title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Men heeft beweerd, en dit van meer dan ééne zijde, dat de geheele terechtstelling der vier hoofd-rebellen een gerechtelijk schouwspel was; dat men vooruit alles beraamd en bepland had; het doodvonnis zou de rechter uitspreken, op last der Regeering, en men zou dan na eenige dagen liet zwaard boven de hoofden der gevonnisten te hebben laten hangen, de schuldigen genade schenken. In één woord het was een gï uwzarne comedie, en de man die het tooneel opvoerde, was niet President Kruger, maar — Dr. Leyds, de gehate Hollander, de man, die zooals de heer Garrett zich niet schaamt om te beweren, de ter dood veroor­ deelden uitlachte, toen zij hem voorbijgingen. 1) t Is een diep betreurenswaardige haat, die men en tegen President Kiuger en tegen Dr. Leyds aan den dag heeft gelegd, door zulke bewe­ ningen te maken. Daargelaten dat Dr. Leyds, reeds door zijne opvoeding, Ad AerheA^en is, om zich te verlagen tot het deelnemen in zulk een giuwelijk en onteerend tooneel, zoo bewijzen zulke uitdrukkingen niets andeis dan dat men niet het minste begrip heeft van het ware karakter 1) Zie noot op pagina 263 van „The Story of an African Crisis.” 473 zijn met het gros zijner macht dat er buiten lag. Dit was en moest steeds zijn eene bedreiging van de onafhankelijkheid der Republiek, een immer blijvend gevaar, dat zooveel te grooter was omdat men de nabij­ heid er van nimmer juist kon schatten, en omdat de strijd niet in het openbaar werd gevoerd, maar door allerlei onbekende en onzichtbare kanalen. Die onafhankelijkheid moest toch beschermd en bewaard worden, want dit was ipso fado de levenskwestie voor de Republiek. In zekeren zin was het ook een kwestie van niet minder belang voor den Oranje- Vrijstaat, want verloor de Transvaal hare onafhankelijkheid thans, dan behoefde men niet op Lange’snekken en Amajuba’s te rekenen, noch op eene herstelling harer rechten, en dan stond de Zuidelijke Republiek aan de beurt. Daarbij kwam dat Paul Kruger, ten gevolge der antwoorden die President Brand aan zekere voorstellen van het Kaapsche Ministerie omtrent spoor­ wegverbinding had gegeven, ten zeerste vreesde dat de Oranje-Vrijstaat zoowel in de spoorweg-kwestie als in den strijd omtrent een Tol- Conventie de partij der Kaap-Kolonie zou nemen. Gebeurde dit werkelijk, dan zou, naar de meening van den Transvaalschen President, zijn eigen spoorweg-politiek een zwaren slag krijgen, en groote schade worden toege­ bracht aan de kansen der Delagoa-lijn, die thans juist op weg was om een voldongen feit te worden. Zoodra was de zitting van den Volksraad niet over, of Kruger, die reeds eenigen tijd lang eene correspondentie over de zaak met de Vrij- staatsche Regeering gevoerd had, kreeg de toestemming van President Brand tot het houden van eene conferentie te Bloemfontein. Op 24 Sep­ tember 1887 vertrok ZHEd. van Pretoria, in gezelschap van den heer C. van Boeschoten, Dr. Leyds, en eenige leden van den Volksraad. De weg ging over Johannesburg, en hier bood men hem een prachtig diner aan, waarop natuurlijk de gewone toespraken werden gehouden. De President, op den heildronk hem toegebracht antwoordende, zeide o. a. dat hij geen verschil wenschte te maken tusschen de oude en de nieuwe inwoners van den Staat, behalve op twee punten, en die waren het Stemrecht, en het Recht van vertegenwoordiging; verder was hij gewillig om op alle mogelijke wijzen de nieuwe inwoners te gemoet te komen. Wat de kwestie van Spoorwegen aanging, zoo had hij er geene objectie tegen om later een spoorweg te hebben van de Kaap-Kolonie of zelfs van Natal naar Johannesburg, maar eerst moest de lijn van Delagoa-baai, zijn spoorweg, klaar zijn. Kort na de aankomst van de Deputatie te Bloemfontein in de tweede week van October, werd er aldaar insgelijks een groot feestmaal te 391 vastgezet in een sterke positie, Vlugtkraal genaamd, en eerst na een hevigen strijd, waarin Adjudant Piet Yiljoen (thans Mijn-Commissaris te Heidelbergj zich door buitengewone dapperheid onderscheidde, gelukte het den Boeren deze positie te veroveren. De Kaffers waren echter zoo in de grotten en holen der bergen ver­ scholen, dat de Boeren verplicht waren, om dynamiet te gebruiken om hen er uit te jagen, een voorbeeld hun indertijd gegeven door Sir Garnet Wolseley in den Secoecoeni-oorlog, en dit was genoeg om Exeter-Hall, dat natuurlijk direct een standje opschopte over „deze onmenschelijke manier van oorlogvoeren,” den mond te snoeren. De positie van Mapoch was inderdaad zoo, dat het spoedig bleek dat men een langdurigen en vervelenden oorlog zou moeten voeren, en vooral een zekere plek, ,,De Hel” door de Boeren genaamd, was de oorzaak van veel strijds. In December bezocht Paul Kruger zelf het lager, en gaf zijne tevreden­ heid te kennen over de getroffene maatregelen. Het bleek echter dat men goede artillerie noodig had, om eenige hoop van succes te hebben, en daarom werd een achterlader van den Vrijstaat verkregen en later zelfs eenige kanonnen uit de Kaap-Kolonie. Een aantal Kaffer-hulptroepen werden door de Boeren aangeworven, en zelfs sprak men om aanzoek te doen bij de Zwasies. In het begin van December leden de Transvalers een zwaar verlies in den dood van Kommandant Senekal, die voor een der spelonken staande, door een kogel getroffen werd. Ten einde Mapoch behoorlijk in te sluiten vond men het noodig om nog meer der burgers op te roepen, en in Januari waren er tusschen 3000 en 4000 man op het oorlogstooneel, en de flinkheid, waarmede de opgekommandeerden aan de roeping gehoor gaven, werd met recht door de „ Volksstem” geprezen. Januari en Februari 1883 gingen voorbij, en niettegenstaande het