title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: De bronnen zullen iets regelmatiger vloeien door de opslurping van de humuslaag; de vorming van dauw en nevel zal er door worden bevorderd en dit den landbouw ten goede komen; het scheuren der aardkorst en het wegspoelen van vruchtbare teelaarde worden voorkomen; de vernielende werking der hoogwaterstanden worden beperkt; en de bosschen, als waterregelaar optredende, zullen een vaak welkomme bijdrage kunnen leveren voor de voeding van bronnen en beken. Doch herwouding is niet het universele redmiddel, zooals sommigen meenden, waardoor droogte zou genezen en de overstroomingen zouden verdwijnen; Längs de kusten van West-Europa wordt de hoeveelheid vocht, die daardoor beschikbaar komt, op niet minder dan 1/2 van den regenval geschat; vooral in den zomer zijn zij van veel nut, en vervangen langsgedraaid van de Roode Zee, in Chili en andere tropische landen, voor geen gering deel het genoeg aan regen. Het was wenselijk in zulke landen (bv. in ons Curacao), eens nauwkeurig te onderzoeken, welke hoeveelheid water de plantengroei aan de dauwvorming te danken heeft. De invloed daarvan blijft beperkt tot bepaalde zones, topografisch en geologisch geschikt voor den boschgroei, die eerst na lange jaren een noemenswaardige invloed zal doen gevoelen. Ook zal in vele gevallen een behoorlijke bewerking van den bouwgrond de nuttige functies kunnen overnemen, die men aan de bosschen toeschrijft, wat met groter voordeel den nationalen rijkdom zal ten goede komen. Beter, sneller werkende, krachtiger ingrijpende resultaten zal men verkrijgen door de verdamping te bestrijden, en de andere grote verliezen aan water aanzienlijk te verminderen, dat is door het bewaren van het regenwater in den aardbodem, op de wijzen in deze afdeeling sub 1 tot en met 8 omschreven. Behalve dat de waterrijkerheid der mensheid daardoor aanzienlijk zal toenemen, kan veel terrein, thans in de rivierbeddingen en valleien onbruikbaar voor de landbouw, weer geschikt voor de cultures worden gemaakt; de uitgaven voor bruggen en waterkerende werken zullen verminderen; ongezonde terreinen kunnen bewoonbaar worden, en aan droge streken vocht en vruchtbaarheid worden verschaft. Zodanig weinig mogelijk water zal naar zee vloeien; de verdamping tot een minimum worden teruggebracht; de laaglanden grootendelijk van overstroomingen worden bevrijd, en een meer gelijkmatige verdeling van het bevloeiingswater over het gehele land worden verkregen; de putten zullen zelden droog worden, en een grotere algemene bodemvochtigheid zal ontstaan. Het regenwater, jarenlang onderaards bewaard, zal bijna permanent vloeiende bronnen voeden, en een reusachtig reservoir vormen, tegen elke vernieling gevrijwaard, dat geen enkel bemoeien met te vreezen; geen bouwgrond zal door de schepping van dit immense vergaarkommissen verloren gaan; de bovengrond, steeds vochtig gehouden, zal verbeteren, en de voornaamste factor der watervernieling, de verdamping, in de kiem worden gesmoord. In al die gevallen, waarin het wenselijk is om op talrijke plaatsen en over kleine hoeveelheden water te beschikken, zal men aan zulk een onderaardsche bevloeiing de voorkeur behoren te geven boven de gewone irrigatie-werken aan de oppervlakte. De grote voordeelen verbonden aan het doen opslurpen van het regenwater door de bodem om het weer te voorschijn te halen op het geschikte oogenblik, zijn in de voorgaande afdeelingen voldoende aangetoond. Ofschoon — zoover mij bekend — nog nooit of nergens systematisch toegepast, heeft men hier en daar, door de nood gedwongen, daarmede uitmuntende resultaten verkregen. Behalve in de reeds genoemde streken van de aardbol, hebben — nagenoeg zonder enige voorbereiding van het terrein — zowel de landbouw in de Mancha als in de beide Castiliën daaraan veel te danken; is de terrein-formatie daar opgetreden als de redder uit de nood. Welke der vele middelen men ter bereiking van dit doel moet toepassen, dient in elk speciaal geval te worden nagegaan; in de regel zullen meerdere van deze oplossingen mogelijk zijn en tegelijkertijd kunnen worden toegepast. Heeft men, op welke wijze dan ook, de hoeveelheid beschikbaar grondwater aanzienlijk doen stijgen, dan kan het opvoeren daarvan met de tegenwoordige technische hulpmiddelen wel geen noemenswaardig bezwaar meer opleveren. e. Het Opvoeren van het Grondwater. Zoodra het grondwater zich bevindt buiten het bereik van de wortels van planten of bomen, is opvoeren van dat onzichtbare water gedurende enkele uren daags noodig, en dat liefst zo dicht mogelijk bij de plaats waar en in de tijden wanneer het wordt gebruikt. Aldus wordt de verdamping, dit voorname bezwaar tegen de bouw van open reservoirs en het doorsijpelen van open kanalen, zooveel mogelijk ondervangen: in het Westen van Noord-Amerika gaat soms niet minder dan 90%. van het water verloren op den weg van de prise d'eau naar den akker, waar het wordt gebruikt (Elwood Mead, 1. c, p. 23). Door het maken van diepe reservoirs en flink ingesneden, niet te kleine leidingen, kunnen beide factoren van verlies tot nauwere grenzen worden teruggebracht, terwijl thans het gemiddeld verlies der irrigatie-kanalen in Colorado en Arizona niet minder dan 6,76 pct. per mijl bedraagt, of 4,2 pct. per km, variërende van 0,95 pct. voor de leidingen met een capaciteit van meer dan 100 kub. voet per sec, tot 11,28 pct. voor die van minder dan 25 kub. voet. Zelfs al mocht de opvoer van het diepliggende grondwater tamelijk veel kosten, zoo zal men in droge landstreken daarvan toch de voorkeur moeten geven boven de thans algemeen in gebruik zijnde methode van bovenaardsche irrigatie. Wanneer het terrein zieh daartoe leent, kunnen hellende drainagelbuizen worden gebruikt, verticale putten, geperforeerd en met grof materiaal omringd, worden aangebracht, dan wel putten worden gegraven, al