title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: In die kamer heerscht de schemering, de gestalte des Heeren, edel en indrukwekkend, teekent zieh ernstig donker af tegen het raam, waardoor de avondschemering binnenvalt. Aan de voeten van Jezus zit Maria, die het goede deel had gekozen, dat van haar niet zou weggenomen worden, en Martha is in de kamer bezig met het een of ander, als ik mij wel herinner om het vuur aan te stoken, of iets dergelijks. Die teekening hoop ik niet te vergeten, noch ook hetgeen zij mij scheen te zeggen: ,,Ik ben het licht der wereld, zoo wie mij volgt zal in de duisternis niet wan- delen, maar zal het licht des levens hebben. ” Zulke dingen zegt de schemering, tot wie ooren heeft om te hooren en een hart om te verstaan, en om' geloof te hebben in God — blessed twilight! En op dat schilderij van Ruyperez, T Imitation de Jesus Christ is het ook schemering, en ook op een andere ets van Rembrandt: David in het gebed tot God. Maar het is niet altijd blessed twilight, zooals ge aan het schrift ziet, ik zit bij de lamp boven, want er zijn beneden menschen en kan daar niet met mijne boeken bij zitten. Oom Jan laat U groeten. 148 Heb het goed, schrijf eens spoedig, en kom maar spoedig, want het is goed elkander eens weer te zien en eens te praten, mis- schien kunnen wij dezen zomer nog wel eens die tentoonstelling, die dezer dagen wordt geopend, gaan zien. Groet ook Uwe huisge- nooten. a Dieu, ontvang in gedachten een handdruk van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 21 October 1877. Wil zorgen dat gij weer spoedig een woordje ontvangt; gisteren een goeden brief uit Etten, waaruit ik vernam dat gij reeds daar waart geweest en Zaterdagavond werd terugverwacht, om ook Zondag thuis door te brengen. Dus zijt gij er waarschijnlijk ook op ’t oogenblik, en het ^al wel een goede Zondag zijn. Was hedenmorgen in de vroegkerk (Noorderkerk), wandelde daarna de stad wat door, de grachten zijn eigenaardig mooi nu de bladeren aan de boomen de herfstkleuren hebben, en ging toen naar de Engelsche kerk, en hoorde een zeer goede preek over: ,,Take no thought saying: what shall we eat, or what shall we drink, or wherewith shall we be clothed” etc. Ik houd veel van dat kerkje, en waarschijnlijk heeft menigeen daar herinneringen aan dingen en plaatsen, die ook mij niet vreemd zijn. Hebt ge ooit gezien of gelezen het boek van Esquiros: La vie Anglaise, (of l’Angleterre et la vie Anglaise), ik niet, maar mij dunkt dat moet een interessant boek zijn. Denk eens als gij tijd en lust hebt aan dat bewuste stukje van Jules Breton, en aan dat andere van Michelet. Hebt gij het goed gehad op reis? Schrijf spoedig eens een woordje, het was een heerlijke verrassing, toen gij dien avond hier kwaamt. (N.B. de juffrouw aan het Station had zieh reeds eenigszins ver- wonderd over ons overhaast vertrek). Het was aardig wij Mauve daar nog zagen. Thuiskomende heb ik nog een heelen tijd zitten werken. Dat is hü al weer 8 dagen geleden, de dagen vliegen om. Wat is die gravure naar Ary Scheffer: ,,Les saintes femmes au tombeau du Christ” toch mooi, ik ben zoo blij dat ik die heb, vöoräl die oude vrouw, dat is het. Hebt gij soms nog iets opgedaan onderweg voor Uw verzameling? Ga daar maar mee voort, want dat is iets zeer goeds. Dezen morgen zag ik den minister van marine Taalman Kip, 149 die bij Oom een bezoek bracht en hier koffie dronk, wat is er veel karakter in dat gezicht en in die grijze oogen, onwillekeurig deed hij mij denken aan den ouden heer Goupil, of iemand als Guizot. Waarom weet ik niet, maar de geheele week heb ik gedacht aan dat schilderij en die ets er naar van: ,,Un jeune citoyen de Tan V” van Jules Goupil. Het schilderij zag ik te Parijs, onbeschrijfelijk mooi en onvergetelijk. Wat vormen die vele Fransche schilderijen over de dagen van de omwenteling, zooals les Girondins, en Dernieres victimes de la Terreur, en Marie Antoinette van Delaroche, en die bewuste Jeune Citoyen en andere schilderijen van Goupil, en dan Anker, en zoovele anderen, een schoon geheel met vele boeken, zooals die van Michelet en Carlyle, en ook Dickens (Tale of two cities). In dat alles tezamen is wel iets van den geest, die is die van de Opstanding en het Leven — die zal leven al schijnt het ook gestorven, want het is niet gestorven, maar het slaapt. Zoo graag zou ik veel lezen, maar mag niet, maar eigenlijk behoef ik er niet naar te verlangen, want alle dingen zijn in het woord van Christus — volmaakter en heerlijker dan in eenig ander woord. Die bewuste ets van Jules Goupil hing te Londen zeer langen tijd op mijn kamertje, in de dagen toen ik zeer vervuld was met Michelet en andere Fransche schrijvers; nu geloof ik heeft Harry Gladwell de ets. Had een kort briefje van hem sedert hij terug is in Parijs, zou op een dag als heden nog wel eens in de schemering längs de Seine, op de hoogte van Notre-Dame met hem willen wandelen. Parijs is zoo verrukkelijk schoon in den herfst, en dat piek je niet het minste. Wat zullen de winterchrysantemums te Londen mooi zijn in de tuintjes, die bloeien daar den heelen winter door. Hebt gij soms plannen voor den winter, om nog de een of andere boeken te lezen ,,coüte que coüte”? Soms is het wel goed eens door te zetten en aan te pakken. Oom Jan heeft ook heel wat gelezen en er