title: Biographisch woordenboek der Nederlanden, bevattende levensbeschrijvingen van zodanige personen, die zich op eenigerlei wijze en ons vaderland hebben vermaard gemaakt
creator: Aa, A. J. van der
text: Moise Amirault heeft iijn leven geschreven. Hij huwde Margudrite de Teligni, zuster van Charles, echt- genoot van Louise de Coligny, die hertrouvrde met prins Willem I, die hem drie kindercn schonk: Odet de la Noue (*), kapitein onder Hendrik IV, dich- ter van de Poesies Chretiennes, Genöve, 1'94, 8o., waarschijn- lijk schrijver van Vte et Deacription de la Tyrannie, Reims, 1577, 16o. en Dicdonncdre des rimea franqaises, selonCordre Zie over bcm: Dr. Aubigad, Hiil. ünie. de ao% Tempi, S i- onda, But. d, Freng. T. XXXI; Gonjet, Bibi, Franc. T. III. encku, Bibl, Doct. Mil. Noa». Biogr, Odn. Digitized by Google 331 de» lettre» de Valphahet, plus un amas d^epiihiles, recueillie» des Oeuvres de Dubartas (Geneve, Vignon, 1596, in 8o. en Coligny (Genöve) 1624, (l’amat d’epithelesis van Si mon Gou- lard), Tbeophile de la Neue, die den naam van Te- ligni (zie Teligni), aannam, en eene dochter, gehuwd inet den markies de la Moussaie. Zie, bebalvo de genoeoide Franscho ecbrijvers, Luiscias, Huog- Btraten, Kok, Kobag eu de Rivecoiirt, Biogr Vniv.; Biogr. Jliit.; Bingr, Ben,; liauer, Jöcbcr en Adelung; La vie de Frang , Seigneur de la Noue, dit Bras-de-Fer, ou »ont eontm. guantiti de Chotet mimor., qui teroeni h Veclairc. de celtei qui te tont patt, en France et au* P, B. depuit le Cotnmenc. d, Troubl. turv. pour la Religion, jutqut a l’an 1521. Par Mr. Moyse Amiranlt, Leyde, 1661. 4o Doeum. Hist ined eoncernant les Troubl. d. P, B. 1577 — 1681, publ, avee d. Not, biogr. et httt par Fb Keruyn de Tolkaertheke et J. Diegeriek. Aoec d, fact. Gand, 1848 — 1850. 2 Tol. T. II. p. 404—417; Pb. Kervyn de Volkaersbe ke, Not, Biogr. tur Fr. de la Noue, lurnomme Brat-de-Fer, Gand, 1848, 8o. Haag, La Fr. Frot,\ Rrantönie, Vie d, gr . Capil.; De Tbou, Ritt, tui temp, Lil». LVII. T. V; .Mdzerai, Daniel, Dupleix, Hitl. de Fr ; Davila, Ritt. d. Guerr Cie, en Fr.; Arcbre, Hut. de la Kochelle; Simonde, Ritt. d. Freng. T. XXVII. b XXXI; Ktienne Couebois, Le Tombeau de la Noue, Meluii, 1594, 8o< Bor, Ned Oorl. B. I. bl. 55, B. XIII. bl. 78, 92, 99, 100. ß. XIV. bl. I9I. B. XV. bl. 207; Strada, de bello Belg. Dec. II. Lib. 1. p. 34, 64. Lib. II. p. 68. Lib. III. p. 175, 177. seqq. 179; van Meteren, Ned. ßet B X. bl. 101, 162; liooft, Ned, Ritt. B. VI. bl. 248 B. Vll. bl. 269, 276 B. IX. bl. »59. B, XIV. bl. 592; de Tassis, de Tum Belg. Lib. IV, p. 324. Lib. VI p. 428 Lib VII p 489; Wagenaar, Vad. Rist. D. VII. bl 22.1, 272, 273, 277, 289, 317, 318; te Water, Ferb. der Edel. ü. III. bl. 170 volgg. 1). IV bl. 445, 44Ö; Bilderdijk, Vad. Rut, U. VII bl. 298; Bogseba, Ned, Reld te land, D. 1. bl. 256; Groen van 1‘rinsterer, Arch. (Iudex); Scbotel, Kerk. Rordr, D I. bl. 245; Brnnet, Man. du Libr. p. 567; Nyhoff, Bijdr, voor Vad. Getchied- en Oudheidk. D. VIII. St. I Aanb. en berigl, bl 25; Beknopt Biogr. Randso. van Ned. uitgeg. door A. B, C. ean Someren, i. v. Nao . D. Vlll. bl. 258. I). IX. bl. 14, 78, 181; Oe Kempeiiacr, VI. Chron. bl. 260, 254, 255, 275, 295, 299, 315, 349. Mil. Spect. L). II. bl , 137 . M u 1 1 e r, Cal. van Portr. NOUE (J.) of Nove, een boutgraveur, leefde in 1634 te Brussel en was waarschijnlijk aan den Parijschen boekdrukker en waarschijnlijk ook boutgraveur, Guillaume de la Noue, verwant. Men kent hem toe: Orbain Grandier, eure, brule en 1634, iSortee de Qaston de la Viüe de Bruxelles. Zie Kram na, t. a. p. bl. 1214. NOUnUYS (A. H. VAN) schreef: Di»s. de usu corücis Peruviani tn morbie hydropicia L. B. 1782. Zie Bibi. C. ff. h Roy, T. II p. 704. NOUBY (Fb. G.) schreef; Digitized by Google 332 D/vt. exhibetn hlatoriam hntnnicam, chemico-pharmnreuticam et ntedicam folionm Diosmue Serratifoliae (vulgo foliorum JiuchuJ. Gron. 1827, 8o. Zie Bill. C. 11. i. Uoy, T. II p. 743. NOUSKNIUS (Sebastiaan Aügüstus), volgcns Val. An- dreas een Vlaam, was j. u. doctor cn hooaleeraar in de he- breeuwsciie taal te Marburg, waar bij in 1536 overleed, en op liet St. Elisabeths kerkliof werd begravcn. Hij schreef : De prima sermonia TIebraki lectione. De lillerarum servientium o/ßciis, Marpurgi, 1832, 8o. Zie Val. Andreas, ßill. Belg. p. 807; Foppons, Biil. Belg. T. II. p 60. NOVA-CURIA (FHANCISC 08 äj, zie NIEUWENHOVE (B'rans van) NOVA TERRA (Nicolaas ä), zie NIEUWEANOT (Nico- laas VAN). NOVA-VILLA (Arnold de). Op Cat. C. tJ. u Roy, D. II p. 618, 619, korat voor: Den groten herbariua, met al den figueren der cruyden, om die erachten der cruyden te onderkennen, Met een tafel van de natiien der cruyden, in Latyn en Duilsebe. Een regixter om lichtelic te vinden die curackn tagen allerhande crancheden. Een tractaat om alle oryne te judicerene — Van den cautelen der orynen van meester Arnold de Villa Nova, opdat die meester niet brogen en worde. — Om die operacie'n van alle drogerien en medecynen te kennen. Metl'r Anathomie der menachelycker gebeenten. Een expert tractaet voor peraonen, die op dorpen en caatelen wonen verre van d>e meesters. Om te maken tconddrancken, aalven, ettn olien, daar hem elck medi geneaen mach. Noch is hier een boeexken hy gemaect van menigerley plantingen en potingen der boomen, met veel schoone leeringe van die natuere der boomen, welc in dand Herbariua niet en ia, Utr. 1538 fol. NOVESIU3 (Arnold) of de Nuyts, onderwijzer aan de Fraterscliool te Amersfoort, in de eerste helft der 16e eeuw. Hij was de opvolirer van Gerard Listrius, en werd door Petrus Apherdianus opgevolgd. Van Bemmel telt rar. Johannes Novesius onder de rcctors van de Lat. school te Amersfoort. Zie Delprat, Betchrijv. v, Geerl Groefe, h\. 88; v a n B e m m e 1, ' Betehrijv. van Amenf- D. 1 bl. 131. NOVIO.\l.\GÜS (Gkrardds), zie GILDEMHAUBB (Gebärd). Digitized by Google 333 NOVIOMAGUS (Johannes;, zie BUOXKHOKST (Jan van). NOVISADI (J. C.), sclireef : Diss. de jure rei vionetariue apitd Batavos Tr, ad Eh. 1754. Saxe noemt zieh zelf schrijver dezer dissert. Zia S n X 0, Onom. Liter. 