title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: Tofc Let onderzoek des Nieuwen Yerbonds waren velen onzer, behalve door de studie der Hebreeuwsche Oudheid, ook door ijverige beoefening der Grieksche Letterkunde veelzijdig voorbereid. In zeer vele gezelschappelijke za- menkomsten zochten wij in het Nieuwe Yerbond diep door te dringen; en ook om zelve meer bekend te worden met de eenvoudige en gezonde uitlegging des N. Yerbonds, door studie der Ouden verkregen, begon ik nog als Student in 1826 de Annotaties van Hugo de Groot op lietN. Yerbond uit te geven. Onder de nieuwere scary vers werd ons USTERI, PauliniscJier LeJwlegriff, in 1824 uitgegeven, een licht en eene liulp. Wij zagen er uit, hoe Paulus eigenlijk eene geheel andere grondaanschouwing van het Christendom had bezeten , dan onze Hervormde Dogniatiek kende. Ook TWESTEN , Dogniatik der HvangeliscJi-LutJteriscken KircJie , waarvan het eerste deel in 1826 verscheen, maakte bij ons veel opgang, ofschoon sonimigen dadelijk zeiden, dat liij met de eenheid der Bijbel- en Kerkleer moest vast raken, gelijk later is gebleken. ULLMANN'S SundlosigJceit Jesu was dadelijk bij de eerste verschijning ons ook eene rijke bron van leering en nadenken. Ik schaffce mij de Studien uncl KritiJcen aan , vooral dewijl er zulk eene verhandeling in stond en van dit Tijdschrift derhalve wat was te wachten. Tot de Groninger vrienden , die aldus zamenwerkten , behoorden T. Eoorda (thans Hoogleeraar te Delft) , J. A. Karsten (3 Julij 1826 als Predikant te Sas van Gent oveiieden) , M. A. Amshoff en C. H. van Herwerden, GHz. 21 (thans Predikanten te Groningen) , J. Sonius Swaagman (thans Predikant te Onderdendam) , ~W. Verweij (thans Predikant te "Winschoten) , L. Schukkmg (17 Maart 1851 als Predikant te Groningen overleden), A. Eutgers (thans Hoogleeraar te Leiden), J. J. Swiers (thans Predikant te Havelte), J. Busch Keiser (thans Predikant te Mensin- gaweer) en anderen. Zeker was aan deze Groninger vrienden mindere theo- retische veelzijdigheid en eenheid en misschien meer rigting op het gemoedelijke eigen, dan aan de Utrechtsche. Yelen onzer hadden, even als vele Utrechtenaars, eene stille hui- selijke opvoeding genoten; maar kenden door deze welligt nog meer dan zij Lavater, Jung-Stilling, Yan Alphen en dergelijke schrijvers van hnnne kindsheid af, zoodat er door hen altijd veel gevraagd werd naar het gemoedelijke ge- bruik-van het Evangelic. Even als de Utrechtsche vrien- den , die , bijzonder door Professor Schroder , het leven des menschen naar vaste zedelijke beginselen in zijne hooge waarde leerden kennen , vroegen ook wij gestadig naar de kracht des Evangelies tot vorming van hart en karakter. Dit werd onder ons ook bevorderd door de stu_ die van de nieuwe philosophie, waarin Eoorda ons den weg wees. Zeh was hij daarin regt t' huis gekomen door de gelukkige bewerking eener prijsvraag, te Leiden uitge- schreven, over de anticipatie bij de Sto'icijnen en Epicnris- ten J ). Op zijn aanraden namen wij nu PLA.TTNER J S ApJioris- men , VILLEKS PJiilosopJiie de Kant , later KANT zelven ter hand, waardoor wij , gelijk toen ook weder door Hemsterhuis en anderen, eenigzins verder kwamen. De rigting op het gemoedelijke was bij dit practische intusschen ons 5500 eigen, dat sommigen van ons als jonge Predikanten den naam van dweepers en mystieken bekwamen. Zie Annales Acad. Lugd. Bat. 1822-1823. Dock hoe imttig voor ons elk in het bijzonder te Utrecht en Groningen al deze oefeningen waren , eene krachtige werking naar buiten zoude er wel niet uit voort- gekomen zijn , indien het Hern , die alle dingen bestuurt , niet hadde behaagd, eenige leden der Utrechtsche en Gro- ninger vriendeukringen later zanien te brengen , opdat zij het, door hen als Studenten begonneu, zelfstandig onder- zoek gezanienlijk niogten voortzetten. Die vrienden werden al vroeg in de stad Groningen bij- eengebragt. J. E. van Oordt, JWz., die uit Utrecht in Pe- bruarij 1829 als Hoogleeraar te Groningen, en ik, die in Mei 1829 in dezelfde betrekking naast hein werd geplaatst, waren de eersten. Ous volgden in Mei 1831 Yan Her- werden, die hier als Predikant was beroepen , nit den Groninger kring, en in November 1831 Pareau , die uit den Utrechtschen kring zich als Hoogleeraar bij ons voegde, en eindelijk Amshon% die in October 1832 weder uit de Groniuger vrienden als Predikant hier werd geplaatst. Later , na het vertrek van Van Oordt naar Leiden in No- vember 1839, kwam in Junij 1840 Muurling weder bij ons, als Van Oordt's opvolger, uit den kring der Utrechtsche Studenten. Van Oordt en ik begonnen dadelijk den Vrijdag avond te nemen voor vaste zameiikomsten , oni het N. Verbond te lezen , 'tgeen met Pareau en later met Muurling nu vijfentwintig jaren is voortgezet. "Wij gebruikten alle vier, als handuitgave , de editie van G. van Maestri cht orn de parallele plaatsen, ten einde altijd de Schrift uit de Schrift te beter te verstaan. Doch was het Evangelie ons hoofd- zaak, wij zagen tevens hoe langer zoo duidelijker, dat dit Evangelic door Nederlandsclie Godgeleerden , vooral oud- tijds, op eene andere en veelal betere wijze was opgevat , dan door vele buitenlanders , wier zienswijze evenwel bij ons te lande de inheeiusclie had verdrongen. Van Oordt en Pareau spraken dit dikwijls in } t algemeen uit. Muur- ling was in die overtuiging reeds in 1831 eene doctorale verhandeling gaan schrijven over Wessel Ganzevoort ! ) , en hield als Groninger Hoogleeraar eene inwijdingsrede