title: Quellen und Forschungen zur Geschichte der Deutschen Mystik;
creator: Langenberg, Rudolf | Groote, Gerard, 1340-1384
text: Item, hier bij de trouwe, solde ghi goed in deze dinge trouwe te zijn. Zonder Paulus sprak te den van Corinthe van een onder van den sinen: also, sprak hij, zal men van ons vermoeden, dat wij zijn de onze goden scheppers of delers der deugsten goden; dat eischte men nu, sprak hij, onder den scheppers dat een ijl elke trouwe gevonden worden. En Christus sprak in sante Lucas evangelie. Wie is, sprak hij, een trouwe schepper en wij, den de Here zette op zijn gezonde, op dat hij een geven mate des wets in der tijd, dat is tijdlik na behoort en na mate der rechtvaardigheid voorbescreven. Zalig is de knecht, den de Heer wil als doen, wanneer hij komt, hij zal een zetten op alle ding dat de heeft bezittend. Wat hij den kwaden doet, dat sprak hij ook daarna. En voert sprak Christus op dat zijn: al den, den hij veel gegeven heeft, daar zal hij veel van eisen, en de heeft veel bevolen hebben, van den zal men veel vragen. Dat zijn Christus woorden van den ontrouwe schepper of van den boze verwerper. En wij kunnen hem absolveren, hij een worden goede een getrouwe schepper, en wij zouden hem aan beloven dat waard is, als hij aldus ontrouwe god is in der boze rijkheid. Als sprak Christus in sante Lucas evangelie op een andere plaats, en ook sprak hij: zit ghi ontrouwe in een vriend, dat is dat uw nicht en is, als deze ledige steden uw concureren, wij zullen het geven dat uw is, dat is waar goed van binnen in kennis, in smaak of in loning. Voert mijn leven menschen. Ik zette, dat een mensche binnen campen sy, of een scepen, de wanneer men den keiser sal, keiser na den blinde syner machtscap vnde let de nuttigste wte blijven, dat is wisse weder de rechtvaardigheid voorgeschreven, dat magh ghi prooven, dat een iemand absolueren en magh, een en berouwen de zonde vnde keer een daar van, dat he dat niet meer doen en wille; des ghelijks in allen ambten vnde gerechten to keiser. Is dat aldus, alst wisse waar is, so magh gi prooven, waar in desse dinge berouwen moeten, de aldus rechte van goede dragen. Want geen onrecht is kwader vnde hinderliker vnde bozer, dan de hinderlaag is, vnde ongerechtigheid in den weghe godes, want dat dragen in eeuwigen schade. So mocht men spreken, dat men keisen mocht een rijk man vnde machtig voor een anderen to scheppen; dat is waar, wanneer rijkheid vnde macht is een medezame vnde een bereidheid, scheppen te zijn in den steden, daar men behoefte, dat men de scheppen onthoudt vnde onttucht. Ist, dat he anders doghentsam sy vnde trouwe, want men werlikes entseyns vnde entvruchtens behouet in alsodanen werliken dingen, mach men entseyn in den, dat sake is, waer bi dat he de stat de bet regeren mach vnde anders sal- men niet anseyn, dat daer nicht to en helpet. Vnde desse dinge beheeft men nicht anteseyne in aldusdanen beghinen, in der personen in te nemen, ya meer contrarie dmge, ar- moede vnde otmoedicheit als vorgescreuen is. Vnde bouen al seit, wo gniwelike vnde vngheoerdet dattet weer, dat men scependoem kopen solde ofte stede, de men na der doecht solde gheuen, na bereidelicheit to den dingen vnde also de vele geldes nicht en hadde to entberen, als hundert schilde, dat he wtghesloten solde bliuen. Vnde ic sette, dat men nemen mochte vp ene tyt of men seghe enen wissen mechtighen menschen duechtsam, dat de nutter vnderwilen weer vmme dat regiment van buten to voerne int convent vm dat ghemeyne gued mit machte des gheslechtes vnde mit doechden to regeren, dat mochte men vp suike tyt anseyn, daer men des vp ene tyt behoefde, daers noet weer vm dat regiment van buten. Mer immer in der Gemeinde entfangen, ansehen, doch zu förmlichen Vortrage, und in den Regimenten sollte man den doch zu förmlichen Vortrage ansehen. Want doch mag bei Bitten ohne Magkeit. Und deswegen in derartigen ärmlichen Niedermühlen, Staaten, als in Religion und in niederen Klerken und in Klöster ist nötig ohne Magkeit zu sein, während beide den Klöster und den Menschen seinen. Und darauf sollen wir nun den doch zu förmlichen Vortrag ansehen, deswegen und den guten geistlichen Willen, weil Macht von Magkeit, wann sie kommt ohne doch oder ohne geistliches Leben, so ist sie wunderlich sichtlicher, denn wenn der Mensch ohne Macht wieder, weil Ungerechtigkeit die Waffen hebt, ist aller Kriegen, schreibt Aristoteles. Und oben all: wann das Not wieder aldasedenen mächtigen Menschen zu nehmen, so sollte man den nicht lassen stehen um etwas Geldes noch nehmen um Geldes Willen, mehr um die Bequemlichkeit, die er hatte zu den Gemeinen gut zu regieren. Und das fällt sie deswegen, und in den Nemen soll alle Vorwärts von Geld nach Gerechtigkeit und musste beide weg den Härten und weg den Mund bleiben. Item, wil ghi seyn, wo cleyn dat men de richeit an-seyn sal in alle ere und wo unrecht dat dat is, puer de richeit an te seene na der richeit, so wetet, dat dese zond in den scripturen heit acceptio personarum, dat is een inteken van der Personen, dat men de personen nemet of dat men gegege werdichheid van dingen, de em niet werdich en maken ter werdichheid, of vm dinghe de ghene gh erechte zake en syn, dat he bequemer und bereider und beter sy to den dingen of to der werdichheid, dat is to intefane of to gegege geven de dingen niet na werdichheid der personen, mer na andere dingen, na den dat van de persone intefanclic syn. Unde dese zond de inteken van der personen is weder