title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Ten einde te tooneu , met welke historische trouw deze schrijvers hunne beweringen doorgaans bewijzen, wil ik ten voorbeelde aanvoereu , wat door hen \vordt bijgebragt , om te betoogen, dat onze Begering een grooter invloed op de Kerk had, dan met de vrije ontwikkeling van het ge- loofsleven der Kerk vereenigbaar was. ,, Hoe ver ," zeg- gen zij bl. 38, de strekkiug en geest van de tegen- woordige betrekking tusschen Kerk en Staat , waar men geen tegeustaud outmoet, zon kunnen gaan, blijkt, om slechts een voorbeeld te noeuien, nit het Koninklijk Be- sluit ter vereeuiging van de Hervorm.de en Luthersche Gemeenten in eene onzer overzeesche bezittingen tot een Pro test-ants clie of Evangelische Kerk, vraarbij de gods- dienstleer bepaald wordt te zijn die van het Evangelie, overeenkomstig met de beginselen van het Protestantisme, terwijl de Doop- en Avondinaalsforniulieren worden gehou- den voor vervallen ; een decreet , waariii zich de eigen- lijke aard van clen gewijzigden kerkvorm, in verbaud tot 233 den Staat op eene allezins juiste, maar tevens allezins treurige wijs afgespiegeld heeft." Ten bewijze van de juistlieid dezer bewering wordt nu door hen in de noot het Koninklijk Besluit woordelijTc aldus aangehaald : Wij "Willem enz. Gezien enz. Ge- hoord enz. hebben goedgevonden en verstaan : de vereeni- ging der Hervornide en Luthersche gemeente goed te keuren en naitsdien te bepalen, dat door derzelver ver- eeniging te Curacao voortaan zal gevestigd zijn eene Protestantsclie gemeente... Art. 1. De godsdienstleer is die van het Evangelie, overeenkomstig met de grondbe- ginselen van het Protestantisme. Znllende initsdien daarbij in acht genomen worden: 1 dat de leden der respective gemeenten bij deze vereeniging hnnne geloofsbelijdenis niet behoeven op te geven of te verlaten , maar aan dezelve getrouw krnmen blijven ; 2 dat door genoemde vereeniging de Lutherschen geene Hervormden en de Hervormden geene Lutherschen worden , maar dat zij , dezen sectennaam afleggende, zich vereenigen tot eene Protestantsche Christelijke gemeente, enz. Art. 3. De tot heden gebruikte Do op- en Avondmaalsformulieren worden gehouden voor vervallen , enz." Handbook voor de Hervormde Predikanten, 3 e st., bl. 175." Zoo wordt letterlijk 'sKonings besluit aangehaald. "Welk eene willekenr, moet gij denken, Mijne Vrienden ! met reden kwam men daartegen op! Een oogenblik geduld. Slaan wij de aaugehaalde bron , het Handbook voor Her- vormde Prediltanten , eens op. Ja , daar staat alles te lezen , wat de zeven Heeren er uit aanhalen ; maar ook iets meer^ iets dat nog al wat beteekent, iets dat him geheel bewijs omverwerpt. Zij hebben overgeslagen , dat de Koning dit besluit nam , als bekraclitiging van een verzoek door de leide JcerJceradeii van Curagao aan hem fjedaan. limners de aauhef luidt : Wij Willem , 234 enz. Gezicn een door de kerkeraden der Ilervormde en LutlierscJie Qemeenten op het eiland Curacao aan de Com* missis tot de zaken der Protestantsc/te Jcerken in Neder- landscli, Oost- en West-Indien gerigt adres, strekkende ter bekoming van onze bekraclitiging op de voorgenonaene vereeniging van de Hervormde en Evangeliseh-Luthersche Geineenten te Curacao tot eene Gemeente, alsmede op de punten door voornoemde kerkeraden , met goed- keuring van de nians-ledematen ontworpen , naar aanlei- ding waarvan de bedoelde vereeniging zonde worden tot stand gebragt; Gelioord, enz." Die zoo de eigene woorden des Konings bij de aanha- iing durfden verminken , om hem te kunnen belasteren : wat zouden zij zich niet tegenover ons veroorloven? In 't geheel is de kwade trouw, waarmede door dezen en dien leeiiing uit de school van Bilderdijk ook de be- kendste geschiedkundige zakeu worden voorgesteld, wan- neer zij daarmede hunne partij nieenen te kunnen dienen, onder Protestanten wel voorbeeldeloos. De lieer Mr. G. Groen van Prinsterer schreef omstreeks dienzelfden tijd (1842) in een HandboeJc der geschiedenis van Jiet Vaderland ('twelk als een lieerlijk geschiedboek door zijne partij in dui- zende exemplaren onder het volk verspreid wordt), D. I, bl. 299, dat de vijf punten der Eemonstrantie in 1610 deze waren: 1. Yerkiezing uit een voorgezien geloof. 2. Algemeenlieid van de voldoening van Christus. 3. Yrije wil, of kraclit van den verdorven \vil ten goede. 4. On- geuoegzaamlieid der goddelijke genade ter bekeering van den zoudaar. 5. Mogelijkheid van afval der heiligen." Hoe durft ieniand zoo sclirijven? Bij liet tweede punt bekoort te staan : voor de geloovigen." Het derde en vierde punt is geheel en al omgekeerd; het derde, waarop zeHs de Dordsche Sjnode geeue aaunierkingen heeft ge- maald: , moest luideii : Ongenoegzaamheid van den vrijen 235 wil om te gelooven." Het vierde : Noodwendigheid , maar ook wederstaanbaarheid der goddelijke genade ter bekeering van den zondaar." Zoo had de heer Groen moeten schrijven , indien 't hem om de waarheid te doen geweest ware , en niet , om de Remonstranten zwart te maken , ook tegen de zonneklare waarheid in. Maar , ook nadat hem de historische onwaarheid van deze voorstelling was aangewezen, heeft de heer Groen haar onveranderd in den tweeden druk bijbehouden *). Uit deze proeven kunt gij den geest der stellers en den toon en inhoud van hun Adres aan de Synode eenigzins opmaken. Voorts is het in den boekhandel, en dus voor elk , die er nog belang in mogt stellen , te verkrijgen. Een onzer, mijn vriend A. Rutgers van der Loeff, kwam nog voor de vergadering der Synode, in een insge- lijks in druk