title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: De geheele bevolking van het eiland was in familien en andere vereenigingen of liever kästen verdeeld; de bepaling, dat slechts vier honderd leden tot eene vereeniging werden toegelaten, moet op de familien zien , omdat bij de zeer geringe bevolking van het eiland de groote vereenigingen uit meer dan vier honderd leden moeten hebben bestaan 3). Het opperbestuur was aan een enkelen man , als aan eenen koning toevertrouwd , waaraan de overige leden moesten gehoorzamen; zoodra hij, volgens opgave, hon- derd vijftig jaar oud was, moest hij volgens de wet zijne waar- 1) Zie boven, p. 45. 2) Z. boven, p. 67. 3) DiODOROS, II; 57, 1. 58, 6 cn 59, 5 en 6. Daar deze schrijver II, 58, 1, het woord avaii^^a voor de Indische kästen gebruikt, moet dit woord op deze plaats ook deze beteekenis hebben. Lass. — Lassen verkeert hier in dwaling, vgl. p. 78, noot 2. D. K. Digitized by VjOOQIC 72 KENNIS DER OBIEKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. digheid nederleggen en zijn leven eindigen, en hij wrerd door hem, die in ouderdom volgde, opgevolgd. Onder de verschillende afdeelingen der bevolking had, zooals Diodoros zegt, eene beurte- lings afwisselende verdeeling van arbeid plaats; eenigen leefden van vischvangst, anderen van handwerken en kunsten , weder anderen legden zieh toe op hefc voorzien in de overige behoeften hunner medeburgers, anderen eindelijk zorgden voor de openbare aange- legenheden voor een bepaalden tijd; alleen de aanzienlijken waren vrij van deze verpligting. Ook met betrekking tot de spijzen had, volgens de overlevering, eene dergelijke afwisseling plaats; niet allen verkregen namelijk te gelijk en hetzelfde voedsel, raaar op bepaalde dagen visschen , vogelen , of voortbrengselen van het plan- tenrijk, zooals olijven 1) en de eenvoudigste groenten. Een ge- volg van deze wetsbepalingen was, dat de bewoners van het eiland, ofschoon de milde natuur hun overvloed schenk , van dezen slechts matig genot hadden en zieh van alle zwelgerij onthielden ; zij kenden geene meerdere weelde in de toebereiding van spijzen, dan noo- dig was 2). Hun voedsel bestond uit gebraden en gekookt vleesch ; dit is denkelijk dat van vogelen geweest, omdat zij zieh op het vangen daarvan toelegden. Ver volgens leverde de zee hun eene groote verscheidenheid van visschen op. Dat zij zieh ook met planten voedden is reeds gezegd. Tot nog toe lijdt het verhaal van lamboelos niet aan onwaar- schijnlijkheid, maar slechts aan misverstand en verkeerde voorstel- lingsn; van het overige kan dit echter niet worden beweerd 3). De eilandbewoners huwden niet , maar hadden zoowel de vrouwen met elkander gemeeu als de uit haar geborene zonen , die daarom door alle mannen evenzeer bemind en verpleegd werden. Door de voedsters werden de knapen kort na de gebeerte dikwijls verruild, zoodat deze door hunne eigene moeders niet werden herkend. Omdat daardoor aan de eerzucht geen voedsel werd gegeven , leef- den de eilandbawoners in de grootste eendragt en zonder aanlei- ding tot twist. Elke käste onderhield eene bijzondere soort van 1) Die in den Indischen archipel onbekend zijn. y. d, t. 2) DIODOROS, II, 59, 1 en 2. 3) DIODOROS, II, 58, 1 en 5, en 59, 4. Digitized by VjOOQIC DIT EILAND IS BALI. 73 groote Vogels, waardoor raen den natuarlijken aanleg der knapen trachtte uit te vorsehen. Op den rüg dezer vogels werden na- melijk de knapen geplaatst. Indien dezen, wanneer zij door de vogels door de lucht werden gedragen, geen ongeluk overkwam, werden zij opgevoed, maar indien zij misselijk of bang werden, werden zij weggeworpen, daar men dan onderstelde, dat zij niet lang zouden leven en weinig beloofden 1). Eindelijk gold voor de volwassenen de wet, dat elk verminkte of door ligchaams- gebreken misvormde het leven moest verliezen. Bovengaande voorstelling der op het eiland gevondene instel- lingen lokt drie aanmerkingen uit, die betrekking hebben op de verdeeling der bevolking, op de voorschriften voor de spijzen en op de betrekking tasschen de vrouwen en zonen. Wanneer ik bij de beoordeeling van het slechts in aittreksel medegedeelde verhaal van lamboelos over deze instellingen het Indische wetboek tot maatstaf neem , reken ik mij hiertoe geregtigd , omdat ik meen te können bewijzen, dat het door lamboelos bezochte eiland Bali is, waarop de instelling der Indische kästen nog bestaat, terwijl deze vroeger ook op Java bestonden , van welk eiland zij , even als andere instellingen, naar Bali zijn o vergebragt 2). Wat de ver- deeling der bevolking betreft, niets strijdt zoo zeer tegen de In- 1) Op Madagaskar heeft iets dergelijk plaats; om het toekomstige lot van een kind te kunnen raden, legt naen het op den groud aan den ingang van een dorp of van eenen buffelkraal en drijft vervolgens eene kudde ba£Fels er längs; overkomt uu het kind geen leed, Jan wordt bet door de ouders met vreugde als een veel beloovend kind opgenomen (Zie ellis, history of Madagaskar, I, 157 vigd.). In de Bataksche verbalen wordt van veie beiden vevhaald , dat zij in hanne kindsheid in eenen buifel- kraal zijn geworpen, en dau, als door een wonder aan den dood outkomen, naderhand aan hunne grootsche bestemiuing hebben voldaan. v. d. t. 2) FBiSDEBicH, p. 