title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: In 1324 werd zij door de op hären fnellen bloei naijverige Heeren van voorst in brand geftoken. Dan zij verrees fchooner uit hare asch, en werd tevens vergroot. Zml was mede, gelijk Deventer, eene Ilanzeftad, die 00k in , 1488 1 Digitized by Google O V E R IJ S S E L. 40s 1488 van den Keizer het muntregt verkreeg. De bürgerij, hier woelzieker dnn elders , werd door den Bisfchop in 1416 raet het onthoofden van honderd drie harer gildemees- ters gcfcraft. Het is merkwaardig, dat Z wolle , als oudtijds eene vrije Rijksfcad , 00k niet aan het gezag der Staten van Overijsscl onderworpen , maar in het volle regt van Souve- reiniteit was. ln 1813 werd zij zonder tegenweer door de Russen in bezit genomcn, daar de vcstingwerken gefleeht waren en de bürgerij hen bijftond. De Nederduitsche Her- vormden hebben hier drie kerken , waarvan de St. Middels - kerk door hären fraaijen predikftoel en uitmuntend orgel , hetwelk 80 registers en 4276 pijpen heeft, bezienswaardig is. De toren, meermalen (laatst in 1669) door den blik- fera getroffen 7 ftortte in 1682 geheel in. De Franschc 11er- vormden hebben 00k nog eene, en de Roomschgezinden de kruiskerk, die, op den 11. Januarij 1815 door den blikfem getroffen , nog met groote moeite behouden bleef. Op den zoogenoemden Agnietenberg bij Zwol leefde in de vijftiende eeuw de vermaarde tiiomas it kempis in een Au - gustijner - kiooster, en op den Spoeldtrberg vergaderden de Staten, en werd de Bisfchop gehuldigd. Zwol heeft niet alleen fraaije Braten , grachten en gebouwen (ten welken aanzien zij verre boven de andere Overijsselsche fteden nit- munt) , een fraai vemieuwd ftadhuis , vele goede inrigtin- gen voor het lager en middelbaar onderwijs , en het gemak van gedurig versch water , door het Zwarte Water en twee daarmede gemeenfchap hebbende grachten, maar 00k ver- fcheidene gegoede inwoners. Er zijn hier onderfcheidene fabrieken en trafieken, als: twee zoutketen, eene azijnma- kerij , zeepziederijen , vele looijerijen, fabrieken van was- kaarfen, brouwerijen, branderijen, hoedenfabrieken , olie- en pelmolens , fcheepstimmerwerven , eene menigte touwfla- gerijen , eene fuikerraffinaderij , eene katoendrukkerij en C c 3 fpel- Digitized by Google 4oö BESCI1RIJVING DER NEDERLANDEN. fpeldenmakerijen. Buiten de drie poorten zijn fraaije voor- fceden en wandelingen. De beroemde dichter r. fetth is hier geboren en in de rabijbeid geftorven , voor Wien hier een gedenktceken is opgerigt. Kämpen , de derde ftad van Overijsstl , met 7500 inwo- ners, aan den linkeroever van den Jßsel, die bij de fcad in verfcheidene armen gefmaldeeld , het Kamper-eiland om , in de Zuiderzee vloeit. Eene fchoone brug over dien ftroom , in 1448 aangelegd, in 1784 tot groote fchade der ftad ge- deeltelijk weggefpoeld , en nog zeer kostbanr van onder- houd, is 770 vocten lang, ao breed, en bevorderde, in 1813 door de inwoners bemagtigd, den overtogt der Bond- genooten over den Jßsel , en dus de bevrijding des vader- lands. Het gezigt van daar op de ftad is fraai , waaraan echter het inwendige minder beantwoordt , daar de ingeze- tenen niet zoo welvarend zijn als te Deventcr en te Zwolle , hoewel de gemeente-kas in een’ zeer goeden ftaat is, door het bezit van het Kamper-eiland , en dus de ftad, zoo min als Deventer , een octrooi heefc. Kämpen heeft twee Her- vormde kerkep. De toren der Broerkerk , die wel 300 fchre- den van de kerk afftaat , is van een fraai klokkenfpel voor- zien; de Bovmkerk , in een’ goeden tränt geboowd, heeft aanzieniijke grafkelders; voorts zijn er drie Roomfche ker- ken , waarvan eene hun door de Hervormden is afgeftaan. Nog hebben de Lutherfchen en Doopsgezinden hier kerken. Eene biunengracht , aan beide zijden met den JJssel gemeen- fchap hebbende , verdeelt haar in de oude en nieuwe ftad , welke lantfte aan de westzijde is aangelegd. In hären omtrek bevinden zieh verfcheidene ledige vakken en tuinen. Kämpen is geene vesting. Zij was echter in vroeger’ tijden eenigzins verfterkt, zoo dat zij in 1578 aan den Grave van rennen- berg meer dan eene maand tegenftand bood, en heeft nog overblijffelen van die bevestiging. In 1672 fpeelden de Mutt- Digitized by Google 4°7 O V E R 1J S S E L. Munster sehen hier den mecster, en (licht teu er. zeer vcel onheil en fchade, waardoor verfcheidene ingezecenen de wijk naar Holland namen. De fabrieken te Kämpen beftaan uit dekens , duffeis , kalkbranderijen , brouwerijen , allerlei molensen timmerwerven. Er is ook veel visfchjerij. Vcle renteniers uit Holland hebben hier in de jongfce tijden oin de goedkoope levenswijze hun verblijf geyestigd. De ftad lieeft met haar eiland bij de overftrooming van 1825 zeer veel geleden. Het Kampe r -eiland , geheel aan de ftad behoorende, is zeer vruchtbaar in granen en weilanden. De voornaamfte mond des Jftstls is wegens de ondiepten nict bcvaarbaar , zoo dat de fchepen het zoogenaamde Gmzendiep , of den oostelijken mond der rivier , die door kunst bcvaarbaar gehouden wordt , voorbij moeten , hetwelk de fcheepvaart zeer belemmert. 