uitgegeven Adres aan haar, tegen dat der Zeven Haagsche Heeren nadrukkelijk op ; hij wees er het onware der beschuldiging in aan, het sluwe van het betoog en het hoogst onredelijke , onbetamelijke , onchris- telijke, onprotestantsche en ongereformeerde der aanvraag. Mede door dit laatste Ad-res werd het voorgegeven doel van het Haagsche verijdeld: de Synode achtte zich niet bevoegd, om, waar lagere Kerkbesturen (Classikaal en Provinciaal Kerkbestuur) waren voorbijgegaan , zelve ter eerster instan- tie zulk eene aanklagte aan te nemen. Doch een ander, welligt het wezenlij/ce, doel werd wel verkregen: er werd eene hooge mate van wantrouwen opgewekt over den toe- stand der Hervormde Kerk, tegen de zielverdervende ket- terijen der Groninger school , welke term nu regt geijkt werd , en tegen de Synode, die deze ketterij niet door kerkelijke straffen wilde uitroeijen. Dit wantrouwen werd door eene tallooze menigte schimp- Verg. hierover D Tgdgeuool , 184:3, bl. 549, 577 volgg. 236 schriften eu lasterlijke blaadjes steeds algerneener gemaakt. "Wetenschappelijke menschen veroorloofden zich, ten einde ons acliting en invloed te ontnemen , de ergste lasterm- gen , en liaalden b. v. ouze eigene woorden daartoe aan , met uitlatingen, bijvoegingen en veranderingen , waardoor zij ons niet zelden liet tegengestelde lieten zeggen van 'tgeen wij liadden geschreven. Een voorbeeld hiervan ! De heer B. J. H. Taats, een niet onkundig Predikant, gaf eene Bijdrage tot ver- dediging van de leer der voldoening aan Gods geregtiglteid } door Jiet lijden en sterven van Christus, vooral tegen Itet TijdscJirift , Waarlieid in Liefde" UtrecM 1842. Dit kleine gesclirift wenielt van misvattingen, verkeerde voorstellingen en helaas ! van verdraaijingen. Op bl. 27 wordt als eene aanhaling onzer woorden (uit Waarheid in liefde 1839, IY, bl. 827) liet volgende gelezen: Ten alien tijde voortgaande met die openbaring Gods in den persoon van Christus te beschonwen , kan men telkens tot eene helderder , jnister , veelzijdiger , volko- mener kennis van Christus geraken dan de Apostelen bezaten/' Deze woorden moeten bij Taats dienen , orn te bewijzen , hoe zeer wij liet gezag der Apostelen verklei- nen. En daartoe zouden ze ook uitnemend kunnen die- nen , zoo ze maar door ons waren geschreven ! Doch dit is het geval niet. De heer Taats heeft zich niet ontzien , om onze woorden geheel te vervalschen. De vier laatste woorden in de aanhaliug : dan de Apostelen bezaten ," ons toegeschreven , zijn niet van ons , maar een bijvoeg- sel van Taats , ons door hem toegedicht. De zamenghang in ons Tijdschrift leert, dat de vergelijking niet is met de Apostelen , maar met ons zelve. Onze bedoeling is blijkbaar, dat men (of dat de Gerneente) telkens tot eene helderder , juister, veelzijdiger, volkomener kennis van Christus kan geraken , dan men, (of dan de Gemeente) vroeger zelf lezat. 237 Had nu Taats ons misverstaan en geschreven , clat in onzen geest er bijgevoegd moest worden, dan de Apostelen be- zaten ," zoo ware zijne goede trouw niet te verdenken ge- weest; maar hadde ook de lezer eene aanwijzing ontvangen, om eens na te zien , of de uitlegger ons wel goed ver- stond. Nu moet hij, Taats vertrouwende, het er voor houden , dat wvj werkelijk die woorden geschreven hebben *). Door deze en dergelijke rniddelen intusschen achtten de Zeven Heeren in 's Hage de goede Gemeente genoeg bewerkt, om daarop een stap verder te kunnen gaan, en een kruistogt der geloovigen tegen Groningen te durven prediken. Zij gaven in den aanvang van 1843 een tweede Adres uit, maar nu : Aan de Hervormde Gemeente in Neder- land. Daarin beklagen zij zich over het afwijzend Besluit der Synode op hun Adres ten vorigen jare genomen, en roepen nu de Gemeente op, om zich zelve regt te verschaf- fen, en door een billijken en pligtmatigen kreet van ver- ontwaardiging ons weg te jagen , gelijk de bevolking van Zurich D. I 1 . Strauss, daar tot Hoogleeraar beroepen, had geweerd. Dit voorbeeld wordt met ronde woorden bl. 99, 100 aangehaald. De beweegredenen , waarmede de geloovi- gen tot zulk eene daad worden opgewekt, zijn onder an- deren deze. Zij moeten niet zeggen , te onkundig te zijn , om over Leeraren en Hoogleeraren te kunnen oordeelen. Immers (bl. 16, 17) ,,zij zullen alien, zegt de Schriffc, van God geleerd zijn, en die Godgeleerdheid maakt den geloovigen daglooner wijzer , dan de ongeloovige Theolo- gant." Want ook zij zelve, de Zeven Heeren (bl. 5) ,, treden niet als geleerden, maar als geloovigen tegen het a ) Taats geheele schrijven is voortreffelijk wederlegd door AZONIUS, B. J. TAATS'S Bijdrage tot verdediging van de leer der voldoening aan Gods geregtigheid geioogen, ' s GravenJiage 1843. De toen ons geheel onbe- kende sclirijver bleek later te zija G. Udeix Masman, thans Predikant te Groningeu. 238 ongeloof op ; niet ten betooge , maar ter handhaving van de leer onzer Kerk." Daarbij inoet men zich niet be- koinmeren, of die leer waarheid is dan niet. Op deze vraag komt liet niet aau. De uitspraak over de Gronin- ger Godgeleerden moet niet geseliiedeu (bl. 5) ,,naar hetgeen , volgens hunne meening , de leer der Kerk 5e- Jioorde te zijn , maar naar hetgeen die leer is" Docli duidelijker spreken zij nog nit, wat zJj willen in deze woorden : Wij verheffen onze stem tegenover Hoog- leeraars en Syuode, tegenover een groot dee] der Leeraars en van de Genieente; niet op twijfelachtigen , maar op stelligen en beslissenden toon, en met den eisch, dat hetgeen wij EvangeKsche waarheid achten , ook als rigt- snoer voor anderen worde gesteld." Zoo staat er letterlijk op bladz. 