zijn zeer vele dingen in hem. Eene geestverwantschap en gehechtheid en lief de, als die tusschen Pa en Oom, dat is een goede vrucht van het leven, en al smeult dat vuur ook nu en dan door de zorgen en dagelijksche dingen, soms flikkert het beider en schitterend en heerlijk op, zooals b.v. dien avond, toen die twee samen naar de Hoeve gingen, verleden winter '*') *) Zie brief 82. Nu jongen, ik heb nog te werken en moet eindigen, heb het goed, zoek maar in de kunst en in de boeken of gij ook iets vinden mocht; er Staat: ,,zoekt en gij zult vinden” en ,,zoo iemand wijs- heid van noode heeft, dat hij die van God begeere”. — En die hebben we noodig. — Hoe gaat het met Caroline? Doe er mijn groeten, en doe die ook aan Uwe huisgenooten en als het te pas komt bij Mauve en Tersteeg. In gedachten een hartelijken handdruk, en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 30 October 1877. Dank voor uw laatsten brief, waar ik blij mee was. Ja jongen, die ets naar Jules Goupil is mooi, en vormt met al hetgeen zieh daaraan vastknoopt een schoon en goed geheel, dat een goede bezitting is om te bewaren in zijn hart. Ik benijd U min of meer dat gij Carlyle hebt gelezen ,,French Revolution”, het is mij niet onbekend, maar las het niet geheel, vond er in een ander boek n.l. van Taine, stukken uit. Ben bezig aan een uittreksel uit Motley, o.a. inneming van den Briel en beleg van Haarlem, Alkmaar en Leiden, heb er een kaartje bij geteekend, om er zoo een geheel van te maken. Mijn werk houd ik bij elkaar, alles tot doel hebbende door de examens te körnen; ik raadpleeg Mendes in alle dingen en rieht mijn Studien naar wat hij heeft gedaan, want zoo zou ik het ook graag doen. Die geschiedenis van den 80-jarigen oorlog is toch heerlijk, wie van zijn leven een dergelijken goeden strijd zou maken, zou het goed doen. Werkelijk het leven is een strijd, en men moet zieh verdedigen en verweren, en met een opgewekten en wakkeren geest plannen beramen en berekeningen maken om er door voor- uit te körnen. Naarmate men verder komt in het leven, wordt het er niet gemak- kelijker op, maar door de moeilijkheden te bestrijden, waarin men zieh bevindt, ontwikkelt zieh ook innerlijke kracht uit ons hart, dat beter wordt in den strijd des levens. (On grandit dans la teni- pete) Dat deven van Frederik de Groote door Menzel geillustreerd ken ik, dat is een goede aanwinst, ga maar met die verzameling voort; ook die houtsnee naar Jacque: la Bergerie, ken ik; breng vooral die zaken mee naar huis met Kerstmis. Heb bij den jood gekocht die litho naar L. Steffens, waarvan gij mij indertijd het schilderij hebt laten zien, een oud en een jong geeste- lijke Samen sprekende in een tuin, dat is een goede lithographie. Die voorstelling doet mij denken aan een schilderij van Jac- quand ,,Le nouveau vicaire” heet het geloof ik, daar is het zelfde Sentiment in, of ook aan: ,,Le novice” van G. Dore. Jongen, het Latijn en Grieksch studeeren is moeilijk, maar ik ge- voel er mij toch zeer gelukkig in, en ben in de dingen waar ik naar verlangd heb. Ik mag des avonds niet meer laat opzitten, Oom heeft mij dit zeer streng verboden, toch blijft het woord, dat onder de ets van Rembrandt Staat mij in de gedachten: In medio noctis vim suam lux exerit, (in ’t midden van den nacht verspreidt het licht zijn kracht), en ik zorg er den heelen nacht een klein gaspitje blijft branden en leg daar in medio noctis dikwijls naar te kijken, mijn plan voor den volgenden dag voor het werk bedenkend, en in gedachten hoe ik dat studeeren zoo goed mogelijk zal aanleggen. Hoop ’s winters ’s morgens vroeg het vuur aan te maken, de win- termorgens hebben iets eigenaardigs, dat schilderde Frere in dien werkman ,,Un tonnelier”, (de ets hangt op Uw kamer geloof ik). Gij kent Jwel de houtsneden van Swain, dat is een knap man, zijn atelier is in een zoo aardig gedeelte van Londen, niet ver van dat gedeelte van het Strand, waar de bureaux zijn van de illustrated papers, (The London News, Graphic etc.) niet ver ook van Book- sellers Row, vol van allerlei soort van boekenstallen en winkeis, waar men allerlei ziet, vanaf de etsen van Rembrandt tot House- hold Edition van Dickens en Chandos Classics; alles daar heeft een groenen toon, vooral bij mistig weer zoo in den herfst of in de donkere dagen voor Kerstmis, en het is een plaats, die onwille- keurig denken doet aan Epheze, zooals dat zoo eigenaardig een- voudig is beschreven in de Handelingen. (Zoo zijn de boekwinkels te Parijs ook zoo interessant, o.a. in de Faubourg St. Germain). Jongen, wat zal ik onuitsprekelijk blij zijn als ik door mijn examen mag körnen, als ik de moeilijkheden zal overwinnen zal het gedaan zijn in eenvoudigheid des harten, maar ook met gebed tot God, want ik bid zoo dikwijls vurig tot Hem om de wijsheid die ik van noode heb. Maandagavond was ik bij Oom Cor, en zag ook Tante en de ge- heele familie, allen laten U hartelijk groeten. Zag bij Oom nog dat boek in, L’oeuvre grave de Ch. Daubigny. Ging vandaar naar Oom Stricker en had een lang gesprek met hem en 152 tante, want Mendes had er een bezoek gebracht (men moet het woord genie niet te licht in den mond nemen, ook al gelooft men dat daarvan meer in de wereld nog is dan velen wel meenen, maar een zeer merkwaardig persoon is Mendes zeker, en ik ben en blijf dankbaar