title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: 2) Zie LASSEN, Ind, AU, III, 1198. 3) Inscriptie III, 2. Vergeh over dezen naam II, 459 en bubnouf, Introd, ä Vhisi. du B, ty p. 291. Digitized by VjOOQIC BOBDDHISMUS OP JAVA EN SUMATRA. 89 sehen archipel ziju overgebragt 1). Men kon verwachten, dat een vorst, die de leer van SjäkjasingAa (Boeddha) zoo ijverig was toe- gedaan als Adityadharma , ook kloosters in zijn rijk zou taten bou- wen. Deze verwachting wordt door de van hem afkomstige in- scriptien bevestigd. In eene er van leest men, dat hij de zeveu- voudige aarde tot een wihara of klooster heeft gemaakt, welke aarde het land van Djina (of van Boeddha) genoemd wordt en dat dit klooster met allerlei voorwerpen voorzien werd 2). Möge deze bewering ook sterk overdreven zijn, zij bewijst toch, dat deze koning in zijnen staat vele dergelijke inrigtingen heeft ge- sticht. Dit zijn de oadste kloosters, waarvan in den Indischen archipel wordt melding gemaakt. Het toestaan van deze voorregten, door Adityadharma aan de godsdienst van Sjal^amoeni heeft hem geenszins verhinderd , de regten der oadere godsdienst te erkennen. Hij zelf wordt met den koning der Dewa's, met Indra en Dharmaradjay den god der geregtigheid , vergeleken 3); hij wordt geprezen, omdat hij 1) Inscriptie II, 3. In het facsiraile vindt men de volgende woorden: nrepah sakstitradjah päterä sjesadharamnäm soerawasawän ; voor pcUera , dat geenen zin geeft 4 stelt friedebich ( Verh. van het Bat, gen. XXVI, 27) voor pöedjeran of pöe- djajeran, hefgeen in den zin wel is waar past, maar tegen de grammatica zondigt, daar het pluralis is, terwijl het subiect siugiilaris is; men zoa das verwachten ;)öi- djajeta. De beteekenis dier plaats is echter aan geenen twijfel onderhevig en moet deze zijn: »Möge de Koning met zijnen, nit eenen bloedverwant verwekten zoon, de in de uitgelezene Dharani vermelde goden en Indra vereeren." Over de uitdrakking ksetradja vergelijke men lassen, Ind. AU. I, 633, noot 2. 2) Inscriptie III, 9; ook iu eene andere inscriptie, in het Z, der D. M. G. XI, 599 wordt aan een wihara gedacht. Sapta püerna bhöeta, woordelijk: i^de door zeven volle aarde", doelt dan ook op de bokende voorstelling van zeven dw'tpa of wereld- eilanden. — Ik merk bij deze gelegenheid op, dat in inscriptie III, 10 pantjamahä zeker is, en het daarop volgende woord volgens de opmerking van pkiedericu even- zeer Sjoeddha als Boeddha kan worden gelezen. Daar djäpana, d. i. opzeggen of mompelen van gebeden, volgt, zal men moeten lezen sjoeddha en zullen de woorden moeten slaan op gebeden, waardoor men zieh van vijf groote zonden bevrijdt. Indien deze plaats op de priesters van Boeddha betrekking heefl, hetgeen echter niet zeker is, dan kan men de vijf aan de priesters verbodene handeiingen daarouder verstaan, over welke men kan vergelijken sfence habdy, Ute Eaatern monachism., p. 153. 3) Inscriptie III, 6 en 7. Digitized by VjOOQIC 90 VERDEEE GBSCHIBOENIS VAN DEN INDISCHEN ABOHIPEL. door de mcUüf snätaia of ^hoisvaders'^ zeer bemmd is 1); daar deze , die ook grthapati heeten , den tweeden äsjrama of het tweede Stadium van het leven van eenen Brahmaan vormen , kan men de gevolgtrekking maken, dat de Brahmanen in het rijk van dezen vorst naar hunne eigene leer leefden Deze vorst erkende dan ook de regten der Brahmanen eu eischte van zijne onderdanen, dat zij aan de Dewaa en de goeroe*s (de leeraars in de heilige wetenschappen en gebruiken) de han toekomende eer zouden be- wijzen , en verbood hun die te baten en te verachten 2). Er heersch- te das in het rijk van Adityadharma , voor zoo ver hij. zelf daarbij betrokken was, volkomene verdraagzaamheid op godsdienstig gebied. De godsdienstige omwenteling op Sumatra en Java, die uit de hier aangehaalde inscriptien blijkt, moet na het verbliji van Fabian op Java hebben plaats gehad , daar hij in het jaar 424 dit eiland bezocht, en verkiaart, dat zieh toen op Java vele Brahmanen bevonden , terwijl daar de leer van Boeddha onbekend was 3). Door het binnendringen van het Boeddhismus werd het oudere godenstelsel met Batara Goeroe aan het hoofd en de drie onder hem staande goden, Sang Jwang Djagat^ Sang Jwang Söerja en Kaiamtrta, en de in dit stelsel opgenomene schaar in- landsche goden op den achtergrond geschoven 4), Om den zamen- hang is het hier de plaats den eigenaardigen vorm bloot te leg- gen van het Boeddhismus zooals die voorgesteld wordt in eene inscriptie uit de negende eeuw, die in de ruinen van eenen tem- pel bij Malang is ontdekt 5). In deze inscriptie worden van de 1) Ibid. III, 7. 2) Inscriptie III, 11, 15 cn 16, waar men leest: dewa hhakta en goeroe hhakta ; in de niet in haar geheei medegedeelde inscriptie in Z. der D. M, G. X, 599 vindt men de uitdrukking goeroebhakta en daarbij swämibhakta; in dit geval zai swamin »vader des huisgezins" beteekenen en niet oleeraar." SO FOE K. K. p. 860 en 367. 4) Zie boven, bl. 37 vlgd. 5) PRIEDERICH, Verh, van het Bat gen, XXVI, 7 vig. Over den in dit ge- deelte van het eiland overgebleven tempel handelt raffles , II , 41 vlg. De plaats, waar de lempel ligt, waarin genoemde inscriptie gevonden werd, heet, volgens FRIEDERICH p. 85, Toenipang. — Over de Dhjani- BodhiaaUwa zie lassen, Ind, Alu III, 387 vlg. Digitized by VjOOQIC BOBDDHISMUS OP JAVA EN SÜMATEA. 