title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: De Staatsman, die als tijdgenoot het tafereel van die jaren van tweespalt en van onzen onvermijdelijken onder- gang schetste, wees tegelijk den waren grond van ’s Lands verderf en van de onmagt der Natie om zich staande te houden, in het ontbrekend levensbeginsel van een onaf- hankelijk Volk aan. „Wanneer in een Gemeenebest, — zegt hij, -— de verdeeldheden eens tot zulk eene hoogte zijn geklommen, dat zij den Partij-geest, in de plaats van den Publieken geest hebben gesteld 2), zoodat elk %) w. E. DE TERPONCHER, Spreuken, Opgaven, Overwegingen , bepalingen , ‚gronden (Utrecht 1810) IIIe Deel bl. 108 volg. 2) Elders, „Spreuken III, bl. 111 nocmt D5 PsRrONCHER »den Publicken Geeat, den Gecet van cendragt, den Geest van orde, den Gesst van opofle- ring van alle helangen, inzigten en bedoelingen, aan "talgemeen delang.” 198 zijnen aanhang uitsluitend als het Vaderland aanziet, dan is de doodsteek gegeven aan de Republikeinsche deugd ; — en de Republikeinsche deugd eens verloren, dan is ’t Volk ook voor geene Republikeinsche Staatsgesteltenis meer vatbaar, ja de Republiek kan niet meer bestaan, — de Vrijheid verlaat eenen grond, daar zij geen goed meer stichten kan” ). Wat dan kon, onder zoodanige omstandigheden die alle uitdrukking van den Volkswil verlamden of vervalschten , het besluit van den Raadpensionaris baten, waartoe hij te laat gekomen was en na de zaak door de afzending van VER HUELL tot NAPOLEON, uit haar geheel te hebben gebragt ? Op dienzelfden achtsten April 1806, toen men te ’s Hage weinig vermoedde dat de weleer zoo geliefde Stadhouder zijn afgefolterd leven, bijua vergeten eindigde, deelde van DER GOES aan BRANTSRN mede, dat SCHIMMELPENNINCK niet ge- zind ’s Keizers begeerte in allen deele gedwee op te volgen, voorgenoımen had de Natie te raadplegen, wier stem hem het hoog Bewind had toevertrouwd. Doch zeer weinigen van hen die door den Raadpensionaris waren zamenge- roepen, zouden zich aan zijue zijde scharen: men zou hem dwarsboomen en overstemmen, overtuigd gelijk zij waren dat men na de reeds gedane stappen, niet meer terug kon en dat het Land met grooter onheil werd bedreigd, dan wanneer men zich goedschiks voegde en slechts eenige rede- lijke bedingen maakte. „Gister avond, zoo meldde van DER Gors, heeft de Raadpensionaris wederom besogne ge- houden met de Staats-Secretarissen en den Staatsraad; in dat besogne heeft Z. Exc. verslag gedaan van zijne gehou- den conferentiön met de Commissie ut H.H.M. Het resultaat van alle die soleinnele deliberatien is, dat op over- ınorgen zullende zijn den 10 dezer, alle de Leden van H. ") om PEnroncHen, Spreuken, Opgaven enz. (Utrecht 1809) 1. 186. 199 H. M., alle de Leden van den Staatsraad, de respective Staats-Secretaris des morgens klokke 10 uren, zullen ver- gaderen in ’t Huis in ’t Bosch, en dat de Raadpensionaris de Moderator van die Vergadering wezen zal; dat Z. Exc. deze zal openen met de Propositie, om de bewuste zaak dadelijk ter kennis van ’t Volk, ter ap- of improbatie te brengen; dat deze propositie met eene overgroote meer- derheid verworpen zijnde, zooals aan den R. P. reeds ten volle bekend is dat geschieden zal, Z. Exc. alsdan inge- volge afspraak met de Commissie uit H. H. M. zal voor- stellen, om eenige personen te zijner keuze naar Parijs te zenden met eene tweeledige Instructie, waarvan het 1" point zal wezen om nogmaals aan Z. K. M. op eene gepaste, zeer decente doch cordate wijze te kennen te geven, dat het beter voor de Ingezetenen dezer Landen was dat de Hooge Begering aan inlanders bleef; met offerte om alle schikkingen te agreören, die Frankrijk ten eeuwigen dage voor de sentimenten van de Regering zoude kunnen ver- langen. En dat, bijaldien Z. K. M. hieraan geen favorabel gehoor verleende (waarvan de R. P. de overtuiging schijnt te hebben, eu welke overtuiging wij allen in ruime mate met hem deelen), dat dan die Gecommitteerde Heereu zou- den trachten te verstaan, welke de precise intentien van Z. K. M. waren en met Hoogstdezelve of Zijner Majesteits Minister zouden zocken te ınaken de bepalingen die zij nuttig en oirbaar voor de Ingezetenen dezer Landen vinden zouden, en zulks geschied ziinde, spoedig herwasrts ruizen en rapport doen.”. Het werd tijd dat BRANTSEN in staat werd gesteld weder iets van de Haagsche handelingen, die nu al bijna twee maanden in het oog van NAPOLXON en TALLEYRAND hadden gesleept, aan laatstgenoemde mede te deelen; want in de dep£che van denzelfden dag, die zich met het schrijven van VAN DER GOES kruiste, gaf de Bataafsche Gezant te kennen, 200 dat hij bemerkt had hoe men ongeduldig werd, zonder dat men de karakteristieke zucht van onze Natie tot delibereren, langer verkoos te laten gelden. En — voegde BRANTSEN er nogmaals bij — ,„gij weet hoezeer ’t mijn hart stuit om een vreemd Vorst aan ons hoofd te hebben, maar wij hebben geene vrije deliberatien; men moet kiezeu, last men toch denken aan ’tspreekwoord Incidit in Scyllam, cupiens vitare Charybdin. De conservatie van onze nominalive eoxistentie is naar mijn opinie, in de gegevene omstandig- heden het hoofdbut dat wij moeten zien