title: Spreekwoordenboek der nederlandsche taal, of verzameling van nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd. 2
creator: Harrebomée, P. J
text: Beter dan de kat aan den hals, dan is het voorzichtig bewaard. (Zie HALS.) Gaat er niet wel toe, daar de muis in de etensbaster dood blijft. (Zie ETEN.) Aan, alsof de muizen het eraf gevreten hebben. Eene arme muis, die maar zin heeft (of: speelt). (Zie HOL.) Eene meelmuis. (Zie MEEL.) Het gemakkelijker, een troep muizen naar Jeruzalem te drijven, dan twee vrouwen te bewaakt. (Zie JERUZALEM.) Kat een muis. (Zie KAT.) Vaal als een muis, komt aan er naar. Wijze is uit den berg gekropen. (Zie BERG.) Daar is gebleven met man en vrouw. (Zie MAN.) Muiskatten, die in de asch kruipen. (Zie ASCH.) De muis belet zich als een muis in een andermans zaken. (Zie KRUKEN.) De een heeft een muizenmaaltijd. (Zie MAALTIJD.) Kapt als een muis naar het spek. Hoorde een muisje horen piepen. (Zie PIEPEN.) Keek menige malle muis doen piepen, die aan het bevendelijk in het koorn zat en knabbelde. (Zie KOREN.) Hield de muis bij den staart. (Zie STAAR.) De muizenvreugd. Er gaat daar alles zonder opmerkzaamheid, en de muizen varen er wel bij. Geslepen als de kat, die met de muis speelt. (Zie KAT.) Stil als een muis. (Zie de Bijlage.) Er zit iets op hem als de kat op de muis. (Zie KAT.) Macht van een vlieg (of: mug). Ook wel: muis ter olifant. (Zie muis.) Pept als een muisje op de sneeuw. 5 Reikt muizen. 6 De muis: hij eet gaarne in eens andere- Massa trozuur. (Zie MAN.) Saat ervoor, en kijkt als een koe voor een Mirakel. (Zie HOOL.) De verbintenis de kat, die een muis laat ontsnappen, Tot insect te vangen. (Zie INSEKT.) Veel door de vingers, zei de kat; toen zag Zie de tralies een muis in de val zitten. Een kat van handschoenen voorzien, zodat vangt ze De muizen of ratten. (Zie HANDSCHOEN.) De muizen hebben grote oren. 7 De moet geen kat, die gemuiskundig is, met den Omdat ze niet muiskundig. (Zie KAT.) Het wordt wel, in welk gezelschap men is, als Een en muizen Kautschaal spreken. (Zie SETELSCHAP.) De derde bijt de muis een kabel in stukken. (Zie KABEL.) Twee hanen in een huis, De kat met de muis, Een oude man en een jonge vrouw Geven eeuwig gekrijnt. (Zie GEKRIJNT.) Voor het graan, dat een muis opknaagt, kan men een kat onderhouden. (Zie GRAAN.) Waarheid kruipt in geen muisengatje. (Zie GATEN.) Wanneer de kat weg is, dan dansen de muizen op de tafel. (Zie KAT.) Wij scheiden nog zo niet, zei de kat aan de muis. (Zie KAT.) Zelden een schuur met koren zonder muizen. (Zie KOREN.) Zij houden huis Als de kat met de muis. (Zie HUIS.) Zij sterven weg als veldmuizen. MUUR. Hij blijft (zit, of: houdt zich) in de muis. Hij kruipt uit de muis. MUTTER. Die te Gent is geboren, te Utrecht ligt ter school, en te Luik leert zijn Walsch, Is een muitmaker door zijn hals; En komt gij dan nog wat tekort, Zoo moogt gij aanspreken die van Dord. (Zie DORDRECHT.) MUURS. Als men muizenessen in het hoofd heeft, moet men een stuk spek in den aars steken. (Zie AARS.) Hij heeft het hoofd vol muizenessen. (Zie HOOFD.) MUNDS, Mundus vult decipi, zei de kwakzalver op het theater, En hij verkocht den lui krotensop voor oogwater. (Zie KROTTEN.) MUNT. Geld! dat slaan ze in de munt met hamers. (Zie GELD.) Hij is als de munt, zoo lang er goud voorhanden is. (Zie GOUW.) Zij is eene kroon waardig, maar die uit de munt komt. (Zie KROON.) Aan de wapens kent men de munte, Boeren-geld is zoo goed als heeren-munt. (Zie BOER.) Daar munt klinkt, leent men gehoor, en handen, en voeten. (Zie GEHOOR.) Dat is er de munt van. De beste kredietbrieven zijn klinkende munt. (Zie BRIEF.) 10 (Folie II. 334.) de Jager Bijdr. bl. 110. Blokderman bl. 108, 11 v. Moerbeek bl. 268. MUNT. Deugd is de beste munt. (Zie DEUGD.) Die gaarne dobbelt, in de herberg gaat, en met schoone vrouwen verkeert, kruis noch munt zal hem blijven. (Zie HERBERG.) Die munt koop, krijgt kruis erbij. (Zie KRUIS.) Gij hebt bemachtigd kruis noch munt laten houden. (Zie KRUIS.) Het is alles geen echte munt, wat hij er wel voor uitgeeft. Het is een volkje van de lichte munt. 1 Het is hagemunt. 2 Hagemunt is valsche, niet geldige munt. “Dat voorheen in onze taal,” zegt DEJAGER, in zijn Archief voor Nederl. Taalk., dl. 189, “de bijvoeging haag zeer gewoon was bij zaken, die buiten af of in het verborgen gebeurden, en bij personen, die ze daar verrichtten, is bekend;” wat hij staaft door verschillende voorbeelden. 