title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: war, vor Mastricht , wo er sich mit 10,000 .Sjiauiern vereinigt»-. Da« Corps von Dura», das diese Festung blokirt hatte, wurde nach dem .Jiilichschen zuriUkgetrie- ben , so dass es nur eines kühnen Entschlusses und eines Marsches von ein paar Tagen für die deutschen Alliirteti bedurft hätte, um sich mit der staatisch-spanischcii Armee zu vereinigen. Vgl. Sypcstoyn p. 05. Mignet, Neg. IV. 12<> u. Kousset, Louvois I. 395. ') So hicssen die Haiden im Stift Lüttich. 5J D. h. Gebiet der Reichsstadt Achcn. 3j Geforstetes Frauenstift Thorn im Limhurgischen. 4) Gefürstete Abtei bei Achen. '*) Eine Herrschaft im Herzogthum Jülich. Digitized by Google Vorschlag de« Prinzen. Antwort des Kurfürsten. 323 Ende soude seer considcrabcl sijn, bij aldien de fourage ende lcvens- middelen uyt de voors. plaetseu aen U C. D., des Keijsers ende H. H. M. Armeen niet te nut en quaemen, de vijanden daer van souden profiteren ende hun tot hare grootstc eonimoditeijt de geheele wintcr daer van onderhouden. Waerop de ondergeschr. met respect versoe- eken. dat U C. D. in continuatie van sijnen goeden ijever ende tot aecomplissement van de opgerighte Tractaeten gelieve een prompte ende vigoreusc resolutie te neemen en nu de marseb niet over den Main, maer benedeu Maints over den Rijn voort te setten, alsoo het selve anders een grooten tijdt sal requireren tot groote praejudicie en uadeel niet allcen van de gemeene saecke, maer oock selfs van de marsch van S. IB, ende haer daer van te partieipercu, op dat sij ten spoedigbsten over diverse wegen 8. Ht daervau mögen versteudigen. Antwort des Kurfürsten auf das Memoire Amerongen's und Weibnom's. Dat. Flörsheim 1672. Sie wüssten selbst, das« nu der Herstellung eines Rheinüberguuges 7. Nov. Tag und Nacht gearbeitet werde. Den Main habe man übersehreiten müssen, 1) weil nur oberhalb Mainz, uud zwar zu Nierstein der Rhein über- schritten werden könne, wie sich aus genauester Besichtigung aller Orte und Gelegenheiten ergeben habe; 2) weil auf der rechten Mainseite die beiden Armeen nicht mehr ver- pflegt werden konnten. Dadurch werde der Rheinübergang indess keineswegs verzögert, vielmehr befördert, und unterdessen könne man die Bewegungen des Feindes beobachten. Resolution der Generalstaaten. Dat. 7. Nov. 1672. Auiero ngen soll auf seine Mi*siven geantwortet werden, dass die T.Not. Generalstaaten mit dem Marsch des Kurfürsten keineswegs zufrieden sind und nicht begreifen, wie das vertragswidrige Unthätigbleiben der Truppen am Main und in Westfalen entschuldigt oder gutgemacht werden kann; eben so wenig, wie von ihnen, die die Feinde im Herzen ihres Landes haben, verlangt werden kann, noch Truppen uaeh Cöln zu schicken, um es zu besetzen, ungesehen davou, dass man die Feinde dadurch nur un- nöthig reize. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselshehn 8. Nov. 1672. In Flörsheim hat er Weibnom getroffen und mit demselben seiner In- 8. Nov. struetion vou S. H. gemäss sofort ein Memoire an den Kurfürsten aufgesetzt. 21* Digitized by Google I 324 V- Feldz,,g nm Rhein un<J »> Westfalen. Eine Stunde oberhalb Mainz wird eine Brücke über den Rhein geschlagen. In der Armee kommen viele Unordnungen vor, und der Kurfürst wird sehr oft durch falsche Berichte getäuscht uud verhindert, den Feind zur rechten Zeit zu packen. Dieser wird wahrscheinlich den Uebergaug der alliirten Armee über die Mosel zu verhindern suchen, und es kann ihm vielleicht gelingen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rtisselsheim 9. Nov. 1672. 9. Nov. Kein viertes Memoire an den Kurfürsten und die Antwort darauf schickt er mit Webben um, und er wird nichts unterlassen, um den Rheinüber- gang zu beschleunigen. Mau schlägt jetzt gerade eine Brücke über den Rhein bei Nierstein oberhalb Mainz. Er bittet um schleunigste Anwei- sung der Subsidiengelder nach Frankfurt, damit man den Leuten hier uicht Anlass zu berechtigten Klagen gebe. — Er hat heute nebst W ebben um den Kurfürsten vor Mainz begrüsst, welcher ihnen gesagt, dass er in sei- nem und der Kurfürsten von Trier, Sachsen, Baiern, der Herzoge von Würtemberg und Hannover und Hessen- Darmstadts Namen durch seinen Marschall Schönbora Frankreich und England ihre Vermittlung habe an- bieten lassen1) und nächstens zum gleichen Zweck seinen Rath Jodici nach deni Haag schicken werde. Er hat geantwortet, dass die Generalstaaten ihre Friedensliebe immer gezeigt, dass sie aber vor allen Verhandlungen völlige Sicherheit für sich und ihre Alliirten forderten, und dass dazu nichts nöthiger sei, als kräftiges Auftreten gegen die Friedensstörer; dazu könne Mainz auch beitragen, wenn es den Rheinübergaug erleichtere. Seine Brücke hat der Kurfürst indess verweigert, um die Neutralität nicht zu verletzen, uud Brandenburg ist damit zufrieden. Wijngaarden an den Griffier. Dat. Kopenhagen 12. Nov. 1672. 12. Nov. Der Marsch der kaiserlich-brandenburgischen Armee, der so hoch nach Deutschland hinauf geht und so lnngsain fortgesetzt wird, erregt hier viel Nachdenken, und man hat ihm bei dieser Gelegenheit zu Gemüth geführt, dass die Krone Dänemark beim Abschluss eines Bündnisses mit den Nie- derlanden nicht die Absicht habe, von dem Gelde zu profitiren, sondern allein die Erhaltung der Union wüusche, und dass ihre Armee nirgend anders hin, als so rasch wie möglich in die Lande der Feinde der General- staaten geführt werden würde. — Aus einem Briefe Schweriu's an deu hiesigen brandenburgischen Gesandten Brandt1), d. d. 21. October, geht hervor, dass Brandenburg vor dem Abschluss des Bündnisses mit Dänemark nichts Gefährliches wagen wolle. ') Vgl. M&noirea du Marquis de Pomponne publ. par J. Mavidal I. 198 — 201. ') Christoph v. Braudt. Digitized by Google Brücke über den Rhein. Neue» Hindernis» des Uebergangs. 