over denzelfden grooten Groninger 2 ) , terwijl hij, als Eector M'agnificus in October 1848 zijn post nederleggende , eene rede hield Over de echt Christelijke beginselen der oor- spronkelijke Nederlandsche Hervormde Kerk, die nader- hand wel onderdrukt zijn, maar thans weer algemeen in derzelver waarde en waarheid beginnen erkend en gevolgd te worden 3 )." Ik was er dieper in doorgedrongen door in 1831 en 1832 inijne Geschiedenis der Broederenkerk te Groninyen te be- werken, daar zij is , gelijk ook de titel aanduidt , eene bijdrage tot de geschiedenis der Hervorming en der Eoomscn- gezinde Gemeente in cleze stad *)." Toen eens mijne aandaclit daarop was gevallen , trokken mij Bonifacras , Ludger, Praedinius en Erasmus bijzonder aan. In 1836 begon ik net leven van dezen laatsten , na jaren lang voort- gezette studie zijner werkeu, te beschrijven en had ik reeds twaalf bladen er van afgedrukt , toen ik van wege de druk- ten , aan het uitgeven van WaarJieid in Liefde verbonden , er eerst nieer nit geraakte en later geen kans zag, het breed aangelegde werk in denzelfden geest te voleindigen , zoodat ik eenigen tijd later besloot, niet zonder strijd , de reeds afgedrukte bladen te vernietigen. J ) De Wesseli Gansfortii cum vita turn mentis in praeparanda sacrorum emendatione in Belgio septentrionali , Traj. ad Men. 1831. 2 ) De Wesseli Gansfortii, Germani Tkeologi, prindpiis ac virtutibus ctiam nunc probandis et sequendis, Amst. 1840. 3 ) Zoo luidt de vertaling en nitbreiding dier rede, in Waarheid in Liefde 1849, II, en ook afzonderlijk uitgegeven. *) Gron. bij J. Oooikens, 1833. Wat wij echter waren, werd ons nog veel meer dui- delijk, toen wij liet voortreffelijke werk van C. Ullmann over Wessel Ganzevoort ontvingen *). In hem, dien wij nu voor 't eerst regt begrepen en lioogachtten , leerden wij ook ons zelve eerst regt kennen ; wij zagen , dat wij eens geestes kinderen wareii met dien ecliten zooii van Nedeiiand; zonder dat wij 'twisten, had onze eigenaar- digheid er ons toe gedreven , om in denzelfden vrijen ,* wijsgeerigen , gemoedelijken , practischen geest Gods open- baring in Christus op te vatten , als "Wessel had gedaan , altijd evenwel met veel en groot onderscheid , 't welk ik hier nu niet kan aanwijzen. JSTa dien tijd vervolgde ik mijne studieen over de Ne- derlandsche Godgeleerdheid met nienwen lust en gaf er eene slotsom van in het stukje: BescJiouwing van den gang , dien de Ckristetijlce Godgeleerdheid in het algemeen dusverre m Nederland keeft gelwuden , in KIST en ROIJAARDS Nieuw Arc/tief, D. II, Leid. 1842. Aan liet slot dezer beschou- wing schreef ik : ,,Wat Thomas van Kempen, wat "Wessel, wat Erasmus hebben geleerd, is oneindig voller, render, veelzijdiger , en daardoor geest voller dan het meeste , dat de twee latere eeuwen hebben gegeven. Hunuen geest moeten wij kennen, gelijk nu zoo velen zoeken te doen; wat zij aanvingen, voortzetten; dit met al den schat van wijsheid, dien de latere eeuwen voor vele bijzonderheden aanbragteu, verrij- ken , zoo wij eene voor Nederland geschikte opvatting des Christendoms willen bevorderen. Zonder hen regt te ken- nen , rnaar met denzelfden Nederlandschen geest bezield , poogden dit reeds vele groote mannen. Wij moeten dit, ook met hen te kenneu. Zoo bevelen wij het eeuwig Evangelie aan, en leggen het uit en passen het toe; ja. Johann Weasel, em Vorgiinyer Luther's, Hamb. 1834. 25 liet eewwge, altijd en overal Jtetzelfde Evangelic, raaar op die wijze, waarop het Nederlandsche volk deszelfs hemel- schen rijkdom en goddelijke kracht het best in zicn kan opnemen. Zoo worden wij mede-arbeiders van God en Christus, om eene heerlijke vernieuwing der Kerk te be- vorderen ! " Waren de drie Hoogleeraren wekelijks en vaak meer dan eens in de week te zamen : er hadden ook meer bijeen- konisten plaats met anderen. Eerst hielden Yan Herwerden , Amshoff en ik die te zamen , waarvan eene vrucht was de uitgave onzer gemeenschappelijk bewerkte Christelijke Be- trac7ttingen. Hene bijdrage tot de sticktelvjke leHuur, naar de lehoefte dezer tijden, Gron. 1834. Later, in den zomer van 1835, kwam I. Busch Keiser, toen Predikant te Westerwijt- werd, ons te Groningen voorstellen, een Godgeleerd Gezel- sehap op te rigten, 'twelk eenmaal in de maand zou zamenr komen, 's winters in de stad, 's zomers op het land, aan de huizen der leden, ten einde gemeenschappelijk de waar- heid , gelijk die in Christus is , te onderzoeken , door verhandelingen als antwoorden van opgegevene vragen voor te lezen en te beoordeelen, een boek des Nieuwen Yerbonds te lezen en onze gedachten en ondervindingen San elkander mede te deelen, terwijl later een Tijdschrift als vrucht onzer werkzaamheclen kon worden nitgegeven , 't welk zou moeten strekken, om de Christelijke waarheid naar de behoefte onzer dagen voor beschaafde Christenen, helder en gemoedelijk teveus , voor te stellen. Dit plan beviel. Een twaalftal vrienden trad toe. In October 1835 was de eerste vergadering , en nu begon dat vrienden-gezelschap te werkeu, welks geest u nit ons Tijdschriffc genoegzaam bekend is. Doch niet is n bekend , voor zooverre gij zelve niet leden zijt of geweest zijt, hoeveel alien er aan te danken hebben, hoe streiig wij elkauders stukken beoor- deelen, zoodat er somtijds niet veel van overblijft, hoe leer- zaam hierdoor voor den geest, en hoe genotvol voor het hart die bijeenkonisten zijn, en hoe hoog zij dus worden gewaardeerd. Dit gezelschap is liet brandpunt