title: Verhalen
creator: Gotthilf Heinrich von Schubert
text: I^u was ik met mijne nicht en 6iet onze oude dienstmeid alleen in huis ; niemand vroeg mij : M a r t ij n hebt gij honger ; Martijn wilt gg gaan slapen, want de Heden waren niet gewoon , zieh om mij te bekommeren , wijl mijne moeder zelfs nog dp haar ziek- en sterf bed dat alles alleen gedaan had. Ik wilde eerst volstrekt niet van het bed wijken , waarop b6t Igk mijner moeder lag. Doch toen ik hare hand voelde en bemerkte dat dezeWe zoo igskoud was , en de haifgeopende mond zieh niet bewoog; toen de avond begon te schemeren en ik geheel alleen in de kamer bij mijne doode moeder was, toen bekroop mij schielgk eene vrees; ik liep er uit in de keuken bg de lerenden , waar een vuur brandde. • £r was niemand, die zoo ibartelijk om mgne moeder achreide als ik , de oude meid en eene buurvrouw , die ^e vriendin n^ijner moeder geweest was. Want de oude moei \ die thans in het huis mgner grootouders was en harn 168 flochtev , die het laaUt bg myne moeder geweest was « scho- nen zieh over den dood van hare zuster en tante niet zoo ze^r te bedroeven. Ik zou bij mgne moei wonen , maar ik bleef liever bij de buurTrouw, wgl ik deze dikwyis bg mgne moeder gezien en wijl zg mg zoo lief had, en onze oude meid kwam ook bij haar. Het wilde mg nogtans ncrgeos be?aUen, want wanneer ik uit de vensters der buurTroaw naar buiten k^ek en ona huis zag , dan dacht ik , ik mocst er naar toe , doch wanneer ik er dan kwara en ik Tond mgne moeder niet, dan mögt ik er ook niet blgven. Op den dag der begrafenis, toen men de kist in het graf ne« derliet, was ik zeer bedroefd , zoodat onze oude meid zeide: kind^ schrei toch zoo niet, het hart moet u breken. Ook onze bloedverwant, de predikant, was ter begrafenis geko- men , en de dood van mgne moeder ging h^m ongetwijfeld ook zeer ter harte , want hij wischte zieh dikwgis de traneo ^f. De predikant , wiens naam Goedheer was , en zgne hoisTrouw, hadden mij spoedig e?en zoo lief alsof ik hun eigen kind wäre , en ik had bij deze menschen een goed , Stil leven. Wanneer wij 's morgens met eikander gebeden en een' psalm gezongen en Tervolgens ontbeten hadden , nam de predikant mij met zieh op zgne kamer, daar moest ik braaf leeren en werken en ik deed dit gaarne, want het leeren was eene harteltjke vreugde voor mg en yiel mg zeer gemakkelgk. De predikant hield het diEwgIs zelf bijna voor onmogelijk, dat ik met ragn Jatijnsch opstel reeds klaar konde zgn, en dacht, dat ik het geheel zou Terbroddeld hebben, doch wanneer hij dan zag, dat het toch vrij goed was uitge- tallen, zeide hij: nu, ik zie dat gij er meS Yoorl kunt, möge het u ook in bet veryolg niet aan kennis en grondig- beid ontbi^ken. Als mgne leeruren dan afgeloopen waren, bielp ik , des zomers , mijne pleegmoeder bg hare kleine werkzaamheden in den tuin, kreeg dan ook menig lekkere Tracht Tan haar en had in het algemeen zoo veel vrijbeid, om mij op nigne wijze te Termaken, als ik maar wenschen koa. Ik' dacht echter nog altgd zeer veel aan mijne overledene moeder en destgds reeds, op mijn tiende jaar, geraakte ik aao het nadenken, dat mg later op eene uitgestrekte , ge« TaarvoUe zee van twijfel gebragt heeft, tot dat ik aan hare tegenovergestelde kusten den Tasten ankergrond vond. Ik daohty waar is nu mijne moeder? Mijn pleegvader zegt, dat zg bij 6od is, maar 6od is in den hemel en zij^sin de aarde en in den hemel is niels dan blaauwe lucht , wie kan daar gaan en staan? Mgn pleegvader zegt» dat de zaligen ' iro daar lofgezangen zingen en God prgzen maar mgne moeder . kon hare lippen niet meer bewt^gen, toen zg dood was« Xoen ik eens mijn' pleegvader eenige dezer zwarigheden zeide , (rachtte hg mg begrijpelijk te maken , dat er in het ligchaam eene ziel woont, die Dooit slerft , deze gaat na den dood naar bare plaats, en bg de menschen die- goed en getrouw waren, komt zij bij God, terwijl het b'gchaam als zaad- korrel Toor de opslanding in de aarde blijfl. Ik yroeg, onze poedel is ook goed en getrouw, komt zijne ziel ook bij God? Neen, zeide de predikant, de poedel heeft niet zulk eene ziel, die in Staat is God te kennen, doch de mensch heeft eene ziel, die God kent, daarom komt hq ook bg God. ik zeide , indien ik God kenpen kan , waarom zie ik hem dan niet. De predikant zeide, gg ziet, zoolang gg leeft, door een ligchamelijk oog, doch God is een geest, dien kunt gij slechts met den geest kennen , en gij zult hem een- maal zien, wanneer uw zien niet meer een ligchamelijk maar een geeslelijk zien is , en ook dan eerst zult gij de wereld zien , in welke God en alles wat eyen als hij geest 15, woont. Ofschoon ik deslijds de woorden van mijnen pleegvader nog niet geheel volkomen begreep, zoo behield ik ze toch vast in mijn hart, en zij zijn Toor mij iels later in vele moeijelijke oogenblikken een der touwen geworden, waaraan ik mij op de golven der twijfeling yasthield. Maar mijn baarkloven OTer dingen Tan dezen en dergelijken aard liet ik daarom niet varen, zij waren ver boven mij, doch ik groef er met een stökje naar in den grond; ik wilde een' zonneschijn , die ver boven de wölken vandaan komt , onder in het water van den sloot pakken. Mijn pleegvader had meermalen tot mij gezegd; Martijn, ik gcloof dat gij nog moet studeeren , gij hebt er gaven ioe eh kunt met Gods hulp met der