title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Het cursief gedrukte deel van dit telegram heeft den heer Garrett (alweer om het spoor zoek te maken) aanleiding gegeven tot het doen van een allergeksten uitleg aan die woorden. Hij zegt dat de zender daarmede 641 Men kan het feit niet verbergen dat de oorspronkelijke politiek van het Gouvernement hare oorzaak heeft in een bitteren haat tegen de Engelsch-sprekende bevolking; en dat zelfs tegen den stemgerechtigden burger van dezen Staat er een uitgedrukt voornemen bestaat om alle macht in handen te laten blijven van hen die thans aan het roer staan, en natuurlijk keuren de dankbare troep familieleden, vrienden en volge­ lingen het bestaande régime goed. Doch er zijn zeer duidelijke teekenen, en zelfs de President vreest het, dat de politiek, tot nu toe door hem gevolgd, niet sterk genoeg is om de steeds toenemende bevolking in orde te houden. Het Gouvernement schijnt het vaste plan te hebben om den groei der industrie overal tegen te houden, en die op elke mogelijke wijze te belasten, ten einde te beletten dat de werkende klassen zich hier zullen vestigen, en hier hun thuis maken omringd door hunne familiën; en men kan de meening van hetgeen de President deed niet misverstaan, toen hij het tot een goudveld verklaren der gemeentegronden van Pretoria tegenwerkte, om redenen „dat hij hier een tweede Johannesburg mocht hebben”; en evenmin kan men misverstaan zijne aanspraak omtrent het gebruiken van diamantboren om Gouvernements-gronden te prospec- teeren, waartegen hij zich sterk verzette omdat „er hier reeds te veel goud was.” Thans zien wij dat zich openlijk een politiek van geweld vertoont. £ 250,000 moet uitgegeven worden om een fort te Pretoria gereed te maken; £ 100,000 voor een fort om de inwoners van Johannesburg schrik aan te jagen; groote bestellingen zijn gezonden naar Krupp voor zwaar geschut; Maxims zijn besteld en men verhaalt zelfs, dat er Duitsche officieren zullen uitkomen om de burgers te leeren exerceeren. Zijn deze dingen noodig of blijkt er uit niet het voornemen om de menschen te sarren tot zij het niet langer kunnen uithouden? Welke noodzakelijkheid bestaat er voor forten in vreedzame binnenlandsche steden? Waarom moet het Gouvernement trachten ons te verplichten tot onderwerping aan onbillijke wetten, door de macht van het zwaard, inplaats van zich geliefd te maken bij het volk door een breede en rechtvaardige politiek ? Wat moet men zeggen van een staatkunde, die opzettelijk een scheuring veroorzaakt tusschen de twee hoofddeelen van het volk, inplaats van ze onder gelijke wetten te vereenigen? Of van de staatkunde die ons steeds doet twisten met de naburige staten? Wat zal men zeggen van een staat­ kunde, waarvan elke daad ergernis, ontevredenheid of rassenhaat veroor­ zaakt, en een denkbeeld van republikeinsche beginselen verdedigt, volgens Welk het eenige voorrecht der meerderheid bestaat in het opleveren der inkomsten, en om beleedigd te worden, terwijl alleen zij als Republikeinen 64 ook veel te slim was om den kant der zwaksten voor te staan, zond, toen hij van dit geval hoorde, een boodschap aan Pretorius met verzoek om toch rust en vrede in het land te brengen. Het was niet waarschijnlijk, dat Pretorius deze gelegenheid om zijne positie te verbeteren zou laten voorbijgaan, maar het ongeluk was, dat hij nog vogelvrij verklaard was, en dus niet op Engelsch grondgebied mocht komen. Hij antwoordde dus aan de Emigranten met hierop te wijzen, en schreef op 9 September 1851 een brief aan Majoor Warden, hem in kennis stellende van het verzoek der Emigranten. Ondertusschen was de positie van den ouden Kommandant-Generaal geen aangename. De Volksraad, dat wist hij, zou zijne plannen niet goedkeuren, en hij besloot dus in overleg te handelen met zijn Krijgsraad, en de zaken verder met het publiek op bijeenkomsten te bespreken. Een groot deel van de Emigranten keurde goed wat hij voorstelde. De Potgieter-partij, door Bührmann geraden, hield zich echter op een afstand en liet zich niet zien of hooren. Op verzoek van Majoor Warden ging Ds. Andrew Murray, toen Predi­ kant te Bloemfontein, een bezoek aan Pretorius te Potchefstroom brengen, met wien hij een lang gesprek had. Ds. Murray rapporteerde aan den Majoor dat de plannen van Pretorius eerlijk en oprecht gemeend waren en hij het grootste deel van de Emigranten ten noorden van de Vaal vertegenwoordigde. Hierop schreef Pretorius op 4 November nog een tweeden brief aan den Engelschen Resident te Bloemfontein, en Majoor Warden, wiens positie onhoudbaar geworden was, was verplicht Sir Harry Smith, toen nog Gouverneur der Kaap Kolonie, te melden dat tenzij men met Pretorius overeenkwam, de Souvereiniteit voor Engeland zou verloren zijn. De overwinnaar van den slag van Boomplaats was verplicht zijne toe­ stemming tot onderhandelingen met zijn vroegeren tegenstander te geven, en zond met dit doel Majoor W. S. Hogge en den heer C. Mostyn Owen als speciale Commissarissen naar de Souvereiniteit; en deze heeren kwamen dan ook op 27 November te Bloemfontein aan. De Gouverneur trok toen zijne beruchte proclamatie op Pretorius’ hoofd terug, en de Komman­ dant-Generaal was weder een vrij man in den vollen zin des woords. Als plaats waar men tezamen zou komen werd de woonplaats van den lieer P. A. Venter bepaald, gelegen aan de Zand-Rivier, juist waar Koolspruit * i in loopt. Pretorius ging daarheen met een aantal zijner Komman­ danten, en met een escorte van driehonderd Emigranten. En hier werd °P 16 Januari 1852, de bekende Zand-Rivier Conventie gesloten, waarbij Engeland de onafhankelijkheid van de Emigranten ten noorden van de 