325 Amerongen an den Griffier. Dat. Rfisselsheim 13. Nov. 1672. I r>i« Brücke über den Rhein. Schwanken aller Entschlüsse. Nachricht, dass Conde mit einem Corps an der Nahe stehe. Dieselbe wird den Uebergang über den Rhein wieder verzögern. Amerongen hat dem Kurfürsten gerathen , als das einzige Aus- kunftsmittel, sofort den Rhein zu passireu und bis zur Mosel zu marschiren. Der Kurfürst bereut es, nicht nach Westfalen gegangen zu sein. Turennc. Der Kurfürst von der Pfalz. Vaubrun.] Neues ist nicht vorgefallen, alleen dat men tot noch toe bezieh is, 13. Not. om de brug over den Rijn ter plaetse waer ick doenmaels gementio- neert hebbe, te slaen, ende, soo den heere Churfurst met eijgen monde in ij noch dezen morgen heeft verzeeckert, deselve te passeren. Dan alle voornemens, BOO men hier heeft, valt voortaen tot meermaelen zoo onzeecker uit, dat ick hetzelvc niet nieer aen den Staet durve asscu- reren, alvoorens ick het gesien hebbe, my voortaen t' eeneniael be- eommert vindende ijets van eenighe desseijnen over te schrijvcu. Ick ben selfs tot tweeniaelen op den oever van den Hijn geweest en hebbe gezien, dat inen aen de brug beert gewerkt, maer voor twee uren kompt den ouden heer Ilertogh van Lottaringen niij d' eere doen van in niijn logenient te zeggen, dat hij, körnende uijt het keizerlijk quartier een mijl van hier, aldaer vernomen hadde, dat men gealar- meert was, als of den prince van Conde met een arm6e van 15,000 man sich van Metz naer Creutznach op de riviere de Naw zoude be- geven hebben, ende dat den hertog van Beruonville '), gisteren tot Maintz aengekomen, aen den grave van Montecuculi hadde geschre- ven, dat die van sijne suite voor de avantcourreurs van den hooghgem. prince omtrent de voorz. plaetse hadden moeten voortvluchtig wezen. Dit ducht ick, dat wederom een arrest aen dit soo nootsaeckelijk werck sal geven, ende apprehenderen die genen, die het faict van den oor- logh verstaen, hetgeene voorz. waer zijnde, de France in 24 uijren met eenige trouppen hier voor ons aen de zuijdtzijde des Kijns, daer wy van de noordtsijde de brugh beginnen te maecken, souden kunnen wezen ende ons daeriime verhinderen, hetweleke met 4 ä 500 dragon- ders, naer nun seggen, met weijnig moeyten ende sonder perieul voor haer kan geschieden, waermede ons de passage alhier soude afge- sneeden wezen; dan ick wil beter hoopen, nademael het nae de laetste ingekomen advijzen van iMetz bijna onmogelyk schijnt, dat den Prince van Conde met soo veel trouppes, van dewelcke doenmaels geen de ') Alexandre, Duc de Bourn on ville , ging damals aus spanischen in kai- serliche Dienste über. Digitized by Google 326 V. Feldsug am Rhein und in Westfalen. minste nicntic werdt gemaeckt, solide können mareheren, hetwelckc Inj heere hertogh oock niet en konde gelooven '). S. C. D. heeft deselve naerichtinge van den grave van Monte- cuculi insgelyks bekoomen. Men zal zieh hier verlegen viudeu, so« inen den Kijn niet kan passeren, wenvaerts te wenden, want daer wij gepasseert hebben, is het ouinogelijk te reverteren bij gebreck aen alles, ende hier in het Darmstadsche is het oock t' eeneniael opge- geten. Iek hebbe nae miju cleijn oordeel, van den Curfurst gevraagd zynde, geseijt, ende dat op het advies van den overstc Webbennm, die de contreyen ende de passage vant landt beter bekent zijn, dat men alsnog den Khijn ten spoedigsten behoorde te passeren ende tot op den Moezel te mareheren, sich bedienende van verscheijde avanta- gieuse posten, die men tnsschen deselve ende den Kijn kan occupereu, omme, zoo den vijandt te sterck wacre, het combat t' ontgaen, waertoc ick S. C. D. wel geporteerd vinde, maer echter noch niet kan pro- mpteren, wat daerop zal volgen. Want aen deeze placts langer te blijven is onmogelijk, vermits de schaersheid van de fourage, die ons soude neecssiteren, omme of den Kyn op nacr den Elsas, oft den Maijn op naer Frankfurt te gaen ende alsoo noch een langen tyd te mar- eheren, ofte wederom naer S. C. 1). landen van Maegdenburg ende Hal- berstadt te reverteren, hetwelcke niet alleen tot merckelyk nadeel van de gemeeue saecke soude wezen, ende sonder dat H. H. M. eenig het minste soulagement of voordeel van deese marsch souden hebben ge- hadt ofte noch voor den winter te verwachten hebben, maer oock groo- telycx strecken tot disreputatic ende blasme van des Keijzers en S. C. D. wapeneu, gelyck ik de vrymoedigheid heb genomen noch desen morgen den prince van Anhalt in de tegenwoordigheid van Ö. C. 1). te zeggen. Ende beliefdc mijn beere den Churfurst mij hetsclve ge- noegzaam te advoueren ende daerby te v«egen, dat zoo Inj, conform sijn voornemen, in den beginne naer sijnc Westphaelsche landen waere gegaen, uit deselve van daer ook aen den Kijn hadde kunnen komen, ende dat met minder gevaer als het zieh nu opdoet, hetwelcke mij meer ende meer in de opinic, die ick altijdt gehad hebbe ende voor desen overgeschreven, confirmeert, dat S. C. I). deesen marsch bij de Keijzcrschc ende de gene, die haer in den Kaedt zijn toegcvallcn, over- drongen is. ') Vgl. RouHset, Louvois 1. 