de delende rechtvaardigheid godes, als alle lerers spreken. Unde die intefan van der personen is niet bij gode, als zond Paulus sprekt to den van Rome und och den van Ephesien, und is so kwaad dit nemen van der personen, wo ist dat niet meer kwaad dit te doen umme sake willen? Mer hoort zond Jacob spreken. Mijn broders, zegt he, vp intefan van der personen en wilt niet hebben den geest van onze heer Jeesus Christi der glorie. Is dat voor onze aansichten ingehouden of komt een man, die heeft een gouden vingerling in der hand met blinkende klederen, und is dat ingehouden of komt met een arme mensche met vuile klederen, und ghi aanschouwt aan den rijken met de mooie klederen und segt: zit hier wel und zegt ghi den armen; sta daar, of zit op den stoel mijn vader (12), zo richt heet bij zijn, und zit rechter van de boze gedachten. Hoort, mijn lieveling broeder, en heet god niet verkoren den armen, de rijke zyn in den geest, to erfgenaamen des rijken, dat god geest heeft zijn geesten, und ghi hebt den armen en teert? dit zijn de woorden van Jacob. Und hier mee concordeeren de lerers sante Augustinus op dit woord, und sante Gregorius und andere lerers, dat men den rijken alleen om synne rijke dingetjes und steden, die to der docht dragen und geschenkt syn. Voor eenheid giet ghij den armen na Sint Jacobswerd in den dat gij den armen neder zetten tegen den rijkten op een plaats, waar hij toehoort van opstaan zal, en daar geen dacht-. Dit is een heilig ding wat aan en hangen nog blijvende dingen, en zij gij daar mee een rechter in boze gedachten. — O wat rechter is hij dan in boseidens, en waar komt hij dan de armen en de dicht, de de armen liefdevol mensen neder zet en een welvarende wekking en de rijken verheugt in de durende staat, daar een mens gheel in blijft als zijn leven, en in die staat, die tot de dood, tot god gezet is. Elke ziet hier in zijn sest van bewustzijn, die wel geestelijk verstand heeft, en ook, wanneer men afgeschermd wordt van dat niet, of dit nederzetten van de armen hem gedaan worden om tijdelijk te winnen! Dat degenen daar afnemen, die zo nederdaan, zo werden nog veel meer. Item, zo is te weten, zo zijn die dingen meer gezet tot de dood en tot god te dienen en daar na niet dit afvallen der personen zonder eer, werd de schuld der simoniën. Underentfaen der personen sunder eerbied, weerdichheid in enighe dingen, de to goed, dragen, unde de simonie staan op een grond, unde worden met een quaade geboorte, ontsproten na een re muren voor den ogen van god. Unde daar bij is dat ooc na het simonie, dat men werkelijk macht, als keizerschap of regerend te zijn, in de steden um geld. Unde Ostiensis zegt in zijn summen in de vijfde boek, dat dat simonie is, want hij spreekt, dat de macht geestelijk is, und ich spreke, dat niemand en zal zijn regerend of een macht regerend met goede consciëntie, noch men kan een keizer to regeren stad of land met goede consciëntie, den men weet, dat geld soekt zijn ere van buiten. Want dat is alle tyrannen. Maar men zal keizer, de de gemeente land of stad nut is to regeren, und de goede voor ogen heeft und zijn regering to goed kerkt, anders is hij niet recht regerend. Of dat met geld, geen mensche op aarde en kan den tyrannen of den regerend absoluven, hij een keert zijn hart to goed und to de gemeente goed. Hier bij leert, waar men dan geestelijk stede geven zal, de uit de wereld wat gezaaid. Nu vinden we kinderen menigheid woorden die niet en zijn dragers in rechtvaardigheid, daar zij evenwel bescheiden of verdedigen willen. Ze spreken in het eerste, waar dat kanoniek geven wat geldes of een kapot in het eerste, al sinds ze kanoniek worden. Zie, dat een heuvel geen geheiligd, want geen arme mens noch geen waardige mens of den canonieke van rechte boer en woord daar omme verworpen of uitgesloten, als gij doet. Want dit geven also claren is weder de provincie, en het dat lichtnelijk nemen mag van de provincie, en daar omme en is dat nemen also niet iegen de rechtvaardigheid godes of weder de waardigheid der personen of weder armoede, als der bagonnen ding. Want niemand van armoede uitgesloten wordt, en gescheiden dat erghen, dat waren grote, michel zonde. Ook zo is van buiten in den rechte, zo dat men van rechter de canonieken eerst nemen zal zonder voorwaarde of lofnis enigheledes, vum cleric niet, en is dat ze dan een kapot na geven of een weinig geldes, wilenden na beter gewoonte, dat en is niet onbeleefd, dat men de gewoonte houdt. Want hier niemand mee buiten blijft, de arme is, en of ze na den dat ze eenen ontvangen hadden daar na enige daar toe dwingen mochten, dat heet de gewoonte houdt, daar spreken de meesters van rechter met verschillen op, dat geen nood en is te spreken. Want men open seyn mag, dat geen gelijk en is, noch dat dit en is geen ontfaan der personen teggen waarheid noch en is weer de ere godes noch weer de rechtvaardigheid; doch werd daar dikwijks innerlijke gezondheid, want men over de mate des geestelijke rechts. Anderwerue willen se em bedecken mit ander lüde zünden, mit den moniken vnde nunnen, de gelt nemen, ene ver- draghene summen of verdraghen dat selue te nemen, dat de lüde hebt, dat se dat brengen, se weten wal, dat se rike syn. Dit is Inder waerheit wisse symonie, alse decretael spreket. Unde de vyfte pawes Vrbanus heft se alle ghebannet mit synen banne, dit icht gheuen of nemen in monike cloester of nennen gelt of cleynode ofte eten, yewer mit vorwoerden of sunder vorworden, vmme der ghewonte