title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: En echter niettegenftaande deze akelige ge- volgen en vooruitzigten , heeft men de gewig- ligfte redenen, om te twij feien, wannecr men den zedelijken toeftand der Nederlanderen befchouwt. — Men overweege eens het vol- . gende : De Ifefde tot het Vaderland beftaat niet in dien natuurlijken trek , welken alle menfehen gevoelen voor dat plekjen gronds, daar zij ge- boren en opgevoed zijn, omdat zij daar de ge- noeglijkhcden der kindfehe jaaren hebben ge- fmaakt ; deze trek kan zeifs door waan en ver- beelding , gelijk wij hier voor gezien hebben , nog merklijk verhoogd worden, zonder dat men eigenlijk zeggen kan , dat 'er eene waare liefde tot het Vaderland ftand grijpt. Wie waarlijk liefde voor zijn Vaderland zal bezitten en oefenen , bchoort derhalven tc wc- ten , wat eigenlijk het Vaderland is ; en welke pligten hetzelve van hem vordert , waar geene kennis van het 6^n of ander plaats heeft, kan ook geen' eigenlijk gezegde liefde gevonden worden. Even zeker is het , dat ’er geene waare lief- de tot het Vaderland kan geöefcnd worden, zonder die zucht tot het algemecn welzijn , welj^e de Franfdun Esprit pAtblicq noemen, C c 5 door Digitized by Google 40« MAATSCHAPPELIJKE waardoor alles, alle krachten, alle werkzaam* heden punt, het algcmccn belang , en bet weLzijn van het geheel, famcnloopt, met ter zijdelleliing cn opöffering van alle bijzonder be<' lang, eigen voordcel , en bijzondere inzigcen. — * Indcdaad,' war men ook voorwcnden möge, waar deze gceit niet hecr$cht, daar is geens liefdc voor het Vaderland. Deze geesc beztcldc de oude Grieken , cn deedt ben zoo veele trcflijka daaden bedrijven, die de vcrwondering van de laatlle nakomelii^* fchap tot zieh trekken. Deze geest veredel- de den Romain, cn deedt hem aan de liefde van het Vaderland alles opofi'eren, voor het Vaderland alles tea beste geven. Deze geest bchcerschtc onzc voorvaderen, en veree- nigde hunne gemoederen , om hen tot ovenvin* naars van alva’s wreedbeid en filips dwing- landij te maaken. — - Zonder deaen geest is de liefdc voor het Vaderland een ijdeic klank! Maar nu wende men de o(^en rond! Na bcfchouwe men den zedelijken toeftand der Natie ! en beöordeele , of zij <kze edele kun- digheden, dezen hotten geest, over het geheel gefproken, bezitte? — Men vraage de Neder^ länderen, wat zij voor hun Vaderland houden? welke, huns oorJeek, de pligten zijn, die zij jegens hetzdve hebben uit te oefenen? Helaas I zullen niet veirc de meeilen om een antwpord ver- Digitized by Google DEÜGDER VIH. Bow. 401 verlegen weeen, of op zoodsmige wijze aoN woorden, dat men ’er over verbsuijd zal rooe«- ten ftaan? Waar liji» de bHjken van dien geest, welke allen en alles venenigt, om gezanienlijk werkr zaam te zijn tot heil vmj hei algemeeo? Wat heerscht in Nederlani? het algemeen of het eigcnbelang? Ik laat de hcäatwoording dezer vroag aan elken mijner lezeren over, en dan ben ik verzekerd van eene bijna algeraeene klagte over den invloed van het bijzonder be- lang en eigenbaat van eene algeineene klagte, die zieh niet bepaalt tot dezai of ger nen, tot eene of andere bijzondere klasfe oC rang van menfehen, tnaar zieh vrij onbepaald uitHrekt tot allerleie ihatai en toeftanden enz. O Indien onze voorvaden uit bunne gravea opzagen, die zoo veel uit liefde voor het Va- derland geleden en geftreden hebben , indien zij ons hun nageflacht befcbouwden , hoe zouden zij lieh over onze verbastering, over onze laauw« en daauwheid, over onze onverfchillighcid, fchaa« men ! Neen ! zij zouden ons weigeren voor hunne nakomciingen te erkennen, en loocbe* nen , dat wij uk hun edel zaad waren voortge« gefprooten ! *t Is waar, alle gefprekken lopcn over her verval van Nederland , alle monden Horten klagten uit over den zorgelijken ftaat, waar in her Digitaed by Google 4ot MAATSCHAPPELIJKE her Vaderland zieh bevindt ! maar waar wor- den de handen uitgeftoken? waar worden po- gingen aangewend tot herftel? Vereenigen zieh wel alle hanen , om door die eendragt iet goeds uit te werken? Men heeft den avond met klagten, onder het rooken van een pijp en het drinken van een glas wijn, doorgebraeht, men feheidt, cn keert tot lusteloze traagheid weder. - — En wat zullen dan alle klagten baaten ? Vergeefseh helaas ! fchijnt in de laatlle jaa- ren eene flikkering van vaderlandsliefde , en Zucht voor het elgemeen welzijn, onze hoop ■gekoefterd te hebben. — Deze flikkering heeft het traage hart der lustelozcn niet kunnen ont- vlammen. — Ik doel bijzonder op de pc^ingen van den Oeconomifchen Tak , en van verfchei- den Maatfehappijen , die zieh in ons Vaderland ge\'ormd hebben , om , Indien mooglijk , de Ne- derlanderen uit de diepe fluimering op te Wek- ken, bijzonder de Maatfehapp'^ tot nut van het aigemeen, wier loflijke bedoelingen zieh uitftrek- ten tot het meest verwaarloosde gedeelte der Natie, om aan deze kundigheden en lust in te boezemen, welke zaaden konden zijn, die ötos eenen rijken oogst mogten doen hoopen. — - Maar de Maatfehappijen houden nog fland, zijn werkzaam, doch welke zijn de vruebten , die men zieh van haare loflijke on- der- Digitized by Google DEÜGDEN. VUI. Boek. Vaderland en Vrijheid gaan bij eenen waa- ren Nederlander onäfTcheidbaar faamgepaard ; en de vri|heid werdt in Nederland ftepds voor’ het