title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: worden; fta^oe dalima^rohiycL=ijakoetj d. L Cr. ; d, danta, d, poetih of d, ga- ding, e.s.v. kleinen, witten granaat- appel, waarvan alles in de genees- kunde gebruikt wordt, inzonderheid de worteis, die voor inwendig ge- bruik zijn. A(> daiu^ I. een rommelend geluid als van een trom. IL Ned. dam; hermain dam, dam- spelen. IIL schijnt visch te beteekenen, b.v, orang tasik m^ngamhil dam-dam ini, H. Boedj.; mengamhil dam-dam djoega; djikalau tidak p^rgi mengam- hil dam-dam, tiadalah holih s^gar^ka- rena iioe p^ntjariannja, id. Dezelfde zin komt ook voor in de Hik. Ind. Mab. Roep., doch daar staat idam; saperti lenggang orang menarik dam- dam roepanja, id. A4> dim, Ned. duim als lengte- maat; tiga dim, drie duim, ook drie- duimsch enz. ^t> d^mi, Voorz. bij, in eeden, b.v. d^mi Allah, bij God, enz.; ook als God bij zijne eigenscbappen zweert, b.v. d^mi kamoeliaänkoe dan d^mi kabesarankoe hahwasanja Akoe me- noeloeng ^ngkau, bij mijn luister en bij mijne grootheid, voorwaar help ik u, Sail. Sal,; d^mi Utah jang dt- p^rtoewan, op bevel van den Vorst, d. i. in naam des Konings , I, P. ; sa^ orang d^mi sä' orang, de een na den ander; d^mi sa^ orang pada sa^o- rang^ man voor man, T. ed. D.; d^mi saboewah kapada saboewah, stuk voor stuk, id.; ook in gebruik als Bijw. van tijd: met, bij, zoodra, b.v. demi dilihatnja itoe, met dat bij dit zag, Zie ook sMang. *4> dom, Jav. naald; pedoman, kompas, naar de naald zoo geheeten; donian monjet, e. s. v, plant. Ät> doem, Jav. deel. Zie doeman 1, ^^/jO(^ damba, begeerig naar iets, verlangende, gaarne willen hebben; mendambakan, iets begeeren, verlan- gen, v.d. "W. M^n. dambo, stil v. aard, bedeesd, acbterhoudend. v,^;ot> domba, Perz. schaap. v:>j04> dÖinit, ik, in de taal der toovenaars, v. d. W. In bet Jav. is 4edemif, een onzichtbare geest, die ergens huist. *Juo;> dßmdam, beter dendam, zie aldaar. ^jJijoj damsjik, Damascus. ÄÄ4> d&mang, titel v. e. districts- boofd op Java; kademangan, district. y.CjLxn> dominggo, Port. Heer, bij verkorting ook minggo; hart do- minggo en hari minggo, de dag des Heeren, Zondag; satoe dominggo^ eene week. K^AAi^ dömap, gulzig,gulzigheid; m^ndemap, schrokken, gulzig zijn; p^nd^map, gulzigaard, scbrokker, M. v:;A^^daiIipit^ onverschillig voor vermaning, y:ijM(> dompat; berdompat, dicht by elkander staan, aanpalen, aan- grenzen, b.v. van huizen, L. tegen- over: aan gene zijde, M. Zie dompak, o^X4>denipet^ dicht op elkander gedrongen, b.v. van zitten; ookdim- pH; zie himpit. yAjO(> dampar, I. vlak, effen van den grond.M^n. mendampar, z.breed, uitgestrekt voordoen. II. aan den grond, van drijvende voorwerpen, gestrand, aangespoeld ; t^rdampar, aan den grond geraakt, gestrand, vastzitten van vaartuigen enz.; mendamparkan, op het Strand zetten, doen stranden, op een bank of klip zetten; berdamparan, vast blijven zitten van vele voorwerpen, die door den stroom worden meege- voerd, I. J. 201. yAjQi^ dampir; terdampir =ter' dampar^ Langl. Boew. Zie damparlh yAjoö dömpir, schelklinkend, ge- raasmakend, zooals b.v. koperen bek- kens. iiüoo damping, I. dichtbij; her- diri damping^ vlakbij staan; koeti- kanja damping^ het oogenblik is nabij; koelawarga jang damping, naaste verwanten; Mrdamping d^- ngan^ iets of iem. aanhangen, steeds nabij hem zijn. Mön. amping, id. II. berdamping, zingen bij beur- ten, zooals bij een optocht. Mön. een wijze van zingen op de maat, waarbij tegehjkertijd gedanst en in de han- <len geklapt wordt. AXjoö dÖmpang, holklinkend, zooals b.v. een ledige zaal. (3Xxt> dampak; mendampak^ elkander tegen het lijf loopen, tagen elkander aanbonzen. v3i^4> dömpak, laag,kort,stomp, 1>.v. van een dak, hoed, vaartuig. JJixrt> 461 (3ä/o J dempok, vlak naast elk., tegen elk. aan,elk.rakend, v.levende en levenlooze voorwerpen, b.v. vaar- tuigen, ook van de aangezichten, Ibr. b. Gh.; mendempokkan, aanklampen, enteren van e. vaartuig; b^rdempok, dicht naast elkander liggen, zitten of staan. Zie dampak en dampiL (3ax>4> dgmpoek, e.s.v. vrucht, veel gelijkende op de manggistan, doch geel van schil en met kleine, zoete pitten. i^jj^i^ dompak, =r dempok en dompatj zie ald. ; mendompak, Mön. springen, steigeren van een paard ; berdompak, tegen elk. stooten, bon^ zen, redetwisten, wedijveren, elk. den loef afsteken; apabila berdompaklah peperangan, toen de strijd aangevan- gen was; berdompak sifat soeatoe dengan sifat la'in^ de eene hoedanig- heid is strijdig met de andere; sa- perti oepama berdompak batoe dengan besi^ maka terbit daripadanja api, gelijk steen en ijzer tegen elkander stooten, dan komfc er vuur uit. Zie ook dompat. tk.Ä./ct> dampil^ tegen iets aan, zijde tegen zijde, zie kepil. i^Mö dÖmpoel, stopverf, werk om naden van vaartuigen dicht te maken. Zie gala-gala. Jav. doem- poelj id. JkXx4> dimpil en dempeL Jav. vlak tegen elkander aan, vast aan elkander, b.v. van twee vingers.of twee duimen aan e^ne band, b.v. baba dimpil^ vadertje dubbelduim, bijnaam van een chinees met twee 462 ^o duimen aan ^öne band. Zie dampil. i^/oö clfemök, Bat.vochtigjklam, niet goed droog, b.v. van linnengoed, papier en derg. rgj0t>d6moek, Stomp, vuistslag; m^nd^moehd^moek^ stompen, yuistsla- gen geven, b.v. Am. Hamz. MÖn. id. ^jjCo(>däiliikiail, samengesteld uit d^mi en kian^ zoodanig, dusdanig, ZOO, alzoo; d^mikian p^ri, op deze wijze; d^mihian itoe, op die wijze, dat nu ZOO zjjnde; dalam hdl jang demi- kian, onder dusdanige omstandigbe- den; d^mikian djoega, op dezelfde wijze, aldusvöortgaande; sadhnikian^ gebeel aldus; soepaja djangan sademU kian itoe lagi p^rboewatannja, opdat zij niet weder zoo iets doen, Oend. ; d^mikianlah adanja, zoo is bet er mee gelegen, zoo staat bet er mee ; djikalau demikian, in dat geval nu, als bet z66 is. iv^<> dämani, koorts ; d, kapialoe, beete koorts, typbeuse koorts; d,oerat^ binnenkoorts ; d, koera, intermittee- rende koorts; d.gigil, koude koorts; k^na d^mam, de koorts krijgen; ber- d^mam, de koorts bebben. ^^ö Aiimoen; d^moen esekje.B.y. tering, waarbij de buid droog en scbubbig wordt, v. d. W. ^^^> dÖinßn, Jav. lusten, van bouden, beminnen. owSl^<> d^moekoet^ gebroken rijstkorrels, C. Zie WmoekoeU {£yjoO damawi, Ar. uit bet bloed voortkomend, van eene ziekte. aüo^ dSmah; m^nd^mah^ drukken met warme geneesmiddelen, v. zieke licbaamsdeelen. ^4> dSmi, zie *o. ILXmKjoty daminah^ de naam van ^en der beide jakbalzen uit de Pantja Tandran, van dimnahy Perz. jakbals, vos, .bt> danawa, Skr. demon, reus. owii^ danta, I. Skr. olifantstand, ivoor. II. naam