title: Anleitung zur Erlernung der holländischen Sprache, nach einem neuen und vollständigeren Plane, und mit Berücksichtigung des Vlämischen ... und Schlüssel zu den Aufgaben
creator: Gambs, J
text: Alva in de Nederlanden. Besluit, Hij besnoeide terstond door een streng plakaat deze zog — 73 — natuurlijke vrijheid, en stelde eenen scherpen censor (on- derzoeker) aan, zonder wiens verlof geen geschrift hoe ge- noemd (genaamd) het licht mögt zien. Welke middelen gebruikt de heerschzuclit niet, onder voorwendsel om de algemeene rust te bevordereu ? Zachtere geesten dan Alva hebben naderhand wel eens gelijke dwangmiddelen voor- geslagen ; maar dien (dezen) moeten wij het regt doen van te gelooven, dat zij, onbedreven in de grondbeginsels van de dwingelandij, zijn voetspoor blindelings hebben aange- prezen, zonder te beseffen, waarop het (waar het op) uit- ioopen zoude. De tiran, al verder voortgaande van de eene tot de andere geweldenarij , en verwonderd over den rüstigen wederstand (tegenstand), dien hij overal ontmoette, dacht nog dat het werk niet haperde dan door zijne zacht- moedigheid. Hij nam dan het besluit, om te Brüssel den tienden penning met geweld te vorderen, en er een voor- beeld van strengheid te geven, hetwelk de Nederlanders eens voor al mögt verleeren aan zijne oppermagt te twij- felen. Wat Viglius , Barlaimont , en anderen , zijn eigen zoon zelfs, hiertegen ook inbragten, het was ijdel, Het bevel werd afgekondigd. Terstond stond alle nering en handel stil , zoo dat zelfs de winkeliers hunne wiukels sloten, hetwelk geschapen stond, om eenen (een) ijsselijken oproer onder het gemeen te baten, Alva, die dit wel voorzien had, en niets liever wenschte , bragt het krijgs- volk in het geweer, en gebood den beul een genoegzaam aantal stroppen gereed te maken, om elk, die weigerig bleef, in zijne deur op te hangen. Maar op het oogen- blik dat dit akelig tooneel stond geopend te worden, kwam er eene onverwachte tijding, die hem als een donderslag in de ooren klonk, en de arme burgerij verloste. De Wa- tergeuzen waren in den Briel gevallen. — 74 — 61. Van Hogendorp*) over de fabrijken. Van al het meerdere werk, dat er aangelegd wordt in de maatschappij , stelt het fabrijkwerk aan de meeste gevaren bloot. De werklieden in fabrijken kunnen moeije- lijk tot ander werk overgaan, dat zij niet verstaan, en waarvoor zij , door een verzwakt ligchaamsgestel , onbe- kwaam geworden zijn. Ik heb in de fabrijk te Lier dezelfde bleeke gezigten en uitgemergelde ligchamen ge- vonden, als in alle fabrijken, die ik ooit gezien heb. Een armenbezorger, die het weten konde, heeft mij verzekerd, dat de zeden onder den gemeenen man in Lier meer be- dorven zijn sedert de oprigting van deze fabrijk. In het geheele land van Waes heb ik eene menigte kleine en siechte huisjes gezien, denkelijk gebouwd door het werk- volk van de nieuwere fabrijken. Ik heb er in gezien, en vond ze gelijk aan stallen. De klagten over deze gevol- gen van fabrijken zijn algemeen in Engeland, en overal is er het menschdom bedorven; op een of twee fabrijken na, waar men eene geheel nieuwe zedelijke inrigting ge- maakt heeft. Wee dau de Natie, waar de omstandigheden eenen onverwachten stilstand in het fabrijkwezen aan- brengen. Hoe meer dezelve aangemoedigd geworden zijn, des te grooter is het onheil; zoo als nu blijkt in Engeland met de honderd duizenden, en onder ons met de duizenden, *) Gijsbert Karel, graafvanH. geboren omtrent 1764, een wäre patriot en menschenvriend, uitmuntende staatkundige. Boven staande Iragment is geschreven in het begin van onze eeuw. — 75 — welke, zonder middel van bestaan, tot last van de maat- schappij Valien, en, wanhopig over hun lot, de regering zouden willen omver werpen. Laat men daarentegen dit werk, ZOO als alle andere, aan zijn eigen gang over, houdt men er slechts de band aan voor de goede orde, en om eene zacbte hulp te verleenen, zoo zal men buiten eene groote verlegenheid blijven. Voor de vele broodeloozen in het land van Waes zal de regering volstrekt moeten zorgen, om nog grooter kwaad te boeden. Vele kinderen zollen knnnen op gebragt worden tot den landbouw op hei- delanden, tot den gewapenden dienst, of tot de zeevaart. Zoo als de zaak van de fabrijken nu Staat, geloof ik niet, dat de regering ze aan haar zelve kan overlaten. Een goed stelsel van buishouding voor het vervolg aan te ne- men, is niet genoeg; men moet ook nog bedacht zijn, om den afbraak van het ingestort gebouw op te ruimen. 62. Is uw arbeid haast gereed?— Dezelve moest eigen(t)lijk binnen veertien dagen afgelevert worden; maar krank- heidshalve kan ik dezelve niet zoo spoedig voleinden. — Ziet gij geen schip? — Het zeilt zeer vlug; binnen kort zal het binnen gaats zijn. — Ik klopte onderscheidene malen aan zijne deur ; hij riep , wel is waar , binnen ! maar daar hij binnen 's monds sprak, hoorde ik hem niet, en bleef buiten staan; haast achterna opende hij de deur, en noodigde mij binnen te gaan (treden). — Hij heeft een fraai vertrek; zijne binnenkamer heeft een heerlijk uitzigt. — Wien hebt gij uw smeekschrift (verzoekschr.) ingedient ? — Ik heb ze aan den minister van de binnenlandscbe zaken gegeven. — Waar woont de Heer minister ? — Hij woont aan — 76 — de beurs. — Hoe laat is het? — Het is bij twaalveu. — Bij Wien gat gij ? — Ik ga bij mijinen neef ; hij is een groot geleerde; maar laasl hij is bij al zijne geleerdheid een unverständige man. — Wat is de aarde legen (bijj het heelal? — Nog weiniger (minder) dan een