title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: In de Middag, dat S.C.D. van Brandenburg van zijn zijde eenvoudig en zonder tot stand gesproken, hebben in ruptuur tegenover de Bisschop van Munster, doch denselven met eenen doen voorhouden, de volgende punten, als: Dat de voornemde Bisschop sal evacueren alle de plaatsen van den Staat van H.H.M. Genomen. Zijn Militie te casseren op 15 man, ondanks zijn forteresses ook te kunnen besetzen. Te verneukeren van alle pretenties, die hij op de geïnvadeerde plaatsen (tot Borculo inclusief) veroorzaakt te hebben. Almensen afstand te doen van alle allianties tegen den Staat van H.H.M. geraakt. En de hier uithoefig geen andere tegenwerpingen te zullen maken. En dat voor al het gene van bovengenoemen is, S.K.H. Majesteit nevens den Westfalen Kreis garantie zoude blijven. Al 't welke, indien de Bisschop effectief komt aan te nemen en met de eersten te presteren, zullen H.H.M. ten behoeve van S.C.D. terstond met de stad en Kasteel Orsoy doen evacueren. Maar de voornemde Bisschop, deze punten niet zal willen aannemen of presteren, dat alsdan S.C.D. tegenover denselven op het alderkrachtigst zoude ageren met een leger ten minsten van 8000 man, ter tijd en wijlen toe eene onverwachte en versekerde uitkomst van den oorlog zal wesen geconsequeerd. En zullen H.H.M. van hare zijde ter zekerder en effectievere uiting erven: Nous ne voulons plus, que d'accorder à S.A.E. aucune chose qui ons Boit profitabel is. Testament of tegenstand aan zijn reputatie, puisque nous sommes assurez de l'appui du Roi de France. Blasmeil aan Schwerin, 13. Nov. ') Aus den Roraswinckel'schen Papieren mit der Anmerkung von Copes' Hand: «Dient voor Memorie, dat den 12. ende 13. Dec. 1665 deze punten syn besproken ende te papyr gebracht door de Heere van Renswoude ende de Heere van Arnengen ten overstaan van de Heere Raet Pensionaris van Holland ende andere Ge- deputeerden, ende alzo door deze twee eerste Heeren gelevert in Händen van H. H. Princesse Douairière van Organien, ora die in baer brief in te sluiten ende te recomanderen aan S. C. D.; ende syn op den 13. desaa deselve met een expresse post van H. H. M. op Cleve gesonden.* Zu der Abschrift, auf dem Preuss. Staatsarchiv befindlich, hat Schworin hin- tugeschrieben : »Diese Puncte sind mit einem Expressen von I. H. der Prinzessin von Organien übe- sehicket, und haben 8. Ch. D. selbst geantwortet, dass sie Ihro nicht an- ständig.- Digitized by Google Der Kurfürst verzichtet auf die Inhibition Organiens. 161 uitvoering van het gene voorsz. staet, met den aanvang van de ruptuur geven eene som van (J(),(XK) Kijxd. Ende dat II. II. M. voorts den oorlog in dier vogen getermeineerd weaende aan oft ten behove van S. C. D. Hullen doen evacueren de .Staat en Kasteel van Organien. Resolution der Staaten von Holland und Westfriesland !). Dat. 19. Dec. 1665. [Mingungen, unter denen sie bereit sind, die von den brandenburgischen Gesandten eingereichten Allianzcntwürfe anzunehmen.] Der Heer Pensionaris Vivien beftätigt der Vergaderung, dass die consideratien und das advis der Herren K. O. M. Kommissar von gestern geexamineert und überwogen werden. Sie ersuchen, das Konzept von Allianz, namentlich die Projekt von einer nährenden Allianz und Verbündeten zwischen diesem Staat und dem Kurfürsten von Brandenburg anzuangen, was die beiden vorangegangenen Konzepten oder Projekten bei den alliierten anwesenden Ministern von S.C.D. geformt und auf das Papier gebracht: Was entsprechend gedeckt, sei gefunden und verstanden, dass van wegen K.H.G.M. die Suche nach Generalität darin bezeichnet werden wird, gedacht: In dem ersten, dass gedeckt möge werden, die allgemeine Garantie, bei dem ist. Art. von dem vorangeschriebenen Konzept von Allianz, zum Behufe von S.C.D. geprojectet und dient hälftig verbleiben, bei dem geeigneten in den Jahren 1648 und 1649, und dass in allen Fälle die versuchte Garantie von Preußen und Pommern nicht weiter möge werden, geexaminert, als zu solchden Plätzen, die an den See liegen oder wartezu ein Wasserweg durch die See und naviagierbare Reviere Zugang kann haben. Das zum zweiten insgesamt möge werden, geachtet der Garantie, dass zuerst, nachdem Kurfürst Orsoy sich endlich entschlossen hat, lieber von der sofortigen Kündigung Orsoys abzustellen als sich unbedingt zur Erhaltung mit Munster zu verpflichten. "Bitten wurde die Staaten durch ihre von Cleve zurückkehrenden Gesandten (it i |> |>< i d .1) tot Hirae, J o h. der Witt [Vetter des Ii -P. ], und v. Haren, die den Kurfürsten bei einer Ankunft in Cleve begrüßen wollten, bekannt. Vom 27. Nov. bei Alzema V. 6bit>) geteilt (der Witt an Unlingen 17. Dec. Briefn II. H-'i), sowie durch eine Kriegsgabe der brandenburger Gesandten vom 18. Dec. (Alzema V. 417), und darauf wurde die Wiederaufnahme der Allianzverhandlungen beschlossen (Resol. v. 10. Dec). Am 21. Dec (PUfendorf X. 12, wo der wesentliche Inhalt derselben angeben ist), war der Witt mit diesen Entwürfen höchst unzufrieden, da nie eine Menge neuer Forderungen enthielten, über die man sich erst informieren musste, was eine neue Verzögerung veranlasste (aus Münzenberger 24. Dec. Br. II. 14). Aktuell ist