title: Jaarboeken van het Koningrijk der Nederlanden : (1814-1822)
creator: Stuart, Martinus
text: van den lften Juuij 1821 , bepalende, dat de fchoolge- bouwen , aan het domein behootende , ten koste van betzelve in orde gebragt en daarna aan de gemeente-be- fluren overgegeven «ullen worden. Deze maatregel ftrekt ten vooroieele van het domein , hetwelk op deze wijze ontflagen wordt van het onderhoud van gebouwen, die gcene inkomften geven; zij rtreltt ten voordeele van de gemcente-belluren , welke de gebouwen iu goeden ftaat ontvangen, en de. voor elk geringe kosten van on- derboud te ecrder voor het vervolg willen dragen, daar zij nu bevrijd zijii van de moeijelijkheden, welke zij, tot het bekomen van herftcliing , meermalen bij de el- kander opvolgende iands-befturen hebben ondervon- den. L'it fommige Provincien, en bijzorder uit die (Ireken, Digrtized by Google 445 JAARBOEK van i8i%. Wanr her vcrbeterd onderwijs bij de ingezetenen nog on- bekend is , hecft men klagten vernomen over nalatigheid der gemcente-bcfhiren, mitsgaders over onverfchilligheid van Je ouders. ljverige voorftanders van het goede zou- den gaarne zieh, dat die gemeente-befturen en die onders gedwongen wierden , om datgene te doen en te bebartigen , war hun wel verftaan eigcnbelang vordert. Doch, bij het geven van zoodanigen raad, verliest men uit het oog, dat het geheele gebouw van het vcrbeterd fchoolwezen op overtuiging en op vrij willige medewer- king gegrond is-, dat dvvang de vooroordeelen verfterkt, ja afkeer en tegenfland doet geboren worden , terwijl de ondervinding geftadig en op de verrasfendfte wijze leert, boe het zien van goede fcholen , de flerkfte en meesc jngewortelde vooroordeelen wegneemt en als in rook verdwijnen doet. Een gewigtiger beletfel , dan deze vooroordeelen, ont- flaat uit de armoede van fommige gemeenten , bijzonder wanneer Zij klein zijn. Deze kleinheid van de gemeen- ten is een duurzaam bezwaar , gelijk in andere takken van bertuur, zoo ook vooral ten opzigtc van de verbe- tering van het lager onderwijs. Wat anders in eene Provincie kan gedaan worden , waar de ingezetenen arm zijn, en de geringere klasfen min of meer met vooroordeelen behebt, möge Drenthe ge- ringen. Alhier heeft de vereenigde werking van verftan- dige fchool-opzieners en van een welgezind provinciaal bcftunr , in weinige jaren , de meeste fchool-lokalen of vernieuwd of hehoorlijk ingerigt, de onderwijzers-jaar- wedden door de geheele Provincie aanzienlijk verbeterd en het onderwijs zelve tot eenen graad van voortreffe- lijkheid gebragt, welke met het beste, dat in andere Provincien gevonden wordt , kan wedijveren. Eene bijzondere en Heeds toenemende zörg is ook dit jaar weder aangewend tot het opleiden van aanko- mende onderwijzers. Niet allecn is men voortgegaan de zoodanigen te vormen op de Rijks kwcekfcholen ert die der Maatfchappij Tot Nut von 't Afgewetn, mitsga- ders op verfchillende armlcholen of met behulp van nor- male iesfen, welke andermaal gegeven werden te Maas, tricht , te Luik, te Bergen en te Luxemburg, maar er kwaraen ook foortgelijke nieuwe inrigringen en maatre- gelen tot Hand in West-Vlaanderen , te Leiden en te 17- trecht. Deze vermenigvnldigde gelegenheid tot oefening voor aankomende onderwijzers neeft aanleiding gegeven , dat Digitized by Google 446 JAARBOEK van i 8 ac. men aan de gevestigde fchool-kommisfien , welker pligt het is, de examens af te nemen en de bewijzen van be- kwaamheid te verleenen, heefc kunnen aanbevelen, om met eene meerdcre geflrengheid bij het nfnemen der examens te werk te gaan. Zulks zal, wel uitgevoerd, de beste waarborg zijn, dat de jonge onderwijzers meer en meer bekwaam en gefchikt worden voor de waarne- ming van bunnen post. Voor de provincien, waar nog jury’s bcflaan, of waar nieuwelings kommisfien van on- derwijs werden ingefleld, zal het mede niet dan heilr zaam kunnen zijn , dat men de examens niet te gemakke- Jijk make. Gelukkiglijk zijn thans over het geheele Koningrijk fcholen gevestigd, welke tot voorbeelden mögen Hrek- ken. Derzelver jnvloed op het fchool-wezen in de om- liggende plaac en is rceds zeer aanmerkelijk en zal zieh voor het vervolg in toeneinende mate doen gevoelen. Zij mögen in fommige Provincien nog Hechts lichtende punten zijn in eenen duisteren ointrck ; van lieverlede zal ook de geheele omtrek worden verlieht , gelijk die reeds plaats lieeft in fommige andere Provincien. Uit die van Groningen berigtte men, dat in het ifle diftrikc alle de fchool-lokalen goed zijn, mpt uitzondering van twee of drie, terwijl zij fleclus weinige fcholen telt , op welke hec tientallige flelfel niet gelcerd of de zangkunst niet beoefend wordt. In Vriesland alleen werden dtf jaar twintig fchool-lokalen nieuvv gebouwd eu tien san- zienlijk verbeterd. In deZe provincie , waar vele zeer kleine dorpen zijn, was voor weinige jaren het getaj der flechte fchool-lokalen tot dat der goede als 4: 1 j thans zijn er meer goede dan flechte. Op eene bevol- king van 183,656 zielen, 1s dat der fchoolgaande kinde- ren 25,971 geweest. Op goeden grond kan men zeggen, dat het onderwijs in de lagere fcholen aldaar dagelijkk verbetert, doordien het minder uitgebreid doch teven* grondiger wordt , cn het uitdenken en aanwenden van de meest gepaste middelen tot eene doelmatige vorming van verfland en hart Heeds toencemt. Ook wordt er, hoe langer hoe meer, de regel gevolgd, om alle vergellj- king van kinderen met kinderen , zo 0 wel als openlijke ßraf en belooning ter zijde te Hellen, en tot dus verre is men op geene plaats, waar men eens dezen regel volgde, van denzelven teruggekomen. Uit Overijsfel be- rigt men, dat de geflrenge toon van den fchoolmeester bijna overal voor vriendelijken ernst heeft plaats ge- maakt, en dat de fchoolleeraars zieh meer en meer be> \ ! 