title: Historisch oder mythisch? ..
creator: Ullman, Carl. [from old catalog]
text: Fkk^]!e"b^ Wijhaddengaarne^mqnze fchcts, over hunti3 ™ ° * onder- en kinderliefde, of die van broeders en zus- ters onder elkander, iecs voordecligs gezegd; rnaar ook hierap valt, althans in de hopgere Hän- den, niet te roemen, zoo, min als in de laagfte volksklasfe, welke hunne kinderen voor fchuld verpanden. In de hoogere fhn en i:s her bijna namurUjk, dat de kinderen orntrent hunne oude* ren ontäarden; immers als de vrouwen tot ze* kere jaren gekomef) zljn, neemt de man eene tweede en derde vroiiw, of bijwijven. Elke derzelven voedt bare eigene kinderen op, eu daar zij natuurlijk dan van den man weinig xneer bemind wordt, en /ij hem dikvvijls haat, uit jaloezij of om andere reden en, zoo deck zij dezen af keer aan bare kinderen vnede , en zoq beftaat hec insgelijks tusfchen broeders en zusters yan onderfcheidene vrouwen of bijwijven. Ir| zoodanige huishouding kan noch eendragt noch liefde heerfchen ; verfcbeidene onregtvaardighe* den van ouders jegens hunne kinderen en van dezen tegen hnnne ouders, als mede tusfchen broeders, zijn ons reeds voorgekomen, en beftaannog in de familie van hec Vorftelijk huis. Maar laat ons er niecs meer van zeggen , en alleen die volk beklagen, diep hetreuren over deszelfs zede-r lijken toefland. Zie daar dan de bittere gevol- gen van een Aziatisch beftuur! zie daar de Oorzaicen vruchten van willekeur, gevveld en wreedheid, der bedorve- , , . , n , ■•--, , ne'Äcaeti.' *°.°. als hier beltaan henben, en in nog zoo. vele landen in dezen Archipel beftaan! De laacfte cre.k van menfchel.ijkheid wordc er. on~. der uicgedoofd ; en wat is her geheele oogmerk of doel van gulk een beftuur? niecs an- ders van Pakmhang* 3<j özTs dan om den Vorsc en zijne gunflelingen te verri'.ken, huneen wellustigleven te bezorgen, en hunnen hoogmoed en wreedheid te yoeden. Aan deze weinigen wordc das, 200 wel het maatfehappelijk belang, ais de zedelijkheid van een geheel volk opgeofferd. Wie dürft nu nag een befchaafd Gouvernement befchuk digen, als het zoo veel invlped in zulke regerin* gen trachc te verkrijgen , dat dit kwaad ge* weerd worde ? Wie zal nog durven (Hände hcm den, dat de inrigtingen van zulk een beftuur moeten worden onderhouden? Wij zullen hier onder zien , hoe ongefchikt , en ondoel* macig zij waren ; en hoe weinig begrip deze dwingelanden gehad hebben van finaii- ciele bepalingen, waardoor zij hunne fchatkisr kcnden verri-jken, en de algemeene welvaart bevorderen. Integendeel, zij zijn nog zoo bij*. Her onkundig, dat juist die inrigtingen de iirek- king hadden, ora de hronnen van hunne in« komften op te droogen^ En flaan wij het 00g op alle de vorften in dezen Archipel, dan zijn en zij en hun volk arm.. Men werpe mij niet tegen, dat Machmoe d Badm Oe Dien rijk was. Hij, ja! was rijk} maar waardoor? door de groote fommen, welke hij jaarlijks uit de tinmijnen van Banka trok. Daar nu dat middel ophondt, is de ftaat, en zijn allen , zoo- wel voornamen als geringen , arm. Het ge- heele Rijk van Palembang brengt tegenwoor-* dig niet zoo veel op, dat het Hof en de Priaijs, welke daarop aanfpraak mögen maken , kunnen beftaan. Ziedaar de uitwerkfelen van het ftaat- kundig financieel ftelfel van een Asiatisch Vorst \xi dezen Archipel ! F 5 Wij 9 5?o Befchrijving yan de Hoofdplaats Yoliäe. Wij kennen nu de plaatselijke gefteldheid en de inwoners van de hoofdplaats van Palembang. Laten wij nu vercler zien, hoedanig dezelve beftierd is geworden, ten aanzien der poJicie en uitoefening der rcgterlijke mögt. Hier kun» ren wij zeer kort ziin; eigeniijke policie be- 'ftond erniet. De gehecle hoofdplaats is niet eens onderdeeld, hetzij in wijken het zij in kampongs» waarover hoofden zijn. Er beftaan geene reV gisters der huizen noch der ingezetenen. Flke 'Priaij, Mantrie en andere gegoede inwoner Verzamelde zoo vele menfehen om zieh heen als hij magtig konde worden ; waartoe ook nog een bijzonder middel werd gebezigd: de Vorst«, de Priaijs en alle gegoede ingezetenen laten hunne Hinderen aan onderfcheidene vroit« wen zogen.. De kinderen dezer vrouwen wor- den genoemd Soedara Pate of zoog - broeders van her kind dac aan hare borsten is gezoogd, fchoön flechtsvooreeni^edagen. Van hier, dat Grooten en gegoede lieden, ja zelfs die van de lagere klasfe, vele broeders en zusters hebben, welke zij befchermen , en van welke zij dienften en befcherming ontvangen. Her getal der Miedjies en Orang-fnouw is siet bekend. Indien de Vorst eenige noodig heeft, dan wordt aan onderfcheiden Priaijs of Mamries last gegeven, om dezelve te leveren. Elk Palembangfche ingezeten van de mindere klasfe fielt zieh als Miedjie of Orang-fnouw ondereenen Priaijof mantrie, ten einde eeoen be- fchermer te hebben. Deze Priaij of mantrie traehtdaarvoor zoo veel dienst van denzelven te trekken, als maar mogelijk is. Verfcheiden perforxen , zoo wel vreemdelingen aU arme lie* den van TaUmhang* a$ den, die geene familie hebben, of befcherming Verlangen te hebben, zwerven rond, en gene- rell zieh met fielen. Men heeft ons verzekerd, etat eenige dezer lieden door Priaijs onderhou» den worden 9 0111 voor hen te fielen en te roo* ven. Er wordt bij nacht geene ronde of wacht; gehouden, en 2foo niet het vreesachtig karakter dezer rondzwervers hen in bedwang hield, zoo fcouden de rooverijen en diefstallen nog grooter zip. Een ander groot kwaad, hetwelk dit flecht volk doet, is brandftichten ; daar alle huizen van hout of bamboes zijn, zoo plegen