620 en Directeur was en de heer Hammond de consulteerende Ingenieur. Met Lionel Philips, de Leonards, de Barnato’s en de andere kapitalisten moest men spreken en waarschijnlijk zou het het beste plan wezen om vooreerst op constitutioneele wijze de agitatie aan den gang te houden door middel van de „Nationale Unie”, totdat de heer Rhodes zijne plannen meer of min in elkander had gezet. In Januari 1895 gingen de heeren Rhodes en Dr. Jameson naar Enge­ land. Wat daar besproken werd, en hoe men daar een aantal mazen van het fijngesponnen net der samenzwering fabriceerde, is thans nog niet bekend. In allen gevalle heeft de heer Rhodes ongetwijfeld uiterst voorzichtig moeten werken, wat de Engelsche Regeering aanging, want de toenmalige Minister van Koloniën, de Markies van Ripon, was geen gemakkelijk man om mede klaar te komen en het is zeer de vraag of de heer Rhodes hem geheel en al vertrouwde. Toch gelukte het den Kaapschen Premier om twee dingen gedaan te krijgen, die van groot nut voor zijne plannen waren. Het eerste was de toestemming voor de annexatie van Amatonga- en Zambaansland, waardoor de Zuid-Afrikaan- sche Republiek geheel ten oosten werd ingesloten; het tweede was eene belofte, dat men het zoogenaamde Britsche Protectoraat of het land van Khama tot aan den 18den Z. Breedtegraad en de Zambesi zou afstaan aan de Chartered Company. Daardoor zou men de geheele streek ten westen van de Zuid-Afrikaansche Republiek in bezit krijgen en een punt zoo na mogelijk aan Johannesburg kunnen bezetten. Want een marsch van Matabele-land door Zoutpansberg en Waterberg naar Pretoria en Johan­ nesburg was natuurlijk krijgskundig onmogelijk. Niet alleen was het terrein, waardoor men alsdan zou trekken, zeer bergachtig en zwaar, maar men zou, voor men halfweg was, met een Boeren-Commando hebben at te rekenen en dat lag niet in het plan. De zaak moest zóó belegd worden, dat er, zoo mogelijk, geen bloedvergieten plaats vond, en dat Johannesburg, ingeval men de Transvaal moest binnentrekken, zonder slag of stoot bereikt werd. De heer Rhodes is een man, wien het nooit aan lieden ontbreekt om hem te helpen. In een geval als dat waar hij thans mede bezig was kon hij geene directe hulp gebruiken van iemand, doch indirect moest hij iemand hebben, die de Pers, geen geringe macht in Engeland, te zijnen gunste kon intluenceeren. In de Kaap-Kolonie had hij reeds de heer F. E. Ganett, als editeur van de Cape Times, die steeds gereed was hem en zijne opiniën te steunen. In Engeland vond hij een geschikt persoon in Miss Flora Shaw, eene dame, die reeds verscheidene jaren aan den staf van de Engelsche Times werkzaam was en zich veel met koloniale, en 892 met betrekking tot het veertiende artikel van zekere conventie, aan­ gegaan te Londen op den 23sten dag van Februari 4884, door de ver­ tegenwoordigers der gemelde Regeeringen ten behoeve der gemelde Regeeringen respectief, ten opzichte van de Wet no. 3 van 1885, vast­ gesteld en in het jaar 1886 gewijzigd door den Volksraad der Zuid- Afrikaansche Republiek en ten opzichte van zekere dépêches daarop betrekking hebbende.” „En nademaal vermelde Regeeringen overeengekomen zijn de geschillen aan arbitrage te onderwerpen —” De Regeering meent dat daaruit voldoende blijkt, dat de conventie van Londen en de interpretatie daarvan een der onderwerpen uitmaakte die aan arbitrage werden onderworpen door het Britsche Gouvernement. Uit een verdere referte tot de uitspraak zal het blijken dat het Britsche Gouvernement zich uitdrukkelijk verliet op zijn eigen interpretatie van art. 14 van de conventie van Londen, en dat de arbiter zijn uitspraak uitdrukkelijk op die interpretatie van de conventie baseerde. Maar er is meer: Toen Harer Britsche Majesteits Gouvernement indertijd arbitrage voorstelde en deze Regeering er, als een haar inziens zeer billijken maatregel, in toestemde, waren er zekere zaken te regelen vóór die arbitrage plaats greep. Een dier zaken was het schrijven van een brief door beide Gouver­ nementen aan ZHEd. den Staatspresident en den Hoofdrechter van den Oranje Vrijstaat, een brief die Zijne Excellentie de Hooge Commissaris voorstelde dat gelijkluidend zou zijn. Zijne Excellentie telegrafeerde op den 24sten Maart 4894, aan ZHEd. den Staatspresident der Zuid-Afri- kaansche Republiek, als volgt: “1 think however that some communication should be made to the State President and Chief Justice of the Orange Free State. Would your Honour wish me to do this, or would you prefer that the request should come from both parties. In case you prefer the latter course, I suggest the foliowing identical letter from Your Honour and myself to His Honour the State President of the Orange Free State, begins: “ Sir, I have the honour to acquaint your Honour that, as a difference of opinion has arisen bet ween Her Majesty’s Government and the Govern­ ment of the South African Republic as to the true interpretations of the treaty-rights of British Asiatic subjects in the South African Republic, it has been proposed to refer the question to arbitration subject to the approval of the Volksraad of the South African Republic and both parties having coniidence in your Honours Government and the High- 735 Deze laatste woorden van den heer Chamberlain zijn zoo kinderachtig, dat men of hem geheel onbekwaam voor zijn ambt moet beschouwen wegens totale onbekendheid met den toestand van zaken in Zuid-Afrika, of, wat misschien nog erger is, moet aannemen, dat hij willens en wetens de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek trachtte te misleiden. De heer Rhodes heeft dan ook, vooral in de laatste maanden, bewezen, dat de heer Chamberlain het mis heeft, en dat hij, Rhodes, hoewel schijnbaar zijne macht hem ontnomen is, ontzettend veel kwaad kan doen en zal doen. Niet in het openbaar maar heimelijk, en daardoor juist op meer gevaarlijke wijze. Door middel van zijn geld, door middel van een op- of omgekochte dagpladpers, door middel van lieden zooals Kolonel Saunderson en den heer H. M. Stanley, om niet te spreken van Afri- kaansche politici, die hij door de een of andere manier aan zijn leiband heeft; door middel van opruiende aanspraken tot de Zoutrivier-werk­ lieden enz. enz. is de heer Rhodes in staat om veel kwaad te stichten. Slechts op twee manieren is de heer Rhodes onschadelijk te maken. De ééne is zijne geheele verwijdering uit Zuid-Afrika, de andere de ontne­ ming van zijn fortuin. 