title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: V. d. Weele was weer eens bij me. Mischien kom ik door hem in kennis met Piet v. d. Velden, dien ge zeker wel kent uit zijn boeren en visschersfiguren. Ik heb v. d. Velden eens ontmoet, en hij maakte toen een goede im- pressie op mij, ik dacht aan ’t figuur van Felix Holt de radicaal van Eliot. Er is iets breeds en ruw in hem dat mij zeer bevalt — iets van het ruwe van torchon. Een man, die de beschaving blijkbaar niet zoekt in uiterlijke dingen, doch inwendig veel verder is, veel, veel, veel verder dan de meesten. Enfin hij is een echt artist, en ik wou ik hem kende, want ik zou hem vertrouwen, en ik weet zeker ik van hem zou leeren. En ook al komt het niet door v. d. Weele, zou ’t niet onmogelijk zijn ik hem eens tegen ’t lijf liep. Rappard zou verleden Maandag bij me gekomen zijn, toen werd zijne zuster ziek schreef hij, en kon hij weer niet. Misschien komt hij deze week. Nu tegenwoordig is er geen teekening meer waar ik niet met ’t penseel in werk met de drukinkt. Ik moet U wel zeggen, dat ik wel wat gegeneerd ben in mijn beurs, dat is zeer zeker niet Uw schuld, maar ’t is mijn schuld ook niet, hoe ik ook bereken, ik kan niet meer bezuinigen, en voor ’t uit- voeren van sommige plannen, zou ik meer moeten hebben dan ik 140 over beschikken kan. Begon ik er aan, ik zou moeten blijven ste- ken. Maar ’t is wel eens iets melankolieks als men denkt, dit of dat zou ik zoo en zoo kunnen maken, en te stuiten op de kosten. Er blijft dan een onvoldane energie in iemand, die men zou wen- schen niet te behoeven in zieh op te sluiten. Toch zei ik het niet om te klagen — ik ben dankbaar, ik — zij ’t niet zoo krachtig als ik zou willen — vorderen kan. Maar de Engelschen zeggen wel eens : ,,Time is money”, en ik denk soms onwillekeurig het hard is, tijd te zien voorbijgaan, waarin dit of dat reeds had kunnen ge- daan worden, als ik de middelen gehad had. Gij zult begrijpen, wat ik bedoel: ik zou meer willen kunnen be- steden nog, en aan model en aan schilderbehoeften. Al verkoop ik geen een van mijn studies, toch zijn ze geloof ik waard wat zij aan verschütten kosten. Het atelier is zoo veel beter en bruik- baarder geworden, doch ik heb slechts stoom genoeg voor ,,half speed”, en zou ,,full speed” willen gaan. Nog eens, ik zeg het niet om te klagen, ook niet omdat ik U tot grootere opofferingen zou willen dringen, gij zijt eigenlijk zelf ook boven Uw kracht belast. Maar tot explicatie en om mijn hart eens lucht te geven. Want ge begrijpt dat ik soms zware zorg heb. Enfin roeien met de riemen die er zijn, en de dingen die we niet vertillen kunnen met kracht, ondermijnen door geduld. Deze week teekende ik een paar liggende figuren, ik zal wel eens figuren van lijken of zieken noodig hebben, zoowel mannen als vrouwen. Onlangs kwam ik ’t huis van Israels voorbij — ik ben daar nooit binnen geweest, de voordeur stond open daar de gang geschrobd werd, ik zag dingen hangen in den gang, en weet ge wat het waren? De groote Herkomer: Last muster Sunday at Chelsea, en eene photo naar dat bewuste schilderij van Roll: Greve de Charbon- niers, waarover ge U misschien herinnert ik U indertijd schreef. *) Ik wist niet dat er eene photographie van Last muster bestond. Ik heb de groote houtsnee van de twee hoofdfiguren en de eerste ruwe schets, lang vöör ’t schilderij gemaakt. Nu adieu kerel, het beste met Uw patient, voorspoed met het werk. t. a t. Vincent. J*) Zie *brief 238. 141 281 Waarde Theo, Tegen Uw verjaardag wil ik zorgen ge van mij ook een woordje ontvangt. Möge het een goed jaar voor U zijn dat ge begint, en het U voorspoedig gaan met het werk, en ik hoop vooral ook dat ge in dit jaar wat voldoening hebben zult van wat ge voor Uw patient deed, en zij herstelle en nieuw leven vinde. Weet ge wel ’t al haast een jaar geleden is ge hier waart? Ja - ik verlang zeer naar Uw komst. Het is werk over dat heele jaar dat ik U moet laten zien, waar we over moeten spreken in verband tot de toekomst. Zoudt ge denken ’t omstreeks denzelfden tijd als verleden jaar zijn zal ge komen zult? Enfin, als ge iets zeggen kunt omtrent Uw komst, schrijf het dan eens. Indertijd hebt ge me veel verteld van die Zweedsche schilders — Heijerdahl — Edelfeit. Van Edelfelt heb ik deze week gevonden de reproductie van een schilderij : eene godsdienstoefening op het zeestrand. Er is iets in van de gedichten van Longfellow. Het is erg mooi. Dat is eene richting waar ik erg veel van houd, en die geloof ik meer goed doet in de wereld dan de Italianen en Spanjaarden met hun ,,mar- chands d’armes au Ca'ire” enz., die ik toch zoo vervelend vind op den langen duur. Deze week had ik een figuurtje van eene vrouw op de hei, die turf opraapt, onder handen. En een geknield mannenfiguur. Men moet zoo de structuur der figuren kennen om expressie te krijgen, althans ik kan ’t niet anders inzien. Edelfeit is wel mooi in zijn expressies, doch ook hij zoekt het niet alleen in de uitdrukking der gezichten maar in de geheele houding der figuren. Weet ge wie misschien de knapste van al die Zweden is? Het is misschien een zekere Wilhelm Leibi *), een man die geheel zichzelf gevormd heeft. Ik heb van hem de reproductie van een schilderij waar hij plot- seling mee voor den dag kwam, ik meen op de Expositie te Weenen van ’82. ’t Stelt voor* 3 vrouwen in eene kerkbank, 6en zittend figuur van eene jonge vrouw in geruit costuum (Tyrol), twee geknielde oude vrouwen in ’t zwart met doeken om ’t hoofd. *) Een vergissing van den schrijver. Wilhelm Leibi was een Duitscher. 