title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Onder deze omstandigheden nemen wij uit naam van de Boeren onder de wapenen aan, om dadelijk onze macht uit elkander te doen gaan, en om de schikking af te wachten van alle hangende kwesties, die aan de Koninklijke Commissie opgedragen zijn. Na de voleindiging van haar werk. zal de Transvaal het beloofde eigen Gouvernement ontvangen. IX. Wij, Kruger, Pretorius en Joubert, nemen verder aan, uit naam van de Boeren, alle Britsche eigendommen terug te geven, die nu in het bezit zijn van de Boeren-autoriteiten en die gedurende den oorlog genomen zijn en Sir Evelyn Wood neemt aan alle eigendommen der Boeren terug te geven, die nu in het bezit zijn van het Britsche Gouvernement, genomen gedurende den oorlog of overgenomen van de Republiek ten tijde van de annexatie. De uitwisseling moet plaats vinden, wanneer het eigen Gouvernement uiteindelijk is toegestaan. Nadat dit document uitgeschreven en voorgelezen was, teekende Sir Evelyn Wood het voor het Britsche Gouvernement, en Kruger, Pretorius en Joubert deden daarop hetzelfde namens de Boeren. Een telegram, de inhoud van dit verdrag bevattende, werd toen aan Lord Kimberley verzonden voor zijne ratificatie. Voor wij verder gaan, moeten wij hier eenige aanmerkingen maken over de positie door Paul Kruger bij deze vredes-onderhandelingen aangenomen. Niemand der Boeren-aanvoerders stond zoo vast op zijne punten als hij; eerst toen hij zag, dat hij gedeeltelijk moest toegeven, deed hij zulks, en persoonlijk was hem de zachtzinnige houding van den Vrijstaatschen President geenszins welkom. Inderdaad, men mag na zoovele jaren wel beweren, dat zoo de zaken geheel en al in handen van Paul Kruger en Dr. Jorissen waren geweest, men of betere voorwaarden van Sir Evelyn Wood zou hebben verkregen of besloten zou hebben den krijg voort te zetten. Generaal Joubert, die veel meer dan Kruger aan den invloed van per­ sonen onderhevig was en zich dus gemakkelijker liet leiden, nam lang niet zulk eene sterke positie in, en beging zelfs de fout om zonder zijne vrienden te raadplegen, op den 21sten met Sir Evelyn Wood een accooid 609 lijkheid scheen het dat men in Engeland begon te meenen, dat het Duitsche Keizerrijk een te sterken invloed in Zuid-Afrika begon te krijgen, vooral na de aanspraak die President Kruger hield op den 26sten Januari 1895 te Pretoria, ter gelegenheid van een feest dat de aldaar wonende Duitschers gaven ter eere van den geboortedag van hun Keizer, en op welk feest ZHEd. speciaal was uitgenoodigd. Die rede was meer of min als volgt: 1) „Gedurende mijn bezoek in Europa in 1884 had ik het genoegen den Keizer van Duitschland, Wilhelm I, te ontmoeten. Hij ontving mij als zijn gelijke en met de grootste beleefdheid en vriendelijkheid. Ik was steeds gewoon geweest om deze Republiek als een klein kind te beschouwen, doch de Keizer ontving mij als het Hoofd van een belangrijken, onafhan- kelijken Staat. De tegenwoordige Keizer was toen ook aan het Hof, en ik heb niets dan aangename herinneringen van mijne kennismaking met den jongen Prins. Ik ben er van overtuigd, dat hij thans volgt in de stappen van zijn voorvaders en dat hij tracht om de banden die onze respectieve Staten aan elkander verbinden, te versterken. Wat aangaat mijne Duitsche onderdanen, zoo heb ik ze steeds loyaal en getrouw bevonden, en gewillig om de wetten des lands te gehoorzamen. Ik heb vele moeielijkheden met de inboorlingen in deze Republiek gehad, en ik moet zeggen, dat, hoewel Harer Majesteits onderdanen zich goed gedragen en loyaal aan den Staat zijn, zij in zware tijden hunne toevlucht nemen tot Groot-Brittannië, en zeggen dat zij onderdanen van Hare Majesteit zijn. De Duitschers, die in dezen Staat zijn, zullen niet zoo in een dergelijk geval handelen. Zij gehoorzamen vroolijk en gewillig de wetten van dit land en laten zich niet in met opstoking der Transvalers tegen de wetten. Bij een zekere gelegenheid kwamen drie of vier Duitschers bij mij aan huis en spraken met mij over deze zaak. Zij zeiden: „Wij zijn onderdanen van den Keizer van Duitschland en wij zijn niet genaturaliseerd, maar wij wonen in uw land onder de bescherming der wetten er van, en wij zijn gereed het te verdedigen. Indien onze diensten noodig zijn, zullen wij gaan.” En zij gingen. Dat is de geest dien ik bewonder. Zij gehoor­ zaamden en hadden eerbied voor de wet. Ik ga niet dikwijls uit, Heeren. Een paar keeren heb ik feestvieringen bijgewoond ter eere van Hare Majesteit de Koningin, maar dit is de eerste feestviering ter eere van den Keizer. Het mag de laatste zijn, hoewel ik niet voelde alsof ik de invitatie om hier hedenavond tegenwoordig te zijn, kon afslaan. Toen de 1) De redevoering is eenigszins verschillend gerapporteerd in de nieuwsbladen, doch de hier bovenstaande versie is nagenoeg de officieele, zooals zij in de „Blauwboeken” verschenen is. 39 672 De heer Garrett in zijn reeds meermalen aangehaald boek geeft een eigenaardige verklaring van de meening van dit telegram, een van die verklaringen, die bewijzen dat ze om geen ander doel uit de lucht zijn gegrepen dan om het publiek om den tuin te leiden. Beits tegenwoor­ digheid zou, volgens den heer Garrett, noodig zijn geweest om den heer Philips in staat te stellen de noodige contributies te geven voor het fonds van de opstandelingen. Dit is blijkbare onzin; de heer Philips had de handen vrij, en kon geven wat hij noodig dacht; wilde hij vooraf de goedkeuring van zijn vennoot gehad hebben, dan kon hij die gemakkelijk per code-telegram van den heer Beit hebben gekregen, en zoo werd dus de tegenwoordigheid van dezen niet te Johannesburg