of niet van een gemetselde mantel voorzien. Zulke eenvoudige putten, waaruit het water door mensen of dieren wordt opgeheven, zijn zeer goedkoop en worden in sommige streken bij duizenden geteld. In Spanje heb ik ze op mijn reizen ontelbare malen aangetroffen, vooral in Murcia en la Mancha; bij Daimiel en Manzanares alleen vindt men ongeveer 10.000 van zulke "pozos de noria", die het grondwater tot een diepte van 80 voet of 24 m. nog ophalen; de Mozabieten der Beni-M'zab (Algerije) gaan tot 40 — 50 m. of meer, daar het water voor hen zulk een hoge waarde heeft. In de Kaapkolonie worden in de laatste 10 jaren niet minder dan 3000 putten gemaakt met dieptes van ongeveer 20 m., en gemiddeld kostende /210 bij een rendement van 1250 L. per uur; in Britsch-Indie wordt de hoeveelheid water uit putten verkregen op 28.000 miljoen m3, geschat, zijnde 1,5 pct. van alle water dat in den bodem dringt. Vooral in Midden-Indie worden zij veel gebruikt; in de Noordelijke Provincien is 14 van alle irrigatie-water aan putten te danken, en voor geheel Britsch-Indie wordt voor 14 pct. van alle bevloeide velden putwater gebruikt. Hoe ellendig steken daarbij af de Nederlandsche Kolonien, zowel in Oost- als in West-Indie! Waar geen Artesische bronnen werden aangeboord, moet het water kunstmatig worden opgeheschen; dit kan op vele verschillende wijzen geschieden, waarom hier met een eenvoudige opsomming moet worden volstaan. Behalve de noria's worden in Spanje veelvuldig de vroeger beschreven verticale waterwielen gebruikt, waarop aarden potten zijn bevestigd; in Britsch-Indie geeft men aan het Perzische wiel dan wel aan lederen zakken aan touwen opgehaald de voorkeur. In Egypte heeft men de "nataleh" (de ebor van Java), de tonmolen, de chadoef, de sakieh (door een koe bewogen), de wielen met gaten (taboet), evenals hydraulische schepbraden en turbines of centrifugaalpompen door stoomkracht of electriciteit bewogen. Eilers worden daarvoor windmolens, dan wel de kracht van mensen of dieren gebruikt, wanneer slechts geringe hoeveelheden zijn vereist, of de brandstof te duur is voor stoommachines. Het oppompen van water wordt in Egypte nog loonend geacht wanneer het niet meer kost dan /150 per H.A.; gemiddeld kost het daar, bij een steenkoolprijs van /18, per H.A. /75 beneden 30 voet opvoerhoogte (Willcocks 1. c. p. 291). Door de aldus doorgevoerde decentralisatie op irrigatie-gebieden, zal het in de regel voldoende zijn, kleine oppervlakten van water te voorzien, en dat — in deze droge streken — meestal voor cultures die slechts weinig water verbruiken; aan rijstbouw bv. zal slechts bij hooge uitzondering worden gedacht. De hoeveelheid water voor de vegetatie benoodigd, vormt slechts een klein onderdeel van die welke volgens onderzoek van Pendjab, de Vereenigde Provincies, Madras, Bombay en de Centrale Provincies niet minder dan 4.890.000 ha. uit 25 miljoen putten van water voorzien, de capaciteit per put variërend van 0,5 tot 1,7 ml; bijna de helft van alle irrigatie-water wordt in Britsch-Indie uit putten verkregen. Zie daarover Johnston, Egyptian Irrigation 1903. In Spanje bleek uit proeven niet het bekende voedergewas, de liizerne (in N.-Afrika en N.-Amerika "alfa" genaamd), dat in de maand Juni de verdamping in een open vijver 1308 mM. bedroeg, die van den bebouwden bodem : 85 mM., waarvan slechts 1,3 mM. door de plant zelf werd verbruikt (Bentaboi, 1. c. p.). 86. Hoe dichter de grond door de bladeren wordt bedekt, hoe zachter de wind en hoe langzamer de groei der planten, hoe geringer het waterverbruik zal zijn, dat dus in de lente en den zomer groter zal zijn dan gedurende de rust-periodes. Ook de klimaat, de eigenschappen van den grond, de soort der planten, hebben, evenals de wijze der water-verstrekking aan de gewassen, daarop veel invloed. Daar de plant niet meer water noodig heeft dan wordt vereischt en dan zij in zich opneemt (assimileert) voor den groei en de vruchtzetting, kan vaak met zeer weinig worden volstaan. Voor vele graansoorten blijkt in Zuid-Europa een waterlaag van 25 mM. per jaar (dat is per secundum gemiddeld 0,08 liter per ha) reeds voldoende te zijn; voor grasland, aardappelen en boonen acht men in Algerië 0,25 liter, voor aardappelen en maïs 0,31, en voor meloenen, tomaten, enz. 0,58 liter genoeg. Op Curacao, dat zooveel belang heeft bij een juiste kennis der minimum hoeveelheden water, voor de verschillende gewassen benoodigd, worden tot heden nog alle gegevens gemist. Een mm. jaarlijks per ha, dat overeenkomt met een waterlaagje van 0,1 mM., is reeds voldoende als drinkwater voor een stuk vee, zodat het opsparen van 2% van den gemiddelden regenval (516 mM.), op een ha. van dit eiland, reeds voldoende kan worden geacht om 100 stuks vee te drenken. En al mocht de hier verdedigde wijze van waterverschaffing soms vrij kostbaar lijken, het grote rendement van den bodem in zulke droge gewesten met hun rijke bodem en voortdurende zonnestraal, zal (wanneer voor de cultuur, onafhankelijk geworden van den wispelturigen regenval, de voornaamste factor van mislukking is uitgesloten) in den regel de kosten ruimschoots vergelden. Zuinig beheer van het zoo waardevolle water is alleen mogelijk door een doelmatige wijze van waterverstrekking. Eenmaal het water aan het daglicht gebracht, kan men dit aan de planten verstrekken door het onder water te zellen (submersie); door greppels, waaruit het water den bebouwden bodem doordringt (infiltratie), dan wel door gieten of besproeien, of door de capillaire opstijging uit de vochtig gehouden aarde. Over de voor- en nadeelen van elk deze methoden zijn in Bulletin no. 145, van het U. S. Department of Agriculture, waardevolle gegevens te vinden, waarnaar hier moet worden verwezen. 