title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: 'T syn alle well specieuse saecken die men voorgeeft, maer nie- mant sal sich daerby beter bevinden als Vranckryck, die terwyle de andere malkanderen in het haer sullen sitten, ondertusschen syn gangh sal gaen en syn maght op een seer formidabele wyse sal doen aeu- groeyen. Het waer seer te ^wenschen geweest, dat S. C. D. hadde kunnen off noch konde resolveren, om in de gemeyne partye te kö- rnen, en 't soude niy seer lieff sien, konde dat werden uytgewerckt, en ick weet niet off, als sulx noch all soude mögen werden gediffe- reert, het niet goet soude sijn, dat S. C. D. sigh ten minsten by pro- visie met desen Staet engageerde tot wedersyts defensie en tegens niewigheden, die Vranckryck off in het Ryck off in de Spaense Ne- derlanden wederom soude willen beginnen; want dan souden wij ten minsten bequaem syn om voortekomen, dat het onweder tot ons ge- meyn naedeel op ons niet soude mögen vallen, en niemant soude S. C. D. kunnen bedencken, dewyl die, soo ick uyt het overgeleverde geschrifte gesien, sigh niet heeft geengageert, om Vranckryck te assi- stereu, als die wederom iets niews soude komen te ondernemcn. Maer gelyck dit een pure raewe gedaghte van my is, soo bidde ick dat die niet magh werden aengesien als een saeck, die ick hier soude kunnen uytwercken, off dat dese communicatie soude wesen een point, daerop men van wegen de regeeringe eenige refiexie soude kunnen maecken, dewyl dit niet anders is als iet, dat ick gelyk als aenroere, op dat men sonder het geringhste engagement oft' hoope, dat men het hier voor goet soude kunnen aensien, eens soude mögen vernemen, oft' daertoe aldaer eenige apparentie soude sijn. Amerongen an den Griftier. Dat. Potsdam 13. April 1G83. Gestern Abend ist Schwerin v«ui Wien zurückgekommen mit dem 13. Api Bescheid, diisH der Kaiser bei dem allgenieineii Frieden beharrt trotz dem drohenden Türken- un<l Franzosenkrieg, Viele hier betindeu sieh darob in einiger Verlegenheit, um so mehr da Schwerin auch die Nachricht vuu dem AbHchluHH einer Allianz zwischen dem Kaiser und Polen gebracht bat. — Biermann wird morgen hier erwartet. In Celle und Wolfen- bütt^d hat er auf «ein (icHUch, den König von Dänemark beim Verhindern den KinriickeuH hchwedineher Truppen in Deutsehland nicht stören zu wollen, zweifelhafte Antworten empfangen. Auch hier wird man gegen Schweden keine Thätlichkeiten beginnen oder Andern dabei helfen, ho lange dasBelbe *) Vgl. Aber dai Obige Pufendorf XVIII. 92. ßgg IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. die Truppen in Pommern nicht vermehrt. — Der Kurfürst ist wieder un- pässlich und gestern zum zweiten Mal binnen 3 Wochen einen Stein von der Grösse einer Pferdebohne „quitt" geworden. Ameroiigen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 17. April 1683. 17. Apr. Antwort auf FagePs Schreiben vom 10. April. Die Besorgnisse vor einem neuen Kriege sind nicht ungegründet^ „ende sijn de welafifectioneerde aan dit hoff, eenighe weijnigh uijtge sondert, van 't selve sentiment, jae selfs de Fransgesinde, die de schult daarvan geven aan de Spagniaerts en H. n. M.: de eerste, om dat se volgens het voorstel van Engelandt de arbitrage niet willen accepteren, en de tweede, dat die haer daartoe niet trachten te induceren; dit is haer ouden sangh, en wat men daer oock tegen seijd, vindt geen ingressie". FagePs Vorschlag eines provisorischen Defensivallianz zwischen dem Kurfürsten und der Kepublik gegen neue Unternehmungen Frankreichs ist der Aufmerksamkeit werth, und er wird ihn en passant bei den Gutge- sinnten erwähnen, ohne indess merken zu lassen, dass Fagel ihn vorge- schlagen. Nur ist die Schwierigkeit dabei, dass man dann dieserseits wie- der auf der prätendirten Satisfaction bestehen wird. Er hat den Kurfürsten vor 2 Tagen im Vertrauen gesprochen. Der- selbe ist geneigt, einen ausserordentlichen Gesandten an den Staat zu schicken, und schlug Schwerin, Meinders, Fuchs oder Ruck dazu vor; Spaen gehe übermorgen nach Cleve und werde Ordre erhalten, mit dem Prinzen sich zu unterreden. Er hat erwidert, dem Prinzen und den Staaten werde das angenehm sein, aber über die zu wählende Person sich nicht ausgelassen. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Leeuwenhorst 17. April 1683. 17. Apr. Hier, in England und in Frankreich wird stark verbreitet, dass Bran- denburg mit Frankreich und Dänemark eine neue Of- und Defensiv-Allianz eingegangen sei. Er will nicht hoffen, dass das wahr ist; vielmehr, dass der Kurfürst aus Afi'ection für den Staat, durch diesen unterstützt, die schlechten Desseinen und Machinationen Anderer verhindern helfen werde. In. Spanien hat man es nun so weit gebracht, dass der Marquis de Grana 200,000 Rthlr. in acceptirten Wechseln empfangen hat, um sie baar an den Kurfürsten auszuzahlen, so dass derselbe nun zusammen 400,000 Rthlr. von Spanien und dem Staat erhalten würde. lieber die weiteren 300,000 Rthlr., welche Spanien zu bezahlen hat, wird noch verhandelt. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 20. April 1683. 20. Apr. Die französische Partei prophezeit mit grosser Freude aus den letzten Nachrichten aus Holland, dass über das englische Schiedsrichteramt und Die Allianz mit Frankreich und Dänemark. 