title: Des Tombe, J. W.: Het geslacht van Renesse van den oorsprong tot 1430
creator: None
text: 120 Au l'un de vous, ordonneront, diront et prononceront de toutes les choses devant eux, et voudront et consentiront et sommes consentis qu'il ait pouvoir de ce ordonner, dire et prononcer jusqu'à la fête de la Nativité sainte Jean Baptiste prochaine à venir; et pourront, s'il leur plaît, le dit terme avancer par l'assentiment des parties; et avons encore promis et convenu loyalement d'envoyer de nous et de nos gens suffisamment à être là plus prochainement vendredi devant mon seigneur Charles devant dit, où il soit, pour assurer et affermer suffisamment pour tenir tout ce que le roi de France et messeigneurs Charles ses frères, ou l'un d'eux, de haut et de bas, dirent et prononceront de tous les ordres devant dits; et cette sécurité ainsi faite, nous avons convenu loyalement sans aucun délai à rendre tout chose et tout livré à monseigneur Guy de Haynau, frère de mon cher seigneur devant dit, et Daniel de Hamale et Guillaume de Lincoln, escuyers, pris avec lesquels nous tenons par devant nous. Et, pour toutes ces choses faire et affermer paisiblement, ordonnons nous dès maintenant et avons ordonné et financé de nos fois, pour nous et pour nos aidants tous et pour chacun de nous et de eux, à tenir bonne assurance et fidèle à notre cher seigneur devant dit et à tous les siens, durant jusqu'à la Nativité Saint Jean Baptiste toute la journée prochaine à venir. Et est encore à savoir que la devant dite sécurité faite du dit compromis en la main mon seigneur Charles et le dit mon seigneur Guy de Haynau et les deux escuyers libérés en la manière que devant est dit, où dit trois enfants à noble homme mon seigneur Welfard, tenus en la prison de mon cher seigneur devant dit, libérer et sans délai mettre en la main le roi pour ordonner sa volonté du tout avec les choses devant dites; et parmi toutes ces choses devant dites nous avons promis à tenir toutes choses en état paisiblement sans aucune novévité faire, tout en autant que elles étaient avant ce que le cours fut entre les parties devant dites, jusqu'à ce que le roi de France et messeigneurs Charles ou l'un d'eux aient dit et prononcé leur dit des toutes les choses devant dites, pour tenir la manière qu'il est devant dit. HET GESLACHT VAN RENESSE 23 Uit de brief van 1229, in bijlage A vermeld, blijkt ons dat Costijn toen gehuwd was; in deze brief is slechts sprake van een dochter. De vrouw wordt enkel met een lettre aangeduid, "vrou A. heer Costijn wijf"; nadere gegevens omtrent haar naam vinden wij in geen officieel document. De genealogieën maken gewag van een huwelijk van Costijn met een dochter van de Graaf van Virneburg; of nu deze dochter en de in den brief genoemde vrouw A, dezelfde persoon is, zal wel immer onzeker blijven. Omtrent het volgens de genealogieën gesloten tweede huwelijk van Costijn, en wel met Ilillegonde van Voorne, weduwe van Willem van Brederode, zijn meerdere gegevens aan te voeren. Ilillegonde was een dochter van Hendrik van Voorne, Burggraaf van Zeeland (van 1214-1259 vermeld), uit zijn huwelijk met een dochter van Jean de Cisoing. Men moet echter, zoals reeds vroeger door bevoegde geschiedschrijvers aangetoond is, aan nemen dat Ilillegonde niet, zooals de genealogieën vermelden, weduwe was van Willem van Brederode, toen zij Costijn van Renesse huwde, maar omgekeerd, als weduwe van Renesse, Willem van Brederode heeft getrouwd. Het bewijs dat wij aan kunnen voeren omtrent dit tweede huwelijk van Costijn is, dat in den zoonbrief van Jan van Renesse, Costijn’s zoon, de broeder genoemd wordt van Dirk van Brederode, de zoon van Willem. — Omtrent het huwelijk van Willem met Ilillegonde van Voorne zie men het dagregister van Baldewinus.— Uitgenoemden brief blijkt tevens ten duidelijkste dat Ilillegonde van Voorne eerst Costijn van Renesse huwde. 104 lautste, die, wel weten wij haar naam niet, blijkbaar gehuwd is geweest met Jan van Haemstede, heer van Moermont en Cruningen, aangezien uit andere bescheiden blijkt dat deze de vader van bovengenoemde Floris en Raes is geweest. Behalve deze genoemde zonen, waren uit dit huwelijk nog twee anderen geboren, Jan en Costijn genaamd. Raes en Costijn van Haemstede sneuvelden in 1426; terwijl Jan en Floris van Haemstede, welke lautste ’s Heer Arentsbergen ontving, even als hun oom kinderloos zijn overleden. Uit het voorafgaande maken wij eveneens op dat Jan van Renesse van Everingen in 1430, of kort voor die tijd is gestorven. De taak, die wij ons hadden voorgesteld af te werken, is hiermee afgeloopen; wij hopen geslaagd te zijn in hetgeen wij ons voornemen, namelijk om door het bezit, dat het geslacht van Zierikzee in Dirksland had, de afstamming aan te toonen van Renesse uit dat geslacht, en door het bezit op Sehouwen en later in Baarland, de geregelde afstamming aan te geven in het geslacht van Renesse van 1226 tot 1430 toe. Dat de rekeningen van de grafelijkheid van Zeeland veel hebben toegebracht om een juist denkbeeld te krijgen van de verhouding, waarin de onder-scheiden Heeren van Renesse onderling tot elkaar stonden, behoeft na al het voorafgaande geen verder betoog; terwijl wij door reeds uitgegeven, of door nog onuitgegeven bescheiden, uit de grafelijke registers, omtrent onderscheiden personen licht hebben kunnen werpen, die in vroegere genealogien min of meer in het duister waren gebleven. Alvorens te eindigen willen wij kortelijk vermelden, welke kinderen uit de door ons in de laatste generatie behandelde personen zijn geboren. 