title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ces rudiments developpes par des savants modernes ont conduit a la notion de certaines lois, qui forment une lumineuse theorie des couleurs, theorie qu’Eugene Delacroix possedait scientifique- ment et a fond, apres l’avoir connue par instinct. (Voir Gram- maire des arts du dessin 3me ed. Renouard). Si l’on combine deux des couleurs primaires, le jaune et le rouge par exemple, pour en composer une couleur binaire — l’orange, cette couleur binaire attiendra son maximum d’eclat des qu’on la rapprochera de la troisieme couleur primaire non employ£e dans le melange. De meme, si l’on combine le rouge et le bleu pour en produire le violet, cette couleur binaire le violet sera exalte par le voisinage immediat du rouge. On appelle avec raison complementaires, chacune des trois couleurs primitives, par rapport a la couleur binaire qui lui correspond. Ainsi le bleu est complementaire de l’orange, le jaune est complementaire du violet, et le rouge com- plementaire du vert. Reciproquement chacune des couleurs composees est complementaire de la couleur primitive non em- 480 ploy£e dans le melange. Cette exaltation r6ciproque est ce qu’on nomme la loi du contraste simultan^. Si les couleurs complementaires sont prises a 6galit6 de valeur, c’est a dire au meme degre de vivacit£ et de lumiere, leur juxtapo- sition les elevera l’une et l’autre a une intensiv si violente, que les yeux humaines pourrait a peine en supporter la vue. Et par un phdnomene singulier, ces memes couleurs , qui s’exal- tent par leur juxtaposition , se detruiront par leur melange. Ainsi lorsqu’on mele ensemble du bleu et de l’orange a quantites egales, l’orange n’etant pas plus orange que le bleu n’est bleu, le melange detruit les deux tons, et il en resulte un gris absolument incolore. Mais si l’on mele ensemble deux complementaires ä proportions inegales, elles ne se detruiront que partiellement et on aura un ton rompu qui sera une variete du gris. Cela etant, de nouveaux contrastes pourront naztre de la juxtaposition de deux comple- mentaires, dont l’une est pure et l’autre rompue. La lutte etant inegale, une des deux couleurs triomphe, et l’intensite de la domi- nante n’empeche pas l’accord des deux. Que si maintenant on rapproche les semblables a l’etat pur, mais a divers d6gres d’energie, par exemple le bleu fonce et le bleu clair, on obtiendra un autre effet dans lequel il y aura con- traste par la difference d’intensite, et harmonie par la similitude des couleurs. Enfin si deux semblables sont juxtaposees, Tune a l’etat pur, l’autre rompue, par exemple du bleu pur avec du bleu gris, il en resultera un autre genre de contraste, qui sera tempere par l’analogie. On voit donc qu’il existe plusieurs moyens differents entre eux, mais 6galement infaillibles, de fortifier, de soutenir, d’attenuer ou de neutraliser l’effet d’une couleur, et cela en operant sur ce qui 1 ’avoisine — en touchant ce qui n ’est pas eile. Pour exalter et harmoniser ses couleurs, il emploie tout ensemble le contraste des complementaires et la concordance des analogues, en d’autres termes: la repetition d’un ton vif par le meme ton rompu. 402 Waarde Theo, Ge ontvangt met dezelfde post een aantal afdrukken van de litho- - graphie. Wil er M. Portier van geven zooveel hij mocht begeeren. En ik voeg hierbij een schrijven aan hem, dat U denk ik, eenigszins lang en gevolgelijk onpraktisch zal voorkomen. Maar hiervan 31 481 dacht ik dat hetgeen te zeggen valt, niet in korter woorden kan gedrongen worden, en het er hier juist op aankomt hem voor zijn eigen instinctieve gevoelens redenen te geven. En trouwens ’t zelfde wat ik schrijf aan hem, zeg ik ook tot U. Er is eene school — yeloof ik — van impressionnisten . Maar ik weet daar niet veel van. Wel weet ik echter wie de oorspronkelijke en eigenlijke lui zijn, waarom — als om een as — de boeren- en land- schapschilders zullen draaien. Delacroix, Millet, Corot en de rest. Dit is in mijn eigen gevoel, niet juist uitgedrukt. Ik bedoel, er zijn (veeleer dan personen) regels of principes, of grondwaarheden voor zoowel teekenen als kleur. Waar men, als men iets waarachtigs vindt} blijkt op neer te körnen. Wat teekenen betreft — b.v. dat in kwestie van het kringsgewijs — n.l. zieh baseerende op de ovale grondvlakken — figuurteekenen. ’t Geen de oude Grieken reeds voelden, en wat tot aan ’t eind der wereld toe zal blijven. Wat kleur betreft, die eeuwige kwes- ties, wat b.v. de eerste vraag was die Corot richtte tot Fran^ais, toen Frangais (die reeds naam had) vroeg aan Corot, (die nog geen naam had dan alleen een negatieven of vrij siechten) toen hij (F.) kwam bij Corot om dingen te vragen: 482 Qu’est-ce que c’est qu’un ton rompu? QiTest-ce que c’est qu’un ton neutre? Wat men beter op ’t palet wijzen kan dan in woorden zeggen. Wat ik dus Portier verzekeren wil in dezen brief, is mijn geloof bepaald ook juist in Eugene Delacroix en die oude lui. En tevens waar b.v. ’t schilderij , waar ik aan doende ben anders is dan lamplichten als Dou of v. Schendel, is ’t niet overbodig wellicht er eens op te wijzen hoe een van de mooiste dingen van de schilders dezer eeuw is geweest, het schilderen van donker dat toch kleur is. Enfin, lees mijn schrijven maar eens, en ge zult zien ’t niet onbegrijpelijk is, en dat het ergens over is en dat ergens een kwestie, die juist bij het schilderen in mijn ge- dachte kwam. Ik hoop dat het schilderij van die aardappeleters wat zal vlotten. Ben buitendien ook nog aan een rooden zonsondergang bezig. Men moet om ’t boerenleven te schilderen van zoo enorm veel gegevens meester zijn. Maar van den anderen kant, ik weet niets