title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: Een voordeel, dat wij uit de veelvuldige toezendingen getrokken hebben, is de kennis van het waren habitat en dikwijks ook van de tijd van voorkomen, de maand van uitkomen der insecten. Het eerste vooral, de kennis van het waren vaderland, is van grote waarde voor het juiste onderscheid der verschillende Faunulae en is raar bijzonder eigen aan onze eeuw. Ik zal hier niet behoeven op te halen, dat men bij Linnaeus, Fabricius, Olivier eenvoudig vindt "in India Orientali" of nog onbestemder "in Indiis"; maar ik ben wel verplaatst mede te delen, hetgeen velen uwer waarschijnlijk zonderling zal voorkomen, dat de etikettering "Java" bij de bezendingen, die wij aan de Professors Reinwardt en Blume te danken hebben, niet betekent dat het voorwerp op het eiland Java gevonden, maar alleen dat het van daar naar Europa overgevoerd geworden is. Hetzelfde treft men aan in den zoo lang als standaard gebruikte Catalogus der Collectie van den Generaal Graaf de Jean, alsmede in de werken van vele Franse en Duitse schrijvers. Java is eene onbestemde uitdrukking, in vele gevallen synoniem met Nederlandsch Oost-Indie. — Door onze nieuwere toezendingen wordt deze onbestemdheid gebroken en het waren vaderland, soms een enkel eiland of wel eene bepaalde streek op een eiland, bekend gemaakt. Het zou ons te ver leiden, indien ik van de verschillende vroeger opgenoemde toezendingen u het merkwaardigste beschrijven wilde; ik zou dan niet kunnen zwijgen van verschillende nieuwe Blistermotten, als een Catoxantha en een Calodema uit Java, van de Lomapteren uit Ternate en Morotai, van een menigte Curculioniden waaronder nieuwe Calandra- en Platypodiden, van de vleermuisachtige grote Ornithoptera Croesus uit Morotai en Zuid-Halmaheer, welks mannetje vleugels heeft, die uit zwart fluweel en goudlaken schijnen samengesteld, terwijl het zo veel grotere wijfje uit zwart- en witbont laken gekleed schijnt te zijn; ik zou u de beschrijving verschuldigd zijn van het verbazingwekkend grote tympanum van een mannelijken Zocodere-Sprinkhaan uit Borneo, hetgeen hem stellig in staat stelt om een geluid voort te brengen dat op een groot kwartier afstand gehoord kan worden (indien men ten minste een vermoeden mag uiten, gegrond op analogie met het geluid van onzen behenden grote groene sprinkhaan); ik zou niet kunnen zwijgen van de eerst nu ontdekte wijfjes der Bromma-soorten, welke vroeger, voor zo lang zij bekend waren, onder het geslacht Vanitas een plaats hadden verkregen, noch van zo veel nieuwe soorten van Neuroptera, Hymenoptera en Diptera, dat de optelling alleen al eenige veilen drukken zou. Doch ik verlang niet zo ver uit te weiden en besluit met een korte raadeling, betreffende de familie der Lucaniden, welke een der kleineren is in de orde der schildvleugelige insecten en juist daarom misschien bijzonder geschikt uit om tot maatstaf te strekken, wanneer men den vooruitgang der entomologische verzameling gedurende de laatste jaren juist wil berekenen. VERSL. EN MEDEl). AFD. NATUURK, REEKS. DEEL I. In 1837, toonde de derde uitgave van den Catalogus der verzameling van den Graaf dejean, dat daarin 64 soorten van Lucaniden aanwezig waren; in 1845, de Catalogus der verzameling van den Eeverend f. w. hope, dat hij 165 soorten bezat; het is echter later gebleken, dat daarvan als de andere sexe van reeds opgetelde soorten of enkele verschillen 37 moeten afgetrokken worden, zodat het totaal op 128 reduceert. Nu bezat 'sRijks Museum in 1858 al 82 soorten van Lucaniden, terwijl het aantal nu juist 140 bedraagt. Deze vermeerdering is niet te schrijven aan aankoop, maar aan de toezendingen uit onze kolonien en daaruit voortgevloeide ruizen met andere kabinetten. Wanneer men met den Catalogus of Lucanoid Coleoptera van den Major parey het getal behende soorten op 332 stelt en daarbij zes rekent, op 's Rijks Museum aanwezig, welke hij in zijn Catalogus niet heeft vermeld, dan kunnen wij tot het resultaat dat het Museum 41 ten honderd van de bestaande soorten bezit. Kenner aan evenwel is dit. In Augustus 1863 bezocht de Major parey ten behoeve van den zoo even genoemden Catalogus het Leidsch Museum, vergeleek en onderzocht al de Lucaniden aldaar aanwezig, en sedert dien tijd zijn, behalve een menigte voorwerpen van reeds behende soorten, aldaar weer zes nieuwe soorten ontvangen. Eene daarvan is zoo merkwaardig dat ik mij niet kunnen weerhouden kan om met een enkel woord van ’tgeen haar bijzonder onderscheidt te gewaden. Men weet dat de Lucaniden zich in het mannelijke geslacht onderscheiden door verbazingwekkend groot, meestal als hertenhoornen getakte bovenkaken, van waar de in extreem behende inlandsche soort ook hare lippen van Vliegend Herten heeft ontslagen; tevens weet men dat geen van de tot heden bekende soorten op het voorhoofd enige uitsteeksel vertoont, dat eenigermate vergelijkbaar zou zijn bij de hoornige uitsteeksels, die men bij de Scarabiden zo veelvuldig aangetreft; allemaal vertoont Aegus aculeatus een wratachtige verhevenheid op het voorhoofd. De nieuwe soort, waarvan ik melding maakte, vertoont op het midden van het voorhoofd een vrij sterk verlengd kegelvormig, eenigzins naar beneden gebogen uitsteeksel, dat de loodlijn van den eersten tand der bovenkaken bereikt. Deze configuratie vernietigt al het denkbeeld aan een zeker antagonisme van overmatige ontwikkeling van de kaken en het voorhoofd, waartoe anders de vergelijking der beide genoemde familie van Lucanidae en Scarabaeidae zoo gereedelijk aanleiding geeft. En hiermee meen ik voldaan te hebben aan de opgave, om de verbazingwekkende ontwikkeling der entomologische verzameling op 's