2. KWARTIER VAN VOLLENHOVE. Bevat de ftadjes IJasselt , Steenwijk en Vollcnho - ve, benevens negen fchoutambten. Hasseft , aan ’t Zwarte JVatcr , eene kleine Ttad met 1170 inwoners , werd nog door de landbefchrijvers van het midden der vorige eeuw welvarend en rijk genoemd. Sedert is zij zeer vervallen , en beftnat door houthandel , mattenmnken en turfvaart: er zijn onlangs kalkbranderijen aangelegd; er is vertier van Duitschers , die naar Holland gaan , enz. Harc vestingwerken zijn door den beroemden koehoorn aange- legd, en de läge grond begnnftigt de overftroomingen in tijd van gevaar. Nogtans zijn dezelve, door gebrek aan onderhoud, thans genoegzaam te niet: ook is hier eene kapitale fluis , die de ontlastffig van de Dedcmsvaart en an- dere wateren toelaat of tegenhoudt , en dus vernicuwde welvaart beloofc. Er is eene fraaije Hervormde kerk met een goed orgel : ook eene Roomsc’te kerk , en op het ftad- - C c 4 huis V Digitized by Google 4o8 BESCllRIJVING DER NEDERLANDEN. liuis is eene fchilderij van karel dujardin. Lager aan het Zwarte Water ligt Zmrtsluis , een vlek , 2500 inwoners in zijn fchoutambt teilende , hetwelk fterk in rarf bandelt , vele kalkovens heeft, en zeer bloeijend is. Längs de kust der Zuiderzee volgcn alsdan Vollenhove , een klein ftadje met 1160 zielen, waarvan de inwoners zieh van de vischv?ngst en veeteelt andren. Er plagt hier veel adel te wonen , en er liggen nog vele ndelijke landgoederen , in Oyeri/uel Havtza- ten genoemd , in den omtrek. VoUenhove was de eerfte be- zitting der Utreehtsche Bisfchoppen in die gewest. Zij ftieht- ten er in 1163 een kasteel tegen de Friezen , en hielden hier dikwerf hun verblijf. Van hun flot is nog een gedeelte overig, ’t geen echter zeer bouwvallig is, en het Oldehuh genaamd wordt. De ftad heeft geene haven , en dus 00k weinig handelt Koning filips II. rigtte hier een geregtshof op. Er is eene Framche kostfehool. Blckzijl of B/okziel, met 1570 inwoners, eene gewezene fchans aan de Zuider- zee, waar de Steemijker-Aa in dezelve valt, in 1581 door den moedigen, maar wreeden sonoy tegen den verrnder rennenberg aangelegd , merkwaardig door den moed der in- gezetenen, die zieh in het jaar 1672 zelve van de dwinge- landij der Munsterschen bevrijdden; er is hier eene goede haven, veel doortogt van fchepen, en fterke handel in bo- ter. Ook deze piaats is zwaar geteisterd door de in 1826 heerfchende ziekte. De Kuinder of Kuinre , een gewezene fchans aan de Friese/ie grenzen , ook met eene haven ; het plaatsje telt met Blankenham 1050 inwoners, en handelt in boter. Steenwijk, eene ftad met 2350 inwoners, onverge- telijk door de hcldhaftige verdediging der ingezetenen in 1581 tegen de Spanjaarden onder rennenberg, die einde- lijk, na ongeloofeljjke pogingen, het beleg moesten opbre- ken. Naderhand viel zij echter in htmne handen; dan Prins maurits hernam de piaats in 1592, en verfterkte haar aan. Digitized by Google O V E R IJ S S. E L. 409 aanzienlijk , hoewel zij thans als vestmg gebeel vervallen is. In 1748 en 1749 waren hier zware onlusten. Zij ligt aan de Steenwijker - Aa ; doch , dit water niet bevaar- baar zijnde, heeft men een ander kanaal gedolven, het nieuwe diep genaamd, längs hetwelk vooral veel turf ver- voerd wordt. — De Kuirtre en Steemijk hebben door de overftrooming des jaars 1825 verbazend geleden, en ver- fcheidene menfchen verloren. Tot dit kwartier behoort 00k het eiland Schokland , waar- van het noordelijk gedeelte, Emmeloord , te voren onder Holland geftaan heeft , terwijl het zuidelijke , Ens genaarad , Overijsselsth was. Het eiland is een uur gaans lang, doch zeer final; aan de oostzijde wordt het door eene rij palen, en ten westen federt eenige jaren door een’ dijk befchermd. Misfchien was dit zeer läge eiland voorheen aan het vaste land gehecht , en is daarvan in de dertiende eeuw door eene voor Overijssel noodlottige overftrooming afgefcheurd geworden. De 600 inwoners, in drie buurten verdeeld, zijn allen vis- fchers , daar het eiland niets dan flecht gras voor eenige wei- nige koeijen opbrengt, en dus,buiten het nutvoor de fcheep- vaart op de Zuiderzee , waartoe 00k eene vuurbaak dient , de zware kosten van onderhoud niet waardig zou zijn. 3. KWARTIER VAN TWENTHE. Bcvat de ftadjes Almelo , Enschede , Oldenzaal , Oostmarsum , Delden , Rijssen , Goor en Diepeti- heim, en veertien fchoutambten. Den naam heeft het waarfchijnlijk van de oude Tubanten. Oostwaarts van Deventer liggen de ftadjes Goor met 1170, Rijssen met bijna 2000, en Delden met 1200 inwoners, alle drie zeer vervallen; in Delden is echter nog eeni- ge doortogt van en naar Duitschland ; bij hetzelve is het uitgebreide landgoed Twikkel, ’t welk zware boomen , voor- Cc 5 a! Digitized by Google 4io BESCHRIJVING DER. NEDERLANDEN. al eiken, heeft* Almelo , eene opene ftad, met onurent 0300 inwoners , behalve degenen , die onder haar gerigt of hooge Heerlijkheid behooren ; de ingezetenen zijn over ’t algemeen zeer gegoed ; er is in ’t bijzonder eene groo- te Doopsgezinde gemeente , waartoe de welvarendfte inwo- ners behooren. Men vindt hier fraaije hnizen , letterkun- dige befchaving, en Almclo is om dit alles bij fomraigen wcl eens den Overijsselschen Haag genoemd. De plaats heeft den titel eener Heerlijkheid, behoorende aan het Huis van rechteren, en een kasteel van den Heer met fraaije tuinen. Er loopen in dezen omtrek vele kleine beekjes onder den naam van Aa te zamen, die naderhand in de Regge vallen. Echter droogen dezelve wel eens op bij heete zomers. De rijkdotn aan water nogtsns deed het eerst de bleekerijen opkomen, die uit Holland reeds naar