title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Ik kan, volgends mijn bellek, in geene ver* dere bijzonderheden treden. Het gezegde i$ genoeg , om alle gevoelige harten op te wek- ken, tcn einde alle Vermögens in te fpannen, dac in het fchoolwezen daadlijke verbetering kome, en dat de middelen, welke daar toe van tijd tot tijd worden voorgeflagen , niet al- leen goedgekeurd en toegejuicht, maar wezen- lijlc werkftellig gemaakt wierden. ' De Franfche fchoolen fchijnen onder ons meer te bctooven, en nogthans is het, in de daad , raet vcclcn derzelven niet beter gefteld. Men onderwijst er dikwijls de hinderen meer in de wellevendheid, dan in de waare grond- beginzelen van goede zeden. De Franfche taal wordt er geleerd aan hinderen , die van hunne eigene moedcrtaal nog niets weten , en dus ontftaat er eene vermenging en verbastering van fpraak , welke zieh ook tot de zeden uit- ftrekt ; ook moet men niet verwachten , dat de Franfche taal in deze fchoolen naar rege- len wordt onderwezen ; niets min dan dit ! waaröm ook de hinderen, dezelven verlatende, niet 66ns in ftaat zijn , om een’ Franfchen fchrijver te kunnen verftaan, of met fmaak te lezen; zij hebben eenige fpreekwijzcn , en dia~ logues familieres geleerd, dit is hun Fransch^ het welk, ten zij hunne omflandigheden ver- eifchen , dat zij zieh op eene andere wijze ver- Digitized by Google O P V O E D I N G. IV. Boek. 217 verder in deze taal oefenen, binnen weinig tijds weder vergeten is. Onze kostfchoolen belooven , met wijdfche aankondigingen , doorgaands alles, wat tot eene goede opvoeding noodzaaklijk gerekend wordt, aan de jeugd te zullen onderwijzen. — Meest- al echter komen deze klinkende beloften ne- der, op eene vorming tot houding en bur- gerlijke welgemanierdheid ; en tot fmaak in de kiceding en opfchik , met betrekking tot de jonge jufirouwen; maar op de befchaving van hct verftand , en verbetering van den geest, valt niet te roemen. — Men vormt er geene aan- (laande beminlijke en deugdzame echtgenocen, kundige huishoudllers, braave moeders. — Zo de mcisjens kundig zijn in het dansfen, ervaa- ren in de modes van den tijd, en eene val- fche levendigheid, die de Franfche natie van natuur eigen is, maar met het kotier Hollandsch Temperament niet ftrookt, hebben aangenomen, dan rekent men, dat zij haaren tijd wel be- fteed hebben , alfchoon zij niet verftandiger , niet deugdzamer, niet beter zijn geworden; en even min in ftaat , om aan haare beftemniing te kunnen beäntwoorden , waar toe de Schepper de beminlijke helft van het menschlijk geflacht ge- fchikt en verördend heeft. 0 5 ZESDE Digitized by Google * ZESDE HOOFDSTUK. Het zal mijncn lezeren misfchlcn bevreem- dcn, dat ik, zelfs mct gccn cnkel woord, in het befchrijvcn van de opvocding onzer kinde- ren, gewaagd heb van den goJsdienst, en het onderwijs in denzelven, uitgezonderd her geen, bif het befchouwen der kindcrfchooltjcns, van het bidden, of lievcr het opzeggen van het onze vader , het geloof, cn de tien geboden , cn vraag- jens uit borstius, even met den vinger is aangelbpt. - — - De lezer wcce, dat ik in een afzonderlijk hoofdstuk den ftaat van den godsdienst zal mocten bcfchomven , wanneer* het geen hier fchijnt voorbijgegnan te zijn , be- ter te pasfe zal kunnen overwogen worden. Ik prijze den fchrijver, zogt hier de wijsgcer van de mode — dat hij onder de gebreken^ -welken men in de tegenwoordige opvocding der Nederlandfche kinderen waant op te merken , nict mede rekent, dat, uitgezonderd in de kin- dcrfchooltjens , en misfehien hier of daar in het ö6n of ander fchool in de Heden, en in die ten platten lande, in welken men, flordig gc- roeg, de katechismus-vragen laa: opzeggen cn bidden , zo als men het noernt , de godsdienst gehcel wordt voorbijgegaan. — Dus worden Digitized by Coogle OPVOEDING. IV. Boek. »19 gecne vooröordeelen in het weeke brein der kindcren ingeprcnt, welke hen reeds vroeg tot zuffen en tot dweepzieke mijmeringen brengen , en gediiurende hunnen volgenden leeftijd , edele vrij- heid van denken in hun belemmeren. — Dank hebbe de geest dezcr eeuw, dat in de fchoo- len, als 00k in de huisgezinnen , de gebeden worden nagelaten, daar de kindcren zieh toch gecne denkbeeiden van vormen, en welke het wezen aller wezens, bij gcene mooglijkheid, be- hängen kunnen ! — dat de rijken en aanzien- lijken daar in voorgaan, en dat de burgerftand, welke ZOO geem navolgt, in dat zelfde voct- fpoor treedt — nu zal het toekomend ge- flacht nog vrijer zijn van het dwangjuk , het welk onze voorvaderen knelde, het welk wij poogen af te fchudden, maar het welk eene betere nakomelingfchap £ins geheel met voe- ten zal treden. Ik zal thans geene aanmerkingen op deze fluitreden maaken, maar dat befpaaren tot het gezegde hoofdstuk over den godsdienst hier te lande; de zaak is, helaas! maar al te waar. — Over het geheel gcnonicn, is de gewoonte van den ouden tijd, volgcnds welke cll:e fchool- tijd met een gebed begon en eindigde, en ten minflen Wn dag in de week beflemd was, tot de eerfte beginzelen van den godsdienst, en volgends welke in de huisgezinnen een huis- gods- Digitized by Google 920 OPVOEDING. ' gocLdicnst geöefcnd werde , en de kinders al vroeg met de denkbeeiden van den Schepper