title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Ik keek met genoegen naar deze correctie, dat H.H.M. redenen hebben, om haar over deze kwestie en dat er niets effectiefs bij de hand genomen wordt, tegen de Keizerlijke en Brandenburgse Ministers in den Haag te beklagen en te verzoeken. Na de Protocollen van Anhalt en Schwedens over deze bespreking werd het nogtwifelachtig gelaten, of men bij Bingen of bij Nierstein den Rhein overtreffen zou. Mainz had Labenstei voorgeschlagen. Beschluss, den Rhein stroomafwaarts te volgen. De Prinz dringt op Eile aan. Dat ik afwacht, wat de alliantie ervan zal geloven te gelasten. De Prinz van Oranje aan de Fürste van Anhalt. Datum, Boden Graves, 24. Oct. 1672. (Eigenhändig.) [Bittet, hun Marsch te beschleunigen, en versichert, dat hij het Seigneur schuldig zou aan een kwaad willekeur.] J'ay esté fort aise d'apprendre par celle que vous avez pris la 24. Oct. peine de m'écrire, que votre recherche a été jusque maintenant encore assés heureuse. Je n'ai qu'à vous prier de la hâter autant qu'il est possible et de vous approcher plus de ces quartiers ici. Je suis résolu de vous envoyer en peu de jours un exprès à Monsieur l'Electeur pour lui informer encore plus particulièrement de mes sentiments, de la manière que je crois qu'il pourrait agir et aussi de mes desseins. Cependant, vous prie d'être assuré que j'agirai autant qu'il me sera possible et que je ne manquerai pas de faire autant de diversion de cette côté ici que je pourrais. Il n'est pas besoin que l'on nous recommande cela, puis que c'est absolument notre intérêt et une chose indispensable. Je ne peux vous dire d'avantage pour cette fois que de vous prier encore de hâter votre marche et de venir plus en devanté. Le Prince von Oranien à Amerongen. Dat. Leger, by Bodegrave 24. Oct. 1672. (Eigenhändig.) [Soll den Kurfürsten zur Eile ermahnen. Näheres wird Krosigk melden.] Ick heb seer wel alle U Ed. brieven ontfangen, niaer met verwon- 24. Oct. verringen uit deszelfde gezien, dat den Overste Crosec nog niet is aangezeten: uit de welke U Ed. zal vernemen mijn sentimenten aangaande het ageren van de Auxiliëren troepen, daar ik tegenwoordig anders niet en zal bij doen, als U Ed. seer ernstig te versuchen, S. C. D. op het serieuste aan te manen, syne march soo ras doenlijk voort te zetten en te naderen aan deze kant, zonder zo veel omwegen te gebrukken. Ik ben van intentie, om eene exprès in weinig dag henvoor te zenden uit den Heer Ceurvorts, om hem te informeren van mijn gedachten, te presseren in actie te willen treden en te willen geven, op wat voor een manier ik aan deze kant vermeen te ageren. Ondertussen soo gelieft U Ed. S. C. D. te verzekeren, dat ik niet zal na laten en zal, alles te doen 't genest in macht is, om den vijand af te breken te doen en tegenover den zelfde te ageren — ik en durf de pen niet verder toevertrouwen. Resolution der Generalstaaten. Dat, 24. Oct. 1672. Alle Friedensvorschläge sind Amüsement. Der Staat kann die französischen und englischen Bedingungen nicht annehmen. Der Marsch der brandenburgischen Truppen ist vertragswidrig. Hat noch nichts zu ihrer Befreiung von der französischen Übermacht beigetragen. Vertrauen, dass der Kurfürst die Allianz beobachten werde. Oktober. Auf Bericht der Deputierten für die Sachen der Tripartition über die Schreiben Amerongens vom 13. und 15. Oktober ist beschlossen: Dass den gemelten Truppen van Amerongen sal werden geschrieben, dass His Majestät in seiner Sicherheit so gern als andere Potentaten die Vrede in Christenreich und namentlich von Frankreich und Großbritannien sagen beruhigt und gestabilisiert, und dass dieselben von der baren Vrede liebenden Intention, bevor dass die Sache zu Extremitäten und Ruptur war, an allen baren Alliierten nicht nur kontinent und offene Kommunikation gegeben, nein, auch in der Tat auch so bei expressen Besendungen als schriftlichen Missiven an den Bootsfahrer. Koningen van Frankrijk en Engeland ronde en sincere verklaringen hebben gedaan, dat alles te vergeefs en van geen het minste effect is geweest; dat H.H.M. dienvolgende niet kunnen geloven, dat de proposalen en voorslagen, om tot een vrede te geraken, iets anders zijn dan amnestieën, dienend om de wapenen van haar geallieerden op te houden en derselver militaire te doen consumeren, om nu middelerwijlens tijds en gelegelijkheid te hebben van de vijandelijke wonden te versterken, nieuwe Liga's te vormen en dissidentie tussen zelfde Geallieerden te doen ontstaan. Sonderlinge daar niet alleen H.H.M. maar ook de gehele wereld zelf uit de schriftelijke condities van vrede van wegen de boosgedachte Coningen van Frankrijk en Engeland aan deze Staats voorgesebraken, zeer lief heeft kunnen aanvaarden en begrijpen, van wat uitgesprochen en consequentie zijn de desseinen Sonderlinge van de boosgedachte Koning van Frankrijk, en dat H.H.M. in geijver, dat van geen vrede gesproken of gebandeld kan worden, die niet zoude geven een volkomen geruststelling en verzekering zo wel aan deze Staats als In Folge van het Vertrags van Heilwijck van 16. Juli 1672. Mignet IV. 48. Digitale kopie door Google. intercederende