689 die Vorfälle in Bantam*) zwischen England und Holland Missverständnisse entstehen würden. Zugleich bringt ihnen das Gerücht, dass eine staatische Flotte nach Gothenburg gehen werde, viel Vortheil, und seinem Wider- spruch schenkt man keinen Glauben. Biermann conferirt mitMeinders, Fuchs und Rebenac im grössten Geheimniss, so dass selbst der Kurprinz, Anhalt u. A. nichts davon erfahren. Es ist die allgemeine Meinung, dass Biermann mit seiner Mission reussiren, Dänemark, falls Schweden einige Truppen über See bringt, diese angreifen, und Brandenburg dann vermöge der dänischen Allianz auch mit Schweden brechen wird. Doch haben die Gutgesinnten hier noch Hoffnung, dass die Allianz des Kaisers mit Polen, in die Schweden einzutreten im Begriff ist, den Kurfürsten noch lavon abhalten werde. — In Wien scheint man diese Gefahr nicht zu lürchteu, da Lamberg immer noch nicht kommt und der kaiserliche Ge- sandte in Madrid sich noch immer fruchtlos bemüht, Spanien zur Satis- faction Brandenburgs zu dispouiren. Man sagt deshalb hier, es sei klar, dass es Oestreich und Spanien mit der Befriedigung Brandenburgs nicht Ernst sei. — Wenn die Schweden noch etwas warten mit dem Truppen- übersetzen, und der Warschauer Reichstag nach Wunsch des Kaisers ab- läuft, wird man hier und in Kopenhagen zu etwas zahmeren Plänen greifen müssen. — Man spricht davon, dass in Hamburg eine Zusammenkunft von iVanzösischen, dänischen, brandenburgischen, Celleschen und Wolfenbüttel- Mihen Ministern stattfinden soll, um diese Letzteren auf die französische Partei herüberzuziehen; Fuchs werde zu diesem Zweck nach Hamburg gehen, später auch nach Hannover. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 20. April 1683. Bruijnincx meldet aus Wien, dass Schwerin vom Kaiser eine Ant- 20. Apr. wort erhalten, die dem Kurfürsten nicht sehr gefallen werde '^). A merongen möge aber denselben versichern, dass sowohl der Prinz wie die General- :-taaten Alles aufbieten, um ihm vom Kaiser und Spanien billige Satisfaction zu versehafi'en, und nicht dulden werden, dass er vom Kaiser, von Schwe- den (wiewohl Beider Sachen durcl» die polnische Allianz jetzt besser stän- <len), Polen oder sonst Jemandem benachtheiligt werde, wenn der Kurfürst nur die Güte haben wolle, sich in kein Engagement einzulassen, welches ihn zu Thatlichkeiten oder zur Unterstützung Anderer, die solche beginnen, verptlichic. Fagel glaubt, dass der Prinz und er in ihivr I*artei so viel Ansehen geniessen, um dies durcbsctzeu zu können. ') 8. oben p. 684. M •!• r iiir CMch. d. Gr. KurfOrtico. Ui. 44 ßüA IX. Verhandlungen üter eine neue Coalition. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 24. April 1683. (Eigenhändig.) , [Entgegenkommen des Staats und Spaniens. Sendung eines neuen brandenburgischen Gesandten nach dem Haag. Diest. Pläne Dänemarks. Ein allgemeiner Krieg oder der Abfall Schwedens zur französischen Partei ist die unausbleibliche Folge dersel- ben. Beides nicht im Interesse des Kurfürsten. Die Politik des Staats bezweckt nichts als baldigsten Frieden. Alte Feindschaft Frankreichs gegen Kurbrandenburg. Die Gerüchte von bevorstehender Ankunft schwedischer Truppen in Pommern und von Seerüstungen des Staats ungegründet. Der Staat wird beim Kaiser die Satis- faction des Kurfürsten befördern. Verhandlungen mit Sachsen.] 24. Apr. Er hat mit Verwunderung aus Amerongen's Schreiben an den Prinzen vom 13. ersehen, dass er bei Anregung der Allianz mit Spanien und der As- sociation sich für nicht instruirt erklärt hat, während er doch die Intentionen Spaniens und besonders des Staats darüber kennen musste, und so eine Ge- legenheit unbenutzt hat vorbeigehen lassen. Dass die Staaten bei ihren früheren Beschlüssen beharren, kann er aus ihrer gestrigen Resolution ^) er- sehen, und auch Spanien will nach wie vor unter den bekannten Bedingungen 200,000 Rthlr. baar und 300,000 Rthlr. terminweise in Assignationen be- zahlen. Auf die besondere Allianz des Kurfürsten mit Spanien verzichtet man. Dass ihn der Beitritt in die Association in einen Krieg verwickeln werde, hat der Kurfürst nicht zu befürchten, da der Kaiser und Spanien nichts Thätliches beginnen werden, so lange noch Aussicht auf friedliche Ausgleichung vorhanden ist. Ick weet dan niet, waertoe niew^e besendingen herw^aerts souden kunnen dienen, naerdemael die maer esclat en geen voordeel sullen doen: niet dat het aen den Staet niet seer aengenaem sal syn, dat men sigh alhier magh expliceren met een van S. C. D. Ministers. Want ick wensch van gansser harten, dat men hier yemant moght hebben, op de welcke men sigh konde verlaeten ende die niet aen den Heer Ambassadeur van Vranckryck alhier bekent maeckte alles, wat men hem seijde, daer van ick veel staeltjes soude kunnen aenduyden^). Want dan soude S. C. D. sien, dat desen Staet in dese ganssche saeck soo veel reflectie heeft op S. C. D. als op yemant van haer alderbeste vrunden. Wat den Heer Bier man aldaer heeft uytgevoert off uytvoeren sali, weet ick niet; uyt het geen hy aen de Lunenburghsse Heeren heeft aengebracht, siet men seer well, wat woeste desseinen die Maj. voor heeft en hoe hy sigh soeckt meester te maecken van de ganssche Ne- dersaxise Creyts, en dat syn desseinen daeromtrent syn deselve, die *) Vgl. oben p. 658 die Anmerkung zu der Resolution von Holland vom 12. Fe- bruar 1683. 