397 ff., aus dem allerdings hervorgeht, dass die Besorgnisse der Kaiserlichen übertrieben (oder erkünstelt V) waren, und Amerongen Recht hatte, und den offenbar aus der biandcnburgischen Kanzlei stammenden Be- richt im Thoatrum Europacum XI. 23. Digitized by Googl Bedenkliche Situation der alliirten Armee. 327 Naght en dagh wordt aen de brug gearbeijt, ende is inen zeer bekorumert, <lat de Flanschen liaer zullcu prevenieren. In des beert het hier drie nachten aen den anderen een overgangh ysch gevrooreu, gelijck het noch op den hedige nire sterck vriest. Van den inarechal de Tu renne werdt gezeijt. dat liij tot Ander- nach den Hijn soude passeren, anderen willen dat zijne trouppes sich bij de Laen vertoonen ende misschien in körten wel aen de ander sijde van den Maijn sich mochten laeten zien, oni ijetwes op het hoofd- quartier, met hetwelcke wij togenwoordig op den oever van de voorsz. rivier in een dorp staen, te attenteren. Den Curfurst van Heijdelbcrch beeil door zijnen minister doen bekent inaecken, soo deese armeen sijne landen aen geene zijde van den Kijn wilden aendoen, dat hij nogthans niet en verhoopte, deselve van alderhande noodsaeekelijkheden vour haer geldt soude bieten ver- zorgen. — Monsieur de Yaubrun, France afgezandte, vindt zieh te- genwoordig tot Maintz bij den beere C'hurfurst, en hoc hij ons de pas- sage over den Kijn zal faciliteren, kan ineu licht afnemen. Ainerongen an den Rathspensionär. Dat. Rüsselshehn 17. Nov. 1672. |Vorrücken der Armee auf da« linke Ufer zweifelhaft. Allerlei VorwÄnde für die Unthätigkcit. Furcht TOT Conde" und Turenne. Statt Entschuldigungen Überhäufen ihn die kurfürstlichen Minister mit Vorwürfen über die linzuverlnssigkeit des Staats. Die Anwesenheit Vaubrun's in Mainz ist verdächtig und seheint auf Friedensgelüste zu deuten.] Sein letztes Schreiben war vom 4. November. Of wel zedert die tijt 17. Nov. de legers van Bergen sijn opgebrooken ende tot deese plaetse over de Maijn een uijre van den Rhyo geavaueeert, soo blvven die hier noch leggen, onder voorgeven dat inen de brugge over den Rhyn laat slaen, gelijck waer is ende ik voor twee (lagen selfs gesien heb, ende soude die heden orte ten längsten morgen vaerdig sijn. Ick gclove dat inen die sali passeren, inaer in körten repasseren, sonder tot op de Moesei t' avanceren1); waerontrent men alderhande dilticulteten maeckt, nae- mentlijck dat het saison verre is geavaueeert, dat het jegenwoordigh alle nacht een overgangh ijs vriest eude door het opkomende grondt- ijs geen bruggen op de revieren en konneu houden ende deselve ') Auch diese Voraussetzung ging noch zu weit, denn am. 15. Nov. war im Kriegsrath auf Antrag M o n tec uccoli's beschlossen worden, „auf dieser Seite des Rheins tu bleiben und indessen zu sagen, dass man hinüber gehen wolle" (Protocoll im Pr. Staatsarchiv). Digitized by Google 328 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. daerdoor gcnoegsaem geslootcn sullcn worden. Behalven dit alles is men gepersnadeert en doct den Heer Ohurfurst gcloven, dat de Prince van Conde met cen Arm6e van lö.fKM) man van Metz naer Crcutz- nach marcheert, ome sieh van de Stadt Bingen ende de revier de Naw t' empareren, dewelcke, soo deese Armeen naer de Mocsel wilden, sy om de Bergen t' esquiveren hadden te passeren; dat Mr. de Türen ne boven Andernach dicht onder Coblentz den Kijn was overgegaen en sich aldaer längs de Moesei hadde geposteert, die niet alleen het slaen van een brugge daerover sonde verhinderen, maer oock de conjunetie tussehen de Spaense, H. U.M. en deese waepenen'j, waeromme gc- love nijt de discourssen, die ick hier hoore (alhoewel uijt alle haere resolutien, voor en aleer sc geexecnteert syn, niet de minste seeker- heijt en is te besluijten), dat men den llhyn sal overgaen ende aldaer noch 10 a 12 dagen blijven staan ende dan wederom te rugge naer Halberstadt en Magdebnrgh marcheren over den beqnaemsten wegh, die men kan uijtvinden. Den Heere van Schwerin voor dry dagen ende d' Heeren Pel- nitz en D6pans") daegs daeraan hebben my preparatorie dierge- lijcken discourssen beginnen te voeren; want sy seggeu, het is onmo- geiijck dat men langer als deesen loopendeu maent kan ageren, het welck ik segh dat nogh niet eens en is aengevangen, en als ik daero- ver dollere, soo valt men mij daedelijck op het HjrT ende objiciert mij, dat de retardementen niet door haer, maer door den Staet sijn toege- bracht, eerst met het nijttellen van de snbsidiegeldercn, ten anderen dat men voor de aenkonipste van den Oversten Weibenom sich niet beeil können imagineren, dat den Prince van Orange met een Leger soude te voorschijn komen, daer men noehtans door den Heere Pel- nitz en mij 8. C. D. abusivclijek had doen verseekeren, dat hy Heere Prince binnen drij wecken naer ons vertreck in volkomen postunr sonde wesen1); dat oversnlx in soo verwarte en confiisc tyden, als bij alle revolntien zedert onse afreijse in Holhind sijn opgekomen, haers oor- deels het een groot geluck voor den Staat is geweest, dat in plaetsc ') Vgl. Theatrum Europ. XI. 23. In Wirklichkeit wnren Turenne und Conde weit entfernt, zu solchen Operationen im Stand zu sein. Ersterer wagte trotz der besti ram testen Befehle aus l'ariü nicht, Conde Hilfe zu *chickon, weil sein Heer selbst nicht stark genug war (20,0OU M.), und Conde konnte ohne VointHrkung Lothringen nicht verlassen. Turenne aber stand bei Andernach, um im Fall der Noth auf das rechte Rheinufer zurückgeben zu können. Rousset, Louvois 1. .'