gebruik van een groote kwantiteit dynamiet en van een aantal handgranaten, vorderden de Transvalers maar zeer weinig, en bleek het dat zij met een gedetermineerden vijand te doen hadden, die zich niet ontzag om zelfs de verschanste forten te bestormen. Eén voor één liet men de spelonken in de lucht springen, en hoewel de Boeren steeds de Kaffers toeriepen om er uit te komen, kregen zij geen ander antwoord dan een kogelregen. De burgers vochten als leeuwen, en de Kommandanten en Veldkornetten hadden hunne handen vol om hen van de gevaarlijkste plekken terug te houden. Menig burger boette dan ook zijn dapperheid met den dood. In April begon Mapoch weder om vrede te vragen, doch stelde als 474 i harer eere gegeven, en op een heildronk op hem, voorgesteld door den heer J. G. Fraser, den toenmaligen Voorzitter van den Vrijstaatschen Volksraad, gaf Kruger een zeer voorzichtig antwoord, daar hij nog niet precies wist, welke kaarten de Vrijstaat zou spelen. Hij zeide o. a. het volgende: „Hij had niet veel school gehad, in de gewone beteekenis van het woord. Toen hij tien jaar oud was, moest hij beginnen met te strijden voor zijn leven en zijn land, en daarmede was hij met weinige tusschenpoozen steeds bezig geweest. Dat was zijn eenigste school geweest. Maar hij had één ding geleerd, en dat was zijne vrienden van zijne vijanden te onderscheiden. De Vrijstaat had de Transvaal in bange dagen geholpen, door het teekenen van petities en door het zenden van hulp. Hetzelfde was het geval met de Kolonie. Gedurende den oorlog, zoowel als toen hij naar Engeland ging om de Suzereiniteit te laten herroepen, had de Kolonie haren invloed gebruikt om de Transvaal te ondersteunen. Hij zou dit nooit vergeten. Wat aangaat eene geheele Unie tusschen de Transvaal en den Oranje-Vrij staat, daartegen viel heel wat te zeggen, en hij meende ook niet dat die noodig was. Zij konden elkander zonder dat behulpzaam zijn. De Transvaal verlangde dat de Vrijstaat en de Kaap-Kolonie ten volle hun aandeel zouden hebben in de onuitputtelijke rijkdommen die korten tijd geleden ontdekt waren. En dat niet alleen. Menschen uit Europa, die met geen ander doel kwamen dan om geld te maken en dan weder het land te verlaten, zouden dezelfde behandeling ontvangen als zij die zich voor goed in de iransvaal vestigden. Al wat hij daarvoor eischte, was, dat de nieuwe aankomelingen niet ondankbaar zouden zijn, maar tevreden met het hebben van een aandeel in de onafhankelijkheid der Transvalers en hen daarvan niet zouden berooven. De wetten werden gedurig veranderd, met het doel om den voorspoed van allen te bevorderen. Al hetgeen de Regeering gelukt was, was te danken aan zijne burgers, die zijn beenen waren en aan zijne ambtenaren die zijn armen waren. Hij wilde hier de aanmei king maken, dat het hem niet kon schelen of een ambtenaar een Duitscher, een Hollander of een Engelschman was — het eenige ^ aai hij op lette was ot een man een getrouw dienaar was of een niksnuts. De Voorzitter had melding gemaakt van een Vereenigd Zuid- Alrika, en op zijn reis hierheen had spreker veel gehoord van „Zuid-Afrika onder eene vlag . Hij dacht dat dit voorbarig was, en begreep niet hoe men daai toe zou kunnen geraken. De Koningin zou objecteeren om haar \lag uit haar deel van Zuid-Afrika terug te trekken, en wij zouden onze n lag ook niet neêrhalen; dus hoe zou men het overleggen ? Hij zou niet giaag iets doen tegen de regeering van Hare Majesteit in Zuid-Afrika. 415 bijzondere waardigheden ter zijde te laten, om in u vooreerst slechts Transvalers te zien. Trouwens, dat kan u niet anders dan lief zijn. Voor uw volk leeft gij, draagt zijne belangen op het hart, strijdt er voor met hart en hoofd, met mond en pen, met kruit en lood, waar ’t noodig is. Met uw volk vereenzelvigd, kunt gij er niet op tegen hebben als Trans­ valers aan te hooren wat wij u hier te zeggen hebben. Wij hebben uw volk lief, en de redenen daarvoor zijn niet ver te zoeken. Zij zijn reeds begrepen in de liefde voor onze eigen nationaliteit. Die nationaliteit vindt haar duidelijkste en bondigste uitdrukking in de eigen taal. Wij hebben niet een wereldtaal, pasklaar voor alle nationaliteiten, gelijk het Engelsch of het Fransch. Hollandsch spreekt slechts hij, die Hollander is. Tusschen u en ons bestaat taalgemeenschap, in dien engeren zin, waarin het een ander woord is voor éénheid van nationaliteit, gelijkheid der diepste trekken, die het volkskarakter teekenen. Met de eerste kolonisten ging het Hollandsch naar Zuid-Afrika. Ware de Kaap onder Nederlandsch gezag gebleven, dan zou onze taal daar onder de hoede der Regeering wel veilig zijn geweest, maar zij had een officieelen steun genoten, en haar kracht zou wellicht een kunstmatige zijn geweest. Zoo is het niet geschied. Het Hollandsch is met het volk de wildernis ingegaan, het heeft de „trekken” medegemaakt en hoe ook klimaat, levenswijze, natuuromgeving mochten wisselen, onder lief en leed door, en terwijl niemand er opzettelijk voor zorgde, de taal heeft zich ontwikkeld, zich gevoegd naar alle nieuwe behoeften en is onder dat alles Hollandsch gebleven. Hoe anders dan in Amerika en in Australië, waar de Engelsch- sprekende elementen alle andere hebben overvleugeld en van den Holland- schen oorsprong der koloniën niets dan historische herinneringen zijn overgebleven. Maar in Zuid-Afrika heeft onze taal en in haar onze nati­ onaliteit vasten voet gekregen en eene toekomst voor zich. Mocht, wat God verhoede! te eeniger tijd Nederland van de kaart van Europa verdwijnen, dan zullen de Transvalers onze nationaliteit voor den ondergang bewaren. Zij zijn Hollanders, omdat zij in dezelfde taal als wij denken en dichten, danken