tijd nog een goed predikant wordefi; ik was hiermede in mijn hart wel te vreden, maar mijne natuurlijke geaardheid en mijne bijzondere neiging brag- ten mij echter spoedig däarna op eenen geheel anderen weg. iri Eeoi^e jarea nadat ik hier gekomen was, had eeo paard den knecht des huizes legen het scheeobeen gcslagen ; de barbier» die een zeer domme kwakzal?er was, had hem eeoe zaif gegeven, waardoor de yoet zeer erg wierd, zoodat de predikant dacht, dat er het koudiruur bg zou komeo. Toeo schoet my te binnen , dat de oude Zigeunerin , met wie ik dikwijis uit geweest was om kruiden te zoeken , mjj eeoe plant gewezen had met blaauwe bloempjes, welker yersch uilgedrukte sap tegen zoodanig ongeraak heilzas^m is* ik Terzocht den predikant, mij tpe te staan, om te gaan zoeken ; hij verzelde mg zelf en na eenige uren' kwamen wg met een' geheelen doek vol kruiden te huis, ik liet ze uitdrukken 9 maakte windsels van het sap, en God gaf er zgoeo zegen oTer, de Toet van den knecht' werd genezen, hij kon spoedig het bed we^r verlatcn en aan zijn' ärbeid gaao. Hljne kuur werd ruchlbaar en niet lang daarna kwam eene boerenvrouw met hare dochter in de pastory, weike sedert Terscheidene jaren een open gezwel aan haar scheenbeen had. De anhe meid zag er zeer ziekelijk en vermagerd uit, zij had dag noch nacht rust van pijn. Hare moeder vroeg naar den kleinen doclor , die in de pastory was; ik stond er bij en beeldde my op dien titel niet weinig in, waagde. het echter oiel in tegenvToordigheid van den predikant iets te zeggen, miaar zag dezen glimlagchend vragend aan. De predikant bempte de vrouw» dat zij by my , een' onwetenden knaap, die slechts eenige weinige middelen van de Zigeuners geieerd had, hulp zocht en niet liever naar een' ordelijken, geleerden* doctor ging* De yrouw zeide: mtjnheer,' bij* God U het het- zelfde, door veel of weinig, door geleerd of ongi^leerd te helpen; ik heb wijd en zijd bij alle geleerde artsen.hulp voor mijne dochter gezocht, want zij is mijn eenig kind, inpr ik heb mijn geld vergeefs bcsteed , niemand he'eft haar van het ongemak kunnen genezen , daarom kat maar uwen jongen doctor tot mij komen, ik wil 't in Gods naam met bem beproeven. De goede vrouw stond niet weinig verbaasd , V 172 toen na mgn pleegvader op mg wees eo zeide : dat ia d« jonge doctor; want ik was toen eerst in mgn dertiende jaar, en had niet ?eel Toorkomen Tan een' doctor; doch de vroaw bleef bij haar gezegde , dat God zoowel door weinig als door yeel , door klein als door groot helpen kon , en ik aaoTaardde gebeel bloode , mgn mg opgedrongen , maar toch aangenaam ambt. Toen ik d^ wond gezien had , Tcrklaarde ik » dat ik wel kruiden wist, die ze genezen konden, want ik herinnerde mg zeer goed , dat mgne oude Zigeunerin , toen onze bende tusschen de Moezel en den Rgn rondzwierf, eene pachlersTrouw ▼an eene dergelgke opene wonde door sappen genezen had| waartoe ik haar de kruiden had helpen zoeken. Ik ging ook ditmaal dadelgk aan bet zoeken, want, zeide ik, mgn Toor- naamste middel groeit niet ver Tan hier aan den muur. Ik haalde het; het was stinkende gonw; toen de predikant dit zag , schudde hg het hoofd , ging mij achterna in de keuken , waar ik het uitpersen wilde eh zeide : houd op Martijn, dat zal ik niet toeslaan , dat gij stinkende gouw op het beea van de arme , zieke meid legt, want het is gift. Aangenamer dan alle lof en eer, die mg dezc kuur rer- 17S ichaHe, was mij de omstandigheid • dat no op eens hetkrüid« boek uit mgns pleegvaders boekenverzameling in mijne banden gekomen was. Het wa^ met houtsneeplaten voorzien, die wel is waar tamelgk ruv? waren, maar W9arin loch de kruiden y wanneer men de bescbrgving er bij nam, könden gekend worden, daarbij waren ook de geneeskrachteü en andere goede en schadelijke eigenschappen der gewassen Termeld ; een aangenamer vond had mg niet kunnen te beiirt Valien. Met toestetnming van mijn' pleegrader doorzocht ik nu al de oude boeken op de bovenkamer en yond er wet- kelijk Tele werken , wier inhbud tot de kruid- en arlsenij- knnde betrekking bad ; de predikant had ze geerfd en dadr Iq ze niet kon gebruiken aan den kant gezet. Doch ik keade thans bijna niets dat mij belangrijker ?oorkwam, dan het lezen en studer^n in deze boeken. En dit studeren scheen mij juist inzonderheid noodzakelgk, want na m^de laatsle kuur kwamen er steeds meer zieken, welke bulp bij mij zochten , en deze zeide ik dan eerlijk eü ronduit , dat ik geen raad Toor de kwaal wist of ik gaf bun iels uit mijne kleine door mij zelven Terzamelde en zamengebrouwde apo- theek, en , ik begrijp thans zelf naauwelijks hoe het toe- ging, in«zeer vele, ja ik kan zeggen, in de meeste ge?allen bielpen mijne middelen. Mijn zoon , zeide eens de goede predikant tot mij , uwe kYrakzaWergen, hoe goed zij ook iteeestal uitvallen, staan mg op den duur toeh niet meer aan. Een van beiden : stüdeer naar behooren in de medieijnen of laat het kureren varen# Dat klonk mij ongetwgfeld als een donderslag in de ooren, want ik dreef mgne kwakzalverg met hartstogtelijken last en met liefde ; daar ik inlnsscben niet geheef van de artseng- kunde af, maar Veeleer, zooals ik zelf inzag, siechts lang» eenen beteren weg tot haar gevoerd zoude worden , daar ik nn onderwerpen kennen leeren en bestuderen zou , naar welke mg reeds van zelf de magtigste