91 vijf üijani'BoeddAa de vier laatsten met de Sjaktia^ de perso« nificatien der krachten van drie van hen , en vier ondergeschikte goddelijke wezens opgeteld. De eersten dragen den bijnaam biaräla, banne gemalinnen dien van bharalu Dit woord is door den over- gaug der t in de als r uitgesprokene U^ en dien van r in Z uit het Sanskritsche woord bhaiiära (eerwaardig) ontstaan ; in de Ja- vaansche inscriptien beteekent het goddel^k 1). De eerste, in de hier bedoelde inscriptie genoemde Dhjäni'Boeddha is Ämitabha; zijne gemalin heet hier niet Pändarä^ maar Pänäafawasinl, daar het eerste woord geelachtig wit^ bet tweede eene vntte plant (de borcheriä) beteekent, wijken beide vormen niet merkbaar van elk- ander af. Het tweede goddelijke wezen van deze soort ^ Ahsobhjaj komt voor met zijne gemalin Lorant ^ de volgende daarentegen, Batnctsambhawa y zonder zijne gade Mämakt^ die echter in eene andere inscriptie Bharäti MämaM wordt genaamd 2). In plaats van AmogAasidd/ia leest men in onze inscriptie Amoghapäsjoe; daar dit wezen op Nepalsche beeiden met den pasja (den strik) en den triajdela (den drietand) van S;iwa voorkomt^ blijkt het, dat de Javaansche Boeddhisten eigenschappen van dezen god op dezen Dhjani-Jhoddka hebben overgebragt 3). Hij onderscheidt zieh ook daardoor van zijne gezellen^ dat hij den bijnaam lirja (eerwaardig) en Lokesjtoara [heet der wereld) draagt. Zijne Sjakli {Tara) ontbreekt hier. Van de ondergeschikte wezens verdient Haja griwa, volgens de voorstelling der Nepalesen een dienaar van Bhjäni-BodhisaUwa Padmapähi of van AwalokUesjwara , te worden vermeld; bij de Brahmanen gaat hij ook door voor eenen koning der booze geesten, die Daitya worden genaamd. De twee vol- gende namen Soedhana^Koemära kunnen, omdat wij vier onderge- schikte goddelijke personen hier mögen verwachten, niet als de naam van e^n afzonderlijk wezen worden opgevat 4) , maar als 1) Het van bhaiära, zoo als dit woord ook wordt geschreven, afstammende bhatärUcä kan op eene godin slaan; zie lassen Anlhol santcr. op het woord. 2) KAPFLES, II, 66 De bete re vorm van dit woord, dat de mijne beteekent, is volgens Pänini, IV, 1, 30 en SülfJh. Kaum, 336 a, mamikä. 8) HODGSON, On ihe ßutldha's o/ Nepal and BhoL in As, R$3, XVI, 456 met de tabel. 4) Zoo als FBUDEEicH, p. 16 voorstelt. Digitized by VjOOQIC 92 VERDERB GESCHIBDKNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. twee verschillende ; de eerste naam beteekent den god des rijk- doms, Koewera, de tweede den krijgsgod. De vierde naam wordt het best DhöerdjdjäÜ gelezen; Sjiwa draagt dien naam, wegens de haarvlecht , (4/öiJä), die door hem gedragen wordt. De verhooding van deze vier wezens tot de vier Dhjani'Boeddha is duister; daar- entegen valt het in het oog, dat de Javaansche Boeddhisten, uit afkeer van de Brahmanen aan drie Brahmaansche goden eene on- dergeschikte plaats in hun godenstelsel aanwezen. Zij verkregen dit stelsel in een onvolkomenen vorm, daar de eerste Dhjani'- Boeddha^ Wairoijana, en de Dhjäni'Bodhissaiwa hun onbekend zijn gebleven ; zij breidden dit stelsel op hunne wijze verder uit, Zij bekwamen het denkelijk uit Bengalen , daar juist in dit land de secte der Sjäkta zeer verspreid is 1), en omdat van daar reeds van ouds handel met den Indischen archipel werd gedreven. Wij verkrijgen uit de hier bedoelde inscriptie het voor de geschiedenis der godsdienst van vdor-Indie niet onbelangrijke feit, dat reeds in den loop der negende eenw de in^ensmelting der Boeddhis- tische en Sjiwaitische leer was voltooid. Na deze uitweiding keer ik terug tot de politieke geschiede- nis van Sumatra en Java. Uit de ontdekking en bekendmaking van andere inscriptien moet het verder blijken , of op Ädityadharma zijn oudste zoon in de regering is gevolgd, of niet; hij haderten minste twee 2). De groote uitgestrektheid van zijn gebied doet ons vermoeden , dat het spoedig na zijnen dood in vele kleinere rijken is gesplitst. In zijnen tijd en in dien zijner opvolgers moet de Indische invioed op de toestanden van Sumatra gewerkt hebben; deels blijkt dit uit de namen van plaatsen op dit eiland, deels uit zeden en gebruiken, vooral bij de Bataks, deels ook, en wel het duidelijkst, uit het schrift »3). Van de alphabets, die 1) wilson's Sketch of the religious secta of the Ilindu'i io As. res, XVII, 216. 2) Zie boven , bl. 85 n. 3. 3) Een voorbeeld der eerste soort is de naam van het rijk Indtagiri (berg van Indra) op de OoRlkust van Sumatra. Zie Tijdschriß van Neerlands Indie IV, 540 vlg. (evenzoo Indrapoera »stad van Indra" op de Westkust, en de btjnaam Sjri Indrapoera van het rijk Sijak.) — Meerderc sporen van Boeddhismas onder de Bataks worden door fRANZ JUNGHUHN ftangewezeo. lass. — Het eenigste spoor van Boeddhismus Digitized by VjOOQIC INVLOED DER BOBDDHISTEN OP JAVA. 93 op Sumatra gebruikt worden, kennen wij er vier, namelijk dat der Korintji, der ßödjang, der Lampoeng en dat der Bataks; van het tweede bedienden zieh ook de Maleijers vdor hunne verhui- zing uit hun oorspronkelijk vaderland 1). De geschiedenis van het oostelijke Java is tot het jaar 818 der Javaansche aera of 896 voortgezet, in hetwelk Dewa Kasoema een nieuw rijk in Djanggala stich tte. Hij muntte