vereischt. Neen, er was heel wat anders aan den gang. De heer Lionel Philips rook lont; hij begon bevreesd te worden voor iets; in één woord hij zag het gevaarlijke der positie in, waarin hij zich geplaatst had, door het spel in de handen van den heer Rhodes te geven. Johannesburg feitelijk in de handen van den heer Rhodes; wat zouden daarvan de gevolgen zijn voor het financiëele huis Eckstein? Waarschijnlijk dit, dat de heer Rhodes met zijne maatschappij, de South African Goldfields, zoo wat alles te zeggen zou hebben op linanciëel en mijn-industrieel gebied; dat die maatschappij een ontzettenden invloed zou krijgen op de beurs, en geweldige afbreuk zou doen aan de positie van het huis Eckstein. Er bestond heel wat competitie tusschen de groote financiëele huizen in Johannesburg; het eene tiachtte altijd het andere een vlieg af te vangen; de beursspeculatiën werden nu eens door het eene dan weêr door het andere aan den gang gebiacht; nu was het eene óear, en het andere buil, en dan eens waren de bordjes verhangen. De heer Philips begreep dat de heer Beit waar­ schijnlijk meer in de geheimen van Rhodes ingewijd was dan hij zelf; hij was bevreesd dat zijn vennoot misschien om den tuin was geleid, en dat deze geene genoegzame waarborgen had, voor het verzekerd blijven der financiëele positie van Eckstein & Co. Met .Jameson op de grenzen wist men niet wat gebeuren mocht; zeg eens dat Rhodes op zijn eigen houtje ging handelen? Dan zou er heel wat kwaad kunnen ontstaan, en zouden Eckstein & Co. duizenden en misschien millioenen kunnen verliezen. In alle geval moest men voor Jameson oppassen. De heer Philips sprak er met den heer Leonard en eemge anderen over en reeds den 19den zond de Nationale Unie een telegram via Kaapstad aan Dr. Jameson, ten effecte, „dat hij «iet moest vergeten, dat hij alleen tot een steun van de Unie daar was; dat e Unie de \oornaarnste {major) positie hield en dat onder geene omstan­ digheden lnj één stap moest doen, vóór hij kennis kreeg, dat men te 379 Weledele Heeren, geachte Medeburgers en Landgenooten! Ontvangt hierbij mijn dank voor het vertrouwen waarmede gij mij roept tot uwen voorganger in het Staatsbestuur. Zeer gevoel ik mijne tekortkomingen aan de vereischten van deze gewichtige betrekking, en toch gevoel ik, onder de omstandigheden des lands, geen vrijmoedigheid de stem des volks af te wijzen, en hoop ik mij nederig te onderwerpen, zoo de keuze op mij mocht vallen, vertrou­ wende op Gods hulp en den steun mijner medeburgers. Mijn christelijk standpunt en staatkundige beginselen zijn u niet onbekend, en toch wensch ik bij deze gelegenheid eerlijk en rondborstig mijn beginsel en meening uit te spreken, zoodat er geen misverstand overblijven kan. Ook op staatkundig terrein belijd ik de eeuwige beginselen van Gods Woord 1). Fondament en grondslag van ons Staatsgebouw moet zijn recht en gerechtigheid voor alle klassen der bevolking. Vrijheid is ook mijn eisch; vrijheid voor eiken burger, doch geen bandeloosheid. Vooruitgang is ook mijne leuze: vooruitgang in elk opzicht; doch voor­ uitgang in de rechte richting. Doch billijk verwacht gij, dat ik het niet hij dit algemeen gezegde late, maar u nader verklare wat ik bedoel met „vooruitgang in de rechte richting”. Over het algemeen bedoel ik daar­ mede, dat wij, als eene Republiek opgroeiende op den wortel onzer volks­ historie, met erkenning van de leiding Gods in het verledene, het bestaande tot uitgangspunt nemen voor ons eendrachtig streven naar nationalen wasdom, en hoedanig ik dit algemeen beginsel wensch toegepast te zien op de voornaamste punten onzer buitenlandsche zoowel als binnen- landsche politiek, zal u nader blijken uit de volgende blootlegging mijner Staatkunde. Wat de binnenlandsche politiek aangaat, is een eerste vereischte de ontwikkeling van de hulpbronnen des lands, zoodat onze invoer vermin­ derd en onze uitvoer vermeerderd worde; of om nog duidelijker te spreken: zoodat wij producten uitvoeren en geld invoeren en niet (gelijk nu te veel geschiedt) producten invoeren, terwijl ons geld daarvoor het land uitstroomt. De eerste hulpbron is en blijft de landbouw en die moet in de eerste plaats beschermd en bevorderd worden. De boer is bij ons de ware 1) Misschien heeft Kruger nooit iets gezegd, dat een beter inzicht geeft niet alleen in zijn politiek, maar in het staatkundig karakter der beide Republieken, ’t Is een zuiver Calvinistisch standpunt, een soort van Theocratie, zooals vroeger in Israël^ in zwang, in de tijden vóór en onder de eerste koningen. 801 wijze met allen klaar te komen. Gewoonlijk gaat dan ook iedere bezoeker tevreden weg en zelfs als de één of ander bevindt, dat de President zijn verzoek niet kan of wil in willigen, troost hij zich met de gedachte, dat „Oom Paul wel recht zal wees.” Gedurende Volksraadszittingen of belangrijke Commissie-zittingen, is het meestal zeer levendig op de stoep, vooral als er zaken van gewicht in den Volksraad besproken worden. Dan komen vóór- en tegenstanders van des Presidents zienswijze er, en dan vinden er levendige gesprekken plaats, want natuurlijk kan ZHEd. zich hier vrijer uitdrukken dan hij in de Raadzaal kan doen. Met aandacht luistert hij naar de argumenten die men tegen zijne zienswijze aanvoert, en in een oogwenk scheidt hij zotteklap van verstandige woorden. Bedaard begint hij dan te weder­ leggen, waar hij van de sprekers verschilt, maar naarmate hij spreekt, raakt hij dieper doordrongen van de zaak, en dan rollen de woorden snel achter elkander uit zijn mond, en volgt het eene argument of gegronde reden na het andere. Tenzij zijn tegenpartij geheel op de hoogte van zijn zaak is, en vlug ter