142 Prächtig van sentiment, en geteekend als Memling of Quintyn Matsys. Dat schilderij maakte toen schijnt het, veel beweging onder de artisten, sedert weet ik niet hoe ’t met dien man gegaan is. Ik vond, dat het veel van Thijs Maris had. In Engeland is er ook een Duitscher van die soort, maar minder knap, Paul de Gassow, die iets heeft van Oberländer, wiens koppen ge U zeker herinnert. Enfin, er zitten goede lui in dat Zweden nog schijnt het. Ik ben weer verlangend naar Uw brief. Wat ik U met een woord schreef over relaties van vrouwen met hare moeders, mij aangaande ik kan U verzekeren 9/ io van de moeielijkheden die ik met de vrouw had, daarin hun oorsprong hadden direct of indirect. En toch die moeders, al doen ze onuitsprekelijk verkeerd, ze zijn niet precies siecht. Maar ze weten niet wat ze doen — vrouwen van een jaar of 50 hebben dikwijls iets wantrouwends, en juist hun eigen slimheid en argwaan verstrikt hen. Ik zal als ge wilt, U sommige bijzonderheden wel eens verteilen. Ik weet niet of alle vrouwen serieuser worden met het klimmen van hun jaren, en dan willen ze hun dochters besturen en terecht wijzen en doen het glad verkeerd. Toch in sommige gevallen kan hun systeem eenig raison d’etre hebben, maar ze moesten niet zieh tot principe stellen en a priori aannemen, dat de mannen bedriegers en gekken zijn, en daaruit volgt de vrouwen hen bedriegen moeten, en de wijsheid in pacht hebben. Wordt het systeem der moeders toegepast ongelukkiger- wijs op een man, die eerlijk en te goeder trouw is, zoo is hij er ongelukkig aan toe. Enfin we zijn nog niet in den tijd, dat de rede niet alleen in den zin van raison doch tevens van la conscience, door iedereen ge- eerbiedigd wordt; er aan te werken die tijd kome, is plicht en bij het beoordeelen der karakters, de omstandigheden van de tegenwoordige maatschappij in aanmerking te nemen, is een van de eerste dingen die de menschlievendheid gebiedt. Wat is Zola toch mooi — ’t is vooral L’assommoir waar ik dik- wijls aan denk. Zeg eens, hoe Staat gij met het lezen van Balzac? Ik heb Les Miserables geheel uit. Ik weet wel dat Victor Hugo op een andere wijs analyseert als Balzac en Zola, maar hij door- grondt de dingen ook. Weet gij, wat ik voor mij zou prefereeren boven de relaties van de vrouw met haar moeder — in mijn geval waar ’t bepaald ver- M3 keerde gevolgen heeft, — dat de moeder maar geheel en al bij mij in wäre gekomen. ik heb haar dat dezen winter, toen de moeder erg in ’t nauw zat, eens voorgesteld, en gezegd: als ge zoo aan elkaar gehecht zijt kom dan bij elkaar wonen, maar ’t is juist dat zij geloof ik, het eenvoudige, dat ik en uit principe wil en ook door de omstan- digheden noodzakelijk wordt, niet goed genoeg vinden, zelfs dan niet, als zij zelf er niet körnen kunnen. Veel menschen zijn meer op het uiterlijke dan op het innerlijke van een huisgezin oplettend, en dat, denkende ze goed doen daarmee. Daar is de maatschappij vol van: paraitre in plaats van etre. Nog eens die menschen zijn daarorn niet siecht, doch ze zijn dwaas. De moeder eener vrouw is in sommige gevallen de representant eener bemoeizieke en kwaadsprekende en onuitstaanbare familie, in die kwaliteit gedecideerd schadelijk en vijandig ook, al is ze op zichzelf zoo siecht niet. In mijn geval zoude zij veel beter zijn indien zij in mijn huis was, dan in de huizen van de andere familieleden, waar zij eigenlijk soms op brutale wijs de dupe van is, en opgestookt wordt om te intrigeeren. Tegenover Uw patient zijt gij absoluut eerlijk en te goeder trouw geweest, zie dat is iets wat het voornaamste is en de toekomst wat die ook zij, helder houdt, doch al heeft men recht gehandeld, zoo kan men toch evenwel soms onaangenaamheden krijgen. Enfin, in dit jaar dat ge heden begint, wensch ik U zoo weinig mogelijk daarvan toe — en integendeel nogmaals alles goeds. Nu schrijf spoedig als ge nog niet geschreven hebt reeds, wat ik hoop ’t geval zij. Adieu kerel, met een hartelijken handdruk, t. a t. Vincent. 282 Waarde Theo, Uw brief en het ingeslotene was zeer welkom als altijd. En als altijd wel bedankt er voor, en zoozeer begrijpende ge zelf heel wat te zorgen hebt, waardeer ik het te meer. En dus is de Salon geopend. Ge zult dezer dagen de heeren Tersteeg en C. M. wel weer over hebben. ’t Is nu al haast een jaar geleden dat ik met hen onaangenaamheden heb gehad, n.l. met Tersteeg. Ik zal hem niet meer in den weg körnen, dat heeft hij wel gezien 144 ook dunkt mij, en kan hij verzekerd zijn ik aan het gebeurde haast niet meer denk. Mij dunkt mocht TersteegUsoms een woord over mij spreken,coupeer het plus minus in dezer voege: ,,Is Vincent U sedert in den weg geloopen, of U tot last geweest? daar hij dit niet geweest is, maak gij het hem ook niet moeilijk.” Het is mij min of meer onplezierig dat ik om reden van die moeilijkheid met Tersteeg het huis Goupil steeds uit discretie moet mijden. Gij weet wel dat Tersteeg toen ter tijd aan Pa over mij schreef — welnu die opinie van dat ik het onmogelijk gemaakt had dat hij iets verder met mij te doen zou hebben, heeft hij tot heden niet terug genomen. ’t Spreekt van zelf dat zoolang hij die opinie van mij heeft ik mijn voeten in de zaak op de Plaats niet zetten zal. Niet omdat ik bang ben T. te ontmoeten evenwel, niet omdat ik mij voor hem verbergen wil of iets dergelijks, maar omdat ik hem geen aanstoot wil geven. Wiliemand niets met mij te doen hebben, wel- nu ik zal zelf mee helpen en de enkele gelegenheden waar