hoogfte aardfehe goed gehouden. Wat zelfs de naam van Vrijheid bij het Neäer- landfche volk heeft kunnen uitvoeren, kan ons het gezcgde.van den grooten huic de groot leeren , „ dat men in ftaat is , om de Kader- „ länderen naar zijnen zin te wenden , zoo als, Y, men. wil , Indien men hen flechts (Ireelt me: „ den naam van Vrijheid. ” Maar hoe thans de zeden der Nederlanderen over het gc- heel genomen omtrent dit gewigtig en zoo be- langrijk ftuk gefteld zijn , kan men Ijgtelijk be-^ ■ fluiten , zonder dat ik het breedvoerig behdeve te bebandelen; indien men zieh Hechts afvraa- . ■ * • ^ ge; Digitized by Google 464 MAATSCHAPPELIJKB Mz. ge; ht)e her tnoogßjk zij, dat tene Nade, dio zieh am wellust, ongevoeligheid en zedenbe* derf overgeefc, blj welke de Ikfde tot bet Va» derland verkocld Is , zieh rechte denkbeeldett van de Frijheid, welke alleen bq deugdzame, en haare eigene waarde kennende en levendig, gevoclende volken, haaren zctel vesdgt, zou- kunnen vormen , en door haare hemelfche' fchoonheid vemikt, haar op de rechte wijze zou vereeren. — - HVlenfchen , die door weelde verbasterd, door eigenbclang gphcel ingenomeil zijn , kennen de edcle Vrijkeid niet handhaaveny dewijl zij hunne eigene waarde vedoren hel>* ben. De weelde vermeerden daaghjks hun- ne behoeften, eigenbaat doet hen kniipen; bei- den noopen hen, om de gunst van zulken te bejaagen, van Wien zq voordeel hoopeti kön- nen terwiji ht anderen bet verlies der deugd aan de ziel eerf flaafsch gcvoel inboezemt , ' en haar ongefchikt maakt tot die verheven gejänd^ heden, welke de vrijhbio in haare bemin-’ naaren vereischtJ — Een volk, Welk vrij zaf wezen , en zijne vrijheid zal handhaaven , tnoci deugdzaam, werkzaam, niet weinig te vzede, niet verwljfd of wellustig , zulnig en fpaar^trt' zijn. Zijn dere nn de deugden def Ntderlartd^' ren , over het gehee! genotnen ? Men overwege het geen in dh boek van de MaatfchappeUjkt Deugden gefchreven Is , en men oordeele ! IX. BOEK. Digitized by Google ♦ IX. B O E K. CELEERDHEID 2 N VOLKS-SMAAK. BERSTE HOOFDSTUK. ( Oeleerdheid, kunftcn, en wercnfchappen riiaa- kcn den (leraad van eene Naiie uit; zij deelen haar licht medc aan bet volk, en de befebaafd- heid wordt daardoor uitgebreid, de volks-frnaak verbeterd en gevestigd. — Het is niet het noodzaaklijk gevolg van den bloci vaA kunlteti en wetenfehappen , gelijk houssbau, een liefhebber van wonderfpreuken , heeft willen be- weeren , dat zij een volk verwijfd en Weüusdg zouden maaken, fchoon, door de verbastering der zeden, dikwljls vdröorzaakt wordt, dat zJj vaak aan dit ovcthandfiemend verderf dienstbaar zljn. — Men heeft aan de Kederlanders verweten, dat zlj geen’ geest bezitten, dat zij van vehiuft ont« Digitizdd by Google f 406 GELEERDHEID ontbloot zijn, dat zij de wetenfchappen en kun- ften flechts werktuiglijk hebben geöefend, en zelfs hecft een' van effen geklaagd , „ dat de zanggodinnen in Nederland noch befcherming noch altaaren yinien." — Doch anderen heb- ben, ter handhaaving van de Nederlandfche eer, te recht aangemerkt, dat dit land groote man- nen in allerleie takken van geleerdheid; groote geesccn en oorfpronglijke^vemuften heefc voort- gebracht; en die, niettegenftaande het over het geheel waar is , dat in handeldrijvende Gemee- nebesten , door de drukte en bezigheden van den koophandel , de wetenfchappen en kunßen zelden die aanmoediging vonden , welken zij ia ' andere landen ontmoetten. ' } ^ Ook kunnen wij nog roemen op geleerde en kundige mannen in alle wetenfchappen ; nog is de liefhebberij voor de künden niet uitge^ bluscht. i — Yernuft en geest wor^n nog bij fommigen aangekweekt , en daar ?ijn .voortr bfcngzelen van beiden, die voor vreemden niet bchoteven te wijken. ^ Zelfs indien wij op het aantd genootfehap- pen en Maatfehappijen van Dichtkunst , Let- terkunde , proefonderviqdelijke Natuurkunde , kortöra in alle foorten yan wetenfchappen het 00g flaan, indien wij daar bij voegen het aantal bocken, die jaarlijks in Nederland het licht äen, zou men gencigd zijn, om te befluiten, dat Digitized by Google EN VOLKS-SMAAK. IX. Boek. Over het geheel is het onbegrijpelijk, hoe groot de onkunde is, welke onder het gros der Nederlandfche Natie hcerscht. Ik zal niet herhaalen , het geen reeds bij gelegcnheid in iiet voorgeande is gezegd, van den gemeenen man, die voor het grootlte gedeelte noch lezen noch fchrijven kan, die op eene onverfchoonlij- ke wijze wordt verwaarloosd , en in de diepfte onkunde omdwaalt , zonder zelfs de eerfte be» ginzelen van künde te bezeffen. Ach ! ver- traagt niet in uwen ijver, gij loflijke Maatfehap- tot mt van V algemen! de gemeene man is waarlijk het medelijden vtin alle menfehenvrien- den waariig. ~ Dat toch aHe uwe leden, elk in zijnen kring, uw verheven oogmeik zieh Heeds ▼oorftellen, om naamlijk licht te omlteken in de II. DEEL. Dd dik- Digitized by Google 4oS G E L E E R D H E I.D dikftc duiftcmisfcn ; dar elk uwcr Icdcn zieh vaH zijncn invloed , dien hij in meer of minder niaT tc kan uitöefenen, bediene, om in dir zoo beklaaglijk gebrek van den gemeenen man te voorzien. Deze klasfe maakt toch zulk een aanmerklijk gcdeelte van de inwooneren van Ne- derland uir; cn blijven zij in hunne onkundc, werde dezelve, gelijk natuurlijk volgen moet, van dag tot dag grooter, wat ftaat ’er dan van 'HederUmd te