title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: De synchondrosen ontstaan wanneer twee tegenover GEWRICHTEN. 207 elkander geplaatste, congruente beenvlakten door een vaster of weeker bindmiddel, gewoonlijk hyaliju- of vezelkraakbeen als het ware aan elkander verbonden zijn. Opdat het bind- middel niet naar ter zijde zal uitwijken, is de plaats der verbinding met een ligamenteus omhulsel voorzien. De bewe- gelijkheid dezer verbindingen van beenderen hangt af: 1. van de absolute vastheid van het bindmiddel; 2. van zijne afmetin- gen: de bewegelijkheid is namelijk (de sub 3 genoemde invloed daargelaten) regtstreeks evenredig aan de lengte der verbin- ding, d.i. den afstand van beide beenvlakten, en omgekeerd evenredig aan de dwarssnede van het bindmiddel, d.i. de grootte der beenvlakten; 3. van de strakheid van den om- hullenden band. — De bewegelijkheid is altijd zeer gering, en trekkingen van spieren hebben daarom op dergelijke verbindin- gen van beenderen bijna geen invloed. Daarentegen is hare veerkracht van eene groote beteekenis, vooral voor de wer- velkolom, waarin eene geheele reeks van synchondrosen (de tusschenwervelkraakbeenderen) op elkander volgen, en daardoor aan de op verscheidene plaatsen gebogen zuil eene zekere buig- zaamheid en groote veerkracht geven. Gewrichten. In de volstrekt bewegelijke verbindingen van beenderen der gewrichten is de weerstand, die de beweging tegen- werkt, tot een minimum teruggebragt. Daarentegen is de rig- ting der bewegingen reeds door den vorm der gewrichtsverbin- ding op velerlei wijzen beperkt. — De beide beenderen, die met elkander door een gewricht verbonden zijn, keeren elkander twee gladde, met kraakbeen overtrokken vlakten (gewrichtsvlakten) toe, die door bepaalde middelen, waarover beneden zal gespro- ken worden, gestadig in eene zooveel mogelijk uitgezette on- derlinge aanraking worden gehouden. Eene van deze gewrichts- vlakten is altijjd grooter dan de andere. De eenvoudigste gewrichten zijn die, waarbij de kleinste gewrichtsvlakte gestadig in al hare punten met de grootste in aanraking is. Zal nu deze aanraking niet afgebroken worden, derhalve geen andere beweging plaats hebben dan het wrijven van de kleinste gewrichtsvlakte tegen de grootste, zoo hangt natuurlijk de mogelijkheid van de wederkeerige verschuiving van beide beenderen altijd af van den vorm der gewrichts- vlakte (beide vlakten bedekken elkander, de eene is het af- gietsel van de andere). Over ’t algemeen is zulk eene wrijving alleen mogelijk bij bepaalde vlakten van een regelmatigen vorm, en wel: 1. vlakken (gewrichten met vlakke oppervlakten schij- nen niet voor te komen; de bewegingen, die zij zouden ver- 208 GEWRICHTEN. oorloven, zijn: a. draaijing van elk been om assen, die lood- regt staan op het gewrichtsvlak; b. verschuiving van de as van elk been evenwijdig aan zich zelf). — 2. Stukken der oppervlakte van rotatie-ligchamen, d.i. vlakten, welke men zich kan denken als ontstaan te zijn door draaijing van eene kromme of van eene willekeurige lijn van eene eenvoudige krom- ming om eene as die in hetzelfde vlak is gelegen. (Op deze wijze is het volgende mogelijk, er ontstaat een cilinder, als de draaijende lijn regt en aan de as evenwijdig is; — een kegel, als de lijn wel regt, maar niet evenwijdig aan de as is; — een bol, als zij een halve cirkel is en de as de middel- lijjn daarvan; voorts ontstaat eene zadelvormige vlakte als de ljin een cirkelboog en de as gelegen is op zijne bolle zijde; — een cykloied, als de as op zijne holle zijde is gelegen (als zij eene koorde vormt); een ellipsoied, als de lin eene ellips en de draaijingsas eene van hare geometrische assen is, enz.; ein- deljjk wanneer de lijn eene willekeurige kromme lijn is, dan ontstaat een uitgehold, rond ligchaam, een katrol, enz.). — Alle gewrichten van dezen vorm veroorloven eene draaijing van beide beenderen om eene gemeenschappelijke as, en wel om de draaijingsas der gewrichtsvlakte; men noemt ze &&nas- sige of scharniergewrichten (ginglymi). — Het zijn alleen de gewrichten met eene bolvormige vlakte, die hierop eene uitzondering maken, want zij veroorloven eene draaijing om elke willekeurige doorsnede van den bol, of zooals men ook zegt, om een punt, namelijk het middenpunt van den bol; men noemt ze veelassige of kogelgewrich- ten (arthrodiön). — Eene bijzondere soort van eenassige ge- wrichten vormen de schroefgewrichten. Men kan zich hunne gewrichtsvlakten voorstellen in dier voege te zijn ontstaan, dat de draaijende (in: het onderhavige geval: kromme) lin, gedurende de draajjing, in de rigting der as naar een uit- einde daarvan wordt voortbewogen, en wel met eene snelheid, welke evenredig is aan die der rotatie. Dergelijke gewrichten veroorzaken bij de draaijing om de rotatieas tevens eene weder- keerige verschuiving der gewrichtsvlakten in de rigting der as (analoog aan de verschuiving van eene schroef, die im haar moer draait). De tot nu toe nagegane voorwaarden zijn alleen bij een gedeelte van de in het ligchaam aanwezige gewrichten werkelijk voorhanden, en ook daar nog nergens met eene wiskunstige zekerheid. Bij zeer vele gewrichten zijn de gewrichtsvlakten niet congruent, zoodat eene volkomene aanraking met alle pun- ten der kleinere onmogelijk is. Ook voor de reeds besproken vormen zijn posities mogelijk, waarin de vlakten elkander niet volkomen,, maar slechts gedeeltelijk bedekken; daardoor kunnen GEWRICHTEN. 