title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 3) Wegens mededeeling van diplomatische stukken aan Jonkh. ARENT VAN DORP, door dezen misbruikt. 211 d’eerste mael vertrokken zijnde nijt den Lande na Engeland, en wij de tweede reyse derwaert gesonden zijnde, om meer- der secours te versoeken aen llare Majesteyt, wie heeft den meesten ondank moeten begaen !), en die spijtige woorden hooren, so van H. M. als van den voorsz. Grave van LEICES- Tkrk en van andere Heeren van den Rade, ter cause van ’t misverstand, geresen deur ’t overgeven van de stad Deventer en schansen daerontrent, en deur ’t overleveren en defen- deren van de Brieven geparapheert rogLsius Yidit, dan ik, die hoewel de insuffisanutste van allen, met het voeren van ’t woord 2) gelast zij geweest? En nadat den voorsz. Grave van LeI- CESTER wederom in Zeeland gecomen was, daer hy de Staten- Generael dede beschrijven binnen MiddelburgA, heeft uwe E. op mi) (die van wegen mijn Heeren Staten van Holland, met- ten Heere VAN NOORTWIIK, HENRIK ARENTSZ. en Meester FREDE- RIK BOYMER, gecommitteerd was ter selver Vergaderinge) sul- ken vertrouwen en confidentie gehad, dat gij mij bij uwe Brieven tnegeseyd hebt, een extraordinaris tractement van vier of vijfhonderd guldens ’s jaers, tot laste van mijne voorsz. leeren Staten, indien de reconcliatie met den Grave van LEICESTER Conde werden pemaekt sulx dat Hare Mat mochte te vreden gestelt werden ; daer in bij mij, deur Godes ge- nade, sulx gearbeyt en gebesoigneert is geweest, die de prin- cipale directie hadde, dat de sake voor dien tijd is geappai- seerd en geaccommodeerd geworden. — Maer belangende eenige recompense van mij, daervan ik tot noch toe geswe- gen hebbe, Verbum nullum (wierd niet eens gerept) ; immers I) Mr. 5. c. ne songe, Verhandel. en Onuitgeg. Stukk. I. 127-136. Aanspraak van ELIZABETH — aan de Afgezanten van het Nederl. Gemeene- best, in het jaur 1587: »Je jure le Dieu vivant que je ne pense pas, qut on Pourroit trouver peuples ou Estats plus ingrats et maladvisez que vous estes.” 2) ELIZABETH voegde den spreker toe: »Entre nous Princes nous ne sca- vons ainsi orer, comme vous faictes; mais vous debviez estre contents aveeq. ce peu de paroles qu’ on vous dict, et vous asseurer lä-dessus.’ 14* 212 terstond daeraen, na het verlies van S/uys, gevolgd zijnde het tweede different of grooter misverstand, souden mij gaerne “sehuldplichtich gemaekt hebben aen de seditieuze factie bin- nen Leyden; afvragende CosMo DE PESCARENGIS, of ik mij daermede niet hadde gemoeyt ı) ?” Wij hebben de invlechting van dit zaakrijk uittreksel nut- tig geacht, dewijl het menyn’s aanzien bij LEICESTER met vermelding van allerlei bijzonderheden staaft, maar tegelijk bevestigt dat zuo de talentvolle Vlaming al niet eeniglijk door de magtige drijfveer der baatzucht bewogen werd, hij nog- tans die zwakke zijde, ook door den Landvoogd opgemerkt, 2) kwalijk wist te verbergen. — Ware het tot de rust van het ambteloos leven eensklaps onder smadelijke verdenking, be- houdens een’ glimp van eer, verwezen staatsbedrijf van den woeligen man, 3) door den roem als eerste Nederlandsche Geschiedschrijver behaald , afgewisseld geworden, wij zonden het onwaardig einde van eene zoolang schitterende en ver- dienstelijke loopbaan niet bejammeren 4). Doch, schoon het menyn niet gegund werd die smet uit te delgen, niet hij, maar andere uitgewekenen werden in de straks aangevoerde Vertoogen aangeduid. De hiervoren 1) Brief van MENIN aan OLDENBARNEVELT, Dordrecht 7 December 159%, bij.-Bor, XXXlIste B. fol. 885 volgg. Zie voorts aldaar de brieven van 2 April en 4 Mei 1595. 2) Correspondence p. 410 (Aan waısınauam): »Lett him be inward)y used; and he is but poore, which you must consider, but with greal secrecy.” — (4 Sept. 1586). 3) Bor, t. a. p. »Die van Dordrecht, — so eenige presumeerden, hem wel wilden quijd wesen, dewyle hij seer grote authoriteyt aldaer hadde en al te vele gebruykte.” 4) arorıus, Histor. L. III, in f. »At MENENIUS, qui ex judicum Hollandise consessu publico ad civitatis Dordreehtensis adsessionem descendens Reipt- blicae partem se fecerat, ab e& tandem amotus, scribendis mox Patriae An- - nalibus, omnia mercede, adhibetur, non tam spe ulla laboris, quam ut otium viri, valentis ingenio ac literis, animo inquieti, honestd imagine velaretur.” 213 meermalen genoemde ADOLF VAN MEETKERKE, Oud- President van den Raad varı Vlaanderen, kan wegens zijne onbetwistbare bekwaamheid en niet verholen denkwijze, als de vertegen- woordiger bij uitstek der Zuidelijke politische rigting in de Staatscollegien,, even vöör en tijdens het Bewind van LEICESTER, aan het hoofd der door OLDENBARNEVELT bedoelde kwaadwilli- gen geplaatst worden !). — Door den schok der omwente- lingen ginds en herwaarts geslingerd, maar zijne vroegere waardigheden en den rang gedachtig, door Brabant en Vlaan- deren nog onlangs ter Generaliteit genoten, poogde MEETKERKE regten te handhaven of liever aanspraken te doen herleven, die met den afval van Gent, Brussel , Mechelen en Antwer- pen, onherroepelijk waren te loor gegaan. — Hooren wij het officieel berigt van dien anderen Belgischen Staatsman , van wien wij elders in ’t breede hebben gewaagd, 2) te we- ten van den gewezen Secretaris en Pensionaris van Brussel, sedert 1584 Griflier der Staten-Generaal , CORNELIS VAN AERS- SEN. Deze zoowel als de Vlaamsche President , zijinen landge- nooten bestendig van harte toegedaan, maar minder heftig en zich met welberekende buigzaamheid naar den loop der gebeurtenissen voegende, zwichtte voor den onwederstaanba- ren ommekeer, dien MEETKERKE wilde trotseren. — LEICESTER’S hooge ingenomenheid 8), na vlugtig hernieuwde kennisma- king met den voormaligen, gansch niet Engelsch-gezinden nn nn nn 1) GAILLARD, de Pinfluence exercde par la Belgique sur les les Provinces- Unies, p. 46 suiv. 58, 59. verg. met KLUIT, t. a. p. 11. 