willen, wan men se entfaet, van welken bullen wi copie af hebben. Mer dit syn 17 lerers, de seggen wal, ofte een eloester niet meer lüde, monike of nunnen voeden künde, dan se hadden, vnde dan een weer- dieh mensche queme, den se gherne nemen solden sunder gelt, mochten seene voeden van den ghemeynen sunder groten hlnder, dat he dan mede brochte, want se des niet voede kunnen, daer he bi leuede also dat dat eloester sunder sware last bleue, dunket sulken lerers, dat se verdraghen moghen to voeren. Sulke spreken daer anders to vnde seggen, dattet niet wisse en sij, also te doen, vnde vnder desser varwe der armode so sehnet manighe symonie vnder den moniken vnde nunnen in dueschen lande, daer de armode meer ghevarwet is vnde gheen stat en heuet, vnde daer se wal meer lüde voeden moghen, of daer se de personen niet en nemen, en brochte he niet, weert oec dat se nochtan em voeden künden. Vnde boven al s o en is; oeghene ghelyc varwe mit desen baghinen, want se ghene vulle voedinge noch kleedinge en geven, vnde em een mensche geen groot hinder en is te nemen of aldoor den val nemen mogen vnde houden in den, daer se de ere in houden, vnde elc em seinen hond, wtgenomen wat voordeels in politiek, in voeding, of in drank of in weinig anders koste. Tijmmereing de solden se houden myt den gemeinen goed of scheiden daer toe elc of bidden daer toe, dat weer beter dat se deden wes se doen mochten, ya alle zwaarheid to leiden, ya weet te lopen of broed te bidden weer beter te doen, dan se vultbaar geven to alle heen dingen, als vorgescreven is, vnde elc in syns, seins bewustzijn lezen mach, vnde deed dusdanig dingen al de wereld weer de gerechtigheid, dat en weer geen beschuldigd weer godlijk vnde (13^) natuurlijk reden, waarom en is geen ander raad dat deze dingen tot maal of te laten vnde berouw daer af te hebben vnde een ware opzettende vast dat niet meer te doen. Vnde waren mit enige verkeerde mensen, die dat niet doen en wilden, so mogen jy, de v pijnen willen, mit uwen medewerking altijd weer spreken, wanneer men voorwaardes maakt, jovers van een sommen ofte van den seinen, dat se hebben, te brengen, vnde nummer meer en geven de proefende ummen goed, noch en zegt geen goed aan, noch dat bloed. Maar geven se den genen, also ver als in uwer macht is, de daar bet behoud, vnde de daar best werdich is van door den vnde beter is to den dienst goden, vnde van nader is to 3 18 goden dienst. Vnde den de proefende ook noodzakelijk is goden to denken, vnde houdt v in den hart en in woorden voor al dusdanig dingen, als vorgerekend zijn, dat ghi daar niet tegenen doen. Van in te taten. Men mochte wel maken van dingen daar in te laten ene gemeene mate, van den seinen, dat een hadde, weinig ofte veel, to der tijmering behoefte ofte ter kost, men dan en mocht men daar niemande verenemen, of dat aanzien, dat hij veel daar in laten zoude. Item, so spreekt men, dat de priesters met voorwegen logen eer altaar te beteren drie punten des jaars ofte vier, of men er geven hem des altaars niet. Dit en is geen beschuldiging. Wantede priesters, die dus loogen dat altaar te beteren of voorwegen daarvan maken, die doen grote simonie. Alzo doen ook de genen, die een dat altaar in voorworden geven. De priesters zijn daar voorzichtig. Want ze moeten dat altaar overgeven en voor al de vrucht der kerken geven, die ze ie geboerd hebben, of die ze mochten geboerd hebben, dat is allen mensen kwal is, die de waarheid spreken willen uit den geestelijken rechter. Maar gescheiden dessen dingen zonder lof- nessen in den altaar en zonder voorworden, maar dat de genen, die dat altaar geven, hoop dat hij dat beteren zoude en wijst, hij, dat beides niet en beterde, dat hij em dan des niet en gaf, unde de priester des altaars niet en beterde, ten werde hem gegeven, is al even veel en kwaad voor god, doch hij mag daar in blijven, is, dat em dat altaar even komend tot zijn zaligheid, en zal voor god en voor zijn eigen ziele volgen voor de zonde in rechter pijn. Wantede geen overdracht noch voorwegen noch lofnessen noch gemaakt noch gehecht en gehouden. Mijn liefde zustellen, in onze liefde heren! Ik heb van de waarheid van de waarheid gesproken. De gemeene wereld is kwelijk, en des kwades is veel. De rechtvaardigheid ligt gemakkelijk onder de voet; elk ziet voor hem, elk zal zijn boeteren dragen niet de den rechtbank, dat hem nu gebracht wordt op de aarde, maar naar de waarheid en de rechtvaardigheid god's; de tijd is nu kort, de pijn is groot en onverwacht. De glorie god's is wonderlijk in eer en op zijn ghémijn. Al het goede komt van hem met zijn rechtvaardigheid, die regeert en leeft met geweld in de vader, in de zoon en in de heilige geest, in de nu der eeuwigheid Amen. Dit hoofdstuk bewijst, hoe kwelijk en onrechtvaardig het is, in sommige conventen te zijn met zeker som van geld en niet naar alle bequemheid en nodige behoeften. Alle recht en uiteindelijk menselijk goed, dat verbonden is, als de heilige en andere filosofen leren, vloeit uiteindelijk tot pleiten, zodat recht der eeuwelijk hebben, wat hun aller ouderste, hoogste en eeuwige reden, de god is. Zo spreekt de eeuwige wijheid van God in het VIII. Hoofdstuk van Salomo's proverbia. Mijn is, spreekt hij, zowel de raad en de gelijkheid, mijn is de wijsheid en sterkte, bij mij regeert de koning, bij mij wordt de instanter van de eeuwige gerechte dingen beslist, bij mij wordt de gebeden van de prinsen gehooracht, bij mij wordt de machtige rechtvaardigd. Is dan dat