title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: "Verplaatfen wij ons met onze verbeelding op nieuw in de tijden der oudheid; wij zien, bij. den val des Romeinfchen Riiks, den naam van CHRISTUs niet alleen door de oude bewoners van het Westen, imaar ook door die Noordfche volken aangenomen 5 welke zich daar te lande hebben nedergezet. Wij zien door dezen hunnen overgang uit het heidendom voor die zedelijke en godsdienstige Befchaving den grond gelegd., welke het ons te-voren gebleken is, dat alleen daar wonen en werken kan,- waar het Euangelie zijn licht verfpreidt. Oordeelen- wij nu naar onze. menfchelijke inzigten; dan zouden wij zeggen, dat op. zulke groote veranderingen „ bijal= dien .eene Hoogere magt alles gereseld en beftuurd heeft, .weldra de geheele vernietiging der afgoderij in Europa moest gevolgd zijn. Maar raadplegen wij de gefchiedenis; wij hebben 'er hier eene nieuwe proeve van, hoe weinig de uitkomst aan onze be- rekeningen beantwoordt. Meer dan zes eeuwen heeft ‘het aangehouden, eer het heidendom voor het Chris- tendom onderdeed, en dus de barbaarschheid voor de OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 113 de Befchaving wijken .moest. Ja toen de kruistog= ten eenen aanvang namen, en die Befchaving zelve reeds uit den ftaat der kindschheid uittrad, waren er fommige landen, welke zjj nog aan »2ich zelye moest overlaten. | Leggen wij de kaart varı Europa voor. Ons en vestigen wij het 00g op die landen, welke aan deze zijde der Oostzee grenzen; wij vinden daar eene: fmalle, maar zeer uitgebreide ftrook gronds 5 op welke men, aan het einde der elfde eeuw, het voorvaderlijk bijgeloof nog met alle kracht heeft vastgehouden.: Hoe dieper wij nu met onze gedach- ten in het Noorden en Noordoosten gain; met des te meerdere Dblindheid zien wij er de bevolking te dien tijde geflagen. Doch ook daar zeifs, waar de Eive van uit ‚Sakfen vloeit tot dat zij in de Noordsee uitwatert, had zich' de afgoderij tot dus verre weten te handhaven. En welk eene moeite zich Vorsten en Geestelijken daar ook’ gegeven had- den, om het heidendom uit te roeljen; de cene poging was na de andere mislukt: zoodat noch langss den weg van overreding, noch door het geweld van wapenen iets anders fcheen te zijn uit« gewerkt, dan dat zich het kwaad te vaster in« wortelde. 1l4 OVER DE. SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. fen. Zinnelijkheid en verbeelding onderdrukten de rede dermate, dat zij zich niet eens ‚ontwikkelen „ veelmin tot dat beftuur over den geest geraken kon, waartoe zij van den Schepper het vermogen ontvan- gen had. Het zamenweeffel van overlevering en. bij- geloof, dat men godsdienst heette, ontvlamde de driften „in. plaats van ze te leiden of te bedwin- gen, tot het begaan van allerlei buitenfporigheid. Men leefde in de bevrediging zijner lusten, in het genot van het tegenwoordige, even als het vee; en, geliik men geen het. minfte denkbeeld. had: van men- fchelijke waarde, zoo wist men ook van geene. zelf- volmaking of voorbereiding voor eene tockomende wereld. Er gebeurde derhalve ook niets onder.hen „ hetwelk merkwaardig. was ,„ hunne oorlogen. misfchien uitgezonderd. Maar’ daar zij geene gefchiedenis had- den, waren ook deze oorlogen, gelijk. STENZEL zegt (*), als die der fperwers en: kraaijen, en werden met den dag vergeten. Zouden wij dan met eene bloote opgave. van de namen dier gewesten „ welke te dezen aanzien ons beklag verdienen, niet volftaan kunnen? Doch om aan de volledigheid niet te kort te doen, mogen wij die opgave ook niet nalaten. Hier en daar zal zich de gelegenheid aan- bieden, om dar nog de eene en andere merkwaardige bijzonderheid te vermelden. | Vestigen wij dan het oog op de bewooners van | ‚het (*) Gefchichte des Preusfifchen Staats. 1 B. S. 13, OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 115 het Mecklenburgfche , Lauenburgfche en Brandenburg- fche en de omftreken, de Wilzen en Obotriten (*), volken van S/avi/chen oorfprong; wij vinden hen aan: het einde van het tijdperk „ waarover wij thans fpre- ken moeten, nog bijna geheel onder de heerfchappij der oude barbaarschheid. Driemaal heeft men er het heidendom ,„ waarvan velen afftand gedaan hadden , teruggeroepen. De bisdommen, die er gefticht wa- ren, heeft men overal, waar men kon, te vuur en te zwaard verdelgd. Die den naam van cHRısTUS beleden, zijn de voorwerpen eener wreede vervol- ging geweest. Het Christendom is er derhalve bij- na we£er geheel uitgeroeid. De afgoderij zien wij er te hardnekkiger volgehouden; daar men nu dezelve als een dierbaar pand zijner voorouders befchouwt , hetwelk men met de wapenen in de hand heroverd heeft. Zelfs gaat men cr, blijkens meer dan &ene getuigenis (}), zoo verre, dat men geen fchroom heeft, om menfchenoffers op de altaren zijner Go- den te brengen. En de leer, dat die Goden de trouw- (*) Wij houden ons hier aan de a/gemeene namen, welke men dikwijls met de bijzondere te gelijk voor- komen, zoo als bij kocn, Tableau des Revolutions &c. Tom, I. p. 103. verg. p. 130. Intusfchen heeten de Wilzen in het Chron. Quedlinburg. ad ann. 789. apud LEIBNITIUM seript. Brunsvic. Tom. II. p. 276, bij HELMoND Chron. Slavorum. Lib. I. Cap. 2, aı en elders ook Luiticiörs. (}) Hermono |, c. cap. 23, 52 cf Lib. II. cap. ı2. Ho 116 OVER DE SCUIJNBARE TEGENSPOEDEN 5 ENZ« trouwloosheid' jegens de vijanden ook dan vergeven „ als zij tot getuigen van een gefloten verbond zijn aangeroepen, flaat aan het hovfd van de grondftel- lingen dezer barbaren (*). Wenden wij ons van het Brandenburgfche ten Noorden naar Pommeren , en :vervolgens ten Oosten naar