13 193 Ook wordt daarin onderzocht het aantal malen, dat irrigatie voor de verschillende gewassen noodzakelijk is, en de meest gewenschte duur daarvan. Sommige planten liefden geen water noodig kort voor den oogsttijd; andere niet gedurende het rijpen van het zaad; terwijl als regel moet gelden, de plant een water te geven, wanneer zij dat bepaald noodig heeft: "genoeg water is beter dan te veel". Dit is voor onze koloniën een nog tamelijk braakliggend terrein voor nuttig onderzoek, en voor Java kan men wel à priori aannemen dat er vaak met te ruime hand, zoowel voor de Europese als voor de Inlandsche cultures, water wordt verstrekt, wat deze geenszins ten goede kan komen. Voor Curacao zal men, als de spaarzaamste methode, wel tot tamelijk diepe en smalle greppels zijn toevlucht moeten nemen, vooral in de boomgaarden; te veel bevloeiingswater zou ook daar den geur en den fijnen smaak der vruchten doen te loor gaan. Ook zal men het water, waarin voor den aanplant nadeelige zouten in oplossing werden gevonden, dienen te moeten weren, en dus een scheikundige analyse aan de waterverstrekking moeten laten voorafgaan. Worden bovenstaande voorzorgen genomen, dan is deze "onderaardsche irrigatie" de aangewezen methode voor de droge landen van de Westkust van Noord- en Zuid-Amerika, voor Zuid-Europa, Noord- en Zuidelijk Afrika, de Zuid-Westelijke delen van Azië, evenals voor het Centrale gedeelte van dit vasteland en een groot deel van Australië; in alle deze landen, waar de regenval 400 m.M. of minder bedraagt, en waar fijne regens afwisselen met soms maandenlange droogten. Doch ook in andere, in den gehele tropengordel, kan ontzaglijk veel meer nut van den regenval worden getrokken dan tot heden het geval is. In Britsch-Indië, dat op het gebied van irrigatie alle koloniën ten voorbeeld kan strekken, komt slechts 41% van den regenval in de rivieren terrecht, wordt 5,4% daarvan voor de bevloeiing gebruikt, waarvan nauwelijks de helft werkelijk de velden bereikt. De eeuwigdurende sneeuw der gletschers van de Himalaya verschafft aan Noord-Indië een reservoir, zoals dat door menschenhand nooit kan worden verkregen; de terreinen aldaar zijn zeer geschikt voor bevloeiing; van schrielheid in deze kan de Engelse Regering niet worden beschuldigd; en toch wordt voor de irrigatie slechts 9% van den regenval verbruikt, vloeit 30% onbenut weg langs de oppervlakte, en gaat niet minder ongebruikt de rivieren in. In het stroomgebied der Godavery stroomt 87% van het rivierwater onbenut naar zee; elders bijvoorbeeld in Orissa, zelfs 97% van de 860 m.M. regen die jaarlijks valt in het Kisthna-gebied, komen niet meer dan 38% in de rivierbeddingen ter recht, en wordt 12% voor de irrigatie gebruikt. Het zou wel van belang zijn, deze percenten voor de voornaamste stroomgebieden van Java eens uit te rekenen. dan 61 pct. grootendeels verloren, omdat men er niet aan dacht den strijd tegen de verdamping aan te binden. Nieuwe projecten zijn thans in bewerking, waardoor slechts 5% van het water, dat nu jaarlijks verloren gaat, zal worden gebruikt; en alleen daardoor zal bij toepassing van de gewone wijze van irrigeren het bouwland met 2.660.000 ha worden uitgebreid, die gemakkelijk een jaarlijkschen oogst van 2.5 miljoen tonnen zullen opleveren. Welke ontzaglijke rijkdommen zouden dus aan het mensdom worden geschonken, wanneer men, op de hier verdedigde rationele wijze, het regenwater beter dan thans zal weten te benutten. CONCLUSIE. AND DEPARTING, LEAVE BEHIND US FOOTPRINTS ON THE SANDS OF TIME. LONGBELOW'S PSALM OF LIFE. Het domein, de woonplaats van het menschdom, lag bekneld tussen de onvruchtbare zeeën en de dorre woestijnen, en steeds nauwer werd dat keurslijf, omvattend een steeds grooter aantal miljoenen; steeds kleiner de bodem die voedsel moest verschaffen aan zijn bewoners... Doch de oceanen werden ingekrompen door de verbeterde middelen van verkeer, de woestijnen teruggedrongen door voortdurende uitbreiding der irrigatie, sedert men meer dan ooit gevoelde, dat vooral in de heete en droge gewesten de welvaart van een volk in nauw verband staat met de hoeveelheid water voor den landbouw beschikbaar, dan wel als beweegkracht gebruikt. Wanneer men de XIXe eeuw kan noemen, de eeuw van de steenkool, zal wellicht de XXe eeuw die van het water worden; na het tijdperk van de "houille noire" zal dat van de "houille blanche" aanbreken, en zullen nieuwe terreinen in cultuur worden gebracht. Zoowel in Zuid-Europa als in Noord-Afrika, in Centraal-Azie als in West-Amerika, in India als in Soedan en Australië, worden de dorre landstreken met water gedrenkt. Egypte werd "van een vaste oasis en plein Sahara" en in 70 jaar groef de bevolking aan van 2 tot 10 miljoen inwoners; 2.6 miljoen ha wurden bevloeid, en de opbrengst van de jaarlijksche oogsten blijkt groter dan de gezamenlijke kosten der irrigatie-werken van onze dagen. In Frankrijk, Spanje en Italië werden 2.4 miljoen ha geïrrigeerd, in Britsch-Indië omstreeks 21 's miljoen ha. (zie Ind. Gids 1904 1, bl. 558) en in Zuid-Afrika acht W. Willcocks de irrigatie van 1.2 miljoen ha mogelijk voor 360 miljoen gulden, waardoor een nieuwe rijkdom van 1200 miljoen zou worden geschapen. "C'est par l'irrigation, source de toute richesse, que les Anglais tiennent l'Egypte; ce n'est que par la fertilisatie van des deserts que la France tiendra het Sahara" in zoieter werd daar de watervoorziening het hoofdprobleem der koloniaal politiek. Ook in onze Koloniën ligt nog een ontzaglijk terrein braak voor de irrigatie, en in de talrijke streken van Java en andere eilanden van den Oost-Indische Archipel, waar de gewone methodes van bevloeiing niet mogelijk dan wel te kostbaar zijn, zal men door het opzoeken van geschikte plaatsen voor reservoirs, en vooral door de Studie der terreinen met het oog op de onderaarse irrigatie, nog uitgebreide landbouwen aan den doodslaap kunnen ontrukken; voor Curacao is deze laatste methode als aangewezen. Maar dan ook zonder dralen aan den arbeid! Want