3Iantis. eive pari. oat. p. 30 Reg. d, Acad. Dias, en Oral, n. 275. ' ' * ^NOVIOAIAGUö (Paulus) of van Nimwegen, een der eerste Luthersche predikanten, die benevens Hendrik van ’s Herlogenbosch te Koldingen, met eenige Gereformeerde pre- dikaiiten een mondgesprek liielden over de leer der praedesti- natie. Zio Joh. Uitenhove, Narralio p. 48, 49, 52, 53, 87, 193 etc. T. I p 73, 77, 78. V o s s i i, Diss. Episl, p. 4 5 , 6 , 7. etc.' Brandt, Ilisl. d. Ref, D. II bl. 318, 319. NOY (Adriana La), diende op ’s Lands vloot in den eersten Engelscheu ooilog 1652, 1633. Haar kapitein getuigde, » dat zij op togten en wachten zieh had gedragen, vroom en eerlijk als een matroos schuldig was te doen.” ,Zie J. C. de Jonge, Neerl. seetc, 11. II bl. 173. NOY (C0BNELI8 de), krankbezoeker te Amsterdam, gaf in hei Vicht : Gemeenzame handleiding toi hei doen van een redelijke Ge- loofs-Belijdenis, volgens de leer der llervormde kerk, Amst. 1765 80. Zie Boekzaal der gel. wer, 1765 bl. 267; Arrenborg, Haamr bl. 241. NOYDEKIN, volgens van Wijn een Vlaming, volgens Euddingh een Üortenaar. In het bij Augustijnken van Dordrecht aangehaald hs. op de Kon. Bibi, te ’s Hage (1) (1) Van dezen August ijn of August ijnken bcstaan ver, schilleiide geilichten, o. a. in oen Pkmhs der XIII of hot begiii der XIV ccuw op do Koiiinkl. bibliotheuk te ’s Gmveahago fanden Scepe fol. 56a ) Dtla van der Vrouwen horch (fol. 59d). Mogelijk- 00k •• • Eeu jam- merliche clage,” ßen beginnende: »/» eeoen mrge quam ich gegaen. Aan eene hoach enz, Voorts Dil ia van der Linde van Wonschonbosrh (lol. 626) en wclli;'! anderen. Willems vermeldt van hem: De hereh van vroudenrge en een riietgc acip ; uit Hs.s. van van Hultbem achter den Dietachen luctdariua, voorts een gedieht op hot goial zeven, eu con ander Sinle Jans EeanqeHen aUo el Auguatynken van Dordrechl ghe- ezponeerl heefl, beginnende: »Sinte Jan Evangeliste Die met Gods graeien wisto Vau den Gonliker verholeutheit. Die lieolt gesebroveu ende gheseit, Eeu Evangelium rechte endo clacr.” Digitized by Google 334 kompn )(edichten van hem voor. Mr, Bilderdyk geeft een drietal Fragmenten van dien dichter, dooi Hoffmann van Fallersleben ontdekt en afgeschreven in Taal en Dichtk, Verscheidenh. 1822 d. III bl. 160 — 184. Baddingh, die in zijn Oeschied. van Opvoed. en Onderwijs D. II St. 1, bl. 12 vol^. uitvoerig van dezen dichter gewaagt, deelt alleeu een zedeknndig gedieht van hem mede. Hij leefde in de XIII eenw. Zio van W g n, Hiil. Avondi, D. I. bl. 262, 263. Baddingh, t. a. p. ; M 0 n c. All. Siederl, VolktUler. S. 322. Maerlant, Spieg. Hitl. ü. I bl. 176; Witzen G ey 8 b e e k, A. .4. C. Woor- denb. D. IV b). SSO. NOYELLE (Jan de), heer van Bossignol, ridder van het Gulden Vlies, in dienst van don Juan van Oostenrijk als hofmeester (Oeconomus). Onder Parma was hij lid van den krijgsraad, en werd door hem naar Bergen in Henegouwen gezonden, om de Walen en de provincien Arthois en Hene- gouwen te verzoenen. Hij werd gouverneur van Mechelen, waar hij nog in hetzellde jaar door de partij van Willem van Oranje vermoord werd, (1579.) Zia iloynck van Papondrecht, Anal, T. 11 St. II, p. 284, 395, 409. NOYELLE (Padl de), heer van Noyelles in Artois, van Staden, Colonne en Torsy, een aanzienlijk edclman, wiens oudste zoon Hugo, door de Aartshertogen A albert en Isabel la tot graaf verheven werd. Hij zeif was kolonel in dienst der Algemeene Staten en teekenende in 1577 de Unie van Brussel. Zie Sob. der Page Bat T. 1 p. 163. Supplem. T. II p. 237; J. C. de J on g o, ünie van Brutei, bl. 74. NOYELLE (PoNTHDs de), Heer van Bours, een Vlaamsch edelman, uit Artois afkomstig. Hij was een geruimen tijd de zaak der vrijheid zeer toegedaan en bewees aan dezelve eenen grooten dienst, door, in het jaar 1577 het kasteel van Ant- werpen voor de Algemeene Staten te hehouden. Het bevel over een vaandel krijgsknechten voerende, was hy in 1579 tegelijk stadvoogd van Mechelen , van wegen den aarts- hertog Mathias en den Prins van Oranje. Hevige twisten ontstonden tusachen hem en de burgers dier stad, voortsprui- tende uit zijne openbare gezindheid voor de Spanjaarden en uit zijnen haat tegen de Hervormden. Uit liep zoo bevig dat hij met smaad de stad werd uitgedreven, doch zijn verraad werd geen belooning ; hij werd door Parma en de zijnen met verachting ontvangen. Hij behoorde tot de onderteekenaars der Unie van Brnssel 1577. Zie Hoynck van Papeiidrechi, Anal. T. II p. P. II p. 270, 423. Harraei Anal. T. 111 p. 261; J. C. de'Jonge, Onit vam Bmttel bl. 71, 72. Digitized by Google 335 NOYELLES (Loois, granf van), zooii vau Hugo en van Margaretha van BourgondiS, gravin van Fallais, Ini« tenant-generaal der Infanterie en kolonel van een regement in 1704. NOYENS (Jan), komt in 1481 als beeldsnijder en waar- deerder bij het St. Lucas-gild te Antwerpen voor. '/.ie J. ß. rau der Straelen, Jaarb. van St. Lueat der Stad Antwerpen, bl, 25; Krainm, t, n. p. bl. 1214. NOYENS (Jan) of Nouts, ook Jan van Turnhout, werd omtrent 1446 te Turnhout geboren, studeerde te Leuven, vraarschijnlijk onder Bobert de Laeu, Willem Ärnoldi en Dirk Groenendaal in het knnoniek regt, werd den 27sten October 1670 licentiaat in die faculteit, gelijk ook, na de hooglceraren Raimond de Mariano, Jan van Papenhoven en Gerlac de Bon dt gelioord te hebben, den 24sten April 1476 in het bnrgerlijk regt. Den 27sten Februarij 1481 werd hij doctor in de beide regten en gewoon Professor in de regten. Hij overleed den 14den September 1492. Hij schreef: Casus breves super ioium corpus Juris civUis, zonder naam van plaats en jaar, Val. Andreas houdt heaa voor den schrijver van een werk de Dogmatibus Scripturae; doch dat is waarschijnlijk het werk van Jan Driedo van Turnhout. Zie Val. Andreas, Bibi. Belg, p. 572; Fast!, p. 39 173, 174; Faqnot, Men. T. III. p. 360. NOYROT (Johan), was commandeur, toen hij in April 1675 twce Duinkerker kapers en in Junij een derden, na een hurdnekkig gerecht veroverde. Als kapitein nam hij vervolgens deel aan den togt van de Ruyter naar de Middellandsche Zee, 1675 — 1678. Kort na zijne aankomst op Siciliö het van belang achtende, dat al de schepen van ’s lands vloot vereenigd waren, zond de Kuyter een felouquc naar Napels, met last aan de Haan oin zieh bij de vlag te voegen, »Tnaar (schreef hij) daar het door Spaansche en bij gevolg door trage banden gaat, ZOO