title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: I: 14, 16-18, 1 Joh. I: 1, 2. Ik behoef voorts niet op te raerken, dat wij niet al- leen in Jezus dood of in Jezus voorbeeld de kracht van zijne verschijning op aarde zoeken; die eerste eenzijdig- heid der Supranaturalisten en deze tweede der Bationa- listen zijn wetenschappelijk beide reeds lang volkomen overwonnen. Steeds algemeener wordt het erkend, dat de geheele persoon, het geheele leven, het geheele werk des Heeren , waarin en het voorbeeld en vooral het ster- 163 ven als onderdeelen, doch als hoogst belangrijke on- derdeelen, mede zijn bevat, de bron onzer zaliglieid uit- maken. Meer bijzonder is bij ons , dat wij aan het per- soonlijk voorbestaan van Gods Zoon vasthouden, en hier- uit , eens op exegetische gronden aangenomen , nu het eene en andere afleiden en verklaren. Dit voorbestaan kan , gelijk de aard der zaak medebrengt, alleen volkomen zeker worden uit de duidelijke nitspraken van Jezus zelf- bewustheid. Daaruit nu blijkt ons, dat Hij reeds vddr de schepping der \vereld heeft geleefd en wel in de naauw- ste verbindtenis met God, zijnen Yader, en dus in groote heerlijkheid. Zie b. v. Joh. HE: 13, VI: 32-58, 62, YJH: 58, XYI: 28, XYIT : 5, 24. Meer dan dit zeggen wij met. Een voorbestaan van eene onbegonnen eeuwigheid durven wij den Heer niet toeschrijven; want noch de Heer, noch de Apostelen doen net. Zij laten net bij de geschied- kundige verklaring, dat Hij was vdor Abraham, en vddr de wereldscliepping , zonder te bepalen , hoeveel vroeger Hij reeds bestond. En wij honden ons aan hnn, bovenal aan zijn eigen woord, en voegen niet nit onze redenerin- gen daar tusschen, dat Hij dan van eeuwigheid moet hebben bestaan. Dewijl nu echter uit cleze en andere plaatsen zijn voorbestaan ons duidelijk en zeker is, kunnen wij er veel uit verklaren , wat ons auders in Jezus persoon duister zou zijn, b. v. zijne buitengewone geboorte, die eene noodwendigheid was , indien Hij , vroeger geleefd hebbende, later in een aardscli ligcliaam mensch zou worclen , en bovenal zijne zondeloosheid en vlekkelooze lieiligheid , die wel uit eeu lieilig leven , Hem vroeger reeds eigen, ons verklaarbaar is, maar niet uit eene wille- keurige mededeeling van hoogere kraclit , door God bij zijne menschwording Heni gegeven. Deze voorstelling van een persoonlyJs voorbestaan, van den Logos, die, als Jezus Christus, op aarde leefde , beliaagt evenwel niet aan al onze vrienden, die in WaarJieid in Liefde sclirijven. Er zijn eenigen onder lien , die , op de wijze der nieeste liedendaagsclie Godge- leerden, den Logos alleen voor eene kracht Gods Louden, welke aan den mensch Jezus Christus is niedegedeeld en in Hera rijkelijk woonde en volkomen lieersclite. Wij, overigen , meeuen wel , dat zoowel de naauwkeurige uitleg- giug van vele plaatseii des ISFieuwen Yerbonds , als liet diepere nadeuken over 's Heeren persoon de andere voor- stelling eischen aan te nemen ; niaar dat evenwel de eer- biedigiug van den Heer , als den eenigen Zaligmaker , van de aanneniing van dit voorbestaan niet af kangt , daar ook de drie eerste Evaugelisten voortreffelijke predikers des Heeren zijn, ofschoon zij geene bepaalde melding van zijn voorbestaan maken. 165 Veel meer Louden wij alien daaraau vast, dat Jezus Christus maar een persoon is, die maar eene natuur be- zit, de godmenschelijke. Hij konde, hoewel een godde- lijk persoon zijnde, als mensch op aarde leven, dewijl niet onze natuur, maar alleen onze toestand door de zonde is besmet ') , en Hij nu wel deelde in ons geboren worden , lijden en sterven / in onze vreugde , droefheid en- verzoekingen , maar niet in onze zonde. Zoo spreekt Paulus over de menschwording van Gods Zoon , Phil. II : 6-8. Johannes drukte de zaak uit , door te zeggen : ,,De Logos is vleesch geworden." Daarbij bleven ook in 't algemeen de Kerkvaders der vier eerste eeuwen , die zich Jezus Christus als een persoon voorstelden , waarin de Logos de plaats des menschelijken geestes vervulde, terwijl het vleesch of het ligchaam , dat Hij uit Maria verkreeg, hetzelfde was, als ons ligchaam. Doch hier- van ging de orthodoxe Kerk af, toen zij sedert 381 aan Jezus, behalve een menschelijk ligchaam, ook eenen menschelijken geest toeschreef. Hierdoor hief zij de een- heid van Jezus persoon inderdaad op , al wilde zij die nog met woorden vastliouden ; want nu stelde zij in Jezus een menschelijk ligchaam met eenen menschelijken geest en eenen tweeden , goddelijken geest , zoodat , indien de- ze laatste niet alleen eene goddelijke kracht, maar ook een persoon was , die reeds voor de schepping der wereld zelfstandig bestond , er twee geesten of personen in een ligchaam moesten zijn. Dat de Ileer maar een persoon is en maar eene na- tuur heeft, de godmenschelijke , erkennen vele Godge- leerden in onze eeuw. Maar niet alien schijnen zich zelven gelijk te blijven , als het aan de uitlegging toe- kornt, hoe deze eenheid van persoon en natuur zij te denken. Zoo kimnen wij met Nitzsch 2 ) insternmen: ,,Er 1) Zie boven bl. 39. 