title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Catherine met 1218, Merchtem met 3480, Opwijck met 2746, Tcrneth met 1647, Castre met 1262, het uit- geftrekte en fchoone Leerbeek met 2893, Tourneppe met 3386, Ohain (in 1815 bekend geworden) met 1606, Goyck met 2319, Lennick St, Quentin met J908, Paemcle met G 4 1950, Digitized by Google 104 BESCHRjjVING DER. NEDERLANDEN. 1950, Vmembeck mec Hoo, IVambeek met 1140, Ixcl/et (zeer nabij Brussel, uitnemend fchoon gelegen tusfchen fier- lijke vijvers, met eene nette kerk , een gast- en bedelaars- wcrkhnis) met 2420, St. GiUe ' (mede nabij Brüssel) met 1193, IVatermaal-Boisfort bij het Sotiienbosch, in een heär- lljk oord, waar men zieh dikwijls uit Brussel ter uit- fpanning heen begeeft, met 2534, Kampenhout met 2085, Elewijt met 1022, Muysen met 1252, Setnpst met bijna aooo, Etterbeek met 1075, St. Josse ten Noode, in een aangenaam dal bij Brussel met vijvers en lusthnizen , met 1100, IVolverthem en fVoluwe St. Etietme , het eene met 661, de andere met 1304, Brusseghcm met 145 6, Capelle au Bois met noo, Grimberghen met 2713, Lenderseel met 3230, en Mejs met 2005 inwoners. 2. HET ARRONDISSEMENT NIVELLES, Dit gedeelte der Provincid, ten Zuiden van het Sonieti - bosch gelegen, behoort geheel tot Walsch - Braband. Deszelfs westelijke gedeelte wordt bijna geheel ingenomen door het ontzettend groote (lag* veld, waarop, den 18. Junij 1815, door 250,000 ftrijders het lot van Europa beflist werd, en de jsaak der Bondgenooten zegevlerde. Nivelles, Vlaamsch Nyvel , de hoofdplaats van het Arron- disfement , vijf uren ten Zuiden van Brussel, aan de gren- ten van Ilenegouwen, aan den weg tusfchen Brussel en Morts, heeft vele fabrieken van fijne lijnwaden (kamer- doek), een Ljceum , vier wees- en godshuizen. De ftad ligt bergachtig. Hier was voorheen een Adelijk Stift van tweeünveertig freules. Ilet plaatsje heeft met de onderho, righeden 7150 inwoners. jVatcrloo, aan den ingang van het Sotiienbosch, met 2000 in- Digitized by Google ZUID-BRABAND.- log inwoners , een zeer fraai dorp. Tusfchen hetzelve en het -dorp .Motu St. Jean ftond op den 18. Junij 1815 het hoofd- leger van den Hertog van Wellington , in eene zeer vpor- deelige . Helling , en floeg de aanvällen der Franschen .aran- moedig af. Braine rAlleud, een weinig zuidwestwaarts , met 3200 inwoners, waar de linker vleugel der Franschen *den regter der Fngelschen. vergetfs trachtte door re breketu Planchenois QPlancenoat') , ten Zujden der voorgaande plaats , met 550 zielen, waar de Prunsen van hunne zijde, door den rüg en de zijden der Franschen je beftokei» , de ovet- -winning belasten : de pachthoeve fa Belle Alliance , tusfchen Mont St. Jean en Planchenois , waar de zegerijke Veldheeren elkander op dezelfde. plaats, ;van waar buonaparte den ftrijd beftuurd had , ontmoetten. < IVavre * meer noordoostwaarts., (waar de regtervleugel der Franschen een afzonderlijk ge- vechr aan den Pruissischen Generanl ThielpmanN- leverde) een ftadje met 4400 inwoners, ’t welk vporheen viermaal afbrandde (1594. 1604. 1695. 1715-). en toen weder veql geleden heeft, aan den ftraatweg naar Brussel y waar federf eenigen tijd veel tabak geteeld wordt, en Genappe , met 1370 inwoners, zes ureu van Brussel , een onaanzieniijk ftadje, door ’t welk de Pruissen de Franschen naar Charleroi vervolgden , zijn de voomaamße tooneelen der groote over. winning. \ Jodoigne , volgens de IValsche , Geldenaken , volgens de Ne- derduitsche benaming, een overoud BurggraafTchap , naderhand eene kantons-hoofdplaats met 8500 zielen ; in haar verwoest kasteel draagt zij nog fporen des cachtigjarigen oorlogs, die de ftad geheel ten onder hielp. Thans is het plaatsje zeer net. Rami Utes , een dorp met 523 inwoners, wereldbe- roemd door de beflisfende overwinning van den Hertog van marlborough op de Franschen , den 23. Mei 1706, die bnn het grootfte gedeelte van Belgie ontrukte. — De ver. G 5 de- Digitized by Google 10 6 BESCHRTJVING DER NEDERLANDEN. dere voorßame dorpen in dit Arrondisfement zijn: Baisy- Thy, de geboorteplaats van qoderied van bouillon, tas- so’s held (men vertoont nog de fporen van hec kasteel, waar hij ’t Hehl zag), met 1139, Her lenes , eene kantons- hoofdplaats met 3309, Gammcrage met 1734, Octtingen met 11Ö9, HerfeBngen met 1440, Rebecq met 17dl , Satts- tes met 1382 ; Thollenbeek met 1360, Vollczecle met 1177, Ittre met :'I3T9 Tubize , eene zeer welvarende plaats.met 1695, Firginel-Sammen met ma, Ophain-Bois met 1040 , Mctin met 1256, Chaumont-Gistoux met 1165 , Corrtry.k Grand met 10 76, Court St. Etienne met 1591 , de kantotva- lloofdplaats Pervez met 1436 , en IValhain St. . Paul met '1 050 inwotiers. Behnlve deze zijn er nog eene menigte -welgeftelde dorpen beneden de 1000 zielen. , ’.j'i 3. HET ARRONDISSEMENT LEUVEN. Leuven, Brab. Lwen , Fr. Louvain, Lat. Lovania , eigen- lijk de e etile en grootfte flad van Braband , doch op verre na zoo bewölkt nlet als Brussel, ligt aan de rivier de Dy/e , vier uren van Brussel en Mechelen , en drie van menen. Ha> ren naam fchat lipsufs afkomftig van het woord Lo , oudtijds gebntikt voor eene vetfhevene vlakte , zoo als er zieh eene ten Oosten vertieft , en een lager