en klagen. Daarom is de naam „stamverwant” ons te koud, te natuurkundig; „onze broeders te Zuid-Afrika,” dat is de naam onder welken zij in onze harten zijn geschreven. Doch niet minder lief hebben wij uw volk, om de wijze, waarop het die gemeenschappelijke nationaliteit tot ontwikkeling heeft doen komen. Wie had ooit kunnen denken, dat dè nakomelingen der eerste kolonisten eens zouden uitgroeien tot een volk als het uwe, dat in het hart van Zuid-Afrika een Staat zou stichten, met eene levenskracht, sterk genoeg om in- en uitwendigen weerstand te bieden, aan elk gevaar voor verstrooiing 363 zal blijven totdat het de Chartered Company gelieft zichzelve aan de kaak te stellen, of de Buitenlandsche Ministeriën van Engeland, Duitsch- land en Portugal hunne geheimenissen in de nieuwsbladen bekend maken; beide zaken, die natuurlijk niet spoedig zullen plaatsvinden. De ontdek­ king der Johannesburgsche Goudvelden en de daardoor veroorzaakte „massenhafte” toestrooming eener nieuwe bevolking, doen maatschappelijke en industrieele kwesties oprijzen, die een ontzettenden invloed op de binnenlandsche en buitenlandsche Staatkunde van het Gouvernement van Paul Kruger hebben gehad, doch wier grondige bespreking op zich zelve een boek vereischt, dubbel zoo groot als dit werk. In het verhalen van het werk door den tegenwoordigen Transvaalschen President gedurende die jaren gedaan, en den daarmede in verband staanden groei van de Republiek, zullen wij dus alleen de voornaamste feiten zoo duidelijk mogelijk omschrijven, ten einde daardoor eenigszins aan te toonen wat de bedoeling van Paul Kruger was; en slechts hier en daar zullen wij onze opinie over den toestand van zaken geven, waar die door de gebeurtenissen van latere tijden in een helder daglicht zijn gesteld. De Transvaal was, ten tijde dat zij haar zelfbestuur terugkreeg, in een alles behalve aangename positie, en de toekomst zag er niet roos­ kleurig uit. Door de „loyale” partij werd, zooveel als doenlijk was, die toestand verergerd, en vooral daardoor dat men het kapitaal uit het land wilde doen verdwijnen, waardoor men meende den Boeren het mes op de keel te zetten. In de schatkist was slechts weinig te vinden, en tengevolge van den oorlog was er eene groote schaarschte van geld, en had de handel een gevoeligen schok gekregen. Ook op ander gebied dan het materieele was het vooruitzicht zorgwekkend. Het onderwijs was in de laatste jaren geheel onverzorgd gelaten, ten minste voor zoover de Hollandsch-sprekende bevolking betrof, die weigerde gebruik te maken van de scholen door de Engelsche Regeering ondersteund; door de steeds heerschende onrust waren zelfs de belangen der kerk eenigszins ver­ waarloosd geworden. Ten laatste bestond er gegronde vrees dat men zeer spoedig in onaangenaamheden met een aantal Kafïerkapiteins zou gewikkeld worden, iets waarvan reeds de eerste teekenen zich bij Montsiwa hadden vertoond. Omtrent de kwestie van Onderwijs had Paul Kruger zekere op over­ tuiging gegrondveste denkbeelden, die diermate met zijn godsdienstige gevoelens in verband stonden, dat men ze hiervan bijna onafscheidelijk kon noemen. Zuiver genomen was zijn beginsel, dat het de plicht van de kerk was om voor de opvoeding der jeugd te zorgen, overeenkomstig 808 Israëlietische volk, Gods eigen volk, dat Hij zelf uit de slavernij naar het Beloofde Land leidde, en dat Hij, onmiddellijk of middellijk Zelf bestuurde. De lotgevallen der Trekboeren, hun strijd in de woeste vlakten en hoog­ landen aan gene zijde van de Oranje-rivier, de vervolgingen die zij van Engeland leden, en het bewustzijn, dat als God hun niet Zelf ter hulpe kwam, zij het niet konden winnen, de groote overwinningen die zij met hun klein aantal op de machtigste Kafferstammen behaalden — dat alles was juist geëigend om het gevoel, dat ook zij Gods uitverkoren volk waren, te versterken. En dat gevoel is nog geenszins onder het Transvaalsche volk verdwenen; integendeel, zulke gebeurtenissen als de Transvaalsche vrijheids-oorlog en het mislukken van Jamesons inval, moet zelfs den onverschillige tot nadenken stemmen, en tot het besluit doen komen, dat daarin de Hand Gods duidelijk zichtbaar was. En dat dit een grooten invloed op het godsdienstig gevoel van het volk moet hebben, is gemak­ kelijk te verstaan. God te danken voor Zijne wonderdadige bescherming, Hem te dienen, en Zijne bevelen na te komen, dat is hun plicht. Elke overtreding van Zijne geboden moet hun Zijne wraak op den hals halen. Want dit was de leer van het volk van Israël, zooals in het Oude Testament vervat, en het laat zich verstaan, dat dit gevoel onder de omstandigheden ingang heeft gevonden bij het Transvaalsche volk. En het is slechts één stap verder om dan tot het besluit te komen, dat hun bestuurder door God aangewezen wordt, en hij de Godsman, de Mozes van het volk is. Een eigenaardig bewijs hiervan werd gegeven, toen gedurende de laatste Presidents-verkiezing een brief van een Transvaler in de Volksstem verscheen, getiteld: „Wie zal onze Jozua zijn?” Lr bestaat geen twijfel of President Kruger gevoelt zich, niet uit hoog­ moed, maar juist in alle nederigheid, in alles wat hij doet, geheel afhankelijk van en verantwoordelijk aan den Grooten Koning. Hij leidt hem; zelf leidt Kruger weder het volk, volgens Gods instellingen. Lr mogen (ik hoop, dat er niet velen zijn) sommigen onder mijne lezers zijn, die de schouders ophalen bij het lezen hiervan. Ook hunne opinie hebben zij het volle recht te hebben, maar ook zij moeten erkennen, dat, al kunnen zij die beginselen niet huldigen, er toch iets verhevens, iets gi ootsch, iets schoons in is. En wat meer is: daarin zit de kracht van Paul Kruger en van het Transvaalsche volk; dat denkbeeld deed hen Majuba bestormen; dat denkbeeld geeft hun kracht en moed in den strijd tegenover de machtigste vijanden. De Star mag er den spot mee drijven, dat toont alleen hoe men van dien kant inziet, hoe gevaarlijk dat denk­ beeld is voor hun wensch, om Engeland den baas te doen spelen in de Transvaal. Want dat innig geloot in, en dat innig vertrouwen op God deed 684 trekken, of liever reeds Zaterdagavond. Hij wachtte echter nog den Zondag om de laatste hevelen per Heany te krijgen; en zooals de Kapitein in zijne verklaring zelf zegt: Twintig minuten na Heany's aankomst, gaf hij de order om dien avond in te trekken. Het is mogelijk dat wij verkeerd zijn; doch de lezer kan uit hetgeen wij uit officieele stukken aangehaald hebben, voor zichzelven oordeelen. Zondag zond Dr. Jameson twee telegrammen. 