title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik weet niet of ’t precies ’t zelfde was wat ons trof, maar wel dat gij datgene wat mij bijzonder trof, zeer zeker ook gevoeld zoudt hebben, en waarschijnlijk ook zoo gezien. Ik begin met U een krabbeltje te sturen van ’t motief, en zal U zeggen wat de kwestie was. Het bosch wordt al terdeeg herfstachtig — er zijn effekten van kleur, die ik niet dan zelden in de Hollandsche schilderijen geschilderd zie. Ik "was gisterenavond bezig aan een ietwat oploopend terrein van boschgrond, bedekt met vermolmde en dorre beukeblaren. Die grond was lichter en donkerder roodbruin, te meer door slag- schaduws van boomen die er strepen over wierpen, flauwer of 523 krachtiger, half uitgewischt. De kwestie was, en ik bevond het zeer moeielijk te zijn, de diepte van kleur te krijgen, de enorme kracht en vastheid van dat terrein, en toch bij ’t schilderen merkte ik pas hoeveel licht er nog in die donkerheid zat. Het licht te houden, en toch den gloed, de diepte van die rijke kleur te houden. Want er is geen tapijt denkbaar zoo prächtig, als dat diepe bruin- rood in den gloed van een door het hout echter getemperde herfst- avondzon. Uit dien grond spruiten jonge beukeboomen, die licht pakken aan den eenen kant, daar schitterend groen zijn, en de schaduw- kant van die stammen een warm, sterk zwartgroen. Achter die stammet] es, achter dien bruinrooden grond is een lucht, heel fijn, blauwgrijs, warm, bijna niet blauw, tintelend. — En daartegen is nog een wazige rand van groenigheid, en een netwerk van stammetjes en geelachtige blaren. Eenige figuren van houtzoekers scharrelen daar rond als donkere massa’s mys- terieuse schaduwen. Een Witte muts van een vrouw, die bukt om een dorren tak te grijpen, spreekt plotseling tegen het diepe roodbruin van den grond. Een rok pakt licht — een slagschaduw valt — een donker silhouet van een kerel verschijnt boven op den houtkant. Een Witte muts, kap, schouder, buste van een vrouw mouleert zieh tegen de lucht. Die figuren, ze zijn groot en vol poezie — doen zieh voor in de schemering van den diepen schaduwtoon als enorme terre cuites in wording op een atelier. Ik beschrijf U de natuur; in hoever ik die weergaf in mijne schets weet ikzelf niet, maar wel, dat ik getroffen werd door de har- monie van groen, rood, zwart, geel, blauw, bruin, grijs. — Het was zeer de Groux-achtig, een effekt als b.v. die schets van Le depart du conscrit, vroeger op ’t Palais Ducal. Om het te schilderen was een sjouwerij. Er zit in den grond anderhalve groote tube wit — toch is die grond zeer donker — verder roode, gele, bruine oker, zwart, terra sienna, bistre, en ’t resul- taat is een roodbruin doch dat varieert van bistre tot diep wijn- rood en tot bleek, blond, rosachtig toe. Er zijn dan nog mossen en een randje frisch gras, dat licht pakt en sterk schittert, en erg moeielijk te krijgen is. Ziedaar eindelijk een schets waar- van, wat er ook van gezegd zou worden, ik zou volhouden dat zij eenige beteekenis heeft, iets te zeggen. 524 Ik heb bij ’t maken gezegd tot mijzelf : laat ik niet weggaan voor er iets herfstavondachtigs in is, iets mysterieus, iets waar ernst in zit. Ik moet echter — daar dit effekt niet blijft — snel schilderen, de figuren zijn in eenige krachtige streken met een stevigen kwast er op gezet, in eens. Het trof mij hoe stevig die stammetjes in den grond zaten, ik begon ze met ’t penseel, doch om reden van dien grond die reeds geempäteerd was — zonk een penseelstreek weg als niets, toen kneep ik worteis en stammen er in uit de tube — en modelleerde die wat met ’t penseel. Ja — nu staan ze er in, spruiten er uit, staan er in geworteld met kracht. In zekeren zin ben ik blij, dat ik geen schilderen geherd heb. Allicht had ik dan geleerd, zulke effekten als dit voorbij te loopen, nu zeg ik neen — maar juist dat moet ik hebben, is ’t niet mogelijk dan is ’t niet mogelijk, ik wil ’t beproeven, ofschoon ik niet weet hoe het hoort. Hoe ik het Schilder w^et ik zelf niet^ ik kom met een witte plank voor de piek zitten die mij treft, ik kijk naar ’t geen ik voor oogen heb, ik zeg tot mezelf, die witte plank moet iets worden — ik kom terug ontevreden — ik zet het weg en als ik wat uitgerust ben ga ik er met een soort angst naar kijken — dan blijf ik nog ontevreden, omdat ik die prächtige natuur te veel in den geest heb dan dat ik er over tevreden zou zijn — maar toch ik zie in mijn werk een terugklank van ’t geen mij trof, ik zie dat de natuur mij iets verteld heeft, tot mij ge- sproken heeft, en dat ik in snelschrift dat heb opgeschreven. In mijn snelschrift mögen woorden zijn die niet te ontcijferen zijn — f outen of leemtes, toch is er iets over van ’t geen het bosch of Strand of figuur zeiden, en is het niet een tamme of conven- tioneele taal, die niet uit de natuur zelf voortkwam, maar uit een geleerde manier van doen of een systeem. Hierbij ook nog een krabbeltje uit de duinen. Er stunden daar van die kleine struiken, waarvan de blaren aan den eenen kant wit, aan den anderen kant donker groen zijn, die altijd bewegen en schitteren. Daarachter donker hout. Gij ziet ik verdiep mij met alle kracht in ’t schilderen, ik ver- diep mij in de kleur — ik heb mij daarvan onthouden tot nu toe en heb daar geen spijt van. Had ik niet geteekend, zoo zou ik een figuur dat zieh voordoet als een onaf gewerkte terre-euite, niet voelen en niet aangrijpen. Maar nu, ik voel me in volle zee — het schilderen moet vooruit met alle kracht die we kunnen bijzetten. 