heb ik noodig geacht, nog twee schepen van oorlog van de vlagge te detacheren, gecommandeerd werdende door de kapiteineu Gillis Schey en Johan Noyrot, en heu het dubbele van mijnen lastbrief mede te geven.” Nadat de Ruyter gewond was, greep de Quesne met den vijande- lijken middeltogt de Nederlandsche voorhoede aan, waarbij Noyrot sneuvelde. Zie J. C. de Jon ge, Ned, Held, ter tee, 1). III. b. bl. 132, 175, 253. NOZEMAN (CoBNELis) of Noseman, zoon van Jacob Digitized by Google 336 NoKeman (zoon van Johannes Noseman eu Anna Ehijndorp) en van (ieertruida Maria Costerus (doch- ter van Cornelius Costerus en Maria Spiering de Wellj werd den 15 van oogstmaand 1721 te Amsterdam ge- boren. Voor de predikdienst bestemd, onlving hij het onderwijs vanAdriaiius van Cattenburgh, Joannes Drieberge en Joannes Jacobus Wetstein in de godgelecrdheid, wijsbegeertc, gelcerde talen en kerkelijke geschiedenis. De ondersclieiding waarmede dcze hem bejegenden, verwekte bij hem de hoogste acliting, die later tot innige vriendschap over- ging. Met vuur verdedigde hij den zoo dikwijls verongelijkten Wetstein, vooral tegen den geleerden East Apthorp, vicar of Cioydon, die hem in zijne Leiters on the prevalence oj ChrisHmity before its civil Etablishment ten onregte te na had gesproken. In 1741 werd hij tot de predikdienst bij de ße- nionstrantsclie gcineente toegelaten en in 1744 te Alkmaar beroepen, waar liij in zijne snipperuren zieh met de heoefening der proefoudervimlelijke wijsbegeertc en natuurlijke historie bezigiiield. In 1749 vertrok hij naar Haarlem en bediende de gemeente aldaar tot 1760. Hier was hij een dergenen, die de oprigting der Maatscliappij der Weltensc/iappen hielp bevor- deren. Hij zou zeker ook een barer eerstc leden geweestzijn, ZOO niet een misverstand tusschen hem en zekeren geleerden man, die bij de cigentlijke stichters dier maatscliappij een grooten nvloed had, tusschen beide wäre gekomen. De grond tot dit imisverstand was waarschijnlijk gelegd door iwee brieven, door hem in 1751 en 1752 uitgegeven. Hier verzamelde hij, zoo voor zieh zelven, als voor het sedert zoo beroemd geworden kabinet van natuurlijke historie, door raevrouw de gouvernante, weduwe van Prins Willem [V, aangelegd en toen in zijn opkomst, niet alleen een menigte van Nederlandsche kapellen, maar ook van vogelen, van welke het geheele jaar door overal in Holland te mögen schieten en vangen, hij van die vorsiin vrijheid verkregen had. Hier vertaalde hij de Geslaclitlijst der Vogelen van Moehring, die hij vermeerderde en met zijn aanteekeningen verrijkte, en in 1758 met eene voorrede, aanteekeningen en naandijst de voornaamste schrijvers over de vogelen, te Amsterdam door Arnout Vosmaerwerd uitgegeven. Ook hielp hij de uitbrei- ding der natuurkuude bevorderen door zijne bijurageu in de üitge- zochle Verhandelingen uit de nieuwsle werken van de Societeit der iVelenscliappcn in Europa en van andere geleerde mannen, met naauwkeurige afbeeldmgen, te Amsterdam bij F. Hout- tuy 11, in verscheidene achtereenvolgende jaren (10 d. m. pl.jin het licht gegeven. Ook vertaalde bij de oratio van A 1 b e r t i pro Poesi Theoioyis utili, welke overzettiug door den hoogleeraar zelven werd uitgegeven. Eindelijk hielp hij in 1754 en vol- genden , nevens den Remonstrantschen hoogleeraar Jacob Digitized by Google 337 Krighout en den toenmaligen Bemonstrantschen leeraar van Delft, naderhand mede hoogleeraar Abraham van der Mcerach de eer en belangen van zijn godsdienstig genoot- scbap verdedigen legen den kwaadaardigen aanval der schrijvera van het zoogenaamde Examen van ’t ontwerp van Tolerantie enz en tegeii den Koadekerkschen leeraar Nicolaaa Hol- tius, in welken twist hij tot driemaal toe mannelyk de pen voerde. ln 1755 werd hij raede eigenaar van eene lettergie- terij, in welke hij nog eenige jaren, nadat hy Haarlem ver- latcn had, dcel behield. Ook deze verschafte hem werk, en hielp hij door haar meer naar letterlijken zin, dan doorschrijven den voortgang der letteren bevorderen. In 1759 gaf hij aan een;; berocping naar Botterdam gehoor. Hier arbeidde hij tot liet in stand brengen eener inrigtiiig tot verbetering der inkomsten der nagelatene weduwen en weezen van predikanteu, en ging hij voort met het beoefenen zijner geliefde Studien en het uitgeven van werken. Reeds in 1761 zag men van hem de oveizetting van de Dierlijke Wereld, door den Engelsehman Watson. Hij bragt in dit werk merkelijke verheteringen, voegde er aanteekeningen bij en ver- rijkte het met eckte afbeeld-iela der bijzondere dieren. Sedert bereidde hij zieh tot de uitgaaf van het werk, dat hem voor namelijk beroemd heeft gemaakt, dat der Nederlandache Voge- len, volgens hunne kuishouding, aard en eigenschappen, door hem besekreven en geheel nieuw en naauwkeurig geteekend en in het koper gehragt, en natuurlijk gekleurd door en ander optigt van Christiaan Sepp& Zoon te Amsterdam, een werk, welks uitgaaf aanving in 1770, en onafgebroken voort- ging. Tusschenbeide was de ijverige man steeds in andere vakken werkzaam en gaf menige uitmuntende overzetting van Engelscbe schrijvers. Zoo zond hij de Leer van Genade of Dienst en Werkingen van den Heiligen Geest in 1767 met bijvoegselen en verbeteringen van den Bisachop telven, van den vermaarden wijsgeer en godgeleerde John Priestley en anderen, doch meestal naamloos, in het licht. Hij dong naar den uitgeloofden prijs door de Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen en de Maatschappij tot bevordering van den Landbouw te Am- sterdam uitgeschreven, en had het genoegen beiden te er- langen. ln 1771 nam hij een werkzaam deel aan de oprigting van het Bataafsch Genootschap der Proefondertindelijke Wijsbe- geerte te Rotterdam, van hetwelk hij de voorzilters stoel be- kleedde. Nog meer echter dan door al zijne schnften en stichtingen, is zijn naam algemeen geworden door zijn tivist met Hofstede over de zaligheid der heidenen, waarloe Hofstede’s beoordeeling van den Reiisariua van M armon tel a.inleiding gaf. 22 Digitized by Google 338 Volgens Tpey be8chuldis:de men Hofstede verkeer* delijk de Stelling voor te staan dat den heidenen de weg tot den Hemel geheel gesloten was. Het blykt uit ’s mans eigene woorden dat