209 ‘b. v. de gewrichten, die eene zadelvormige en cykloiede vlakte hebben, behalve de draaijing om de rotatieas nog eene. tweede ondergaan, en wel om eene as, welke ten opzigte van de eerste eene loodregte rigting heeft, met andere woorden: om eene as, die door het geometrische middenpunt van den draaijenden cir- kelboog gaat en eene loodregte rigting heeft op de rotatieas, voorondersteld, dat de eene gewrichtsvlakte slechts een klein gedeelte van de andere bedekt. Overal, waar geen onmiddel- lijke aanraking van de gewrichtsvlakten kan plaats hebben, worden de onbedekte gedeelten door zekere zachte deelen en vloeistoffen, die in de gewrichten aanwezig zijn, opgevuld (zie beneden). In die gevallen, waarin het geen vereischte is, dat de ge- wrichtsvlakten elkander volkomen bedekken, bereikt daardoor het aantal der gewrichtsvormen en de mogelijkheid van hunne bewegingen een buitengewoon hoog cijfer. Tevens wordt het eene onmogelijkheid zich eenvoudig uit den vorm der beide gewrichtsvlakten een oordeel te vormen over de bewegelijkheid,, vermits hare beperkingen hoofdzakelijk afkomstig zijn van de overige bestanddeelen des gewrichts. Het is daarom onmogelijk eene algemeene beschrijving te geven van deze onregelmatige gewrichten, waarvan de vlakten geen deel uitmaken van rotatie- ligchamen; elk van deze gewrichten echter een voor een te beschouwen, zou, zelfs al had men ze alle reeds onderzocht, ons hier te ver leiden. De gestadige en zooveel mogelijk innige aanraking van de beide gewrichtsvlakten komt door de volgende middelen tot stand: 1. De ruimte tusschen beide gewrichtsvlakten is naar buiten afgesloten. Beide beenuiteinden worden namelijk onder- ling verbonden door eene korte buis, welke om den omtrek van elk gewrichtshoofd vastgegroeid is (gewrichtsbeurs). De op deze wijze gevormde holte heeft slechts een capillair lumen en is gevuld met eene daaraan geövenredigde hoeveelheid van een taai, glibberig vocht (gewrichtsmeer, synovia). Lucht kan daarin niet binnendringen. De beide gewrichtsvlakten kunnen zich dientengevolge niet verder van elkander verwijderen, dan de geringe hoeveelheid synovia in de gewrichtsholte toelaat. Elke verdere vaneenwijking wordt door de drukking der buitenlucht verhinderd met eene kracht, die gelijk is aan het produkt van den vlakte-inhoud der kleinste gewrichtsvlakte en de barometrische luchtdrukking voor de vlakte-eenheid. Deze wijze van bevesti- ging is vooral voor de kogelgewrichten, waarvan de gewrichts- vlakten zeer groot zijn, van het hoogste gewigt, omdat daarbij elke andere wijze van bevestiging de vrije en naar alle zijden mogelijke bewegelijkheid aanmerkelijk zoude beperken. Bij het heupgewricht, het grootste kogelgewricht van het ligchaam, is 14 210 GEWRICHTEN. de kleinste gewrichtsvlakte (die van de heupkom) zoo groot, dat de lucht, die daarop drukt, het gewigt van het geheele been in evenwigt houdt, zoodat dit laatste niet naar beneden valt, als men alle zachte deelen van den omtrek en zelfs de gewrichtsbeurs heeft doorgesneden; zelfs na de verwijdering van deze laatste kan namelijk geen lucht in de ruimte tusschen heupkom en gewrichtshoofd binnendringen, omdat deze zoo naauwkeurig mogelijk op elkander sluiten, en voornamelijk omdat de rand der heupkom door een scherpen veerkrachtigen kraakbeenigen ring (labrum cartilagineum) innig tegen het dijbeenshoofd aan is gelegen. — In die gevallen derhalve waarin eene gebrekkige op elkander sluiting der gewrichtsvlakten eene grootere gewrichtsholte vereischt, is het grootste gedeelte daarvan niet door vloeibare synovia, maar door verschuifbare kraakbeenderen, vetmassa’s of banden, die door de gewrichts- holte gaan, opgevuld. Het meest ontwikkelde gewricht dat tot deze categorie behoort is het kniegewricht. — 2. Bij nage- noeg alle gewrichten dienen buitendien nog bandachtige massa’s tot bevestiging der deelen; zij bestaan Of uit gespannen banden, welke als een brug van het eene been naar het andere loopen (meestal met de gewrichtsbeurs vergroeid) öf uit gespannen deelen der beurs zelve. Vermits de bevestigingsbanden eene gestadige spanning moeten bezitten, zoo kunnen zij niet anders dan in dier voege gelegen zijn, dat zij de beweging niet belemmeren , derhalve bij scharniergewrichten aan beide uiteinden van de rotatieas. DBij de meeste gewrichten, waarvan de vlakten elkan- der niet volkomen bedekken, worden de rotatieassen eerst door de aanhechting van de bevestigingsbanden bepaald. De middelen en toestellen, welke niet de rigting, maar de veelvoudigheid der gewrichtsbewegingen bepalen, zijn de volgende: 1. bijzondere gedaante van het been; zoo vormt b. v. bij het elleboogsgewricht het zetten van het olecranon ulnae tegen den sinus maximus humeri eene volstrekte grens voor de uitstrekking van den voorarm; 2. zoogen. belemme- ringsbanden, dat wil zeggen banden, welke bij middelbare posities van de gewrichten niet gespannen zijn, doch bij zekere uiterste posities gespannen worden, en wel doordien hunne pun- ten van aanhechting zich bij bewegingen van het gewricht zoo ver mogelijk van elkander verwijderen. De aanhechtingspunten dezer banden liggen dus in den regel niet aan de uiteinden der rotatieas. Hierop maken eene uitzondering de belemme- ringsbanden der zoogen. spiraalgewrichten, waaronder het kniegewrieht het meest in het oog loopende voorbeeld oplevert. Eene sagittaalsnede door het gewrichtsuiteinde van het dijbeen toont als begrenzing eene spiraal, waarvan het middenpunt naar achteren ligt en waarvan de vectoren van achter naar STAAN. 211 voren in lengte toenemen. De bovenste uiteinden der beide ligamenta lateralia zijn bevestigd aan de uiteinden van eene dwars door genoemd middenpunt getrokkene as (tuberositas con- dyli interni en externi femoris) (het onderste uiteinde van het lig. later.internum is aan den condylus internus tibiae, dat van het lig. later. externum aan het capitulum fibulae vastgehecht). Door deze beide banden wordt het kniegewricht een onvolkomen scharniergewricht. Daar nu bij eene gebogene knie de kleinste vectoren der spiraal, bij eene toenemende uitstrekking gedurig grootere vectoren in de rigting van de banden verloopen, — wordt de afstand van hunne aanhechtingspunten, derhalve hunne spanning, van de positie der buiging tot die der uit- strekking gedurig vergroot, tot op een maximum, voorbij het- welk eene verdere uitstrekking onmogelijjk is. Daardoor wordt tevens bewerkt, dat de draaijing van het onderbeen om zijne lengteas niet dan in den toestand van buiging onafhankelijk van het dijbeen mogelijk is, doch niet als het been uitgestrekt is, in welk geval het onderbeen en het dijbeen door die inklemming @&n stuk vormen. 