4S. LASS. — lamboelos heeft zgn verbaal denkelijk eerst langen tijd na zijne terngkomst bekend gemaakt, zoodat bij wat hij van zgne ontmoetingeu vergeten had door leugens heefr aangevuld , terwijl hij flaauwe herinneringen door eikander heeft gehaspeld, zoo als blijkt uit zijn berigt omtrent dat zonderlinge, kleine dier, waarvan het vleesch zulk ceue wonderbare geneeskracht bezat (zie noot 2, bl. 64), Dat hij op een vaarluig, dat door twee menseben kon bestuurd worden, van eene der kosten van Aethiopie zoo vele groote en kleine eilanden voor bij gegaan is, om juist op Bali te landen, is te onwaarschijnlgk, dan dat iemand, die niet, zooals Lassen, voor geen kleintje vervaard is, er eenig geloof aan kan bechten. v. d. t. Digitized by VjOOQIC 74 KENN IS DER GRIEKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. sehe instelHngen als eene verwisseling van arbeid onder de kästen , en ik twijfel dus niet, of er heeft bij lamboelos een misverstand plaats gehad , en ik vermoed , dat op bedoeld eiland de Indische käs- ten waren ingevoerd Het spreekt van zelf, dat het gebrekkige, door Diodoros uit het werk van lamboelos vervaardigde, uittreksel ons dwingt, er van af te zien , eene volledige opsomming te leve- ren van de kästen, die lamboelos op Bali vond; het zal echter wel mogelijk zijn , eenige kästen met zekerheid aan te wijzen. Dat de instelling der kästen alleen door de Brahmanen op Bali kan zijn ingevoerd, blijkt reeds daaruit, dat de aanzienlijkste In- dische käste er gevonden werd. Zoowel de astrologie als het offe- ren moet hare bijzondere taak geweest zijn Zij bezat zonder twijfel ook geschriften in de heilige taal; men kan echter niet bepalen, hoedanig deze waren. De handelaars, de handwerkslieden en de kunstenaars op Bali zijn gewis ook Indiers geweest, omdat de oorspronkelijke bewoners van het eiland nog niet zoo faeschaafd waren, dat zij zelven zieh op bandel, kunsten en nijverheid kon- den toeleggen , als op zaken , die een hoogeren trap van beschaving vereischten 1). Daar de milde natuur er bij hen zorg voor ge- dragen had , dat de "gewassen , die voedsel en kleeding oplever- den, zonder noemenswaardige verpleging groeiden, hebben de Brah- manen het gebruik van zulke gewassen tot de boven genoemde doeleinden gekend. De Brahmanen lieten hun das bij hunne in- stelHngen den landbouw behouden. Volgens de Indische wetten behooren de landbouwers en kooplieden tot de derde käste of tot de Waisjya's, de handwerkslieden en kunstenaars daarentegen tot de gemengden; daar echter de laatsten op Java onbekend waren en ook op Bali denkelijk niet bestaan 2), kunnen wij aannemen, dat op Bali de handwerkslieden en de kunstenaars bij de derde käste, die ook de landbouwers en kooplieden bevat, werden ge- 1) Bij de oubeschaafdere volken van den archipel is ieder zijn eigen timmerman , smid, eaz. , en bepaalde ambachten zijn bij hen onbekend, tenzij men dat van wig- chelaar, die tevens voor de belangen van het ligchaam als doctor zorgt, en eene soort van duivelbanner is , daartoe wilde brengen; maar dat kan niet vfel, daar hij ook theoloog en astroloog is. v. d. t. 2) LASSEN, Iiid. AU. II, 817, 819. friedeeich, p. 15. Digitized by VjOOQIC DIT EILAND IS BALI. 75 voegd. Wegens den lagen rang, waartoe in het Indische wetboek de Margawa (jagers) en de Kaiwarta (visschers) worden gerekend 1), kunnen wij aannemen, dat op Bali de vogelvangers en visschers, hetgeen zonder twijfel de oudste bewoners waren, tot de käste der Sjoedra^s werden gebragt, ofschoon thans onder hen geene af- deeling wordt gevonden, die zieh bepaald met het vangen van Vogels en visschen bezig houdt. Nu blijft ons over de vraag te beantwoorden , of ook de tweede käste, die der Khatrija^s^ op Bali bestond , en indien dit het geval was, of zij ait Indiers of uit inlanders bestond. Daar lamboelos van mannen gesproken heeft, aan welken de leden niet van elke käste, zooals Dio- doros zegt, maar van elke familievereeniging als hunnen koning gehoorzaamden 2), valt het zeker niet te betwijfelen , of er werden op Bali vorsten, en eene käste van krijgslieden gevonden. Zij waren den- kelijk de aanvoerders der «ö^^ö^ (geslachten of stammen), omdat wij bij vele volken van den Indischen archipel zulk eene verdeeling van stammen met aanvoerders vinden 3). Tegenwoordig zijn nog slechts weinige Ksatrija's op Bali overgebleven , die beweren van den koning van Madjapahit Dewa Agoeng af te stammen, die zieh na de verwoesting van dit rijk in het jaar litTö op Bali ves- tigde en het eiland onder zijne aanzienlijkste krijgslieden verdeelde,- de meeste vorsten aldaar zijn geene afstammelingen van de konink- lijke familie, maar Waisjya^s ^). Daar de ondere geschiedenis van Bali bijna geheel onbekend is, en de bovengemeide gebeurtenis in veel lateren tijd valt, dan die, in welken lamboelos het eiland leerde kennen, belet dit niet aan te nemen, dat de toenmalige \) LASSEN, Ind. Alt. I, 630, noot 2. 2) Zie boveo, p. 72. 