title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: 355 Veel in zieh bevatte, zoo heerlijk, zoo voortreffelijk, en zoo nuttig tot velerlei Deel ii. goed einde, dat, daar Gij niets, dat er mede kan vergeleken worden, in het^^'^^^J'^j,'" zamenflel van welke andere oude leere ook ontdekt, gy er te regt hoog bij op~ ziet en er wezenlijke achting voor hebt, wenfchende, ten nutte des mensch- doms dat dit heilig en ter goeder trouwe bewaard blijve: maar hct bevalt U niet dat God er in voorkomt als bouwmeester van het vooitrejfelijk gefticht, als onderhouder en iiitbreider van het zelve, en overal daar hij gezegd wordt de band aan het werk geflagen te hebben , fchijnt Gij niet God maar menfchen te zien, en, om dat Gij niet meer ontdekt, dat God op eene buitengewone wiize tusfchen beide komt, en de wijsbegeerte uwer eeiiwe zulke eene tusfchenkomst nief^an begrijpen, meent gij overal, in de plaatfe van God, menfchen te nioe- ten onderfchuiven. Intusfchen hoor ik U: Wij fluiten de hulp van God „ geenszins buiten: wij houden Jezus voor den uitmuntendften leeraar van den Godsdienst die er ooit beflond, voor een Godlijk mensch en wenfchen van ,5 geheeler harte dat hij van anderen daar voor gehoiiden worde; gehjk wij al- „ mede niet loochenen dat Mozes.ende Propheten der Hebreeuwen nitt zonder 5, hulpe der Godheid voortreffelijk over Godsdienst en deugd gefproken heb- „ bcn." Ik weet het. Doch Gij ftaat hiui toe eene gewone hulp van God, eene buitengewone loochent Gij. Te weten , gelijk wij te regt al het goede dat ons in gevolge van den gewonen loop der natnre bejegent , als een gefchenk der Goddelijke Voorzienigheid aanmerken, zoö moet men, iiwes achtens, al wat er voortreffelijks voorkomt in de leere van den Ouden en den Nieuwen Godsdienst, van dezelfde befchikking der Goddelijke Voorzienigheid ontleenen, en gelijk mea dns alles, wat er ooit uitflekends door den menfche is uitgevonden of ingefteld , bij monde of gefchrifte overgeleverd , Goddeüjk mag en behoort te noemen , zoo houdt Gij dan ook de leer in de Gewrjde Boeken begrepen zoo veel te meer voor Goddeüjk als dezelve U vooitre/Felijker voorkomt» Bij ulieden ftaan dcrhalve, Mozes, David, Jezaiiis, en Jezus Christus zelf, volkowen in denzel'fden rang met Lycurgus , Homerus , Plato , Socrates en andere voorname mannen der ongewijde oudheid die door verfliandige Vermögens, iiitnnmtende hoeda:nighedeii5 of voortreffelijke leeringen zieh verdienfirelijk gemaakt en aanfpraak bekomeß hebben op den naam van Goddelijke mannen, en gij raeent dat, hoe genen betcr dan dezeu zaken den Godsdienst of de dengd rakende , gGleerd- hebhen , zij-ook ZOO veel te meer regt bekwamen op dien hoogen eernaam? ~ „. Zoo» 3, is het juist: want welk eenigszins ervaren Wijsgeer onzet eenwe zal tocb „ van zieh verkrijgen kirnnen om- te gclooven, dar God femer op eenfge an- 35 dere dan de gewone wijze -mef. de menfchen emgaat of de eeuwrge oräe der 35!i ' OVER DE ^MYTHISCHE VERKLARING Deel II. Trouwens de grootere voortrelFelijkheid der leeringen zelve heeft met geene waarfchijnlijkheid kunnen verklaard worden uit enkel natuurlijke oorzaken , Meyer (2) iramers, die reeds in het O. T. erkent te vinden zoo vele heerlijke -denkbeeiden aangaande God en dcszelven regering, dat men in de oudheid vruchteloos zoeke naar iets dat daar mede kan vergeleken worden, ontvtinst niet dat de wijze waarop de eerwaardige Hebreeuwfche mannen gekomen zijn aan de voortreffelijke leer die zij verkondigden , voor hem eene verborgenheid , is (3). En voorwaar, wat men dan ook in lateren tijde heeft uitgedacht, om de (1) . Vergeh Henke's Magaz. I. r. bl. 36 env. , Neues Magaz. 1. 3. bl. 453 env. II. i. bl. 31. II. 2.bl. 391 env. V. i.bl. 1-68. 2. bl. 199-260. en de Neuelhol, Mnah van 1808. bl. 407, 412, 523. (2) . Uermeneut. des A. T. I. bl. 50. (3) , Aid. in de Foerrede^ \qi het ade Deel bl. 7, 8. 4 deh gewijde boeken. 353 de historifche ffeloofwaardioheid van de Boeken des O. V. te doen wankelen , Deel u. heeft men echter noch loochenen noch in twijfel kunnen trekken , dat de leer ° van Gods eenheid, gedurende vele eeuwen bij uitftekendheid gepredikt wierd alleen bij het Israelitifche volk, hoe klein, hoe luttel befchaafd en hoe ftcrk neigende tot het vereeren van beeiden en valfche Goden van andere volken. En hoe men dit naauwkeuriger overwege, en, door vergelijking met de leer- ftellingcn der beste Wijsgeeren, welke zelfs de befchaafdUe tijden naderhand den Grieken en Romeinen hebben opgeleverd, toelichte,' hoe men het meer befchomven moete als hoogstverbazend , ja eigenlijk wonderdadig. Dtzulken derhalve, die ftout weg belluiten, dat dit uit enkel natuiirlijke oorzaken moet verklaard worden, die zij echter zelfs bij gisfing niet weten optcfporen, de- zulken, zeg ik, daar zij gansch_andere oorzaken, waar uit het gemaldcclijk kan verklaard worden, oorzaken die niet verborgen liggen, maar in de bocken zelven, waar in deze verwonderlijk fchoone leeringen begrepen zijn, overal voor oogen zijn, weigeren aantenemen, verraden juist hier door het losfe en opgeraapte van hun