title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: 188 , Joorb. »ödr de 48. uüg. bi. vu, Taalk. Bed, blı 67) wil. de verdubbeling en wel door bene voorafgaan- de g, schrijvende dus Ägchaam ; lagchen enz. Onze talkundige Sturen-Bijbelvertalers maken de verduh- beling door etme.o ‚als dJacchen, pecchen enz. uitn gezonderd in de woorden, wsarin eene korie 3-Yoor- komt , als waarin zij; gene verdubbeliag bezigen, en dus schrijven, ächaam, tichelen, wichelaar ens, HAeden: voor! dere uitzendsring kennen ‚wij niet,. Deu &it : dadrgeluten, zeker is het ,. dat .er in de vroegste Ga 3 100 & tijden geene verdubbeling der cA plaats vond, en wel omdat, zoo als BILDERDYK zonder bewijs leert R de ch zich aan wederzijde mededeelt, En ofschoon wi) geenen grond weten , waarom zich de ck meer , dan alle overige .medeklinkers, bijzonder ook dan de g%h en sch, aan beide zijden zou mededeelen, daar’ook deze allen zich of door zich: zelven , of met beirek- king tot de gh en sch, door eene g of s verdubbel- den ; vinden wij echter datzelfde verschijnsel van wederzijdsche mededeeling in de ck, die, zander ee- nige tegenspraak ,„ nimmer verdubbeld werd. Men schreef volstandig en algemeen, picken, lacken, stoc- ken enz. waarin.toch de ck slechts eene enkele letter voorstelts en terwijl men tegenwoordig in die woor- den eene dubbele A bezigt, om ze alzoo te onder- scheiden van die anderszins eenslaidende woorden , waarin de voorafgaande vocaal lang is, zoo werd oud- tijds in’ deze laatstgenoemde woorden de vocaal door eene verdubbeling naar de toenmalige wijze verlengd, en men schreef dus piecken, Jdaecken,.. stoocken. Heeft mern :derhalve steeds de’ verdubbeling der ck ennoodig geoordeeld, wat zou het dan zoo -ongerijmd. zun, hetzelve ook van de.ch te beweren, die met de ck eenige 'gelijkheid heefi? . Te meer, daar SIE- GENBERK zeif, iu de eigen-namen, als Mechelen, Lochem., Jochem, .geene. verdubbeling.. durft insg voeren , en men aan ' BILDERDYE.:wel.ken torgeaven, die (heigeen 'wij met beirekkingntot. de nd gerien habr ben) leert, idat:,'.wawneer in de uitspräak.de werbeil, &io de ch. viorafgaat,. lang: is, :ziji verdubbeldumges J > 101 & _ worden, en’ men alsoo Zloochenen‘ söhrijven: moet, Meent men echter , dat de harde ch'eene 'verdubbe- ‚ling noodig heeft , z00 als xınken (Beoord. varı BILD. Spraakl.) volhoudt, roo vind ik het in allen gevalle met DE. VRIES ongerijmd, daartoe de zachte g te gebrhi- ken; dewijl de eisch der uitspraak en alzoo de aard der taal zulk eene bijeenvoeging van zacht en hard, en zulks louter ter gemoeikoming aan de uitspraak, naauwelijks dalden kan. Ne e dünkt ons daartoe 'veel geschikter , te meer dewijl SIEGENSBER zeif het min _ gepaste en regelmatige-der door hein aangeprezen'ver- dubbeling vwolinondig erkent, en sich ook de g% en sch door hare eerste leiteren verdubbelen. Doch wat hiervan ook ’zlin woge , wij volgen ten dezen als nog BILDERDYK em laten de ch onverdubbekd, ‘tot dat men ons de noodzakelijkheid der verdubbeling näder zal hebben sangetoond , of bewezen, dat er voor het niet verdubbelen der ck eene bijzondere, van den re= gel afwijkende reden bestond. Over de verwisseäöng der verwanischapie letteren. B Wij:noemen verwantschapte letteren die, welke id de uitspraak niet dan :door‘ meerdere: zachtheid of hardheid van elkander verschillen. Zoo Staan de gh (thands de g) tot de ch, de ng tot de nk, de d tot de 2, de » tot de f, de z tot de s, als zachte tot hare verwantschapte harde letters. Nu is het in den . aard der uitspraak gelegen, dat geene zachte letteren, onmiddellijk door harde letteren voorafgegaan of ge- volgd, zacht kunnen worden uitgesproken, maar hard m 102 x worden, . Moet nu de schrijfwijze de uitspraak vol- gen , dan moeten ook in de genoemde gevallen de zachte letters in hare verwantschapte harde overgaan. Wij zien dit in de Grieksche en Romeinsche talen: wat ‘wonder , dat, daar ons Alphabet van de Bomeir nen herkomstig is, dezelfde . regel eok in onze taal ‚wordt waargenomen ? Ook vinden-wij dien door Ril- DERDYE (Spraakl, bl. 49).gewoonlijk gevolgd; terwijl SIEGENBEEK (erh. bl, 162). denzelven als gegroud err kennende,. en KINKER dien als wenschelijk achtende. syenwel .om des ‚gebruiks wille een .ondesscheid aan- nemen met betrekking tot het schrijven eener g of eh v6ör eene £ staande, en in die woorden, waarin. de g tot den wortel behoarı, haar wösr de £ komende behouden, maar in alle de overige woorden de ch bezigen. Dien ten gevolge schrijven laatstgenoemden regt als komende van regen (regelen), magt van mo- gen, .gewigt van wegen, bragt van brengen, hoezeer wi) meenen te moeten doen opmerken, dat zich iu Drengen geen g maar eene ng bevindt, en mitsdien zelfs volgens het gemaakte onderscheid dracht eene ch vordert, Dan wat er ook van dat gebruik , waar- Op SIEGENBEEK zich vestigt, zijn moge, wij zien hands, dat een taalgeleerde als BILDERDYK tot den oor- spronkelijken eisch onzer taal is teruggekeerd, en .. meenen, dat daardoor het tegenavergestelde, anders- zins eerbiedwaardige gebruik is vernietigd geworden. Immers dan eerst mag men van een gevestigd taal- gebruik spreken , wanneer alle de gelijktijdige taalge- _ leerden in de schrijfwijze van eenig woord met elk- = 103 && ander overeenstemmen: maar wanneer zelfs slechts een enkel taalgeleerde, dat gebruik verwaarloozen- de, de oorspronkelijke schrijfwijze meent te moe- ven herstellen, kan men niet zeggen, dat eem te- geovergesteld gebruik nog bij voortduring gevestigd: is, of dat men niet aam de oorspronkelijke schrijf- wijee, hare rechten hernemende , z0ou behooren toe te geven. W.ij volgen dus ten dezen BILDERDYK, niet omdat bij ons meer dan alle taalkundige gronden het gezag van dien taalgeleerde gelden zou , (z00- SIEGEN- BEEK ,„ Foord. 