onzer gemeenschappe- Hjke werkzaamheid geworden ; en het Tijdschrift van wege hetzelve sedert 1837, onder den titel WaarJieid in Liefde, uitgegeven, de voorname oorzaak, dat er zoo veel sprake van eene Groninger school en Groninger Godgeleerdheid is gekomen. Ik acht deze nameii ongepast; niaar als ik van Groninger Godgeleerden spreek, dan bedoel ik die vrien- den , welke , door dit Tijdschrift vooral , als Godgeleerden voor het Publiek optreden , en Groninger Godgeleerden niogen heeten, dewijl zij meest in of bij Groningen woon- achtig zijn en hun Tijdschrift hier wordt gedrukt. Ook in dit Tijdschrift betoonen "wij ons als UvangeliscJie en Nederlandsclie Theologen. JUvangelisclie , daar wij uit de Heilige Schrift, vooral uit die des Nienwen Yerbonds, als de zuiverste oorkonde van Gods openbaring in Chris- tus, liefst alles afleiden ; Nederlandsche , daar wij ons aan Wessel, Erasmus, Lodensteyn, Hinlopen, Van Alphen , om van nog levenden te zwijgen , naauw aanslniten. Intussch^i hebben wij ook aan vreemden veel te dan- ken, met name aan Duitschers, LUCKE'S Johannes, NEAN- DEE'S Levensbeschrijvingen, DenJcwurdigkeiten en Kerkge- schiedenis, HASB'S Ghtosis, en bovenal ULLMANN^S Silndlosiff- Jceit Jesu hebben veel invloed op ons gehad. Ik weet niet, hoe vele exemplaren van dit werkje van Ullmann ik wel heb ten geschenke gegeven; eengaf ik in 1831 aan iemand, die de Moraal wilde bestuderen , niet het woord : Daaraan zult gij meer hebben, dan aan de rneeste lijvige boeken over de Moraal." Dat wij tot Ulluiann bovenal ons getrokken gevoelen , is niet vreemd. Toen hij in 1847 ons bezockt , zeide een onzer hem , dat vele Nederlanders en vooral wij Groningers hem, meer dan eenig ander Hoogduitsch Theoloog, als eenen der onzen hoogachtten. Hij antwoordde : Geen wonder ; mijne theologie is door de Nederlandsche , of, zoo gij wilt, door de Groningsche, namelijk door die van Wessel Ganzevoort , hoofdzakelijk geworden , wat zij is." "Welligt verwondert gij u , dat ik Schleiennacher niet noemde , terwijl tocli velen zeggen , dat wij veel -van hem overnamen, ofwel, dat wij Schleiermacherianen zijn. Ik deed het niet, dewijl hij , in vergelijking met die anderen , weinig invloed op ons heeft genad. Wij kenden hem niet, voordat onze rigting zich reeds in hare eigenaardigheid had gevormd. Ik begon op hem regt opmerkzaam te worden, toen ik zag, dat twee tegenvoeters in de godgeleerde werekl , De Wette en Tholuck, hem beide met eerbied aanhaalden. Dit zal in 1831 geweest zijn. Yroeger had ik wel het eene en andere van hem in handen gehad, met name Der CkristlicJie Glaude, 'twelk ik mij had aangekocht, doch weinig be- grepen. 3STu las ik zijne Leerredenen bij gelegenheid van het derde eeuwfeest der overgave der Augsburger Belijde- nis , in 1830 gehouden, met dien uitslag, dat deze leo tuur mij den blik opende , om Schleiermacher te begrijpen , zoodat ik ook zijne Redeti iiber die Religion, met groote belangstelling las en later veel meer van hem bestudeercle. Doch vddr dat dit plaats had , waren onze Christelvjke BetracJitingen grootendeels bewerkt J ) , waarin Da Costa naar waarheid zegt 2 ), dat de eerste beginselen reeds waren nedergelegd dier Godgeleerdheid, welke later in ons Tijdschrift is ontwikkeld. Ja zelfs , toen ik het eerste ontwerp mijner TJieologia Natnralis of P7tilosop7iia religio- ') Ofschoon eerst gedrukt in 1834. 2 ) Rekenschap van gevoelens , Atnst. 1843 , bl. 19. '28 nis op stelde , in liet Academiejaar 1832 1833 (ik bezit dit eerste opstel nog) , had Schleiermacher mij niet zoo veel belang ingeboezemd , dat ik hem ergens noemde. En is dit belang veel grooter geworden , gelijk behoorde , wij zijn evenwel altijd zeer veel van Schleiermacher, vooral in liet leerstellige , blijven verschillen l ). Het voornaam- ste, dat wij van hem en anderen hebben geleerd, zal ik later in bijzonderheden opgeven. Ik heb den oorsprong van onze eigenaardigheid a l s Godgeleerden u in 'talgemeen geschetst, ofwel velen uwer ook maar herinnerd. Want voor zooverre gij onze ou- dere Leeiiingen zijt , hebt gij veel van 't verhaalde zelve bijgewoond en medegedaan. Dit alles is niet in een hoek geschied. Wij hebben als Hoogleeraren en Evangeliepre- dikers met onze Leerlingen en de Gemeente geleefd , ons inzigt aan het hunne beproefd en gescherpt, en niets voor waar gehouden, dan 7 tgeen wij konden en durfden uitspreken in de gehoorzaal en van den kansel; Jconden uitspreken, dewijl het ons helder werd en opdat het ons meer helder mogt worden; d^lrfden } dewijl het , naar ons beproefd inzigt , goed en waar was en tot opwassing der Kerke in haar Hoofcl diende. En dit konden en durfden wij nog te meer , ook van den kansel, do en, dewijl wij steun aan elkander hebben, en bovendien het zeldzame geluk genieten, in de stad Gro- ningen eene Gemeente te vinden , die , vol Priesche vrijheid en kraclit, en vatbaar voor al wat goed en waar en Christelijk mag heeten , vrij en onbevooroordeeld alles opneemt en zelve aan den eenigen toetssteen , het Evan- gelie, dit beproeft. J ) Dit is goed aangewezen ia den Tljdspiegel 1849, D.I, bl. 8193, yooral 1)1. 