waar men met zoo’n rust aan werkt, in den zin van gemoedsrust , ook waar in ’t materieele men veel strijd heeft. Het verhuizen geeft me dezer dagen nog al zorg, want dat valt nooit mee. Doch het zou toch eens moeten gebeuren, indien niet nu dan toch later, en op den duur is het beter in zijn eigen ge- doente te zitten, dat is zeker. Om van iets anders te spreken. Wat is dat echt gezegd van de figuren van Millet : son paysan semble peint avec la terre qu'il ensemence! Wat is dat juist en waar. En hoezeer komt het er op aan, op ’t palet die kleuren die men niet noemen kan en waaruit eigenlijk alles als grondslag bestaat, te weten te maken. Misschien, ’k zou durven zeggen zeker , zullen de kwesties van kleuren en bepaaldelijk gebroken en neutrale kleuren U opnieuw preoccupeeren. In den kunsthandel hoort men er m.i. zoo vaag en arbitrair over spreken. En trouwens onder de schilders zelf ook. Ik zag bij een kennis van mij verleden week een bepaald knappe, "realistische Studie van een oude vrouwekop, van iemand die direct of indirect leerling is van de Haagsche school. Maar zoo- wel in teekening als in kleur zekere aarzeling, zekere kleingees- tigheid, veel meer dacht mij, dan dat men ontwaart als men een oude Blommers of Mauve of Maris ziet. En dit verschijnsel dreigt meer en meer algemeen te worden. Als men realisme op- 483 403 vat in den zin van letterlijke waarheid, n.l. preciese teekeiling en lokale kleur. Er is nog iets anders dan dat. Nu, gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Wilde U nog zeggen dat ik druk werkende ben aan de aardappel- eters, en van de koppen opnieuw studies geschilderd heb, de han- den vooral veel veranderd. Ik doe voor alles mijn best er leven in te brengen. Zeer nieuwsgierig ben ik wat Portier ervan zeggen zal als ’t klaar zal wezen. De Lhermittes zijn superbe. Ik dweep er mede. Het is gevoeld, in den zin van tegelijk bestudeerd in ’t groote en in ’t kleine, doch vooral tevens groot gedacht en breed opgevat. Hartelijk hoop ik, dat gij er op blijft letten als er nieuwe maanden in de serie komen. Schrijf me als ge wilt, eens op welke wijze ik, als ik een schilderij van grooter formaat heb, ’t zenden moet en aan welk adres. Ik stuur de aardappeleters niet, tenzij ik zeker wete het iets is. Doch het vordert er mede, en ik denk dat er nog iets heel anders in komt, dan ge ooit van me kunt gezien hebben. Ten minste zoo duidelijk. Ik bedoel juist het leven. Dit schilder ik uit het hoojd op }t schil- derij zelj. Doch ge weet zelf hoeveel keer ik de koppen geschilderd heb! En voorts loop ik telkens kijken iederen avond, om brokken over te teekenen op de plaats zelf. Maar bij ’t schilderij laat ik mijn eigen hoofd in den zin van ge- dachte of imaginatie bij werken, wat ’t geval zoozeer niet is bij studies, waar geen scheppingprocede bij plaats mag hebben, doch waar men voedsel haalt in de werkelijkheid voor zijn verbeelding, opdat die juist worde. Maar ge weet ik aan M. Portier schreef: jusqu’a present je n’ai fait que des etudes , mais les tableaux vont venir. En daar zal ik me aan houden. Ik denk dat ik binnenkort ook weer eenige studies naar de natuur zal zenden. Het is voor de tweede keer, dat ik aan een woord van Delacroix heel veel heb. 484 Het eerste was zijn theorie der kleuren, maar ik las verder een conversatie, die hij met andere schilders had over het maken n.l. het scheppen van een schilderij. Hij beweerde dat men de beste schilderijen uit het hoofd maakte. Par coeur! zeide hij. En van dat gesprek in kwestie las ik, dat toen al die brave men- schen ’s avonds laat naar huis gingen, Delacroix met zijn ge- wone levendigheid en hartstocht midden op de boulevard hun hard achterna riep: Par coeur! par coeur! tot waarschijnlijk groote verbazing der eerzame voorbijgangers. Net als Jacque nog na middernacht, en den heelen nacht door, toen hij ergens gepraat had, herhaaldelijk met zijn jongen een boodschap aan iemand stuurde: ,,j’ai encore par la present l’honneur de vous assurer que votre M. Ingres n’est qu’un imagier, et que Daumier le surpasse infiniment” of zoo iets. Ik zal het niet sturen, tenzij ik nog nader van U hoore en trouwens het is nog niet eens klaar. Doch wel de moeielijkste dingen, de koppen, handen en ensemble. Misschien zult ge er nu in vinden dat waar ge een tijd geleden over schreeft, dat ofschoon personeel, het U toch herinneren zal aan andere schilders — met een zekere familiegelijkenis. Wat ge toen in de studies niet vondt, maar ik houd ’t er voor dat als men mijn studies vergeleek bij andere studies , er ook ge- lijkenis zou wezen. Nogmaals dank voor de Lhermittes en andere illustraties, Chat noir viel mij niet mede, ofschoon de titel mooi is. Ik was blij in het No. van Vie Moderne enkele levensbijzonderheden van Jules Dupre te vinden; ik heb wel eens gedacht, dat misschien Mistigris, (le plus malin des paysagistes) die in Balzac ’s Comedie humaine voorkomt, Dupre in zijn jongen tijd had kunnen zijn. Maar ik weet niet wien Balzac er mee op ’t oog had, en trouwens de persoon speelt geen hoofdrol in ’t boek. Weet gij wie ook dikwijls met die manier van teekenen met ovalen, waar Gigoux van sprak, werkt? Henri Pille. Ne pas prendre par la ligne, mais par le milieu — is een fameuze waarheid. Meunier, Mellery en Rappard teekenen ook zoo dikwijls, en Allebe. Gegroet, met een handdruk t. a t. Vincent. 