wachten ? Een ieder bcrckene bij zieh zclven de gevolgen, wanneer het gemeen dom en onwetend blijft , en dus als een lijde- lijk werktuig ten dienst kan ftaan voor elkem, die ’er een niisbruik van zou willen maaken .tot llinkfche oogmerken, Doch deze laage klasfe van menfehen nog daar gelaten , hoe is de toefhnd van kennis biJ onze burgerlicden ! Zoudt gij het geloovcn , Lezerl als iemand u zeide , dat ’er geheele drecken in Nederland zijn, daar deze klasfe cn zelfs zulken, die nog boven dezelven zijn, niets lezen, niets met vrucht lezen kunnenr— Daar men niets weet van eenige kundigheden, betreklijk tot eenige wetenfehap of kunst? En evenwel het is zoo. Zelfs met de kundigheden van den godsdienst is het niet beter gefteld , doch daarvan in het volgende Bock^ in het welk ik den toedand van den godsdienst in Ne- derlattä zal moeten befchouwem , Nil Digitized by Google tN VD LK S-S M A AK. IX. Boek. Onder de bocken, welke in Nederla/id in het licht verfchijnen , zijn de mecsten Vercaalingen uit het Hoogdutt sch ^ Framch ^ of Engeisdi, cn wannecr men derzelvcr aantal vergelijkt met het klein getal der weinige Nationale Schriften , die hunnen oorfprong aan Nederland zelfs verfchiil- digdzijn, zou men neigen, om te gcloovcn, dat i’er bijna gecne gelcerdheid in Nederland gevon- den wierdt, raaar naast aan de waarheid za] men zijn , wannecr men vastlldt , dat de gerin- ge’, aftrek van oordeelkundige en waarlijk nutti- gc werken te weeg brengt , dat derzclver getal hoc langer hoe meer vermindert, alzoo de waa- re - geleerden niiäraoedig worden , en de peri nederleggen , omdat zij zien , dat werken van geen belang, die op zijn best allecn voor een oogenblik,vermaakcn kunnen, getrokken wor- den bövtn werken, daar arbeid en tijd aan be* fteed is. > D d 2 Dat Digitized by Google 410 G E L E E R D H E I D Dat 'er zcifs onder het lezcnd gedeelte der Natle niet altljd met oordeel gdc;cen wordt, en welke hulpmiddolen de boekvcrkopers al no> di^ hebbcn, om tcn minften eerigziiis de Natie aan bet lezen te ht uden, ten einde hunne Ne- gotie, dit verihat zieh, niet gchccl le doen kwijnen , kan aan eenen opncrkzimen wa , mo- nier blijken, uit de mod;, die ook in betrek- king tot de boeken heerscht. Wij hebben in de laatllen jaaren een’ tijd gehad, in welken niet dan Schrifen voor kinderen , een’ tijd, wa.rn reisbefchrijvin ren , een’ tijd, waarin alles op de wiize van katech’smusfen moesc beh n- deld worden. - — Eenijen tijd lang heeft het zoogenaanide fentimenteele gchcer^cht, doch daar Van fchl'nt echter de Natie fpoedig te ng ge- komen iip- — heerscht de Mod. in het formaat cn uitwendige gedaanre d r boe- ken welke thans reeds tot dat, het welk men daodecimo noemt, fchijnt te d alen, waar in men zclfs algemeene g^chiedenisfen en andere werken leest. Voomaamii k moet men zieh fchaamen, wan- neer n en die gefchriften , liedjens enz. inziet , die voor den gen eenen man gefchikt worden ; ten aanzien van inhoud, flijl, taal , met d6n w’oord in alle opzichten , dragen zij bliji en Van den lomp' en fmaak, en welke moeite aan- ^ewend mag worden door Volks - vrienden , tcn ein- Digitized by Coogte enVOLKS-SMAAK. IX. Boek. 41 1 ein-Ie dien ftnaak te verbeteren , alles is volllrekt vr ichceloos. Men benordeelt dikwijis den fmaak eener Natie uk den toeftend, en gefteldheid van het Tonev.1 of Schouwburg; doch 00k, wanneer vij die kenmerk raadpleegen , en de uiefpraak van bevoegde kunstrechters volgen, geefe het zclve geen voordeelig getuigenis van den fmaak der Nadc voor het edele, waare groote, en echt gce ti^^e , integendeel getuigen zij vrij een- parig, djt de fmaak neigt tot het grove , bocr* fcl.c, val>ch ven'.ult, en laage dubbdzinnighe« den , zoüdat een gemeen en daagli ksch toneel» fpel van het gros dir aanfchouweren dikwijlj nieer wordc toegojuicht dan een geestrijk opge* fteld en wel uitgevoerd kunstftuk. Doch laat ons ten annzien van den toelland der ge- lecrdhcid nog cenige bijzonderheden in overwe- ging nemen. * D d 3 T\\^E- Digitized by Google * TWEEDE HOOFDSTUK, De ccrftc beffinzclen der gelecrdlieid plagten van ouds gclegd te worden hi de I^atijnfche Schoülcn; men vindt dczelvc in Nederland ii> groot aantal , en zij waren ccrcijds wcJ voor- zien van Scholicrcn. Wdgcnds dcrzeivcr ccrile inrichting , moest der jciigd in dezcive , bchalvcn de kennis der Latijnfchc en Griekfcho taalcn, ook de cerfte finaak van hiüoriekunde , ' wclfprckendhcid, dichtkundc , en een algcmccn dcnkbceld van de lectcröcrcningcn worden inge- boczemd. Men vindt ook overäl in dezel- ven gepaste niiddclen verördend, om de Iccrlin- gen, door eerzucht , roem , naarijver en beloo- ningcn.tor vlijt en naarftigheid in her bcöefenen der wctcnfchappcn op tc leiden. Men moet ook erkennen, dat het in veclen van da Latijnfchc Schoolen in Nederland niet ontbreek: aan kundige en bekwaame onderwijzers, onder- wijzers, onder welken zelfs mannen zijn, die zieh met roem in het Gemeenebest der Lcttc- ren eenen naam verworven hebben. En desnicttcgCnftaande zijn deze Schoolen genoegzaam overäl in eenen kwijnendcn ftaat. — Men heefe ’er reeds in veele (leden , die zoo, goed ak ledig ftaan , en in de voomaamftc zijn. Hechts weinige leerlingen. *■ En, Digitized by Googie IN V O L K S • S M A A K. IX. Boek. 4 1 3 ■ En wanneer dczen die Sehoolcn verlatcn en nu tot de