title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: SCHÄRINGER-KESSE! 2 De schrijver had, voorzichtig dat ik niet voorzichtig als sargeant, door giften van mijn kapitein (op zijn allerbeste invallende), zou kunnen opklimmen. Alzo ik weinig te sien had, ging ik er om tijdverdrijf aan de achterkant van de kerk; dit werd bij mij een goed woondacht, zodat ik gemakkelijk een mis of prediking kon verhouden. Mijn kapitein vond dit wonderwel, die daarom ook mijn soldij verhoogde tot twee gulden per maand; dit behaagde mij, want het was volgens Gods gebod vergelding volgens mijn werkende wijze, die mijn kapitein niet gierig aanzag en gaf mij zijn half-gevleetenen kleuren. Nu kwam ik voor de dag als een kader, snapte ik de oorzaak van mijn gedrag door mijn constante Keskemgaan, kennis aan een Pricker, een zeer geleerd en oud man, die mijn wensen loop voorhoedde hebbende, na mijn emigratie aan alle maan- en zonnetijden, des middags bij hem te komen eten, dat ik aan nam, en deed, waar door mijn kapitein mij aan opmerkte als voor deien. “De Brieven van het Koninkrijk Een eerlijk Burger man, alwaar ik voortijdewerdje hem helpen hoop te schelden, ontbassen, of witten maken; ik kreeg om tijdverdrijf een schietspoor voor, en kreeg zulk een luft in de kuipen, dat ik niet alleen een band wel kon leggen, maar zelfs havens bereiden, een put, emmer, anker e.d. maken. Ik had te meerder luft hier toe, om dat ik in Spanje was, dat de Spanjaarden zeer jaloers zijn, om vreemde Naties mee te nemen. Na Amerika, ja dat het haar bij Plakkaat verbooden is; maar dat zij bij gebrek aan een Meester kuiper, of Trompetter van vreemde natie mee nemen. Ik zag het wel komen. Mijn Prijfter dit hoorende, en mijn meening afvragende, gebiedde mij, dat ik voortaan nog twee dagen in de week kuipen zou, en mijn overige tijd in de Mathematische of Wiskunde besteden; dit noemde hij de Ziel van alle Wetenschappen, maar hij recommandeerde mij niet buiten den wille van mijn Kapitein te doen; deswegen was ik gewend alle avonden op te wachten, en mijn dienst aan te bieden. Mijn goede Kapitein zag, indeed nevens den Prijfter alles goeds voor mij, zoveel hun mogelijk was. N.B. De schrijver van deze brieven had de voorkeur om in het Nederlands te schrijven, maar het Nederlands werd in die tijd op veel plaatsen in de wereld niet begrepen, daarom schreef hij soms in het Frans en soms in het Engels. Mijn Priester was met mij zo ingenomen; dat, als wij alleen waren, hij mijn vijfde Gods-kind noemde, om dat ik mijn ouders lief had en goede doen, en mijn Kapitein schoon was: hij vergeefde mij een goed Mathematicus, het van zijn Kerk, welke mij voor niets, en echter met leugen en verleid, zodanig onderwees, dat ik met verstand, de wonderlijke Boeken van Encidides af deed. Daarna leerde hij mij de Algebra, de recht, en de kracht van drie hoeken, en op verklaarde de hele Stuurmanschap van Gierer- Zaak. Ait laatste viel mij zeer licht, om dat ik de ware fundamenten algeleerd had. Ik deed voor Rotterdam een Stuurmans examen, tot zeer goed genoten vanden Examinator en toehoorders. Mijn goede Kapitein, (hoewel ongaarne) gaf mij op vriendelijk verzoek van den voor- noemden Priester mijn afscheid, welke beiden mij ook, zo door haarzelf, als door hun Vriend beholden behulpzaam waren, van mij te overtuigen, dat ik een Koopvaardijman van Amsterdam, voor Onderstuurman naar Spanje raakte. Tot Cadiz komende, maakte ik kennis met een rijk Koopman, waar wij goed voor in hadden: hij handelde sterker op Amerika. De deskew mijnen omgaand behaagend, vroeg hij mij bij hem te willen wonen, zo om op zijn Komptoir te schrijven, als om op zijn Koopmanschap te reizen. As Op' Beschrijving van het Koningrijk Op de eerste verzoek, ontloeg mij mijn, Schipper, metaliervriendchap, alzo zoon oude Stuurman die voortijds met hem gevaren had, aldaar schaaloos, los, of buurloos was, om dat zijn Schip voor enige dagen door storm op los persoon was gebleven. De zeventiende trad in mijn plaats te Scheep, en ik bij mijn Patroon. daar ik na zijn genoegen, en mijn vermoogen leefde. Na anderhalf jaar, kon ik de Spaanse Taal volkomen bepreken, lezen, en schrijven. Mijn Patroon was mij dikwijks aan, dat ik in zijn dienst, met de Galeonen naar Amerika zou gaan, belovende me veel zaken, welke ik in bedwang nam. In het jaar 1678, in Maart, tot Kadis een straat passeerende om na een van zijn Pakhuizen te gaan, zag ik gelukkig mijn oude Vriend, de Meester. Ik wieden hem groetend aan, groetend hem beleefd: doch hij mij aanziende, beleedde mij niet te kennen, om dat ik na de Spaansche moedewel gekleed was; meer mijn mantel, degen en ponjard wel opgezet. Wanneer ik mij bekend maakte, was hij zes wel voldaan, dat het mij zo wel ging. Ik vraagde hem aan glas Engels bier met mij te wil len drinken, dat