title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: 76 of in het predikaat, dat hij voor Maria uitgedacht heeft: meipa rnc tvarIpwrrnoswc. Kennelijk ligt er in dien naam het denkbeeld eener voortdurende menschwording van den Logos, de bedoeling dat diens verschijning in Jezus geen ge- isoleerd feit is. Maar nog een andere gedachte gaat als ’t ware hand in hand met dat denkbeeld; de overtuiging van den schrijver dat de Logos in den zoon van Maria zich in al zijne volheid geopenbaard heeft, of om het anders uit te druk- ken, dat en de historiesche en de ideöele Christus elkander over en weör rondom en van alle kanten dekken. Het bewijs voor dat beweren is Apollinaris ons tot hiertoe schuldig gebleven. ’t Is ons integendeel herhaaldelijk ge- bleken, dat zijne christologie in haar onderdeelen niet veel minder dualistiesch gekleurd is, dan de orthodoxe christologie van zijn tijdgenooten; en wij verlangen dus zeer te zien, dat zii in haar geheel haar regt beter kan handhaven. En toch gaat het niet anders, of wij moe- ten Apollinaris zijn pleit gewonnen geven. Zijn Christus is vooreerst, zooals hij daar voor ons staat, in den vollen zin des woords een organiesche eenheid. Geest en vleesch, dat is met andere woorden, de eindige en de oneindige factor, staan niet tot elkander als twee heterogene elementen; maar er bestaat een zekere affiniteit tusschen die beide factoren, en ze zijn reeds door de inrigting van hun wezen ten naauwste met elkander verbonden. Daarmede staat dan verder in verband wat ik in de tweede plaats moet herin- neren, dat de Logos bij Apollinaris indedaad wasnröc rıc is. Hij heeft zijn araSyrov wel behouden, maar toch is hij niet volstrekt boven het lijden verheven; zijn wezen, al is hij de Oneindige, is toch ten naauwste verwant aan het ver- gankelijke en eindige, en die verwantschap brengt mede, dat ook de attributen bij hem zijn waaraan de laatstgenoemde factor gekend wordt. Maar dat alles neemt toch niet weg, dat de oorspronkelijke stelling zelve in het stelsel geheel misplaatst is. Apollinaris, wij hoorden het daareven, kan zich volstrekt niet voorstellen, dat eenige openbaring van het oneindige buiten het terrein, het gebied van het ein- 77 dige, omgaat; en daarin ligt reeds van zelf dat de idee nimmer werkelijkheid kan worden, en dat de werkelijkheid den in- houd der idee altijd maar voor een gedeelte kan afbeelden. De praktiesche toepassing eindeliijk, om het zoo eens te noemen, van het geheele stelsel is de bekende leer der avrı- ueIloraoıc Twv Ö6vouarwv. Zij rust op het beginsel, dat de Logos die vleesch geworden is, ävdpwroc Av, To owmmarı rıv TWv avYpwrrwv adobov bopfsac uopsrjv (Äntirrhet. c. 28; vgl. c. 7: “Seöc utv Try mvebyarı vapkwIfvrı, ävSpwroc 68 ru vmo Tou Seov mpocAndYeloy caprl”), en dat iedere mani- festatie van het menschelijjk wezen van den Christus gelijk stond met een openbaring van het wezen van den goddelij- ken factor, gelijk ieder vertoon van leven van den Logos den mensch en zijn bestaan aan de wereld openbaarde. Voorts komt zij hierop neör, dat er geen predikaat van den Logos bestaat, of het kan eenvoudig overgebragt worden op den mensch Jezus Christus; en dat al wat van dien mensch geschreven staat, evenzeer op den Logos kan toegepast wor- den. Naar aanleiding van Hebr. I: 1 beweerde Apollinaris bij voorbeeld (vgl. Antirrhet. c. 18): “art 82 &v robroıc kara- davic Örı auröcg 6 AävSpwroc , 6 Aalhoac Nuiv ra rov ma- rpöc, Jede korı momric Twv alwvwv, amabyasua Ödänc Xapakrnp rüg Vmooräcewc avrov, Are ON Try löly mveluarı Jedc Bv, Kal 0V Yeov Exwv Ev faurw Erepov map avröv”: en elders (ibid. c. 58) lezen wij de volgende redenering: “6 awrnp werovde meivav, Albav ri. Tie @v 6 owrnp; 6 Jeöc , od Obo mpöcwra, we iripov ulv Övroc Ieov, £r£pov 62 rov avSpwmov. Ovkovv 6 Sedc merovIev, Kal mäoxeı Tb amapäadıxrov MAIJoug, auk avayın bbaswc aßovAnrov, kada- zep AvSpwroc, aAA’ axoAovSla dboewc.” Die leer is de sluitsteen van het gebouw dat Apollinaris heeft opgerigt, en het stelsel van den Laodicener staat nu geheel afgewerkt voor ons; wij verlangen thans ook te weten, of het voor proefhoudend kan doorgaan, en of het oorspronkelijk po- gen van den ontwerper, de vereeniging der historiesche werkelijkheid met de ideöele en eeuwige waarheid, of dat pogen hem indedaad wel gelukt is. 78 Niemand zal voorzeker kunnen of willen ontkennen, dat er veel in dat stelsel is, waardoor het zich aanbeveelt boven vele andere. Het levert overvloedige bewijzen op van de scherpzinnigheid en het vernuft van dezen wegbereider op het veld der christologiesche wetenschap; en ik zou niet gaarne beweren, dat alles ijdelheid is wat hij indertijd met ziine middelen tot stand gebragt heeft. Maar van den an- deren kant is het evenzeer een feit, dat vooral het thetiesch gedeelte van dit systeem aan veel gebreken mank gaat, waar- om wi) het dan ook in zijn geheel voor onhoudbaar moeten verklaren. De bestrijders van den Laodicener hebben hem zeer dikwijls niet begrepen, en menig verwijt van hen raakt hem niet in de verte; maar zij hebben toch ook de zwakke punten van zijn stelsel zeer goed weten te vinden, en lang niet al wat zij) daartegen inbrengen, is louter oppervlak- ki&heid en overhaasting. Ik zal hier niet drukken op het mpwrov Weudog van deze christologie van Apollinaris; op zijn manier om de figuur van den Christus zoo te bewerken als ware haar constructie geen historiesch, maar een zuiver phi- losophiesch vraagstuk. Ik zal daarop niet drukken, eenvou- dig om deze reden, dat die groote en grove fout in zijn tijd het algemeen gebrek was, en dat het een onbillijkheid zou wezen, juist hem meer in ’t bijzonder daarover hard te vallen. Ik zal het stelsel nemen zoo als het daar ligt, zon- der de vraag te behandelen hoe het die gedaante gekregen heeft: en zie hier dan wel het voornaamste bezwaar tegen deze voorstelling der menschwording van den Logos, dat er juist van die menschwording zelve niet het minste te regt komt. Wel plagten de volgelingen van Apollinaris zich te beroe- men dat de redeneringen van hun meester met wiskunstige bewijzen gelijk