<98— 401. *) Louis de Bcauveau, Comte d'Eapence, »französischer ReYugie, General- Heutenant und Grossstallracistcr des Kurfürsten. «) 8. oben p. 820. Digitized by Googl Rechtfertigung der bisherigen Operationen durch die kurfürstlichen Minister. 320 van naer Westphaelcn te marcheren, den Rhijn waeren genaerdert, waerdoor Maastricht van de Rloquade was ontlievcn, Breda en Heus- den, jae selfs den Bosch of ten minsten de schantzen daerontrent ge- libereert en Tnrenne tot syne grootste ongelcgentheyt met het heni afschneijden van alle hoop, omme die plaetse un te können oecuperen, met een considerabel Armee, die sij altijdt in de #0,000 man begroo- teu, naer boven aan den Rhijn was gebracht, um het oogh op de Stadt Cculen te houden ende in des de vijanden en de qualijck geintention- neerde, als daer onder anderen sij n den llertogh van Nienburg en het landt van Luyck, met sijne trouppes te ruineren; dat de saecken noch in deesen sehen Staudt staen, dewijl men in 't seeker berieht werdt, dat oock Mr. de Lutzemburg nijt jalonsie, dat deese Negers den Rhijn ende de Moesei sonden passeren, noch H a 4O(t0 perden op- waerts heeft gesunden; dat sij sou langh uver den Rhiju stillen blyven staen als het saison sal toelaeten, om den vijant alert te houden en te incommoderen, ende ondertusschen den Prince van Orange occasie geven, onie de Lauden van Luijck, Julijck ende het stitl't Cculen te ravageren en untbloten van allerhande fuurage ende levcnsmiddelen, daer den vijant uver wiuter van soude kunnen subsisteren ; dat de Heer Chiuiurst den Rhijn verlaetende een gedeclte van syne ende des Kay- sers ruijterie met een goede quantiteyt infanterie naer syne West- phaelse Landen suude kunnen laeteu gaen ende uijt dcselve de win- ter geduijrende jegens Ceulen. Munster en Paterbora ageren, haere Landen uuder contributie breiigen ende doch des noot synde selfs myn Heeren de Staaten by een harten vorst toesenden. Knfin, mijn Heer, men soeckt alles by te brengen, wat moglyck is, umme niet alleen deesen niarche te justiticeren, maer uijt de geallegeerde redenen mij en een ijder te duen bcgrijpen, dat sc nootsaecklijck en util is ge- weest, dat ik echter soo niet kan vatten, ende als ik haer vraege, waerouime dat men dan soo lange heeft getraiueert ende eerst dry wekeu tot Halberstadt, daeruaer dry tot Bergen en nu 14 dagen alliier heeft blijvcu leggen, soo voegt men tot antwordt, dat sy haeren marche naer het sentiment van de Keijsersche hebben ntueten inschicken ende vuur de aencompste van den voorn. schreven, längs de revieren hadden geprouffiteert, et sie unus quisque abondat in suo sensu. Nu kompt ter inijns ourdeels in consideratie, watter vorders te doen staet; want ofsclioon liet Tractat met de Keyser geratifieeert is, soo sien ick niet. dat de Staat noch van haer noch van de Brandenburgse (doch ik soude können missen) over winter soude hebben te verwachten, het geen by soo nootsaeckelijck heeft. Ick hebbe voor deesen geschre- ven en vernenie noch daeglijcx, <lat eenighe hier het oor aan de propo- sitie van een vreede wcl souden willen verleenen, want daertoe werdt by de France gesindte gearbeijt; inaer of dien vreede tot geruststel- linge van H. H. M. sal können uijtgcvonden werden, laat iek aan wijser oordeel. Het is niet te vergcet's, dat Mr. de Vaubrnne tot Maintz aan 't Hoff blijft Jeggen, niet dewelcke daeglijcx de een en ander soo politiqne als militaire Ministers hier uijt het leger denvaerts gaende, soo ik bericht werde, aboucheren, waeruijt men dan voorgeelt, dat het een utile saeck sonde wesen, soo uien hy provisic een Treves voor den winter voor H. H. M. konde procurercu, op dat sij bij een Vorst ende het weder afsacken van de Trouppen onder den Frince van Conde enTiirenne niet overrouipelt wierden; dan of dese precautie uijt liefde -tot den staat voortcoinpt, weet ik niet. Godt de Heere, die de herten van de Menschen doorgrondt, dirigere alles ten besten, voor niij ik sien het niet bekoinrneringe in ende sal olwachten, wat H. H. M. bij het retireren van deese volckeren, soo sulx mogte geschieden, mij sullen gelieven te gelasten, soo ontrent het uijttellen van de verdere subsidien als mede of ik S. C. D. langer sal volgen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselsheim 24. Nov. 1672. 24. Nov. Schwerin ist bei dem Kurfürsten v. d. Pfalz in Heidelberg gewesen und hat ihm berichtet, dass derselbe sich in Gegenwart des französischen Gesandten Dange au') sehr über die alliirten Truppen beklagt und gedroht habe, die Belästigung seines Landes durch dieselben mit Gewalt abwehren zu wollen; zugleich aber habe er versichert und Dange au es bestätigt, dass, wenn der Kurfürst den Rhein verlasse, Conde. und Turenne sieh auch nachdem Klsass und Lothringen zurückziehen würden; Frankreich sei sogar zu einem Waffenstillstand mit den Generalstaaten bereit. Schwerin hat auf diese zwei l'unetc erwidert , er sei zwar nicht darüber instruirt, in- des« glaube er nicht, dass der Kurfürst nach einem so weiten, beschwerli- chen Marsch den Rhein wieder verlassen werde; von einem Waffenstillstand könne auch nicht die Rede sein, da die Staaten ihn als nur für ihre Feinde vortheilhaft schon verworfen hätten. Der Kurfürst hat diese Antwort ') t>. über dessen Miauion Memoires de Pomponne L 325 — 327. Digitized by Googl Französische Umtriebe für einen Separatfrieden. 33 1 Schwerin'« vollständig gebilligt und heute in einem Schreiben nn den Kur- fürsten v. d. Ffalz beide Puncte, Rückzug und Waffenstillstand, abgelehnt. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheini 25. Nov. 1672. |Ankunft de» Prinzen in Mastricht. Bedauern über die Unthfttigkeit der Alliirten. Coufercnz mit dem Kurfürsten, Montecuccoli und Anhalt. Bereitwilligkeit des Er- stcren. Einreden der Letzteren. Alle Vorschlage Amerongen's und Weibnoin's wer- den als unausführbar abgelehnt. Entscheidung verschoben. Rückzug nach West- falen nicht unwahrscheinlich.] U. Ht hooghgeeerde missive van den IS. deeses geschr. uijt Eys- 2.0. Nov. den 2 uijrcn boven Macstriclit ') heb ick door ccu expressen Courier van Cbln den 24. daer aen volgende inet respeet ontfangen ende secr geerne vernonien U Ht geluckige uencompste inet sijne onderhebbende armee aen die plaetse3). Iek liadde van harten gewenscht, dat wij volgeus mijne ende des beeren W ebbe nu in bs onophoudelijck aenhou- den bij 8. C. I). ende den Graef van Monteeuculi U \U inet deese ärmeren wat nader mochten geeonien sijn, het sij «aen de Moesei ofte beneden aen den Kijn; dan tot ons groot leetwcsen is sulex tot nogh toe niet geschiedt, maer heeft inen ons gevoedt met een hoope van dat het selve van dag tot dach soude in "t werck gesteh worden, *t gene tot hier toe Godt betert noch buijten eflfect is gebleven. Soo haest iek U Ht missive had ontfangen, ben ick bij den heere Churfurst gegaen ende heb hem den inhoudt van dien, met discretie ende soo veel ick oordeeldc dienstich te wesen, in presentie van den Graeve van Montecuculi en den Prins van Anhalt mondelinge geermimu- nieeert ende geseijt, dat U Ht bij de voorsz. sijne missive mij liadde believen te gelasten, dat ik aen C. D. met respeet soude bekent maecken, hoc hij met sijne onderhebbende Trouppes ten getalc bij mij voor deesen gespecilieeert1) den lö. November boven Maestricht tot Eysdcu was aeugekomen, op het vertrouwen dat 8. C. I). oonform sijne toeseggiuge, waer van ick U H« tot mecrmaelen liadde versten- dicht, den Kijn soude gepasscert sijn ende de Moesei genadert, omnie soo conjuuetis viribus ijets tot afbreuck van de Vijandeu te onder- nenien, ende dat U Ht tegenwoordich aldacr staende alsnoch ver- wachte, wat deselvc soude believen ten besten van t gemeijn verders «) Fehlt. *) S. Sypestcyn cn deiJordcs, de Verdediging van Ncdcrland 11. 180, und Sypcsteyn, Nederland en Brandenborg p. t>3. a) Das Hoer des Prinzen war 24,000 M. stark. Digitized by Google 332 V. Feldziig am Rhein und in Westfalen. te resolveren, oock oordeeleu wat II IK van die kaut behoorde tc on- dernemen ; waerop S. C. D. bclicfdc tc repliceren, dat hem mijn aen- brengen aengenaem wat*, ende sich adresserende aen de twee voorsz. generaelspcrsoonen seijde: Ihr Herrn, wij können op twee soo no- table t ydingen , als is het opbreecken ran Turenne en de aencomp&te ran den prince ran Orange ter plaetse voorgenoetnt tut niet langer hier blijren staen, maer moeten het een off het ander aentangen! het welcke van die heeren wel niet en wierd gcobloqueert, iuaer geseijt, dat nien daechs tc vnoren JiCx.H) peerden over den Kijn onder het commande- ment van den graef Caprara had gesonden naer Creutsnach, om al- daer te recognosecren '); dat nien die partij eerst moste in wachten, al- vooren finale resolutie te nemen. Men bracht voor en ick had het gern gesien, oock inclineerde daer toe den Curfurst, dat nien indes een ander aen dese sijdc den Rijn over de Laen had gesonden, omme, waer t mogelijck, de rnijterije bij Tu renne tot besettinge van de brug1) achter gelacten tc attacqueren ende die nevens de Gierbruggc, die «eer siecht beset sijn, wech te nemen of te ruincren, waer toe den beere Curfurst van Trier alle behulpniiddelen door Gromcomv liet aen- bieden. Dit heeft men in bedencken genomen ende geseijt, dat men daer op cen desseijn wilde formeren. Dan ick duchte, men hicrmede so laug sal traisneren, tot dat het selve oock wederom eomt te ver- dwijnen. Den Curfurst is yverigh genoegh, dan mijn beer, wat sal ick seggen V Ik moet mij al wederom gedraegen tot het geue ick lr Iit bij mijne missive van den (X hebbe geschreven, ende soo lang dese armeen geconjungeert blyven, vreese ick, Godt geve dat ick mach missen, dat den Staet weijnigh meer dienst, als de appreheusie die sij niet haer groot acntal van volckercu aen bare vijauden geven, sal trecken, et ce qui vaut pourtant quelque chose. Sij attribuereu hier aen dese marsch ende het aensien van haere wapenen, dat de France uijt Nederlant sijn opgetrocken ende geuoot- saeekt, soo confuselijrk en tot haer grootste ongelegentheijdt hooger op naer Lottariugen tc marchereu, ende die men voor den geheelcn wintcr niet en heeft te apprehenderen ten opsichte van het degast, dat niet alleen sij, maer oock decsc armeen ende Y H« met sijne vol- ckercu beneden aen den liijn ende Macs, oock in de Stiften van Mun- ster en Cöln albereijts liebbcn gemaeckt en nogh vorder deese winter sullcn maeckcu, omme haer lcvcnsmiddelen ende fourage te bencemen. Den beere Weihen um en ick slaegen voor, dat men met deese Troup- ') Vgl. v. Orlich II. 70. *•) Die Brücke über den Rhein hei Andernach. Digitized by Google Kriegsrath. ßeiichlnss aufgeschoben. 