title: Quellen und Forschungen zur Geschichte der Deutschen Mystik;
creator: Langenberg, Rudolf | Groote, Gerard, 1340-1384
text: Van Sternen unde der pestilencie. Capitulum XXV. De suve tut van naturen alle vuchticheit to siek. Aldus so velt et ock, dat sc to sich tut vorgiftige vuchticheit, alse van doden draken, slangen oder pedden unde alse der vuchticheit vcele is, so wert de meste lucht dar af vorgiftiget unde vorgaddert sich unde hanget also in der lucht enboven gelick ener sternen myt Sternten, unterwilen ene maand eder lenger oder korter, unde alse de Sterne vergeht, so stroyet sich in der lucht und velt dan also auf de erden, in wutere oder auf bome, unde dar na komet dan mansiacht, honger, sterven oder dusse alle drei. Hier umme so su di vor, alse du dusdanige tekene vernomen heuest. De eerste raad tegen de pestilentie is, dat alle complexien van de aderen laten zullen, toen meesten geervoorde des jaar, de goede steun (1664) waar ooit zijn. Maar de sangvinet en de fleematische zullen gewaarschuwd laten, elke dikkere en anderzijde jonge lieden. Men zal dan niet veel spelen of arbeiden buiten huisen, vooral als de lucht dik is, wanneer het is kwart, dat men adem sere inhaalt; baden of derwijze spelen voorbij, men dan, alleen de gewoonde zijn, de zullen nog al zeggen doen. Ik raad allen mensen, dan vrij hart te hebben, tegen angst en zorgen, gebracht dan veel mensen in de dood, en tot dusdanige vrijheid des harten is nut en not en een vrij geweten. Men zal dan geslikt en duidelijk biecht gehouden hebben en beschreven schuld en onschuld en den laatsten wil. De spijs zal dan veranderd zijn, dat brood dan niet boven vier dagen oud, vlees zal zijn schapen, jong runderen, koeien of herten, even oud en vers, en dat geloof is, dat is dan het beste. Alle weg voorbij, men vervolgens, de in dat wat water vleit en oud zoudden vlees, et en was wel gekeken; melk maar men, zonder verzekerd boter en verse cheese en des nogal licht. Maar in die honderd dagen als het weer is, zo mag men tijdelijk suppen suur dikke mellik. Alle voorbeelden ik dan, dan alleen goede rijke kers, perziken, appels van garnier, noten, vijgen, rasino en de nogal schoon gewassen of gebraden. De drank zal zijn wijn en gemengd met schoon water of een ander vers drank. Potspel zal zijn petrole, kerrijkelijke, salie, bernaisesaus, hofkool en lichte kool en zijde eruit. Dit potspel zal men nogal licht nemen. Mer brig van haueren eder van gersten gorte gemaket in Clären verschen watere is gesunt. De visch sal wesen zeevisch, also smoke, barse, salmen, stoer, und alle vische sunder schubben vorbut men. Alle spise prise ick bet gebraden, dan gesoden und spise, de men sut, sal men maken met saffran, caneel, grien und andere mit etik. In dusser tyt is quaet dorst to leden und noch quader gedronken to wezen und quaet is et lange maltid to done, mer men sal maaklikken etten und drincken und nummermer den boek so vol, und ook niet etten, eer de spise is verwerkt, und men lust heuet to etten. Flegmatiekus ander complexien, de voorvolle synt met quaader vuchtigheid, de sollen purgatien nemen na eres meesters rade. Des arcediens wech in dusser tyt is: des morgens braden ene gude korstens brood op de kol en breken se dan in guden etik en etten dan nogteren dat brood und dar na vaste eyn -half vre of lenger. Eder pulvereere boelen of terram sigillatam eyn half loet und dat nogteren met wijne, oder do dar eyn hantvli alsen eder rüden in dynen drank en laat et dar inne liggen twelf uren to voren, und drinck et nogteren. De lüde, de sommer buiten de huize mogen wezen, de sollen onderwijl, als de lucht dik is, etten loek ede sypel, er is ut gegaan. Dusse dinge sint alie gud nogteren gegetten, zonder te vorteren of te vorderen vorgemachtes, also depillen gemaakt van myrren, alloe, saffran, caneel, suiker, comyn, roos van saffran, holwortelen, salieve, noten gebraden, balsamie en etik to allen tijden, maar onderwijl suiker daar mee. Sieg, hier heb ik geschreven de gemeente leden een korte nutte regel, dat ze daar naar mogen leven en daarmee zonder twijfel dat eeuwige leven vorkiigen. Men zal weten, dat alle de punten, dat ik geschreven heb, dat ze niet alle geboden zijn van de heilige kerk, maar raad tot meer zaligheid en zekerheid; als niet aan mijn zonen eders kind te doope houden, als man des nachts besmettend is mijn vrouw, eders droom, eders gelijk. En de vrouwen, die ter tijd hebben, dan niet naar de kerk te komen. Maar wente het is onzeker te weten, of deze vorgeschreven punten komen van overvloedzucht of van kwaadwillig willen of van onschuld, daar om is het, maar zekerheid, dat deze dingen niet doen, wente komen ze van overvloedzucht of van een kwaadwillig vorslag willen, zo en zijn ze niet zonder zonde, wente ze zijn onderwijl duszonde, en hier om dat men de heilige sacramenten meer eer bewijst en de mensen zich ernstig vertwijelen, zo is het beter, dat men deze punten houdt dan niet etc. Hier eindigt een boek geheten der regels. Van vijf punten, die de mannelijkheid in zich moet hebben, en vijf punten, die de vrouw in zich moet hebben, die in de eerstelijnschap zijn. Sint Paulus schrijft in zijn epistel aan de gelovigen van Ephesus in de vijfde hoofdstuk vijf punten, die de mannelijkheid toekomt, en de vrouw daar verplicht is te houden. Dat eerste punt is, dat de man de vrouw moet regeren en leren en aanwijzen en houden tot goeden sedent en doen, en de vrouw de man onderdanig wesen, als een scholier zijn meester, en ze moeten graag en wilhelmoet doen, dat een ere man heet doen. Dat ander punt is, dat de mannen en vrouwen liefhebben na de leer van