title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Geresol werd vier was, zieg met 8. Keizer Maj. in een defensieve Alliantie te zetten, bestaande voor nu eerst in deze drie navolgende punten: 1. Dat vermits S.C.D. militie effectief uit 34,000 man bestond, het S. Keizer Maj. geloven zoude, voor een derde deel vanzelf, te weten 10,000 man, te houden te verschaffen, te zij bij forme van subsidie ofte quartieren, waaromtreft de Kurfürst zijn Meester zich eindelijk naader verklaard had van dat met 300,000 Rijksdaler jaarlijkse contentement wilde nemen. 2. Volledige verzekeringsrekening van satisfactie tegen het Hartoghdom Jagereudorp. 3. Tegen de drie vorstendommen in Silesien zoude de discussie van dat werk tot een andere gelegenheid gereserveerd worden, doch met voorbehoud S.C.D. recht totzelfde. Weigering. Heeren Graaf bevond zich tegenwoordig nog tot Berlijn, alwaar door een kleine bespreking sinds een dag of twee is opgehouden. Der Rathspensionär aan Amerongen. Dat. Haag 26. Juni 1683. [Unterhandlung zwischen dem Kaiser und Brandenburg. Unterredung Fagel's mit Kramprich. Dessen Antwort. Die Alliantie mit dem Staat ist das beste Mittel, auch Rom Kaiser Satisfaction zu erlangen. Versprechen des Prinzen. Neue Schwierigkeiten. Die Bedenken des Kurfürsten gegen die Spanier betreffenden Bestimmungen sind ungegründet. Die Geldofferten des Staats und Spaniens.] Tag Nachmittag dem Prinzen mitgeteilt, der, wie er selbst, aus dem Inhalt geschlossen hat, dass man mit dem Werk zu Ende sein werde, sobald zwischen dem Kaiser und dem Kurfürsten eine Einigung gefunden sei, nachdem die Ester den Prinzen und ihn versichert hat, dass der Kurfürst mit den von Spanien und dem Staat offerten Geldsummen zufrieden sei. Mit dem Benehmen des Kaisers ist der Prinz sehr unzufrieden, und auf seine Order hat Fagel mit Kramprich eine lange Unterredung über Jägerndorf und die schlesischen Herzogtümer sowohl, wie über die Quartiere gehabt; Kramprich hat wiederholt, er sei über die Sache nicht instruiert, wisse aber gewiss, dass der Kaiser, wenn der Kurfürst sich zu ihm und dem Reich schlage wolle, beweisen werde, wie hoch er dessen Freundschaft achte, und auf Fagel's Frage, ob der Kaiser die prätendierte Fürstentümer nicht als verfallene Lehnen wieder austheilen könne, geantwortet, das könne ohne Bewilligung der böhmischen Stände nicht geschehen; wenn aber der Kurfürst der guten Partei beitrete und dann die Sache in der "guten Representatie" vorbringe, werde der Kaiser gewiss zeigen, wie sehr er das Kurhaus schätzt; über die Quartiere wolle er nach Wien schreiben und die Sache möglichst befördern. Auch der Prinz ist bereit, das Interesse des Kurfürsten am kaiserlichen Hofe nach Kräften zu unterstützen, räumt aber ein, dass der Abschluss der Verträge dadurch nicht aufgehalten werden darf, schon aus dem Grund, weil die Staaten, wenn die Sachen der Alliierten gut gehen und der Kurfürst sich ihnen anschließt, um so besser im Stande sein werden, sein Interesse zu befördern, da sie ja überhaupt bei der ganzen Sache für sich selbst nur Schutz und Freiheit im Auge haben. Außerdem verspricht der Prinz auch hier im Staat und bei Spanien alle seine Kräfte anzuspannen, „on S. C. I. interessiert by gelegentheit so hoch te dazu gel den, als die von den Staat selbst, und dat deselben daerum von harten wenste, dat S. C. D. in dit geval het werk lieber tot eine gute conclsiusie wilde helpen bringen. Aus dem gestern Abend eingetroffenen Schreiben vom 19. Juni hat er indessen ersehen, dass sich wieder neue und nach seinem Urteil unüberwindliche Anstöße erhoben haben, die ihm unbegreiflich sind, während es bei der Unterhandlung mit dem Kaiser nur noch auf die Quartiere ankommt. Diese Sache wird der Kaiser wohl bewilligen, und er will das Seinige dazu tun, dass es geschieht. Dagegen bei dem Vertrag mit dem Staat finden sich zwei sehr große Schwierigkeiten. Einmal nämlich, dass man plötzlich Bedenken trägt, sich zu einem Engagement mit Spanien zum Schutz der spanischen Niederlande zu verpflichten, obwohl man freie Hand zu haben öffentlich behauptet. Dass das Interesse des Kurfürsten an der Erhaltung der Niederlande beteiligt ist, scheint unzweifelhaft; sie schützen ihn vor einer plötzlichen Überranzung von Westen her. Und wie soll Spanien zu bewegen sein, so große Summen Geldes zu bezahlen, so lange der Kurfürst nicht auf jenes Engagement eingeht? Zumal da Frankreich selbst erklärt hat, nichts Neues unternehmen und den Frieden nicht stören zu wollen, und Spanien bereit ist, über die beiderseitigen Ansprüche in friedliche Unterhandlung zu treten. Und was das Verlangen angeht, der Kurfürst solle Frankreich nicht unterstützen, falls es von Spanien wegen der Reunionen angegriffen wird, so kann er darauf doch ohne Bedenken eingehen, da sein Vertrag mit Ludwig XIV. ihn doch unmöglich verpflichten kann, die Länder Frankreichs zu garantieren und zu schützen, die es mit keinem Recht der Welt besitzt. Übrige us kann jeder Scrupel des Kurfürsten dadurch beseitigt werden, dass die obige Verpflichtung in einem geheimen Artikel aufgenommen und so gefasst wird, dass Brandenburg Frankreich nicht assistiert, bis dieses sein Recht auf die Reunionen bewiesen hat. Was ihm aber am überraschendsten gewesen und am meisten leid tut, ist dass der Kurfürst mit den vom Staat angebotenen 500,000 fl. nicht zufrieden ist. Wenn derselbe sich bei Spanien, das doch fast gar keine Subsidien bezahlt hat, mit 200,000 Rthlr. bar, 300,000 Rthlr. in Assignationen begnügt, ist es doch unbillig, wenn er vom Staat, der die Subsidien von 1674 bis 1676, also weit mehr als 300,000 Rthlr. bezahlt hat, noch mehr als 200,000 Rthlr. verlangt. Es ist zu hoffen, dass der Kurfürst dies einsieht und mit 500,000 fl. zufrieden ist. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag, 26. Juni 1683. Eben schickt ihm der Prinz von Amerongen's Schreiben vom 19. wieder 26. Juni zurück und lässt ihm sagen, es scheine ihm unbegreiflich, wie der Kurfürst für einen Vertrag, der hauptsächlich Spanien, wenigstens mehr als den Staat, angeht, so viel mehr vom Staat verlangt als von Spanien, und er wisse nicht, was er dazu sagen solle; wenn der Kurfürst nicht zu bewegen sei, mit dem Kaiser und Spanien zusammen abzuschließen, so möge er es nur mit Ersterem allein tun; da es bloss darauf ankomme, ihn von Frankreich zu detachieren, so möge Amerongen auch auf diesen Fuß verhandeln. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam, 26. Juni 1683. Antwort auf dessen Schreiben vom 19. Die spanische Sache wird nun am 26. Juni, wohl bereinigt sein, da der Kurfürst die genannte Summe als Satisfaction annimmt; nur muss man bald bestimmte Zahlungstermine festsetzen. Man hofft hier noch immer, dass der Staat und Schweden wegen der Nachricht von der Sendung einer französischen Flotte nach der Ostsee auf die Alternative mehr Rücksicht nehmen, als es zuvor schien, und dem Kurfürsten den Schutz Schwedisch-Pommerns übertragen werden, um die Pläne Dänemarks und Frankreichs in der Ostsee kreuzen zu können. Meinders hat in Hamburg das Projekt, eine französische Flotte nach der Ostsee zu schicken, mit anregen helfen. Die Franzosen, die dadurch den Kurfürsten noleus volens auf ihre Partei zu ziehen geglaubt, leugnen es wieder, weil sie nun den entgegengesetzten Erfolg bemerken. Die Sendung dieser Flotte und die Heirat des Prinzen Georg von Dänemark mit Anna von York hat den Kurfürsten gegen Frankreich und Dänemark etwas aufgebracht, weil beide Pläne ihm nicht vorher mitgeteilt worden sind, welche gute Stimmung er und die wohlgesinnten Minister möglichst nährend. — Gestern hat ihm der Kurfürst bei einer Partie im Tiergarten gesagt, er wolle dem Kurfürsten von Trier auf seine Bitten 300 Mann schicken, um seine Festungen gegen die französischen Bedrohungen schützen zu helfen. — Die dänischen Minister suchen eine Zusammenkunft des Kurfürsten mit ihrem König in der Nähe von Lübeck zu veranstalten, haben aber noch keinen Bescheid erhalten. Es ist Hoffnung auf Ablehnung vorhanden. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 29. Juni 1683. Seinen Brief vom 22. hat er gestern Abend empfangen und dem Prinzen mitgeteilt. Das Resultat desselben ist, dass in Berlin noch Alles schwankt und die geringste Veränderung in der Weltlage auch die Menschenrente in Berlin verändern kann. Was den Vorschlag, dass Schweden Stettin abtreten solle, angeht, so glaubt er schwerlich, dass dies dazu bewogen werden kann, ebenso wenige wie der Staat, 500,000 Rthlr. zu bezahlen. Man kann dies um so weniger verlangen, als sie beide, Schweden und der Staat, nicht unmittelbar bedroht sind, und wenn sie nur stillsitzen und das deutsche Reich und Spanien ihre Sachen allein ausmachen lassen wollen, von Frankreich gar nichts zu fürchten haben. Schweden wird sich bedenken, durch das Opfer eines so wichtigen Ortes auf seine Kosten den Sturm, der im Anzug ist, abzuwenden, da es beim selben selbst ziemlich wenig Gefahr läuft. Einen solchen Vorschlag kann man also Schweden nicht einmal machen, geschweigen denn ihn durchsetzen. — Übriges weiß er sicher, dass Frankreich keine Schiffe nach der Nord- oder Ostsee schicken wird; sollte es doch geschehen, so wird der Staat noch mehr dorthin schicken, um seine Interessen und seine Alliierten zu schützen. Es tut ihnen sehr leid, dass man auf den Kurfürsten nicht rechnen kann, aber wenn er sieh nicht bald entschließt, zur guten Partei überzutreten, wird man sich nach anderen Freunden umsehen müssen; man kann nicht länger warten. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 29. Juni 1683. Rückkehr von Meindert aus Hamburg. Gespräch mit demselben. Seine friedliche Gesinnung ist zweifelhaft. Ankunft eines dänischen Gesandten. Mitteilung des Kurfürsten über die von ihm demselben ertheilte Antwort. Der Kurfürst erklärt, auf die Pläne Frankreichs und Dänemarks nicht einzugehen zu wollen. Graf Lamberg reist recht zur Unzeit, nach Dresden. 29. Juni. Gedacht meinen jüngsten von den 26. des ist die Heere Meinderts ten selben Tag 's Abends late hier angekommen, habe ich an SC D. in einer langen Audienz von seinen Verrichtungen an der Braunschweig-Lüneburger Höhen, gleichzeitig von 't gepassierten bei der Konferenz in Hamburg! Ausführliches Rapport gegeben. Des anderen Tages, welchen war Sonntag, als ich verhindert wurde zu Hof zu gehen, treffe ich S. W. Ed. Dr. Ha auf der antichambre, an welchen nach meiner Disposition Frage wurde und ob ich die Dienst morgen nicht übermorgen sollte kommen; als darauf geantwortet wurde, dass er glaubte von nein, so replizierte ich, weigern. Herr Meinderts, dass gerne mit dem Herr von Amerongen wollte sprechen und, so 't geen auslegentlichkeit gab, den Mittag mit desgleichen allein kommen essen, geschieht dann geschah. Het premier abord war sehr freundlich, und gleichzeitig familiär mit den anderen sein, so fragte ich S. W. Ed., ob er den Frieden oder den Krieg rätte brachte, woupon resolut antwortete: den Frieden; so sagte ich: Zaaliach sind die Füße derer, die den Frieden verkündigen. Und da thereby sind wir geracht in einen weithin loopenden Discours über 't Subjekt von seinen Negotiationen an der Brücke. Abtretung Stettins abgelehnt. Intriguerie von Meinderts. 