title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: fügt hinzu: „und kreyen tho winnen.” — 2175 — Das FFesterwolder Landr. Van panden toe besetzen. 8. Item die richter mach panden besetzen ende ausgebeten, ende heft van jeglichen Sachen vor schreven een krumstert. Van pandinge. 9. Item of een man worde gepant, de pandinge sal staan veer tien dagen, und veer tien dagen na als de pandinghe geset sind; ende die panden sollen den derden pennink beter syn dan die principale summe; ende weer dat geld off verdient loe, dat mach men (uit driven met recht) an dwars nachten. Die den anderen schuldich is. 10. Die den anderen schuldich is recht geld, of geleent geld, of dootslagen, die mach betalen mit roggen, mit yperschen wande, mit groenen holte, dat salmen bieden eer men gepant wordt, ende sal dat geven als men dat om recht geld kopen mach. Van een toe vangen. 11. Die richter sal niemand vangen, dat ensy een openbaar deef of misdader. Van besetzen. 12. Ock sal die richter niemand besetzen of beletten, he sy lantvluchtig, he enhebbe syn gut auf syn wagen of auf syn rugge; wolle he die besate nicht achten, soe mach hem die richter an tasten. Van gewalt, 13. Voor een gewalt, dat den gerichte wordt geklagt, daer hefft dat gerichte af vyff marck to broke. Van dwingen. 14. Die ouders moegen over kinderen dwingen sonder broke, ende die broeder mach dwingen des anderen kindes kint gelijk. Van die höchste broke. 15. Item die höchste broke to des gerichtes behoef v marck, die marck toe betalen mit veer und twintig krumstert. Van een huis in te breken. $.16. De mijn gewalt een huis in te breken, of daar in schut met een armborst 11), of!) na een anderen in liepen, die broke is vijf 10 marck, of in een mans hoftuin. Van pantwegeringen $.17. Item die pantwegeringen doet, is vijf marck to broke, Van bloedwonden. 15 $. 18. Bloedwonden 33), twee marck dat ge= richte. Van straatroven. $.19. Item of een man den anderen wat namelijk op de vrijen straten, die heft dat als 20 verboert, Dat zeventiende Capittel, Van besaten. $.20. Item of een man den anderen willen besaten, en konde soe vroeg of soe laat niet bij den richter komen, soe mag hij een twee buren en doen de besate, sonder hy sal gaan van stonden aan van den richter und geven hem die saak te kennen, und geven den richter zijn geld; deed hij dat niet, soe is hy den gerecht 35) vervallen in vijf marcken. Van slaan. 2. Echteluden 26) en breken niet, ist das sie sick slaen; meer sloegen sie malkanderen 1*) In A. fehlen die eingeklammerten Worte; B. hat: „dat machen nyt dreien mit“ 2) Dieser $ fehlt in B, vangen die borge kann setzen, tem weer dann ein offene dief oder offene misdader.” — 6) B. fügt hinzu: „of daer van suspect.” — 7) B. „richter.” — 11) B. fügt hinzu: „of roer.” — 3) B.: „Item die droste oder richter sal nemant 4) B. „hy ensy,” — 8) B. „die here.” — 12) Die folgende Stelle ist offenbar durch Schreibfehler entstellt, B. liest statt dessen: „verboert dat lief; und die na ein ander in hnys oder hoftune in lepe, die broke is vyfthien marck.” — of woorlage.” — 15) B. „here.” — 13) Dieser $ fehlt in B. — 16) Dieser $ fehlt in B. — 14) B. fügt hinzu: „mit gewalt 35 — MA — Das Festerwolder Landrecht, so ehe das recht sein gang, als vor schreibt is na todslage. Van huvet af toe trekken. $.3. Item of twe vrouwensepersonen sich onder eenander dat huvet af togen kylicken, dat is vyff marck, Van slaen. $.4. Item of sich twe vrouwen sloegen by den wagen of ploech, dat is vyff marck. Van bloetwonden. $.5. Bloetwonden van vrouwen onder malkander, dat is twee marck toe broke, Van bloetwonden, $.6. Item of een man een wyf bloetwonde, 15 dats veer marck °). Van slaen. $.7. Item of een man een wyf sloege by den wagen of by den ploech, dat is een marck. Van huvet af toe trekken. 20 5.8. Item of een man ene vrouwe dat huvet af toge, dat is vyff marck. Van voer spreken. $.9. De vader mag spreken voor zijn kind, een man voor zijn vrouw, en een heer voor zijn dienstknecht, zonder berucht. Van verspreken. $.10. Waar twee malkanderen verspreken, daar heeft dat recht niet aan, tenzij voor de zaak dat die hoornemensche clagede, en die clage bewijzen kon, zal hij volgen doen; indien de clager niet bewijzen kon, zal hij volgens zijn wet doen. Van verspreken. $.11. Item voorzover twee malkanderen in dronken staat verspreken, en zeggen des morgens nee, daar is geen break af, dat weerzijde dat hij dat met goede tucht aanbracht konden, zou hij dat waar maken, of dat zou hij weer in eiland voeren. Van kyven. $.12. Item indien iemand schuldi gemaakt was op een man, die zou men al schuldig houden, tot het moment dat men een schuldenmaker maakt. Van klagen over gewalt. $.13. Item indien een klager klage had over gewalt, en toegelaten bewijs, van wat zaak dat het hier gemeen was, zou dat bewijs volgen brengen, of hij zou daar naar zelfs voor zien. Van spreken. $.14. Item indien een man aan gesproken werd voor een lichte zaak zonder bewijs, die mag daarvoor staan met zijn zelfs ede, of hij moet de aanrayer aan ruimen. Van kyven. $.15. Item indien vele Joden schuldi gemaakt waren in een mans huis, daar niemand bij was, en onder malkanderen wonden, die niet onder welke wetten moegen daar dan een eed van geven, in den dat het