title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: Midden in het Iand , längs en omftreeks den Alblas- of Graafstroom liggen de dorpen Oud- Alblas met 550, Dies- kensgraaf met 500 , Molcnaarsgraaf met 500 , Drandwtjk met 330, Otteland met 320, en Goudriaan met 350 inwoners, en ten Zuidooscen aan de Giesen , een water , dat bij Gie- sendam in de Merwe vale, Giesen-Nleuwkerk met Mooren- brock 450 inwoners. 4.) Het ciland van Dordrccht , en daarop:. 1 Dordreclit , oudcijds Thuredrccht , Lat. Dordracum, in de wandeling Dort genaamd, in een driehoek aan de Merwe gelegen (van welke ten Noorden een tak, de Noord ge- naamd, naar Rotterdam uitfehiet, terwijl de wescelijke de Dordsche kil heet), de oudfte ftad van Holland, werd reeds in de eerfte jaren der elfde eeuw , waarfchijnlijk door Gra- ve dirk III. , gebouwd. Deszelfs zoon dirk IV. werd er in 1048 door een’ vergiftigen pjjl van het leven beroofd, naar welke gebeurtenis het huis , waaruic de moord ge- fchiedde , Holland heette , en de llraat , waarin die voorviel , de Gravenstraat genoemd wordt. De ftad , die in de Hol- landsche Gefchiedenis onder de Graven, wier zetel zij in de vroegfte tijden was, eene aanzienlijke rol fpeelde, en van tijd tot tijd met groote voorregten begiftigd werd', lag toen aan den vasten wal , namelijk den fchoonen Zuidhol- landschcn fVaard, die in 1421 den 18. November door een’ geweldigen watervloed met tweecnzevcntig dorpen geheel Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland .) 333 verzwolgen, en in het tegenwoordige meir den Biesbosch veranderd werd , welke den omtrek der fcad aan de zuid- oostzijde bepaalt, gelijk de onderfcheidene takken der Mer- we haar aan de andere zijden omringen , zoo dat Dordrecfa , met een ftuk gronds , hetwelk toen «an de verwoesting oncfnapte, een eiland uitmaakt. In de twisten tusfchen de Hoekschen en Kabeljaauwschen leed de ftad grooten last; in 157a den 35. Junij werd zij door de IVatergeuzen voor den Prins van Oranje bezet , en bleef federt ongemoeid door den Spanjaard uit hoofde harer fterke ligging , die zonder fcheepsmagt niet te genaken was, de Staatsche zijde hon- den. Het was hier, dat nog in datzelfde jaar die beroem- de eerfte Vergadering der Staten van Holland plaats had, waarin de eerfte gronden van het Gemeenebest , onder be- fcherming des Prinfen van Oranje, gelegd werden. .Meer algemeen bekend, dan deze Vergadering, was de Synode Nationaal, in de jaren 1618 en 1619 te Dordrecht gehou- den , waarbij de Remonstranten veroordeeld werden , en wier befluiten in de Nederlandsche Hervormde kerk langen tijd bijna hetzelfde gezag hadden , als die der kerkvergade- ring van Trente bij de Roomschgezmden. In 1637 ftierven te Dordrecht in twee maanden meer dan 3500 menfehen aan de pest. 1814), hoe flecht 00k van middelen ter verdediging voor- zien , een bombardement van de Franschen uithield (hetwelk echter gelukkiglijk niet veel fchade deed) en den vijand deed afdeinzen. In Digitized by Google #34 BESCHR1JVING DER NfEDERLANDEN. In den jare 1739 telde men te Dordrecht 3954 huizeh , en 1 8,000 inwoners , hetgeen door her zwaar verloop der tijden, federt 1780, vooral niet vermeerderen kon; immers bij de volkstelling in 1796 vond men in de ftad en haar regtsgebied niet meer dan 18,014 zielen. Thans bevac zij over de 1 9,000 inwoners. De handel , aldaar gedreven , was »nnzienlijk ; vooral droeg daartoe in vorige tijden de ver- gunning van het j tapelregt , of de verpligting bij , om fom- mige goederen, hier voorbijvarende , overteladen op andere fchepen, tegen een vastgefteld regt, hetwelk reeds in 1299 door Grave jah I. aan de ftad verleend werd. Doch door de onlusten der laatfte tijden is de voomaamfte handel van Dordrecht naar elders verlegd: echter was het getal der «an körnende fchepen in 1814 bij dat der naastvoorgaande jaren als 7 tot 1. In hout vvordt het fterkst gehandeld; er komen hier jaarlijk» de beroemde houtvlotten van den Bo - vmrhijn aan , welke naar vlottende fteden gelijken , en hier gefloopt worden , waarvan het hout op de veie zaagmolens rondom de ftad wordt klein gezaagd, of in zware houtver- koopingep wijd en zijd door ons land verfpreid. Voorts wordt nog handel in Rhtjnsche wijnen, fteenkolen, koren en oliezaad gedreven. Dordrecht rust 00k enkele zeefcbe- pen uit. Er was hier voorheen zulk een fterke zalmvangst , dat men van den 15. April 1692 tot den 1. Februarij des volgenden jaars 8920 zalmen verkocht ; deze is echter fe- % dert met vele andere takken van welvaart verloopen. Rondom de ftad aan de zuidzijde heeft men vele fchoone landhoeven en wandelwegen , met lindenboomen bepiant , voöral naar Dubbeldam (met 1150 inwoners). Het gezigt op de Merwe is fchoon. Onder de voomaamfte gebouwen behoort de groote kerb , kunftiglijk met fteenen boogen over- welfd, en op zesenvijftig znilen van arduin rüstende. De toren is vrij hoog, doch zonder fpits. In deze kerk wordt, door Digilized by Google HOLLAND. ( Zuiähalland .) 