85 Jan van Renesse, leenman van den Bisschop. 1386 bezegelt hij een brief van Heer Splinter van Woerdersloot in welke hierin wordt nog geen melding van dien tweeden titel gemaakt, en evenmin in 1388, toen Jan van Renesse tegenwoordig was, hij een overeenkomst tussen den Bisschop van Utrecht, Arent van Hoorn, en Sweder Burggraaf van Montfoort. Was Jan, door zijn goederen in Zeeland en door bovenvermelde verlating in Utrecht, leenman van den Hertog, en had hij dezen reeds in Friesland met eere gediend, door zijn bezittingen in het Sticht en als Heer van Rijnauwen, was hij ook leenplichtig aan den Bisschop en jegens dezen tot gelijke diensten verplicht. Zoo zien wij hem dan ook aan de roepstem des Bisschops gehoord hebben en ten strijde trekken, om het landschap Urenthe bij het Sticht te voegen. In 1395 toonde hij met Jan van Brederode, Hendrik van Vianen en vele andere ridders en knapen daarheen, en hief hij zich, zooals de geschiedschrijvers vermelden, voornamelijk onder andere bij het beleg van Coevorden, waardoor de strijd ten gunste van den Bisschop afliep, en het landschap Drenthe bij het Oversticht werd ingelijfd. Had hij echter, aldus leenman van twee Heeren zijnde, wel eens in moeilijkheden kunnen geraken, lijkt ons bij den twist, die tussen den Hertog en den Bisschop ontstond over vergoeding, die deze laatste eischte voor gemaakte onkosten bij den tocht, naar Friesland. Op 20 September 1396 geeft de Hertog verloot aan Jan van Renesse van Renauwen, «om gedane en nog te doen diensten, dat zoo er oorlog mocht worden tussen hem en den Bisschop en de stad en Sticht van Utrecht, dat genoemde Jan van Renesse, zoolang hij leven zal, met zijn dagelijksche huisgezin zal mogen stil zitten en hem den voorsz. oorlog niet 2) Hist. Handschriften Mr. A v. Buchell, 1° sup. cat. Mr. S. Mulder. 30 De twisten over Zeeland. van Brouwershaven; zij wordt aldus in de rekeningen van de grafelijkheid van Zeeland van 1318 voor het eerst genoemd. Wij zien dus hieruit, dat in de goede verhouding tusschen Graaf Floris en Jan van Renesse nog geen wanklank was gekomen; het blijkt ook dat in die dagen de Graaf den adel van Zeeland nog op zijn hand had. In Holland was dit anders: daar had Floris de macht der edelen gefnuikt, door met den steun van de burgerij aan de grafelijkheid meer aanzien te geven; hij had zich hierdoor bij den adel veel vijanden gemaakt. Tot 1287 was ook zijn verhouding tot Guy, Graaf van Vlaanderen, goed geweest, maar toen in dat jaar Floris de overeenkomst, vroeger door zijn oom met Vlaanderen gesloten, verbrak, toen begonnen voor hem de moeilijkheden, die hij voor zijn dood niet zoude zien eindigen.* * * 4) Weldra ging hij er toe over om ook in Zeeland de oude costumie te besnoeien; onder den adel, hierover ontevreden, vormde zich toen een partij met Wolferd van Borselen en Jan van Renesse aan het hoofd, om zich tegen het grafelijk gezag te verzetten en om den Graaf van Vlaanderen als hun heer te huldigen. Om welke reden Jan van Renesse en Dirk van Brederode, in 1287, door Hertog Jan van Brabant te Geertruidenberg gevangen gehouden werden, is niet recht duidelijk. Wilhelmus Procurator verhaalt,3) dat zij niet losgelaten zouden worden, dan onder belofte dat hun zoons met ’sGraven raden een ongelijk huwelijk zouden sluiten. Baron van Spaen heeft reeds aangetoond dat hier jurulium voor filiorum gelezen moet worden4), hetgeen 4) Brief in Van Wijns Huiszittend leven, p. 64, 65. 48 75 Stichtsche geslachten, ons uit de geschiedenis die tijden bekend. Men vertelt van Jacob van Lichtenberg, dat hij gedurende een jaar de Bisschop Willem van Mechelen in zijn huis Lichtenberg gevangen hield, en hem later in de slag op de Hoogenwoort, bij Utrecht, met behulp van Dirk van Wassenaer, Hendrik, Burggraaf van Leiden, Philip van Duivenvoorde, Simon van Benthem en Jacob van der Woude, overwonnen en dood heeft. Later is deze Jacob van Lichtenberg, zooals wij reeds aangegeven, veroordeeld bij de onlusten in Utrecht, toen Jan van Renesse deze stad, namens Guy van Vlaanderen, in 1304 bezet hield. De vader van Alyde van Rijnauwen liet slechts dochters na; Alyde ontving als oudste dochter, na het overlijden van haar vader, de goederen van Rijnauwen en Lichtenberg, die door haar in het geslacht Renesse werden gebracht. Uit haar huwelijk met Jan is slechts een zoon geboren, in 1352 nog minderjarig; in dat jaar verleidt Hertog Willem V Alyde van Rijnauwen, bij brieven, met alle tochten en goederen alsof en in zulke manieren als haar brieven luiden, die ze daar of sprekende heeft van onsen lieve Heer en Oom daar God die ziele af hebben moet; terwijl in een anderen brief van dezelfde datum de hertog verklaart, dat hij "Jan van Reynisse, heer Jans zoon, gegeven hebben, want hij overmits 't gebrek van zijn jaren zijn goed niet ons versoeken en mag, dat hij dat voorz. goed jegens ons of onze nakomelingen niet verloren en zal en nog en mag ter tijd dat hij tot zijn jaren gekomen is". Alyde vinden wij nogmaals '-) Dit huis is, later vereenigd met het daarnaast gelegen Ilazenberg, verbouwd geworden tot het nu bestaande Stadhuis van Utrecht. 