stonden, en het valt niet te ontkennen, dat hij zijn betoog met overleg heeft ingerig. Maar met al die fiin gesponnen bewijzen brengt hij het toch niet verder, dan dat de overtuiging zich hoe langer zoo meer bij ons vastzet, dat de Christus van Apollinaris, al heeft hij de gedaante van een mensch, weinig menschelijks heeft in zijn wezen. Apol- linaris zelf verzwijgt trouwens ook niet, dat de Logos, na 79 zijn menschwording, zich heeft voorgedaan niet als icov. maar als Öuorov Toic avSpwroıg; en Gregorius van Nyssa heeft dus wel gelijk, dat hij als zoodanig £repooVcıog xara TO xupiwWrarov , EkdvAog Te nueräpac bücswc verdient te heeten (vgl. Antirrhet. c. 23). Om die gegronde tegenwer- ping overbodig te maken, had Apollinaris, als ik mij niet bedrieg, twee wegen kunnen inslaan. Aan den eenen kant stond het hem vrij, om het n„yenoncov van den voüc, gelijik het in Christus ontbrak, ook weg te redeneren bij de- genen die v66r Christus geleefd hadden; of hij had, aan den anderen kant, ook Christus het bezit van den vouc niet moeten ontzeggen, en de vereeniging met den Logos was langs den gewonen weg tot stand gekomen. In het eerste geval evenwel had hijj den mensch gelijk gemaakt aan de dieren en de andere redelooze schepselen; het laatste mid- del kon hij daarom niet te baat nemen, omdat hij er tegen opzaag de zomdeloosheid van den Christus prijs te geven. t Is hem dan ook gelukt haar te handhaven, maar wat zijn Christus aan den eenen kant daarbij wint, dat ver- liest bij} aan den anderen. Het geheele zijn en wezen van dien Christus concentreert zich, om het kort te zeg- gen, in het wezen en zijn van den Logos; en het wezen en zijn van den Logos is het wezen en zijn van God, in al zijn oneindige volmaaktheid. De conclusie ligt dus voor de hand, dat ook de mensch Jezus Christus het volstrekte evenbeeld dier goddelijke volmaaktheid geweest is. Had- den wij regt om dät te beweren, het docetisme van den Laodicener was dan zoo openbaar, dat men geen woord behoefde te verliezen om het aan te wijzen en bekend te maken. Men dient echter in ’t oog te houden, dat de menschwording bij Apollinaris altoos wordt voorge- steld als de rawelvwarc van den Logos. De bedoeling is klaarblijkelijik deze, dat de verschijning van dem Logos in het vleesch geen absoluut goddelijke openbaring geweest is, maar dat zij plaats heeft gehad onder dezelfde voorwaarden waaraan het menschelijk bestaan over ’t algemeen onderwor- pen is. Apollinaris erkent dus, dat ook de Christus heeft 80 moeten toenemen in wijsheid en genade, dat hij zich heeft moeten ontwikkelen, en wat men van dien aard al meer zou kunnen noemen: en oppervlakkig beschouwd heeft het er dus indedaad veel van, dat onze beschuldiging tegen hem gansch en al ongegrond is. Ziet men evenwel scherper toe, dan kan men zich al spoedig van het tegendeel overtuigen. Daar de Logos, als het beeld van den onveranderlijken God, ook zelf onveranderlijk is en zich zelven altoos gelijk blijft, kan er natuurlijik van ontwikkeling in den waren zin des woords bij hem geen sprake wezen. Al heeft hij dan ook desniettegenstaande, om in geen zaak aan zijn broede- ren naar het vleesch niet geliik te wezen, hun wasdom in de dingen die van den geest zijin mede van hen overge- nomen, hij heeft niet meer kunnen doen, dan dat hij zijn heerlijkheid belette zich op eens in al haar volheid aan de wereld te openbaren, dat hij haar trapsgewijs bekend maakte, en telkens iets meer, iets nieuws van haar aan ’t licht bragt. Men zal mij echter moeten toestemmen, vooreerst dat er een zeer groot verschil is tusschen deze zoogenaamde ontwikkeling en hetgeen elders met dien naam genoemd wordt; en in de tweede plaats, dat juist het wezen van al wat ontwikkeling heet met dit verschil gemoeid is. Ontwik- keling toch is vooruitgang, overgang van een staat van min- dere volmaaktheid tot een toestand van hoogere zedelijke of verstandelijke bekwaamheid; en juist dat essentiöele stuk ontbreekt in de ontwikkeling van den Christus, zooals de hand van Apollinaris haar geschetst heeft. Maar dan blijkt ook meteen, dat diezelfde hand over ’t geheel den Christus verkeerd geteekend heeft; dat zii hem wel het uitwendige van een mensch heeft gegeven, maar dat hij voor ’t overige, en dus wederom juist in de essentiöele dingen van het leven, niet aan de menschen gelijk was. Ook Apollinaris, hoe be- vreesd hij was voor de klip van het docetisme, is op die klip verzeild .en heeft aan dat dreigend gevaar maar niet kunnen ontkomen. Niet alleen zijn beschouwing van het geestelijk bestaan van den Christus loopt regtstreeks daarop uit, hoe hij het ook poogt te verbloemen; maar ook zijn voorstelling rer pre 5 een man 8 van het ligchamelijk leven brengt hem onder hetzelfde oor- deel. ’t Is waar, hij heeft ons betoogd, dat zijn Christus een organiesche eenheid is, en wij hebben hem dat betoog gewonnen moeten geven, maar die eenheid staat met dat al niet op een lijn met een gewoon organisme. Volgens Apol- linaris en zijn stelsel heeft de Logos in den Christus de plaats van den vovc vervuld, terwijl hij zich tegelijk als rveuua openbaarde. Daarme6 is echter volstrekt niet bewe- zen dat de Logos, in zijn hoedanigheid als vouvc, met den gewonen vovc in allen deele gelijk staat, en inzonderheid, dat de verhouding dier twee factoren tot de oap& op ge- ljke leest geschoeid is. Ze zijn wel aan elkander verwant, en ook de vovc is geestelijk van nature, even goed als de hemelsche Logos, maar daar is toch verschil tusschen beiden, en juist dat verschil heeft Apollinaris niet in aan- merking genomen. De Logos is het evenbeeld van den ab- soluten geest, de vouc is de geest in de zigtbare en zinne- like wereld; en al brengt het wezen van den vovc dus mede, dat hi) vatbaar is voor zinnelijke gewaarwordingen en stoffe- ljke gedachten, men heeft daarom geen regt om hetzelfde van den Logos te beweren. Maar blijft men er dan toch bij staan, dat de Logos het nyeuovınov is gewbest wasraan de oapE van den Christus in der tijd heeft gehoorzaamd, dan geeft die voorstelling aanleiding tot .de volgende moeijelijk- heden. Dewijl