title: Gesammelte Schriften. Hrsg. von M. Brann
creator: Kaufmann, David, 1852-1899 | Brann, M. (Marcus), 1849-1920
text: onderdaene en gehoorsaeme Dinaer Weenen den 14 April 1745. Burmania. Dat Rec . 2 Juni ] :. 15 Juni j IX. 1745- Die van de Joodsche Natie hebben my U Hoog Mog. Resolutie van den 7 der voorleede maand gisteren eerst ter band gesteld, uit discretie, om my geduurende myne siekte 23 354 Barthold Dowe Burmania. en swakheid niet te incommodeeren: Onderwyle is die saak voor- eerst gered, het zy de meenigvuldige intercessien van vreemde Mogentheeden, het zy de vertnogen haarer Majesteits Landstenden, en derselve gevreesde schade, het zy (gelyk ik veel eer geloove) de bekende regtlievende en meedelydende aard van de Konin- ginne daar oorsaak toe gegeeven hebben; haare Majesteit heeft het Beeret van den iS December 1744 vooreerst ingetrokken, den 15 deeser geordonneert, dat de Jooden tot op nadere ver- ordening in Boheemen en Moravien sullen geleeden worden; het is t hoopen en te wenschen, dat deese versagting beklyve. Ik sal de eer hebben ü Hoog Mog. ter geleegener tyd de Extracten van die Ordonnantien, en nog eenige informatien tot de materie specteerende toe te senden. X. Missive van Burmania aan den Griffier der Staten Generaal. Dat. 24 July 1746. Rec. 6 Aug. 1746. Secreet. Wel Edele Gestrenge Heer. Myne voorige waeren van 18 en twee van den 20 deser; zedert heb ik ontfangen haer Hoog Mog. Resolutie van den 11 deser, houdende bevel, om devoiren aen te wenden hy dit hof tot soulaes der Prager Jooden, ik sal sulx met allen yver praesteren soo veel de discretie maer eenigsins toelaet, ingevolge myne in- structie van den 11 deser: gelyk ik uit eygen beweeging voor en nae de versagtingen der scherpe ordonnantien tegen de jooden in den verleedenen jaere geemaneert altyt attent, en werksaem ben geweest, om het lot dier ongelukkige menschen waere het mogelyk te verbeteren en te verseekeren. Dus heb ik in te begin van dit jaer onder de hant nog eenige tentatives tot haer voordeel gedaen, oordeelende, dat ik sulx verplicht was ingevolge de anterieure ordres van haer Hoog Mog. op dat subject aen my gegeven, dog t heeft al niet geholpen. Wie en wat de saeke van nieuws weder levendig gemaakt, en verbittert heeft, weet ik Barthold Dowe Burmania. 355 niet. Ik ben daerover zedert 12 maenden van geenen joodschen man aengesprooken. Ik heb alleen in t publyk vernomen, dat de Keyserinne eene finale resolutie had genoomen ten opsigte van de Prager jooden, en sulx om de haatelykheit der saake met een enkel woord gemeld in myne depeche van den 25 Juny laestleden; nae den ontfangst van haer Hoog Mog. resolutie heb ik eenig naerigt van haere saaken begeert, en dus de nevens- gaende ordonnantie van den 14 Juli i746bekomen. Ter voldoening van haer Hoog Mog. beveelen heb ik tot hier en toe met geene ministers of andere kunnen spreecken, maer alleen vernomen, dat dese nedere ordonnantie van de Keyserinne in opsigte van de jooden schier even de selfde domestique contradictien en remon- strantien heeft gerencontreert, als de eerste. Dese Gesetheit van haere Majesteit is buiten twyffel seer singulier, niemant weet daer van eenige bequaeme reeden te geven, en die men er doorgaens van geeft, syn soo onbestaenlyk en soo belachelyk, dat ik t nooit der moeyte waerd geacht heb die voor haer Hoog Mog. open te leggen, nogtans en is het niet difficil voor hun, die den aert en maniere van dit hof van nae by insien en kennen, om de waere oorsaaken en motiven van sulken houding nae te gaen. Ik blyve met yver en respect Wel Edele Gestrenge Heer Uwer Wel Edele Gestr onderdaene en gehoorsaeme dinaer Weenen den 24 July 1746. Burmania. Gedruckt: Nouvelles 2. T. samt der Abschrift von Maria Theresias Dekret v. 14. Juli 1746. 23^ 356 Barthold Dowe Burmania. XI. Missive van Burmania aan den Griffier der Staten Generaal. Dat. 27 July 1746. Rec. 6 Aug. 1746. Secreet. Wel Edele Gestrenge Heer. In de Bentheimsche en joodsche saake is niets verders gedaen of voorgefallen als in myne voorige van 18, 20 en 24 deser is bericht. De absentie van den kancelier van Bohemen heeft my verhindert in de laeste te werken, onderwylen klaegt my geen jood hier over de laeste resolutie van de Keyserinne t haeren naedeele, niettegenstaende de termin van haere finale uittogt uit Prag als expireert; dit doet my vermoeden, dat de natie geheet wanhoopt aen eenig redres of verzagting, en voor erger vreest, Indien se meer beweeging ging maaken. De Graef van Ulfelt heeft my op dat subject gesegt, dat hy meinde, dat dit nu een gedaene saak was, wyl niemant in soo langen tyt voor haer geintercedeert had, en renvoyeerde my voorts aen den kancelier van Bohemen, als tot wiens departement dese saeke meest specteert. Ik heb hem daerop wel geantwoert en t voor, en tegen der saake samt de reedenen van onse intercessie, en de consideratien, die daer op vallen, wegens de gevol^en en impressien, die het uitdryven der jooden uit Prag causeert tot praejudicie van haere Majesteit met discretie geexpliceert, die hy misschien niet geheel en al wraakte, maer in syne qualiteit ongeerne hoorde. Ik wagt en soek de geleegentheden om met meerder vrugt en kragt voor de ungelukkige te spreeken. Blyvende met yver en agting Wel Edele Gestrenge Heer UWEd Gestr. onderdaene en gehoorsaerae dienaer Weenen den 27 July 1746. Burmania. P. S. De Turksche brieven gisteren gearriveert gaen hier nevens. Earthold Dowe Burmania. 357 xn. Extract uit de missive van Burmania aan den Grifiier der Staten Generaal. Dat. 27 July 1746. Rec. 6 Aug. 1746. Secreet. Wel Edele Gestrenge Herr. 