hij vriendelijk deed. Als ik in de herberg kwam, was het onderwerp van ons discours, van onze eerste reis in het jaar 1674. Daar na wat ons verdere wij zeederd er dee rd tie nd tij d al weer ervaren wa s. Eindelijk kwamen wij tot de spreei van Amerika. De Meester, zwaar, was al te ingetrokken lief hebbende gewoon van platte Land- en Zee- kaarten, want hij zelf een Atlas meebracht. De, door hem zelf meer waterverfgeschilderd, of verhit. Voorts zoveel reisbeschrijvingen als hij wist te bekomen, van zulke als hij 'nog niet gezien had, die las hij met grote opmerkingen en een zeker genoegen. Ik stelde hem mijn zaken voor, zo kort als ik konde; na alles wel overlegd te hebben, raadde hij me mijn patroon van mijn schip van mijn patroon derwaarts komen, op een cordiaal transport, ik zulks doen zou, doch dat ik me aanvankelijk lange jaren zou verbinden, maar dat ik ten langsten na een jaar verblijf weer met de Zilvervloot na Spanje zou mogen keeren, of langer te blijven, naar mijn wens. Zulk een reis naar 'Amerika oordeelden wij tezamen, dat me voordelig zou zijn, en me in het toekomende een rijkdom toe zou brengen. Ik overweegde dit bij me zelf, en kwam daar aan, aan zijn boord; hij was op het schip de Prins van Paard, dat gecommandeerd werd door de Kapitein van Minnema uit Haarlem, die zijn Kommandeur, de Smirnafe Vloot naar Smirna zou Koninklijk maken. Wij als 89%: Beschrijving van het Koningrijk de vrienden elkaar ontmoetten, hebbende, ging ik met een bark weerom naar de stad. Wij kwamen daarlijk bij elkaar, zowel aan land, als aan boord, want de Smirnafe Vloot bleef drie weken in de Bay. TWEDEDE HOOFDSTUK. Besluit van de Schrijver om naar Porto Bello en Carthagena te gaan, werd in een Spaans Jaar veranderd. Vertrekt naar Porto Bello, voorzaken aldaar, en weerkomstig te Cadiz. Tweede tocht naar Amerika. Komt te Porto Bello en Panama, en nog eens te Cadiz. Trekt naar Holland. Koop smeltzink. Waader de ko, en resolumeert weer naar Amerika te trekken. Komt tot Amsterdam, en vind bij geval een ouden Vriend. Verzocht van deze de zeevaarders velingingen van het Zuidland, zo als hij die aan de Heer Burgemeester had overgehandigd. Een nette EE van de Schuerbuik, en Scheepsvaartverwering. In befluist naar Porto Bello te trekken, en nu wilde werkvaardig maken, resolumeerde ik in dienst van mijn Patroon, en niet in die van de Koning derwaarts te varen. Doch om die te volgen was raad noodig, zo weinig andere als geborene Spanjaarden toegelaten worden om daar na toe te mogen gaan; behalven dat bij gebrek een Meester kuiper of Trompetter wel meegelezen werd. Ik sprak het Spaans zoodanig als het Nederlands. Geen Spanjaard kon aan mijn taal horen dat ik een vreemdeling was: daarom reisde ik dikwijks in dienst van mijn Patroon, te land van Kadiz naar Malaga. Ik was gewend mijn weg te nemen over die platten daar mijn Patroon op handelde. Dit nam ik gemakkelijk mijn weg van Kadiz op Porto de St. Maria, van daar op Xeres de la Frontera, dan op Medina Sidonia, van daar op Martos, zijnde een fraai dorp in de provincie Ronda, dat ten noorden bij half wegen tuffen Kadiz en Malaga legt. Hier woonden een Weerd of Hofbeschermher, daar ik zes dagen logeerde, genaamd Isabella Pofos. Deze was een familielid van mijn Patroon. Ik noemden elkaar altijd Couffijn, zodat vele Boeren niet beter wilden of wij waren vrienden; dit geschiedde half uit boerenterfen, en half uit genegenheid. Nubegonden wij elkaar in ernst zo te noemen. Ik had een brief aan hem van mijn Patroon, die hij in mijn weg van Malaga naar Kadiz zou beantwoorden, gelijk hij ook deed. Want in mijn weg van terugreis handelde hij met mij een brief aan mijn Patroon, waarin hij mijn neef, met de naam als de zijne Isabella Pofos, en recommandeerde mij aan mijn Patroon met alle ernst, ten einde hij mij goed zou doen. Ik te huis komende, overhandigde deze brief aan mijn Patroon. Nu was ik in een Spaanse boerenerf veranderd. Mijn Patroon, die ook zeer sterk op Sevilla handelde, zond mij derwaarts bij zijn Neef, een magtig rijk Koopman, die met hem in compagnie op Amerika handelde. Ik bracht een brief aan hem van mijn Patroon, en een van mijn nieuwe Spaanse Neven de Boeren waard Juan de Pofos. Hij ontving mij met alle liefde en goedheid, en deed mij alles wat ik kon verwachten. Ondertussen dat ik tot Sevilla was, werd alles klaar gemaakt, zowel de koopmanschap, als mijn persoon aangaande. Ik vertrok dan met de Galliconen in het jaar 1679. Bevel hebbende, dat ik eerst tot Porto Bello, en dan tot Cartagena moest huis houden, daar ik behouden aan kwam, en mijn zaken tot genoegen van mijn Patrootten verrigde. Ik bleef twee jaren tot Porto Bello, daar ik met de Indianen veel verkeerde, ook nam ik een Indiaan tot mijn knecht; en alzo ik veel bij de Indianen landwaard