er voor de gewaarwordingen van de oüp& geen plasts is in het wezen van den Logos, zoodat zelfs haar natuurliike bewegingen geen invloed hebben op het doen en laten van den Eengeborene des Vaders, zoo is het ligchamelijk leven van den Christus het gevolg van het welbehagen van den Logos, van zijn voornemen om zich van zijn broederen in geen zaak te onderscheiden. Vraagt men, wasr ergens in deze voorstelling der menschwording het docetisme van den schrijver openbaar wordt? ik meen, dat het hierin ligt, dat het spontaan karakter van het ligchamelijk leven bij hem niet tot zijn regt komt. Hij doet daardoor te kort, niet aan een of ander attribuut waar het toevallig minder op aan komt, maar hij onineemt aun de bewuste feiten hun essen- 6 82 tiöel gehalte, ea ziedaar de grove fout waarom wij ham voor de tweede maalk van zoo groote dwaling besekuldigen. Men zal mogelijk daartegen willen inbrengen, dat toch ook da Logos, volgens Apellinaris, een zinnelijke natuur heeft; maar ook: die. tegenwerping, van naderbij bezien, kan onzen schrijver van het, geslagen vonnis niet bevrijden. Want vooreerst is die geheele voorstelling van den Loges, als rweuua oapkwIer of Jede Tveapkoc mpd akovwv, vooreerst, zeg ik, is zij geheel denkbeeldig, en haar mmmanente waarheid niet hewezen noch voor bewijs vatbaar, en zij is in de tweede plaats ten eene- male onhaudbaar. Ziedaar dus het hoofdbezwaar waardoor dit systeem ge- drukt wordt, maar wij. hebben buitendien nog eitekjke. andere bezwaren. Niet te onregte heeft Gregorius. Naz. in der tijd de opmerking gemaakt, dat Apollinaris, terwijl het bem. van den eenen kant er om te doen is de. immanente noodzake- lijkheid der menschwording zoo evident als mogelijk te mar- ken, van den anderen kant diezelfde noodzakelijkheid gansch en al omverwerpt. Het punt waaraan Gregorias die rede- nering vastknoopt,. is de teekening van den menschelijken faetor, de verregaande onhandigheid, van den Laodicener, datı bi} dien factor op den lijn geplaatst: heeft met de sekepping die van rede ontbloot is. ’t Is niet te veel beweerd van den scherpr- zianigen verdediger van het orthodoxe geloof, als bij staande houdt dat de Logos, gelijk hij thans zijm heerlijikheid in een mensch. aan da wereld. geopenbaard heeft, haar even. goediin de een of andere dierljke gedaante had kunnen openbazen; en de 83 conclusie is niet te ver gezocht, dat de Allerhoogste om zijn welbehagen alleen aan den mensch de voorkeur gegeven heeft*. Gelijik dus de eigen woorden van onzen schrijver hem op dit punt van dwaling overtuigen, zoo spreekt hij zich zelf ook tegen op het stuk der eenheid van den per- soon van Christus. ’t Is reeds uiterst moeijelijk die eenheid te begrijpen als men de gewone voorstelling te baat neemt. Apollinaris heeft er zich met de borst op toegelegd haar zoo bevattelijk als mogelijk te maken; maar terwjjl hij dus voor haar evidentie strijdt, doet hi; tevens al wat hij kan om het raadselachtige van dat feit te verhoogen. Men zou even goed kunnen spreken van een mengsel van olie en water, als van een vereeniging van den geestelijiken Logos met een zinnelijk en stoffelijk ligchaam: tusschen den redelijken mensch en den Logos is er althans nog eenige affiniteit en bestaat er nog eenige gemeenschap, maar die afliniteit valt weg waar het bestaan van den geest in den mensch maar zoo glad weg ontkend wordt 3. Bovenal komt hier echter de vreemde kleur in aanmerking die de verlossing onder de hand van Apollinaris gekregen heeft. ’t Is vooreerst al een vreemd beweren en geen bewijs van doorzigt in het ware wezen dier weldaad, dat de Verlosser hier wordt voorgesteld als in dien zin vrij van zonde, dat hij zelfs niet verzocht kon worden van het kwade en dat hij volstrekt niet zondigen kon °®. In de I Ep. ad. Cledon. bl. 87: “ei pi» Epbuxog, ei di 0v vospöc, müc Kal üv- Spwroc ; zal dväysn ro oxipa iv dvIpwrtwv elvar kai iv orıvı, vv dt Yoyıv immov rıwög, 7 Boöc, 7 GAAov rwv avonrww. "AAN Tpres, pair, n Seörag ayri rev vov. Ti oüv wpög dud ToVTo; Jeörng ydp nerd oapkög Köwnc obs avIpwrog”. 2 Antirrh. c. 4l: “rin d’äv olzuörepov iv dücsı ein TO Yelov; mpög Fi RAY sardAn\wg Exam rıyv Islav Hucıv 6 Aoysapög vroridera; maysid ri rail dvrırönng dorivn odpk, xal mpöc TV yıwon Hücıw auyyevag Eye voepöv» di rı xal ddavic zal deynuärıorov ı Ösavosa. Ti dv uäA\on» oixsıd- Tepoy supsdeln ix Tobrww ovvappoosivaı Sep’; 3 Cont, Apoll. I. c. 6: “dia rovro MIev 5 viög rov Jsov, Isa Aday rd ipya rovü dıaßökov. dAAd Atyare, vos un üpaprisag. dAXN obx Eorıy abrm Avoıc rüc äpapriac. ob yap Ev Ixeivp dpxijIen eipyavaro 6 diaßoAog 6* 84 tweede plaats is ’t geen onaardige studie, als men nagaat hoe de schrijver, ook wat dit punt betreft, telkens met zijn eigen stelsel in de war raakt. Van den eenen kant staat het bij hem vast, dat de mensch Jezus, met den Logos ver- eenigd, onmogelijik zonder zonde had kunnen blijven, van den anderen kant is hij overtuigd, dat de Logos de geloovi- gen wel degelijk voor zonde kan bewaren: van den eenen kant bestrijdt hij de mogelijkheid, dat de Logos woning kan maken in een volslagen menschelijk organisme, van den an- deren kant staat hij er op, dat men door het geloof een woning voor den Logos moet bereiden. Maar de eigenlijke groote zaak komt hierop neör, dat de verlossing gansch en al van haar ethiesch karakter ontdaan wordt. Zooals Apol- linaris haar voorstelt, is zij een feit, men zou haast zeggen van zuiver chemieschen aard, en loopt zij uit op een trans- formatie van hetligchaam, van het zinnelijk en stoffelijk deel dergenen die haar verkiezen aan te nemen. Wat moeite onze schrijver zich dan ook getroost heeft om licht over dat punt te verspreiden, zoo valt het toch niet te ontkennen dat hij de zaak nog duisterder gemaakt heeft. Daar heerscht in zijn systeem ook op dit stuk een radicale verwarring van denkbeelden, en ’t is niet te veel gezegd dat hij het wezen der zaak als onderst boven gekeerd heeft: waarlijk, wel een rnv anapriav, iva EAJovroc aübrod eig TÖv Koouov Kal un) Anaprnoavrog Avsg n Anapria, AAN’ iv Try Aoyıry xal vorpg Hvası Tod dvIpwrov Fm- oreipac eipyacaro 6 Ö1aßoAoc rrYv änapriav. dia roüro di Eavroü NAYev 0 viög rob Jeod, Taurmv &v rY iöig dlosı xaracrnoaodaı Ex veäc dpxäc, kcal yevsoewg Javuaorac. e. 41: “Ei odv ueralaußavev onol röov äydpwrov, dv Y voug olk Eorı, xadapäc apernc, TO Tv dpernv ixovolwc Vrodexöuevov ri üv ein, ei un äpa ro Beßraoutvov dßiaorov ö Aoydypayoc voei. OT’ Av ydp un ToV vov ovvrı$eutvov rY mporınoripe pury, Ekw ruv xard kaxiav tvepynpdarwv Tö oma yevrnrar, dvayaıng Epyov, od mpoaıpkoswc, Eoraı TO KaTop9oVvuesov. TO de un && mpoaıptoswg dvanäaprnrov, oböet £maweröov korı mäyrwc, N oU- Twg Kal Todg Umd Ötouwv Todg Kaxovpyiav kwAvoutvovg Emaveoöueda, ODE ddiorno THc Tüv xaruv kvipyaag 6 Öeonöc, odx 7 yvayn'. 