title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: 4. Dit alles zien wij in Jezus Christus , dewijl Hij Gods en, } s mensclien Zoon is , of , om eene , ons gepast voorko- niende , kerkelijke forinule te gebruiken , dewijl Hij de eenige Godmensck is. Hij is ons God in den ruimeren zin , waarin de voorstelling van het Nieuwe Yerbond door de Oude Kerk vddr de Mcesche Kerkvergadering in 325 is opgevat, en vooral door Tertullianus, Adversus Prazean, dui- delijk en veelzijdig is ontwikkeld, zoodat Hij Gods volkomen evenbeeld en het afschijnsel zijns wezens is , onderscheiden van den eenen God, door wien Hij is gezonden, en aan wien Hij ondergeschikt is *). Hij is ons menscti, in dien.zin dat Hij volkomen mensch is, geheel en al mensch, zon- der eenige zonde en volmaakt heilig , een type van den mensch. Doch Hij is ons niet God en mensch, maar God in menschelijke vormen, of goddelijk mensch, zoodat Hij ons niet alleen een persoon is, maar Hij ook niet dan e*ene natuur heeft , de godmenschelijke , aangezien de mensch van Gods natuur of van goddelijk geslacht is, en er dus niet van eene goddelijke en eene menschelijke natuur, als twee naturen, kan gesproken worden. Gods Zoon heeft daarom wel twee verschijningsvormen , den aardschen en den hemelschen, doch daarin openbaart zich alleen eene en dezelfde natuur , de goddeUjlce of geestelffie, aan God en menschen beide (en wie weet, aan hoevele andere we- zens in andere werelden?) eigen. 5. Het doel dezer openbaring en opleiding van God in en door zijnen Zoon is practisch, om ons door Gliristw tot God te Irengen, om ons tot de gemeenschap met den Vader te leiden, ons steeds meer Gode gelijkvormig te ma- ken. Daartoe moet de mensch door het geloof in Christus van het drukkend gevoel zijner zondenschuld worden ver- iest , van de heerschappij der zonde of van de zondigheid *) De voornaamste plaatsen uit de oude Kerkvaders en latere schrijVers, waarin de betrekking des Zoons tot den Vader evenzoo wordt voorgesteld, vindt men aangehaald in L. G. PABEATI et P. HOFSTEDB DE GEOOT, 2/z- neamenta Theologiae Christ, vniversae, ed. 3 p. 94-105. Later spreek ik nader over deze voorstelling. bevrijd, tot geloof aan Gods vergevende liefde geleid, met Gods lieiligen en lieiligenden geest vervuld worden. Oinden mensch alzoo te herscheppen en in eene nieuwe geestelijke wereld over te brengen , kwani Gods Zoon op aarde , leerde , leed, stierf en lierleefde en regeert Hij nog zijne Kerk; met een woord , daartoe lieeft Gods Zoon onder ons meiisclien liet GodsrijTc , zijne Gemeente , gesticlit en steeds meer volinaakt. Hij, Gods Zoon, werd mensch, om ons tot zijne breeders , tot zonen Gods te vormen ; Hij werd ons gelijk, om ons aan zich gelijk te maken; Hij verliet den lieiligen hemel , om den hemel aanvan- kelijk op aarde te doen nederdalen en deze tot voorpor- taal en voorbereidiug voor den hemel te heiligen. Yerre is het van mij te beweren , dat deze opvatting des Christendoms nieuw zou zijn , en dat 'tgeen ik ons eigen noern, daarom aan. anderen niet eigen zou zijn, dat eigen zooveel als alleen-eigen zou beteekenen. "Ware ouze opvatting geheel nieuw en ous alleeii eigen, ik zou vreezen , dat zij uiet waar inogt zijn. Alleen dat is nieuw en ons eigen , dat wij , 'tgeen het Nieuwe Yerbond ons scheen aan te wijzen , consequent en veelzijdig hebben ontwikkeld en toegepast, en uit dit gronddenkbeeld alles afgeleid. Hierin hebben wij, zoo ver ik weet, maar eeneu voor- ganger gehad, C. L. Nitzsch, den vader van den beroem- den Berlijnschen Theoloog C. J. Nitzsch. Toen wij dit bemerkten , ontboden wij zijue sclmften met groote begeerte en zagen tot onze vreugde, dat hij er reeds voor een vijftig jaar op aandrong, dat men de openbaring der godsdienst niet nioet zoeken in hare ingeving , maar in hare bekendma- kiug, of dat de openbaring in historische en uiterlijke daadzaken bestaat en een algemeen , openlijk of publiek doel heeft, aangezien de Mozai'sclie en Christelijke godsdienst niet voor dezen en dien persoon op zich zelven , maar voor geheele volken bestemd zijn ', terwijl hij met reden beweert, dat de Christelijke openbaring niet beter aanbevo- len en uitgelegd en naar haar doel toegepast kan worden, dan wanneer wij deze zienswijze volgen J ). Evenwel was ons inzigt reeds geheel ontwikkeld, toen wij Nitzsch leerden kennen , is onze voorstelling rijker en, naar ik meen, duidelijker, en hebben wij op alle vakken der Godgeleerdheid dit hoofddenkbeeld practiscli toegepast, 'twelk bij Nitzsch alleen tlieoretisch op zich zelf daarheen is gezet. Toch hebben wij niet nagelaten, den schrande- ren man met eere te vermelden 2 ) ; 'tgeen sommigen aan- leiding heeft gegeven te vertellen, dat wij niets doen, dan Nitzsch napraten! Ik gevoel het zelf, dat mijne aanduidmg, welke de hoofd- gedachte onzer Godgeleerdlieid is , op verre na niet zoo be- vattelijk is, als ik haar wel wenschte voor te dragen. Doch zoo ik geene verhandeling over haar zal schrijven, moet ik het wel voorloopig hierbij laten en hen , die meer daarvan veiiangen te weten , verwijzen naar een tal van verhandelingen in Waarheid in Liefde 3 ). J ) Verg. c. j. NITZSCH, System der christl. Lelire 25 , 6 nitg. bl. 69-72. 