3 Het zijn al geen echte muntstukken, hoe schel hun klank ook is. (Zie KLANK.) Hij betaalt hem met dezelfde (af: gelijke) munt. 4 Hij betaalt met klinkende munt. Hij bandelt in valsche munten, 5 Hij heeft kruis noch munt. (Zie KRUIS.) Aij kent geen kruis of munt. (Zie KRUIS.) Hij neemt alles voor goede munt aan. 6 Hij wordt met gereede munt heen gezonden. Iemand met muntolie wrijven. In zijn handen wordt alles valsche munt. (Zie HAND.) Klinkende munt spreekt overal verstaanbare taal, Men stopt hem valsche munt voor echte in de hand. (Zie HAND.) Men vindt overal valsche munt. Oude kennis en oude munt. (Zie KENNIS.) Voor klinkende munt heeft iedereen open oren. Waarheid is geen gangbare munt. Wat sla je voor munt? MUNTER. Hij ziet er uit als een valsche munter. Musch. S Als de hemel valt, zijn alle musschen dood. (Zie HEMEL.) Als de mus zijn nestelen wil, zo zoekt hij vele hoven. Als de zwaluwen wegvliegen, blijven ons de mussen. Beter een luis (muis, of: mus) in den pot dan ganz geen vlees. (Zie Luis.) Beter een mus in de band dan een kraan op het dak. (Zie Dak.) Dat is een mussenverschrikker. Die het langst leeft, heeft al de mussen. Die nachtegaal zingt wel, zei dronken geuzen, en hij hoorde een mus tjilpen. (Zie Geuzen.) Eene koe kan meer in een dag, dan een mus in een jaar. (Zie Dag.) Eene mus is met haar pluimen zoowel bedekt als een zwaan. Eene mus tot een nachtegaal verheffen. Eene zwaan heeft zoowel bare pluimen nodig, als 1. Olev. 94, de Brune bl. 469. Molier bl. 44. Geburtz bl. 63. de Brune bl. 466. Sartorius tert. II. 84. 2. Cats bl. 453. Tulnman I. bl. 93, 109, 206, 389, 297, 868, 11. bl. 143. Everts bl. 317. 3. van Waesberg Geld bl. 160. 6. Bijl g. bl. 110. Sermoen bl. 86. 6. Prov. serlose bl. 2. 8. Zegerus bl. 58. 18 Scope. Gruterus I. bl. 108. Cats bl. 437. de Brune bl. 2381, 405. Sel, Prov. bl. 79. van Alkemade bl. 118. Tulnman II. bl, 43, Wis- Keid bl. 142. van de Hulst bl. 11. Molier bl. 208, 19% is een dappere man: hij durft de moedigste wel dood schieten, als hij ze maar raakt. Hij gaat naar de hemel. (Zie HEMEL) Hij is als een musje in de kan. (Zie KAN.) Hij is 200 belust als een grote mus op het zand. Hij is zoo zot als een mus. (Zie MUS.) Hij verblijdt zich met een dode mees (of: mus). (Zie MEES.) Hij zal de muschevel melken. Hij zal het doen, als de laatste musch wegvliegt. Hij is het jongere broertje van de BOER-MUS. MENS-MUSCHEN. Men schiet alle dagen zulke ringmuschjes niemand. (Zie NI.) Twee muschelen aan een koornaren verdragen dat ander niet. (Zie AAR.) Uilen bij uilen, zei stikkende Fransje, en hij zag een musch bij een kanarievogel. (Zie FRANS.) Wie muschelen vreest, zaait geen koren. (KOREN.) Zij is een huismus (huisduif, of: huismusch). (DUIF.) Zijn kruid op de musschen verschiet. (Zie Ruf) MUSKAAT. Dat riekt naar muskus, als de duivel naar notenmuskaat. (Zie DUIVEL.) Het geluk beaart nijd en haat: Eet je vlooiën sch. geen muskaat. (Zie GELUK.) Hij is zoo vol beleefdheid, als een koe vol mus. (Zie BELEEFDHED.) Ze rieken naar duimkruid, als een koe naar mikaat. (Zie DUIM.) Muskus, Dat riekt naar muskus, als de duivel naar notenmuskaat. (Zie DUIVEL.) Die bij nacht in geelgieters stoffen werken, kunnen naar geen muskus rieken. (Zie GEELGIETERS) Het riekt naar muskus, zei Anna, en haar kin had haar bek.... (Zie ANNA.) Hij meent, dat zijn stront muskus is. (Zie BOK.) Murs. Alles heeft zija inzicht, zei de boer, en bij keek: zija muts. (Zie BOER.) Als de hemel valt, krijgt men een blauwe slagmuts op. (Zie HEMEL.) Beter een slechte muts op, dan blootshoofd slapen. (Zie HOOFD.) Daar is geen gooiing met de muts naar. (Zie GOOI.) Daar mag hij zijn muts wel bij neerleggen. (Zie LEGGEN.) Daar staat hem de muts niet naar. (Zie STAAN.) Dat spreekt als een petje (of: een politiemuts).. De kap maakt geen monnik, En de muts het kanoniek. (Zie KANONIEK.) Kants is hem te dik bij voelt het niet. Mis staat bem niet goed. Netz staat hem op zij. Bebben altijd de muts in de hand, Voor oorlog te nemen. (Zie HAND.) Mijn wil wesen, moet pijn lijden, zei de meid, en Apeelde haremuts aan de oren vast. (Zie MEID.) Bad of een takkenbos (ook wel: of je muts). Wide open zult bem toch de muts. Een goede muts op iemand hebben, Twee mutsen is 200 zwarte als de piet. Tee een muts vol wind. Het is zo eigen als de muts met bellen aan Zeser, (Zie BEL.) Om de gereedheid gedaan, zei malle Kees, Hij pakt in zijn muts. (Zie GEREEDHEID.) Zo vast als een muts met zeven keelbanden. (Zie BAND.) Witte veel, twee mutsen of blootshoofd. (Zie BLOOT.) Scheur bem onder de muts. Z'n al piep, dat onderzoekers die rode mutsen dragen: "Boer, en hij zag een' kuiper staan, Denkt, dat zijn achterste een kardinaals-muts (Zie KARDINAAL.) Zag de muts op drie haartjes. (Zie HAAR.) Peet een muts, om eennen rok weer te krijgen. (Zie PEET.) Terug met de muts naar. Dea geen muts op. (Zie KEF.) Keeft de blauwe slaapmuts op. Keeft de mutsen. Eg stroom in den aars (of: de muts). (Zie AARS.) Breedt er een liggend mutsje over op. Kreeg wat op zijn muts gekregen. (Zie KRIJG.) Zit wel (of: Hij is kwaad) gemutst. (Zie GEK.) Moet gek niet, als hij er uitzicht (of: als hem Het staat wel). (Zie GEK.) Het kwaal niet, als hem zijn muts wel staat. Bij KWAALD.) Bij mak als een schaap; je kunt hem wel Bij je slaapmuts vangen. ing daar zijne ınuts wel naar werpen. 