gevoelen. Bijaldien nu de uitvinding van den Israelitifchen Godsdienst met geene waar- fclüjnlijkheid aan enkel menfchelijk vernuft kan worden toegefchreven , wat zul- len wij dan zeggen van dien Christelljken , waar van onze tegenflrevers zelven openhartig erkennen, dat niets denzelven overtrefFe in Godewaardigheid , in fchitterende voortrefFelijkheid , in volkomene gefchiktheid, om wäre Godsvrucht, menschlievenheid , en de zuiverfte deugd waar voor de mensch vatbaar is, te leeren, aantebevelen , op het hart te drukken, dat niets gefchikter en beter berekend is voor alle tijden en voor de bevatting en den aard van volftrekt alle volken die op den aardbodem gevonden worden? Kiinnen^wij ons wijsmaken dat deze alleen met behulp van het menfchelijke verftand zou verzonnen zijn en uitgedacht? Welke hulp toch kon deszelven Stichter daar toe vinden bij zijne landgenooten de Joden, welker Godsdienst, ten zijnen tijde, zeer verbasterd was en krielde van bijgeloovigheden en haat tegen alle vreemde volken? Doch gij zult zeggen: „ Mogelijk was hij onderwezen in de fcholen der Esßeen en „ doortrokken van derzelver meer zedelijke leerftellingen." Fraai verzonnen waarlijk! Want er is geene, zelfs de zwakfte grond voor het vermoeden, dat hij ooit eenigen omgang gehad hebbe, met deze weinig talrijk min bekende en van de gewone verkeering met menfchen veelal afkeerige fecte. Daarenboven was er tusfchen de leer van Jezus en de inftellingen en uitfpraken der Esföcen , in de hoogstbelangrijke punten , een zoo aanmerkelijk verfchil , dat men de laatfte wet geenerleijen fchijn voor de bron kan houden waar uit de ecrlle zoude ge- Yy fchept 354 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Beel II. fchept zijn. §• 4. Doch om te rüg te komen tot ons onderzoek naar de Mythifche wijze van Schriftuurverklaring , eenigszins, hoewel niet ongepast, afgebroken, door de tus- fchengevoegde körte bewijzen voor den waailijk Goddelijken oorfprong van den buden en nieuwen Godsdienst beiden : men kan vragen , of , daar wlj die wijze van Schriftuurverklaring, zoo als dezelve ten huldigen dage door de groote meerderheid van hare voorftanders wordt toegepast, venverpen als ondermijnende de waardigheid der Gewijde Boeken en van den Godsdienst' zelven daar in ge- openbaard, wij ook het zelfde ongunstig oordeel vdlen over volilrekt alle My- thifche Schriftuurverklaring, zoo dat, indien dezelve ook binnen hare juiste palen befloten wierd, wij daar van het zelfde gevaar zouden raeenen te mocten vreezen voor onze Gewijde Boeken en den allerheiligften Godsdienst daar in ver- vat? Doch in het beäntwoorden dezer vrage kunnen wij ons des te beter op kortheid toeleggen naar mate wij meerdere dingen daar toe behoorende gerekend kunnen worden reeds boven voorloopig behandeld te hebben. I. Ze- (i"). Zie E. Tingle Oratio de J. C. doctore Qeo^ihocwtu •> imnime Esfem , en Ludenvald in Henke's Magaz. IV. 2. bl. 371 env. (2). Zie Reinhard in zijn boe!< dat ten ticel voert : Ferfuch über den P'-^n ^ den der Stifter der Christi. Relig. zum besten der menfchen entwarf: van ^yelk voortreft'clijk boek, laaar de 4^« lUtgave, eeue IloUandfclie vertaling verfcheen iii den jare 1806, DER GEWIJDE BOEKEN. 355 -.1. Zeker zijn er .geweest, die, daar zij, alleen in fominige der alleroudfte peci ii. oorlfonden van den Gewijden Bondel , Mythen zochten , niets wilden te kort ge-"°'^'^^_' daan hebben aan de waardigheid en het Goddelijk gezag van de Heilige Sclirii- ten: zoo als Seiler (i), welke zijn gevoelen, zeer gematigd, wanneer het ver- geleken wordt bij de magtfpreuken van de meeste Duitfche Sehriftuurverklarers , ZOO verdedigt, dat hij wel degelijk begeert te handhaven de gefchiedkundigc ~^ waarheid van de verbalen zelven die men als Mythisch moet opvatten, en met nadruk de oplettenheid vestigt op het aanmerkelijk onderfcheid tusfchen de My- then in de Gewljde Schrifture en die van vreemde volken. Doch , behalven dat dit toelaten van een mythisch en fabelachtig bekleedfel, bij fommige overoude verbalen, derzelver gefchiedkundigc waarheid, van den eenen dus, van den an- deren alzoo, naar dat de fmaak en keuze der uitleggeren verfchilt, begrepen, op losfe fchroeven ftelle, heeft het nog het volgende hoogstbedenkelijke gevaar in zieh, dat, uit hoofde van het doorgaande wonderdadige voorkom^n der ver- balen door de geheele Gewijde Schrifture henen, de Mythifche verklaring een- maal aangenomen en toegelaten , niet meer kan beteugeld of beperkt worden , en men geene wetten fchijnt te kunnen uitdenken of vastftellen om den eens aange- vangen loop te fluiten. Trouwens, het is algemeen bekend, dat deze wijze van Schriftuurverklaring , onder veler toejuiching, eenmaal beproefd op het boek van Genefis, met fnellen voortgang ftraks is uvergeflagen tot bijna alle overige boc- ken van den Gewijden Bondel. Weshalve wij zelfs het gevoelen van onzen Muntinghe niet ten vollen aannemen kunnen, hoe zeer nog al meer gematigd dan dat van Seiler en fcherper bepaald, ja zoo bepaald, dat bij de Mythen, welken hij, wat den naam betreft, aanneemt, indedaad bijna fchijne te looche- nen. Hoog moeten wij, intusfchen, roemen den diepen eerbied, welken de man , die zieh zoo uitftekend verdienstelijk gemaakt heeft voor de Gewijde Schriften, duidelijk bewezen heeft die Schriften toetedragen, zelfs in zijne Ver- handeling over de Mythen (2). 