title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Hoewel door fijvere historische kritiek het Beowulf-epos als een belangrijke bron voor de geschiedenis der Zee-Germanen dienst doet, heeft Müllenhoff in zijn meesterlijke behandeling doen zien. Wij vinden in het Beowulf zoowel historische gebeurtenissen als historische verhoudingen en toestanden. Wel behoren de twee bedrijven die den inhoud van het gedicht uitmaken, ongetwijfeld tot de mythologie en is Beowulf dus een mythische held, maar hij is vereenzelvigt met een historische persoon, een strijder uit het gevolg van koning Hygelac, die omstreeks 515 de friesche kust tot de Rijnmonden en verder stroomopwaarts het land verwoestte, maar door den frankische koningszoon Theodebert verslagen werd! Die gebeurtenis valt dus na den overtocht der eerste Angelsaksers in Engeland, gelijktijdig met de periode der verdere bezetting door de achtergekomen zwermen van stamverwanten uit Sleeswijk en Holstein. Wij zien hieruit dat de periode waarin de sagen zich vormden niet afgesloten was toen de Angelsaksers in Engeland kwamen. In de gebeurtenissen welke zich in het Beowulf afspelen, erkennen wij zoowel oudere als gelijktijdig ten opzichte der immigratie-eeuw. Terwijl de Noorsche koningslijsten een reeks van oudere namen bevatten, die tot vergelijking uitlokken met de traditie welke wij bij Saxo vinden, zo leefden Hygelac en de historische Beowulf in de 6e eeuw. De laatste is evenwel met een oudere mythische held samengesmolten. Alle bijzonderheden na te speuren, waarin een nauwkeurige kritiek der verhalen en vergelijking met andere berichten ons historische stof doet vinden of vermoeden, ligt niet binnen ons bestek. Vooral de oud-deense sagen-geschiedenis is hier rijk vertegenwoordigd, al speelt de Denen zelf in het gedicht de hoofdrol niet. Maar ook van meer dan een uiterst belangrijke strijd bewaakt de Beowulf de herinnering: van die tussen de Graafen en Zweden, eindigend met den ondergang van het koninkrijk der Graafen, van die der Scandinavische Vikingen. Gregorius Turibinus, III, 3; Gesta Francorum c. 19. I 201 (want zowel mogen wij ze wel noemen, al leefden zij verschillende eeuwen voor den z.g. Vikingentijd) raakt de Friezen, van die tussen de Denen en de Haarbearden. Deze laatste volksstam, waarin men soms Longobarden, soms Hervulers heeft gezien, bewoonde een of rasser der tegenwoordig Deense eilanden en werd in een vete met de Denen vernietigd. De herinnering aan deze gebeurtenis is evenwel dermate verbleekt, dat in latere vormen der sagen (bij Saxo) de beide der Haarbearden, Froda en Ingeld, onder de Deense vorsten zijn opgenomen. Maar door den Beowulf en Widsith is de herinnering aan deze standvastige Barden (dit schijnt de naam te betekenen) niet verloren gegaan. Zij is vastgeknoopt aan de regering van die Hrothgar, de Deense koning, die ons gedicht als een ideaal teken is, in zijn jeugd dapper en knap, later wijs en goed, mild en vredelievend. Dezelfde bouwde ook de zaal Heorot (Hleidr bij Roskilde), een middelpunt van het heldenleven in het Noorden, in den Beowulf het tooneel van de verwoestingen door en van den strijd met Grendel. Zijn nu al deze sagen van sterfverwante volken in het angelsaksische epos ontwikkeld, wat tot het verleden van hun eigen stammen in engeren zin behoort, laat zien wellicht niet volkomen nauwkeurig bepalen. Stellen wij de gestalten van Garmund, Offa, Hengest, hoogst waarschijnlijk ook de hoofdtrekken der mythen. De aanknopingsspunten aan de engelse periode zijn evenals de vermelding van christelijke toestanden gemakkelijk te herkennen maar het is duidelijk dat dit niet behoort tot de eigenlijke stof der mythen; het is waarschijnlijk aan den christelijken dichter van het epos toe te kennen. Dat achter de voornaamste bedrijven van den Beowulf natuurmythen schuilen is zeker, en althans voor een zijner heldendaden, en wel de voornaamste, is een aannemelijke verklaring te geven. Dit is niet de zwemwedstrijd met Breca, waaromtrent ik de gedwongen en onderling van elkaar afwijkende verklaringen voorbijga. Het is niet onwaarschijnlijk dat ook hier een natuurmythe de grond is van het verhaal; maar het is ook mogelijk dat wij een zeer opgesmukte mededeeling van een historisch feit of nog eerder dat wij eenvoudig het werk der dichterlijke fantasie voor ons hebben. In Grendel en zijn moeder hebben wij evenwel onmiskenbaar met watergeesten te doen. Grendel's regelde verschijningen in de zaal Heorot zijn te vergelijken met die talrijke geschiedenissen van den waterman die molens bezoekt. De hooge watervloeden en de diepten der zee zijn dan in die ruwe watennonsters, Grendel en zijn moeder, verpersoonlijkt. De mythe behoort te huis aan de kust der Noordzee, die immens van ouds een moordzee is; zeker niet oorspronkelijk te Heorot-Hleidr op Seeland, waar men van de zee geen last had. Deze verklaring der mythe ligt voor de hand; toch teekenen wij aan dat Laistner op hoogst vernuftige wijze een andere heeft voorgedragen, die insommende beschrijvingen van het gedicht (b.v. Beowulf XXI) steun schijnt te vinden: Grendel en zijn moeder zouden