title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Cbc Minivers it^ of Chicago libraries -rS fiSftfe^ft>^T.'x-^ ~/i-;^-- ; .r;v^-.: r -^ ' ; ^^&:i&^:^ -^ -- - -^'^^^K : ^ : ^"$2^ - ' -^'-'-^^ ;; :^ ::> ir^ : *^~K-: ' ^: ' J^? -^-J 'vJ^Pls ^ti^^^-i;^ > : ?i''*!c'';--"' "--'' : '''-'' '- " ."^^'^^i^ir^-s-" ?- "^S^i^S^^fX^ivV-?^--; '^S^^^^'^^'-^lil^^^ ;^^^f ^^-;\./- >;' : > -: ' : : -;^:>i^ " : V. r -"-,--vj :T.^-",""--.-;^ - .".; - . .- .-" . -., --'----,-- . -.- / -? ^.:- . - ."; '" . '-._., >.- '-~ . "'-.';' ' .;--. ."'/ .-'- - "r* - ---- ^-*- ->.. -,.~- .--"^ J - -.-^r,,-ry. - -*?T"-"J_-- - : V -t-^- 1 !^:!-^:-"^^ *-'-' -*v: : -:" -"J 1 '"-;'- -\ '*-" ----.:-.- -:- ,-:". -,-'.;- - - T" - ' "^-.'-"" -, : "- ' ' '-'-'r , " '.." ''- '_ '"'v- .--'< -.---" --_:-; .;-."_.. i~ __. .** ' ,,'AC - . -,- ,,- J ;^'^' -/j'V-:- _'* -- V "-'^^' ir T-^^TW ' ^.V^^^t^^rg^^ ' .""-,' ' : ' ' '"-^^^IBIi^^M ,- ; i-^' ,':-" ^;'^ : llifiSW ^^; y?..- -I GROMGER GODGEllIRDM IN HUME 1GENAARDIGH1D. o 3 n ^ e e a * 4 9 on * 9 -Q ?. n t o o o o' ,*, ft * *  EIGE1X11RDIGHEID. TOESPRAAK AAN ZIJNE YEOEGEEE EN TEGENWOOEDIGE LEEELINGEN, NA VERVUIiDE VIJFENTWINTIGJARIGE HOOGLEERAARSBEDIENING , VAN P. IIOFSTEDE S>E G^ROOT. TE GKONINGEN, BIJ A, L. SCHOLTEN S. 1855. V-, ~W,J Ill 78078O VOORBERIGT. De aanleiding tot Jiet eerst mondeling kouden, later uit- werken en nu uitgeven dezer Toespraak lieb ik in de Inlei- ding zoo vottedig op g eg even , dat ik daarover Jiier met leJioef te Jiandelen. Twee opmerkingen heb ik alleen liier nog te waken. De eene is, dat men mij in dit werkje gedurig op vele zaken zal zien terug komen , welke vroeger door mif reeds daarin waren aangeroerd. Ik Jieb dit moeten doen , om misverstand weg te nemen. Altyd maakt men ons tegenwerpingen , door dat men op deze en die bijzaken drukt , alsof zij bij ons hoofdzaken en keerpunten zvjn , die uit liaar verfiand rukt en dan verkeerd verstaat. Ik heb daarom Jiier de hoofd- zaken , waarqp bij ons alles aankomt , telkens weder van allerlei zvjden in 't lie/it gesteld, opdat, moge men met ons instemmen of niet dit is eene tweede vraag men ons althans eerst regt versta. Toc/i vrees ik minder , dat men over te veel JierJialing en uitvoerigheid zal klagen , dan veeleer over te groote kortheid, en men zal zeggen, dat Her zeer veel vreemds is te lezen , 'twelk niet genoegzaam bewezen of wel geJieel onbe- wezen is. Alsdan gelieve men> en dit is mijne tweecle opmerking, in 't oog le houden, clat ik niets Jieb willen bewijzen, maar atteen aanwijzen , wot mijne vrienden en ik eigenaardigs JieHben, en Jioe wij , zonder dit te ledoelen, onder nooger be- stuur daartoe zijn geleid, zoodat wij, wilden wijvrede hebben met ons geweten , met anders konden spreken en handelen, dan wij getraclit hebben te doen. Had ik de gronden, waarop on-ze zienswyze steunt, tevens ivillen aanvoeren, ik zou wet tien deellges of deelen lielfoen moeten sclirijven. Doch waartoe zou dit dienen ? Die gronden vindt men in ons Tijdschrift, in onze Compendia en in velerlei andere gescJtriften. En deze Toespraak zal niet de studie daarvan overbodig maken , maar atteen inleiden of herJialen : inleiden voor gelieel met ons onbeTcenden , die verlangen te weten, wot wij zijn en wat wij willen; herlialen voor onze leerlingen en mienden , om liun 't overzigt er van gemakke- liiker te maken. Dot mededeelingen en besehouwingen van dezen aard, hoe welkom aan velen , aan velen ook tot misduiding en veroor- deeling aanleiding geven, weet ik nit veelsoortige ondervin- ding. Maar mag men daarom zwygen ? Zweeg de Heer , dewijl vele zijner ti/jdgenooten Hem met spot of met steenen of met een kruis beantwoordden ? Hij } dien ik poog te volgen , zegene voor zvjne' Gemeente ook } t geen ik hier liaar aanbied ! Groningen den 28 Junij 1855. IMIOUD, 090 INLEIDING bl. 1. Waarom den 8 Mei 1854 eene Toespraak moest gehou- houden worden en deze nu in 't liclit komt, bl. 1. I. Oorsprong der zienswijze, welke den Groninger God- geleerden eigen is 8. Ph. W. van Heusde en de Utrechtsche Studenten- kring, bl. 8. De Groninger Stndentenkring , bl. 15. De vereeniging van Godgeleerden te Gro- ningen, bl. 22. Het Godgeleerd Gezelscliap te Groningen, bl. 25. Deszelfs rigting eene Neder- landsch-Evangelische , bl. 29. Yan der Hoeven daarover , bl. 29. II. De eenJieid dier zienswijze 31. Er bestaat geene Groninger scJtool, rnaar wel eenheid van rigting en streven, bl. 31. Van Oordt daar- " over, bl. 37. Yan der Hoeven daarover , bl. 39. III. 'j gronddenlcbeeld bl.42. Haar gronddenkbeeld of materieel begiusel is , dat God is in Jezus Christus , d, i. dat ons de vol- maakte openbaring en opleiding door God in Jezus Christus is gegeven , om ons Gode steeds meer gelijkvorrnig te maken, bl. 42. C. L. Nitzsch is hierin ten deele voorgegaan, bl. 46. IV. Hare rigling 48. Hare rigting of haar formeel beginsel is, dat men geschiedkundig-wijsgeerig uioet onderzoeken, wat God ons in Jezus Christus schenkt, bl. 48. Ha- manu, bl. 49. Het exegetische, historische, spe- culatieve , mystisclie en practische in deze rigting , bl. 50. De welenscJiappelijke ordening der GodgeleerdJieid lij de Groninger Hoogleeraren 55. Overzigt der Encyclopaedia Theologi C/iristiani, bl. 55. VI. Belangrijke bijzonderJieden in de voorstetting der Cliris- telijke waarJieid door de Groninger Godgeleerden. 