1) Cecil John Rhodes zonder geld is een nul in het cijfer en beteekent niets. Doch daar beide zaken onmogelijk zijn is het niet meer dan billijk, dat men, vooral in de Transvaal, een oog op den heer Rhodes en zijne handelingen houdt. Tegenover het wonderlijke diplomatische heen en weder springen van den heer Chamberlain, waarover later nog meer, staat op zeer eigen­ aardige wijze de ruiterlijke en mannelijke verklaring van President Kruger, omtrent hetgeen hij verlangde en welke vervat is in zijne depêche van 25 Februari 1896, waarin ZHEd. nederlegt wat hij wenscht besproken te hebben, indien hij naar Engeland zou gaan. Want er moest, zooals ZHEd. geheel juist inzag, een behoorlijke basis of grondslag worden gelegd, waarop de besprekingen zouden rusten, alvorens ZHEd. den Volksraad om verlof kon vragen, om de reis te ondernemen. Om eene vergeefsche reis naar Engeland te maken en daar onderhandelingen te beginnen, die tot geen behoorlijk resultaat zouden leiden, dat was niet alleen nutteloos, maar kon slechts strekken om den staat van zaken nog meer ingewikkeld te maken. ZHEd. was dus en zeer terecht van opinie, dat het thans de tijd was om, zonder eenige achterhouding te zeggen wat de Transvaal 1) Wij zullen niet zoo onedel wezen om hier het woord van den heer Stanley te herhalen, door hem in Johannesburg gebruikt, blijkbaar met betrekking tot President Kruger, n.1. „dat het nut is, dat een mensch voor het volk sterft,” eene uitdrukking die van met weinig belang is, als men daarbij in aanmerking neemt, dat werkelijk dreigende brieven door ZHEd. ontvangen zijn, zonder nog eens van de Von Veldtheim zaak te spreken. 419 uitgekleed, men heeft mij al mijne kleederen afgenomen; mijn ondergoed en mijn broek heb ik terug; waar blijft mijn baatje.” Terugkeerende tot de vele blijken van sympathie, kwam de President verder tot het betoog, dat hij hoopte dat die sympathie de jeugd van Nederland mocht opwekken zich te oefenen, opdat, als het vaderland eens in gevaar verkeerde, wakkere mannen gereed zouden staan. En ten slotte sprak hij over de verbintenis, de eendrachtige samenwerking tus- schen Nederland en de Transvaal, opdat de spreuk „Eendracht maakt macht” ook in dit opzicht mocht worden bewaarheid. Na deze aanspraak stegen de leden der deputatie in de rijtuigen, en reed de stoet langzaam door de volgepropte straten, tot aan het voor haar bestemde hotel. En nu volgde een reeks van feesten, die niet te beschrijven zijn. Merkwaardig was echter de aanspraak van Ds. du Toit, gehouden op een diner, op den avond van den 6den Maart. Hij zeide, eerstens dat President Kruger de geschiedenis der Transvaal in persoon was, en vervolgde toen, dat hij hoopte dat eenmaal de Zuid-Afrikaansche vlag zou waaien van de Tafelbaai tot de Zambesi, hetzij men daartoe met bloed of met inkt moest geraken, maar als het met bloed moet zijn, dan zullen de mannen niet ontbreken. Op den 7den Maart ging President Kruger voor één dag naar den Haag terug, en had eene audiëntie bij Koning Willem III. Zijne Majesteit betuigde zijn blijdschap den President te ontmoeten, en warme belang­ stelling in het verschijnen der deputatie in Nederland. Ook Hare Majesteit de Koningin onderhield zich met den President, die bij deze gelegenheid de sjerp, het toeken zijner waardigheid, droeg. Op een exercitie door de Brandweer van Amsterdam in tegenwoordig­ heid van de deputatie gehouden op 8 Maart, had er iets aardigs plaats met Generaal Smit. Men was bezig met het schieten met de redding-lijn, doch twee keeren achter elkander gelukte het de Brandweer niet om den klos op de behoorlijke plek te doen aankomen. Generaal Smit die van uit het raadhuis dit gezien had, ging daarop naar beneden, en onderzocht het geweer, waarmede men schoot. Daarop nam_ de generaal zeil het geweer, mikte met de sigaar in den mond en schoot, het geweer met één hand hanteerende, de lijn zoo netjes over het dakvenster heen, dat de klos, terugvallende, juist terecht kwam waar hij behoorde, n. 1. in de goot. Dat dit een daverend gejuich onder de toeschouwers veroorzaakte, behoelt nauwelijks gezegd te worden. Van Amsterdam vertrok de Deputatie naar Arnhem, waar de heei H. A. L. Hamelberg, Consul-Generaal van den Oranje-\ rijstaat, haai met alle eer ontving, en haar ook een prachtig feestmaal aanbood. 