485 404 Waarde Theo, (31 April ’85.) Van harte gezondheid en sereniteit U toegewenscht op Uw ver- jaardag. Gaarne had ik tegen dien dag U ’t schilderij van de aardappeleters gestuurd, doch ofschoon het goed vordert, het is nog niet geheel af. Ofschoon ik in betrekkelijk körten tijd het eigenlijke schilderij zal hebben geschilderd, en grootendeels uit het hoofd, zoo heeft het een heelen winter van Studiekoppen en handen schilderen gekost. En wat de enkele dagen betreft waarin ik ’t nu geschilderd heb, het is dan 00k een geducht gevecht geweest, maar een zoodanig waar ik veel animo voor heb. Ofschoon telkens ik vreesde, dat het er niet op zou komen. Maar schilderen is 00k een , ,agir- creer”. Als de wevers die stoffen weven welke men, meen ik, cheviots noemt, of 00k de eigenaardige Schotsche, bontgeruite weefsels, dan is het hun, zooals ge weet, te doen eigenaardige gebroken kleuren en grijzen te verkrijgen bij de cheviots, of bij het bont- geruit goed de allerfelste kleuren tegen elkander in balans te krijgen, zoodat inplaats van dat het weefsel rammele, }t eff et produit van ’t patroon op een afstand harmonieus zij. Een grijs, dat geweven is uit roode, blauwe, gele, vuilwitte en zwarte draden dooreen, een blauw dat gebroken is door een groenen en een oranje-rooden of gelen draad, zijn heel anders dan effen kleuren, namelijk zij ivemelen meer, en heele kleuren worden er hard , heel en levenloos bij. Het is echter voor den wever of liever den ontwerper van ’t pa- troon of de kleurencombinatie niet precies altijd makkelijk, zijn berekening van ’t aantal draden en hun richting vast te stellen, evenmin is ’t makkelijk penseelstreken dooreen te weven tot een harmonisch geheel. Als gij bij elkaar zaagt — de eerste geschilderde studies die ik hier te Nuenen körnende maakte — en 't doek van nu, zoudt ge geloof ik inzien, dat wat kleur betreft er leven in de brouwerij ge- komen is. Ik geloof dat de kwestie van de kleurbreking in ’t verband van de kleuren, Uzelf nog wel eens bezig zal houden, want als kunst- kenner en beoordeelaar moet men 00k, dunkt me, zeker zijn van zijn zaak en zekere convicties hebben. Althans voor zijn eigen pleizier en om zieh rede te kunnen geven , 486 « en tevens men moet in enkele woorden het anderen kunnen uit- leggen, die soms bij iemand als gij om licht komen, als zij wen- schen iets meer van kunst te weten. Nu echter heb ik met betrekking tot Portier wel iets te zeggen — natuurlijk is zijn priv6 opinie mij gansch niet onverschillig, en apprecieer ik ten hoogste ook dat hij zeide, dat hij niets terug nam van wat hij gezegd had. Ook hindert het mij niet, dat het bleek hij deze eerste studies niet opgehangen had. Maar als ik een schilderij stuur ook voor hem, als hij wil, gedes- tineerd, dan kan hij 7 slechts krijgen op voorwaarde van het te exposeeren. Wat de aardappeleters betreft, het is een schilderij dat goed in 7 goud doety dat weet ik zeker. Doch ’t zou evenzeer goed doen op een muur, die met een papier behängen wäre, dat een diepen toon van rijp koren hadde. ’t Is echter eenvoudig niet te zien zonder die afsluiting er bij. Tegen een donker fond komt het niet tot zijn recht, en vooral niet tegen een vaal fond. En dat is omdat het een kijkje is in een zeer grijs interieur. In de werkelijkheid Staat het ook in een vergulde lijst als ’tware, daar meer naar den bekijker toe zieh zou bevinden de vüurhaard en het schijnsel van ’t vuur op de witte muren, die nu buiten ’t schilderij vallen, maar in de natuur het heele geval achteruit gooien. Nog eens men moet het dus afsluiten door iets van een diepe goud- of koperkleur er om heen te plaatsen. Als ge ’t zelf wilt zien zöo als ’t gezien moet worden, denk daar dan s.v.p. aan. Dat in verband brengen met een goudtoon geeft tevens helderheid aan plekken} waar ge die niet zoudt veronder- stellen} en neemt weg het gemarmerde aspect, dat het krijgt als men ’t ongelukkigerwijs tegen een vaal of zwart fond plaatste. De schaduwen zijn geschilderd met blauw, en goudkleur werkt daarop. *Ik heb het gisteren gebracht bij een kennis van me te Eindhoven, die aan ’t schilderen is. Over een dag of 3 ga ik het daar uit halen met wat eiwit, en bij hem nog enkele details wat afwerken. De man die zelf zeer zijn best doet om schilderen te leeren, en zelf ook zoekt een goed koloriet te krijgen, was er bijzonder mede ingenomen. Hij had reeds de Studie gezien, waarnaar ik de litho- 487 / graphie maakte, en zeide dat hij niet gedacht had dat ik de kleur en de teekening tegelijk nog zooveel hooger zou hebben opgevoerd. Daar hij ook naar modelten schildert weet hij ook wel wat in een boerenkop of knuist zit, en van de handen zeide hij, dat hij nu voor zichzelf een heel ander begrip kreeg om ze te maken. Ik heb n.l. wel terdeeg er op willen werken, men de gedachte krijge dat die luidjes, die bij hun lampje hun aardappels eten met die handen, die zij in den schotel steken, zelf de aarde heb- ben omgespit en het spreekt dus van handenarbeid , en van dat zij hun eten zoo eerlijk verdiend hebben. Ik heb gewild dat het doet denken aan een gansch ander manier van leven dan die van ons, beschaafde menschen. Ik zou dan ook volstrekt niet begeeren, iedereen ’t zoo maar mooi of goed vond. Ik heb den heelen winter lang de draden van dit weefsel in han- den gehad, en het definitieve patroon gezöcht, en indien nu het een weefsel zij dat een ruw en grof aspect heeft, zoo zijn niet te min de draden met zorg en volgens zekere regels gekozen. En het zou wel kunnen blijken, dat het een echt boerenschilderij is. Ik weet dat het dit is. Maar wie liever de boeren zoetsappig ziet, ga zijn gang. Ik voor mij ben er van doordrongen dat het op den duur beter resultaten geeft ze in hun ruwheid te schilderen, dan conventioneele liefheid er in te brengen. Een boerenmeisje is mooier dan een dame m.i., in haar bestoven en gelapten blauwen rok en jak, die door weer, wind en zon de fijnste nuances krijgt. Maar trekt ze een damespak aan, dan is het echte er af. Een boer in zijn