3) o. a. met Heeren van Drakenborch en van Hardenbroek gehuwd. *) Lib. U. fol. 17. 5) Lib. D. fol. 17. 95 Everingen, benevens Rijnauwen en Jan Hendrikszoon daarin voor. Tn de rekening van Philips van Borselen, van 18 April 1409 tot 12 April 1410, lezen wij onder Baarland. «It. heeft h. Jan va Renigse ende van renouwen xixc xnis.m., Jt. hebbe h. Jan van Benisse tsh. henrixs en hen Jan ts. Costiins binderen van Benisse xixc xins-m ». Jan Hendriksz. is dus hier in de plaats van zijn vader gekomen, die met zijn broeder Jan een even groot aandeel in Baarland bezat, als Jan van Rijnauwen alleen, en wel 1918 gemeten. Na 1411 komt in deze rekeningen Jan Hendriksz. niet meer voor, en uit hetgeen Philip van Borselen over 1417/18 boekt, blijkt dat Jan van Renesse van Rijnauwen toen eveneens overleden was. Het deel van Jan Hendriksz. is, volgens genoemde rekening, overgegaan op Jan, Hendrik en Claas van Renesse (van der Burch); tezamen met Jan van Renesse van Everingen, bezitten zij de bovenvermelde 1913 gemeten in Baarland. Wij drukken hierop, omdat just uit de rekeningen en verteringen bescheiden omtrent het bezit van Baarland een nieuw licht is opgegaan over een gedeelte der genealogie van het geslacht van Renesse, dat tot dusverre tamelijk in het duister was gelaten. Met de drie Heeren van Renesse van der Burch hebben de oudere kroniekschrijvers geen weg geweten, en aan Jan van Renesse van Everingen wordt in oude genealogieën een verkeerde plaats toegekend. Met de kennis omtrent het bezit in Baarland, wordt een bewijsgrond toegevoegd aan hetgeen vermeld is op de tabel van Dirksland, en wordt het ons duidelijk op welke wijze Jan van Renesse van Everingen en de drie Heeren van Renesse van der Burch aan die "rechte helft van een sesdeel uitgorsgeheeten Dirxland" zijn gekomen; welke helft zij op Allerheiligen-avond 1413, aan de Reguliere Kanunniken van Rogge verkoop hebben. III TWEED E GENERATIE Bij de behandeling van hetgeen wij vinden opgeteekend omtrent Jan en Costijn van lienesse, kinderen uit liet huwelijk van Costijn en Hillegonde van Voorne, körnen wij op een rneer bekend terrein, aangezien deze beide Heeren bij de gebeurte- nissen dier dagen min of meer op den voorgrond treden. I let eerst wordt van Jan van Renesse melding gernaakt in een oorkonde van 1207, toen hij als Jan van Riedenesse, op 29 April van dat jaar, een leenbrief van Aelbrecht van Voorne mede bezegelde.x) In dit stuk Staat hij nog niet als ridder ver­ meld; op 14 November 4270 wordt hij echter wel als zoodanig genoemd, toen hij irret zijn broeder Costijn tegenwoordig was bij eene verklaring van Graaf Floris V, waarbij de bloedverwanten van Johan en Dirk van lleusden beloven geen wraak te zullen nemen2), orndat bij den aanslag op de stad Keulen Edelheer Jan van lleusden wasgedood en Edelheer Dirk gevangen genomen3). In >) O. B, II, 15G. ') //Öervede zweren.// 3) 0. B., II, 200 eil Stads Archief v. Keulen, rr°. 342. 89 Hetgeen wij hier omtrent het bezit van Jan van Haemstede. Rlat door zijn kinderloos overlijden aan de grafelijkheid verviel, en door deze aan Witte werd geschonken, hebben vermeld, dienen tevens als bewijs voor onze vroeger geopperde bewering, dat de goederen, die Costijn van Zierikzee in Schouwen bezeten had, op zijn beide zoons overgomen zijn, welke zoons als Heren van Renesse in de geschiedenis bekend hebben gestaan. Het overlijden van Jan van Haemstede zal plaats hebben gehad op het einde van 1295: dit maken wij op uit den reeds vroeger vermelde brief, waarbij deken en kapittel van St. Jan te Utrecht een edelen man en een mogendheer Jan van Renesse, Ridderen, verleent te pachten, alle die tienden die Jan van Haamstede syn neve hield van ons te pachten »; waaruit tevens blijkt dat laatstgenoemde geen zoons heeft nagelaten. Volgens overlevering zou hij gehuwd zijn geweest met een dochter van Gerard Wolfertsz. van Maelstede, wiens naam wij in die tijd in oorkonden aantreffen * 2). Smallegange noemt hem Gijsbert van Maelstede; ons echter is omtrent dit huwelijk niets verder bekend geworden. Het kasteel van Renesse, 1) leenman van den Graaf van Vlaanderen zal blijven. Als ambacht is Renesse in de grafelijke registers niet bekend, en bij de opdracht, die Jan van Renesse in 1289 aan den Graaf van Vlaanderen deed is ook enkel sprake van zijn «kasteel, met de honderd gemeten» landen daarbij gelegen. Toen de twist tusschen de beide Graven beslecht werd, bij het verdrag van 1322, deed de Graaf van Vlaanderen afstand van zijn aanspraak, niet op de heerlijkheid, maar «sur la terre de Jean de Renesse» 2) ; het kasteel wordt hier niet genoemd, daar het, zooals Melis Stoke vermeldt, in 1297 was verwoest. Deze kroniekschrijver over de verwoesting handelende, vermeldt: «dus belacht men Mermond»; het is echter opmerkelijk, dat noch in hetgeen wij hier vooraf lieten gaan, noch in een enkel stuk uit de 13de eeuw, aan