hem bekend is, en die onpartijdige sissen in de zaak. Van een wagen toe vallen. $.16. Item of een vel van een wagen of peerde, daar heeft dat gericht enig aan, Van vrede. $.17. De richter zal vrede hebben in den lande, bij (zijn) markt to broeden, Van veel woorden toe verschenen. $.18. Item of slik een man verschenen met woorden voor dat gericht, die mag dat verbeteren eer hij dat aanzicht van den richter keert. Van een arm of been ontwond. $.19. Item of een man een arm of been ontwond gheslagen wordt, dat is halve leende, in den dat hij weer gesond wordt. Dat xiv, Hoofdstuk. Van doodslijden, $.1. Item of een man een doodslijden deed, daar goed voor hij, kwam hij eer in de richters hand dan in der vijanden hand, zo mag hij zich losmaken voor ... markt; kwam hij in de vijanden hand, zo staat dat in der vijanden genade; en kwam hij binnen land, zo zal hij buiten het land blijven jaar en dag, dat is een jaar en zes weken. Daar zal hij veertien dagen van die zes weken voor schrijven in zijn zelf huisje blijven; en de hoenen zal zijn ver gangen hebben zijn vijanden samen te zellen, waar hij tot wezen en dan weer in zijn huisje; en de misdadiger mag na gaan, en mag waar hij wil wezen een dag en een nacht, en dan weer in zijn huisje zijn, zo lang hij wil blijven. Die misdader zal vrede begeren. Item die misdader zal ook vrede begeren van den gehoeden luden; als die veer weken omme gekomen sind en dat jaer, zo zullen hem des niet wegen om die minne van God. Nog van vrede toe begeren. Een misdader zal ook vrede begeren van den rechtbank, en dat rechtbank mag hem niet wegen. Van den zoenendag, Item die zoenendag zal zijn dat daags daar na, als die misdader weer is in zijn huis of huistuin gekomen. Van den zoenendag toe verlangen. De gehoeden joden mogen die een zoenendag verlangen, in den derden, veerden, viften en zesden dag, en niet langer toe beraden. Wat tijde die zoen geschied zal. Item die zoen zal geschied des morgens tot tien uren, en die misdader zal den hoeden joden volgen, waar ze den dag leggen binnen landen. Die misdader zal borg stellen. Eerst samen komen, zal die misdader borg zetten voor de mark, en voor de schillingen. Nog van borg. Dan zal hij borg zetten, voor den doden menschen toe betalen, voor 2 mark, veerentwintig kruistert voor de mark; en zal borg zetten voor vijf schillingen voor zeker penningen, een schilling toe betalen voor een spaans penning. Van vergiffenis toe bidden, Als deze misdader desse voorafgeschreven punten het geheid heeft gedaan, zal die misdader vallen op zijn knieën, en bidden de hoeden om Godes willen, dat ze hem dat willen vergeven, den misdaad die hij heeft gedaan in zijn bloed; en des zullen hem de hoeden niet wegen. Van buiten landen. (.10. Item of daer emaut van des hoenden vrenden weren buten landes, daer sollen die 30 tegenwoordige vrenden, die gehoent sint, voor staan. Na der tyt salmen den misdader niet hebben, of sonderlinge wraak aan doen; en de misdader moet ook den gehoonden vrenden wat schuwen. 25 1) In B, fehlen die $$,.1— 10; und steht nur Folgendes: „Item 500 wie einen anderen heetet dief, moorden, verreken en dier gelijkens, in den hier daer niet by enblijft, verboden vyis marck, soo wel tegens den part, als den here; dan blijft hy dertegen by, so sal recht synen voortgaan hebben. — Item alle doodsiagers sullen verboden verbleven, ten zij dat zulks geschiedt door noodlyke verminking van zulks, of anders onwetelijken, dat welke zal zien tot des rechtes erkennisse, des zo zal hij die vrienden en magen schouwen, ten zij anders bij den vrienden en magen beschermd of verlikt worde; en zal die versoening zien op hetzij etste of derder gulden tegens den vrienden, en zo veel tegens den heren.” — 2) „voor zes penningen.” #FVesterwolder Landrecht. Off die misdader arm weer. {. 11. Item of die misdader (arm) weer, of een schalck und niet weer toe lande quete en de da als soo voor schreven is, sullen die misdaders vrienden daer om niet vervolgen of misdoen. En die hoende vrienden mogen den handdadigen vervolgen, waaraan hem bekomen konnen, en derven hem ook genade doen, en zal syn leven lang buiten landes blijven, ten weer dat die gehoende vrienden hem genade geven, dat staat in onze wille. Van leemde. De hoogste reemde is een half mens, als die bragen doer, ooren, neus, ogen, tong, mens gemaakte handen, voelen, duimen, vingers, slappe vingers, en door die zijden; die andere vingers leemte halfboeten. Dat xv. Kapittel, Van weddeschap. Alle weddeschap en naar vorderen en bewijzen, salmen en brief, Van weddeschap. Item alle weddeschap salmen op zeggen toegewezen, en zal dan daar na borgstelling zetten op zondag dace, binnen veertig dagen te betalen; dat weer sake dat daar andere vorderen weer in geschied, die salmen houden na bewijs. Van schulden. Item of een man schulden weer de andere, en had geen antwoord goed, zo zal hij dan daar voor zetten arvel, en zo mag hij dan de schuldenaar daar in richten laten tot zes weken, en voorlopig tot zes weken, en de derde keer zes weken; en zal dat arvel weerkoop staan over. Dat Vesterwolder Landrecht. Item of een den andere geld deed toe huiden, die zal daarbij nemen twee getuigen, om gebrek dat jaar van veel komen; en wanneer hij dat geld weer doet, zo zal