofd zitten dan dat er ruimte is voor iets nieuws, en er ook in moeten blijven. Ik verlang toch zoo dikwijls naar U en denk zooveel aan U. Wat gij mij schrijft over sommige karakters te Parijs van artisten die met vrouwen leven, minder kleingeestig zijn dan anderen, misschien wanhopend trachten iets jongs te behouden, vind ik wel juist gezien. Zulken zijn er ginder en hier. Ginder is ’t mis- schien nog moeielijker dan hier als mensch wat frischheid te behouden in het huiselijk leven, omdat zulks daar haast nog meer tegen den stroom op werken is. Wat zijn er veel te Parijs wanhopig geworden — kalm, beredeneerd, logisch en terecht wanhopig. Ik las nog iets van dien aard o.a. omtrent Tassaert van Wien ik veel houd, en wat mij leed deed dat het zoo met hem gegaan was. Te meer, te meer vind ik elke poging in die richting waard ge- 552 respecteerd te worden. Ook geloof ik dat het kan gebeuren men slage, en niet moet beginnen met te wanhopen ook al verliest men ’t hier en daar, en ook al voelt men soms een soort aftake- ling toch is het zaak weer op te leven, en moed te vatten, al komt het ook anders uit dan men aanvankelijk meende. Meen ook niet dat ik met minachting op personen, als die ge beschrijft, neerzie om reden hun leven niet zou berusten op serieuse en door- dachte beginselen. Mijne gedachte daaromtrent is deze; het resultaat moet zijn een daady niet een abstract idee. Slechts dan vind ik principes goed en de moeite waard, als zij zieh tot daden ontwik- kelen, en ik vind het goed na te denken en te trachten conscien- tieus te zijn, omdat dit de werkkracht van een mensch meer deci- deert, en de verschillende daden tot een geheel maakt. Ik zou van zulken als ge beschrijft, vinden dat zij door meer berede - neerd te doen wat ze doen, meer vastheid zouden krijgen, doch overigens prefereer ik zulken verre boven menschen, die met principes te koop loopen zonder zieh de minste moeite te geven of er zelfs maar aan te denken, ze in praktijk te brengen. Want deze laatsten hebben aan de mooiste principes niets, en de eersten zijn net de lui om dan als ze er toe körnen met wilskracht en na- denken te gaan leven, iets groots te doen. Want het groote ge- schiedt niet bij impulsie alleen, en is een aaneenschakeling van kleine dingen die tot elkaar gebracht zijn. Wat is het teekenen? Hoe komt men er? ’t Is een zieh heenwerken door een onzichtbaren, ijzeren muur, die schijnt te staan tusschen wat men voelty en wat men kan. Hoe moet men door dien muur heen körnen — daar er tegen beuken niets helpt — men moet dien muur ondermijnen en doorvijlen, langzaam en met geduld mijns inziens en ziedaar — hoe zal men aan zulk een werk assidu blijven, zonder zieh te laten afbrengen ervan of afleiden, tenzij men na- denke en zijn leven regele naar principes? En zooals ’t met het artistieke is, zoo is het ook met andere dingen. En het groote ^is niet iets toevalligs, het moet wel degelijk gewild worden. Of oorspronkelijk in een mensch de daden tot de principes, of de principes tot de daden leiden moeten, is iets wat me even ondeci- deerbaar schijnt, en evenmin de moeite waard gedecideerd te worden, als de kwestie wat er ’t eerst geweest is de kip of het ei. Maar als positiefs en van veel gewicht acht ik het, dat men trachte zijn denk- en wilskracht te ontwikkelen. Zeer nieuwsgierig ben ik of ge, als ge vroeger of later ze zien 553 238 