Zwolle gebragt waren. Dit was het begin van de opkomst der ftad Almelo (toen nog een dorp) , waar men federt 00k linnen begon te weven ; men maakt er thans 00k gemengde ftoffen van linnen en kacoenen garens (diemet, bontjes, marfeilles , enz.). Van het groote vertier dezer ftoffen kan men hieruit oordeelen, dat er jaarlijks 13 of 14,000 ftuks linnen , ter waarde van veertig guldens het fhik , van hier verzonden worden (*) , alles, tot groot voordeel van den gemeenen man , zonder machinerie. Er is in den omtrek bloeijende landbouw : voorts handel in veldvruchten en eeni- ge doorvoer, die door kunstmatige verbetering der water - gcmeenfchap zeer zou kunnen opgebeurd worden. F.nsc'ie- dc (naar de bnd - of cindschciding dus genoemd, daar het digt bij de grenzen ligt), de aanzienlijkfte plaats in geheel Twenthc na Almelo, hebbende eene Hervormde, Roomfche . en C*) Graaf van hogendorp, Bijdragcn tot de lluishoudiirg van Staat , V. D. I. St. bl. 297. Digitized by Google O V E R IJ S S E L. 411 en Doopsgezinde gemeente , eenige Joden , in ’t geheel 2720 inwouers, en vele aanzienlijke fabrieken van bombazijnen, wcl 4500 ä 5000 werklieden uit den omtrek bezig houden- de , ruim twintig kacoenfpinnerijen , verwerijen , linnen- en katoendrukkerijen , en bleekerijen, die gezaraenlijk welvaart, ja overvloed uren ver in den omtrek verfpreiden: zelfs tot over de grenzen van Duitichland. Deze ftad, fchoon onbe- vestigd, heeft poorten; geheel van het water afgefcheiden zijnde , moet alles over land vervoerd worden. Voorts het mede welvarende en neringrijke Hengelo , met verfcheidene fabrieken , als van marfeilles , bontjes , rokkeftreep , bom- bazijn, damast-linnen en fervetgoed, katoenfpinnerijen ^op mol ent j es) , eenige goede bleeken ; de daaronder behooren- de 2960 inwoners bebouwen de voorheen woeste gronden ora de plaats, en leggen zieh tevens op fabriek-nijverheid toe. De bewerkers der welvaart van dit vlek waren de gebroeders ten kate , eenvoudige Doopsgezinde Iandlieden, die door vlijt, ijver en volhardiug zieh zelve en hunne ge- boorteplaats tot zegen waren : vooral de oudfte , wouter of wolter, die in een’ bijna honderdjarigen ouderdom overleed , en bij zoo vele bezigheden , als het fcheppen en aanhouden van fabrieken vereifchen , nog Predikant (liefde- prediker) zijner gemeente was (*). — Borne, een groot dorp en fchoutambt met 2600 zielen , landbouw en fabrie- ken , gelijk te Hengelo , en 00k eene van hennip en brand- fpnitilangen : voorts brouwerijen. Tubbergen , een dorp en hoofdplaats van een fchoutambt, hetwelk 4360 inwoners telt ; Denekamp , mede hoofdplaats van een fchoutambt , waaronder 3330 inwoners behooren ; Losse , een fchoutambt aan de Duitsche grenzen, met 4230, en fVeerselo , een oud dorp (*) Zie de Rcdevoering van den Ecrw. rusburg in de nieuwe AJnemciyne van de Heeren tydbman, V. St. Digitized by Google 4i2 BESCHR1JVING DER NEDERL ANDEN. dorp en fchourambt met 4200, de fchoutambten Lenneker met 5480, en fVierd.n met 3600 inwoners (laatstgeraelde dorp is eenigzins handeldrijvend) ; de dorpen Emter, Mer - kelo en Herkel, waar men ftraatfteenen graaft, enz. Haaks- bergen , een dorp van 1100 en fchourambt met 4000 zielen, aan de grenzen van het Graaflchap Zutphcn. Oldenzeel of 01- dnzaal , waarfchijnlijk dus genaamd van de Saliers, die hier eertijds woonden ; deze ftad , reeds in 1492 en 1520 ge- heel afgebrand , werd in den Spoamchen oorlog zeer dik- wijls gewonnen en verloren, onder anderen in 1582, 1597, 1605, en 1626, wanneer de werken geliecht werden. Zij is de oudfte , en nog eene der aanzienlijkfte Heden van het Tu'entsche kwartier, als teilende bijna 2400 inwoners. De kerk is thans weder aan de Roomschgezinden ingeruimd. Er is eene Latijnsche fchool met drie onderwijzers. Oot- marsum, ’t welk den naam der oude Marsen nog fchijnt te bewaren , en in de oorlogen der zestiende eeuw 00k veel geleden heeft, met ruim 1200 inwoners. Friczeveen, eene Friesche volkplanting in de veenen, een uur van Almelo , en wel een uur in de lengte , een fchourambt met bijna 2200 inwoners, die zieh van het turfgraven en den landbouw (van boekweit) kommerlijk gendren. XVI. Digitized by Google GRONINGEN. 413 XVI. DE PROVINC1E GRONINGEN. Cr roningerland , eigenlijk Groningen cn de Omme- landen , of bij verkorting Stad en Lande genoemd , was voorheen de laatfte in rang der zeven vereenigde Provincien. Vereenigd met Wedde en Westwoldin- gerland , grenst zij ten Noorden aan . de zee, ten Westen aan Friesland , ten Zuiden aan Drenthe , en ten Oosten aan Munsterland en Oostfriesland. Hare lengte van. het Oosten naar het Westen zal twaalf , en hare breedte van het Noorden naar het Zuiden (behalve in den zuidoosthoek) zes uren bedragen. Veel overeenkomst heeft de grond en luchtsgefteld» heid met het naburige Friesland , met dit onder- fcheid , dat het er iets kouder en drooger is. Men vindt er 00k op een’ klcigrond fchoone korenakkers , inzonderheid in het Oldambt , en vette weilanden naar den zeekant heen , vervolgens veenderijen , die echter minder goede turf geven , dan in Friesland , benevens zandgronden, heide, en moerasfen binnen ’slands naar den kant van Drenthe. De fcheidslinie dier beide hoofdfoorten van bodem maakt genoegzaara de trekvaart, die van ’t Stroobos op de Friesche grenzen naar Groningen , en van daar naar Delfzijl loopt, en het land