2 ) PAREAU et HOFSTEDE DE GKOOT, Lineam. Theol. Christ. 44, p. 60. 3) Met iiame naar die van VAN OOEDT, 1838, TI, PAKEAU, 1838,111 en IV, SCHUKKING, 1843, III, VAN OOEDT, 1844, II, SCHUKKING, 1844, IV, PAEEAU, 1847, I, enz. 48 IV. Wat er 'evenwel ontbreekt aan die bevattelijklieid , zal ook in dit woord duidelijker worden, daar ik het in Afdeeling III in 't algemeen gezegde nu en vervolgens verder zal ontvouwen. Daartoe spreek ik nu over onze rigting , over den weg, dien wij bewandelen, of de metkode, welke wij volgen (metliode, in ruimen zin genomen). Ik bedoel hiermede, wat ons in het formele meer bijzonder eigen is, want, bevat Afd. IH onze lioofdgedaclite of ons materieel be- ginsel , deze Afd. IV zal net formeel principe behandelen , of de vraag : wat wij dan nn zijn , Supranaturalisten , Ea- tionalisten , Mystieken, Specnlatieven, of nog iets anders ? Indien de oudere Mtzsck naar deze vakverdeeling ons beoordeelde , zou liij zeggen : Zij zijn Supranaturalisten en Eationalisten beide, te weten, zoo men deze namen in goeden zin wil opnemen, en niet als partijleuzen. "Want de openbaring en opleiding van God in Jezus Chris- tus is hun, wat haren vorm aangaat, eene historische, geheel bijzondere, buiten de gewone orde der dingen door velerlei wonderen gegevene daadzaak ; in zoo verre zijn zij Supra- naturalisten. Dock die openbaring en opleiding is hun, wat haren mlioitd betreffc, eene algemeene, overeenstem- mende met hetgeen de menscn ook buiten Christus kende of wenscnte of giste, of, zoo ook dit niet kan , althans , \ nu die openbaring en opleiding liem is bekend geworden , zelf als waar en goed kan erkennen, en alzoo dus eene wijsgeerige; in zoo verre zijn zij Eationalisten. Dock deze wijze, om de zaak voor te stellen , welke aan ISTitzsck meer of min eigen is , bekaagt ons minder. Wij zeggen liever : onze rigting is eene gesckiedkundig- wijsgeerige, of nog juister: wij vatten Gods openbaring en opleiding in Jezus Christus op als eene gebeurde en voortgaande zaak , welke wij exegetisch , historisch , spe- culatief, mystiscli en practisch trachten meer en meer te begrijpen, nit te leggen en ten nutte der menschheid aan te wenden. Historie en Pliilosophie zijn ons zeer naauw verbonden; de Geschiedenis is liet ligchaam, de "Wijsbegeerte de geest, te zamen is liet een levend geheel ; maar Historie zonder Philosopliie is ons eene doode stof; deze zonder gene ijdel gesnap '). Of om het met de woorden van Hamann uit te drukken 2 ) : Pliilosophie ohne Geschichte sind Grillen und "Wortkram .... Ohne Philosophic gibt es keine Geschichte Das Feld der Geschichte ist mir immer wie jenes \veite Feld vorgekommen , das voll Beine lag, und siehe, sie waren sehr verdorret. Niemand als ein Prophet kann von diesen Beinen weissagen , dass Adern und Meisch darauf wachsen und Haut sie iiber- ziehe." Om dus 'tgeen werkelijk en waar is te leeren kennen, behoeven wij de Geschiedenis; om dit levendig en waarlijJc te kennen , de rede , en , in den hoogsten graad, de ontwikkelde rede, d. i. de Wijsbegeerte. In onze Compendia hebben wij daarom vooraan, bij elke nieuwe afdee- ling, tweederlei onderzoek, eerst een historisch: hoe die zaak of leerstelling dusverre is behandeld; dan een critisch of philosophise!! : hoe zij nu moet behandeld worden. Gods openbaring in Jezus Christus is ons eene ge- schiedkundige zaak; voordereid door Gods schepping en door zijn wereldbestuur vodr Jezus komst op aarde, meest onder Grieken en Eomeinen, en allermeest en mede op ') Verg. mijne Institut. TheoL Natur. V., p. 27, 28 ed. 3 ea vooral L. s. p. MEIJBOOJI. De ideis et rebus in facto positis , in re Chris- tiana apte conjunctis, Gron. 1840. 2 ) HAMANN'S Schriften, D. VI, bl. 223, 302, D. II, bl. 218. 