hij hem des gelijke doen; wordt hem dat geld ook gestolen met zijn geld, zo zal de huidenaar daar geen schade bij hebben, in dat bewijs is. Van geld toe lenen. Item of de een mensche de andere geld lenen, en hem daar een pand voor gezet had, dat zal hij ook goed weer over leveren, als hij dat ontdoen heeft, wanneer hem zijn geld weer gegeven is. Van goud toe lenen. Als dan goud of geld als men wil lenen, zo dan salmen weer geven. Van een pand toe zien. Item, of een man werd geset een pand voer gelt, en diegene die dat wissend zeset had, of zou willen of konden niet weer losmaken, soes dat houder des pands zich laat rechtvaardigen aan dat pand van veertig dagen, zo zal die rechter met twee mannen onpartijlijk dat pand teruggeven; indien dat pand beter is, zal men het weer overgeven. Van goed tot kopen, so wel goed koop toe borg of om recht gelt, die zal dat betalen na voorwaarden. Van geld, alle goud, geld, of zilver, zal men betalen na der loften zonder vermindering of vermerking, of de waarde daarvoor. Van koeken en brezen, alle koeken en brood, zal men betalen na de gewoonte. Van wijn, bier, en andere dranken, zal men betalen na de gewoonte. Van pons en brug, alle ponsen en bruggen, zal men betalen na de gewoonte. Van wegen, alle wegen, zal men betalen na de gewoonte. Van vee, koeien, schapen, en geiten, zal men betalen na de gewoonte. Van hoo en haver, alle hooi en haver, zal men betalen na de gewoonte. Van kippen en eieren, alle kippen en eieren, zal men betalen na de gewoonte. Van vis, alle vis, zal men betalen na de gewoonte. Van ongebruikt land, alle ongebruikt land, zal men betalen na de gewoonte. Van hoo en haver, alle hooi en haver, zal men betalen na de gewoonte. Van kippen en eieren, alle kippen en eieren, zal men betalen na de gewoonte. Van vis, alle vis, zal men betalen na de gewoonte. Van ongebruikt land, alle ongebruikt land, zal men betalen na de gewoonte. Van rechten, alle rechten, zal men betalen na de gewoonte. Van leenen, alle leenen, zal men betalen na de gewoonte. Van abdij- en kloostergemenebesten, zal men betalen na de gewoonte. Van saken toe scheiden, een man bracht een zaak toe om te scheiden, daar schaarde van gemeente, daar zal hij voor staan daar hij die bracht. $.11. De?) richter mitten twaalfvoud moegen eissen wie den land twaalfvoud die verstandigste mannen toekomst zich, om een zaak te scheiden, en daar niet tegengesteld te zeggen bij vijf schillingen toe broek. Van den rechter rebel toe wezen. $.12. Item of een man een rebel was, en wilde des rechtes niet achten, de macht hadden mijn rechter of bij de hand nemen, of des nood weer. Van land. $.13. Item of een man een land gehuurd hadde, dat zal hij zo goed weer over leveren, als hij dat ontfangen heeft. Vermieter een akker. $.14. Item wel daar vermietert een akker, en des naasten daarbij koren hadde overhangende, zo zal die vermietert dat koren midden tussen slaan; of hij dat niet eindelijk, zo zal hij daar vol voor doen. Een zinloos woord. $.15. Of een man of vrouw zinloos weer, die zichzelf veel te verdoen, dat zal men den naasten vrienden te kennen geven, dat ze den menschen zo bewaren, dat hij niemand schade deden noch zichzelf verdoen; wanneer sche schade deed, daar zullen de vrienden voor staan. Vanborg toe zetten, $.16. Item of wel schuldbewust is, en zelfs eenborgstelling, zal men de borgman aanmanen; maar niet de schuldeur, zo is de borg vrij. Dat Capittel. Van kooplieden waren. $.1. Item of daar kooplieden met waren in het land kwamen, dat zullen zij geen hoop voorkoper af te kopen, bij vijf mark en verlies des goeds. Van valsche waar of mate. 2. Item weer daar emant de valse waarzijn van valse mate had, dat moegden die schutterskoning en schutters richten, en den valse dat goed of waar nemen; want daar geen enkel meteen met een reis maakten, ze enkele des landes teken. Van goed toe zetten, 3. Item of twee broers waren die erfenis en goed samen hadden, en niet voor een enkel, zodat de oudste broer dat goed zou zien, en de jongste zou kiezen. Of een man zijn huis af brandt, 4. Item een man zijn huis af brandt, daar zijn buren schade af moesten, daar een van het niet toe doen, dat weer zaak dat hij vijanden had, daar hij niet van scheiden zoude, dat bewijst weer, zodat hij daar voor volledig deed. Een kram is vrij. 5. Een kram is vrij bij de hand te verliesen, dat weer zaak dat daar twee kwaadachtige worden in de kram en vijf wonnen malkanderen, kregen de handdaden, zodat men hem sluit in de kram, zodat lang als de kram wijd was, en ontging hij wijd van de kram, en kwam in een ander kram, zodat het veelvoudig was. Van doods slaap. 6. Item of een doods slaap gebeurde buiten de kram, en de handdaden kwamen in het 17) B. fügt hier „van de hof zegepralende". — 18) B. fügt hier „ende daar iegen te velde gebrande". — 19) Dieser 8. fehlt i B. — 20) Dieser 8. fehlt i A. — 21) Dieser 8. fehlt i B. — 22) Dieser 8. fehlt i B. — 23) Dieser 8. fehlt i B. — 24) Dieser 8. fehlt i B. — 25) Dieser 8. fehlt i B. — 26) Dieser 8. fehlt i B. — 27) Dieser 8. fehlt i B. — 28) Dieser 8. fehlt i B. — 29) Dieser 8. fehlt i B. — 30) Dieser 8. fehlt i B. — 31) Dieser 8. fehlt i B. — 32) Dieser 8. fehlt i B. — 33) Dieser 8. fehlt i B. — 34) Dieser 8. fehlt i B. — 35) Dieser 8. fehlt i B. — 36) Dieser 8. fehlt i B. — 37) Dieser 8. fehlt i B. — 38) Dieser 8. fehlt i B. — 39) Dieser 8. fehlt i B. — 40) Dieser 8. fehlt i B. — 12276 — Das PWVesterwelder Landrecht. Off die misdaden arm weer. $. 