4e. uitg. bl. ıx. wil), maar omdat hij- zich ten dezen , onzes inziens,, op zuiver taalkunadige gronden gevestigd heeft. Wij geven hei aan SIEGEN- BEBK toe, dat volgens die gronden men ook graagte, menigte met een ch zou moeten schrijven, hotgeen zeils door BILDERDYK niet gedaan wordt: dan, hoe«- zeer wij de reden van die afwijking niet bevroeden, is het echter voor ons genoeg te weten, dat zich ten dezen een verkeerd gebruik tusschen de taalgeleerden gevestigd heeft, en zija wij , die geen taalgeleerden ziin, verplicht dat bestaande gebruik te eerbiedigen. Om dezelfde redenen schrijf ik ook met BILDERDYK licht (levis) met een ch, en: verwerp ik de schrijf- wijze van SIEGENBEEFK ,„ die om des gebruiks wille in dat woord een g bezigt, ten einde het alzoo van Äicht (/umen) we onderscheiden. Want dat gebruik heeft geene kracht meer, naar hetgeen wii zoo even ge- zegd hebben. En wat de noodzakelijkheid eener on- derscheiding betreft, SIEGENBEEK spreekt haar in an- dere woorden te recht tegen (erh. bi. 52): terwijl > 104 ik ook geene reden weet uit te denken, waarom men licht (levis) meer van licht (lumen) dan van digt ‘“ (werkwoord) zou dienen te onderscheiden. Daaren- boven .leert BILDERDYK (Perzius bl. 68) te recht, dat,.door eeme ook bij SIEGENBEER (erh. bl. 178) erkende verwisseling der fen ch, licht voor lift staat en met het Latijnsche Jevis verwant is: zoodat dus de ch er volstrekt in vereischt wordt. Men volge dan weder BILDERDYK , die tot de goede. schrijfwijze terugkeert, en verwerpe eene onderscheiding , welke zelfs- SIEGENBEEK (Verh. bl. ı99) erkent dat louter willekeurig is. | Maar moet men dan, volgens deze beginselen, ook niet de werkwoorden Zigt, heugt, draagti,, moogt enz. met eene ck schrijvren ? Wij meenen van neen, en wel omdat in dezelve de i niet kan-gezegd worden onmiddellijik op de g te volgen, daar zulks niet ge- schiedt dan door eene weglating of verkorting des woords. Zij staan toch voor Zigget, heugei, draget, moget enz. gelijk SIEGENBEEK (erh. bl. 156) ons leert: zoodat dus de g door de volgende # niet verhard wordt . Het is waer, men schrijft ook leest, geeft met eene harde s en f: maar , gelijk wi) gezien heb- ben, de letter z is van latere dagteekening, waarvoor oudtijds volstandig de s als eene zachte letter gebe- zigd werd; zoodat, :daar men alstoen Zesen schreef, de spelling leesi, als ziinde Zeset, tegen onze begin- selen niet kan ‚worden tegengeworpen , hoe zeer men ook later moge. hebben goed gevonden, om voor het oyerige de zachte. s door eene 3 te doen vervangen. = 105 Aangaande de f mag ik hetzelfde gissen, daar buiten twijfel de » van latere dagteekening is en dus voor de zachte / mag geacht worden in de plaats gesteld te zijn , terwijl men oudtijds voor de harde f de ph of de dubbelde f bezigde. Hoe het zij, het geve- igde gebruik wil in gemelde en dergelijke woorden de f en s in plaats der » en z: en aan het gevestig- de gebruik mogen wij, die geen taalgeleerden zijn , niets te kort doen. Het gezegde past ook op amdt, abt. Als samenge- wrokken uit ambacht, abbat, hebben zij geen :, die onmiddellijk op de 5 volgt en deze tot een p verhar- den moet. Hierin dus, bijzonder wat het eerste woord betreft, (daar zij in het andere overeenkomen), volg ik SIEGENBEEK tegen BILDERDYE. Doch zijn nogtans kan ik. niet aannemen. Gaarne stem ik hem we, voor zoo ver hij het nog/hands van BILDERDYK verwerpt. Mijns inziens heeft hij vol- komen genoeg bewezen, dat de vroegere schrijfwijzen, nochtan.en nochtant, en het meer latere nochtans., in de beteekenis- geen verschil maken, maar door elk- ander gebruikt zijn, zoodat dus BILDERDYK zijn n0g- ‚ihands door her oudere noohtant niet verdedigen kan. Doch dat men nu met SIEGENBEEK , tegen de oude vol- standige schrijfwijze van nochtans aan, die overeen- komstig den vermelden taalregel is, in plaats der ch eene g zou moeten schrijven, hiervoor zie ik geene reden. Want het moge waar zijn, 200 SIEGENBEEK , (Voorb. 4°. uitg. bl. 11) wil, dat dat woord van nog (adhuc) is afgeleid, hieruit volgt niet, dar men het a 106 onderscheid tusschen dit zog en noch (neque) 200 moeten opgeven , wanneer men meent nochians te moeten schrijven. Immers de reden, die er voor dit, ock volgens hem willekeurige , hoezeer dan ook na+ volgenswaardige , onderscheid bestaat , gelegen in de bevordering der duidelijkheid, kan geenszins toepas- selijik zijn op nochtans , heiwelk met noch (neque) niets te maken heefi en geene verwarring van zin veroorzaken kan. Waartoe eene ter onderscheiding gemaakte verbastering verder getrokken, dan volsirekt noodig is? En die noodzakelijkheid is hier niet be- weren. Men schrijve dus nochtans, zijnde dit naar inijn inzien de eenige juiste spelling. Moet men met SIEGENBEEK (Yerh. bl.