59. A. De Bijbel, bl. 59. Onfeilbaarheid , feilloosheid , bl. 61. B. De Kerkgeschiedenis , bl. 67. De geschiedenis der Kerk is eene voortgaande openbaring van God en opleiding des menschdoms door God in Jezus Chris- tus, bl. 67; doch niet eene altijd zuivere openbaring en opleiding ; waaraan haar te toetsen ? bl. 68. Jan- senisten, bl. 74. Voorbereiding des menschdoms voor die Kerk, bl. 74. Verschil der volkeren, die het Christendom hebben aangenomen, bl. 77. C. De Christelijke Moraal, bl. 79. Vroegere behan- deling der Moraal , bl. 79; bijzonder in Neder- land, bl. 81. Wat den Groninger Godgeleerden de Moraal niet is, bl. 84. Zij is hun , het on- f derzoek , hoe God door zijnen Zoon de menschen . ^ Jieeft gevormd en nog vormt in het rijk , 'twelk ,r die Zoon op aarde heeft gesticht en nog regeert, bl. 85. Het Christendom volmaakbaar ? bl. 87. Verschil van 's menschen natmir en toestand , bl. 88. Oorsprong der zonde, bl. 90. De veiiossing in Jezus Christus eene bevrijding minder van sondenstraf, dan van zonde, bl. 93. Zonde, zonden, bl. 96. Gewigt door ons aan de KerJs gehecht, bl. 97. Geloof, bl. 101. Methode der Moraal, bl. 105. D. De Practische Godgeleerdheid, bl. 109. l.Cateche- tiek, bl. 109. 2. Homiletiek, bl. 110. 3. Li- turgiek, bl. 113. 4. Herderlijke zorg, bl. 114. 5. Kerkregt, bl. 115. 6. Apostoliek , bl. 115. E. De NatuurKjke Godgeleerdheid , bl. 118. Ver- houding van haar tot de Christelijke, bl. -119. Het mystieke van haar , bl. 122. Des menschen gezelligheid , bl. 123 ; godsdienstig gevoel, bl. 126. 1. Eigen leven, vrijheid van wil , niet altijd van handeling, bl. 127. 2. Afhankelijkheid van God, bl. 129. 3. Afscheuring van God, bl. 140. 4. Terugbrenging tot God, bl. 13]. Schleiermacher, bl. 132 (verg. bl. 27, 97). F. De Christelijke Dograatiek, bl. 133. I. In 'talgemeen, bl. 134. ''!. Eene Christelijke > niet uitsluitend eene Hervormde, bl. 134. 2. Geene geloofsleer, bl. 134. 3. Eene geschiedkundig-wijs- geerige wetenschap, bl. 135. Mysterieen, bl. 141. 4. Onderscheid tussclien Bijbelsche Godgeleerd- heid en Christelijke Dogmatiek 5 bl. 142. 5. Bewijzen voor de Doginatiek ook uit de KerkgescMedenis getrokken, bl. 147. Proeve er van: het leerstuk der zaligheid uit genade, bl. 147. 6. Het spe- culatieve en rnystische der Dogniatiek 3 bl. 152. II. Bijzondere deelen , bl. 157. De Christologie vooraan, bl. 157. Christus persoon, bl. 160 j werk , bl. 160. Aanvang der leer over Hem niet van den Logos temaken 3 bl. 161. Yoorbestaan van Gods Zoon, bl. 163. Jezus Christus rnaar een persoon, die maar eene natuur bezit, bl. 165. De Godmensch, bl. 168. Beryllus , bl. 172. Apollinaris , bl. 173. De Christologie op de ge- schiedenis steunende, bl. 174. 2. De Theologie, bl. 177. Gods souvereini- teit, bl. 177. Voorverordening ter verkiezing, niet ter venverping, bl. 178. Gods liefde , bl. 180. Gods bestuur in het sterven van Jezus, bl. 181. De voldoening , bl. 181. Jezus , Gods Zoon , niet Gods Breeder , bl. 183. 3. De Anthropologie , bl. 185. De enkele niensch en het menschdom, bl. 186. De niensch kenbaar uit Jezus Christus en zijne geschiedenis , bl. 187. r 4. De Soteriologie j bl. 189. Veiiossing is niet genoeg, bl. 190. Geen tusschenstaat , bl. 191. G. De Apologetiek, bl. 192. Hare bronnen, bl. 192. Haar inhoitd, bl. 195. Het geheel is geen stelsel , niaar eene zienswijze , eene rigting met vaste raethode, bl. 196. VII. Het 7w of dkar aider dezer ziensivijze ........... bl. 197, 1. Zij is zelden negatief, bl. 198. 2. Zij vereenigt bespiegeling en beoefening, bl. 200. 3. Zij staat de den mensch zelven ontwikkelende methode voor , bl. 202. 4. Zij zoekt tot zelfstandige en gemeen- schappelijke godsvrucht op te leiclen, bl. 205. VIII. Hare verhoiiding tot andere rigtingen .......... 208. Tot die der Alexandrijnsche school , der Rationalisten , der Roomsch-Catholieken , der Hervormers , bl. 208 ; tot die der Apostelen, bl. 211; tot die der oud-Nederlandsche Godgeleerden , bl. 212. Reuchlin over de Nederlandsche Godgeleerdheid , bl. 214. De uitkomsten van liei iverJc der Groninger Godge- leerden ........................... 218. Gunstige, bl. 218 ; ongunstige , bl. 221. Strijd voor de vrijheid der Evangelie-prediking, bl. 222. De Afscheiding , bl. 227. Aanklagte bij de Sy- node in 1842, bl. 230. Aanklagte bij de Ge- meente in 1843, bl. 237. De loeJcomst van Imn werk 246. Het spoedig weder verdvvtjnen van veel, aan deze ziens- wijze eigen, is te verwachten , bl. 248. Gevaar van ontaarding, bl. 246. Hoe te voorkomen , bl. 255. HOOG GEACHTE LEERLINGEN INNIG GELIEFDE VRESNDEN ! Dikwijls ben ik door meer en min bekenden, ook door velen uwer; schriftelijk en mondeling verzocht, om lets over de opvatting des Christendoms , ons , Groninger Godgeleerden , eigen geworden, op te stellen, zonder dat ik tot nog toe besluiten kon aan dat verzoek, hoe drin. gend ook gedaan, gevolg te geven. Door tegenstanders ben ik daartoe ook wel opgeeischt. Doch op eischen, persoonlijke aanvallen en beleedigingen antwoordde ik nooit. Behalve in deze en die geschriften, mij door den nood der Kerk, wie men vrije Evangelieprediking wilde betwisten , afgeperst, zweeg ik altijd; mijne vrienden zwegen meestal ook; en doorgaans hebben wij de beoordeeling van ons werken en streven, ook als men ons niet-spreken aan hoogmoed en laatdunkendheid toeschreef, overgelaten aan anderen, bovenal aan Hem, die liarten en nieren kent. Ik behoef dit zwijgen wel niet te verontschuldigen. Het is uiterst moeijelijk, over zich zelven te spreken; zelfs tegenover bekenden doet men het niet spoedig. 