2. Doch' hoe ligt de fmaak voor elke Mythifche Schriftuurverklaring leide tot eene luchtige oordeelvelling over de Gewijde Boeken en derzelver inhoud, hoe "bij uitftek naauw althans dit eene en andere aan elkanderen venvant is, heeft onlangs door zijn voorbeeld openlijk bewezen, die naamlooze HoIIandfche Schrij- ver, die in zijne moedertale uitgaf: Gefprekken over de Mythen in den Bijbel. Immers deze, offchoon hij flechts in de alleroudfte oorkonden van het boek Ge- (1}. Bijbelfche Üitlegk, %. 75 en 131-138. .' ^ (a). Zie deza Verband, over de Mythen van het O. T. bov. aangehaald, §. 7-11, ^' ) Yy a 35Ö OVEPv DE MYTHISCHE V E R K L A R I N G Deel II. Genefis Mythen fchijnt te rocken (i), gecft echter niet onduidelijk te kennen "s! 4." "^'tliit hij bclust is , om de partij te volgen van de nieuwü-e taalkundigen en God- geleerdeu van Diiitschland. Te weten: hij verklaait met zoo vele woorden, dat zijn geloof in de Chris- telijke Openbaring een Avijsgeerig geloof is, en geenszins op de gefchiedenis maar op de zaak zelve gcgrond (2); dat de boeken des 0. V. hem (lechts ia ZOO verre eerwaardig voorkomen, als zij de gewigtigfte bijdragen bevatten voor de gcfchiedenis der menscheid, der kimften, der wetenfchappen en der Gods- dienst-kennis, dat zij, voor h et overige, voor hem geen hooger belang hebbeii dan Sanchionaton onder de ^Egyptenaren , Herodotus onder de Gricken , of Livius onder de Romeinen ja, dat vvei, in de boeken des N. T. wäre gefchiedenisfen vervat zijn en onmisbaar voor de eeuw waar in Jezus geleefd heeft, doch dat die boeken bij hem kracht noch gezag hebben, dan voor zoa ver hij er leeringen in vindt in hären aard en natiire hoogstwaarachtig , en vol- komen ftrookende met het gezonde verfland en het wezenlijk belang der raen- fchen (4); want dat de Schrijvers dier boeken geenszins met den Goddelijken geest bezield waren, en hun alzoo, buiten kijf, dat gezag ontbreke, het welk eene volledige overtuiging moet te \vege brengen (5); dat indedaad de Bijbel der Christenen meer kwaads geflieht heeft onder het menschdom, dan de Ko- ran van Mahpmed (6); dat, voorts, het gecn er in vci-haald wordt van bij- zondere tiisfchenkomften des Goddelijken Opperwezens, buiten eenige uitzon-, dering, van hem wordt gehouden voor zaken die in geenen deele afvvijken van den gewonen loop der nature (7); doch dat de Christelijke Openbaring boven de overige welke Heidenen, Joden en Mahomedanen ontvingen, (welke allen dus in denzelfden rang te plaatfen zijn) hem , daarom , waar en Godlijk voor- komt, om dat hare zedeleer voor alle natien en eeuwen dient (8); welker Predikers uit dien hoofde kunnen gezegd worden door den Goddelijken geest -gedreven geweest te zijn, om dat zij bezield waren met de hoogflre waarheid- . liefde en derzelver innerlijke overtuiging (9); en wat er meer van dien aard is, over elke van welke voorgevens ik mij des te minder verpligt acht mijn oordeel te Vellen, als men zulks te gereeder kan opmaken uit het geen ik boven dien- aangaande verhandeld heb. Hoe luttel, inmiddels de regelen, welke de Schrij- ver van dat werkjen den Mythifchen Schriftuurverklarer voorfchrijft (lo) , flrekken om f i). Cefprekken over de Mythen in den BtiBel, Hanrl. iSop, bl. 93 env. (3). bl. 16, 17. (4). bl. 19. (5). bl. 20. (6). bl. ai. (7> =3 ea 148. (8j, bl. 4Ö. G>)' 0°)' til« '72 tot het einde. DE Pv G E W IJ D E ß O E K E N. 357 otn de eer der Gewijde Bocken tc handliavcn, wil ik liever anderen laten be- dc?i it. oordeelen;. Imniers wilde ik hier ovcr, naar het gevoelen van mijnen geesi^^^^''^; zclven, uitweiden en zullvs toepasfen op de waardigiieid der Gewijde Boeken, ik zoude mogelijk fchijnen Uwe gunstige vooringenomenheid te willen afpragclien, Geeerde Heeren , welken het niet behaagde het aangeduide ftiik met eenen eere- prijs te bekroonen , eene walgelijke en latFe foort van vieijerij echter waar van ik hoogst-afkeerig ben, en verlang gehouden te worden. 3. Wat mij betreft, alhoewel ik geen enkel historisch gedeelte der Gewijde Boeken, zelfs niet van het eerfte boek van Mozes, Mythisch opvatte, verwerp ik echter niet alles wat met den naam van Mythe beftempeld wordt, of veroor- deel dit als nadeelig voor de eer der Heilige Schriften. Het is toch reeds lang behoudens den eerbied aan de Gewijde Boeken verfchuldigd , aangenomen, dat er fommige poetifche verdichtfels , volksmeeningen of wljsgeerige begrippen voor- handen zijn, en dus van geene bijzondere openbaringen afkomstig, waar van zieh de Heilige Leeraren en Schrijvers ten hunnen gebruike bediend hebben : ' en wil iemand deze dingen den naam van Mythen geven , die nieuwe naam zal zeker aan de wäardigheid der H. Schrifture niets onttrekken. Te weten dat er niets onbetamelijks in lleke, dat de H. Dichters zieh bedienden van bijfie- raden en