zandkorreltje bij de aarde. — Hoe maakt het Mijnheer uw vader? — Schoon Hij bij de tachtig jaren oud is, is hij nog vroeg en laat bij de band. Hij heeft nog onlangs eenige bijdragen tot de geschiedenis van zijn vaderland geschreven, Hij was altoos een zachtmoedige man, en heeft menig een geschil bij- gelegd. — Wie heeft zijnen zakdoek verloren? — Ik, Mijnheer ; wilt gij de goedheid hebben, mij denzelven te geven? Ik heb denzelven in het gaan verloren. En als ik zie, heb ik ook mijne snuiftabaksdoos verloren. — Gij moet uwe goederen beter inachtnemen. — Hoe veel maal gaan veertien en twee zevende (zevende gedeelde) in honderd? eu het zesde deel van honderd in twee derde van vijftig? — Hoe inblijde (innig blijde) zal ik zijn, wanneer ik met mijne achterstanden zal bij zijn! Aan dezen arbeid zal ik levenslang indachtig zijn ! — Welken indruk heeft dit verhaal op u gemaakt? — Het heeft mij droevig gemaakt, — Wat is in dezen pot? — Ineen geloopene melk. — Ik eet liever inmaaksel. — En ik heb zin in braadworst. 63. Ik kan niet met u gaan wandelen , ik ben bezig met schrijven. — Ik wil u helpen; ik wil medeschrijven. — Maar gij schrijft met siechte penilen. — Nu , Indien wij met zessen schrijven, zuUen wij toch haast met alles bij zijn? — Ja wel! en na geschreven te hebben, kuunen wij met elkander(en) gaan wandelen. — Mijn kweekeling is een — 77 — sterk voetganger; na acht uren gegaan te zijn (gaans) was bij niet eens vermoeid. — Het mededoogeu (mede- lijden) is , naar men zegt , eene deugd. ledere deugd echter kau eene ondeugd (een gebrek) worden. — Niet slechts het ongeluk van anderen, niaar ook, en nog veel meer, de gebreken en ondeugden hunner ziel moeten ons mededoogen inboezemen. Wij zijn allen medeleden van eene en dezelfde groote familie (een en hetzelfde groot geslacht), het menschdom. Stemt gij niet met mij? — Willen de broeders van Mevrouw uwe gemalin niet met ons gaan ? — Ik heb het hun wel is waar, geraden ; raaar zij schikken zieh zelden naar den raad van ande- ren. — Zend mij toch mijne goederen. — Als gij wenscht ; ook uwe boeken zuUen mede. — Waarom baauwt gij mij na? — Om u te doen opletten (opmerken) op uwe feilen (fouten). — Naar mijn oordeel zult gij beter doen, mij het ronduit te zeggen ; het nabaauwen is inbitter , en dient slechts onze vrienden tegen ons afkeerig te maken, en in plaats van liefde haat in te boezemen. — Gij hebt gelijk ; ik neem uwen raad in dank aan. Het valt niet in mijuen smaak door iemand gehaat en gemeden te worden, noch aan mijnen vrienden moeijelijk te vallen. — Uwe kleeden zijn immers geheel aan flarden (aan stukken) gescheurd; hoe zijt gij met dit aangevangen ? Kunt gij veelligt (welligt) niet alleen gaan ? Zou men u altijd aan de band leiden V of veelligt (ja) zelfs aan ketenen leggen"? Wat mij aanbe- langt, ik kan het niet beseffen. — Het gaat u niets an. — Zijt gij met mijn geschrift tevreden ? — Dezelve gaat nog al aan. 64. Waar kommt gij van daan, lieve vriend ? — Ik kom van B, — Hebt gtj daar zaken gemaakt ? — Ja wel, lieve vriend ; — 78 — de allerbeste. Ik ben weder gezond. — Hoe zoo ? zijt gij ziek geweest ? — Drie maanden lang (drie gansche maan- den). Maar na eenige dagen in koud water gebaad. en behoorlijk gezweet te hebben , kwam ik vrij w'at aan , en nu ben ik gezond, kom hier, en heb de koorts achter- wege doen blijven. Aanstaande week kom ik benevens mijne gansche familie (gansch huisgezin) bij u aan, (kom u aanroepen), Indien gij me het genoegen wilt doen, en dan bezoeken wij de grootouders van mijne vrouw. De grootvader viert zijnen vier en tachtigsten geboorte- dag (verjaring), en heeft alle zijne kleinzonen en klein- dochters met derzelve kinderen uitgenoodigd. — Hoeveel heeft er hij? — Hij heeft zeven kinderen, alle gehuwd, vijf en dertig kleinkinders, waarvan twaalf mede gehuwd zijn; acht achterkleinzonen en vier achter kleindochlers, waarvan de oudste hem binnen eenige maanden een ach- ter-achterkleinkindje zal brengen. Ik hoop dat van de geheele familie (het geheel geslacht) niet een zal achter- blijven. Het gezelschap benevens sommige vrienden en verwanten zuUen omtrent honderd personen bedragen. AI het läge, onedele, is beneden ons. Hier beneden geloven wij dikwijls een boven den anderen te zijn, maar wij dwalen even vaak : want kennissen en bekwaam- heden kunnen ons alles verwerven, wat wij wenschen, en zonder deze kunnen wij, wat eens verloren is, niet weder verwerven. 65. Onze leerling kwam gisteren avond en verhaalde, dat hij onze schip buiten gaats gezien had, Hij had zieh buiten adera geloopen, en was buiten sich zelven (van) voor vreugd. De vroege aankomst van onze schip ver- — 79 — baasde mij ; ik wilde van dag naar mijne buitenplaats gaan , bleef echter t'huis , en zie nu , dat hij zijne re- kening buiten den waard geraaakt had. Het was de schooner „de Vrijheid" die buiten zeilde, en niet onze schip, dat nog niet van zijne reis weder terug kan zijn. — Geduld , mijn zoon ; de achterdocht van uwe vrienden gaat u door het hart; de waarheid zal echter eindelijk doordringen. — Eene doordringende stem doet dikwijls meer werking bij de menschen, dan een doordringende geest. — Van menig een door en door geleerde man zegt het ge- meen, dat hij buiten westen zij. — De mensch moet met menige moeijelijkheden doorworstelen ; wanneer hij echter te boven gekomen is, doortintelt hem de vreugd het hart. Maar slechts de moedige komt te boven ; de bloohartige blijft achter. —Wees altijd beleefd jegens iegelijk, zelfs jegens uwe vijanden; de wäre, echte beleefdheid is eene deugd ; want zij heeft hären oorsprong in de liefde tot alle menschen, jegens vrienden en vijanden. — Willen wij een weinig längs de grachten gaan wandelen? — Ik ben het tevreden. Doch — wilt gij eens omhoog zien? De hemel is in eens bewölkt (met wölken bedekt) ; de wind is om ; het zal haast regenen. — Ik vrees het niet ; tegen de middag was het even zoo ; eu niettemin was spoedig achterna de hemel wederom klaar. — lemand van boven tot beneden opnemen is eene beleediging. — Waar zijn mijne overrokken? Gij hebt mij wederom alles in mijne kamer doorsnuflfeld ; daar is het onderst te boven gekeerd, — De dienstmeid heeft geveegd ; zij zal dezelve in de käst (spende) gehangen hebben. — Zij zal niet meer buitentijds vegen. 