'T geen my by res' van den 11 deser is geinjungeert, schynt uit synen aert niet veel gemeenschap te hebben met de publique saaken, het en influeert daer in niet, maar, het dependeert daer van. Als men er de mindere of meerdere connexie van de commercie en affaires der Prager jooden, met andere handel- plaetsen en lieden in Christenryk afsondert, soo kan dese geheele intercessie der Christene Mogentheden, en die zeemagten in 't besonder, niet anders geconsidereert nog geappliceert worden, als en amicale insinuatie aen de Koninginne van Bohemen, dat de uitdryving van de jooden uit Prag beter gelaaten, als gedaen waere, om haer eygen belang, en eere enz. Nu is t te begrijpen, dat de raeden van de eene Souverain aen de andere doorgaens niet verder kunnen opereren, als nae maete, dat sy goed of quaad van elkanderen vreesen hoopen, verwagten en ontfangen. En voorwaer de Staet soude hier nog al andere nutte raaden kunnen geven, ee doen gelden, als de Republique sig, gelyk oudtyts wist te doen gelden, en vrede, of oorlog konde declareren met magt, in plaats van de eene en het andere te depreceren. Het sal niet noodig, en het soude, volgens de regulen van de publique wel- voegsaemheit lichtlyk niet gevorloft syn, rapport te doen, van t geen my op die materie (mag ik t zoo seggen) et ministeraliter et confidenter is voorgeworpen. Maer ik kan UWEG. niet ver- bergen, dat eikeen sig verwondert heeft, dat men my ordonneert om voer des Graven van Bentheim syne intereste en voer de jooden ^än Prag te spreeken en de mond sluit omtrent de sacken van staet en oorlog in desen hachelyken tyt. Men heeft my nu zedert 6 weeken telkens gevraegt, of ik eenige ordre had, om van die materien te spreeken. De Graef van Ulfelt is de eerste geweest, die my voer drie daegen gesegt heeft, dat de Herr van Robinson nieuwe ordres hat ontfangen, nae dat men in den Hage lange gediscuteert had, of men dit Hof de handelingen met 358 Barthold Dowe Burmania. Vrankryk moest communiceren of niet; ik heb hem des anderen daegs ter occasie van de joodsche sacken nogmaels gesondeert; hy deed my deselfde vraegen en liet niet nae, my t een t ander artikel van negotiatie te noemen; ik repeteerde hem ten selvingen tyde, dat men in den Hage waerschynelyk supponeerde, dat men my hier alles communiceert, en wilde hem te kennen geven, dat men geen reeden had sig van my t wantrouwen, maer te vooren had hy my al eens gesegt, dat ik my eerst behoorde te laeten geven de voorstellingen, eer dat ik van t antwoord soude kunnen oordeelen, en dit mael dreef hy my, om te bekennen, dat ik geen recht hebbe om openingen te vraegen van saaken, waer op ik van huis en oorsprong nog gelast, nog geinformeert ben. Op de publique hofdaegen daer het de gewoonte niet is de souverainen te ab- orderen sonder audientie te vraegen, nog van haer aengesprooken te werden, als seer gevallig of uit nootsaecke, of uit eene besondere distinctie is het my nu en dan gebeurt, dat sy my hebben aen- gedaen. Voor weinige wecken wilde de Keyserinne my desc eere op eene besondere wyse doen, die haest voorby ging, om dat de omstandigheden van tyt plaets en ommcstaenders, die tot een simpele heuscheit bepaelden. Gisteren leyde de Keyser my expresse af om te wandelen, en de conversatie te draeyen op t gecne wy met Vrankryk handelen; ik antw. daer op, dat wy ons wel dienden te richten nae de neygingen over zee, dat eenen goeden slag in Italien en Nederlanden de saaken op een seer voordeelige wyse souden kunnen veranderen, maer dat ik voor tnyn persoon nergens op gecinstrueert was. Onse conversatie eyndigde dus met myne wenschen van eenen goeden uitslag der tegenw. operatien, en met het overheusche compliment van de Keyser, dat hy my wel weder by het geselschap moest brengen, daer hy my van afgetrokken had. Dus siet UWEg. dat my de gelegentheit niet soude ontbreecken om icts aen te brengen, als ik maer wiste, wat ik soude seggen. Den Gr. Br. minister enz. Ik blyve met respect en yver Wel Edele Gestrenge Heer UWel Edele Gestr. onderdaene en gehoersaeme dienaer Weenen den 27 July 1746. Burmania. Barthold Dowe Burmania. 359 XIII. Missive van Burmania aan den Griffier der Staten Generaal. Dat. 6 Aug. 1746. Rec. 16 Aug. 1746. Secreet. Wel Edele Gestrenge Heer. Ingevolge de ordres van Haer Hoog Mog. heb ik niet nae- gelaeten, de saake der Boheemsche jooden te opperen, en ten besten te recommanderen, daer sulx gehoort. De hofkancelier, die voor maels geen besondere lust had, om einige resolutie, of schriftelyke repreesentatie op dat subject aen te neemen, vroeg my ditmael om de resolutie van Haer Hoog Mog. te hebben of te sien. Ik had se niet by my, en vernoegde my om diverse reedenen met hem den inhout voor te houden, svaer mede ik nog min, nog meer ben gevordert als den 24/27 July is gemelt: dit selfde is my gearriveert by den kanzelier van Bohemen, die my met veel ingenuiteit gesegt heeft, dat sy, te weeten, in t ministeriale, en in t Boheemsc^ departement de Keyserinne alles geremonstreert hadden, wat op die materie te remonstreren waere; te weeten het ongelyk en naedeel, dat de jooden de Christene onderdaenen van haere Majesteit, en haere Majesteit selfs hier door geschied, dat hy Heere Kanzelier in officio, en uit overtuiging van de reedelykheit der Joodsche saake, meer en vrymoediger voor haer gesprooken had, dan eenig ander minister hadde kunnen doen, maer dat dat alles niets geholpen had, als dat de ordonnantie van den 14 July laestleeden een weinig sagter uitgekomen is, als se andersins soude syn gevallen, de redelykheit en rontborstigheit van dien Heer animeerde my, om een meenigte morele en politique reedenen tegen dese harde procedura te berde te brengen. Hy disconvenieerde niet van de gefundeertheit myner raisonnementen en reflexien, seggende alleen tot afvveering, dat men daeromme selfs moest supponeren, dat haere Majesteit seekere wichtige en wettige reeden had, om op dese strenge wy^e met haere Joodsche onderdaenen van Prag te werk te gaen, maer dat niemant, die wist te seggen, nog daer van te oordeelen. VVy