title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 2) Verhooren, bl. 177. (30 Nov. 1618). DUDLEY-CARLETON , Leitres et Negociat, 1, 205. aan wınwoon (24 Jan. 1617): »ce bruit trouve plus de cr&ance ä-present sur un avis donne de ce pais-lA, par un Ministre secre? que cet Etat y entretient sous pretexte de selliciter des causes de marchands, et qui &erit que la quesiion sur ce mariage a ete debatius & l’Inquisition, et quil a Ele juge necessaire, parce qu’il servireit & introduire le Papisme en Angleterre ‚’” enz. %) Register 4 Maart 1595. {CORNELIUS BREDERODIUS — CORNELIS CORNELI SYBRANDI). 252 visen” nopens hetgeen aldaar verhandeld werd I); en had men aan den ijver en de schranderheid van den aanstaanden Diplomaat een aantal fijne opmerkingen te danken, die hem eerlang door het vertrouwen van OLDENBARNEVELT, de benoe- ıning tot Secretaris van Legatie te Parijs verzekerden. Dit al die bouwstoffen, welke den Advocaat regelmatig uit alle oorden van Europa en daar buiten werden verstrekt, kon dan een tafereel van den uitwendigen toestand bewerkt wor- den, nu eens beknopter en niet zoo wijdstrekkende, dan we- der schier de gansche kaart van ons Werelddeel behelzende. — »Is,”” zoo luidt het Zegister van 20 November 1598 2), »by den Advocaat verhaal’ gedaan van hetgunt sedert de laatste Vergaderinge — is gepasseert, soo in Vrankryk als in Enge- land. — Zyn mede voorgehouden de Brieven van den Koning van Polen, van den 13 September laatstleden, daarby de- selve begeert aan de Ileeren Staten-Generaal, dat syluiden hen niet en willen bemoeijen met de saken van die van Embden, maar de hand daaraan houden, dat sy hen houden onder de gehoorzaamheid van haarl. Prince, en is voorts verhaal gedaan van netgunt by den vyand is geattenteert ın den lande van Kleef.” — Daarentegen behelst het verslag van 12/,,. October 1599 3) eene reeks van tijdingen uit Eugeland en lerland; vervolgens uit Frankrijk; daarna mede- deelingen van den Nederlandschen Agent te Zdinburg%, ADRIAAN DAMMAN %), aangaande de gezindheid van den Koning van 1) Brief der Staten-Generaal aan de Staten van Zeeland, 15 Januarij 1598. Lettres et Negociat. de BUZANVAL ef D’AERSSEN, p. 452: »die daerna noch de principaelste Hoven in Italien besocht hebbende , terstont van tgunt aldaer in de principaelste saecken passeerde, sulcke solide advisen gesonden heeft, dat men” enz. 2) Verg. ook Register 23 December 1598, fol. 487 volg. 3) Verg. nog wegens Duitschland, de mededeeling, Register 1 Julij 1599: »Zijn by den Advocaat voorgehouden sekere Brieven van den Grave vau HOHENLO ‚” enZ. %) Register 16 Febr.—5 Maart 1599, fol. 117. — Z. de Inleiding, Eerste Gedeelte, Bijlage VIII, en BuzanvaL, Lettres et Negociat., p. 54. 293 Schotland ; voorts berigten uit Denemarken, het Duitsche Rijk !) en het aan den Aartshertog ALBERT onderdanig Belgie. Van dit gedeelte van OLDENBARNEVELT’S ministeriele loop- baan, hetwelk met den veldtogt van 1600 in Vlaanderen en den slag bij Nieuwpoori sluit, geldt met nadruk wat HooFT van het gezag van wWILLEM ı getuigde: » Wat hij voorsloeg, het smaakte; wat hij ried, het werd gevolgd.” — En juist tot dit tijdperk behooren al de zijdelingsche of regelregte pogingen van den kant van Spanje tot verzoening, die op Hollands, dat is op OLDENBARNEVELT's onverzettelijkheid schipbreuk leden. — Zoo zag Keizer RuDoLF zich ten jare 1592 teleurgesteld, wiens Gezant OTTO HENDRIK VAN BYLANDT, Baron van RHEYDT 2), in het afwijzend antwoord der Staten- Generaal, aan de onvruchtbare Negotiatiön van Breda en van Keulen, aan de kwade praktijken van Don soan en de zoo dikwerf gebleken loosheid en valsche voorgevens van den vijand 3) werd herinnerd. — De stap mogt door den Keizer en het Rijk een en andermaal worden herhaald 4), onver- anderlijk luidde de verklaring van den leider der Diplomatie te ’s Gravenhage. Geen beteren uitslag hadden de openingen van Vorsten, wier afhankelijkheid van het Kabinet van Madrid —— nn I) Register 3 Aug. 1599. »Zyn by den Advocaat voorgehouden de gecon- eipieerde pointen die by Instructie sullen in mandatis medegegeven worden den Gecommitteerden van de HH. Staten-Generaal, gaande in het leger van de Duytsche Heeren en Fursten, en is hetselve concept mede goedgevonden.” — Die Deputatie bestond uit NıcoLaAS BRUNINK, »Raad van S, Exec.” (MAURITS) en DANIEL V. DEE MEULEN (25 Aug.— 9 Sept.). 2) Register 1592. fol. 809—814 (Resol. der Staten-Generaal, 7 April). 3) Verg. bij GROEN V. PRINSTERER, Archives 2° Serie, I, 361, den brief van EVERH. V. REYD (Leeuwarden 11 Januarij 1596). 4) Register 29 November 1599. (Brieven der Graven van ISEMBURG en MANDEBSCIIEID , en van CARL NUTZEL, Keizerlijike Gezanten) : »of niet noodig en dienstig voor den Lande wesen soude de voorsz. Brieven te beantwoorden, genoeg in conformit€ van eenige vooryaande beaulwoordinyen, om te ver- hoeden kosten en lasien,,” enz, 254 niet twijfelachtig was, of wier rigting Spaansch werd geoor- deeld. En had men Duitsche en Deensche aanzoeken afge- slagen, het bespottelijk Poolsch Gezantschap van 4597 !) perste een medelijdenden glimiach af 2). — Doorgaans antwoordde men welwillend en bescheiden, in voegzame uitdrukkingen, met betuiging van erkentelijkheid voor de ondervonden belangstel- ling, maar tevens met mannelijke vastberadenheid en het besef der doorgestane rampen, met de fierheid van een Volk, dat dan eerst van vrede of van bestand wilde hooren, wanneer het zoude gebleken zijn, dat Spanje