title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: 3) Zie hierover colebrooke, on the Indian and Arabian divieione qf the zodiac in de Mise, esa, II, 863. Het is volgens de verschillende optellingen de zestiende or negentiende ster. — Ik lees met friedesich weradja, hetgeen ligt nit wairadja kan ontstaan zijn; over Wirädj verg. men lassen, III, 430. Een ander voor- beeld: wairakonamoehöerta haa)t a. weber, Z. d. D. M. G., X, 601 aan. Volgens COI.EBROOKE, II, 864, verdeelen de astronomen de maanmaand in zeven verander- lijke karana y van de eerste is taittiia de vierde. Digitized by VjOOQIC 106 VEBDRBB GESCHIEDSNI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. vermoedelijk tot 1310 in het bezit der heerschappij gebleven is, en dat hem Moending Wangi opgevolgd is, en tot ongeveer 1320 legeerde 1). Door welke omstandigheden deze veraiidering van bestuar is veroorzaakt, is onzeker. Na den dood van Moending Wangi had er eene verdeeliog van het rijk plaats , door dat zija zoon BraWidjaja Tjijoeag Wanara zijnen broeder Baden Tandoeraii verdreef 9 waarna deze de stad Madjapahit stichtte 2). Deze kreeg hulp van eenen vorst van Toeban^ die verheugd waa eenen af* stammeling der koninklijke familie te kannen bijstaan. De oudste broeder van Baden Tandoeran werd later door BraWidjaja Tjijoeng Wanara verdreven, en begaf zieh naar Madjapahit, waar hij van zrjn jongereu broeder een gebied längs de iSa^a-rivier als leen ont- ving en den titel Arja Pandar. Later onderwierpen zieh vele hoof- den aan Baden Tandoeran ^ zoodat zijne heerschappij zieh tot aan de rivier Pamali in Bröbös uitstrekte 3). lets later werd hij door zijnen stief broeder BraWidjaja Tjijoeng Wanara aangevallen; in den slag, die tasschen de beide broeders voorviel, zal denkelijk de overwinning aan de zijde van Baden Tandoeran zijn geweest , daar volgens het in 1247 der Javaansche aera (of 1325) geslotene ver* drag het grootste gedeelte van het eiland aan hem werd toege* kend 4). De zuil, die ter herinnering aan dit verdrag werd op- gerigt^ wordt nog bij Toegoe^ eenige palen ten westen van S^marang 1) Zie boven, p. 102. 2) Zie boven, p. 99. In de overleveringen der Soendanesen komt een zeer oit- voerig, maar weinig geloofwa ardig berigi voor van de verandering, waarvan hier spraak is (II, 100 vlg.). Het rijk heet hier Badjong Galoeh. De naam van den koning ishier Radja Galoeh of Pamekas; die zijner zonen Arja Banga, Raden Tandoeran enTj^oeng Wanara, van welke de laatste de zoon eener bijzit was en aan een, door hem op onregtvaardige wgze gedoode , kluizenaar had voorspeld , dat h\i z^juen vadef zon ombrengen. Volgens dit berigt werd de vader van l^ijoeng Wanara eveneens in eene ijzeren kooi gesloten , maar niet verbrand ; hg overleefde den strijd zgner zonen , die ongeloofelijk genoeg langen tijd met elkander zonder troepen voehten, tot dat een verdrag tasschen hen tot stand kwam, waarvan de bepalingen met de in den tekst medcgedeelde overeenkomen. Zie pag. 98 en 99. 3) Raden is een titel van vorstelyke porsonen, battles, I, 369. 4) Zie bovcn, p. 99, 102. De oorlog tnssehen de beide broeders danrde onge* veer van 1320 tot 1825. *— £ene afbeelding dezer znil vindt men bg battleSi II, 52, pl. 15. Digitized by VjOOQIC DE DTNi^STIB VAN HABJAPAHIT. 107 gevonden. Dit verdrag schijnt slechts tot aan den dood van Bra- Widjaja Tjijoeng Wanara van kracht te zijn gebleven, daar de hoofden ten oosten van de rivier Pamali zieh uit zucht naar zelf- behoad later aan den koning van Madjapahit onderwierpen 1). Zij leverden hem ook de kanonnen nit^ die voor kenteekenen der koninklijke waardigheid werden gehenden en nog in het bezit zijn van den Soesoe&oenan , den te Soerakarta of Salä residerenden zoo- genaamden keizer van Java 2). Het oproer^ dat door Batoe Dewa na het vertrek van Arja Babanga in Qaloeh beproefd werd^ had weinig gevolg, en hij werd gedwongen zieh aan den koning van Madjapahit te onderwerpen. Om te bewijzen, dat de overleveringeu over het stiebten van dien magtigen Javaanschen staatzeer tegenstrijdig zijn, möge hier nog een kort nitt reksei uit een, in het jaar 1465 der inlandsche aera of 1543, op Bali geinaakt berigt den lezer worden mede- gedeeld 3). Het rijk draagt daarin den onbekenden naam Toe^ mapU; de vorst heet Ratoe-Sjri'DjajapoeToeia. Op hem volgde zijn zoon Sjn^Lähsikirana en op dezen Singha Sjn SJiwaboed/ia ^ Wiens jongste broeder Raden Widjaja hcet. De regerende broe- der wilde zijnen leenman Wiraradja in Soem^n^p op Madoera on- regtvaardig behandelen; daarom vorderde deze van den koning van KSdiri uit naam van Sjri'Djajakälängga^ dat hij aan zijnen leenheer den oorlog zou verklaren. Deze gaf daaraan gehoor. De koning van Toemap^l vernam de toerustingen tot den strijd en beval zijn jongeren broeder, Baden Widjaja, den vijand van de oostzijde aan te grijpen, terwijl hij zelf dit van de zuidzijde doen zou. Zijn broeder draalde z66 lang, dat hij met zijn leger 1) BA7¥L£S, II, 99. 2) Soerakarta, is het Sanskritsche Soerakreta („door goden gemaakt**); Soisoeh^ hoenan of Soesoenan beieekent „de te vereerene of aan te biddene." 