Rijks Museum te Leiden in korte woorden te schetsen. DE NIEUWE MERWEDE. DOOU F. W. CONKAD. Er is in de geschiedenis der Nederlandsche rivieren een tijdvak geweest, dat zich bij uitnemendheid kenmerkte door stelselloosheid en verwarring. Eerst, toen christiaan Brünings (met de recht door de waterbouwkundigen de heroemde Brünings genoemd) in 1804, met de hem eigen duidelijkheid, de recht oorzaak van het kwaad aanwees en een eenheid in oogmerk en middelen dringend aanbeval, begon men in te zien, dat de rivieren niet langer aan zichzelf, of liever aan de bedervende invloed van het provincialisme en van bijzondere belangen moesten worden overgelaten, en dat er onophoudelijke, tot hetzelfde doel strekkende, maatregelen noodig waren om de Nederlandse rivieren in een beteren staat te brengen. De door hem verkondigde beginselen van een meer evenredige waterverdeeling tussenu versehillende riviertakken, en een opvolgende verbetering der bedorven rivieren zelf, waren, gelijk de ondervinding heeft geleerd, de juiste beginselen, tot welker toepassing men dan ook in het latere tijdperk met goeden uitslag is teruggedraaid. Mijn hooggeachte Vader, de trouwe volgeling van Brünings, en later zijn opvolger, Burgersdijk dezelfde beginselen, en bleef die, zo veel van hem afstammend, volgend. Na zijn overlijden, dat in 1808 voorviel, werden de rivieren weer bijna geheel aan haar lot overgelaten. De verschillende inundaties, die over een tijdvak van nagenoeg een eeuw voorvielen, zijn behendig. Noodlottige gebeurtenissen, zo als die van 1809 en 1820, waren er noodig om de aandacht op nieuw op de Staat der rivieren te doen vestigen. Toen trad men een tijdperk in van commissieën; van schrijven; van ontwerpen maken; en vooral van hevige twisten, zichzelf lucht gevende door talloze geschriften, gevoed door de verloren eenheid van inzichten. Een en veertig jaren werden daarmede doorgebracht. Bijna niets werd er in dat tijdperk aan de rivieren gedaan. Op de waarschuwingen der ingenieurs werd weinig acht gegeven; de regeringloosheid won meer en meer veld, en daarmee de verachting der rivieren, die op een volkorena bedervend zou zijn uitgeloopen, indien men in en na 1850 niet een tijdperk van handelen was binnengegaan, dat hoe zwak de financiële middelen dan ook waren, die men jaarlijks mocht aanwenden, de heilrijkste gevolgen heeft gehad. Het afscheiden der rivieren en het geregeld normaliseren waren de twee voorname beginselen waarvan men uitging; dit werd ernstig onderzocht en met eenheid van inzichten door de waterbouwkundigen van die tijd voortgezet. Aan de evenredige waterverdeeling der bovenrivieren, aan het punt van separatie te Pannerden, werd standvastig de hand gehouden; dit beginsel werd overgebracht op de benedenrivieren, en hierdoor ontstond een tweede punt van separatie te Werkendam, aan den Ouden Wiel, waar de Menoede zich in verschillende takken verdeelde, waarvan de oude tak jaarlijks Dordrecht stroomde, terwijl de overige, in een onbekend aantal kilometer en stroompjes verdeeld, het Hollandsch diep bereikten. Even als Pannerden het punt van separatie voor de bovenrivieren is, zo werd Werkendam het punt van separatie voor de benedenrivieren. Hierdoor werd langzamerhand de Nieuwe Merwede voorbereid, en het is over het vormen van deze nieuwe rivier, dat ik zoo kort mogelijk eenige ogenblikken wenschen te spreken. Terwijl Nederland met spoorwegen overdekt wordt, havens en kanalen worden aangelegd, meren en plassen drooggemaakt, is dat grootsche werk sinds 1850 aangevangen: een werk, dat, door betrekkelijk geringe jaarlijkse daarvoor aangewezen middelen gesteund, langzaam doch met vasten tred voortgaat; dat door velen als nadeelig uitgekreten, soms met talent is bestreden, door anderen is verguisd, maar niettegenstaande de tegenkantingen met standvastigheid verdedigd en voortgezet, wanneer het eenmaal gereed, een der grootste werken zijn zal waarop de waterbouwkunde in Nederland mag bogen. Wanneer men de verwarde delta bezingt, die de verdronken Zuid-Hollandsche Waard uitmaakt, dan was het eene grootsche gedachte, die verwarde kilten te vervormen tot een nieuwe rivier, machtig genoeg om het afstromende water langs den kortsten weg naar zee te voeren. Men weet hoe in 1421 de Zuid-Hollandsche Waard instroomde. De daardoor veroorzaakte verwoesting is uit de geschiedenis bekend. Weinige der rampen op onze rivieren voorgevallen, brachten zulk een verbazingwekende verandering te weeg. Eerst in een onafzienbare watervlakte vervormd, begon zij vervolgens langzaam door aanslibbing weer te verlanden. Eerst langzaam, later al sneller en sneller. In 1461, dus 40 jaren na de inbraak, sloot het bovenste deel van den Zuid-Hollandschen Waard, bestaande uit de landen van Beusden en Altena, zich door een afzonderlijke bedijking van het verdronken deel af. Het afgezonderde gedeelte was hooger; het bleef dus na den vloed niet onder water bedolven, zoals het overige, dat voor verreweg het grootste deel was uitgeveend. De geregelde getijden, van beneden af inkomende, verboden de landvorming van den uitgestrekte boezem, die van het noorden naar het zuiden voortging. Er ontstonden platen en eilanden, door kreken afgescheiden. Ze werden onder den naam van killen bekend. De Groote Hel of Westkil was de voornaamste; haar boveninland was aan de Oude Wiel, waardoor zij het water ontving van de Boven-Jilerwede. Aan den regteroever ontving zij een gedeelte van het water van de Ifeneden-Merwede (ook genaamd het Noorderdiep) door de Hoogkil en Bassekil. Aan den linkeroever werd het water weder afgeleid door de Bakkerskil, het Steurgat (met de Bruine kil en Bevert), het Galeigat, den Braspenning, 't Gat van 't