uit door zijne begaafdheden en zijne gematigde regering en bewerkte daardoor, dat stamverwante opperhoofden zieh aan hem onderwierpen; hij werd door deze geiukkige gebeurtenis de beheerscher van dit door JuDghohn aangewezeD , is het aanwezen van de ficus reUgiosa (zie bl. 276 en vlg. II, Battaländer au/ Sumatra). Sporen van Indischen invloed vindt meu vooral in de taal, godsdienst en letterkunde der Bataks, maar deze zgn uit de tweede hand,en wel door den invloed van Indo-Jav. colonien op de oostkust van Sumatra. Ze in bijzonderheden allen te vermelden zou hier te veel ruimte innemen. v. o. T. 1} Zie fRniDERiCH, lets over het schriß der Maleijers, Tijdsch. voor Ind. TaaU, Land- en Volkenkunde, II, 471 vlg. (Dat het onwaarschijnlijk is, dat de Maleijers zieh vodr zij den islam omhelsden het Redjangschrift bezigden, en dat bij hen daarentegen het Kawi-schrift in gebruik is, heb ik trachten aan te toouen in de Inhoudaopgave en aanteekeningen , enz., bl. 114. v. d. T ) Over het Bataksch en het klankstelsel zijner drie dialeclen verscheen in de Bijdragen tot de taal-^ land' en volkenkunde van Neerlands IndiS, IV , 1 , eene verhandeling onder den titel: Over achrift en uitspraak der Tobasche taal, als eerste hoojdatuk eener spraakkunst, Voorts zijn versehenen Bataksch Uesboek (in drie stukken, bevat- tende geschriften in het Tobasch , Mandailingsch en Dairisch) , Bataksch- Neder- duitsch Woordenboek, en Inhouds-opgave van de drie stukken van het Bataksche leesboek, aanteekeningen op daarin voorkomende modjelijke plaatsen en een blad- wijzer. — Ik maak van deze gelegenheid gebruik om den lezers de belangrijkste opgaven over het in de Sanskritsche inscriptien op Java gebruikte schrift volgens het onderzoek van pbiedebich, Verh, van het Bat. gen. XXVI, 78 mede te deelen. De in deze inscriptien gebrnikte alphabefs kannen tot gecn enkel, dat in vdor-Indie in gebruik is, worden terug gebragt, — een verschijnsel , dat daaruit kan worden afge- leid, dat de naar den archipel uit vöor-Indie gekomene voikplanters deels uit Ben- galen, deels uit Kalingga, deels uit het land der Tamilen daarheen kwamen. In het algemeen kan men vier hoofdvormen dezer alphabets aanoemcn, van welke voorbeelden in eene inscriptie van Kedah op het schiereiland Malaka schijnt voor te komen; deze bevat de bekende geloofsbelijdenis der Boeddbisten en is bekend ge- maakt in het werk Note on inscriptions from Sincapur and provinces Wellesley , presented by ihe Hon. Col. butterwokth. Bij lindley in h^ij.ofthe As. soc. o/B, XVII, 2, p. 72, plaat IV. Digitized by VjOOQIC 94 VBBDERK 6ESGUI£DBNI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. eiland ten oosten van Djawana 1). Zijne belangrijkste daad is, dat hij zijne vier zonen en zijne dochter naar Kalingga zond, om hen in de Brahmaansche godsdienst te doen onderwijzen. Zijn oadste zoon Ami Loehoer huwde de dochter van een Indi- schen vorst en keerde met zijne broeders, zijne gemalin, hand- werkslieden van allerlei soort en eene lijfwacht van daizend dap- pere krijgslieden naar zijn vaderland terng; de schepen, op welke zij terug keerden^ waren met kostbare waren beladen. De vader van Ami Loehoer moet in dien tnsschentijd veroveringen hebben gemaakt, omdat hij den oudsten zoon als onderkoning in Djanggala, zijne broeders Ami Djaja, L^mboe M^ngarang en L^mboe Ami Loehoer als Vasallen in Gög^lang of Singa Sari^ Ngarawan of Braw^rna en Daha of Kediri aanstelde 2). Dewa Kasoema vereenigde dus slechts een klein gedeelte van het eiland onder zijnen scepter, omdat deze landen in de oostelijke helft van het eiland gelegen zijn. De tempels in Singa Sari worden in dezen tijd gesteld , eene opgave, waaraan de voorkear moet worden gegeven boven de overlevering ^ volgens welke zij reeds omstreeks 551 der Javaansche aera of 629 voltooid is 3). De regering van den zoon van Ami Loehoer wordt wegens het levendige verkeer met het buiteuland hoog geroemd 4). Yeel gewigtiger is de regering van zijnen zoon Pandji Ino Körta Pati, die gewoonlijk slechts onder den eersten naam 1) Rapfles, II, 87 vlg.; over de stichtiog van Djanggala, zie bl. 83. 2) Gegelang of Singa Sari, ligt in het district Malang, en is rijk aan rninen van tempels en goden beeiden. 3) Ckawpued {on tke existence of the Hindu religion in the ialand of Java and Bali in de As, res, XIIT, p. 161, noot 9j geeft dezen datum op, maar merkt in een ander werk (a descript, dict, p. 403) op, dat de oadste data der aldaar ge- vondene inscripties 818 en 846 of 896 en 924 zijn; de oodsle bouw werken be* hooren das tot Dewa Kasoema en zijnen zoon Ami Loehoer. Deze boawwerken liggen in een dal , waarnaast zieh de 10,000 voet hoogen berg Ardjoena verheft. Op den tijd dezer twee mouarchen moeten de berigten der Arabische reizigers van Zabidj betrekking hebben; deze znllen later worden behandeld en daaruit zal blijken, dat toen het schiereiiand Malaka, en voor een groot gedeelte ook Rami of Sumatra aan de dynastle van Djanggaln waren onderworpen. 