zult, in de figuren die ik dezer dagen maak, iets vinden zult. ’t Is daarmee ook al een kwestie, als die van de kip en het ei, moet men figuren maken voor een eerst gevonden compositie, of de figuren die men afzonderlijk maakt, combineeren zoodat de compositie er uit voortvloeit? ’t Zal dunkt me, wel op ’t zelfde neerkomen, mits men maar werke. Ik eindig met hetgeen waarmee gij Uw brief besluit, dat we met elkaar gemeen hebben, we er van houden om achter de schermen van het tooneel te zien, of met andere woorden een neiging hebben om de dingen te analyseeren. Dit nu geloof ik juist de eigenschap is, die men hebben moet om te schilderen — bij het schilderen of teekenen moet men die kracht inspannen, ’t Möge eenigermate zoo zijn dat er als van nature iets in ons zijn moet, (maar ook dat hebt gij en ik heb het ook — we hebben dat misschien te danken aan onze jongensjaren in Brabant en aan een omgeving die er veel meer dan meestal ’t geval is, toe meewerkte om ons te leeren denken), doch vooral, vooral is het eerst later, dat het artistieke gevoel zieh ontwikkelt en rijpt door werken. Hoe het zou kunnen dat gij een zeer goed Schilder werd weet ik niet, doch dat het in U zit, en ’t er van körnen kan, dat geloof ik wel degelijk. Adieu kerel, dank voor het gezondene en een hartelijken hand- druk, t. a t. Vincent. Ik heb het kacheltje reeds staan, kerel wat wou ik we eens een avond teekeningen en schetsen konden kijken en houtsneden, ik heb weer een prächtige. Ik hoop deze week weesjongens te poseeren te krijgen, dan zou ik misschien die teekening van weeskinderen nog kunnen redden. Waarde Theo, Uw brief en de inhoud, zoowel schriftelijke als geldelijke deed mij niet weinig genoegen en ik dank er U wel voor, in ’t eerste opzicht was ik vooral blij te hooren, dat het misschien niet heel lang hoeft te duren voor ge eens weer naar Holland komt. Zoodra ’t U mogelijk is te bepalen of zulks voor dan wel na nieuwe jaar zijn zal, wil ik dat wel heel graag zoo bij benadering vooruit weten. Ik ben zeer blijde dat gij de studies afgezonden hebt, ik gevoel 554 het ZOO sterk dezer dagen, terwijl ik er veel nieuwe bijmaak, dat ik het werk naar ’t model bij elkaar moet zien te houden. Wat zou ik het heerlijk vinden als ik wat meer met U eens kon overleggen omtrent het werk, doch we zijn te ver van elkaar. Ik zag dezer dagen, en heb het ook in mijn verzameling, eene groote houtsnee naar een schilderij van Roll, Une greve de char- bonniers. Kent gij dien schilder soms en indien ja, wat hebt ge van hem gezien? Dit stelt voor de werf van een charbonnage, waarvoor een talrijke groep mannen en vrouwen en hinderen, die blijkbaar het gebouw hebben bestormd. Zij staan of zitten rond een omgestulpte kar, en worden in bedwang gehenden door gendarmes te paard. Een kerel gooit nog een steen, maar eene vrouw tracht zijn arm te grijpen. De karakters zijn uitmuntend, en het is ruw en brutaal geteekend en zeker ook geschilderd ge- heel in overeenstemming m:t den aard van het onderwerp. Het is niet als Knaus of Vautier, maar met m.eer hartstocht als ’t wäre gedaan — bijna geen details, alles gemasseerd en vereenvoudigd — maar er is veel stijl in. Er is veel expressie en stemming en Sen- timent in en de bewegingen van de figuren — de verschillende acties zijn meesterlijk uitgedrukt. Het trof mij erg en evenzeer Rappard, aan wien ik er ook een zond. Het