de nevelen wezen die aan de kust van Jever en Ditmarschen zooveel verderfelijke ziekten brengen, en Beowulf "Vele-wolf" de windheld die de nevelen verjaagt. Anderen weer anders. Mijn dunkt echter, dat men het karakter van waterreuzen aan Grendel en zijn moeder niet kan ontkennen. Op het laatste grote avontuur van Beowulf, zijn stand met den draak, past een natuurmythische verklaring evenzeer en evenmin als op de drakenkampen van Siegfried, Dietrich, Ortnit en zoovele andere helden. De allegorie op het Vikingenleven, dat den gouden buit schenkt aan wie het zeemonster trotseert, is wel vernuftig maar stellig niet oorspronkelijk. Mythisch zijn die drakenkampen buiten kijf; naar het natuurverschijnsel dat er in ligt, kan men slechts gissen. Een zeer belangrijke zijde van het onderwerp is door vele verwaarloosd, door Müllenhoff met reden in het licht gesteld. Wij hebben hier namelijk niet alleen met natuurmythen maar ook met een kultuurmythe te doen. De oude heroën zijn genealogisch de stamvaders der volken of vorsten, en tevens worden hun de oorsprongen der beschaving toegeschreven. In de reeks Sceaf, Scyld (de stamvader der Deense koningen), Beowulf is over drie heroën verdeeld wat eigenlijk aan een enkelen toekomt: van Sceaf is alleen de aankomst, van Scyld de uitvaart, van Beowulf daarentegen het rijke heldenleven verhaald. Oorspronkelijk zal dit alles van den eenen stamvader bericht zijn, die tot de Angelsaksers behoort; de betrekking van zijn geslacht met de Denen is door later overdragen of vermengen der sagen tot stand gekomen. Die stamvader Scyld-Scef, die als kind op een schip met wapens en kleinoden, slapend op een schouw van korenaren aan de kust landde, vertegenwoordigt de goden die aan het volk zijn rang en waardigheid verzekeren: scheepvaart, krijg, koninklijke heerschappij en landbouw. In Beowulf is dan de rol van den kultuurheld verpersoonlijkt, die de zeemonsters verslaat opdat zijn volk veilig woonde. Duidelijker dan de natuurmythen laat een kultuurmythe als deze zien in haar enkele bestanddeelen begrijpen. Ook hier is de oogst die de heldensage voor de kennis der godenmythe levert uiterst schraal. Want de vereenzelviging van Scyld-Scef-Beowulf met Ing-Freyr, door Müllenhoff bepleit, mag meer toelachen dan die met eenige andere godheid, wij moeten ook hier aan de verzoeking om achter een held een of anderen god te zoeken weerstand bieden. Deze meer geeft ons het Beowulfepos een beeld van het leven der oude Zeegermanen. Geven de Heliand en gedichten van Cynewulf onwillekeurig allerlei trekken uit de germanische oudheid, de Beowulf geeft ons die direct. Het leven van woeste kracht in den strijd met de zee, de goudzucht die sterk op den voorgrond treedt dat Beowulf stervende zieh nog verlangend in den aanblik van den verworven schat, de bouw en inrichting der heldenzaal Heorot en de feesten daar gevierd, de uitvaart van den held zoo omstandig beschreven: deze en vele andere bladzijden maken dit oudste germanische heldendicht dat wij bezitten voor ons bij uitstek belangrijk. Het genoemde toch weegt ruimschoots op tegen de onbelangrijkheid der avonturen en der karakters. In feite schetst de Beowulf niet anders dan de meest gewone heldenstukken: strijd met monsters en draken. Van fijnere karaktertekening is ook geen spoor. De personen zijn niet veel meer dan abstracte typen: de dappere held, de wijze koning, de afgunstige hoveling, de trouwe dienstman. Vrouwen spelen er geen rol in, de koningin is weinig uitgebeeld. De meeste mannen zijn uiterst woordenrijk, behept met grootspraak en kinderachtige nieuwsgierigheid. De wijsheid die Hröfðgar ten beste geeft is ook van een algemeen van een alledaags soort. En toch lezen wij den Beowulf met belangstelling. Het is het epos der oude zeehelden; de ruwe zeden en toestanden van de Germanen der 6e eeuw treden in een levend beeld ons daarin te gemoed. HOOFDSTUK VII. Het Noorden tot den Vikingentijd. Bronnen. Een bijzonder rijke bron is Saxo Grammaticus, Historia Danica (ed. P. E. Müller en J. M. Velschow met notae uberiores in twee delen 4°. 1839 en 1858); kritisch uitgegeven door K. Holder (1886). Van zijn 16 boeken behandelen 9 de sagen- en historie. Ook Sven Agenson (12e eeuw) compendiosa historia regum Daniae, en de Annales Lundenses (tot ± 1265) leveren stof over de oude Deense historie. De ouddeense liederen: St. Ormundtvig, Danmarks gamle Folkeviser (vijf delen 4°. ), vooral I 1853; W. Grimm Altdänische Heldenlieder, Balladen und Märchen (1811). Van de Noorse bronnen komen het eerst in aanmerking de Ynglingasaga (het eerste deel der Heimskringla van Snorri Sturluson); ook in de Fornaldarsögur over den voortijd vóór Harald Håkonarson is stof te vinden. Van de poëzie zijn sommige Eddaliederen en ook enkele poetische stukken als Bjarðamál, Krákumál van belang. Deze Noorse literatuur vermelden wij uitvoeriger bij een volgend hoofdstuk. De grenzen van wat hier en wat bij dat vervolg behoort zijn niet scherp te trekken. Naast deze bronnen heeft men in den laatsten tijd bij toepassing gebruik gemaakt van een ander soort van geschreven, vroeger te zeer