3) B. V. bij de Bataks op Sumatra ea de Maleijers. Zie junghuhn, die Bat- taländer auf Sumatra, 11 , 293 en 347. Lass. — Het soekoe- of marya-hestüur bij de Maleijers van de westkast van Sumatra en Bataks is repraeseutatief; zoodat de bewoners, die van eene andere familie {soekoe of marga) dan het opperboofd iradja) zijn, door iemaud van hnnue familie worden vertegenwoordigd, en van dezeu onmid- delijk de bevelen outvangen , en slechts middelijk den radja gehoorzamen. v. D. T. 4i) FRiEDEBicH, p. 21 en 25 en over den datum der verwoesting van Madjapa- hit zie DULAVSIER, UstB d$» pays qui relevaient de Vempire Javanais de Madja' pahit ä Vipoque de hu dtmtruction in het Journ. As^ IV. ser. VlI, 547. Digitized by VjOOQIC 76 KKNNIS DER GRIßKBN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. vorsten van Bali van de ondere vorstenfamilie afstamden. Voor het vroeger voorkomen van een magtigen krijgsmansstand pleit vooral de omstandigheid , dat er nog een leenstelsel bestaat , vol- gens hetwelk het de eerste pligt der leenmannen is den leenheer in den oorlog te volgen 1). Van de op de instelHngen doelende opgaven van lamboelos is de eerste onduidelijk, de tweede een misverstand, de derde onwaarschijnlijk , terwijl de meesten geen geloof verdienen. On- duidelijk is de opgave, dat de ambtenaren, aan welke de lei- ding der openbare aangelegenheden was toevertrouwd, na zekeren tijd hun ambt moesten nederleggen , daar niet kan worden aan- gewezen, welke ambtenaren lamboelos bedoeld heeft; het moet een misverstand zijn, wanneer hij vermeldt, dat slechts vier hon - derd leden tot eene farailievereeniging werden toegelaten, omdat dit getal van de in de verschillende geslachten voorkomende ge- boorten en sterften af hankelijk moet zijn geweest ; onwaarschijnlijk is de opgave, dat ieder verminkte of door een ligchaamsgebrek misvormde het leven verliezen moest 2); even ongeloofwaardig eindelijk is de bewering, dat een aanvoerder, nadat hij zijn hon- derd vijftigste jaar bereikt had, moest sterven. Bij de voorschrif- ten S) omtrent de spijzen moet men twee bepalingen onderschei- den, namelijk die, dat niet alle eilandbewoners te gelijk maaltijd 1) PKIEDEEICH, p. 43. 2) Dit zal lamboelos gedacht hebben, even als er nog ouder ons zijn, die geloo- ven, dat de inlanders, waaronder ligchaamsgebreken zoo zeldzaam zijn, mismaakt ter wereld körnende kinderen ter dood brengen. Even zoo zal het met het ter dood bren- gen van iemand, die een zeer hoogen ouderdom (men lette niet op het cijfer 150) bereikte, gesteld zijn, zoodat lamboelos daarmede heeft willen zeggen , ä&t zeer oude menschen (die werkelijk onder de onbeschaafde volken zeldzaam zijn) niet bg hen te vinden waren, v. d. t. 8) Dat sommige spijzen verbodeu zijn, is geen voorschrift, dat altijd geldig is, maar slechts op gezette tijden, als b. v. bij het in werking brengen van toovermid- delen, wordt iu acht genomen. Bij de Bataks zijn sommige stammen afkeerig vau dierlijk voedsel, wanneer het van een dier afkomstig is, waarvan zij zoaden afstam- meu ; ZOO etcn b. v. de Bataks van den stam Pasariboe (die ten Oosten van Baros woont) het vleesch van tortelduiven niet, omdat zij vau die vogels zouden afstam- men, om dezelfde reden die van Siambaton (N. v. Baros) niet dat van den kroko- dil ; hoewel dit niet als een doorgaande regcl geldt, en er meermalen tegen gezon- Digitized by VjOOQIC DIT KILAND IS BALI. 77 hielden, en die, dat eene vaste regeling voor de verschillende soorten van spijzen was ingevoerd. Tegen de eerste bepaling be- hoeft niets te worden gezegd, daar het natuarlijk was, dat b. v. vogelvangers en visschers op andere tijden van den dag aten , dan kunstenaars, handelaars en landbouwers. Tegen de tweede bepaling komt echter de bedenking op, dat de Brahmanen gewis het vieesch van vogels niet als voedingsmiddel voor zieh zelven zullen hebben gebraikt en dat er het geheele jaar door op Bali geen gebrek is aan voedingsmiddelen uit het plantenrijk. Ik ver- moed das, dat de weinig naauwkeurige Diodoros van twee ver- schillende berigten van lamboelos een heeft gemaakt en dat deze verhaald heeft, dat op bepaalde dagen, misschien wel bij feesten» zekere spijzen waren voorgeschreven , en dat bij de kästen naar mate van de bezigheden eene bijzondere soort van spijs, volgens oude, later door wetten bekrachtigde overleveringen , gewoonlijk de voor- keur had, bij de Indische volkplanters en de inlandsche landbouwers vooral spijzen uit planten bereid, bij de vogelvangers het vieesch der door hen gevangene vogels en bij de visschers visch. Hetgeen lamboelos van de betrekking der vrouwen tot de Zo- nen op zijn eiland verhaald heeft, moet men, als eene vervalsching der waarheid, verwerpen. Hij heeft de leerstellingen van Piaion over den staat op de instellingen van dat eiland toegepast en op eene eigenaardige wijze ontwikkeld. In dien denkbeeidigen staat toch moest gemeenschap van vrouwen heerschen ; de vaders moes- ten afzien van het duurzame bezit van vrouw en kinderen en er zieh mede tevreden stellen , allen , die volgens den tijd der ge- boorte door hen konden zijn verwekt, als kinderen lief te heb- ben en door dezen als vaders te worden vereerd 1); zelfs de digd wordt, is het toch opmerkelgk, dat men het algemeen als pligtmatig op- geeft. V. D. T. 1) «Het sloiten van huwel^ken is b\j de Poggi- eilanders eene onbekende zaak. Zg leven in dat opzigt geheel naar welgev allen onder elkander. De vrouwen zijn als het vrare het eigendom der maonen in het algemeen en vice versa. Als een meisje zwanger wordt, is