title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: ln zolken toeßand vinden wij het gemecn in Nederland zog geheel verbasterd * dat > hoe zeer cmze Fabrieken in verval zijn, de weinige nog overgeHeven Fabrikeurs , en aJ- kn» die werUieden nodig hebben , algemeen kfatagen , dat zq geeoe goede, arbeidzame, be- kwaame , nüchtere en vl^tige knechts beko* men ktmnen ; hetzelfde , het welk ook pkiats hecft ma betrekking tot dienstboden, om wel- ke reden men ook zoo veele 'voorbeeldcn ziet, dat men vreemdeHngen moet aannemen, het wdk dan weder nieowe ftoflc van klag^ oplevcrt. Waarlijk , het is fchande voor een Land , gelijk fiedcrUmd, dat een zoo groot gedeel- te van. deszelfs inwooners zoodanig . verwaar. loQsd Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XI. Boot. 509 ' loosd en verbasterd is , dat ’er mifchien flechtt weinige Landen zijn , ten misften in bet be- fchaafd Europa, in welken het gemecn dien ttap T8d cedcnbederf befeikt heefc , aU m ont Ntderland. Kk ♦ Vljr. Digitized by Google ♦ VIJFDE HOOFDSTUK. f Begeven wij ons van de ftad naar het land, en zien wij daar, welke zeden onze landlieden thans volgen , helaas ! ook hier ben ik gecuigen geweesc van een allergrootst verval. Vooreersc is de onkunde vcrbaazend groot onder onze boeren , en , voor alle kundighe- den onvatbaar, zijn zij gefchikc en blootgeßeld voor ligt- en bijgeloovigheid Het is onbe- taamlijk, wanneer men den braaven landman voor eenen lompen boer uitmaakc, omdat hij zieh naar de etiquette van het (hdsleven niet weec te fchikken, maar rond en oprecht te werk gaat; ik zal hem zulks niet ten kwaade duiden, wanneer hij Ipreekt en handelt , zoo als zijn han hem opgeeft, zonder van listen en ftree- ken te weten, integendeel is zijne eenvouwig- heid beminlijk, wanneer zij verzeld gaat met eene redelijke kennis van äjne pligten, en de beöefening van dat geen , het welk de kring van werkzaamheid , waar in hij geplaatst is , van hem vordert, maar eenvouwigheid en oprecht- heid is toch geheel onderfcheiden van onbe- fchaafde lomp-en domheid, en dat in de daad veele boeren in veele (niet in alle) oorden van Nederland^ dsa aan fchuldig ftaan, zullen vee- le Predikanten ten platten, lande , door eene on- aan- DigitizcdiJif^^JÜglt BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek. 511 langenarae ervaring geleerd , mij ligtelijk toe- ftemmen , die klaagen , dat zij , met den aan- houdendften arbeid, zieh dikwijls niet in (hat bevinden , om hunne dorpelingen tot menfehen, ik laat ftaan, tot Christenen, te maaken. Veele landlieden, die zieh van de aarde en den grond, dien zij bebouwen, nooit hooger verheffen, noeh den Hemel met deszelfs praeht befehouwen , om den grooten Maaker van alles uit zijne Ichepzelen te kennen , en Hem te ver- heerlijken ! — veelen , die in künde en gebruik van verftand niet boven hun redenloos vee uitmunten , maar zelfs, tot fehande van den mensch, door hetzelve, in veele gevalien, ovenroffen worden! In deze domheid en onkunde zijn onze land- lieden tevens llijfhoofdig, en kunnen, door gee- ne redenen en overtuigingen , ligtelijk van hun ftuk gebracht worden , al maakt gij hun de zaa- ken nog zoo klaar en duidelijk , gij zult hen hunne eens opgevatte voorSordeelen rtiet doen ver- laten, zij blijven bij hec oude , omdat hunne ouders zoo gedaan en gefproken hebben — Voomaamlijk , hebben de Nederlandfche boe- ren den naam, en is het niet bij veelen ook de daad ? dat zij zeer inhaalig en winzuchtig zijn , ja daar aan niet zelden de ecrlijkheid en goede trouw opöfferen , in het vervalfchen en verminderen der waaren, die zij te merkt of in de ftad te koop brengen. Kk 5 Bc- Digitized by Googl BIJZONDERE STANDER . Behoevcn wij ons wd ce verwonderen, dat, in zulkc geileldheid, maar zeer weinigen van onze boeren eenige Zucht voor Vaderland, eeni- ge dcnkbeelden van de voorrechten der vrijheid vertoonen? voomaamlijk wanneer men ’er bij- voegt, hoe niet alleen in het gcmccn de boer door de ftedelingen vaak gehoond en voor het hoofd gedooten wordt, maar ook hoe h^' in fommigc oordeo van zijne landheeren als anders gedrukt en in vreeze gehouden wordt Het ^en en ander toch brengt te wege, dat in die oorden de landlicden door eenen flaafächtigen geest gcdrevcn worden, in zoo verre, dat ik voor my voorbeelden ontmoet heb van boeren, die niet dan met omzigcighcid een ordenlijke burgerpot ecen durfden klaarmaaken en gebruiken, ik heb ze ontmoet, die nie geen lange pijp durfden rooken, in hun huis , bekommerd , dat hun Landhecr heo onvoorziens mögt bezocken, of het op eene andere wijze te weten komen. — Welke denk- beeiden! hoe laag voor een vrij volk, en voor den in zieh zclven edelen landman! Meer onäfhanglijk zijn onze ftrandbewooners , en visfehers, en het heugt mij, hoe ik voor $5 jaaren met geno^en bij deze lieden ver- fcheiden heb ontmoet, die niet geheel van kun- digheden ontbloot , en in gulheid en rondheid van aard en reden niet veiächtlijk waren Maar ook by dezen heb ik het vervsd waargo- ao- Digitized by Googl BIJEONDOIE STANDEN. XL Boek. 513 rnomen, 00k dezen zijn niet, die zij plagtea te wezen; onkunde met alle derzelver gevolgea, cnbefchaafdheid en zedeloosheid, nemen band over hand onder hen toe, Men heefc alcijd over de ruwheid van onze Ibrandbewooners geklaagd en de Hoffe van klaagen is vermeerderd. Zelfs onze Eilanders , die her langst de voor- ,vadcrl^ke zeden bebben behouden, beginnen te ontaarden en te verbastercn — r- zoodat men, naar waarheid (prckende, moec getuigen, dac bet