op den voet der erken- ning van de zoo duur bevochten onafhankelijkheid bereid was te onderhandelen. Al de openlijke of bedekte, al de onmid- dellijke of door sluip- en kronkelwegen herwaarts aangebragte voorstellen faalden; men weigerde zelfs nu en dan, in gesprek te treden 3) en gunde soms niet eens een’ pas. Geen duim- breed van de eens verkondigde beginselen ‚wijkende, verwees men eenvoudig tot de reeds vroeger onverrigter zake gedane moeite; waar het ’sLands vrijheid en de Godsdienst, waar het de handhaving der door tallooze offers gedurende dertig jaren, verworven regten gold, bleef men koel en onbewegelijk. Met regtmatigen trots en tevens met menschkundige be- rekening, trok men in het diplomatisch verkeer partij van de vereeuwiging der glorierijke feiten, beginselen der opkomst van’ den Staat. Zoo werd in 1586 de Engelsche Ambassadeur Gen 1) Z. mede wegens de dreigbrieven van SıGıssunn aan de Staten-Generaal betrekkelijk Eimbden, Zegister 25—27 Mei 1599. 2) wıcQuErogt , ’Ambassadeur et ses fonctions, L. I, Sect. XIV, p. 354, en L. II, Sect. VII, p. 157. »PAUL DZIALINSKY, qui en acquit si peu (de reputation) en ses Ambassades de Hollande et d’Angleterre, ne se seroit point expose aux affronts qu’il y recent, s’il eust bien examine son Instruction de- vant que de s’en charger.” 3) BuZanvaL, Lelires et Negociat. (8 Dec. 1599, p. 328. »Mais ces Mes- sieurs (de Staten) se sont promptement r&solus lä-dessus, faisant reponse auX dits Ambassadeurs, qu’on eroyoit qu’ils venoient par deca pour deux occasions” enz. (aan de Keizerl. Gezanten). 255 WILKES, met eene gouden keten en penning » van het ontzet van ‚JLeyden” vereerd, te zamen ongeveer achthonderd gulden waardig I). En dat men de gedachtenis der worsteling tegen Spanje ook door andere middelen onvergankelijk wilde be- waren en bij tijdgenoot en nakomeling levendig houden, toonde de aanstelling — al dan niet doeltreffend, wij beslis- sen het niet, — van een oflicielen Geschiedschrijver, den Diplo- maat MEnYn. Zijn lastbrief, gedagteekend 26 Julij 1595, hield ın ’t algemeen de taak in, »om Asistorice wel en perfectelijk in de Latijusche, Hollandsche en Frangoische spraken te schrij- ven alle notabele geschiedenissen in de Nederlanden van den tijd af dat Keiser Kane afstand van de Nederlanden gedaan heeft ten behoeve van Koning puıLips sijn Soon, tot desen dage toe, en die vorder geschieden sullen 2).”’ Eene meer bepaalde Instructie wees zijne gedragsliin met juistheid aan Zijn werk moest gesplitst worden in zeven of meer deelen, het eerste loopende sedert de overdragt van KAREL v tot den jare 1566; het tweede van 1566-1572; het derde tot de Pacificalie van Gent; het vierde tot de huldiging van den Hertog van AnsouU; het vijfde tot den jare 1584 ingesloten ; het zesde van 1585 »tot den jare 1588, dat den Grave var LEYCESTER afstand deed van sijn Gouvernement;” het zevende van hetgeen sedert onder het Bewind van Prins MAURITS (»onder het Gouvernement van Syn Exc.”) was voorgeval- len 3). — De Staats-Historiograaf had zijn arbeid vöör de uit- gave, aan het oordeel der Regering te onderwerpen; en de geheele zaak werd van genoegzaam gewigt geacht, om van 1) Register 22 Juljj—9 Aug. 1586, m 330. — (»Van wege het gemeene Land van Holland’). 2) Men kende hem eene jaarwedde van 1200 ponden van 40 grooten toe. Register, 26 Julij 1595. 3) Instructie voor Mr. 3. DE MENYN, waarna hy ham sal hebben te regu- leren, op syn Commissie van de H. H. Staten van Holland en West. Vries- land. -- Register t. a, p. — (27 Julj). 256 den benoemde een’ eed te vergen !). — Welke geest de Staten bezielde, was bovendien door kernachtige spreuken op ’s Lands munt gestempeld, aan de gansche beschaafde wereld verkondigd. Net randschrift teekende hunne op God vertrouwende waakzaam- heid 2). — De stugge Republikeinsche aard, afkeerig van de Vorstelijke heerschappij, straalde onder anderen door in de begunstiging der Vertaling van het befaamd geschrift van BUCHANAN, »wesende een t’ samenspraak van het regt der Ko- ningen en Overigheid en hare onderzaten 3).” Hoe was, zoolang die vrijheidlievende zin in onze Regen- ten leefde, aan verzoening met Spanje te denken, of zelfs met de voormalige Zuidelijke broeders, wien hetzij de moed of de gelegenheid ontbrak, om, op het voorbeeld inzonder- heid van Holland en Zeeland, de uitheemsche onderdrukkers te verjagen? Alle andere bezwaren van den \redehandel daar- gelaten, bleef de onoverkomelijke hinderpaal, de erkenning van den Koning als Heer, die, naar de verklaring van OLDEN- BARNEVELT aan ELIZABETH, de twee geschilpunten in zich sloot, datis: »die gehoorsaemheyt aen Godt, wesende die wille van den Paus; ende die gehoorsaemheyt aen den Coninck, dat ıs: hem in absolute macht onderworpen te sijn; dat ’t selve de Christelijke Religie in de Landen zoude ruineren, ende die Landen maecken tot bruggen ende ladders voor de Spaensche ambitie #).” — .Wel verre van zich tot die onderdanigheid te laten belezen, kwam bij den Staatsman de lust op, Vorsten tot onderdanen der Republiek te vernederen. — In December 1597 besloot men, den Graaf van OLDENBURG, Leenman van 1) Z. hierbij de Voorrede der Vaderlandsche Historie van den eersten en laatsten vGeschiedschrijver des Rijks” m. stuaar (1821), bl. XIV. 2) Vioilate, Deo Confidentes. Register, 24 Jannarij 1591. 3) Register, 8 Aug. 1599. Hier wordt bedoeld de Jure Regni apud Scotos Dialogus, auciore GEORGIO BUCHANANO, Scoto. (1579). (Utrechtsche uitg. van 1668 bij P. ELZEVIER.) %) Zie dit merkwaardig fragment bij Dr. rrvin, bl. 93. 