zij dit zeer gemakkelijk, dikwijls ora te fielen, of ook om te wreken perfonen , die elkander beleedigd hebben, of van elkanderen afgunftig zijn; waar* toe dan dezen hen eebmiken. Er beftaat te Palembang een regtbank van Mf^ den Pangherang Natca Agama of Panghoeloe, die in geestelijke zaken regt doet, en een an- dere onder Tommongong Karta Nagara, 4ie in lijfftraffelijke zaken uitfpraak geeft. Over den eerilen wordt zeer geklaagd, en rnen zegt openlijk, dat het regt voor geld te koop was. De laaefte heeft bijna geen gezag, en allen komen er voor nit, dat, als de aangeklaagde tot eene der familien of ganftelingeri van het Vor- ftelijk huis behoorde, er geen regt te verkrij- gen was. Van deze zij de zijn dus ook de in- gezetenen van de hoofdplaats bitter te beklagen geweest. Wij hebben hooger gezegd, dat het Beiastingei* getal der ingezetenen omtrent 20 a 25,000 zielen bedroeg. Over deze geheele bevol- king, noch over het bedrijf van alle deze (uenfehen zijn geene geregelde belastingen ge. 9 2 Befckrijving van ä$ Hoofdplaats gelegd, De Vorst yergenoegde zieh , als h!j iecs noodig hacl* Jietzij handwerksjieden , vaar* tuig<?n of andere dienften, om die opteeifchen; cii deze opeifching ging meer- naar gunst, dau mar zekeren regel De Priaijs deden even zoo, gelijk ook alle anderen, die nuar iecs ce zeggen hadden. Toen wij den rijksbeftierder qp merkten., dat eene zoodanige handelwijze aanleiding gaf tot grooee onbillijkheden, amwoorode hij, dat ook niemand iets opbragt^ en dus zieh konde laten welgevallen de lasten, die van hem gevorderd werden, Toen wij hem onder het oog brag«* ten, dar eene geregelde bdasting den Vorsc in- ftaat zoude gefteld hebben, am alles wat hi> mooMg had^ voor betaling te erlangen, en znlks in her geheel niet drukkend zoude geweest zijn, was zijB antwoord, äae zij zoo; diep niet door- dachten % en hij het dan ook nu vplkoinQa mec ons eens was. Opdeahan- De handel alleen was belast; te weten* van dei? elk vaartuig'-, dat van buken kwam, inoest riaar de grootte of het getal der equipage* een zeer* gering regt betaald worden. Maar« behalve dat regt, moesten van groote vaar- tuigen, zoo ak die der Atabieren^ Chinezen, Wankangs, enz. gefchenken gebracht worden bij den Vorst, andere Grooten, en den Sabandaar* Voor deze gefchenken genoten zij befchenning;, doch dezelve waren zeer drukkend voor de handelaren. Uit- deze gefchenken is het, dac de Vorst en voorname Priaijs fraaije glaswer* ken, gaUons en kostbare llofFen voor Idee* deren, damast voor gordijnen, enz., ver*. kregen hebben; maar daar die onder velen moesteij worden verdeeld* zpa was het genot van van Palembäng) 9$ vaft elk biet groon* De tegenwöordige Soe* Joehoenan en Sultan kunnen zieh niet begrijpen* hoe de in körnende en uitgaande regten thans tweeduizend gülden 's maands kunnen opbren* gen , terwijl de handelaren eil zeevarenden te vreden zijri* Zij zeggen, dat die rniddel onder het inlandsch beftuur nimmer eenvierdegedeelte van die bedragen beloopen heeft„en datderneeste handelaren toen kiaagden. Zij begrepen niet,dac bet juist hunne wijze van heften en kneveleti was, waardoor zij minder dan wij ontvingem Zij kunnen niet begrijpen $ dat eene geregelde belastihg* die geiijk werke, veel voordecliger is- dan hünne ongeregelde geldheffingen. Toen de Kraton van Machmoed Badar Oe Dien door onze troepen bezet werd, werden er magazijnen ge* vonden vol met Chineesch porcelein* dat fe- dert jaren van Chinefche Wankangs aan ge- fchenken gegeven of gevorderd was; en zoo ging het inet alles. Zij hebben niet eens hat everleg, öm de goederen, die zij ontvingen* en die naetiurlijk den handelaren geld gekost had- den, weder te verkoopen ; wij hebben den kost- baarften gouden- en zilveren moor$ damasten en zijden floffen gezien, welke door lang bewaren V^rgaan cn bedorven waren, Laat ons nu overgaaü oni het bedri]f en den **4*(ff; c*. bandel van de ingezetenen dezer hoofdplaats te ian e * befchouwen. De hooge Priaijs en Mantries* welke met marga's of doefons befchonken zijn * vinden hierin, zoo niet gehee! en al, althans voor een groot gedeeke, voorziening in hunne huishoüdelijke behoeften. De overige Priaijs, welke of niet in gunsc *yn, of door verloop van cljd niet meer van wege jfa Befchijvlng van de HoofdplanH wege den Vorst mec doefbns of desfa's worden befchonken, houden doorgaans pandelin^en eti , fiaven , die voor hen eenige rijsrvelden bebou- wen , of hun maandelijks eene foorc van huur opbrengen, of op eenige andere wijze, door handwerk, enz. , een onderhoud verfchaffen. Velen houden Tambangans, die zij verhuren, of dagdijks om vracbc te verdienen laeen rond- varen. Zoo dezen geene middelen of geld van hunne voorouders hebben, gaan deze familien achteruit, en zullen bij latere geflachten tot de volksklasfe terug moe^en keeren, Indien zij zieh liiet op den handel of landbouw toeleggen. De andere volksklasfen generen zieh door landbouw; dat is, zij begeven zieh in het jaar- gerij, daarvoor gefchikt, naar de plaatfen, alwaar zij ladapgs of velden bebouwen ; anderen door Handwerken, en de meer gegoeden ■ door handel; terwijl de vrouwen van alle dezen, hetzij door hec doen ukventen , of zelve uit- vemen van goederen of eerwaren, genoegzaani even zoo veel, en dikwerf meer bijdragen tot het onderhoud der huishouding, als de man. De meeste Palem bangers, van allerlei ftand, houden goede aanteekening van hunne zaken, förmigen zelfs Journalen , als zij op reis zijn, van hetgeen zij ondervinden en opmfcrken. Ten dezen aanzien zijn zij zeer naauwkeurig. Zij zien er niet tegen op, om voor hun belang zelfs cene zee - reis te doen. Handel. De grootfte handel wordt gedreven met Java , Banka, China, Riouw, Sinkapoera, Poelo- pinang, Malakka, Linga, Siam; cenvijl van andere kleine eilandjes ook nog kleine vaartui- gen aankomen« De vöorwerpen, welke da voor- van Pakmbang. 