men soms elkaar ongezocht tegen ’t lijf loopt trachten te verrnijden. Overi- gens zoodanige opinie niet tegenspreken. Van uit een zeker stand - punt gezien heeft Tersteeg geen ongelijk — evenwel de zaken zou- den van een anderen kant kunnen bezien worden — men zou ’t anders kunnen opgevat hebben dan Z.Ed. toen deed, — maar dat moet hij zelf weten. Van mijn kant heb ik mij over Z.Ed. uitgelaten tegenover U, — maar overigens zoover ik weet ook niet tegenover anderen — geinfluenceerd door diverse omstandigheden, die mij zeer onaan- genaam waren, ongenoegen met Mauve etc. Dat mijn oordeel over hem daardoor ook niet juist was, geef ik gaarne toe, en op con- ditie dat T. terugneemt wat hij over mij schreef aan Pa, dat ik het onmogelijk gemaakt had hij iets verder met me te doen zou hebben, neem ik terug mijn opinie dat T. schuld had aan onaan- gename dingen, die mij overkwamen. Indien ik me duidelijk ge- noeg uitdruk, vindt ge in deze beschouwing mogelijk iets, dat tot meer vrede of elkaar beter verstaan mocht kunnen leiden, ’t geen me verre van onverschillig zoude wezen. Als ik reken van af Mei 1.1. Theo, dan is ’t jaar voor mij niet precies. makkelijk of zonder zorg geweest he? Maar dat ’s niets, 'gemak of zonder zorgen wezen is ook mijn ideaal en bedoeling niet. — Toch er is heel wat körnen kijken. Hetgeen gij stuurt vind ik niet weinig doch veel, maar ofschoon io 145 het veel was, meer zelfs dan gij zelf eigenlijk missen kondt, om voort te gaan en te vorderen met het werk en met het huishouden, is een heksenwerk voor de vrouw en voor mij. Nu is ’t soms voor mij erg naar, als er zulke scheeve verhoudingen zijn dat ik b.v. juist zulke personen moet vermijden, met wie men soms juist in verband tot ’t werk, direct of indirect in aanraking zou dienen te körnen. En wou ik ’t uit de wereld was. Enfin — betrekkelijk heb ik ’t overgegeven. Op dit moment heb ik verschillend werk onderhanden dat ik dien door te voeren, en werkelijk ik ben wat gegeneerd. Ge schrijft over Rappard — ’t is zoo lam hij niet gekomen is toen hij schreef te zullen körnen, als ik hem vraag me wat voor te schieten, geloof ik bepaald hij dit me niet zal weigeren. Want hij zelf heeft het me geproponeerd dezen winter, toen werd hij echter ziek, en konden we niet correspondeeren over de zaak, waar ’t geld voor zou bestemd zijn, n.l. lithographies en teeke- ningen die daarmee in rapport stonden. Toen schreef zijn vader nog ,,mijn zoon is ziek doch ik weet er van, als gij soms in ver- legenheid zit, zal ik U het bewuste voorschieten. ” Dat vond ik zoo fijn van R. ’s vader, dat ik het grof van me zelf zou gevonden hebben, indien ik toen het direct hadde genomen. En schreef dus: ,,neen, laat Uw zoon eerst beter zijn”. Nu werd R. beter, maar ik hoorde daaromtrent niets directs meer, en was hij geabsorbeerd in ander werk. En zoo is dat nog steeds hangende, en is er telkens iets dat in den weg komt, om die zaak door te zetten. Maar ik van mijn kant ging er wel mede door, nl. teeke- nen met drukinkt, lith. krijt, enz., en heb nog al kosten gehad ook. Daar is hij niet in het minst aansprakelijk voor, maar ik wil maar zeggen reden te meer, hij me niet zal weigeren denk ik, mij voor te schieten. Ik zal ’t hem dus verzoeken, doch ben een brief van hem wach- tende, en voor ik de zaak beschreven en antwoord heb, ver- strijkt licht een tijd want hij is slof in correspondentie soms. Toen ’t geld van U kwam vanmorgen, was ik zonder geld, — d. i. absoluut zonder een cent geweest pl.m. een week. Ik was boven- dien uitgeput in teekengerei. Ik was in besprek met Smulders over een partij teekenpapier en heb dat gehaald, ofschoon die uitgaaf nu niet convenieerde maar ik moest het hebben met andere materialen, als b.v. de drukinkt van de graveurs en litho- graphisch krijt. En moest verscheiden dingen betalen en inslaan 146 voor het huishouden. En moest modellen betalen, die ik intusschen toch gehad had om door te blijven werken. Het spijt me verschrikkelijk dat ik het dien te vragen, maar als ge eenigszins kunt stuur mij nog b.v. io francs. Er hangt een week werk van af, want ik zal van Rappard niet direct ant- woord hebben kunnen, ben reeds a court en heb afspraak met modellen. Als Rappard me dan zendt, is er ook weer een tijd dat alles geregeld zal gaan, tot er eens weer ruimte körnen kan. Kunt ge het zenden zoo loopt deze week wel grif van Stapel, en anders is er onaangename averij. Maar neem het me niet kwalijk, er was een combinatie van kosten, en alle onvermijdelijke, die ik niet precies kon schipperen. En hebt ge het niet — enfin — we zullen er niet van sterven daarom. De moeielijkheden in kleine zaken over kleine sommen zijn soms ook waarachtig hoofd- brekend, en dit is zulk een geval. Ik hoop dat R. me wat mocht kunnen helpen, want heb er behoefte aan net als het veld naar een regenbui, als ’t lang droog geweest is. Nu, nogmaals wensch ik U allen voorspoed toe met betrekking tot Uw patient, het weer is hier bij tijden heerlijk, ’t zal bij U te lande ook zeker mooi zijn en zal haar goed doen. Adieu, t. a t. Vincent. 283 Waarde Theo, Gij zult het druk hebben voor den Salon — ik bewaarde expres een postzegel om U desnoods nog eens te kunnen schrijven. Ik heb aan vriend Rappard geschreven, doch natuurlijk nog geen antwoord, hij wacht soms in gewone gevallen een maand voor hij schrijft. Als gij gegeneerd zijt stuur desnoods minder dan ’t gewone, doch zend het zoo spoedig mogelijk. Ik heb de volgende week afspraak met v. d. Weele om te gaan schilderen in ’t duin, hij zou mij enkele dingen duidelijk maken die ik nog niet weet. Ik werkte dezer dagen in ’t duin maar ik snak naar model, anders kan ik niet voort. In een woord, ik heb een beetje zorg. Schrijf dus zoodra moge- lijk, Ik heb anders met het werk betrekkelijk voorspoed, en ik geloof ge sommige onderhanden zijnde teekeningen goed zoudt vinden. 