50 gelieel buitengewone wijze onder de Israelieten; wlbragt door Jezus zending en werkzaainkeid onder de inenscken en en de regeling van zijn lot; voortgezet door zijne regering over de Gemeente , wier Hoofd Hij ook nu nog is onder God. Deze gesckiedkundige zaak zoeken wij eerst exegetisch, te kennen , verre weg het meest en in liare volkomenkeid uit hare gelieel zuivere bron, de boeken des Meuwen Yerbonds ; dock ook in hare bijzondere voorbereiding , nit de boeken des Ouden Testaments, en tevens in liare voortzetting , nit de gesckriften over de Kerkgesckiedenis. ~Na dezen exegetiscken arbeid volgt de bepaald JdsionscJie, "Wij vergelijken, wat er vroeger en later door God is gedaan, gelijksoortig aan zijne openbaring en opleiding in zijnen Zoon; bijzonder slaan wij den gang der Oosteiscke, Griekscke en Bomeinscke besckaving gade, en zoeken in ket lickt te stel- len, koe Jezus Ckristus is ket middenpnnt en de sleutel der wereldgesckiedenis, tot wien alles moest voorbereiden, wat er vroeger was , uit wien alles krackt en leveii moet erlangen, wat er later is; koe in Hem is, om met Jokannes von Miiller J ) te spreken, raccomplissement de toutes les esperances, le point de perfection de toute la pkilo- sopkie, Texplication de toutes les revolutions apparentes du monde pkysique et moral, la vie et 1'immortalite." De Kerkgesckiedeuis , op de regte wijze met de Evangeliscke gesckieclenis verbonden , is ons dus ook ket verkaal der voort- gaande openbaring en opleiding van God in Jezus Ckristus, of liever ket verkaal der voortgaande opvoeding van God door Jezus Ckristus , die bij voortduring zijne Gemeente bezielt en regeert en tot toenemende volmaaktkeid opleidt. Bij ket kistoriscke onderzoek voegt zick ket speciilatieve. Met onze rede , ket van God in ons gegevene lickt , sporen wij na , of wij nu ook zelve kunnen inzien en J ) Brief aau C. Bonnet vau 27 Mci 1782, in MULLER'S Werlce , D. XXXVII, bl. 27-28. 51 begrijpen , wat Gods openbaring in Jezus Christus bevat , dot die openbaring waarheid is , waarom zij waar is en goed en heilzaam, hoe zij overeenkomt met Gods stem in ons gevjeten t deze wekt en scherpt en in deze een weerklank vindt, hoe zelfs in de geheele zinneli/jTce schep- ping eene aanduiding en weerkaatsing is te vinden dier zelfde groote en heerlijke waarheid, welke wij in Jezus Christus lielder en klaar voor ons zien; hoe de beste wys- begeerte lieeft gezocht, wat in Christus is te aanschouwen^ heeffc gestameld, wat in Hem spreekt, gegist, wat in Hem zekerheid is; hoe de hoogsfce kunst heeft afgeschaduwd, wat in Hem vastheid erlangt; hoe in een woord, al wat rein menschelijk is, maar buiten Hem stukwerk en zwakke proefneming , in Hem tot ontwikkeling en vol- maaktheid is gekomen. Nog voegt zich bij het speculatieve het mystische. "Wat wij exegetisch en historisch hebben gevonden en speculatief hebben getracht te doorgronden, pogen wij ook mystisch door eigene ervaring in ons gemoed waar te nemen en anderen te doen waarnemen. Dat wij zondaars zijn, en door de zonde ongelukkig, ons zelve niet kunnen help en, buiten ons eenen Eedder behoeven, dien in Gods Zoon vinden, in zijne verlossing en heiligmaking ons zalig gevoelen deze en vele andere onderwerpen bestaan er, welke nooit tot eene waarheid in ons worden, zonder mystische uitlegginger van, in den geest van Johannes en ook van Paiilus. Ja, er is geene leering of vennaning des Christendoms, welke niet in den godverwanten geest des niertschen weerklank en vastheid erlangt. Gods vaderliefde gelooven wij onwankelbaar vast, als wij in de liefcle, Avelke Hij ons jegens ouze kinderen heeft ingeplant en door zijnen geest in ons ontwikkelt, het werk zijner handen zieii, waaruit wij Hem zelven meer leeren kennen. Ons eeuwig leven is ons eene zekerheid, als wij in de behoefte aan een voortdurend bestaan in ons gcmoed en de voldoening daaraan door Gods geest Gods werk opmerkeu. Alzoo zoeken wij elke lioofdzaak des Cliristelijken geloofs door liet eigeii hart bij ervaring te doen vatten, opdat zij in alien wortele, vast en onwrikbaar. Alzoo trachten wij , zelve steeds verder komende in geloof en liefde , des te beter den Yader te verstaan } nit wien wij alles hebben , wat er ook in ons genioed niag leven , zoodat wij den Yader begrijpen nit zijnen geest in ons. Bindelijk voegt zich. bij dit alles net pracliseJie. Gods openbaring is ons geen voorwerp voor nadenken en be- spiegeling zoo zeer, als wel voor liet leven, voor onze vertroosting bij al het gevoel van schnld en tekortkoming, voor reiniging van ons hart van zonde, voor onze heili- ging naar het beeld van Christus , voor de loutering en vohnaking der Gemeente, ja van geheel het menschdom, tot een hnisgezin van den heinelschen Yader, door den oudsten Breeder bestuurd, verlicht en volmaakt naar 's Yaders beeld. Dit practische is ons het hoogste. "Waar wij niets anders kunnen, laten wij liever al het andere liggen, om maar den practischen invloed van Gods open- baring in Christus te doen werken. Bij kinderen , een- voudigen en de groote menigte laten wij das het vroeger vermelde grootendeels liggen, opdat Christus, gelijk Hij in 't Evangelie leeft, in hunne harten wone. Hun wijzen