für dieses Gefundene in der Großen kurfürstlichen Hofbibliothek zu Ulm zu finden (Burgerbibliothek). Digitale Version durch Google. Ten derden, dat de voirens mogen worden aengewent, te uiteindelijk S. C. D. bij het 12. art. mogen worden gedisponseert, desenz Staet geduurde de jegenwoordigen Oorlog met Engeland in de Oostzee te garanderen en zich indistinctiek te verbinden, deszelfde in het toekomende ook tegen Engeland de garantie te presteren, bij aldien de tegenwoordigen Oorlog geëindigd zijnde na de hand weer op nieuwse enige Oorlog bij 't zelf rijker desenz Staet mochte worden aangedien. Ten 4. dat soorgvuldig mogen worden verminderd alle soodaeuige expressies, die desenz Staet eenig inslans zouden schijnen te obligeren, om in het toekomende de versuchte evacuatie van plaatsen toe te staan, en dat dienvolgende de eerste perioden in het 14. art. ter neer gebracht mogen worden gereserveerd na de voet van de voorgaande Alliantie; Dat widerstand ook de retroacta mogen worden nagezien en gepandeerd het respect en de obedientie, die S. C. D. in de Delftse Steden met het garnizon van desenz Staet beset zoude worden gegeven, om daarop de nodige reflectie te worden gemaakt, alsof dat aan desenz Staet de keuze mogen worden gegeven, om in zulk een cas aan S. C. D. tot desselfde commoditeit en verblijf in zulk een plaats te assigweren, als H. H. M. alsdan naar de constitutie van tijden en gelegenheid van zaak de bequaemeste achten zullen, en dat in dier voogen het 14. art. mogen worden gedispenseert. 5. Die Vereinbarung van een Reglement über die Polizei und Regierung der von staatischen Garnisonen besetzten Städte soll einer besonderen Verhandlung vorbehalten blijven, und die betreffenden Artikel in Concept gestricken worden. 6. Artikel 37 — vrije Ausfuhr von Kriegsmunition — und 38 — Genever Zoll soll noch die Advisen der Admiraliteit en des Staats- raads eingeholt worden. En wat belangt het voorzichtig concept van een andere conjustie, dat de Heeren Gedeputeerden, die met meer gelijk Heeren allierend aanwezig zijn, ministers van S. C. D. confereren, algemeen mogen worden geautoriseerd, om dichantallen soortgelijk te handelen en te sluiten, als deze ten meesten diensten en reputatie van het Lande zullen kunnen uitwerken, des dat de welgemelde Heeren Commissarissen daaromtrent de besprekingen zo veel zullen hebben te betrachten, als eenigszins doenlijk is, en daaromtrent ook speciaal in achting te nemen: 1. Dat die Truppen, die auf des Staats und Brandenburgs gemeinschaftliche Kosten unterhalten werden, oder der General derselben auf beide Teile den Eid der Treue leisten sollen, in der Art, wie es mit Lüneburg vereinbart is. 2. Dat de 5. Art. in der Weise abgefasst worden, dass der Kurfürst sich verpflichtet nicht mehr als 8000, höchstens 10,000 Mann anzuwerben, inklusive Infanterie und Reiterei, wogegen der Staat verspricht, wenn der Kurfürst von Feinden angegriffen wird, mit seiner Armee ihm beizuspringen. 3. Dat op het 0. art. volgens de evident recht en billijkheid, mitsgaders op het exempel van de onderhandelingen met de vorsten van Lüneburg aangegaan, de Truppen halff en halff en sukelig tot gelijke belasting van beide de hoge partijen mogen worden gehouden, ofte bij aldien 8. C. D. daar toe (buiten vernielde) niet mogen kunnen te disponeren, dat deszelfde in sulken geval de werfsgelden tot zijn laste mogen nemen. 4. Zu Art. 8: Es soll der monatliche Unterhalt nicht eintreten, wenn der Friede mit Münster geschlossen wird, ehe die brandenburgischen Truppen vollständig geworben oder zur Verwendung gekommen sind; doch soll in diesem Fall nichtsdestoweniger dem Kurfürsten „einer guten recognitie” zugesagt werden. 5. Soll eine bestimmte Zeit für die Musterung und den Anfang der erbte vier Monate festgesetzt werden. 6. Soll sorgfältig verhütet werden, dass der Staat nicht durch den Wortlaut des 21. und 23. Artikels verpflichtet werde, mit dem Bischof von Münster nur mit Bewilligung Brandenburgs Frieden zu schliessen, vielmehr solle bloss bestimmt werden, dass es keinem Theile frei stehen soll mit dem Bischof oder seinen Adhärenten zu verhandeln, sich zu vertragen, Frieden oder Waffenstillstand abzuschliessen, ausser met communicatie van de andere hohe partijen ende soodanigh dat deselve daarbij expresselijk werde geincludeert. In dem Vertrag vom 9. Sept. Aitzema V. 042. Digitized by Google III. Das Herrschaftsgegen Münster. Erklärung des brandenburgischen Gesandten über den von den Generalstaaten aufgesetzten Allianzentscheids. Dat. 20. Jan. 1666. (Wird in demselben Tag den Generalstaaten vorgelegt und von diesen dem Staatsrat zur Begutachtung überwiesen.) 