11 im ziine muts. 12 seit ermede als Jan Potage met zijne muts, Mt JAN POTAGE.) weiche Fe in de muts. (Zie KNOL.) g muts gegrepen. 13 vordt op elke witte us seien. *ttinemutsophalfelf(af:halfzeven).(ZieELr.) jwekt wind, om mutsen te droogen. 14 Wa er niet gaarne het mutsje bij neerleggen. ad de muts verzetten. 15 gun hem die haneveär op zijne muts. (Zie HAAN.) 7 = en hij bad zijn mutsje wedrom. (Zie Li. LAL.@,308, 308. Aug. 19. v. Mosr- M.208. Manris bi. 123. iD. 11 Tuinman ]. bI. 290, 33 Tainman ]. bl. 92. 14 Se. Prov. bl. 147. 14 Mots bl. @. 15 Tulnman I. U. &. 16 4 Oct. 53. 9 Tainman I. bi. 838, W.168, Talamaen I. 3.300. Maart 111 10 v. d. Hulst bI.14. Anton bi. 44-51. Mulder bl. MUUR. Met de muts naar de kwaal werpen. (ZieKwAAL.) Naar de Bommelsche mutsenmarkt. (Zie BOMMEL.) Nood breekt wet, zei Niesje; daarom moet ik mjjn’ man eene kornetmuts opzetten. (Zie KORNET.) Rasch ter muts, traag ter beurs, (Zie BEURS.) Steek hem op je muts. Verschik uwe muts niet onder een’ pruimenboom. (Zie BOOM.) Waar hoeden zijn, betalen geenemutsen. (Zie HOED. Waar hoeden zijn, gelden geene mutsen. (ZieHOED. Wat nieuws verblijdt, zei de zot, en hij draaide zijne muts. 36 Zet uwe muts vast: het zal er waaijen. 17 Zeven hoeden en acht mutsen. (Zie HOED.) Zij krijgt er de muts op. Zij is verliefd.] Zij scheuren nu en dan een’ Franschman de muts af; maar zoo nabij kunnen wij die buitenlanders niet onder de schaar krijgen. (Zie BUITENLAN- en) Zij wil het muteje boven op zijn. 18 Bij mutsen vol deelen. 19 [Dat is: rum vitbetalen, met de maat en niet bij den tel.) | MUTSAARD. Het ligt naar den mustaard. (Zie de Bijlage.) Men heeft langen tijd in dit spreekwoord van mosterd gesproken, en doet dat nog wel; ofschoon TUINMAN reeds van mostaard sprak, en den mosterd onaangeroerd liet. Het ligt naar den mustaard, is: naar den brandstapel of den hoop takkenbossen, het hout, waarmede men de ketters deed verbranden. Het wil dus zeggen: het moet de vuurproef doorstaan. Wanneer men in de dagen, toen men jacht op de ketters maakte, zich een zegening bet ontvallen, welke met de opinie der algemene kerk stred, werd men voor de inquisitie gesleept, om zijn onvoorzichtigheid of onverschrokkenheid met den brandstapel te boeten. Tot zulk een duur prijs hebben onze voorvaderen de vrijheid van geweten gekocht; en daarom past men het spreekwoord mede op voorwerpen toe, die duur in prijs zijn.) Hij weet wel, waar Abraham den mustaard haalt. (Zie ABRAHAM.) UUR. Burger en boer scheiden niets dan die muur. (Zie BOER.) Daar heb ik niet mee te doen, zei de man binnen de muur tegen den man buiten de muur, toen er een dolle stier aan kwam zetten. (Zie MAN.) Dat is het regte non plus ultra, zei dronken Gijsje, en hij liep met zijn hoofd tegen de muur. (Zie GIJSJE.) De muren hebben oren. Die eene goede lans heeft, beproef ze tegen de muur. (Zie LANS.) "MUUR. Die kan spreken, Kan muren breken. Eene vrouw moet ter harer bewaking hebben een' man of een' muur. (Zie BEWAKING.) Een gescheurde muur is haast afgebroken. Een witte muur is der zotten papier. Hard tegen hard, zei de drommel, en bij liep met zijn' kop tegen den muur. (Zie DROMMEL.) Het komt van den kerkmuur. (Zie KERK.) Het zijn wachters op Sions muren. Hij klopt tegen den muur (of: wand). Hij loopt met zijn hoofd tegen den muur (of: stijl). (Zie HOOFD.) Hij loopt van het kastje tot den muur. (Zie KAST.) Hij staat zoo vast als een muur. Hij weet niet, aan welke muur te leunen. Hij wil uit één pot twee muren witten. Hij zou nog lachen, al zag hij een' stront tegen den muur oploopen. Honger eet door steenen muren. (Zie HONGER.) Hooge muren hebben veel uit te staan. Kip, zei Bouwens, en hij klom over een' muur. (Zie BOUWENS.) Men kan met zijn hoofd niet door den muur lopen. (Zie HOOFD.) Men moet den duivel niet aan den muur schilderen: hij komt buiten dat wel. (Zie DUIVEL.) Men zou er den muur van oplopen. Steenen muren worden door de kogels verbrijzeld, maar aarden wallen worden daardoor versterkt. (Zie AARDE.) Stond die foto in een' muur gemetseld, de honden zouden er zich op donderbassen. (Zie HOND.) Tegen eenen zwakken muur zal men niet leunen. Twee muren met een' kweepeel witten. (Zie KWEELPEEL.) Wat baten sterke en hooge muren? Al wat hier is, dat kan niet duren. Wie op hulp van anderen zich verlaat, die rust tegen een' zwakken muur zonder grondvest. (Zie GRONDVEST.) Wilt ge me niet gelooven, loop met de hersens tegen den muur, dan zult ge 't voelen. (Zie HERSEN.) Zijne onschuld beschutte hem gelijk een stalen muur (of: gelijk een ijzeren wand en bolwerk). (Zie BOLWERK.) De nacht is voor de muzen. MUZIEK. Dat is kattemuziek. (Zie KAT.) Dat is keurige muziek, zei Govert, en hij hoorde zijn jongen op een aardeweDE NATUUR doorzichtig spelen. (Zie AARD.) Dat is zonder muziek. Iemand zei: dat loopt eenvoudig af; alles in ’t gewone doen, niets meer; zonder ophef of iets, dat tot vermaakking strekt.) De toon maakt de muziek. Gij hebt den dans begonnen, en kunt de muziek betalen. (Zie DANS.) 1 Gruterus I. bl. 168. Meijer bl. 74. 