4) Raffles, IT, 88 vgl. en 90. Digitized by VjOOQIC INVLOED DER BOBDDHISTBN OP JAVA. OS in de inlandsche overleveringen gerierd' wordt en de heM van yele fabelaehitige verhale» en popa'Iaire toonedspeten i«; zelfs de Maleije». bezitten verbaten omtrent dezen vorst. Hierurt volgfe, dal de geschiedenis van zijn leven met vele verdichtseien, die geene historisehe waarde hebben, is opgesmukt^ en daaroni met stilzwqgen kan worden voorbij gegaan. Hij kreeg twist met zijn6ii vader over een huwelijk, waartoe deze zijne toestemming weigerde, en ontvlogte naar Bali , welks beheerscher Klana Bangga Popspita met den vorst van het eiland Noesa Kantjana, „het gouden eiland,'* hem hulp verleende 1). Door hen bijgestaan ge- lukte bet aan Pandji eene overwinning- op zijne vijanden te be- vechten ; na deze overwinning nam zijn vader hem weder bij zieh op» Aan zijn: dapperen zoon, die in sommige gedichten als eene menschwording van Wishoe wordt voorgesteld, schrijft men de invoering van den in den Indischen arehipel algemeen bekenden en iris genaamden* dolk toe 2). Ten onregte ver- melden de Javaansche geschiedschrijvers , dat in dezen tijd voor het eerst handelsverkeer tasschen hun vaderland en China plaats vond, dat Chinesche schepen toen voor het eerst op de uoord- kust bij Djapara, Samarang en T^gal geland zijn, want fahian verklaart, dat in de eerste dertig jaren der vijfde eeuw groote schepen van Indie naar Java en van daar naar China voe* ren 8). Even ongeloofwaardig , als de geschiedenis van Pandji, zijn de berigten over zijnen opvolger 4). Wanneer men het berigt van onbelangrijke omstandigheden ontdoet, luidt het ongeveer aldus: De vorst van Noesa Antara, zooals toen het eiland Madoera genaamd werd, omdat het eenigzins tusschen andere eilanden ligt, heette Kana Praboe Djaja Langkara en was naijverig op de 1) Volgens RAFFLE& (I, 7 en II, 90) heerschte de Yorst vao Noesa Kantjana over alle aan de overkaot gelegene eilanden. 2) Rafples, II, 91. — Vgl. over de lotgevallcn van Pandji Ino Kerta Patt k. V. EIJSTNGA Indie 3^ boek I b1. 4\)2 en vgld., alwaar gebeel andere eigenuamen worden opgegeven, dan de door lassen oit Engeische bronneo vermelde v. d. t. 3) Raffles, II, 92 en foe k. k. p. 589 vig. 4) Raffles, II, 92 vlg. Digitized by VjOOQIC 96 V£RDERE GESCHIBDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. magt van den koning van Djanggala. Hij viel dezen aan en een gedeelte van het aan dezen onderworpene volk vereenigde zieh met den vijand. In den slag viel Pandji; zijn niet bij naam be* kende zoon overwon den vorst van Madoera en deed hem eene volkomene nederlaag lijden. Gedarende de afwezigheid van Pandji Ino Körta Pati had een verwant prins, Angrama Widjaja^ den troon in Djanggala bemagiigd j maar besloot op raad der ininisters , den minderjarigen kleinzoon van den gesneuvelden koning, Maesa Laiejan of Koeda Laiejan , de koninklijke waardigheid te schenken. Deze onderwierp weder de leenvorsten aan zieh en werd door de hoofden van Banjoemas, Loeroeng T^ngah en TSgal aangezocht^ hen tegen de Chinesen, van welken zij veel hadden moeten lijden , bij te staan. De koning van Djanggala vervulde hunnen wensch en overwon de vreemdelingen. De belangrijkste gebeurtenis onder zijne regering is de volgende: Er brak eene besmettelijke ziekie in zijn rijk uit en zijn eerste minister ^ Baka, smeedde eene zamen- zwering, om hem van den troon te stooten. Koeda Laiejan of Maesa Laiejan vond daarin aanleiding, aan zijnen com, Bradja Nata, de heerschappij over Djanggala af te staan en zieh naar Ködoe terug te trekken I). Hij werd opgevolgd door zijnen zoon Bandjaran Sari, den zesden vorst van Djanggala, daarop volgde Moeda Ningkoeng (Ädaningkoeng?)^ wiens opvolger Moeda Sari heet. Zijn zoon Raden Pangkas beklom den troon volgens de waarschijnlijkste tijdrekening in het jaar 1078 der inlandsche aera 1) Dit is het berigt der inlandsche chroniek; volgens eene overlevering, aan welke RAPFLES, II, 94 de voorkeur geeft, was Koeda Laiejan de stichter van Padjadjarau, hetgeen om de tydrekening, zie onder, onmogelijk is. De zonen die men hem geeft moeten dus aan Raden Pangkas behooren , even als de voornaam Maesa en de laatste aan hem toegeschrevene handelingen; daarentegen is het waarschijnlijk, dateenbroe- der van den eersten Tjitra Aroena Baja, door het gedrag van Baka werd bewogen, naar Celebes te verhuizen en daar een rijk te stiebten; hij zaMus wel dezelfde zijn als Sawira Gading uit de overlevering der Boegis. (Over de stichting van Padjadja- ran vlg. de bloemlezing bl. 105 in Handl. bg de beoefeniDg der Jav. taai- en letter« künde door de Hollander). Deze siad lag in het Buitenzorgsche Lass. — Over de inscriptie van Batoetoelies, die op 't oude Padjadjaran betrekking heeft, en hier en daar Sundasche woorden bevat, zie Tijdsch. voor Tnd. T. L. en Volkenkande, I, bl. 442 en vlgd. v. d. t. Digitized by VjOOQIC INVLOED DKR BOBDDHISTEN OP JAVA. 97 of 1156. Hij verlegde later den zetel zijner heerschappij naar Padjadjaran in het westen van het eiland. Baden Pangkas vormde eerst het plan, zieh zaidelijk te Giling W^i, in het gebied Tji- damar, dat thans Soekapoera heet, te vestigen, waarheen de ze- tel van den God Batara Goeroe verlegd wordt; naar men wil, heeft het vinden van twee bronzen kanonnen in de nabijheid hem aanleiding gegeven de stad Padjadjaran te stiebten. De wäre reden van deze verandering in zijne plannen zal geweest ziju, dat deze stad meer in het midden gelegen is, dan Giling W^si. Het is de eenige residentie van den vroegeren