deze meening niet de zijne was. Hij wenschte de zaligheid der heidenen, maar hij ontkende, dat hunne deugd hun daarop regt gaf, wetende dat uit de werken der wet geen vleesch zal geregtvaardigd worden voor God. Op dit punt was N o z e m a n het niet geheel oneens met hem. Ook hij hoopte de zaligheid der brave heidenen van Gods barmbartig* beid, maar hierin verschilde hij van Hofstede dat hij hunne deugd groot genoeg schatte om die bij het toekennen van za* ligheid in acht te nemen. De hoofdtwist van deze beide mannen was over de deugd of ondcugd van Socrates. No- zeman verdedigde de eerste; Hofstede noemde zijne goede daden en die der brave heidenen blinkende zonden. Het verschil gold de bepaling van deugd; maar beiden achtten Gods barm- bartigheid tot zaligheid noodig. Zij die aan den twist deel namen, overdreven beider meening. Evenwel werd zij van beide zijde met hevigheid gevoerd. Zoowel Nozeman en Hofstede vergaten de lassen der verdraagzaamheid, hun door het werk van Marmontel, waaruit bet geschil geboren was, gegeven. Gelijk wij boven meldden, had Nozeman zieh vroeger in de geschillen met Holtius en Comrie over het examen van het ontwerp van tolerantie ingelaten, en in zijn nader be- toog tegen Holtius, in 1756 versehenen, beweerd, dat ’s lands regering aan het Kemonstrantache kerkgenootschap vrijheid van openbare godsdienstoefening vergund had. Tegen die meening trok thans Hofstede te velde, den Semonstrantschen leeraar uitdagende, zijne bewering uit de geschiedeuis en de bestaande plakateii te hewijzen. Dit was uit den aard der zaak onmo- gelijk, maar nu achtten zieh vele Hemonstranten door Hof- stede beleedigd. Hun predikaut te Leyden, Pieter van den Bosch en de Haagsche bouwmeester Cornelia Kede- lijkheid namen de partij van Nozeman en van de Kemon* s tränten op en bejegenden Hofstede op scherpen toon Maar nu ook ging het oorspronkelijke des geschils allengs verloren en Werd liet op een ander en ruinier veld overgebragt, waar het niet door Nozeman, maar door anderen werd voortgezet. Nozeman stond bij zijn kerkgenootschap in hooge acbting, want, had hij bij de groote vergadeiing van 1756 consideratien medegedeeld tot opbeuring van het serainarium en van de broederschap. welke men volgde, h^' kwam ook in 1767 in aanmeiking voor het professoraat. Een val van een ladder had een toenemende verzwak- king ten gevolge, zoodat hij naar dienst-verlichting ver- langde. De kerkeraad veroorioofde hem slechts vijfUen malen in hetjaar te prediken. Hij vestigde zieh te Moord recht doch Digitized by Google 339 overleed reeds den 22 van hooimaand 1785. Verschillende, 'Vaderlandsche maatschappijen schonken hem het lidmaatschap ZOO als die der Nederl. Letterkunde in 1767, het Frovinciaal Utrechts Genootschap in 1778. Hij huwde den 4 van herfst- maand te Älkmaar Johanna Hoving, dochter van Albert Hoving en Johanna Boot, bij welke hij 4 zoons en 4 doch- ters verwekte. Zij overleed den 7 van Louwmaaud 1760. Hy hertroawde den Sden van Wintermaand van hetzelfde jaar met Maria de Beurs, dochter van Johannes de Beurs en Anna Maria Naberman. Nimmer werd bij zijn leven eenige af beelding van hem ge- maakt, maar de kunstschilder Dionys van Nijmegen onder« nam, op dringend verzoek van Jacob Nozeman, oudsten zoon des overledenen, om hem, na zijn dood, louter door zijne verbeelding geleid, in olleverw af te malen, waarin hij geluk- kig slaagde. Hij schreef: Twee brieven aan den Eerwaardigm Heer N. N. over tijn Eid. wijsgeirig onderzoek, in het itceede en derde etuk van het Uollandsche Magatijn (bl. 285 — 341 en 601 — 700) of er een ander wereldgeetel van even groote goedheid als het tegetu> woordige mogdijk t\j, 1751, 1752. Jieschouwingen der beste Weereld of Philosophische Beden^ langen over Gods goedheit en wijsheit, Amst. 1752. Eierste proefneming omtrent de uytwerkingen van de Inentinye der eiekte van het Rundvee, Amst. 1755, 8o. T. Watson en C. Nozeman, Dierlijke Weereld ter beschouwing opengezet, Amst. 1761, met pl. 8o. Betoog der lurade trouvo van de schrijveren van ’t examen des ontwerps van Tolerantie omtrent de Christelijke gezintheden der Bemonstranten, Leyden, 1755, 4o. Eierste proefneming over de üyltcerkingen van de Inenting der verschalende Ziekten in Rundvee, gedaan in de ßeverwijk door C. N. Ägge Roskam Kool en Jan Tak, Med. Dr. Amst. 1755. D. H. 6. Moeringh, Geslachten der Vogden, vert. en met aanteekk. vermeerd. door C. N. Amst. 1757. J, Alberti, Eedeooering over de Dichtkunst den Godge- leerden nuttig, 1749, 4o. Wat is er tot nu toe over de Natuurlijke Historie van ons vader/and geschreven? Wat ontbreekt er nog aan? En welke is de beste wijze, waarop de gemelde geschiedenis toude dienen geschreven te worden? in Werken der Holl. Macdschappij van Welenschappen, 1769. Welke zijn de eigenschappen van de verschalende soorten van het Equisetum, bij ons bekend onder den naam van Heermoes, ünjer of Kaltestaart? Waarin bestaat de aard en hoedanigheid van desselfs Vruchtdeelen en Voortplanting ? . 22 * Digitized by Google 340 WtLk nadeel wordt door heUelve aan het Wei- en bouwland toegebragt? En welk is het door de ondervinding beproefde beste middel, om heteelve op de minst kostbare wijte %üt te roetjen, in Werken der Maatschappij tot bevordering van de Landbouw te Amsterdam, 1779. Het Rhabarber van de echtste soort, in Werken van het Bat. Genoots. van Proefondervindeiijke Wijebegeerte, 1774, D. I. bl. 455. Verhandeling over de Nederlandsche Zoetwater Spongie, eene huisvesting der martere van puistenbyteren, Met afb, t. a. p. 1790, D. IX. bl. 462. Socrales eer gehandhaafd, Leyden, 2 stukken. Aanmerkingen op het aanhangsel van P. Hofstede achter de Verhandeling van Zimmerrnan, Leyden, 1770. Nederlandscä Vogtlwerk met derzelver beschrijving, na des- selfs dood vervolgd door M. Houttuyn en Sepp, Amst. 1824, fol. gekl. pl. 4 cieelen. Bericht wegens eenige Aenmerkingen der Heeren M, en J. van Leeuwaerden tot verdediging van den Abbativus absolulus in Werken der Maats, van Ned. Lett. D. I. (1772) Bedenkingen over den eoogenaamden Cimbrisclien vloed. Aenteekeningen van Woorden en Woordbuigingen nil eektr boek met geschrift: Van dat Leven ons lieve heeren Ihn Xpi, ghedrucl buten Scoenhoven. In den Hem. In H iaer ons heren, 1499, kl. 8o. 6 bl. fol. ms. in bezit der Maats, van .Ned. Lett. te Leyden. Zie A. Stoiker, üslde der Vriends. aan de Naged. eene toor lang gestorv of Leeensier. vun den Eer\o. C /yoz.