ı46) onwan- - gen, of met BILDERDYK (Spraakl. bl. 393) onifangen schrijven? Eerstgenoemde let hier niet op den bewus ten regel van de verwisseling der verwantschapte let- teren , maar yrondt zijne spelling zoo op hei voor- beeid van achtbare schrijveren, als voornamelijk op de uitspraak , waarin hier niet de volle scherpte der f zu worden waargenomen. Doch :hoe weinig menu op die uitspraak kan afgaan , toont ons KINKER (Be. oord. van BILD. Spr.), die zegt, dat men ‘er zich ge heel toe zetten moet , otı de » in onlvangen uit te spreken,, en die daarom ten dezen BILDERDYKS spelling volgt, wie hij meent dat daarvoor zeer gezonde re» denen heeft, Dan tegen deze spelling doet zich, mijns inziens , cene andere taalkundige zwarigheid op, Ont- leend uit hetgeen BILDERDYK over het voorzeisel ons leert in zijn Perzius bl. 69, en, zoo ik meen, ook = 107 elders, Velgens deze leer, (en die laat zich bij mij kooren ‚)} is ex tweederlei ont, een benemend en een inevoegend: hei eene is on met de 2 versterkt, (even als die versterkende 4 zich voordoet in semani (jemand) voor iemean,. en in nochtant voor nochian), en dit ons vindı zich iin ontkennen, oninemen, onlzeggen, enz.: het andere is hetzelfde als and,zijnde het deel- woord adad van het werkwoord ar (hechien), waar- san het voorzeisel aan. Gelijk dus .het -eerste ort de £ vordert , zoo vordert het andere de d; en dien ten gevolge meent BILDERDYE , dat het beter ware zeo het gebruik ondvangen, ondvonken , ondginnen, ond, staan, ondroeren enz., met kennelijke onderscheiding ven oninemen, ontkennen, onizeggen en. dergelijken, toeliet. Maar wat volgt er nu, uit deze niet onaan- nemelijke taalkundige opmerking? Naar mijn oordeel, dat, daar het verbasterd,, ofschoon eerbiedwaardig , gebruik. dat enderscheid tusschen ort en ond in de spelling heeft verworpen em beide met een i schrijft, men deze verbastering niet buiten hare palen moet trek+ ken, noch. het overige des woords uit een zeker hegin- sel van negelmatigheid mede verbasteren, De genoemde regel der verwisseling van de zachte met hare harde letters, komt niet-te pas, wanneer de harde letier , welke de voorafgaande of volgende zachte letter be- heerscht , bij verbastering in de plaats harer zachie getxeden is: en daar men dus, volgens het bovenge- segde, ondvangen tanlkundig zou hebben behooren te schrijven, zoo geve men thands het gebruik toe, hetwelk de d tot cene 2 verhard heeft, en schrijve =» 105 & 'alzoo, het overige des woords onverbasterd latende’, ontvangen. Ik wil evenwel niet ontveinzen, dat ik omtrent de juistheid dezer spelling nog niet volko- men zeker ben. Wanneer men toch het bovengezegde in allen deele wil toepassen, dan zou men ook taal- kundig ontfallen, oniflieden, ontifeinzen, onifouwen enz. Doch hoe het zij , voor beiderlei schrijfwijze schijnen mij even aannemelijke gronden te pleiten; en daarom houd ik mij-het liefst aan de algemeen aangenomene, niet omdat: ik het eksterklappen voorsta, maar omdat ik tegen die spelling geene voldoende redenen weet in te brengen. ‚ Het gezegde omtrent and noopt BILDERDYK om and- woord, Andwerpen met een d te schrijven „tegen SIE- GENBEEK , die de ? gebruikt. ‚Het beginsel neem ik aan, maar niet de gevolgtrekking. Inimers de w, als blijkt „in Jankwijlig, lankwerpig, schijnt de voorafgaande zachte letter te verharden en dus ook de d van and tot een t te maken. Ik schrijf dus met SIEGENBEEK > 109 & antwoord, Aniwerpen, maar dasrom ook tegen hem lankwijlig, lankwerpig: moest men met hem Jang- swijlig enz. schrijven , dan zou ik ook meenen , dat het andwoord en Andwerpen van BILDERDYK juist was. Over thens, alıhans, Ik meen met BILDERDYK in deze woorden de d ı1e moeten gebruiken, daar zij verkortingen zijn van te hands, al te hands , gelijk sieGensEEx (erh. bl. 216) erkent ; en dus de d tot het woord behoort. En al ware het zoo, dat zij zich bezwaarlijk liet uitspre- ken, geliik beide, SIEGENBEEK en KINKER, meenen, zou dit echter geene reden mogen zijn haar te ver- werpen.' Integendeel , daar de genaemde woorden in eenen volzin altijd eenigen nadruk vereischen , komt het mij voor,.dat de d, uitgesproken, aan dien na- druk eene. uitnemende kracht bijzet. Men schrijve dus met BILDERDYK , die tot de goede spelling is te- ruggekeerd,, ikands, althands. | Over gansch. Ook in dit woord.. ben ik het met BILDERDYK en onzen Statenbijbel eens , dat men de 2 moet bezigen,, die door .SIEGENBEEK wordt weggelaten. Geen van beide geven redenen voor hunne spelling. Mij dunkı, dat de juiste uitspraak des 'woords de £ vordert; en hiervoor grond ik mij op het Hoogduitsche ganz, hetwelk kennelijik met het onze verwant is. De Hoogduitsche z toch klinkt als onze is: en. wanneer ‘er dus geene redenen voor het tegendeel worden bij- gebracht, geloof ik, dat men ook in ons woord de s moet doen hooren .en schrijven.,. En dit doende, 2 110 & heeft men. ook het voordeel, dat men met BILDERDYK gevoegeliik het hijwoord gants van het bijvoeglijk. naamwoord ganitsch kan onderscheiden ; terwijl SIE- GENBEEX , die anderszins zulk onderscheid in acht neemt (Ferh. bl. 228), het in ons woord verwerpt. Over te zamen, Het gezegde omtrent de Hoogduitsche s doet miz denken. op de spelling van ie zamen, zamen. Deze spelling wordt door SIEGENBEEK (erh. bl. 148, laalk, Bed. bl. 80) aangeprezen, niettegenstaande de uit« spraak duidelijk eene scherpe s hooren doet, en SIEGENBEEK zelf om die reden de spelling van zom« wijlen, somiijds , sommigen, zabel, zuiker enz. te recht afkeurt. Verkeerdelijk houdt hij de spelling samen voor eene verkorting van te zamen of ’zamen. daar men toch oudtijds volstandig te samen, !’samen isamen of samen schreef, en de 3, als eene letter van latere dagteekening, wel in de plaats der s, maar niet deze in plaats van gene, gekomen is. Maar waar van daan dan die z in zamen? Duidelijk is het, dat zij iets anders is dan .onze z, welke als eene zachte s in onze taal is ingevoerd: en wat kan zii dan anders wezen, dan. de Hoogduitsche #, ‘die als de scherpe £s uitgesproken , zich in 2’s=> men hooren doet? Wel verre dus, dat, zoo als SIEGENBEEK wil , samen eene verkorting zou zije ‚van ie samen, is mijns bedunkens zamen eene verkorting. van de samen: en wanneer men dus al. zamen wil schrijven , is echter ie zamen gants verkeerd. Wil SIEGENBEEK Zich gelijk blijven, dan zou hij ook met > 111 € velen zidderen, sedert