title: Biographisch woordenboek der Nederlanden, bevattende levensbeschrijvingen van zodanige personen, die zich op eenigerlei wijze en ons vaderland hebben vermaard gemaakt
creator: Aa, A. J. van der
text: In 1785 en 1789, dus voor en na de groote omwenteling, welke tusschen die beide jaren plaats had, deed hij de opent* lijke bevordering ran twec leerlingen, door redevoeringen vergezeld g^n, die op de omstandigheden van het geschokte vaderland betrekkiug hadden. Want eerst wees hg de over- eenstemming tusschen Nederland en Medea, die wel het betere sag en het ergere najoagde^ later staafde hg dat het bestuur Digitized by Google 219 der goddtlijke regtvaardigheid, ook als de booten t>oortpoed hebben, onberitpelijk en heüig is. Maar hoe ook de staatkundige omstandigheden dier dagen zijD geroelig hart bedroefden; geene zvrartgalligheid of ontmoe- diging verhinderde hem toch, toen hg in het laatatgenoemde jaar andermaal als rector aftrad, een Orat rect. te houden pro (emporum, quae vivimfu, felicitate. In 1804 aprak hg Over het verband tusschen het tegenwoordige en toekomende lewen en in 1806 over het pragmatische Idealismus, waartoe hem de stoffen, door de candidaten, die gepromoveeid zonden worden, aanleiding garen. Een en andermaal kwam de akademie in gevaar om hem te verliezen. Toen in 1786 S. J. Brugmans den katheder ran Franeker met dien te Leyden verwisselde, werd hij nevens anderen genoemd om hem op te volgen en vroeger o! \atei kwam hij als hoogleeraar te Groningen in aanmerking. Na de omwenteling in 1795 werd Nie uh off, bcnevens zgn ambtgenoot de Bhoer, tot lid der eerate nationale ver- gadering benoemd. Anderhalf jaar zat hij in de onstuimige raadszaal, steeds de gematigde beginselen voorataande, welke de tijd regtvaardigen zou. Beide hoogleeraren keerfen in September 1797 naar Harderwijk terug. Nieuhoff bleef de hoogeschool aldaar tot hare geheele vernietiging, zijne krachten toewgden. Hij overleed 2 December 1881. Zgn zoon V. M. Nieuhoff werd in 1804 tot doctor in de wijsbcgeertc bevorderd, op eene dissert. de arte diu vivendi. Hij schreef behalre de gemelde orationes: Over Sptnotisme, Harderwijk, 1739, 8o. De ratione studii recte constituenda, Uarderov. 1801. lets over Eudatmonisme, geplaatst voor J. H. Tuftrunk Over Staathunde en Wetgeving, uit het Hoogd. Zutph. 1802. Daartegen kwam Kinker op, in van Heraert’s Magaz^ voor de Critische Wijsbegeerte, D. VI. St. I. Om hem te beantwoorden, schreef hij een zeer uitvoerig stuk, geheeten: Äan P. van Hemert, betreffende het CMdoemonism«, Hard. 1803, gr. 8o. Daarop volgde in het allerlaatste stuk van het gezegde Magaeijn (VI. St. 3, bl. 310 en 869), een dubbele wedet- legging, de eerste van Kinker, de andere van van Hemert. M. Herz, Proeve over den hoofdzwijmel of de duiteUgheid. Uit het Hoogd. met eene Voorafspraah van B. If. en een briet over de krankzinnigheid, Hard. 1791, 8o. J. F. Zuckert, Verband, over de hartstochten. Uit het Hoogd. met eene voorafgaande brief van B. N. het ontataan der hartatochten betreffende, Hard. 1794, 8o. Zie Konti- e>. Leit. 1832 D. I. bl. 1. Aank, op Nieuwenbnis Woord.; Kobus en de Kivecourt, Bouman, Get. der Geld. Boog, D. II, bl. 352, 422, 439, 495, 588, 592, 604 , 686, 630. Digitized by Google 220 Boeiz, 1762. U. II. bl. 200; Bosacha, Etutef. bl. 117; Krayen- huff, Levtmbijzonderh . bl. 86; van Kämpen, Bein, Oet, der Ned. Lett . I). II bl 593; Annal. Aead, Qand. Anno 1817 — 1818; Notice lur U Cab, Num. de Leyde. NIEULANDE (Johannes van), zoon van Jacobns van Niealande en Johanna Verberckmoes, werd omstreeks 1C60 te St. Paul, in het land van Waes geboren. Na zijne eerste Studien volbragt te hebben, trad hij in 1677 in de congregatie van het Oratorium, werd eindelijk pastoor te St. Nicolaaa, waar hij den 15den Maart 1714, in den ouderdom van 53 jarcn, stierf. Men heeft van hem: Qodtvruchtigheyt der Oytverkorene, bedeylt in dry deelen; het eeriti het lofweerdigh ende godtvruchiryke Broederschap van den H. Dootstryt ans Sa/ighmakers Jesu Christi stervende tun het cruys, om ons te verdienen eett deugtsaem leven, ende een salighe doodt; ingestelt door den doorluchtigsle en eerueirde heer H, Philip Erard van der Noot, bisschop van Gendt etc., opgerieht den 22 Maert 1710. Het tweede deel behelst den Wegh van het bitter Lyden Jesu Christi, met afdeelinghe van de Staden, voetstappen, etc., gelyck die te Jerusalem be- vonden is. Het derde deel spreeckt van den Lof ende Weer- digheyt van het H. Cruys; wort oock gehandeld van de gees- telycke Cruysen, ende eenighe beweeghredenen om die te aen veerden. Den 3 druck vermeerdert en verbetert, Antwerpen, 1710, 12o. Zie Pet. de Sweert, Neerol. p. 40 en Ciron, Orat. p. 127. 128; Paqnot, Mem. T. II. p 57. NIEULANDT (Jacobüs Paschasiüs), te St. Wynoxbergen in Viaanderen gelx>ren, begaf zieh omstreeks het midden der zestiende eeuw tot de Donninikanen, en deed zijne gelofte in het klooster dier orde te 's Hage. Meest heeft hij zieh be- kend gemaakt door eene Nederduitsohe vertuling van het La- tijnsche werk van Victor Uticensis, getiteld: Historie, ofte Waerachtighe beschryvinghe van de onghena- dighe ende grouwsaeme Vervolginghe der goede Kerstenen, aenghedaen van de Wreede Wandalen in ’t landtschap van Ajryktn, Antw 1.568, 12o. Zie de Jonghe, Deiol. Bat. Domin. p. 174; Paqnot, Ifem. T. I. 468; OuSi. van Delft, bl 391; Glasins, Godg. Ned.; Cat. der Maats van Ned. Lett. L). III bl. 66. NIEULANDT (PEANCiscns), a Nova Terra of Nova- terranus, te Gend in de zestiende eeuw geboren, scholasticus der St. Pieterskerk te Leuven, regent der openbare school aldaar, was zeer ervaren in het Grieksch en Latijn, waarvan hy eene proeve gaf in Digitized by Google 221 Doctrina Christiana Oratci et Latinii typia Chravii^ Lovbd. 