16 van Hans Bezuidenliout, en de heldenmoed van zijne vrouw Martha Faber; wie kent niet het vreeselijk vonnis over de gevangenen uitgesproken; wie heeft niet het schriktooneel van de galg op Slachtersnek gelezen. Jaren na jaren moeten verloopen voor het Afrikaansche en vooral het Transvaalsche volk Slachtersnek zullen vergeten. En, vragen wij, kan het iemand moeielijk zijn om te begrijpen, dat 11a de gebeurtenissen van 1799 tot 1816, de Boeren aan de Oostergrens een haat hadden, een diep ingekankerden haat tegen de Engelschen, die zij 17 jaren lang, en dat met veel recht, als hunne onderdrukkers beschouwden ? Er wordt beweerd door Dr. Theal en anderen (en de Boeren zelfs hebben dit ook gezegd) dat de Groote Trek niet veroorzaakt werd door den haat, dien de Boeren tegen de Engelschen hadden. Indien men daardoor verstaat de haat, die de eene nationaliteit tegen de andere heeft, dan is dit misschien in zeker opzicht zoo; maar dat de Boeren de Regeering van het Britsch Bestuur als een gehaat juk beschouwden, dat is doodeenvoudig niet te ontkennen. Het helpt thans niet hier „doekjes om te winden het feit is eenmaal zoo; dat bewijst de geheele latere geschiedenis der twee Republieken; dat is door de handelingen van de Britsche Regeering reeds meer dan eenmaal aangetoond. En als het zoo is, zou het dan iets zijn, waarvoor de Emigranten van 1836—1837 zich behoefden te schamen; is het iets waarover hunne afstammelingen heden behooren te blozen? Voorzeker niet! De Grensboeren van 1816 zouden engelen in plaats van menschen zijn geweest, als zij geen bitter gevoel tegen de Engelsche Regeering hadden gehad. En zij waren menschen, en daarbij ruwe menschen; menschen vol hartstochten, menschen die de hunnen konden beminnen, zooals Martha Bezuidenhout bewees; — maar ook menschen die konden haten, met een doodelijken, verbitterden haat, die nog in 1897 niet uitgestorven is. Laten wij Afrikaners eerlijk op dit punt zijn; laten wij individueele Engelschen respecteeren en eeren; laten wij zelfs onze zonen en dochteren ten huwelijk geven aan de schoonen en de manhaftigen der Engelsche natie; — doch laten wij geen leugentaal over onze lippen doen vloeien door te zeggen, dat wij de Engelsche Regeering eeren of liefhebben. Want daarvoor bestaat geen enkele gegronde reden! 495 Kaapsch Ministerie, dat de hoop schijnt gekoesterd te hebben, dat als de Transvaal Zwasiland kreeg, Paul Kruger meer inschikkelijk zou zijn over de Spoorweg-verbinding en de Tol-Unie-kwestie, of dat men zelfs door middel der Imperiale Regeering zekere voorwaarden in verband met die zaken aan de overgave van Zwasiland aan de Transvaal kon verbinden. Doch dit idee bracht dadelijk de Engelsche negervriendjes, versterkt door luitjes, die van een kolonisatie van Bechuanaland door zuivere Britten droomden, op de been, en Lord Knutsford, de toenmalige Secretaris van Staat voor Koloniën, vond het geraden om een specialen Commis­ saris, Sir Francis de Winton aan te stellen, om de zaken in Zwasiland te onderzoeken, die dan ook in September 1889 uit Engeland vertrok. Intusschen waren de Engelsche bladen in de Transvaal en vooral de Komatie Observer, een echt Jingoblad, vol van de wonderlijkste verhalen omtrent intrigues van de Transvaalsche Regeering met betrekking tot Zwasiland, en deze werden er niet minder op toen in het einde van 1888 President Kruger een bezoek bracht aan de grenzen van Zwasiland, ten einde zichzelven van den waren toestand van zaken te overtuigen. Dat hij bij die gelegenheid om Umbandine zond om met dezen een onderhoud te hebben, doch deze Zwarte potentaat in plaats daarvan een zijner voor­ naamste induna’s zond, is zeer waarschijnlijk, doch dat ZHEd. Umbandine er toe wilde overhalen om een testament te teekenen, waarbij ZHEd. ook voogd over diens minderjarigen zoon Bunu (Boer) zou zijn, behoort tot die klasse van fantastische verhalen, die nog al dikwijls in Engelsche bladen voorkomen. Hoe de zaken zich verder in Zwasiland ontwikkelden kan beter in een later hoofdstuk verhaald worden. In het Westen was er in 1888 eene nog veel onaangenamer affaire. Men zal zich herinneren dat de heer D. Grobler, als Tranvaalsch Consul bij Lo-Bengula was aangesteld. Deze was dan ook reeds in Maart 1888 naar Gubulawayo, de hoofdstad van Lo-Bengula vertrokken, doch nam in het einde van Juni van dat jaar de terugreis naar Pretoria aan. Khama, het hoofd der Bamangwato, die het noordelijk deel van het Protectoraat bewoonde, had reeds lang een dispuut over zekeren grond met Lo-Bengula, en was ook in onaangenaamheden geraakt met het Britsche Gouvernement, aangaande het feit dat een aantal Britsche handelaars, zooals Wood, Chapman en Francis sterken drank in zijn land brachten en aan zijn volk verkochten, iets waarin Khama voor zijne onderdanen groot gevaar zag. Op den 8sten Juli 1888 trok de heer Grobler nu juist door dat deel grond dat in dispuut tusschen Lo-Bengula en Khama was, toen hij gekeerd werd door omtrent 50 Kaffers, onder bevel van Mokuchawani, een van 660 Dr. Harris verliet werkelijk Engeland op den 30sten November, en het bovenstaande is het laatste telegram, dat men tot nu toe gevonden heeft als gewisseld tusschen hem en den heer Rhodes. Doch vóór zijn vertrek had hij aan Miss Flora Shaw een code-hoek doen overhandigen (zij zegt dat zij het van iemand te leen had ontvangen); en ook had hij aan de Chartered Company in Kaapstad getelegrafeerd dat het geheime adres van Miss Shaw was Telemones. En nu krijgen wij eenige kabelgrammen van den heer Rhodes en Dr. Harris aan Flora Shaw, alsmede eenige telegrammen door haar verzonden aan den heer Rhodes, die van verbazend groot belang zijn. Het eerste telegram is van de dame, gedateerd 10 December, en luidt: XII. Van Flora Shaw. Aan Khodes. Kunt gij mij zeggen wanneer gij met de plannen begint. Wij wenschen bij de eerste gelegenheid verzegelde instructies te zenden vertegenwoordiger van Londen Times (in) Europeesche Hoofdsteden; het is zeer belangrijk dat zij hun invloed te uwen gunste gebruiken. 