verdichtfels om de genioederen te roeren, dat het der achtbaarheid der Gewijde Leeraren niet hindeilijk was om zieh voorziditiglijk te fchikken naar algemeen aangenomene gevoelens , en daar iiit beeiden te ontleenen uitflekend dienstig tot hun oogmerk, om door hunne tijdgenooten gemakkelyker te worden begrepen; dat er al verder niets Gods wijsheid onwaardigs in gelegen was, om toetelaten dat ziilke verdichtfels en bijfieraden, ten deele naar den aard der din- gen, ten deele naar de behoeften der tijden gewijzigd, door hun, wölken Hij, ter zake van den Godsdienst, met zijnen bijzonderen bijftand verwaardigde , bij monde of gefchrifte gebruikt wierden , is zoo algemeen onder de redelijke hoog- achters der Gewijde Schriften aangenomen, dat het overtollig zou fchijnen zulks. te willen betogen. Ook hebben wij fommige dingen hier toe betrekkelijk bij gelegenheid en op zulke eene wijze a;angeroerd, als wij meenden dat de waar^ digheid dier Schriften vorderde. Voor het overige vreezen wij geenszins, dat iemand zieh in het hoofd zette , dat wij , met onze aanmerkingen , in ons tweede Hoofdftuk, Over den aard der oude tale, welke allerleije zaken als onder de uiterlijke zinnen bragt, waar van de fporen velerwege in de Gewijde Boeken re (i). Als voren bl, 172 tot het eiiide, Yy5. OVER. DE MYTHISCHE V E R. K L A R 1 N G Deel II. vincicii zijn , en vvel te veelvuldiger en duidclijker , naar niate die Boekeii ouder §"'4? sV''^y" 9 derzelve hooge waardigheid zouden te na gekonien zijn, of eenigszins- be- guiistigd hebben die Mythifclie Schriftuurverklaring , welke zoo zeer door ons is beftreden geworden. Imniers komt het ons voor, dat wij onze raeening aldaar duidelijk genoeg aan den dag gekgd hebben. Weshalve wij, niet raet oogmerk Olli die Vrees voortekomen of te verdrijven, uiaar, om in körte woorden te bevatten wat wij over de vraag, door Heeren Befluiirderen van Teylers Stich- ting en Leden van het Godgeleerd Genootfchap opgegeven , verhandeld , en aan ^ derzelver beöordeeling onderworpen hebben, ons gevoelen aldus voordragen: •„ Dat er geenc genoegzaam voldoende ' fedenen voorhanden zijn, om te doen ,, denken , dat inen fommige verbalen in den Gewijden Bondel houden möge 5, voor Mythen of vertelfeitjes , die, of ten deele of geheel verdicht zijn; ja, 5, dat de Mythifche verklaring van dezelve, zoo als die dan ten buidigen dage „ aangewend wordt van het gros van hare voorftanders , zoo ftrijdig is met de „ waardigheid en het.gezag der Gewijde Boeken, dat het veiliger is zieh daar van ganfchelijk en overal te onthouden, en, dat het gevaar, het geen, die 5, verklaringwijze eenmaal aangenomen zijnde, die Boeken zelven en -den aller- 5, heiligften Godsdienst daar in begrepen , bedreigt, door geene regelen of be- „ paalde wetten kan vcrhoed of afgewend worden." s. 5. Intusfchen zullen mogelijk fommigen zeggen : „ Indien ■ men deze Mythifche „ Schriftuurverklaring gansch en gaar verwerpt, en alleende hifliorifche toelaat, 5, dan blijft men toch belemmerd met die ontelbare en gewigtige zwarigheden , die van overlange en dikwerf tegen de waardigheid der Gewijde Boeken zijn opgeworpen." Zeker worden deze nlet opgeruimd naar het gevoelen van zoo Velen als bezield zijn niet het vooroordeel, dat er nimmer iets waarlijk buiten- gemeens en wonderdadigs gebeurd is' ter invoering en inftandhouding van den allervoortrefFelijkflen Godsdienst. Doch bijaldien de zulken, zieh niet te veel aanmatigden, of te vcel op hadden met hunne wijsbegeerte , dan zouden zij, na Vlijtig gelezen en rijpelijk overwogen te hebben, het geen de beste verdedigcrs Van den Godsdienst en der Gewijde Schrifture, en daar onder mannen, beroemd door buitengemeene geleerdheid , ' zoo wcl als door gezonde wijsbegfcerte en fchcrpzinnigheid , zoo in Engeland als in Frankrijk , Duitschland , en ook in ons Holland gefchreven hebben; dan voorwaar zouden zij zog ik, veel minder ge- drukt worden door de menigte en het gewigt dier zwarigheden , en alzoo rigti- ger DER. GEWIJDE BOEREN. 359 ger en bondiger oordeelen over de waardigheid der Gewijde Boeken, cn den He- oeei ii. melfchen ooriprong van den Godsdienst welken dezelve ter onzer kennis bren-"°°g'|''^j^^^ gen. Daar inmiddels , gelijk wij zagen , fommigen dezer reeds zoo ver toegcge- ven hebben, dat zij opgemerkt en openlijk erkend hebben, dat er wondcrwer- ken, hoe zeer die hun tegen de borst ftooten aan Mozes en Jezus echter in de daad foegefchreven worden , en dat hct geloof aan dezelve , in beider leeftijd , een lütftekend, en met de voortrelfelijke oogmerken der Goddelijke Voorzienig- heid bijzonder ftrookend mit heeft bevorderdj zoo geeft dit, onzes inziens, eenige hoop, dat zij, die nu reeds eene' fchrede nader gebragt zijn aan de waar- heid, niet lang aan den drenipel zullen toeven, maar eens* hären heiligen en Goddelijken tempel met eenen ootmoedigen geest zullen intreden: welke hoop wij vurig wenfchen dat, ter eere der Gewijde Schriften, in onze dagen zoo fei beftreden, regt.fpoedig vervuld werde. . Doch daar zelfs dezulken, bij welken de oude overtuiging nopens den