Steenenhuisje, 't Gat van den Hardenhoek en eenige kleinere killen. Aan den kop van 't eiland van Dordrecht had de West-kil een meer zuidelijke rigting. Ze had daar een zeer groote breedte, en werd in de vorige eeuw nog de Groote opening genaamd. De kaartjes van 1699, 1730, 1833 en 1856, bij het Verslag der Openbare Werken in de jaren 1855 — 1856 uitgegeven, kunnen de voortgaande verlanding aanschouwelijk maken. Wanneer men deze kaartjes beziet en onderling vergelijkt, dan springt het in het oog, hoe de natuur sinds meer dan anderhalve eeuw werkzaam was den grooten boezem van den Zuid-Hollandschen Waard weer dicht te maken. Eindelijk werd de in 1421 door inbraak gevormde plas veranderd in een delta vol eilanden, met platen, met killen en stroompjes, die op zichzelf onvermogend waren het aflopende water af te voeren. Door de afzuiging der killen werd de Beneden-Merwede verlamd en de scheepvaart belemmererd. De verbetering daarvan meende men te moeten zoeken in een beteugeling der stroom en de sluiting van den Ouden Wiel door paalwerk, ten einde door een en ander het water meer op de Beneden-Merwede te brengen. Die afsluiting vond echter tegenstand in Altena en te Gorinchem, doch het Hof van Holland handhaafde in 1581 het verlof daarvoor gegeven. Niettemin werd de uitvoering van het werk op gewelddadige wijze belet. Weinig jaar daarna kwam intussen de digting der stroom op nieuw ter spraak. De steden Dordrecht en Rotterdam namelijk verzekreren en verkregen in 1592 verlof, om de Bassekil te digten, onder voorwaarde dat, aan de westzijde van Stededijk, in de bestaande bekromming, een gat zou gemaakt en gehouden worden van 18 voet. Vermoedelijk is het deze opening, die later onder den naam van Pleunlauwer- en Helsloot bekend is. De digting van de Bassekil werd wel ondernomen, doch bleef niet bestaan, en alles bleef aanhangig tot in het begin van de 18e eeuw, namelijk tot in 1726, toen de zaak met ernst werd hervat; de beteugeling van den Ouden Wiel echter werd uitgesteld tot 1728. In 1730 stelden gravesande, Wittichius en Crusius voor, die Ouden Wiel en al de vordere openingen af te dammen, tot de hoogte van den zomerstand, en ze na de diepschuiven van de Beneden-Merwede te verhoogen. In 1736 werden de daartoe strekkende werken door de Staten bevolen. Ze werden in 1737 en 1738 werkelijk uitgevoerd en in april 1738 nagenoeg voltooid. Op het kaartje van Abel de Vries, worden de toen gemaakte afsluitingen met de letters A tot L aangewezen. Ze waren de volgende: A. Dam Bakkerskil. B. Bruine kil. C. Steurgat. D. Bevert. E. Droog Bevert. F. Galeigat. G. Boeregat. H. Gat van het Steenenhuisje. Gat van de Witte Boomen. Gat beneden het gat van de Witte Boomen, onbekend gat. Dam van den Kop naar den Kievitswaard. Op dit kaartje zijn voorts nog aangewezen: Inlaagdijk van Hardinxveld. Sluis te Werkendam. Oude Wiel. Nieuwe Wiel of groote heide. Nieuw Schephoofd bij Dordrecht. Met weinig voorzichtigheid waren in tusschen de hiervoren genoemde werken in 1737 — 1738 ondernomen; gevaarlijke verschijnselen bleven niet achter, en nog vorder dat de algemene sluiting der killen was volbracht, bespeurde men een zeer aanzienlijke verhooging van den waterspiegel op de Merwede, die zo veel schrik verspreidde, dat men er toe overging, de gemaakte belemmeringen, voor zo ver mogelijk, weer op te ruimen. Na die tijd werd er gedurende eenige jaren over de sluiting der killen en de verbetering der Merwede veel geschreven en getwist, maar weinig of niets gedaan. Dit duurde tot in 1769, toen bij verbouwingen en bolsstea. een belangrijk rapport omtrent deze aangelegenheid uitbracht en daarbij een langzame beteugeling der killen voorstelde. Bij een staatsbesluit van den 25 Januari 1770, werd aan dit voorstel in zo ver gevolg gegeven, dat de uitvoering van voorlopige hulpmiddelen daarbij werd vastgesteld. Onder de indruk van de vorige mislukking, ten gevolge van overhaasting in de afsluiting, ging men deze keer, naar wat schijnt, weer te traag met het beteugelingswerk voort. Volgens de klachten van de bandel van Dordrecht bleven aanboden, en weinig baat te zien van de in 1770 bevolen werken. Een verdere beteugeling van de Oude Wiel, door een buiging in 1777 voorgesteld, bleef zonder gevolg. Toen er echter, in het begin van deze eeuw, meer eenheid en klem in het algemene bestuur was ontstaan, werd, bij een besluit van de Commissie van Superintendentie voor ’s Lands rivieren van 2 Mei 1801, weer eens besloten, dat het denkbeeld van de beteugeling der kilten, als grondslag voor de verbetering van de Beneden-Merwede, raad snel zou worden onderzocht. Kailjenhof werd met die taak belast. In 1804 en 1805 deden bij naspeurige waarnemingen en in zijn rapport van 2 April 1805, waarin men die waarnemingen bijeenverzameld vindt, werd dat beginsel van de beteugeling volgebonden; de Drie Kilten werd er toen van uitgezonderd. In 1819 kwam het denkbeeld van een behoorlijke verdeling van de riviertakken, de door Kailjenhof aanbevolen werken werden in 1805 en 1806 uitgevoerd. In 1819 kwam het denkbeeld van een Nieuwe Merwede het eerst voor den dag, volgens het plan van Kailjenhof, dat echter zeer verschilde met hetgeen later werd uitgevoerd, werd in dat jaar door de 1e klasse van het Koninklijk Nederlands Instituut onderzocht. Volgens het plan van Kailjenhof, moesten de Merwede en Kilten bij Hardinxveld, dwars door de Oude Merwede, door een hoge rivierdijk afgesloten worden, doorloopend tot den kop van het eiland van Dordrecht. Van daar ging de dijk naar de Tolplaat en verder naar den mond van de Dordse Kil. Van Werkendam ging een tweede dijk in een evenwijdige strekking door de killen tot aan den uitloop van het Gat van