66. De dwingeland, die zieh door geweld der wapenen ge- "westen en geheele landen onderwerpt, onderwerpt zieh niet — 80 — aan Gods geboden (wil) , die de wereld der maatschappij halve (wegens) geschapen heeft, dat zij gelukkig zij. — De mensch heeft dikwijls veel moeite, om naar de zijnen om te zien; hij moet vele eii bezwaarlijke arbeiden ondergaan. Hij moet om anderen wil arbeiden, en zoo hij onderdoet, dat de anderen mede voor hem arbeiden, zoo zal hij uooit zeggen, dat zij hem moeijelijk vallen. De lief de tot den even- menschen (evennaasten) zal hem alle arbeiden zonder klagt(t)en doen ondergaan. — Aan wat arbeiden uwe bi-oeders ? — Zij ar- beiden voor een arm huisgezin, hetwelk zij reeds sedert om- trent drie jaren onderhouden. Zij willen echter niet, dat het onder het volk kome ; daarom bid ik u niets er van te willen zeggen. — Wat zie ilv daar ? — De ton vloeit (loopt) uit ; geeft ras een vat! — De kinderen houden het reeds onder. — De liefde van eeuen menschen belet dikwijls de onder- linge haat van meerderen. — Ik zie daar in genen hoek lieden, die ijverig werken ; wat maken zij V — Zij graven (delven) iets onder, naar het schijnt. — In tegendeel; zij graven iets uit. Veelligt zijn dezelve schatgraversV — Dit deed mij zeer leed: vvant de schatgraver ondergraaft zijn geluk; bij onderneemt arbeiden, die siecht eindigen; Gods zegen is niet daarbij. — Het geld overhaalt de menschen dikwijls tot vele dwaasheden. — Mijne zinspreuk is die : Doe wel eu zie niet om. — De Eugelschmau zegt : Ga regtstreeks, en heb er nooit een omzien naar! (Go ahead, and never mind !) 67. Er zijn voortreffelijke menschen in de maatschappij ; zij hoopen armen met weldaden op, en hunne vrienden met blijken van liefde; zij willen opregt den opgang van anderen, en echter zijn zij zelveu ougelukkig. — Mögen de — 81 — kinderen uu speien? — Indien zij de aan hen (hun) opge- di'agene arbeiden voleind, vooral maar liunne opstellen ge- maakt liebben, mögen zij liunne boterbammen eten en hunne vliegers doen rijzeu. — Kent gij den Heer Deugniet? — Ja wel ; hij bad in zijne jeugd vele vrienden. die bij gekoes- terd beeft ; bij beeft ben de vreugden van zijne tafel doen genieten, en altijd heerlijk (breed) opgescbept (opgediscbt); eenige opregte mannen onder ben, die bem dankbaar waren, waarscbuwden bem, maar bij bleef op zijne dwaasbeden staan. Eerlangs was zijn vermögen opgegeten, en zijne verkwistingen voortzetten willende, begon bij te borg te gaan, en zijne vrienden te verzoeken, om voor bem borg te blijven. Hij maakte de opmerkelijke ondervinding. dat zijne vrienden bem niet meer kenden. Sommigen zegden bem ronduit : Dans maar op ! en ziende, dat bij niet meer kon opkomen, kraamde hij op (pakte op) en vertrok. — Daar komt iets bij mij op ! De boekbinder beeft vergeten, de kleine printen op te kleven; bij deed bet welligt niet gaarne; ik zal bem oprijden. — Gij zijt onbillijk, gelijk de meeste menschen, beiaas ! die van anderen bet kwaad bet liefst, en bet goed ongaarne gelooven ; ik weet, dat gij het- zelve in bet geheel niet aan hem opgedragen hebt. — Een ieder roept den anderen toe : Oppassen is de boodscbap I maar bij zelf verwaarloost zijne pligten, waar zieh de ge- legenheid opdoet, en digt dan zijne feilen aan anderen op. — Kom morgen op den regten tijd, op dat onze arbeid op slag (aan den gang) kome, anders moeten wij op nieuw beginnen.^ Nu wel, ik wil morgen op den middag komen, of op eenen avond der aanstaande week. — Kan ik mij op u verlaten (op u bouwen)? — Indien gij u op mij verlaat, ZOO bouwt gij geene kasteelen in de lucbt. — Dat verbeugt mij ; want ik pleg te denken : Help u zelven, en verlaat u niet op anderen l—Reeds op den tijd van mijne kindsch- — 82 — heid legde ik mij op toe, alles op den regten tijd en op mijn best te doen, en ik had eenen afkeer van alle kind- heden. — Dan zult gij u niet verlaten. — Heeft hij u zijne schuld betaald (voldaan)? — Ja, hij heeft mij betaald op tachtig gülden na, — Dat verwondert mij ; hij stekt tot over de ooren in schulden. — Hij heeft er op verre ua niet meer zoo vele. Toen ik hem (op't) verleden voorjaar sprak, verzekerde hij mij, dat het ver zij van iemand te bediie- gen. Hij voegde bij : Die zijne schulden betaalt, ver- armt niet. 68. Hoe maakt het u schoonzoon (behuwdzoon) ? (Hoe gaat het met etc. hoe vaart etc.) — Hij is vooreergisteren over- leden. Ik dacht niet, dat ik hem zou overleven. — Was hij lang krank (ziek)? — Ja, sedert eenen zeer langen tijd. — Wat voor eene ziekte had hij? — Hij was een liefhebber van lekkere beetjes (Inj hield veel van den knap) en van het glaasje; men kan echter niet zeggen, dat hij een zweiger geweest was. Hij had zieh bij een avondmaal de maag overladen, en kon