dus in het noord- en zuidelijk gedeelte fplitst. Het laatfle, ’t welk zieh van het Noorden naar het Zuiden zekerUjk veel verder uit* ftrekt dan het eerfte, krimpt daarentegen van het Oos- Digitized by Google 4i4 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Oosten naar het Westen hoc längs zoo meer in , en loopt eindelijk in het uiterfte van fVcstwoldingerland in eene fpits uit. Groningen zelve is op eene zan- dige hoogte, de llondsrug , gebouwd, waarin men raenigvuldige beddingen keifteenen aantreft. De vet- fte grond is diegene , welke aangewonnen is van den Dollart , een’ zeeboezem, die, in 1277 ontflaan, niet minder dan vierenveertig dorpen inzwolg en ver- nietigde. In dezen plas, die thans de noordooste- lijkfte landfeheiding tusfehen Nedtrland en Duitsch- land maakt, vloeit de Berns , eene rivier, die, fchoon van belang voor onzen handel , nogtans ge- heel tot Duitschland behoort. De overftrooming , die den Dollart heeft gevormd, is niet de eenige geweest, welke Groninger/and zw aar heeft geteis- terd. ln die van 1643 en 1686 ftond al het land onder water, en in die van 1717 verdronken 2176 tnenfehen met verbazend veel vee, en werden 1560 huizen weggefpoeld. De voornaamfte rivieren zijn : het zoogenaamde Schuitcndicp , ontflaande uit de vereeniging van het Winschotcr- diep met de Hunzt , die thans , van loop veranderd zijnde, zieh binnen Groningen met het Hoornsche diep , voormaals de Aa , vereenigt ; beide zijn reeds vöör hunne vereeniging bevaarbaar, en vallen daarna te zamen, met een’ vrij breeden firoom , onder den naam van Riet- , Reid- of Loo - pen-diep, in de Noordzee. Van Groningen gcleidt 00k het Damsterdiep , uit het Schuitendiep gegra- ven, en eertijds onder den naam van Fivel bekend , oostwaarts naar den Dollart bij Dclfzijl. Ten zuid- 00s- \ Digitized by Google GRONINGEN. 4T5 oosten loopt de IVesterwolder-Aa , door de verceni- ging der Kuiter-Aa , Mussei- Aa en Ouslwedder-Aa ontftaande , en naderhand den Pekel-Aa opnemende , uit de Drentsche plasfen in den Dollart. Hier be- hoort ook het groote Bourtangcr-moeras gedeeltelijk tot dit gewest. De voortbrengfelen des lands beilaan in allerlei granen , aardappelen , groenten , vruchten , hout , tarn vec van allerlei foort, vooral rundvee, fchapen en paarden (men verzendt jaarlijks wel 20,000 run- deren naar Holland') , niet zeer veel wild , gevogel- te, overvloed van riviervisch, vooral paling, die zelfs naär Engeland verzonden wordt , en men graafc veel lange turf uit de hooge veenen. De Jandbouw is in dit gewest zeer bioeijend, even als in Fries- land , en op de dorpen heerscht zeer veel welvaart, in zoo verre de verfchrikkelijke ziekte des jaars 1826, die de geheele Provincie teisterde , dezelve niet heeft doen verdwijnen. Ook is er veel befchaving onder de landlieden (men heeft boekverkoopers op vele dorpen), en het verbeterd onderwijs, hier vooral gekweekt en gekoesterd , heeft reeds fchoone vruch- ten gedragen. Verre de groote meerderheid (wel regen tienden) der inwoners belijdt de Hervormde Godsdienst , en de Predikanten op de dorpen , voor- al in het oostelijke gedeelte , hebben uit hoofde der tienden , vvaartoe zij geregtigd zijn , doorgaans meer jaarwedde dan een Hollandsch Predikant in eene der voornaamfte fteden. De Groningcrs hebben niet alleen den oorfprong , maar ook langen tijd de lotgevallen met de Friezcn ge- Digitized by Google 4i6 BESCHRIJViNG DER NEDERLANDEN. gemeen gebad. Zg gcnoten eene vrije volksregd ring , tot dat Keizer hendrik III. in 1040 een goed, het- welk bij in Groningen bezat, aan de kerk van Ut- recht fchonk, die zieh van toen af, naar den aard der geestelijkheid van die dagen, regt toeeigende, niet alleen over de ganfehe (lad , maar over het geheele landfehap, destijds Friesland tusschen de Eems en de Lawwer s geheeten. (Ten tijde van den giftbrief behoorde Groningen nog onder Drcnthe.') Dan door de afgelegenheid des Bisfchops bleven de inwoners groote regten en vrijheden genieten. Van de tallooze kleine oorlogen , destijds , uit hoofde van het heerfchende vuistregt , tusfehen de kleinfte land- fchappen , ja tusfehen (lad en (lad , bürgt en bürgt gevoerd, zullen wij niet fpreken. Het zij genoeg aantemerken, dat de hevige partijfcbappen der Schic-, ringers en Vctkoopers zieh 00k tot deze Provincie uitllrekten; dat de Vctkoopers de Bisfchoppen van Utrecht en Graven van Holland doorgaans in hunne aaufpraken onderfteunden , terwijl de Schieringers de volks- of vrijheidlievende partij uitmaakten. De (lad Groningen groeide met de toenemende befchaving allengs in vermögen en aanzien , hetwelk jaloersheid en (Iraks bloedige twisten met de Ommelanden ver- oorzaakte. Van deze twisten maakten de Hertogen van Saksen , albrecht en joris, gebruik, om zieh in het laatst der vijftiende eeuw het befluur over Groningen aantematigen ; doch joris werd door den naburigen Graaf van Oostfriesland , zijn’ bondge- noot, verfchalkt, die zieh in 1500, in (lede van hem , door de Groningers deed huldigen. De Sak- ser , Digitized by Google •GRONINGEN.. 