van alles , zijn bdUiur over de wercid, en de betpekking , waar in zijne fchepzelcn jegens hem ftaan, geraecnzaam werden gemaakt, afge- fchafc — ■ De gewoonte, om al vroeg de kinderen tot den openbaren godsdienst mede te nemen , en hen daar van lieverlede aan tc ge- wennen, is insgclijks in onbruik. Nu, wat nut hadden de kinderen daar van, dar zij zieh zel- ven vervcclden, en anderen, ja zelfs den pre- dikant, tot hinder waren? Eene aanmerking moet ik hier nog bijv'oe- gen , die het godsdicn(ligc,in de opvoeding der kinderen betreft. Ik heb waargenomen , dat zclfs kinderen van lieden, die boven anderen werk van godsyrucht maaken, zeer dikwijls een bedorven aart en zeden vertoonen ; zoodanige ouders zullen daar van, waar aan ik niet twij- fel, de reden zoeken in de algemeene verdor- venheid van het menschlijk hart van natuure, en ik wil hun, wat deze zaak betreft, niet tegenfpreken ; maar dit heb ik tevens opgemerkt, dat zij veeläl het werk der opvoeding verzui- men. — Ik heb veelen gekend , die geen’ kerk- tijd, geene openbare katechizatie, geene oefe- ning, geen ,vroom gezelfchap verzuimden bij te woonen, en die intusfehen hunne kinderen cn dcrzclver opvoeding verwaarloosdcn ; dewi^l deze kin- \ Digitized by Google O P V O E D I N G. IV. Boek. Het gcen ik daar fchrijve van kinderlijke uit- fpanning en de vrolijkheid aan de kinderlijke jaaren zoo bijzonder eigen, herinnert mij, dat ik in dit boek niets gefproken heb van de foorten van kindcrfpelen, met welken de kin- derlijke gemoeden vermaakt worden. — Ik heb er ook niet bijzonders over te zeggen , dan alleenlijk dit, dat men over het algemeen kan opmerken, dat deze fpelen ook in meer dan Digitized by Google saa OPVOEDING. Ö6n opzicht verändering ondergaan hebben; en van eene weeker en verwijfder natuur gewor- den zijn. — Her loterij-, her zoogenaamd Do- minees-fpelletjen, de kaart, zijn allen van dien aart; en, men zegt, dar in fommige huisge- zinnen zelfs een leermeester wordc aangcnomen, die de kinderen in alle de verfcbillende wijzen van her kaartipel, ja in de handgreepcn met de kaart, om zieh van den goeden uieflag yan het fpel te verzekeren, ondcrwijst. Welk een treurig tafereel heb ik moeten ontwerpen in dir hoofdstük! O Nederlan- den! overweegt de gevolgen, welke natuurlijk uit eene verwaarloosde en gebrekige opvoeding moeten voonvloeien, en ftelt niet uit, om de handen daadlijk ter verbetering aan het werk te Haan. Achtbare overheden , eerwaardige geestelijken , liefderijke menfchen-vricoden, ver- eenigt alle uwe Vermögens^ allen inven invloed tot dit gewigtig punt, opdat het volk van Ne- derlatid niet geheel ontaarde van den roem zij- ner deugdzame voorvaderen. ZEVEN- Digilized by Google '* ZEVENDEHOOFDSTUK. Onherftclbaar zouden de rampen van NeJer- lani wezen, indicn nict in hetzelve nog echte Nederlanders gcvonden werden, die hun groot werk maaken, om hunne kinderen behoorlijk op te voeden. Doch daar zijn nog de zoo- danigen. — Mijn vrieod oeugdlief, en ne lieftallige eerrijk, zijn er voorbeelden van. Zic hier eene körte fchetze , hoe zij hunne vier kinderen opvoedcn. De braave moeder vtrfdeedt zieh zelve niet, ,met haare kinderen ter wereW gebracht te hebben; zoodra mooglijk moest haare moeder- lijke zorg de jon^eborenen aelve gadeflaan zij heeft hen alJe vier zehre gezoogd; zdve, na- dat zij her kraambed' veriaten faaik, bchandeld, gcreinigd , en aidjd zmver gehouden ; dan was zij gerust, dat de vuurmandc. niet te heet, het kind nict te broejend of ftyf gebakerd,'maar te- vens voor togt en koudc beveijigd was. Zelve leerde zij hen eten , en gtf hUn , met beho«:- lijke mate, gerond voedzel; met oordeel droeg zij fteeds zorg, ora hen aan de lucht te gewennen, en tevens . voor deszelfs nadcelige invloeden en voor guure of fcherpe koode te'bewaaren, Rceds vTQCg handhaafde zij , met alle lieftali- ge minzaamheid, de waarde van moeder, en ge- Digitized by Google 224 OPVOEDING. gewende het kind aan de tucht. — — Zelfs de ilereerfte beginzelen van ftijfhoofdigheid en ei- genzinnigheid wist zij tc beteugclen, gecne drif- ten liet zij toe in hebbelijkheden te verände- ren. Zij hadt altijd tot eenen vasten ftel- regel, om het geen het kind toonde te begee- ren, ten ecrften aan heczelve te geven, indien het nutdg voor de kle ne was , doch integendeel , het geweigerd hebbende , was zij doer niets te beweegen, tot verändering van gedachten. — Hier door was het eene duurzame gewoonte en ftaalen wet in dit huishouden, dat de hinderen flechts ^^nmaal om iet vraagden, en dit gewei- gerd wordende , berustten zij in die weigering, en zulks te gemaklijker, dewijl de .verftandige BERRijK altijd, naarmate van de vatbaarheid haaret hinderen, hun de reden van weigering gewoon was, met weinige woorden te zeggen. Vader deugdlief en zijne vrouw zijn vol- maakt ^önsgezind in het ftuk der opvoeding. Is aan de hinderen door den ^^nen der ouderen iet geweigerd, zij hebben reeds door ervaring geleerd, dat zij vruchteloos om die zelfde zaak bij den anderen zieh vervoegen. Juist tegen- gefteld tegen de gemeene gewoonte, handelen deze ouders; niet de moeder bij de vader, maar veeleer de vader is hier de voorfpraak der hin- deren bij de moeder; en het blijkt in de daad, dat dus het