11. Item of die misdaders (arm) weer, of een schakel, und nyet weder toe lande queme und dede als so vor schreven is, soe ensalmen die misdaders vrienden daar om niet vervolgen of misdoen. Ende die vrienden mogen den handdadigen vervolgen, waarom hem bekomen konnen, ende derven hem ook gene zoenen doen, ende zal syn leven lanck buten landes blijven, ten weer dat die gehoende vrienden hem genade geven, dat staat in oeren wille, Van leemde. $.12. De?) hogeste leemde is een half mans lyft, als die bragen door, oogen, noesen, ogen, tong, mans gemaakte, handen, voeten, dumen, voorste vinger, laatste vinger, ende door die zijden; die andere vingeren leemten halfboeten. Dat xv. Kapittel, Van weddeschap. f.1. Alle weddeschap ende wederkoop na vorwarden und bewijzen, zal staan over luden ende briefen. Van weddeschap. $.2. Item alle weddeschap zalmen op zeggen toe Meydage, ende zal dan daar na borg te zetten op zondag dach, binnen veertyd dagen te betalen; dat weer sake dat daar ander voorwaart weer in gebeurde, die zalmen houden na bewijzen. Van schulde. $.3. Item of een man schulden weer den anderen, und had geen replika goed, soe zal hij dan daar voor zetten arv, ende soe mag siek dan die schuldenaar daarin richten laten tot ses weken, ende voert toe ses weken, ende derde warf ses weken; ende zal dat arv naar penninge weerde toe veer manne zeggen onpartijdig. Van geld toe huiden, $.4. Item van een den anderen geld deden toe huiden, die zal daarbij nemen twee tugen, om gebrek dat daarvan veel komt; en wanneer hij een dat geld weer doet, zal hij hem deszelfde doen; word hem dat geld ook gestolen met zijn geld, zal de huidige daarvan geen schade hebben, in dat bewijs is. Van geld toe lenen. $.5. Item of een mensch het geld leende, en hem daarvoor een pand voor gezet had, dat zal hij ook goed weer over leveren, als hij dat ontfangen heeft, wanneer hem zijn geld weer gegeven is. Van goud toe lenen, $.6. Als dan geld of goud als men wil lenen, s zal men het weer geven. Van een pand toe zetten. $.7. Item of een man wordt gezet een pand voor geld, en diegene die dat met gezet had, of zou willen of kon niet weer losmaken, zal die houder des pands zich laten brengen aan dat pand van veertig dagen, z shall die rechter met twee mannen onpartijdig dat pand weer terugkeren; was dat pand beter is, zal men het weer over geven. Van goed toe kopen. $.8. Zo wel goed kocht toe borg of om recht geld, die zal dat betalen na voorwaarden. Van geld. .9. Alle goud, geld, of zilver, zal men betalen na de loften zonder vermeerdering of vermindering, of de waarde daarvoor. 1) „arm” fehlt in A.; steht in B.— 1*) B. fügt hinzu „und unte me,”— 2) Dieser § fehlt in B., dagegen finden sich daselbst 40 Paragraphen (§. 201 — 240), welche sämtlich Wundentaxen enthalten, und in A. fehlen; da sie über nach ihrem ganzen Inhalt nicht erst bei der Revision von 1567 abgefällt sein können, so glaube ich dass sie nur in der einen beim Druck benutzten Handschrift des älteren Landrechte, nicht stehen, und lasse sie p. 279 am Schluss desselben folgen, — und verlieren.” — B 4) B. „wederlossig.” — 6) B. „en." — 3) B.: „Item alte Untersetzungen und weder Koop stehen nach vorderen und beweisen, über Inde 5) B.: „Item oder ein den anderenrede gelt auf die Hude.” — 7) B. fügt hinzu: „tot viertlen Tage.” — 8) B.: „alle gelt, gott oder silber.” — Das Festnerwolder Landrecht. Van koegelen beesten. §.10. Brochte einen Mann recht gut, als koegelen beesten, daraus schaden von quemadmodum, darauf shall er vor stehen darauf er habe gebracht. Van eine Sache zu scheiden, §.11. Der Richter mitten zwölfen müssen eisen mit den landen zwölf die verstehen die Männer zu sich, um eine Sache zu scheiden, und darauf nicht zu sagen bei fünf schillingen zu brochen. Van den recht rebell zu wesen. §. 12. Item oder ein Mann rebell (weer)? und wollte des Rechtes nicht achten, den Machtmännern besagt werden Recht ab bei den Halsen nehmen, oder des Notwendigen wieder. Van land. §.13. Item oder ein Mann eine Land gehürt hatte, dass soll es so gut wieder über lassen, als dass es aufgenommen hat. Wel vermogen een akker, Item wel daar vermogen een akker, en de negest daarbij koren had overhangend, zo zal die vermogen dat koren midden tussen bestens op slaan; of hij dat niet, dan moet hij daar vol voor doen. Of een simpel woord, Of een man of vrouw simpelweg weer, die zichzelf veel verdoen, dat zal men den negenten vrienden toe kennen geven, dat ze den mensche zo bewaren, dat le niemand schade deed noch zichzelf verdoen; waren sake (dat) hij iemand schade deed, daar zullen die vrienden voor staan. Van borg tot zetten. Item wel schuldig is, en zet een borg, zal men den borgenaar; maar men zal den schuldenaar, zo is die borg vrij. Dat zestigste kapittel, Van kooplieden waren. Item of daar schip lieden of kooplieden met waren in land kwamen, dat zullen hun geven voorhoop af te kopen, bij vijf marke en verlies van het goed, Van valse waar of mate. Weer daar een man de valse waar of valse mate had, dat mogen de schutterskoning en schutters rechtvaardigen, en de valse dat goed of waar nemen; want daar ensal niemand melen met een slechte maak, ze eerbiedigen des landes teken. Van goed toe gezeten. Item of twee broers waren de erfenis en goed tezamen hadden, en niet voor een enkelonden, zo zal de oudste broer dat goed zien, en de jongste zal kiezen. Of een man zijn huis af brandt. 