stond in de Illustration, maar een oud nummer. Ik heb toevalligerwijs er nog een van een Engelsch teekenaar Emslie, wiens motief is mannen die in de mijn gaan om veron- gelukten zoo mogelijk nog te helpen, terwijl de vrouwen staan te wachten. Anders zijn zulke onderwerpen slechts zelden ge- maakt. Wat dat van Roll betreft, ik heb zoo’n scene zelf bijge- woond in al zijn geur en kleur, ik vind het mooie van zijn schilderij dat het geheel zoo echt zoo’n toestand uitdrukt, ofschoon men er maar weinig van de details in terugvindt. Ik dacht er bij aan een woord van Corot: il y a des tableaux oü il n’y a rien, et fourtant tout y est. Er is in ’t geheel iets groots en klassieks, als in een mooi historieschilderij, in de compositie en de lijnen, en dat is een kwaliteit, die tegenwoordig even zeldzaam blijft, als ze altijd geweest is en blijven zal. Het doet mij eenigszins aan Gericault denken, n.l. aan de Radeau de la Meduse, en toch tegelijk aan Munkaczy b.v. Deze week heb ik eenige koppen geteekend en ook eenige kinder- figuren, en dan nog weesmannen. Wat gij zegt van die kleine teekeningetjes ben ik wel met U eens. 555 dat n.l. dat van ’t bankje meer op de o'uderwetsche manier gedaan is. Toch deed ik dit min of meer opzettelijk, en zal ’t nog wel eens meer doen misschien. Hoezeer ik ook veel schilderijen en teekeningen die bepaald met ’t oog op den fijngrijze, harmo- nieuze kleur en op den localen toon gemaakt zijn, prächtig mooi vind, ZOO geloof ik toch dat veel artisten die daar minder be- paald op werkten en nu voor ouderwetsch doorgaan, altijd frisch en groen zullen blijven, om reden hun manier van doen ook zijn raison d’etre had en houden hlijft, Om U de waarheid te zeggen zou ik noch de ouderwetsche noch de nieuwere opvatting willen missen. In beide richtingen zijn te veel dingen hors ligne, dan dat ik voor mij bepaald aan de een of de andere de voorkeur kan geven systematisch. En niet in alle opzichten zijn de veranderingen door de nieuweren in de kunst gebracht, verbeteringen, niet alles is vooruitgang, noch in ’t werk noch in de personen zelf der artisten, en dikwijls komt het mij voor dat velen en hun uitgangspunt en hun doel wel uit ’t oog verliezen, of met andere woorden geen voet bij stuk houden. Uw beschrijving van dat avondeffekt vond ik v/eer heel mooi, het ziet er hier vandaag heel anders uit, maar in zijn soort is het ook mooi, b.v. het terrein bij de Rijnspoor. Op den voorgrond de kolenweg met de populieren die hun blaren beginnen te ver- liezen, dan de sloot of vaart vol kroos, met een hoogen kant be- groeid met verflenst gras en lisch, dan de grijze of bruingrijze grond van omgespitte aardappellandjes of plekken beplant met groenachtig paarsche roode kool, hier en daar een heel erg frisch groen van versch-opgeschoten herfstonkruid, waar boven- uit boonestaken met verwelkte stengels en de roodachtige of groene of zwarte boonen, peulen; achter die strook grond, de rood verroeste en zwarte rails in geel zand, hier en daar Stapels oud hout — bergen steenkool — af gedankte wagons, daar bovenuit rechts eenige daken en de goederenremise — links een uitzicht op uitgestrekte vochtiggroene weiden, aan den horizon wijd weg afgesloten door een grauwe strook, waarin men nog boomen, roode daken en zwarte fabrieksschoorsteenen onderscheiden kan. Er over heen een iets of wat gele, maar toch grijze lucht, erg