2) Bezieht sich auf Diest. Vgl. oben p. 639 n. 3. Gefahren der dänischen Pläne. ß9j de Coning van Denemarcken Christiaen de vierde voor gehadt en all verre gebracht hadde, eu sal U H. Ed. derhalven voor well kunnen deneken, wat het autwoort aldaer is geweest. Ick bekenne, dat het my onbegrypelyk toeschynt, dat S. C. D. soude kunnen aensien, dat den oorlogh in die quartieren aengesteecken wiert, want ick weet niet, wat vuordeel S. C. D. daer uyt sal trecken, en kan my niet imagine- ren, dat het aen S. C. D. niet ten alderhooghsteu suspect is, dat een Fransman (^viens soon van gereformeert paeps geworden is) ') het leger van Denemarcken in die gewesten sal commanderen; dat Denemarcken swanger gaet, om een Fransse Armee aldaer desgelijckx te doen koo- men, en dat sulx aldaer een soo groten maght, die nieest van Vranck- ryck soude dependeren, by een sal komen, dat men daer naer niet sal weten, hoe men het stellen kan, en seecker door alle de toebereyt- selen sal men niet anders eifectueren, dan dat off een generaelen oor- logh sal ontstaen off Sweden geobligeert werden in de Fransse partye weder te keeren. Want ick kan U H. Ed. heel well verseeckeren, dat Vrankryck op dese uyr door de Graeff van la Guardie ten uijtter- sten werckt, om de Sweden wederom aen syn koorde te krijgen, en niets spaert van dreigementen aen de eene en beloften aen d' andere syde, om tot dat syn voornemen te kunnen geraecken. Ick wenste daerom well eens te weten, wat S. C. D. eygentlyk beooght; want het kan in myne gedaghten niet koomen, dat S. C. D. geerne soude sien den aenwas van de Fransse maght, off dat die soude willen advouercn de proceduyreu, die de Fransse gehouden hebbcn, om aen het Kyck p en aen Spaigne te ontnemen, 't gunt aen haer 't sedert de jonghste vrede ontnomen is. Indien S. C. D. niet dat, niacr de vredc voor heeft, 800 kan die immers op geen eerlycker wyse werden irovordert, als op die, op de welcke wy het traghten te doen. U H. Ed. weet, dat desen Staet noch by vrede noch by oorlogh cciiige de geringhste particulicre voordcelen oft avantagcs beooght, dat hy alles alleen doet, om te mögen bekoomen een gemeyno vey- ligheyt, die bestacu nioet in een goet verstaut tusschen alle de gein- teresHeerden en in een goet vertrouwen, dat men den anderen tegeus opkoment gewclt sali asHecureren. Wat nuw dcHenaeugacnde nacrge- geven »al inocten worden off niet, daerop hebbcn II. li. M. haor noyt willen vcrclaercn, om dat gy buyten haer gealliecrdcn geen riemen uyt haer leer kondeu Knijden en bot niet te p»s kondo koomen, dat ') Der Qrm( de Koye. Erman et ReoUrn, If^moiros I. p. 20i> 44' ßg2 I^- Verhandlungen über eine neue Coalition. dat immers een conduitte is, die by niemant gelaeckt off mispresen kan werden, en ick en sie niet dat S. C. D. eenige swarigheyt kan hebben, om dien voet te volgen, sullende naer myne geringe opinie geen oorlogh te vresen off te verwaghten sijn, indien Vrankryck siet, dat hy alles op het lyff soude krygen, indien hy iets niews begint, en de Keyser en Spagnen in geen staet synde, om iets niews te be- ginnen; immers als de Keyser en Spagnen in dfe staet souden syn, soo soude Vrankryck die wysheyt well hebben, om dat voortekomen door tractaten, dewyl hy well weet, dat alle de geallieerden de vrede verre voor den oorlogh profereren. En bedroeft my de ongelegentheyt van S. C. D. des te meer, om dat ick wel weet, gelyck ick gelove, dat S. C. D. oock well bekent is, dat Vrankryck S. C. D. en desselfs Doorluchtigh Cheurhuys seer tegen is en alles, wat tot verkleyninge van dien kan strecken, geerne sal ondernemen, en dat alles, wat men nu voörgeeft, maer dient, niet om S. C. D. interesten te willen bevor- deren oif die preuven van affectie te willen geven, maer eenighlyck, om door de divisie van verscheyde Princen en die tegens malkande- ren te inciteren de fondamenten van syn grootsheyt vaster en vaster te leggen en te overrompelen alles, wat hy midlerwyle sal kunnen meester worden. Enfin, het sal veel aen de wijse conduitte van S. C. D. hangen, dat men off tot een eerlycke vrede off tot een miserabelen oorlogh komt. Indien S. C. D. bekommert is, dat Sweden iets soude mögen attenteren, off ombrageus magh syn, van dat Sweden een groot aen- tall militie op den Duytsen Boden soude mögen brengen, off soo S. C. D. daerin iets anders beooght: ick bidde dat ick het magh weten, want ick gelove dat wy hier ontrent soo wel nu als voor het toeko- mende S. C. D. soo veel genoegen sullen kunnen doen hebben, als deselve in redelyckheyt soude kunnen waghten, ende kan ick U H. Ed. well verseeckeren eerst, datter niet een schip, jae niet een man van desen Staet naer Gothenburgh gesonden is, datter niets ter werelt is besloten off geresolveert, om de Sweden tot het transport van Troe- pen te versoecken off dat transport te faciliteren, en dat Sweden selfs niet genegen is, transport van Troepen derwaerts te doen, indien off syn eygen noot off die van de Geallieerden hem daer toe niet obli- geren, en ick will geerne bekennen dat ick oock onder die geene ben, die raeden daermede te dilayeren, om te doen sien, dat men van dese syde niet soeckt oorsaeck off aenleydinge tot ombrage te geven. Ick kan niet lochenen, datter verscheyde mael is gesproocken van de hulpe, die men den anderen moet presteren, in cas yemant wierde geatta- Friedliche und wohlwollende Politik des Staats. 