525 Als ik op paneel of op doek ga werken, vermeerderen de kosten al weer, het is alles zoo duur, de verf is ook duur en is zoo spoedig op — enfin dat zijn bezwaren, die alle schilders hebben, we moeten zien wat mogelijk is. Ik weet zeker dat ik gevoel voor kleur heb en meer en meer krijgen zal, dat het schilderen mij in merg en been zit. Dubbel en dubbel stel ik het op prijs dat gij mij zoo trouw en krachtig helpt. Ik denk zooveel aan U, ik wou zoo graag dat mijn werk flink, ernstig, mannelijk werd en gij er ook pleizier van krijgen zult, zoo spoedig mogelijk. Een ding wil ik onder Uw aandacht brengen als van belang, zou ’t niet mogelijk zijn verf, paneelen, penseelen, etc. tegen den netto prijs te krijgen? Ik moet nu den j)afticulieren prijs geven. Zijt gij in relatie met Paillard of zoo iemand? Indien ja, zoo zou het dunkt mij aanmerkelijk voordeeliger uitkomen, de verf b.v. meer in ’t groot op te doen — wit, oker, terra sienna b.v., en wij konden dan het schikken met het geld. Het zou natuurlijk goedkooper zijn. Als ge wilt denk er eens over na. Het is niet in veel verf gebruiken gelegen dat men goed schildert, maar om een grond goed krachtig te maken, om een lucht blank te krijgen, moet men soms niet op een tube zien. Soms brengt ’t motief mee dat men dun schildert, soms geeft de Stof, de natuur der dingen vanzelf aan dat zij geempäteerd moeten worden. Bij Mauve, die toch in vergelijking van J. Maris en nog meer in vergelijking van Millet of Jules Dupre zeer sober schildert, staan toch in hoeken van ’t atelier sigarenkistjes met de overblijfsels van tubes, die even talrijk. zijn als de leege fles- schen in de hoeken van de kamers op een soiree of maaltijd, zooals b.v. Zola ze beschrijft. Nu, is het dat er deze maand een extraatje zijn kan, is dat heerlijk. Kan het niet* dan kan het niet. Ik zal werken wat ik kan. Ge vraagt naar mijn gezondheid, maar hoe is het met de Uwe? Ik zou gelooven, dat mijn remedie de Uwe ook was. Buiten zijn, schilderen, ’t Gaat mij goed, bij ver- moeienis blijf ik lust hebben, doch ’t wordt eer beter dan erger. Ik geloof dat het ook goed werkt, dat ik zoo sober mogelijk leef, maar vooral het schilderen is mijn remedie. Ik hoop zoo van harte dat gij wat geluk hebt, en nog veel meer vinden zult. Ont- vang een handdruk in gedachten, en geloof me, t. a t. Vincent. Ge ziet in ’t krabbeltje van de marine is een blond, zacht effekt, 526 en in het bosch een meer sombere, ernstige stemming. Ik ben blij, die beide bestaan in ’t leven. 229 Waarde Theo, Met een enkel woordje wil ik U nog gelukwenschen met lo Sept. Ik weet niet of ik U al heb geschreven dat ik een brief heb ont- vangen van Willemien, die mij heel aardig de natuur van Nuenen beschrijft. Het schijnt dat het daar terdeeg mooi is. * Ik heb haar nog een en andere inlichtingen omtrent de wevers gevraagd, die me bijzonder interesseeren. Ik heb dat indertijd in ’t Pas de Calais gezien, onbeschrijfelijk mooi. Doch intusschen hoef ik nog geen wevers te schilderen, ofschoon vroeger of later ik hoop er eens van körnen zal ik zulks eens doe. Nu is het herfst in ’t bosch — ik ben daar vol van. Er zijn in den herfst twee dingen, die mij bijzonder aantrekken. Er is soms een zachte melankolie in de vallende blaren, in het getemperde licht, in de wazigheid van de dingen, in de elegance van de stammet j es. Dan evenzeer houd ik van den meer stoeren ruwen kant, van die Sterke lichteffecten, b.v. op zoo’n spitter die in de middagzon Staat te zweeten. Hierbij een paar krabbelt j es van studies, die ik deze week maakte. Ik heb nog gedacht over die werklui van Montmartre, die gij in Uw laatsten brief beschreven hebt, het lag mij bij dat er iemand was, die die bijzonder goed gemaakt heeft. Ik bedoel A. Langon, ik keek nog eens de houtsneden na die ik van hem heb — wat is die kerel toch knap — ik zag er bij een Rendez-vous des Chiffonniers — een Distribution de soupe — Balayeurs de neige, die ik prächtig vind. En hij is zoo pro- ductief — ’t is alsof hij het uit zijn mouw schudde. Van houtsneden gesproken, deze week vond ik er eenige mooie bij, uit r Illustration, het is eene serie van Paul Renouard: Les prisons de Paris, wat zijn daar mooie dingen bij. Als ik ’s nachts niet slapen kan, wat mij dikwijls gebeurt, zit ik altijd met nieuw pleizier in de houtsneden te scharrelen. Wie ook een fameus teekenaar is, is J. Mahoney, die de House- hold edition van Dickens heeft geillustreerd. " Ik geloof dat ik door ’t schilderen er toe zal körnen om ’t licht 527 beter te voelen, waardoor er in mijn teekeningen ook nog iets heel anders zou körnen. Wat komt er veel kijken vöor men iets uitdrukken kan, maar er is toch juist in de moeielijkheid wel een prikkel gelegen. Ziehier nog een krabbelt je uit het bosch, daar heb ik een groote Studie van gemaakt. Ik gevoel in mijzelf zoo de kracht om te produceeren, ik heb de bewustheid dat er een tijd komt, waarin ik om zoo te zeggen dagelijks ’t een of ander goeds zal afmaken, en dat geregeld. Er gaat me ook niet dan hoogst zelden een dag voorbij, waarop ik niet een of ander maak, maar het is nog niet het eigenlijke wat ik wil. Enfin, soms is het mij als kan het spoedig zijn dat ik productief werd, als ’t gebeurt op een goeden morgen, zou ’t mij niets ver- wunderen. Ik heb de gedachte dat het schilderen in elk geval nog indirect ook iets bij mij wakker maken zal. Ziehier b.v. een krabbeltje van de aardappelmarkt op de Noord- wal — het gescharrel van arbeiders en vrouwen met de manden die uit de schuit geladen worden, het is erg aardig om te zien. Dat zijn dingen die ik hmchtig zou willen schilderen of teekenen. Het leven en de beweging van zoo’n scene, en de typen van de luidjes. 