verwaarloosd, namelijk de historieschrijvers en kloosterkronieken der Middeleeuwen, zowel in de Noorse landen zelf als in West-Europa, die voor de geschiedenis van de Vikingstochten, de invallen der Noormannen en de door hen gestichte rijken de rijkste en meest echte bronnen zijn. Digitized by Google Van de kerkgeschiedenis: Adam van Bremen (12e eeuw); het leven van Ansgar door Rimbert, (9e eeuw), uitgegeven in Pertz, Mon. Germ., en vertaald in de Geschichtschreiber der deutschen Vorzeit. Litteratuur: N.M. Petersen, Danmarks Historie i Hedenold (1834 2e Opl. 3 d. 1854/55); L. Chr. Müller, Danmarks Sagnhistorie (1836 4e uitg. 1874); P. E. Müller, Saga-bibliothek (3 d. 1817—20); J. E. Sars, Udsigt over den norske Historie (2 d. 1873); P. A. Münch, Den norske Folkes Historie 8 d. 1 1852); O. A. E. Jessen, Undersøgelser til nordisk Oldhistorie (1862); Joh. C. H. R. Steenstrup, Normannerne (1 Indledning i normannertiden, 2 Vikingetogene, 3 Danske og norske riger før de brittiske Øer, 4 Danelag, 1876 — 1882); G. Storm, Kritiske Bidrag til Vikingetidens Historie (1878); J. J. A. Worsaae, Minder om de danske og Nordmænd i England, Skotland og Irland (1851); C. F. Keary, The Vikings in Western Christendom 789—888 (1891); Paul B. du Chaillu, The Viking Age (2 v. 1889). Over Saxo: O. Elton en F. York Powell, The first nine books of the Danish history of Saxo Grammaticus (1894 uitg. der Folklore soc.); het boek geeft in een uitvoerige inleiding een bespreking van allerlei wat op Saxo betrekking heeft, in de mythologie te veel de willekeurige combinaties van V. Rydberg overnemende; L. Ettmüller, Altnordischer Sagenschatz (1870, geeft ook voor het grootste deel de verbalen van Saxo). De wetenschappelijke behandeling na Müller- Velschow's notae is weer met kracht opgevat door A. Olrik, Kilderne til Saxens Oldhistorie (2 d. 1892—94, en uitvoerige proeve van sifting tussen de noorsche en de deensche bronnen van Saxo) met daarop gevolgde discussie tussen Steenstrup en A. Olrik in Ark. f. nord. Fil. XIII, XIV, over het Bravalla lied A Olrik, Bravallakvadets Kreisperiode (Ark. Digitized by Google 208 f. n.fil.X), en met daarop gevolgde discussie over de Starkadi iedereen in K. Müllenhoff D. Alt. k. V, en over de oude deensche sagen in zijn Beowulf. Van speciale Studies zijn nog te vermelden: S. Bugge, Helgedigte (1896) ; B. C. Boer, Zur dänischen Heldensage (Sievers' Beitr. XXII). Aanraking met en verhouding tot de Kelten : E. Mogk, Kelten und Nordgermanen im 9e. 10e. Jh. (Jahresb. Beit. Leipzig 1896) ; H. Zimmer, Keltische Beiträge (Z.f.d.A. XXXII, XXXIII, XXXV); H. Zimmer, Über die frühesten Beziehungen der Iren mit den Nordgermanen (Sitzber. Ak. Berlin 1891); K. Meyer en A. Nutt, The voyage of Bran the son of Febal, with an Essay upon the Irish vision of the happy otherworld and the celtic doctrine of rebirth (2 vol. 1895 — 97 Grimm libr. vol. IV, VI). Over de eerste zending vooral de reeds vroeger aangehaalde Kerkgeschiedenis van A. Hauch ; en nu ook een kort en zaakrijk opstel van J. Steensirup, Vort fortælling om Tyskere (Dansk Tidsskr. 1898). Inhoud. Historie en Sage. — Oude sagen van den voortijd. — Geslachtslijsten. — Frede: vrederijk, Fenja en Menja, Grottasongr. ~ Hrolf Kraki: Berserkers, Bjarkamal. - Starkad : kritiek der Starkadliederen. — Slag bij Bravalla: Odins rol daarbij, Haralds dood. — Verder mythische stukken. Vikingentijd. - Ragnar Lodbrok. — De godsdienst der Vikingen. — Kelten en Germanen. — Invloed van het verkeer der Noormannen met de lereren. — Vreemde invloed op de Skaldenpoëzie en Edda. De epische sagen der Zeegermanen: Hildebrand. Hjáningavig. Bekeert. Harald's doop (826). — Anskar. — Doop van Vikigen vorst en in Frankrijk en Engeland. "S'il est vrai, comme Paul de Fontenelle, dat 'histoire "'n'est qu'une fable convulzée, il n'est pas moins vrai "'que la fable est souvent een geschiedenis meegenomen." Tegen de waarheid in deze woorden uitgedrukt is op verschillende wijzen in ouderen en nieuweren tijden gezondigd. De middeneeuwsche schrijvers, Snorri in de Ynglingasaga (Heimskringla), Saxo in de Historia Danica, lijfden de sagen eenvoudig bij de geschiedenis in, en zelfs mythen, euhemeristisch opgevat, leverden historische stof: Othinus was een oude koning geweest, Hotherus en Baldemars hadden werkelijk geleefd. Heden ten dage ziet men daar tegenover soms het historische element in de sagen voorbij: helden en goden, wild en willekeurig met elkaar verweven, worden gelijkelijk naar de mythologie verwezen. Reeds bij de behandeling der Deense en der Angelsaksische sagen werd op het historische aspect daarinnen de nadruk gelegd. Hetzelfde wat wij daar wonden geldt in nog hogere mate van de sagen die ons uit den vrohtijd van de Noorsche volken, vooral van de Denen die het eerst op het toneel komen, is overgeleverd. Met de in een vorig hoofdstuk behandelde Angelsaksische sagen veelzins samenwoven, ook met de sagen der andere Scandinavische volken verbonden; — er treden onder de hoofdpersonen der Deense historie van Saxo een Noor (Einken Mälspaki) en een Zweed (Starkad) op; bevatten deze sagen de kern der oudste