72. Hetgeen zij waarheid achten, moet ten rigtsnoer voor anderen worden gesteld. Zeven Leeken zullen , als een Eoomsch Concilie , voorschrijven aan ons , Hervormde Predikanten en Professoren, wat wij hebben te leeren en te prediken ! Dat zullen zij doen .... op welken grond ? Orndat zij liet willen ! Dit boekje had eene krachtige working; overal werd er over gesproken, in gezelschappen en nieuwsbladen ; liet regende afzonderlijke gescliriffcen voor en tegen de Zeven Haagsche Heeren. Doch niet door ons overleg en onze schranderheid verkreeg de zaak eindelijk eene goede nitkomst. Gods wonderbare wegen moet ik u hierin aanwijzen, opdat gij ook in al uwe bezwaren op dien magtigen bondgenoot en redder te meer moogt steunen, en bij trouwe pligtsbetrachting op Hem zien, die u op ongedachte en heerlijke wijzen redden kan. Toen in Mei 1842 het Adres der Zeven Heeren aau de Synode uitkwam , had ik weinig bezorgdheid over dezen stap; ik meende, dat de Synode geenerlei gevolg er aan zou kunnen geven, zoo als dan ook gebeurd is. 239 Docli toen in Februarij 1843 het gesclirift Aan de Iler- vormde Gemeente in het licht verscheen, vreesde ik voor de uitkomst. Want met welk eene list en stoutheid had dit geschriffc de aanklagten tegen ons onder de bevatting der menigte gebragt, door te zeggen, dat wij de godde- lijke waarde des Bijbels, de Godheid van Christus en de verzoening door het kriiis loochenden? Tot welke uit- komsten kan een door godsdienstig fanatismus opgewon- den volkshoop niet overslaan ? Hoe zwa is de kerkelijke en wereldlijke overheid vaak tegen over eene dreigende menigte ? Hoe flaanw zwijgen de welgezinden dikvnjls , als spreken noodwendig is ? .... Met vele mijner vrienden vreesde ik dus eene voor ons en de Kerk ongelukkige uitkomst. Ik zeg: eene voor ons ongelukkige uitkomst. Natuurlijk toch ware het ons hoogst onaangenaam geweest, van oiize eervolle en nuttige posten ontzet te worden. Doch dit ware ook eene voor de Kerb ongelukkige, ja voor haar nog ongelukkiger uitkomst. "Want zoo dit ge- schiedde eerst met ons, dan met andere gelijkgezinde Theo- logen, moest wel geheel de Hervormde Kerk, waarvan een deel zeker voor ons en voor onzes gelijken partij zou kie- zen, in wanorde en scheuring komen; 'tgeen ons nog het bitterste van alles ware gevallen. Wat intusschen mogt gebeuren , dit stond nu en altijd bij ons alien vast : wij wilden geen hair breed wijken van de eens erkende en uitgesprokene waarheid , dat het Evangelie vrij moest wor- den gepredikt , al mogt ambt en brood ons daarom worden ontnomen. Wij stonden dus pal , herriepen niets , plooi- den en schikten niet. Maar wat geschiedde? Toen wij nog onzeker waren , welke de uitkomst zou zijn , ja vddr- dat er eenig gevaar bekend was , had Gods wijsheid reeds bij veel anders, dat diep in den algemeenen aard der zaken lag, ook een bijzonder middel ter afwending des gevaars bereid. Ik moet dit iets hooger ophalen. 240 Onderscheidene oinstandigheden bragten, of lievcr dron- gen er mij toe, oin in 't voorjaar 1842 te besluiten , met den herfst volksvoorlezingen te houden over de opvoeding des menscJidoms door God , tot op de Jcomst van Jezus CJiris- tus. Daar ik wenschte, dat ze ook door vele Studenten mogten bijgewoond worden, vernieldde ik die ook op de Academisclie Or do Lectionum. In 't laatst van Mei 1842 bekwam ik op denzelfden avond de proef der Ordo Lec- tionum , waarop deze voorlezingen stonden aangekondigd , en het eerste Adres der Zeven Heeren aan de Synode. Maar toeii vermoedde ik niet, welk verband er door Gods wijsheid in die twee dingen was gelegd! Ik vermoedde liet nog niet in February' 1843, nadat ik reeds tien of elf voorlezingen had gehouden. Maar weldra openbaarde zicli dat verband. Het tweede Adres , Aan de Hervormde Gemeente , werd ook in Groningen druk gelezen ; en op de liouding der Hervormde Genieente in Groningen kwam. bijna alles aan. Zij kende ons in onze waarde of on- waarde , niet uit bespiegeling of verhalen , niaar uit eigene aanschouwing en ondervinding. Welnu, er ontstonden dan ook spoedig billijke en regtmatige kreten van veront- waardiging, maar voor ons en tegen de Zeven Heeren , die zoo gruwelijk durfden lasteren. Men was overtuigd : wij loochenden de waarde des Bijbels niet , nocli Christus goddelijkheid , noch de verzoening door zijn kruis , noch eenig leerstuk des Christendoms. Op den predikstoel bleek het anders ; raaar ook hield ik immers ongevergd in _dezen winter talrijk bezochte voorlezingen, waarin de diepste eerbied voor Gods openbaring in zijn Zoon telkens uitk\vani en bovenal de letterlijke geloofwaardigheid des Bijbels , zelfs in de eerste hoofdstukken van Genesis , on- bewimpeld en sterk werd gehandhaafd ! En van al de beschuldigingen was het al of niet waarderen des Bijbels eene zaak, waarover de Genieente het best kan oordee- len , en waarin zij het ineeste belang stelt. t)it was nu de indruk mijner voorleziiigen. Had ik z'e een paar jaren vroeger gehouden, dan ware de indruk er van veelal vervlogen geweest; een weinig later, na den aanval der Haagsche Heeren, dan ware liet ligt voor een noodsprong gehouden, om ons te redden. JSFu beschikte Gods wijsheid liet zoo, dat, terwijl zij liunne Adressen stelden, om ons te verjagen, ik, zonder van hen iets te weten, de voorlezingen sclireef en hield, die himnen aanval mede zonden verijdelen. Er gingen tocli nn nit Groningen zeer vele stemmen tegen het Haagsche Zevental op ; de opgewektheid was al- gemeen ; een groot aantal geschriften , zonder en met dennaam der sfcellers, werd