taal, raakt deze gewoonlijk de kluts kwijt, en kan geen antwoorden op de scherpe vragen van den President vinden. Want Paul Kruger moge geen geleerd man zijn, maar zijn gezond verstand is zoo ontwikkeld, en hij heeft gedurende den langen loop van zijn leven zoodanig zijn oogen en ooren gebruikt, dat hij een doortastende, alles vernielende logica bezit. Levensondervinding, staatkundige beginselen en Bijbelteksten maken de kern van zijne redeneerkunde uit; en niet zelden vergelijkt hij hedendaagsche toestanden met die uit de geschiedenis van het volk van Israël, en put hij daaruit nuttige lessen. En men vergete niet, dat Paul Kruger stijfhoofdig is ja men zou hem zelfs „koppig” kunnen noemen. Is hij eenmaal tot een besluit gekomen, dan is het uiterst moeielijk hem van inzicht te doen veranderen, en is hij niet gemakkelijk van dwaling te overtuigen. Derhalve is het eene belachelijke dwaasheid van Engelschen (en ook wel van sommige Afrikaanders) om te zeggen dat President Kruger aan den leiband van Dr. J. W. Leyds loopt. Wij hebben het uit goede bronnen, dat de Staats-Secretai is dikwijls zijne handen meer dan vol heeft om den President zekere hoogst noodige inzichten in zaken te doen krijgen. Dr. Leyds heeft daaitoe al zijne bekwaamheid noodig, niettegenstaande het feit dat niemand zoo \olkomen het vertrouwen van ZHEd. bezit, als de man, die hem thans dertien jaren getrouw ter zijde heeft gestaan, en voor die trouw door een groot deel van de Transvalere met haat en ondank beloond wordt. Dikwijls heelt Dr. Leyds uur op uur met ZHEd. geargumenteerd, om ten slotte te lmoren: „Nou, Leyds, ik zal daarover denk.” En dan wikt en weegt Paul Kruger 33 kinderen tegen eenig mogelijk gevaar te beschermen. Ten laatste kreeg men 107 Emigranten bij elkander, en met dit hoopje dapperen en zoo wat een honderd kleurlingen, trokken Potgieter en Maritz noordwaarts om de leeuw in zijn hol aan te tasten. Men trok ongehinderd de Vaal-Rivier over, en door een deserteur der Matabelen geleid bereikte men op den 17den Januari 1837, Mosega, de hoofdkraal van de Matabelen, nabij het tegenwoordige Zeerust. Moselikatse was niet in zijne stad, en Kalipi, zijn beste krijgsman was ook afwezig. Bij het aanbreken van den dag deden de Boeren een aanval op de kraal. De Matabelen hoewel verrast door den onverwachten vijand, weerden zich eenigen tijd dapper doch de Boeren schoten hen met loopers zoo heviglijk, dat de Kaffers, die bovendien hun aanvoerders misten, op de vlucht sloegen. Dat deze tocht een waaghalzig stuk moet genoemd worden, lijdt geen twijfel. Hadden de Boeren de ware macht van Moselikatse gekend, dan hadden misschien Potgieter en Maritz geweifeld voor zij dezen tocht ondernamen; en was Moselikatse of een der andere voorname leiders der Matabelen te Mosega geweest, dan kon het gemakkelijk gebeurd zijn, dat Zuid-Afrika nog een treurspel te beweenen had. Doch de dapperheid der Emigranten en het overwicht hunner vuurwapenen redden hen en gaf hun de overwinning. Was echter deze overwinning behaald door de eendrachtige samenwerking der Emigranten en hunne leiders, zoo bleek het spoedig dat Maritz en Potgieter niet lang als vrienden konden overeenkomen. Er valt niet te ontkennen, dat hoewel de Geschiedenis der Republieken bewijst dat tegenover een buitenlandschen vijand de Boeren als een onverbreekbaar geheel staan, er in tijd van vrede ook dadelijk blijken zijn van twist en oneenigheid. De oorzaak hiervan is, zooals reeds vroeger gezegd, de aanhang dien de Emigrant en zijne afstammeling heelt voor den persoon van zijn aanvoerder. Potgieter en Maritz kregen twist, een twist waar­ schijnlijk gebaseerd op jalousie wegens elkanders macht, want elk wilde de eerste onder de Emigranten zijn. Potgieter maakte uitsluitend aanspraak op het land tusschen de Vet- en Vaal-rivieren, dat hij en de zijnen ook wettiglijk van het Kafferopperhoofd Makwana gekocht had; en waarschijnlijk hinderde het hem dat eenigen van de aanhangers van Maritz zich in dat gedeelte nederzetten, zonder hem, Potgieter, als hun hoofd te erkennen. Elk der twee Commandanten had zijne aanhangers; elke Emigrant 3 653 Wij hebben in dit telegram voornamelijk met de laatste zinsnede te maken. Die zinsnede is echter voor twee verklaringen vatbaar. Of de heer Fairfield was bang voor het lot van Johannesburg, indien zij (n.1. het Engelsche Gouvernement) stappen namen vóór Johannesburg gereed was; d. w. z. hij vreesde, dat in dat geval President Kruger Johannesburg in de asch zou leggen; öf, hij vreesde, dat Johannesburg te vroeg zou handelen, vóór het Engelsche Gouvernement klaar was. Doch welke ook de ware meening van den heer Fairfield Was, zijne vrees bewijst in alle geval, dat Downing-Street wel van het komplot wist, want de heer E. Fairfield was de Permanente Secretaris van het Koloniaal Kantoor en een der vertrouwden van den heer Chamberlain. Den volgenden dag, 5 November 1895, was de zaak blijkbaar gevorderd, want nu krijgen wij het volgende telegram: Y. Van Harris. Aan Rhodes. Wij 1) hebben E. Fairfield, de Edelen R. H. Meade, Kolonel Gould Adams gezien, en wij zijn overeengekomen, welke landen wij aan de inboorlingen-hoofden zullen geven. Secretaris van Staat voor Koloniën houdt morgen een onderhoud met ons om drie ure ’s namiddags en daarna met inboorlingen-hoofden als zij tevreden en tegenwoordig zijn. Secretaris van Staat voor Koloniën (hij) zal aan de British South Africa Company toestaan overblijvend gedeelte van Protectoraat met politie. Wij hébben uwen brief aan A. Beit gedurende de maand Augustus aan dezen en Flora bekend gemaakt. Wij zijn van dezen geheel zeker. 