geschiedenis van het Noorden. Dit wordt steeds meer erkend, nu de literaire kritiek de bronnen der berichten aan het licht brengt, en nu het onvruchtbare combineeren van verhalen en personen voor zelden volgens strenger methode heeft plaats gemaakt. Schoon geen der bronnen zelf opklimt tot den tijd voor de Vikingenperiode, zoo is toch een grote groep van sagen, die in het Noorden inheemsch waren eer de Denen, Noorden en Zweden op die zeetochten met de volken van West-Europa in aanraking waren gekomen, duidelijk te oudsten van de niet minder talrijke verbalen welke van later tijd dagteekenen of welke de Noormannen eerst aan anderen ontleend hebben. Op die oudste groep willen wij hier het eerst de aandacht vestigen. Een eenigszins volledig overzicht der sagen beproeven wij niet; alleen het algemene karakter dier verbalen en het licht dat zij op den godsdienst doen vallen houden ons hier bezig. Eenmaal Angelsaksische en andere Germaanse vorsten, zo stammen ook Noorse koningen van een godheid, meestal Odin of Riger-Heimdallr, af. Na de Angelsaksische stamtafels verdienen de lange lijsten der Deense koningen vermelding. Hoeveel gewicht men aan geslachtsberekeningen hechtte blijkt o.a. uit een Eddalied, Hyndluljód, waarin Ottar, de beschermeling van Freya, door de reusin Hyndla onderwezen wordt in de afstamming van allerlei edele geslachten, waaronder de Skjoldungen, het Deense koningshuis. Die opsomming van namen blijft ook later een kenmerk voor de Noorse literatuur. Nog de IJslandsche sages beginnen gemeenlijk met de geslachten hunner hoofdpersonen zo ver mogelijk op te halen en alle familiebetrekkingen na te sporen. Ook het verhaal van veld- of zeeslagen bestaat soms uit niet veel meer dan de namen der voornaamste strijders. Onder de oudste Deense koningen te Leire op Seeland, die in de sage leven, behoort Frofri. Dat die sage van den aanvang af het Deense rijk als een voorstelt, onder den oorlogskoning te Leire, terwijl toch ettelijke trekken op verbrokkeling onder allerlei kleine vorsten wijzen, is niet vreemd. Frofri nu was de vredevorst (later geloofsdienst maakt hem daarom tot een tegengestelde van keizer Augustus); zo ver de noordsche taal gaat is de Vredevrede bekend. Geen mensch deed in zijn dagen een ander leed, al had hij den moordenaar aangetroffen van vader of broeder ; geen dief of roover in het land, op de Jellingeheide (Jutland) kon men veilig een gouden ring laten liggen. Dit duurde tot hij van den Zweedschen koning twee reuzenvrouwen Fenja en Menja kocht, die met groote molensteenen, de molen Grotti, hem zouden malen goud, vrede, geluk ; zij mochten daarbij niet langer ruien dan de kortste poos, die de koekkoek zweeg. Een Noors lied, in Skaldskaparmal (proza-Edda) ingelast, verhaalt hoe zij in stede van Frofri's meel (goud) den koning onheil en wraak maalden. Toen de beide reuzinnen daarna door den vijand weggevoerd werden, maalden zij zout, de schepen zonken en de lading maakte voortaan de zee zilt. Duidelijk spreekt hier de mythische voorstelling van een vroegere gelukstaat; de verstoring daarvan wordt aan de goudzucht van den koning toegeschreven ; toch schijnt het mij al te gewaagd daarmee te vergelijken wat wij in enkele regels van Yggdrasill lezen dat Gullveig (eveneens de macht des gouds vertegenwoordigende) den eersten oorlog onder de goden veroorzaakte. Die strijd van Asen en Vanen behoort bij de behandeling der mythen te huis. Het is waarschijnlijk dat daarachter de goden van verschillende germaanse volksstammen schuilen. Maar het is er verre van, dat wij in ons historisch overzicht Digitized by Google 213 overzicht van dit verhaal gebruik kunnen maken om daaruit oude godsdiensthistorische feiten af te leiden. Geen der oude vorsten is beroemder dan Hrólfr Kraki de zachtmoedige, dappere en milde koning die van 600 tot 700 zou geregeerd hebben, schoon de sage hem ook weer niet ver van Froði verwijdt, in wiens tijd Christus geboren zou zijn. Van dien Hrólfr loopen heel wat anecdoten. Een daarvan verklaart zijn bijnaam : toen de vorst nog jong was had een boerenzoon, Vögr, hem gegeven, verwonderd geen kloeke heldengestalte maar een schraal mannetje (Kraki) voor zich te zien. Deze Hrólfr was de zoon dien koning Helgi bij zijn eigen dochter Yrsa, onwetend van die betrekking, verwekt had: Yrsa huwde later de Zweedse koning Adils. Hrólfr verwierf zijn roem in den strijd met de Saksers, maar vooral niet bij de Zweedse koning. Deze toch had de twaalf Deense Berserkers die hem in een gevecht op het ijs van het Venermeer geholpen niet waardig beloond, en nu trok Hrólfr tegen hem op en betoonde zijn moed door over het vuur te springen, zijn beleid door zijn vervolgers te verdeelen en Adils te vernederen, terwijl hij goud achter zich strooide, dat die vervolgers bukkend opraapten. Ook in Hrólfrs laatsten strijd waarin hij overwonnen werd door de tovenares van zijn zus Skuld, stonden de Berserkers, vooral de voornaamste onder hen, Björn Bjarki hem ter zijde. Toch bezweek de koning, doch hij werd door Vögr gewroken. Laatste strijd, nu en Hrolf's val zijn het onderwerp van het oude Bjarkaraal, dat uit