title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: ®) Tlugtige oogslag op Zijne Exoellentie den Heere R. 5. SCHINMELPENNINCK, audpensionaris der Bataafsche Repuöliek. (Amsterdam 1805), bl. 26-28. In het Fransch te Haarlem bij Loosses verschenen onder den titel: Coup oeil rapide sur M. SCHINMELPENNINcK, Grand Pensionnaire de la Röpu- bäque Batave, p. 26 suir. 58 Doch op welke zekerheid en waarborgen al die schoone verwachtingen konden steunen, viel uit de Negotiatiön van den aanstaanden Raadpensionaris met den Keizer en TaL- LEYRAND, niet moeijelijk op te maken. — Zoo hij die won- deren scheppen moest en de Republiek niet slechts opbeu- ren, maar ook in de stoute verbeelding van sommige goed- ‘ hartig-geloovigen, als van ouds doen bloeijen, men mogt hem dan niet daartoe de onontbeerlijke middelen onthouden. „Ik heb gisteren acht dagen, 200 luidde de aanhef van eene. zijner depöches over de groote zaak, eene partiouliere au- dientie bij Zijne Keizerlijke Majesteit te St. Cloud gehad, welke ruim vier uren zonder eenige interruptie duurde 1). Deze lange oonferentie rouleerde grootendeels over dezelfde materie, welke te Keulen het object van onze gesprekken had uitgemaakt, en waarvan ik de eer gehad heb het Be- wind een mondelijk verslag te doen.”” Inzonderheid beijverde SCHIMMELPENNINCK Zich NAPOLEON met de stukken in de hand, den ellendigen staat van onze finantien te bewijzen, en hem te doen beseffen dat iedere verandering of verbetering van Constitutie of Bestuur in de overtuiging van alle welden- kenden vruchteloos zou zijn, indien men niet van de „aan ’s Lands krachten zoozeer gedisproporlioneerde uitgaven” ontheven wierd door een sprekend bewijs van welwillend- heid van zine zijde, te weten „door eene grootmoedige renuntiatie van een gedeelte van afgedwongene stipulatien , welke ons tot uitgaven verpligtten, die meer en meer on- mogelijk werden 2).” Het vuur waarmede SCHIMMELPENNINCK de onbetwistbare waarheid in het licht had gesteld, bragt den Keizer een oogenblik aan het wankelen; hij betuigde „van de noodzakelijkheid van de vermindering onzer uitgaven 1) Depöche van 13 Nor. 1804 san het Stantebemind. (Gedenksokriften, 11, 9% volgg.). 3) Gedenkschriften, 11, 96, 99 (11 November 1804): „stipulatieo, meer geezigeerd, dau vrünillig geconsenteerd.” 59 overtuigd te zijn,” en verklaarde zich bereid daartoe mede te werken. Het bieef evenwel bij die onbestemde beloften, daar de onvermijdelijke oorlog tusschen Spanje en Groot- Britannie, die de maandelijksche betaling der Spaansche subeidiöen wegens de bewilligde Neutraliteit, dadelijk zou doen ophouden, de ongemeene uitgaven voor de plegtig- heid van zijne krooning, en andere opgekomen omstandig- heden meer, het hem onmogelijk maakten dit zoo regelregt en onmiddellijk te doen, als hij anders gewenscht had. Wat de betaling der Fransche troepen, in onze Republiek betrof, ook daarvan verlangde hij ons te dechargeren 1), doch hij was het met zich zelf nog niet eens „op welke wijze de arrangementen daaromtrent zouden moeten geconcerleerd worden 2)” — Dit stond met het eerstdaags aan het Wet- gevend Ligchaam voor te leggen Budget in verband; hij zou daar nader over denken, en dan meer bepaald over die pun- ten met SCHIMMELPENNINCK handelen. — Dit onderhoud, dat derhalve eenige verademing aankondigde, had in de eerste dagen van November plaats, maar hoe weinig die klanken beduidden, het bleek immers zeer kort daarna uit de zoo onaangename verwijten, aan onze Extraordinaris-Ambassa- deurs toegevoegd, dat men in het stuk van Belastingen hier te lande, te slap te werk ging, dat men niet wist door te tasten. Dat de vervalling der beloften zich dus lang zou laten wachten, SCHIMMELPENNINOK kon er na zooveel ervaring, tamelijk op voorbereid zijn, toen hij daags v66r dit gehoor aan BRANTSEN, VAN HAERSOLTE en VAN DER GOES verleend, !) Gedenkschriften, II, bl. 97. 3) „Zijue Mejesteit, die mij verklaarde omtrent de zank zelve, finaal gere- solveerd te zijn, beloofde mij over de wijse, forme en details van executie betrekkelijk die renwneiatie te zillen denken, daaromtrent zijne Instructie aan zünen Minister te zullen geven om dit final met mij te negotieren en tere- " gelen.” (Depiche van scnımmeLrznninck, 11 Nor. 1804) Gedenkschriften, II, 100,. 60 zijn ongeduld over dit dralen in een vertrouwelijken brief schetste I): „Ik heb de complete toezegging van deze vor- dering, doch nu sedert meer dan twaalf dagen zit ik op de dadelijke praestatie en het finaal schriftelijk arrangement daarvan te wachten. Ik pressere onophoudelijk; dwingen kan ik niet.” Wie zal het na al het voorgaande loochenen, dat wij niet, zooals de Gezant het uitdrukt, in mesure waren van de zaken.te dwingen 2,? Het talmen, wel een vrij duidelijk voorteeken dat men zich weder bedrogen zou zien, wordt behalve de redenen door NAPOLEON zelf in het straks vermeld gesprek ont- vouwd, ook uit de brieven verklaarbaar, welke s£Mon- VILLE aan MARMONT had gerigt, ten einde diens invloed op den Keizer nog meer tot ons nadeel, te misbruiken. „Gij, 200 schreef hij, mijn waarde Generaal, geniet te Parijs, het vertrouwen van Zijne Majesteit; Hoogstdezelve verwaardigt zich dit ook ®) aan den Heer scHimsmELeENNINcK te schen- ken. De inzigten van dezen Ambassadeur zullen wel niet door de Bataafsche Cominissie 4) gedwarsboomd worden, die naar mijn oordeel, niet veel moed bezit en aan welke ik niet veel invloed toeschrijf 5). De feesten der krooning zullen al lang voorbij zijn voor Hem die enkel aan de na- komelingschap denkt. Doe uw best om een oogenblik zijne aandacht op een Land te vestigen, zeker, uiterst klein als men het vergelijkt bij zijne verheven toekomst, maar welks ') 17 November 1804. Aan den toenmaligen Secretaris-Generaal van Fi- nunlien, cANNEMAN. Verg. Gedenkschriften, 11, 103. 