God en reden met bescheidenheid, en zij sollen daar bij zijn in de werken der natuur, alsegeneigd is, en niet in overmoed, alse voorgeschreven is in de kapitelen van de echtschap. Dat derde punt is, dat zij de eer van vrouwen dat brood zullen verwinnen en voorzien van eten en van drinken naar eere macht in redelijkheid en in bescheidenheid. Dat vierde punt is, dat zij de eer van vrouwen zullen voorzien van kleding, de een beter vinden en de eer van de staat toe behoren, dat is niet naar duistere vlesklijke voorkeuren, maar naar rade rechtvaardige mensen, en zij en zullen ook de eer van vrouwen niet verlaatkleding laten bollen, de eer van de staat niet toe behoren, de toe kostelijke zijn, en daar zij binnen besproken mogen zijn, en wanneer dat de mannen de eer van de vrouwen doen in eten en in drinken en in kleding gelijk en zelf, zo zullen de vrouwen toe vrede weten en in alle dingen de mannen diensten en gunsten en leer bewijzen. Dat viste is, dat se erenen vrouwen geen wrevel noch hartelijkheid in worden ederc in gelaten sollen bewijzen, und des gelijks sollen ook de vrouwen tegen mannen doen, want wraag en voorkeur maakt een vredeste tusschen man en vrouw, en geen ding is kwader tusschen man en vrouw, daar de een moet den anderen is voorbanden, dan onvrede, waar vrede is, daar is goed, en waar onvrede is, daar is de duivel, en de vrouwen moeten zich ook niet zetten tegen een enkele man, maar met zwijgen en met gelijkmoedigheid moeten ze zich voorwinnen en in vrede houden, en moeten alle weg denken, dat God de mannen boven de vrouwen heeft gezet, en dat ze schuldig zijn, de man onderdanig te zijn. Aldus, zo hebt u gehoord de punten en de regels, die de mensen over zich moeten hebben, de in de echtelijke Sitten en betrouwde vrouw hebben, de kinderen God willen zijn en komen tot de eeuwige leven. Amen. Nu zullen jullie horen de punten en de regels, die de vrouwen in zich moeten hebben, en de vrouwenregels staat in Tobias boek geschreven en houdt in zich vijf punten, die de vrouwen in zich moeten hebben. Het eerste punt is, dat ze een mannen vader en moeder moeten eren, want ze vormelden een man en dochter en kinderen zijn geworden en alle de genegenheid, de macht en vrienden een mannelijke zijn, moeten ze eren en liefhebben en gensten bewijzen in andere goeden dingen voor andere mensen. Dat ander punt is, dat se eren getruweden manne boven allen mannen Icef sal hebben vnde dat se sick dar vor hoden, dat se mit nynen anderen manne vriendschap sollen hebben hemelse noch umme gaan, vnde van rechter leeuwe so sal se sick duncken laten, dat geen man schöner, stevigere noch wijser en zij, dan ere getruwede man. Dat derde punt is, dat se ere kinderen sollen anwijzen vnde leren goede to doenende, vnde houden se toe goede doen. Ock mede sollen se ere gesinde, alse knechte vnde ere meede, to werken zetten, vnde sollen se voorzien van eten vnde van drinken vnde van (169») den, de se to ere nottroft behouen. Dat vierde punt is, dat se nicht ledig en zullen zijn, noch van den enen to den andere lopen klappen vnde vreten, mer se zullen ere handen zetten to solken werken, alse ere Staat betemt vnde to behoort na goede menschen rade vnde zullen daar toe zien, dat se de dingen hebben, de to huisgerade hoort, went de marine sich dar nicht veel mee bezorgen. Dat vijfde punt is, dat se goede boven alle dingene zullen ontflechten vnde doen vnde leven. Unde dat se ook gutmakinge vnde stevigheid zullen hebben, dat men se in negen dingen mag begrijpen, nog arche oppe zich denken en spreken. Dit is dan de gouden punt, de een goudvrouwe aan Sick te hebben zal, de ene betrouwen man heet, de goede wil behagen und kommt zu den auernale der vrouwen und bischop des ewigen levens. Man und vrouw, de sick unter- tussehen betrouwen hebben, de mogen wel komen zu den ewigen lebenden, is et sage, dat se eren orden und regel wel houden, alse vorgescreuen is. Mer de ghene, de vnartlichen und vnbescheidlichen leben, de en willen noch en mogen dar nicht zu kommen. Alse de vnkuschche mensche monde zu donne, de dusse wort sprack: Ick hebbe eyn wife getrouwen, dar umme en mach ick nicht zu deme auernale komen. Et sie est finis. Ein Brief über die Vilteusclilieit. (95*) Eyn nützliche traktat gegen wertliche meine. Jhesus christus, den gottes sohn, und den gekreuzigen städtischen in den herten zu dreigen, und maria, seiner lebenden mutter voetstappen nach zu folgen, dar zu mütterliche Kraft meines gebedes und vort courtischen all das ein süßes vor erne vortragliche Grosse! Mein allerünstert suster Gertrude, gy sollen weten, dat ick zu ihr nun sende ein boek, dat ick zu ihr geschrieben habe, alse gy mir bedingt, da ick bei zu und bei meiner suster sat. Al ein isset nicht süßlich, alse ick wohl wollte, doch so isset meine beste, so nimm meine gouden willen vor de werken, want ick dat mit groten arbeit geschrieben habe und und manigerlei boeken vorgeladdert, na den dat ick hope, dat et zu u wohl deinen solle. Vnde ick begeei* vlitlike van yu, dat gy dar alle dage yo gichtes wat ynne lesen willen na der wise, alse dat ghedeelt is, Sundach, maendach vnde so voert an elkes daghes luttick, alse gy wal seen sollen, dat is van den lidene vnses leyuen heren, dat geheiten syn de hundert Artikele. Ock steit dar mede eyn gebet van twen apostelen, van yuwen engele, wo 110 gy de eeren sollen, wat gy lesen sollen, als gy vpstaet vnde wan gy to bedde gaet, wan gy vp den kerchof gaen vnde alse gy in de kercken gaet, wat gy sunderlike sollen lesen vor yuwen vader oft yuwe anderen doden vrenden. Vnde eck yo vor mynen zeugen vader, want he naist gode eyn oersprongelike