moeten schrijven , als staande voor het oude isidderen, isedert, waarvoor hij thands te recht sidderen , sedert aanprijsı. Wel is waar, zou men dan ook sestig, sevenlig moeten spellen,, als staande voor het oude isestig,, &sevenlig , gelijk men tachtig, inegentig schreef of nog schrijfi: maar in deze woorden, niettegenstaande er zich een scherpe s, bij onderscheiding van het zachte zes, zeven, in booren doet, is de z zoo gevestigd , dat men zich tegen dit gebruik naauwelijks verzeiten kan. War SIEGENBEEK wil, als hij zegt de spelliug , zamen, ge- makshalve te hebben ingevoerd , is mij gants onver- klaarbaar. Wat hebben wij toch mer de gemakk« liikheid (en welk eene!!) te maken, als het op de zui» verheid der tale aankomt ? Mliins ooxdeels zal men best doen, wanneser men die Hoogduitsche z zoo veel mogelijk, dat is, indien zij door het gebruik niet gevestigd is, verwerpt en er de is of de eenvoudige s weder veor in de plaaıs stelt, en dus met BILDER- DIK, ie samen en samen schrijft, heigeen ook door KINKER wordt goedgekeurd. Over de spelling var vreemde woorden. Vreemde woorden, namelijk de zoodanigen, die, ofschoon bij ons in eenig gebruik , echter nog geen burgerrecht verkregm hebben en dus nog steeds vreemde woorden sija, moeten, dunkt mij, slechts ‚in hunnen einduitgang worden vernederduitscht, maat voor het overige in hunnen oorspronkelijken vreem- den vorm gelaten, Zoo eenvoudig deze regel is, zoo gepast is dezelve, daar men anderszins, aan het geheele 2 112 & woord eenen Nederduitschen vorm willende geven, tot de aanstootelijkste wanspellingen vervallen zou : terwijl men ook, bij het inachtnemen van dien regel, zich niet zal stooten aan zekere oogenschijnlijke on- rögelmatigheden, ter welker vermijding velen heden- daags meer dan den enkelen einduitgang gelieven te vernederduitschen. Volgens dien regel dan schrijve men courant en niet kranl, hetwelk zoo wanstaltig als wanluidend is; propheet en niet profeet; philosoof en niet filosoof of philosooph; diaken en niet diacon; souverein en niet souverain; advocaat, procureur, commissaris enz., met een c en niet met een k. Maar volgens dienzelfden regel schrijve men dan ook philo- sophie en niet philosofie ; diaconie en niet diakenie; souverainiteit en niet souvereiniteit.enz. Bijzonderlijk krant en diakenie schijinen mij toe de beschaafde uitspraak ten eenenmale tegen zich te hebben. Ik meen de gevoelens mijner overtuiging met be scheidenheid te hebben. voorgedragen, en reken bij eene gewenschte tegenspraak op dezelfde beschei- denheid. N GEDACHTEN ovan SPRAAK, TAAL en TAALONDERWIJS, INZONDERHEIB OVER HET STANDPUNT, WAAROP ZICH DE ', METHODE VAN DAT ONDERWIS THANS BEVINDT; ‘ NAAR NET HOOSDVITSCHK ur a. Diesterweg, DOOR D, BOUMORR MUN ni r x FL “ eu - 7. . .' ‚de r «. L I j .. ne: - „ B. x , ‘ N) ® j f 1. | | - ur.. \ N . .. ®. r B x .. nn. n. R .. v v v ” ”. ». - s. R. ‘. GEDACHTEN oVE R. SPRAAEK, TAAL EN TAALONDERWIIS. | Zoo dra de mensch op het schouwtooneel dezer we- ‚reld ıreedı,, geeft hi) zijn aanwezen, zijn leven en de gezondheid van de bewerktuiging zijus ligchaams door schreijen te kennen, Dit is het gevolg van den invloed, des dampkrings op de werktuigen der ademhaling en eene terugwerking derzelve. Dit schreijen verkondigt den oogenblikkelijken toestand van het kind, dat nog niet van zich zelf bewust is geworden. Dit eerste schrei- jen van het kind openbaart den toestand van het :% dus niet opzettelijk , maar slechts onwillekeurig. Het is eene spraak , (indien ten minste. spraak de voorstel- ling van ‘het inwendige bij levende wezens beteekent ‚) zesar: gene spraak , -die niet op. bewnstheid steunt. Haar doel of het doel, hetweik' de natuur met deze täal’ wit bereiken (rt), kan derhalve, buiten de werk- } u Be | a ‚Ha (1) Men herinnere zich hier de sohgimziunige beteekenjs „wel; u 116 39 tuigelijke of organische, dus zuiver physieke terug- werking tegen de lucht, niets anders zijn, dan om aan degenen, welke den zuigeling omgeven , inzon- derheid aan de moeder, bewustheid van den toestand des jonggeborenen te geven. Van’ zijnen kant is het schreijen een onwillekeurig, dierlijk spreken , waar- door hij zijne oogenblikkelijke behoefie zelf te ken- nen geeft. De toonen , welke hierbij door het ges hoor waargenomen : worden ,- zijn onwillekeurig of slechts een voortbrengsel der gewaarwerding. Het eerste spreken is eene uitdrukking der gewaarwordin- _ gen, eene voorstelling van het eigene ik. Van lieverlede ontwaakı in den zuigeling eene don- kere bewustheid omtrent de afwisselende toestanden van het eigene ik: De afwisseling en verandering van ziinen toestand in warmte en koude , droogte en nat- heid, honger en verzadiging ontwikkelen in hem ee- ne meer of minder duidelijke bewustheid omtrent de- "ze toestanden van het ik, die hij] met niemand an- ders deelt, die hem dus geheel eigendommelijk toe- behooren en welker bestaan bij anderen niet kan voor- ohdersield worden. Deze bewustiheid verzelt: den mensch door zijn gansche leven ; zij ontstaat het vroegst en‘ verdwijnt het laatst — de bewustheid van de ei- ke men aan het cerste schreijen van het kind honft gehecht : men wilde daaruit niet enkel de natuurlijke gesteldheid (sterkte, ‚zyakheid,, enz.), maar ook de iuborst van den jonggeborene op- ınaken ; anderen hebben daaruit het toekomstige lot des kinds voorspeld, ja sommigen 'hebben daarin zelfs het bewijs Yoor de erfzonde gezocht en = geronden |! u 117 gene toestanden in. her leven, het algemeene gevoet, .of :de individueele bewustheid. Ber betrekt alle in- vloeden op hetzelve tot zich zeif, en deszelfs (eigen» dommelijk). wezen. bestaat