niet weder opkomen. — Het over- maat in alle dingen is nadeelig (schadelijk) en de menscli zou vroegtijdig alle zijne driften leeren overmeesteren. De zelfbeheersching is eene zoo heerlijke deugd, dat zij van geslacht tot geslacht zou versterven, ten einde wij ook eens van erfdeugd hoorden spreken, en de erßotidc in verge- telheid raakte. — Met wien hebt gij zoo hard gesproken? — Met mijnen zwager (schoonbroeder). Ik kan met hem niet overweg. — Waarom ? — Dewijl hij en mijne schoonzuster (zwagerin) over mij en mijn huisgezin willen heerschen. Ik had weleer (eertijds) veel voor hen over, maar sedert eenen langen tijd wordt hen van overgegeven' menschen elk — 83 — woordje overbragt (overzegd), dat in ons huis gesproken wordt. Daarbij echter wordt alles verdraait. Deze over- drager ijlen hals over kop uit ons huis in het geen van mijne schooumoeder (behuwdraoeder), waar de leugen het overwigt heeft over de waarheid, die zij van mij hooreu. Ten overstaan van mij zwijgen de overdrager. — Wat scheelt den goeden ouden man? — Hij heeft zeere oogen, eu eenen zeeren voet ; het is de overgrootvader van mijn pleegkind (voedsterling) ; de overgrootmoeder is verleden jaar gestor- ven. Schoon de man zeer oud is, komen wij zeer wel met hem overweg. Nog vooreergisteren zeide hij over tafel, dat hij over acht dagen met ons naar A. wilde gaan. Hij is ligtelijk over de onaangenaamheden des levens en zijns hoogen ouderdoms, en twist nooit met anderen over dingen, over die ze nooit gedacht hebben; körtom, ik denk met leedwezen, dat hij over lang of over kort zal overlijden. — Hebt gij het huis van uwen buurman gekocht? — Neen; hij heeft mij overvraagd, en ofschoon ik mij een aanzien- lijk vermögen overgaderd heb, zoo heb ik echter niet over- tollig geld, om aan zijne gril te voldoen. Bovendien heeft zijn huis eene groote fout; het Staat overhoeksch tegen de straat. — Waarom zijt gij zoo overdroevig, MejufvTOuw? — Dewijl ik mijnen nieuwen hoed verloren heb.— Hoe is dit toegegaan? (Hoe heeft zieh dit toegedi-agen ?) — Wij zetteden over de rivier en zagen een schip, dat met koopmansgoe- deren ©verladen was ; vele (arbeider) werklieden waren be- zig het overwigt in een ander schip over te laden. Daar kwam eene windvlaag (windbui) en voerde mijnen hoed in de lucht, en uit de lucht in de golven ! Heiaas! dezelve was zeer fraai I 69. Wie niet voor mij is, is tegen mij.— Aan wien is de beurt te gaan ?— De beurt is aan mij, maar ik kan niet, 6* — 84 - want ik heb eenen zeeren vinger. — Gij hebt altijd iets tegen te praten, en weet \vcl, dat het morren en alle tegenspraak mij tegenstaat. — Ik wil u maar betoogen, dat ik niet kan gaan.— En ik wil u het tegenbetoog opleveren. "Wie was gisteren in den schouwburg, en heeft in het tus- schenbedrijf door lompe tegenpraat strijd met zijnen buur- mann gehad? Gij kondet ongeacht uwen zeeren vinger twist zoeken. Dit uw snood bedrijf Staat in tegenstrijd met uwe weigering. Het belust u te luijeren; ook hebt gij nog niet eene regel geschreven. Gij gaat thans, Indien het u ook tegen Staat! — Wanneer zal uw schoonvader komen? — Tegen het einde van de aanstaande maand. Hij zal zieh niet zeer over zijn zoontje vei'heugen, Het Staat hem zeer tegen, zoo lompe en onbeleefde menschen te zien. die slechts boerten liefhebben, en niet belust zijn naar ken- nissen en nuttige bezigheden. De jonge man verbeeldt zieh, dat ik iets tegen hem hebbe, Ik weet geen middel tegen zijne luiheid. — Waarom gaat gij dat niet tegen? — Waarom is uw schoonzoon niet tot ons gekomen? — Hij was verhinderd. Zijn buurman heeft voor eenigen tijd een proces tegen hem aangelegd; maar de tegenpartij heeft hem gisteren een vergelijk aangeboden, en schoon de regt>- bank (het geregt) op zijne zijde is, wil hij hetzelve niet- temin aannemen. Slechts de gedachte tusschen twee stoe- len in de asch te zitten, Staat hem tegen. — Wat voor een tusschengeregt zullen wij tusschen soep en vleesch hebben? — Waarom \Taagt u mij? Ik ben geen kok. — Gij hebt hier een voortreflfelijk tafereel. Van welken meester is het- zelve?— Het zelve is van De Biefve; en binnen eenigen dagen zal ik het tegenstuk hebben. — Hoe duur is het? (Hoe veel kost hetzelve? Wat is de prijs daarvan?) — Hetzelve is een tegeugeschenk (eene tegengave) voor een ander tafereel van Ruysdael, dat ik mijnen ouden vriend — 85 — in de groote zaal van zijne buitenplaats geschouken heb. — Waar is deze buitenplaats '? — Tegenover dier van uwen advokaat. 70. Vo.ordat wij met onze zaak vöortgaau, moet u mij eenige voorafgaande vragen beantwoorden (antwoorden op eenige vragen), te weten: hebt gij uwen voorzet behoorlijk voorbedacht? Hebt gij de gevolgen die daaruit kunnen voortkomen, voorzien ? — Ik, voor mij, ik hoop, dat de zaak wel zal vooruitgaan; gij hebt mij een goed voorbeeld ge- geven; ik wil hetzelve volgen, en durf zekerlijk niet ho- pen, een zoo voorbeeldeloos geluk te hebben (als gij) ge- lijk gij. — Lieve vriend , uwe woorden- zijn mij gevoelig. Wilt gij opmerkzaamheid, onvermoeide werkzaamheid , en voortgaande gebruik van Vermögens en talenten (bekwaam- heden) voorbeeldeloos geluk noemen? Niemand, wel is waar, kan voorzeggen, of dezelfde oorzaak dezelfde gevolgen zal hebben : en dus kunnen gelijke ondernemingen onderschei- dene gevolgen hebben ; maar Indien wij alle onze krachten ingespannen hebben, en onze ondernemingen gelukkig voort- gegaan zijn, zoo mögen wij ons immers eenige Verdiensten toeschrijven, zonder ons juist veel er op te laten voorstaan. Wij