3. Ook de zachte deelen, die de gewrichten omgeven (spieren, pezen, huid) kunnen op gelijke wijze als de belemmeringsbanden aan de bewegingen, als zij gespannen zijn, paal en perk stellen. Voorwaarden voor het evenwigt en actieve locomotie van het geheele ligchaam. Voor de punten die wij nu bespreken zullen kan men zich het ligchaam voorstellen als eene keten, die uit vele schakels bestaat en op vele wijzen is vertakt, en waarvan de verschil- lende schakels overal moeten gezocht worden, waar twee been- deren bewegelijk met elkander verbonden zijn. Zulk eene keten zal alleen dan in een stabiel evenwigt verkeeren, als elke af- zonderlijke schakel genoegzaam ondersteund is. Dit komt bij de verschillende posities van het ligchaam (liggen, zitten enz.) op de meest verschillende wijze tot stand. De positie, waar- over wij hier alleen zullen spreken, is de opgerigte stand. Staan. Onder een vrijen opgerigten stand verstaat men die evenwigtspositie van het ligchaam, waarbij het geheele ligchaam alleen door de beide voetzolen, die den grond aanraken, ge- steund wordt. Bijaldien het geheele ligchaam eene stijve kolom ware, die niet uit schakels bestond, dan zou, ter bereiking van het pas genoemde doel, slechts aan die voorwaarde moeten 14* IR STAAN. voldaan worden, dat het zwaartepunt der kolom door de on- dersteuningsvlakte (welke door de aanrakingspunten tusschen voetzolen en grond gegeven is) gesteund zou zijn, met andere woorden dat de zwaartelijn (eene loodljjn, die door het zwaarte- punt gaat) den grond binnen de ondersteuningsvlakte zou raken. /ulk eene stijve kolom kan echter het ligchaam alleen daardoor worden, dat alle bewegelijke beenverbindingen, die in aanmer- king komen, onbewegelijk vastgezet worden. Bij het natuurlijke staan heeft deze vastzetting bijna zonder medehulp van spier- zamentrekkingen plaats, zoodat de spieren bij het staan alleen werkzaam zijn om het labiele evenwigt in stand te houden, hetgeen in der daad met niet weinig moeite gepaard gaat. De beenverbindingen, die hier in aanmerking komen, zijn: de tarsale en tarso-metatarsale gewrichten, het voetgewricht, het kniegewricht, het heupgewricht, de wervelverbindingen (de sym- physen van het bekken kunnen als volstrekt vast beschouwd worden) en het gewricht tusschen het hoofd en de bovenste halswervels. De overige beenverbindingen (van de borstkas, van het bovenste lid en van de kaak) komen niet in aanmerking, omdat de overeenkomstige beenderen niet dienen om andere te ondersteunen, maar aan de overige opgehangen zijn. Vermits de wervelverbindingen hoofdzakelijk synchondrosen zijn, zoo vormt de wervelkolom eene stijve, maar eenigzins buig- zame en zeer veörkrachtige staaf. Deze is op vele wijzen ge- kromd, naar voren *convex in de hals- en lendenstreek, naar voren concaaf in het borst- en sacraalgedeelte. Voor de tus- schenwervelgewrichten wordt er derhalve geen bijzondere stijf- heid vereischt, derhalve blijven ons de volgende gewrichten ter beschouwing over: l. Het gewricht tusschen het hoofd en de bo- venste halswervels. De positie van het hoofd wordt bepaald door den contractietoestand van de talrijke spieren. Wanneer deze niet bestaat (zooals in den slaap enz.), alsdan zakt, terwijl de romp een opgerigten stand heeft, het hoofd voorover en steunt met de kin op de borst, omdat het zwaar- tepunt van het hoofd verder naar voren ligt dan zijn ondersteu- ningspunt. 2. Het heupgewricht. a. Het zwaartepunt van het deel des ligchaams, dat hier moet ondersteund worden, — romp + hoofdl, — ligt in een horizontaal vlak, dat door den proc. xiphoideus sterni is gelegd (wEBer), en wel digt bij de wervelkolom (voor de 10de borstwervel, HORNER). Zooals men gemakkelijk begrijpt, ligt dit zwaartepunt niet altıjd op dezelfde plaats, omdat de graad van vulling van den spijsver- teringstoestel enz. daarop van invloed is. De loodlijn, welke STAAN. »18 men door dit punt trekt (de „zwaartelijn”) valt achter de lin, die de heupgewrichten verbindt. De romp zou derhalve -achterover moeten vallen, zoo hij niet van voren aan we£rs- ziiden door een sterken band, die aan de spina ılıum ant. inf. is vastgehecht, het lig. superius s. iliofemorale, ‚aan het dijbeen (linea intertrochanterica ant.) was bevestigd. De romp wordt derhalve nagenoeg op dezelfde wıjze op de hoofden der dijbeenderen gehouden, als een geweer dat schuins over den schouder hangt en dat men, door de kolf met de hand vast te houden belet naar achter over te vallen. Volkomen op ge- lijke wijze als het lig. iliofemorale werkt het voorste gedeelte der gespannen fascia lata (lig. iliotibiale) en de spanning van den grooten uitstrekker van het onderbeen (m. extensor quadri- ceps), met dat onderscheid evenwel, dat het onderste aanhech- tingspunt van dezen halster aan het onderbeen is gelegen. b. Eene vastzetting in eene frontale rigting (om het overval- len naar regts of links te voorkomen) zceu door de dubbele ondersteuning van het bekken onnoodig gemaakt zijn, in ge- val beide beenen aan den grond waren bevestigd.. Vermits dit nu niet het geval is, zoo zou een zijdelings overvallen, d. i. eene draaijing van den romp om een hoofd van het dijbeen naar ter zijde mogelijk zijn, tenzij de hiermede noodwendig verbondene aanvoering van de dij over de middelliin heen, terwijl de dij in den toestand van uitstrekking verkeert, door het lig. teres verhmderd ware, voornamelijk als het door bui- tenwaartsrollen van het been, zooals" bij het staan het geval is, gespannen wordt. Dit buitenwaarsrollen komt door den glutaeus maximus tot stand; de aanvoering wordt wijders tegen- gewerkt door de gespannen buitenste plaat van de fascia lata. — c. Eene vastzetting tegen eene draaijing van den romp op het hoofd van het dijbeen is bij het staan op twee beenen van geen belang; zij kan door de glutaei en de banden tot stand wor- den gebragt. 