land (veen) aan de rivier , waaruit de naam Loo-Feen of Loven zou ontftaan zijn. Leuven beftaat uit de binnen- en buitenstad, welke hratfte de eerfte in- fluit, en' wel zesmaal grooter is, doch waarin meest alles te hiet ts , en geheele akkers en weitenden gevonden worden. Haar omtrök wotdt op ruim twee uren gaans begtfoot. De binnenftad WCrd in 1 155 met muren otnringd , en daarop , door den bloei der fabrieken , 00k in 1351s de buitenftad aan* gclegd. De fbad is voomamelijk beroemd door bare voorma- lige Hoogefchool, gedieht in 1426 door Hertog jan IV. van Biaband, op raad van Graaf Engelbert van Nassau : j (vol- Digitized by Google ZUID-BRAB AND. i 107 (volgens het getuigenis van lipsius, ora voor het verloop der fäbrieken eenige vergoeding te fchenken) , die tot den jare 1560 de eenige in de Nederlanden was, toen filips II. die van Douay voor zijne Walsche onderdanen ftichtte, om hun het ftudören in Frankrijk te kunnen beletten. Na den afltand van Douay aan Frankrijk bleef Leuven de eenige Hoogefchool der Oostenrijksche Nederlanden, tot hare af. .fphaffing door de Framche regdring in 1799 • Onder veertig Collegien voor de ftuderende jeugd gefchikt, werd in vier de JVijibegeerte geleerd , welke de wonderlijke natnen van de Lelie , het Kasteei , het Zwijn en de Falk droegen. Aan deze benamingen beantwoordde de avontuurlijke monniken» geest, die, vooral in de fchoolfche Wijsbegeerte, hier de heerfchende was, en tot aan hare ontbinding toe meer duis- ternis dan licht verfpreidde. Keizer joseph II. , : die de verlichting, doch wel eens door al te voorbarige middelen, zockt te bevorderen , wilde de Hoogefchool van Leuven in eene kweekfehool (Scminariumj voor jonge Roo tusche Gees, telijken veränderen, en de overige Faculteiten naar Brussel oyerbrengen, als allezins gefchikter tot dat einde; doch d« elgemeene tegenftand der Natie dwoag hem , van dit opzet af te zien. Het grootfte fieraad van deze Hoogefchool was de vermaarde jüstus lipsius, geLijk in ’t.algemeen de zes. tiende eeuw de luisterrijkfte voor dezelve was, zoo dat becanus niet fchroomt, haar, zoo njt hoofde harer aange- narae ligging, als wegens andere voordeelen, boven andere Universiteiten , ja zelfs boven Rome de voorkeur te geven. In den tijd van lipsius telde men hier 4000 ftudenten ; in de achttiende eeuw. was dit getal tot de helft verminderd, Het Univerfiteits-gebouw werd door de Framchen in een verblijf voor uitgediende foldaten ( Invaliden ) herfchapen. Thans is de Hoogefchool federt 1817 herfteld, en met Hoogleeraren voor alle vakken, behalve de Godgeleerdheid, voor- Digitized by Google io8 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. voorzien. Van de boekerij beftond vödr die herftelllng nog eene vrij aanzienlijke verzameling, welke federt veel ver- bcterd is. Het Collegium Philosophicum , om jonge Godge- leerden der Roomsche kerk in de voorbereidende weten- fchappen te oefenen, is hier thans gedieht , en dient (in een der frnaide gebouwen der ftad) tot woonplaats voor alle de jonge Heden daar onderwezen. De bevolking van Leuven bedraagt 21,800 inwoners. In het midden der veertiende eeuw , den tijd van hären hoog- ften bloei, hielpen hier de lakenfabrieken (eene andere •overeenkomst met Hollands beroemde Academieftad) meer dan 150,000 menfehen aan de kost; er waren tusfeherf de drie- en vierduizend weverijen , waarvan elk dertig of veer- tig menfehen bezig hield , en men wil , dac des middags ten twaalf uren de ouders huime kinderen op het gelui eener klok in huis moesten nemen , om door het gedrang niet te lijden. In 1382 echter ftonden de wevers, door overmaat van welvaarc brooddronken geworden, tegen den Hertog op, wierpen zeventien Magiftraatsperfonen uit de venfters van het rnadhuis, en hielden zelfs een beleg uit, waarvan echter het gevolg was, dat, na de overgave der ltad , de wevers gebannen werden , en meest naar Engeland gingen, ’t welk den voomaamflen grond leide tot de be- roemde Engchche lakenfabrieken. Naderhand is Leuven vermaard geworden door haar bier, waarvan in vroeger tijd wel 20,000 tonnen naar Antwer- pen, en 70,000 naar Viaanderen verzonden werden. Deze tak van beftaan is nog de voomaamfte, en de ftad begint door dezen en de herftelde Hoogefchool zieh weder aan- merkelijk te verheffen. Längs een kanaal, ’t welk haar met de Schelde gemeenfehap verfchaft, en een’ ftraatweg naar Brussel , Thienen en Luik , drijft zij tamelijken handel. Er zijn 00k Iaken- en kantfabrieken , katoenfpinncrijen , lin- nen- Digitized by Google Z UID-BRAB AND. 109 nenreederijen en jeneverftokerijen. Het ftddhuis en de lfoofdkerk , beide op de .groote marke , zijn fraaije gebou* wen, in den Gothischen tränt. Leuven werd door de Eroti- sche» en Holländers in 1635 vergeefs belegerd, en door de Franschen in 1710 verrasf, doch de inwoners verdreven hen, en bekwamen daarvoor van Keizer karel VI. een’ gouden fleutel ten gefchenke. , Bierbeek , een groot, fchoon en volkrijk dorp, op den weg van Leuven naar Namen , met 1900 inwoners, voon- heen eene Baronnie van veertien dorpen, behorende aan het Huis Aremberg. Sichern en Biest , twee ftad j es en Baronnien, van oud» behoorende aan het Vorftelijk Huis van Oranje , beide