tijd, die niet in het land der eigenlijke Javanen ligt; bij de keus van deze plaats virerd Baden Pangkas ook geleid door de meening, dat hij daardoor beter in staat zoa zijn de door zijne voorgangers nooit geheel be- heerschte Soendanesen in onderwerping te houden. Als vorst nam hij den naam BraWidjaja Maesa Tandraman aan ; de eerste naam heeft , ZOO als men ligt kan begrijpen , betrekking op den stichter van het rijk van Mendang Kamoelan 1); de twee laatste op de niet geheel geloofwaardige overleveriug, dat deze koning het eerst in het westen van Java de baffels had doen temmen; tandraman is in het Sundaneesch de naam van dit dier, even als maesa in het Javaansch (Sanskr. mahiia) 2). Meer geloof verdient het verhaal, dat deze vorst bij de Sandanesen het eerst den rijstbouw heeft ingevoerd ; zijne opvolgers droegen daarom den bijnaam Moending ; dit woord is vermoedelijk Sundaneesch , daar deze soort van koren in het Javaansch andere namen draagt 3). BraWidjaja Maesa Tandraman liet twee zonen na; van dezen gaf de oudste de voorkear aan den handel en ondernam eene reis naar Indie; de jongste volgde zijnen vader op in het jaar 1112 der Javaansche aera of 1190^ tegen welke tijdsbepaling niets 1) Zie bo?en bl. 52 en aaot.; de stichter van Padjndjaran heet in de babad: Redja Koesoema. v. d. t. 2) Van de meeste bewoners ?an den Indischen archipel kan men aannemen, dat zy den bttffei hadden leeren temmen. — Dat tandrcunan in het Sund, buffel betee* kent, is niet behend, v. d. t. 8) Moending is in het Sundaneesch bujffhl en dus eene yertaling van mahiia of het Jav. maeta. v. d. t. 7 Digitized by VjOOQIC 98 VERDEBE OBSCHIBDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. valt in te brengen, daar aan den vader daardoor eene regering van vier en dertig jaren wordt toegekend en hij vele belangrijke daden heeft verrigt 1). Als koning nam hij den naam Praboe Moending Sari aan en had zeven jaren noodig, om zijne magt te bevestigen. Kort daarna keerde zijn broeder alt v6or«Indie terug» waar hij tot den islam was overgegaan en na zijne bekee* ring den naam Hadji Foerwa had aangenomen 2); hij bragt eeuen Arabier mede, die van Sajjid Abbäs afstamde en beproefde^ de koninklijke familie tot zijne godsdienst over te halen. Dit mis» lukte wel, maar de kuiperijen van den oudsten broeder en zijne geloofsgenooten , en de daardoor veroorzaakte onlusten, bewogen den regerenden broeder zijne residentie meer westelijk in het Bo» gorsche te vestigen en wel in de nabijheid van het tegenwoordige Buitenzorg, maar hij behield den vroegeren naam der stad. Hadji Poerwa vlugtte, uit vrees voor zijnen broeder en zijne heidensche onderdanen, naar een bosch in de nabijheid van TjiMbon (Che- ribon). Dit is de eerste poging, de godsdienst van Moeham- mad in den Indischen archipel te verspreiden , waar zij later de overhand kreeg, Yan den volgenden koning van Padjadjaran vernemen wij niets dan den naam, Moending Wangi en dien zijner kinderen 3). De opgave, dat hij ongeveer 1179 der Javaansche aera of 1287 de regering heeft aanvaard, is onjuist, omdat daardoor aan zijnen voorganger eene regering van zeven en zestig jaren wordt toege* kend. Dit gedeelte der geschiedenis van Java is over het alge-, meen zoo zeer verminkt door verdiohting en zoo vol tegenstrijdig- heden, dat het zeer moeijelijk is, waarheid van verdiohting te on- derscheideu en die tegenstrijdigheden op te raimen. De jongste zoon van Moending Wangi, Baden Tandoeran, werd koning van het geheele rijk, terwijl de oudste, Arja Babanga, onderkoning in Oaloeh werd 4)« 1) BATFLES, II, 96; zie over den datum. p. 94. 2) Hadji is Arabisch en beteekent ;;pelgrim"; sajjid is een afstammeling van den propheet. 3) BA77LE8, II, 97 v]g. 4) Tot de verdichtseien behoort onder anderen , dat eene docliter van Moending Digitized by VjOOQIC OBSCRIBDEN» VAN PADJADJABAN. 99 Een onechte zoon van den voorgaanden koning, van wien een vroom, door hem beleedigd man had voorspeld , dat hij zijn eigenen vader zou vermoorden, ontkwam op zonderlinge wijze de vervol- gtngen zijns vaders» onderscheidde zieh later als smid en nam den naam Banjak Wide aan ; later werd hij door zijnen vader als opperhoofd der smeden aangesteld en verbrandde, nadat hij toe- gang tot het paleis had gekregen, hem, zoo als men verhaalt,in een ijzeren kooi. Daarop maakte hij zieh als zoon van den ge- dooden vorst bekend, overwon zijnen broeder Tandoeran in een beslissenden slag en nam den titel aan van BraWidjaja Sijoeng (of Tjijoeng) Wanara, De door hem verdrevene broeder vlugtte naar Wirasaba en stichtte daar in het jaar 1221 der inlandsche aera of 1299 de stad Madjapahit, die de zetel der vorsten van het magtigste en laatste van alle inlandsche rijken op Java werd 1). Om dit berigt over de stichting dezer nieuwe hoofdstad juist te beoordeelen, moet men vooreerst in aanmerking nemen, dat Madjapahit reeds in 1293 bestond, en dat hiernit noch kan wor- den afgeleid, dat het de residentie van een vorst van het geheele eiland is geweest, noch dat de toenmalige kouing van Java Koeda Laiejan heette 2). De toedragt dezer gebeurtenis is de volgende. De Mongoolsche keizer Koeblai-Khan had vele vreemde vorsten Wangi, omdat zg zieh niet wilde ia het huwelijk begeven» naar de zaidkust werd verbaonen, waar haar geest nog ouder den uaam RatOB Kidoel {de voratin van het Zuiden) wordt aaDgeroepeo. 