95 voorrmmfte artikelen van hande! uitmaken, zijn voorvverpea allerlei ioorten van Javaiche üjnwaden, en knst- Kjnwaden ; allerlei (borten van Europifcbe chit- zen, etiZ-, alle deze onderfcheidene Hjnwaden» herzij grof of fijn, worden over hec algcmeeti zeer gretig vorkocht. Voorcs allerlei Chine- fche aardwerken, ruwe zijde, gouddraad, ijze- ren pannen, droogerijen, thee, confi euren en an- dere Chinefche waren. Andere artikelen van minder belang zijn de klapper en katjang-oiie van Java en Siam, javafche fuiker, javafche lüien, tarnarinde, rijst, poeder fuiker, koper, ijzer, ftaal, kramerijen, enz. , mitsgaders eeni- geEuropifche mond - behoeften. Dewaarde van alle deze voorwerpen hebben in 1822 beloopen orotrent een half millioen guldens, behalve voor honderd duizend gülden zout en amfioen, welke van Gouvernements wege aan hec publiek ver- kocht zijn. Alle de voormelde goederen ziin in 1822 met groot voordeel verkocht. Hec kan de opmerking niet ontgaan, dat alhier arti- kelen worden ingevoerd, die voortbrengfelen van htm eigen land zijn ; en zulks geeft dan 00k geen hoog denkbeeld van den ftaat van landbouw. De Arabieren zijn de grootfte handelaren in Handelaren, lijnwadcn. Eenigen hebben fchepen en vaar- tuigen, en de meesten zijn zaakwaarnemers van anderen buicen Palembang. Op hen volgen de Chinezen. Zij koopen van de vaartuigen de goe- deren. Van de Arabieren en Chinezen koo- pen de Paleinbangers, die de goederen naar de binnenlanden ten verkoop brengen. Geen Chi- nees noch Arabier dürft het nog wagen , om zelf in de binnenlanden te handelen ; zij vreezen be- luofd te zullen worden* De Falembangers koo~ $6 Befchrljving von de Hoofdplääti koopen de goederen op crediet en leveren daar- voor waren terug. Voortbrcnga. £)e voortbren^felen, welke her riik van Palem- ielen van httf 1 , ° ,. . • J lande bang oplevert, en die uitgevoerd worden j zijtl bindrottings , harst, benzoin, drakenbloed, kaijo laka, was, olifants-tanden, ftofgoud. Deze al- len worden niet opzettelijk aangekweekt, maai uic de bosfchen en van de oevers der rivieren verzameld. (*) Peper^ koffij , fuiker, gam- bier^ pinängnoten, tabak, indlgö, zijn voor- werpen, welke geplant of aangekweekt worden ; en als voortbrengfelen van nijverheid, gedroog- de en gezouten vlseh $ ruvv aardewerk , rötring- en ftröo- matten, en zakken, koperwerken^, zijden^ met gouddraad doorwerkte, en katoe- Ken kleedjes ; doch her bcdragen van deze uit- gevoerde goederen heeft in 1822 naauwlijks de helft beloopen van de waarde der inge- Voerd zijnde goederen. Dit minder bedrageri heeft das moeten worden aangevuld door billioen* juweelen en baar geld, zoodnt de hoofdplaats thans nog eene iiadeelige balans van handel heeft; . BeietntTie. Verfcheiden omftandieheden veroorzakeri tmth 111 den , , ..... - j 1 i 1 biiiidd, groote belemmenngen in den handel. Vooreerst , zijn er geene kooplieden , dii magazijnen houden* waarin de waren, die uit de binncnlanden afgevoerd worden, kun- neh worden opgeflagen. In de maanden , dat de Chinefche jönkeri en Jävaanfche handelareri zieh op de hoofdplaats bevinden, worden de voortbrengfelen uit de binnenlanden getrokken. Komi <*3 Vid. Appendiccs A en B; waar de gewone raaiktpi'üzera ayjfl.o^£egevao. van Pdkihhangk $? Konit er overvloed, dan zijn dezelve lasig in prijs, cn wordt er weinig aigebragt, dan zeer hoog. Dcze cmzekerheid, zoowel , voör de zec-handelaren* die ook fomtijds eenen geruimen tijd moeten wachten, als voor de Palem ban- gers, brengt zeer veel onverfehilligheid tö weeg* en de zee-handelaar rekent bij den ver- koop zijner goederen* dat hij geen voordeel op de terug te nemen lading zal hebben ; zog als eenigen ons verzekerd hebben, dat zij geene winst kunnen behalen op her geen zij van hier mede nemen* en dus geld of goud verkiezen« Hier achter voegen wij eene op- gave der pfijzen, voor dewelke de voortbreng- feien in 1822 zijn verkocht geworden. Een tweede ongerief is, dat de binnenlan- ders meest zilveren Spaanfche matten voor hun- ne waren bedingen, en de Zee-handelaren dezel- ve gaarne uitvoeren, waardoor er een agio beftaat van 20 tot 25 perCent op de Spaan- fche mar; terwijl ook in de waarde der Java- fche ropijen eil Nederlandfche guldens onder- fcheid wordt gemaakt, zijnde de laatfte bij de binnenlanders meer geacht dan de Javafehe ropij. En eindelijk, de grootfte hinderpaal is hei gebrek aan koopwaren; hetwelk door onder- fcheidene redenen veroorzaakt wordt, die wij bij een ander ftuk zullen Verhandelen; rnaar met betrekking tot den handel van de Palem- bangfehe hoofdplaats werkt daartoe mede , dat noch Arabieren noch Ghinezen naar de binnenlanden durven gaan; dat de Palemban- .gers* die of Djenangs of zendelingen van jDjenangs zijn , zieh , of door ruiling van goe* G deren 4 gers» $$ ßejchrijving vän h Moofdplaati deren , of tegen Inge prijzen van de vocrtbretig« feien meester maken , en geen binnenlander d< vrije befchikking over dezelve heeft, noch die zeive naar de hoordpiaats brengen i cn verkoo* pen mag. Alvorens over te gaän tot een algemeeti averzigt van her geen wij in deze befchrijving fcebben doen voorkomen* zullen wij nog hec een en ander