het kind geheel en onverdeeld het hare. De vader, trouwens meestal onbe- kend , heeft er nimmer eeoig regt op." (Zie bl. 327 , verslag van een onderzoek der Poggi-eilanden in het Tgdschr. voor Ind. T. L. en V., dl. III). y. D. t. Digitized by VjOOQIC 78 KENNIS DKR GRIEKRN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. raoeders moesten nu eens dit, dan weder dat pas geboren kind zogen. De bestuurders van den staat hadden het regt, om door zwakke ouders ter wereld gebragte of ziekelijke kinderen af te zonderen, om hen uit de classe der krijgslieden in die der zieh op nijverheid toeleggenden te doen overgaan , en aan hen , die door ongeneeslijke ziekten waren aangetast, ook onder de volwas- senen, geneeskundige hulp en verpleging te orithouden , daar deze slechts hun leven konden rekken , zonder hun gezondheid en kracht weder te geven 1), Mijne gronden voor de bewering, dat het eiland, waarop zieh lamboelos zeven jaren ophield, Bali is, zijn de volgende: Voor- eerst het feit, dat wij slechts op dit eiland en op Java het In- dische kastenstelsel 2) kunnen aanwijzen ; op Java kan echter niet de door lamboelos opgegevene grootte zien, namelijk een om- vang van 145 g. m.; eene opgaaf, die wel voor Bali te groot, maar voor Java veel te klein is, terwijl het laatste eiland eene uitgestrektheid van het W. naar het 0. van ongeveer 9° 30' heeft, of , daar het onder den 5^®" graad Z. b. ligt, van ongeveer 140 g. m. De geheele omvang der kusten van het eerste land bedraagt wel slechts ongeveer 45 g. m. , maar komt veel meer overeen met de opgaaf van lamboelos, daar hij, even als in an- dere gevallen, zieh ook hier aan overdrijving der waarheid zal hebben schuldig gemaakt. De tweede grond is de omstandigheid , dat de sagopalm niet westelijker dan de oostkust van Borneo gevonden wordt , dus niet 1) CH. A. BRANDis, Handbuch der Geschichte der Griechischen und Römischen Philosophie, II, 519 en 520. 2) Vgl. MiLLiES, bl. 19, waaruit de toepassing van het berigt op de Ind. kästen vervalt. lamboelos zegt uitdrukkelijk, dat men op dat eiland bepaalde beziyheden beurielings uitoefende (zie boven); dit zou op de heerendiensten slaan, waardoor na- tnurlijk ievler op zijne benrt ten behoeve van den vorst zeker werk moet verrigten. Bij de onafhankelijke Bataks en andere natien, die niet aan het goevernemcnt zijn onderwor- pen, zijn diensten ten behoeve van den vorst wel bekend. Bij de Bataks worden zij betaald door een vleeschmaal enz. v. d. t. — Ook is door millies voldoende bewezen , dat diodoros het woord aiiavtjfAa niet in de beteekenis van käste gebruikt, maar wel ro /Aigoq en dat het ook op de bedoelde plaats niet jin die beteekenis wordt gebruikt. d. k. Digitized by VjOOQIC DIT EILAND TS BALI. 79 op Java; terwijl Bali dezelfde ooster-lengte heeft, als het ooste- lijke Borneo 1). Wat eindelijk de opgave van Tamboelos betreft, dat. daar op gelijken afstand van elkander zeven eilanden van dezelfde grootte lagen, zoo blijkt uit eenen buk op de kaart van den Indischen archipel , dat onder deze zeven eilanden alleen Java , Bali , Lom- bok, Soembawa, Florea, Celebes en Borneo bedoeld kunnen zijn, terwijl het zoo digt bij de kust van Java gelegene Madoera ligt voor een gedeelte van Java kon worden gehouden. Onder deze eilanden zijn wel Java, Borneo en Celebes veel grooter, dan de overige, eene onnaauwkeurigheid , waaraan men niet kan hech- ten , omdat lamboelos deze drie eilanden zelf niet gezien had 2) ; misschien is dit aan den niet geheel geloofwaardigen Diodoros en niet aan hem zelven te wijten. Aan een meer oostelijk eiland dan Bali kan niet worden gedacht , daar de zeereizen der Indiers zieh toen niet veel verder oostwaarts dan Java uitstrekten , en daarom Indische iuvloed op de meer oostelijke eilanden tot nog toe niet aan te toonen is. Uit de toetsing en verklaring der berigten van lamboelos over Bali is gebleken , dat hij gewis niet van het verwijt kan worden vrijgesproken , gedwaald te hebben en zieh schuldig te hebben ge- maakt aan verdichting, maar dat hij in de hoofdzaak geloof ver- dient 3). Wij hebben aan hem voor de geschiedenis van den archipel het belangrijke feit te danken, dat reeds voor het mid- 1) Zie boven, bL 63, noot 5. 2) Zeveo eilanden, die, bij elkander gelegen, niet zoo verbazend van elkander in grootte verschillen, viodt men längs de westkust van Sumatra; maar juist op die eilanden is het schrift onbekend, zoodat — wil men aannemen, dat hunue bewooers vroeger beschaafder geweest zijn en een schrift hebben bezeten, — het tooneel van lamboelos' romannetje wel daarop kan worden overgebragt, te meer daar de sago (zie boven) op somraige dier eilanden hoofdvoedsel is. Men weet echter niet ge- noeg van de daar heerschende zeden en gewoouten, om met zekerheid de opgesierde bijzondcrheden van dat verhaal daaruit te verklaren, v. D. T. 8) Elet möge een verdichtsei zijn, dat lamboelos op hetzelfde schip, waarmede hij op Bali was aangekomen, zijae terngreis heeft gedaan , doet dit echter niets ter zake, omdat toen zeker reeds betrekkingen tasschen het land aan den Ganges en den Indischen archipel hebben bestaan. Digitized by VjOOQIC 80 KENNIS DER GRIBKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. den der eerste eeuw na Chr. Indische