title: Jahrbuch des Vereins für Niederdeutsche Sprachforschung
creator: Verein für Niederdeutsche Sprachforschung
text: Boom salmen schaen om de sware plagen, de god up rovers werpen zal. Rovers mogen val vervoorst zij van podden ramen de mine, de liefhebbers hebben de armen. Loot is te verlaten om de sware maledictie. Rovers uiterlijk vak sware und schuimbekken dood. Tassement is verboden aan allen laden, und met den edelen. Tasserers ontvoeren profiel schade aan ereo tassement. Tasseren is seer schadelijk den edelen und den groten. Die Beseichtigung „Töchter" is niet alleen bij „some lears" te vinden, sie ist Temehr die gewöhnliche, vgl. p. 117. Digitized by Google 4. Boesheit van de hand werkelijk bedreigd. Dië bieverkers misdoen vaker. Verboden wo? Taswellen - (mijn ongeluk prijs) waar daarheen? Een misdoen van je zal ik je vertrouwen. Verboden wo? Merseuren - (leugen?) achtte zonden in ere netwerken. Diefte regeert vaak in kopieën. 6. Mieden van nutteloze. Nutteloze giften in grote moskee. Obisten maakt ere nutteloze gaven blind. Nutteloze van giften zijn begrijpelijker in drie zaken. 7. Simonia. Simonia doet vaak samen met de armoede, dat is gewoonlijk de leerlingen, dat krijgen ze soms bij elkaar. En wil ik de geleerden als stok laten zitten. Sla ik hiermee mijn doel ten halve. Dat de leken mag behoren, bij de, als ik zeg, te voren binnen de proloog van de armoede, ik en wil geen begrijpelijk hebben van hen, in de Latijn verstaan, doen ze, dat ben ik niet verplicht, maar om dat de leken plezier hebben, te meedoen, dikte in de qua ration en wil ik de geleerden vragen, zo nee, ik wil niet door slaap overwinnen. Ik zal van simonia strijden, na dat ze de leken bedreigen. Simonia doet de leken in vier manieren. De eerste copie is om geld, de tweede is om zaken, de derde is om macht, en de vierde is om kunst. De syn kint en begheven sal, Het moet voor Yoren weten, all, Wat syn proovende staat te zijn, Beide van spijzen en van wijn. Dat de proovende groot genoeg is, So is dat closesfeer waarschijnlijk syn geborgen. Als de Talsbonwer op aet Ken fwin, en niet te maken vet, Daar na men siet en braat, Aiduä dat kost te vetten staat Het duvels beboet, dat zonder genade In dat helse vuur zal braden, In dat beduvelde kint schone en vet. De vader behaelt, zo lang, zo best, En dan, zo duikt eenmaal goed bestaat, Dat hij aan hem heeft gehelft. De duvel erst ook een groot troost, Zo vetter vies, zo vetter vast. De kerst beneficiën verkrachtend bede, is vrees en solide. De derde coping is met bedacht, Des plechtigheid de waarheid vertolkt, Niet nu en ook elke twijfel; Van vele monden zijn de drie Geboren van stoten maghen. De ze met ere bede daar jagen, De andere goed te vertegenwoordigen. De vierde coping wilt verstaan, Zijn, die met Schalken dienst uitvoert, Priesterlijk martiaanse met groot verachting van zonde. Verborgen in de volgeling, in grote vrees. Juiste leiding te volgen, is grote vreugde. Wie een prins of heer is, heeft veel zorgen om avonturen waar hij een keuze moet maken. Exemple van niet doen, ons, nieuw kinderen wat te ghewennen. Jonge mensen mogen eenmaal troost hebben, op de vlucht voor god waren ze verloren. Onwaarheid, sacrament aanbieden. Altare salmen aldus bereden. — Monegben, onverdeelde, is grote vrees. — Gouden drie koningen, onverwaardighen, moneghenen. — Exemplen, tucht, en heiligheid, te Jacraneste. — Dat sacrament, niet willen aanvaarden, eens de jaren is, grote vrees. — Moneghen doet den mensche vele profijt. — Het christendom weder herstelde, na dat hij aanvaard is, is een groote vrees. — Keren ten Sonder, na des uitmaking, voldaan, saaraukende, is een grote zonde. Vooruit, te zijnen van kost, die kuulde mensche kan. Dieser dunkel, tat truffelt der Diameter (uit p. 120 van licni dctctuU), hecht haat aan. Sparen aan geld. Dobbelen of aan geld spelen, wat het tele is, dat is verboden. — Het duivel te schuwen, leert ons vele zaken. — Spelen om aan geld te winnen, is een grote zonde. De terling, (WihrfH), is de dobbelende god, die houden aan zijn gebod; Zich strijken, dat lijf em strookje heet; En wist, dat, zo heeft, zich gebogen, gericht; Vergeef god, dat zo den geboden, verwaard loopt, onderdaan van god, gelijk dat god den devoten liet onder XXI letteren, dat betekent, dat daar alle vroetschap bij is geschreven, en de gods wil teekenen geven. Alsof hij, in zijn toekomst, de terling XXI bij elkaar, en hij in den vertoogte, hij de dobbelaar, wat zijn wil is, dat hij daar verliest of wint, tot dat hij daar aan bekent. Spelregels om goud te verbreken, meestal de tien geboden. Kies voor lui geboden vreenden god, zijn Surler uit, maar zijn Wurzel Achterkant Draait, dan de andere Uskum. Dobbelens en andere soldaten schuiven om vijf zinnen. Dobbelers zijn gek, dat is getrokken bij allerlei zaken. Tijd verloren is spelen om goud, zei Sint-Brabant. Dobbelens zullen men schuiven met de zware plagen, daar aan af is geschreven. Spelen met geboden te zien of daar bij te zien is grote zonde. Terlinghuis verhoor Winkel off brak is grote zonde. Partie 18b. Yrachet uitgevonden uit allerlei zaken. Kiekspel, dat er een goed winnen ter kinder behoefte en bewijst ghenen mine. Volgens een anekdote van een Wucherer, die nur voor zijn zoon wuchert en toch met hem in het huiselijke vuur kwam. Partie 4. 51a. Voor het is uitgevonden acht remedien tegen wachter. Vier remedien tegen de duivel, twee tegen de dood, een tegen de tijd en een tegen de armoede. Dit laatste tegen de armoede is verrassend. Dit eerste, tegen de tijd, zou je kunnen toepassen tegen de duivel, die in de tijd woont. De dood, welke de mens heet, wordt met de schijf der dieren weer gebracht, met wreken ze vliegen, muggen en dergelijke meer. Zelfs moet de mens door het verdwijnen van de geest aan de dood denken, die achter hem aan loopt, de hebzucht vergeten! 