528 Alleen het verwondert mijzelf niet, dat ik dit niet ineens kan en dat als ik ’t beproef, ’t mij dikwijls mislukt tot heden. Nu door ’t schilderen zal ik zeker handiger met de kleuren worden, en beter in Staat om zulk een motief er op te zetten. Enfin, geduld en voortwerken is de kwestie. Ik stuur U het krabbeltje eens, ik maak er zooveel zoo, juist om U eens te zeggen dat zulke dingen als b.v. die scene met de werklieden te Montmartre, wel degelijk mij preoccupeeren. Er is een algemeene kennis van ’t figuur voor noodig, die ik mij tracht eigen te maken door het teekenen van groote figuurstudies. En mits ik daar maar op blijf werken geloof ik vast, dat zooals ik zeg, ik er toe geräken zal om hetgeen ik zoo op straat of buiten zie van gescharrel van arbeiders, te kunnen uitdrukken. Daar waar ik die aardappelmarkt zag is het zoo aardig, al het arme volk van de Geest, van het Ledig erf en al die hofjes daar in de buurt komt dan aanloopen. Steeds zijn daar dergelijke scenes, nu is ’t een schuit met turf, dan weer een met visch, dan met steenkool of iets anders. Ik heb eene menigte schetsen van Engelsche artisten uit lerland; mij dunkt die buurt waarover ik U schrijf, moet veel van een lersche stad hebben. Ik doe al mijn best er kracht achter te zetten, want ik verlang er ZOO sterk naar mooie dingen te maken. Maar mooie dingen kos- ten moeite, en teleurstelling en volhouden. Ziehier nog een stukje van ’t bosch ’s avonds na den regen, hoe prächtig dat effect in de natuur was kan ik U niet zeggen, met het brons van het groen en de afgevallen blaren hier en daar. 34 529 Ik wou dat gij er ’s avonds eens kondt wandelen in dat präch- tige herfstbosch hier. Hetgeen ik er dit jaar uit terug zal brengen is nog maar een schrale oogst. Enfin, toch hoop ik een paar dingen, en later hoe langer hoe meer. Intusschen is mijn verf op, ik hoop hartelijk dat gijzelf niet in ’t nauw zit. In elk geval hoop ik ge lo Sept. het gewone zult kunnen zenden. Ik moet van middag nog naar de aardappelmarkt, daar te schilderen gaat niet van wege ’t volk, ik heb er toch' al dikwijls genoeg last van. Men moest maar overal binnen in de huizen mögen loopen, en zonder complimenten voor de ramen mögen gaan zitten. Enfin, het is Zaterdagavond, en dus is er zeker wat te doen wat typig is om te zien. Het beste U toegewenscht, weet dat ik dagelijks aan U denk. Adieu met een handdruk t. ä t. Vincent. 230 Waarde Theo, Zooeven ontvang ik Uw schrijven en ingesl. frs 50, waarvoor hartelijk dank. Ingesloten weer kleine aquarellen. Zooais ge weet, spraakt ge er over bij gelegenheid van Uw hier- zijn, dat ik eens mijn best moest doen om U een teekeningetje te sturen van het genre, dat men het ,,verkoopbare” noemt. Evenwel ge moet me niet kwalijk nemen, dat ik voor mij niet precies weet wanneer een teekening wel en wanneer niet tot dat genre mag worden gerekend. Vroeger geloof ik, kon ik het zien, nu werkelijk merk ik dagelijks dat ik mij vergis. Enfin, ik hoop dat het kleine bankje, indien 00k nog niet ver- koopbaar, U toch zal doen zien, dat ik er niets op tegen heb eens motieven aan te grijpen, die iets aardigs of gezelligs hebben, en als zoodanig licht eerder liefhebbers vinden, dan dingen in een meer somber sentiment. Ik voeg bij het kleine bankje een ander als pendant; ook een brokje bosch. Ik heb het bankje getikt naar eene grootere aquarel die onderhanden is, waarin dieper tonen zijn, doch waarvan ik niet weet, of de uitvoering of voltooiing mij lukken zal; het andere naar eene geschilderde Studie. Ik wilde nu wel gaarne eens van U vernemen, of dit teekeningetje min of meer in den geest is van ’t geen we bespraken Uws 530 inziens. Ik stuur het U, omdat ik niet zou willen gij meendet ik er niet om dacht, maar later hoop ik U nog wel wat beters te zenden. Ge weet dat ik U in mijn laatsten brief schreef, dat ik naar die bewuste aardappelmarkt ging. Ik heb toen veel croquis meegebracht, het was buitengewoon aardig — als een staaltje echter van de beleefdheid van het Haagsche publiek jegens de schilders kan dienen, dat onverwacht een kerel achter mij, of uit een raam waarschijnlijk, een pruim tabak op mijn papier spoog — men heeft soms wel veel last. Enfin, men hoeft het zieh niet aan te trekken, want die lui zijn toch niet kwaad, maar zij begrijpen er niets van en denken dat iemand als ik gek is waarschijnlijk, als zij me een teekening zien maken met groote krassen, strepen, waar ze niet wijs uit kunnen worden. Ik ben ook druk bezig in den laatsten tijd om op straat paarden 531 te teekenen, ik zou graag eens een paard te poseeren hebben bij gelegenheid. Zoo hoorde ik gisteren achter mij zeggen: nou dat ’s me ook een