2) Ook in dit telegram hebben wij alleen met de twee laatste zinsneden te maken. Er was dus een brief van den heer Rhodes in Augustus aan den heer A. Beit. Waarover? Zeker niet over de Bechuanaland Protec- toraat-kwestie, want daar had de heer Beit net zoo min mede te maken als schrijver dezes. Wel had hij iets te maken met den inval en de Johannesburg-kwestie, want hij was de vennoot van een der voornaamste samenzweerders in Johannesburg, de heer Lionel Philips, en zooals wij native chiefs, also remain under Imperial rule for a period of years and we give up railway subsidy £ 200,000. Last bargain. E. Fairfield (he) does press. If you cannot approve let us know about this as soon as possible by telegram. We believe E. Fairfield will carry out promises. Regret to inform you that J. Chamberlain (he) does continue punching Consul- General Transvaal with regard to drifts. E. Fairfield (he) is anxious Johannesburg if they hike steps in precedence of. 1) Met „wij” kan niemand anders bedoeld zijn, dan Dr. Harris en Graaf Grey, en misschien (?) Flora Shaw. 2) Het Engelsch luidt: „We have seen E. Fairfield, Hon. R. H. Meade, Colonel Gould Adams, and we have agreed to what land we give native chiefs. Secretary of State for Colonies tolde an interview with us to morrow afternoon tbree and after native chiefs if they are satisfied and they will be present. Secretary of State for Colonies (he) will grant British South Africa Company balance protectorate with police. We reported your letter to A. Beit during the month of August to these and Flora. We have these solid.” zich zelve niets tegen den nieuwen staat van zaken hadden, maar slechts door misnoegde Hollanders als Bok en Jorissen, of wel Ieren als Aylward opgestookt werden; en vandaar dan ook, dat hij Jorissen, toen deze een aanmerking te Hennopsrivier waagde, de vraag toesnauwde, in welke hoedanigheid hij ter vergadering tegenwoordig was. En als ambtenaar van Hare Majesteit de Koningin van Engeland kon hij de waarheid niet erkennen; als dienaar van het Engelsche Ministerie moest hij zijne orders nakomen, en daarin vond hij niets van „pad geven.” Toen de Afgevaardigden den Hoogen Commissaris dien middag echter weder ontmoetten, vonden zij hem heel wat bedaarder en zachtzinniger. Daar had Sir Bartle Frere echter een goede reden voor. Hij begreep dat het thans niet de tijd was om geweld te gebruiken; stonden de Boeren gewapend op, dan waren de Engelschen vooreerst verloren, want er waren niet genoeg troepen in de Transvaal, om met eenige mate van hoop op succes de Boeren te bestrijden. Het was dus van het hoogste belang om tijd te winnen ten einde gelegenheid te hebben meer troepen in het land te zenden en vooral kanonnen, die, zooals hij kort daarna in eene depêche aan Sir Michael Hicks Beach schreef, „elk volgend Boerenkamp van dien aard onmogelijk zouden maken.” Toen derhalve het Comité, dat op aandrang van Kruger besloten had om nog éénmaal zachte en vredelievende middelen te probeeren, het voorstel deed, om eene uitgewerkte memorie direct aan Hare Majesteit de Koningin zelve te schijven, en Zijne Excellentie verzocht die te zenden, en daarbij van zijne zijde een omstandig verhaal te doen van hetgeen hij zelf gezien en gehoord had, stemde Sir Bartle Frere gereedelijk en op de vriéndelijkste wijze hiermede in, ongetwijfeld was hij blij dat hij op zulk een gemakkelijke wijze uit zijne zeer netelige positie kon komen. 1) De Memorie aan Hare Majesteit, opgesteld door de bekwame pen van Dr. Jorissen (die toen zoowel als later bewezen heeft een uitmuntenden slag te hebben in het formuleeren van geschriften van dien aard) luidde als volgt: Aan Hare Majesteit de Koningin van Groot-Brittannië en Ierland, enz. De ondergeteekenden, Uwer Majesteits nederige smeekelingen, leggen voor Uwe voeten hunne smeekbeden met al den ernst van mannen, die 1) Dat die positie werkelijk neteliger was, dan de Hooge Commissaris zelf vermoedde, blijkt uit het feit, dat verscheidenen in het kamp van gevoelen waren, dat men niet beter kon doen dan om den Hoogen Commissaris gevangen te nemen, en hem als een soort van gijzelaar te houden. Het gelukte echter het Comité deze onbezonnenen te doen zwijgen. 197 bek wilden nemen,’’ in toom houden, en zelfs bij hen, die hem hadden moeten ondersteunen, vond hij tegenkanting. Zelfs de Volksstem slaat geen geloof aan hem, en bekent geheel ongeloovig te zijn omtrent het nut van de Petitie aan Carnarvon, terwijl zij daarentegen het volk aanraadt om zich maar liever rustig te onderwerpen aan de Souvereiniteit van Engeland. Werkelijk was dit een zeer duidelijk bewijs, dat zelfs een man als J. F. Celliers den waren toestand van zaken alsnog niet begreep, en niet dat inzicht in het volkskarakter van de Transvalere had, dat Kruger bezat. Deze zag met een scherp oog, waar de zaken naar toe liepen, en vast besloten om de goede zaak niet te doen verongelukken, nam hij reeds toen, als het ware, de teugels van het bewind in handen, en werd, in goeden zin, de leider des volks. Onzes inziens heeft Paul Kruger zich nooit grooter betoond, dan in deze ontzettend zware tijden. Intusschen was Sir Theophilus Shepstone volstrekt niet op zijn gemak. Het werd hem waarlijk bang om het harte, want als de thans bestaande agitatie voortging en Kruger in zijn voornemen slaagde, dan kwam het doodeenvoudig hierop neer, dat hij, de speciale Commissaris van Hare Majesteit, den Britschen Minister van Koloniën in Downing Straat, leugens had verteld, met al die mooie depêches over de algemeene tevredenheid van het volk en wat dies meer zij. En dan zou hij een gek liguur slaan, en waarschijnlijk in ongenade vervallen. Hij moest dus een middel bedenken om deze agitatie