-man, in l'uderl. Leiteroet. i808. Gelehrt. Brief w. ztoitehen J J. Reake, M. Mendel- lohn en G. E, Lezsing, T. I 8 321, 322; N. Barkej, Biil, Mag, Ul. IV. p 201; Schlegel, Kerk. Ges. 1), I. bl. 408 — 410; Tau Einem, Kerk Ges. D. I. bl. 397 — 399; Adeoc. der Kad. Kerk, St 1, bl. 22, 23; Ypey, Kerk. Ges. der 18» Eeuio, I) IIX. bl. 169 — 177, D. VII. bl. 163; Ypey en Dermout, Ges. der Ned, Here. Kerk, D. III. bl. 579 verv. en de aant. J. Tideman Rem. Broed. bl. 55, 236, 243, 373; U las ins, Godg. Ned Dez. Ges. der Ned. Uetv. Kerk, D. II. bl. 251, 302; Hand der Zuid- Uol, Syn. bl. 326, 327, 328, 330, 331; Kobas en de Kivu* Court; Hand, der Maats, van Ned Lett. 1787 hl. 4; Cat. der Maats, van Ned, Leit. 1). I. bl. 63, I). II. bl. 199, 201; Arren* b e r g, Naamr. bl. 381; Cat. der Bibi, der Ren. te Amst. bl 103. .Stil. M u s sc b en b r o e k, p. 102. NOZEMAN ( ). Collot d’Escury noemt hem een onzer goede componisteu van vroegere dagen. Zie BoU. Roem, D. IV. (2) bl. 454. NOZEMAN (J. W.), een onbekend dichter, wiens Jaar- sangen bq de Haarlemeche Bederijkers aangehaald worden door van der Aa, AT. B, A. G. Woord, o. h. w. Digitized by Google 341 NOORT (Mr. Mathieb van), geboren te Leyden, den 23 December 1768, had, na sijne loflijk volbrat^te regtsgeleerde Stadien, lang door verschillende landen van Europa gereisd en daardoor, bij veel verkregen menschenkennis, een £jnen kunst- smaak zieh verworven, waarvan door hem de bewijzen in zijn geschreven reisjournaal waren nedergelegd. In zijne geboorte- stad teruggekeerd, gaf hij van dien smaak de doorslaandste be> wyzen door zijn met künde verzameld kabinet van schilderijen van vaderlandsche meesters, en door zijn voortreflFelij k teeken- werk, vooral van portretten en vruchten. Ook etste hij enkele portretten en boetseerde in was oiiderscheidene kunstwerken, als eene buste van prof. Pieter Nieuwland. Toen de landhuishoudkundige prof. 6. Wttewaall, met hetonderwijs aan de Leydsche hoogeschool voor zijn vak belast werd (1823), werd van Noort door hem aangezocht, om de Nederlandsche appelen en peeren, waarvan bij bovenal ook de aankweeking ter barte nam, af te teekenen en met een beschrijvenden tekst uit te geven. Hij kweet zieh van deze taak meesterlijk. Hiervan zagen, van den jare 1830 af tot aan zijnen dood in 1844 toe, dns in 14 jaren, 21 afleveringen het licht, waama het, gelijk zulks meermalen met kunstwerken ten onzent gaat, deels bij gebrek aan geldelijke ondersteuning, deels door zijn verscheiden, gestaakt werd. Nooit in den handel gehragt en slechts aan zijne vrienden weggeschonken, werd het niet ge> noegzaam bekend. Er liggen nog wel voor 2^3 deelen door hem geteekende voorwerpen (zoo peeren als appelen) bij eenen van ’s mans hoogschatters (den Heer B. Wttewaall) te Leyden in portefeuille. ln zijne laatste levensjaren leefde hij, die vroeger zoo aan den stedelijken raad zijner geboortestad, als aan kunstvereenigingen aldaar, met name aan die van An aemtda Naturae et n zeer werkzaam deel nam, nu zeer terug- getrokken, op zijn buitengoed, in Leidens uabijheid, het huis ter Wadding onder Voorschoten, alwaar hij in ongeveer 76jarigen ouderdom, d. 17 November 1844 overleed. Hij gaf uit en lict voor zijne vrienden drukken: Pomologia Batava of afbeelding en heschrijving van ander- scheidene soorten van Appelen en Peeren, welke tn Nederland gewoonlijk worden gekweekt, tillen naar het leven en kleuren geteekend en beschreven door Mr. Mathieu van Noorl (steen- druk van L. Springer), Leyden, in commissie bij den boekhandelaar van der lloek, 21 afleveringen, in 4o. Het voorberigt, waarin hij van de aanleiding tot dit werk gewaagt, was geteekend 22 December 1830 (zijn 62ste jaardag.) Zie korteiyk M. Siegenbeek, Hand van de Maate, der Ned, eit. 1845. bl. 20, 21. Cat. eener fraaije yerz. Schild, nagelaten nur Mr. M. e. N. te Tcrkoopen op bot hni.-i ter Wadding, oudor ct bes'.nur van den Not. Mr. 11. Obreoii, d. 29 April 1845. Uit articnliere berigteu aangevnld. Digitized by Google 343 NUBEBUS (JoHANlTBS CoHRADüs), waanchijiil^k een Dnit* scher van afkomst. ln Febraarij 1672 bevond hg zieh te Leyden, toen hij er tot lector der oude letterknnde, staatsleer en historie benoemd werd. Na ruim negenjarige werkzaam* heid aan deze universiteit, werd hij 21 October 1681, in plaats van Abraham van Berkel, naar Delft vertrokken, rector van het gymnasinm te Harderwijk. Daarenboven werd hem t uit singuliere gratie en faveur, geaccordeerd het bonden van privata collegia in litteris, voor zooveel als zulks, zonder praejudicie en nadeel van de rectorale fnnctie en de school kon geschieden.’’ Dit rectoraat bleef hij omstreeks 14 jaren, tot kort voor zyn dood, bekleeden. Intusschen ontving hij, al spoedig na zijne körnst aan het gymnasium, niet later althans dan in het begin van 1684, den rang van bnitengewoon en den 14den October 1690 dien van gewoon hoogleeraar der historie en welsprekendheid, als- mede der Grieksche taal. Hij was de eerste der Harderwijker literatoren, van wien men vermeld vindt, dat hij door respon- denten körte verhandelingen (disputen) openlijk verdedigen liet. Zelf beklom hij, evenals prof. Meier, in 1690 den katheder om eene redevoering te houden tot lof en verwelkoming van Z. K. M. van Oroot-Britanien. Behalve deze redevoering {Panegyrictu Wilhelmo III M. Brit. Regt, patriam revisenti, Hard. 1691, fol.), schreef hy nog Revisiones in TurselUnum, Hij overleed den 18den October 1696. Zijne vrouw Oatha- rinaCnricken, die hem overleelde, moet zeer begaafd zijn geweest. Zie Siegenbeek, 6ei der Leydtehe Boog. D. II. bl. 149. Bonman, Get. der Geld- Hoog. D, I. bl 24S — 247. O II. bl. 25. Soermsns, Kerle. Keg. bl. 92, 101; Kobns ea de Bi> V e e o n r t. NUCK. (Anton), een der verdienstelijkste ontleedknndigen, die ons vaderland in de zeventiende eeuw heeft voortgebragt. Hij werd te Harderwijk geboren, ontving aldaar zijne opleiding werd er in 1677 met den hoogsten lof in de geneeskunde bevorderd, en oefende sedert de genees- en heelkunde