was, een stillen handel dreef, leerde ik de Landtaal, dat me behaaglijk en veeltijds voordeelig was. Hier zou ik een beschrijving van Porto Bello en de landen daar omheen kunnen maken, en voorde Amerika beschrijven, zoverre ik ben geweest, maar dit is mij nog niet, om dat zulke beschrijvingen zo veel gedaan, als uitgeschreven zijn, en ik die aangaande niet iets aan de dag zou brengen. Ik kwam dan, na twee jaren tot Porto Bello gewoond te hebben, tot Cartagena, van waar ik na verloop van een jaar, weer tot Cadiz met een goede handeling die mijn beide Patrootten wel behaagden, behoudend aan kwam, in het jaar 1682. Behalve mijn bedongen gagie, deed mijn beide Patrootten me nog een aanmerkelijke vereering, met aanbiedingen, indien ik weer derwaarts wilde, zodat niet alleen mijn gagie considerebaal wilden verhongeren, maar nog daar en boven dat ik een zeker vooraf bepaald gedeelte van de Koopmanschap zelf zou hebben. Dit was bedenkens waard. Nu was ik al zo ver opgeklommen dat ik 'credit had, bij mijn Patronen en andere Kooplieden; want ik werd aangemerkt als een zeker man, die als onder Koopman, Boekhouder, of groter Meester knegentaferden, want ik handelde veel geld voor mijn Patronen, en ook enig voor mij zelf. Mijn Patronen kwamen eind 1684 weer naar Amerika vertrekken, maar met meerder macht en vrijheid, als tevoren mijn reis had gedraaid. Ik vertrok dan in het gezegde jaar; en kwam behouden weer tot Porto Bello. Mijn Patroonen hadden hier een eigen Huis, en twee Pakhuizen; waar in ik als voorheen mijn verblijf nam. Ik heb gezegd, dat ik in mijn eerste togt veel fijne handel landwaarts deed, dat ik nu weer aanving, om dat de Indianen taal die ik grondig verstond, mij geen klein voordeel aanbracht. Ik kreeg dan lucht, door de wind aangemoedigd, hoe langer hoe dieper landwaarts in te handelen, tot dat ik eindelijk besloot om Panama aan de Zuidzee te gaan bezoeken; om te zien of ik daar voor handel zou kunnen doen. Ik wist dat al het Zilver van Peru daar werd ontscheept, en dan over land naar Porto Bello gebracht, dit mij aanmoedigende, vertrok ik over land van Porto Bello naar Panama, om daar te wachten tot die tijd als de Zilvervloot van Peru aldaar is gewend aan te komen. Daar aankomende, deed ik goeden handel. Hier hoorden ik, dat van En ook handel gedreven werd over de Zuidzee, in de Filipijnse Eilanden. Ik had wel zin om daar heen te reizen, maar de tijd van mijn Patroonen, zodanig van haar goederen niet afzonderen: daarom ging ik met mijn koopmanschap weer over land naar Porto Bello. Nu was het in het jaar 1688. Alle jaaren zond ik mijn negotie met de Gallioenen over met goede winst, tot ik in jaar 1694 zelf mee over kwam, Ik wist de met alle liefde en geneeming van mijn Patroon, en ik genoot van haar wat ik begeerde. Wy in voorzet van het jaar 1695, tezamen riekkend alles verstrengend, hadden, zoo schoon voor mij een brave som over, zoo van mijn bedongen loon, als van mijn gedaane koopmanschappen. Ik kreeg lucht om over Porto Bello en Panama, de Philippijnse Eilanden te gaan bezöken; en alzo als ik geen geneeming tot trouwen had, wilde ik mijn Ouders in mijn Vaderland nog eerst gaan zien, ten einde, zodat ik haar nog mogte verstogen, maar werd belet zodanig, dat ik niet eerst als in het jaar 1696, in Mei eerst in Holland kwam. Ik reisde voort na mijn oude en lieve Ouders. Daar komende, vond ik dat mijn Moeder overleden was. Mijn Vader was oud bij de 80 jaar. Ik ging naar zijn woning, hij kende mij niet meer, ik mij bekend maakende, was de oude Man zoo verblijd, dat hij mij omheldende, bevestigde aan mijn hals; wij schreiden samen. Na dat wij beiden bedaard waren, liet ik wel op diffuse verhalen hem mijn weemoedig verlangen, namelijk dat ik hem voor zijn leven verzorgen wilde, welke de grootste oorzaak van mijn overkomst was. Ik gaf hem dan de koffer in een goed Gast- of proeveniershuis, leggend nogzelf honderd gulden voor hem op lijf-rente, en hem voortverzorgende van alles wat bij nodig had. Vrij verblyden hem in zijn oude daggen, dat ik hem zoo wel verzorgd had, en ik verheugde me nog meer, dat God me had gegeven, van mijn lieven vader zoodanig een dienst te kunnen doen; ik had hem met een goed hart lief, zooals een deugdig kind schuldig is. De tijd van mijn vertrek naderde en kwam, ik nam afscheid van mijn oude lieve vader, dat mijn zoonder schreien van heete tranen aan weerzijden toeging, want hij wistende dat ik ging was om weer naar West-Indië, en misschien verder naar de Filipijnen te gaan. Ons afscheid namen we van weerszijden met veel teederheid, "vermits ik de oude man lief had; ik verstrengde hem nog twintig dure catalogi meteenige Rijksdaalders, en dus scheen hij vergenoegd, maar bedroefd van wat anders. Ik kwam tot Amsterdam in de maand July, in 1696. Hier vond ik mijn oude