opgeven, hetwelk in den ioop van het verhandelte niet heeft kunnen worden ingevlochten $ en toch betrekking heeit cot de hoofdplaacs van Palembang. öd-Tprcm* Uk de ovcrleverin^en , uit de inrt2;ting;en engebruiken, uic de taal, en mt de aigemee* ne overeenkomst met de inwoners van Java, mag inen het voor zeker houden , dat de Pa* lembangers oorfpronkelijk zi]n van Java, Wij vermeendefi evenwel, dat zij van hunne voor- feuders verbascerd waren; doch ons herinne- fetide^ dat wij niet over de inwoners van het B$jk van Palembang i maar wel over de inge* zetenen der hoofdplaats hebben gehandeld, kwam ons voor den geest, onze aanteekenin- gen in te zien, die wij in 1812 gehenden hebben 5 toen wij de hoofdplaatfen Soerakarta ei! Djokjökarta van den Soefoehoenan en van den Sultan van Java bezochten ; in welke aaneee- keningen wij vonden, dat de toeftand dezer hoöfdplaatfeft even zoo beklagelijk was als alhier ; dat willekeur eti geweld , even fels hier , alle die bittemen^erderferLjke gevoigen hadden daar- gefteld ; zoodat wij hieruic meenden te können befluiten, dat dan 00k van deze zijde gees twijfel kan beftaan, dat Palembang door Java i$ beyejkg, m dat oyeral deselfde heillooae van Palembnng. 99 fcfcrzaken 00k dezelfde rampzalige uitwei kfclem hebben. Daar er gedurende de laatfte jaren oofrlog door den Sultan van Palembang gevoerd is, zoo zun wii in de gelegen heidi iecs ever de middclen, maatresjeien en i:evokren van eenen oorlog door inlandilhe vorikti te kunnen opgeven. Toen Machmoe d Badar Üe THeh , in 1819, Mid^efefi via door atjfien veffirakterrKraron, en door het ver- Ooii0gö yoerbaär gefeftut* betwelk hij voorhanden fa&d) onze troepen , die gebrek aan krijgs-behoefteti gekregen haefden, e.o>; de hocfcplaats te vertaten, v Je hij ^ erf, zoo als de gevolgen toonden , teregt, dat eene groo- tere Nederlandfche 111 ige hem zmide körnen ft raffen over zijne troüweloosfac id* Dadelijk feond hij zendelingen door het geheeie Ri,k, en liet aan de ingezerenen weten, cac hij verpligt was oorlog te voeren , en hij dus van zijn6 onderdanen verwachtte, dac zij hem met volk en andere hulprniddelen zouden bijfraan. De verflerking aan de Piadjoe was een oud en goed plan von verdediging ; door de gefehiktfte ziinet Panghcrangs en Mantries liet hij deze plaatfen opnemen, en hem opgeven, op welke wijze dezelve verfterkt mpesten worden. Hiermede bekend geworden zijnde, regelde hij zelve den teevoer van de middekn , om de batteriien en andere verlier kingen daar te freuen. Hij on- derhield ziine Priaijs, Mantries, en de beste der ingezetenen over de noodzakelijkheid, waar- in hij gebracht was, van te nioeten oorlogen. Hij gellet zieh, als of hij voor zieh zelveii die xiiet wenschte, en hij, wat zijn perfoort G 2 b&* 300 Befchrijvhig van de Mosfäplttäii bctrof, lieyer het flagt- offer wilde zijn., foA zijne hoofdpläats aan de rampen des oorlogs bioot te ftellcnj doch dat de eer van zijn huis, en de inftandhouding van zijn geßachi hem gebiedend noodzaaktcn , aan den drang der omftandigheden te moeten toegeven; dat Inj evenwel het gevoelen van zijn Hof nog öens wilde hooren, of er ook middelen ter voorkbming zouden wezen. Ah een Vorst, een dwingeland, zöö fpreekt, en zulks van in- druk tnakende gebaarden doet verzeld gaan , dan zelfs hebben wij geziem dat hij onder bcfehaafde Volkeren de menfchen verbünd f en himne geestdrifc opgewekc heefc; geen won- der, dat zulks ook in de vergadermg van d~ hangelingen en gunftelingen hec geval was, J£ij verklaardcti zieh gcheel en al aan zijnen wil te zullen gedragen,; en met goed en Moed hem te zullen bijftaan. Dit had Machmoe d Badar Öe Dien ver wacht; en m gaf hij ny ne bevelen ter bereiking van zijn oogmerk, maar met zulk eene klem, dat niemand hec du'rfde wagen , daar niet aan te voldoen ; ter- Jftljl fornmigen uit belang, anderen trit geest- drifc r en de meesten door vrees gedrongen* alle hunne Vermögens in het werk (leiden , om den Vorst te behagen, door zoo veel kracht van menfchen en middelen aan te voeren, als 2ij van de binneniandfehe bevolking bemag- eigen konden, werwaarts ook predikers ge- 2onden werden, om het volk op m winden troor het belang van den Vorst; en er behoorc maar weinig volkeren-kennis toe, om te ge- looven, dat deze middelen werkten, voora| daar dezelve aan de andere zijde vergezald gm-, gen van Palembane* rot ' rö gen met de fchrikbarendfte bedreigingen. De geheele hoofdplaacs werd in requifitie gefteld, vvaarin de Chinesen en Arabieren mede mees- ten dcelen ; en het is alleen door zulke mid-? delen niogelijk geweest, dat Machmoed Badar Oe Dien , in 1819 , in den tijd van vier maan* den , de geduchte werken heeft kunnen op* rigten, waartegen onze magt fluitte, die die patuiiflijk nicc konde verwach ten, De arbeiders uic de binnenlanden bragten hunne eigene rijst en voedfel mede ; die uic de hoofdplaats werden gedeeltelijk door hem ge* voed; waartoe hij de rijst tegen betaling re? quireerde. Machmoed Badar Oe Dien bezat zelve eene menigte gelehnt van allerlei kaliber, en koche zoo veel , als hij bij de ingezetenen vinden kon- de. Hij liet zelfs kroid maken, hetwelk be» von den is , eene goede proef te houden. Toen zijne batterijen en fterkten, zoowel in 1819, als in 1821, opgerigt waren, be* Koemde hij zijnen zoon, den Sultan, tot Ge- neraal- en- Chef, en (leide zijner moeders fchoon* zoon en andere Pangherangs tot bevelhebbers der batterijen aan. Bij elk ftuk plaatfle hij eenen Priaij of Mantrie, terwijl dez Ive bediend wer- den door