1 Digitized by Google J AAR BOEK van 182a. 447 perken tot het geven van een oordeelkundig onderwij* van datgene, betwelk voor den leerling onmisbaar, en hem voor den volgenden leeftjjd van bet meeste nut en van wezenlijken dienst is. Wat overigens bijzondere Beden en provincien aan- gaat, is de verbetering van het fchoolwezeu dit jaar meer zigtbaar toegenomen of bevestigd in de fleden AmBer- dam , Rotterdam, Haarlem, Goes en Zierikzee; alsmede te Lier, Soignies, Halle, Luxemburg, Doornik en Hoei; en in de Provincie Gelderland , Limburg, West- Vlaande- ren , Henegouwen , Antwerpen en Luxemburg. Van deze laatBe Provincie is een tabellarilche Bant ingeko- men , welke hiernevens is gevoegd ouder litt. B , en welke eene vergelijking behelst van den uitwendigen toeBand van het fchoolwezen in 1817 en 1821. KOLLEGIEN EN LATtfNSCHE SCHOLEN. Omtrent deze inBellingen zijn weinige bijzonderheden te zeggen. Men mag echter verzekeren , dat op velen het onderwijs is verbeterd. Bekwame leeraars hebben .zieh 00k loffelijk beviijtigd om verbeterde leerboeken nit te geven, en de zoodanige, welke nog geheel ont. braken, nieuw zamen te Bellen. Längs dezen weg zal meer en meer de goede leerwijze op alle fcholen alge- meen worden. Aan welgevormde leeraars is ihans, in de Noordelijke Ptovincien, .geen gebrek. In de andere Provincien neemt hun getal 00k toe door de voortgaande goede zorgen van de hooogleeraaren aan de liooge fcho- len. HOOGE SCHOLEN. Tot dus verre heeft de natie de inBellingen voor het booger onderwys met welgevallen befchouwd. Alle be- rigten , welke 00k dit jaar weder inkwamen , zoo we- gens het onderwijs, det hoogleeraren, als wegens de goede Budien der kweekelingen , zijn gefchikt om dit welgevallen te bevestigen. Naar het fchijnt hebben de regiementen op het hooger onderwijs, en bijzonder de daarin voorkomende bepalingen nopens de openbare en ftrenge examens, de verpligte Budien en het dingen naar eereprijzen den besten invloed op den geest der Bude- renden , wier belangBeliing in die bepalingen dan 00k .meer en meer toeneemt. Men heeft geklaagd over bet misbruik, dat in fommige Digitized by Google 443 JAARBOEK van i8ni. inaugnrele disfertatiSn is gemaakt van de vri.iheid bfj de reglemencen gegeven , om alle Hellingen te mögen vcr- dedigen , welke niet drijdig zijn met de openbare orde en de goede zeden. Doch het is te hopen , dac tot die klagten hoe langer hoe minder aanleiding zal worden ge- geven ; dat de hoogleeraarcn zieh meer en meer zullen bevlijtigen , om in hunne lesfen de jonge lieden voor te gaan door een nnanwkeurig onderzoeken en een onbe- vangen oordeelen , en dat zij hunnen invloed zullen uit- oefenen om het te berde breiigen en verdedigen van gewaagde of partijzucluige Hellingen voor te körnen. Een der verdiendelijkde mannen, op welke de natie roem mag dragen, de regtsgeleerde Dttijmaer van Twist , ontviel die jaar aan de Groningfche hooge fchool. Die verlies en dat van mannen als IVijttenbnch , Brugmatn , Cras, de Rhoer , Bager en Casfil , allen in de laatile ja- ren overleden , kan bezwaarlijk worden herdeld. Het vaderland zal den nietivven hoogleeraaren dankbaar zijn, zoo zij hunne voorgangers in welraeencndheid , in on- vermoeide werkzaamheid , in volhardenden ijver voor het goede en het wäre nadreven. Met gctal (luderenden, opgenomen op den tflen No- vember 1821 , bedroeg op de zes hooge fcholen 2,020, zijnde 142 meerder dan het vorige jaar. Op nevensge- voegden (hat kan men zien hoe die getal over de onder- fcheidene faktiltciten is verdeeld. Het tiitwendige der hooge fcholen is 00k weder in luis- ter toegenomen. Ilet akademifche gebomv, door de (lad Gent gedieht , werd voor het gebruik der hooge fchool geopend. De botanifche tu inen te Luik en te Leuvcn kwamen aanvankelijk in dien daat, 00k wat de gebouwen betreft, dat zij met den tuin te Gent kunnen wedijveren. Te Leiden is het gebotiw voor de biblio- theek , mitsgaders dat voor de anatomifche en phyfiolo- gifche verzamelingen in gereedheid gekomen. Te U- trecht werd het clinisch gasthuis aanzienlijk vergroot door de zorg van het beduur over de gasthuizen in die dad. Op bijna alle de hooge fcholen werden de kabinetten van nstuurlijke historie vermeerderd uir den voorraad van ’s Rijlts mufeum te Leiden , hetwelk alzoo 00k in dit opzigt aan het doel van deszelfs indelling beant- woordt. Er bedond reeds federt lang te Leiden eene archaeolo- gifche verzaraeling , voomameliik ten gevolge van een legaat door een voornamen liefhebber, den Heer Papen- broek , Bigitized by Google 449 JAARBOEK van 182a. brock , aan die hooge fchool , in de vorige eeow , ge. maakt. Daar er geen rijks mnfeum voor de archaeolo- gie beftaat, heefr bet Z. M. behaagd, bij de verzame. Iing te Leyden aanwezig , voorloopig