title: Schlüssel zu den Aufgaben in dem Lehrbuche der holländischen Sprache nach Ollendorff's Methode
creator: J. Gambs, Heinrich Gottfried Ollendorff
text: — 103 — Namen iwerd door Karel den Orooten aan Naymo, Hertog van Beijeren geschonken. -Twec en twintig Vor^ sten heb'ben aldaar geregeerd, tot Ja/n III dit Ghraafschap aan Filips den Goeden in 1420 tegen eene jaariyksche wedde afstond. Het bloeide door m^nen en st^ngroeven, even als Henegau/wen, hetwelk seder t de tiende eeuw Graven had. Tot op Jacdba van Beijeren^ die in 1432 hare Staten aan voornoemden Filips moest afstaan , telt men in Henegoutcen een en twintig Graven« De Noordeiyke Gewesten welker geschiedenis wg over. de thans verloopene tijdperken niet verder zollen uiteen zetten, waren niet zoo arm als sommigen zulks willen doen voorkomen. Holland was reeds de voornaamste korenschnnr van Europa; 60,000 last graan werden er jaarlgks uit de Oostzee ingevoerd. Te Amsterdam zag .men tweemaal 's jaars vloten van 2 of 300 schepen nit de Oosteee bin- nenkomen. Na Antwerpen was Amsterdam de eerste koopstad der I^ederlanden. Yoor boter en kaas won men jaarl\p» reeds ongeveer zes miÜioenen Golden. Daaren- boven was het Land vol bloe^ende fabrgken, zoo als olie- zaag- papiermolens, linnen- koosen- en motsenfa- brijken, 86. Körte sehets etc. Besluit. In LeydeHy Delft, Chouda] Rotterdam, Schiedam, 's Hage, No/orden en Hoom, vervaardigdö men laken; in Amsterdam jaarlgks wel 12,000 stoks. Haarlem^^YisiA welvarend door hare overheerlijke witte en fijne lijnwaad- en kleorvaste lakenfabr^ken. Rotterdam dreef eenen — 104 — aanzienlijken handel, zoo dat 900 huizen, door een' brand in assche gelegd, binnen het jaar herboüwd werden. Even- wel waren de zeden in Holland^ voornamelijk in het Noordelijk gedeelte, ongekunsteld. De vrouwen Menden aldaar in de 15*® eeuw nog zoo weinig de weelde, dat zij, ter beschonwing harer schoonheid, geene andere spie- geis hadden, dan eenen emmer met helder water. Ook wiesch men in de Rijp het linnengoed met dnivendrek in plaats van met zeep. In het gansche dorp Langendijk ^waren niet meer dan twee of drie paar schoenen, bestemd voor schepenen of Regenten, die in den Haag ter dag- vaart moesten verschijnen. Zeeland was reeds zeer vruchtbaar, en bloeide door den rijken tarwbonw. In de nu vergälle gtad Bomerswa4il, op Zuidbeveland, heerschte, door overvloed, de dartelste weelde. Vriesland was unvruchtbaarder en moerassiger dan thans. Vele meren waren nog onbedijkt, en het miste das den rijken korenbouw en de uitgebreide veeteelt, die het naderhand allengskens bekwam. Eortom, de Nederlanden waren onder de regering van Karel V. tot eenen graad van bloei en welvaart gekomen, welken dezelve naderhand, over het geheel genomen, nimmer weer hebben kunnen bereiken. Ook kunsten en wetenschappen werden önder Kar eis regering aangemoedigd. Zijne moei Margaretha van Oostenrijk, Landvoogdes der Nederlanden, zoo beroemd wegens haar vernuft, hare opgemimdheid en hare onge- lokk'en, beschermde de geleerden, en deed voor den bloei van kunsten en wetenschappen meer dan de magtigste Torsten. Zij zelve schreef sierlijk in onrijm 'en dicht, waarvan een Latijnsch grafschrift op hären broeder Filips dep Schoonen, ten bewijze kan verstrekken. — 105 — 87. Beleg van Haarlem. 