8) SA?FLE8, II, 105 vlg. Ik merk op, dat ik de Sanskritsche namen overal, waar het mogelgk is, herstel; daarbij moet men niet vergeten, dat in het Javaansch de geadspireerde consonaoten ontbreken, in plaats van de a : o of a nitgesproken wordt en dat de qaautileit niet zelden onjaist is. Bg baffles Iniden die namen : Sri Djaja Poeroesa, Sri Ikkai Kirana, Sang Srie Siwaboeda, Raden Widjaja en Sri Djaja Kaiong, — RtUoe is een koninklgke titel. Digitized by VjOOQIC 108 VEBDBR1S GBSCHIBDBNIS VAN DEN INDISCHBN ABCffIPBL. te laat aankwam, terwijl hij zelf in den slag viel, dien hij aan den koning van Odiri leverde ; zijn broeder werd door hem en tevens door zijnen veldheer Obo M^ndarang aangevallen en op de vlngt geslagen; hij zocbt eerst een toevlugtsoord bij Wiraradja en begaf zieh op raad van dezen naar Ujajakälängga , die hem vergunde, zieh in het woud neder te zetten, waar hij wilde. Hij stichtte daarop de stad Madjapahit, waarvan de naam op de ons bekende wijze ook hier wordt verklaard I). Als vorst nam hij den titel aan Bhoepati Sang BraWidjaja; de nieuwe stad nam spoedig in omvang toe en werd sterk bevolkt. De stichter deed later eenen veldtogt tegen den vorst van Ködiri, dien hij met behulp van Wiraradja en Laksömana , den beheerscher van het onbekende ge- bied van Tatar, overwon. Na deze daad heeft hij nog lang en gelukkig over geheel Java geregeerd. Tegen de geloofwaardigheid van dit berigt pleit zoowel de late tijd der vervaardiging er van, als het verschil van de daarin voorkomende eigennamen; het eenige feit, dat op geloofwaardigheid aanspraak kan maken, is de ver- melding van een zegevierenden togt van den koning van Madja- pahit tegen Djajakälängga. Hervatten wij thans weder de geschiedenis van den belangrijk- sten van alle Javaansche staten, volgens de geloofwaardigste be- rigten. Van den tweeden koning, BraKumara of BraWidjaja, wordt slechts gemeld, dat gedurende zijne regering het vervaar- digen van den kris, het voornaamste wapen der bewoners van den Indischen archipel, tot de hoogste volmaaktheid werd ge- bragt en wel door eenen uit Padjadjaran gevlugten smid 2). Van zijnen opvolger ArdiWidjaja wordt verhaald, dat hij eene beslissende overwinning op den koning van Singapoera, Senädir- 1) Zie hoven« p. 99, noot 1. 2) RAFFLES, II, 110 vig. De eerste vorm van den naam luidt: Brokamara; ka- mära is in het geheel geen woord en kamara heteekent: begeerig; daarom lees ik ßhroekoemara , d. i. iemand, die door zijne wenkhraanwen een jongeling blijkt ie zijn (doch zie n. 1, bl. 52). — Volgens »affles, 11, 111, had een naamlooze koning kort voor Ardi-Widjaja geregeerd , welke opgave voor zoo ver van belang is dat de eenigzins te lange regering van eenigen dezer monarchen er door wordt verkort. Digitized by VjOOQIC VEBOVBRINGBN VAN ANGKAWIDJAJA. 109 gha, bevocht of liever bevechten liet, en hem schatting deed betalen. Dit is de eerste verspreiding van de heerschappij der monarchen van Madjapahit tot buiten Java. Deze vorst liet zijn eersten minister dooden , wiens zoon zieh door den moord des konings wreekte. Op hem volgde MartjaWidjaja , wiens eerste minister Gadjah Mada zieh door zijne groote bekwaamheden on- derscheidde en die een naar zijnen naam genoemd, nog bestaand, wetboek vervaardigde 1). De voorganger van dezen koning had Indragiri op Sumatra laten aanvallen, hetwelk door zijnen opvol- ger geheel werd veroverd. Yan de verschülende opgaven over den volgenden vorst zal die de voorkeur verdienen, volgens welke jßaden ÄlU Widjaja niet dezelfde is als ÄngkaWidjaja ^ ofschoon de eerste naam in alle lijsten der koningen van Madjapahit ontbreekt 2). Yoor deze meening pleit vooral, dat AngkaWidjaja als zoon van een van beiden, d. i. van Ml^rtjawidjaja of AlitWidjajay wordt voorge- steld. Onder zijne regering ging zijn eerste minister Gadja Mada voort tot heil van den staat werkzaam te zijn. De magt van dien vorst nam belangrijk toe en zijn roem werd algemeen ver- 1) KAFFLES, II, 111; daar in de Javaansche Schriften hei Sanskrilsche re door er wordt weSrgegeven, xal mirta met het Sanskritsche mrtta overeenkomen, ik lees dua Martyawidjaja, d. i. overwinnaar der menschen (Het kan ook amreto, »onsterfelijk**, »amhrosiV zijn.). — Volgeus de in dit geval naauwelijks geloofwaardige berigten der Maleiscbe jaarboeken had een koning van Madjapahit bg de dochter van eenen vorst van den berg Segoentany twee zonen verwekt; de ondste heette Raden Ino Mertawanysa en volgde zijnen vader op, de tweede was /Sacien MaaPamari, De eerste beheerschte Java , en alle hoofden van Noesa Tamara hnldigden hem. Deze naam zal niet fiali aan- dniden, maar de Maleische naam Timoer zijn, die volgens CRAWFX7£D,a descr, dicL, p. 482 de zeven Soenda-eilanden en hetmeest zuidelgke gedeelte van Sumatra bevat (???). Eene poging van dezen monarch, om het schiereiland Malaka te veroveren, mislukte. 