1 (i'tti. Zu Art. Wenn man einmal nicht alle Lande des Kurfürsten in die 12. Jan. Defension aufnehmen wolle, so möge man wenigstens Cleve, Mark, Ravensberg, Havelstein etc., überhaupt alle Lande im niedersächsischen und westfälischen Kreis, in deren gesetzlichem Besitz der Kurfürst schon ist oder während dieser Allianz noch kommen wird, endlich Preussen und Hinterpommern darin begreifen. Zu Art. 8. Es soll bestimmt werden, dass der Kurfürst durch diesen Vertrag nicht in den Krieg zwischen dem Staat und England verwickelt wird und kein irgendwelches Engagement bleibt, ausser wenn nach Abschluss des Vertrags wieder casus vorfallen, die gegen Art. 8 Verstößen; dann soll der Kurfürst die Art. 4 genannten staatischen Lande gegen England wie gegen jeden Anderen schützen helfen. Zu Art. 13. Die Hoheit des Kurfürsten in den Clevischen Landen sind ausdrücklich vorzubehalten. Zu Art. 14. Derselbe ist dahin zu fassen: Aus der Besetzung der Clevischen Plätze soll den Generalstaaten kein Hecht und dem Kurfürsten kein Präjudiz erwachsen. Während des Krieges mit Münster sollen die Verhältnisse der Garnisonen in dem Zustande, in dem sie sind, gelassen werden; nach dem Krieg soll über die Räumung oder Schleifung der Plätze oder über fernere Bestellung von Garnisonen verhandelt werden. In Zeiten der Not kann der Kurfürst seine Hofhaltung oder die Clevische Kanzlei in einen der Plätze verlegen, während welcher Zeit die betreffende Garnison auch dem Kurfürsten zu allem Hinsicht, soweit er nicht ihrem dem Staat geleisteten Eid zuwiderläuft, verpflichtet werden soll. Zum Schutz der Bewohner der besetzten Plätze wird zugleich mit diesem Vertrag ein Reglement für die Garnisonen vereinbart, ebenso eine Konvention über freie Ausfuhr von Kriegsmunition, welche von derselben Kraft sein soll, wie die Allianz selbst. Ferner sollen die Generalstaaten gleich nach Auswechselung der Ratifikationen den Zoll und Renten von Genua abtreten. Die Entschädigung, die der Kurfürst für dessen längeren unrechtmässigen Besitz fordert, wird der Compensation für die Hunysersee Schuld zugerechnet. Resolution der Generalstaaten. 13. Jan. 1666. 1. Jan. Die Deputierten für die Sachen von Brandenburg berichten über den Stand der Verhandlungen mit den brandenburgischen Ministern über das Entleihen. Schliefen eines Allianz-Traktats und schlugen vor, „einen handlichen Peace-Creed nach Cleve zu schicken, um den Vertrag zum Ende zu bringen. Worauf beschlossen wird, die genannten Deputirten zu ersuchen, einen Gegensatzentwurf aufzusetzen und denselben den genannten Minister zu übergeben, damit sie ihre Vollmacht geben lassen, auf Grund desselben den Vertrag zum Abschluss zu bringen. Beverningk wird ersucht, sich nach Cleve zu begeben und diese Bevollmächtigung der brandenburgischen Minister zum Abfertigen unter Anhang des staatlichen Entwurfs, beim Kurfürsten zu befördern. Der Gegensatzentwurf des Assistenzvertrags, den die Deputirten im Auftrag der Staaten aufsetzten, wurde von denselben am 10. Jan. gutgeheissen und den brandenburgischen Gesandten eingehändigt. Art. I. Der Kurfürst soll schleunigst 4000 Pferde und 8000 Mann zu Fuß werben. Art. 2. Für diese 12,000 Mann soll ihm das Werbegeld (100,000 Gulden) bezahlt, außerdem die Hälfte der Truppen auf Kosten des Staates unterhalten werden. Wenn der Kurfürst diesem Anerbieten die Zahlung des Unterhalts von 8000 Mann ohne Werbegeld vorzieht, soll dies auch bewilligt werden können. Art. 3. Wenn die Truppen länger als 4 Monate unter den Waffen gestanden haben, ist ihre Bezahlung immer von 4 zu 4 Monaten zu berechnen und zu leisten. Art. 4. Die Staaten behalten sich das Recht vor, von den 12,000 Mann kurfürstlichen Truppen 3000 Mann in ihren besonderen Dienst zu übernehmen, verpflichten sich aber dagegen, dem Kurfürsten so viel Werbegeld wieder zu bezahlen, als er braucht, um die Truppen auf 12,000 Mann zu ergänzen. Beverningk an die Staaten von Holland. Datum, Cleve (25. Jan. 1666). Heute habe ich mit Schwerin und Riaspeil eine lange Konferenz abgehalten. ') Der Kurfürst haltet ungeduldig über die immer neuen Schwierigkeiten, die sich der Allianz entgegenstellten, seinen Gesandten befohlen, in publice consessu et corpore den Generalstaaten den Gang der Verhandlungen und seine Wünsche und Anforderungen darzulegen, weil Wir zweifeln müssen, ob auch der ganze Staat biseweilen mit demjenigen, was die Deputirten anbringen und sagen, einig sei (Brief. 7. u. 13. Jan.), der Witt andererseits gab die Verzögerung den brandenburgischen Gesandten Schuld (au Beueningen 11. Jan. Brieven 11. Jan.). Indessen wünschte Frankreich das Absesten der Allianz dringend, wusste mit Nachdruck auf beiden Seiten zur Nachgiebigkeit zu raten (Urk. u. Actenst. 11. Jan. u. 327), und die brandenburgischen Gesandten brauchten die befohlene Proposition gar nicht zu halten, anderen mit den Deputirten nur etwas „müsse zu reden, um die Sache wieder in Gang zu bringen. (Urk. u. Schwöring 15. Jan.) Auch Amerongen war vorgeschlagen worden; schliesslich aber wurde Verenking (s. oben p. 14i) gewählt, „der die Sache auch am besten versteht“. (Kronenburg e. I. im eben erwähnten Schreiben.) Ich bin zu der Nachweisung Bevor Verenking's verwebe ich auf die zu gehe. [Instructie voor Beverningh bij zijn verhandeling over den afslag van een Alliantie met Brandenburg: De Alliantie wordt uitgebreid over Pommern en Preussen. Aan de Verpflichting des Kurfürsten tot Beistand tegen Engeland, ook aan de See, is te zijn. De Regelingsvoorstel voor de Geneper Zoll wordt later Vereiniging voorbehouden. Weer een Naïve tegen Münster onmogelijk. De Vorbehoud bij de Garantie der rheinischen Plätze, welke door diverse Staaten besetzt zijn, wordt toegestaan.] 