title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Betreffende verkoopbaarheid en onverkoopbaarheid, dat is een oude vijl, waar ik me de tanden niet van plan ben op stomp te bijten. Enfin ge ziet mijn antwoord is dat ik eenige nieuwe stuur, en recht gaarne wil ik dit blijven doen — niets liever dan dat. Alleen ge moet uw franchise er maar eens heelemaal uitgooien — dat heb ik het liefst — of gij er U mee denkt te occupeeren voor ’t vervolg of dat uw waardigheid dit niet toelaat. Het verleden daargelaten sta ik voor de toekomst, en afgescheiden van wat gij er van denkt, heb ik gedecideerd plan te trachten er iets mee te doen. 393 Ik moet me er ook doorslaan Theo, en met U ben ik nog precies op dezelfde hoogte als een paar jaar geleden; wat gij zegt van mijn werk van nu ,,het is bijna verkoopbaar, doch", is ivo&r- delijk hetzelfde, als wat ge me schreeft, toen ik uit Etten U mijn eerste Brabantsche schetsen stuurde. Dus zeg ik het is een oude vijl. En mijn redenatie is dat ik voorzie ge altijd ’t zelfde zeggen zult — en dat ik die tot heden eenigszins systematisch zuinig was met demarches te doen bij handelaren, nu van taktiek zal veränderen en heel ijverig worden om te trach- ten mijn werk aan den man te brengen. Ik heb het oude kerkje nu geschilderd en weer een nieuwen wever. De studies uit Drenthe zijn die dan zoo bijzonder siecht? Ik voel mij niet geanimeerd U de geschilderde studies van hier te sturen, neen daar zullen we maar niet aan beginnen — ge kunt ze zien als ge in ’t voorjaar misschien eens komt. Ja — wat moet ik er van denken, van wat ge zegt van mijn werk; b.v. ik zal nu eens körnen juist op de studies uit Drenthe — daar zijn er bij die zeer oppervlakkig zijn, dat zeide ik ook zelf; maar wat krijg ik op mijn boterham voor die welke stil en bedaard eenvoudig buiten zijn geschilderd, trachtende niets te zeggen er in, dan wat ik zag, ik krijg er voor: preoccupeert Michel U niet te veel? (Ik heb ’t hier over die Studie van het hutje in ’t don- ker, en over de grootste der plaggenkeeten, n.l. die met het groene veldje op den voorgrond.) Ge zoudt zeker precies ’t zelfde zeggen van het oude kerkhofje. En toch noch voor het kerkhofje, noch voor de plaggenkeeten, dacht ik aan Michel, ik dacht aan mijn motief waar ik voor zat. Motief inderdaad en geval, dat geloof ik, als Michel er längs was gekomen, hem zou hebben staande gehouden en ge- troffen. Ik voor mij stel me volstrekt niet met meester Michel gelijk — maar Michel imiteeren, dat doe ik nu daarom gedecideerd ook niet. Nu, ik ga misschien eens probeeren in Antwerpen wat te verkoo- pen, en juist een paar van de Drentsche studies wil ik wel eens in een zwart hout lijstje zetten, die ik hier bij een timmerman aan het zoeken ben; ik zie mijn werk het liefst in een diep zwart lijstje, en hij maakt ze goedkoop genoeg. Ge moet het me niet kwalijk nemen broer, dat ik er over spreek. Ik zoek in mijn werk iets stils en iets leuks, evenmin als dat ik goed vind ze geheel stil blijven liggen, evenmin verlang ik naar 394 dat mijn werk in de eerste winkeis in cannelurelijsten zullen geetaleerd zijn, ziet ge. Ge zult me zeggen dat ik door andere handelaars zal behandeld worden precies als door U, behalve dat gij , ofschoon ge met mijn werk U niet occupeeren kunt, toch me geld fourneert, en andere handelaars dit zeker niet zullen doen, en ik toch zonder geld ge- heel vast zal raken. Ik zeg daartegen, dat in de werkelijkheid de dingen zoo scherp niet zieh profileeren als dat, en dat ik bij den dag levende, zal zien hoe ver ik kom. Ik heb U van te voren gezegd dat in deze maand ik in dezen iets wenschte te beslissen, en dat moet dan ook. Nu, doordat ge wellicht plan hebt in ’t voorjaar reeds te körnen, dring ik er niet op aan ge direct geheel en al beslist, maar weet dat ik geen vrede kan hebben met zooals het nu is ; ik voor mij , overal waar ik kom en speciaal thuis ook, word altijd op de vin- gers gekeken wat ik doe met mijn werk, of ik er iets voor krijg, etc., enfin in de samenleving let bijna ieder daar altijd op en wil er ’t zijne van weten. En dit is heel begrijpelijk. Nu het is voor mij heel beroerd als ik altijd in een scheeve positie ben. Allons — het kan niet precies blijven zooals ’t nu is, waarom niet? daarom niet. Enfin — ik geloof qu’une porte doit etre ouverte ou fermee. Nu ik denk toch dat gij wel begrijpen zult dat voor de schilders een handelaar niet neutraal kan zijn; dat het 'precies dezelfde impressie maakt of ge neen zegt met of zonder doekje er om, en zelfs krijgt men misschien meer het land als het zoo in com- plimenten gewikkeld, gezegd wordt. Ziedaar iets wat ge misschien later meer zult inzien dan nu — ikbe- klaag de handelaars als ze oud worden — al hebben ze nog zoo hun schaapjes op ’t droge, dat helpt niet voor alles — dan althans niet. Tout se paye, en een ijskoude woestijn wordt het veel malen voor hen dan. flu — maar ge zult daar misschien anders over denken. En ge zult zeggen dat als een Schilder in een gasthuis creveert, en begraven wordt met de h . . ren in de fosse commune — waar er. apres tout veel liggen, dit ook zoo tamelijk triest is, vooral als men bedenkt dat het sterven misschien niet zoo moeielijk is als het leven zelf. Nu dat een handelaar niet altijd geld heeft om te helpen is niet 395 kwalijk te nemen, maar wel is het