het grote nut dat zal worden verkregen, is de hoogste inspanning dubbel waard. Geen druppel water ga meer verloren; wel kan de mensch het water niet scheppen, maar hij kan het opvangen en gebruiken waar hij het vindt. Zoowel het water dat sluimert in den boezem der aarde, dat wegzinkt in den bodem, als dat opspuit aan de oppervlakte, moet worden benut; het water der stortregens even goed als dat der zachte buien, dat der onderaarse stroomen als dat der snelvlietende rivieren en der Artesische bronnen, waaraan een uitweg wordt gebaand. Niets ga verloren, alles wordt gebruikt, en onvruchtbare streken zullen herschapen worden in lachende landbouwen, dorre gronden in groene en dichtbegroeide beemden. Wanneer Regering en Volk met toewijding en energie er naar streven, om door het bewaren van regenwater de droge streken te drenken, kan alom welvaart en rijkdom worden verspreid, en het tegenwoordig geslacht een heerlijke erfenis achterlaten aan hen die na ons komen, en van die zegeningen zullen genieten als wij er niet meer zullen zijn! HET VRAAGSTUK VAN HET WATER IN TRIPOLITANIE, HET LAND DER WOESTIJN. L'EAU EST LE PRINCIPE DE TOUT. Thales. a. Het land van den dorst. Nergens ter wereld heb ik zo duidelijk de grote waarde ingezien van het water, deze levenwekkende kracht der natuur, als op mijn reis door het nog zoo weinig bekende en in velerlei opzicht toch, naar wat we zagen, zo belangwekkende Tripolitanie. Waar het water te voorschijn treedt, daar ontspruit aan den bodem het groene gras; daar is het leven mogelijke voor mensch en dier, ja daar ontstaat zelfs welvaart; waar het ontbreekt, ziet men slechts dorre zandvakken en heerst de doodsche stilte der woestijn. Droevig en eenzaam is het in deze gewesten met zijn ijskoude nachten en snikheete dagen, waar schier geen vogel door het luchtruim zweeft, geen grasspriet de eentonige kleur van den bodem breekt, zodanig als het levenwekkende water wordt gemist, waar dus landbouw, industrie, handel onmogelijk kunnen bestaan. De bodem is vruchtbaar; gronden zijn er in overvloed aanwezig; met ijver wordt er in het najaar tarwe en rogge gezaaid; doch vallen geen overvloedige regens, dan blijft de natuur onvermurwbaar en ontkiemt er geen enkele plant. Dan gaat een groot deel der kuddes verloren: worden de levensmiddelen duur in dit zoo arme land; ontstaan ziekten en hongersnooden, en wordt er vreeselijk gebrek geleden door de overgroote meerderheid der inwoners. Zo was de toestand gedurende mijn bezoek in de maand Februari van het vorige jaar, en in de maand April is weer een honger-typhus uitgebarsten, als vroeger is beschreven. Doch, hoe anders is de toestand, wanneer de regendruppels de dorstige bodem drenken, en schitterende oogsten — veel groter dan Europa weet — de landbouwer belonen voor zijn arbeid, de koopkracht der bewoners doen aangroeien, en met een herleving van den zee- en karavanenhandel, weer geld brengen in dit, voor geen gering deel door de schuld der mensen zoo stiefmoederlijk bedeelde gewest. Jammer genoeg, kan in dit droge land, "le pays de la soif" zooals de Arabieren het noemen, elk 4 of 5 jaren slechts eenmaal op volledigen regenval, dus op behoorlijke oogsten worden gerekend. Slechts water, en nog eens water, kan redding brengen uit deze nood; en — ondanks de daar aan verbonden moeilijkheden — kan de beschikbaar komende hoeveelheid water voor de landbouw aanzienlijk worden verhoogd. Door beter benutten van het gevallen regenwater zal in meerde gevallen irrigatie van dit woestijnland mogelijk blijken. Wel is het klimaat van de Sahara voor de aanleg van irrigatiewerken uiterst ongunstig. Waar het terrein geschikt is voor de vorming van flinke rivieren, valt bijna geen regen; en in de bergstreken, waar meer regen valt, kunnen alleen kleine stroomjes vormen, die dan ten gevolg komen te verdwijnen. Tegen het einde van de XVIIe eeuw werd in enkele jaren door hongersnoden en pestziekten de helft der inwoners van de stad Tripoli weggemaaid; de lijken lagen onbegraven in de lege huizen of op de straten; geen enkel levend wezen was zichtbaar; slechts nu en dan groepen verdwaasden, die luide klaagkreten deden weerklinken door deze vrijwel uitgestorven stad. Gelijke rampen (eveneens gevolg van misoogsten) deden in het gehele land het aantal inwoners in 10 jaren (1832 tot 1842) tot op de helft slinken. Gevolgen van de sterke verdamping of van den poreusen bodem weer spoedig verdwijnen. Terwijl in Europa - gelijk we zagen - voor de rivieren wel op de helft van den regenval is te rekenen, komt hier nauwelijks 30 tot 50 daarvan aan deze ten goede. Gelegen tusschen de Middellandsche Zee en de Sahara, ondergaat Tripolitanie beurtelings den invloed van een verdampings-bassin en een warmtefornuis, en staat de totale hoeveelheid regen in nauw verband met de ligging der bergen en hun afstand van de Oude Wereldzee. De regenbrengende winden komen uit het Noord-Westen, en bevatten, daar zij tamelijk warm zijn, veel waterdamp; de Zuidelijke, uit de woestijn komende, zijn droog en heet, en vormen wel onweers-wolken, doch condenseeren zelden, en lossen ze dan op in zware, doch korte stortbuien. Het aantal regendagen is er gering; de tijd waarin de regens vallen, duurt slechts van Oktober tot en met Maart. Een paar bergruggen, verlengde van het machtige Atlas-gebergte, vormen een barrière voor de wolken die over zee komen, zoodat de Sahara van drost vergaat, al ligt zij (en dit geldt vooral voor Tripolitanie) nog 300 dicht bij de Middellandsche Zee. Ook de stroomen van heete lucht die uit deze woestijnen opstijgen, belemmeren het vormen van neerslag. Aan voldoende regenwaarnemingen ontbreekt het in deze Turksche provincie ten eenenmale; bij het Meteorologisch Instituut te Utrecht bezit men geen enkele opgave; de autoriteiten ter plaatse konden mij evenmin verschaffen; alleen enkele reizigers geven daarover