257 Holland ter zake van het Land van Jever, den eed af te vor- deren 1); een eisch, dien men nog op het einde van OLDEN- BARNEVELT’S Ministerie, niet had laten glippen 2). Wij gelooven hier, bij de beschouwing van het gedrag van den Advocaat jegens Spanje, zijne nooit verloochende begin- selen nader te moeten uileenzetten, zonder ons aan de tijd- orde, vöör of na het trefien van het Bestand, te binden. — Van de Negotiatiön toch, die meer bepaald sedert 1606 aan- geknoopt, tot het eervol Tractaat met de Aartshertogen leidden, is hiervoren reeds vrij uitvoerig gehandeld 3) ; en ter waardering van OLDENBARNEVELT’S bedoelingen, is de kennis der Politiek van 1610 tot 1618 meer ter zake dienende, dan van hetgeen die jaren is voorafgegaan. Om de inzigten van den Advocaat niet te misduiden, be- hoort men vöör alles te letten op den oorsprong en de strek- king van den oorlog tegen Spanje. — Waarvoor had men ge- streden? wat zoude het hoofddoel van den hernieuwden krijg zijn? — Onbewimpeld en zonder schroom, hield OLDENBARKNE- vVELT tegen de drijvers der Nationale Synode, die beweerden »dat de oorloge aangenomen was alleenlijk voor de Religie en hun gevoelen in dezelve,” in 1612 gelijk in 1618, als Eerste Minister en als gevangen staande 4), »dat naar zijn ver- 1) Register 1ı—23 December 1597. vDe Staten van Holland en West- Vriesland geöxamineert hebbende, op wat conditien het Land van Jueren (sic) met de Steden en Sloten daarinne leggende, te Leen versogt en geheven moet worden soowel van het Graafschap van Holland als het Hertogdom. van Bra_ band, ende dat den Welgeboren Grave van OLDENBUR@ althans bezitter van dien is, sonder hetselve van den Graafschappe van Holland te leen versogt, Eed van Vassallagie gedaan, en Leenbrieven ontfangen te hebben,” enz. — Zie hierbij Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 291. (Dep@che van c. MOERINGH, 16 Nov. 1683). 2) DUDLEY-CABLETON aan WINWOOD, 24 Sept. 1617, Il. 74: »ä cause des pretensions de la Zollande sur la Seigneurie de Jeuren.” 3) Inleiding, Eerste Gedeelte bl. 77, 144—153. A) CARLETON, Zeitres II, 94, 99 (30 Oct. 1617).” Il a paru neivellörine un livre dans leur langue, oü I’on soutient ce que m’a dit M”. BARNEVELT 11 298 stant de oorloge aangenomen was, vooral tot conservalie der vrj- en geregligheden der Landen en steden, ook van de goede ingesetenen , en dat onder deselve vrij- en geregtigheid zijns oordeels het eerste en voornaamste poinct was de ware Chris- telijke Religie en de vryheit der conscientie of gemoederen, en dat de Religie moste wesen :» Republica; maar dat ’t verstant zoude geweest zijn voor de opinie of gevoelen van d’een Doctoor of d’andere in de differentiale poincten het oor- log aan te nemen, dat hy daarvan geen kennisse en hadde, en ook zulks nyet en conde geloven, gelyk Ay nog nyet en does !).” — Afkeer van gewetensdwang , vrijheid van Gods- dienst, maar geen gezag van deze of gene leer: ziedaar, wat naar de innige overtuiging van den Advocaat, bij de schier wanhopige worsteling tegen ALvA en zijne opvolgers, den vaderlandschen moed had ontvonkt. — Naar wetten en aloude privilegiön, niet naar willekeur, mogt geregeerd worden, aller- minst in ‚Holland, » een vrij land, nyet recognoscerende eenig Superieur 2).” — Zoolang derhalve de nationale onafhanke- ljkheid en de regten der ingezetenen, de burgerlijke vrij- heid, die van het geweten daaronder begrepen, door een ver- drag met den afgezworen Vorst, met diens opvolger of plaats- bekleeders in de waagschaal werden gesteld, zoo lang behoorde men zijns inziens, in den strijd te volharden. Maar waar- toe goed en bloed verspild, wanneer het overtuigend bleek dat de afgematte en uitgemergelde wederpartij eerlijk naar vrede haakte, en onder waarborg der naburige Mogendheden, de verlangde zekerheid aanbood? Ook Nederland had behoefte — dans la conversation, que la Religion n’est peint le fondement ni de l’union de ces Provinces, ni de leur querelle contre le Roi d’Espagne; le prineipal sujet de ce livre est un examen particnlier de la conduite du defunt Prince D’ORANGE” ENZ, 1) Verhooren, bl. 41 (20 November 1618), bl. 247 (18 Maart 1619). — Volgens cARLETON beweerde de wederpartij, OLDENBARNEVELT’S woorden Ver- draaijende, »qu’on n’eut que des vues civiles, sans penser ü la Religion.” 2, Verkooren, bl. 43. 259 aan verademing, en eene weldaad ware het te achten indien zelfs na het verstrijiken van het Twaalfjarig Bestand , zender gevaar of kwetsing der duurste belangen, de hervatting der wapenen kon worden afgesneden. — Middelerwijl moest men bij de onheilspellende gebeurtenissen en gisting der gemoe- deren in Duitschland, op Alliantien met de Protestantsche Unie bedacht zijn tegen de dreigende Katholyke Zögue !). Er moest gewaakt en gehandeld worden voor het meest waar- schijnlijk geval, dat de Treves niet verlengd mogten worden. Deze was, naar ons dunkt, de Politiek van Hollands Advo- caat, eerst wars van den, gelijk het zich liet aanzien, bedrie- gelijken vrede of van een in slaap wiegend Bestand 2); daarna, zooveel ’s Lands welziin en waardigheid het in zijne schat- ting gedoogden, ongezind tot oorlog en min of meer de hoop voedende, dat die met beleid en koelzinnig overleg te vermij- den zoude zijn. — Voor het eerste vloeijen de bewijzen over; voor het laatste ontbreekt het niet aan aanwijzingen. — Wij wenschen ons te