Hoogefchooien bevordcrd worden , zou men zieh zeer bedriegen, indien men gc- loofdc, dat zij nu de Latijnfche en Crickfehe taalen verftonden , dat zij behoorlijk waren toe- gerust, om raet vrucht de lesfen der Hooglecräa- ren te kuimcn bijwooncn en aanhooren, ten einde zieh dus op de Hooge Sehoolen volko- men tc vormen in alle rakken van gclcerdhcid Die plagt voor dczen dus plaats te hebben , doch men hoorc thans Hooglecräarcn ; zij klaa- gen algcmeen, dat de jongclingcn, die op de Hooge Sehoolen konicn, ilechts weinigen uit- gezonderd , nie: zoo vccl van hcc Lacijn weten , dat zij de lesfen, welke in die taal gehouden worden, vcrllaan kunnen; en die Hooglccräars, die in de Latijnfche of Griekfche taal onderwijs geven , zien zieh genoodzaakt, ten einde de jon- ge lieden te gemoct tc komen, zieh af tc laten tot die eerlle beginzclcn, welke cigenlijk in de Sehoolen bchoorden afgedaan tc worden. Zoodanig is de toeftand der Latijnfche Schoo- len. — Zeker, dit gceft gecn gunflig yooruit- zicht voor de gclcerdhcid in het vervolg van tijd. — _ Uit dczen toch moeten , als uit plant- hoven, die genen te voorfchijn komen, welken het Vadcrland, de Kerk , of de Maarfchappij van dienst zullen wezen. En wat zal het zijn, indien deze plamhoven ledig D d 4 Haan , Digitized by Google 414 ÖELEERDHEID ftaan, cn geene bruikbare plantfoenen opleye- ren? , Misfchien viaagt iemand, van waar die ver- val? en : hoe komt ’hec, dat men de La- tijnfche Schoolen over her geheel zoo vermin- derd ziet in getal van leerlingen? Ten eweeden: van waar, dat zij , die ’er nog uir voonkomen, ZOO weinig weten van hec geen zij echter, naar het oogmerk en inrichting der Schoolen , daar, onderileld moeßen worden , te hebben kunnen leeren? Van het eerfte zou men misfchien eenige re- den kunnen zocken ‘in de meer en meer over- hand nemende gewoonte, om de kinderen eene opvoeding in huis door Pädagogen te geven , bijzondor onder de grooten en aanzienlijken , het welk noodwendig eene vermindering in de Schoolen moct te weeg brengen; ook kunnen daarcoe het hunne doen de zulken , die hier en daar in Kederland aan hunne huizen onderwijs geven, aan jongc lieden , en wel, volgends hun voorwenden cn hoogdraavende bcloften , niet allecn in de zoogenaamde geleerde Taalen , maar ook in de Gefchiedenisfen , Wijsbegeerte , met d6i woord in alle voorbereidende weten- fehappen, die bijronder voor iemand nodig en dieiinig zi'n, die zieh aan de , Godgeleerdheid zal toewijdcn. Daar door gaan veelc jon- ge lieden de Latijnfche Schoolen mis, en het cen Digitized by Googie EN VOLKS-SMAAK. XI. Boek. 415 mec het ander faamgcvoegd, doet dezclve 200 merklijk afnemen ; de voomaamfte oorzaak echter van hec verval der Latijnfche Schoolen ü, dat ’er weinig of geene opgewekthcid bi] de ouders is, om hunne kinderen tot de w^- tenfchappen te fchikkcn, uit hoofde van de ge* ringe aanmoediging en fubere vooruicrigten ; warn hoe zal hier in Nederland de wetenfchap cn geleerdheid iemand een bellaan of bevorde* ring geven? — De ouders worden afgefchrikt, en verkiezen daaröm liever hunne kinderen iet anders te leeren , dan hen te kwellen, mec wetenfehappen , die geen voordeel geven. Wanneer wij dit nu famenvoegen, de grootcn en rijken houden hunne kinderen t’huis, ver- fcheiden jongelingen leeren bij bijzondere on- derwij?ers, de voorige ijver en drift, om de kinderen voomaamlijk tot de Godgeleerdheid op te leiden, is verkoeld, gelijk wij van dit laadie nog iet zullen moeten zeggen in hec volgende Boek, Wanneer wij , zeg ik, dit alles famen- voegen , kan hec ons nict vreemd voorkemen , dat de Latijnfche Schoolen zoo vrij algemeen in verval zijn. Maar in de tweedc plaats, werde gevraagd, van waar bet kome , dat de jongelingen , die op de Hoogefchoolen verfchijnen , thans door- gaands nog zoo weinig van de Latijnfche en Griekfcbe taalen weten , gelijk wij gezien heb- D d 5 ben > Digitized by Google 4i6 G E L E E R D H E I D bcn , en dat zij over hec geheel nog bijna gee- nc dcnkbeclden van eenige vvctenfchappcn , gee- nc kundighedcn, gecncn fmaak hebbcn, zoodat voomamc Mooglecraaren klaagen , dat zij in hunnc lesfcn cn ondenvijs zieh vemederen en aflaten moeren tot de cerfte bcginzelen , met welken echter de jongelingen onderfteld nioeften worden toegenist tc zijn? Op deze vraag kan , mi|ns bedunkens, meer dan eene reden worden aangevoerd, en wel onderfcheiden , naar matc de jongelingen de Latijnfche Schoolen al of nict hebben bijgewoond en doorgelopen. — In het eerlle geval, kan het icinand niet zeer bevreemden , die ovenveegt , hoe het bijzonder onderwijs, tvaar de naarijver en aanprikkeling door de voorbeeldcn van anderen ontbreken , die uitwerking niet kan tc weeg brengen , wel- ke jonge lieden van het openbaar onderwijs trekken kunnen, onderfteld, dat de kundighedcn en oplettcndheid der onderwijzcrs bijderzijds ge- lijk ftaan, en enkel uitgezonderd fommlge ver- nuftige kinderan , wier gcestvermogens uitfte- kend , cn wicr trek tot de wetenfehappen uit- muntend is ; doch hoe weinigen zijn dezen in vergelijking van de middelmatige en van zulken, niet dan door naarijver zieh ontwikkelen ? — - En wai het tweede geval betreft, onderfteld, dat de jongelingen de Schoolen hebbcn door- gelopen, kan men derzclver mindere kundige DigitL’.rd by Googlc EN V O L K S - S IVI A A K, XI. Boek. 