uit in den Haag tot 1687, toen hij tot buitengewoon hoogleeraar in de ontleedkunde naar Leyden werd beroepen. Hij bekleedde dien post met ongemeene toejuiching en maakte in zijn vak belangrijke ontdekkingen, welke hem eene groote vermaardheid deden verkrijgen. Toen ten zijnen tijde de kunst van de onderscheidene vaten van bet dierlijk ligehaam met bereidingen van was, of met kwikzilver op te vollen, eene uitvinding van het uitgebreidste nut, in ons vaderland door van Hoorne en Swammerdam ontdekt en door Kuysch weldra tot een ongehoorden graad van volmaaktheid gebragt was, pastte N u c k dezelve met een niet minder goed gevolg en met eenen ruim ZOO nuttigen uitslag op het watervateu-stelsel toe, daar zijne Digitized by Google 348 ?oorgangera en tijdgenooten sleclits bloedvaten opvulden. De kundige Soemmering stelde het gezag van het getuigenU van Nuck, met opzigt tot bet aanzijn van watervaten in en* kele deelen, boven dat van alle anderen, dewijl hij, »in het kunstmatig nasporen der opslorpemle watervaten, nog door niemand, zelfs niet door iemand der nieuwste tijilen is over- trofien geworden, ln zijn voornaamste werk Adenographia ctiriosa et uleri foeminei anatome nova, L. B. 1691 en 1696, So., getiteld, verbeterde hij niet slecbts alle dwalingen aan* gaande de watervaten volgens vroegere ontleedkundigen, maar leverde hij ook eene menigte nieuwe en belangrijke waarne- mingen. Eerst handelt hij over onderscheidene aoorten van klieren; daarna bescbrijft hij zeer naauwkeurig het zamenstel der vrouwclijke borst, vervolgeus ook dat der andere klieren, het ontstaan der watervaten uit de slagaderen enz. Door dit alles was hij in Staat gesteld vele ziekten oneindig beter te verklären, dan vödr hem geschied was. Zijne onderzoekingen betrekkelijk de generatie zijn mede zeer belangrijk. Hij ont* dekte ook eene nieuwe ontlasting>buis voor het speeksel, welke bij sommige dieren voorkomt en beschreef die in zijn werk de ductu salivali nova, B 1985, So. Vorder heeft men van hem Operationes et experientia Chi- rurgica, L. B. 1696, So. Al zijne werken versehenen te Leiden in 1733, 2 vol. So. Zijn vroegtijdige dood, op den 5den van Oogstmaand 1692, werd als een groot verlies voor de hoogeschool en de weten- schap betreurd. Zijne afbeelding komt voor onder de Ejfigiea van van der Aa. ln ’t Nederduitsch verscheen zijn Reelkunde, Leid. 1740, met pl. So. Zie Sandifort, Inirod. van zijn JUui, Jnal. p. XXI; S. Th. Soemmering, Onderz. der gronden, voor een verond, ft ederopnem. van ZenuiBv. door de Ifaiere, kmei. Isll. bl. 47; S ebss ti a n, Orat. inauq. {Ann. Qron. 1831 — 1832J p. 7, 13; Siegenbeek, Oes, der L. Hoog. D. I. bl 294, 295. L). II. bl. 1.58, 159; HoumAn, Oes. der 0. Hoog. D. 1. bl. 365. O. II. bl. 616, 656; van Kämpen, Bekn. Oes. der \vd. Letl. l) II. bl. 62; Collot d’Escury, Holl. Boem, 0. VII. bl. 1400; N i eu we n li u i s, (Aaiih.) Kobug on de Riveconrt. Arrenbdrg, Naaml. bl. 381. NülS (Abr.4HAm), vermoedelijk een llollandsch stempel- snijder. Hij was omstreeks 1693 in dienst van C h ristiaa n 1\', koning van Deneinarken. Men heeft van hem eene reeks Af beeldingen der koningen uit het huis van Oldenburg. Zie K ramm, t. a. p. bl. 1214. NlilS ( van). Van dezen kunstenaar komt op Cat. Jaque» Meyers, Bott. 1722, voor (no. 260); Een Zee met scheepjes, Zie K r a m m, t. a. p. Digitized by Google 344 NUIS (H. J,) of Nuys, schreef over ’t Gebrvik van het reclanguivm geometrico-Attronomicwn, Zwolle, 1686, 4o. F. van Bleiswijk bezat van bem in hands. Redenen en Middelen van verdieping en vertanding der Hivieren en Bavens op een Meetkundige manier betoogd en aangeweten. Zie Bibi. Bleiswyk, T, II. p. 146. NUITS (Lobbkkt) wordt door Wagenaar genoemd onder hen, . die de hervorming te Amsterdam in 1566 voorstonden, en die als schütter den predikant Jan Arendsoon, met een schult uit Waterland naar Amsterdam bragten. Zie Wage naar, Bet, van Jmt(, D. III* bl. 168. Comme* 1 i o, Bet. tan Amtt. bl. 986. NÜI8 (Jacob van) of Nuys, aldns waarschijnlijk naar zijne geboorteplaats, de stad Nuis of Neus in bet Keulsche geheeten, verliut in December 1425 de dienst van hertog Pilips van Bourgondie, hetzij door overlijden of anderszins als coloriarden, d. i. naar men verneemt, als de zoodanige, dien aan min edele metalcn de kleur van zilver of goud moest geven. Hij werd op den 3dcn December 1425 als zoodauig in de Dordrechtsclie munt opgevolgd door zckeren Jacob Janssoon, op eene bezoldiging van 25 nieuwe Hollandsche Schilden, van de munt des hertogen. Zie van der Chys, de Msuten van Holl, en Zeel, bl. 372. NUMAN (Philips), secretaris van Brussel, waar hij den 19 Februarij 1627 overleed. Foppens, die verscheidene werken van hem opgeeft, prijst zijne begaafdheden in de Nederduitsche dichtkunst, doch schijnt niet gekend te beb!)en zijn werkje, getiteld: Den stryt des gemoets in den toeek der deuchden, Brussel, bij Jan Mommaert, 1590, 4o. Willems, Kantelaar en de Vries hebben een uittreksel van dat zcldzaam werkje gegeven. Of de hierna volgende werken van Neman, die in het Latiju of Vlaamsch zijn geschreven, bleef Willems onbekcnd. Descriptio Spectaculorvm et Ludorum in adventu Sereniss. Principis Ernesti Au\triaci lirtixellis editorum, lypis Plant. 1695, fol. Panegyricum in adventum sereniss, Principum Alberti et Isabellae in Civitatem Bruxetlensem, Ibid, 1602, fol. Poemata varia (verspreid en op bladen.) Miracles de NStre-Dame advenut au Mont~aigu (suivis de deux dialogues sur les miracles), Brux. 1603, pet. in 8o. Ook in ’t Vlaamsch. Digitized by Google 345 Zie F o p p e II 8, Bibi. Belg. T. II p, 1040, A Wichmans, Brab. Mar. p. 207« Willems, Verh. over de Ifed. Tanl en l,etl. I). I. bl, 291. Kante Iaht en S i e g o ii b e c k, li I, bl. 126 Witsen Geijsbevk, B A. C. IFoord. D. IV. bl, 630 531. Bibi. Haiti no. 25531. NUMAN (Hebuanus) werd in 1744 te Ezinge, bij Gro- ningen geboren, oefende zieh in zijns vaders fabriik van verlakte goederen, in het teekenen van vogels, landschappen enz., werd vervolgena te Haarlem bij den behangselschilder Jan Augustini in de leer besteld, bleef daar vier jaren, keerde naar Groningen terug en vervaardigde er portretten, ZOO in olievenv als pastei. Toeu hij 24 jaren bereikt liad, ging