1572 en 1573. 'De Spanjaarden gingen nu op drie steden los, waar- van de eerste slechts naar de kloekmoedigste verdediging bukte. Frederik van Toledo, waardige zoon van den bloed- dorstigen Älva, verscheen, na de verwoesting van Naar- den, met dertig duizend man voor Haarlem , toenmaals de zwakste stad van Holland, welke het echter zeven maanden tegen deze magt uithield, schoon hare mnren wel door 10,360 schoten gebeukt werden. Bipperda als krijgsman, en Stuiver als reg^t, wisten de bezetting en de burgerij met den grootsten moed te bezielen. Vrou- wen wedijverden met de mannen om den vijand af te we- ren. Kenau Simons Hasselaar, eene weduw van zes en veertig jaren, gesproten -nit een der edelste geslachten, wapent'drie honderd vrouwen, en schroomt niet, om in vrouwekleederen met spiets, roer en degen, overal op de gevaarlijkste plaatsen den vijand gevoelige afbreuk te doen. De Spanjaarden, niet zoo edelmoedig als eertijds de ruwe Lacedemoniers, (die Thebe door vrouwen verdedigd ziende, aftrokken, zeggende: „Indien wij geslagen werden, zou zulks eene onuitwischbare schände wezen, en Indien wij overwonnen, zou men ons laken, dat wij tegen vrouwen vochten") bestormden vruchteloos de stad. Nogtans wer- den vele belegerden in dien eersten aanval gewond. Ka- piteln Steenbag kreeg eenen kogel door de band, doch zeide zonder zieh te ontzetten: „Spitsbroeders! zoo lang het niet is door het hart, zal ik niet bezwijken." Des nachts stopten de belegerden de in den muur geschotene — 106 — brenken met wolzakken, steen, hout, aaxde en dergelijke Stoffen; op eenen anderen üjd met de beeiden der Heili- gen. De stad werd meermalen bestormd en ondermijnd; de vyand moest echter telkens met groot verlies wijken. Doch Filips de Koning *), met duizend man door den Prins van Oranje tot versterking der Haarlemmers, af- gezonden, werd onder weg opgeligt door de Spanjaardenj die hem het hoofd afgehouwen hebbende, hetzelve (om den bdegerden schrik in te boezemen), over de vesting wier- pen, met het opschrift: „dat h\j het was, die het ontz^t ZOO ongelukkig had aangevoerd/^ 88. Beleg van Haarl^n. Vervolg. Uit weerwraak doodden de inwoners twaalf gevangene Spat^dards^ hienwen aan elf hanner de hoofden af, en kuipten ze in eene ton, welke ze vsm de wallen naar de .vijandelijke legerplaats lieten rollen, met deze woorden: „de inwoners van Haarlem betalen aan den Hertog van Alva voor den tienden penning, om welken hy hon den oorlog aandoet, üen koppen, en om over geene vertraagde betuling te klagen, voegen z\j er