85 bewijs, dat de zuivere logica alleen geen middel is om de waarheid te vinden !. Het eerste kerkelijk vonnis dat de leer van Apollinaris getroffen heeft, is uitgesproken te Rome, op een synode on- der Damasus, in ’t jaar 379. Het luidt als volgt (Harduin. I. 802): ‘“anathematizamus eos, qui pro hominis anima ratio- nali et intelligibili dicunt Dei Verbum in hominis carne ver- satum; cum ipse Filius sit Verbum Dei, et non pro anima rationali et intelligibili in suo corpore fuerit, sed nostram, i. e. rationalem et intelligibilem sine peccato animam susce- perit atque salvaverit.” Later is datzelfde vonnis bekrach- tigd te Konstantinopel, in ’t jaar 381, in de volgende woor- den (t. a. p. 809): “gyaSeuarısdnvaı macav alpssıv kal lör- ug iv Twv Evvomavwv Arovv "Avouolwv, — xal nv TWv "AroAAivapıorwv.” Of de bekende alexandrijnsche synode van 862 zich reeds vös6r dien tijd de zaak had aangetrok- ken, die vraag zal wel onbeslist moeten blijven (vgl. Baur, bl. 582 vigg.; Dorner, bl. 984 vigg.); en zeker heeft de synode zich alleen ter loops daarmeö bezig gehouden, daar de bestaande omstandigheden dringend eischten dat er in de eerste plaats op andere behoeften gelet werd. I Gregor. Naz. (Ep. CI, p. 87): “ei rıg eig ävoov Ayspwaov HAnızev, üvönrog Övrwc lori, kai obk Afıoc DAwg owlcadar. TO yap ämpöcAnnrov dIepämevrov, d ÖR Avwraı Tp Yeyp, Toüro Kal awLera. Ei Amoug Emrawev 6 "Adau, Huov kai rd mpogeiAnuptvov kai To owLöuevov, ei ÖL DAog, DAW ro yerım9divrı Yvwraı nal dAwc owLerar. pn rolvvv Baokawirwoav npiv ric wayrölovc owrnpiag , unöt dorä pövov xal veöpa xal Zwypaplav av. Ipwrov ro owräpı wepırıdirweav.” — Vgl. t. a. p. bl. 89: “aAAd kara- xpırög , pmaww,, 6 yuerepog voug. ri dal adpk; ob karäkpırog; N Kal rau- rw drooxevacaı dıd äpapriav, 7) Käreivov mpögaye did Tv awraplav.” — Verder cont. Apoll. I. 17: “oöx olov re jv Erepov avY’ Eripov dvrıdovvaı Aurpov, dAAd)owpa dvri owmparog, kai yuxıv dvri Yuxäc, kai reAeiav vrapkıw drip SAov dvIpwror.” 86 Ss 9. DE BESTRIIDERS VAN APOLLINARIS: GREGORIUS VAN NYSSA , EN GREGORIUS VAN NAZIANZUS. De oppositie van Apollinaris tegen het bestaande stelsel , en zijn pogen om op eigen grondslag een nieuwe leer te vestigen, ziin op de behandeling der christologie niet zon- der invloed gebleven. Ze hebben den stoot gegeven aan het gebruik eener methode die in meer dan den opzigt een voor- uitgang mogt heeten. ’t Was van nieuws proefondervindelijk gebleken, dat een gezonde christologie volstrekt geen in- breuk toelaat op de leer, dat de Logos die vleesch geworden is, zich heeft vereenigd met een volslagen menschelijk or- ganisme. Daar men het dus eens was over de factoren die bij die verschijining Gods in het vleesch in het spel geweest waren, zien wij van nu af het onderzoek zich bepalen bij het wezen en het gehalte dier openbaring. Op dat punt had Apollinaris reeds een stap gedaan waardoor hij de voor- - standers der orthodoxe leer zeer ver vooruit gekomen was. Terwijl dus de laatstgenoemden zijn systeem, zooals het daar ligt, onvoorwaardelijk verwerpen, zoo hebben zij toch, haast zonder het zelf te weten, geen klein deel zijner denkbeelden van hem overgenomen. Ze hebben zich door hem laten over- tuigen, gelijik het begrip der menschwording dat in de eerste plaats meöbrengt, dat men dat feit dient te beschouwen als een organiesch proces, en dat een bloot mechaniesche con- structie hier allerminst op haar plaats is. Er ontbreekt voorloopig wel niet weinig aan dat die nieuwe overtuiging op hun betoog een merkbaren invloed oefent, maar men kan met dat al niet ontkennen, dat, wat ook aan de uitwerking ontbreekt, dat ef toch een pogen bij hen is om aan die open- baring van den Logos haar regt te laten wedervaren. Zij geven hun bestrijder gewonnen, dat men haar in verband dient te brengen met het geheele wezen van den Logos, als een postulaat van dat wezen dat van den beginne bestaan heeft, en zij getroosten zich moeite genoeg, om die essentiöele- 87 diviniteit der menschwording ook met de daad door hun be- wijzen te handhaven. In de eerste plaats evenwel komt ook hier de vraag in aanmerking, hoe die serste vertegenwoordigers van deze nieu- were rigting in hun pogen geslaagd zijn, om onder verbete- ring der dwaling van Apollinaris, de persoonlijke eenheid van den Christus up een vasten grondslag te vestigen. ’t Zal ons blijken dat zij het voorgenomen döel van verre niet bereikt hebben. Gelijk de zoogenaamde ula gdücıc van den StavSpwroc bij hun voorganger het product was eener verminking van den menschelijken factor, zoo is ze bij hen de vrucht van een volstrekte «k£vweoıc, en van een proces van assimilatie waarbij de goddelijke factor de voornaamste rol speelt. Behalve de beide Gregoriussen verdient ook de on- bekende sehrijver hier een plaats, die in de meergenoemde Libri contra Apollinarem zijn gevoelens ne£ärgelegd heeft. Zijn theorie aangaande den Christus is in de hoofdzaak van den volgenden inhoud. ‘Christus profltendus perfectus Deus et homo perfectus; non sic quidem, ut divina perfectio in humanam fuerit transfigurata, quod impium; neque Sic, ut duge perfectiones sejunctim sint statuendae, id quod a pietate alienum; neque sic, ut profecerit virtute et justitiam sibi as- civerit, minime vero: verum ea subsistentiae ratione, qua® defectum non admittat et unum faciat ambo, nulla re imper- feetum Deum eundem atque hominem.” 