aan de Demer. Het tweede is van beiden het aanzienlijkfte , en bekend door het Diester- bier , en de aldaar (ouddjds meer dan tlians) vervaardigde lakenen en koufen , en telt 6110 inwoners. Het heeft eene teeken- en bouwkundige fchooU Sichern was reeds in den aanvang der zeventiende eeuw door de burgerlijke oorlogen bijna verwoest , en heeft niet meer dan 1600 zielen. , , Aarschot , de hoofdplaats van een Hertogdom , welks Vor- ften zieh in de Ncderlandscjie beroerten door hunnen naijver tegen Prins willem I. en verkleefdheid aan Spanje onder- fcheiden hebben. Naderhand behoorde het aan de Hertogen van Aremberg. Ilet ftadje is welbewoond , en ligt aan de Demer. Het telt met de onderhoorigheden 3350 inwoners, Scherpenheuvel , met 1700 inwoners, mede een oud ei- geudotn van hetzelfde Huis, eene kleine ftad, regelmatig in de gedaante van een’ zevenhoek op een’ berg aangelegd. Het Mariabeeid alhier lokt vele bedevaarten. Thienen , Fr. Tirlemont , oudtijds de vierde ftad in rang van Braband , na Brussel, Leuven en Antwerpen , die echter door den tachtigjarigen Spaanschen oorlog, en den brand van Digitized by Google «10 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. van 1700 geheel ln verval gerankt is , en thans met de on- derhoorighedeu 8570 inwoners .beefc. De Franschen en Holländers plunderden haar deerlijk in 1635. ZÜ heeft nag eenige olieraolens, brnnderijen , brouwerijen, en eene fa- briek van wollen ftoffen , voorts eene beroemde fchool, waar raen onderwijs geeft in de levende talen. Een fraaije weg tusfchen Lernen en St 4 Trutjen , ln 1715 door de Brabandsche en Luiksche Staten aangelegd, geeft aan die ftad 00k eenig vertier. , > Tusfchen Thienen en St. Truijen in Luiker land vindt men nog eenige aardhoopen in den vorm der Drenthsche Hun- nebedden ; en hoogstwaarfchijnlijk het werk van een of an- der der onde Noordsche volken; het is moeijelijk te bepn- len, van welk. Lceuwen , of Zoutleemen, eertijds een vermerkt plaatsje tusfchen moerasfen, aan de Luiksche grenzen. Het land omftreeks Leeuwen tusfchen de Luiksche grenzen , Thienen en Leuven werd weleer , ult hoofde van het vele kreupelbosch , *t welk dikwerf aan de booswichten tot fchuilplaats diende , Hageland genaamd. - Nog zijn belangrijke dorpen of vlekkcn Haccht met 1505, Glabbeck met 333, Grez-Doiceau met 1683, Liau met 1192 (in 1705 door de Bondgenooten belegerd, en twee maan- den later door den Hollandschen Generaai van dedem geno- men), Betecom met 1272, Schafen met 1388, Bortmeer- beek met 1017, Hever. met 1056, Keerbergen met 1600, Rotselaar met 1620, fVerchter met 2635, IPesembeck met I014, Lubbeek met 1550, Bauvechain-Tourrines met 1852, Neerlinter met 1792, Erps met 1458, Herent met 1618, Pellenberg met 1788, Berthem met 1100, HeverU met 1050, Leefdaal met 1222, en Tervueren, eertijds eene verfterkte ftad, en verblijf der Hertogen, thans met een op nieuw gebouwd, met veel fmnak aangelegd, en fra» • • ' ge- Digifeed by Google 2 ü I D-B R A B A N D. m gemeubileerd lusthuis van den Prins van Oranje , op eene lioogte, met een fraai uitzigt, waarbij een uitgeftrekt park is, voorzien. Men vereert hier het graf van St. hubert (patroon der jagers) , die den dollen-hondsbeet zou gene- zen. — Veithein, raec 816 zielen, was de geboorteplaau van een’ bekenden Rijmkronijk - fchrijver , lodewijk , van daar genoerad, in de veertiende eeuw. IV. Digitized by Google na BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN, IV. DE PRO VINCIE LIMBURG. Hct tegenwoordige Limburg beftaat Hechts voor cen klein gedeelte uit het oude Hertogdont van dien naatn , maar is voor ’t overige zamengefteld uit ftuk- ken van Er ab and , Opper-Gelderland , een klein ge- deelte van Kleefsland en Gulikerland , die te zamen eene finalle ftrook lang9 de Maas uitmaken (waar- door de geheele fcheepvaart längs dien ftroom , te voren gedeeltelijk in handen van Oostenrijk en Pr tas- ten , nu onafgcbroken aan onzen Staat behoort) , doch voornamelijk van Luikerland. Ilet grenst ten Noor- den aan Noordbraband en Gelderland , ten Westen aan Antwerpen en Zuidbraband , ten Zuiden aan Luikerland, ten Oosten aan de Pruissische landen, als het Groothertogdom van den Nederrhijn , en de Provincien Gulik, Kleef en Berg. De grond is doorgaans niet van de vruchtbaarfte , vooral op den linker Maasoever: het fchrale Kempenland, meest uit heivelden beflaande, beflaat daarvan het noorde- lijkfte en verreweg het grootfte gedeelte. — Men vindt er nogtans eenig graangewas, veeteelt, turf, houtgewas, metalen, enz. Ook heeft het verfchei- dene trafieken , en eenigen handel op de Maas , die echter , uit hoofde van de ondiepte der rivier , van weinig belang is. Voorheen had dit gewest vijf Heeren : de Verccnigde Nederlanden , die Venlo , het Oyermaassche en Maastricht (half) bezaten, Pritis- Digitized by Gbogle LIMBURG. 