Schilder, hij teekent het paard zijn kont in plaats van hem van voren te maken. Die observatie vond ik nog al lenk. Ik doe het zoo graag dat schetsen maken op straat, en zooals ik reeds in mijn vorigen brief schreef, ik wil ’t bepaald daarin tot een zekere hoogte brengen. Kent gij een Amerikaansch tijdschrift dat heet Harper ’s Monthly Magazine? Daar staan schetsjes in die fameus zijn, ikzelf ken het maar weinig, ik ken er slechts een half jaar van en heb zelf maar 3 afleveringen, maar daar zijn dingen in waar ik verstomd van sta, onder anderen een glasblazerij en ijzergieterij, allerlei scenes van het fabriekswerk. En verder schetsen uit een kwakerstad in den ouden tijd door Howard Pyle. Ik ben vol van nieuw pleizier in de dingen, om reden ik nieuwe hoop heb, om ook zelf wat te maken waar eenige ziel in zit. Hetgeen ge schrijft over ’t geld, dat gij geleend hebt en niet terug ontvangen, is wel een ramp. Ik moet van dit nog verf betalen, en nog weer nieuwe koopen, dus tegen 20 Sept. zal ik zeker a court zijn. Maar ik zal het werk wel wat varieeren en zien rond te scharrelen. Weet echter dat een extraatje allicht mij ook weer een extraatje vooruit zal brengen — voorspoediger dan anders. Er is veel noodig, en alle dingen zijn duur. Maar in elk geval, dubbel en dwars ben ik U dankbaar en voel ik mij gelukkig boven velen, dat het is zoo als het is met het geld; en dat ik mijn best doe om te zorgen ik er mee vooruit ga, dat verzeker ik U. Ik ga heden nog eens naar de gewone Maandagsche markt tegen dat ze aan ’t afbreken gaan van de kramen, om te zien iets te schetsen. Adieu, heb voorspoed in alle dingen, schrijf maar weer spoedig en weet dat ge mij altijd groot pleizier doet met zoo’n be- schrijving als van Montmartre. Ik zit ZOO in de verf dat er zelfs verf op dezen brief komt, ik ben aan de groote aquarel van de bank bezig. Ik wou wel dat ze terecht kwam, maar ’t is de groote kwestie bij diepte van toon teekening te houden, en duidelijkheid is enorm moeielijk. 532 Nogmaals adieu, een handdruk in gedachten en geloof me, t. a t. Vincent. Ik dank U wel dat ge hebt gezonden terwijl gezelf zoo in ’t nauw zit. Ik heb het zoo dubbel noodig, omdat de herfst zoo gauw om is, en het prächtigste seizoen om te werken. V/aarde Theo, De weken gaan snel om en wij hebben alweer Zondag. Was nog al eens op Scheveningen dezer dagen, en trof op een avond heel aardig het aankomen van een pink. Bij het monument Staat een planken huisje waar een kerel op den uitkijk zit. Zoodra de pink duidelijk zichtbaar naderde kwam de kerel te voorschijn met een groote blauwe vlag, en gevolgd door eene bende klein grut van kinderen, die Hem niet tot de knieen reikten. Het was blijkbaar een groot pleizier voor hen, om bij den man met de vlag te staan, en zeker in hun verbeelding zoodoende mee te helpen om de pink te doen arriveeren. Een paar minuten nadat de man gewaaid had met zijn vlag kwam een kerel op een oud paard erbij, die ’t anker moest gaan halen. Daarna voegden zieh bij de groep verschillende mannen en vrou- wen ^ — ook moeders met kinderen — om de equipage te ontvangen. Toen de pink dicht genoeg bij was, ging de kerel te paard in zee, en kwam terug met het anker. Daarna werden de mannen op den rüg van kerels met hooge waterlaarzen aan ’t Strand gebracht, en was ’t een heel lawaai van verwelkoming bij iederen aankomeling. Toen ze er allen waren marcheerde de kudde naar huis als een troep schapen of een karavaan, met de kerel op den kameel, ik bedoel op het paard, er als een hooge schim boven uitstekende. Natuurlijk heb ik met al mijn attentie de verschillende incidenten trachten te schetsen. Heb er ook iets van geschilderd, namelijk het groepje dat ik hierbij heb gekrabbeld. Dan schilderde ik nog een Studie van een marine, niets dan een stukje zand, zee, lucht, grijs en eenzaam, ik heb wel eens behoefte aan die stilte — waar niets is als de grijze zee — met een enkele zeevogel, maar anders geen andere stem als het mischen van de 231 533 534 golven. Het is om mij eens op te frisschen van het lawaai van de Geest of de aardappelmarkt. Verder heb ik deze week meest gewerkt aan schetsen van aqua- rellen. De groote van de bank heb ik ook een eind verder gebracht, en dan verder er bij eene schets van vrouwen in den tuin van ’t gasthuis, en een stuk van de Geest. Ge ziet aan bijgaande krabbeling wat mijn zoeken is. Van die groepen volk, die ’t een of ander doen. Maar wat is het moeielijk daar leven en beweging in te krijgen, en de figuren op hun plaats en van elkaar af te krijgen. Het is dat groote vraagstuk moutonner] groepen figuren die, ofschoon een geheel vormende, van boven met de koppen of schouders den een over den ander heen komen kijken, terwijl op den voor- grond de beenen der eerste figuren zieh krachtig afteekenen, en hoogerop de rokken en broekspijpen weer een soort warreboel vormen, waar toch nog teekening in zit. Dan rechts en links naarmate de plaats van het oogpunt, de meerdere uitbreiding of verkorting van de kanten. Qua compo- sitie baseeren zieh alle mogelijke scenes met figuren, ’t zij eene markt, ’t zij ’t aankomen van een schuit, ’t zij een groep volk bij de gaarkeuken, in de wachtkamer, het gasthuis, de bank van leening — de groepen op straat pratend of wandelend, zieh op dat zelfde principe van