verdienen immers nog den voortogt voor degenen, die het blinde toeval met voorwind in de haven hunner wen- schen voortdrijft. — Vergeef mij, Mijnheer; ik wilde u in geheel niet beleedigen; ik heb thans nog meer achting voor u, dewijl ik zie, dat gij u niet daarom voor prijzenswaar- dig houdt, omdat gij in de voorbaat zijt, maar oradat gij hetzelve verdient. — Wie is gene Heer ? — Hij is een vreemde(ling), die zieh voor den vrijheer van A. uitgeeft; maar ik weet niet voor vast, of hij het is. Wij kunnen — se- het vernemen (gewaar worden). — Wanueer en waar? — Wanneer en waar zieh de gelegenheid daartoe zal voor- doen. — 0 lieve vriend, gij doet u als boerter voor! — Ik aapte slechts geleerde lieden een weinig na, die dikwijls met mine van belangrijkheid dingen voorbrengeu, die ons zeer groot en wigtig voorkomen, en inwaarheid indien men ze nader voor zieh ziet en bedenkt, zotternijen zijn. >Voor lang zegde mij een zeer geleerde beer, van eenen vriend sprekende, die zeventig jaren oud, sedert kort overleden was: Denk wel eens, indien hij nog tien jaren geleefd hadde, zoo wäre hij taehtig jaren oud geworden! — Voor alle dingen bedenk voor. eer gij iets spreekt of doet! 71. De dagtijden. Door Hulshoflf. Wij beginnen met de algemeene beschouwing van het merkwaardige in een etmaal, den tijd, welken wij ver- deeld vinden in vier en twintig uren. Binnen dit bestek zien wij onze schaduwen omloopen, en bevinden ons, op dezelfde plaats, eenmal in den Staat der grootste ver- lichting en der grootste verduistering , volgende elkan- deren langzaam, door gepaste tusschenstanden. Dit wordt overal te weeg (wege) gebragt door middel van dezelfde zon, beschijnende altoos den halven aardbodem, terwijl de andere helft in de sehaduwe is bedolven, en dus onver- moeid rondloopende , zonder ooit bare stralen in te hou- den. Want , terwijl de zon voor ons opgaat, zien ande- ren haar wegzinken , en als wij haar verliezen , wordt haar opgang aanschouwd van de bewoners in het Wes- ten, zoodat de bron des lichts altijds ergens gezien wordt op het aardrijk. in allerlei stand. Altoos is het ergens — 87 - tijd van middagmaal houden, en van nederleggen, zoo onop- houdelijk als het geboren worden en sterven. Moet deze bekende zaak ons niet merkwaardig voorkomen, als wij eens nadenken, hoe het toch wezen zou, Indien het den schepper behaagd had, de geheele aarde overal bestendig te ver- lichten, door verscheidene stilstaande zonnen! Wij ver- blijden ons in de dagelijke verkiezing des Almagtigen, die bot licht door de duisternis aldus laat vervangen; wij verblijden ons te meer, dewijl dit niet zoo haastig ge- schiedt. dat onze bezigheden ongevallig worden afge- broken. maar in een bestek van tijd, bijzonder gepast en afgenieten naar de gesteldheid en krachten van levende en groeijende schepselen, om arbeid en rüste gevoegelijk te verpoozen. De onderscheidene afdeelingen van dit tijdvak of etraaal verdienen een naauwkeuriger overzigt. 72. De dagtijden. Eerste ver?olg. Met het naderen der zonne tot de prachtige oosterkim wijkt allengskens de duisternis , en het zienlijke wordt herschapen. De nüchtere dageraad wordt reeds begroet door t verheugde pluimgedierte, terwijl de dauw het land naar eene zee doet gelijken. Met het oprijzen van het levenwekkend licht, wordt de dag herboren, het gelaat des aardrijks vernieuwd, en duizend schitterende vonken ver- toonen zieh op het bepereld veldtapijt. Bij het opkomen der zonne verschuilen sich de wilde dieren, en bij de ont- wakende schepselen herstelt zieh nu de bewustheid van hunnen wezenlijken toestand. De landbewoners zijn reeds werkzaam ; rook stijgt uit hunne daken, en de ruime stal- deuren worden ontsloten, terwijl de stedelingen nog rüsten in de armen van den slaap. Doch eerlang begint het ge- wemel hunner bezigheden, benevens het gedruisch der stemmen en werktuigen. De zon naar het zuiden opkliramende, vermeerdert de wärmte op het middengedeelte van den dag. Haar schijn- sel komt tusschen de woningen, de schaduwen krimpen in, en alomme verspreidt zieh een heldertint elend licht, wanneer het niet onderschept wordt door benevelingen. Doch dikwijls wordt de glans gematigd door prachtige wolkgevaarten, opgehangen boven onze hoofden. 73. De dagtijden. Tweede vervolg. Ontelbaar zijn de gedaanten in de wölken des Heeren, gedaanten als van breede vachten, van lange strepen of banken , van bergen en afgebrokene klippen , die gedurig ongemerkt verschieten en verdwijnen. Nu is er eene eenparige graauwheid uitgespreid, dan weder ziet raen hier en daar blaauwe bovenlucht. Eenige wölken zijn gezoomd met vuur; in andere is eene zachte mengeling van licht en bruiu. Somtijds ziet men lagen van dezelve boven elkanderen , in verschillende bewegingen , die het weder voorspellen. Op andere tijden schijnen ze vast- gehecht aan het zwerk of ook wel zoo snellijk voort- gedreven , dat ze breede schaduwen , nagejaagd van den zonneschijn, als vlugtige kleeden voortslepen over heu- velen en velden. Dan hangen dikwijls de verslapte boombladeren ; dan zoeken de verzaadde dieren naar de koelheid van de liefelijke lomraer; dan zijn de kinderen — 89 — der menschen in de drukten der verstrooijing , door vec- lerlei inspanningen van geest of ligchaam . welke hen noodigen , om het gewoel af te breken door het nuttigen van voedsel. Deze helderheid neerat af tegen den avond, dewijl de zon naar 't westen afdaalt, om het zigtbaar gedeelte van hären loop te voltrekken. Zij schiet allengskens achter eene bank, en omboordt de kleine wölken met een bevallig rood ; of de groote zonnenschijf raakt aan de kimmen , en verliest zieh bij gedeelten , tintelende nog op den vloed, doende de westelijke zijde der gebouwen glinstereu, en lange güldene stralen vliegen in 't ver- moeide oog des verrukten aanschouwers , hetwelk de verdonkerde afbeeldzels der ;ionne achterna pleegt te herhalen. 