waar, dat van de ouderste eeuwige rede al recht en gelijkheid komt, waar mocht dat van God komen of van de eeuwige wijheid, dat beter weergegeven, dan gegeven, of dat ongelijk weergegeven, of ver van de gelijkheid en van de rede? Van de eeuwige goedheid komt niet, noch geschenken noch gaven, dan de allerbeste en de volkomenste, als Santen Jacob spreekt in het eerste hoofdstuk van zijn epistel. Waar is openbaar, dat in het hart het eerste ander is ingevoeld, dan na alle bequemelijkheid te geven, oft zo had geworst, dan dat van God niet geboren en was, noch dat er iets niet in en kwam uit God. Waar uitzicht is, geen eeuw of verbintenis, meer dat is uit de mensen of uit de duivel geboren, de beide, wanneer ze uit zichzelf spreken, leiden en zonden (14) en missen des goeds en de eeuw. Item, mocht men met zodanige ongelijkheid en missen enig recht maken, of daar mee dat gemeen goed breken, of zou men daar omheen breken de godlijke regels? Dat is altijd van alle goddelijke harten. Item: zou men deze zondige ingevochten in deze ongelijkheid der zangen na volgen en de duivel? Dat weer altijd iemalig. Dat is dat, daar omheen de uitgesloten werden, deze andere naar gerechtigheid behandeld en de bequemer naar alle bequemelijkheid werden daar toe. Item de rechter gerechtigheid Gods en sluitt niemand uit, dan met gerechtigheid, en degenen die er uit slaat. Item: het sluit niemand uit om niemand aan te vallen, dat niet en wil naar eerder aanstaan. Item: het is gerechtigd in haar eigen, en het sluit niemand uit, dan met gerechtigheid, en degenen die er uit slaat. Item: het sluit niemand uit om niemand aan te vallen, die uit eer niet geboren is, noch om andere zangen uit de vlees geboren en uit de blinde. Vonde we is wt den vlesche gheboren vnde vleislijk? Daar antwoord sante Augustinus dichter op, zonderling op sante Paulus epistel aan galatia. Die is, spreekt hij, wt den vleische gheboren, de em zijn zoon in tijdloos geveld van eer. Als de bagoeten doen of de ghenen, de em dat zet of em geschaud weer, de zogen als er proper tijdloos geveld en daarbij valt alle staat, als de heiligen spreken en zonderling, want geleerde luiden dat dicht sterk. Item sante Gregorius op dat evangelium van den man die in de wijnieren hoorde in den wijniers, dat is in zijn XIX. omelen, spreekt als dan: Broeders, spreekt hij, beseer uw zoon en zet, of gij werkelijk goddienst; elk pense, wat hij doet en merkt, of hij arbeidt in den wijnier van God. Want die in deze leven de dingen, de zijn zin, zoekt, die en geen nog niet in den wijnier van God. Dit zijn sante Gregorius woorden; daar bij is, dat gij kunt proberen, dat ik uw zoon soen, neder of boomen, andere bekwamheid en is gedaan werk in Gods wijnier, nog de dat instaat ik uw zoon als dan soen van iemands gezet, dat dat gezet wt goed niet en is, en dat en kan niet dwingen noch verminderen gemeende barmhartigheid of gemeende gerechtigheid of wt der gemeente te sluiten van nood, den die gerechtigheid niet wt en sluit. Item dat inwendig te soeken dat is (15*) na de wereld. Want de wereld soekt dat eer, spreekt christen in sante Johannes evangelium in den XIII. capitel. Daar bij is dit werkelijke wijheid en vleeselijk, en de en is Goddrecht niet onderdaan en de is dwaasheid en nieuwe voor goed. Item, zegt hij met een eenvoudige rede: de mensche, die dat zet of had gedaan of gegaan naar volgen der personen of naar rijkheid en niet naar alre bequemelijkheid, dat was en had gewest zonde, alsof te doen, eerst gezet was, doet hij verdragen, en daar bij is na meer zonde, daarbij ander te willen toetrekken of te verbinden. En wat is zonde na Augustinus leer? dat begeerte of werk of daad weder de eeuwige Goddrecht, en dat weder de eeuwige Goddrecht is, als voren genoemd, en mag geen eeuwig maken. Item, dat dit nemen der personen en vunrechtelijkeheid weer de eeuw des heren is, zond en onrecht, in den de dat zou willen gebeuren. Want alle zond is meest in den wil en nog meer, deet so verbinden zoude andere lieden daar toe, en dit verbint wilde vervolgen en aanverggen, wat is anders dan toestemmen en volgen den quade, en de werkt gebleken den verbonden als de salm spreekt, beide deze maken en daarin geloven. Want volkomen volharding ten quade is een heil dag, als men met Christus woorden diens wil proeven. En daarom staan al mijn rede vast en blijven staande, de ik in den anderen boek sprak met rechtvaardigheid en met onwetendheid des sceletons en met de, dat men geen persoon aanvaarden zal zonder zaak. Want men deze dingen niet breekt en mag niet aldus dan insluiten, noch dat men daar mee de armen en deze naar rechtvaardigheid moeten dringen, wat de daar naar alle bevrediging beter tot zijn, niet sluiten en mag. Item, dat aanvaarden der personen, dat men heet acceptatie van persoon, dat onderscheid men, en zegt men weer aanvaarden der zaak en weer aanvaarden des waarmakens als naar bevrediging tot den dingen, dat men delen zal, dat heet men acceptatie van zaken, de men altijd aanzien zal en om een zondige wil des insluitens in conventie, in overwegend en is een mensche in zichzelf niet meer bequemer noch onbequemer tot overwegend of den conventie, of om dat geld, wat aan al is het gelijkertijd den quade wil des insluitens, de den persoon met naam. Item aldus weer gods eeuw en mag geen mensche weer insluiten, dusentwerkt mijn, dan de bisschop weer den pavel. En wat weer de eeuw gods geschaud weer met zonden, dat is kwaad en onrecht en dat en verbint niet. Daarom