2) KAfFLES, II, 111. Volgens een berigt is Alit- Widjaja de broeder van Mert- yawidjaja , die zeer jong aan de regering kwam , volgens een ander dezelfde als AngkaWidjaja; volgens een derde worden eenige der belangrgkste daden van Alit Widjaja aan Mertjawidjaja toegeschreven. Het eerste gedeelte van den naam is on- daidelijk; cUit geeft geenen zin en aUta zou het participinm zgn van den wortel o/, die alechts denkbeeidig is, om alam, genoeg, te verklaren. (Tot zalken onzin vervalt men, Indien men alles uit het Sanskrit wil verklaren; aUt is Javaansch fcn beteekent kUin. y. D. T.). Digitized by VjOOQIC 110 VERDEBE OE8CH1EDIKI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. breid. Eenige stammen op Sumatra, tot welke ook de op P^ lembang wonende behoorden, konden zieh niet tegen de aanval- len der Lampoeng staande hoaden; in denzelfden toestand be- vonden zieh eenige volken in het zaidelijke Borneo , daar zij een geregeld bestuur misten Beiden onderwierpen zieh aan den ko- ning van Madjapahit en erkenden zijne opperheerschappij. Zijn gezag werd later in het Oosten ook door de bewoners van Bali en Bal^mbangan erkend i). Vervolgens onderwierp deze voist het koninkrijk Soenda, waartoe ook het zaidelijke gedeelte van Sumatra zou kunnen gerekend worden; daarheen had zieh het uit* vaagsel der naburige volken , die genoodzaakt waren , hun vaderland te verlaten, begeven, en zieh een opperhoofd gekozen. Onder de regering van AlitWidjaja gelukte het eenen prins van Batömban- gan , Meuah Dali Poetik door afgezondene lieden den koninklijken kris te laten rooven; daarom werd hij, op bevel van den koning van Madjapahit, door eenen zijner leenmannen, die het thans Sidiyoe genaamde landschap Madirangin bestuurde, aangevallen. Hij werd door dezen in eenen slag overwonnen en sneuvelde daarbij; de overwinnaar vervolgde de overwonnene vijanden tot bij de hoofd- stad Matjang Poetik en verdeelde de kustlanden in districten, die aan zijnen leenheer werden onderworpen 2). De familie van den gedooden vorst van Batömbangan nam den toevlugt tot den koning van Bali in Kloengkoeng, die door gezanten hulde aan den koning van Madjapahit bragt. Daar de kris tot de koninklijke insignien behoort, kan het ons niet verwonderen, dat daarover een strijd ontstond. M^rtjawidjaja of liever Alit- Widjaja Het twee kinderen na, eene dochter, KHtjana Woengoe^ die onder den naam Kanja Kantjana Woengoe beter bekend is, 1) De tweede naam drnkt een eiland nit, dat volgens cka'wfttkd, a descr. dict. p. 27, juister Blanbangan wordt genaamd, het ligt ougeveer 18 mijlen ten noorden der noordelijkste kust van Borneo, 7^30' N. b., IS^^SO' 0. 1. van Ferro. De naam beteekent io het Maleisch j^streek der palmplanken." (Hier is Batembangan ?an Oosteiyk Java bedoeld; de etymologie van het woord is cbawfurd ten volle waar* dig. V. D. t). 2) BAFFLES, II, 112 Digitized by VjOOQIC VBEOVEftINGEN VAN AKGKAWIDJAJA. 111 en eenen zoon, AngkaWi^aja 1). De zuster werd gedurende de minderjarigheid van hären broeder regentes. Gedurende haar best nur verzette zieh een prins van Bal^mbangan^ Menak Djingga, tegen haar, onderwierp eerst Praba Lingga en daarna het geheele aan Madjapahit onderworpene gebied tot aan Toeban. De over- winnaar bragt de hoofdstad Madjapahit van alle zijden zeer in het naauw en bood der prinses zijne band, welke echter door haar om zijne leelijkheid werd afgewezen. Zij gaf de voorkear aan Damar IFoelan 2), den zoon van een braven man, met name Oedara, daar hij haar beloofd had, baren vijand te zullen doo- den. Hij hield woord, overwon hem bij Praba Lingga en ontving tot loon voor zijne overwinning de band der prinses. Hij herstelde vervolgens de magt der dynastie van Madjapahit in haar geheelen omvang en sloeg ook , volgens een geloofwaardig berigt , eenen aanval af van een leger , dat uit Kambodja tegen hem werd afgezonden. Wij zijn nn genaderd tot de regering van den magtigsten der vorsten van de dynastie, over welke wij handelen, van Angkor- JFidjaja. De geschiedenis zijner regering zal het duidelijkst worden voorgesteld, indien zijne veroveringen worden afgescheiden van de bekeeringen van de Arabische zendelingen, die met den val van dit magtige rijk door de Mnselmannen eindigde. Maar v6or dat ik het eerste behandel , reken ik mij verpligt te vermelden , dat zijne gemalin de dochter was van eenen koning van Tjampa in ach- ter-Indie, die Darawati heette, en wier oudste zaster gehuwd wns met een Arabischen leeraar, bij wien zij eenen zoon, Rakmat, baarde 8). AngkaWidjaja had reeds vroeger bij de dochter van eenen be woner van den berg Lawoe eenen zoon, die Arja Damar werd genaamd, 1) BA.F7LE8, II, 112. 2) De Javaansche roman, waarin deze de held ia, vindt men ^uaxt-ferlaald bij R. V. Ejjsinga, Indie, III boek, l bl. 502 ?lgd. Een stuk van het Javaaosche origi- ueel ?indt men in de Holländer 's Handleiding tot de kennis der Jav. taal- en letterkonde, Bloemlesing, bl. 158. v. d. t. 8) BA7YLES, II, 115. De tweede vronw wordt deels als eene toofenares, decls als de dochter van eenen Baksasa (reus of boozen geest) voorgesteld, >- eene voor- Stelling, die zonder twijfel is toe te schrijven aan den baat der Muselmannen. Digitized by VjOOQIC 112 VERDERB GBSCHIEDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. en door kracht , dapperheid en onverschrokkenheid uitmuntte. Om deze voortrefPelijke eigenschappen werd hij door zijnen vader met een leger tegen Bali afgezonden, waar toen drie broeders, Maja Danawa, Dewa Matjoewel en Köbo Wihaha, de heerschappij met elkander deelden; de tweede van hen regeerde onregtvaardig en onderdrukte zijne onderdanen door zijne willekearige daden ; zijne broeders haalden hem daarom over, zieh naar Madjapahit te begeven, om naar de hand van Lara Djongrang (?), dochter van BraWidjaja aanzoek te doen ; dit kan siechts de titel van AngkaWidjaja zijn. Deze vorst beschouwde die zaak als eene beleediging en verklaarde daarom aan den vorst van Bali den oorlog. Zijn veldheer Arja Damar overrompelde de hoofdstad Eloengkoeng, voerde de geheele koninklijke famiiie als gevangenen naar de