trouwe vriend voor de deur van X: Vischerstraat, fiërend na een nieuw uitgekomen kaart. Ik hem al lachend de hand toe reikende, en ken den hij mij voort. Wij omhelsden elkaar met hart en armen, en gingen terstond naar een herberg, een kaamer alle eischende, daar wij van vier tot acht uren bleven. Niet konden twee broeders malkander vriendschappelijker ontmoeten, als wij met goede hart deden: Wij vertelden malkander ons wederwaar. Ik had zoo lang in Vesteiden gewoond. De Meester had al een Vrouw met drie Kinderen, en was Meester in een zeer verfijnde stad, daar hij geboren was. Wij gingen samen naar zijn huis; daar ik bij hem sliep; wij hadden de hele nacht veel elkaar te vertellen, dat wij nu weer tijd tot slaap over hadden. Dog de Meester, die moest binnen twaalf à drie dagen weer naar zijn huis vertrekken, moesten wij onze ernstige zaken kort verhandelen. Ik vroeg de Meester om welke reden hij tot Amsterdam was? Hij antwoordde, dat hij daar was gekomen om enige Medicijnen te koopen, alsof hij als een halve Apotheker met handelde; maar dat hij voornamelijk was gekomen, om eenige stellingen tot her ontdekken van ’t Zuidland voor geld te demonstreren, dien die aanleiding voor een en beroemd wijze Heer in de Regering had overhandigd, met verzoek dat hij tot de demonstratie zou worden toegelaten. Dien voornaamste Heer de stellings regerend, keurde die zeer goed, en vroeg of hij die wel kon demonstreren. Het antwoord van de Meester was, dat hij tot die doel in Amsterdam gekomen was. Waarop die Heer had gezegd, je komt te laat, de Nederlands is daar al na toe; de Meester antwoordde daarop, ik kom niet om mee te vaarden, maar om voor een Zeevaartkog voor een som van die stellingen te demonstreren, goed of geen geld. Daar mee ging hij heen, en in Parijs zag hij een Kaart voor ’t Huis van N. Visscher, daar hij die beziend ik hem vond slaap. Ik verfoegde hem des morgens die stellingen te mogen zien, en uit te schrijven, welke hij mij zeer gaarne toe vond, en voort zijn papieren aan mij overhandigde. De stellingen waren de volgende zeven. Consideratien over nader aandoeningen van Zuidland ; waarin gelet wordt op nader reguleering. Waar, Paffen, Overtroyen, en Zelfbrieven. Waar de Scheepen, hun grote, hoedanigheid, en montuur, op nemen. Wat Mannen en Informatie meede te nemen. Op aandoeningen van vreemde Kulturen, en om Binnen in dat land te komen. Hoe, en op wat wijze met de Meisjes handelen, of zien. Van Aandacht, Viltalie, Geneesmiddelen, en Ziekten. Te tonen, dat Matrozen en Soldaten met minder geld als bedongen hebben, kunnen betaald, en vergenoegd gezeld worden. Ik verwonderde mij, dat hij niet ter examen werd toegelezen, te meer, om dat hij zei, dat hij dit tot genoegen zou demonteren, of bij foutie van dien, dat hij geen geld zou begeeren. Ik merkte het zesde Artikel met aandacht aan, mij dacht dat zulke zaken mij zelf wel te pas zouden komen, zowel voor mij, als ten aanleiding van mijn goede vrienden. Hij verzocht mij. Verzocht mijn goede vriend, dat hij mij zijn beschrijving van de Scheeps-Scheurbuik, zowel een ververssing als een voor komende van ziekten, zou demonteren, zoals hij hem in dit zesde artikel verklaarde, wilde hij aan hand zetten. Dat hij mij voort, en gegenzinnig toe stond, gevende mij terstond uit zijn papieren, het Kapittel van de Scheeps-Scheurbuik &c. Dog onder beding dat ik een medicijn mocht openbaren, maar die aan mijn eigen lichaam, en als onbekend aan mijn goede vrienden zou moeten gebruiken. Het Kapittel van de Scheeps-Scheurbuik, was als volgend. Mijn eerste memoires, die ik eertijds op mijn reis naar Zee, over de Scheeps-Scheurbuik, gehad had, waren hier nu grotendeels bekrachtigd. Zeer nauw had ik nog te Scheep zijnde, aangegeven op de Scheeps-ziekten in 't algemeen; maar bijzonder de Scheeps-Scheerbuik, welke zich gemeenlijk op volgende wijze openbaarde. De Schervbuikgen waren eerst loomagtig, het weinig trek tot eten, hun gezwollen lichaam, hun pijnlijke buiken. Droes, van de Scheepsscheurbuik. Kringel Kesmes. Droevig, zwar waren huiverig, alsof ze zomijd binnen koortsen hadden, ook wel koortsch: haar mond stank, om dat haar maagzame bedervde, haar tandvleis werd aangetast, darmwanden, bloed en rotting werd, en lag bloedend. Ze zweetten veel, de adem was rossig, en de adem werd allesjes benauwenend. Eenige, wiens maagzame nog scherper was, aten wel vier mannen portie; de pols floeg niet altijd doorgaans, maar was veelal onwetend, ze werden maager. Uit dit alles is bevatbaar en klaar, dat de Scheepsscheurbuik een kwaade voeding is voor het lichaam, zoals vele geschreven hebben. De oorzaak is dikte, en vlamigheid van het bloed, of zenuwzoon, of die beide. Deze bevestigen, en vervreken de ingewanden, vaten, en klieren. Welke lijmige vocht, scherper wordend, bijt, knaagt, maakt pijn, hongert, en andere toevallen. Deze niet geneesde, volgt onvermijdelijk de dood. De fermentatie, effervescentie, vroeg zounde zuur, koositive, en zout koositive, en zoute dampen. Want ze behoren meer tot de Chemische, en Philosophische wereld. De ervaaringen van het Koningrijk, als ook in de meelte, doculngen, de beste leermeester leert. Binnen Scheepsonder dan, worden in de Scheurbuik, de te dikke en lijmige votten geboren, uit volgende drie oorzaken. 