201. 2) Verg. deze Inleiding, Eerste yedeelte, bl. 73—79. 3) Correspondence p. 33 »J find Ruddykyrke (p. 434 Meddykyrke) a very grave, wyse, honest man; now, in the fayth, he confesseth, he was almost out of belefe of hir Majesties goodnes;” p. 74. »Old Medykyrk was farr gonn ageinst hir Majesty, and our natyon also, and so farr dowbtyd, as now, at the moniynacion of Councellors, I named him for one, thinking he had good credytt among the Stales, and I found them all ageinst him, and made request to me to leave him out” enz. (Aan WALSINCHAM, 22 Ja- nuarij 1586). 214 Gezant bij wLizaseru, had den onrustigen Vlaming, wien hij als een zeer achtbaar, wijs en eerlijik man beschrijft, in den Raad van State een’ zetel versch. Welken aanmatigenden toon de balling däär, tot veler misnoegen en ergernis, al dadelijk voerde, leert AErssen’s verhaal, al; dus Iuidende. »Is die Griffier agrssen den 17°% Februari} 4586 bij Zijn Excellentie (Leicester) ontboden geweest in den Itacd van Staete, ende heeft de Heere MEETKERKEN hem afgevraeght, of die Heeren Staeten-Generael die van Brabant bij Resolutie hadden onisest plaets in heure Vergaderinge, ook in den Raed van Staete, ende wat redenen die Heeren Staeten Jaertoe had- den gemoveert; ende of ook die Gedeputeerden van de Pro- vincien tot het nemen van sulke Resolutie waren bij heure Principalen gelast geweest? Verklarende dat Zijn Exc. aldaer tegenwoordig sulx begeerde te verstane en van alles onder- rigt te worden, overmits dat eenige Edelen van Brabant aen 2. Exc. contrarie requeste hadden gepresenteert om in beyde Collegiön Gedeputeerden te hebben en tot dien einde da- gelijks groote instantien deden; verhalende de goede qua- liteit die de vervolgers hadden en met wat goed fundament zij instantie deden !).” Aekssen zich ten deze geenszins partij stellende maar zich als Griffier bepalende tot het verslag van het ter Algemeene Staatsvergadering verhandelde nopens dit punt, herinnerde »dat de Gedeputeerden van Brabant, soowel van de Edelen, als Stad van Antwerpen, terstont na ’t over- gaen derselver stad hadden verklaert, dat heure Principalen en Meesters metten vijand hadden getracteert en waren over- komen; dat zij daerom in de Vergadering niet meer kosten nog en mogten besoigneren en resolveren, versoekende also — 3) Extract uit de Resolutien van Haar Hoog Mogenden 1577-1595 (22 December) H. S. der Utrechtsche Acad. Biblioth. 694 fol. Verg. mede het Compte rendu d. seances de la Commiss. a d’ Blist. ve Brussel 1355, 2°, Serie T. VII. 3, 11- 20, 215 mede van de andere Provincien van heuren last ontslagen te worden; bedankende den Heeren Staeten van de eere die sij n de Vergadering hadden ontfangen. Ende niettegenslaende de Heeren ter eerster reyse met alle eerbaerheid weygerden die voorsz. Gedeputeerden van de Vergadering t’ ontslane, dat nogtans dieselve Gedeputeerden tot tweeder reyse geinsi- steert en gepersisteert hadden; seggende dat zij mits den Tractaete, van heuren Principalen egeen qualiteit meer van wege die van Brabant en hadden nog en konden pretenderen. Item, dat d’ Ommelanden waren ontseit, Sluys, Ostende, Bom- mel, Thiel, en dat alsnu wordende geadmitteert die regte- rende 4leyne steden van Brabant, dat op gelijken voet de voorsz. Ommelanden en Steden,, mitsgaders alle andere kleyne steden nieuwe instantien tot gelijken einde sullen doen.’’ — De zoo omstandige mededeeling van AERSsEN kon den onver- zettelijiken eigenzin van MEETKERKE niet tot zwijgen bren- gen. — Genoeg ter kenschetsing van gicestkr’s onheilspel- lenden raadsman,, wiens eenstemmig begeerde verwijdering en sedert doorgezette uitsluiting, het gebrek aan doorzigt en menschenkennis in den Landvoogd verried, maar tegelijk den door het balsturig lot mishandelden, van huis en have be- roofden Patriot, na de ondergane krenking tot het deelge- nootschap aan wild beraamde ontwerpen vervoerde. — De veelzins verdienstelijke Staatsman, wiens beide dappere zonen voor ’s Lands vrijheıd sneuvelden !), een der beleiders van den mislukten aanslag van CosMO DE PESCARENGIS te Zeiden geworden, zag zich ter berging van zijn lijf genoodzaakt naar Engeland te vlugten en eene wijkplaats te zoeken bij de Ko- ningin, jegens welke hijh nog onlangs eene zoo verdachte gezindheid koesterde, Had Leicester zich aldus in de keuge van MEETKERKE ver- nn 0 m 1) Bor, XXVIIIste B, fol. 564. Joukh. NıcoLAAS VAN MEETKEBKE in het beleg van Deventer, zijn broeder in dat van Zutphen. 