335 door de gifte van een’ Oostindisch Heer , het H. Avondraaal in gouden fchotels en bekers bediend. Ook de marmeren predikftoel is bezienswaardig. De ftad heeft nog twee an. dere Nederduitsche Hervormde kerken; ook is er nog eene IVahche , eene Engehche , en eene Lutheische kerk. Voorts vertoont men op bet ftadhuis eene fcbilderij van simson in drlila’s fchoot , en een gezigt der ftad aan den waterkant , met een künftig uurwerk onder hetzelve. De beurs is een gewoon gebouw; belangrijker is de Munt , waar, volgens het voorregt van Hertoge jan van Beijeren , aan die van Dordrecht in 1418 verleend, al het geld der Provincie ge- llagen werd. Tbans , nn de munt van den Staat te Utrecht en Brussel gevestigd is, heeft Dordrecht dat voorregt verloren. Op de bovenzaal der Kloveniers-Doele werd de bekende Natio- nale, en vervolgens de Zuidhollandsche Synode jaarlijks tot in 1795 gehouden. Naderhand heeft dezelve tot tooneel- vertooningen gediend. Dordrecht was , onder den Franschen Koning , de hoofdplaats van een Drostambt , naderhand een Onder-Prefectfchap ; er is nog eene regtbank van eerfteq aanleg en eene kamer van koophandel. Zij is onder ande- ren de geboorteplaats van de dichters jeremias de Decker , Daniel joncktus , en van den grooten Staatsman johan de wrrr, die Netrlands zeemagt ten top voerde, en meerma- len over Europa's belangen befchikte. Er is ook nog eene bloeijende fchilderfchool van levende meestets , wier vood- brengfelen gedeeltelijk tot de beste der hedendaagfehe N « der/andsche kunst behooren. Op de zuidwestpunt van het. eiland van Dordrecht ligt het nieuw aangelegde plaatsje IVtl- lemidorp , waar de ftoomboot aankomt, die geregeld van de Moerdijk reizigers overbrengt. Tegenover den Alblasscr- en Krimpcncraaard lie- gen de Zuidhollandsche eilanden, nameiijk JJsselmon- . de* Digitized by Google S3Ö BESCHR1JVING DER. NEDERLANDEN. rftf, Beijerland met Strijtn , het land van Voorn en Putten , en Ovcrflakkce met Gofree, te zamen wel eens het land van Overmaas , of het Overmaasche geheeten. Deze landflreken hebben ten aanzien van grond- en luchtsgeftel veel overeenkomst met het naburige Zeeland. Zij liggen alle tusfchen de ruime monden der Maze , natnclijk de Krammer , of het Volker ak , het Haringvliet , ten deele het Hollandsch Diep geheeten, en de drie takken der rivier, die het dland IJsselmonde rondvloeijen , de Noord , de Oude Maas , en blootelijk de Maas genoemd. 5.) De zoogenaamde Hocksche fVaard , een eiland , dat zeer veel vlas voortbrengt , bevat Beijerland met Strijen. In de feile ramp des jaars 1421, die het Biesbosch deed ontftaan, werden deze landen mede overftroomd , doch naderhand weder bedijkt. Men vindt op Beijerland: Oud-Beijerland , aldus genoemd naar sabina van Beijeren , echtgenoote van den grooten lamoraal van egmond, aan 'Wien dit dorp toebehoorde, en die het zijne vrouw ten gefchenke gaf, is zeer aanzienlijk, met bijna 3000 inwo- ners , waar de Hervormde gemeente door twee Predikanten bediend wordt , in eene aangename landftreek , die veel ko- ren, en vooral vlas oplevert, waarvan de teelt echter aan vele afwisfelingen van prijs onderhevig is. Er groeijen 00k goede zwarte kerfen en aardbezien. Oud-Beijerland is be- kend door den tegenftand tegen de Framche Conscriptie in Februarij 1813, welke door den Framchen Prefekt de stas- sart in het bloed der ingezetenen gefmoord werd, en door hunne heldhafcige daad in November van datzelfde jaar, de bemagtiging der Buitetisluis , van waar men naar de IViUem- stad overfteekt. Nieuw- Digitized by Google HOLLAND. 0 Zuidholland .) 437 Nieuw-Beijerland , met tusfchen de 900 en 1000 inwo- ners, den Hitsert of Zuid-Beijerland , met 1150 inwoners, PiersM met Koomdyk 1150 inwoners, zijn mede dorpen in Beijerland. In het land van Strijen ligc Strijen , in de wan- deling Strien , een aanzienlijk dorp met rtiim 2200 inwoners , en het Strijen sehe Sas, waar het water in het Hollandsch Diep uitloosc , en vroeger de overtogt naar de Moerdijk was. Hier verdronk de heldhaftige joan willem frjso, Prins van Oranje , overgrootvader van onzen tegenvvoordigen Sou- verein , bij zijne terugkomst uit het Jeger , in den jare 1711. Numansdorp of de Buitenüuis , met 2000 inwoners, tegenover de IPtUemstad. Sint Antonis-Polder met 450 inwoners, waar veel vlas geteeld wordt, Maasdam met 400, fVestmaas met 700, en Püttershoek met 1000 inwoners, eene haven, fluis, en veel doortogt , 's Gravendeel, een aanzienlijk dorp met veel. fcheepsbouw aan de Dordsche kil, en 2250 inwoners , voor eenigen tijd door een’ zwaren brand geteisterd , zijn mede dorpen in het land van Strijen. 6,j Overflakkee met Goiree , te voren gefcheiden, thans door verzanding en indijking öda eiiand , in het zuidelijkfte deel der Provincie, door de Krammer van Zceland , en door het Hollandsch Diep van Voorne en Putten gefcheiden. Goiree, eigenlijk Goedereede, het zuidwestelijkfte gedeelte van Holland, wordt 00k wel in geregtelijke ftukken Westvoorn genaamd. Het land heeft duinen tcr befcherming tegen de foms hooggaande woede der golven , doch riet overal , zoodat men zieh 00k van dijken moet bedienen. Het is rijk in koren en meökrap. Uit oude fchriften blijkt, dat hier oud- tijds a38 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. tijds eene aanzienlijke ftad geftaan heeft, en vcte Romeinsch» penningen gevonden zijn. De tegenwoordige hoofdplaats is Goiree, thans binnens- lands , maar die oudtijds , blijkens hären naam , aan zee moet gelegen hebben , en daardoor zeer bloeijende geweest zijn. Voorheen had deze ftad zitting en ftem in de vergadering van Holland, waar zij in 1609 het Iaatst verfcheen. Hare