1560, 8o. Ditciplina Chrisliatwrum, omnibus ßdelibua annoa diacretio- m« habentibua acitu necesaaria, in ordinem digeata per Franc. Novaterranum, Preabyterum Oandavenaem, Adjectum eat Ser^ Vitium JUiaaae, quod confiteor vocatnua, cum aliquot Canttcia Eecleaiaaticia, Lovan. 1568, 12o. M.ogelijk een latere uit- uitgaaf ran het vorige. Zie Val. Andreas, Didl. Bilg. p. 237, Fast. Acad. p. 285 286; Foppena, Bibi. Be/g. T I. p. 303 ; Vernulaei. Aead' 3iv. 2« ed. p. 76, 77 ; Paqnot, Ifem. T. I. p. 586. NIEULA.NT (Adbiaan vaw) of Nieulandt, werd ia 1590 te Antwerpen geboren, doch ontving zijn opleidiug in de schilderkunst te Amsterdam bij Pieter Izaks en Fr Badens. Hij was een goed schilJer van kleine beeldjes en landschappen. In het Museum van iJerlijn bevindt zid, ^au hem: Danaende hinderen in een landachap, toaarbij een Fauw en Nim/ op een viooi en een trom apelen, in 1657 geschiJderd Hij schilderde ook voorsteUingen van vaderlandsche gebruiken " als in 1633: ’ Jaarlijkacke Omgang der Gilden en Leproten op Köpper- maandag, te Amaterdam, gehouden in den jare 1604, in 1769 door S. Fokke gegraveerd, in fol., naar de teekeuing van J. de Wit Jansz. 1768, die voorkomt in den Atlaa of Verzameling van Oebouwen ent, der Stad Amaterdam voor hinderen euz. in fol, oblong. Hij teekende ook een fraagen titel voor Iconologla, of uytbeeldinghe dea veratands ent. door Cesare Eipa enz., Amst. by P. P, Pers (1644); E, A. Persyn sculp. in fol. Zyn portret is door C. Woumans sc. uitgegeven en kovnt ook voor by de Bie. Zie Immerzaei, t. a. p, bl. 266 ; Kr am m, t. •• P* 1197. NIEULANT (WujLBM of Gduelmi van) ol van der Nieuweland t, volgens sommigen in 1584 te Antwerpen geboren. Waarschynlijk was hy een broeder of bloedverwant van den vorige en waren beide zonen van Willem Tan Nieu> landt, die in 1584 als mr. knoopenmaker in het 3t. Lucas- gild te Antwerpen werd ingeschreven, en zieh inaest zoovelen om de ongenae der Spanjaarden te ontvlugtcn, met zijn gezin te Amsterdam vestigde.” Hy was aldaar een leerling van Eoeland Savery, en nadat zijn taleut genoegzaam ontwik* keld was om met vrucht op reis te gaan, begaf hij zieh naar Italid, en werkte te Eome drie jareu bij zijnen landgenoot Paulus Bril, wieus schildcrwijs hij zieh gcheel eigen maukte, doch later verauderde hy geheel van styl. Voornamelijk legde hij zieh toe op het afieekenen van oude gedenk stukken. Digitized by Google 222 vervallen gebouwen, triainfbogen en dergel^ke, die hij rer* Tolgena in zijne landschappen te pas bragt. Zijn koloriet is natuurlyk en behagel^k, maar dikwijls te groen; zijn penseel Try en meesterlyk; zyne stoffaadje niet onverdienstelijk getee« kend. Hy heeft een stel van 60 (Nagler vermelt er 5G) Italiaansche landschappen geiStst, zoo naar eigen compositien als naar die van Paulus Bril. Onder zijne gravuren is er een in drie bladen in fol., voorstellende De Groote Tyberbrug, onder welke Antverpian, 1600. Indien bij in 1584 geboren werd, zou hy toen nog slechts 16 jaren zijn gcweest. In 1606 keerde hij naar zijne geboortepiaats terug, en werd in dat jaar als meester>8childer in het St. Lncas*gild aldaar ontvangen. Hij keerde later naar Amsterdam terug, waar hij in 1635 is gestorven. Gedurende zijn verblijf te Antwerpen, was hij lid der rederijkkamers de Olijftak en de Fiolieren, en vervaardigde als zoodanig de volgende speien, die alle in die kamer ten tooneele zijn gevoerd. Claudius Domiäus Nero, tragoed. t’ Hautii, 1618. Saul, tragoed. Aid. 1617. Levia, tragoed, Aid. 1624. Aegyptka ofte Aegyptische Tragoedie van M. Avthorium en Cleopatra, op den Regel: Wanhoop, nydt en dwaea beminnen, Reden, deught en eer verwinnen, Aid. 1624. Salomon, Tragoedie, op den Reghel: Oodt smijt den hoogh~ moet neer, en cort den dwaes sijn leven. Den mensch die nedrich is, wordt door den Heer verheven; verthoont op de Redenrijcke Camer van de Violiere, Aid. 1628. Nog heeft hij te Amsterdam doen drukken: Treurspel van Sophoniaba Aphricana, op den Regel; Wie dat hem aüj verwint, bethoont veel grooter kracht, Dan die van Steden groot, de Mueren breeckt met macht, Amst. 1635, 1639. • Jeruaalema Verwoeatingh door Nebuchodonoeor, trap. op den Regel: Des droeven onderganck, van Zedechiaa thoont, Hoe Oodt d> ondanckbaerheyt en onghetrouheyt loont, Aid. 1635. Poema van den Mensch, inhoudende d i^ddheydl des We- relta, d eilende dea levena, ende rüste des doodta, leerdicht, Antw. 1621, 4o. Willems en Witsen Geijsbeek prijzen zijne treur- spelen. Zyn portret, J. Meyssan fecit, komt voor bij de Bie. Zie Honbraken, Sebomei. der Sciild. D. V. bl. 121; Des* Camps, Vii det Peintr. T. I. 363; Fussli, Ltx. T. II; Cal, du Huie d'Ant. 1857; Immerzeel, t. a. p. bl. 264; Eramm, t. a. p. bl. 1197 — 1199; Willems, Verb, der Ned. TaaU en Leit, D. II. bl. 561; Witsen Gejsbeek, B. Ä. C, Woord. D. IV. bl. 469 volgg. Foppens, Bibi, Belg. T. II. p. 933; Siegenbeek, Beba. Gei. der Ned. Leit. bl. 137, 138; Snellaert, SebeU eener Oei. der Ned. Leit. bl. 113, 140; Hlommaert, de Ned, Scbrigv. Digitized by Google 223 van ',6«nt, bl. 209, 211; Melokbeke, OtteKvdk. Aaui. rakendt d* Peoene, bl. 105, 107; Cat, der Maate, van Neä. Lett. D. II. bl. 150. NIEULANT (J an), volgens F i o r i 1 1 o dezelfde met A d r i a a n, doch Bryan-Stanley wil dat hy in 1 569 te Antwerpen is ge- boren. Hy schilderde historische voorstellingen op kleine schaal, en was in het landschap zeer bedreren, hetwelk hij met onrermoeide Tlyt uitvoerig behandeld heeft. Zie Kramm, t. a. p. bl. 119S. NIEUPOOBT (WiLLKM Hendrik), Nypoort ofNeopor- tns (Gail. Henr.), bloeide in de achttiende eeuw te Utrecht, waar hij aan de academiache jeugd privaat onderwijs gaf. Sommigen noemen deze stad zyne geboorteplaats, doch Saxe houdt het voor onzeker of hij een Utrechtenaar of een Hol- länder was. Hij was leerling van Perizonius en van der Noodt, regtsgeleerde en literator. Zyn boekje Bituum qui olim apud Bomanos obtinuerunt succinta explicatio ad itUelUgetUiam veterum auctorum faciXi methodo conacripta, werd algemecn aan de academign en scholen gebruikt. Het werd eerst te Utrecht, 1712, 8o. uitgegeven, voorts Budissae, 1713, 1715, Traj. ad Ehen, 1716 prioribua muUo auctior et numismatibua üluatrata, 8o. Budissae, 1723, 1733, Traj. ad Ehen., 1723 (edit. 3a), 1734, 8o., Argent. 