bombazijnen pak op ’t veld is mooier dan als hij Zondags naar de kerk gaat in een soort van heerenjas. En eveneens, men zou ongelijk hebben aan een boerenschilderij een zekere conventioneele gladheid te geven m.i. Als een boeren- schilderij ruikt naar spek, rook, aardappelwasem, best, dat ’s niet ongezond; als een stal ruikt naar mest, goed, daar is ’t een stal voor ; als ’t veld een geur van rijp koren of aardappels of van guano en mest hebbe, dat is juist gezond, vooral voor stads- menschen. Aan zulke schilderijen hebben ze iets nuttigs. Maar geparfumeerd moet een boerenschilderij niet worden. Ik ben nieuwsgierig of gij er iets in vinden zult dat U bevalt, ik hoop het. Ik ben blij 488 dat juist nu M. Portier gezegd heeft hij zieh met mijn werk wil bemoeien, ik van mijn kant iets importanters heb dan de studies alleen. Wat Durand Ruel betreft, al heeft hij de teekeningen niet de moeite waard geacht, laat hem dit schilderij zien. Laat het hem leelijk vinden, best, maar laat het hem toch kijken, op dat ze zien mögen dat we energie in ons streven hebben. Ge zult echter hooren: }iquelle croüte ’ ’ , wees daarop geprepareerd zooals ikzelf geprepareerd ben. Doch doorgaan toch met te geven iets echts en eerlijks. Het schilderen van het boerenleven is iets ernstigs, en ik voor mij zoude zelfverwijt hebben als ik niet trachtte schilderijen te maken zöö, dat zij serieuse dingen te denken geven kunnen aan wie serieus over kunst en over leven denkt. Millet, de Groux, zooveel anderen hebben voorbeelden gegeven van karakter en van zieh niet stören aan de verwijten van: sale, grossier, boueux, puant, etc., etc., dat ’t schände zou wezen als men ook maar twijfelde. Neen, men moet de boeren schilderen als zijnde zelf een hunner, als voelende, denkende zooals zijzelven. Als niet anders kunnende zijn dan men is. Ik denk er zoo dikwijls aan, dat de boeren een wereld op zichzelf zijn, in veel opzichten zooveel beter dan de beschaafde wereld. Niet in alle opzichten, want wat weten ze van kunst en meer andere dingen? Ik heb nog wel eenige kleinere studies, echter kunt ge denken, ik door het grootere zoo bezig gehouden ben dat ik weinig anders heb kunnen doen nog bovendien. Ik zal zoodra ’t geheel af is en droog, het doek in een kistje U maar zenden en er dan nog v/el eenige kleinere bijvoegen. Ik denk dat het goed is niet lang te wachten met de zending, daarom zal ik ’t sturen, waarschijnlijk blijft dan de tweede litho- grafie ervan in den steek, maar enfin ik begrijp dat b.v. M. Portier nog versterkt moet worden in wat hij zeide, zoodat we voor goed als een vriend op hem rekenen kunnen. Van harte filoop ik dat dit lukken zal. Ik ben zoo geabsorbeerd geweest in ’t schilderij, dat ik letterlijk haast mijn verhuizing zou vergeten die toch ook bewerkstelligd dient* te worden. De zorgen zullen er met op verminderen voor me, maar het leven van alle schilders in dat genre zijn er zoo vol van, dat ik ’t toch 489 niet makkelijker zou begeeren te hebben dan zij ’t hadden. En aangezien ondanks alles zij toch hun schilderijen er op kregen, zullen de materieele moeielijkheden mij ook wel hinderen, maar niet vernietigen of verslappen. Enfin. Ik geloof dat de aardappeleters wel af zullen komen; de laatste dagen zijn voor een schilderij altijd gevaarlijk zooals ge weet, omdat in niet geheel drogen toestand men er met de groote kwast niet meer aan kan komen zonder groote kans ’t te bederven. En de veranderingen heel bedaard en kalm moeten worden ge- daan met een klein penseel. Daarom heb ik eenvoudig het weg- gebracht en tegen mijn vriend gezegd dat hij maar moest zorgen, ik ’t op die wijs niet bedierf, en dat ik die kleine dingen bij hem zou komen doen. Gij zult wel zien, het oorspronkelijkheid heeft. Gegroet, het spijt me dat ’t niet klaar was tegen heden, nog- maals gezondheid en sereniteit U toegewenscht. Geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Vandaag werk ik nog aan enkele kleinere studies, die dan tegelijk meegaan. Hebt ge dat Salonnummer nog gestuurd? 405 Waarde Theo, Hedenmiddag ontving ik uw schrijven en wilde er dadelijk op antwoorden. Verlangend ben ik een idee te krijgen van den Salon, vooral ook naar ’t schilderij van Roll. Het verwondert mij niet dat b.v. Durand Ruel nog geen notitie nam van de teekeningen. En zelfs heb ik liever Portier niet overdrijve met deze mooi te vinden, ten minste ik voel dat ik ’t beter kan, omdat ik juist weer aan het veränderen ben, en wel zoo dat ik geaarzeld vind dat van vroeger. Ik denk dat ge zien zult wat ik bedoel aan het schilderij van de aardappeleters. Ik denk dat Portier het begrijpen zal. Het is zeer donker echter en in het wit b.v. is haast niet eens wit ge- bruikt, doch eenvoudig de neutrale kleur, die ontstaat als men rood, blauw, geel dooreen mengt, b.v. vermilloen, Parijschblauw en Napelsgeel. 490 Die kleur is dus op zichzelf een vrij donker grijs, maar doet wit in ’t schilderij. Ik zal U zeggen waarom ik dat doe. Hier is ’t motief een grijs in- terieur verlieht door een lampje. ’t Grauw linnen tafelkleed, de berookte muur, de stoffige mutsen waar de vrouwen mee op ’t land gewerkt hebben, dat alles, ivan- neer men door de hären van de oogen ziet , blijkt bij ’t licht der lamp zeer donker grauw te zijn, en de lamp ofschoon geel ros schijnsel zijnde, lichter nog — en heel wat — dan ’t wit in kwestie. Nu de vleeschkleuren — ik weet wel dat die bij oppervlakkige be- schouwing, n.l. als men niet er bij doordenkt, het lijkenen wat men noend vleeschkleur. Doch ik heb ze bij ’t begin van ’t schilderij zoo eens geschilderd, wat geel-oker, rood-oker en wit b.v. Maar dat was veel te licht en deugde bepaald niet. Wat toen gedaan? al de koppen