He- melfchen oorfprong van onzen Godsdienst nog niet uitgeroeid is, dit hun ge- loof, niet alleen door de openbare vijanden van den Godsdienst, maar zelfs door diens mythologifche verdedigers, krachtig zien aanranden, zouden zij ze- ker, door die verfletene, doch heden ten dage, met grooten ijver opgelapte tegenwerpingen, derwijze in verlegenheid geraken kunnen, dat zij in de Mythi- fche Schriftuurverldaring, eene tijdige en veilige hulp zechten, om de kracht dier tegenwerpingen op den duur te ontwijken : reden waarom wij het geenszins overbodig achten, om, zoo kort en duidelijk als ons mogelijk is, fommige van de voornaamfle wetten of regelen voortefchrijven , door welke in acht te ne- ■ men de aangeduide perfonen zieh mögen hoeden voor dit verleidingen hunner eeuwe , en hun geloof zuiver en levendig bewaren. - I. In de eerfte plaatfe worde dan tot eenen algemeenen regel aangenomen: In het verklaren der Gewijde Bocken behoort men zieh op 'ivare vrijdenkenheid tocteleggen zoo warsch van alle partijzitcht ^ dat men^ noch äan de oude God- geleerdhcid , noch aan den allernieinvßen 'ivijsgeerigc?i tränt te vcel toegeve. Er is geen woord dat federt een geruimen tijd, veelvuldiger bij de uitleggers der Heilige, Schriften gebruikt wordt dan dat van vrij denke nheid of liberaliteit ^ en geene deugd beftaat er, die in zieh zelve meer aanbeveling verdient en heil- zamer is voor de liandhaving van de waardigheid der Gewijde Bpeken , dan deze welke met dien naam wordt aangeduid; doch er is tevens geen woord, dat roodzakclijker is om fcherp bepaald en omfchreven te worden , ten einde te ver- hoeden dat niet iemand misfchien zieh den naam aanmatige die de zaak drijycn laat. De echte liberaliteit beftaat dus hier in, dat iemand, noch, op eene flaaf- 36o OVEP. DE MYTHISCHE VE RKL ARING T>ee! II fluaffclie wijze, de oude maniervan Schriftuurverklaring volgc, noch de nieuwe ""s'V" '"^^ aangrijpe, maar, even warsch van partijdige vooringenomenheid. met de cene of andere , vrij en voorzigtig in zijne verklaringeji vooitga. Eenen edel en vrijdenkenden Schriftuurverklarer, teweten, betaamt het niet, om, naar de wijze van de meeste oude Christenen, ontleend van Iiet voorbeeld der luttcl bevoegde leidslieden , de Rabbijnen , in cJk gezegde of enkel woord van de Ge- \\'ijde Boeken, zieh God als het wäre fprekende voortellellen , of die te ver- klaren, niet Velgens den natimrlijken , en aan de regels van gezonde uitlegkun- de getoetsten zin, maar op eene gcwrongene en met de bepaalde voorfchriften ziiner Godgeleerdheid befhanbare wiize, of, eindeliik, eenige nieinvere verkla- ring van fomniige plaatfen zoo angstig te fchuwen als of de geringlle afwi'king van den ouden flender, de \vaardighcid der Gewijde Boeken oogenblikkelijk in het grootfle gevaar bragt. Doch daarentegen dien ouden tränt van verklären bijna ganfchelijk, te verachten, te wraken, te verfaiaden, er op te vitten, alles wat een geur van nieuwigheid heefc, hoogUjk te bewonderen, met fraaije woor- den op te henielen, met zijn geheele hart en door eene blinde drift voortge- fluwd te omhelzen, met clke uitvinding van een welig vernuft, elk verdichtfei, en alles wat eene levendige verbeelding zieh fidiilderen kan, openlijk voor den dag te komen, de oudheid en het gcfchicdkundig gczag der H. Schrifture op allerleije wijzen te bertrijden , te bezwalkcn , mecr naar welgevallen , dan naar de uitrpraak der gezonde reden derzelver zin te beöordeelen, nergens God, maar overal flechts den mensch te zien, en volflrekt niets toe te laten, dan het geen volkomen fchljnt te llrooken met de eens aangenomene wijsgeerige begrip- pen; met ddn woord: Zulk een affchrik te hebben van het beocfenen der oud- heid, dat men door het nieuwe geheel worde weggefleept, en, tcrwijl raen de banden der Godgeleerdheid ganfchelijk affchudt, zieh wijsgeerige boeijen te fme- den, zieh zelven daar mede vast te maken, en in die flavernij zoo luide te juichen, dat raen op allen, die deze boeijen nog niet willen torfchen, uit de hoogte nederziet als op menfchen welken het aan vrijheid van denken mangelt, dit zal men toch , vertrouw ik , niet befchouwen als die redelijke onpartijdigheid vvaar van wij gewagen. W'il- DER GEWIJDE lyOEKEN. 3ÖI Willen wlj derlialveii redelijkerwijze te werk gaan in het verklären der Gewijde oeet ri. Schrifture, dan moeten wij ons daar toe zetten raet een gemoed, dat, zoo veel"°°g|^j/' mogelijk, vreemd is van alle paitijzncht, en vrij van opgevatte vooroordeelen. Zoo toegerust behooren wij vlijtig te verzamelen de kenmerken van echtheid en hiftorifclie waarheid in die Schriften voorhanden, welke, door de bedriegelijke en ongegronde twijfFelarijen en vitterljen van fommigen, noch verdonkerd zi'n, noch immer uitgewischt zullen worden; voorts hebben wij naarftig te letten öp de ongemeene voortreffelijkheid der leere, welke aan' zeer vele mannen van onze eeuwe, die men oader het onbedreven en ligtgeloovig volksken gecnszins kan rangfchikken j ijij uitftek eerwaardig is voorgekomen, welke voortrefFelijkheid wij behooren toetefchrijven aan dien