zedcnbederf bet gantfche ligchaam des Nt- 4erlandfchen Volks, in het hart en in de uiterlle ■ leden, befinei en aangedoken becft. Onze Zeelieden en onze Soldaaten, die men 00k nog als eene bijzondere klasfe van men> fcben kan aanmerken , ten opzicbte van derzel- ver zeden , opmerkende , wat zullen wij vinden? Is het ölet algemeen waar, dat de besten onder dezelven , dat de befchaafdden en zedigdea , door- gaands vreemdelingen zijn ? Is het niet algemeen bekcnd, dat de zeden onder ons bootsvolk en onder onze Soldaaten in den hoogden graad ‘ bedorven zijn? zoo bedorven, dat men, vcelen hunner in hunnc woestheid zieade, zieh naauw- lijks kan vcrheelden, dat men menfeben voor zieh heeft? Eindclijk , befluit ik dit Boek , tuet een ea- kel 00g te fkan op de zeden der dienstbo- boden Derzelver aanzieohijk gccal, welk, met Digitized by Google 514 BIJZONDERE STANDEN. 'met het toenemen der luxe^ zoo merklijk i» aangcwasfen , dat men niet wel mede onder de fatzoenlijke lieden kan gerekend worden, In- dien men niet ten minften twee meiden, eene werk- en eene keukenmeid, houdt, maakt, dac wij hen als eene bijzondere klasfe van menfchen kunnen aanmerken. Niemand, die gewoon is geregeld te denken, en de redenen en verband der zaaken na te gaan, zal zieh verwonderen, dat ook deze klas- fe van lieden zeer verbasterde zeden, over het geheel gefproken , openbaare. Kan loch de ver- bastering van de zeden der natie over het alge- meen wcl andere gevolgen hebben ? — Laat eene zoodanige verbastering , die voorteec als de kanker, zieh wel bepaalen? en dringt zij niet, b^innende van de vermögenden, door, tot alle {landen, zonder te kunnen geihiit wor- den , ten wäre eene algemeene hervorming van zeden tot ftand kon gebraeht worden ? Moest zelve deze verbastering het dienstbare gedeelte der natie niet te eer befmetten, daar het zieh onder de vermögenden ophoudt , en de meefte gelegenheid heeft , om zieh naar dczelven te vormen? Zeker, dit blijkt klaar, wijl het be- derf onder hun min algemeen , min groot is in zulke gedeelten van de Republiek , waar een minder vermögen zoo veel voedzel tot weelde, en eene Ipaarzamer verkeering met bedorven vreem- Digitized by Googl BIJZONDERE STANDEN. XI. Bobk. 515 vreemdeliDgen zoo veele verbascering in zeden niet veröorzaakt heeft. Om welke reden men' zieh 00k doorgaands uic die gewescen van een beter foort van knechten en meiden poogt te voorzien , die meestäl echter dra insgelijks aan* geftoken en befmec worden. Ondertusfehen is deze klasfe en derzelver ze- den van uitgeftrekter invloed , dan men , bij den eerllen opflag, zou waanen — Zij bren- gen niet alleen, hunne bedorven zeden over tot andere jonge lieden onder den minderen (hmd, met welken zij misfehien verkeeren, of ken- nis bebben, maar zij zijn het, die de luxe het fnelst doen toenemen onder den deftigen bur- gerftand. De hinderen van buigeren wil- len toch niet onderdoen in kleeding , verteering , en alles, wat meer daarmede faamgepaard gaat, voor knechts of meiden. — En zoodanige dienst- boden, welke, na eenigen tijd , met een ambt be- gunftigd, trouwen, en zieh onder den buiger- kring nederzetten, volgen dikwijls in hunne buis- houding, levenswijze, kleeding, en zoo verders, de luxe in het klein na , die zij , in de hui- zen hunner Heeren en Mevrouwen daaglijks ge- zien hebben , en daar zij aan gewoon waren. Die ondleekt den naarijver van buigerlieden, die daar door aangezet worden, om insgelijks het Ipaar- zame, het eenvouwige, het deftige, welk onze Toorvaders kenmerkte , en voor den Nederland- ‘ ^fehen Digitized by Google 51« BI;20NI>ERE StASlÜBHP i. fhhen bufgcrftaat zoo 2^r voegt en nödlig Isy indieit' die ftaande zal Wijven , te veri«en , «n zkh iiM-i gelijks aan de fuxe, weelde en veripilfeg <weis te geven, waardoor zoo veelen In dezen kring' van t^d tot tijd te grond gaan en verirmen. ■ Dewijl de geringer klasfe onzer N»de , ge-, lijk wij in her voorgaande gezien hebben, gee- nc behoorlifke dcnkbeeldcn van vrijheiö be- zit, ZOO is tevens her deakbeeld van entkrga^ fchiktfuid , en otiderlinge aßanglißAeid , het welk raet het denkbeeid van waaie vrijheid zoo wezenlijk verbonden is, dat de ddne van de an- dere, nlet kan woriten'afgeZooderd; Ar//, die z(»' nutrig is ln een- -geineenebeaty waar geenc opperhoofdlge* regeering "alles naäl^ haar wll en wenken doet btrigen ; onder ons fterk afgcnpmen, beide In het buigerlijke en Gods- dienlllge. Wsuineer men zieh dat voorfteltj dan bcgrijpt men* ras , hoe het körne, dat dienst- boden,' die of pp bevel hnnner ouderen of ult nood het juk van djenstbaarheftf op zieh geno“ men hebben, of wel vrljwillig,^öiaar‘ oit eene Zucht tot verändering; of om^zith aan het 'oog der ouderen te onttrekken , dat fehielijk moede worden, wanneer zij zieh op den'dour genood- zaakc vinden, om zieh naar den ziti van hunne Heeren,, en Vrouwen te fchikken, en naar genoe-' gen zieh aart vermäaken en ongeregeldhedeö niet kuqnpn oveigeved.'" ’Dto können 'irij' onafoogl§k ■ met BIJZOI^ERft STANDEN. XI. Bo«. Ji? «wt liefde en gtwU^heid dienen , geUjk hei be* koon, en daar zij zelven zooken voor tdeei* fter en vrouw te fpeete« , körnen bun de beve» len en bellraffingen vtin hunne meeften en vroo« Iren, net welken ztj zieh dtirven gei^k flellen, ondraaglijk voor % rij veraetten W zieh c^eo ofi ^e onbetaamHjke «rIjZe; en moeten telkans, aod aij zieh ZfcÜven niet redde« kunnen« van den eenen dienst lor den anderen ove^oan , zelden betcr werdende, dtn zij van te voeren waren. < ^-GoJsJienst I« bi| deze