447 ser , hierovcr gebelgd, deed Groningen een’ feilen oorlog aan, waartegen men flechts redding vond in de belcherming, en weldra in de heerfehappij van den dapperen Hertog karel van Gelder , die in 1515 door de Groningen als Heer erkend werd; Maar .de Hertog van Sakscn had intusfchen zijne regten aan den magtigen Keizer karel V. opgedra- gen , die in 1536 den Gclderschtnan tot afftand van Groningen noodzaakte, Sedcrt bleef Stad en Om* meland vereenigd onder Oostenrijhsch gezag ; docli beider ijverzucht deed in 1580 weder een’ z waren krijg ontftaan, daar de ftad zieh met den landvoogej rennenberg aan de Spaansche zijde voegde, en de Ommelanden daarentegen der Staatspartij getroutv bleven. Prins maurits deed echter in 1594 Gro- ningen bukken, en federt maakte zlj met de Omme- landen een der zeven Ncderlandsche gewesten uit. In 167a werd hetzelve door de Munsterschen aange- vallen, maar bleef door klocke verdediging van het lot van Overijssel , Gelderland en Utrecht bevrijd. De regdring werd uitgeoefend door de Staten, die gelijkelijk uit Stad en Ommelanden waren zamenge- fteld. öok hier gold gecn leenregt, maar gegoed- heid in landerijen, om tot de regdring ten platten lande benoemd te worden ; en de landman , die eene voorgefchrevene uitgebreidheid gronds bezat , was ftemgeregtigd en verkiesbaar tot Afgevaardigde. Gro- ningen zendt thans vier Afgevaardigden ter Sta- tenvergadering. De oude verdeeling was in de stad Groningen met het Gooregt en het Oldambt , en de Ommelanden , beltaande uit de kwartieren Hunzin * D d goy Digitized by Google 4i8 BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN. go , Fivclingo cn het IVesterbtarticr. Westmldin- gcrland behoorde eigenlijk aan de Generalität. Na- derband werd het gewest in drie Arrondisfe menten verdeeld , Groningen ten Westen , Appingadam ten Dosten , en Wivschoten ten Zuiden ; thans onder- fcheidt men flechts weder de stad en het platte land. De hoofdftad van bet gewest is Groningen, op 53 gr. 10 min. N. Breedte, 24 gr. u. min. O. Lengte, eene zeer aanzienlijke (lad, de grootfte der noordelijke Provincien buiten Holland en Utrecht, vöör de vreesfelijke fterfte van 1826 met ruim 30,000 zielen bevolkt, aan het Schulten- en lloormchc-diep , door welken zij gemeenfehap met de zee, en dus gelegenheid beeft tot aanzienlijken handel en fcheep- vaart. Deze (lad (gelijk het geheele gewest) heefc in de tijden der Fransche overheeriching minder dan anderen in Nederland geleden; ten deele door de veoftbrengfelen van den bloeijenden landbouw , welke aldaar te'r markt kwamen , ten deele door den fluikhandel, over Oostfriesland met En- geland. De (lad heefc vele fchoone en eenige prächtige ge- bouwen , zoo als de Hoofd- of St. Martens- kerk , wier tot reu , 330 voeten hoog, v§f omgangen heeft, waaraan der- tien jaren gebouwd is , en die voor de boogfte van Neder- land gehouden wordt ; de kerk zelye is 00k fraai , en heeft een fchoon orgel ; de Academie-kerk wordt niet tot den Godsdienst gebruikt, maar buitendien hebben de Hervorm- den nog vijf kerken. De Doopsgezinden uit de Paltz , on- der derf haam van Baärdmannen bekend, hadden hier vroe- ger eene fraaije kerk, doch zijn thans ‘ met de overige Doopsgezinden tot ddne gemeente vereenigd; de Luthcrschen hebben dene, en de Roomschgezmden vijf kerken. Het (lad- huis, federt 1793 geheel m'euw opgebouwd , en eerst in 1810 geheel voltooid , (laat op de Breemarht , het groorffe pleln - * Digitized by Google GRONINGEN. : 419 pleni der Nederlanden , waarop zeventien ft raten uitloopen , en daaronder zes groote hoofdftraten. Voorts heeft men nog in de nahijheid de Fisch- en Ossenmarkt. Andere hoofd- gebouwen zijn : het Gouvernementshuis , waar de Staten vergaderen ; de vergaderplaats der regtbank van eerften aan- leg en het Hof van Asfifes, de korenbeurs en de waag. Het voormalige Bisfchopshof is thans een militair hospitaal* De jicademie , in 1614 gefticht, is door eene menigte ge. leerde mannen vermaard geworden: de gefcbiedfcbrijver van Fries/and, ubbo emmius , was haar eerfte Rector Magnificus , bernouilli , barbeyrac en andere beroemde mannen behoo. ren tot hare Hoogleeraren , die thans ten getale van admiep onderwijs geven. Zij heeft een’ fraaijen en welvoorzienea plantentuin , een kabinet voor natuurftjke hiftorie , door den Hoogleeraar van swinderen in orde gebragt, inzonderheid na de Ranzienlijke gift door Z. M. van het kabinet der Hee- ren Camper , vader en zoon. Dit geftiebt , zoo nuttig en vereerend voor Groningen en het vaderland, bleef in 1812 bij de Fransche otnfmelting verfchoond. Onder de andere nnttige geftichten behoort 00k de Academie voor de tee- ken-, beeldhouw-, bouw- en zeevaartkunde , waarin men iesfen geeft , het regtsgeleerd genootfehap pro excolendo jure patrio, een natuur- en fcheikundig genootfehap, twee ge- zelfchappen tot aankweeking der tooneelkunst , enz. In ’t algemeen is de zucht voor kunften en wetenfehappen bij de Groningen zeer groot ; maar vooral munten zij uit in ver- dienften omtrent de opvoeding. Bij het Departement der Maatfehappij tot Nut van V Algemeen alhier zijn twee kweekfcholen voor ondehvijzcrs van beide fekfen veree- nigd: voorts heeft men er industrie-, zondags-, ftads-, ar- men- en Jxitijnsche fcholep ; doch vooral het vermaarde In- ftitiuu ter opleiding van doofitomraen , het ddnige (tot nu toe) in Nederland , door den verdieuftelijken Fransck-Het- Dd 2 ' vorra- Digitized by Google 446 BESCHRTJV1NG DER NEDERL ANDEN. vormden Predlkant gdyot in 1790 opgerigt, en hetwelk leden telt door het geheele Rijk , terwijl de niswerkfelen ongetneen gezegend zijn. Ook heeft Groningen of haar om- trek de twee verdienftelijke