onthouden van noodelooze herhaling van het- geen wij elders aangaande de openingen van de Spaansche zijde vöör die van WALRAVEN VAN WITTENHORST in 4606, heb- ben medegedeeld. Het zij genoeg, tot de schampere Rede var 1) CARLETON, Leitres II, 258, ?5/,, April 1618: »Dans une conversa- tion que j’ai eue avec M”. BARNEVELT, — il m’a dit une particularite, — c’est que, sur une lettre du Roi de Dannemarck (cHRISTIAAN Iv), par la- quelle il paroissoit craindre que la Ligue Catholique d’Allemagne, assistöe par les Espagnols, ne voulüt placer par force quelque papiste daus l’Archeväche de Bröme, les Etats avoient resolu de joindre leurs forces & celles du Roi de Dannemarck pour s’opposer & toute pareille violence;” 2) Advies van OLDENBARNEVELT, A. 1607 (door =M. v. D. medegedeeld in Alg. Konst- en Letterbode, 13 Febr. 1858, bl. 53): »Daerom als dese noot en periculen souden cesseren, en men soude meenen de vrede wel ge- maekt te hebben, soo soude dese forme van Regeringe door jalousie en onse slapherticheyt, terstont vervallen in de uyterste anarchie en confusie; welcke een van de principaelste poincten is, daermede de vyant meent tot syn wille enz. te komen.” i1* 260 den onhandelbaren OLDENBARNEVELT, na de zegepraal bij Nieuw- poort: in 1600 te Bergen-op-zoom gehouden, te verwijzen. — Koud en hardvochtig sloeg hij däär de op ootmoedigen toon bij eene plegtige Deputatie voorgedragen aanzoeken der Brus- selsche Staten-Generaal af, zich, onder anderen, op de be- trekkingen der Republiek met onderscheiden Koningen,, Vor- sten en Vrijstaten beroepende, zonder wier voorkennis en be- williging men zich met de Aartshertogen of den Koning van Spanje niet mogt inlaten !)., — Wat de neiging, daarente- gen, van den grijzen Minister betreft, om hangende het Be- stand, iedere schennis van het in 1609 gesloten Tractaat te verbinderen en zorgvuldig elke aanleiding tot vijandelijkheden te voorkomen, ja, zoo mogelijk, den weg tot bestendiging der Z’reves te.banen en eindelijk welligt tot een duurzamen vrede te geraken, wij vinden hiervan eene niet-verwerpelijke aanwijzing in het verhaal van H. DE GROOT, OLDENBARNEVELT’S regterarm 2), en in de openbare meening als zijn toekomstige opvolger aangeduid. — »In ’t stuck van de West-Indische Compagnie, zegt hij, was d’Advocaet doorgaens wat difficiel, vresende of d’intentie van de aenleggers (waeronder USSELINGH, die sijn crediet verloren hadde, de ijverighste was) soude sijn, haer te begeven tot roverij tegens het Tractaet van de Tre- ves. — D’Advocaet was oock wat difficiel in ’t stuck van de reparatie van de koopluyden 8), die ter occasie van den Ve- neetschen krijgh onder ’t gebied van Spanje waren bescha- dight I), sustinerende, dat, als wij iets treffelijcks tot repa- — 0 — 1) »De tant plus que ne leur estoyt loisible traieter directement ou indi- rectement avecq Son Alteze ou le Roy d’Espaigne, obstant plusieurs liaisons qu’ilz ont avecg divers Roys, Princes et Röpublicques estrangieres.” GACHARD, Actes d. Etats Gener. p. 779. 2) CARLETON, Letires II, 67 (20 Sept. 1617): »En son absence GROTIUS est son Deput& pour le maniement de toutes les affaires..’’ 3) CARLETON zelf erkende: »On ne peut nier que dans tout cela ils n’ayent des sujets de se plaindre, mais ils n’en ont aucun d’extraordinaire.” 4) CARLETON, Leitres III, 40 (8 Maart 1619): »Je vous ai iuforme ci- 261 ratie by de hand wilden nemen ende onse schepen middelertyt niet en abstineerden van de navigatie op Spanje, dese Landen noch meer en meer souden werden beschadight. — Wanneer eenige brieven quamen van de Aertshertogen, waerin de Hee- ren Staeten-Generael niet soo en wierden gequalificeert, als wy meenden te behoren, andere achtende, dat men op sulcke pointilles niet en behoorde te staen, heb ick helpen dryven, dat men soodanige brieven niet meer en soude ontfangen, ofte ontfangen sijnde, advertentie doen van de gebreckelyckheyt. — Gelijck ick oock heb tegengesproocken het oversenden van een delinquent, die sich uytte Landen van de Aertshertogen in dese Landen hadde begeven. — Jae, ick en weet niet, dat ick oyt eenige. occasie hebbe versuymt, om my nevens, jae boven anderen te everiueren in ’t beletten van alles, daer- uyt Spanje eenighsints voordeel soude konnen trecken: sulx dat ick oock van de gemaeckte Treves en het continueren van dien myn oordeel heb geschorst, ’t selve vry houdende tegens den tyt, als sulx soude voorkomen, om alsdan sulx daerop te helpen adviseren, als ick soude vinden dienstelijck te syn voor de vryheyt en ’t welvaren van ’t Land. — Dit is oock de oorsaecke geweest, waerom ick ben gescheyden uyt het formeren van den Siaet van Hollandt, uyt enckele vrese, dat d’Advocaet, uit faveur tot de Treves, de lasten wat dreder soude mogen extenderen : waerin ick, insonderheyt noch niet genoegh ervaren synde in ’t stuck van Finantie, my niet en dorst engageren 1).” Men hoede zich, uit de misschien overdreven schroomval- ligheid van OLDENBARNEVELT eenig nadeelig gevolg af te lei- devant du dessein qu’avoient les Etats d’envoyer faire des plaintes & l’Archi- duc touchant les torts qu’ont essuie en Espagne les sujets de ces Provinces, dans leurs personnes, par IN’Inquisition, dans leurs vaisseaux, qui ont e&te arreies, et dans leurs biens qu’on a confisques.” 1) Memorie van myne intentien en notabele bejeyeningen, bij den Archiva- ris P. SCHELTEMA, Oud en Nieuw (1844), I. 226—229. 