soigneusement et clairement mener et bringer, que den hoochstgem. Heer Churfürst, nach dem Verlauf von zwei Räunden, zu rechnen von den Dach für das die Anritsgelder sollten sein betalt, seine Armee auf der Frontieren von Westfalen bei den anderen haben und damit gegen die Vijanden von der einen Staaten ageren sollte, und mehr als drei Monaten nach der vorherigen zwei Monaten zu noch zu nicht allein nichts damit ist ausgeführt oder geoeffektueert, maar dass die Armee, die hier an der Kante von Westfalen hatte beginnen zu vertonen, von da entfernt und wiederum sehr tief in Deutschland und von der Frontieren von deren Staaten zu rückgetrocken ist, ohne dass man zu noch zu eine geringe Informatica oder Nachrichten hat gehabt oder aufgenommen, 't zij uit den gem. Heer van Amerongen oder ook uit S. G. D. Ministers hier, was die eigentliche Meinung und Intention von S. C. D. ist gewesen und was H. F. M. von dieselben zu wünschen hebben, als allein das in general is geallogeert und bekent gemacht, dass alles ten besten van de gemeene saeccke Wierde gedirigeert und beleidigt, daar noch tausend wanneer man van den voet in het voorz. Tractaat geprescribeert en vastgesteld ten besten van 't gemeen eenigheit verstanden zu recederen und aff zu wijken, hetzelfde nicht anders dan in de gemeen concert en met goede voinden van H. H. M. geschieden conde, voornamentlijck daer men door de voorsz. verande- riuge heeft versuijmt de Troupes tot hulp van desen Staet gedesti- neert, soo wanneer die noch fris ende niet affgemat waren, tegens de gematteerde Troupen van den heer Hertoch van Tu renne in actie te brengen ende alsoo occasie ende aenleijdingc aen den gemelten heer Hertoch heeft gegeven, um deselve sijne Troupes te relrescheren ende die met andere Troupes uijt Vranckrijck gecomen te verstercken ende de militie haer alhier in t herte van 't Land bevindende soodanich ge- posteert te houden ende te verstercken, dat men, de Armeen van de geallieerden soo verre geelougeert blijvende, sonder groot gevaer daer- tegens niet hooftsaeckelijeks tot noch toe heeft können iu 't werck stellen, daer nochtans indien de voorsz. geallieerde Armeen haer op de frontieren van desen Staet hadden vervoecht, men wedersijts mi- litie soude hebben connen conjungeren ende de voorsz. vijanden bin- nen dese Landen ten alderuijttersten in allen deelen ende gelegent- 20* Digitized by Google 308 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. beden incommoderen ende van daer delogeren. Dat H. H. M. van S. C. D. geen ander vertrouwen connen off mögen hebben, dan dat deselvc de opgeriebte Tractaten sal adimplercn ende voldoen, ende tot liaere gerustheijt versoecken ende verwachten, dat boochstged. Ö. C. D. baer cenmael eijndelijcken de effecten daer van sal doen sien ende bekent maecken, wat sij van bem beere Cburfurst seeekerlijck te venvaehten bebben, om in geeu onseeckerbeijt langer tc blijven ende bare inesures met eenige fondanicnten te mögen nemen, ende dat Iii | beer van Amcrongen 't gunt voorsz. is, op de beste ende hequaerastc maniere ende niettemin serieuselijcken aen S. C. D. sal representeren ende voordrageu ende sijn wedervaren aen H. H. M. bekent maecken. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 24. Oct. 1672 (Eigenhändig). Per Marsch der verbündeten Armee ist unbegreiflich. Ihr Hin- und Herziehen der Heise der Kinder Israel zu vergleichen. Turenne hat man in Westfalen ungestört gelassen. Der Kurfürst wird von seinen Ministern getauscht, die den Niederlanden gar nicht helfen wollen. Missstimmung darüber bei den Regenten im Haag. Die Unverfchiedenheit dieser Armee hat die staatspolitische verhindert, etwas zu unternehmen. Frieden will man nur in Gemeinschaft mit den Alliierten, hoch jedoch die Bemühungen von Mainz und Coburg für französische Intriguen. Schwärin und Melchers sind verdächtig. Oct. Ich will gern bekannt machen, dass ich den demarches van den Heer Kurfürst nicht kann begreifen; want daar het tractaat tussen den Staaten und S. C. D. opgericht in specie medebracht, dass desselben annöhent naar bet verloop van twee maanden, te rekenen van den tijd dass die Antrittsgelder ausgetellt wären, hier sollten bevinden op de frontieren van Westfalen gegen die Venden van dieser Staaten in actie treeden, und daar mit dazu die vorzus. Armee den 25. Juli aldaer baden müssen sein, und zu der actie kommen, so ist inen ons naar bet verloop van sehr viel Zeit die vorzus. Armee um Halberstadt sien, und naar bet arrivieren van die Kaiserliche Truppen die zu Rücken doen gehen. Deutschland in, um den Rhein zu Coblenz zu passieren, und also bet gemein best te beherbergen, und nu bevindt man wiederom, dass die noch höher naar Frankfurt ist getrocken, um den Main zu passieren, unter pretext dass den Unzufriedenheit der Staaten und Fagel's mit der dornigen Marsch der Allierten. Hier is de passage van Trier, de passage ter onderkenningsweigering, voorwaar, wanneer ik dit alles overzie, denkt mij dit wel zonder comparatie evenwel de reis van de Rinderen van Israël naar Canaan, die 8000 wanneer ze op de frontieren van dat land gekomen waren, wederom te rugge