den kop in te nijpen. Een oogenblik schijnt hij er werkelijk aan gedacht te hebben om Paul Kruger te doen gevangen nemen wegens Hoogverraad, op grond dat deze nog feitelijk lid van den Uitvoerenden Raad was, en toch het volk tegen de Regeering opruide, zooals Shepstone het noemde. Doch er waren personen, die hem gelukkig spoedig aan liet verstand brachten, dat het leggen van één vinger op Paul Kruger het sein tot een algemeen oproer zou zijn, en hij daardoor juist datgene zou verhaasten wat hij wilde vermijden. Hij vergenoegde zich dus met eene zeer krasse proclamatie uit te vaardigen, met het doel om de bevolking vrees aan te jagen en de bijeenkomst te Doornlontein te beletten, want toen hij hoorde van het plan om die bijeenkomst te houden, had men hem verkeerd geinformeerd, dat het een Volks-bijeenkomst zou zijn. De proclamatie is te lang, om in zijn geheel hier te worden wêergegeven, doch een deel er van moeten wij toch aanhalen, om aan te toonen van welke leugenachtige beweringen de Engelsehe „Sir” zich bediende, om zijne daden te rechtvaardigen. Na een verhaal over de annexatie, en over de verdraagzaamheid van de Regeering, vervolgt hij: „En nademaal deze overwegingen nu hebben opgehouden, en de deputatie, 614 kon proclameeren welke plaatsen aan de grenzen zoogenaamde „havens van inkomst” waren en die ook sluiten kon. Van deze bepaling maakte de Regeering gebruik, en zij sloot op 1 October de Driften aan beide zijden van Vereeniging, als „havens van inkomst” voor zoover overzeesche goederen aanging, want geheel kon men ze niet sluiten, niet alleen omdat men geen afbreuk aan den handel van den Vrijstaat wilde doen, maar ook omdat het voorname doel van de proclamatie ter sluiting der Driften was het verplaatsen van den overzeeschen handel van Kaapstad en Port- Elizabeth naar Durban en Delagoa-baai en men ook den Kaapschen inlandschen handel niet wilde beletten. Nu moest alles per spoorweg en thans werd de „Goederen-versperring” nog wel tienmaal zoo erg, hoewel' thans de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij inderdaad haar uiterste best deed om voor de wegvoering te zorgen, doch natuurlijk de schade van verscheidene weken en zelfs maanden moest inhalen. Wat moest de Kaap nu doen ? Men draalde een oogenblik, bedacht zich een weinig, en daarop gaf de heer W. P. Schreiner, toen Procureur- Generaal in het 2de Ministerie Rhodes het als zijne opinie te kennen, dat het sluiten van de Driften een verbreking van Art. 13 van de Conventie van Londen was. Dat artikel luidde nl.: „Ook zal geen verbod blijven bestaan of worden opgelegd tegen den invoer binnen de Zuid-Afrikaansche Republiek op eenig artikel, komende van eenig deel van Harer Majesteits grondgebied, dat niet ook van kracht zal zijn op dezelfde soort van artikelen van eenig ander land of plaats.” Aangezien nu de Driften alleen tegen overzeesche goederen waren gesloten, meende de heer Schreiner dat daardoor de Kolonie en de Oranje Vrijstaat in eene betere positie gesteld waren dan Engeland zelve. De Kolonie klaagde er dus over, dat zij bevoordeeld werd en hierop zond de Hooge Commissaris eene depêche naar Pretoria, de Transvaalsche Regeering kennis gevende, dat hij de sluiting der Driften als eene verbreking der Conventie beschouwde. 1) De Transvaal ontkende dit, en meende dat zij geheel in haar recht was met te handelen volgens de macht aan de Regeering toegestaan bij de Wet over de Invoerrechten, en dat dit een zaak van zuivere binnen- landsche politiek was, die Engeland eigenlijk niets aanging en waarmede de Conventie niets te maken had. Doch, zeide men van uit Pretoria, daar 1) Geen mensch heeft ooit getwijfeld of de heer Schreiner heeft als een man. die boven suspicie verheven staat, zijne opinie eerlijk en oprecht gegeven in deze zaak en hij is er ook in gesterkt door het feit, dat de Engelsche rechtsgeleerden met hem overeenstemden. Een aantal Continentale juristen verschilden echter van hem en het is hier niet de plaats om de zaak te behandelen. In Mei 1897 heeft de heer Schreiner in het Parlement eene belangrijke en flinke verklaring over de geheele toedracht der zaak gegeven, die hem zeker alle eer aandeed. 13 te hebben met de Graaff-Reinetters, hielden ook dezen zich rustig. Zoolang zij koningen op hun eigen grond waren, en niets met de Regeering te doen hadden, dan een nominale belasting te betalen, waren de Grensboeren tevreden. Zij hadden genoeg te doen met zich de Kaffers van het lijf te houden, en te zien dat zij het vee, dat dezen hun dagelijks afstalen, terugkregen. Als er iets is, dat de Afrikaans che Boeren steeds onderscheiden heeft van de zoogenaamd meer beschaafde Engelschen, dan was het de behandeling van de kleurlingen. Volgens het idee van den Boer behoort de Kaffer, de Hottentot, de Boesman tot een lager ras dan de Blanke. Zij dragen, zooals men het wel eens noemt, het merk van Kaïn; God, de Heer, heeft hen bestemd als „waterdragers en houthakkers”, als perse onderworpen aan het Blanke ras. Op rechtvaardigheid had de kleurling ongetwijfeld aanspraak, maar toch was bij het bepalen dier rechtvaardigheid, niet dezelfde maatstaf te gebruiken, die men gewoonlijk tusschen Blanken te baat nam. Een Kaffer of Hottentot kon men alleen regeeren door vrees; hij moest steeds op zijn plek gehouden worden; te vertrouwen was hij niet; gaf men hem slechts een vinger, dan nam hij de geheele hand. Hem op te voeden, daar dacht de Boer niet aan; ja, ik geloof niet dat ik te ver ga, als ik mijn gevoelen uitspreek dat er heel wat Boeren waren, die een sterken twijfel koesterden aan het bestaan van een Kaffer- of Hottentotziel. Onder de Grensbewoners, wier leven een