Kielen in het Hollandsch diep. De afstand tussen deze dijken was 1130 el; de eigenlijke riviergeul 377 el. De Zuider Nieuwe Merwede-dijk moest voorts gaan langs den Ämer en de westzijde van de Bakkerskil, en aan de in 1815 gestichte sluis van het Land van Altena aan den Ouden dijk aansluiten. Het kanaal van Steenenhoek werd daardoor verlengd tot Papendrecht in het bed der Oude Merwede, en verkreeg door een sluis gemeenschap met de Oude Maas en den Noord. De verdronken Zuid-Hollandsche Waard werd in twee waarden verdeeld, aan weerszijden der nieuwe rivier gelegen. De rivier-commissie van 1821 ondersteunde het denkbeeld van BLANKEN, om de killen tot hoofdrivier te maken, en de Beneden-Merwede af te sluiten. Tegen die afsluiting werden intussen, zowel van zijde van Dordrecht als van elders, gewichtige bedenkingen ingebracht. Eene tweede rivier-commissie werd in 1828 benoemd. Haar rapport werd echter eerst in 1840 uitgebracht. Deze commissie had verschillende bezwaren tegen het voorgestelde van de eerste rivier-commissie. Zij verklaarde zich voor het vormen van een Nieuwe Merwede, maar meende, dat het doel zonder afdamming van de Oude Merwede kon bereikt worden. Zij beoogde een geregelde waterverdeeling tussen de twee riviertakken, en een nieuw punt van separatie bij den Ouden Wiel. De meest mogelijke omzichtigheid in de uitvoering werd door haar aangeraden. Een nieuw tijdvak voor de verbetering der rivieren werd in 1850, ten gevolge van het rapport van de Inspecteurs van de kün, geopend. Toen kwam men tot de juiste beginselen van christiaan BRÜNINGS terug, en werd de grond gelegd tot het enige stelsel van normalisering en afscheiding der rivieren, dat sindsdien gevolgd is. De regeling der waterverdeeling van de bovenrivieren werd in stand gehouden. De gemeenschap tusschen Waal en Maas werd bij St. Andries afgesloten. De normale breedten van de rivieren werden vastgesteld, en voor die stroomen vaste richtingen aangenomen tot leiddraad voor het aanleggen der rivierwerken. Dijksverbeteringen, afsnijdingen en opruimingen werden aanbevolen, en de kop van den Ouden Wiel bij Werken dam werd tot een nieuw punt van separatie voor de benedenrivieren gemaakt. Voor het overzicht der algemene regelen, moet ik hier vooral verwijzen naar de rapporten der drie inspecteurs (van der KÜN, FIJNJE en CONRAD), van 27 September 1861, 27 April 1863 en 1 Februari 1864, alle van Staatswege door den druk openbaar gemaakt. Hierover meer uit te lezen, zou ons te ver afleiden, dewijl ik in dit heb voorgesteld, hier alleen over de Nieuwe Nete te spreken. Toen men daaraan begon, vereischten de verschillende belangen het behoud van de Oude Merwede, met de toenmalige hoeveelheid water als minimum, of met ongeveer de helft van de hoeveelheid water van de onverdeelde Merwede als maximum, en het vormen van een Nieuwe Merwede van Werkendam naar het Hollandsch diep, met ongeveer de helft van het water van de onverdeelde Merwede als minimum, alles gerekend op M. E. (Middelbare Eivierstand). Bij lagere standen moest de Oude Merwede, en bij hogere standen de Nieuwe Merwede een ruim aan deel hebben. Langzame stroomleiding en eene voorzichtige beteugeling der zijdelingsche kilen waren de middelen, die men aanwende, en het denkbeeld, om de gezamenlijke kilen tot krachtigen stroom te vereenigen, kwam meer en meer tot rijpheid. In die zin werden sedert 1851 de in de kilen gelegde werken uitgevoerd, en op die wijze werd de Nieuwe Merwede kunstmatig tot een vermogende rivier gevormd. Ik bied hierbij een kaart aan, waarop de Nieuwe Merweede beknopt mogelijk is afgebeeld, met de werken, die sedert 1851 zijn gemaakt. De gronden en platen, die binnen het rivierbed door een donkere tint zijn aangegeven, zijn weggegraven of weggestroomd. De overige werken zijn door de jaartallen der uitvoering aangewezen. De Romeinse cijfers wijzen de vaste peilpijnen aan, waarin jaarlijks gepeild wordt. In 1851, 1852 en 1853 werden in de kilen verschillende beteugelingswerken uitgevoerd, geulen gegraven, eilanden verlaagd en al in laatstgenoemde jaar had de Nieuwe Merwede een belangrijke schrede voorwaarts gedaan. De beteugelingswerken werden lood met behoedzaamheid voortgezet. De werken, welke in 1854 werden uitgevoerd, strekten om, in verband met die van de drie vorige jaren, alle kilen te beteugelen die, van den Oude Wiel tot aan den kop van het eiland van Dordrecht, onmiddellijk of zijdelings op de vorming van de rivier invloed hadden. Omzichtig maar krachtig vormde die vorming voorbereid, en de uitschutting van het bed van de Nieuwe Merwede begon sedert dat tijdstip op gewenste wijze plaats te hebben. De tabellen, die bij het Verslag over de Openbare Werken in 1855 en 1856 zijn gevoegd, toonen door cijfers aan, hoeveel reeds tegen het einde van 1856 in waterafvoer door de Merwede en Kilen gewonnen was. De waarnemingen over de afvoer werden sinds die tijd voortgezet en tot en met 1861 wordt daarvan een overzicht gegeven in de tabellen van oliever, Bijlage 3 bij het Verslag der drie Inspecteurs, en Bijlage 2 bij het Verslag over de Openbare Werken in 1863, (Zie Bijlage), Belangrijk zijn de werken, die in 1856, 1857 en 1858 tot verbetering van de Merwede werden uitgevoerd. In 1858 vooral, werden vele platen en gronden opgeruimd, en van dat tijdstip af, werd de verdieping niet alleen aan stroomleiding overgelaten, maar insgelijks door de werking van stoorabaggermolens bevorderd. Intussen was ook op de Deeneplaat een breedte van 400 el aangekocht en door die plaat heen een golvend beek gegraven, breed 50 el in den bodem en diep 1,50 el — AB. Ten gevolge hiervan, werd er een regel doorgaande gemeenschap van de nieuwe rivier met het