volkplanters zieh op Bali en iets vroeger op Java gevestigd hebben en door Indische wet- ten en leerstellingen , het Indische schrift en vele andere grond- slagen eener hoogere beschaving hebben ingevoerd. Wij zijn thans geregtigd, de vroegste Indische volkplantingen in de Indische eilanden-zee in een veel vroegeren tijd te stellen, dan in het begin der Javaansche aera 1). i) Ik heb reeds vroeger (zie boven, p. 28) aangemerkt , dat het naaawelijks ge- oorloofd was, het begia der Javaansche aera als eene grens te stellen, voor welke geene Indische volkplantingen hebben plaats gebad. Van de oudere geschiedenia van hun eiland weten de tegenwoordige Balinesen niets meer. De ondste Baline- sche geschiedkundige overlevering begint raet eenen tijd kort na de verwoesting van Madjapahit door de Mohammedanen ; zie bij pranz junghuhn, II, 836, het nit- treksel uit een opstel van van den bboek in het Tijdschrift voor Neerlands Indie, I, 158 vgl. — De naam van het eiland Bali moet van het Sankritsche woord balZ (krachtig) worden afgeleid en doeit op de kracht en de sterkte der inwoners; zie FRiEDEKicH, XXllI, 3. Dc dHc door de Indlers met volkplantingen bezette eilan- den, Java, Madoera en Bali, hebben das Indische namen. AI hetgeen in het verhaal van lamboelos tot de onderstelling reden geefi, dat er op het door hem bezochte eiland Indische colonisten gevestigd waren , bepaalt zieh tot onzekere feilen , want , dat hij vau Indische kasteu spreekt , of van het gangbaar zijn van twee talen ; eene Indische, en eene inlandsche, aldaar, is, zooals wg gezien hebben, niet uitgemaakt* Dat de astrologie, of liever wigchelarij bij die eilandbewoners beoefend werd , kan ook niet aangehaald worden als een bewijs vau Indischen invloed, daar zij bij alle onbeschaafde natien zeer geliefd is. Niets blijft er dns over dan het letterschrift , waaruit het resnltaat van Lassen zou kunnen worden aangenomen. v. d. t. Digitized by VjOOQIC V. Verdere gesehiedenis van den Indischen archipel. Onder de vele eilanden, die, behalve het schiereiland Malaka, tot den archipel behooren, bekleedt Java door zijne menigvuldige kostbare nutuurvoortbrengselen , zijne gunstige ligging voor den bandel en zijne grootsche monumenten, die van den vroegeren hoogen bloei van dit eiland nog een sprekend getuigenis afleg- gen, de voornaamste plaats; dezen voorrang boven de overige dee- len van de Indische eilanden-zee bezit Java ook met betrekking tot de bronnen, uit welke de geschiedenis er van moet worden gepnt^ daar zij hier rijkelijker vloeijen, dan voor eenig ander ge- declte van den Indischen archipel; niet alleen historische Schrif- ten zijn daar talrijker, maar ook inscriptien, waarvan het belang tot aanvuUing der geschreven geschiedenis genoeg erkend is. Deze soort van gedenkteekenen heldert ook de oudere geschiedenis van Sumatra gedeeltelijk op. De geschiedenis van Java is in hoofd- stuk III tot op de stichting van Möndang Kamoelan , in het jaar 525 der Javaansche aera, of 603, door BraWidjaja Sawela Tjala voortgezet 1). Deze prins bragt uit Kalingga landbouwers, hand- verkslieden, krijgslieden , bekwame artsen en schrijvers mede en stichtte op de zuidkust van het eiland eene stad, de hoofdstad van het nieuwe rijk, die door handel spoedig tot grooten bloei 1} Zie pag. 58. Digitized by VjOOQIC 82 VERDEBE OESCHIBDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. kwain. De magt van den nieawen staat werd nitgebreid door de onderwerping van eenen van Aroe Banian 1) (waarschijnlijk de Mo- lukkosi) gekomen prins , die zieh in het aan de oostzijde van het eiland gelegene Balömbangan had gevestigd, en zieh aan BraWi- djaja Sawela Tjala onderwierp. De stichting van deze stad heeft voor de oudere geschiedenis van Java deze beteekenis^ dat de vroeger op zieh zelve staande Indische volkpiantingen een midden- punt kregen y en dat bij de vroegere Brahmaansche colonisten ook kiijgslieden en hai^dwerkslieden kwaipen.. Des^. oi^sta^di^eid doet het vermoeden ontstaan, d^t toen ter tijd het Indische kasten- stelsel in dier voege werd ingevoerd , dat de priesters, de krijgs- lieden en de handwerkslieden gedeeltelijk uit vreemdelingen besten- den, terwijl de mindere bedrijven en de landbouw aan de inlan- ders werden overgelaten. De stichting van het rijk van M^ndang Kamoelan heeft eindelijk voor de geschiedenis van Java de bebeekenis, dat het reeds bestaande verkeec tusschen dit eiland en vdor-Indie een hechteren grondslag bekwam^ en daardpor^ de invioed van v6or-Indie op Java bestendiger werd. De magt van den nieuwen staat hield stand onder de opvol- gers van den stichter, zijnen zoon Ardi Kasoema. en zijnen klein- zoon Ardi Widjaja 2). Oedarende de regering van den tweeden monarch begaven zieh, vele kunstcnaars, voorai steenhouwers en metaalgieters, naar de hoofdstad; de ruinen der tempels hier en te Boro Boeder {Bara Boeda) in Ködoe, benevens die van het in de nabijheid der läge heuv.elketens gelegene paleis worden tot de* zen tijd gerekend. Met betrekking tot het paleis en de tempels bij Möndang Kamoelan kan dit waar zijn^ maar niet met betrek- king tot de grootsche tempels van Boro Boeder 8). Ardi Widjaja 1) Lassen speit hier teo onregte Banda, dat de Earopaesche naam is, terwijl Bandan, de ialaadsche, reden geeft tot het vermoeden, dat het het Javaansche wandan {kroesharig) is, en te gelijker tijd eene toespeiing bevat op de oorspron- kelijke, tot het Papoewa-ras behoorende bevolking. v. d. t. 2) BAFFLES, History of Java, II, 84. Lass. — Wat moet hier arc/i, dat het Sanskr. adri (öerg) is, beteekenen? Misschien is recf^a in plaats van ar^ft te lezen ; of 18 ardi = arja, even als kadi,=- kajaf v. d. t. 8) Volgens crawfurd in zijne beschrijving van de tempels van Boro Boedor in de Gratis, of the Ut. soc. of Bombay, II, 166 en in on ihe ezistence of the Hindu Digitized by VjOOQIC B&A.WI1)JAJA SAWELA TJALA £N ARDI KASOBMA. 