92: ,,In datgeen, wat het wezen uitmaakt liunner zienswijze , staan deze mannea (de Groninger Godgeleerden) niet alleen niet naast, maar tegeaover Schleiermacher , de Godgeleerden des historischen geloofs tegenover den speculatieven "Wijsgeer." Zal ik den oorsprong van ons streven en onze rigting nu ten slotte met een enkel woord kenmerken , dan zeg ik, dat onze rigting is eene Nederlandsch-Evangelische. Het Evangelie is bij ons alles. Maar welk prediker van Christus streeft er niet naar , dat hem dit Evangelic alles worde ? En hoeveel verschil toch in de opvatting er van! Nu, onze opvatting is dan eene NederlandscJie j niet alleen in dien zin , dat zij uit liet onderwijs van Muntinghe, van der Palm, Heringa en verreweg het meeste uit de opleiding van Tan Heusde is ontstaan, en vreeindelin- gen daartoe veel minder hebben bijgedragen; maar ook in de- zen zin , dat wij ons met de Nederlandsche Godgeleerden , vooral met Wessel en Erasmus, en met hunnen eenvoudi- gen, bepaalden, practischen en gemoedelijken geest, veel meer verwant gevoelen, dan met Luther, Calvijn, Schleier- macher, of wien ook, die elders te huis behoort, en met hunnen meer bespiegelenden, regtsgeleerden, wijsgeerigen , en vaak zwevenden trant van de Godgeleerdheid te behandelen. Hoewel wij dit Nederlandsch-Evangelische onzer rigting altijd hebben beweerd, is het bijna door niemand erkend. Doch het is althans eens uitgesproken door een jeugdig geleerde , \viens stem alleen meer geldt , dan menig koor ; ik meen door A. des Amorie van der Hoeven , Jr. , in zijne recensie der Encyclopaedie en Dogmatiek van Pareau en mij, waarin hij zegt 1 ): ,,Wij spreken echter van eene Groning- sche rigting, van de Groningsche school, en erkennen claar- mede school en rigting voor echt vaderlandsch. Ongewoon en heugeh'jk verschijnsel! Wei heeft het ons nooit aan God- geleerden ontbrokeii , die de verschillende vakken hunner vetenschap met vrij en zelfstandig onderzoek bewerkten en verrijkten; maar zij droegen veelal steenen aan voor der buren bou\v , en vraagden tot loon daaivan eene woon- (') Proxa en Poezij , bl. 65-67. plaats onder buiirmans dak. Sinds wij verleerd liadden den toon te geven, gewendeii wij ons na te spreken. En ontkend kan het niet worden , dat aclitervolgens de stelsels der Dnitsche Godgeleerden in ons vaderland werden over- genomen en nagebouwd, zij het ook, dat wij er veel van het onze aan toevoegden, nicer nog van het vreemde af- keurden en verwierpen. Met de opkomst der Groning- sche school begint in dit opzigt een nieuw tijdperk voor de Vaderlandsche Godgeleerdheid. Want deze school heeft noch hare wijsbegeeiie , noch hare beginselen van oplei- ding, noch hare terminologie, noch haar plan en aanleg van vreeniden geborgd ; het is alles oorspronkelijk Neder- landsch; niet in dien verkeerden zin, als had zij versmaad van de nabnren te leeren, als bleef zij gesloten voor het- geen er goeds en groots is in den algemeenen geest des tijds j maar in den waren. , echten zin van oorspronkelijk- heid en nationaliteit heeft zij hare grondslagen gelegd in de geschiedenis van ons volk, en haren bouw ingerigt naar het karakter van ons volk, en overeenkornstig de behoeften van ons volk verkondigt zij de wetenschap van liet geloof, Daarom heeft zij bij een groot deel des volks zoo ruimen , vollen ingang gevonden , en heerscht haar invloed niet slechts over Stad en Ommelanden , maar meer of minder over al onze vaderlandsche gewesten. Daarom verdiende zij ook van hare gemoedelijke tegenstanders meer belangstelling en deelneming en inschikkelijkheid. Ik spreek van de hoogregtzinnigen onzer dagen, en ikwenschte bij hen een gunstig oor te vinden voor hetgeen naijne jeugd zou z\Aijgen , wanneer de Evangeliebediening mij niet eenig regt , en de ongeveinsde , broederlijke liefde mij niet sterken aandrang gaf, om het nit te spreken. Het strekt de oude Gereformeerde Kerk in Nederland ook de Dissenter,, de uitgestootene, gunt haar gaarne den eer- naam van LandsJcerJc het strekt haar waarlijk niet tot eer , dat zij de melkspijs voor hare kinderen , het vaster voedsel voor hare volwassen leden , bij vreemden , bij Schotten en Engelschen, bij Fransehen en Zwitsers, gaat zoeken. Ook in het Godsrijk op aarde wordt de nationa- liteit niet ongestraft verlooehend; en sehoon er geen on- derseheid is voor God tusschen Jood en Griek, nogtans blijve een ieder, gelijk hij geroepen is, en die Nederlan- der geroepen is , blijve Nederlander. Na den oorsprong onzer rigting te hebben geschetst, wil ik over hare eenJieicl spreken. Er is eenheid in onze beginselen, methode, bedoelingen; daarom pleegt men zelfs van Groninger school te spreken, Wij doen dit niet, dewijl het ons te aanmatigencl is, zoo men daarbij aan lets, gelijk de Socratische of Alexandrijn- sclie school zou moeten denken , en dewijl het te veel aan- leiding tot niisverstand geeft in een anderen zin; want meestal noemt men Groniuger School in die beteekenis , dat wij eene wijsgeerige school zouden uitraaken , die het Christendom verininkt, en eene kerkelijke partij, die de Hervormde Kerk ondermijnt, ja die er op nit zou zijn, om haar eigen juist afgebakend stelsel aan de Natie , al- thans aan het Hervorrnde deel er van, op te dringen. Wij strijden daarorn tegen deze benaniing *). Evenwel ontkennen wif geenszins onze eenheid van rig- ting en streven. Ofschoon nooit bedoeld, hoe zou die even- wel bij zoo vele zamenwerking , zoo veel gemeenschappelijk overlegj zoo vele raadpleging kunnen uitgebleven zijn? Op eenen vrijdagavond, ik meen in den winter van 1833 1834, zaten wij drie Hoogleeraren , Van Oordt, Pareau en ik , weder te zamen en spraken over onze les- sen, met welker opstel wij vaak veiiegen waren, zoodat wij elkanders raad gedurig inriepen. Het is mij gisteren volkonien duideh'jk geworden," zeide de een, dat eigenlijk de historie hoofdzaak is in het Christendom en alles neer- komt op hetgeen God in en door Jezus Christus heeft gedaan en nog doet." Gij meent/' hernam de tweede, op de openbaring van God in Jezus Christus komt alles aan : zoo drukt Paulus het uit ; voor een veertien da- gen zag ik, dat wij met onze Theologie daarheen moe- ten." Ik konde " zeide de derde , voor een dag of vier niet voort met mijn collegie , totdat het mij als een licht opging : niet eene leer van Paulus of Jezus moeten wij prediken, maar het Evangelie, dat is de blijde bood- J ) Verg. eene verhandeling van mij in Waarheid in Liefde, 1844, I, Over het al of niet liestaan eener Groninyer school. 