333 pes benoorden den Rijn tot over Cöln sowie gaeu ende V II* versoe- cken, door het Laudt van Gulieh deselve inede aen d' een of d' ander plaets te approcheren, welck Landt wij presumeren noch vol van fou- rage te weesen, oinme alsoo die Stadt te doen spreecken ende den hertogh van Nieuburgh in sijn landt, initsgaders den Curfurst van Ceulen en den bisschop van Straesburgh in Bon te doen gevoelen het qnaedt, dat sij door haer toedoen over soo veel landt en lnijdeu en liaer eij- gen onderdanen hebben gebracht; dan hier tegens objicieert inen ons, dat aen de noordsijde van den Rijn geen fourage voor deese aruieen, die tusschen de 3000 ä 4000 pecrdeu inet haer Hieepen, te viuden sal sij n, door dien M. de Tu renne aldaer gelegen hebbende alles heeft geruineert, dat wij uiet t' eeneinael gestandt deden, ende als wij dan seijden, of inen den marsch niet aen de zuijdtsijde van den Rijn over den Honsrugh (daer fourage in abondaneie was) behoorde te neenien ende de Moesei dicht onder Coblents passeren, soo apprehendeerden, dat den prince van Conde ende Türen ne, die «ich op de Zaar ge- posteert houden, haer mochte conien te attacqueren ende hun tot ba- taille neeessitereu, t geen sij bedenckelijck oordeelden. Entin, Mijn Heer, het besluijt van deese conferentie, die eerst tus- schen S. C. D., Montecuculi, den Prins van Anhalt en mij siju aenvang nam ende naert vertreek van den voom. Montecuculi de beere Webbe num daer bij eoniende eijndigde, was, dat inen U II' voor als noch haerc intentie niet en konde participeren, inaer moste af- wachten, dat de voorsz. 3000 pecrdeu waeren gereverteert, ende ver- socht S. C. D., dat ik den heere Weibe num ende den Courier nogh eenige dagen wilde ophouden, om U Hl meerder seekerheijt van hare desseijneu te können geven. Indes schijnt het inij toe, dat meu hier om de Winterquartieren begint te deneken, maeckende Montecuculi een magaziju tot Fridberg, een rijcksstadt gelegen drie mijleu vau Franckfurt; oock konde het wel geheuren, dat Inj over winter een ge- deelte van sijne Trouppes in het Hildeshey msche en hier ontreut lo- geerde, ende mijn beer den Curfurst met de syne naer sijne West- phaelsc Landen gingh ende voor syn persoon sieh tot Minden, Lip- stadt ofte Ravensberg ophieldt, uijt welcke respeetive plaetsen inen discoursgewijs voorgeeft, dat men den Curfurst van Cöln ende bis- schop van Münster over winter grootelijek sal incominoderen, t gene mijns oordeels wel konde geschieden, als men de wil hadde. Het geeft mij een sondeilijck beuoegen, dat in dese mijn verdrietige com- missie, daer ick niet en can obtiueren het gene, waer toe de Tractae- teu ende het gemeeue Interesse, mijns gering oordeels, haer verobli- Digitized by Google 334 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. geeren, U Ht mij die genade doet van volcomen begenoegen te schep- pen in mijne tot hier toe vcrgeefse aengewende devoiren ende daer voor te bedancken, dat mij meer en meer sal doen continuereu, om alles ter intentie van U Ht te contribneren . wat mogelijek sal sijn, alhoewel ick wensehte, dat den Staet en II Ht bij continuatie van deese trainissementen niijn weijnigc pergoon beliefde te emploijcren aen ecu plaets, daer iek haer ende niijn Vaderlant meer dieust'konde doen, BOO men hier geen andere mesnres neeni))t. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselsheira 26. Nov. 1672. [Neue Conferenz. Vortrug des Kurfürsten. Proposttion Amerongcn's, Cüln zu be- setzen und sich zwischen Rhein und Mosel aufzustellen. Wird von den Kaiserlichen unter verschiedenen Vorwänden abgelehnt.] Nov. Nae dat ick mijne voorgaendc van gisteren hadde geconeipieert ende doen afschrijven, heb ick deesen morgen wederom de eere ge- hadt van met S.O. 1). ter presentie van den graef van Montecuculi, Prins vaii Anhalt, den Envoye van S. Keijs. Majt ') mitsgaders den Baron van Schwcrijn, alwaer iek geroepen wierd, te eonfereren, ende S. ('. D. het discours opneemende over de subjecte materie in deselve vermelt, heeft belieft te seggen, dat hij uns bij den anderen had versoeht, »iiiine in te neemen de consideratien, hoe men sich bij dese constitntie van tijden (nae de advisen van den vijaudt ingekomen, die beneden den Iii j n gepasseert ende de Moesei op, soo geseijdt wierdt, boven Trier insgelijex overgegaen sijnde naer Zierigh*) was gemarebeert, onune met den I'rince van Cond 6 te conjnngeren) in t voortsetten van den marsch sonde behooren te reguleren, ende nae dat daerover pro et contra een geniijmen tijdt was gediscourcert ende mijne oordccls verseheijdenc swaeriebeden gemoveert, die ick naer mijne weijuige capaciteijt ende op het fondament, dat ick maecke nijt de raisonnementen van andere Chrijchsverstandige, dewelckc tot dee- sen raedt noijt ofte seiden werden gevordert, van soo hoogen gewichte niet en insach, heb iek onder het welgevallen van S. C. D. de vrij- # heijdt genoonien van mijne weijuige gedachten daer over oock te uijteu ende in presentie van weigern, heeren geseijt, dat, gepresupponeert ende vastgestelt de vourgeroerde advisen ende in mij neu ueveusgaen- den van gisteren gevoccht de waerheijtlt conform sijnde, mijns erach- ') llurou de Goes. !) tfierk an der Mosel unterhalb Thiouville. Digitized by Google Amcrongcn dringt auf Rtwctxnng Cölnu. 