28. Jan. 167 gehoorde het rapport van de Heren van Ommeren en andere Gecommitteerden tot de zaken van Brandenburg, achtervolgens derselver resolutie van gisteren gevisiteerd en geëxamineerd, twee missiven van den Heer van Beverningh, beide geschreven tot Cleve, den 27. deszelfde, gelijk raad een derde missive van denzelfde Heer Gecommitteerde, geschreven ter plaatse en in dato als vooren, door den Heer Raad Pensionaris van de Witten. geconcurreert: Houdende in effect de eerste van de voorz. missiven, dat men hem aldaar verweegde met een pressie ruand het derde artikel van de bewuste Alliantie nopende de garantie, dewelke Z.H. H. M. aan S.C.D. beloofd zouden, te extenderen over de Landen van Pruisen ende Achter- Pomeren; Ten anderen in het 8. artikel de woorden "ter zee" te mogen laten en het Tractaat van adjunctie met zodanige obligatoire clausules te extenderen, dat men hetzelfde effect daarvan zoude hebben; Ten derde, dat de laatste woorden van het guarant in het toekomende behooren geresteerd te worden binnen Europa; Ten Vierde, dat op de 11. en 12. artikelen vermeld is, dat er diensietie gemaakt moet worden tussen de passage van kleine en van groote Troepen, en dat bij de laatste occasie, als enige considerable Troepen zouden doorpasseren of inlogeren, niet alleen notificatie daarvan zoude moeten gegeven worden, maar ook communicatie, of met onderling concert de marsen en logementen gelegd den und höchst lohrreichen Berichte Colbert-Croissy aus Chitos im II. Bde. der Urk. u. Actonst. p. 329 ff Forderungen des Kurfürsten. In te schicken, ende dat dan ook over de schade van de Inwoners enige reparatie zoude inboeten vallen; Ten vijfden, op het 13. artikel, dat de Churfs. Brandenburgsche Ministers niet en conform begrijpen, waarom de woorden van de opgerechte capitulatie daar zouden worden uitgelaten; Ten zesden, dat bij het 14. artikel weer seer hard werd gedrongen op enige extensie, de welke de conferentie tot evacuatie zouden kunnen faciliteren en vaststellen na den Oorlog; Ten zevenden, dat zij ook seer sterk insisteerden, dat S. C. D., in cas van nood of Oorlogsgevaar, zijn Hoffhouding ofte Secretarie zou kunnen transporteren binnen Wesel ofte Emmerich; Ten achtsten en ten laatsten, dat met grooten drang werd geinsisteerd op de suikerente van het Genuese Toll Licentie, vermeld in het 25. artikel. De tweede: Dat nademael het eerste artieul van het project van nadere conjunetie ende verbintenisse tusschen H. H. M. ende den Heere Churfurst van Brandenburch medebrengt, dat het 8. C. D. vrij sal staen alle mogelijeke debvoiren aen te wenden, om den Bisschop van Mun- ster voor de ratiticatie van dat Tractaet tot affstant van sijn voorne- men te disponeren op soodanige rcdelijcke conditien, als dienaengaende albereijt» sijn geconcerteert off die noch verder met gemeen concert getroffen souden mögen werden, hem beer vanBcverningk daer op wert te gemoet gevoert, dat 8. C. D. wel nader soude willen geinfor- meert sijn van de uijtterlijcke intentie van H. H. M. ontrent die con- ditien, ende hoeverre H. H. M. buijten het coneept van den Heer Fri- quet1) haer souden connen eslargeren; Ten anderen specialijck, dat den Domdeecken Brabeck') sich hebbende aengebooden, om per- soonbjck tot Cleve te comen ende met 8. C. D. daer over te spreecken, off H. H. M. niet souden believen hem te versien van een behoorlijck Paspoort tot sijne securiteijt op die voyagie; Ten derden, dat oock op het lb\ artieul wert gedifficulteert den Eedt te doen afleggen bij den Generael, die 8. C. D. over de bewuste Trouppen van adsistentie sal willen aenstellen. Ende de derde Missive geaddresseert aen den gemelten Heere Raedt Pensionaris de Witt ende als vooren aen H. H. M. gecoramu- nieeert: dat het schijnt, dat 8. C. D. wel te vreeden sal sijn, bij een ') Kaiserlicher Gesandter im Haag. ') i*. Urk. u. Actcnst. II. 331. Derselbe Münsterische (jcsHiidtc war schon im Herbst 1665 am kurfürstlichen Hofe in Berlin gewesen, um das Bflndniss des Bischofs mit England zu notißeiren. Pnfendorf X. 15. Digitized by Go 1GS III. Das Bündnis» g«gcn Münster. Geheim artikel te beloven het garantie van Uhijnberg en Ravestein, voor zoveel het II. II. M. guarnizoeng en besetting belangrijk, meer dat in die gelijk in dat artikel wil doen, hijstelcleu, dat in dat garantie hetu geen prejudicie zal geacht worden in de besetting van zijn Steden, te weten dat niemand daaruit iets kunnen afleiden, dat 11. II. M. eenig recht bezitten, om deszelfde beset te houden. Waarop gedelibereert zijnde, is goedgevonden en verstaan, dat den genoemden Heer van Beverningk zal worden gecreëert op het eerste punt van zijn eerstgenoemde missive, dat H. II. M. te vrijden Hijn, dat de Garantie, die daarvoor in tijden en wijlen zou moeten worden gegeven, geëxtendeerd wordt over de Landen van Pruisen en Achterhoorn. Op het tweede, dat H. II. M. geensinds kunnen toestaan, dat uit hetzelfde artikel de woorden "ter zee" zouden worden uitgelezen, en dat daarvolgens deszelfde daarin nullen moeten blijven, ten ware dat 8. C. D. gedisponent solide kunnen worden, bij een apart of geheim artikel te beloven, dat in cas H. H. M. te land direct of indirect door of op den naam van den