trek der weetgierig- heid heen dreef, stond mg dit zeer wel aan. »Uw nieuw werk, den eigenlgken be^temden weg aw» \ 174 r leTeiiBf moet gg , zeide mgn pleegvader Terdet, zeer ernstig met 6od aanvangen ; laat daarom tbans alle andere gedachten Taren en bereid uwe ziel Toor , jk \Til n met Gods hulp de beste erfenis geven , die in mijne magt Staat : hei onderwgs tot uwe belgdenis en uw eerste christelijk avondmaal. Op eenie hartelgkere, indrukwekkender wgze, dan mija pleegvader dit deed , zou misschien geen ander leermeester mg aan die grenzen van het innerlgk leven faebbcn können Toeren , waar de mensch met de Tolle >vapenrasling zal worden aangedaai|, die hem het vast geloof aan God en de eeuwigheid yerleent en hem terens aanraakt mef de eerste •tralen van de krachten eener toekomstige wereld. Hijn pleegvader had immers yan mijn tiende jaar af, toen ik bg hem kwam , tot nu toe , in mijn veertiende jaar , als ^en wgze bouwmeester op den goeden grqad der kinderlijke een- ▼oudige gcloofsleer voortgebouwd , die reeds mijne Trome moeder in mijn hart gelegd fiad ; door hem was ik zeer goed bekend geworden met Gods woord en evangelie, bad ook bij hem en zgne vrouw het voorbeeld van een' nederigen, stillen christeIgken wandel en huishoudiog altgd yoor oogen gebad. Thans zou nu het kleine huiskapellctje , dat mijn brave pleegvader in mij hoopte te hebben opgebouwd. als het wäre ingewgd worden; toen stegen er we6r neveleo door allerhande twijfelingen aan mijnen inwendigen hemel op. »De zon gaat op en ond^r gelijkten tgde van Christus; de nacht volgt op den dag , de dag op den nacht ; de wateren loopen benedenwaarts gelgk destgds, van waar i,an toen al die wonderen, boven en legen den loop der i^atuur, en tUans geene meer?'' Mgu zoon , zeide de goede predikant , dien ingne twgfe- lingen hoch vertoornden noch Tan zijn stak bragten» zie hier dit waterglas ; het is zoo vast en digt , dat volgens den bestendigen loop der natuur, noch stof noch w^^^^ noch liebt door zijne wanden naar buiten of naar binnen dringt« Nu komt de zonnestraal , die iq. jdc dookere kamer doordrihgly deze dringt door het digte glas heen eo in irs bot water, dat er in is, ja zelfs hier doorfaeen, naar bui* ten op de tafel en het papier. Ware ons bet licht nimmer Terschenen, wie gqloofde aan de mogelijkheid van zülk een alledaagsch' wonder. Nu is er echter nog een ander hooger licht, waarbij zelfs de glans €ü de klaarheid. der zon nog: daisiernis is. Geligk het gemeene daglicht , gelgk de straal der zon eigenlijk de onderhouder en oorzaak onzer dage- lijksche bezigheid en werkzaamheid, eren als van alle lig- chamelijke werkzaamheid der planten en dieren is — want wat wäre onze natuur zonder het liqht — zoo is nog veel meer dat hoogere, dat licht des lichts niet slechts een pleegyader, maar de eigenl^ke yader en voortbrenger de» leveos. Door hetzelve zijn yan den beginne af alle dingen gescbapen, en worden nog gedurig door hem onderhouden en bestnurd. Als in digte scbaduw des wouds of van ee^ nen boogen muur , waar wel niet de zonnestraal maar wel bet daglicht komt, staan wij eigenlijk altijd midden in den oceaan van de kracht des Scheppers; maar er, zgn punten , waar de muur zijne doorzigtige vensters heeft , door deze schijnt de schoone glans der zon in al zgae kracht heen en werkt ^r op zijne w^ze. Zoo heeft ook het oorspronkeiyk licht , de vader des levens , dikwijis mid- den door den dagelijkschen loop heen , in zijne schepping gegrepen en doet zulks nog heden. Eo overal, waar het geschiedde en geschied t , vertoonde zieh de aanvankel^ke schepper weör als schepper van het nieuwe , in zijne geheele voor ons oog wondervolle kracht. De laatste jmaanden, die ik in het huis des predi- kanls doorbragt , zijn in bare gevolgen en werkingen ^P Qiijn hart misschien de gewigtigste en rijkste . van mgn 176 leveo geweest ; wat zoa er zonder dezehe van mij geworden zijn, in de tijden der groote geyaren, in welke mijne ziel naderband geraakte! Ik heb in lang oiet wedr fesproken van den beer Ko«r« nelius van Rniter; het moet u brjna toeschgnen, alsof deze mg, benevens de belofle, die bij mij bij mgn afscheid uit zijn buis gedaan bad, gebeel veigelen bad. Tot zoo- danig vergeten was cebter de goede man niet in staat. Reeds troeger Termeldde ik, dat bij met mgn^ pleegvader, den predikant Goedbeer foorldurend briefwisseling bield, en dat bij dezen jaarlijks deze aanzieiilgke bijdrage tot bestie- ting ziJDer buishouding en als eene gift voor de armen zond. In ieder van zgne brie?en bad bij nadrukkelijk naar mg Temomen, en zijne innige deelneming bij den dood mgner moeder, gelijk mede zijne levendige vreugde wegens de goede berigten betoond , die mijn pleegvader bem OTer mg en mijne vorderingen, .misscbien met eene te partgdige teederbeid mededeelde; bij was met den raad des prcdikants, Tolgens welken ik grondig de medicijnen zoude bestuderen, o?ereengekomen , en «cbreef teVeus, dat bg zelf op schoten en universiteiten voor mij zorgen. zoude ; eene belofie, die hg dan ook in de volste mate yervuld beeft. Het afscheid Tan mgne pleegouders werd mg zeer moei- jelgk 9 en ook zg waren zoo geroerd, als of hun eigen kind Tan hen scheidde. Zij badden mg meer en iets hooger gegeven , dan bloot ligcbainelgke Terzorging , daarom was ook de wederzgdsche liefde tusscben ons