kkslb vaak onbekeod on eene voor hon jafeheel vreemdezaak. Dewcelft heiJ^ Zaame htvJocden , daar hij, döbZ-sj^e vooribhrftfl- tclR, < den men sek ondcpwijzt-, geabu# m in de bmftan^heäen , wad- in/dtf VobrZleHi^ held herb 'plafiei, en te vrede Inet den ftaat» dStn Cod hem toegevoegd Heeft , wofden ge- niht in de hufegezlilnen, ondörfdi" dtenstbode}t.j o*idat<'dezw ntet meer-wMcn’, '#Bt het bw».. kede, iZijne ReiKrt en Vfouwen' onderdaanig-* heid en tZöuwe tobewijzen, om,iies 'fiteren ‘wik' ‘^-eMeiikuuimlteid' exx ijrer behoort thans niel' iaeer,J volgends het voor heen - gfez^de, olidel-y dd ' pr§9Waa«iige hoedanigheden j #adrdoor reärStidere zoo fteft boven andere Wrtien «ItBlon-J ke»'--;— Hie# dat de dSekifeoded-^ ieei-f geteo t waartoe eij fekomen tet dit-heZ^ werk hun fchielijk te zwäar VÖiÄkJWft, iwaar' door hun getal meer dan ic vooren moet ver- 5i8 BIJZONDERE- STANDEN. ' jn«i^;vuldigd worden, terwijl men, in evenre- digheid van het grooter getal, des te minder diea<t van hun trekt, en daartegen te grootar; overlast van hun lijdt , dewijl zij bet op elkan-' deren laten aankomen , elkanderen opßoken en bederven, of geduurig overhoop liggen. r Aan Eerlijkheid en Trouwe denken de meesten volkomen voldaan te hebben, Indien zij hun Volk niet letterlijk befielen. Nademaal de- ze woorden , over het algemeen , van eepe be« Itrompene bctekenis bij ons ^worden zyn, en bij veelen, in het gcbruik, onder de veroudet- de en afgefchafte woorden beginnen gerekend te worden, is het geen wonder, dat dezelve vqot« il niet verder van meiden en knechts worden getrokken; ,dat zij niet begrijpen, dat zulkeo eerst den naam vm gstrouwe huisbedienden waar- dig zljn, die al-^hun tijd en vermc^ens aui den dienst van bun volk, /aan welken zij zieh ver- bonden hebben, zoo wel in derzelver afwezen als tegenwoordigheid, te koste le^en — die in het koopen en gebruiken van allerleie fpijze en behoeften het voordeel van hnnne Meellem en Vrouwen, als hun eigen behartigen, en der-^ zelver goeden naam naar vermögen, bij alle gef legeoheden verdedigen, volgends bet oude IM- Umischc zeggen: Wiens brood men eet, wios, woMd men ipreekc.” / . ,r Ooeb Digitized by Google ^ BIJZONDERB STANDEN. XI, Boek. 519 Doch hoe kunnen’ wJj ons verwonderen , dat over de klasfe van dienstboden , waar onder men 00k andere werklieden kan begrijpen, zoo vee- le klagten worden opgeheven, daar wij iromers in het voorgaande gczien hebben, hoc de op^ voeding onder den gemecnen man geheel vcrw^aar- loosd wordt, Wiens kinderen tot de vaart, toc een arabacht, of tot het dienen zullen worden opgeleid. — Nadien de kinderen onzer geringe licden niet van jongs af gehoudcn worden aaa onderdanigheid en eerbied jegens de oudcren , hoe gering dczen ook zijn , nadien zij niCt ge- wend worden aan naarftige oefening in het lee- ren of in den arbeid; is het dan wel wonder, dat zij het opzigt van vreemden , het welk , hoe gematigd, nogthans doorgaans geftrenger is dan dat van hunne ouderen, niet verdraagen kun- nen? Zoodra zij deswegens klagtig vallen bij hunne ouderen, worden zij in het*gelijk gefteld en beklaagd ; moeder kan niet veelen , dat haa^- kind geduurig zou bekeeven worden, en zieh doqd zou werken ; zoo lang men een ftuk brood heeft, wil men het liever met hetzclve deelen. Wat zou dan den kinderen, daar zij zoo veel heul en troost, nevens eene gemaklijke ’thuis- komst, bij hunne ouderen vinden, toch bewee- gen , om zieh aan tucht en arbeid te ge- wennen.? En, gelijk de gemaklijke wijze, op welke men in ons barmhartig Vaderland aan II. DEEL. LI den Digitized by Google 5ao BffZONDBRE STANDER armen geraaken kffi, hienoe veel aaoleiding geeft, is hier ook eene wedejiieerige oorzaak te -Tinden, waarom de armen zoo zeer toenemen, en de Diakonien nook tot eenige verligtkig kun- jien geraaken, gelijk moesc gefchieden, indien de ouders niet alleen bijtijds van her onderboud 4ianner hinderen omilagen werden , maar dezen , bij het Winnen van hun eigen brood, hunne ouderen ook min of meer konden onderileu- nen. En om alles feam ce trekken, wat kan men bij zoodanige verzuimde opvoedmg an< ^rs verwachten, dan dat zij, die nooic bcgin- zelen van zedelijkbeid in hunne jengd hebbeo aangenomen, of geene goede geäardbcid bezit* ten, hunne kwaac^ gewoonten nook zullen wil> len afleggen, noch zieh naauwkeurig gedraagen volgcnds de pligten, welke vsm een goed raenscb in den (hat van diensebaarheid billijk gevorderd worden ? Doch de oorzaaken van het verderf onder de- ze klasfe van lieden alleen van de zijde der dienstboden zelven te willen zoeken, zou on- billijk wezen. De ervaarenis leert 'ons, dac bij de Heeren en Vrouwen, ten dezen c^zigte, niet weinig 'fchuld plaats beeft. — - Laat on» bet een en ander ziem Van ouds plagten de dochters, zel& van de aanzienlijkfte geflachten door haare moeders in het buisbefluur en alles wat tot eene gcregclde hui»- Oigitized by mjZONDERE STANDEN. XI. Boek. 52 t huishooding fcetreklijfc i5, ond^rwezen te wor- den, opdat zij, wetende, ho« het behoort, t« becer alles zoiiden kunnen nagaan. en haare bcve- kn gcven , maar tegenwoordlg wordt dit veel te klag gerekend voor Dam es van ecnigen rang ; de noeders , die , zclven 200 opgebrachc zijnde,ner- gens von wecen , nergens naar omzien , kunnen haare docbters niet onderrkhcen , in het geen zfj zelven niet verftaan, en zijn al wel te vre- de, zo haare dochters nevens haar op het Sa- Ut wel parttreriy en onder de jonge Heeren en Jufironwen haar fatzoen maintineeren kuii- nen. lerlei