33 schap van eene historic, van 'tgeen God ona openbaart en schenkt in zijnen Zoon." Zoo min of meer spraken wij; wie de eerste of tweede of laatste spreker was, herinner ik mij niet meer; maar wel, dat wij ons verdiepten in eene gedachte, die ons wel sedert lang niet vreemd was geweest, maar nu genoeg- zaam tenzelfden tijde geheel duidelijk was geworden, hoe- wel , gelijk bij verder doorspreken bleek , den een meer op uitlegkundigen , den ander meer op historischen , den derde meer op wijsgeerigen weg. Juist Merdoor werd ons even- wel hare waarheid te zekerder, en hare belangrijkheid - alsof wij eene nieuwe wereld liadden ontdekt. Spoedig deelden wij ~onze ontdekking mede en vonden bij onze andere vrienden bedenking, tegenspraak en in- stemming; jaren lang zochten wij te zamen haar tot meer- dere helderheid en bepaaldheid te brengen. De hoofdgedaehte in onze voorstelling van het Christen- dom, dat het is Gods openbaring en opleiding in Christus, is dus althans aan drie onzer gelijktijdig duidelijk geworden. En dit kan u niet verwonderen , als gij in } t oog houdt, hoe gelijksoortig onze vroegere studie en hoe druk nu ons verkeer was. In de opvatting van tallooze bijzonderheden in 't letterkundige, wijsgeerige en godgeleerde kwamen vooral Pareau. en ik dikwijls volmaakt overeen , hoewel wij dat elders nergens hadden gevonden. In de beide eerste jaren van ons zamenzijn (1831 1833) was het gedurig tusschen ons beide: ,,Denkt gij daarover ook zoo? Hoe zijt gij er toe gekomen?" ... In den weg, dien wij daartoe hadden gevolgd, was evenwel doorgaans eenig, vaak groot ver- schil. De voorname reden onzer overeenstemming lag bniten twijfel in Yan Heusde. De sterkte en eigenaardigheid van dezen man was , ik zeide het reeds , zijne methode , zijne Socratische wijze van omgang met zijne leerlingen, om hen 3 zelve te leeren opmerken, nadenken, willen en streven, ten einde lien aldus op te leiden en te vormen. Zoo kwamen wij er onwillekeurig en onbewust toe, om te vragen, of niet opleiding en vorming des menschen ook een voornaam, ja net voorname en hoogste doel des Christendoms mogt zijn? Dit beantwoordde evenwel Van Heusde in onzen studenten- tijd niet ; hij sprak toen zeer weinig over liet Christendom. Maar Muntinghe had het eenigzins beantwoord. Zijne Gescliiedenis der menschlieid naar den Bybel had tot hoofd- denkbeeld, dat er eene openbariug van God is in groote daadzaken , in de schepping , den zondvloed , de verwoes- ting van Sodorn, de wonderen in Egypte, de afzondering van Israel , de leiding van dit volk , de wegvoering naar Babel, enz. , en dat al deze daadzaken, waarin God zich openbaarde, dienden ter vorming van het menschdom, van het menschelijke in den mensch. Egeling had in zijn Vraagloekje en zijnen Weg der zaligJieid, Muntinghe's denk- beelden populair gemaakt. Hoe, indien wij voortgingen, waar Muntinghe en Egeling eindigden ? Want alleen in schijn giiigen zij voort naar het Nieuwe Yerbond ; inder- daad vrerden zij ontrouw aan hun eigen beginsel; aangezien zij nu niet rneer van openbaring van God spraken, maar van leer van Jezus en de Apostelen. Indien wij dan nu in Jezus Christiis hetzelfde opmerkten , als die twee mannen in het Oucle Yerbond hadden geclaan? Jezus fidlde toch ook menschen opvoeden , opleiden , vormen , opdat zij Hem , en in Hem den Yader gelijk mogten wordenj in Hem had God zich veel volmaakter geopeiibaard dan ooit vroe- ger; dit leerde het Evangelic. Yan Van Heusde kwamen wij tot Muntinghe, van Mun- tinghe tot het Evangelic, om nit deze zuivere bron de waar_ heid te leeren kennen. Dit Evangelic onderzochten wij , vrij en onbevooroordeeld ; want wij wilden niets dan de waar- lieid; ernstig en naauwkeurig ; want wij yeloofden en 35 zochten daarom steeds beterte legr'^pen,jicies gua&rens intel- lectum; gemeenschappelijk en begeerig om van elkander te leeren; want er was geene ijdelheid of heerschzucht bij ons. En dit laatste had ten gevolge, dat er eene zekere eenheid bij ons geboren werd. Leergierig zaten wij drieen vrijdagavonds te zamen , om door elkander verder te komen, leergierig in menig ander nur, bo venal in onze vergaderingen van Let Godge- leerd Gezelschap , om de waarlieid door gemeenschappelijke nasporing steeds helderder te leeren vinden. Jong van jaren, jong van hart, door trouwe vriendschap, nit liefde tot den Heer ontsproten , vereenigd , niets dan waarlieid zoekende , beoordeelden wij onze opstellen , als Studenten onderling , scherp en streng. Zoo vorderden wij in de kennis der waarlieid, die in Jezus Christus is, en kwam er steeds meer overeenstemming bij veel blijvende verschei- denheid. "Wat dit laatste betreft : niet alleen in stijl en voordragt, in redeneerwijze en gang van denkbeelden, ook in de denkbeelden zelve is veleiiei onderscheid op te mer- ken. Neemt eens Yan