417 digheid daar aan toefchnjven, dat men tegen- woordig de kinderen doorgaands veol te jong naar het Latijnfchc School zcndt, en hen de Schoolen te fpoedig doet verlaten, thans ziet men kinderen van 9 of to jaaren reeds naar het Latijnfche School gaan, cn die met hun 14 cf 15 jaar reeds verlaten, en naar de Ho- gefchool bevorderd worden. Misfehien zullen fommigen mijner Lezeren | vermoeden, dat ik ruim lang genoeg op dit 1 on ’erwejp ben blijven ftaan, doch zij zullen dit Jigielijk verfchooneo, wanneer zij zieh te binnen bren- Digitized by Google EN V O L K S - S M A A K. IX. Boek. 419 brengen , dat evcnwel de toeftand der Ladjn- fchc Schoolen < ns tot een maatftaf kan ver- ftrekken, waarbij wij den llaat der wetenfchap- pcn, en derzelver aanftaanden bloei of verwel- king kunnen afnemen. Iramers iiuücn de laage Schoolen geene bekwaame onderwerpen uitleve- ren, wat goeds kunnen wij dan in het toekcH Blende te gemoet zien ? Zullen wij dan niet irecr reden hebben, om te vreezen dan om t« hoopen} DER. Digitized by Googt r r f DERDE HOOFDSTUK» * ’ * •. Laat ons van de laagere Schoolen overgaart tot de Hooge Schoolcii in Nederland. Ook dezen zijn zeer wd ingericht. VoorZien vaii kundige gelecrde mannen, hebben zij gebloeid^ en haaren roem (laandc gehouden, ook zdfs bif Vreemde Natien; en nog ontbreckt her haar niec aan waardige onderwijzers , fchoon alldn, juist gelijk het met alle zaaken gaat, nict even zecr uicmunten, nict even veele begaafdheden , niet even uitgeftrekte gelecrdhcid bezitten. — Iloe het zij, zeker is het, dat de Nederlandfche jeugd hier eenen fchat van geleerdheid kan ver- gaderen , indien zij haaren tijd met ijver en de nodige arbeidzaainheid bcflecdde. Doch ook de Hooge Schoolen zijn niet zoo bioeiende als voorheenen; bij gclegenheid der eeuwfeesten in de twee voomaamlle Hoogefchoo- len in onzen iccftijd gevierd, is dit openlijk er- kend, en de zaak is zoo. — Daar is over het heel een kleiner aantal van jongelingen , die ter beöefening der wetenfehappen de Hoogefchoo- len bezoeken , zoo dat men in fommige tak- ken, en op fommige Hoogefchoolen bijna zoo. , veele onderwijzers als leerlingen telt , en ’er wordt over het gehecl niet zoo veel gewerkt, als het gewigt der zaaken vereischte. ' Za Digitized by Googte tN V O L K S- S M A AK. XI. Bors. 4^1 Zo veel ik gclegenheid heb gehad, om den zedelijken toeftand der lludeercnde jeugd van na- bij gade te flaan, kan ik niec zeggen, dat die, wat den uiterlijken fchijn becreft , verergerd is. integendeel is , naar het voorkomen , het gedrag der jongelingcn ftlllcr , niet zoo dartel en on- gebonden, als men wcl van voorgaande tijden verhaalt , en onder de benaaming van Studentetv- kluchtcn en grappen bekend is. Zo ’er zijn, die zieh op ’s Heeren ftraaten aan baldaadighe- dtn Ichuldig maaken, deze worden door hec grootde gros hunner tijdgcnooten veröordeeld; men zou evenwel te voorbaarig bcfluicen, indien men nu gcloofdc , dat in het wczen der zaak onze jot^elingfchap over het algcmeen gefpro ken beter wäre dan in voorige jaaren. — Neen de verleiding, waar aan de jeugd is blootgefteld, is niet minder, en zelfs zoo veel te gevaarlijker, hoe jonger de jongelingcn thans, gelijk wij reeds gezegd hebben in het voor- gaande nooFDSTUK, tot de Hoogefcholen bevorderd worden. — 1 let zoogenaamd ont- groetun , bij welke gelegenhedcn menig jon- geling door onraatig drinken in levens gevaar wordt gebracht , gelijk ’er zelfs voorbeelden geweest zijn, van zulken, die het met de dood hebben moeten bekoopen, heeft nog plaats. — ^ In het fpeelen, drinken, de ontucht en foort- gclijke verderflijke , voor ziel en ligehaam hoogst- fcha- Digitized by Google GELEERDHEID 44* rcfiaMijke buitenfpoorigheden , oefenen veele jongdingen zieh meer, dan in de Boek-oefenir- gen , en brengen dikwijls een ledig hoofd , een bedorven hart , en een ongezond ligehaam met ISch van de Hogefchoolen. Voomaamlijk , vindc men dit oflehoon niet al- •leen, bij zulken, die, op den rijkdom of het aan- Tten hunner ouderen fteunende , zieh zelven wijsmaaken , of door verleiders laten wijsmaa- ken, dat zij enkel op de Hoogefchool körnen, ■cm den ticel van Meester in de Rechten te ver- taijgen, dien zij voor gcld en goede woorden ■nog al bekomen kunnen. De weg tot be- vordering in dmbten of be^ningen, waanen zij, •ftaat hun toch open door middel van den io- vloed van hunne ouders , of van hunne Fami- lien. — Ik zeide echter met opzet, offchoon niet eWeen., omdat ik 00k onder zulken , die zieh «an de Godgeleerdhcid toewijden, voorbeclden geltend heb van een liederlijk gedrag, fotnmigen Van welken echter naderhand in de kerk bevor- derd zijnde, dan zelfs eene meer dan gemeen* vertooning van godsvrucht gemaakt hebben, ten einde daar door , het geen zij in weienlijke kua- de en deugd te kort fchooten, te vergoeden. Met dit alles zijn ’er braave jöngelingen , dit Tnet edeler beginzelen bezield, door eerzucht en pligts-övertuiging gedreeven, de jaaren , die zij op de Hoogefchool verkeeren, met vlijt, naar- ftig- D^ltized by Google IN VOLKS-SMAAK. K. Boek. 41^ ftigheid en arbeidzaamhcid befteeden, en on- wraakbare proeven van hunne vorderingen op- leveren. — Daar door onfbreekt bet in Neder- land niet aan een aancal kundige Rechtsgeleer- den , die hun vaderland vraarlijk tot lieraad , hunne leermeefteren