den burcht der Renesse’s die naam van Moermont wordt gegeven; het eerst dat men van dien naam melding vindt gemaakt, is in de Bede-rekening van Boudijn Jansz., Rentmeester van geheel Zeeland, aan. 1339—1342 (fol. 11), waarin Arnoud van Haemstede, Heer van Moermond wordt genoemd. Arnouds vader, Witte van Haemstede, verkreeg de verbeurd verklaarde goederen der Renesse’s; na zijn dood, ongeveer 1317) kwamen deze op zijn drie zonen Jan, Floris en Arnoud, maar hieven onverdeeld, tot dat Arnoud in 1334 met de dochter van Mathijs Rengersz. in het huwelijk zijnde, onder borgstelling van Graaf Willem aan deze laatste, een verdeeling tusschen de drie broeders plaats vond. Aan Arnoud werd een deel van het geslacht van Renesse gekomen en daarin, zooals ons blijken zal, gedurende tal van generaties gebleven. Het verdient echter opmerking, dat Graaf Willem aan Witte, benevens de andere goederen der Renesse’s, ook de honderd gemeten schenkt, waarbij eenmaal de burcht gestaan had, en dat niettemin deze in leen waren opgedragen aan den Graaf van Vlaanderen en als duwarie waren toegekend aan Margaretha Scarpord. Bij het verdrag van Biervliet was de opdracht en de vaststelling der duwarie goedgekeurd, en eerst bij het vredesverdrag in 1322 te Parijs gesloten, deed de Graaf van Vlaanderen afstand van de "terre de Jean de Renesse". Graaf Willem zal zeker na de laatste overwinningen op de Vlamingen en na de geheele ontruiming van Zeeland, niet meer aan vroegere verdragen gebonden geacht hebben; dit zal wel de reden zijn geweest, dat hij in 1312 al over het goed van Jan van Renesse beschikte. Misschien is ook wel betrekkelijk op deze duwarie hetgeen in een charter, als vervolg te beschouwen op den boven aangehaalden brief, gezegd wordt. In dit stuk, eveneens van 9 April 1312, beloven Hendrik en Costijn van Renesse Graaf Willem te zullen helpen, wanneer hij over wil doen dijken tussen Borselen en Zuid-Beveland, en scheiden hem al het goed kwijt, dat op hunne moeder mocht besterven. Dit charter is door beiden gezegeld; beide zegels zijn echter zeer beschadigd; dat van Hendrik, die het wapen hier vol voert, is evenwel conform aan een los zegel op het Rijks-archief aanwezig; dat van Costijn, gebroken door de sieraden, is niet meer herstelbaar. Extract uit de Rekening van Jan de Scriver, Rentemeester van Zeeland, Bewester-Schelde, ingaande Vrijdags na St. Pietersdag in Augustus 1351 tot St. Lucasdag 1354. Item ontvan van alrehande goede dat minen liere aen comen es van zinen gehoesten hallinghen ende van den glienen die jegens minen liere doet blijven teil Zwarten Wale. In den eersten, enz. Folio 109 vo. Het is zeker dat minnen bereid komen is van heren Costijn van Renisse die jegens mijn liere dood bleef op mazzel. In den eersten een drie grepen, item een lepel daartoe, item vijf zilveren schalen, item een klein goudsdeken, item vijf zilveren lepels, item vier platen nappe en deze voorzien juweelen leverde die rentemeester mijn heer in zijnzelfs hand, zodan onder de rentemeester daar of niet en bleef dan een klein goudsdeken, dat mijn liere de rentemeester gaf, item zogenoorden mijn liere tien bedden, daar een bedde af gaat tien s. gr., item van twaalf bedden vijf s. gr. en die andere vijf bedden twintig s. gr., item van vijftien bedden onderkleding goed twintig s. gr., item van negen orcusen drie s. gr., item van zes paar slaapplaatsen onderkleding en goed vier s. gr., item dertig een tafellaken onderkleding en goed vier s. vijf d. gr., item van veertig een laken onderkleding en goed, item van veertig een dubbel onderkleding, item van zes tafelkannen, van een vierdeel vlees, veertig tafelkannen onderkleding en goed, item twee tafelkanneleger, een ijzeren roostertje van een watervat en van een qua en becskin drie s. gr., item van drie pottenkannen een s. gr., item van drie oude ketels drie s. gr., item van drie oude spuien drie s. gr., item van licht ijzer vijf s. gr., item van een plaat en lichtijzeren drie s. gr., item geordonneerd mijn heer drie helmen, des had heer Jan Suurmond de een en Boudin van Brigdamme de andere, item geordonneerd mijn heer drie koeien, tot vijf s. gr. doet twintig s. gr., item een merrie ganz twintig s. gr., item drie varkens drie s. gr., item liefst, die rentemeester nog twintig zitte cusien die. In de twintigste tijd tussen de stad Middelburg en Floris van Borselen, Claasz., Burggraaf van Leusden, neemt hij diens partij op. (v. Mieris III, 61, 70 en 83). Margriet van Voorne, Burggravin van Zeeland, noemt hem haar zwager en schenkt hem en zijn nakomelingen in 1358 12 ff. tourn. ’jaars uit de jaarbede van Bewester-Schelde, tot verbetering van zijn leen. (Reg. Voorne B fo. 21.) Toohten naar Friesland. Van Renesse van Everingen kocht dit goed, en werd er in 1418 door de Hertog mee beleend. Door het Domkapittel van Utrecht wordt, anno 1415, aan «Heren Johan van Rijnesse en van Everingen, ridder,» 129 morgen lands in eeuwige erfpacht gegeven, gelegen te Haastrecht aan de Lek en te ’s Heer Arentsbergen, tussen IJssel en Lek. Reeds het vorige jaar schijnt men over deze verpachting doende te zijn gewest; toen bleef zijn zusters zoon, Raes van Haamstede en van Crimingen, borg voor