147 Möge ’t U een beetje meeloopen kerel, want ik begrijp gij ’t zelf moeilijk hebt. Voorspoed met alles, adieu ik moet aan ’t werk — buiten. t. a t. Vincent. Ik schrijf U spoedig uitvoeriger over een paar dingen. Er schijnt iets te zijn met de vrouw, wat in verband Staat met ’t geen ik U zei van haar moeder, misschien is het niets, misschien is het iets. Ik weet het zelf nog niet, doch ik heb daar ook zorg over. Schrijf spoedig kerel, want het is iets erg naars als men geheel a sec is. En maakt kleine dingen soms kwaadaardig worden. 284 Waarde Theo, Uw brief heb ik in orde ontvangen met ingesl. frs 50. Die me eene verlossing waren, althans verademing zijn. Tevens heb ik eenig bericht van vriend Rappard, maar nog niets bepaalds. Een brief die antwoord is op mijn schrijven, en dat hij mij helpen zal en ook körnen, doch schrijft hij : ik ben weer aan ’t sukkelen met mijn gesteh Eindigt met: ik sluit het geld hierbij in. Postscriptum : och ik zal maar direct körnen en ’t zelf mede- brengen, ik kom morgen. Daarop volgt den volgenden dag een telegram: Kom niet, brief volgt later. Dus ofschoon bericht hebbende, is het nog ’t zelf de, op de wijs van ’t ganzebord, als ge U herinnert hoe men op een gans kan terecht körnen, dus vooruitgaan, doch ongelukkigerwijs dan juist terecht körnen op eene nieuwe zoodanige gans, dat de bek den anderen kant op wijst dan men heen wil, en men weer terug moet teilen tot op zijn oorspronkelijke standplaats. Het is echter zijn schuld niet, want hij is werkelijk zeer ernstig ziek geweest, en heeft restes of naweeen daarvan behouden. Zijne zuster heeft ongeveer eene dergelijke ziekte gehad als hij boven- dien, en zijn ze daarover zeer in zorg geweest, doch ook hersteld. Evenwel geloof ik dit van vriend Rappard dat hij dingen doet die hem veel energie en zenuwkracht kosten, en ’t kruit niet waard zijn dat hij er aan verschiet; zoo hoorde ik voör zijn ziekte van deco- raties voor een eeuwfeest van de Utrechtsche schildersvereeniging, en nu ditmaal van kerkornamenten. Toevalligerwijs schreef ik 148 hem van beide ik dit minder goed vond, en zoowel de vorige keer als nu deze keer is het dat hij ziek wordt; overwerkte hij zieh aan gewone dingen, ik zou het goed vinden, maar dit zooals gezegd vind ik ’t kruid niet waard dat men er aan verschiet, en schreef hem nog eens: ge zijt tirailleur en een van de weinigen, die in den tegenwoordigen tijd patronen in hun tasch hebben. Ver- schiet ze niet dan in gevallen waar een schot onvermijdelijk is. Ik vrees beste broer, dat het geld door U aan onzen Heven neef H. geleend, op dit moment den vorm van b.v. een kwaadaardigen jachthond, of andere soortgelijke merkwaardigheid heeft aan- genomen, aangezien ik meen hij zieh nog al eens in dergelijke aankoopen fourvoyeert, en ’t hem dan later somtijds niet moge- lijk is het uit dien vorm terug te brengen tot den toestand van bankpapier, of te verzilveren, daar hij als meer andere paarden- of hondenliefhebbers in de strikken van een of anderen maqui- gnon loopt. Ik ben onder degenen, die hem den meest mogelijken voorspoed in deze negotiatien toewenschen, en niets liever zou zien dan dat zij een zoodanige resultaat mögen geven, dat hij spoedig retourneere wat hij U debet is. Indertijd waren er groote plannen om de plantage te bevolken met ontelbare honden. Deze veeteelt is wel zeer prijzenswaardig, doch op dit moment wil ik er niet meer van zeggen, dan dat ik hoop die buitengewoon rendeert. Is Uw patient reeds uit het gasthuis geheel en al? Misschien echter zullen er nog wel eens dagen van zorg zijn, niet minder ernstig dan toen zij aldaar was. Michelet zegt terecht: une femme est une malade. Zij varieeren Theo, zij varieeren als het weer. Nu wie er oog op heeft, ziet iets moois en goeds in alle weer, vindt sneeuw mooi, en brandende zon mooi, en storm mooi, en stilte mooi, koude goed en hitte, heeft alle seizoenen lief en wil geen dag missen uit het jaar, en is in den grond te- vreden en berustend de dingen zoö zijn als ze zijn; doch ook als men zoö ’t weer beschouwt en ’t veranderende jaar, en zoö de veranderende vrouwelijke natuur, in den grond ook van die geloovende er een raison zij in ’t raadselachtige daarvan, be- rustende waar men niet begrijpt, ook zeg ik als men ’t zoö zou opvatten, is onze eigene natuur en zienswijs niet steeds en op ieder moment in harmonie en stemming met die der vrouw waaraan we Verbünden zijn, en voelt men individueel ’t zij zorg, ’t zij onvoldaanheid, ’t zij twijfelmoedigheid, ondanks ’t ge- loof en den goeden moed of sereniteit die men hebbe. M9 De radicale genezing van de vrouw van mij, daarmede^zijn, heeft me gezegd de professor die haar heeft verlost, jaren gemoeid. Dat is, steeds blijft het zenuwgestel enorm prikkelbaar b.v., en het variable van de vrouwen heeft zij zeer sterk. Het groote gevaar is — dat zult ge begrijpen — weer instorting in vroegere vergissingen. Dit gevaar, ofschoon van moreelen aard, heeft rapporten met het physiek gesteh En die wat ik zou willen noemen slingeringen tusschen beter worden en weer vervallen in vroegere verkeerde gewoonten, ik heb er voortdurende en soms ernstige zorgen over. Zij kan zoo van humeur zijn