wij Jezus aan in het Nieuwe Yerbond, opdat zij zelve, elk in zijne mate, Hem aanschouwen en navolgen. Het spreekt van zelve, dat deze veelzijdigheid aan nie- mand onzer op volkomene wijze eigen is ; wij vullen elkan- der aan , en helpen de een den ander , om te zamen naar al dit groote te streven. Ik spreek hier voorts ook van onze rigting en ons streven; niet van 'tgeen wij verkregen hebben. Bij van Oordt heerschte de exegetische zijde; hij had 53 fijne en diepe blikken in het Nieuwe Yerbond en eene heldere, omvattende aanschouwing van het geheele Evange- lie, en bovendien van de wereld, gelijk zij was en is. Sclierp- zinnige exegese is ook aan Yan der Loeff, diepzinnige aan Pareau eigen. Lorgion en ik zijn vooral geschied- kundigen. Het speculatieve wordt meest gevonden bij Pareau, Meijboom en Witkop. Het mystieke bij Schuk- king, Yan Herwerden, Muurling, Pareau en Yan Loon. Het practische bij Muurling, Yan der Loeff, Swaagman en Keiser. Bij anderen , Swiers , Sannes , Eeitsma , Yan der Woude, Douwes, enz. is het speculatieve en practische of ook mystieke meer vermengd. Elk verheugt zich in de aanvulling zijner eenzijdigheid door 'tgeen anderen hem leveren en in hem wekken. Den Heer der Gemeente zij lof en dank, dat Hij ons vergunt aldus zamen te werken , en , bij verschil van ga- ven, door eenheid van geest iets te doen voor zijn heerlijk rijk ! Overigens behoef ik naauwelijks te zeggen, dat wij niet aldus konden werken , wierden wij niet door vele vroegere en nog levende Geleerden geholpen. Het vasthouden aan het Christendom als eene histori- sche zaak, als een feit, is ons als Nederlandsche Theo- logen eigen. Geen echt Nederlander laat zich diets maken, dat de wijsbegeerte (of liever, dat wijsgeerige, beter nog, onwijsgeerige redenering) de geschiedenis kan omverwerpen. In het exegetisch opvatten dezer zaak hebben wij veel te danken aan voortreffelijke Duitsche uitleggers : Lu'cke, Olshausen , Tholuck , de Wette ; ook aan de Nederlanders : Heringa, Yan der Palm, Yan Hengel, Niermeijer, die aan de uitlegkunde veel meer hebben gedaan dan wij. In de historische navorsching aan Neander , Ullmann , Hagen- bach; aan Mnntinghe en Yan Heusde; aan de voortreffe- 54 lijke leerlingen van dezen , Eoijaards en Kist, welke twee laatsten de Kerkgeschiedenis , bijzonder van Nederland , veel dieper en veelzijdiger hebben beoefend dan ons mo- gelijk was. In de speculatieve beschouwing aan Hernster- huis , Schleiermacher , Hase , Scliolten ; van wie de laatste de leer der Hervormde Kerk veel onivattender en dieper heeffc nagevorscht , dan wij ooit dedeu. In de mystische ontwikkeling aan Lavater en Van Alplien , de leermeesters van onze kiudslieid en meer mannelijke jaren , ook in soinmige opzigten aan Sclileiermaclier. In Let practisclie aan He- ringa, Hiiffell en eene groote rij uitstekende niannen, wier werken vaak dankbaar door ons worden aangehaald. Wat deze mannen hebben gedaan , konclen wlj niet alzoo heb- ben verrigt; zonder hen waren wij op onzen weg niet gekomen , waar wij nu zijn. V. u ons materieel en formeel beginsel te hebben voorgesteld , zal ik u de wetenschappelijke ordening onzer Godgeleerdheid herinneren. Hier kan ik evemvel niet van ons alien spreken ; want die onder ons Predikanten zijn , hebben geene dringende behoefte gehad aan znlk eene ordening en liaar, zoover ik weet, ook niet openlijk beproefd te maken, en onder de Hoogleeraren heeffc van Oordt er geenerlei deel aan, ja had hij er zelf niet in alles volkomen vrede mee , toen zij buiteu heni, na zijn vertrek naar Leiden , was ontstaan. Ik moet dus spreken van hen , die zanien Academische Handboeken uitgaven, Pareau, Muuiiing en mij zelven. Die ordening komt het best in het licht in onze Encyclopaedia Theologi Cfiristiani J ) , vloeit uit ons grond- ') Te Groningen driemaal uitgegeven ill 1840 , 1844 , 1851, door Pa- reau en mij. 55 denkbeeld en onze rigting voort, ja, kan daaruit alleen verstaan worden; maar heldert deze ook wederkeerig op. "Wij beginnen , gelijk ik naauwelijks belioef te zeggen , van Jezus CAristus , gelijk die, naar cle algemeene kennis, welke ieder van Hem bezit , vddr achttien eeuwen op aarde leefde. Daarop volgt een woord over zijne Kerk , waarin Hij blijffc leven op aarde , en over 'tgeen noodig is, om haar te bezielen en te besturen. Zoo komen wij tot den Godgeleerde ; wat hij is , waarom de Kerk hem behoeft, zijne roeping, de voortreffelijkheid en moeijelijkheid van deze. Nu volgt eene beschouwing van de opleiding , die de Godgeleerde behoeft, bijzonder cle Academische opleiding, welker wezen en doel vooral wordt afgeleid uit de opvoe- ding der Apostelen door onzen Heer. Daarna wordt afzon- derlijk gesproken over de hulp der