51a. Van deze remedien is er ons gegeven een bewijs aan sommige dieren die niemand leven. Vogels en vissen, meer dan andere dieren, en kreeften, die ze bestieren, helden tegen sterten, elk naar zijn eigen maakten. So möchte jeder Mensch, hatte lebhafte Begierde, Ein selb-ständiges Bestreben, stets: Das ist der Tod, der nicht mehr kommt, Waren, ich neig zu einem Anderen. Denken, tun und lassen, was nicht der Erde gehört, bis dreimal alten. - 2. Orient Armut lehrt uns, schweigen gottesdienstlichen 52a. Der Tod von Christus will die Wälder, Der beispielsweise um unsere Sünden, Hält Volk noch in Gedanken, Mehr denn der Bären Schanz. - 3. Das Volk, usw., usw., denk an das Allmächtige und denkt an das mit Jesus Christus beengten, aber die großen Herren schauens, sagt des (Gedanken). Armen goldenes Licht, sehr wertvoll, hatte auch Gott selbst nicht angenommen. Christus und die Armen, die nicht brotlos waren, noch Almosen, wo möglich, dass die Treuen sagen: - 3. Aus der Unsicherheit des menschlichen Lebens ist ein Glaube an die Wahrheit. - 4. Denken an arbeiten, die Erhaltung zum Brennen ist ein Glaube an die Wahrheit. - 5. Aus einem himmlischen Gebet ist ein Glauben an die Wahrheit. - 6. Hoffnung auf Gutes ist ein großes Mittel gegen die Zerstörung. - 7. Almosen und Bedürftigkeit sind die Gnade Gottes. Wir finden in unserer Handreichung zum ersten Mal drei Titel der Buchstabe. 7. Almoezen is rechte remedie tegen vreemde. — Onsfehmelijkheid is aan bewijs van naturen bij stemmen beesten. cf. 112 — Almoezen, wederzijde tegenval en liefde begenieten. — Caritas, die armoede, niet minner dan erzählung. — Exempel van Booleius mildheid. — Caritas doet de armoede wasemen en vermenen der wereld. — Almoezen is zeer aangename goede, aanvallen en beren. — Almoezen verklacht, wat het bidt. — Almoezen maken den mensche vele vrienden, de voor goeden zijn gebooren. — Almoezen wordt de menschen talisman voor geheime redeneringen. 124 Digitale versie door Google 124 8. Van der beding. — Beding is natuurlijk een contract, beïnvloed door schrift en gezondheid. — Christus leerde ons soortgelijk beding. — Beding is de voorzien van voorzichtigheid, vaststaand in en zonder aanleidingen. — Beding geeft leven aan het licht van geloof. — Beding verlengt den menschen tijd. — Beding weist aan god dat de mens van nood is. — Bidden moet niet met concepten zijn, maar met behoefte aan nood. — Bidden, zowel in stilte als in samenkomsten, is werkelijke hulp en geloof. — Beding zal zijn gevolg in alle steden. — Beding moet syn gebed met gemeente met harten. — Beding zal zijn gedaan in uiterste moed en in geloof. — Bidden, zowel vaste als vreedzaam, is uitgeleerd bij de manieren van Matteus. — Beding van de sonder is geen hoort god niet. — Exemplen, dat beding niet is gehoort, deze waarheid is van god. — Beding, gedaan in vorder, den evangelist, is geen hoort god niet. Gnaden salmen houden, u ramen de vele deren, de se den meusche duet. Gnade is brennend, to grote bekommerde. - Gnade is ziek, dat in dien saken wal getrokken. IV. Wahrheit. Ü4b—85b. (V "Thrifia".) Traeen in tractaat wart in vier gedeelten. 1. Dat eerste sal ins dinghen leren, De ins trageheit doen oif keren. 2. Dat ander sal verklaren de leden Und de specie van der trageiden. 3. Dat derde sal to kennen geven Bemiddel, daar se bi wart verdreven. 4. Dat Vierde wart een capittel klene Off twee, und de soll on allene Van den maken meusieu, Met al sonder bescheid doen, So wat se te doen bestaan Und schijn theilig-n de trageit gaan. 1. Teil, i^^rr^. Traagheit is te verhalen om viJl zaken. - L. Exempel, um to vlieu trageit ({und var xuersl von der mire = der 'Inici-sc,} entnommen). 2. Christians arbeide um ins und um trageit off te doen. - 3. Exempel, nun ledigelt (Müssigkeits) te schuwen, troest ins Artemas, een liefde vader. 4. Traagheit to verhalen leert ons de heilige schrift. - Traagheit nüshoofd zere gode, dat toget de heilige schrift. - 6. Traagheit salmen vHen, um dat se doet verhalen de tijd. - Tragie nützlichen ere trageit mids schalken vrees. - 7. Tragie houden em selven so gebonden, dat se niet niets; doen nioghen. - 8. Traagheit is zware lijden, wes ziekte is te zien in twee zaken. 2. Teil. tiSa. (lu Speclen der trageit) 1. Laatheid. Laatheid doet den mensche vele grote schaden. 2. Verslapenheid der ziele. Verslapenheid der ziele is seer vreeselijk. - Exemple, dat werken van nood is em de eet moet. 125 69a. Een zestig, dat pelgrimage ging Vooruit aan een monnik. De jongeling Ten abt te voorschijn kwam, hij ging naar, De wanden ten berghe van Syna. Hij zag met grotere ernstigheid De monnikken alle werken, en hij zei: "Waar werkt u dat mijnheer altogether? Maria, dat is het beste deel verkozen." — De abt gaf hem de quist een quaser En deden gaandeweg in den vervier, Nadat ze gebroken zijn gebeden. Als een lach als was iedereen, Laat ik je nou je zonden nederzien, Schaam je broeder weigert weerom, Of een tweemaal tien tellen noodig, Omdat je breken vindt de breedte. Sindsdien niemand niemand waardig, Zo dat hij kwam aan op de belangrijke. Als de deur nota boeiend wilde verstaan, Of de malteiser waren gedaan. Dien antwoordde de abt wijge: "Ik, de geestelijke neiging, Was in de so is van spijzen die? Werkelijk inwendig zo zijn wij, En bij nood zo moeten wij eten. Hier manne wij werken, moet je weten." Als de broeder verstond dat woord, Nam hij penitentie recht voor zijn part, En hij lied enig ras letsel. — Repel nog even in de denkwereld. — Slaap te veel is zwaar lasterlijk in alle fasen van leven. Unbetamme tijd vroeg, dat een dat niemand zonneschijn Op zijn bedde klimmen kan. Exempel, dat de menigte wilde schapen heeft gehoord zijn leven. (Een voorbeeld hieruit is het verhaal van een prins die met zeer verstandelijkheid uit de Bijbel leerde.) Juli, (Hij) moest met winter, tussen zijn werken, tijd zijn. (De) Voorbeeld, dat slapen Sampsone zijn strengheid bestraft. — Mappen, toetreding in zijn begrijpelijk en kwetselheid. — De zeker slapen wilde, een is van noodzakelijke zaken. (I. Aan de thee, zieh abmühen. 