v. e. fabelacbtigen berg. j^t> d^ntam, een zwaar ploffend geluid, zooals van een boom, die op den grond valt. ^t> d^ntoem; berdMoem, bul- deren van gescbut, C. en S. kU^^Ö dfentjing, een klinkend geluid, zooals van klein geld, dat op een steen valt. JoO dßnda, I. Skr. boete als straf, geldboete; denda mati, doodstraf; denda sap^noehnja, de volle boete, Oend. ; d^nda ganda, dubbele boete ; sap^noeh-penoeh dHda, de boogste boete, B. Ramp, 220; tnendenda, be- boeten, in de boete slaan; kena d^nda, beboet worden. II. danda, strijdknots, P^l. Djin. c J0<> dandang, I. e.s.v. grooten, koperen ketel, zonder bengsel of tuit en met trecbtervoriqigen bals, waar- op in e. kegelvormig mandje de rijst wordt gaar gestoomd. II. b^r dandang masakjhieT en daar rijp, van de rijstaren op bet veld, Päd. bovenl. c J6(> döndang, I. e. s. v. vogel, maar welke, daarover zijn de geleer- den bet nog niet eens, b.v. e. s. v. t^^ e) JUi> 463^ roofvogel, wouw of gier, M. b.v. maJca pajoeng haginda pon disambar olih d^ndang tiga kali p^rgi datang, Hik. Asm. Pati, eigeiil. staat er c(>xt>; d^ngdang; e.s.v. wilde eendofduiker, v.d.W.; een raaf, d. H. zoo ook in het Jav.; vischvalk en zeearend, volg. and. e. s. v. wilde eend en ook e.s.v. vaartuig, ongeveer als e. p^ndjadjap om de gelgkenis met die eend. IL spaansche vlieg, ook d^nda- ngan, III. mentimoen dendang en pM^n- dang, e. s. v. roode, oneetbare kom- kommer; pM^dang^ taf. C. en S. c Jo^ dendeng, läppen in de zon gedroogd yleesch, zie daing en ba- her II. 6d<^i> dinding, wand, besehet, schut, borstwering, boord van een schip, opstaande zijstukken van een kar of wagen, Prab. Dj., rand van e. bosch; m^ndinding^ door een schut afscheiden, wanden maken aan een woning, als schut ergens voor zetten, een schut vormen, ook e. breede op- pervlakte vertoonen,b.v. van de maan als zij dicht bij dehorizon staat; tus- schenbeiden kernen als een sehet of wand; terdinding, dwars voor iets lig- gen of staan, ook belet door iets, dat tusschenbeiden kernt, in de volvoe- ™g V. zijn voornemen, Chodj. Maim. P- 54; m^ndindingi daripada paloe^ beschütten voor de slagen, door er zelf voor te gaan staan, T. ed D.; Pjndindingan, afschutting; p^ndin- beschutter, beschutsel, M. S. g4X.J0 dendang, M6n. bürden- dang, zingen; sambil b^rdendang bi-- doek hilir^ fig. terwijl de visch kookt, smelt de boter; twee dingen tegelijk doen; mhnbUi d^ngan dendang , op- eene gemakkelijke wijze verkrijgen, zijn brood met zingen verdienen, d. i. op e. gemakkelijke wijze, zooals zan- gers, comedianten enz., zie dondang, o(Xbö dondang, wieg en schom- mel, b. V. brapalah madah panton sjaimjaj serta m^narik tali dondang - nja, tevens trekkende aan haar wiegetouw, Sj. S^l. Dal. didalam don- dangan dinal'kkan^ laki ist^ri m^m- boewaikan, zij werd in de wieg ge- legd; beide echtgenooten wiegden^ haar, Sj. Söl. Dal.; mendondangkan lajar, het zeil speling geven door de touwen te vieren; m^ndondang^ iets in schommelende beweging brengen. door aan een touw te trekken. c4Xj<> dondong, e.s.v. reiskoffer met los deksel, R. met de hande» wegdragen, wegbrengen, id. *tXj<> dandam, e. s. v. dier, wel- licht de mol, b.v. saperti dandam ti- ada b^rmattty M. en R., volg. d. 1. Cr. de mol = mondoky zie ald. ,* Jo(> dßndam, inwendig verlan- gen in goeden en ook in kwaden zin, zijne zinnen op iemand gezethebben,. hetzij ten goede, hetzij ten kwade, wrok ; dendam birahi, in liefde naar iemand verlangen; rindoe-dendanty zeer sterk verlangen; m^nd^ndam, wrok koesteren,ook m^naroh dandam., jjJÜ4> dandan, ordening, rege- ling, dos, tooi, opschik; ook de uit- stekende balken aan den voor- e» 464 Ü Oö«> '>•> Achtersteven van e. inlandsch vaar- tuig; m^ndandan^ iets in orde bren- nen, de laatste band aan iets leggen, iets opsieren, tooien ; mendandan p^- rahoßj een vaartuig opsieren, reis- vaardig maken; mendandan diri^ z. netjes kleeden, Sj. Mans. Sj. Goemp.; MrdandaUj zieh tooien, opschikken, Sj. Haris; memakai sadandan, op de- izelfde wijze gekleedzijn,op dezelfde wijze uitgedost zijn; salahoe sadan- dan inij van zulk een gedrag en or- dening; hoekan sadandan perentah <ibang, doenia nen hoekan hagai oeda- ra, 'tis niet door mijn bestel en or- dening dat deze wereld niet is even als het luchtruim, H. Boedj.; ram- hoetnja jang didandan olih bondanjuj heur haar, dat door bare moeder in orde gebracht, opgemaakt was, N. Mob.; m^ngaioerkan ramboet dengan dandan^ het haar netjes opmaken. ioJot> dondon, kleur van klee- dingstukken, v. d. W. is zeer te be- twijfelen. Hij scbijnt zieh vergist te hebben in den klank. Zie het vorige woord; sadondoHj dezelfde kleur; memakai sadondon^ kleeren aanheb- ben van dezelfde kleur? • Jo(> dÖndoe, twjjfelen, onzeker zijn, ook d^ngdocy L. ,^Jo<> dandi, I. e. s. v. luit, be- hoorende bij de nobat: m^m^tik dandi, op de luit speien, de luit tokkelen. II, gevlekt, gespikkeld; harimau dandi, de gevlekte tijger jroesa dandi, het gevlekte hert. ^^0 dÖnak, kort op de pooten by e. gewoon lichaam, dwergachtig, inz. van dieren; ajam d^nak, zie ald. ^^sL^f^ dinihari, het krieken van den dag, the peep of day, de tijd even voor den dageraad, 's morgens half vijf. M^n. id. de tijd van midder- nacht tot het aanbreken v. den dag. Ook bij Keasb, en d. 1. Cr. dinihari, Zoo ook Sj. Madli en Sj. SÖl. Dal. Hik. Koris. M. geeft voor dini dauw op; dinihari gadjah, dageraad der olifanten, vier nur 's morgens. De verklaring dina hari is onhoudbaar. Ook K. V. Eys geeft voor de bet, van dini op dageraad. .-Jt>d8nai, weg, dien groote wilde dieren gewoon zijn te nemen, v.d.W. LA_3t> doenIa, Arab. de wereld, het tegenwoordige leven, wereldsche goederen; doenia acMrat, hier en hiernamaals, voor tijd en eeuwigheid, in deze en in de toekomende wereld. ^^•Ia34> doeniawi, Ar. wereldsch, wereldlijk, aardsch. sSyMKoJiö daniswara, Skr. beer des rijkdoms, bijnaam van Koewera, den god des rijkdoms, v:>jo;> dfennjoet, kloppende be- weging, zooals van e. polsader, spier enz.; bet'd^mijoet, kloppen in dien zin; Gerat b^rd^nnjoet, slagader. .t> doewa, zie L«^. L4> doewa,twee; tiada doewanja, er is geen tweede van, d, i. het heeft zijn weerga niet; didalam doewa t^ngah iiga, tusschen twee en derde- half, d.i. tusschen leven en dood, tusschen hangen en worgen; doewa tiga, twee of drie, d. i. een paar, en- ^L^y [JO^O 465 kele. MÖn* tidak doewa^ niet weinig, zeer, b.v. tidak doewa jpandainja^ hij is eenig knap; dalam doeiva^ zwanger zijn; m^ndoewa^ de tweede zijn, b.v. van kinderen, ook bij den tweeden overgooi raken bij