8. Het kniegewricht. a. Het gemeenschappelijke zwaar- tepunt van hoofd + romp + dijen ligt wel is waar dieper, maar niet wezenlijk verder naar voren, dan dat van hoofd en romp allen. Ook bij het kniegewricht valt derhalve de zwaartelijn achter het ondersteuningspunt; ook hier moeten dus toestellen aangebragt zijn, die het achteroverslaan (buigen) tegengaan. Deze bestaan in de spanning van het lig. iliotibiale (zie boven) en in de spanning en zamentrekking van den extensor qua- driceps. — b. De vastzetting in eene frontale rigting is reeds door de scharnierbeweging van het kniegewricht, namelijk door de ligg. lateralia onnoodig gemaakt. — 'c. De draaijing op de onderbeenen is in den toestand van nitstrekking door het bladz. 210 vermelde mechanisme verhinderd. 214 GAAN, LOOPEN, ENZ. 4. Het kootgewricht. Het zwaartepunt van het ge- heele ligehaam (wi) laten de voeten hier buiten rekening) ligt ten naastebi) in het promontorium ossis sacri, de zwaartelijn valt dus bij het staan eenigzins voor de lijn die de assen van de beide voetgewrichten verbindt. Hier moet derhalve het naar voren overslaan van het ligchaam verhinderd worden. Dit kan op de volgende wijzen plaats hebben: a. doordien de assen der beide kootgewrichten een hoek met elkander vormen, zoo- dat eene gelijktijdige draaijing om beide, zonder verandering in positie (verwijdering) der beenen onmogelijk is *); b. door vastklemming van het achterste, smallere gedeelte van de ka- trol van het kootbeen in de vork die door de beide enkels gevormd wordt, welke in den uitgestrekten stand van het on- derbeen zoo naauw is, dat zij het voorste, breedere gedeelte van de katrol niet kan opnemen (zooals toch bij het voor- overbuigen noodig zou zijn). De beklemming tusschen de en- kels geschiedt door de, met de uitstrekking van het onderbeen verbondene, draaijing van het scheenbeen om het kuitbeen , waar- door de vork zoo gedraaid wordt, dat zii de katrol schuins omvat. — c. door de spanning en zamentrekking van de voetbuigers (in ontleedkundigen zin), spieren van de pees van Achilles, tibialis post., peronaei post. enz. 5. Kleine voetgewrichten. De beenderen van den voetwortel en den middenvoet vormen een gewelf, op het hoogste punt waarvan (caput astragali) de last des ligchaams rust en hetwelk met drie punten op den grond steunt: met den tuber calcanei (biel) en met de hoofdjes van het 1ste en öde voorvoetsbeen (bal van den grooten en kleinen teen). Deze wel- ving, welke de zwaarte van het ligchaam tracht platter te maken, komt hoofdzakelijik door de spanning van de banden aan de zoolzijde van het voetskelet tot stand; alleen bij eene ziekelijke verslapping van die banden treedt de welving op den achtergrond (,‚platvoet”). — De teenen dienen bij het staan niet tot ondersteuning van het ligchaam, maar zijn ook hier- voor de balanceerbewegingen, doch met name bij het gaan, van belang. Ook het „staan op de teenen” is niets anders dan een balanceren op de hoofdjes van de voorvoetsbeenderen met een uitgestrekt voetgewricht (in den gewonen zin), waarbij de romp zoover naar voren gebogen wordt, dat zijne zwaarte- ljn in de ondersteuningslijn valt. Gaan, loopen, enz. Het voorwaarts gaan bestaat hierin, dat het bekken, *) Dit is evenwel slechts een beletsel, dat zeer zwak te noemen is; want zelfs als men de beide knieen zamensnoert, kan men zich uit de staande positie ongehinderd met stijve beenen vooroverbuigen, zonder dat de hielen den grond verlaten. GAAN, LOOPEN, ENZ. 215 en daarmede de romp, rhythmisch bij afwisseling door &en der beide beenen (het „actieve”) gesteund en een eind ver (de „lengte eener schrede”) voorwaarts geschoven wordt, terwijl het andere („passieve”) been eenvoudig daaraan hangt. Bij het begin eener schrede is het alsdan actieve (meestal zwak gebogen, zie beneden) been loodregt geplaatst en vormt het eene regthoekszijde van een regthoekigen driehoek, waarvan de hypothenuse gevormd wordt door het passieve been, dat naar achter volkomen uitgestrekt is en alleen met de uiteinden der teenen den grond aanraakt (zie beneden) en waarvan de andere regthoekszijde de lijn voorstelt, die beide voeten met den grond verbindt. Het actieve been gaat nu, terwijl ’t het bekken naar voren schuift, uit zijn loodregten stand van regthoekszijde in eene schuin naar voren gerigte positie eener hypothenuse over, waarbij het zich, daar het bekken in eene horizontale rigting naar voren geschoven wordt, even- redig daarmede moet verlengen. Dit heeft in dier voege plaats, dat zich het (aanvankelijk zwak gebogen) been in al zijne ge- wrichten volkomen uitstrekt; door de uitstrekking in het voet- gewricht (in den gewonen zin opgenomen) moet de hiel van den grond worden opgeligt, waardoor het steunpunt op de hoofdjes van de voorvoetsbeenderen overgaat; doch ook deze worden ten laatste van den grond opgeligt, zoo dat het been nu alleen nog met den top van den grooten teen den grond aan- raakt; de voet wordt derhalve van den grond „opgewonden ‚” even als eene ketting, die men van den grond opneemt. Thans heeft het actieve been den zelfden stand ten opzigte van den zomp, dien in den beginne het passieve had. Dit laatste, — het passieve been —, dat zoo even bij de laatste schrede als actief been gefungeerd, dus dezelfde beweging doorloopen had, verlaat in het begin der schrede den grond en maakt om het punt, waar het aan het bekken is