en naar de Grens van Egypten trokken. Want indien men den stac in tegenspraak met de tractementen over de wegen van Frankfort helpen wilde, zouden de volkstrekkingen in ime rassen en eerder tot Frankfort kunnen hebben kunnen waren, en was de volgende niet van nood geweest eerst zoveel grooten detour naar Halberstadt en van daar weer niet groter naar Frankfort te doen. Want dat ik zou kunnen denken, dat zoveel voorsichtige en geëxperimenteerde hoofden, als S. C. D. bij sig heeft en als in de keizerlijke Armee haar bevinden, op een losse voet, zonder van Churtrier ten volle verzekerd te zijn, de weg naar Coblenz voort. Zouden hebben genomen, zoudeicker met al te weinig fundament geschieden, en schijnt het mij onbegrijpelijk, dat daar den Heer Chefurst van Halberstadt recht naar de Westfalese landen marcherende zij had kunnen bedienen van een schoonen hoop volk aldaar liggende en in zijn landen bij zijn eigen onderdanen, van de Fransen getiraniseerd en zulks van haar tot eenmaal avers, alle hulp en favoritisme zoude hebben genoten, zij heeft laten disposeren, om zijn krachten te verdelen, zijn eigen landen ten prooi aan zijn vijanden te geven en zich zo ver en zo diep in Duitsland te engageeren, verschaft met een om den Heer Maarten all de Turijn, die toenmalen, zo de Ministers van S.C.D. mij zelf meermaals hebben verklaard, zeer zwak en geen 20,000 man sterk was en daernaast een armee had, die door het continue marcheren zeer was gematteerd, een notabel voordeel afflitsien, en den hooggem. Heer de Turijn oceaie gevende, om zich te verfrischen en versterken, en werd ik gedwongen hier om te geloven, dat geen men mij al voor eenigen tijd zekerlijk heeft geschreven, dat het met de voorsz. Duitse armee niet wel gemeld was; niet dat ik die opinie van S.C.D. kan opvatten, raad ik om dat deszelfde door zijn Ministers en andere hooge personages, die den Heer van Freemont misschien wat gevoelig zal hebben geïnteresseerd, van zijn ware gerechtige interesses misschien verleidt, en dat men S.C.D. de zaken anders laat voorkomen als die inderdaad zijn, en baert dit niet alleen bij de Regering in het generaal, maar zelfs bij de best geintentioneerde zeer grote misnoegen, daar aan U.H. Ed. en ik, die tot nog toe ten ultieme heb geprobeerd, om in woorden is gewekt, soo en heeft men van haar geen ander antwoord bekomen, als dat zij wisten, dat de meiningen van den Heer Kurfürst goed en oprecht was, en dat zij daarvoor wel wilden justeren, maar geen reden van de verandering der marchen geven konnen, en dat zij geloofden, dat U H. Ed. van allen wel was en werd geïnformeerd, zonder te zeggen of te verklaren, waarop dit alles uit zou komen ofte wat de echte visies van S.C. Ü. waren, een manier die mijn oordeel seer onregelmatig en weinig voldoende is, voornamelijk daar in een den vijand van den hals had kunnen quittacen, indien S.C.D. met zijn armee in Westfalen gekomen was, dewijl men dan met meer als 10.000 man den vijand van deze kant had kunnen onder de ogen komen en had sigh met S.C.D. kunnen con Johannes, kunnen U H. Ed. verscherpen, dat als de geallieerden haar op onze frontieren zouden hebben vertoond, men 8,000 paarden en wel 12,000 man te voet ten minsten zou hebben kunnen samenbrengen, daar men nu den vijand op het licht blijft houden, en dat die soo haast men op het harde komt, sigh van alle plaatsen snel uit het leger van den gem. Heere de Touranner kan versterken en ons beletten iets hoofdsaansluitend te ondernemen, daar de Fransen anders in tusschen twee armees benopen geweest zouden hebben en misschien in staat gebracht hadden kunnen worden, om van ongemak tusschen beide te moeten vergaan. Ja, heeft deze zaak soo veel kwaad gedaan, dat de Koning van Groot-Brittannië ernstig versocht is, om zijn wapenen tegen deze Staat niet te gebruiken, verklaart heeft tot de vrede wel genegen te zijn, als men die met Frankrijk samenlijk maken wilde, en dat S.Maj H.H.M. daar toe ernstig raadde, dewijl zij doch van de Deutschen Prinzen uit te wagten hadden, en dat S.Maj daarin wel verzekert was, hoevel men hier van een constante resolutie is, ter geen vrede te zullen verstaan dan met de geallieerden, dat is de Keizer, Koning van Spanje en den Heer Kurfürst samenlijk, om dat in en geen geen sin heeft in een geplaatste en onzekere vrede en daarvoor aanziende verdacht tegen die kurfürstlichen Räthe. Ik zie, ze daarom voor amusementen en franse strekken aan alles, wat wegens den Heer Churfürst van Mentz en hertog van Nieuwenburg werd gepretexeert, en dat men daar door maar macht zal geven aan Frankrijk, om andere geallieerden buiten de partij te houden en zich te versterken; want indien Frankrijk enige vredengedachten had, zou het geen proposities hebben gedaan, die niet anders zijn als een totale ondergang van deze republiek en vervolgens niemand vanzelfs geallieerden ingewilligd kunnen worden. Men komt ons nu met een goed raad ander voorstellen aan de hand, en die voor ons zo plausibel zijn, dat men zich daar aan wellicht vergapen zou, maar deszelfde, hoe specieus die ook zijn, hebben tot nu toe geen ingressie gehad, om dat men vast geresolveerd is, sync