eene andere, dan gewoonlgk die der minderjarigen en bunne opToeders zgn. Na zgne oTerlegging en scbriftelijke beraadslaging met den beer Tan Ruiter bad mijn pleegvader het best geoor- deeld , mg eerst naar Ngmegen op de latijnsche school ie senden; Tan daar zou ik Tervolgens eene hollandsche hoog^" school y te Leiden of Utrecht bezoeken. Toen ik bg Nijm«g^° OTer het Tlakke Teld reed, waar ik Toor negen jaren in het leger der Soldaten mijn* Tader gezocht bad, en des daags daarna in de banden der Zigeuners geraakt was» werden 177 ' oude pijnboomen 9 die mij zoo bekend Toorkwamtfoi Toor mij een rustpunt, waaraaa zieh de gedachten omlrent mijn Terloopen leven en lotge Valien als vliegende zomerdra- den hechtteden en Toortsponnen« » Het was ongetwijfeld hard, dat ik daar onder de Zigenners raakte ," dacht ik, en ik heb het er kwaad genoeg gehad, inzonderheid in de laatste dagen; wäre dit echter niet geschied, dan zou ik bezwaarlijk ooit bij mijnen lieven predikant Goedheer gekomen zijn ; waht ofschoon mijne moeder en hij Terwanten waren, k warnen zij nogtans te voren nimmer bij elkteder« Ik zou niet in de medicijnen hebben kuanen staderen , zoo« alsik thans hoop te doen, iddien ik niet onder de Zigeuners de kleine dochter yan den beer van Ruiter.gevonden had en kierdeor met baren grootmoedigen vader , mijnen weldoener^ m kennis geraakt was. Is dat niet alles de yinger Gods; zijn het geene bewijzen yan het bestuur eener voorzienigheid, die de lotgevallen der menschen regelt en ten beste schikt?'' Zoo dacht ik destijds, want het geestelijk geschenk van mijnen pleogvader lag nog kfachtig in mij ; hoe kwam het toch, dat ik zoo spoedig daarna wedr, op geheel andere gedachten, in de ondiepten en zandbanken der eltendigste, oppervlakkigste twijfelingen geraakte? Door het ylijtig en grondig onderrigt van den waarlijk geleerden predikant Goedheer was ik zoo goed totdeschool ^oorbereid , yvelke ik thans binnentrad , dat ik dadelijk bg den aanvang in eene der hoogste klassen werd opgenomen* *gQ ?lug talent yerschafte mij van zelf , zonder dat de eer«* gierigheid mij aanzette, want van deze bezat ik weiuig, eenen ^Melijken en gelukkigen yoortgang op den weg mgner itndien ; het ging mij als een' ruiter, die zonder het te trach- ten i ja zonder er aan te denken, bestendig zijnen reisgezellen Tooruitkomt, wgl zgn paard cenen schielijkeren grooteren ^P heeft, dan de paarden der anderen. Ik deed alles« ^at mgne. Deze werkzaamheden der school zoovrel als in de yrge nren die der natuurkunde hebben mg Toor Tele geTaren der jengd bewaard 9 namelgk Toor de neiging mgner zeer groote zinne- Igkheid tot drinkgelagen eu zoogenaamde Trolgke gezelschap- pen Tan Telen mgner medeseholieren. Mgne leermeesters naar dezen uiterlgken wandel oordeelende, prezen mg aU een' zeer zedig jongeling, en wanneer ik, hetgeen jaarlgks Terscheidenc malen gedurende de school Tacantien geschiedde , mgne lieTe pleegouders in hun dorpje bezocht, dan geToelde ik mg met ziel en ligchaam zoo geheel bg hen te hiiis , als in de jaren der onschuldige kindsobheid. Ik werd thans bekwaam geoordeeld , om aan de aca- demie te komen, en Terliet tot dat einde met de loffe- lijkste getuigschriften Tan mgne leermeesters de school. De heer Tan Ruiter had Leiden Toorgeslagen en ik begaf mg met groote vreugde derwaarts op weg. Toen ik hierop meer en meer in den kring mgner licTelingsstudien kwam; toen nu het inwendige met het uitwendige beroep band aan band gingy was het mij als een Togel, die Troeger slechts de Toeten gebruikte om snel te loopen en die zieh nu op eens 00k van de Tleugels bedient tot eene nog/ Teel snellere Tlugt. Met grooter lust en liefde hebben Tast weinige jonge lieden zieh aan de academiestudien overgegeTen, dan ik; ik werd niet Terzadigd Tan werken en leeren; in. den zomer wa» ik met de zon tegelijk op, en zelfs in den winter liet mij de Zucht, om steeds wat nieuws te leeren niet langes slapen, dan drie of Tier uren na middernacht ; had niet hei. inner/* lijk Termaak aan den arbeid zelf en mijne TedTuldige be^ weging in de Trije lucht, want ik legde mij op eenoi waten- schappelijke wijze met Terdubbel^en ijver op de bolaniettoe, mijne krachten bewaard en gifesterkt, dan zou ik mij mis«- 179 schiea door mijne orerdreTene leergierigheid benadeeld heb« bau, doch op deze wijze bleef ik bloeijender en opgeroim- der dau de meesteq mijner y minder Ylijtige , medestudenten. Zelb op .de alehimie, die deslijds zelfs onder yerscheiden oDzer leeraren in zwang was, legde ik mij met eene bijna bartslogtelijke neiging toe en werkte somtijds dag en nacht; want ik brandde Tan begeerte, om de geheime krachten der natuur en bare werkingen na te sporen. Hierdoor kreeg ik in allen gevalle eene groote vaardigheid in chemische bewerkingen, die mij naderhand in het yinden en de be- reiding van menig krachtig geneesmiddel Tan groot nut was« Reeds in het eerste jaar Tan tngn Terblijf te Leiden be- zocbt mg eens mijn weldoener, de beer Kornelius Tan Raiter. Ik had thans zelf briefwisseling met hem aan- geknoopt , ook had hy meermalen bg mijne leermeesters Daar mij yernomen , en deze hadden ongetwijfeld , zooals ik uit zgae mondclgke, ongemeen Triendeigke uitdrnkkingen be- merkte , yeel goeds qmtrent mijne Tlijt en bekwaamheid berigt. Hg noodigde mij, hem op zijn landgoed, dat tnsschen