e. spei. M^n. ook galoppeeren; mSndoewa hati^ huiche- len, onoprecht zijn; mendoewakan^ tot twee maken, een tweede in een wezen stellen, b.v. van Q-od; doewa- belas en sapoeloeh doewa, twaalf; doewa poeloeh doewa en doewa Hkoer, twee en twintig; p'endoewa, makker, secondant, bij- of tweede wapen, b.v. keris pendoewa, de bijkris; mendoewa kalij voor den tweeden keer doen; mendoewakan angan-angan^ op twee gedachten hinken, met verdeelde ge- negenheid; perdoewa^ tweede deel, Mgn. id. kadoewa^ de twee, ten tweede, jang kadoewa^ de tweede*, doewa- doewa, alle beide-, herdoewa, met zijn beiden; berdoewa-doewa, twee aan twee; berdoewaärij bij paren v. twee; memperdoewa^ van een tweede voor- zien, er een tweede aan toevoegen, b.v. adinda kb tidak kakanda per- doewa, ik zal toch geen tweede aan u toevoegen, B. S.; m^mperdoewakan lakinja, het nog met e. anderen man houden, boeleeren. v;i>t^v> dewata, zie c^Ljj. St^O dawät, Ar. inktkoker; ajar, dawdt, inkt; tempat dawdt, inktko- ker; dawdt sailan^ de Malaka-boon, M. ^\^ö dawar, Arab. rond, maal- stroom, duizeling,benaming van den tempel te Mekka; ook windas, M. ij**l^o dewasa, zie jj*,|^t>. cKo doäng, Batav. enkel, niets anders. *Lt> dawäm, Arab. eeuwigheid; nla ^ddawdm^ in eeuwigheid. yj.<>doeboer, achterkwartier,=: b^lakang en pantat, zie y^t> Arab. lobang doehoer, aarsopening; kedoet doeboer, aarsplooien, v. d. W. , -j^O doM, Hind. waschman, blee- ker;* kam-kam dobi, .waschgoed; kampoeng dobi, de buurt der wasch- lieden. v-j.4> doeta, Skr. afgezant, bode; radja doeta, hoofd v. e. gezantschap; pedoeta en pendoeia, de tweede per- soon V. e. gezantschap. Zie oepadoeta, V-J.3 doewit,verb.Ned,duit,geld in het algemeen. v-^05v> dodot, Jav. e.s.v. kemban of borstkleed, dat nauw om den boezem sluit, gedragen door danse- ressen. c^4>.v> doedoet, Men.rookenb.v. tabak, = het Jav. oedoed. ^^4>ot> dodos; mendodos, e. holte of gat door nitsnijding of uitbeite- ling wijder maken. c.ö^ö dodong, op Selangor == beladau, zie ald. MÖn. een zijwapen, vooral door jonge lieden gedragen. t' vt>.o dodok-dodok, e.s.v. ver- snapering. Zie dokok-dokok, [^i>^d doedoek, zitten, gaanzit- ten, gezeten zijn, wonen, verblijf hou- den, gelegen zijn, zieh zetten tot, be- zinken, bezonken, b.v. doedoek di- lantai,OT^ den vloer zitten; ö?.&^rs*7a, met de beenen gekruist onder het lichaam zitten; d, b^rdjoentaiy met 30 466 0*>5C ,0^0 neerhangende beenen zitten, wat zeer oneerbiedig is; d, ipoeh, met de beide beenen naar ^en kant zitten, op de heup zitten; doedoek Mrtimhalan^ op een hoogte, op een rang zitten; doe- doek di-atas daripadakoe, hooger zit- ten dan ik, B. R. bös. p. 9 r. 1 v. o. doedoek disisi, naast iemand zitten, B. R. bös. p. 2 r. 6; doedoek terantoek, in haast gaan zitten, ergens op neder- vallen; doedoek tjoema-ijoema, leeg- zitten, H. Abd. p. 106; d» m^rang- konffy gehurkt zitten; d, lipat loetoet, op de hielen zitten; angin doedoek ditimoerj de wind zit vast in het Oosten, d. i, waait bestendig uit bet Oosten; doedoek ditanah Djawa^ op Java wonen; süakanlah toewan doe^ doek^ wees zoo goed, mijnheer, en ga zitten; doedoeknja n^gari itoe^ de ligging van die stad; d. Oßmft/, reeds worteis gemaakt bebben, van pal- men; d, p^roet, z. tot zwangersehap hebben gezet; d, hatk-hatk^leef wel, als afscheidsgroet; ajar kahwa itoe soedah doedoek^ die koffie is reeds bezonken; doedoek dengan, gehuwd zijn met; masing-masing doedoek d^ngan tempatnja, ieder zat op zijn eigen plaats, Hik. Ind. Mab, Roep.; doedoek masing-masing pada Imknja, ieder zat op de plaats, die aan zijn rang paste, H. Boedj.; Mlom doedoek^ Prab. Dj. nog niet gezeten, nog niet gehuwd; mendoedoekkan, laten of doen zitten, voor of om iets zitten, b. V. m^mdoedoekkan sakit kapala^ om hoofdpijn stil zitten; m^ndoedoek- kan d^ngan^ doen huwen met; d. sa- roemahjsamen wonen,samen eenhuis bewonen; mendoedoeki ^ zitten op; m^ngadoedoeki, bewonen (van kadoe- doekj gezeten); t^mpat doedoekkoe, mijn yfoonjAaats', pMoedoekj bewoner, opgezetene; kadoedoekan^ zetel, zit- plaats, inwoning, residentie, ligging van een land; vaste of bestendige positie waarin men zieh bevindt, b.v. tnasing-masing kadoedoekannja itoe saperti abdi djoega adanja^ de be- stendige positie van een iegelijk is slechts als die van een slaaf, PÖl. Abd. t^mpat kadoedoekankoe^ plaats mijner inwoning, ook onderstel, on- derlaag, waarop iets geplaatst wordt, b. V. soeatoe hatoe emas akan kadoe- doekan tempajan itoe, een gouden steen tot onderlaag van die aarden kruiken. Niem. bl. 4« dr- le st. p. 107 ; mendoedoekkanj ook vastzetten van een plant door er aarde tegenaan te drukken; sakadoedoekan, samenwo- nen, H. Abd. 101; doedoek hertindih, gedrongen zitten; doedoek Mrsoesoen^ zitten met de banden gevouwen en het hoofd gebogen, onderdanig, eer- biedig ; doedoek Mrsikoe toenggalj zie d^kap; doedoek dihendoel^ bij iemand inwonen, logeeren; t^r doedoek, toe- vallig komen te zitten, op zijn ach- terste neerkomen; hertidoer doedoek, zittende slapen, B. Ramp. p. 82, ver- gel. herdatang sembah onder datang, Jv>.v> dodol,e.s.v.koek,bestaande uit stijfgekookt meel, waarin palm- suiker, geraspte kokosnoot en soms ook vruchten zQn gemengd. .i>.t> doedoe; m^ndoedoe, tegen ;^^ cT-^^ 467 wil en dank volgen, b.v. iemand die voortgetrokken, e. vaartuig dat ge- sleept wordt, of iemand die opge- roepen is. w4> daar, Arab. kring, cirkel, kreits, tijdkring, periode; mendaur, doorloopen van e» kring, volbrengen van e. omloop; daur keljily de cyclus van 8 jaren, bij de Maleiers het meest in gebruik; daur Msar^ de cyclus van 120 jaren; tiga kalt daur, drie- raaal in de rondte, driemaal van het begin tot het einde. ^,4> doera, L ongerust van hart. II. doera, ver, verwijderd, in poe- zie; herboeroe didalam hoeian jang doera, Sj. Madli, jagen in e. ver ver- wijderd bosch; van het Perz. doewoer, c %•<> dorang, Jav. e. s. v. zee- visch, makreel, = hawal. c %,c> dorong; mendorongj voor- uitschieten. Mgn. schielijk, in haast erg. heengaan, binnenloopen enz.; terdorong^ te ver gegaan, b.v. in het spreken; ook = ierlaloe in ongunsti- gen zin, te erg, bovenraate, uiterst. ^)^0 dorak, zie ^l);> Arab. M^^O doraü, strik of netje aan een stok om visschen te vangen^ d. 1- Cr., zie djoeran, Yolg. C. en S. ook doran; hatoe doran, e. gewicht in dat netje om het te doen zinken, id. ij)^^t> doeren, Jav. == doerian, Mal. Zie bij doeru (5^^0 doeri, doorn, stekel, pun- tige graat; ikan doeri^ e. s. v. visch, de graatvisch; doeri ikan, vischgraat ; ook de naam van een