de kudde schapen, waar zeker het woord moutonner vandaan komt, en komt het alles neer op dezelfde kwesties van licht en bruin en perspectief. Het effect van de kastan jeboomen dat gij in Uw laatsten brief beschrijft, is hier ook, zooals ge aan de teekening van het bank je zult bemerkt hebben, alleen hier ziet men maar heel weinig van de nieuwe groene blaadjes meer, ofschoon eenigen tijd geleden ik ’t ook opmerkte, doch hier zijn ze door ’t menigvuldige stormweer verlept. ‘ We zullen hier spoedig reeds misschien het eigenlijke algemeene vallen van de blaren krijgen, het is dan vooral, dat ik nog veel studies van het bosch hoop te schilderen. En van het strand niet minder, want ofschoon daar geen effecten van herfstbladeren zijn, ZOO doet wel het eigenaardige licht van herfstavonden zijne werking en is het er als overal in dezen tijd dubbel mooi. Ik zit er een beetje in met de verjy en met een en ander, maar ge weet er alles van, ik kan op verschillende manier mijn werk varieeren, en er is en blijft zoo eeuwig veel te teekenen. Want — 535 het groepje volk van bijgaand krabbeltje, varieert tot in ’t on- eindige, en vereischt ontelbare aparte studies en krabbels van afzonderlijke figuurtjes, die men als in de vlucht op straat moet opvangen. Op die wijs moet er langzamerhand karakter en be- teekenis in körnen. Zoo heb^ik onlangs een Studie geteekend van heeren en dames op het strand, een gescharrel van wandelaars. — Ik zou het altijd aardig vinden, als ik vroeger of later na nog meer of nog minder moeite, teekeningen voor illustratie kon leveren. Wellicht vloeit het een uit het ander voort. Voortwerken is de kwestie. Van harte hoop ik het U goed gaat, en zeer recomman- deer ik mij voor alle nieuws omtrent Uzelf, en de dingen die U ZOO in de omgeving waarin gij zijt, treffen. Adieu met een har- telijken handdruk, t. a t. Vincent. Ik ben zoo bezorgd dat gijzelf door ’t geen waarover ge schreeft, erg in ongelegenheid zijt misschien, en hoop zoo het zieh schik- ken zal. Ge ziet aan dit krabbeltje, dat ik begonnen ben aan datgene, waarover ik in mijn vorig schrijven sprak, namelijk geregeld te trachten de scenes van werklieden of visschers, die ik zoo op- merk te noteeren, ’t zij geteekend, ’t zij geschilderd, en dat zijn net de dingen die als ik er mij in oefen, voor illustratie zouden kunnen dienen geloof ik. Het spreekt vanzelf, dat echter daarvoor de types nog veel hooger opgevoerd moeten worden. Ik heb van dat inkomen van de pink zeker wel een stuk of lo verschillende incidenten, zoo ook hetgeen ik in vorigen brief stuurde, het lichten van het anker. 232 Waarde Theo, Toen ge hier waart spraken we over dat bewuste teekeningetje, dat ik U zenden zou naar aanleiding waarvan ik U reeds dat bank je zond. Om U te toonen, dat ikzelf wel degelijk het plan heb om in dat genre voort te werken, stuur ik U hierbij eenige schetsjes. Van dat van de kudden weeskinderen met hun geestelijke schaap- herders heb ik een aquarel onderhanden, die mij waarschijnlijk wel niet zoover zal gelukken, dat ze verkoopbaar wordt. Maar om U eens te doen zien dat het niet vanzelf gaat dat de 536 figuurtjes er op körnen met wat karakter er in, en dat ik er toch veel liefhebberij in heb om dat te boven te körnen, stuur ik U ook krabbelt] es van figuurstudies, die ik dezer dagen maakte, die natuurlijk uitvoeriger zijn dan deze schetsjes. Gesteld ik was op goeden voet met Mauve gebleven, zoo geloof ik dat wanneer ik een aquarel had gemaakt zooals het bankje of ZOO als nu die met de weeskinderen, ik van hem nog wel aanwijzin- gen zou gekregen hebben, die maakten dat het wel verkoopbaar werd, en af zijnde een ander aspect had. Zelfs is het met de aquarellen of schilderijen van menigeen zoo gelegen dat de een of andere Schilder er nog wat aan doet — soms ze geheel verändert. Dat mis ik nu — maar ofschoon ik het niet bepaald afkeur, dat knappere schilders, hetzij aanwijzingen geven hetzij zelfs er in werken, (vooral omdat voor de jongeren het zoo noodig is, dat zij wat verdienen om het te kunnen volhouden), zoo geloof ik toch dat het niet precies een ongeluk is als men alleen worstelt. Wat men uit zichzelf leert, leert men zoo spoedig niet, maar het '•'grift zieh meer vast. Ik ben de teekeningen in de Gothische zaal nog gaan zien, de Ro- chussen vond ik prächtig. Het was iets uit den tijd van Napoleon. 537 Fransche officieren in een zaal van een oud dorpshuis, die papieren of inlichtingen schijnen te vragen van den burgemeester en het gemeentebestuur. Het was zoo echt, dat oude burgemeestertje en dan die generaals, net precies zooals b.v. Erckmann Chatrian het in Madame The- rese beschrijft. Ik had er verbazend veel pleizier in. Van Allebe waren ook erg mooie dingen, teekeningen uit Artis en dan een landschap met denneboomen op de rotsen aan de zeekust, waar tusschendoor men in de laagte een visscherswoning ziet. Er waren mooie stad- en strandgezichten met kleine figuurtjes van Hoeterinks. Van wien, hoe mooi ik zijn tegenwoordige teekeningen ook vind, het mij toch Jammer voorkomt dat hij niet bij zijn eerste manier, toen hij typen uit het volk (b.v. een schilderij Le mont de piete) maakte, is gebleven. Het is met het teekenen zoowat als met het schrijven. Als men als kind schrijven leert, heeft men een gevoel als was het