eenen elfden bg." Men mag voorzeker deze handelwgs der burgers niet goedken* ren; doch men zal hierbij ook bedenken, dat zij met Spaatische bloedhonden te doen hadden. De belegeraars, ten tweeden male afgeslagen, schenen te neigen om het beleg op te breken; do<di Alva schreef hierop aan zijnen zoon: „Indien ik u lafhartig genoeg rekende, om eene ondememing te laten varen, van welke de eer van uw *) De oaam van een Nederl. hciofdman. — 107 — hais, en de ouderwerping van Hollcmd afhangt, zon ik mij ZOO ziekeügk als ik ben, niaar de legerplaats laten brengen, en Indien mijne ziekte mij geene krachten over- liet, om de belegering voort te zetten, zon ik uit Spanje de Hertogin van Alva ontbieden, ten einde de plaats van vader en ^oon te bekleeden." Deze brief was genoegzaam, on) den moed der Spcmjaarden aan te wakkeren. Na eenen ymchteloozen storm, miste een Spaansch soldaat, D'Avolos de Chiaddlavera, zijnen broeder. Dit Terscheorde kern het hart; met een rondas gewapend, keerde hij weder tot de bres, wentelde de lijken om en om, terwgl er hevig op hem geschoten werd; doch hy rustte niet Toor dat hij zijnen broeder, die nog teekenen van leven gaf, had gebenden. Nu ontdeed hij hem van deszelfs wapenen, en torschte hem, schoon zelf door eenen kogel getroffen, tot in de legerplaats. Gelakkig voor bei- den, dat zij van banne wonden herstelden. Deze voor- beeldige broederstrouw diende zelfs om Hcmrlems moed te verhoogen. — De stad meer en meer ingesloten wordende, bedienden de belegerden zieh ?an eenen Tond, dien de onde Romemen reeds in het werk hadden gesteld. Zij zonden nameUjk tamme en in de stad op slag gewende duiven met brieven aan de vlengels gebenden, naar buiten, ten einde met den Prins van Orcmje hunne , maatregelen te beramen, en de pogipgen te vernemen, welke men tot hunne verlossing aanweläddß. » 89, Beleg van Haarlem. Beslnit Ondertusschen begon de hongersnood schrikkelijke ver- woestingen in de stad aan te regten. Paarden, honden - 108 — - katten, ratten, muizen, gezontene OBsenbrnden, koolstraiken en boombladeren, verstrekten den nitgeteerden inwoners tot ToedseL De Prins troostte de bedrukten zoo veel by kon, en beinx>efde eene poging, om de stad nieawen voorraad van levensmiddelen en manscbappen te bezorgen. Docb Don Fredefik nit brieQes (welke biij vond aan twee duiven in de vlugt geschoten) den aanslag verne- mende, veiHgdelde denzehen. Om de belegerden te ver- binderen, het afgesproken teeken van bet naderend ontzet, dat door vanr gescbieden moest, te zien, deed biij in den- zelfd^ nacbt eene menigte nat stroo in den brand steken, welks rook'en vlani den belagerden alle.gezicbt benam. De Heer Batenburg trok met vier duizend man op, voor- zien zijnde van zeven veldstakken en vier bonderd wagens met mond-en krijgsbeboeften. Doch deze gewigtige onderneming nüslakte om boven- gemelde reden. De belegerden dus gebeel aan zieh zelven overgelaten, beslotra