cijfers. En uit deze blijkt, dat de gemiddelde regenval voor de hoofdstad Tripoli op niet meer dan 400 mm. (wellicht 360) mag worden geschat, dus minder is dan die van Tunis, waar jaarlijks 487 mm. valt. Voor de Sahara, waar de regenbuien zeldzaam, en dan wel uiterst hevig maar zeer lokaal en van korte duur zijn, mag men, (als maatstaf nemende Biskra: 199 en Laghouat: 198 in Zuid-Algerie) een regenval van zeker niet meer dan 200 mM. jaarlijks aannemen. De gehele regentijd duurt slechts weinig maanden. In den zomer en herfst kan zich nagenoeg geen neerslag vormen, daar de afkoeling der hogere luchtlagen (36 — 43") dan nog onvoldoende is. Bijna alles valt dus in den winter, doch de aanvangstijd is vaak grillig, en loopt uiteen van November tot Februari. Ook de jaarlijksche regenval is zeer afwisselend. Terwijl in 1893: 584 mM. viel, was dit in 1894: 663, en een jaar later 224 of ongeveer 1/2. Gemiddeld kreeg men in deze 3 jaren een hoeveelheid regen van 478 mM., waarvan 382 mM. of 80 procent in de maanden November tot en met Januari. Het geheele aantal regendagen in die jaren bedroeg gemiddeld niet meer dan 61, wat wijst op zware stortbuien, vaak meer hevig dan weldadig. Hoe meer Zuidelijk, hoe geringer de regenval, wat echter ten dele wordt geneutraliseerd door de sterke dauwvorming in de Sahara, die aithans enige vocht aan de planten verschafft. In Benghazi, de havenplaats van het schiereiland Barka, was als gemiddelde van 13 jaren de regenval: 265 mM., met een maximum van 525 en een minimum van 110, zieh dus verhoudende als 4,8 : 1. De breedte en diepte van de geulen, "Oueds", die men alom in de woestijn aantreft, en die maanden en maanden droog liggen, doch dan weer enorm hoeveelheden water moeten afvoeren, zijn eveneens bewijzen voor den soms hevigen regenval. Gedurende mijn verblijf zag ik daarvan de sporen in de talrijke gleuven, die den Karavan-weg naar Fessan voor gewone vervoermiddelen onbruikbaar maakten, en in de vernieling kort voor mijn komst door de Oued Medjenine in de hoofdstad aangebracht. Deze had zich plotseling gevormd gedurende de zware regens van Februari 1910, en toen dwars door een der hoofdstraten van de hoofdstad, rakend langs het Serai van den Gouverneur-Generaal, een diepe gleuf naar zee geschuurd, meermalen een deel der stad onder water zettende. Gering is de regenval er dus zeker, nauwelijks met die van het droge Curaçao gelijk te stellen; en vooral de onregelmatige verdeeling over de verschillende tijden van het jaar is uit landbouwkundig oogpunt een groot nadeel. In het Seine-dal bv. vallen dikwijks niet minder dan 550 mm. per jaar, doch dan gedurende niet minder dan 200 regendagen, wat een weldadige besproeiing vormt voor de cultures, en dit dal maakt tot een der vruchtbaarste valleien van de aardbol. In Tripolitanie valt in sommige jaren een ongeveer gelijke hoeveelheid, doch dan binnen enkele maanden en in een derde der dagen. De regen valt plotseling, in zware stroomen die de vlakte verscheuren, soms uitgebreide overstroomingen veroorzaken, massale hoeveelheden water, rijk beladen met vruchtbare bestanddeelen van den grond, naar zee stuiven, en spoedig daarop den bodem uitgedroogd achterlaten. Rivieren worden er in gans Tripolitanie (33 maal groter dan Nederland) niet aangetroffen, alleen boven vermelde, nagenoeg altijd droog oueds. Slechts in de bergdalen komen kleine stroomen voor, die weldra weer in het zand van de alom aanwezige woestijn verdwijnen. Bronnen worden er meerdere aangetroffen, vooral aan den voet der berghellingen, doch ook tot dicht bij de kust; groene oasen bewijzen reeds uit de verte haar aanwezigheid. Op enkele plaatsen worden in grotten flinke stroomende beken aangetroffen, onder andere een bij Benghazi, volgens de legende de onderaarse toegang tot de rivier der vergetelheid, de Lethe. Uitgebreide zwampen, "sebkas", zijn er vele, doch een waren plaag dezer landen. In deze meren nadert het onderaarse water de oppervlakte der aarde en stijgt door de capillariteit naar boven; in die worsteling tusschen infiltratie en verdamping in deze ziltige bodem, winnen gedurende den zomer en den winter de kracht van den regenval, en vormen deze half uitgedroogde meren waren broeinesten voor de hier veelvuldig voorkomende malaria, juist in den tijd dat de langs de oevers geplante watermeloenen tot rijpheid komen. Water is er dus wel in dit woestijnland, bij uitnemendheid, doch verzameld in de onderaarse lagen, waaruit het alleen bij terreinverzakkingen door gieren, en eiders door het ophalen uit putten te voorschijn komt. Van economisch standpunt beschouwd is het dus verklaarbaar, dat slechts weinig landen op den aardbol zulk een treurigen aanblik opleveren als deze troostelooze gewesten, waarvan nauwelijks een twintigste deel bewoonbaar is, en waar enige duizenden inwoners als landbouwers in de uiterste armoede moeten leven in enkele oasen, verspreid in deze ontzaglijke steen- en zandvlakten, waar nauwelijks enige grassprietjes kunnen gedijen. Alleen irrigatie kan daarin verbetering brengen, is dus een levenskwestie voor deze landen; het voornaamste probleem dat, lang verwaarloosd, dringend oplossing eist. Komt er water, dan komt er landbouw, dan verdwijnt ook de eilende en zullen de Nomadische Bedouinen — geijk reeds werd opgemerkt — vaste woonplaatsen gaan verkiezen boven hun droef en armzalig zwerversleven. Die rusteloze trekkers van de een schamele weideplass naar de andere, zullen dan geleidelijk veranderen in grondbewerkers met vaste woonplaatsen, wier behoeften zullen toenemen, wier koopkracht door den handel in producten zal vermeerderen, en die dus den stoot zullen geven aan handel en Industrie, in een woord, die economische evolutie zullen mogelijk maken. Hun woeste karakter zal (blijkens de ervaring in Algerie opgedaan) zichtbaar dan tevens wijzigen, en de stoute roovers doen veranderen in vreedzame