gezag der moeder het best geftaafd wordt ; Digitized by Google OPVOEDING. IV. Boek. 225 Wordt: het gezag van den vader handhaaft rieh natuurlijk gemaklijker' dan dat der moe- der, en dit laatftc'wordt door deze handelwij- ze van deugdliep op eene aanmerklijke wij- ze gefchraagd. — Zo 66n der hinderen zieh het misnoegen van vader öf moeder waardig maaki, moet het 00k zeker in dat des anderen deeien, zonder dat het daarbij eenigen troost, huJp, of beveiliging tegen de verdiende ftraf er- langen kan, ten zij het zijne misdaad belijdt, en beterfchap belooft. Deze waardige lieden fchrooraen niet, op rijn’ tijd, de roede te gebruiken, en tucht te oefenen; doch vooreerst, onderfcheiden zij hier in de aart der misdaaden ; kiaderlijke beuzelin- gen , die aan de kinderjaaren eigen zijn , en geene euvele gevolgen doen vreezen, zien zij (door de vingeren , of beftuuren die met eene zachte en niinzame bellrafiing; doch beginzelen van wezenlijke ondeugden, die naderhand kun- nen voorrgroeten, tot bedrog , veinzerij , on- rechtvaardigheden , onderdrukking, en mishande- lingen van anderen , worden , eins voor goed , ten ftrengften gckastijd. — Door zoodanig be- ftuur wordt het ftraffen fpoedig onnodig; deze lieve kleinen hebben zoo groote Hefde, gepaard met het eerbiedigst ontzag, voor liiinne ouderen, dat zij hen nict alleen naar de oogen zien , maar , zoodra zij zieh vcrbeclden , dat het gc- I. DEEL. P iaed Digitized by Google o P V a E D 1 N O. ' laad van vader of inocdcr Hechts eenigzins fom» bere trekken heeft, elkanderen vr^en: wie toch reden van misnoegen möge gegeven heb- ben ? Elk dezer hinderen heeft een onder- fcheidtfn aart en aanleg, doch deze verftandige oiidcrs hcbben dezelve van eerHen af zeer wel mct oplcrtendheid weten te doorgronden , en hun* ne opvocding, hoe zeer de hoofdregels derzelve onwrikbaar en onveränderlijk bleeven, echter naar dezen onderfcheiden aart ook onderfchciden ingericht, het welk de voorcrcflijkfte harmonk en overccnftemniing uitnaaakt. De dicnstbodcn hebben den ftriktften last, om, wannecr het gcbeurt, dat zij met de kinderen moctcn omgaan , toe te zien , dat zij hunne tedcre gemoedcren in eene vrolijke kalmte hou- den, en vooräl niet tergen, noch door fprook* jens , of vertellingen , of ijdcle bedreigingen met bijgeloovige vooröordeelen vervullen; zelf* weten deze ouders de gebreken en misfla« gen der dienstboden, bij gelegcnheden, aan de kinderen te doen opmerken, en derzclver bron aan hun te openen, waar uit dezelven voort- vlocjen , dewijl deze lieden naamlijk in hunne jeugd het geluk eener goede opvocding hebbea moeten misfen enz. Deugdlief is een recht-aard NederlandeTf en een edelmoedig Republikein , deze denk- bcelden boezemt hij zijnen kinderen in. — — ■ Zij Digitized by Google ) - OPVOEDINO. IV. Boek. say Eij genieten alle tnooglijke vrijheid, in fpre- ken en. handelen; liefde en eerbied beduurea hen, en regelen hun gedrag, maar van geweld en willekeurigen dwang weten zij niets. Onbcwimpeld en vrij vertoonen zieh deze kin- deren met rondboriligheid in hun karakter; zij mögen « met befcheidenheid , zieh verde- digen , en doen zulks ook op eene reehc - be koorlijke wijze, wanneer zij, wegens ^dne of andere zaak of eenig verfehil, welk zij onder elkanderen hebben , door de ouderen onder* houden worden , en deze verdedigingen , die noch de liefde noch den eerbied te na komen, worden , mids dat de waarheid oprecht gefpro- ken wordt, niec alleen gelaten aangehoord, maar daar op ook door de ouderen naar bil- lijkheid de uiefpraak gedaan. — — Die geefc aan deze kinderen een vast karakter, en een gevoel van hunne waarde als menfehen, zonder hovaardig, verwaand, of aan den anderes kanc laag, en (laafsch te wezen. De geduurige oplettendheid dezer ouderen bedoelt fteeds , hunne kinderen in een vrolijk en heller humeur te houden; nooit zijn deze kinderen ledig; zij hebben van jongs af hun- ne beweging, en oefeningen, welke hen le- vendig en vlug raaaken: geene ftugheid noch ftroefheid wordt geduld, zonder onderzoek naar de ooraak te doen, ea dszelve, waar P 1 die Digitized by Google ^ tiS ■ O P V O E D I N G. die dan in möge gelegen zijn, raet vcrihndig beleid uit den weg tc ruimcn. — Even daar- om ftntffen deze ouders nooic de kindcrcn, met I heil in een hoek van de kamer te doen ftaan y in een vercrek op te fluiten, zonder eten naa bed te laten gaan, cn dergelijken, het welk verdrictclijkhcid , wrok, halstarrigheid veröor- zaakt, cn dikwijls een goeden aanlcg in kinde- ren bedorven heeft. Met de cerftc melk worden rceds de begin- zelcn van godsdienst cn deugd aan deze kinde- ren ingcboczemd. Dikwijls houde vader DEUGDLiEF zijnen kinderen voor, wanneer zij hem en moeder flreclen, en vrolijk omringen, dat, gelijk hun vader en moedcrlief hen teder beminnen, zij dus eenen vader in den hemei hebben, die hen oneindigmaalen meer lief heeft, cn alles fchenken wil: de goedheid en liefde van dezen hemelfchen vader , zijne heiligheid , waar door hij geen kwaad wil gedoogen, ftelt hij hun voor, met uitdrukkingen , die hij van zichzelven en zijn gedrag jegens zijne kinderen ontleent. Hij zegt hun, hoc jezos, de zoon van dien vader , de zoon van God , alles voor ons gedaan heeft , om ons gelukkig te