had ik af en nog al met veel zorg afgemaakt, maar ik heb ze grif overgeschilderd zonder genade, en de kleur waar ze nu mee geschilderd zijn is zoowat de kleur ran een goed stoffigen aardappel , ongeschild natuurlijk. Terwijl ik dat deed, dacht ik er nog aan dat het zoo juist gezegd is van de boeren van Millet: ,, Ses paysans semblent peints avec la terre qu'ils ensemencent,}. Een woord waar ik telkens onwillekeurig aan denken moet als ik ze aan ’t werk zie, buiten zoowel als binnen. Ik houd het dan ook voor zeker dat als men Millet, Daubigny, Corot zou vragen een sneeuwlandschap te schilderen zonder wit te gebruiken , zij het doen zouden , en de sneeuw zou wit lijkenen in hun schilderij. Hetgeen gij zegt van de litho, dat het effect wollig is, vind ikzelf ook, en is in zooverre mijn eigen schuld niet daar de lithograaf beweerde, dat omdat ik haast nergens wit op den steen had ge- laten, het niet goed drukken zou. Ik heb toen op zijn aanraden lichte plekken uitgebeten, als ik ’t eenvoudig gedrukt had zooals c|e teekening was, zou het algemeen donkerder zijn geweest, maar niet gerammeld hebben, en er zou atmosfeer tusschen de plans zijn gebleven. Doch wat moet ik doen met het schilderij, het is zoo groot als die spinster van verleden jaar. Ik heb het nu weer in de hut, om er naar de natuur nog dingen aan te doen. Ik geloof echter ik het af zal krijgen, dit bij wijze 491 van spreken; want mijn eigen werk zal ik eigenlijk nooit af of klaar vinden zelf. Ik kan er een kleiner van maken of een teekening echter, als ge die liever hebt, want ik voel het ding zoo dat ik ’t letterlijk droomen kan. Kunt ge U niet begrijpen, ’t geval dat ik hier neer krabbel präch- tig was? Toen ik van avond naar de hut ging, vond ik de luidjes aan het schoften bij ’t licht van ’t raampje in plaats van onder de lamp, o het was verbazend mooi. De kleur was ook eigenaar- dig, ge herinnert U die koppen tegen ’t raam uit geschilderd — op die manier was het effect, doch nog donkerder. Zoodat de twee vrouwen en ’t interieur zoowat net precies de kleur van donkere groene zeep hadden. Doch het mannenfiguur links werd even verlieht door een in- vallend licht van een deur verderop. Zoodoende werd kop en handen de kleur van b.v. een io centimestuk, enfin dof koper. En zijn kiel het fijnst mogelijk verschoten blauw, waar ’t licht raakte. Als ge weer schrijft antwoord dan s.v.p. eens, hoe ge wilt dat ik met het schilderij zal doen. Natuurlijk moeten we zorgen Por- 492 tier iets nieuws krijge. Doch ik kan net zoo goed het overschil- deren op halve grootte, b.v. voor hem, en dit grootere b.v. eens naar Antwerpen sturen. Wat de heldere schilderten van tegenwoordig betreft, ik heb in de laatste jaren er zoo weinig van gezien. Maar over de kwestie heb ik toch nogal gedacht. Corot, Millet, Daubigny, Israels, Dupre, anderen, schilderen ook heldere schil- derten, n.l. men kan in alle hoeken en diepten doorkijken, al zij de gamma nog zoo diep. Maar ze zijn, bovengenoemden, geen van allen lui die letterlijk den lokalen toon schilderen, ze volgen de gamma waar ze mee beginnen, voeren hun eigen gedachte door in kleur en toon en teekening. En dat hunne lichten meestal vrij donkere grijzen zijn op zichzelf, die in ’t schilderij licht doen door tegenstelling, dat is een waarheid die ge dagelijks wel in de gelegenheid zijt op te merken. Nu gegroet. Ge begrijpt, ik zeg niet dat Millet geen wit gebruikt als hij sneeuw schildert, doch beweer dat hij en de andere tonisten, als zij wilden en ’t er eens om doen zouden, dat leveren zouden op dezelfde wijs als Delacroix zegt van Paul Veronese, dat hij blanke, blonde, naakte vrouwen schildert met een kleur, die op zichzelf veel heeft van straatslijk. Met een handdruk, t. ä t. Vincent. Ik denk dat gij in ’t schilderij wel zien zult, dat ik een eigen ma- nier van kijken heb, maar dat het toch zieh aansluit bij anderen, b.v. zekere Beigen. Schandalig dat ze ’t schilderij van Josephson geweigerd hebben. Maar waarom vereenigen zieh de geweigerden niet om zelf wat te doen? eendracht maakt macht. Waarde Theo, Ik maak vast een woordje voor U klaar tegen dat ik het kistje wegzend, ik stuur het franco (Anvers of geheel door als het kan) aan uw adres, Rue de Laval. Als er nog vracht op komt, is het omdat ze misschien niet door- frankeeren. Maar ik wilde niet ge er onkosten aan hebben zult, daar het U misschien tegenvalt. 406 493 Indien dit het geval mocht wezen, kijk er dan eens een tijd op. Wat Portier zeggen zal weet ik natuurlijkerwijs niet. Bij wijze van critiek zou ik er zelf nog dingen tegen kunnen zeggen, die denkelijk de meeste critici ontsnappen zouden. Maar de reden waarom met een zekere gerustheid ik het zend, is dat in tegenoverstelling van heel wat andere schilderijen, het rustieke en een zeker leven er in zit. En dus, ofschoon ’t anders gedaan is, in een andere eeuw dan de oude Holländers, Ostade b.v., toch is het ook uit het hart van ’t boerenleven en oorspron- kelijk. Als ik zie b.v. in het Salonnummer zooveel schilderijen, die wat techniek aangaat als men wil onberispelijk zijn geteekend en geschilderd, dan vervelen veel daarvan me niettemin gruwelijk, omdat ze me niets te voelen of te denken geven, omdat ze zonder een zekere hartstochtelijkheid blijkbaar zijn gemaakt. En iets hartstochtelijks is in wat ik U stuur. Ik heb een grooten lust gehad om het te maken, en het is met een zekere animo dat ik heb gewerkt. Ik heb me niet verveeld, misschien zal het daarom ook anderen niet vervelen. Omdat ik dat geloof, stuur ik het. Hoe mooi ik echter in ’t Salonnummer l’Alouette van Jules Breton vind, het schilderij van Roll, ook den Fantin Latour, ook les Cötes de Cornouailles, Vernier, en enkele andere nog, wees er gerust over, ik vind ze prächtig , ofschoon van andere blijkbaar zeer groote lappen ik gerust durf zeggen, ik ze geweldig vervelend vind. Het vrouwtje met de schop van Lhermitte, wat leeft dat en wat is het echt: als door een boer die schilderen kan gedaan, het is meesterlijk. Als ik U was zou ik van de Lhermitte ’s exemplaren koopen om ze io jaar te bewaren. Want het zijn meesterstukken, die men zoodoende voor zijn 50 Centimes krijgt. Hoe is ’t toch mogelijk dat de illustraties niet beter zijn! Lan^on is dood hoorde ik. Jaren lang heb ik zijn werk gevolgd, en nooit heeft iets van hem me verveeld. Leven in ieder krabbeltje. Als er zoo een sterft — uit datzelfde ras als de Regamey’s en Renouard, dan is het een verlies en ontstaat er een leege plaats. 