versprak onze lieve heer Jezus Christus de joden vragend, waarom zijn discipelen niet en hielden der oude gebod van den handwatersching; de vroeg hij en versprak zich, dat zij godes gebod overgegaan waren om der mensen gebod willen, als staat in den XV. hoofdstuk in Mattheus en in den VII. Mer Crisostomus in de omelie op mattheus int'origineel spreket, dat dat in de tijd was, dat de joden een solden van allehande hadden te houden en te zingen meer entbinden na vorige de tijd, zo waren ze een so lang so meer met meer observaties, en daar toe kwam er boeventwelling dat men eerlijk gehouden hield, en dat ze leden, dat men Godse gehouden niet heel; daarom was een schuld, beide, dat ze nieuwe dingen maakten, en dat ze broosjes op de gene, die ze niet heel en beide, en was een twaalfvoudige zonde, dat ze God niet loogden, en dat ze dat deden om de mensen willen, of het zeggen wilden: dat verdoemde ik, dat ik alle dingen loogden de oudere en de dingen, die God te horen, geen neus rookte en heef. Dit zijn Crisostomus' woorden. En daarom sprak Christus daar na, waar alle plantages en plantages, die van den vader niet heel zijn, dat de alleen instelling van de mensen zijn. Als Crisostomus zegt, die moeten alle met gevoel worden, en alle die er volgen, en Christus heet ze blinden en leiders der blinden, want ze waren de schrijvers en de farizeeën geheiligd, die wisten en de hoogste van het volk. En Christus brengt op een die heilige schrift, die Jezus schrijft in den XXIX. kapittel en zegt aldus in Marcus: Wat hijt Jezus van de hypocrieten geprofeteerd, als geschreven is: Dit volk eert mij met de lippen, maar het hart is veer van mij; dat is voor niet, dat ze mij aanroepen, de leer lusten en geboden der mensen en achterlaten de geboden God en houden de zedingen der mensen. Dit zijn Christus' woorden uit Jezus. En ook sprak de here in den X. kapittel des propheten Jezus: Wanneer de steden onrecht en eeuwig en de schrijvers schreven hebben onrecht, op dat de drukkers de armen in het gerechtigd en geweld deden de weduwen in gerechtvaardigde zaken en den onderste van mijn volk; dit zijn Godse woorden in Jezus. En ook was het zeer zijn de waarheid in den zinnetjes der beugelen, als voorgeskreven is, daar de onderen en de armen mee neder liggen en de rijken en de machtigen mee verbogen worden. En zulk onrecht is geboren zeer ongelijk dan de grote weide des vianders, daar ons allen God voor beschermen moet. Waar salijh is he, spreekt de psalme, de onverdeelde verstand. Vp den behouden unde vp den aaijen. Want in den goede dage sal eit goede verloren. Maar waar men houdt sal godes eue toe voren als rechten gelooven unde barmhartigheid, unde daar na der mensen eue, de gerechtigheid syn, niet achter te laten, als teynden geven van dillen unde cijnen unde van eieren dingen, als Christus zegt, wordt, mijn te lang te spreken. Maar dit is in menschen zinning allene zeker unde gerecht unde anders niet, dan dat wat goed gebooren is unde daar vloiet wat der fontein alre eeuw unde zinning, dat is de overste redene godes. Item zegt, dat menschen zinning en is anders niet dan een determinatie, dat is een onderscheidende bewijging des natuurlijke undes des eeuwige rechtes in onderscheiden saken unde der dingen. Unde wij de gerechte menselijke zinning toe rechter kent unde toe te vullen houdt, de vinde dat natuurlijke recht unde rede und eeuwig recht unde godes und recht rede in mensen rechter een syn. Zalig is de, den sin herte open is. Entferme die unser, heer! Dit Hoofdstuk bewijst dat geestelijke dingen zijn meervoudig met onderafdelingen daar symonie inweeft, unde wat dingen de mensen alre geestelijk maken unde daar de meeste symonie in is. Hyr na wil ic spreken van der symonien, wat an weert genoeg allen guden herten in den dingen de hier voer open verklaart syn, in den dat men aldusdane insatie of insetten noch houden en mag nog en sal,unde nog meer daar to dat se niet gesaat en sy van begijnen, doch dat ongeloofde mensen de symonieunde dat daar wedergesproken is de beter verstaan, om dit te zijn claren en te kennen. Onder de dingen, daar symonie in is of meer of minder, in herte of van buiten in de kerk,unde op de vraag te antwoorden, daar weerboec van Colene vraag, waarom en in wat manier dat symonie is, stede unde probende te openen. So solt ghi weten in het eerste, als spreekt Antiochus in zijn summen in den derden boek van der symonien in de eerste vraag, dat men pleegde aldus met onderscheid te bewijzen wat geestelijk ding is. Dat geestelijk ding, dat proprelike geestelijk ding dat is daar men inheeft den heiligen geest, als alle tucht en deugd, of daar men in geeft den heiligen geest, als de sacramente, of daar men mee teekent den heiligen geest, als de drieënigheid der profetieën unde wonderlijke te doen. Unde men mag waarlijk spreken, spreekt de zijn ler, dat geestelijk ding is, daar men inheeft den heiligen geest. Want men heuet den hilghen geist warlike in den duechden vnde in den sacrament vnde in den werken der mirakelen vnde in der prophetien mit vnderscheidenheit. Vnde vnder desen drien is dat hoechste geistlike guet doechde vnde mynne vnde is vele geistliker, dan de ß^nderev want se den menschen geistliker maken in em seinen vnde gode naer ver- enen in den geiste^ dan de tekene der sacramente of de gaue xnirakele te done olBPde prophetie, want beide, gude vnde quade, jilst kenlic is, moghen de sacramente nemen vnde gheuen of oee gaue hebben, iewer te propheteerne olBP mirakele