2 Motz bl. 127. Erste bl. 230. 3 Tuinman II. bl. 133. 4 Sartorius pr. I. 71. 5 v. Eijk bl. 24. 6 Campen bl. 119. de Brune bl. 911. Meijer bl. 87. 7 Ghenrits bl. 79. Tuinman I. bl. 880. Sancho-Panca bl. 80. Harrewöetse Aard bl. 188. 8 de Brune bl. 299. 9 Bogaert bl. 8. 10 Rancho-Panca bl. 44. 11 Cats bl. 531. de Brune bl. 378, 379. 12 Prov. bl. 97. 13 Motz bl. 118. 14 Sancho-Panca bl. 23. 15 12 Jan. Gruterus I, bl. 185. Cate bl. 485, 658. 16 Tuinman II. bl. 117. 17 Campen bl. 98. Meijer bl. 48, 18 Bervilius bl. 159. de Brune bl. 458. (Sartorius pr. II. 71.) Het is keurige muziek door het oor van een mand. (Zie MAND.) Hij weet zooveel van als een os van de muziek. Hoe volkomen de muziek ook is, wat meester nogtans zal de toonen goed maken? (Zie ik ERSTE Muziek door een' trechter: Hoe langer, hoe slechter. Ons leven is een muziekstuk, daar de zwarte en witte noten ondereen gemengd zijn, om een geheel akkoord te maken. (Zie AKKOORD.) Zijn bekhuis zweet als dat van een' bakker, die een muzikale trommel warme ballen blaast. (BAKHUIS.) Muzikant. Als dat niet goed voor de wandluis is, dan wel niet, wat beter is, speelde en zong de muzikant, en zijn huis stond in brand. (Zie BRAND.) Die wil stelen en niet hangen, Komt te N, en zich vangen. Het is met een' N. Wel voor, wel na. Zoo voor, zoo na. Naad. Bij een' sterke naad een hevig scheur. De naad breekt den zak. Het is een dubbele striknaad. Hij krabbelt op den naad. Hij naait zijn naadje. (Zie de Bijlage.) Iemand een' nieuwen naad knijpen. (Men zegt dit, wanneer iemand in den aam word wordt geknepen, als hij een' nieuwen jas voor de eerste maal aanheeft.) Iemand in het naadgaren komen. (Zie GAREN.) Op zoomen na: dat is de langste (of: laatste) nag. 2 NAAISTER. De naaister, die geen' knoop in den draad verliest, een' steek. (Zie DRAAD.) Wel nazien, gelijk de naaister. NAAKT. De naakte is kwaad te berooven. Het is kwaad worstelen met de naakte, of hopen met de kaalkop. Hij is zoo naakt, als hij van zijn moeders lichaam is gekomen. Hij wil de naakte ontkleden. Twee naakten kunnen elkaar niet dekken. Wat nu: gij de naakte! Daar valt niets te ontnemen. Naald. Alle baat helpt, zei de bagijn, en zij roeide met een naald. Alle baat helpt, zei de bagijn, en zij roerde pap met een naald. Winschooten bl. 160, 181. Man I. bl. 130. Everts bl. 331. Bogaert 4 Bogaert bl. 98. Prov. Sartorius. bl. 11. Gheurta bl. 14. Zeg bl. 14. Oct. Gruterus I. bl. 96, 11. DL. 1 Brune bl. 496. Mergk bl. M, Sartorius pr. V.S. Tuinman I. 3.1200, Cats bl. 531. Sel. Prov. bl.36. Tuinman 4, 30. Sartorius tert. 11. 38. Ter diep in, zei Joor, en hij stak een is in zijn vrijsters naaldenkoker. Een beet van de naald (of: met de heete naald act). Met elzen en naalden als wel doornaaid en vorken. En draad is ’t halve kleed. De maalde wel weet te roeren, Kan haar rokje zelf voeren. Raar naald, eer je naait, Anders is desteek. Sald in een voeder hooi zoeken. (Zie HOOI.) Den prik kan doodelijk zijn. Geraamd door een naald steken. Versie erdoor: een paard met een naald in het oog van een andere naald steken. Alsof er met spelden en naalden in geprikt is. - zegt dit van een pijnlijke wond.) Door het oog van een naald gekropen. 2 Dit spreekwoord is waarschijnlijk oorspronkelijk afkomstig uit Matth. xix, 24.] Het is alsof de naald in 't spek gestoken. Om de roest voor te komen, smeert men dat staal met vet in. Door de naald in 't spek te seken, wordt alzoo te kennen gegeven, dat men zijn bedrijf of ambt werd: "envangen zijn residen gaat leven. Van den schilder zegt men in Duitsland: Hij steekt het penseel in het spek." Alsof een snijder, die zijn naald verloren heeft, nette vrouwen dragen staan naald en af hij zich. (Zie GAREN.) Van de naald tot den draad. (Zie DRAAD.) Bergen geen naalden in een zak. 4 Kramers kennen wel de prijs van een naald. Die op elkander steken, hechten. Buurders kennen wel een naald. 6 En naalden steken beide. Een naald een draad. (Zie DRAAD.) Ik weet eenen draad. (Zie DRAAD.) Mooi scherp als een naald. NAAM. De leugen is ten einde, Zoo is uw goede naam herboren. (Zie RINDE.) Mensen zijn geen dieven, hoewel ze den indruk geven. (Zie DIEF.) Mannen zijn God bekwaam. (Zie MAN.) Iedereen voert slechte namen. (Zie LIEDEN.) Een polder van namen. Een hoos heeft van hoger oplosbare te gebruiken, De valsche speler, vindt moeite om klanten te krijgen. (Zie HOOGLOOPER.) De naald in 't spek. 8 Braakpoort 19. September. Ko- 6 Gedachten bl. 756. 