gedurige strijd met de Kafferstammen was, heerschte dit gevoel veel sterker dan onder de Westelijke Boeren. Dat men in die dagen aan de Oostelijke grenzen zich niet veel bekommerde om een Kafferleven; dat menige Kaffer voor slechts een gering vergrijp den kogel door den kop kreeg, dat is niet tegen te spreken. En zal men zich daarover verwonderen; zal men het zelfs die Boeren kwalijk nemen, dat zij somtijds wel daden deden, die wij in de fijne beschaafde wereld, met den naam van moord zouden bestempelen? Geenszins, de zaak was heel natuurlijk; het zou integendeel al heel wonderbaarlijk zijn, als, onder de omstandigheden, zulke gevallen niet plaats grepen. De Engelschman, die dikwijls plezier er in heeft, om deze dingen als beschuldigingen naar de hoofden onzer Afrikaners te werpen, vergeet dat nog geen honderd jaar geleden, zijne stamgenooten, de Amerikaansche jagers, er even min uit maakten om Indianen dood te schieten; ja, dat het er in Amerika nog heel wat ruwer toeging, en dat met een kleurling-stam, die wat beschaving en karakter aangaat, oneindig veel hooger staat dan de meeste onzer Kafferstammen, om niet eens te spreken van de gezonkene Hottentotten en Bosjesmans. Reeds onder het eerste Engelsehe Bestuur vertoonde zich de eigenaar- 235 brief van Sir Theophilus Shepstone in Februari 1.1., zijn, meenen wij, voldoende bewijzen om aan te toonen. dat alle middelen in het werk waren gesteld om eene eerlijke en wettige uitdrukking der gevoelens van het volk te verkrijgen. Wanneer een zoo onjuiste beschuldiging gemaakt wordt, nemen wij de vrijheid te vragen, of de beloften en waarschuwingen van Sir Theophilus Shepstone, en het feit, dat agenten gebruikt werden om het land rond te gaan ten einde handteekeningen ten gunste van de annexatie te verkrijgen, in rekening is genomen geworden, als invloed hebbende op de beschouwing van de andere zijde dezer kwestie. 3. De ontvangst van Harer Majesteits Specialen Commissaris. —- Toen Sir Theophilus Shepstone de Transvaal in bovengenoemde capaciteit bezocht, met het doel, zooals uitgedrukt in zijn brief aan President Burgers, gedateerd 20 December 1876, „om een onderzoek in te stellen naar de oorzaak van de rustverstoring aldaar, en met het oogmerk om de herstelling der rust te bewerken,” werd hij ontegenzeggelijk door alle partijen goed ontvangen. Hij kwam, om zijne eigene woorden te gebruiken, „als een vriend,” en hij werd als zoodanig ontvangen met den eerbied verschuldigd aan Harer Majesteits vertegenwoordiger. Maar wanneer het Britsche Gouvernement hieruit meer heeft afgeleid, dan daarin was begrepen; of indien beweerd wordt, dat er eenige grond bestaat voor het geloof dat öf hij öf de troepen goed werden ontvangen door de Boeren, als vertegenwoordigende Britsch gezag in de Transvaal, dan kunnen wij een dergelijke bewering niet anders dan ten zeerste logenstraffen. 4. De bewering, dat de belasting voor het grootste gedeelte onbetaald was. — De woorden van het besluit van den Volksraad, die gij hebt aangehaald, als bewijzende, dat de belasting voor het grootste gedeelte onbetaald was, maakten een deel uit van de inleiding van een besluit, den Uitvoerenden Baad verzoekende, maatregelen te nemen, om op hare invordering aan te dringen, en doelden, zooals u waarschijnlijk tot heden nog niet hebt geweten, hoofdzakelijk op de zware en onpopulaire oorlogs- belasting, welke kort te voren was geheven geworden. 5. President Burgers aanspraak. — Van een zeer opwekkende toespraak, door President Burgers gehouden op een zeer buitengewoon oogenblik, aan den vooravond van een Presidentsverkiezing, en gehouden met het doel om het volk aan te sporen tot het in het werk stellen van een groote krachtsinspanning, toen de vrijheid van het land bedreigd werd, is, (wij kunnen niet nalaten zulks te denken) een zeer onedel gebruik gemaakt, en wij meenen goeden grond te hebben tot de klacht, dat Sir Theophilus Shepstone, zoowel hierin als op andere punten, de toevlucht heeft 505 zelfs ook in de Kaap-Kolonie waar er ééne nationaliteit en ééne natie was. Doch in een land als dit, waar er zoovele rassen of nationaliteiten waren, kon hij de noodzakelijkheid er van niet inzien. Hij was hang dat juist door dit systeem van twee Kamers er wrijving zou ontstaan tusschen de oude en de nieuwe bewoners van het land. Zij zouden een voorrecht aan de nieuwe inkomelingen geven, dat hun alleen toevertrouwd was en hij was bevreesd, dat wanneer men deze menschen verzocht op de stoep te komen, zij spoedig in de huizen zouden zijn. Wat de delvers-bevol- king verlangde was een goede goudwet, spoorwegen, telegraphen, gezond- heids-comité’s en verder zeiden zij gewillig te zijn met de oude inwoners samen te werken om één Yereenigd Zuid-Afrika op te richten onder één vlag. Zelfs als er twee Kamers waren, dan was hij er zeker van, dat meestal Afrikaners zouden worden gekozen; de twee leden voor de Goud­ velden, die thans zitting hadden (Celliers en Meyer) waren beide Afri­ kaners. 