1) Deze naam wordt op de volgende wijze verklaard: Tandoeran vond daar den boom madja, van welke hij de vracht wilde eten, maar wegens de bitterheid wierp hij die weg; een zgner gezellen zeide hem, dat de bitterheid daardoor ontstaan was, dat zijne voorvaderen in den Bratajoeda of den grooten, in den Mahäbharata be- zongen slag hadden medegevochten , die, zoo als bekend is, door de Javanen naar hnn land verplaatst wordt. Madja is in het Javaansch de naam dier vrncht en pahü beteekent »bitter"; de boom zal denkelgk in die streken veel voorkomen. Liss. — Vgl. over de stichting van Madjapahit, wintbs, Jav. zameuspraken , I, bl. 27 en volgende, alwaar geheel andere eigenamen worden opgegeven; aldaar komen ook voor de andere namen van Madjapait: Madja Lengka, Madja Satiffoe en Wüa*tikla (dat in het Sankrit hetzelfde beteekent als Madjapaliü), v. d. t. 2) Dit vermoeden is door wai.ckenasb geoit in de verhandeling : Memoire de M. U haron Wakkenair svr la Chronologie de Phistoire des Javanais et tipoque de la fondation de Madjapahit in de M4m. dePacad, des inacr, et beUes lettre», XV ,1 , 2%^ vlg. 7* Digitized by VjOOQ IC 100 VEBDRBlfi Q£SCMIEDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. door zijne gezanten aangemaand, zieh onder zijne bescherming te stellen; de koning van Kwa-wa weigerde dit te doen en werd daarom door twee zijner legerhoofden aangevalleu. Deze landdea op de käst van Kwa-wa; de stadhouder aldaar Hadji Koeta Nah- jala, was door den koning van Koc'lang, (Kawi koelwan, weiten?) Hadji Koe-lang {adji Koelwan^ voret van ket Westend gedood; zijn schoonzoon ToeAan PUoeje wilde zijnen dood wreken , maar werd overwonnen en genoodzaakt, naar de stad Majapakj^ te vlngten. Later werd een Ghineesch generaal» Sje-Pi^ door de Chinesen , die zieh in deze stad hadden gevestigd en zieh wegens verraad wilden wreken^ overwonnen en gedwongen terug te keeren. Wat de geographische namen betreft, die in dit berigt voor- komen, is Madapakj)^ zeker hetzelfde als Madjapahit; Kwa-wa is gewis een Chinesche naam van Java, maar eene verbastering van den naam van het eiland Djawa; eindelijk wijkt de naam van den koning van Java, die in het Chinesche berigt voorkomt, Koeta Nakjala te zeer af van Koeda Lalean , dan dat het dezelfde zoa können zijn, terwijl de laatste als overwinnaar der Chinesen in de inlandsche gesehiedenis optreedt en deze daad in het jaar der Javaansche aera 1084 of 1162 gesteld wordt 1). Daar het gebleken is , dat de bovengenoemde bepaling van den tijd der stiehtiug van Madjapahit niet houdbaar is, moeten wij uaar andere middelen omzien y om deze vast te stellen. Wij gaan daarbij het best uit van den zekeren datum van de vernietiging van dezen magtigen staat door de Masel mannen in 1478 , die door vele geloofwaardige getaigenissen bepaald is 2). Ten opzigte der 1) Zie boven, p. 94, (een ander Chineesch berigt, zie bij S. Mall., Bgdr. tot de kenois van Sumatra, bl. 51). Bij het teragbrengen der jaargetatien tot de Ja- vaansche aera voeg ik 78 jaren, omdat dit het wäre begin is der Sjaka-tijd- rekening, welke de Javanen ook wel 75 n. Chr. stellen; deze afwgking is vermoe- delijk door de Mohammedanen veroorzaakt; raffles, II, 68. <- De reden, dat de Javaansche geschiedschrgvers van geen anderen oorlog met de Chinesen hebben mel« ding gemaakt, vervalt door de vermelding, dat zij ook den oorlog van den koning van Siam PhraRama-Thibodi met Java in het jaar 1851 met stilzwggen voorb^gaan; zie Lassen, IV, 391. 2) EAFFLES, II, 186 en lUtt des pays gm reUvaUnt dt Vempirt Javanaü de Digitized by VjOOQIC GESCHIBDENTS VAN PABJADJARAN. 101 stichting, niet zoo zeer van de stad, die, zoo als wij hebben gezien, reeds in 1297 bestond, maar van de magt der aldaar regeerende vorsten komen drie verschillende opgaven voor. Volgens de voor- stelling der oudere geschiedenis van Java , die het meest vertrou- wen verdiend, die van Adi Manggala, den vroegeren regent van D^mak, had deze gebeurtenis 1221 of 1299 plaats; volgens eene tweede daarentegen, eene voorspelling aan Adji Djaja Baja toege- schreven, 1301 of 1379 en volgens eene derde, van Nata Kasoe- ma, een vroegeren Panömbahan van Soemönöp, 1158 of 1236 1), Aan den laatsten datum wordt thans door de Javanen zelven gc- woonlijk de voorkeur gegeven 3). Tegen al deze opgaven pleiten twee inscriptien, die beiden van het jaar der Sjaka-aera 1216 of 1294 gedateerd zijn en van welke er eene in Padjadjaran gevonden is 3). De koning, van wien zij afkomstig is, Oettoenggadewa, de kleinzoon van Narasingha , wordt er in genoemd vorst van gansch Jawadwipa (Java-eiland). Daar men niet kan onderstellen , dat de te Madjapahit residerende vorsten tevens heerschappij over dit eiland hebben nitgeoefend^ kunnen wij niet nalaten aan te nemen, dat iii de overgeleverde voorstellingen, zoowel ten opzigte van de tijd- rekening, als ook van de opvolging der koningen fouten zijn in- geslopen en dat wij regt hebben deze gebreken met behalp dier in- scriptien te verbeteren. Daar het verdrag der met elkander om de heerschappij strijdende broeders Tjijoeng (of Sijoeng) Wanara en Madjapahit a Vipoqut de sa destruction en 1475, par ed. dulaukier in het Journ. As. IV SMe, VIT, 347. rafples geeft op (Tl, 180) 1400 der Jav. aera, helgeen overeenkomt met 1478 n. Chr. 1) RAFFLES, II, 80—82. 