opgehangen, eene slinge- ring naar voren, waardoor zijn voet even ver voor het ac tieve been gebragt wordt, als hij in het begin der schrede daarachter stond (d.i. de lengte eener schrede). Nu wordt de voet neergezet, en staat nu, zoodra de verschuiving van het bekken door het actieve been ten einde is gebragt, lood- regt onder dit laatste, zooals in het begin der schrede de ac- tieve voet stond. beide beenen verwisselen nu van rol, het pas van den grond opgeligte actieve been wordt passief en begint zijne slingeringen , het pas op den grond neergezette been wordt actief en begint zich van den grond te verwijderen, enz. De snelheid van het gaan moet derhalve afhangen: 1. van de lengte der schreden (voetstappen); 2. van den duur der schreden, welke zamengesteld is uit den duur der slingering en den tijd die er verloopt tusschen het- volbrengen der slingering en het begin van de eerstvolgende, d. i. de tijd- ruimte, binnen welke beide voeten den grond aanraken. 1. De lengte der schreden, wanneer men zich die voorstelt als regt- hoekszijde van den genoemden regthoekigen driehoek, is des te grooter, naar mate het verschil tusschen hypothenuse en de an- dere regthoekszijde grooter is, derhalve: a. hoe korter, d. i. hoe sterker gebogen het actieve been in het begin van de schrede is, derhalve hoe lager het bekken bij het gaan gedragen wordt; b. hoe grooter het verschil in lengte is tusschen het volkomen van den grond opgeligte (passieve) en het loodregte been, d.i. hoe langer de voet is; lange personen kunnen derhalve groo- tere stappen doen, dan korte. — 2. a. De slingering heeft naar bekende wetten des te sneller plaats, naarmate het slin- gerende been korter is; de elongatie (lengte der schrede) is insgelijks van invloed, omdat de elongatiehoek hier vrij groot is. b. De tijdruimte, binnen welke beide voeten den grond aanraken, kan naar willekeur verkort worden, en wordt = O als men zoo snel mogelijk gaat, zoodat de opgeligte voet op hetzelfde oogenblik den grond verlaat, als de andere na zijne slingeringen wordt neergezet. Eene nog grootere snelheid kan door het loopen bereikt worden, waarbij in elke periode van de schrede een oogenblik bestaat, gedurende hetwelk geen van de beide voeten den grond aanraakt. Het van den grond opgeligte been heeft reeds zijne slingering begonnen, voor dat nog die van het andere volbragt is. Hiertoe wordt vereischt, dat aan het bekken eene vol- doende wringkracht medegedeeld worde, om terwijl het zweeft niet te vallen; dit geschiedt op die wijze, dat het actieve been in den beginne zeer sterk gebogen is en de uitstrekking met eene groote, als ’t ware vliegende snelheid tot stand komt. Onze ruimte veroorlooft ons niet hier nader te spreken over de ver- schillende varieteiten van het gaan en loopen, alsmede over de nevenver- schijnselen, welke daarbij zijn waargenomen (w. en E. WEBER, H. MEYER) en gedeeltelijk reeds uit het me@gedeelde kunnen afgeleid worden. Stem en Spraak. De stroom der uitgeademde (bij uitzondering ook der inge- STEM. 217 ademde *) lucht, die door het strottenhoofd en de keel-, mond- en neusholte gaat, dient om deelen van deze organen in een toestand van trilling te brengen, en daardoor klanken en geruischen voort te brengen. De eersten worden met den naam van „stem” bestempeld, doch beide, zoodra zij den mensch tot teeken dienen om elkander te verstaan, met dien van „spraak.” 1. Stem:. De klanken van de stem ontstaan door trillingen der onderste stembanden van het strottenhoofd, welke op de wijze van een vliezig tongwerktuig in de buis van het strottenhoofd zijn uitgespannen. Zij worden van beneden uit im trilling gebragt door den stroom van de uitgeademde lucht. De buis, waarin de stembanden geplaatst zijn, — van onder („blaas- balg”), de vertakkingen der bronchien, luchtpijp, strotten- hoofd; van boven (‚verlengstuk”) strottenhoofd, keel-, mond- en neusholte, — dient even als de buizen van de orgelpijpen deels om op den klank te influönceren, deels als resonator. Met den naam van „klank” bestempelt men sedert kort (HELMHOLTZ) elke gewaarwording van het gehoor, die door regelmatige (periodieke) tril- lingen van de lucht wordt voortgebragt. Zijn de luchttrillingen eenvoudig als die bij een slinger, alsdan wordt de klank een „toon”. Elke meer zamengestelde regelmatige trilling kan echter volgens eene bekende wiskun- stige stelling in eene som van trillingen ontleed worden, waarvan de tril- lingsaantallen tot elkander staan als: 1, 2, 3 enz. (FOURIER)\. Deze ontle- ding kan echter niet alleen wiskunstig, maar ook, op eene aanstonds te be- schrijven wijze, in zeker opzigt werktuigelijk plaats hebben. Men kan der- halve elken klank beschouwen als eene som van toonen, waarvan de trillingsgetallen tot elkander staan als: 1, 2, 3 enz. (partiaaltoo- nen van den klank). De laagste van deze toonen wordt de grond- toon van den klank, de volgenden zijn harmonische volgtoonen genoemd. Heeft de grondtoon het trillingsgetal n, dan, zijn de trillings- getallen van de harmonische volgtoonen: 2n (octaaf van den grondtoon), 3n (duodecime), 4n (2de octaaf), 5n (groote terz daarvan), enz. Het aan- tal der partiaaltoonen, de betrekkelijke sterkte van elk afzonderlijk is bij verschillende klanken, b. v. bij die van verschillende instrumenten, hoogst verschillend; dikwijls ontbreken sommige partiaaltoonen uit de reeks geheel. De naam van den klank wordt meestal ontleend aan zijn sterksten partiaaltoon (hoofdtoon, de andere: bijtoonen). Komt een toon, b. v. a, in verschillende klanken als hoofdtoon voor, dan geeft men dit in het dagelijksche leven te kennen door te zeggen, dat men a met cen verschillend timbre gehoord heeft. De golfeurve van een klank wijkt in haren vorm op velerlei wijzen van die van een enkelvoudigen toon af; dikwijls nadert zij duidelijjk den golfvorm van een bepaalden toon: haren hoofdtoon; daarom zeide men vroeger: twee even hooge en sterke „toonen van een ongelijk timbre” verschillen in het verloop van hunne (even lange en hooge) golven. De ontleding van cen klank in zijne partiaaltoonen heeft het eenvou- digst plaats door combinatietoonen (HELMHOLTZ): Door een enkelvoudigen toon worden bijna uitsluitend die ligchamen -in eene medetrilling overge- h *) [Zooals bij het lagchen, den hik en derg., met andere woorden als de ndemha- lingsspieren krachtdadig functioneren]. 