scheyden van dit discours af, gelyk doorgaens wanneer domestique en vreemde ministers eensgesint syn omtrent de saaken in quaestie, en beyde geenen raed weeten, om se te bevorderen, 360 Burthold Dowe Burmania. of te verhelpen. Dit gebeurde my ook by den Secretaris van Staet, die my syne bekende manieren van denken op dat subject te binnen bragt, en de saake sagtjes van de hant wees, als tot syn departement niet gehoorende, en als gedaen synde, wyl den termin der uittogt uit Prag werkelyk geexpireert was. Ik heb ook anderwaerts daer t geschieden konde, eenige gepaste insinuatien gedaen, ten faveure van de joodsche natie, dog alles te vergeefs, en ik zie niet, wat men verders met vrugt in desen soude kunnen tenteren, misschien schikken sig de jooden nae het laeste reglement, uit wanhoop of uit lydsaemheit, want niemant van hun schynt te klaegen, ten minsten heb ik sulx nog ondervonden, nog gere- marqueert. Soo ik verdere poogingen moet doen tot herstelling van de jooden in Prag, verwagt ik de beveelen van Haer Hoog Mog. Ik heb voor haer gedaen, al wat ik konde met goeden yver en tot informatie soo veel gesegt, dat het schier onnoodig is te treeden in verdere discussie van de waere beweegredenen van dese strenge procedure en van de gesetheit van haere Majesteit op dat stuck. De laeste syn een weinig teer en gevaerlyk te beschryven. De eerste syn in genere onbekent, men kan licht beseffen, dat de Souveraine uit haer geest de generale verbanning der jooden uit Bohemen niet gestatueert soude hebben, ten zy men haer beschuldigt, of beklaegt had. Nu heeft men de jooden in Bohemen en Moravien geduurende de oorloogen beschuldigt, dat sy de vyanden van haere Majesteit al te gunstig, jae behulp- saem syn geweest, en voornaementlyk de Pruissen, ja soo, dat ook diverse Prager jooden, de Pruissen geduurende het inhouden van Prag, in allerley excursien, en militaire expeditien geaccom- pagneert en geassisteert souden hebben. Diverse van dese gasten syn by de cop gevat, strax nae den uittogt der Pruissen uit Prag, drie heeft men overtuigt door Christene getuigenissen, dog op geenerleye wyse kunnen brengen, om schuld te bekennen, of om haere complicen aen te geven. Daer nae heeft men t gansche joodendom gevergt, de schuldige aen te geven, op te soeken en over te geven, t welk sy of niet hebben kunnen, of uit een beginsel van godsdienst niet hebben willen doen. Dit soude de Souveraine verbittert hebben, en doen resolveren tot de generale expulsie van dat volk. Ik blyve met yver en eerbied Wel Edele Gestrenge Heer UWel Ed Gestrenge onderdaene en gehoorsaeme dienaer Weenen den 6 AugL 1746. Burmania. Gedruckt: Nouvelles 1746, 2. Th. 562 Barthold Dowe Burmania. XIV. Missive van Burmania aan den Grieftier der Staten Generaal. Dat. 18 Sept. 1746. Rec. 9 Nov. 1746. Secreet. Wel Edele Gestrenge Heer. Men segt my, dat haere keyserlyke Majesteit de jooden uit Temeswar en Buda 00k op t land heeft doen gaen even gelyk uit Prag en dan men de regeering van Moravien aengeschreven heeft, om eenen .voorslag te ontwerpen, hoe men de geheele natie in ses jaeren gevoeglyxt soude kunnen doen emigreren. Het is te vermoeden, dat men het gouvernement te Präge even gelyke ordres heeft toegesonden, en dat de jooden eyndelyk geheel uit dese landen sullen moeten verbuysen, ten zy de Koninklyke Raeden, en luiden van dit land beter middel en reedenen wisten, om haere Keyserlyke Majesteit van dit ongelukkig concept af te brengen, als sy tot nog toe sonder succes hebben aengewend. De termin van ses jaeren voorspelt niets goeds want, om de waerheit te seggen, het is nog niemant gelukt de Keyserinne van her sentiment en voorneemen tegen de Jooden af te brengen. De voors. termin geeft te kennen, dat het werkstellig sal worden gemaekt, en doet my gissen, dat, of die geene, welke de jooden onder de band tegen syn, en vervolgen, dit uitstel van ses jaeren hebben uitgevonden, en gesuggereert, als een expedient, om de uitvoering te faciliteren: of dat de Keyserinne dien middelweg heeft ingeslaegen op de kragtige repraesentatien van andere die van opinie syn, dat het seer problematicq is, of 't nutter is, jooden aen in het lant te houden of niet? dat men se soo wel uit Bohemen, en Moravien kan verdryven, als uit Oostenryk en Silesien: maer dat de reden van staet en van justicie gebied, alle de inconvenienten en Schadens, die haere Majesteits onderdaenen van dit werk overkomen, te pondereren en so veel doenlyk te praevenieren te meer, dewyl een meenigte Christenen door de expulsie der jooden om een goed gedeelte van haer welvaert en vermögen komen. Dat de Souveraine sig selfs in der daad de eerste en meeste schade doet, maer, dat het buiten die consi- deratien niet vreemder is, dat men sig hier van dat volk ontdoe, als dat andere Christene mogentheden het selve uit haere Staaten Barthold Dowe Burmania. 363 jaegen, en weeren. Dat men se successivelyk uit Oostenryk en selfs uit Silesien heeft doen vertrecken, want zedert het jaer 1680 of daerom trent syn geene jooden meer in Oostenryk ge- huisvest, behalven eenige weinige vermögende familien, met haeren noodigen aenkleve te Weenen, die van 't Hof en de regeering doorgaens tot leverantien entreprises admodiatien en diergelyke worden gebruikt, en die dus dikwils de victime worden van de publique necessiteit, en van haer eygen en van eens anders win- zugt. Het is nog niet seer lange, dat men de jooden in Silesien te Breslau ook tot dat klein getal heeft bepaelt, zy die daer toe hebben gecontribueert en geraaden by leeftyde van Carel de VI hebben, soo ik vermoede, de Keyserinne aengevoert, om het selfde te practiseren in Bohemen: sy wilden waerschynelyk de arme jooden verdryven en de rykste behouden, om se nae gewoonte uit de mergelen. Om daer toe te geraeken saiseerden sy de beschuldigingen, die men tegen