title: Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600
creator: Reu, Johann Michael, 1869-1943
text: over alle dinck. Van sulcken triumph schrijft Paulus oock, Col. ij. Ende heeft wtgetogen die Vorstendommen, ende die geweldigen, ende haer ten toone ghedragen opentlijeck, ende een triumphe van haer gemaect voor hemseluen. Dese hemelvaert Jesu Christi is veel hoogher ende glorioser dan eenich menschen herte begrijpen can, verre isset daer af dat eenich menschen tonghe die soude wtspreken, daerom be- hooren wy alle vleeschelijeke gepeysen van ons te doene, ist dat wy Christen sijn, ende behoorden God veel liuer daer voor te dancken, dan die selue te ondersoecken. V. Wat is die hemel, glorie, maiesteyt Gods, oft rechte hant Gods, isset oock een lichamelycke oft ruymelijcke plaetse, gelijck sommige segghen? S. Neent, live vader: want dat is ghewis ende seker, dat Christus in geenen anderen hemel oft heerlijekcheyt en is gegaen, dan hy van eewicheyt by den Vader ghehadt heeft, eer hemel ende aerde gemaect was. Want alsoo seyt Christus selve; Joh. xvij. Ende verelaert hy my Vader, by vselven, met der claerheyt, die ick by v hadde eer die werelt was: Hoordy wel wat hy seyt, Verclaert my Vader by vselven: waermede ? met der claerheyt die ick by v hadde: wanneer? Ker die werelt was. Nu, ghelijck als doen die glorie, heerlijekheyt, rechtehant, oft majesteyt Gods, gheen lichamelijeke plaetse en was, alsoo en eest nu oock geene lichamelijcke plaetse. Maer wat willen wy aerme menschen doch hem op een seker plaetse besluyten? daer die schriftuere soo claer is. Want daer staet geschreven, Job. xj, Meynt ghy dat ghy soo veel weet als God weet, ende wilt alle dinck soo volcomelijek treffen, als die almachtighe? Hy is hooger dan den hemel, wat wilt shy doen? Dieper dan die helle, wat cont ghy weten? Langher dan die aerde, ende breeder dan die zee. Dat selve seyt oock die Prophete Esajas met anderen ende corter woorden int. Lxvj. capit,, Den hemel is mijnen stoel, ende die aerde mijn voetebanck. Ende David, Ps. cxxxix., Waer sal ick henen gaen voor uwen gheest? Ende waer sal ick vlieghen voor uwe aenghe- . sicht? voer ick inden hemel, soo zijt ghy daer: maecte ick mijn bedde in de helle, siet, soo sijt ghy oock daer: name ick vleugelen des dageraerts, ende bleve aen die wterste zee, soo soude my doch uwe hant aldaer leyden, ende uwe rechtehandt my houden. V. Wat is dan die rechte hant Gods, eest dat geen seker plaatse en is? S. Lieve Vader, die rechte handt Gods en is anders niet dan die maiesteyt, ende almachticheyt Gods, waer door God alle dinck schept, maeet, conserveert, onderhoudt, ende bewaert. Niet door zijn Stadthouders, oft Enghels, gelijck sommige meynen, maer door sijne eyghene teghenwoordige maiesteyt, ende wesentlijcke cracht, gelijck ; ons die schriftuere leert. Want dat die schriftuere op een plaetse seyt, dat God die aerde (ende dergelijcke), Jer. Lj door sijn cracht ghemaect heeft, dat schrijft sy op een ander plaetse sijnder handt toe. Ghelijek wt deser naevolghender schriftueren een yegelijck mercken can, Esa. Lxvj: Mijn handt heuet al ghemaect, soo wat daer is, seyt die Heere. Ps. exviij., Die rechte handt des Heeren behoudt die over- winninge, die rechte hant des Heeren is verhoocht. Ps. xev., In zijnder hant is wat die aerde bringt. Ende sijne handen hebben dat drooghe bereydt. Ps. exLiiij., Seyndt uwe handt van der hoochten ende verlost my, ende beschermt my van den grooten watere. Esa. xLviij,, Mijn hant heeft den erdtbodem gefundeert, ende mijn rechter hant heeft den hemel omspannen. Esa L., Is mijn hant nu soo cort geworden? 