maaken, hoe hij ^ons God, als onzen vader y heeft bekend gemaakt, en hoe men dien vader met eerbied , raaar tevens met liefde , behoort te vereeren, door geen kwaad te doen, maar met Digilized by Google OPVOEDING. IV. Boek. 229 met een vrolijk hart, het geen goed is, te be- trachten; dat dcze vader ons alles fchenkt, dat men hem daar om rcoot vcrzockcn, dat kit bUäeit is ; cn vroeg leggen deugdlief en EEitaijK hunnen kinderen het onze yader in den mond, waarvan zij hun van tijd tot tijd den zin cn mening verklaarcn. — Op deze wijzc geven zij hun denkbceldcn van den godsdienst der Christenen, zoo als dezelve waarlijk is, beminlijk, wcnschlijk, bekoor- lijk. En de kinderen worden godsdien(\ig, xonder bijgeloof of dweeperij. Op dezclf- de . wijzc, Hollen zij den kinderen de deugd voor in .haare waarc gedaante, en die heeft reeds bij deze kinderen eene hebbelijkheid verkregen, voordat nog de denkvermogens zieh gehcel ontwikkcld hebben. Al Ipcelendc worden de cerlle kundigheden in de . tedere gemoederen dezer kinderen ge- Icgyl. Hun fpeelcn is leeren hun lee- ren is fpeclen. — - Hun gcheugens- vermögen wordt opgcfchcrpt, doch niet overladcn, de^ veerkracht wordt , door al te lange ingefpannen- heid, niet verzwakt. Schoon DEUGDLIEF en eerrijk in Haai zijn , om hunnc kinderen zclven tc oiidcrwij- zen , en hunnc omHandigheden hun veröorloo- ven , ora mcellers in luiis tc nemen , echter verkiest vader deugdlief, dat zijue kinde- P 3 ren * Digitized by Goog[e 530 OPVOEDING ren op cen openbaar (cbool gaan , daar , zegt hij, leeren de kinderen ook andere menfehen kennen, daar leeren zij de verwaandheid en zelfsverbeelding ontwennen, welke den mensch vermeefteren , die alleen zieh zelven , als hec iniddenpunt van alles , befchouwt , en Wiens kring van menfehenkennis zieh enkel bepaalc tot zieh zelven, en hec huisgezin, waar in hij verkeen ; daar leeren zij , het welk hun als re- publikeinen voegt, de verdienften van anderen te fchatten , en daardoor tot eenen edelen naar- ijver ontv’onkt te worden, dewijl zij alleen door verdienften kunnen uitmunten. Doeh zorg- vuldig doet men onderzoek naar de (choolvrouw, vervolgends naar den fchoolmeefter , bij welken de kinderen gezonden worden , en deze ou- ders denken te wel, dan dat zij nu de gehee- le zorg der opvoeding, en van het onderwijs, aan dezen overlaten , en zieh zelven daar van omflagen zouden rekenen. Zij blij- ven hunnen pligt inet onbezweken ijver voort- zetten , en zij , hunne kinderen , de braave fchoolvrouw en fchoolmeefter zijn allen met el- kanderen voldaan en te vrede. — — Doch ik fchrijve niet over de opvoeding, hoc dezclve behoorde ingericht te wczen , ik be- fchrijve alleen , hoe dezelve in Nederland ge- fteld is , ik zal daaröm dit tafereel niet meer aanzetten; misfehien ben ik hier reeds te breed- voe- Digilized by Google O P V O E D I N G. IV. Boek. »3» Toerig geweest , doch her belang van het onder« Werp heef: mlj woordrijk getnaakt. — Ik rou an- ders hier nog moeten it>rekcn, hoc de moeder in het bijzonder de opvoeding der dochter , .want het oudlle hunncr hinderen is een dochtert;en, behcnigt. Zij onderwijst het kind in kün- den en wetenfehappen , die haar geflacht tot fieraad en eere verftrekken ; zij heeft het vroeg gewend tot een werkzaam leven , en de bezig- heden van het huishouden; zij boczemt het die kundigheden in , welke haar eeni tot eene waardige vrouw en deugdzatne buismoeder zul- len maaken. Gelukkig wäre Nederland, indien men er van getuigen konde , dat hc^ getal der deugdlie- vEN en EERRijKEN de overhand hadt onder ’s Lands inwooneren. — Hoe verruklijk is het , dit gezegend huisgezin te befchouwen ; de ge- zondheid , de vergenoeging , de vrolijkheid fchijnt er hären zctel gevestigd te hebben! De bloozende kaaken, de lagchende en ftraa- Icndc oogen dezer kleinen , hunne edele hou- ding , en rondborftige aanvalligheid , getuigen van het goed beleid en de wel - ingerichte op- voeding dezer deugdzamen. Ik voldoe mij zelven, dat ik deze bcfchou- wing van de opvoeding mag fluiten met dit bekoorlijk tafereel, en nog meer, dat ik mij- nen lezerco kan verzekeren , dat het gecn p 4 iäe- Digitized by Coogle *3» OPVOEDING. ideäaU geen denkbeeidig ontworpen fcbetze, is, maar da: ik hec genoegen hchbe van zoodani- ge DEUGDLIEVEN en EERRIJKEN, hoC fchaars opk hun getal zijn möge , in deze ver- bastcring der Naue, in de daad, in Nederlandi fche ftreekcn ce kennen. V. Digitized by Google * V. B O E K. NEERLANDS JONGELINGSCHAP;i EERSTE HOOFDSTUK. IVlet een inwendig vergeno^n befchouwt u mijn oog, wakkere jongclingen, wier heller oogen , levendige gelaats - vcrw , en vrolijke houding, gcnoeg getuigen van de goede cn ge- lukkige opvoeding, die gij van deugdzamc ou- ders gcnotep hebt. Die gij u zelven be- vlijtigt,, elk naar uwen fland en omftandighc- ien , om de nodige kundigheden te vcrzame- len , die u in ftaac zullen ftellön , om aan de maatfchappij cn aan uw vaderland, tot nuttige en waardige leden en burgers te kunnen verftrek- ken die u zelven aan de deugd cn bcgin- zelen van waare godsvruchc reeds vroeg toe- wijdt en gewent die de ziel door künden en weienfchappen, en hct ligchaam docr w'ak- P 5 ke- Digitized by Google »34 NEERLANDS kere oefeningen befchaaft