toenmalige hoofdstad van Java en veroverde het eiland voor zijnen heer; tot belooning zijner diensten werd hem het stadhouderschap over de provincie P^lembang op Sumatra toevertrouwd. Aan dezen dapperen man stond hij ook de koningin Oarawati af, over wier gedrag hij on- tevreden was. Bij zijne aankomst in deze provincie werd hij ter- stond als piaatsvervanger van den vorst door de in woners erkend. Spoedig daarna kwam hij in oorlog met het aan F^lembang gren- zende Lampoeng, tegen hetwelk hij echter niet veel kon uit rigten. Zijne gemalin beleedigde ook in dezen hären nieuwen rang de grooten van het land door hare trotschheid en werd daar- om met hare zonen Baden Patah en Baden Hoesen door hem naar Madjapahit terug gezonden 1). lets later ontstonden hevige oniusten op Bali^ die deels door de knevalarijen der hoofden« deels door de moeite, waarmede de schatting gei'nd' werd^ waren veroorzaakt 2). Het gelukte spoedig aan den be- 1) BAFFLES, II, 117. Volgens de ongeloofelijke voorstelling der Javaaasche chro- niek zou Darawati, toen zij aan Arja Damar werd afgestaau, zwanger z^jn geweest, en AngkaWidjaja zou zijnen zoon de verpligling hebben opgelegd, haar niet te be« kennen, vöor dat zij een kind ter wereld had gebragt, en dit zou Raden Patah ge- weest zijn. Dit verdient op zieh zelf geen geloof en wordt nog ongeloofwaardiger door de omstandigheid , dat deze zoon hoofdzakelijk heeft bggedragen tot den val Vau het rijk z^ns vaders. 2) BAFFLBS, II, 121. Digitized by VjOOQIC veäovbringex van angkawidjaja. 113 velhebber, die met het dempen daarvan was belaste den stadhou- der van Padjang Pöngging^ met name Andaja-ning-rat^ de orde te herstellen ; AngkaWidjaja beloonde hem hiervoor door hem zijne wettige dochter Batoe Timpa tot gade te geven. Een natuurlijke zoon van hem bij eene prinses van Bali, Dewa Agoeng K^toet, verkreeg de opperste leiding der aangelegenheden van Bali en be- gaf zieh derwaarts met een leger uitgelezene troepen ; hij bekleedde dezen post nog tijdeus den val van het rijk. Een andere zoon bij de prinses van Tjampa^ Mmboe Ett^ng y werd bestuurder van het eiland Madoera met den titel Pan^mbahan 1). Over de groote veroveringen , die onder aanvoering van Andaja- ning-rat of liever Batoe P^ngging (d. i. vorst van P^ngging), werden gemaakt^ bezitten wij het volgende berigt 2): Hij onder- wierp al de koningen der aan de andere zijde der zee gelegene eilanden^ met welken naam hier verschillende eilanden kunnen bedoeld zijn^ benevens het grootste gedeelte der Molakkos, de zoid-kust van Celebes en de noordwest-kust van Borneo. De namen zijn de vol- gende: Mangkasary Gowa (op Celebes), Bandan, S^mbawa^ Ende^ Timoer^ de &2(7^-eiIanden, T^mate^ Seram^ Manila en Broenei. Ang- kaWidjaja, die in lang geene berigten van zijnen veldheer had ontvaugen en aan zijne trouw begon te twijfelen, eischte van hem, dat hij de bevolking van P^lembang, die zijne heerschappij nog niet volkomen erkende, zou onderwerpen. De veldheer ver- trok, en bragt dat land onder de heerschappij van Madjapahit. De aldaar regerende vorst sneuvelde en een ander werd als leen vorst aangesteld. Batoe P^ngging keerde daarop naar het hof van zijnen beer met zijn leger terag en berigtte hem welke vors- ten hij had overwonnen, en welke bereid waren de opperheerschappij van AngkaWidjaja vrijwillig te erkennen. Tot belooning voor zijne groote diensten benoemde hem zijn schoonvader, in overleg met zijnen minister Djajanata, tot mederegent en verleende hem den eere- titel Praboe Anom. Later werd hij echter naijverig op zijnen mede- 1) UAiiLES, II, 12. Deze titel is later op de vorsten van Madoera overgedragen , volgens I, 271. Volgens Raffles is de tekst hier geheel veranderd. d. k. 2) RAllLEA, U, 121 Vlg. 8 Digitized by VjOOQIC 114 VESDERE GE6CHIE0ENIB VAN DEN INDTSCHEa<r ARCHIPEL« regent en verwijderde hem van het hof naar de provincie P^ng- ging 9 die heden Pad^ang heet. Omstreeks het jaar 1360 der in- andsche aera of 1488 zond een vorst van BandjarMasin gezanten naar het hof van Madjapabit. AngkaWidjaja droeg aan eenen zijner zonen, Koeda Bandjaran Sari, die ook wel TjakraNagara (een titel: ,ywiel van den gtaai**) genoemd wordt, het bestuur van dit gebied op, waama deze zieh derwaarts met talrijk gevolg en een leger begaf. Dit berigt heeft eene dubbele waarde^ ten eerste, omdat er uit blijkt^ dat ook een gebied van znid-Borneo aan den vorst van Madjapabit gehoorzaamde , en ten tweede , omdat er uit opgemaakt kan worden, dat hij zijn uitgestrekte rijk niet lang daarna beheerscht heeft. De bovenstaande opgaven over de nitgestrektheid van het groote rijk, waarover AngkaWidjaja heerschte, worden door de lijst der 36 leenrijken, die tijdens den ondergang zijner dynastie er toe behoorden, deels aangevald, deels naaawkeuriger aangewezen. Daar bij de optelling niet op de werkelijk geographische volgorde is ge- let, zal ik ze in dier voege opnoemen, dat ik met het midden- punt van het rijk, Java, begin, vervolgens de ten westen en noorden daarvan gelegene of^eef en eindig met de oostel^ke leen- rijken. Bij Java behooren Seranff 1), de hoofdstad van Bantlhi (Bantam), Koedoei in het Djaparasche , Soerabaja en Bali. Op Sumatra liggen : Fasei, dat bij de Spaansche en Portugesche schrijvers Patern genaamd wordt en in het noord-oostelijke gedeelte van het eiland gelegen is; vervolgens Djambien