m.i. kwalijk te nemen, als men merkt deze of die handelaar spreekt heel vriendelijk, maar mijn werk laat hij glad liggen. Indien ik nu zag dat gij, indien ge mij niet ver genoeg gevor- derd rekent, er iets aan deedt om mij verder te krijgen, b.v. door wegens Mauve verfallen is, eens met een ander flink Schilder in kennis te brengen, of enfin iets , het een of het ander teeken dat mij bewees ge werkelijk in mijn vooruitgang geloofdet of dien behartigdet. Doch neen, er is — ja het geld — maar voor de rest niets, behalve dat ,,werk maar voort”, ,,heb geduld”! Ik kan daar niet op teeren het wordt me te eenzaam, te koud, te hol en te suf. Ik ben niet beter dan een ander, in zoover dat ik mijn behoeften en Verlangens heb als iedereen, en tegen zeJcer weten dat men aan een al te kort lijntje gehouden wordt in een doofpotje, is het zeer begrijpelijk men reageere. Valt men van kwaad tot erger — dit zou in mijn geval niet onmo- gelijk zijn — wat doet het er dan nog toe? Een kans om het beter te krijgen moet men wel wagen als men het siecht heeft. Broer — ik moet U toch nog eens in herinnering brengen hoe ik was heel in ’t begin van dat wij het begonnen. Van het begin af aan is het geweest dat ik U op de vrouwenkwestie ook heb gewezen, ik weet nog dat ik U naar ’t Station te Rozendaal heb gebracht in ’t eerste jaar, en dat ik U toen heb gezegd dat ik op alleen zijn zöö tegen was, dat ik liever met een siechte h. .r was dan alleen. Misschien herinnert gij U dat. Wat er ook zij van een paar jaar die ik me van mezelf moeielijk kan begrijpen, toen ik door godsdienstige idees — een soort mys- ticisme — in de war ben gebracht, die periode daargelaten, heb ik altijd met een zekere wärmte geleefd. Nu wordt het al barder en kouder en saaier om mij heen. En als ik U zeg dat ik het zoo niet uithouden wil primo, laat staan of ik het al dan niet Jean, beroep ik mij op mijn gezegde in het heel eerste begin onzer relatie. Er moet meer animo in mijn leven körnen, wil ik meer brio krijgen in mijn penseel; met geduld oefenen kom ik geen haarbreed verder. Nu gegroet, t. a t. Vincent. Over mijn teekeningen — op dit moment komt het mijzelf voor 396 dat de aquarellen, de penteekeningen wevers, de laatste pentee- keningen waaraan ik nu doende ben, niet algeheel zoo saai zijn, dat het geheel niets is. Doch, als ikzelf tot de conclusie kom er deugt niets van, en Theo heeft gelijk dat hij ze aan niemand laat zien — dan — dan zal het mij bewijs te meer zijn dat ik mijn reden heb iets niet goed te vinden in onze scheeve positie van nu, en zal te meer trachten naar verandering quand meme — beter of erger maar niet hetzelfde. Indien ge schrijft, ,,ge doet me denken aan de oude menschen, die zeggen dat het in hun jongen tijd beter was dan nu, erbij vergetende dat ze zelf veranderd zijn”, zoo brengt mij dit niet van mijn stuk, en indien ge in Uw brief me vraagt hoe ’t komt dat ge me nooit hoort zeggen: ik wou zus of zoo zijn — is dit omdat ik meen dat, die het meest te koop loopen met ,,ik wou zus of zoo zijn”, ’t minst doen om zichzelf te verbeteren. Wie het zeggen die doen ’t meestal niet. Het is mij eerst een haast ondragelijk idee geweest dat onze relatie niet duren zou, en ik had zoo ontzettend graag gehad het eenvoudig te wijzigen wäre geweest. De gedruktheid er over is dan ook wel een van de oorzaken ge- weest dat ik Ü uit Drenthe zoo beslist heb geschreven, word nog Schilder. Wat direct bekoelde toen ik zag dat Uw onvoldaanheid over de zaken verdween, toen gij weer op beter voet waart met Goupil. Ik vond dat eerst maar half goed; toen later en nu ook nog vind ik het zeer begrijpelijk, en vind het meer en meer een vergissing van mij ik U schreef: word Schilder. Op zichzelf blijft evenwel dat ik mij gedrukt voel door het scheeve der positie tusschen ons beiden. Op dit moment is het van vrij meer belang voor f 5 te ver- koopen, dan f 10 te krijgen bij wijze van protectie. Voor mijzelf weet ik, dat ik juist omdat we begonnen zijn als vrienden en met een respect van weerskanten, nu voor mijzelf weet ik dat ik niet wil dulden het in een protectie ontaarde — uw protege te worden Theo, pas ik voor. Waarom? Daarom. En daar dreigt het meer en meer op neer te draaien. Gij doet absoluut niets om mij een beet je afleiding te geven. waar ik soms zoo ’n behoefte aan heb — door omgang met lui en om eens iets te zien. 397 Denk er eens over na kerel, ik verberg U niet hoe ik in ’t diepst denk — ik wik en weeg zoowel de een als de andere zijde. Een vrouw kunt ge me niet geven, een kind kunt ge me niet geven, werk kunt ge me niet geven. Geld, ja. Maar waar dient ’t me toe als ik de rest moet missen; ’t blijft daarom steriel Uw geld, omdat ’t niet gebruikt wordt zooals ik U altijd heb gezegd — een arbeidershuishouden desnoods, maar als men niet zorgt dat men een eigen thuis heeft, vlot de kunst siecht. En ik voor mij — 'ik zei ’t U toch toen in een groeneren tijd waar- achtig al leuk genoeg, als ik geen goede vrouw kan krijgen zou ik een siechte nemen, liever een siechte dan geen. Ik ken lui genoeg die lijnrecht ’t tegendeel beweren, en die even bang zijn voor ,,kinderen” als ik voor ,,geen kinderen. ” En ik voor mij, omdat iets me veel malen mislukt, ik geef een principe niet licht op. En ik ben daarom weinig bang voor de toekomst, omdat ik weet hoe en waarom ik handelde vroeger. En