494 De teekeningen van Lan^on zijn bewonderenswaardig geweest, zoo mannelijk en zoo breed. Tissot heeft een expositie hoor ik, hebt ge dat gezien? Het ligt maar aan de mate leven en passie, die een artist in zijn figuur weet te geven, als ’t maar goed leeft, dan is een dames- figuur van Alfred Stevens b.v. of sommige Tissot ’s ook wel dege- lijk prächtig. En de boeren van Lhermitte, Millet, zijn juist om het leven zoo mooi. In welke richting men ook werke, laat het Israels zijn, Herkomer, zoo veel verschillende opvattingen — als het gevoeld is en leeft, dan is het goed ook. Er zullen wel veel mooie schilderijen zijn juist ook bij degene die niet gereproduceerd zijn. Maar als ik eens denk aan een Salon zoo van *70 of *74, om maar iets te noemen, me dunkt het peil was hooger en sedert is men gezakt. Als men de Albums Boetzel maar eens doorkijkt b.v. En daar staan de grootste krachten niet in} Millet b.v. niet. Het is me volstrekt niet te doen om de kwestie te opperen als wist ik ’t zelf precies. Integendeel, gij ziet zooveel Daubigny’s, Corot’s, Millet ’s, Dupr6, Israels, Herkomer, Breton etc. En ik geen. Maar iederen dag tegenwoordig denk ik er over, dat de gamma van al die schilders lager Staat dan het schijnt , en dat ook die schilderijen welke helder schijnen, als men ’t goed na gaat en vergelijkt, veel lager staan dan de grijzen van Mauve zelfs. Uitgezonderd juist de allermooiste Mauves — om er een paar te noemen, die oude van Post, met die karavaan oude knollen. En zijn schilderij van den Salon van 2 jaar geleden, het in zee sleepen van die pink. Ik hoor en zie zoo weinig of niets, dus ik ben niet in de gelegen - heid aan de schilderijen zelf te toetsen en na te gaan, wat er van die kwestie is. Doch zelf werkende en zoekende, en met de natuur erbij nadenkende, laat zooals ik al meer U schreef, die kwestie me geen rust. En niets zegt duidelijker wat ik bedoel, nergens vind ik zooveel j grönd in voor mijn vermoeden, dan dat woord, zoo juist Millet ’s kleur en techniek latende voelen: ,,Son paysan semble peint avec la terre meme qu’il ensemence”. 495 Mauve — als hij helder schildert — en de andere heldere Holländers van de goede kwaliteit, gebruiken geen andere kleurmenging dan de tegenwoordige Fransche of dan de oud-Hollandsche school, n.l. een doodeenvoudig palet, doch hier in Holland gebruikt men meer wit dan Millet of Dupre of Daubigny of Corot. Als ge er naar aanleiding van schilderijen die ge zien mocht, eens over wilt schrijven, zou mij pleizier doen. Ik lees daar net in een Graphic compte-rendu van een tentoon- stelling van 25 teekeningen van Fred. Walker. Walker is een jaar of 10 dood weet ge wel. Pinwell 00k — terwijl ik over dit onderwerp schrijf, denk ik 00k aan hun werk en hoe verbazend knap zij zijn geweest. Hoe zij het waren die in Engeland ’t zelfde deden, wat Maris, Israels, Mauve in Holland hebben bewerkstel- ligd, n.l. natuur hersteld in plaats van conventie, gevoel en im- pressie inplaats van academische suf- en dofheden. Hoe zij de eerste tonisten waren. Maar ik herinner mij boeren op het land van Pinwell, the Har- bour of refuge van Walker, waarvan men 00k zou kunnen zeg- gen: peints avec de la terre. Ik zou meer schilderijen moeten zien om conclusies te kunnen maken, en ik vraag U alleen, weet gij hieromtrent iets? Wijn bevat vanzelf natuurlijk vocht of water - deelen, en er zal altijd wel water bij zijn uit den aard der zaak. Maar al te veel water er bij — en het wo'rdt slap. Het is mijn be- wering evenmin dat men zonder wit licht kan of zou moeten schilderen, evenmin als ik ooit beweren zou men wijn moest drogen. Ik zeg echter wel degelijk, men mag wel een beetje op- passen in onzen zoo reinen? en helderen? tijd, dat men niet al te veel water in den wijn, al te veel wit in den wijn van de kleur doe, opdat er vurigheid blijve, en de effecten niet te tarn worden en den boel verslappen. Weet ge waar men in dit opzicht iets van zou kunnen leeren? Van een schilderij van Leys, niet uit de eerste periode, maar uit de tweede en derde periode van Leys. Ik herinner me Les pcctineurs uit de serie, en La promenade sur les remparts. In beide schilderijen figuren in de sneeuw, en beide schilderijen toch niet grijs, zoo licht als de tegenwoordige Holländers sneeuw zouden schilderen. Dat schilderijtje van Millet dat gij mij eens genoemd hebt als type van een impressionistisch schilderij, is dat van de Luxembourg? 