262 den. — Want zoo zijne handelingen jegens het Kabinet van Brussel de zucht tot verlenging van het Bestand mogten ver- raden, aan zijne vervolgers schrijft DUDLEY-CARLETON nog bij het leven van den ongelukkigen Advocaat dezelfde begeerte toe, tenzij de Spanjaarden nieuwe en onaannemelijke voor- waarden wilden stellen. — Tot dat einde zelfs zoude, naar het scheen, de Secretaris van den Raad van State, nuvsens 1), met de Aartshertogen gaan onderhandelen 2); — en nog an- derhalf jaar daarna, komt de Britsche Gezant in gelijken geest op dit punt terug 3). — Ja, de slapheid waarmede Mav- rırs den oorlog, na den afloop van het Bestand doorzette, gaf voedsel aan het gerucht dat de Prins zelf, zich met den voorheen behaalden roem tevreden houdende 4), nu op gevor- derden leeftijd niet afkeerig was van diezelfde Treves, welke zijne aanhangers OLDENBARNEVELT kort te voren tot misdaad toerekenden. — Zij, die het Bestand als de bron van twee- dragt en scheuring hadden gelaakt; die eene zoo langdurige schorsing van wapenen, als den listen en lagen der Spaan- schen vrij spel gevende, heilloos en verderfelijk hadden ge- keurd 5), erkenden sedert rondborstig de verdiensten van het wakker en krachtvol Bewind van den Advocaat 6). — De on- 1) 2. over den Vader van den Heer vaN ZUILICHEM, WiNWOOoD Memorials Ill, 302, »a very honest and able man.” (1611). 2) CARLETON, Leires III, 40 (8 Maart 1619): »Je crois que Ja raison de cette nouvelle commission est d’un cöte d’amuser les Espagnols, afin qu'ils ne tournent pas toutes leurs forces coutre les Bohdmiens et de l’autre d’en- tretenir des-a present quelgue communication pour le renouvellement de la treve , qui doit expirer dans peu. — Si la treve peut ötre renouvellee sur le meine pied il n’y aura point de difficulte de ce cöte-ci, autant que j’en puis juger.” 3) Letires III, 405 (8 November 1620): »S’ils peuvent avoir une treve sur le möme pied que la precedente, je comprens qu’ils ne la refuseront pas,” enz. 4) cAPELLEN, Gedenkschriften, I, 83 (A. 1622). »MAURITIUM jam per- taesum belli — ad pacis consilia spectare,” enz, 5) CAPELLEN I, 16 suiv. Zfects de la trefves, qu’avons eue. 6) GAPELLEN I, 85: »& BARNEVELDIO Omnia majore cum fide et diligentiä quam nunc, gesta fuisse, majorem constitisse Ordinibus autoritatem” enz, 263 bevooroordeelde nakomelingschap huldigt het beleid van den Staatsman, die den veertigjarigen krijg met vastberaden wil stuitte en de Republiek der Vereenigde Nederlanden in de rij der Europesche Magten, onmiddellijk na de gekroonde hoof- den plaatste en handhaafde. — Men legt den tot de smade- lijkste straf verwezen Grijsaard de niet-onnatuurlijke voorspel- ling in den mond: »Na mijnen dood zullen zij eerst weten wat regeren is !).” Zeker konden ook zijne bitterste vijanden ziine zeldzame talenten niet loochenen; en heeft de partijhaat de onwaardeerbare zegeningen van een’ {waalfjarigen vrede po- gen te verdonkeren, in onze dagen, toen Nederland en Belgie met elkander een afmattenden en uitputtenden strijd voerden, werd het kloek gedrag van den wijzen Minister der XVJI® Eeuw, ter navolging herinnerd 2), en met de klemmende redenen var den President sEannın, de voordeelen van het Bestand uit- eengezet. Reg De er en Betrekking tot Frankryk. Kan derhalve het aandenken van Hollands Advocaat niet met de smet van landverraad beklad blijven, laten wij on- derzoeken wat er zij van het tegen hem ingebragt verwijt van misdadige Franschgezindheid. — Een nog immer heer- schend,, onuitroeibaar wanbegrip, met vermetele oppervlak- kigheid door de Diplomaten verbreid 3) en van geslacht tot geslacht voortgeplant, dicht aan de Koningen van Frank- rijk, met name aan HENDRIK Iv en diens edelmoedige onder- 4) ’t Leven en Sterven van J. v. OLDENB,, bl 480. %) NOTHOMB, Essai historique et politique sur la Revolution belge, 3° elit. Bruxell. 1834, Chap. XX. Analogie avec la situation de 1609, p. 290-297. »Ne surgira-til pas un OLDENBARNEVELD pour defendre de nouyeau l’interöt national contre interöt dynastique P”“ 3) Tijdens den Veldtogt van 1672, dorst de Fransche Gezant te Weenen, DE GREMONVILLE, smadelijk van de Hollanders spreken, hen »gens tires du n&un!” noemende. — DE MASSAN, ist. dela Diplom. frang. III, 409. 264 steuning, weinig minder toe dan de vestiging van ons volks- bestaan, een wanbegrip gepaard met klagten over den zelfzuch- tigen, ondankbaren afval van het troetelkind, de Republiek, tijdens den Munsterscken vrede !). — Het is daarom in het belang der waarheid noodig, op de zeer verschillende verhou- ding tot Frankrijk sedert de aanvaarding van het Ministerie door OLDENBARNEVELT tot zijne gewelddadige ontzetting, naauw- keurig te letten. — In de eerste jaren, loopende tot 1598, genoot HENDRIK, Koning van Navarre, daarna tot den troon van den H. Lopzwısk verheven, ruimschoots de weldaden van het kleine Holland; in het tweede tijdvak, tot den moord van den ridderlijken Vorst in 1610, werden de getrouwe dien- sten van den tegen Spanje verbonden Vrijstaat, rijkelijk ver- golden; in het derde, onder het Regentschap van MARIA DE MEDicI en in het begin.der weifelende Regering van LoDEwIK xım, was het dienstbetoon tusschen Nederland en Frankrijk we- derkeerig en het vertrouwen op de welwillendheid van het Pa- rijsche Kabinet niet onbepaald. — Onze eigen Staatslieden en Geschiedschrijvers hetzij door @allomante 2) en vooringeno- 1) Tractaat van ’sHage, 1 Maart 1644; Aanhef: »Le Roy T. C. (LODE- wisK Xıv) par l’advis de la Reyne Regente sa Möre, voulant continuer aux Estats des Provinces — Unies la mesme affection et bienvueillance, que les defuncts Rois, nener le Grand, et Louys xııı de glorieuse memoire, leur ont temoignee — et encore plus — & l’occasion du Traitte qui se doit faire & Munster” enz. Preuve XVI (fol. 112) van wıcqueronr’s Histoire d. Prov. Unies. 