geallieerden in het minste niet te verlaten, en ben ik daarom te meerder geformaliseert om de grote naerlatigbaarheid en traagheid, die ik in onze geallieerden bespeur; want dat men meent een grote zaak gedaan te hebben, dat men het leger van den gemeen Heer de Touraine van deze frontieren weer afgetrokken, is geheel niet waar, al zolang hij occasie heeft om, zo haast wij uit onze holen zullen komen, zijn troepen bij de andere, die op de Veluwe zijn, te conjugeren, zonder dat hij bevolst beseoromt te zijn voor een macht, die zo diep in Duitsland gegeëngageerd en zo ver van hem gelegen is. Ik bid u daarom ten ernstigsten, dat II. H. Ed. dese saecken naer haer importantie aen S. C. D. will voordrae- gen ende hem op de voldoeninge der tractaeten sommeren ende een waeckent oogb houden op den Heer van Swerin, dien men my voor vast seyt seer aen de Frausse partije, ende op den Heer Meyoders, den men seeckerlyck gelooft door den Heere Smisingh in de partyc van den Bisschop van Munster te sijn, hoewell de Cheurvorstelycke Ministers sulex alliier tegenspreecken. Ick sal hier niet mecr byvoegen als dat ick van seer goede hant verseeckert ben, dat de Coning van Sweden de conservatie van desen Staet seer ter herten neemt, well syn uytterste efforten tot eene vrede doen, maer niets ondernemen sal, dat ons hiuderlyck kan wesen, ende Engelaut geerne van Vranck- ryck gedetacheert sagh. Digitized by Google 312 V. Feldzng am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen 27. Oct. 1672. [Confcrenz mit dem Kurfürsten, Montccuccoli ti. A. Der Kurfilrtst fordert ihn auf, «eine Ansicht von der Sachlage vorzutragen. Er recapitulirt den bisherigen Verlauf des Marsches; der Marseh nach Coblcnz sei festzuhalten, dort Ponte zu fassen und den Franzosen die Zufuhr abzuschneiden; Turcnno kann das nicht hindern, sich höchstens am linken Ufer der Mosel festsetzen. Der Kurfürst entschuldigt sieh we- gen dor Acndcrungen des Marsches und verspricht den Vorschlag in ErwAgung xu ziehen. 80 lang die Armeen zusammenbleiben , ist nichts zu erwarten. Seine Be- schwerden worden meist mit Vorwürfen beantwortet.) 27. Oct. Der Bericht der an den Rhein unterhalb Mainz geschickten Iugeuietire über die dortige Passage wird abgewartet. S. C. D. Vorgestern met den Grafen Montecuccoli, den Baron von Goes, den Prinzen von Anhalt und den Freiherr von Schwerin in Konferenz gesessen, hat mir versucht, darin des seiten zu wollen, vergleichen, als woeren sic verschienen, hat S. C. D. das Wort belieben zu nehmen und zu mir zu sagen, dass er mit des Kaisers und seiner Armee mit so viel Mühe, Kosten und Unannehmlichkeiten durch die pelbele Wege, veroorsaacht durch den ständigen Regen, zu diesen Plätzen war gekommen, die sie billigen sollten, was sie hätten mitzubringen, später zu lassen, auszurüsten, sowohl in Pferden als in Menschen, deren Zustand vor einem großen Teil gedrückt, lam und algeredet waren, und dass er befreundet Curz Fürsten neugierig die anwesenden Fürsten wohl gern wollte verstanden mein Sentiment, was ich vermeidene, dass er weiterhin zu besten des gemeinsamen Wesens gerequirit wurde. Wacrop mir bedankt habend von der Ehre, die S. C. D. mir beläuft zu tun, um mir etwas von dem vorsichtigen Teil zu teilgenommen, habe ich mit Respekt gesagt, dass ich von dem Beginn dieses Marsches und als wir von Halberstadt aufbrechen, nicht anders habe gewusst, als dass S. C. D. Deselvs aan de Droeijer op de Weser landen, Hoxar naar zijn Westfälische landen, zuidelijk voortgezet, hebben, om in conformiteit van de opgerichte traktaten tegen de vijanden op het effectiefste te ageren, gelijk deszelfde mij de eerbewijst had gegeven, doen maels tot meermaals te zeggen en ik aan de tact en S. H. had overgeschreven. Dat naderhand en als men met de Graaf Montecuculi voor het eerste maal had gesproken, deszelfde was veranderd en men had geresolveerd had, die op Coblentz te regieren, om aldaar of daaromtrent den Rijn te passeren, en waarvan S. C. D. in den marsch mij had gegeven te zeggen, dat hij door den vijand Croesec express had gezonden, S. H. mij had kennisse gegeven, niet twijfelde of zoude deszelfde om de geloofde redenen daarvoor genoegen scheppen. Proposition Amerongen in de Kriegsrath. 313 Dat naderhand als de armee den voorti van deze tot Dodenhoffen was aengekomen en als zodanig niet meer als acht kilometers van Coblentz, men de linkerhand waarom afgeslagen en naar deze plaats boven Frankfurt liggend tegen den Main gemarcheerd; dat deszelfde hier nu twaalf dagen in zeer schoon weer zoude blijven liggen en nog lag het, hetwelke ongetwijfeld H. H. M., die in zoveel verlangen deze troepen als voor lang op haar grenzen hadden te gemoed te zeggen, zeker zoude ontroeren, als ik devors halven niet had kunnen onder laten met alle posten hetzelfde te notificeren. . Dat ik voor mijn gering sentiment en na het oordeel van het crychsverstaande, met dewelke ik dagelijks sprak, onder correctie en vermelding, dat het bij den Staat niet zou wezen te verantwoorden, zoo de armee hier langer bleef staan, maar dat, nu ons oordeel, nu in zulke verre van de Westfalese landen had gesloegen, het dienstig ware, dat S.C.D. geliefde zijn eerste dessein van naar Coblentz te marcheren, alsnoch in het werk te zetten, om daarmee of daarin den Rijn te passeren en de armee te posteren tusschen die rivier en de Moezel en zulke daarvan te vergelijken, om alzo alle vorderen toevoer aan den vijanden te beletten, waarvoor de heer Kurfurst van Trier alle hulpmiddelen had aangeboden. Dat de jongste ingekomene adviezen van Coeln vermeldden, dat de Marschalk de Turijn en de 13/2.