inwoners bedragen 900. De heldhaftige daad der Goireesche vrouwen, die in 1490 hunne ftad regen de beftorming der Hoekschen verdedigden , verdient melding. Nog is hier het dorp Oudorp met 350, en Stellcndam met bijna 600 zielen. Ovcrßakkce of Zuidvoorn , ten Oosten van Got. ree, en vcel grooter dan hetzelve, is eene vrucht- bare landftreek , waar dezelfde voortbrengfelcn als op GoerSe gevonden worden. Men heeft er ver- fcheidene volkrijke en welvarende dorpen , als: Sommelsdijk , voorheen onder Zeeland gerekend, met 1800, Stad aan V Haringvliet met 600, Middelhamis met 2500 , Dirksland met 600 , Herkingen (jOud- en Nieuw-') met 500 , Oude Ton ge met 1800, Nieuwe Tonge met 900, en Ooltjes- plaatme t 1300 inwoners, waarbij de fterkefchans Duquesne, in Nov. 1813 door de onzen op de Framchen veroverd is. 7.) Vvorne of Oostvoornc is een eiland , met Put- ten tusfehen de monden der Maas en de Noordzee. Men vindt er weinig baat van de gxootendeels weg- gefpoelde duinen , zoodat het onderhoud door dijken zeer kostbaar is. De hoofdplaats is Brielle , eene kleine ftad aan de noord- zijde des eilands, alwaar de Maas zeer breed is, welke door middel van eene haven , die tot in de ftad loopt , met dezelve gemeenfehap heeft. De overtogt van hier naar den ' vas- Digilized by Google HOLLAND. (: ZuiihoUand .) 339 vasten wal gefchiedt over hec kleine aan de ftad behooren- <fe eiland Rozenburg , met omtrent 700 zielen, waarop men flechts dön dorpje, Blankenburg, aantreft, naar Maassluis, van waar men in derdehalf nur met de fchuit naar Delft , en in twee uren met den postwagen naar Rotterdam komt. Brielle, was de laatfte of elfde onder de ftemhebbende fteden van Holland, is in de Vaderlandfche Gefchiedenis door twee bijzonderbeden onvergetelijk geworden , doordien zij de eerfte in Holland was , welke door de verovering der IVatergcuzen , op den 1. April 1572, ’s Prinfen gezag er- kende , waardoor de grond tot onzen Staat gelegd werd , en vermits zij 00k de eerfte vesting was, die op den 1. December 1813 uit eigene beweging het Fransche juk af- fehuddc , en daardoor de ontruiming van Helkvoetsluis , en das de opening der Maas voor. de Engelsche hulpbenden , be. werkte. Van 1585 tot 1616 diende zij aan de Englischen tot onderpand voor de aan Holland opgefchotene fommen, doch in laatstgemelde jaar werd door oldenrarneveld deze doren uit den voet des lands geligt. Brielle is nog de ge- boorteplaats van den onfterfelijken zeeheld maarten har- peRtz. tromp. In de groote Hervormde kerk (met een’ ftorapen toren) is de graftombe van den Admiraal van al- monde. De mwoners geneerden zieh voorheen grooten* deels met de vischvangst , die echter thans meest naar het naburig Maassluis verplaatst is , met me^ftoven , het lootfen , en door den toevioed van vreemdelingen , die hier over Hellevoetsluis , of onmiddellijk uit zee aankwamen, en ver- der naar den Hage , Rotterdam, enz. reisden. Doch dit boudt op , doordien men thans meest nie Engeland met de ftooraboot onmiddellijk op Rotterdam reist. — Ook heeft Brietle thans hare regtbank van eerften aanleg verloren , en zeer weinig bezetting, hoezeer zij eene vesting, ja de fleutel des lands aan dien kant is. Er zijn nog flechts twee me4- Digitized by Google 240 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEIV. megftoven. In weörwil van dk alles gaat ook hier de be- volking vooruit, en is federt de omwenteling van 1813 van 3100 tot 3700 zielen gerezen. Helkvoetiluii , een ftadje, haven en vesting, met de wel- eer daaronder behoorende , naderhand daarvan afgefcheidene , Struiten 1850 inwoners en 150 huizen bevattende (dus klein , maar fcerk bewoond) , is bekend bij de reizigers naar Engeland, doordien van daar geregeld tweemaal ’sweeks eene Enge hc he paketboot naar Hamich afvaart , die brieven en enkelde reizigers heen en weer overbrengt. De aanleg der vesting werd door de Staten van Holland in 165a be- floten , doch was van weinig belang tot in 1696, wanneer zij in een’ geregelden flaat gebragt werd. Het drooge dok , aldaar voor de fchepen aangelegd, en te midden van ons deerlijk verval door den vermaarden waterbouwkundigen blanken zeer veel verruimd en verbeterd , is een werk , ’t welk het vemuft der Holländers eere aandoet. Men heeft er ook eene fcheepstimmerwerf en een raagazijn. De in- woners beftaan van deze werf, van het lootfen en voerwe- zen, zijn ambtenaars van uit- en inklaring, enz. Dit fter« ke plaatsje, waar doorgaans van aoo tot 500 man bezetting ligt, werd door de Franschen in December 1813, nahet verlies van den Brielle, door een’ plotfelingen fchrik eens- klaps vertaten. Van hier was Koning willei^ III. in 1688 naar Engeland met eene vloot, bemand met 14,000 man, onder zeil gegaan, om aan dat land deszelfs regten en vrij- beden te hergeven. Oostvoom , een klein , doch aangenaam dorp in de duinen , naar ’t welk het eiland den naam heeft (in de nabijheid zijn de overblijfiels van den ouden bürg Voorn) , met 800 in- woners; Rokanje, mede met 800 inwoners, bij het duin, waar een zeker water , de IVaal genaamd , eene verfteenen- de kracht heeft; Zwartewaal met 900 zielen, waar in 1350 een Digitized by Google HOLLAND. ( Zuidholland.') a4i \ een waterftrijd tusfchen Keizerin Margaretha en hären zoon , Hertog wielbm , geleverd werd ; • Nieuw - Helleren inet 400 