dat het haast ondragelijk is, zelfs voor mij, driftig, moedwillig, verkeerd, enfin soms wanhoop ik. ’t Komt dan weer bij , en heeft ze me meermalen later gezegd ; ik weet dan zelf niet, ivat ik doe. Weet gij nog gij verleden jaar mij schreeft, ge vreesdet ik de moeder tot mijn last zoude krijgen? Soms wou ik ’t dezen keer genomen had. De moeder is zoo flink als ze wil, en zou zoo veel beter kun- nen hebben doen, dan ze gedaan heeft. Nu hindert ze soms meer dan ze helpt. Enfin als de vrouw verkeerd doet is ’t soms de schuld van de moeder, en als de moeder verkeerd doet is ’t soms weer de familie, die achter de moeder zit. Dingen die op zichzelf zoo erg niet zijn, maar den vooruitgang verhinderen en betere invloeden overdonderen of neutraliseeren. De vrouw van mij heeft bepaalde fouten en verkeerde dingen in haar manier van doen — dat kan niet anders — daarom is zij nog niet siecht m.i. Toch die verkeerdheden moeten er uit — gewoonten van slofheid, onverschilligheid, gebrek aan activiteit en handigheid, o een massa zaken. Maar eenzelfden wortel hebbende, verkeerde op- voeding, jaren van averechts verkeerde levensopvatting, fatale invloeden van siecht gezelschap. Dit zeg ik U in vertrouwen hoor, en niet uit wanhopigheid, doch opdat ge ’t u begrijpen zoudt kunnen, het voor mij niet eene lief de is van maneschijn en roze- geur, doch iets dat prozaisch is als Maandagochtend. Een klein schilderij van Tissot stelde voor een vrouwenfiguurtje in de sneeuw, tusschen verwelkte stengels. Voie des fleurs, voie des pleurs. — Nu de vrouw van mij wandelt niet meer op een voie des fleurs als toen ze jonger was en deed haar eigen zin en volgde haar neiging, maar ’t leven is doorniger geworden voor haar, en ge- worden een voie des pleurs, vooral verleden jaar, doch dit jaar heeft ook doornen en volgende jaren ook nog — evenwel met volhouden komt ze er bovenop. Maar soms is er een crisis — bepaald dan wanneer ik het waag, een of andere fout van haar, die ik al lang stillekens in ’t oog heb gehad, te attaqueeren. Zoo b.v. om maar iets te noemen, ’t ver- stellen van ’t goed, en zelf de kleeren van de kinderen maken. Maar dat eindigt daarmee dat ze op een goeden dag er aan tijgt, en is reeds veel verbeterd in dit opzicht, en in meer andere opzichten. Ik moet in mijzelf ook nog zooveel veränderen, maar juist ik moet zorgen zij in mij een voorbeeld heeft van werken en van geduld, en dat is verdomd moeielijk broer, om zoo te zijn dat men indirect een ander iets voordoen kan, en ik schiet ook wel eens tekort, ik moet mij zelf opvoeren tot iets beters om in haar den lust wakker te maken. Het jongske vooral maakt het echter opperbest; ’t meisje is vroeger erg ziek geweest en verwaarloosd. Maar het kleine ventje is een mirakel van levenslust, schijnt nu reeds tegen maatschappelijke instellingen en conventies zieh te willen opponeeren. Zoo worden zoover ik weet, alle kinderen met een soort broodpap gevoerd. Maar dat heeft hij met de meeste vastberadenheid geweigerd; ofschoon nog geen tanden hebbende, bijt hij flink in een stuk brood, en krijgt allerlei eet- waren naar binnen, steeds met veel lachen en kraaien en ge- luiden maken, doch voor pap etc. etc. doet hij absoluut den mond dicht. Hij zit dikwijls bij me op ’t atelier op den grond, in een hoek op een paar zakken of zoo, hij kraait tegen de teeke- ningen en is altijd stil op ’t atelier omdat hij naar de dingen aan den muur kijkt, o, het is zoo’n gezellig ventje. Het aantal studies neemt telkens toe; als gij komt, denk ik wel ge er wat bij zult vinden om in een portefeuille op uw kamer te zetten misschien, enfin dat moet ge zelf weten, als ge maar goed begrijpt, dat waar ge zin in hebt, ge natuurlijkerwijs als Uw eigendom te beschouwen hebt. Er moeten echter uit de studies weer andere dingen voortspruiten, en betere studies ook spruiten uit de oude. Ik weet het zelf niet precies, maar verlang wel ge ze weer eens zien zult. Met veel belangstelling zag ik eene uitgaaf le Salon 1883, een eerste aflevering cahier illustraties, sommige weergaasch goed. Met die nieuwe manier van reproductie gemaakt. Ik heb er op ingeteekend al heb ik uitgaven genoeg, juist met ’t oog op ’t geen ik zelf dezer dagen met de drukinkt en lithographisch krijt aan ’t maken ben. Hoor eens ik geloof bepaald dat sommige dingen van mij goed zouden doen gereproduceerd op die wijs, bepaaldelijk zoodanige, waarin de meer intense zwarten door lithographisch krijt en drukinkt verkregen in zitten, ’t bruinachtig lavis dat ik in boven- genoemde bladen dikwijls tegenkom, kan ik ook krijgen. Nu als ge komt kunnen we misschien dit een en ander bedisselen. En zal ik misschien eens uitvoerig opschrijven explicatie van verschillende zaken waaromtrent ik inlichting dien te hebben, en zoudt ge eenige studies van me mee kunnen nemen met dat schrijven, om b.v. aan Buhot te laten zien, die dan waarschijnlijk me wel licht zal geven in eenige dingen. Heb dezer dagen gelezen Un male van Camille Lemonnier — erg flink gedaan in de manier van Zola. Alles naar de natuur ge- observeerd en alles geanalyseerd. Zag een groote Fromentin, een Bataille van fellah’s in de vitrine van Goupil. Zag ook de nouveautes, misschien niet alle. Julien Dupre over wien ik U schreef, vond ik terug in twee dingen die ik minder mooi vond, en meer conventioneel dan ’t geen ik van den win- ter van hem zag in een illustratie. Weet ge reeds Rappard’s schilderij te Amsterdam ditmaal is ge- accepteerd? Nu ’t is reeds laat, dank voor Uw tijdige zending, ik hoop maar