1. Door gebrek, aan water onder de votten te hebben. 2. Door het eten van onde, Schimmelige, of bedorven vlees. 3. Door te filzen, en zich niet te openen. Men lijdt gebrek, van water onder de vogten, om volgende oorzaaken. 1. Door ’t nuttigen van te weinig water. 2. Door het nuttigen van bedorven, of rottend water, 3. Door ’t eten van al te drooge koft. 4. Door te veel zweeten, door loom of maaktheid, of ziekte. 5. Door te veel, of te strenge arbeid. 6. Door al te hete lucht. Ik meen de bespiegeling van 200 vleugels, deels ongerijmd, minder aan te roeren, dan nu de mode is. Ik weet dat ons bloed uit een dunne weef, of vluchtbaar nat, met een rond vorm is. Symbool. Krinkel Kesme. 25 ronde rode balletjes, en langgerechte dunne draadjes samen gezet is. Voorts dat in deze mengeling, water, vavel, zout, aarde is, ontken ik niet. Want de Galword uit het bloed afgezonderd, zoo wel als een menigte andere dingen. Maar beslist gij, of bloed, hoe weinig, of geen Galles is daar onder te zien, te proeven, of te ruiken, zoo lang als het bloed wel gemengd is. Even gelijk als de boer onder de melk, zoo lang zy in de barften of uijverszit, niet toonbaar is. Maar uitgezeten zijnde, en dat haar stilstand vermenging van de lucht, een ontbinding in haar samenstel gebracht of veroorzaakt heeft. Hierbij staat de kwavade menging. Want kwavade menging is, als de deeljes ongerijmd vogten, op die plaats niet bewogen worden, dat zy in een geloofde stand, na haar mengen, reegel, en haar order moeten geplaatst zijn; zoo dat op die plaats meer dun, en op een andere plaats meer dik, of andere deelen te veel, of te weinig geplaatst zijn. 'Even gelijk als in melk die gemoedens, In stil blad, vele uitspraken ontvangen, waar door de aardachtige delen Van kwaad menging is. Beschrijving van het Koningrijk van de wei en de room van die beide afge- Icheiden wordt. Deefse wanorde drukt de geestige of vrolijke deeltjes zó zwaar, dat zij de verdichte, smakkende vloeistoffen, niet kunnen verdunnen, maar die geestloos wordende, zoeken die eenenen open weg, en zij raaken 200 buiten het lichaam. Zulken stilstaat, kan immers niet in de bewegende vloeistoffen van het lichaam zijn, of die zouden moeten rotten, verfelen, versterven, en dus de dood te weeg brengen. Dat Zeemans lichaam kwalijk gevoed, en dan maagd wordt, dat menen ik dus te gebeuren: De maag is de keuken van het lichaam. Deefse bevat in haar binnenste altijds een ferment, of maag-zuur, het welk te samen is gesteld uit overgebleven gijl, spuug, en klier-zuur, dat uit des slokdarms en maag- klieren geduurig uit lekt. Dit maag-zuur is altijd zuur, en kleinst de spijl door zijn scherpte, bij vorm van uit- trekkingen gelijk als loog, of brandewijn de verf uit saffraan trekt, of zo als men, zommer waadier tinctureert. Dit maag-ziekt door gebrek van water, en het nuttigen van oude of bedorven spijs, wordt daar door nog meerder zuur, pijn. Krachteloos, 37 Indische schrijver, endemische of lymoniger, zet hem dan in de poegen der maag, en belet dan 200 den honger in?’t beginnende ziekte. De zelf vermeerderende, bevestig ook de dermen, waar door de spijs in de maag niet wel gekookt wordt, geeft dan kwaad en weinig gijl. Zulke gijl dan nog in de dermen komende, kandans van, maar zeer weinig in de daar zijnde melkvaatjes geperst of gezoogen worden, om dat die niet hare mondjes, met de voornoemde tale flijm bezet, en als geflooten zijn. Ziet dus word de Zee-man maager, door gebrek van voedsel. Indien nu deze Schepsscheurbruik niet wel wordt behandeld, hetzij door onkunde, of bij gebrek van middelen, dan moet die van kwaad nog erger worden, en vele toevallen veroorzaaken. Dat dus in zijn werk gaat. Het flijm zet hem hoe langer hoe vaster in des maags poegen, en wordt hoe langer hoe dikker, kruisigd dan daar door zijn vast of stilstaan, een soort van verrotting, zoo als uit den aard bleek. Want alle gemengde vocht verderven of verrotten door het staan. De verrotting is een onbinding, waarbij geen enkele te zaamengefetete delten, die in hun eenvoudige bestaan brengende, De verrotting is een algemene vernietiging, en verbreekening van de cristen stand der mensen, en verherving van de delen. Raad de vloed wordt daar van tijd tot tijd al scherper en nog scherper aandoodende de vliegen en kliertjes der Maag, meteen prikkelende