met den vijand te onderhandelen ; doch de onverbiddelijke Toledo antwoordde: „dat de stad zieh op genade en ongenade bad over te geven." Dit doodvonnis bragt allen tot wanhoop. Bipperda, bevel- hebber der stad, maakte zieh deze gelegenheid ten nntte, om aan zijne medebnrgers de vermetelste onderneming voor te slaan: „Laat ons,^^ zeide hg, „met alle manscbap- pen, die de wapens nog kunnen dragen, eenen algemeenen aitval doen,» met de vroawen, kinderen en gnjsaards in het midden; banen vrij ons met het zwaard in de vuist eenen doortogt door de vijanden : het is beter als dapperen te sterven, dan als slagtoffers der dwingelandij op scha- votten eenen smadebjken dood te vinden/' Dit voorstel wordt toegejnicht^ en het oogenblik der uitvoering bepaald. Don FrederiJc alles, van deze wanhopige daad duchtende, belooft hnn het leven en de goederen te sparen, tegen eene — 109 — brandschattmg van twee honderd veertig doizend Gülden. Dit voorstel werd aangenomen; maar na^awelijks in de stad gekomen, schond hij, tot zijne eenwige schände, het verdrag. V^'f beulen met hnnne knechts, gaf hij eenige dagen werk, om menschen ter dood te brengen, en toen dit afschnwelijk werk hem te langzaam voortging, liet hij drie honderd personen, rüg aan mg gebonden, in het Häarle^nmermeer verdrinken* Wie treurt niet over het lot van ZOO vele braven, die hun goed en bloed voor het dierbare Vaderland hadden opgeofferd! % d. mtnUxfs ^eucr SKet^obe, in fed^ä 3Ronaten ein Sprad^e Icfen, fd^rciben imb fprcd^en }u lernen. 0. Xraut'S @tfter Untettid^t in bet franjöfifd^en Sptacl^e; nad^ bcr Dllenbötff' fd^en SKetl^obe für bie ßlementorftufen bed ®d^ul< unb $rit)atuntemd^td unb tni^befonbete aU ^ox^ä)\xU bei OOenborff' f^en fran)9fif4en tfratnmatit cittflerid^tet. 3n 8. boucr^oft gebunben, ^rei« 1 fl. ober 18 ©gr. COenborff, §. &., 9leue SDletl^obe gut @rlernung ber fran)o^f<^en ©prad^e für ben beutfd^en ©d^ul^ unb $rit)atuntetrid^t eingerid^tet Don $. @anbd. S^^If^^ oermcl^rtc unb ocrbefjertc ä^ufl, 8*. ^auetl^aft cartonnirt. p. 1. 48 Ir. ober 1 %l)lx. ©d;lüffel ju biefer aJletl^obe, entl^altenb bie UeBer= fe^ung ber barin oorlommenben Stuf gaben t)on 5ß. ® anb8. 8^ gartonnirt 36 fr. ober 10 ©gr. ^erfelben SRetl^obe jmeitet ober t1|efirettfi|s^tatt{f4et ünx\M; m^ bef[en ®rammatil fär Snglftnber für l^öl^ete 6laf[en bearbeitet t)on 3. 3ft. SBerfaint. 2. «ufl. 8^ Dauerl^aft cart. fl. 1. 30 fr. ober 27 ©gr. ©d^lüfjel ju biefem }liiriteii <lttrfnS unb ben barin oortommenben Aufgaben in 8^. 6art. 36 fr. ober 10 ©gr. CBmbfirff^ $. &., Cours de Litterature frangaise adapte^ ä la Methode d'OUendorflf ; eine ftufcnweife geotbnete 3lud= wal^I von aJleifterftürfen franjöfifd^et ^tofa unb 5ßoefie beS 17., 18. u. 19. Sa^r^unbertS. Slls Sefebud^ 6eim Untemd^t- in ber ftanj. ©prad^e, mit befonberer Serücf jtd^ttgung ber franj. ©rammatif nad^ DIlenborff'8 SKetl^obe; für bcn @d^ul» unb $nt)at:@ebraud^ eingerid^tet t)on SBerfaint: 8^ ©auerl^oft cartonnirt. fl, 1. 