de jooden, als kennelyke vyanden van haere Souveraine, en als vrienden en helpers van Pruissen innebragt. De Keyserinne heeft, sonder aensien van die verstandige potitique, die de arme jooden elimineert en de ryke meende te conserveren, het laeste opgevat, samt de generale klagte van de luiden deser landen tegen de jooden, als of sy door haere In- dustrie de Christene onderdaenen van haere Maj. alle winst en kostwinning beneemen; of onder dit alles eenige godsdienstige oorblaeserye, en yver is geloopen weet ik niet te seggen, my is daer van nooit iets wesentlyx voorgekoomen. Maer ik heb reden te vermoeden, dat de beteekende Raadgevers, voorsiende, dat de saake in den conferentien allerley oppositien soude ontmoeten, en weetende, hoe ongeerne haere Majesteit revoceert, t geen se uit haeren eygenen hoofde doet, de Keyserinne voor af gewaer- schuwt hebben, dat dese saake in haeren Raed allerley tegen- kanting soude ontmoeten, dat elkeen voor de jooden spreekt uit eygen belang, of betrecking dat het daeromme veiliger was, de ordres buiten de conferentie te concipieren, en uit het cabinet te expedieren, dat nyemant dieselve achternae soude kunnen contradiceren en impugneren, sonder haer als wetten voor te schryven. Dit is hun uitsteekend gelukt, maer veel licht is de Souveraine veel schielyker en verder gegaen, als de intentie dier 384 Barthold Dowe Burmania. lieden was, en haere Majesteit blyft by haer stuk; zy 1yd niet, dat hare authoriteit en eygene directie in desen omvergehaelt souden worden. Soo dit concept stand grypt, suUen 200 ™ jae 300 ™ zielen van de joodsche natie uit dese landen moeten emi- greren, die ten deele in Turkyen suUen moeten wyken, ten deele Polen en Duitslant overstroomen, of eiders gaen, daer men haer herberge wil geven. UWEG. sal uit het gesegde selfs licht kunnen opmaaken, hoe, en waerdoor dese saeke soo teer is geworden, hoe difficil het 't allen tyde voor my geweest is in dit geval, en meer andere van gemein en grooter staetsbelang de waere oor- saeken werktuigen, beweegingen en uitwerkingen der dingen aen te wysen sonder de personele caracters van t hof en van de hoof- den en leden deser regeering aen te raeken. Hoe gevaerlyk het is t laeste point te tracteren, sonder Souverainen, ministers, grooten, en alle onse evenmenschen te beleedigen in t een, of t ander: nogtans begeeren alle Souverainen diergelyke informatie tot be- leiding haerer saeken. Maer de republique niet, soo veel my by ondervinding bekent is, want ik heb in myne staets depeches meermaelen opgeworpen, en als gevragt of haer Hoog Mog. in dit soort 00k iets meer van my desidereeren, als ik verschaffe, daerop is nooit resolutie gevallen. In den selfden sin, heb ik tot myne eygene ontlasting, en voldoening en tot s' lands dienste in de jaeren 1743 en 1745 versogt te mögen overkomen in den Hage. Men heeft sulx van de hant gewesen, even als of de constitutie van onse republique niet toeliet de buitenlandsche ministers van den Staet mondeling te verstaen, gelyk de Heeren Engeische ministers hier ter stede geduurende myne reise nae Frankfort met een seer verstandigen decisiven en hoogen toon hebben geplubiceert, dat het in dese conjunctures en om voors. redenen, onmogelyk was, dat ik een tocht nae den Hage soude doen, of hebben kunnen doen, om over affaires te spreeken gemerkt het de maxime van de republicq niet is haere buiten- landsche ministers daerom te laeten t huis koomen. Ik wist dien staetsregel niet, andersins soude ik myn voorstel aen haer Hoog Mog. niet hebben gebazardeert. Maer indien het niet veilig is voor de ministers van de republique aen vreemde hoven] de onderrichtingen in quaestie by geschrifte te fourneren (gelyk het waerlyk niet is) indien de ordre van het lant niet meer toelaet, Barthold Dowe Burmania. 365 om die van de buitenlandsche ministers by monde te vorderen, en in te neemen, of de ordres en informatien, die haer noodig syn, en schaers genoeg gesubministreert worden van huis, by monde te ontfangen (want nae den teneur vant t 38 § van t reglement te oordeelen, schynt die ordre anno 1700 nog geen stand gegreepen te hebben) soo soude men moeten besluiten, dat onse constitutie niet susceptibel is van de kennisse en t detail van diergelyke saeken, of dat de geest en konst van regeering in de republique tot die kragt en volkomenheit is ge- worden, dat se des niet meer van nooden heeft, om de affaires met vreemde mogentheden te discerneren, en te dirigeren, of dat de vreemde Ministers van confidentie, en van nouvelle, die waere uit de eerste hant so voorbaerig overvloedig, en deugdelyk in den Hage aenbrengen, dat de onse schier niet dient, als om de markt te bederven, en vervvarringe te maeken. Het ongeluk der jooden heeft my een andermael aenleyding gegeven, om die pointen sagtjes aen te wysen, ten eynde om de attentie van den staet op de natuure en 't gebruik van diergelyke saaken eenigsins gaende te maeken. Maer het is daerom niet, dat ik desen brief begonnen heb. Den 6 Aug. heb ik rapport gedaen van myne officien, ingevolge haer Hoog Mog. resolutie van den 11 Julii 1746 voor de jooden aengewend, met angehechte waerschuwing, dat ik niet veel meer wist te tenteren t haaren voordeele en om verder te gaen, de beveelen van haer Hoog Mog. moest verwagten. Daer op is geen resolutie gevallen. By gevolge heb ik dus verre voldaen aen de ordres van haer Hoog Mog. en mögt onstraffelyk stil swygen tot nadere dispositie. Maer alsoo de reedenen van de resolutien van de staet, tot bevorderinge van dese, of geene saeken genoomen, en haere ministers buitens lands toegesonden, doorgaens of permanent syn of ten minsten niet cesseren strax nae de eerste ministeriele demarches sonder succes en afdoening der saeken, heb ik het altyt van myn plicht geoordeelt, stedig te denken op der saeken ulterieure bevordering