83 liet vijf echte zonen na; bovendien talrijke onechte nakomelingen. De oudste zoon werd het opperhoofd der landbouwers , de tweede het hoofd der kooplieden, de derde kreeg het opzigt over de woaden , de vierde hield toezigt over de olieslagers en de vervaar- digers van bedwelmende dranken ^ terwijl de jongste, B)^i Bangdang Oi^ü, zijnen vader als vorst opvolgde, en zeer regtvaardig regeerde; zijne broeders weigerden hem gehoorzaamheid en sticht- ten onafhankelijke vorstendommen , de een in Bag^len^ de tweede in Djapara^ de derde in Koripan 1). Hetzelfde deden ook velen der andere broeders van Eösi Dangdang Göndis, die van verdriet daarover stierf. Van zijn eersten opvolger, Dewa Kasoema, kennen wij de afstamming niet; hij was zeer heersch- zuchtig, ondernam eenen veldtogt naar het Oosten, en stichtte in het jaar der Javaansche aera 846 of 924 in een woud de stad Djanggala, waar hij zijne residentie vestigde 2). Hij verkreeg cm zijne overwinningen den titel Djctjalangkara („sieraad der over- winning''). Wat den bloeitijd der vorige dynastie betreft, deze zal ten hoogste tot 700 hebben geduurd, omdat op den stichter er van, BraWidjaja Sawela Tjala, in het jaar 618 slechts drie vorsten zijn gevolgd. Daarna zullen wij eene gapiug moeten aan- nemen. Van de verschillende opgaven omtrent de stichting van het rijk^ waarvan Djanggala de hoofdstad was, en dat in de latere geschiedenis van Java zog belangrijk op den voorgrond treedt, zal die de voorkeur verdienen, volgens welke deze gebeurtenis in het jaar 818 der Javaansche aera of 896 plaats had 8). religion in tkt island of Bali in de Asiat, res. XIII, 362 behooren deze gebonwen tot hei midden der dertiende eeaw en volgens de inlandsche overleveriog zelfs onge- ?eer 1266 der Javaansche aera of 184i4. 1) BAFFLES, 11, 85. Volgens de lijst der koningen van MeuHang Kamoelan, p. 80, heeten de drie oadste broeders Dewa Kasoema, Lemboe Ami Loeboer en Pandji Kerla Pati. Koripan lag ongeveer bij het tegenwoordige Grobogan. 2) RAFFLF^, II, 85. De hier vooikomende verklariog van den naam door het Javaansche djanggala, dat volgens RafSes kond zon beteekenen (!1), omdat Dewa Kasoema een liefhebber van de jagt was, is blijkbaar valsch; djanggala beteekeut in het Sanskrit, wildernis (het £ngelsch-Ind. jungh.) 8) RAFFLES, II, 81. De twee andere opgaven zijn 846 of 924 en 1082—1084 of 1060 --1062. Ik merk hierbij op, dat uit eene inscriptie, in de nabijheid vau 6* Digitized by VjOOQIC 84 VRRDBBB 6ESGHIBDBNIS VAN DES INDISCHEN AJtCHIPEL.. Daar op Dewa Kasoema, volgens de volledigste opgave, negen vorsten zijn gevolgd, wordt de tijd van 896 tot 1158, het begin der te Padjadjaran residerende dynastie, behoorlijk aan- gevuld, daar aan eenige dezer monarchen eene langdarige beer- schappij kan worden toegekend en eene regering door elkander van negen en twintig jaren niet onmogelijk is 1). Hierbij komt nog, dat wij op gronden^ die later zuUen worden uit een gezet, de stichting van dit rijk niet vroeger of later kunnen stellen.- Terwijl in de zaidelijke en oostelijke gedeelten van Java vele dynastien op elkander votgden, bestond in het noordwestelijk gedeelte van dit eiland en op Sumatra een groot rijk, van welks bestaan alleen inscriptien getuigen. De eenige tot nog toe be- kend gewordene beheerscher van dit rijk heet Adityadharma of Adityadliarman ; van hem zelven zijn vier inscriptien afkomstig; twee er van zijn in het gebied Menang^Karbau^ welke naam ook Menang Kabau geschreven wordt en dat op Sumatra, onder den evenaar ligt, gevonden en wel het eerste in de nabijheid der stad Pagar^Roejoeng ^ het tweede in het niet ver van daar verwijderde Soeroewasa 2). Deze beide inscriptien zijn met Kawi- Soerabaja gevonden en gedateerd van 896 of 972, niet kan worden afgeleid, dat de te Djanggala residerende dynastie daar niet de heerschende was; daar dit jaarlal, volgens 7RIEDERIGH, V^rh. van het Bat. Gen, XXVI, 4, zeer onzeker is, eti het afschrift niet zeer naauwkeurig is. De titel luidde : An inacription in ihe Kam or ancient Javanese language; taken from a stone in the district of Surahaya on Java , translated into the modern idioms by Nata Rasata Panambahan of Surabaya (Madura) , rendered into English by Mr. crawfurd and submitted to the Society by the President the honourable thoh. s. safples in Verh, van het Bat. gen. VIII, 315. Van twee andere daar ontdekte inscriptien zijn p. 8 vlg. alleen de tekst en een zeer onvoldoend nittreksel medegedeeld. 