ijsbrekers in het veld der let- teren , weisel gansfort en Rudolf agricola voortge- bragt , alsmede ddn oudheidkundigen menso alting , en de groote mannen albert schultlns en tibf.riüs hemster- huis , beide, en gelijktijdig, foheppers in hun vak. 1 Groningen was voorheen, en is nog, de zetel van alle groocere en kleinere Provinciale Beliuren. In de Spaamche tijden was hier ook een Bisfchop. Men acht , dat zij in 1 1 10 bemuurd is geworden. Zij behoorde ook , gelijk vele der oostelijke Neckrlandiche fteden, tot het Hanzeverbond. Naderhand gaf hare ligging aanleiding om dezelve tot eene voomame vesting te mnken , die niet aileen io 1580 een beleg van de Ommelarukrs, utaar vooral in 167a eene veel hevigcr belcgering van de Munsterschen doorliond , waarin 3000 man , onder den braven rabenhaupt , door de gehee- le burgerij en de ftudencen onderfteund, de pogingen der 82,000 vijanden voikomen te ieur ftelden; de Doopsgezin- den , vojgens hun geloof afkeerig van wapenhandel , bluschten den brand. Naderhand verbeterde koehoorn hare vesting- werken nog : zij kon door overftroomingen worden gedekt , maar bleef, gedurende de geliteie achttiende eeuw, vrij van allen vijandelijken aanval. Haar voorfpoed duurde fchier onaf- gebroken , ea was , gelijk de bevolking , fteeds toenemend tot in 1 826 , wanneer de gevolgen der zware zomerhitte , gevoegd bij de dampen der opgedröogde landen oit de overftrooming van 1825, die ook een gedeelte dezer Provincie getroffen had , alhier, eene vreesfelijke fmetftof ontwikkelden , en in -eene vernietende ziekte deed uitbarften, die vooral deze ftad teisterde, en fomtijds 175 menfchen in ddne weck ia ’t graf fieepte, terwijl 18 of 20 anders het gewone getal ■ . . . > : is. r Digitized by Google G R. O N I N G E N. 4« is. Die niet bezweek , bleef krachteloos en uitgeput , ook omtrent zijne middelen van beftaan. De jammerlij- ke gewoonte, van de kerken tot grafkuilen te maken -(een dom bijgeloof uit de donkerfte middeleenwen) , heeft hier aan honderden het leven gekost; mögt derzelver ge- -heele aflchafBng daarvan het gevoig. zijn , en . bekrom- pene fmanciüe bedunkingen hetzelve nergens meer in ftand houden! n > i • ?'.,t ’* Het Gooregt en Wester kwartier , of het Westen. ’■ Nabij Groningen, naar den kant van Drenthe , is Harcti , een groot dorp met 1900 inwoners, een uur van de ftad:, onder hetzelve behoort Noordlaren, een dorp op de gren- zen van Drenthe ; Noorddijk met 800 zielen , en eene kerk met befchilderde glazen , ouder hetzelve behooren de dor- pen Middelbert en Engelbert ; Hoogczand , met Martenskoek 3720 inwoners hebbende, met olie-, houtzaag- en pelmo- lens , fcheepstimtnerwerven en andere ndringen , levehdigC en welbebouwde dorpen; Sapmeer of Sappemeer, (eene drooggemaakte waterplas) met 2650 zielen , en vele bui- tenplaatfen : deze drie dorpen worden met het kleinere KaDt- wijk stads-vcenco/onien genoemd , omdat zij eertijds veenen waren, onder de ftad Groningen behooreude. Tusfchen het Schuitcn-''c n Lcopeudiep en de Friesche gren- zen , in eene doorgaans boschachtige landftreek , liggen de dorpen Zuidhorn inet 1670 inwoners , met heerenhoizen en veel doortogt, eene kerk met hoogen toren en fraai orgel. Het dorp ligt tusfchen de klei en het zand; Noordhom, een half uur noordelijker, onder het vorige behoorende , mede met buitenplaatfen , het tooneel van verfcheidene ge- rechten in de vroegere oorlogen; O’denhove met 1700 in- woners, en een’ hoogen kerktoren: in de kerk is de graf- tombe eener Gravin van Coblentz, gehuwd geweest aan den Heere van ripperda : onder hetzelve behoort ook Niehove ; Dd 3 Ezin- Digitized by Google *sa BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Etingen , niet ver van den mond van het Loopendiep , met 1350 inwoners; Grijpskerk met 2200 inwoners; Fixvtiet en Pieterzij! , bij den mond van de Lauwers , in eene der vruchibaarfte fcreken dezes lands , dat Op de zee is aange- wonnen ; /iduard öf Adeweerd , oudtijds zeer beroemd om deszelt's Abdij , die voor Groningen , gelijk Egmond voor Hol- land, niet alleen de zetel der geleerdheid, maar 00k van vele rijkdommen was. Even als Egmond is 00k Aduard met deszelfs boekerij in den vrijheids-oorlog verbrand of vermeld: en ’t geen van de Abdij nog overbleef, in flopershanden gevallen. Het tegenwoordige dorp heeft 1600 inwoners , eene Hervormde en Roomfche kerk. Ten zui- den der trekvaart naar Stroobos vindt men de Leck, een groot en welvarend vlek met 3720 inwoners, waaronder de dorpen Lettelbert , Halber t en Zevenhuizcn mede behooren « hier is veel doorvaart van turfTchepen, en de fraaije bui- tenplaats Niewort; Grootegast, met 2400 inwoners, on- der hetzelve Stroobos , aan de grenzen der Provincie, en half op Frischen bodem, op den weg tusfchen Leeu- warden en Groningen , zeven uren van gene, en vijf van deze ftad. In de oude Jiwartieren Hunzingo en Fivelingo , of het Noorden , vindt men : 1 Appingadam , aan het naar deze ftad genaamde Damster- diep , met 1800 inwoners, niet verre van de zee , ,’t welk vrij wat vertier, en onder anderen een’ voomame paarde- markt heeft; Keizer karel V. deed in 1536 hare wallen Hechten. De Hervormde kerk is bezienswaardig, en heeft een’ fraaijen predikftoel. Ook de Roomschen en Joden heb- ben hier kerken en godshuizen. Er is een raadhuis en La- tijnsche fchool. Delfzijl, eene vesting aan den Dollart, en wel aan den hals derzelve , die de mond der Eems ge- \ noemd Digitized by Google GRONINGEN. 