10 15 $.4. Item 9) (of) ?0) een man syn huys alf 20 brande, daer syne naburen schade aff queine, Jaer enkan he niet toe doen, dat weer sake dat hy vyanden hadde, daer hy niet van schey- den wolde, dat bewyslick weer, soe sal he daer voer vul doen. Een kram is vry. }.5. Een kram is vry by den halse toe ver- liesen, dat weer sake dat daer twe kyfachtich worden in den kraem und !!) wonden malkan- deren, kregemen den hantdadigen, soe machmen hen sluten in den kraenı, soe lange als de kraem wih weer; ende oniginge he wih den kraem, und queme in enen anderen kraem, soe solde die vielich wesen. Van dootslachte, $. 6. Item 1?) of een dootslach geschege bu- ten den kraem, ende die hantdadige queme in 3) In A. verschr, „over over,” — 6) Dieser $, fehlt in BB— 7)B. fügt hinzu: „tho broke.”— 7°) B. „wage”"— 8) B. „heren.”— 9) Dieser $. fehlt in B.— 10) „of” fehlt in A. — 11) B. mit Weglassung des Übrigen: „unde wondeden malkanderen, alsdan sal die broke und buete dubbelt wesen.” — 12) Dieser $. fehlt in B, — 25 35 _— 28 — Das FVesterwolder Landr. den kraem, daer sal he vielich syn, soo lange als die kraem duert. Dat xvır. Capittel, Van tuichnisse. 5 g 1. Eene tuychnisse bundich ?) toe wesen, dat sollen twe of dre wesen onberuchtige waerachtige (mans) 2), myt rechte daar to geey- schet; ende soe sollense dat ten hilligen sweren, of men hem des niet wolde verlaten, van wat 10 saken datet ?) io her queme. Van banbreven. $.2. Item geen wartlick lantsaet man sal den anderen laden myt banbreven, by pene vyf marck den gerichte. Ock ensal geen lant- 15 man ledebreve *) brengen buten landes, by pene vyf marck. Van toe beseggen. $.3. Item of twe of meer weren die besecht weren myt ener saken, de hem solde kundich 20 wesen, daer machse dat recht to dwingen die waerleyt to seggen by oeren eede, wes hem kundich ende niet kundich is. Van elockenslach. {.4. Klockenslach, welck daer geschiet van 25 noetsaken, of daer vyande in den lande weren, die dan niet envolget, de breket vyf °) schil- lingen den gerichte ©) to broke. Dat xvırı. Capittel. Van besaten. so $.1. Item of daer een man besatet worde mit syne guede, dat mach hy vryen myt enen borgen tho rechte toe komen, die daer guet voer sy; ende die richter sal hem een rechte- Jach leggen daer na over veertyn dagen, dat 1) B. „bundachtich.” — Das FVesterwolder Landr. weer sake dat die sake soe gelegen weer, dat mense kort muste richten, Van toe panden, $.2. Off een man den ander pandede, ende hy hem gene schult kende, soe sal hem die richter rechtdag leggen over dre weken daer na, Off een man storve, $.3. Item of een man storve onversichtiges dodes, ende emant spreke op des dode mans guet van schulde wegen, daer die vrenden noch na gelaten wyve niet van kundich weer, salmen bewyzen myt twe tugen; kondemen ?) des nyet, mogen des doden vrenden daer voer staen mit ses manne eden, datse van der schult niet hebben geweten, ofse mogen den anderen in ruimen als vor schreven is. Een verstarckinge desses lantrechtes. 4. Wy®) gemeene inwoners des landes Westerwolde erkennen ende betuigen in dessen openen bezegelden brief, dat onze ouderen ende voorouderen, als wy hebben verstaan ende onderwijst zijn van onse voorvaderen, dat deze punten ende artikelenvoor schreven zijt gevestigd een oud landrecht toe Westerwolde, ende wy daar ook geerne denken bij te blijven, ende voor een recht toe houden, welke er landrecht wy hebben doen laten beschrijven om toe te voorkomen partijen en onwille des landes; deseen oorkonde der waarheid van die punten voor schreven, zo hebben wy gemelde landen onze lantseil eendrachtig gehangen aan dessen brief. Ende vorderde tot een meerder erkenning der waarheid, zo hebben wy gemeene landen gebeden een ietlik kerkspel synen kerkt. 2) „mans” fehlt in A.; staat in B.— 3) A. verschrift: „datte”; B, „dat het.” 4) B. „ladebrief.”— 5) B.: „vyff marck den heeren tho broke.”— 6) B. „den heeren tho broke. Item of daar ook scheghe 8) B.: „of Dieser S. fehlt in dem Landrecht v. 1565, statt dessen gaat demselben ein ausführliches Publicationspatent voraus, aus welchem ich nur folgende Stelle aushebe: „Soo hebben wy daar na het geschreven landrecht aan die hand genomen en het zelf in bywesen van beide partijen gelezen, en met bewilliging der zelfde etliche artikel, punten und besluuen des zelfde landtrechts vermeerderd, verbeterd verklaard veranderd gecorrigeerd verminderd, en etliche 9) B.: „ae niet noodzakelijk en nu niet in gebruik wesende al geleend of ten del uit gewisscht en wit den landrecht gelaten.” — Das Westerwolder Landrecht. heeren voor hem dat mee toe besegelen; des zo hebben wij kerkenheeren als Hinrico Frome kerkheer toe Westerwolde, Hermannus Huys- tinck kerkheer toe Sellinge, Bernardus Buese kerkheer to Vlachtwedde, broeder Hiprick kerk- heer to Vriesscheloe, ons insegelen witlik doen hangen aan dessen brief; datum anno een duizend