2) Volgens vinteb's Javaansche Zamenspraktn I , bl. 278 vlgd. (Dat Lassen hier de brennen door elkander haspelt, zai de lezer zelf zien). 8) Van de eerste inscriptie vindt men een facsimile bij baffles, II, plaat 84 of de Werde der daar medegedeelde inscriptien; dit facsimile is door Kiepert overge- nomen in het aanhangsel van friedebich's Indische Insehrißen aus Java und Su- matra in het Z. d. D, M. G., X, 591 vlg., waarbg friederich den tekst, en A. WEBER eene omschrijving in Latijnsch schrift hebben medegedeeld. De tweede in- scriptie heeft BAFFLES, II, pl. 85 medegedeeld en eene omschrijving er van in Lat. schrift hebben wg te danken aan fbiedebich in de Verh. van het Bat, gen. XXVI, 118. Digitized by VjOOQIC 102 VERDERB GB8CHIEDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Baden Tandoeran, door hetwelk het ten westen van de rivier Pamali in Bröb^s gelegene deel aan den koning van Padjadjaran en het ten ooaten gelegene deel van het eiland aan den vorst van Madja- pahit werd toegewezen, in het jaar 1247 der inlandsche aera of 1335 gesteld wordt 1), kan men niet beweren, dat nadat Pra- boe Moending Sari in 1190 den troon besteeg, eene gaping in de overgeleverde voorstelling moet worden aangenomen, daar ook zijn opvolger Moending Wangi niet als zijn zoon wordt op- gegeven en eerst in 1257 de regering moet hebben aanvaard 2). Hoe lang zijn voorganger in het bezit van de hoogste magt is gebleven, is moeijelijk te bepalen; het is das slechts eene gissing wanneer ik aanneem, dat Praboe Moending Sari tot 1210 re- geerde en dat na zijnen dood de dynastie opvolgde, van welker vertegenwoordigers ons alleen Narasingha en diens kleinzoon Oet- toenggadewa zijn bekend geworden. De laatste kan tot ongeveer 1310 op den troon zijn geweest en na hem regeerde waarschijn- lijk Moending Wangi in Padjadjaran tot 1820. Zijne zonen Tjijoeng Wanara en Tandoeran voerden een langdurigen oorlog, denkelijk van 1820 tot 1325. Op deze laatsten volgden zes vorsten van dit magtige en wijd beroemde rijk , waarvan Madjapahit de hoofd* stad was 3); dit geeft door elkander eene regering van iets meer 1) SAFFLES; II, 99. Deze verdeeling van het eiland behoort tot den vroegeren tijd. Volgens raffles, I, 8, vormde de rivier Lösarie de grenzen tasschen Brebes in het zaid- westen en TjiR^bon in het noord-oosten, en al de westel\ike» noordelijke, binnenlandsche streken en het eiland Madoera waren aan een vorst onderwor- pen. Deze verdeeling is bij de bewoners nog heden merkbaar. Madjapahit lag iu Wirasaba. 2) Zie boven , p. 98. 8) Volgens de naauwkeurigste opgaven by baffles, II, 82: Moending Wangi, Tjiong (of Sijoeng) Wanara, Tandoeran, BraKoemara, Ardi Widjaja, Maria Widjaja en Angka Manggala. Zyn zoon heet volgens II, 123 Lemboe Feiimg en van de zonen van dezeu laatsten een (volgens II, 123) Koeda BraWidjaja Sari, met den bijnaam Tjakra} het is echter onzeker, of hg zijnen vader opvolgde. In de Chroniken komen zeven koningen voor van Madjapahit, wier namen verschillend worden opgegeven; het zyn misschien gedeeltelyk Javaansche vertalingen van San- skritsche. Men vindt die in winter's Zamenspraken , I, bl. 28, aldos: Praboe Soesoeroeh, Sri anom, Sri adaningkoeng, Sri ajamWoeroek, Lemboe Ämisani, Sri Digitized by VjOOQIC GB80HIBDENIS VAN PADJAÜJARAN. lOS dan twee en twintig jaren, — eenen tijd, die volgens de analogie van de regering der Indische koningen aan geene bedenking on- derhevig is 1). Later zal echter blijken, dat behalve de zeven» in de opga?en vermelde , vertegenwoordigers dezer dynastie nog een achtste heeffc geregeerd, zoodat de daur der regering dan door elkander geen twintig jaren bedraagt. Uit deze uiteenzetting der zaken blijkt, dat het noodzakelijk iSf viSor dat men met de geschiedenis van Java, zoo als die in de Chroniken voorkomt, kan voortgaan, vooraf den inhoud der twee inscriptien voor de geschiedenis dezer eilanden te onder- zoeken, omdat zij alleen de kennis van het bestaan der monar^ chen, die er in voorkomen, voor ons hebben bewaard. De inhoad dezer twee gedenkteekenen is tweevoudig; zij geven ons vooreerst inlichting over de daden van Oettoenggadewa en den omvang van zijne magt; ten tweede blijkt nit de eene, waarvan nog slechts het begin overig is, dat toen de astrologie op Java in hoog aanzien stond. Wat het e^rste punt betreft, Oettoenggadewa had vijf koningen onderworpen en heerschte toen over geheel Jatoa-dunpa; hij was zeer dapper en zijne held- haftigheid wordt door moedige mannen geroemd; hij muntte uit door bekwame leiding der zaken , door regtschapenheid , en door de bescherming, die hij aan alle brave menschen verleende; hij beij verde zieh vooral, de wetten in zijne hoofdstad Narasin- ghanagara, die hoogst waarschijnlijk door zijnen grootvader Nara- singha gesticht was 2), te handhaven. Over de ligging dier stad Tandjoeng en ßraWidJaja, De donr van banne heenchappg van 1301 of 1376 (1379) tot 1403 of 1478 (1481), zoo als men moet lezen in plaats van 1363 en 1878, kan volgens onze vroegere opmerkingen niet worden aangenomen. (I)e Varianten van de bovcnvermelde eigennamen, die lassen hier nog nit Engeische bronnen vermeldt, eu die uit drok- en schrijffoDten bestaan, zgn hier weggelaten). 