tot roem, en hunne mede- burg^ien • tot nucdgheid Ilrekken. — Dau door zijn ’er nog Gcneesheeren, die de toejui- chingen der mcnfchenyTiendcn verdienen — - en Geestlijken, die hunnen eerwaardigen ilaiul> waardig bevonden worden. II. DEEU Ee XBOEIC' Digitized by Google ♦ X. B O E K. GODSDIENST. EERSTE HOOFDSTUK. Elk beminnaar van zijn Vaderland, elk raen- fchenvriend verlangt, bij den aanvang van dir Baek , dat hij in hetzelve een goed getuigeni» aangaande den zedelijken toeftand der Nederland- fche Natie zal aantrefien, Hij herinnert zieh de aanmerkingen , die in hec Eerfte Deel' gemaakt zijn , over den invloed van den Gods- dienst op het heil van den Staat, en bijzon> der over de Godsdiendige Vrijheid in Neder- land — Hij heeft datr uit het befluit opge- maakt, dat, zoolang Nederlandt volk een gods- dienllig v(dk is , het ook zoolaog de gunst en befchemiing van dat Wezen, het welk de we- reld beftuurt , zal blijvea genieren , maar inte- gendecl , Indien ook in dit opzigt de Natit ver- Digilized by Googie ÖODSDIENST. X. Boek. 425 verbascerd zij van haare voorvaderen j en den Godsdienst gering acht , of in een verkecrd 00g- punt befchouwt , dat dan de bljl aan den wer- tel des booms ligt, gereed , oni denzelven, als vruchteloos den grond . beflaande , om tfc hou- wen en uic te roden. En wat zaJ ik nu zeggen ? Zal ik den wensch van den vriend van Godsdienst, deugd, en volk kunnen voldoen , Indien ik eene waare fchets van den Godsdienftigen toeftand van Nederland zal ontwerpen ? Hclaas ! ik vreezc , dat dit tafe- reel de donkerlle kleuren van allen zal vereifchen Indien het ons een waar denkbeeid van het oor/pronglijke zal opleveren. Het behoort geenszins tot mijn plan eene befchrijving op te maaken van den ftaat van den Godsdienst, ten opzigte van de verfchil- lende gezindhedea in Nederland^ en den toe of afhemenden bloei van dezclven 5 00k be- hoeve ik nicts te zeggen vän de vorm en iii- richting van de Her\ormde kerk in ons Va- derland, welke hier de Godsdienst van den Staats of gelijk men gemeenlijk, doch gchecl tegen den geest van het Christcndoin fpreekt, de heerfchende Godsdienst is. _ — Mijn beftek vercischt alleenlijk, dat ik van de gezitidheid der Natie omtrent den Godsdienst gewaage, en mijne aanmerkingen , welke ik, door eene veel- jaarige ondervinding, gelegcnheid geliad heb Digitized ßy Google 425 GODSDIENST. te maaken , de^ngaande mede te dee> len. Om onze gedachten ger^eld te kidea , zal ik hier de volgendc orde in hcc oog houden. De GodsJienst der Chrisrenen is een rede- lijke Gudsdiensc, die hec verihnd verlieht en het hart verbeten ; wij kunnen dcrhalven de re- delijke geflcldheid der Natie omtrent den Gods« dienst befchouwen , of van den kant van hec verftand of van den kant van het hart, zoo als dit laatftc zieh door de daaden en gedrag openbaart. Toen de wercld door ongeloof en bijgeloof in de ftikdonkerfte duistemis van onkunde om- trent God en zijnen dienst, en de rechte wijze, op welke het mea«chdom zijn wczenlijk geluk, gelegen in tk verheerlijking van het Opperwe- zen , en het genieten van de uitlatingen zijner liefde kon bevordo-en, bcdolven lag, verfcheen de Zoon van God, de gezegende jezus, op de aarde, en predikte de kundigheden, welke tot herftel van het menschdom, uit zijnen die- pen val, en tot deszelfs zaligheid nodig en te- vens toereikende zijn; hij bracht de onfterflijk- he:d en het ecuwig leven in het licht door zijn Euängeli — wanncer , bij het verloop der eeu- wen , eene nieuwe duistemis, door de verbas- tering van het Christ«idonj , de volken bedefct badt, werdt bij de Kakbervorming een nicuw liehe Digitized by Googte GODSDIENST. X. Boek. 4*7 licht van kennis in Europa ondloken » cn Ne- eierlami bijzonder heeft ftoffe gehad, om zieh te verblijden, en het Opperwezen le danken, dat hier de waarheid vrij ondeirecht, vrij ge- hend, vrij beieden mögt worden. Dit voorrecht , gevoegd bij de belangrijkheid dei zaak, want niets is gewigtiger voor den mensch , dan dat hij rechte kundigheden van den Godsdienst hebbe, waarom 00k de Gods- dienst van jezus overäl opfpoorc tot onderzoek, jtot ijverig onderzoek van de waarheid , en zulken yoor edele raenfeben verklaart , die zieh de moei- te getroosten, om, het gecn zij hooren of le- Kxi , ter toetze te brengen , of het met de waar- heid inllemme , njoest bij eene zoo bevporrech- te als de Nederlandjche in dit opzigt is, eenen wakkeren naarijver voortbrengen , om in de kundighedeni van den Godsdienst uit te munten. Doch, naauwlijks zou men het gelooven, de onkünde oimrent den Godsdienst is onder het gros der AWie verbaazend grooi. Men ga alle rangen en ftaaten van menfehen in Nederfänd door , en de Godsdienstvriend vindt overäl de diepfte onkunde. ' Zelfs de «erfle bcginzelen van den Godsdienst zijn aan iene groott menigte onbekend Men heeft geene onderfcheiden denkbeeiden noch van de waarheden, die de voOTwerpen van het gcloof tan eenen Christen uitmaaken , noch van de pHg- Ee 3 tca Digitized by Googie 4^8 GODSDIENST. ten , welken den Godsdienst van jErus «n| voorfchrijft , en door welken bet geloof zig le» vend vertoom. — Verfcheiden redenen loopen famen , welke de» ze treurige onkundc vcröorzaaken : doch de voU genden zijn wel de voomaamllen. Vooreerst in de opvoeding der kinderen blijft hier eene gaping , men verzuimc