losse verzen en de latijnse navolging bij Saxo te reconstrueren is. Dit lied was beroemd in 't Noorden en leefde in 't geheugen, voor den slag waarin de heilige Olaf viel bij Stiklestad (1030) had de skalde pormödr het nog voor het leger gezongen. Een geheel eigenaardige plaats in de Noorsche poëzie heeft de held Starkad bekleed. Wij bezitten de oorspronkelijke liederen niet, maar verscheidene Noorsche sags spreken min of meer uitvoerig van hem, en Saxo geeft een omstandig bericht van zijn heldendaden en zelfs een latijnsche poëtische navolging van epische gedichten over zijn leven. Door een scherpzinnige analyse heeft Møllerhoff acht Starkadliederen onderscheiden en hun opvolging bepaald. Deze gedichten verschillen onderling zeer in geest en toon, enkele verteilen op onderhoudende en waardegebruikwijze een of ander avontuur of bedrijf van den held, enkele, zoals een smaadlied op den koning en de koningin, zijn plat en vies, ook humoristische trekken ontbreken niet. Starkad, schoon hij te Uppsala thuis behoort, speelt vooral een rol aan het Deense hof; hij is de vriend van koning Frotho, de pleegvader van diens kinderen Ingellus en Helga, over wiens eer hij waakt, deels door den koning uit zijn traagheid op te wekken en tot mannelijke wraak aan te sporen, deels door van de prinses smaad te weren. Het is al even wanhopig hier geschiedenis als natuurmythen te zoeken. Zooals de verhalen nu Digitized by Google 214 vöör ons liggen kannen wij hun oorsprong niet nagaan ; er zijn sagen van Zweden, Denen en Heafrobearden, tot wie Ingellus volgens Beowulf behoorde, in samengesraolten. Maar Starkad is de representatieve figuur van het Noor- den in de laatste eeuwen van het heidendom, de ideale held , al valt er ook wel schaduw op zijn persoon. Want terwijl Odhin hem njk heeft toegerust met heerhjke gaven heeft Thor daar andere aan toegevoegd die de eerste be- derven, vooral dat hij drie schandelijke daden (Nföings- werken) zou bedrijven. Over 'tgeheel echter bhjft Inj de vertegenwoordiger der heldendeugd , snel , sterk , vastbe- raden , volhardend , door geen wonden ooit verhinderd den stnjd voort te zetten, vol van zelfbewuste kracht, niet gelijkend op de woedende , blaffende , als wolven huilende, schuimbekkende Berserkers. Sterk treedt op den voorgrond Starkad's verachting voor alle verwijfdheid en weelde, overdaad in spijs en drank , verfijning van leefwijze, gooche- laars en spelers; in dit alles ziet hij het begin van het verval, de wäre heldenkracht wordt er door gesloopt. Uit dezen voortijd is een der belangnjkste gebeurtenis- i sen, waarbij Starkad mede een rol speelt, dat bellum Bravicum , dat men den trojaanschen oorlog van het Noor- den heeft genoemd, dat allerwege in de noorsche litte- ratuur vermeld , bij Saxo en in *t ijslandsche Spgubrot om- standig verhaald wordt. In dien slag bij Brävallir tusschen Harald Hildetand van Denemarken en den zweedschen koning Ring zien velen een historischen strijd , omstreeks 730 dus kort vöör f t begin der Vikingenperiode ; zelfs aangaande de historische oorzaken en gevolgen van dien oorlog wisten oudere geschiedschnjvers , zooals Münch, Digitized by Google 215 allerlei mede te deelen. Later zagen anderen ook hier niet anders dan een stuk mythologie: de slag bij Brä- vallir was een yorm van dien eersten mythischen oorlog die in de wereld ontbrandde. Noch bij het eene gevoelen noch bij het andere heeft men vasten grond onder de voeten. Tot betere resultaten heeft de litteraire kritiek geleid. Uit de berichten, zooals zij tot ons gekomen zijn, heeft Olrik het oorspronkelijk noorsche gedieht met zijn staven trachten te reconstrueeren, en wij hebben nu vöör ons de opsomming der helden die elkander op dat slagveld onttmoeten, ongeveer löOnamen. Bij Brävallir traden ver- tegenwoordigers van het geheele Noorden tegen elkander in 't stnjdperk , ook Tylenses, schoon Usland eerst ver- scheidene eeuwen na den tijd waarin de slag zou hebben plaats gegrepen werd ontdekt. Het Bravallalied moet in de tweede helft der 11© eeuw vervaardigd zijn; in ver- scheidene trekken spreekt de herinnering aan de zeesla- gen bij Svpldr (1000) en bij Helgeä (1027); de groote scheepstoerustingen voor een veldslag onnoodig (alleen de Denen moesten transportschepen hebben) zijn van deze zeeslagen eenvoudig overgenomen ; het noorsche lied wijst op Telemarken , boogschutters uit die landstreek beslissen het gevecht. Müllenhoff heeft het Bravallaalied geprezen als, naast Voluspa, het meest grootsche gedicht uit het Noorden; hier wijdt de doodsklok over de heidensche, heroische wereld. De strekking schijnt echter minder wijd; het verhaal bij Saxo spreekt duidelijk door de redevoeringen aan de beide vorsten vóór 't begin van den strijd in den mond gelegd. In beide legers strijden Noren en IJslanders, maar... Digitized by Google 216 ...over 't geheel Staat hier de vereenigde kracht van Zweeden en Noren tegenover Denen met een meerderheid van uitheemsche volken, Saksen en Wenden. Hierop wijst koning Ring, en op de aanmatiging der Denen die gevoeld moet worden; terwijl Harald de zijnen bezweert te bedenken dat