Herwerden, Yan der Loeff, Wit- kop, Meijbooin, hoeveel eigenaardigs hebben die, waarin zij van de meesten onzer verschillen! En welk eene ver- scheidenheid zelfs tussclien die beicle Hoogleeraren , die twee Academisclie leerboeken gezamenlijk hebben uitge- geven ! Moge dan ook bij de oprigting van ons Godgeleerd Gezelschap misschien deze of gene gevreesd hebben , dat het ten slotte ook wel oncler ons op het opbouwen en vasthouden van een bepaald leerstelsel zou neerkomen, waarbij alle eigenaardige en bijzondere ontwikkeling moet wijken voor vaste vormen en verloren gaan in bepaalde leerstukfcen: de ondervinding lieeft die vrees gelogenstraft en ons geleerd , dat juist dit vrij en gemeenschappeh'jk werkeu in eenen geest den eigenen aanleg en de bijzon- 8* 36 dere ontwikkeling van ieder onzer ten allerkrachtigste be- vordert en volmaakt , zoodat de wet der geestelijke wereld , verscheidenheid , bij ons is bewaard, op deze wijze, datzij, door de eenkeid des geestes bezield, eene rijke en schoone harmonic oplevert. Hebt gij dit vrije en eigenaardige opgemerkt, voegt er dan bij , dat er altijd nog veel meer gemeenschappelijk werk bij ons is geweest, dan u bekend kan zijn. In zekeren zin is elk onzer geschriften eene vrucht van zamenwerking. Nooit geven wij eenig geschrift nit, zonder dat wij 'tvooraf zamen overleggen, en wordt liet gedrukt, dan zien twee, vier of meer anderen liet na. Ik sclireef eens een werk , welks drukproeven door zestien verschillende vrienden zijn verbeterd. Ieder schrapt en verandert in zijne proef naar willekeur, zoo als liij meent, dat er behoort te staan. De schrijver vergelijkt de verauderingen en neemt vrij over of niet , naar zijn inzigt. Zoo is er veel zamenwerking en medeliulp , en blijft tocli ieder zelfstandig. Onze eeulieid is eene dergelijke , als zich in het Sodali- tium van Pythagoras en in den vriendenkring van Socrates vertoonde, als in de Alexandrijnsehe en Antioeheensche scholen zigtbaar was , als onder de "W ittenberger Hervormers , als in Spener's Collegia pietatis , als onder de Jansenisten in den tijd van Pascal , als ....... hier in en bij Gro- ningen reeds vddr bijna vier eeuwen werd gevondeu. Yan deze laatste schrijft Ullmann *) : "Waar zich in een over- gangstijdperk in het geestelijk en wetenschappelijk leven iets nieuws en beters voorbereidt, ontstaan nit innerlijke behoeffee vriendenkringen, gezelschappen en vereenigingen , die het eerst door het nieuwe zijn ontvonkt, die het met geestdrift in him midden kweeken, en daarna er de Apostelen van worden, om het in het openlijke leven in te J ) Johann Wessal , tin Vnnry linger Luthers, S. 142, of, Reform, vor der Hff. H, voeren. Zoo als iedere grondige volksverbetering eerst van het huisgezin moet uitgaan , en alleen de regte opvoeding het goede burgeiieven kan voortbrengen , z66 moeten zich ook bij wetenschappelijke hervormingen vooraf , als ware het , geestelijke en letterkundige fami- lieen vormen , in welke hetgeen later zal opwassen , eerst levende wortelen schiet , en voorts wetenschappelijke scholen in hoogeren zin, waarnit het onder het volk zijne takken verbreidt." Zulk eene eenheid van zin, streven, rigting , beginselen en bedoeling is , vooral onder Christenen , mogelijk bij groote verscheidenheid van opvattingen en meeningen, Haar grond is : het gemeenschappelijk streven naar waar- heid ; hare kracht : de in alien levende liefde tot Christus ; kare vreugde : de onopgesmnkte tronwe , eenvoudige (dik- wijls ook uit liefde gestrenge) vriendschap; hare voldoe- ning : vordering in kennis , in zelfverloochening , in liefde. Was er soms in dezen of dien onder ons eenige zelfzucht of zweem van ijclelheid , viel hem in 't eerst de scherpe beoordeeling of geheele afkeuring van een opstel zijner hand eenigzins hard: de ernst, hetgebed, de bestraffing der liefde, de geest des Heeren, in ons Gezelschap heer- schende, roeit het min reine uit, om voor het streven naar waarheid en liefde alleen plaats te laten. "Wat dit Gezelschap was en is, wil ik met de woorden van een der oprigters schetsen. Tan Oordt sprak ze, bij de honderdvijftigste vergadering, den 17 April 1849 , toen hij reeds acht jaren te Leiden woonachtig was. Is er iets/' zeide hij, ,,wat ik steeds dankbaar herdenk, iets waarmede ik ingenomen ben , iets waarvan het bestaan en het heil niij ter harte gaat , het is dit Groninger Godge- leerd Gezelschap. De avonclen, daar doorgebragt, behooren onder de meest onvermengd zoete herinnermgen van mijn vroeger leven , van mijn verblijf te dezer plaatse. Wat er iu 38 mij was van regt inzigt in den aard en de kracht van het Evangelic, het is mij, met en benevens den omgang met mijne liooggeschatte ambtgenooten , het meest door dit Gezelschap tot heldere bewustheid en zekere ontwikkeling gekomen, zoo door de veelzijdige mededeelingen vananderen, als door de gelegenheid en de noodzakelijkheid, om hetgeen in mij gestrooid en ontkiemd was bij mijne opleiding, en prac- tisch leefde in mijn hart en in mijne Evangeliebediening, ook onder klare en wetenschappelijke voorstelling te brengen, om het juist en duidelijk aan anderen mede te deelen. Gelijk zij nooit vergeten zullen worden die wekelijksche vrijdag-avonden , met mijne ambfcgenooten doorgebragt, zoo zullen het ook de rnaaiidelijksche bijeenkomsten niet van dit Gezelsehap, waaraan de behoefte zich in ons gevoelen deed en waartoe de begeerte in ons ontwaakte en sterk werd juist door de bevrediging , die wij in onze kleine zamenkomsten