wapen, e. s. v. strijdknots, Am. Hamz. b.v. laloe dihangkitnja doeri-ikan kita, Mndak dipaloenja kapada Rastam, vervol- gens hief hij onzen strijdknots op, wil- lende daarmede naar Rastam slaan ; d, pandan, doorn van den pandanus, ook weerhaak; adaiah sap^rti soeafoe doeri t^rtjoetjoek pada matanja, het was hem als een doorn in het oog, S. Dz.; doeri landak, de pennen van het stekel varken ; mendoeri landak, er als stekelvarkenspennen uitzien, spits uitloopend, eene schoonheid van de vingers, H. Gr.; hati mendoeri, wrevelig worden, b.v. mendoeri hati awak mendengar katanja, ik word wrevelig als ik zijn woorden hoor; ajar diminoem rasa doeri, nasi di- makan rasa sekam, fig. voor in groo- ten koramer of zorg verkeeren; her- doeri, gedoornd, met doornen, van een plant enz.; doerian, een welbe- kende vrucht met doornachtige schil ; soorten zijn: d. hantoe, d. daoen of d, hoetan, d, tenggajoen, d, temhaga, met geel vleesch, enz.; kena doeri, dbor een doorn gestoken, gewond, IjmJj«<> doerias, e.s.v. gebloemd, fijn neteldoek. ^^^^•4> doerian, zie bij doeri, iy^^i> dosa, Skr. zonde, misdaad; dosa toeroenan en d, baka\ erfzonde ; dosa jang patoet hoekoem mati di' hoenoeh, doodzonde, zonde die de doodstraf verdient; herdosa, zondig; orang herdosa, zondaar; Mrhoewat dosa, zondigen; soetji daripada dosa, onzondig, onschuldig. ^^^•<> dosin, verb. Ned. dozijn, meest losin. 468 e>-^^ xfy(> . ♦juA*.^ doesin, = doesi, zie ald. ^A«54> doesoen, dorp, gebucht, buitenverblijfjlandhoeve, het land in tegenoverstelling met de stad. Yoor dit laatste ook perdoesoenan en pe- doesoenan, ^fc<w.t> doesi; mendoesi, nog balf slapend of slaapdronken zijn na bet ontwaken ; gedurig sukkelen v. kleine kinderen, zonder dat men weet wat bun mankeert; klagend scbreienjan- ken, V. d. W, iiM-^.O doengas; m^ndoengasj adembalen, v, d. W. Zie pangoes. k^^ö dongeng, I. Jav. verbaal, vertelsel, zingende verteilen. II. mendongengj aanbouden met een verzoek; dwingen, drenzen van kinderen. Ook donging. ia^^(> dongak, van voren opge- licbt, zooals bet boofd om naar boven te kijken, ook v. e. Btuk gescbut enz. /H^.;> dongok, onevenredig dik in vergelijking met de lengte, ineen- gedrongen. ^^y^^^> doeugOCn, e. s. V. boom met taai hout, dat gebr. wordt voor borstweringen, apilan, op inlandsche vaartuigen. •.^.4> doengoe, stompzinnig, bot; beter dengoe, zie ald. III. 0.t> dop, verb. Ned. saus, pakai döpj in saus of boter toebereid; ikan handeng didöp^ bandangvisch in een botersaus klaargemaakt. O.O doepa, Skr. wierook, ait verschillende bestanddeelen samen- gesteld; d, hakar, wierook om te branden; d,pakai^ om zoo te gebrui- ken ; pedoepaän, vrierookvat, wierook- scbaal. iXj doeka, Skr. smart; doeka- tjita, gevoel van smart, droefbeid; mendoekakan en m^ndoeka-tj Hakan ^ bedroeven, smart aandoen; kadoe- kaäUj bedroefd, bedroefdheid. o^.O doekat, Ned. dukaat. ou.5lv> doekoet, Jav. gras, = roempoet, v::^äS1o doekatjlta, zie doeka, kf^(^ doekoeng; mendoekoeng^ dragen, inz. van iets levends; men- doekoeng Mlakang^ op den rüg; m. ampoej op den arm; m. kelek, op de beup; m, ambin^ in een doek op den rüg, zie amhin; berdoekoeng kapada sa'orang^ bij iem. op den rüg zitten, b.v, om over eene rivier gedragen te worden; kam doekoeng^ zie bij kam, M^n. m^ndoekoengj op d. rüg dragen; m. maloe, scbaamte, vernedering te verduren bebben ; kam pendoekoeng^ e. s. V. s^lendang, dikwijls met goud- draad doorstikt; doekoengan, wat op den rüg gedragen wordt. Vi^Slf^ dokok-dokok, e.s.v. ver- snapering; een gebak van rijstmeel enz. Zie dodoL ,^S^4> doekoen, Jav. inlandsch geneeskundige, betzij man of vrouw, vroedvrouw; doekoen darah, beel- kundige, M. Zie boemoer. •.J^4> doekoe, e. s. v. zeer aange- naam smakende vrucht, lansium do- mesticura; zie lansat, äS'.4> doekoell, I. gouden balve- maantje, dat op de borst gedragen wordt aan e. snoer om den hals. MÖn. o^o sh^ 469 halsketting van gouden of zilveren plaatjes in den vorm van oen halve maan. Bijzondero soorten zijn: doe- koeh lawi'lawi mel^kap en d, sahari hoelan. Een gouden keten met vijf zulke doekoeh's onder elkauder, die van boven naar beneden breeder wor- den, wordt gedragen door bruid en bruidegom, terwijl de Vorst er bij zijne inhuldiging zestien aanheeft. II. Jav. klein dorp, gebucht, buurt, afgelegen orf, b.v. anak orang doe- koeh^ kidal alasan, kinderen van He- den uit de gebuchten, terzijde van het woud gelegen; ook kluizenaars- verblijf, Prab. Dj. \S*i> doega, peilen; batoe doega, peillood; tali doega, loodlijn; men- doega, iets peilen, b.v. het water, een wond, het gemoed; pendoega, de peiler, die met het looden belast is; peillood, dieplood; tiada Urdoega, onpeilbaar; Jav, doega-doega, gissen, meenen. A^t> doegang; mendoegang, met e. touw iets houden om het omvallen in tegenovergestelde richting te be- letten, b.v. een bijna gevelden boom. Mön. beletten, tegengaan, zieh ver- zetten; m.perentak, zieh tegen de be- velen verzetten; fali doegang, boog bij de voorschoot, ter bevestiging v. de pentjatji en rotan, waarmede de zeilboom aan den mast is verbunden, C. en S. cM^O doegal, misselijk, walging gevoelend. (>5^<> dogol, plathoofdig van een persoon; van een dier : zonder horens of gewei, zonder kam van vogels. Zie toegih J^(> dola^ Skr. draaghangmat , schommel, draagkoets, draagbaar; in het Arab. doelat, draagstoel. t* J^^ doel-doel, zie ^j(Xic>* jji^^o doelapan, zie ^jiilj. «J^c) doelang, ondiepe, ronde houten bak, platboomd met opstaan- den rand, e. houten presenteerblad; M^n. een koperen schaal met voet- stuk, dienende om er gerechten op te zetten; d, kajoe, e. houten schotel op voetstuk, dienende om de sirih- benoodigdheden te presenteeren ; doelang-doelang , dwarshouten van de mars op groote schepon, de za- ling, mar. ;^j.4> dolak; dolak-dalik, ver- draaid, verkeerd, onstandvastig zijn in zijne woorden; mendolab-dalikkan^ verdraaien, verkeeren. J.O dolo, e. s. V. moerasvogel, d. 1. Cr. J.i> doeloe, zie d^hoeloe, aJ.t> doelah, verk. van ubdoeUah, een eigennaam. *^Sm(> daulat, I. Arab. heil, geluk, voorspoed ; daulat toewankoe, heil zij Uwe Majesteit, ook als Bijw. van be- vestiging gebruikt als men spreekt tot den Vorst; daulat radja, leve de Koning! M. S.; herdaulat, gelukkig, voopspoedig. II. verkeerd voor tauiah of toelah, zie ald. en bij timpa, -J.4>doeli, Skr. stof, nederigheids- uitdrukking bij het toespreken van 470 ^,<> den Vorst, b.v. doeli toewankoe^ het stof van U. M.; doeli pddoeka, het stof der schoenen; doeli t^lapakan, het stof der voetzolen ; doeli haginda^ het stof yan Z.M.; doeli