3) Gedenkschriften, II, 100. 3) „Eile deigne aocorder le möme sentiment AM. SCHIMMELPENNING.” Mm. du Duc DE Rucuse, II, 286 (8 December 1809). " %) De 8 Extraordinarie Ambaasadeors. 5) „Les owes de cet Ambassadenr ne peuvent &re contrarides par Ia Com- mission Batave, A qui je connais pew de caraztdre et A lagnelle je suppose peu de erödil.” 61 gewigt uit het oogpunt van den handel toch altijd nog vrij groot is voor de welvaart van Frankriik. Vooral moet ik u verzoeken, Zijne Majesteit vö6r uwe afreize, over de nood- zakelijkheid te onderhouden, om van de vestiging der nieuwe Begering gebruik te maken, en aan de Franschen in deze Gewesten, verschillende voorregten te verzekeren, waarvan zij in weerwil van de verovering, beroofd zijn geworden. Vergeet niet, dat wij wat de Instellingen aangaat, hier nog onder het Stadhouderlijk Bestuur leven, en dat geen van alle sedert honderd dertig jaren is veranderd.” Zulke grove onwaarheden schaamde zich de Gezant niet na een verblijf van eenige jaren, te Parijs aan zijn Gouver- mement op te disschen. Eenige dagen later op het ge- beurde met het ingetrokken Besluit van het Staatsbewind terugkomende, wierp hij nog meer olie in het vuur door de volgende zelfbehagelijke aanmerkingen: „Voor zulke bui- tensporigheden van het Bewind zouden wij bewaard zijn ge- bleven 1), indien men in den eersten tijd na de oorlogsver- klaring den maatregel had genomen, welken ik met den meesten aandrang heb aanbevolen. Ik had gewenscht, dat men mij had gemagtigd, om in eene Commissie van twee of drie Leden uit het Staatsbewind door ons aan te wijzen 2), het bestier van alle ;aken van Oorlog, Marine en Defensie, als in een middenpunt te doen vereenigen. De groote hoop van het Bewind zou zich op die wijze hebben moeten be- palen om naar hartelust over onderwerpen van Binnenlandsch Bestuur te beraadslagen, die ons volmaakt onverschillig zou- den geweest zijn 3). Ik voegde zelfs bij dit ontwerp eene 1) „Nous ne serions pas expos&s & de telles incariades de la part du Gou- vernement,” enz. M6moires, T. IT, 290 (13 December 1804). 2) „Qu’on m’autorisht & faire conoentrer, dans une Commission de deux ou trois membren dörignds par nous dans le Gouvernement,” enz. 3) „La troupe du Gowoernement se sernit alors tronvee röduite A döliberer & volonte,” enz. (Mömoires, T. 11, 291). 6% Memorie, in welke ik den Heer oe TauLxrrann bewees dat Engeland gedurende hare Alliantie en in een tijdverloop van honderd twintig jaren, ongeveer hetzelfde geeischt had, terwijl de Ambassadenr van dat Rijk regt had de zittingen van den Raad van State bij te wonen; de omstandigheden waren dezelfde: wat belette ons een gelijken staat van za- ken in te voeren I)? Maar men heeft mijn voorslag niet willen omhelzen. Het Bewind deed te Brusgel ontelbare betuigingen 2) van goeden wil. Zijne Majesteit na die te hebben ontvangen, deed mij de eer san mij te vragen, of ik geloofde dat men die verbindtenissen zon nakomen; ik .aarzelde niet Hoogstderzelve te antwoorden, dat dit vol- strekt onmogelijk was, alleen reeds uit hoofde van de gebrek- kige Staatsinrigting. Daarop heeft Z. M. mij gezegd, dat zij evenwel had besloten dit eens te beproeven en tot de maand December te wachten alvorens daaromtrent een an- deren weg in te slaan 3). Sedert is een jaar verloopen en nu ziet gij, hoe wij het zijn doorgeworsteld met dit slecht roeischip, dat aan alle kanten dreigt te zinken, op sleep- touw te nemen *). Had de algemeene staatsgesteldheid Zijne Majesteit vergund vroeger een besluit te nemen, wij zouden het Staatsbewind een aantal ınisslagen, het Land vrij wat onheilen, u veel verveling, en mij veel verdriet bespaard hebben.” Voeg bij al die hatelijke inblazingen van den valschen en laaghartigen skmonvıLı® 5), den indruk bij NAPoLEon door het voorgevallene tusschen het Staatebewind en MARMONT 1) „Nous ponvions &tablir la parite.” 2) „Des protestations sans nombre.” ®) „Avant de prendre un parli.” 4) „A remorquer cette manvais galtre qui fait cau de tontes parta.” %) Verg, tot ataviog van dit hard oordosl de Bijlage III, bl. 10—18; en Deel II, 1ete Stak, bl. 277 volg. Bilage XVI, bl. 51 volg. 63 tewoeg gebragt !), en het zal ons niet bevreemden, dat indien al in ernst in de volle hitte van den oorlog met Groot-Britanniö, het denkbeeld van onze lasten te verlig- ten, bij den Keizer had kunnen opkomen, die begoocheling bij den Bataafschen Ambassadeur welhaast moest verdwij- nen en voor de erkenning der treurige waarheid plasts ma- ken. SCHIMMELPENNINCK mogt zich te Keulen en daarna tot niets dan voorwaardelijk hebben verbonden, zijne vader- landsliefde mogt gruwen van de onderstelling, dat hij „het instrument van lage bedoelingen” zou moeten worden, „de exploicteur van de ellendige overblijfsels der verdwenen wel- vaart van zijine Landgenooten 2),” zeker is het dat zijn be- tere dunk van hetgeen naroLzon met hem en de Republiek voor had, al een en andermaal v6ör de aanvaarding der teugels van de Regering, nog vöör zijn vertrek van Parijs, jammerlijk was teleurgesteld, daar hij uit den ınond van TALLEYBAND op ’sKeizers last bepaaldelijk vernam, dat deze geenszins gedurende den oorlog en nog minder voor het loo- pende jaar, van