1 Daarenboven , wien vergunt men gaarne een blik in het binnenste heiligdom van hart en geest en leven? Hoe weinigen weten ook zulk spreken regt te verstaan! Hoe wei- nigen kunnen eenvoudigheid en waarheid onderscheiden van gemaaktheid en schijn! Hoe velen vermoeden bijoogmerken, ook waar alleen zucht voor de eere van God en onzen Heer en voor net heil der Gemeente de pen bestuurde ! Eindelijk : wot zoude ik verhalen ? Het voornaamste , dat wij doen, is toch gelieel gelijksoortig aan 't geen alle Godgeleerden, immers in de Evangelische Kerk, verrigten. "Wij bestuderen het goddeKjk Evangelic met alle hulpmid- delen, welke onze tijd oplevert en wij kunnen verkrijgen; wij brengen de slotsommen van ons onderzoek in catechi- satie , preek , collegie en geschriffc tot onze Leerlingen , de Gemeente en het Pnbliek. Is daarin iets eigenaardigs : welnu, de Evangelische Christenen, behooren irnmers niet tot de Uoomsche Kerk , waarin elk als kind moet napraten, wat de onfeilbare Moeder hem gelieft voor te zeg- gen ? Welk Hoogleeraar , welk Predikant, welk ontwikkeld Gemeentelid heeft bij hen niet zijne inzigten , hem door na- denken eigen geworden , en in deze en die opzigten van andere afwijkende ? "Waarom zullen wij dan over onze eigenaardigheid spreken als iets bijzonders, en alzoo aan- leiding geven , dal 't geen byzaak is , onze voorstelling des Evangelies , worde aangezien , alsof het ons hoofdzaak ware , terwijl ons hoofdzaak is : onze voorstelling des Evan- gelies ? Alleen hierin is bij ons iets bijzonders, 'twelk eenige opmerking verdient, dat onder ons vele Godgeleerden in eenen geest werken, en wel te zamen werken. Is dit af- spraak , of van zelve ontstaan ? Wat wordt er mede be- doeld: eigene eer, of bevordering van 'tGodsrijk? Op deze vragen heb ik wel eens een volledig antwoord willen geven; maar eigenlijk liefst op deze alleen. 3 Het belang daarvan woog bij mij zoo zwaar, dat ik nu vier jaar geleden (ik weet niet meer regt, door wien over- reed) er mij toe zette, om deze vragen te beantwoorden. Ik maakte de schets van een uitvoerig opstel daarover, aan den waardigen C. TUlmann gerigt , die mij voor de TkeologiscAe Studien und KritiJcen er meermalen dringend om had ver- zocht; ik deelde haar mede aan eenige vrienden; ik begon met hare uitwerking, maar de pen ontzonk niijne hand. Wat mij nu evenwel doet spreken, moet ik, eer ik verder ga, verhalen. Het was den 6 Mei 1854 vijfentwintig jaar, dat ik mijn Hoogleeraarsambt alhier aanvaardde. Ik had dat tijd- stip openlijk onopgemerkt willen laten voorbijgaan, omdat ik den 14 December 1851 mijne vijfentwintigjarige Evan- geliebediening met eene plegtige predikatie in de Gemeente had gevierd en mij toen vele blijken van achting en liefde waren geschonken. Dit was mij nog te kort geleden , dan dat ik er nu toe kon besluiten , om weder openlijk van mijn aanstaand feest te gewagen en b. v. den 6 Mei 18 54 eene Academische rede te houden, gelijk eenige Ambtge- nooten bij zulk eene gelegenheid doen en doorgaans zeer geschikt is. Ik was dus bepaald , van mijn vijfentwintigjarig Profes- soraat in 't openbaar te zwijgen en alleen met enkele aller- naaste vrienden een stil huiselijk feest te vieren. Maar geheel tegen mijne verwachting en buiten mijne gissing hadden mijne tegenwoordige Leerlingen den dag mijner inwijdingsrede in de Academische Jaarboeken van 1829 opgespoord , en kwamen nu eenigen uit aller naam. mij begroeten en met een aangenaam geschenk begiftigen. Couranten spraken er van, en nu namen ook vele andere inwoners dezer stad en vrienden , elders woonachtig , deel in mijne vreugde. Zoo werd ik tot spreken gedwongen, en sprak ik op dien onvergetelijken dag menig woord van liefde en dankbaarheid jegens God en menschen. De 6 Mei viel dit jaar op eenen Zaturdag, toen ik geene lessen had. Ik moest mij weldra op die van Maan- dag voorbereiden , dock gevoelde dadelijk, alsdan al mijne zoo liefderijk in inij belangstellende Leerlingen niet voor mij te kunnen zien, zonder met lien aan mijn voorregt te denken en hen voor hunne liefde te danken. Neen , ik kon niet zwijgen ! Yijfentwintig jaren had God mij gezegend, mij onuitsprekelijk veel goeds geschonken, verre boven 't geen ik had kunnen verwachten of had ver- diend; deze Leerlingen wilden in mijne vreugde deelen en ik zou Gods naam niet met hen prijzen door lof en dank ? Ik zou ook deze gelegenheid niet aangrijpen , om licht en waarheid in hen te bevorderen en bij hen tot helderheid te brengen , van welken geest wij zijn , mijne Ambtgenooten in den Hoogleeraarspost en in de Evange- liebediening met niij, en onze vroegere en latere Leer- lingen" met ons ? Zoo sprak ik dan , naar eene uitvoerige schets , twee uren lang, over 't geen God mij in de laatste vijfentwintig jaren heeft geschonken, over mijne vrienden en mijn werk met hen, over mijne Leerlingen en onze vreugde over hen, over Gods wijs en liefdevol bestuur, ook in de re- geling van ons lot zoo treffend en heerlijk zigtbaar. Maar dezelfde reden, die mij toen tot spreken dwong, leidt mij nu ook tot schrijven. Ik kan veler vriendelijkheid , mij bij die gelegenheid betoond , door geene afzonderlijke brieven beautwoorden. Daarenboven, er is veel te bespreken. Hebben oudere Leerlingen voorts niet hetzelfde regt, om te hooren, wat ik tot de tegenwoordige , maar in hen eigenlijk tot alle vroegere tevens, sprak ? Zou ik ook wel doen al wat mijne hand vindt, zoo ik aan den vooruit- gang der Wetenschap en het heil der Gemeente nu ook met, door middel van de uitgave mijner Toespraak , zocht te werken ? Moet niet , voor zooverre wij in onze op- vatting van het