335 tcns S. C. D. van drie oecasien, die sich nu schoon opdedcn, eene ende de secuerste behoorde te amplecteren ende sonder eenigh uijt- stel ofte traisnissement wcrekstelligh te maeeken, ende seijde: 1) Dat nae nien den marsch van de Weeser ende de Westphaelse Landen hadde gcdivcrtecrt, tot een but ofte basis was genomen de ver- sekcringe van de Stadt Coln, waerop de Keyscrse altoos liadden ge- drungen ende doenmaels voorgaven, dat soo haest inen tut C'oblents met d' anneen waere aengecomen, inen 3 a 4<MK) nuisquettiers längs. de revier daer in soude werpen; dat sulx nu stondt absolut ter dis- positie van S. C. D., ende die daer konden ingebracht werden sonder eenigh gevaer, deselve van hier te water afsendende tot boven Bon, online van daer voorts te landt in 4 a ö uijren in Coln gebracht te worden, ende selfs, soo het S. C. D. goedtvondt, door eenige ruijterije van U Ilt, als Inj met sijne arinee in t landt van Gulick stondt ende daervan in tijdts kennisse gaf, soude Colinen gecsj)auleert werden. Ten anderen en teu derden, dat S. C. l). (gepresupponeert als vooren) bij noorden ofte zuijden den Rijn konde afiiiarchcren, dewijl de brug- gen hier nu over beijde de revieren den Rijn ende Maijn geslaegcn waeren, ende alsoo bij noorden sonder eenieh gevaer tot Duijts conde avanecren ende bij zuijden tot by Coblcnts op de Moesei ende die alsdan naer gelegentheijdt ende ehrijehsraison of soude connen pas- seren, oiu sich met II Ht te conjungeren, ofte wel aldaer tusschen de- selve ende den Hijn, achter sigh hebbende de Stadt van Coblcnts ende een welgeintentionnccrden Curfurst, blyven staeu; alwaer naer het oor- deel van een {jeder onder t faveur van veele dorpen ende fourage deese armeen nach twee maenden ende langer soliden connen subsi- steren, jae de contributien tot in Lotttaringen ende Vranckrijck vor- deren, tot iuerckelijckeii afbreuck ende incoininoditeijt van de vijan- den, bietende ininiiddels de brugge van den Rijn de anneen volgen, onnue sigh naer tijdts gelegentheijdt daer van te connen bedienen. Dit is geweest niijn gering advis, waer niede ick gerne aen een beter wilde cederen; daerop bij de Kcijserse niet anders is gerepli- ceert, als dat de Stadt van Coln geen secourssen wilde inneemen, jae selfts aen 't hof tot Weenen voor 4 a 5 weeeken hadde versoeht, dat het regiment van de Grana daer soude uijtgaen, daer noehtans een aensieuelijck borger van Coln, selfs Minister van den Curfurst van Brandenburg, voor weijuich dagen van daer gcconicn bij niij was ge- weest ende geseijdt hadde, dat de gansche Borgerije deese volckeren ende voornaemelijck die van Brandenburg inet opeu armen soude ontfangeu, ende soo daer eenige quaelijck geintentionneerde van de Digitized by Google 336 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Magistraet tegen waeren, dat nien die op siju dewits'), dit waeren sijne formalia, soude tracteren. Oinme vorders de marsch teil een ofte ten auderen sijde des Rijns voort te setten, daer maeckten sij oock groote difficulteijt over: Aen de noordzijde wegens sehaersheijt van de fourage ende aeu de zuijdt- sijde wegens de apprehensie, die nien badde van de eonjunctie der France wapenen onder liet beleijt van een prince du sang, soo sij seij- den, die nict uijt Vranckrijck soude gecomcn sijn, sonder ijct mercke- lijcks te entreprenneren. Men vraeclide mij, oi' U Ht wel in staet ende geresolveert was, de Steden van Tongeren ende Maseijck wech te neemen, die van Luijck de France partijc te doen quitteren ende sclt's tot over de Mocsel te avanecren, omme sich met deese armeen te conjungeren ende alsoo gesacnientlijck ijet notabels, het sij in Lot- taringen, Vranckrijck orte der Elsats, te helpen attenteren. Ick hebbe aen de Keijscrsc daerop gcantwoordt, dat alssc mij eens positive be- liefden te seggen, wat dat sij bij deese occasie wilden doen of oor- deelden, dat II H< te gelijck inet haer soude connen doen, dat ick hem door een expressen daer van soude verstendigen, maer mij is niet an- ders gcantwoordt als dat het een eil "t ander met groot gevaer ver- menghtwas; dat men most dencken op de eonservatie van de armeen; dat liare Trouppes nict toc maer af uaemen, met vele uijtvluchteu hiel- te langh om te verhaelen, ende uaer dat wij soo anderhalf uijr hadden gediseoureert , sijn wij weder gescheyden, sonder ijets te besluijten, ende alles geremitteert, tot datter nader advisen van de conteuancie der vijanden souden incomen. Het desseijn. dat men eergisteren op de brug beneden Coblens willens was te furnieren, werdt mede van groote difn'eulteijt geoordeelt ende sal wel achter wege blijveif): alle t welcke ick tot mijne de- scharge ende om U IT omstandich bericht te geven van mijn devoir hebbe geacht hier andermael soo wydtlopieh te refereren, hoopende dat hij de prolixiteyt in desen ende mijne voorgaende nae sync hooge ange- borene goedertierentbeijt ten goeden sal opneinen ende geloveu, dat die alleen voorteomt uyt een yever ende zele, die ick hebbe voor den dienst van het gcmcciic interesse ende sijne illustre persoon. ') Sie. Das Wurt ist offenbar verderbt. Ob an das Schicksal der Brüder de Witt dabei 7.11 denken ist? Jj S. oben p. 332. Man hatte durch einen Kundschafter erfahren, dass die Brücke mit 3ÜUU M. z. F., IÖOU M. z. Ff. und mehreren Kanonen besetzt sei. Am 22. Nuv. (1. Dec) schickte der Kurfürst doeh noch den Generallieutenant v. d. Goltz ab, um wo möglich die Brücke zu ruiuiren, die Unternehmung missglückte jedoch. Digitized by Google Der Uebergang über den Rhein aufgegeben. 