693 queert, maer ick kan daer over well byvoegen, dat men dat meer van Denemarcken als van S. C. D. gevreest heeft, en hoewell S. Con. Maj. van Denemercken ons scer groote reden van ombrage geeft en dat den Heer Ryxcantzelier Graeve van Ahlefeit all een seer wonder- lycke tael tegens den Heer Mo e ring gevoert heeft, en men nu we- derom voorheeft den handel van de ingesetenen deser landen aldaer ten uyttersten te incommoderen, soo heeft men evenwell aen dese syde noch niets in het aldergeringhste ondernomen, om dat men aen S. C. D. wilde doen sien, hoe seer men hier traghte alle niewigheden voor te komen. 'T is waer, dat wy besigh syn raet een considerabele Equi- page, maer meer om ons daer van te kunnen dienen, als om daer mede voor äff iets te doen; want men doet de schepen nu maer pre- pareren en gereet maecken, om des noot spoedigh zee te kunnen nemen, sonder dat men tot noch toe over haer employ heeft gedeli- bereert. Men heeft hier oock veel gesproocken van de Alliantie tusschen de Keyser en Polen gesloten en van wat effect die soude kunnen syn, om Sweden in cas van noot te kunnen assisteren, maer wy hebben oock in die discursen seer klaer doen blycken, dat wy niet souden kunnen lyden, dat S. C. D. benaedeelt soude werden, en blyven noch van die vaste intentie, om S. C. D. oock by den Keyserlycken Hove te doen bekomen alle redelycke satisfactie, soo dat ick waerlyck kan seggen, dat desen Staet S. C. D. en syn interesten immers soo seer considereert als haer eygen, en dat 8. C. D. niet alleen niet te vresen heeft, dat desen Staet off soude willen aensien off conniveren, dat aen S. C. D. de geringhste ongemacken souden werden tocgebracht, maer dat sy S. C. D. tegens sodanige entreprises selfs souden helpen en asHisteren, hoewell sulx niet soude kunnen geschieden, indien andere haer off haer geallieerden souden willen aentasten, en dat S. C. D. haer mct die attiiquantcn soude willen voegen, dat sy niet kunnen ver- irouwen en achten souden een van haer aldergrootste ongelucken te wesen. Ick sal daer niet meer by doen als alleen, dat dacrvan noch ccn evidente preuvo kan syn, dat den Heer Envoyö van Saxen voor- ;rpHlagen hcbbcnde, dat nicn de te maecken alliantie dacrmede soude limiteren, dat S. C. D. van Saxen niet gehouden soude syn cenige troe- |)en te gcven, 'indien de geallieerden mct S. C. D. van Hrandcnburg in misvcrstant souden mögen vallen, soo wcl wy als Swedon daer aen aenstonts de haut hebben gcgcvcn, en bidde ick U H. Ed. derhalven, dat U H. Ed. de negotiatic aldaer soo veel mogelyk will voortsctten, immerg B. C. D. van alle vcrdcre cngagemcnten dchortcren en per- ßOJ IX, Verhandlungen über eine neue Coalition. moveren, om Denemarcken te bewegen van tot geen feytelyckheden toetetreden, kunnende S. C. D. verseekert syn dat raen alliier voor desselfs interesten oock het uytterste respect heeft en liebben sal. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 24. April 1683. [Empfang des Schreibens vom 17. April. Geheime Conferenzen mit dem dänischen Gesandten. Audienz beim Kurfürsten. Dessen Klagen über Schwedens feindseliges Verhalten. Ablehnung jeglicher Allianz mit Schweden. Einem besonderen Vertrag mit dem Staat ist der Kurfürst nicht abgeneigt. Braunschweig - Lüneburg. DerfFlinger und der Kurprinz.] 24. Apr. Er hat Fagel's Schreiben vom 11. empfangen mit der Nachricht, dass allgemeinen Gerüchten zufolge zwischen Frankreich, Dänemark und Bran- denburg abgeschlossen sei. Soo veel tot noch toe hebbe können uijtvorschen, gelove niet, datter ijets effective dien aengaende is gesloten, alhoewel de gestadige conferentien, die d' Heere Bierman deese weeck raet de bewuste twee Ministers tot Berlin ende heden hier heeft gehouden, ende buijten de- welcke geene van alle de Geheijme Raaden ofte andere daarvan ijets voorkomt, sommige doet geloven, datter wat importants werdt verhan- delt, waarvan de welgeintentionneerde het best vertrouwen niet en hebben. Ick hebbe gisteren d' eere gehadt, een uijre afsonderlijck met S. C. D. meest over indifferente saecken te spreecken, ende onder anderen van deselve verstaan, dat d' Heere Bierman hem soude geseijdt heb- ben, dat den Coningh van Sweden voor eenigen tijt aan die van Den- nemarcken een naadere Alliantie hadde doen aanbieden, omme gesae- mender handt d' Heere Churfurst van Brandenburg op 't lijff te gaan ende de te doene conquesten te deelen. Ende of wel mij dit onmo- gelijck scheen waar te sijn, soo wierde het echter genoegsaam met diere woorden bevestight, 't welck dan hoogstged. beere Churfurst geen kleijn ombenoegeu heeft gegeven. Andere vermeijnen, dat het een Fransse artificie is, om sigh bij dese tijdt hiervan te bedienen. 'T is een ongeluck dat sigh altans geen Sweedschen Minister aan dit hoff bevindt, oock niet van den Keijser ende de Croon Spagnien, die haare Meesters saken hier können verspreecken. Want als somvvijlen met omsightigheijt ende bekommeringe sulx doe, werdt dat niet wel opgenomen ende geantwoort, dat soowel H, H. M. als ick geabuseert werden. Bij vervolgh van discours op 't werck van Spagne komende, seijde dat ick bericht wierde, dat men uijt Madrid tij dinge hadde be- komen, dat de saken in dien standt waaren gebracht ende aan de beere Marquis de Grana geremitteert 200,000 Rd. in geaccepteerde wissel- Klagen des Kurfürsten über Schweden. 