1738, 8o., Budissae, 1739, 8o., Berol. 1751, 1766 edit. 13a, 1767 cum Joh, Matth. Gesneri Prolusione et CaroU Ferd. Homme- Ui Fraetoria Ubro aingulari, Traj. ad Ehen, 1746, 1774, 8o. edit. 14a, Berol, 1784, 8o. Traj. ad Ehen. 1808 (editio altera auctior et amendatior), ühph. Joh. Gottfr. Hoymann en C. G. Schwart- zins Obaervaiiones ad 0, H. N. Compendium Antiquit, Bo- man. ed. It. Andr. Mich, Nagelio Altdorß 1757, 8o. gaven aanteekeningen. Pet. P'ranc. Ouyot de Fontainea zette dit werk in het Fransch over, Paris, 1741, 1771, 12o. Bistoria Bäpublicae et imperii Bomanorum ab urbe condita ad an. urbis 727 quo Octaviano Caeaari summa imp. cum nomine Auguati, delata fuit, Ultraj, 1724, 8o. Zie Saxe, Onom. T. VI. p. 213, 214; Vita Fahr, Seim, n, 368; J. L). Fass, Ant. Roman. Leoä. 1826, Praef, p. VI. Deuieehe Bibi. T VII. P. II. p. 346—348; Jöcber, Adelung Baur, Boekv, der Qel, tPer. 1723. b. bl. 625 en hot ant. Na^ gel (C. E.) NIEÜPOET (Jdstds tan). Zie Nypoort (Jüstos van der). NIEUPOOET (JoHAN tan), Burgemeester van Utrecht werd bij gelegenheid van den inval van den vijand in de Veluwe, Amersfoort ingenomen, en Utrecht met schrik vervuld was, in oogstmaand 1629 naar s Hage gezonden met rerw Digitized by Google 224 zoek dat de Vergadering van hon Hoog Mog. en den Baad van Staten derwaarts mögt verplaatst worden, ’t geen terstond geschiedde, Zie van W g d, Bijtoegi. en Aanmerlt. op Wagenaar, D. XI bl. 50. NIEUFOOBT (Maarten), Kapiteln van eene compagnie Soldaten, was gehuwd met Maria Colve, dochter vanHen- ricua Colviua Nicolaasz. Fredikant te Zwyndrecht en Ma ria Versclioor (zie Baien, Beschrijving van Dordrecht, H. 11 bludz. 1039). Yolgeus bet werk van Jhr. J, W. van Sypenstein en J. P. de Bordes de verdediging van Ne- derland in 1672 in 1673 le (gedeelte, bladz. sl) lag Maar- ten Nieupoort met zijhe kompagnie Infanterie ten jare 1672 te Maastricht en Baien, t. a. p. pl. meldt ons, dat hij den 26sten October 1674 voor de stad Grave snouvelde. Zie Jaarb. voor de Stad en het Kanton Schied, 1852. bl. 20en21. NIEUPOORT (Mr. Willem), zoon van Willem Nieu- poort, secretaris van Schicdam, aldaar den 30sten Januarij 1607 geboren, werd een der grootste staatsmannen van de zeven- ticnde eeuw. Na volbragle letterkundige Studien in Frankrijk, werd hij benocmd tot secretaris bij den nmbassadeur in Enge- land, Joachim i. ln 1629 werd hij lid van de regering zijner geboortestad, vervolgens pensionaris en bekleedde sedert van Wege Schiedam vele staatsambten. Na het overlijden van Willem II, zonden de Staten van Holland hem eerst naar Friesland en Groningen, ten einde de Staten dier gewesten te bewegen tot het houden van eene buitengewone vergadering in den Haag, vervolgens naar Zeeland, om daar de dcnkbeeldcn van die van Holland, nopens de noodeloosheid van het ambt van kapitein-generaal, veld te doen winnen. Hij betoonde onder de omstandigbeden, waarmede de oitvoering van dezen last vergezeld ging, veel moed. ln 1658 werd hij een der afge- vaardigden van Crom well, om over den vrede te handelen. Als vertronwde van de Witt had hij een groot deel aan de leiding der zaken, reisde heen en weder en werd benevens Beverninck van geheime voorschriften voorzien. Eenen ander deed de verdenking geboren worden, dat hij het vorderen van de ZOO vermaarde acte van seclusie aan C r o m w e 1 1 had voorgesla- gen, doch bij zuiverde zieh met eenen eed en deed daardoor de van wege Friesland ingestelde strafvordering vervallen. Hij bleef als ambassadeur in Engeland, doch de door hem ge- voerde onderhandelingen tot het aluiten van een scheepvaart- verdrag vorderden weinig en na het herstel van Jacob II, aan wien hij niet aangenaam kon zijn, werd hij terug gcroe- pen. Gedurende den tweeden Eugelscben oorlog was bij in verstandhouding met eenige uitgewekene Engelschen, en vermits h(j de partij van den raadpensionaris de Witt was toegedaan, troiSfen ook hem de gevolgen van 1672. ln een oproer te Digitized by Google 225 Schiedam werd hij door het graauw gerangen genomen, later werd hij door den stadhouder ran z\jne ambten ontzet. Hij orerleed den 2den Mei 1678 in den Haag, bij zijne echtgenoote Anna ran Loon, veracheidene kinderen nala- tende. Joachim Oudaan vervaardigde bij zijn OTeilijden een Lijlcgedagtemi, Men heeft van hem: Verhael, gehouden door de Hierin H. «an Bevtrnmgh, W. Nieupoort, J. van de Perre en A. P. JongestaL, als Oed/^pn- teerden en Exiraordinaris Ambassadeurs van de Heeren Stoa- teil Oeneraal aen de Repvhlycque van EngeUmdt, ’s Gravenb. 1725, 4o. Schrijvens van ’t geene Willem Nieupoort, Ambassadeur van Hollandt, in en ontrent syn jongluie audientie van het nieuw Parlement van Engelaut enz. — bejegent is, en toat hij voorders aen ’t seif de Parlement vyt krachte van nieuwe cre- dentiale qeproponeert heeft (10 Jonij) Harl. (Paeud 1 1659. *■' Missive van den Heer Ambassadeur TFiTZe«» Nieupoort uyt Engelandt aen seker gequalificeert Heer aeng. drie voeecken prolungatie van stilstant van wapenen tusschen de tdoofen(van Nederland en Zwcden). Noch een Missine t?an dem, Amboss, aen de Heeren Am- hass. in Denemarcken enz, (over ’t zelfdo onderwerp, beide van 13 Junij_l. — Item een Missive en Insiructie van het Pari, aen den Engelschen Admiraal Montagu in de Sond, ten eyndc als boven, Haarl. Jan Schacck (psoud.) 