title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 3) Brisven van DE wırr, III, 596 (4 April 1659). »Excellentiam vesiram (NIEUPOORT) summis igitur precibus rogo et obtestor, ut si me salvum velit, verbalia illa minime transscribat. Hue enim rescripta mihi erunt exitio.” 4) DE OALLIERES, De la maniöre de negocier avec les Souverains , 1%° Par- tie Ch. XIII, p. 98, merkt teregt aan: »La necessite qu’il y a de choisir un idele et habile Seeretaire, domne lien de croire quil seroit utile — de retablir Paneienne coutume — qui &toit de denner & nos Ambassadears des Seeretaires d’Ambassade qui fussent choisis par le Roi,” enz. 5) Verg. SCHOTEL, lels over HIER. V. BEVEBNINGU en B. VAN DER DUSSEN, bl, 82—142 (1715-1717). 40 Dussen bevredigd. Men gaat, naar ons dunkt, te ver, als men beweert, dat de toenmalige Secretarissen niet meer dan Aler- ken waren, bijna immer van minderen maatschappelijken stand . en soms vreemdelingen !). De tegenwoordige Secretarissen van Ambassade en atiackes bestonden toen niet, zegt men, niet indachtig aan enkele beroemde namen ‚van de eerste helft der XVlle eeuw 2). — Desniettemin is het waar, dat voor jonge lieden van goeden huize en van eene beschaafde opleiding de waarborgen ontbraken 3), om langs dien trap hooger te stij- gen, en in de kweekschool van het Secretariaat van Legatie, de theoretische kennis aan de Universiteit verkregen,, door practische bekwaamheid onder het oog van een’ grijzen Diplo- maat te louteren. In dien geest zoude, bij langeren duur, het Ministerie van VAN DE SPIEGEL de bezoldiging der Secre- tarissen verhoogd en de uitzigten op hunne regelmatige op- klimming verzekerd hebben. — Bij gemis aan bepaalde voor- schriften op dit stuk, hing de verbetering van dien toestand, gemeenlijk hetzij van gunst en aanbeveling, of van het toeval ' af. En zoo riep scHELTUs den veelvermogenden invloed in van zijn beschermer vAn DER DUSSEN, bij den Raadpensionaris HEIN- sıvs. »Zijn Excellentie #) (schrijft hij) heeft heden aan Haar Hoog Mog. alsmede aan Haar Ed. Groot Mog®.. bij missive verzogt, om gerappelleerd te mogen worden, en terwijl Uw WelEd. Gestr. in deszelfs laatste zich zo obligeantelijk heeft — 1) Jhr. Mr. 3. De wırte v.coıtteks, Aly. Konst- en Letterbode, 27 Dec. 1856. 2) F. VAN AEBSSEN,, in 1598, CONSTANTIN HUYGENS in 1620. Verg. deze Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 75 en Bijlage XV, bl, 76. 3) scHELTUS klaagt, dat hij onder SIcco van GOSLINGA wel den naam van Secrelaris van de Ambassade, maar geene Acts van den Staat gehad heb- bende, de titel en de Jdaaraan verknochte eer hem bij openbare plegtigheden, door de Introducteurs geweigerd waren (Bl. 84). 4) BUYS, voor wien de vertrouwelijke gedachtenwisseling met zijn voor- maligen Ambtgenoot te Bodegraven en Geertruidenberg, zorgvuldig verborgen werd. —Z. den brief van 29 Dec. 1714 bij scuorsL, bl. 82--86. (»Verzoeke deze brief te verbranden)’, 41 gelieven te expliceren, neem ik de vrijheid van dezelve daar- van communicatie te geven, met eerbiedig verzoek, of Uw WelEd. Gestr. mij de gunste zou gelieven te doen, van den Heere Raadpensionaris daarover te onderhouden, om te zien, of ik niet de eer zou mogen hebben van de zaken waar te nemen, zolang hier nog geen ander Ambassadeur zoude zijn, ’t geen mij voorkomt, dat zo haast niet zal konnen geschie- den ; en ik geloof niet, dat Zijn Excellentie aflaten zal van zijn rappel te bevorderen, alzo de hofhoudinge van een Ambassa- deur considerable kostelijk valt, en meer depenseert als de Staat geeft. — Ik geloof niet dat Zijn Excellentie van mij nog aan den Raadpensionaris gewag gemaakt heeft 1).”” — Naderhand echter meldt hij: »Zijn Excellentie (Buys) heeft mij voor eenige dagen gezegd, dat aan den Heere Raadpensionaris in mijne faveur had geschreven en verzogt, dat op deszelfs vertrek, ik de zaken zolang mogt waarnemen tot de aankomst van een ander Ambassadeur, zoodat volgens Uw WelEd. Gestr. schrij- ven, en op deszelfs anterieure preparatie, die zaak apparent na mijn wensch zoude konnen reusseren 2).” — En werkelijk zag de ruim dertigjarige verdienstelijke Secretaris, na zich ge- zuiverd te hebben van het verwijt dat hij een dslettant-Lheo- loog was »en wel bequaam om wat te catechiseren en te ver- manen,’” maar niet om diplomaat te zijn, door de dringende voorspraak van VAN DER DUSSEN bij HEINSIUS, zijn’ wensch vervuld. Hier schijnt alzoo de vraag niet ongepast, welk deel den Raadpensionaris van Holland, ten deze aan de hedendaagsche Ministers van Buitenlandsche Zaken niet ongelijk, veelal in de keuze en bevordering, in de verplaatsing en het ontslag of de terugroeping der Ministers en andere diplomatische Agen- ten 3) werd toegekendP — In de Brieven en Negotiatien van 1) Paris, 6 Mei 1715 bij scHoteL, bl. 101, 108 (3 Junij 1715). 2) 24 Junij 1715 (bl. 107), 12 Aug. 1715 (bl. 112), 7 Oct. 1715 (bl. 117). 