Koning van Engeland of bij zijn Geallieerden zouden worden aangevallen, S. C. D. van zijn zijde H. II. AI. zal garanderen, dewijl de voorsz. worden "ter zee", die ook voor lezen in het Brandenburgse Concept zelfs geïnteresseerd hebben, sunde eijgentlijk impliceren. Voorts op 't derde punt, dat H. II. M. niet beter en bebben geweten, oft' d' intentic van S. C. D. was voldaan met het concept van de burgers derselver Gedeputeerd, voor zover het den vorderen tekst van 1 voorsz. S. artikel aangaat ontrent de bepaling van de Garantie van S. C. D. ten behoeve van deze Staat; dan nu, ziende en belijpende, dat daar over eenige remarks geinventeert werden, te vrijen zijn, dat in plaats van dien in fine gesteld werden, deszelfde woorden, die S. C. D. Ministers hebben opgegeven hier in de Hague, te weten: "Gelijktens de algemene Garantie allemaal moeten worden gepraakt, zowel tegen den hoogste gem. Konink van Groot Bretagne als tegen andere; welverstaande in cas S. Maj. naar een gemakkelijke vrede H. H. M. in en ontrent baar landen, in het 1. art. geëxpresseert, zoude komen te achtervolgen." Op het vierde, dat H. H. M. van gelijken niet beter en bebben geweten, MX hooge gen. S. C. D. meening was vervat in het 1. artikel van deze site Concept, en derhalve om redenen, als vooren, ook te vrijen zijn, dat verlangd gevochten en in de alliantie geinsereert werden, deszelfde woorden van de gemelde zijne Ministers, van... Mentelijk: "S. C. D. en H. H. M. moeten de een in de andere landen wegens immigratie, logerie en doortrekken, mogen doch zonder voorafgaande communicatie of ten minsten behoorlijke notificatie. Indien de tijd zou zijn om in het kort of ongelegen te zijn, om daarover te kunnen communiceren. En wat belaangaat het tweede artikel, dat hetzelfde als nu moet blijven, gelijk het van deze zijde is gedreseerd, als noodzaak voor H. H. M. geenszins te lijden of te staan, dat daarom zou kunnen inflaren, zo van de zijde van S. C. D. gesustineert worden, dat in geval van passagiers, doortrekken of logeren over de schade van de ingestreken reparaties moesten moeten vallen, zal dan door goede discretie van het subject en onderworpen te zijn of te worden. Op het vijfde punt, dat H. H. M. zich wel laat vallen, dat het woord 'Capitulatie' daarin ter behoorlijker plaats neerzette, werd met dat onmiddellijk daarachter aan of opgesteld werd: "voor zoveel daarvan naderhand niet en is geraceert," ten ware S. C. D. liever zou zeggen, dat de voorzien Capitulatie onderlinge werden, geregiveerd en van nieuw geadjusteerd. Dan dewijle daar toe veel tijd zou worden gemireerd, dat H. H. M., voor zoveel langer aangesteld, best oordelen, dat sulks als nu gepraterd en voorbijgegaan zou kunnen en mogen worden. Op t sestc, dat II. II. M. daeruijt, mitsgaders uijt verseheijden an- dere rcmarcfljUCS hierboven aengeroert, oogenschijnlijek hebben couneu affnenien ende bemercken, dat aen de zijde van S. C. D. ontrent het adjusteren van t voorsz. Tractaet van Alliancie wert goreculeort, ende dat, gelijck H. H. M. uijt het 14. artieul geen advantagie praetendc- reu, oock niet en connen toestaen, dat daerinnc ijets initiiere, t welek aen hacre zijde obligatoir ende S. C. 1). voordcelig soude weseu; Dat M. H. M. sich aen de woorden nict en sullcn binden, mits dat het seh e artieul in dter voegen opgcstelt ende gecoucheert werde, datf er geen |>raejudicic werde gclccht noch aeu d' ceu noch aen d' auder vau beijdc Cootraheuten. Up t sevende, raeckende het transportcren van de lioiThoudinge "fte Cauecllerie van fcs C. D. niede in t voorsz. 14. artieul gementiou- üeert, dat 11. H. M. mögen lijden, dat van baren t wegen geaeeordeert werde, dat t selvc in eas van noot ende Crijchsgevacr sal vermögen tc geschieden binnen Wesel off Emmeriek. Eudc op t achtste ende laetste poinet, dat 11. 11. M. sieh over de fantsclic gelcgenthcijt ende de nature van het bewuste (•ennopsehc Toll Eicent door den Kacdt van State nader ende omstandich sullen laeten inlornicrcii ende berichten ende dienvolgens voor als noch harr Digitized by Google 170 III Das Bündnis« gegen Münster. daer ontrent niet verder en connen eslargeren, als het 25. artical van de voorsz. concepte Aliaucie van wegen deser zijde opgestelt is me- debrengende; doch ingevalle 't selve articul aen de Brandenburchsebe zijde noch niet en soude mögen werden geadmitteert, dat H. H. M. oordelen, dat de Negotiatie daarmee niet en behoort te worden geretardeert, maar dat het uit de Alliantie zal kunnen blijven, gelaten worden, om daarna bij een aparte conventie onderlinge geaccommodeerd te worden. Ende op de tweede Missive op het eerste punt vanzelfde, dat H.H.M. zich geensinds verder en kunnen eschalen buiten de condities met concert van den heere Friquet opgesteld of geadjusteerd, daervan hem Heer van Beverningk copie zal worden toegestonden tot zijn verklaringen, met verslag en begeerte, dat hij die voorzorg willen dragen en bevorderen, daar 't behoort, dat daarin mede invloed heeft, dat de renunciaties, die de Bisschop zal moeten doen van alle pretensies ten laste van de Staat, ook gedaan zullen moeten worden bij de Staten van Munster; dat van gelijken mede de Garantie zich uitbreidt niet