3) Tractaat te ’s Hage den 15 April 1634 met Charnace gesloten. Aan- hef; »Les Estats-Generaux des Provinces-Unies des Pais-bas, reconnoissans avec toute sorte de respect et gratitude , les bienfaits, faveurs et assistances, qui de temps en temps leur ont est& departies de la France, et partant de- sirans de se procurer, par tous moyens possibles, la continuation et augmen- tation de la bonne amitie et alliance, dont il a plü au Roy tres-Chrestien les honorer, et contribuer en la presente constitution des affaires, tout ce qui pourra servir @ la grandeur de la France, au bien public de la Chres- tiente, et & l’affermissement et seurete de leur Estat,’”’ enz. bi) wicQUErORT, Preuve XIII, fol. 92 der Histoire d. Provinces-Unies. — Ibid. fol. 99. In- structie van 30 Mei 1634 voor de Gezanten PAUW en DE KNUYT: aquil n’y 265 menheid tegen Engeland verleid, of uit al te bedeesde bere- kening het verleden verbloemende, hebben door verduistering van het werkelijk gebeurde in het dertigjarig tijdperk van 1586—1618, insgelijks de dwaling aangekweekt. Het behoort dan wel herdacht te worden, dat Koning HEN- _ DrIK tot den vrede in 1598 met Spanje te Vervins gesloten, de duurste verpligting aan Nederland had, in "t bijzonder aan het vermogende Holland en bovenal aan den beslissenden in- vloed van den Advocaat; dat hij de Staten-Generaal, onver- minderd de regelmatige en dringende aanzoeken van zijn ge- wonen Ambassadeur, pAuL cHoArT, Heer van Buzanval, keer op keer met buitengewone Gezantschappen en beden om hulp in geld, krijgslieden en oorlogschepen lastig gevallen heb- bende, ten dage der intrede te Parijs 1), de heugelijke tijding der verovering van de hardnekkig verdedigde hoofdstad eigen- handig aan zijne opregte en ijverige Bondgenooten, wien hij zooveel verschuldigd was, in het volle gevoel zijner erkente- lijikheid mededeelde, — hun die hij ook naderhand zijne beste Vrienden noemde 2) en tot de Triple Alliantie met ELIZABETH ten jare 1596 overreedde. — Hun, wien het versch in het geheugen lag, hoe onwaardigliik men in 1585 door vaLoIS was bejegend, hun den vrijgevochten Republikeinen , avoit point de raisons ny de considerations au monde, qui les püssent faire devenir assez ingrats, pour jamais oublier tant de bienfaits.” 3) 22 Maart 1594. »Tres chers et bons Amis, Les bonnes nouvelles, que nous vous donnions par nos precedentes de la reduction de nos villes d’Or- leans et Bourges, sous nostre obeissance avec autres places — ensemble de celle de FPontoise, serout par la presente augmentees d’une encore meilleure, et plus importante qui est la reduction de nostre Ville de Paris, en laquelle nous sommes entrez ce malin avec la grace de Dieu” enz. (Register, 15 April 1594), 2) 13 Januarij 1596 (Register 26 Januarij): »Vous y aures la meilleure part comme mes meilleurs Amis, avec lesquels je suis resolu me joindre et unir & l’advenir plus estroictement que jamais pour nostre commune et mu- tuelle conservation.” 266 moest het bij den aanblik van den Hertog van ‚Bouilloz, met een’ stoet van meer dan zestig Edellieden 1) naar ’s Gravenkage afgevaardigd, zonderling te moede zijn. Het besef van het inmiddels zoo aanmerkelijk gestegen aan- zıen van den elf jaren vroeger op den rand des afgronds wan- kelenden Staat, straalt helder door in het hooghartig Besluit op het berigt dier aangekondigde Ambassade 2) genomen. — »]s goedgevonden,’” dus luidt het Zegöster, » dat den Hertog van Bouillon van wege Syne Koninglijke Majesteit den Koning van Vrankrijk gesonden aan Hare Majesteit de Koninginne van Engeland, en voorts aan de Heeren Staten-Generaal, verwagt sal worden alhier in den Hage om S. Mat meeninge te ver- staan 3).”” — Vier dagen daarna overwogen Hollands Staten, doordrongen van het gewigt der zaak, »met wat ordre ’sLands eere en dienste daarin best waargenomen en bewaard sal mo- gen worden %).” En nogmaals, bij de komst zelve van den Hertog, begrepen zij met de daad te moeten toonen, hoe 200- als zij het uitdrukken, »de voorsz. sake ons ten hoogsten aangenaam is en ter herten gast, als strekkende tot groo- ter eere en dienst derselver Landen 5).” — Het was een trotsch en zielverheffend schouwspel, de naauwlijks aan de bloedigste onderdrukking ontworstelde Nederlanders, op de luisterrijkste wijze €) voor het: oog van gansch Europa, tot 1) Register 28 Sept. 1596. — (13 Sept.). 2) IIENDRIK ıv had aan OLDENBARNEVELT den 27 April 1596 uit Abbeville geschreven : »Mr. DE BERNEVELLE: Estant survenue la perte de Cales (Calais) contre mon esperance et me voyant menace d’une suite d’autres inconveniens — j’ay trouv6 necessaire d’anvoyer an Angleterre mon Cousin le Duc de Bouillon” enz. 3) 9 Sept. 1596. MENDRIK aan den Advocaat, t. a. p. »afin di fere (faire) pour cet efet une Ligaoe ofancive et defancive, et quant et luy le Sr. pe CALVART” enz. 4) 13 Sept. 1596. 5) 28 Sept. 1596. 6) Tot naderen aandrang bezigde Koning HENDRIK den invloed van der Staten Agent in Frankrijk, LIEVEN CALVART: »m’assurant, schreef hij, que M’"* les Estas aprouveront ma volonte an cet androit.” 