1 Van dien kant lee- ren wij den schrijver dus kennen als een voorvechter voor de feitelijjke en essentiöele integriteit van den menschelijken factor , waarop hij klaarblijkelijk niets wil laten afdingen. En toch beweert hij wat verder, als in dönen adem met die aan- gehaalde woorden en dus met zijn eigen protest tegen elke I “Kal obrwc Av Akyorro riAcıog Jeöc al riAsiog EvIpwrog 6 Xpiorög' obx we rüc Ieinije reAaıbruroc eig dAvIpwrivnv TeAuöryra peraromdeiong , d iorıw doeßic, oüre prv wc Öbo TeAuioryrwv xard dıaipeorw öpoAoyödub- vuv, 5 Sorıw dAkörpıov ebaeßelac‘ oüre dt kard mpoxomn» Aperiic, wat wpbL- Ambıv Sirauebvnc, pi yEvorro‘ ANA way’ Umapkıv dvelluri, iva lc y rd irdrepa, rec xara mäyra Jeoc nai ävipwroc Ö dvrdc” (cont. Apoll. II. 16). 88 „ Poging tot assimilatie of transformatie van een der beide fac- toren, dat zelfs het bloed van den Christus geen gewoon hloed geweest is, en dat ook zijn denken als het product van den goddelijken factor moet beschouwd worden i. Ja, hij gaat nog verder. Volgens zijn wijze van zien moeten ook op het gebied van den wil alle verschijnselen uit dienzelfden oorsprong afgeleid worden, en is de wil van den JeavIpwroc de wil van den Seoc Aoyog die den menscheliiken factor zoo goed als geheel geabsorbeerd heeft ?%. ’t Zou wel moeije- ljjk wezen, als men van den vorm afziet, eenig verschil te constateren tusschen deze leer en de voorstelling van den Christus in het stelsel van Apollinaris. Immers het zal toch wel op hetzelfde neörkomen, of men den mensche- lijken factor a priori niet meötelt, dan of men hem aanvan- kelijk behoudt om zijn zelfstandig bestaan a posteriori weg te redeneren. Wij kunnen die vreemde behandeling, de won- derlijke tegenstrijdigheid, dat van den eenen kant wordt be- weerd, dat de persoon van den Christus heeft bestaan v vmapkeı Yeörnroc Kal avdpwrörnrog, terwijl van den an- deren kant het systeem er op ingerigt schiint om van die bmap&ıc avdpwrörnroc eene zuivere fiktie temaken, wij kun- nen die vreemde behandeling, zeg ik, alleen op deze wijze verklaren. De auteur heeft wezenlijik aan die tweeledige Umap&ıc geloofd, maar de avSpwrörne was in zijn oogen een accidens of attribuut van de Seörnc; en met uitzondering van het stoffelijk element , brengt het wezen van den mensch volgens dezen schrijver mede, dat iedere openbaring van dat wezen regtstreeks als een uitvloeisel van de werking der goddelijke natuur in rekening moet gebragt worden. Wij kunnen hier voor de eerste maal duidelijk een tweede hoofd- [7 n , = ı«Bomep rd alua oik äv xowöv roig sboeßtorw vondein, Worep roic driorog, AAd owrnpıov' oürwg Kal 7 vönaıg Acyousvn ol dvIpwrivg dodeveig Tepızeıusvn, AAAu Ieov Hücıw Emiöekvuusvn” (t. 8. p.). 2 “Aa roüro new 6 Aöyog Yeög av — iv dmiöeike vapkög Öixa cap- Kıxaöv IeAnnarwv, xal Aoyıouuv dvIpwrivwv, iv eirkövı Kawvörnrog' 1) yüp JeEAnoıg Iebrnrog noväc” (tı a. p. II. 10). 89 gebrek onderscheiden dat deze traditionele christologie altijd en overal aankleeft, het zigtbaar onvermogen van haar ver- dedigers om zich los te maken van het traditioneel godasbe- grip dier dagen. Ik heb hier het o0og op deze voorstelling van den ay£vvnroc Seoc der kerkeliijke symbolen, die uit- loopt op geheele ontkenning van zijn zedelijk bestaan en we- zen, en die van dat hoogste wezen een aggregaat van me- tafyzieke attributen gemaakt heeft, die binnen hun bereik ook geen zedelijk leven laten opkomen. Van niet veel anderen inhoud, meer meer doordacht en uitgewerkt dan het gevoelen van dien onbekende, zijn de denkbeelden der beide kerkvaders die ik met name genoemd heb. Bij Gregorius van Nazianzus staat op den voorgrond, dat de vereeniging der beide factoren van den Christus op deze wijs tot stand gekomen is, &ıa ulonc Yuxüc vospac neorrevobone Neörnrı kal oapköc Taxurmrı. Men zou dus van zelf verwachten dat het zelfstandig bestaan ook van den menschelijken factor voor hem niet enkel een bewezen zaak is, maar een feit van groot gewigt dat hij zelf het minst van allen ook maar met den vinger aanraken aal. En toch komt er, bij slöt van rekening, van die zelfstandigheid bij den Nazianzener weinig meer te regt dan bij den onbe- kenden schrijver van daareven. Zonder eenige aarzeling geeft hij haar wederom prijs, en offert haar als ’t ware op aan de behoefte van zijn hart om in den Christus God zel- ven in het vleesch te aanschouwen. *”"AAXo utv xal aAAo,” zoo luiden zijn woorden, “@AAo utv kal aAlo ra &E wv 6 owrmp, ovr AAXoc Ö& xal äAAoc” 1. Dat wil met andere U Ep. CI (t. a. p.bl.85): “HVoeıg piv ÖVo, Jeög kai AdvIpwrog ‚bei Kal Yuy) zal oöpa vioi 62 ob dVo, oböl Jeoi. oböL yap Ivrauda dbo Aydpw- zo, si wal oürwg 6 HavAog rö Lyröc Tod dySpwrov kai rd deröc mpocn- ybpevoe. kal ei dei ouvröuwg elmeiv, &Mo uivkal Mo rdlEivöowrnp - eimep un) rauröv TO doparbv rw öparıp kai TO Axpovov TW ümd xpbvor —, ob &AAog Ö2 kal äAAog, un yavorro. Atyw ÖL üMo kai iMo, Zuralıv N &mi rg rpıddog Exei. Exei ulv ydp aAkog kai äAkog, iva un Tdc Vroord- org avyxiwpev, obs AAAo Öt kai AMo, Ei ydp rd rpia kai radröv ry Seörnri.” ’” woorden zeggen, dat er wel verschil is tusschen het wezen (de obsia, den modus essendi) der factoren, maar dat men toch geen regt heeft te beweren, dat er om die reden ook ver- schil is tusschen hun modus operandi, of dat het bestaand verschil niet z66 doortastend is, dat de factoren tot elkander in verhouding staan als twee zelfstandige wezens. Voigens Gregorius zijn ze integendeel &v ovyrpdosı rıwi (t. 8. p.: “ra vyüp aupörzpa Ev ru ovykpäcsı, Jeod utv fvavsipwırheavroc, avdpwrou dt IewIkvroc, h Ömwc av rıc Övoudorıe”), en hoe hij zich die o'ykpaoıc heeft voorgesteld hooren wij best van hem zelven (vgl. t. a. p. bl. 87), De welbekende .stelling ven Apollinaris: “el avSpwrg relely ovvhbYn Yedc TeAcıos, Sbo Av Foav,” die stelling wordt door hem in dezen trant besproken. ‘“Regerunt quidem, illum duo perfecta recipere nullo modo potuisse (our Exwpeı dnol Sbo rEAzıa). Becte quidem, ubi ad corporum respexeris rationem. Vas enim unius medimni duos nunquam capiet, neque locus, qui uno repletur corpore, duo aut plura; quodsi nad res attenderis