1659. Zie Aitsema, Hertt. Leeuv, bl. 134, 136; Saien tan Staat e» Oorl. D. in. bl. 814, 81B, 1153, 1295 enz. 1). IV. bl. 133. Ladlows, ilemoin, Vol II. p. 21, 199. Vol. III. p. 13*i— 139, 160, 151, 152; Thnrloes, Papers, Vol. I. p. 281, 299. 600. Vol. II. p. 133. Vol. III. p. 114, 116. Vol. V. p. 243, 259, 309, 463. Vol. VI. p. 489. Vol. VII. p. 38, lI9, 130 Wioquefort, Livre X. p . 572 j r . d Capellen, Gedenkst. D. II. bl. 302, 803; de Witt, Brieten, U. II. bl. 305, 223. 1» 111. bl. 880; Lamberti, T HI. p. 551; Wagen a a r* Fad. Bist. D, XII. bl. 130, 488. 2Ö7, 259, 264. 307 316 279* 280, 309, 337, 369, 480, 472. 1). XlII. bl. 4, 10, 168. D XIV ’ bl. 78, D. XVI. bl. 441. U XVII. bl. 289. U. XVIII. bl! 128; van Wijn op Wagenaar, 1). XII. bl. 43, 115; Bil! derdyk, Ges. des Fad. B. IX. bl. 72, 75, 83; Soheltema Staalk. Bed.; Jaarh. tan Schied. 1849. bl. 1 volgg. van Kam' pen, Karakt. D. II. bl. 250; J. Oudaaa, Ged. D. HI. bl. 467; Kok, Niouwenhnis, Kobns en deüivecourt. NIEUPOORT (WnxBM Hendbik), zoon van Maarten Nieupoort, werd den ISden Mei 1674 in de Nieuwe Kerk te ’sGravcnhage gedoopt, Deze was later gehuwd met Marie Juliane Sitsard. Behalve hunne dochter Louise Juliane, bezaten zij nog een zoon, Marten Hendrik geheeten. Hij was den SOsten Mei 1700 te Frankfort aan 15 Digitized by Google 22(5 den Oder geboren, sludeerde te Utrecht en werd in 1723 als proponent aangenoraen. In het Groot Flakkaatboek, D. VI. bl. 412, leest men, dnt liij als proponent gepredikt hebbende op den ISden Augustus 1726 in de Kloosterkerk te ’s Hage, voor een commissie ult HH. Mögenden, den 19 Augustus, na gehoord rapport, is aangesteld voor den tijd van 5 jaren tot predikant bij den ambassadeur aan het Turksche Hof, van wege den Staat der Vereenigde Nederlanden, Mr. Cornelia Kalkoen, met wien hij, volgens de Boekzaal van Mei 1730, bl. 632, in September 1726 derwaarts ver- trok. Hij overleed te Constantinopel den dlsten Januarij 1730, eu nrerd den Istcn Februarij aldaar met groote staatsie begraven; ten blijke van de gunst, waarmede genoemde am- bassadeur hem was toegedaan, dient dat deze order gegeveu heeft, om een monument op zijn graf ter zijner eere te ver- vaardigen. Zie Jaarb. voor de Stad en het Kanton Schiedam, bl. 27. NIEUSTAD RÜTGEESZ (Pibtek van), med. dr. te Dor- drecht in de tweede helft der zeventiende eeuw, zette het Kort begrip van de Leere der Medidne en Chirurgie van den geleerden mr. Petrus Pignaeus, Chirurggn des Konings en deien van de Schale te Parijs, in het Nederduitsch over. Hij fauwde Cornelia Stoop Hirksdr. die hem 3 kinderen schonk. Zio Baien, Betchr. van Bordr, bl. 1246. NIEUSTADT (C. van). Zie NEOSTADIÜS. NIEUVEEN of NYEVEEN, bij Bor, Nieveen. Den naam komt als die van een der Edelen in 1566 voor. Wie deze was bleef onbekend aan te Water. Z!e fert, der Edel. D. II. bl. 163. NIEÜWELANDE of NIEÜWLANUT. Zie NIEULANT (Willem van). NIEUWENAAR (Adolf, Graaf van) en Meurs, stad- houder van Gelderland, Overijssel en Utrecht. In 1584 volgde hij den afvalligen Willem van den Berg als stadhouder van Gelderland op; traohtte in 1585 te ver- geefs den afval van Nijmegen te voorkomen, en kwam daarb^j zelf in groot levensgevaar, doch het gelukte hem, door eenig volk in die stad te brengen, Arnhem te be- houden. In hetzelfde jaar deed hij, op den naam van Truchses, verdreven aartsbisschop van Keulen, met omtrent duizend man een inval in dat aartsbisdom, en verrastte den lOden Mei Nuis. Terwijl hij zieh hier ophield, trad Ma ar- ten Schenk van Nideghem met hem in onderhandeling om tot de Staatsche zijde, welke hij voor eenigen tijd had Digitized by Google 227 vertaten, weder te keeren. Op den 20sten Mei kwam men binnen Gelder overeen, dat Schenk zijn huis Blyenbeek den Stalen zou leveren en voorta hunne zijde honden, mils zij hem eeii veldmaarschalksplaats in hunne legers opdroegen en hem een ander huis, in de plaats van het zijne, bezorgden, of f 4000 in ’t jaar, zijnde het beloop der inkomsten van Blyenbeek. N& het aluiten van dit verdtag, ruimde Schenk zijn slot, en bemugtigdc, uog vooi het elnde diei maand, het slot tc Overasselt bij Grave. Kort daarop vercenigde zieh Nieuwenaar mct Schenk cn den heer van V illers, trok tcgeii den Spaanschcn ovcrste de Tassis op, ontmoctte hem te Amerongen, doch werd verslagen. Nieuwcnaar ontkwam het binnen Amersfoort, Schenk binnen Wijk te Duurstcde, Villers in ’t hoofd gewond, werd gevangen ge- nOmen en na lang ziiten tegen hoog losgeld geslaakt. Ondanks dcze ncderlaag begeerde de Utrechtsche burgerij hem, in plaats van Villers, tot huunen stadhouder. In ’t eerst kantten zieh de Staten hiertegen aan, doch voor op- schudding bovreesd, gaven zij huime toestcmuiing om hem, bij voorraad, en gedurende de hechtenis van Villers, dien post tc doen bekleeden. Niet lang doaina trok liij met 18 vaandels Eugelschen en Duitschers in de Veluwe, en bemag- tigde de sc\\ana bij IJsseloord. Van hier nam hij zijn weg nuat een biokhuis, boven Heusden, aan ’t Bergsche Hooft, en maakte er zieh insgelijks meester vuu. Terzelfder tijd hield hij heimelijk verstand binnen Nijmegen met eenen Jan Haarents, die in een toren aan de vest woonde. Door middel van dezen was hij voornemens volk in de stad te brengen, en ’t wäre gewisselijk gelukt, indien hij in dronken* schap zieh niet iets van het ontwerp had laten ontvallen. Hierop werd hij gepijnigd en tot ontdekking van het geheim gelrragt. Om zjjne teleurstelling eeuigzins te vergoeden, liet de stadhouder een schans te Lent bouwen, en daar uit de stad, soms met gloeijende kogela heftig beschielen. Doch dit had geen andere uitwerking dan dat eenige huizen beschadigd of in brand geschoten werden. Een inval van heer van Hautepenne in de Betuwe met 5000 man, deed hem eer- lang dit oord