1) Hij waarschuwde de leden om voorzichtig te zijn en daar het schema van den President afkomstig was, behoorde er eene Commissie aangesteld te worden om de zaak te onderzoeken. Hij wist dat de President dag en nacht aan het schema gewerkt had, doch ook ZHEd. was menschelijk en kon een fout begaan. De discussie duurde drie dagen. Generaal Joubert verklaarde zich sterk tegen den voorgestelden maatregel; de heer Celliers zeide dat hij liever voor zijn zetel zou bedanken dan te stemmen voor een voorstel, dat klasse-wetgeving invoerde, en een grootere meerderheid verplichtte zich aan een geringere minderheid te onderwerpen. Zoowel hij als de heeren J. Meyer en S. W. Burger waren van opinie, dat het beter was om de nieuwe aankomelingen eene sterkere vertegenwoordiging in den tegen- woordigen Raad te geven. De heer Burger voegde hierbij dat hij ontkende, dat deze maatregel de onafhankelijkheid van den Staat zou beveiligen en Generaal Joubert zeide, dat men even goed het motto „Eendracht maakt Macht” uit het wapen kon nemen, als deze wet passeeren. Doch President Kruger bood den storm het hoofd en bleef, gesteund door eenige oude leden, zooals de heeren F. Wolmarans, Stoop en anderen bij zijn voorstel volharden; en het eindresultaat was in zooverre te zijnen gunste, dat de Raad met 23 stemmen tegen 15 een Commissie van 5 leden (Lombaard, S. W. Burger, Stoop, F. Wolmarans en Spies) be­ noemde om te zamen met den Uitvoerenden Raad het schema na te gaan en in de volgende sessie een rapport daaromtrent uit te brengen. 1) De toekomst heeft bewezen, dat de heer Smit op dit punt geheel en al goed gezien heeft, want alle leden (op één na) in den tegenwoordigen Tweeden Volksraad zijn Afrikaners. HOOFDSTUK LXII. De toenadering der twee Republieken en de laatste Presidents-Verkiezing. Het zal steeds een treurig feit blijven, dat, deels wegens bijzondere omstandigheden en deels wegens de jalouzie der aanvoerders, de Emi­ granten van 1836 niet in staat waren in één geheel vereenigd te blijven, maar integendeel twee verschillende Republieken vormden, ieder geheel onafhankelijk en ieder met hare eigene vooruitzichten en belangen. Die verbrokkeling van krachten moest noodzakelijkerwijze tot zwakheid leiden, en ze gemakkelijker een prooi doen worden voor de vele vijanden, die hen omringden. Wij hebben gezien, hoe President M. W. Pretorius te vergeefs trachtte eene hereeniging te bewerken; hoe later, vóór de ver­ kiezing van President Burgers, Paul Kruger zijn uiterste best deed om den Vrijstaatschen President, Jan Brand, tot zijne inzichten over te halen, en dezen te overreden zich aan het hoofd der beide Republieken te stellen. Doch President Brand, hoezeer hij op vele punten den dank van alle Afrikaanders verdient, volgde in deze zaak eene ietwat kortzichtige politiek, en hechtte te veel aan de bezwaren, die er toen ter tijde tegen die hereeniging bestonden. Zelfs na de herkrijging door de Noordelijke Republiek van hare vrijheid, kon Brand niet besluiten tot een sterke toenadering der twee Staten, en de aanbiedingen, hem door Paul Kruger gedaan, wees hij hoewel met vriendelijkheid van de hand. Eerst na zijn overlijden, toen de meer doortastende President F. W. Reitz hem opvolgde, werd een verbond tusschen de twee Staten gesloten, dat, hoewel slechts offensief en defensief, een stap was in de rechte richting en eene nauwere aaneensluiting mogelijk maakte. Doch, toch scheen het alsof men in den Oranje-Vrij staat huiverde voor die nauwere verbinding het te lang duren. Het Volk heeft toen een Volksraad gekozen als hoogste gezag des Lands, als Wetgevende Macht. Dat Lichaam heeft opdracht gekregen om ons vaste wetten te maken, daar we anders niets hadden dan besluiten en regelen van den Krijgsraad. Zoo is door den Achtb. Volksraad eene Commissie gekozen om eene constitutie op te trekken, die bestond uit wijlen den heer Lombard, landdorst van Potchef- stroom, wijlen den heer Bosman, grootvader van onzen predikant Bosman, en mij zei ven. Aan ons was toegevoegd de heer Stuart als secretaris, om ons te ondersteunen en wij hebben de constitutie neergelegd: onze namen staan daar. En wat ligt daarin opgesloten? Bij artikel 8 der Grondwet hebben wij in het oog gehad, hoe God het Volk geleid heeft en Gods Woord als Gids om naar te handelen. In art 8 staat: Het Volk eischt de meest mogelijke maatschappelijke vrijheid en verwacht die van het behoud van zijn Godsdienstig geloof, van de nakoming zijner ver­ bintenissen, van zijne ondergeschiktheid aan wet, orde en recht en handhaving van dezelve. Let nu op dat artikel, waar het ons henen wijst. Het wijst ons naar Gods Woord. Het Volk eischt de meest mogelijke maatschappelijke vrijheid; geene losbandige of roekelooze vrijheid, maar gegrond op Gods Woord. Dat ligt in dit artikel opgesloten. Vrijheid eischt het Volk, doch het is wel een vrij, doch ook een beschaafd Volk, dat geene roekelooze of losbandige vrijheid eischt, maar gegrond op Gods Woord en waar wijst ons dat heen? Het is gewichtig wat ik wil spreken en ik kan niet anders dan aanwijzen wat God ons zegt. Mozes leidde Israël uit en was wetgever en stelde de wet op Gods bevel en wat zegt die? „Gij zult niet doen wat goed is in uwe oogen, doch wat ik u gebied, dat zult gij doen en dat zult gij waarnemen; gij zult daar niet bijdoen noch van af doen.” Mozes koos onder zich van uit het Volk de verstandigste en oudste mannen en stelde deze als ambtenaren en rechters aan en gaf regels aan, waarvan niet afgeweken mocht worden, doch liet het den rechters naar hun verstand en geweten vrij, de wetten uit te leggen en toe te passen, doch niet om van de wetten weg te slingeren. Dat is Gods bevel. Het Nieuwe Testament wijst ons op den Heer en Meester, doch ik wil eerst zeggen, dat de ondergeschikte ambte­ naren van Mozes niet de wetgevers waren en dus niet te vragen hadden of de wet recht was, want dat moet de wetgever verantwoorden; alleen de Souvereine macht boven Mozes kon veranderen wat de Wetgever gegeven heeft, zooals God bij de steenrots waarop Mozes met zijn staf sloeg, doch de rechters moeten naar de wet rechtspreken, zooals zij de wet krijgen en dus handelen als trouwe dienstknechten door de wetten toe te passen naar hun beste kennis en geweten. Zoo is het ook met HOOFDSTUK XLIV. Het Verleden, het Heden, en de Toekomst. Onze arbeid is gedaan. Niet