reeds gevonden hadden. Mij heugt nog als gisteren die avond in 't begin van September , reeds meer dan dertien jaren is't geleden, toen eene toevallige ont- moeting op eene wancleling aanleiding gaf tot een opzette- lijk gesprek over 'tgeen reeds nieennalen in onze gedachten was, daar zitteude in de vrije natuur *); dat werd voortgezet, totdat wij de stad weder hadden bereikt, en met het: )3 wij moeten maar beginnen," eindigde. En wij begonnen. Eeeds in de volgende maand bevonden velen zich te zamen en sprakeii de oprigting des Gezelschaps nit, op de een- voudigste grondslagen, op bepalingen, die geene verandering behoefden en nog niet om herziening roepen en het niet doen zullen , zoo lang het waar is en blijft , dat het niet wetten zijn , waarvan het heil is te wachten, maar de geest des levens. Hit den geest was het ontstaan , en die geest be- toonde zich werkzaam. JSFaauwelijks is het opgerigt, of het J ) Deze ontmoeting had plaats na het voorstel van J. Busch Keiser, boven bl. 25 vermeld , 'twelk hij aan een of twee van ons had gedaan. 39 is dadelijk in vollen gang en bloei ! Yergeeft mij die uit- weiding, Breeders! Ik verplaatste mij als van zelf in dien tijd, waarvan de herimiering aan de medeoprigters wel niet onaangenaam zijn zal. Ik keer terug tot mij zelven en tot hetgeen ik voor liefc Gezelschap gevoel. Ik herdenk ze met weemoed, maar met dankbare herinnering voor den genoten zegeii , die zamenkomsten , deels ook met hen , die vroeger mij vreemcl waren, maar spoedig in geest en hart verbonden ; die vruchtbare winter-avonden in Groningen , die genotrijke dagen zomers daar buiten , winstgevend voor den geest en toch ontspannend tevens ; die vrijheid in mededeeling en beoordeeling , steeds met bescheidenheid gepaard; die verscheidenlieid van gaven en inzigt, en toch altijd in eenheid des geestes ; die Christelijke ernst te gelijk met ongedwongen vrolijkheid ; die vertrouwelijkheid in om- gang , die men alleen in de jaren der jeugd en in 't ver- blijf aau de Academic meent te vinden , en die ik hier vond, nadat ik reeds zestien jaren in 'tpractische leven op onderscheiden plaatsen en in verschillende betrekkingen bezig was geweest." Ook uit deze uitboezeming des ontslapenen vriends blijkt het, dat onze eenheid niet eene gemaakte of gekunstelde is, maar eene van zelve geborene. Naar waarheid schreef ook hier de buiten ons staande jengdige Geleerde , dien ik reeds aanhaalde J ) : Wij spreken van eene Groningsche rigting en eene Groningsche school, en wekken daardoor beklag en tegenspraak bij de Groningsche Hoogleeraren zelve. Eeferent heeft nog niet regt leeren inzien , waarom ? Men gewaagt met achting van de Alexandrijnsche en An- tiocheensche scholen , met ingenomenheid van de Socrati- sche school; waarom zal dit woord, van Groningen gebe- zigd , een naain tot oneere zijn ? Eene school is geene VAN DER HoEVN, Proza en Poezij. bl. 67-70, partij , geene factie ; wij denken daarbij veeleer aan onder- wijs en onderzoek, aan een ovfyttiv van leeraars en kwee- kelingen, en waar dat onderzoek Christelijke waarheid geldt aan Israels Profetenscholen , een schaduwbeeld der oude bedeeling , dat in de Christenkerk nog zijne vervulling wacht! Het is waar: verba valent mu } en het gemeen spraakgebruik verbindt met den naam van school net deiikbeeld van eenzijcligJieid. De tweede soorfc van eenzijdigheid noem ik eenzijdigheid des levens, de niet bewuste en uiet gewilde , die als actie en reactie werkt in al wat leeft, ook in den mensch, ook in den Christen, ook in de Christenkerk; voor haar is het alleen te weiischen, dat actie en reactie niet te heftig tegen elkander iiiwcrken , opdat niet de rnensch , 41 de Christen , de Kerk , bij het bofcsen schade lijden , maar door beider welgepaarde kracht gedragen worden en verder komen. De derde en laatste soort, de wel gewilde, maar niet bewuste eenzijdigheid (want de vierde soort, die mo- gelijk zou zijn, waarbij men weten zoa , dat men eenzijdig sprak en schreef , zonder het te willen , is alleen denkbaar als scherts , als eenzijdigheid der ironie] , deze derde een- zijdigheid , die met blind geweld haar gevoelen tracht door te drijven, is eigenlijk alleen verwerpelijk , is hetgeen de Duitschers slecMe eenzijdigheid zouden noemen , de een- zijdigheid der partijzucht, die driftig volhoudt en bezweert, dat haar bijpad de eenige ware weg, en het stuksken der zake , hetwelk zij ziet , hoofdzaak en een en alles is. Deze laatste, deze slechte soort van eenzijdigheid is dan ook alleen schadelijk, omdat zij alleen eenzijdig filvjft. In de beide eerste gevallen daarentegen ontwikkelt zij zich tot veelzijdig onderzoek en tot het regte voile leven. "Wanneer wij nu de Groningsche school, den geest, die in haar heerscht, en de geschriffcen, die van haar zijn uitgegaan , aan dezen regel toetsen , dan zal door vriend en vijand erkend moeten worden, dafe ze zich van dien laatsten boozen zirardeesem volkomen rein heeft bewaard; ik spreek van de Groningsche school in haar geheel, en ik spreek er van menschelijker wijze , niet lettende op een enkel woord , 't welk dezen of genen kan zijn ontglipt. Yan den anderen kant is het niet te loochenen, dat de Groningsche school eene bepaalde rigting heeft; wat van haar tdtgaat , is ook voor den mingeoefende , is ook bij alle verscheidenheid en verschil kenbaar aan een eigen tint en grondtoon. Het geldt van hare Compendia , van haar Tijdschriffc, van hare Dissertaties : fades non omnibus una, nee diversa