dat het ,,brief volgt” van Rappard niet al te lang duurt, dat H. voorspoed met zijn veeteelt zal mögen hebben. Adieu, voorspoed met alle dingen, t. ä t. Vincent. Fromentin is toch knap en is een zoeker en iemand die door- voert, en conscientieus ook. 285 Waarde Theo, Met een enkel woord wilde ik U mededeelen dat Rappard bij me is geweest, en ik van hem f 25. — heb geleend, met belofte van teruggave in ’t najaar. Erg blij was ik met zijn bezoek — hij kwam ’s morgens, bleef tot laatsten trein ’s avonds, en waren we den heelen dag aan ’t kijken van een en ander, en heeft hij nog een 152 schets gemaakt met de drukinkt en terpentijn om het eens te probeeren. Nu ga ik morgen naar hem toe, om zijn werk te zien en zijn atelier. ’t Was een recht gezellige dag, hij was nog al veranderd en in zijn voorkomen en in zijn manier van doen, ik voor mij vind hem zoö veel beter dan vroeger. Hij is breeder geworden in zijn schouders, en mij dunkt in zijn opvatting van veel zaken ook. Nu, ’t geld van hem heeft mij aan veel dingen geholpen die ik noodig had, het was hard noodig. Ik heb er o.a. groote schetsblokken voor buiten van laten maken. Ik moest er geld afnemen voor een broek echter, en ik heb mor- gen reiskosten Utrecht. Maar het helpt toch. Verder werd ik verrast door een zeer kort bezoek van Pa. Hij had geloof ik nog al schik in de werkmansfiguren, die onder- handen zijn. Bij de blokken die ik van’t geld van Rappard liet maken is er ook een voor aquarellen; ik heb daar reeds dadelijk weer eens mee geprobeerd, eene hut in de duinen met een kruiwagen, etc., op den voorgrond, een figuurtje van een spitter op den achtergrond. Och Theo, het aquarelleeren zal ik wel vatten den eenen keer of den anderen. Dezer dagen of liever weken heb ik heel prettig gezelschap gehad buiten aan een jong landmeter, die zoowat scharrelde met teekenen. Hij liet mij eens teekeningen zien die ik siecht vond, en hem zeide waarom ik ze siecht vond. Ik had gedacht natuurlijk daarna nooit meer van hem iets te zullen hooren, doch op een goeden dag spreekt hij me er weer over aan, hij had tijd nu, en mocht hij eens mee naar buiten gaan? Wel Theo, die kerel heeft het landschapteekenen zöö ge- vat, dat hij tegenwoordig waarachtig alleraardigste schetsen uit weiland en bosch en duin meebrengt. Hij moet echter nog een examen doen in October, en zijn vader wil niet hij er zoo druk aan doet. Maar juist met zijn landmetersvak kan hij het teekenen heel best vereenigen m.i.. ’t Is zoo’n slag van jongen als Rappard, toen we hem voor ’t eerst leerden kennen. ’t Geen hij maakte voor ik hem kende, waren horrible geknoeide schilderijtjes, afschuwelijk meestal. Ik heb begonnen met hem te zeggen dat hij eerst alleen teekenen moest een tijd, ik heb 153 hem veel dingen moeten laten teekenen waar hij geen pleizier in had maar hij heeft mij daarin vertrouwd. Nu van morgen vroeg hij, of hij niet eens weer zou kunnen probeeren met schil- deren, en dat ging nu zeer goed, en heeft hij al zijn oude dingen afgeschrapt. Ben naar brief van U verlangend, gij moet van Rappard veel groeten hebben. Gaat het U goed, en gaat het Uw patient goed? Pa zei wel ge ook hun geschreven had van körnen dezen zomer. Hoe ik daar naar verlang kan ik U moeielijk zeggen. Zag in geillustreerde catalogus Salon : La moisson van Lhermitte, dat ziet er mooi uit, wat zit het echte van ’t werk en van het boeren- figuur er in. Nu adieu, ik hoop Uw brief spoedig komt, want ik heb ’t weer noodig. Ik zag Arnold in stad met iemand anders, misschien Trip, zij liepen met Mauve, maar zag hen heel in de verte. Daar Mauve in ’t midden liep, dacht ik aan: le Christ entre deux larrons, of had de groep als silhouet in toon tegen eenmuur met zon, iets van iemand die door twee gendarmen wordt op- gebracht. Enfin dat zijn zoo van die imaginaties, ,,things as they might be seen”. Heb het goed kerel, met een handdruk, t. a t. Vincent. 286 Waarde Theo, Zooeven kom ik terug uit Utrecht van mijn bezoek bij Rappard, en vind ik Uw brief gelukkig. Dank voor Uw schrijven, zoowel als voor het ingeslotene. Ben blij ge wat geniet dezer dagen — le Paradou zal echt geweest zijn. Ja, ik zou er niets op tegen hebben zoo iets eens te probeeren, en gijlieden zoudt goede modellen zijn, daar twijfel ik niet aan. Toch, ik zie nog liever spitters, en vond het buiten ’t Paradijs, n.l. daar waar men meer denkt aan het strengere ,,ge zult Uw brood eten in ’t zweet uws aanschijns ’ ’ mooier. Maar ik vind dat ’t een door oppositie met ’t ander juist mooier wordt. Ik zie uit Uw brief gij U eenigszins ongerust maaktet over wat ik U schreef betreffende de vrouw. ’t Heeft ook nu weer zieh ge- redresseerd, en zal er hoop ik een tijd körnen dat alles nog veel beter gaat. 154 Als gij komt zal ik U beter kunnen zeggen dan dat ik ’t zou kunnen schrijven, waar ik soms bezorgd over ben. Nog eens, de grondige waarachtige genezing naar ziel zoowel als naar lichaam van de vrouw van mij, is een werk van jaren. Ge hoeft er U dus niet direct over ongerust te maken als was er iets buitengewoons, als ik er U eens wat bezorgd over schrijf, het kan niet anders. Maar vooral spreek er niet over tegen anderen. In ’t algemeen gaat het met haar zeer goed en vordert zij, maar bij tijden heb ik wel zorg ondanks dat ik niets van wat mij wedervaart, buitengewoon vind. Enfin, we praten er nog wel eens over. Vooral denk geen kwaad van haar, er zijn weergaasch goede dingen in haar karakter, die als ’t wat meeloopt nog de zorg wel waard zijn. Nu over mijn bezoek bij Rappard. ’k