tegen de Haagsche Heeren uitgegeven, terwijl in Groningen geen enkel voor hen werd gedrukt. Onder die geschriften bekleedden eenige uitboezeiningen onzer Catechisanten eene voorname plaats , en nog meer eene verklaring van genoegzaani alien, die te Groningen als Ouderlingen , Diakenen , Kerkvoogden , Kerkmeesters, !Notabelen of Collectanten , in eenige ker- kelijke betrekking stonden of hadclen gestaan , alsmede van andere Gemeenteleden. Op eene eigenaardige wijze traden ook de Studenten van alle Eaculteiten op. Zij legden in Maart 1843 door een fakkeltogt en toespraken , aan oris drieen gehouden, hunnen afkeer van den tegen ons uit- geschrevenen kruistogfc aan den dag. Deze houding van Gfoningens Gemeente en Hoogeschool was het beste antwoord op de besclmldigingen van zeven Haagsche Ledematen tegen Groninger Godgeleerden. Zij toonde aan Nederland , aan welke zijde regt en waarheid Was. Zij vooral besliste den strijd. Zelve droegen wij ook onmiddellijk daartoe bij door de uitgave van eene Toespraak aan de Leden der NederlandscJie Hervormde KerJc , van wege liet Godgeleerd GezelscJiap , waarvan liet, Tijdschrift WaarJield in I/iefde iiitgaat. Over 't geheel kwamen er zoo vele stnkken in druk over nit , clat ik degene , die ik 16 242 verzamelde en liet bijeenbinden, in met minder dan vier deelen moest splitsen. Yele oogen werden nu geopend. Ten slotte ging er een billijke en pligtmatige kreet van verontwaar- diging op; dock niet zulk een, als de Haagscke Adressanten gewensckt hadden. Aan de Synode kwamen in 1843 drie adressen ter gunste der Haagsche Heeren, vijfenvijftig met verzoek, dat zij de Kerk mogt bewaren tegen den eigenwaan en de keersckzuckt dezer nianneu en besckermen bij kare vrijkeid in onzen Heer Jezus Ckristus, onder kaar regt- matig bestunr. Aan dit laatste verzoek voldeed zij. Zoo werd twee keeren een wel oveiiegde en geweldige aanval op ons , en in ons op de vrije , redelijke en ge- moedek'jke Evangelieprediking , gekeel en al afgeslagen. Na dien tijd is geen algemeene kruistogt weder uitge- sckrevenj dock keeft ket daaroni niet aan velerlei aanval- len ontbroken. In de dagbladen en tijdsckriften en velerlei vlugsckriften dier partij staan wij dagelijks aan de ergste be- sckuldigingen bloot. Zelfs eene reeks van staande besckuldi- gingen is er, welke telkens weder in dezelfde bewoordingen terugkeeren, dewijl zij steeds uit ket eene boekje in ket an- dere worden overgesckreven , ofsckoon wij sedert jaren de ongegrondkeid er van aantoonden. Een der vinnigste aan- vallen was tegen A. Rutgers van der Loeff gerigt, toen die in 1846 uit Zutpken naar Leiden beroepen werd, en nu aller- lei pogingen bij de kerkelijke besturen en zelfs bij den Ko- ning werden aangewend, om kem als onregtzinuig te weren. Dock, zij mislukten. En betere overwinning is nog, dat diezelfde aldus verguisde man den grootsten bijval bij de Gemeente te Leiden keeffc gevonden en nog vindt, ja dat sommigen zijner ergste tegenstanders zijne beste vrienden zijn geworden. Toen ik deze Toespraak in 1854 Meld en sckreef, werden dergelijke pogingen aangewend, om een ander van ons, L. S. P. Meijbooni, uit Groningen naar Amsterdam beroepen , als ketter te doen veroordeelen ; 243 doch nu dit ter perse gaat, is de uitslag ook met hem een gelijke als met "Van der Loeff. Toch werd ook nog eene nieuwe soort van poging aan- gewend, om ons , zoo mogelijk , te doen afzetten. Toen namelijk na de staatkundige omwending van zaken in 1848 eenige Bilderdijkianen , onder lieu de lieer Groen van Prin- sterer zelf, in de Tweede Kamer der Staten-Generaal waren gekomen , klaagden zij ons daar bij deze en die gele- genlieid aan, en riepen dan ook wel eens hunne Roomsch- Catholieke medeleden op, om met hen te getuigen, dat wij , Groninger Godgeleerden , de grondwaarheden des Evangelies loochenden ! Deze waren altijd wijs genoeg , om er over te zwijgen. Yoorts lieten zij niet na , in hunne dagbladen en vlugschriffcen telkens te zeggen, dat het regt der Gemeenie werd vertreden , als een onzer elders , b. v. in 's Hage bij gelegenheid der Synode , predikte. Want zij maken, huns erachtens, de Gemeente uit! Die zonder Jmnne toestemming, zonder door lien voor or- thodox verklaard te zijn, predikt, al is hij overigens wettig tot de dienst toegelaten, is een verwaten indringer ! Zoo schenden zij, op echt revolutionaire Avijze,' wet en orde , en noemen zich evenwel anti-revolutionaireii ! Een- maal heeft een ouzer opzettelijk tegen deze omkeering van 't Kerkregt het woord opgevat. Het was in 1851, toen hij als Lid der Synode, of der hoogste vergadering der Hervormde Kerk , te 's Hage zijnde , daar predikte en nu dit weder door de Nederlander (het dagblad van den heer Groen) voor eene schending van 't regt der Gemeente werd verklaard. Hij toonde aan, formeel, dat wij, naar de be- staande reglementen , wettig overal in de Hervormde Kerk mogen optreden, en materieel, dat wij, Groninger God- geleerden, dit met eene goede conscientie kunnen doen, dewijl wij instemmen met de hoofdzaken der belijdenis der Nederlandsche Hervormde Kerk , gelijk die b. v. in de vier 16* vragen bij de voorbereiding voor het Avondmaal telkens der Gerneente worden voorgehouden. Dit stukje had van eene ongedachte zijde onaangename gevolgen, daar Dr. J. J. Doe- des , Predikant te Rotterdam, bedoeling, zin en aanleiding er van naiskennende, er tegen ging sclirijven in dezen geest, alsof er in ware beweerd, niet dat wij met de Hervorinde Kerk instemden, of dat wij Groningers van harte Hervorm- den waren, maar dat de Hervormde Kerk met ons instemde, of