hij, ter voortzetting zijner Studien, naar Parijs, en kwam daar in kennis met den graveur ie Bas, ’t geen hem aan- leiding gaf zieh ook op die kunst toe te leggen. Ken jaar later keerde hij naar zijn vaderland terug en zette zieh te Amsterdam neder, vervaardigde er portretten en hielp J u r- riaan Andriessen in het sehilderen van eenige tooneel- schermen voor den Schouwburg. Ook gaf hij onderwijs in de teekenkunst en gaf, ten behoeve zijner Icerlingen, een werk uit, getiteld: De beoefening der Teckenkunde, door de eersle gronden der meetkunde gemakkelijk gemaakt, Amst. 1807 — 1812, 4 st. In 1797 gaf hij etii stel van 24 prent-teekeningen in het licht. Zij stellen Hollacdsche buitenplaatsen inet hare be- schfijving voor. Zij zijn luchtig geötst en in kleuren, met het penseel opgewerkt. Men heeft ook van hem: Gedachten over den smaak, benevena eene Verktaring vau de achoonheid van de schilderkunal, naar bet Hoogduitsch van K Mengs, Amst. 1773, 8o Men vindt van hem in de kunstverzamelingen wonder fraaije tee- keningen, bestaande in landschappen, zoo vau eigen viiiding als naar schilderijen van Nu man aan. Eene teekening van den Delfschen van der Meer, voorstellende een Gezigt op Delft, goldt op de verkooping van den baron van Leyden f 36; een dergclijke naar A. Cuyp, op die van C. Siugendonck / 59. Hij was directeur ven de Maatschappij Pelix Meritis, en lid van het Koniuklijk Ncderlandsch Instituut Hij over- leed den 9den JVlaart 1820. Zie Immerzeel, t. a. p. Kramm, t. u. p Kanal ■ en Leit. 1820. U. 1. 1)1. 177. Arrenberg, ifaamr. bl. 382; v, C 1 e e f f , Naamr. bl . 432. NUMAN (Hekricüs), predikant bij de Hervormde gemeente te Baflo-Rasquert, een dorp in de Omraelanden der provincie Groningen, overleed op 4üjarigen leeftijd in 1787. Hij was onder zijne tijdgenooteu, wegens zijne kennis der Semitische Digitized by Google 346 ulen, günstig bekend, en een der vrienden ran den sUatsraad Mr. Hendrik Ludolf Wichers, in 1848 te Groningen, in den onderdom van 93 jaren overleden. Hij huwde Jo- hanna Sara Piccard, die met H. Wichers, geneesheer te Middelstum, hertrouwde en in 1826 orerleed. Zie Leven van A. Numan, achter de Hand, der Maate, van Hed Leu. 1853. bl. 51, 52. Boekz. der Qel. 9er. 1787. bl. 234. NUMAN (ÄBNOLDOs), in 1753 te Groningen geboren, werd in 1776 art. lib. mag. phil. doct., in 1781 predikant te Vrieschalo, en in 1785 te Ezinghe in het Westerkwartier, 1794 te Oud-Niedorp, classis Alkmaar, en verwierf zieh door zyne geleerdheid en als .-»choolopziener van Noord-Molland, groote Verdiensten. Hij was de broeder van de vorigen en oom van den volgende en overleed er 28 Maart 1831, oud ruim 77 jaren. Zie bet aangch. Verslag, bl. 62. Boekz. der Qel wer. 1776 b bl. 796, en op de genoemde jaren; Hav. 1858. bl. 346. NUMAN (Alexander), zoon van Henri cus Numan (zie boven), werd den 8 December 1780 te Baflo, in de Provincie Groningen geboren. Hij verloor 7 jaren oud zijn vader en werd aan deopleiding van zijn oom Arnoldus Numan toevertrouivd. Na diens vertrek, werd hij in bet huis veu zijn stiefvader H. Wichers opgenomen en later een ijverig leerling van den Middelstummer predikant B W. Hoffman. Hij woonde tusschen beide een geruimen tijd bij een broeder zijns stiefs- vaders, die te Winschoten en de omstreken, mede een gezöcht geneesheer was, zoodat hij vödr zijn körnst aan de Academie, daar, doch vooral te Middelstum, veelvuldige gelegenheid had om zieh voorbereidende kundiuheden in sommige natuur- en geneeskundige wetenschappen te verwervea, het land en land- volk en de behandeling der gewone volksziekten te leeren kennen. Daar hij als studeut de vacantie-dagen op het land doorbragt, moest die kennis toenemen naar de mate zijner vor- deringen in de wetensehappen . en nu kon hij zieh, in kor- teren tijd dan anders mogelijk was, aan de lioogeschool te Groningen, waar hij 25 September 1801 ingeschreven werd en 18 .Augustus 1804 promoveerde, tot medicus vorinen. On- middelijk na zijne proraatie vestigde hij zieh op het Ilooge- zand, in de nahijheid van Groningen, zoo dat hij zijn letter- kundig verkeer met zijne vrienden kon voortzetten, die nog vermeerderde, toen hem later liet lidmaatschap der provinciale commissien van geneeskunde (1814) en landbouw (1815) op- gedragen werden. Het voorstel hem door een uitgever uit Oost-Friesland, destijds met Holland en. Frankrijk ingelijfd, gedaan om het veeartsenijkundige Handboek vanJ. M.Rolh- wes, in 1812 versehenen, ten dienste der veehouders in het Digitized by Google 347 Hollandscli te vertolken, gaf de eente aanleiding tot zijnen volgenden levensloop. Immers wijdde hij zieh van dien tijd af meer en meer aan dit vak. waarin het veerijke en wetensohap- pelijke Nederland by Dnitachers en Franschen achter stond, of- achoon geen land aan den bloei en toepassing dier wetenschap meer behoefte had. Toen Willem I Koning der Nederlanden werd, waren de veeartsenijknnde en veeartsen in Belgien in hoogere schatting dan in Noord-Nederland. daar velen hunne opleiding aan de beioemde school Yan Alfort badden genoten. Maar dat men ook hier meer en meer het gemia van geschikte hulpmiddelen voor de veehouders bij de behandeling hunner zieke dieren begon in te zien, beweea het hoordbestuur der Maatachappij tot Nut van ’t Algemeen. Dit meende die zaak als eene ge* wigtige volkszaak te moeten behandelen. Het trad daarvoor met N u m a n in bricfwiaseling en onderhandeling. Aan die loffe- lijke poging is de uitgave toe te schrijven van het Handboek der Genees- en Verloskunde van het vee, waarvan de eerste uitgave in 1819, de vierde in 1844 te Groningen, verscheen. Duizende exemplaren van dit werk zijn door dit land, Brabant en de Viaanderen verspreid. In betzelfde jaar, waarvan de eerste uitgaaf van bet Handboek verscheen, nam de Koning (13 September 1819) een besluit, waaibij de oprigting eener veeartsenijschool op Gildestein even buiten Utrecht. Door de beide zoo even genoemde werken, was de aandacht der rege- ring gevallen op Numan; die na lang aarzelen de vooratellen der regering aannam en zieh te Utrecht als hoogleeraar bij de ZOO pas in het leven geroepen school vestigde. Van dit oogen- blik af, en vooral sedert zijne latere benoeming tot directeur