728 Sinds de visite van de hoge heren van Schwijck, Hambourg, enz. Tot zo ver vooruit aan 't eten en drinken. Ik kon deze visite niet onopgemerkt merken, dat die heer mij enigszins niet had verdeckt schotelen aanreikt, ofschoon die van mij, S. W. Ed., duidelijk waren voorgesteld. Enfin, het beweegreden was, dat hij de Kurfurst zijn Meester niet had kunnen aanreden, zich in verdere engagementen met iemand te begeven, waaruit niemand new feitelijke oorlofsberoeringen in of om het Rijk kon ontstaan. Ik repeatieerde, dat zulks zeer overeenkomt met het sentiment van de heeren, mijn Principalen, en dat ik verhoop, dat dit zien zal denken en de Staat in 't toekomende meerder harmonie, als voorheen, over de middelen om tot dat doel te geraken, mochten gevonden worden, waarmee wij naar vele uiterlijke demonstraties van civiliteiten voor dat maal van de andere zijn geschreven, alhoewel na alhandeling gericht werd, dat die heer, S. C. D., als wederom andere gedachten in 't hoofd had, niet veel verschillend van diegene, dewelke die heer Diest aan de Heren van Diëval bij de geven van een visite had voorgebracht, gelijk S. W. Ed. gestern mij bij zijn jongsten van den 22. van dit heeft geschreven, waaruit te vermoeden is (sowieso als de welgeïntentioneerde het hier vermoedt), dat hij heer Diest tot zodanige voorstellen eerst door de Heeren Meynders uit Hambourg is geïnterviewd geweest als van hier, dewijl mij tot nog toe niets dergelijks is voorgekomen. Gisteren avond kwam d' Heere Gabel, Deenschen afgesant, te post van Berlijn, versocht en verkreeg meteen een aparte audiëntie bij S.C.D., en als ik heden 's morgens uuren hiervan geadvertent was, ben ik aan de levee van hoogstged. Heere Kurfürst gegaan, alwaar mij door de Heren Fürst van Anhalt en Dörflingen occasie werd gegeven, om met deszelfde apart te spreken. Het gebarend mijn discours opgevat met een vraag, of S.C.D. mij iets gelaste te gelasten, om met de dagelijkse post naar Holland te berichten, verder nam de vrijheid te zeggen, dat ik verstand gehad, dat d' Heeren Gabel gisteren avond laat hier was geweest en deze nacht weer naar Berlijn vertrokken. Hoogstged. Heere Kurfürst geloofde mij insprekend te antwoorden, dat het waar was en dat gem. Heere hem had komen aandienen, dat de bewuste Franse Oorlogsvloot (waarvan in mijn voorgaande gehackt is) nog in haar havens, doch t' eenmaal zeeverdicht lag, en dat S.Maj. van Frankrijk aan den Koning van Denemarken zijn Meester geschreven had en geoffereerd, dat de voorsz. vloot op zijn versoeck aanstonds zee, soude, kiezen, en op de Elve, plaats in de Oostzee, om gemobiliseerd te worden, daar het hoogstgedoste Maj. van Denemarken soude goedvinden; dan dat deszelfde niet had willen resolveren het voorslage verslag aan Frankrijk te doen, alvorens met S.C.D. daarover te conuceren, ten einde om in zulke een belangrijke zaak geijkte maatregelen te nemen. S.C.D. zei daarop te hebben geantwoordt, dat hij als een trouwe vriend en geallieerde van den Koning zijn Meester niet kon aanranden, een Franse Oorlogsvloote in de Oostzee ofte om het Elve te verspreken, waaruit ongetwijfeld nieuwe spanningen zouden ontstaan, van welke hij afkerst was en daartoe nog hoofd en raad kon geven; doch bij aldien S.Maj. van Denemarken van denselven ofte geen aangetast mocht worden, dat in zulke gevallen de inhoud van de alliantie met hoogstgedoste. Croon gemakkelijk exactelijk zoude presteren, hem van de Heere afgesondert voor ogen stellende het gevaar en de schaamte, die de eerste agressors zekerlijk op zichzelf misdaden laden. Als dit eerste niet opnam, had de gen. Heere Gabel een tweede versoeck gedaan, namentlijk off S.C.D. de goedheid zoude willen hebben, om met de Koning aan te babbelen, tusschen Hamburg en Lübeck af te bouwen, alwaar deszelfde zijn eer lange zoude vinden. Uit zijn voorstel was bij hoogstged. Beere Kurfurst insgelijks beleefdelijk geexcuseerd vermeldend S.C.D. dat deze bijeenkomst niet zeer noodzakelijk zoude zijn, dewijl deszelfde alommerg grote opmerkzaamheid en jaloezij zoude veroorsaken en daarom beiderzijdse Ministers hadden; doch op zomer S.Maj. in Holstein kwam en nog een van de zijne desiderende, dat S.C.D. alsdan niet zoude kunnen, nog een Minister derwaarts te zenden: gezegd hoogstged. Heere Kurfurst in confidentialie tot besluit, dat hij uit al deze handel wel wist, dat men voornemens was door middel van Deense Markten hem met Frankrijk meer en meer te engageren, alhoewel de Graaf van Rebenac tegenwoordig met meer reserve procedeerde en zich ten dien bij na zo breed niet uit laat; doch dat hij beere Kurfurst niet geintentioneerd was, zich in zo bescheiden desseinen te laten invikken, maar af te wachten wilde, wat op zijn geproponeteerd aan de Graaf van Lambergh en mij van Wien en uit den Haag zoude worden geantwoord. Weigern. Grave ende ick, ofschoon wij te samen farailiaar leven, en sijn in alles niet van een verstandt, ende sagen de welgeintention- neerde alhier neffens mij geerne, dat S. H. Ed. de voorsz. antwoordt van Wien alhier afwaghte, maar schijnt deselve daartoe niet te können Digitized by Google Der Kurfürst lehnt die dänischen Propositionen ab. 729 gedisponeert werden, willende morgen ofte overmorgen, soo hij afgeeft, naa Dresden verreijsen, ten fine als in mijnen jüngsten aan U W. Ed. gestr. hebbe geadviseert, alhoewel d* Heere Saxische afgesante, die gitteren wederom derwaers is vertrocken, mede van opinie was, dat dit hoff bij dese tijdtsgelegentheijt niet een dagh sonder een Keijser- lijcken Minister behoorde te werden gelaaten. Dit geeft dan alwe- derom nieuwe bekommeringen, insonderheijt als men considereert, hoe langsaam ende schoorvoetende alles van t Keijserlijcke Hoff voortkomt. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potedam 3. Juli 1683. [Der Prinz und Fagel sind über den Stand der Verbandlungen im Irrthum gewesen. Die Erklärung Diest'» geschah ohne Ermächtigung. Grosse Schwierigkeiten sind noch zu überwinden. Die Satisfaction vom Kaiser. Krankheit des Kurfürsten. Con- ferenz mit Fuchs. Neue Bedenken gegen ein Engagement mit Spanien. Vortheile, welche dieses von der Befriedigung der Geldansprüche des Kurfürsten zu erwarten hat. Das Versprechen, Frankreich nicht beizustehen, unmöglich. Fuchs schiebt die Schuld am Bündniss mit Frankreich auf Andere. Er proponirt ein Auskunftsmittel. Gründe, warum der Kurfürst vom Staat mehr zu fordern berechtigt ist, als von Spanien, und warum die Republik Ursache hat, das Geld nicht zu sparen. Er wundert sich darüber, dass sowohl Fagel wie der Prinz von Oran aus seinem Schreiben vom 15. Juni entnommen, dass die Verhandlungen am hiesigen Hofe zum Ziel gelangen werde, sobald zwischen dem Kaiser und Brandenburg eine Einigung hergestellt sei. Das Missverständnis kommt daher, dass Fuchs in der damaligen Conference ihm nur über diesen Punkt im Auftrag des Kurfürsten Eröffnungen gemacht hat, da der Kurfürst in Betreff des anderen erst die Antwort des Prinzen und Fagel's auf den am 4. Juni durch Fuchs erteilten Bescheid hat abwarten wollen. In Bezug auf die Äußerung von Die st findet er sich genötigt zu berichten, dass gemäß Heere Fuchs van mij darüber angesprochen sei, nicht sonder große Überraschung erklärt hat, dass gemäß Heere van Diest um die letzte Point, zu wissen die 500,000 fl. wegen des Staates zu bezahlen, geen de inste orders hat gehabt, wenn nötig, mir genügend bewusst war, dass die vorsichtige Deklaration heel nicht conform war mit der Intention des Kurfürsten seine Meister, sagte, dass, wenn allerdings durch den Heer van Diest solche Avancen waren getan, Seine Königliche Edelheit sollte müssen wissen, wie solche zu können verantworten ende von wem daartoe last bekommen hätte; doch um alle weiteren Brouilleries und Konfusionen die anhaftenden in der Zukunft vorzukommen, so geht mit diesen Posten ein Reskript von Seiner Königlichen Durchlaucht an mehrere Herren van Diest, worin es gesien werden kann, wie fern Seine Königliche Edelheit der Flotte. werdt geinstrueert ende dat S. C. 1). goedtvindt, dat over de satisfactie, die deselve van den Staat pretendeert, niet in den Haag, maar alhier in seine gegenwärtige zeit werde gehandelt. Wat mij belangt, gelieve ik van harte gewenst hadde, dat hoogstged. S. C. D. zich mochten hebben laten vallen, dat die saken door een ander gemanieert wären, die viellicht meer geluckende dexteriteit soude kunnen hebben, om den Stücken des Ausstoßes, welke ik nun bijna vier jaar gewentelt hebbe, tot wedersijts benoegen uit de weg te leggen, te meer, omdat U W. Ed. gestr. (mijns erachten) ook nicht sonder Reden) oordeelt, dat sich darum mehrere neue ende insurmontable accrediteden soo in 't regard van Spanje als van HH. M. opdoen, nicht gegenwärtige dezoute devoren, die bei mir ende andere deswegen sind, eude noch werden angewendt. Für die Bemühungen des Prinzen und Fagel's bei Kratnpreis zu Gunsten der Ansprüche Brandenburgs an den Kaiser hat Fuchs verbindlichst gedankt; als er (Amerongen) aber weiter gesagt, der Prinz und Fagel würden besser im Staate sein, zur Befriedigung dieser Ansprüche durch den Kaiser beizutragen, wenn man einstweilen die Verträge abschließt: soo geebt man mir nicht undistert te verstand, dat dat werck bei S. C. D. ende desselfs Ministers niet soonaenig werd begrepen, uit oorsake dat men ten opsichte van desselfs hooge jaren ende onbestendige levensdispositie beducht is, na het minder in staat te zullen wesen, om de voorz. prententie te doen valideren, bij al wanneer men deze gelegenheid vruchteloos liet voorbijgaan; dat S. C. D. satisfactie wegens Jagerndorf bekomende genegen is, zijn resterende preten op de drie vorstendommen in Silesien tot een andere gelegenheid te reserveren. — Lamberg is, tot antwoord op de laatste brandenburgische Forderungen aus Wien, met toelichting des Kurfürsten uit Dresden gereisd. Hiermee zal ik overgaan tot het gene van uw. Edele. Gestr. eerste missive in antwoord van den mij neu van den 11. Juni behelst, waarop deszelfde geloof gedient te zijn, dat voor al nog niet heb kunnen dienstig oordelen, de redeneringen tot wegneming van de ontstane aanklachten soo wanneer de Spaanse als van wegen den Staat, in deszelfde vervat, aan S. C. D. voor te brengen, uit oorsake dewijl deszelfde sinds 2 a Juni dagen wederom een tamelijk vergent raken van de podagra heeft gekregen, waardoor in 't beste humoor niet en is gekraakt. Dogh heb de Heere Fuchs bij een visite in het lange daarover onderhouden en de argumenten op iedere point