omdat ik weet dat er meer zijn, die ’t zelfde voelen wat ik voel. 359 Waarde Theo, Dezer dagen zal ik U nog een nieuwe penteekening sturen van een wever — grooter dan de 5 andere ; ’t weefgetouw van voren gezien — die zal maken dat dit reeksje teekeningen meer com - pleet is; ’k geloof dat als ge ze opzet op grijs Ingres, ze ’t best zullen doen. ’t Zou me een beetje teleurstellen deze wevertjes terug te ont- vangen. En indien niemand anders er aan wil dien ge kent, zou ik dit een artikel vinden, dat misschien ge voor Uzelf zoudt kun- nen nemen, om met dit als begin een aantal penteekeningen van Brabantsche handwerkslui bijeen te brengen. ’t Geen ik graag ondernemen zou en in de veronderstelling ik nu nog al veel in Brabant zal zijn, veel animo in zou hebben. Op conditie van dat we er een suite van maken die bij elkaar blijft, zal ik graag den prijs laag stellen, zoodat al zouden er veel teekeningen van dat soort körnen, het in zijn geheel kan blijven. Evenwel ik voor mij zal mij schikken naar wat gij dienaangaande ’t beste vinden zoudt. 398 En ge ziet dat het mijn streven niet is om de zaken met U af te breken; alleen ik heb U gewezen er op, dat het mij voorkwam zijn nut te kunnen hebben de penteekeningen naarmate ik ze zend, ook te laten zien. Wat betreft ’t geen ge mij schreeft, ik geloof in zoo ’n geval waar men geen mogelijkheid ziet het door te voeren, men iets niet moet vergeten. Namelijk dat indien de vrouw van LJ heeft gehouden en iets voor LJ gevoeld, en gij voor haar, deze periode van lief de een buiten- kansje is in het leven. Zij, de vrouw, mooi of leelijk, jong of oud, blijke ze beter of siech - ter, heeft daar slechts indirect mee te maken. Op zichzelf Staat die zaak, dat men elkaar heeft liefgehad. Bij ’t scheiden nu — doof dat niet uit of tracht het niet te vergeten — en de klip dan te vermijden is die van eigengerechtigheid, men moet het dan niet laten voorkomen alsof de vrouw aan den man veel verplich- ting had — men scheide alshadde men zelf verplichting — is m.i. galanter en humaner — wellicht is dat uw zienswijs ook. Liefde brengt altijd in moeielijkheden, dat is waar, maar heeft voor dat zij energie geeft. Enfin. Van mijzelf geloof ik — en acht het mogelijk ’t met LJ eenigermate ook zoo zijn kon, dat ik nog geen ondervinding genoeg heb van de vrouwen. Wat dienaangaande in onze jeugd ons is geleerd, deugt niets van, dat ’s zeker, was geheel buiten de natuur om. En moet men door ondervinding iets zien te leeren. Het zou mächtig pleizierig zijn indien men goed was en de wereld goed was, etc., jawel — doch het komt mij voor men hoe langer hoe meer tot de ervaring komt, dat we zelf evenmin deugen als de wereld in ’t algemeen waar we een stofdeeltje van zijn — en de wereld evenmin als we zelf. ’t Zij men er erg zijn best op doe, ’t zij men meer onverschillig handele, het wordt altijd iets anders — komt anders uit dan men eigenlijk wou. Maar wat er ook zij van het er beter of slechter, gelukkiger of ongelukkiger afbrengen, iets doen is beter dan niets doen. Enfin, mits men maar zorge zooals Oom Vincent zegt — dat men niet tot een stijve, eigengerechtige hark opgroeie — mag men zelfs zoo goed zijn als men wil. Nu gegroet, t. a t. Vincent. 399 360 Waarde Theo, Gisterenavond ontving ik Uw brief alsmede ingesloten frs ioo. Ik kan U mededeelen dat door mijn tijdelijk verblijf hier minder kosten gehad hebbende, ik nu sta op een punt waar ik mijn tekort van verleden jaar dekken kan. Ik wijs U hierop, als kunnende gij er uit zien hoe ik evenzeer als gij ’t land zou hebben aan wanordelijkheid in zaken, en tegen- over de lui ook er op sta aan mijn verplichtingen te voldoen. En niet ben in een stemming om onverschillig voor zaken te zijn, integendeel , dat verzeker ik U. Ik zal juist mijn werk wel degelijk trachten door te voeren, en gij moet ook niet meenen ik ten opzichte van dagelijks bezig zijn, hier anders ben dan vroeger. Einde goed, alles goed, zegt ’t spreekwoord ; betreffende nu dat ik U heb geschreven over bezwaren die ik had om. op denzelfden voet voort te gaan met geld aannemen van U. Wij kunnen nu sluiten op een moment waar ik er af kom zonder tekort, en reden te meer ik niet anders kan doen of zal doen dan in ’t finantieele uw handelwijs met mij genereus vinden. En indien aan ’t eind van het jaar ik een tekort had, beweer ik ook geenszins dit Uw schuld was. Ik zeg echter ’t mij verheugt tegenover leveranciers er nu op dit moment niets onbetaald is. Leveranciers van verf of wat ook heb ik eerlijk behandeld en betaald. Tegenover U echter heb ik een groote schuld, en ging ik voort precies op denzelfden voet, zoo zou ik dat erger en erger maken. Nu heb ik U een voorstel te doen voor ’t vervolg. Laat ik U van mijn werk sturen, en neem gij ervan wat gij hebben wilt, doch het geld dat na Maart ik zou ontvangen van U, sta ik op ik möge beschouwen als door mij verdiend geld. En ik vind het heel best in ’t begin dit geringer zij, dan hetgeen tot dusverre ik ontving. Eind Januari of begin Februari schreef ik U dat juist bij het terugkomen thuis wat al te duidelijk mij in ’t oog was gevallen dat het geld ’t welk ik gewoonlijk van U ontvang werd beschouwd ten eenemale als iets frecairs primo, ten tweede als ja ik zal ’t maar noemen een genadegift aan een sukkel. Terwijl ik consta - teeren kon deze beschouwing