695 brieven, dat over de andere 300,000 Rd. aan 't hoff aldaar wierde ge- tracteert, omme die te assigneren op seeckere vaste eflfecten in termi- nen te betaelen, waartoe weigern. Heere Marquis was geauthoriseert, omme die te können regnleren, in cas S. C. D. het gemeijne welwesen mede beliefde te handthaven, conform de voorslagen bij mij voorhenen gedaan. De replicque was, dat sulx niet was van sijne convenientie uijt verscheijde respecten, die dan termineerden op de Sweedsche Ligue, daarin sigh niet sende inlaten, ende als ick voorstelde het interesse, dat hij beere Churfurst soo wel als den Staat bij de conservatie van de Spaansche Nederlanden hadde, dewelcke groot perijckel liepen van verloren te gaan, soo nam verders de vrijheijdt van te vraegen, al- hoewel sonder daartoe gelast te sijn, bij aldien aan de voors. voor- slagen niet beliefde te defereren, of S. C. D. sigh dan bij provisie met H. H. M. niet naader soude können engageren tot wedersijts defensie, om voor te kommen alle gedreijgde reunien ende nieuwieheden, die de Franssen in 't Rijck ofte in de Spaansche Nederlanden wederom souden willen ondernemen, dewijl doselve mij veelmalen d' eere hadde gedaan te seggen, dat hem sijne alliantie mct Vranckrijck daartoe niet en verbondt ende sulx oock niet gerne soude sien. Ende naadat sigh een weijnig daarop hadde bedaght, beliefde S. C. D. t' andtwoorden, dat hij sigh wel met H. H. M. naader wilde allieren, soo die daartoe genegen waaren, ende oock van inten tie was, metten eersten een Mi- nister naar den Hage te senden, omme te vernemen, wat dienaen- gaande soude mögen voorgebracht werden. Ick hebbe hoogstgcd. beere Churfurst met respect gerepliceert, dat 't selve maar een invallende ge- dachte van mij was geweest ende, soo hij in voegen als vooren ijmandt wilde senden ende sijne goede intentie aan den Staat betuijgen, dat vertroude, men S. C. D. in alles soo vccl soude te gomoet gaen, als de redclijckheijt eenigsins koude toelaeten, dewijl H. II. M. gcen an- dere intentie hcbben, als mct deselve te blijven in een goede versten- tcnissc ende, waar het mogelijck, een vaste ende secure vreede te helpcn bemiddelen. Ofl' nu hierop ijets sal volgen, moet nion aff- waghtcn. D' Heere Ditfurdt') hecft mij iu confidcntie geseijdt, dat d' Heere Bicrnian niet ander« als een dilatoirc antwoordt van sijne beeren ende mccHtorH hceft ontfangcn ende ondor anderen, dat \\\\. FF. DI). wi^^h op Hijn j?cproponeerde niet hadden können vcrkhiaren, sonder ') Brauntchwoig'LUnuburgiicbor Abgoaandlor. ßCjß IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. alvooren te weten, wat S. C. D. van Brandenburg in soo importante sake soude resolveren, 't geen aanleij dinge heeft gegeven, omme de besendinge naa de Bronswijckse hoven te doen, gelijck in mijne voo- rige heb geschreven, dan in plaetse van d' Heere Fuchs sal d' Heere Meijnders daartoe gebruijckt werden. Mijn Heer de Churprins ende Veldtmarschalck Dorfflingh sijn gisteren van Berlin hier aangekomen, den laatsten expres daartoe ont- boden sijnde, daeruijt hij niet goedts omineerde ^). Den eersten vondt sigh ooek eenigsins bekommert, alhoewel mij seijde, dat van 't ver- handelde van d' Heere Bier man hem geen kennisse wierde gegeven. Dit is, mijn Heer, al 't geene ick tot nogh toe hebbe können penetre- ren ende effectueren. Bij aldien S. C. D. genegentheijt blijft thoonen, om met den Staat naader te handelen, soo late aan U W. Ed. Gesti*. ende andere haar hooghwijs oordeel, of men verdere poursuites tot het afsenden van ijmandt naar den Hage sal hebben te doen. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. I.Mai. lieber Fagel's Schreiben vom 20. April hat er sich mit dem Kur- fürsten lange unterhalten. Derselbe bleibt dabei, sich mit Dänemark zur Verhinderung eines schwedischen Truppentransports auf deutschen Boden zu verbinden; Frankreich werde sich nicht hineinmischen, wenn auch Andere seinen Streit mit Schweden unberührt Hessen. Man spricht hier davon, eine französische Armee von 30,000 M. werde durch die Clevischen Lande, wo ihr Wesel und Lippstadt eingeräumt werden sollen, nach Oldenburg marschiren, um Lüneburg im Zaum zu halten. Der Kurfürst hat dies freilich als erlogen ganz abgeleugnet. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. I.Mai. Der dänische Gesandte Biermann hat sich die ganze Woche in Berlin aufgehalten und verschiedene Conferenzen mit Me Inders und Fuchs ge habt, denen auch Rebenac beigewohnt. Den Gegenstand der Verhand- lungen hat er nicht erfahren können'^). Es wäre sehr zu wünschen, dass Lamberg und Grafenthal ^), die erwartet werden, schon hier wären, um *) Dei- französische Gesandte intriguirte eifrigst gegen ihn als zu kaiserlich ge- sinnt und suchte den Kurfürsten zu bewegen , ihn des Oberbefehls zu entheben und aus seiner Nähe zu entfernen; doch war Alles ohne Erfolg. Rebenac erzählt so- gar, dass der Kurfürst selbst dem alten Feldmarschall eine Summe Geldes geboten, um ihn für seine Pläne zu gewinnen, Derfflinger sie aber mit Verachtung von sich gewiesen habe. 2) Denselben bildete der Abschluss des Bündnisses Frankreichs , Brandenburgs und Dänemarks gegen Schweden, der am 30. April erfolgte. ^) Der schwedische Gesandte Eberhard Grafen thal. \ \ Der Kurprinz und DerfFlinger. Ostfriesland. 697 zu verhindern, dass durch engere Bündnisse zwischen Frankreich, Däne- mark und Brandenburg ein neuer Krieg entzündet wird. Er thut sein Mög- lichstes, um dies abzuwenden, aber die „Artificien" der Gegner gehen ein- mal dahin, den Kurfürsten immer mehr gegen Oestreich, Spanien und Schweden aufzureizen, und sie wenden dazu alle bedenklichen und unbe- denklichen Mittel an. Meinders reist nächstens zu den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg, um ihre Ansichten über das Anbringen von Bier- mann zu sondiren*). Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Der Resolution der Generalstaaten vom 20. April gemäss hat er dem 4. Mal. Kurfürsten vorgetragen, dass die Fürstin von Ostfriesland sich bei den Generalstaaten darüber beschwert, dass die ostfriesischen Stände den Kur- fürsten durch Knip hausen um noch mehr Truppen ersucht hätten, und ihre Vermittlung bei ihm, um die gänzliche Räumung Ostfrieslands durch die brandenburgischen Truppen zu erlangen, nachgesucht habe. Der Kur- fürst hat erwidert, ersteres sei nicht wahr, und letzteres könne er nur mit Vorwissen des westfälischen Kreises thun; übrigens könne die Fürstin zu der Räumung selbst das Meiste beitragen, indem sie sich mit den Stän- den vertrage. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Antwort auf Fagel's Brief vom 24. April: Sein Vorwurf ist ungerecht; 4. Mai. er hat Fuchs damals am 13. April, als derselbe fragte, ob sein Anbrin- gen ihm direct vom Staat aufgetragen sei, nur gesagt, dass allerdings der Geheimhaltung wegen auf Wunsch des Kurfürsten selbst von den Geuernl- staaten keine positive Resolution gefasst worden sei, dass aber die Mehr- zahl der Provinzen die von ihm vorgebrachten Ansichten theile, und wenn die vom Kuffürsten erhobenen Schwierigkeiten erst einmal beseitigt seien, könne die erforderliehe Resolution schnell gefasst werden. Er glaubt, dass Fuchs die ganze Frage bloss aufgeworfen hat, um einen Vorwand zu ha- ben, die Verhandlungen abzubrechen. Er wird ihm nun bei der ersten Ge- legenheit die Resolution der Generalstaaten vom 23. April mittheilen. — Et wird immer dahin trachten, Brandenl)urg für die gute Partei zu gewin- nen oder wenigstens von Bündnissen mit Frankreich und Dänemark abzu- halten. Mit BiermanD ist noch nichts Definitives abgeschloHsen ; zwei Couriere sind nach Paris und Kopenhagen abgesandt. Man wartet auch erst auf den Rapport von Meinders über seine Verrichtung bei Braun- Hchweig-Lüueburg. ') Vgl. Pttfendorf XVIII. 91. ßOg IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Der Rathspensionär an Ameron^en. Dat. Haag 4. Mai 1683. (Eigenhändig.) [Erfolglosigkeit aller ihrer Bemühungen am kurfürstlichen Hofe. Das Misstrauen desselben gegen Spanien, Schweden und den Staat ist ganz grundlos. Geringe For- derungen der Alliirten an den Kurfürsten. Derselbe soll sich endlich erklären , was er eigentlich will.] 4. Mai. Ick hebbe voor desen met veel bekommeringe geremarqueert, hoe seer men in het stuck van de onderhandelinge heeft gefluctueert aen het Hoff van S. C. D., en hoe seer men deselve heeft trachten te per- suaderen, van dat de Keyser, Spangen en Sweden S. C. D. niet goets, maer veel quaets wilden, en het heeft mij all meer en meer ontset, dat alle voorslagen, die ick hebbe gedaen om Ö. C. D. gerustheyt te geven, off van geen ingressie syn geweest off geen operatie hebben gedaen. Ick hebbe U H. Ed. verscheyde maelen gebeden te mögen weten, wat S. C. D. eygentlyck van Sweden begeerde en wat gerustheyt de- selve desidereerde ontrent het overvoeren en onderhouden van Sweedse troupen op den Duytssen Bodem; maer ick hebbe daerop noyt ant- woort bekomen, soo dat ick niet weet wat ick hier van kan seggen. Ick hebbe voorgeslagen^ en Spangen soüde daermede te vreden syn, dat S. C. D. sigh engageerde alleen tegens alle niewe ondernemingen van Vrankryck, sonder dat deselve geobligeert soiide wesen iets te doen, in cas tusschen Vrankryck en Spangen eenige querellen off fay- telyckheden moghten ontstaen over 't geen Vrankryck naer de Nim- meeghsse Vrede aen Spangen ontnomen heeft, mits dat Brandenburg oock Vrankryck, blyvende buyten niewe entreprises en van Spangen over het genomene naer de Mmmeeghsse vrede aengetast werdende, niet soude secoureren. En men soude Sweden hebben kunnen dispo- neren, om met S. C. D. te convenieren over het getall van Krygsvolck, dat die Maj. op den Duytssen bodem soude houden, en men soude dan verder hebben getraght, om S. C. D. van den Keyser redelycke satisfactie te doen erlangen, ende Indien de saeck noch over dien boegh gewent kan werden, 't sal hier uytgewerckt kunnen werden. Maer ick vreese dat men sigh all te verre sal hebben verseylt. Ick moet daerom de vrymoedigheyt nemen, om U H. Ed. te seggen, dat alles, wat men heeft uytgestroyt van de ongenegentheyt van Spanjen en van Sweden, is puyr vals en valsselyck versiert by menschen, die S. C. D. soeken te bedriegen. Spanjen sal sigh genoegen met een Tractaet in voegen vooren verhaelt, en wy oock, en daerop het beloofde gelt aen S. C. D. laeten toekomen, en dan behoeft men van geen andere en- Ungerechtigkeit des Misstrauens des Kurfürsten gegen die Alliirten. 