113 Pruissen voor Gennep , Oostenrijk voor Roermon- de, de Paltz voor Sittart , en Luik voor het overige. De Provincie heeft negen fteden, waar- uit leden tot de tweede kamer der Staten-Gene- raal verkozen worden , driehonderd dertien getneeü- ten tcn platten lande, en is in drie Arrondisfemeö- ten verdeeld. I. HET ARRONDISSEMENT MAASTRICHT. Maastrick, eene zeer gewigeige ftad en vesting aan den linkeroever der Maas, welke zij voor een goed gedeelte beheerscht. Zij lige vijf uren van Luik en zes van Aken, in een bergachtig, doch vermakelijk oord. Aan de over- zijde der rivier is het fteedje fVijk, ’t welk door eene fteenen brug van 500 voeten lang aan de ftad gehecht is. Zeven belegeringen , waaronder eenige zeer beroemd zijn, heeft Maastricht (wier ouderdom zeer hoog opkümt , fchoon de juiste tijd daafvan onbekend is) moeten doorftaan; in 15 79 door den Hertog van parma, die zijne verovering door roof en moord bezoedelde; in 1632 door Prins fre- derik hendrik , die haar in ’t gezigt van twee vijandelijke legers innam , een oorlogsfeit door vondel’s Her vereeu- wigd; in ,1673 door lodewuk XIV., die haar in dertien dagen bemagtigde; in 1676 vergeefs door Prins willem 111.; in 1748 door den Franschen Marfchalk van saksen, aan wien het eershalve, door de vredes -preliminairen werd ingeruimd, fchoon men de teruggave bij het bepaalde vre- desverdrag bedong; in 1793 door den Generaal miranda , onderbevelhebber van dumourier, die door den dapperen Prins van Hessen tegengehouden , en door de Oostenrijken onder clairfait afgeflagen werd , en eindelijk in 1794 door het Fransche Sambre- en Maas-leger , voor ’t welk de ftad H ein- Digitized by Google / H4 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. eindelijk bukken moest, en federt onder Framche heer- fchappij bleef. Men had haar in 1673 aan Spatije beloofd , wanneer die Mogendheid den toen benaauwden Senat te hulpe kwam, doch geen woord gehouden. In 1795 moest men dit boiwerk wel aan het magtige Frankrijk afftaan; maar met de vredes -preliminairen van 1814 bekwnm Ne- derland Maastricht eindelijk tenig, nadat zij intusfehen de hoofdftad van het Departement der Ncdermaas geweest was. Vddr 1794 behoorde zij echter flechts , in zoo verre het krijgswezen en de vestingwerken aanging, geheel aan den Staat ; in het bnrgerlijke en huishoudelijke had de Bis- fchop van Luik dezelfde regten op haar. Ook mogten er de Ronm sehen dus openlijk hunne Godsdienst met alle pleg- tigheid vieren , ’t welk hnn elders in de Republiek ontzegd was, en ’t is merkwaardig, dat hun dit onder het Fransch- Keizerlijk befluur niet gebeuren mögt; daar, volgens de Rijkswettcn , zulks overal verboden was , waar zieh eene Hervormde Conshtoriale kerk bevond, gelijk hier het geval is. Nogtans was, en is nog, het getal der Roomschgezin- den verreweg het grootfle. Er was voorheen eene Illustre \ fchool der Hervormden, waarvan een der Predikanten den titel van Hoogleeraar droeg: thans is er een AthenSum. Maastricht heeft eenlgen handel van doortogt, als mede wolfabrieken , jeneverftokerljen , azijnmakerijen , zeepziede- rijen , looijerijen (die zeer goed bovenleder mnken) , het maken van groote lantaarnen (reverbires) , zoutketen enz. , meest bij de Hervormden, als de rijkfte ingezetenen, t’huis behoorende. Het getal der inwoners beloopt 20,860, die een gebroken Brabandsch , met Hoogduitsch en Waalsch ver- mengd, fpreken. In de fatfoenlijke woningen is echter, vooral federt 1794, het Framch de hoofdtaal geworden. — De hnizen , meest met leijen gedekt , zijn ten deelc zeer fraai, het raadhuis vooral is van witten fteen gebonwd, eti heeft Digiti?ed by Google LIMBURG. i>5 heefc (of had althans vöör de Franschcn) vele fraaije fchil- derijen. Het ftaat op eene ruime markt, heeft een’ fchoo- nen toren, en uitgezochte boekerij. Ook heeft de ftad nog meer fchoone openbare pleinen , met fonteinen en boo- men. Nog onderfcheidc men het tuighuis, de Roomfche hoofdkerk van St. Servaas, het regdringshuis , enz. Men heeft er de wandelplaats Frijtkof, met geboomte, waaröp de hoofdwacht is. Buiten de ftad geleidt een fraaije weg naar den St. Pietersberg , die hooger ligt dan de ftad, en dus deze , waarvan hij flechts twee fnaphaanfchoten verwij- derd is, ligtelijk zou kunnen beftrijken, waarvoor in 1701 door eene fchans op den berg gezorgd is. Ook thans is dezelve onder de linie der vestingwerken begrepen. Deze berg , wiens binnenfte door onuitputtelijke fteengroeven ea andere holen naar alle rigtingen doorkruist wordt, levert zecr vele natuurlijke zeldzaamheden op , welke1 door onzen beroemdon Camper befchreven zijn. De daarin gevondene verfteeningen , onder anderen van geheel onbekende dier- foorten (b. v. eene hagedls van de grootte eener kroko- dil), herinneren ons eene vroegere, later door de golven bedekte wereld. Uit vele dier fchelpdieren wordt kalk ge- brand. Men vindt nog pijpäarde tot porcelein, en zeepäar- de in den berg. De gangen in denzelven zijn zoo diep , dat, bij het uitgaan van de flambouwen der geleiders, de ondergang van den nieuwsgierigen reiziger genoegzaam on- vermijdelijk is. Falkenburg , Fr. Fauquemont , aan de overzijde der Maas , ligt aan den voet van een’ berg, waarop een (thans ge- (loopt) kasteel ftond , en was de hoofdplaats eener Heerlijk- heid, doch is een zeer gering plaatsje, met 630 zielen. Om de ftad is goed weiland. Mechelen met 1000 zielen. Faah, een plaatsje nabij Men, en dus op de Pruissische grenzen, waar eertijds de Protestanten uit Men moesten te kerk gaan , II 2 met Digitized by Google / ii6 BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN. met 2560 inwoners ; er worden hier lakenen bereid. Te Klimmen , met 900 inwoners , is een fchoon uitzige. Heer- kn (met de onderhoorigheden 3670 inwoners) heefc door- voer naar en van Aken en ’s Bosch ; Eijsden is een dorp aan de Maas , met e enigen handel , jeneverfcokerijen en eene lakenfabriek , en 1360 zielen. Gulpen , een vrij groot dorp met bergen omringd, eene pleisterplaats tusfehen Maas- tricht en Aken, met omtrent 1600 zielen. t . j • 3. UET ARRONDISSEMENT HASSELT» Hasselt , oen net ftadje, aan de Demer, welke hier, n« •de vereeniging der oude en nieuwe Demer , dezen naam aan- neemt, waar zieh, tot Junij 1814, het Ncderlandsch belluur over Luikerland aan den linker oever der Maas onthield , drie uren van St. Truijen , vijf van Maastricht , en zes van Luik. In 1740 is van Luik over Tongeren naar Hasselt een ftraatweg begonnen , die verder naar Noordbraband geleidt. De (lad heeft 6900 inwoners , en verfcheidene branderijen. Een uurtje van daar is het ftift Herckenrode voor adelijke dames. Aigremout , een fraai kasteel op eene hoogc rots ; in vroegere tijden was deze plaats zeer fterk. Zij werd door Keizer Rudolf II. in 1590 tot een Graafichap verheven. Tongeren , eene aloude (lad aan de Jecker , ten tijde van cesar en later de hoofdftad der Eburonen , een dapper volk, ’t welk de keurbenden van dien grooten Veldhecr onder ti- turhis sabinus geheel en al vemielde. Eene fabeiachtige overlevering doet liare ftichting tot 800 jaren vöör onze tijd- rekening opklimmen ; zij is intusfehen waarfchijnlijk de oudfte (lad der Niederlanden , en was onder het Rmneinsche belluur zeer aanzienlijk en blocijend. Men ziet nog de overblijfTelen van een’ gebaanden weg , die naar de (Ireken van Parijs ge- leid- Digitized by Google LIMBURG. 117 leidde. julius cesar, tacitus, plinius, ammianus mar- cellinus en andere fchrijvers , fpreken dikwcrf van haar. Zij werd in de vijfde eeuw, hetzij door de Hunnen, hetzij door de Franken , verwoest , en in de negende eeuw nog- maals door de Noormannen. Hare derde en laatfte geheele verwoesting had plaacs in .1468 , door. den beruchten karel den Stauten ; echter heeft zij 00k na dien tijd, vooral in 1673 en 1677, door de oorlogsrampen veel geleden; in laacscgemelde jaar werd zij door de Franschen geheel uitge- plunderd, drie kerken, eenige kloosters, hcc ftadhuis, en meer dan zeshonderd buizen verbrand , eene ramp , die de (lad nimmer is te boven gekomen. In deze ftad was oud. tijds het Bisdom, ’t welk naderhand naar Maastricht, en later naar Luik verlegd is. Thans heeft dezelve met de onderhoorigheden niet meer dan 4540 inwoners. — Onder de Romeinen was hier eene genceskrachtige minerale bron , die in 1700 in een aangenaam dal werd wedergevonden , en volgens de rondom prijkende opfchriften, zoo wel als volgens het eenparig getuigenis der inwoners , nog diezelfde geneeskracht bezit. Men vindt hier nog een uur in de rondt te vele oudheden en penningen , waarvan zelfs een kabinet is aangelegd. De ftraatweg van Brussel fplitst zieh hier, ora eensdeels naar Maastricht , anderdeels naar Luik te geleiden« Borchloen, een vervallen ftadje met 1370 inwoners, de hoofdplaats van een voormalig Graaffchap, 00k wel Loon of Looz genaamd, hetwelk reeds in de elfde eeuw beftond, £n in 1302 aan het Bisdom Luik kwam. Tongeren, Ma- seyk, Hasselt, Hamm, enz. beboorden tot hetzelve. St. Truijen , Fr. St. Trond, eene oude ftad met 8000 inwoners, reeds in 1058 met mureu omringd (de Bcnedic- tijuer Abdij , waarvan zij hären oorfprong . ontleent , werd in 657 gefticht). Bij deze ftad behaalde karel de Stou- te in 1467 eene overwinning op de Luikenaars. De ver- H 3 bon« Digitized by Google H8 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. boiidene Edelen , die den grond tot de Nederlandsche vrij- heid leiden, hielden hier in 1566 eene bijeenkomst. De ftad ligt drie uren van Dies/ en TMcnen in Zuidbraband , aan den grooten fcraatweg van Brussel naar buik en Maastricht. 3. HET ARRONDISSEMENT ROERMONDE. Roermonde , de hoofdplaats, aldus naar den mond der Roer genaamd, eene rivier, die hier in de Maas valt. Zij was voorheen de hoofdftad van het kwartier Opper -Gelder , behoorende tot Gelderland , doch naderhand van hetzelve _ afgefcbeurd, en 00k voonnaals eene redelijke vesting, in wier beleg ten jare 1633 de dappere en krijgsknndige Graaf ernst Casimir van Nassau , Stadhouder van Fries- land, fnenvelde. In 1702 viel zij na een beleg van tien dagen in banden der Bondgenooten. Hier was voonnaals , de zetel van een Bisdora, en der Oostenrijksche regering Over Opper- Gelderland , welke hier een’ toi aan de Maas hief, gelijk de Holländers van hunne zijde te Venlo. Roer- monde telt 4900 inwoners. Maseyk, Lat. Mosacum, drie uren van Roermonde, en fes van Maastricht, met 3600 inwoners, geboorteplaats , *00 men wil , der van eyck’s , uitvinders der fchilderkunst in olieverw. In de twisten over Herstal, tusfchen Pruisscn en Luik , werd Maseyk in 1740 door de Pruissische troepen bezet, doch fpoedig weder ontruimd. Dit deed den Bis- fchop in de eifchen des Konings bewilligen. - Hoorn of Horn , een kasteel en vlek, voonnaals hoofd- plaats van een GraafTchap, van ’t welk de beroemde en ongelukkige filips van montmorenci , die benevens eg- mond een flagtoffer der Spaanschc wraakzucht werd, den naam voerde. In 1576 verkreeg het Bisdom Luik het regt van befcherming, en in 1614, voor eene fom gelds, het be- • zit Digitized by Google LIMBURG. 