1) Het eerste was aan Dr. Harris en luidde: „Zal hedenavond naar de Transvaal vertrekken. Mijn reden is, dat de finale schik­ kingen waren met schrijver van brief, dat, ingeval dat ik op eenigen toekomenden tijd zou vernemen dat de Transvaalsche autoriteiten vermoedens hadden omtrent hunne plannen, ik, zonder referte naar hen, dadelijk zou vertrekken om verlies van levens te voorkomen, zooals de brief zegt. Reuter, net nu ontvangen, zelfs zonder mijne eigene informatie omtrent de bijeenkomst in de Transvaal, verplicht mij dadelijk een begin te maken, ten einde mijne belofte na te komen. Wij gaan eenvoudig om iedereen te beschermen zoolang zij het tegenwoordige oneerlijke Gouvernement veranderen en de stem van het geheele land op te nemen omtrent den vorm van Regeering door allen vereischt.” Johannesburg zegt: „fcomt niet'1; Jameson zegt: „Ik ga omdat Johannes- burg mij noodig heeft, en om de belofte die ik gegeven heb te vervullen”; hoe men dit kan vereenigen, zonder een derden factor aan te nemen, gaat ons verstand te boven. Het tweede telegram dat Dr. Jameson zond was aan Dr. Wolff te Johannesburg, n.1.: „Ontmoet mij, zooals Dinsdagavond voor uw vertrek, overeengekomen; dit zal ons in staat stellen welke de beste plaats is. Laat J. W. Leonard spreken. Maak de snijdingen hedenavond zonder faal. Heb groot vertrouwen in J. H. Hammond, A. L. Lawley en mijnwerkers met Lee-Metford geweren.” De meening van dit telegram is: „Ontmoet mij op de bestelde plaats, zoodat wij kunnen zien wat het beste is, naar Johannesburg te gaan of naar Pretoria; snij de telegraafdraad nabij Pretoria af.” Men zal zich namelijk herinneren, dat er een plan bestond om Pretoria aan te vallen en het arsenaal te nemen; en zooals Dr. Wolff verklaarde voor het Engelsche Parlementaire Comité, had men een gedachte dat men misschien in staat zou zijn om geheel en al in bezit te geraken van Pretoria, en was dit gelukt, dan zou Dr. Jameson direct naar Pretoria zijn gegaan, 1) De heer Garrett wil uitmaken, dat die telegrammen om 9 uur gezonden zijn; dus vóór dat Kapitein Heany te Pitsani kwam, en dit is niet waarschijnlijk. Het is echter zeer wel mogelijk (en zelts waarschijnlijk) dat Kapitein Heany zich vergist heeft, dat hij eerst Zondag­ morgen tusschen 10 en 11 uur te Pitsani kwam. Zaterdagnacht was hij reeds te Mafeking en kocht nog een paar top-boots. 710 Er is indertijd veel gesproken over deze overgave, vooral met betrekking tot het feit dat de Hooge Commissaris eenige dagen daarna naar Johannes- burg telegrafeerde, dat de levens van Jameson en de zijnen afhingen van het al of niet nederleggen der wapenen door de oproerlingen in de Goudstad. Doch van onze zijde is het slechts noodig om een paar woorden tot opheldering der zaak te zeggen. Het lijdt geen twijfel of Kommandant Cronjé ging zijne macht te buiten, toen hij zekere voor waarden hij de overgave stelde; en onzes inziens kan er ook geen twijfel bestaan dat toen de Kommandant het briefje schreef hij van meening was, dat het leven van Jameson en de zijnen geheel en al en in ieder geval zou gespaard worden. Willoughby nam in dien geest de termen aan, en was er verder niets gebeurd, dan was daardoor de overgave finaal op die termen gesloten, en zouden de levens der gevangenen moeten gespaard zijn, want met de vraag of Cronjé al dan niet het recht had zulke voorwaarden te verleenen, had natuurlijk de bevelhebber aan de andere zijde niets te maken. Toen echter Kommandant Malan terecht aan Cronjé bewees, dat hij daartoe geen recht had, en daarom de gewijzigde termen aan Jameson bekend maakte, had de laatste het volmaaktste recht om daartegen te objecteeren, of onder protest zich te laten gevangen nemen en dadelijk te Pretoria de zaak in kennis te stellen van de Transvaalsche Regeering zoowel als van den Hoogen Commissaris, zich beroepende op de termen van het briefje van Cronjé. Dit deed Jameson echter niet; de gewijzigde termen werden hem voorgelegd en hij nam die aan, en daar­ door geschiedde feitelijk een tweede overgave, op die gewijzigde termen. In Engeland ging het Departement van oorlog zoover zelfs, om te beweren en den Kolonialen Secretaris te adviseeren, dat men zich aan de termen van Cronjé moest houden, doch toen de Engelsche Regeering in het bezit van alle feiten was, zag zij geen kans om iets aan de zaak te doen, en zoo er gegronde redenen waren om te beweren dat de Iransvaal verraad had gepleegd of geen eerlijk spel had gespeeld, dan zou Engeland waarlijk de zaak niet zoo stil hebben laten voorbijgaan, en zouden er heel wat onaangenaamheden hebben plaats gevonden. En zelfs de heer Garrett, die waarlijk niet mank gaat aan partijdigheid jegens de Transvaal, is niet in staat eenige aanmerkingen van waarde over de kwestie te maken. En inderdaad de Transvaalsche Boeren hebben door hunne behandeling hunner