2. Morgen, eentje met wijn dronk.) 3. Seine Sinnen niehl "schwer mathen". 70b, Söhre spise und t^obon sin Brengtes an den, darüber schlafen in. 8. Ledigheit Ledigheit zyn unprozessuell ter Welt, togethervie de evangelio — Ledigheit verwekeloselveln wohl yjroter baten, de zie verkaufen müssen. — Viele halten das, ich mach de mensche gedeuelt und zusehens selbst monU (1. ü chillen. 2. Maniment dim (rönten. 3. Beten. 4. Liebens. 5. Sein Wort "mit Maß steuern und Unken". 6. Mässig essen und Trinken. 7. Eheschicking von predigten. 11. De wiedergeborene wiedergeborenen.) — Ledigheit leben sie selbst in de hände von viandeu. — Ledigheit is dicwile sake von vyff schwer schwer sünden (Unkeuschheit Diefstahl Luge u. 9. w.) Ledigheit sind glück, dat sie erre rosten vp erdkriege lieben wollen. — Ledigheit zyn te begreifen, dat sie nicht werken wollen in tyden von genaden. — Ledigheit, de sie schüben willen, verstehe ich ytoi drei dingbea. 4. Löjerung. Löjerung von bekenner zu göttlich ist seer anställig der zielen. — Gott ruhet den wünderbar altyd zu bewahren. — Bekenner sorgen sie jede tydlik um ihre zaken. — Bekeren lydlik breiigheid in zes goede dienst. — Tijdelijke bekeren tot duiten, dat grote, waardige offerande gebracht zijn. — Het volk daalt af, dat men hoort. — Bekeren tot god, tijdelijke zorgen den mensch in boeven ter zaligheid. — Gewoonte van zonden bevat manier van verdriet in gebracht. — Gewonte van zonden doet den mensch laf slachten in vier manieren. — Het is een zeer bijzonder vergelijk in boek VII. 2. Hij lag onder een steen, 4. Dat gebrachte was ook verdacht, Altogether de gewoonte houdt in bewondering! Daarom is in dit boek gevonden, De gewoonte van zonden. Oefening van bezinning is gelijk verouderd als verfijning, De quasie is te genieten. — Het voorbeeld dat gewoonte van zonden den mensch zeer bezwaart. — Zonden vervreemden den mensch van god, zo meer. Rochewaarheid en grote zorgen ter wegen den dood, hinderen den mens tegenwille, te denken aan de ziel. — Bitterheid van de penitentie doet den zondere weerkeren tot zonden. — Angst ondergaan, om niet te verliezen de genade. — Mannen die verloren zijn, bedienen zich van leugen, den zondere van bekeering. — Qua het niet bekeert van zonden, is in vier deelen. — In de vaste steden lang blijven, men apologetisch daar om, schaam grote. — Tijdelijke oorzaak van niet gehoorde te rechter is grote schaal. — Bij elkaar verstaan, geschiedt in drie manieren. — Bij elkaar verloren, onwille van vreugde verloren, dat is barre leegte. — Bijelen, zelden doet zou deel wille vergeten, de nood waren gezegd. — Bijelen, brengt in vitaliteit goede dingen voor, de ziel dienst. — Bijelen ontstaat, tot men steenren weent, is grote vrees. — Bijelen vervreest, tot in het einde van de zomer, is grote vrees. 5. Boekeloosheid. Boekeloosheid verboden leren onen zaken. — Niets te lezen, alleen elk voorbereid volgens de uitstap, daarvoor kom je. — Boekeloosheid heet onwetendheid. 6. Onwetendheid. (Werkt 83a uitgelegd: waar, daar onwetendheid aan gebreken.) — Onwetendheid taden, dat men begint, het traject bedrijven, dat is grote vrees. — Onwetendheid, dat men begint, is zeer verheerlijk, omdat het werk niet en zwaar zondelijk. 7. «Het in latijn ongekwalificeerd. Van de niet arbeiden willen, om de not. — Armoede verklaring, of leden-huis toe zijn onder niet willen arbeiden om de not, heeft grote vrees. 8. Droevigheid. Droevigheid in de dienst van God toegewezen, is grote vrees. 9. Telgen van de wijk des levens. Vreugde des levens in de mens, dat is oevergroot niet aan te duren en angstig. 10. Wanhoop. Wanhoop is angstig geboren aan allen anderen aanden. — Van de remedie tegen wanhoop. Teil. H4a. De noodzaak beïnt veel aanklachten remedie en zonderlinge oplossingen. — De krachtigste remedie tegen droefheid is grote vreugde — Drie dingen wekken den spelden haast. Teil. KM». Alte grote haast is zeer aantrekkelijk. — Juist haast is zeer aantrekkelijk en groot zoude. Teil. 6a. (Bovenstaande, hoffelijkheid.) Dat geschreven tederheden verdwijnen, Dat ze in alderminst zonden knagen. Men schrijft ze boven joodse rukkerij En met ere kronen mee. 1. Gronden, waarom man hoffelijkheid heeft — 2. De spectrofen der Hoffelijkheid, — 3. Bemiddelde spieren die hoffelijkheid, 1. Deel. 85b. Hoffelijkheid ligt aan koningen en prinsen boven allen anderen zonden in zaken. — Hoffelijkheid in eeuwige tijden, bij welken de duivel laatst kent de y.yne. — Hoffelijkheid doet den extreemsten veel pijn in menselijkheid mijden. — Hoffelijkheid heeft waarde voor God den here. 86b. "Up hogbe dagen komen em de wiven" 3It (st und doeu er boome staen'). Ten lioju'liosttMi, als ton tdirlio ^liaen. Wat holpt, Olk vanden maus jes weihen. De ter kerke to koiumeu plegben, Dat cleet, daer se mede syn vercbiert, Heft hoorde enghemaniert. Devocie wert daer niele gliennnien. Vele, de simpel ter kerke komen, Sien uet geboncchten dat moye abnns Und Tergheten dat naecte emns. 5. Hoeverde haet god boven allen anderen zonden, dits getogbefc bi schriftnrett. — Exeiii|'l'*ii vele, so vindtMi wy vauder groter wrake, de god gowcipen liefft Up th' hoeverde dingen. — Ansieu nase cranclieit, gebet uns liulpe van IimvikIcu tu wachteue. — u. Hoeverde doet vele quaets em, de se byuueu draecht, urconde Dies soll wohl heissen, dass man sie in dem Schema der Todsünden voran au stellen pflege. Das ist anch von Gregor an fast ganz regelmäßiger Vorschritt, nur luiaer Diditei- bildet eine Au-iialiiiio. Au hohen Kirchcutesteu lassen die Weiber ihre liüraer am höchsten stehen. Gemeint sind die auch in Josefa Gedieht von den sieben Todsünden ? 