-5. van deze nog tot Mulheim had gelegen, en als zodanig men niet had te bevreesen, dat hij deze passage over den Rijn zoude komen te beletten, dewijl hij alvorens de rivieren de Zieg en de Lahn had te passeren, en dat men op de laatste post vattende, als tot Lahnstein, Nassau, Dietz en Limburg, zijnde vier steden op de voorz. rivier gelegen, dezelfde daaromtrent konde verzekerken, dat de Vlaamse armee daar niet zoude kunnen overkomen. Dat ik vorders geintroduceerd was, dat de voorz. armee boven Coblentz tusschen den Rijn en de Moezel seoor zouden kunnen staan en daar in haer geweld hebben met het leggen van twee bruggen, beider dezelfde rivieren en haar bequemlijk van alderhande toevoer zouden kunnen voorzien en die den vijand uithouden; dat de Marschalk de Turijn van de noordzijde des Rijns, tot Bon ofte Andernach passend, zich zoude uittoven campieren langs de Moezel, hetgeen voor de Franse natie in het aanstaande seizoen bezwaarlijk zoude zijn; dat ook deze van daar Digitized by Google 314 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Inet meerder faciliteit zouden kunnen verlopen, al zodan zij geen rivieren meer voor haar hadden, voor dewelke de deserteurs nu stuijten en genootzaekt zyn lang. Frankfort de Mayn op haar naar Basel en in der Sveits te gaan, om alsdan weer naar haar land te komen. Dat dit waren niet veel geringe overwegingen, die ik voor het tegenwoordige konde bijbrengen, eerde zoude verwachten van de genereuze zijde van S. C. D., dat hij er salutairder nogte in het werk stellen, waar door het doel en het oogmerk van de alliantie raad H. H. M. oprecht in deze hoogdringende nood te conde worden bereikt. Het belieefde S. C. D. daarop te repliceren, met voorwerpen van verschillende redenen, waarom hij zijn marsch tot driemaalens had moeten veranderen, als eerstelijk de komst van den Marschalk de Turijn met een armee van 40,000 man in het land van de Mark; ten anderen, dat hij abusief werd onderricht, dat de brug tot Hoogstraat waren afgebroken, ook dat men verstaan had, dat die van Trier de passage tot Coblentz en door zijn land zoude weigeren, en overzulesse zien aan den Kurfirst van Mentz had moeten adresseren. Dat hij hier de Kurfirst deze mijn voorslag zoo vreemd niet en vond en voor deze met aldaar presenteerde beeren daarover had gesproken en tot die eindelijk order had afgezond, dat enige posten langs de rivier de Lek zouden worden bezet, dan dat ze becommentarieerd werden, waarom men zooveel schepen bij den anderen zoude krijgen, om bij dit hoog water de Rijn te beslaan; dat ze tot die eindelijk alle de schepen tusschen Frankfort en Coblentz hadden doen arresteren en den baron generaal-lieutenant Goltz met bequame personen hadden uitgezonden, om hier of daar boven Coblentz een bequame plaats op den Rijn te demonstreren, waar men deszelfde gevoegelijkst zoude kunnen passeren, en dat men en moest afwachten, wat daarvan zoude worden gerapporteerd, als wanneer S. C. D. met de voorgeroerde beeren en mij naerder bilden overleggen en den dag, om op te breken, zo ver spoedigen als mogelijk waren, verzoekende dat ik aan den Staat en S. H. daervan wilde kennis geven. Ich speure noch, dass dieses Werk so sehr und wird beeilert, als mein Urteil den Notwendigkeiten des Staats vereischt, und habe Meinung, so die Konjunktion dieser Armen nicht war es geschieden, den Staat das Offerte van ihrer Traktat mit S.C.D. als sollte erhalten gehabt haben, weil genugsam aendesselfs Interesse und gute Meinungen ausbrechen, maer es scheint, dass man um die vorschriebene Konjunktion und aendesselfs langsamem. 315 Conseil verdient meer te hopen, defereren, als men uit genenheid niet doet, en zo lang het tractaat met den Keizer en H.H.M. niet geratificeert, waarbij men hier debiteert, dat den beroemde Geraardsbergen tot Weenen zeer moeilijk en hetzelfde tot nog toe heeft opgehouden, zo is niet te geloven, dat deze armen geconjureerd blijvende, zullen werkelijk tegen den vijand zullen attenderen, ten ware zij hun quaestion te separeren, hetwelke vrij zoude vinden, en of mij wel dit in binnenste van mijn ziel bedroeft en dat ik zie, dat zo schoon tijd, om nog iets tegen de vijanden te attenderen, werd verstooken, zo en kon ik echter hetzelfde niet anders als met modestie en circumspectie tegenspreken, want men voert mij voort te gemoed, dat men door deze marsch den Staat zo machtigen vijand heeft van den hals getrokken en haak de macht gegeven, om zichzelf te redden, waarvan men tot nog toe zo weinig succes vernam, dat al het ondernomen een kwade uitkomst had en dat bij gebrek aan voldoende een of het ander, daarom in de armen gedrukt, ook dat op verschillende punten, die ik