2 ) System rUr chiistl. Lek-re , 127, bl. ^ 166 tan op liet Apostoliscli standpunt gezegd worden : Chris- tus is Gods Zoon en is Davids Zoon , is iets naar den geest der heiligmaking en iets naar het vleesck;" verder: ,,Hij is mensck en weder is Hij God/' [dat is, een mensch en een' God, een goddelijk persoon]; en eindek'jk, met oplief fing van liet ondersclieid van wezen , bij 3 i vastkou- deu van de volkomene eenlieid des persoons : Je- zus Ckristus, lioewel Hij in een goddelijken toestand was, kield liet niet voor een roof, Gode gelijk te zijn , maar ontledigde zick zelven ," enz. Phil. II. Zoo veran- deri, dus de tweelieid der zoogenaamde naturen in de twee- Jieid van toestanden , komt beide , vernedering en ver- lioogiug , een en denzelfden persoon toe , koe Hij ook nu eeus ineer naar de goddelijke, dan meer naar de men- sckelijke zijde nioge benoenid worden, en is de inensck- wording reeds in de zelfvernederiug mede op te nemen." Deze zienswijze van Nitzsck is ook de onze. Dock min juist en niet volkomen daarniede overeenstemmend , ten deele verwarrend zelfs , komt ons nu voor , wat dezelfde Geleerde later J ) sclu-ijft: ,,dat ket goddelijke wezen met Jezus vereeuigd is ; " en weder 2 ) : dat de mensckelijke natuur van Jezus door de vereeniging mettle Godkeid in de geboorte eene bepaling kad verkregen, welke evenwel hare eigene ontwikkelmg niet uitsloot." "Wij pogen de zaak meer zainenkangend en bepaald aldus voor te stellen. Daar God den mensck naar zijn beeld en zijne ge- lijkenis heeft gesckapen, zijn de rnenscken van Gods ge- slackt en natuur, weskalve de goddelijke en mensckelijke natiiur eene en dezelfde is. De overeenkomst en een- keid van beide ligt daarin , dat God geest is , Jok. IV : 24 , en de mensck, als mensck tegenover dedieren, een geest bezit. Geestelijke wezens zijn dug beide , en God 1) Bl. 168. 2) Bl. 270. 167 en mensch , waarom dezelfde persoon , een geestelijk we- zen zijnde, mi in de gestaltenis van God, dan in de gestaltenis of gedaante van mensch kan leven en werken , gelijk Paulus van onzen Heer zegt, Phil. II: 6-8. "Want is er in deze geestelijke wezens dit verschil, dat God het oorspronkelijke is , van wien de mensch afstamt : de menscli is evenwel naar Gods beeld geschapen en van Gods ge- slachte. Doch de niensch heeft dit geestelijke wezen eerst inaar in zich als een aanleg , die zich ontwikkelen , of als eene Mem , een zaadkorrel , die ontspruiten en eene plant worden moet. Dit nu geschiedde op volmaakte wijze in onzen Heer Jezus Cliristus , dewijl deze niet was een geestelijk wezen, dat zijn leven begon als kieni en aanleg, toen Hij nit Maria geboren en dus mensch werd ; inaar een geestelijk wezen , dat vroeger reeds had bestaan in de gestaltenis van een goddelijk persoon, en nu wel in de gestaltenis van een mensch verscheen, en ook werkelijk mensch was , maar , innerlijk dezelfde blij- vende als vroeger, daardoor altijd zonder zonde was, daar- door een volmaakt mensch werd, en hierdoor geheel en al geschikt was , om anderen te volmaken. De hoogere eenheid van God en mensch als geestelijke wezens te begrijpen, gelukte in dentijd des OudenYerbonds niet volkonien. Ofschoon reeds het scheppingsverhaal haar aanduidde, heeft de gang van Israels ontwikkeling het tot aan Jezus tijd toe niet zoo ver gebragt, dat Israel deze eenheid over 't geheel begreep. Eerst had het vele moeite in, het volk tot het besef, dat er rnaar een God is , en dus tot afkeer van afgodenclienst , te breugen. Toen dit eindelijk gelukt was, vooral door en na de Babylonische ballingschap , ontstond er een afgetrokken verstandsbegrip van Gods eenheid, zoodat de Joden zich wel konden voorstellen, of dat God alleen in waarheid was en leefde, en al 't overige eigenlijk niet dan schijn 168 was of afschaduwing van God, cene denkwijze , die zich in Spinoza consequent tot Pantlieisnius ontwikkelde ; of dat God afgesclieiden van de wereld bestond en genisb had sedert den zevenden dag der sehepping, zoodat onze Heer liet als iets him vreenids aan zijne tijdgenooten ver- klaarde : ,,Mijn Yader werkt tot nu toe," Joli. Y: 17. Zoo bleveu de Joden staan bij liet opmerken en vasthon- den van Gods eenheid, en twain en zij aan de ontwikke- ling van 't geen de mensch is, nit zicli zelve niet toe. In. beide denkwijzen over God was ook geene ruinite voor eene voorstelling van de eenheid der nienschelijke natuur met de goddelijke; en toen deze zich mi in : Jezus Chris- tus aanschouwelijk vertoonde, werd zij door de geleerde, maar alleen verstandelijk-ontwikkelcle , Joden niet begre- pen. Zocht de Heer , wat zij in Hern konden zien , aan deze menschen nit te leggen , dan werden zij boos. Toen Hij bij de even aangehaalde woorden voegde : En ik werk ook," ten eiude de lioogere eenheid van Hem met God te verklaren , poogden zij Hem te dooden , dewijl Hij zich zelven Gode gelijk maakte , Joh, Y: 18, 't geen Jezus dadelijk ontkende, door te verklaren en te bewij- zen, dat Hij Gods Zoon was, wel Gode gelijkvormig , maar toch minder dan God, vs. 19-38. Zoo ging het ook later, volgens Joh. X: 29-36. Zoo eindigden zij ook , toen zij den Heer , dewijl Hij zeide , Gods Zoon te zijn , ter dood veroordeelden , alsof Hij zich tot God had gemaakt en dus God yelasterd, Maar ook in den tijd des Nieuwen Yerbonds was het voor hen , die Christenen werden , moeijelijk , zich eene eenvoudige voorstelling van Jezus als Godmensch ') te 5 ) Hoe afkcerig, oni in de betrckking van den Heer tot den Vader woorden te gebruikcu , welke niet iu liet N. V. voorkomen , meerien wij met het woord Godmcnscli iiu en dan eesie uitzondering te raogenmakcn, dewijl het is /.ameugesteld nit hvee deelen. welke elk ai'zouderlijk in 169 vormen, en deze vast te houden, } i zij ze vroeger Joden , 'tzij ze Heiclenen geweest waren. "Wanneer Joden tot eenige aanneming van liet Christendom kwainen, zonder liunne eenzijdigheid gelieel en al te laten varen en volkomen nieuwe mensclien te worden, dan moesten zij wel Jezus of in zijne ware goddelijkkeid of in zijne ware mensche- lijkheid miskennen; want dat Hij Godrnensch zou zijn, dit scheen hun, die geen besef nadden van de eenheid van God en menscn, eene onmogelijkheid. Zij werden dus of Ebionieten, die de goddelijklieid van Jezus loo- chenden, en Hem tot een bloot inenscn, tot een twee- den Mozes , maakten , of Monarchianen , die de mensche- lijkkeid van Gods Zoon wegnamen en Hem met den eenen, waarachtigen God vereenzelvigden. 