der school, trad hij met volle kracht op in de wetenschappe- lijken werkkring van veeartsenijknnde en landbouw. Aan het hoofd der veeartsenijschool geplaatst, bleef hij voor haar met mannenijver werkzaam tot een paar jaren voor zijn dood, toen zij hervormd werd. Hy overleed den 1 September 1852 aan eene anthrax-ziekle, welke zieh in de laatste week der maanJ Julij van hetzelfde jaar plotseling was begonnen te ontwlkkelen. Hij huwde in 1806 met Catharina Dorothea Star* Lichtenroorst. Zijn portret gaat in folio in steendruk uit, Aan eerbewijzen heeft het hem niet ontbroken. Hij was ridder van den Nederlandsclien Leeuw, kommandeur van de Eikekroon, lid der eerste klasse van het Kon Ned. Instituut ; directeur van de Nederl, Huish. Maats, (later Maatsebappij ter bevordering der Nijverheid); lid van deProv. commissie vnn Geneesk. Onderzoek en Toevoorzigt en der Prov. Commissie van Landbouw te Hannover, lid van het Natuur- en Letterk. Genoots te Groningen, en der Maats, ter be- vordering van den Landbouw te Amsterdam, seeretaris der Prov. Commissie van Landbouw te Utrecht, lid der Maats, v. weten- Digitized by Google 348 schappen te Haarlem; correap. lid van: het rrenoots. Fü ünita Fortior te Hoorn, lid der plaatselijke sclioolcommiBsie van Geneeskundis; Toevoorzi^t te Utrecht; van het Bataafsch ge* nootschap van proefonderv. wijsbeeeerte te Rotterdam, van het Zeeuwsch Genoot., van de Maats, van Ned. Letterknnde te Leyden, honorair-lid der Maats, tot bevordering van den Land- bonw- en veeteeld in de provincie Zeeland, der verloskundige vereeniging te Utrecht, der Uordrechtsche Flora te Dordrecht; correap. lid van het ßalav. Genoots. van kunat en wetenschap, lid van Verdienste der vee.artsenijk. Vereenigins; in Noord*Hol- land, honor. lid der Soci^td Royale de Medicine, de la Socidtd de Mddicine vdtdrinaire de Belgique a Bruxelles, eeredid van het Verein Teutscher Thierärtzte. Hij schreef: Ditsert. Inaug. de Carbonatum officialium praecipuorum propaqandi methodo natura et usu, Gron. 1804. Veeartscnijkundige werken: J. N. Eohlwes, Algemeen Handboek der algemeene Vee- artsenijkunde, uit het Hoogd. verlaald, Gron. 1812. Handboek der Genees- en Verloskunde van het Vee, Gron. 1819; de tweede uitgave in 1826; de derde uitgave in 1833; de vierde verbeterde en vermeerderde uitgave is van 1844. Proeven omtrent de werking van de ametstoffen der Koepokken op onderscheidene huisdieren, met aanmerkingen hisrtoe betrek- kelijk, eene bijdrage tot de vergelijkende Geneeskunde, in Vad. Leiter oef. van 1825. Veeartsenijkundig Magatijn, Gron. late deel 1827 en 1828; 2de deel 1829 en 1830; 3de deel 1837; 4de deel 1844. Het vierde deel ook uitgegeven onder den afzonderlijken titel van Ferhandeling over de heerschende Longziekte onder het rundvee. Het vijfde deel, Iste stuk, verscheen in 1845, het 2de stuk in 1846. Het zesde deel in 1847, bij van Kes- teren, te Amsterdam. Proeven en Waamemingen omtrent de inenting der Pokken van schapen, door D. H. van der Meer, H. C. B. Medenbach de Booij, S. El/erbeek en G. H. Ramaer, met een vergelijkend overtigt, hiertoe betrekkelijk en eene voorrede door Dr, Numan, ’s Grav. ter Algemeene Landadrukkerij, 1825. Redevoering over de Veearlsenijkunde en de inrigting van derzelver onderwijs overeenkonistig met het belang der Maat- schappij, Gron. 1827; ook geplaatst in het Veeartsenijkundig Magazijn, Deel 1. .Sur lea proprietes nuisibles, que les sauvages peuvent acque- rir pour differente animaux domesüquea, par L. Numan et L. Marchand, trad. du JlolL, Gron. 1830. Dit werk is in het Hoogd. overgebragt door dr. C. Sprengel, in zijne Land- und Forstwirlsschaßiche Zeitschrift für Braunschweig, Manöver und die angrenzenden Länder, Braunschw. 1834 — 36. Digitized by Google 349 Teregtwijting eener verkeerde opvattmg omtrent de proeven betrekketijk di werking der smetstoffen van de Koepokken op onderschetdene Huisdieren, voorkomende in het Journal de Medicine Velerinaire, Janvier 1826, in het Journal d’Agri- culture Franqaise van 1827 en in de Konst- en Letterh. van 14 Maart 1828. De Wifee om Koeijen door koepoksloffen te hesmetten, en daardoor koepokken voort te bringen volgeni Dr. Sonderland te Barmen, aan proefnemingen onderworpen, in Konst- en Let- terb. van 24 Junij 1831. Verhandeling over de Koepokken, too als dezelve natuurUgk bij het Rundvee voorkomen, en door inenting kunnen worden voortgebragt en over de bevestigende iUok of Pok-mok des paards enz. met platen, Utr. 1831. Waarnemingen omtrent ket langdurig verb'ijf boven den gewonen dragttijd van gesiorvene jongen bij de moederdieren, in het 3de deel der Nieuwe Verh. der Eerste Klasse van het Kon. Ned Inst. Amst. 1831. ßeschrijving van een misvormd schaap met overlolligheid van deelen, met platen, in het 4 de deel van dezelfde Verband. Amsterdam 1832. Over de Horzel-maskers, welke in de maag van het paard huisvesten, met platen, in bet IVde deel der nieuwe verhun- delingen der Eerste Klasse van het Koninklijk-Nederlandsch Instituut, .Amsterdam 1833. Bit werk is in het Hoo^duitsch vertaald en met bijvoegsel vermeerderd omtrent overige Hor- zelmaskers bij de huisdieren voorkomende door Ur. C. H. Hert- wie, hoogleeraar aan de Koninklijke Veeartsenijschool ee Ber- lin. In het Magazin für gesammte Thierheilkunde, door dr. E. F. Gurlt und Hertwig, 4de Jahrgang, Iste st. 7dc heft, Berlin, 1838, e.n mede afzonderlijk uitgegeven; in het Fransch vertaald door den hoogleeraar S. Verheyen te Brussel, in het Recueil de Medicine Velerinaire van Mars, Juin en volgende nummers. Mededcelingen van een kort Verslag omtrent eenige proeven, genomen met oogmerk om door hei inenten van Runderen, Koepokstoßen te verkrijgen, en over de uitwerking dezer Stoffe op den mensch, door B. Hartog, heelmeester te Wormerveer, in de Konst- en Letterb. van 18 Augustus 1834. Over de Veeartsenijkunde en beschrijving van ’s Rijks Vee- artsenijschool te Utrecht, met afbeelding van derzelver gebou- wen, in het Tijdschrijt voor Geschiedenis, Oudheden en Uta- tistiek, Utrecht, 1838; ook afzonderlijk verkrijgbaar gesteld. Beschrijving van een grootendeels dubbeld Kalfs-monster, in het 7de deel van de Nieuwe Verh der Eerste Klasse van het Kon. Ned. Inst. Amst. 1838. 