3) VAN DE SPIEGEL aan den Commissaris ROSS te Danzig, 3 April 1793, 42 VAN DE SPIEGEL vinden wij in dit opzigt reeds eene sterke toe- nadering tot de thans gebruikelijke vormen. Wij hooren lof of berisping uit zijnen mond, aan ’s Lands Gezanten toe- voegen; de Raadpensionaris maakt een »compltment voor den jjver en beleid in de negotiatie betoond, en voor de precies- heid van de gedetailleerde rapporten;” maar hij waarschuwt tevens tegen de herhaling van een of ander verzuim, waaruit » ligtelijk verkeerde reflesien”” konden voortkomen !). — Wij vernemen zijne scherpe klagt over de nalatigheid en de wan- orde van den afgeleefden Resident in Rusland, met de bedrei- ging, dat het niet mogelijk zoude zijn »dien ouden man langer te dekken voor rappel 2),” en dat geen Mogendheid een’ Mi- nister »zou willen betalen,’ die zich zoodanig gedroeg ; waarop dan ook twee maanden daarna, de kennisgeving volgde, »dat thans alle geduld met DE swaRrT ten einde is, en dat hij eerst- daags zijn sappel zal krijgen, waarbij een pensioen van vijf of zes duizend guldens zal gevoegd worden, met de faculteit om die te verteren daar hij wil.” De Envoy& van den Staat zoude tevens aangeschreven worden, om voor het Archief te zorgen 3). — Daarentegen, nog vöör de werkelijke benoeming van een’ Minister aan het llof van Spanje, die onder den titel van Eirtraordinair-EnvoyE den Ambassadeur Graaf van RECH- TEREN, Op eigen verzoek teruggeroepen, moest vervangen, —— tn Brieven en Negot. I, 243: »ondertusschen komt het mi) voor, dat U. W. E. G. in deszelfs functie behoort te biijven continueren, zander zig met het lot van de stad te bemoeijen, en wanneer dezelve in Pruissische handen valt,” enz. Z. nog I, 282. (Aan RHEDE). 3) Aan v. KINcKELL, 4 Aug. 1794, III, 2. Z. wegens dien Admiraal- Diplomaat, Jhr. Mr. 35. &. 5. DE JONGE, (Introduet. aux Mem. et Corresp. du Baron DE KINCKEL, in het Nederl. Rijks-Archief, ’s Hage (1855). 2) Propositie der Ridderschap van Halland,, 25 Sept. 1787, tot rappel van den Resident swarrT in Rusland. R. L. BOUWENS, Aan züne Commil- tenten , bl. 120 volg. 3) Aan nogevze te Petersburg, 18 Nov. 1793, 283 Januarij 1794; Brie- ven en Negot. II, 22 volg. 105. 43 zien wij reeds bij voorraa@ VAN DER GOES, toen Minister te Kopen- kagen, met: het berigt van zijne haogst waarschijnlijke verplaat- sing !) naar Madrid, VAN DE SPIEGEL’S gelukwensching ontvan- gen; maar te gelijk den wenk, dat het aanvaarden dier zending alle spoed vereischte, en dat hij, vAN DER 60ES, wel zoude doen maatregelen te nemen, ten einde zijne overkomst en vertrek »immediaat na de benoeming kon plaats hebben 2).” En in de losheid van den gemeenzamen briefstijl, deelt van NE SPIEGEL vaor een of ander zijner vrionden of gunstelingen eene zaak naar hunnen wensch willende schikken, zijn voor- nemen mede om „nader te overleggen, in welken form dat werk te gieten” zoude zijn ; te weten, als het gold, een tijde- lijken, tot daartoe geheimen zendeling 3), een publiek ka- rakter en credentiaal als Minister, en daardoor een’ meer of- fieilen invloed te verzekeren; of wel, op onbekrompen wijze, het daggeld van dien Diplomaat te regelen. -— Een en ander ging soms »met haken en oogen” en niet zoo »strijk en zet’ als de Raadpensionaris zich gevleid had. — Geestig is de be- schrijving, welke de Zeeuwsche Staatsman van een’ Franschen uitgeweken Officier 4) geeft, wien hij veel moeite had te be- duiden, dat hij ne naar Engeland gezonden werd »als Ne- gobiateur, maar alleen om informatie te geven 5).” »Hij heeft,’’ zeide VAN DE SPIEGEL, » ziju leven doorgebragt in Franschen, Hollandschen,, Russischen en Pruissischen dienst; ja zelfs in - 1) »En het zeer apparent is, dat deeze designatie op U. H. E. G. zal vallen, geliik Z, H, dezelve reeds cası quo, geaggreöerd heeft.’’ 3) 29 Janij 1793. Brieven en Negat. I, 303 volg. Z, ook de dep£che aan den Envoy& VAN WAAFTEN te Weenen, 1 April 1793, I, 240 (over een te honden Congres). 8) VAN BLEISWISK sprak in 1781 van het zenden van een bekwaam per- soon naar Londen, »zonder character, om te hooren, to zien en ta zwoügen.”’ RENDORP, Memorien, II, 23. &) Kolonel D’ANGELTY. 5) Brieven en Negot. I, 364 , (22 Oct. 1793. Aan den Envoy6 VAN NAGELL te Londen). 44 America, zoodat men van hem zeggen kan, met het Hollandsch spreekwoord, dat hij van alle markten we&rgekomen is.” Hij durfde in den gelukzoeker geen onbepaald vertrouwen stellen, schoon hij hem voor een man van groote talenten en beleid hield, zoowel in dergelijke missiön als in "t militaire; maar het kwam hem in alle gevallen voor, dat men zijne »rap- porten kon aanhooren, zonder hem onze desseinen te com- municeren.”” — Alleen hoopte hij, dat men ter vermijding van onnutte kosten, den persoon niet langer dan noodig ware, in Engeland zoude ophouden. Het blijkt alzoo overtuigend, zoowel uit de betrekking, waarin de Minister van Holland regelmatig tot de Envoy6s van den Staat en van het buitenland geplaatst was, als uit die, welke vreemdelingen met hem door het aanbod van hunne dienst tot bedekte oogmerken, trachtten aan te knoopen, dat de Raadpensionaris groote gelijkenis had met een’ Minister van Buitenlandsche Zaken in onze dagen. — Wat daaraan ontbrak, en waarin de taak der tegenwoordige Staatslieden niet weinig vereenvoudigd is, de last der collegiale raadpleging