ongeregeldheden plaacs grijpen , vooral daar knechcs zijn , en het getal der dienstboden groot is? — De onbedrevenheid en onöplettendheid van Mevrouw geefc niet alleen aanleiding, dat alles rijklijk en dikwerf overdaadig wordt aan> gerast, maar de rekeningen van uicfchot worden vervalscht , de gekochte waaren te hoog opge- geven, en een jeder zoekt zijne beurs te maa- ken , terwijl het elks belang medebrengt , het bedrog van zijne mededienscboden te vergroo- ten. Nog grooter wordt dit verderf, wan- neer de Heer zieh gemeenzaam maakt met de meiden , of Mevrouw den knechc o( kamerdie- naar wel lijden mag. Dan is men genoodzaakt, opdat 'er geene zaaken aan het licht zouden körnen, die geen licht mögen veelen, alles over het hoofd te zien, terwijl de knechts en mei- den onder elkanderen zeer fchielijk navolgen , het geen zij aan hunne Heeren en Vrouwen bemerken. Welke zuinigheid en trouw zullen dienstbo- den leeren bij zulke vrouwen, aan welke niets gevalt, 6f het moet van het duurlle en zeld- zaamde wezen; wier uit^ften niet zelden de in- komften en winden van haare mannen zeer ver te boven gaan , en die door dartelheid en pracht , door allerlei nodeloze en baldaadige geldverfpil- lingen het zichtbaar aanleggen op een fchande- Ifjk bankroet , in verwachting, dat eene zoo- genaamde Huwelijkfche voorwaarde, of andere flink- Diniiir ßijZONDERE STANDEN. XI. Boek. 523 flinkfche wegen haar Ipoedig redden zullen, ten nadcele ran haare wenige fchuldeisfchers. Wanneer her toch op moet, is het iramers het dienstvolk zoo kwalijk niet te nemen, dar zij hunne Meefters en Vrouwen de hand leenen? Ondertusfchen is het zeker, dar zij daar door van verkwisting en ontrouw eene hcbbelijkheid ver-^ krijgen , en het fteelen geene zonde rekenen , daar het in grooter trap door grootcr licden onbe- fchaamd gcpleegc wordt. Verders , welke gefchiktheid tot Godsdienst, zullen de dienstboden erlangen in zulke hui- zen, (kar geene de minde Godsdicndigheid plaats heeft, en men naauwlijks vrijheid zou durven vraagen, om des Zondags ’s morgens of ’sna- middags te kerke te gaan, woar de nacht ge- duurig in den dag verkeerd, en weinig of geene welvoeglijkheid in acht genoraen wordt? En zoodanige manicr van huishoudcn neemt in Nederland hoe langer hoe meer toe. De behandeling omtrenc de dienstboden is 00k zeer onderfcheiden, en vervalt tot uiter- ften, die beiden even zeer nadeelig en verderf- lijk zijn. — Sommige Heeren eti Vrouwen re- kenen de dienstboden weinig beter dan honden, en niet zeldcn gebeurt het, dat Mevrouw meer Werks maakt van een geliefd fchoothondjen , dan van eene knappe werkmeid , vooräl zipt men zulks, wanqecr de dienstboden door zickte wor- L 1, 3 den Digitized by Google 524 BIJZONDERE STANDEN. den aangctasty wannccr tl] al fpoedig uit het huis verzonden worden. Doch aan den an- deren kant gebeurt het ook, voorai in buigerdien- ften, met welken echter veelen eenen aanvang met dienen maaken, dat de Mpefiers en Vro4' wen met hun volk fteeds op en nedi^aande^ het ontzag nict weten te bewaaien. — In het eerOc geval, kan het ons niet bevreemden, dat de dienseboden weerbardig worden, dewijl zij de aanhouiendc bekijvingen en andere kwaade behanddingen niet verdraagen kunnen of wil- len , vooräl nict van zulken , die zij weinig meer achten kunnen dan zieh zclven. — In het laat- fte geval ftellen knechts of meiden zieh met hun- ne Meefters cn Vrouwen gelijkr*, en wülen be- zwaarlijk hi^nne bevelen en beftraffingen ontvan- gen, cn ook bij anderen weinig omzag betoo- nen, dewijl zij den pligt verlcerd bebben, dien zij , als dienstbaaren , verfchuldigd waren. Veele menfeben faouden thans, daar de lux« heerscht, tot vertooning, meer dienstboden, dan zij nodig hebben , of werk kunnen geven. Hoe grooter menigte , hoe bezwaariijker alles in orde kan gehouden worden, hoe gemaklijker d6n flech- te onder den hoop kan geraaken , die de ande- ren bederft; dewijl zij geen geduurig werk heb- ben, zullen zij hetzelve telkens uitftellen, het weinige, dat zij doen, te nooder verrichten, ^ich aan het gemak gewennen, door de ledig- beid BIJZOISDCRE STANDEN. XI. B<^. Md zieh onder elkanderen aan onördenlijkhe- deo overgCTcn , waarvoor. de geftadige arbeid* hen zoujtewaard hebben. Zie daar bet be- loop vail »uken! Dan daar is nog iec, naar mate het werk- vemindeity rljzen de bnurpenaingen, en^ daar- door , ds ook door middei van de fooitjens of: drmkpeimingen hebben de dienstboden dooigsands' veel meer geid te verfeeren dan' zij nodig heb* ben. . Nieci dat ik zeggen wil, du de ar>< beider zljnen loon niec waardig zou wezen, oT' du iemand zieh niet ten hoogften tegen alle pligi* ten> bezondigt , ‘ die her loon zijner -dienstboden^ hun zou willen onthouden, niaar ik zie op het. misbruik — voor dezen , toen de dienstloonen ongelijk laagef, en de drinkpehnlngen meer zeld- zaam waren; zag men veele dienstboden., doat- zoiaigheid en fpauzaamheid, jaarlijks wat'ovef«-' bouden en weg leggen voor den ouden dag., of tegen her trouwen, maar thans w<»dt' alles - aan het lijf gehangen, verkwise, en doorge«' bracht, dlkwerf aan beuzelingen. •— De een: zoekt boven den anderen uit te fteken, vmr>-< door men geen onderfcheid tusfehen veele dienn:’' meiden en burgetjuSronwen langer zien' kan, bet welk eene, uitw^king en tevens wederkee« rig eeoe oorzaak is van de toenemende pracht en verkwisdng. Eene uitwerking , om dat veele vrouwen ’er op gefteld zijn, dat haare LI 4 dienst* Digiti^dS by Googie BIJZONDERE STANDEJT. ' ; dienstboden voor anderen in kleedmg