Leiden en Amsterdam lag, te bezoeken. Ik Toldeed aan deze uit- noodiging zoodra mijne Studien mij daartoe den tijd gaTen; liel was in den Tooravond Tan St. Jan, toen ik te Loenen« bosch , ZOO beette het landgoed , aankwam. Ik rroeg aan het boifl , dat het Toorkomen Tan een vorstelijk slot had , of de beer yan Ruiter te huis was ; men zeide mg , dat hij in bet tuinhuis was, wiens chineesch Tan wit porselein glinste- read torentje boTen het groen boomgewas uitstak. Ik giQg in het begin geheel ruslig tusschen ^e bloeijende stok- losen en kunstig geschoren heggen door, toen bemierkte ik, dat ik in eene soort Tan doolhof geraakt was , wiens labyrin- Uüsch slingerende paden mg uu eens regt op het torentje ^an, dan weör geheel Tan hetzel?e afvo'erden, Ongeduldig OTer dezen langgerekten weg, begon ik te loopen; daar ren "^1 terwgl ik om een' hoek draai, tot mijn' niet geringen schrik , tegen eene teedere , zeer schoon gekleede dame aaö , 12* 180 die denzelfden weg mg te gemoet kwam. Het meisje liet Tan schrik en zooais het mg voorkwam uit misnoegen, eeo' half laiden gil hoorea, en ik, boe zou ik woordea Tinden, om mgne onwelvoegclgkheid en lompheid te feronUchuldigen-? Ik werd rood tot oyer de ooren; terwgl ik nog ))ezig was» mgn rerzoek om Terge?ing uit te stotteren, had de dame zieh reeds » zonder mg verder aan te zien , yerwgderd en had hären weg verfolgd. » Dat is eene fraaije intrede in het huis Tan den beer TanRuiter» dacht ik; dat is nog eene dommere streck , dan die, welke ik als kleine jongen te Amsterdam begingt toen ik mgne ^warte banden aan het behangsei en tafelkleed afwischte; wat zal men^ Tan mg denken, wanneer de juffer mijne lompheid Terlelt. Zou het, dacht ik Terder , misschien ook de kleine Marg zelTe geweest zijn?" Doch die ge« dachte liet ik Taren, wijl ik mij de Toormaals 2^90 kleine niet als eene zoo groote jonge dame Toorstellen konde , en daarbij Tergat , dat ik. thans zelf negentien jaren in plaats Tan zes, en Marijtje dus ook bijna zeventien jaren oud was. Het loopen was nu gedaan, ik sloop, zoo als men zegt, als een bekcTen ho\]d, heel langzaam de kronkelende paden door , en zoo dikwijls het päd draaide , sloop ik nog be- dachtzamer , 6m toch niet we^r tegen iemand aan te loopen. Eindelfjk had ik het tuinhuis met het chineesch toreotje bereikt; de beer Tan Ruiter en zgne Trouw zafenbuiten Toor de deur onder de bloegende in bonte kuipen slaande > oranjeboomen aan «eene tafel en dronken thee. De goede heer slond dadelgk op, reikte mg , , Triendelgk groetend, de band, en stelde mg TerTolgens aan zijne Trouw TOor; de bediende bragt mg een' stoel, ik moest aan tafel gaan ziUen. »Ik zou u waarlgk niet meer gekend bebbeOy zeide de hoffelgke dame tot mij , » Toor ruim twaalf jaren ^ waart gij een hupsche , Trolijke knaap , nu zijt gij tot eenen schoonen , bloeijenden jongeling opgegroeid , die ook ons door zijne Toorspoedige ontwikkeling reeds -menig genoegen 181 rerscbaft heeft. Wij hebbeii dikwijls aan u gedacht eü orer u g^proken; mijne dochter fierinnerde zieh eerst laier, toen zij Terstandiger ii?erd en ods helgeen zij er oog Tan wist uit haar leven onder de Zigeuners verhaalde» al de trekken van yriendelijkheid en kinderlijke goedheid , welke gij haar bewezen hebt; zij spreekt er nog van, boe gij haar allijd het beste, dat in uwe banden kwam, bragt, haar teederlijk bescbermdet tegen de mishandelingen der Zrigeanerkinderen en bij elke gelegenheid met eene aan- doenlijke yriendelijkbeid u jcgens de kleine, yerlatene ge* droegl," Terwijl de moeder zoo met mij sprak , zeide zij : nu daar kernt zij juist aan, onze Marij. Ik draaide mij om en tot mijn' nieuwen scfarik zag ik , dat het de schoone jongvrouw was, tegen wie ik in den tuin zoo onbeleefd en lomp was aangeloppen. Ik stond op, maar durfde yan schaamte naauweiijks de oogen opslaan. Kent gij dezen beer wel , yroeg bare moeder ; het meisje zeide , zooals het mij toescheen mij met eenen yerachtelijken blik aanziehde, een koel »neen." ^ Zie maar, vervolgde Mevrouw van Rui- ter, het is de kleine Martijn, die onder de Zigctuners ziilk een getrouw vrie^nd en speelgenoot van ü geweest is; de kleine Martgn, met wien gij brood aan de deuren ge- bedeld bebt en uu is hij een groote, deftige jonge beer ge- worden. Mary zag mij aan ; de misnoegdbeid , zoo zg ^czelve anders gevoeld bad , was uit haar, voorkomen yerdwenen , het waren nog dezelfde yrome, goede oogen, waarmede zg mg als kind bad aange^^ien, wanneer ik yan het kruiden" xoeken terugkwam en haar de noten en druiven bragt , die ik Yoor haar yerzameld bad. Het was mij, als of er een. stak yan den blaauwen hemel in mgne ziel ging, toen mg deze blaauwe oogen aanzagen., ik zou hebben kunnen schrei- Jen en lagchen tegelgk. Met eene stem , die mg eycn als de bUk der oogen nog heel bekend yoorkwam, zg was ten minste nog eyen zoo zachi als yroeger, sprak zg mg aan, 182 dacht met dankbaatheid aan haar rerblgf in het hnis m^ner moeder en aan de licfde dezer goede tfouw « en vroeg mg , of ik mgne schoone schelpenTerzameling nog bad? en toen ik bedremmeld dit met ja beantwoordde , zeide zg : ou wan- ueer gg nog een yriend van dergelijke dingen zgt , dan kunt gq bij xngn* Tader en bg mijne broeders kostbaarheden zien, gelgk zij rast naauwelijks eiders in Holland geyonden worden. Ook mg hebt gij in