te bereiken 1), en daardoor aan ons voor te behonden alle de kansen, die de evenementen kunnen opleveren.” Drie dagen daarna kwam BRANTSEN op het ongeduld terug dat geenszins vermin- derde maar tot allerlei praatjes en nieuwstijdingen aanlei- ding gaf, die als uit andere landen overgebriefd werden ver- spreid 2), maar eigenlijk in de. Frausche bureaux waren ver- zonnen. Het geheel op zich zelf staand Advies van coLD- BERG werd in de dagbladen als de meeniug van de eene helft der Natie voorgesteld: zij verlangde, dus heette het — de dadelijke inlijving, terwijl de andere de voorkeur gaf aan de verhefling van een Lid der Keizerlijjke Dynastie. — („Deux opinionssemblent seules diviser ses habitans: !’une, qui veut qu’on sollicite purement et simplement la röunion de la Batevie & l’Empire frangais; l’autre, qui preföre une 1) »De oxistentie van den naam op de Landkaart hangt mij gruwelük san het hart ” BRANTSEN aan VAN DER.GOES, 31 Maart 1806. Vorg. ook hierv. bl. 189. 2) Zoo hield de Gazette de France van 11 April 1806 een berigt in uit ’sHage 5 April, en con ander uit Frankfort van dezelfde dagteekeuing. In hei Iaatste werd beweord, dat de Bataafıche Republick Noord-Bradant eu hei eiland Malckeren zou afstaan, en daariegın ecu gedoelte van Munster, Osnabrack, Paderborn, of san Oostfriesland, Lingen en Tecklenburg zon be- komen. De Weser moest Praissen tot g:ensscheiding dienen. Zeker is het dat men omstreeks dien tijd mompelde van een „Königreich Batavien bis zur Weser,” terwül Pruissco Haunover in bezit nam. E. v. BODELSCHWINUN , Leben des Ober-Praid. Freik. v. vınckz, 1. B. ». 274. 201 existence ind6pendante, sous l’administration d'un Prince de la famille Imperiale de France.””) -— Van eene derde uiting der denkwijze van het Nederlandsche Volk, van hen die het even gemeld alternatief, het een zoowel als het ander, verfoeiden en die wrokkend de middelen beraamden om een dier uitersten des noods met geweld van den vrijen hals te keeren, van de zoodanigen geen woord, alsof die onverbasterde teelt der Vaderen nergens meer te vinden ge- weest ware. Neen —. hun getal mogt klein zijn, — den Hemel zij dank, nog waren er die de leugentaal der Fran- sche pers, tolk der Napoleontische Politiek, door stoute en bondige tegenspraak dorsten beschamen. „Het schijnt, 200 las men in den Moniteur, dat de Heer scHIMMRLPEN- sınok, Raadpensionaris van Holland, zijn gezigt voor altijd verloren heeft 1)” Hoe kan de Moniteur — vroeg een Nederlander — zich gemagtigd rekenen om ons uit Parijs, op een’ afstand van zoovele mijlen, te berigten iets waar- van wij, in ons Land zelf, niets openlijk weten; — toen Z. Exc. vöör eenigen tijd, ongemak aan zijne oogen had, werd ons zulks, in de openbare nieuwspapieren berigt; maar wie heeft een eenige letter van ’s mans blindzijn gelezen? 2). De Moniteur vergeet voorts, inderdaad, dat het waarnemen van de hooge waardigheid, door Z. Exc. bekleed, meer aankomt op ’t verstand, dan op ’tgezigt: God lof! van Z. Exe*. verstand is de spraak niet,” Het officiele blad had 4) Evenwel is het zonderling dat de Raadpensionaris zeif in den brief van 4 Junij 1806, wsarbij hüj uit kracht van Ar 41 der Staatsregeling zün post wrijwillig nederlegt, zich vooral op »de ongelukkige helemmering van zün gezigt,” als op eene maar al te gegronde reden beroept. 2) Verg. den Brief van cen gemelijk Nederlander, aan den sich noemen- den Coustans, Schrjjver van de bekende Missive over de vermeonde blind. heid van Zijne Eacellentie den Heer 3. F. SCHINMELPENNINCK ; over dene verandering van Begeringsvorm in Nederland ens., benevens Antwoord van Constans, aan den gemelijken Nederlander. (6 Junij 1806). 202 ziine bezorgdheid over Hollands toekomst uitgedrukt, nu het soHIMMELPENNINOK's bekwaamheid zou moeten ontberen: „wie zal hem vervangen ?" luidde de schijnbaar deelnemende uitroep. — Lieve Hemel, welk eene vraag! antwoordt de Nederlander; wie onzer denkt aan dat vervangen? wij heb- ben er geene reden toe: — en genomen, Z. Exc. de Heer Raadpensionaris moest vervangen worden : (hij is een mensch, dus sterfelijk) welnu, wij hebben — de Eeuwige zij geloofd — en Nederland mag er roem op dragen — nog vele mannen in ons midden, welke Z. Exc. zouden kunnen vervangen !) heeft het den Bataven wel ooit aan bekwame Raadpensio- narissen ontbroken? — waarlijk niet — daarvan getuigen de geschiedenjssen onzes Lands 2).” Gewis, indien slechts zeer enkelen hunne stem aldus lie- ten klinken, die taal vond weerklank bij allen die van het Staatsbedrijf verwijderd, op het behoud van „den edelen naam van Nederlander” 3) prijs stelden. Maar hoe deels de flaauwhartige zelfzucht, deels de onzalige partijschap en het daaruit gesproten onderling mistrouwen alle gemeen overleg der welgezinde burgers afsneed, wij bespeuren het in de vinnige beoordeeling van personen, welke zich trots den hagchelijken toestand der Republiek, in de ontboezeming van geestverwanten voortdurend lucht gaf. Sedert de Con- stitutie van 1798 waren de Depurtementale Besturen in de plaats der Provinciale getreden; maar was hiermede het Provincialisme in zijne hatelijke bekrompenheid, dood en te niet? Men heeft er een staaltje van in hetgeen een Gel- 1) 2. dit ontkend in hei Zeven em Karakter van c. n. Graaf VER NUEL 1. 