bijtende, of stekende, die de mondjes der kliertjes beschadigen. Dan laten de kliertjes haar zaad pellen, waar door de dikke slijm los wekt, en dan los ziende, bij brokken of lappen na de darmen marcheerden. Nu is, en wordt, het binnenste Maagvlies op vele plakken zeer veel ontbloot. Daarop bijt, en knaagt, het al te scherpe Maag-zaad, dat den grooten honger dan veroorzaakt. En naar mate dat de Maag veel ontbloot, en het Maag-zaad scherper is, daar na voegd hem, den bijna onverzadelijken honger, en zoveel te meer, als daar gebrek van gijl in 't Lichaam is. En dat weerom naar dat er meer of minder gijl-vaten verstoppen zijn. Ik heb gesien, dat zo een vent, een hele bak, en nog meer poes-pas op vrat. Woord dit ik hoorde Maag-ziekte overvloedig, dan beïnterdert ook de darmen, en maakt dan alle soorten van loop, ofte aflopen, als toevallen van deze Scheeps-Scheurbuik. Op volgende wijze, Het is zeer waarschijnlijk, en door Zeewater-hoek, getoond dat de vlam, die van binnen de darmen bekleed, bevat, uit verschillende soorten van vaatjes, welke zeker zijn. Het voornoemde scherpe Maag-ziekte, nu in de darmen geboord wordende, bit, of werkt eerst, op de zenuwgrijze vliejesjes, der gezegde teere vaatjes dat de buik-krimp ring maakt. Voortgaand, doorgegaan het de teere vliejes van de water-vaatjes, uit welke haar inhoudende sap likkende, nevens dat uit de pechtende kliertjes in de darmen: daar met de drek mengende, maakt die dun en vloeibaar. Dat men dan loop, of wekkende hooglijkheid genoemd. Het vloog nog scherper, en lymerig wordende, door gekneefd, dan ook de gijl-vaatjes, welke uitlekende gijl, haar dan met de drek mengende, noemde men dat dan de grauwe loop. Het zondigend vloog nog al scherper wordende, dan mochten de bloedvaatjes een beurt krijgen, die dan ook doorbeetene zonde, vloeid het bloed in de darmen, en zich onder de drek aldaar menigende, gaf daar aan de naam van rode loop. En dan nog niet geholpen wordende, dan ging dit onbedwingbare, allerfchaaddeelsde, ja doodlijke vloek, op de darmen los, dezelfde vleugels breekende, ja lappen daar afknaagende en zodanig de darmen doende zweerven, daar dan de naam heeft van darm-fweer of tenasmus. Hier staan nu de ware oorzaken van de Scheeps-Scheurbuik, en loop, of doorgang (die haar veelal bij de Scheeps-Scheurbuik voegen) bloot, en ontdekt. Niet het kunstje, of men die Zee-duivel, als gerichtelijk Scheepshoofd kan doen ontzeggen; en dan voorkomen, dat men niet genoodzagt is, die onwillige, of ongaarne gaten, tegengaan te moeten ontvangen en huisvesten. Dog zulks meteen heerlijk verveering, niet geheel konende beletten, dat men dan die fchroomelijke ziektes, ras en vleugels kan met weiniger omkijken gewoon gedaan wordt. Eerst meen ik de zaken aan te tonen, waar door men zou kunnen beletten, (immers het grootste gedeelte, en meerder als voor deensen) dat zulke schadelijke vogten, de Scheeps-Schenking &c. veroorzaakende, niet of zeer zelden, in des Zee-mans bloed, of vogten kunnen komen. Ofte echter, daar nog in vliegende, dat men dan de ingekomen vogten, gemakkelijker kan doen verhuisen, als voordien deze afzonder, endus het Scheeps-Volk kan gezond houden en bewaaren op zulk een lange reis. Nu dan tot de zaak. Ik heb gezegd, dat de eerste oorzaak die het bloed verdikt, is gebrek van water. Om daar geen of minder gebrek aan te hebben, op zulk een lange reis als deze naar 't Zuidland, moesten onze Reders ons geen gemeene vaaten mee geven hebben, om brood, boonen, grit, meel &c. in te bergen; maar in plaats van zulke die daar toe in 't gebruik zijn, mocht men neemen, goede Leggers of zodanige Verkens, welke van grit, brood &c. ontleed zijn, die men die weer meer water vullen; de vaaten zijn daarom niet bedorven, maar kunnen allicht weer even goed, 200 voor watervaten, als anders, op alle reizen diensten dienen, en zodan men meer ruimte in 't schip hebben moet, zodat men na goed. vinden ze vele noodzakelijke waren, voorpen en bewaren. Wanneer men ook distilleerketels meeneemt, die dubbeld of dik vertind zijn, en men die niet te klein van water, ofte hard meer vlam stoekt, dan wordt het overgehaalde water niet kooperig, en bijgevolg niet ongezond. Dus kan men voor een groot gedeelte het gebrek van water voor koekmanvellen. Het nuttigen van bedorven, stinkend, of rotzend water, dat aanzienlijk is, gelijkt, en nog meer aanzienlijkheid in de Maag voortbrengende, kan men voor het grootste gedeelte voor koekman, met alle dagelijks wat water op te koken. Want men heeft het hout voor het hakken, hierdoor wordt het klaar van het onklaar, of het vuile kwade, variaaties schoon, goede afgezet, en alle lucht vervliegt door het koken. Men moet om het volk gezond te houden, op zo een lange reis geen mist ondervinden. Ook zet men op het halve deek, een grote