dat de Hervormden Groningers waren geworden. Ook hi] nam dus de veronderstelling aan, waartoe wij nooit eenige aanleiding gaven, dat wij strijden voor eene eigene op- vatting, en niet voor de vrijlieid des Evangelies , en dat wij zoo onbesehaamd zouden zijn, onze opvatting voor de algemeen heerschende te verklaren ! Behalve deze onaan- gename miskenning , had het stukje de goede uitwerking , dat de oogen van velen in de Gemeente er verder door werden geopend, en deze het drijven der Bilderdijkianen als verregaande aanmatiging leerden inzien. Hiertoe is ook veel medegcwerkt door den Leidschen Hoogleeraar J. H. Scholten , die in naenig dagblad-artikel , maar bovenal in de Yoorrede voor de tweede uitgave van zijn gesclirift: De Leer der Hervormde Kerk m /tare yrondbeginselen , zonneklaar aantoont, dat deze zich als orthodox voorcloende mannen in naenig leerstuk van de oude leer der Hervormde Kerk verre afwijken en dus ziefi veroorloven , wat zij anderen tot misdaad aanrekenen. Op het eigen kerkelijk-jmidiek standpunt dezer menschen heeft hij hen volkomen gedood en daardoor ons en alien, die vrij- heid en waarheid liefhebben, eene groote dienst bewezen. Zoo zegepraalt de vrijheid in Christus meer en meer in ons land. Wij hebben daartoe niogen medewerken. En hierin en in ? t andere, dat ik opnoemde, ziet gij iets 245 van de uitkomsten van ons werk in de Christelijke Kerk van Nederland. Ik lieb de eerste gevolgen, welke ik te vermelden had , gunstig genoemd; en die benoeming is zeker goed; maar kan ik deze laatste, kan ik al den tegenstand, dien wij ondervonden , iets ongunstigs noemen ? Geldt nog niet , wat Luther reeds zeide : Het Evangelic moet rumoer maken? Of wat de Heer noemde : Ik ben gekomen, om vuur te werpen op aarde ? Is door dezen tegenstand de opmerkzaamheid op de meer redelrjke, gemoedelijke , ethi- sche en practische Evangelieprediking , aan velen , ook buiten ons , in Nederland eigen , ja algemeen in de Evan- gelische Kerk nu weder (Gode zij dank !) meer heerschend geworden , niet meer gevestigd ? Zijn Godgeleerden en Gremeenteleden niet meer tot bewustheid gekomen , van welken geestwij, Evangelische Christenen, zijn en moeten zijn ? Is er niet een nieuw leven oiitwaakt op 't gebied der Christelijke liefde ? Ja , wedijveren niet (en hiervoor zij Gode eeuwige dank !) schier alle deelen en rigtingen der Evangelische Kerk, ook de Bilderdijkianen (de koude, maar bij ons weinig talrijke Eationalisten moet men alleen uitzonderen) , in werken van in- en uitwendige zending , armenzorg , opbeuring van gevallenen , bezoek van gevan- genen , en in alles , wat Christns als teekenen heeft aan- gewezen , waaraan Hij zijne volgelingen wil kennen? Is er niet, sedert 1852 eene Morgenster te Arnhem opge- gaan , een weekblad , 'twelk voor Christns den weg wil banen , opdat diens licht in aller hart schijne ; 'twelk door allerlei Godgeleerden geschreven, door Leidenaren, Utrechtenaren , Amsterdammers , Groningers , een schoon blijk oplevert van de eenheid in onzen Heer, tot welke allerlei Theologen meer en meer zamenwerken 1 ) ? !) Bij liet afdrukken dezer Waden zie ik, dat tot mijne en velcr smart de Morgenstar met 30 Junij 1855, na driejarig schijncn , weder is on der- 46 Uit dit alles blijkt het, dat genoegzaam overal in Ne- derland Cliristns wordt gepredikt en nagevolgd, zij liet dan ook liier en daar onder een deksel en met oude omkleed- selen. En daarin, Mijne Yrienden ! verblijden wij ons en zullen wij ons verblijden. X. Doch bij deze uitkomsten kan ik nog niet blijven staan. Ik moet inet u nog een blik werpen op de laatste uit- komstj of de toekonist onzer rigting. Onze opvatting des Christendoms is eene te zeer Neder- ^mf/sc/j-Evangelische , dan dat zij , mogt zij ook in andere landen eenige bekendheid verkrijgen, daar wel meer op- merkzaamheid zou kunnen trekken, dan dat de schrijvers der Kerkgeschiedenis haar als eene opwekking des Chris- telijken levens en geestes in Nederland zullen vermelden. gegaan. Eene voorname redea is , dat de Nederlander, het dagblad der antirevolutionaire partij , niet langer bestaat en die party zeer afgenomen is. De hoofdredaeteur der Morgenster (3. P. de Keijser) zegt daarvan in het laatste nummer: ,,De partij, die het vrije, levende Christendom bedreigde, is verwonnen door de weteuschap , geknakt op staatkundig terrein , ver- snipperd op kerkelijk gebied , geoordeeld door den geest der Gemeente. De wijzen en edelen hebben zicli van de partijhoofden gescheiden; de geloo- vige jurist predikt het levende Christendom; regtzinnige leeraars weigerden gehoor aan de roepstem tot opstand ; handhavers der Belijdenis dongen op da Bepjdenis af; de man, die Chams nakomelingen eeuwig wilde doen zuchten onder Noachs vloek, hij ziet zijne vrienden aan het hoofd der eman- cipatie-beweging ; verlaten van wetenschap en talenten ea invloed , heeft men een beroep gedaan. op de onkandigen ; ook die paging is mislukt; de znannen, tegen wie de haveloosheid was gewapend, arbeiden met zegen in de gemeenten , die aan hunne lippen hangeu. Het hoofdorgaan der partij murmelt in deze ure zich zelf den lijkzang. De zaak is met het uitstekendst talent verdedigd ; kieschheid op de middelen was geen hinderpaal. Toch is de zaak verloren. ~r- Ze moet wel eene wanhopige zijn." Indien ik zoo sterk overtuigd ware , als de steller van dit artikel , dat die partij voor goed verslagen is , zou ik welligt de IX Afdeeling dezer Toespraak , ook na den druk voor de uitgave , weder hebben vernietigd. Na laat ik haar staan , als kort berigt over gebeurde zaken , 't welk