onderdanen, vatbaar geworden voor meerdere beschaving. Irrigatie en irrigatie alleen kan hun in dit arme land (waar nog geen delfstoffen werden aangetroffen) redding brengen. Zal deze mogelijk zijn? Twee vraagstukken moeten daarvoor besproken worden: 1°. Welke zijn de behoeften aan water voor den landbouw? en 2°. Welke rijkdom aan water wordt daar gevonden, dan wel, kan er worden gebracht? Volgens het oordeel van deskundigen is voor het leven der planten gedurende elk droog seizoen als bevloeiingswater noodig een kwantum, voldoende om de geheele oppervlakte van het bouwland 225 mm diep onder water te zetten; dit komt in de praktijk neer op 2.250 m3 per hectare (= 1575 m3 per bouw). Doch de meeste regen valt gedurende den Winter, en dient dus op de een of andere wijze te worden bespaard. Verder is er natuurlijk een groot verschil naar gelang dergewassen die worden geteeld. Sommige planten kunnen, door de structuur van harer bladeren en den vorm of de lengte van harer worteis, maandenlang aan elke droogte weerstand bieden; matige vochtigheid van den bovengrond (zij het door dauw verkregen) komt slechts weinig eischende kruiden en grassoorten ten goede. Bij wat meer rijkdom aan water treedt gerst op den voorgrond, daarna sorghum (mooren- of kaffergierst), tarwe en mais; veel meer vochtigheid is alweer noodig voor den aanplant van groenten, aardappelen, uien, boonen, knoflook en tomaten, terwijl bijv. meloenen tot dergelijke overvloed van water noodig maken. Een betere en dieper met water verzadigde bodem is noodig voor het kweken van olijf- en vijgebomen, in tegenstelling met bomen met lange en smalle bladeren, die de droogte goed kunnen verduren. De dadelpalm dringt met zijn worteis nog dieper in den grond, evenals de fraaie tamariske (sycomore), de schaduwboom der putten in de oase. Voor Algerie acht men voor de teelt van groenten per seconde en per hectare, het volgende aantal liters water noodig: voor granen als minimum: 0,09 L.; voor aardappelen, mais, patatten: 0,31; voor snijboonen en tomaten: 0,58; voor wortel, radijs, selderij en zuring: 1,28 liter, doch wanneer het opslurpend vermogen van den grond niet te groot is, kan met 1 liter per seconde worden volstaan. Voor weiland, dus gras, bleek 0,25 L. voldoende om ze voortdurend van water te voorzien. Bij vetplanten, als de dikhuidige cactussen, met haar eigen waterreserve in den regentijd verzameld, kan het waterverbruik tot een minimum worden herleid. Ook in Tunesie worden proeven genomen om de voor de cultuur van de voornaamste gewassen benodigde hoeveelheid water te leeren kennen, en men kreeg per hectare en per seconde voor granen: 0,30 liter; voor mais: 0,40; voor Spaanse klaver (lucerne): 0,60; doch voor groenten: 1,20 à 1,50 L. Granen vragen slechts bevloeiing gedurende 4 maanden, dus kunnen met een waterhoeveelheid van 30 à 120 = 3.600 m^3 per hect. jaarlijks volstaan; wat reeds voor 1000 hect. een uiterst kostbaar reservoir van 4,5 à 5 miljoen m^3 inhoud eischen. Veelvlekend is echter de dadelpalm, de weldoener van deze oorden, waarvoor de Arabier dan ook een bijna religieuze vereering gevoelt. Deze sierlijke boom, die zijn fraai vederkruin 30 m. hoog in de lucht verheft om van de zon te genieten, groeit juist wanneer zijn diepgaande wortels een natten ondergrond ontmoeten. Een volwassen dadelboom vereist jaarlijks 24 besproeilingen, elk van 3 ml, en wel gedurende den zomer 17 maal met een tussentijd van 8 dagen, in den herfst en den winter 2 maal elke 60 dagen, en in de lente 5 maal elk 20 dagen. Dit maakt per jaar en per boom 72 m^3, doch daarvan moeten 51 ml in de vier zomermaanden worden verstrekt, zijnde een voortdurend debiet van V;!oo liter per seconde. Längs de beken der Gasen groeien ze weelderig, doch naarmate deze in het zand wegzinken, wordt hun voorkomen schraler; en allengs verdwijnen zij, zoodra het voedende water door de woestijn is verslonden. En toch, zonder hun schaduw is de cultuur van vruchtboom, en onder deze weer granen, bloemen en groenten, in dit droge en hete klimaat uiterst bezwaarlijk; zonder deze reuzenboom zou elk plantenleven onmogelijk zijn in deze oorden; hij is dus de hulp van de mens, de weldoener der bewoners van de Sahara. Doch bovenstaande waterhoeveelheden zijn allen noodig bij volkomen afwezigheid van regens, om aan de gewassen volledig terug te schenken alle vocht wat door de plantengroei en de uitwaseming der bladeren verloren gaat. De ervaring leerde echter dat men veel matiger eischen kan stellen, wanneer het er enkel om gaat den aanplant in droge tijden van ondergang te redden. In zulke gevallen bleek een waterlaag van betrekkelijk geringe dikte, van tijd tot tijd verstrekt gedurende den zomertijd, voldoende om daarin te slagen, en bleek wel eens, dat met de hoeveelheden die bovenvermelde waren, kon worden volstaan. De beschikbare waterhoeveelheid. Ofschoon bij zware regens brede stromen water zieh met woeste snelheid naar beneden storten en de zee tot op verre afstand van de kusten rood kleuren, bezit het Vilajet Tripolitanie — zooals reeds vermeld — geen enkele werkelijke rivier. Wel stroomt er op vele plaatsen water langs de berghellingen, doch nauwelijks heeft dit de sponsachtige vlakte bereikt, of het verdwijnt in den bodem en vindt daar bescherming tegen de stralen der brandende zon. Deze waterloopen, in plaats van rijker te worden naarmate hun lengte toeneemt, verarmen voortdurend, althans aan de oppervlakte der aarde, om in de dorre streken niet dan dwars door een zware zandlaag bereikbaar te zijn. Daar aangekomen, verspreiden zij zich in brede kommissie, die haar tegenwoordigheid nu en dan verraden door terrein-inzinkingen, waarop gras of struikgewas ontstaat, door enkele modderplassen, dan wel door de bovenvermelde „sebkas", en niet het minst door het hier meer, daar minder, te voorschijn treden van bronnen. Onderaards bevatten