van den beroemde Kurfürst verzocht was, zo tot Halberstadt als op den marsch over te schrijven, geen de minste antwoord kwam, veel meer dat ik haar conditie berichtten, ook dat ze in deliberatie waren geleid, als daar waren het werk van den herstel van Lothringen, den Kurfürst van Saksen, mevrouw de landgravin van Hessen-Cassel, het zenden van eeuwig volkertevolck uit Mastricht in Keulen, over welke laatste ik mij de eere heb gegeven van aan S. Hij te schrijven, mitsgave de betaling van het superfluis der troepen boven het tractaat in dienst genomen, hetwelke dan hier te hove misnoegen geeft en bij sommige aangiften, om quasijkelijk van den Staat te gevoelen. Amerongen an den Größten. Dat. Bergen 21. Okt. 1672. (Privatunterredung mit dem Kurfürsten. Beschwerde an der Kaisertum. Der Kurfürst entschlossen, sich im Notfall von ihnen zu trennen. Der Herzog von Lothringen) Nach dem meinen vorgangenen war abgeschrieben, hat Amerongen 27. Oct. Gelegenheit gehabt, mit dem Herrn Kurfürsten von Brandenburg eine private und sonderliche to sprechen und ihm den Andernach vorgehende, das große Interesse, das den Staat leidet durch das Training der Truppen, und das Amerongen nicht unbedingt bemerkt, das selbst durch Montecuccoli und den Baron Goes verursacht, ihm Digitized by Google 316 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen Andersmale hineindie, dass Inj gehe, die Konservativismus des Staates und seinen eigenen Interesse in acht zu nehmen, mit so vielen Expressionen als ihm Amerongen möglich war, bei zu breitigen. Waarop er hat geantwortet, dass Inj ihm von hier nicht länger sollte lassen amerikanern, und so heftig das Rapport vom Lieutenant-General Goltz inquirer, sollte niemarchieren, al waren allein nicht seine Truppen. Alle seine Generalspersone, ausgesondert eine, sind von meinem Sentiment. Der Kurfürst will dem Herzog von Lothringen die in Minden und Lipstadt stehenden 8000 Mann überlassen zu selbständigen Operationen, wenn die Staaten den Herzog mit in den Frieden einschließen wollen. Memoire (II.) Amerongen's an den Kurfürsten. Dat Bergen 21/31. Okt. 1672. [Beschwerde über die neuen Verzögerungen. Mangel an allen Vorbereitungen. Falsche Absichten derer, die den Marsch nach Coblenz verhindert haben. Plötzliche neue Veränderung der Pianos und Verschiebung der offenen Akte] . Oct. Kr habe immer erwartet, dass der Kurfürst gemäß den eigenen und den durch Schwerin gegebenen Vorbereitungen seinen Marsch fortsetzen und den Rhein überschreiten werde; Hude aber nun zu seinem Leidwesen, dass derselbe von einem Tag zum anderen verzögert wird. Als man in Halle den Plan geändert, hätte es sich gehört, dass man die Absicht van den Passage über den Rhein zu Coblenz sulken und überlegen gemacht, dass man da der nicht hatte können, manqueren, und jetzt nun tot seinem Leidwesen und bekommernde vernehmen muss, dass selbst nicht die geringste Vorkehrung da um sich ist gedaen, viel weniger einig festes Desseins geformt, wie end und war nun die Passage über den Rhein will nehmen, da da beim Allen die Sache, unter schwere korrektioni, mit Ernst hatte wollen entreppen, als hätte selbst vor den Ankunft auf diesem Platz behauptet zu finden, hat welches auch licht hätte können gebracht worden, weil auf der anderen Seite des Rheins keine Vjanden oder andere Hindernisse sich hätten bemerkt, die hätten sehen können verhindern. Sich das men hat da vorzumachen, ein mindestens da Seine Heeren Prinzipale es so könnten aufnehmen, da die genug, welche diesen Marsch unter Coblenz so plausibel haben vorgestellt, andere Intentionen hätten gehabt als warer tot das Tractat zwischen Ih. H. M. und Seiner Königlichen Majestät, sich unterlings verpflichtet, um also zu Ih. Königlichen Majestät von demselben, dass er bei allen Gelegenheiten mit so viel Geschicklichkeit und Sincereität erklärt hat zu wollen nachkommen, indirekten abzutrecken. Daher die vielen unbegreiflichen Veränderungen. Ende ob wohl Ih. Königlichen Majestät noch vorleenden Freitag ihm Extraktion. Gedacht op z sijn vertrek via Frankfurt, heeft gelaten te gelasten, dat... Digitale versie door Google Entschuldigingen van de Kurfürsten, zich van de Kaiserlichen te scheiden. Hij heeft den Staat en Zijn Hoogheid, Mijn Heeren, de Prins van Oranje in der selbe naam zoude verzekeren, dat Zij, Z uijtend, vast geresolveert was, op de wederkoms van de Heeren, Luitenant-Generaal Golts en General-Quartiermeester C, bijeengedragend den Rijn, ontrent Overwezel, beneden Ments te passeren, het welke hem met een missive van de Heer Baron van Schwerin, op order van Zij, Z uijtend, nog geholpen gisteren is geconfirmeerd, en te zelfde in de post naar Holland heeft overgeschreven, zo compt welgekomen Baron van Schwerin, tot zijn grote verbazing hem niettemin ten zelfden dag in naam Zij, Z uijtend, rapporteren, dat ook dat dessin weer was veranderd en nu geresolveerd, eerst den May en daarna den Rijn te passeren, het welke als weerom een langen tijd zal naar zich sleepen. In plaats van wie het Verdrag voor schreibt, met Frankrijk te breken en feindelijk in actie te trekken, zal men zich in korte tijd door de jaargang