voor 'tgeen nog zal geschieden , van nut kan zijn. 247 Zij is te practisch , te eenvoudig , te natuurlijk voor onze meeste buren. In 't Vaderland zal zij zich evenwel een tijd lang handhaven, en medewerken, dat vreemde ons op- gedrongene dogmen en het dogmatisme zelf plaats maken voor ineer juiste , eigene , Evangelische denkbeelden en voor vrijheid van geest. Doch dit zal niet hare voorname kracht zijn, dat zij is eene NederlandscJie , maar dat zij is eens Nederlandsch- jEvangeliscJie zienswijze. Yeelal heerschte de Bijbel , en wel de Bijbel naar een kerkehjk stelsel, of ook naar eene wijsgeerige zienswijze verstaan, in ons Yaderland. Wij hebben voor 't Evangelie overeenkomstig den Bijbel ge- streden. Het Evangelie is eeuwig, en daar wij dit, ook nog eenvoudiger dan Luther en de andere Hervormers, heb- ben voorgedragen, zullen -vvij medewerken , dat er van Lu- ther tot Paulus, en ook tot Johannes en eindelijk mede meer en meer tot Jezus, wordt teruggegaan ; altijd met be- houd van 't ware en goede , dat latere leeraars , met name ook Luther, ter verduidelijking des Evangelies hebben bijgebragt; doch met verwerping van veel hooi, stroo en stoppelen, ook door hen aangevoerd en nog door velen bijbehouden. Doch ons werk zal aan dat van vele andere Geleerden, ook van gemeenschappelijk werkende Geleerden , die nu leven of vroeger bloeiden , hierin gelijk staan , dat het weldra met het hunne zal verouderen , daar de na- komelingen weder , met behoud van 't goede , dat de voor- geslachten leverden , en hierdoor geholpen , veel dieper en veelzijdiger het goddelijk Evangelie zullen begrijpen en ontwikkelen , dan de menschen van onzen tijd dit vermogen. Zelfs de Alexandrijnsche school is voorbijgegaan, ook de rigting der Pietisten en der Jansenisten : evenmin kan of mag in alle opzigten onze zienswijze duren , evenmin zij iets anders zijn dan eene tijdverschijning, voor een aantal jaren 248 nuttig werkende, en dan, terwijl de eeuwige beginseleii en grondwaarheden , door liaar in 't licht gesteld , liet gemeengoed der Kerke worden , zelve als iets bijzonders voor iets nieuws en beters wijkende. Intusschen is er nog veel te doen , wat wij iiu reeds zien, dat gebeuren kan en inoet, en wij aan 'u opdragen, Mijne Yrienden ! Mijn ambtgenoot Pareau telde onlangs eene menigte onderwerpen op, welke eene nadere niteenzet- ting beliaeven , dan wij er dusverre aan konden sclienken l ). Nog zeer veel anders blijft er te onderzoeken en op te diepen, waaraan wij nog niet eens denken. Denkt gij er over na, en slaat de ijverige hand aan liet werk, oni te doen , wat gij vermoogt. Wacht u voor den waan , dat er ooit een einde zou komen aan ''t wetenscliappelijk onderzoek, aan de opgraving der niijnen van liet onuit- puttelijk Evangelic en van Gods geheele openbaring in natuur en wereldgesclnedenis. Yoaral waclit u, om u naar ons of naar onze woon- plaats te noemeii , of ons voor uwe meesters te houden ; wij zijn uwe oudere medeleerlingen van den eenigen Mees- ter , en lieb ik u zoo veel verhaald van ons werk , 't was , opdat gij niet bij ons zoudt blijven , maar door ons en vele andere getrouwe dienaren komen tot den eenen Heer. Evenwel wil ik niet verzAvijgen, gelijk ik dit ook in den aanvang mijuer Toespraak te kennen gaf, dat ik niet volkornen gerust ben over den zin van al onze Leer- lingen, om de onze" niet te blijven, maar die des Heeren te worden. Ik ben niet gerust, als ik maar op de ge- scliiedenis zie. Wat is met vele vodrgangers gebeurd? Met de leerlingen der Hervormers , met de Jansenisten , de Pietisten ? Eene hernieuwing der Kerk , vol geest en '} Waarheid in Liefde, 1854, IV. 249 leveii , heeft Luther gewild en aangevangeu. Hij was een man Gods, hij, zoo iemand , een Profeet, gelijk Elia of Jezaja. Zoo stond hij te Worms voor Keizer en Rijk 3 zoo schreef hij uit zijnen "Wartburg aan den Keurvorst van Saksen, zoo predikte hij te Wittenberg tegen Carlstadt en de dweepers. Maar zeK gaf hij in den Sacraments- strijd eenige aanleiding tot het versteenen zijner denkbeel- den. En hoe hebben zijne napraters en aanbidders in de Formula Concordiae, hoe in de Luthersche Dogmatiek twee eeuwen lang, hoe nu weder in hun tegenstand te- gen de Unie der Hervormde en Luthersche Kerk , de enkele en kleine font des grooten mans overdreven ! O , kwame hij eens terug uit den hemel, gelijk in 1522 van den Wartburg : hoe zou zijn woord vol kracht , gloed, waarheid en leven die geesteloozen verpletteren , die zich Lutheranen noemen, maar met des grooten mans letter zijnen geest hebben verstikt! Eenigzins , maar niet zeer veel, beter is het gegaan in de Hervormde Kerk; zij is in vele landen bij vele men- schen eene Calvinistische geworden, waarin Calvijns leer- stellingen , en meest zijne overdrevene leerstellingen, heersch- ten , zonder zijn geest en leven , een geraamte , zonder adem , beweging en kracht , zelfs zonder huid en vleesch , maar met scherpe b'eenderen. Met de Jansenisten ging het nog erger, dan met de leerlingen der Hervormers. Welk een aanvaug die van Jansenius en Duvergier de Hauranne ! Welk een geestvol leven dat der familie d' Arnauld ! Welk een wetenschap, letterkunde, vroomheid , ijver, liefde daar heerschend in en bij Port Boyal, onder stille Nonnen en werkzame Geleerden! En wat is van dit alles overgeble- ven ? Een Aartsbisdom Utrecht , Eome ook nu nog 't hoofd biedende , ook nu nog van wetenschap niet af- keerig ; maar over 't geheel alleen als een afgeleefd grijs- aard uit de zeventiende eeuw nog voortkwijnende. 