verlaten. Hij stond in blakende guust van Leycester, die hem aan het hoofd eener kamer van geld- middelen, op eigen gezag ingerigt, stelde. In 1586 gaf hij een bewijs van het groot gezag, dat hij zieh als stadhouder aanmatigde, door de Staten des lands van Utrecht, de wet- houderschap, de ambtenaren der stad en de gansche gewapende burgerij onder een nieuwen eed te brengen van getrouwheid aan de Algeraeene Staten, aan Leycester als landvoogd en aan hem zelven als stadhouder over ’t land van Utrecht. Na het vertrek van Leycester in 1587 wissclde hij van aan- hang en voegde zieh bij hen, die op den graaf en zijne raads- 16 * Digitized by Google 228 Heden vcrtoornd waren. Kort hierna, toen het geschapen stond, dat er een burgeroorlog ontsHian zou, toonde hij veel beleid, ▼eranderde de regering, nam Frouning en die van zijn aanhang gevangen en heratelde de rust. Den ISden October 1589 kwam hij door het ontbranden van buskraid deerlijk te Arnhem aan zijn einde. Oe Groot kenschetst hem met een paar woorden als een »man traag in den oorlog, maar van onberispeligke zeden.” Hy liet zieh door de omstandigheden beheerschen en was geenman van vast karakter. Zyne vronw Walburg van Nieuwe* naar, voormaals gehuwd met den ongelukkigen graaf van Hoorn, was zijne volle nicht en werd zyne erfgename. Haar testament van 28 October 1594 wordt bewaard in het Prov. Archief van Utrecht, collectie Booth, boek XXll, b. bl. 82 en medegedeeld in Kronijk van het Hist, Oen. te Utrecht, 5de Jaarg. bl. 115 volgg. Zio Bor, van Metoron, Wagenaar, van Wyn op Wage- naar, D. VIII. bl. 38; Corisier, Bilderdijk, Kok, Nienwen- huis, Kobns en de Bivecourt, Woorä. der Zamenl.; Brandt, Iliel. der Ref. D. I, bl. 712, 714, 728; Beaufort, Lev. van Willem /, U, I, bl. 604; Scholtema, Staatk. Ned. o. h. w. Klnit, üiet. Staatsreg. van Boll, D. III. en Biß.-, van Knmpen, Pad. Karakt. D. I. bl. 490, 491; V. d. Monde, Tijds voor Geseh, en Oudh. van ütr. D. II. bl. 358, 359; Chron. van het Hist. Oen. l). V. bl. 31, 32, 116, 408, 410—412, 419, 420. D. VIII. bl. 235, 252, 303. Brieven van hem (1686, 1588, 1589) U. VIII. bl. 235, 236; Kist en Boyaards Areh. voor JLerk. Oes. I). VII. bl. 251; Oroen van Frinsterer, Asch. D. VII, bl. 438. D. VIII. bl. 50, 218, 289, 309, 310, 458; Overys. Alm. 1848. bl. 70; Mal- ler, dit. van Portr. NIEUWENAAH (Amblib van) of Nyenar, dochter van Humbert van Nieuwenaar, nicht van Herman, graaf van Meuis, hnwde waarschijnlijk omstreeks 1561 Hendrik van Brederode. Zij was zoo godvruchtig van hart en kuisch van zeden, als edel van geslacht. Zij deelde in al zijne gevoelens en lotgevallen, vergezelde hem dikwerf getrouw en moedig op velo zijner togten, alom ten beste der zaak, die hij voorstond, onder* nomen, en gaf ten blijke van hären met Brederode een- stemmigen geest en van bare koenheid in 1566 een voorbeeld, toen zij met de zusters van Willem 1, door de regenten der stad Hoorn feestelijk onthaald, den burgemeester Willem Pieters z. Enkhuizen, den gouden penning, waarop de ziiispreuk der verbondene edeleu: • fidelles au Hoy jusques a la besace” gestempeld was, om den hals hing. Du Thou kende haar een »uitmuntend verstand” toe. Kort na haar huwelijk liet haar echtgenoot voor haar het lusthuis Ameliastein in het Vuursche bosch bouwen tusschen den Zuider Lekdijk en de Vaart, die de weduwe van Johan Wolfard van Bre- derode in 1658 naar Gorinchem deed graven. Het werd in 1826 gesloopt en door Kadern aker afgcbeeld, zoo als Digitized by Google 229 het zieh in 1607 vertoonde. Na overiijden van Brederode hunrde zij Frederik III, keurvorst van de Paltz, bijgeiiaamd de Oodvrucküffe, en overleed in 1602. Zie V o 0 1 , Oortpr, Voorig . e» Vaden der Doorl, Heeren van Bre- äerode, bl. 133; Groot Placaatb. D. VIH. bl. 647; Velins, Krön, pan Boomt bl. 298; te W ater, Verb, der hdel. ü I. bl." 94; le Lonct op Kademaker, D. VI. bl. 55; Tegenw. Staat pan Boll. D. VII. bl. 515; Groen van Prinsterer, Areh. T. 1. p 270 385. T. III. p, 416. T. V. p. 427, 464; Mr. M. C. v. Hall' Hendrik Graaf van Brederode, bl. 50, 51, 163; Beaufort }Pill lern I, bl. 604. NIEUWENAAR (gravin Anna van), eigenlijk N y euar was in tweede huwelijk echtgenoote van heer Walra- ven van Brederode; zij was de moeder van de Fransche abdis Margaretha van Brederode, die in gemelde abdij ZOO vele verschillende geldstukken hee/t laten slaan, waarvan onder anderen, nog vele in het Munt- en Penningkabinet der Leidsche hoogesohool gevonden worden. Deze Margaretha was halve zoster van Reinoud van Brederode. vader van den in de Ned. gesohiedenis zoo bekenden Hendrik van Brederode. Zie van der Chys, d« Sfunlen der Leonen in de Bertogdommen van Brab. en Limb. bL 196. NIEUWENAAR (gravin Elizabeth van) of Nyenar, was gehuwd met Frederik van Sombref, heer van Eek- heim in Limburg, van welken heer nog munten voorkomen. Hij verwekte bij haar eenen zoon, mede Frederik geheeten en die in het jaar 1495 voorkomt als heer van Bekheim Kerpen en Tomberg. Zie van der Chys, Bunten der Leenen ta de Hertoadomnen Brab. en Limb, bl. 288 en 289. NIEUWENBUEG (Jan Jansen van den), een Amsterdammer en watergeus. had met Ruyehaver deel aan het wegnemen en plünderen van het marktschap van ’s Hertogenbosch. Zie Sent. van Jlva, bl. 245; van Groningen, Ge», der Watere bl. 281; Art Bie en Calftvell. NIEUWENHEIM (Wolter van), heer van Driebergen, voerde als majoor het regiment van Kannenburgh, na het sneuvelen van deszelfs bevelhebber, aan, in het gevecht bij Ekeren (1703). Hij wordt genoemd ondet de officieren, die zieh toen onderscheidden. Zie Bosscha. NeSrl. Held, ie Land, D. II. bl. 135. NIEUWENHETM (adjndant), mogelijk Wolter Gode- fried van Nyenheim, kapitein in het regiment van A y 1 v a was bij de verdediging van Bergen-op.Zoom in 1747. Zie Bosscha, t