passend niet alleen ordentelijk geponeerd, maar ook voor Das Engagement zum Schutz der spanischen Niederlande. Het meerendeel uit "Uijt W. Ed." gestreken missive voorgelezen met gedienstigheid verslag, dat S. W. Ed. onbevallig wilde zijn, besluit de voornaamste punten daarvan bij de beste gelegenheid aan de Heren Curfuur zijn Meester na zijn bekende dexcteriteit en ijver voor de goede zaak zoodanig voor te dragen, ten doel alles eenmaal tot een spoedig en gewenst einde te kunnen worden gebracht. Gem. Heer heeft het navolgende daarop belust te antwoorden: Was eerstens das directe Engagement mit Spanje zur Verhinderung neuer Revisonen aanbelt, zo gaf Fuchs toe, dat de Gründen Fagel's voor ditzelfde berechtigd zouden zijn; maar S.W.Ed, voegde daarbij, dat alle die motieven niet krachtig genoeg schenen te zijn, om S. C. D. te bewegen, dat hij zijn bedorvene Landen en Lieden op 't uiterste zou moeten uitputten, om de Spaanse Nederlanden op zijn eigen beurt te helpen conserveren; dat H. H. M. beter als in ander weten, wat het had de Spaanse interesse te conserveren en 't eenmaal aan te trekken, en wat in hen van de reciprociteit van assistentie van die Kroon in cas van aanval, dewelcke met haar eigen bescherming zo notoire verlegen is, had te verwachten. Wat aangaande dat Spanje niet zoude kunnen worden bewogen, om zo grote geldsom te deboweren, zo lang S. C. D. het directe engagement met die Kroon tegengestel is, daarop werd geantwoord, dat men deze zijde vermindert, dat in 't geene daartegen van wegen S. C. D. werd aangeboden, deze drie na volgende voordeelen voor die Kroon resideren: 1. Dat S. C. D. de bewuste som in voldoening van de Spaanse pretenties accepterende, daarmee van de hand wees, alle de voordeelen, zo hem bij Vrankrijk aangeboden waren, indien deze resolvent wilde, zijn tevredenstelling van die Kroon door andere wegen te zoeken, en onder anderen in specie, dat Vrankrijk deswegen presenteerde S. C. D. tot het geheele overkwarier van Gelderland te verhelpen, zegende hij aan Fuchs, dat hij voor zijn persoon zeer averst van zodanige consilie was, ook om de Curfuur zijn Meester ganzal geschenk geene dispositie merkte van daarna te zullen luisteren, doch dat men echter daaruit klaar genoeg konde zien, wat hem andere bij ontstemming van een billijk accommodement zouden proberen te induceren; 2. dat S. C. D. met den Keizer en H. H. M. Desen is bericht; dat het waart was, dat 500,000 Rd. een grote geldsom was, maar dat niemand ook geloofde te kunnen considereren, dat het nog veel vrijwel weinig proportie had tot dat geen, dat S.C.D. ex foederibus met recht had kunnen zien. Aan de andere kant van het tweede of laatste punt van het voorgestelde engagement, te weten dat S.C.D. Vrankrijk niet zou assisteren, in val die Kroon bij Spanje over het geocupeerde sinds den Nijmegschen vrede mogte aangetast worden, is bij de genoemde Heeren geantwoord, dat de Kurfürst zijn Meester niet zou kunnen resolven een geheim artikel daarvan te maken, of dat, zodanig omgeleijk verborgen konnde blijven, hij daar door ten eerste aan het resonement van Vrankrijk geëxposeerd zou zijn en bij deszelfde voor een Bondsbreeker gedetecteerd. Ik kan U, W. Ed. gestreden in vertrouwen berichten, dat als ik dit punt wat sterk urgert en de solide redenen in U, W. Ed. gestreden. missive dienaangaande ter neder gestelt voorbrachte, die heer zich van de kracht van deszelfde geconvinceert vindende die niet het optrekken van sijne schouderen beantwoordt en tot zijn onschuld gealdgemaakt heeft, dat S. V. E. na den Denen naar was gevonden, ten tijde het voorsz. Tractaat niet Vrankrijk alliër is gesloten, en dat bij zijn weerzien die saken reeds ganz gedaan zijnde, hij stil geswegen had en de verantwoordige van die laten aan die gene die daartoe had geraden; dat wanneer de bovenstaande casus mocht komen te ontstaan, dat het den Kurfurst zijn Meester alsdan aan rechtmaakte redenen en pretexten niet en zoude manqueren, om een andere explicatie aan dat Tractaat te geven; en op dat Spanje en H. H. M. vooraf van alle scrupules dienaangaande mochten worden gelibereert, zal S. C. D. aan den heer van Amrongen op zijn Kurfurstelijk woord en trouw gelijk te verklaan, dat in sodanigen geval Vrankrijk niet en zal assisteren, en dat ik ten dien fine de eigen woorden van U. W. E. gestreken missive bij geschrift zoude overgeven en aan S. C. D. voorlesen, waarop dan sodanige mondelijke verklaaringen zouden doen, en hoopt men om de bovenverhaalde redenen, dat men dit punt na behoorden zal weten te mesnageren. Concernerende de satisfactie, zo men van H. H. M. desiderert, zal U. W. E. gestreken uit den mijnen aan S. H. van den 19. Juni gezien hebben, dat ik mij van de redenen bij U. W. E. in den. Facts proponirt een uitkunftsmiddel. De Satisfaction van de Staat. Het sinogenomen wat breder geëxtendeerd was, doemde al eens had bedient en gewaard gewaard, dat het voor Z.K.H. het hart zou vallen, in deze veelzwaardiger en onlijdelijker dan Spanje, op welke S.C.D. een en deszelfde pretensies had, te worden getracteerd, en dat niet alleen oordeel partijdelijk zou worden ontbeld ten opzichte van de gemeene Religie, affiniteit niet het Dorp. huis van Orange, onde en vertrouwen vriendschap, genegenheid, zo S.H. en den Staat voor S.C.D. goede interesses altijd gehad hebben, en hebben, en inzonderheid vermits de huidige ongelegenheid van des Staats ontantie door mij niet kon worden