te done alst dicwile gheseyn vnde ghescheyn is, als Christus secht vnde ghescreuen is Matthaeus VII. Vnde de sacramente vnde mirakele vnde prophetien de syn gheordineert van gode vnde van den hilghen vm de doecht te krighen vnde vm de sele naerre in der mynne vnde mit doechden gode vnde mit geistliken leuene vnde werken to verenen vnde antehangen. Voor niet alleen goddelijke gedachten, als geloof, hoop en mijnne, die de mensen in de geest geestelijk en verheven maken, zijn geestelijk dan werelds, dan zijn de wonderen, de profietschrijvingen, meer nog de redelijke gedachten in gode meer geestelijk dan wonderen die doen; dat bewijst sunte Augustijn op Paulus' brief aan de Galaten en spreken aldus: De here en sprak niet: boer en mijn joch en leer van mij, dat ik dode lichaam van vandaag doet opvragen en alle vijand van het lichaam en ziekte verdrijf en andere dingen des gelijks. Maar hij sprak: boer en mijn joch en leer, want ik ben zachtmoodig en uitgemutst van horen. De eerste ding, dat is wonder, dat is teken van de geestelijke dingen, maar tot het wezen zachtmoodig en uitgemutst van horen en een behoudder van de goddelijke mijnne, dat is zijn geestelijke dingen. Dat andere, dat is teken, de gegeven zijn de lichamelijke ogen sprak Augustijn, op dat toe de gedachten mogen komen vermids wonderen de geven, de gelovigen van de onechterheid van de dingen van bekenden en gewoonlijke dingen niet vertrouwen en kunnen, die zoeken de gelovigen van de dingen in nieuwe en vreemde dingen, als in wonderen. Dit zijn sunte Augustijn woorden, daar je geestelijke dingen de doechden zijn. Vnde so hoger dichter vunde inwendiger vunde gotliker so geistelijker is, als geloof hoop vunde mijn, de syn alre geestelijke vns sunder elkaar middelen goede to voegen vunde hangen. Item de duiste syn boven duister, de een boven de andere, na ere grade vunde ere abuischten, vunde al syn zon de mijn; vunde in de mijn verenigen se ons met goede vunde met den heiligen geest. So spreek Gregorius in de omlijning van dat woord hoc est preceptum meum: Als vele telghe komen met een woord, als werden geboren vele duiste met een mijn; niet groene en heft de telghe godes Werk, en blijft het niet in de woorden der mijn; vunde daar in draget alle duistheid, om te verenigen te worden met goede vunde om goede aan te hangen vunde een geest te worden, vunde dat is de naaste vunde meeste geestelijkheid, de een mensche hier hebben kan. Alle duistheid is gave vunde ware des heiligen geistes vunde maakt de mensch geestelijk, vunde met elk duister woent de heilige geest in de geestelijke menschen. Daarbij proef, dat alle werken vunde oefeningen der duistheid zijn geestelijke werken vunde oefeningen, want dat geboren is met den geest, dat is geest, vunde wat geboren is met de vlees, dat is vlees, sprak Christus. Ja, werken vunde oefeningen der duistheid zijn geestelijk, na mijn denken, dan werken der wonderen, wanneer se met meer vunde geestelijkere harte komen vunde met geestelijkere gronden vunde naar de geest te dragen. Niettemin werken der wonderen tot verkooping is simonie vunde daar eerst de simonie geweten is vunde eerst beschreven in der schriften, als Gezil deed, de naam van Naaman, de Syrisch was, kleedert, want hij van zijn meester Elizeus genezen was, als staat in de koning boek vunde Symon Magus. Daer heft symonie eren namen van. In em was twierhande boesheit, in to begheren werke vnde macht der mirakele, als de lerers spreken, vnde dat hede macht wolde hebben umme gelt, den gheist te gheuen in seynliken teken een ander, vp dat he dan vercopen mochte de mirakele vnde daer wt geltcrighen. Niet en mag men die duist nog duistelijk werken nog dochgentil oefeningen ofte dochgentil levens, in den dat ze dochgentil blijven of loengelijk, niet verkoopen noch van rechte noch met de daad, noghtan mochte de wilde wil zo zijn, te koopen of te verkoopen, want onmogelijke dingen maken eens menschen willen, dat het waart, dat ze mogelijk zijn of dat het willen, dat ze mogelijk waren, en dat het ze dan koopen of verkoopen zoude, als verkoopt de ene domme mensche de andere zijn zeile of zijn macht of zijn zonde, en we willen had zijn docht te verkopen, de ene had in goede genen gerecht docht nog loengelijk werk. Maar de sacramenten maken men verkoopen midden daad en niet van rechte en de dingen, die daar aanhangen aan de sacramenten. En van deze sacramenten en sacramentale dingen en van den die daar aanhangen spreekt men meest en zonderling de heilige kerk in den rechte, waar ze van simonia's spreekt. Want de gerecht dochtsgenomen mensche een verkoopt geen docht noch dochgentile werken noch oefeningen noch levens, of men ze verkoopen mochte, en ook zo kan men niet wel dochgentil werken of oefeningen verkopen in den dat ze dochgentil blijven en ook zo zijn de dochten in ere gronden verholen en ere werken en oefeningen naar den, dat ze dochgentil zijn. De sacramenten en wijngaard en de priesterlijke en de daar aanhangen beiden en daden en oefeningen en de provooden en ook de wonderen en de mirakelen die het men en kent men beter van buiten, dat ze waar zijn, dan werken of oefeningen der dochten, dat ze zelf doen gewrichten zijn. Want vele goede werken en oefeningen in erenis geslacht zijn, de goud schijnen, de niet wel noch dochgentiel gewicht en worden, de van buiten en na de schijn de dochgentieken werken en oefeningen en levens tot velerlei zijn. En daarbij en spreekt de kerk niet zo veel van deze simonieën, die hier in