216 gist, door den algemeenen en onbewimpelden afkeer weldra van zijn ambt ontzet, onverschoonliijik was de gunst, welke hij den Spaanschgezinden reıncoup en diens factie, den Zein- goudisten betoonde !), wier geldeliik wanbeheer en onbe- schaamde uitstrooisels tegen de Staten, de verontwaardiging van het verlichte en beste deel der Natie wekten. — In de sterkste bewoordingeu drukte ELIZABETH 2) hare ontevreden- heid uit over het aanstellen en voortrekken van zulke lie- den, over hunne slechte praktijken zoowel in knevelarijen als door het zaaijen van tweedragt geopenbaard. Zij eischie van LEICESTER het ontslag van REINGOUD en PERRET, en meer zorgvuldigheid in het bezetten der openvallende bedieningen, en om hierin niet verder mis te tasten, meer gemeen over- leg met de Staten en zijne gewone Raden. — Te grover was het vergrijp van den Landvoogd, die een’ Man als Buys aan de lasteringen van REINGoUD ten offer bragt, tegen wiens be- drijff de wel onderrigte WALSINGHAM Teeds vroeg had gewaar- schuwd 3). — Zulk een indringer en landdief leende LEICEs- TER een genegen oor, den ijverigen dienaar van REQUESENS en van Don soan, den laatdunkenden en eerroovenden be- diller der handelingen van wırzem ı en der Besluiten van de Sta- — u un 1) GROEN VAN PRINSTERER, Archives, 2° Serie T. I. 62 (Avis au Comte de LEICESTER, April 1587). n®. 39. »ZReingout et ses semblables ont, a raisou de leurs inventious et de leur esprit factieux et violent, rendu S. E. s odieur par toute la Hollande et mesmes & l’endroit des gens de bien et de la Religion,’ enz. 2) Instructions of THOMAS WIJLKES, Esg. sent by the (Jueen, Octob. 1586, (Correspond. p. 435) »And where, also, we are infonrmed of a generall mysiyke conceaved by the said Estates uppon the preferring of Ringault and Perret to the principall oflices and charges of the finances, as well for the condicions of the men, and manifold suspieions heretofore couceaved against them upon very probable cause,” enz. 3) Correspondence, 28 Maart 1586 p. 192. »The inclosed towching Ayn- gowt cam from a person of good credyt, and therfor your Lordship shall doe well to have an eye to his doinges.”’ — WALSINGHAM aan LEICESTEB. Des- niettemin noemt deze hem (27 Juni) p. 327) »a notable man.” (RUGOLT). 217 ten, den bedekten en dubbelbartigen handlanger van den vij- and in het dwarsboomen der Nederlandsche Ambässadeurs bij Koning HENDRIK ııı !) en die het Tractaat met ELIZABETH niet hebbende kunnen beletten, geen doeltreffender middel tot her- stel der Spaansche heerschappij had uitgedacht, dan, naar luid der Acte van Beschuldiging, sedert van wege de Staten- Generaal tegen den ontrouwen Financier bij het Hof van Hol- land ingediend 2), »tusschen Zijne Excellentie (LEICESTER) ende den Staten te maecken onverstant; item tusschen Z. Exc. ende den Raedt van Staete te maecken naedencken.” — Met dit oogmerk had hij »hem terstond, naedat Z. Exc. ’t Gou- vernement van dese Landen aengenomen hadde, in dese Lan- den getransporteert, ten eynde hij Z. Exc. tytlick en alvo- ten hij de ingesetenen en Staten van dese Landen soude ken- nen, mochte abuseren ende circonvenieren. Hebbende terstond nae zijine compste de Staten van Holland (die hem soe veel jaeren soe getrouwelijck voor de gemeene saecke hebben ge- queten) bij onbehoerlijcke en vreemde manieren getraduceert aen Z. Exc. deselve noemende bij zekere Missive van den 28 Martii lestleden, Diables insatiables ; ende bij twee verschey- den andere brieven noempt hij de Staten les Messieurs , gens refractaires. Bij andere brieven vanteert hij hem expresse_ ljek, dat hij jegens den Staten ende Raiden van State ende haere Resolutien nae zijn vermogen sal contremineren.” Als rEınGoup’s medehelpers en met hem het Driemanschap vormende, dat het gezag der Staten en zelfs van den Raad 1) »Ende dat hy aldaer het besoingne van deselve Gedeputeerde by alle mogelycke middelen gecontremineert heeft, subministrerende de Majesteit van Vranckrijek of die van zynen Raede, alle ’t gene hy omme den voortganck van de voorschreve handeling te beletten, tot nadeel van den Lande heeft conuen bedencken. Stellende onder anderen in disputs der Landen privilegiön en ge- rechtigheden, ten eynde Z. Mat soude swaricheyt maecken die te approberen” enz. Z. de Acte van Beschuldiging iegen JACQUES BEIINGOUD, bij Kluit, Hist, d. Holi. Staatsreger. II. 191, 525—537. 3) November 1586. 218 die LEICEstErR behoorde voor te lichten , stelselmatig belaagde en onderkroop, staan in 's Lands geschiedenis DANIEL DE BURCH- GRAYE EN GERHARD VAN PROUNINCK, genaamd Deventer, met een zwarte kool geteekend !). — Hebben wij vöör eenige oogenblikken van den invloed van MENYN gewagende, zijne bedrevenheid in het Italiaansch onder de middelen vermeld, welke hem in de verkeering met den Landvoogd te stade wa- ren gekomen, ook DE BURCHGRAVE, insgelijks een Vlaming, sprak die taal vloeijend en had zich daarvan uitnemend be- diend om allengs LEICESTER’s vertroawen te winnen. — Deze het Latijn en Fransch ?) een weinig verstaande , wist slechts in zijne moedertaal, het Engelsch, of wel in het Italiaansch te antwoorden,, beide den Nederlanders doorgaans vreemd. — Het laat zich begrijpen, hoe ook uit die gebrekkige mededeeling van gedachten menig misverstand zal gerezen zijn: — Te wel- komer dan was de ontmoeting met den