Miedjies, en andere ingezetenen van de hoofdplaats. Gedurende het gevecht moes- ten alle mannen , die niet ziek waren , naar de batterijen of in de nabijheid derzelve, en de ©verigen bij de ftukken , en in den kraton de wacht houden, Die terug bleven werden be* flreigd op het oogenbiik te zullen vermoord worden. Hij liet zelfs op elke batterij een #}ner kinderen brengen, om 300^ veel meer g g m« KOS Befchrljvlng van de Hoofdplaats indrak te malten , terwijl bij zieh in den kra-. ton ophield. Toen in 18*1 de eerile dag van het gevechc fdiljnteiar in zi]n voorkel was, vo.er hg, op hec bekomen dezer tijding, längs de groote rivier, en liet met veel ge- dmisch dezen uitflag bekead maken. De batteriien en ilerkren aan de Pladjoe en. Gombora waren zog dik verfchanst, en her ach-, terfle gedeeke zoo met moerasfen ingefloten, dac efgeenekogelskonden doordrlngen, en bommen geene fchade konden doen. Die was eene geluk- kige gefteüheid voor Badar Oe Dien; want hieraan kan men het alleen toifchrijven, dac zijne verdedigers zi^n blijven ftaan. Eene groote me- nigte menfehen op de *oorlchreven wijze verza- meld, die geen belang genosg in den uit-Iag van den oorlog haddea, akhans het grooede gedeeke daarvan zoude zieh niet veel gevvaagd hebben» Op een vlak veld waren zij zekerlijk dadeliik op. de vlugt gegaan, zoo als zij ook vlugeten, zoo- dra onze fbldaten de batteriien beklommen. Met zulk eenen hoop kan men wel achter ma* ren en goede verfch an fingen vechten, maar niet voor de vuist. En overal , waar list de onzen niet in hinderlagen gelokt heeft, wordc eene inlandfche armee gefiagen; omdat hec grootfte gedeeke gedwongen is, en er geene krijgstucht beftaat, om de ftrijders bij elkander ren te hon den. Twist tus- Sultan Mochamap Badar Oe Dien, vader fchen de viervan Machmoed Badar Oe Dien, had vier zo- broeders in - het vorilciijke nen , den zoo even genoemden en den tegen- *4& woordigen Soefoehoena-n, .den-Panumbahan en den Pangherang Adipatti Moeda. Eene overle- vering voorfpelde, d^c, daar Mochatnat Badar Oa Dien Dien de ze\Tende afttammeling van het regeren*, de huis was, niet zijn oudfte, maar een zijner andere zonen, of wel de jongfte hera in de r.egering zoude opvolgen. Sommigen willen % dat die verdichtfei aanleiding zoude hebben ge* geven tot den gedurigen twist, en zelfs tot de$ grooten hast, die tusfehen deze vier broeders v^n hunne jeugd af beftaan heefc, Wat de eigen* lijke reden zij, is Otts niet volkomen bekend geworden; 'maar dat werkeli]k deze haat en afgunst beftaan , is ons meermaleri gebleken , en vertoonen zij zelfs openlijk, daar zij gee- nen orngang mec elkanderen houden, Noc.ä de rampen , die federt 1812 het voruelijk huis getroffen hebben, noch eenige andere ■ omftan? digheden hebben dezen haat en afkeer kunnen veränderen. Allen beklagen zij zieh oyer el- kanderen, en willen niet voor elkanderen an- derdoen. Als men hen onderhoudt over dezen broedertwist, dan fchijnen zij daarover zeer ge* voeiig , doch niemand wil toetreden , om den- zelven te eindigen. Deze broedertwist is te sondeflinger, daar zij alle vier bij eene echte vrouw verwekt zun. Wie zoude niet verwachten, dat een Kraton, Morßgj* ^ pnleis van den Vorst, van den rijken Vorst ^flST^toflaw Palembang, inwendig in pracht, reinheid en aan dea Ksmttu gename veiblijf-en vermaak-plaatfen zoude heb- ben uit^emum? Maar hoe heeft inen ziqfi daaromtrent bedrogen gevonden! Toen onza troepen in 1821 den Kraton betroJkken^ weis jiiet alleen alles inwendig vervallen, de - muren .begroeid, houtwerken *verrot; maar het was Cr zoo vol vuilnis, en zoo ongeredderd % dat %$m compagnie pionniers, met verfebeiden G 4 ^ 104 Befchrijving van de Hoofdplaats arbeiders of koeliei , meer dan eene maand zijq bezig geweest, om de größte vuiligheden qp~ teruimen, en eenige bewoonbare plaatfen te ma* ken in de menigte gebouwen , om officiers te kunnen huisvesten. Boven he? middengebouw, in het midden van den Kratern, is eene verdie- ping , en yoor dezelve eene ppene galcrij , van waar men een ruim en aangenaam gezigt heeft op de rivier, en rondom de gezigten, welke den K'raton omringen. Dit vertrek en zijne gale- rij, welke thans een zeergezond en aangenaam verblijfis, was destijds de fchuilplaats van dm« zenden van vledermuizen. Zelfswas niet eenmaal defchade herfteld,die eenige kogels van de kor- vetten deEendragt en dz Ajax ii 1 8 1 9 «kar ge- maakt hadden. De flaapp'laats van den Sultan was een duister vertrek , in het midden van het gebouw , waarin nimmer het daglicht kpn dooi> dringen. B.ampzaiige Machmoe d Bad ar Oe Dien had ingevoerd, Cv!-ouwln fnrdat eene, vrou.w, met welke hij gemeenfehap had het Serafl. gehad, nimmer eenen anderen man mögt zien, Daar de wellusteling van alle kanten de fchoon- fte vrouwen cot zieh liet brengen, zoo was dit getal reeds toegenomen tot vijfhonderd vroa- wen. Den ongelukkigen toeftand dezer fchep- fels zal elk kunnen nagaan. Jaloezij^ afgunst, wrevel, en allerlei, den mensch o.n teerende, hartstogten en "gewaarwordingen heftonden in den hoogften graad onder deze beklagelijke voorwerpen, in een klimaat, waarin de ge- flachtsdrift veel fterker werkt, dan in koude gewesten. Het was ook alleen , door wreede ftraffen en ftrenge middelen, mogelijk om zulk eene huishouding te regeren 3 en in bedwang van Pakmbang. 105 te houden. Welk eene (traf bare misdadigheid! Op Java laten deVorften en Regenten, wanneer zij geenen fraaafc meer inhunne bijwijvenvindcn, ^ dezelve uittrouwen aan mindere Manrries. Onder de middelen , waardoor de Rabans of MMddn, _ . . 