250 De Pietisten hernieuwden het leven der Luthersche Kerk van Duitschland. Welk een woord , van Spener ! Welk eene daad, van Francke! God dank! Nog blijft Speners Geestelijk Priesterschap een levensbeginsel der Evangelische Kerk ; nog staan Francke's gestichten als een zegen voor de Cliristenheid. Maar de eigenlijke Pietis- ten der achttiende eenw welke ellendige vormdienaars en kwezelaars , ja voor een deel , welke verachtelijke hui- clielaars zijn ze geworden! Ziet, Mijne Geliefden ! zoo gaat net. Het woord van menig meester wordt in menig leerling versteend; kij volgt onverstandig na, dikwijls zeer onbeduidende leeringen, of bijzondere meeningen , of deze en die dogmen , som- tijds zelfs bij voorkenr 't gebrekkige : van Aristoteles net lispelen , van Melanthon den hooger schouder , van Lu- ther de hardheid tegen sommige anders denkenden. Hij volgt wel eens niet na 't geen alleen navolgenswaardig is : den ijver , om de waarheid te leeren kennen , de onbe- vangenheid, otn liaar uit te spreken, den moed , om voor haar te leven en voor liaar te sterven. Zoo ontstaat er eene school of eene partij, welke wel eens spoedig eene carricatuur of bespotting van hen schijnt, naar wie zij is genoemd. Mijne Vrienden! Zullen de Groninger Godgeleerden ook dit lot ondergaan, en hunne aanhangers, gelijk men hen zal heeten, b. v. strijders worden voor de drie leerstellingen , die der waarde des Bijbels, der goddelijke natuur van Jezus Christus en der kracht zijns kruisdoods, welke Bilderdijks school ons als eene leuze wil opdringen, alsof wij voor haar in onzen zin , tegen haar in oud-kerkelijken zin kampten ? Schijnt dit u onmogeh'jk? Mij niet. Ik zie op de ge- schiedenis ; ik zie op de neiging van enkelen , gelukkig zeer enkeleu , onder hen , die onze leerlingen zijn of waren , oni van de nniversiteits-studie , helaas , eene com- 251 pendia- en examina-studie te maken , of de vrije weten- scliappelijke ontwikkeling , welke wij alien behooren na te jagen, in eene oefening te verbasteren, om door middel van het bestuderen onzer compendia de examens bij ons en bij de Provinciale Kerkbesturen te kunnen afleggen. "Wij zelve hebben daartoe eeuige aanleiding gegeven door onze Handboeken over alle hoofdvakken der God- geleerdheid in het licht te zenden. Daar wij evenwel die uitkomst vreesden, hebben wij ze zoo kort mogelijk ge- maakt , vooral de raeest stelselmatige , de Encyclopaedic en de Dogmatiek; want niet gaarne wilden wij medewer- ken , om onze inguisitio in eene doctrina , ons onderzoek met de Studenten in eene mededeeling aan hen te dben ontaarden. Het onmiskenbaar voordeel van gedrukte Hand- boeken voor Acadernisch onderwijs was echter te groot , dan dat wij hunne uitgave om dat bezwaar zouden nage- laten hebben; vooral daar wij , door opscherpend en uit- lokkend spreken op de lessen en oordeelkundig vragen bij de examens , het nadeel grootendeels konden wegneinen. Doch eenige verleiding tot dat misbruik gevoelen ook de meer tragen of min bevattelijken onder onze leerlingen , door het gemakkelijker te vinden, de denkbeelden van hunne meesters van buiten te leeren, dan zelve te on- derzoeken en na te denken, of deze dingen alzoo zijn. Op hen pogen wij wel te werken door veel na te vra- gen; doch niet altijd met bevredigenden uitslag. Groote schuld (ach, ik moet het zeggen!) rust in deze zaak ook op den publieken geest en de Begering. In een opzigt zijn namelijk de vijfentwmtig jaren, aan wier einde ik nu sta , allertreurigst geweest. De Grondwet heeft het onderwijs als een voorwerp van aanhoudende zorg aan de Eegering aanbevolen ; doch in den tijd , dat ik het Hoogleeraarsambt bekleedde, lieeft zij, door den tijdgeest , die op bezuiniging aandrong , verleid , dat on- derwijs besnoeid en verlamd , vaak met ecu geweld , als of liet aan hare zorg was opgedragen , liet te verminken of wel te doodeu. Ik zwijg hier van 't lager en niiddelbaar onderwijs : wat liet liooger betreft : to en ik Hoogleeraar werd , liadden de Professoren vele geldelijke voordeelen , die linn later, ofschoon zij er op beroepen waren , zijn ontnomen ; hadden arme Studenten beurzen te genieten, vlijtige Studenten prijsvragen te beantwoorden ; wij alien Academisclie Jaarboeken. Die beurzen en prijsvragen en Jaarboeken zijn eerst op een derde of minder gebragt en kort daarna , uit zuinigheid, opgeheven. De lust , de opgewektlieid van geest , zelfs de niogelijkheid van studie werd daardoor aan velen ontnoinen. Ik heb gezien , Mijne Vrienden! hoe groot het onderscheid was tusschen de vrije , blijmoedige , veelzijdige studie gedurende mijn eigen Studententijd en in de eerste jaren van inijii Professoraat, vergeleken met de bekrompener , gedrukter , benaauwder studie van de laatste twaalf of achttien jaren. In 1845 zou er hulp komen door het strenge Staats- examen, door eene cornniissie, van alien, die Student wildeu worden, af te nemeu. Eii ja, dit heeft ook hulp aangebragt, werkelijke hulp , die ik hoogschat. Doch , is daardoor over 'i geheel ineer gestudeerd , zou dit meer ook over } t geheel later zijn/ Meer , vddr dat men aan de Academic kwam , om het gevreescle strenge examen af te leggen; en zoo bekwamen de Hoogleeraren inder- daad beter onderlegde, kundiger leerlingen. Maar was dit meer nu ook een meer op de Academieen ? het meer studeren bij de meesten nu ook een beter studeren ? Ach , de studie der toekomstige Academieburgers was niet eene vlijtige studie gebleven, waarvan de proeven bij elk onder- zoek gedurig bleken; neen, zij was eene examen-studie gewor- den. Velen stelden , aan de Hoogeschool gekomen , zich nu door niets of weiiiio: te doen, schadeloos