699 gageraenteii, associatien, conventien off iets diergelyck te spreecken, en dat kan S. C. D. immers seer well doen, sonder te praejudiceren de Alliancie met Vranckryck gemaeckt, en als men met Sweden conve- nieert over de maght, die die Maj. in Duytslant sal mögen brengen, en dat dat geschiet de concert met Ö. C. D. , soo kan ick niet sien, dat deselve daerontrent ooek ongerust kan syn. U H. Ed. schryft, dat S. C. D. sigh nogh well met desen Staet will engageren; niaer waer toe kan dat helpen, soo het niet mede re- latif is tot de Spaensche Nederlanden? Immers ick bidde, dat men eens magh weten, waer heen de AUiantien met Vrankryck en Dene- mareken gaen en wat men eygentlyk will, dewyl ick seeckerlyck te gemoet sie, dat oflf een generaelen swaeren oorlogh sal ontstaen, die aen S. C. D'. en desen Staet ten uyttersten naedeeligh sal wesen en alleen maer sal dienen, om de maght van Vrankryck tot haer oppressie groter te maecken, oflf dat de Keyser en Spanjen sullen werden geobli- geert, de will van Vrankryck te moeten doen, insgelyckx tot accres van de Fransse maght en verminderinge van S. C. D. en desen Staet, en daer by S. C. D. vervolgens gansch niet gebaet sal wesen en sigh sal hebben gechargeert met den haet van syn beste en opreghtste vrunden. 'T waer dan best, dat U H. Ed. de saecken daer op de voet by my voorgeslagen ajusteerde, immers vernam, wat men op dien voet will doen, en dat ten spoedighsten by missive bekent maeckte. Wil men evenwell van daer yemant herwaerts senden, dat het dan ten rainsten yemant magh syn, daermede men contidentie kan plegen, son- der dat het aen den Ambassadeur van Vranckryck alhier gecommuni- ceert wert. Ick bidde dat hierontrent geen tyt magh werden versuymt. Amerongen an den Oniiicr. iMt. Potsdam 8. Mai 168l>. [Neue Üumühungcn, den KurfürHten zum Eintritt in dio Association bu bewegen. Ablehnende Antwort desselben. Grund davon dio Erbitterung gegen Schweden. Kla- gen de« Kurfürsten über den kaiserlichen Hof. Seine Ansprüche an denselben. Ver- gohlicher Versiicb , durch Fui-!in diu KuifnrMt«'n zu «int in HnH«iren BeschluMK r.\\ hv- Ick hcf)l)C zcdcrt het atgaaii van iiiijiicii jon^sicn aaii l U . lid. ^ Mm van den 4. dccscK S. C. 1). in cen particulicre audioutie met rcspect bekcndt gemaackt den iuhoudt van II. II. M. Kesolutic van den 2.'). April ') ende dcHclve gctracht te induccren (gclijck ick nu drie maandon aan dr-n anderen onophoudclijck hcbbc gcdaan > t'>t lirt iiitnd«'!! in »Ic Ki^nio '; >. obon p. 658 n. 'TQQ IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. van Associatie met de daarop gevolgde speciale conventie, behelsende het denombrement van forces, sonder S. C. D. verder te solliciteren tot het aangaan van een naadere Alliantie met de CroonSpagne; waar- toe, om hooghstged. Heere Churfurst te persuaderen, ick hebbe bijge- bracht alle de redenen ende argumenten, soo mij van tijdt tot tijdt sijn gesuppediteert geworden ende die verders daarbij hebbe können excogiteren. Dan deselve hebben het ongeluck gehadt van geene ingressie bij S. C. D. te vinden, seggende deselve, dat mij tot meermalen hadde verklaart geen genegentheijt te hebben, om sigh met de Croon Spagne (van dewelcke soo qualijck was bejegent) in nieuwe engagementen in te laaten, veel min met sijn eijgen gelt, 't geen men hem conditione- lijck aanboodt, daartoe te laaten koopen; dat hij van de aequanimiteijt van die Maj. verwaghte, dat deselve hem sijne rechtmaetige pretensie sonder verder bedingh soude voldoen; ende wat de generale Ligue van Associatie betrefte, dat al in den Jaare 1681, als ick S. C. D. op ordre van H. H. M. daartoe inviteerde ^) , doenmaals hadde verklaart deselve niet te können bijtreden, ten opsichte van S. Maj. van Sweden, die daardoor aanleijdinge konde gegeven werden, omme met een re- doutabel getal van Trouppen wederom in Duijtslant te komen, het- welcke doen ter tijdt ende oock jegenwoordigh geensins was van sijne convenientie ; dat soodaenigh een nabuijr, die hem beere Churfurst voor deesen met soo veel injustitie tegens de gemaackte Tractaten op 't lijff was gevallen, hem deswegen altoos een reghtvaerdige Jalousie dede hebben, ende derhalven, soo veel mogelijck, soude voorkomen, ten eijnde desselfs maght soo veel niet als voorheen omtrent sijne lan- den soude hebben te apprehenderen. Ende wat precautien ick S. C. D. daer tegens trachte te geven met het aanwijsen van de securiteijt, die daarin resideerde, bij aldien deselve de voors. Ligue van Associatie beliefde te amplecteren, excuserende het gepasseerde in den jongsten oorlogh op de minderjaarigheijt van den Coningh ende het selve aan die geene imputerende, dewelcke doemaals de Kegeeringe in hadden, soo wilde dat echter niet opnemen. Daarbeneffens temoigneerde hoogstged. Heere Churfurst oock geen- sins van 't Keijs. Hoff voldaan te sijn, klagende over verscheijde tor- ten, die hem van S. Keijs. Maj. waaren aangedaan; ende ofschoon men nu 5 maanden aan den anderen had gerucht ende selfs van voor- name Ministers uijt Wien wierde overgeschreven , dat den Grave van Lamberg met billijckmatige satisfactie in körten herwaers soude koo- 1) S. oben p. 621. 638. Wiederholte Ablehnung der staatischen Propositionen. 