bak keuze pot, het water daar in en vervliegt veel van zijn stank, en zinkt de modder naar beneden op den bodem. De te droogte kan men vervoorzien, als men geen gebrek aan water heeft. Het te veel zweeten, komt door al te zware, of door langzame arbeid, door ten hete lucht, of door zwakheid. Al te zware arbeid kan, men matigen, als men genoeg, en gezond volk heeft. De al te hete lucht verhaast den omloop; om dat zy de vogten zoo wel verdund als den al te zware arbeid, en doet daar door den Zee-man flauw en machteloos zijn. Al de voorkeur of de groote uitdampingen en verkwijnen, waar door de vogels krachtig verminderen, en dus wordt ’er gebrek van vogels in het lichaam gebooren. Het schaffen van oude bedorvene schimmelige koffers, onaakt ook dik, vlezig, en scherper bloed, doch dat is onafschelijk van zulk een lange Zuidlandse reis. Dit zou men enigszins kunnen verbetweren, als men waar meer aandacht deed geven op alle delft, en die dikwijls deed roeren, verlengen, verdrijven, uithalen, of zich afwijkende vissen in plakken, even gelijk als de Spaanse-makers haar vlees goed zoo glad aanbakken. Dit was een werk voor de Scheurbuikige, om haar zelf wat te bewegen. De kromhoutsgaten, die haar tijd meer in de kooy, als op het dek doorbrengen, zouden zulke zijn eerder en meerder de Scheepsscheurbuik onderworpen, als harde knappe Zee. Juden. Door leugen zijn, en veel leegten, verleiden de maag-zappen en andere vogels, om dat het lichaam niet bewogen werdende de maag die uitwendige drukkingen moet, welke uitwendige drukkingen veel helpt voor de digestie, of tincuur van de wierwollige gedeelte, die in de maag zit. De beweging, ook den omloop onzer vogels. Hoe hem iemand sterker en meerder be- wogen, hoe de vogels werkter en donder worden, en raar of wanstaltig lopen. Op de zulke kan de Scheurbeuk niet vatten. Men kan het Volk ten allen tijde en plaatsen alderlei werk geven, elk na zijn staat of geschiktheid. Op de reis onderweg liet men verschillende arbeiden aan ’t rollen en andere zaken, dat voor het te bouwen Fort dienstig was. Op de Galiciërs laat men de Slaven kanonnen-kogels schuuren om niet leeg te zijn. De strabber diend bij de gelegenheid aan Somtige tot zoe goed en zierlijke exercitie, als het stokvis buiken aan andere. Vlees rammaflen in Indien " wordt zeer gezond geacht, dit kan 't Volk malkander doen; het Opperhoofd kan 't Volk altijd laten overen als hem belieft. Nu moet 'er een middel bedacht worden, weinig krachtig is om het bloed en vogten in een goede staat te houden; dat is, dat men geen gebrek aan vogten lijdt, dat ongevoelige vogten niet verkouden, verflikken, en dat ze ook niet te los van elkaar zijn. Dat de vogten hun echte en juiste menging behouden, als ze in gezond staat zijn. "Want A Kranke Kusms "38 Waar 'weinig vogt, of weinig warmte, dat verdikt en verflikkend alles. Al te dikke vachten, of al te dunne vogten, verweer men al te veel in de heete klimaten, ze laten dan haar dikker delen in de vaten, die de zelve verstikken. Daar vandaan komen dan Fie Sui en Koortsen, Wanterzwat, &c. Hier is aanmerkelijk, dat men ziet dat de Scheeps-Scheurbuis door ververzorging en arbeid, betere en sneller genees worden als door Medicijnen. In 't Noorden eet men Salade van lepelblaadjes, waar van 't Volk veel gehecht. In 't Zuiden zoeken wij vers water, Limoenen, Oranjeappels, vruchten, groente, vers vlees, dat ook Scheurbuikige ook snel tot gezondheid brengt. DE DERDE HOFSTUK. "Redeneering van de Reiziger met een oud Vriend over de ontdekking van Zuidland. Trekt weer naar Spanje en van daar weer naar Holland. Komt tot Amsterdam, en ontbied de Meester, bezicht het Texel, en. END redeneerende daarover. Stellingen wegens de Texel-room aan de Regering gepresenteerd. Vertrekt weer naar Spanje, en verder naar Cartagena, Porto Bello, en Panama. Trekt naar de Filipijnen: velen zware vorm, en komen aan het Zuidland. Een redeneering van het Scheurbuik afgebroken hebbende, en weer tot die van 't Zuidland overgebracht, was mijn vraag aan mijn Vriend, wat gedachten hij had van de reis van de Vlaamse, wegens de ontdekkingen aan 't Zuidland? Hij antwoordde, dat mijn dunkt dat de Vlaamse, het verwachten van fijne reeders niet kon beantwoorden, en dat de Hollanders weinig van hem te verwachten hebben, als de Engelsen van hun Dampier. Ik vraagde de reeder waarom? Hij antwoordde, voor het eerste zijn deze tochten om het Zuidland niet voor de koosattende. Krinken Kusnes 37 Dit Zuidland te ontdekken, niet wel na mijn gedachten aangeleid, en daar 't fundament niet goed en is, wat kan men van den opbouw verwachten? Voor 't tweede, hebben de Engelsen en Hollanders misgaan, in het verlies van Man nadat om deze ontdekkingen te doen. Hoe! misgaan zeide ik? het zijn immers zulke braave Zee-luiden als men zou moogen vinden. 