Christendom de waarheid aan onze zijde hebben, dit anderen bekend worden, opdat zij er him voor- deel mede doen; voor zooverre wij haar niet hebben, ons dit worden aangewezen, opdat wij en onze Leerlingen en Vrienden van dwaling of eenzijdigheid terugkomen ? En wat nog wel het allergewigtigste is : mag ik hefc blij- ven aanzien , dat zelfs vrienden het meer en meer openlijk uitspreken , dat wij eene school of eene party uitmaken , dat wij er naar streven een juist afgebakend stelsel te bou- wen? Mag ik toelaten, dat eenige Leerlingen wanen genoeg gedaan te hebben , als zij onze zienswijze kennen en overne- men , alsof bij ons het heil ware te vinden , en wij hen niet als zelfstandige leerlingen tot Jezus Christus en Gods openbaring in Hem, en tot Gods geheele openbaring in de natuur en wereldgeschiedenis wilden leiden ? Mag ik door zwijgen medewerken, dat er werkeh'jk ooit eene Groniuger school of partij worde geboren en aldus het goede, dat wij kunnen stichten , voor een groot deel worde bedorven? Moet ik er niet een protest tegen inleveren, door eene eenvoudige blootlegging van ons streven en bedoelen, en kan ik dit beter en eenvoudiger doen dan door de uitgave mijner Toespraak ? Deze laatste overweging is mij de zwaarste van alien en doet mij over alle , anders ook nu nog niet geringe , bedenkingen henen stappen. Wij hebben dusverre onze werkzaamheid in Wetenschap en Kerk tegen het gevaar van eene partijzaak te worden , behoed; maar dit gevaar wordt steeds dreigender. Er schijnt geene mogelijkheid te bestaan, om het af te weren, dan door eene verklaring te geven, hoe wij tot onzen gemeenschappelijken arbeid zijn gekomen en wat wij bedoelen. Zoo heb ik dan, met goedkeuring mijner Vrienden, 6 besloten , eindelijk eens openlijk , zamenliangend en uit- voerig niteen te zetten, wat wij , Groninger Godgeleerden, eigenlijk willen , lioe wij daartoe zijn gekomen en waarom wij dusverre daarbij blijven. Met zulk een schrijven wil ik mijnen dank betalen aan Heni, die mij bewaarde, leidde en zegende, mijn geheele leven door, dock bijzonder dit vierde gedeelte eener eeirvr in de eervolste, heiligste en nut- tigste betrekking , die ik mij ooit kon wenschen ; met zulk een sclirijven lioop ik het goede, 'twelk de Heer ook door ons doet, te bevorderen , ons streven , om andere Evan- gelische Godgeleerden niet tegen te werken , maar met hen niede te werken (onzen irenisclien en niet polemischen geest) , in het liclit te stellen , der Wetenschap en der Ge- meente eenige dienst te bewijzen , en te doen , wat mijn pKgt van mij sclieen te eisclien. Want de tijd neeft veel moeijelijks en zwaars ; elk die kan, moet de hand leenen, om nit de weeen en smarten, waarin de Kerk nu verkeert, eene betere toekomst te doen geboren worden. "Wij staan , als Ganzevoort en Erasmus , op de grenslijn van een ouden en nieuwen tijd. Eene doortastende hervorming van Weten- schap en Kerk is noodig , doch is nog niet tot stand gekomen ; zij worstelt , om zich vorm en vastheid te ver- schaffenj die haren gelukkigen voortgang kan bevorderen, mag zich niet onttrekken. Mag ook ik mij dan niet onttrekken : ik verheug mij , dat de liefde mijner Leerlingen rnij aanleiding geeffc , het te doen in eene Toespraak aan u , aan u alien , vroegere en latere Discipelen en Yrienden ! Gig zult mijn schrijven houden voor 't geen het is , niet voor eene zelf- verdediging , allerminst voor eene zelfaanbeveling of lofrede op ons zelve, maar voor een verhaal van een vriend aan vrienden gedaan over 't geen hem en den zijnen is ge- beurd , eene reeks van jaren lang ; voor eene lofzegging ivaii den Yader daarboven , die dit zoo beschikte ; voor eene verklaring aan onbevooroordeelden en onpartijdigen van sommige punten, waarbij zij belang hebben en die hun dusverre duister zijn. Aan u schrijvende, mijne Leer- lingen! die welwillend jegens mij en mijne Ambtgenooten gezind en met ons bekend zijt, maar nu ook, voor een goed deel sedert jaren van ons verwijderd, in vriendschappelijke be- trekking met allerlei andere Nederlandsche Godgeleerden leeffc, en niet zoo zeer met alles bekend zijt of in alles instemt, dat er niet veel te verhalen en in 't regte licht te plaat- sen zou overig zijn ; aan u , mijne Leerlingen , voor 't mee- rendeel reeds Ambtgenooten in de prediking des Evangelies , wier namen en gelaatstrekken mij steeds voor oogen staan, en wier vriendelijken handdruk ik dikwijls nog gevoel : aan u schrijveude, kan ik op kundige en onpartijdige beoor- deelaars rekenen, en dit zal, hoop ik, eenige gemakkelijk- heid, ja eenige mogelijkheid van uitvoering geven aan mijne nog altijd moeijelijke taak. Yeel moet ik u verhalen , wat velen uwer hebben zien ontstaan en waartoe zij hebben medegewerkt. Maar voor de tegenwoordige Leerlingen is eene uiteenzetting van oudere dagen , voor de vroegere Discipelen eene van de nieuwere tijden noodig. Omtrent de zaken, die ik verhaal , vrees ik (kleine vergissingen , die mogelijk zijn, uitgezonderd) van niemand uwer, en ook van geen vreemde, eenige tegenspraak; mijne berigten zullen waar en naanwkeu- rig zijn. Mogt echter mijn oordeel en de toon mijns schrijvens , ja ook geheel dit geschrift bij anderen misken- ning en verguizing vinden , wel nu , ik ben daaraan reeds lang gewend; en hoe diep dit mij smart om hunnentwille , die er zich door bezondigen, het is daar- bij mijn troost , dat de leerling niet meer is dan de Mees- ter; ook behoor ik gaarne onder hen, die Hij zalig heeft genoemd , dewijl zij om zi/jnentwille