170 sen, die nu nog worden aangevoerd, oin de volstrekte en eeuwige Godheid des Zoons , als aaii die des Vaders gelijk, te staven, zijn dan ook door Tertullianus reeds zoo uitgelegd, gelijk nu elk onbevooroordeeld exegeet ze verldaart. Aldus kwam Tertullianus tot de uitkomst, dat eerst God alleen bestond, en Hij toen het Woord lieeffc voortgebragt, die Gods Zoon is genoenid, en ook \vel eens God wordt gelieeteii , docli altijd de tweede na den Yader is, en minder dan die Yader, dewijl deze de Va- der , de vooribrenger , de zender is, beneden wien de Zoon , de voortgebragte , de gezondene , noodwendig moet staan. Zelfs noeint Tertullianus , in navolging der Apostelen , den Yader-alleen God, den Zoon Heer , niet God. Ten slotte verklaart de Kerkvader , dat liet eene schadelijke dwaling is, Gods eenheid dus vast te houden, dat men den Zoon niet neveus Hem plaatst; maar dat liij , met de overige regt- zinnige Ckristeuen, gelooft aan Gods getuigenis omtrent zijnen Zoon, zoodat die den Zoon niet heeft , ook het leven niet heeft; ,,maar/ J zegt liij , ^die heeft den Zoon niet . die Hein voor iets anders dan den Zoon van God Loudt." Aan andere eeuzijdiglieden maakten zij zicli schuldig , die, oorspronkelijk Heidenen zijude, hunne Heidensehe vooroordeelen niet konden afleggen. Dikwijls stelden zij zicli den Heer als een Godenzoon , bijzonder als een Apollo } voor. Aan hen was nog meer eigen, den mensc7t Jezus te scliilderen als , naeer dan een Socrates of Mo- zes , vervuld met Gods geest; docli als een mensch, uit Maria geboren, vroeger niet bestaande, en toen, of wel bij den do op , met Gods eeuwigen geest rijkelijk begaafd. Tot de volledige en ware aanschouwing van Gods Zoon verhieven zich na de Apostelen die God- geleerden alleen, welke de Grieksclie Oudlieid , waaruit zij liet wezen der mensc/telijJce natuur liadden leeren 171 kennen, en de Joodsche, waaruit zij het besef van Gods eenheicl hadden overgenomen , beide bezigden, om het goddelijke en menschelijke in Ghristus in te zien en door te denken, te weteu, Justijn de Martelaar, de Alexan- drijnsche Kerkvaders, Eusebius, enz. Zij zagen, dat er in Jezus Christus te aanschouwen was, wat de vroegere menschheid niet had kunnen denken, de eenheid van God en mensch, als beide geestelijke wezens zijnde; zij spraken het groote woord nit, dat God zich had ver- menschelijkt , opdat wij menschen vergoddelijkt zouden worden. Dit practische doel is ook vooral het onze. Wij zien , dat de latere orthodoxie met alle hoogklinkende woorden over de Godheid, die in Jezus Christus woon- de , Hein toch of tot een menscJi maakt , gelijk de Ebio- nieten deden; of tot Godzelven, gelijk de groote menigte nog doet ; of tot beide ; maar als twee personen in een ligchaam, zooclat nu eens een mensch, dan een God in Hem spreekt en handelt. Door al deze voorstellingen wordt de eenige Godmensc/i, de Middelaar Gods en der menschen, voor onze voorstelling verduisterd. De menschheid gevoelt zich dus weder verre van God; zij mist troost en hoop en blijmoedigheid des geloofs ; in hare verlegenheid maakt zij nu gaarne , om toch iets te hebben, een Paus, eene Maria en een tal Martelaren tot eene soort van Godmenschen, om in hen de eenheid van God en menschen en het midde- laarschap te vinden , 't geen haar , door de misvorming , welke de persoon van Jezus Christus in de Kerkleer heeft ondergaan , in Hem is ontroofd. Zoo verschrikkeh'jk wreekt zich hier de afwijking van de eenvoudige \vaarheid des . Evangelies ! Doch ik einclig met dit onderwerp , daar ik bij het spreken over de Theologie de verhouding van Gods Zooii tot den Yader nog \veder moet behandelen. Alleeu merk ik nog op ; dat wij in 't geheel niet meenen , deze voor cle' Godgeleerdheid belangrijke zaak van alle zijden reeds duidelijk gemaakt te hebben. Wij stemuien gaarne in met Nitzsch j ) : [In liet leerstuk van Jezus Christus , den God- niensch] heeft men , even als in dat der Drieeenheid , de oud-kerkelijke forniules wel als bewaarders van den leerschat te acliteu; maar rnoet men de draden der innerlijke verkla- ring opzoeken , welke men bij de denkers voor liet Concilie van Klcea vindt aangeknoopt, daarna, behalve bij de Scholastieken der iniddeneeuwen , vooral bij de Mystieken ziet opgenomen en nog een vollediger weefsel ziet lehoeven. Hier is nog veel te werken; Mer is de Dogmatiek nog joug en teeder." Opmerkelijk is in deze bekenteuis vooral de aanduiding, dat de Kerk met het Coucilie van Nicea (in 325 tegen Arms) op een verkeerden weg is geraakt. Wij houden het er ook voor, dat