3. 2) Missioe aan den Redasteur der Uirschlsche Courant : Over de vermecnde blindheid van Zune Exoellentie, den Here R. ?. SCHINMELPENNINCK , cene verandering van Regeringsvorm in Nederland, enz. (Amsterdam 29 April 1806, coxsrans), bl. 4, 5. % Missive enz. bl. 7. 203 dersch Edelman over de door SCHIMMELPENNINoK benoemde Deputatie naar Frankrijk, aan BRANTSEN in het Fransch overbriefde. „Na het u bekend verwijl dat men algemeen heeft afgekeurd, schrijft vaw pauzanpr den 19 April 1806 uit ’sHage, heeft de Raadpensionaris uwe Ambtgenooten benoemd, die met uitzondering van den Admirsal, bij het beste deel der Natie geene toejuiching vinden. Waartoe — zoo vraagt men — al die toebereidselen, al die praal? De Beer w. sıx !) heeft als Gezant alle vertrouwen verbeurd sedert de zending ?), die hij met sA00BsoN en BLANKEN be- kleedde; hij brengt alles, zoo beweert men, aan zijne ijdel- heid ten offer; bovendien is hij een doldriftig aanhanger der &n- en ondeelbaarheid en van het stelsel van Go@sBL; in &6n woord, hij is van top tot teen Hollander, en zal niets nalaten om ons te benadeelen , vooral de Gelderschen,, op wie men het tegenwoordig weder bijster geladen heeft, als het meest in de oppositie zijnde 3). Ook van sTYRum is geweldig Hollandsch en trekt steeds partij. De Admiraal, over wien wij meermalen met elkander hebben gesproken, is een braaf man van zeer goede inborst maar een weinig opgewonden: hij telt zijne vijanden niet genoeg, en verlaat zich al te veel op zijne eigen krachten en op hen die hij bewondert ®). Het zal wel overbodig zijn U iets naders van den Heer aoseı, te zeggen; gij hebt hem steeds zeer juist beoordeeld als een hardvochtig, onbarmhartig man, even als zijn Schoonvader van HassELr 5) te Amsterdam, aan de !) a1x en vAN STERUM moeten op voordragf van vER HURLL, tot Leden der Depatatie benoemd zijn. Leven en karakter van c. H. vEn HUELL, 11. 8. 2) In 1803. Verg. hiervoren bl. 6 volgg. 3) Tegen het Algemeen etelsel van Belsstingen. De H.H. v. LYNDEX v. HEMMEN, BOUWER van Joppe en BTARING Y. DEN WILDENBORCH, behoor- den ook tot de tegenstanders, ale grondeigenaren. 4) Op NAPOLEON, naar het schünt. 5) 2. w. van nasseut, Lid van het Uitvoerend Bewind, (Z. deze Grachie- denis, Ile Deel 1== Stuk bl. 11 volg.) na 12 Junij 1798. 204 partij der Jacobijnen gehecht, en die veel liever alle Zand- Provincien in het niet zou zien verzinken, dan dat hij een duimbreed van zijn stelsel zou willen afwijken.” Hierop volgt een lange uitweiding over de gebreken van ooezı’s Alge- meen stelsel van Belastingen, dat zeer ongelijk zou werken, en Friesland b. v. zoude verligten, terwijl Gelderland, Overijssel en Drenthe daardoor zouden worden bezwaard; waarna VAN PALLANDT aldus voortgaat: „Eindelijk is men op den Raadpensionaris gebelgd, dat hij een man als coszL die zooveel gezag uitoefent en tevens de sleutels van de schatkist in handen heeft, naar Parijs afvaardigt 1), waar hij zonder dat men er iets van zou bemerken, daarvan mis- bruik kan maken. En dan nog zegt men luide, dat de Raad- pensionaris in zijn gansch Bewind heeft doen blijken welke partij hij toegedaan is en hoe hij zich door aocsı heeft laten beheerschen, hetgeen hij nog eens zeer duidelijk heeft willen toonen v6ör hij zijn post verliet 2).” Terwijl ook in dit vertrouwelijk schrijven de wensch dat SCHIMMELPENNINCK’s Regering weldra eindigen mogt, vrij duidelijk te lezen staat, had BRANTSEN zich ten gevolge van een onaangensam onderhoud met TALLRYRAND, verpligt ge- vonden, op de spoedige afdoening der zaak te 's Hage, niet alleen bij van DER Goxs 8), maar evenzeer bij vER HUELL, #), ?) SCHIMMBLPENNINCK zal, dunkt ons, op de standvastigheid van den Republikein Go@EL gebouwd hebben, die, naar het verhaal bij vxx HUELL (Zeven en karakter II. 5) zich zou hebben laten ontvallen, „dat, zoo men Caesars wilde, er ook Bruiusfen gevonden zonden worden ” 2) Archief BRANTSEN. 3) BRANTSEN aan v. DER GOEs, 14 April 1806. %) 14 April 1806 (»Confid. pow vows sel”): »I'on doit due comvainen, que toute nouvelle representation, bien loin d’ätre utile, ne peut que donner de I’hameur; je ne congois pas pourqnoi l’on parait chercher des pretextes poor trainer l’affaire en longuenr ; pourquoi ces oonförenees Lantöt arec une commission , tantöt avee une autre, tantöt ensemble et puis encore une commission ? 1] est en veritö temps, mon ami ‚qu’on finisse.” (Aan VER HUELL). 205 wederom aan te dringen. Men moest immers nu wel over- tuigd zijn, dat alle nieuwe vertoogen in stede van nut te stichten, slechts zouden verbitteren. Ons lot was immers al beslist en men had geen andere keuze dan uit een van beide uitersten; waarom dit niet met goede gratie gedaan? 