en ja- loezij, die de handelingen voorheen zoo vaak belemmerde en stoorde, behoort bij de oordeelvelling over het gedrag van VAN DE SPIEGEL en Zijne voorgangers, billijkerwijze in reke- ning te worden gebragt. — Hoe veel het laatste Bewind der Republiek bereids in eenheid en spoed mogt gewonnen heb- ben, vermaant toch de Raadpensionaris den Gezant te Berlijn niet te willen vergeten 1), »dat wanneer in het Buitenlands Besogne ouvertures worden gedaan, door een ander canaal dan dat van den Griffier, zulks niet avantageus is, noch voor de zaak zelve, noch voor den Minister van den Staat, die de informatie heeft overgeschreven.” — En was dit zoo onder het met geweld van wapenen hersteld Erfstadhouderschap, door de Kroonen van Pruissen en Groot-Britanniö onderschraagd, en 1) Brieven en Negot. I, 269 volg. (Aan Buepe, 25 April 1793). 45 hetwelk van de zijde der Regenten geene openlijke tegenkan- ting ontmoette, hoe groot en menigvuldig waren niet de be- zwaren, waarmede de Advocaat-Raadpensionaris in het bestier der Diplomatie te kampen had, toen de naijver en wangunst van honderden hem kon dwarsboomen ! Er is vroeger van het gezag van OLDENBARNEVELT gewaagd, op dit gebied zoowel als in andere takken der staatshuishou- ding eene lange reeks van jaren schier onbetwist, — en waar wij zijn’ invloed op de benoeming en het ontslag van Gezanten in het licht moeten stellen, komen de gebeurtenissen van 1618 onvermijdelijk weder ter sprake. Immers, aan den Advocaat had FRANCOIS VAN AERSSEN zijne bevordering iot Agent der Vereenigde Nederlanden in Frankrijk ten jare 1598, meest te danken; meermalen had hij die verpligting in de levendigste en onderdanigste uitdrukkingen erkend !); nimmer verklaarde hij die heilige schuld te zullen vergeten. Doch, gelijk de verheffing, zoo ook de ontzetting van het ambt, sints tot de luisterrijke waardigheid van Amdassade verhoogd, en van hetwelk hij zich in 1613 beroofd zag, meende hij aan oLDEN- BARNEVELT bovenal te moeten togschrijven ; en hoe vinnig die grief vijf jaren daarna op den grijzen Staatsman gewroken werd, toont AERSSEN’S Aemonstrantie 2), allermeest het regtsgeding van den Advocaat. — »Maer datter geseyt wort,” merkte AERSSEN aan, doelende op zijne intrede in de politi- sche loopbaan als Secretaris van Legatie, »dattet al tegens myn employ gecantet was, voor my nyet synde geweest als 3) »Et vous m’avez moyenne ceite charge, Monsieur, pour le service de l’Estat et mon avancement particalier. Ne permettez donc, que penant avec fidelitE pour le premier, je desch6e au dernier. Je m’en ouvre plus frauche- ment ä vous, soit pour vostre pouvoir, soit pour l’affection que me faictes l’hon- neur de me porter. — Aussi & perpetuit6 tiendray je mon esire de vous, et ä recognoissance aux vostres. De Paris ce dernier de Septembre 1600. (Uitgegeven door C; VAN DER MYLE). Z. mede den brief van 9 Febr. 1601 (t.a. p.) 2) Z. deze Inleiding, Eerste Gedeelte, Bijlage XIV, bl. 71. 46 des Advocaets faveur, is een groote onwaerheyt: d’Heer Ad- vocaet soude dat selffs nyet toestaen: ses Provincien hebben eenpaerlycken voor my geweest: de Mog. Heeren Staten van Seelandt moveerden alleen swaricheyt: myn jonge jaren waren hare redenen, ende gaven achterdencken. Oock wiert by som- mige gearbeyt, om een ander daertoe te promoveren. — Hier- omme nochtans wil desen Momus \), dat ick des Heeren Ad- vocaets opus suum sy, boven alle syn creatuyren in groote, middelmatige en cleyne, soo militaire als politicque Ampten. — ’t Is stout gesproocken; maer die gemomt, ende mette Auto» riteyt geallieert is, heeft vry een groote privilegie: hadde hy sulcke brieven nyei, men soude hem vragen, waaromme ick meer dan een ander? ’t Oflicie hebbe geern van d’ Heer Advocaet verheven, doch met geen meerder hergewaden, als duysent anderen, elck in sijnen graet. Leven wy in eenen vrijen Staet, soo dienen wy de Republicque. Geen wie hy oock sy, en can voor eygen nemen, dan die hy onder Eed ende op syn gagien hout: den Staet moet dan voorgaen. Wortet anders verstaen, ick soude lust hebben eens te ken- nen, wie van myn jaren door des Heeren Advocaets genade tot avancement geraeckt synde, sulcke obligatie soude willen teeckenen. — Souden wy daeromme syn eygen worden, omdat hy ons in den dienst van de Republicque ontfangen ende ge- holpen heeft? dat soude qualyck behooren genomen te worden in een Aristocratique Regeringe, dewelcke, gelyck een wel gecom- ‘ poseert lichaem, nyet by E&n alleen, maer by alle de Leden eensa- mentlyck gerepresenteert wort. Deze maxime ende tale van opus meum smaect een onbehoorelycke ende onlydelycke usurpatie.”’ 1) CORN. VAN DER MYLE, OLDENBARNEVELT’s schoonzoon, Schrijver der Ontdeckinge van de valsche Spaensche Jesuyüische Practycke ghehruyckt jegens eeniga van de beste Patriotten ende ghetrouste Dienaren van ’t Landt. (*s Gra- venhage 1618). Z. deze Inleiding, Eerste Stuk, Bijlage XIV, en de Verhandel. over den Hoogen Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland, in het Jaarb. van de Regt. Mayt. 1840, bl. 10. 