01 v. Day DL 189. v. Rijk bl. 10. Campen bl. 196. Meijer bl. 61. Brophonia bl. 523. Harrewöërd Kind bl. 381. De denk naam van vroeg opstaan heeft, mag wel lang slapen (of: te bed liggen, ook wel: slaapt zelden te lang). (Zie BED.) De deugd zaait, plukt goeden naam. (Zie DEUGD.) De door de deugd ondersteunt, diens naam vergaat niet, (Zie DEUGD.) Die baren goeden naam niet acht, acht ook de deugd niet. (Zie DEUGD.) Die in een kwaad gerucht komt (of: Die eenen kwaden naam heeft), is half gehangen. (Zie GERUCHT.) Een goede naam is beter dan een zilveren kraam. (Zie KRAAM.) Een goede naam is beter dan geld. (Zie GELD.) Een goede naam is beter dan goede olie. (Zie Olie.) Een goede naam is goud waard. (Zie Goud.) Een koekoek roept zijn eigen naam. (Zie KOEKOEK.) Ga in den naam des kievits, dan bescherm jezelf niet. (Zie KIEVIT.) Geef eens een hond een kwaden naam, dan mag hij wel over boord springen. (Zie BOORD.) Geef mijn zoon mijn naam maar, zei Hans, ik zal mij zonder naam wel behelfen. (Zie HANS.) Geen eerlijk man schaamt zich zijne kunst of zijnen naam. (Zie KUNST.) Geene namen noemen. Gekken en kwasten schrijven hun namen op tafels en kasten. (Zie GEK.) Gods naam te nemen in den mond, Past alle plaats noch allen stand. (Zie GOD.) Goede naam boven goed. (Zie GOED.) Het is een goede zoon: hij wil zijnen vader deszelfs goeden naam niet benemen. (Zie ZOON.) Het komt er niet op aan, hoe het kind heet, als het maar een naam heeft (of: Het kind moet een naam hebben, al heette het dan ook Roeltje). (Zie KIND.) Het zijn mannen van naam. (Zie MAN.) Hij geeft eenen naam, en laat hem loopen. (Zie LOOPEN.) Hij heeft een kwaden naam. (Zie KWAD.) Hij heeft zijn goeden naam verbeurd. Hij kan niet eens zijn naam zetten. Hij noemt alle Engelsen bij naam. (Zie ENGLISHMAN.) Hij noemt alles (dingen, of het kind) bij de juiste naam. (Zie DING.) Hij zou zijn eigen naam vergeten. (Zie HOER.) Ik heb dat zoo vast als mijn naam. (Zie GOD.) In Gods naam: dunkt het u goed, zoo ben ik ook tevreden. (Zie GOD.) Kwade namen moet men overslaan. Kwade namen stichten niet, zei de voorlezer, en hij sloeg maar over, die bij niet lezen kon. (Zie KWAD.) Terwijl men, in het spreekwoord, het oog heeft op enig zedelijk kwaad, en wel bepaaldelijk op de lastering van zijn naaste, ziet men het meer op het rabberen van vreemde woorden. NAMEN. Lieven kinderen geeft men vele (of: lieve) namen. (Zie KIND.) Malkander geen Elizabeth te noemen: dat is een vrouwenaam. (Zie ELIZABETH.) Men geeft het kind een anderen naam. (Zie KIND.) Namen noemen is zonde. Nieuwe dingen worden met nieuwe namen benoemd. (Zie DING.) Ondeugd wil in 't gemeen den naam van deugd hebben. (Zie DEUGD.) Op den kogel, waarmee iemand getroffen wordt, staat zijn naam geschreven. (Zie KOGEL.) Op een goeden naam is 't goed zondigen. Stiefmoeder is een kwade naam; nogtans kan ze wel goed zijn. (Zie STEVEMOEDER.) In nomine Domini. Wel aan, zei Bakesje, en hij kon op den drommel zijn naam niet komen. Wij spreeken suiker-naampje: slabber op, slabber niet. Zich een naam maken. Dit spreekwoord is genomen uit Gen. xi:4. Zijn naam wordt niet genoemd dan met den ho in de hand. Door naarstigheid poogt de wijsheid. Naarstigheid gaat het al te boven. Als het den naaste geldt, worden alle tongen hard. De naaste in den graad, de oudste op de straat, mannen voor vrouwen: zullen 't leen behouden (of: Het naaste lijf, de man voor 't wijf, de oudste op de straat: komt beter leen te baat). Die zijn naasten weldoet, komt naast bij God. Een mensch heeft altijd liefde voor zijn naasten, zei Govert, en hij likte de kat de kruimelen van den baard. Hij is petehoefig de naaste. Men is zichzelf de naaste. Rigten tusschen den man en zijn naaste. Als te naauw is niet goed. Een kat, die in 't naauw zit, maakt vieze sprongen. Hij brengt hem in het naauw. Het is een Nabal. Deze spreekwijze ziet op het voorgevallen met DAVID en NABAL, dat 1 Sam. xxv: 2-38 vermeld wordt, en teekent den onverstandigen gierigaard. Naberouw doet zeer. Naberouw is vrouwen berouw. Naberouw komt te laat. Naberouw, Spaans berouw. 5 de Bront bloed 40. Tuinman LI. bl. 158. Erven bl. 233. v.d. Willigen 7. Modderman bl. 33. 6 Schaberg bl. 70. 210 Bartorius per VI. 68. 11 Tuinman I. bl. 374. 13 Magazin 3. 114 Nabij kwam er niet. 8 | 8 Tuinman 1. bl. 175, II. bl. 177. 