5 Esa. Lix., Siet des Heeren hant en is niet te cort, also dat hy niet gehulpen en can: van deser saken is die schriftuere alomme vol, to weten, dat Gods hant alle dinck maect, bewaert, regeert, onderhoudt, ete. Wat sullen wy hier nu verstaen, dat God handen ende vingeren heeft, ghelijek wy hebben? voerwaer, God is een gheest, ghe- lijek daer geschreven staet, ende en heeft noch handen noch vingeren. Daerom en connen wy van sijn hant anders niet maken, dan sijn almachticheyt, gelijck nu ghe- noech gheseyt is, dat die schriftuere, Gods hant ende macht voor een dinck ge- bruyct. V. Segt ons nu van den heyligen Gheest. Is die heylige Gheest oock een per- soon in die heylighe Drijvuldicheyt, verscheyden van den Vader, ende den Soone? S. Ja, lieve vader, verscheyden nae die persoon, maer niet nae die Godlijeke natuer ende wesen. V. Waer mede bewijst shy dat, sone? 8. In der Jordaene is dat onderscheet der persoonen openbaer. Want die Hemelsche Vader spreect van den Hemel: de Sone wordt ghedoopt in der Jordanen: Ende die heylighe Gheest comt van den Hemel, in een gedaente van een duyve. Matt. iij., In dese schoone openbaringe en heeft God die menschen niet bedrogen, maer sonder allen twijfel ons hemseluen ghe- 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 557 openbaert, gelijck als hy is. Joh. j., staet also geschreven: Ick en kende hem niet (seyt Johannes), maer die my seynde te doopen met water, die selue sprack tot mij: Op welcken ghy sien sult den Geest nederdalen, ende op hem blijven, die selve ist, die met den Heylighen Gheest doopt. Hier maeet Johannes die dooper oock een onderscheyt, tusschen dien, daer hy dat gehot af ontfangen hadde, ende tusschen den genen dien hy doopen soude, ende tusschen den heylighen Gheest, die op den gedoopten Jesum Christum comen soude. Joh.xiiij., Ick wil den vader bidden, ende hy sal v eenen anderen trooster gheven, dat hy by v blijue eeuwelick: hy seyt eenen anderen, opdat hy en onderscheyde tusschen den Vader ende hemselven. Item Joh. xv., Wanneer die trooster comen sal, welcken ick v seynden sal vanden Vader, die Geest der waerheyt, die van den Vader wtgaet, die sal getuychenisse van my geven. Ick wil v seynden, seyt Christus. Wat wil hi seynden? den Vader? neen: Hemselven? neen: den Heylighen Gheest, seyt hy. Daeromme is die Vader een ander persoon, ende die Heylishe Gheest een ander persoon. Ende, Matt. xxviij.,, Daer die Heere Jesus Christus sijnen Apostolen beveelt, dat sy souden doopen, In den naem des Vaders, des Soons, ende des Heyligen Gheests, is openbaer genoech, dat die Heylighe Gheest alsoo wel een persoon is als die Vader, ende die Sone: dat leeren ons die Apostolen oock, gelijek daer Paulus seyt: j. Cor. ij, En weet ghy niet dat ghy Gods tempel zijt, ende dat die ‘gheest Gods in v woont? Alsoo seyt Petrus oock, Act. v., Anania waerom heeft Satan v hertte vervult, dat ghy den Heyligen Gheest voorghelogen hebt? Ende corts daerna, Ghy en hebt niet den menschen, maer Gode voorgelogen. V. Het is genoech daer mede, segt nu veel liver seker argumenten, waer aen dat men die rechte Christelijcke kercke