mijoe kiodschheid mel uwe liefde tot de nataur aangestoken; ik heb nog altijd mijne groolste pleizier aan schoone bloemen, steeoen en conchyliön. Wg gingen hierop längs eenen korteren \Feg, dien ik vroeger niet had opgemerkt«^ naar huis , waar ik een* der ondste zoons yan den beer Tan Ruiter aantrof. Bg den aTondmaaltgd kreeg ik ook eenigen moed om te spreken, en hetgeen ik sprak, scheen den ouden beer Tan Ruiter, die een groot yriend der wetenschap was, niet te mishagen. Ook op het ayontuur Tan onze kindsöhheid bragt Marg het gesprek; haar dankbaar gemoed, dat zelfs de kleinste be- Tvgzen Tan Triendelgkheid niet Tergat , deed haar ender anderen aan het oude Zigeunerwgf denken ; dat cos kinde- ren toch altijd met eene soort Tan menschelijkfaeid beben- delde. Ik stemde met deze herinnering in en zeide , dat ik reeds dikwgis gewenscht had , deze oude nog eens te zien, om haar yoor bare aan ons bewezene diensten mgnen dank te betoonen. 0, zeide de beer yan Ruiter, dat kan gemakkelijk ge- schieden; het is zonderling, hoe zoo iets dikwijlszamenloopt, en het komt mij altijd yoor, alsof de yoorzienigheid een bgzonder genoegen in onze menschelijke dankbaarheid heeft, wgl zg ons zoo menigmaal gelegenheid geeft , na yele jaren nog eene oude schuld yan erkenteigkheid afte doen. Zoo cult gij bg yoorbeeld, mgnheer Rei zer; denken , dat die kleine diensten , welke ik u tot faiertoe bewies, slechts eene soort yan yergelding yoor de bewg^en yan goedheid zullen zgn, die gij en uwe oyerledene moeder onze dochter bewe- zen , en het is ook zeker , dat ik u reeds deze daden uwer 183 kindschheid mijii hven lang niet genoeg vergelden kan, maar ik moel u levens bekennen, dat datgene, wat ik voor u deed , en nog in het veryolg denk te doon , slechls de afbetaling eener aude schuld jegens uw' vader is. Reeds destgds, loen ik in hei huis uwer moeder kwam, om ons kind af te halen , ?iel mg de naam in het oog , eerst sedert mjjne lerugkeering naar Amsterdam won ik nadere berigten ia» en heb rag nu vast overtuigd, dat uw vader dczelfde ^as, die mij nu bijna veertig jaren geleden te Brest het leveu redde. Men zeidc , dat het de pest was , ie (iestijds zulk eene groote menigte menschen wegrukte ; ook ik lag aan den oever des doods , niemand trok zieh mijaer aan , dan alleen uw yader , die zieh destgds als scheepsarts in dio hären ophield. Deze was niet bloot miJQ arlSy maar dag en nacht mijn oppasser , hij stelde zieh , uit |iefde tot mlj , aan al de gevaren der besmetting bloot, eo God zegende zgne bemoegingen; ik werd we6r gezond. Ik was destgds nog zoo arm , — want eerst naderhand door voSjü* schoonTader en door een bijzonder geluk in den hau«* del ben ik tot raijn tegenwoordig vermögen geraakt, — - daarbg was het weinige , dat ik als handelsbediende gcspaard had , door rngne ziekte * zoo versmolten , dat ik raijn' ge- trouwen arts niet beloonen konde. Toen ik hem dit met tränen in de oogen beleed , zeide hg : mgn lieve landsman , om geld te verdienen was het rag met uwe genezing niet te doen, maar wat ik deed, dat deed ik uit liefde en om Crods wil. Nu goed , zeide ik , dan möge God u uwe liefde vergelden en u ' daarvoor rgkelgk zegenen ; echter zal ik ^les doen , wat ik kan , om , indien God mij middelen geeft, u of uwen kinderen uwe liefde te vergelden. Uw ^ader ging kort daarop naar Java; toen ik later in goeden beistand kwam, deed ik, wel is waar, onderzoek naar l^oa, maar werd door den man, dien ik dat onder2;oek nadrukkelgk opdroeg , wegens eene naamsgelijkheid en naamsverwisseling der woorden Reize r en Reuzermis* leid, want ik kreeg berigt, dat de redder mgns Icvens naar 184 I Jamaika gegaan en daar geslorven was. En sie daar werd ik 9 door het voot mg zoo 8martelijk wegraken van mgn i kind en door het wederyinden deszehen, op eenmaal we^r op i het regle spoor geieid, ik Tond gelegenheid^ wel is waar, i niet m^nen wcldoener zeigen, maar wel zgnen eenigen zoon myne dankbaarheid te betoonen. Toen de heer yan Ruiler dit verhaalde, zag ook Marg mij dankbaar aan , als den zoon des mans , die hareA Tader gered had; en zoo dikwijls zg mg 6f ik haar aanzag, werd j ik zeer zonderbaar te moede, want het was of er iets io mgn. hart drong , wat mg hetzehe zeer zwaar maakte , en töch was het mg daarbg zoo onbesehrgfelgk wel, als anders in mgn Ie?ei( nog nimmer het geyal was. i Nog nimmer had ik een zoo schoon St. Jansfeest gerierd, < als den vplgenden dag hier op het landgoed van den beer ▼ an Ruiter. Ik was zeer spraakzaam geworden ; sprak > vecl en gaarne met.Mevrouw ?an Ruiter, wgl ik merk- te, dat Marij gaarne en opmerkzaam toeluisterde; ik | sprak van bloemen en dieren en anderen heerlgkhedeo der i wereld, Op dezen feestdag bemerkte ik, wel is waar, i dat ik met mgne kleeding bg de jooge beeren van het hnis ; eenigermate afstak , want ik was wel zindelijk en fatsoenlgk i gekleed , daarbij echter tamelijk burgerlijk, wgl ik het geld, i dat mijn weldoener mij verschafte , liever aan boeken of aan ] mgn chemisch laboratorium besteedde , dan aan kleederen. Intusschen scheen de familie van den heer yan Ruitery i en inzonderheid , wat bij mg het meeste gold, Marij op mgne kleeding niet te leiten , maar behandelde mij zoo vöor« komend , en vriendelgk ^ alsof ik een oude bekende des huizes was. De terugreis naar Leiden, die ik te voet deed, giog