'Waarom die eeuwige conferentiön, nu eens met deze dan weder met eene andere Commissie, of wel met beide tegelijk, en dan al weder eene Commissie? Dit kon en mogt inderdaad niet langer duren; en zoo de Deputatie niet binnen weinige dagen te Parijs verscheen van onbepaalde volmagt voorsien, was 'het zelfs te vreezen, dat de Keizer over al dit talmen in hetwelk hij en TaLıerrann slechts voorwendselen zagen, zeer mis- noegd haar niet eens of een slecht gehoor zoude verleenen I). TALLEYRAND had hem BRANTSEN ‚bepaald op het hart gedrukt, een en ander aan het Bataafsch Gouvernement ernstig voor te honden. En vier dagen later, den 18 April, na de terug- komst van zijn Secretaris VAN ZUYLEN over hetgeen deze hem had overgebragt 2), slecht voldaan en in zijne gedurige steeds pijnlijker aanraking met NAPoLzon of diens Minister, zelf het geduld verliezende of ongerust geworden, schreef de Gezant nogmaals in eenige vlugtige regelen: „ik heb TALLBYBAND aan het Hof een oogenblik gezien; hij is mis- noegd en de Keizer wordt boos; laten de zaken toch in Gods naam prompt worden afgedaan, of wij risgueren alles 8).” En alsof er niet al stofs genoeg ware om den Keizer in een kwade luim te brengen, kondigde de Moniteur de Ca- pitulatie van den Generaal sanssens aan de Kaap de Goede ') »Dat, 200 do Commissie die herwaarts zul gezonden worden, niet zeor prompt sankomt, of niet owm plend geauthoriseerd in, dezelve niet wol zal gesoensilleerd worden.” 3) »ZUTLEN in gisteren om twoo uren gearrivoerd” onr. %) Aan TAN DER 00xS (sovor m alleen”). »Dis que cos Mossienre (de De- patatio nit den Haag) sont arrivee, communiquez le moi immödiatement, ü quelque heure que ce soit” had TALLErRAND gezagd. 206 Hoop aan, thans meer dan ooit ontijdig 1). Desniettemin bleef de oude Geldersche Diplomast nog eene week in on- zekerheid voortslingeren,, tot dat een briefje van den Ad- mirasl ver HunLL hem van de vermoedelijke aankomst der Deputatie tegen den 25 April des avonds, verwittigde 2). Doch hoe groot was niet zijne teleurstelling, na den inhoud van haren lastbrief 8) te hebben leeren kennen? „Ik heb, zoo meldde de gulle Grijssard in een der drie brieven, alle op den 28 April aan van DER Gors en in klimmende verlegenheid gerigt — ik heb eergisteren alle onze Heeren gezien en voor d’ eerste maal den Heer eogeL; zij hebben ’smiddags bij mij gedineerd. Gisteren heb ik diezelfde eer gehad en tot hiertoe ben ik content van hen; maar wat zal van de groote zaak worden? De Keizer is woedend boos dat er eene Commissie komt, die men de handen ge- bonden heeft; of Zijne Majesteit ze zal ontvangen, weet ik nog niet 4). Ik heb — dus vervolgt hij — dit alles voorzegd, maar men heeft mij niet willen gelooven, en ik zie wsarachtig geen kans om het Land te behouden zonder veel op zijne horens te nemen. Welken pligt legt toch eene Instruotie op als men in loco overtuigd wordt dat zij het Land ten gronde helpt. Ik ben er in mijn ziel over aangedaan, maar het zwaarste moet het zwaarste wegen. !) BRANTSEN aan VAN DER cors, 17 April 1806. %) Aan van Den aons, 91, 24 April 1806. 3) Verg. den tekst der Instractie van 19 April 1808, in hot Zeven en karakter van 0. H. Graaf ver BUELL, 11° Deel bl. 445-451 (6 Artikelen). 4) De Bntaafsche Minister had TALLEYRAND dien oohtend nog niet gezien ; want de depfche der Deputatie aan den Raadpensionaris van denzelfden dag houdt, daarna stellig in: »Nons aurions ndanmoins continns executer A cet &gard les ordres qui nons ont 6tE donnds si m. DE TALLETRAND, gie =. le Ministre BRANTSEN a 6t6 voir ce main, ne lni eßt donns, de Ia manitre Ia plus poeitive, lea communications Que Ss. M. J.et R n’etait mullement disposbe A rocevoir In Commission , altendu” enz. Verg. DE MARTENS ta. p. D. 295. 207 De Raadpensionaris speelt een verkeerde en impolitigue rol: hij zal zich nog doen verdenken en hij zal zijn but om te blijven regeren, niet bereiken: hij is er ook niet in staat toe. Wij zullen dezen namiddag een conferentie onder ons hebben: wat men resolveren zal, weet ik niet: dit kan ik u confidentelijk zeggen, dat zoo wij behouden willen blijjven of in geene anarchie vervallen, wij Prins wouıs zullen moeten vragen en niet aannemen. Maak daar staat op’ 1).. In een ander schrijven van denzelfden dag, had BRANTSEN, die voor een verder dralen niet ver- antwoordelijk wilde zijn, de noodzakelijkheid van een be- slissenden stap, met terzijdestelling van alle persoonlijke bedenkingen, nader aangedrongen: er moesten zeide hij, spükers met hoofden gesiagen worden; — in welken geest dan ook de evengemelde beraadslaging der Leden van de Depu- tatie uitviel. De Adjudant van den Admiraal vER HURLL reisde dientengevolge terstond naar Holland af met een gemeenschappelijken brief aan SCHIMMELPENNINOK, die, Z00- als BRANTSEn het uitdrukte, „het vuur aan de scheenen legt 2). Wij zijn — dus betuigde hii — verloren, zoo niet dadelijk een autorisatie wordt gegeven om Prins Louıs te vragen. Men zal ons niets vergeu, maar ons onderling laten verderven en ons dan incorporeren: 200 is de staat van zaken. Ik schrijf de waarheid: dring ’L met uwe Vrienden krachtig door ; menageert niemand om ’t wel- wezen van ons arm Vaderland. Als er een Charter is -daargesteld, kan het aan de sanctie van het Volk worden vwoorgedragen. De nood is aan de lippen. Tot delibereren moet het eerste uur genomen worden. De Gedeputeerden schrijven ieder aan hunne Vrienden; aoskı zelf heeft aan- 1) » Poor u allen” (38 April 1806). 