de voordeelen konde afzien, bij het Tractaat van 1808 bedongen 3). Met opzigt tot dien in den aanvang 200 fraai voorgespiegelden afstand van de ons opgelegde verpligtingen, en voor de kennis van de wijze waarop de geheele Negotiatie over de vestiging van de nieuwe orde van zaken hier te lande, haar beslag kreeg, is SCHIMMEL- FENNINOK’s dep@che van 21 Januarij 1805 de meest belang- wekkende. „Vöör rum acht & tien dagen, meldt hij ®), 4) Er werd niet meer of niet minder officieel aau het Bataafsch Bewind verklaard, dan dat bij weigering der geeischte voldoening wegens la Note sundalense, „2. M. van dat moment af, het daarvoor zonde houden, dat de beide Landen (Fraukrijk en de Repnbliek) in eenen staat van ejjandeljikheden gebragt waren, em dien conform zonde kandelen.” Depeche van SOHIMMEL- rasxınck, 11 Deeomber 1804. Gedemkschr., II, 107. 2%) Brief san cannzman, 17 November 1804. (Gedenkschriften, 11, 104), 3) Gedenkschriften, II, 112. 4) Gedenkschriften, 11, 118: volgg. 64 liet mij de Keizer weten, dat hij nu de zaak ten spoedigste wilde afdoen, dat ik illico de geheele nieuwe Constitulie (waarvan ik hem het essentiele gedeelte, hetwelk ik meende dat hem alleen interesseren konde, gegeven had) moest op het papier stellen, en dat hij die, in ziju ensemble, wenschte te examineren !). Niets was, vervolgt de Gezant, gemak- kelijker voor mij, want ik had ze sinds lang geheel in orde, en de moeite was dus gering, om dat gedeelte, hetwelk de Keizer nog niet had gelezen, te vertalen. Binnen drie dagen derhalve bragt ik TaLLeyranD de geheele nieuwe Constitu- tie — en tegelijk gaf ik TaLıeyrann een Projet de Traite, waarbij ik den Keizer liet renuntieren aan de onereuse con- ditie om de Fransche troepen te onderhouden, ingevolge het Tractaat, door vos, sıx en sacoBson in Junij 1803 getee- kend. Deze twee stukken, namelijk het complete Project der nieuwe Constitutie en dat Project-Tractaat, begeleidde ik met eenen brief, waarbij ik rappelleerde, dat dit conform de intentiön en beloften van den Keizer was, 200 te Keu- len als hier aan mij gegeven. Dit werk alzoo in complete :orde zamengesteld, gaf ik ’snachts ten twaalf ure aan TAL- LEYRAND (200 zeer presseerde men mij).’” Dusyerre SCHIMMELPENNINCK’s verhaal, gevolgd door de schets van eene ongezochte jagtpartij met NAPOLEON, eenige uren daarna in het bosch van Boulogne, toen het den Am- bassadeur wel verrassen moest, dat de Keizer hem zeide: mjai dejä vu et lu votre travail ce malin möme 2).” Maar liep nu de zaak zelve ook even vlug ten einde? deed men de herhaalde toezeggingen gestand, of was de door SCHIMMELPENNINCK vroeger wat al te breed uitgemeten af- 4) Verg. hierbij het Gedenkschrift van Mr. c. L. vıraınaa (Slesikundige Geschiedenis der Bataafıche Republiek) IV (1864), bl. 282: „SCHIMMELFEN- NiscK moeet zelfs sin ontwerp van Siaatsregeling aan de gosdkenring van NAPOLEON onderwerpen.” 2) schimmenpEnninox’e Gedenkschriften, II, 115. 65 stand van de Conventie van 1803, in zijne eigen schatting hoe lang 200 minder waarschijnlijjk geworden, en zelfs in zijn Concept-Tractast, door het uitstel van een jaar, merke- ljk ingekrompen? Men hovure zijn verder berigt: „Sinds dien dag !), (dat is sedert de Vorstelijke jagtpartij) verlie- pen er weer vier & vijf dagen zonder dat ik iets vernam, tot gepasseerden Donderdag, wanueer TALLKYRAND mij ver- zocht bij hem te komen; ik ging dadelijk naar hem toe, wanneer hij mij zeide, dat de Keizer eenige verandering in miin Projet de Traite gemaakt had: hij liet mij dus een nieuw Projet zien: dit nieuwe Projet was volmaakt van het mijne afgeschreven, ten opzigte van de renuntiatie van den Keizer aan onze verpligting om de troepen te betalen;; maar met dit onderscheid dat de Keizer wilde hebben, dat ons Land nog voor zen zaar hei voorschol van die betaling wor zijne rekening zoude doen, mel belofte om dal geld binnen vier jaar weer aan ons Land terug le geven. In mijn Projet de Trait6 was ouk wel bedongen 2), dat ons Land nog 6n jaar het voorschot zoude doen voor rekening van den Keizer; doch voor de zekerheid van de restilutlie had ik bedongen eene inscriplie-rente op het Grootboek „ter dispositie van het Bataafsche Gouvernement;” — gewis een betere waarborg dan de wissel op de eeuwigheid, waarmede SAPOLEON de Republiek wilde afschepen 3)! Genoeg: scuim- MELPENNINCK mogt het keeren of wenden. hij kon het niet verder brengen dan dat hij de eene slecht vervulde belofte tegen eene andere van niet: beter allooi verruilde. 3) Zie de Gedenkschriften. 11, 116 volg. 3) Zonderling beding ua do eerst beloofde renuntiatie! 3) Ten bewüre van hetgoen bier gesegd wordt, kan strekken wat met de bedongen teruggave der aan den Admiraal sort in 0). Indi voorgeschoten” gelden gebeurd was. Niettegenstaande de door SCHIMMELPENNINCK met TAL- sarRamp den 5 Januarij 1800 gesloten Conventie, waren die millioenen in Janij 1805 door Frankrijk nog verschuldigd. Zeven van VER HURLL, I, 32 volg, \ 5 66 Door de tegenwoordigheid in zijne hoofdstad, van de bui- tengewone Gezanten niet weörhouden, door de kniebuiging van het overschot van het Stsatsbewind niet vermurwd, ging NAPOLEON middelerwijl voort zijne diepe verachting voor de Bataafsche Regering, onverbiddelijk te uiten. „De Bataaf- sche Republiek, dus luidde de haar betreffende zinsnede in het oflicieel verslag van Frankrijks toestand, door zijnen Mi- nister van Binnenlandsche Zaken bij het Wetgevend Ligchaam ingediend 1), de Bataafsche Republiek gast nog gebukt onder een Oligarchisch Bestuur, dat noch eenheid van inzigten, noch vaderlaudsliefde, noch veerkracht heeft. Hare Volkplan- tingen zijn voor de tweede maal aan Engeland verkocht en zonder &&n kanonschot overgeleverd. In de Natie zelve schuilt wel kracht, zij kenmerkt sich door hare goede zeden en zuinigheid; zij heeft slechts een vastberaden, vaderlandlievend en verlicht Bewind noodig.” Kon men openlijk grover be- schimpt en aan de kaak gesteld worden? Eu met den eer- sten slag ter zake van den door marmont geleden hoon aau de van het kussen gejaagde Leden toegediend niet tevre- den, moesten deze op eene nog nadrukkelijker wijze gekweist worden 2). 