verslagene vijanden bewezen, hoe edelmoedig zij waren. De gewonden van Jameson werden zoo uitmuntend mogelijk verpleegd te Kiugersdorp; de arme hongerige krijgers van Jameson werden gevoed; 573 van de oude en de nieuwe inwoners van het land te bevorderen, daar hij geloofde dat zulk eene combinatie moest leiden tot een Vereenigd Zuid-Afrika. Sommigen waren van gevoelen, dat dit onder Harer Majesteits vlag zou gebeuren, anderen onder een eigene vlag. Spreker zou daarop niet ingaan; al wat hij wist was, dat, zoo hij gespaard werd, hij zou staan of vallen hij de onafhankelijkheid der Republiek. Wat de Charlestown- lijn aanging, zoo wist hij dat de Kaap-Kolonie er tegen was, doch hij wilde eerlijk tegenover Natal zijn, en moest dit ook helpen. Daarom zou hij de opmeting der lijn het volgende jaar doen beginnen, en wanneer zij aangelegd werd zou dit door eene Maatschappij worden gedaan. Doch eerst moesten wij ons zelven helpen en dan anderen, In Krugersdorp zeide de President dat het verkeerd was, als men dacht dat het land in het oog der buitenwereld verlaagd werd door het hebben van eene schuld. Er moesten publieke werken aangelegd worden, en daarvoor was geld noodig, en wat het geld aanging dat voor den spoorweg geleend was, zoo moest de Maatschappij de lasten dragen. Zoodra de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij met een redelijke winst werkte, zou de Staat de spoorwegen zelve in handen nemen. Hij was niet tegen de Natalsche lijn, doch kon niet toelaten, dat die aangelegd werd voor dat de Delagoa-lijn klaar was. De Zwasiland-kwestie zou spoedig geregeld worden, en hij verwachtte dat de Hooge Commissaris naar Pretoria zou komen, om met hem de zaak te beslissen. Wat het stemrecht aanging, zoo was dit eene zaak waarin spreker zorg zou dragen dat de onafhan­ kelijkheid der Republiek niet zou worden ondermijnd. Toen de President op 8 November van zijne reis te Pretoria terugkwam, werd hij op buitengewoon feestelijke wijze ontvangen, en 1500 kinderen zongen het Transvaalsche volkslied bij zijne aankomst aan de Gouver­ nementsgebouwen. Op 10 Januari begon de stemming, en nu werd de strijd hevig. Reeds voor dien tijd waren de nieuwsbladen vol van de scherpste artikelen, en werden de respectieve candidaten door hunne voorstanders opgehemeld en door hunne tegenstanders voor alles wat slecht was uitgekreten, en dit op eene wijze, die niet erg eervol voor de Transvaalsche journalistiek was. De Volksstem ging Generaal Joubert te lijf en zeide dat hij concessies ontvangen had. Land en Volk en de Advertiser trokken tegen President Kruger te velde, en toen het laatstgenoemde blad een artikel publiceerde waarin het President Kruger beschuldigde van het gebruiken van ’slands gelden voor verkiezings-doeleinden, meende de Regeering dat dit toch een beetje te erg was, en werd op last van den Staatsprocureur Dr. Krause, de heer Keith, eigenaar en drukker van dat blad, gevangen genomen op 466 antwoord, en daarop vertrok in Maart 1887 de Minister Schermbrücker in gezelschap van den heer David de Waal naar Pretoria om persoonlijk een onderhoud met President Kruger te hebben. Deze deputatie werd zeer beleefdelijk en vriendelijk ontvangen door ZHEd., die echter te kennen gaf, dat zoo er eenig misverstand bestond tusschen de Kolonie en de Republiek, zulks voornamelijk de schuld was van de eerste; dat de kwestie van Invoerrechten door hem in overweging zou worden genomen, doch dat wat de Spoorweg-verbinding aanging, hij de Kolonie niet te hulp kon komen, daar volgens de Delagoa-Baai Concessie de Hollandsche Maatschappij de voorkeur had, om alle latere spoorwegen aan te leggen en te exploiteeren. In Johannesburg had het Gouvernement de noodige ambtenaren aan­ gesteld, onder welke vooral Kapitein von Brandis, als Speciale Landdrost, zeer populair was. Ook bestond er een soort van plaatselijk bestuur aangaande zaken die meer direct de belangen der mijnen betroffen. Dit was het zoogenaamde Delvers-Comité, waarin de eigenaren der gepro­ clameerde plaatsen of hunne representanten zitting hadden. ZHEd. de President, die toen juist eene reis door het zuiden der Republiek moest doen, meende dat een persoonlijk bezoek van hem te Johannesburg groot nut zou kunnen stichten, en hem tegelijk in staat stellen om beter met de vereischten en wenschen van de delvers-bevolking bekend te worden. In het midden van Februari bracht hij dan ook dit bezoek, werd op zeer feestelijke wijze ontvangen, en hem werd ook een adres aangeboden namens de inwoners van Johannesburg. Doch wat was de inhoud van dat adres. Niets anders dan een optelling van al de grieven die men tegen de Regeering had. Men sprak er van het niet hebben van eigen­ domsrechten op de standplaatsen, over de hooge standplaats-licentiën, over de zware invoerrechten; men vroeg er in om een dagelijksche post, om een municipaliteit, en een Licentie-Hof, en men begon reeds melding te maken van het feit, dat niettegenstaande men de grootste bron van inkomsten voor den Staat uitmaakte, men zwaar verdrukt werd. De bokpoot werd dus al reeds dadelijk vertoond. ZHEd. liet zich echter niet op die wijze overrompelen, hoewel hij eenigszins geërgerd was over deze lijst van grieven; dien middag zou hij, gaf hij te kennen, een deputatie der Johannesburgers willen ontvangen, om met hen over deze zaken te spreken. Dien middag zeide ZHEd. dat hij zag dat er grieven waren, en dat de Regeering alle billijke grieven zooveel mogelijk zou tegemoet komen. Het was zeker dat de Goudwet verbeteringen noodig had, en hij zou toezien dat de Volksraad die aanbracht. De Regeering deed haar uiterste 208 Shepstone te geven, en ook van de bestaande klachten, die voortspruiten