sake vnde een begyn is vnses wesens, dat wy menschen syn vnde wy syn dar schuldig vor to byddene. Vort so syn dar ock gebede ynne van den hilligen eruce vnde van vnser Icyuen vrouwen, de solle gy oeck (95^) gerne eeren. Ock so staen dar seer schone gebede van den hilligen sacramente, alse men dat opboert, alse men dat entfangen wil, alse men dat entfangen heuet, wat men dan lesen sal, vnde siek dar ynnichlike to bereiden myt guden gebeden. Alse gy dar wal vinden sollen, alse gy dat tosammen ouerseyt vnde leset. Vort so volget dar eyn maneer vnde eyn gud nutte wise, wo eyn mensche syn leuen vnde syne sunde euer sal dencken vnde sick dar mede to beterne, vnde van den dode, van den ordele vnde van der helle vnde van den hemelrikc vnde van der waldaet godes vnde van al synen gauen to dencken vnde dar em vor to danckcn. Dat solle gy ock vaken oucrscyn olt ouerdcncken myt allen vlite. Ock so heb ik yu dar mede gescreuen en suverljk mss in duitsche myt alle erer tobehörige, de man plötz to singene vor vorgyfnisse der sunde. De solle gy ock gerne vaken ynlichken lesen vor ymwe sunde, dar gy ene mede vortornet heben, dat he yu barmhertig sy vn de vorgeuen Wille. In dat ende des boekes dar steet eyn schöne gebet van der passie vn dat liden vnser heren Jhesu Christi, dat solle gy ock somtyd lesen, vmme dat aflat to vordeynende, dat dar by steit, want dat is war aflat, alse vndervonden is. Mer ve dat gy weten, wat alfat sy, so hoorde to: oft eyn mensche umme syne zonde solde na den geestelijken rechte vulden, so bort em vor een dodelijke zonde to boten zeven jaer, tp vasten to water vnde to brood, wille umde barvaet to gane vnde alse men zegt bedevaart to gane al de zeven jaer laak. Want wy nu so kranke sin umde so manige dodelijke zonden don umde vnse leven hier kort is up eerden, so lieft vns (96») god gecucu vele ander arckedie, dar wy vnse zonden mede mogen afleggen. Dat is waar bicht umde leet- wescn umde rouwe umde tranen vor vnse zonde umde misse hoorde umde prediken hoorde to vordeyen met billigen steden to vandene umde guden gebeden in nichlike to lesen, almissen na vensen vermogen to geven umde ander gude wercken to doen, wes dar dan to luttik is vor de zonde, dat mote wy gehouden umde betalen na dessen leuene in den vegevur. Dat wy dat alfat voordeinen moten umde deelafschik mogen waren, dar so hoorde to, dat wy baten dodelijke zonden sin umde in een goeden willen vnse leven to beteren, umde dat wy staan in een goeden vasten, vnse zonden to latene na al vnser macht. Alse iek yu machscheen noch wel bet umde vervullkomelike sal roeren in dussen boeken, komt dat so to passe. Vort wetet, myn leyue Drude suster, alse gy ray beden, do ick by yu sat vnde by yuwer moder, dat ick yu wat scriuen wolde, dat yu deynde vnde nutte werc in den State, dar gy do leder ynne weren, vnde noch, als ick groten anxt hebbe, dat gy dar ynne syn: hyr vmme so scriue ick yu nu eyn luttick vormaninge vnde waringe vt der hilligen scrift, de my nu best vnde meest in den syn komen kan, vnde bidde yu seer deger, vrentlicke vnde leeflike, dat gy yuwe leuen dar na willen schicken vnde keren na al yuwer macht, alse gy best können. Vnde al isset wat lanek, dat ick hyr nu scriue, so en latet yu yummcrs des nicht vordrciten ouer to lesene, des my nicht vordrotten en is vmme yuwe salicheit to samen dichten vnde to scriuene. Vnde ludet det ock in (96'») somigen steden scharplike of harde, en latet yu nicht vorueren vnde en weset niet verslagen. Want grote wonden behouet eyn scharpe medecinen vnde eyn gud treckeplaster, sal de wonde hei werden. Oft en begerde ick yuwe salicheit nyet gelyck myn eghene beste, god weet, dat ick en dede desen arbeit gheyne wys, sunder ick swege al stille. Mer ick hope des besten. Hyr vmme so en hebbe ick my ock dar nyet in gesport, yu dit to scriuene, dat gy nu seit, vnde mynes slapes is dar sunder twiuel seer vele in gegaen, vm ander vnlede des arbeydes, dat wy des sommers hebben. De tyt, de my des dages nicht en mochte bozen, de hebbe ick vmme yuwen willen gherne my seinen ontogen des auendes na complcte vor myn slapen vnde des nachtes na der mettene, war ick dat gicht kondc bybrengen to der eer godes. Dar vmme so bidde ick yu vmme godes willen vnde vmme de groten Heft, de ick tot yu hebbe in den besten geiick mynen egenen suster, dat gy yu desse schrift, de liyr na volget, willen laten to den herten gaan vnde dor dencken dar vp stedelike sunder unterlat beyde dach vnde nacht, vnde wat gy doet, wante seker dat gelt yu eghene zele vnde yuwc ewighe salicheit licht dar an. Vnde ick begeer ernstlike van yu, dat gy dit klein boek, dar desse vormaninghc vnde leer ynne stat, willen truweliken by syden huden, so vake alse gy dar ynne lesen hebben, weder in yuwe schreyn ofte kisten ofte war, dat gy können, dattes al man nicht en sey, dar wy vns beyde of mochten schämen. Wante gy my in desser tyd nu nicht vake en mögen seen in der gegen- wordicheit in den lichame, so sollen gy ene stede tovlucht hebben to desser schrift, dar gy al mynen willen ynne mögen seen, so vake alse gy willet vnde yu des lustet, vnde dat solle gy vmraers, o myn alreleyueste, yo doen vnde dit ouer lesen to den alremynnesten to elker maent, eyns vp enen heiligen dach, na den alse gy des alre best moget wachten. Vnde so leset dat puntlike van worde to worde ouer, went dat gy dat wal vorstaan. Dit dot, des bidde ick yu vmme yuwe eghene beste, also lange went to der tyd, dat yu dinck beter werde. Ick hope to den allmechtigen gode, gy sollen dar bäte af voelen, late gy yu de schrift to den herten gaan. Dunkelheit gut, so möge Glaube Ihnen, mächtig, so