de Denen meer gewoon zijn hun naburen te onderwerpen dan hun te gehoorzamen. Dit is de hoofdgedachte van het lied; in zoover althans schuilt er historische waarheid achter, dat het van den alouden strijd tusschen Denen en Zweeden reeds in den sagentijd getuigt. Al vermogen wij dus in het Bravallalied niet de betekenis te vinden van een afscheid aan de oude wereld, zoo zijn godsdienstige voorstellingen er toch niet afwezig. Niet alleen de drie Skjaldmeyjar (Schildmeisjes) die in het deencentrum leger stonden, waarvan eene na Harald's val hem in de regering zal opvolgen; maar vooral de rol die Odhin speelt is hier van betekenis. In zijn lange roemrijke regering is Harald steeds de lieveling van Odhin geweest, die hem de wigvormige slagorde (svnn- fylking) heeft geleerd. Maar nu heeft Odhin het vuur van den oorlog aangestoken en in de gestalte van den wagen- menner Brunn voert hij Harald ten verderve, ja werpt den blinde grijsaard ter aarde en doodt hem, die doorstaal onkwetsbaar was, met de knots. Doch hierin hoeden wij geen verraad te zien; het is de laatste, hoogste gunst die de god aan den dapperen Harald bewijst; de gunsteling van Odhin zal geen smadelijke strop dood sterven maar eervol vallen op het slagveld, met duizende dappere mannen, geëerd door de schitterende uitvaart waarvoor zijn vijand Ring zelf zorg draagt. Zoo leveren de oude sagen niet alleen stof voor de geestelijke sport der mythenvergelijking, maar ook bet een en ander dat van den ouden godsdienst van belang is. Digitized by Trouwen8 moet de literaire kritiek beslissen wat als in- beemsch en oud kan gelden, en zij heeft over de ingewikkelde vraagstukken lang nog niet haar laatste woord gesproken. Wij staan nog verlegen als wij willen uitmaken welke trekken uit de drie Helgiliederen oorspronkelijk deensch welke noorsch zijn. Deze liederen behooren tot de moeilijkste der Edda; zij vertellen ons van twee Hel- gi's; doch de prozastukken , welke een kunstmatig ver- bond tissen tussen de verscheidene sagenfragmenten vallen, kennen er drie , die zij als dezelfde persoon , tweemaal wedergeboren, voorstellen. Zeker is hier inheemse stof, maar even zeker is die stof met jongere bestanddeelen vermengd; ook de jongste pogingen om het een van het ander te ziften hebben nog tot geen zekere uit- korkost geleid. Duidelijker is het mythisch materiaal in de noorsche saga's en bij Saxo, hoe euemeristisch ook medegedeeld, te herkennen. Wel heeft Saxo zelf het lang niet altijd herkend ; al weet hij ook dat het Odhin is die bij Bravalla in den gang van zaken ingepakt, eiters vermoedt hij niet dat dezelfde god in meer dan den vermomming en onder verschillende namen optreedt Odhin is die genoogige grijs- aard die reeds aan vorst Hadding de slagorde had geleerd, hij is Yggr (Yggrus) en dan weer Hroptr (Rostarus). Bij het ziften van Saxo's bronnen in deensche en noorse heeft Olrik er op gewezen dat de eersten meer, de laatsten minder zijn aan "bovennatuurlijke" motieven; voor- spellingen en tooverijen, ingrijpen der goden in de gebeurtenissen, Valkyren en Skjäldmeyjar (de laatste, niet met Valkyren te vereenzelvigen, zijn trouwens ook aan de deense sage niet vreemd), Berserkers "dat effect-noodvermoeiing der noorse sagavertellers", b.v. die Arngrimszonen, van wie zoo buitengewone stukken worden verteld, gedaanteverwisseling en herleven. Zooveel is zeker, al nemen wij ook aan dat de beschouwingen van latere schrijvers de sagen welke zij ons mededeelen hebben gekleurd: die sagen zijn toch geen literaire producten, maar bevatten een kern van historie uit den voortijd. Oude zeden spiegelen zich daarin af: b.v. dat de koningin met haar gestorven gemaal in den dood ging, gelijk de geschiedenis van Asmund en Gunnliild (te Upaala) toont. Ook waren de sagen populair bezit, gelijk vele eigennamen bewijzen, en de plaatsen waar men van ouds en voor een deel nog heden de graven van oude helden toont. Met de Vikingstochten in de tweede helft der 8e eeuw begint voor het Scandinavische Noorden de historische tijd, waarin de Noormannen (die algemeen bekannt zijn onverschillig of zij Denen, Noren dan wel zeldzamer Zweden waren) met de volken van West-Europa in aanraking kwamen. Trouwens staan Ragnar Lodbrok en zijn zonen die in het begin der 9e eeuw in Engeland streden, slecht in 'schemerlicht der historie. Zijn doodssang is het Kräkumal, dat hij zou gezongen hebben in den kuil met slangen, waarin de Northumbrijse koning Ella hem had doen werpen; het gedicht is evenwel uit veel later tijd (omstreeks 1200). De godsdienstige betekenis der Vikingstochten moet men niet onderschatten. Want, ofschoon er bij deze ontmoeting tusschen heidenen en christenen geen zweem is van een godsdienstoorlog, en het stellig geen godsdienstige motieven waren die deze zeevaarders uit hun land hadden gedreven, zoo spreekt het toch vanzelf dat aan beide zijden in den nood de godheden aan wie men geloofde te hulp werden geroepen. Dat deze benarde tijden op de christenheid niet zonder invloed bleven, eensdeels door het aanzien te doen stijgen van menigen heilige wiens bescherming men verwachtte of had