337 Die General Staaten an d. Kurfürsten Dat. Haag 29. Nov. 1672. Bitten, ihnen den Gefallen zu erweisen und „door Siju hoogh-nensieu- 29. Nov. lijek credit ende gesagh in 't Roomsehe rijek" den Magistrat der Stadt Bremen aufs Ernstlichste zu ermahnen, dass er seinen. Bürgern die Zufuhr von Kriegsmuuition in die Münsterscheu Lande streug verbiete. Amerongen an den Prinzen von Uranien. Dat. Rüsselsheini l.Dec. 167l\ ♦ Weibnum und er dringen noch immer darauf, dass der Kurfürst den l.Dec. Rhein auf der rechten oder linken Seite herabmarschirt. Aber dazu zeigt man noch immer keine Neigung, viel eher dazu, nach Westfalen oder Frauken zu ziehen, was für das gemeine Beste sehr gefahrlich ist. Er und Weibnom werden daher morgen dem Kurfürbteu ein fünftes Memoire überreichen, um ihn zur Fortsetzung seines Marsches zu ermahnen, de (Joes ist zum Kurfürsteu von Trier, um ihn für die Alliirten günstig zu stimmen; das würde wenig Mühe kosten, wenn nur erst der kai>erliehe Hof selbst günstig gestimmt wäre. Memoire (V.) Amerongen 's an d. Kurfürsten. Dat. Riisselslieiin 1: d& 1672. [Wiederholt «eine in der letzten C.mfercnz pethanen Vorschlüge. Vorrücken aas vielen Gründen nothwendig. Wenn die Alliirten Cüln und einige andere Strtdlc am Rhein nnd Mosel besetzen, haben sie wenigstens den Rhein in ihrer Gewalt und zwingen die Franzosen zum Rückzug. Wenn sie aber nneh Westfalen gehen, fallen die rhei- nischen Fürsten sieher zu Frankreich ab.) Nach reiflicherer Erwägung des in dem am liti. Nov. abgehaltenen 1. Dec. KriegM-ath Vorgegangenen theile er seine Gedanken hierneben mit, alsnoch iusterende, dat II 0. D. believc sijuen marsch tcr slincker off ter reghter handt van den Rijn voort tc sotten ende inet deselve soo ver te avan- ceren, als naer chrijehsraison ende de inkomende advisen van de eoie; tenaneie der vijanden sal werden vereijscht. Het welcke sijns geringli eraehtens als een ssieeke van d' uijterste iinportantie in aeltt behoorde genoinen te werden, op dat soo swaeren ende peiniblen marsch, als II C. L). tuet bare bijhebbende anueeu tot hier tue heeft ondernonieu ende die voor prineipael but heclt gehadt liet occuperen vau den Riju onder Coblents ofte wel den Rijn ende de Moesei boven deselve Stadt, mitsgaders het verassecureren van Cöln, niet soude konien vruehteloos uyt tc vallen, insonderhevdt soo tJ C. U. tot hier toe de posten op de Rivieren gevat quaeme te abandonneren ende sieh inet beyde de ar- meen uaer sijne Wcstphaelsche Landen ofte eiders te begeven oimne hunne Winterquartieren te ueemen ende waeruijt groote ineonvenienten M.ncr. mr Osch, d. Gr. KurlTirülrn. III. 22 Digitized by Google 338 V. Feldzug am ttlioin und in Westfalen. tc bevreesen staen, van dat inen niet allecn voor het tegenwoordige, maer oock het toekomende van het vooni. but soude werden gefrustrcert ende naemaels gccne oecasie ontnioeten, omme sieh van de voors Hiviere oft linieren als vo(»ren te bemächtigen, sondcrlingh als inen in acht neetnpt, wat sieh heeft tocgedraegen gedncrende den tvdt, dat II ('. D. inet sijne volekeren boven ende beneden Franckfurt aen den Maijn heeft gelegen, ende hoedaenigh sieh versehen de Cur- en furstcn ontrcnt het voortsetteu van deese U C. D. wapenen ten cen en an- deren hehben verclaert, waeruijt genoeghsaem consteert, dat deselve niet alle van een sentinient scliijucn te wceaen ende inisschien eenige van dien, soo wanneer als haer de oeeasie wierdt gegeven, sieh in de partije van Vranekrijek souden werpen, sou ten opsichte van de situatie van bare Steden en Stcrcktcn, alsniede dat die ten deele inet bare Landen aen het France gebiedt ende Lottaringen grensen, insonder- heydt als II C. 1). sieh inet sijne Tronppes van den llijn qiiame te esloigueren. Omine waer tcgens te preeautionneren, dat de vijanden sieh van soodaenige avantage niet en können te bedienen, geeft Inj ondergesehr. Gedep. II C. 1). onderdanichst in bedeneken, soo nac de inkotnende advisen van des vijandts contenancie volgens raison de gnerre II C. D. niet verder nae beneden den Kijn quam aftes:teken (onnne de redenen in de laetste eonl'erentie bij de Meeren Montceneiili ende de Goes geallegneert, van dat de Magistraet der Stadt Colli alsnoeh blijtt weij- geren, Rijcxvolekeren in te neemen \ off HCl), inet eonnniinicatie van de opgemelte Keijs. Ministers sieh niet en behoorde te empareren van de Steden Worms. Crentsnaeh, Hingen, Höchst, Trier ende Coblents boven ende beneden Maints ende op de Moesei gelegen ende waerdoor die Stadt gedeckt ende sij Heeren Cur- en fnrsten seeuer gesteh soli- den werden. Het welcke soo V C. 1). nae sijn wvdberoeind vemuft believe inet opinerekinge te animadverteren ende alles te poudereren, wat daer bij te considereren staet, sal het sehe niet alleen op goede redenen vinden gefondeert, maer oock dat het van groote ntiliteijt sal weesen, als waer door de vijanden stillen blyven geesloigneert van Sijne ende der Geallicerde Landen ende genoodsaeckt, omme sieh gestadich in der Elsats, Lottaringen ende Vranekrijek in postuer vau defentie tc houden tegens die Tronppes, die tot besettinge van de voors. plaetsen over winter hier soliden blijvcn ende die sij continne- lijck niet achterdocht hebben te observeren. Jae kan U C. I). (nae Inj Gedep. geinforineert wordt) niet het oeenperen van de voors. plaet- sen de Elsats, Lottaringen ende de Bisdoninieu van Toul, Metz ende Digitized by Googl Vorschlag Ameronpen's, sieh am Mittelrliein festzusetzen. 339 Verdun tot sijn welgevallen onder contributie setteu ende soo veel daer uvt trecken en meer, als hem liet onderhoudt van de voors. volckeren aoude kosten. Daer ter eontrarie. soo 1" C. I). het gene voors. prae- terierende den Rijn qiiaine te verlaeten, niet alleen te bevreesen staet, dat de hooghgeinelte Cur- ende Fürsten ten deelen nolens volens liaer in de partije van Vranckrijek soliden inoeten begeven ende liaer t' eeneinael losmaecken van den bandt, waermede sij aen 't Kijek ver- plicht sij n, den vijandt in banden gevcnde soo notablen gedeelte van het sehe ende soo considerablc Rivieren, sulex hier in eonsideratie couipt het Axioma: Praestat pracveuire quam praeveniri. 