jang maha moe- lia, Zijne hoogluisterlijke Majesteit; allen uitdrukkingen om de hoogheid van den Vorst eh eigen geringheid in het licht te stellen. Het best wor- den ze vertaald met : Uwe of Zijne hoogluisterlijke Majesteit; kabawah doelij wordt gebruikt voorhetYoor- zetsel kapada als men spreekt tot den Vorst; ZOO ook dari bawah doeli, voor dari pada en dihawah doeli voor di- bawah; mendjoendjoeng doeli, hulde bewijzen aan den Vorst; b^rdoeli, loopen, gaan, te voet gaan, te voet reizen van den Vorst, Sj. Ind. K^sn. In poezie ook gebr. voor de voeten = kaki, b.v. mata doeli = mala kaki, Sj. Sult. Jahja; bPrtjemar doeli = b^rtj^mar kaki, de voeten vuil ma- ken, fig. voor zieh verwaardigen om te komen naar iets of iem., id. Zoo ook doorgaande in de Hik. Korisj. voor de voeten v. Vorsten; m^ngha- dap doeli, verschijnen voor Zijne Ma- jesteit. ^jo.t> doeman^ I. plukloon van rype kokosnoten, waarvan de plukker een bepaald aantal krijgt. In het Jav. aandeel, van het grondw. doem. II. doman;pMomaH, kompas, van het Jav. dorn, naald, zie ald. ^•ö donam; donam monjet, e.s. V. plant. Mogel. doman? ^^f> doenoen, Sj. Madli = doejoen. Khy(> doenah, Perz. boeroeng doe- nah, lokvogel, P. ^^.v> doewai, zwager,nieestal ver- bonden met ipar tot ipar doewai, (^•4>d06w6, JsLY.poenja, bezitten. i[j.4>doejoeng,I.dezeekoe; ajar^ mata doejoeng, zeekoetranen, een vocht dat, naar men beweert, uit de oogen van de zeekoe komt, als hare jongen voor hare oogen gedood wor- den; het wordt gebruikt als toover- middel, v.dW, om liefde op te wek- ken, Mgn. IL = doejoen, zie ald. MÖb. dojong; mendojong, voortstrooraen, golven; b^rdojong 'dojong , bij stroomen of een groote menigte zieh voortbewegen, ook doejoen. ^.^•O dojak, e. s. v. eetbaren zoutwaterpolyp, v. d. W. i*)Jt^ö dojan, Jav. lusten, van houden, belust zijn. ^j>.4> doejoen; berdoejoen-doe- joen, voortstuwen, z. golvend voort- bewegen, stroomen van een menigte menschen, schepen, mieren enz. ook in menigte achter elkander aanko- men van schepen in de haven. 5<> doeh, Tusschenw. waarmede men honden roept. J^Uö4> d^haga, dorst; b^rdShaga, dorsten, dorst hebben; mend^haga angin, schraal, tegen, van den wind. Zal wel m^ndaga moeten zijn. Zie daga en dahagi, ^ls^(> dahagi; mendahagi, de bevelen van hoogeren tegenstreven, tegen werken, v.d. W. Zie d^haga en .\jtO 5jo<> 471 vooral daga; daga-dagi^ verzet en op- roer tegen de gestelde machten, M^n. ^jüeo dahana = dana. Skr. Zie aldaar. al-ÄJC;> dahsjat, Arab. verbaasd- heid, vervaardheid, ontzetting, scbrik; memberi dahsjat^ verbaasd doen staan, ontzettend; kena d., ontstellen. A.-5öt> dfeham, h'm; mend^ham, h'mmen, iemand met h'm een wenk geven of roepen. J^<> dßhoeloe, (nietteverwar- ren met dihoeloe^ zie hoeloe) eerst, eer- der, vroeger, eertijds, yoorop, vooraf, voor, vooruit, de vorige '^dehoeloe kala, in vroeger tijd; djangan dehoeloe, nog niet, vooreerst niet, zoo gauw niet; makan dehoeloe, eerst eten ; m^ndehoe- loeij iemand vöörkomen; m^ndehoe- loekan, doen voorafgaan; 6^r(?^ÄoeZo€- dehoeloean, onder elkander de eerste trachten te zijn, met elkander wed- ijveren wie de eerste zal wezen, el- kander trachten vooruit te komen ; pend^hoeloean y voorrede, voorbe- richt; kad^hoeloean, voor geraakt,door al te groote voortvarendheid. ^0 dia, Pers. Vrnw. 3^ pers. in den 4önmv., ook bezittelijk gebruikt, zie ija; Mrdia, van iemand met dia spreken, wat onbeleefd is ; m^ndiakan^ iemand met het woord dia aanduiden. *^olg. M. ook voor zichzelven nemen, van den derden pers. gesproken, b.v. tst^ri hambamoe didiakannja, hij nam ''^oor zichzelven de vrouw van uwen dienaar; dianja] hij zelf, = het Jav. d4wikk4. iüLjj diänat, Arab. belijdenis van een geloof, godsdienstbetrach- ting, van din^ godsdienst. -.Lo4> dibädj, Arab. Perz. ge- bloemd zijden stof, brocade, goud- of zilverlaken; dibädjat, voorrede van een boek. oov> dioet, strik om visschen te vangen, d.i. Cr. Äj>0 diät, Arab. bloedprijs,bloed- geld, boete voor manslag ; mendiat- kan, een beganen moord met geld of iets anders verzoenen. iw-JoO dedes of didis, I. m^n- dedeSj vleesch in dünne schijven snij- den; dünne stukjes van de knoken afschillen, v.d.W., met een zachten druk snijden, b.v. koekjes, vruchten enz. Päd. bovenl. MÖn. mendidis, in dünne schijven snijden, II. civet ; b^rdedeSy civet gebruiken, van civet voorzien zijn. ß Jui> didong, N. Sum. muziek met zang en dans. Zie dendang, /3'Jo4> didik, kweekeling, nam. dat wat opgekweekt wordt, hetzij dier of mensch ; m^ndidik^ opkweeken, opvoeden, groot brengen. Jjcj<> didal, Port, vmgerhoed, zie bidaL 5jo(> didih; berdidik, kokend, ziedend, van vloeistoffen; ajar b^rdi- dihy kokend water; m^ndidihkan^ aan de kook brengen, doen oflaten koken. M^n. didih of ajar didih ^ schuim, kleverige zelfstandigheid door koken aan de oppervlakte der vloeistoffen gekomen ; m^ndidih, schuimen, zieh als schuim voordoen ; m. lijoer, water- tanden. 472 ^^rü*^ vä>^J4> deret, rij, gelid; Mrderet- deretj in rijen; zie djadjar, g^wj>v> diris, ook dir oes;mendiris^ besprengen, begieten, natmaken, be- sproeien, b.v. planten; t^rdiris de- ngan ajar emhoen^ met dauw be- sprengd ; M^n. diroes^ id. hoedjan mendiroes^ zware regen; Mrdiroes orang datang, men kwam in groote menigte. ^yj(> diroes, ziehet voorgaande woord. \J^yJl(> derek = deret, zie ald. <5^jv> diri, I. zelf, eigen; gij, je, gemeenzaam; dirikoe, ik zelf, raijzel- ven, ook mijn eigen, b.v. kahidoepan dirikoe; mijn eigen leven, Hik. Abd. ; dirimoej gij zelf, uzelven; dirinja, hij zelf, hemzelven enz.; beleefdheids- halve ook met andere woorden zooals toeivan, patik, sehaja enz. verbonden ; jang hnpoenja diri^ de persoon zelf; sa'orang dirikoe^ ik alleen ; so' orang dirimoe^ gij alleen; sa'orang dirinja, hij alleen enz.; minta diri en mohon diri, af scheid nemen, lett. ora zich- zelven vragen, smeeken; diri boe- wai apa, wat voer jij uit ? tiada tahoe akan dirinja en tiada chahar akan dirinja, bewusteloos zijn; sendirl, zelf, zonder hulp van een ander, op Java ook k^ndiri; s^ndirinja, van- zelf, uit zichzelven, b.v. Mrg^rak s^ndirinja, vanzelf bewegen; ook op eigen houtje, b.v. Mrlaki s^ndirinja, tiada d^ngan p^rentah orang toewa, op eigen houtje trouwen zonder be- moeienis der ouders, H. Boedj. ; sama s^ndirinja, onder elkander. II. h^rdiri^ staan, overeind staan, opgericht zijn, ook gaan staan, een staande houding aannemen, b.v. dan dewa-dewa pon herdiri memheri oepa- tjara, Asm. Pat. de godennustonden op en gaven hem de verschuldigde eerbewijzen. Yoorts: berusten op, be- staan