30 fr, ober 27 ©gr. — — 5Reue SRetl^obe jur Sri er nun 9 ber iiolienif^ett ©prad^e für ben beutfd^en ©d^ul« unb 5ßrit)atunterrid^t einflerid^tet von 5Prof. grül^auf. ©edjöte »ermel^rte unb »erbefferte Stufl. 8^ S)aucr^aft cartonnirt. fl. 2. 12 fr. ober St^Ir. 1. 7\'2 ©gr. ©d^lüflel ju biefer 3Ket^obc; bie Ueberfe^ung ber borijt oorfommenben 2[uf gaben entl^oltenb. 8®. ßarton-- nirt. 54 fr. ober 15 ©gr. ätolienif^eS eefeÜtt^; eine 3lu3n)abl oon Sefeftüd^cn aus ben beften älteren unb neueren SSerfen ital. Älafjtfer, mit Slüdfftd^t auf bie Dttenboiff fd^e SDlet^obe bearbeitet unb mit grammatifd^en 5Roten oerfel^en oon 5profefl|or grü^auf. 80. 2)auer^aft cartonnirt. fl. l. 21 fr. ober 22^2 ©gr. — — 5Reue aUetl^obe. Slnleitung jur Erlernung ber ettglif^en ©prad^e für ben beutfd^en ©d^ul* unb 5pri- oatunterrid^t, oerfa^t oon ^. ®iinbä. Steuttte oerbefferte 2lufl. 80. ©atier^aft cartonnirt. fl. 2. 24 fr. ober SRt^Ir. 1. 10 ©gr. — — ©d^Iüffel jur ®ngKfd^en ©rammattf, bie Ueberfe^ung ber barin oorfommenben aufgaben entl^altenb. 8^. gart, fl. 1. 12 fr. ober 20 ©gr. ~ — 5Reue SWetl^obe gur Erlernung ber fj|iatiifd|eit ©prad^e für ben beutfd^en ©d^ul^ unb ^rioatunter* rid^t eingerid^tet unb bearbeitet oon %x. ^unrf. 2)ritte Slufiage. 8®. 2)auerl^aft cartonnirt. fl, 3. 18 fr, ober ait^l. 1. 27 ©gr. Oitntntflir§' ®v ®cl^lüf{el }ur @panif (|en ®ramtiiati{, bte Ucberfc^ung ber barin »orlommenben Stufgabcn entl^altenb. 8». ßartonnirt. fl. 1. 12 fr. ob« 20 ©gr. — — El nuevo lector espanol. 9lcue8 fponif^cÄ ScfeBud^, entl^altenb ausgemalte ©tücfe aus fpanifc^en ^ufterfd^rift^ \teüttn, 3ufammengefteat von 3Slaxxano SSelai^quej be la ßabena, mit SRücfftci^t auf bie Daenbotjf*fd^e 3Retl^obe bearbeitet unb mit einem fpanif^en SBörterbud^ oerfel^en t)on ^. gundf. 8^. S)auerl^aft cartonnirt. p. 2. 12 fr. ober SCI^Ir. l. y^/a @gr. Za\(^nH^ ttt f^attifd^en ttmaaitgSftmi^e. (Sine @ammlung ber gebräu^Iid^ften 3Sö^^/ S^benSolrten unb ©efpröd^e oon gr. guntf. 8^ 6art. 54 fr. ober 15 ©gr. I^filnif^e ©tammatif oon aw. 3oe(. 8<>. 6art. fl. 2. 12 fr. ober 1 %f)lx. 7^» ©gtÜ \ ^ ' .■ ©d^Iüffel 3u berf erben. 8^. gart. 42 fr. ober 12 ©gr. Kttffif4|e (Srammati! oon 5iR. 3oeI. $w>eite aufläge. 3)uvd^gcfel^en unb oerbcfiert oon $rof. ^aul %u^^. S^. 6art. fl. 2. 24 fr. ober 1 %^x. 10 ©gr. ©d^Itiffel jtt berfelben. 8«. gart. 54 fr. ober 15 ©gr. ®^ttieMfd|e ®tommiitiI oon 61^. ©d^mitt. 8^ ßart. p. 2. '12 fr. ober 1 %i)lx. 7 1/2 ©gr. ©dpffel ju berfelben. 8«. 6art. 48 fr. ober 14 ©gr. SAni^ ©tantmat« oon 3. ^ecffd^er, S^ ßart. fl.2. 12 fr. ober 1 %f)lx. 7^2 ©gr. ©d^Iüfjer ju berfelben. S^. ßart. 42 fr. ober 12 ©gr. fottit^ei^f^e ©tammatif oon $^. älnftett. 8^. gart. p. 2. 42 fr. ober 1 SJ^Cr. 18 ©gr. ©d^Iüflel ju berfelben. 8^. Sart. 42 fr. ober 10 ©gr. 6ine loteitiifile ©rammatif nad^ berfelben SWetl^obe ift in ber Bearbeitung. ^Ö. 