1) Erposd de la situation de l’Empire (door den Minister ORAMPAONY, later Hortog van Cadore, 31 December 1904), in het Journal Poltigue, uitgegeven te Leiden, ‘8 Januarij 1805: „La Batavio g6mit encore sous un Gonvernement Oligarchigne, sans union dans ses vucs, sans pafriolime et sans viguenr. Ses Colonies ont Ei6 vendues une seconde fois et livrden sans un coup de canon A l’Angleterre; mais ostie Nation a de P’4nergie, des mosars et de P’6conomio; i2 me Ini-manque quun Gowsernement ferme, patriote et delaird.” 2) Journal Politique, 15 Jannarij 1805: „Nous avons &iE reynis de pablier In Note suivante, Les Journaux ayant dif6remment rendu compte de l’Arräte du 28 Novembre, de sa suspension et de son rapport, il paralt ä propos @stablir Ies faite tels qu’ila se sont passda. — A peine Sa Majest6 ’Emperenr des Frangais fut Elle instrnjte de oet Acte du Goureraement Batave, que, 16 trowant ooniraire tout A-la fols aus Trailds, aux premitres rögles de In Hierarchie militaire, et aux &gards Ms & Son Excellence le Göndral en Chef, 67 Vanwaar die vleijerij jegens het Bataafsche Volk, voor het Bewind te grievender en nog meer eerroovend? Gedeeltelijk om de aanstaande verandering van Constitutie en Regerings- vorm, in de algemeene beschouwing, ook van Europa te gemakkelijker ingang te doen vinden; maar ook wel naar het schijut, als een bewijs van ingenomenheid met de Ba- taafsche Marine, in ’t bijzonder met den steeds hooger ge- schatten Admiraal ve® nusıL. Deze toch voor het krijge- wezen, gelijk de toekomstige Raadpensionaris voor het beleid der Regeringszaken, moest een steunpilaar van het nieuwe Staatsgebouw zijn: dit althans was het oordeel der openbure meening. In de vereeniging dier beide Mannen, in de ach- ting van den Keizer der Franschen boven anderen aange- schreven, vond zij gedurende de geheimzinnige voorbereiding der te verwachten orde van zaken, een waarborg en eene geruststelling dat waroLeon van het ten ondergang neigend Vaderland, niet al te hardvochtig het onmogelijke zou vor- deren !). Tot het laatste toe echter had zelfs de hoofdper- soon van dit tweetal, met de Negotiatie belast en op wien de Keizer sints eenige maanden meer bepaald voor 's Lands Bestuur het oog had geslagen, omtrent de »tellige voorne- mens van den ondoordringbaren Corsikaan, in eenige onze- kerheid verkeerd. SFOORS, BFSIER, BIJLPYELD el GOOKINGA,” enz, 1) Supplöm. an Journal Politigue, 15 Mars 1805 (No. XXI1): „L’on seit, & quel point il (vz® HuBLL) jouit de la consideration de l’Emperenr des Fran- guis, dont M. SCHIMMELFENNINCK ne possde pan moins Pestime et Ja con- Sance. Ton ose donc se flatter, gue la rönnion de deuz hommes, connus zutent par leur amour da bien ot leur atiachement & In Patrie que par leurs talens distingads, procurera & la Repnbligue Batave ces avantagen, cos mens- ‚gemens, oette coodescondance amicale, dont elle a si fort besoin, pour eriter sa roine entidre.” b* 68 kans voor een of ander Lid der opkomende Napoleontische Dynastie? of, indien de Erfprins van oransz alle gunst verbeurd of door de ondervinding wijzer geworden, versmaad had, aasde niet een aanverwant, een andere nassau op de brooze heerschappijj? Het haperde in dien tijd van spanning, 200 als zich Iaat begrijpen, geenszins aan allerlei politieke tinne- gieterij in dit opzigt, maar gelijk schimM#LPENNINcK in zijne depöche van 21 Januarij 1805 aanmerkte I}, „alle groote ontwerpen, alle gewigtige mesures worden hier geconcipieerd door &6n enkel hoofd, hetwelk geen’ raad vraagt en geene eommunicatie geeft vöör het oogenblik der executie. Het ie om deze reden, dat ik het niet der moeite waardig geoor- deeld heb de attentie van het Bewind te vestigen op de artikels, welke vö6r eenige weken op eene zeer remarquable en gesuiveerde wijze, met betrekking tot de aanstaande ver- heffing van den Prins van NAssAu-WEILBURG tot een hoogen post in onze Republiek 2), in alle Duitsche en Fransche papieren werden rondgedragen. Het is, om dezelfde reden, dat ik geen woord gerept heb van soortgelijke gesupponeerde projecten van het plaatsen van een der broeders of zwagers van den Keizer aan het hoofd van ons Gouvernement, hoe- zeer ook de geruchten daaromtrent insgelijks van tijd tot tijd met continuele afwisseling van de namen der eigenlijke personen, en met differente versin omtrent de titulature, waaronder deze zouden te voorschijn treden, zeer menigvul- dig geweest zijn, en tot op dit moment blijven voortduren.” Het is hier de plaats van een duister punt gewag te ma- ken, te weten of SCHIMMELPENNINCK zijns ondanks, na al die dobberingen, tot het Opperbewind werd verheven, dan wel of die Stastsman daartoe — en op welken voet — geneigd 1) Gedenkschriften, 11, bl. 110, 111. 2) Zie hierbij het Vervolg op de Paderl, Historie, IXX»* Deel (1804, bl. 16 volg. (134°'° Bock). 