alleen ten opzichte van de voornoemde tegenwoordige Bisschop, maar ook ten opzichte van zijn Successors Bisschoppen van Munster. Op het tweede, belangende het paspoort voor den Domdeken Brabeck, dat H.H.M. oordeelt hetzelfde voor alle nog te prematur te zijn; dat dit gaan nader zal worden geratificeert, indien op de ingrediënten van de Alliantie en de voorgenoemde nadere verbintenis van assistentie zal zijn verklikken. Op het derde en laatste punt, dat H.H.M. zich blijven houden bij het 16e artikel van deze verbintenis van assistentie en geensinds daervan kunnen afwijken. Ende eenvoudig op de voorgenoemde derde missive, dat H.H.M. zich vreeden zijn, dat het 4e artikel van de Alliantie, betreffende de voorgenoemde Garantie gericht worden, even en gelijk in de Jaar 1655 in de daarmee gemaakte en voor twee Jaaren geëxpireerde Alliantie, zodanig artikel dat onderwerp betreffende is geïnteresseerd, mits dat S.C.D. bij een separaet off secreet Articul verclaere, dat hij in erachte van 't selve articul oock gcobligeert is, onder anderen 't casus voorvallende ten reguarde van Uhijnberck ende Ravenstein, te guaranderen de be- settinge ende bewaeringe der voorsz. plaetsen met güarnisoen van H. H. M. sonder meer, onder reeiproque verclaringe van dat deselve noijt sullen vermögen te allegueren ofte sustinereu, daerdoor eenich recht op S. C. D. Steden met deser zijts guarnisoenen beset te hebben geac- quireert. Digitized by Google Der Friede mit Munster. Verhandlung Beverningk's in Cleve. 17t Beverningk an die Generalstaaten. Dat. Cleve 30. Jan. 1666. (Eigenhändig.) Bericht über «eine bisherigen Verhandlungen mit dem Kurfürsten und seinen Mini- Bern aber die Allianz. Erwartet mit Ungeduld Antwort auf sein Schreiben vom Ä. Januar. Die 8ache ist übrigens in mehreren Puncten vorgerückt durch Nachgie- bigkeit theils von des Kurfürsten, theils von seiner Seite; er hat den Unterhalt der Truppen früher zu zahlen verspruchen.] ' Ick en hebbe tot noch toe geen antwoort op den mynen, dewel- 30. Jan. De 25. desse heb ik afgesonden, en de ordinairse post is ook niet aangekomen, zodat ik ook niet meer geïnstrueerd ben en op de diffuculteiten, die mij zijn voorgekomen, als op den dag van toven vertrek; en ondertussen is voor de dienst van den staat en tot bevordering van deze negociatie ten hoogsten daarvan gelegen, dater geen tijd verspilde en verloren. Zo heb ik rijk dan alles van dag tot dag ingelaten, om de verschillende punten ten beste in te schicken en verschillende conferenties gehad met de Heeren Ministers van S.C.D. van Brandenburg en daarop verschillende occasies genomen, om S.C.D. zelf daarover te onderhouden, en eindelijk zeer ernstiglijk versocht, dat ik niet stukgewijze en met reserve maar eens over alles mocht weten, wat ik daarover aan Z.H.M. te adviseren heb, om derzelfde finale resolutie daarop te kunnen vorderen. Uitgeschreven die heute Morgen in een lange conferentie met Blaspeil samengestelde Entwürfe. Over de garantie van Rheinberg en Ravenstein is een Separatartikel opgesetzt, hetwelke S.C.D. ten hoogste recommandeert, dat doch bij geen kopie mag worden veranderd, om dat S.C.D. niet graag, immers voor het eerste in het rijk met de garantie van die steden zou willen bekend staan; en gelijk op den teneur van het Hoopart, rakend over de evacuatie in futurum na de expiratie van den tegenwoordigen oorlog, vele disputen en echerne instanties gevallen zijn, zouden de woorden die materie rakend gelicht worden uit het voorsz. 19. art. en de zake verblijven bij de laatste clausule in dit separate off secere art. geinsereert. In Art. 12 ist die "sustenue van verhoedinge van schade met groote moeyte uitgebleven" und durch Verpflichtung zu scharfer Disziplin der Soldaten und baren Bezahlung der Bedürfnisse ersetzt worden. Het gene in het 8. art. van den Conink van Engeland en den gegenwärtigen oorlogh ter zee ingefluisterd was, dewyle ick de uitslag van het woord "zeeuw" niet hebben willen na te geven, is goed gevonde, uit het art. geheel uit te schrapen en dat art. te finieren met de woorden "met de Kroon van Polen"; en om dat daar uit niet yet ten nadeel zoude kunnen worden, geïnseredeert ten respecte van den tegenwoordigen oorlogh met den bisschop: is volgens 2. art. van de assistentie geïmplieerd, gelijk als uit de extensie moet syn: zo dat ick meene dat dit voor den tegenwoordigen tijd en den gegenwärtigen oorlogh genoeg gedefinieerd is, wat S.C. I.D. ook tegen Engeland casu quo zal nieten doen, en dat het ten respecte van de alliantie zelf liijven die consideratien van den tegenwoordigen tijd onnodig is, dat die woorden in liet voorsz. art. bleven. Im 11. Artikel hat der Kurfürst der Auslassung der Klausel, die Verlegung der Hofadministration und Clevischen Kanzlei in eine der Festungen intendiert, nachgegeben und sieh mit der Wendung begnügt: (die Beverueise sollen angewiesen werden) "aan S.C.D. en desselben Heerlingen by alle geasien toe te dragen behoorlijk respekt". Eindelijk op den toll van Gennevet begeert S.C.D. een pure renovatie zonder clausules of reserves en hoeft ook dat punt als een geheel van zijn documenten van den beginnen zo hooftelijk opgevomen, dat ik in het verschil