zielen; den Quden en Nieuwen Hoorn zijn dorpen op dit eiland. Heenvliet is een vlek met doo zielen.. Putten , eene oude Heerlijkheid , reeds federt den jare 1048, levert 00k vele granen.en mefikrap op. Onder de oude (laatsregdring (leiden de Staten van Holland over dit landfchap, een domein van Hol- land zijnde, eenen Rwwaard aan, ‘welke post wel« eer door den beroemden (laatsman en zeebeld cor- nelis dr witx bekleed werd. — De voornaamfte plaatfen zijn: , ,• Het vlek Geervliet , van 520 inwcners , met een flot en een oud gevangenhuis , in den vorm van een torentje , aan het wacertje Bornisse , ’t welk tusfchen Poorne en Putten ' » loopt , waar in vroeger tijden een toi was , die aan Grave floris III. in de twaalfde eeuw aanlciding gaf tot een’ ön- gelükkigen oorlog. In 1743 brandde dit plaatsje gedeelte- lijk af. Voorts vindt men er nog de dorpen Spijkenisse met Brabant t/800, Zuidland 1150, Stmomhaven, Scltuddebeurt en Biert, te zamen omtrent 300 inwoners hebbende, 8.) Het eiland IJsselmonde , tusfchen de Maas en Oude Maas , het noordelijkfte der Overmaassche lan- den , waartoe tuen 00k den Rieder- en Zy/ij ndr echt- scheu Wdard betrekken kan. De grond is, gelijk op den vasten wal van Zuidholland , meestal weiland. ' • »' »' I . '■ % » IJsselmonde is een aanzienlijk dorp, met Oost- en IVest- IJsselmonde te zamen 1400 zielen. De inwoners zijn veelal fcheepmakers. RJderkerk of Riddtrkerk, een uitgeftrekt dorp , waaronder 3000 zielen behooren , met eene fchoone kerk, heeft den naam gegeven aan den in 1403 en 144a Q be- D^tized by Google 44* BESeHRIJVING DER NEDERLANDEN. bedijkten Riederwaard. — In den Zwijndrechttchen IVaard vindt men het dorp Zwijndreckt , aan de westzijde tegen- over Dordrecht, met veel doortogt van daar naar Rotter- dam, eeoige; zomketen, en 700 inwoners,. Heer - Jan tdam (700 zielen) met eene aanzienlyke fluis , over Puttcnkoek , Hendrik-Ido- Ambacht (1250 zielen) en Kttfhofk (\y> inw.) behooren alle tot dezen Wnard. Het westelijk gedeelte des eilands van IJsulmonde behoort onder Putteny men vindt ‘danrin het dorp Rhoon (1000 zielen) met de buurt Pen- drrcht , eene Heerlijkheid aan het Hnis van bentinck toe- behoorende , de doYpen Poortvgaal (550 zielen) , Charlois , ln eene zcer aangename landftreek over Ddfihaven , met zijne onderhoorigheden 2010 inwoners beratende, en Ka- tendrtcht (450 zielen), fchuins over Rotterdam , meti een ,veer op die ftad. ,< > < 1. * 9,) Het Hoogheem räadschap van Schieland , grenst ttn Noorden aan Rhijnland , ten Oosten aan den IJssci, die het van den Krimpenerv aard affcheidt, ten Zuiden aan de Maat , enr ten Westen aan Delf- land. Den naam heeft het van de Sc hie , eene vaart die van. Delft op Oyerschie , en van daar naar Schier dam en Rotterdam loopt. Nergeps in ons, vacjer- land vindt men mcer veenplasfen ? dan hier; het land vevtoont zieh op de kaarten even als eene zeef, waar het midden , vol uitgeveende landen, naauwe- lyks drooge landerijen. "bczit ; echter zij'n door uitma- ling en bedijking vcle dezer gronden weder aan de vecteelt en den landbomv teruggegeven , en thans is het plan vastgefteld, den groeten' Zcvefihuizenschen plas, tusfcbenGW« en Rotterdam te bedijken. De hoofdplaats van, Schieland is Rotterdam , in koopbandel Digitized by Goögle H O L L A N D. (Ztiidhalland.} #43 en welvaart gewis de tweede der Nederlanden, cn, rabt Relgie liTjdegeräkend', de vierde in volkrijkheid na Amster- dam, Brussel en Cent. Hec getal harer hnizen wordtop66oo begroot; dar der ingezetenen was 53,000 volgens de tel- lmg van 1 796, 58,552 volgens den Staats - Almanak van 1815 , en volgens de jongfte telling niet minder dan 66,155, eene evenredigheid , die genoegzaam ten bewijze der fterke bevolking ftrekt. Indedaad ziet men hier de meeste huizen door twee of drie buisgezinnen bewonen; naar de boven- hnizen , die van de benedenhuizen geheel zijn afgefcheiden-, geleidc eene afzonderlijke deur en trap. De ftad is in de gedaante van een’ driehoek gebouwd, waarvan de basis of zuidoostzijde tegen de Maas leunt, en, vooral wanneer men te water van de zijde van Dordrecht komt, een alier- uitnemendst gezigt oplevert, door de prächtige gebouwen van het Haringvliet. Zij ontleent hären naam van een’ dam of fluis in de Rotte , een riviertje , ’t welk hier in de Maas valt. Rotterdam kreeg in 1272, onder het beftuur van den volklievenden floris V. (onder Wien 00k de hooge zeedijk van Gouda tot den hoek van Holland aangelegd is) ftads- voorregten , doch was toen nog zeer beperkt; is federt met poorten voorzien, en reeds in de veertiende eeuw drie- maal , en nog driemaal in het laatst der zestiende eeuwe ver- groot. In 1488 werd zij door den Hoekschen Jonkheer frans van brederode ingenomen , en eenen tijd lang man- moedig tegen Aartshertog maximiliaan en de Kabeljaauw- schen verdedigd. In 1563 brandde zij gedeeltelijk af. In 1572, den 9. April, werd zij door de Spanjaarden verra- derlijk ingenomen, die aldaar hunner moord- en plunder- zucht den ruimen tengel vierden. In 1580 verkreeg zij, door de befchikking van willem I. als de eerfte der zoo- genaamde kleine steden, zitting in ’slands Staten. Sedert is haar bloei beftendig toegenomen , en zij is 00k van bijzon- Q 2 de- Digitized by Google 244 BESCI1R.IJVING DER NEDERLANDEN1. dere rampen bewaatd gebleven. Zejfs