a, p, bl. 647. Digitized by Google 230 NIEUWENHO (E.), blocide in het midden der zeventiende eeuw. Men viudt Nederduitsche gedichten van liem verspreid voor de werken zijncr tijdgenooten, o. a. voor A. van der Donck, beyder rechten doctoor, Betchrijvinge van Nieuw Nederlandt, Amst. 1656, 4o. NIEUWENHÜVE (Frans van) of Franciacus a Nova curia, werd in den aanvang der zestiende eeuw te Gent geboren, trad in de orde der Recolletten, werd priester, onder- weea eerst de theologie in het klooster te Gend, werd vervolgens tot prediker gebruikt, en ontving als zoodauig veel toejuiching. Zijne Verdiensten waren het, die hem het ambt van gardiaau van zijn klooster te Gend, Brügge en Duinkerken bezorgde, Hij overleed in dat vau Gend 8 Junij 1582. Hij heeft in ms. nagelaten: Sermone» in totius anni Dominicas. Concionea in Euangelia, quae per annum in Ecclesia pro* poni solent ad Sanclorvm memoriam, cum legendi» quorumdam Sanctorum. Concionea in EuangeUa Quadragesimalia; cum Explamatione Paasionis Dominicas. Alterum Quadragesitnale, de Militia. Commentarius in Epistolam Pauli ad Epheaios. Expositio Regulae Fratrum Minorum. De Casibus reaervatia Episcopo a Jure, Gonaucetudine, et Statutia Synodalibua, »allem Tornacenaibua. Oeconoma Chriatiana, de Societate conjugali, herili et extemd. De Septem Ecdeaiae Notia sacris, vel Sacramentia, Axeo* mata. In orationem Dominicam. ln Synbolum Apostolorum. In Ilymnum Evangelicum; Qloria in excelsia Deo. In Ilymnum: V eni sancti Spiritus. Collationea quatuor ad Sacerdotea in Primitiia. Traclatua de virginibun, et viduis, ex utroqtte Testamenlo. De visu et aspectu Dei. Sermone» iti projesaione monachorum et rdigioaorum. De Septem doloribus gloriosae Virginia. Tractalua de fructibus Spiritus. Zij vormen te zamen 3 dcclen in folio. Zie Sanderns, de Oandav. p, 4l; Sweertii, Mh. Belg. p. 249j Val, Andreas, Bibi. Belg. p. 236, 237; Foppons, Bibi. Belg. T, II. p. 40; Paquot, Mem. T. II. p. 636, 637; llcrmans, Contp. NIEUWENHÜlS (Aart). Op den Cat. der handss. van van Voor st, bl. 29, komen voor 2 ms. Willem Deurhoff, De Zeeven Oelykeniaaen van ome Digitized by Google 231 Heer en ZaUgmaker J. Chr. voorgesUÜ in ’t 13 Hoofd-deel van het Eoang. van Mattheua en Opening en Verklaaring der XIV — XVIde Hoofdstuk van het Evang. van Johannes. Met voorreden betr. het leven en de Werken van Deurhoff, in fol. c. 1000 pag. Beiden onuitgegeven en geschreven door A. N. die er een epigram op een portret van Deurhoff in 1776 heeft bijgevoegd. NIEUWENHUIS (Gkhmt). Hij bewerkle het Algemeen Woordenboek van Kanälen en Wetenschappen, in 8 deelen, te Zutphen vnn 1820 — 1829 in bet licht versehenen. In 1833 verscheen het eerste deel van het Aanhangsd op dit Woordenboek, bijeenverzameld en in orde gerangschikt door een Vaderlandsch geleerde, in 1835 het laatste deel. Tot de medewerkers van Nieuwenhuis’ WoorderJiod: behoorden o. a. J. O. Arntzenius, le Harderwijk, E. A. Borger en J. M. Kemper te Leyden, H. Mun- tinghe en J. A. Uilkens te Groningen, J. Vosmaar te Utrecht. Sedert 1852 verschijnt een nieuw bewerkte uitgaaf, eerst by Fuhri te ’s Hage later bij SythoEE te Leyden. Zie het Foorter, van het eerete deel van het Jianhangtet. NIEUWENHUIS (Jacobub), zoon van' Jacob Severin Nienwenhuia (*) en Maria Geertruida Scholl, van Burtscheid by Aken, werd den 26sten October 1777 te Alkmaar geboren. Zijn vader wilde hem voor den handel opleiden, doch door voorspraak van den Lutherschen predikant N i c o 1 a a s d e E e u s, gaf hij hem in 1789 vrijheid tot studeren. Na de Latynsche scholen te Alkmaar doorloopen to hebben en privaat-les in de wis- en natuurkunde van den schoolmees- ter Govert de Beer, die hem zelfs met de werken van Descartes en Spiuosa bekend maakte, genoten te hebben, werd hij door den predikant J. W. Statius Müller, eerst te Alkmaar en later te Haarlem, gedurende 2 of 3 jaren voor de akademische stndien opgeleid. Vervolgens begaf hij zieh naar Tübingen, waar hij de lessen van Storr, Flatt, Schnur- rer, Gaab en Pfleiderer bijwoonde, en van Mag. Huu- ber nog privaatles ontving. In 1798 keerde hij naar Alkmaar terug, in 1799 werd hij proponent en in het volgend jaar predikant bij de Luthersche gemeente te Zutphen. Hier was hij werkzaam tot in 1803, toen hij naar Utrecht beroepen werd, waar hij de 13 eerstvolgende jäten bleef. Gedurende zijn verblijf aldaar, sloeg hij in 1805 een beroep naar Gronin- (•) Zijn vador, nit eon Deensch of Noordsch geslacht,N y ogaar d gcheetea, gesproten, voer cerst ter zeo, leed schipbteuk, vesUgde zieh als koopinan to Alkmaar, waar hij zijn naam 'S y egaar d, omdat hij niet verdragen kon Nydegaard gonoemd te worden, in dien van Nienwenhois verandorde. Digitized by Google 232 gen en in 1809 naar Botterdam af; doch in 1816 nam hg een beroep als hoogleeraar in de wis- en natuurkunde te De- venter aan. Hij had als predikant zijne Studie in de wis* en natuurkon* dige wetenscfaappen, reeds te Alkmaar begonnen en te Tübingen verrolgd, roortgezet, gedurende zijn verblijf te Zutphen daarin onderwijs gegeven aan de kadetten van de Militaire School, door den generaal Voet bestuurd, en ten nutte van hen een Wiskwdig Lurhotk in het licht gegeven. Te Utrecht tot lector benoemd aan de aldaar gestiebte Fundatie van Bens* woude, was hij, om die betrekking onder keizer Napoleon te kunnen behouden, verpligt geweest zieh den academischen graad van doetor in de wijsbegeerte te verwerven, hetwelk hij den 28sten Februarij 1811 op theses gedaan had. Voorts hield hg in 1823 een avond-eursus over de natuurkunde, en voor eenige inzonderbeid Duitsche Studenten, een cursus over de geschiedenis der bespiegelende wijsbegeerte. Den Slsten October 1816 aanvaardde hij den opengevallen leerstoel van Gbernac met eene Oratio de varia phüoao- phandi ratione^ cum menti» humanae indvle et progressibus comparata, opgenomen in de Annales Aead. Gron. 1816 — 1817, p. 637 — 653. In 1822 werd Nieuwenhuis naar Leyden beroepen, ter vervanging van S. J. van de Wgn- perse, als hoogleeraar in de bespiegelende wijsbegeerte en den I5den Julij van dat jaar aanvaardde hij den post van met een Oratio de praeetantia Phüosophiae iheoreücae in dis- sensu Philosophorum conspicua, gedrukt in de Annales Acad, Lugd. Bat. 1822—1823. Buim twintig jaren werkte Nieuwenhuis mede door zijn onderwijs en Schriften tot den roem der Leydsebe hoogeschool. Gedurende het akademie-jaar van 1833 — 1834 bekleedde hij de waardigheid van rector magnificus, die hij nederlegde met eene Oratio de primcipiorum pugnd in rebus gruvissimis cante dejudicandis, uitgegeven in de Annales Acad. Lugd. Bat. van dat jaar. Na op zijn verzoek, 29 Maart 1843, zijn emeritaat verkre- gen te hebben, verliet hij Leyden en vestigde zieh met zijn huisgezin op het buitengoed van een zijner Zonen, het huis den Engh bij Vleuten in de provintie Utrecht, waar hij zijne overige levensjaren doorbragt, zieh bezig houdende met zijne bg voorkeur geliefde wijsgeerige bespiegelingen, en het uitge- ven van geschriften. üit de kerk tot de hoogeschool overgegaan, verloor Nieu- wenhuis de eerste niet uit het oog. Hij behoorde tot de commissie ter organisatie van de Evangelische-Lnthersche kerk hier te lande, door koning Willem 1 benoemd, en was, sedert de oprigting harer Synode in 1829 lid van deze hooge kerkvergadering en van hare Synonale Commissie tot in 1844, Digitized by Google 233 en van 1825 — 1846 curator van het Evangelisob^Luthersch Seminarium te Amsterdam. Van 1826 tot 1834 nam hij als buitengewoon predikant bij de Evangelisch-Luthersche Gemeente te Leyden, de dienst waar op twaalf predikbeurten ’sjaara. Van 1826 tot op zijn vertrek uit Leyden, was hij lid van de plaatselijke schoolcommissie aldaar. Als geleerde genoot Nieuwe nhuis de algemeene achting en werd hij achtereenvolgens lid van verschillende genoot- schappen, van welke dr. Bergman in de levensbeschrijving van den hooglceraar (bl. 171, 172) een lijst heeft gegeven. Nieuwenhuis beoefende ook de dichtkunst. Beeds op 14jarigen leeftijd gaf bij een gedieht in het lieht by heteenw* getijde der Luthersche gemeente in Alkmaar 1792; cen gedieht Het Noodlot getiteld, vindt men in den Schotiwbwg voor 1807, no. 8. Hij huwde (1) 18 September 1800 te Zut- phen Carolina Wilhelmina Ferdinandine Domela van Brunswijk, gestorven 13 September 1810, hem 6 hin- deren, o. a. dr. Ferd. Jae. Domela Nieuwenhuis, hoogleeraar bij het Evangeliseh-Lutherseh Seminarie te Amster- dam, nalatende; (2) Anna Margaretha Elisabeth van Peseh, die hem 10 hinderen sehonk, van welke nc^ 5 zonen) mr. Coenraad Jacob Nicolaas, kanton-regter te Woer- den; mr. Hendrik Bernard te Utrecht, mr. Dionys Christiaan bij Utrecht, mr. Adriaan Jacob te Parys) en d^ne dochter, (Anna Jacoba, gehuwd met De. J. J. Richard, prekikant b^' de Hervormden te Zeist) in leven zijn. Nieuwenhuis overleed 7 April 1857 en werd den llden aan de Bildt ter aarde besteld. Een welgelijkend portret met facsi- mile zijner handteekening, naar eene daguerreotype voor 1847 is in November 1847 door J. P. Berg haus te Leyden in Steen gebragt. Hij gaf in het licht: Wiahundig Leerboek, Zutphen, 1803, 2 d. Het eerste deel, de Bekenkunde en Meetkunde, is opgedra- gen aan den Utrechtachen hoogleeraar Hennert; het tweede, de Algemeene Bekenkunde qf Algebra, aan den generaal V o e t. Te Utrecht schreef hij een aantal beoordeelingen en andere stukken, meest van wijsgeerigen inhoud, in den Schomobnrg van in- en uitlandsche Letter- en Huishoudkunde, b. v. Beoordeel, van Bk. F eith'e Brieven aan Sophia over de KanHaansche Wijsbegeerte. J. Kinker, Brieven van Sophia aan mr. Feith. Körte Verklaring der Sckellingiaanache wijsbegeerte, Oedachten van den toijsgeer Fichte over het Christendom. Geachiedk. onderzoek. over den uitslag der gemaakte toepas- aingen van Bovennatuurkundige grondbeginaela op de Ifatuur- kunde in Verh. door TeyUFa Tweede Oenootachap, 16e stuk Haarl. 1809, bl. 81—256. Digitized by Google 234 HaisdUiding tot het Gatechetiaeh onderwga in den Chriate- lijken Godsdienat, Zutphen, 1806, 12o. LeerredeTien, Aid. 1808. Zie Bijdragen tot de Oeachied, der Eoang.-Lnth. Kerk in de NederU verzanuld door J. C. Schultz Jacob! en F. J. Domela Nieuwenhaia. St. I. bl. 66, 1845, bl. 115—155. Het gewigt van din eed geachetat in eene leerrede over Ja- cob V: 12, ald. 1803. De Iviaterrijke Overwinrüng der Bonlgeuooten in den Veldalag van Belle- Äüiance, godadienatig gevierd in eene Leerrede over Openb. XI: 15 — 18, Utrecht, 1815. Zie Bijdragen, bl. 155 —157. Qfiaeationea Philoaophicae inauguralea, Traject. ad Ehen, 1811, 4o. Gedachten over het Äkademiach Onderxoija der beapiegeiende Wijahegeerte in het Koningrijk der Nederlanden, Leyd. 1834. Intia Philoaophiae Theoreticae Vol. pr. Paychologicea La- giceague elementa conpUctena. Vol. Sec. para pr. elementa Metaphyaicea (Jiiatoriae adumbrata) complectena, Lugd. Batav. 