dit is geschied, en wel daarom geschied, dewijl de Kerk toen op zich zelve of a priori is begonnen te redene- ren, en van toen af, vroegere kerkelijke bepalingen telkens als zeker en vast aannernende, al verder en verder , bui- ten de Heilige Sclirift en de daarin bevatte gescliiedenis om, is gaan doordraven op eigene rneeningen en inzigten. Z(56 is er een kerkelijk leerstelsel over den persoon van Jezus Gliristus en liet wezeu van God ontstaan , 'i welk in velerlei opzigt tegen de Heilige Sclirift lijnregt indruischt. Yd or dat Concilie van Nicea werd Beryllus , Bisschop van Bostra in Arabic , voor onregtzinnig geliouden , dewijl hij Let persoonlijk voorbestaan onzes Heeren ontkende en leerde, dat Hij, op aarde levende, geene bijzondere goddelijkheid had, maar alleeu die des Yaders in zich had wonen. Deze zieusMajze werd hem als ongegrond door den be. roemden Origenes in eene Kerkvergadering onder het oog gebragt, waarop hij haar liet varen J ). Later werd het anders. ! ) SysleM , LI. 263. s , Hist. Eccles, VI. 33. IDe woorden vau Eusebius luiden: 173 In het Concilie van Mcea werd, 'tgeen vroeger als Sabelli- aansche dwaling was verworpen , nu als orthodox geijkt. En bijzonder meenen wij , dat de Kerk ook gedwaald heeft, toen zij in 381 Apollinaris voorstelling verwierp, dat de godde- lijke Logos het menschelijk vleesck heeft aangenomen, Joh. I: 14, niet den menschelijken geest, daar er dan twee geesten of naturen in Jezus Christus zouden geweest zijn. Ook ons is het , als Apollinaris , te doen , oni de eene nattiur, eene persoonlijkheid , eene werkzaamheid ! ) van Jezus, die ons in de geschiedenis telkens voor oogen treedt, ook in de wijsgeerige beschouwing over Hem te begrijpen. Maar wij meenen, dat Apollinaris deze eenheid had moeten hand- haven door er aan vast te houden , dat de mensch van Gods geslachte is, daar God en mensch beide geestelijke wezens zijn , zoodat het inwonen van een goddelijken en een menschelijken geest of persoon, clus van twee geesten De Bisschop Beryllus trachtte , den kerkelijken regel verkeerende , eenige van 't geloof vreemde zaken in te voeren, daar hij waagde te leeren , dat onze Heer en Heiland voor zijue komst onder de menschen niet had voorbestaan met eeue eigeae bepaling van wezen , en dat Hij ook geene eigene goddelijkheid had, maar alleen die des Vadcrs in Hem wonende." Over de uitlegging dezer woovden heerscht bij de schrijvers over de dog- mcngeschiedenis groot verschil. Het kan alleen wordeu uitgemaakt door de opmerking, dat Eusebius verhaal nit Eusebius zienswijze moet verklaard worden. Nu blijkt het onder anderen nit Hist. Eccles. I, 2 en X, 4, dat Eusebius eeii persoonlijk voorbestaan en daarom de wereldsehepping en de verschijningen aan Abraham en Mozes en dus de zorg voor Israel aan Gods Zoon heeft toegeschreven , en dat hij dien Zoon van God voor een persoon hield, die eene afzonderlijke, eigene goddelijke natuur van den Vader had ontvangen. Deze zienswijze nn vrordt door Eusebius VI, 33 de JcerlcelijTce regel van 't geloof genoemd, waarvan Beryllus dus afweek, door aan den Heer alleeu toe te kennen en een voorbestaan als rede of Logos in God, en deze goddelijkheid op aarde, dat des Fader s geest in veel grootere mate~in Hem, dan b. v. in den Dooper, woonde. J ) Ovdfpla di>alf}Gi,<; TOV AoyoV xal r^q augxbq avrov sv ' q>vOi><; , 174 of personen , in een menschelijk ligchaain niet alleen lets ondenkbaars , niaar ook lets overtolligs wordt '). Als wij cms echter liier en elders steeds op de Heilige Schrift beroepen, doen wij het, ook nu veel meer (ik moet * het liier lierhalen) , op de in haar vervatte openbaring en op- leidingvan God, op de geschiedenis , op de daadzaken, er in te vinden , -dan op de uitspraken en gezegden der Aposte- len , hoe hoog wij ook deze waarderen. "Wij meenen : daad- zaken zijn veel duidelijker , ook in dit opzigt, en veel krachtiger en werkzamer , dan woorden ; wij komen er telkens op terug : van werTcen Gods en van daaruit voort- vloeijende en daarmede instemmende werTcen der menschen, niet van denMeelden der menschen over God , over Jezus Christus , over den mensch, hangt het heil der wereld af. Alleen is hier op te merken , dat onder die woorden of denkbeelden niet gerekend knnnen word en de nitspraken van Jezus ointrent zijn eigen voorbestaan, daar deze zijn uitspraken zijner zelfbewustheid , die , even gelijk de uitla- tingen onzer zelfbewustheid over ons wezen, dat wij zecle- lijk vrij en verantwoordelijk zijn en van Gods geslachte zijn, eene onmiddellijke openbaring van het eigene, inner- lijke wezen uitmaken. Zulke uitspraken zijn wel te onder- scheiden van de woorden of denkbeelden van anderen , nit rniddelligJee redeneringen over dat wezen ontstaan. Het onderscheid onzer zienswijze van die van vele andere Godgeleerden werd mij vooral duidelijk, toen ik voor eenige jaren de schoone rede las en weldra alge- meen zag prijzen , van den niet regt ook in Nederland vereerden Daniel Schenkel, in 1850 De "Wette's opvolger 1 ) Verg. , om den diepdenkenden Apollinaris te leeren kennen, Dor- n e r , EntwicMwigsgescMchte der Lehre von der Person Christi , Zweite Aufl. , D. I , bl. 985-1037. De straks aangehaalde woordcn van Apolli- naris staan bij Dorner bl. 998. 