in het treurige eti neringlooze tijdvak van 1795 tot 1810 leed Rottet Jam door hare voortreffelijke gelegenheid naar evenredigheid minder dan wel andere fteden , en behield nog fteeds eenigen koop- handei. Dan de volflagcne vernietiging van alle handelbe- trekkingen door het Fransche öelfel en de Franscke tolinrig- tingen, verlarade, na ’slands inlijving, alle fcheepvaart op de Maze ; de ftad floeg aan ’t kwijnen, en herleefde eertt weder met de omwenteling in November 1813, tot welke zij eene der eerften was die krachtdadig de hand leende, 00k door onderlland aan het benaauwde Dordrecht. — De vruchten dezer omwenteling hebben zieh 00k misfehien nergens in zoo mime mate ontwikkeld , dan hier. In de lente van 1814 zag men de Maat reeds met eene menigte fchepen uit alle oorden , voornamelijk uit Groot-Britannie r bedekt, zoo dat er naauwelijks ruimte voor de bmnenland- fche vaartuigen overfchoot , en federt heeft de Rotterdam- tehe handel weder verbindtenisfen met fchier alle landen, zelfs Oost- en Westindien , aangeknoopt , zoo dat by meer dan die van Amsterdam tot zyne oude hoogte genaderd is- Onder de Franuhen waren hier , behalven legers van tol- bedienden , een Commisfaris - Gcneraal van Politie , een Onder- of Arrondisfements - Prefekt , eene fabriek voor het keizerlijke tnbaksmonopolie , en eene bezoldigde lhds- wacht. Voorheen was hier de zetel der Admiraliteit aan de Maze. De Latijmche fcholen binnen deze flad hebben den naam naar den grooten desiderius erasmus , den her- fchepper van echte geleerdheid en fijnen fmaab in het Noor- den van Europa , wien hier eerst een houten , dnama een fteenen , en eindelijk het thans nog belhande metalen ftand- beeld op de groote markt is opgerigt. De binnenstad te Rotterdam wordt door de Hoogstraat , die zieh als een ezelsrug tu sichen beiden verheft, en tot ecu* Digitized by Google \ I HOLLAND. ( Zuidholland .) 445 ■een’ dijk ftrekt , van de buitenstad aan de Maas afgefchei- den. De eerfte heeft meestal flechts burgerhnizen , en vele naauwe ft raten 4 de laatstgemelde daarentegen ruiine en luch- tige havens , alwaar de zeefchepen tot voor de groote en prächtige huizen der kooplieden kunnen opzeilen en losfen 3 de voornaamfte dier havens zijn de fVijn- , Lerne- en Nieu- wehaven , de Blaak , de Geldersche en Spaansche kaaijen , het Haringvliet , en aan de Maas de vorftelijke kade, de Boompjes geheeten. De zeefchepen komen hier of van den Briel, of, wanneer ze dieper gaan dan vijftien voet, van Helvoetsluis door het Hollandsch Diep en de Dordsche Kit. Reeds in vroeger tijden was de handel op Engeland en Schot- land hier de voornaamfte , en ging er geregeld eene floep op London ; thans is die vooral niet verminderd , en ziet men hier een zeer groot getal Enge/schen. Hier is het middelpunt der JUtijn- en Maas - ftoombootvnart. Er gaan ftoombooten naar Londen, Nymegen, Antwerpen, Vere , Middelburg en tus- fchen beiden gelegene plaatfen (er ligc zelfs eene ftoomboot naar de Oostindien). Van alle eenigzins noemenswaardige fteden en dorpen van Zuidholland komen hier op marktda- gen pakfchuiten aan ; en het gewoel op die beide marktda- gen, zaturdags, doch voorai dingsdags, is verbazend. Onder de gebouwen dezer ftad verdienen de Groote of St. Laurens-kerk , in 1450 gefticht, en twee eeuwen later, toen dezelve begon te zakken, met kirnst gefchraagd, melding wegens haar uitmuntend orgel en de graven der Nederlandsche zeehelden wirre cornelisz. de wirre , egbert meeuwsz. «ORTEN AAR, JOHAN VAN BRAKEL , JOHAN DE LIEFDE , JAN VAN NES, KORNEUS MATE LIEF de Jonge , en MOOI LAM- BRECHTS, grootendeds tusfchen 1660 en 1674 in de oor- logen tegen Engeland en Frankrijk gefneuveid. Buitendien hebben de Nederduitsche Ilervormden de fraaije Ooster- of Nieuwe- , de Ztiider- da de Prinse-ketk de IValschen en de Q 3 .• £«• Digilized by Google e*6 BESCHIUJVING DER NEDERLANDEN. Engtische Eptscopakn en Presbyterianen , en de Schotsch-Ge • reformeerden elk een Godshuis. Ook de Lutherschen heb- ben eene zeer bevallige koepelkerk; de Ramschen thans flechts twee fterk bezochte kerken, en de zoogenaamde Jammisten desgelijks twee. Ook de Doopsgezinden hebben er ddn , en de vrij -talrijke Romonstranten twee kerken. De Portstgeesche Joden vergaderen in een trotsch gebouw in de Boompjes. Het ftadhuis van Rotterdam, vooiheen een ou- derwetsch gereicht , wordt thans in een beter’ ftijl her- bonwd en is bijna voltooid ; de beurs is groot en fcrhoon (ook het gebouw voor de regtbank van eerßen aanleg) ; voorts heeft men er nog het fraaije Gemeonelandshuis van Sc/tieland, het zeekantoor, en de aanzieniijke landswerf, waarop de grootfte fchepen kunnen gebouwd worden ; voorts een nieuw gebouw tot vergaderingen voor het talrijke Rot- terdamsche Departement tot Nut van ’t Algetuecn ingerigr. Nog vindt men hier het voormalig Oostindifche Huis , thans 's Rjjks entrepöt , het fraaije paleis van justitie , vroeger de ßads-doelen , bij de Deutsche poort , enz. — Twee openbare wandelingen heeft de ftad, aan de westzijde het Nieuwe Werk , en aan de oostzijde (op een’ grooteren afftand) de Plantaadje , beide aan de Maas. Behalve den eigenlijken handel bezit de ftad ook vele fa- brieken en trafieken, irizonderheid fpikerraffinaderijen , zout- keten, fcheepscimmerwerven , zeepziederijen, bier- en azijn- makerijen, loodwit- en loodfuikerfabrieken , fterkwater- , ber- lijnsblaauw- en andere kleurbereiding , verwerijen, laken- fabrieken, katoendrukkerijen , tabaksfabrieken , papieren be- •hangfds , jeneverftokerijen , glasblazerijen , hoedenfabrieken , indigobereiding , kurken , lijnbanen , naalden- en fpeldenfa- brieken. Hier werden Joachim oudaan, david van hoog- straten en verfcheidene thans levende beroemde gdeer- den en ftaatsHeden geboren. *— Ten bewijze van de zucht der Digitized by Google H O h LAN D, (. Zuidholland .) 