Goddelijken oorfprong waar aan dezelve, met zoo vele woorden, door de opftellers zelven wordt toegekend: verder moeten wij ernstig bedenken, dat de verhaalde wonderwerken 200 in het 00g loopende en ZOO zeker zijn , dat zelfs deziilken , welken het daar op bijzonder geladen heb- ben, bij lange niet geflaägd zijn, omdie alle te verbannen , of, met hunne wijze van verklaren, weg te redeneren. Zoo zullen wij dan wel meenen het oude geloof te moeten behouden,' doch zullen geenszins willen dat dit een blind geloof zij , tot bijgeloof- overfla , of ftrijde met de gezonde reden ons door God gefchour ken, neen wij zullen begeeren, dat het helder, verftandig en overeenkomendc zij met de gezonde reden. Wat nn«, üitusfchen , moeijelijks, ingewikkelds en duisters voorkomt, dit zal ons wel leed wezen, doch wij zullen niet ' dulden dat er ons geloof, dat niet op verdichte meeningen maar op een gegrond oordeel fteunt, door aan het wankelen gerake. Biedt, daarentegen, het zij de oude het zij de nieuwere verklar in gwijze ons iets aan, ivaar door het geen, dat bedenkelijk voorkomt, ten deele geheel opgeruimd, of ten deele zoo gematigd wordt dat wij ec in berusten kunnen , wij zullen met een opgeruimden en blijden gecst , zulk een gewensch.t fteunfel voor ons geloof aangrijpen; maar tot de Mythifche Schriftuur- verklaring zullen wij ons niet laten overhalen of drijven, op dat wij de grondllagen zelven van dat geloof niet mögen zien waggelen of omvergeworpen worden. 2. Om dit gevaar te verhoeden zal het van veel nut kunnen zijn , eenen ande- ren regel te volgen , welken wij aldus bepalen : In het verklären der Gemjdn Boeken moet men vooral de tijden en ?nenfchcn, 'ivaar van zij gewagen, in hßt. 00g höiiden. m-M -vo; Met dezen regel , die zieh zelven door zijne billijkheid ten fterkflen aaiibe- veelt, bedoel ik bijzonder, dat wij alles, wat ons voorkomt van Gods wcge geöpenbaard of door Goddelijke tusfchenkomst verrigt te zijn , fchatten , niet naar het oordeel of den aard der tijden die wij beleven, maar naar die van de Zz men- 3-62 O V E D E M Y T H I S C H E V E R K L A R I N G fteei n. rnenfcheii welken er het naaste iii betrokken waren, en van de tijden waar in "s^^'s." gebeurde. Zoo vvij dir uLt het oog verliezen , is het onvermijdbaar dat vele dingen ons duister, zonderftug en zeer aanftootelijk voorkoraen. Nemeii wij het, daarentegen , behboiTyk in acht, zoo ziillen wij daar van zoo vele, zoo rijpe en heilzame vrucliten pkikken , dat ik een onoverzienbate en onvolbrengbare take zoude op niij nemen , wilde ik die van wijd en zijd opzamelen. — Om dair Hechts het eene of andere als ten proeve uit te kippen en even aanteroeren: de bcfchrijving van de Ichepping der Wereld, waar over wij het bi.jgebragte in- Deel I. HoofdlT:. 3. §. 7. nagenoeg in het midden .der 4de Aanm. en Deel II. iHoofdft. 2. §. 3. aan het begin .vän onze derde Aanmerking, ook hier ter plaatfe der oplettenheid aanbevelen ; die MozaiTche befchrijving der Schepping , zcg ik ,. offchoon zeer uitmuntende door zekere natuurlijke orde der voordragt, welke der bewondering waai'dig is zelfs van de Wijsgeeren onzer eetiwe, offchoon' derhalven, buiten tvvijfel, voorgedragen naar de waarheid, in zoo verre als de -zwakheid der vroegfle menfchen die vatten konde, had zeker niet ten doele,. dat dezcn, öf zelfs menfchen in allerleijen, 00k in onzen , leeftijd , die zoiiden aannenien, als eene naauwkeurige en fcherp bepaalde aankondiging van de juiste manier , waar op deze aai"de met het geen er op , en daar mede naaiiw verbon.- den was, in hären tegenwoordigen toeftand geraakte» maar op dat die vroegfte menfchen , aan welken deze Scheppinge-gafihiprieais van God5\vege wierd mede- •gedeeld, zouden leei-en den oorfprong: en gedaantevaii alle zigtbare dingen afte- leiden van eenen Alraagtigen werkmeester, God namelijk, en dezen met den diep- ilen ootmoed te vereeren, en te gclljk nopens liunne eigene voortre&lijkheid de regte dcnkbeelden te koesteren. Hoe meer . nu jemand deze Cosmogonie beöor- deelt naar het velerleye nut dat/er uit getrokken ikon worden door.de raenfchea van die vroege dagen en in de kindscheid van ons gedachte, doch niet li aar de -iiitfpvaken van onze tegenwoordige natuurkenners , zoo veel te minder aanftoo- telijks zai hij daar in vinden, ja zoo veel te hooger zal hij die fchatten , en be- fpeuren dat zij aan de groote oogmerken der Goddelijke wijsheid beäntwoordde. — Hoe aanftootelijk, verder, den^ nieuweren Schriftuurverklarers voorgtkomen is- het Godlijk bevel, naar het berigt der Gewijde Gefchiedenis , aan Abraham ge- geven, om zijnen eenigen zoon opteplFeren, is niemand onbckend=. Doch zoo ten tijde, waar in deze aardsvader leefde, en door hem zelven, aangenomen wate geweest, eene zoodanige wijsbcgeerte, volgens welker uitfpraak , de zuivere reden, zoo als men die thans noemt, en die zieh zclve de vvet voorfchriifr, een geweidig afgriizen hceft van een zoodanig bevcI, daii zeicer zou men mögen »sistileUen, dat de Ällerhooga-e sulk een gebod niet zoude gegevea hebben,,het geeo DER GEWIJDE B 0 E K E N. 3^3 