Pruifen; wij zien. er eene nog meer algemeene en onveranderlijke ver- - kleefdheid aan heidensch bijgeloof en: heidenfche zeden en gebruiken. Dit geldt ook nopens de be- woners van het eiland Rugen, welke HELMOND in verkleefdheid aan.de afgoderij boven alle andere S/a- ven ftelt (7), en die tegen het Christendom.zoo zeer, zijn ingenomen, dat zij van tijd tot tijd naar de, vaste kust overfteken, om hetzelve te beftrijden. Willen wij nu nog verder gaan en ook die gewes-. ten in aanmerking nemen, welke thans aan Ausland: onderhoorig zijn; aan beide zijden der Finfche. golf ontmoeten wij, hetzij wij op Finland, of op. Esthland letten, niets anders dan afgodendienaars. Van daar ten Zuiden naar Zijfland,, en vervolgens naar Koerland afgedaald ,„ hebben wij almede het be- klagelijke fchouwfpel, dat zich de redelijke mensch voor hout of fteen, of althans voor wezens neder- buigt, die allen in deszelfs ontftelde verbeelding beftaan. En het nog meer zuidelijk gelesen Li- thauwen weten wij, dat bij die onzinnigheid nog lang gebleven is, nadat de naburige gewesten zich' aan (*) Prister,, Gefchichte der Teutfchen. 1, B. s. 509 ff., (}) L. c. Lib. I, cap. 36. OVER DE SCIIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. II7 aan het Christendom reeds lang onderworpen had- den. Wat zullen wij derhalve var al deze landen zesgen? Niet, dat wij derzelver bewoners met zul- ken moeten gelijk ftellen, die geheel en al verdier- lijkte wezens zijn. HeLmonp (*) prijst in de ‚S/a- yen, en wel bijzonder in de Pruifen en Rugiers, uitdrukkelijk derzelver teedere liefde jegens ouders, hulpvaardigheid jegens ongelukkigen, gastvrijheid , ingetogenheid en andere goede hoedanigheden ‘(t). Doch dit waren deugden, die ‘wel minder uit ge- voel van pligt, of uit gehoorzaamheid aan een hoo- ger gebod, dan: uit’ natuurlijke‘neiging en igewoonte beoefend, en door de daar tegenoverftaande -ondeug- den der barbaarschheid overfchaduwd werden. De Zedelijike en Godsdienstige Befchaving had die vol- ken tot dus verre aan zich zelven moeten overlaten. Had zij van tijd tot tijd afgezanten afgevaardigd ; het was gebleken, dat elke poging te vergeefs on- dernomen werd: daar groot en klein ftout genoeg ge- (*) Lib. I. cap. ı, 82. Lib. II. cap. ı2. (+) Niemand ergere zich daaraan, dat wij gemakke- lijkheidshalve de Pruifen, en al de omliggende volken onder de S/aven tellen. Wij rigten ons hierin naar HEL- MonD en andere oude Schrijvers, welke aok door runs S. 781 ff. gevolgd worden. Het is hier de plaats nier, om in een onderzoek te treden over hetgeen MALTE- BRUN t, 2. p. Tom. III. p. 387 ss. MonE, Gefchichte des Heidenthums im nördlichen Europa. 1. Th, S. 7 ff, - ses onderfcheiding dezer volken gezegd hebben. 118 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. geweest was, om haar met verfinading af te wij- zen. Ook Pruifen en Pommeren hadden hiervan fprekende proeven gegeven. Tegen het einde der tiende eeuw had, bij voorbeeld, ADELBERT, Bis- {chop van Praag, het kloekmoedig befluit genomen, om curıstus onder de Pruifen te veikondigen. Deszelfs volvoering begunstigde BOLESLAwW , Hertog van Polen, die tot dus verre in zijne hoop teleur- gefteld was geworden, om de woestheid van dit volk te bedwingen en het aan. zijn beftuur te onder- werpen, De kerkvoogd begaf zich dan, door den Vorst van een vaartuig en eene lijfwacht voorzien , naar het oord zijner beftemming, trad onder de af- godendienaars onbefchroomd als prediker op, be- proefde ‘het achtereenvolgens op verfcheidene plaat- fen, of hij de gemoederen winnen kon; maar zag zich overal in zijne verwachting bedrogen. Ten laatfte werd hij het flagtoffer der bloedgierigheid : en dit zijn jammerlijk einde fchrikte, tot lange na den aanvang der kruistogten, vele anderen af, om als boden des vredes dezen onherbergzamen grond te naderen. Pommeren had de zoo even gemelde Hertog, nadat hij den weg van overtuiging te ver- geefs was ingeflagen, door de kracht der wapenen tot het Christendom trachten te brengen, Maar men bood er zulk een?’ wederftand, dat de eene poging hem na de andere mislukte. Deszelfs opvolgers zagen na zijnen dood, offchoon zij het hardnekki- ge volk van tijd tot tijd beoorloogden, hunne on- dernemingen met weinig mceerderen voorfpoed be- kroond. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. IIO kroond. Pommeren bleef onbuigzaam en diende in rampzalige verblinding zijne gewaande Goden. Intusfchen mogen wij niet verbergen, dat de oor- zaken, waarom deze Noordfche volken zoo bij voortduring aan het bijgeloof hebben vastgehouden , voor een groot gedeelte bij de Christenen zelven te zoeken zijn. WVooreerst ontdekte men toch onder de zoodanigen, die zich op den naam van CHRISTUS verhoovaardigden ,„ zulk cen fchromelijk bederf var zeden, dat men al wat van derzelver Godsdienst als eene bron varı heiligheid gezegd werd, voor niets meer hield dan voor grootfpaak of leugentaal, Zoo zeiden, bij voorbeeld , de inwoners van Sieztin aan. Bisfchop orro, dat onder de Christenen die- ven, roovers, wreedaards.en allerlei misdadigers wä- ren en de een den ander’ verdoemde: weshalve zij verklaarden, zulk eene -Godsdienst niet te verkie- zen (*). Daarenboven moesten de middelen , die er tot voortplanting des geloofs werden aangewend , een elk, die maar een weinig nadacht, geweldig te- genftaan: daar men de prediking der nieuwe leer door bloedvergieting zocht door te drijven, (+) of de (*) Vita orronıs apud canıs. Thes. Monum. Eecles. Tom. III, Pars. 2. p. 67. (}) Merkwaardig is het verhaal van wırpo bij pıs- ToRIUS;, Script. Rer. Germ. Ed. struvıo. Vol. III. p.479. „ Men zegt ‚” fchrijft hij , „dat zij (de Sizven) op zeke- ren tijd met een houten beeld van den gekruisten curıs- Fus 120 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. de menigte door de vertooning van een bedriegelijk goochelfpel, hetwelk men voor een werk van Hoo« gerhand uitgaf, voor dezelve trachtte in te nemen. Ook werd er geene groote fcherpzinnigheid ver- eischt, om optemerken, dat zich met de bezorgd- heid voor de bekeering der afgodendienaars ook tijr delijke inzigten paarden: en hoe ligt verbeeldde men zich nu, dat de vreemdelingen „ die het Christendom poogden uit ‚te breiden, niets anders bedoelden,, dan anderen onder het juk te brengen en van hun- ne goederen te berooven! Ja HELMOND (*) zegt uit= tus een’ godloozen fpor dreven, het befpuwden en floegen, en ten laatfte de oogen uvitftaken, en er han- den en voeten afhieuwen, Dit wrekende verminkte de Keizer (KoENRAAn, de Sahör) eveneens eene zeer groote menigte der gevangene heidenen, om ‚het dene beeld van CHrıstus, en deed hij hen op verfchillender- jei wijze fterven”, Wanneer. nu een der voornaamfte 'Vorsten zich, op een bloor gerucht van hetgeen een» maal gebeurd was, zulk eene fchrikkeliijke wreedheid veroorloofde ; moeten de S/aven tegen het Christendom z berwelk hij voorfond, wel een’ onverzoenlijiken haat hebben opgevat, (*) Lib. I, cap, 25. Herkeen hij hier berigt, be- vestigt 'hij op andere plaatfen; en door zijn geheele werk heen doet hij her blijken, dat de zware fchattin- ‚gen, welke er gevorderd werden, en de verregaande ‚knevelarijän der Christenen aan de S/aven een’ afkeer van het Christendom hebben ingeboezemd, Zie bijzon- -der ald, cap. 16. 18, 19, 21, 83. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 12I witdrukkelijk van de Sakfers, dat die door hunne gierigheid de ‚S/aver genoodzaakt hebben, om aan de Goddelijke wetten en de regering der Vorsten ge- hoorzaamheid te weigeren. Evenwel zouden de.be- woners van het Noorden misfchien veel vroeger, tot het Christendom- en dus op den weg der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving gebragt zijn gewor- den, hadden ook de omftandigheden zulks niet ver- hinderd. . Toen de Germanen het Westerfche Kei- zerrijik overftroomden en ook een gedeelte van het Oosterfche in bezit namen, waren zij wel reeds be- lijders van cHRısTus, of zij gingen althans korten tijjd, nadat zij ziclh in de veroverde landen geves- tigd hadden, tot die belijdenis over; maar nu baar- de hun de vorming van zich zelven tot het hui- feliike en maatfchappelijke leven, en de verdediging. van perfoon en goederen tegen vreemden aanval zo0- vele moeite, dat er eenec reeks van geflachten uit- ftierf, eer men er aan denken kon, om de afgoderij vit Europa te verdelgen. Voelde zich derhalve een volk door de zucht tot navolging, of door de hoop op tijdelijk voordeel niet genoopt, om daaraan vaar- wel te zeggen; of fchoten monniken en priesters te “ kort „ om: de gemoederen door beloften en bedrei- gingen over te halen; men werd zelden door ge- weld. van wapenen gedwongen. KAREL de groote gaf eerst regt het voorbeeld van onvermoeiden ijver , om,de heerfchappij van cHrısTus, het koste, wat het wilde, wit te breiden; en nu traden andere Vorften in zijne voetflappen. Maar de oorlogen en WO» 122 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. woelingen in het binnenfte van Duitschland belet- ten hen iets meer te doen dan halve maatregelen te nemen: en deze weet men, dat doorgaans nadeelig werken (*). Ook in Spanje, Frankrijk en Italie verwekte de inwendige onrust te gedurigen en te moeijelijiken arbeid, dan dat men zich met het Noorden en Noordoosten van Europa veel kon in- laten. En niettegenftaande hunnen overdreven? ijver „ waren monniken en priesters, zoo hier als elders,, meestal huiverachtig, om een’ bodem te betreden „ waarop doodsgevaar hen aan alle kanten omringde , en waar zij alles behalve een’ goeden uitflag hun- ner pogingen verwachten konden, tenzij ze voor- af de landtaal aanleerden. Voorts lag het in den aard der zaak, dat zelfs de kracht van over- reding, ‚aan de uitwateringen van de Z/ve, den Oder ,„ de Weichfel en de Niemen, nog niet zeer groot wezen kon, zoo lang de meer zuidelijke be- woners van derzelver oevers het heidendom flechts ten. halve verzaakt hadden „ en de Christenleer in Denemarken en Zweden nog niet genoeg geworteld‘ was, om haar zaad als dat eener vruchtbare plant in rijken overvloed aan een? naburigen grond- mede te deelen, Nu werd dit heilzame zaad, flechts hier en daar, en wel te gelijk met allerlei onkruid,, in het gemoed van den heiden uitgeftrooid : 'maar her onkruid groeide er overheen, verftikte hetzelve mees- | ten- (*) HeLmonp zelf brengt de inwendige twisten en beroerten in aaumerking, Lib, I. cap, 4, 40. QOVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ, 123 tendeels bij zijn opfchieten, en het weinige, dat er gedijde, ftond gelijk met verlorene graankorrels , welke het gevogelte aan den weg oppikt en op een’ ledigen akker vallen laat, waar zij uitfpruiten en halmen voortbrengen, Het is derhalve met het natuurlijike beloop der dingen overeenkomftig geweest, dat Pruifen en Pommeren, en de naburige gewesten cerst zoo fpas de, met waarwelzegging van het Voorvaderlijk bij- geloof, tot het Christendom zijn overgegaan, en dus de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving hebben aangenomen, ÖOppert men nu de vraag, hoe zulks met de gedachte aan eene Voor- zienigheid ftrooke, welke Europa’s volken langza- merhand en als bij trappen tot die Befchaving lei- den wilde; wij zouden volftaan kunnen met te zeg- gen, dat. Gods ‚wereldbeftuur geenen anderen weg kon zijn ingeflagen, dan alleen door eene wonder-' dadige tusfchenkomst, zoodat zij aan den gang der gebeurtenisfen eene ongewone en vreemde rigting gave. Doch wij meenen deze vraag met cenige wederyragen te mogen beantwoorden. Of diende de aanhoudende onbuigzaamheid der S/aver niet, om van tijd tot tijd te helpen verlioeden , dat men in fommige landen van Europa tot eene doodelijke werkeloosheid verviel ? Bragt dezelve niet te weeg, dat bij de ontvolking , welke de kruistogten een groot gedeelte van dit we- relddeel deden ondergaan , in het Noorden geheele ftre- ken 124 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. ken waren, die hiervan weinig of geen het minfte letfel hadden ,„ of waar althans eene genoegzame magt in gereedheid blijven moest, om elken aanval der woeste heidenen af te kunnen weren? Zouden de bewoners dier Noordfche gewesten misfchien aan de belijdenis van het Christendom niet eerst later deel hebben gekregen, opdat zich het gezag van Rome niet te verre uitftrekken en hetzelve niet te vasten grond in de gemoederen bekomen mögt? Zou me- nigeen dezer landen mogelijk tot in de twaalfde eeuw of nog langer aan de afgoderij zijn overgelaten , opdat de zucht tot Godsdienstige vrijheid, door langdurige dienstbaarheid aan den Paufelijken ftoel , niet geheel verloren raakte, maar integendeel meer dan elders ftand hield? Het is althans opmerke- ljik, dat, geliik Zwirferland, Hesfen, Thuringen en Sak/fen, waar het Christendom veel later dan elders ingang vond, juist dit ftreken waren, in welke de groete kerkelijke omwenteling van de zes- tiende eeuw is aangevangen (*); zoo ook het Pro- testantismus, al kort na dezen aanvang der hervor- ming, in Pruifen, Pommeren en naburige gewes- ten een” zijner voornaamfte. zetels. gevestigd heeft en daar tot op heden gebleven is. Doch al ware iemand genegen, om dit alles te betwijfelen of te ont- (*) Dit is de aanmerking van ZscuokrkE, Gefchied- kundig. tafereel van den tegenwoordigen toefland des Christendoms over den geheelen aardbodem, bi. 18, 1% OVER DE SCIHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. 125 onfkennen; het zou de kracht varı ons betoog op geenerlei wijze verzwakken. De Zedelijke en Gods- dienstige Befehaving van EUROPA is daardoor in haren voortgang niet belemmerd geworden , dat in fommige afgelegene ftreken van dit werelddeel ,„ diep in het Noor- den en .Noordoosten enaan de uiterfte zoomen van het- zelve, de kluisters der barbaarschheid nog niet te ver- breken waren. Hetis hiermede bijna eveneens gelegen, als met het menfchelijke ligchaam „ welks onderfchei- dene deelen onderling eene zoo naauwe betrekking heb- ben: wanneer maar het hart met de daaraan gren- zende vaten in een’ ftaat van gezondheid is, dan zal het zamenftel in zijne ontwikkeling niet geftoord wor- den, al ziin de meer verwijderde en uiterfte leden ook eenigermate 'gekwetst of befchadigd. ‚Maar zoo nu de gefchiedenis der Slayifche volken tegen ‚de gedachte, dat Gods Voorzienigheid Euro- ps langzamerhand heeft willen befchaven, al geen bet minfte bewijs oplevert; zulk een bewijs zou men mogelijk daar vinden kunnen, waar het met de zaak des Christendoms, en dus ook met die van Zedelijkheid en Godsdienstigheid merkelijk is achter- vitgegaan. Er zijn toch ook /anden, waar de Be- Schaving genoodzaakt is geworden, zich een’ gerui- men tyjd te verbergen of te verwijderen. En bijal- dien de loop der dingen ergens van eene blinde noodzakelijkheid fchijnt te hebben afgehangen , dan is het in die oorden, Welaan! onderzoeken wij , hoe 126 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ, hoe het hiermede. gelegen zij. Welligt gebeurt het ons juist in het donkere de heerlijkfte lichtftralen te ontdekken. - Gaan wij dan. van het Noorden naar het Weste- tijk fchiereiland, en vestigen wij het 0og op die lan- den, waar ons thans de kaart de Koningrijken Span- jeen Portugal aanwijst! Ten tijde van den. val des Keizerrijks waren dezelve, gelijk wij gezien hebben (*), feenige bergachtige ftreken uitgezonderd) benevens het Zuidwesten van Frankrijk , van de Loire. af tot de Pyreneön toe, onder .de heerfchappij der Yi- figothen, dewijl ook de ‚Sweven, oflchoon. nog. door een’ eigen Koning geregeerd, de oppermagt van dezen erkennen moesten. Maar er verliepen fe- dert niet meer dan vijf en vijftiig jaren, of er ont- ftond eene geheele verandering. Met den dood van EURIK, ten jare vier honderd drie. en tachtig, was de glorie des Rijks reeds beginnen te tanen. De Fran- ken, in Galli ingedrongen zijnde, en het eene ge- west na het andere overmeesterd hebbende, hadden ook de landen aan gene zijde der Loire niet onaan- getast gelaten. Eindelijk behaalden zij in ecnen veld- flag bij Narbonne zulk eene volkomene overwin- ning, dat. de Vifigethen, na reeds de toevlugt - tot den grooten 'THEODORIK 'genomen te hebben, ge- .(*) Gefchiedenis der Zedelijke en Godsdienflige Befcha- ying, enz. I. D. bl, 4zı. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, 127 genoodzaakt waren, om het gebied aan deze zijde der Pyreneön, Septimani& witgezonderd, geheel op te geven en naar gene zijde te wijken. Daar von- den zij thans niemand, die hun de heerfchappij be- twistte, wijl de zwakke bezettingen , welke de Ro- meinen in fommige fteden gehad hadden „ reeds lang te ondergebragt (*) en de ‚Sueyen fteeds in zekere onderhoorigheid gebleven waren. Doch wat gebeurt ‚er? Een Ostrogothisch legerhoofd, THEUDES, be- klimt den-troon; en daardoor zoowel als door ande- re omftandigheden ziet men de bronnen van inner- - lijke tweefpalt geopend, waaruit weldra de verder- felijikfte gevolgen voortvloeijen. Gelukzockers ma- ken zich, door vleijerij der grooten of de kracht der wapenen, van het Opperbeftuur meester. Maar die mogen het een voorregt rekenen, zoo zij alleen met wederwaardigheden te kampen en hunne verme- telheid niet door het ondergaan van cen’ geweldigen dood te bocten hebben. Er ontftaan verfchillende partijen, die niets minder zoeken, dan elkander door list en bedrog ten onder te brengen, en wat haar tegenftreeft wel eens met de woede van leeuwen en tijgers verfcheuren. Buitenlanders worden te hulp geroepen en laten zich de gelegenheid niet ontflip- pen, om, onder den fchijnfchoonen naam van bond- genooten, hun gebied uit te breiden. Van den kant der (*) Men zie hier LEMBKE „ Gefchichte von Spanien. I. B. s. 43, 44. | 128 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPORDEN , ENZ der Middellandfche zee dagen Griekfche legerbenden onder LIBERIUS , Krijgsoverfte van Keizer JuSTINI+ AAN 0p, en nestelen zich aan de 'kusten. Ten Westen weten zich de ‚Swever van het hun opgelegde juk al- gaande wegs losfer te maken, tot dat zij zich ,„ onder CARRARIK, het regt van een onafhankelijk volk toeligenen en het Arianismus met de belijdenis der Roomfche Kerkleer verwisfelen. Doch dezen ziin te zwak, om het juk geheel af te fchudden ; en hunrie woelingen hebben geen ander gevolg, dan dat de fchaduw van gebied, welke zij tot dus verre behouden hadden „ ten jare vijf honderd vijf en tach- tig geheel en al vernietigd wordt. De Gricken zijn naauwclijks aangeland, of vinden in hen, door wie zij geroepen waren, hunne vijanden, en meer 'en meer in de engte gedreven, hebben zij moeite ge- noeg, om zich eene reeks van jaren aan de kusten te handhaven. LEuUWwEGILD zwaait ten laatfte als onbepaald alleenheerfcher den fchepter over bijna ge- heel liet fchiereiland, en tevens over dat gedeelte van Galli&, hetwelk zijn broeder hem heeft nagelaten. Doch dit belet niet, dat er van tijd tot tijd if de hem’ onderhoorige landen onlusten ontftaan. In- zonderheid baart het verfchil van geloofsbelijdenis hem huifelijke tweefpalt, die tot de bevolking overflaat en een. burgertwist wordt, welke hij- door de ont- hoofding van eenen zijner beide zonen niet fmoren kan. Zijn andere zoon, RECCARED, die hem bij zijn Tterven opvolgt, geeft, reeds in het eerfte jaar zij- OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN., ENZ, 129 zijner regering (*), aan de mecrderheid zijner "on- derdanen gehoor, en gaat tot de Roomfche Kerk over. Eene groote menigte van ‚Sueven (+), Zoo wel als van Vifigothen, treedt: onverwijld in zijne voct- €) Scuuosser fchrijfe t. a. pl. II B. s. 301, dat RECCARED Zich eerst in Aes vierde jaar zijner regering voor de regtzinnige leer verklaard heeft. Dit is eene kleine vergisfing, waartoe het Chronicon Joannıs Abbar. Biclar. apud canısıum, Tom. I. p. 341. welligt on- fchuldig aanleiding gegeven heeft, wijl daar verhaald ‘wordt, dat het Arianismus op de Kerkvergadering te Toledo ,„ in dat jaar gehouden, volgeı.s den uitdrukkelij- ken wil van den daar tegenwoordigen Koning, eene eenparige veroordeeling heeft.ondergaan: terwijl RECCA- RED zeif eene regtzinnige geloofsbekentenis afleide, Maar herzelfde Chronicon zegt pag. 340 letterlijk, .dac RECCARED in het eerste jaar zijner regering, de tiende maand, met Gods hulp, Katholijk geworden is. Het- zelfde leeren ons ook ısıporus Hispalens. in Chron. ad ann. 635. en GREGOR. Turon, Histor. Francorum, als wij Lib. VIII. cap. 43, 46. Lib..IX. cap. ı, 2, 15, 16, 17, 20 met elkander vergelijken. En in her Chronicon Reg. Goth. ex Cod. Moissiac,, bij BOUQUET, Rer. Gall. et Franc. Script. Tom. II, p. 705 ftaat ins- geliiks, dat hij bij den aanvang zijner regering het Catholicismus aannam. WVoorts zie men LEMBKE t, a. p, s..78, 79, 83, waar de zaak zeer juist wordt uit &du gezet. -(}) Er is wel .geen twijfel aan, of ren’ tijde van CARRARIK zijn er vele begunstigers van het Artanismus ll, J on» .130 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, voetftappen.. En ra verloop van cenige jaren is het Arianismus,, niettegenftaande de pogingen var en-, kele Bisfchoppen en Staätsmannen om het in wezen te houden, in. het fchiereiland bijkans geheel uitge- ftorven. Wie verheugt zich nu meer dan het Op- perhoofd der Christenheid op den Paufelijken ftoel ? En Rome verkriigt 'zeker eene onfchatbare aanwinst,, nu zich groot en klein als gehoorzame kinderen aan dien geestelijken Vader onderwerpt. Doch de over- gang tot het Catholicismus vloeit bij den Koning en ziine hovelingen veel min uit vroomheid dan uit ftaatkunde voort: en de domme menigte laat zich blin- delings door het voorbeeld harer leidslieden wegfle- pen. Deze bekeering is dus niet veel beter dan die der V-oorouders geweest, toen zij, het Heidendom verlatende, de leer van Arıus aannamen, Zij hou- den zich nu aan een ander geloofsformulier ; maar ten aanzien van hart en wandel blijven zij dezelfde. Even- onder de Sweven overgebleven; en, door LEUWEGILD aangemoedigd, zullen die het hoofd hebben opgeftoken, Maar nu deszelfs zoon RECCARED tot het Catholi- cismus overging, achtten zij het niet geraden aan het algemeen gevoelen langer we£rftand te bieden. In her zoo evengemelde Chronicon joannıs Biclar. vinden wij althans van de Sueven en Gorthen, als tot de eenheid der Kerk geroepen, gelijkelijk melding gemaakt : en een fchrijver van later tijid, MARIANA, de rebus Hispaniae. Lib.. V. cap. 14 fpreekt ook uitdrukkelijik van de be- keering- der nog Ariaanfche Sweven. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. I351I Evenwel moeten wij deze geloofsverecniging als eene heilzame gebeurtenis aanmerken „ voor zoo ver zii aan de burgerlijke tweefpalt over een voornaam twistpunt een einde gemaakt, en voor de bewoners van het fchiereiland, en het daarmede verbondene Septimaniö, hetwelk dien ten gevolge al mede tot het Catholicismus is overgegaan, den weg tot het genot van die rust en dien vrede gebaand hecft, welke er vereischt werden ,„. om het rijk van de nog overige of nieuw. opgekomene vijanden te ontdoen en aan de maatfchappelijke befchaving ‚met gewensch- ten uitflag te arbeiden. Van tijd tot tijd verloren nu de Grieken die vaste plaatfen, welke zij tot dus‘ verre, meestal digt aan de zee, bezet gchouden had-: den, tot dat zij ten jare zes honderd drie en twintig door swiınTıLa genoodzaakt werden hunne. bezit- tingen op te geven en naar elders te verhuizen. De Vasconen en ‚andere woelgeesten of afvalligen zagen hunne pogingen, om zich van de. gehoorzaamheid aan de oppermagt te ontflaan, ftceds verijdeld, en zich tot eene fchandelijke vlugt naar hunne fchuil- hoeken gedwongen,„ zoo vaak zij een’ ftrooptogt of opftand gewaagd hadden. Er traden onder de Ko- ningen ook zulken op, die de algemeene welvaart der maatfchappij, de zaak van letteren „ kunsten en wetenfchappen en de verbetering der zeden groote- lijks behartigden. . De landzaat bekwam, door de 207g van RECESWIND, een wetbock, hetweik de bijzondere belangen trachtte te vereenigen en voor al de. onderdanen in &ene gelijke mate gold. Oproer , EEE la gC« 132 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. geweldenarij en koningsmoord werden met menig an- der kwaad van tijd tot tijd nadrukkelijk tegengegaan. De Geestelijkheid, welke federt den overgang der Sueven en Vifigotken tot de Roomfche Kerk in aan- zien en vermogen geklommen was, maakte zich te dezen opzigte bijzonder verdienstelijk. Doch dezelf- de Geestelijkheid wist. zich niet binnen de bepaalde grenzen te houden, maar matigde zich hoe langer hoe meer een gezag aan, hetwelk alleen aan de be- ftuurders van den Staat en wel allereerst aan den Koning toekwam. Zij plaatste zich aan het hoofd der ijveraars voor eene reeds diep verbasterde gods- dienstieer en voor bijgeloovige plegtigheden en ge-. bruiken, welke in het Christendom waren’ ingedron- gen. Zij deed, tegen al wie var de kerkbefluiten. afweck „ geftrenge vonnisfen uitfpreken. Zoo maak- te zij niet alleen Vorsten en Edelen aan hare veror- deningen onderdanig; maar beheerschte ook een elks geweten. En zocht zij fteun bij den Paufelijken Stoel, die werd haar niet geweigerd. Intusfchen had zij er gedurig de blijken van, dat zij de wereld. naar hare willekeur niet regeren kon. Meende zij het Rijk van alle ongeloof of ketterij gezuiverd te. hebben; er bleven nog altijd wortels over „ die fpoe-. dig weder uitfproten, en met al hare bedrijvigheid was zij niet in ftaat die geheel uit te roeijen. Zoo fchost zij ook te kort in de bereiking van een. loffelijik doel, om, namelijk, de troonsopvolging voor de toekomst, te verzekeren en de onlusten uit de maatfchappij te weren, Wettige Koningen werden meer -OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 153 meer dan eens door verraders van kroon en leven beroofd, of althans door zulken vervangen, die zich het gebied ;wederregtelijk toeäigenden. Niette- genftaande al de uiterlijke cenftemmigheid in het ge- loof, ontbrak het aan de behoorlijke breidels „ om de driften te temmen en de gemoederen te we£rhou- den van onrust en verwarring aan te rigten. Inzon- derheid zien wij het Rijk, na RECEswınDs geluk- kige regering, door onderlinge verdeeldheid van een gefcheurd. WamsA, wien men het opperbeftuur tegen zijnen zin heeft opgedrongen, wordt in de noodzakelijkheid gebragt,„ om een? vervaarliiken op- ftand door een’ bloedigen ftrijd te dempen, en ten laatste het vorstelijk gewaad met eene monnikenpjj te verwisfelen. List en huichelarij zijn de wapenen, waardoor zijn opvolger zich in de onregtmatige be- zitting van den troon zoekt te handhaven. Ook onder de Kerkelijken ontbreekt het aan geene muiters en zamenzweerders, die: het heil der maatfchappij aan hunne woeste driften opofferen. In die maat- fchappij zelve waren de oude deugden der Germanen met der tijd verloren gegaan, zwakheid en weckelijk- heid voor de oorfpronkelijke kracht en manhaftigheid in de plaats getreden. Onnatuurlijke zonden hadden | den, zoo zeer geprezenen, kuifchen zin der Gotken verdrongen. Heidenfche afgoderij verving Christe- liike vroomheid: en de Geestelijkheid, verre van voor het volk een voorbeeld van ftichtelijken wan- del te zijn, overtrof de overige ftanden nog in zwelgerjj, overdaad en wereldsgezindheid. Zoo al- '134 .OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. algemeen was de ellende geworden, , dat velen hun aanwezen voor een’ last hielden, en flechts in den zelfmoord hunne redding zagen. Met deze kleuren fchilderen ons de oude: boeken, volgens LEMBRE’S Opgave (*), de dagen van Ecica’s rege-’ ring. Hoe fehromelijk neemt nu nog het kwaad onder het anders niet verwerpelijk beftuur van des- zelfs zoon wırıza toe! Hiervan vertoonen zich al- lerwegen de blijken, vooral na ’s mans overlijden, Met den eerbied voor de Geestelijkheid is’ ook de eerbied voor de godsdienst uit de harten: der menigte uitgewischt. Eene eigenliefde, die geene palen kent, onderdrukt alle gevoel van liefde voor het Vaderland. De afftammelingen van verftooten Vorsten zien tot herkrijging . hunner wezenlijke ‘of ingebeelde regten naar hulp van. buiten om. De .grooten des rijks fpannen, ter voldoening hunner heerschzueht of gie» righeid, met hen zamen. Ook de Joden, de