41 Deze _breede aanhaling uit ‚het listig ingekleed geschrift van den wraakgierigen Diplomaat stelt ons den staat van zaken, en den lang gedulden, nu hateliijk afgeschilderden overmoed van OLDENBARNEVELT duidelijk voor. — Terwijl AERSSEN thans loochent, den ouden Minister zooveel verschul- digd te zijn als men hem voorhield en hij zelf eertijds be- leden had, verwijt hij bem met biterheid, tegen den ondub- belzinnigen wensch van de Staten-Generaal, zijn’ terugkeer naar Frankrijk belet te hebben. — Wij hebben het bewijs geleverd, dat de bemoeizucht en woelingen van VAN AERSSEN aan HENDRIK IV EN MARIA DE MEDICI, gelijk aan hunne Raads- lieden dikwijls zeer onaangenaam, de ware oorzaak en niet, zoo als hij beweerde, het; voorwendsel van zijn ontslag waren. Wij willen op dit punt niet in herhalingen vallen, en mee- nen alleen eene tegenwerping van den oud-Ambassadeur te moeten vermelden, omdat daarin de rede is van een meer toegefelijk gedrag jegens een ander Nederlandsch Agent. — »Doen den overleden Coninck H. M. (HENDRIK ıv), herinnerde AERSSEN, wilde beletten, dat die Heere BREDERODE !), die ick geloove ven goet ende getrouw Dienaer te wesen, door Uwe Ho. Mo. niet en soude worden in Duytslandt geömployeert, omdat Syne Ma‘. met Rome ende Spaignen syne handelingen hadde; soo en verstonden evenwel Uwe Ho. Mo. geensins dat die naeburige Princen in de electie van Uwe Ho. Mo. Dienaers haer die wet souden stellen. 2).” — Te vergeefs had BuzanvaL bij OLDENBARNEVELT in 1602 op de terugroe- ping van BREDERODE aangedrongen ; waarom zich in 1613 niet evenzeer tegen den eisch van DU MAURIER verzet en 1) Z. mijn opstel PIETKR CORN. BREDERODE in NiJHor®’8 Bijdragen (1842) bl, 268. 3) Remonstrantie ofta Verdedinge van den Heer Ambr. AERSSEN tegens verscheydene quade ande verkeerde rapporten ende interpretalien wegens syn gebesoigneerde in Vranckryck ontrent desselfs ambassade, 12 Nov. 1613. (Rijks- Archief). 48 dezen het hoofd geboden ? BREDERODE moet ijverige, en ver- mogende bloedverwanten en vrienden ter Staatsvergadering gehad hebben, of wel, op de waarschuwing van den Ad- vocaat, behoedzamer geworden zijn. Althans zoude zijn ont- slag welhaast gevolgd zijn, indien hij aan het Fransche Hof onverhoopt nog meerder stof tot klagten gegeven had; of, zoo als OLDENBARNEVELT en de Griffier van H. H. M. zich uitdrukten, indien hij nog eens struikelde !) en de Koning zijne terugroeping volstrekt vorderde. Wat hiervan zij, de benoemingen van CORNELIS VAN DER MYLE, den eersten Ambassadeur der Republiek te Venetiö, en ook een- en andermaal tijdelijik naar Frankrijk afgevaardigd; van ArRs- SEN’S opvolger GIDEON VAN BOETZELAER 2); en laatstelijk die van den President van den Hoogen Raad van Holland, Zee- land en West-Friesland, REINOUT VAN BREDERODE, Heer van Veenhuizen, als hoofd van het Gezantschap naar Zweden en Moscoviö, waren gewis in meerdere of mindere mate, op aan- sporing van ’sLands Advocaat te weeg gebragt. — Elders wezen wij de aanstelling en terugroeping van Gezanten aan, door de Stadhouders bewerkt; terwijl wij tevens, nu en dan, den provincialen of stedelijken invloed niet gering wilden hebben geacht. — Hetzij de Prins, of wel de Minister van Holland het meest vermogt, beiden konden zich daardoor in de voordragt en aanbeveling van deze of gene personen, beperkt vinden. — Zoo weigerden in 1682 de Heeren 1) BUZANVAL, (28 Dec. 1602). Propositions, T. II, p. 225. (H. S. der Kon. Bibl.): »desorte que s’il dronche tant soit peu, il sera bientost re- leve.”’ — 25 Dec. hevorens: »Quant au rappel de BREDERODE ‚.je croy qu’il se fera de soy mesme, sans que le Roy offense ses parens et amis, par les brigues desquels il a eu cette charge.” 2) Z. wegens dezen, onze I/nleiding , 1** Gedeelte, bl. 91, 144 en Bijlage VIII; wegens vaN DER MYLE, Mr. 3. c. DE JongE, Nederland en Venetil, bl. 19—47, en over den Heer vAN VEENHUIZEN, SCHELTEMA, Ausland en de Nederlanden, 1, 82 volgg. 49 van Amsterdam in de zending van een’ Ambassadeur naar Frankrijk, uit hunne stad te kiezen, toe te stemmen, omdat zij in de zaak var het Prinsdom Oranje, niet openlijk voor WILLEM ıu partij begeerden te trekken !). — En dat zelfs nog eene eeuw daarna, ook de kleinere steden haar regt deden gelden, zonder het initiatief hetzij dan van den Raad- pensionaris of van den Stadhouder af te wachten, bleek in 1787 uit het voorstel van Schoonhoven en van Hloorn tot het rappel van twee Ministers. VAN BERCKEL moest uit Noord- Amerika, VAN LYNDEN V. BLITTERSWUK uit Engeland terugge- roepen worden 2). — Voorstellen overigens, minder welligt als de vrucht van zelfstandig- inzigt aan te merken en veel- eer aan de partijzucht van hartstogtelijke Stastsleden inge- blazen door dezulken, die gewone tolken van de uitvoerende magt, huiverden de verantwoordelijkheid van zoo hatelijke maatregelen van remolie en zuivering op eigen schouders te laden. Wat hiervan zij, en hoe groot doorgaans het gezag van Hollands Minister geacht kunne worden, tastbaar nogtans bljft het verschil, bij menig punt van gelijkenis, tusschen den Staatsdienaar der Republiek en den leider der Diplomatie in de hedendaagsche constitutionele Monarchie. Hooren wij de juiste tegenstelling in eene depöche van vANn DE SPIEGEL. — »Ik merk aan den Heer ELLior 3), meldt hij aan den Neder- landschen Gezant te Londen, » dat het Engelsch Ministerie in een denkbeeld is, dat de kennis, die de Griffier en ik van 1) p’avaux, Negociat. I, 124 (8 Oct. 1682): »ils refuserent constamment qu’on choisit un homme de leur Ville pour aller en France solliciter ses in- terets, quelque instance que le Prince d’Orange leur en fit faire.” 