Pi^lembang op de oostknst. Yerder de in de zee- straat tusschen Sumatra en Malaka liggende eilanden Ri^tm en Lingga. Sijaian zal men moeten verbeteren in Bisetan 2), zoo als een eiland ten noord-oosten van Sumatra faeet. Het eiland Tijoman wordt 1) Deze opgave vindt men io hetboven.p. 100, noot 2, aangehaalde opstel van DULATTRIEK in het Journ. As , IV Serie, VII, 352 ?lg. Daar de vervaardiger o?eral de bewgzen voor zijne beweringen heeft opgegeven, behoef ik slechtd bij uilzondering de mijne b\j de zijue te voegen. Lass. — Io Maleisch schrift Staat in die opgave Seran, waaroit niets met zekerheid kan worden afgeleid. y. d. t. 2) Dit is zeker Sijantan , dat als leeo volgcns de HangToeah door den MadjapakU- sehen vorst aan den Maleischen admiraal van dien naam geschonkan werd. t. d. t. Digitized by VjOOQIC VEROTERINOEN VAN AN6KAWIDJAJA. 115 door andere schrijvers Toemijang genaamd; het ligt zuid-oost- waarts van het schiereiland Malaka, 2° 55' N. b. en 127«^ 30' 0. 1. van Ferro 1). Ten zuiden van dit eiland vinden wij de eilanden Tinggi en wel 2« V N. b. en 121« 28' 80" O. 1. van Ferro. In dit gedeelte der Chinesche zee zoek ik ook Djlkmadja, een tot de groep der Anamba's behoorend eiland 2). Hoedjong Tanah , welke naam f,landpunf^ beteekent , is het meest zuidelijke gedeelte van het schiereiland Malaka, een der volkplantingen der van Sumatra verhuisde Maleijers in dit land. De hierop volgende opgaven voeren ons naar het groote eiland Borneo. Katimaia ligt in het westen van dit eiland ; Mi^mpawah is de naam der goudrijke streek van Borneo en eveneens in het zuid- westelijke gedeelte van het eiland gelegen. Tot hetzelfde gedeelte van dit eiland behoort vervolgens Soekadana; de naam beteekent ;^gift van eenen papegaai ," (namelijk als men er met Lassen Sjoe- kadäna van maakt) en bewijst met meer andere plaatsnamen op Borneo, dat zieh Indiers er op hadden gevestigd. Koia Bingin (d, i. Kota Waringin naar den bekenden ficus) heet het land tusschen de rivier van dien naam en de BandjarMasin aan de zuidkust. Ook het naar deze laatste rivier genaamde gebied , waar- van vroeger gesproken is, wordt in deze opgaven vermeld. Pasir is de naam van een klein rijk in zuid-Borneo en Sambas die van een ander op de westkust« De volgende naam Poelau La-oet voert ons naar de zuid-oost- kust van dat eiland. Dien naam draagt het grootste der twee eilanden , die tasschen Borneo en Makasar liggen en wel op 4^ 6 ' Z. b. en 133° 34' 30" 0. 1. van Ferro. De naam nmbalan be- hoort tot eene groep eilanden ten westen van dat eiland; het oostelijkste van deze eilanden ligt op 1° N. b. en 125® 7' 30" 0. 1. van Ferro 3). In dit gedeelte van den Indischen 1) Ik heb hier in den lekst naar het origineel van die opgave veranderingen moe- ten makeo. d. k. 2) DULAUBIEB heeft de ligging van dit eiland niet aangewezen; volgens crawpued, p. 192, wordt de naam minder juist Djimadja geschreven. lassen vergeet zelfs BaÜioertf (by ooe BilUon) van de Maleiache lijat, die bij hier bedoelt. v. d. t. 3) cBAwruiiD ioest p. 481 Timbalon, 8* Digitized by VjOOQIC 116 VERDERB GESCHIEDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. archipel vindt men ook het eiland BaUmbangan (dat in de Ma- leische lijst dadelijk na Bali vermeld wordt, waaroit blijkt, dat hier wel degelijk Baltmboengan of BaUmbangan in Oost- Java bedoeld is. v. d. T.) 1). Boelang is de naam vau een rijk aan de noordoostkust van Celebes , dat zijnen naam aan de hoofdstad heeft ontleend ; het ligt in een grooten zeeboezem , waar de zee van Solok eenen aanvang neemt. Oorontalo behoort tot het noord- oostelijke gedeelte van dit eiland; de evenzoo genaamde hoofdstad ligt aan de rivier van denzelfden naam aan den goli Tomini; het is de residentie van eenen sultan. Bongka is de moderne Jav. aitspraak van Bangka (het bekende tin-eiland). De naburige eilanden be- hooren allen, met ^ene uitzondering , tot de kleine Soenda-eilan- den; het zijn namelijk Bandan, Bima, Si^mbawa^ Salamparang (of: Sela Parang) en Seran (Seram) 2). Indien wij deze opgaven zamenvatten , toont ons een blik op de kaart , dat AngkaWidjaja de beheerscher van het grootste gedeelte van den archipel was. Behalve Java was waarschijnlijk de ooste- lijke helft van Sumatra grootendeels aan hem onderworpen , daar Pasei niet ver van de noordelijkste stateu van dit eiland, Pedir en Aljik, ligt; hoe veel van het binnenland tot zijn rijk behoorde is onzeker. Yan Malaka bezat hij het zuidelijkste gedeelte en hij zal ten minste ^en der Anamba-eilanden , DjUmadja, hebben be- heerscht. Op Borneo waren de kustlanden meestal vasalstaten van zijn uitgestrekt rijk, benevens de ten noordoosten daarvan gele- gene eilanden. Ook een belangrijk gedeelte van Celebes was 1) Zie boven, p. 110 (doch zie ook ouderaan, noot 1). De naam Broemak, waarvan dulaurteb, Joum. Asiat. VIT, 362 geene verklaring kan geven, is ver- moedelijk vervalscht. Daar in het Arabische schrift b en p alleeo door pnnten worden onderscheiden (dat alleen waar is in de Persische wijziging van het schrift, en niet toepasselijk op de Maleische. Y. d. t.), vermoed ik, dat m en r verwisseld ziju; dan krijgen wij Pamaragy hetwelk uiet veel verschilt van Pamaroeang (misachien is dat Broemak een schrijffoat voor ßroenei» v. D. T. 2) Over Bali is reeds p. IHgehandeld. dulaubier herinnert {Joum, Asiat, VIT, 867) , dat er twee eilanden van dien naam zijn ; het eene is het grootste der Molnk- koö, tnsschen 3O20' eu 304O' Z. b. en 145033» en 148018' O. 1. van Ferro. Het tweede heet Seram Laoet, d. i. Seram der zee, en ligt op 3^5' Z. b. en 147^44' O. I. van Ferro. H\j gelooft met regt, dat in dit geval het eerste eiland wordt bedoeld. Digitized by VjOOQIC VBROVBRINGBN VAN ANGKAWIDJAJA. 