5323 ff. heftig angegriffenen Kapell tiic (Kappenbörner), ein in zwei Spitzen auslautender Kopfputz der Praxis des .lalnli. Veiirl. Schinasse. Geklimmt der hild. Künste. VI. 2. .Autl. p. üü f. L!. Similitude, Die Münchshaupten. Herlin. J. . Vorrede zu Sebastian Hrands Narrenschiff. Ansg. von Simrock. Berlin. 1672. — Korrespondenzblatt. lätiU/M. XIV. ^'r. 1. p. 7. uiviu^-Cü Ly Google 128 Schreibtareii. — HoT«rde, w doet den neuehe gboek wenn in drie niMiirra. 7. Hovertle is een zware quelle und quelle, wedder te glionesene. — 8. Hoeverde Tersiac god und nami to zynen dienste ghecke, oueedele, zieke lade. — Christi leerde ans oedmoet, als he mensche waert. 2. Artikel 89b De manieren van de hofdichter. — 1. Gekleed synthaar, de leren en zelften hebben, wanneer men bereden. Arme terren is grote hinde. In dal had ik rijk en zin. 2. Lovenlichtchow wenen aan het vroeden, da het een verleden is. — Hoeverdigheid mogen we wel gehakt hebben, om een rede te geven. — Hoeverdigheid rekt zich uit, de kleine is voor goed. 91b. Zie Bernard hierboven, zegt: Godzijdank des heeren nederigheid, Dat ik al dat verdienen mijn. Anders en mag ik gebracht verdienen zijn. 3. Gebruik is harde, grote zonde en onbekendheid. — 4. Gebruik is praktisch, even naar binnen en naar buiten. — 5. Verliesbehoud begeren, bij grote terne. — 6. Heerschap is de grootste zonde en is ver in het grote land. 92b. Tot dessen stroom vloeit Gregorius: "Heerschap is niet gegeven, Zodat een naar een oude leven Boven alle andere als een nieuwste; Maar hoven visch, geheel en al verweerd Is des heerzien heerschap gesteld. — Of god gelijk een machtig denkbeeld, Wanneer komt de mens heerschap dan. Dat wij zijn die het overal voortdurend willen volgen." Exemplen, dat het grote vres is, heerschap begeren. (bij St. Joris) Grieks fruit is milde, wenselijk en schuftig. Karel de Grote, Rooms koning, had een machtig heerschap. 93a. Wie leest dit van een koning, De solde festeren zijn maghen Tot het eind van zijn vooruitgegaan dagbeen. So nioy dreifet he zyn acht, Dat he solre, want und tälter Verdecken de de vander aale Met pellen, purpurn und met sindale. So dat ter tafelen waren koning Ken groot philosophus gebink, De dit merete und in las. Alst vil na gegeten was, Dm verminder de inester aan eenen hoeste, Dat hee universe spiegeltosto, Und speech den koning in ausi hte. De knapen sprongen op gedikte, Digitized by Google 129 Um den meester do doene te doot Mer doch de koning dat verboot Und biet, dat ment lite aan den. De koning vragbede, waar hee gehad Hadde to een waard de doeperijde. De neeler antwoordde en zegde: Koning, ik zag, dat ik moest Spuien van bedwinge des busters, So zag ik in alle de aledes Geholte met zinker koatelen, Ik en wüste spier werwaart. Doe sreeg ik, koning, in jeugdige hart, Den ik nach van door spuien bet, Lek en nech geen zite in been, Daar ik Kuvercn mochte, koning. De koning meende desse ding, Dat de meester waar had gezeid Und keerde em ter eerdelijke bewijzen Ons achaemenides der zendt. (Denn Adam in verwa vier dem Sundenfalle in zeven Stuken, so nacht und bloss wie Sonne und Mond in räumen nix dun jarkin.) Overmate van koatelen (lederen te hebben) is zeer onbedelijk. (Fridier houdt man zijn Kleidung nur voor Tierfelle, Wolle, Jaan en Flachs; Muidem vant men van wonnen dat met, Dat zijde, de noch edelst es Und n ein eist worden algemeen, Gold, silver, koatelen atene. -) Biemen off goede, met diLer beigetekst, syn aanbiddelings, den mensche te binden meed. Alle gemene mensen dragen Ere gordelen met zilver beslag; Welk is een termaat zware, Om dat de bundel een vnal aanstekelt, Vonnelheid in hebbende en met Bovendien allen anderen leden, En niemand duist een meest waardvolle. — Geldereu veel te hebben, liever dan raar toe orberne heft, in cere vreemdeling. — Mensen (Funderfeelt) Terweent en veel andere jaartijd in niemand aanvallig te begrijpen. — Hoft-ledere geheel zyn zere toe gezien. — Hoft-leder wit gekomen goede, en de engel zijn ook wit gekleed. — Anstoos besmeren (slijpen) oft vreemde haar leggen aan houwe is grote zonde. — Exempel, dat wijf animaat lichte vangt den man met ere schandel. Dat leere toetsingen in vrouwelijke schandel, Is een in exempel gehecht, Dat men van Jozua vond, De koning, dat hij had een kint, Welken Schede als medicijn, Dat het kint als moederland Waart dat gemeen zon te zien, En dat ooit was voor jaren tien. De bij die koning Balaam gebracht Dat kint al ten in een duifje, Jahrbaer XVII 9 Daar geen gevoel was van claren. Als de tien jaren waren leiden Und stuwt dat kint bracht voor oogen, Omdat tum en regenige cheriteit toggen Goud, zilver en andere rijke dingen; Und de vraag die jongelingen Van elke dinsdag, waar dat hiet Und meest heeft een beduiding. Die hij schijnt te weten daren, Und hij vraagde, wat dat zou zijn. Een hecht een in speelse antwoord, Dat het duivelen waren, die rechtvaardigheid Konden verleiden elke man. Al nemend dat Und leidde van daar Voort synenen vader, de koning. So vraght hij den jongen, wat denk je begherdt zeerst van al, dat je hebt gezien dat kind dat kreeg aanworp gerecht: "Den duivel, die de mens verloopt." Des Balaam was zeer verbaasd, toen hij hoorde dat hij was verklard, wat dat onder Beende daar neerzette: dat jonge wijf en haar schoonheid. Onverheilig staat in je