69 is geweest. Men verhaalt dat hij gedwongen zou zijn ge- worden, het bestuur te aanvaarden, door de bedreiging des Keizers, „dat hij, bij weigering, Holland in Frankrijk zoude inlijjven 1.” Dat de vrees voor dit gevaar overdreven was, bljjkt daaruit, dat waroLkon toen en later van de mid- delen niet verstoken was, om het uiterste van een inlijving zoolang doenlijk te verschuiven. Hij had immers bloed- of aanverwanten, over wier bestemming hij naar welgevallen beschikte. En een van zijne vertrouwelingen op dat tijdstip beweert dat wel degelijk van toen af, het plan heeft bestaan een dier broeders op den troon van Holland te plaatsen en zich tot dat oogmerk, van den Raadpensionaris als van eene brug te bedienen; zoodat men zich over dit zelfbedrog van SCHIMMELPBNNINCK verwonderde 2). Met die stelling is dan kwalijk te rijmen wat ons elders is madegedeeld, namelijk dat het van den toenmaligen Ambassadeur zelf geheel heeft afgehangen,, door den Keizer met een erfelijk gezag bekleed te worden 3), maar dat dit hetzij dan door de zedigheid of door het beter inzigt van onzen Landgenoot, die geboren in eene Republiek, op het voorbeeld van Noord-Amerika een verkiesbaren President had verlangd, onverzettelijk was afgeslagen. Doch dit bescheiden Presidentschap, hetwelk in 1) (pe Bosch xemrer), De siaatkundige partijen in Noord- Nederland, bl. 344. 2) „Il eut le tort de ne pas reconnaitre, dans le changement auquel il attachait son nom, un &tablissemeut Zransitoire, dont le but &tait de se servir de Iui comme d’un instrument pour arriver & un &tablissement defnitif, destin, dis cette 6pogue, & un des fröres de ’Empereur.” Zoo getuigt MARMONT in züne Mömoires, . I1, 249. 3) In SCHINMELPENNINcK’s Gedenkschriften, 11, 120, worden deze woorden va0 NAPOLEON aangevoerd: „jai dit vingt fois A Monsieur SCHIMMELPENNINCK qu’il avait tort de ne pas fonder un pouvoir Adredifaire dans sa famille — son id6e de grand Pensionnaire eleetif ne valait rien; vous en voyez la con- sequence.” En (II, 105): „Je ne venx point de Presidenee Americaine dans mon voisinage; je ne me soucie pas de voir cette forme de Gouvernement devenir contagieuse en Europe.” 0 Europa besmettelijik kon worden, had op zijne beurt, Naro- Leon in zijne buurt niet willen hebben, en zoo was dan ten slotte, aan den oud-Hollandschen titel van Raadpensionaris de voorkeur gegeven. Voor het minst mag men den twijfel opperen of in Nederland de overtuiging 266 algemeen en diep gevestigd was, dat enkel en alleen door scHIMMELrEN- nınck’s verhefling, ’s Lands onafhankelijkheid behonden zou blijven. Hoe zou die overtuiging bij de Natie hebben kun- nen bestaan, daar SCHIMMELPENNINCK zelf die niet had, maar zich slechts aan een stroohalm, de wispelturige genegenheid van een’ Veroveraar vasthield? Nog leefde de ongelukkige Stadhouder, wızLem v: zou de Oranje-partij 200 gereedelijk, het burgerlijk eenhoofdig Bewind van een gewezen Advooaat huldigen ? zouden de nog niet geheel bekoelde Democraten !) zich zonder tegeuspraak, aan de Monarchie van een uit hun midden onderwerpen? zou er, alle openbaar verzet daarge- laten, veel hartelijke zamenwerking, en met ter zijdestelling van het voormalig, twee eeuwen lang erkend overwigt der magtiger en rijker Gewesten, Holland, Zeeland en Fries- land, een opregte verkleefdheid en zelfverloochenende toe- wijding aan de Regering van een Overijsselaar te verwachten zijn? Zou niet reeds het gekrenkt gevoel van het aftredend personeel, van die twaalf Mannen uit de verschillende Pro- vincien, van welke SCHINMELPENNINCK gedurende ecnige jaren zijn’ lastbrief had ontvangen, onwillekeurig moesijelijkheden baren, en kon in een tijdperk waarin de sabel alles ver- mogt, en vreemde Opperbevelhebbers te ’s Hage en in de 1) Getuige het stembriefje van STRICK VAN LINSCHOTEN: „’k Heb nooit cen Vorst gewild, voor Neärlands vrijen Staat, it Nassau’s edel bloed, wijl ik alle Vorsten hast; ’k Heb oveuseor getracht van de voornnamste Hecren, Schon ik zelf er toe behoor, het Alleengezag te weren. ’k Wil dan veel minder nog een Koning ait het gemeen — En stem op het Staats-ontwerp, en het Opperhoofd dus „Nesn.” Verg. ook strıck’s Pertraute Briefe, 1. 18 volg. 7 gansche Republiek den toon gaven, de naijver der krijge- lieden niet bedenkelijk worden? De nood van ’s Lands Finan- tien, het neteligste deel van de taak, welke de Raadpen- sionaris op zijne schouders zou nemen, eischte een’ Redder 266 doortastend als cosEL, en juist deze tot wien scHIn- MELPENNINCK zich na de openingen te Keulen het eerst had gewend, weigerde aanvankelijk zich met de zaak in te laten. De heete revolutionair van 1794 had zeer weinig op met het denkbeeld van een eenhoofdig Bestuur, van „een per- soon, welke eigentlijk gezegd de hoogste macht in handen zon hebben nevens eene Vergadering van Gedepnteerden uit de Staten der Provinciön, onder den naam van Staten-Gene- raal, welke onder schijnbaar hooge attributen niets te zeggen zouden hebben; vervolgens Provinciale Staten, enz. Men heeft mij, zeide hij, komen spreken of ik behulpzaam zoude wil- len zijn tot het ontwerpen van zulk een plan en dit heb ik tonduit geweigerd ; zonder te hechten aan zoogenaamde over- drevene wijsgeerige beginselen, welke met den tegenwoordi- gen staat van het menschdom niet overeenkomen, geloof ik echter, verklaarde hij, dat zoodanige Staatsinrichting geen’ bijval bij onze Natie zal vinden, en dus niet anders zijn zal, als eene tusschenregering tusschen twee revoluties; dat de Orunje-partij meer dan ooit den gewezen Stadhouder zal betreuren, en de anderen omtrent deze meer onverschillig zullen worden; dat onmisbare vergelijkingen het nieuwe Be- staur hatelijk zullen maken, en dit — zonder eenig appui als buitenlandsche magt, van alle kanten meer tegenwerking als medehulp zal ontmoeten 1).” Voeg er bij, dat die buiten- landsche steun uitsluitend die van Frankrijk was, van den Keizer die het pas opgetrokken gebouw ook wel weder af- 1) @oagı aan schinweLrummick. 