veelzijdig ervaren en gedweöen BURCHGRAYE, die eerlang de onontbeerlijke geheim» schrijver van den Landvoogd werd en achter diens stoel ın den Raad staande, dikwijls ten aanhoore der Leden van het Collegie zijnen heer inluisterde wat hij te zeggen had 3). — Meer dan eens weidt LEICESTER in zijne brieven aan WALSING- HAM in den lof van dien onschatbaren raadgever en gids uit. »lk heb hier, meldt hij, een zeer trouw, eerlijk en wijs 1) Z. echter hierbij Mr. w. 0. ackesspisck, De Graaf' van LEICRSTER in Utrecht (Tijdschrift voor Geschied. Oudheden en Statistiek van Utrecht 1836). — Verg. wijders GaıLLarD, de l’influence exercee par la Belgique sur les Pro- vinces-Unies, p. 58 suiv. 2) Correspondence p. 364. Een staaltje van het Fransch van LEICKSTER, vindt men in de woorden welke hij guys in den mond legt: »he lamented, 'saying: OÖ, ma papiers! O, ma papiers! The Queen of Englaud will for ever hate me.” 3) De ongeoorloofde bedrijvigheid van de Burchgrave wordt ook vermeld bij Dr. p. scheırema, De Graaf van Leicester, ie Amsterdam, in da jaren 1586 ‚en 1587 bl. 38 volg. 219 dienaar gevonden, met name BURGRAYE !). Onder hen allen ken ik er geen die hem in bekwaamheid evenaart. Hij heeft een’ broeder te Londen, Lopewisk geheeten. Ik bid u, be- toon dezen uwe welwillendheid , wanneer de gelegenheid zich daartoe aanbiedt. Gij zult mij hiermede verpligten,; want nooit verwierf eenig vreemdeling zulke aanspraak, als diens broeder, op mijne erkentelijkheid.” — In October 1586 aan WALSINGHAM de aanstaande komst der Gezanten MENYN en VALCKE, die echter eerst eenige maanden daarna volgde, aankondigende, berigt hij, dat hij hun Doctor cL£rk, een der Engelsche Le- den van den Raad varı State, en voorts 0m Ödijzandere rede- Ben, 2) BURCHGRAVE had toegevoegd. — »Deze is, verzekerde hij nader, een verstandig, braaf en godvreezend man; nie- mand onder hen is thans zoo naauwkeurig met alle aangele- genheden des Lands bekend, en al wat hij weet zal hij aan llare Majesteit rondborstig mededeelen,; waarom ik u verzoek hem een onderhoud met Hoogstdezelve en met u te willen verschaffen. Gij zult in hem een degelijk wijs man vin- den 8). — In den tijd des Prinsen (orAnJE), was hij een der hoofden van de Regering in Vlaanderen; ook was hi} Lid van den geheimen Staatsraad 4) en schier in alle zaken van gewigt werkzsam. Sedert ik hier ben, heeft hij eerst als Requestmeester, vervolgens als Audiencier en als Eerste Secre- tarıs van den Raad var State gediend: daar hij een Vlaming van geboorte is, iebben die van Holland zooveel doenlijk zijne bevordering tegengehouden. pauLus Buys mogt hem niet lijden 4); An u 4) Correspondence, p. 8363 (27 Julij 1586): »a most faithfull, honest, wise servant. — I knowe not a more sufficient man amoug ihem all then he is. I was never more beholding to a stranger then to his [brother.” I) Correspondence, p. 422 (2 Oct. 1586) »for spetyall causes.” %) »You shall fynd him a substanciall wyse man.” 9) »He hath byn also one ofthe prevey Councell of Estate, and used al- most in all iher great causes.” N) »PauL nuys could never Iyke of this man, as one afrayd of him, for he ys a depe fellow,” enz. 220 hij vreesde hem, omdat hij scherp ziet; toch heeft deze man nooit kwaad van hem willen spreken om hem te benadeelen en echter is nieınand grondiger dan hij, van zijne handelin- gen onderrigt, en zal hij u kunnen zeggen, hoe ik mij je- gens PAULUS Buys heb gedragen en of ik wel dan kwalijk met hem geleefl heb. — Dezen man: beveel ık u als den- gene, die juister dan iemand den weg zal kunnen aanwijzen dien men thans heeft in te slaan.” Aan het slot herhaalt Ler- CESTER, dat hij zich met opzigt tot al de aangeroerde punten, aan de inlichtingen van BURCHGRAVE gedraagt en uit hij den wensch, dat waLsınsHtaM hem wel moge waarderen, vermits hij in waarheid een zeer godvruchtig man !) is. Van dien stempel beweert hij, zijn er hier niet veel. Doch zoo wij Nederlandsche tijdgenooten als getuigen ver- nemen, strekte de Godsdienst den Vlaming gelijk meer an- deren, tot mom en dekmantel. Hij had, zegt men, » gheen ander Religie, als goet cier maecken, ende gelt te rapen 2). Hij zoude aan den drank verslaafd zijn geweest 3), en in het behandelen van zaken langdradig, vadsig en nalatig. — Maar al waren de in BURCHGRAVE uitbundig geprezen eigenschap- pen en hoedanigheden echt en onvernist geweest, nog zoude de natuurlijke afkeer van een’ Kabinetsraad, met minachting en terugzetting der wettige Siaatscollegien, uit heerschzuch- tige vreemdelingen zamengesteld, de verbittering tegen den verdwaasden Landvoogd gaande gemaakt hebben. — Ook de Engelsche Secretaris ATY %) schijnt zich in onze zaken op eene 1) »I pray you make much of him, for he ys very religious indede, and so ar not many here” (p. 425). 2) vaN REIID, V® B, fol. 137. 