496 Ik geloof dat menig Hollandsch landschap wit zou worden en kleurig toch vergeleken bij dien toon. Hiervan houd ik me over- tuigd, dat het grootendeels geschilderd is met rood, blauw en geel, met misschien iets of wat maar waarschijnlijk niet veel wit. Ik heb het in geen io of 12 jaar gezien, doch hoe meer ik er over denk, zelf zoekende naar zekere effecten in de natuur, hoe min- der ik geneigd word om te gelooven, dat de echte Fransche schil- ders zooveel wit gebruikten als tegenwoordig men in dreigt te vervallen. Ik weet wel dat er van de modellen 00k iets afhangt. Als ik denk aan de Scheveningster die aan Artz geregeld tot model dient, die ik me heel goed herinner, wel die is zoo blank en zoo helder als — sommige h. .ren. Dat is 00k mooi om te schilderen, ja wel. Maar boeren of visschers op kleine dorpen en ver van stad — die zijn, waar men dan overigens 00k kome, anders. Zij doen denken aan de aarde , schijnen er soms uit gemodelleerd te wezen. In de gedichten van Jules Breton herinner ik mij dat Staat, en ik geloof juist in dat ’t welk hij aan Millet gededieerd heeft *) (een boertje, dat naar huis gaat, door de aardappelvelden ’ s avonds) : ,,Par le crepuscule et le häle, Le paysan deux fois bruni”. Maar dacht ge dat ik daarom van geen heldere schilderijen houd — waarachtig wel; ik ken een Bastien Lepage — een bruid, die geheel ,,blanc sur blanc” is met een bruin gezichtje, in ’t midden, präch- tig, en hoeveel Hollandsche schilderijen met sneeuw, mist en lucht. Prächtig. Ik wil alleen er maar op körnen, men mag doen al wat men wil en b.v. Jaap Maris, die soms zeer helder is — den volgenden dag schildert hij een stadsgezicht bij nacht in de somberste gamma. Waar ik op wijs is vooral dat schilderijen als zekere oude Cabats, b.v., zekere Dupres, al zijn zij misschien haast enkel met rood, blauw en geel geschilderd zonder veel wit, toch volstrekt mijns inziens niet onderdoen voor latere grijzere concepties. Tpl zoover gisteren. Zooeven komt uw brief met het ingeslotene, waarvoor hartelijk dank. Interessant vind ik wat ge schrijft over den Salog. Ik kan zien dat gij begrepen hebt waar ik ’t over had van g,ebroken kleuren, oranje gebroken door blauw en omgekeerd aan wat ge zegt over ’t schilderij Besnard, Alleen er zijn verschillende andere gammas 00k. Maar die van *) Le retour des champs, uit den bundel ,,Les champs et la mer”. 32 497 oranje tegen blauw is logisch, zoo ook geel tegen lila, zoo ook rood tegen groen. De kist voor ’t schilderij Staat klaar, ik stuur ’t dus plat en ’t is een licht kistje, i of 2 dagen moet ’t echter nog drogen. Ik zend tevens nog een 10-tal geschilderde studies. Vertel mij s.v.p. nog iets van ’t schilderij Uhde , ge weet Rembrandt schilderde het- zelfde in ’t groote schilderij van de National Gallery. Ik zit in ver- huisrommel. Nogmaals dank voor het gezondene, met een hand- druk, t. a t. Vincent. 407 Waarde Theo, Gisteren verzond ik per post een aantal geschilderde studies, en heden, Woensdag, een kist gemerkt VI franco domicile, inhou- d^nde het schilderij. Gaarne ontvang ik bericht van overkomst en tevens of de fran- keering in orde was. Indien niet, wil ik het voor latere zendingen gaarne weten. In- dien ’t goed was, kost het mij niet geheel f 2, wat geloof ik voordeeliger uitkomt dan wanneer men de vracht te Parijs bere- kent, en kunnen we het wel eens meer probeeren, ook met vrij groote dimensies. Ik weet niet wat ge van het schilderij vinden zult, maar ’t zij voor dit , ’t zij voor latere doeken, wees vooral voorzichtig met het eventueel bestellen van lijsten.v Want we kunnen ’t geld voorloopig beter gebruiken voor het maken van nieuwe. En tot encadreering overgaan als wij er wat bijeen hebben. Ten minste dat zou mij het aangenaamst zijn. Bij de vele studies die ik maak, zijn de onkosten werkelijk wat meer dan ik in de gegevene omvademen kan, ik heb pas f 25 huur moeten betalen ook. Maar wel eischt, dunkt me, het schilderij gezien te worden tegen een toon als goud of koper. Omdat daardoor het gemarmerde verdwijnt en het blijkt dat de lichten nog diep staan. Maar dat effect kan men makkelijk krijgen door een stuk papier van een okerkleur b. v. er achter te houden. Geheel en al droog was het niet, toen ik het inpakte, toch dacht ik het niet noemenswaard meer beschädigen kon. > 498 Ik zou er echter nog veel aan hebben willen doen, doch wegens het inschieten, en daar ’t al meer dan eens was uitgehaald merkte ik, ik er uit moest scheiden. En begin opnieuw aan iets anders. Mijn verhuizing is nu achter den rüg; ze zijn thuis wel wat anders dan ge U voorstelt, en hun zeggen is: dat ik ,,mijn zin” gedaan heb. Enfin — mij ook al goed, en ik spreek er liever niet over. Ik moet aan ’t werk, dus voor heden adieu. Ik heb nog 2 ramen laten maken van de zelfde grootte als dit doek, me dunkt, dat als we b. v. 3 of 4 schilderijen van een zeker formaat hebben, het dan de moeite waard is op zoo’n formaat een lijst te laten maken. Doch voor een enkel is het te gewaagd, en het is beter veel te schilderen. Gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. 408 Waarde Theo, Wel bedankt voor Uw brief en voor de ingesloten frs 50 die me deze maand in ’t bijzonder recht welkom waren met de verhuizing. Ik denk dat op den duur ik er heel wat tijd door winnen zal, met op de werkplaats te wonen daar ik b. v. ’s morgens vroeg al dadelijk aan den gang kan gaan, terwijl het thuis zöö was dat ik er niets doen kon. Ik heb dezer dagen hard gesjouwd op teekeningen. De oude toren in de akkers wordt afgebroken. Er was nu een ver- kooping van houtwerk en leien en oud ijzer, o. a. het kruis. Ik heb daarvan een aquarel klaar in de manier van die houtver- kooping, doch ik geloof beter. Ik had tevens een tweede groote aquarel van het kerkhof, die tot nog toe mij is mislukt. Doch ik heb het toch goed in mijn hoofd wat ik er in wou enmis- schien zal ik op het derde vel papier nu krijgen wat ik bedoel. En indien niet, dan niet. Daareven heb ik de twee mislukkingen weer uitgesponsd, doch ik ga het nog eens probeeren. Als ge wilt kunt ge echter die van de verkooping krijgen. Dan heb ik onderhanden een groote Studie van een hut s’avonds. En