kil en winterachtig, die laag neerhangt en waaruit een soort stof- regen komt bij vlagen, en waarin veel hongerige kraaien vliegen. Toch valt er veel licht op alles, wat vooral uitkomt als een paar figuurtjes met blauwe of witte kielen over het terrein rondschar- 556 Telen, als wanneer de schouders en koppen licht pakken. Mij dunkt evenwel dat het er te Parijs heel wat helderder zal uit zien, en minder kil. Want de killigheid komt tot in huis, en als men «en pijp aansteekt is er iets van den motregen in als ’t wäre. Maar het is erg mooi. Alleen ’t is op zulke dagen dat het wel gezellig zou zijn eens een vriend op te zoeken, of er een bij zieh te hebben, en ’t is op zulke dagen dat men wel eens iets leegs voelt als men nergens heen kan gaan, en er niemand komt. Maar juist dan voel ik toch wat het werk is, hoe toch onafhankelijk van goedkeuring of afkeuring, het toon geeft aan het leven, en men op dagen dat men anders melankoliek zou worden, blij is een wil te hebben. Ik had nog een paar uur model vandaag, een jongen met een schop, opperman van zijn beroep, een heel echt type, platten neus, dikke lippen, erg steil ruw haar — en toch als hij iets doet, is er gratie in ’t figuur, of liever althans tournure en karakter. Ik denk wel dat ik nog mooie modellen zal krijgen dezen winter, de baas van de werf heeft mij beloofd, de arbeiders die om werk körnen vragen, zooals telkens voorkomt nu en dan in den slappen tijd, naar mij toe te sturen. Ik geef ze altijd graag een paar kwartjes voor een middag of morgen, want dat is net wat ik hebben moet. Ik zie geen anderen weg dan werken met model; men mag zeer zeker zijn verbeeldingskracht niet uitdooven, maar juist het voortdurend onder de oogen hebben van de natuur en het wor- stelen er mee, scherpt de verbeeldingskracht en maakt ze juister. Den volgenden Zondag hoop ik dienzelfden jongen weer te krijgen, ik wou dan hem eens teekenen zooals ze de schulten met steenen voorttrekken, die men hier veel in de vaart ziet. Het is uit met het buiten gaan werken — dat is bepaald stilzittende werken, want het is te guur — dus moeten we maar de winter - kwartieren betrekken. Zoo in mijn gevoel heb ik wel lust in den winter, het is wel een heerlijk seizoen, als men geregeld werken kan. Ik heb wel hoop dat het wat vlotten zal. Dat ik van harte hoop, gij het bewuste binnen zult krijgen, be- hoef ik U niet te zeggen. Ik heb zooals ge weet met schilderen > en aquarelleeren meer doorgezet dan eerst het plan was, en ik moet er nu nog al krom voor liggen. Doch daar zullen we wel doorkomen, en zelfs mag het geen reden zijn om te verslappen. Ik varieer het nu door druk met model te werken, ofschoon dat 557 ook nog al oploopt, maar ik krijg er mijn portefeuilles door gevuld naarmate mijn portemonnaie leger wordt. Mocht het zijn gij tegen den twintigsten de heele gewone som niet bij elkaar hebt, stuur dan een gedeelte, maar ik zou liever een dag vroeger dan later ontvangen, daar ’t zoo uitkomt met den dag dat ik de huur te betalen heb voor die week. Behalve dat een muur erg vochtig is, blijft het huis mij best be- vallen. Het werken met model kan hier veel beter dan op het andere atelier, ik kan zelfs met meer personen tegelijk werken, b.v. twee kinderen onder een parapluie, twee vrouwen die staan te praten, een man en eene vrouw gearrnd, etc. Maar wat hebben we hier eigenlijk weinig lente en zomer