Hollandsch diep geopend, die weldra belaaglijk verbreedde en verdiepte en zichtbaar zeer spoedig tot een nieuwen riviermond vormde. In 1860 en verder tot heden werden de werken in denzelfden zin voortgezet; verbetering der zijdelingsche afsluitingen, verdieping van den stroom door baggering en uitstrooming, bleven de grondslagen der verdere werkzaamheden. In 1863 en 1864 waren inzonderheid de stoombaggerschepen krachtig tot verdieping der rivier werkzaam. Het laatste verslag over de openbare werken geeft daarvan verschillende details. Opmerkelijk is de staat van verdieping die in bijlage I van dat Verslag, bl. 118, wordt gegeven. De voortgaande verbetering wordt daarin onwedersprekelijk door cijfers aangetoond. De schutsluizen, die men aanvankelijk behoort, werden voltooid en de werken tot bekalking, beperking en afsluiting - ook benedenwaarts voortgezet, zodat er in 1864 over de volle lengte van de Nieuwe Merwede nog slechts een, sedert 1861 gezonken, kilometer, ter wijdte van 60 meter, in het belang der scheepvaart tijdelijk open was, uittandelijk de eerste kilometer beneden den kop van het eiland Bordrecht. De normale breedte, die voor de Nieuwe Merwede is aangenomen, is: Voor het Stroombed 400 meter. Voor de Uiterwaarden aan beide zijden, 300 meter, dus 600 meter. Tussen de bedijkingen dus 1000 meter. Ze heeft tegenwoordig een vermogen van 1100 cubemeter per seconde. De Oude Merwede heeft een vermogen van 670 cubemeter per seconde. De lengte van de Oude Merwede van Werkendam tot Dordrecht en verder tot in het Hollands Diep is 2770 meter. De lengte van de Nieuwe Merwede van Werkendam tot in het Hollands Diep is 17000 meter. Verschil in lengte 10700 meter. Tussen deze punten bestaat bij gemiddelde rivierstand gemiddeld het volgende verhang: Bij Hoogwater. Werkendam 1,57 meter. Moerdijk 1,29 meter. Verhaling 0,28 meter. Bij Laagwater. Werkendam 1,15 meter. Moerdijk 0,72 meter. Verhaling 1,87 meter. Men begrijpt welk een uitwerking een verkorting van ruim 10 Nederlandsche mijlen op dit verhang hebben moet. De Nieuwe Rivier naderde meer en meer voltooiing. Wat van haar geworden is, kunnen kaarten en tabellen aanschouwelijk inaken, maar wanneer men op de plaats zelf komt, en de prachtige rivier ziet, die daar langs de eilanden van den Biesbosch in jeugdige kracht heenstroomt, dan mag men dankbaar terugzien op de standvastigheid en de volharding, die sinds 14 jaren zijn doorgezet, wat in het algemeen belang moest worden doorgezet, en zien Verheugen, dat men niet door steeds herrijzende tegenkanting is laten ontmoedigen, maar langzaam doch zeker heeft voortgestreefd naar het doel, dat men zich voorstelde te bereiken. Dat doel is bereikt, is mag met bijna genoegzame zekerheid worden gezegd. De gebeurtenissen van den afgelopen Winter hebben het op nieuw bewezen. Nog slechts weinig tijd verder, en de Nieuwe Merwede is een riviertak bij uitnemendheid, volkomen geschikt voor zijn bestorming, geregelde afstrooming en bevaarbaarheid. Mogen ze lang daartoe strekken, en ons Vaderland daarbij worden bewaard voor de herhaling van de rampen, waaruit zij zijn ontstaan en verschuldigd is. OVERZICHT VAN DE WATERAFVOER DOOR DE MERWEDE EN DE  1 I 11 Ml 1 g ocoo afvoer El 0.4055 0.4916 0.4545 0.5853 0.4818 0.6541 0.6148 0.7510 Snelheid per secunde. h-» OO 0 1^ kub. ei 1767.2 475.9 179.0 500.0 610.4 197.9 301.0 34.4 84.9 227 7 307 0 Afvoer. 1.000 0.270 ,0.101 0.282 0.345 0.1121 1.000 ,0.0114 0.282 Betrekkelijke afvoer. El 0.6892' 0.5834 1 0.7497 0 6495 i Snelheid per secunde. 1822. kub. el 1716.0 670.0 1046.0 218.0 475.0 125.0 396.0 10.0 419.3 465.3 Afvoer. II ooioö^— ' bi öoo Betrekkelijke 1) ioooiOto — • «OO afvoper oo c oo divergentie. p pp ^PP oopo o 1 1 ►— '» b^cci oob«c:. o K 1 1 cn! ^ Ol • cnciio «C3500CO o ^ oo C7T--5 OCOOO »P^QOO— ' O oo 0^*<l 00 0-05 05 Snelheid per secunde. 1850. i— ' w 05 05 K)»— '05 05*— '050H-i»<J*<}ff O ^ CC «C 0c«00 Ci c* I-J ^ o*—* ptoo tCQOtf^Ci io io bib^ icooo» oebTH-« c»io*<»b5 S- Afvoer. 1.000 0.423 0.060 0.027 0.370 0.209 0.1091 0.219: '1.000' 0.027' 0.350 1.000 0.033 1 Betrekkelijke afvoer. El 0.6324 0.4516 1,3965 0.7882 0.4744 0.5600^ Snelheid per secunde. 1856. kub. el 1913 3 613.3 918.9! 549.5 636.3 170 4 511.9 51.3 493.9 591.2 Afvoer. 1.000 0.320 0.480 0.287 1.000 0.268 1.000 0.100 Betrekkelijke afvoer. El 0.6114 0.5165 1.6166 0.8019 0.4252 0.3689' Snelheid per secunde. 1857. kub. el 1760.0 670.4 696.0 568.4 688.4 97.5 626.9 39.5 614.2 695.3 Afvoer. 0 'qj 1.000 0.381 0.395 0.323 1.000 b 142 1.000 ,0 063 001 .io CH <c ,.rt Snelheid 1 1 II II 112 1125®'“ per secunde. «0 QO 1859. 0 «t: kub. el 3043,2 923.4 806.2 1313.6 ji.ooo 0.303 0.265 0.432 Betrekkelijke afvoer. El 0.4700 0.3543 0.7041 0.2643 0.4092 Snelheid per seconde. 1861. kub. m 1202.3 370.0 207.2 625.1 414.0 28.8 468.0 21.3 520.0 549.1 Afvoer. 1.000 0.308 0.172 0.520 1.000 0.070 1 000 0.045 Betrekkelijke afvoer. 1 I i /. I 4 MEDEDELING OVER TOXODEB A DENTICULATA Aud. Serv. DOOR L. % . 