zelfs aan personen die er absoluut niets mee te maken hebben — b.v. de eerzame inboorlingen van dit gewest — werd medegedeeld — en b.v. ik 3 maal in een week 400 door mij toen absoluut vreemde personen hoorde vragen: ,,hoe komt dat nu dat gij niet verkoopt?” In hoeverre het dagelijksch leven prettig is als men dat zoo telkens merkt, laat ik aan U over. Van mijn kant zeg ik beslist, dat wat gij ook denkt van hetgeen tot dusverre ik ontving van U, ik voor mij het beschouw als iets dat zoo mogelijk ik zal rembourseeren. Lukken de zaken mij, zoo zal ik het afdoen wel degelijk. Vooreerst kan daar geen kwestie van zijn, en zullen we daar ook niet over spreken. Tegen Maart zal ik U eenige aquarellen sturen van hier. Wilt ge die niet hebben, zoo ga ik er mee naar een ander, doch liever doe ik zaken met U. Die aquarellen zullen f outen hebben, maar toch ik geloof niet dat het gek van mij is als ik een begin maak mijn werk te laten kijken om het de wereld in te sturen. Rappard deed op een zeker moment ’t zelfde, en voerde het door vanaf dat hij ’t begon. Ik voor mij doe ’t betrekkelijk a contre coeur, doch ik moet het doen. En van Maart af aan dus zal ik geregeld beginnen werk hier en daar heen te zenden. En naar U ’t eerst doch reken U niet verplicht — iets van me te nemen, waar ge voor Uzelf niet eenig hart voor zoudt hebben. Maar ik wil na Maart niet of althans absoluut zoo min mogelijk geld van U aannemen voor ’t welk ik geen bepaald werk zou leveren. Ik hoop ook dat gij en Pa mij niet zult tegenwerken in dat ik voor- loopig geen ander atelier neem dan ’t mangelkamertje hier. Ik zal een ander nemen en niet meer bij Pa in huis zijn, zoodra mijn werk mij genoeg oplevert om weer opnieuw zelf een woning te beköstigen. Sedert ik hier ben, is er geloof ik geen dag geweest waarop ik niet bij de wevers of boeren van ’s morgens tot ’s avonds zit te werken. Indien ge goed vindt wat ik voorstel zal ’t me veel pleizier doen. Alsdan worden m.i. extremes vermeden en het roer recht gehouden. Weet gij iets beters, gaarne wil ik ’t hooren. Gegroet en ik bedank U voor ’t gezondene. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 26 401 361 Waarde Theo, Uw brief ontvang ik daareven. Misschien doordat uw brief kruiste een schrijven van mij in denzelfden toon als hetgeen heden door U wordt beantwoord, zult gij zien dat ik hier spreek in eene andere stemming dan de overijling door U verondersteld. Juist omdat ik bedaard zeg wat ik zeg, al zij het niet de toon welke zoo dagelijks wordt gebezigd (hier is het een ernstige zaak) kan ik geengebruik maken van Uw welwillendheid om het als ,,in haast * * gesproken te beschouwen. Juist die opvatting van U (dat ik in haast en zonder nadenkenzou gesproken hebben) is mij bewijs genoeg wij hier staan op een punt, waar meer woorden ons niet verder zouden brengen, en vind ik het goed we deze kwestie laten rüsten. Gij zegt gij moet komen op het finantieele. Ik ook. Broer weet, ik herhaal wat ik vroeger zeide, zonder verandering, betreffende dat gij mij nobel hebt geholpen — en dat : ,,money can be repaid, but not kindness such as yours. ’ * Maar — ziehier wat ik wil, en wat gij in mij billijken zult — dat ik wil. Ik moet een maatregel nemen zoo, dat ik hebbe wat ik heb. Ik bedoel dat ik slechts dat geld accepteeren kan, waarmede ik zonder iemand’s opinie te behoeven te vragen doen kan wat ik goed vind. Ik heb liever frs ioo per maand er vrij mee zijnde, dan frs 200 er niet geheel vrij mee zijnde. Ik zoude wenschen tot Maart het bleef bij ’t gewone. Dat zal mij in Staat stellen alles te betalen wat ik te betalen heb en van nogeen en ander mij wat te voorzien van benoodigdheden. Eerste maat- regel van orde die moet behartigd worden. Het laatste jaar, n.l. '83 was een hard, triest jaar voor mij, en vooral ook ’t einde triest, bitter en bitter. Goed, daar komen we niet op terug. Na Maart zijn wij van weerskanten vrij. Doch indien voor een tijd nog gij aan Pa eenige tegemoetkoming kondt geven wegens ik niet te zeer tot last wil zijn, zoo is dit wijs en goed m. i. Doch ditzij dan tusschen Pa en U. Ik zal dan desnoods er iets bij gaan doen. Wat, kan me niet eens veel schelen. Alleen weet het wel dat ik het beslist meen, staande tegenover de daadzaak dat wij blijkbaar verder voortgaande het niet eens genoegzaam zouden kunnen blijven, ik er op werken zal van U geen gunsten in den vorm van geld meer te 402 accepteeren, waar die in mijn levensopvatting mij niet geheel vrij laten kunnen. Gij zult zeggen gij laat mij vrij — ja maar er is toch een zekere gene. En liever heb ik minder bij een ander, als ik in dingen die niemand anders raken dan mij persoonlijk alleen} apres tout niet vrij ben. Gij moet hier niet in zien, dat ik met U nietmeerte doen wilhebben, het tegendeel is waar — gij zijt handelaar, goed als ik iets verkoop- baars maak in Uw oog, zoo wil ik het zelfs liever aan U dan aan een ander verkoopen, doch het moet eene schikking zijn zoo, dat mijn positie er niet scheef door wordt, dus een verkoopen wil ik wel degelijk in den letterlijken zin. Ik dank U voor Uw schrijven, ik apprecieer er veel dingen in. Ge- groet en geloof me, t. a t. Vincent. Waarde Theo. Ja maar dat gaat toch zoo niet. Wat ik aan Uw brief heb is dit — ge spreekt over een ,,amour trainant” en dat toen gij stondt voor die kwestie gij eindelijk