de kinderen van jongs af denkbeeldcn van hunnen Schepper, en ecrbied voor zijnen dienst, en bezeffen van het groot voorrecht , dat wij aan jezus verfchuldigd zijn, en van depligten, welke uic dien hoofde voorc- vlocien, en welke de dankbaarheid voor zoo gpoote liefde ons voorfchrijft. In te boezemen, of men vcrftaac de rechte wijze niet , om de kinderen den Godsdienst fmaaklijk en eigen te maaken — In dat gedeelte van ons werk, daar wij over de Opvoeding handelden , hebben wq roeds gezien , hoe de Godsdienst aan veele kinderen goheel onbekend blijft in hunne kind- fche jaaren Dit herhaale ik thans niet. Maar zij zelven, die zieh meenen van hunnen pligt in dozen te kwijten, op welke wijze gaan zij te werk? Men geeft den kinderen een zekeren taak uii het ö6n of ander vraagboekjea of kate» chisnius, welker geftcldheid en innerlijke waardc ik hier aan zijne pkats kte , om dien van bukeo te leeren ; wanncer het kind de anewoorden als ^n papegaai kan naklappcn , zonder itiet de vraag^ Digitized by Googie GODSDIENST. X. Boek. vnag , daar elk antwoord op flaat , zieh te be- moeien, vcJdoet het; heeft het geen geheugen, om iet, daar het niets van verftaat, noch het nut van inzict, <e vauen, dan wordt het b©- knort, dikwijls geftraft, en zelfs het leeren van deze antwoorden wordt als eene ftraf gebruikt. — Door dit alles krijgen de kinders een te^nzin, in den Godsdienst , en zien dien als een juk aan, welk denkbeeid veelen aan biijft kleevea, ook watuieer zij in jaaren gevorderd zijn Nog laat men de hinderen 6^n of raeer hoofdftuk- ken in den Bijbel lezen , en dit wordt hun weder ab een taak of^elegd, die hun dikwijls een zwaare last is; en hier b^ laat men het meest- äl berusten ; wanneer het kind wat ouder wordt, r krijgt het een’ katechizeermeefter of katechizeer- vrouw, welke heel dikwijls het hoofd gevtild hebben met waan en verbeelding , en tot alles eer in ftaat zijn, dan om een kinderlijk ver- Ibmd zaaden van echte kennis in te planten, en het kind te leeren , zijn verftand te oefe- nen , en zijne redenvermogens te ontwikkelen en te gebruiken Deze menichen hebben dik- wijls enkel hun famenllel van rechezinnigheid, elk van zijne gezindheid, in het geheugen, en bezitten weinige onderfcheiden denkbeeiden en redelijke kundigheden, geen wonder derhalven, dat zij meescäl volßrekt butten (hat zijn , om die medc te deelen: Doorgaands hebben ook , E e 4 de- Digitized by Google 43» GODSDIENST. <fcze lieden .fombere denkbeelden van den Go*- .diensc, zoodat zij dien den kinderen enkel van eetie donkere z^e' leeren kennen , waar van dikwijls , gelijk in bet voorgaande seiden ^ in. de eerde kinderfchooltjens, reeds den, begin gemtakt wordt door veele vroome fchoolvrouwea. Het opcnbaar onderwija in de predikatien eh katechtzaden is ook niet zeer gelchikt , tot ui^ brwdirig van kundigbeden; oVdr bet aigcmeen *ij« de piedikatien, b? Welke gezindheid oök, ved te metho^ek ii^ericHt , dän oni bet ver- flaod vaii oogeöefenden te vdrüchteB, bet zlj de ddne gezindheid nieer leerftellige frakkcn ▼an het famenftel, het dj de andere ineer de christelgke zedekünde behan^lt * beide gefcMedt dooigaands te geleerd, eh naar de regelen der ibhoolehy zoo dat de g^eend man daar doOT geene duidebjke kundigheden veizamelt, dewijl het hem boven bet bereik zijner vatbaatbeden g*® — En veele ■ leerSars ondcr alle gezind- hedcn prfediken of zieh zelveri, of de hieeniigen van hunne geaindheden, of hunne bijzondere op- ▼attingeni hoe weinigen, zuiver Christus en Het Eudageü! Het tot hier toe ghzegde« het veraiim va* «Ile onderwijs in den Godsdienst bij de opvoh- •Hng y bet welk helaas ! bij veele grooten en heden van den /o«, en ook bij den ge- neenen man plaats viüdc , en het verkeerde on- , der- Digitized by Google GODS DIENST. X. Boek. #3» dcTwIjs in den Godsdienst, de verkeerde be- handeling der Rinderen ten opzigte tan dit ge« wigtig punt bij den burgerlijkcn niiddenftand Is 6ine der voomaamfte redencn van de droe- vige onkuhdo, welke met betrekking tot den Godsdienst heerscht, en deze grond wordt niet wei- nig verfterkt door de lusteloos- en traaghcid d» menfchen zelven. Achl hoe weinigen maaken ’cr in Nederland hun werk van, om zieh ia d^n Godsdienst te oefenen en ervaaren te maa- ken, om dus te weten, wat zij te gelooven, Wat zij te betrachten hebben ! Dit verdient »ader ontvouwd te worden. Schoon de kinderen van aanzienlijkc lieden dik- Wijts niets in hunne jeugd van den Godsdienst hebben aangelcerd , en die van den midden- Band.'flechcs gebrekig zijn onderwezen ; echtef moetenzij, tot hunne jaaren gekomen, lidmaaten van de kerk worden , en eene belljdenis afleg- gen — — En hoe is het met dit fluk gelleld! Dat getuigt gij , leeräars ! die uw gtWecen zoo dikwijls ontrust voelc , bij deze plegiige gele- gehheid; en die Weet, wat het eigenlijk zegt, dat een mansch, als Christen, beiijdenis doec Van het gecn hij gclooft, en van het geen hij VOOkhemens is, uit hoofde van zijn geloof, te zullen betrachten ; en die hem daar op als cea Christen erkent, en als een lid van de g®- meente der Heiligen aanneemc! E e 5 Mea 43» GODSDIENST. Men kan Hgt begrypen , >an waar het kome , dat eene zoo gewigtige zaak zoo flordig behandeld ivordt, Indien men de beweegredenennagaat, web ke de mcnfchen aanfpooren , om zieh als leden der Christenkerk aan