1) RAFFLES, II, 85 vlg. Volgens p. 80-82 zou de dynastie van Padjadjaran 1084 of 1200, volgens de inlandsche aera 1162 of 1278 gesticht zijn; crawfurd, a descript dict. p. 819 geeft het jaartal 1074 op. Er regeerden volgens mijne onderstelling gedaiende 262 jaren negen koningen, dus elk door elkander 2 8|. jaar. 2) Over inscripUin van Java en Sumatra voor het eerst oräcijferd door R. H. t. FRIEDERICH in de Verh, van het Bat, genootschap, XXVIII, 18. Het eerste opschrift is door hem reeds vroeger, minder naauwkeurig, medegedeeld in het Z. der />. Af. G.f X, 594, onder den titel: Indische Inschriften von Java und Sumatra, mitge- theiU von B. H. t. ?rieo£RIcu in Batavia. Men vindt eene beschrgving der oudheden Digitized by VjOOQIC ADITYADHARMA. 85 letters geschreven, en in het Sanskrit opgesteld, het eerste bevat vijf , het tweede een en twintig regeis. — Alleen het laatste bevat een datum^ namelijk 578 der Javaansclie aera of 656 1). De derde in- scriptie van dezen monarch is nog niet in haar geh eelbekend gemaakt; zij is iusgelijks te Pagar-Roejoeng ontdekt. Deze drie inscriptien bewijzen, dat Adityadharma in Menang-Karbau heerschte, welk gebied aan beide zijden van den evenaar op Sumatra ligt, en welks grenzen thans de rivieren van Palembang en Sijak ten oosten en die van Mandjoeta en Singkil ten westen zijn 2). Het heeft eene grootere uitgestrektheid ten zaiden van den aequator, dan ten noorden , en is een zeer vruchtbaar en voor den handel gun- stig gelegen land. De vierde inscriptie, die op Adityadharma betrekking heeft, is wel is waar zeer kort, maar heeft toch groote waarde, omdat er uit blijkt, dat deze vorst ook een ge- deelte van Java aan zieh bad onderworpen. Zij is van Java overgebragt en bestaat uit eene enkele, in het ajardoelatoiindita genaamde metram vervaardigde, strophe. De hoofdinhoud is, dat Adityadharma op Java een rijk bezat en dat hij in de stad Dji- nälajapoera een paleis heeft laten bouwen 3). Daar deze naam aldaar bij salomon Müller, Over eeniye oudheden van Java en Sumatra in de Bijdragen toi land-^ taaU en volkenkunde van Nederlandsch-IndiS, 11, 114 vig. en pl. VIII tot XI; op pl. IX is de tweede inscriplie medegedeeld. 1) If, 19, waar de getallen door de vijf elemeuten, de zeven Moeni en de acht Wcuoe worden aangedaid; de zeven Moeni zijn de Saptärii, 2) De naam Manang Karbau (ook: minang-kabau , en menang-kabau) is volgens de overlevering aan het laud gegeven door een gevecht van een grooten Javaanschen buffel tegeu een buffelkalf van de bewoners van het land , waarin dezen de overwin- ning door list behaalden. Meurs. Mal. leesb. III , hl. 108. v. d. t. 3) Er komen in deze inscriptie siechts twee fönten vaor; in het eerste vers moet men in plaats van sjingwarndja en soeddhadftih iezen: ajiwaradja en 8joeddhadhih. De woordelijke vertaling is deze : »Na zijne overwinning op het voetvolk van SJiwa' rädja liet de met een rein gemoed begaafde en door hoog strevende raadgevers om- ringde ÄdUyadharma op het grondgebied van Djawa in zgn , door den val van dien koning gezegend , rijk door talrijke daartoe bestemde geschenken te Djinalajapoera een prachtig paleis bouwen, om daardoor zijne moeder, zijne zonen en zijne vrienden tot hetzelfde geluk te voeren, dat hij zelf genoot." Hoewel men de tegenwerping mag maken, dat hier de latere aitspraak van den naam Java (Djawa) voorkomt, ZOO pleit toch het schrift voor den hoogen oaderdom van deze inscriptie. De vorm Digitized by VjOOQIC 86 VERDERB GESCHIEDENI8 VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. „stad van het verblijf van Djina (of Boeddhay* beteekent, blijkt het, dat deze monarch Boeddha's leer zeer was toegedaan. Dit wordt ook door de overige, van dezen vorst afkomstige, in- scriptien bevestigd; hierop zal ik nader terug komen, wanneer ik den omvang zijner magt zoo naauwkeurig mogelijk zal hebben bepaald. Adityadharma had door overwinningen op zijne vijanden zijne magt bevestigd. Dit blijkt uit eene plaats van de derde inscrip- tie, indien zij juist wordt opgevat 1). Volgens de wäre op- vatting beroemt zieh deze koning, de door hem in veldslagen verworvene vrucliten te hebben behouden. De zeven afdeelingen van het door hem bestanrde land moeten wij nergens dan op Sumatra zoeken , daar Marco Polo eene verdeeling van dit eiland in acht koningrijken kende 2). Van deze heeft Adityad- harma er denkelijk zeven beheerscht, en in alle geval het ge- deelte van Sumatra, dat ten zuiden van Menang-Kärbau ligt. Daar de oudere verdeelingen van dit eiland onbekend zijn, is het on- mogelijk , de bezittingen van dezen monarch op Sumatra nader te bepalen ; maar men kan het voor zeker houden , dat Atjih (of Ätjeh), demeest noordelijke staat, niet tot zijn rijk behoorde. Op het bezit van dit eiland heeft ook de uitdrukking „koning van het eerste of voorste Java" betrekking; waaruit moet worden op- Adityadharman komt in deze inscripties meer voor dan Adityadharma, Daar sji' waradja, naar zijnen naam te oordeelen, een vereerder van Sjiwa was, moet zijn ZOO ijverig het Boeddhismus toegedane overwiunaar niet alleen uit politieke, maar ook uit religieuse beweegredenen hem bestreden hebben. 