3) Hier wordt de nitroerige depfche van 21 April 1806 bedoeld, door VAR HUELL, GOGEL, JAN VAN STTROM, W. SIX en BEANTSEN onderleckend; te vinden bij CHARLES DE MARTENS, Guide Diplomatique, . 11. 296298. r 208 genomen in dezen zin aan OANNEMAN te schrijven om er den Raadpensionaris toe te engageren. 1).” Het was nu werkelijk tot een uiterste gekomen en zooals BRANTSEN had voorspeld, was de Deputatie niet eens bij NAPOLEON toegelaten, maar VER HUELL alleen bij den Keizer ontboden, die zijn toorn over de miskenning vau zijne goede bedoelingen met opzigt tot de Republiek, op de heftigste wijze had doen uitbarsten 2). In den ioestand waarin Nederland zich zoowel inwendig als naar buiten, uit het oogpunt van het groot Europeesch Statenstelsel en meer bepaald met opzigt tot het Fransche Keizerrijk bevond, hadden die openingen met erkentelijkheid behooren be- jegend te zijn. NAPOLEON -- 200 gaf TALLBYRAND aan den Minister BRANTSEN te kennen, — moest dan ook weigeren de Deputatie te ontvangen, als niet geschikt om met den vereischten spoed de onontbeerlijke bepa- lingen in het belang der beide Natien, tot stand te bren- gen; dat immers de herhaling der bedenkingen al vroe- ger door den Admirsal veR HUELL gemaakt, tot niets kon leiden, terwijl die bezwaren bovendien moesten doen geloo- ven dat wij voor schadelijk hielden wat integendeel Z. M. voor ons Vaderland heilzaam achtte, daar Hoogstdezelve de belangen der beide Natien als onafscheidelijk beschouwde. Hij Tarıeyeann, had derhalve den stelligen last gekregen niet 6€n enkele bedenking hetzij dan bij monde of bij !) Aan v. DER cozs 28 April ’savonds »in grooten hast.” 3) »Welnu, had NAPOLEON op een’ 200 gestrengen icon als VER HUELL og nooit had opgemerkt, verklaard — dewijl de Hollandere niet willen 1oe- geron san de goode voornemens, weike ik voor hen koester, zal ik hun con müner Generals zenden, den Maarschalk Davour of sousz om hen te re- geren; züj zijn ecn’ Franschen Prins onwaardig.” — Lesen en karakter van 0. m. ven mustt, II. 19. — Depiche der Depatatie bij DE MARTENS t.a. p. »8. M. loi töinoigna (au den Admiraal) son grand dionnement et son möcon- tentement do ce que on avait ındoonna se intentions ‚” enz. 209 geschrift van de Deputatie aan te nemen, die de strekking mogt hebben van hetgeen de Adınirsal ver HueLL had gezegd tot hare zending te behooren. — De argwaan dien de Keizer had opgevat van de wijze waarop men in ons Land zijne inzigten beschouwde, was alleen aan de stappen te wijten die men gedaan had; en de Keizer zou jegens ons niet ıneer de welwillendheid kunnen koesteren, die hij ons tot hier toe wel had gelieven te betoonen, zoo niet de Notabelen !), die tot dat einde moesten worden zamengeroepen, den wensch uitten dat een Prins van het Keizerliik Huis en met name 2. Keiz. H. Prins Louıs aan het hoofd van onze Regering gesteld wierd, en zoo niet de Deputatie tot het doen van die bepaalde aanvrage wierd gemagtigd. Wanneer dit punt vast stond, kon hij TALLEYRAND de verzekering geven, dat de Grondwet, die de verhouding tusschen het Hoofd van den Staat en de Natie moest regelen, in dien geest zoude worden ontworpen, dat zij onze onafhankelijkheid, vrijheid en welvaart kon bevestigen en handhaven ; onverminderd de magtige bescherming van den Keizer der Franschen, die uithoofde van de bloedverwantschap en vriendschap der beide Vorsten en de zamensmelting der belangen van de beide Staten, op de ruimste wijze aan ons Land zou gewaarborgd zijn. Niets belette dat de vast te stellen Grondwet aan de goedkeuring des Volks onderworpen wierd, en TALLEYRAND verklaarde gemagtigd te zijn om met de Deputatie over het Ontwerp dier Staatsregeling in overleg te treden, zoodra de Notabelen der Bataafsche Republiek gemelde verklaring zouden hebben uitgebragt. Maar deze mededeeling 2) was 1) »A moins que les Notables appeles & dölib£rer sur ceite matitre ne döcleramment qu'il serait A desirer qu’un Prince de la Maison Impöriale et motamment 8. A. I. le Prince Louis füt plao6 A la täte de notre Gouverne- ment, et que pär snite In Commission (de Deputatie) füt autorisde A en faire 1a demande.” 2) »M. le Ministre DE TALLETRAND ajouta, que oelte communication etait l4 210 dan ook, voegde de Minister er bij, de laatste welke de Deputatie van hem zou ontvangen, — een wllimalum, over hetwelk men zich hier te lande binnen den kortst mogelijken tijd en in ieder geval, binnen acht dagen had te beraden. Na welken termijn, Z. Keiz. en K. M. Reeds twee dagen daarna, den 30 April laat in den avond, droeg de Raadpensionaris kennis van dit ullimatum 2). En Ia dernidre qu’il avait & faire & In Commission snr cet objet, tandis que les eireonstanees politiques de l’Europe et les relations particuliöres de la France exigenient formellement que 8. M. I. et R. füt informeo dans le plus conrt dölai, et dans tons les cas avant Pespiration de la huitaine, de Ia r&solu- tion qui aura 616 prise dans le pays.” 1) „Que nons prävoyons des dösastres infinis d’au refus dA souscrire & ia volonts de !’Empereor, et — que si l'on croyait devoir prendre cotte reso- lation, alora mous soyons rappelds en möme temps que la reponse nous sera rapsmise,” enz, 2) Z. Bijlage XVII (brief van SCHIMMELPENNINCK aan de Leden der De- pulatie