gezwungen zien, de troepen in de Winterquartieren te leggen. In Holland zal men daar hoogst ongezellig zijn. Hij verwijt zich uitdrukkelijk tegen alles onheil, dat uit dit marsch hervoor komen zal, en bidt om snelste schriftelijke antwoord. Antwoord des Kurfürsten op het tweede Memoire van Amerongens. Datum, Bergen 22. Oct. 1672. Wat in zijn krachten gestanden, heeft hij gedaan. De voorbereidingen op 1 Nov. voor het Rheinübergang hebben zich niet eerder laten verschuiven. Van kaiserlijkse zijde zal hopelijk alles voor de beschleuniging des Marsches gedaan worden. In Westfalen zullen de Feindselligheden nächstens beginnen. Amerongen aan de Griffier. Datum, Heigen 1 Nov. 1672. Dat hij nog geen antwoord uit het Haag ontvangen heeft, noch de Armee vooruittrekt. So hat er es für seine Pflicht gehalten, ein zweites Memoire an den Kurfürsten zu senden, worauf er auch gleich Antwort erhalten. Das ist das Einzige, was er tun kann; so lange die Kaiserlichen da sind, ist freilich auf Erfolg nicht zu rechnen. Heute ist aus Wien die Nachricht von der Ratification des Vertrags zwischen dem Kaiser und den Niederlanden angelangt. Aus Schweden ist Wangelin hier angekommen, um mit dem Kurfürsten zu verabreden, wie der Unterdrückung der Niederlande vorzukommen sei. Memoire (III.) Amerongen's an den Kurfürsten. Dat. Bergen 1672. Recapitulation der Resolution der Generalstaaten vom 24. Oktober. 2. Nov. Digitized by Google Feldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. Nov. Am 1. November hat er die Resolution vom 24. October empfangen, gleich am anderen Tag dem Kurfürsten ein drittes Memoire übergeben und es mit allen möglichen Gründen bekräftigt. Schriftliche Antwort hat er noch nicht erhalten, aber Schwerin hat ihm gesagt, dass der Kurfürst die Ankunft des vom Prinzen von Oranien angekündigten expressen Gesandten abwarten wolle, um dann mit diesem und ihm die zu tunnden Schritte zu beraten. Der Kurfürst ist gestern von Bergen längs des Mains drei Stunden weiter nach Hofheim marschiert; was weiter geschehen soll, wird geheim gehalten. Türen ne hat die Sieg passiert und rückt gegen die Lahn vor, und jetzt verhindert die hiesige Armee nichts, sich mit ihm zu schlagen. Ein kleines Rencontre hat schon stattgefunden zwischen den Franzosen und einer brandenburgischen Streifpatrouille; Einige hätten lieber gesehen, dass dies nicht geschehen sei, weil sie die Meinung bisher aufrechterhalten, dass Frankreich das Reich noch nicht verletzt und angegriffen: Sapienti sat! Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672). Nov. Das kleine Scharmützel mit den Franzosen an der Lahn ist dem Kurfürsten sehr erfreulich gewesen, und er hat gestern zu ihm gesagt: „Soo und die kaiserliche nichts wollen, dass dies eine vollkommene Ruptur sei, so sollen wir andere Maßregeln müssen nehmen." — Die Kaiserlichen sind sehr schönes Volk, aber was nützt das, wenn sie nicht handeln. Er hofft sehr, dass der Prinz einen Offizier herschicken wird, dem er erzählen kann, was er der Forderung nicht unvertrauen darf. Wenn die beiden Armeen sich nicht verbunden hätten, würden die Kurfürsten jetzt die Hände nicht so gebunden sein. Doch das darf man nicht laut sagen, sonst werden die Leute hier erst recht trotzig. Amerongen an der Ratshususpensionär. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. [Empfang des Schreibens vom 24. Oct. Genugtuung. Aber die Übereinstimmung ihrer Beider Ansichten. Krosigk, Montecuccoli und der Goes sind an allem Unheil schuldig. Der Kurfürst wird getäuscht. Ausübung und Vorwürfe Montecuccolis. Des Kurfürsten Meinung ist gut, aber nicht die seiner Rathe. Dieser Verlauf der Dinge war nicht vorauszusehen.] Nov. Hat am 3. sein Schreiben vom 24. Oct. empfangen und sich gefreut, dass seine Ansicht über die Dinge und die von ihm bisher getanen Schritte mit denen der Staaten übereinstimmen, obwohl er bisher ohne alle Nachrichten aus Holland war. Denn auch Krosigk, der vor 10-12 Tage hier angekommen ist, hat ihm nichts mitgebracht. Die Erklärung des Prinzen, die dieser überbracht hat, ist ihm mitgeteilt worden. Het verwardert mij, dat S.C.D. Ministers in den Haag hebben op mij beroepen, als of lijkt het intrinsieque van des Curfurstens mening over de voorgerode directie van den marsch in exercitie als haer bekend was, daar zij ongetwijfeld met den voornemen Croesck gehad hadden geconferreerd en haer Meesters mening uit den zelfde kunnen vastgenomen en het particuliere desseijn, dat men mij niet heeft geopend, vernomen hebben. Als ik tot Halberstadt aankwam, vond ik den Heere Curfurst seer wel gedisponeerd en geintentionneerd om den weg naar Westfalen in te slaan, maar met de aankomst van den graaf van Montecuculi en de troepen, die de armee daar nog langer als tien dagen ophielden, is dat desseijn, zooo het nu blijkt, veranderd, en daar van gaf men mij geen kennis, voor en al eerder dat wij in den marsch waren, en praagden, dat men bij Hochwar de Weser niet kon passeren, om dat den Bisschop van Munster de brug had afgebroken, dat naemaals niet waar is, bevonden, en over zulke geresolveerd had, regelrecht op Coblenz toe te gaan, den Rijn en de Maas te