1) Het was waarlijk een mooi spulletje, hoor! Niet alleen Miss Flora Shaw, maar ook de hoofd-redacteur van de Engelsche Times moet van het zaakje geweten hebben, want het behoeft nauwelijks hier gezegd te worden, dat Miss Flora Shaw, een bloot lid van den staf van het nieuwsblad, al was zij de groote vriendin van Cecil John Rhodes, niet het recht had om verzegelde instructiën aan de correspondenten van de Times in de Europeesche hoofdsteden te zenden. Zulke belangrijke dingen doet de hoofd-redacteur gewoonlijk zelf, en Miss Shaw verklaart ook werkelijk in hare getuigenis voor het Engelsche Parlementaire Comité, dat zij de telegrammen „aan een heer in het kantoor wees,” doch noemt den naam van dien heer niet. ’t Zou wel aardig zijn, om uit ’s heeren Rhodes’ chequeboek te zien, wat voor subsidies (sic!) hij aan verschil­ lende nieuwsbladen in Engeland en in de Kaap-Kolonie heeft betaald sedert 1894. Het antwoord van den heer Rhodes op dit telegram is niet bekend. Dat Miss Flora Shaw echter uitmuntend hare talenten gebruikte voor de goede zaak, en bekend werd met een aantal feiten en opinies in verband er mede, dat blijkt uit een volgend telegram, dat zij op 12 December aan den heer Rhodes zond, en dat aldus leest. 1) Het Engelsch luidt: „Can you advise when you will commence the plans. We wish to send at earliest opportunity sealed instvuctions representative of the Londen Times European Capitals; it is most important using their influence in your favour.” 454 Harer Majesteits Gouvernement over de annexatie. Wij meenden recht te hebben, protesteerden en daarom waren we destijds niet schuldig aan bloedvergieten. Wij verdedigden slechts onze rechten .... ZHEd. wilde verder zeggen „ontzie mijn persoon niet.” Hij wilde niet zeggen dat hij geen fouten begaan had. Als daardoor het land benadeeld was geworden en aanleiding gegeven tot bloedvergieting, dan moest de Volksraad niet schromen er mede voor den dag te komen. Als de Raad ooit bevond dat ZIIEd. aldus had gehandeld; dat zijn werk afkeuring verdiende wegens het veroorzaken van bloedvergieten, dan kon de Raad vrijelijk zijne opinie daarover uitspreken, en ZHEd. zou er zich onder buigen zonder tweedracht te weeg te brengen om buiten den Volksraad steun te zoeken, o. a. door brieven te schrijven onder het volk, die twee­ dracht ten gevolge konden hebben.” Op deze aanspraak volgde weder eene hevige discussie, die echter voornamelijk door toedoen van den heer Celliers bedaard werd, waarop ZHEd. dan ook eerlijk erkende dat hij den vorigen Zaterdag wat driftig was geweest. Ten slotte werd het verslag aangenomen. Toen eenige dagen later er een aantal veranderingen in de commando- wet ter sprake kwamen in den Volksraad, en o. a. de kwestie oprees of men meer dan £ 40 zou kunnen opvorderen van dienstdoende leden van een kerkeraad, hield Kruger weder een dier eigenaardige aanspraken, die meer dan iets anders bewijzen welke zijne ideeën waren over de relatiën van Kerk en Staat. „Hij meende dat, zoover hij wist, alle leden lidmaten waren van de Kerk in dit land, en dat ze met hem één waren in het geloof. De Christen heeft de Kerk als het fondament waarop hij bouwt; de Staat is gebouwd op de Kerk; op de Kerk steunen wij en dat kan niemand wegredeneeren; van die Kerk en de kerkeraadsleden hoorde ZHEd. niet gaarne spreken op een toon van verachting. Toen ons land indertijd werd aangelegd, moesten kerkeraadsleden persoonlijk kosten dragen en dienst doen. In lateren tijd werden ze van persoonlijken krijgsdienst vrijgesteld, behalve wanneer de krijgswet werd afgekondigd, en dan deden zij eveneens dienst. Vroeger genoot de Kerk onderstand van den Staat; de Kerk had die verplichting nu op zich genomen; zij wilde den Staat niet meer daarmede lastig vallen. En nu dienden wij de Kerk ook niet in den weg te staan, niet lam te maken, niet te verzwakken. Wordt b. v. een eenig paard van een kerkeraadslid afgekommandeerd, en is deze daardoor niet in staat den predikant te vervoeren, dan verlamt men het werk. t Is niet meer dan billijk en recht dat we de Kerk beschermen; dat we b. v. zeggen: in de gemeenten waar het vrijwillig beginsel is aangenomen, 176 Toen de deputatie met dit antwoord bij de vergaderde burgers terug­ kwam, was er een algemeen geroep van „Geen Confederatie, en dadelijk werd daartegen eene memorie opgesteld en door bijna alle aanwezigen geteekend. Welk een schoone gelegenheid liet Burgers hier weder voor­ bijgaan, om te handelen zooals hij had behooren te doen! Op den 43den Februari vergaderde de Volksraad in buitengewone zitting, en de eerste zaak die behandeld werd was de vrede met Secoecoeni. Dit opperhoofd, erg in het nauw gebracht, had namelijk in het begin der maand boodschappers gezonden naar Pretoria, om te vragen naar de voorwaarden waarop de Republiek vrede met hem zou maken, en de President had die gegeven. Doch eene zeer sterke partij in den Raad meende dat de voorwaarden veel te zacht waren, en het was alleen omdat de Raad zoo spoedig mogelijk de buitenlandsche politiek wilde bespreken, dat hij eindelijk de voorwaarden goedkeurde. Doch dit kwam volstrekt niet in de kraam van Sir Theophilus te pas; want was er vrede met Secoecoeni en had deze zich aan de Republiek onderworpen, dan was een der voornaamste redenen voor de annexatie. vervallen, en kon men de Transvaal niet van „inherente zwakheid” beschuldigen. De sluwe speciale Commissaris vroeg en kreeg van President Burgers verlof, om twee afgevaardigden (een er van was de heer Rider Haggard, de thans bekende Engelsche romanschrijver) naar Secoecoeni te zenden. En welke boodschap brachten deze twee heeren, na afloop van een week of zoo, terug? Dat men het in den Raad geheel mis had gehad; Secoecoeni wilde volstrekt geen vrede en dacht er niet aan de hem aangebodene voorwaarden aan te nemen. Sir Theophilus Shepstone lachte lekker in zijn vuistje, er weinig aan denkende dat