3) GROEN V. PRINSTEBER, Archives, 2° Serie T. I. 67 (Mei 1587). »Flaman et hay des Estas, pour avoir, — en plusieurs choses mal conseill6 S. E. et pour estre un peu trop sujet & la (pinte); dont il est essez ouvel- tement tax&, en la leitre du 4 de Fevrier, et disent qua’ ils ne le sonffriront plus pres de S. E.’ 4) Register, 20 October 1587 »Secrelaris aTsı2.” (orrespondence »Mr. 22 in ’t oog loopende wijze gestoken ie hebben, zonder de noodige taalkennis en andere wetenschap te bezitten. Welk gevaar de Natie dreigde, pas aan het Spaansche juk ontworsteld, en nu door een heir van zelfzuchtige uitgewe- kenen, oorblazers en vleijers van LEICESTER overstroomd, moge een zijner vurigste aanklevers getuigen. — In een naamloos Vertoog van PROUNINck den Bosschenaar, Burge- meester van Utrecht geworden !) maar als Afgevaardigde ter Generaliteit geweerd, leest men: „Staat ons vrij tot Gou- verneurs te verkiezen Walsche of Hoogduitsche personadien, on- der ons ongegoed; waarom ook in mindere staten niet zulke personen, die onze naburen en bondgenooten en trouwe, be- proefde vrienden zijn? 't seestendeel van de Gecommitteerde Raden in Zeeland, Tresorier, Advocaat, Baljuwen, zijn Bra- banders en Vlamingen; de Advocaat ’s Lands van Holland, en met hem omtrent vijf Pensionarissen van de vijf voor- naamste steden zijn alle dusten Holland geboren.” Het treffend feit kon niet geloochend worden ; maar het onlangs 3) gebeurde met den Antwerpenaar VAN DE WARCKE, tot Pensionaris van Amsterdam aangesteld, doch als zoodanig ter Vergadering van Holland niet toegelaten,, toonde de bezorgd- ATUIE” p. 837, 48, 44, 50, 51, 104, 258, 261, 269, 289 enz. (Ook däär heet hij meest aTıJ), GROEN v. PKINSTERER, Archives, 2° Serie T. I. 67. »Quant & Aiy, il n’entend point les affaires du pais et n’en parle point les langues, et est homme qui veult faire toutes choses üson plaisir, sans se {ra- vailler; beaucoup.” 1) Brief van LEICESTER aan PROUNINcK (11 Mei 1587) bij @ROEN v, PRIN- STEBER, t. a. p. p. 63. — Verg. vooral van REIsD> 9° B. fol. 155. 2) Kluit, Hist. der Holl. Staatsreg. II. 394—396, 404. 3) Register v. Holland, 30 October, 20 November 1585. »Verstaan daar- omme alsuog, dat den voernoemden vAN DB WERKE (als een geboren Bra- bander wesende) in geen diensten als Raad en Pensionaris sal mogen wer- den gebruikt — sonderlinge tot deser tijd,”” — enz. Register, 26 Januarij 1588 (Pensionaris van Schiedam Mr. ERSSMUS DE ZOETE geweerd\. Nog 15 April, 4 Julij 1588, 222 heid der Staten over het euvel, dat zigtbaar meer en meer invretend,, door de handhaving van ’s Lands Privilegien moest beteugeld worden. — Het gold het beginsel, niet den per- soon die Nederland vroeger bij den Duitschen Rijksdag te Augsburg \) had vertegenwoordigd, en die nog in volgende jaren, zoowel als de Mechelaar pe seLLe 2), in meer dan &&n Gezantschap het Vaderland aan zich verpligt hebbende, zijne eervolle loopbaan als Raadpensionaris van Zeeland zoude be- sluiten. — Gelijk de opkomende Republiek verrijkt werd met de herwaarts overgebragte kapitalen, met ondernemende koop- lieden, nijvere fabriekanten, geoefende kunstenaars, werk- en ambachtslieden; gelijk de letteren en beschaving door de edelste vernuften en de beroemdste Geleerden unit het Zuiden, aanımerkelijk werden bevorderd, zoo deed het Algemeen , ge- westeliijk en plaatselijk Bestuur zijn voordeel met de talenten en verkregen kunde van menig gevlugt ambtenaar. — Doch de uitzondering mogt niet regel worden. — Bescheiden, maar zelfstandige en onafhankelijke inboorlingen behoorden door het stout en schaamteloos bejag van fortuinzoekers niet ver- drongen te worden. Gegoede en geärfde ingezetenen , ın Regeringsposten geplaatst, maakten de bestanddeelen uit der inheemsche Aristocratie; eergierige en overmoedige buiten- landers konden zich alleen onder de Monarchie of met behulp van democratische uitspattingen verheffen. — Het blijft oLDEn- BARNEVELT’S duurzame verdienste 3), den overweldigenden 1) sor, XVII® B. fol. 824 volgg. (Instructie 9 Julij 1582. Zijne Ambt- genooten waren de Herlög van BOUILLON en DUPLE3SIS-MORNAY. 2) Opınerkelijk is het gezegde van den ter dood verwezen OLDENBARNEVEILT tot den Fiscaal Dr. LAUBENS DE SILLK: »Sylla, Sylla! dat uw Vader opsagh, dat gy u tot dese saek laet gebruiken!” Brandt, Historie v. de Rechtspleg. bl. 137. Z. nog p. 4, 268. 3) arnorıus, Annal. I. V p. 152: »Excepit mox JOANNES OLDENBARNE- VELDIUS, auxitque (munus) virtutibas propriis, quarum insigne documentam dedit adversus LICEsTRIı minas artesque, ut fidus consilii, ita animi invietus.” 223 stroom met onvervaard en kloek beleid gestuit en gebroken te hebben. — De Advocaat van Holland en LEICESTER werden formela partijen, en hoe de laatste door de T/trecktsche fac- tie en door de ijveraars in Friesland mogt worden gestijfd , de nationale zaak zegevierde. — Nog in 1654 1) haalde pe wirt het vermetel bedrijf der woelgeesten van 1587 en 1588 op, en herinnerde hij, hoe »door de Volmachten van Ooster- 900 2), hun qualificerende als Staten van dien, ende hun Geassocieerden, by haer selven, ende in weerwille, niet al- leenlijck van de andere Provincien, maer oock van de andere Leden van Vrieslandt, door speciale Gedeputeerden aen de Ko- ninginne van Engelandt” de Souvereiniteit was aangeboden ; hoe voorts »de Heeren Staten van Utrecht in Julio 1588, (wel is waer, dat sulcks geschiede in de jactseuse Leycester- sche tijden) NICOLAES VAN MEKTKERCKEN aen H. Ma! van Enge- landt hadden gesonden op particuliere Commissie ende Instruc- tie van deselve 3); aen welcken van MRETKERCKEN oock by secrete Memorie noch eenige saecken van merckelijcke impor- tantie by de hooch-gemelte Heeren Staten i# mandatis ghe- geven zijn geweest.’ Maar ELIZABETH, die regelregte, officiele en onderdanige u een na 1) In de Verdedigiug der Acte van Seclusie. Resol. v. Consideratie fol. 59, 73, 177 volgg. 192 volgg. ®) Instructie, daernaer WIJBRANDT VAN ALUWA, ende D. KICHEUS DE POS- TELLA, Gecomm. v. de Volmachten vau Oostergo — hen sullen addresseren aen de Kon. Mat v. Enyelandt (Leeuwarden 5 Januarij 1587) »volgende de voorgaende besoignen, eerst by mijn Heer o. nusser, arısma, President ’s Hofes van Vrieslandt in Engelandt ende nu in Novembri lestleden by aısLuwa aeu sijne Excell. gedaen, ende met deselve S. Exc. gemaeckt, alsnog presen- teren die Souverainiteyt van de Prorincie van Vrieslandt veor soo veel in hen is” enz, 3) Instructie voor den Heere Capiteyn MRETKERCKE, gaende v. wegen de Staten v. Utrecht naer Engelandt (27 Julij, 1588) en Instructie ofte secrete Memorie voor den Lieut. Collonel MEETKERCKEN. BOR, XXIV B. fol. 114 verso, 224 aanzoeken van geheel Nederland had afgeslagen, en bij die weigering na rijpe overweging, had volhard, was niet gene- gen haer politisch stelsel voor de hersenschimmige plannen van de Utrechtsche stokebranden !) of van den heerschzuchtigen President AysmA 2) te laten varen, — veelmin voor de bede der Geldersche en Zeeuwsche Predikanten. Het beroep op de H. Schrift, »de zekere regel van alle onze raadslagen ‚’’ was vruchteloos. Te vergeefs hielden zij de noodzakelijkheid voor van den glans van het Koningschap, en » het ongelukkig be- gin, en den nog ongelukkiger voortgang van dezen Aristo- cratischen of Democratischen Staat, die zoo klare getuigenis gaven van de onvolkomen Regering eener Republiek, dat het einde met den ondergang van al de Vereenigde Nederlanden nog allerongelukkigst zoude zijn 3).” — De proefneming van het aan LEICESTER opgedragen Opperbevel, als Luitenant- Generaal, tegen haren zin in het Bewind van den Gouverneur- Generaal verkeerd 4), had haar voor goed van de Oppermagt afgeschrikt. — Zij mogt in opbruisenden toorn den Neder- landsche Gezanten verwijten, dat de Staten den Landvoogd slechts eene schaduw van gezag hadden gelaten; dat zij zelve de teugels van bet bestier in handen hielden, en den spot De 1) Adres der Utrechtsche burgerij bij van rkisp, fol. 155: »Cupimus uf Sua Excellentia absolute imperet, et pro su& discretione, salvä Religione et privilegiis Suam Majestatem non offendentibus.” 2) Le President AIJswA, MEETKERKE, et quelgues autres gens de bien de . Frize et ailleurs qui ont esi6 disgratiez et mesmes emprisonnez pour avoir tenu le party de S, E.” GROEN V, PRINSTERER, Archives 1. a. p. p. 55 3) Kluit, t. a. p. bl. 481—487, en meer bij Branat, Hist. d. Refor- matie, 1. 719-753. %) I’avois envoi6 Mons" le Conte de LEICESTER pour Lieutenant de mes Jorces, et mon intention estoit qu’il auroit cognoissance de vos finances et cuntributions. Mais au contraire il n’en a rien sceu, et les avez maniez en- semble et en faict A votre mode entre vons., Vous lui avez donne tiltre de Gouverneur, pour soubz ce nom jetter tout votre mal sur luy, leguel tiltre il a accept€ contre mon gre et sans mon sceu, par ou il mit en hazard de 225 met hem dreven !), bij eenig nadenken kon zij zich de mis- slagen en dwalingen niet ontveinzen, welke ook zij in haren gunsteling ondubbelzinnig had gelaakt. De titel van Gow- verneur had de verantwoordelijkheid van al het misdrevene op zijne schouders geladen; maar had hij niet zelf dien titel, de weidsche en luisterrijke waardigheid begeerd? had hij niet eerlooze, beruchte handlangers gebruikt en bevoordeeld, en daarentegen , opregte Patriotten van het kussen verwijderd , vervolgd en mishandeld? waren niet door zijn slecht geplaatst vertrouwen 's Lands penningen verduisterd en vestingen aan den vijand overgeleverd? Klaagde men over de inbreuken door de Staten op de bevoegdheid van den Gouverneur ge- pleegd, veeleer bepaalde zich het bezadigd en omzigtig, maar tevens onwrikbaar verzet van Holland, Zeeland en Friesland tot de verhoeding van meerder buitensporigheden van LEICES- ters Achterraden, door de Utrechtsche burgerij en de Ker- kelijken geschraagd. Erkent en huldigt het nageslacht in wıLLem ı den grond- legger van onze ‚onafhankelijkheid, in OLDENBARNEVELT eer- biedigen wij met een scherpzinnig Geschiedvorscher den man, san wien de staatkundige vorming van ons Land tot een Ge- meenebest is toe te schrijven, den wezenlijken stichter der Republiek van de Vereenigde Nederlanden. Maar, »hoe en op welke wijze, vraagt I. D. MEINER, heeft hij zich dien in- vloed verschaft, die over den geheelen Staat beslissend is ge- weest, die en de vreemde Mogendheden, &n de hoogste per- sonen binnen ’s lands, aan den Graaf van LEICESTER, aan Prins maurıts, aan alle anderen, de wet heeft doen stel- ee EEE — perdre sa vie et ses biens, et la grace et faveur de sa Princesse que luy im- porte le plus.” 1) »Et quelle auctorite, je vous prie, luy avez vous donne? une aucto- rite umbratile ou imaginaire seullement. C’est se mocquer des gens” enz, Aauspraak van ELIZABETH, bij DE JoNGE t. &, p. bl. 132 volg. 15 4 226 len !)