hem. Over deze goederen is later twist ontstaan tussen Jan en het Kapittel, waaraan in 1424 een vreedzaam eind werd gemaakt door een «pronunciatio inter Dominem Johannem de Renesse de Everingen et Capitulum nostrum ». Uit dit alles zien wij dat Jan van Renesse een vermogend man is geweest, die de hem in Zeeland en Holland aangeërde of door huwelijk aangekomen goederen met belangrijke aankopen van grond heeft vergroot. Het is dan ook niet te verwonderen, dat deze aanzienlijke edelman in 1396 mede aan de roepstem van Hertog Albrecht gehoord had en zich bij den schitterenden stoet van ridders en knapen aansloot, die de Graaf van Oostervant op zijn krijgstochten naar Friesland vergezelde. Hugue van Heenvliet rentmeester van Zeeland Bewester-Schelde, a° 1399—1401, maakt dan ook melding van hem bij deze tochten: «Item wtg. en bet. hen Jan van Renisse hen Costiins zoon die met hem in zulk band van hem ontfaen had gehad, gelijk die quit. daar af inhoud C Dordrechts gouden vaat den gouden vork xxvii gr. gerekend, Item uitg. en bet hen Jan van Renisse van Everingen en met hem hem schuldig was van.» Jan van Renesse, Janszoon, Heer van de Goude. IV DER DE GENERATIE Uit het huwelijk van Jan van Renesse en Margaretha Scapord zijn ons bekend geworden drie zonen: Jan, Hendrik en Costijn geheeten, wier geschiedenis wij hieronder, van ieder afzonderlijk en voor zo verre wij deze uit oorspronkelijke gegevens hebben kunnen samenstellen, willen laten volgen. Aan Jan van Renesse, Heer van der Gonde, ridder, zij hier de voorrang gegeven: niet alleen omdat hij als oudste zoon uit genoemd huwelijk meer worden beschouwd, maar vooral omdat hij in de geschiedenis van zijn tijd een zeer belangrijke rol heeft gespeeld. Hij heeft de genealogen omtrent hem hebben vermeld, valt op te merken, dat zij slechts een Heer Jan van Renesse kennen en mitsdien de daden van den vader en van den zoon aan denzelfden persoon toeschrijven; maar niet alleen de genealogen zijn het, die slechts van een Heer Jan van Renesse gewag maken, ook Melis Stoke, de tijdgenoot dier beide Heeren, maakt in zijn rijmkroniek geen onderscheid tusschen vader en zoon. De brieven en oorkonden, ons uit die tijd bekend geworden, maken 29 De stichting van Brouwershaven. de hulp die door Tan aan den Graaf werd geschonken, een der redenen is geweest, waarom in een brief van Floris wordt gesproken van «den trouwen dienst die ons dikken gedient heeft Jan van Renesse». Deze woorden worden gevonden in den brief van In Augustus 1282, waarbij aan Jan voovolrijheid voor Gouda wordt verleend, ter wille van zijn zoon, die de erfdochter van Gouda tot vrouw had. Dat hem deze gunst wordt bewezen, toont ons dat Jan zich toen in de vriendschap van den Graaf nog stevig verbeugde en op dat oogenblik nog geen gespannere verhouding tusschen hen bestond. Dit maken wij eveneens op, als wij lezen dat Jan van Renesse den Graaf behulpzaam was bij het aanleggen van een nieuwe haven. Met het oog op de verzanding, die zich waarschijnlijk reeds aan de monding van de Schelde deed gevoelen en de haven van Renesse bedreigde, had de Graaf het plan gevormd een nieuwe haven aan te leggen, aan den noord-oosthoek van Schouwen, en wel voor de sluis van Brouwershaven, welke door de inpoldering van ’s-Heeren-Klaaskinderen-Nieuwland zijn gemeenschap met de zee verloren had. De plaats van deze nieuwe haven, juist voor die sluis, was goed gekozen, aangezien het water dat zich door de sluis ontlastte, schuring te weeg bracht en daardoor de verzanding tegenwerkte. Jan van Renesse, die honderd gemeten landen in het ambacht Brouwershaven had, stond deze in 1280 voor den aanleg van de haven af, en beloofde tevens den Graaf, dat hij het water van zijn land door de sluis zou laten ontlasten. Deze haven is nu nog aanwezig en bekend onder den naam Heer van Haamstede. Seal-shaped seal, 28 mm wide. — Rijks-Archief, ’s-Gravenhage. Sigillum Johannis de Hamstede. Zie N°. 2. 7. VAN RENESSE (MARGARETHA) van Stein en van Gouda, begin 14e eeuw. Oval seal, 35 X 27 mm. — Rijks-Archief, ’s-Gravenhage. Sigillum Margaretha de Renesse de Stein et de Goude. Los seal. 8. VAN RENESSE (COSTYN) Ridder 1328. Rond seal, middle, 24 mm. — Rijks-Archief, ’s-Gravenhage. Sigillum domini Costini de Renesse Militis. Handvesten der rechten en privilegeien door den Graaf, bij overdragen van Jan Heer van Crimingen en andere ’s-gravemmannen, voor den tijd van zeven jaren toegekend aan Zeland, Oost-Schelde; gezegeld door den Graaf en anderen, waaronder Costyn van Renesse. 