onmogelijk dat men er ooit achter kwam, en schijnt het een mirakel als men den schoolmeester zoo vlug ziet schrijven. Dat neemt niet weg men op zijn tijd het toch beet krijgt. En ik geloof werkelijk, dat men zoo moet leeren teekenen, dat het even gemakkelijk gaat als iets opschrijven, en dat men de proportie zoo in ’t hoofd moet hebben en zoo moet leeren zien, dat men naar willekeur ’t geen men ziet, naar grooter of kleiner maatstaf kan weergeven. Wij hebben zeer mooi leelijk weer tegenwoordig, regen, wind, onweer, maar met prächtige effekten, daarom vind ik het mooi maar anders guur in ’t gevoel. De tijd dat men buiten kan gaan zitten kort reeds terdeeg op, en het is zaakf er van te profiteeren voor de winter komt. Tegen den winter maak ik ’t atelier leeg — nl. de studies van de muren en wat hindert uit den weg — zoodat ik er goed ruimte heb om met model te werken. Ik gevoel dat ik een menigte figuurstudies noodig heb — ook Sche- veningsche. Bij gelegenheid zou ik wel eens van de studies, die nog bij U zijn, (als de gelegenheid zieh mocht voordoen om ze te zenden nl.), terug willen hebben wat ge niet wenscht bij U te houden. Is er iets bij wat ge houden wilt, is er bij ’t geen ik hier heb iets wat ge hebben wilt, gij hebt het maar te zeggen want ik reken dat het alles van U hoort. Maar als ik het terugvraag, is het omdat wat men direct naar ’t model doet, dikwijls noodig is voor b.v. aquarellen. Doch het heeft geen haast, alleen doe 538 ze niet weg al zijn ze zoo mooi niet, want alles komt te pas. Ik geloof niet mij te bedriegen als ik meen, dat het productief zijn en blijven in verband Staat met de studies die men heeft en blijft maken. Hoe meer verscheidenheid daarin, hoe meer men daarop sjouwt, hoe gemakkelijker men later werkt, als het op eigenlijke schil- derijen of teekeningen aankomt. Enfin de studies reken ik het zaad te zijn, en hoe meer men zaait hoe meer men mag hopen te oogsten. Dezer dagen las ik Les deux freres van Erckmann Chatrian, wat wel mooi is. Het was toch wel een aardige tijd toen er in den Elzas zooveel artisten waren, Brion, Marchal, Jundt, Vautier, Knaus, Schüler, Saal, v. Muyden en zeker nog veel meer — tege- lijk met een partij schrijvers die in dien zelfden geest werkten, zooals Chatrian en Auerbach. Ik voor mij zie dat liever dan Tapiro of Capibianchi of die massa andere Italianen die zieh nog steeds schijnen te vermenigvuldigen. Adieu, geloof me met een handdruk t. a t. Vincent. Waarde Theo, Terwijl ik U schrijf ben ik reeds een eind in mijn laatsten gülden gevorderd. Wel heb ik hoop om dezer dagen van U te hooren, doch in aanmerking nemende wat ge mij laatst schreeft, acht ik het zeer wel mogelijk dat gij misschien precies op den twin- tigsten het gewone niet missen kunt. Voor dat geval wilde ik U verzoeken toch te sturen hetgeen gij disponible zoudt hebben, meer of minder, al is het maar een klein gedeelte er van. Tegen Vrijdagmiddag krijg ik model, een diakoniehuismannetje, en ik zou hem niet graag onbetaald wegsturen. Ik heb nog een extra uitgaaf gehad doordat mijn schilderkist kapot raakte bij gelegenheid ik, door van een hoogen kant af tp springen, en vandaar zoo snel mogelijk mijn boel te grijpen, uit den weg moest gaan voor een schichtig paard op het terrein van de Rijnspoor, waar men de steenkolen oplaadt. Het is daar zeer mooi, ik heb de permissie moeten vragen om er te schilderen, daar ’t geen publiek terrein is en hoop er nu dik- wijls te zijn. Voorloopig bij die gelegenheid heb ik er de hoopen steenkool 233 539 waar kerels aan ’t scharrelen zijn, en een kar en paard stonden, geschilderd. Verder maakte ik nog een Studie van een hofje, met een bleek en zonnebloemen. Het is prächtig buiten — de blaren hebben allerlei bronskleuren, groen, geel, roodachtig alles warm en rijk. Wat zou ik willen ge de boel eens bij elkaar kondt zien. Sedert Uw bezoek heeft het atelier al een heel ander aanzien. Het is waar dat ik nog al heb moeten uitgeven, maar er hangen nu ook heel wat geschilderde studies. Het hofje en die kolenboel waren zoo mooi dat ik er niet af kon blijven, ofschoon ik had willen teekenen deze week, om reden van de verf. Ik zou graag hebben, en ik werk er op, om op mijn atelier zulke dingen te brengen, die mij iederen morgen als ik ze zie, het een of ander in gedachten brengen van buiten. Zoodat ik dadelijk weet wat te doen met den dag — en dadelijk ergens lust in heb, of gevoel: ik moet nog hier of nog daar eens naar toe. Wat betreft U eens een geschilderde Studie te zenden, ik heb daar niets op tegen, alleen voor ik het doe moeten wij een paar dingen afspreken. lemand als Mauve — ieder artist — heeft zeer zeker zijn eigen- aardige kleurengamma, maar niemand had die den eersten dag, en in studies buiten gemaakt komt die niet zoo direct voor den dag, zelfs bij schilders die veel ervarener zijn dan ik. Met name de studies van Mauve, die ik voor mij zeer mooi vind, juist om hun soberheid en omdat zij met zooveel trouw gemaakt zijn. Toch missen zij een zeker charme, dat de schilderijen die er uit voortkomen, hebben in hooge mate. En met mij is het nu zoo gesteld dat b.v. de marine, die ik ’t laatst thuisbracht, al heel anders van kleur is dan de eerste of tweede waarmee ik begon. Zoodat uit ’t geen ik U nu zou kunnen zenden, gij nog over