möge Ihre Mutter dies einmal übersen, lassen, oftener nicht eine vordere oder vorsichtige, wertete was kindlich ludet in manchen Städten. Das ist doch die pure, bloße Wahrheit, dass ich Ihnen denken zu schreiben, von diesem Tag. Sunder und weise zu niemanden anders so frei, oft so konnten, den Sie dies sehen lassen und lesen, des biete ich Ihnen der Gerechtigkeit und Erziehung um für Ihre eignen Schmerzen. Unde vp dat ick yu niet lenger en vortrecke mit ucle worden und immer reden: Mijn liefste suster Gertrude, hier so begint, dat ick yu wil. Als gy wel weet, laat, do ick bij yu zat voor und na und bij uw moeder to Monster und yu een luchtig bereep, doch niet veel, und ick yu do vort leerde und vormaande na mijn beste sinne kortelijk in den jaarmelijke leven und staat, dar ick yu innej vind vp de tijd, do nenie gy mijn berispen und mijn vormanden, also mijn duchte, ser goed und antwoordde mijn in alle dingen wijzigend, dattes mij wel genoeg und had do gerne vaker und langer bij yu gewest, hadden sie soms in die daar niet aan gestoten, also ick angst had, oft mijn denken laat. Op de seine tijd do londe gy mij grote dingen, wo gy daarvan denkten maken, den een weg of den andere. Also van den manne, daar gy mee bekommerd waren und gy londe mij, gy zouden hem nach de tijd geven wijzer meer volgen, gy zul keizer betere beschrijven und waar uitten, und gy zul keizer betere beschrijven, dan gy op de tijd deden, und dat zouden gy daar drinnen, also gy aller eerste konden und mochten. Sunder twijfel: do gy dat, so do gy uw ziele een goede denkbeeld und mij und als uw goede vrienden. Denkbeeldig ist, dat gy uw na daarvan tijd vort aan redelijke houden. Onze lieve here is zeer barmhartig und genadig, de zonde toegevonne, des se de mensche laat willen und puerlijk willen bichten und een beteren na raden eres priesters. Dit zouden gy gerne doen um mee manigèrelijke zaak, die daar in staat, over toe wijgen. Toen de eerste maal um leelijkheid willen, die in der zonde is. Also Seneca, de heidense meester, zegt: Wist ik, dat mijn god de zonde zou vergeven und den menschen mijn zonde onbekend waren, nogtans om de snoodzaak und unreinigheid der zonde schaamde ik mij toe zondigene. Hoort, lieve suster Drude, wat aldus een heiden vooruit voor de zonde und voor onwaardige het also zeer, wat zouden wij dan zeggen und doen, wij, die kerstene zijn und voorwachten dat rijk des hemels na daarvan tijd. Solde wy vns dan nicht luttick geweldes doen, vp dat wy vt den vulen, stinkenden sunden komen mochten? Wante sunte Johannes secht in den hilligen ewaugelium: We dar sundiget, de is eyn knecht der sunde, vnde de knecht en mach nicht bliuen in den hus oft in den erue eweliken, sunder allene de kinder godes bliuen dar in den huse godes to ewigen tyden. To den anderen male so solle gy stedelike andencken sunder vnderlaet vp der kortheit der tyd, de yu hir boren mach in den sunden vnde vmme de ewige vnentlike pyne der helle, de dar na volgen sal, is dat sake, dat gy yu nicht wysliker en hebben, alse ick doch van yu hope. Want sunte Augustinus de secht : Dat en is nicht dan eyn ogenblick, dat dar genoechte maket in den sunden, mer dat is ewich Langenbtrg, Foraohung. zur Geioh. der deatsohen Mystik. 8 114 sunder eynde, dat dar pynigen sal. Ock secht der lerer Boecius, dat de wallast vnde genoechte des vlesches gelick syn den byen; in dat erste so setten se vnde störten dat sote honich in den korf, mer ton lesten, wen dat se betreden komet by den honige, den steken se wonderlike seer, vnde dan so vleygen se hastlike van dar vnde laten de scharpe anghel steken in den menschen. Gelikerwys so isset oek in der vleischliken genoehte, want ersten, so geit se in al lachende vnde sotelike, alse de wisc man secht, mer in den lesten, so is se dan bitter gelick aloen ofte wermoet. Ock secht de wise man Salmon; De lippen (dS^) ofte dat küssen des vnsatigen wilden menschen syn sote in dat eerste alse honichseem, mer de vterste biten gelick slangen. Wante de ewighe verdomenisse volget dar in dat leste na vnde de last geit seer geringe en wech, sunder de pyne vor de genoehte, de is ewelike dueraehtich. Ja, mochte eyn mensche hundert yaer wesen in al synen willen vnde aller wallast synes vlesches, wat is doch dat to rekene by der ewigen tyd, de na desen körten leuene volget! seker nyet. Och, wo vele ligget er nu in der helle vnde bernen dar ewelike sunder ende vmme so körte tyd, de se hir hebbet in genoehte vnde in vnordinerliker mynne geleuet. Mochten sie nun ein Jahr kriegen oder eine Dach, den sie van der genade gottes noch wohl haben, sie solden unschuldige Beichte tun vor ihre Sünde. Mer das ist nun mit ein zu late, et ist nacht mit ein, sie wandern in der Dunkelness, und das ist ein nun unmöglich, die Sentenz ist gesetzt und ewig besiegelt van den obersten Richter und ist fest ohne allen Trost und jede Hoffnung. Dies bezeugt Sünde Paulus, der heilige apostel, dar he schreibt zu den von Korinthien und says: Brüder, willest du nicht lassen vorzuleiden? Ghynne Übersetzer oder Ghynne Leute, die in Genugtuung fleischliches Leben und in Unpflicht oft in Götzen, dessen eine Möglichen nicht besitzen das Reich Gottes. Auch says der Prophet Jesaja: Das Klet, das dar unterbracht ist und bekleidet und gemengt mit Blut, das soll kommen in den Brand und soll wesen ein Mahl des ewigen Tures. Was ist das Klet, das gemengt mit Blut ist? Sicher anders nicht, dann das Klet der Unwissenheit und der Dummheit, das bekleidet ist mit Blutigen Werken, das ist mit tödlichen Sünden, und das ein Mach in irgendeine Weise kommen in das Reich des Himmels; das Blut der