van voorslagen ten temperament niet heb kunnen overtuigen. Ik heb op het III. art. vergeten, dat die woorden van de toekomende evaluatie of wel de concrete daaraan te volgen zijn, zijn geainplieerd en geschreven is niet die woorden: "dat dyen aangaande alles zal blijven bij vorige tractaten, verbintenissen en verklaringen, welke tot voor hen zijn geroyeerde geweest, en ik ga naar dat buiten gelaten, maar ik en heb daar ook in kunnen te boven komen, om redenen gezien in de pre-instructies van het tractaat van alliantie influerende. Op het werk van de assistentie is S.C.D. firmament blijven insisteren, dat zijn generaal geen specialen eet zal doen aan H.M. commissarissen, maar aan allen: dat hij uitspraken bij een revisie zal beloven en ondertekenen alle de ingrediënten van het voorzijde tractaat te executeren en zich precies daar na te reguleren; heeft ook zeer begeerd, dat het 24. art. sprekende van het overdoen van volk daar mocht uitblijven om te controleren, dat daar uit mochten resulteren. En ik heb geordeld, dat het na zo veel nieuwe wervingen wegen aan H.M. gedaan van geen belang en is, en heb daar in geconsenteerd, en op het quantum van de assistentie zelf, het werck meest geacquireerd is, heb ik van wegen aan H.M. aan S.C.D. Beloopt het onderhoud van paarden en voetknechten en voor verwacht geld, 100 gulden met de toewijzing tot twee condities: dat de werktegelder, immer bij het oor, zullen worden uitgesteld, worden met het teken van de pen, om dat S.C.D. daarop aanstoot zijn commissarissen zal uitdelten; en de anderen: zo den vrede indirect mocht gehoord worden, dat U.H.M. echter de 4 maanden onderhoud ook zou gebragt hebben. Gegenseitige Nachgiebigkeit des Kurfürsten und Beerningk, sollen presteren; en in cas, mocht gesloten worden in de laatste van de 4 bedingde maanden, dat men de betaling een in maand voorde sal continueren, om de troepen niet gemak en order te laten lichten. Ik heb wel geconsidereert, dat men het onderhoud van leiding volk niet schuldig is, als na de gedaan monstieg, maar aan de andere zijde ook, dat S.C.D. aanstoots 81 mannen hy een heeft, die den volledigen dag na de ratificatie kunnen worden geopperd, en dat men dan toch aan verbonden is, en dat het dus maar een weinig aankomt, welke een gewenste vrede behoort te compenseren. Ik heb voor aan S.C.D. beloofd, dat ik de zaak van de reglementen vervat in het H.L. art. met eerst zal afdoen, zodat het nog gelijk is, voor de ratificatie; want S.C.D. werd zo daarop alle uitleg geïnterpreteerd, dat het onbegrijpelijk is. Indien U.H.L. het advies van den raad van State vast believen te doen afstellen en, zo het noodzakelijk is, de adviezen van de gouverneurs en commandanten daarop nog in te nemen en met den eersten Kommissaris daarop te doen confereren: ik meen dat het zeer noodzakelijk zou zijn, zou de samenwerking tussen beide partijen in stand blijven. Unscheidbarkeit befestigt S.C.D. noch anstündig ende in 't schreiben desse myn doen rekommentaren die secretesse ende myn in verscheidene occasion getoont, dat hy dar op voor enligen te genieten is. Ich hebbe desen in der beste seit sedert twee jaren, dat ick de eere gehadt liefheb met S. C. D. zelf te abouchezeren, soo ter ondergesteld, soo dat geen informatie dar van kan houden, dewyl de post ten drie jaren vertrekt, versoeke seer gedienstig, dat my off desen off copie nevens resolutie op 't spoedigste moge te engelen comen, ende dat ick met de permission, soo sy myne geringe debvenir adviezen, dan moge nige comen. Joli. de Witt aan leveringk. Dat Haag 1. Februar. (Eigenhändig.) (Antwort auf sein Schreiben vom 1. Februar: Der geheime Artikel wird bewilligt, die Ausdehnung der Allianz auf Franzosen und Kommeren. Die Abstrakan des Zolls soll durch eine besondere Acte geschehen. Auch die sofortige Zahlung der Werbegelder kann unter Einwilligung nachgegeben werden. Die übrigen Punkte sind bewilligt. Der Kaiser für die Allianz. (Höchstes Verhalten der übrigen Machte.) Gestern naarmals ontrent twee jaren is mij wel ter banden ge- 1. Februar Collier Burk. und Aesten. II. XU) vereinigt, dass diese plötzliche Nachgelichkeit von beiden Seiten und die schnelle Vereinigung, von der man ihn so schnell möglich in Kenntnis setzte, ihren Grund in dem Wunsche habe, die französischen Truppen so bald wie möglich vom Rhein zu entfernen und sich mit Österreich und England zum Schutz der spanischen Niederlande gegen Frankreich zu verbünden. Digitized by Google ende aan den Heer Ambassadeur d’Estrades; ter goederde geluk was de verbinding van H.H.M. wat laat bij den anderen gewest, zodat de President met enkele Heeren van de meeste Provincies nog binnendrijven, in voegen dat de voorsz. U.W. Ed. missive aan H.H.M. nog gelezen en vervolgens in handen van Commissariessen gesteld werd, gelijk dan daarop nog desen avond preparatoir bezorgd behouden is, 't welke op morgen voor de vergadering hervat zal worden. Soo veel ick hebben geconveeu dat bemerkt, zal het secreet artikel in substantie welgevalt zijn, inaer daar S.C. U. belooft, bij niet succes van de minnelijke officieren, tot verdracht van H.H.M. met den Kurfurst van Geuleu of den hertog van Nieuburg aan te willen