119 zic van die Graaflchap. De ftad IVeert , met 5700 inwo- ners , is de voornaamfte plaats van hetzelve. Hamont met 1009, Peer met 1150 inwoners, en Breij , drie plaatsjes op of ter zijde van den weg van Luit en Hasself naar Noordbraband. Te Breij zijn minerale bron- nen , en hetzelve heeft veel vertier uit hoofde van den ge- melden weg * die er doorloopt. Digt bij hetzelve is de uta geftrekte Donderslagsche heide. Sittart, eene kleine ftad met eene Roomfche en eene Hervormde kerk, met 3440 inwoners, behoorde voormaals aan het Hertogdom Gulik , en ligt thans vlak op de Pruim sisebe grenzen. Gennep, een klejn ftadje, met 1000 inwoners, aan de Niers, welke niet verre van hier in de Maas valt. Zij behoorde voorheen tot Kleefsland , doch is door het IVee- tter Congres allereerst aan Nederland toegewezen. Tus- fchen deze twee plaatfen is de fmalle ftrook aan de Maas , waarvan wij boven fpraken, en waartoe 00k de volgende ftad behoort. Penlo, eene goede vesting aan de Maas, die in 1343 door Hertog reinoud II. van Gelder met muren voorzien, federt verfcheidene belegeringen heeft ondergaan, als in 1473, 1481 en 1548, door karel V. in perfoon, in 1586 door den Hertog van parma, in 1606 door Prins mau- rits, die er het hoofd ftiet, in 1632 door Prins frede- rik HENDRIK, die haar voor de Staten, gelijk in 1637 de Kardinaal- Infant weder voor Spanje innam. Bij , den Mun- sterschen vrede bleef zij 00k aan die Mogendheid, doch kwam bij het Utrechtsche verdrag aan de Nedcrlandm , die haar, met behulp hunner Bondgenooten , in 1702 hadden ingenomen. In 1793 werd zij door de Pruissen beveiligd voor de Franschen , die haar echter het volgende jaar- de- den, bukken, en bij het Haagsche verdrag van 1795 be- H 4 hiel- Digitized by Google xao BESCHRIJVING DER NED ERLANDEN. Melden tot in 1814. In de tegenwoordige omftandigheden kan zij als eene grensvesting tegen Pruissen dienen, van wclfes gebied zij geen half uur verwijderd is. Aan de over- of westzijde der Maas ligt het fort St. Michiel. Vcnh heeft 6700 inwoners. Het was in deze ftad, dar de Hertog van Gulik in 1543 aan karel V. alle regten op Gelderland afftond , en hem knielend om vergiifenis fmeek- te, als mede, dat de noodlottige bommen, ter vernieling der Heden , eerst door koehoorn beproefd werden. De handel dezer ftad , in vroegere tijden nog al van eenig be- lang , is thans gering. Om den Hollandschen handel te be- nadeeien , had de Spaansche Infante isabella clara euoe- Kia , Souvereine der Neder/anden, herwaarts een kanaal uit den Rhijn doen beginnen, ’t welk den naam van Fossa Eugeniatia droeg , en zekerlijk Vcnh ten koste van Holland ongemeen zou hebben doen bloeijen, doch nimmer tot ftand kwam. Ook napoleon voerde zijn ontwerp van her- ftelling dezer gracht niet uit. Stevenswaard werd mede in 1713 aan onzen Staat afge- ftaan. Het is een verfterkt eiiandje in de Maas, ’t welk aldaar dien vloed beheerscht, en heeft eene Protestantfchö kerk. r $ • V. Digitized by Google GELDERLA *N D. lai ♦ V. DE PROVINCIE GELDERLAND. Dit gewest, voormaals in rang de eerfte der Ver- eenigde Provincien , welken rang het ook bij de grondwet des jaars 1814 behouden heeft, en thans, als een Hertogdom , de vierde , was eertijds , na Viaander en , Holland en Br ab and , het grootfte der Nederlandsche Staten. De’ grootfte lengtc van het Westen naar het Oosten is 23 , de grootfte breedte van het Zuiden naar het Noorden 16 uren. Dit ge- west wordt ten Noordwesten door de Zuiderzce , ten Westen door Utrecht en Holland , ten Zuiden door Noordbraband , een klein ftuk van Limburg , en door Kleefsland , en ten Oosten door het Pruis- sische Munsterland en Ovcrijssel bepaald. Behalve de vijf grootere rivieren of riviertakken Maas , Waal , Rhijn , Lek en IJssel, die het land doorfnijden of befproeijen, heeft men er nog de Lingc , tuslchen de Waal en den Rhijn , de weinig bevaarbare Oude IJssel , de Berkel, en verfcheidene andere' beken in het oude kwartier van Zutphen, en andere in de Veluwe , waaronder de Grift de voornaamfte is. De kust der Zuiderzee verheft zieh in het Noordoosten meer dan in het Zuidwesten, en laat in het eerfte gcdeelte omtrent Harderwijk en Eiburg een laag zeeftrand over , hetwelk menig- maal overftroomd wordt, en telkens aineemt. Om- ftreeks Nijkerk ftaat het binnenland met de zee fchier gelijk. H 5 De Digitized by Google na BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. De lucht is in Gelderland de gezondfte der noor- delijke Provincien , en wij hebben reeds gezien , dat , velen uit fomraige ftreken van Holland zieh ter her- ftelling derwaarts begeven. Men fchrijve zulks toe aan den meer verhevenen en dus droogen grond , die , voorgl in de Feluv/e , grootendeels uit die zan- dige en met hei bedekte heuvelen beftaat , welke zieh uit Duitschland tot diep in het Sticht en Gooi- land uitftrekken (*). Dcze ftreken geven echter ook fclioon en welig houtgewas; het dorre