en tot nadere be- fchikking te voegen twee nieuw aangekochte verzame- lingen, de eene door den kolonel Rottiers viit Grieken- land herwaarts gevoerd; de andere van den Majoor Hum - bert , die dezelve te Tunis en op den grond van het oude Karthago had bijeen gebragt. Ook is diezelfde verzameling verrijkt met afgietfels van een gedeelte der marmers, door lord Eigin uit Griekenland naar Engeland gevoerd. Eene verzameling als deze kan niet tnisfen zeer nut- tig te zijn voor de beoefening der fchoone kunften, welke men' zieh Verheugen mag dat thans weder met goed gevolg in dit land onderwezen en beoefend wor- den. Met een kort overzigt van den toeftand der in- ftellingen voor het onderwijs in die kunften zal het tegenwoordig verflag gevoeglijk kunnen worden be- (loten. Met uitzondering van ilechts weinige, vindt men thans in alle groote fteden , fcholen of akademien voor de bouw- en teekenkunde , in welke aan den handwerks- man het onderwijs in deze kundigheden door bekwaatn gekeurde meesters kosteloos wordt gegeven. Op fom- mige dier fcholen of akademien worden tevens de be- ginfelen der beeldhouwkunde geleerd. De twee konink- lijke akademien van beeidende kunften te Amfterdam en te Antwerpen zijn, als het wäre, de hooge fcholen voor de genoemde kunften. Men leidt er de jonge lieden ook op tot het fchilderen en graveren. Lang werd de op- rigting der akademie te Amfterdam vertraagd door de moeijelijkheden , welke aan het vinden van een gefchikt gebouw verbonden waren. Edoch deze moeijelijkheden zijn overwonnen en de iesfen zijn eindelijk in een voor- treffelijk lokaal en met de beste uitzigten geopend. Op de beide akademiün wordt, om.het andere jaar, een groote prijs uitgeloofd ; danrin beftaande, dat hij, aan wien dezelve wordt toegekend, gedurende vier jaren , op ’s Rijks kosten, eene reize buiten ’slands kan doen tot het volmaken zijner kennis en oefening in de kirnst. Zoodanige prijzen werden reeds tweemalen te Antwer- pen toegewezen , en ter mededinging naar dezelve wer- den, de iaatftemaal, toegelaten, niet alleen de leerlingen der Antwerpfche akademie , maar ook die van alle aka- demien of fcholen in het koningrijk. Dusdanige alge- J. B. van 1822. F f Digitized by Google 45<J JAARBOEK van i8ai. meene mededinging kan niet anders dan den naijver tus- fchen de verfchillende fcholen doen toenemen , en zal alzoo in dubbele mate ter uitlokking en aanmoediging van jonge kunftenaars ftrekken. Van den bloei der fchilderkunst gaven de tentoonflel- Iingen , die in de laatfte jaren plaats hadden , de duide- lijkfte bewijzen. Ook zag men op dezelve van meer dan ddn jong kunftenaar zeer verdienftelijk beeldbou- werk, zoo dar men, ook wac deze kunst aangaat, alle reden heeft om over derzelver toeftand te vreden te zijn. Onderfcheiden werk in de vorftelijke paleizen en van openbare gedenkllukken möge dit genügen. De bouwkunde vindt mede bekwame oefenaars en, meer dan voorheen, talrijke liefhebbers en begunfiigers , iets het- welk onder anderen heeft kunnen blijken uit de oprig- ting , te Amfterdam , van eene vrije maatfchappij ter aan. moediging der bouwkunde. De kunst van graveren , zoo van koperen platen , als van medailles en in fijne fteenen , was in de laatfte ja. ren tnerkbaar verachterd , in vergelijking van den ftaat van volmaakhieid , met welke foramige dezer moeijelijke kunften voorheen in het Rijk werden beoefend. Doch men heeft rceds proeven van aanvankelijke vordering in eenige derzelve gezien, en er is alle hoop.dat de gclegen- heid tot opleiding, aan jonge kunftenaars gegeven , nies vruchteloos zal zijn. Mogten deze geopende vooruitzigten verwezenlijbt worden I Mögt de verbetering van het onderwijs , in vele vakken reeds zoo belangrijk , verder worden be- vestigd I Alsdan zal een toenemende bloei van kunften en wetenfchappen den nationalen roem uitbreiden , de genoegens van het gezellige leven verhoogen , en de verfchillende ftanden der maatfchappij meer bekwaam en meer gefchikt maken , om hun eigen welzijn en dat van den Staat te bevorderen. • De Baten bij dit verflag gevnegd en van welke in hetzelve melding wordt gemaakt, behelsden: t p. eene opgave der fommen , buitengewoon ten beboe- ve van het lager onderwijs in 1821 toegewezen , opgemaakt tabelsgewijze voor alle de onderfcheidene Provincien des Rijks , en als totaal opleverende : voor jaarwedden f 4406 ; voor ondertland tot aan- bomv van ichool-lokakn , f 22,850; voor normale kslen , / 3800 ; voor gratificatien , aankoop van X \ Digitized by Google 451 JAARBOEK van 1822. meubelen en fchoolboeken /3050: — 2 0 . Tabel ter vergelijking van den (hat van het lagcr onderwijs in het Groothertogdom Luxemburg op 31 Ikcetn- ber 1817 met 31 Decetnber 1821, opgemaakt voor de acht onderfcheidene diftriktcn, eene bevolking van 274,744 zielen bevattende. Volgens dezelve bedroeg bet Tantal leerlingen aldaar: in 1817, een aantal van 28,876, in 1821 van 33,76a; het gctal der Schoolondenvijzers bedroeg 661 in 1817, en 729 in 1821 (1). — 3 0 . Staat van het aantal ftu- denten, aanvvezig op den iften November 1821 in de onderfcheidene fakulteiten der Hoogen Schoolen, als: in de fakulteit van Godgeleerdheid, te Leyden 45 ; te Utrecht 79 ; te Groningen 56 : in de fakul- teit der Regtsgeleerdheid , te Leuven 100; te Luik 158 ; te