worden gesmaad en gelasterd. Want voor Hem is mijn strijd; ziju kruis 8 draag ik Hem gaarne na; Hij is, gij weet het, Hij is mijne hoop , mijne liefde, mijn een en alles. En nu frisch en moedig de taak aanvaard ! De Gro- ninger Godgeleerden wensch ik u in Jiunne eigenaardigJieid voor oogen te stellen. Maar ik heb u hiertoe veel te verhalen; en om u het overzigt er over te gemakkelij- ker te maken, zal ik mijne Toespraak in eenige afdeelingen splitsen. I. Eerst spreek ik dan over den oorsprong der zienswijze, welke den Groninger Godgeleerden eigen is. Doorgaans is het geene gemakkelijke taak, de wording eener eigenaardige geestrigting te schetsen. Want zelden weet men , wot daartoe al medewerkte , en , als men het weet , dan is het nog niet aan te wijzen , hoe alles zamen werkte. Immers , gelijk Jean Paul het uitdrukt , elke geest is Corinthisch erts, uit bekende metalen op onbe- kende wijze zamengesmolten. Alle bestanddeelen, die in de geestrigting der Gronin- ger Godgeleerden tot een geheel zamenwerken, en bovenal elke zanaenvloeijing van die alien kan ik derhalve niet aanwijzen. Ik moet mij bij 'i voornaamste bepalen. Om dan den oorsprong der geestrigting, nu van Gro- ningen uitgaande , te vinden , moeten wrj ons eerst naar Utrecht begeven; want wel niet alleen, maar toch vooral daar borrelde hare bron , en wel bijzonder in den Praeceptor Hollandiae , geh'jk de met Nederland wel be- kende Liicke hem noemt. 9 Philip Willem van Heusde, die van 1804 tot 1839, toen hij overleed, Hoogleeraar in de Gescliieclenis en het Grieksch te Utrecht was, is een der merkwaardigste man- nen, die ooit op Nederlands bodem leefden. "Was Hem- sterhuis een voortreffelijk criticus, in den ruimsten zin des woords, dat is een oordeelkundig en smaakvol ken- ner der oudheid ; ' Ruhnkenras een man, die zijne omvat- tende geleerdheid vooral aanwendde, om tot de studie van Plato te leiden; Wyttenbach een wijsgeerig philo- loog, die Plato's denkbeelden wist te verklaren: aan dit drietal sloot zich Yan Heusde waardig aan als wijsgeerig en diepzinnig gescliiedkenner en als uitlegger van Plato's geest en bedoeling. Zijne geschriffcen , even eenvoudig in vorm, als rijk en diep van inhond, leggen deze getuigenis van hem af. Maar verre boven zijne boeken stond zijne wijze van collegiehonden en van omgang met de Studen- ten. Zoo iemand , dan heeffe hij de kunst bezeten , om anderen te leeren opmerken en nadenken , de waar- heid lief hebben , zoeken en vinden. Yerwonderlijk ge- lukkig bezat hij vooral eene gave en volgde hij eene gewoonte, in Nederland meer dan elders te vinden, die van met zijne leerlingen in de openlijke lessen zeer veel zamen te spreJcen. Memand kon , gelijk hij , door Socratisch vragen , nit elken niet geheel misdeelden jongeling lokken , wat , hem zelven onbewust , in het diepst zijner ziel verscholen lag. En daarom vooral werden sommige zijner lessen dan ook door zijne leerlin- gen, al den tijd huns verblijfs aan de Academie door, vlijtig bijgewoond. Maar ook zijn eigen onderzoek wist hij in zijne lessen en geschriften zoo mede te deelen, dat men zich eerst met hem verlegen gevoelde, dan met hem eene uitkomst meende te hebben gevonden, straks met hem beclrogen uitkwam , daarna weder eene andere zocht , en deze eindelijk ook met hem vond. 10 Doch ik behoef over Yan Heusde met meer te zeggen, vooral ook daar hij door velen in zijne eigenaardigheid reeds is geteekend. "Want toen zijn onverwacht afsterven Nederland in rouw dompelde , spraken vele begaafde mon- den aan allerlei plaatsen ter zijner eere, en wat eenigen hebben gesproken, is ons door de pers bewaard; terwijl er ten slotte eene Memoria Heusdii van onzen Eovers uitkwam, die zich aan de geschriften van Euhnkenius over Hemsterliuis , van Wyttenbach over Euhnkenius en van Yan Hensde over "Wyttenbaeh waardig aansluit *). Toen Yan Heusde in Utrecht bloeide, was aan de Hoogeschool aldaar een eigenaardig leven , 't welk ook wel uit velerlei andere oorzaken, waarvan ik straks eenige zal noemen, doch vooral uit zijn onderwijs ontsproot. Studenten zijn gewoon met de minste pligtplegingen over hunne Hoogleeraren te spreken. "Welnu, toen ik te Grro- ningen Student was (1819 1826), kwam geen Utrech- tenaar bij ons , noch een van ons te Utrecht , of Yan Heus- de's persoon en geestrigting , zijn onderwijs , zijne belang- rijke collegies, zijne humaniteit , zijne beschouwing van de verschillende volken en velerlei anders over Yan Heusde was de schering en inslag der gesprekken. Het was, alsof men over Utrecht sprak , zoo men Yan Heiisde noemde; hij was de Hoogeschool, haar ziel, haar leven. In dien tijd, en ook wat vroeger en later, was er in Utrecht een vriendenkring van Studenten , die , vooral door Yan Heusde gewekt , met lust en ijver zich op de kennis der Christelijke waarheid toeleiden. Zij zochten de Gxieksche en Eomeinsche oudheid te kennen, bijzon- der Plato, waarbij Yan Heusde zelf hun beste gids was. J ) Zie ook over Van. Heusde , De lewegingen in de Nederl. Herv. Kerk, in de jaren 1833-1839, uitgegeven door GIESELEE, Rott. 1841, bl. 209-212. 