117 waarschijnlijk aan zijnen scepter onderworpen, daar Boelang en Oo' anrtalo tot het noordoosten, Makasar daarentegen tot het zuiden van dit eiland behooren. Van de groep der Solok-eilanden wordt od- der de veroveringen van zijnen veidheer Raden Fingging melding gemaakt, en daar Manila een andere vorm is van Maniila, strekte zieh waarschijnlijk de heerschappij van dezen monarch zelfs tot de Philippijnsche eilanden uit. Yan de kleine Soenda- eilanden worden de meesten hl onder de door dien dapperen mau aan zijnen monarch onderworpene, 6f onder de vasalstaten vermeld. De vereeniging van zoo belangrijke landen onder de opperheer- schappij van ^en enkelen vorst, wiens rijk bijna dezelfde uitgebreid- heid had als de tegenwoordige bezittingen van Nederland in dit werelddeel l), droeg veel bij om den handel leven te schenken, en eene hoogere beschaving te brengen onder de onbeschaafde bewoners der oostelijke eilanden ; wij komen hier naderhand op terug. Ik kom nn aan het tweede punt, dat in de geschiedenis van ÄngiaWidjaja moet worden behandeld, het begin en de vorderin- gen van de uitbreiding van den islam in den Indischen archipel. Een beroemd mnselmansch leeraar, Maulänä Ibrahim , een afstam- meling van Djlimal^bdoeddin 2) en een neef van den koning van Tßrmen (of Tßrme)^ had zieh op eene reis naar een ander land in de Desa Leren in Djanggala gevestigd , waarheen hem zijn koninklijke bloedverwant volgde 3). Daar hij den, naar zijne meening gods- dienstig verwaarloosden, toestand der inwoners van dat sterk be- volkte groote land betrenrde, liet hij terstond na zijne aankomst eene moskee bouwen en gelukte het hem, vele bewoners dier plaats over te halen tot het aannemen van het geloof van den Arabischen propheet. Hierdoor aangemoedigd , besloot hij in over- 1) Ooze bezittingen itrekken zieh wel oostwaarts tot een gedeelte van nienw- Goinea en westwaarts tot Samatra nit ; w\j hebben er echter geene op de Phiiippyn- 8che eilanden en Malaka. d. k. 2) LASSEN aldus, maar rajplis, aan wiens werk hg dien eigennaam ontleent, geefl Zeinoetäln^n (of naar de Jav. uitspraak Dfenoehbidin) op. Met welk regt heeft Lassen zon'n ferandering gemaakt? v. d. t. 8) RAIFLBS, II, 118 vlg. Volgens cbaweurd, Büt. of ihe Ind. atch. II. 866 18 Tjßrmen de naam van een uit den vreemde gekomen vorst. Digitized by VjOOQIC 118 VKRDEEB GESCHIBDBNTS VA.N DEN INDISCHEN ARCHIPEL. eenstemming met zijne geloofsgenooten , zieh naar den koning van Madjapahit te begeven en kondigde hem door zijnen zoon Tsadik Moehammad zijn bezoek aan. Deze vorst gaf gevolg aan de uitnoodiging en had met hem eene bijeenkomst op eene niet nader genoemde plaats ; de vreemde vowt was vergezeld door veer- tig heilige mannen en was voomemens AngkaWidjaja zijne dochter tot vrouw aan te bieden ^ om door dit huwelijk invioed op hem te verkrijgen. De beheerscher van het magtigste van alle rijken^ die tot nog toe in dit werelddeel hadden bestaan, koesterde wel hooge achtig voor Tßrnfen, maar hij kon er niet toe overgaan zijne dochter te hnwen, of van het geloof zijner voorvaderen afstand te doen. De vreemdeling keerde daarop naar Leren terug, terwijl hij zijnen neef Maulanä Maghfoet bij den Javaanschen koning achter liet. Kort na zijne terngkomst wer- den drie zijner neven en zijne dochter ziek en stierven ; Angka- Widjaja meende in deze gebeurtenis een bewijs te vinden, dat de godsdienst van den buitenlandschen prins weinig deugde, daar door de voorbeden van Tjörmen de dood van die personen niet was afgewend. Toen hem daarop werd geantwoord, dat deze onze- kerheid slechts een gevolg zijner vereering der Dewa's (Qoden) en niet van den eenigen, waren God was, werd hij zeer vertoornd en liet zieh slechts met groote moeite door de omstanders tot beda- ren brengen. De tijd van dit voorval wordt door den datam op het graf dier personen (1313 der Javaansche aera of 1391) naauwkeurig bepaald. Daar deze gebeurtenissen moeten gesteld wor» den in de eerste jaren der regering van AngkaWidjaja ^ aanvaardde deze waarschijnlijk ongeveer 1390 zijne roemrijke regering. Maulänä Ibrahim ; die met het bewaken der graven belast was, verliet daarop Leren en vestigde zieh op Grßsik, waar hij 1412 over- leed. De volgende ondernemingen van de Arabische zendelingen voeren ons naar Pölembang op Sumatra, waar de onechte zoon van AngkaWidjaja, Arja Damar^ het bestuur in naam van zijnen vader in banden had. In het derde jaar van zijn stadhouderschap kwam daar een Arabisch priester, Eaden Eahhmat, die met eene dochter van den koning van Tjampa in achter-Indie gehuwd en slechts twintig jaren oud was, maar eene grondige kenuis Digitized by VjOOQIC VEB8PRF.I1>nfO VAN DEN ISLAM OP JAVA. De eerst volgende Arabische zendeling, die voor de uitbreiding 1) KAFFLES, H, 117 vlg. Ovcr Aiga Damar zie boven. 