1111 j waardoor de Djenangs 00k 110g voordeel crokken van de u>Dien;'.ngs 00k gezetenen hunner doefons, behoorc nog, dat^°e|kea°r^ed %i] de hoofden en minderen, die nie de boven- landen körnen, en zieh altijd "bij hen moeten vervoegen, zoo lang aanhielden, tot dal hunnc voorraad van levensmiddelen verteerd was. Dan voorzagen zij hen, en teenden hun 00k wel geld, hetwelk alles met drie kapitalen winst terua; moest worden betaald. Geen won- der nu, dar de binnenlanders, om deze en ande- re drukkende bezwaren, ongaarne ftedewaarts jk warnen. In de groote hoofdplaats van Palembang Ceeneopea- , 1 r\ j 1 1 j c baie markt» ^vas geene openbare markt. Od de hoeken dernaats te Pa. fpruiejes of kreken der rivier werden eetwaren Iembaa£> verkocht, en met kleine praäuwtjes, benevens andere goederen , te koop rond gevaren, Thans beftaat er eene groote markt, die onder bet Nederlandsch Gouvernement is aangelegd. Dagelijks weine! t dezelve van koopers en ver- koopers; en eerlang zal dezelve de plaats wor- den , alwaar de binnenlanders met hunne rakrts zullen aankomen, en hunne waren vrij zullen können verkoopen. Eindelijk moeten wij nog opgeven, dat de Vnxchteu, grond, rondom de hoofdplaats en verder* voor- ireffelijke vr-uchten en groenten voortbrengo. Alle fjoften, die onder deze hemelftreek vollen , groeij n we;ig, en 00k de Europa fche groen» ten. De «Tuchtea3 zoo wel als "deze laatften, G s onc~ IG 6' Bcfchrijving van de Hoo; ontwikkelen zieh tot hooger volkomcnheid dar* op Java. Zij zijn veel riialfcher, faprij- ker , zoeter en aang^namer. Even zoo is- het in her dierenriik. Het gevogeke is zoo vooi? treiTeiijk als ergens.. De varkens, i'cbapen, harten, klein wild, en het. osfen- .en buffe!-. vleesch overtreffen in fmaak en ko.rtheid van vieesch verre alle deze dieren op Java. Van deze zijde verliest men niets, en zcker zal Pa- lembang , in der rijd , voor Europeanen een der aangenaanifte etahlisfementen worden. Iva hiermede n?i , naar het plan , heewelk wlj ons voorgefteld hadden, onze befchrijving al*. leen .van de hooßplaats afgehandeld hebbende (zullende die over het geheele.Pdjk nader vol- gen) , zoo blijft ons nog overig te doe-n , een kort overzigt van het verhandelnde vnet eenige pnrnerkingen te geven. Kort overzigt Wij hebben dan gezien , dat de locbssge*. l**™m ^-""fteldheid, hoezeer ook veranderlijk, evenwel riet ongezondis. De plaatfelijkegefteldheidgeeft ons geen hoog denkbeeld van de fraaiheid de- zer hoofdpiaats ; doch ölt is geen gevolg van hare natuurliike ligging, maar alleen van de wij/.e van bebouwing, waarvan wij de oorza- ken kennen. DezQ oorzaken weggenomen zip- de, en de welvaart toenemende, is het buken twijfel, of deze plaats zal eene der fraaiften in Indie kunnen worden. Aanvankelijk kan onder dit beftuur reeds eene groote bijdrage worden gedaan, door de. eilandjes te verbinden, -mec over de fpruitjes bruggen te leggen, zoo als zulks gen, van Palmbang. rof fltfkä in vröegeren tijd fchijnt geweeät te zijn ; en alzoo gemeenfchap over land, en wandel* wegen van de eene plaats naar de andere te maken. Deze bruggen en wegen kunnen der bevolking opgelegd worden te herftellen of te m:A*en. Daar dezelve de velligheid zullen be- vorderen, en zij zelve er her grootfte genot van zullen hebben, kan deze last niet als be» zwarcnd worden befchouwd. Daar de oude Kraton afgebroken wordt, zal hier door een zeer groot plein ontilaan , waarop zieh de in* gezetenen kunnen verzatnelen tot openbare ver- rnaken. het geen tevens, als ook om den niea» wen Krasün, eene fraaije- wandelplaats zal ge* ven voor Europeanen. Wij kennen de ftanden , waarin de bevolking onderfcheiden is. De gevolgen dezer rangfehik^ kingen hebben wij gezien; doch zonder een wiliekeurig befiuur kunnen zij geen nadeel doen r en alle hare verderfelijke uitwerkfelen zullen van zelve ophouden , en daarmede dati ook het karakrer der Palembangers beter wor- den. Hun verftand, vernuft* fchranderheid, ijver en gedulde niet langer in ijzeren banden gekluisterd, zal zieh in derzelver volle kracht ontwikkelen. Hier uit voigt verbetering van ge- aardheid ; de nijverheid zal toene-men; met haar de algemeene welvaarc; en zoo zal van liever- lede elk mensch terug treden in den kring > waarin hij behoort, die hern door ztjn tijdelnk Vermögen en door zijne bekwaamheden wordc aangewezen ; uit welken kring zij verdrongen werden ; terwijl zij, geen ander gevoel dan onder- drukking kennende, fteeds leefden in zorg voor aanftaande rampen, zonder op verbetering van hun* toi Befchrijving van tk I-hofdplaan tiunnen toeftand of welvaart immer |e kunnetj boppK, \}k de befchrijving, wat de Vorst was, boe bij zijn ho.f cn ambten^ren behan.delde, is. her ligt nategaan, dat niemand, zclfs,y de hoogfte Priaijs niet, wenschcn , dac die omembaar ge-i. zag vvorde herfteld. Zij zijn thans ten minfte yerzekerd, dac zij, in ongenade vervailende > niet hun bellaan, htm vermögen, vrpuw en kinderen zullen verliezen, en naar Blida wor-i den gehannenC1^; dar aan hunne vrienden eti magen niet verboden zal worden met hen brief- ivisfciing te houden, of nun eenige verkvvikking tq mögen toezenden ; en zij zijn bevrijd van alle m* dere en mindere willekeurige kwellingen. Uit de befchouwing van hei k&rakter der im gezetenen en de wijze, waarop zij befluurd zijn geworden , is ligt aftelciden , dac onder dß nieuwe omftandighedcn , waarin zij gebragt zijn* na 1821, er veel overleg en vastheid v^n ka~ rakter toe behoort, om