thans nog meer dan te voren verdrukte en mishandelde Joden (+), vinden geene andere uitkomst , dan door een (*). T.2.Pp. 8 114, 215. (+) Het allertreurigst lot. was, namelijk, aan de Joden ten deele gevallen, nadat EcicA de Geestelijkheid en den Adel ten jare 694 te Toledo bijeen geroepen en hen aldaar openlijk, niet alleen als befpotters des Christendoms, maar ook als verraders van het vaderland aangeklaagd had. Er werd in de Kerkvergadering (als "het ware een rijksdag) befloten, dat men al de Joden, van hunne bezittingen beroofd, met vrouwen en kinde- ren QVER DE :SCHIJNBARE. TEGENSPOEDEN, ENZ« 135 een: volk in te roepen, waaronder hunne geloofsge- nooten elders flechts fchatting te betalen. hebben „ om bij de leer hunner vaderen "te kunnen blijven.. In een woord., ‚het ftaatsgebouw is aan alle kanten on- ren tot flavem maken, de kinderen, van de ouders ge-. fcheiden, aan Christenen ter opvoeding overgeven, en volwasfen zijnde, met de zonen .of.dochters van dezen in den echt. verbinden zou (Concil. Toletan.. XVII. cap. 3.). Het zij verre van mij, dit: volk van fchuld te willen vrijfpreken: doch dat hetzelve de leer var curıstus (fmaadde, en reikhalzend: naar de Arabieren‘ als verlosfers uitzag, is niet te. verwonderen „ wanneer: men aan de barbaarschheid denkt, waarmede zij reeds: zoo vele jaren behandeld waren, Sısesur had, meer dan drie vierden van: eene eeuw 'geleden, het fein der: vervolging opgeftoken, toen hij niet alleen de -verorde- ningen van RECCARED vernieuwde en vermeerderde (Leg. Wisigoth. Lib, XII. Tit. 2. 1, 4—14); maar bo- vendien dezulken „ die zich binnen den tijd van. een jaar- niert doopen lieten, met de ftraf van. geefeling,, hoofd- fchering,, verbanning, en verlies van goederen bedreigde, en hevige verirenfchingen tegen zijne opvolgers uit- fprak, die van zijne befluiten afweken (Lzg. Wisi- goth, ibid. Tit, 3.1. 3. Baronı Annal. Eecles. ad ann. 614. n. 46.). Dit. had. hij wel in her eerste jaar zijner regering, vol: heiligen ijver, gedaan, misfchien ook eenigermate om ide Geestelijkheid te believen (Leg. Wisigoth. Lib. XII, Tit. 2. 1. 14.). De Geestelijkheid zeive had zulk eene uiterste. geftrengheid, welligt op. het. voorbeeld van den beroemden ısınorus , afgekeurd | (Com- 156 OVER DE. SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, ondermijnd .en behveft nog maar &nen fchok, om geheel uit de gebindten te raken. Dien fchok geeft de dood. van wırıza. ROoDERIK zet zich nu ge- welddadig op den troon. De zonen des overledenen Ko- (Concil. Tolet. IV. cap. 57. cancıanı, Barbar. Leg. Antig. Vol. IV. p. 187.). Ja wij moeten .vit de gedu- rige klagten, die er op de Kerkvergaderingen over de Joden inkwamen, en uit de eigene taal van .EGICA (Harpumn. Act. Concil. Tom. III. p. ı810, 1811.) op- maken, dat deze wet, bijaldien de infteller zelf in den loop van het jaar niet tot eenigzins andere gedachten gekomen is, althans, even als alle dergelijke fcherpe plakkaten, met der tijd hare kracht verloren heeft; zoo- dat wij.te dezen aanzien mer het gevoelen van scHLos- SER, t. 4. P. S. 304, 305 niet kunnen. inftenimen, Doch het gedrag van sısEBUT toont ons ‚echter den geest van bitterheid, welke de Yisigorken bezielde, toen zii de. Roomfche Kerkleer hadden aangenomen, . Strafte men de Joden, hetzij die het geloof der vaderen hard- nekkig vasthielden, of, den doop ondergaan hebbende, weer van het Christendom afvielen, al niet met geefe- ling, ‚hoofdfchering , verbanning .of verlies van goede- ren; men ‚maakte het hun echter zoo bang, dat zij wel het land ontvlugten of zich geveinsdelijk bekeeren moesten. Zoo ging het velen ook. onder RECEswIND, die al mede eene wet had uitgegeven, om hen in de engte te drijven (Leg. Wisigoth. ibid. Tit.o. 1. 15, 16.). Her is waar, de vierde Kerkvergadering te Toledo be- floot _we!, dat men aan de Joden. geen geweld behoorde aan te doen; wiil ze volgens eigene keuze, en niet te» OVER DE 'SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 137 Konings trachten hem var die hoogte af te ftooten; doch in zich zelven zwak zijnde, zoeken zij hulp bij de Arabieren. -Deze worden dan van over zce naar het fchiereiland gelokt. Zij komen, ftrijcen en tegen wil en dank moesten behouden worden; maar dit befluit betreft eenig en alleen die foort van vervolging, welke sısegurT in het bijzonder bedreigd had, ScHRoEcKH merkt (t a, p. Th. XIX. S. 306.) daarom te regt aan, dat de leden dier Vergadering de heerfchende gronditel- lingen ziet geheel verloochenen konden, Zij bepaalden, nameljk, behalve andere onregtvaardige middelen om dat volk langzamerhand wit te roeijen, (cap. 60), dat men de kinderen ‘aan de ouders ontnemen en in de kloosters of huizen der Christenen opvoeden zou, om ze tot her geloof te brengen. Zoodanige wetten waren echter ook nog te geftreng, dan dat zij in allen opzigte konden voltrokken worden. Er werd derhalve vijf jaar naderhand op eene andere Kerkvergadering (Conc. Toler. VI. cap. 3.) befloten, dat in het vervolg ieder Koning bij zijne komst- op den troon, de belofte doen zou, van niemand, dan Äarholijken, in zijn Rijk te zuilen dulden. Doch wanneer fommige fchrijvers (LEMBKE, t., a. p. S. 95. KRUSE, Atlas zur Uebersicht der Geschichte u.s.w. op hetjaar 638.) het zoo laten voorkomen, alsof men nu met gemeene overeenftemming een vonnis ter uitroeijing der Joden geflagen, en daardoor eene nieuwe bepaling gemaakt had; fchijnen zij de zaak niet regt begrepen te hebben. De Leden der vergadering deden, na het zoo evengemelde befluit genomen te hebben, niets meer, dan dat zij de vorige verordeningen uit- druk- 1339 OVER