en aan ver HUaL1 in ’bijzonder, 3 Mei 1808, bi. 6367) 211 hoe zou hij, wiens Regering oorspronkeliik door naror.zon zelf ingesteld, geen andere raison d’ötre had gehad, dan om op de voor het gevoel der Natie minst aanstootelijke en minst drukkende wijze den Keizer te believen, nu ook door aijne eigen Gezenten verlaten, persoonlijk langer tegenstand hebben kunnen bieden? Indien hij in waarheid de uitver- korene van het Bataafsche Volk had mogen heeten, indien dit Volk hem vrijwillig aan zijne spits had gesteld, scnım- MELPENNINCK zoude var stonde aan de bewustheid van die zedelijike magt hebben gehad; — zijne algemeen kenbaar geworden weigering om hetzij den Admiraal ver HUELı of iedere andere Deputatie af te vaardigen en over de vernie- tiging van den bestsanden Regeringsvorm te laten onder- handelen, zou den nog niet geheel uitgedoofden Publieken Geest uit den sluimer hebben gewekt — en daar NAroLEoN immers destijds nog uit vrees voor Pruissen, aan geene inlöjving van Holland durfde denken — het gansche ont- werp van den Overweldiger welligt in duigen hebben doen vallen. Voeg er het in die zelfde dagen herlevend uitzigt bij op de herstelliug van den Vrede niet enkel met Rusland, maar zelfs met Engeland, nu het Ministerie Fox, zoo verzoenend jegens Frankrijk gestemd, dat vau prrr had vervangen. 14* 212 gund, men zou ons te Parijs den hoon hebben gespaard van het verhaal, dat de fabel der kikvorschen die een Ko- ning kwamen verzoeken I), — het kind dat Kroonprins van Holland zou genoemd worden, in den mond heeft ge- legd! Want dat de vaderlandsliefde bij de burgerij nog niet uitgebluscht, de Ministers en Staatsraden die scHım- MELPENNINCK waren afgevallen, reeds bezorgd maakte, toont hun schrijven aan vER HUELL. — GOLDBERE’s denkwijze hebben wij boven ontvouwd. Onder andere zaken, meldt hij aan den Admiraal 2), dat „een Adres uit Haarlem was voor den dag gekomen, waarvan hier (te ’sHage) onder de hand lis- tiglijk — zegt hij, — wordt ingeblazen, ten nadeele van de Regering, alsof zulks met voorkennis of goedkeuring van sommigen in de wereld zoude zijn gekomen. Terwijl ik u kan verzekeren, dat zooverre ik kan nagaan, niemand hier deel aan heeft 3), maar zulks integendeel grootelijks wordt afgekeurd, als tot niets nuttigs strekkende: naar men mij verzekert, zoude ook de teekening weinig opnemen; de Moniteur was eigentlijk, de oorzaak van dit weinig betee- kenend ding.” Een brief van den Minister van Oorlog PIIMAN, daags daarna geschreven, verbergt met moeite zijne ongerustheid. „Hoe eerder hoe beier — zoo tracht hij ver HUELL tot doortasten te drijven 4), die groote zaak haar beslag krijgt, hoe beter het voor den Lande zal zijn, en hoe aangenamer voor een ieder in zijne personele betrek- %) Verg. hierbij het gedicht nit Zeiden van 3. mıchgı., Holland eraagt om een Koring in Mr. ?. 5. SCHULL en A. VAN DER H00P, Bijdragen tot Boeken- en Menschenkennis, Ille D. 3° Stak, bl. 281, dat van de leveudige smart en verontwaardiging, die hem vervulden, getuigt, en mijne Geschied- en Letterk. Herinneringen (Goriuchem 1835) I. 27. 2) 3 Mei 1806 bij var nueın, Zeven en karakter, II. 452. 3) Het zonde de eerste en de laatste maal niet zijn, dat in de Reridentie, de stem der nationale overtuiging zweeg of onderdrukt werd. %) 4 Mei 1808, bij ver nertn TI. 468, 213 king '). Het wordt hooy Lijd; reeds beginnen de woe- lingen een’ aanvang te nemen. Ik heb reden mij verzekerd te honden dat het Adres van Haarlem door weinig of geene plaatsen gevolgd zal worden. De raddrauijers 2) zijn ınij bekend; sommigen onder hen waren reeds van toon veran- derd, anderen waren er van ter neder geslagen cn hoogst verlegen. Kortom al hunne pogingen zijn niet meer te duch. ten.” Maar toch op denzelfden dag zond de Staatsraad van onen nog eene Deiftsche Courant, die het Haarlemsch Adres door een klein getal onversaagde burgers ondertee- kend 3), had opgenomen; ook deze Bewindsman achtte dit moedig protest in den teyenwoordiyen stand van zaken, geljk hij het bestempelde, „olie in hel vuur #).” Maar, hoe indien de Regeriug zelve die protesten niet uit &&ne plaats, maar uit geheel Nederland, tijdig en v66r de reeds begane misslagen, had weten uit te lokken en als de kloeke tal van een fiere Natie in het oor van den Dwingeland had doen doordringen ? Daartoe ontbrak de veerkracht aan hen die op het kussen zaten; die het Bewind voerden, of den naam hadden het Bataafsche Volk te vertegenwoordigen. Men vergete niet, dat de vrijheid van drukpers in de Republick geenszins gelijk het betaamde, verzekerd was, maar allerlei inbreuken, hetzij van den kant van het Algemeen Bestuur of van dien der plaatselijke Overheden ondervond 5); dat de uitgave van ') ruman muakte een slechte rekening: hi; behield de portefeuille van Oorlog zeer korten lijd onder LODEWIIK NAPOLEON; verg. de Bijdragen van dien Genersal, bl. 135—137. 2 Als of het misdadigers geweest waren! 3 Ten getale van 29. %) Yan ROYEN aan VER HUELL, 4 Mei 1806. 1. a. p. 5 Het Dagblad de Ster te Amsterdom bij Decreet von 9 Juni; 1806 op- teberen. (Decreten en Besluiten van 2. M. den Koning van Holland, 16 Juni; 1806 ,n°. 