25 Sept. 1804, bij Mr. 5. A. SILLEM. De Poktiche en Staatkwiskondkundige werkzaamkeid van 18. 7. ALEX. G0ORL, W 47 volg. 72 breken kon, en wien hij verheven had, des verkiezende, zou doen vallen. Welk aanzien de Bataafsche Gezant te Amiens en te Londen verworven mogt hebben, na de uitbarsting van den oorlog, had diezelfde Diplomaat in den algemeenen kreet tegen de Britsche Politiek, te Parijs met de slaafsche volgers van den Eersten Consul ingestemd 1) en in den Staats- man, die met den glorierijken titel, door FAGEL en HEIN- sıus, door SLINGELANDT eN VAN DE SPIEGEL gedragen, de Bataafsche Republiek zou bestieren, kon niemand in Enge- land een zelfstandigen Bondgenoot erkennen, en niets an- ders dan xAroLkon’s verpligten handlanger zien. Oostenrijk en Rusland waren in een hagchelijk oogenblik niet nabij genoeg: kon hij welligt op Pruissen een flaauwe hoop ves- tigen als de storm zou naken? Wat van die gissingen zijn moge, duidelijk is het, dat indien de zucht om te ’s Hage aan het roer der zaken te staan, het doorzigt van den an- ders zoo kalm en bedaard wikkenden en wegenden schm- MELPENNINCK had beneveld, hij op de togjuiching der Neder- landers niet onbepaald staat kon maken. Er zouden wan- gunstigen en benijders zijn, en behalve deze, misnoegden in menigte. Er is in de openbaar gemaakte depöches van den aanstaanden Raadpensionaris over het voor en legen van het besluit dat hij welhaast gedrongen zou worden te nemen, een toon van weifeling, die zich zeer natuurlijk uit 1) Bij gelogenbeid der uitgave door de Fransche Regering, van de brief- wisseling van den Britschen Minister Dax, te Munchen, als in de zamen- zweringen tegen het leven van den Eersten Consul betrokken. — Den scherpen brief van SCHIMMELPENNINCK, van 26 Meart 1804, over dit onderwerp san TALLEYRAND gerigt, heeft The Annual Register opgenomen; p. 687: „The Ambassador (z00 luidt de vertaling) who while at London, saw Ihe vessels of his Nation. brought into English ports, during the timo of peace, had reason to espeot that a war preoeded by such a flagrant violation af the common prineiples of justice and of the rights of Nations, would be carried on with little dekioney as to the choice of means. — It is with Govornmente, as with individuals, when omce the barriers uf jnstice have been broken down,” car. 73 het hoog belang der zaak, nationaal zoowel als persoonlijk, last verklaren, maar tevens zulk een voorbehoud, dat de aanvaarding der teugels van het Bewind niet twijfelachtig kon zijn, en het geheel afspringen van het ontwerp, den hoofd-Acteur, die nu al eenige maanden in een onaange- name spanning had verkeerd, bovenal zou mishaagd hebben. Men herinnert zich, wat hiervoren nopens de later sterk ge- wijzigde, 200 niet ingetrokken beloften van NAPOLEON met opzigt tot de Conventie van 1808 werd medegedeeld, en nu hoore en overwege men wat SCHIMMELPENNINCK toeD nog over de grondsiagen der Constitutie en van het op te rigten Staatsbestuur onderhandelende, verder naar Holland berigtte; en of die toon van aarzeling eene weigering dan wel de aan- neming der hooge waardigheid in de Bataafsche Republiek voorspelde, terwijl men hier slechts zorg had te dragen dat de nieuwe Raadpensionaris niet terstond door den finantielen nood gedrukt wierd. Eene andere oplossing der volgende regelen, schijnt niet wel denkbaar. „In deze week, meldde de Ambassadeur !), zal er niets met mij verhandeld wor- den; de zaak der aanstaande krooning van sozEr zal eerst moeten geklonken worden. Als dit alles hier klaar is, en men dan op ’t punt zal zijn van zich naar Milaan te be- geven, (alwaar de Keizer met den Paus zal heentrekken om sozer te kroonen), dan zal men plotselijk onze zaak willen afdoen, alles gereed hebben en maar zeggen: ziedaar, dat is nu hel ullimalum en zoo moel het muar geschieden. Dit ultimatum zal waarschijnlijk wel niet veel meer zijn, dan in dat Projet van TALLEYRAND vermeld was, namelijk, wel eene renuntiatie aan het Tractaat van sıx, vos en JACOB- son ten opzigte der soldij van de Fransche troepen, maar toch het begeeren van een voorschot van een jaar, zonder pand voor de restitutie. Em in de vooronderstelling, dat 1) Gedenkschriften, II, 117 volgg. (21 Januar) 1806). 74 dit de gang van het werk zijn moet, dan wordt de vraag: wul moel ik in dal geval doen? Na daarop van alle kan- ten doorgedacht te hebben, heb ik gemeend klaar voor oogen te hebben de partij, welke ik in mijne positie moet nemen; ze is deze: ik ınoet in dat geval zeggen, dat ik bereid ben om dat Trait& dadelijk te teekenen; want het is iu allen gevalle eene renuntiatie aan een regt, hetwelk hem, (den Keizer) gegeven was, en het is eene stellige belofte, om, na verloop van een jaar, zelve voor die betaling te zullen zorgen. Maar ik ben verpligt om er tevens bij te zeggen, dat ik, door het teekenen van dat Tractaat, niel wil ge- vekend worden, het engagement genomen te hebben, van mij bij de invoering der nieuwe Constitutie aan het hoofd van zaken te plaatsen; dat ik evenmin gedetermineerd ben, om mij dauraan te unttrekken; dat