175 tc Bazel geworden en spoedig daarna te Heidelberg be- roepen. In zijne inwijdingsrede te Bazel gehouden ') , schetste hij Let idee der persoonlijkheicl in zijne be- langrijkheid voor de godgeleerde wetenschap en het gods- dienstig zedelijk leven , vooral in den tegenwoordigen tijd , waarin liet Pantheisme, 'twelk ziel en leven doodt, zoo zeer toeneemt, ja in Duitschland heerschende is. Hij toont aan , dat God geen God voor ons is , zoo Hij niet een persoon is , Christus geen Zaligmaker , zoo. Hij niet een persoon is , de mensch geen redelijk wezen , voor deugd en godsdienst en onsterfelijkheid geschikt, zoo hij geen persoon is. Al wat hij zegt , is schoon , waar , overtui- gend ; 't is eene heerlijke , leerzame rede. Maar als hij nu het middel opgeeft, om dit drie-gesternte der Christe- lijke waarheid , gelijk hij het noemt , weder te doen op- gaan over de Christelijke volken , om hen te verlichten en te beheerschen welk middel is dat dan ? . . . . Re- denering! ,,Eene betere toekomst verwacht ik in alle opzigten," zegt hij bl. 23, ,,alleen van eene beslissende zegepraal der Christelijke Jcern- en grondwaarlieden , die allereerst op het gebied der wetenschap bevochten moet worden, alvorens hare gevolgen in het leven kunnen doordringen." Zoo spreekt Schenkel ; hij geeft een middel , dat , naar onze verwachting , niet zal baten , en ziet voorbij , wat , gelijk wij gelooven, alleen kan helpen. Geene dogma- tische, philosophische , wetenschappelijke zegepralen zullen den persoonlijken God , den persoonlijken Christus en den persoonlijken mensch weder in eere brengen bij de Christelijke volken ; maar alleen het vasthoudeu aan de zekere gescliiedenis , boven alle altijd onzekere reclenering. 1 ) Die Idee der PersonKc/i&eit in ihrer Zeitbedeutuny fur die theolo- giscJie Wissenschaft nnd das religios-sittlicJte Leben , Schnfflav.sen 1850. 176 De historische Cliristus is zelf een persoon , en, als beeld, ook een waarborg van den persoonlijken God en den persoonlijken mensch. Die historische Christus beant- woordt aan het zedelijk gevoel en de godsdienstige be- hoefte der menschen, en op die wel onderzochte historic en dezen haren diep ondervonden invloed, daarop alleen kan godsdieust en godgeleerdheid als op onwrikbaren bodein steunen en staan, voor eeuwig. Ik naerk dit onderscheid van ons en andere Godgeleer- den in het voorbeeld dezer rede van Schenkel te liever op , dewijl het nog zoo weinig wordt ingezien , dat ik mij niet heriuner, in eeuige recensie zijner rede in Hoog. duitsche of Nederlandsche Tijdschriften dit bezwaar tegen zijne voorstelling gevonden te hebben. Wij toonen daarom ook telkeus weder aan, dat, 't geen Johannes over den Logos uitspreekt, geene redenering , geen idee, geen denk- leeld is. "Wei vindt men bij Philo , ja zelfs bij Zoroaster en Plato , ide'dn van den logos , van het leven , van het UcJit , welke in God waren en door God aan de wereld werden inedegedeeld. Maar toen Johannes deze woorden uit het spraakgebruik van zijnen tijd overnam, leerde hij , dat deze ideen in den persoon van Jezus Christus waren verwezenlijkt , of leven en werlcelijkheid geworden, opdat zij door Hem, den God-mensch, aan de menschen inderdaad zouden gegeven , . en niet alleen aan hunne phantasie voorgesteld worden. En wat nu Johannes zegt : ,,De Logos is vleesch geworden," ware voor Philo iets ongerijnids en belagchelijks geweest, daar dit bij hem zoude beteekend hebben : De Logos heeffc opgehouden Logos te zijn, het licht is duisternis,'de deugd ondeugd geworden." Zoo zeer verschilt de bloot ideale "Wijsgeer van den ideaal-Jdstorischen Evangelist. ZeHs ook de uit- drukking Zooii van God is in het Nieuwe Yerbond niet eene metaphysische , maar eene populaire zegswijze , uit 177 het Oude "Verbond overgenomen , en dus geen beyrvp , maar een leeld van de geopenbaarde werkelijkheid. Ik moet ook over dit punt eindigeu. Wij streven er naar, de eenJteid van Jezus Christus in zijn persoon, leven, be- proevingen , lijden , verheerlijking en werk te leeren ken- nen, en niet alleen de eenheid van dit alles in Hem, maar ook de overeenstemming van dit alles met Gods overig werk en doel, opdat onze Godgeleerdheid helder en redelijk worde; wij streven er naar, 't geen de geschie- denis er ons van voorstelt , speculatief te begrijpen , opdat de wijsbegeerte zich bewust worde , geen liooger aanschou- welijk voorwerp van nasporing te knnnen vinden dan Jezus Christus ; wij streven er iiaar , 't geen wij zien eu begrijpen , practisch vruchtbaar te maken ; opdat de menschheid de goddelijke volmaaktheid , waarvoor zij vat- baar is , door Jezus Christus zoeke te verkrijgen. Wij we- ten zeer goed , verre er af te zijn , van hierover het laatste woord te hebben gesproken: dit zal een sterveling wel nimmer spreken : maar wij weten ook, met reine waarheids- liefde er naar te streven, om deze volmaakte openbaring van God en mensch, ons door God genadig geschon- ken , meer en meer in het licht te stellen en aan te wenden, Hem ter eere en der menschheid tot heil. 2. De tweede afdeeling onzer Dogmatiek , bevat de Theologie of de leer over God , welke op de Christologie volgt , dewijl God bovenal nit zijnen Zoon wordt gekend. Daar wij in dien Zoon God als den Fader leeren ken- nen , verwerpen wij nadrukkelijk de meening van Augus- tinus , Calvijn en de Dordsche Sjnode , die in God niet zoo zeer de liefde tot hoofdzaak inaakt, als wel de souvereiniteit , waardoor God