geen Hij voorzien moest, dat vooi* hoogst-oin-egtvaardig zou mocten gehouden Deel n. worden. Dan ten dien lijde had de menfchelijke reden nog niet, gejeerd zich^^^^^'g; ^' ZOO veel aanteraatigen, noch ftofte dezelve;.5net^;Zoo yeej; ophefs van haar vcr^ mögen. Voorts was Abraham de man, die,, hoe zeer hij, in zijne vervvonder- lijke tusfchenfpraak teil., behoeve, van .Sodpm .en deszelven omtrek, toonde voor- ^ trefFeUjk te oordeelen' over .de Goddelijke R^gtv^ardigheid , zieh echter overtuigd hield, dat God niets .konde bevelen,: dat, niet hoogstbillijk was , offchoon hij hec niet mögt doorzien, en dat derhalve, hoe moeijelijk ook, van heni niet moest nagekomen worden. Oqk was het GoddeUjk oogmerk van dien aard, dat het openlijk' bleeke, dat Abraham, een man van zulke eene verhevene inborst en de ftamvader van het volk dat de AIlerhoogRe ter bewaring van den. zuiveren eerdienst beftemd had, door deze proeve bewijzen zoude Avie hij was (i), en dat der nakomelingfchappe een;VOorbeeld ter navolging voorgehoudcu wierd van de volvaardigfte gehoorzaamheid en het fterkfte en onAvankclbaarfte vertrouwen waar toe iemand konde in flaat geächt worden , weshalve znlks niet naar onze raa-' nier van denken moet beöordeeld worden, maar naar de ongemeene inborsi:- van den man dien het eigenlijk betrof, zoo wel als naar den geest des tijds. waar in hij leefde. In het algeraeen, oiti zullis ter dezer gefchilcte plaatfe aantemerken , dwalen ver van het regte fpoor , die onze tijdgcnooten , welken, fcherp hekelen en zeer berispenswaardig vinden die onvolmaakte denkbeeiden omtrept de Godheid, welke vooral in de oudfte. gedeelten van. de Gewijde Boeken worden ' opgemerkt , en naar welke wij gelooven dat God zelf zieh gefchikt heeft. Immers, indien iemand, om het door een voorbeeld op te helderen, doortrok- ken van de nieuwe en beroemde wijsbegeeite onzer eeiiwe, en ten vollen over- tuigd van hare Waarheid en voortrelFelijkheid , alle kinderen die hij mögt hcb- ben, zonder te leiten op het onderfcheid hunner jareii j, daar mede zoo wilde bekend maken, dat hij heh daar in onderwees in derzelver volle iiitgeftrektheid en meest afgetrokkene voorfchriftenj zou die geächt moeten worden met de belan- gen zijner wi-isbegeerte behoorlijk te rade gaan en den naam van een voorzig- tig vader te verdienen? Hoe kwalijk ftrookende, hoe ongepast, ja, hoe ftrijdig met den aard eener gezonde wijsbegeerte is het dan niet om kwalijk te nemen en te berispen dat wi,i beweren dat- de liefderijke Vader van het menfchelijfc geflachte, met zijne jonge kinderen op eene kinderUike , met jongelingen op eene eenigszins verhevener, en eindelijk met volwasfene mannen op eene man- nelijke wijze, indien ik zoo mag fpreken, te werk ging, en aan menfchen van ver- (i). Genef. XXII. i. vergel. met vs. 12. Zz 2 3^4 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING üfei II. verfdiillenden lecftijd alleen dat geen, bctrekkeÜjk de gewigtige aangelegen- "''5l"'5/''*heden van den Godsdieiist niededeelde het geen zij bevatten konden, tevens, om hiin meer mit te bevorderen, tot hunne bijzondere deHkwijze , hoc verkeerd, gebrekkig, onvolkomen, bepaald, en luttel gegrond die wäre, als afdalende en zieh geheel daav naar - ichiklcende. — Eindelijk, om mi nier te gevvagen van de Proplietifche gezigtcn, wel van Gods wege verwekt, docli almede ge- wijzigd naar de begrippen van tljden en menfchen waar voor zij dienen moes- ten: zai het toch zijn nut lainnen hebben iets bij te voegen over de vvonder- dadige verrigtingen in de Gewijde Schrifture verhaald, en in het beoordeeleii van welke ook al behooit gelet te worden op den aard van tijden en menfchen. Hoe meer iemand deze manier van beoordeelen volgt, zoo veel te Idarer zal hij befefl'en, dat er van de wonderwerken gewaagd wordt als dingen die nitt willekeiirig en zonder oogmerk gebeurden, maar met wijze bedoelingen, gepast en naar de behoeftei> van den tijd bij uitftek berekend waren: het welke, daar het niet met zoo vele woorden wordt aangeduid, maar meesfal uit den aard der zake kan worden opgemaakt, en vrij gemakkelijk is äfteleiden, eene uitne- mende ftrekking heeft om ons van de historifche waarheid der verbalen te over- fuigen. Immers vinden wij aangeteekend , dat , ftraks bij de invoering van den MozaiTchen Godsdienst, vervolgens bij de handhaving van denzelven in de be- roerde dagen der Regteren, daar na bij het ftaven daar van in liet diep bedor- ven rijk der tien flammen, cene menigte van wonderwerken verrigt zijn, ter- wijl men van geheel geene gewaagd vindt in de tijden toen de Joden uit de ballingfchap naar hun vaderland teruggekeerd aan den Godsdienst genoegzaara^ van zelve verkleefd waren, doch dat later, wederom niet alleen zeer vcIe maar ook zeer luistcrrijke wonderwerken venneld worden, toen de nieuwe en aller- volmaakfte Godsdienst zoude ingevoerd worden. Om alles als met d^n woord te zcggen , de Goddelijke tusfchenkomflen zoo als die in de Gewijde Boeken , geheel kunfteloos worden bcfchreven, zijn derwijze geregeld, dat zij niet, naar het believen der menfchen