11 Behalve toch dat geheel zijne rigting Platonisch was , las hij ook in een avondgezelschap met een aantal uitgelezene leerlingen eenige voorname sckriften van Plato , vanwaar dit collegie net Platonicum heette. Zij zochten de He- breeuwsche oudheid en den geest der Oostersche volken te doorgronden, waarbij, behalve J. H. Pareau, de Hoog- leeraar der Oostersche talen, hun ook "Van Heusde be- hulpzaam was, als wijsgeerig beschouwer der geschiedenis en der volkenkunde. Yooral ook Let Meuwe Testament traehtten zij naanwkeurig te doorzoeken , waartoe de voor- treffelijke uitlegkundige collegies van J. Heringa hen op den besten weg hielpen. En dit alles poogden zij wijs- geerig juist en zedelijk diep te doen, waarvoor hun het onderwijs van den diepzinnigen en streng zedelijken wijs- geer J. P. L. Schroeder, die zijn eigen weg ging, doch althans niet minder dan Kant, een echt zedelijk en een alle harten voor de deugd ontvonkende leermeester was , tot degelijke opleiding verstrekte. Bij dit alles werd vooral ook het oog geslagen op het eigenaardig Nederlandsche in de beoefening van Letteren en Godgeleerdheid. Yan Heusde poogde elk volk en elke eeuw uit de oorspronkelijke daden en gedenkstukken zuiver te doen kennen, en zoo wees hij vaak, om de Nederland- sche natie te kenmerken , op hare eigenaardige ontwikke- ling, op de oudste Nederlandsche scholen, die der Broe- ders van 'i Gemeene Leven , op de ons eigene genootschap- pen, geh'jk de Maatschappij : tot Nut van 't Algemeen , op onze Geleerden, Erasmus en Hugo de Groot, op onzen Nederlandschen Wijsgeer Prans Hemsterhuis, den nog veel te veel verzuimden , diepen , oorspronkelijken , veelzijdigen denker J. J ) Later (in 1829) deed hij dit scliriftelijk in zijue onovertroiFen Brie- ven over den aard en de strekkiny van Hooyer Ondervxjs. 12 Intusschen liadden de Utreclitsche vrienden aan deze leermeesters nog niet genoeg voor liunne godgeleerde vorniing. Nu werden zij door deze, dan door gene ont- moetingen of door 't vinden van belangrijke boeken verder geholpen. Onder de Nederlandsche schrijvers niaakten H. Muntinghe, Hoogleeraar te Groningen, door zijne GescJdedenis der menschJieid naar den Bigbel en J. H. van der Palm , Hoogleeraar te Leiden , door zijne Bijbel-vertaliug en verklaring en zijne smaakvolle preken , redevoeringen en verliandelingen , op lien , gelijk op alle Nederlanders , diepen indruk. In den tijd , dat mijn tegenwoordige ambtgeiioot L. G. Pareau te Utrecht student en een ijvrig lid van dien vriendenkring was (1817 1827), maakten zij bovendien vooral met eenige boeken kennis , die grooten invloed op lien liadden. Een er van was J. J. HESS, Verhandeling over Gods JconingnjTc , of bescliou- wing van liet ontwerp der goddelijhe inrigtingen en open- baringen , 'i welk him het Christendom als eene inrigting , als eene Kerk deed kennen en geheel den Bijbel op zinvolle en tevens naauwkeurige wijze leerde beschouwen. Een ander boek was het werk van denzelfden schrijver, Leer , daden en lotgevallen van onzen Heer , waaruit zij het leven van Jezus uit zeer belangrijke oogpnnten leerden nagaan. Een derde geschrift werd gevonden door S. Koorders , die het in een boekwinkel had gezien , er in gebladerd had en het nu vertoonde: SPITTLER^S KircJiengescMcJite , een boek , 5 t welk , hoe vele gebreken het bezit , daar het in een wereldschen toon en geest ook het heiligste be- handelt, hen evenwel, die voor de komst van Eoijaards als Hoogleeraar in de Kerkgeschiedeuis (1823), geen be- grip van Kerkhistorie hadden, nu lust aan haar deed krijgen en hen opwekte, haar pragmatisch of genetisch te leereii kennen. Een vierde, door Heringa aanbevolen, was het Grieksche Nieuwe Testament met verschillende lezingen 13 en vele gelijkluidende plaatsen voorzien, van Gerard van Maestricht, met de voorletters G. D. T. M. D. (Gerardus de Trajecto Mosae Doctor) , in 1711 en 1735 te Amster- dam, uitgegeven. Om de vele , keurig uitgezochte , ge- lijkluidende plaatsen, daarin meer dan in eenige andere uitgave voorkomende , werd dit Nieuwe Testament, als het eens op verkoopingen voorkwam, door de leden van den Utrechtschen Studenten-kring aangekocht en aan elkander ten geschenke gegeven ; want zij achtten dit een best hulpmiddel, om de Schrift uit de Sclirift te begrijpen. Nog werd door hen een belangrijk geschrift veel gelezen en bestudeerd : F. A. KRUMHACHEK, , Ueber Geist und Form der evangeliscJien GeschicJite , een werk, } i welk voor het eenvoudig-mensehelijke en diepzinnig-goddelijke der Evan- gelische schriften de oogen opende. Immers wat Yan Heusde hen in 't algemeen leerde, elke eeuw en natie uit hare eigene gedenkstukken te verstaan, dit pasten deze zijne Discipelen vooral ook op het Chris- tendom toe. Altijd onderzochten zij 't Evangelie , en altijd weder, en al \veder uit andere en meest verschillende oog- punten. Onitrent elk belangrijk leerstuk was het : wat leert het Evangelie ? of wel : wat Jezus , wat Paulus daarover ? Eens kreeg Pareau de vraag te beantwoorden : van waar men in de Christelijke Dogmatiek, volgens Jezus zelven, moest be- ginnen? Hij voncl: niet van God, niet van den mensch, maar van Jezus Christus zelven; van zich zelven was toch Jezus altijd aangevangen. Toen hij dit had gevonden, stond hij stil, verbaasd en verwonderd; want wilde men dit voorbeeld volgen, hoe geheel anders moest dan de Dogma- tiek worden ! Gewis , noch Yan Heusde , noch Heriiiga , noch Hess zouden deze vrienden zoo ver gebragt hebben, als zij in heldere en zelfstandige keunis des Christendoms gekomen zijn, zoo niet het Evangelie aldus door hen ware onder- zocht , en telkens weder onderzocht , en zij , wel verre van elkander te bewonderen , niet hunne voortbrengselen on- derling aan eene zeer strenge critiek hadden onderworpen ten einde de waarheid (Yan Heusde's streven) zuiver en klaar te leeren kennen. Gij verlangt zeker eenige namen dezer vrienden te hoo- ren. Onder lien