bovenal het een wig lot der menschen in een absoluut besluit heeft vastgesteld; 't geen Schleiermacher , naar zijne gewoonte , om niet 12 178 objectief uit God, maar subjectief van de menschen uit, de godsdienst te beschouwen , dus uitdrukt , dat onze volslagene afhankelijkheid van God hoofdzaak is in net Christendom. Wij verwerpen deze nieening , omdat zij in het Evangelie niet heerscht of kenmerkend Christeh'jk mag genoernd worden , daar zij in ; t Heidendom te huis behoort , met name bij de Grieksche Tragici , die onder den naam van het Noodlot, door de Godheid vastgesteld en door de menschen te eerbiedigen , dezelfde beschou- wing hebben aangenoinen en tot de springveer van hun- ne poezij gemaakt. Later hebben de Scholastieken deze beschouwing uit het Heidendom bijbehouden, als ook eene, van Aristoteles overgenomene , dat God de eerste eeuwige physieke beweegoorzaak van alles is , of, gelijk hij spreekt , Iiet eerste bewegende , als de as van den rnolen , of wil men , als de levenskracht in den boom. Yan deze zienswijze hebben ook de Her- vormers zich nog niet geheel los kunnen worstelen. Ein- deh'jk echter is door den Jood Spinoza deze onchristelijke voorstelling in logische formules gebragt en aldus met een waas van wetensfchappelijkheid overtogen, zoodat nu nog zeKs bij vele Protestantsche Godgeleerden God meer Avordt voorgesteld als een oneindig, alomvattend, maar aan een noodwendig noodlot of eigen beslnit gebon- den \rezen, 'twelk alles naar een bepaald plan laat afloo- pen, dan als de vrije, altijd werkzame, onze gebeden ver- hoorende, naar onzen veranderenden toestand zijne han- delwijze veranderende , liefdevolle Vader , die geheel het menschdom tot heiligheid en zaligheid opvoedt, gelijk wij zijnen Zoon, op aarde oniwandelend, met zijne tijd- genooten zien handelen. Natuurlijk ontkennen wij de praedestinatie of voorverorde- ning niet; maar wij stellen haar, even als de oppermagt van 179 God zelve, geheel anders voor, dan de Dordsche Synode, iiiet als een werk van Gods souvereiniteit of oppermagtige willekeur, of, gelijk het heet, regtvaardig oordeel, waardoor Hij dezen belioudt en dien verderft; maar als het werk van Gods alien omvattende en alien zaligende liefde, dock van eene liefde , welke liaar doel , aller behoud , alleen met wijsheid en dus met langzame schreden ten uitvoer brengt. Het plan van God , 'twelk hiertoe strekt , noemen wij met de andere Theologen , Gods raadsbesluit of voorver- ordening. "Wij spreken evenwel niet met velen hunner van een tweevoudig besluit van God, een ter verkiezing en een ter ver- werping, maar alleen van dat ter verkiezing, of van een besluit van Gods liefde, om alien te behouden, doch aldus uitge- voerd, dat Gods wijze liefde eerst deze en dan die menschen en volken uitkiest, ten einde door lien weder anderen tot de kennis des Evangelies be brengen, en aldus eindelijk geheel het menschdom in zijne Kerk op te nemen. Uitdrukkelijk teekenen wij hierbij aan, dat wij^wel in- stenimen met de Dordsche Sjnode, waar zij in hare Ca- nones , Cap. I, 1-14, de praedestinatie, voor zooverre zij verkiezing is , uiteen zet en met Bijbelplaatsen bewijst; doch niet met haar overeenkomen , als zij 1 5 er bij voegt : ,,Yoorts licht de Heilige Sclirift deze eeuwige en onverdiende genade onzer verkiezing daardoor vooral toe en beveelt ons haar aan, omdat zij verder betuigt, dat niet alle menschen zijn uitverkoren, of dat deze in de eeuwige verkiezing zijn voorbij gegaan ; te weten degene, welke God naar zijn vrijmagtig , regtvaardig, onberispelijk en onveranderlijk welbehagen heeft besloten in de alge- meene ellende, waarin zij zich door hunne schuld hebben geworpen , te laten , en niet met het zaligrnakend geloof en de genade der bekeering te begiffcigen, maar te laten blijven op hunne wegen in het regtvaardig oordeel en daarom ook eindelijk , niet alleen wegens him ongeloof , 12* 180 maar ook wegens alle overige zonden , ter betooning zij- ner regtvaardigheid , te verdoernen en eeuwig te straffen. Dit is het besluit der verwerping , 'twelk God niet maakt tot oorzaak der zonde (eene godslasterlijke gedachte!), maar tot den vreeselijken , onberispelijken en regtvaardi- gen regter en wreker der zonde." Op deze woorden der beroernde Synode hebben wij zeer veel aan te merken , oncler anderen dit , dat , terwijl zij 1-14 het niet betwiste leerstuk der verkiezing door vele Bijbelplaatsen heeft 'gestaafd, zij dit zeer betwiste besluit der verwerping onbewezen laat, daar zij wel zegt , dat de Heilige Schrift dit leert, doch ook niet eene enkele plaats daartoe uit den Bijbel aanhaalt. Inderdaad is er ook niet eene voor bij te brengen , en strijdt dit dogma met geheel het Evangelie en met Gods natuur, gelijk wij deze uit Jezus Christus en uit de geheele schepping en wereldregering kennenj waarom dan ook reeds Calvijn, over dit besluit sprekende, er zelf (terwijl hij het aan God toe schreef!) van gruwde, blijkens zijne eigene woorden 1 ): Ik erken , dat het een verschrikkelijk besluit is." Ofschoon wij echter geene verwerpiug kunnen erkennen in een God , die liefde is , is het er verre af , dat deze liefde ons zwakheid zoude zijn , welke den zondaar niet durft of wil straffen. Wij hebben, integendeel, de spreek- wijze in trein gebragt , dat er ook eene hardheid der liefde in God is en bij ons nioet zijn , daar de ware , innige , alles beheerschende liefde ook hard en streng kan liandelen , gelijk Jozef met zijne breeders , Jezus met de Kananesche vrouw deed. Zoo, zeggen wij, doet God ook met ons ; hard en streng is Hij tegen ons , als wij de zonde niet willen laten varen, en juist omdat Hij ons lief heeft , wil Hij geene zonde in ons dulden , maar straft ') Inslil. Wrist. rcJ'iy. L III. c. 23, 7. 