4*S noemd wordt, alwaar bet Damsterdiep daarm uitwatert. Deze plaats , die de gebeeie vaart op de Eems .beftrijkt , it tevens de ileutel van Croningerland aan die zijde , en kau door overftroomingen zeer fterk gemaakt worden. Van No- vember 1813 tot Mei 1814 hield zij eene blokkade van Groninger en Friesche burgers uit, waarin de bezetting^ door herhaalde nitvalien, aan het platte land zeer veel na- deel deed. Belfzijl heeft 00k eene zeer goede haven en reede, waarin de rujter eens met eene groote. vioot bin- nen liep; het teit met Oterdum en andere onderhoorigheden 3600 inwoners ; alva deed het verfterken , en wilde hier eene ftad van belang aanleggen , ’t geen echter de ftad Gro- ningen atwendde. De beroemde koehoorn heeft de werken aanzienlijk vermeerderd en yerbeterd, gelijk de Flanschen die in onzen tijd nog vernieuwd hebben. Voorts Farmsum » onder Delfzijl behoorende , met eene zeer bezienswaardige kerk, overblijffels van een’ bürgt, pannebakkerijen , kalk- branderijen , fcheepstimmerwerven , allerlei molens en ande- re trafieken, in .1813 door de Framchcn zeer befchadigd; Meedhuizen , een laag gelegen dorp , waarvan de landerijea des winters overltroomen ; Siddtburen met 1540, het weD varende Losdorp , Slochteren met Spijk en Schildwolde 2340, Harkstcde met Scharmer omtrerit 900 zielen, en eene be- zienswaardige kerk. Tnsfchen het Damster-, het Loopendiep en de Noord&e , in eene > foort van eitand , hetwelk den nöordoosthoek der Nederlanden uitmaakt , en geheel Hunzingo benevens een ge- deelte van FtveUngo of Ftvelgo omvat, liggen mede vele voorname dorpen, onder anderen Eenrum met bijna 1800 inwoners , en een’ hoogen toren , die de fchippers voor baak dient; Uithuiten met 1630, Loppersum met 1700, en Wimtim met Obergum 1640 inwoners , in de onde ge- fchiedenis der Provincie, vooral in den vftjheids-ooriog, ' Dd 4 zeer Digitized by Google 444 BESCHRIJVING DER. NEDERL ANDEN. zeer vermaard geworden , de geboorteplaats van den geleer- den onderwijzer regnerus prjedinius ; Middektum tnet 1500 zielen, eene groote kerk met een’ hoogen toren, en hct aanzienlijke Heerenhuis Ewsum; Bedum met Onderden- dam 2720 inwoners , een der aanzienlijkfte Gremingsche dor- pen , in oude tijden met eene voomame middelbare fchool , thans bloeijend door den landbouw, met watermolens, eene groote Hervormde en eene Roomfche kerk. — In den boek tusfchen de Noordzee en de Hutize liggen : Leens , een zeer aanzienlijk dorp, met de onderhoorigheden 2600 inwo- ners bevauende. Hier wil men , dat de hoogten zijn , waar- op de Ramenten onder vitelliüs, onderbevelhebber van augustus , tegen den fpringvloed eene fchuilplaats vonden. Onder hetzelve beboort almede IVarfhuizen , geboorteplaats van den edelen balthazar bekker , die het afTchuweljjk bijgeloof tan duivelskunften , hekferij en tooverij zoo krach- tig en (na zijnen dood) gelukkig heeft beftreden , hoewel in zijn leven vervolgd. Zoutkamp en Ulrum met 2200 in- woners: te Zoutkamp , aan den mond der Hunze, wonen vele visfchers; K/oosterburen en Homhuizen met 1260 inwo- ners , waar vele en goede aardappelen groeijen , enz. ' De volgende plaatfen liggen in het Oldambt cn Wcsfwolditigcrlatul , of het Zuidoostcn. Feendam , een groot vlek met 6950 inwoners , twee Her- vormde , eene Lutherfche , eene Doopsgezinde , en eene Roomfche kerk , eene Synagoge , en een werkhuis voor be- delaars; Noordbroek met 1700 inwoners, eene fchoone Her- vormde en eene Doopsgezinde kerk, zeer goede fcholen , en fraaije buitenplaatfen ; IFtldervank met 3420, Zuidbroek met 1450 inwoners, de woning van den dichter spandaw ; de colonie de Oude Pekel-A , met 3720, en de Nieuwe met 4100 inwoners; de Oude is reeds in 1599 door zekeren Fries 1 Digitized by Google I GRONINGEN. 455 Irres fkiko klock als veen-colonie aartgelegd ; de Hervorra- den, Lutherfchen, Roomfchen en Joden hebben in de Pe- kel-A kerken ; Muntendam mer 1470 inwoners. Alle deze groote en welvarende veendorpen zijn ten zuidooscen van Groningen , grootendeels in de hooge veenen gelegen , wier afiteking en vervoer hier zeer groote bevolking en welvaart doet ontftaan; daarenboven zijn er aan de Pekel-A olie-, pel- en houczaagmolens , cimraerwerven , fcheepsbouw en fcheepvaart , zoo dat er jaarlijks van daar wel 2000 fchepen yertrekken. In de Pekel-A heeft 00k -'de verdienftelijke wester , een der hoofdbevorderaars van rhet verbeterd 011- derwijs , geleefd, en is er overleden. IVinschoien , een aan- zienlijk vlek rriet 3400 - inwoners , op den weg naar Mün- ster lau d , -,t welk voorheen goed verfterkt was ; de vesting- wcrken zijn echter federt den Munsterschen vrede vemllen ; Heidger/ee , een klein gehucht ten noordwesten van IVtn- sc’roten , beroemd door de overwinning op de Spanjaarden , door Grave lodew^k van Nassau, broeder van willem I.