uit de annexatie van de genoemde Zuid-Afrikaansche Republiek aan de Kroon van Engeland, in dato 12 April 1877, tegelijkertijd de medewerking verzoekende van Sir Theophilus Shepstone. De deputatie hoopt dat Uwe Excellentie reeds in bezit moge zijn van genoemd document. Het is een groote voldoening voor de deputatie dat het door haar gevraagde onderhoud door Uwe Excellentie zoo spoedig en zoo welwillend is toegestaan geworden, hetgeen zij zoo vrij is te beschouwen als een bewijs, dat Uwe Excellentie haar op alle mogelijke wijze wil helpen. Overtuigd van de groote belangstelling van Uwe Excellentie in de welvaart van Zuid-Afrika in het algemeen, en van de Zuid-Afrikaansche Republiek in het bijzonder, verblijven wij Uwer Excellentie’s zeer gehoorzame dienaren, S. J. P. Kruger. P. J. Joubert. Het onderhoud met Sir Bartle vond werkelijk den volgenden dag plaats, maar welk een teleurstelling was het niet voor de deputatie. De Hooge Commissaris was uiterst beleefd en vriendelijk, doch erkende volmondig de deputatie niet op de door haar verlangde wijze te kunnen te hulp komen, d. i. hij zag er geen kans toe om den Engelschen Minister van Koloniën aan te raden de annexatie te vernietigen. „Onder de Engelsche vlag zult gij alles hebben wat gij begeeren kunt; doch die vlag blijft over het land waaien.” Zoo sprak Sir Bartle, doch de heer Piet Joubert antwoordde daarop: „Over het land, misschien; over het volk nooit.” En zoo liep het onderhoud af, zonder eenig gunstig resultaat; alles wat men er door verkregen had, was slechts het bewustzijn, dat de taak die de deputatie aanvaard had, niet gemakkelijk te vol voeren zou zijn. In het Engelsche Ministerie had echter eene verandering plaats gevonden. Lord Carnarvon was als Minister van Koloniën afgetreden en als zoodanig opgevolgd door Sir Michael E. Hicks-Beach, een man, die wellicht bekwamer was dan zijn voorganger, maar voor dezen in hoofdigheid niets onderdeed, en die vast besloten was, om geen haarbreed af te wijken van de eens voor Zuid-Afrika nedergelegde politiek. In de eerste dagen van Juli kwamen de heeren Kruger, Joubert en Bok in Londen aan, en vonden toen daar een brief van Sir Theophilus Shepstone in antwoord op hunne kennisgeving. Dat antwoord was alles behalve hoopvol en luidde als volgt: 788 en zelfs de bekwaamste mannen in den Zuidelijken Staat zagen er gevaar in. Wat internationale vriendsehap niet kon doen, dat deed het verraad van een derde. De Jameson-inval oefende een beslissenden invloed uit op hen, die nog weifelden. Nauw had de Transvaal aan den Waar- nemenden President van den Oranje-Vrijstaat, den heer P. J. Blignaut kennis gegeven van den inval en dezen gewezen op de bepalingen der Conventie van Potchefstroom, of de Yrijstaatsche Regeering riep een Commando op de been, ten einde, ingeval van nood, den zusterstaat te hulp te snellen. Aan de oproeping werd met groote geestdrift voldaan, en spoedig lagen bijna 1500 Yrijstaatsche burgers, tusschen Kroonstad en Vaalrivier, ongeduldig te wachten op het bevel deze rivier over te trekken. Gelukkig was die hulp niet noodig en veertien dagen later werd het Yrijstaatsche Commando weder ontbonden, na, namens de Zuid-Afrikaan- sche Republiek, den dank te hebben ontvangen van den heer Schalk Burger, L. U. R., die in zijne aanspraak de woorden gebruikte: „Laat ons den band, die thans gelegd is, altijd nauwer toehalen.” Behalve het doen oproepen van het Commando, zond de Oranje-Vrij­ staat de heeren A. Fischer en H. Klijnveld, twee zijner bekwaamste Staatslieden, als eene deputatie naar Pretoria om daar met raad den Transvaalschen Uitvoerenden Raad ter zijde te staan en in overleg met dezen samen te werken. De bekwame en vurige rede door den heer A. Fischer, na zijne terugkomst te Bloemfontein in den Volksraad gehouden, waarin hij het snood verraad in al zijne afschuwelijke kleuren schilderde, zal niet spoedig vergeten worden, en gaf voor het eerst aan geheel Zuid- Afrika een juist denkbeeld van den waren toestand van zaken. President Reitz, die ongelukkig langen tijd aan eene zware ziekte leed, vond zich uithoofde daarvan verplicht om zijn ambt neder te leggen en de Oranje-\rijstaat stond voor een nieuwe Presidentsverkiezing. Twee candidaten traden in het veld: Rechter M. F. Steyn en de heer J. G. Fraser, A oorzitter van den Volksraad. De eerste, een zoon des lands, wiens vader jaren lang als lid van den Volksraad en later van den Uitvoerenden Raad gewichtige diensten aan den Staat had bewezen, was een vurig Afri- kaander, en verklaarde zich reeds dadelijk ten gunste van eene Federatie der twee Republieken. Zijn tegenstander, ongetwijfeld een bekwaam man, volgde in deze de voetstappen van President Brand en meende, dat eene nauwere vereeniging met de Zuid-Afrikaansche Republiek geen voordeelen voor den Oranje-Vrijstaat zou kunnen afwerpen, maar inte­ gendeel den Staat in groote verwikkelingen kon helpen. Doch tegen den stroom oproeien, dat ging niet. De Jameson-inval was Waren en leefden wij in Europa of in Amerika, geachte lezers, dan zou mijn antwoord op die vragen daarin bestaan, dat ik mijn pen doodeenvoudig nederlegde, en mijn opgevat voornemen liet varen. Maar wij leven in Zuid-Afrika, in een land waar de geschiedenis op vele punten een zaak van overlevering is; waar men in de meeste gevallen slechts informatie kan krijgen door persoonlijke gesprekken; waar weinig of niets van de voornaamste gebeurtenissen in geschrifte bestaat. En als Paul Ivruger zijn Eeuwige Rust is ingegaan, dan zijn er helaas! die vóór hem of kort na hem ook grafwaarts zullen gedragen zijn, en wier monden niet meer in staat gesteld zullen zijn, iets van de belangrijke lotgevallen mede te