®” Trachten wij zonder te herhalen wat dienaangaande hiervoren werd medegedeeld 2), het oogenblik nader aan te duiden, van hetwelk die invloed, bepaaldelijk in het bestier der Diplomatie, dagteekent. — De feiten alleen moeten spre- ken, niet de /nsiructie van den Advocaat, even onvolledig en beperkt als die van zijn Voorzaat. Men vergete evenwel niet, dat reeds HUGO DE GROOT heeft geklaagd over de .moeije- lijkheid, om zonder kwetsing van den veelhoofdigen naijver, de in het duister schuilende handelingen van Hollands Mi- nister uit de Registers van Staat op te delven en in het licht te plaatsen 32). De roemrijke bedrijven van hen die eene Monarchie besturen, blijven niet verholen, en zelfs ın de Aristocratie en Democratie leert men dezulken kennen en ver- eeren, die in den Raad of bij de Gemeente door stoutheid of schranderheid witblinken. — Anders in Holland, waar de Besluiten ten name van het Collegie worden geboekt. En ziedaar de reden, waarom de in het buitenland zoo schitte- rende vermaardheid van JOHAN VAN OLDENBARNEVELT, van den Man, die door geest en door inspanning het hoogste gezag bij een vrij Volk verworven had, zoo weinig, zegt hij, in onze Historie herdacht wordt 4). Al kent men de beleiders 1) Verhandelinyen ın geleerde (Grenootschappen (1846), 11.297, 329 (Voor- lezing over JOAN VAN OLDENBARNEVELD, 13 Maart 1835 in het Koninkl. Nederl. Institnut). 2) I/nleiding, erste Gedeelte, bl. 7, 131-136, 143—150, 153--162; Bijlage XIV; Tweede Gedeelte, bl. 3—6, 9, 10, 14, 15, 20-23, 26, 45—48, 58—60. 3) aroTıUs, Histor. L. VII. 445. »In Batavis cuncta Concilii nomine perscribuntur, auctorum nulla memoria, quos etsi noveris, laudandilocum ambitiose quaesisse videaris, nec plurium vites offensas, yuibus aliena gloria pro exprobratione ignaviae est.” 4) »JOHANNKS OLDENBARNEVELDIUS Ordinum Hollandiae princeps assessor, vir patriae reipublicae scientissimus, ac proinde e& auctoritate, quantam quis summam ope ingenii atque industriae in libero populo consequi possit. — Si qui erunt exteri, quorum in manus ista venient, mirentur hujus clariludinis nomina apud ipsos etiam celebrata in nostram seriptionem tam raro incarrere.', 997 en bewerkers van een of ander gewigtig en heilrijk Staats- besluit, men verzwijgt hen om aanstoot te mijden of niet den schijn van vleijerij en gunstbejag op zich te laden. — Die schroomvalligheid der landgenooten heeft een’ vreemdeling, een Franschman, tot de bewering verleid, dat alleen Fran- sche Geschiedschrijvers onze Staatslieden regt zouden hebben doen wedervaren }). Dit in het voorbijgaan. — OLDENBARNEVELT’S diplomatisch aanzien straalt spoedig na de aanvaardıng van zijn Ambt, in het Register van Holland door. »Is, dus leest men 20 No- vember 1586, by den Advocaat van den Lande verklaart, dat hy Brieven ontfangen had van Keulen en Znik, presen- terende deselve te communiceren de Gecommitteerde Raden.” — Wij vinden den 26 Januarij 1587 melding gemaakt van brie- ven door REINGOUD aan een vertrouwd persoon geschreven, »welke Brieven den Advocaat vertoont zyn, omme van hem te versiaan, of hy tot dienste van den Lande daarinne iets goeds soude mogen doen. — Is geresolveert, dat den voorschre- ven persoon tot laste van den Lande daarinne gebruikt sal werden, onder Instructie die den Advocaat daarloe sal mogen geven, ten einde des voornoemden REYNGOUTS dessein mag werden geopenbaard, en daartegens in de gemeene sake voor- sien mag werden.” — En wat in ’t bijzonder de verhouding tot LEICESTER en de regtvaardıging van der Staten gedrag betreft, ter Vergadering van Holland werd den 3 Februarij 1587 voorgelezen »sekere Missive geconcipieerd, die aan S. Exc. van LEYCESTER soude geschreven werden aangaande de inconvenienten, die gedurende sijne Regeringe zyn gepas- seerd; en is hetselve Concept goedgevonden, om in de Ver- gaderinge van de Staten-Generaal voorgehouden, geresumeerd, 1) »Il n’y a guöres que les Francois. qui aient rendu par leurs Histoires & OIDENBARNEVELD et A JEAN DE WIT la justice, que ces deux excellens hom- mes merıtoient de leurs concitoiens.” De la Barre de Beaumarchais, Le Hollandois ou Lettres sur la Hollande, 2° Partie Lettre V, p. 21. 15* 228 en by deselve aan Syne Excell. en ook aan Hare Ma: en de Gecommitteerden in Engeland wesende, overgesonden te wer- den.” De vervulling van dien last werd, nevens anderen, »den Advocaat,” onmiddellijk in rang na het Lid der Rid- derschap MATHENES volgende, opgedragen. — Eenige dagen daarna treffen wij OLDENBARNEVELT weder aan onder degenen, die grondig hadden te onderzoeken in hoeverre de zending van den Heer De LA PREE !) naar Frankrijk en .van Dr. yu- nıus naar Duitschland, beide door LEICESTER, na zijn eersten terugkeer in Engeland benoemd, al dan niet in ’s Lands belang voortgang behoorde te hebben ; en werd besloten, dat »sooverre syluiden in goede conscientie bevinden souden, dat de Landen uit de voornoemde reisen en diensten eenige voor- deelen souden genieten, de voorschreve Gecommitteerden voor een half jaar in dienste gehouden en gebruikt sullen werden 2).” Wij zien wijders in het Aegister van 17 en 23 Maart 1587 aangestipt, dat er Brieven uit Engeland » van de Gedeputeer- den van Holland aan den Advocaat”' waren gekomen, ook ’ »m het particulier geschreven ;” en daags daarna de ver- schijning van No@L DE CARON 3), den Heer van Sckoonewal, sedert dertig jaren lang Gezant der Republiek bij het Brit- sche Hof +), »hem gepresenteerd hebbende in de Vergaderinge 1) In het Register 28 Aug. 1587 staat verkeerdelijk nu pır. — Hier werd bedoeld QUENTIN DE TAFFIN, Heer van Za Pree. Z. deze Inleiding, Berste Gedeelte, Bijlage VIIT, bl 45. 