en op de maniere, om volkomen aen de intentien van haer Hoog Mog. te voldoen. Dese sorge verlaet my nooit, Het is in desen sin, dat ik nu zedert eenigen tyt meer als vooren de vryheit genoomen heb approbatie van myne conduites te versoeken niet om gelaudeert 366 Barthold Dowe Burmania. te worden (twelk ik nog verdiene nog begeere, om dat veel sacken niet van die waerde syn, dat daer mede eenigen lof soude syn te winnen, om dat ik my wel genoeg bewust ben, van nae myn gering talent myne ministriele plicht te hebben gequeeten, en des nood synde, al wat ik van staetswege of in officio gedaen heb mein te kunnen verantwoorden) maer ik altyt heb de goed- keuring van myn gedrag versogt om te weeten of ik myne aen- gewende officien soude moeten surcheren of pousseren, tot dat het oogmerk van haer Hoog Mog. worde bereikt. Dus syn alle de saaken, die ik onderhanden hebbe en door de veranderinge der tyden en omstandigheeden niet gesleeten syn, van die natuure, dat se sonder inhaesive an instructive ordres van Haer Hoog Mog. niet verder voortgedreeven kunnen worden als ik die gedreven heb, uitgenomen de Bentheimsche, die ik genoeg in staet ben voort te setten, en nu hoope, haest ten eynde te sollen brengen. Ten opsigte van de joodsche saeke moet ik hier blyvoegen, dat deselve tegenswoordig in dien staet is, dat ik daerinne geen de minste weesentlyke pas kan, nog behoore te doen, sonder positive en nieuwe ordre van Haer Hoog Mog. Ik soude de reeden, waerom ik sulx anders nog kan, nog behoore te doen wel duidelyk kunnen open leggen, maer ik heb van de loop, en de natuure deser saeken, misschien in t begin van desen brief reeds meer gesegt als dienlyk en veilig is voor my. Dus bepael ik my dit mael tot de simpele plicht van advertentie, ten eynde men vooraf geeinstrueert en gemunieert sy, tegen dat de weeklage der arme Israeliten die ik reeds verwagte, weder tot haer Hoog Mog. mag komen. Of dit de efficacieuse compassie van haer Hoog Mog. weder gaende sal maaken voor dat ongelukkig geslagte, weet ik niet, maer Indien de staet sig haerer aengelegen wil laeten leggen, waere nae myn gering verstant vooraf drie saaken te considereeren, 1° of en hoeveel de republicque aen de conservatie der jooden in de Oostenrykse erflanden herwaerts over geleegen legt; 2° de principes waerop wy voor dat volk willen en kunnen spreeken; 3° de middelen, om onse persuasien en intercessien van vrugt te doen syn. Het eerste is in myn depeches van den verledenen jaere eens en andermael op geworpen. En geeft van selfs aenleyding tot het twede de vaststelling van de voors. principes en fundamenten, Barthold Dowe Burmania. 367 die wel behooren gedigereert te worden, als men sig niet ridicul wil maeken, want voor de jooden te spreeken gelyk voor onse echte broederen en geloofs verwanten, die met ons elk syns weegs uit het Pausdom syn gegaen, is, als men t seggen mag, niet al te christelyk, al soo weinig als 't voegt de algemeene tolerantie te prediken, wy houden die voor nuttig en gemaklyk, n)aer hier en eiders denkt men op een andere wyse. De justicie en clementie te recommanderen is een goede saake, maer nog beter die selfs te oeffenen. Te remonstreren, dat de Kayserinne sig selfs de meeste schade doet met de expulsie der jooden, is seer waeragtig en gepast, maer het oordeel, dat haere Majt over de jooden gesprooken, schynt te hebben soo schrikkelyk en on- barmhertig af te maalen, is een weinig odieus. Diergelyke reproches baeren nog meerder afkeer en verbittering. De Engeischen hebben, dese beide laeste argumenten meesterlyk en yverig geappliceert, als 't publicq door 's konings ordres van den 22 Febr. 1745 bekent is geworden. Maer t een en 't ander heeft niet veel geholpen. De Keyserinne heeft nooit kunnen begrypen, dat het haer nut en interest was haere landen af te staen aen die geene, die se hebben gevraegt en geattaqueert, en sal derhalven beswaerlyk gelooven kunnen, dat sy die niets anders, als dat geduurende ses jaeren hebben geraeden, het welsyn van haere overige provincien soo wel verstaen en ter herte neemen, dat sy op derselver raed de jooden tegen heug en meug moet dulden en conserveeren, of de interieure directie van justicie en policie daeromme corrigeren, ook ist in der daed een weinig vreemd, dat de vrye Engelanders soo mensch en joode lievend zynde nooit geintercedeert hebben voor de jooden in Rusland, daer se, soo ik hoore, voor weinig jaeren tot de laeste ziele toe hebben moeten uittrecken, dat se sig nooit roeren ter occasie van alle de Autos di fe, en diergelyke hardigheden, die nog hier en daer in de Roomsgesinde landen syn geusiteert, dat sy soo slap voor de conservatie en 't welsyn der Protestanten in dese landen en in het ryk spreeken, en sulx doorgaens aen andere overlaeten, waerschynelyk, om meerder gemak en faciliteitshalven in andere negotiatien, en staets saaken. En ik bekenne by dese occasie, dat ik my by my selfs te meer- maelen heb verwonderd, dat men geduurende ses maenden lang en meer, de hoven van Weenen en Dresden strenue geraaden 368 Barthold Dowe Burmania. heeft, Silesien onder elkanderen te deelen, dat men in den selfden sin een geheel tractaet geslooten en de officien van de republicq geaggregeert heeft, alles in de geheime suppositie, dat Silesie her- wonnen moest worden, sonder dat daer by ooit eenige motie et mentie is gemaakt, om 't lot der Protestanten van Silesien tegen allerley verdrukkinge te verseekeren, niettegenstaende al de werelt konde begrypen, dat de staet der Protestanten nae de herwinning van die provintie daer geheel arbitrair moest worden, jae te niete loopen, gelyk in Oostenryk in Bohemen. Ik soude myne reflexie op die materie, en op de maniere, hoe men met vrugt, nu en dan ten faveure onser geloofsgenooten, en verwanten, kan, en behoort te intercederen, nog veel verder