de terreinplooiingen steeds water, en dat te meer naarmate zij het Strand naderen; waar het grondwater tot bij de aardoppervlakte komt, ontstaan oasen. Rondom Benghazi worden goed bebouwde tuinen aangetroffen, waarop vrijwel alle soorten van vruchten voorkomen, en die hun water verkrijgen uit putten niet ver van het Strand gelegen. Ook vindt men er talrijke bronnen, waarvan heel wat meer profijt zou zijn te trekken. Op 2 uren gaans van die stad verdwijnt de oude Lethe rivier in onderaardse gangen, die volgens de oude Grieken naar het rijk van Pluto voerden. Door de bouw van een reservoir konden deze wateren aan de god der onderwereld worden ontnomen, om ze aan de 15.000 inwoners van Benghazi te verstrekken, die dikwijls behoefte hebben aan goed drinkwater. Op hetzelfde schiereiland waarop het hoog-plateau van Barka is gelegen, wordt bij Safsaf het grootste reservoir van het land aangetroffen, van gemetselde gewelven voorzien, en in goeden staat onderhouden. Derna (een stad met 6.000 inwoners) wordt in tweeën gesneden door een oued, die, in de zomer droog, gedurende de wintermaanden voldoende water geeft voor het omliggende bouwland, waarheen het in open bevloeiingskanalen wordt geleid, wat tot grote waterverspilling door lekkage en verdamping aanleiding geeft. Talrijke bronnen bij de kust, Westelijk van de stad gelegen, verkeren in vervallen en verwaarloosden toestand. Het hoogland aldaar bestaat uit kalksteenrotsen, zoo poreus als een zeef, waardoor de gevallen regen heen sijpelt en - Jammer genoeg - in zee weer uitstroomt. De Arabieren noemen dit plateau "Djebel Akdar", d. w. z. de Groene Bergen, wat op de aanwezigheid van water wijst, waarvan na nader plaatselijk onderzoek wel meer voordeel zou zijn te trekken. Ook in de valleien van het Ghurian-gebergte werd door reizigers hetzelfde geconstateerd, en wijzen de breede, forsch ingesneden oueds (vooral de Oued Douga) op enorme massa's water, die op sommige dagen van het jaar zich hier langs een weg baanden. In de hoofdplaats Tripoli beschikken de ongeveer 30.000 inwoners over drie soorten van water voor huishoudelijk gebruik: Het water in de citerne verkregen dient voor de keuken; het (iets brakke) uit de putten voor wassen en baden; dit wordt door de armere Arabieren ook gedronken. Het beste en zuiverste drinkwater wordt van de Bumalianabron door een leiding naar de nabijheid van het Serai gevoerd, waar het in een monumentale fontein wordt opgevangen. De meer gegoeden laten het, van dit even buiten de stad gelegen oord, per ezeltje of koets afhalen, en betalen fr. 0,15 voor 2 petroleum-blikken vol. Gelukkig drinken de Arabieren weinig, zowel mensen als dieren, en de paarden zijn daar aan zo gewend geraakt, dat dagelijks drinken hen ongeschikt maakt voor de arbeid, en zij juist gezond blijven door slechts elke 3 dagen hun dorst te lessen. In vroeger tijden werd dit bronwater door een gemetseld aquaeduct, waarvan nog enkele restanten aanwezig zijn, naar het Paleis van den Bey (Serai) gevoerd, die dan in geval van opstand de ingezetenen van zijn hoofdplaats het noodige drinkwater kon onthouden. Rondom en ook in de stad treft men tegenwoordig eenige gemetselde, soms ruime, regenbakken aan, waarin door een nauwe opening lengs een hellenden gepleisterde vloer, het regenwater wordt binnengeleid, dan wel van de daken der stadswoningen opgevangen. Wanneer deze onderaardsche vergaarbakken zorgvuldig schoongemaakt en de eerste regens er buiten gehouden worden, leveren zij water van voldoende kwaliteit. Wel is het zeer duur: stel de oppervlakte van een erfgelijk 500 m2, een regenval van 300 m. (na aftrek van verlies door verdamping, enz.), dan krijgt men jaarlijks een volume van 150 m3 water. De citerne kan wel tweemaal worden gevuld, dus moet 75 m3 kunnen bevatten; de constructie daarvan werd op fr. 2.500 à 3.000 geschat. Bij een verbruik van slechts 20 liter per dag door de Arabieren, zullen daardoor slechts 20 mensen van drinkwater kunnen worden voorzien, dan wel aan een hectare moestuin gedurende 100 dagen niet meer dan 1 liter per sec. worden verschaft. Voor bevloeiingsdoeleinden zijn zulke regenbakken — zelfs als kregen zij water van een groter oppervlakte — volslagen waardeloos te noemen. Lengs de kust, en soms dicht bij elkaar, liggen in enkele gedachten prachtige oasen, gedrenkt door het onderaardsche water van den zandbodem; vooral die van Tadjourah is een der grootste en rijkste van Tripolitanie. Bij Tarounah, westelijk van Tripoli, treft men nog de resten van een aloude stuwdam aan, wat wijst op de mogelijkheid van irrigatie (althans in vorige eeuwen). Ook op de grens van Tunesie zijn overblijfselen van een Romeinsch "impiuvium" (reservoir onder den bodem) aangetroffen, dat in de laatste jaren werd hersteld en nu den landbouw weer mogelijk maakt voor die vroegere roovende en zwervende grensbewoners, wier gronden 2000 jaren lang braak bleven liggen. De bestaande oasen krijgen haar water nu eens uit de stroomende oueds, dan weer uit bronnen of putten, en vaak volgens meerdere methoden te gelijk. Sommige beschikken dan over een veranderlijke, andere over een constante, en enkele over een overvloedige hoeveelheid water; de artesische putten geven meestal een vrij constante hoeveelheid. Vooral de prachtvolle oase "Mechia", die — gelijk wij gezien hebben — als een smaragden gordijn Tripoli omsluit — Tripoli de "ville blanche" met haar talrijke moskeeën-koepels en spitse minaretten, — werd meermalen door ons (mijn dochter en ik) bezocht. Hier bleek een enorm rijkdom van onderaardsch water aanwezig, dat bij eb op vele plaatsen aan het Strand als krachtige bronnen opspuit. Deze uitgebreide oase met haar meer dan een miljoen palm- en vruchtboomen, haar talrijke bloemen- en groenteteelt, wordt enkel en alleen door water uit putten bevoerd. En — naar grondeigenaars mij mededeelden — hoe meer water men