9 Gruterus 11. bl. 158. Merga bl. 34. Napuis. Nabij kwam nooit toe. 9 > NABIJHEID. Als je jaagt nimmer op zijn eigen veld (of: nabijheid van zijn hol). (Zie a W NABOOTH. Als Izebel eene vasten uitroept, dat zij in zijnen wijngaard zorge. (Zie IZEBEL.) Het is een kind van Naboth: vroeg groot wijs. (Zie KIND.) Naacht. De Een sterft, wanneer zon tijde daarvoor komt. Al wat hij 's nachts droomen mag. Bij nacht schijnt alle koren meel. (Zie xoor) Bij nacht zijn alle katjes grauw, En alle even naauw. (Zie Kir) Dat hij 's nachts van droomt, dat heeft dag. (Zie DAG.) Dat is een brandende kaars in den nacht. (KAARS) De eerste nacht van het huwelijk is laatste van de liefde. (Zie HUWELIJK.) De landman slaapt maar drie geruste nachten. (LANDBOUWER.) De nacht heeft raad in. (Zie and) De nacht is moeder van gedachten. (Zie and) De nacht is niemands vriend. (Zie and) De nacht is om de rust gemaakt. (Zie and) De nacht is verdacht. (Zie and) De nacht is voor de muzen. (Zie MUZEN.) De nacht verzwaart. (Zie and) Den ganzen nacht gevochten, en niemand! gebleven. (Zie and) Die bij dag in huis is, valt bij nacht niet gracht. (Zie DAG.) Die bij nacht in geelgieters stoffen werken, naar geen muskus rieken. (Zie GRELG) Die 't betuigen der oogen acht, Die timmert van eenen nacht. (Zie DAG.) Die u 's daags zag, zoude u 's nachts niet (Zie DAG.) Die wil slapen zacht, Maak zijn bedje nacht. (Zie BED.) Duivelsbrood groeit in enen nacht. (Zie and) Een oud man is aan nacht ijs. (Zie 178.) Geen dag zonder nacht. (Zie DAG.) Geene zwarigheden op den nacht. Parel die bij nacht gekocht, Geen vrijster Bij de kaars hakt. (Zie KAARS.) Ziehier van den lichten slag, Tot uw werk bij nacht en bij dag. (Zie DAG.) Beschikt over nacht. (Zie GON.) Dagen van de vrijers worden gevolgd door maakbare nachten. (Zie DAG.) "Beste nacht Nies (of: Nel)! ik heb je billen gerooid. (Zie BIL.) Je bed moet zijn de sleutel van den dag en het maal van den nacht. (Zie DAG.) Het weert het mooist, zei de vrouw; ja, wel ruhgste mooiste nachtvorstjes, antwoordde de man. (Zie MAN.) Beter gezegd: nacht man, dan nacht schoor- m. (Zie MAN.) “Het is nacht met (of: Het is nacht bij hem). 1 Een nacht meer. 2 Ser nacht, zei de chemist, en hij stak zijn rook in den distilleerketel. (Zie CHEMIST.) Geen ijs van den nacht. (Zie 178.) Vroeg genoeg, om een' kwade nacht geen koekje bakken, zei de mof, Het was Sint Jan in den zomer. (Zie KOR.) Houd je mond op tot de nachtslot. (Zie MOND.) Het was niet als een eindje nachtkaars. (Zie EINDE.) Geen den ganschen nacht gebanketteerd. 3 [Dit spreekwoord is een bespotting voor de domme, die altijd van zijn vermaken grijpt. Banketteren zegt hier niet: gesterij koken, maar op een bank liggen slapen.] Heb een' kwade nacht gehad. 4 Goeden nacht zeggen (of: deschool) goeden nacht Niemand goeden nacht gezien. 6 [Dit spreekwoord zegt tegen iemand als" Hij is zijn laatste troost vertrokken, en ziet op hem, die zich, zonder zijn schulden te voldoen. In deed alva, die, met schulden overladen, geen van na nacht Amsterdam verliet; of den kij, door het steken der trompet, had aanbiedigen, dat iemand, die iets van hem afderen had, den volgende dag betaling zou ontvangen. Maar hij is de enige niet, want iemand goeden nacht heeft gezegd: voor mij deed men zulks, en na hem even 2000 te nacht op de lange veren geslapen. Op Sint Nicolaas nacht, drie dagen duister als de nacht. Er is kwaad als de nacht. Doet als een dief in de nacht. Het is uit de nachtschuit. Hij heeft geen nacht op bed. Bij de Saan hij vliegt in de nacht. Het is niet meer van dan een paar nachten. Niemand heeft in de Bruns bij 68. Bartorius secundair. Gheurts blad 79. Van Lennep blad 5. In de Bartorius secundair, de kwartier, de Tulmannen, Servilius blad 312. Gheurts blad 36. NACHT. (als) een pas geboren kind (of: als het kind, dat te nacht geboren is). Hij zal er 's nachts nog van dromen. Hij zal er zich met Frederik Hendrik een nacht op beslapen. Hij zal voor den nacht wel bijdraaien, om den wallen niet te laten komen. Hij zal zijn moeder gaauw op het nachtijns hebben. Iemand goedenavond wensen. Ik heb een vroom man, zei Liesje de nachtwachtster, mijn man timmertaan de kerk. Ik versta je wuiven wel, je zult vanavond niet thuis komen, zei de vrouw, en zij zag haar man aan de galgen hangen. Ik wil hem vanavond nacht om geen dochter bidden. In den nacht heb ik het bedacht. Dit zegt hij, die er zich met Frederik Hendrik een nacht op beslaapt, dat te: die niet naar de eerste indruk handelt, maar zich eerst rüpeljk bedenkt. In die slaapbank zal ik mij vanavond wel behelpen, zei dronken Tijs, en hij ging in een varkensstroo liggen. Interest is een invretende kanker, zowel bij nacht als bij dag. Het komt dikwijks wel bij nacht, waar aan de verstandigste niet dacht. Lang discurseren maakt korte nachten. Men gaat niet over ijs van één nacht. Menigeen zoekt goede nachten, en verliest goede dagen. Nacht en dag scheelt veel; maar dat ook (of: Dat scheelt als nacht en dag). Nachtloopen is nooit goed. Nacht Nel! er is een nieuwe klank aan de deur. Nachtwerk schaamt zich gaarne. Stijntje zal een barre nacht hebben. Tegen de