74. De dagtijden. Derde vervolg^. Daarop worden de kleuren allezins onzeker, en ge- mengd tot een graauwend bruin ; de voorwerpen ver- warren zieh; de gedaanten vloeijen zamen, zoo dat meu lacht, aarde en water in t verschiet naauwelijks kan onderkennen. Langzaam worden de starren zigtbaar, de bladeren zijn ingetrokken , om de teedere bloemen te besluiten; het tamme vee begeeft zieh tot de rust en de wilde roofdieren treden beschroomd uit de wouden. Ge- durende deze stonden gevoelen de aandachtigen , in de eenzaamheid, eene verteederende zwaarmoedigheid ; daar komt iets verhevens in hun bewogen hart; de avond- schemering, na eenen welbesteedden dag, wekt gods- dienstige aandoeningen , zoodat zij reeds bidden , voor dat — 90 — zij hct besluit namen, om zieh tot den gebede te be- geven. Ook verneemt men dan duidelijk dat de voor- ledene onlusten ons niet onverscliillig maken omtrent het bijziju onzer mederaenscheii ; betzelve blijft aantrek- kelijk. Door kunst verlangt men den dag in zijne wonin- gen, alwaar de vlugtige scbimmen op de wanden zwe- ven over 't bewogen licht der kaarsen, en wij gelegen- heid vinden , om onze afgebrokene bezigheden ten einde tc brengen. De heerschappij van den nacht doet al het zigtbare verdwijnen, zoo dat het denkbeeld van dood en ver- nietiging ons bekruipt. wanneer wij onze oogen wenden naar de dikke duisternis, en geen geluid vernemen. Het niinste gerucht klinkt alom door de zwijgende velden, zelfs het mischen van t geboomte. 75. De Dagtijden. Besluit. In de woelige stad komt eenige stilte. Men hoort er slechts het geluid van de klokken der kerktorens, het gereep der wachters, of de stemme der dronkenschap op de Straten. De bewoners zijn opgesloten in hunne huizen , zij zitten vadiig neder , hun geest is uitgeput. de leden zijn afgesloofd, de aandacht is geweken. en de denkbeeiden worden verzwakt, door de aanvallen der slaperigheid , welke hen noopt tot nederliggen om te vernachten in de schaduwe des Almagtigen. Onder- tusschen prijkt het wijd verweif des hemels met tinte- lende starren , of het uitspansel wordt verlicht door ge- streepte vlammen, opschietende uit het noorden. Hoe luisterrijk is het verschijnsel der blinkenden mane! Haar — 91 — bleek en koud licht verbreidt over alles eene flaauwe eenparige grijsheid, welke de onderscheidiug der dingen onzeker maakt, ons doet twijfelen, wat wij zien bewegen, en den eenzamen wandelaar schichtig doet voorttreden. De deugdlievende opnierker ziet uit over de ruimte, en gevoelt zieh zelven omringd door de godheid. Deze vertooning heeft iets eigens, iets bijzonders en plegtigs, hetwelk geeuszins bemind wordt door hen , die ongaarne denken aau sterven. aan rekenschap geven en de eeuwig- heid. want het blaast hun vreemde gedachten in, en roert hen , door ongewone gevoelens , zoo dat eene heimelijke benaauwdheid hen doet haasten naar licht, gerächt en tafel, of om zieh te verschuilen onder de bedekking van den slaap. 76. De stervende Boerhaave aan zijne vrienden. Door Kasteloot. Eindelijk naderde het nur der ontbinding van Boer- haave. Leyden , welks inwoners , eenige jaren te voran, de herstelling van 's mans gezondheid met algemeene \Teug- deteekenen generd hadden, Leyden stond nu in rouwe ge- dompeld te worden. De beroemde van Swieten , dien hij gaarne tot zijn opvolger gewenscht had. Gaubius, de Gorter. de Haen, de getrouwste zijner leerlingen, omringen zijne leger- stede ; verslagenheid en weedom vervuUen hunne harten. Boerhaave behoudt de kalmte, welke zijne deugd hem in- boezemt : .,Ik gevoel het, zegt hij, mijne waarden ! ik heb aan mijne bestemming op aarde voldaan. Wat ik tot welzijn mijner medemenschen heb kunnen doen, dit alles stelt zieh thans levendig voor mijnen geest. Mijn hart — 92 — doet mij geene verwijteu ; boe zoet is mij deze overtui- ging, hoe ver verheven boveu de ijdele goedkeuring der menschen ! Gij , mijne leerlingen , maakt u zelven de achting en den dank van uwe natuurgenooten waardig; door ze u waardig te maken, zult gij ze best ontbeeren kunnen, wanneer gij die niet vindt waar gij ze verwacht liad. Gewent u zelven, u boven den dank der wereld te verheffen, want pligt zal dikwijls van u vorderen , dat gij u niet stoort aan het gevoeleu der menigte, volgens het- welk echter de gunstcn worden uitgedeeld; leert dus u zelven altijd streng te beoordeelen; en dat tot dit einde iiw geweten steeds over u de wacht houde, schept u een inwendig bestaan, onafhankelijk van toejuichingen en be- rispingen der menschen. 