met hem in aanraking te zijn), een paar dagen geleden, en had geen siecht rapport gemaakt gelukkig, maar oom vroeg mij af, of het niet moeilijk was, en ik heb bekend dat het zeer moeilijk was en ik mijn best deed om mij sterk te houden en wakker te maken op allerlei wijzen. Maar hij gaf mij goeden moed. Maar nu nog die vreeselijke algebra en meetkunst, enfin wij zullen zien — na Kerstmis moet ik ook daarin les hebben, het kan niet anders. Ik klem mij ook vast aan de kerk en aan de boekwinkels, als ik een boodschap daar kan verzinnen, doe ik het; zoo was ik vandaag bij Schalekamp en bij Brinkman in de Hartestraat, (die zaak van Schalekamp is wel interessant om te zien), en kocht er een paar kaartjes van het Onderwijzers-Genootschap, waarvan er zoo onge- veer loo bestaan a een stuiver het stuk, o.a. Nederland in alle mogelijke tijdvakken der geschiedenis, (zoo dikwijls ook in het verledene heeft een bezoek aan een boekwinkel mij opgewekt en herinnerd dat er goede dingen in de wereld zijn). Dat schilderij van Israels dat gij beschrijft, zal mooi zijn, ik kan het mij uit Uw duidelijke beschrijving wel voorstellen. Zag een klein schilderij van hem bij Oom Cor, ook een van Mauve, zeer mooi, herder met kudde schapen over duinen. Een goeden opgewekten brief van thuis, ook te Prinsenhage schijnt het beter te gaan gelukkig, niet weinig verlang ik naar Kerstmis, breng vooral het een en ander mee zooveel mogelijk, dat is goed voor ons allen. Maak geen haast met het sturen van de tabak, heb no voormad^ dat is een goed en noodig hulpmiddel bij stu- deeren. Schreef een langen brief aan Harry Gladwell, die heden is weggegaan, deed ook Uwe groeten. Hebt gij tijd en gelegenheid, denk dan aan Michelet, gij weet wel, en’ J. Breton, maar gij weet waar het voor is en dat het geen haast heeft, en desnoods is het tijds genoeg met Kerstmis. Nu, ik moet aan het werk en het papier is ook haast vol. Heb het goed en schrijf ZOO mogelijk. Oom laat u groeten, ook Oom en Tante Stricker. Zeg Uw huisgenoo- ten goeden dag voor mij, ook Mauve en zijne vrouw, en bij Tersteeg en V. Stockum, (hoe gaat het haar?) zegen op alles wat gij doet. 153 sterkte en opgewektheid in deze herfstdagen, en möge het maar weer Kerstmis worden en wij weer eens samenzijn als ’t wäre voor wij het weten. a Dieu, een handdruk in gedachten, en geloof mij steeds Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 19 Nov. 1877. Het is mij behoefte U weer eens te schrijven, want ik denk dik- wijls aan U en verlang zeer naar Kerstmis, wanneer wij elkaar weder hopen te zien. Nu de donkere dagen voor Kerstmis zijn reeds in het gezicht en daarachter ligt Kerstmis, evenals het vriendelijk licht van de huizen achter de rotsen en het water, dat er tegen aan slaat op een donkeren avond. Een lichtpunt was dat Kerstfeest altijd voor ons, en dat blijve het. Er is aan de hoogeschool hier voor het eerst admissie-examen afgenomen — het is hier in de stad dat 00k ik examen zal doen. Men heeft daar behalve de gewone 4 vakken, Latijn, Grieksch, algebra en meetkunst, 00k gevraagd geschiedenis, aardrijks- kunde, Hollandsche taal. Heb werk gemaakt om een meester te vinden voor algebra en meetkunst en ben daarin geslaagd, n.l. met een neef van Mendes, Teixeira de Mattos, onderwijzer aan de Israel, godsdienst- en armenschool. Hij geeft mij hoop, dat wij tegen October van het volgend jaar het vereischte zullen hebben afgehandeld. Mocht mij dan het examen lukken, zal het voorspoedig gegaan zijn, want toen ik begon, zei men 2 jaar zouden noodig zijn voor de 4 eerstgenoemde vakken, terwijl indien ik in October slagen mocht, ik in nog korteren tijd meer zou hebben gedaan. — Möge God mij de wijsheid schenken, die ik van noode heb, en mij geven de be- geerte van mijn hart, n.l. om de Studien zoo spoedig mogelijk te doorloopen, en bevestigd te worden in de betrekking en het prac- tische werk van predikant. De voorbereidende Studie, (n.l. die de eigenlijke theologische Studien en het oefenen in het preeken en voordragen voorafgaat), komt ZOO ongeveer neer op de geschiedenis, taal en aardrijks- kunde van Griekenland, Klein-Azie en Italic. Die moet ik dus 00k bestudeeren met denzelfden ijver waarmee een hond een been afkluift, en evenzoo zou ik wel graag kennen de taal, geschiedenis 154 en aardrijkskunde van de noordelijke landen, n.l. van die zoo aan de Noordzee en het Kanaal. Ben eindelijk naar wensch geslaagd met een kaart van Klein - Azie, Griekenland en Italic, nog al groot, (waarop nu ook de reizen van Paulus staan), en ook een van Engeland, waarin einde- lijk iets is van wat ik er in hebben wilde, tenminste Mendes ziet het er in, n.l. dat die niet zonder gevoel en lief de is geteekend. De namen zet ik er op naar een kaart in de Atlas Antiquus van Sprüner Menke, die Mendes heeft, want het is er een voor bij de geschiedenis. Toe, doe Uw best eens om dien atlas eens te zien, evenals vooral ook die van Stieler, want dat is artisterm^v^. Was twee avonden bij Oom Cor eens om oude bocken te zien, daar waren onder j aargangen, van de Illustration, waar ik veel oude kennissen in vond, dat is toch een interessant blad, o.a. een oud portret van Dickens en een houtsnede door de Lemud ,,La tasse de cafe”, een jongmensch met eenigszins strenge en scherpe trekken en ernstige uitdrukking, die er