en volraaakt — > wier uitfpanningen en vermaaklijkheden zelven, iec nucdgs in zieh beheizen, zoo dar gij u ver* maakc in uwe jongelingfchap , aoeh tevens be- dacht zijt, hoe gij van het wel befteeden van dezen besten tijd uwes levens , in welken men *aait voor het toekomende, rekenfehap verfchul- digd zijt- — Op u ziet uw vaderland, als op de hoop van het volgende geflacht, en beloofc zieh van uwe deugd en wakkerheid heil en zegeningen. En gij ontluikende fchoonheden , die . niec vertederd door eene laffe opvoeding , als de roos in den daauw van den roorgenftond, rostig- prijkt — gij , die u zelven vormt tot wakke- re vrouwen, om eenen deugdzamen echtgenoot gelukkig te maaken, die uwen tijd, in een werk- zaam leven , volvrolijk belleedt, tot nuttige bezigheden , en ter befchaaving van uw ver- ftand, en volmaaking van uw hart die al uw vermögen infpant ter verkrijging van die' uitmuntende hoedanigheden , welke u eens in den gehuwden ftaat genoegen en ongeftoorde blijdrchap zullen doen fmaaken — gij, beminlij- ke jufferen ! verrukt het hart van alle deugd- zamen , cn trekt hunne zegenende genegenheid tot u. Frisfehe jeugd ! eer en fieraad van uwe jaa- ren > blijdfchap en roem van uwe waardige^ ou* Digitized by Coogie JONGELINGSCHAP. V. Boek. ijT oudcren! gullc vrolijkheid, beminUjkc vlugheid maaken alle uwc paden efl'cn, tcrwijl zuivere deugd, eerbaare en kuifchc zeden , en verheve- ne godsNTucht alle uwe treden verzellen. — Gelukkig is Nederland, dat het in zijn mid- dcn nog zulke jongclingen en jonge dochten kocftert , en dat wij zeggen kunnen , dat het geflacht der braaven niet gebeel is uitgeflor* ven ! Doch, vvaaröm, ach! waarom is derzelvef getal ZOO fchaars! waaröm moet ik, zo ik de waarheid hulde wil docn , zulke treurige en donkere tafereelen ontwerpen, wanneer ik de ze- den van Netrlands jongelingfchap befchrijven zal ? Het beige u niet , gij deugdzame jongelin* gen en kuifche maagden , dat ik mijne pen, die ZOO geem in uwen lof en het befchrijven van uwe bekoorlijke voortreflijkheden zieh wil- de verlustigen, moet ontwijden door het be- fchrijven van vuile dartelheden , en fnoode on- gebondenheden , in welken het grootfte gedccite' van uwe jeugdige tijdgenooten zieh verloopt. — Deze aToeelding zal u te raeer verfterken in uwe deugd, en u aflehrikken, om aan de ver- leidingen der ondeugd het oor te leenen. — Mögt uw voorbceld deze ongelukkigen bewe- gen , om de ftrikken der ondeugd te verhre- ken, en zieh, eer zij onherftelbaar ongehikkig zijn , in vrijheid te' Hellen ! Wan- Digitized by Coogie »35 N E E R L A N D S Wanneer ik de jeugd vaniV<»iÄ?r/i7»</ aandachtig gade fla, ontmoet ik vooreerst ongclukkigen, bijzonder onder de tcdere kunne , die door blecke aangezigten, flaauwe cn nedergeflagen oogen, droefgeeftige houding, zwakke ftem, beevende gang, en trilling in alle leden, de lafheid der opvoeding verraaden. De jongc juffrouw is aan toevalien , aan flaauwren onderhevig , zij moct zieh naauwkeurig wach- ten , haar zwak zcnuwgcftel kan gcene de minfte aandoening veelcn , de lucht hindert haar, zij moet, als breckbaar glas, ontzien , en door behulp van artzenijen, zoo veel nioog- lijk , op 'de been gehouden worden. Ik be- klaag uw lot, ongelukkig mcisjen! gij kwijnt in uwe jeugd , de genoegens van het leven zijn voor u onbekend. Nog ongelukkiger echter gij, die, door eigen fchuld uwe cdelc krachten verteert, jongclingen en raaagden ! door de heilloze buitenfpoorighe- den , welke u uitputten, en reeds in uwe jeugd doen worllelen met de gebreken van den ou- derdom. De roem der oude Duitfehers , cn dus ook van onze heidenfehe vooiA'aderen was , dat zij , in eerbare fchaamte, cn reine kuischheid , een ingetogen leven leidden. Lang behielden on- ze Nederlanders dezen lof van eerbare zeden , maar hoe is thans deze roem ‘ verwelkerd i — " Ik Digitized by Coogie JONGELINGSCHAP. V. Boer. 237 Ik blooze, wanneer ik denk aan de wcllustig- heden, waar mede zieh onzc jeugd van bei^ fexen zoo vroeg befmet , en zieh- en ligchaams- vermogens verkwist. Her verderflijk kwaad der zelfsbevlekking waart in ’t duiller om, en veneeft de kracht der ecrfte'jcugd; menfehen-vrienden zijn in het nabuurig DuUschland opgewekt geworden, om er zieh opzetlijk tegen tc kanten, cn de jam- nierlijke gevolgen aan tc wijzen, ten einde hei kwaad, indien mogelijk, te Hinten. In Neirland neemt dit verderf der geflachten meet en meer de overhand. Algemeen klaagen onze geneesheeren ovet de menigvuldige voorwerpen , die zij ont- moeten , wier gezondheid door ziekten , en kwaalcn, die de gevolgen der ontucht zijn, ondermijnd , ja voor aldjd onhcrflelbaar bedor- ven is. Welke gruwelen van brandenden wcllust, wor- den, binnen de muuren onzer aanzicnlijkfle fle- den , längs de flraaten , in de duiflemisfen van den nacht , in de hwizen , aan v e n u s cn b A- CHUS toegewijd, gcplcegd! En ach! wer- den zcifs de heiligfte plaatzen door de fchande- lijkfle Insten niet onteerd! De fchetze, welke paulus van de zeden der Heidenon in zijncn tijd ontwierp, in zijncn Brief aan de christenen ce Rfim, is over het •3» NEERLANDS gehecl niet vreemd yoor de zcden van een groot gedeelce onzer Nederlandfche jeugd. De eerbaarheid verbiedt te zeggen , het geen eene, door