267 deze Westersche Alliantie tegen hunnen afgezworen Heer, den Duwel van het Zuiden,, door twee Monarchen te zien uit- noodigen !); deze openlijke onderscheiding moest puıLıps u voor altijid aan de kans van het eens verloren gezag doen wanhopen. — Een zoo schitterend eerbewijs mogt dan ook niet met karigheid worden beantwoord. — Een post van tien duizend gulden werd voor de enkele herberging van den Her- tog en zijn gevolg uitgetrokken 2), en de diplomatische ge- schenken bij gelegenheid der sluiting van het Tractaat 3), waren strookende met den verworven rang, met de toetreding der Republiek, schier als standgenoot, tot een Verbond van Koningen. — »De Gecommitteerde Raden van de Staten, leest men in het Aegister van 5 November 1596, verstaan heb- bende st het rapport van den Advocaat van het Land, dat Syne Mat den Koning van Vrankryk aan den Grave van DROB- BISET, die hem den eed afgenomen heeft, van wege Hare Mat de Koninginne van Engeland, geschonken hadde een diamant, waardig 3000 kroonen, en de twee herauten elk een gouden ketting van 1000 kroonen; hebben #04 conservatie van de eere deser Landen verklaard en geaccordeerd, dat boven de 1) Teregt onderscheidt kruit, Zist. Feder. Belgii Federat, p. 160, deze. toetreding der Republiek, op den voet van gelijkheid, dit: »Fedus aequale” van de nederige overeenkomsten met ANJOU, »quae magis erant clientelae et subjectionis, quam aequalia pacta.” | 2) Register van 1596, fol. 637. — En 15, 16 November 1596. »Zyn vermaant die van den Brielle, den Hertog van BOUILLON met syne suite te ontfangeu, te doen accommoderen en tracteren tot laste van den Lande, ter tyd toe deselve met de eerste bequame wind sal mogen vertrekken.’” 3) xıuıt, Index Chronol., n°. 214 (31 October 1596). Verg. DE FLASSAN, Hist de la Diplomatie frarg. II, 165 suiv. — Z. nog RYMER, Foedera, T. VII, P. I, p. 181: »L’endenture d’Accord, faicte entre les Seigneurs HENRY DE LA TOUR Duc DE BOUILLON, Viconte de TURENNE — assiste Ju Seigneur DE BUZANYAL — ei GEOXGES GILPIN, Conseiller introduit de la part de la Seren. Royne d’Angleterre au Conseil d’Estat des d. Provinces-Unics d’une part, et les Estatz Generaux desd. Provinces-Unies du Pais-Bas — d’aultre part — par ordonnance desd. E. A. DE ROO, Disp. continens historiam paciorum mercatus commercü et navigationis Patriae nostrae cum Gallid, ab initüs Reipubl. ad ejus interitum, (A. 1579—1806) L. B. 1842. Ar—— nn u 8 m 269 »Den Aller-Christelyckste Konink van Vrankryk en zyne suc- cesseurs, sullen (dus heette het in Art. VII) tot de voorsz. Vereenigde Provincien, - steden en ingezetenen van dien zoo in ’t generaal alsmede in ’t particulier, continueren haar goede gratie, faveur, assistentie en recommandatie tegen alle ge- weld en ongelijk dat men hun zoude mogen aandoen, ten einde de voorsz. Provincien en de ingezetenen van dien, mo- gen varen negolieren en trafiqueren in alle de Koningryken en landen, met gelyke vryheid, immuniteiten en privilegien als de onderdanen van Zyne Majesteit.” — Art. X. »De onder- danen des Allerchr. Konings — zullen vryelyk en veyliglyk mogen frequenteren, koopen, verkoopen, mangelen, ligten en transporteren alle soorten van waren en koopmanschappen, buiten en in alle Vereenigde Provincien, steden en landen van dien, gelijk mede de inwoners en onderdanen der voorsz. Ver- eenigde Provincien, vryelyk en veyliglyk sullen mogen fre- quenteren, koopen, verkoopen, mangelen, ligten en transpor- teren uit en in alle de Provincien, landen, steden en plaatsen van Vrankryk, alle soorten van waren en koopmanschappen, sonder dat de eene of de andere sullen gehouden wesen van haar voorsz. koopmanschappen of waren te betalen andere gerechtig- heden, tollen en imposten, als de naZurele ingezetenen der Pro- vincien, steden en landen, daar de handel, traffyk of koophan- del gedreven wordt !).”” — Onder den schijn van wederkeerig- heid (reciprociteit), werd hier aan de Republiek een ongelijk winstgevende aftrek van voortbrengselen geopend, bij eene lange reeks van verdragen tusschen de beide Staten bevestigd 2), waarın men de schreden van het schrander voorgeslacht drukte. Tr 1) wuzac, Hollands Rıjkdom, III, 346 volg. 2) In 1608, 1609, 1624, 1630, 1635, 1636, 1643, 1644, 1647. — Zie in het Aegister van Holland 11 December 1648, klagten over de on- langs gepleegde inbreuken op het Tractaat van 1596 en de opgevolgde Con- ventien, bij wicQUEFORT, Preuves du L. II. de Mist. d. Provinces-Unies, Preuve LXXX11I; fol, 317— 320. 270 Zulke gunsten had men, dank zij het dooxzigt van Hol- lands Eersten Minister verkregen, en desniettemin hield Ko- ning HENDRIK, toen hij zijine bondgenooten ELIZABETA en de Vereenigde Nederlanden in den steek liet, zijne schuld je- gens laatstgemelde geenszins gekweten, allerminst jegens den Staatsman, die hem in den nijpendsten nood zoo dikwerf met doeltreffende onbekrompenheid was bijgesprongen. — En van hier het noodlottig geschenk , OLDENBARNEVELT tege- lijk met de onafgebroken en bedekte ondersteuning van den Staat, in 1598 te Nantes toegezegd en in 1619 strafbaar verklaard, zonder de millioenen Fransche penningen \), door de Republiek genoten, in billijke rekening te laten gel- den. — Ter nadere kenschetsing der verhouding zoowel tus- schen Frankrijk en Nederland, als tusschen HENDRIK Iv en den Advocaat in de jaren 1598 tot 14609, is het noodig de toe- dragt der zaak uit het regtsgeding toe te lichten. — OLDEN- BARNEVELT namelijk had zich in zijne Aemonstrantie beroemd, in het buitengewoon Gezantschap door hem en den Admiraal JUSTINUS VAN NAssau bij den Koning ter afwending van den vrede bekleed, de belofte verkregen te hebben » van Syne Majesteyt, van in vier jaren aan de Heeren Staten te betalen twee millioenen en negen hondert duysent guldens ?); en voorts verseeckeringe van S. Mat oprechte affectie tot be- houdenis van den welstand deser Landen 3);” terwijl hij bo- — 1) »Ex ingenti copia Federum seu Paclorum subsidiariorum zegt ELUIT, Hist. Feder., p. 161, ex quibus Rex Gall. plures per annos Belgas ingenti- bus pecuniarum summis adjuvit” — Z. wijders SLINGELANDT, Staatk. Geschr. III, 188. 