2] fol.) Z. ook Bijlage V, bl. 17 (Utrecht—Leideu 6 April 1504; Bijlage IX. bl. 29. (Zweden; 15 Jolij 1805) en hiervoren bl. 37. 214 dagbladen in dit tijdperk, meer dau eens van hoogerhand geschorst of volstrekt verboden werd; terwijl men niets na- liet om de Redacteurs van Couranten ernstig te waarschu- wen, zich „van alle zoodanige politieke reflexien” te ont- houden, die eenige blaam op de Negotiatiön 'wegens de verheffing van LODEWwIJK NAPOLEON tot den Troon van Hol- land gevoerd, mogten werpen; „met kennisgeving aaı de Stedelijke Regeringen !), dat het Gouvernement aan de na- koming dezes zooveel gewigt hecht, — 200 luidde het De- ereet, — dat dezelve wegens de overtreding van dien worden aansprakelijk gesteld.” Het was derhalve de vrees voor het doemvonnis van de openbare meening, die het Bewind nood- zaakte dwangmiddelen tegen de drukpers te gebruiken. Aldus liep alles zamen, om het ongelukkig Vaderland zonder dat het een’ kreet van verontwaardiging en wraak kon uiten, een juk op te leggen, dat van een dadelijke in- Nijving weinig verschilde. In zulken toestand verkeerde men te ’sHage toen de Bataafsche Minister, nog den 17 Mei 1806, uit Weenen berigtte: „Ik heb eergisteren van den Baron v. FELTZ vernomen, dat de Graaf v. srapıon 2) hem ll. Dingsdag heeft laten roepen om hem aan te kondigen, dat hij zich weer naar den Haag te begeven had, hetgeen hij met een zeer groot genoegen vernomen heeft; en hij maakt zich bereid om reeds den 22" dezer de reis naar de Republiek over Praag te aanvaarden 3)” Welken spoed de Oostenrijksche Envoy& mogt maken, nog vöör zijne te- 1) Deereet van 9 Junij 1806, in de Verzamel, van Welten van Z. M. den Koning van Holland. 1. 329. “ 2) Deze was sinte 20 Januarij 1806 Minister van Buitenlandsche Zaken. in Oostenrijk. Depöche uit Weenen van den Charge d’Affaires s. 1. sıLLıman, 25 Janusrij 1806, meldende »dat de wederkomst van een Minister als de Heer Yan SPAEN, die zich zo algomoen bemind had gemaakt, hier (aan het Kei- zerljk Hof) niet dan alleraangenaamst kon wezen.” (Archief BRANTSEN). 3) (Archief BRANTSEN). 215 rugkomst iu Holland, had de Bataafsche Republick opge- houden te bestaan. Niets bedriegelijker dan diplomatische levensverschijuselen:: hoe dikwerf waren nieuwe geloofsbrie- ven noodig !) vö6r nog de Gezant die welke men hen had medegegeven, aaıı de Regering waarbij hij was geaceredi- teerd, had kunnen overhandigen! Doch laat ons, hoe droevig het schouwspel zij, het Gemeenebest in zijne stuiptrekkin- gen tot het einde volgen. Zie hier wat te ’sIlage was geschied, na de ontvangst van het te Parijs voorgelegd ultimutum. De Raadpensionaris had al weder met het inwinnen van collegiale voorlichting geen tijd verloren, zoodat hij reeds den 3 Mei aan de De- putatie in ’t algemeen, aan ver HueLı afzonderliik, den uitslag dier beraadslagingen wmededeelde 2). Kon soHın- MBLPENNINCK Zich niet bedwingen de Missie welke hij hun had opgedragen „de ellendigste”’ te noemen, „waarvan de Jaarboeken onzer Geschiedenis gewag maken 3),” voor den Adıniraal en diens Ambtgenooten was de erkenning niet onverschillig, dat hij Raadpensionaris zich „stellig een dier- gelijken afloop van hunne zending had voorgesteld.” Uit hunne officieöle dep&che was „de ontwijfelbare nooddwang der omstandigheden’’ volkomen gebleken. En het was dan op grond van dien wel „geconstateerden nooddwang,” waarin het Vaderland door de volharding van NAroLEov in zjne eischen was gebragt, dat het dusgenaaınd Groot Be- sogne hetwelk SCHIMMELPENNINOK weder had bijeengeroepen, in deze gesteldheid van zaken, ter vermijding van ontwij- ") Zie Bijlage XX. bl. 77. (Circulaire van den Minister VAN DER GOES, 10 Janij 1806). 3) 2. hierbij var HUELL, Zeven em karakter, II, 21 volg. — va. vuR- utzL gi, depais quelque temps, paraissait avoir remplace M. SCHIMMEL- prxwtnck dans la conflance de NaroL£on,” het het bij DE GARDEN, ist. senör. des Traitts de Paiz, T. XII. 200. 9 Bijlage XVII bI 67. 216 felbare ımeerdere rampen,” dat is: het pistool op de borst, het mes op de keel, gedrongen werd te verklaren: „dat het — z00 luidt de tekst — wenschelijk is, dat een Prins van den Keizerlijiken Huize van Frankrjk, en met name Zijne Keizerlijke Hoogheid de Prins Louss, worde geplaatst aan het hoofd der Regering van de Bataafsche Republiek , en zulks onder beneficie van zoodanig Constitutioneel Char- ter, waarbij de betrekkingen tusschen het Hoofd der Rege- ring en de Natie, worden geregeld op eene wijze, waardoor .de onafhankelijkheid des Lands, de burgerlijke en godsdien- stige regten en vrijheden, en de eigendommen der Ingeze- tenen worden verzekerd.”” Zich van de hebbelijkheden van den voormaligen pleitbezorger, als Staatsman nog niet ge- heel ontdaan hebbende, liet scHimmELrEnnınoK bepaaldelijk uitkomen, dat hij deze mededeeling aan de Deputatie „als organe van het Groot Besogne” deed, terwijl hij er de aanmerking bijvoegde, „dat vermits Zijne Majesteit deze wensch-verklaring van het Groot Besogne heeft verlangd,” de Leden der Deputatie in al hetgeen te dier zake verder door hen zou verrigt worden, bij uitsluiting, wi! den naam en van wege hel Groot Besogne behoorden te handelen, wgeliik ik — zeide de