2) 23 Oct. en 21 November 1787. Bouwens, Aan zijne Committenten bl. 201, 204 volg. Het voorstel tot rappel van v. BERCKEL werd aangedrongen als strekkende tot verligting van ’s Lands kas en voortgevloeid uit de zucht om »een minder kostbare manier uit te denken” voor de waarneming der be- langen van den Staat in Noord-Amerika. 3) Minister -Plenipotentieris van Groot-Britanniö te ’s Hage. 4 50 de zaak hebben, even hetzelve is alsof die communicatie aan het Gouvernement alhier gedaan was; maar, behalven dat de Ministers van den Staat op een’ gantsch anderen voet zijn als die van Engeland, gelieve men te begrijpen, dat wij die kennis zeer in confidentie ontvangen hebben, en met instantie om er geen verder gebruik van te maken: ook weet U. H. W. G. dat het bij ons geen form is, dat diergelijke zaken aan de deliberatien van H. H. M. en vervolgens aan die der Provintien gebragt worden, door &en van de Ministers 1).” Men vergiste zich grovelijk, zoo men de Nederlandsche Staats- lieden even vrij in hun bedrijf waande, als de Britsche. — Deze konden handelen op het gevaar af van later tot reken- schap te worden geroepen ; de Raadpensionaris zag zich meest van den aanvang af belemmerd, omdat hij, naar de beginse- len der Constitutie, enkel Minister, geen Derecieur 2) was. » Wij gevoelen wel, schreef van DE SPIEGEL nader, dat het Engelsch Ministerie genoodzaakt is deszelfs operatiön van dien aard verborgen te houden, totdat de zaak haar beslag heeft, en dat zij zulks kunnen doen, als verzekerd zijnde van de approbatie post factum; maar wij zijn in een ander geval, omdat de approbatie bij ons moet voorafgaan, en het is daarom, dat wij zoo geinsteerd hebben op eene oficiele com- municatie, dewijl het zonder dezelve onmogelijk was de zaak op het tapijt te brengen 3).” — Men bevroedt dat het hier uiterst netelige en gewigtige handelingen geld, die den Raad- pensionaris zoo behoedzaam maakten. — Het betrof niet min- . 1) Aan den Heer Envoye van NAGELL, 17 Febr. 1794. Brieven en Negot. Il, 126 volg. 2) Aan RHEDE, 23 Febr. 1794, II, 142. Voorts aan Lord MALMESBURY, eodem, II, 185, 188: »certainement on n?’a pas fait reflexion, que la diver- sit6 des Constitutions des deux Pays met les Ministres sur un tout autre pied ici qu’en Angleterre; — vous ne perdrez pas de vue, que, nous sommes Mi- nistres et non Directeurs.” 3) Aan NAGELL, 28 Febr. 1794; II, 163 volg. ‚51 der dan de beraming van het bezwarend Tractaat van subsi- die, den 19 April 1794 tot voortzetting van den krijg tegen de Fransche Republiek, met Pruissen gesloten. — Hoeveel ge- makkelijker was niet bij zoodanige negotiatien, de taak van PITT en zijne ambtgenooten! — En nog om de zaak te be- spoedigen, hield van DE SPIEGEL op het voorbeeld van vroe- gere Ministers, met opzet sommige stukken achter !). Maar het teekenen sud spe ratı keurde hij als al te vermetel af. Zagen wij hiervoren, welk personeel van beambten den Grifier van Hun Hoog Mogenden, ter Algemeene Staats- Secretarie van het Bondgenootschap ten dienste stond, laat ons thans onderzoeken, over welke hulpmiddelen de Minister van Holland, gelijk die der Generaliteit, in de vervulling van zijne veelzijdige pligten te beschikken had. Van den particulieren Secretaris van HEINsıus is boven ge- wag gemaakt. — In dezelfde betrekking was sedert bij van DE SPIEGEL werkzaam de jongere TINNE 2), zoon van den Di- recteur der correspondentie met de Ministers van den Staat buiten ’s lands; hij kwam den Raadpensionaris, onder ande- ren, te stade in het ontcijferen van brieven. — De edele GISBERT KAREL VAN HOGENDORP, die nog in latere dagen van zijne verkeering met den Zeeuwschen Staatsman verhaalde 3), wordt genoemd als naar dien post van vertrouwen vruchteloos ‚gedongen hebbende, voor welken hij, naar het oordeel van 1) Aan KHEDE, 6 Maart 1794, II, 165 volg. »terwijl me? studie, van de overige depeches, en dus ook van de Concept-Conventie, niet gesproken is. — Waaruit Uw H. W. G. zal observeren, dat het teekenen sub sße rati niet aangenaam zou opgenomen zijn.” — Zie ook II, 122 (13 Februarij). 