tödlichen Sünde muss ganz abgewaschen sein mit Wasser, Bitterkeit und Reuigen, nach dem wir vormals hier in der Zeit nach all unserer Kraft. Und muss dar nach also lange in der Vorsicht wesen nach der Not, dass das Geschoß und geputzt werde, wenn das wieder kommt zur Kinderheit, da war zu der Zeit, da das von Stunden an erst getauft war, er ein Mach das nicht beschauen das Schöne an Gesicht Gottes, seine Schöpfer. Och her Gott! Was hörte da al Tuschend und wild, er wird so Schöne wieder werden in der Zeit, wir, die alle Tage ohne Unterhalt in Sünde unseren Zeit überbringen. Dies ist immer also, als der apostel Sünde Johannes beschreibt in Apokalypse, das ist das Buch der himmlischen Offenbarungen, da he says, dass die nicht beschmutzten in das Reich der Himmel kommen und ein Mach. Ist das auch Sache, dass die Menschen hier in der Zeit zu ihrem Ende ihren Lebens in der Genugtuung ihrer Fleischlichen Leben und also dann sterben ohne Vollendung behalten ihre Sünden, die müssen dann der Ewige Pfand wieder vor lyden ohne Ende. Seyt, mijn liefste Drusilla, seyt nu toe, wilt dit doch stede overdenken und een laatet deze dingen uit jooien herten komen. Dat weer ummers groot yammer, dat gij daar zo in waren voorhardet, dat God voorbijgaat, dat jij deze dingen niet tot herten en gengen und de boze geest desse macht hier solde hebben over jij in der tijd und hier naast over jij leven und over jij ziele eeuwige, daar jij God voor behoed, werd sake, dat jij jij niet geringe in deze tijd en beterden van de lijkelijke zonden. Als jij leder alz zo gevalen, dat jijweskleed der onschuld in je seer besmet is und de aller kostbaarste und edelste perlen der rijkheid und der onverzettelijkheid bevlekt is und jij benoemd is, de onmogelijk is weer to komme, want dat gedaan is, dat moet eeuwige gedaan blijven, als lege daar de hele wereld. Soo mote jij dan doen, als de lude, de schipbreukkige zijn geworden in de zee, wanneer ze er gade verloren hebben und al er haan voorzunken is in den water, zo vleijend zijn, als ze dat leven behouden, und vleijend daar naar, dat ze doch tot de aller minstene tot land komen und lenendelijk bliken, und komen dringen op tafelen of planken tot land. Daarom, so moet wij, met doen, als wij dat schip der eerste onwetelijkheid und onse dooskleed hebben tot brokkelen in de zee van deze tegenwoordige tijd met deedelijke zonden, und dan van den rechte orde van God solden voorzinken in dat afgrond van de hel, so moet wij haastig lopen naar de tafelen und tot de planken de ware plicht und rouwen und vervolgen, dat te tafel is naar het schipbreuk van onze ziel, daar moeten wij dan wel weer met komen tot het land der genade und in dat rijk van God, als het alz zo is, dat onze haat veel is achtergebleven und voorzunken umme onse zonden willen und umme onse vergetelheid willen van de tijd. Viele lüde sind stark erkennt, wider vp gestanden na den Sünden dann oft sie nun vallen sind hadden, alle David und Maria Magdalena und viele andere Menschen. Dar umme ein late uns den trost nicht vergeben und lassen uns nicht mischen van der gütigen Barmherzigkeit gottes. Want Augustinus, der heilige Bischof, sagt also: Wer das sage, dass es möglich wieder, dass ein Mensch als viele sündigen hätte, als Kain, als Pilatus und Judas? Ja, sagt er, als viel als die ganze Welt möchte sündigen und Gott vom Himmelreich hat gelobt, dass er einige Genade wolle tun — viele dessen Menschen Gottes Vorderseite mit Wahrheit bekennen und mit leidenschaftliche Sünden und wollte darum auf halten und vollführen nach aller Macht — sagt, mein aller liebste, das sagt Sunte Augustinus — als würde Gott meinig, dass er nicht gelassen, er entfarmte sich über diesen großen Sünden und nahm ein Wunder zur Genade. Vortrefflich, so wäre das Sünden zwei große Jammer und Schmerz und nicht eine kleine Schande, dass du sicher liegen in den Vlekken, unreinen Genugtaten deines Fleisches und in aller Lust, — dass Gott vorausdenkt und du darum voraus behält, — als mein Bruder Johannes und ich, du unsere Vetter und viele andere Gute lüde gestanden by Mitternacht und stehen zu der Ehre Gottes Wache in den Körfe unser und in großen. Höflichen Leben abgestanden by Nahe Stelle, (100^) in Heute oft in Kalt, und untiefe unser Fleisch seine Genugtuung in Schlaf, in Essen und Trinken und in Sprechen und in vielen anderen Dingen, die eine wohl genügend und Lügen waren, und Sternen darin Tag und Nacht um unsere Sünde ab zu legen und um das Himmelreich zu vorkommen. Al ein Möglichen du nicht tun und ein sind du nicht schuldig zu volgen, so hattest du vor der Schande und vor der dieser ähnlichen, großen Sünde. Gy moet ene nummer mete toe hemelse komen, wo gy dat anders maken; we ju anders, vnde we ju eeuwige, dat gy je geboren zij, is, dat gy daar niet mete een komen, daar wy alle toe geschapen zij! Zie daar ook omme goddelijke willen ernstig toe, des bid ik ju deugd, dat gy dat ook nemen voor dat beste, oft gy mijn leven zuster Greete oft onze nicht Heleke, soms in den beste vormanden vnde waarde je voor dat ergste en voor de onwet; waart je altijd, dat gy er niet dapper of stoïsch antwoord, ofte zie je luttige onderdrukten, wante ze je beste graag mete zeggen, vnde ze zijn ju daar hemelse genoeg toe vnde ze zijn dat schuldig toe doen vnde gy behoort alles vormaans goed, want gy zij leder, alse ik denk, een jong blier vnde zeer wild mens, vrij zonder allen dwang, alse een jong vliegenier volg zonder halteren of teug, vnde loopt, waar het wil. Alse ik je ook laatst gezegd, ze hebben van je in deze wijze grote verbazing vnde hertenpijn, alse ik ook dagelijks stellig voor