aftapte, hoe meer er wordt aangevoerd; van watergebrek is dan ook nooit sprake. Vermeerdering van de beschikbare hoeveelheid water. Tot heden had mijn oproep om eindelijk voor de "onderaardsche irrigatie" eens de eerste hand aan den ploeg te slaan, nog niet het minste gevolg. Als het dus een "vox clamantis in deserto," zoo mag dit geen reden zijn om niet nogmaals, en thans luider en met vaster overtuiging, op dit aanbeeld te slaan. Vroeg of laat zal men in de droge streken van onze Oost (evenals reeds in Curaçao geschiedde) in die richting werkzaam moeten zijn, en niet meer uitsluitend zijn heil kunnen zoeken in de bouw van dure, meestal weinig rendabele irrigatie-werken, waarvan de grens trouwens al is bereikt. Naar de vorige afdeeling verwijzende, zal ik het daar behandelde thans alleen aanvullen met enige nieuwe feiten, die op mijn laatste reis door de dorre streken van Noord-Afrika te mijner kennis kwamen. Als het water dat in de vorm van regen op de oppervlakte van den aardbol neervalt, verdeelt zich — gelijk we zagen — tusschen de lucht waar het verdampt, en de rivieren die het aanvullen; of wel het dringt in den bodem en wordt ten deele voor den plantengroei verbruikt. In Tripolitanie zou de verdamping zeer sterk zijn, wanneer de regen niet zoo snel door het woestijnzand werd opgenomen; van oppervlakte-zie de vorige afdeeling! De verhouding van de verdamping bij open water vergeleken met den regenval, werd berekend op 1,4: 1 te Parijs; 10,5: 1 op de hoogvlakten van Algerie; en op minder dan 29: 1 voor de Sahara, dus 20 maal sterker, dan in de hoofdstad van Frankrijk. Water is nauwelijks sprake; de vegetatie is in dit reuzenland uiterst gering; dus een groot deel van de weliswaar geringe regenhoeveelheid wordt in de boezem van de aarde opgenomen. Slechts een klein deel van dat ondergrond-water komt, blijkens het bij de verkenningen, meren en moerassen weer aan de oppervlakte; behoorlijke gegevens echter ontbreken. Tot heden - kort zij het volgende herhaald - bestond irrigatie in hoofdzaak in het opvangen en afleiden van rivier- of bronwater door reservoirs, stuwdammen en kanalen, dan wel het winnen ervan door putten of artesianse bronnen, zonder aan de vermeerdering van de waterhoeveelheid te denken. In warme landen met geringen regenval moet deze methode onvoldoende worden geacht, terwijl uit de aanwezigheid van rijke bronnen in bijna regenloze streken, met een kurkdroge atmosfeer, de mogelijkheid van bewaring van regenwater ondergronds is gebleken. Het meerdere of mindere wegvloeien van het water langs de rivieren is afhankelijk niet alleen van de totale hoeveelheid gevallen regens, doch ook van de kracht waarmee en het aantal dagen waarop zij vallen, en vooral van de helling en de geaardheid van het terrein, waarop zij neerkomen. Van de kleine regens profiteert de bodem niet, en de zomerregens hebben geen invloed op de voeding van de Seine; een regen van 5 mM. is snel verdamp, dus de vochtigheid van de aarde weer opgenomen door de atmosfeer. De hoge temperatuur, en de warme droge Zuidewinden, doen de verdamping van de open reservoirs in het meteorologisch instituut te Tunis stijgen tot 2.220 mM. per jaar, en meer Zuidelijk te El-Djenne tot 2.500 mM., dat is 15 maal meer dan de regenval aldaar. De verdamping in de open lucht blijkt betrekkelijk gering tot 12 uur 's middags, stijgt dan snel van 12 tot 2 uur, en blijft stationair tot 6 uur 's avonds, om dan eerst daarna te verminderen. Ook de meerdere of mindere fijnheid van de bestanddeelen van de bodem en zijn capillariteit is van invloed op de verdamping; hoe kleiner de deeltjes, hoe langzamer de verdamping; terwijl de opstijging door capillariteit, en dus de verdamping, groot is wanneer het water minder dan 1 m. in de bodem is doorgedrongen, doch gering, wanneer al ready een diepte van 4 of 5 m. is bereikt. Een stevige, langdurige regen, dus geen stortbuien vormend, komt het meest de ondergrond ten goede, die dan daarvan een ruim deel kan opnemen. In betere benutting van het regenwater zal dus de oplossing van de waterproblemen moeten worden gevonden, niet in bevochtiging van deze droge streken, waaraan natuurlijk niet te denken valt. Om het grote gewicht van het vraagstuk hier nogmaals een en ander gezegd over: Het nut van de bosschen. Men heeft zijn blik blind op het nut van bosschen, dat, wat den regenval betreft, door velen ernstig betwijfeld wordt, en wat de verdeeling van het regenwater aangaat, in grote mate zal afhangen van lokale omstandigheden. Dat herbebossing geen panacee is voor watergebrek, blijkt wel uit het feit dat er uitgebreide woudstreken zijn aan te wijzen zonder bronnen, terwijl deze krachtig opwellen in andere gebieden waar nauwelijks een boom wordt aangetroffen. Men vindt zelfs midden in de kale Sahara wezenlijke rivieren met brede bedding, bijvoorbeeld de Saoura, die over een lengte van 110 km bevaarbaar is, "metlant sa note paradoxale dans ce tableau désertique". Het bos is geenszins altijd de weldoende fee, althans in geen geval in deze warme en droge streken, waar het woud (dit bleek mij op deze reis meermalen) voor zichzelf verbruikt al het water dat het ontvangt, en in de droge maanden het debiet van de bronnen verlaagt in plaats van ze te voeden. Waarom zou deze oorden zonder bossengroei het scheppen van bronnen niet mogelijk zijn, als bij Ouargla (Zuid-Algerije) op 300 km afstand van elk bos (en waar tegenover een regenval van 120 mm, een verdamping staat van 4000 mm.), waar uit niet minder dan 660 springbronnen en trekbekkens 500.000 vruchtboomen ruimschoots kunnen worden geïrigeerd. Elders vindt men krachtige bronnen in een zeer kleine terreinoppervlakte, soms zelfs permanent water gevende, vrijwel op den top van nivu. Trouwens veel regen is daarvoor niet noodig: 1000 L. per etmaal kunnen bij een regen van 10 mm al van 1 hectare terrein worden verzameld. 