veertig honderd en twintig op dach prisce virginis. $.1. Item!) bij den haag getogen, vuist- slag of bloedelsche, een halve mark tho broke. $.2. Item met een staf geslagen, een hele mark tho broke, $.3. Item een bloedenscherp in dat aangezicht of in de handen, twee mark tho boete; en is die wonde over de lessen gekomen, voor aan den hoofd of binnen in de handen, zo is die boete drie mark. $.4. Item zo werd de andere wonden op dat hoofd, of in een van zijn ledemten, dat hem op dat been geroert heeft vijf mark tho boete. $.5. Item is dat een grote vleischewonde een half vinger lang, vijf mark; en is zij ook langer om een vingers lengte, deinen mark; en als weer zij ook langer, zo kan de boete niet hoger rijzen. $.6. Item machten bewijzen dat de kop door geslagen is, zo is de boete twintig mark. $.7. Item een door gaande wabe in dat lyf, vijftien mark; en is dat door door dat lyf gekomen, zo is dat veertig mark. 279 Das Festerwolder Landr. $.8. Item in deze voor gaande en andere artikelen, waar niet uit gedrukt staat hoe veel de heeren tho broke heeft, daar komt de heeren halve zoveel veel, als die gehoorde tho boete heeft. $.9. Item twee oogen uit, eens mans lijf; twee voeten af, een mans lijf; en twee handen als voelen, Een oog uit, een half maal lijf; een hand af, als volgende; en een voot af, als volgende. Een oog blindt en aan zittende, een derdelijfel deel mangelt. Een hand lam, dat men daar niet mee houdt kunnen, als volgende; een voet lam, dat die versen op de grond niet komen met den tree, als volgende. $.10. Item zo veel den anderen zinnen beroven, of zinen lippen een of beide, of hun tongen, die zal den klager beterem maken met een halve mans lichaam; beroven hier hem dusser stukken manniger dan een, hier zal den klager beterem maken voor elk stuk van dusser met een 20 halve mans lichaam. 11. Item twee ooren af, een halve mans lijk; een oor af, een verendeel mans lijk. 12. Item dusser voor geschreven punten, daar slagen hoven, ogen, onderbuik, handen af, voeten beroofd, ofte andere dusser stukken, gelijk als van de neus en lippen, oren, tong enz. Of men dusser voor geschreven leden vorsaken zou, zal die klager dat bewijzen met twee getuigen, dat de andere met hem vechteling gedaan heeft, en dat hier hem de wond gebracht heeft en anders niemand. En voor nu zal hier bewijzen met twee getuigen worden. 13. Item of daar twee arve samen gegoekt worden, dat zal staan bij den oudste en den meesten vrienden raad. Item of daar een arre verstorven lot een vrije aval heeft, dat zal bij den oudste blijven, en de andere broeders en zussen af laten gaan. Item of daar een man had een vrije speelkind, en geen echte kinderen, dan mag de vader gerust al zijn replicken goed doen, dat men drijven of dragen mag. Item of daar twee tuinen bij malkander zijn, en van oude tuinen gewest, die zal men niet behouwen noch met hulbe poten of bepotten of bewassen laten, zodat het hem toe beiden zijden beivielde. Item of daar twee echtgenoten geen kinderen hadden, en baden. 15. Item of in gerechtige wonde in dat 25. Genoegzaam tuigen, die die wonden puncten zien hebben, dat dat hout door gestoken was, of een door gaande wonde in dat lichaam, of der dingen gelijk als voor geschreven is. Item wie den anderen beroven eens duim of een vinger, die zal van elk den klager geven een verdeling mans gekleed, en beroven hier hem twee duimen of vingers, zo zal hier den klager geven en beteren met een half mangelt; weer ook der stukken mannelijker af dan twee, zo en mag de boete niet hoger rijzen. Item soortgelijk den anderen beroven een lede van zijn duimen of lid van de vinger, die zal den klager geven twaalf marke; beroven hier hem ook twee leden van zijn duimen of vingers, vier en twintig marke; en is de stukken mannelijker af, zo mag de boete niet hoger rijzen. Item soortgelijk den anderen leegt een duim of een vinger, die zal den klager beter met zes marke; leegt hier ook hem dusser stukken twee, als van zijn twee duimen of van zijn acht vingers, die zal den klager beter met twaalf marke; waren ook dusser stukken meer lam dan twee, zo en mag de boete niet hoger rijzen. Item soortgelijk den anderen leegt een lid van zijn duimen of van zijn vingers, die zal den klager beter met zes marke; leegt hier hem ook twee van dusser leden, die zal den klager beter met twaalf marke; waren ook dusser leden mannelijker lam dan twee, zo en mag de boete niet hoger rijzen. Het IV eeuwse Wolderland. . 17. Item so wie den anderen berub und geberubt eener die sal den Kläger besser mit zwölf Mark; berubt hier hem auch zwei Zehn von einem Fuß oder von beiden Füßen, die sal den Kläger besser mit vier und zwanzig Mark; werden auch dieser Stücken mehr als zwei, so emacht die Boete nicht höher steigen. . 18. Item so wie den anderen berubt einen der Zehn seinen Zehn, die sal den Kläger besser mit sechs Mark; berubt hier hem auch zwei Gliedmaßen von seinen Zehn, der sal den Kläger besser mit zwölf Mark; werden auch diese Zehn mehr als zwei, so emacht die Boete nicht höher steigen. . 19. Item so wie den anderen leergibt einen Leinen, die sal den Kläger besser mit sechs Mark; leergibt hier hem auch zwei Zehn, er lege den Kläger besser mit zwölf Mark; werden auch dieser Zehn mehr als zwei, so emacht die Boete nicht höher steigen. . 