vroter vrees in je schrijft, gehaald uit vijf. Lelike wijfs wensen ze niet, tonen ze scheu maken, zij kunnen missen. Tonnieren breken te veel daarvan, beide wijven en ook mannen. Tenslotte, dat roofden wijven meer bedingen, de acht doen wensen. Hevige helft nooit drie andere manieren, onder de voorzegden. In de eieren schrijf je onder Kinderkoos, was die 7. Januari. Het stelt dit zo: 8. Verscheidenheid hielen, waar rijk te voeden en armen te verwennen is groot zoude. Dienlingen hoven dich zin, dat men in vele huizen niet weet, welke de vroombere is en de naacht — (in het 7e. eeuw gehanteerde) ontrouwe of smekende die maken en de dienlingen rijk. Abild van lichaam mag niemand zaak zijn, van verheerlijkene. Wij allen komen vooruit van een moeder, van een vader. Kind is edel en zijn geboorte, zijn werk noodzakelijk zijn. Edel hebben in een zee teken van rechte edelheid. Vrijheid, rijkdom, welvaart, onvermogendheid, kunst en mannelijkheid, dat het leven vol is van alle schandelijkheid en alle vrolikheid. Dat het tussen alle dingen staat en de dingen verandert laat. NB: Vroeger, na de furtho (in)formieren diens pogingen, die hier volgt nu nog niet ritte (schild) Urge (ron) schrijver. Dwelen, in dat den ghelove to behoort, is groote unzelichede. — Raden bi aventnren, nn dat geecbiet off gesebien aal, is grote vreae. (I. Nofh dem Fluge von eghestren ilHlslem), of kreyen. 2. JVoeft Träumen. ?>. Ts^gt und Zrifen uuihUn.) — Toverie is verbnilon van ffode, nnd de daer by werken, zyn vemialedyt. [^Est wird dann hrsoui/rrs Mtuueuiuher umi Milclnauher envidtni.) — Unwertbeit is grote dorpernye und sware sende. Digitized by GopgI( 131 101a. Heil Iii vier weidiehedt Mtn, Gode, den enghelen, der kerke« den Inden. — Werdicheit moet elk doen em vieren bi rechte. — Werdieheit, so* ie men ficliiiltlich te doeue allen luden. — Werdicheit raoet zyn i>;Iiedaen raeer den eeneii mensche, daa den anderen. — £ere und werdicheit ie men achnldich Tader nnd moder. 102b. Alzyn eck ^peu van levene «iuaet, Noehtan uw de te eerene ataet, Um datmen em almechticb kent, De se tot nns hevet gesent. — Exempel, d.it kranen (Krauirlip) vader nnd moder eeren. Kraiürhe hclfn für ihre nlten Klient, nenn diese narh Vtrliisl iler Federn nkhl mehr mu ekm Ne»ie /liegen können, Kssen.) cf. p. 112 f. — Exem^tel, dat vader nnd in«>der nnwertheit doen nntbeit na wraken. {Der Etücel soll dent übel be- Itnndfl/en, frlemiden (irnssrnler einen flassaert, t^nen atten Flausroek, hnnf/en. Kr irnrahrt doron dir Iln'lfle für seinen Vnter. trenn drr äff r/r)n>nhn srin Kird. Hieäunh n ird der böse Stthn bekehrt.) — Tende unthuUlun ofl ^ualike hetalen is grote xonde. — Tende nntfaen papcu, uro dat se daer Toer seiden «rteiten ter zeliclieit randen g^ever. — Tende moet elk glieven na synen State. — In verhouding is een zware zonde, met welker veler verandert, stuurden. Voorbeeld, dat onderliggende heffige nietgenoegzaam zijn. Overheids hulp bij een Kloosterbroeder wil ik binden. Overheidsheid, het goede van de mens. Overheids houdt niemand in een onderdrukt leven en de goede mens. Een onderhorige te zíne wijst en God en een engel. Het gebed is de beste manier om met vier dingen, de hoorzetting van de geest, te beginnen: 1. Dat hij zijn an Dit moet. 2. Dat hij een van zonden zal doen. 3. Dat men wachtend zal op zonden oplichten, zelfs als. 4. Overtreffende goede gewoonten, want daar gaat men naar de kerk. Vierdagen moet men een gehoorzamen zin hebben, zodat hij wel geveld wordt. Feestdagen zijn de beste dagen om zich voor te bereiken. Kariteit moet lief gedaan worden, dan zal het veel vieren van feestdagen stoppen. Feestdagen zijn geordineerd om God te bidden. Verwarringen moeten men ontsieren om redenen. Ideeën over glorie leert men van Christus en andere leraren veel. Voorbeeld, dat een heilige kloosterling een reusachtige schuld had, het scheen wesende, en toch tot onverwachte eeuwlijke glorie. Ideële glorie is soms de glorie van de mens en soms de glorie van de duivel. Ipsarisie is een zware zonde, omdat daarmee God niet geraakt is. Ipsarisie doet God boren aan alle anderen voorzenden. Overheids liefde voor remedies, ook voor de verdere ter herstel. 1. Dat men zal waden in nacht en dag, met barmhartigheid. Historie maakt ons wijs. Dat was eeuwige kunst voor te Parys; Als hij alleen maar leugen sprak, De heilige zitten aan zijn twee zijden, Toezien op zijn tafel en mede delen van de armen in de stad. Do waert em gevraagd van een, Wat het daarmee mocht menen, Dat het de armen zo na em track Und by em zette. — De koning sprak, Een edel ridder hadt em gewyst Job, und dens zegghende gepryst: Viseuterende dyne ghedaan, Sal ghene sonde äj Tallen aae. — 2. Te penine de onverdiende des vleugels. 110b. De lichamen niet anders en es, Dan een zak vol stinkende mes. — 3. Kruis, de na Christus gaf. — 4. De uckeu om dat ordel zwaar. Dat den boeiend m1 komen Dmr. — 5. Merken der wereld keertsecheli. — 6. Te deakkean nnie lichted. VI. Ny. 113b. (3 , Kapitel. 1. Veel leringen, om (o laat ne Den nytt und den Ut Terheilene. — 2. Menierij, de ten ayde behoren. — 3. Benedictus. 1. Kapitel. 111b. Nyt is levendig to een geloof, dat bewijst by negen denken. Xenpel, dat oudheid qua het sjn van binnenste. (?i 112a. In een Historie wy lezen, Dat een koninkrijk und groot Eenea nydigen antwoord Und eenen barde ghirigen nieder. Tot dessen twee de koning zede: „Overdenk onder jou twee, Wat dat eyschen sal de een. Den aandechten aal ik de beliebd meer geven.' Langbe ae beyde avvigbende bleven, Ere geven ne wilde eyschen voren Binnen so lange, des badde toren De koning und beval also beide De aandechten, dat beyebben solde. De eyaeb de nydige over dat, Datmen om steek een oghe unt. Om dat woelle be den anderen zehenden Wad doen met beyden ogen blenden. — Kytt doet erea dregber vete quaeta. 