juist uitziet als of hij dacht over dat stuk uit 1’ Imitation de la Vie monastique, of alsof hij eenig moeilijk maar goed werk of plan overdacht, zooals alleen une äme en peine dat doen kan. Zulk werk is niet altijd het slechtste, maar wat men als het wäre met smart doet, dat blijft leven. ,,Heureux celui que la verite instruit non par des mots fugitifs, mais par elle-meme en se montrant teile qu’elle est” is wel een goed woord. Dan was ik ook bij Oom Cor op Tante ’s verjaardag 1.1. Vrijdag, toen werd er des avonds kaart gespeeld, en daar ik dat niet kan, heb ik zitten lezen in Aug. Gruson, Histoire des Croisades, (Pan- theon Classique 50 cmes). Dat is een zeer mooi boekje, ik zou haast zeggen hier en daar geschreven met het sentiment van Thijs Maris, als hij b.v. schildert een oud kasteel op een rots, met de bosschen in den herfst en in de schemering, met zoo op den voorgrond de z warte akkers, met een boer die met een wit paard ploegt; en het deed mij ook denken aan Michelet en Carlyle. Zoo gaarne wilde iK dat Pa die ets van un jeune Citoyen de Tan V kende. Zoudt gij goed vinden, die op Pa ’s verjaardag of voor dien tijd te geven met nog eenige kleine photographien over de omwenteling, zoodat het -een geheel vormt, waaruit Pa zien kan waaraan wij dikwijls ' denken. Gij weet misschien al dat er heden droevige tijding uit Brussel is, dat Pa er reeds heen is. Oom Jan, die een telegram, deze berichten inhoudende, van Moeder ontving, telegrafeerde aan Pa 155 en ontving ten antwoord: ,,Toestand onveranderd, kom nog niet, ik ben hier”. Reeds waren Oom Jan en Oom Cor gereed er samen heen te gaan, nu wachten zij nadere waarschuwing van dien trouwen Pa. Zou er dan eindelijk een einde körnen aan dat lang en vreeselijk lijden? Dag Theo, schrijf eens spoedig jongen als gij kunt, God beware onze gezondheid en geve ons de helderheid van hoofd en de kracht en opgewektheid, die wij noodig hebben iederen dag. Ontvang een hartelijken handdruk in gedachten van Uw liefh. broer Vincent. Dat bericht aangaande Oom Hein komt terwijl ik dezen onder- handen heb. V/aarde Theo, Amsterdam 25 Nov. 1877. Dank voor Uw besten brief, dank 00k voor dat stuk uit Michelet, dat ik geschreven heb achter op de kaart van Normandie en Bre- tagne; wat is dat toch goed en mooi, met eigenaardige grillige schoonheid, waarvan wij misschien de schoonste uitdrukking wel vinden in dat verhaal van Elia bij de beek Kison en bij die weduwe — het is geschreven met eenvoudigheid des harten en armoede van geest, door een die was droevig maar altijd blijde. Goed dat gij die kaarten van Stieler en Sprüner Menke zult gaan zien op de bibliotheek, 00k die zijn schoon met dezelfde schoon- heid. Gisteravond was ik bij Oom Cor en zag ze daar nogmaals; als ge den atlas doorziet, let dan 00k op die van Denemarken, Zweden en Noorwegen, en vooral 00k op die van Griekenland. Pa schreef uit Brussel en telegrafeerde later aan de beide 00ms om te körnen. Toen de brief kwam, was Oom Jan juist naar de Leidsche straat en ging ik er 00k heen om den brief te brengen, echter niet weinig in angst zijnde dat Oom juist naar huis zou zijn teruggegaan en wij elkander dus zouden misloopen. Op den Dam zag ik Oom staan bij een lantaarn, wachtende op den omnibus. Wij gingen toen in het bestelhuis van v. Gend en Loos daar op den Dam, en lazen den brief. Den volgenden dag zijn zij beiden 1 vertrokken, nu is Oom Cor weer terug. ; Bitter bitter treurig is het daar te Brussel gesteld. Als men zulke dingen hoort — zoo vreeselijk — en die toch ons 00k kunnen treffen, want wie zijn wij en wat onderscheidt ons — dan begrijpt ; j fi |l 156 men er wel iets van waarom Hij dat woord sprak: ,,Zoo wie niet haat, ook zelfs zijn eigen leven, die kan mijn discipel niet zijn”, want er is reden om dat leven te haten en wat werd genoemd ,,het lichaam dezes doods”. En wel terecht is er gezegd: ,,Si vous d^sirez apprendre et savoir utilement quelque chose, aimez a rester inconnu et a n’etre compte pour rien, et l’etude la plus elevee et la plus utile, c ’est de se bien connaitre et de se mepriser — Heb voor Mendes moeten teekenen een kaart van het oude Italic of liever twee, want ik maakte er ook een van midden Italic, zoo ongeveer van Rome tot Napels. Toen ik dien avond Oom Jan zag staan op den Dam, herinnerde mij zijn figuur aan die van Landseer’s Highlander, (of heet die gravure ,,the mountain top”?) Maakte deze week een visite bij Ds. Jeremie Meijes, ging er heen toen het regende, in de hoop hem thuis te treffen, doch hij was uit, wie weet of hij niet om dezelfde reden juist op dat oogenblik een ander was gaan bezoeken. Maar zijne vrouw was thuis en zat in een klein kamertje — als het achterkamertje te Etten — (alleen dit was aan straat), te werken. Zij doet mij denken aan Mrs. Jones. Het zijn zulke aardige menschen, ontmoette hen onlangs op eene lezing, en zij staken bij het overige publiek af, evenals een bemoste oude appelboom of een rozenstruik zou afsteken bij allerlei onna- tuurlijke uitheemsche gewassen. Oom Cor vertelde mij van een wandeling, die hij deed met Oom Jan in het Bois de Cambre; gij kent dat knoestige kreupelhout en de boomen daar, met hun vreemde vormen, en het was een storm- lucht met groote wölken, weerkaatsende in de plassen op den grond. Het is een diep melancholieke reis voor hun