701 men, soo was tot iiogh toe daarop liet minste uiet gevolgt, seggende dat men aldaar hadde willen afwaghten den uijtslagli van den Rijx- dach tot Warschau, omme, soo de alliantie tusschen den Keijser ende Polen bestendigh bleeff, sigh daarvan in de onderhandelinge albier te bedienen ende minder satisfactie aan hem beere Cburfurst te presen- teren*); dat al 't selve niet alleen evident was, maar d' Heere Straat- man in een gebouden discours met den vrijbeer van Swerin bij des- selfs jongst aanwesen tot Wien sulx niet badde verborgen gebouden, verders daarbij voegende, dat S. Keijs. Maj. bem beere Cburfurst niet alleen t' onrecbt ontbieldt bet vorstendom Jagerendorp, maar dat nogb daarenboven die drie bartogbdommen van Brieg, Legnitz ende Woulau te pretenderen badde, die bij boogbtged. Keijs. Maj. onder voorgeven van een vei*vallen leen waaren aangeslagen, de gereformeerde kereken, die aldaar in groote meenigt waaren, wegbgenomen ende veele van de religie verdreven ; dat opgeni. vorstendommen uijt kraebte van voor- gaande Pacta familiae tusseben de beeren S. C. D. voorvaederen ende die van de beeren bartogen van Brieg nu pp bem waaren gesucce- deert, waarvan mij de bescbeijden bij gescbrifte soude doen ter bandt stellen. Ick bebbe daarnaa met d' Heere Gebeijm Raadt Fucbs bij sijne aankomste albier over den inboudt van opgem. Resolutie gesproocken ende S. W. Ed. gereraonstreert de gevaerlijckbeijt, die in de voors. antwoort resideerde, ende boe apparent bet was, soo men aan d' eene sijde naa H. H. M. beijlsame voorslagen niet wilde luijsteren ende aan d' andere sijde sieb nader met Vranekrijck ende Dennemarcken jegens de Sweeden engageren, omme die Croon uijt oorsake van een gedreij gt transport van eenige Troupj)cn in 't Rijck offensive aan te tasten, dat daaruijt een generalcu oorlogb soude ontstaen, die S. C. D. 800 ton opsichte van siju hooge jaaren ende indispositie als wegens sijne landen en luijden alsoo weijnigb soude dienen als geen cenigb Potentaat in Europa; wesbalven ick S. W. Ed. (die sigb voor dcseu van diergelijcke troublen, waardoor aan Vranekrijck aanleijdinge soude gcgeven werden, oin onder praetcxt van decse ofte geene te assisteren sijne desseincn tcgcns bet Rijck ende de Spaanscbe Nederlanden voort te sctten, altijdt avcrs bccft getboont) instantelijck versocbte, dat by anderniaal de goetbeijt wilde hcbben, bet boveustaande S. C. D. op *t kracbtighste t(; rcpresentercn. Gem. beere maacktc daarin gceue swae- riebeijtf maar alle de gricvcu, soo beiu badde voorgcbracbt , repcte- *) Vgl. obeo p.<)7ö u. 685 die üeriobu Hruljolnox*! tom 18. MArt u. 8. April. ij'QO IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. rende ende selfs nogh meer andere daarbij doende, seijde bedencken te hebben, dat S. C. D. daarin soude consenteren. Eenigen tijdt daar- naa heeft S. W. Ed. mij körnen rapporteren, dat liij S. C. D. op 't voors. subject wijtlopigh hadde onderhouden ende deselve alle mijne redenen ende argumenten voorgehouden ; dan dat hem leet dede mij te moeten seggen, dat hoogstged. Churfurst bij de gegevene antwoordt persisteerde, met protestatie nochtans, dat hij altijdt met den Staat van H. H. M. de oude ende vertroude vruntschap wilde continueren. Uijt al het welcke H. H. M. naa haare hooge wijsheijt sullen können afnemen, wat apparentie daar overigh is, omme meerhoogstged. Heere Churfurst tot het intreden in de Lige van Associatie met den aankleve van dien te können induceren. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Gerücjite am Hof über eine Allianz zwischen Frankreich, Dänemark und Branden- burg und einen bevorstehenden Krieg mit Schweden. Fuchs kann die Wahrheit der- selben nicht leugnen. Eine unzweideutige Erklärung vermeidet aber Fuchs. Dessen Klagen über das Benehmen des Kaisers, Spaniens und Schwedens. Nachrichten über bevorstehenden Zwist zwischen dem Staat und England. Veranlassung zu demselben.] 8. Mai. Boven 't geene heden aan d' Heere Griffier schrijve, hebbe noch te voegen, dat als ick met d' Heere Fuchs in discoursen was, gelijk daarin vermelt, hem onder andere vraegde, wat doch naa soo veel gehoudene conferentien met d' Heere Bierman eijndelijck Idaaruijt stont te verwachten; dat een ijder hier aan 't Hoff seijde, datter een Alliantie was geprojecteert, omme neffens Vranckrijck ende Denne- marcken den Coningh van Sweden, het zij dat hij sijne Trouppen in Duijtslandt overschipte ofte niet, offensive te waeter ende te lande t' at- tacqueren; dat om soodaenig voornemen te favoriseren ende het huijs van Bronswijck- Lüneburg (die geseijdt werden soo gevaerlijcke des- seinen niet te können approberen) t' intimideren, een starcke Franse Armee door de Cleefsche Landen den Rhijn soude passeren ende haar Wezel en Lipstadt, tot secuuriteijt van dat S. C. D. bij die geallieerde bestandigh soude blijven, ingeruijmt werden, jae dat men daarenboven debitteerde, bij aldien den Hartoch van Cell sigh neffens haar wilde engageren, dat hem tot een erkentenisse het Stifft Hildesheim soude werden gegeven: waerop S. W. Ed. antwoorde, dat noijt eenige dier- gelijcke voorslaegen in de conferentie waeren voorgekomen, ende hij nimmermeer den Churfurst sijn Meester soude können aenraeden, om vrijwilligh eenighe sijner vestinghen in de Fransse banden te stellen, veel min die door sijne Landen de passage te vergönnen tot oppressie Der Krieg mit Schweden wahrscheinlich. 703 van andere, maer dat mij echter niet konde ontliouden, datier projeeten lagen (waervan men door de beere Meinders aan de voom. Hoven liet openinghe geven) , die hera deden apprehenderen , het zij deselve aldaar voor goedt aangesien wierden ofte niet, dat een Oorlogh tussen de twee Noorder Croonen daeruijt stont te volgen, in welcken geval S. C. D. volgens voorgaande Tractaten ende 't geene jegenwoordigh in fieri was, soude genootsaeckt sijn, jegens Sweeden niede in 't speul te komen, ende bij derbalven verboopte, dat H. H. M. met deselve geeu mesures souden nemen, die -eenige ombrage aan Dennemarcken ende hoogstged. 