2) BOUWENs, Aan zijne Committenten, bl. 151. (Aanteekeningen van den jongen Griffier raası, 8 December 1787). VAN DE SPIEGEL, Brieven en Negot. II, 26, en Verz. v. Stukken in de. zaak von den R. P. bl. 20 volg. $) Bijdragen tot de Huish. van Staat, IX Deel, 1®te St., bl, 105. »Mij heugt, onder anderen, een gezegde van den R. P. van DE SPIEGEL.” Mr. F. 4. VAN HALL, Redev. ter gedacht. van HOGENDORP, bl. 12. ,* 32 tijdgenooten !), uitnemend berekend was. — Misschien vond men reeds op dien jeugdigen leeftijd, het fier en: hooghartig karakter niet buigzaam genoeg, om alleen op zijne onge- meene talenten te letten. In de Instructiön voor den Raadpensionaris, zoo dikwerf herzien, wordt de Secretaris niet vermeld, die in Staats besluiten vöör 1749 niet voorkomt; er werd slechts van » Eerste ende andere Klercquen” gesproken 2). — En vraagt men de bepaalde opgave van het getal der personen, die den verbazenden last hielpen torschen, men vindt zich met het antwoord verlegen. — Aan het hoofd der klerken was een Commies geplaatst, immers sedert het jaar 1655. — Hoe de bezoldiging vap dien mede-arbeider » ten comptoire” van JOHAN DE WITT, en van de overige beambten geregeld was, blijkt deels uit de Staatsbesluiten van Holland, deels uit het Rappart der Finantien van 1678. — De rij dier onderhoorigen was niet onveranderlijk "vastgesteld, of wel de namen der klerken van den Raadpensionaris werden soms met die van anderg Ministers en Collegiöen vermengd 3). — In de vroeger aangehaaldg Consideratie van den Griflier FAGEL treft men de klagt aan, dat schoon de Raadpensionaris zeer veel van de ambtenaren der Generaliteits-Griflie vergde, als de Vergadering der Staten van Holland bijeen was, zijne naarstigste klerken desniettemin zich ter naauwernood een inkomen konden verzekeren, evenredig aan dat der beamb- ten van den Raadpensionaris, »in wiens Comptoir, even als in ’t zijne, de secrete buitenlandsche stukken alleen geschre- ven werden. — Men heeft, zeide hij, wijsselijk in Holland begrepen, dat den Haag eene gevaarlijke en dure plaats is, ———— — 1) Met name van den jongeren FAGEL. 2) Instructie van 27 Julij 1668, Art. XXIX in de Resol. van Consideratte fol. 822, verg. met de Instructiön van 2 Aug. 1658 en 25 Julij 1663. Groot Plac. Boek VII. 135 (22 Julij 1749. Voorstel van den R. P. STEYN). 3) Zie de Bijlagen, 93 alwaar de verleidingen voor zulke lieden menigvuldig zijn, en de geringste levensmiddelen ten duurste betaald moeten worden }).” Toch werd ook doör de geldelijik meer begunstigde ge- heimschrijvers, het geschonken vertrouwen wel eens schande- lijk misbruikt, — getuige het zeer onlangs uit oorspronke- lijke bescheiden toegelicht strafgeding ?) tegen pe wiırt’s opperklerk soHAN vAN MESSEN, die reeds door CATS en PAUW in dezelfde hoedanigheid gebruikt, en gebelgd over den toon, waarop hij door den jongeren Raadpensionaris was bejegend, uit wraakzucht meineedig 3) werd. — Niet kunnende ver- kroppen dat een ander persoon hem voorgetrokken was en dat ne wirt hem »bij de gemeene klercken #)” eene plaats had aangewezen, liet hrj zich door den sluwen DIRK VAN RUYVEN tot verraad belezen. Hij ontzag zich niet op verschil- lende tijden, na het uiteen gaan der Staten van Holland, de minuten van Resolutien gedurende de Vergadering geno- men, en eigenhandig door DE wırr geschreven, aan genoem- den medepligtige te vertoonen, met aanbod dezen afschrift van dezulke te verschaffen, welke hij daaruit begeerde. Zoo had van RuYVEn iederen Vrijdag, gedurende de Negotiatie met CROMWELL, als de post naar Engeland vertrok, de geheimste raadslagen vernomen. De ontdekking dier misdadige verstandhouding schijnt tot de aanstelling van een’ vertrouwden Commies aanleiding te hebben gegeven. — Immers, waren de vonnissen tegen de beide schuldig verklaarden den 27 October 1655 door het 1) Staatder Financie van de Repudliek, III, 201, 205, 219, (18 Junij 1787). 2) Door wijlen Mr. NEDERMEIJER V. ROSENTHAL in NIJHOFF’s Bijdragen 1855 bl. 195—231. 3) ueınsıus H. S. 27 April 1640. "Instr. voor den R. P. cars: »Sal ordre stellen dat niemant dan geswore klereken, R. P. en Sceretaris in TComtoir acces hebben.” 4) T. a. p. bl. 202. 54 Hof van Holland uitgesproken, en reeds den 24en December daaraanvolgende, bekrachtigden Gecommitteerde Raden eene bijzondere Instructie en eed voor den Commies van den Raad- pensionaris. — Voorts vindt men in het HS. van HEINSIUS aan- gestipt: »Den 4 December 1655 slaet de R. P. aen Gec. R. voor de persoon van GISBERT DE WIT, voor desen Raed van Justitie in Brazil tot zijn Commis, en wert geagreäert en be- eedigt. Den 30 Dec. 1655 pe wır den dienst als Commis quiterende, wert voorgestelt, geagreöert en beäedigt Mr. sacoB VAN DEN BOSCH.” — Het blijkt alzoo, dat de bedoelde post in aanzien was gerezen en door mannen van wetenschap en ervaring werd gezocht. — Wij treffen den naam van den getrouwen en vlijtigen Geheimschrijver een en andermaal aan in de Brieven en bij ufwezigheid van den doorluchtigen Staatsman 1). — Geen wonder, dat bij de vermeerdering der werkzaamheden, ook de jaarwedde van den Gommies verhoogd en zelfs verdubbeld werd 2). -- Nog klom die ambtenaar in de algemeene schatting, toen in het heilloos jaar 1672, daags v66r den verfoeijelijken en tevens onbezonnen aanslag op het leven van den Raadpensionaris, de Staten van Holland om hun- nen Minister van overstelpende drukten » te soulageren,” VAN DEN BOSCH magtigden de Vergadering tot het houden der no- tulen bij te wonen, »om d’extensie van minder importantie te doen” 3); terwijl de schrandere Pensionaris vIviEn voor zaken van meer gewigt gelijken last ontving. — Wat wij boven van de evenzeer afmattende, als tijdroovende tegen- woordigheid in de onderscheidene Collegiön zeiden, wordt in — - nn 1) ne wırt, Brieven Ve Deel, bl. 5385 (1 Febr. 1658). Aan FREDERIK van Dorp te Wismar: »De Heer R. P. DE wıTT, voor eenige weynige daegen van hier nae Amstelredam verreyst synde, heeft my gelast UEd. toe te senden,” enz. en bl. 538 (18 Febr.). 