218 TONGWERKTUIGEN EN ORGELPIJPEN. bragt, welke hetzelfde aantal trillingen hebben; — maar door een klank al die ligchamen, waarvan het aantal eigen trillingen overeenkomt met dat van een zijner partiaaltoonen, en wel volkomen in die intensiteitsver- houding, welke aan de afzonderlijke partiaaltoonen bij de ontleding van den klank volgens de reeks van FOURIER tockomt. Heeft men derhalve eene reeks van ligt medeklinkende ligehamen (resonatoren), waarvan de eigen toonen aan de afzonderlijke harmonische volgtoonen van een toon c beantwoor- den, dan zullen, als een klank van den grondtoon c aangegeven wordt, de afzonderlijke resonatoren met eene ongelijke intensiteit, sommige in het geheel niet, medeklinken. Tot resonatoren bedient men zich het eenvoudigst van twee opzettelijk daartoe ingerigte glazen bollen, met twee openingen, waar- van een in de gehoorbuis past. Even als in een klank de eigen toon van den resonator als partiaaltoon voorkomt, zoo wordt deze luide gehoord, terwijl alle overige toonen onhoorbaar blijven (het andere oor wordt ver- stopt). Even als men op deze wijze de klanken kan ontleden (analyseren), kan men ze ook omgekeerd door zamenvoeging (synthese) uit de enkelvoudige toonen zamenstellen. Over de methode om volkomen enkelvoudige toonen voort te brengen en te vereenigen, zie beneden bij de spraak. Ook het geluid van het strottenhoofd en van de daaraan analoge orgelpijpen ziin klanken, waarin de grondtoon in hooge mate de boven- hand heeft, doch de harmonische volgtoonen meestal tot aan den 6den of 8sten door de ontleding kunnen aangetoond worden. — Wanneer wij nu bij onze volgende beschouwingen spreken van de toonen des strottenhoofds en hunne hoogte, moet men daaronder altijd den grondtoon der klanken verstaan. Toonen der tongwerktuigen en orgelpijpen. In de acustiek verstaat men onder een „tongwerktuig” eene veerkrach- tige plaat, welke in den toestand van rust eene opening nagenoeg volkomen sluit, doch zoo geplaatst is, dat door elke afwijking uit haar evenwigtstoe- stand, de spleten tusschen hare randen en die van de opening vergroot worden. Wanncer cen niet te zwakke luchtstroom tegen de opening gebla- zen wordt, alsdan moet deze, gelijik men gemakkelijk kan begrijpen, het tongwerktuig in trillingen brengen; de spleten zijn namelijk, als de plaat in den toestand van rust is, zoo naauw, dat de luchtstroom onder deze om- standigheid niet kan doorgaan, maar op een beletsel stuit; vöör de tong blijfft derhalve de lucht stilstaan, er heeft eene vermeerdering van drukking plaats, die, zoodra zij eene zekere hoogte bereikt heeft, de veerkrachtige plaat uit haren toestand van evenwigt brengt. In dit oogenblik stroomt de lucht met geweld naar buiten en de drukking vöör de tong daalt zoo aan- merkelijk, dat deze weder al trillend teruggaat. Hetzelfde spel herhaalt zich voortdurend. Door dit mechanisme wordt derhalve de onafgebroken lucht- stroom in een tusschenpoozenden of althans af- en toenemenden stroom ver- anderd, en tegelijk daarmede de tong in trillingen, die geluid geven, ge- bragt *). — De tong is of eene, slechts aan eene zijde bevestigde stijve veerkrachtige plaat, zooals bij vele muziekinstrumenten die tongwerktuigen hebben, Of zij is een veerkrachtig vlies, dat over de opening heen gespan- nen is („vliezige tongen).” Dit vlies is Of aldus over de opening gespan- nen, dat het aan beide zijden spleten openlaat, df het kan de opening vol- komen opvullen, en alleen in het midden een spleet laten. Met het laatste geval komt de vliezige tong van het strottenhoofd, die door de beide stem- banden met de stemspleet gevormd wordt, overeen. De hoogte (d. i. het aantal trillingen in een bepaalden tijjd) van den toon, welke eene tong, waartegen men een luchtstroom heeft aangebragt, geeft, *) Er heerscht nog een strijd over de vraag, of de toon van een tongwerktuig van de trillingen van de tong zelve (4. MüLLER) of van die van de bij tusschenpoozen uitstroo- mende lucht, zooals bij de sirene van CAGNIARD-LATOUR (E. WEBER) afkomstig is. Voor de eerste meening pleit voornamelijk het feit, dat, als de tong z00 geplaatst is, dat zij verder reikt dan de opening, zoodat dus de luchtstroom bij een heen- en we£rtrillen van de tong tweemaal in plaats van eenmaal afgebroken wordt, niettemin niet de octaaf, maar dezelfde toon gehoord wordt, als wanneer de tong enkelvoudig wordt aangeslagen (J. MÜLLER). INRIGTING VAN HET STROTTENHOOFD. 219 hangt af van den tijd, gedurende welken de plaat als zoodanig trilt; zij staat derhalve in eene omgekeerde reden tot de lengte van de plaat en in eene regte reden tot den vierkantswortel uit de grootte van hare elasticiteit, — bij gespannen vliezen dus tot den vierkantswortel uit de spannende gewigten, volkomen op dezelfde wijze als bij een gespannen snaar. Bij vliezige tongen komt hier nog een derde invloed bij, namelijk de intensiteit, waarmede de luchtstroom tegen de tong wordt aangebragt; deze invloed komt evenwel bij de toonhoogte van de gewone’stijve tongen niet in rekening. Dat een krachtiger luchtstroom den toon hier niet alleen versterkt, maar ook ver- hoogt (J. MÜLLER), wordt daardoor verklaard, dat hij tegelijkertijd de span- ning van het vlies vermeerdert; want de gemiddelde stand, waarom de tong trilt, wijkt bij een krachtiger luchtstroom verder af van de