fchandelijke driften voortgezweepte , jeugd zieh niet fchaamt te bedrijven. De fnoodfte , de onnatuurlijkße ondeugden hebben hl] veelen den hoogften trap beklommen, en de ^en geheel verpest. Doch wij moeten tot eenige bijzonderbeden Bornen. TWF.E- Digitized by Google TWEEDE HOOFDSTUK. Ik »1 in dit Hoofdftuk eenige karakters van Jongelingen tekenen, welker oorfpronglijken ik yreeze, dar nict dan te veel zullen kunnen aan« gewezen worden. K A R e I is de zoon van eenen edelman , hij heeft in zijne kindfche jaaren eenen Fran« fchen pasdagoog gehad, die hem her hoofd met wind heeft opgevuld, maar van wezenlijke kun- digheden ledig heeft gelaten. Met zijne adelijke voorrechten geheel ingenomen , verbeeldt hij zieh, dat alles hem geöorloofd is, en is er trotsch en laatdunkend op. — Het geen hij geleerd heeft, bedaat in een weinig Fransch» paardrijden, fchermen, dansfen. Paarden en honden zijn zijne liefhebberij , deze maaken on« ophoudelijk het onderwerp uit van zijne gedach» ten en van zijne gefprekken. Zijne uitfpan- ningen zijn de jagt, wanneer het jaargetijde dit medebrengt en toelaat, en het ftreelt zijne eer- zucht, wanneer hij, onder de medgezellen van zijne losheden , kan roemen , hoe veel haazen hij heeft gefchoten, hoe net hij die heeft weten te treffen , niets kan hem meer voldoen , dan dat hij de hoedanigheden van beide - haazen en / grasbuiken optelt, en de voortreflijkheid der ^6ne boven de anderen befchrijfc. •— Zijne redenen zijn Digitized by Google 340 NEERLANDS zijn doorgaands mcc vloeken, mzen en tieren, daorziild. Van geene pligten eenige denk- bccldcn bezittende, fprcekt hij zelfs van zijnen grijzcn vadcr cn waardige moeder, hoe zccr hij in huniie tegenwoordigheid de diepfte buigingen niaakc, cn de verpligtcndrte ondcrdaanigheid be- tuigc , achter hunnen mg , mec verachting , en wcnsclic openlijk om den dood van den ouden, teil cinde in her bezit der adelijke goederen te gcraaken, en dan her volle genoc van vrijheid ic hebben. In den wintcr heeft hij zijne fpcelpartijcn , alwaar om grof gcld allerleie bazardfpelcn hem in geduurige roering van de hevigde hartscogten brengen, en waar hij groo- te geldfommen verkwist, die hij dikvvijls ter Iccn opnecinc, op zijne aanllaandc beziccing der vaderlijke goederen, van zwendelaaren , die niet alleen jonge cdellieden, maar ook andere jonge- lingcn, te grond booren, hoe zecr ook de ove- righeid nu en dan op zulke bedervers der jewgd bet oog gedagen houdt, en hen foratijds rccht- vaardig ftraft. Nu fpreck ik nog niet van brasfen en zweigen , van maitresfen cnz. waar niede onze jonker zijne middden cn krachten verlpilt ; ongclukkig die kin deren , welke nie zulke fluipminnehandelingen geboren worden, cn bet gcweld van afdrijvcndc midJelen wederflaan. ZV, v. crdf'ii in . cn eenen of anderen afgelcgcn he.k bij gelinge boeren-lied^n verzonden, ver- loo- Digitized by Google JONGELINGSCMaP. V, Boek. Hl loocbcnd door de genen, die hun het leven ge- geven hebbcn , en vcröordeeld tot een armelijk , en dikwijis jammerzaiig leven. Ik bid u, lezer! wat heef: het Vaderland ooit Van KA REt of zijns gelijken te wachten? Willem is de zoon van eenen koopman , Wiens vader vecl gelds gewonnen heeft, en door zijnen Handel de opvoeding van dezcn zooii niet reif heeft kiinnen behardgen, Wiens moeder met haaren zoon geheel is ingcnomen, en hem doot haare malle infchiklijkheden bederft. Hoe is zijne levenswijze? — ’s Morgens rijst de jonge heer niet voor negen uuren uit'zijn bed op, omdat de coeffeur zieh heeft aangediend. Spoe« dig gebruikt de jonge beer, onder het darcelend neurien van een of ander Fransch (ürtjtni het ontbijt, en nu verricht de kapper zijn werk, met de uitcrflc ftipeheid, alzoo de jonge heet zeer juist en naaukeurig op zijn haair is , en liever bet Vaderland, dan zijn haair in wanördc zag. Onder het kappen leest hij misfehien cen reman of luchtigen fchrijver, die met den god»« dienst en goedc zeden fpot, of cen dergelijk prulfcfarift, — r- Vervolgends kleedt zieh w i L EM, -geheel naar den ftnaak, welken? zal ons in het Tcrvolg Hader blijken, en begeeft zieh naar het kofiijhuis, om daar op het hiljard een partij te nemen. — — Of hij volgt zijne drift voor paarden , waar in hij zelfs den zoo even L DEEL. Q ge- »4» NEERLANDS gewaagden edelman overtreft , durvende eend aanzienlijke fomine aan een paar fchoone hard- draavers befteeden, met welken hij anderen de loef zoekt af te fteken, Zijne verteeringcn ztjn verbaazende, die door zijne niama,' of wel door zwendelaaren vergoed worden; in bet fpel des avonds, en in zijne minnaarijen geeft hij bet niemand gewonnen. Door de ge- volgen van deze laacllen is hij reeds ddn en an- dermaal onder de banden van geneesheeren en wondheelers geweest. — Alle fpeelhuizen wor- den door hem bezocht, daar is hij als t’hms Doch, ik moet hem echter niet te zwart fchil- deren. Is hij niet een welleevend heer ? Een jongeling, die zijne wereld verftaat? Een jon- geling du ton? Bezoekt hij niet den fchouwburg, de opera, het concert? Is hij niet die aartige jongen, die de dames weet op te pasfen, bij haar zijn hof te maaken, en haar allerhande vleijeren te reggen, waardoor hij zieh bij haar in gunst weet te dringen? Ja ■ — ik beken, dat deze