van den hemel op aarde als gelokt zijn, maar waar- Jijk en met hoogwijze bedoelingen ichenen plaats te hebben, wanneer wij de- .zelve flechts verflandiglijk vergelijken bij den aard en de behocften der tijden en menfchen. Ja, de bedoeling van enkele op zieh zelve befcliouwde wondenvcr- len en der bliiken van Goddelijke tusfchenkomst , Av^anneer Mdj die beoordeelen xiaar denzelfden regel ontleend uit den aard van tijden en menfchen, fchuilt Äcidcn in het diiifbere,, maar zal, bij het aanwenden van behoorlijke oplcttcn- heid, gemakkelijk nagefpoord worden, het geen wcl niet noodig zal zijn door voorbeelden op te heldtrcn of tc ihven ; maar ik houd mij vast vcrzekerd dat cea DER GEWIJDE BOEKEN. ecn iegelijk, die, met een opregt voornemen, om zijn geloof aan den waarlijk peei n. Goddeliiken ooifprong van den geöpenbaarden Godsdienst te verfterken , dit^^^*^^^'^^ vvil beproeven, geenen nutteloozen arbeid zal op zieh nemen (i). ^ 3. Een derde regel in acht genonien zal 00k van goeden dienst kunnen zijn, te weten : dai men, in het verklaren der Heilige Boeken, acht geve. op den aard der tale en van het fpraakgebruik. Het kan tocli naanwelijks misfen of er moeten in bocken , die gefchreven zijn in eene geheel andere tale dan waar van wlj ons bedienen, ondcr eene zeer verfchillende luchtftreek, en in tijden van de onze zoo verbazend ver afgele- gen , vele dingen gevonden worden waar voor wlj , om deze redenen alleen llilftaan, en waar in wij eenige moeijelijkheid , ja, zoo waar, fomwijlen iets aanftootelijks vinden, om dat wij de woorden der Schrijveren, ftrijdig met hunne bedoeling, opvatten: weshalven , indien eene betere, en met den aard der tale en het fpraakgebruik meer overeenkomffige wljze van iiitleggen gebezigd wordt , zal deze de zaak waar op het aankomt of meer terugbrengen tot den gewonen loop der dingen, of, op eenige ändere wijze voor ons begrij- pelljker makcn. Hoe vermögende dieshalve om de eer der Gewljde Boeken te handhaven en te verdedigen tegen de vitterijen die men zieh tegen dezelve ver- oorlooft, het in acht nemen van den regel ten aanzien van deze door ons aan- geduide verklaring zy, fthljuc genoegzaam re kunnen opgemaakt worden uit de voorbeelden door ons bijgebragt in het vorige Hoofdftuk %. 3. Aanm. 3 , 4. Evenwel zal het zijn mit kunnen hebben, dit, ook hier ter plaatfe,: door eenig enkel, en wel een zeer merkwaardig voorbeeld te ftaven. Het geen dan van de huisvrouw van Lot Genef. XIX. 26 verhaald wordt, dat zij omziende in een zotitpilaar veranderde ^ weet ecn ieder hoe aanftoote- lijk het van overlang is voorgekomen , terwijl wij boven , Deel I. Hoofdil. 3. %. 7. Aanm. 2, gezien hebben, hoe Bauer het ten deele vergelijke met de fabel van Euridice, die, omziende, terug moest trckken naar de onderaard- fche gewesten , ten deele mer die van Niobe die in een ileen veranderd wierd. Doch het is niet overeenkomftig de wäre meening van den Schrijver, dat die vrouw gefteld worde alleenlijk omgekeken te hebben en in een zoutpilaai" ver- anderd te zijn, Want daa' in diezelfde gefchiedenis der verwoesting vai> de vaf- (i>. Uitrtekend mntig zijir, ten d-ezen asnziene, de boeken van He^fo-vex de Gefchierf. der Israeliten en van Je/ns en diens Aposcelen, die in aller banden zijn. Doch de- zelfde Schrijver heeft ook her een en ander over deze zelfde zaak bi}' cm gebragria zijne Biblioth. der Heil. Gefeh. D. L bl. 35-41. Zz 3, 366 OVER DE MYTHISCHE V E R K L A R I N C Deel ir. vallciie van Sodom, HoofdfT:. XYIII. i6. naar Sodojii  als blijk.t uit het bijgevoegde vermelden van Abrahams mede gaan en gelüden ^ is het zcker natiuirlijk, dat wij dit denkr beeld van omzien opvatten als eenen dadelijk beproefden terugtogt beteekenende , en ZOO houden wij het ahnede daar voor, dat de Engel, \velke Hoofdfl:. XIX. 17. gezegd wordt Lot en zijne togtgenooten vermaand te hebben om niet omT tezicn, en om m dien geheelen omtrek zieh niet optehouden, maar om, zoo ras mogelijk was , de vlagt te nemen naar het naastbijgclcgcne gebergte , teii einde niet , te gelijk met de inwoners der vlakte , omtekomen , hier mede bedoeld heeft hen het terugkeeren naar Sodom afteraden. Te wcten , gelijk zy , die ergens naar toe trekken , gewoon zijn hun gezigt derwaarts te rigten , hebben de Ouden de gcwoonte gchad het laatfte voor het eerlle te nemen: van welk overoud gebruik wij 110g een fpoor aantrefFen bij Luc. IX. 51, 53, alwaar het aangezigt van Jezus als reizende naar Jeruzalem ^ een vast opzet om zijnen togt derwaarts voorttezetten aanduidt. Trouwens de vrouw van Lot wordt niet gezegd omgekeken te hebben n^lH^ achter zieh maar VIPiKD dat is naar den letter vertaald van achter hem^ namelijk Haren man^ en zoo hareri man verlaten ie hchben\ overeenkomftig de kracht die de zamenvoeging van het dubbele voorzetfel heeft zoo eiders, als bijzonder Ruth L 16, alwaar •^■"ini^D blijkbaar beteekent u verlatenae. En om clcz.c wlize van verklären te regtvaardigen , kan men zieh bedienen van het veel beteekenend gezag van Je- zus ztlven, die buiten twijfel de beste uitlegger is van deze fpreekwijze. 