Raadpensionaris — zulks stellig in den loop der discussiöin, aan het Groot Besogne heb te kennen gegeven.” Maar, hoe kon dit Groot Besogne — internationaal en ook bij naroLzon, die van eene Consulla had gesproken, volstrekt onbekend, hoe kon dit Besogne in een met den Keizer der Franschen over het te stichten Koningrijk Hol- land, aan te gaan Tractaat, in de plaats van Hum Hoog Mogenden , vertegenwoordigende het Bataafsch Gemeenebest, zonder schennis der Constitutie optreden? En hoe moest hem of TALLEYRann die nooddwang behagen, terwijl niet het geweld, maar de vrije keuze der Natie, voor het oog van Europa de grondslag der verheffing van Prins Lovıs 217 behoorde te zijn? -- „Wij hebbeu, meldde BRANTSEN den 12 Mei 1806 !), eergister middag weder eene conferentie gehad met TALLEYRAND over de objecten, die wij meenden dat bij het Constitutionele Pactum behoorden te worden bedongen en ik kan u met genoegen zeggen dat wij, 200 niet in alle, ten minste in het grootste en voornaamste gedeelte van dezelve zullen reusseren. De form, die men aan de zaak wil gegeven hebben, embarrasseert ons meer. Het bepaald verlangen is dat wij als Plenipotentiarissen met den Minister of Plenipotentiaris van den Keizer, onder voorbehoud echter van ratificatie, een Conventie of soort van Tractaat sluiten, en dat wij dan vervolgens cene audientie vragen, in welke wij den wensch, ten einde de Prins Lovıs mag worden gedesigneerd, om aan het hcofd van ons Land geplaatst te worden, met de bedingen, onder welke dien Vorst de Regering zou worden opgedragen, exprimeren. Maar hoe — klaagde BRANTseN, kunnen wij als Plenipotenti- arissen sluiten en pleins pouvoirs uitwisselen, daar wij geene pleins pouvoirs, maar een eenvoudige aulorisalie hebben ontvangen bij een Besluit dat niet geschikt is om uitgewisseld te worden. Men zal moeten zien, wat men er op vinden kan. De titel zal Koning moeten zijn; de audi- entie publiek en door den Keizer, op zijn troon zittende, gegeven worden.” — Reeds was „in overleg onder de hand, met TALLEYRAND” de Aanspraak welke de Admiraal ver rueıL als Hoofd der Deputatie zoude lezen 2), door de Leden gezamenlijk voorbereid, zoodat de daarin voorko- mende en het nationaal gevoel kwetsende uitdrukkingen, op rekening der gansche Commissie moeten gesteld worden: diplomatisch begreep men het werk dat nu begonnen was en waarin toch geene verandering kon worden gebragt, „met ») Aan VAN DER GOES. 2) Zie die Annsprank van 5 Junij 1808, bij LoUIs BONAPARTE, Dosumens historiques — sur le Gowernement de la Hollande, 1. 126-128. 218 gratie” tot een goed einde te ınoeten leiden en yalle die toegevendheid” te gebruiken, welke met den te vervullen last eenigzins bestaanbaar ware 1). Zelfe van den in het finantiele onverzettelijken soaeL, getuigde de Grijsaard, dat hij gedurende dit verblijf in de hoofdstad, „zijne aaı- geboren koppigheid” niet getoond had: 2) zoo had de atınos- feer der Tuileriön ook dien Republikein besmet! Van den dolksteek van den Bataafschen Brutus, was wel geene rede meer. Omstreeks het einde der Negotiatie over de Staatsregeling voor het nieuwe Rijk, gelijk over het daarvan onafscheide- lijk Tractaat met wAroLEoN te bezegelen, stiet men op een paar moeijeliikheden, namelijk het punt van de civile Lijst van den aanstaanden Koning 3), en de onmiddellijke be- krachtiging van het te teekenen verdrag, zonder voorbehoud der ombelemmerde goed- of afkeuring hier te lande. De onderhandeling zelve had niet zoo gevlot als eene week te voren het geval scheen te zijn; de Constitutie op die van 1805 meest geschoeid, was vrij spoedig ontworpen, maar nu de beide zaken te zamen meer tijd dan men aanvanke- lijk had berekend, hadden gevorderd, wilde de Keizer dat alles te Parijs sensklaps, „zonder eenigen verderen omslag of zelfs ratificatie, zijn volkomen beslag kreeg” #). Te ver- geefs betoogde BRANTSEN, door den Admiraal begeleid, hoe die eisch, door TALLEYRAND aangedrongen geheel buiten 1) Ann van DER cors, 9 Mei 1806. 2) „En ik zonde ze ook niet hebben verdragen,” voegt BRANTSEN er bi (Aan van DER aozs, 1 Junij 1808). 3) BRANTSEN aan van DER cozs, 23 Mei 1806: »Wij heben alles verkre- gen wat wij billijk hebbea kannen vragen, ezenpf du civile Lijst, wanrorer wij hebben moeten ukken.” %) Aan van DER coss, 23 Mei 1806. En verg. bij CHARLES DE MARTENS, Guide Diplomatigue, T. 11. 298-800, de depdche der Bataafsche Depatatie aan den Raadpensionaris, gedugteckend 24 Mei 1806. 219 den regel was; dat hij (de Minister van Buitenlandsche Zaken) zoowel als de Bataafsche Gezant wist, dat hoe uit- gestrekt ook een plein pouvoir zelfs in fornd mogt zijn, eene ratificatie, naar beginselen van Volkenregt , altijd moest voorbehouden blijven; „dat wij, zeide BRANTSEN, gereed waren om te teekenen, en alle zeer gedisponeerd zouden zijn om ven koerier met het Tractaat over te zenden en met allen aandrang te insteren op eene onverwijlde ratifi- catie van Haar Ho. Mo. maar dat men billijkerwijze niet meer van ons konde vergen.” Taıxeyrann herhaalde ’s Keizers onveranderlijke begeerte, oın in tegenwoordigheid der Bataafsche Deputatie, het Tractaat te bekrachtigen, en dat noch zijne waardigheid,. 