voor de sterke 253 inspanning, vddr dien tijd Imn afgedwongen; velen had- den zich eens aan examen-studie gewend en leerden de vrije wetenscliap niet liefhebben, maar zich voor de vol- gende examens voorbereiden. Met de beoefening van vakken, buiten de voorgeschrevene , was het bij de mees- ten gedaan, en ook deze werden door velen doorgekro- pen, omdat de wet het eischte, volgens de gebruikelijke Handboeken, omdat zij de gebruikelijke waren. Zoo werd bevorderd compendia- en examina-studie in alle vakken* Gelijk het Staats-exaineii eene vrucht des tijds was, zoo werkte de tijdgeest ook in andere opzigten mede, om zulk eene oefening in Handboeken voor de examens, als het eene voldoende, te bevorderen. Die tijdgeest is materialistisch. Het heil des Staats wordt vooral gezocht in vestingen en legers. Zelfs in ons kleine land, 'twelk door geest eens mag- tig is geworden en nog weder door geest hoog kan worden opgeheven, wordt de kracht, die ons zal staande houden, thans minder gezocht in middelen, om wetenschap, kunst, deugd, godsvrucht en edelen volkszin te wekken, dan in bajonet en gracht. Yoorts wordt al wat stoffelijk voordeel biedt en de zinnelijkheid kan streelen, bij voorkeur gezocht; geene wetenschappen staan hooger aangeschreven , dan die zich met de uiterlijke natuur bezig houden, Ja, wij hebben het in Nederland voor weinige jaren moeten beleven, dat het Koninklijk Nederlandsch Instituut van kunsten en wetenschappen werd vernietigd, en eene klasse er van, die der Natnurkunde , onder den titel van Academie van wetenschappen hare plaats verving ! Geschiedenis, \vijsbe- geerte , regtsgeleerdheid, staatkunde, zedekunde , godge- leerdheid zijn dus geene wetenschappen, of verdienen althans niet in een Koninklijk Institnut te worden aangekweekt! Die materialistische geest dringt ook door in de wijsbe- geerte. Tlier gaat hij , onder den naam van joositieve wijs- begeerte , geest en leven dooden , het onderzoek tot hand- 254 tastelijke onderwerpen beperken , en de uitkomsten er van in bepaalde vormen gieten. Die stoffelijke geest verkeert ook , onder den naam van positief-Gliristelijk , en Christen- dom en Kerk en Godgeleerdheid. De Antirevolutionairen noemen zicli positieve Christenen , en maken onze levende godsdienst daarbij tot eene muminie. Zij spreken van posi- tieve waarheid, en meenen daarmede de Dogmatiek der Dordsclie Synode. Zij willen eene positieve Godgeleerd- heid, en bedoelen deze en die lievelings-leerstukken. Zoo hebben zij uitgevonden , dat wij , Groninger Godgeleerden, de dierbaarste waarheden bestrijden en (met vele anderen) negatieve Protestauten zijn *) , aangezien wij het goddelijk gezag des Bijbels , de Godheid van Jezus en de verzoe- ning door het bloed des krnises zouden bestrijden. Maar het is niet de zoogenaamde godsdienst,.... die ons elkander doet verketteren , omdat wij iets anders voor waar houden , dan een ander doet. Dat streven is aan godsdienst lijnregt tegenovergesteld. Wij weten het, het vertoont zich krachtig in ons VaderJand. Die niet mede Scheldt en raast, heet bij de scheldenden en razenden negatieve godsdienst te hebben , en hij negeert slechts het schelden en razen. Inderdaad : ons Yaderlaud verdient in dit opzigt ernstig beklag." 255 woordig in den boezem van het Protestantismus (zegt zij) vooral strijd gevoerd wordt, juist naar de zienswijze der verschillende partijen te formuleren! Zoo wordt ons opgedrongen , dat wij eene jjartvj zijn, over dogmen strijden, over drie bepaalde leerstukken het harnas aantrekken, en zoo inaken, terwijl de tegenstanders ons voor negalieve Protestanten verklaren, de zich voor billijke beoordeelaars aanzienden ons positief , door ons geest en leven te_ ontnemen en in strijders over eenige leerstukken te veranderen ! Mijne Yrienden ! Indien deze materialistische , positieve, versteenende geest ook u eigen wordt, dan is het gedaan met het leven, het wezen, de strekking en den geest onzer zienswijze en werkzaamheid. Dan ontstaat er eene Groninger school in de wetenschap, eene Groninger^r^/ in de Kerk , welke , aaii eenige leerstukken kenbaar , na gedurende weinige jaren eenen over 'tgeheel schadeUjken invloed te hebben geoefend, weldra sporeloos verdwijnt en moet verdwijnen , zal zij niet een last en hinderpaal worden. Mijne Yrienden! schrijft het diep in uw hart, wat onze, wat ulieder geest is ! Deze : te waken en te stridden alleen voor de vrijheid der Evangelieprediking , dat is daarvoor, dat alle wetenschappelijk-bekwame en zedelijk-brave God- geleerden in de Christelijke Kerk het Evangelie vrij mogen verkondigen ; dewijl , wanneer het Evangelie maar vrij ver- kondigd mag worden door elk wetenschappelijk en zede- lijk daartoe bevoegde naar zijne overtniging, de meest ware , juiste en voor dien tijd geschiktste zienswijze de overhand zal behouden. Zoolang wij met duizende an- dere Godgeleerden en Leeken , die denzelfden strijd voeren , in dezen karnp de overwinning behouden, zal het der Ne- derlandsche Hervormde Kerk goed gaan. Zoodra een stre- ven, als dat der Dordsche Synode, om deze vrijheid der Evangelieprediking te binden, weder de overhand verkrijgt, zal zij kwijnen, gelijk zij gekwijnd heeft van 1619 tot 1795. 256 Eenen anderen strijd dan dezen hebben wij niet. Maaf van de vrijheid, welke wij ook voor onze tegenstanders verlangen , maken wij tevens voor ons zelve gebruik , om op onze wijze, na ernstig en veelzijdig onderzoek, de Evangelische waarheid overeenkomstig ons inzigt vodf te stellen, altijd bereid, om te laten vallen, wat men ons als min juist of verkeerd aanwijst. 