Gent 93; te Leyden 104 ; te Utrecht 58; te Groningen 65: in de (akulceit van Geneeskunde, te Leuven 54; te Luik 112; te Gent 76; te Ley- den 42; te Utrecht 24; te Groningen 36: in de fakulteit van Wis- en Natuurkundige Wetenfchap- pen te Leuven 43; te Luik 83; te Gent 37; te Leyden 20 ; te Utrecht 6 ; te Groningen 22 : in de fakulteit van Wijsbegeerte en Letteren te Leuven 74; te Luik 98; tc Gent 49; te Leyden 124 ; te Utrecht 88; te Groningen 74. Het getal der ftu- denten op de Athenaea te Amllerdam , Franeber en Deventer werd , te zamen genomen , op nagenoeg loo begroot (2). Z. M. ovenvegende dat bet belang van het on- derwijs vorderde , dat in zoodanige Provincien , waar nog geene (Irafbepalingen waren vastgefteld tegen hen , die , zonder bevoegdheid , lager onder- ( 1 ) liehalve de fora van /219s, ann fchoolgebouwen uit ’s Rijks kas befteed, en in dezen (hat vermeld, wasuit dezelve, over de jaren 1817 — 1820, tot hetzelfde ejnde nog verleend eene fomme van f 5505 , welke op den 3iften Decetnber 1821 nog niet waren befteed. (2) Het getal der rtudenten te Groningen bedroeg, in 1820, 336 en niet 215, zoo als verkeerdelijk in hetver. (lag voor dat jaar was vermeld. Ff 2 Beflult van 25 Julü we- gens be- voegdheid tot het geven van lager on- derwys. (Staatsbl. N°. 19.) Digitized by Google 45& JAARBOEK van i8aa. wijs gaven , befloot daaromtrent op den »sfteo Julij het navolgende: Art. i. Lagere fcholen zijn alle zoodanige, wasr on- derwijs gegeven wordt in het lezen , fchrijven, rekenen, in de moedertaal, of andere hedendaagfche of ook ge- leerde taten, eindelijk in de aardrijks- en gcfchiedkunde , en dergelijke. Alleen de gewone latijnfehe fcholen , athenea en kolle- gien zijn daarvan uitgezonderd s a. De navolgende perfonen worden gerekend lager onderwijs te geven j i°. Al wie aan het hoofd is eener lagere fchool. a°. Al wie op eene lagere fchool, in een onderge- fchikten rang, belast is met het geven van een bepaald gedeelte van het onderwijs. 3°. Al wip in eenige der vakken , opgenoetnd in het vorig artikel , aan kinderen van meer dan PPn huisgezin , gelijktijdig of bij opvolging , lesfen geeft, hetzij bij zieh, hetzij aan de huizen der Bürgers. 3. Niemand zal in de Zuidelijke Provincien des Eijks of in het Groot-Hertogdom Luxemburg lager on- derwijs mögen geven , dan die de navolgende vereisch- ten vereenigt: i°. Dat hij van de jnry of Provinciale Kommisfie van onderwijs een bewijs van toelating of eene akte hebbe erlangd , welke hem raagtigt tot het geven van dat onderwijs , met hetwelk bij zieh bezig houdt. a°. Dat hij eene akte van aanftelling bij de fchool , of in de gemeente, waar hij onderwjjst, wettig- lijk verkregen hebbe. 4. De overtreding tegen het bevolene bij het voor- gaande artikel zullen gellraft worden met de boeten en ftraffen , vastgeileld bij art 1 der wet van den 6den Maart 1818 (Staatsblad N°. 12). 5. In gevallen van blijkbaar wangedrag, zullen debe- wijzen en akten , op voorfte! der jory of der kommisfie van onderwijs , door het Provinciaal beftuur of door het departement van Publiek Onderwijs, kunnen worden op- gefchorst of finaal ingetrokken. De onderwijzers , omtrent wier akten dit mögt hebben plaats gehad , en die echter voort mogten gaan met het geven van lager onderwijs, vervallen in de boeten en Oraffen bjj het vorig artikel vermeld. Digitized by Google 453 JAARBOEK van 181a. Ten gevolge een Koniklijk befluit van den aden Mci dezes jaars werden de tijdelijke Jurys van mid- delbaar cn lagcr Ondervvijs , in de Provincien West- Vlaanderen en Henegouwen, te geliik inet derzelver werkende en korresponderende leacn , den iften Julij dezes jaars ontbonden en eervol ontllagen, te gclijk vervangen wordende door eene Provinciale Komtntsfie van Onderwijs , op denzelfden voet als in bet verleden jaar, voor de Provincien Limburg en Antwerpen, was vastgefteld (i). — De ibra aan elk der beide Kommisfien toegeftaan bedroeg / 3200, terwijl , overigens , in de negen fchool-diftrikten , waarin icder dcze Provincien werd verdeeld , tot Schoolopzieners en tevens tot leden der Provinciale Kommisfie werden aangefteld , in West- Viaanderen, de Heeren: C. de-^Croeser van Caloen , lid en Se- kretaris der Jury te Brügge, voor bet eerfte School- diftrikt; C. B. G. Coppieter s-Stockhove , lid der Jurij te Brügge , voor het tweede School-diftrikt ; T. van de Walle , lid der Jury te Brügge , voor het derde School-diftrikt; A. van Praet , lid der Jury te Brugge, voor het vierde School-diflrikt ; G. de Vlceschhauwcr , korresponderend lid der Jury te Thielt, voor het vijfde School-diflrikt ; D. Landrieux , korresponderend lid der Jury te Kort- rijk , voor het zesde School-diftrikt 5 B. van der S takele , korresponderend lid der Jury te IJperen , voor het zevende School-diftrikt ; L. Aeben , kor- responderend lid der Jury te IJperen , voor het ne« gende School-diftrikt ; ■— » in I lenegouwen , de hee» ren: //. Colbrandt , lid en Sekretaris der Jury te Bergen , voor het eerfte School-diftrikt ; S. C. Troije y korresponderend lid der Jury te Thines , voor het derde School-diftrikt ; Paradis , korresponderend lid der Jury te Charleroy, voor het vierde School-di« Itrikt ; II. Le Brun , lid der Jury te Soignies, voor het vijfde School-diftrikt; L. Albnt , korres- ponderend lid der Jury te Frasnes, voor het zeven- de School-diftrikt; C. Le Cocq , korresponderend (1) Jaarb. 