2) Zte bofen. S) De titel Soman is eene verkorting van Soe80€hoenaH (le «ereeren). Digitized by VjOOQIC 120 VERDERB 0ESCHIRDRVI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. van den islam in den Indischen archipel werkzaam was, heet Manlanä Ishäk (in de wandeling : Maulänä Ahloe-Lislam) en was van Pasei afkomstig 1). Hij had zieh geheel aan vrome overden- kingen en strenge kastijdingen overgegeven en ontwaarde later, dat te Ampel op Java zeer vele menschen tot het geloof der Mn- seimannen waren overgegaan en besloot daarom , zieh daarheen te begeven, om den leeraar Soenan Makbdoem bij zijn zendings- werk behulpzaam te zijn. Kort na zijne aankomst aldaar werd hij door dezen naar Bal^mbangan gezonden met den last, ook daar de leer van Mohammed te verspreiden. Joist in dien tijd was de aan eene ongeneeselijke ziekte lijdende dochter van den vorst van dat land naar den berg Patoekangan gezonden, om door eenen daar wonenden, heiligen man van de overkant der zee te worden gene- zen. Het schip, waarop Maulänä Ishäk zijne reis ondernam, werd door eenen storm naar deze streek gedreven, waar het hem, vol- gens de overlevering, door een wonder gelukte, de princes van den dood te redden. Haar dankbare vader gaf haar daarop ten huwelijk aan den Arabischen zendeling en liet zieh door dezen in de leer van den islam onderwijzen. Toen hij later niet kon beslaiten, openlijk de vreemde godsdienst te omhelzen) ontstond er twist tusschen hem en Maulänä Ishäk, ten gevolge waar van deze zijne gemalin achterliet en naar zijne vaderstad terugkeerde. Daardoor' ontstond, volgens de overlevering, een vreeselijke hongersnood; de vorst van Bal^mbangan gaf daarom bevel aan zijne dienaren, het kind zijner zwangere dochter te dooden, zoodra het geboren zou zijn. De zoon, dien zij ter wereld bragt, werd, zoo als verhaald wordt, door de genade van den almagtigen Qod beschermd en op een koopvaardijschip door zijne moeder naar Grösik gezonden ; hier gaf zij later den twaalf- jarigen, hoopvoUen knaap aan Soenan Baden Bahhmat over, om 1) RAFFLES, II, 1 18 vlg. heeft Pasit dat volgens den loop van het verhaal eene haven op de kust van Malaka moet zijn. LctsB. (Hier is Pasei op de noord-oosfknst van Sumatra bedoeld, te raeer daar het de eerste Maleische plaats was, waar de islam aangenomen werd. Ik heb dat Paai maar veranderd, want de inlandsche chronieken zgu niet sterk in de geographie. Lassen maakt van Ahloe-l-islam, zonder rekenschap van dien titel bij Rafflcs te geven, eenen eigennaam, Abdoe-l'islam. v. d. t.) Digitized by VjOOQIC VEBSPEEIDING VAN DEN ISLAM OP JAVA. 121 hem door dezen in de heilige zaken te doen onderrigten. Deze onfdekte spoedig, dat de knaap van Arabische afkomst was^ en gaf hem den naam Baden Pakoe^ daar hij bestemd was^ eenmaal de gp^ker of as (pakoe) van Java te worden. Hij gaf hem (die in 1435 geboren was) zijne dochter tot vroaw. Later ondernam Saden Pakoe eene bedevaart naar Mäkkah, vergezeld door den zoon van zijnen leermeester, Makhdoem Ibrahim, en landde on- der weg te Pasi op Malaka (p. 180, n.). Hier werd hij aan eenen heiligen, Maulänä Ahloe-1-isläm 1) genaamden, leeraar voorge- steld, die hem den raad gaf, naar zijn vaderland terug te keeren, opclat hij en zijn reisgezel daar velen tot de leer van den Arabi- schen propheet zouden kunnen bekeeren; hij schonk aan elk van hen eenen talband en een lang kleed en gaf han last te Oiri eene moskee te bonwen. Zij kweten zieh van dezen last; bij hnnne terngkomst te Ampel vemam Baden Pakoe, dat die heilige man zijn vader was,* hij won vele nienwe aanhangers voor den islam en liet in het in de nabijheid liggende Giri eene moskee bonwen; hierom wordt hij gewoonlijk Soenan Giri genaamd. Na den dood van zijnen leermeester werd hij door den koning tot stadhonder der provincie Or^sik benoemd. Zijn geleider Makhdoem Ibrahim heeft waarschijnlijk eene dergelijke waardigheid bekomen , daar hij later den titel Soenan Bonang aannam. Soenan Giri, die zoo ijverig zijne godsdienst trachtte uit te brei- den , droeg aan den sjeikh Sjanf (?) , die ook wel den naam Eha- lifah Hoesein (Jav. nitspraak Koesen) draagt, op, de leer van Mo- hammed op Madoera te verkondigen, waar de zoon van Angka- 1) Bit » eigeotlijk geen eigeDnaam, maar een titel van vrome geleerden ; ook hier maakt Lassen van dezen naam Abd-od-aUah, at weder sonder er iets van te seg- gen. V. D. T. Digitized by VjOOQIC 122 VBRDBEB 0K8CHIKDKNIS VAN DEN INDISCHBN AECHIPBL. Widjaja bij de dochter van den koning vaif Tjampa, Lömboe P^töng, stadhouder was. Hij bragt dezen last gelukkig ten nit- voer y liet op dit eiland eene moskee bouwen , en zijn graf wordt DU nog door de Mohammedaansche bevolking vereerd 1). Denkelijk zijn dit de laatste gebeurtenissen onder de regering van den magtigsten vorst desser dynastie van Madjapahit. De overlevering, die hem den val van zijn staat doet overleven, is om de zekere jaartallen van vele, gedurende zijne heerschappij voorgevallene^ gebeurtenissen onmogelijk, zoo als nit de volgende aanmerkingen zal blijken, en deze voorstelling zal baren grond hebben in de zucht der Mnselmannen, den ondergang der uit- gebreide en roemrijke heerschappij van Madjapahit naar den tijd van dezen beroemden vorst te verplaatsen. Hij kwam niterlijk in 1390 of 1391 aan de regering 2); hij was voorzeker toen nog zeer jong; gesteld echter, dat hij slechts achttien jaren ond geweest is, dan zou hij zes-en-negentig jaren den seepter zijner voorvaderen hebben gevoerd S). Hij zat in 1438 nog op den troon, in welk jaar de koning van