mijn koloriet geen oordeel zoudt moeten veilen. En als ik voor mij eigenlijk liever zou wachten met zenden tot- dat het wat rijper zijn zal, is zulks omdat ik geloof, dat ik nog heel wat veränderen zal van kleur. En van compositie ook. Dat is dus het eerste, en het tweede is dat studies die men buiten maakt, iets anders zijn dan schilderijen bestemd om de wereld in te gaan. 540 Welke laatste mijns inziens uit de studies voortspruiten, maar toch zeer er van mögen en zelfs moeten verschillen. Want in het schilderij geeft de Schilder meer een persoonlijk denkbeeid, en in een Studie is het zijn doel eenvoudig een stuk van de natuur te analyseeren. ’t Zij om zijne gedachte of con- ceptie juistheid te geven — ’t zij om eene gedachte te krijgen. Studies dus hooren meer op ’t atelier dan in den handel, en moeten niet uit hetzelfde oogpunt beschouwd worden als schilderijen. Nu ik denk dat gij het ook wel in dien zin zult beschouwen, en vanzelf deze dingen in aanmerking zult nemen. Schrijf er echter nog eens over hoe ge wilt ik doen zal, en weet dat ik het zoo zal doen met zenden of nog niet zenden, als Uws inziens het beste is. Maar het liefst had ik, gij alles eens bij elkaar kondt zien, is er mogelijkheid ge nog in den winter eens komt? Was dat het geval dan zou ik zeker meenen het beter was ik niet zond. Enfin. Maar weet dat ik op zulke dingen als ge om- trent het werk zeggen zoudt met het oog op verkoopbaarheid, recht gaarne wil letten en ze in ’t oog houden, en meen niet dat ik Uwe opinie licht acht. Het studies maken beschouw ik als zaaien, en het schilderijen maken is oogsten. Ik geloof dat men veel gezonder denkt wanneer de gedachten voortspruiten uit direct contact met de dingen, dan wanneer men de dingen gaat bekijken met het doel, om er dit of dat in te vinden. Zoo is het nu ook met de kwestie van koloriet. Er zijn kleuren die van zelf mooi tegen elkaar doen, maar ik doe mijn best om het te maken zooals ik het zie, vöör ik er op ga werken het te doen zooals ik het voel. En toch het gevoel is een groot ding, en zonder dat zou men niets uitvoeren. Soms kan ik wel verlangen naar den oogsttijd, n.l. naar den tijd, dat ik ZOO doordrongen zal zijn van de Studie van de natuur, dat ik zelf iets scheppen zal in een schilderij, maar anders het is mij geen last, of iets wat ik niet graag doe, het analyseeren van de dingen. Het is al laat, ik kan zoo siecht slapen tegenwoordig, maar het is die prächtige herfstnatuur, die mij in ’t hoofd zit en de zorg om er wat van te profi teeren. Ik wou echter dat ik op zijn tijd slapen kon^ en doe er mijn best voor, want ik wordt er zenuwachtig van, maar niets helpt er aan. 541 Hoe gaat het U toch, ik hoop zoo gij niet al te veel zorgen hebt, want daar gaat men niet op vooruit. Ik geloof dat als ik niet zooveel buitenlucht had, en minder pleizier in het schilderen, ’k gauw miserable zou worden. Maar buiten zijn, en werken aan iets dat animeert, zijn dingen die de kracht vernieuwen en onder- houden. Het is alleen bij tijden als ik oververmoeid ben, dat ik mij door en door ellendig voel, maar anders geloof ik dat ik, wat gezondheid aangaat, er weer bovenop zal körnen. Adieu, ontvang een handdruk in gedachten en schrijf eens hoe ik doen moet, U een geschilderde Studie zenden of nog niet. En weet, ik iederen dag aan U denk, en geloof me t. a t. Vincent. 234 Waarde Theo, Maandagmorgen. Uw laatsten brief met het ingeslotene heb ik in orde ontvangen, en dank er U recht hartelijk voor. Ik zat, en zelfs ik zit wel een beetje in den brand — dat wil zeggen met het oog op ’t schilderen. Er körnen wel heel wat kosten kijken. Gedeelteiijk echter komt dat ook daardoor, dat menig ding dat ik begin mij mislukt, en dan moet men weer opnieuw beginnen en heeft niets voor zijn moeite, behalve dan dat dit toch de weg is om verder te körnen, en dat men moet volhouden. In uw laatste schrijven stond geen antwoord op ’t geen ik U zei omtrent het zenden of niet zenden van de geschilderde studies. Misschien is ’t U door ’t hoofd gegaan. Nu dacht ik het apres tout geen kwestie van bepaald gewicht is, en heden heb ik U per post dus eene geschilderde Studie toegezonden. Maar zooals gezegd in mijn vorig schrijven, liever had ik natuurlijk dat gij ze allen bij elkaar eens zien kondt, en het spreekt vanzelf dat gij naar deze de toekomst nog niet beoordeelen moet, daar ik nog te kort aan den gang ben met het penseel om nog niet veel te veränderen. Liever stuurde ik U nog een andere dan deze, maar de andere die ik liever zenden zou zijn nog niet zöo droog dat ik ze durf oprollen. Ge zult evenals ik vooral op den achtergrond aanmerking heb- ben, ik heb alleen hieromtrent deze explicatie te geven, dat de Studie gemaakt is als Studie van den voorgrond, n.l. de boom- wortels, daar was reeds veel werk aan en zooals gev/oonlijk zat 542 ik niet rüstig door passanten, en toen ik de Studie zoover had als gij ze ziet, kon ik het niet langer uithouden. Ge kunt U niet begrijpen hoe vermoeiend en hinderlijk het is, dat de menschen altijd zoo op iemands lijf körnen staan. Ik Word er zoo zenuwachtig van soms, dat ik het moet opgeven. Zoo gisterenmorgen nog, ofschoon 't nog zeer vroeg was en ik gehoopt had vrij te blijven, mislukte mij een Studie van de kastanjeboomen op ’t Bezuidenhout (die nu zoo prächtig