2. Kapitel. 118a. Nyt heft twee manieren, de byr geleidt syn. 113a. De een is, als men blij spreekt, dat een ander misvalt of suuft; dat ander, dat best rood en misbaar, om dat sy eenvoudig wel jaarlijk. S. Kapitel, hieraan. Niet beïeft Tieren redelijk, dat hier gebracht aan. 1. Denk te denken. De geniale bad in bruggen. 2. Dingene die ons helpen mengen te beginnen broederlijk maak je. 3. Dat meer wachtte van te begrijpen werkelijk ere en waardigheid. 4. Te denken op de grote schade, de noodlottigheid eren dragers doet. II. Grammatica. 115b—116a. 4, Kapitel. 1. De verhalen over die zonde. — 2. De meningen die er over kleven. — 3. Zonden, die aan de grammatica komen. — 4. Bemiddeling. 1. Kapitel. 114a. Orandiaap in de Teratene naam leven maken. — Grammatica moet gezien worden god en zij deel aan de evenste trekken. — Gramscheep verblufft des meerlijks verstaanbaarheid en roest. — Gramschap doet veel kwades, dat gezien wordt. — Gramschap is te verhalen, zij doet de uiterste vierkant kwad. — Exemplaar, dat weder voorwaar is te volgen voor het goede. 2. Kapitel. Hoop. Orandiaap is verdeeld in twee partijen van zomer. 3. Kapitel. 116a. Grammatica heeft nu niet en spreekende zees ander zijde. (1. Strideu. 2. Oorlog. 3. Haken brandt 4. Roof. 6. Hanna leidt 7. Koetan met de hand.) — Oorlog schrijft vliegen eenmaal achter maken. — Vrede moet God, dat gezien wordt bij de Tele van Rijnland. — Oorlog schrijft schuiven om menig kwaad, dat zich brengt. — Vrede suldiven schuiven om het kleine profijt, dat daar afgestooten wordt. — Vrede doet kleine dingen groot worden. — Blatator oordelen hebben om V aankleden, die daar toe behoort. — Brandstoor soldaten zien wegen om de plagen, die er maken. — Brandstoor suliven hebben dubbel toe om Brandstoor — Exemplaar, dat goed bevalt is dat men arme herbergen. Gregorius duet uns bekant Vau even mau, de gherne plack Armen tontfaene. Up een dach Hadden pelegrimt tontfaen. Het drocht em water, omme te dwaen Ve boeden, met oedmoden. Onder alle, de daar itoden, Was een man, wen be weende geven Kranwater en hets em uitbleven, Omme dat he em omme wende, Eeu Wiste be, waar de gast beleunde. Omme zacht he hyr onder daer, He nee vand en niet. Des nacht daar naer, Doe he dachte to deze vreemdheid, Spraak god to em en zede: Du in de dagben, de leden syn, Ontvang mij in de leden mijn, Maar gisteren, so ontfingheb je mij. In de zien. — Mensche, beseer, Waar groot god, uus beere, weghet, Dat men den armen te doen pleeght. — Handelaft is schuldig to zijn gesneden umme dri aken. — Zonden Vieren beten „rupeude up gode omme wraak". (1. Weduwen en weesvrouwen, 2. Onschuldige thegen natuur. M. Totstandhouden, dat ze den arbeiders geven Solden, van wien wij hebben de arbeit. 4. Manslacht.) 4. Kapitel. Gramschepe heeft drie zonden, daar ze bij verleid is. — 1. Sage te antwoorden. — Exempel, dat barde geantwoord werd verwijderd gramschepe. (Geschiedenis Digitale door Google 134 von dem konngnti Moliuh, dem makkun Abt Machario und dem Leidenkruisen, — 2. Zwijgen. — 3. Dat men den vijand doodt. — Exempel, dat tot is tover grote duist, dat men vijand wel doen. (Grootstrikt 2 van dem H Grotten Eremiten Theroen und den Räubern, welche ihn in seine Zelle überfallen tvoollen.) — Exempel dat zeer gnodig is, den kwaden iets gedaan. (Von dem ältfpatiaehen Eremiten Amon und dem beiden draken; die ihm seine Zelle uit duinen heiligen gehalten.) — Vre die en is if doppen, dan de tonghe, die qua is. — (Karmen sonder gelijke werd te uitsteek daghe de valscben tungben. "Unbewachtet bracht sie viel Quatsch. Blaspheme ist über große Zowel und unsere Vergehend. Exempel, dass der gute Kinde seiner Vater Mina fünf Söhnen, wollte einer trente des ursprünglichen Königs lieber, welcher die Liebe der Söhne zu jedermann trug. Nun, im Lauf der Jahre schoss er seinen Vater, um für seine kindliche Liebe das ganze Erbe allein zu erhalten. Exempel, dass man seine hohe Klarheit bekennen musste. Man findet von König Salomo im dritten Buch der Königreihen, dass zwei Frauen vor ihm gingen, die um die Ehre strenden. Der König hörte, dass beide das Kind ihrer waren. Eines hieß, bringe die Dreifachigkeit dar, dass in zwanzig Teile teilen und alsdann daselbst zu Niederlegung vor. Daer, die Mutter, bracht das Kind vor und sprach: "Herr, ich will zwanzig (heben er, denn es ist meine Zeit." Der König, der das Kind gegeben hatte, bracht der Mutter, die noch einmal ausstieß, um die rechte mütterliche Wut zu stillen. Murmeln gegen Gott für Murmeln, um zu lernen, was Freundlichkeit ist. Murmeln kommt dazwischen, was Menschen betreffen. Murmeln kommt dazwischen, was geistliche Dinge betreffen. Murmeln um Ziehheit ist große Unwissenheit, dass getan wird. Exempel, dass Ziehheit den Menschen dient, Milch ist. Der Arzt Johann Leopold schrieb auf Bitten an den Kranken das kalte Fieber, an dem dieser Herr meine Achte, dass die Krankheit infolge einer genau gebrachten Diagnose am richtigen Platz ist. Exempel noch von denselben." Ein Ritter bat einen heiligen Vater um Heilung von Krankheit und Qual. Als er nun gefragt wurde, wie er denn unter seiner Krankheit gelebt hätte, beschrieb er sein frühreilles ritterliches Leben mit sünder Freude. Der heilige Vater bat den Ritter (intuitiv) um das, was ihr Ritter dazwischen erkannt hätte, und der Ritter wurde nicht geantwortet. — Excavat, dass unbedingt wichtiges Salz am Tag weder. Auf eines Ermiten Gebet, welcher Gemüse (Warmwasser) fest hatte, gab Gott dem Wetter, welches dieser wünschte, aber es. Die Geschichte erinnert an die von Justinus historische Monographie, kap. 28 (Patrologia