zeer langzaam in haar werk. Ik zou liever dadelgk in het naaste dorp weör omgekeerd zgn naar het l^^jj^dhuis van den. heer van Ruiter« Het was mg, alsof mijn inwendig »en mgner oogen daar achtergebleven was, en ik nog sJecnts een half uitwendig zien behouden had. Want alles , ^^^ 185 boitea mg plaats had en mg bejegende 9 dat kon ik in de eerste dagen in 't gebeel niet juist, en slechts als door een 8oers zien; Toor mijne inwendige blikken echter stond be« steodig en in de grootste klaarheid het beeld van Marg*, met hare goede, vrome oogen. Ik dacht zoo gaarne aan alles, wat mg in de laatste dagen bejegend was, het be- rouwde mg niet eens, dat ik'zoo lomp tegen het goedekind aangeloopen was, want — zg had het mg immers vergeyen. Mgn weg voerde mij van nu af menigmaal naar den om* trek, in welken het landhuis van den heer van Ruiter lag, want ik had mg zelven wgs gemaakt, dat daar meer zeld^ zame bloemen op de weiden en in de bosschen groeiden^ dan eiders , o&choon ik van deze wandelingen bgna altgd ledig terugkwam. Desnieltemin , hoe dikwgls ik 00k den weg derwaarts insloeg , waagde ik het loch nimmer geheel naar Loenenbosch te gaan, want hiertoe moest ik, volgens i&gn^denkbeeld , eene bgzondere uitnoodiging van mgnen weldoener hebben. Eindelijk kwam' zij dan 00k , de lang geboopte en lang gewenschte; de beer van Ruiter- zond mij een paard en tefens eene uitnoodiging, om den volgenden dag (het was een zoodag) een familicfeesi bij te wonen. Ditmaal was de ont« moeting tusscben mg en Marg niet zoo geweidig, als de eersle maal, het was eene vrgwillige; bei lie?e meisje was ^a de hand der kleine tuiniersdochter mij tot aan de deur des ttiins 1e gemoet gekomen. » ßg zijt in lang niet bg ons geweest, mijnheer Reizer, zeide zij ligt blozend; flJorgen op mijn' geboortedag hebben mijne ouders vele inenden genoodigd , nu heb ik moeder verzecht , dat zij ook' ^1 den vriend mijner kinderjaren, zoude noodigen." Wat ik toen antwoordde , weet ik niet meer ; ik zöu lie- ber Mar ij hebben mögen hooren en haar goed oog zieut dan zelf spreken; ik had naauwelijks bemerkt, dat wij ^cds bij het chineesch tuinhuis aangekomen waren. Ook de beer van Ruiter deed mij vriendelijke verwy- ^gen, dat ik niet vaker gekomen was, om hera en de ztjnen 186 te bezoekeB, »Wij zijn immers , zoo lang ik hier woou , mamr weinige uren yan elkander verwijderd ," zeide faij , )»B00 dikTvijk' gij eea' Trijen dag en lost hebt , om oos te becoeken , sult gij ons welkom zijn , mijne vrouw en ik yin- dea behagen in uw onderhoud. Doch ik ^il het niet ont- keonen , dat ook hierin uwe bescheidenheid mij aangenaam ^««est- is." Het was nog vroeg in den achtermiddag i toen ik aan. k«f«in; ik kon mij heden nog in het geluk, om Marij ie zien en te spreken, Terheugen. Zij had mij eens een regt feestgenot willen bereiden ; zij had hare kleine verzameling van conehylien en edelgesteenten uit de stad laten komeo, welke wij gingen zien. Het was mij heden alsof bei eerst gisterefn gcbeurd was, dat Marij uit het huis mijner moe- der Tertrok ; ik vertelde haar hoe zorgvuldig ik al de schul- pen, die ik haar uit mijne Terzameling geschonken had — , ket waren de schoonsten van allen — bewaard , hoe geirouw en gaarne ik haar bloembed verzorgd, hoe verlangend ik Oaar haar bezoek uitgezien had ; zij zag mij vriendelijk dankbaar aan» en het was, alsof zij zeggen. wilde , dat ook aijden armen Martijn getrouw in aandenken gehouden bad. Den volgenden dag was het, wel is waar, ook zeer lief, maar op verre' na niet zoo als den eersten. Er k warnen koetsen 0p koetsen aanrijden , uit de stad en van de naburige land- goederen; de arme Marij, in het stijvc, van goudborduur- sei schitterend feestgewaad , had niets te doen , dan geluk- wenschen aan te hooren en ze te beantwoorden; bij den middagmaaltijd zat ik ver van haar af , bij een' van bare broeders , echter bezocht mij ook in deze verte dikwijls . een blik van hare goede oogen , van welken de gasten niet wetea konden , of hg mij of baren lieven broeder gold ; op het bal , dat tegen den avond geopend werd , kon zg , wel is waar, naauwelgks aan al de verzoeken der Toornaine jooge heeren tot den dans voldoen , nogtans 6chikle zg het zoo , dat ook ik , die aan deze eer niet gedacht had » eens met haar dansle, en, toen wg naar het gebruik van den daas 18T elkander eens de band reikten , kwam het mij voor , alsof zg de mgne een weioig drukte. Gij zoete kiDderachtigheden der jeugd f waarom denk ik thans uu ik reeds over de helft ran mgn Ie?eo bea , nog ZOO gaarne aan a? Is bet niet daarom, wijl de liefde, de echte f kinderlgke liefde des barten ook op een dier yensters gelgkt j door welke men , in bet buis yan bet verganke- IgkCy een yergezigt geniet, naar buiten in de wereld , die door bet oorspronkelijk liebt der zalige eenwigbeid bestraald wordt ? Onder de Toorname jonge beeren , bg welke de arme Mar tij n 9 ofscboon bg beden met zgne kleqdg al bet möge* Igke gedaan bad , Ter ten aebteren bleef , zag ik een' , die zieh inzonderbeid met Ma r ij sobeen te bemoegen. Ik vroeg aan een' onden koopmansbediehde uit bet buis van den heer Tan Ruiter, wie deze beer was? bet oude , Trien« delijke mannetje , dat beden ook de eer genoot , om onder de toekijkers te mögen staan, zeide mij den naam Tan den heer en Toegde er Tertrouwelijk bij , dat