beiden en voor Pa ook geweest. Den negenden dag komt er dikwijls veran- dering in zoo’n toestand, dat wilde Oom Jan afwachten en blijft nog tot Maandag waarschijnlijk. De berichten uit Prinsenhage zijn ook niet günstig. Het boekje over de kruistochten, (Histoire des Croisades, Gruson) hoop ik U volgende maand te sturen, lees het eens, dan geven wij het Samen aan Pa. En Brion is ook gestorven, wel is het een schoon werk dat hij deed in zijn leven, kent gij van hem: Un enterrement sur les bords du Rhin, een oud schilderij? Dat op het Luxembourg ,,Noe”, vind ik ook ZOO mooi, en wat heeft hij van alles gemaakt, hij had een groot talent en heeft ermede gewoekerd en winst gedaan. Ook in 157 de geillustr. uitgave van Erckmann Chatrian zijn vele illustraties door hem; l’Invasion is ook wel een van zijn mooiste schilderijen. Morgen zal Pa Martyn Aerssen trouwen, dat is een flink man, en Brion zou hem wel goed hebben geschilderd. Als gij nog hebt in den winkel eene oude lithographie : eene gods- dienstoefening ergens in Lapland of zoo, en ook die van Meyer van Bremen en pendant, die thuis ook hangen, moeders met hin- deren, houd die dan apart en schrijf eens wat zij kosten. Dat portret van de Ruijter, een oude aquatint, dat hier bij Oom in de kamer hangt, dat is toch ook mooi, zoo dikwijls zie ik er naar, er is een stormachtige of onweersachtige uitdrukking in, iets zooals ik mij Cromwell voorstel. Zag bij Oom Cor een nieuwe gravure naar Ernskine Nichol ,,Sab- bath”, eene oude vrouw die in den regen naar huis gaat, dat is zeer goed en met bekwaamheid gegraveerd. Morgenochtend ga ik naar het behende Engelsche kerkje, dat ligt daar ’s avonds zoo vredig in dat stille Begijnhof tusschen de doornheggen en schijnt te zeggen: ,,In loco isto dabo pacem”, dat is ,,in deze plaats zal ik vrede geven”, zegt de Heer. Des morgens is het een aardig gezicht op de werf, nu het eerst ZOO laat licht wordt in de donkere dagen voor Kerstmis, en het Werkvolk eerst om 7 uur komt. — Het stormt buiten, wij hebben dezer dagen wind en regen genoeg. — Bij het vertalen van de oude Romeinsche geschiedenis las ik hoe, als teeken en bewijs van goedkeuring en zegen van Boven, op het hoofd van enkelen zieh soms een raaf of. adelaar nederzette. Het is goed om die geschiedenis te kennen en ik acht het een reden van groote vreugde, en acht mij zelven gelukkig, dat het mij wordt gegeven, aangaande die dingen het een en ander te hooren. Nu heb ik van Oom Cor gekregen ,,A child’s history of England” van Dickens, weet niet of ik het U reeds schreef, dat boek is fijn goud, ik las er o.a. de beschrijving van den slag bij Hastings in. Ik geloof dat als men een paar boeken aandachtig leest, als Motley, als dat van Dickens, als Gruson: les Croisades, men onwillekeurig een goed en eenvoudig 00g moet krijgen voor de geschiedenis in het algemeen. Jongen, als ik mijn examen eens goed deed, wat een uitkomst zou dat zijn. Dat eerste examen met al die vakken die wel eenvoudig schijnen, maar toch lästig genoeg zijn, als dat goed en wel achter den rüg is, dan zal ik goeden moed hebben voor hetgeen volgen moet 158 Ik moet nu nog werken, Latijnsche thema’s voor morgenochtend, en verder wat ik kan. Schrijf weer eens spoedig als gij kunt, en heb het in alle opzichten zoo goed mogelijk. Vöör Kerstmis hoop ik nog enkele van die kaarten van Stieler te hebben, ik ben nu aan het studeeren, en al kost het iets meer, het moet goed zijn, en ik wil trachten het te doen, zooals ik dat van anderen, die het ernstig opnemen, zie; — 't is een loop en strijd voor mijn leven — niet meer of niet minder. Wie de kuur dezer Studie doorstaat, en er tot het einde toe in volhardt, zal haar van zijn leven niet ver- geten, en dit gedaan te hebben is eene goede bezitting. Die Wierda is toch een trouw bediende, en wel zeer knap geloof ik; men vindt toch veel aardige menschen in den boekhandel, Oom Cor, den Heer Braat, Schröder hier, (van dien heeft Mendes zijn boeken, en ik kom er ook wel eens). Den Heer Tersteeg zou men er ook wel onder kunnen rekenen en gij zijt er ook in, houd maar wat gij hebt want gij zijt ook in den strijd. Groet Uwe huisgenooten. a Dieu jongen, wij moeten ons best doen met Kerstmis samen te reizen, ontvang in gedachten een harte - lijken handdruk van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 4 December 1877. Zooeven kom ik terug van een bezoek bij Ds. Jeremie Meijes, ditmaal vond ik hem thuis maar hij moest naar den Kerkeraad, dus sprak ik hem maar even, zag ook Mevrouw en de twee jongste kinderen, en Mevrouw las nog een gedeelte uit een brief van hun’ zoon, die op het Instituut aan den Helder is, voor. Nu ik zelf in het oordeel van examens ben, heb ik hart en gevoel voor anderen, die daar in zijn, en ik kan uit enkele uitdrukkingen wel zoo eenigs- zins mij voorstellen, hoe zij het hebben. leder die wil geräken tot eene maatschappelijke betrekking, moet door een tijd van groote rngeilijkheden en inspanning heen, het slagen kan van kleinig- heden afhangen. Zegt of schrijft men op een examen een woord verkeerd, dan kan dat de oorzaak zijn van mislukking. Maar het ^ is goed om te zien op zulken die geslaagd zijn en door de moeilijk- - heden zijn heengekomen, meer dan op zulken die er voor zijn bezweken. Natuurlijk weet gij dat Oom Hein is overleden, wij mögen