77. De stervende Boerhaave aan zijne vrienden. Besluit. Trekt u de ondankbaarheid niet te sterk aan; ook deze heeft een onbekend zoet; want het diepe gevoel, dat geen ondank in staat is om de zachte aandoeningen der menschlievendheid in ons hart te verdelgeu, is buiten be- denking hooger genoegen dan de oudervinding der erkente- lijkheid. — Dat het leven van den rijken en magtigen in uwe oogen nooit meer A\aarde hebbe dan dat van den armen en geringen! — Zijt niet tevreden niet zelve het goede te doen, maar gebruikt ook al den invloed van uw beroep, om anderen het goede te doen berainnen. Wan- neer pligt roept, dan weet een braaf geneesheer den haat, het gevaar , de besmetting , ja zelfs den dood te tarten. Men beklaagt hem mogelijk? dan, als een edelmoedig man vindt hij in de vervulling zijner pligten, en de opofferingen — 93 — er aan verkiioclit. zijii grootstc en eenigste genoegcn. Do ongevoelige verdient hier medelijclen; de wäre arts is er ver boven verheveu ; kortoni, leeft zoo , dat. wanneer voor u de tijd komt, om den toi aan de natiiur te betalen, en gij terug ziet op de afgelegde loopbaan, gij dan nergens iets ontmoet, hetwclk uwe rust stoort ; inve laatste woor- den zuUen dan dankzeggingen zijn kunnen aan den opper- heer van leven en dood, en treffende uitdrukkingen eener deugdzame gerustheid van gemoed." Met deze gevoelens bezield, verliet de groote man alles wat hem hier beneden dierbaar was. 78. De jeugd van De Groot. Reeds in de vroegste jeugd van üc Groot ontluikten Vermögens eu talenten , die duidelijk voorspelden, welk eene trap van grootheid bij te eenigen tijd kon beklim- men. Verre boven zijne jaren waren zijn gebeugen, zijne opmerkzaamheid, vatbaarheid en zijn oordeel. Deze onschat- bare gaven werden gelukkig aangeprikkeld (aangespoord) door eene blakende leerzucht en onvermoeide werkzaam- beid. Op zijn zevende jaar reeds begon hij Latijn en Grieksch te leeren, en naauwelijks een jaar zieh hierop toegelegd bebbende, schreef bij latijnsche verzen, waarvan een waar- dig geacht werd, om aan den Prins van Oranje vertoond te worden. Zijn ijver was zoo groot, dat hij zelfs een groot gedeelte van den nacht tot leeren besteedde, en daar zijne ouders . uit zorg voor zijne gezondheid , hem daar- toe licht weigerden, kocht hij van zijn zondagsgeld heime- lijk kaarsen, Intusschen bepaalde hij zieh ook alleen tot — 94 — »leze oefeningen. Hij schreef siecht, en dit bleef hem zelfs al zijn leven bij. Toen men hem deswegens in zijne jeugd berispde, antwoordde hij ; ,,Schrijven is een ambacht, naal- demaken eeue kunst." Op zijn eifde jaar vertrok hij reeds iiaar de Hoogeschool te Leyden, om daar het onderwijs der hoogleeraren te genieten. De beoefening der Regtsgeleerdheid het hoofddoel zijner komst aan de Hoogeschool zijnde, zag man hem daarin de ongemeenste vorderingen maken, zoo dat hij, naauwelijks drie jären de lessen der hoogleeraren bijgewoond hebbende, reeds in Staat geoordeeld vferd, om dezelve te verlaten. Intusschen legde hij zieh niet minder toe op de letterkunde, waarvan ten blijke strekt, dat hij nog voor zijn veertiende jaar ter uitgave gereed had, zijne ophelderingen en aantee- keningen over een der duisterste latijnsche schrijvers. Dan, zoowel de uitgave hiervan werd een jaar vertraagd, als ook zijn verblijf op de hoogeschool verkort, door eene reis naar Frankrijk. Naraelijk: de Staat hulp bij Frankrijk zockende in den oorlog legen Spanje, vaardigde den Heer van Oldenbarneveld af in gezantschap naar Hendrik den IV. 79. De jeugd van De Groot. Beslnit. In het gevolg van dit gezantschap bevond zieh ook onze jeugdige letterheld. Naauwelijks veertien jaar zijnde (jaren oud), gaf hij daar zulke uitstekende blijken van zijne talenten, dat de koning zelfs zieh niet kon weerhou- den, om hem met deze lofspraak aan zijne hovelingen te toonen : „Ziet daar, het wonder van Holland !'• Gaarne zou men hem in Frankrijk gehouden hebben, hadden zijne — 95 — ouders zieh hier toe kunuen verstaan. Men bood hem reeds den post van Geheimschrijver bij een der (van de) eerste Pi'insen van den bloede aan, een jongeling, die schoou sleclits tien jaren oud, mede doorslaande blijken gaf van ongemeene bekwaamheden en lust tot letterkundige oefe- ningen. Den titel echter behield hij. Intussclien deden al deze bedwelmende toejuichingen den jongen Nederlander de waarde van zijn geslacht en vaderland niet uit het oog verliezen. Het aanbod, hem tot den adelstand te verheffen, sloeg hij af, met deze opmerkelijke verklaring : dat hij zijn geslacht dat ongeluk niet wilde aangedaan hebben. Hij zocht een waardiger titel, dien hij ook verkreeg. Na omtrent een jaar in Frankrijk doorgebragt te hebben, werd hij door de Hoogeschool te Orleans, toenmaals eene der vermaardsten in Europa, tot Doctor in de Regten verheveu. Zijn promotie-brief behelsde een alterloffelijkst getuigenis van zijne gaven en bekwaamheden. In zijn vijftiende jaar in het vaderland terug gekeerd, liet hij zieh op de rol der Advokaten aanteekenen, en vestigde zijn verblijf in den Haag. Zijn vader, wien niets nieer ter harte ging, dan de zorg voor den zedelijken welstand zijns zoons, in een der gevaarlijkste leefperken, besteedde hem ten huize van den leeraar J. Uitenbogaar<l, toenmaals Hofprediker van Prins Maurits, een man, bij ieder geaeht om zijne zoetvloeijende welsprekendheid, uit- stekend verstand, en inzonderheid zijne godsvrucht en zacht- moedigheid. Zulk een man was juist geschikt, om bij hem de plaats van den godvruchtigen en even gematigden Junius te vervangen, en hem met die zelfde beginsels te vervullen; zijne achting, eerbied en liefde voor dezen waar- digen Geleerden groeide ook zoo sterk, dat hij hem als zijnen tweeden vader vereerde. — 96 — 80. Körte schets van den bloeij enden toestand der onderscheidene Nederlandsche Gewesten, vooral in het midden der zestiende eeuw, Door Gerrits. JBrahand werd sedert ,liet midden der zevende eeuw door Hertogen geregeerd. Onder hen onderscheidt men Godfriecl, bijgenaamd in de ivieg, omdat hij slechts een jaar bereikt had, toen hij zijn' vader in 1141 moest op- volgen. De voogden van dit kind hadden eenen hevigen