gezigt der heide wordt te meermalen door de fchilderachtigfte , treffendfte gezigten afgewisfeld , waarvan het vlakke Holland geenc weörgade biedt. Zelfs de bekoorlij- ke ftreek aan de Vecht , tusfehen Utrecht en Am- sterdam , lioe opgeluisterd door de kunst, verliest het in natuurlijk fchoon verre bij den Feluwe -z oom tusfehen Arnhem en Zutphcn. De Betuwe , tus- fehen de rivieren , welke wij boven bij de algemee- ne inleiding befchouwden, gelegen, is veel vlak- ker, en daardoor bijna jaarlijks in eenigzins harde winters aan het gevaar van overftroomingen blootge- fteld, maar daarentegen ook veel vruchtbaarder, dan de Veluwe. Het Graaffchap of kwartier van Zut- phcn is, wanneer men de landen längs den IJssel uit- (*) Deze meerdere droogte der lucht belet echter geeu- zins eene zeer grooce veranderlijkheid van luchtsgeftel , zoo dat het niet zeldzaam is, den Fahrenheitschen Thermometer op denen dag 20 tot 23 graden te zien afwisfelen , en dat op den 13. Augustus. 1813 zelfs een verfchil van dertig graden heeft plaats gehad. nyhoff , Statiuieke Beschri/ving van Gelder land , bl, 131. 1 Digitized by Google GELDERLAND. 123 uitzondert, grootendeels met broekland of moeras en heide bedekt. Deze verfcheidenheid van bodem doet verfehlen- de voortbrengfelen ontllaan. In «de kleigronden groeit beste tarwe en rogge, welke laatfte 00k meer dan de eerfte op de zandgronden tiert , voorts garst , ha- ver en boekweit. Met tarwe worden 10,000, met rogge 32,000, met garst 4500, met haver 7000, met boekweit 18,000 bunders bezaaid, en geven van zeven- tot tienvoud de opbrengst. Voorts aard- appelen, best op het zand, koolzaad op de klei, allerlei wortelgewasfen , onder anderen de mangel- wortel, tbans meest voor ftalvoedering gebruikt, aardakers , groenten van allerlei foort , tabak , voor- al op de zandgronden omftreeks Wagetiingen en Nijkerk (minder in de Betuwe ), hop (in de Born- melerwaard) , vlas (in het Zutphensche en de Ne- der - Betuwe') , hennip (in de Bommeler- en Tieler- waarden ), en voederkruiden , gelijk klaver, fpurrie enz. Men vindt dus 00k rundvee , op enkelde plaat- fen längs de rivieren zoo goed als in Holland (op de Duitsche grenzen 00k enkelde koeijen zonder ho- rens); paarden, bijzonder gefchikt tot ruiterspaar- den; dit was voorheen een artikel van uitvoer: drie rasfen fchapen , waarvan het eene op hooge , het ande- re op läge gronden tiert , het derde , zeer klein en met flechte wol , hoort op de heide t’huis , en wordt al- 14£n om de mest aangehouden; varkens, czels, tarn gevogelte, fterke bijenteelt, die bcurtelings, om liet voeder, van de V tluwe , waar zij t’huis hooren, naar de Bctuwe en terug gaan. Gelder land was oud- tijds Digitized by Google 124 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. tijds zoo wel ten zuiden der Waal , als in de Ve- luwe en hct kwartier Zutphcn zecr boschrijk: doch die wouden zijn bijkans alle verdwenen, behalva in het midden der Vclme , waar men nog het Souren - sehe i Lochcnsche en andere bosfehen heeft, welke het vorflelijk lusthuis het Loo omringen. Op de beide worden ook vele dennen geplant, om dus doendc dien grond allengs tot den aanbouw voor te bereiden. In het kwartier Zutphcn vindt men ook vele eiken, hoezeer niet in uitgeftrekte bosfehen. In de Bctwwc , den Ticlerwaard , Buren en Kuilen • bürg zijn zeer groote en talrijke boomgaarden van appclen, peren, maar vooral van kerfen, -die ook veel naar andere Provincien uitgevoerd worden. De landbouw wordt echter in Gcldcrlatid zoo wel door de overftroomingen der rivieren, waaraan dit gewest meer dan eenig ander blootgeftcld is , en die bij zware doorbraken fomtijds de landen met nutte- loos zand overdekken , als door de meikevers , eene periodiek wederkeerende landplaag , beleramerd ; doch hct is merkwaardig , dat de eerfte dier rampen , door het verdrinken der keverrupfen onder den grond, tot vermindering der tweede dient, die zoo groot is, dat men in 1809 van landswege bijna elfduizend guldens aan premien voor vernielde kevers betaalde. Zoo werd eene andere landplaag, de veldmuizen, door den feilen winter des jaars 1823 afgeweerd, terwijl de overblijffelen dier muizen in het door hen omgewroete land ten flotte der vruchtbaarheid zeer voordeelig waren. In het jage land, tusfehen de Velmvschc en Utrcchtsche zandheuvels, vindt men ook Digitized by Google GELDERLAND. 135 00k veengronden, vooral omtrent het dorp Veenen- daal , alsmede aan de oostclijke afhelling der V dun- sehe heuvelen, 00k in het Zutphtnsche , tnaar de turf daarvan behoort niet tot de beste. Er zijn nog zeer vele woeste en gemeene gronden of mar- ken. Men vindt op fommige plaatfen ijzererts , doch niet zeer overvloedig. Men gevoelt , dat dit verfchil in vbortbrengfelen met Holland 00k een onderfcheid in lcvenswijze moet voortbrengen. De Gelderschman is geen vee- weider of koopman , zoo als de Holländer , maat een landbouwer, en doorgaans forfcher, fterker en meer krijgshaftig dan gene. De Geldersche adel is, van overoude tijJen, als moedig, ondernemend, en vlammend op oorlogsdaden , bekend geweest; dan de meerdere talrijkheid der edele familien in dat ge- west , gevoegd bij de min ovcrvloedige bronnen van beftaan, heeft