ingeschreven. Doch werd daarop elkantwoord, dat het vrij anders daar mee gescheapen is; dat het wel waar is, dat het bewuste Tractaat in den jaar 1674 Spanje zo wel als Z.K.H. tot een en deszelfde verbintenis en gegaan en derhalve uit dien hoofde S.C.D. zo wel op d'een als d'andere gelijke pretensies had; doch dat de excessieve en bijna onherstelbare schade, zo S.C.D. Cleefse en Westfalese Landen door het maken van den aparten vrede is toegebracht, alleen aan Z.K.H. ware te intreden, te meer door dien S.C.D. verzekert was geworden, dat de neutrale stand van desselfde Cleefse en Westfalese Landen zo licht bij het maken van den voorsz. vrede bij Frankrijk had kunnen bedongen worden, welke vrede de Kroon Spanje in 't eerst zelfs tegengesproken had; 2. dat Z.K.H. door toedoen van hare Geallieerde, alles gcrecupereert had, daar Spanje daarentegen genootsaakt was geweest, zo veel van hare door denselven vrede aan Vrankrijk te cederen en aftestaan; 3. dat als een Creditor aan een van zijn debtoren, op dewelke hij twee gelijke schuldvorderingen heeft, uit desselfs onvermogen of andere inzicht, het meerendeel van de schuld vernietigt, de andere schuldenaar daaruit geen gelijk recht kan niet vernietigen; dat U W. Ed. gestr. beter als iemand anders wist, om wijn willen de voorsz. Tractaten waren gemaakt; dat de Kurfürst zijn Meester omtrent de voorsz. satisfactie sig door hem in de conferentie den 18. Juni gehouden spezifieert verklaart had, en dat zelfs daarvan nog vrij wat afstandingen zouden zijn en verder de terminen van de betalingen tot genoegen van den Staat gesteld worden, zijnde S. C. D. geensinds van intentie den Staat met de voldoening van desselijke te accuiteren. Zeggend dat het aan S. Ht. en U W. Ed. gestr. hoog en wijse oordeel gesteld liet, of het niet beter voor den Staat zou zijn, wat dieper in de beurst te tasten en daardoor apparent een securen vrede te obtineren. Eutin het besluijt was, dat hij aannam den Churfurst sijn Meeater het boveustaande op t favorabelste voor te brengen ende alles, wat mogelijck was, van sijne kant tot een goedt ende lijdelijck acconmio- dement te contribucren, ende dat ick aannam van ons verhandelde aau U W. Ed. gestr. te berichten, die neftens S. Hi uaar haar hooge ende bekende wijsheijt best sullen konneu oordeleu, wat in deese sake ten besten van den Staat verders dieut gedaan ofle gelateu te werden. Amerongen an den Kathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. 3. Juli. In der Sache, die ihm in Fagel's zweitem Schreiben vom 26. Juni anbefohlen wird, kann er jetzt nichts thun, da Anhalt und Lamberg ab- wesend f>ind. Doch hat ihm Anhalt mitgetheilt, die Dinge ständen iu Wien einem Abschlugt zwischen dem Kaiser und Brandenburg günstig, und es werde gewiss zu einer Allianz kommen, wenn man von den Türken einen WafieiihtilUtand oder Frieden erlange. Vor 4 oder 5 Tagen ist ihm von einer hohen Persönlichkeit mitgetheilt worden, der Kaiser habe durch Lamberg dem Kurfürsten zur Entschädigung für seiue Ansprüche auf Jägerndorf die Insel Ameland1) unbieten lassen, als ein von den General- staaten widerrechtlich vorenthaltenes Reichsieheu. So trachtet der Eine seine Last dem Anderen aufzubürdeu, wodurch die gemeine Sache wenig gefördert wird. Der Kathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 10. Juli 1683. Die kaiserliche und spanische Satisfaction. Das Engagement mit Spanien. Die Gefahren der französischen Nachbarschaft sind für den Kurfürsten eben so gross wie für den Staat. Das Verlangen, dass die Republik die kurfürstlichen Hilfstruppen unterhalten solle, ist nicht gerechtfertigt und unmöglich zu erfüllen. Das Anerbieten Frankreichs, dem Kurfürsten das Overquartier von Gelderland abzutreten, ist zwar verlockend, aber von gefährlichen Folgen für die Zukunft. Der Prinz wünscht hinsichtlich der Ansprüche des Kurfürsten an den Staat das Ultimatum au zu wissen. 10. Juli. Het 18 mij let uit H.Ed, missive van den 3. deser te wegen, dat de zaken aan het hof van S.C. U. so wel te regard van den Key ser als S. Cou. Maj. van Spanien ende deren Staat ihre Rechtigkeit noch nicht haben bekronen. Ik wil hopen dat het geen, dat men nicht S. Keys. Maj. noch uneben hat, tot Veenen ten genoegen van S.C.D. sal kunnen worden gevonden, dewyl den Heer Cramprich mij verzekert, dass men aldaer niet ongenegen soude zijn, S.C.D. satisfaction te geven op desselben pretensies, nopende Jagern-dorf. Voor soo veel de saek van Spanien aangaat, ik sal niet nalaten, dessen dag daarover te spreken met den Heer Fuen-Major, oni te mogen vaststellen en de termijnen, op dewelke de voorsz. 300,000 Rd. soude worden gegeven, en dat de assignatien op effecten 't sy van sout of andere seeker mogen zijn, dat S.C.D. daarin syne gerustheit kan hebben. "Maar het doet mij lezen, dat men daar nog bij de difficulteert de defensieve alliantie tegen toekomende insulten (want voor zolang gaat, dat S. C. D. S. Con. Maj. van Vrankrijk niet zoude assisteren, ingeval die Maj. van den Koning van Spanje zoude mogen worden aangevallen over het gebeid deszelfde Franse Maj. van Spanje genomen been't sedert de Vrede van Nimwegen, meent S. H. dat in een expeditie tot voldoende zal zijn om tot S. C. D. satisfactie te komen). Daar men gepersuadeerd is, dat de Franse macht niet kan aanvallen, zonder die gene, die in de nabuurschap zijn, te verassen en in een continue apperbensie te houden van eens schijnbaar, eer zij baar in