2) ueınsıus H. S. »Den 25 Maert 1667 wert by Gec. Raden het tracte- ment van den R. P, syn Commys verhoogt van 600 gl. tot op 1200 gl. 3) 20 Juni) 1672, (ueınsıus H. S.). 99 depeches zoowel van DE WITT, als van zijn’ jongsten opvolger bevestigd. -—— »Ick bidde, schrijft eerstgenoemde aan PIETER VOGELSANGH ‚„ een der Extr. Ambassadeurs in het Noorden, »dat UEd. voortaen my van alle discoursen ende andere no- table circumstantien, in soodaanige CGonferentiön, ofte in vi- sites aen ende van andere Ministers passerende, omstandiglyck gelieve te informeren, met byvoeginge van UEd'° oordeel op alle ’t selve, gelyck ick eock tot meermaelen in substantie versoght hebbe, met hope, dat UEd. my in dien deele vol- gens ’t selve myn versoeck alsnogh soo verre sal gelieven te obligeren; voornaementlyck in recompense van soo omstandige adviesen, als ick UEd. sonder eenige intermissie van hier toe- gesonden hebbe, soo lange alhier omtrent Uwer Ed. Nego- ciatie of iets in deliberatie was, of iets wierde geresolveert, ’t welck ick dickmaels door ’t werck van de Vergaderinge van Hollandt, van de Gecommitteerde Raeden, van de Gene- raliteyt, ende met het bedienen van andere Ministers buytens Landts niet weynigh geoccupeert synde, met afkortinge van myne naghtruste uytgevoerd hebbe 1).” — En weinig ver- schilt van die vaderlandlievende ontboezeming, wat VAN DE SPIEGEL aan den Nederlandschen Gezant te Berlyn meldde ter verontschuldiging van zijn stilzwijgen jegens den Engelschen Diplomaat, Lord MALMESBURY: »Het is mij niet mogelijk,, wegens de veelvuldige bezigheden, aan Zijn Exc. te schrij- ven; de Vergadering van Holland, deze week bijeen ko- mende, houdt mij geheele dagen en avonden genoegzaam ge- occupeerd 2).” In waarheid men staat over de ongeloofelijke en zelfverloo- chenende bedrijvigheid versteld, Hollands eersten Minister opge- legd, en nog verzwaard door de gemeenlijk aan den Advocaat-Raad- pensionaris toegevoegde bedieningen van G@root-Zegelbewaarder SETZE 3) pe wırr, Drieven, VI, 121 volg. (13 Aug. 1659). 2) Aan kıikDe, Brieven en Neyot. II, 111 (2 Febr. 1794). 36 en van Siudhouder en Register-Meester der Leenen van Holland en West-Friesland !); om niet te gewagen van de vereffening van allerlei, meer of min belangwekkende geschillen van ge- mengden aard, deels politische of administrative, deels regter- lijke, hem nevens andere Gecommitteerden opgedragen. Zoo was dan wel de bijstand van een’ Commies onontbeer- lijik geworden en onder het Bewind van FaAGEL, in 1676, werd de opvolger van vAN DEN BoScH, dien de Raadpensionaris zelf benoemd had, insgelijks ter Staatsvergadering toegelaten 2). — Bovendien verkreeg rAGEL in 1681 »een domestyeg Clercg,” uit ’s Lands kas te betalen, waarvan de particuliere Secreta- rissen hunnen oorsprong dagteekenen. Het spreekt van zelf dat de moeite der medehelpers van den Minister in het te boek stellen, grooter of geringer zal ge- weest zijn, naarmate deze al dan niet het talent bezat, zijne gedachten beknopt zamen te vatfen en kernachtig uit te drukken. — Van de onbegrijpeliijke werkzaamheid van DE wirt roemt men, dat de Registers van Staat in vijftien jaren van zijn bestier, nagenoeg evenveel bladen papiers besloegen, “als de 67 jaren van zijne Voorzaten 3). — In de zes deelen 1) caTs, Twee-erf tachtigjarig Leven: »Het zegel van het Lant, dat wierd my toegesonden, Dat wierd my toebetrout, en ’t Leenhof bovendien, Heb ick op @enen tyt in myn beleyt gesien.” 2) AEINSIUS H. S. »Den 1 Aug. 1676 de R. P. maeckt bekent, dat hij in plaets van Mr. JAcOoR VAN DEN BOSCH tot Commis van den lande van Hollant ten Comptoire van hem R. P. hadde aengestelt Mr. FRANCOIS VAL- LERAN. Waerop deselve wert geauthoriseert de Vergaderinge by tc woonen, d’extensien te doen” enz. En 24 December 1681: den R. P, toegestaen syn extraordinaris tractement van 6000 gl. en 850 gl. voor een domestyceq Clercq op quitantie te ontfangen.” 3) Z. xıuıt, Hist. der Hol. Staatsreg. III, 338. Van 1585—1652 (23, 475 bladzijden); van 1653—1668, 22, 591. Z. voorts SCHELTEMA, Gesch. en Letterk. Mengelw. V® D, 2° St,, bl. 67 volg. en Prof. TYDEMAN op BILDERDIJK, Gesch. d. Vaderl. X, 30, 227. — Wat al te zonderling klinkt de berekening van het honorarium, dat oe wırr »als de meest discrete 91 in 4°., in de vorige eeuw in het licht verschenen, is wel de voornaamste, maar niet de geheele diplomatische briefwisse- ling van den onvermoeiden Raadpensionaris vervat, welker minuten tot den huidigen dag !), met eerbiedige bewondering bewaard worden. — Zeer duidelijk en stipt, maar tevens om- standig en zaakrijk waren de depeches van DE WITT; FAGEL verviel tot breedsprakige uitvoerigheid; de berigten van HEIN- sıus waren onopgesmukt en bondig. — Bij de