zijn), daardoor. En ze zijn soms zoo gemeen en brutaal. Enfin. Alleen ’t is niet alleen ’t verdriet, dat men er van heeft maar ook de kosten van verf enz., die dan toch verloren zijn. Natuurlijk zullen zulke dingen mij niet den baas speien, en zal ik net ZOO goed als anderen mij er doorheen slaan, maar ik gevoel ZOO dat ik veel sneller mijn doel zou kunnen bereiken als er minder van die petites miseres waren. Nu wat deze Studie betreft, als het zijn mag dat gij bij het zien er van en wetende, dat ik behalve deze toch nog heel wat andere heb, geen berouw hebt dat ge me in Staat hebt gesteld om het te kunnen doen, dan ben ik content, en ga met goeden moed door. Valt ze U tegen, denk dat ik eigenlijk pas heel kort aan den gang ben, valt ze U mee, tant mieux voor mij, want ik zou graag iets zenden kunnen op den duur dat U pleizier doet. Nu moet ik U nog mededeelen dat ik zeer onverwacht een zeer aangenaam bezoek heb gehad van Pa, die bij me in huis en op ’t atelier geweest is, wat ik oneindig beter vind dan dat hij van berichten van anderen iets van me te weten komt. Körnen de menschen bij mij, welnu dan is ten minste de indruk oorspronkelijk, maar ik houd niet van opinies, die zieh gronden op ’t geen de menschen praten. Het deed mij werkelijk groot genoegen Pa te zien en te spreken. Ik heb weer veel gehoord van Nuenen, dat kerkhof met die oude kruisen laat mij niet met rust, ik hoop zoo dat metdertijd het er van körnen zal dat ik het eens maak. Ik hoorde ook nog veel over Uw bezoek en dat zij van U die gra- vure naar Israels kregen, waar zij erg door getroffen zijn. Ik zou graag een marine hierbij gevoegd hebben, maar de laatste is nog niet droog, de eerste zou ik kunnen zenden, maar sedert heb ik de kleur van de zee reeds meer gepakt, en dus wacht ik totdat er een latere goed droog is. Ik heb echter in dezen laatsten tijd heel wat meer geschilderd dan het oorspronkelijk plan was. 543 dat wij bespraken. Maar misschien is het noodig dit ook te blijven doen als ’t eenigszins mogelijk is. Van Rappard ontving ik dezer dagen een schrijven, ik wou wel hij wat meer in de buurt was. En weet het gced dat ik recht gaarne Uwe opmerkingen net zoo als gij ze denkt, hoor. Dikwijls gevoel ik het verlangen en de behoefte om eens over onderscheidene kwesties iemand om raad te vragen, toch geef ik daar niet aan toe sedert het gebeurde met Mauve en spreek niet met schilders over het werk. Al is iemand nog zoo knap, wat heb ik er aan, als hij anders redeneert dan hijzelf werkt? Ik had liever gehad, dat Mauve me gesproken had over het gebruilc van dekverf dan te zeggen: ,,ge moet vooral geen dekverf gebruiken”, terwijl hijzelf en alle anderen om ZOO te zeggen ze bijna altijd gebruiken, en met het beste resultaat. Enfin, in veel gevallen kan men de dingen door zelf zoeken ook langzamerhand vinden, en daar doe ik mijn best op. Ja, als het was dat ik precies zoo doen kon als ik wilde, ik zou het schilderen aanpakken op nog wat grooter schaal en met nog veel meer model vooral. Ik teeken veel figuren tusschen de druppeltjes door. Het figuurtje in deze Studie Staat er eigenlijk enkel en alleen op voor de grootte, om in geval ik de Studie gebruik de proportie van een of ander figuur ten naastenbij te kunnen vinden. Natuurlijkerwijs is een eigenlijk figuur heel iets anders, en komt er meer bij kijken. Dan Staat het er ook in om een accentje te geven. Weet het dus goed kerel, ik stuur U dit omdat, daar ge er niet over schrijft, ik niet wist hoe te doen, natuurlijk bedoel ik nog heel wat anders dan dit, en zend ik het op dezelfde wijs als ik anders eens een krabbelt je maak, om U een idee te geven van ’t geen waar ik aan bezig ben. Adieu, ontvang een handdruk in gedachten, ik hoop dat gij het ZOO goed hebt als maar kan, en uw hoofdpijn niet iets is wat blijft of telkens weerkeert. Ik heb het soms ook meer als een gevoel van onaangename matheid nog dan erge pijn. Met Pa heb ik nog op den Rijswijkschen weg gewandeld, daar is het ook mooi. Nu nogmaals gegroet, en geloof me t. a t. Vincent. Als dit goed over komt, dan is het op deze wijs wel gemakkelijk om U eens iets te zenden. 544 Ik weet niet of men teekeningen of schilderijen als drukwerk mag verzenden per post. Nog iets, ge begrijpt wel dat ik b.v. sommige takjes etc. als ik er opnieuw aan ging schilderen, anders kon maken, maar ik vind ZOO dat men aan studies, wil men er iets aan hebben, liever niet tornen moet; zoo als ze uit het bosch körnen, moet men ze op ’t atelier hangen, zij zijn dan wel voor sommigen minder be- hagelijk, maar voor den Schilder zelf is er meer van zijn indruk in. Waarde Theo, Met een enkel woord bericht ik U de goede ontvangst van Uw brief ; voor den inhoud ervan dank ik U hartelijk. Deze laatste dagen heb ik haast niet anders gedaan als aquarel. Ingesloten een krabbeltje van een groote. Ge herinnert U misschien wel in ’t begin van de Spuistraat het kantoor van de Staatsloterij van Moorman? Ik kwam daar op een regenachtigen morgen voorbij, toen een menigte menschen daar stonden te wachten om loterijbriefjes te halen. Het waren mees- tendeels oude vrouwtjes en van die soort van menschen, waar- van men niet weet te zeggen, wat ze doen' of hoe ze leven, maar die toch blijkbaar heel wat scharrelen en tobben en zieh bewegen in de wereld. 