847 der inwoners voor geleerdheid en, fmaak mögen het Ba- taafic’i Gawtschßp voor proefondervmdetijke Wijsbegeerte , eene aanzienlijke Afdeeling der Holiandsche Madtscbappij van ftaat- je Künsten en Wctemchappen , het Qanootfchap Verscheiden<- heid en Overeemtemming , en het welingerigte LeesmUseum dienen. Het laatfte js een fchoon gebouw over de beurs, Hier js 00k de hoofüzecel van het Nederlandsch Zendeiing- genootfchap. Volgens foramigen wordt hier het beste Ne- derduitsch gefproken , hetgeea echter niet van den tongval der lagere volksklasfe geldt. • < 1 ,. Schiedam , een uUr zuidwescwaans vfn Rotterdam , i aan het watertje de Schie , van- waar zij den naam ontleenr , met 1500 huizen en 10,500 inwoners, geneerde zieh oudtijds van bet breijen der netten voor de toöi zoo aanzienüjke groote visfeherij , doch thans van het jeneverftoken* waar- toe zieh hier zeer aanzieuiijke branderijen bevinden, die meest in de achtciende, eeuw zijn opgeklommen. Derzelver getal , dat in de zeventiende eeuw nog inaar 10 of 12 be- liep, was in . 1775 tot op 120,, en in 1798 toi 260 ver- meerderd. Na de otmventeüng van 1815 iberleefden dezel- ve van den druk door de Fransche droits rtunis t doch die bloei heeft opgehouden : de branderijen vervallen. hoe längs zoo meer , en met dezelve de grootfte tak van beftaan van Schiedam. Dit verval is vooral federt 1822 zeer merkbaar. Door het fterke ftoken, ’t welk de ftad als in een’ be- ftendigen rook vertoonde , hebben hier de huizen van blu- ten een zwart aanzien. — Van het draf der hiertoe ge- bruikte granen werden welefcr tnsfehen de 20 en 30,000 varkens gemesc. De ftad heeft eene beurs, een goed ftad- huis , en eene niet onbevallige plantaadje. t 0 v er schie , eeii aanzienlijk dorp, dne kwartier nurs teri ooordwesten van Rotterdam , en een half uur van Schiedam. Het grootfte gedeelte daarvan, aan de overzijde der Schid Q 4 hg- Digilized by Google S48 BESCHR1JV1NG DER NEDERLANDEN. liggende, behoorc tot Delfland. Met de Ambach tsheerlijk- heid Hoogenban telt die dorp 2000 inwoners , die zieh groo- cendeels van fmederijen, en van den fterken doortogt tus- feben Rotterdam , Sc für dam , Delft en den Hage gendren. Hillegmtdtberg of Hillegertberg , in de wandeling den Berg , een klein nurtje van Rotterdam tusfehen de veenen, net gebouwd , met eene fraaije kerk , een dorp , onder ’t welk 1450 zielen behooren ; Krälingen , waaronder men 2400 in- woners rekent , oostwaarts van Rotterdam ; Kapelle op den JJstel, met 1100 ingezetenen; Niettwerkerk tegenover Ou- derkerk aan den JJtiel, met 1110 zielen, en vooral Moor- drecht of Moord (waarfchijnlijk oudtijds Moerdrecht of over- vaart uit de veenen), eene aanzienlijke plaats van 1320 in- woners , waar veel vertier door fcheepvaart op den JJstel en met rjjtuigen tusfehen Rotterdam , Gouda , enz. is , en waar verfcheidene bemiddelde lieden wonen , beftaande door fteen- bakkerijen, lijnbanen en veenderijen. Zevenhuizen , drie uren van Rotterdam , te midden der gedeeltelijk uitgedroogde veenplasfen, met 1140 inwoners, Bteitwijk met 1130 inwoners, twee uren van Rotterdam , beide met tnmelijk groote Remonuranltche gemeenteo, zijn zoo vele aanzienlijke dorpen van ScJtieland. Oudewoter , is eigenlijk een af^onderlijk Baljuwfchap met haar kleine regtsgebied. Zij ligt tusfehen Gouda, Schomho- ven , IVoerden en Montfoort m ’t Sticht van Utrecht. Eerst in 1349 vindt men eenig gewag van deze plaats. Zij werd in dat jaar door den Bisfchop van Utrecht ingenomen , ge- plunderd en verbrand, en onderging datzelfde lot in 1575, na door de Spattjaarden ftormenderhand te zijn ingenomen. Hiervan vindt men eene fchilderij op het fraaije ltadhuis. De kerk is vrij aanzienlijk , rust op zestien pilaren , en beeft een dubbel koor. Men vindt er het graf van den beroeinden Ltydtchen Iloogleeraar in de wiskunde, rudolf snel- Digitized by Google HOLLAND. ( Zuuiholland .) 349 snellius. In de Waag werden voorheen de perfonen ge- wogen , die men van tooverij verdacht hield , eene verftan- dige en menschlievende kunstgreep , ora , wanneer hun ge- wigt aan hunne geftalte beantwoordde , hen van den dood te redden. Nog in de achttiende eeuw zijn eenige lieden gewogen. Behalven den gemelden snellius, en den ge- leerden valerius , Hoogleeraar te Leuven , zag hier 00k de beroemde arminius, eigenlijk jacob hermansz. het licht, naar wien de Remonstranten fomtijds genaamd worden. Ou- dewater heeft 1860 inwoners. Aan den oosthoek van Schieland en zuidoosthoek van Rhijnland ligt de ftad Gouda , doorgaans Ter Gouw, eene der oudfte en voorheen aanzienlijkfte fteden van Holland , en de zesde of laatfte der groote sieden , welke vödr de ftiehting der Republiek allddn (lern in Staat hadden; zij tel- de in 1732 bijna 4000 huizen, in r 796 11,700, en in 