het gebroken hebt. Wel dit is althans iets mannelijks. Ik sta niet voor een amour trainant zoo zeer — als wel voor een amitie trainante. — Zouden we er datzelfde systeem maar niet eens op toepassen. Een der dingen waarvan ik zeg ,,dat gaat toch zoo niet” is dat ge mij bij ’t sturen van het geld x/3 stuurt en zegt: ,,ik kan de rest ook wel sturen, maar ’t schikt me beter dit in ’t eind der maand te doen als ’t U niet inconvenieert ” of zoo iets. Zoo, moet ge dat nog vra- gen of ’tme al dan niet convenieert? Geweetzelf ik verleden maand zeker 3/4 in eens er af nam om dingen af te doen. Doch ik klaagde er niet over ook niet toen dit io dagen in Maart eerst arriveerde. — Maar nu wegens ik beloofde in Maart verschillende dingen verder af te doen, waar ik voor stond toen ik hierkwam, nu nog weer tot ’t eind der maand te wachten of dat nu precies een meevaller voor me is — moet ge zelf maar eens over denken Wat ge van mijn werk zegt vind ik flauw — ik vind het flauw dat ge uw opinie geeft hoe de jury van den Salon over mijn werk zou oordeelen, als ik U nooit een syllabe heb gesproken over iets naar den Salon zenden. Als gij nu Lhermitte niet zoo mooi meer vindt, zeg ik dat het aan U 362 4 °3 zelf ligt. Millet vind ik ook misschien evenzeer als gijzelf nog hoo- ger, maar sapperloot als men zooals gij veel van Lhermitte ziet en dan niet voldoende meegesleept wordt om aan geen vergelijkin- gen te denken — dat vind ik kleingeestig. Over naar den Salon iets zenden heb ik U niet gesproken he — maar wel heb ik U gesproken over de lui van de illustraties — met name Buhof indertijd. En dat neem ik ook niet terug, dat ik U daartoe heb geanimeerd. Indien ’t U meenens was dat gij over nog een tijd van werken van mijn kant met mijn teekeningen zoudt willen werken, zoo zou ik het plan best vinden niet er mee voor den dag te körnen voor wij eenige door en door goede teekeningen hadden. Op eene voorwaarde evenwel — dat in den tusschentijd mijn leven niet al te eenzaam en beroerd, mijn positie niet al te scheef was, maar ik met een vrij gevoel kon berusten in het tegenwoordige. Maar hoe is het tegenwoordig? Gij doet absoluut niets om mij een beet je afleiding te geven, waar ik soms zoo’n behoefte aan heb, door omgang met lui en om eens iets te zien. Dat is al een jaar zoo geweest en nu is de reactie dat ik zeg op die manier leidt het tot glad niets — noch voor U} noch voor mij en het zou bete zijn op die manier voort te gaan, bete! Gegroet t. ä t. Vincent. 363 Waarde Theo. Het heeft mij een beetje verwonderd dat ik van U niets heb gehoord. Omdat ge schrijft ,,indien ’t je niet convenieert te wachten schrijf mij per omgaande.” Goed ik schreef U terug dat wat betreft het convenieeren langer te wachten, inderdaad me dit geenszins deed — doch antwoord kreeg ik daar minder direct op. Bezuiniging is dit zeer zeker niet, want tijd is ook geld en waar men zelfs op verf moet wachten is de zuinig- heid meest radicaal absurd zelfs in mijn oog. Ge kunt van mij niet verwachten dat zoolang er een beetje fut in mij zit, ik vrede neme met meer en meer verslappen. Ik hoor echter dat Uw vriend Braat ziek is geworden — (wat ik hem altijd eigenlijk heb gevonden het körte tijdje dat ik hem kende) is het U daardoor door het hoofd gegaan — enfin. Wat er ook van zij, wees zoo goed mij op mijn laatsten brief te ant- 404 woorden en inlichting te geven in hoever ge al dan niet het in dien zin wilt veränderen. Het gaat met Moe geleidelijk vooruit. Gegroet t. at. Vincent. De grond der kwestie is een elkaar begrijpen of niet begrijpen — een zaak van kou of van wärmte voor elkaar. En dat wat Zola zegt over traineeren vind ik even waar als gij — dat dooft energie uit. — Doch resteert iets er bij te vragen : waar ligt dat traineeren aan? Ik voor mij, die liever buiten ben dan in de stad, verlang volstrekt niet er naar om met U te breken, doch zooals ’t nu gaat, indien ik al werk ik dag in dag uit, zie dat ik niet met U vorder, kan dat niet uitstaan en zie er in een verwaarloozen van mijn eigen zaken, waarvoor later apres tout ik verantwooidelijk zou zijn. — Wilt gij er voor zorgen dat mijn werk gezien wordt door die lui, die indien niet nu dan toch later er de liefhebbers van moeten worden — best — dan kan ik er mijn hart van aftrekken en occupeer mij slechts met het schilderen. Had ik het zoo dat niet met den dag meer ik voelde ik er wat bij noodig had, zoo zou ik mijn studies stil voor mezelf houden — zooals Rappard doet. Maar gij zegt zelf dat wij niet in Rappards geval zijn — en met dat al raak ik meer en meer in ’t nauw. Ik heb vandaag mijn 9de geschilderde Studie van een wever thuisgebracht, schilderen kost geld en waar ik op verf moet wachten zooals me telkens gebeurt, verlies ik tijd — en allons — als ge er wat warm voor waart zouden we hebben wat er noodig is. 364 Waarde Theo, Uw brief ontvang ik daareven en ingesloten frs 250. Inderdaad zoude ik, indien ik Uw brief mag beschouwen als antwoord opmijn voorstel, vrede kunnen nemen met hetgeen ge zegt. Voor mij ver- lang ik kortaf om geschrijf, om getwist te vermijden, om iets te kunnen zeggen, als in ’t dagelijks leven men door den een of den ander voor ,,zonder middel van bestaan” wordt gescholden, dat als ik het gewone van U ontvangen blijf, ik ’t möge beschouwen als geld dat ik verdiend heb! Natuurlijkerwijs zend