kunnen uitbreyden, maer t komt hier alles niet te passe, en t is tyt desen af te breeken. Daerom sal ik my niet inlaeten in alle de raisonnementen en in de ob- servatien die vallen op het derde point: te weeten de middelen om de persuasien en intercessien van den staet vrugtbaer te maeken. Ik heb se overal gezaeyd in myne depeches zedert veele jaeren en misschien tot walgens tee herhaelt en ingeprent, ja selfs onlangs met relatie tot de joodsche sacken in myne depeche van den 27 July laestleeden. T geen ik er als minister toe moet doen, beloof ik rykelyk te praesteren. De termin van ses jaeren komt ook te Stade. En alhoewel" ig nog hussaren heb kunnen obtineren op syn tyt voor de republicq (een ongeluk waervan ik den oorsprong licht heb kunnen beschryven, even gelyk ik ten opsigte van t ongeluk der jooden gedaen heb) nog de keyserinne wys maeken dat, het al profit is, haer lant en luiden by tractaet af te staen, nog de jooden in Bohemen geheel salveren; nogtans heb ik de luden hier nae reeden kunnen doen luisteren, en de vriendschap der Souverainen voor den staet soo wel gecultiveert, dat sy in de uiterste nood haere belangens seer geerne in banden van den staet souden hebben gestellt, om tot redding en afkomst van saaken te komen, dat sy haer belang so weel hebben be- greepen, dat se de kragt en t welsyn van de republique als haer eygen considereren, en dat sy de vriendschap en t vertrouwen van den staet hooger schatten en liever hebben, als die van alle andere Mogentheden. Ik wensch en bid het uit grond myns herten en blyve met waere hoogachting Wel Edele Gestrenge Heer Uwer Wel Edele Gestrenge onderdaene en gehoorsaeme dienaer Burmania. Weenen den lo ^^ 1746. Nach einer freundlichen Auskunft des Herrn Reichsarchivars I^ H. Fr. van Riemsdyk, dem ich hier neben dem Charter-Meester, Herrn Hingmann, meinen besten Dank abstatte, kann ich noch das Folgende hinzufügen: In den »gewone« und >secreete Notulen« der General staten van 1747 — 1748 kommt über die Vertriebenen von Böhmen Nichts vor. Auch die gleichzeitige Correspondenz ist durchforscht. Nur eine Depesche von Burmania an den Griffier der General staten data 26 April, recepta 8 Mai 1747, kann uns hier interessieren. Sie enthält folgende Aeusserung: »Ik kan niet zeggen, dat ik van eenig nieuw religiebezwaar of van der zelver redres in Hungaryen het allerminste in een langen tyd gehoort heb.« >Doch de Joodsche familien te Weenen gezeeten worden met expulsie gedreigt, daar zyn er niet zeer veele. Dit en is geen goede saecke en soo in all desen handel met de Jooden ook 24 370 Barthold Dowe Bunnania. eenige reeden waere, waeromme de Souveraine haer mögt bepaelen of verstooten, soo en is het tegenwoordig de tyt niet om diergelyke arrangementen te neemen.» In einem andern secreten Briefe data 20 April, recepta 8 Mai 1747 schrieb er neben einer Aeusserung über die Protestanten: >N. B. de Jooden syn alleen in Bohemen Moravien en te Weenen, doch in Hongaryen overal.« Eine secrete Depesche data 15, recepta 25 November 1747 fängt mit folgenden Worten an: >Van religie saaken, en van de Rynsaaken hoor ik hier soo weinig spreeken, dat het my niet wel mogelyk is geweest in langen tyt iets in dat soort, 't geen waerdig, en instructief zy, te melden.« ANHANG: Zu den Gesuchen der jüdischen Gemeinden Amsterdam, Rotterdam und Haag. I.. In dem Gesuch der 3 Gemeinden vom 31. Dezember 1744 (Letterbode XII p. 21 Z. 10) fehlt nach ondervinden folgende Stelle des Originals: en gemerckt dat by aldien dese Rigoureuse Resolutie en Ordre van Hoegstgemelde haere Majt ter Executie soude werden gestelt, sulx onvermydelyk soude strecken tot een irreparable Schaede van de Suppltn aengesien deselven Considerable Sommen onder haere Geloofsgenooten in de gemeide stad Praeg en Generalyk in het Koninckryk van Boheemen uytstaende hebben en die door sodanigen precipitante Retraite uyt het selve Koninckryk vuyter Staet sullen werden gestellt om haere Crediteuren te können voldoen, behalven dat oock de onderlinge correspodentie en Negotie tusschen de Jooden aldaer en de van het voors Koninckryk daer door t'eenemael geeinterrumpeert en verbrooken soude werden tot onherstelbaere Schaede en Totaele Ruine van veele Joodsche Famillien in dese Provintie; Soo neemen de Suppltn soo tot reddinge en vertroostinge van hunne gemelte bedroefde Baithold Dowe Bunnania. 371 Broederen als tot voorkoominge den voors. andersints onver- mydelyk te dugteno onheylen, hunne Toevlugt tot U Hoog Mog: aller oetmoedigst biddende an Smeekende dat het U Hoog Mog: goedertierene geliefte syn magh aen den Heer Baron vanBurmania .. Z. 17 nach immers 1. te minsten Twelk doende etc. J. Sythoff. Letterbode XII p. 25 Z. 6 v. u. 1, in het voorschreeve Decreet. II. In dem Gesuch der drei Gemeinden vom 7. Mai 1745 fehlt Letterbode XII p. 26 Z. 14 nach needersetten — Druckfehler im gedr. Text: neederstellen; in den sog. Minuten lautet es richtig wie im Gesuch: — dat gelyk de voors Streenge Proceduren niet alleen syn streckende tot de Totaele Ruine van veele duysende Famillien, maer oock tot een compleet verval van de Negotie en Corre- spondentie, die tusschen de Onderdaenen van desen Staet en de Joode Stand in Boheemen en Moravien sederd veele Jaeren heeft gesubsisteert, en door welkers Interruptie Considerable Verliesen reeds Jegenwoordigh hier te Lande werden geleeden — dat oock de Suppltn met veel reeden apprehendeeren dat in gevalle het laest gemeide Decreet van Hoogstged Haere Majt even als de overige nae de Letter werden uytgevoord, die ongeluckige ver- dreevene Menschen sigh voor het grootste gedeelte genootsaeckt suUen vinden haere Toevlugt en Refugie naer dese Landen te neemen; en dewyle de Suppltn geen Middel altoos können uyt- denken waer door so veele duysende in de Grond geruineerde Menschen hier te Lande souden können