ik, zoodra ik in het Land terug zal zijn gekomen, van alles een getrouw en accuraat rapport zal doen; dat ik de nieuwe Constitutie, 200 als die Zusschen den Keizer en mij zal zijn geprojec- teerd, zal aanbieden; dat ik tegelijk van de renuntiatie van den Keizer aan de betaling en het onderhoud der Fransche troepen zal verslag doen, maur levens van de nuodzake- lijkheid om nog d&n jaar het voorschot daarvan te doen.” Wi) mogen niet alles afschrijven, ımaar kunnen in al die slingering geen gaaf ja of neen lezen, wel den wensch dat het Staatsbewind zieltogend gelijk het was, zijne jongste levensuren aan het vinden van eenige middelen ter voorziening in dadelijk geldgebrek zou wijden, en aldus voor den nieu- wen Chef vau het Gouverneinent, het Land „regeerbaar ma- ken }).” Wij zijn gehouden de waarheid bloot te leggen. BRANTSEN zijn gemoed van VAN DER 60E8 uitstortende , schreef later: „ik ben nooit dupe geweest van den geaffecleerden dwang om 200 eem brillante post aan te nemen 1).” 1) SoHIMMELPENNIncK, Gedenkschriften, II, 119. 3) Lit Parije 21 April 1806 („pour vons seul”). 75 RUTGER JAN SCHIMMELPENNINCK, Raadpensionaris der Bataafsche Republiek. (29 April 1805—4 Junij 1806). Na de onderhandelingen over de nieuwe Staatsregeling, met NAPOLEON ten einde te hebben gebragt, kwam de Bataaf- sche Ambassadeur in de tweede helft van Februsrij naar Holland, en hield zich tot den bekend geworden uitslag der stemming over het ontwerp, alsmede over de voordragt van zijn persoon tot Hoofd van den Staat, den meesten tijd te Amsterdam op. Nog ruim twee maanden zouden verloopen eer het een en ander zijn beslag kreeg. Nagenveg alles wat toen onder een klein getal lieden, over het gewigtig onder- werp is verhandeld, bleef met een digten sluijer omhuld; eu toch hetgeen wij ons in staat bevinden van de gedachten- wisseling dier weinigen met den wel niet verkozen, naar eeniglijk aangewezen Raadpensionaris uit nagelaten papieren mede te deelen, kenmerkt zich door een republikeinsche tondborstigheid, die veler harten moest winnen. Zie hier wat SCHTIMMELPENNINCK aan twee nedeburgers !) teu antwoord gef, die hem aangasnde de strekking van een belangrijk punt, der aan de goedkeuring der Natie voor te leggen Constitutie, hunne bedenkingen hadden ontvouwd en hem daaromtrent opheldering gevraagd. „Op de zwarigheid bij uwe missive gedeveloppeerd, — zoo schrijft hij den 19 Maart ?) SIDERIUS en VAN DER MMULEN waren Leden van het Weigevend Ligchaam, 0 met VAN HOOPF, VAN RHEMEN, DE CRANE, REPELAER VAN SPIIKENISEE, DB JONCHENRE, DE SITTER en DE LANGR VAN WIINGAARDEN meer bepaald belsst met het onderzoek van de Voordragt van het Staatsbewind en van het Ontwerp van Staaterogeling (Gazette de Leyde, 19 Mars 1806). 78 1805 }\, is bij de redactie van dat Artikel 2) wel gedacht; doch men heeft, bij de deliberatiön daarover, begrepen, dat dezelve niet weg te nemen was zonder in vele grootere te vallen. Men gevoelt gemakkelijk in wat situatie het Gou- vernement gebragt wordt wanneer de hoogste Vergadering, onder den naam van een begeerte of wensch uit te brengen, het Gouvernement in de alternalive stelt om öf die wen- schen in te willigen, öf zich aan de gevolgen van het ge- kwetst gevoel bloot te stellen. Het spreekt ook van zelf, dat de objecten waarover die deliberatiin zouden mogen loopen, voor geen bepaling vatbaar zijn, en dat dus de Propositien en raadplegingen over uit te brengen weuschen, weldra zich over allerlei mesures van Politiek, Politie en Administratie zouden kunnen uitstrekken. Men dacht dus beter, dat de geest en bedoelingen van die Vergadering op een meer indirecte en individuele wijze aan het Gouvernement - moesten kenbaar gemaakt worden, en dat de natuur der zaken daartoe eene dagelijksche en gemakkelijke gelegenheid moet geven. Dat de Vergadering, niettegenstaande de termen van het XXVI“ Artikel volkomen meester blijft over het inte- rieure van dezelve te raadplegen en te besluiten, volgt uit den aard van alle Collegiön, en kan naar mijn inzien, geen de minste zwarigheid of twijfel onderhevig ziju. De magt van den Raadpensionaris is echter groot; naar die magt bepaalt zich toch ook voornamelijk tot de directie der alge- meene zaken, en even daardoor heeft hij geen het minste belang om de individuele vrijheid der ingezetenen aan te %) Uit Amsterdam au de Heeren =. SIDKBIUS en d. G. vaN DER MEULEN (medegedeelä door Jonkheer r. a. Rilder van BarranD). 3) Art. XXVI der voorgeslagene Staaterogeling: „De Vergadering van Ho. Ho. Mog. beraadslangt over goene andere onderwerpen, dan over de zoodanige, welke haar door den Randpensionaris worden voorgedragen. - Deselve vor- eenigt zich met die voordragt of verwerpt dezelve, zonder daarin eonige ver- Andering of wijziging te maken.” 