ik U maandelijks werk. Dat werk is dan zooals ge zegt Uw eigendom, en volkomen ben ik ’t met U eens dat alsdan 405 gij volle recht hebt het stil te laten liggen, ja zelfs zou ik er niets tegen kunnen zeggen, indien gij goed vond het te verscheuren. Ik voor mij geld noodig hebbende, ben verplicht het aan te nemen, zelfs als iemand mij zegt ,,ik wou die teekening van je stil laten liggen of verbranden, ge kunt er zooveel voor krijgen” in de ge- geven omstandigheden zou ik zeggen: goed, geef mij het geld, daar hebt ge mijn werk, ik wil verder körnen, om verder te körnen moet ik geld hebben, ik zie dat te krijgen en dus zoolang ik maandelijks geld van U ontvang, dat zonder condities van dat ik dit of dat niet doen of laten mag, mij nuttig en noodig is, zal ik den band niet breken en is me desnoods alles wel. Deze manier van mij om U en Uw geld te bechouwen, balanceert Uw manier om mij en mijn werk te beschouwen — en zoolang het in balans blijft — neem ik er vrede mee. Indien ik geld van U ontvang, gij teekeningen of schilderijen van mij, en ik iets hebbe om in ’t maatschappelijke verantwoord te zijn, en we verder desnoods niets gemeen hebben met elkaar, over niets schrijven of spreken zelfs dan is het mij voor ’t moment voldoende, en neem ik er volkomen vrede mede. Voor deze maand heb ik voor U eenige penteekeningen, vooreerst die bij Rappard zijn op dit moment, waarover ik een brief heb van hem, dat hij ze alle mooi vond, en het sentiment in ,, Achter de heggen” en ,,de IJsvogel” bijzonder mooi. Dan ook die eerste3 ,,Wintertuin”. waar hij ook mede was ingenomen. Behalve die heb ik eenige geschilderde studies, die Uw eigendom zijn, om net mee te doen wat ge wilt, die ik U sturen kan als gij wilt , die ik als ge er toch zelf geen pleizier in hebt, wil vragen of ik ze een tijd mag houden om nog naar te werken. De een is eene groote wever, die een stuk rood goed weeft — het kerkje in het koren — een gezicht op een oud dorpje hier in debuurt. 365 Waarde Theo, De teekeningen voor deze maand zijn nog bij Rappard, anders had ik ze U reeds gestuurd. En daar er een plan is, Rappard heel binnen - kort eens hier komt logeeren, heb ik hem nu verzocht ze maar zelf mede te brengen dan. Denk er nu zelf nog eens over na, of het al dan niet van U onaardig zou zijn jegens hem, als gij geen notitie eens er van nemen zoudt, als hij nu binnenkort weer eens hier zal zijn. Denk er eens over na 406 of het in den haak is dat gij die Rappard, kent niet iets van zijn werk hebt gezien, volstrekt niet weet wat hij uitvoert, als van hooren zeggen van mij, geen notitie hoegenaamd van hem neemt. — Toch is hij een van de lui die zieh zullen doen gelden — met wie men re- kening zal moeten houden • — van wiens werk men notitie zal moeten nemen. Indertijd kwam Rappard bij U en voelde zieh klein tegenover U die zooveel verstand had van kunst — Sedert dat jaar hij te Parijs was — wat is hij enorm gevorderd ! Ik geloof dat gij er geen spijt van zoudt hebben den wenk dien ik U hieromtrent geef eens aan te nemen. Wat ik zou willen is eenvoudig gij de kennis met hem eens vernieuwt. Vooral omdat hij verder is dan ik, is er te meer reden voor. Ik zeg dit eenvoudig om te voorkomen ge een negligence begaat. Wat Rappard betreft, het is curieus wat absurde dingen hij soms over zijn werk hoort, wat door hem heel leuk wordt opgenomen. Men moet daarop geprepareerd zijn en zeker zelfvertrouwen heb- ben, om zieh niet te laten overdonderen of van streek maken. Vrienden die de beroerdigheid die men over het werk heeft, ver- goeden door hartelijkheid, zijn voor een Schilder veel waard. Waar gij voor Rappard ’s werk persoonlijk Sympathie zoudt voelen, zoudt gij zeker hem ook niet onverschillig zijn. Doch hij, en ik ook, maken ons hoe langer hoe minder illusies van Sympathie te ondervinden, en zetten ons meer en meer tot doorzetten zonder naar wie dan ook om te kijken. Gegroet, t. ä t. Vincent. 366 Waarde Theo, Hierbij stuur ik U croquis van een schilderij, dat ik met meer andere onderhanden heb; dit is een effect van bloeiende boomen Jn den achtermiddag. Bij de teekeningen, die ge krijgen zult zoo- dra Rappard hier komt, zijn er 3 die van ’t zelfde geval genomen zijn. Wat mij trof in de natuur was het verbazend echt, half ouder- wetsch, half rustiek karakter van dien tuin. En dat ik van ’t zelf- *de hoekje, behalve dat ik er verscheidene studies van maakte die ik vernietigde, tot 3 keer toe een penteekening maakte, was juist omdat ik wilde geven dat karakter in eenig intieme details, die niet makkelijk of vanzelf of toevallig uit te drukken zijn. Als ik voor mij eenig zelfvertrouwen heb in mijn werk is het ook daarom, omdat het me te veel moeite kost dan dat ik zoo 407 408 maar geloof men daar niets door winnen zou, of hetTtevergeefs doen. En nog eens, voor de algemeenheden waarin de meeste kunstkenners wel schijnen te vervallen meer en meer, ik haal er mijn schouders voor op. Rappard had een paar schilderijen, die hij kans zag af te maken met model dat hij krijgen kon, en schreef me nu dat in plaats van direct, hij in Mei komt en misschien dan vragen zou, dit bezoek wat langer te doen duren als het hier schikte, omdat ’t zijn plan is hier nog iets te maken. Ik wou wel zijn körnst samen viel met de Uwe. Ge moet vooral niet denken, dat ik voor mij groote verwachtingen heb betreffende de appreciatie van mijn werk; ik geloof men tevreden moet zijn als men ’t zoover krijgt, men eenige weinigen overtuigen kan van de degelijkheid van waar men naar streeft, en door hen begrepen wordt zonder opschroeverij. En de rest is iets van als ’t er bij komt, tant mieux, doch iets waar men zoo min mogelijk zelfs over denken moet. Maar toch ge- loof ik het werk moet gezien worden, en wel juist omdat uit den stroom van de voorbijgangers de enkele vrienden bezinken kunnen. Wat het meerendeel zegt of doet, hoeft men zieh niet naar te richten echter. Gegroet, t. at. Vincent. 