183; , St. U , bl. 84 — 86. Ff 3 Kommii- GSn van On* derwij» in Wcat-Vliin- deren en He* negouwen. Digitized by Google 454 JAARBOEK van i8aa lid der Jury te Doomik , voor het achtfte School- diftrikt. — Tot vaste Sekretarisfen werden benoemd , tegen het genot van eenige fchadeloosftelliDg , voor West- Viaanderen , de Heer C. de Croeser van Ca- loen , en voor Henegouwen de Heer II. Colbrant. — Tot honoraire leden der Provinciale Kommisfie in Henegouwen werden benoemd de Heeren Del- rnotte , Thornert en Claus te Bergen , leden van de aldaar beftaan hebbende tijdelijke Jury , met be- voegdheid van aan de werkzaaraheden der Kommis- fie deel te nemen en hare vergaderingen bij te wo* nen. N» de re be. Overeenkomftig den inhoud van evengemeld be- deiwege. 8 * 11 ^ u ' c van den 2den Mei, werden, bij eene Ministe- rien Refolutie van den 3oflen der zellde maand , onder andere, eenige tijdelijUe bepalingen vastgefteld voor de aldus gevestigde Kommislien in VVest-VJaan- deren en Henegouwen , met opzjgt der voorloopige inftructie voor de diftrikts-Schoolopzieners en Kom- misfien van Onderwijs in het Zuidelijk gedeelte des Rijks, op den aiften Mei des vorigen jaars gear- resteerd, alsmede de nadere verdeeling der School- diftrikten voor dezelfde Provincieh geregcld, — Voorts werd de tijdelijke waarneming van het, on- vervuld gebleven , achtfte School-diftrikt der Provin- cie West-Vlaanderen opgedragen aan den Heer B , van der Sti ekele, en die van de drie onvervuld gcblevcne School-diftrikten der Provincie Henegou- wen, van het tweede aan den Heer S. C. Troye ; van het zesde aan de Heeren II. Lebrun en Z. Al - bot ; van het negende aan de Heeren H. Col- brant , en C. le Cocq (i). I Benoeming Ook werden door Z. M. totj School-opzieners van School- benoemd , de Heeren : B. T. Nedtrmcijer Bosch , opzieners. fe |{ u j| cn burg, voor het achtfte diftrikt van Gel- derland , in plaats van den Heer G. ff', van der Feltt , wegens verhuizing cervol ontflagen ; — Mr* I. ß. van de Mörtel cn G, A. B. d' Aumerie , beide te Bovmeer , voor het derde diftrikt vau (0 Nieuwe Bijdragen, bl. di8 — 630. Digitized by Google 455 JAARBOEK van i8aa. Noord-ßraband , in plaats van den Heer Mr. G. de Kesfchietre van Havre , overleden ; — Mr. sl. van Goudoevet , te Utrecht, voor het vierde di- flrikt der Provincie Utrecht , in plaats van den Heer /. van Maantn , Adz. , overleden. Ten gevolge van eene door de Provinciale Koni- "* r |. misfie van Onderwijs in Vriesland gedane aanvrage, tributifn der werd, bij eene Ministerien Refolutie van den 21 fien Kommisfitn FebruarLj, bcpaald : „ dat de Provinciale Kommis- ^ ^ N * r " (ien van Onderwijs , zoo voor zieh als voor hare Bjjdr. bU leden afzonderlijk , zieh , in allen decle en bepaaldelijk 3 >8 en ten aanzienvan algemecne Schoolbclangen , waarvoor v0 68 ‘ ~ dns verre geene algemeene voorfchriften bellonden, , ' fteeds (liptelijk te houden hadden aan de voorfchriften der Wet vanden 3den April 1806, en aan de daarbij aan dezclve opgedragen last en gegevene inftructien.” — Voorts , vvillende zorgen , dat zulks almede van de zijde der Plaatfelijke School-Kommisfien vvierd Tn acht genomen , werden zij mitsdien bepaal- delijk herinnerd: „om, ten aanzien van zoodanige .. algemecne Schoolbelangen , of Welke zij als zooda- • :i nige niogten aanmerken , derzelve vooriTellcn te doen volgens den regcl , daaromtrent voorgefchreven bij Art. 25 en 29 der mcergcmelde inflructie ; als- mede , orn zieh buitendien , alleen en zonder eenige .afwijking , bczig te houden met hetgeen behoorde tot de uitvoering en nakoming der algcmeene en bij- zondere reglemeuten , verordeningen en inftructien , ter zake van het lager Schoolwezen en Onderwijs aanwezig of nader vast te Hellen , en naar behoo- ren tot dcrzelvcr kennis gebragt.” Het bedrag der fom, bij befluit des Konings, School-on« evtn als in vorige jaren, tot aanmoeding van g«ciu£ip. de reeds opgerigte en in den loop van dit jaar tot pen, Hand gebragte Onderwijzers-gczelfchappen toege- ftaan , werd , bij Refolutie van den Minisrcr voor bet Publiek Onderwijs van den sollen Mci gelijkma- tig verdeeldover 216 dusdanige gez elfe happen , waar- van in Antwerpen 7 , in Zuid-Braband 2 en in Oost-Vlaandcren 3 ; beheizende voorts evengemelde Refolutie onderfciieidene bepalingcn, ten einde het Ff 4 Digitized by Google 45 6 JAARBOEK van 1822. weldadig oogmerk des Konings , bij deze jaarlijkfche toelagen , meer en meer te helpen bevorderen (i). — Bij eenige daarop volgende refolutien van den 27(len Julij , ioden October en ioden November, werden , bij ampliatie der refolutie van den 3ofien Mei , uit de door Z. M. toegeftane fom , insgelijks aandeelen verleend aan een nieuw opgerigt gezelfchap te Raveftein in Noord-Braband , aan eenige in de Provincie Luik beltaandc, aan dat te Schelde in de Provincie Antwerpen en te Kruyfc hauten in Oost- Vlaanderen. School -re- Een algemeen School-reglement ter verbetering van Ces'viäan- ^ et °P en baar lager Onderwijs en Schoolwezen in deren. ’ West- Viaanderen , van verfcheidene belangrijke aanmerkingen vergezeld , behelsde een aantal hoogst nuttige bepalingen , van wier invoering, mits op eene doelmatige