wel God 159 dank zeggen omdat het einde betrekkelijk kalm was en de ver- lossing eindelijk is gekomen. Als gij kunt, schrijf dan zoo spoedig mogelijk wanneer gij naar Etten denkt te gaan, en of wij het dus kunnen schikken dat wij Samen reizen. Zeer gaarne zou ik van de gelegenheid van die reis willen gebruik maken, om nog een trein over te blijven in Haar- lem, en vooral opk om te Dordrecht stil te blijven. Heel graag zou ik willen wij samen nog naar Dordt gingen, zou dat niet kunnen? Heb pas eenige geschritten, die ik zoo goed mogelijk verzekeren wilde, doen binden, het was een prettig gevoel toen ik ze thuis kreeg; gaf ze in eene binderij hier vlak bij, in een van de nauwe straten van Kattenburg, daar worden allerlei Godsdienstige werken uitgegeven en de winkel hoort aan twee broeders, die er uitzien, dat zij mij aan twee dingen deden denken onwillekeurig, namelijk aan kerkuilen en aan de leeuwenkoppen op de deuren. Heb nog al veel geloopen deze week, het kan geen kwaad de stad ZOO wat te kennen. Had vandaag toen ik zat te werken, voor mij liggen een blad uit de Cours de dessin Bargue, partie N°. 39, Anne de Bre- tagne. Dat hing reeds te Londen op mijn kamer met N^. 53, en toen hing ,,Un jeune citoyen” tusschen beide, wat ik in het begin schoon en goed vond, dat vind ik nu 00k nog zoo. De uitdrukking op dat gezicht van die bewuste Anne de Bretagne is edel en doet aan de zee en rotsachtige kusten denken. Ik zou hare geschiedenis wel eens willen weten. Het is een waar konings- kind. De Lemud zou haar figuur wel goed hebben geteekend. Wel heel graag zou ik hebben, wij 00k te Haarlem samen konden zijn, schrijf in elk geval wanneer en voor hoe lang gij verlof zoudt kunnen krijgen. Jongen ik verlang zoo naar Kerstmis en naar huis en naar U, breng maar zooveel gij kunt van Uwe prenten mee, al ken ik ze, ik zie ze nog weer graag eens terug. Zoo is er weer bijna een jaar voorbij, waarin voor mij heel wat gebeurde, en met dankbaarheid zie ik er op terug. Als ik den tijd bij Braat doorgebracht, en de maanden van Studie hier, zoo in ’t algemeen overzie, dan zijn dat waarlijk twee goede dingen. Jongen, als ik de volgende Kerstmis eens op de Academie was, en reeds door de eerste moeilijkheden van het begin heen, evenals ik nu door het begin van Latijn en Grieksch ben, wat zou ik blij zijn. 160 ,,Indefessus favente Deo’', onvermoeid met Gods gunst, dat is wel een goede Staat om in te zijn en een woord dat Mendes lief heeft. Hij sprak er mij over verleden Zaterdag. Schreef heden aan Harry Gladwell, deed ook Uw groeten, ik hoop dat hij naar huis zal gaan met Kerstmis. Heb heden voor Uw St. Nikiaas U gezonden twee kaarten uit Stieler, n.l. The British Isles, en Normandie en Bretagne. Hang ze eens een tijd op üiv Jcamer, beloof mij dat gij dat zult doen, ik heb ze beide nog al zorgvuldig nageteekend zooals gij weet, en die van Engeland zelfs tweemaal, op die het best uitviel schreef ik de verdeeling van het land, en de namen in ’t Latijn, en ver- anderde de omliggende landen zooals zij in den tijd der Romeinen waren, b.v. het meer Flevo in plaats van de Zuiderzee. Om dat te doen ging ik eenige morgens vroeger dan gewoonlijk naar Mendes, en vergeleek daar mijn kaart met die van Brittannia, Caledonia en lerne in den Atlas Antiquus van Sprüner Menke. Deze heb ik dus niet meer noodig en voor u is het goed ze eens een tijd onder de oogen te hebben. Bij Ds. Meijes aan huis hoorde ik ook van dien Atlas van Stieler spreken; zijn zoon, die op ’t Instituut den Helder is, heeft dien atlas compleet en schreef o.a. in zijn laatsten brief, hij de wereldkaart had nageteekend. Gij weet misschien dat Oom Cor hem ook heeft liggen in de kamer waar dat groote schilderij van Bernier hangt. Zag bij Oom onlangs eene groote teekening van Bosboom: Sacristie, ook twee van mej. van Bosse, die zeer mooi waren vooral die welke een boerenerf voorstelde. Dan zult gij tegelijk met de kaarten ontvangen Grusor’s: Histoire des Croisades. Gaf datzelfde boekje ook aan Mendes, die er mede is ingenomen; al zoudt gij geen tijd hebben, om het van ’t begin tot het eind te lezen, blader het dan van het begin tot het eind door, dan zullen de schoonste passages U van zelf in ’t oog vallen. Als het werk van Thijs Maris mooi is, dan is dit het ook. Stuurde aan Cor voor^ zijn St. Nicolaas, daar Oom Jan een kistje naar Etten zond, eeiie lithographie naar J. Maris, voorstellende een meiske dat van het kerkhof afkomt. Quand il n’y a plus rien, il y en a toujours encore,^zegt het spreekwoord, en dat ondervond ik van morgen, toen ik dacht dat ik aan niemand een St. Nicolaas kon geven, want voor allen heb ik toch nog wat gevonden al is ’t niet veel ; Pa en Moe hebben een kaart, die ik teekende. Het begint reeds te schemeren en het gezicht uit het raam naast II i6i mij op de werf is onbeschrijfelijk schoon, met dat laantje van populieren, waarvan de slanke vormen en dünne takjes zoo fijn zieh afteekenen tegen de grijze avondlucht, en dan het oude ge- bouw van het magazijn in het water, dat zoo stil is als ,,de wateren des ouden vijvers”, waarvan in het boek van Jesaja wordt ge- sproken; de muren van dat magazijn zijn beneden aan het water geheel groen en verweerd. Dan beneden het tuintje, en het hek daaromheen met de rozenstruiken, en overal op de werf de zwarte figuurtjes