uit; herdiri loetoet, zie bij loe- toet; herdiri sikoe toenggal, zie bij dekap; herdiri atas iigaperkara^he- rust op drie punten; herdiri dengan pertoeloengan, staan met de hulp, zieh staande houden met de hulp ; terdiri^ staande, toevallig kernen to staan, op zijne voeten terechtkomen, ook stijf staan van de oogen, b.v. moeloet ternganga, mata terdiri, Sj. Maus. Sj. Goemp. en ten voeten uit, b.v. ada th'diri sabesar hoedak, ten voeten uit zoo groot als een knaap, H. Abd. 64; tPrdiri-diri, met zijne ziel onder den arm staan, B. Kamp, p. 194 en 196; sapendiri, een maus lengte, de hoogte van iemand die rechtop staat; m^ndirikaUj oprich- ten, opzetten, doen overeind staan. i^t> desa, Skr. streek, het land in tegenoverstelling van de stad, het platte land, landstreek, grondgebied; in het Jav. dorp, vlek; menandang desa, het platte land afloopen; penan- dang desa, landlooper; mendesa^lsin- den bereizen, b.v. m^oempang kapal m^ndesa n^gari, hij voer me^ met een ßchip en ging landen bereizen, B. S. ij)4> dlang ; berdiang, zieh bij het vuur warmen; m^ndiang , iets bij het vuur warmen, drogen; tempat b^rdiangy stoof. i*y9^i> dingin, koud, koude ; di- ngin tangaii, gelukkige band, v. iem. van wien alles wathij zaait, opkomt; sedingin, oi tjakar-behek, e.s.v. plant, die als verkoelend geneesmiddel ge- bruikt wordt, Kalancha lacinata, d.i. Cr. ; mendinginkan, doen af koelen of bekoelen, koud laten worden; men- dinginkan ianah^ den grond koud laten worden, b.v. na de verbranding derhouthoopen;;?^W(^m^m,koukleum, iem. die bang voor koud water is, niet gaarne daarin baadt; kadinginan^ door koude bevangen, koud gewor- den, verkouden, koude gevat hebben, yerkleumd. Zie ook sedjoeh Jov> dik, Arab. haan. Jo<> dika, de naam eener fabel- achtige plaats onder de aarde, waar de koning Sordn belandde, toen hij zieh in de zee had laten zinken. oJoO dikit, beetje, siertje; sMi- kit, een weinig; berapa dikit, hoe- veel beetjes; tiga dikit, drie beetjes. Zie sedikiU Jo4> dikir, verb. van het Arab. jj6, zie ald. In 't Mal. m^ndikir^ zingend verbalen, loven, prijzen; ^pen- dikir^ publieke zanger of zanger es. s.XL)(> dekar; m^ndekar, scher- T^Bii\pendekar, voorvechter, scherm- meester, meester op de wapens. y^J^y dikan^ Pers. Vnw. 2^ pers. m den 4:"^ nmv. b. v. achter den cau- satieven vorm kan en de Voorz. akan en d^ngan, Zie engkau. jvi^t> dUam5 munt, e. s. v. wel- riekend plantje, Jav. dilem, id. 1^0 diam, zwijgen, stil zijn, wo- cH^ 473 neu, verblijfhouden; diam-diam^ stil- letjes; herdiam diri, zieh stil houden, zwijgen, ook ledig zitten, stil zitten, b.v. daripada akoe herdiam dirikoe, haiklah akoe berhoewat kerdja, 't is beter dat ik eenig werk doe dan zoo stil te zitten, Hik. Sj. Merd.; pendiam, zwijger, ook e. s. v. groen edelge- steente; sendiam^ e.s.v. visch, zoo ge- noemd wegens zijn stilliggen; men- diamkan, doen zwijgen of stil zijn, in stilte iets verdragen, laten begaan; memperdiamkan,tot zwijgen brengen, het stilzwijgen opleggen, b.v. soeara orang h^rkalahi^ hambamoe perdiam- kaitj dat is de stem van twistenden, door uw dienaar is hun het zwijgen opgelegd, Ch. Maim. mendiami^ iem. bezwijgen, niet tegen hem willen spreken; mengadiamij van kadiam, bewonen, verblijfhouden op; kadia- maUj verblijfplaats; tempai kadia- man orang ^ een bewoonde plaats; tiada lama kadiamannja^ hunne rust of hun verblijf was niet van langen duur; p^ndiaman^ rusttijd na den oogst tot het opnieuw zaaien van de rijst. ^^4> diu, Arab. godsdienst, eere- dienst. Meest in eigennamen, anders agama, zie ald.; amir eddin, opper- hoofd of aanvoerder der geloovigen. ^t> dian, kaars, ook vuurpijl; dian ißremin, twee waskaarsen aan een spiegeltje bevestigd, waarmede e. ceremonie verricht wordt bij brui- degom en bruid, v.d.W.; kaki diqn^ kandelaar, ook bijnaam v. den djolok- vogel; ada jang melontarhan dian. 474 c^;^ er waren er die met vuurpijlen wier- pen. Zie ook roekoe, ^j dina^ I. Skr. arm, ellendig, gering; orang hina-dinajhet geringe Volk, het plebs; ajam dina, klein gevogelte, M. II. Jav, dag = hart, Ajüt> dinär, Arab. een gouden muntstuk ter waarde van ongeveer zes Gulden. Ook voor geld in 'fc al- gemeen. aajt> dinali,!. e.s.v.boozen geest of duivel, Abd. seh. wrdb. Mogelijk verzoeker, beproever en staat dan met II in verband. II. proef, ontwerp, schets, plan; mendinahj beproeven, op de proef stellen, een proef nemen; hoeroeng dinahj lokvogel. L. Zie bij doenah. ^t> dini, zie ^^Lgjt>. L>o dewa, Skr. een hindoe-god- heid. Komt ook voor in eigennamen van Yorsten; dewa jang grana\ de rijke of heerlijke god; dewa kemhar, tweelinggod, Kastor en Pollux? b.v. doewa orang koenoen dengan dalang Tjita-patera sap^rti dewa k^mbar roepanja, die beiden, hij en dalang Tj. P. zien er bepaald als een twee- linggod uit. Pr.Dj.; dewa-dewa awan^ de goden in de wölken, de lucht- geesten; dewa-dewa^ rechters, rech- terlijke ambtenaren,b.v.5^(^aZa radja- radja dan dewa-dewa dan para man- t^riy al de vorsten, de rechters en ministers, M.; ook in het Oud-Test. worden de rechters goden, elohim, genoemd; dewa pelangi, e.s.v. bloem, b.v. di-atas tembok dewa p^angi, baoenja haroem terlaloe wangi, Sj. Madli, op den muur stonden dewa pelang i'hloemen, waarvan de geur uitermate liefelijk was. v:::^t.^;> dewata, I. Skr. goden,mrv. van dewa; ook het weerlichten op het land in de verte (houdende men dit voor de goden); dewata moelia raja, de groote en heerlijke goden; boeroeng 'dewata, godenvogel, de pa- radijsvogel = boeroeng sopan. IL dewata, schijnt ook voor borg gebruikt te worden, mog. figuurlijk, b.v. laloe berkata djoeroe-tinggi: de- wata mana garangan bagini? disa- hoet olih mulim b^stari: boekannja goenoeng roepanja ini, Sj. SÖl. Dal. p. 56; dewata apa garangan nama- nja? ,,.. iniiah toewankoe goenoeng rantjana, id. p. 75. )l^4> diwär, Perz. dewala, z. ald. n*^\yit^ dewasa, Skr. tijdstip, tijd, ook wel bepaalde datum. Soms riwasa, Jt«^(> dewala, Perz, muur, wal van een stad, vesting of kampong. i*)^fri(> diwäüjPerz.vorstelijkhof, raadsvergadering, tribunaal; diwdn segala wakil orang banjak, de Staten- Generaal; d, karadjaän, de Eaad van State; d. tanah hindia nederlanda, de raad van Neerl. Indie; d, hisdb, de rekenkamer, v. d. W. -jL5>t> diwäni, tot den diivdn behoorend, lid van een diwdn. vA^«^t> dajö^ts^ Arab. schände in de hoogste mate voor een gehuwd man, nam. zieh door zijne vrouw horens laten opzetten. • JOftj J dewadaroe, Skr. goden- J<^y^,f> oul) 475 boom, e. s.v. denneboom; zie daroe. (^^jt^dewangga, Skr. prachtig geweven stof, naam v. den uitvinder der weefkunst. ^^•->4> dewi, Skr. godin, godes. Komt alleen voor in eigennamen, Fd- doeka maha dewi^ titel van een der vorstelijke echtgenooten, de tweede vrouw, H. T. titel gegeven aan de voedster van de gemalin des Vorsten. In de Pandji- verbalen is het de titel van de tweede gemalin des Vorsten. Zoo 0. a. in de H. Pr. Dj. C jfj dzäbah^ Arab. slachten, slachter. Hiervan d^hah en madzhahj zie aldaar. vä>I3 dzät, Arab. het wezen van iets; dzät Allah, het wezen Gods. yS\ö dzäkir, Arab. gedenkend, gedachtig, dankbaar. }i\ö dzarrah, Arab. een atoompje, ziertje. 