1831—1833, 2 T. 8o. Quaeationea Logicae in uawn acholarutn, Lugd. Bat. 1842. Ph. W. V. ßeuade, da Socratiache School, vierde deel, de Metaphyaica, nader toegelicht en beoordeeld door J, N., Leid. 1840, 8o. Ned. vertaling uit het Fransch van dr. H. Ahrens, Cfrondbeginaelen der Uenach- en Zielkunde, naar de leer van Dr. F. G. Krauae ent. met aanteekeningen, Utrecht, 1847, 2 d. gr. 8o. Voorberigt voor de door een andere hand naar het Deensch gemaakte rertaling van dr. H. Martenaen’s Grondacheta voor een atelael der Zedelijke Wijabegeerle, Utrecht, 1847. Onderscheidene boekbeoordeeüngen in het Algemeen Letterk. Maandachrift. Een dier beoordeelingen, die van dr. D. Burger’a werkje over het opklimmende decl der wijsbegeerte, volgens Krause, gaf den Leidschen hoogleeraar in de god- gelecrdheid dr. J. H. Schölten, aanleiding tot zijn tegen- schrift: Over het Go da begrip van Krauae, Brief van den Heer J Nieuuienhuis, Doclor en voormalig Hoogleeraar der Wijabegeerte, Leiden, 1846. Tweetal Leerredenen van J. N. en H. J. Matthea, gehou- den te Leyden op den 9 November 1828, bij gelegenheid der beveatiging en mtrede dea laatat genoemde, ala predikant der Evangtliach- Luther ache Gemeente aldaar, Leyden, 1828, 8o. Een aantal artikelen in het Algemeen Woordenboek van Kunaten en Wetenachappeti, onder toezigt van G. Nieuwen- huis, uitgegeven bij H. C. A. Thieme te Zutphen, 1820 en verv. vooral in het Iste deel op letter A. Redevoering over het onweder. Digitized by Google 235 Dt Gtschtedenis der Bespitgelende Wijtbegeert« beschouwd als de getchiedenis der ontwikkeling van den menichelijken geest. Het Verband der ^iskunde met eene beschaafde Opvoeding. De drie laatste in N. G. van Kämpen, Magazijn voor Welena. Künsten en LeUeren, 1822—1880, 5dc deel, 3de stuk, bl. 355 en v. 6de deel, 3de stuk, bl. 321 — 352, 8ste deel, 3de stuk, bl 171 — 398. Redevoering over het leven en de wijegeerige Verdiensten van den Hoogleeraar J. J. Hennert, vodr het late deel van diens Lessen over de eerste beginselen der Wijsbegeertey uit het Latijn vertaald door G. C. Spaan, Leyd. 1822. Herinneringen aan J. W. Statins Müller, Evangel. Luthersch Predikant, vddr diens overzetting van Het leven en karakter van den beroemden Engelschen Godgeleerde Dr. P. Doddridge, Nijmegen, 1837, kl. 8o. Voorrede vddr J. W. S. Muller’s nameloos uitgegeven Stemmen uit het graf van eenen Christen, enz, Dordr. 1839. itie Siegenbeek, Get, der Leydsche Hoog, D. 1. bl. 436. Toev rn Bijt. bl 261; Schult» Jacobi en F. J. Domela Nie’awon^ hui 8, Bvdr- tot de Get, der Jtv, LuiA, Kerk in de Ned l® St bl 60 en y. 135—138. St V. bl. 43—45. St. VII. bl. 151— 157' äcAoutoc. van In- en üitl. Leit.; Ferh. van TeyUrt Tweede Gen St’ XVI. bl. 81—256; Boekg. Nov. 1816. bl 637. Amst. 1857, bl’ 463, 459; Alg. Konti- en Leit. 1847. No 35, 54. 1857. No. 16. Sepp, Proeve eener Pragm. Get. der TAeol bl 97, 162 volg Körte Get. der Leydtehe Hoog. 1821— 1822; Studenten voor 1823. Hand, der Ilaats. van Red. Leit. 1845. bl. 84, 1857. bl. 162 volgg. Vir. Cour. 11 April 1857; Müller, Cal. van Porlr. NIEUWENHUIS (Tjekk), werd den 5den November 1708 te Harlingen uit Doopsgezinde ouders geboren, vertoefde vier jaren aan de hoogeschool te Franeker, en begaf zieh van daar in 1731 naar Amsterdam, waar hij het onderwijs van den Bemonstrantschen lioogleeraar Cattenburgh bijwoonde. Hij onderscheidde zieh zoo, dat hem, bij de ongesteldheid van den lioogleeraar Clerieus, het onderwijs in de logica aan sommige Studenten werd opged ragen. Intusschen waren de Doopsge- zindeu te Amsterdam tot het besluit gekomen een eigen hoo'r. leeraar te benoemen, ter opleiding hunner aanstaande prediknn- ten. De drie leeraars van de gemeente bij het Lam, vestigden hunne aandaeht op Nieuwenhuis en bevolen hera voor die betrekking aan, hetwelk ten gevolge had dat men besloot hem tot hoogleeraar in de ehronologie en philosophle aan te stellen, wanneer hij tot de vereischte bekwaamheden gekomen, en aangaande de gevoelens der leer met die van het Lam eenstemmig mögt zijn. Hierop begaf Nieuwenhuis zieh op nieuw naar Leeuwarden cd zette hij . zij ne wijsgeerige Studien voort. ln 1734 keerde hij, na het dootoraat in de Philosophie verkr^en tc h ebben, naar Amsterdam tcrug, werd tot proponenl Digitized by Google 236 by de geineente van het Lam bevorderd, reüde ter zijner ontwikkeling naar Ingeland en Frankrijk, waar hq raet de geleerdste mannen van zijn t^d kennia maakte. In het vader- land teruggekeerd, aanvaardde hij den 28aten November 1735 zijn post met eene Oratio de utilitale Philosophiae in theologia et de praeatantia religionia revelalae. Den laten December van dat jaar opende hij zijne leasen, en de Doopagezinden mogten 24 jaren de vruchten van den ijver van dezen geleerden man plukken. Een aantal bekwame leeraara zijn in zijne achool gevormd. Hij overleed 9 Augnstus 1759. Zijn portret bestaat. Behalve zijne diasertatie de innvmerahüxbue tnundie zijn ons geen gescbriften van hem bekend. Zie K. de Vriea, Lijkr. over het afeterven van T. Niemeenhui», Amat. 17S9; Ypey, Kerle Get, der 18* eeuto, l>. IX. bl. 183; D. J. van Lennep, Mem, Athen. Amat. p. 393; Blanpot ten Cate, Get, der Dooptgez, in Hoü. U. II. bl. 97, 102, 129; S. Maller, Qeti van het Ondene. in de Theol. bij de Ned. Dooptj. bl. 33 volgg. Glasina, Godg. Ned. o. h. w. Sepp, Joh. Stinitra en ty» Tijd, D. I. bl 18, 58, 207 volg. D. II. bl. 154, 254, 291, 295. Dez. in ’t Jaarb. voor de Dooptget. van 1840—1850, bl. 99—112. NIEÜWENHÜYZEN (Jan), werd 1 September 1724 te Haarlem geboren. Eerat werd hjj opgeleid om boekverkooper te worden; maar daar h^' alt\jd een groot liefhebber van godadienstige zaken was, en zieh daarin oefende, werd hij in 1758 predikant bij de Doopagezinden, en eerat predikant te Middelhamas, vervolgens te Aardenburg en Monnikendam, waar hy woonde, toen hg in 1784 de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen atichtte. Wel mögt van hem getnigd worden, dat hij een prediker was der Ghristelijke deogd. Naauwgezet voor zieh zelven, rgk in levenswijsheid en met volhardenden gver bezield, paarde hij aan dit alles innige liefde voor God en de men- sehen, zgn streven was om dezen gelnkkig te maken, en, ter bereiking Yan dat doel, hnnnen geeat te beachaven en hun hart te veredelen. Zijne verhandeling over de voortreffe~ lijkheid der toijaheid getuigt van zijn beider hoofd, maar zijn geheel en langdurig leven van zijne onuitdoofbare zucht om zijnen naasten nuttig te wezen. 