DE.SCHIJNBARE, TEGENSPOEDEN; ENZ4 “en overwinnen. Doch de pligten van’ bondgenoot+ fchap vergetende, maken zij zich meester van- al wat zij. veroveren. En ten jare zeven honderd elf ves- drukkeliijk bevestigden. Zij keurden het dus werkelijk af,.dat. er tot bekeering der Joden aan derzelver perfo, ‚ nen of goederen geweld gedaan werd; maar bevalen echter op nieuw de aanwending van alle overige harde middelen, door welke men voor vijf jaar verftaan had de ‚onbuigzaamheid van dit volk te moeten tegengaan, En die middelen waren het ook, door welker onver- moeid gebruik een.elk, die tot den troon kwam, vol- gens hbunnen wil, beloven moest, dat hij het ongeloof uit het Rijk zou zoeken te weren. Zoo fchijnt altbans SCHROECKH. (t, 2. ‚pP. S. 308,). te erkennen, dat men deze bepaling uitleggen kan: en wij.zien:ook geen’ an- deren weg, om: de ftrijdigheden behoorlijk te vereffenen, Nu mogen cuHıntıL.a en anderen in "hunnen .dollen ijver,wel verder zijn gegaan; maar meer dan. &&ne Kerk- vergadering heeft er zieh mede vergenoegd,, het oude befluit te herhalen .(Conc., Tolet. VIII. cap; 12. XH, cap. .9.), Intusfchen zal niemandıer aan twijfelen, ‚of zulk. eene volharding alleen den Joden reeds een ramp- zalig lot. verwekt hebbe,. al rekent, men de geweld- dadigheden niet eens, die. hum, hetzij bij oogluiking, hetzi; op, hoogeren. last, zijn aangedaan.. Doch de bo, vengemelde zeventiende . Kerkvergadering. deed de maat hunner ellende .overloopen. Zij mogten tot. dus verre al niet gegeefeld, gefchoren, verbannen, van hun ci- gendom beroofd, zij mogten in her leven gelaten zijn; zij waren nu gezamentlijk tot flavernij veroordeeld. OVER DE-SCHIJNBARE FEGENSPOEDEN., ENZ. 159 vestigen 'zij hunne heerfchappij op. de puinen van het Rijk der Fifigothen. Het .is hier de plaats niet, om ons met eene breedvoerige befchrijving varı de heerfchappij der Arabieren in het Westelijk Europa, of van de wij- ze, waarop zij tot dezelve gekomen zijn, in te la- ten. Nadat zij het Zs/amismus ,„ als deszelfs ijverige en ftoutmoedige voorftanders „ door geheel het Noor- den van Afrikas tot. aan den grooten Oceaan ver- breid en aldaar zoo wel de Berbers als de Grieken ender het juk gebragt hadden, namen zij de cerste - gelegenheid de beste waar, om hun gebied ook aan de overzijde der zee te vestigen. Zij ftaken dus, ep de ontvangene uitnoodiging, Om RODERIK vall den troon te ftooten , door eene groote menigte van Berbers ‚verfterkt, onder TAREK Ben zEJan (*), een bekwaam en onverfchrokken: Krijgsoverfte, de Straat van Gibraltar over, en deden, zonder groo-= ten we£rftand te ontmoeten, «ene landing aan de tegenoverliggende kust, : Roperık dacht ze met Over» . €) De onderneming van TARIF Abu zara ga ik met ftilzwijgen voorbij , omdat hij met zijne vijf honderd man. weer naar Afrika Is terug gekeerd; maar ik twijfel echter niet, of GıBBoN, #Ae History &c. Vol. IX. p. 421 sqq. dezelve te regt van die: Onder TARER. Ben zEjap onderfcheiden heeft. Zie LEMBKE t. a. p. $. 358, ScuLosser moest derhalve in zijne doorgaans. voortref. feliike Weirgefchichte, 11 B. s. 320, 321. OIBBON Zoo he- 140 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. overmagt te verdrijven; maar welhaast werd deszelfs leger geheel verflagen, moest hij zelf er het leven bij inboeten, en was het lot var het fchiereiland beflit. Van den fchrik, welke de Christenen we- gens de geledene nederlaag bevangen had, gebruik makende, wisten de Muhammedanen, door onder- fcheidene aanvoerders geleid en door de Joden vooral geholpen, hunne overwinningen voort te zetten, veroverden zij de eene aanzienlijke en fterke ftad na de andere, en onderwierpen zich ten laatste bijna het ganfche fchiereiland. Eerst werd Aispalis , daarna Corduba de hoofdzetel des rijks. Stroomen van vreemdelingen bragten van tijd tot tijd wit alle wereldoorden eene nieuwe bevolking voor fteden en landerijen en eene nieuwe aanwinst van manfchappen voor de krijgsmagt aan. "Weldra trok men de Py- reneön over, nam bezitting van het Narbonnefilche en vervolgde zijne veroveringen en ftrooptogten tot aan de overzijde van de Zeire. Wellist zou thans geheel Frankrijk, ja geheel Europa, in de magt van de Muhammedanen vervallen zijn, waren zij door KAREL MARTEL Op den weg der zegepraal niet geftuit en meermalen geflagen geworden. Doch nu hevig niet berispt hebben ; en begaat ook daardoor. eene in het oog loopende fout, dat hij TAREK met niet meer dan twee duizend man acht dagen lang tegen RODERIK firiiden en eindeliik overwinnen doet. Hij fchijnt bij vergisfing 2000 in plaats van 12000, of, zoo als er elders ftaat, 20000 gelezen te hebben, OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ, 141 nu mogten zij zich voortaan, aan dezen kant der Pyreneön, in een’ wijderen, of engeren om- trek, nog voor cene poos vastnestelen, of hunne ftrooptogten fomwijlen tot diep in het land herha- len; zij moesten echter de palen van hun gebied hoe langer hoe meer intrekken, en konden het zelfs niet beletten, dat de Franken weldra in Catalonie en elders een’ fterken voet kregen. Bovendien had eene kleine magt, die na den ondergang der Yijigo- thifche heerfchappij in de gebergten van Asturie ontvloden was, met pELAcıus aan het hoofd (*), een onafhankelijk rijk opgerigt. Van daar had zij | zich , : (*) Zoo fpreken, zoo ver ik weet, ook de nieuw- fte fchrijvers met gemeene overeenftemming: en noch het ftilzwijgen van ısınorus Pac., noch ‘de fprookjes, die men in later tijd verzonnen heeft, geven ons vrij- heid, om met Kocu t, a. pl. p. 5I PELAGIUS voor een verdicht wezen te houden. 142 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 