Ben erg blij er geweest te zijn, we zullen weerkeerig wel meer naar elkaar toe gaan nu. Een schilderij van hem, eene spinster, en vooral de evengroote schets er voor, vond ik zeer serieus en waarachtig sympathiek. Verder fusains — een van eene zaal in een blindeninrichting, een van een soort smidse met importante figuren, heel best. Een tweede schilderij voorstellende : Tegelschilders, was in Am- sterdam, doch zag er de studies voor en schetsen. Ook bevestigde zieh mijn impressie omtrent zekere goede wijzi- gingen in zijn manier van denken. Ik heb wel hoop wij van jaar tot jaar meer vrienden worden zullen, en meer en meer aan elkaar hebben bij ’t werk. Hij had eene kleine aquarel van een dorpskerkhof , die ik uit- muntend vond van sentiment, zeer oorspronkelijk. Als gij kent den Belgischen Schilder Meunier — daar deden som- mige dingen in zijn werk me aan denken. Nu, wij hebben bij deze wederzijdsche bezoeken veel over nieuwe en verdere plannen gesproken. Ik denk er sterk over ook een paar groote fusains met figuren op touw te zetten. Maar Theo er zijn veel verschütten bij het werk, en in veel op- ziphten kan ik me niet zoo makkelijk bewegen als ’k wel raad- zaam zou achten. Het huishouden kost me natuurlijk ook wat nietwaar, men heeft toch eten en kleeren noodig, het atelier kost ook van huur, maar enfin ’t heeft me opgemonterd dat Rap- pard b.v. in verscheiden dingen die ik maakte, pleizier had, en juist nu ik zie hoe zijn eigen werk is, ben ik er te meer blij om sommige dingen van mij hem sympathiek waren. 155 Mijn angst is altijd niet genoeg te werken, ik geloof dat ik het nog zoo veel mooier kan en daar jaag ik naar, soms met een zekere woede. En ik zie ’t in Rappard opnieuw, hoe men er wel bij vaart goed spul te gebruiken, veel modellen te nemen, etc. Het atelier van Rappard is heel goed, en ziet er gezellig uit. Ik zou wel willen dat gij mijn oude studies kondt meebrengen, als gij kwaamt. ’k Geloof gij uit alles bij elkaar eene andere keus zoudt kunnen doen, en bij gelegenheid van Uw körnst wou ik, wij ’t geen gij misschien zoudt willen hebben, uitzochten zöo, dat het een soort geheel vormde. Ik weet zelf niet in hoever sommige studies genoeg af zijn, om in de termen te vallen ergens anders dan op mijn atelier bewaard te worden. Enfin, maar ik ben vol plannen teruggekomen van Rappard, en vol hoop, juist omdat ik bij hem reeds zie vruchten van de studies, n.l. combinaties van verschillende figuren in meer im- portante composities. Dat heb ik ook nog te wachten . Maar dat heeft tijd noodig, en intusschen moet men steeds nieuwe studies maken blijven naar ’t model. Er bezinken dan goede dingen uit. Het beste van onze heele schikking is, dat de studies bijeen blijven ’t zij bij U, ’t zij bij mij — laat ons maar moed houden en door- sjouwen. Morgenochtend vroeg ga ik uit met v. d. Weele. Adieu kerel, nogmaals dank, en ’t beste U toegewenscht. t. ä t. Vincent. 287 Waarde Theo, Deze week heb ik druk gewerkt aan een groote teekening, waar ik U eens een krabbelt je van stuur. Toen ik met Rappard sprak, zei hij : ,,die allereerste teekeningen van je waren toch goed, je moest in datzelfde genre toch weer eens iets maken”. Weet ge nog dat heel in ’t begin, ik U eens een soort schetsen stuurde ,, Winter Tale”, ,,Shadows passing”, enz? Gij zeidet toen ter tijde, gij vondt de actie der figuren niet genoeg was uitgedrukt, herinnert ge U wel? Dit nu was volkomen waar, maar nu heb ik sedert een paar jaar uitsluitend gesjouwd op ’t figuur, om er wat actie en ook wat structuur in te krijgen. En juist door dat sjouwen was de animo om te composeeren en de imaginatie eens weer te laten werken, me wat vergaan. Toen Rappard met een zekere wärmte over dien allereersten tijd 156 sprak, werd het weer wakker. Nu hoe oppervlakkig dit schetsje ook zij, zoo geloof ik ge er in terug zult vinden, iets van dat allereerste, maar juist met meer actie. Dit zijn Turjspitters in ’t duin — de eigenlijke teekening is nu geworden i meter bij 1/2 meter ongeveer. ’t Is een almachtig mooi geval in de natuur, waar een oneindig aantal motieven uit te halen zijn, ik was er deze laatste weken veel en heb er allerlei studies van. Rappard zag studies ervan, maar toen hij hier was wisten we nog niet hoe het samen te brengen. Maar deze compositie is sedert ontstaan. En toen ik ’t eenmaal zoowat bijeen gevonden had, vlotte het nogal en zat ik ’s morgens 4 uur er al aan te werken op den zolder. Nu is ’t mijn plan, eenmaal weer begonnen zijnde aan het com- poseeren, er meer uit te voeren die ik in ’t hoofd heb, en reeds studies voor heb. En heb er me voor ingericht met ramen etc. te laten maken en ook een groote houten lijst, om in de lijst te kunnen werken en het af te sluiten. Ik denk dat misschien gij er niet op tegen zult hebben, deze als ze af is, eens mee te nemen om aan de lui van de illustraties te laten kijken. En meer pleizier zult hebben van iets dergelijks, dan van de losse studies. Ik weet het echter niet vooruit en kunnen we zien als ge komt. Maar kerel ik ben blij dat ik voor ge komt, deze nog heb kunnen opzetten, en kunnen we beter over de toekomst eens praten. Ik heb zoozeer behoefte iets gezelligs te maken, iets dat te denken geeft. Ge weet het dat een van de schilderijen, die ik van al wat bestaat ’t allermooiste vind, is La promenade sur les remparts van Leys. ’t Is niet die richting echter, die tegenwoordig aan de orde van den dag is, maar het sentiment dat daarin is, is iets eeuwigs en men kan de werkelijkheid, de natuur op verschillende wijzen opvatten, en ook nu terugvinden wat in de dagen van Leys meer algemeen misschien gezöcht en gevoeld werd, dan wel nu. Het kost echter een aanhoudende Studie om ’t geen men voelt Uit te drukken, en den vorm uit te drukken. Ik kan U niet zeggen, hoe het mij geanimeerd heeft Rappard weer eens te zien, zijn werk vind ik toch zoo goed, en toen ik bij hem was, zei hij me ook dat het hem opgefrischt had bij mij te zijn. Door met elkaar te praten hebben we nieuwe gedachten gekregen. 