4 SMULDERS. Voor vele jaren heeft audinet de serville het genoemde insect beschreven en afgebeeld, eerst in de Ann. de La Sog. entomol. de France, Tom. 6, p. 25 (Paris 1837), later in zijn werk Hist. Nat. des Insectes Orthoptères, p. 139, PI. 5. (Paris 1839). De generische naam ontleent hij aan het Grieksche δόξω, arc, een boog, en κού, hals, vanwege de lange voorborst, achter den oorsprong van het eerste paar pooten, als een boog rugwaarts gekromd is. Of die naam gelukkig gekozen zij, laat ik thans in het midden, doch zeker is het dat hij berust op het onderzoek van slechts één enkel, gedroogd, mannelijk voorwerp, toe aanwezig in het Museum Royal. Men had het te danken aan den heer marc, geacht koopman en entomoloog te Havre. Het was herkomstig van Java. Het wijfje was onbekend. In latere entomologische werken vind ik bij geen enkele raffinering van dit insect gemaakt, bij de opgaven van serville eenvoudig herhaald. Zelfs terwijl ons medelid w. de haan, Wien de schatten van ’s Rijks Museum te Leiden lenigde, nam het genus wel in zijn analytische tabel op, doch zei er in zijn werk niets bijzonders van Orthoptera, p. 05), waaruit blijkt, dat hij zelf geen voorwerp heeft waargenomen. Buhmfister maakte er in zijn uitvoerige handboek. De Entomologie, Bd. II. S. 1012, slechts zeer kort gewag van. Op inderlijke vragen, tot nu toe aan verschillende entomologen gericht, kreeg ik steeds ten antwoord, dat zij geen specimen van T. denticulata hadden gezien. Deze zeldzaamheid van het insect strekte ter verontschuldiging, dat ik er nu reeds over handel, hoewel ik slechts een enkel nog een onvolledig individu bezit. Mijn voorwerp is eveneens herkomstig van Java. Ik ben het verschuldigd aan mijn vriend, de Heer s. binnen-nijl, op Buitenzorg, die het mij voor drie of vier jaren zond, samen met een aantal andere insecten, in arak. Bij geen van zijn later bezendingen komt het diertje weer voor, niettegenstaande zijn herhaalde pogingen, om het te verschaffen. Hij wist mij met zekerheid niet te zeggen, vanwaar hij het verkregen had, maar houdt het voor waarschijnlijk, dat het uit het geborgte Gedeh, door een opperste te Sjipamas, was gezonden. Ik koester de hoop, dat de door mij aan binnendijk gezonden teekening van het dier aanleiding zal geven om meer individuen op het spoor te komen. Aan mijn voorwerp ontbreken de laatste achterlijfseiringen, zodat ik over de armuur genitale of de foliolen abdominales van SEIVILLE niet kan oordelen. Desniettemin geeft mij deze verminking de zekerheid, dat ik een wijfje voor oogen had. Eene kleine massa, die uit de buikwonde stak, werd voorzichtig met hetgeen er aan grensde naar buiten gehaald. Ik vond, behalve sterke spierbundel en luchtbuizen, eieren. In een tak van het eierensteltje zat onderaan een ei van 5 mm., een van 2 mm. Dan zes, die te zamen 2 mm. lang zijn, terwijl nog een aantal van ongeveer 20 korreltjes volgden en de top als een draad-vormige staart eindigde. Deze afstammingswijze komt volkomen overeen met die van andere orthoptera en bepaald met die van Mantidea. In twee min of volledige takken van het eierensteltje vertoonde zich nog ongeveer twintig eieren, alle van geringe ontwikkeling. Als wordt ons insect zelden gevangen, leert ons toch het zo-even medegedeeld, dat het zeer vruchtbaar moet zijn. Wij behoorden ons alzoo te wachten voor de meening, dat een in Musea zeldzaam voorkomend dier altijd in de natuur schaarsch zou zijn. Verschillende oorzaken zijn in ons geval aanwezig, die het diertje weinig in het oog doen vallen, als de vorm, de kleur, wellicht het ontbreken van geluid. Rij een vergelijking tusschen slechts twee individueel, waarvan het een mannelijk en het ander vrouwelijk, kan men niet met zekerheid weten of men met individueele of met sexuele verschillen te doen heeft. Dit zal eerst kunnen worden uitgemaakt, als wij in het bezit mogen komen van een grooter aantal specimen van beide sexen. Dat rijnen voorwerp, even als dat van Serville, verkleurd was, behoefte nauwlijks gezegd te worden. Ik merk slechts op, dat noch de kop en sprietten, noch enige gedeelte van de poten bij mij geel gekleurd zijn, maar bijna alles donkerbruin is. Alleen tusschen de bases der oogen en op de voorborst zijn geelbruine tinten te zien. Serville vermoedt dat het levende dier groen is, waarschijnlijk omdat deze kleur de heerschende is bij de Mantides. Het geel van de sprietten van het wijfje is overgebleven is fijner dan in de teekening van het mannetje, een verschil, dat bij evenementen familie gemeenzaam voorkomt. Als Serville de lengte van het dier noemt 4 puces en 1 au moins, geeft hij zeker te kennen, dat het levende langer zal zijn gewest. Mijn voorwerp zou een nauwkeuriger maat kunnen geven, zou niet de laatste ringen ontbraken. Nu bedraagt de lengte recht door gemeten 11 mm. Het geheele voorkomen van Serville’s mannetje is krachtiger dan dat van het wijfje. Serville hecht aan de rigling van de oogen bijzonder waarde, als een verskil kenmerk met andere genera. Hij zegt, "Los Hymenopes, les Acanthrops, les Schizocephales, les Harpax, hebben de ogen eleve en conisch en eindigen met een epichel, maar zij sament verticaal." (Ann. p. 25 suiv.) Dat de oogen van Toxodera volkoren in de natuurlijke richting staan, noemt hij een conformatie zonder voorbeeld. Ik aarzel om aan deze richting te veel gewicht te hechten, omdat in mijn voorwerp de oogen noch horizontaal, noch dwars staan, als hij het rangetje van Serville, noch verticaal, als hij Hymenopus, enz. Zij houden het midden tussen die twee richtingen. Raadpleeg ik de afbeelding van Acanthops erosa (serv. PL 4 fig. 1.) en die van A. morbilifolia (ib. PI. ß fig. 1.), daar drukt de eerste de verticale richting sterker uit, en nadert de laatste zeer tot in de Toxodera. Meermalen treedt genoemde schrijver in geen details van de inrichting van de stekel dragende oogen; ik vind ze beschreven elders van geen der opgegeven geslachten volledig beschreven. Wat Toxodera aanbacht, elk oog heeft een brede basis, die zoo met den kop verbonden is, dat ik als waarschijnlijk durf stellen, dat de richting der oogen veranderd kan worden. Deze vermoedelijke beweging wordt bovenwaarts beperkt doordien het voorhoofd eenigzins verheven is, zodat de stand niet geheel en al verticaal kan worden. Het grondstuk is glad, dan volgt het raffinement en grootste gedeelte, waarop een groot aantal van zeer kleine facetten