deze Britsche eerlijkheid (?) op Engeland zelf zou gewroken worden. Hierop kwam de Confederatie-zaak ter bespreking. Er waren memories met 2326 naamteekeningen er tegen en slechts 362 naamteekeningen ten gunste er van, en bovendien was de Volksraad ernstig gewaarschuwd door de hierboven gemelde demonstratie der burgers te Pretoria. Geen wonder dus dat de Raad na een korte discussie weigerde om iets te doen te hebben met de Confederatie, en Paul Kruger er eene zeer scherpe aanspraak tegen hield, waarin hij zeide dat Confederatie het verlies van de onal hankelijkheid des lands beteekende. In diezelfde aanspraak gaf hij zijne opinie te kennen, dat de treurige toestand van het land veroorzaakt was door de Regeering, den Volksraad en het Volk. Hij besprak de kwestie van annexatie, toen door Burgers aangehaald, en zeide niet te kunnen gelooven, dat Harer Majesteit’s Regeering het land zou annexeeren „omdat onze huishouding niet in orde was.” Het debat over de Confe- 783 doch het is een feit dat de origineele Grondwet van 1858, die een bloote verzameling is van belangrijke constitutioneele wetten en van municipale wetten van -weinig belang, door den Volksraad zelven vastgesteld is. Het is waar, dat ze door een Raad Comité aan den Volksraad werd voorgelegd ter goed- of afkeuring, maar dat Comité was gekozen door slechts een klein deel der Transvaalsche burgers te Rustenburg vergaderd, en de zoogenaamde Grondwet werd eerst wet, nadat de Volksraad ze had aangenomen. Maar zelfs veronderstellende dat er twijfel bestond of de Volksraad zijn eigen wetten kon verbeteren, dan was die twijfel zeer zekerlijk weggenomen door een tal van beslissingen van het Hooge Gerechtshof, welke duidelijk het beginsel neêrlegden dat de Volksraad bij „besluit” de Grondwet kon veranderen. Naar deze beslissingen handelde de Volksraad, en eenige der belangrijkste wetten van de Republiek, die met de Grondwet in strijd zijn, en waaronder titels op eigendommen, en verzekerde rechten werden verkregen, werden derhalve gepasseerd. In Februari 1.1. kwamen twee van de drie rechters, die in de zaak van Broivn zaten, tot het besluit, dat de vorige zaken verkeerdelijk beslist waren.” Dit geeft ons de zienswijze van Sir Henry de Villiers, wiens bekwaamheid om er over te oordeelen zeker geen mensch kan ontkennen. Doch er wTas een andere en meer practische beschouwing van den toestand, die de beslissing van de Brown-zaak in het leven had geroepen, en dat is deze. Als een Hoofdrechter of een Hoog Gerechtshof het ééne jaar een zekere uitspraak geeft, en die het volgende jaar naar goedvinden op zijde werpt, om een direct daarmede strijdende uitspraak te ge^n, en als die uitspraak betrekking heeft op de macht van het Wetgevend of het Uitvoerend gezag, wat wordt er dan in ’s hemelsnaam van de soliditeit van den Staat? Waartoe kan zulk een toestand van zaken anders leiden dan tot grenzenlooze verwarring. Wat beteekent het anders dan dat èn Wetgevend èn Uitvoerend gezag onderworpen zijn aan de luimen of grillen van een Hoog Gerechtshof, welks rechters dan als Dictators het land zouden kunnen besturen, ’t Is een ongelukkige toestand waar een Rechtbank afhankelijk is van het Uitvoerend Gezag, doch waar dit het geval is, daar kunnen de rechters, als hun dit lust, bedanken. Doch eene geheel andere verhouding bestaat er tusschen de Rechtbank en iet Wetgevend Gezag. Wat belet b.v. het Engelsche Parlement om al de Hooge Gerechtshoven in Engeland af te schaffen en een Cehecmcu stelsel van Hoven in te voeren? Dit is zelfs gedaan, toen m nge an e New Judicature Act een twintigtal jaren geleden (meer of min) wen ingevoerd. En als Uitvoerend en Wetgevend gezag bedreigd worden 852 ZFIEd. zich thans wendende tot het publiek, sprak als volgt: Gij gansche schare, die hier staat, verleent mij uwe aandacht, opdat gij mij verstaat in hetgeen ik tot u spreken wil. Ten eerste wil ik spreken tot de burgers van het land, ten tweede tot de nieuwe burgers, die zich hebben laten naturaliseeren, en ten derde tot de vreemdelingen, die niet begeeren om hunnen Staat af te danken, maar onder ons als vreemde­ lingen willen leven. Nu dan, gij burgers des lands, ik heb aan uwe roepstem gehoor ge­ geven, door de betrekking, die door uwe keuze tot mij is gekomen aan te nemen, om weer het bestier des lands als Staatspresident op mij te nemen. In de eerste plaats dank ik u voor het vertrouwen, dat gij in mij gesteld hebt. Wanneer ik zoo voor u sta, en u overzie, dan zie ik hier zoovelen, die met mij geworsteld, geleden en gestreden hebben voor het land onzer inwoning en onze onafhankelijkheid. O, dan komt eene reeks van gedachten in mij op, die mij leiden tot één punt, nl. om te letten op Gods wegen. Om die echter allen weer na te gaan, daartoe ontbreekt de tijd, doch ik vertrouw, gij alles zult terugroepen in uwe eigene gedachten om weer die wegen na te gaan, die getuigen van Gods trouw, aan ons bewezen; dat Hij ons uit de verdrukking gered en boven­ dien nog gezegend heeft; wegen waarop God ons getuchtigd heeft en wij door onze tegenpartij verdrukt werden. Toen waren wij onmachtig, maar eensgezind, trachtende om hulp van God te verkrijgen. Toen deden wij krachtige daden. Laat ik met u in onze gedachten terugkeeren naar Paardekraal, waar wij onmachtig en hulpeloos waren. Maar het ^ de Volksraad en de Uitvoerende Raad waren eendrachtig, eensgezind en een van hart, om samen God aan te roepen om hulp en toen heeft God ons geleid door wonderen en mirakelen. Burgers, laten wij het tot eene les nemen wat de eensgezindheid deed, waarin God ons steeds heeft gezegend; laten we dus trachten om tweedracht, waar die onder ons heerscht, uit te