in- corporeas et spiritales, vide quod ipse animam et rationem et mentem et spiritum sanctum ego recipio. Ubi vero mens hominis aut angeli perfecta, ratione habita deitatis, ita ut per naturae praestantioris existentiam excludstur altera na- tura? Num ignorant, rem altera ratione perfectam alters esse imperfeetam, e. g. collem ratione montis, et granum quoddam ratione fabae, et si vis angelus ratione Dei et angeli ra- tione homo? Quid quod Moses praedicatur Faraonis Deus, Dei vero servus, uti scriptum exstat, nec non quod stellae noc- tem collustrantes, per solem obscurantur, ita ut interdiu ne quod existunt quidem possit cognosei.” Gregorius erkent dus feitelijjk in dien Christus ovyrekpaufvog, om hem zoo eens te noemen, maar den enkel agens, en als zoodanig den god- delijken factor. Al ontkent hij het bestaan der menschelijke reÄeıörne niet, en al komt het niet in hem op haar geheel niet meö te rekenen, zoo bestaat zij toch voor hem eigen- lijk- alleen in naam, omdat zij geen deel is der geopenbaarde heerlijkheid van den Logos die vleesch geworden is. Of wät deel hebben de starren en de andere hemelligchamen aan 9 de verlichting die de zon te weeg brengt? ’t Is sen behen- dige vergelijking van den Nazianzener waardoor hij den men- scheljjken factor, zonder hem openbaar geweld aan te doen, als ’t ware weet weg te goochelen, maar ieder zal moeten toestemmen, dat er in de hoofdzaak tusschen die twee geen verschil is. Ook Gregorius van Nyssa gaat op dezelfde wijs tie werk om de persoonlijke eenheid te vinden. Ik beroep mij in de eerste plaats op den volgenden uitval dien hij, in zijn vierde rede tegen den welbekenden Eunomius, tegen de ariaansche uitlegging van Hand. II: 36 gerigt heeft (ed. pa- ris. bl. 156). “Quin etiem per hoc verbum pietatis mysterium declaratur: qui enim dixit quod dextra Dei exaltatus, ma- nifeste ineffabilem mysterii dispensationem evolvit. Dextra enim Dei, per quam quae exstant omnia exstiterunt, quae quidem est Dominus per quem omnia condita sunt, et sine quo nihil eorum quae sunt subsistit, haec igitur unitum secum kominem ad propriam celsitudinem per temperationem (dıa rac avaxpacswc) extulit, quod quidem est ipsa secundum naturam etiam illum faciens: est autem ipsa Dominus et Rex” 1. Ieder ziet bij den eersten opslag, dat het hier vooral aankomt op de kracht en de beteekenis dier aväxpasıc waaraan Gregorius in de chri- stologie zoo groote waarde toekent. Dat woord komt ook nog terug, behalve op andere plaatsen, in dezelfde rede tegen Eunomius, op bl. 157. “Nos dieimus,” zoo luiden daar ter plaats de woorden van den schrijver, “nos diecimus unigeni- tum Deum per se ipsum produxisse omnia, unum autem eorum quae ab ipso facta exstiterunt, humanam quoque esse natu- ram. Quae cum in peccatum lapsa fuisset, et ideo in mortis corruptionem incidisset,, rursus ipsam asserimus per semet- ipsum ad immortalem vitam traxisse per hominem, in quo tanguam in tabernaculo mansit, tota humanitate in se ipso assumta , atque suam vivificam virtutem mortali et corrupti- I "Or n öskıd Tov Jcoü, 7 woımrıR) mavrwv Tüv Övrav — röv dva- Yiyra mpöc aurıv Avdpwrov eig Tb idıov Ünbog dvnyaye did rijc dvarpd- oswc, brep loriv aurı Kard tv low, xäreivov womaaca' Earı 6 aurod Kbpuoc xal Bacıkevc.” 92 bili naturae admiscuisse , nostramque mortificationem per at- temperationem ad se in vitalem gratiam et virtutem transmu- tasse. Et hoc asserimus esse Dei mysterium quod ad car- nem, quia qui est incommutabilis in mutabili gignitur ut a natura removeret in se ipso confectum peccatum. Nam Deus noster ignis consumens est, quo peccati materia omnis Con- sumta evanescit” 1. De nysseensche bisschop gaat dus eigen- ljjk zelfs nog een stap verder dan zijn ambtgenoot var Na- zianzus. Terwijl de laatstgenoemde de medewerking van den menschelijken factor alleen feiteljk wegcijfert, zoo is zijn vriend en geestverwant er niet ver van af om zelfs het bestaan van dien factor zoo goed als geheel weg te redene- ren. Ook is Gregorius, als men het wel beziet, met die capitis diminutio niet eens te vrede. Hij zegt uitdrukkelijk “: dausv Tov novoysvn Ieov — 5Aov avalaßövra mpöc Eavröv Tö avSpwmivov”; en wat kunnen die aangehaalde woorden anders beteekesen, dan dat de Logos ook het stoffelijik deel van den Christus boven het gewone peil verhoogd heeft. Dat vermoeden wordt bevestigd door de eigen woorden van den schrijver op bl. 161, waar hij ziine geliefkoosde aväxpasıc met de verandering vergelijkt die een druppel azijn onder- gaat wanneer hij in de zee is uitgestort. Gelijk door die verbinding de azijn zijne natuur verliest en zich gansch en al in zeewater oplost, zoo moet men zich ook voorstellen dat er van de specifieke hoedanigheden van den menschelij- ken factor volstrekt niets is overgebleven. Al wat verder- felijk, al wat stoffeliik was aan den Logos die vleesch ge- worden is, heeft in den oceaan der onverderfelijkheid (rd rc apSapalac m£Aayoc) een geheel ander wezen gekregen en is aan het onverderfelijke zelf gelijk geworden, zoodat ook het ligchaam van Jezus een ligchaam zonder kleur, zonder zwaarte, zonder omvang is geweest, zonder &dn van die eigenschappen, met den woord, waaraan men het ligchaam als zoodanig onderscheiden kan !. Vandaar dan ook, volgens ! T. a. p. bl. 161: “wc el rıg Abyoı, Örı Tv oraydva Toü Ökovg Lyuuux- Jeioav ru me&Aäyp, Jalacoav n yikıc lmolnoe, rip unkirı TV Kara Blow mowWörnra Tod Üypov rovrov dv r5 drepig Tod ämwparoüuvrog ovunevev.” Antirrhet. c. 42: “xadanep &ml rov meAdyovg yiverar Ei yap rıg oraybva öfovc tmıßaAy Yalarry, al n oraywv YäAacca yiverar, ouuneramomdeica ry Yalaceig rowörnrı, obrwg Ö AAmdıwög viög kal movoyerns Jeög - 6 did vapxdc YavepwIeig roig AvIpwaoıc, rüc Ök aaprög, ry lölg pics capröc ovong, neramomgeiong ÖL mpög rö rüc dydIapoiag milayog - avupereßAnIn Kal wäyra rd xara rıjv oapxa Tore hawöueva mpöc Tv Ielav Te Kal axnparov dvow" ob Bdpog our Elöog ob xpüpa ol« avrırımıa ob nalakörng obxn) Kara rd möcov mepıypapn, ob AAAo rı rüv TöTE kadopwutvuv oböev wapansveı, IS mpöc TO Jeiov dvarpäcewc ec ra Jeird idıwpara To Tareı- vor Trac vaprwöovc dloswc Avalaßovanc.” 