zichtbaar zijn en wel aan alle kanten. Dit deel loopt conisch toe en wordt op den geknotten top gekroond met een spitsen stekel die glad is. Alleen het middelste gedeelte is dus het eigenlijk gezegde oog. Het zal zeer belangrijk zijn deze en andere stekeldragende oogen anatomisch te onderzoeken. De voorborst is voorzeker een allerbelangrijkst lichaamseiland voor de karakteristiek; de naam van het geslacht is er aan ontleend. Zij is bij serville korter, dan de vleugels, in mijn voorwerp is het verschil zeer gering. De boog, die zij, achter de inplanting van de voorpooten, vormt, is bij mij veel meer vlakker, dan in fig. b. van serville, dat ik er niet aan gedacht zou hebben, het in een beschrijving op te nemen, veelmin om het dier daarom Toxodera te noemen. Of de wijfjes bezitten het bedoelde karakter in zeer geringe mate, of er is individueel verschil, dat de kromming is door het droogen vergroot; er heerst hier nog onzekerheid. Zoo als bij andere Mantides is het kleinere gedeelte van de voorborst, voor de inplanting van het eerste paar pooten, op den rug door een dwarsche lijn van het achterste gescheiden, zoo als serville ook aanduidt, fig. h. Hoewel het geeft ons geen voorstelling van het verband dezer deelen. De rugvlakte van de voorborst vormt een welbegrensde dakvormige, gebogen schub. Het kortste deel is aan den voorrand vrij en een weinig opgewipt, waaronder een naakte, korte, zoogenaamde hals schuilt. Het lengste deel is eveneens, doch aan den achterrand vrij en bedekt de zachte deelen van de articulatie met de middenborst. De zoo bedoelde achterste grens van de voorborst draagt in de lengte-as een vrij aanzienlijk, vliezigen, kleurloos tand of haak. Soortgelijke, doch kleinere, en bruine tand, met twee punten, staat 11 mm meer voorwaarts dan volgt nog een, die weer wat groter is, 9 mm voor de middelste. Overigens is de geheele vlakte met korrelige verhevenheden bezaaid en de rand tijg getand. Serville schijnt deze tanden niet te hebben waargenomen: hij zegt; La partie anguleuse du prothorax portant en dessus, surmonté anterieur erneut, des petits tuberculés ou dentelures épineuses. De kop kan veel meer naar beneden dan naar boven worden bewogen, door de buikvlakte korter te zijn dan het rugvlak. Het buikvlak is bezaaid met kleine tandjes, waarvan twee lengte-rijen iets verhevener. Vlak voor het gewricht van de poten is wederzijds een vrij slijpige tand, die een deel uitmaakt van de articulatierand. Het gedeelte van de buik achter de voorpoten is vlak, met een eenigszins verheven middenstreep en een menigte kleine tandjes. Van meer details onthoud ik nu vooralsjeblieft. De midden- en achterborst verschillen weinig of niets in lengte. Dat in mijn voorwerp de linker dekvleugel en vleugel boven lag, is misschien toevallig. Echter, komt deze schikking ook bij Oxipila annulifera voor. De articulatie tusschen de voor- en middenborst is van die aard, dat de Toxodera zeer zeker het eerstgenoemde deel zeer sterk voorover buigen kan. Bij een nauwkeurige beschouwing van dit gewricht mag niet verzuimd worden op die van de dekvleugels te letten, die er in nauw verband mee staan. De twee oogjes, door Serville afgebeeld op de worteis van de dekvleugels, zijn inderdaad verhevene, chitineuze randen van de articulatieplooi of het spanvliesje. De dekvleugels zijn gevlekt, met bruinen voorrand. De vleugels zijn zeer dun, kleurloos en doorzichtig, de nerven tijg. De stekels aan de voorpooten zijn door meergenoemden onnauwkeurig teruggegeven, en de vorm van de voetgeledingen onduidelijk. Onder anderen is de knop-vormige verdikking van het vierde gelid noch beschreven noch afgebeeld. Hetzelfde geldt van de onderdeelen der vier achterpooten. Aan de dijen van de vier achterpooten zijn getande plaatjes, nabij het scheen-gewricht, en een zwarte wratachtige stip. De bladvormige aanhangsels (lobes foliaces) van de scheenen, waardoor het insect verwant is aan het geslacht Empusa, zijn in ons voorwerp niet geel gestreept, maar geheel bruin; de vorm komt ook niet volkomen overeen. De blaadjes aan de benedenkant van de dij zijn kleiner dan de twee bovenste. De stekels aan het benedeneinde van de scheen dragen slechts twee doornen, een dunner en een dikker, terwijl er bij het mannetje vier meer ontwikkelde zijn, dit kan zeer wel een seksueel verschil zijn. Ik vermoed dat te eerder, omdat aan de basis van onze doornen, duidelijk aan de achterpooten, twee knobbeltjes voorkomen, die als abortieve stekels kunnen worden beschouwd. Daarentegen spreekt Serville van twee lange stekels of sporen boven de voetgeleding, terwijl mijn wijfje vier doortjes heeft, twee kleine, een groter en dan het grootste, waarschijnlijk het enige van zijn figuur. De verbreidingen of kussentjes van de voetgeledingen zijn door hem noch beschreven noch afgebeeld. Het onderzoek naar dit merkwaardige insect heeft mij op nieuw geleerd, dat, als men geen verse voorwerpen onder de ogen kan krijgen, het allezins wetenschappelijk is, om behalve opgezette voorwerpen ook nog in spiritus bewaarde voorwerpen te kunnen onderzoeken. Menig orgaan wordt door het drogen misvormd, menig deel wordt allengs zeer broos en gaat verloren; in het vocht, waarin het verkleurd ook, blijft de vorm meestal beter bewaard en is verminkung minder te vrezen. Grootfigen, Maart 1865. BESCHRIJVING VAN SCHEDELS VAN INBOORLINGEN DER CAROLINE EILANDEN. Noord J. Vast van de Hoever. In 1858 kwamen op den 6e Dec. aan bord van het fregatschip Amsterdam, kapitein der herderscheep, twaalf eilanders van de Stille Zuidzee te Batavia aan, die door gemelde gezagvoerder op den 80e Oct. in een kano rondzwemende, waren ontdekt, en groot gebrek hadden geleden. Medelijden met