en niet overhaaste wijze gefchieden- de , men zieh de fchoonfte vruchten meende te kun- nen beloven (2). School te Behalve de fchool, daargcfleld te Brügge, ten Hl1 - behoeve van militaire en burger-kinderen , ten koste van het ter gemelde Rede gevestigd Departement der Maatfchappij Tot Nut van V Algemeen , le- verde de fchool van den Heer Luyten , te Hai in Zuid-Braband opgerigt, inzonderheid vele redenen tot tevredenheid op. Het getal der leerlingen, voor de invoering der klasfikale leerwijze naauvvelijks 50 , bedroeg thans meer dan 225, waaronder 100 ar- men-kinderen , die aldaar een kosteloos onderwijs ontvingen , en uit de Redelijke kas van de noodige fchool-behoeften werden voorzien. — Den i4den Augustus had bij gemelde School eene plegtige prijs- uitdeeling plaats van eere-prijzen . welke door den Eerw. Pastoor van Hai , deken van het diflrikt , gefchiedde. Zeventig leerlingen , die zieh door tiaarlbgheid en goed gedrag onderfcheidden , ontvin- gen prijzen, in bocken beltaande; tervvijl de vorde- ringen der leerlingen in de onderfcheidene deelen (1) Nieuwe Bijdragen , bl. 688 — 699. (a) Men vindt dit regiement en de daarby gevoegde aanmerkingen in de Nieuwe Bijdragen , bl. 1033—1069. Digitized by Google AARBOEK van 1822. 457 van het ondervvijs , bij deze gelegenheid geble- ken, zoo als in het kunstmatig lezen, hct fchrijven, het rekenen, de Bijbelfche Gefchiedenis en de Aard- rijkskundc , tot voldoonde bevvijzen firekten , dat in dezelve geen noodzakelijk vak van volks-onderwijs werd veronachtzaamd. H. K. H. de Prinfes van Oranje gaf een uitne- School te tnend en treffend bewijs van het belang, hetgeen Soc4t * zoo wel H. K. H. in het bijzonder als het geheele Koninklijk geflacht, in de vorderingen en bloci van het lager onderwijs Beide. Op den 9den Augustus, namelijk, vereerde H. K. H. de fchool te Soest met Hoogstderzelver tegenwoordigheid , ten einde de lcerlingen, van welk een groot aantal hct onder- wijs genoot uit het fonds, door H. K. H. tot dit zoowel als tot andere liefdadige oograerken beltemd , proeven hunner vorderingen te doen afleggen. Na den afloop van het onderzoek, waarbij, bchalve den Schout , den Schoolopziener van het dittrikt en de leden van het Plaatfelijk Schooltoevoorzigt , 00k de ouders der kinderen waren toegelaten, werden de meest gevorderde en daarop aanfpraak hebbende leer- lingen met boekgefchenken beloond , en betoonde H. K. H. zieh bij uitllek voldaan, zoowel over den ijver der leerlingen als over de doelmatigheid der in de fchool inge voerde lcerwijze. r Als eene hoogstgepaste wijze om de erkentenis School feest voor deze belangitelling aan den dag te leggen, en in VnciUnd * tevens de liefde voor het Vaderland en gehechthcid aan het regerend huis in de jeugdige harten aan te kvveeken , moeten wij hier gevvag maken van een bciluit der Provinciale Kommisfie van Onderwijs in Vricsland, flrekkende om den dag van den i8den No- vember , aan de herinnering van ’s Lands herftelling en van den geboortedag van ’s Lands Moeder gewijd, tot een algemeen kinderfeest in alle de Scholen dqr Provincie te doen ftrekken. Nadien de i8de Novem- ber in dit jaar op eenen Zondag inviel , werd dit feest in een gedeelte der Scholen op den i7dcn, in andere op den ipden , doch in enkelc op den eigen- ljjk daarvoor beftemden dag gevierd. Oflchoon aan Digitized by Google Israelitisch ScHool-exi- wen. 458 JAARBOEK van 1822. de onderwijzers opzettelijk de inrigting van het feest was vrijgclaten , kwam de wijze dezer feestvie- ring echter bij alle de fchoolen genoegzaam over- een. — Bij alle had eene gepaste onderhouding der leerlingen , door voorlezing , zamenfpraken , affchrij- ven van opRellen , waarbij het doel van het feest werd medegedeeld , plaats , (Irekkende , om , na deze ontwikkeling, de kindeten de voornaam- fle lotgevallen des Vaderlands , vöör , gedurende en na de Franfche overheerfching , voor te dragen. Terwijl enkele zieh, bij deze voordragt, vooral bij de dienften van de Vorften van Oranje-Nasfau be- paalden, vereenigden alle liiermede de gedachtenis aan de verjaring der gelief’de Koningin, en de opwek- king tot dankbaarheid aan God voor de herRelling des Vaderlands, tot hartelijke liefde jegens Vorst en Vaderland en tot wäre deugd en nederigheid, zon- der welke geen volk zieh gelukkig kon noemen. — - Door körte en gepaste gebeden , beuevens Vader- landfche of GodsdienRige gezangen , werden deze onderhoudingen geopend , afgcwisfeld en bellotcn , en het gezang , op fommige plaatfen , door muzijk- inRrumenten en , op andere, door het orgel vergezeld. Het overige van den dag werd door de hinderen, welke, naar gelang der omRandigheden , deels op ondcrfchei- dene verfnaperingen , deels op een’ feestelijken maal- tijd ontliaald werden , in uitfpanningen van allerlei aard , met gepaste vreugde doorgebragt ; zijndc op fommige plaatfen de fcholen , op eene bevallige wijze, door de hinderen met bloemen en fcstonnen verfierd. Het geheel leverde, zoowel door het bevallig voor- komen der hinderen, meestal met oranje en groen verfierd, en dat der mcisjes, 00k in het wit gekleed, als, door den grooten toevloed van aanfchouwers , een zeer belangwekkend voorkomen op , zijndc het feest, hctwelk zoowel bij oudere als jongere eenen blijvenden indruk achterliet , teil gevolge der genome* ne niaatregelcn , in de beste orde en zonder Roornis van aanbelang afgeloopen. Bij gclegenheid van het vierde jaarlijksch ondeiv zoek der leerlingen van de Israelitifche fchool-inrig- Digitized by Google JAARBOEK van 182 ». 