18 Maart 1328. Direction Générale des Archives Nationales. Section Historique. B: 20177 Compromis passe entre Jean de Rinesse et d’autres Chevaliers, d’une part, et Jean comte de Hainant, d’autre part. A tous gens qui ces présentes lettres verront et entendront, Nous Jehans de Rinesse, Florens de Bérsee, Henri Büffet, Gillis de Crunen, Jehans Mulard, Henri de Soutenlande, Chevaliers, salet. Sachant qu'il est discours fait entre haut prince et noble noblet seigneur mon seigneur Jehan comte de Haynau et de Hollande, d’une part, et nous devant dis et nos aids et nos alliés, d’autre part; à la requête de très haut prince et très puissant mon seigneur Charles, si doux roi de France, comte de Valois, d’Alençon de Chastres et d’Anjou, faite à nous par nobles hommes Gobert de Helleville, et Henri de Beau, Chevaliers, et par maître Guillaume dit le Vairier, envoiés à nous pour ce faire ou non dudit mon seigneur Charles; nous, devant dit Jehans, Florens, Henri, Gillis, Jehans et Henri de Soutenlande, Chevaliers, sommes accordés pour nous et pour tous chacun de nous et pour tout nous aidants et alliés à nous et pour chacun de eux de discours et tous débats qui sunt et ont été entre notre chère seigneur devant dite d’une part, et nous tous devant dis d’autre part, jusqu’au jour que ces présentes lettres furent données, en la manière qui s'ensuit. Premièrement, nous tous et chacun de nous voulons, consentons et achevons, assentons et sommes assentis à croire et à tenir le dit et l'ordonnance que très excellents princes et très redoutés Philippes, roi de France, et mon seigneur Charles, son frère, devant nommés, en la lettre et en le contenu de leurs écrits et déclarations. Bij al deze voorvallen wordt de naam van Jan van Renesse vermeld; ook heeft hij in meerder of mindere mate invloed op uitgeoefend. Na de verzoening van zijn vader met Graaf Floris scheint de verhouding van dezen met de leeren van Renesse goed te zijn gebleven; wij lezen namelijk dat Jan van Renesse, om de Vlamingen te tuchtigen, het stadje Sluis, toenmaals naam Lamminsvliete geheeten, gedeeltelijk verbrandde. Aangezien echter dit feit, door Melis Stoke vermeld, in 1295 plaats heeft gevonden, is het niet zeker of het door den vader is gepleegd, of dat de zoon als aanvoerder der Zeeuwen moet worden aangemerkt. In het begin van 1296 is Jan van Renesse met Graaf Floris te Parijs, alwaar, op den achtsten Januari, tussen dezen en den Koning van Frankrijk een oorlog- en defensieverbond werd aangegaan, waarbij Floris zich leenman verklaart van den Franschen vorst. Onder hen Zegels die hun zegel aan dat tractaat hechten, vinden wij ook "Jehan der Renesse’s. Jp. g. fje Reinesse, Chevalier"; het verdient echter opmerking, dat het zegel aan dat stuk gehecht, gebroken is door een filet en band; wat hiervan de reden kan zijn is onverklaarbaar. Na de twisten tussen Graaf Floris en de Zeeuwsche edelen, dienden Dirk van Brederode, op 6 Februari 1291 (1292), en Jan van Renesse, de vader, op den daarop volgenden dag, hun zoebrieven in; van dit laatste charter zijn twee exemplaren in het Rijksarchief te vinden, een in het latijn, het andere in het hollandse, dat als een vertaling wordt aangemerkt. Aan beide stukken hangen zegels, en wel aan het latijnsche charter in deze volgorde: 1° dat van den Bisschop van Utrecht, 2° dat van Jan van Renesse. Echter de goederen aan den jongeren staak in Baarland toebehorende, in latere tijden bij de nakomelingen van den oudsten tak worden teruggevonden, zoude ons doen vermoeden, dat met genoemde Heeren deze staak is uitgestorven. Wil men dus de geschiedenis van het geslacht van Renesse in latere tijden nagaan, dan is het bij Jan van Renesse van Rijnauwen en bij Jan van Renesse, genaamd Lichtenberg, dat men den draad weder moet opvatten. Dood van Jan van Renesse. Wordt toen in de Zeewaarden een grote zeeslag geleverd, voor de geschiedenis van Holland van overwegend belang; de Vlamingen werden geheel verslagen en hun aanvaller Guy van Namen gevangen genomen. Zeeland werd nu spoedig weer in zijn geheel aan het Hollandsche gezag onderworpen. Jan van Renesse had zich intussen in Utrecht nog staande kunnen houden, hoewel ook deze stad belegerd werd; bij het vernemen der nederlaag bij Zierikzee, door zijn partijgenoten ondergaan, vond bij het echter raadzamer Utrecht te verlaten. Met vele zijner aanhangsters verwijderde hij zich, en wilde, bij de Lek gekomen, zich laten overzetten; bij het overvaren is het scheepje echter gezonken en vond de in zovele strijden geharde ridder, de om zijn dapperheid gevreesde edelman een noodlotige dood in de wateren van de Lek. Enkele geschiedschrijvers menen, dat het scheepje omsloeg bij een strijd met vijandige edelen; andere vermelden dat het gezonken is, omdat het te zwaar geladen was met al de in hun harnassen gestoken ridders. Het lijk van Jan van Renesse is later opgevist en te Beusichem in de kerk bijgezet. Kort hierop werden de vredesonderhandelingen geopend, waarop Mr. J. J. de Jonge, Geschrift van het Nederlands Zeewegend Instituut, I, 16 — 20; en in de presentaties van Mr. Van Wijn op de Vadebiest van Wagenaar, p. 113-170 het zeer lezenswaardige uittreksel uit een beschrijving door een tijdgenoot, Guillaume Bernard, van deze slag gegeven. De Lange van Wijngaarden, Beschrijving van Gouda, I, 59. Melis Stoke, Blad 520 en volgende. Goudhoefen p. 360. Met name liet oude Goudse Kroniekje, p. 95, waar het een poort genoemd wordt. Stoke geeft als datum van dit ongeval op 12 Augustus 1304. Andere bronnen geven 12 Oktober; het is echter waarschijnlijker dat Stoke gelijk heeft, aangezien de voorlopige vredesonderhandelingen reeds in September zijn aangevangen. Jan van Renesse, Stedevoogd van Utrecht. zooals Oostervant genoemd werd, moest de stad overgeven, onder voorwaarde dat hij zich naar Zierikzee mocht begeven. Tuin Graf Guy deze