roeien, en laten wij gezamenlijk trachten den boozen geest, die ons leidt in wederstrevigheid, te onderdrukken. Ik zeg, den boozen geest, en let op ik sluit niemand uit, ook mij zelven niet, van den boozen geest, die ons verleidt om Gods woord en geboden te over­ treden. Gods tiende gebod zegt: „Gij zult geene valsche getuigenis spreken jegens uwe naaste, ’ en het is waarlijk eene gewoonte onder ons ge­ worden, dat de eene broeder jegens den ander valsche getuigenis spreekt. Laat niemand met zijnen vinger op een ander wijzen, maar weest oprecht; laat ieder zijne hand in zijn eigen boezem steken, en hij zal bevinden dat ze melaatsch er uit komt. Laten wij ons oprecht op dezen dag voor Gods aangezicht stellen. Wij zien, Gods arm is uitgestrekt. Hij tuchtigt 804 karaktertrek is waarschijnlijk het gevolg van het afgezonderd leven dat onze Boeren hebben geleid, gedurende den loop der tijden. Nu is het bepaald zeker, dat zelfs President Kruger, vooral tegen vreemdelingen, dat stugge voorkomen bezit, doch bij hem verdwijnt het spoedig, als men hem wat nader leert kennen. Men mag het met eenig recht een gebrek noemen, maar het is een gebrek van ons volk; en zelfs de vurigste Afrikaner zal moeten erkennen, dat ook zijn volk gebreken heeft, evenals elk ander. Kort na twaalf ure neemt de President het middagmaal, dat steeds zeer eenvoudig is, en waarbij ZHEd. gewoonlijk een glas melk drinkt. Want drank gebruikt de Transvaalsche President zelve nooit, hoewel wij hem hebben hooren zeggen, dat hij gelooft, dat God den mensch drank heeft gegeven om te gebruiken en dat er in het matig gebruik er van geen kwaad is; het is alleen het misbruik van drank, dat eene zonde uitmaakt. Om twee uur is ZHEd. weder op zijn kantoor, waar hij werkt tot vier ure of half vijf, om dan voor goed naar huis te gaan. Hier wordt weêr koffie gedronken, de pijp opgestoken en dan vangen de bezoeken op de stoep weder aan, tenzij ZHEd., wat tegenwoordig nog al dikwijls gebeurt. Commissies moet bijwonen, of andere belangrijke zaken met eenigen der Hoofdambtenaren heeft te verrichten. ’s Middags is meestal de tijd waarop de vreemdelingen een bezoek bij den President afleggen. Verstaan deze de taal des lands niet, dan bedient ZHEd. zich van een tolk, dikwijls zijn privaat-Secretaris of een ander zijner jongere familieleden. De President verstaat tamelijk wel Engelsch, doch spreekt het niet, hoewel hij nu en dan, in een grap, van eene Engelsche uitdrukking gebruik maakt. Zulke vreemdelingen worden gewoonlijk zeer goed door President Kruger ontvangen, behalve b. v. een Kolonel Saunderson of zulke lieden meer. Is ZHEd. in een goed humeur, dan maakt hij steeds een grapje, want de President bezit een eigenaardige humor. Doch luitjes, die zich te veel verbeelden, weet de President op de keurigst mogelijke manier op hun plek te zetten. Zoo werd eenmaal een zekere jonge Hollander, kersversch uit het land zijner geboorte, aan ZHEd. voorgesteld. Het was een jongmensch van goeden huize, die een zeer goede opvoeding had genoten, en naar Zuid-Afrika was gekomen, om hier zijn fortuin te maken. Doch dit heertje had wel een beetje veel verbeelding van zichzelven, en dat merkte „Oom Paul" al heel gauw. ZHEd. vroeg onzen jongen vriend, wat hij in de Transvaal kwam maken. De Hollander antwoordde, dat hij naar eene betrekking kwam zoeken, 619 Engeland en de eer van Engelands Ministers mede gemoeid was. Hoe meer men de zaak liet rusten, en hoe meer men trachtte haar in den doofpot te stoppen, hoe beter voor Engeland, en hoe minder het noodig zou zijn voor elk fatsoenlijk Engelschman om bloedrood van schaamte te worden over de daden door Engelschen en Engelsche Staatslieden gepleegd. 1) Hoe gaarne wij zulks zouden willen doen (en misschien later ook zullen doen) kunnen wij hier geen volledig verhaal van den Jameson- Inval en alles wat er aan voorafging geven, omdat zulks een boek van twee deelen, elk zoo dik als dit, zou vereischen. Toch zijn wij tegenover onze lezers verplicht, hun eenigszins een inzage te geven in de ware toedracht der zaak, zooals zij in de officieele stukken geboekt staat. Reeds in 1893 (zoo verklaart Dr. Jameson in zijn getuigenis) had de heer Rhodes met hem een gesprek over de Federatie van Zuid-Afrika en over de tegenwerking, die men op dit punt van de zijde der Transvaal ondervond. In 1894, na afloop van den Matabele-oorlog, hadden Rhodes, Jameson en de heer Hammond, een Amerikaansch Ingenieur, die te Johannesburg woonde, doch naar Rhodesia was gegaan om daar eenige mijnen te onderzoeken, een gesprek over den toestand in Johannesburg en men stemde samen, dat er eene verandering in dien toestand moest komen. Doch daar met het bezoek van Sir Henry Loch in Juny 1894 het gebleken was, dat Johannesburg niet in staat was zichzelf te helpen, moest het hulp van buiten af hebben. Men kon natuurlijk nog alle plannen niet vaststellen, doch kwam toch overeen, dat als er hulp van buitenaf moest komen, die door Dr. Jameson uit Rhodesia moest verschaft worden. Daarom kreeg Dr. Jameson last om te zorgen, dat men de Rhodesia Politie en de Vrijwilligers zoo uitmuntend mogelijk zou africhten en wapenen, zoodat als de behoorlijke tijd aankwam en de opstand in Johannesburg uitbrak, de Dokter met zijne manschappen klaar zou zijn om de noodige hulp te verschaffen. Dat was de basis van het kom plot en dat moest men nu uitwerken. Men moest zich vooreerst in verbinding stellen met Johannesburg aan de eene zijde en men moest — en dat was het moeielijkste — ook de Engelsche Regeering polsen, hoe zij over het plan dacht. In Johannesburg was de Maatschappij „The Golds Fields of South- Africa”, waarvan de heer Rhodes een der voornaamste aandeelhouders 1) Het boek „The Story of a Crisis,” van den heer F. E. Garrett verscheen vóór dat het Engelsche Parlements-Comité zijn rapport had uitgebracht, en werd met geen ander doel geschreven dan om „een rooden haring over het spoor te slepen.” Wij gelooven niet dat sinds dien tijd eenig werk in Engeland verschenen is, dat de zaak ten volle behandelt. 