2) Verhooren, bl. 130, »1300 duysent eroonen ofte 3 milioenen 900 duysent franken.” 8) Remonstrantie, bl. 224, 225. — De Staet van de penninghen, die sedert A. 1598 to? 1609 incl. uyt Vranckryck syn gekomen, eigenhandig door OLDEN- BARNEVELT’S Correspondent, den koopman te Rotterdam, HANS VAN DER VEEC- KEN opgemaakt, en door mij uit het Archief van AERSSEN, in 1851 medegedeeld, (Aanteaken. varı het verhandelde in de Sectie-Verg. vun het Prov. Utrechtsch Genootsch. bl. 51 —53) heeft te beginnen met 1599, een totaal van 12,150,000. 271 vendien daarbij ophaalde, hoe menprık van 4603 af, nog uit anderen hoofde en tot gedeeltelijike kwijting van zijne schuld in Engeland, — op welk punt wij hierna moeten terug- komen — aan de Republiek de aanmerkelijke som van tien mil- lioenen, driehonderd en vijftig duizend ponden had verstrekt, Met minachtend stilzwijgen over die uitnemende diensten, aan het Vaderland bewezen, vroeg men den gevangen Minis- ter alleen naar het, persoonlijk feit: »Of hij in zijne voyagie tot Nantes, daar hy met den Coninck van Yrankrijk han- delde, nyet voor hem alleen boven de ordinaris vereeringen, die aan den voorsz. Heer van wassau en hem opentlijk zijn gedaan, genoten heeft van den voorsz. Coninck 30,000 croo- nen ?”” — Waarop het antwoord luidt:: » Seyt niet ter werelt meer in die Ambassade genoten te hebben, als ’t gene publicquelijk aan heın en den Heere nassAu is vereert geweest; maar dat de Coninck tot Nantes !) hem beloofde, dat de zaken van zijn Rijk ge- redresseert wesende, hy zijne diensten veel jaren te voren en ook in de voorsz. Legatie gedaan in ’t doen van de voorsz. onderrechtinge, deselve jegens hem en zıjne kinderen beloofde coninklyk te gedenken.” —- OLDENBARNEVELT beleed verder 2), dat zijn jongste zoon, wiıLLeMm, de Heer van STOUTENBURG, dien ten gevolge in 1608 tot gewoon Edelman of Kamerheer in dienst des Konings op eene jaarwedde van drie duizend gul- den was aangesteld, en dat hij Advocaat zelf uit handen van den President seannın een geschenk in geld had ontvangen, welks bedrag hij niet met juistheid kon begrooten, en waar- van HENDRIK IV het geheim wilde bewaard hebben 3). — 1) Verhooren, bl. 129. 2) Verhooren, 26 November 1618, bl. 133 volg. 3) »En dat de President hem die spreeckt serieuselijik vermaande bij ordre van den Conink, dat ’tzelve secreet mogte gehouden worden.” — Brief van JEANNIN aan VAN DER VEECKEN (uit Fontainebleau 23 October 1611): »As- seurez Monsieur DE BARNEVELT que jay eu soin de faire mettire son fils sur Vestat et qu’envoyant sa quitauce icy, je feray payer sa pension a celuy 272 Waarom het te bemantelen? onbaatzuchtigheid was niet de deugd van den hooggeplaatsten Minister, die zich boven allen schijn van verdenking, door naauwgezette kieschheid had be- hooren te verheffen. Diep is die zwakke zijde in het overi- gens zoo fier karakter te betreuren, al valt ook de zweem van misdrüjf weg en al ontkent men niet, dat andere Staats- lieden van dien tijd meer dan hij aan het euvel mank gin- gen !). — Doch, na zoo hard als iemand dit gebrek te heb- ben gelaakt, zonder ons met uitvlugten te behelpen, eischt de billijkheid dat wij den grond van die koninklijke, maar niet overdreven milddadigheid door de ontvouwing van OLDEN- BARNEVELT'S aanspraak op die vergelding, in bijzonderheden aanwijzen; — en dat wij voorts doen zien, hoe weinig HEN- DRIK verdacht kan worden gehouden, de diensten van den Advocaat ten nadeele van Nederland te hebben willen koopen. Vraagt men bewijs van hetgeen Holland, dat is OLDENBAR- NEVELT, voor den Koning van Frankrijk in diens hulpbehoe- vende omstandigheden, had gedaan, » herinner U, schreef de Gezant BuzanvaL in November 1599 aan den Minister van Bui- tenlandsche Zaken 2), de gelden, welke de Heeren Staten ons met of zonder schuldbekentenis van Z. M., hebben voorge- schoten; nu en dan alleen te goeder trouw of in het uitzigt qui en sera le porteur et luy rendray tousiours service et a tout ce qui luy apartient de tres bonne volonte.” (Archief van aERssEn en Aanteeken. der Sectie-Verg. t. a. p.). Verg. wegens het verblijf van STOUTRNBURG, vroeger Heer van Cralingerpolder genoemd, aan het Hof van HENDRIK IV, DE JONGE, Nederland en Venetie, bl. 469, 472, 481. 1) H. DE GROOT, Verantwoordingh v. de weiielijcke Regiering van Hollant, bl. 231. »Maar,” zegt hij, »in onse Republijck waren noch gheen wetten, die sulcks verboden. "tIs oock kennelijck dat anderen meer van sulcks heb- ben ghenooten als hij.” (XXste Capittel). Dit sloeg b. v. op F. V. AERSSEN. 2. Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 173. 2) DE viLLEROY. Verg. de Lelires et Negociat. de M. DE BUZANVAL, p. 319 suiv. en de Eelaircissements historiques, p. 441 suiv. — Zie ouk het Consent der Staten van Utrecht, van 20 Maart 1593 en de verklaring van den Franschen Gezant in dezelfde Zeitres van BUZANvAL, P. 366-—368. 