eigenfehappen , om in de tegenwoordige wereld met glaui te verfchijnen , hem toeko- men, al wilt gij, lezer, er zelfs bijvoegen, dat hij bijzonder afgericht is, om bij wulpfche ge- trouwde vrouwen zieh aangenaam te maaken, niet zelden ten koste van de eer haarer man- nen. • • ' • De- Digitized by Google JONGELINGSCHAP. V. Bock. 243 Dewijl echter w 1 L l e m niet in ftaat h , om <idn gerond woord voorc te brengen, zul- len wij Otis mec zijn gezelfchap nfet langer op- houden; gelukkig önttnoet ons hier jän styl uit NeordhoHand. Hij is hct volftrekte tegenge- ftclde der beide bovenbefchrevert jbnge lie- dcn. ZöQ möeilijk is hec, den middenweg te treffen! Men kent hem ligtelijk aan zij- ^ nen blaauwen van boven tot onderen dichtge- knoopten rok, zwarte kousfen, fchoenen met kleine get-pcn , cn (luike haairen , gcdekt mec eenen vierkatit opgetoomden hoed. Hij is doOr zijncn vader in flechts 6(ine kunst opge- brachty in de kunst, om geld te winnen, maar heeft buiten dat volftrckt niets gcleerd. — — Uw dienaar, mijn Heer styl - — ja 200 , ant- woordt hij, als iemand, die uit eene verftroojing van Zinnen ontwaakt, je dienaar wilt gij verder met hem fpreken, ja tjm is bijna zijn eenigffe antwoord* ten zij gij op het punt van ncgotie, bijzondcr op dien tak komt, waar toe zijn vnder hem opbrengt. Voor het ovenge weet hij niera van de wcreld, de ftijfheid zijner houdingi- en zijne verl^enHcid in het gezelfchap of over tafel openbaart genoeg , dar hij hier iroHlrekt een vreemdeling Is. - 2ulke jon^- lingen treffen wij, hocwel tegenwoordig flechts enkeljfaan, zij verdienen echter den voorrang boveii de cvVee bovengemeldc foonen, alzoo zij »44 NEERLANDS ten minften den koophandcl, de zenuw van Ne- derlanJ, zullen in ftand houden, fchoon zij de natie geen grooten luifter in hct oog der vrecm- den zullen bijzetten. Zie daar ecii drietal van jongelingen’, van welken de uitzigten in bet toekofnende weinig goeds bcloovcn. Hoe zeer wenschte ik , te kunnen getuigen, dat er flechts weimgen huns gelijken zieh onder de Nederla»d{che jou- gelingen bevonden. - , , , • Niets is zoo verleidende als liechte voorbecl- den, hct kan oiis ^n niet bevreeroden, dat de zoons der bürgeren, naar, ja zelfs boyen vermö- gen, het voetfpoot der aaoziealijke en rijke jon- gelingen volgcn. — Ook dezen leeveti voor een groot gcdeelte liederlqk, zonder. -zieh, zelv^ of hunne zeden te befcl.aaven; yijandeUr (ligheid bemionea itjj; den zwier en bet Jedig- gaan; \ Digitized by Google JONGELINGSCHAP. V. Boek. »45 gaan; de kolfbaan, de kaart, ligtmisfcn in Ver- bergen en bordeelen, zijn hunne verraaaken, hec gevolg is zeer dikwijls, dar zy, da« het inko- men hunner ouderen niet tocreikc» om dit leven op den duur vol te houden , naar Oostindien moeten vaaren , op welke reize zij dooigaands hunnen fpoedigen dood vinden , alzoo hunne Wgchaamen, door de buitenfpoorigheden cn over- daad in fterke dranken reeds verzwakt, de on- gemakken der zee niet verduuren kunnen. Dk was het uit-eindc van veelen, die ik gebend heb, nadat zij hunne ouderen dikwijls door hart- vertccrende droevenis het leven bitter gemaakt en verkort hadden. Eindelijk kan , uit het gecn van het ge- brek aan opvoeding onder de laager klasfc des Volks in het voorgaande Bock gemeld is, reeds vooräf worden opgemaakt , hoe in deze de todland der jeugd is. In de grootlle ar- moedc de darccllle brooddronkenheid , de onge- geregeldfte en barbaarschte zeden; taal, die voor befchaafde ooren ondraaglijk is; de meellen van dezen nemen dienst als foldaat , zoodra zij de matc van lengte bereikt hebben , die daar toe vereischt wordt, en leeren eene flaaffche onder- derwerping, door vreeze voor rottihgflagen , doch hunne laage i en geheel verwildcrde zielen blij- ven, gelijk zij zijn, zij volgen, daar zij Hechts gelegenheid vinden, de beestächtigilc lustcn in, Q 3 en $ Digitized by Google ^'EERLANDS eu leiden een leven, niet veel van dat der on- redelijke dieren verfchillende , ja zinken dikwijls beneden dezelven. Anderen nemcn dienst ter zee, en fchijnen er nu eene eere in te Hel- len, Indien zij in woestheid en onbefchaafde taal en zeden uitraunten , waar op zij zelfs niet, fchroomen, hunnen roem te dragen. Wie ooic rieh in de omilandighedcn heeft bevonden, oni in 66ne dyr trekfchuicen in Holland mcc foortgelijke foldaaten of booisgezcllen te moeten reizen, zai geeuigen kunnen, dat ik niet te veel gezegd hebbe. • Deze zijn de zeden der jongelingen ! Gij waardige Kcdcrlanders ! bloedt uw het hart niet , wanneer gij deze jongelingfchap be- fehouwe? Hort uwe vadcrlands-liefde , Hort de menschlijkheid geen craan ? Zou het u niet een prikkel zijn, gij, die uwen echt met hinderen gezegend ziet, om aan derzelver opvoe- ding allen u mooglijken vlijt te befieeden, op dat hunne jongelingfchap geen fchipbreuk lijdc op de klippen der verleiding? DER- Digitized by Google * DERDE HOOFDSTUK. Gelijk wij bij de Nederlandfche jongelingea het bederf der zeden, en her verval van deugd moeten becreuren , zoo is op den zedelijken toefland van Neirlandsch jufferfchap niet zeer te roemen. Onbekend met de beginzelen van godsdiensc en deugden, niet opgeleid tot het aanleeren , en de beöefening , van het gcen tot eene goede huishouding gevorderd