latina, ed. Migne, Taris, 1844-49, XXI). Die Erzählung von den Disputationen zwischen dem ägyptischen Macarius und dem häretischen Hieronymus. Die Geschichte des Macarius bei Justinus histor. monach. kap. 6. Dieselbe bei Justinus histor. monach. kap. 8. Die Könige, kap. 8. Der Verfasser zitiert nach der LXX oder Vulgata, welche die 2 Bucher Samuels und 2 Bücher der Könige gemeinsam als 4 Bücher der Propheten durchgeht. Dieselbe Geschichte bei Rufinus hist. mon. kap. 1. Digitized by Google Alle dineke te doeae, onder waldet, Dat termach nu edelen staet — (cf. p. 114.) Exempel, dat trouwantelijk und dieven ons leeren biechten. — Verswering ib neue jware zonde, datst getogen. — Zweren is zeer quaet uui VI rede. — Loghene is meu schuldig te batene um vele redenen. — Oorschap valsch dragen (falsch Zeugnis rede) is aere iiwaet. — Verradening is een qaade zonde en quaetsende. — Smeken is een aondelike gevensebede (Eewohufil). Vloeken is een sware zonde, raekst quaetsende, nut wen se corat. — Schriften geheugen de vreukster is grote zonde. — Striden is een over grote zonde und aechtbaude medede. — Exempel, dat wachten van strijdue in van groter loon. (Vom heiligen Machtias und dem beiden frommen Evangelisten zweier Brüder) Hij leefde rijkjaren lang eintrachtig met eijfantje hade dat van de heiligen Mozes de niet nieuw rin stridde stridde initiëert. (tachtig jaar hielten sie es niet meer.) — Schempen is een grote misdaad, datst geheten hier na. — Quaet raad geven is grote zonde. — Twijdracht tegen ander mensen is grote zonde. — Exempel, dat god winkte heffig geest, op de twijdracht lezen. Nacht folgt nun 133b ff. die Geschichte von dem falschen Höfling, der von dem "Jägermeister" statt des von ihm erklärten Jungen Mannes, erzählte die Knaben eigentliche Tod, falls überdacht, weil der junge Mann unterwegs in eine Kapelle eingetreten war und so erst als der zweite Bote am Zuge fehlte. Also fast identisch mit "Wychikrs" Fund in drei Passagen. Lieber hat diese Geschichte für die Sprachforschung 1878, S. 57 ff, übergangen. Doppelte Zunge, das ist eine Handelszunge, in Wien ist es. - Exempel, das Reich den Menschen stellt in große Furcht. (Ein Eremit, der mehr seines heiligen Lebens berühmter wurde, ritt in die Wüste in Versuchung und fiel in einen Fall, gehaucht.) - Lyuben ist van IV maurisch unter Menschen. - Stummheit ist die größte Zunge, als sprechen zu beten möchte. - Doppelte Zeh ist eines der Mittel, um die Zunge zu heilen. - Exempel, dass man stumm sein sollte. (Der Alte Agathon trug drei Jahre lang in seinem Stummfenstern einen Stein, um stumm zu lernen.) Exempel, dass stumm sein gut ist. Die Geschichte wird bei Rutinus, S. 129 f., ausführlich erzählt. S. Johannes der Eremit erzählt sie dort zur Warnung einiger ihn besuchenden Jünglinge. Das Weib war eigentlich ein Dämon, welcher den Nachbar-Eremiten des bei Johannes hohnlachend verliess, als er ihn der Versuchung unterliegen sah. Bequeme und van groter leoon. Ein Ritter ratte im Kloster und stellte sich sirsli, als ob er stimmte iräre. Es scheint mir, dass er ihm viel zu freundlich, dass er ihm hier freundlich verlieh, die entfliehenden Seelen Sterben und reden. Er sah einst, dass die Seele eines Hitlers von Teufeln zur Jülide geführt wurde, die einst Räuberei von Engeln im Himmel. - Ziehfaen ist über groter Gnaden, dass ich wissen, welche der Männer - Daghelixe Saoden sind, die zu schauen um drei Fragen. Beispiel, dass jeder schuldig ist, zu beichten, was er tun hat, und nicht zu essen ohne Schlafen. Schluß des Werkes: Ich begann, Gottes Barmherzigkeit zu sehen, wenn ich das große Werk begann. Danken, dass du, als ein einfacher Defekt, das Wohlgehen geworden bist, mir die Möglichkeit gibst, Justiz zu machen, wie du Gnade bewilligst, damit die Leser verstehen, was der Sende, Uddick, Herr, dass sie sich zu dienen müssen, und ich dies bei der Busse, die sie haben, gebetet und den Lächerlichen. Bitte, dass die Dichter und Schreiber die Gnaden geschehen mögen, damit ich nach diesem kurzen Leben das Joch, Bäre, Leiden zugebe, und wenn ich begine, die zweite Magnifizenz der Barmherzigkeit zu sehen. Außerdem. Mütter. KÖNIGSBERG i./Pr. H. Babucke. Regenstein, Reinstein, Reinke. Etwa eine halbe Stunde von Blankenburg am Harze erstreckt sich in west-östlicher Richtung der Regenstein. Fr. Holzmann sagt in seinen Burgen und Burgfesten des Harzes, wer das Harzgebirge besucht habe und nicht auf dem Regenstein gewesen sei, der sei in Unrecht gewesen und habe den Pfast nicht gesehen; und Alfr. Kirchhoff meint, der Regenstein stelle mit seinen zum Teil in den lebendigen Fels gehauenen Befestigungen und Geschützen fast ein verlassenes Harzer Gibraltar dar. Es ist nicht zu verwundern, dass. Die territoriale Namensstellung der Provinzen Silesien, S. 6. Digitized by Google 187 Alljährlich viele Touristen diesen schönen Punkt besuchen, und mancher mag nach der Herkunft und der Deckung des Namens fragen. Nun ist zwar schon viel erzählt von der Herkunft und der Deutung des Namens Tiegenstein, geleitet durch verschiedene Diskussionen, jetzt aufgestellt. Es ist noch keine allgemeine Anerkennung gegeben. Es scheint daher nicht unverhaltend, über diesen Gegenstand noch einmal eine Untersachang anzustellen. Die bisherigen Deutungsversuche sind meist von Historikern oder Altertumswissenschaftlern gemacht. Ohne indessen den betreffenden Herren irgendwie zu nahe treten zu wollen, muss doch zugestimmt werden, dass Etymologie zunächst nicht in das Gebiet der Geschichte der Sprachen, sondern in das Gebiet der Sprachgeschichte gehört. Es kann nicht aufregend erscheinen, dass manche unüblichen und kindlichen Ansicht aufgestellt ist, aber bedauerlich ist es, dass solche Ansichten