nacht wendt hij van de wal af. "Trek ik een grooten prijs, zei Jantje van der Lit, dan steek ik door de vreugd van nacht mijn wijt aan 't epit." (Zie JANTIE VAN DER LIT.) Verdriet en plagen maken lange dagen, en kwelende gedachten maken lange nachten. (Zie DAG.) Voor nacht in, voor dag uit. (Zie DAG.) Waarover men des daags peinst, dat rijst dikwijls des nachts voor onze aandachts-oog. (Zie DAG.) Wie goede dagen wil, moet kwade nachten doorwaken. (Zie DAG.) Wij hebben Sint Jans nacht gehad. Dat is: wij hebben den nacht slapeloos doorgegaan; daar het aanhoudend geraas ons alle rust heeft benomen. Het spreekwoord is ontleend aan de feesten, die Joden, Christenen en Mahometaanen, op den 24 Juni, den geboortedag van JOHANNES de Dooper, plagen te houden. (Zie de JAGER.) Wind in den nacht is water in de gracht. (Zie GRACHT.) Winschooten DI. 168. Sartorius sec. 111. 117. Sel. Prov. bi. 107. Gruterus sec. 111. bl. 188. Prov. seriosa bl. 33. Gheurts bl. 53. van Lennep DI. 9. de Jager Bijdr. 35. van Duyse bi. 313. NACHT. Wintersche nachten, Vrouwen-gedachten En gunst van heeren Ziet men weldra keeren. (Zie GELOOEN.) Zij is zoo leelijk als de nacht. Zij maken van den dag een nacht, en van den nacht een dag. (Zie DAG.) Zij slapen allen nog niet, die eenen boeven nacht zullen hebben. (Zie de Bijlage.) Zoo de wind gaat liggen, zult gij van nacht nog moeten boomen. Dat is maar om kennis te maken, zei losse Flip, en hij lichtte zijn vrouw met een houten lantaarn naar bed, daar de nachtegaal zeven jaar op had gezongen. (Zie BED.) De ekster wil zingen tegen de nachtegaal. (Zie EKSTER.) De groote paard heeft zooveel met zijn veren te doen als de kleine nachtegaal. 8 De nachtegaal moet voor de uil wijken. 4 (Zie de Bijlage.) De raaf heeft de ere van de zang boven de nachtegaal. (Zie EER.) Die nachtegaal zingt wel, zei dronken Goosen, en hij hoorde een mus en tjilpen. (Zie GOOSEN.) Een mus tot een nachtegaal verheffen. (Zie MUS.) Een kwaad wijf is een kwade nachtegaal. 5 Een nachtegaal is er maar een beestje bij. (Zie BEEST.) Elk meent, dat zijn koekoek fraaier zingt dan eens anders nachtegaal. (Zie KOEKOEK.) Het is een nachtegaaltje op de ploo. 6 Dat is: moeder zingt ’s nachts haar kind in slaap.) Hij leert de nachtegaal zingen. 7 Hij lust wel tongen van nachtegaalen. Zij heeft een nachtegaal in de wieg. 8 Hier is de nachtegaal het schreeuwend kind, dat moeder met wiegen niet in slaap kan krijgen.] NACHTMARSIE. Die gedachte jaagt mij de nachtmerrie op ’t lijf. (Zie GEDACHT.) Houd u op de beenen, dan wordt gij van de nacht- merrie niet bereden. (Zie BEENEN.) NADEEL. Die het voordeel beeft, moet het nadeel lijden. 9 Een aarden pot bij een’ metalen, Kan nimmer iets dan nadeel halen. (Zie AARDE.) Geeft niemand enig kwaad te denken, zodan er tot nadeel niet gedacht. (Zie KWAAD.) Geen voordeel zonder nadeel. NADERING. Elke trede is een nadering tot den dood. (Zie DOOD.) NAGEIL. Dat zal u nog ten nagelen uitzweren. 10 (Zie de Bijlage.) De woorden groeien uit den nagel van den duim. 1 Mots bl. 16. Kampen bi. 64. Geurtz bl. 9. 7 Geurte bl. 37. Metjer bl. 30. 8 v. Eijk II. bl.@. 5 Winschooten bl. 39. 9 v. Hall bl. 209. 3 v.d. Venne bl. 92. 4 Sertorius pr. 1X. 52. v. Eijk II. nal. BI. 36. de Jager Bijdr. bl. 111. Modderman bl. 92. 5 Campen bl. 6). 6 Cats bl.500. Mergen bl. 49. Tuinman I. bl. 9. Mei 7. v. Eijk II. bl. 65. Mulder bl 428. 18 Drenthe bl. 208. 13 Idinau bl. 204. 10 Campen bl. 103. Zegerus bl. 54. Idinau bl. 308. Sartorius pr. 11. 88, sec. IX. 53. Winschooten bl. 160. v. Alkemade bl. 176. Tuinman I. bl.294. il Tuinman I. bl.79. April 16. NA niet, zei stomme Flip, en hij kon niet sp (Zie DUIM.) Die vrijdags zijne nagels knipt, heeft geen ijn. 11 Het brandt hem niet op den nagel. 12 Men zegt dit van een’ vermogend’ zui Het scherp der nagelen is afgeloopen. 13 (Men past dit spreekwoud toe op dat van jaren, die in zijne jeugd zijne rijk goed heeft laten aan Hij gelijkt de roofvogels: hij heeft kromme » Hij heeft geen nagels, om zijn gat te kras (Zie GATTEL.) Hij heeft het zoo benauwd als een viols tussen twee nagels. 14 Hij heeft zijne nagels gescherpt. 15 Hij zit gelijk een luis tusschen twee nagels LUIS. Een iemand heeft nagelen korten. 16 Iets met een leer en nagel vasthouden. Over den nagel werpen. Gul zijn, vooral in’geld wügesel. 