20. Item so wie den anderen leergibt ein Gliedmaßen von seinen Zehnen, die sal den Kläger besser mit drei Mark; leergibt hier hem zwei Gliedmaßen, die sal den Kläger besser mit sechs Mark; werden auch diese Zehn mehr als zwei, so emacht die Boete nicht höher steigen. . 21. Item so wie den anderen berubt einen Zahn, oder zwei, oder vier, die sal den Kläger besser für jeden Zahn mit vier Mark; werden auch diese Zähne mehr als vier, so emacht die Boete nicht höher steigen. . 22. Item so wie den anderen schlägt einen Arm entweder alte beide, ein Bein oder beide, behält die Beschreibung seine gesunden Zehn, Arm, so mögen sie einen von den Klägern nehmen, die ihm geholfen von der Armutszeit, und lassen ihm das Arm und Gut bei seiner Schuld bleiben ohne Widerspruch. Item of daer hadde ein man dienstknechten of dienstmageden of een meester wonende op syn landt, wes hy misdede sal dat heerschop vry van syn; ten weer dan snke dat sie na der undaeth wetelycken by den zelfigen onder holden worde, ol consent gegeven dat undret laten thoo gescheen, Item nemant sal synen bauwacker laten bewassen ofte bepoten myt holte, buten consent syner naburen. Item alle sliitwendige by den bouwlandt, sal vry wesen een molen van soven voeten, Item dat recht sol gesloten wesen na geboeriycker tyde, vant sanet Vyt tho sanet Bartholomeus, ten sy dat daer sake vallen, die ter stont nodich synt te slytene tot kentenisse des richters. Item nemant sal voer syne vrende staen, dat sy binnen landes of buten landes, Item of ein man landt ofte beeste verkofte, und nicht leveren enkonde, sal den - 8 — Das Festerwolder Landrecht. men sal hem beieren voer elcken arm und voer elcken been, dat hem thobroken was, achtien marck; und blyft die arm of been küm, 800 salmen die leempte daer tho beteren und boeten. 1.23. Item alle wonden, die gesteken sint door dat holle van den Iyve, of door den hals, of door armen, handen, voeten, of door beenen of door andere leden, of anders door eins menschen lichaem, die an beyden syden opene sint, die salmen boeten und beteren voer twee wonden. $.24. Item soe wie den anderen slaat een ribbe entwee, twalf marck; und sint daer twee ribben entwee, vier entwintigh marck; und sint daer manniger entwee, so mach die boete nicht hoger rysen. $.25. Item van den voor schreven punten, als duimen, vingern, teen, tanden, armen, beenen etc., of de genen des versakenden wil, soo sal die klager dat eerste aan bewijzen met genoegzame kracht, dat die andere met hem in vechtelingen gewest heeft, und dat hy hem die wondingen gedaan heeft, und anders niemand. $.26. Item een wonde, die men voor een wonde boeten en beteren zal, die zal door de huizen in dat vlees of op den knoken ofte beenten gekomen zijn; die mogen vertugen twee waarzegende buren, die de wonde gezien hebben, doe zij het nu gescheen was. $.27. Item met welke handen wapens die een de andere wonde, die zal hem beteren alsof vele boeten, als hij hem veel wonde heeren verbroken hebben vijf marke. Das Westerwolder Landrecht. gedaan heeft; men werd de man dood geslagen, dat zal geen beteren na lantrecht, und daaraan voor alle wonder quick. $.28. Item gescheen iemand wonde, aan den wilden vaste, dat hij daar af lam werd in de beenen of in de armen, ofte aan iemand zijn ledematen daarvan gelempt of gekreinkel werd, dat openbaar kentelijk is, dat hij dat gebrek und krankheid van de wonde heeft, zo zal men elk punt boeten naar lantrecht. $.29. Item eent morsdoolich sabelmen verstaan, of eent man geslagen worde op den arm of been, of op iemand van zijn leven, dat die huid niet door en waar, und doch al lijkt veel daar aan ledematen lam van waren, of anders daar zere van geknecht waren, dat op een klare wijze is, zodanig salmen dat boeten gelijk andere lampleden of wondingen. $.30. Item of eent gewondet werd, en die wond niet heel werd, kon dan salmen boeten- en beteren dubbel, $.31. Item alle wondingen, die gedaan werden met brand of met zeer water, die salmen boeten en beteren gelijk andere wonden. $.32. Item eent man z'n zegen af, van een vrouw of maagd of beide borsten af, dat is eentijds van een mans lijf; en een borst af, eent half mens lijf, met voorzichtigheid. Alle wondingen die vrouwen en maagden gedaan werden, is den derde part hoger dan aan een man; terwijl dat de vrouw deden mannelijk dat, zodat zij aan houden vermits medevechten, en men dat bewijzen mocht met twee Item of daar iemand had liggen zoolvast als twee akkers land breed in eenig gebied land, die men met graven of met sloten moeten in ere houden, zal schuldig zijn tegen zijn naaste toe graven en sloten. broke, hoylandt bezeten of bevreden voor de nader beesten. voor dat pand uit toe rechten, ook eent stukveer, salmen na keizersrechten berichten. Item de rechter zal zelf voor een mans deur komen, om het pande toe te zetten. richters doen verklaren in de Wedde bij klemmende zon voor middag. Item die richter sal hebben voer dach zetten ein stuk verzoek Item nl wat men in dussen landrecht niet een vint, dat Hieran reijht zich nog een Verordening over den Gang des Processes, die Item die richter sal eenieder dach zetten omme wyte licke schuld, sonder Item die droste sal des Item een man mach syn koren en ich aber, dat