bij een der rijkste jonge lieden uit Amsterdam en de Termoedelijke bruidegom Tan de juffer was. Arme Martijn! er kwam geene gedachte aan jaloerscbbeid of ne^rslagtigbeid in u op , gij badt er immers nimmer aan gedacht u oog ract een ander doel tot de dochter Tan uwen rgken weldoener op te slaan, dan alleen om baar te zien en u in den Idik Tan baar goed oog te Terbeugen , wat er in aw hart omging , dat wist en begreept gg zelf nog niet* Nogtans kwam bet tot eene soort Tan Terstandbouding met mg zelTen , toen ik hierop , de welwiliende uitnoodiging Tan den beer Tan Ruiter Tolgende» bgna elken zondag de kerk te Loenenbosch bezocbt, »om er den ouden, Toor» treffeigken predikant te hooren," (ofscboon ik, opregt gi»- ^roken , in de kerk minder boorde , dan zag) , en "wanneer ik dan des middags en acbtermid&gs met de beide ondefs en banne kinderen te zamen was. Eons, toen ik met M ar^j bg den TgTer Tan den tuin stond , zeide ik , » met u mögt 188 ik wel nqn geheele leven samen ign,** en zg antwoordde mg, »ik wenschte ook wel, dat gg altgd bg mg ^aart/' Het waren scbgnbaar slechts onbeduideode, woorden » doch de wgze, waarop zij deselre sprak, drong mij diep in het bart ; gelijk eeo bliksem verlichtte een nieuw licht al mi)D wenseben en willen; ik begreep mij zelten , en mijne Marij begreep zieh insgelijks« Zij was Tan dif oogenblik af een' tijd lang eenigzius achlerfaoudeuder roet bare woorden, 'en ik werd het ook, doch des te meer spraken , naar het mij voorkwam , hare Ulikken ; gelijk de stroom eener fontein , dien inen geweidig roet de Tin^eren tegenhoudt, rsprong de straal» die zieh lusscben dezehe locht maakt, wel is waar fijoer, maar tegelijk hooger. Wij wisten nu echter beiden, dat en hoe zeer wij elkander beminden; da wereld mögt het waten of niet. Ik boud het er voor, ,dat ook de moeder ?an Marij onze wederzijdsche neiging bemerkt bad ; of en in hoe Ter zij dezelre destijds billijkte , dat weet ik niet. Eens^ toen ik weör, het was reeds legen het einde Tan den zomer, te Loenenbosch kwam, Tond ik Harij zeer nad^nkend , ja be- droefd. » Yerbeeld u , zeide zij tot mij , als bare moeder voor een oogenblik ons alleen lict, ik moet van hier ?er- trekken ; mijne Heye ouders willen , dat ik een' tijd laog daar Parijs, bij eene bloedverwante zal huis?esten." Ik schrikte op dit berigt, en ik moet ongetwijfeld van kleur Teranderd zijn, want het lieve kind zeide troostend tot mij: DÜeTe Martijn, ik zal u nooit vergeten; denk gij ook aan mij ; betgeen God wil zal geschieden.'' In deze woorden lag allezins een groote troost voor mij ; ik gevoelde dit steeds meer , naa^mate ik er meer over na- dacbt; op het oogenblik echter, dat ik ze hoorde, bad mij de donderslag Tan het Toorafgaand berigt nog zoo zeer be- dwelmdf dat de moeder, die juist wedr binnen kwami ons beiden met reel beteekende blikken aanzag. Want de tränen, die Harij in de oogen kwamen, lieten zieh niet wel Ter- 189 « bergen« Ik had thaiis gecne gelegenheid meer cm haaf alleen te ftpreken; in .tegenv?oordigheid van hare ouders nam xg eeo yriendelgk aficheid van mg ; weinige dagen daarna sag ik den wagen, die haar zoo ver van mg wegvoerde, door Leiden rollen , ik Lad verscheidene ureii — • want ik wist den dag, waarop zij verlrekken zoa — ' op denzelven gewacht; de blik , dien zg mij nog loewierp. zou mg , volgens mgn bedanken 9 voor een tienjarig wachten rgkelgk genoeg beloond hebben« In zulke dagen van stil verlangen en droefheid, zoo ab ik er van nn af veel had , gaat het hei menschenhart gelgk ecQ^ boom , wiens kruin of takken het mes trof. De tuinmaa kan in de verwende plaatB de loot van eene edelere soort enten en zg groeit er in vast, hetgeen zonder de verwonding- niet geschied was; er kan zieh echter ook kwaad sap en ▼uilnis aan de wende zetten en zieh vändaar in de andere deelen verspreiden. Ik had mg na het vertrek van M arg met eeneui zoo DQogelgk , nog grooteren gver dan vroeger op mijoe studier toegelegd » ook had ik in den loop van den wtnter de be« bandeliog van eene opeulgke prgsvraag, die tot het gebied mgoer Studien behoorde, ondernomen, en was zoo gelukkig, dezelve op te lossen , waarbg mg tevens de prgs van honderd ducaten te deel viel. Hierdoor trok ik de opmerkzaamheid ^AQ eenen geleerde tot mg , die te dier tgd als ambteloos burger te Leiden woonde en hier van zgn aanzienlgk ver- mögen leefde. Hg noodigde mg verscheidene malen bg zieh; ik was telkens geheel met zgn onderhoud ingenomen« Zoo dl het mg toen voorkwam hadden slecbts weimg menschen 190 de wereld 200 geaieo en. de innerlgke drgf^eren van hären loop herkend; hg was bgna in al de grootste hoöfdsteden Tan Europa, zelfs te Konstantinopel geweest, had de beide IfidiSn bezocht en op deze reizen« natuur- en menschenkenois opgedaan , die mg » wanneer hg met zijne duidelijkheid en ▼ernufi ni(g ze aanbood, met bewondering yerTuIden. Ik leerde veel uit deze gesprekken, alsmede uit de kostbare bibliotheek Tan den man, welke hg mij met de grootste bereidwilligheid ten gebruike overliet, 00k stond zijn wel- ingerigt laboratorium bene?ens al de noodige stof tot mijne chemische werkzaamhedeü voor mij open. Evenwel zou bij al deze Toordeelen de schade , die ik uit dezen offlgan|[ trok , nog grooter geweest zijn , indien ik niet van de andere sgde daartegen gewapend en beschermd geworden wäre. 