de aanfpraken van dien adel op hoo- ge eer bij geringe inkotnflen, door den rijken Hol- länder wel eens- doen befpotten , en gelegenheid ge- geven tot het vers: Hoog van moed. Klein van goed. Een zwanrd in de hand, Is ’t wapen van Gelderland. De oudfte inwoners waren de Batavieren in de Bctuwe , en misfehien de Usipeteh in het Graaflchap Zutphen. Men kent de daden der eerstgenoemden voor en tegen de Romeinen. Naderhand werd het land door de Franken , Sakscrs en Friezen bezet , doch Digitized by Google 1 26 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. doch maakte eerlang een gcdeelce van het groote Rijk der eerstgenoemden , onder karel den Groo- ten , uit. In 1094 gefchiedt de eerfte melding van de Graven van Gelder of Gelre , namelijk Gerhard , achterkleinzoon van eenen anderen , uit Viaanderen derwaarts gekomenen Gerhard, waarfchijnlijk be- zittcr der leenen van zekeren balderik , in de Be- tu wc en Teisterbant , met Wiens vrouw adela, be- huwdzuster luitgard, en neef wichman in het laatst der tiende eeuw een afzigtig treurfpel in Gel- dcrland plaats had. De zoon van bovengemelden GERHARD I. , GERHARD II. , hliwde met ERMGARD , erfgename van Zutphen , waardoor dat GraafTchap of erfgoed (toen nog zeer gering) aan zijn huis kwam. Zijn zoon hendrik I. behuwelijkte op gelijke wijze de Velt/we , door agnes , dochter van den Hertog van Braband. Over dit landfehap vielen met Bra- band en Utrecht , die beide daarop volgens het lecn- ftelfel regt meenden te hebben, naderhand zware oorlogen. Graaf otto II. hielp, door het geven van keuren aan de Reden, den burgerftand onihoog, en bekwam in 1248 van Koning willem II. de stad , den bürg en het zoogenaamde Rijk van Ny- megen in pandfehap, welke belangrijke aanwinst fe- dert aan Gelderland bleef. In 1339 verhief de Kei« zer Gelderland tot een Hertogdom, in den perfoon van reinoud II., die 00k Tiel , Hoevelaken , Oos- terbeek en Velp daarm ede vereenigde. Het midden der veertiende eeuw was voor Gelderland , even als voor Holland , een tijdvak van bloedige burgertwis- ten, te midden van welken het regierende Huis , na eene Digitized by Google G E L D E R L A N D. 127 eene bijkans driehonderdjarige regdring, in 137t uit- ßierf, waarop het land aan de Hertogen van Guliky en in 1413 aan de Heeren van ßgmond kwam , die het, na bijna onophoudelyke ooriogen, voorai inet de Huizen van Bourgondic en Oostenrijk (welke het land zelfs van 1474 tot 1493 in bezit hadden) , in 1538 weder aan het Guliksche Huis achteriieten. Dan Hertog xvillem van Guliky buiten ftaat zijne landen tegen den magttgen Keizer karel V. te be- fchennen, was reeds blrjde, zieh in 1543 door den afftand van Gelderl and van zijne Erfftaten te verze- keren. Sedert bleef Gelderland aan de Oostenrtj fe- sche Monarchie geliecht, tot het in 1579 tot de Unie van Utrecht , en in 1581 tot de afzweering van Koning filips H. toetrad. Na dien tijd werd het, in 167a, door den beruchten inval der Fron- sehen , voor twee jaren van de Urne afgefcheurd , in welke het echter weder toegelaten werd, mits den ftadhouder, Prinfe willem III. van Oranje , grootcr gezag toekennende. ’s Lands Staten droe- gen dien Vorst , hunnen redder , zelfs plegtiglijk de Souveränität als Hertog op, welke hij echter niet geraden keurde aan te nemen , otn geen kwaad bloed < m Holland te zetten. In 1724 werd het (ladhou- derfchap over Gelderland aan Prinfe willem IV., en, na vele lotwisfelingen , in 1814 de Souvereini - tät over dit gewest aan deszelfs doorluchtigen klein- zoon opgedragen. Dit gewest zendt zes leden ter Statenvergadering. De Souveränität over deze Provincie was ten tij- de van het Gemeenebcst nog meer verfnipperd, daa el* Digitized by Google 128 BESCHRrjVTNG DER NEDERLANDEN. elders. De oppermagt berustte wcl bij ’slands Sta- len, die tweemaal, in de lente en in den herfst, beurtelings te Nymegen , Arnhem en Zutphen blj- eenkwamen, en bij wier afwezigheid het I/of Pro- vinciaal met de uitvoerende zoo wel als regterlijke roagt bekleed was; doch elk der drie kwartieren, waartoe deze hoofdfteden behoorden , de Betuwe , de Feluwe , en het GraafTchap Zutphen , hadden hunne bijzondere huishouding, regten en gewoonten, en waren vooral in ’t ftuk der geldmiddelen van elkan- ' der en de Statenvergadering onafhankelijk ; ook had- den zij afzonderlijke lands- of zoogenaamde kwar- tiersdagen. Schoon deze verdeeling in het ftaatkun- dige vervallen is, is zij echtjer de natuurlijke, en wij zullen haar dus volgen. Staatkundig wordt thans «/'ü* Gelderland, behalve de vijftien fteden, in zeventien /'■ ''st. lioofdfchoutambten verdeeld, die te zamen honderd vier fchoutambten of gemeenten onder zieh hebben» Van deze lioofdfchoutambten behooren er vier tot de Feluwe , namelijk Over- , Middel- , Neder- Feluwe en Feluwezoom , zes , Lochern , Deutichem , Borkelo , ßredevoort , Doesburg en Zevenaar , tot het kwar- tier Zutphen; en zeven, Over • en Neder-Betuwe ,. Rijk van Nymegen , Maas en Waal, de Tieler- en Bommelerwaard , en Buren en Kuilenburg tot de Betuwe. De Betuwe ligt tusfehen of ten Zuiden van den Rhijn en Waal; de Feluwe tusfehen den Rhijn, den IJssel en de Zuiderzee: het kwartier Zutphen ten Oosten van den IJssel. 