uitgave der Brieven en Negotiatiön van VAN DE SPIEGEL en tot aanbeve- ling dier schoone Verzameling, heeft men ınet grond kunnen getuigen, dat zij aan vaderlandsche jongelingen, die hunne academische studiön voltrokken hadden, en tot bestuur van ’s Lands zaken geroepen werden, kon dienen tot voorbeeld, hoe die Minister, met even zooveel orde als met weinig om- slag, en in een zeer eenvoudigen stijl, de gewigtigste zaken gewoon was te behandelen, en naar zijne denkwijze, practi- caal die Regeerkunde poogde nit te oefenen, welke hij voor- heen in eene keurige Verhandeling had ontvouwd 2). — Men treft overigens onder die depöches, gelijk onder die van HEINSIUS, niet zelden tamelijk eensluidende aan en op den- zelfden dag aan verschillende Envoy&s van den Staat gerigt; de eene evenwel korter, de andere langer en deze of gene zaken of bijzonderheden behelzende, welke in de overige ont- breken. — Omtrent dit punt geldt de aanmerking, door den uitgever der Brieven van DE wırr gemaakt, te weten dat men te letten heeft »op de Ministers, met dewelcke de Advokaat” tot eene som van ruim een half millioen (f 567,000) zoude hebben kunnen eischen. (SCHELTEMA bij Mr. F. A. van HALL, Lofrede op JOHAN DE WITT). 1) BAKIIUIZEN V. DEN BRINK, Overz. van hei Nederl. Rüks Archief bl. 149, 122; en z. de Miss. van JoH. VALCKENAER, 80 Dec. 1795. (Verz. van Stukken in zake v. DE SPIEGEL bl. 82. 2) Schets der Regeerkunde, in betrekking tot haare ooymerken en middelen, (1 Febr. 1786). Herdruk van 1801. 98 Raedt-Pensionaris te corresponderen had, en die alle geen even wydlopige en gecircumstantieerde advisen van noden hadden.”” Van zulke zeer omstandige voorlichting ligt eere proeve voor ons in zekere Memorie van OLDENBARNEVELT betrekkelijk de Gulik-Kleefsche onlusten in 1614 vervaardigd, en naar een afschrift, 48 bladzijden beslaande !). — »Uwe begeerte was, schreef de Advocaat, omme jegens uwe compste te Vene- lien, geraemtin ’t eynde van de maent van December, gead- viseert te mogen wesen van de oprechte gelegentheyt, den oorspronck, beleyt ende jegenwoordighe gesteltenisse der swe- vende geschillen ende proceduyen in den Furstendommen Gulyck, Cleve, Berch, mitte aenhoorende ende naestgelegen Landen en steden, opdat Uwe L. daeruyt ende uyt ’t ghene in Duytslant ende Italien passeert, het gevoelen en oor- deel zoude mogen sonderen van deghenen, die hen aldaer in zaecken van State meest bemoeijen. — Ick zal U daerinne believen zoo cort ende claer als mij kennelyck ende doen- lyck is.” Bij die uitvoerige beschouwing der veeljarige han- delingen en verwikkelingen, was een afschrift gevoegd var het Tractaat van Xanten en van de bevelen, tot nakoming van het verdrag uitgevaardigd. — Bij het klimmen van den ouderdom, weidde de ervaren Staatsman meer en meer zelf- behagelijk uit, en haalde hij het gebeurde op met alle kleine omstandigheden; ook de Remonstrantie en de Verhooren ver- raden onmiskenbaar die neiging der grijsheid. — \roegere depeches van OLDENBARNEVELT, met name die in het Fransch aan Sir RALPH WINWOOD, munten door eene kortheid uit 2), welke aan de helderheid niet schaadde. — 1) Uit het Rijks Archief verkregen en welwillend medegedeeld door Mr O0. VAN REES. 2) Monsieur BARNEVELT to Sir RALPH WINWOOD, 26 Juillet en 22 d’Aoust 1610 s. n. onderteckend: JEHAN VAN OLDEN BARNEVELT. Memorials of Affairs of State, Vol. III, 192, 207. BEN He en Br a se a he 59 Het was, om ook dit vereischte in den Raadpensionaris niet met stilzwijgen voorbij te gaan, eene behoefte, dat hij, naar luid der Instructie, »ten minsten, nevens de Ne- derduytsche, in de Latijnsche ende Fransche talen geverseert” ware 1). — Hoe anders de internationale verkeering bij monde zoowel als bij geschrift, te onderhouden en aan te kweeken? Hoe zelfs zonder bedrevenheid in die talen zoodanige » erva- rentheydt en kennisse van ’s Landts saecken’” te verkrijgen , die in den regtsgeleerden Randsman der Staten werd gevor- derd? — Ware het vreemd geweest, indien men althans gedurende de worsteling met Spanje, in het tijdvak van noorr en HEEMSKERK , van CATS EN HUYGENS, toen de beginselen van regeerkunde aan het Vaderland van MmacckıaveLLı werden ont- leend, in Hollands Eersten Minister het vloeijend spreken van het Spaansch en Italiaansch had ondersteld, niet minder dan in deze dagen het Engelsch en Hoogduitsch 2) tot de voor- waarden van eene beschaafde opvoeding worden gerekend P Te geringer zoude destijds het bezwaar geweest zijn, naar- mate het gebruik tamelijk algemeen was, dat veelbeloverfde jongelingen van deftige geslachten hunne academische letter- oefeningen met eene reize naar het Zuiden van Europa be- sloten. — Men weet door OLDENBARNEYELT'S eigen verklaring, dat hij zich te LZeuven en te Bourges op de regtsgeleerdheid toegelegd hebbende, die studi&n in 1568 en 1569, zoo in Duitschland als in Italiö had voortgezet en daarna Advocaat bij het Hof van Holland was geworden 3). — Het kan ons dan niet verwonderen, dat het Fransch den Staatsman zoo gemeenzaam bleef, dat hij niet alleen in die taal ambtshalve 1) Instructie van 25 Juli 1663, Art. 1. 