wetenscJiappen , welke de Godgeleerde zich aan de Universiteit heeft eigen te maken, om ook door haar die opleicling te erlangen. Deze be- schouwing heet de eerste afdeeling, of de opleiding van den Christelijken Godgeleerde in 3 t algemeen. De tweede afdeeling bevat die opleiding in 3 t bijzonder, of: door welke wetenschappen , en op welke wijze door haar, de Godgeleerde moet gevormd worden. De Methodologie , welke bij onze oostelijke buren wel eens van de Encyclo- paedic wordt afgescheiclen en doorgaans onderscheiden , is bij ons , gij nierkt het wel op , niet alleen niet van de Encyclopaedic afgezonderd , maar een met haar , ja haar voornaamste inhoud. "Want onze Encyclopaedia is niet ^Encyclopaedia Theologiae, maar Theologi: een onderscheid, waarop ik later terugkom. De wetenschappen nu, welke de Godgeleerde ter zijner vorming noodig heeft, rangschikken wij op deze wijze. Wij handelen eerst over Jezus Christus, gelijk Hij ob- jectief voor ons staat, of over de historische kennis van Jezus Christus , later over Hem , gelijk Hij subjectief in 56 cms leeft, of over het leven vau Christus in den Cliriste- lijken Godgeleerde. Zoo als Hij objectief voor ons staat, kennen wij Hem eerst uit zijn aardscli leven , voor achttien eeuwen geleid , vervolgens uit zijn heinelscb. leven , dat Hij nog voor ons in zijne Kerkregering openbaart. Om Hem te kennen uit zijn aardsch leven , is uitlegging des Niemven Ver&onds noodig. Over deze Uitlegging wordt dus gehandeld, en wel zoo, dat eerst wordt aangetoond, welke voorbereiding liiertoe noodig is, bijzonder, welke grondige kennis van het Oude Yerbond ; terwijl daarna wordt uiteengezet , wat de gramma- tische, historische, logische en psycliologisclie uitlegging is, en welk het Christelijk doel, dat men bij dit alles voor oogen moet hebben. Tevens wordt er gesproken over Critiek en Hermeneutiek , en eindeh'jk over de wijze , waarop Professoren en Studenten het Meuwe Yerbond, eerst elk voor zich op zijne karner , en later te zamen in de lessen moeten behandelen , ten einde de Leerlingen eerst aan de hand hunner Meesters , daarna zelfstandig , op practischen en tlieoretischen weg, goede uitleggers worden en Gods Zoon uit deze bron leeren kennen. Hierna wordt de KerlcgescJiiedenis behandeld, als tweede bron om Jezus Christus uit te kennen , aangezien Hij voortgaat in de Kerk te werken, haar te leiden, te be- zielen en naar zijn doel te volmaken. Hierbij houden wij steeds in het oog , dat in de Kerkgeschiedenis , waarin niet alleen God door Jezus Christus werkt in menschen , maar ook menschen tegen Gods wil en tegen Christus zin dwalende en verkeerd werkzaam zijn , dit goddelijk werk van Jezus Christus niet zuiver en volkomen kan onder- scheiden en erkend worden dan door dengene, die dezen Jezus Christus eerst uit het Nieuwe Yerbond zuiver en volkomen heeft leeren kennen. Yoorts wordt aan- gewezen, hoe men vooral op het verschil der volken 57 moet letten (Joden, Grieksche Oosterlingen, Grieken, Eomeineu en Germanen), zal men de geschiedenis der Kerk onder hen verstaan; als ook op de voornaamste personen, van wie zoo veel afhangt; en op de grootste veranderingen, die hebben plaats gegrepen, door Con- stantijn, de Kruistogten, de Hervorming, de Eransche Omwenteling , enz. En meest wordt er op gedrukt , dat al- les moet dienen, om Jezus Christus nit zijne Kerkregering meer en meer te leeren kennen , en God in Hem ^ Na deze voorstelling van Jezus Christus objectief voor ons 4 volgt die van Hem snbjectief in ons , of net lev en van Jezus Christus in den Christeliiken Godgeleerde. Dit wordt in hem beschouwd eerst als Christen , dan als Godge- leerde. Hoe hij als Christen moet gevormd worden , of hoe Christus in hem en in alien als gemeenteleden moet wonen, leert de Christelijke Zedelcunde. Deze moet scherp onder- scheiden worden van een wijsgeerig stelsel over de deugd , met Schriftuurplaatsen versierd; zij moet ook geene zedeleer zijn, of pligtenleer, of beoefemngsleer. Als wetenschap moet zij zijn eene uitlegging van de wijze , waarop God door Jezus Christus , en de Zoon naar 's Yaders voor- beeld., door zich en door menschen, de menschen vormt, om het goddeh'jk leven in zich op te nemen , en van de wijze, waarop de menschen hiertoe met God en zijn Zoon kunnen en moeten medewerken. Op de Zedekunde volgt de PractiscJte Qodgeleerdlieid: of, hoe de Christelijke Godgeleerde, als Godgeleerde moet ge- vormd worden, om het leven van Christus in hem mede te deelen aan anderen. Hiertoe heeffc hij kennis en oefening noodig van Catechetiek, Homiletiek, Liturgiek, Herderlijke 1 ) Ofschoon wij zoo sterk van den objectieven Jezus Christus , ons in de geschiedenis (in het N. V. en de Kerk) geopenbaard, aanvangen , verwijt men ons toch , dat wij voor subjectieve willekeur sluizen en dammen open- stellen, ja onze geheele zienswijze eene subjectief-willekeurige is! 58 Zorg, Kerkregt en Apostoliek. Dezelaatste is ons de zorg, gelijk de Apostelen hadden, om geheel liet menschdom zoo binnen als buiten de Gemeente, dus ook Joden, Moha- medanen eu Heidenen, tot Christus te brengen. Op deze wijze wordt Cliristus objectief voor ons in Caput I behaudeld, en Christus subjectief in ons in Caput II. Nu volgt Caput III , 't welk lieet , over de zamenvattende fiesckouwing van Jiet Christendom , en een resume bevat van alles, als Dogmatiek en Apoloffetiek. Yoor de Cliristelijke Dogmatiek is voorbereiding, de wijpgeerige Theologie of de Pliilosophia religionis en al wat vroeger behandeld is (Uitlegging des Meuwen Yer- bonds, Kerkgescliiedeuis , Moraal en Practische Theologie), bijzonder de Theologie van Paulus, Petrus, Johannes, Jacobus en Jezus Christus zelven. Yoorts is ons de Dog- matiek de theoretische waardering van 't Christendom. , welke vraagt: wat, hoe en waarom is het waar? en is de Apologetiek de practische aanbeveling onzer gods- dienst, van wege hare heilzame strekking. Bij elk vak is , gelijk ik vroeger gezegd heb , vooraf eene geschiedkundige aanwijzing van hetgeen in de Kerk van Jezus af tot op onzen tijd toe, daarin, zoo in'talge- meen als voor elke hoofdzaak in het bijzonder, reeds ge- daan is en nu door ons geschieden moet, en, gelijk ik het bij de uitlegging des Meuwen Yerbonds uitdrukkelijk opmerkte , ten slotte eene aanwijzing , hoe Leermeesters en Leerlingen hetzelve moeteii behandelen ten meesten nutte van deze laatsten. Het geheel eindigt met een blik op den Christehjken Godgeleerde, dien wij naar het beeld van den eenigen goddelijken Meester wenschen te vorinen. Eene schets , een geraarnte heb ik u voorgehouden , waaraan vleesch en huid, adem en geest ontbreken. Ik 59 wil voortgaan en beproeven, of ik dit eenigzins kan vergoeden , als ik nu uit een ander oogpunt onze God- geleerdheid beschouw. Ik wil daartoe eenige belangrijke bigzonderJieden in ouze wetenschappelijke behandeling der Christelijke Godgeleerd- heid opmerken. Yeel er van zal uwe aandacht wel van zelve getrokken liebben ; maar ook clan is het welligt niet onbelangrijk te zien, wat, mijns oordeels , het meest bij- zondere of eigenaardige daarin is ; ja misschien is voor velen nwer juist deze Afcleeling wel de allerbelangrijkste. Zoo zal ik mij dan ook nu niet angstig aan de beknopt- heid binden , welke ik mij anders ten regel heb gesteld. In de aaneenscliakeling dezer bijzonderheden zal ik de volgorde houden , welke wij in de rangschikking der God- geleerde "Wetenschappen in onze Encyclopaedic hebben aangenomen. Zoo spreek ik dan eerst over 3 i geen tot den Bijbel betrekkiug heeffc. A. Hoog staat bij ons de Bijbel aangeschreven. Hij is ons de verzameling dier Heilige Schriften, waarin wij Gods woord tot Mozes en de Profeten gesproken, in Jezus Christus volkomen openbaar geworden, door de Apostelen zuiver gepredikt rein en onvervalscht kunnen vinden. Dit blijkt het meest nit onze daden , daar wij alien , 't zij als leden, 't zij ook als bestuurders en voorgangers , ijverig deelnemen in de werkzaamheden van het Neder- 60 landsch Bijbelgeuootscliap , en Bijbelverspreiding , Bijbel- lezingen en Bijbeloefeningen met alle kracht, onder alle standen zoeken te bevorderen. Maar in 't algemeen merk ik reeds dadelijk op , dat wij in onze behandeling des Bijbels ons zeer vrij gevoe- len. Steuuende op de rots der eeuwen, Jezus Christus, wiens werk ook nu nog blijkt in zijne Kerk , zijn wij niet met vreeze en schrik bevangen , als eene splinter- nieuwe wetenschap deze of die Bijbelboeken als onecht of niet geloofwaardig aantast. De Tubingsclie school, met al hare stoute orakelspreuken , heeft ons geenerlei bezorgd- heid ingeboezemd. Zij is verre van gelijk te hebben. Maar al hadde zij geh'jk : met een Bijbelboek , of ook met vier en acht , valt Hij niet , die leefde en leeft , werkte en werkt. Meer dan de getuigenis over Hem is Hij zelf. Yoorts zoeken wij , in de wetenschappelijke behande- ling des Bijbels , den middenweg te honden tusschen den bijgeloovigen eerbied, alsof God zelf onmiddellijk die Hei- lige Schriften uit den hemel voor ons had doen neder- dalen, om met angstvallige letterdienst ons aan elk woord vast te klemmeii, en tusschen dien hoogrnoedigen waan , alsof wij in ouzen tijd konden beslissen , wat voor eenwen door God heeft kunnen of niet kmmen gedaan worden. Op dezen middenweg voldoen ons evenwel Neander en Hase niet ; ze zijn ons , in } i Leven van Jezus , te zwevend en onbepaald; \vij ineenen tot veel grootere zekerheid te kunnen