wordt, ge- went zieh een groot gedeelte van onze juffer- fchap tot een dartel en ledig leven, het welk bij niet weinigen treurige gevolgen met zieh voert. Aan den tooi en opfchik zijn veelal de gedachten , vlijt en kirnst gewijd , tooi en opfchijv, in welken de jufferfchap in onzen tijd, zoo veel eenigzins mooglijk is , de manlijke kunne nadert; verders wordt de dag doorge- bracht met niet waardige beuzelingen, met hec lezen van Romans, of een fentimenteel bock, in dien bedorven fmaak gcfchreven, welke juist ge- fchikt is, om het hart te vertederen, en in het aandoenlijk meisjen , onder het fraaie lok - aas van zacht gevoel , dartelen wellust en zinlijke begeerten te ontfteken. — Het fentimenteel meis- jen zoekt het gezelfchap van galante jonge hee- ren, ontfluit haar hart ongevoelig voor derzel- ver zachte ftreelingen, en drinkt'het vergif met Q 4 vol- Digitized by Google NEERLANDS »48 volle tcugen in. ■ — En nu geheel gevoel, koeften zij de zaaden van wellust, en vertecrt zieh zelvc door eenen heimlijken gloed, welke nenige lieve en in zieh relve beminlijke juffer tot ^oodanige (lappen vervoert , welke haar voor altijd ongelukkig maaken.' Anderen , min fentimemeel , verflaaven zieh aan bei fpcl , aan pareijen , aan de komedie , ppera , en eoncert , nict omdat zij in rang of fpel fmaak vinden , of er iet van verdaan , of de fehoonheid van een fraai trcurfpel kunnen optnerken, maar dccls, om den tijd te dooden, welke haar vcrveclt, omdat zij niets wezenlijks te verriehten hebbent deels om, volgends eene oude gewoonte, reeds bij ovidius bekend, zelven bcfchouwd te worden , tcrwijl zij het ^neelduk aanfehouwen. De burger - dochters van onzen tijd , bekoord door den opfchik der grooten en aanzienlijken, poogen dezen na te volgen, en veränderen duj Ugtelijk in coquetten^ welke (Irikken fpannen, op hoop van den ^6nen of anderen rijken jon- geling in ’t net te lokken, zieh dus aan eene gevaarlijke pnderneming waagende, welke aan veelen haare eere en geluk kost , tegen ^ino enkele , die het misfehien gebeurt , bij eenen losfen ligtmis haar oc^merk te bereiken, tcrwijl deugdzaamo jongelingen , uit den burgetdaac , haar in ftjiat cn omdandigheden gelijk, worden af Digitized by Google JONGELINGSCHAP. V. Boek. =49 •fgefchrikt, om naar zulke meisjens om te Kien. Daar bi] de ^nge Heden over het geheel genomen, geene opvoeding altoos plaats heeft, kan men ligtelijTc de reden opmaaken, waar aan men zoo veele ligte vroiiwlieden zonder eere of fchaamte, zoo veele openbare hoeren, als in de tiederlandfche ftcden gcvonden worden , heeft toe te fchrijven. Trouwens, war is er te wach- ten, wanneer de zinlijke natuur van den mensch aan zieh zelve wordt overgelaten , zonder docr eenige zedelijke levensrcgelen van godsdienst ol* deugd beihiurd te worden, en bovendien nog blootgefteld zijnde aan verleidingen , en lok-aa- zen der ondeugdt Ik haaste mij, om dit treurig onderwerp te verlaten, het welk anders breedvoerig genoeg kon uitgehaald worden, Indien iemand verniaak vondt, om de fchande der Nacie te ontdekken^ ^^ne aanmerking kan ik echter niet voorbij te maaken, omtrent de gewoonte van zekere klasfc van Heden, die, misfehien om zoodanige gevol- gen voor te körnen , als wij tot hier toe befchouwd hebben , hunne dochters ten allcrftriktften ge- bieden, om zieh van alle gczelfchappen van ongehuwde mannen te onthouden. Ook dit is weder een uiterfte , dat on^elukkige ge- volgen kan hebben, en een nieuw bewijs van die waarheiJ, dat de menfehen zelden weten Q 5 het NEERLANDS sgo bet rechte middenfpoor te houden. — — De gcvolgen hier van zijn, aan den 6^nen kant, dar eigenlijk braave jongelingen gcene gelegen- heid hebben, om de inwendige goede of kwaa- de boedanigheden v'an zoodanige meisjens , der; zelver aart, en gezindheden, te leeren kennen» cn derhalven , wanneer zoodanig jongeling nu eene lieve wcderhelft voor zieh zoekc, die hij echter onder deze klasfe liefst zoeken zal , nadien hij weet , dac hij geen huwlijks-heil noch bij ß/t- timenteele, noch bij coqustteu^ noch bij dames van den ton zal kunnen gerieten ^ zal hij hec moeten waagen , hoe de juSer , welke hij ten huwelijk neemt, voor hem zal uitvallen, ten op- zigte van haare geäardheid, en de overeenftera. ming van haare gezindbeden met de zijne. Gelijk ook zoodanig meisjen, hoc fchrander of verllandig zij ook möge wezen , beJet wordt , haare natuurlijke bekwaamheid en goede hoeda* nigheden ten toon te fpreiden, in tegenvvoordig- heid van die genen, aan-w’ier goedkeuring haar Waarlijk, ter bevordering van haar geluk, gele- gen ligt; even min heeft zij door deze afzonde- ring den waaren aart des jongelings kunnen doorgronden, met wien zij zieh evenwel voor al haar leven ftaat te verbinden. Om niet te zeggen, welke goede uitwerkzelen eene be- fchaafde vefkeering met verftandige en deugd- zaamc jufirouwen kan hebben in het gedrag • der Digitized by Coogie JONGELINGSCHAP. V. Boek. *51 der jongelingen, die zekerlijk in derzelver te- genwoordighcid , als op eene fchool van goede zcdcn , meer zcdigheid en eerbaarheid zouden aanleeren, door het ontzag en eerbied, welke eene verihndige en deugdzame jonge juffer in< boezcmt. ♦ VIERDE HOOFDSTUK. De kennis van de bron des kwaids wordt^. 