gehad, het is mij soms net alsof er niets tusschen lag, tusschen verleden najaar en nu dit, maar dat kan wel zijn omdat er de tijd tusschen ligt dat ik ziek was. Ik voel me anders nu weer normaal, tenzij als ik erg vermoeid ben, dan heb ik soms een dag of een halven dag, dat ik onbeschrijfelijk flauw en zwak ben, veel meer dan vroeger. Alleen ik stoor er me niet meer aan, want het verveelt me te erg, en komt me te siecht gelegen daar er te veel werk aan den winkel is. Het helpt mij dikwijls, dan b.v. eens hard naar Scheveningen te loopen of zoo. Nu schrijf vooral weer tegen den twintigsten, ik heb deze keer weer Whatman moeten opdoen en penseelen. Ge kunt niet be- grijpen hoeveel dingen men soms noodig heeft. Enfin dat is zoo met ieder Schilder. In gedachten een handdruk, en geloof me t. a t. Vincent. 239 Waarde Theo, ’t Is weer Zondag en weer even regenachtig als gewoonlijk. Wij hebben bovendien deze week storm gehad, en de blaren worden dun aan de boomen. Ik verzeker U ik blij ben dat de kachel Staat. Toen ik dezen morgen er eens toe kwam om mijn teekeningen te rangschikken, n.l. de studies naar ’t model van zoowat sedert uw bezoek, (niet meegerekend de oudere studies, en ook niet wat ik in mijn schetsboek teeken), toen vond ik er ongeveer een hon- derdtal. Ik noem eens een cijfer, omdat ik me herinner ge bij gelegenheid van Uw bezoek mij vroeg of ik nog andere studies had dan die 558 teekeningen, die ge toen zaagt. Ik weet niet of alle schilders, ook zelfs die, die zeer uit de hoogte op mijn werk neerzien, dermate dat ze ’t beneden zieh achten er zelfs ook maar de minste notitie van te nemen, meer werken dan ik. Ook weet ik niet of zij een beteren weg kennen dan te werken met model, ofschoon ze zulks m.i. wel wat weinig doen, zooals ik U wel meer schreef dat ik ’t niet begrijpen kon ze niet meer model namen. (Ik bedoel na- tuurlijk niet lui als Mauve of Israels, ofschoon de laatste het m.i. prächtige voor beeid geeft om steeds met model te werken, maar meer heeren als b.v. de Bock en Breitner). Laatstgenoemden heb ik sedert ik hem in ’t gasthuis bezocht tijdens zijn ziekte, vol- strekt niet gezien, ik hoorde toevalligerwijs er iets van dat hij leeraar aan een burgerschool was geworden, ik heb van hem zelf echter taal noch teeken vernomen. Deze week ontving ik een brief van Rappard, die zieh ook ver- wondert over de manier van doen van veel schilders hier, en onder anderen ondervond, een schilderij van hem geweigerd werd op Arti. Ik zeg maar dit: als zulken als hij en ik voor niets geteld worden, is dit billijk? Want ik verzeker U dat hij terdeeg werkt, hij was in Drenthe dezen zomer en daarna heeft hij een heelen tijd gewerkt in het gasthuis voor blinden te Utrecht. Ik vond het wel curieus van hem eenige ervaringen te hooren, die ZOO ten naastenbij al precies ’t zelfde zijn als de mijne. Enfin. Ik kan zooals ik U reeds schreef, dikwijls naar U verlangen, als ik U meer zag en we over ’t werk meer bespreken konden, zou ik nog tot het maken van verscheidene dingen körnen, die uit de studies die ik heb, te maken zouden zijn, dat geloof ik vast. Toch ge herinnert U, dat niet lang geleden ik U nog schreef, (ik stuurde U toen een kleurkrabbeltje van een aardappelmarkt), ,,ik moet toch weer eens probeeren dat gescharrel op straat aan te pakken”. Daarvan zijn nu toch een stuk of 12 aquarellen het gevolg die ik op ’t oogenblik onder handen heb, zoodat ik met ’t bovenstaande niet zeggen wil dat ik niets met mijn studies kan uitrichten, of ze zonder doel maak, maar alleen dat ik geloof, ik er meer mee zou kunnen uitrichten en meer direct doeltreffend maken als ik eens meer met U overleggen kon. Maar wat hier ook van zij, ik werk toch met veel pleizier dezer 559 dagen, en ik heb wel hpop er dingen bij zullen zijn, waar ge ook pleizier in hebben zult dan wanneer ge eens komt. ’k Geloof dat wil men figuren maken, men een warm gevoel moet hebben in zichzelf van wat Punch op de Kerstmisplaat noemt: Good will to all, n.l. dat men werkelijk liefde moet hebben voor de menschen. Ten minste hoop ik mijn best te doen in zoo’n stemming te zijn, zooveel mogelijk. Ik vind het juist daarom ook zoo Jammer dat het met omgang met schilders niet vlot, en zooals ik reeds vroeger U eens schreef, op een regenachtigen dag als heden, men niet eens gezellig bij de kachel kan zitten teekeningen of prenten zien, en elkaar zoodoende animeeren. Ik moet U eens vragen of er van Daumier goedkoope bladen in den handel zijn, en indien ja, welke? Ik heb hem altijd zeer knap gevonden, maar het is eerst in den laatsten tijd dat ik begin te vermoeden, dat hij van nog grooter importance is dan ik dacht. Als gij iets bijzonders weet van hem, of wel im:ortante dingen van zijn teekeningen kent, schrijft er als ge wilt eens over. Ik heb vroeger ook wel karikaturen van hem gezien, en juist daar- door misschien een ander idee van hem gekregen dan wel ’t juiste. Zijn figuren troffen mij steeds bijzonder, maar ik geloof dat ik maar een heel klein deel van zijn werk ken, ei dat b.v. de karikaturen volstrekt niet het gewone of voornaamste van hem is. Ik herinner mij wij er over gesproken hebben verleden jaar op den weg naar Prinsenhage, en gij toen zeidet ge Daumier mooier vondt dan Gavarni, en ik toen partij trok voor Gavarni en U sprak over het boek, dat ik over Gavarni gelezen had, dat gij nu hebt, maar ik moet zeggen dat ofschoon ik sedert niet minder van Gavarni ben gaan houden, ik begin te vermoeden dat ik slechts een heel klein deel van ’t werk van Daumier ken, en in dat (jedeeltey wat ik van zijn werk niet ken^ juist.de dingen zitten die mij (hoe zeer ik ook dat wat ik van hem ken, reeds apprecieer) nog het allermeest interesseeren zouden. En mij schemert nog iets in de herinnering, maar ik kan ’t mis hebben, dat gij mij spraakt van groote teekeningen, typen of portretten uit het volk, en daar ben ik nieuwsgierig naar. Waren er meer dingen van hem ZOO mooi als een blad, dat ik onlangs van hem vond: Les 5 äges d’un buveur, of als dat figiiur van een oud man onder den kastanjeboom waar ik U reeds van sprak, ja dan was hij mis- 560 schien de baas van' allen. Weet gij hieromtrent me eenige inlich- ting te geven? Herinnert gij U nog de figuren van De Groux uit de Uilenspiegel, die ik vroeger gehad heb en nu helaas niet meer, wel die twee bladen van Daumier die ik het laatst noem, lijken daarop, en kent ge er zulken meer, (de karikaturen daar geef ik veel minder om), dat is mijn bedoeling. Het spijt mij verschrikkelijk dat ik die de Groux en Rops niet meer heb, ik heb ze met andere dingen in Engeland weggegeven aan Richardson, den reiziger voor het huis G. & Cie. Nu kerel, en dit beloof ik U tegen dat ge komt, behalve de aqua- rellen en geschilderde studies zal ik U