hierin, dat de mensch in hetzelve. van zich zeiven bewust ' wordt, dat het hem individusel- eigen is en hij niet verlangen kan, dat anderen aan deze bewustheid deel nemen, dewijl de toesıand van hun leven, dus ook de bewustheid :daaromtrent, van het zijne onderseheiden is. Met ot zonder bewustheid opembaart de mensch zijnen toestand door ligchamelijke, werktuigeliike bewegingen ;, door teekenen en -gebaren en door de werktuigen van het ‚spusakvermogen. Indien zulks opzetteliijk en dus met ‚bewuüstheid plaats heefi, wil 'hij anderen met zij- men : toestand bekend maken. Dit is. de spraak der bewustheid van zich zeiven,. De individudele bewustheid omvat niet de geheele menschelijke bewustheid, maar is daarvan. slechts een gedeelte. Het andere deel ontwikkelt zich aan en door de uitwendige wereld. Voor de nog onontwikkelde or- ganen der zinuigen zweeft alles, wat zieh buiten het individu bevindt, dat is de gansche natuur met hare oneiadige reeks van vooerwerpen , in eene onbepaal- de, niet onderscheidene algemeenheid , in-een’ cha- otischen toestand , waaruit bij het ontwaken van de werkzaambeid der sfzonderlijke .zinswerkıuigen en door wederkeerige betrekling , onderstenning .en wäriging allengskens enkele- door bepaalde kenmerken van alle overige ondesscheidene voorwerpen te voorschijn ko- men, op de ziel door:hare receptiviteit (ontvang- > 115 x baarheid?) eenen bepaalden indruk maken, em daar- door eene bewustheid voortbrengen omtrent het aan- siin en het wezen van een uitwendig, ligchamelijk ding , waaraan wij den naam van deeld geven. In de bewustheid ontstaan zinnelijke voorstellingen of beelden van de uitwendige voorwerpen. Dere beel- den zijn, wanneer men eene gezonde bewerktuiging en een’ geregelden voortgang bij het individu voor- onderstelt , hetzelve niet eigendommelijk , behooren het niet alleen, gelijk de bewustlisid van de eigene toestanden , maar het individu heeft dere beelden ge- meen met alle wezens, die eveneens bewerktuigd en van de zelfde soort zijn, dat is met alle overige men- schen ; zij zijn een en de zelfde in alle individuen, zij berusten dus op &en en de zelfde menschelijke na- tuur, en ieder vertrouwt van anderen , dat zij deze beelden met hem gemeen hehben, dat zij van de zelf- de zinnelijke voorstellingen bewustheid hebben, datzij b. v. wanneer hij eenen haas ziet , geenen olifant waarue- men, wanneer hij eenen leeuwerik hoort zingen, zij geenen leeuw gewaar worden , enz. Deze soort en zijde der bewustheid behoort dus den mensch, als mensch , xoer 200 verre hij de algemeene , gemeenschappelijke aatuur in zieh draagt, een lid van de geheele men- schen-soort is en zich als zoodanig gevoelt. Noemden wi) die eerste ontwikkeling de eigene, en individusele bewunheid, zoo noemen wij deze. tweede.zijde der- zelve de algemeene of de soortsbewustheid. De’ eer- sie behoort ieder’ mensch op zich zelven uitslui- tend , de andere heeft hij met alle overige menschen wm 119 gemeen. Door gene wordt: hij een individu , door deze wozdt hij aan alle overige en zij aan hem gelijk. Gelijk het schreijen en het vooribrengen van werk» waigelijke klanken, de eigendommelijke gewserwordin- gen aanduidende,, als .eane werking van het inwendige wegen de uiiwendige invloeden des dampkrings maoet worden beschouwd , zoo kemt bij de insgelijks door de receptiviteit der ziel in het indiridu opgewekte beelden eene tweode werkzaamheid, welke tot de zelfwerkzaamheid of .de spomtaneiteit van den genst behoort. Zi) wil de beelden vasıhoudea , objective- ren , daarstellen. Dit geschiedt door de spreak in den beperkten zin des woords. Met de duidelijke ver- ‚schijaing van de beelden der voorwerpen uit den chaotischen toesiand,, waarin het al zieh ann den zui- geling aanvankelijk vertoont, vorm en bekomt de mensch de spraak door het voortbrengen der spraak- toonen „ derzelver verbinding en articmlauie.. . Dit den mensch alleen eigene spreken — het..schreijen.en in het algemeen het onwillekeurige te kenmen geren van zijnen eigenen toestand heeft hij met de dieren .ge- saeen '—— geschiedt slechts van den mensch .toı den mensch. Het individu voor sich alleen zou de beeiden a» 120 van de voorwerpen der wereld in zich ontvangen, maar ze niet in woorden voorwerpelijk maken of ob- jectiveren. Zulks berust op de bewuste erkenning van het menschelijke in andere wezens van de zeifde soort, en spruit dus uit de soortsbewustheid voort. Het begin daarvan is een teeken van de in het kind ontstane beelden en van de hierdoor opgewekte zelf- werkzaamheid der soortsbewustheid. Uit de omstan- digheid, dat ieder individa in de werkzaamheid der- zelve met opzigt tot de beelden der voorwerpen van anderen vordert, dat zij onder de zelfde uitwendige voorwaarden de zelfde beelden ontvangen of voortge- bragt hebben — want op de enkele, zuivere receptivi- teit berust dat niet — volgt geenszins, dat verscheidene individu&n de zelfde beelden met de zelfde klanken aan- duiden; hierin vertoont zich veeleer eene oorspron- kelijke verscheidenheid. Ieder kind, dat eene natuur- lijke kracht bezit, vormt ter aanduiding der zinnelijke voorstellingen eigendommelijke woorden , voortbren- gend en scheppend, Hierin openbaart zich de bijzon- dere gesteldheid der individuän, en dat niet een vol- komen gelijk aan het andere, maar ieder een oorspron- kelijk verscheiden , een origineel is, hetwelk, niet- tegenstaande eeune en de zelfde menschennatuur in al- lien, zich juist daardoor als een individu vertoont , dat characterisiek van elk ander verscheiden is. Daarom wijken de eerste- pogingen in het spre- ken bij goed beganfde kinderen aanmerkelijk af van elkanderen en