181 ons zoo lang door de bittere gevolgen der zonden , tot clat wij haar nalaten en de boosheid des liarten , de bron aller zonde, met Gods hulp bestrijden en overwhmen. Ook Jezus sterven is ons dus geen mysterium tremen- dum '). Het is ons , gelijk de lijdens-geschiedenis zelve ons toont en het N. Yerbond dit volkomen juist uit- spreekt 2 ) , eene zaak door de menscJien gedaan, door Jezus geleden , en door God toegelaten en, vooral in verband met de daarop gevolgde opstanding, door God ter behoudenis en zaliging der ivereld lescMJct. In het liclit der latere ge- schiedenis vooral is ons dus deze dood des Heeren eene openbaring van Gods liefde, van Jezus volmaaktheid en van der rnenschen zonde, en wel eene openbaring van dit alles , welke de menschen voor hunne boosheid doet schrik- ken, Jezus grootheid leert bewonderen en Gods liefde gelooven , zoodat dit sterven en herleven van Gods Zoon aan de wereld eenen scJiok geeft en haar eene opleiding wordt, waardoor zij langzamerhand meer sterft voor het zinnelijke, aardsche leven en opstaat voor het geestelijke , hemelsche leven. "Wij kunnen en willen niet nalaten, hierbij de leer te bestrijden, alsof Jezus ter voldoening aan Gods straf- eischende geregtigheid , of om Gods straffen van ons af te wenden , door het Gode verschuldigde Hem te betalen , dien vreeselijken dood had moeten ondergaan. Anselmus , welke in de twaalfde eeuw die leer niet uit de Schrift afleidde , maar , gelijk hij zelf zegt 3 ) , uit zijne rede uit- !) Een geheim , waarvoor men beveu moet. 2) B. v. Hand. II : 23 , 24 : Jezus door den lepaalden raad en de voorkennis Gods overgegeven zijnde, lielt glj [Israelietische mannen!] ge- nomen en door de handen der onregtvaardige [Heidenen] aan het kruis gehecht en gedood ; welken God opgewelct heeft." 3) Aau het slot van zijue verhautleling , Cur Dem homo" 182 vond , had daarmede ten doel de kerkelijke practijk en meening van zijnen tijd door eene scliolastieke redenering te regtvaardigen. Maar belialve vele andere dwalingen begaat liij liierbij den grooteii inisslag, dat liij Jezus kornst op aarde voorstelt, als alleen gebeurd om liier te sterven, en dit ster- ven vooronderstelt , als op zich zelf oni Gods wille noodig? of wel door God bewerkt ; terwijl in tegendeel , volgens liet Evangelic, de Heer op aarde kwam, om door leven , leeren, sterven en opstaan zijne KerJc op aarde te sticli- ten; terwijl, volgens dat Evangelic, om Gods ml te ver- ander ! -n , geen kornst of dood van Jezus noodig was , daar God Vader was , ook reeds , to en Hij Jezus zond ; terwijl niet God door bliksem of aardbeving Jezus lieeft gedood, niaar de memc7ten dit hebben gedaan van wege liunne boosheid, en deze liunne daad door God ten streng- ste is afgekenrd en gestraft. Anseltnus lieeft derlialve eene omkeering van de beschouwing van Jezus dood bewerkt, die en onwaar en schadelijk is. Bij de oude Hebreen is de noodwendigheid , om God door offers te verzoenen, 011- bekend en zou zij voor godslastering zijn gehouden; aan de Kerkvaders is de meening, dat Jezus zulk een zoenoffer bvj God is, vreemd en eene andere doorgaans redelijke, lioewel niet altijd ontwikkelde, bescliouwing liierover eigen; docli de Hervormers, van jongsaf aan geene andere, dan de Ansel- mische leer gewend , hebben zich er doorgaans J ) aan onderworpen. Yandaar is zij , hoe sfcrijdig met het Evan- gelie en met eene redelijke godskennis , nog lang blijven lieerschen en begint zij nu pas te verouderen en voor Jezus en der Apostelen voorstelling te wijken. Wij heb- ben, met vele andere Godgeleerden, het ouze daartoe bij- J ) Calvijn komt er, vooral in zijne uitlegging des Nieuweu Verbonds, vaak tegen op. Eii wederom : Niets , o Jezus ! dan u\v bloed Geeft voldoening aan 'tgemoed. De bestrijding van de onevangelische leer van Anselmus kwam bij ons voort uit de zucht, om de zedelijke, men- schen lierscheppende kracht van het kruis van Chris tus in 't licht te stellen ; maar zij is door vele onzer tegenstan- ders jaren aaneen gebezigd , om ons bij de groote menigte te beschuldigen , als. verloochenden wij de kracht des kruises. Hoe veel ik vroeger 3 ) ook reeds over den persoon van Jezus Christus heb gehandeld , over zijne verhouding tot den Yader en het geheele leerstuk der Drieenheid moet ik hier ook nog iets zeggen. Met weinige woorden zij hier dan bij het vorige gevoegd, dat wij de volkomene gelijk- heid van den Zoon met den Yader ontkennen , en den Zoon voor den Zoon , niet voor den Broecler van God houden , zoodat het zoogenaamcle Subordinatianismus , of 1 ) Zic b. v. de Llneam. Theol. p. 77-84 en PAREAU, in Wit-arlie'til i/t Lief de, 1843, I, bl. 87 en volgg. 