wenden, de garantie te zullen presteren, werd geoordeeld, dat noodzakelijk een korten tijd van zes weken of daaromtrent zal dienen te worden uitgegeven, binnen dewelke de voorsz. aan te wenden minnelijke officieren zullen moeten zijn bepaald, en na afloop van dewelke de garantie zonder verder uitstel geëist zal moeten worden geacht te worden: gelijk mede noodzakelijk geacht werd, dat in 'tzelfde secreet artikel ingesereert worden eenige clausules, waarbij buiten quaestie gesteld worden, dat Liëge, de Vilerschans etc. mede onder de garantie zijn gecomprehendert; ten welken eind in plaats van de woorden „zo wel als tegen alle anderen" gesteld zouden kunnen worden: „gelijk dezelfde garantie effectief verplichtend is tegen alle anderen, zo ten respecte van de plaatsen in de vereenigde Nederlanden en 't ressort van die gelegen, als ten respecte van alle andere aangrenzende plaatsen met H.H.M. garnizoen bezet," of dergelyke. D'insertie van Pruisen en Achterhoorn in 't 3. art. is albereed bij voorgaande resolutie geaccordeerd, maar uit het overgezonden concept is gebleken, dat deszelfde woorden aldaar gebracht zijn in die voegen, als of boven en behalve Pruisen en Achterhoorn nog gegarandeerd zouden moeten worden, andere landen aan de Oostzee gelegen, 't welke de vreemde nieuw is geweest, maar alleenlijk dat achter de woorden "landen, plaatsen en havens, die S.C.D. aan de Oostzee gelegen" gevoecht zoude worden, de clausule "te weten Pruisen en Achterhoorn", gelijk te laatste opstelling van de ministers van den Churvorstzelfde wederopgenomen, die in dat deel verbotenus kan worden, gevolgt. De gepretendeerde thol tot Gennep en zal ook niet zonder eenige d' alderminste kennis van zijn origine of titel en zonder Exhibits van enige lijsten, ook zonder enige stipulatie van nonprejudicie over het gepasseerde ofte ontvangene ene stuk en zonder beding van toekomende den geaccordeerdede taux niet te excederen, kunnen worden afgesteld en gecedeerd, kunnen worden; langer zal zijn betreffende absolute noodsakelek zijn, dat de Kurfurst van zijn gepretendeerd recht en van de waarheid van den voorgestelde raad exhibitie van zijn titelen en tolsten doceert, dan zal vervolgens alles geadjusterd worden na rede en billijkheid, en vermits hetzelfde tijds vereist, zal het mijns beduchens noodsakelek zijn, dat hetzelfde punt worden gevocht bij dat van de reglementen en zulks gesepareerd van de alliantie, die ook eigenlijk maar voor 12 jaar sulvende duur en niet zonder incongruentie een eeuwig duurende stipulatie kan bevatten, zulks dat in alle gevallen het punt van den voorgestelde toll in een aparte acte zal dienen gecoucheert te worden. Indien S.C.D. niet gedisponeerd kan worden, aan zo barlijke redenen te deferen, wil ik graag zien, of H.E.G.M., die men niet wel zal kunnen vergen absque ulla cognitione te abdoven een saeculaire zaak, waarvan den Staat nu ontrent de 25 jaar in possessie is gewest, zou kunnen gedisponeerd worden, om de zaak van den voorgestelde geclaimde toll nevens die van de Hoensersee sche schuld mee te laten verblijven aan de beslissing van de Grote Raad van Mechelen, om zodoor immers tijd te hebben tot hare eigen informatic en tot hare verdediging noodzakelijk. Dat de werf gelderen ongeacht immer de som van Um, Kd. souder betaald worden nevens de tekening van 't traktaat, zonder de ratificatie af te wachten, is meteen geordeerd niet aanvaakelijk, zoodanig om dat het alhier onredelijk is geld te doen vormen, voor en voordat diegene die het geld vormen moeten zelfs geratificeerd hebben, alsmede om dat het een manifeste contradictie impliceert, dat de Kurfürst geld zou vangen en dan nog in vrijheid blijven, om te ratificeren of niet te ratificeren. Maar dewijl wij wel bemerken, dat op de voorzien. beloften geinsisteert wordt, om bij succes van de officier, die tot bevordering van den vrede voor de ratificatie zullen worden aangewend, echter de voorzien. somme te mogen proffiteren, alhoewel de eigen opstelling van de Kurfürstelijke ministers hier in dienst deelene Wij, de Witt, schreven op 4. Febr. aan Benningen, die Verhandelingen met Brandenburg zeeinen in goeden Zug: maar de Heer Kurfürst gelieft daar mee te vermengen een zaak, die met 't een nog het andere eigen de allermindst gemeenschap bevat, uitenlijk de toll tot gunst. (Brieven II. 178.) in dien decle de voorsz. intcutie van S. C. D. sal magen voldoen in deser voegen, dat H. H. M. zouden overgeven de helft van de werf gelden te zullen schuldig worden van de dag van de teckening af, doch deselve niet eerder zullen gehouden zijn te betalen, dan na de wisseling van de ratificatie of wel na het besluit van den vrede, zoodanig eerder een vrede mocht worden getroffen. Het geamplifieerde in de 11. art. ten aanzien van de Steden van S. C. D. met II. H. M. garnizoen bezet; de uitlichtingen van de laatste clausule van de 8. art.; het geëxtendeerde in den 11. en 12. art. opwendend de ingebruiksrechten en doortochten; de wijziging van de woorden tegen de capitulatie in het voorsz. 13. art.; de onmissie van de disputele clausule over het handelen over de evacuatie in het 14. art., alsmede die gene, die incuutie was, makend van de comst van S. 