{ aldaar op den 24. Mei 1568 bevochten, waarin de Graaf van aremberg , veldheer der Spaanschen , fneuvelde. Fin- sterwolde, met 1200 inwoners, door ingedijkte landerijen van een artnoedig visfchers- tot een welvarend boerendorp geworden ; Midwolde met 2200 inwoners , eene fraaije Her- vormde en eene Doopsgezinde kerk ; Oostwoldc , onder Mid- wolde behoorende , 00k door indijking toegenomen ; hier was de vermaarde van bolhüis Predikant; Nieuwwolde , mede bloeijend door veroveringen op den Dollart i Beerta met 2700 inwoners ; Termunten met 1700 inwoners, in den hoek van het Oldantbt aan den Dollart , met- vrij veel fcheepvaart ; Termunterzijl , wrardoor het Oldambt zieh in den Dollart van het overtollige water ontiast. door de indijkingen , wel een unr v«n denzelven verwijderd, aan de Oostfriesche grenzen , en de Bourtanger- fchans , te midden der moerasfen, behooren tot fVedde of fVettmldin- gerland , ’t welk tusfchen Groningen en Drenthe gelegen , vddr 1795 eigenlijk geen gedeelte van eerstgemelde Pro- vincie uitmaakte, maar aan de Algemeene Stacen befaoorde, die voor de fcerkten te zorgen hadden. De grond is in de Bourtange raoerasfig veen , doch te BtUmgmlde goed bouw- land, van den Dollart aangeflijkt. Het dorp Bourtange heeft 1850, en Bellingwolde 2400 Inwoners. Onder Bourtange behoort Ter-Apel , aan de punt van Groningen , Drenthe en Mutterland, met eene groote kerk en een voormalig kloos- ter. IVedde , de eerfte plaats in Nederland, die door de liefhebbers der vrijheid onder Grave lodew^k van Nassau in den tachtigjarigen oorlog (1558) bezet werd , thans met bijna 1400 inwoners : van het oude flot zijn nog overblijf- felen voorhanden. Oostwedde , een welvarend dorp , tot het vorige behoorende. -. ♦ r ■ XVII. Digitized by Google D R E N T H E. 4*7 XVII. DE PROVINCIE DRENTHE. JDrenthe droeg voorheen alleen den naam van latid- schap , terwijl de andere gewesten dien van Provi ri- eten voerden. Hetzclve had in het voormalige bond- genootfehap geene ftem , en zond geene Afgevaar- digden tot de Algemeene Staten: echter was hetzel- ve even onafhankelijk en Souverein , als een der an- dere gewesten , deelde in de befcherming van het verbond, en droeg een zeker, hoewel zeer gering aandeel in deszelfs lasten (66a ten honderd). Het grenst ten Noorden aan Groningen , ten Westen aan Friesland , ten Zuidwesten en Zuiden aan Overijs- sel , en ten Oosten aan het Bourtanger - möeras , ’t welk het van Duitschland affcheidt. De lengte van het Oosten naar het Westen zal tien of elf, en de breedte van het Zuiden naar het Noorden twaalf uren zijn. Drenthe is een zeer hoog gewest, ’t welk daaromtrent bij het aangrenzende Friesländ en Gro- ningen zeer affteekt. De grond is er dus niet zeer vruchtbaar, maar beflaat meestal uit zand en heide ; doch brengt, behoorlijk gemest, zeer goede rogge en boekweit voort , ook aardappelen en vlas ; er is veel hooge veengrond, die turf van verfchillende hoedanigheden oplevert ; wanneer deze turf geftoken is, ontfiaan door de hoogten geene plasfen, maar aarde , die tot wei- of bouwland gebruikt wordt ; ook aan den kant der riviertjes zijn goede weilanden , en Digitized by Google 428 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. en in de hooge ftreken bosfchen. Men houdt er ook vele fchapen. Uit het mineraalrijk zljn er keiftecnen en afgefcheurde onderaardfche boomftammen, het- welk,' benevens den duingrond, doet gisfen, dat Drenthc in vroeger tijd zeeflrand, of zalfs over- ftroomd was. Door de lioogte is de lucht zeer ge- zond. De riviertjes, die van hier naar de omliggen- de landen afvloeijen , zijn goen van allen van belang. Een der treffendfte blijken van het nut , hetwelk rivieren of vaarten aan een land doen, levert Dren- thc op. Reeds vdör honderd jaren begon de vaart cn colonie van het Hoogeveen in Drenthc eenige wel- vaart tc doen ontluiken, en wanneer men van Gro- ningen naar Assen gaat , bereikt men de Smilde , die bij laatstgemelde plaats begint , en naar Meppelt loopt. Overal längs deze gegravene vaart ontmoet de reiziger welvaart en vertier: thans kan de turf, aldaar afgegraven; en längs den weg bergshoogte opeengeftapeld , te water vervoerd worden , waartoe deze vaart dan ook altcen gebezigd wordt. Deze turf is van de foort , die men lange noemt , en al- leen voor (leenbakkerijen en kalkovens dient. De grootfte merkwaardigheid in Drenthc , en de belangrijkfte oudheid in ons geheele vaderland maken de Htwntbeddcn of liever Hunebedden uit, zijnde ^ eigenlijk : „ langwerpige graven , in den grond wd „ geplaveid met keijen , en beveiligd door eene me* „ nigte zware ruwe fteenen , ftaande bloot in den „ grond ter zijden en : aan het einde , en dragende „eene zoldering van fteenen, derdehalf voct boven „ de oppervlakte.;” voorts nog eene andere , min tal- rij- Digitized by Google d.r e;:n t'iiie. 429 rijke foort, die met aarde gedekt, netter aan de biri- nenzijde bewerkt, meer met kleine keijen gefloten zijn, en een’ ingang op zijde hebben (*)„ Het is doot de jongfte op dit ftuk uitgekomene prijever handding bij de Hollandsche Maatfchappij der Wetenfchappen genoegzaam bewezen , dat deze verbazende flceuklonir pen niets anders. zljn dan grafgeftichten , waarfchijuiijk •opgerigt door de alleröudfte inwoners dezer landen en van het naburig Noord-Duitschlahd , Frankrijk en Groot - Brittanie (waar men ook dergelijke over- blijffelen in menigte vindt , vooral dn Frankrijk en Engeland) , namelijk de Ccltcn of Kelten , en hoogst- waarfchijnÜjk veel ouder, dan onze gewone tijdre- kening, als in wier aanvang de Kelten reeds gedeel- telijk door de Duitschers verdrongen waren * die eene geheel andere foort van begraveri rkenden , namelijk onder grafhcuvels ( tumuli bij de Romeinen genaamd) en die ook in Drenthe talrijk genoeg voorhandeh zijni. 