'Dat is zonder tegenzegging waar zeide mijn Vriend, en hoe ze beter Zee-luiden zijn, die haar jeugd en vroeger tijd bij de Zee met goede opmerkingen vermenigvuldigen hebben, zo veel te onbekwaam oordeel ik haar om Landen inwendig te kunnen ontdekken. Ik vraagde waarom? Hij antwoorde, ik zal u mijn gedachten daar van zeggen, en toonen, dat het inwendig Land ontdekken, met de Zee-mannenschap niets gemeen heeft. Ziet, alle wetenschappen hebben zekere beginstelsels welke iemand eerst moet kennen, eer hij zich behoorde te veremenen, die te behandelen ofte aan anderen voor te stellen, en daar toe (om dat wel te doen) wordt vereist de Natuur, de Onderwijzingen, de oefeningen, en dan nog tijd. Eerst zal ik u zeggen wat een goed Zee-man is, die een Schip als Opperhoofd commandeert. Zulk een is, die van goede opmerkingen sinds de jeugd afgevaard, de Stuurmanschap geleerd, het Schip en volk wel gade geërdb, en het voordeel van zijn Reeder wel in acht neemt. Alle deze hoededaanigedelen in een Zee-man alleen ziend, is vreemd wel, en zulke zijn van de allerbeste soort, en daar taan de beide genoemde voor gebracht. Nu moet ik je nog zeggen waar zulk alderbarste Zee-luiden bekwaam toe zijn, of wat ze kunnen doen. Ziet mijn Vriend, je moet een commanderend goed Zee-man in zijn Schip aanmerken, bijna als een goed Ingenieur in een belegerde Stad, zijn doen is, als hij alle uitwendige rampen voorkomt, of waar ze ook zijn doenlijk is. Zeker dikwijks zal een oud bevaarde goed Zee-man een voorzichtigheid, voorbeeldig, of zóó hem die al te hartig overvalt, kan hij knap goede ordre stellen tot Scheeps-besters, hij zal voorzichtig zijn in ’t aandoen van vreemde kuften, zodat door ge-durig te laten peilen, als wel op de nabijheid der stranden, en deszelfde of vlakten, Bande te slaan. Hij zal altijd op de brandende koek letten, en zodanig op de vasteland- en Zee-winden als geven. Gaat de bekwaamheid der gronden zoo wel als de stand van de brand, of geleendheid der baaien, havens, en rivieren aanmerken. Hij zal niet zonderlingen ondernemen, als meer overleg en raad van zijn Officieren. Hij zal het Schip brengen aan zulk een kuit als zijn Reeder hem belast heeft. Voorts dat hij onderweg gedurende de reis goede order stelt, opt regeeren van ’t Scheeps-volk, en goede opzicht doet nemen op alle Victualien, Ammonitie en Koopmanschappen, eindelijk dat hij hem als een Vader over het Scheeps-huisgezin gebracht gedacht. Hier heb ik nu gezegd, alle, ofte de meeste goede hoop gehad van een goed Zee-man. Maar een Land inwendig te ontdeken, hangt (als gezegd heb) niet af van de Zee-man, want dat heeft geheel andere gronden en fundamenten. Dat zou zulk een man als de oude Heer Vander Stel, Gouverneur aan de Kaap, beter kunnen uitvoren als een Zee-man; hij gaf daar proeven van als hij het Land der Afrikaners inwendig wilde ontdekken. Want hij het land verry ver ingetrokken zijnde, werd bij hem door zijn tolk gezegd, dat hij hem ter dood moest bereiden, alzoo er twee der aldervermaakste tovenaars naar hem toe kwamen, om hem doof te toveren. Hij liet die twee ware tovenaars bij hem komen, liet haar door zijn tolk vraagen, of zij tovenaars waren? Het antwoord was ja. Hij vroeg haar voorts of zij wel water konden doen branden, en dan vijftig drin. Ken je en zwaar woorden neen. Hij liet hem straks een glas brandewijn geven, en stak er de brand in, en dronk het op. De heeren tovenaars dat ziende (en geen brandewijn kennende) pakten haar beslagen, en gingen voort, s| Op een ander tijds als een zeer grote menigte zwarten uit nieuwsgierigheid, hem en zijn bagage na kwamen, liet hij haar zeggen, dat hij in God was, en bij aldien de zwarten niet achterwaarts deinsden, bij de hele wereld zou verbranden. Hij deed dan een ring bovenop zijn bagage en volk stroyen, en stak er de brand in. De neger dat ziende, gingen op ’trekken, en zonden straks twee aangetrekkelijke negers als in ambassade aan de heer van der Stel, hem biddende in de naam des volks, dat hij de wereld wilde verschuiven, en niet verbranden, en dat zij hem vorderden dat hij haar land beleefd te verlaten. Hier kwam van der Stel geen zeevaarderschap, maar verstond en studeerde te pas. Wij zouden hier verder over gaan, maar werden belet door ’t komen van enige vrienden. Wij braken ons reeds af en gingen weer wandelen. Mijn vriend vertrok naar twaalf dagen voor Amsterdam naar zijn huis, en ik naar twaalf dagen naar Spanje. Ik was op komst komende, was onverwacht komt overleed, ik moest op ’t komptoir voort zijn plaats bekleeden. Na ongeveer vijf maanden, werd mijn patroon weer een bekwaam persoon aangediend, die hij met mijn goedvinden aan nam. Nu kreeg ik wat ruimer tijd, om op mijn aanstaande reis te denken. Mijn beide patroonen en ik, kwamen overeen, dat ik in het jaar 1698. 