2b^6 dzoerriat, Arab. nakome- lingen, afstammelingen. ySö dzakar, Ar. mannelijk, dap- per, de mannelijkheid, membrum vi- nle; Ihnah dzakar, impotent, zie kambang, ySö dzikir, Ar. geheugen; her- dzikir, Öode lofzingen met vermel- ding zijner eigenschappen. cKaJ^ dzalll^ Arab. gemeen, laag, verworpen, verachtelijk. ^ö dzimmi, Arab. bescherme- ling, klient, schatplichtige. In mo- hammedaansche Rijken noemt men ZOO een Christen, jood of Sabeer. v^(>dzanab, Ar, misdaad,zonde; lang haar, staart. ,(> dzoe^ Arab. bezitter, eigenaar, die voorzien is van; dzoe Hkarnain, de bezitter der twee hoornen, bijnaam van Alexander de Groote, dzoe Hhi- djah^ naam der laatste maand van het Moh. jaar; dzoe Hfakdr, eigen- naam van het zwaard van Ali, R. Chaib, zie fakdr; dzoe H kutdah, naam der voorlaatste maand van het Moh, jaar; dzaeHnoeUj de man van den visch, d.i. de profeet Jonas. ^,3 dzauk^ Arab. smaak, genot, wellust. ^jjcj dzahau^ Arab. geest, ver- stand, talent, energie. ^ks^^ dzahani^ Arab. den geest betreffend. v^^S dzailb, Ar.ondeugd,gebrek, y^^ö dzib, Ar. wolf, wilde hond. Jlj^ dzail, Arab. ondersteof laat- ste van iets, aanhangsel, bijvoegsel, sleep, staart. ; KcL v^t%raba; m^raöa, tasten, tastend bevoelen of aanraken ; meraba djalan^ naar den weg tasten; m. kasana ka- marij overal rondtasten; teraba-raba, op het gevoel af, op den tast; meraba nadi, de pols voelen; beraha-raha saperti orang boeta, rondtastende als een blindeman. OV.JK raboet, losgeraakt van net- ten, strikken, vischhaken enz. ook 476 tnesf /iftv. daaruit losgeraakt; m^raboet^zichloB- rukken of trachten los te rukken, b.v. djangan sangat menggaroek dan me- rahoetj gij moet niet zoo erg krabben en u trachten los te rukken, Pr. Dj., Pgl. Djin. viioK rabit, uitgescheurd, vorder ingescheurd van een gat in iets, b.v. in een oorlel, oog van een naald enz. jjmjK rabas, W. Sum. wat in menigte van boven naar beneden valt, b.v. van kokosnoten, tränen, sneu- velenden, ook van een zeil door den hevigen wind. Rfajfs räbitat, Arab. band, bind- sei; militaire post. äjL raboeng, met rotan aan elk- ander gehechte atap, gebezigd om over den bovensten rand van een atappen dak te loggen, ton einde de reet van boven te sluiten, waarvoor wij bij onze daken de vorsten gebrui- ken; p^lekat rahoeng, een tweede, kleinere nok op den hoofdnok, ter bevestiging van de r ahoeng ; gantang raboeng, een inhoudsmaat z66 vol, dat de inhoud er als een raboeng bovenop gestapeld \\gi\ p^rahoeng en p^raboengarij nok van een inl. dak. Zie ook raboeng. \^U rabak, openscheuren,open- gescheurd, zie rabit en robek. MÖn. rabik, i^U raboek, tonder,^wam, inz. van den aren- of ^wawpalm; sap^rti raboek d^'ngan api, als tonder bij vuur, Sprw. voor ons ; als vuur bij stroo. i^\\ rabik, zie robaL ^L raban; m^raban, wartaal spreken, ijlen, H. Boedj. Yolg. M. snofneuzen, door den neus spreken; orang beraban^ een suffer. ^j>L raboen, rook van een ge- nees-, behoed- of too vermiddel, beroo- king; niet goed kunnen zien van de oogen, zooals door zulk een rook. M^n. siecht van gezicht, bijziende, duister, nevelig v.d. oogen] r.sandjüj in de avoiidschemering niet kun- nen zien ; beraboen-raboen en berkoe- tjing rahoen^ blindemannetje speien; m^raboen, berooken, uitrooken, door middel van rook verdrij ven ; peraboen, het middel daarvoor gebr. ook e. too- vermiddel om iem. blind te maken. «.jL raboe, de longen, Päd. bov.l. Ook bij M. üi^U rabah, T.- nama boeroeng, Abd. seh. wrb. = merbah, zie ald. IL geveld v. lansen, b.v. laloe me- rabahkan toembaknja men^mpoeh sa- ma datang menoembak^ Hik. Asm. Pati^ moet rebah zijn, zie ald. auK rabeh, alles bij een; merabehj alles bijeenbrengen, bij elk. schrapen. Boeng. R. bös. p. 4. Zou dit ook van het Jav. kabeh^ kunnen zijn, b.v. hiervan de frequ. k^rabeh, daarv. m^ng^rabeh en dit verk. tot merabeh? VÄ)I) rata, I. gelijk, effen, vlak, overal ; tanah rata, vlak land; djaioh rata kaboemi, plat op den grond Val- ien; dib^hagi'behagi rata, gelijkelijk verdeelen; ratu segala roemah, alle huizen zonder onderscheid; sarata toeboehj het geheele lichaam, Mes. Kag. ; sama rata, gelijkelijk, glad af, op gelijken voet, van gelijken stand; N-^^l) ^b 477 melihat rata^ overal kijken, alles af- kijken, alles opnemen of beschouwen; mh'ata^ zieh overal verspreiden, \an wäter bij eene overstrooming, ook z. verspreiden v. e. jachtgezelschap en daardoor verdwalen, b.v. di dalam hoetan djangati merata^ Sj, Madli, in het bosch moet men zieh niet ver- spreiden; meratakan, gelijk. effen, vlak maken, ebenen] meratai sagen ap negari, het gansche land door, Ibr. b. Chas, II. Skr. wagen, strijdkar, ook wa- gen met bovennatuurlijk vermögen, godenwagen, koninklijke draagkoets. III. ra^a-ra^a,e.s.v. kleine vliegen. v^*L rätib, Arab. voortdurend; merdtib, onophoudelijk de woorden la ilaha illa Allah, er is maar een God, uitspreken, ook wel dzikir, ge- noemd, zie ald.; merdtib kan, datzeU- de doen ten behoeve van een ander, b.v. van een overledene. auii% ratilbat, Arab. godvruchtige handelingen, zooals bidden, dankzeg- gen; godsdienstige plichten. Ij**,i*k ratoes, honderdtal; sara- toeSj honderd, een honderdtal ; sara- ioes koerang asa, honderd min een; meratoes, bij den eersten worp raken, bij het poro^-spel en vandaar: bij de eerstepoging slagen; b^ratoes-ratoes, bij honderden; berapa ratoes, hoeveel bonderdtallen; t^ngah tiga ratoes, derdehalf honderd of 250;>n^ kasa- ratoes, de honderdsto; m^njaratoes hart, een doodmaal houden op den honderdsten dag na het overlijden. Zie ook nali. AJiU ratap, rouwklage, klaag- lied, weeklagen; sabidji oi saboetir ratap, een klaaglied; zie ook sabak; b^rbidji ratapj luide weeklagen; m^- ratapj weeklagen, e. weeklacht aau- heffen; meratapkan, weeklagen over; meratapij be weeklagen: hantoe pera- tap, geest, die iemands dood aan- kondigt, lett. de weeklachtwekker. Zie sabak. ia3\s ratik, L een luidgebed door de priesters gezamenlijk aangeheven bij de