1) LASSEN, Ind. Alt,, II, 788, noot 2. 2) Uit de nitdrakking: Nanumghamoerttiaoeta, zoo als men, in plaats van -möer- kUoeia zal moeten lezen, bcsloit ik niet, dat z\jn grootvader ook Naraainghamöerti heette, maar beschonw möerttisoeta als beteekenende een Ugchamelijken zoon: het gewone woord voor zoon, atmadja, beteekent woordelyk: nit hem zelven, d. i. den vader, gesproten. rmiEDEAicH vermoedt in de verhandelingen van het Bat* ge- nootechap, bl. 94, dat in de woorden: NaraBinghanayaradharma unijesa aaniäna, Digitized by VjOOQIC 104 VEEDEEE GESCHIEDBNI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL, kan men niets met zekerheid zeggen; te oordeelen naar de plaats, waar de inscriptie gevonden is, moet men haar in de nabijheid van Padjadjaran zoeken. Over het tweede punt geeft alleen de eerste inscriptie van Oet;- toenggadewa inlichting 1). De tijdsbepalingen zijn de volgende« Het is het jaar 1216 der Sjäka-aera of 1294 en hierin de vijfde dag der donkere helft der maand Biadrapada, die met de eerste helft van September overeenkomt. Om het volgende te be- grijpen, moet vooraf vermeld worden, dat de dagen zoowel vol- gens de vijfdagige, in den Indischen archipel gebruikelijke , week worden gerekend, als volgens de zevendagige Indische, waarvan de dagen naar de zon, de maan en de planeten zijn genaamd; daarbij komt eene zesdagige, sadwara geheetene week voor, wel- ker dagen eveneens bijzondere namen hebben bekomen; eindelijk zijn de dertig zevendagige weken , waarmede zes door de verbin- ding der vijfdagige en zevendagige week ontstaande vijf en dertig- dagige reeksen ovqreeukomen en het jaar van twee honderd en tien dagen vormen , door bijzondere namen onderscheiden 2). De dag, waarvan in de hier vermelde inscriptie wordt melding gemaakt , heet , volgens de bijna zekere aanvulling der plaats door den uit- zoo als men voor santana verbeteren moet, de naam van oDzen monarch ligt; sofi' iäna kan, even als «anto/i, ook //nakroost'* hebben beteekend; daar echter hei laatste woord ook ona/gebroken reeks beteekent, vertaalik: ,;ln8tandhoader der verschillende wetten in Narasinghanagara" — fkiederich merkt daarbij op, dat de naam Oettoenggadewa aan dien van den koning van Bali, Dewa Ägoeng, b erinnert, daar de beteekenis: opper-god of -koning is; deze vorst leefde echter ten tijde van den bloei der dynastie van Madjapahit, dus veel later. 1) Zeitschr, der D. M, G. X, 591 vlg. Het begin der tweede inscriptie zal bijna op dezelfde wijze geluid hebben, daar de laatste woorden er van dezelfde zgn. Zij luiden volgens friedbrich, Verh. van het Bat gen. XXVI, 93: irika-diwasamjä djnjä; in het eerste is volgens p. 87 nog slechts aan het einde -nja leesbaar. Irika geeft geenen zin en diwasanja is geen aanneembare vorm. Indien men leest: diwasa- sjädjnja, beteekent het: „bevel, dat betrekking heeft op den in het voorgaande be- paalden dag." — Beide inscriptien eindigen afgebroken met kretanaga{ra), -- Irika is Kawi, en beteekent alstoen. y. D, t. 2) Zie bl. 69, noot 1. Het voUedigste werk er over is dat van friedeeich, Verh. van het Bat. gen. XXIII, 51 vlg. (Vgl, ook Tijdschr. voor Ind. T., L. en Volken- kunde, VI, 511). Digitized by VjOOQIC KONINO 0BTT0EN6GA0KWA. 105 gever , harjang en manis ; de eerste naam behoort tot den derden dag derzesdagige, detweede tot den vijfden der vijfdagige week 1). Het is vervolgens de dag SjanaiBftjara of van Saturnas, dus een satardag, en draagt tevens den naam Madangkoengan ^ zoo als de twintigste dag der maand heet. Zij is aan den Lokapala (wereldhoeder) van het noord-westen, Wajoe (den god der winden) gewijd 2). De maan stond op dezen dag in haar vierde huis Rohinl^ waarvan Pradjapati beschermgod is. De Joga of ster van dezen naksa^ra, waardoor de duur der maan bepaald werd, heet siddka 3). De uren van dezen dag schijnen aan WiradJ, den scheppenden geest, gewijd geweest te zijn. Vervolgens had er op dezen dag eene wisseling van de schijngestalten der maan (parwan) plaats gehad , die onder het bestuar staan van den god der onderwereld Jama, Het gedeeite der maanmaand, waarin die gebeurtenis plaats had, heet taittila. De zon stond in het teeken der maagd. XJit deze combinatie blijkt het voldoende, dat Oettoenggadewa , voor dat hij eene belangrijke daad ondernam, den stand der sterren naauwkearig door astrologen Het waarnemen, en volgens hunne uitkomsten den dag bepaalde, of met andere woorden, dat men toen aan de astrologie op het eiland groote waarde hechte. Terwijl ik tot de geschiedenis der dynastie van Madjapahit te- rug keer, merk ik in de eerste plaats op, dat Oettoenggadewa 1) Men vindt volgens de Vtrh, van het Bat, gm. XXVI, 87 in bet opschrift slecfats rjong oe, 2) De aitdrnkking hiervoor is : Wajawjaatfia-grahatjara; graha beteekent in dit geval noch eenen planeet, noch den boozen geest Rähoe, maar den beschermengel van eenen dag. Het woord beteekent: invloed van een wezen op een ander, IJära beteekent gang, wandet; het geheele woord das: de invioedrijke werkzaamheid van den beschermgod. — De aitdrnkkiog Mahendramandala is mg niet dnidelijk; mis- schien ziet die op eene verdeeling der ech'ptiea onder beschermgoden. 