werden gesubsidieert of tot een Eerlyk Bestaen gebragt; Soo vinden de Suppltn sig op nieuws genootsaeckt haer aen U Hoog Mog. te adresseeren in alle Oedmoedigheyd Biddende, dat het deselven behaegen mogte nog- maels aen den Heere van Burmania . .. Z. 22 als U Hoog Mog: nae derselben Hooge Wysheid meest dienstig sullen oordelen te behooren. T welk Doende etc. J Sythofif als gelast 24* 872 Barthold Dowe Barmania. Letterbode XII p. 25 Nr. 4 Z. 3 1. al tot, Z. 5 v. u. fehlt: treffen wel van die goedheyt hadden willen zyn om, Z. 3 V. u 1. Hoogstgemelde, p. 26 Z. 18 1. om st. van, p. 27 Z, 7 1. haere goede officien. ni. Auf der Rückseite des Gesuches steht: Requeste voor de Hoofden van de Joodsche natie binnen de steeden Amsterdam, Rotterdam en 's Gravenhage, omme brieven van vorschrj'vens den 11 July 1746 Aen de Hoog Mogende Heeren Staeten Generael der Vereenigde Nederlanden. Geevende in alle ootmoedigheyt te kennen de Hoofden van de joodsche Natie binnen de steeden Amsterdam, Rotterdam en 's Gravenhage, dat sy suppltn. te meermaelen de vryheyd hebben genoomen, sigh aen U Hoog Mog te adresseeren en te versoeken, 800 als sy oock gracieuselyk hebben geobtineert, derselver Brieven van voorschryvens aen den Baron van Burmania, U Hoog Mog. ExtraordL Envoye aen het HoofF van Weenen, waer by denselven gelast wierd alle dienstige officien aen te wenden ter plaetse daer sulx van vrugt soude mögen syn; ten eynde de Rigoureuse Decreeten tegens die van de joodsche natie binnen de stad Praeg en eiders onder de Dominatie van Haere Keyserle en Koninckl« Majt van Hongarien en Boheemen, niet ter Uitvoeringe mogten werden gebragt, immers dat daeromtrent eenige versagtinge ge- oeffent möge werden. Dat de suppl*?. het aen de gunstige intercessie van U Hoog Mog. en van andere Moogentheeden hebben geattribueert en danck geweeten, dat die van de voors. joodsche natie, nae dat sy ingevolge van de tegens haer geemaneerde Decreten de stad Praeg hadden geevacueert, weder allengskens in deselve gekoomen en meer als oogluykende syn geadmitteert geworden, in soo verre dat sy voor de voors. Tolerantie een sekere schatting hebben betaelt en of wel de supplt5_ sigh geflatteert hadden, dat de voors- Hooge intercessie van dat verdere vrugt gevolg soude syn geweest, dat haere mede Broederen by het genot van de voors. Tolerantie souden hebben gebleeven, soo verneemen sy nu in tegendeel tot haere smertelyke droefheyd, dat aen deselve haere mede Barthold Dowe Burmania. 373 Broederen tot Praeg op nieuws is geinjungeert die stad voor den laesten deser maend July niet alleen te moeten verlaeten, tnaer sigh selfs op geen twee uren in de ronte van deselve te mögen onthouden. Redenen waeromme de suppltE. op nieuws genood- druckt werden sigh voor U Hoog Mogende ter neder te werpen, met die ootmoedige Beede dat het U Hoog Mogende behaegen mogte andermael gemeiden haeren minister den Baron van Burmania te gelasten alle dienstige Remonstratien te doen ter plaetse daer sulx van vrugt soude mögen syn, ten eynde die harde Proceduren eenigermaeten souden mögen werden geadouceertl T welk doende etc. J. Sythoff als gelastigde 17-346 n. Predigten, Reden und Betrachtungen XV. ,, Wächter, wie steht's um die Nacht?" Eine Neujahrsbetrachtung. (Aus der „Österreichischen Wochenschrift", Jahrg. VII (1891) Nr. 44. VgL Brann, Verzeichnis der Schriften und Abhandlungen David Kaufmanns, No. 292.) Und wenn dieses Fest Nichts uns brächte als wieder einmal das stärkende Bewußtsein, einem Stamme anzugehören, der am Eingange des Jahres, an der Schwelle seiner heiligsten Gebete sich selbst vergißt und seine Schmerzen, um für alle seine Menschen- brüder zu beten, daß sie alle Ein Bund werden, um den Willen ihres Vaters im Himmel zu erfüllen mit vollem, mit vollkommenem Herzen, es wäre allein genug, um unsere Brust zu schwellen, unser Haupt zu erheben und voll stolzen Hochgefühles unsere Zugehörigkeit zum Judentume zu bekennen, zu preisen und zu segnen. So sind wir denn noch immer, allen Schmähungen und Verfolgungen zum Trotz, das Volk der Propheten, die nicht von Macht und Eroberung, von Herrschaft und Unter- drückung, sondern von der Ausbreitung des Gottesgedankens auf Erden^ vom Wachstum der Gottesfurcht unter den Menschen ge- weissagt und wachen Auges geträumt haben. Der Letzte unter uns wird beglänzt von dem Strahlenscheine einer weltgeschicht- lichen Aufgabe, ein jegliches Leben in Israel hat einen Inhalt, der es anknüpft an ein Unvergängliches. Aber dieses Geschenk unseres Festes, das Bewußtsein von der unzerstörbaren Hoheit unserer Sache, der freie, frohe und stolze Anschluß an das Judentum, das ist es auch , was uns vor Allem Not tut. Das war das Geheimnis unserer Erhaltung, die 378 »Wächter, wie steht's um die Nacht?« Wurzel unserer Kraft, die Quelle unseres Lebens. Eines ist, was uns nicht geraubt werden kann, was das eigenste Eigentum unserer Seele ausmacht, der Glaube des Herzens, die Überzeugung. Wo diese lebt, gibt es keine Gefahr, keinen Tod, denn sie besitzt die Keimkraft, die nicht stirbt, das Kraut, das unverwundbar macht. Sie war der rettende Engel, der im Feuerofen unserer Leiden Kühlung uns zufächelte, daß wir unvermindert und nur geläuterter daraus hervorgingen, das Manna des Himmels, das uns nährte in der endlosen Wüstenwanderung, auf die das gelobte Land noch folgen soll. Wohl mancher Treugesinnte mag seither in seinem Herzen die bange Frage nur mühsam beschwichtigt haben, wie es mit dieser Lebenskraft der Überzeugung wohl unter uns, den Kindern lichterer Zeiten, bestellt sein möge, und wie ihre Wunder sich bewähren würden, wenn auch uns noch im Schöße der Tage Prüfungen vorbehalten wären, an deren Möglichkeit der Dünkel unseres Verstandes nicht glauben mochte. Nun, es mag ein schlechter Trost sein für den Einzelnen, den die Eisenfaust des