2 ) Buiteu Jezus. ">) Eoveu bl. 102-173, 184 de leer, dat Jezus Cliristus de goddelijke natmir bezit, maar van den Yader, die Hem haar heeft gegeven, en Hij dus minder is dan de Yader , ons voorkomt de eenige ware voorstelling te zijn , welke wij dan ook niet alleen in het Nienwe Yerbond zien heerschen , maar insgelijks bij alle Kerkvaders voor het Concilie van Nicea in 325 '). Doeh van dit Coucilie af werd de, vroeger als kettersch ver- worpene , leer van de volkoinene gelijkheid des Zoons met den Yader als regtzinuig geijkt. De heilige geest is ons, gelijk nu nieer en meer wordt erkend, de geest, het leven, de mogendheid en kracht, welke Godes is en van God door Christus in de menschheid wordt gebragt, om nn ook in haar te zijn. Op uitlegkundige gronden kunnen wij dien geest voor geeu persoon houden. "Wordt hij zoo voorgesteld Joh. XIY XYI, ook van de wet, de zonde, de dood, de regtvaardigli-eid wordt aldus bij persoonsverbeel- ding gesproken, en waar de Heer, na de aangehaalde gesprek- ken, Joh. XYH onfiguurlijk spreekt, handelt Hij wel over de personen van God, van zich zelven, van cle Apostelen en van de menschen, inaar niet van den geest; wat deze zij, toont Hij XYH: 21. Brengt men hier tegen in, dat wij dan niet tot den naam des geestes, even als tot dien des Yaders en des Zoons, die personen zijn, kunnen gedoopt wor- den , Matth. XXYIH: 19, dan wijzen wij op Openb. HE: 12, waar gezegd wordt, dat op de Christenen de naam van God, de naam van CJtristiis en de naam der Ker/c van God, die door den geest van God en Christus be- zield is, zal geschreven worden. *) Wij hebbeu dit aangetooud in eene uitvoerige uiteenzetting , Lineam. Theol. p. 93-105. Onitrent het N. Verbond en de oude Kerkvaders is het Subordinatianisrnus bewezen door S. CLARKE } The Scripture Doctrine of Trinity , in 1712 en later uitgegeven, en omtrent de Kerlcvaders nog veel uit- voeriger en zeer onpartijdig door DION. PETAVIUS , in zijn voortreffelijk \verk , Da DofjmaiiliHs Tfiaologicis , Tom. II. De uitsprakcn des N. Vcr- boiids over dczc zaak licbbcn wij dikwijls iu Waarlield in Liefdc bclmndcltl. 185 Wij hebben ons met ontzien, om altijd en overal open- lijk voor 'tgeen wij ook over dit leerstuk in 't Evangelie vin- den, uit te komen; ten einde nadenkende Joden en ver- standige en wijsgeerig juist denkende menschen niet door de dwaling van aloude Godgeleerden van net Christendom afgeschrikt , maar door de redelijke en goddelijke waarheid des Evangelies tot hetzelve uitgelokt worden. Maar dat wij dit in net N. Verbond hebben opgemerkt, danken wij evenwel meest aan den Utrechtschen Hoogleeraar Heringa, die in zijne lessen met groote naauwkeurigheid en duide- lijkheid de leer van Yader, Zoon en Geest, niet die der Drieeenheid, pleegde te behandelen en die de voorname oor- zaak is , dat ook het woord Drieeenheid , reeds bij Mun- tinghe niet meer voorkomende, bij onze Nederlandsche Godgeleerden schier niet langer wordt gebrnikt. 3. De derde afdeeling onzer Dogmatiek is de Anthro- pologie of de leer over den mensch. Hierin handelen wij eerst over des menschen natuur of aanleg, dan over zijne bestemming, en eindelijk over zijnen toestand. Drie eigenaardigheden heeft onze uiteenzetting ; vooreerst, dat wij natuur en toestand scherp onderscheiden; ten tweede , dat wij niet alleen van den menscli spreken , en daai im eens den enJcelen mensck, dan Jiet menscMom onder verstaan, maar beide onderscheiden en zamenvoegen; ten derde , dat wij ook hier alles meest uit Jezus CJvristus en zijne geschiedenis afleiden. Over de eerste eigenaardigheid , het groot verschil van *s menschen natuur en toestand, heb ik vroeger reeds ge- sproken '). In onze Dogmatiek valt de grootte van het onderscheid tusschen deze twee nog te meer in het oog, dewijl daar de beschouwing van de natuur en die van Boveii bl. 89. 186 den toestaud des ineusclien van elkauder ziju gesclieideu door de aanwijzing van 's menschen bestemming. Deze plaatsen wij ecliter tussclien die twee anderen in , dewijl wij de voorstelling onzer natuur het best uit die onzer bestemming konden bevestigen , en van de beschouwing van onzen zondigen toestand de overgang tot de Heilsleer in de vierde afdeeling te geniakkelijker was. Wat de tweede eigenaardigheid betreft : reeds lieb ik eene proeve aangeliaald ') , welke verwarring er in de voorstellingen kan komen, zoo men de eene uitdrukking , den menscli , bezigende , daaronder nu eens Adam , den eersten mensch, dan ons, later levenden, verstaat. Maar er is ook vele verwarring in onze Godgeleerdlieid ontstaan, dewijl men , als men over 's mensclien natuur , bestemming en zonde sprak, niet genoeg heeft ondersclieiden tusschen den enkelen menscli en het geneele menschdom. Bij de Protestanten , die liet individuele altijd op den voorgrond stellen , wordt te weinig op den zamenhaug aller inensehen als een geheel gelet; bij de Roomsch-Catkolieken, die steeds op liet gelieel het oog nebben, wordt het regt der enkele, vrije personen doorgaans voorbij gezieu. "Wij hebben ge- tracht beide eeuzijdigheden te ontwijken , zoo wel elders , als ook in deze derde afdeeling der Dogrnatiek 2 ). De nienschelijke natuur wordt dan eerst regt gekend, wanneer men den mensch beschouwt en als enkel persoon en als lid eener groote maatschappij ; als enkel persoon heeft hij heerlijke verinogens , doch alleen als zaadkorrels , welke eerst in de zamenleving ontkiemen. De mensehelijke 6e- stemming is , dat de enkele personen in de vereeniging van huis, staat en kerk te zamen leven, hierin de een door den ander en elk door zich zelven ontwikkeld en ') Bovcu bl. ( J4 ; 95. -) Zic bovcn> 97-100; 123-120. 