367 Waarde Theo, Hartelijk gefeliciteerd met Uw verjaardag. Het was wel belangrijk nieuws in Uw laatste schrijven, en ik denk dat gij blij zult zijn, de toestand althans zieh meer ver- klaard heeft. Ben wel verlangend naar Uw volgend schrijven. Wat het werk betreft, ik heb een nog al groot schilderij van een wever onder handen, ’t getouw vlak van voren — ’t figuurtje een donker silhouetje tegen den witten muur. En tegelijk ook weer dat, wat ik van den winter ben begonnen, een getouw waarop "een rood stuk goed wordt geweven; daar is ’t getouw op zij ge- zien. Ik heb ook nog twee anderen aangezet van effecten op de hei. En een geval met knotberken. Die 'weefgetouwen zal ik nog veel sjouwerij aan hebben, maar de dingen zijn in de natuur zoo almachtig mooie gevallen, al dat oude eikenhout tegen een grijsachtigen muur, dat ik zeker ge- 409 loof het goed is ze eens geschilderd worden. ’We moeten echter zien ze zoo te krijgen, dat ze bij andere Hollandsche schilderijen qua kleur en toon goed bijkomen. Binnenkort hoop ik nog twee andere van wevers op te zetten, waar het figuur heel anders in komt, waar namelijk de wever niet er achter zit doch de draden van het stuk in orde brengt. Ik heb ze ’s avonds bij lamplicht zien weven, dat zeer Rembrandtieke effecten geeft. Tegenwoordig hebben zij een soort hanglampen, maar ik heb nog van een wever gekregen een lampje, zooals b.v. er een Staat op ,,la Veillee” van Millet. Daar werkten ze vroeger bij. Ik zag laatst ook bij avond gekleurde stukken weven, waar ik U eens naar mee zal nemen, als ge ooit hier komt. Toen ik het zag, stonden zij juist ook de draden in orde te maken, dus donkere voorovergebogen figuren tegen het licht in, die uitkwamen tegen de kleur van het stuk. Groote slagschaduwen van de latten en balken van het getouw op de witte muren. Gegroet, schrijf eens spoedig als ge kunt, t. a t. Vincent. 368 Waarde Theo, Reeds te lang heb ik gewacht met het beantwoorden van Uw laatsten brief, en ge zult zien hoe het kwam. Laat ik beginnen met te zeggen, dat ik U dank voor Uw schrijven en voor inge- sloten frs 200. En dan zal ik U mededeelen, dat ik vandaag net zoo wat klaar ben met het in orde brengen van een ruim nieuw atelier, dat ik gehuurd heb. Twee kamers, een groote en een kleine, en suite. Hierdoor zat ik nog al in de drukte deze laatste 14 dagen. Ik ge- loof, ik er heel wat prettiger zal werken kunnen dan in ’t ver- trekje thuis. En heb wel hoop, gij als ge ’t zien zult, den maat- regel goed zult keuren, dien ik genomen heb. Ik heb overigens in den laatsten tijd druk doorgeschilderd aan den grooten wever waarover ik U laatst sprak, en ook een doek aangezet van het torentje, dat ge kent. Wat ge over den Salon schrijft, vind ik zeer belangrijk. Wat ge over Pu vis de Chavannes zegt, doet me heel veel pleizier gij zijn werk zoo ziet, en in ’t apprecieeren van zijn talent ben ik het volkomen met U eens. En wat de coloristen aangaat, het is met mij apres tout zooals 410 met U. Ik kan in een Puvis de Chavannes me verdiepen, en toch neemt dat niet weg, ik voor het landschap met koeien van Mauve en schilderijen van Maris en Israels hetzelfde zou voelen, wat gij er voor voelt. Wat mijn eigen kleur aangaat, ge zult in mijn werk van hier niet het zilverachtige vinden, maar veeleer bruine tonen, (bitume b.v. en bistre) die ik niet twijfel of sommigen zouden me kwalijk nemen. Maar ge zult wel zelf zien als ge komt, wat er van is. Ik heb zoo druk geschilderd, dat in den laatsten tijd ik geen enkele teekening er tusschendoor gemaakt heb. Van Rappard heb ik bericht dat hij einde van deze week komt, wat me veel pleizier doet. Ik heb wel idee, hij dit jaar nog eens voor iets langer terug zal körnen bovendien. Hij brengt een aantal teekeningen mee van mij, die ik U dan direct zal toezenden. Misschien zal, over een tijdje , ikzelf ’t met U eens zijn dat door de verandering van verleden jaar mijn positie is verbeterd, en die verandering goed was. Iets weemoedigs zal het echter mij altijd blijven, dat ik toen iets heb moeten opgeven, wat ik toen nog wel verder had willen door- voeren. Het gaat m.i. met Moe heel goed; zij is gisteren in mijn nieuw atelier geweest in haar wagentje. Ik heb het in den laatsten tijd gezelliger gehad met de menschen hier dan in het begin, wat mij veel waard is, want men heeft er zoo bepaald behoefte aan zieh eens wat afleiding te kunnen geven, en waar men te zeer eenzaam zieh voelt, lijdt het werk er altijd door ; men moet er zieh echter misschien op prepareeren, die dingen niet altijd blijven. Maar ik heb er toch goeden moed in, het komt mij voor dat de menschen te Nuenen in ’t algemeen beter zijn dan die te Etten of Helvoirt; er is meer sinceriteit hier, althans dat is mijn im- pressie nu ik er