positie, die zij in rust heeft, dan bij een zwakkeren. Deze grootere afwijking vermeerdert ech- ter bij vliezen natuurlijk de spanning, terwijl zij bij stijve platen hare ve£r- kracht, voor zooverre die bij de trillingen in aanmerking komt, niet verhoogt. Het is nog niet naauwkeurig bekend waarop de verhoogende invloed van den sterken luchtstroom berust. — De vorm en de grootte der spleet is slechts in zooverre van invloed op den toon, als eene naauwere spleet bij eene even groote levende kracht den stilstand der lucht, derhalve de drukking vöör de tong vergroot, dus een sterker luchtstroom mogelijk maakt. Wanneer de tong in eene buis („orgelpijp”) geplaatst is, dan noemt men het gedeelte daarvan, dat den luchtstroom aanbrengt den blaasbalg, het andere gedeelte verlengstuk. Weanneer zulk een tong door een lucht- stroom wordt in beweging gebragt, dan hoort men niet den eigentoon der tong, maar de hoogte daarvan wordt door den invloed van de buis, met name van het verlengstuk, veranderd (en zijne intensiteit buitendien door resone- ren versterkt). Bij niet-vliezige tongen wordt de eigentoon der tong door verlenging van het verlengstuk lager en wel tot een octaaf toe; dit maximum komt tot stand, als het verlengstuk die lengte bereikt heeft, waarbij zijn eigen toon aan den eigen toon der tong gelijk is geworden. Door het ver- lengstuk nog verder te verlengen bereikt de toon verder zijn oorspronkelijke hoogte, om verder weder een kwart te dalen (als de lengte tweemaal zoo groot is geworden als toen de toon tot een octaaf kwam) en eindelijk komt de toon weder op zijne oorspronkelijke hoogte, enz. (WEBER). Bij vliezige orgelpijpen neemt men dezelfde veranderingen, doch niet volkomen, waar (J. MÜLLER). Anderen beweren, dat bij vliezige orgelpijpen over ’t algemeen de buis geen invloed heeft op de hoogte, voorondersteld, dat beide vliezen dezelfde spanning *) hebben (Rinne). In der daad heeft bij het strottenhoofd het verlengstuk geen invloed op de toonhoogte, hetgeen bij de het eerst genoemde voorstelling slechts aldus verklaard kan worden, dat het strotten- hoofd zieh van kunstmatige vliezige orgelpijpen in een belangrijk punt on- derscheidt; bij de laatsten namelijk is, doordien het vlies over den wand der buis heen gespannen is, die wand zeer geneigd om mede te trillen, ter- wijl de spanning der stembanden nagenoeg onafhankelijk is van de wanden der buis (9. MÜLLER), De invloed der buis wordt grooter, — in geval niet het geheele vlies, maar alleen meer of minder breede strooken van zijn rand trillen — wanneer deze strooken breeder worden (RınNE). Inrigting van het strottenhoofd. In het strottenhoofd wordt de vliezige tong gevormd door twee horizontale vliezige platen, de onderste stembanden, welke tusschen de binnenste (achterste) vlakte van het schild- kraakbeen en de voorste buitenste vlakten der bekervormige kraakbeenderen zijn uitgespannen, en met het laryngeale slijm- .) Eene ongelijke spanning vaıı beide vliezen heeft natuurlijik op den eigentoon van de vliezige tong invloed, en wel zou de tongtoon df in het midden ge egen zijn Öf slechts de Rn zn van het a | dat bij voorkeur in trilling is gebragt. Zijn beide vliezen even sterk gespannen, dan zou de tongtoon nagenoeg cen halven toon 1 li i van eik afzonderlijk vlies (RINNE). a R s ; BET 220 INRIGTING VAN HET STROTTENHOOFD. vlies, dat hier bij uitzondering plaatepithelium bezit (vergel. bladz. 73) bekleed. De spleet tusschen beiden, de stem- spleet (glottis vocalis), strekt zich naar achter uit in de tus- schenruimte tusschen beide binnenste vlakten der bekervormige kraakbeenderen, de ademhalingsspleet (glottis respiratoria). Het schild- en de bekervormige kraakbeenderen zijn beweegbaar op het ringkraakbeen bevestigd; het eerste draait om eene horizontale dwarse as, zoo dat door de draaijing zijn voorste gedeelte (de schildplaat) het voorste gedeelte van het ring- kraakbeen kan naderen of daarvan kan verwijderd worden ; daar- door wordt de helling der schildplaat naar de loodregte as vergroot, of verkleind, haar bovenste gedeelte derhalve, waaraan de stembanden bevestigd zijn, naar voren of achter bewogen. De bekervormige kraakbeenderen draaijen zich hoofdzakelijk om hunne (verticale) lengte-assen, zoodat zij, aangezien zij driezij- dige piramiden vormen, met hunne zijvlakten onderling verschil- lende standen hebben en daardoor den vorm der spleet veran- deren. Hieruit volgt, dat hoofdzakelijk het schildkraakbeen door zijn stand invloed moet uitoefenen op de lengte. Men heeft daarom zeer doeltreffiend voorgeslagen om de cart. cricoidea „grondkraakbeen ,” de cart. thyreoidea” „spannend kraakbeen” en de c. c. arytaenoideae „stand bepalende kraakbeenderen” te noemen (LUDWIG). De volgende spieren dienen om in de ligging der kraak- beenderen van het strottenhoofd veranderingen tot stand te brengen, die van invloed zijn op de stembanden: 1. De eri- co-thyreoidei trekken het schildkraakbeen naar voren tegen het ringkraakbeen, draaijen derhalve het eerste naar voren en be- neden om zijn as; zij trekken dien ten gevolge (zie boven) het bovenste gedeelte van het kraakbeen naar voren en spannen derhalve de stembanden, als de bekervormige kraakbeenderen vaststaan. 2. De thyreo-arytaenoidei, die grootendeels in de stembanden zelve verloopen, draaijen het schildbeen naar boven en achter, in de rigting van de bekerv. kraakb., verslappen dus de stembanden. Een gedeelte van hunne vezels ontspringt van _ punten der stembanden zelve, moet derhalve bij zijne zamen- trekking aan den stemband eene ongelijke spanning geven (het gespannen deel verkorten), aangezien het slechts dat gedeelte verslapt, waarin het zelf verloopt, doch het overige gedeelte spant. Daar verder een gedeelte der vezels om de buitenste zijvlakte van de bekerv. kraakb. verloopt, moet het deze tegelijker tijd zoo draaijen, dat zij ınet hunne voorste binnenste zijvlakten (pro- cessus vocales) zamenstooten , doch met hunne achterste bin- nenste uiteenwijken. Daardoor wordt de glottis vocalis tot eene smalle spleet vernaauwd, doch de glottis respiratoria tot eene driehoekige ruimte verwijd. 