waren de Godgeleerden B. R. de Geer,. (later Hoogleeraar te Franeker), P. H. Hugenholtz (thans Pred. te Botterdam) , N. C. Kist (thans Prof, te Leiden) , J. E. van Oordt JWz. (11 Dec. 1852 als Prof, te Leiden gestorven), H. J. Roijaards (den 2 Jan. 1854 te Utrecht als Prof, overleden) , H. N. van Teutem (thaus Pred. te Rotterdam bij de Remonstranten) , H. G. J. van Doesburgh (mede te Rotterdam Predikant) , S. Koorders (Pred. te Maarsen bij Utrecht) , L. G. Pareau en W. Mnurling (thans mijne ambtgenooten te Groningen). In vele zeer onderscheidene , doch vooral in twee ge- zelschappen vormden zich deze en andere uitstekende jongelingen; het eene, in 1813 opgerigt en nog bloeijende, was aan de beoefening van Geschiedenis en Letteren gewijd, en had tot spreuk, eerst Historia Duce, straks Utile dulci, en daarin waren ook vele niet-Godgeleerden , en welligt ook niet alle straks genoemde Theologen ; het andere , ter beoefening der eigenlijke Godgeleerdheid , in haren wijden omvang, bestemd, telde ook weder niet alien, maar eenigen van hen en anderen onder zijne leden, het had tot zinspreuk : "Atrtfttviiv iv a "Van dit Utrechtsche Academieleven wordt dikwijls met hooge ingenomenheid gesprpken , ook in uitgegeven ge- schriften van Roijaards , Kist en anderen , en is ons nu een treffende schilderij opgehangen in eene uitstekende biogra- phic van onzen vriend van Oordt, door een vriend van hem , die zelf ook nog in clat Academieleven mede heeft 15 gedeeld *). Zelfe werd het tusschen eenige der vrienden, wier standplaatsen niet al te ver uit een lagen, nog voort- gezet als Predikanten. Dit laatste wordt door een hunner, N. C. Kist , op deze wijze beschreven 2 ) : Met aandoe- ning maar innig zielsgenoegen , denk ik er aan terug, hoe wij , 'i zij te Meerkerk bij Eoijaards , te "Woudenberg bij Hugenholtz, te Leersum bij de "Wijs, te Neerlangbroek bij van Oordt, te Lienden bij de Geer, of bij mij te Zoe- len, veelal ook met echtgenooten of zusters, te zamen waren, zoodat, wanneer de pastorij te klein was, de her- bergzaamJieid van een en ander lid der Gemeente werd ingeroepen. Dan was het, dat wij, onder gezellig genot, als waren wij nog niet van de Academic gescheiden, elk- ander alle pastorale bezwaren en ontmoetingen mededeelden, den zoo verschillenden geest en toestand onzer Gemeenten en van die in onzen omtrek , bespraken , elkanderen raad en bemoediging toedienden, en vooral de aandacht reeds leerden te vestigen op hetgeen ons toescheen , het Chris- tendom in het gemeen , en de ISTederlandsche Hervormde Kerk in het bijzonder, in het groote of in het Heine, tot bevordering en ontwikkeling en heil te zullen verstrekken; terwijl het meer belangrijke dan tot schriffcelijke opstellen aanleiding gaf, die, inmiddels rondgezonden, de stof eener latere beraadslaging uitinaakten." Dit zij genoeg van den vriendenkring der Utrechtsche Studenten. Ik ga met u over naar Groningen. ') Zie H. M. C. VAN OOSTEEZEE, Het beeld van J. F. van Oordt, JWz. ('* Hertogenboseh 1853) bl. 1741. 2 ) Zie Kerkelijk Weekllad, van 21 Jan 1854 in een levensberigt over H. J. Eoijaards. 16 Ook aan deze Universiteit vorinde zich in de jaren van mijn studenten-tijd een vriendenkring , waarin ik u moet binnenleiden. De bekoefte aan een zelfstandig , dieper gaand , meer bevredigend onderzoek, dan waartoe ons de lessen in de Letterkundige en Godgeleerde Faculteit aanleiding gaven , bragt ook hier eenige jongelingen te zamen, om door eigene inspanning te verkrijgen, wat zij gevoelden noodig te heb- ben. Onze smaak werd gevormd door B. H. Lnlofs, die over de Nederlandsclie Taal en Letterkunde en over Stijl en Welsprekendheid collegies hield, zelf eene uitnmntende voordragt had en ons zoo wel leerde stellen als reciteren. In den geest en de eigenaardigheid der Hebreenwsche oud- lieid werden wij ingeleid door H. Muntinglie, die , een geleerdj vroom en beminnelijk man, met taal- en geschied- kundigen blik Let Onde Yerbond beschouwde en in zijne reeds genoemde GescMedenis der tnenscJiJieid naar den ydel, waarvan ous, al lazen wij net geheele, nit elf deelen be- staande/ werk niet, de inhoud en strekking bekend was, ons op den weg hielp , oni den historischen gang der openbaring van God te leeren inzien. Voorts werkten op ons vele andere Academisclie Leeraren te Groningen en vele vaderlandsclie schrijvers, bo venal de smaakvolle van der Palm ; en ook menig buitenlandsclie anteur, vooral Herder. Herder werd door mij gevonden. Ik kwam dikwijls op de Academische Bibliotheek en dwaalde dan meermalen tus- sclien de rijen boeken, onzeker rondziende, en niet weten- de , wat ik zou zoeken ; want ik wist geen weg op het veld der wetenscliap , wist niet , lioe en waartoe zij beoe- fend moest worden, en werd tocli door eene drift, waar- van ik mij geene rekenscliap kon geven , altijd weder naar liaar lien en getrokkeu. Zoo zag ik eens eene zeer lange rij boekdeelen staan van eenen schrijver , 't geen mij prikkelde , om er eens in te zien , wat die man al 17 geschreven mogt hebben. Hij heette Herder, en bij hem vond ik onderwerpen behandeld, waaraan ik nooit had gedacht; niet alleen De geest der Helreeuwsche poezij , door Muntinghe aangehaald , maar ook Brief e zur Beforderung der Humanitat, Brief e uber das Studium der Theologie , Ideen zur Philosophie der Qeschichte der Mensck- heit, en velerlei anders. Ik keek in, zocht op, las, las menig deel van de groote reeks , en verhaalde er van aan mijne vrienden. Deze maakten mij wederkeerig opmerk- zaam op Yan