dat ons werk is, wat het wezen kon. Misschien, geachte lezer, zien wijzelven er nog meer gebreken in, dan zelfs gij er in kunt vinden. Doch wij troosten ons vooreerst met de gedachte dat alle menschelijke arbeid onvolmaakt is, en ten tweede met het bewustzijn, dat alles wat wij konden doen, slechts het in ruwe omtrekken teekenen was van de schilderij, waarin gedurende den loop van jaren bekwamer handen dan de onze de bijzonderheden moeten uitwerken, veranderen en verbeteren, tot het geheel één grootsch doek is. waarop de tegenwoordige President van de Zuid-Afrikaansche Republiek de hoofdpersoon zal moeten zijn, met zijne tijdgenooten om hem gegroe­ peerd. Is die schilderij éénmaal voltooid, iets dat eerst zal kunnen gebeuren, wanneer dit geslacht reeds lang het eeuwige zwijgen is opgelegd, dan koesteren wij niet den minsten twijfel of dat doek zal voorstellen een der schoonste tooneelen in de Geschiedenis der Wereld. En nog ééne andere gedachte is er, ten laatste, die ons troost. Onze taak was geene ons opgedrongene; zij was eene die wij met liefde op ons hebben genomen; met liefde hebben wij er aan gewerkt tot aan het laatste oogenblik toe. En daarom hopen wij dat de woorden, ,,hem, die liet heeft, zal veel vergeven worden,” ook op ons mogen worden toegepast. De arbeid is geëindigd, en wij willen de pen nederleggen. Doch neen! WÜ hunnen niet. Langzaam en statig zweven voor ons voorbij die 73 jaien, die over het hoofd van Transvaals President zijn gegaan; scherp en duidelijk wijzen ze ons het lief en het leed, dat zij hem hebben medegedeeld. \\ ij zien hem als een klein kind, daar in die eenvoudige, ja bijna schamele hut. aan de knieën eener liefhebbende moeder; wij 56 „adat Kolonel Cloete aldaar geland was, en verder dat hij en de zijnen te Winburg en Potchefstroom vrij en onafhankelijk waren. Daarop in December 1844, kort voor zijn vertrek naar het Noorden, bezocht Potgieter Philippolis en trachtte eene schikking te maken met Adam Kok, doch deze, die wist dat de Engelschen hem helpen zouden, wilde dit niet doen, en Potgieter liet daarop de Boeren in het zuiden van den tegenwoordigen Vrijstaat aan hun lot over. De Kaapsche Gouverneur, Sir Peregrine Maitland, deed eene belolte aan Adam Kok, dat, wanneer hij door de Emigranten werd aangevallen, Harer Majesteits Gouvernement troepen zou zenden om hem te helpen. Het gevolg van deze dwaze handeling was, dat Adam Kok nog veel „parmantiger werd, en toen hij zelfs nu zoover ging om een Boer te laten arresteeren, brak de bom los, en brak er oorlog tusschen hem en de Emigranten uit, die zich echter tot eenige schermutselingen bepaalde. De Engelschen snelden nu ook werkelijk te hulp en een troepenmacht van omtrent 200 soldaten onder Kolonel Ricliardson trok de Oranje-Rivier over. De Emigranten onder Koek en Moeke maakten zich gereed deze macht te weerstaan, doch de Engelschen kregen aanzienlijke versterking, waarop de Boeren een sterk lager betrokken nabij Touwfontein. De Engelsche bevelhebber deed door een list de Boeren zoo onvoorzichtig zijn hun lager te verlaten, en deze vonden zich plotseling tegenover de Britsche macht, waarop zij toen eenige schoten losten, en daarop vluchtten; drie hunner werden echter gedood. De Engelschen namen daarop het lager, en daarna eindigde deze droevige episode van Touwfontein op 1 Mei 1845. Een aantal der Boeren onderwierpen zich toen aan het Engelsche Gouver­ nement, doch Jan Koek trok met zijn aanhang naar Winburg, terwijl Kommandant Moeke en de zijnen de Vaal-Rivier overtrokken. De Engelsche Gouverneur bezocht nu zelf de streek, hield lange mond­ gesprekken met de verschillende opperhoofden en vestigde eindelijk een Engelsch Resident te Bloemfontein, tot welken post hij Majoor H. D. Warden benoemde. Ondertusschen begonnen de Emigranten die in Natal waren gebleven onder Pretorius, het zeer zwaar te krijgen onder de Engelsche Regeering. Hunne plaatsen werden hun ontnomen; troepen Kaffers kregen locaties ondei hen, en de Boesmans stalen hun vee, zonder dat zij eenige assistentie van het Gouvernement kregen. In 1847 ging Pretorius naar de Kolonie om den Gouverneur Sir Henry Pottinger zelven te zien, doch deze was dwaas genoeg om te weigeren hem te liooren of zelfs te zien. Had Pretorius over iets te klagen, dan moest hij zulks doen door middel van den Engelschen Resident in Natal. Diep verontwaardigd over zulke E. J. P. Jorissen, ten einde daar de rechten des volks te verdedigen, en te trachten langs vreedzamen weg de zaak op te lossen; Zoo is het dat ik, Thomas Francois Burgers, Staats-President der Zuid- Afrikaansche Republiek, bij deze uit naam en op advies van den Uitvoerenden Raad alle ambtenaren, burgers en ingezetenen gelast, om zich te onthouden van eenig woord of eenige daad van geweld, waardoor de zending vruchteloos zou kunnen gemaakt worden. En ik vermaan alle burgers en ingezetenen het besluit der Regeering te helpen handhaven en bij te staan tot bewaring van orde en het voorkomen van bloedvergieten.” (get.): Thomas Burgers, Staats-President.• Wat waren die acht Engelschen bang toen de proclamatie van Shepstone gelezen werd! Men was niet weinig bevreesd dat misschien op het laatste oogenblik de Boeren van hunne verbazing over de ongehoorde daad zouden bekomen, en men geweld met geweld zou keeren. Ja, men achtte het niet eens raadzaam om de Engelsche vlag met de gewone formaliteiten aan den vlaggepaal voor het Gouvernements-gebouw te hijschen, voordat de troepen in Pretoria waren aangekomen. Slechts de vlag voor de woning door Shepstone betrokken, bewees dat de Transvaal nu Engelsch grondgebied was, en de Republiek hare onafhankelijkheid verloren had. 