een stuk of 6 koppen. Het een en ander was oorzaak, dat ik U van de ontvangst van Uw brief nog geen bericht zond. Ik werk zoo hard ik kan, omdat ik er over denk met die kennis van 499 me in Eindhoven de Antwerpsche tentoonstelling eens te gaan zien, als ik het lappen kan. En ik wou dan wel wat werk medenemen, om er zoo mogelijk ginder nog iets mee te doen. Verlangend ben ik te hooren of Portier de aardappeleters heeft ge- zien. Hetgeen gij zegt van de figuren is waar, dat als figuur ze niet zijn als de koppen er van. Ik heb er dan ook over gedacht het heel anders aan te leggen, namelijk het aan te pakken van uit de torsen inplaats van uit de koppen. Doch dan zou het iets gansch en al anders geworden zijn. Vergeet echter bij wat het zitten betreft niet, dat de luidjes geens- zins op gelijksoortige stoelen zitten als in een cafe van Duval bijvoor- beeld. Het mooiste wat ik zag, was dat de vrouw eenvoudig op haar knieen lag , dat is in de eerste schets die ik U stuurde. Maar enfin, ’t is nu eenmaal geschilderd zooals ’t geschilderd is, en we doen ’t nog wel eens over, en dan zeker niet eender. Ik ben dezer dagen ook weer druk aan het teekenen van figuurtjes. Dank ook voor het gezonden No. van le Temps met het artikelover den Salon van Paul Mantz. In lang heb ik zoo’n goed artikel niet gezien. Ik vind het zeldzaam goed — den aanhef — ’t schilderij van die Lap- landers, die in hun duistere hut na den langen winternacht de zon zien verrijzen — hoe in zake kunst men ook zoo zit te wachten naar licht. Dan onmiddellijk daarop zijn wijzen op Millet, die beslist nieuw licht heeft gegeven — ,,et qui restera”. Dan te wijzen op Lhermitte als opvolger van Millet, ik vind het alles mannelijke taal en uitmuntend van juistheid en groot aan- kijken. Doch ik vind het jammer dat hij Roll noemt ,,un commen^ant”, want dat is denigreeren, en Roll heeft al zooveel moois gemaakt en is — hors ligne. Hors ligne sedert zijn ,,Greve de mineurs” reeds althans. Dat Paul Manz zegt, dat de arbeiders van Roll niet erg hard werken, en dat het ,,un reve” is, welnu — het is aardig gevonden en er is iets van aan. Alleen is het toch weer juist, omdat het Parijs is en niet het nüchtere werk van ’t veld. Een stadsarbeider is toch ondertusschen rnaa*- net zoo als Roll hem schildert. Rappard heeft een schilderij in Antwerpen, dat ik denk zeer mooi 500 J zal zijn, ten minste de schets, die zoo goed als niemand mooi vond, was mijns inziens erg goed. Ik vind hem zeer knap. Hebt gij het boek van Zola reeds uit, Germinal? Ik zou het erg graag lezen en zal het binnen een dag of 14 terugzenden. Is de maand Mei van Lhermitte er ai? Ik vind in het artikelvan Mantzook erg goed en logisch wat hij over kleur in 4 woorden weet te zeggen, als hij spreekt over ,,des bleus cendres que nous aimons”, en ,,les herbes de la prairie sont tres vertes, le taureau est brun roux, la jeune fille est rose, voila l’ac- cord de 3 tons’ * — als hij over die zelfde kwestie spreekt betreffende Lhermitte. Gegroet met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik kan me begrijpen, dat Besnard interessant moet wezen. Ik weet niet of gij hebt opgemerkt, dat er een heel klein woordje over „enthousiasme” Staat in de artikels van Mantz, hoe verder er iets Staat van ,,le grain de folie qui est le meilleur de l’art”. Ik weet dat ge schreeft ,,hij is misschien meer enthousiast dan koop- man, wat misschien beter is”. Dus dat is van Uw kant zachtmoedig genoeg gezegd. Ik voor mij denk dat enthousiasme gansch niet onvereenigbaar is met handelaar zijn echter. En herinner U eenvoudigaan Mouret en Bourdcncle. Mantz spreekt 00k heel even en heel diep raak over ,,cette maladie qu ’on appelle la sagesse ’ \ Wat zal ik U zeggen — de toekomst en ondervinding zal het nog wel eens zeggen — dat waar ik geen geschikte woorden voor vinden kan. Ik bedoel, dat enthousiasme soms beter rekent dan zelfs de reke- naars die er zieh ,,boven verheven” achten. En instinkt, inspiratie, impulsie, geweten, juister geleiden dan velen wel denken. En wat er 00k van zij, ik voor mij ben het er mee eens: mieux vaut crever de: passion que de crever d’ennui. De oude toren wordt volgende week afgebroken! De spits is er reeds af, ik ben aan een schilderij er van bezig. De figuren begin ik in deze nieuwe teckeningen met den romp,enhet komt mij voor, zij daardoor voller en breeder worden. Als 50 niet genoeg is, zal ik er 100 teekenen, en als ’t dan niet genoeg is nog meer, tot ik solide heb wat ik wil, namelijk dat alles rond is, ener als ’t wäre begin noch eind ergens aan den vorm is, doch die e6n harmonisch levensgeheel uitmaakt. Ge weet dat dit juist die kwestie is, waarover sprake was in ’t boek van Gigoux ,,ne pas prendre par la ligne ,mais par le milieu. ” Mantz zegt: ,,le modele estlaprobite de l’art” en wat hij verändert aan ’t woord van Ingres is, dat Ingres zeide ,,le dessin est la pro- bit6 de l’art” en er bijvoegde , , je voudrais marquer le contour d’un fii de fer”. Hebert had wat hij noemde ,,1’horreur de la ligne”. En dan zijn er ook weer lui die beweren, dat alle dogma’s uit den aard der zaak absurd zijn. Jammer dat dit juist ook weer zelf een dogma is. Men moet het dus maar doen zooals men het doet, zien er iets van te maken, zoeken het te laten leven. Als men Thijs Maris niet te beroerd en te melankoliek gemaakt had om te werken, misschien had hij iets verbazends gevonden. Ik denk zoo dikwijls aan dien kerel, Theo, want wat is zijn werk wonderbaar. Het is droomerij — maar wat een meester! God, als die kerel nu eens was zooals hij begon! wat zou hij een centrum worden. Want de Hollandsche school van nu heeft het noodig dat er nieuwen bij körnen die iets kunnen. 