tamen; quails decet esse sororum *) , voegen J ) ,,Niet een voorkomeu hebben alien; en toch gelijken ze op elkaii- der; zoo als zusters past" wij er bij , en kunnen wederom niet inzien , waarom men die gelijkenis zou willen ontveinzen. Yoorzeker is zij opmerkelijk ; wij noemen liet een hoogst zeldzaam ver- schijnsel, dat een Series compendiorum door eene theolo- gisclie faculteit wordt uitgegeveii ; allerzeldzaamst , dat eene Dogmatiek door de broederlijke zamenwerking van twee Godgeleerdeu tot stand komt. Het moet een groot, een veel omvattend en een waaraehtig beginsel wezen , hetwelk niet alleen de liar ten, maar de lioofden doet zamenstemmen } wij worden zeer begeerig meer daarvan te hooren." III. Wat Yan der Hoeven mi verder laat volgen , kan ik niet overnemen; zelf moet ik schetsen, *in welke meeningen en inzigten er eene groote eensternimgheid bij ons bestaat, of welk liet grondden&beeld onzer zienswijze is , dat gij , hoewel gewijzigd, bij alien terugvindt. Het alles beheerscliende gronddenkbeeld is dit, dat in het Christendom net voornaamste is de opetibaring en opleidiny door God in fezus Ghristus ons gegeven^ om ons Gode steeds getijhvormiger te maken, of, wil ik het zeer kort uitdrukken : God in Jezus Chnstus , en wel God in Hem aan ons openbarend , wat wij moeten aanschouwen , en door Hein ons opleidend tot hetgeen wij moeten worden. Dit denkbeeld moet ik in zijne deelen duidelijk maken. 1. De opeiibaring , q aTtoxuhvipis , is ons hoofdzaak, wat de beschouwing, of het objectieve of liever theoreti- sche aangaat. Hoog stellen wij de leer des Nieuwen Yer- bonds ; die van onzen Heer is in vorm en inhoud onover- troffen, onevenaard; die der Apostelen is omvattender, dieper , juister , dan ooit na hen iemand onderwees ; van beide , van Jezus en zijne Apostelen , is ons de leer nor- matief voor alle volgende Leeraars. Hoog achten wij Jezus eenig, volkomen zondeloos en heilig, waarlijk god- delijk voorbeeld, ons in de laatste jaren zoo veel lielderder geschilderd. Doch van hoeveel belang wij de godsdienst- leer van Jezus en de Apostelen achten, hoe voortreffelijk hunne zedekwide , hoe heilig en volkomen Jezus voordeeld: omvattender, rijker en hefc eigenlijk kenmerkende van het Christendom is ons de openbaring , of de blootlegging in daadzaken, welke wij in Jezus Christus vinden, te weten in de daadzaken van zijne zending op aarde, zijn lot en le- ven, zijn persoon en zijn werken. 2. Doch wat de beoefening, de practijk of het subjec- tieve betreft, is ons hoofdzaak de opleiding , en wel de op- leiding, ons door God in Jezus Christus geschonken, om ons Gode steeds gelijkvormiger te maken. Wat Plato in zijne ItepublieJc gevoelde, dat moest geschieden door een staat, de vorming , opvoeding en opleiding der burgers tot wijs- heid, deugd en gelijkvormigheid met God: dit was eene gissing , een voorgevoel , eene aanduiding van 'tgeen on- eindig volniaakter werlcelijk geschiedt door de Kerk van Christus. Niet alleen worden de menschen hierin onder- wezen , vermaand , of wel door straffen bedreigd en door beloften uitgelokt ; maar zij worden er werkelijk gevormd en opgeleid door de liefde van God en den Heer , die , wijs , heilig en onvermoeid ; ons opzoekt en op ons werkfc en ons herschept en hernieuwt tot altijd toenemende volmaking. Openbaring"en opleiding zijn dus een, als opleiding door openbaring of openbaring tot opleiding; gelijk onderwijs en opvoeding een zijn, als opvoeding door onderwijs of onderwijs tot opvoeding. 3. In beide zien wij, wat God is, wat de menscJt is, en wat 's mensclien letreJeJciny tot God. Wij hooren dit niet uit een leerstelsel , dat Jezus uit den hemel zou ge- bragt hebben , maar wij zien en hooren het in Hem , die het afbeeldsel van God en het voorbeeld des menschen is , Gods en 's menschen Zoon. In Hem, in zijn persoon , zijn spreken en werken zien en hooren wij , wie God is , de heilige Yader der menschen; in Hem, wie de mensck is, zijn moet en worden kan; want in Hem openbaart God ons aan ons zelve, en doet ons ons zelve eerst regt kennen. In zijne natuur zien wij , wat wij naar onzen aanleg zijn ; in zijne volmaaktheid , wat wij naar onze bestemming worden kunnen; in zijn lot, voor zoo veel het Hem door menschen is ' berokkend, hoe verre de zonde ons van onze bestemming kan verwijderen en hoe diep bedorven de van God afkeerige mensch is en meer en meer wordt; maar ook in zijn lot, door God toegelaten of beschikt, hoe groot Gods heilig ongenoegen over de zonde is , daar Hij liever zijn Zoon aldus liet sterven, dan de zonde langer te dulden; in zijn werk , aan het zondige menschdom besteed en deszelfs vrucht , hoe wij door Hem kunnen herschapen , gereinigd en volmaakt worden. In Hem , in zijne betrekking en eenheid met God , zien wij , welke onze letrekking met God kan en moet zijn , hoe wij van zondenschuld en zondenlust verlost en met God verzoend, van vijanden vrienden Gods, ja een met God moeten en kunnen worden , door geloof en liefde , en het eeuwige leven verkrijgen reeds hier op aarde. In zijn lijden en sterven voor het Godsrijk zien wij Gods liefde jegens zijne vijanden , Jezus liefde jegens zondaren en tegenstanders, en, als wij lijden, dat God ook ons door tegenspoed wil beproeven en louteren. In zijne verheerlijking uit lijden en dood zien wij , hoe wij , zoo we met Hem lijden, ook met Hem door God verheerlijkt zullen worden , met Hem, die voortgaat zijne Kerk te be- sturen en van heerlijkheid tot heerlijkheid te leiden. 