94 den schrijver, dat ten gevolge dier zamenhechting en zamen- groefiing (da mv ovväassıav Te kal ovudbiav), al wat van toepassing is op den goddelijken factor op den menschelijken kan overgebragt worden, en dat omgekeerd al wat t’huis hoort bij den mensch ook evenzeer op zijn plaats is .bij den Logos; zoodat b. v. de mensch goddelijke hulde en eer kan ontvangen, en dat men van God kan zeggen dat Hij gees- selslagen ondergaan heeft. Ziedaar dus de theorie der ava- kpaoıc in haar geheel, met al hare consequenties: en onwil- lekeurig komt de vraag op onze lippen, of het de moeite waard was zich daarvoor zooveel inspanning en nadenken te getroosten. ’t Is zoo klaar als de dag dat langs dien weg van den historieschen Christus hoegenaamd niets te regt komt. Het wezen dat wij uit de beschrijving van den Nys- sener thans hebben leeren kennen als het evenbeeld van dien Christus, daar is geen enkele trek die daarın ook maar in de verte senige gelijkenis heeft met dien waren Zoon des men- schen. Terwijl deze vol van leven was, heeft de teekening bj Gregorius juist geen grooter gebrek dan dat zij niet naar het leven bewerkt is. De Christus van dezen vriend van Athanasius is een uiterst kunstig preparaat dat zeer ver- dacht naar de lamp riekt. Hij is geen ideaal maar een droombeeld, een spooksel zonder vleesch en zonder bloed, zonder aandoeningen en zonder driften; gelijk dus ziju be- staan geen leven is, zoo is ook zijn sterven geen dood, en daar is niets te bedenken wat bij dien Christus iets meer dan schijn is. mogt geweest zijn, en hoe de mensch en de Logos tot elkan- der stonden in den tijd toen de menschwording nog geen historiesch feit was; maar de zaak waarover men handelde, was van ganseh anderen aard, dasr ziy de verhouding der factoren raakte in dien staat waarin zij met elkander in on- middelliike aanraking gebragt zijn. Wat de laatstgenoemde schrijvers m ’t midden gebragt heb- ben met betrekking tot de diviniteit of goddelijke eausaliteit der vleeschelijke openbaring van den Logor, kan in weinig woorden zamengevat worden. Gregorius van Nazianzus leidt haar af uit de bestaande noodzakelijkheid, dat de mensch God dient te kennen geliik Hij is en diens wezen dient te kun- nen doorgronden. Gregorsus van Nyssa neemt. een andere redenering te baat, en beroept zich op de ondeelbare vol- masktheid van het goddelijik wezen. Hi} asemt toe dat de geddelijke almagt wel volkomen voldoende zou geweest zijn om den mensch van zijn zonde te bevrijden, maar zulk eane partidele goddelijke openbaring is veolstrekt ondenkbaar. ”t Ligt integendeel in God, om daar waar den van züne attributen uit de verborgenheid aan het licht komt, ook de overige openbaar te maken; en Hij kon dus zijn almagt niet laten werken, zonder ook zijne regtvaardigheid, goedertieren- heid en wijsheid gelegenheid te geven om een zigtbare ge- daante aan te nemen. Juist daarom heeft Hij dan ook den mensch witverkoren om zich door hem aan de wereld te openbaren, omdat hi) in den mensch de meeste ruimte vond om zune verschillende krachten te zamen te laten werken. Men zalt mij echter moeten toestemmen, dat geen dier vol jjvexige verdedigers van het traditioneel geloof het bespraken feit veel helderder gemaakt heefl. Wat hehben zij eigenlijk bewezen? Blijkt wel uit. hum redenering, dat de causaliteit der menschweording waarlijk goddelijk geweest is? Dat God de eausa efäciens is geweest: hehben zi} betoogd, maar dat had geen bewijs van noode; wilden zij ket voetspoor van Apol- linaris volgen, zijj] hadden het bewijs moeten leveren dat: ook 96 de causa movens bij God of in het wezen Gods was, en Juist in dat betoog zijn zij te kort geschoten. Zij brengen het eigenlijk niet veel verder dan tot eene openbaring van den Logos per accommodationem, tot een verschijning Gods in het vleesch om aan het menschelijk onvermogen hulp te verleenen; of zij beroepen zich op een regt, dat de mensch aan den duivel gegeven en dat God aan dien vijand der menschen door Christus afhandig gemaakt heeft. Maar ook in dit laatste geval plaatsen zij de eerste oorzaak dier open- baring niet in het wezen Gods maar wel degelijik daar bui- ten, en ’t is alweär accommodationis caus& dat God 66k door ziin Zoon tot de menschen heeft gesproken! Ziedaar dan ook de reden waarom de beide Gregoriussen den men- schelijken factor in den persoon van Christus zoo weinig ge- teld hebben. Het hoog belang der menschwording concen- treert zich bij hen geheel en al in de openbaring van het goddelijk wezen, en zoodra deze maar gewaarborgd is, wat komt het er dan verder op aan hoever de mensch als zooda- danig bij die openbaring mede betrokken geweest is. Het rperröov van den mensch, of laat ik liever zeggen zijn aure&övcıov, zou integendeel voor God zelfs een beletsel ge- weest zijn dat zijn volledige openbaring had tegengehou- den; en vandaar dat het zelfs noodzakeliik was dat de goddelijke factor den menschelijken te niet deed. Dat de meer genoemde kerkvaders niettemin niets willen weten van een Christus, die 2v uia $bası Seicy, om het zoo eens te noemen, zijne heerlijkheid aan de wereld geopenbaard heeft, voor die tegenstrijdigheid- bestaat dezelfde reden waarbij ik de aandacht mijner lezers reeds voor dezen bepaald heb. — m TWEEDE TIJDPERK. VAN HET CONCILIE TE KONSTANTINOPEL (381) TOT HET CONCILIE VAN CHALCEDON (481). GESCHIEDENIS DER GESCHILLEN AANGAANDE DE VERHOUDING DER FACTOREN VAN DEN PERSOON VAN CHRISTUS. BRONNEN: CYraıLLus van Alexandriö: Scholla de incarnatione Unigeniti (Tlepi rs ivarfpurnoseut Tov kovoyevovs), bi) Aubert V. 1. p. 779804. id. De recta fide ad Theodosium Imperatorem (Ilpospeynrixös wpös rov eboeßiorarov Pacı$lda Beodöciov wepi re Öpfnr wiorews), ibid. V. 2. p. 142. De recta fide ad reginas (Ilpospeynrixös Taıs 'ebaeßeoraras Baoıkiceass), Ibld. p. 42—180. id. Dialogus quod unus sit Christus ("Or eis 6 Xpierös, kart’ äyricrasıw), V. 1. p. 714— 773. id. Adversus Nestorli blasphemias oontradictionum ll. V. (Kara iv Neoropiov dvspnuov wevraßıßAos üvrippnais), VI. p. 1-148. id. Apologeticus pro XII capitibus adversus orlentales episcopos ('AwoAoynrexös berdp Tav ıB xepakaia wpös Tous Tas Avato- Ans twioxöwous), VI. p. 157—200. id. Adversus impugnationem XII capitum a Theodoreto editam (Npör nv wapa Beoduprrov xara av ıß' nepakaiev Avrippn- cv), VI. p. 200-240. id. Explanatio XII capitum (’EwiAvoss av ıf’ xepakalur), VI. p. 14—157. a. Epistolae I.II. IV. XV. XXXIV. XXXV. XXXVI XXXVII XXXVIII. XXXIX. XLIV, t. a. p. V. 2. p. 1218. Nestorius: Homiliae, bij Marius Mercator, in de ultgave van Garnier I. 1. p. 5-11, 65-68, 85—94. Epistolae, t. a. p. p. 44. 