je hebbe in mijn hart, dat god wel weet, veel meer dan vaak mijn in mijn eigen persoon aangetast. Vnde ze mogen wakker van je horen zeggen dingen, die je misstaan, die je andere leden niet zeggen en willen ofte en doen. Want wat de een mens doet doen, daar wil de ander ook van zeggen. Dit is een gewone spreekwijze met ons: wie mij dat zegt, dat mij misstaat, dat is mijn vriend, al weert mij leed want in de oude, alse wij wel weten, daar is dat ondervaren, de hebben veel ondervonden. Dit moeten je nog zien, of gode wil, kortlijk wel merken vnde ondervinden. Want aldus zei de heilige paus Leo in eenen sermon: Dit is de gewoonte van die zonde, dat ze niet lichtelijk en kan gemerkt werden vnde ingewandelijk aangezien van den gevallen, die daarin steekt vnde de met die zonde bezig is, zonder rechte vort, alse zich de mensch daarvan bewust vnde begint sich daar tegen te slagen vnde de zonde te schuwen vnde te vliegen, zo dan zit het eerst, in wat stinkender, onreinere leelijkheid het heeft gelegd. Mijn liefde, suster Drude! Boei alle ding en wil jij wensen schijn en behoedt in de zonden, dat van jij niet en wordt gezegd dat woord des profeet: Dit is geworden een voorhoet des gemeenen vijf, en jij en kondest dit niet schamen. Ook zie de wijse man: Zijn voorbeeld zich, als ze kwelt doe en zijn zeer zal to vrede in de meesten dingen. Also ook de wijse man Salmon zegt: In die tijd, als de mens, die zich van goed kerst, komt in die diepten van de zonden, zo voorziet ze allen troost en berispen. Des zo ik van jou geernstig hoop, als schrijf ik aldus. Vooruit, mijn Drude, naar dat jij jou ook veel beter mag vinden en horen in deze zaken, als ik jou ook een deel laat weten, waar ik bij jou was, zo moet jij alle oorzaken van deze zonden schuwen, wil jij daarvan blijven onbesmet. Want een lopend water wil stuwende, dat zijn loop laat, die moet nou toch even snel, waar de eerste wateren komen, en stoppen de oorspronkelijke fonteinen, anders zo is het toe voorhaen, dat het den watergang stopt, hebben de eerste wateren vrij gelopen en uitgevloeid. Aldus moet ook zijn in deze dingen. Alle oorzaken moet je schuwen, alle jouw tegenwerkende zonden nou weer waren als jouw ogen, als je best kunnen, want de profeet zegt: De dood is daar in gegaan door jouw venster, dat is waar jouw gezondheid was, want dat is ons niet geoorloopt aan te zien, dat wij niet en mogen begeren, als zegt Gregorius: Hiermede, mijn Drude, met deze onbeholde van de ogen, zo vol van de heilige koning David in overpel en van des wille dat hij onbeholde een mooie vrouw aanstaat boven van zijn kameren, die zich waschte en gekleed en reed in huis, daar ook voor dit slach naar volgde de eerzanger van zijn eigen man, de Urias heette die. Dat van goed so verwarringend in koning David gepijnigd werd, dat daar vier zijn zonen voor werden door dit geslagen. Als eerst de zoon, den hij eerst had van de vrouw, de stierf van stammen aan. Absalom, Davids zoon, stookte zijn broeder daar uit, dat hij zijn suster Tamar verachtende. Joab, Davids veldheer, sloeg Absalom, Davids zoon, daar uit, om dat hij zich tegen Davids vader zette, en wilde dat koninkrijk hebben. Als daar gesproken staat in de bijbel in het andere boek der koningen. Konink Salomo, de wijze man, Davids zoon, daar voorloopt de tijd, sloeg ook zijn eigen genegen broeder Adonias daar uit. Dit schaakte als voor dit overspel, dat zijn vader koning David had gedaan. Zo staat geschreven in het derde boek der koningen. Daarom sprak onze here god tegen David aldus: Want dit gedaan hebt, dat is dat overspel, waarvoor daar toe zo is daaruit na komen. Hierom so en zal mijn zwaard van jullie huis niet gaan in de eeuwigheid, dat is, ik zal dat in jullie kinderen wreken. (103) Rechtens weiste hier af gescreven in den soort op een steed aldus: Dat zijn ze voor de mensen gevallen, en ze kunnen de zonden niet zien. Dit maakt wat wensens dat voor de onkunde, als die in het hart komt, so en kan men de zonde der rechtvaardigheid, dat is goed en zijn orde, niet volkomen aanmerken terwijl, dat men daar lust in heeft. Daarom volgt daar na in de psalmen aldus: Wende tot de tijd, totdat deze kleine week kraak was en woedend werd scherp doorn - dat is dus te voorstellen, dat de kleine korte genoegde van de zonde kraak was, dat daar de eeuwige scherpe pijn na volgt, zo zullen ze dan dat voelen, dat ze nu niet één kunnen voorstellen, zo is het te laat. Daarom volgt daar verder in de psalmen: Hij zal ze voorzien in synen eeuwige tijd, alle wegen doch levendig - dat is, ze mogen nummer sterven in de pijn. Dit is echter alles te voorstellen van de genade, die niet wil ophouden van de zonden in die tijd, dat ze zonden mogen maken. Desdaar heb ik van jou geen hoop, als luiden dat zo. Hierom schrijf ik jou van die dingen op, alsof je de aanleiding en het gevaar hoorde, dat andere lieden gebeuren zijn, dat je je voor houdt, want je bent niet wijzer dan de grote wijze koning Salomo was, daar men van leest in de bijbel in de derde boek der koningen, waar hij tot zulk vleselijke blindheid kwam, dat hij zevenhonderd koninginnen had tot vrouw en driehonderd daar boven tot concubines, dat waren bijzleperschen, waar hij ook mee verkeerde in afbeeldingen van goden, en vervolgens goede wonderlijke dingen deed, dat God ook in hem dat laatste wrak en naam en zijn zoon ten dele van het koninkrijk, dat David, zijn vader, bezet had. Deze dingen en deze figuur schrijf ik je daarom, op dat je je daarvoor mag ophouden en de beter te zien na die tijd. Vooruit aan, zo moet je je ophouden, dat je niet graag een hoort spreken van dingen, die daarvoor ongezondheid