eens verzoeken de moeite te nemen een portefeuille met een honderdtal geteekende studies door te zien, alleen figuren. Ik heb die nu reeds, vooral als ik er eenige oude bij reken. In den tusschentijd van nu en uw körnst zal ik echter trachten betere in de plaats te maken voor andere die er uit kunnen, en er nog meer variatie in trachten te brengen. Adieu intusschen, van harte wensch ik U wat voorspoed en geluk toe, en geloof me met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. I N H O U D EERSTE DEEL Inleiding. Vincent ’s leerjaren in den kunsthandel Goupil te ’s-Gravenhage. Augustus 1872 — Mei 1873. Brief i — 8 Pag. i In den kunsthandel te Londen. Juni 1873 — Mei 1875. Brief 9 — 26- ,, 9 In den kunsthandel te Parijs. Mei 1875 — Maart 1876. Brief 27—59 27 Vincent als onderwijzer en hulpprediker in Engeland. (Ramsgate en Isleworth. ) April 1876 — December 1876. Brief 60 — 83 ,, 57 In den boekhandel te Dordrecht. 21 Januari 1877 — 30 April 1877. Brief 84 — 94 ,, 100 Voorbereiding voor het Staatsexamen te Amsterdam, welke Studie hij in den zomer van '78 opgeeft. 9 Mei 1877 — Juli 1878, Brief 95 — 122 ,, 116 Terug in de ouderlijke pastorie te Etten. 22 Juli 1878 — 15 Augustus 1878. Brief 123 — 125 ,, 179 Op de Opieidingsschool voor Evangelisten te Brussel. Augustus 1878. — 15 November 1878. Brief 126 ,, 184 Werkzaam als Evangelist in de Borinage. 15 November 1878 — 20 Augustus 1880. Brief 127 — 133 190 Begint te teekenen in de Borinage. Brief 134 — 136 .. ,, 216 Verblijf in Brussel. 15 October 1880 — 12 April 1881. Brief' 137 — 143 ,, 228 Kennismaking met Van Rappard Brief 138 ,, 230 Werkt in de ouderlijke pastorie te Etten. April 1881 — December 1881. Brief 144 — 165 ,, 248 Van Rappard te Etten. Brief 146 ,, 250 Vincent ’s liefdesgeschiedenis. Brief 153 — 165 Pag. 27a Kort bezoek in den Haag bij Mauve. Brief 162 — 163. . . ,, 304 In Etten terug. Brief 164 — 165 ,, 310 Verblijf in den Haag. December 1881 — September 1883. Brief 166 — 239 ,, 325 Schetsje van het atelier ,, 335 Schets van den Schenkweg ,, 338 Bezoek van Weissenbruch, kennismaking met Breitner. Brief 174 ,, 348 Bezoek aan Weissenbruch. Brief 175 ,, 349 Over het Schilder worden van Theo. Beschrijving van schilderijen van Israels en Mauve voor den Salon . . ,, 362 Over tentoonstelling collectie houtsneden. Brief 183.. . ,, 372 Nog eens Theo ’s Schilder worden en collectie hout- sneden. Brief 184 373 The great Lady. Brief 185 ,, 379 Teekening Sorrow. Brief 186 ,, 381 Einde van den omgang met Mauve en geschiedenis van de vrouw. Brief 192 ,, 397 Teekening Les racines. Brief 195 ,, 41 1 Bezoek Van Rappard. Brief 202 ,, 431 Teekeningen Scharrendrogerij in de duinen en timmer- mansloods en wasscherij. Brief 205 ,, 437 Vincent in het gasthuis. Brief 206, 208 ,, 441 Bevalling van de vrouw. Brief 210 ,, 450 Tehuiskomst en intrek in de nieuwe woning. Brief 215. ,, 465 Teekening Bleekerij te Scheveningen. Brief 220 .. . ,, 490 Schetsje van een knotwilg. Brief 221 ,, 499 Theo ’s bezoek in den Haag. Brief 222 ,, 500 Het perspectiefraam. Brief 223 ,, 503 Eerste proeven met schilderen. Brief 224 ,, 505 Het aankomen van een pink te Scheveningen. Brief 231 ,, 533 Schetsje Weeskinderen. Brief 232 ,, 53^ Bezoek van zijn vader. Brief 234 54^ Schets Staatsloterij. Brief 235 ,, 545 Schets Strand te Scheveningen. Brief 236 549 Over Gavarni en Daumier. Brief 239 55^. 