77 randen. De ware geest van zijn post komt daarop ne£r, dat hi) is de constitutionele dirigerende Minister. De contröle tegen het mogelijk misbruik van die magt, bestaat in de noodzakelijkheid waarin hij zich bevindt, om jaarlijks het consenl te vragen in de finantiöle middelen; zonder welke zijn Administratie dadelijk onmogelijk wordt. Wanneer hij dus door eene verkeerde en impopulaire directie zijn crediet bij de Natie, en in diezelfde proportie, bij de Vergadering van Ho. Ho. Mogende verliest, kan de laatstgemelde on- middellijk een einde aan zijn Administratie maken door hem de geldmiddelen te weigeren. Voorts ligt het plegtanker der burgerlijke vrijheid in de independentie der Geregtshoven, in zijne vijfjerige aftreding, en voornamelijk in ’t Nationaal karakter.” Welk een verschil tusschen deze eenvoudige, ongedwon- geue heuschheid, tusschen deze onderwerping aan de natio- nale contröle periodiek te oefenen, en de erfelijkheid van een’ Troon, dien het in SCHIMMELPENNINOK’s magt, naar men wil, zou gestaan hebben te bestijgen! Doch wat hiervan zijn mogt en hoewel uit het guichelspel van de zoogenaamde Volksstem, bezwaarlijk tot de vrije uitdrukking van het oordeel der Natie kon worden besloten, hoeveel zonder de ongunst der tijden, in welke hij optrad, ging niet in de vaderlandsliefde en de bekwaamheid van den uitnemenden Stastsman gepaard, om Nederland eene betere toekomst te beloven! Hoe jammer dat die blijde hoop en zoo menige Lierzang, als hulde aan den Raadpensionaris ook door ge- wezen Ambtgenooten !) ter Eerste Nationale Vergadering opgedragen , 266 spoedig en z66 noodlottig beschaamd moesten worden ! Maar in welke omstandigheden aanvaardde SCHIMMELPEN- !) Door KANTELAAR en LUBLINK; verder door FRITH, 3. M. KEMPRR, JER. DL BOSCH enz. 78 nıncK de taak, om het door de hevigste stormen geslingerd schip van Staat in de haven te brengen! „Hoe zal hij, vroeg men, de Bataafsche Republiek kunnen redden, wier eleınenten alle gereed staan, om hare staatkundige ontbinding te bewerken !)? Zij heeft een gedeelte harer Bezittingen en Volkplantingen, en van hare commerciele betrekkingen ver- loren. Engeland heeft haar een doodelijken slag toegebragt, door zijne Tractaten met Rusland en Portugal 2); de Hanze- steden zijn in het bezit van een’ tak van haren kusthandel, gelijk mede van hare vracht- en commissie-vaart. De voor- deelen van de haring- en walvischvangst zijn zeer veel ver- minderd;; haar grondgebied is uitgeput; haar Gouvernement besteedt aan ’s Lands werken sommen, welke haar inkomen te boven gaan; hare velden leveren den genoegzamen voor- raad van graan niet op tot onderhoud harer inwoners; de belastingen vermenigvuldigen dag aan dag; hare gereede penningen, in verscheiden Landen verspreid 3), keeren tot de bron niet weder terug, waaruit 2ij voortkwamen. De Betaven gaan onder het gewigt eener onmetelijke schuld gebukt; de inkonsten van den Staat zijn naauwlijks toe- reikend om er de interessen mede te betalen; de bevolking vermindert; een geest van ongerustheid en wantrouwen slin- gert de Natie. De verslagenheid vertoont overal kwijning en moedeloosheid; al zuchtende treedt men de toekomst te gemoet; men roept de bescherming des Hemels in; men schrikt voor den tijd, die de ontbinding der Republiek in stilte schijnt voor te bereiden. Het Bataafsch Gemeenebest ») „Comment pourrs-t-il saurer la Batavie, dont tons les dlömens sont pröts & opörer sa dissolution politigne ?” 3) „ängleterre Ini a port# un conp mortel par ses Trailde avec Ia Russie et le Portugal; les villes Anssatiques sont en pomession d’ane branche de ron commerce de cabotage, ainsi que de fret et de commission.” %) „Son numeraire, dissemind dans plusieurs contröes, ne reionrae plus dans sa sonree.” 79 is gelijk een wijsgeerige opmerker het uitdrukt !), niets anders dan „een ongelukkig Land, dat bevende het lot af- wacht, hetwelk de Hoofden der oorlogvoerende Volken aan hetzelve bereiden.” Waarlijk indien al de vleitaal der eerzucht den Raadpen- sionaris heeft kunnen verleiden, toch behoorde er een edele moed toe, om zulken last te willen torschen, en waar anderen geene uitredding, ook met den scherpsten blik niet, gewaar konden worden, kalm en rustig zijnen vertwijfelende Land- genooten een riem onder het hart te steken. %ı Aanıpraak van Zijne Excellentie den Heere Raadpensionaris RUTOER Ja5 SCHTWMELPENNINCK; in den Haag, ter Staats-drakkerij, 1805, bl. 3. 8u stillen eerbied te aanbidden, wier zorg het Nederlandsche Volk menige reizen, uit niet minder zware ongelegenheden,, dan waarin het zich nu bevond, had verlost. Hij wees op het verstand, op de deugden der Natie, op de eensgezinde medewerking, die hij zich van de Staatsvergadering voor- spelde, op de wijsheid van hare besluiten, op de kracht van haar voorbeeld, op de onwrikbaarheid van haren moed. Hoe uitstekend en overredend tot dusverre! En had de Redenaar hier, tot zijne eer en tot die van het reeds zoo deerlijk vertrapt Bataafsche Volk, mogen zwijgen! Maar de mond moest zich bij eene plegtigheid als deze, wel diplomatisch ploojjen en den klemtoon der voorgespiegelde hoop op de verzekering van welwillendheid jegens dit Land en op de stellige beloften leggen „die ik,” zeide SCHIMMELPENNINCK , „hebbe van de medehulp varı den grooten NAPOLRON 1), van dien zeldzamen genie, wien vriend en vijand bewon- dert; die, na in het lot der Fransche Natie eene omwen- teling bewerkt te hebben, welke het voorwerp der ver- bazing van alle eeuwen zal zijn, zich op.dat van verscheiden andere Volken, op dat van ons in het bijzonder, den wit- gebreidsten invloed verworven heeft; — en op wiens vriend- schap ik te meer roem mag dragen, omdat ik dezelve ver- wierf, door nimmer een hair breed van waarheid of regt af te wijken, en de Bataafsche trouw en rondheid, in iedere daad, die ik onder zijn oog, en verre van hem, verrigtte, — in ieder woord, dat ik immer tot hem sprak of schreef — in iedere gedachte, welke zijn doorziend oog in mijne ziel las, onbewimpeld bloot te leggen.” De vriendschap van naroLgon — welk eene begooche- ling! Vriendschap — op zulken afstand van magt en na de veeljarige ervaring van de 266 veranderlijke indrukken bij den Geweldenaar, wien niemand, CARNoT {er naauwer- 1) Annspraak, bi. 3. 