sie offenbar neuer is, hier niet aanbieden. — Das FWesterwolder Landr. noch achtigen tugen, so eens de boete niet hoher, dan bij der mans boete behoort. Item of iemand persone, die den ander stoot in een grote, of in een diepe sluk, ofte in water, die sal den klager bete- ren met vyff marck. Deze twee artikelen voor- schreven maken vertuigen met twee andere genoegzame tugen. Item soe wie den andere begeeft met bij of met water, of met andere vuile dingen in hopen moede, die sal den klager beteren met achttien schillingen, en den heer evenveel, dit mogen vertuigen twee waar- tige tugen. Item soo welke mensche den andere met een mes steekt door syne kleding, of aan syn wapen dat hier aan hevelt, die sal den klager beteren met een marck, Item soo welke mensche een mes trekkt op een ander, die breekt tegen den klager een halve marck, en tegen den heer een halve marck, en geschiede dat voort- gebracht, soo is de boete twee marck en de breekt zoo vol, Item so wel den andere slaat of werpt met stokken, met stenen, of met een been, of met andere stukken, die den gelijk zijn, zowel dat niet blauw noch bloedig is, Das FWesterwolder Landr. Hij zegt den klager beter met een mark, En den heer met een halve mark. Item so wel den anderen heetet schalk Of hoerensone, of anders in eenigere wys spreekt An zijn ere in ernste moede, so dat de De richter kent dat aan een mans ere Ga, die breekt een mark tegens den klager, En ook volgens tegens den heer. Item so wie den anderen loochent in Ernstige moede, die breekt een halve mark Tegens den klager, en een halve mark Tegens den heer; en schrijft dat voort ghe- Recht, waar de rechtse zit, is dat dubbele boete, en die breekt ook veel, En loochent een meerder man den recht, of Een recht een meerder man ofte een ander recht, so is de boete den klager een mark, en den heer een mark; en schrijft dat voort gherichte, is dat dubbel. En dit maken bewijzen met twee waarachtige getuigen; en in generaliter moet de boeten en breeken, die niet gealterd zijn, geordonneerd en gehouden worden naar oude ambtsreglementen. Item alle die voorschreven artikelen, Van den vorigen breeken zijn te verstaan, ten gevolg dat sulke wondingen gedaan waren bij noodwerkingen des leven of anders onnoodzakelijk, Dat zal staan tot kennis van den heer. Gesetz der Fivelgoer. Fivelgoer Küren. Als aliqui sua temeritate manu armata Ecclesiam aliquam occupaverint, ut ipsa contra Inimicos pro castello utantur, et alii ad ecclesiam collecta multitudine pugnaverint, ita ut Ecclesia polluatur, quelibet partem secentas marcas persolvet, et communiter episcopo satisfacient. Si qui vieini ecclesie mansionarie vel Casualiter hostibus super venientibus in necessitate ad ecclesiam fugerint, et alii eos usque ad pollutionem ecclesiae inpugnaverint, invasores secentas marcas persolvent, et part episcopo satisfacient. (1. Van kerken tot bezetten !). Soe we 50 myt synes solves dumheit ende myt wapender hant enich godeshues besette, ende dat weder synen vyanden vor een wyckhues 2) bruke, ende de ander myt begadderden volke 5 dar iho vechte, also dat de kercke worde entsegath 3) dat is ontwyet, beyde dere egga dat is partyen ghelde den rechteren ende den menen lande elven *) marck engelsce, ende to mande den bisscope synen ban, 10 Soe we so op de kerck wort yaghet. Soe we so by dere kercke wone, ende de vwyant overwyxelinge 7) opse kome, endese danne in dere noede to dere kercke flie, endese de andere an fechte, endese de 15 kercke ontansegae ®) dat is ontwye, de tovech- teren ghelden elven®) marck engelsce, ende den bisschop synen ban. Der Isteisische und plattdeutsche Text dieser Kuren findet sich in mehreren Handschriften der in der Provinz Groningen im 15. und 16. Jahrhundert gebrauchten Rechtssammlungen (dem sogenannten Ommelander Landrecht); so in einer 1532 geschriebenen Handschrift der groninger Universitätsbibliothek, bezeichnet: „in serino Manuscriptorum, B. d. 18”, auf fol. 101 - 104, wo dem Istvischen, „Primum plebiscitum Fivelgumana” benannten Texte, paragraphenweise die entsprechenden Stellen des plattdeutschen folgen. Ferner in einer Handschrift im Besitz der groninger Genootschap pro excolendo jure patrio, welche auf p.12 der „Liste van de Handschriften van het Genootschap te Groningen 1831” verzeichnet ist, und worin p. 70 der lateinische Text als „Primum plebiscitum in Fyweigonia” steht, und sich diesem der plattdeutsche reiht. Keine jüngere Abschrift des lateinischen Textes ist auch in einer auf p.21 der erwähnten „Liste”, so wie des plattdeutschen in einer ebendaselbst p.5 beschriebenen und einer andern Herrn Professor van Eerde zu Groningen gehörenden Handschrift, enthalten. Gedruckt sind diese Kuren 1791, in den Verhandelingen der groninger Genootschap Deel III, Stuk 2, Anal. 52— 67, und zwar nach der zweiten soeben angeführten Handschrift. — And. MSS.: „Hier beginnt Biwslingelanden wilkoer end recht van kercken toe besetten. Dat is eerste Fyweigelandes willkoer end recht is: Soetc.” — And. MSS, „wychhuis” — And. MSS, „untanseget”; „untanseget”, vgl. lin. 36. — And. MSS, „elfen hundert.” — And. MS. fügt hinzu: „si qui cum debellacione ecclesiam occuparerint.” — And. MSS.: „onverhoets”; „onverhoet en onverwaert." — And. MSS. „elfen hundert.” 