BandjarMasin zieh aan hem onder- wierp. Ik onderstel dus, dat zijne roemrijke regering tot onge- veer 1450 heeft geduord; hij zou dan zestig jaren de heerschappij hebben gevoerd en hij zelf acht-en-zeventig jaren oud zijn ge- weest, hetgeen binnen de grenzen der mogelijkheid ligt. Het is ondoenlijk, de laatste negen-en-twintig jaren onder de SriTand- joeng en BraWidjaja den tweede te verdeelen. Het was natuurlijk, dat zulk een groot rijk in zijnen geheelen omvang niet van langen duur zijn kon. De vasallen leefden in lan- den, die ZOO ver van het middenpunt der heerschende raagt ver- wijderd waren , dat het den monarch zeer moeijelijk zijn moest , hen in bedwang te houden; daarbij kwam nog de omstandigheid, dat het verkeer tusschen beiden gemakkelijk kon worden afgebroken, 1) SAFPLES, II, 121. 2) Zie boven, p. 100 en 114 3) BAFFLES neemt (II, 121) slecbts 80 jaren aan. Hij merkt op, dat het berigt der Mobammedanen, volgens hetwelk de prinses van Tjampa na de verovering van Madjapahit by Soenau Bonang van Toeban een toevlugtsoord had gevonden, door den datum 1820 of 1898 van hareu grafsteen wordt wederlegd. Digitized by VjOOQIC VEBOVERINOEN VAN ANOKAWIDJAJA« 123 omdat dit ter zee moest plaats hebben. Eene tweede oorzaak van den val van dezen magtigen Staat waren de godsdiensttwisten, door welke zoowel de onderdanen als de beheerschers er van vijandig tegenover elkander stonden. De loop der omstandigheden, door welke de ondergang der djnastie van Madjapahit werd veroorzaakt is in de hoofdzaken de volgende l): Arja Damar, stadhouder van P^lembang, had zijne beide zonen, den twintigjarigen Baden Patah en den achttienjarigen Baden Hoesein^ met banne moeder naar Gr^ik gezonden. De eerste kon wegens de siechte behandeling^ die zijne moeder van Ang« kaWidjaja had ondervouden y niet beslaiten zieh naar het hof van Madjapahit te begeveu^ en begaf zieh westwaarts naar eene plaats, waar het welriekende Ain^aro-gras rijkelijk groeit, in eene moe- rassige, Dhnalakan genaamde, streek^ om eene nieuwe stad te stiebten; door zamentrekking tot D^mak zou dat woord de aanlei- ding tot den naam der boofdstad van het eerste Muselmansche rijk op Java geworden zijn. Uij was vooraf met de kleindochter van Soenan Baden Bahhmat van. Ampel gehuwd. Zijn jongere broeder hield zieh eenigen tijd in deze plaats op en legde later een bezoek af bij den koning van Madjapahit , door wien hij met eerbewijzen werd ontvangen. Toen deze berigt had bekomen van de stichting van D^mak, bewoog hij door middel van Baden Hoesein, den onderen broeder, den opperheer van het land te Madjapahit halde te komen bewijzen. Baden Patah bezocht op zijne ieragreis den Soenan van Ampel en liet bij hem zijnen zoon Baden Abdoe-llah achter. Deze omsiandigheid toont aan, dat hij zieh van de hulp van dezen, door zijne geloofsgenooten hoog ge* 1) BAFFLES, II, 123 vig. Over deze gebeurtenis" zie boven. cbawpubd neemt aan, io zijne hist, of the Ind. arch. II, 318, dat de geboorte von Raden Patah door de gemalin van Arja Damar een verzinse! der Muselmannen is, om aan den stichter hanner magt eene koninklijke afkomst te geven. Deze onderstelling schijnt echter niet noodzakelijk , daar de overgeleverde voorstelling eveneens eene koninklijke af- stamming aan hem toeschrgft en zijn haat tegen AngkaWidjaja of liever tegen diens opvolger kan worden verklaard door de siechte behandeling z\jner moeder van de cersten en het verschil van geloof; in elk geval kan hij volgens het vroeger ge- melde niet de zoon van AngkaWidjaja zijn geweest. — Lassen is hier volgens baffles geheel verauderd. d. k. Digitized by VjOOQIC 124 V£RDRRB ORSCHIRDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. eerden, leeraar wilde verzekeren. Daarop keerde bij terug naar D^mak; welke stad spoedig tot grooten bloei kwam en door talrijke^ pas bekeerde menschen tot woonplaats werd gekozen. Raden Patah bleef in scbijn aan Sri Tandjong of BraWidjaja gehoor- zamen^ zoo lang de Soenan van Ampel leefde; welke van deze twee opvolgere van AngkaWidjaja toen opden troon zat, kan men natuarlijk niet bepalen. Na den dood van dezen heiligen man legde Baden Patah het masker af ; hij vertrouwde aan Raden Pakoe, den Soenan van GKri, zijne kristoe, die hem door den koning van Madjapahit geschonken was, en haalde acht der beroemdste leeraars over, naar D^mak te verhuizen, waar in het jaar 1390 of 1468 eene prächtige, nog bestaande moskee werd gebouwd , waarvan de bouwtrant geheel afwijkt van den tegenwoordigen. Raden Patah sloot daarop een verbond met alle met hem over- eensteromende hoofden en verklaarde aan BraWidjaja den oorlog, met het doel, de godsdienst der ongeloovigen uit te roeijen. Het bevel over het Musel mansche leger werd aan den Soenan Oendang van Koedoes geschonken 1); x)ver dat van den koning van Ma- djapahit aan Raden Hoesein^ die, ofschoon hij Mohammedaan was geworden, toch aan hem getrouw bleef. Hoe zouderling het ook schijnen möge, het is verklaarbaar, dat hij besloot tegen zijn eigenen brt)eder te strijden, omdat hij met den koning door naauwe verwantschap innig was verbonden en hoopte zieh door zijne diensten tot een nog hoogeren rang in den staat te zullen verheffen. Door zijne bekwaamheid werd vier jaren achtereen een algemeene slag vermeden, totdat eindelijk zijne troepen die af- mattende togt^n moede werden en eenen veldslag eischten. 