1) Inscriptie III, 8. Het facsimile vertoont raha krestapa pälakäsaptänggamdja sampada, waarvoor Friederich p. 51 voorsiaat krestapan Palasjasaptängga enz. of ranakreHaparapälakah sapiängga. De eerste woorden vertaalt hij door «heer der veldslagen en der hndbouwers , koning der zeven afdeelingen van Pcttasja qf Ma- gadha. Palasja is echter een zeer ongewone naam van dit land; krestapa oi kresiu' para kan niet landbouwer beteekenen, en de verbinding van veldslagen en land* bouwers is zeer ongepast. Ik vnl das aan krtstapatjya , d .i. op een beploegd veld geteelde vruchten, en lees pälakak. De woorden beteekenen dos*, »verdediger der op het slagveld gewonnene vrnchten." 2) The travels of Marco Polo^ transhted by William mabsden, p. 599, be- nevens noot 1197. Ook jolo de babhos en andere schrijvers kenneu deze verdeeling Digitized by VjOOQIC EETK VAN ADITYADHARMA. 87 gemaakt , dat deze naam toen op Samatra toegepast werd, echter niety dat Ptolemaios met den naam labadioe reeds dit eiland heeft aangeduid 1). Tagen dit vermoeden bestaan de volgende grün- den. Vooreerst de opgaven van den Alexandrijnschen geograaph over de ligging van dit eiland, hetwelk hij ten zuiden van de CAruse chersonesoa stelt, helgeen alleen op Java en niet op het ten Westen van Malaka liggende Sumatra past. Wel is waar Boemt Marco Polo dit eiland het kleinere Java en vele Ära* bische en Persische schrijvers geven aan Samatra den naam Djawa, ZOO als b. v. Kazwini ougeveer 1274 2); maar deze naam van Samatra is iater in oubrnik geraakt, terwijl Java nog zijn oudsten naam draagt. Dus blijft nog siechts de om- standigheid over, dat Ptolemaios aan dit eiland rijkdom aan goud en, ZOO als de naam der hoofdstad Argure aanwijst, aan zilver toeschrijft; deze dwaling zal aan dfe Grieksch-Romeinsche kooplie- den te wijten zijn, die den rijkdom van het gouden schiereiland op het nabij liggende Java overdroeg^n. De onde hoofdstad Van Samatra, in welke Aditjadharma zijneh zetel schijnt te hebben gehad, heet SoeratalapaUana^ d. i. ),9tad Van deü grond der go- den 3)." Deze vorst mögt zieh met regt den titel opperkonin§ geven 4). 1) Inscriptic III, 9 en friedeeich, Verh. van h^ Bat. gm, XXVI, 69 en 79. Ook de aanmerking p. 81 , dat ia dea naam 2aßa&ißay bij Ptolemaios (VII, 2, 28) de latere uitspraak van den naam Java voorhanden is, gnijdt geen hont, daar de Hellenen de Indische tj door 8 cn dj door z wedergeven , b. v. in Sandrokuptos = Tj'andragoepta en Ozeni = Oedjdj&fii, de Prakrilvorm van den naam Oedjdjajint, Vgl. bl. 56, n. 2. 2) Marco Polo bij marsden, p. 599, met noot 1195 en saxomon hull£r*s ßij- dragen toi de kennis van Sumatra, p. 10 vlg. 3) Inscriptie ill, 19. Friederich leest p. 82 den naam Bhoeratnä soeraCäla pattana en merkt op, dat ook ambaratna kan worden gelezen, indien men leest bhöeratna, dan verkr^jgt men een gepasten bijnaam voor de hoofdstad: »jnweel der aarde." Lass. — Met dat soeratcJapattana stemt nog overeen de naam ?an een der onde residenties van den Sultan van Menang karbou, namel\jk soeroewasa, dat eene ver- basteriDg is van het Sanskr. aoerawasa {yodenverblijf) en ook de Maleische naam der onde residentie, die in de overlevering parijangan (kawi: parhjangan, goden- verhUjf^hu Igang, God) loidt. v. d. t. 4) Inscriptie III, 5 en Z. der D. M. 6. S. p. 599. Digitized by VjOOQIC 88 VEaDE&ß GBSGHIEDBNIS VAN OBN INDISCHEN ARCHIPEL. Het tweede punt , waarover de inscriptieu van dezen koning ge- heel onverwachte ophelderingen geven, is de toestand der gods- dienst in den staat, die door hem werd beheerscht. De hoofd- godsdienst was toen die van Boeddha, zonder dat echter, door dat de beheerschers van het land aan haar de voorkeur gaven, de Brahmaansche onderdrukt werd. Swajambhoe werd naast Sjam- bhoe of Sjiwa aangeroepen , om den koning te beschermen 1). De Brahmaansehe god wordt nog slechts eene enkele maal ver- meld, Boeddha daarentegen dikwijls onder verschilleude namen: Soegata^ Djina en Amarärja, Van deze namen is de belangrijkste Swajambhoe y omdat de Nepa- lesen > ZOO als bekend is, daarmede Ädi-^Boeddha htAodevk. Uit de hier aangehaalde inscriptie blijkt, dat deze Boeddha-voorstelling, die tot over het begin onzer tijdrekening in westelijk Indie kan worden gevolgd en anders slechts in Nepal en misschien in westelijk Tibet kan worden aangewezen 2) , reeds kort na het midden der zevende eeuw over den Indischen archipel is verspreid en daar- om vroeger in oostelijk Indie moet geheerscht hebben, en van daar naar Sumatra en Java is overgebragt; men denkt daarbij met de meeste waarschijnlijkheid aan Bengalen, omdat tasschen dit land en de Indische eilanden*zee handelsverkeer, ten minste in lateren tijd, bestond, zoo als later zal blijken. Een tweede bij- naam van Boeddha, Amararja^ d. i. „de onsterfelijke Arja'*, is onge- woon en doet dezen god voorkomen als het voorbeeld der arja^ d. i. van hen, die de vier hoogste waarheden van het Boeddhis- mus hebben doorgrond en hun leven daarnaar regelen 3). Uit een allezins onduidelijke toespeling op de Dharani blijkt het, dat deze, magische formulen bevattende, geschriften toen naar den Indi- 1) Inscriptie III, 1, en II, 2, waar Boeddha met den naara So^i^ato viordt aan- geduid (vgl. BUJJ^OUF, inirod, ä Vhist, du ß. t. I, 77 en 626); deze beteekent eigenlijk: »die j^oed gewandeld heeft." De ondergeschikle plaats van Sjiwa blgkt nit de verbinding: soegatah saha Sambhoeh (in plaats van Sjambhoeh). — Amarärija in plaats van het juistere Amarärja vindt men III, 1 en Djina III, 9 en 17. 