voortekomen, dat zij niet tot uiterften averflaan; en zeker zoude daarvan meer te vreezen zijji, als niet deze bevolking, zoo als door dezen gebeelen Archipel (met uitzandering van enkele flaten, als met name Boegis), een we^k en lijdelijk karakter had, waardoor zij zieh veel fchikken en laten welgevallen, vertrouwende op een goed gevolg, althans fteeds heter, dan het gene onder hun eigen beftuur te hopen was; zoodat men , mee verftand en overleg handelnde, met vrucht op het C v ) Naar deze plaats verzond dq Vorst perfonen^ die in on* geriade vervallen waren. van Pakwhangi to$ tiet volk kan werken; en wij houdett her voof zeker, dac elke nieuwe en verbeterde inrig- ting fconder hinder zal kunnen worden inge- -voerd. fiedaardheid, mec eenen orrwrikbaren wil j geleid door verftand en zaehtäardigheid , nraar die nimmer van her plan afgaat, zijn de zekere mickfeien, waar door men alles kan ukvoeren. Onverflandige geftretlgheid, of laffc «wakheid, uit vrees of Ostkunde voorrkomende* zuilen altiid het gewenschre doel misfen. De policie en het regterlijk gezag is het eer- (le, herwelk herfteldmoet worden. De onbeilen;, doof den vcrvailen toeftan'ddaan'anoridervondetf, zuilen de medewerking van de meesten tot ver- berering bevorderen. De grondflagen daarvan ziin, eene goede verdeeling der Itad in wijkettöf kampongs, de aanftelling van hoofden over de- 2elve, en goed toeveragt en waakzaamheid op het geen tot de policie bebooit, te houden; tot herfiel van de regterlijke magt is het hoogst- aoodig$ eene daidelijke onderfcheiding te rna- ken, ausleben het geen tot het geestelijke hof, en den burgerlijken regtbank behoort, het welk geheel vermengd was; en dat in het hof van burgerlnke en lijfftraffeiijke zaken de refident of Europeaanfche ambtenaar vaorzit. Offchoon er geene geregeldc heffingen of fiedeüjke belasrin,?;en beftonden, Zoo waren daarom evenwel de ingezetenen von alle klas- fen en (landen, de vreeindelingen daar onder* niet bevrijd van zware lasten , en welke te drukkender waren, onidat zij mcestal ongelijk werkten, en dus veel bezwarender zijn geweest, dan geregelde belastingen zijn zuilen. Het zal dus aan weinig cegejakainting. onderworpen zl;n, be- tlo Btfchrijring vm de Hcofdplaats belasringen in de hoofdplaats daarteilellen; doch dezelve moeten in het begin ligt zijn , om er de bevolking aan te gewonnen , en hun eerst het voordeel daarvan te leeren kennen; Wätv* Heer dezelve langzaam verhoogd kimnen wor- den, tot dar dezelve gebragt zijn in evenre* digheid aan denftaat en de welv&art der ingeze- tenen, en geacht kimnen worden te ftrekken in voldoening aan het belang en aan de be- fcherming, welke zij genieten en ondervinden. Laten wij, alvorens te eindigen, nögeeirraaal het oog opdenongelukkigen toeftand der hoofd- plaats van Palembang flaan, de oorzaken daavvaii vlugtig doorloopen , de middelen ter verbetering aanwijzen, en onder harteliike bede voor de vervulling, onze verwachting, wat ö.qzq hoofd-- plaats onder Gods zegen en bijftand worden kan, vertoonen." Treurige gedachten vervtillen oiis, als wij Haren op het, door verwaarloozing akelig ge- worden , paleis, bewoond gevveest door den rijken Vorst; op zijnen overal befchadigden en vervallen Misfigiec of Tempel , aan den eere- dienst gewijd; op de graven zijner voofvade- ren, die naauwelijks als vorften-graven te er- kennen zijn; dan vragen wij: waaraan moec dit verval en deze verwaarloozing worden toe- gefchreven ? en vinden het antwoord gereede- lijk : het is rriet te zoeken in gebrek aan geld, of aan middelen, of aan het vermögen en de magt; want hij die in ftaat was, in wei- trige maanden, znlke groote werken opterig- ten , als wij gezien hebben aan de Pladjoe , konde ook zeer weiden minderen arbeid en de kosten * welke het in orde brengen en hou- dea Pätemhäüi* iti ra acn van deze weinige gebouwen vorderde , be-« fcorgd hebben; neen, wij moetcn de oorzakeit Van die verval zocken in de zedelijke gefteld- heid van Sultan Mathmoed Badar Oe Dien; in hec ongeiuk, het weil; zijnen eigen boe- iem verteerde , en hem voor alles onge* voelig en onverfchillig maakte; de brofeder- twist, die aan Zijn harc knaagde; de rampza» lige toeftand van zoo vele ongeiukkige flagt« offers, als zijn Serail uitmaakten, en hem da- gelijks pmringden , weike zijrie trocschheid niet gedoogde in beteren toeftand te brengen, of de vrijheid te geven; de ongehoorzaamheid van zijnen eigen zoon ; de haat , die hem door de meeste zijner Friaijs -werd toegedragen , en de wreede mishandelingen , welke hij zieh had veroorioofd, hadden van hetn een mensch gemaakt, die zieh zelven fchuwde. Meer dan gewoon bekend met de leerfteilingen van zijnen godsdienst, had hij geen moeds genoeg zieh daaraan toe te vertronwen ; en aaa zijne voorvaderen, die hem zuike groote fchat- ten hadden nageläten , durfde hij zonder fchrik liier denken. Bij dezen rampzaligen toeftand van zijn eigen harc, kwamen nu nog de rau- pen, die hem naderhand hebben getroffen* Hij namnu tot alles zijne toevlugt; zelfs ver- ttioordde hij zijn eigen kindje in tegerwoor- digheid van deszelfs moeder, 0111, wäre het fiiogelijk, door dit bijgeloovig offer, de kwa- de geeflen, die, hem vervolgende, zijne ver- nieling dreigden, te verzoenen. Geen won* der nu, dat in dezen toeftand, welken wij als de ftraf eener hei mögen befchouwen* Machmoed Badar Qe Dien noch gedachten, noch 2 1 g Befchrijving van it Hoofdpiaaii noch zelfs last ^ of den moed had, om sfijä paleis, maar nog veel minder, om zijnen Misfigies en de