der werklieden, en ook het hondje. Zooeven ook het figuur van Oom Jan met zijn lang grijs haar, toen hij waarschijnlijk eens de ronde ging doen. In de verte de masten der schepen in het dok, vooraan de Atjeh geheel zwart, en de grijs en roode moni- tors — en juist worden hier en daar de lantaarns aangestoken. En daar gaat nu juist de bei en komt de heele stroom werklieden naar de poort toe, en tegelijk de lantaarnopsteker om de lantaarn op het plein achter het huis aan te steken. Gij zult het dezer dagen wel zeer druk hebben waarschijnlijk, is er echter een oogenblikje, schrijf dan eens en vooral zoodra gij kunt bepalen wanneer gij naar Etten zult gaan, zorg dan dat ik het weet. Zou het niet kunnen wij nog eens samen naar Dordt gingen Vrijdag of Zaterdag voor Kerstmis, het is goed om van de reizen en tochten die men moet doen, maar zooveel mogelijk te profiteeren. Groet uw huisgenooten hartelijk, ook de familie T., Hanebeek en Van Stockum, als gij er mocht körnen. Kent de Heer Tersteeg die kaarten van Stieler? a Dieu Theo, als ik misschien niet meer schrijf voor wij elkaar ontmoeten bij leven en welzijn, dan tot ziens, ont- vang een hartelijken handdruk in gedachten en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. 116 Waarde Theo, Amsterdam 9 Dec. 1877. Het is mij behoefte niet lang te wachten met U te schrijven, en wel vooreerst omdat ik U moet bedanken voor drie dingen. Vooreerst voor Uw besten brief van 4 zijdjes, daarmede hebt gij mij het meeste genoegen gedaan, want het doet iemand goed te gevoelen dat er nog een broer van hem op de wereld wandelt en leeft; als men om veel dingen moet denken en veel te doen heeft, dan krijgt men soms zoo’n gevoel: waar ben ik, wat doe ik, waar ga ik heen? — en men begint te duizelen — maar dan zoo’n wel- 162 bekende stem of liever een welbekend schrift, dat maakt dat men als ’t wäre weer vasten grond onder de voeten voelt. Dan moet ik U bedanken voor eene aflevering van de Galerie Contempo - raine over Ed. Frere. Die is zeer interessant en ik ben blij wat van hem te hebben, en ook dank ik U voor de lo postzegels, het is waarlijk te veel en gij hadt zooveel niet moeten doen. Een har- telijken handdruk voor alles. Nu heb ik nog U het een en ander over St. Nicolaas te verteilen; ik ontving een goeden brief uit Etten en daarin gesloten een cou- ponnetje voor een paar handschoenen. Daarvan was ik echter nog voorzien, dus kocht ik er iets anders voor, n.l. weer een kaart van Stielen Schotland afzonderlijk. Op ’t oogenblik kan ik ze los krijgen bij Seyffardt, maar de gelegenheid zal er licht niet altijd zijn. Die kaart heb ik geteekend en heb ze dus dubbel, en daar ik wel een Christmas present wilde geven aan Harry Gladwell, zoo hoop ik ze U te sturen voor hem, om in te sluiten als er een kist naar Parijs gaat. Men moet het huis op een rots bouwen; Schotland, Normandie en Bretagne zijn toch nogal rotsachtig, zie die groote kaart van Schotland maar eens aan als gij die zult ontvangen. Als ik het werk van studeeren vergelijk bij het bouwen van een huis en deze maanden als het fondament daarvan, dan liggen er dus rotsen als grondslag. Maar dit alles tusschen twee haakjes, en nu verder over den be- wusten avond. Van Oom Cor ontving ik Bossuet: Oraisons fune- bres in zeer goede en prettige händige uitgaaf, zeer compleet, er Staat o.a. de schoone preek over Paulus in over den tekst: ,,als ik zwak ben, dan ben ik mächtig”. Het is een edel boek, met Kerstmis zult gij het zien, ik ben er zoo blij mee geweest dat ik tot heden toe er mee in den zak heb geloopen, het wordt echter tijd ik daarmee ophoud, want er mocht eens iets aankomen. Van Mendes kreeg ik de werken van Claudius, ook een goed en degelijk boek, had hem gestuurd Thomae Kempensis: de Imita- tione Christi i en daar voorin geschreven: ,,In hem is geen Jood noch Griek, noch dienstknecht noch vrije, noch man noch vrouw, maar Christus is alles en in allen.” Van Oom Stricker een kistje sigaren, gij weet wat ik daarmede deed, zij zijn bij Roos altijd y ZOO vriendelijk en reeds had ik verzonnen of ik niets had om te sturen, toen dat kistje sigaren mij uit den brand hielp. En ’s avonds vond ik van Oom Jan een letter op mijn tafel liggen. Ben toen ook nog even bij Vos geweest, waar Oom en Tante Stricker waren. kon er echter niet blijven daar ik van 8 — lo les had van Teixeira. Oom Jan was dien avond bij Oom Cor. ’t Is een goed plan van u om op de kaart van Bretagne die namen enz. te schrijven. Breng ze met Kerstmis mee, dan kunnen wij vergelijken. Gij spreekt er over dat ik nog eens te ’s Hage zou körnen in het naar Etten gaan, daar zou ik wel lust in hebben, zou er gelegen - heid zijn om bij Roos een nacht te logeeren ? Is dat ZOO dan hoeft gij het niet te schrijven, dan reken ik er op dat dat desnoods zou kunnen. — Gaarne zou ik Uw kamertje nog eens weerzien en den boom met klimop, ik hoop het zal kunnen gebeuren. Hoezeer ik naar Kerstmis verlang, ik kan het U niet zeggen. En mocht het eens zijn dat Pa tevreden was over wat ik heb gedaan ! ’tWas zulk heerlijk weer vandaag en zoo mooi tusschen die doorn- heggen bij het kerkje toen de avond begon te vallen. Heb deze week met Mendes een gesprek gehad over ,,zoo wie niet haat ook zelfs zijn eigen leven, die kan mijn discipel niet zijn”. Hij beweerde dat die uitdrukking