komen. Eerst maken wij, naar 'I voorbeeld van vele Geleerden, van Luther af te begmnen, een bepaald onderscheid tus- schen Bijlel en Gods Woord, en weder tusschen het "Woord Gods tot Abraham of Mozes of Gideon geschied, en dat, 't welk tot ons wordt gerigt, of het ~Evangelie, en noernen dit Evangelic, in 3 t Oude Yerbond voorbereid 61 en afgeschaduwd, in Let Nieuwe volkomen medegedeeld , de Christelijke kern des Bijbels. Dit Evangelic is ons dus ook hoofdzaak, ofschoon eerst drie jaren door mij, en daarna tweeentwintig door Pareau , nit vrije keuze collegie is gegeven ter verklaring des Ouden Yerbonds , dewijl wij de kennis van hetzelve onmisbaar achten voor de Godgeleerden ; terwijl Pareau dan ook eene Hermeneutica heeft uitgegeven, niet Novi Foederis, maar Codicis Saeri. Ik merk dit op, dewijl sommigen ons aanklagen, alsof wij den Bijbel, en met name het Oude Yerbond, zouden minachten en zelfs het Apostolisch gezag verwerpen. Deze aanklagte steunt op onze onderscheiding van Oud en Nieuw Yerbond en onze weigering, om bewijsplaatsen uit het Oude aangehaald, te laten gelden voor de Chris- telvjke waarheid ; als ook op onze af keuring van de uit- drukking, dat de Bijbelschrijvers , of althans de Aposte- len, onfeillaar zouden zijn. Over de twee eerste punten behoef ik niet meer te zeggen; ze zijn te duidelijk. Al- leen merk ik nog op, dat Egeling, in zijn Weg der zaligheid , in het tweede ons is voorgegaan , daar ook deze eenvoudige en echt Evangelische Godgeleerde alleen uit het Nieuwe Yerbond , niet uit het Oude , zijne bewijs- plaatsen voor de Christelijke godsdienst ontleende. Maar wat het laatste punt betreft: onfeillaarheid is het dog- matisch begrip , dat de heilige Schrijvers niet konden feilen; welk begrip men van wren op wijsgeerige rede- neringen moet bouweu, en dat omver valt, als iemand deze steunsels er van ondermijnt. Het is als de onzon- digkeid van den Heer, welke men vroeger beweerde, of de onmogelijkheid , van voren wijsgeerig bepaald, dat de Heer zou kwinen gezondigd hebben. Ullmann heeft er eene andere zaak voor in de plaats gesteld, namelijk de zondeloosheid van Jezus, of de werkelijkheid , die van achteren geschiedkundig wordt aangewezen , dat Jezus niet keeft gezondigd. Zoo liebben wij , in plaats van de wijs- geerige onfeilbaarlieid der Aposteleu , de Mstorisclie feil- looslieicl gezet , of de werkelijke zaak , dat zij in de pre- diking des Evangelies niet hebben gefeild, maar de vol- koniene waarlieid verkondigd. Deze voorstelling is be- streden door kaar te overdrijven, even alsof wij de Apostelen voor volkoinen feillooze niensclien wilden uitge- ven, ofschoon wij tocli niet konden beweren, dat zij in na- tuurkundige en geschiedkundige zaken nooit liebben ge- dwaald. "Wij bedoelden van zelve hunne feillooslieid of volkomene waarkeicl als Apostelen, in het prediken der blijde boodschap van Jezus Christus, en in de nitlegging van dat Evangelic voor hunne tijdgenooten , of in hunne leer , ook voor zooverre het in dit laatste met hunne men- schelijke steeds voortgaande ontwikkeling bestaanbaar is. Door in dezen zin feillooslieid te zetten voor oiifeilbaarkeid, en kaar van achteren nit gescliiedkundige blijken op ie ma- ken, meenen vrij onze redelijke goclsdienst grootelijks te bevorderen; want dit bewijs kan niet omver gestooten worden, dan of door de vernietiging der geschiedenis zelve of door de aanwijzing, dat uit de geschiedenis het te- gendeel blijkt. Doch brengt deze onderscheiding van onfeilbaarlieid^ n'cllce wij oiibewijsbaar achten , en feillooslieid, die bij ons vast staat J ) , er ons wel toe , om. vergissingen en dwaliugen in bijzaken , ook van 's Heeren geschiedenis en van de opvatting van zijn doel, bij de Apostelen mogelifo te achten ; mogelyk is nog niet werlcelijh ; en werltelijTc vinden wij bij hen die judstheid , zuiverheid , waarlieid en volledigheid in de mededeeling en uitlegging van Gods *) Ook op de taalkuudige juistlieid van liet woord feilloos ziju aan- merkingen gemaakt. De bczwaren , er tegen ingebragt , gelden ecliter evenzeer tegeu zondeloos , vlelclceloos , straffeloos , argeloos. Zija deze woorden aangeuomeu . waaroui dan feilloos afgeweerd ? 