van de taal des volks of des stams, waartoe 3ij behooren ; verstandige ouders nemen deel => 121 aan dose serste blijken. van de ontwaakte ‚sotsbewust- heid huuner lieveliagen, en het kind spreekt in deza zeif-gevondene toonen voort , 'tot het dezelve allengs met die verwisselt, welke het uit den'mond der men- schen, die het omgeven, hoort: en. nabootst,. Zom« der ons in te laten met de twistvraag 'omtrent hei be- staan der oorspronkelijke gelijkheid of ongelijkheid der zielsvermogens , behoeven wi; slechts aan de onwetrleg- bare verscheidenheid .der ligohamelijke: bewerktuiging bij verschillende' individuön. te denken, om daarin een’ toereikenden grond .te vinden], waardoor de me nigvuldigheid der eerste pogingen in het spreken zich last verklaren. Grooter en gewigtiger is deze ver- scheidenheid bij kinderen,, die tot verschillende stam- rassen. behooren, in verschillende klimaten, te mid- den van andere natuurtooneelen leven, dus voor ver- schillende indrukken bloot. staan, terwijl hier eene inwendige en eeme uitwendige menigvuldigheid en verschillendheid. plaats heeft. Hieruit laat zich de ver- scheidenheid der talen onder. de verschillende men- schenrassen , volken, stammen en familiöa verklären, De .taal is een noodzakelijk ,„ werktuigelijk voort- brengsel der. menschelijke natuur , en voor z00 verre zii en de uitwendige natuur eene en de zelfde is, zul-. len ook de verschillende ıalen aan elkanderen gelijk of de zelfde zijn. Want gelijke oorzaken brengen ge- lijke werkingen voort. Voor zoo verre echter de ver- scheidenheid der. ligchamelijke wereld en: der .men- schelijke eigendommelijkheid reikt, zoo’ ver zal.zich ook de verscheidenheid van het algemeene yoortbreng- > 122 ‘sel van beide, dat is van de talen, uitstrekken. Daar deze verscheidenheden in eene oneindige menigrul- digheid verschijnen , zullen wij ook, niettegenstaan- de bepaalde, ‚uit de gelijkheid der bedingende vom zaken af te leiden algemeene overeenstemmingen, in het 'ongetelde aantal van de op de aarde gesprokene tlen , zoo wel van die, welke in vorige tijden ge- sproken werden, als ook van.die,, welke tegenwoor« dig nog ‚als levende voorkomen , eene oneindige me- nigvuldigheid aantreffen, en twee volken zullen even min de zeifde taal spreken, als twee siammen van het zelfde volk , of twee verschillende personen, In- dien de laaiste tot. de zelfde natie behooren en in de. Hoe menigvuldiger de wederkeesige aanrakingen en mededeelingen , hoe veelvuldiger de gelegenheden tot onderling verkeer der volken en stammen. zjn, des te meller en zekerder zal ook dit verschil weggeno- men worden. m 1232 . Hierdoor zou men:op het vermoeden kunnen .ko- men, dat de verscheidenheid der talen bij de zeker heid van het gestadig toenemende verkeer gedurig verminderen, eindelijk geheel ‚verdwijnen , en eene enkele taal de algemeene eigendom van alle bewoners der aarde worden konde , hoe ver dit tijdstip tegen- woordig ook nog van ons verwijderd- mogı wezem, Hoe weinig men’ ook moge twijfelen, dat het spreken aanhoudend streeft, om het verschil weg te nemen, en dus de eenheid van spraak of taal ideaal als laatste doel moet aangemerkt worden, zoo weinig zal toch in de wezenlijkheid dit laatste, uiterste doel be reikt worden. Want het zou vooronderstellen, dat de verscheidenheden der oorzaken, welke de ıaal voost- brengen , eenmaal geheel zullen ophonden,, d. i: dat de oorspronkelijke verscheidenheid van de bewerktui- ging der individuen, familien , volksstammen, natien en .rassen en tevens het verschil in de uitwendige natuur verdwijnen zal. Dewijl dit evenwel: geenszins van de menschen afhangt , ook volstrekt onmogeläk is , zal de menschheid even zoo min '@ene taal beko- men, als zij tot overeenstemming van allen in be- - schouwingen , trappen van beschaving en levensinrig- tingen zal geraken. Het streven dergenen, die met elkanderen verkeeren, om alle verschil ‘te doen op houden, wordt door ‘deze omstandigheid echter geems- zins weggenomen of veranderd. Wanneer wij dus stil staan bij deze. zocht ı ter weg- neming van het verschil bij de zelfde natie, weihke in verschillende stammen tot aanzijn gekomen is en daar- > 125 x om:ook de zelfde tael in -verschillende ‚tongvallen of diateoten . spreekt , dam, zullen:.. wij. bij‘ «voortgaande. toenadering der verschillende ‘standen im den ‚zeifden stam bij gelijke.middeten ter: vormirg en gelijke.be« trekkingen' in: het .teven, en bij’ een .toenemend: ver« keer tusschen. de verschillende: stammen , :bet versch van -dialecten- meer en meer: zien verdwimen:, tor.des zelvre,-ıen minste onder de met elkander levende .dee- len der zeifde stammen, zelven verdwijnei, hoewek zij ook bij ‚het verkeer der leden.van vexschillende ‚stam- men.nog voorileven. De afzondarlijke stammen: eener zeifde natie zullen, indien ‚niet een der :heerschende tongvallen door .de overige wordt aaugenomen; eenen nieawen gemieenschappelijken: voortbrewgen ‚ die rich boven. de afzonderlijke verscheidenheden verhefi en als algermeene taal van den: dagelijkschen omgang bij degenen,.