te sterk was, maar ik hield staande dat het de eenvoudige waarheid was, en zegt dat ook Thomas ä Kempis niet, als hij spreekt over zichzelven te kennen en zichzelven te verachten? Als wij zien naar anderen die meer gedaan hebben en beter zijn dan wij, dan körnen wij er spoedig genoeg toe om ons eigen leven te haten, omdat het niet zoo goed is als dat van anderen. Zie een man als Thomas a Kempis maar aan, die dat boekske schrijft, ZOO oprecht en eenvoudig en waar als niet velen, hetzij voor of na hem, dat hebben gedaan; of op ander gebied, zie het werk van Millet maar eens of Les grandes ebenes van Jules Dupre. Die hebben het gedaan. Heb een goeden Zondag vandaag, wat was ik graag bij U. Oom Jan is naar Haarlem, dus ben ik alleen van avond, maar heb nog zooveel te doen als ik maar kan. Gij hebt mij toeh zooveel plezier gedaan met dat blad over Ed. Frere. Eens heb ik hem zelf gezien bij Goupil, hij heeft iets zeer eenvoudigs. ,,Enfin il vainquit” Staat er in zijn levensbeschrijving, zoo möge het ook met ons eenmaal zijn — dat kan gebeuren en het is goed om te zeggen ,,ik wanhoop nooit”. Een mensch krijgt het niet op eens, en de meeste dergenen, die iets zeer goeds zijn geworden, zijn door een langen moeilijken tijd van voorbereiding heengegaan, die de rotssteen was waarop hun huis was gegrondvest Nu ik moet mij haasten, want ik moet aan mijn werk. Naar alle waarschijnlijkheid kom ik dus in de volgende week een dag te ’s Hage, b.v. Donderdag, mogelijk ook later, ik moet zien hoe het met het werk het best uitkomt. Van ’s Hage hoop ik naar Dordt te gaan, als gij nog Zaterdag- avond kondt vertrekken, dan vonden wij elkaar aan het Station te Dordt. Dan zou ik dus zelfs twee nachten bij Roos logeeren, als ik toch naar ’s Hage ga kan het geen kwaad er wat langer te blijven, en den een en ander nog eens op te zoeken. Jammer aan den eenen kant dat Mauve gaat verhuizen*), ik hoop dat wij er samen nog eens heen zullen gaan zooals dien avond 1.1. voorjaar, toen was het toch aardig Dat blad uit den Cours de dessin Bargue, Anne de Bretagne, heb ik maar weer opgehangen; ja een mensch is van nature siecht, maar in den strijd van het leven kan hij worden een wezen van hooger waarde ; een wezen van hooger waarde, dat woord kwam mij in gedachten toen ik lang heb staan kijken naar de uitdrukking Op het gezicht van dat koningskind Anne de Bretagne, die uit- drukking, die doet denken aan het woord: ,,one of sorrows and acquainted with grief; sorrowful yet always rejoicing.” a Dieu, groet Uwe huisgenooten voor mij en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. P.S. Hoor ik niets naders van U dan kom ik Donderdag of Vrijdag 20 of 21 December. Waarde Theo, Amsterdam 9 Januari 1878. Zoo heel graag zou ik weten of gij weer beter zijt en ik schrijf maar eens spoedig, ook om U te vragen desnoods per briefkaart dadelijk te schrijven of gij weer in orde zijt. Ben hier Maandagavond goed en wel aangekomen. Ben Dinsdagmorgen weer met het lesnemen begonnen, ben van plan om al de thema’s die ik gemaakt heb nog eens over te maken, voör zooveel ik tenminste bij mijn ander werk er tijd voor vinden kan, dat raadde Pa mij, want is men eenmaal zeer vast in de begin- selen en werkwoorden, dan schiet men spoedig op met het vertalen. *) Mauve ging in Laren wonen. 165 Als het ’s morgens wat vroeger licht wordt en wat minder koud, en ik dus vroeg kan beginnen, zal ik er wel tijd voor vinden. Als men van ’s morgens vroeg tot ’s avonds aan iets werkt, kan men er in eenige maanden toch heel wat van doen, en dus hoop ik tegen October klaar te zijn voor het examen. Zag heel wat goede teekeningen bij Oom Cor, ook een nieuwe van Rochussen, eene soiree van diplomaten, zeer knap. Hedenavond geeft Mauve die kunstbeschouwing in Arti, zou die wel gaarne bij- wonen, maar ik heb toen wij ’s avonds bij hem waren toch waar- schijnlijk reeds vele van de teekeningen gezien. Oom Cor had ook een zeer aardig schilderij van Valkenburg, een boerenbinnenhuis met vier kleine figuren. Le four van Th. Rousseau en de Rijswijksche trekweg van Weis- senbruch, die ik van U heb, zal ik ophangen. Het spijt mij ik nog niet met een lateren trein uit ’s Hage ben gegaan, dan waren wij nog wat langer samen geweest, maar nu hoop ik U weer te zien als gij de reis doet in het voorjaar. Het is hier dezer dagen geducht koud en vanmorgen lag er sneeuw; ’t is maar goed Oom Cent weg is, hij is van avond te Parijs. Denk er om als gij bij Mauve komt, om hem dat stuk van Jules Breton, Le laboureur, te vragen, en stuur het als gij het hebt. C. M. vroeg mij vandaag of ik de Phryne van Gerome niet mooi vond, en ik zeide ik heel wat liever een leelijke vrouw van Israels of Millet of een oud vrouwtje van Ed. Frere zag, want wat betee- kent eigenlijk zoo’n schoon lichaam als die Phryne, dat hebben de dieren ook, misschien meer dan de menschen, maar een ziel zooals er leeft in de menschen, die Israels of Millet of Frere schilderen, hebben de dieren niet, en is niet het leven ons gegeven om rijk te worden in ons hart, ook al lijdt het uiterlijk daaronder? Voor dat beeid naar Gerome voel ik voor mij maar bitter weinig Sympathie, want ik zie geen een kenteeken van verstand er aan, en een paar handen waaraan men zien kan dat zij gewerkt hebben, zijn mooier dan zulke als men aan dat beeid ziet. 