niet be- hoeven onder te doen , zonder, te, bedenken, dar zij van'zulke pronkilertjens veel minder dienst te wachten bebben. — En aan den anderen kant is die zelfde eene - oorzaak van de zieh meer en meer verbreidende pracht. Bui^ervrouwen en dochters willen evenwel zieh onderfcheiden van dienstboden, derhalven ook deze moecen in kleederpracht meer uidleken, en zuJke dienst- boden , eens trouwende , können zieh , daar zij aan overdaad en pracht gewoon zijn gemaakt, van deze denkbeeiden niet ontdoen , maar wü- j len dit blijven aanhouden , waardoor tevens de pracht aanwast, maar ook de armoede venne-' nigvuldigt. , . > Dos hebben wij in dit Boek de becrfchen- • de zeden van alle bijzondere ftanden in Neder- land, zeker niet ten flrengften, beöordeeld, maar Hechts flaauw en met eene zachte band ge- ’ fchetst. — Ondemisfchen is ’er genoeg gezegd, het welk den Vaderland-iainnenden Nederlander ftofie tot peinzen kan en zal opleveren, daar. hij,.niec aandoeiang, ziet, hoe het zedenbederf tot alle Händen en rangen van de inwooners des lands is doorgedrongen , en allen , den een' meer den anderen minder, befmet beeft. XII. BOEK. Digitized by Google * Xir. B O E K. ALGEMEEN TAFEREEL; ÜITZICHT IN HET TOEKOMENDS* Middelen van HERSTEL. EERSTE HOOFDSTUK. Dus hebbe ik mijnen voorgenomen taak dhr maal weder afgedaan , en de zeden der Neder- landfche Natie , op het einde dezer achctknde eeuw, befchouwd; bet is waar, ik beb mij bij bet algemeene bepaalende, ingeene bijzonder- heden mij ingelaten , doch zulks was ook niet mijne bedoeling. Ik wilde niemand beledi- gen , maar alleen tot nadenken brengen , en aan den waaren Vaderlander ftofie tot overweegen geeven, ten einde, indien mooglijk, de Natie over het algemeen de oogen opende, en een- L 1 5 paa- Digitized by Google 5*8 ALGEMEEN TAFEREEL, paarig de middelen van herlld , die haar , oti- der den Godlijken zegen, zouden kunnen be- bouden van dar werdcrf , waar in anders , on- vermijdelijk zal tnoeten nederilorten , cer band oam. Lairfu ihav gphceh: taferqel van da zedtn der Natie , zoo als wij die gevonden hebben , kortelijk fchcczcn en alles, wac tot hier toe ge- zegd oadee gezichtpunt famentrekken. De Nederlanders bewoonen een land, her welk zijne inwooneren , ten zij dcrzelver vUjt en werk- zaamheid', gepaard met liefde cor het Vaderland en het algemecn wclzijn , en met zuinige fpaarzaara- heid , bijna boveflmeBfcblijke pogingen oefene , ei» met taai geduld aanhoudend voortzette,nietvoeden, noch bertaan bezoegen kan. — Dczelfde nijve- re werkzaamheid moet de gezondheid en geest' vrolijkheid der Natie bandhouden tegen de fcha- deii^ke en nadeelige invloeden van het vochti^. en ligt vcitoderlijk luch^eftet De iVeder* Janders zvjn, over het gcheol gefproken, van een ligchaams-geftel of Temperament, het welk, door rede , deugd , en Godijvrucht ^leid , ge« lukkigs uitwerkzelen kan voertbrei^n, maar hij tcgenftelling, door- ondei>gd en verbasiering van öo voorvaderlijke zeden , allerverderflijkfte gevol- gen kan voortbrengc». — . De- Nederlanders iBoeten,' zuUen z^ wclvaaren en- gelokkig rijn, beihaald worden door de koeiherende /Iraa- len Digitized by Google ALCEMEEN TAFEREEL. XII. Boek. len der Godsdienftige , en bu^erlijke vrijheids- 2on. In deze omftardigheden hebben wij de Natie gcvooden. Dir was de Inhoud der drie eerfte Boeken. En war hebben wij van deze voor de Nederlanätren zoo noodzaaklijke deugden ontdekt? Hoe is ons de zedelijke toe- ftand der Natie voorgekomen? — De opvoe* ding der kinderen y daar wij in het vierde Boek onze aandacht op vestigden, en door welke de Niederländer behoort gevormd te worden tot eenen waardigen burger, wordt helaas! of geheel Ver- auimd , of verkeerdelijk ingericht : het kind der grooten meest-al door vreemden opgevoed, en al vroeg door dartelheid , weelde , en hoogmoed bedorven — ^ de kinderen der bürgeren meer door luimen dan regelen belluurd en geleid — en de kinderen van den gemeenen man genoeg- zaam geheel aan zieh zelven, en de naiuur over gelaten de gefteldheid der fchoolen over hec algemeen zeer gebrekkig , en weinig gefchikt, om de kundigheden te vermeerderen , en de natuurlij- ke Vermögens der kinderen op eene behoorlijke wijze te ontwikkden, en te wenden tot nut van bet algemeen. Het yijfde Boek leverde ons geene voordeeli- ger befchouwing van Neerlands Jongelingfchap^ Wler krachten reeds vroeg verfpild worden door Ipoorloosheden ; wier edelfte jaaren verlopen in ongebondenheden ; en wier zielen ledig blijven van ver- Digitized by Google 530 ALGEMEEN TAFEREEL. vereischlle kundigheden , om , elk in zijnen kring, het Vaderland en de famenleving van nut te- kunnen zijn. Veele jongeliogen van den haut gout verwijfd, wellustig, zonder beginze- len van Godsdiensc en deugd , ' zonder zeden , zonder infpanning , om zieh wetenfehap ce verkrij- gen. — ; — De jufferfchap , verfl^fd aan den To«, en geheel ingenomen met de veränderlijke gril- len der Mode te gehoorzaamen , het hoofd en hart vervuld met het zinlijke, en zieh niet be- IDocjende met dat gcen, het welk den geest met beminlijke hqedanighcden en nuteige volmaakthe- den ver^ren kan. ; ' Vervolgends zagen wij in het zetdt Boek , de Huwelijken verminderen en zeldzamer worden — de Muwelijken , gefloten min door waare liefde cn oprechee wederzijdfche genegenheid; dan door belang, door het vermögen van het geld, en foort- gelijke — gefloten , als of men over eene koop- manfehap handelde , en dikwijls onteerd door bedriegUjke zoogenoemde HuwUjkfche voorwaai> den. , , Het