kennen sal: want sy roemen haer alle die Christelijeke kercke te sijne, daer nochtans maer eene Christelijcke kercke en is, ghe- lijek daer maer eenen God, een gelooue, ende een doope en is, ghelijck Paulus seyt. S. Lieve vader, dit is ten eersten een seker teecken der Christelijcker kereken, dat Christus seyt, Joh. x., Mijn schapen hooren mijn stemme, ende ick kense, ende sy volghen my. Ende te voren seyde Christus int beghinsel des capittels: Die schapen J 6 volghen hem nae, ende sy kennen sijn stemme. Maer eenen vreemden en volghen sy niet nae, maer vlieden voor hem, want sy en kennen des vremden stemme niet, etc. Item, Joh. viij.,, Ist dat ghy blijft by mijnen woorden, soo zijt ghy mijn rechte Discipulen. Item, Joh. viij.,, Wie van God is, die hoort Gods woorden: daeromme en hoort ghy niet, want ghy en zijt. niet van Gode. Joh. xvij., Heylichtse in der waerheyt, v woort is die waerheyt. Ende Johannes en sijnen tweeden brief: Wie daer over treedt, ende niet en blijft indie leere Christi, die en heeft gheenen God: Wie in die leere Christi blijft, die heeft beyde den Vader ende den Soone. Soo eest dan openbaer, dat dit een seker teecken is der Heyliger Christelijeker kercken: Alleene des Heeren Jesu Christi, der Propheten, ende Apostolen woort (sonder eyt aff oft toe te doene) te hooren. Daeromme, waer anders oft meer gheleert wordt, dan ons God geopenbaert heeft, daer en is die kercke Jesu Christi niet, maer des duyvels Synagoge: want Christus schapen hooren sijn stemme: ende eens vremden stemme en hooren sy niet. Daeromme, al quame oock een Enghel wt den Hemel, seyt Paulus, die anders leerde, dan wy v hebben gheleert, die sy vermalendijdt. V. Mijn soone, waeromme spreeet ghy soo, waer anders oft meer gheleert wordt, daer en is die kercke Jesu Christi niet, maer des duyvels Synagoge. Hebt ghy niet ghelesen wat daer gheschreven staet. Joh. xiiij.,, De trooster die Heylighe Gheest weleken mijn Vader seynden sal in mijnen naem, deselve sal v alle dinck leeren, ! S. Lieve Vader, my dunct dat ghy doet gelijeck als die Papen plegen te doene. V. Hoe soo doch? 8. Omdat ghy my die schriftuere niet heel wt en segt: want die schrift staet also, Vader. Die trooster, die Heyligge Gheest welcken mijn Vader seynden sal in mijnen naem, deselue sal v alle dinck leeren, ende vermanen alle dies, dat ick v gheseyt hebbe. Hoordy wel, wat hy seyt? Hy en sal v niet nieus leeren, maer vermanen alle dies, dat ick v gheseyt hebbe. Daeromme moeten wy alleen by Christus woort blijven. V. Wat is dat tweede voor een teecken, waer aen dat wy die Christelijeke kercke kennen sullen? 8. Lieve vader, dat rechte gebruyck der Sacramenten, nae Gods ende niet nae menschen ordeninge. Want hier moeten wy wederom gedencken, dat wy niet en setten oft en doen tot sijnen woorde, ende oock niet daer af en doen: 0 = = Bi 0 in 60 J7. a 10 15 20 25 J8. 