3. De crico-arytaenoidei pos- TOONEN VAN HET STEMORGAAN. 2a tici trekken de buitenste zijvlakten van de bekerv. kraakb., aan wier onderste uiteinde (processus muscularis) zij zijn vastgehecht, naar achter en beneden, zoodat de voorste binnenste (proc. vocal.) naar buiten gedraaid worden en tevens ietwat naar bo- ven wijken, terwijl de achterste tot elkander worden gebragt. Daardoor wordt zoowel de glottis vocalis als gl. respiratoria tot driehoekige ruimten verwijd, zoodat beide te zamen eene ruime, ruitvormige opening vormen. 4. De crico-arytaenoidei laterales trekken de processus musculares van de bekervormige kraakbeenderen naar beneden, voren en buiten; daardoor wor- den de toppen van de beide piramiden een weinig van elkan- der verwijderd, en tegelijkertijd deze zoo gedraaid, dat zij na- genoeg denzelfden stand aannemen als bij de zamentrekking van de m. m. thyreo-arytaenoidei, alleen met dit onderscheid, dat zij de processus vocales niet zoo naauw aanraken. 5. De arytaenoidei proprii (interarytaenoidei, transversus en obliqui) brengen de toppen der piramiden tot elkander en trekken tegelijkertijd hunne achterste zijvlakten zamen. Werken zij der- halve in vereeniging met de thyreo-arytaenoidei, dan is zoowel de glottis respiratoria als de glottis vocalis gesloten, de adem- haling dus afgebroken, b. v. voor het hoesten (bladz. 73). De ventrieuli Morgagni geven aan de stembanden vrije ruimte tot het trillen, voornamelijk als zij door de werking van een sterken luchtstroom omhoog zijn gewelfd. De bovenste stembanden hebben, naar het schijnt, volstrekt geen beteekenis voor de stem; wel is waar heeft men opgemerkt, dat eene vernaauwing van het verlengstuk over het tongwerktuig den toon kan verhoogen (3. MÜLLER); doch het uit het ligchaam genomen streotten- hoofil geeft dezeifde toonen, om het even of de bovenste stembanden nog aanwezig of verwijderd zijn. — Bij de vogels dienen de stembanden over ’t algemeen niet om toonen voort te brengen, maar deze komen tot stand door „den ondersten larynx,” een eigenaardig orgaan, dat meesttijds gele- gen is op de plaats waar de luchtpijp zich verdeelt. Toonen van het stemorgaan. De algemeene voorwaarden, waardoor de toonvoortbrenging en toonwisseling in het strottenhoofd tot stand komen, kunnen uit het geen boven over tongwerktuigen en orgelpijpen gezegd is, gemakkelijk opgemaakt worden. Tot het voortbrengen van een toon over ’t algemeen wordt derhalve eene zekere spanning der stembanden en eene zekere intensiteit van den aangevoer- den luchtstroom vereischt; tot het lastste is wederom eene zekere naauwte der siemspleet noodig, gelijk zij door zamen- trekking der crico-arytaenoidei laterales of van de thyreo- -ary- taenoidei tot stand komt; bij zamentrekking van de erico-ary- taenoidei postieci kan derhalye onmogelijk de stem 'voortgebragt worden. — De hoogte van den toon hangt wijders, naar hetgeen boven is meögedeeld, af van de lengte en de spanning 228 TOONEN VAN HET STEMORGAAN. der stembanden en van de intensiteit van den aangevoerden lucht- stroom. Daarentegen is zij onafhankelijk van den vorm der stem- spleet; evenwel moet deze, om den aanvoer van een sterkeren luchtstroom mogelijk te maken, meer vernaauwd worden. Voorts is de toonhoogte onafhankelijk (bij het strottenhoofd, bladz. 220) van den vorm en de lengte van den blaasbalg en het verlengstuk. Hieruit volgt, dat de toonhoogte klimt: 1. met het vermeerderen der spanning van de stembanden, en deze wordt op liare beurt weer verhoogd: a. door zamentrekking van de crico-thyreoidei (zooals men uitwendig kan voelen), welke de stembanden spant; b. door de afnemende zamentrekking van de thyreo-arytaenoidei in ’t geheel, waarvan de zamentrekking de stembanden verslapt; c. door den aanvoer van een sterkeren luchtstroom (bladz. 219); van dezen invloed wordt hoofdzake- ljk bij de hoogste toonen gebruik gemaakt, die derhalve al- leen „forte” aangegeven kunnen worden. Om den sterksten luchtstroom aan te voeren, moet de stemspleet zoo naauw mogelijk ziin en ook de glottis respiratoria zooveel mogelijk vernaauwd ziin (door de arytaenoidei proprii)., Omgekeerd wordt bij elke sterke spanning der stembanden om in trilling te geraken de aanvoer van een sterkeren luchtstroom vereischt; de luchtdruk- king in de luchtpijp, die men bij de luchtpijpsfistels door den manometer kan bepalen, neemt derhalve tegelijk met de toon- hoogte toe (CAGNIARD-LATOUR). — 2. met de afnemende lengte van de trillende deelen der stembanden ; — verkort worden ze echter bij gelijke spanning: a. door zekere gedeeltelijke zamentrekkin- gen van de thyreo-arytaenoidei (bladz. 220); b. door eene innige tegenelkanderlegging van de processus vocales der beker- vormige kraakbeenderen, waardoor de deelen der stembanden, waarin het kraakbeen is gelegen, niet meer kunnen trillen; c. strottenhoofden van kleinere afmetingen, namelijk die van kinderen en vrouwen, brengen wegens hunne korte stemban- den over het geheel hoogere toonen voort. Al deze gevolgtrek- kingen zijn door de waarneming bevestigd, waardoor buitendien is aangetoond (GArcıA) dat met het toenemen van de toon- hoogte de bovenste stembanden zich al meer en meer ver- naauwen (doch nooit zoo ver dat zij volkomen gesloten worden), en het strotklepje zich hoe langer zoo meer over den aditus laryngis heen legt. Met de hoogere toonen rijst verder het strottenhoofd omhoog, deels door zamentrekking van de spieren die den larynx opligten, deels misschien door de rekbaarheid der luchtpijp als de spanning van de ingesloten lucht toeneemt. 