trekken, dat ook grote zonden zijn en reschap zijn tot werken. Mer velt juwe wech dar hen, so gaet sicht vor ju hen sunder velt vmmekapen vnde sunder staen, vnde en wilt nicht sehen, dat gy nicht en motet begeren, vnde en laat ju ock nicht vele beseen in der wise, want de duvel wynt also vele dar mede, alse wy vnse eghene zele vorleysen ofte alse wy eyn sake syn dar to, dat men vnser begert to quaden dingen vnde een ander in vns sundiget in begerten quades willen vnde een ander syn zele vorleyset. Hier umme, war juwe wech hen velt to kerken of to prediken, so gaet eerbarlike vnde wyslike vnde statlike vor ju hen, alse enen guden redeliken wife to behort, vnde en ga niet clip clappen hir vnde da vmmekapene. Alse de wise man secht van den wilden gecken vrouwen, de er en kocker open hebben by den weghe to allen schütte, de dar syn des bösen geistes nette, dar he vele lüde mede vanget. Dar de prophete Ysayas vp secht: Wante de dochter van Ysrahel hebbet gewandelt in lichtuerdigen gangen al trip trappen vnde voorweentlike myt upgerichteden houede vnde myt körten treden, dar umme sal god de here er houede kaele laten werden vnde bloeten al er syringe des hars. Dat is, he sal al er gouden wercke bloet vnde idel wesen laten sunder vordenst vnde ledich vnde kaele sunder loen. Alse gy dat bybrengen moget, so gaet vak to prediken vnde ersamlike over de strate vnde myt guder geselschop (105») vnde en soekt geyne uitweg by siden, dat gy nicht en verdwelen onder weghen. Lichte geue god, dat gy wat gouden horden in der predike, dat ju ewelike mochte to standen komen, konde gy dar na doen, alse gy solden. Vnde pynet ju vmmers myt allen vlite weder in to komene hastlike, alse gy aller eerst kunnen vnde mogen. In diesen Saken so nennet ein Beispiel unter den folgenden nach der Mutter Gottes, der reine Magd Maria, dar Lukas von ihr in dem Evangelium, dass sie genug in dem Gebirge mit großer Hast, um zu vanden Elisa, Johannes' Baptisten Mutter, und sie blieb dort bei Elisabeth drei Monate lang und dann wurde er in seinem Kindbett. Hier oben schrieb Ambrosius, der Bischof, als folgt: "Dass Maria schnell war, oft gerade über die Straße und in den Weg und lange toten in dem Haus, darin Elisabeth vandet, und war auch bei ihr drei Monate lang, dass man dort nichts von ihr wusste, dass sie genug hatte, oftmals in fremden Häusern, als wenn einige Frauen, die in der nahen Nachbarschaft gingen, mit ihren Spinningen und nirgendwo sonst sein, dann in ihrem eigenen Haus. Sunder hier um bei Maria, der Mutter Gottes, so lange in fremden Häusern, dass die unmodische, schäbige Magd als viel die Minne und so viel Seltsameres wurde entbunden in Stücken und in Straßen gesehen von den Menschen. Want nicht ein ist nützlicher und lieblicher in jungen Menschen, und seltsam in Mäßen, dann unmodische Schäbigkeit. Aldus ein tat nicht Dina, die Magd, die Jacobs' des alten Patriarchen Tochter war, als wir lesen in dem ersten Buch der Bibel, in dem Buch der Schöpfung aller Dinge. Dina genug, aus ihrem Vaterhaus von Not, und wollte sehen, wo die Frauen in dem Lande syrt waren, und wanting sie schön und mächtig war von Angesicht, so wurde sie gemerkt und gesehen von den Obersten der Stadt und wurde bedeuten und bedrohen von einem und vorlosetz dort, ihr Jungfrauenchaft. Hadde sie wohl in dem Haus geblieben, bei ehreren Alters, so hätte er des neuen Not geduldet. All war er Vater ein großer Patriarch und Prophet, und er zwölf Brüder waren Patriarchen, dar aus den Juden ab quemen, und dar God selbst von geboren wurde. Dit en batede er altomale nicht, do se selben nicht to en sach. Dat er broders och scharplike wreken vnde vordelgeden de stat vnde slogen alle de manne dot unde de vrouw nemen se vangen vnde vluen do van dar. Aldus, leue Drude, vermode ick och, is yu gescheen by aventur. Hedde gy wal in den hus gebleven vnde yu van buten so vele nicht seen laten vnde myn van vrijheid vnde egenen willen gehad vnde yu so vreemde vnde geselHch nicht gemacht myt vngeliken Personen, so en weer gy nicht genauen in dit ongeval vnde weren nicht bedrogen. Hier nicht meer af, wante ick hope, dat tet yu jo leet sy vnde gy wilt yu beteren, alse gy my loueden. Vort an, myn liefde suster Drude, nu schrijf ick yu een schematisch ding; mer gedenk vo dat beste, want ick het dar omme do vnde vt groter vrijheid, de ick to yu hebbe, alse to mijn suster. Al dat ick hier schrijf, dat moet gy den na al yuwen vermogen vnde na dat gy best kunnen omme yuwer eigen saligheid (106*) willen, de dar zonder twijfel altomale aan licht. Mer zonderling, so moet gy yu houden omme godes willen in groten hoogdiden, vp heilige nachten, vp vastelijnde, in der advent, in der vasten, alse men alle zonden sal beteren ende boeten, dat gy dan nicht meer zonden to en nemen vnde bewaren yu dan van den manne vnde van allen dingen, de dar to kunnen dregen in vleeslijke dingen of werken, dat ook goede luiden plegen to doen, al staan ze in der heilige echtgenootschap. Hoedet yu dar voor ummers in der tijd alse de natuurlijke krankheid dat voorbood vnde allen personen kundig is, want daar komt vele ongevals af vnde dat is ook groot zonde, alse de schrift daar af zegt, vnde en voorgetten ummers godes niet altomale, so maak noch al yu denk goed worden. Int leste dan so sluit Salmon dat kapittel hier mee : Mijn leuke zoon, hoor ik, en laat de zelen niet getogen worden in een weghe, dat u niet bedrogen en zult in erena topaden, want vele is er gevallen en gewond van erenaanschijn, unde de allerzekerste is oudermijddest er in den doet gekomen, want er huis is een poort des valles und een wecht to der hel