-welke met eikanderen verkeeren , of: bij de beschaafde klasse , den boventoon krijg. Voor de Hoog- en 'Nederduitsche natie had deze ontwikkeling voornamelijk plaats in de veertiende en vijftiende eeuw , in den: tijd , toen met het aangroeijende ver- keer door de uitvinding der-drukkunst de behoefte cener ‚gemeenschappelijke taal door allen levendig gevoeld ‘werd, in den tijd, toen- de boom: der ontwikkeling tevens nog andere ontwikkelingsknoppen deed uitbot- ‚ten, waartoe wi) b, v. de hervorming moeten tellen, Zoo kwam uit het Opperduitsche en het: Nederduitsche dialect de zoo genaamde Hoogdaitsche taal tot stand, ‚welse .sedert de.taal van het dagelijksche verkeer en .de schrijftiaal geworden is, zonder evenwel de verschil- lende tongvallen te doen ophouden, Deze dialecten wm 1236 en tongvallex, de gemeenschappelijke moeder der al- gdmeene Hoogduitsche taal, en de bronnen „ waaruit - zij gevoed en verrijkt wordt, hebben.op de tal der beschaafde klassen in de 'verschillende gewesien van ons door de eenheid van taal gemeenschappelijk va- derland eemen zeer belangrijken invloed, er zelfs een ongeoefend oor zal aanstonds bemerken, of een Duit- scher, welke spreekt, tot Noord- of tor Zuid-Dujitsch- land behoort, ja degene, welke op deze verschillen opmerkzaam is, zal nog vdel verder gaande, bijzon. derheden waarnemen, waaruit hi) tat den stam en het gewest besluiten kan, . waar da spreker te huis behoori. Deze verscheidenheden bestaan zoo wel in dene verschillende uisspraak der zelfde leiters, als in de menigvuldigheid van de woordvormen, de modu- Iatie, toonzettiing, den rhythmus, de -woordvoeging en 'woosdkappeling, epeübaren zieh dus in alle op. zigten van de eigemdommelijkheden der taal, naar de meest onderscheidene rigtingen. Gelijk ligt te begrij- pen is, had deze eenheid in de gesprokene taal den ge- wigtigsten invloed op de schrijftaal, en mat de een heid der eerste omtstond, Hatuurlijk allengskens en langzaam, de eenheid van de laatste, LUTHER heeft tot de ontwikkeling dezer eenheid ongemeen veel 10 gebragt, ea zijne hijbelvertaling- in den Opperduit- schien tongval bevorderde deze ter vorming der natie zoo gewigtige en..invloedrijke verandering in de wal en het leven op eene hoogst vruchtbare en krachtida- .dige wijze. Seder: dien tijd bezitten de Duitschess aene .gemieeuscheppelüike spreek- en schrijfiaal , asn wm 127 welker:ontwikkeling en. voltpaking .zij zeeda drie hon- dend jasen. gewerkt hebhen- en soekanisige. geslechten werken zullen. Ook de spelling der Wnische wel hegft seilert dien rijd dene ziekere vastheid en oversen- stemming gekregen , zonder wetgerende magl of hocg- geregishoß im. zaken van taeikunde, Die taat is daar- om een uiivloeisel van het gezellige verkeer en de we dersijdsolte schrifielijke mededeeling. Dit is de oor- ziak van hare onvolmaaktheid, van het gebrek san wolmaakte overeenstemming tusschen de geschrere- ne en de gespsokene taal, varı de onbevredigdheid der denkenden „ wanneer zij. de eischen: der taalkun- de in diät. opzigt overwegen, van het verschijnen: e- ner zoo aenzienlijke menigte van praetren, on her zigikare met het gehoorde te doen overeen stemimen , maar ook tevens van den afkeer, om alle eenzijdige voorslagen en nieuwigheden aan te nemen. Met de bij. ieder, welke met sen levendig gevoel tot de Duitsche natie behoort, omuitwischbaar levende be- waustheid van de eenheid des ganschen volks, in weörwit van alle uiswendige gescheidenheid en afzon- dering, pastt zich de neiging, om aan. den door de werkzasimheid der natie verworven’ gemeenschappelij- ken eigendom der azelfde schrijfiael, niettegenstaande - de overtuiging van hare gebrekkigheid in een weten- schappelijk opzigt, aan 'het van de vaderen tot hen gekomene vası te houden, opdat de eenheid der Dait- sche faal,; welke ıneer in de overeenstemming van de geschrevene dan van de gesprokene taal, meer it datgene, wat in de ruimte vastheid gekregen heeft, = 128 x dan in datgene, wat in den tijd wegrloeit, bestaat,, nimmer verdwijne' en het: wederkeerige verstaan niet geroord worde. : Van dien tijd af dagteekent het onderwiis der Duit- sche taal' op de scholen, waar de jeugd der natie hare ontwikkeling en vorming erlangt , en dit onder- wijs wordt sedert' met het volste regt als een: wezen- Yijjk deel der. algemeene vorming voor de’ geheele ‚Duitsche jeugd : aangemerkt: want: degene, - weike .de taal niet behoorlijk leert 'schrijven en viug spre- ken, ontbeert daardoor niet alleen het gewigtig- ‚ste middel tot den omgang met. de beschaafde lie- ‘den der natie en de deelneming aan de kostbaarste voortbrengselen van de edelsten zijns volks, gelijk .hi) die in de schatten van deszelfs letterkunde bezit; maar hij is. tevens ook het genot der heerlijkste :yooribrengselen van den geest zijns volks niet deelach- «tig geworden, heeft daarom de hoogte der beschaving, welke zich in het bezit van uitstekende bedreven- heid- in de tsal openbaart, niet kunnen .bereiken -en moet zich daardoor alleen reeds tot eene geringere betrekking : in het leven veroordeeld zien. Het aan- -nemen der taal toont in het kind, dat zich boven - den volkstongval zijner geboorteplaais verheft, een -levendig streven naar ontwikkeling en beschaving» .en ‘wie dezelve goed leert spreken en schrijven -heeft eenen aanmerkelijken graad van uitwendige .beschaving en inwendize veredeling bereikt. Daarom mag en zal het onderwijs in de taal uit geene school ‚immer weder verdwijuen, die. op menschenvorming > 129 & en op de vorming van eenen nationalen geest aan- spraak maakt. | Ingevolge de hovenstaande voorstelling rusten twee- derlei verpligtingen ‘op de beschaafde lieden der na- tie, die aandacht op de taal vestigen en zich als ‘organen der verdere ontwikkeling der natie ten aan- zien van de voortgaande ontwikkeling der taal in ee- nen grooteren of kleineren kring door wetenschap en onderwijs beschouwen : vooreerst om de moedertaal op zich zelve hoe langer hoe dieper en grondiger te be studeren , ten tweede om de methode van het taal- onderwijs tot eenen hoogeren trap van volmaking te brengen, De beoefening der moedertaal, om haar gansche wezen in al deszelfs omvang zoo veel mogelijk te lee- ren kennen , heeft op