17 Zij heeft scherpe nagels. Men zegt dit van een boze vrouw. Zoo hij niets te bijten heeft, dat hij dan de knauw is. Dat is de nagel, dien men slaan moet, Dat is een kloot aan zijn doodkist. (Zie DOOF) De ene nagel doet de andere wagen. (Het een kwaad wordt doorgeven.) De ene nagel drijft de andere uit. De ene slaat de nagel, en de andere hoed eraan. (Zie HOED.) De kaars is tot op de nagel verbrand. (Zie GAT.) De nagel heeft het zoo kwaad als het gat. Die een gouden poort wil maken, breng er dan een nagel toe. (Zie DOOR.) Die een gouden wagen volgt, krijgt er wel een riet, of: een nagel van. (Zie AS.) Een nagel doet wel een hoefijzer aan, hoefijzer het paard, hetwelk dan wel denkt doen sneuvelen. (Zie HOEF.) Het is geen nagelschraapsel waard. Het wil niet, gelijk ik wil, zei de Indiaan wilde hij met zijn tanden de ijzeren nagel het schip trekken. (Zie IJZER.) Hij houdt altijd een slag om de nagel. (Zie SLAG.) Hij schiet over de nagel. (Zie SLA.) Hij zou niemand een schraapsel van een nagel kort doen. (Zie KORT.) Op denzelfden nagel kloppen. (Zie KLOPPEN.) Weet gij een gat, ik weet een nagel. (Zie GAT.) Weet gij een nagel, hij weet een gat. (Zie GAT.) Wist men een lek, zij wisten een nagelgat; GATEN.) In geslacht baat geen oneerlijke nakoming. (2e GESLACHT.) NALATIGHEID. Geen vertrouwen, dat maakt nalatigheid. (Zie GERUSTHEID.) NALATIEZING. Zing moet niet beter zijn dan de oogst. Als een riet aan Richt. in: 2.) AP. Poot het van het bakje in het napje. (Zie BAK.) Bedelaar prijgt zijn nap. (Zie BEDELAAR.) Geen vlieg uit zijn nap krijgen. 1 NAPOLCON. Die kan, zei Napoleon. Kraan in zijn hok is een Napje op Sint Helena. Voor HOK.) NAR. Een vriend is veelmans gek (of: iedermans). (Zie GEK.) Zo veel narren zonder kolven. (Zie KOLVEN.) Grote wijsheid wordt men een nar. 2 Blinde zou ’t wel zien, en een nar bemerken. Een arsengedachte wordt dikwijls door een gelukkige opgevolgd. (Zie GEBEURTE.) Narren moeten grote bellen hebben. (Zie BEL.) Het is een grote kunst, om narren te voldoen. (Zie KUNST.) Hem zo eigen, als de muts met bellen aan een nar. (Zie BEL.) Een nar; maar als hij in den spiegel ziet, zal hij er een vinden. Wel een wijs hoofd uit een narrenkap zien. (Zie HOOFD.) Men mag geen nar op eiers zetten. (Zie EI.) Met eerst een paar narrenschoenen verslijten, men wijs zijn. 3 Narren zijn de beste. 4 Narren in een huis: Dat maakt te groot ge Gesch. (Zie GEDRUISCH.) Een wijze kaproen een narrenkop steken. (Zie KAPROEN.) Zo men na veel narrensleden! 5 NUR. Eene zeef, die geen nat hondt. Een op den naakten tak, ’t Heele jaar geen gebrek. (Zie DONDER.) Als een lastige hond nat. 6 Als een lastige Natuur, die den kok in den aars blaast, Een schotel vol vleeschnat. (Zie AARS.) BARRATT. 1, de Jager Bijdr. bL. 116. etamen BL. 108, PROS.bij 4. Tainman II. bl. 86. Bogsert Vezteras IE. bl. 109 a. h bl. 26. Yalarzan DL 108. a een’ slag weg van een fret, dat altijd Bogaert bl. 28. Gales bl. 37. bl. 6. Tuinman I. bl. 204, II. bl. 76. Tainman I. bl. 138, na bl. 7, II. bl. 347. Winschooten bl. 163. Gruterus II. bl. 130. de Bruns 1. 397, 388. Mergh NATUUR. lekt en nat geeft. (Zie FRET.) Hij is achter nat. 7 [HA zal bankeroet maken.) Hij is gaarne met den neus in ’tnat. 8 Zoowel hier als in het spreekwoord: Hij zit in ’tnat, heeft men door ’t nat den jenever te vorstaan.) Hij mag zijn natje en droogje wel; maar niet boven den neug. (Zie DROOG.) Hij spuwt ook niet in het lieve nat (of: Hij spuwt er niet in). 8 wil zeggen: het is hem verre van ver- achtelijk te zijn. Het spreekwoord ziet op den likkebroer.) Hij zit in ’t nat. 9 p a 2 Indien gij gooit met of nat, Dat is gezegd:: kom Fool aan wat. (Zie GROEN.) en Koop ik huizen, dan heb ik steen ; koop ik vleesch, dan heb ik been; doch koop ik van dit edele nat, dan heb ik wat, zei Pieter Slok. (Zie BEEN- DEREN.) Kond en nat Geeft altijd wat. (Zie KOND.) Wat door groote droogte vergaat, kan met nat weer te recht komen; maar wat door nat vergaat, is verloren. (Zie DROOGTE.) Wat eendenheemeltje is dat, Gestadig met den bek in ’tnat! (Zie BEK.) NATHALUS. Dat is zooveel als een roemer wijn voor een nat hals. Die zich voor de druppels kan wachten, is vrij van nat te worden, ten ware hij in de gracht liep. (Zie DRUPPEL.) Hij is nat in top: hij zal schippers dochter hebben. (Zie DOCHTER.) Hij is van binnen en buiten nat. Te dieper wij zwemmen, te netter wij worden. NATUUR. Aanwens (of: Gewoonte) wordt (of: is) eene tweede natuur. (Zie AANWENST.) Dat in de natuur is, is kwaad te verdrijven. De natuur helpt (of: redt) zichzelf. De natuur is met weinig tevreden. De natuur moet altijd balanceren. De natuur (of: Het moederhart) kan niet liegen (of: verloochent zich niet). (Zie HART.) Den tol der natuur betalen. De paap wordt bij stemmen aangesteld, de keizer met geweld, en de koning door de natuur. (Zie GEWELD.) Die iets heeft van nature, zal 't tot in 't graf hem duren. (Zie GRAF.) Die te veel lacht, heeft eens zots natuur; die niet lacht, heeft eener katte natuur. (Zie KAT.) Die zich niet verheugt in schoone vrouwen of goe- den wijn, Die moet kwaad van nature zijn. Die zijn natuur kan overwinnen, is sterker dan Simson. Eene vrouw versiert zich van nature gaarne. Het is tegen de natuur der hoenderen: hooi teeten. (Zie HOEN.) NATUUR. 