staan, als van de andere simonieën. Nog dan is kwade simonie en meer ongeheiligd en ongeheiliger dan de rechten geheiligde en daar is meer weer mijn, een graaf der dochten en dochgentieken werken, oefeningen en levens willen te verkopen, dan iegelijk wijngaard of sacrament des huwelijks of mirakel te koopen. Beter, dan te hebben alle de wynghe of sacramente te nemen, olv alle mirakel te doen sunder de gracie van annemieht godes. Oh, wat groter simonie is dan in den herten, de waent of plicht em de gracie godes te kopen olv ander lude doghet oec to vergeldene mit geld of te kopen deelachtig te werden der nu vele syn op der eerde. Ja, alse spreekt Antisiodorus dat de gode of eopen wolde mit almissen als mit geweer dat he syn herte verluchte, dat weer de allerböseste simonie. Nu wij voer te gaan, ter derde order, en te beginnen met de State, aantonende, stede en conventie, zo kunnen wij weten, dat een dagzicht, religie, dat is daar een mensche mee staat en met neigt en vestigt een goed te dienen en te doen en te geven, gerechtigheid, ere, respect en dienst en oefeningen. Zo spreekt Thomas in secunda secundae der LXXXI. quaestie in vele artikelen. Deze dagzicht religie is zeer geestelijk en na den goddelijken doen, geloof, hoop en mijne, een van de geestelijkste doen. En gaat hij gebeden en heeft geweneld over alle zedelijk doen, eer en daden en werken, die bovenal de goddelijke dienst en ere, en regieert en ordineert en zet de andere doen en alle dingen ter glorie Gods. Deze dagzicht, dat de heidenen niet recht, meer spreken daar al, en denken en verwachten en begeren en te hebben na eer en vermoden, meer is het niet gewaarsliker en recht, dan in den kerstensmens. En dat bewijst zonder Augustinus in den boek van de staat Gods en in den boek, dat men heet gemeenlijk, als zoon van Augustinus zijn noemt, van de ware religie. Deze dagzicht, de religie genoemd, heeft werken en daden, die men inwendig en uitwendig heiligheid heet. Als Thomas spreekt in de voorgeschreven quaestie in den VIII. artikel: Eerbied inwendige werken en oefeningen zijn als inwendige devotie en inquisite, gebed en bidden, wensen en aanbeden inwendig en goed onderworpenheid. Er zijn uitwendige werken en oefeningen, aanbidders van buiten: knielingen en neerdalingen, vallen en opgeven en desgelieke toeloop en danken met de mond, en voor zijn werken van deze dicht, dat hij alle werken en alle dingen inwendig en uitwendig ordineert en zet tot dienst Gods. En zo een mensch in zijn werken, oefeningen, leven en stand van deze dingen, meer en meer, vaster en pietelijker en verfijnierder doet, zo is hij meer bezield met de dagzicht van religie, en zo is hij voor God religiös en geestelijk, en zo is een mensen ambacht of groot of staat meer draagt in en toe deze dingen, zo dat ambacht, groot en staat of leven meer religiös en geestelijk is. Auch nennt man mit Namen der Stärke der Geduld, Sunderlinge, die Vastenzeit ist in den aller furchtbarsten Dingen, und so ist die Geduld die Temperanz machtvoll, die ist in den aller meisten Lusten, noch dazu ist der Geduld der Stärke und der Macht der Geduld in vielen anderen Dingen. Desgleichen so meint man ohne Zweifel, wenn man spricht im Allgemeinen der Apostel, und Aristotel, wenn man sagt der Meister der Natur; was aber viele andere Apostel und Philosophen gewesen. Also, spricht uns Thomas, so heißt ansonstige Religiosität vollkommen und hohe Geduld der Religiosität und der Untereiligkeit so heißen Religiöse Leute von Hoheit und von Willenkommen der Geduld, die Religiosität heißt, in den Menschen, in den dasselbe aller Male übergehe und gegeben in den Dienst Gottes. Also spricht uns Gregorius auf den Propheten Ezechiel: Dass sind solche Menschen die nicht ein Ende ihrer Einsicht, mehr sind sie Wunderwerke, leben und all tägliche Gute, dass sie von Gott haben entfangen, dass sie oftmals ein und werden als in der alten ewigen opfernden Hand, die man mal verbrande, die man opfert. Und dies mag man wohl haben allseits willenskommend, außer der Allgemeinheit und außer der Klöster und außer den Kapellen, als solche in den Klöster. Want volgens mijn verstand en volgens aanhangen aan goede na ons mogelijke hybride in der eiland, dat is de allermeeste geestelijkheid, en de macht men hebben, en de vint men veel werken buiten begevene kloosters. Niettemin hoort da op een vermaand tijdelijker dingen en tijdelijkere lusten in den lichaam en tijdelijkere wensen, en de deze drie geven over, met wilde armoede dat tijdelijk geld met wilde reinheid de meeste en de volste last des levens, met onderdanigheid den tijdelijken wensen eens menschens, de offeren tijdelijk goed, leven en willen den heeren als een hoolocaust, dat men tot malen verbrand, et sy buiten orden of binnen orden. En zo wordt de doende volgens, de religie, en pure en ere werken reinere en hogere, als inwendige devotie en inwendig gebed, danken en loven goede, en voert andere inwendige en inwendige daden en werken der religie werden purer en geestelijker na den, dat een de mensche inwendig en inwendig meer en meer afdoet en meer verbrand de tijdelijke dingen, de vergankelijke zijn. Also spreekt de profeet: doet u van dat slijk, van den kotten of van den duurzame, zo worden alle mijn mond. En Sint Augustinus in den derde boek van der drieënvoudigheid spreekt aldus: de schoonheid, die alle redelijke ziele trekt, dat is god, de trost is also veel verlangend, als rein is, en zo veel is hij rein, als hij meer opsteekt en richtet