ervaren, anderdeels door priesters en monniken op den voorgrond te brengen en zelfs hun krijgswapenen in de band te geven, zij hier alleen aangestipt. Ons is het te doen om wat wij van den godsdienst der Vikingen zelf vernemen, en om hetgeen zij in de landen waarin zij verkeerden van nieuwe voorstellingen opdeden. Wat het eerste betreft, zo was het den Noormannen bovenal om buit en roem te doen; wanneer zij gevangenen maakten stelden zij wel nu en dan den eis van het Christendom te verwaarzen, gewoonlijk vroegen zij schatting of aanwijzing van verborgen rijkdommen. Toch gevoelden zij zich als de krijgers hunner goden; vaak wordt Thor genoemd; welke god op den voorgrond stond hing meest af van de Streek waaruit de bende afkomstig was. Bij nederlaag of in benauwdheid kwam het echter ook voor dat een bijgeloovige vrees voor den machtigen christengod de heidenen overviel, dat zij hem aanriepen of een gelofte deden. Uit den aard der zaak evenwel kunnen wij over den gods-diens van deze 'zeeroovers en Woeste knagers weinig zeggen; verscheidene berichten wijzen er op dat bij hen veelal een fatalistische stemming heerschte: tegen het onveranderlijke, tegen hetgeen hem opgelegd is vermag ook de machtigste niets. Van den anderen kant was het geloof aan eigen kracht schier onbegrensd; velen vertrouwden meer op hun dapperheid dan op de goden. Belangrijker is het te onderzoeken welken invloed nog minder de voorbijgaande tochten en invallen dan weide blijvende nederzettingen vooral in Ierland en Engeland op de Noormannen hebben gehad. Op allerlei wijzen, door huwelijk, handel, krijgsgevangenen kwamen die Noormannen met frankische, engelsche, keltische christenen in aanraking. De invloed van die omgang strekt zich over eeuwen uit. Reeds omstreeks 650 vinden wij Noren uit Noorwegen op de Shetlandseilanden, en tot de laatste eeuwen (12e en 13e) der klassieke noorsche literatuur was er een onafgebroken verkeer tussen IJsland en Ierland, Noorwegen en de britsche eilanden. De omvang, aard, betekenis van deze invloeden: ziedaar de brandende vraag onder de mythologen der laatste decennien. Laat ons eerst letten op den omgang tussen Kelten en Noord-Germanen vooral in Ierland. In de vroegere Middeneeuwen was Ierland de zetel van de hoogste beschaving in Europa. De Ierse zendelingen hebben wij reeds vroeger ontmoet; maar ook de Ierse geleerden waren gedurende verscheidene eeuwen, Digitized by 221 tot in den karolingische tijd, de leeraren van eerdere vergeten wetenschappen. De keltische geest heeft het nergens in de materiële beschaving ver gebracht, maar in wetenschap en poëzie, in fantasie en geestdrift zijn de keltische letteren van de 4e eeuw, toen zij het Christendom aannamen, tot de 10e voorgangers geweest. Er zijn in Ierland een paar rijke sagencomplexen gevormd; ook in 't westen van Engeland ontstonden, trouwens voor een deel naar Franse modellen, vertellingen (Mabinogen), en in Wales zou, zegt men, geen huis geweest zijn waarin men geen harp vond. Met deze bevolkingen nu kwaamen de Noormannen veelvuldig in aanraking. Reeds op die eilanden boorden Schotland, waar zij de Ierse kloostermoenen vonden, later op IJsland waar zulke anachoreten de Nooren voor waren geweest en dat steeds levendige betrekkingen niet met Ierland heeft onderhouden. Sinds 't eind der 8e eeuw begint ook de meer duurzame vestiging der Noormannen in Ierland, waar zij hun rijkjes stichtten. Welken invloed de twee volken op elkander uitoefenden is niet in bijzonderheden na te gaan. Wij weten van nauwe familiebanden tussen hen, en vinden tal van Ierse namen onder de IJslandsche geslachten. De leerten waren in praktisch opzicht de minderen, zowel in krijgs- kunst als in politiek, en het was de Noormannen niet moeilijk onder het vaak zoo verdeelde volk meesters te blijven. Maar in kunst en wetenschap hebben zij veel van de leraren overgenomen; de skaldenmetriek en de Iersche zijn verwant, hoogst waarschijnlijk de eerste van de laatste afhankelijk! Ook de kunst der prozavertelling, elders in de germaanse wereld niet zoo sterk ontwikkeld, hebben de IJslanders die er in uitmunten waarschijnlijk van de leraren geleerd. Daartegenover komen in de Iersche epische ver- halen trekken voor, uit de germaanse sagen overgenomen. Aan het feit dat de Skalden- en Eddapoezie niet van vóór den Vikingentijd dagtekenen kan niet meer getwifter worden. Nu kent reeds de oudste Skaldenpoëzie uit de 9e eeuw de voornaamste mythen; hieruit volgt met zekerheid dat die mythen niet kunstig in later eeuwen zijn gemaakt, maar nog niet dat die mythen reeds uit de eerste 7 eeuwen in Noorwegen dagteekenen, noch dat het stelsel, de samenhang waarin wij ze voor ons hebben even oorspronkelijk is. De invloed der eeuwen, waarin Noormannen zier met Angelsaksers en leerden vermengd, moet zowel op den inhoud als op den vorm der mythen en sagen groot geweest zijn. Veel van wat de Scandinaviërs verhalen is niet bij hen ontstaan, maar van Franken, Friezen, Saksers of op de Britse eilanden overgenomen; wij weten dit zeker aangaande de heldensagen van den Volsungen-Nibelungen- cyclus. Ook christelijke gedachten kunnen