40 50 60 558 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. dat wy oock geenen vremden, maer alleen onsen bruydegom ende herder Jesum Christum hooren ende volgen. Dat wy van den Avontmael ende Testament des Heeren Jesu Christi gheen batement oft guychelspel, oock gheen wtvaert (gelijck die doen, die alleen broot ende wijn eten ende drincken ter gedachtenisse Christi) des- ghelijeken van den Doope gheen tooverye en maken, oft die alsoo gheringe achten, als diegene die seggen, dat den Doop maer een wtwendich teecken en is: maer dat wy die rechte strate houden, ende niet af en wijeken, noch ter rechter noch ter slincker hant. V. Sijnder noch meer teeckenen, waer aen die rechte kercke Gods te kennen is? S. Jae het, lieve Vader, want ten derden sal men hier aen die rechte kercke kennen, dat Christus seyt: Ick seynde v ghelijck die schapen onder die woluen. Want die Christelijeke kercke moet vervolghinghe lijden, ende gehaet sijn van alle menschen, gelijck ons Gods woort over al leert. Ende ghelijck Christus, dat rechte Lam Gots, geduldich was, gelijck een lam, dat totten slachtbancken geleydt wordt, ende gelijek een schaep dat stom wort voor sijnen scheerder, sijnen mont niet op en dede. Alsoo wilt Christus, dat die sijne haer eruys sullen op nemen alle daghe, ende hem nae volghen. Luc. ix., Ende gelijek ons Christus leert, Matt. v., So moeten wij onse vyanden lief hebben, seghenen die ons vloecken, wel doen den ghenen die ons haten, bidden voor degene, die ons leet doen ende vervolghen, gelijck Christus ghedaen heeft, waerom hem die Apostelen en alle Heyligen alle tijt hebben naegevolcht, dae- rom sal men daer aen die rechte schapen ende Christus kercke kennen, dat sy nie- mant gewelt en doen, dat sweert oft die wapen niet in die hant en nemen, niemant doot en slaen, maer geduldich lijden, gelijeck als Christus geleden heeft: want dat weten die rechte Christen, dat sy lijden moeten, ghelijeck daer gheschreven staet: Act. xiiij., Wy moeten door veel droeffenisse in dat rijeke Gods gaen, en ij. Tim. iij., Alle die godsalich willen leven in Christo Jesu, die moeten vervolginghe lijden. Daerom bidden die Christen om verduldicheyt, ende gheven Gode die wrake, gelijck daer geschreven staet. Deut. xxxij., Rom. xij., De wrake is mijn, ick wilt vergelden, spreeet die Heere. Ende daerom (aengesien dat sy dat quade niet en wederstaen) worden die Christen lammers genoemt: maer alle die andere (hoe schoonen schijn dat sy hebben) worden bocken genoemt, daerom dat sy schadelijek sijn, ende alle tijt stooten willen. Daerom en connen wy, noch Papisten, noch Calvinisten, noch Wederdoopers voor die rechte Kercke bekennen, aengesien sy alle moorden, ende dat sweert in die hant nemen onordentlijker wijse, tegen dat woort Gods. Want Christus antwoorde, doen sy vraechden oft sy dat onceruyt souden wtroeyen, seggende: Latet beide wassen met malcanderen tot in den oogst toe, etc. Daerom en hebben die Apostelen niemant vermoort, maer veel meer alle nersticheyt gedaen die menschen te bekeeren. Daer sijn noch wel andere stucken meer, waer aen dat men die rechte kercke kennen sal, maer ick achte dat het hier mede ghenoech is. V. Maer, lieve soone, het schijnt dat ghy niet ghelesen en hebt tgene dat sy wt Augustino voortbrengen, van die successie oft vervolch der Bisschoppen: want sy segghen, dat die heylighe kercke daer alleene is, daer die Bisschoppen ordentlijek haer vervolch oft successie hebben deen nae dandere. 8. Lieve vader, Ist dat die ordentlijeke successie der Priesteren oft Bisschoppen, die heylige Kercke maect, so moet daer naevolgen, dat Christus, die Apostelen, ende der selven aenhanck, gheen Christelijeke kercke, oft volek Gods en is geweest, want sy en sijn in die ordentlijeke successie der Priesteren oft Bisschoppen niet geweest, oock niet van die Priesters gesalft, gelijck by den Joden die gewoonheit was. Daeromme is dat een seer cranck argument: want yemant moecht oock alsoo seggen: Die Joden hebben noch die ordentlijecke successie in haer Priesterschap, ergo soo sijn sy Gods volek ende die heylighe Kercke. 