57 vig., I. p. 66-69, 71, II. p. 80. Dioponus var Tarsus: contra Bynusiastas. TBx20opoRUs van Mopsuestia: De incarnatione en Contra Apollinarem. (Fragmenten van deze drie laatstgenoemde werken bij Leon- tius van Byzantium in diens Li. III contra Nestorium et Eutychem, te vinden bij Basnage, Thesaurus Monumentorum I. p. 588—592, en Mai, Scriptt. vett. nova collectio VI. p. 300 —812. Handelingen der synode te Konstantinopel van het jaar 448, van het concilie te Chalc6don van het jaar 451, en van het concilie te Konstantinopel van het jaar 553 (te vinden bij) Har- douin, II. III.). ———— s 1. DE CHRISTOLOGIE DER ANTIOCHEENSCHE SCHOOL: THEODORUS VAN MOPSUESTIA EN NESTORIUS. In de laatstvoorgaande afdeeling van het eerste hoofdstuk hebben wi) voor de eerste maal kennis gemaakt met de chri- 7 98 stologie en de christologiesche methode van de theologiesche school die reeds van oudsher de alexandrijnsche genoemd werd. ’t Is van algemeene bekendheid dat zij dien naam heeft ge- kregen om haar gehechtheid aan het dogma van Athanasius, dat ook, zoolang die school bestond, altoos bij hare aan- hangers gegolden heeft voor de volmaakte uwitdrukking der waarheid. ’t Was evenwel het dogma zelf niet alleen dat hun dien indruk gaf, maar de wijze van denken en zien waaraan het dogma zijn oorsprong te danken heeft. De ken- merken der school zijn geheel en al de kenmerken van het dogma. Hare christologie is voldoende om ons van de rig- ting die zij voorstond, een helder denkbeeld te geven. Wij hebben ons kunnen overtuigen, — en diezelfde gelegen- heid zal zich nog dikwijls voordoen, — hoe weinig gewigt haar volgelingen legden op het positieve, het empiriesch- historiesche, het menschelijke in den Christus. Het godde- ljk element, de bovenzinnelijke factor alleen werd in de christologie door hen geteld en ze achtten het alleen de moeite waard, diens medewerking in het licht te plaatsen: geen alexandrijnsch theoloog, of het was eerst en bovenal de heerlijkheid van den Logos die hem boeide, ja hem belette zijin aandacht ook nog bij iets anders te bepalen. Wij zullen dus, naar ik meen, niet mistasten in ons oordeel, als wij de geheele rigting der alexandrijnsche school on- geveer in dezer voege omschrijven. Een bepaalde voorliefde voor het bespiegelende en afgetrokkene; een minachting van de zinnelijike waarneming als middel om tot kennis en regt verstand der waarheid te komen; een zucht om aan het mysterie een ruime plaats te geven en het regt van het kritiesch onderzoek zooveel mogelijk te beperken, met &6n woord, fantazie en gevoel op de eerste lijn als kenbron- nen der waarheid, het verstand veel minder in tel, en zelfs onder verdenking van vijandschap tegen de waarheid. Van- daar in de theologiesche praktijk, ik bedoel op uitlegkundig gebied, inleggen in plaats van uitleggen, allegorie in plaats van exegese; en eindelijik in de moraal een zeer willekeu- rige askese, alleen geregeerd door het vroom gevoel dat maat 99 noch breidel kent, en ten eenemale afkeerig van alle ver- standelijke beperking. t Was te verwachten, naarmate de eigenaardige ken- merken dier rigting duidelijiker aan het licht kwamen, dat zich eene reactie tegen haar zou openbaren die dan ook langzamerhand met haar in openbaren oorlog komen moest. Het koel en redenerend verstand moest wel bij dezen en genen tegen de miskenning opkomen waaraan het bij de Alexandrijnen algemeen bloot stond; en het kon dan op den duur niet uitblijven, dat er botsing ontstond tusschen die laatstgenoemde magt en die waarop ik daareven gedoeld heb. Die verstandelijke rigting wordt in dit tijdvak vertegenwoor- digd door de zoogenoemde antiocheensche school, die haar naam gekregen heeft van de bekende hoofdstad van Syrie, eeuwen achtereen het middenpunt dier beweging (vgl. Dorner, II. di.28—81). Haar eerste teekenen van leven zijn van het einde van de derde eeuw onzer jaartelling, uit den tijd van Lucianus en Dositheus, beiden presbyters der gemeente van Antiochiö, maar beiden meer bekend door.«hetgeen zij voor de theologie dier dagen gedaan hebben. Uit hunne school was Arius en zijn vriend en patroon Eusebius, de bekende bis- schop van Nicomediö; maar hoewel het dus blijkt, dat de Antiocheners reeds van den beginne in dezen geest werk- zaam geweest zijn dat zij het kritiesch verstand op de eeorste ljn plaatsten, is de systematiesche en consequente toepassing van dat beginsel eerst van later dagteekening. Zij heeft haar begin te danken aan de opvolgers dier eerstgenoemde leeraars, Diodorus van Tarsus (f 894) en diens leerling, den tijdge- noot en vriend van Johannes Chrysostomus , Theodorus van Mopsuestia (} 429). Die mannen zijn het geweest onder wier handen als ’t ware de antiocheensche leer het eerst een bepaalde gedaante gekregen heeft. Wij leeren haar van toen af kennen als een systeem dat in theorie en praktijk lijnregt overstaat tegen het stelsel dat de Alexandriinen in hun scholen cultiveerden. Fantazie en gevoel, waarvan de laatst- ' genoemden zooveel werk maakten, zijn bij de Antiocheners bepaald in miscrediet, zelfs tot groote schade voor de kennis 7 * 100 der waarheid, die de voorstanders dezer rigting zoo doende hoopten te bevorderen. Het mysterie is bij hen even weinig in tel, en ze zijn bepaald afkeerig van alle afgetrokken be- spiegeling; de empirie is de bron waaruit zij de waarheid aan het licht zoeken te brengen, en de verstandelijke kritiek het middel om het beoogde doel te bereiken. Zij zijn synthetiesche theo- logen, terwijl de Alexandrijnen de analyse huldigen; vandaar. 