zijn ingeslopen. Maar dat de Noorse mythologie eerst in den Vikingentijd geheel zou zijn ontstaan, is door de oude Deense en Noorse sagen en door wat de oudste skaldenpoëzie reeds onderstelt uitgesloten. Nog minder aannemelijk is, dat die Noormannen hun mythologie als geleerd product uit Virgilius, Latijnse mythografen, christelijke en joodse Sibyllen en apokryfen zouden hebben bijeen geknutseld. In een volgend hoofdstuk zal het karakter der Skalden- en Eddaliederen van naderbij beschouwd worden. Hier zij alleen er op gewezen, dat aan de ontwikkeling der mythen de Vikingentijd een machtigen stoot heeft gegeven. Deze ontwikkeling stond dus onder vreemde invloeden, maar toch op den eigen bodem der Noorse mythen en sagen. Een heldensage die wij in een vorig hoofdstuk lieten rusten, vindt hier haar plaats, omdat zij het leven der Zeegermanen tot achtergrond heeft: de Hilde-Gudrunsage. Of er bepaalde historische gebeurtenissen in terug te vinden zijn is zeer twijfelachtig; maar duidelijk spiegelen deze verbalen het Vikingenleven af met zijn verre afstanden, vreemde landen (Ierland en Normandie), rooven van meisjes, woeste strijd waarin de kinderen in de wieg niet werden gespaard. Deze sage bezitten wij in veel minder verscheidenheid van vormen dan die der Valkenburgers en Nibelungen. Een kort verhaal in Skaldskaparmal, een enkele noorse saga, Sprljättr, Saxo, een toespeling in een Duits gedicht van Lamprecht (12e eeuw), eindelijk het epos Gudrun (13e eeuw): ziedaar alles. In dat Duitse epos zijn drie sagen vereenigd, over drie opeenvolgende geslachten uitstrekkende: het verhaal van Hagen is slechts het voorspel, de Hildesage is de hoofdsage waarvan die van Gudrun een uitloopster is met een aantal wijzigingen en vooral met het nieuwe motief van den medeminnaar (de z.g. Herwigsage), dat in een parallelle Shetlandsche ballade afzonderlijk is uitgewerkt. De zachtere geest der middeneeuwse Duitse poëzie heeft het woeste en het tragische der oorspronkelijke sage overal getemperd of verwijderd; gelijk het daar ligt is Gudrun een lied der trouw, en daarbij een verhaal van avonturen met hier en daar tafereeltjes die tot de aantrekkelijkste genrestukjes in de literatuur behooren (het uitstallen der koopwaar bij de scheeping der Hegelingen, het zingen van Horand, de prinsessen wasschend aan het Strand). Het hoofdmotief der Hildesage echter leeren wij slechts uit de Snorra-Edda kennen. Koning Högni jaagt Hedinn achterna, die zijn dochter Hildr geroofd heeft. Als zij elkander bij Hjor (een der Orkney's) ontmoeten, wil Högni niet meer van vergeven en boete weten, hij heeft zijn zwaard Dainsleif dat dwergen hem smeedden, nu eenmaal getrokken, en staat op zijn wraak. Zij vechten den gehele dag, 's avonds keeren zij tot de schepen terug. Maar in de nacht wekt Hildr door tovenarij alle gevallen helden weer op; de volgende dag begint het van nieuws; zoo zal deze strijd, die 'Hjorvingavi', voortduren tot de goden­schemering. Deze kamp nu is, gelijk wij zeiden, op een der Orkney's gelocaliseerd, Saxo plaatst hem op 't eilandje Hiddensee bij Rügen, Lamprecht aan den Scheidemond (Wülpenwerder). Dat het gehele verhaal een natuurmythe is, springt in het oog: het altijd weer van eeuwen af aan beginnen wijst op de wisseling van dag en nacht; doch daarom kan men toch niet in de personen der sage natuurwezens zien. Een Noors bericht maakt Freyja (d.i. in dit geval Frigg) tot de oorzaak van den strijd, zij moest Odhin verzoenen over haar ontrouw begaan om den kostbare Brisingamen te verkrijgen. Müllenhoff ziet derhalve in den Hjorvingavlg slechts een historisch-epische vorm van de halsbandmythe. Ook hier evenwel laten de bijzonderheden geen nauwkeurige mythische verklaring toe, al is het duidelijk, dat die strijd een mythisch karakter draagt. Evenement mythisch is de gestalte van Wate, den onstuimigen en razende reus. Zo is de heldensage der Zeegermanen (zoowel Beowulf als Hilde-Gudrun) parallel met die der volken uit den tijd der volksverhuizing. In beide vinden wij den mythischen strijd tusschen licht en duisternis of tegen de Woeste natuurkrachten. Het historische geeft in de Duitse heldensagen meer werkelijke personen en gebeurtenissen terug, de Hegelingensage daarentegen schildert meer de algemene historische toestanden uit den Vikingentijd. Ons rest nog een blik te werpen op de eerste zendingswerkzaamheid onder de Scandinavische volken en wat wij daarbij van het heidendom vernemen. De historieschrijvers, vooral Adam van Bremen, maar ook Rimbert in zijn leven van Anskar, zijn gelukkig minder karig in hun mededeelingen over heidensche toestanden dan Beda bij de Angelsaksers; ja Adam, die de geschiedenis schrijft van de diocese Hamburg-Bremen, van den aanvang met de zending naar het Noorden belast, deelt heel wat over de Saksers, Slaven, Scandinaviers mee, o.a. dat uitvoerige. Mensen hebben in hem een „Odhinshero“, een „waterreus“, een „stormdemon“ gezien: Müllenhoff (Z.f.d.A. VI); Weinhold (Z.f.d.A. VII); Symons ((*. Hds. § 60) beschouwen hem als zeerens; W. Sauer; Mahabharata en Wate; E. H. Meyer, Germ. myth. §385, beide als windreus. 