157 Ik wenschte wel dat als gij hier in Holland kwaamt, gij ook Rappard weer eens ontmoetet, zoowel op zijn atelier als het mijne zoudt ge geloof ik een indruk krijgen, die meer heeft van ’t geen men vroeger op de ateliers zag, dan wel van tegenwoordig. Maar ik geloof toch dat het in Uw geest zou zijn. Rappard heeft op dit moment een soort smidse en dezen winter maakte hij het Blindengesticht en de Tegelschilders. In alle is stijl, en het is leuk en degelijk dunkt me. Ge begrijpt, dat ik met een en ander nog al verschotten heb. Als ik ’t geld van Rappard niet gehad had, zou ik dit niet hebben kunnen ondernemen. En al heb ik er studies voor, toch voor dit en voor andere heb ik voortdurend model noodig en hangt het vorderen er van af, of ik geld heb om ze te nemen. Ik heb nog een paar anderen in ’t hoofd, maar ik begin weer en gene te zijn. Ge ziet dat als ik eens een buitenkansje heb, ik er ook gebruik van maak om iets te doen, dat anders een miskraam zou worden. Dus als het eens kan, stuur nog eens iets buitengewoons. Dit, n.l. de turfspitters is een ander landschap dan precies ,,Le Paradou.” En wilt ge gelooven, dat ik toch ook voor le Paradou gevoel heb? Wie weet of ik op een goeden dag zoo ’n Paradougeval nog niet eens opvat. Schrijf spoedig, als ge nog niet reeds geschreven hebt. Als ge de teekening zien zult, geloof ik niet gij die te groot zult vinden. De proportie die alzoo de figuren krijgen, is zöo dat men er wat kracht op doen kan, en ze vereischen men ze ieder afzonderlijk bestudeere. Ik heb studies voor alle figuren, die er op voorkomen. Ik heb deze teekening gemaakt met fusain en bergkrijt en drukinkt. Nu heb het goed en schrijf spoedig. Ik ben laatst met v. d. Weele in ’t duin geweest. We vonden daar een piek waar de duinen afgegraven worden voor zand, een mooi ding met kerels en krui- wagens. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. 288 Waarde Theo, Dank voor Uw brief en dank voor het ingeslotene. Vandaag is ’t Zondag, en heb ik van de week woedend gewerkt en neem het er vandaag eens van af om rüstig aan U te schrijven, wat 158 uitvoeriger dan ik in den laatsten tijd heb kunnen doen, omdat veel dingen mij aftrokken. En te meer is ’t me behoefte te schrijven, omdat ik zie uit Uw schrijven het niet alles voorspoedig gaat voor U en ik wat hartelijker wilde schrijven dan gewoonlijk. Ik kan U mededeelen dat mijne eerste compositie, waarvan ik U croquis zond, tot op eene zekere hoogte is gevorderd zoodat ze betrekkelijk af is. Ik heb de teekening eerst gemaakt met fusain, daarna nog eens er over heen gewerkt met ’t penseel en drukinkt. Er zit dus nogal kracht in, en geloof ik men de tweede keer men ’t bekijkt er nog weer wat in zou kunnen vinden, wat men den eersten keer niet gezien had. En dan is sedert ik U croquis zond, eene tweede teekening van een soortgelijk geval er bij ontstaan. Weet ge nog dat indertijd gij me (verleden jaar) beschreeft een on- geluk in een carriere op de butte Montmartre, waar ge een troep werklui zaagt, terwijl er een in de groeve zieh geblesseerd had? Nu ’t is een dergelijk geval, maar eenvoudig de ploeg werklui aan den arbeid. Ik was met v. d. Weele in Dekkersduin en we kwamen daar aan die zandgraving en ging ik er sedert heen, en had druk model dag in dag uit, en zoo Staat de tweede er ook op. Het zijn kerels met kruiwagens, en spittertjes, ik zal zien ik er ook een croquis van maak, doch ’t is een ingewikkelde compo- positie en in croquis misschien zoowel de een als de ander moeielijk te zien. De figuren zijn naar uitvoerige studies geteekend. Ik wou erg graag ze gereproduceerd konden worden. De eerste is op grijs papier, de andere op geel. Ik verlang er zeer naar Theo, dat ge eens weer op ’t atelier zijn zult, want er zijn zoo veel studies ook en kunt ge nu ook zien met welk doel ik de studies maak, en zijn er nog veel meer dingen uit te trekken. Ik heb laten maken eene lijst of liever passepartout van gewoon hout, en die de kleur van notenhout gegeven met zwarten bin- nenrand en dat sluit de teekening goed af, en men kan prettig in de lijst werken. Ik heb mij voor meer grootere composities ingericht, en heb weer spanramen voor twee nieuwe staan; ik wou het hout- 159 hakken in ’t bosch ook wel eens maken, en de aschvaalt met de Chiffonniers, en ’t aardappelrooien in het duin. Het is goed geweest ik eens naar Rappard ging, want zijn Sympa- thie heeft mij opgewekt, waar ik geen zelfvertrouwen genoeg had. Maar als gij deze teekeningen ziet Theo, en de studies ziet, dan zult gij wel begrijpen dat ik zooveel zorg en moeite heb gehad dit jaar als ik maar dragen kon. Het is woedend moeielijk om het figuur te smeden.En waarachtig het is er mee als met het ijzer — men werkt op een model en werkt er op door, in ’t begin gaat het niet, maar juist eindelijk wordt het meegaande en vindt men ’t figuur, zooals ’t ijzer smeedbaar wordt als het gloeiend is, en dan moet men er op doorgaan. Zoo voor deze twee teekeningen heb ik aanhoudend model gehad, en doorgesjouwd vroeg en laat. 