positie kunnen stellen of van vrienden geholpen worden, overrompelt te worden. Want wat kan er beter zijn, dan dat men met gemeende bulp wederstaand op eens ander bodem en niet bulpe van diegene, die geattaqueerd worden, hoe slecht en gering die bulpe ook mag zijn, een overmacht, die men zelden daarvoor te vrezen heeft en daarin men, hoe de naburen meer en meer zullen zijn of verminderd of onmogelijk gemaakt, minder en minder resistentie tegen zal kunnen doen. Indien S. C. D. niet zo dicht bij de Spaanse Nederlanden en een nabuur van Vrankrijk zoude worden, als die werd, zoude het mischien zijn reflectie grootelijk beerven, of S. C. D. zich in een Alliantie defensief met die Maj. zoude begeven; indien daar Vrankrijk nabuur zoude worden, zoude en S. C. D. daardoor geëxposeerd, om van een zo machtig nabuur de wetten te moeten ontvangen of zich alleen daartegen te verzetten, schijnt het mij toe te zijn een zaak, die geen bedenkelijkheid heeft, dat men dat nabuurschap bevoorbaard te ontwijken, zo lang men immers kan, en is mij zeer wel indachtig, dat in den jaar 1062 en 1663, als deze Staats Vrankrijks beste vriend was en die Maj. propageerde, dat men de Spaanse Nederlanden met deze Staats zoude delen en aan H. H. M. in die partage wilde geven alles, wat zij zoude hebben geoordeeld van baar convenience zo wel ten aanzien van de commercie als de veiligheid van baar frontiers. tieren te wesen, die proposition is gedeclineerd, om dat men dan eeuwig onvermijdelijke nahe van Vrankrijk zoude zijn geworden, en dat in tegen die nabuurschap zo seer aansluitend, dat men oordeelde dat zulk was een van de grootste zwaarigheden, die de Staat konde ontmoeten. Of nu S.C.D. in die nabuurschap beter zoude zijn gebracht, als de andere naburen van Vrankrijk, en minder daartegen aanziend als H.M.M., inkoop ik aan desselfs hoogwijdse oordeel geschaakt laten, en is liet secours, dat S.C.D. in sodanige gelegenheid zenden zoude, zo groot niet, dat beter deszelfde naar mijn geringe oordeel zoude behooren te decoderen, om daar door te helpen voor te komen een ongemak, dat wij altijd hier hele boogboom beben geacht en daarop wij alle deze zwaarigheden moeten essueren, dat is de Franse nabuurschap. Want indien die vrees voor dat oorheil ons niet ontstond, wij zouden Vrankrijk en Spanje in de andere seer wel laten hebben en toegeven en dat spelen alsof wel als een ander kunnen aanziend. Dat de S.C.D. de manschap, die deszelfde aan Spanje te diensten stelt, zoude, desen Staats zoude laten toekomen, maar dat die de voorz. manschap zoude onderhouden, zoude maar een groter accablement voor den Staats wesen, die alreeds meer als overleden door het ouder word van baar eigen initiatief in moeilijkheden in redelijkheid niet kan geleverd worden, op zebra te nemen de betaling van nog meerder initiatief alleen tot de verdediging van de voorz. Spaanse Nederlanden, en vaker, indien die voet wederom zoude worden genomen om de assistentie, die de hoog geallieerden aan de andere tot gezamenlijke verdediging presteren moet, zou diegene, die die subsidie zouden moeten geven, zodanig worden gechargeerd, dat zij die niet zouden kunnen betalen, alle de andere geallieerden op een eind, deszelfde voet zullende willen getracteerd worden of uit hare alliantie scheiden, zo dat U H. Ed. seer wel begrijpen kan, dat een prestatie van secours verstrengd aan het onderhoud van hetzelfde secours een zaak is, waar men geen fondament toe kan leggen om de consequenties, die het na zijn volgen zou, en de inconvenienten, die men in den vorigen oorlog heeft gezien, daaruit spruit uit zijn gevolg. Wat aangaat de pretentie, die tot ons laste is gemaakt, en nu nog begroot blijft aan den 1 mei, daarvan heb ik in mijn laatste breder betoog gemaakt; ik wist van hart, dat ik middelen zou kunnen vinden, om S.C.D. meerder satisfactie te doen hebben, als U H. Ed. aangeboden heeft, maar U H. Ed. weet, hoe al de voorstellen, die ik tot nu toe heb gedaan, niet tot doel hebben gekunnen dienen, om Subsidie aan Spanje te geven. vintiende dienstgaende syn gesteeld, cu dat S. C. D. hier naer gelegen betalingen soude krygen, als inen de sonnige quam te vergrooten. Ik loochene niet, dat S. C. D. sigh inet Vrankryck nader willende setten misschien niet veel meer avantage soude kunnen krygen, als inen aendese zijde geven of beloven soude kunnen. Want het is al de wereldmaer al te wel bekend, dat Vrankryck is veel mächtiger om te geven en veel resoluter om te beloven, als iemand van de andere geallieerden, en syn eerste maxime is, aan alle, die sigh met hem willen vragen, te beloven een gedeelte van de landen van die gene, die hem tegen zijn, ende geloof ik, dat S. C. D. weet, wat Vrankryck geduurende den laatste oorlog nog aan den Heer Churfürst van Saksen hadde laten aanbieden ten opzichte van S. C. D. Cleefse en andere landen, om hem tegen S. C. D. op te zetten, ten tijde als S. C. D. Aan de Franse was geopposeerd, en sulkx komt het mij niet vreemd voor, dat Frankrijk zou beloven het overquartier van Holland voor zijn pretentie op Spanje. Maar wat zouden dezezelfde hebben gewonnen, als Frankrijk Spanje en dessen Ostende zou hebben overmeesterd, en dat mitsdien het voorsz. overquartier aan S. O. D. zou hebben gehandhaald? Becker niet anders als seine Landen en Lijden geexposeerd te hebben aan de nabuurschap van een macht, die men dan niet meer zou hebben kunnen resistieren en die voor een maximale