een tijd ben geweest. >De lui gaan wel uit van een dominee’s standpunt in hun doen en laten, dat wel, maar zöö, dat ik voor mij geen scrupule heb mij daarnaar een beetje te schikken. En het Brabant dat men gedroomd heeft, daar komt de werkelijkheid soms al heel dichtbij. Mijn oorspronkelijk plan van in Brabant me te vestigen, dat in duigen viel, ik moet bekennen dat het mij weer opnieuw sterk aantrekt. Doch wetende hoe zoo iets ineen kan störten, moeten we zien of het al dan niet illusie zou zijn. Enfin, voorloopig heb ik genoeg te doen. Ik heb nu weer de ruimte om met model te kunnen werken. En betreffende hoe lang het duren zal, er is geen peil op te trekken. Nu gegroet, de Salon zal U zeker wel veel te doen geven, maar tevens toch ook een interessante tijd zijn. Nogmaals dank voor het gezondene, dat trouwens door deze ver- andering mij ook wel noodig was. Ik hoop dat gij er U mee zult kunnen vereenigen, als ge ziet hoe ik het heb ingericht. Adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. Groeten van allen thuis, en zij vragen of ge hun niet eens schrijft. 369 Waarde Theo, Wilde U eens verteilen, dat Rappard een dag of io hier is ge- weest en ge groeten van hem hebben moet. We hebben toen, zooals ge denken kunt, nog al tochten samen gedaan naar de wevers en allerlei mooie gevallen buiten. Hij was erg ingenomen met de natuur hier, die mij ook meer en meer begint te bevallen. Daar hij de penteekeningen heeft meegebracht, kan ik die nu sturen. Sedert ik ze maakte, al is dat betrekkelijk kort geleden, ben ik een beetje uit die manier van doen uitgeraakt. Ik heb nu den laatsten tijd niets gedaan dan schilderen. En of gij, als ge komt, daar iets in vinden zult, ben ik wel nieuws- gierig naar. Dezen winter schreeft ge me dat in mijn aquarellen van toen, gij hier en daar partijen vond, die wat kleur en toon aangaat, U meer voldeden dan vroeger. En gij zeidet toen iets van ,,als ge dat volhieldt”. Ge zult wel zien dat ikzelf zeer gedecideerd daarmee vol zal houden, en dat in hetgeen ik sedert geschilderd heb, dat wat in die aquarellen was, nog wel wat is versterkt. Nu pas heb ik een figuur van een wever gemaakt, die voor het getouw Staat, en verder ziet men het machine er achter. 412 En ik heb een landschap onder handen van den vijver achter in onzen tuin! Rappard heeft hier gemaakt een wevertje, dat ik heel goed vond, en een buste van een meisje, dat garen zit te winden. Terwijl hij hier was maakte ik nog een wevershut bij avond, weer in den tränt van die Drentsche keeten. Rappard gaat een groot schilderij maken van de Vischmarkt te Utrecht met veel figuren. Ik hoop U toch nog iets van hem te kunnen laten zien, als gij dezen zomer nog komt. Want hij heeft beloofd, dat hij mij wel eens iets sturen zou van zijn werk, zooals ik hem ook zal doen, om eenigszins van elkaar op de hoogte te blijven van wat wij uitvoeren. Het nieuwe atelier bevalt mij heel goed, het is ruim en goed droog. Ik hoop spoedig iets van U te hooren, door het nieuwe atelier heb ik nog al uitgaven gehad. Doch natuurlijkerwijs helpt het mij een boel dat ik voor mijn kost niet behoef te betalen, anders zou ik ook niet kunnen schil- deren, zooveel als ik nu den laatsten tijd heb kunnen doen. En dat dit nu mij meer mogelijk is, zult gij geloof ik als gij komt, zien dat mij ook een eindje doet vorderen ook. Dat vond Rappard althans met wien, wat kleur aangaat, ik op ’t oogenblik niet wil oversteken. Gegroet, schrijf eens spoedig en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. De teekening Wever is de machineteekening naar het eene schilderij, dat ik onder handen heb. Er is behalve de machinerie echter ook eenigszins in de krachten, en licht en bruin van ’t getouw, etc. Maar denk als ’t je blieft niet, dat het zoo van effect is in ’t alge- meen op het schilderij. Want het schilderij is niet zoo droog. 370 Waarde Theo, Nog dikwijls denk ik aan Uw prettig bezoek, dat hoop ik zieh weldra voor wat langer tijd eens herhalen zal. Sedert ge er geweest zijt, heb ik nog al druk gewerkt aan eene spinster, waarvan ik U eens hierbij een krabbelt je stuur. Het is nogal groot en in een donkeren toon geschilderd, het figuur is in ’t blauw, met een doek die zoo wat muiskleurig is. 413 Ik hoop er nog een soortgelijk te maken van een oud mannetje aan het spoelwiel bij een raampje, waar ge U misschien een kleine Studie van herinnert. Recht gaarne zou ik hebben, ge me spoedig die maat van Uw lijsten opgeeft, dan zou ik er aan kunnen beginnen. Misschien maak ik, als ’t met de maat uitkomt, een kleintje van die spinster. Ik schrijf hier eens over een passage uit: Les artistes de mon temps, van Ch. Blanc. ,,Trois mois environ avant la mort d’Eug. Delacroix, nous le renconträmes dans les galeries du Palais Royal, sur les dix heures du soir, Paul Chenavard et moi. C’etait au sortir d’un grand diner ou l’on avait agite des questions d’art, et la conversation s’etait prolongee entre nous deux sur le meme sujet, avec cette vivacite, cette chaleur, que Ton met surtout aux discussions inutiles. Nous en etions a la couleur, et je disais: ,,Pour moi les grands coloristes sont ceux, qui ne font pas le ton local”, et j ’allais developper mon theme lorsque nous aperqümes Eugene Delacroix dans la galerie de la Rotonde. II vint a nous en s’ecriant: je suis sür qu’ils parlent peinture. 