eer meer tot geestelijke dingen, als meer stervend den vleeselijke dingen. Dit zijn volgens Sint Augustinus woorden, die een advocaat was des geistes, en niet des vleeschs, als men nu veel meesters vindt advocaat der wereld en des vleeschs, daar ons god voor beschermt. En want een mensche op meerdere tijden zijn niet genoeg is in deze dogma der religie tot verwezenheid en tot ontwikkelen in eer en in dienst godes, zo verkeist een mensche gesellen en gezelschap of gezellenschap, om te helpen de een de andere in de dogma, de religieheid, en ere en ontwikkeling en werken in dienst godes. Och, wat goed en wel broederlijk is om te wonen in een, spreekt de psalm (19*), de hulp is veelvuldig geestelijk en wonderlijk godlijk nut de een de andere te ontstaan, te leren, te berispelen, te waarschuwen, te troosten, te verblinden met liefde, met woorden en met harten. Waar van den geest en waert niet geboren, dan geest, vnd geest vnd geest, verzameld in den geest, en es niet dan geest, vnd dat vermeerderd vnd puurde alle geestelijkheid. Hieruit is openbaar, dat deze dingen willen te koop of verkoop dat is opene simonie, ten mijnste in het hart, als en weer ooc dat niet verboden in de kerk. Want dit zijn na den gerechtige god, na de rechte weg religieuse geestelijke gezelschap of broederschap vnd religieuse gemeenschap of religieuse levenswijding of religieuse mensen of oefeningen, ze zijn in staat der volkomen religieuze mensen, na de orde of van buiten den staat vnd gezelschap vnd broederschap. Dan volkomen gelijkere godsdienstige aanhang vnd meer verscheidenheid de tijdlijke dingen in armoede, reinheid vnd in onderdanigheid, die heilen voor den gerechtige god autonomisch, dat is hogere, religieuze mensen. Vnd want men beter suiker oveerheven der tijdlijke dingen, als oveerheven god, leven vnd wilens, dan dat toekeren van binnen ten geest, zo is, dat men na menschelijke zijde meer na den wereldlijke overheven, dan na den inwendigen toekeren, in den, dat de mensen van buiten merken vnd te noemen pleegden de volkomenheid der doelstellingen der religie of broederschap of zusterschap. Nochtan is moghelijk dat een mens, die buiten geselschap vereist is en een propere geest en lichaam had, purliker en vol- komenlijk met harten waren gescheiden van tijdloos goede en tijdloos lust en van zijn, zijn willen, dan zulk, die in de gemeente werk of in het geselschap, die alle deze twijfelachtige dingen overegegeven had. En de mens die zich meer van binnen overegegeven had, die weer volkomen religiöse mens was na de gerechte gods; meer van buiten, na de gerechtigheid der kerk en na ere twijfelachtige schoonheid zo een heiden dat geen religiöse mens, noch broederschap noch geselschap en heiten hoe Moesach religiöse mens na de kerk, dan de ghene, die deze angenomen hebben, dat is armoede, weer propere geest, kwetschheid en onderdanigheid, en de kerk heelt de enige religiöse menschen na hun gerechtigheid, die tot deze volkomenheid een verbintenis maken met een solomnie, dat is met hoogheid voor de joden en in onderdanigheid na een regel. Nochtan is mogelijk, dat een gesellschaft weer, die dat onder een beet houdt voor goede, dan bij tijden de lude doen van geseten en van staat van baten in kloosters, als men zegt in de vallei van vele religiöse menschen en in valle der kloosters; vele luiden mogen volkomen wezen, die niet en zijn van baten in de kerk in de staat van volkomenheid. Zo leert Thomas in de voorgeschrevene boek in de C en LXXXIIII quaestie in de I artikel. Als Christus sprak in de XXXI kapittel in Matteo van de vader, die zijn zonen twee kozen sprak, dat ze gingen werken in zijn wijngaarden; de een zei, dat hij daarheen gaan wilde, de een ging daar niet heen, en de ander zei, dat hij daar niet heen gaan en wilde, de ging daarheen. Aldus en heel de kerk genereel religieus menschen, proper na de noodwendige kerken te spreken, dan de armoede, reinheid en gehoorzaamheid geloof hebben na een geprobeerde regel. Also spreekt Thomas en de leraar algemeen van religieuze mensen, en also spreekt dat geestelijk recht proper van religieuze mensen. En also is de derde orde of andere orde, de properiteit hebben of huwelijks, geen religie, maar na een deel. In also vele, spreekt hij, zijn ze religie, alsof ze deelachtig zijn en hebben wat dingen, die toebehoren aan de staat der religieuze mensen. En des gehalve mag men voert zeggen van begijnen staat, in den dat ze de paven onderhouden. Maar de ene hebben ze vele gelijk niet na de kerken verbonden, als de derde orde twindelijk, want ze geen professie en doen en niet geproveerd en zijn van de kerken, maar dat ze de kerk onderhouden. Wat aan hebben ze dichtwel of mogen ze hebben meer geestelijkheid in een onder hem na den gerechtige god in gerechtige broederschap of zusterschap, dan veel van der derde orde, en ook onderwijl zijn ze armer en in ernst willen meer uitgaan voor god, dan zulke voorvallen religieuze mensen in cloosters. Want als horologium in de eeuwige wijheid spreekt: daar vindt men den wonderen veel in vele cloosters, daar ze van buiten in kapellen en in twindelige dingen schijnen mensen te zijn en dragen geestelijke teken, die van binnen leven en beren en beisten zijn. En daar bij is het voor de kerk open symonie, ingang in cloosters te koop, of ook ingang in de derde orde, en ook is symonie in het hart, ingang te koop in enige andere gezelschap of broederschap, daar goede luiden na de dood, de religie heet, voor god te samen leven. 