hout, dat het effect en beeld is ondernemen en uitvoeren alles wat geacht kan worden van seine conventie en voordeel te zijn, zonder aanspraak van recht of onrecht, en indien vervolgens het beloven en geven van Frankrijk of van Spanje en dessen Ostende de maat zou moeten slaan van de vroedschap tussen S. C. D. en dessen Staat, zo zou wij seekerlik in zouden onderscheiden, dewijl Frankrijk machtiger is om te geven als wij en heel niet vies valt, om een andermans goed te wegen, als hij 't naar seine convenie kunnen krijgen. S. H. heeft evenwel gewenst, dat ik U H. Ed. zou versoeken, dat deszelfde eens geloofde te zullen sonderen, wat jegentelijk zijn het Ultimatum van S. C. D. betreffende desselfs pretentie ten aanzien van dessen Staat, en in wat termijne deszelfde de voldoening van dat Ultimatum zou begoren. Want de zaak voort te dragen, zo als die nu is, acht ik, zo wel als jij, dat seekerlik niet zou kunnen slagen of van enig effect zijn, hoewel ik van opinie ben, dat men de Regering tot het uittoven van meerder geld uit kan kunnen disponeren. Ik zal dit van U H. Ed. overwegen, opdat G. H. daar af kennis gekregen hebbende magh weten, wat deszelfde zal kunnen uitrekenen. Maler, zur Geschichte des Großen Kurfürsten. 17. Juli 47. Digitisiert durch Google. IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Amerongen an der Rat Pensionär. Dat. Potsdam 10. Juli 1688. 10. Juli. Sein Schreiben vom 29. Juni hat er dem Kurfürsten noch nicht mitgeteilt, wegen dessen fortwährenden Unwohlseins und der durch den plötzlichen Tod der Kurprinzessin zu neunachten Trauer. Doch hat er gestern mit Fuchs eine Konferenz darüber gehabt und ihm vorgestellt, warum Fagel den Schweden nicht die Coalition Stettin und den Staaten nicht die Zahlung von 800,000 Kthr. vorschlagen könne. Fuchs hat geantwortet, dass erstere ihn verwunderte, da man hier von verschiedenen Seiten gehört, dass die schwedischen Minister selbst schon von dergleichen sprachen: übrigens werde sich der Kurfürst auf keinen Fall mit der von den Staaten angebotenen Summe begnügen. Fuchs hat dann von sich stets zwei andere Vorschläge getan, die er dem Prinzen berichten will. Die dänischen und französischen Minister behaupten positiv die Ankunft einer französischen Flotte in der Ostsee. Jabl hat gestern wieder dem Kurfürsten vorteilhafte Vorschläge gemacht, in denen er versprochen, sein König werde das von dem Seine ergänzen, was Frankreich dem Kurfürsten zweimal abgesehen. Frankreich verlangt, dass der Kurfürst sie wieder bloß ablehnen werde, da er sich mit Frankreich und Dänemark nicht näher einlassen will, so lange noch Hoffnung auf Einigung mit dem Kaiser, Spanien und dem Staat ist. Amerongen aus der Rat Plenipotentiär. Dat. Potsdam 17. Juli 1688. 17. Juli. (Freider Brief.) 17. Juli. (Gefeder hat Schreiben vom 1. - erhallen und es sofort Fuchs mitgeteilt; aber es tunt ihm herzlich leid melden zu müssen, dass die darin enthaltenen (ininde gar keinen Fingang gefunden haben: bleibt bei der am: von ihm berichteten Erklärung. Fuchs hat auch gefragt, ob der Prinz nicht auf den am 10. demselben gemeldeten Vorschlag geantwortet habe, dass nämlich der Kurfürst unter der Hand eine mündliche Erklärung abgeben wolle, als quo Frankreich nicht gegen Spanien zu unterstützen; die Geldunterstützungen für die den spanischen Niederlanden zu sendenden Hilfstruppen sollten keine Subsidien sein, sondern dass der Kurfürst auf Spanien nicht rechnen könne, so fordere er den Unterhalt der Truppen vom Staat, der sich dann mit Spanien vergleichen könne: die anderen Alliierten könnten daraus unmöglich einen Anspruch für sich herleiten. — Auf jeden Fall möge man im Haag bedenken, dass die französischen Anerkennungen noch mehr enthalten, als das vertragsmäßig Stipulirte, während die des Staates und Spaniens nur ein kleiner Teil dessen sind, was sie ex foederibus schulden. — Das Ultimatum ist nach Fuchs' Erklärung in seiner... Das Ultimatum des Kurfürsten. Die Türkengefahr. 739 Drei und zwei letzten Vorschläge enthalten, (die er am 10. dem Prinzen referiert), mit denen sich der Kurfürst einverstanden erklärt hat. Zu einer näheren Erklärung hat sich Fuchs absolut nicht verstehen wollen, weil, wenn der Staat sie nicht annehmen, seine Feinde diese seine Schuld benutzen, und er die Gnade des Kurfürsten verlieren werde. Da nun Fagel sagte, dass mehr (ield vom »Staat nicht zu erlangen sein werde, so hat er nicht weiter darauf gedrungen. Kr warnt nun auf des Prinzen Antwort auf seinen Brief vom 10. (Zweiter Brief.) Lamberg ist von Dresden angekommen, hat gestern um 6000 Mann Türkenhilfe gebeten und 300,000 Reichsthaler für ihren Unterhalt angeboten. Der Kurfürst möchte gern die Zahl auf 12 — 15,000 Mann erhöht sehen, doch Lamberg, der es übrigens sofort nach Wien geschrieben, sagt, der Kaiser werde höchstens 8000 Mann nehmen. Jedenfalls wird der Kurfürst den Kaiser in seiner jetztigen Verlegenheit nicht stecken lassen. Dem polnischen Gesandten hat er 1200 Mann Türkenhilfe zugesagt, obgleich die Französischen Gesandten Alles dagegen aufgeboten haben. Die französischen und dänischen Minister fahren in ihren Bemühungen fort, werden aber, wie man ihn versichert, abgewiesen werden. Der Kurfürst hat ihm mitgeteilt, dass die französische Flotte im Sund 5000 Mann an Bord habe. Möglichkeit au den Griffen. Dat. Kopenhagen 10/20. Juli 1683. Er hat die sichere Nachricht empfangen, dass Höbe nach in Berlin sein 20. Juli. 