kon ons dorhalven niec bevreemden, dat wij in het zevende Boek., welk van'//e Huishouding handelt, zoo .weinig huwlijks- liefde, die eenen echten man en vrouw als tot d^n perfoon maaki, en geheel voor elkanderen doet leeven maar in tegcndeel fchenden van de Huwlijkstrouw, an allerhande w^uscig bejag aantroffen , ^ In i ALGEMEEN TAFEREEL. XII. Boek. 531, In de huishoudingen zelven de weclde , pracht, en verkwisting ten hoogften top gevoerd, terwijl aan den anderen kant de gemeene man door de prangendfte armocde gcdruktwordt. Het achtfle Boek^ her welk ons meer algemecn de maatfchappelijke deugden deedt befchouwen , leerde ons, dat de Nederlanders ^ omtrint de- zelven meest-äl geheel ontäard zijn van hunne voorSuderen — de famenleving en onderlinge verkeering op den laagften trap; de gulheid , rondborftigheid , onderlinge achting en gemecn- zaamheid verdrongen door buigingen, komplimen- $en, en Etiquettes, of veränderd in ftroefheid , en onderlinge vermoedens, waar door al het ge- noeglijke en nuttige uit de famenleving geweerd wordt. Voor het overige de uitfpanningen en vermaaken of kinderächtig , of tijd en geld vcr- kwistende, of ongeregcld. - Wij vondcn bij de Nederlanders eigenliefde, waan en hoogmoed, welke weder de bron zijn van ftijfhoofdigheid, en tevens, hoe onbeftaan- baar dit ook fchijnen möge, een verregaandc — ja flaaffche zucht tot navolging van de zeden van andere volken, gepaard met eene verkleefdheid aan zekere oude gewoonten , die men hardnekkig blijfc aanhouden Verheffing op geboorte, op rang, of op rijkdomnien, met verächting van min aanzienlijken. De vderkracht verflapt, de arbeidzaamheid uitgedoofd, en de ijvcr in eene ge- ^3» ALGEMEEN TAFEREEL. gevoclloosbeid en onäandoenlijkheid verändcrd Daaruit flaaflcbe geest, en lusteloosbeid , bijzon- der bij den burger, en vooiäl bij den gemeenen man de oude milddaadigbeid , gefproten uic medcHjden met den ongelukkigen , tbans geöefend üit onzuivere beginzelen. — Zieh zelven onge- lijk in bet gedrag jegena vreemdeiingen — ooae ftranden niet gastvrij De Natie meer wreed en wrokkend dan moedig en dapper. Weinig ge- voel van vriendfehap , en de oude oprechcheid ver- wisfeld met list en bedrog — — onderlinge aflteer of afgunsc vemist met h^c fehijnfeboon van eene uiterlijke wellevendheid. — Trouw, eerlijkheid^ zuinige fpaarzaamheid , alle hooiddeugden, die tot den wclvaard en bet behoud van Nederland ZOO hoogsmoodzaakelijk zijn, genoegzaam ver- dweenen , en als veröuderd en boiten gebruik — verders de liefde tot bet Faderland t tot bet al- gemecn belang, tot de Frijheid, aan veelen ori- bekend, bij veelen verflaauwd, terwijl bet bij- zonder belang en vüige eigenbaat de harten van veelen vervuld heefc. Deze was de belangrijke inhoud van ons achtße Boek. De geleerdhcid en volksfmaak waren de voor« werpen onzer befchouwing in bet negende Boek. — Hier beklaagden wij de droevige onkunde, wel- ke, over bet geheel gefproken, met vaale vler- ken Nederland overdeki, en die bijzonder m den burgerftaat en bij den gemeenen man plaata heeft j6- Digitized by Googl ALGEMEEN TAFEREEL. XIL Boefc. jjj heefc gegrepcn De volkffmMk over hec geheel onnacuurlijk en valsch. De fta« der geleerdheid «i wetenfchappen kwijnende — de toeftand der Latijnfche fchookn verre van voor- . deeUg te zijn, de Hoo^efchoolen verroinderd in gecal, en künde, en ijver der leerlingen, en bei* den over het gefaeel niet veel uitmuntendi voor hec toekomende beloovcnde. De geileldheid van den Godsdienst, in hec tlende Boek befchouwd, was, Indien men in vei^eUjking zal fpreken , n<^ verre weg de oa- gunlbgde van allen. Onder het gros der Natie eene verbaazende onkennis in de eerfle beginfelen van den redelijken Godsdienst der Chriscenen het openbaar en bijzonder on- derwijs weinig gefchikt, om kundigheden te ver- breiden , en nutteloos gemaakc door gebrek aaa onderzoeklist — - verznim van het Godsdien- ftig ondcrwij«, of verkeerde inrichting van^het- ^Ive bij de opvocding der kinderen — Vcr- lieerde denkbeeiden en gronden nopens het lid* maatfchap der gemecnce, en de belydenis van het gcloof. Eene naargeeftige vcrfaeelding, ■ds of de Godsdienst een last, iet donkers en creurigs wäre, gevolgd door heilloos ongehef of dweepzlek bijgehof Openbm-e en b^ zondere of huisgodsdicnst , beiden in het groodle verval. Oneerbiediglieid omtrent de heiiig- Ae pitgtigheid vaa den Christen Godsdienst , den Dorp Digitized by Google 534 ALGEMEEN TAFEREEL. Doop, en integendeel te naauw geret, tot bij- geloof toe, omtrent het heilig Avondmaal , wclks bedoeling van zeer veelen geheel gemisi wordt. — De huisgodsdienst in veele huisgezinnen ge- heel verwaarloosd Veelen , die den Godi- dienst befchouwen als een breidel voor het ge- meen in de handen der Overheid , anderen , door verkeerden ijver gedreven, neigende tot kettermakerij , en voor de reebtzinnigheid ij ve- rende, terwijl zij de liefde verwaarloozen. Het geloof en vertrouwen op het Opperwezen iet geheel zeldzaams, maar broedertwisr, verden- kingen, haatlijke befchuldigingen menigvuldig. — Hier bij komt fchaarschheid in jongelingen, die zieh tot den Godsdienst wijdcn, en vooruitzicht van gebrek aan kundige en rechtfehapen Leer- karen van den Godsdienst. Eindelijk kedrden wij ons in het elfde Boek tot de befchouwing der bijzondere Händen, en zie hier de flotfomme van onze opmerkingen — De zedelijke toeftand der grooie wereld geheel afgeweken van de deftigheid der oudvaderland- fche zeden. De Lceräarftand niet zonder groote gebreken , en tevens eene minächting je- gens denzelven , die ligtelijk tot minächting je- gens den Godsdienst overflaat. De burgerlhjnd, hoe zeer anders de oude zeden het langst be- houdende , en in zijnen middenftaat devoorfchrif* ten der deugd volgende, niet meer vnj van de be- Digitizeci by GoogU i ' / ALGEMEEN TAFEREEL. XII. Bom. 535 bcfmeitins:. De gemeene man bijkans ge- hcel zedcnloos , en alleen door de zjnlijkheid gelci l, en door vrces, maar niet door pligt be- ftuurd Met woord, het zcdenbederf onder alle (landen verfpreid, onder de inwoo* ^ ners <ter (leden tn die ten platten lande, onder onze kustbewoonen en eilanders, zeevarende en foldaaten, tot de Uasfe der dicnstbodcn toe. , Zoo donkcr is het algcmecne tafereel van den zedclijken toelhnd der Nederlandfche Natie op het einde der achttiende eeuw Niet dar ’et nog geene deugdramen gevonden worden, doch dcrzelver getal is klein, en kan uit hoofde der algcmeene verbastering, naauwlijks in aantnerking körnen. En dat dit tafereel naar waarheid gefchetst is, getuigen alle monden, is de een- paarige belijdenis, die men alömme hoort af- leggcn, hoc weinigen dan 00k voor zieh zelve hun deel aan het algemeen verderf bezeffen of erkennen zullen. IL DHL, Mm TWEE- Digilized by Google TWEEDE HOOFDSTUK. ... 'i . i Treurig ftaan de Vaderltnder op die fomber Tafereel , en de tnenfchenvriend loost eene dieptf Zucht uit den beklemden boezera. ■ Berdett zijn in hun binnenfte dlep getroffen, ett zoo veel te meer , ivanneer zij opmerken , dat wel allen , eenige weinigen, geheel ongevoelfge,- menfehen misfchten uitgezonderd , erkennen , ' dat de door ons gegeven tckening getrouw naar het leven is,‘ ja veel meer verzacht dan verrwaard,-**— mijn Va- derlandfche geest zocht nog dikwijh vroKjker eo ftreclender voorwerpen oit te kiezert , om die zoo veel mooglijk, op den voorgrond van mijir Ta- fereel te plaatzen en in het beste licht te ftellcn,' ik zeg, dat wel allen over het gchee! erkenne» zullen , dat Nederlanäs zedelijke toeffand aller- jammerlijkst bedorvenis, doch dat bet nogthans niet alken bij die algemeene klagt en belijdeni» blijft , terwijl het gros def Natie op den zelfden weg voorgaat , zonder aan de verbetering der ze- den daadlijk handen te flaan, maar zelfs dat van tijd tot tijd de afwijking verder gaat geduu- rendc den tijd, dat ik aan het opftellen van dit werk geärbeid heb, zijn nog verfcheiden zaaken in ons land voorgevallen, die voorbeelden heb- ben opgeleverd, zoo in het kerklijkc als burger- li'ke, welke hebben doen blijken, dat de vh el der t Digitized by Goo<^lc UITZICHTEN ENZ. XII.'Boek. 537 der ongerechtigheden , hoe langer hoe hooger, gaat, ZOO dat hij eindelijk alles dreigt tc over- ftroomen, voorbeelden van gebrek aan eerbied voor den Godsdienst , aan liefde jegens den evcnmensch, aan zucht tot oude Nederlandfche deugdcn van rondborftige eerlijkheid en oprecht* heid. Zo her nu geöorloofd fs , een’ blik op het toe- komend lot, dat Kederlandy längs dezen weg, te wachten heeft, te werpen. En waaröm zou dit niet geöorloofd zijn t Is het zelfs niet pligte- lijk, is het niet wijs? De rechtvaardige Tiethet kwaad voor en hij verbergt zieh, terwijl de dwaas, die onöptnerkzaam blijfi, daar in valt en omkomtl Zo wij een blik werpen op ons toekomend lot, mijne Landgenoten Hoe inoet dan niet elk, die God eerbiedigt, vreezen voor zijne oordeelen J Hoe ellendig zouden wij ’er aan zijn, Indien wij ons zelven zegenden in ons hart , ons zelven geluk wenschten met zekerheid en veiligheid, ora voords naar het goeddunken van ons hart te lee- ven , en ons te verbeelden , dat het wel met ons zal zijn! ' Alles , alles waarfchuwt ons , alles fpoort ons op , om op te merken, en, willen wij Ne* derland niet verloren zien gaan, onze zeden te verbeteren. M m 2 Be- Digitized by Googl 53« U I T Z I e H T E N Bcfchouwcn wij 6dns de gefteldhetd van Ke-* derlands welvaarcn , kunaen wij dan Nedcrfand nog wcl het gezegend Nederland noeraen; gelijic v in de voorige jaaaren? Is ’er niet eene algeraeene kwijning in neeringen en handceeringen ? Gaac, niijne Landgenooten ! Bezoekc de binnenlandfche fteden , die door hunne Fabrieken plagten ver-- maard en bcrocmd te wezen , en zie , welk ge- tuigenis ledig ftaande huizen, ven^allen gebou- wen , vermecrdorde en hooggaande ärmere u berichten. — •- Onze zeevaar t en koophandel * onze Öost- en West-indifche Maatfehappijen , en ZOO veel, dac men zou ktmnen opnoemen, alle deze dingen getuigen eenparig,-- dac Nederlofids welvaarc gelijk is aan eene ondergaande zon aan eenen dag, die ten avqnd neigt. Hoe is Nederlands achting en roem gedaald bij vreem- Gelingen ! Men feze de daaden onze voorvade- ren en hunne niagc en invloed, en vergdijke daarmede onzen legenwoordigen toeftand. — Ik breide die niet uit , omdac het niet epzetlijk tot roijnen taak bchoorc, genoc^ is bet , dac ik mijne lezeren daardoor opmerkzaam maake , om zelven te denken te vergelijken en te erken- r^en, dat ’^er naauwlijks eene fchaduw van NeSr- lands voormalige grootheid is overgeblcven, en dat alles een uitzicht oplevcrt van verflimmering* roaar niet van verbetcring. — Mijn doel is, en 0 hoe g;ern zon ik het bereiken, tot welzijn van \ Digitized by Google IN iiET TOEKOMENDP.' XII. Boek. 539 r*n mijn 'Vadn-Iand ! crtn‘ de Nederland^s'O^ te fpooren , om met mij liaar de bronnen van deze <ialing van onzen voorfpbcd te zbeken ! — Niet naar ' de misfchien meer onrtiidlqke natuurlijkc of ftaatkundigc bronnen',* wdke die dan 00k zijn fliogten," ,maar naar de