Heusde. "Wij zochten de dissertaties , onder hem. geschreven, te verkrijgen, en spraken over het eigen- aardige van Yan Heusde. Wij besloten Plato te bestuderen, door Yan Heusde zoo zeer aanbevolen, en rigtten een Let- terkundig Gezelschap op , Nutta sine literis vita , waarin Plato's Symposion werd gelezen en besproken , doch zonder dat wij eerst veel van dien hoog vliegenden geest begrepen; zelfs dat het goede zelf, het schoone zelf, het regtvaardige zelf bij Plato het ideaal van het goede, schoone en regt- vaardige beteekende, wisten wij een tijd lang niet uit te vin- den. Daar de meeste leden van dit Gezelschap Godgeleerden waren, had het theologisch element daarin nog al kracht. Doch een Letterkundige maakte er ons in 1824 bekend met een \verk , welks hoofddenkbeeld door mij diep werd be- studeerd, B. CONSTANT, De la Religion, consider ee dans sa source , ses formes et ses developpements. Dat de godsdienst hare bron heeft in een eigen godsdienstig gevoel, 't welk ons even natuurlijk en ingeschapeu is, als het ons eigen is te ademen , te eten , te wandelen , was ons geheel vreemd en nieuw, maar werd ons uit dit boek zeker en duidelijk. En wat moest uit dit beginsel niet volgen ! Ook Prans Hem- sterhuis, door Yan Heusde clikwijls geprezen, werd ter hand genomen, en althans eenigzins verstaan. Een Oostfriesche bekende van mij , Hitjer , die te Utrecht studeerde en de reis altijd over Groningen nam, bragt eens, welligt in Junij 2 18 1819, van Utrecht koinende, een excerpt niede van Yan Heusde's Collegie over de Historia pJtilosopMae. Op vriendelijk verzoek liet hij net ons achter. Mijn breeder (D. A. de Groot, tlians Predikant te Sneek) , toen in den laat- sten tijd van zijne Academische studie, schreef het afj en ik maakte later eene copie van zijn afschrift. Nooit heeft welligt eenig geschriffc zulk een invloed op mij geoefend , als deze weinige bladen. Ik zag , om het voor mijn leven niet weder te vergeten , wat het hoogste op aarde is, naar welks kennis en bezit wij moeten zoeken : de mensckelyk- Iieid ; wat de gescliiedenis moet zijn: het verhaal van de ontwiklceling des menschdoms tot menschelijkheid en be- schaving; wat wljsbegeerte moet zijn: een streven naar helder inzigt in alle dingen, opdat de mensch meer menscJi worde. Yan Heusde werd ons veel meer bekend, toen in den herfst van 1823 T. A. Clarisse hier Hoogleeraar werd en zoowel de Uitlegging des Ouden Yerbonds, als de Kerkge- schiedenis geheel in Yan Heusde's geest behandelde. Wei was hij geen oniniddellijk leeiiing van Yan Heusde, maar zijn vriend van Oordt, in wiens nabijheid hij als Predi- kant te Doom had geleefd, toen deze te Neerlangbroek stond, had hem geheel en al in die geestrigting ingeleid, zoodat hij als een volkomen Heusdiaan te Groningen onderwees. Zoo ontstond er een Studentenkriug in Groningen, aan dien in Utrecht in vele opzigten verwant en in vereering van Yan Heiisde gelijk. Er waren ook toevallige overeen- komsten. KRITMMA CHER'S Geist imd T?orm der evangelischen GescJiicMe b. v. leerden wij ook in 't laatst van mijnen Stu- dententijd kennen. Ik kwam het geestvolle boek aan de Academic niet ten einde; maar in den winter van 1826-1827, den eersten van mijn Predikantsleven , was het mijne voornaamste stndie, waaruit ik veel vooiias en verhaalde aan de Academievrienden , die mij kwamen bezoeken. Ook 19 was reeds vroegcr het Nieuwe Testament van Gerard van Maestri clit mijn handboekje, zoodat ik bij de bewerking mijner Yerhandeling over den Brief aan de Hebreen, die in Maart 1825 te Utrecht bekroond werd, van niets meer gebruik maakte , dan van dit Nieuwe Testament , ten einde door de vele daarin te vinden gelijkluidende plaatsen den. Brief aan de Hebreen te beter te verstaan. Bij gelegen- lieid van deze bekrooning kwam ik te Utrecht in persoon- lijke kennis met Yan Heusde , en maakte deze eenen hoogst aangenamen indruk op mij ; ook verkreeg ik van hem een schat van dissertaties , onder hem geschreven , en van ora- ties en verhandelingen van hem , gelijk ik tevens Pareau en Yan Teutem , toen Studenten , leerde kennen en de vroegere kennismaking met Yan Oordt, Predikant te Ut- recht, nu voortzette. Dit alles versterkte, gelijk ik niet behoef te zeggen, mijne Heusdiaansche rigting en den band tusschen de Utrechtsche en Groninger vrienden. Maar de grootste overeenkomst was wel, nevens de gemeenschappelijke vereering van Yan Heusde, de ijver, om nit het JNTieuwe Yerbond het Christendom te leeren kennen. Toen wij Studenten waren, werd veel van de oude Hervormde Dogrnatiek afgebroken, stuk voor stuk. Wat de eene Hoogleeraar liet staan, werd bij den ander neergeworpen ; wat alien wilden behouden, werd door Duitschers bestreden, wie wij dikwijls gelijk moesten ge- ven; wat deze verdedigden , werd door sommigen onzer aangevallen. Wij waren onzeker, zagen, dat een nieuwe opbouw noodig was, en besloten, nu eens vol moed, dan met schroom : Zelve moeten wij aan 'i werk. Het Nieuwe Testament moeten wij onderzoeken! Wat mij betreft : ik was minder in de Theologie gaan studeren, om Predikant te worden, dan wel om te zien, wat het Christendom eigenlijk wilde. Was dat het Christendom, wat er mij op catechisaties voor was uitge- 20 geven, dan wilde ik het nooit prediken. Mijn geheel godsdienstig en zedelijk gevoel. kwam op vooral tegen de leer der volstrekte praedestinatie , maar ook tegen vele andere leerstukken ; angsten en benaauwdheden had ik er over van mijne kindsheid af, jaren lang; ze prediken zou ik nimmer kunnen. 