459 ting, te Middelburg, op den xiden Deeember, hield de Heer J. H. Hendrix , Voorzitter der School-kommisfic , eene belangrijke redevoering : „ Over den invloed van een doelmatig onderwijs in den Godsdient, den Bijbel en de Mozaifchc inrigtingen op de vorming en befchaving , zoo- wel van ’s menfehen zedelijk karakter in het al- gemeen , als ten aanzien der verdraagzaamheid in het byzonder.” . Door het overlijden van den verdicnßelijken onder- Wijzer P. IV. Anderfon , afkomftig uit het .federt eeuwen beroeind geflacht der Anderfons , op den 4den November 1748 te ’s Gravenhage geboren, werd in dit jaar een gevoclig verlies geleden. Een regtfehapen hart , gepaard inet de beminnelijkrte hoe- danigheden, tevens met vele verworvene kundighe- den, bijzonder in het, door hem geliefdkoosd , vak der VViskunde, en waardoor hij vele voor den ftaat mutige Jeden bad gevormd , deden hem algemeen hoogachten , en zijn verlies, hetwelk den ißdcn April , op zijne flandplaats te Ouderfchans , voorviel , met regt betreuren. .. Op den aöflen Mei daaraanvolgende overleed te Haarlem de verdienflelijke Schoolonderwijzer, de Heer D. van Dapperen , wiens levensomftandigheden en meer dan gevvone begaafdheden te merkwaardig zijn, om alliier met ftilzwijgen voorbijgegaan te worden, Op den 7den November 1791 te Haarlem geboren, werd hij door den Heer P. J. Prinfen , toen On- denvijzer aan de School van het Departement der Maatlchappij Tot Nut van 't Algemeen , eerst op die fchool cn vervolgens op de aan die inrigting verbondenc Kweeklchool voor Ondcrvvijzers, gevormd. In de maand Mei des jaars 1 809 , gemcldc fchool vcrla- tende , vertrok hij naar Y verdun , ten einde, bene- vens nog eenige andere, daartoe uitgekozen , op kosten der regering , de beroemde inrigting van Pes- talozzi te bezoeken. Offchoon het hem niet gebeu* ren mögt , ten gevolge der inlijving in Frankrijk , den beftemden tijd aldaar door te breiigen , daar hij reeds in 1811 in zijne geboorteftad terugkeerde, zoo t Dood via den Heer Änderten. Overlijden van den Heer D. van Dep- peren. / Digitized by Google 460 JAARBOEK van 1822. had hij Pestalozzi* s inrigting echter in een zeer glans- rijk tijdperk mögen aantreffen , en zieh het kort ver- blijf aldaar op eene voortreffelijke wijze ten nutte maken. In het bijzonder was het de toonkunst , (waarvoor hij van jongs af aan een’ bijzonderen aanleg toonde) , in welker ondervvijs , zoo in de theorie als in den zang , hij uitnemend flaagde , en welke hem , bij de oprigting van de Kweekichool voor On- derwijzers ter meergemelde plaats zijner geboorte, eene aan Helling als leeraar der Zangkunst verwierf. Op welke voortreffelijke wijze hij zieh in deze be- trekkingvan zijne taak kweet, blijkt, onder andere, uit de bewondering, die hij eenen beroemden op- voedkundigen , Hofraad Hantel , bij deszelfs bezoek. der fchool , afperfle , toen deze Van Dapperen ccnige fantafien hoorde fpeelen , welke door zijne lecrlingen terftond , met alle naauwkeurigheid en in iedere bijzonderheid , opgeteekend werden. Ove- rigens leverde hij uimemende bewijzen zijner be- bwaamheid in eenige uitgegevene gefchriften , welke door bevoegde regters op zeer hoogen prijs gefleld worden , offchoon door het groot publiek welligt riet naar eisch gewaardeerd. Als zoodanig noemen wij deszelfs Aanvankelijk Onderv/ijs in de Muzijk en het zingen , waaryan twee ftukjes , die door een derde hadden moeten worden gevolgd , het licht zagen ; voorts twee Twaalftallcn Zangocfcningcn , alsmede, Procven van iin - en meerflcmmige liede * ren, ter bevordering van den fmaak voor het Ne- derlandsch Gtzatig , waarvan flechts twee Nommers het licht zagen. Ook door zijne Handleiding voor Onderwtjzcrs over de Vormlecr had hij zieh met roem bekend genmkt, en het was alleen aan een ziekelijk en fukkelend ligchaamsgeftel te wijten, het- welk hem , nog zoo weinig in levensjaren gevorderd, deed bezwijken, dat deze en andere belangrijke bij— dragen , waartoe hij de bouwfloffcn met ongemee- nen ijver en geestdrift te Yverdun had bijeenverza- meid, onvoltooid bleven (x). (i) Zie Alg. Konst- en Leuerbode. M p . 34. Digitized by Google JAARBOEK van 1822. 461 Bij een befluit des Konings, van den 3oRen Befluit we- Julij , werd bepaald : „ dat de Rudenten der Rens reiskos- Hooge Schoolen en in de Noordelijke Provincien 4««” Stu ‘ gevestigde Athenaea , wier verhandeiingen , ter be- antwoording eener prijsvraag , den prijs eener gou- den medaille waren waardig gekeurd , bij eene Hoo- ge School , van welke zij geene kweekelingen wa- ren , eene te gemoet koming zouden . ontvangen , wegens de kosten der reize en des verblijfs , waar- toe zij, ingevolge Art. 206, 210 en 21 1 van het. regiement op het Hooger Onderwijs in de Noorde- lijke Provincien, en ingevolge Art. 142, 146 en 147 van dat [in de Z. Provincien, verpligt wa- ren (1). Ook werd door Z. M , bij befluit van den 8 Ren Befluit Augustus , verklaard : dat vreemdelingen in dit Rijk u ® de ambten van profesforen , regenten of onderwij- gen» töcia- zers mogten uitoefenen , zonder te zijn voorzien van tin R van brieven van naturalifade ; — dat echter voortaan gen'™ t het geene vreemdelingen, tot de bovengemelde functie, Uoogieeraar- door eenig beRuur of eenige autoriteit zouden mo- enz * gen benoemd worden , dan na alvorens de goedkeu- bet' s’tMtsbU ring van het Gouvernement , op zoodanige benoe- d. ix, st. * ming , was gevraagd en bekomen. 