achttienjarigen krijg te voeren tegen de magtige Heeren van Grimhergen en Meclielen. In eenen slag zouden de Brabanders de wieg met den jongen Hertog aan eenen wilg gehangen, en daardoor het krijgsvolk tot eene vol- komene overwinning ontvlamd hebben. Na geeindigden krijg, de Graaf van Viaanderen (die, op voorwaarden dat Braband als een leen van Viaanderen zou beschouwd worden, den vrede gesloten had), de hulde van Godfried ei&chende, trekt de nu negentienjarige jongeling zijn zwaard, zeggende: „doorboor mij, maar vorder mijne hulde niet voor zulk een doorluchtig Hertogdom aan een' Graaf!"' — Braband kwam in 1430 aan het huis van Bourgondie, iii 1482 aan dat van OostenrijJc, en was onder Karel V. het rijkste Gew'est van Europa. De stad Antwerpen was, na dat Brügge door veelvuldige oproeren grootelijks ge- laden had, de markt der wereld. Men telde er 200,000 inwoners. De beurs werd tweemaal daags door ongeveer 5000 menschen bezocht. Niet zelden zag men voor de stad in de Scheide 2500 schepen. De kooplieden bezaten onmetelijke schatten. Een duitsche koopman, Fugger, liet meer dan zes millioenen kroonen na. De rijkdom bragt - 97 — eene pracht en weelde voort, welke naderliaud bezwaarlijk geevenaai'd zijn. Men vond er niet minder dan 124 gouds- meden, behalve eene menigte juweelzetters. 81. Körte schets etc. Berste vervolg. Brüssel, de hoofdstad van dat Gewest, met eene be- volking van 75,000 inwoners, was niet minder schittereud eu welvarend, als zijnde de zetel der Hooge Vergaderingen van 's Lands bestier (bestuur). De weelde in de feestcn en maaltijden waren reeds M'oeger ten hoogsten top gestegen. In 1453 gaf Filips de Goede te Rijssel een feestmaal, dat ons hiervan een denkbeeld kan geven. De feestzaal was met tapijten be- hängen, en in dezelve waren drie tafeis aangeregt. Op de eerste stond eene prachtig vervaardigde kerk en een schip met al deszelfs toebehooren en matrozen, alsmede en be- koorlijk boschje en eene rots van edelgesteenten , waarop een beeldje stond, dat eene fontein deed springen. Op de tweede tafel zag men eene ontzaggelijke taart, waarin acht en twintig levende muzikanten beurtelings speelden; rondom dezelve vertoonden zieh een kasteel met schietga- ten, waaruit oranjewater, bij wijze van waterval, neder- stortte, en een windmolen, waarop een ekster zat, die tot wit der boogschutters diende. De derde tafel was ver- sierd met een Indiaansch bosch en wilde dieren, alsmede met eenen leeuw midden op een weiland vastgeketend en eenen koopman met allerhande waren beladen. Tusschen deze zonderlinge vertooningen, schitterden gouden en zilve- ren vazen, welke ieder ten minste acht en veertig onder- scheidene spijzen bevatteden. Op het einde van den maal- §oÜ. Sc^Iüffel. 7 — 98 — tijd kwani eene dame. als eene non gekleed (de kerk ver- beeidende), en op eenen olifant gezeten, de feestzaal binnen, en smeekte Filips in Fransche verzen om hulp tegen de Türken. De Vorst en zijne edellieden gaven haar schrif- telijk hunnen wensch te kennen om de ongeloovigen te bestrijden. Karel V. trachtte deze voorbeeldelooze weelde te be- teugelen door een streng plakkaat, bij hetwelk uitdrukke- lijk verboden werd, zelfs aan Hertogen en Prinsen, gouden of zilveren kleederen te di'agen; slecbts de eerste staats- dienaars mogten zieh in het fluweel en satijn, en degenen die twee goede paarden konden onderhouden, zieh in het satijn of damast kleeden, 82. Eorte schets etc. Tweede vervolg. Viaanderen kwam na Brahand in aanmerking. Boude- wijn I, bekend door zijne groote kracht, die hem den bijnaam, met den 'ijzerm arm, bezorgde, was in 863, zijne Voorzaten onder den nederigen titel van Houtvestcr van Viaanderen opgevolgd. Hij zuiverde het land van struiki'oovers, beschermde de reizigers, en deed den koop- handel bloeijen. Boudewijn vermaard door zijnen moed en zijne voorzigtigheid, begaafd met al de voordeelen van geest en ligchaam, dui'fde zijne oogen laten vallen op Judith, dochter van Koning Karel den Kaien. Judith, zijne wenschen begünstigende, liet zieh door hem naar Viaanderen vervoeren, waar zij zieh tegen den wil van baren vader met Boudewijn in den echt begaf. Karel de Kaie zwoer in zijne woede, dat hij al de Vlamingers en hunnen onbescheiden' Heer zou verdelgen. De Koning — 99 — verzamelt te dien einde een leger, en trekt op tegen de Vlaminycrs. Boudeuijn, zijne minderheid gevoelende, verstak zijne benden in de naauwe doortogten, welke de vijand moest doortrekken. De Freitischen, onverwacht aangevallen, worden overhoop geworpen; Boiidewijn ver- volgt hen; Kareis leger neerat de vlugt, en eene volko- mene overwinuing was de vrucht van Boudeimjns schran- derheid. De voorzigtige Houtvester Met zieh nogtans door dezen voorspoed niet verblinden; hij gevoelde het gewigt, dat zelfs een onregtvaardige banvloek, welken Karel tegen bem had weten te bewerken, in de oogen van een bijge- loovig Volk had, alsmede zijne onmagt om tegen FranJcrijh op den duur te oorlogen. Hij ijlt dan naar Borne, wint den Paus in zijne belangen, die zijn huwelijk voor wettig verklaart, en zieh als middelaar tusschen hem en den Ko- ning aanbiedt. Boudeivijn trad nu tevens in onderhan- deling met zijnen schoonvader, die, vreezende dat hij zieh met de Isoormannen mogte vereenigen, in het huwelijk met Judith toestemde. Om de ongelijkheid tusschen den rang der echtgenooten te verminderen, verhief hij Boude- ivijn tot de waardigheid van Graaf van Viaanderen, en vermeerderde deszelfs goederen van de Somme af tot aan de Scheide. 