225 en ik kan terstond zeggen, dat ik in hoofdzaak mij met de opvatting vereenig, welke door hem is uitgedrukt, als een ware en passende recht­ vaardiging van de politiek van Harer Majesteits Gouvernement. Zijne denkbeelden worden, zooals men opmerken kan, ondersteund door aan­ halingen welke hij geeft uit de besluiten van den Volksraad, waaruit het blijkt „dat de belastingen voor het grootste gedeelte onbetaald waren, en het, onder zulke omstandigheden voor het Gouvernement onmogelijk was geworden, de administratie en controle over het land langer te voeren ” En in de aanspraak van President Burgers aan den Volksraad, zooals gerapporteerd in de Volksstem van 20 Februari 1877, erkent hij „de financiëele verwarring en de hulpeloosheid van het Gouvernement;” in een latere aanspraak er bijvoegende: „het volk was geheel en al gedemo­ raliseerd; het had zijn geloof in God verloren, en zijn vertrouwen op zichzelf en op elkander.” Maar terwijl gij tot op een zekere hoogte de militaire en financiëele zwakheid van het vroegere Gouvernement van de Transvaal toegeeft, schrijft gij de gevaren, die daaruit ontstonden, toe aan de fouten van het Britsche Gouvernement, en haalt gij eenige omstandigheden uit de geschiedenis van de Britsche nederzettingen aan om te bewijzen (als ik u ten minste goed begrijp) dat het ook zijne fouten en tekortkomingen had. Over zulke kwesties te discuteeren is nooit voordeelig, vooral niet als de partijen zijn en moeten blijven verbonden aan elkander als leden van hetzelfde Rijk. Onder zulke omstandigheden is het van belang iederen grond tot klachten, hetzij van sentimenteelen of substantieelen aard, welke men van weerszijden tegen elkander meent te hebben, te vergeten. Ik denk het daarom goed om mijn antwoord op dat gedeelte van uwe memorie kort te maken, en ik hoop dat het voldoende zal zijn om de' betrekkingen van het Britsche Gouvernement tot de vroegere Republiek in het ware licht te plaatsen. Toen in 1852 de onafhankelijkheid der Boeren-Emigranten door de Conventie van Zandrivier erkend werd, verwachtte men zonder twijfel, dat zij in staat zouden zijn een flink en duurzaam Gouvernement te vestigen, dat eerder zou zijn een bolwerk tegen, dan een bron van moeielijkheden met de inboorlingen van het overige Zuid-Afrika. Er was natuurlijk destijds niet het minste vermoeden van een samenloop van omstandigheden, die de herleving van het Britsch gezag aan de andere zijde van de Vaal kon noodzakelijk maken. Dat de erkenning van de nieuwe Republiek onderworpen was aan zulk eene onuitgedrukte voor­ waarde, als door Sir Theophilus goed aangetoond is, kan niet betwijfeld worden. Dat zulk eene voorwaarde niet met woorden is uitgedrukt in 15 de laatste brief van de Emigranten droeg als antwoord van den Gouverneur: „Ik zal het antwoord hierop met mijn lijfwacht overbrengen.” Pretorius handelde eenigszins onverstandig met den overtocht der Engelsche troepen over de Oranje-Rivier niet te betwisten, iets wat hij gemakkelijk kon gedaan hebben, daar de rivier tamelijk vol was, en de troepen in ponten de rivier over moesten. Doch in het Emigranten-Kamp heerschte ongelukkig geen eenheid en Pretorius trok zich terug tot Krom- Elleboog-Spruit en nam bij Boomplaats eene tamelijk sterke stelling in. Hier vond op 29 Augustus 1848 een zeer scherp gevecht plaats. De Emigranten vochten dapper, doch gedeeltelijk waren zij kort van ammunitie, gedeeltelijk verloren zij den slag door gebrek aan discipline, en Pretorius zeide later zelf dat de eene partij te gauw was beginnen te schieten. Als men dan ook het slagveld kent, dan schijnt dit zeer waarschijnlijk, want de Boeren lagen achter de randjes, en hadden zij den Engelschen tijd gegeven om wat meer tusschen de koppies te komen, dan was hun vijand in een zeer netelige positie geweest en aan een sterk kruisvuur onderworpen. De Boeren trokken terug met verlies van 9 dooden en 5 gewonden; de Engelschen verloren 18 dooden en 39 gewonden. Zoo eindigde Boomplaats, een gevecht dat met alle eer door de Boeren is verloren geworden tegen een veel sterkeren en beter gedisciplineerden vijand, geleid door een der beste generaals van het Engelsche leger. Pretorius en eenige anderen werden door Sir Harry vogelvrij verklaard, en hooge belooningen aangeboden voor wie hen dood of levend aan de Engelschen overleverde. Doch de meesten redden zich over de Vaal-Rivier, en Sir Harry Smith moet de Afrikaners goed genoeg gekend hebben om toch te weten dat hij geen hunner zou vinden die de vogelvrij verklaarden aan hem zouden overleveren. Een oogenblik thans tot Hendrik Potgieter terug. Deze had sints zijne aankomst in het Noorden geenszins stil gezeten. Reeds in 1846 ontstond er een strijd met Sequati, het opperhoofd der Bapedi. Het schijnt dat een jachtpartij, waaronder de zoon van Andries Potgieter, bij Sequati’s kraal waren gekomen, en hier zoo schandalig waren behandeld door dezen kapitein, dat de Emigranten zich verplicht voelden dit heer een les toe te dienen. Potgieter trok dan ook dadelijk met een commando van 150 man uit, en tot dit commando behoorde ook Paul Kruger, die als waarnemend Yeldkornet dienst deed. De Bapedi werden geheel verslagen, en verloren 8000 beesten en zoowat 6000 schapen, waarop Sequati het geraden achtte zich te onderwerpen. 