sluiten en van daar aanstonds eenige duizend voetknegten de Rivier af in Coeln te brengen, om daar haer van de Stad te emparereren, welk dessein men mij zei dat den voornemen Croesck aan S.H.D. zoude gaan bekennen. Dan het vervolg heeft doen zien, dat dit het veld niet was, en waar in ik vastgelijk versekerd ben, dat den Curfürst is geabuseerd geweest, gelijk hij mij tot tweemaal toe heeft getuigd, niet wel te vreeden te zijn. Wat die twee in U.W. Ed. brief geëxpressed daarin ontrent gedaan hebben, weet ik niet, maar wel dat ze sedert 14 dagen herwaarts mij getestigd hebben, haere deselbst marsch niet gevallen was. Maar daarin zijn der onder de voor-naamste Militaire, die men dat nevens de Keizerse wil te laat leggen, ende zo het mij toeschijnt, kan ik haer daarin niet vrij van kennen. Alle de argumenten in Uw. Ed. missive vervat, om deseen marsch te detesteren, zijn peremptoir, vele van die ene en andere meer heb ik van tijdt tot tijdt gealgelegd, ook zelfs in de tegenwoordigheid van S. C. D. tegen den graaf van Montecuculi, Prins van Anhalt ende Baron van Swerin, hun presserende om met de Troepen naar beneden te gaan; waarop hij graaf van Montecuculi geloofde te repliceren, dat ik wel gelijk had voor mijn Meesters interessengelden. Zorgen, maar dat den Keizer en den Kurfürst ook moeten hebben, hun armeen te conserveren en te houden, zodat plotseling gaande precipitatiën in het land, als was het land van der Mark, het Stift van Münster, daar de vijanden alle de vestingen niet een uitgesondert op den Rijn en de IJssel rondom geoccupeerd hadden, tot aan de ACQ tue, van dewelke zij in dit seizoen van het jaar beswaarlijk hun iets zouden kunnen afvenemen en de overvloed aldaar, als een uitgezette land van honger en kommer zouden moeten hebben creperen. En werd niet bij die gelegenheid niet onduisterlijk voorgetrokken, dat in den Staat alles verward en verwarrend stond; dat men van baren assistentie niet had te verwachten; dat ik op mijn bezoek tot Heidelberg had gerapporteerd, dat Z.H. met een armee van ongeveer 20,000 man drieweekjes daar na zou kunnen in het veld komen; dat naderhand zulke verwarring en desordre in de politiek en militaire was voorgevallen, dat ik haar op de hedendaagse uitrusting nog niet kon berichten, met hoeveel troepen men zou kunnen te berde komen; dat alle 't geene men ondanks van geen succes en was, en dat bij manquement van ordre en directie. Etin, Mijn Heer, men wierp mij docuurs en nog dagelijks zo veel obstakel voor, als men zich uitdenken kon; en meenden zij, dat ze hierover saecken met veel meerder prudentie en voorsichtigheid doen als bij ons niet geschiedt, en als ik dat obloken, zo snel het soms misvergen, daar ik niet noch tegen uit moest treden, om haar niet erger te doen doen. Dit kan ik echter zeggen, alhoewel men de mensen in 't hart niet kan zien, dat mijn heer den Kurfürst zo goede sentimenten heeft als Zij Hebben. Mijnheer zou kunnen wensen, maar gelijk hij vroeger gewend is, buiten zijn raad te blijven, zo gaat het altijd ongelooflijk. Maar wat hebben synder tegenwoordig, die niet gecorrumpeerd zijn, en daar men verschillende opinies over dit werelds Weesen heeft? Dat het tot nog toe niet conform 11. H. M. intentie is gegaan, is niet niet te imputeren, en hoop ik dat alle eerlijke Leden mij die justitie zullen doen, van moeten getuigen, als ze mijn brief aan de regering lezen, U W. Ed. 321 Sent was, beloofde dat Inj zich niet 8. C. I.D. Hemelen den Staet wilde voegen, soude gaende worden, daar tot nog toe, God beter, niet aan is gekomen. Memoire (IV.) Amerongen's und Weibnacht an den Kurfürsten. Dat. Flörsheim a.M. 6. Nov. 1672. [Der Prinz steht in Maastricht und erwartet, dass der Kurfürst sofort nach Köln marschiert. Günstige Erfolge sind davon zu erwarten, namentlich der offene Beitritt Spaniens. Lebensmittel sind in jener Gegend in Überfluss vorhanden. Sie erwarten baldigen günstigen Bescheid] Den ondergeschreven extrs. Gedep. van de II. M. Heeren Staten 6. Nov. Generaal der V. N. afgemeld hebbende niet den Heere Colonel Webb, expres afgesonden van Z.H., Mijn Heere de Prince van Oranje, om aan U.C.D. bekend te maken het dessein, dat hooogaansluitend voorheeft, om nie en contrair het gene den Overste Croesek hem van de intentie van U.C.D. voor eenige weken heeft toegebracht en bij U.C.D. zelf nog naehandig met brieven aan Z.H. is gecontireert, te ageren, vindt zich verplicht, tevens den voorm. Heere Webb om op expresse bevel van hooghgem. Prince U.C.D. voor de vierde maal te remonstreren de voortzetting van den marsch met zijn armee over den Rijn, nademaar Z.H. ingevolge van U.C.D. begeerte is gemarcheerd met alle zijn Cavallerie en een goed gedeelte van de infanterie door Brabant naar de Stad van Maastricht, online in verwachting van U.C.D. troepen deselde Stad niet alleen van alle noodzakelijke voorzieningen te voorzien, maar ook om te beletten het dessein, dat eenige voorhebben van de Luikenaars te engageren tot het aannemen van de wapenen tegen de welgemeende partij en orders zo veel mogelijk de Troepen onder Duc de Bourras in die gewesten staande t' inconmoderen. En nademaar op deze 