sedekah na de begrafenis, Päd. bovenl. Zie ratap en räiib, II. waarnemen = rati, zie ald. d. B. yS\s ratoe, Jav. Vorst, Vorstin, ook als titel van andere vorstelijke personen. ^Lj>K ratah, eenvoudig, zonder meer; ?neratah, bij uitsluiting tot voorwerp eener handeling raaken, iets alleen doen; gila-gila dengan meratah ikan djoega, hij was verzot op het eten van enkel visch, B. R. bös. p. 314; m&atah daging, niets dan vleesch eten, v.d.W., ook uitslui- tend,geheel en al, b. v. menoendjoekkan asal orang meratah, duidt uitsluitend iemand van afkomst aan, Sj. Madli. Zie rata I. ^'L rati^ = hau; meratikan = memperhatikan, M. S., II: 129 ook = ^rtu Voorts schijnt het nog een and. beteek. te hebben, b.v. tMaloe amat mar ah lakoenja saperti baiara Siwa sMang rn^rati? Hik, Asm. Pati; ting- gallah toewan, koesoema rati, Sj. Madli waar het op hati rijmt,dus iets anders 478 z'> moet zijn; in het Jav. is r^H, gereed, van al het noodige voorzien. Ij radja, L Vorst, koning, ook gebruikt als titel van mindere hoof- den; 7'adja inoeda, onderkoning; r. p^r^mpoewan, vorstin, koningin; ra- dja Mrgelar^ vorstelijk persoon, die een staatsambt bekleedt, vorstelijk rijksgroote; hamha radja, lijfeigene van den Vorst; radja-radja^ de hoof- den, de vorstelijke personen ; M- radja-radJQy Vorsten dienen, Hik. Bocht, b. V. haiklah anakkoe^ djika tahoe ija beradja-radja ; radja ka- banjakafiy de gewone hoofden ; rac^ja hintangj de planeten; r. hoenga, zie botan; radja diradja^ zie pantja; r, djenang of r. djedjenang^ MÖn. de ceremoniemeester, die bij hanenge- vechten den inzetbewaart;r. hoedang, zie ald.; meradja, zieh als Yorst aan- stellen; meradja-lela, allerlei onge- oorloofde en aanmatigende hande- lingen verrichten; m^radja kaja^ als een rijk Yorst zieh voordoen; ook uit e^n stuk, niet gelascht, van honten voorwerpen, b.v. e. tafel, mast, bank enz. ook verkort tot madjakaja en mandjakaja ; sisik m^radjakaja, uit een aantal bladen aaneengegroeide sehildpadschaal; radja &oe5aMa,praal- gewaad, krijgsdos, Prab. Dj. zie Jav. wrdb.;r.jp^womaÄ,huwelijksge8chenk aan zijne aanstaande schoonouders, middel om een huwelijk tot stand te brengen, heilikmakerl Prab. Dj.; r. waliy e. s. v. havik, ook voor arend ; r. badar, e, s. v. indisch wit katoen ; r, rimbay opperhoutvester; r. sahari, koning voor een dag, d.i. de brui- degom; r. b^rdjalan, lijkstaatsie, be- grafenisstoet; karadjaän, koningrijk, koninklijk, vorstelijk, ook als Yorst regeeren, met de vorstelijke waardig- heid bekleed zijn; 7'adja karadjaän^ de regeerende Yorst; alat karadjaän^ de Eijks-insignien; karadjaän, als koning heerschen; meradjakan, tot Yorst aanstellen, koning maken; m^radjaty iem. behandelen alsof men zelf koning was, d. i. den baas over hem speien ; kajoe radja = kajoe doelang, cassia fistula, M. II. Skr. eigenl. radjah, menstruaal bloed; radja singa, e.s.v. venerische ziekte] r.poetihj de witte vloed. Hier- van r^madja, zie ald. M.^n. penjakit r., druiper. <o^K radjoet, netvormig zakje, beursje, ook een kunstig gevormd vogelnestje, zooals van den wevervo- gel; meradjoet, zoo iets maken, breien, knoopen, haken; meradjoetkan, in zulk een zakje of beursje doen. MÖn, radjoetj knoopwerk, breiwerk, net of mand van touw of bladeren gemaakt, waarin gras verkocht wordt; ook een vogelnet; m^radjoet boeroeng^wogels met een net vangen; m. badan, zich- zelf in ongelegenheid brengen. ;^5>.Lradjap, een stuk, door een gezin schoongemaakte, boschgrond voor cultures. ^^ofi^L radJ06k; m^radjoek, prui- len, mopperen, zijne ontevredenheid luchtgeven, knorrig, gemelijk zijn; m'&adjoekiy tegen iem. pruilen enz.; peradjoek, pruiler, mopperaar. ^Ä.U radjan, of ratjan, twijfel- achtig, onzeker, dubbelzinnig ; een tweeledige bewijsreden, b.v. radjan daripada hitjara jang sama berat kadoewa pehak^ in twijfel over den raad van beide kanten even gewich- tig of belangrijk, M. = sjak, d. B. Zie ook rMjan. ^j^^^ radjin, ijver, vlijt; ijverig, vlijtig, naarstig; als Bijw. vaak, dik- wijls; radjin-radjin berboewat djahat, zeer ijverig in kwaaddoen; koerang radjin^ traag in het benaarstigen ; m^radjinkan dirinja^ zieh bevlijti- gen, beijveren; karadjinan, ijver, vlijt, naarstigheid. JLä-L radjawali, Skr. radjdjo- vdla, e. s. v. vogel, e. s. v. havik, ook gebruikt om den arend aan te duiden. ^ü^l% radjah^ I. de lijnen in de handpalmen ; geheimzinnige stree- pen op amuletten, geschreven amu- letten, geheimzinnige teekens op e. Uchaamsdeel aangebracht ter bestrij- ding V. e, of andere ziekte ; meradjah, geneeskundig behandelen door mid- del van geheimzinnige teekens. II. meradjah, naar iets steken, dat men niet ziet, b.v. naar visch in troebel wator. III. zie radja II. (^\s radji, e. s. v. zeer giftige Slang, groen met witte spikkels, die op de boomen leeft. (3^5; ra"yak; m^ratjak, gewel- ^ig hard slaan op iets, b.v. op een ^rom. Zie rantjah (^Ä.!^ ratjik, I. afgesneden of af- gebroken klein stak; pinang ratjikj O^»; 479 e. geneeskrachtig aftreksel van fijn- gesneden ingredienten ; m^ratjik-ra- tßk, fijnsnijden, in kleine stukken snijden van eenigszins harde voor- werpen, zooals suikerriet, worteis, uitspruitsels enz.; p^ratjik, gereed- schap om iets fijn te snijden; ratßkaUj fijngesneden mengsei, IL e.s.v. toestel om vogels te van- gen, voorzien van paardeharen strik- ken; m^ratjik^ met zulk een toestel vogels vangen, d. 1. Cr. id. ; p^ratjik, vogelaar, M. ^ju^t* ratjan, zie radjan, ^^Lratjoön, vergif, inz.metaal- en derg. vergif; ratjoen dan pena- warnja^ gif en deszelfs tegengif; meraijoen , vergeven , vergiftigen ; meestal memberi makan ratjoen ;jpe- ratjoen^ vergiftigor, giftmenger; p^- ratjoenan, vergiftiging; karatjoenahj vergiftigd. «^►kratjaii; m^ratjau, ijlen, war- taal spreken, bazelen, Mal. Sam. II : 197; kibbolen, Hik. Korisj. 0 In räd, Ned.raad ; r(i(i pan India, raad v. Indie; rdd sambang^ omme- gaande rechtbank. ^v>Lradang, zeer heet door koorts, hard werken of loopen, hevig van toorn, hevig vergramd; meradang^ z. zeer verstoord of vergramd toonen; meradangkan^ zeer vergramd of ver- stoord op iem. zijn; nsjik birahi b^r- tambah radang, zijn liefdebrandnam zeer in hevigheid toe, Ibr. b. Ch. Ot>f* radoep; meradoep^ stop- pen van een gat in een kleed, Maxw. \jj<>^\ radak ; m^radak^ met een 480 •i>t; (3^*.!^ lans of iets dergelijks steken. R. Pas. 105. diradah p^rangki dengan toem- hak pandjang, door de Eranken ge- stoken raet de lange lans, B. Rarap. 122. MÖn. verbrijzelen, vernielen,ran- selen; met geweld een weg door een menigte banen, Ook Riouwsch, b.v. 