3. V. Waerom segdy, Ick gheloove ghemeynschap der heylighen? S. Ten eersten daerom Vader, dat ghelijckerwijs als wy in eenen lichaem veel leden hebben, maer alle leden niet eenderleye werck. Alsoo sijn wy veel een lichaem in Christo, maer onder malcanderen is deen des anderen lidt. Item j. Cor. xij., Ghelijek als een lijf is, ende heeft nochtans veel leden, maer alle leden eens lijfs, hoewel haerder veel sijn, soo sijn sy nochtans een lijf. Alsoo oock Christus: Want wy sijn in eenen Geest alle tot eenen lijve ghedoopt, wy zijn Joden oft Griecken, knechten oft vrye. Soo behoorden dan alle Christen onder malcanderen een hertte ende eenen sin te hebben. Act. iiij., Eph. iiijj. — II. Ten tweeden, daer om dat alle die aen Christum ghelooven, eenen geest hebben. j. Cor. xij, Daer zijn menigherleye gaven, maer 3. Der Katechismus des Franziskus Alardus von 1568. 559 daer is eenen gheest. j. Cor. vj., Weet ghy niet dat v lichaem een tempel des heyligen Gheests is, die in v is, dien ghy hebt van Gode, ende en zijt niet wszelfs. Rom. viij., Wie den gheest Gods niet en heeft, die en hoort hem niet toe. III. Ten derden daerom, dat die Christenen alle een beroep hebben. j. Cor. j., God is ghe- trouwe, door weleken ghy geroepen zijt ter ghemeynschap sijns soons Jesu Christi 5 ons Heeren. Eph. iiij., Een lichaem ende eenen geest, ghelijck ghy oock geroepen zijt, ete. IIII. Ten vierden, daerom dat alle Christen eenen Heere, een Geloove, een Doopsel, eenen Got ende Vader hebben. ur Hoe luyt die tiende artijckel, soone? S, Ick gheloove Verghevinge derKı. sonden. 10 V. Waer door worden ons onse sonden vergheven? 8. Lieve vader, alleen door Jesum Christum. V. Bewijst my dat hier int corte, mijn sone. 8. Alsoo spreect Petrus, lieve vader. Act. ij, Dat is den steen van v timmerlieden verworpen, die tot eenen hoecksteen gheworden is. Ende daer en is in gheenen anderen salicheyt, daer en is ı5 oock geenen anderen naem onder den Hemel den menschen gegheven, daer wy souden door salich worden. Act. x. Dan desen (Jesum Christum) geven alle Pro- pheten ghetuychenisse, dat door sinen naem, alle die aen hem ghelooven, ver- gevinge der sonden ontfangen sullen. Maer dit is te voren genoech bewesen, daer wy van de rechtverdicheit gheleert hebben, daerom willen wy voortgaen, ist 20 dat v belieft. V. Dat doet, mijn Soone. 8. Ick gheloove Verrijssenisse des vleesch. V. Gheeft bewijs, mijn soone. 8. Alsoo spreect Job, lieve vader, int. xix. Ick weet, dat mijn verlosser leeft, ende hy sal my hier namaels wt der aerden ver- wecken: ende sal daer na met dese mijnder huyt omvaen worden, ende sal in 3 mijnen vleesche God sien, ende mijn ooghen sullen hem aenschouwen, ende gheen andere. Esa. xxvj.,, Uwe dooden sullen leven, ende metten lichaem weder opstaen. Dat xxxvij. cap. Ezechielis, leert met veel woorden van die verrijssenisse, dat mach een yegelijek selve lesen. Alsoo spreect Christus, Joh. v., Die ure comt, in welcke alle die inde graven sijn, sullen sijn stemme hooren, ende sullen voortgaen, die 30 goet gedaen hebben tot die verrijssenisse des levens, maer die quaet gedaen hebben, tot die verrijssenisse des