1826 10,698 inwoners: zij behoort dus tot het kleine getal plaat- fen , wier bevolking federt dertig jaren achteruit gegaan is. Gouda ligt drie uren van Rotterdam , negen van Amster- dam , bijna halfweg tusfchen Utrecht en 's Hage , en genoeg- zaam in het midden van Zuidholland. Deze ligging is zeer voordeelig voor haar vertier; immers längs deze ftad wordt een fterke bandel van Amsterdam op Rotterdam , Zeeland en Braband gedreven. De fchepen kwamen vroeger van eerst- gemelde ftad over de Haarlemmermeir door de Wetering in den Oudcn Rhijn voorbij Alphen , en van daar door de Coudsche sluis in de Gouwe , die bjj Gouda in den IJssel valt , längs welken zij vervolgens de Maas bereikten : thans va- ren zij meest binnen door , daar de Amstel en andere vaar- ten dien weg uit verbreed zijn. Deze doortogt geeft der ftad geen gering voordeel , die bovendien in hare vele en uitmuntende pijpenmakerijen , wnarmede geheel Nederland, en zel fs andere landen voorzien worden , en die omtrent 3000 Q 5 men- Digilized by Google *5° BESCllRJJVING DER NEDERLANDEN. menfchen de kost geven , in toowflagerijen , het fpinnen van ■garen, het weven van baaijen, karfaaijen , fergie, fceen- en poctebokkerijen , den handel in Stolksche kaas, vlas enz. een jgenoegzaam beftaan vindt. Echter verminderen de pijpen- fabrieken federt het veelvuldige gebruik der cigaren , en de oprigting der grove pijpenmakerijen in BelgiS zeer. De trierbrouwerjjen , in de zestiende eeuw nog een zeer aan- jnerkehjke tak van beftaan , zijn federt 1588 van honderd zesentwintig tot op twee verminderd. Gouda werd, zoo men meent, in 157a onder Grave t loris V. en dus gelijktijdig met Rotterdam, zoo niet ge- eicht, althans bemnurd. In de burgerlijke oorlogen tus- -fchen jacoba van Beijeren en Hertog filjps van Bourgottdie hield zij het met eerstgemelde, en hier werd het verdrag gefloten , waarbij filips het beftuur over deze landen be- Tcwam. Vier jaren later brandde de ftad geheel af. In den Spaamchen tijd was zij eene der weinige Zuidhollandiche fteden , die door den vijand ongemoeid bleven. Gouda en Amsterdam waren in 1584 de twee eenige fteden , die zieh tegen de opdragt der Grafelijkheid aan Printe willem I. en van ’s Iands oppergezag aan Frankrijk verzetteden , en daar- door het meest tot de ftichtmg der Repnbliek bijdroegen. In 1672 bleef zij door overftrooming tegen de Framchen bewaard. De lucht is te Gouda zeer gezond ; er zijn vele feboone lusthoven rondom de ftad , die rond van gedaante , en zeer net gebouwd is. Het voomaamfte gefticht is de groote of St, Jam - kerk , beroemd door haar uicmuntend orgel , en fraaije gefchilderde glazen, het werk der twee Goudsche ge- broeders dirk en wouter crabeth, van welken men af- zonderlijke befchrijvingen vindt, en die 00k vondel be- iongen heeft. — Zij beginnen door den invloed der lucht merkelijk te lijden, en enkelde zijn door het onwedr ver- nield of befchadigd. Men vindt daarin 00k de graven van 'eeni- Digilized by Google 'HOL LAN D. {Zuidhottand.') 251 eenige zeehelden , en van den beroemden Staats man hie.ro- nymüs van beverningk , die van. Gouda geboorüg was, even als dirk volkertz. «oornhert, doch voor Wien, daar hg boven zijne eauw verheven was, geen grafceeken is opgßrigt. Viermaal is deze kerk afgebrand, Isatftelijk in 1552, doch fchooner herbouwd. De Fransch - Heruormde kerk is aan de Roomschen afgeftaan. Hec ftadhuis , op de mime groote markt , verdient 00k eenige melding, en de ftad heeft eene fchoone boekerij , waarin men nog vele ei- genhändige brieven van erasmüs bewaart. Behalven de ge- noemde mannen waren de eerfte Holiandsche reizigers naar hdie, K. en f. houtman, uit Gouda geboortig. 10.) De Krimpcnerwaard , ten Noorden van den Alblassenvaard , wordt bepaald door de Lek ten Zui- den , de Noord ten Westen , den IJssel ten Noorden , en het water de Vlisl ten Oosten. Men fchat deze Waard op 14,000 morgen lands , hoezeer flechts in den ouden omflag verongeldende voor 10,589. Zuid- waarts vindt men vele henniplanden , doch meer noordwaarts is alles wei- of hooiland , waar uitmun- tende kaas gemaakt wordt. Even als de Alblasser- ftaat de Krimpenerwaard door de läge ligging aan zware watersnooden bloot , doch is niet zoo dikwerf als gene geteisterd. In 157a braken de diäten door, en bleef het water zeven jaren lang in de Waard ftaan. De overftrooming van 1726 was verfchrikke- lijk , en bedreigde zelfs de landen ten Noorden van den JJssel. Sedcrt is de Waard van die onheilen bevrijd gebleven. De eenige ftad in den Krimpeuerwaard is Schoonttovcn , asm de Lek , voorheen de uende onder de ftemhebbende fte- Digitized by Google *54 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. fteden van Holland , mec 588 huizen en ruim 2500 inwo- *ers , drie uren van Gouda , zes van Rotterdam , en ruim vier van Dordrecht. Men denke, dat deze ftad hären naam van de schoone koven in hären omtrek ontleende , waarin zij echter bij ve!e Hollandsche fteden achter ftaat. Zij werd in 1424 door vrouw jacoba ingenotnen ; doch de brave Hoek- schc bevelhebber , albrecht beiling , Hollands regulus , ter dood veroordeeld zijnde, gaf zijn woord van eer, van over' eene maand terug te zullen komen , om zijn vonnis te on- dergaan , hield zulks heiliglijk , en werd toen levend in de aarde bedolven. Men weet niet, waarover