Schicksals angefaßt hat, daß er ein Zeuge für die Glaubenskraft seines Stammes zu werden gewürdigt ward, aber für unsere Ge- samtheit bleibt es ein unvergleichlic-lier Ruhmestitel, daß wir alle Vorhersagen des Schwachmuts so glänzend zu Schanden gemacht haben und am Abend des neunzehnten Jahrhunderts der erstaunten Welt das unfreiwillige, aber darum nicht minder erhabene Schau- spiel bereiten, wie der Opfermut für unseren Glauben und die Dulderkraft für unsere Überzeugung in unserer Mitte nicht er- storben und nicht erlahmt ist. Heil unserem Alter, daß es unsere Jugend nicht beschämt hatl Wie viel von der alten Treue muß noch unbewußt in den scheinbar erkalteten Herzen geglimmt haben, wie muß die angestammte Festigkeit in den vermeintlich so gleichgiltig gewordenen Gemütern noch fortwirken, wenn der Abfall unter uns nicht allgemein geworden ist, ja die Fahnen- flucht, wie wir stolz behaupten können, zu den Seltenheiten ge- hört. Denn was wollen vereinzelte Ausnahmen gegen die Größe einer geschlossenen und mächtigen Erscheinung beweisen. Ragt der alte Bau weniger kühn und weniger sicher, weil dort ein Körnchen des Mörtels sich abgelöst hat, hier ein Sprung in der Tünche sich zeigt? Wir, die wir am Einzelnen haften und im »Wächter, wie steht's um die Nacht?« 379 Gewühle der Gegenwart den Überblick über das Ganze verlieren, wir mögen manchmal von betrüblichen Vorfällen uns einschüchtern, zur Ungerechtigkeit oder zu Zweifeln gegen unsere Gesamtheit uns hinreißen lassen. Aber der rückwärts gewandte Blick eines kommenden Geschichtschreibers wird auch uns Gerechtigkeit widerfahren lassen und voll Bewunderung von einem Geschlechte sprechen, das die Treue gewahrt hat, ob auch die Bande des Glaubens lockerer geworden waren, und das Erbe des Judentums durch die Stürme seiner Zeit siegreich und unverkümmert ge- tragen hat, ohne daß ihm der Engel einer wonnigen und be- seligenden Überzeugung so stark wie den Ahnen zur Seite ge- standen hätte. Aber nicht_^in Leiden schwelgen, an unserem Martyrium uns zu berauschen, ist der Mahnruf unseres Festes. Es gilt, nicht die Überraschungen einer ungeahnten Liebe, die Wunder einer eben noch ungläubig belächelten Treue anzustaunen, sondern zu bewußten Taten uns zu erheben, zum Gefühle unseres großen Besitztumes uns zu ermannen. Vermessen und fürwitzig wäre es, heute schon in den Ratschluß der Vorsehung eindringen zu wollen,- die ihr Angesicht uns verhüllt und nur ihre vorüberge- zogene Erscheinung im Rücken gleichsam uns erkennen läßt, aber so viel können wir uns auch jetzt bereits erahnen, daß die rauhen Fröste, die über uns hereingebrochen sind, eine segens- reiche Bedeutung für unser Wachstum hatten, und daß in den Stürmen, die uns umtosen, dereinst der Weck- und Liebesruf ver- nommen werden wird: Komm', mein Volk, geh' wieder ein in Deine Kammern, verbirg Dich einen Augenblick, bis der Unge- stüm vorüber ist. Selbstbesinnung, ein Zurückgehen auf uns selbst. 380 »Wächter, wie steht's um die Nacht?« das war es, was Not tat und den teuersten Kaufpreis wert war. Alle Anfänge verlieren sich im Unsichtbaren, nur das Gewordene, nicht das erste Werden wird dem menschlichen Auge offenbar, aber die Spuren der großen Segnungen, denen wir entgegenreifen sollen, die ersten Anzeichen einer Umkehr und Besserung sind gleichwohl auch jetzt bereits unverkennbar und offenliegend. Die Tage der Selbstpreisgebung sind dahin; die Wegwerfung an das Fremde hat uns keinen Nutzen gebracht. Wie Mancher, der in blindem Zerstörungseifer Bewährtes und Angestammtes wie Schutt und Moder hinwegzuräumen sich nicht ersättigen konnte, mag später reuig ob der zu spät erkannten Torheit sich an die Brust geschlagen haben. Eines ist es vor Allem, auf das es sich wieder zu besinnen gilt, und das wir in unseliger Ver- blendung fast von uns geworfen haben, die Muttersprache un- seres Glaubens, unsere Trösterin und Lehrerin, unser Stolz und unser Schutz. Mögen Alle, deren Ohr für ihren süßen Wohllaut, für diese Stimme aller Offenbarung, alles Heiligen und Hohen in der Menschheit taub geworden ist, eine Anklage erheben gegen die Zärtlichkeit übelberatener Eltern, die ihre Kinder berauben und arm machen, indem sie von Schonung überzufließen glauben, gegen die dünkelhafte Willkür der Vorsteher und die sündige Gleichgiltigkeit und Liebedienerei von Lehrern und Führern in Israel. Wie eine schwere Verschuldung lag besonders auf dem Judentume unsererLänder die sträfliche Mißhandlung der hebräischen Sprache, die man als ein Stück gelehrten Altertums aus den Schulen verbannen, wie unnützen Ballast vor Allem über Bord werfen zu dürfen glaubte, um das Schiff unserer Gemeinschaft wieder munter vom Segel des Zeitgeistes treiben zu lassen. In unverständiger Nachahmungssucht, die das Fremde vorzieht, weil sie das Eigene nicht zu würdigen weiß, meinte man für unseren Glauben Wunder was getan zu haben, wenn man »Religion« vortrug und Hebräisch verschwärzte und denunzierte, das eben keine Religion sei, Katechismen aufschießen ließ, wie Pilze nach einer warmen Regennacht, und die liebe Jugend mit den abgezogenen Hülsen von Begriffen und unverdaulichen Philosophemen fütterte. Das sollte den Kleinen Blut geben und sie ausstatten mit der Ver- achtung gegen die Verächter, mit der Kraft für den Kampf und mit der Festigkeit gegen die Versuchung. Und es ist ein Ge- »Wächter, wie steht's um die Nachtue ZS\, schlecht erwachsen, das wahrHch nicht seinen Lehrern es zu ver- danken hat, wenn es noch im Judentume gebHeben ist, von dem es Nichts gelernt und Nichts gesehen hat und Nichts erfährt, als daß es ein Hindernis ist in allem Bewarb und eine Quelle zahl- loser Opfer auf dem Markte und im öffentlichen Leben. Es stirbt mein Volk aus Mangel an Erkenntnis, das war immer jüdische Überzeugung. Die Unwissenheit tötet, Leben leiht das Wissen allein. 