ordeels. j. Cor. xv. Die basuyne sal haer gheluyt geven, ende die doodooden sullen weder opstaen onverganckelijck. Dat geheel xv. capittel in den eersten brief totten Corinth. is van deser saken heel vol: desgelijeken dat iiij. cap. des eersten briefs tot den Tessal. Maer ick moet hier noch een sententie 35 Danielis niet vergheten, Dan. xij. Vele die onder der eerden ligghen ende slapen, sullen wacker worden, sommige totten eeuwigen leven, sommige totter eeuwiger versmaetheyt. Also sal dan die almachtige Heere, onse nichtige lijf verclaren, dat het gelijeck worde sijnen verclaerden lijve. Phil. iij. V. Hoe sal hy dat doen, soone? S. Dat sal hy doen, Phil. iij.,, Nae der werc- 40 kinghe daer hy hem oock alle dingen mede onderdanich can maken. V. Wat voleht daer nu nae? NS. Ick gheloove nae desen leven, een eeuwichxa. leeven, Amen. V. Vele houden meer van dit tijtelijck leven. Want sy weten wat sy hier hebben, maer en weten niet wat sy hier naemaels hebben sullen, 8. Och, Vader, 45 dat zijn elendige menschen, ende niet weert dat sy redelijcke ereaturen genoemt worden. Want wat is doch onse leven hier? Jac. iiij. Eenen damp isset, die eenen cleynen tijt duert, maer daer nae verdwijnt hy. Ende Esajas heeft seer wel gheseyt, Es. xr., Alle vleesch is hoy, ende alle sijn goetheyt is gelijck een bloeme opten velde, dat hoy verdorret, die bloeme verwelet, maer dat woort des Heeren 50 blijft eewelijck? Ps. eiij., Een mensche is in sijn leven gelijek gras, hy bloeyt gelijek een bloeme opt velt, wanneer den wint daer over gaet, soo en is sy niet meer daer, ende haer stede en kentse niet meer. Job. xiülij., Die mensche van eender vrouwen gheboren, leeft eenen cortten tijt, ende is vol onrusten, gaet op als een bloeme, ende valt aff, vlucht als een schaduwe, ende en blijft niet. Ps. xe., Ons 55 leven duert tseventich Jaer, wanneert hoogher comt, soo sijnt tachtentich Jaer: ende wanneert costelijek gheweest is, soo ist moeyte ende arbeyt gheweest: want het vaert snel wech, als vloghen wy daer af. V. Dat leert ons die dageliesche experientie genoech, daerom segt ons van dat eewighe leven. 8. Het zal gheschien, Vader, alsoo spreect Christus, Luc. xviij, Voor- 60 560 VI. Schleswig-Holsteiner Katechismen. waer, voorwaer, ic segghe v, daer en is niemant die een huys verlaet, oft ouders, oft broeders, oft wijf, oft kinderen, om des rijex Gods wille, diet niet menichfuldich weder en ontfangt, in deser tijt, ende in de toecomende werelt, dat eeuwige leven. j. Joh. ij., Wie den wille Gods doet, die blijft in eeuwicheyt. Joh. vj.,, Dat is de 5 wille diens die my ghesonden heeft, dat wie den sone siet, ende gelooft aen hem, hebbe dat eeuwige leven. Ende ick sal hem weder opwecken ten jonxsten daghe. j. Joh. ij., Dat is die beloeftenisse, die hy ons beloeft heeft, te weten, dat eeuwighe leven. Maer hier is de schriftuere teenemael vol af. [Auf K2b—8 wird das Vaterunser, auf L1—V22 die Taufe, auf M2b—N53 10 das Abendmahl und auf N5b—82 das Amt der Schlüssel und die Beichte behandelt.] ng BX8068.A1 R4 1904 c.v.1 3:2:1 N | IN | 3 2400 0018 | BX Reu, Johann Micha 8068 B Al Quellen zur RA Geschichte des I 1904 kirchlichen iv.1: Unterrichtscermn 32] der 8068 Al Quellen zur RA Geschichte des 1904 kirchlichen Val: Unterrichts in Re der STU [3 [} Graduate Theological Union 2400 Ridge Road ) BX Reu, Johann Micha Berkeley, CA 94709 DENCO. 