zieh meer te verwooderen , over beiling’s grootmoedigheid , of over de gevoellooze wreedheid zijner vijanden. In 1375 en 1518 brandde de itad genoegzaam geheel af. In 1575 moest zij zich'aan de Spanjaarden overgeven, en werd, gelijk het regenoverliggende Nieuwpoort , bij gelegenheid van den Fl an- schen oorlog van 1672 geregeld verfterkt; thans echter is zij niet meer houbaar. Schoonhoven, ’t welk zieh voorheen meest van zilverfmederij , het pijpenmaken , en den handel geneerde , heeft door de omftandigheden veel geleden , als- mede door het verloop der zalmvisscherij , om welken de ftad voorheen bijzonder vermaard was; dezelve heeft thans cen goed half uur beneden de ftad , te Klein- Ammers , plaats. De Hollandsche reiziger rondom de wereld, ouvier van noort , ligt in de groote kerk begraven ; een Latijnsch graf- fchrift duidt zij ne rustplaats aan. Klein- Ammers of Ammerstol , met 430 zielen, een dorp bij Schoonhoven , waar, zoo als wij zeiden, nog een vrij aanzienlijke zalmvangst is, die echter de ingezetenen niet fchijnt te verrijken , bij welken men alle de fporen van ar- moede ziet. Het was in het jaar 1300 zoo bloeijend, dat er tweemaal ter weke markt was. Rerg-Ambacht , een vrij goed dorp, westwaarts van het vo- Digitized by Google HOLLAND. (. Zaidhoüand .) 253 vorige, tusfchen hennip- en weitenden, met Heeraardiberg 1300, en Stolkwijk of Stohvijk, in de wandeling Stolk, met oratrent 1200 zielen; tusfchen deze beide dorpen wordt voornamelijk .de venjiaarde Stolksche kaas gemaakt, die op de markt te Gouda verkocht wordt. . Stolkwijk heeft eene vrij groote kerk met een’ hoogen fpitfen toren. Ouderkerk op den J/ssel, waarvan de nette kerk gehouden wordt in de negende of tiende eeuw gedieht fe zijn. Hec dorp is aangenaam, en wel anderhalf mir ' iang. De inwo- ners (1450 in getal) zijn veelal fteenbakkers, gelijk mede die van Gouderak (1700 inwoners), aan den 7/ssel tegen- over Moordrecht gelegen, en van Haastrecht , aan de Wist (1200 zielen), ’t welk meniwif, en oök uit de oudhedeu der plaats fchijnt te blijken , da: weleer eene flad geweest is. Laatstgemeide dorp handelt 00k in hennip, en men vindt er eene Roomsche gemeente, in dezen, gelijk in den Alblasserwaard , eene zetdzaamheid. — Bij deze aanzienlijke dorpen (leckt zeer af het landwaarts- in gelegene Berkoude. , van een ellendig aanzien, met 400 inwoners. Zuidwaarts van hetzelve aan de Lek, tegenover Lekkerland , ligt Lck- kerkerk met 1430 zielen, alwaar men in eene herberg het afbeeldfel van gerrit bastiaansz. , een’ man van acht voet drie duim, plagt te zien. De Lckierkerkers geneerden zieh voorheen Herker dan thans van de zalmvangst. Krimpen aan de Lek is het zuidwestelijkfle dorp in deze Waard, met bijna 800 zielen; het heeft vele fraaije huizen, en ligt zeer vermakelijk door de (lerke fcheepvaart op de Lei (die zieh hier met de Noord vereeuigt) , tusfchen Schoonhoven , alle dor- pen in deze Waard, en de fteden bordrecht , Rotterdam , enz. 11.) Delfland , de westelijkfle uithoek van Hol- . land , wordt ten Westen en Zuiden door de Noord- zee en den mond der Maze , ten Oosten door Sc hie- land , en ten Noorden door Khijnland bepaald. De dui- Digitized by Google ft 54 BESCHRIJVING DER NEDERLAMDEN. duinen beginnen hier reeds , door het gedurig klot- fen der golven , aan den hoek van Holland en iets noordelijker , aanmerkelijk aftenemen; bij Schcvcntn- gen daarentegen is hunne breedte weder aanmerkc- lijk. Naar den Maaskant heeft men goede dijken. Dclfland is een der vruchtbaarfle cn bcstbebouwde gedeelten van Holland ; het levert niet alleen , vol- gens fommigen, de beste boter , althans die met de Lcydschc of Rhij nlandsche. om den prijs dingt, maar ook op fommige plaatren koren, cn velerlei uitfte- kende groenten ea boomvruchten , vooral in het zeer aangename Westland. In het oostelijkst gedeelte van Dclfland zijn vele vecnlanden. De hoofdplaats is: Delft , eene der oudfte Hollandsche fteden en weleer de derde in rang (na Dordrecht en Haarlem ), moec reeds in 1062 onder floris I. beftaan hebben, doch werd in 1072 door den overweldiger covert met den Bult van muren voorzien. Haren naam moet zij naar eene gedolvene gracht hebben, fchoon men niet regt weet, naar welke. Onder willem II. en floris V. ontving zij vele voorregten , en ftrekte in 1304 ten tooneele van eene gcweldige nederlaag der indringende A7 amingen, waarvan nog eene ftraat den naam draagc. In 1359 was zij reeds fterk genoeg, om een beleg van den weken tegen Hertog albreciit , hären Lands- heer, uittehouden. In 1536 brandde zij grootendeels af, doch werd fchooner herbouwd , en ftrekte nog in diezelfde eenw ten doorgaanden verblijve van onzen grooten willem I. wanneer hij zieh in Holland bevond. Het was ook hier in *t Prinfenhof, dat hem op den 10. Julij 15C4 de fluik- moordenaar trof, van welke fchenddand nog de gaten, door de kogelt in den mnur gemaskt , vertoond worden. Op den la. Oetober 1654 vloog een goed gedeelte der ftsd, door \ Digitized by Googl HOLLAH D. ( Zuidhalland !.) 25 g bet fpringen van den kroidtoren , in de lucht , en di t kostte aan vele menfchen (volgens fommigen wel aan 400) het le- ven. Van 500 huizen waren er 200 weg ; de anderen zwaar geteisterd. De fchade werd Hechts; door de gift eener ton- ne gouds van wegens ’slands Staten gelenigd. 