voorwaarde wilde verbreken, verzette Jan van Renesse zich hiertegen; hij kon echter niet verhinderen dat Zierikzee belegerd werd. Geheel Zeeland, behalve deze stad, was thans in handen der Vlamingen. De Zeeuwse edelen konden weder in bezit nemen van hun goederen, en werden hierin gehandhaafd door het vredesverdrag, dat weldra werd gesloten en waarbij bepaald werd dat Zeeland tot aan de Maas aan Vlaanderen zou behooren, maar dat geen der verbannen edelen binnen de palen van Holland zou mogen komen. Renesse was dus in het bezit van zijn Zeeuwse goederen hersteld; door de laatste bepaling van het verdrag was hij echter nog verstoken van zijn bezittingen van Gouda, maar ook hier zou hij spoedig als heer en meester weer verschijnen. Op het gerucht van een ziekte van Graaf Jan II, verbrak Guy van Vlaanderen het verdrag, en trok in met zijn leger in Holland binnen, Zierikzee in handen van Jonkheer Willem van Lalaing, die echter aldaar bleef ingesloten. Hertog Jan van Brabant gebruikte van de troebelen gebruik om Geertruidenberg te bezetten; zo groot was de schrik en ontzetting in deze landen, dat de Vlamingen Holland tot Kennemerland konden bezetten. Renesse was met een deel van het leger naar Utrecht getogen, waar door het gevangen nemen van den Bisschop Guy van Henegouwen, broeder van Graaf Jan, regeeringloosheid heerschte en de oude naamver van tussen de hollandsgezinde partij, aan wier hoofd Jacob van Lichtenberg stond, en de anti-hollandsche partij, met Lambert de Vrese aan het hoofd, weer ontbrand was. Lichtenberg stond onder leiding van den Graaf van Artois, trok zijn leger Vlaanderen binnen. Alles wat weerbaar was verzamelde zich aldaar om den Vlaamschen standaard, en onder hen, die deze benden aanvoerden, wordt ook Jan van Renesse genoemd. Op den 11 Juli 1302 had het samenvaren der beide legers plaats, in de nabijheid van Kortrijk; in deze merkwaardige slag, als de Sporenslag in de geschiedenis bekend, werd het Fransche leger verslagen en de bloem van den Franschen adel gedood. Lodewijk van Velthem noemt Jan van Renesse als den eigenlijke aanvoerder in deze slag, en bezingt hem als den grootste veldheer van zijn tijd, even dapper in den oorlog, als edelmoedig in de overwinning. Hoe de oorlog met Frankrijk hier niet geëindigd was, keerden nu de Vlamingen hun zegevierende wapen terug tegen Zeeland, waarschijnlijk wel op aandringen der Zeeuwse ballingen, met Jan van Renesse aan het hoofd. Aan Graaf Guy van Vlaanderen was de gelegenheid zeker niet onwelkom, om zijn vermeende rechten op Zeeland met de wapenen in de hand te bekrachtigen, en tevens om, als afstammeling der Dampierre's, den erfvijand van zijn huis, den teig uit het geslacht van Avesnes, in zijn eigen staten te gaan beoorlogen. Op 25 April 1303 landden de Vlamingen, onder Graaf Guy en Jan van Renesse, bij Veere en werden door de bevolking, wetende dat in het leger de hinderlagen van Wolferd van Borselen en vele andere verdreven edelen dienden, met vreugde begroet. Willem van Oostervant, na den dood van Jan zonder Genade, die in den Sporenslag was gesneuveld, de oudste zoon van Jan II, trok hen te gemoed, maar werd bij Arnemuiden verslagen; Middelburg werd belegerd, en Jonkheer Willem, de spiegel historicaal, IV, 25-50. Graaf Jan als gunst aan Renesse toezegt, dat al het goed wat hij en Sofijen, zijn vrouw, de vrouw van de Goudse, van de Graaf in leen had, op hun oudste dochter zal komen, indien hij geen zoon naliet. In 1296 leefde Sophia van der Goude nog; is dus Jan van Renesse hertrouwd, dan moet dit zijn gebeurd tijdens het meest bewogen tijdperk van zijn leven, toen hij als banneling rondzwierf; onmogelijk is dit niet, en evenmin dat uit dit tweede huwelijk hinderen geboren zouden zijn, maar onwaarschijnlijk is het toch wel. Wij zullen naderlijk later uit de geschiedenis van de goederen, die de Renesse’s in Baarland bezaten, en uit de tabel van Dirksland, bemerken, dat de latere Heren van dit geslacht niet van Jan, maar van zijn broeder Hendrik afstammen. Nomen dus de genealogieën aan dat Jan tweemaal is gehuwd geweest en zonen heeft nagelaten, andere schrijvers daarentegen, onder anderen De Lange van Wijngaarden in zijn Beschrijving van Gouda, vermelden dat Jan van Renesse kinderloos overleed. Ook dat is echter onjuist: het blijkt namelijk uit een zegel, op het Rijksarchief berustend, dat Jan een dochter heeft nagelaten, die hem, al is het dan ook tijdelijk, in zijn leenen is opgevolgd; wij komen later op deze dochter terug. De zooeven genoemde schrijver deelt ook mede dat Sophia van der Goude haar man overleefde, en in het jaar 1305 overleed, zonder hieromtrent echter een nadere aanwijzing te geven; dat zij haar echtgenoot niet langer dan een jaar kan overleden hebben, blijkt uit hetgeen wij later zullen vermelden omtrent haar dochter Margaretha. Bijlage D. Toelichting op het Kaartje "Schouwen in 1291" Men raadpleegde voor het samenstellen van dit kaartje: 1° de stadskaart; 2° een kaart, ontworpen door D.W. en Anthatan Hattinga, de grenzen der „Zesde delen” aangevende en welker juistheid van samenstelling gewaarborgd wordt, als men hier vergelijkt met eerstgenoemde kaart; 3° de rekeningen der rentmeesters van Zeeland, met name Frederik 1318/19 en Boudijn Jansz. 