deze ongelukkige mensen had den kapitein bewogen hen in zijn schip op te nemen. In Batavia aangekomen, werden de meeste van deze eilanders weldra ziek, en binnen 3 weken waren er reeds acht overleden. Van de vier overigen zijn er later nog drie gestorven, zodat er van allen slechts een over is gebleven. Of deze naar zijn geboorteplaats teruggestorven is, 'tgeen in en zieh voorgesteld had, met allen te doen, is mij niet bekend. De geboorteplaats van deze mensen is, volgens waarschijnlijkheid, het eiland Olee of Olea, gelijk de Heer Swaving schrijft, of Wolia, gelijk in den Javabode gemeld wordt. Dat eiland zou, even als Taman, ten zuiden van de Hoge Loyalties eilanden liggen, welke kleine eilandengroep, volgens de opgave van Lesson (Voyage autour du Monde, Corvette la Coquille, 1822 - 1825), op 7°, 25' N. B. en 149°, 35' O. L. gelegen is. Van deze eilanders deelt de Heer Swaving aan, dat zij gelaten waren, bijna geheel naakt gingen, en zwart liaar hadden, 'tgeen slechts bij een vrouw enigzins gekroesd, maar bij de andere personen glad was. In de ooren droegen zij rollen van schildpad; de oorlel was daardoor buitengemein uitgerekt. Van de op Java gestorvenen elf mensen zijn 8 schedels door Dr. Swaving megebracht. Een liggingsschedel van Soejour (of Saenjour) is van een der drie personen afkomstig, die te Meester Cornelis bij Batavia overleden is, en bevindt zich thans in het Anatomisch Kabinet van de Leidse Hoogeschool. Ik heb deze liggingsschedels onderzocht en gemeten; van de metingen geeft de achter mijn opstel geplaatste tabel een nauwkeurig bericht. De hoofduitkomsten daarvan nemen wij in onze beschrijving op. Onder de negen schedels zijn zeven van mannen afkomstig, waarbij wij in de eerste plaats onze aandacht bepalen, en welke wij vooral beschrijven zullen, terwijl omtrent de twee vrouwelijke schedels daarna enige opmerkingen zullen volgen. De schedels hebben alle een langwerpigen vorm; zij behoren tot een volk, dat in de terminologie van Retzius dolichocephalisch moet worden genoemd. De gemiddelde omvang van den schedel is 0,515 t)- Deze afmeting is groter dan die bij Javanen gemiddeld wordt aangetroffen (0,499), geringer daarentegen dan ik die bij de schedels der Germaanse volken gevonden heb (0,52i8). De gemiddelde omvang van den schedel steigt bij deze schedels overeen met de gemiddelde maat, die ik over den omvang der Chineese schedels vroeger gevonden heb. Schedel van Taralipa, van boven gezien; De lengte van den schedel verschilt tusschen 0,171 en 0,191. Als gemiddeld getal heb ik hier 0,182 gevonden; doch het is mogelijk, dat bij het onderzoek van een groot aantal schedels deze maat gemiddeld 1 of 2 mm. groter zou zijn. De gemiddelde breedte tusschen de wandbeenderen is 0,126. Deze breedte verschilt tusschen 0,117 en 0,133. Onder de zeven schedels zijn er twee, die 0,129 breed zijn, een die 0,127 breed is. De boog van den schedel of de maat van de welving van den schedel, genomen van den grond der neusbeenderen tot den voorrand van het grote achterhoofdsgat, verschilt van 0,364 tot 0,399. Bij de berekening der zeven inwoners volgt als gemiddelde 0,382. Ik vermeen echter, dat men onder bij de waarheid komt als men die afmeting gemiddeld iets geringer stelt, bijvoorbeeld 0,379, omdat twee zeer grote afmetingen (0,394 en 0,399) een störenden invloed uitoefenen en de meeste beneden 0,381 vallen. Van deze gemiddelde maat wordt de grootste lengte door de wandbeenderen ingenomen; kleiner is het voorhoofdsbeen (ongeveer 14 millimeters), en het kleinste gedeelte van die lengte (ongeveer 18 mm. minder dan het voorhoofdsbeen) blijft voor het achterhoofdsbeen over. De hoogte van den schedel, rechtstandig gemeten van den achterrand van het grote achterhoofdsgat tot de kruin van den schedel, verschilt van 0,134 tot 0,149, en bedraagt gemiddeld 0,142 of 0,143. Bij zes Chineesche schedels had ik deze gemiddelde lengte gevonden 0,180. Bij zes Chineesche schedels had ik deze gemiddelde maat 0,137 of iets meer gevonden. Het voorhoofdsbeen is van de neusbeenderen tot de sutura coronalis gemiddeld 0,125 lang; de gemiddelde lengte der wandbeenderen of der sutura sagittalis is 0,139; de gemiddelde lengte van het achterhoofdsbeen tot aan het foramen magnum is 0,117; en deze drie geregelde maten geven, bij elkaar opgeteld, weer nagenoeg de vroeger gevonden gemiddelde lengte van de welving van den schedel 0,381. Bij Chineesche schedels heb ik als gemiddelde voor deze afmeting gevonden 0,145. Uit de opgegeven afmetingen blijkt, dat deze schedels laagwerpig, smal en hoog zijn. Het voorhoofdsbeen is tamelijk lang, en de samenkomst van den kroon en den pijlnaad ligt in vijf schedels loodrecht boven den voorrand van het grote achterhoofdsgat, bij twee schedels echter daarvoor. Bij alle is de pijlnaad langer dan het voorhoofdsbeen. Zulks is ook bij Germaansche schedels gewoonlijk het geval, hoezeer er echter gevonden worden, bij welke de lengte van het voorhoofdsbeen die van de wandbeenderen overtreft, hetgeen, volgens mijn vroegere onderzoekingen, bij Slavonische en Tschadische schedels daarentegen als regel schijnt te moeten worden aangemerkt. Het achterhoofdsbeen heeft een middelmatige lengte. Bij een enkele schedel is het echter zeer lang, namelijk van de punt van den lambdadaad tot aan den achterrand van het foramen magnum 0,129; maar bij deze schedel wordt het bovenste van de squama occipitalis door een symmetrisch geplaatst, langerormig wormiaansch been gevormd, een os laterale parietale, dat zich van onderen tot dicht bij de linea nuchae inferior uitstrekt. Het grote achterhoofdsgat is bij de meeste schedels langwerpig, bij lengte staat tot de breedte ongeveer als 6 : 7. 