3 > bl * l8oi O Het Athenaenm te AmRerdam verloor in den Cu- Athcnieum rator Mr. J. P. Farrct , lid der Regtbank van tc Amfter- EerRen Aanleg, vroeger raad en VVethouder der dam - Rad , op den a8Ren April overleden , een’ van des- zelfs trouwRe, kundigRe en vlijtigRe verzorgers. Een fchat van kundigiieden , opgezameld gedurende eene lange ondervinding, en eene onvermoeide ar- beidzaamheid kenmerkten hem in alle zijne vroegere en latere betrekkingen. Ook onderfchcidde hij zieh door eene meer dan gewone kennis van de oude handvesten der hoofdRad , wier uitgave , door den beroemden Noordkerk begonnen , en door hem ver- vuld, een lprckend bewijs is van de regtmatigheid der hulde aan zijne nagedachtenis bewezen. Tot Curator van het Athenacum lllustre en der Latijn- (1) Scaatscour. No. 188. 4 r Digitized by Google 462 JAARBOEK van 1822. fche Schoolen vverd , in deszelfs plaats , door Bur- gemeesteren benoemd Jhr. D. IV. Elias. TeFrane- Fe Franekcr overlced op den ioden Junij , in< ker. * eenen onderdom van ruim 75 jaren , de Hoogleeraar in de genees- kruid- en artzenij-mengkunde aan het Athenaeum der llad ,* C. Allardi , lid van de Maat- fchappij der Wetenfchappen te Haarlem. — Tot Hoogleeraar der kruid-, fcheid- en artfenij-meng- kunde werd , in plaats van den Heer J. G. van Breda , tot andere bedicningen geroepen , door Z. M. benoemd de Heer N. Muldcr , Med. Doctor te Joure, in Vriesland , welke op den iden Octo- ber deszelfs imvijdingsredevoering hield : dt Meri - tis Davidis Ahes tum Bolanicis tum aliis. (Over de verdienten van D. Mces , zoovvel teil aanzien der plantkunde als in andere opzigten). — Op denzelfden dag hield de Heer Mr. J. H. Philip fe , als benoemd Hoogleeraar in de regtsgeleerdheid , zijne plegrige intree-redevoering : de Cornelio Bynkcrfchoekio , Jcto. egregio. (Over Cornclis van Bynkerfhoek , befchouwd als uitnemend regtsgeleerdc). TeDevemcr. ßij het Athenaeum te Deventcr aanvaardde de Heer Mr. H. Cock, op den isden Junij, zijnenpost ^ als Iloogleeraar in de regten , met eene plegtige re- devoeringi de Philofophico Jurisprudenliae flu- dio cum ad fructum uberrimo tum ad voluptatent fuavisftmo. (Over het nuttige en aangename eener wijsgerige beoefening der regtsgeleerdheid). HoogeCcliool De Heer Ten Broek Hoekßra , Hoogleeraar in de te Leuven. pjederduitfehe Letterkunde aan de Hooge-School te Leuvcn, verkreeg van Z. M. een- eervol ontflag van dien post. — Tot ßuitengewonen Iloogleeraar, in de fakulteit der befpiegelende wijsbegeerte en letteren , werd benoemd de Baron F. de Reifenberg. De Heer Mcijcr , Hoogleeraar in de fakulteit der wijsbegeerte en letteren, hield op den isden Julij eene plegtige intree-redevoering , in de Nederduit- fche taal : „ Over de beoefening der Nationale taal, als het beste middel ter bevordering ven Vaderlands- liefde.” Op den 7den October had de plegtige uitdeeling Digitized by Google JAAR.BOEK van liJaa. 463 der toegewezcn eere-prijzen plaats , waarbij de Hoogkeraar Bakker eene redevoering in het Latijn hield „ over het nut van de beoefening der Griek- fciie taal.” De bekroonden waren : voor het vak der gefchiedenis , de Heer L. Delwarde ; voor de wijsbegcerte , de Heer P. Waltlot ; voor de wis- kunde, de Heer P. Wacffclaer ; voor de fcheikun- de, de Heer J. A. Ic Rot; voor de natuurlijke historie , de Heer J. de Vtj'ver; voor de regtsge- leerdheid , de Heer R. Wisfinger; zijnde alle ihi- denten der Hooge School, en, onder dezelve, aan den Heer Waefelaer , van Mechelen , reeds in het verleden jaar een eere-prijs van de Hooge School te Luik en eene eervolle vcrmelding van die te Leuven te beurt gevallen. Tot gewoon Hooglecraar in de regten werd , in plaats van den Heer Jacquelart , ecrvol ontdagen , door Z. M. benoemd de Heer Mr. A. C. Holtius, Hoogleeraar te Groningen. Tot buitengewoon Hoogleeraar in de regten aan Hooge fehool de Hooge School te Luik werd benoemd de Heer te LuUt - A. N. J. Ernst , Advokaat in gemelde (lad , wel- ke als zoodanig zijne intree-redevoering hield in de maand April. De door Z. M. aan de Univerfiteit gefchonken bibliotheek van de voormalige Abtdij Evcrbodcn zag men, reeds in de eerlte maanden desjaars, der- waarts overgebragt. Dezelve bevatte mcestal god- geleerde werken , waaronder zieh zeer belangrijke verzamelingcn voor de kerkelijke gefchiedenis be- vonden, benevens kostbare werken voor de alge- meene gefchiedenis en oudheidkunde. Voorts be- haagde het den Koning , bovendien , in de maand Maart , eene buitengewone foin tcr aankoop van boeken uit de bibliotheek des I.eydfchen Hooglee- raars Wittenbach in te willigen. — Tot den aan- bouw van twee zoogenaamde Hollandfche broeibak- ken in den Akademie-tuin werd eene fom van 1500 guldens toegedaan. De Hoogleeraar Destrivcaux , zag zieh , door de 464 JAARBOEK van i 8 ca. regtsgeleerde fakulteit van de Univerfiteit te Tübin- gen met het doctoraal diploma vereerd. 