te bieden. Deze redenen zijne onderfcheiden in onderfcheiden rangen van menfehen. Het is onder de ilaatswetten van Ntderland^ dac niemand eenigen regeeringsposc , of aanzien* lijk eerämbt bekleede , ten zij hij profesfie doe van de Christelijke Hervorrade leere, zie daar de beweegreden , om welke vcelen der grooten en aanzienlijken het lidmaatfehap der kerke begeeren. Daar zijn voorbeelden genoeg bekend, dat jonge lieden van onze patrice familien zoo lang zieh met geenen Godsdienst of Christendom bemoeien , tot dat hwn een ambt , of eerepost , of regeerings- plaats wordt opgedragen, dat geval daar zijn- de, maakc men den uiterilen fpoed, neemt eeni- ge lesfen in de Godsdienst-leere, en men doet, zoo als men het noemt, belijdenisfe, waardoor men tevens behoedaanigd is voor bet ambt, dat men in het oog hecfc. Bij den gemecnen man werkt niet min, wie sEou het gelooven? het aardsch belang. Door- gaands zijn de kasfen der Diakonien vrij wel voor- zien, cn de uitdeelingen van aalmoesfen en on- derfteuning der armen gefehiedep uit dezen rij- ke- Digitized by Google GODSDIENSTr X Boek. 433 IceHjker dan uit de gemeene amien-fondzen ; f.ie daar eene fterke beweegreden voor den ger meenen man, om lidraaat te worden, dan kae hij eene ruimer bcdeeling trekken. — — Ja ’er worden ’er zelfs gevonden, die, te traag ora te werken , dezen weg inilaan , en door dit mid- del tot hun oogmerk geraaken, ora zonder werr ken de kost te hebben. Mij is een vootr beeid bekcnd , tcn blijkc, hoo verre dit gaat, van eenen man, die RoomschgezinJ was, en zulks blijvende tevens zieh als lidraaat van de open^ baare kerk hadt laten aannemen, ten einde eene ruimer bedeeling te trekken; gelijk hij die dan 00k eenige jaaren genooten hadt, voor dat de zaak bij geval ontdekt, en hij toen uit het ge-r tal der ledemaaten weder uitgefchrapt werdt.* Het is waar, bij den middenftand van deftir ge bürgeren hebben deze beweegredenen gee^ ne plaats. Doch hier zijn weder andere, die waarlijk von geen edeler natuur zijn. De weif voeglijkheid vordere, dat een ordenlijk bui^er- man lidmaat zij, 00k (hat hem dan een eeref post van diaken of ouderling in de kerk open, bij veele burgerlieden is het 00k een vereischf te in jonge lieden, welke een huwelijk zulleö aangaan, dat zij evenwel eerst lidmaat worden, voor dat de huwlijksplechtigheid wordo voV- ^okken. I ' Daaf Digitized by Googie ♦34 GODSDIENST. . Daar nu zulke oitzuivere beweqjredenen <fc iftenrchen aanzetten tot het lidmaatfehap , kan men ligtelijk berekcnen, hoe jnen ’er -zicli toe bcreidt , en hoe het aarneftien tot het lidmaac- fchap toegaat. — De toeberciding is , gelijk wij teeds zeWcn, dat men eenige lesfcn van eenen -katechizeermccster neemc, men prent eenige antwoordcn en vraagen, en eenige fchriftuurtek- flen , in aijn geheugen , zonder dat men ’er iet van verflaat, ja zcJfs dikwijJs zonder eeni- ge kennis aon den Bijbel of aan deszelfs inhoud te hebben, waar uit die tekflen ontleend zijn, met welker verband en de bcdoeling der fchrij- Ver» men zieh in het geheel niet bekommen, en dus ook niet in Ilaat is , om de kracht der be- wljzen te vatten. — Dhs toegerusc koijit men bij den Predikanc , die , van eenen ouderling verzeld , het onderzock aanvangt , dikwijis van verfcheiden te geiijk, wanneer de tijd fchielijker om is , en het onderzoek voor den genen, dieniets weet, te ge- maklijker valt. De Predikant volgt bij het oi>- derzoek gcleidelijk en naabwkeurig de leerwij- ze van den katcchizeermeefter of vrouw, die de aankomelingcn gelcerd hebben , en , doet de vrngen bij de rci af, zoodra toch als bij eene vraag overilaat , of flechts met andere woor- deu Yoorftclt» kan bij verzekerd wezep, of ge- heel geen , of een verkeerd antwoord te zullen bekoraen — ■ Het onderzoek ten einde gelopen zijn- D^itized by Googie GODSDIENST. X. Boek. 435 zijnde , maakt de Predikant wel bcdenkingen, en is voor zieh zelven niet voldaan, Indien hij een redclijk man is, maar wat zal hij doen? De katechizeentieefter of vrouw zou onvergenoegd zijn, indien hij de aankomelingen heen zondt, zonder ze aan te nemen, en de aankomelingen ontfchuldigen zieh, zij waren ontdeld, zij belo- ven , zieh voortäan re zullen oefenen , en nu laat de Predikant zieh overreeden , om hen met eene beftraffing en vermaaning aan te nemen. Gelukkig, indien zij deze belofcen hielden, doeh, men is nu lidmaat, en dit voldoet, men heeft zijn oogmerk bereikt, het leerboek wordc geheel ter zijde gelegd, en men bekommert zieh niet verder met het onderzoek van den Gods- ' dienst ; en het gevolg is , dat men , na eenig rijdsverlooji zelfs dat weinige, dat men ’er met gebrek met al van geleerd hadt, verge- ten is. Doch wat zwarigheid ! de aanzienlij- ke man heeft zijn ambt en waardigheid, de bur- german trouwt nu, en voltrekt zijn huwelijk, wordt diaken en vervolgends ouderling, en in dezen laatften post , dikwijls, hoe onkundiger een ^ des te ijveriger fehreeuwer voor de rcchtzinnig- heid — En de gemeene man cindelijk ver- voegt zieh kort daama bij de diakonic , en ver- krijgt bedeeling, want hij ia lidmaat van de kerk. Zeg Digitized by Google GObSDIENSt. 43<^ Zeg ik wcl te veel , wanneer ik zeg , dac deze de toeftand ü van den grootften hoop der ledcn van de kerk. En evcn waarächtig is her , dac deze droevige onkunde van dag cot dag toeneenit. 