1339/40, welke laatste voor de berekening der bedel, de grootte der onderscheiden delen in gemeten getallen aangeeft; 4° het oorkondenboek van Holland en Zeeland, benevens enige oorkonden uit de 14de eeuw; en eindelijk: 5° Ermerins „Zeeuwsche Oudheden”. Door deze gegevens in verband te brengen met den hedendaagse toestand van het eiland, was het mogelijk een platte grond van Schouwen in 1291 te ontwerpen. Dat dit slechts bij benadering geschieden kon, wordt ons duidelijk als wij nagaan welke veranderingen het eiland na 1340 heeft ondergaan, ten dele door grote aanwinsten van land aan de Noordzijde, ten dele door aanzienlijke verliezen van grond aan de Zuidzijde, het gevolg van talrijke overstroomingen. 1337. het geslacht van die naam in de mannelijke lijn niet stierf, waardoor de heerlijkheid Voorne aan de graafschap viel. De graaf, hij bijzondere genoegzaamheid, deze aan Machteid, Gerank van Voorne, gehuwd met Dirk, Heer van Montjuie en Valkenburgh, schonk. Machteld en haar echtgenoot droegen de heerlijkheid weer aan den Graaf op; bij deze overdracht werd uitgezonderd al "een kieghen goed als hier (Gerard) in zijn leven vrij hield en zijne kieghen was". Over dit vrij en eigen schijnt verschil van gevoelen te zijn ontstaan, waarna de Graaf, op 25 Maart 1339, aan al zijn Haulven en Dienstmeester in Zeeland last gaf, dat men den Heer van Montfoie en Valkenburg en zijne nicht Vrouwe van Voorne "rustig gebruiken laat tot huidig overlijden als hun eigen goed Dirksland en Grijsoort. Behoudens onze lieve nichte Johanna, dochter van Voorne, ons liefste neef, daar God die ziele at hebben toegewezen, al zulk goed als haar op die voorafgeschreven bewijst is. Want de Heer van Voorne ende onze nichte voorafgeschreven ons gehad hebben opene brieven in des graven Flurens gescheeld". De Graaf treedt hier als Heer van Dirksland op; de bewering van vele schrijvers over Zeeland handelende, dat namelijk Dirksland in zijn geheel als leen uitgegeven is aan Voorne, is dus onjuist. Wij willen hier aan tonen dat Costijn van Zierikzee het grootste deel ervan "te leenrecht" hield, en dat dit deel door hem in het geslacht van Renesse is gebracht. Om dit echter duidelijk voor te stellen wordt hierbij overgelegd een tabel der aandeelhouders in den molendijk van Dirksland, niet oorspronkelijke gegevens samenstellend; door gebrek echter aan de noodzakelijke bewijststukken betreffende Burggraaf van Zeeland, vermeld 1214—1259, tr. van Cisoing, dr van Jean FLORIS, vermeld 1214 CILLE, vermeld 1263 ADELHEID tr. Albrecht van Cuyck 1200-1220 HUGO, hr van Heenvliet, vermeld 1229-1267 tr. Justine van Fleure DIRK vermeld 1246 — 1290 tr. Alvaradis AALBRECHT vermeld 1246—1258 HUGO, hr van Voorne vermeld 1108 DIRK (hr van Zierikzee?) vermeld 1174 onbekend tr. . . . van Haamstede? Costijns dr HUGO van Zierikzee, vermeld 1279 COSTIJN, eerst h' van Zierikzee, later van de Duinen en Haymannen van Schouwen, vermeld 1226—1244 tr. Hillegonde van Voorne, JAN van Zierikzee vermeld 1279 De oudere aandeelhouders, is hiervoor als uitgangspunt genomen de 4e rekening van Boudijn Jansz., rekenmeester van Zeeland Beooster-Schelde, A° 1344/45. In zijn ontvangsten van gorshuren enz. vermeldt deze, dat de uitdijk Dirksland in zes gelijke delen was verdeeld, en niet alleen daarbij de namen van de eigenaars dier delen op: 2/6 behoorde toe aan Voorne, 1/3 aan den Heer van Muermont, 1/6 aan Renesse. Gaandelei wij nu ieder van deze drie eigenaars in het bijzonder na, dan zien wij, dat de 2/6 delen van Voorne afkomstig zijn van Aelbrecht van Voorne, die deze blijkens den brief van 1279 kort, zooals zij beloorden aan Dirk en Hugo van Zierikzee; zonder successie gingen zij tot 1344/45 op zijn nakomelingen over. De 3e deelen, die in dat jaar Aernout van Halewede, heer van Moernont, bezat, zijn niet zonder belang voor hem; zij waren echter, evenals de 2e van Voorne, afkomstig uit het geslacht van Zierikzee, en wel van Cossinus van die naam, die later van Renesse genoemd is geworden. Deze man namelijk had 4e deelen in Dirksland bezeten hebben, waarvan na zijn dood zijn beide zonen, Jan en Gostijn van Renesse, ieder een gelijke helft hebben ontvangen. Jan van Renesse liet drie zonen na; de oudste verbeurde, waarschijnlijk door ongenade, zijn erbij op den uitdijk; wij vinden echter dat aan de beide anderen, Hendrik en Gostijn genoemd, het aandeel van hun vader, dus 2e deelen, gewaarborgd bleef. De wederhelft van deze 2e deelen behoorde aan hun oom Gostijn van Renesse, die ze aan zijn zoon Jan van Renesse, genoemd van Halewede, naliet; toen deze echter in 1295 kinderloos overleed, viel dit erfdeel aan de graaf van Vlaanderen. Op 18 Maart 1281 draagt Jan van Renesse zijn burcht, met de honderd gemeten landen daarbij gelegen, aan Graaf Guy op, en verklaart zich hiermee te lijnen van Vlaanderen. "Jan de Renesse, Chevalier, rapporte dans les mains du comte de Flandres son manoir de Renesse avec cent mesures de terre de plus près de celui, pour les tenir en fief", wordt in den franschen brief gezegd, en leenman van Vlaanderen blijft hij ook na het vredesverdrag, dat het volgende jaar gesloten werd. 