2) Register 14 Febr. 1587. — 28 Aug. 1587. 3) Een brief van 4 Febr. 1587 door LEICKSTER aan MAURITS nit Greenwich gerigt en door CcaroN overgebragt, vindt men bij GROEN V. PRINSIERER, Archives, 2° Serie I, 37. Een F’ransch Rapport van CARON namens kLIZA- BETH, (van den 27 April 1589) is in het Register van 21 Mei 1589 gebockt. A, Eerst onder den titel van Agent, opvolger van onreıL. Bor, XXVIl B. fol. 555. — Den 18 Mei 1591 (n. stijl) schrüjft GILLES van LEDENBEKCH uit Ütrscht aan den Gedeputeerde te ’s Hage: »Dat een ander Agent in plaets van den Heere orrELL in Engelant gestelt zoude werden vynden myn Heeren (de Staten van Utrecht) goet, ende wort by de meesten alhier daertoe wel bequaem gevonden den Heere cakon.” (Prov. Arch.) 229 van de Staten van Holland, overmits de Staten-(eneraal niet en vergaderen, omme te verstaan, of by hem die van Hol- land eenige diensten gedaan souden mogen werden by Hare Mat en Syne Exc. van LEICESTER, alsoo hy van meeninge was op morgen hem na Engeland te begeven met het eerste be- quaamste weder.” — cCAaRoN werd verzocht te willen verkla- ren, dat die var Holland anders niet bedoelden, en onveran- derliik »met Godes hulpe voor oogen houden sullen dan de conservatie van den l,ande tegens alle geweld en aanslagen van den vyand; en dat de eere, respect en authoriteit van Hare Majesteit en Syne Excellencie mogen werden voorge- staan, en het Tractaat met H. M. gemaakt, agtervolgt en on- derhouden, en dat daarom Hare Mat nogte Syne Exc. egeene quade rapporten geloof willen verleenen, hetwelk by den voor- noemden SCHONEWAL sulks is aangenomen 1).” Het was het oogenblik van felle verbolgenheid, waarvan hiervoren is gesproken en welke ELIZABETH in scherpe ver- wijten tegen de Nederlandsche Gezanten deed uitvaren 2). — Doch al ware de toon der Koningin minder hevig geweest, het misverstand zelf kon niet weggenomen worden. — LEI- CESTER’S raadslieden, gewoon in troebel water te visschen, waren, trots de tusschenspraak der Engelsche en der Neder- landsche Bemiddelaren 3), onherroepeliik in de algemeene schatting verloren en maakten den Landvoogd bij zijne we- derkomst in den zomer van 4587, het spoor geheel bijster. Men oordeele van de gevaren, welke de Advocaat moest trot- seren, uit het ernstig beroep door de Staten van Holland op 1) Register 24 Maart 1587. %) Bi) DE JonGE ft. a. p. »Je vous ay envoie cesi annde quinze, seize voire dix-sept ou dix-huit mille hommes. Vous les avez laissez sans paie- ment, les uns mourir de faim, les aulires si desesperez, qu’ils ont este con- traincts de se retirer vers l’ennemi. N’est-ce pas pour estre despit€ pour la na- tion Angloise et pour vous une grande vergogne?” enz. 3) Met name van Lord BUCKKURST en van den President van DER MYLE 230 zijne vaderlandsliefde gedaan !). Met grammen moede had LEICESTER bedreigingen geuit, die, naar de ondervinding van het verleden, door dadelijkheden zouden achtervolgd wor- den. — Wie kon het lot voorzien, dat zijne in dolle woede ontstoken wraakgierigheid den uan eed en pligt getronwen .Minister bereidde en wat kon dezen de belofte van schade- vergoeding baten ter zake van hetgeen hem »buiten of by wege van Justitie” mogt overkomen 2)P Het was een strijd op leven of dood geworden. — Geene verzoening was denk- baar zonder voorafgaande voldoening (reparatie) wegens »de propoosten, die by den Advocaat OLDENBARNEVELT souden zyn gebruikt, als dat Syne Excell. soude tragten na de ‚Souve- raine Regeringe, om te beter dese Landen onder den Pais te mogen brengen 5).” Wie, hier of daar, in de betuigingen der Staten hetzij vroeger of in dit hagchelijk tijdgewricht, zekere onopregt- heid gispt, bedenke, dat zij mei een’ beoefenaar der gewe- tenlooze Politiek van MaccHravELLı te doen hadden. ELIZABETH was de vlijtige lezeres der befaamde geschriften van den Flo- rentyn *); LEICESTER zelf wordt in pamfletten van die dagen afgeschilderd als tot in het merg, van den geest dier ver- foeijelijke leeringen doortrokken 5), en nog onlangs was door J) Register 12 Sept. 1587. »Zyn gecommitteert eene van Dordrecht en die van Delft, omme den Heere Advocaat OLDENBARNEVELT te communiceren de Declaratie van S. Exec. in geschrifte overgelevert, en daarop te verstaan sija advis, en voorts den voorn. Heere Advocaat by alle mogelyke wegen en middelen te induceren, ten einde hy op de Vergaderinge van de Staten — alhier in den age gelieve te compareren tot dienste van des gemeene Lands saken, daaraf denselven Advocaat grondelijke kennisse en wetenschap heeft, gemerkt helzelve meest noodig is in dese gelegentheid des tyds ,” enz. 2) Register 11 Sept. 1587. 5 3) Register 14 Sept. 1587. 4) von DOHM, Denkwürdigkeiten meiner Zeit, V. 102. 5) kıumr, II. 425: Discours de la vie abominable, ruses, trahisons, meur- ires, impostures — desquelles a use et use journellement leMylorde de Leces- tre, Machiavelliste, enz. 1585. 