eenen dubbelen weg plaats, na- melijk door historisch onderzoek, of op den weten- schappelijk systematischen weg. Deze kan echter ook nog op eenen anderen weg ver- kregen worden, en men heeft zulks reeds meermalen beproefdl, Men kan namelijk, daar de taal een voort- brengsel van den menschelijken geest is, en de vor- ınen van deszelfs denken en streven in haar zullen afgedrukt zijn, van uit dezelve, dat is op den grond- slag van een psychologisch, , logisch en wijsgeerig stelsel , tot opbouw der taalkunde toebrengen , ter- wijl men daarbij of van een bepaald , vreemd of ei- gen , wijsgeerig stelsel, welks ganschen omvang men zich zoo veel mogelijk heeft eigen gemaakt, of van de volgens algemeene overeenkomst zekere ophrengst der wijsbegeerte uitgaat, en in de taal de vormen en wetten aanwijst, die zich door de gewone en weten- schappelijke bewustheid ontwikkelen. Het onaange- name en gevaarlijke, heiwelke deze proef van eene zamenstelling der taal naar gronden en weiten a priori, niet slechts bij eene algemeene, maar vooral bij eene bijzondere taal moet aankleven, behoeft niet uitvoe- rig aangewezen te worden. De gebreken en dwalin- gen van een bepaald wijsgeerig stelsel zullen zich door het taalstelsel heen voortplanten, en hoe ver- der hetzelve van den wortel zich verwijdert, des te feilbaarder zullen de stellingen, des te ongerijmder de beschouwingen worden. Onze letterkunde levert daar- van de sprekendste bewijzen op. Daarom hebben de nieuwere taalonderzoekers bij het behandelen der taal- kunde zich of enkel aan de algemeene onbedriegelijke Ia u 132 uitkomsten der logica en psychologie gehouden, of de taal als een historisch verschijnsel aangemerkt, en het denkende verstand slechis gebruikt, om eene klare schikking in de voorhandene menigvuldigheid te bren- gen, of zij hebben beproefd, om op het einde van het historische onderzoek den gang om te keeren, om uit de aan het hoofd geplaatste algemeene stellingen , welke bij gene als het laatste voor den dag kwamen, het minder algemeene, het concrete en het afzonder- lijke te ontwikkelen. | Om nu de regte leerwijze bij het onderwijs in de moedertaal in algemeene trekken te schetsen of te vinden, behoeven wij ons slechts te herinneren,, in welke betrekking de knaap zich tot de moedertaal bevindt. Met het eerste ontwaken zijner bewustheid uit de dierlijke stompzinnigheid en bewusteloosheid en met de uiteenzetting van de als een chaos hem om- gevende wereld in afzonderlijke partijen of beelden, heeft hij de spraak voortgebragt en door nabootsing ontwikkeld. Daardoor is zii de eigendom van zijnen geest geworden. Doch dewijl iedere leerwijze zich aan den ontwik- kelingsgang der menschelijke natuur aansluiten en te- vens uit de stof, die zij behandelt , de wetten ont- leenen, ook op de verschiliende oogmerken der vorming door het maatschappelijke leven acht geven moet, zal het noodig wezen, dat wij de zaak een weinig verder uiteen zeiten. Wij denken daarom aan de behoeftien' en oogmerken van het aanvankelijke en het haogere onderwijs in de moedertaal. Beide heb- ben den in algemeene trekken ontworpenen gang des > 131 & onderrigts zamen gemeen : de moedertaal is altijd ge- geven , zij ligt in den geest, is deszelfs eigendom , en daarom is de leerwijze overal dezelfde, nergens uitgaande van het algemeene, abstracte , het stelsel , maar overal met het afzonderlijke, concrete, de be- wustheid omtrent het naastbij gelegene beginnende en van daar tot het algemeene en algemeenste op- klimmende. Deze leerwijze noemen wij de aanvan- kelijke (elementaire), in. tegenstelling van de weten- schappelijke , die om deze reden of geheel uit het ge- bied van het-taalonderwijs op: alle scholen zonder on- derscheid moet verbannen worden, of slechts bij het einde van den geheelen cursus of van afzonderlijke hoofdafdeelingen mag gebezigd worden. Deze aan- vankelijke leerwijze splitst zich intusschen , overeen- komstig de beide trappen van het onderwijs, den la- geren en hoogeren, in twee afdeelingen , welke met het twaalfde tot het veertiende jaar des leerlings in elkander overgaan. De lagere school heeft slechts met het onderste , eerste deel van het taalonderwijs te doen,, wij spreken daarvan om die reden het eerst. De eenigste grenzen, welke te dien aanzien kunnen gesteld worden , zijn, dat de leerling gedurende den tijd, wanneer hij de school bezoekt, voor zijn twaalfde of veertiende jaar ‚zich den inhoud der taalvormen, in 200 verre de begtippen en gedachten van het gewone leven die bevatten , en de taalvormen zelven, in die mate eigen make, als. tot een duidelijk verstaan en tot 'eene geregelde vaardigheid in het denken, spre- ken en schrijyen noodig is. Het onderwijs begint > 135 x overal bij het bekende, bij de aan. den keerling eigene vormen , en oefent.hem in de juiste kenui) varı :hew gene hi} bezit, en in de viuggeaanwending , opdat hiy, heigene hij spreekt, klaar en -juist. leere kemmen en denken, en wat hij schrijft , overeenkomstig de re- gelen der taal nederstelle. Hoogere bedoelingen heeft de aanvankelijke methode op den trap: van het lagere onderwijs niet. De leerling moet slechts in zoo verre tot het denken over de taalvormen’aanleiding beko- men, als.tot het juiste verstaan en het vaardige kunnen noodig is. Deze beide punten staan altijd 'op . den voorgrond. Meer eischt de aanvankelijke methode van het ver- dere onderwijs op de hoogere burgerscholen en op de gymmasiön. Zij blijft haren analytischen gang bij hei onderwijs getrouw , maar streeft naar een grondiger , dieper kennen van hetgene de leerling der lagere scholen weet. Men kan zeggen: wanneer de laatsıe an. 