wel verder afzijnde j dbch eigenlijk waaie en eerfte zedelijke bron- peri van' dezelve,' welke indien wij ze ‘ koii- den ‘ verzegelen en floppen , zou 'er hoop we- zen, dat bet verderf niet zou voltooid ' wor- dcn'door Nederlands geheelen eh volßrekten onder- \ H ' I > r ' i . t. gang.. ' Het gecn ik hier te nedcr ftdle, tust op ’göede' cn onwederfpreeklijke grondeu. — ^ Gertchtig- ÄetVi'” zeide der wijste' en optnerkzaairifte onderzoekers Van het verband der zaakert- en der zllver 'gekochten' en uirwerkzden , die' tevcns als eeh'groof Vorst' zijn lahd en Volk onder zijne regeering'tot den hoogften ' bloeiftand bracht,’ s's'LOwti- G:rechtigheid yerhoogt eenvofk^ maar de zöndc^s de fchandv'ek" der Tratten. Zoo Ja ficr,' een deugdzaam , werzaam , ijverig , Va- derianth=“en Vrijhdd - lievend volk , het welk völgehVde beginzelen van'Godsdienst en de-voor-: fthriftert Van pligt^ te werk gaat, zal eensgezind ihet vdreen^de' po^ingen arbeiden «an den meehfcri Weivaart des ' Vaderlands , en daaf al- gemeene weivaart bloeit , ' kaff het niet anders,- of dezdve ftrekt zieh ook uit » tot den bij- ■ / M m 3 zon- 54© ÜITZICHTEN zonderen welvaart van elk lid van ^ZQodanige prijswaardige Maatfchappij. ^ ^ Maar integendeel een verbasterd, co dopr weeld«, luibeid, en alle de ondeugden, die daarmede gepaard gaan, oncäard en verwijt'd volk, oncblooc is vm, of zieh verzet tegen de voorfchriften van Godsdienst, en billijkheid, eer- ijkbeid^en welke deugden meer, tot het. wel- *ijn van allen in ’t gemeen en elk- in ’t bijzon* der medewerken , zulk ,een \’olk zier zijnen wel- vaatt bij den dag.ven^deren, wordt atro, ver- ächtelijk, misrooedig, en verteert zieh zelvcn door .onderlinge verdeeldheden^ tot dat het ten laatilen een prooi wordt van.vreemden.^ —. ;£en, deugdzaaro v^k -is geäc^ ea.geeerd bij andere, volkco, dezen mögen het benijikn, mas^r tevens zullen zij het ontjficn, en deszelis ^viiend- fcbap Mekcn, maiar wne verbasterde en ,v^i|(- dc Natje, die door baare bedorycn zeden zieh zelveo verlaagt, wordt. een aanduirtpg der na- buurea,_een last _ voor ; haare vrienden,^ en e^ geroakl^ke.buit voor haare vijänden — ^ „ Nie* rojpd /— T. zegt een be.rpfirod Sehrijver gezegd' vrorden recht ^elukkig te. zijn, dan bij, Wiens daaden alle voortkomen uit den zuiveren grood van waare deugd ; welke de - voornaamftp fteiin en .vastigheid is van ieders bijzonder gCr luk en waar op ’t.welziin van eenen Staat .rooec geböawd zijn, zal dezelve ihrodvastig ian-.pnber weeg- Digitized by Google IM HET TOEKOMENDE. XIL.Boek. 541 wecglijk bl^ven.” — « Zo wij menrchen, fchrijft een ander, geäcbt Nedexlandsch Schrijver, die tot nut von 't <i/gtfmtf«»rwerkzaam is, de padcn der 4eügd yerüten , die der ondeugd ovcrgaan, en Aldus de kwaade zeden raoedwillig bij ons laten in- wortclen, dan is ons burgerlijk heil, waar toe wij als leden en broeders in de menschlijke Maatfehap- pij , een onwederfprekelijk recht elkander heb- ben , gecn oogenblik bellendig of bij ons verze- kerd; en blijft men , niettegenftaande alle vermaa- ningen en voorgeftelde hulpmiddelen van waare menfehenvrienden , doof voor ’t goede en (land- vastig volharden in 't kwaad , dan bederft men zieh zelvenniet alleen, maar ook zijne medebur- ^rs es ^indelijk ten laatften , ’t geheele geraee- nebest.”,. I Men, leze,de jaarboeken der volken, men over- weege het verband tusfehen de zeden, deugden of ondeugden t der Natien en derzelver opkomst of ondetgang en men beöordeele mijne gezeg- den ! Was het niet veibastering van zeden, verlaten .vjm de voetllappen der vooröuderen, verwaaflQzan van . den waaren Godsdienst , die den.JoQdfcben ftaat , het volk van God , Jerufa-^ Imt de llad des grooten Konings, en den Tem- pel,, de wooning des AUerhoogllen , welke. groot- fche eerdtels ! — doch die het zedenloos volk^ niet.hebben kunnen behouden! gefloopt en. tea gronde toe verwoest hebben? .. Mm 4 Wat \ Digitized by Google 54» UITZICHTEN Wat heeft het Romeitnch gemecncbest, die VorlKn der werelJ , docn vallen, wat anders, dan de dartelheid en weelde , en de daar uic' Toortkotnende menigte van allerlei^ lästeren — Rome overwon Afie door zijn fiaal , traar ' Aßi heeft Rome ’s Vrijheid in een flaafsch Duspotisme veranderd door zijn goud en fchatten , welke de oude deugden bedorven. Deze is'de een- paarige aanmerking der Rome'wfcJie Schrijvercn, die de oorzaaken van het verlies hunncr Vrij- heid hebb;n nagefpoord.' ‘ . ‘ ' Wat behoeve ik hier breeder te‘ a’jTii 'daar alle genieenebesten ^ ou4 Griekenland, alle Rijken en Mogendheden , die ooirzijn opgeko- men en ondergegaan, de gronden' Vati hiinnen ondergang , niet enkel in de aan wereldfche zaa- kVn zro eigene omwentcling, maar bbk en wel voomaan.lijk in het verval hunner zeden gehad , hebben. De Lezer vergelijke hier mede het geen in het begin dezes Werks door mij gefchre- ven is. ' ^ • Bijzonder verzoek ik hem met aandacht na' tfc lezen het laatfte'Hoofdftuk des Rerflen Boekty’ daar wij gefproken hebben van deri invlöed van den Godsdienst op het geluk der Maatfehap-' pijen , en dan overweege hij , welke en hoe gröo- te redenen van vreeze de verächting', verwaar- lozing, onkunde, verkeerde ijver in en omrreiic’ den waaren Godsdienst ,^bij de Nederlan^che Na- hy Oif.ii: w lOET 'TÖE^OMENDE. Xlt. Boer. JI43I Natie thans zoo hoog gaande, moet veröörziit-’ ken bij allen, die beeven voor de oordeelen’ van een geducbt Opperwezen, bet welk bet heil dtr menfchen , door onmetelijke liefde wü / en Op alle mooglijke wijze ■ befördert , maar". 