graveh zijhet vöorvaderen te kten ver- borgen. Ziedaar dan een Aziatisch Vorst met alle zijne fchatten en al zijne grootheid! Hoe mtnig dwaas droomde van her geluk van een ferail^ (chatten en magt! Nu wij de^ zeUe kennen, weten wij ook, hoe vele ram- pen daaraan verbonden zijn, Maar wij zien dan ook in Machmoed Badar Oe Dien den mensch , zoo als hij zieh overal doet kennen ; misdaden maken hem diep rampzalig* Geene {chatten * geen aanzien , geens onbepaalde magt, konden de wroegirig van het gewe- ten ftillen van dezen dwingeland; en cindelijk ftortee hi] in zijn onherftelbaar verderf ;• waarin hij, nog op het fort Oranje gevangen bitten- de, zijn halftarrig en goddeloos karakter niet veranderde. Maar laten wij van dit affchu- welijk wezen onze aandacht vestigen op zij- ne hoofdplaats* alvvaar geene minder ftof tot treurige gewaarwordingen ons omringen. Al- le gehouwen en huizen, van den eefften Priaij af tat de kleine hut van den fchamelen ar- beider toe, zijn vervallen, verwaarloosd , en hebben het treurig voorkomen van eenen ake- ligen ondergang, zoo alsmcde de kaaijen* trappen, bruggen en wegen. De meefte der ingezetenen van den hoogften ftand tot de laag- fte klasfe is arm. De Priaijs, die geene di- ftricten of dorpen hebben, verkoopen de er- fenisfen van hunne ouders , leven daarvan , en verarmen dagelijks. Zij bezitten het overleg niet, of liever zijn zoo onverfchillig* dat zij jiiet eens bedenken , als zij het goud, de ju* wee* van Palcmhang. ir*i weekn5 en andere zaken van waarde, te zci- men op eenmaal verkochten, daarvan eena fora zoude können körnen, groot genoeg otn handel re drijven, waarvan zij zieh zoaden kunnen ondertiouden. militaire bezetting en de handel geven, zieh wac te herftellen, en van hen zijn de eerile zigtbare blijfcen van welvaart te verwachten> Van vvaar deze armoedige toeftand in een land , waarvan de Vorst fchatnjk was hetwelk kati geacht worden den vruchtbaarften grond der aarde te bevateen, en alwaar de middelcn van vervoer over water zoo gernakkelijk zijn, en de uievoer van koopwaren naar buken door geene ongemakken wordt belemmerd? De Vor* ilen zijn rijk geworden door de tinmijnen van Banka en de peper uic hun eigen Rijk. In vroe- gere tijden hebben daarin verfcheidene Priaijs gedeeld ; en over het algemeen hadden vele ingezetenen een ruim heftaan door Banka. Toen Banka verloren ging, en de aankweeking van peper vernietigd werd, waren ook.dq bronnen op ^droogd , waaruit zoo veel voor- deel getrokken was.. De inrigting , in hec bin-, xienfte gedeeke van het Rijk van Palembang gemaakt, en de misbruiken van gezag door de Djgnangs, konden geene andere uitwerkfe* len hebben, dan wij nu ondervindeit, nameHjk, geen landbouw, geene nijverheid, een alge- meene ftaat van eilende , waaruit laiheid en on- verfchilligheid moesten volgen^ en zoa moe.se* toen de beide hoofdbronnen van welvaart opge- droogd waren, van lieverlede de hoofdplaats verfallen ; waarbij men dan nog voegen moec H een 114 Befchrijvlng van de Hoofdplaats een oorlog, waartoc toch elk, de een raeer cn de ander minder, heeft moeten bijdragen; en een beleg van 1819 tot 1821 * waar- door alles ftilftönd , cn duurder moest worden. De middelen ter verbetering van dezen ake- Jigen toeftand zijn , de zorg voor een regtvaar* di? beflutir , waar door van zelve alle willekeu- rige handelingen van anderen ophouden; en het gevolg daarvan zal wezen, verbecering van het zedelijk karakter der ingczetenen. De?e verbecering zal hunne buitengemeene verilande- lijke Vermögens ontwikkelen , niet, zoo als vroeger , om er kwaad mede te doen, maar orn dezelve aantewenden tot eigen voorded, ter verbetering van hunne omftandjgheden en welvaart. Maar wat zal dir alles mögen helpen* als er geene bronnen van beflaan zijn? zal wellige iemand denken. Ook hem zullen wi] te vtfeden ftellen. De Üggtng der hoofdplaats, zoo ah wij vroe- ger opgegeyen hebben, is volkomen gefchikt voor eene groote handelphacs. Alle foorten van koopvaariijichepen können tot binnen de- zelve komen, en de gelegenheid voor den han- def zcer voordeclig zijnde tusfehen Java,en in de ftraat, die moec worden doorgevaren, om naar Malakka, Bengalen, China, Siam, de ManUa's en andere plaatfen te komen , zoo kan het niet mlsfen, of, indien er voorwerpen van handel zijn , dezelve zullen afgehaald worden. In de hoofdplaats zoude zelfs eene zeer goede werf met eendok kunnen worden aangele};d, hetgeen weinir zoude behoeven te kosten, doordien de kleine (pruitjes nbtuurjijke dokken zijn. In een woord , alles vereenigt :ich , om van de hoofd- plaats van Palembaxg. 1 1 5 plaats eene veilige en zeer goede handelplaats te niaken, Middclcn om ce handelen ontbre- ken er Biet. De bosfchen , de oevers der ri- vierenieverendekoscbaarfle voortbrengfelen op, die voor alle markten in Jndie gefchikc zijn. De bosfchen leveren boven dien de uicgelezenfte houtfoortcn voor fcheepsbouw, timmerbout en meubel-hont. Niets ontbreekt er dus, dan de mjverheid der ingcetenen, en de arbeid van de binnenlandfche b^volking; de grond brengc alles in overvloed voort; of die arbeidzaamheid namemoedigen zal wezen, |s de groote vraag. Z^o wijgeen levendigvoörbeeld op Javakonden sfanwijzen ; zoo on/e eigene ondervinding op Cheribon ons nicc bnd geleerd, wac daarvan te wachten is, dan zouden ivij nog een groot ver- toon; noodig hebben ce fchrijven, hoe een Volk, zoodanig gesceid ab de invyoners van hec Rijlc van Palemb-mg, tue i'verige arbeiders kondea gemaakt worden, Thans is die minder noodig. 