deelen die zij hebben doorleefd, of iets te verhalen van de gewichtige gebeurtenissen, waarin zij een rol hebben gespeeld. En bovenal is dit het geval met de Geschiedenis der twee Zuid-Afrikaansche Boeren-Republieken. Geschriften omtrent de gebeurtenissen van den Grooten Trek van 1836—1837 bestaan er bijna niet, en hoe weinigen leven er nog heden, die deel genomen hebben aan dien Trek? aan dien Uittocht die nergens zijn weêrga heeft in de geschiedenis der Wereld, en die slechts vergeleken kan worden met dien Uittocht van Gods volk, die zoo prachtig beschreven is in de boeken van Mozes. Het verlies dat de wereld in het algemeen, en Zuid-Afrika in het bijzonder heeft geleden, doordat er geene behoorlijke aanteekeningen over den Grooten Trek zijn gehouden, is niet te berekenen. De heldendaden van de voorouders der tegenwoordige Vrijstatere en Transvalere, hun lijden en strijden, hun lief en leed, dat alles is bijna onherroepelijk voor het nageslacht verloren, en dat nageslacht zal het verlies beweenen, terwijl ook de latere geschiedschrijvers van Zuid-Afrika het gemis niet minder zullen gevoelen. Het ware inderdaad te wenschen, dat de een of andere bekwame Afrikaner de taak op zich nam. om zoo spoedig doenlijk, het mondeling verhaal dier gebeurtenissen van de tongen der nog weinige levenden op te schrijven, ten einde toch nog iets voor het nageslacht te bewaren. Voortrekker na Voortrekker daalt er in het graf; mond na mond is het eeuwig zwijgen opgelegd; heldendaad 11a heldendaad is aan de vergetelheid prijs gegeven. Charel Cilliers, Andries Pretorius, Hendrik Potgieter, Marthinus Viljoen, Frans Joubert en zooveel honderden dier brave, dappere helden zijn van liet tooneel verdwenen, en namen de geschiedenis van hun Land en Volk met zich in het graf. Eerst kort geleden is men op dit punt eenigszins wakker geworden en heeft de Transvaalsche Regeering den ouden Ex-President M. W. Pretorius opgedragen om aanteekeningen te maken over hetgeen hij zelve beleefd heeft. Men kan zich voorstellen dat schrijver dezes met deze moeielijkheden 219 zonder aarzeling, toe te schrijven aan de gedragslijn door Sir Theophilus Shepstone gevolgd, die daardoor de tegenwoordige crisis heeft veroorzaakt. Cetywayo, zich aangemoedigd gevoelende, hetzij door het Natalsche Gouvernement of door Sir Theophilus Shepstone, in de eischen die hij aan de Transvaal maakte, werd zonder twijfel dagelijks meer brutaal en aanmatigend, maar zijne dreigementen, die de Transvaal alleen door Natal bereikten, oefenden weinig of geen invloed op ons uit, totdat hij, het voorbeeld volgende der Britsche troepen, en dergelijke beweging naar onze grenzen maakte. Met veel geslepenheid heeft Cetywayo getracht, het ééne Blanke Gouvernement tegen het andere te zijnen voordeele te gebruiken, en, zooals het hem voorkwam, in den beginne met goed gevolg. Dat hij thans, als het ware, buiten zichzelven is, behoeft geene verwon­ dering te baren, want niet alleen dat hij nu ondervindt zijn doel niet bereikt te hebben, en teleurgesteld is in het behalen van den buit dien een vereenigde inval in de Transvaal zou opleveren, maar hij ziet nu de zaak van zijne tegenstanders omhelsd door hen, die hij had aangezien als zijne helpers en vrienden. 1) Zooals reeds gezegd, ontbreken de bewijzen geheel en al voor hetgeen Sir Theophilus Shepstone beweerd heeft, terwijl aan den anderen kant de duidelijkste tegenbewijzen worden geleverd door de tegenwoordige houding der Zulu’s tegenover het Engelsche Gouvernement, door de vijandelijkheden in Secoecoeni’s land en door de Zuidwestelijke grens­ kwesties met de Griquas. De vorenstaande zijn eenige der hoofdargumenten, die wij hebben voor te brengen in de uitvoering van de opdracht waarmede wij belast zijn geworden; en ofschoon wij ons bereid verklaren om elk ander punt te wederleggen dat mocht worden aangehaald in verdediging of tot recht­ vaardiging der annexatie, achten wij het onnoodig, hier in verdere bijzon­ derheden te treden. Ons is opgedragen met de stem van het Volk het protest tegen de annexatie te ondersteunen, en tegelijkertijd nederig en ernstiglijk Harer Majesteits Gouvernement te smeeken, deze zaak in genadige overweging te nemen. Wij protesteeren tegen de annexatie van de Zuid-Afrikaansche Republiek om de volgende redenen: 1°- Dat het eene verbreking is van de Conventie gesloten te Zandrivier 1) Deze bewering van de deputatie wordt gestaafd door het rapport van eene samenkomst die Somtseu (zooals Shepstone door de Zulu’s genoemd werd) in Maart 1878 met Cetywayo had, en waarop de Zulu-koning ongeloofelijk „parmantig” was, en onbewimpeld aan zijn ergernis lucht gaf. 507 maar ook de huishuur op de grootere dorpen ontzettend hoog was. Bovendien meenden een aantal Raadsleden (en de President vereenigde zich daarmede) dat het beter was de ambtenaren een behoorlijk salaris te geven, dan hen in de verleiding te stellen zich aan beurs-speculatiën te wagen, waardoor hunne eerlijkheid licht in verzoeking kon geraken. 