unde ghaet in dat afgrond des dodes. Mijn aller liefste, dit is altotmaal des wijzen mannes Salmon worde. Al laden ze scherp, so trekt u des niet meer aan, dan gy zulde weten. Dat ander laat je bij je henz gaan. S o is gy een harde ergernis niet, want dat quaat en mag men niet schuiven, men een weten eerst. Alse wij een open put zien, zo denkt wij daar niet lichtlik in, ten zy, dat wij soms baden willen und verdrenken unde willen een zaak wesen daar toe. Alse ons beschrijft de heilige leraar snte Jeronimus, zo is de overste kunst und de beste wijheid, steeds to denken up ons doet. Daar om wil ik je daar wat af roeren ut de heilige schrift, daar sol je up denken steeds pas, dag unde nacht, dat het hier een kort tijd met ons is. Alse snte Gregorius zegt ; Nichten is ons zekerer, dan de dood, unde geen denk onzekerer, dan de vredest van de dood. — — Alse ock snte Paulus zegt in de eerste brief to de Tessalonika: Broders, je moet vlitlik weten, dat de dag des Heren zal komen als een duifel in de nacht. Alles die menschen danken, laten, dass sie Frieden und Sicherheit haben, dann soll es überkommen, die hastige, unsympathische Weg, als die Pein und die Welle und Schmerz des Lebens, der da die Frucht hervorbringt in den Buch, und es mag da nicht vorbij hen, sie muss an die schwere Pein des Grabes, wollen da innerhalb der Liebe hervorbringen, da sie quellen und plagen sobald vorüber der Zeit um die Genugtuung, die sie erst in dem Beginn darin hatte, da sie da entfloh. Als wir oft gehört haben, dass sie von größerer Pein und Ängstlichkeit dar von und dabei bleiben. Als es geschah, einem jungen, schönen, Reichen Frau beim Sonntagskarspiel zu den Pixxen, da ich bei dir war, zu monstrisieren, die nach drei Tagen, die sie schwerlich arbeitete, zum letzten starf bei den ersten Kindern, als man sagte. Als sie noch könnte noch wohl gehen, wert, dass Gott wollte, haben. Welche, dann, die vor alle Zeit bereit waren zu sterben, und den das Jammer über geht, dass sie doch zu den Mitternächsten in der Ehe sitzten und nicht im Spiel, so ist da nach Hoffnung zur Genade. Want Gott die heilige Ehe seiner heiligen Gnade gemacht und gehilgt im Paradies, und das Spiele hat er hochlich verboten in dem Teil, die Pein der ewigen Verdammnis. Mein Leben Gertrud, nehme das vor, das Beste. Desse Schreibt ist sehr länger geworden, dann ich in dem Beginn gement hatte, lass den Sinn nicht vordrängen, want das Sinn ist all meist die Worte der heiligen Schreibt, dar gegen sich reden, und ist ander Schreibt, die man mit reden und verstehen kann. Ick hoope ock, dat da niet veel ynne en sy, dat bouen yuwre macht sy, des gy allene van goden willen syn. Want da steit geskreween: De wal wil, dem en is nyn dink swaer. Alleen so schuwet desse grote zonde der onzuverheid vnde de oorzaken, de yu dar to mochten brenghen. Vnde geuet dat niet alleen verloren, recht ofte onmogelijk waar, dat gy in deser wereld yu mochten zijn voor de zonde. Denk er omme godes willen, woeden de stervelingen, knelliken junfrouwen sunte Barbara, zunte Lucia, Catharina, Agneta, Margaretha, Gertruid, zunte (123») Cecilia vnde Agatha vnde vele anderer jonge vrouwen), de desse wereld al mytter vrouwliker kund verwinnen hebben. Dit waren mensenbeen alse wy syn, vnde also veel de knelliker, alse se al van edelen stamme waren. Auch dar siecht de sote lehrer Gregorius hier ab von den jungfernen in der homilien, das ist in der bedeuten von das evangelium von den märchen: Sehet, lebten Brüder, wo desse jungfrauen vor den gewaffenen Königen und Richtern um Gottes willen hier gestellt unverrichtet dort Wasser und Feuer und Eisen und dort wilde Tiere ist gegan unvermutet und hat ständig gewesen in erinnerung gelitten, sie war stärker dann der Stosser und dann der Boden war, man mochte sie töten, mer man mochte sie nicht vor gewinnen, dass sie von Christo geschieden worden und von den Glauben treten, und dass sie von erinnerung jungfern voll waren. Vortrifft siecht de seine pawes Gregorius: was sollen wir hier doch zu sagen, dass die Knebel mögten übermäßig den Schwert und den bitteren Tod zu den himmlischen laufen! Wir armen Menschen! Die Torheit führt uns, die Gierlichkeit verführt uns, die Hörigkeit werft uns zu Boden, die furchtbare Leidenschaft beuleckt uns und verblendet uns allmählich. Gleichwohl wir ein wie mögten dessen Jungfrauen um Gottes willen in dem Leib hätten sterben, hätten sie erst alle Genüge und Wollust dieser Welt in dem Geist nicht vorsucht und vorausgewonnen; einen Geist und einen Seel war aufgerichtet in Höhe der Gottlosigkeit, darin sie alle irdischen Dinge mit unter die Füße treten. Mögen wir Gutes nicht übermäßig den Schwert und den bitteren Schmerz, das ist uns immer größter Schmerz, das wir ein nicht in den Frieden und in Ruh volgen ein können. Seht, niemand von uns hat Gott nun in dieser Zeit: sterben vor mir, lasst ihn töten vor den Glauben, oft niemand ein sagt uns nun zu: vollhardt mich oft gnade mich der Lust, zu fleischliches, oder ich will euch töten. Mere allein spricht Gott zu uns aldus: Die ungebrückte und ungeklärte wertliche und fleischliche Begierde des todes willt von dir, so magst du zu mir kommen. Hier um, wie die Unreinen berichten uns, unsere Fleisch nicht en will untertanig machen der Seele und unses Geistes in der Zeit des Friedens, alles niemand gewaltig und tut, wann soll wir das ganze Fleisch und unses Lebens übergeben um Gottes Willen und lassen uns töten mit dem Schwert? Rechtfertig oder Heil segnen wollte: nun, mehr und gerne wisse ich das. Dies sind die Worte sunt Gregorius, bekannt nach vorhinein in den omilien von den Jungfern. 