noch immer Glauben finden und verbreitet werden. Es wird nicht ohne Interesse sein, die hauptsächlichsten Erklärungen hier zusammenzustellen und zu besprechen. Die älteste Deutung des Namens Tiegenstein scheint sich in der niedersächsischen Chronik, herausgegeben von Caspar Abel in seiner Sammlung einiger noch nicht gedruckten Chroniken zu finden. Daselbst heißt es zu J. 471: "Nach diesen Stritten gingen die Sassen to Rade, nach dem Wasser, das vor dem Hurten war, und gaben einem edlen Manne, der war streitbar, und wandte in dem Ort zu Veddekenstide, der heute Hateboldus heißt, eine Stadt vor den Hällen zu bauen, wurde in dem Betrach eines Rechts begossen, und fand einen großen Steinen-Überbau und sprach, diese Steine sind gerecht, darauf schall meine Wohnung oder Bude und bauen werde auf den betten einen Bruch und wartete gebeten, die Graben zu Regenstein." So erzählt eine um 1540 niedergeschriebene Chronik die Gründung der Burg Regen- oder Reinstein, verlegt dieselbe ins Jahr 479 n. Chr. und gibt eine Erklärung des Namens. Zunächst muss hier betont werden, dass der Chronist den Namen Reinstein, sondern in Übereinstimmung mit dem Namen bietet: wie er den Namen deutet, gibt Steinhold an. Es nnig liier der Versuch gewagt werden, welche, die Worte Steyn ist gereghent zu erklären. Gereghent steht offenbar für gereghenet und könnte herkommen von regnen = regnen. Die Worte wurden dann heissen: Dieser Stein ist geregnet oder beregnet, eine Erklärung, die nach Steinhold a. a. O. S. 2 wirklich für möglich gehalten ist. Sie ist sinnlos und selbst einem rätihalterlichen Chronisten kaum zuzumuten. Auch die Erklärung "gerehteter Stein" -erklärt auf dem Ausdruck gereghent bei unserem Chronisten zu berühlen. Sie ist gleichfalls unmöglich,/lichten heißt regen, 'gereht' geregt. Außerdem ist nicht einzusehen, dass der Regenstein deshalb als Wunschstätte geeignet erscheinen konnte, weil er eine Reihe bildete. Gereghetit ist gebildet von einem Zeitwort regnen; ein solches findet sich jedoch weder im heutigen Plattdeutsch, noch im Mnd., noch im Alt- und Altn. Seehnann bemerkt mir allerdings: "Doch! es lautet regen (— regen), Nlf. raffen. iMc irdedeutung 'ragen machen, aufrichten etc." Es noch im Mini, und Md. Zu belegen, cf. Lexer, Benecke u.a. Dass das Main. Wtb. es nicht belegt, — dass ist ja ein erster unvollständiger Versuch — beweist noch nicht, dass die Bedeutung auf dem Boden nicht vorkommt, zumal so nahe der Main. Grenze. Die bei Lexer II, 373 unter dem schwachen Verb, regen = Regen machen. Außervieht'n bewegen etc. Angefertigte Reisstücke lassen es mir jedoch noch zweifallsatt, ob gerechnet von diesem Verb, abzuleiten ist. Uebrigens braucht man gerechnet nicht notwendig als End. Form zu fassen, es kann Main. oder Hoch. Entlehnung sein. Nun gibt es aber im Got. einragenöti 'Statthalter sein' und ein garagenöti 'raten.' Zu dieser Got. Form lassen sich aus dem Aaym. stellen: regujanf ri^aH, instruire; beregnfan, instruere; seng^jam^ gerinjan, otUkre; gerSn, "Phgerinu, ornamenta. Zu dieser Sippe wird auch regeneti bei dem Chronisten zu stellen sein, und gerechnet etwa (h'n Sinn haben 'fest gebaut, hoch. Auch da das mhd. regeneti mag hierher gehört. Stübner erkennt in seinen Denkvirtschaften die Funktion-Blankenburg den Reinstein als Grenzstein. Es fehlt aber an Zeugnissen, dass der Regenstein in früherer Zeit eine Grenze gebildet habe, wie etwa der Rennsteig, früher Rainsteig, auf dem Kamme der Thüringer Waldeck die Grenze zwischen Franken und Thüringen bildet. Andererseits kann regen — nie Grenze bedeutet haben, es kann mit a. W. keine gebende Form zu Rain sein. Leibrock erklärt in seiner Chronik der Stadt und des Kurkreises Blankenburg liegenstein als 'Reihenstein.' Auf Seite 194 des ersten Teiles äußert er sich folgendermassen: „die Rechnung Regenstein oder Reinstein gehört nicht etwa verschiedenen Zeiten an. sonderbar findet sich nebeneinander bei allen Grafen. Die Ableitung des Wortes Beihe, gleichbedeutend mit regen, erklärt es, dass die Grafen bald Regenstein, bald Reichstein genannt werden. In der Schriftsprache, in welcher der sächsische Dialekt oft dem lateinischen und später den deutschsprachigen Menschen weichen musste, wird heute die Bezeichnung Reichenstein gewählt, während in der Sprache selbst und in dem Mund der Volkes fast ausschließlich die Bezeichnung Reichstein gebraucht wird. Leibniz' Chronik hat keinen wissenschaftlichen Wert, sie ist nur da brauchbar, wo er aus eigener Erkenntnis oder Erfahrung über Dinge berichtet, die jetzt zum Teil schon nicht mehr bekannt sind. Wertlos ist auch seine Erklärung von Regenstein und Reichstein. Ersteres soll die Rezeption im Mund des Volkes, letzteres die Bezeichnung in der lateinischen und deutschsprachigen Schriftsprache sein und Reichstein bedeuten. Gegenüber ist zu erwidern: 1. Es ist nicht wahr, dass es im Volksmund Reichstein lautet, wenn nicht etwa Leibniz unter Volk die hochdeutsch redende Bevölkerung versteht. 2. Das plätschige Rege oder Re, rc, wie in Lauten um Dialekturkunde lautet, heißt im Hochdeutschen Reich. Demnach müsstest du Reichstein, sondern Reichenstein oder Reichstein lautend, wie wir auch Reichsemmig sagen. 3. Reihe heißt im Hochdeutschen Reih. Um 1350 begegnet zuerst in den Urkunden der Prager Kanzlei Kaiser Karls IV. das nhd. et statt i. Dahl mündet um 1400 dieser neue Laut nach Norden vor, aber um 1520 verschwindet lutherisch. Wenn nun Reichstein = Reichenstein sein soll, müsstest es ursprünglich Reihenstein statt Reichenstein lautend. Nun begegnet Reichstein aber schon in einer Urkunde vom Jahre 1297, also in einer Zeit, wo et statt i im Hochdeutschen noch nicht üblich war. Bekannttem habe ich überhaupt nie gelesen. 