1) Een aantal zaken van minder belang werden gedurende deze zitting behandeld en ook de goudwet werd weder verbeterd. Eerst kort voor de sluiting van den Volksraad kwam de spoorweg-kwestie weder ter sprake. Een voorstel om de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij het recht te geven om de stoomtram van Boksburg naar Krugersdorp te verlengen, werd met 30 tegen 3 stemmen aangenomen. Daarop kwam een lijn van Johannesburg naar Pretoria aan de orde. ZHEd. de President was ten gunste van deze lijn, die hij beschouwde als eene verlenging van den Delagoa-baai—Pretoria-spoorweg, doch een aantal leden spraken op heftige wijze er tegen en er werden zelfs zeer scherpe aanmerkingen over de langzaamheid van de Nederlandsche Maatschappij gemaakt. Eindelijk werd de voorgestelde lijn afgekeurd met de beslissende stem van den Voorzitter, een resultaat eigenlijk per abuis verkregen, daar de heer Leclercq een voorstel verkeerd verstond en op die wijze tegen de lijn stemde, hoewel hij er voor was. Daarna verdaagde de Raad, na eene zeer belangrijke en merkwaardige zitting, en eene die vooral voor President Kruger zeer vermoeiend moet zijn geweest, daar hij nog geen enkelen keer te voren met zooveel tegen­ stand had te kampen gehad. „Kruger begint zijn invloed te verliezen,” schreven de Engelsche nieuwsbladen in de Transvaal en zelfs in de Kolonie; „er bestaat maar weinig kans, dat hij weer zal verkozen worden.” Deze profeten hadden het echter, zooals gewoonlijk, mis. 1) Er wordt over het algemeen gedacht dat de salarissen van ambtenaren in de Transvaal zeer hoog zijn. Dit mag het geval zijn met eenige der zeer hooggeplaatste ambtenaren, doch de meerderheid der ambtenaren te Pretoria hebben toch, als zij gehuwd zijn, elke penny van hun salaris noodig om fatsoenlijk hun stand op te houden. 524 doch alvorens wij ons met de Raadszitting zullen bezig houden, moeten wij terug en eenige woorden zeggen over de reis die de President in April naar Natal had ondernomen. Bij de Zwasiland Conventie had de Transvaalsche Regeering zich verbonden om geen stappen te nemen tegen de verlenging van den Natalschen spoorweg. Natal, bewust dat zoolang de Delagoa-baai-spoorweg nog niet gereed was de naaste haven voor de Goudvelden, Durban, binnen zijne grenzen lag, en het dus daardoor zich van een voornaam deel van den handel kon verzekeren, had dadelijk gebruik gemaakt van de gelegenheid het door de Conventie aangeboden. Reeds tegen het einde van Maart 1891 was de Natalsche spoorweg gereed tot aan Char- lestown op de Transvaalsche grenzen, en zulks niettegenstaande dat het terrein waardoor de spoorweg ging uiterst moeielijk was. De opening werd vastgesteld voor den 7den April en het Natalsche Gouvernement inviteerde President Kruger, Generaal Joubert en eenige andere hoog­ geplaatste leden der Transvaalsche Regeering om bij die gelegenheid tegenwoordig te zijn. De invitatie werd aangenomen, hoewel waarlijk de President moeielijk kon gemist worden te Pretoria. Sedert de uitspraak van Hoofd-Rechter Kotzé in de Zeerust zaak, was de kerkkwestie nog meer dan vroeger op den voorgrond getreden, en door zijne bemoeiingen om den vrede te herstellen was het Kruger slechts gelukt zijne politieke tegenstanders ook op dit punt tegen zich in het harnas te jagen. Generaal Joubert aan de eene zijde, en de heer Christiaan Joubert aan de andere zijde, en tevens een aantal hooggeplaatste ambtenaren waren alles behalve gesticht met de inmenging van den President in deze kerkelijke geschillen, en men beweerde openlijk dat ZHEd. in plaats van het vuur te blusschen, het aanstookte. Toch hield Kruger voet bij stuk, en tegen het einde van Maart zond hij den volgenden brief aan beide partijen: Eerwaarde Heeren en Broeders! Als een Christen en als Hoofd van den Staat gevoel ik dat het mijn plicht is om alles in mijn vermogen te doen om eensgezindheid, liefde en vrede in dezen Staat te bevorderen. Ik vraag dus hierbij uwe medewerking om te trachten op vreedzame en liefderijke wijze de bestaande kerkkwesties te beslechten door te trachten tot eene oplossing te komen met betrekking der kerk-vereeniging; en indien zulks niet kan gedaan worden, alsdan te trachten een einde te maken aan de bestaande grieven. Ik heb geen twijfel dat de vereeniging kan tot stand worden gebracht of de bestaande geschillen kunnen bijgelegd worden door vreedzame samenwerking, indien de verschillende partijen slechts HOOFDSTUK XV. De verdere strijd. Na de inneming van Potchefstroom werd de krijgsraad bij elkander geroepen, en deze besloot Stephanus Schoeman en Landdrost Steijn te verbannen, terwijl een aantal van Schoeman’s aanhangers met verschillende boeten gestraft werden. Daarop vaardigde Kruger een proclamatie uit ten efïecte: „Dat alle personen die hunne wapenen hebben opgenomen door leugentaal of dwang tegen het thans bestaande wettige gezag des lands, in veiligheid kunnen terugkeeren naar hunne woonplaatsen, en daarvan melding maken aan den krijgsraad.” Dit was op 12 October 1862. Kort daarop vroeg Pretorius aan Kruger verlof om de Transvaal binnen te komen, waarop deze antwoordde dat zijne menschen woedend op Pretorius waren, en dat hij hem niet aanraadde te komen, daar hij gevaar voor hem zag. (Niet ieder zou zijn vijand zoo behandelen!) Te Potchefstroom vertoefde Paul Kruger tot zoowat de helft van November, toen hij vernam dat Schoeman weder de Transvaal met een commando was binnengetrokken, en zich in de nabijheid van Kliprivier verschanst had. Eenigszins onvoorzichtiglijk trok de anders slimme Kom- mandant van Rustenburg met zijne geheele macht naar Kliprivier op om zijn tegenstander te verjagen, doch deze kreeg lucht van het plan, en terwijl Kruger naar Kliprivier trok, marcheerde Schoeman van daar naar Potchefstroom, en daar dit dorp geheel onbezet was, viel het hem zonder slag ot stoot in handen, en versterkte hij aldaar zijn commando tot een hoogte van nagenoeg 800 man. Kruger spoedde zich naar Potchefstroom tmug, en wilde reeds een aanval doen, toen Pretorius tusschenbeide kv.am en voorstelde dat men tot een wapenstilstand zou komen, teneinde over den vrede te onderhandelen. Kruger stemde hierin toe. 497 geenszins op onpartijdige wijze gehouden werd. In November zond President Kruger dan ook een brief direct aan Khama waarin hij van deze eene aanzienlijke schadevergoeding eischte voor het gepleegde euvel. 