63 openbaring en opleiding in Jezus Christus, dat hunne Schriften, en de liunne alleen , ons cle kenbron en toets- steen der Christelijke waarheid zijn, zoodat wij alles ver- werpen , wat met himne getuigenissen strijdt. Ernstig hebben wij dus STRAUSS , Leben Jesu , dadelijk bij des- zelfs verschijning , bestreden; gelijk ook de rigting der Tubinger school , waardoor de historische grondslag van 't Christendom, met wijsgeerige vrijheid of liever onwijs- geerige ligtzinnigheid , tegen de historic in, ons wordt ontnomen. Maar deze hoogachting gaat ook verder dan tot de Apostolische Schriften ; zij breidt zich in 't alge- meen uit over den geheelen Bijbel. De geheel eenige waarde er van, en de geloofwaardigheid en historische juistheid zelfs der eerste hoofdstukken van Mozes eerste boek , heb ik in mijne Voorlezingen over de gescJtieclenis der opvoeding des mensckdoms door God, tot op de komst van Jezus Christm , veelzijdiger en nadrukkelijker , dan een onzer beschuldigers dit ooit beproefde, zoeken in het licht te stellen. Bijbeluitlegging en Eijbelgebruik zijn het dus ook altijd, die wij aanprijzen. Veel werk maken wij er practisch van in onze leerredenen , geschriften en lessen. In de reeds genoemde Hermeneutica Codicis Sacri : ) van Pareau, worden ook theoretisch de gronden en regelen uiteen gezet, waarom en hoe de Heilige Schrift moet uitgelegd en gebezigd worden. Hij heeft daarin gebruik gemaakt van het beste , dat de vroegere en tegenwoordige tijd daarvoor opleverde, doch is daarbij zijn eigen weg ge- gaan , gelijk reeds daaruit blijkt , dat hij ten slotte eene vijfvoudige uitlegging, die hij in de practijk vereeuigd wil hebben, scherp onderscheidt , eene grammatische , histori- sche, logische, psychologische en aesthetische. Yooral voor de beide laatste deelen der uitlegglng/geloof > Gron. 1846. ik, dat wij zoowel in Waarheicl in Liefde, als in andere werken, eenige niet gelieel onbelangrijke bijdragen lever- den; ik noem alleen : Het Evangelie van Johannes in deszelfs sc/t-oonheid besckouwd, door C. H. VAN HERWER- DEN, GHz., Y deelen, Gron. 1835 1854. Ook liet Leven van fezus door MEIJBOOM behoef ik maar te noe- men, om te toonen, hoe veel wij er aan lieehten, naauw- keurig den Bijbel en uit den Bijbel Jezus Christus te leeren kennen. "Wat net gebruik des Bijbels aanbelangt, wij leggen er ons op toe, in Waarkeid in Liefde telkens weder de Hei- lige Schrift, vooral des Nieuwen Yerbonds , aan te halen; terwijl wij andere boeken zoo min mogelijk noemen. Toch wordt ons zeer vaak de beschnldiging tegen ge- worpen, dat wij geene naauwkeurige , maar oppervlakkige exegeten zijn. Ik zou deze bescliuldiging niet vermelden, zoo zij geen schijn van waarheid Lad. Yan net stand- punt veler Godgeleerden , die haar doen , ofsclioon zij ons overigens niet onbiilijk bejegenen, is zij volkomen gegrond. Immers die Theologen zijn gewoon , het bewijs voor Chris- telijke leerstellingen te vinden in de uiispraken van Jezus en de Apostelen, welke zij daartoe granimatisch en historisck verklaren. En dit doen wij met, althans niet alleen *). 1 ) Zoo zegt de kundige en onpartijclige Kecensent (P. E.) van PABEAifs Moraal in de Godgel. Bijdragen, 1843, bl. 737: M De wijs- geerige voorstelling van het Christendom (bij Pareau) als institutio Dei moralis is niet op de getuigenissen der Schrift gebouwd, maar daarmede slechts in overeenstemming gebragt." Dat oordeel is onjuist, in zooverre het eene mjsgeerige voorstelling van het Christendom aan Pareau toe- schrijft, in plaats van eene geschiedkundige opvatting des Christendoms, door een wijsgeerig oog beschouwd. Maar het is jnist, in zooverre het ver- klaart, dat Pareau zijne voorstelling, of liever opvatting, niet bouwt op getuigenissen (dat is, nitspraJcen) der Schrift. Hij bouwt haar op iets anders : op de groote daadzaTcen in de Schrift vermeld , op Gods openba- ring en opleiding , welke Hij ons in Christus gaf en geeft en door de heilige Schrijvers regt leert verstaan. 65 Wij leiden alles af uit de openbaring en opleiding van God in Christus , en dus uit weinige , maar groote , alomvattende , alles omkeerende daadzaken: de zending, den persoon, het werk, het onderwijzen, het lijclen en sterven, de opstanding, de kerkregering van Gods Zoon. Uit deze daadzaken leiden wij zelve alles af, wel op voorgang der Apostelen en van Jezus zelven en door him licht bestraald; doch zd<5, dat wij hnn verhaal van die feiten, niet zoo', dat wij hunne uitsgraken over die feiten , veel min de dogmatische ge- volgen, welke Paulus er uit afleidt, op den voorgrond stel- len; deze uitspraken worden wel zeer veel door ons gebruikt, maar komen toch, als bewijzen, eerst in de tweede plaats bij ons in aanmerking. Yoorop staat bij ons, om met Paulus te spreken, de open&aring van Ckristus , welke wij zelve beschouwen, en dan volgt ons eigen inzlgt in die openbaring ] ) , ofschoon wij dankbaar erkennen , dat wij voor ons inzigt er van onberekenbaar veel aan dat van Paulus en van de andere Apostelen verschuldigd zijn en zonder hen wel weinig of niets zouden vermogen. Doch op deze wijze de zaken , door de Apostelen ver- haald , voorop zettende , spreekt het van zelve , dat de uitspraJcen er over, door hen gedaan, nu ook gemakkelijker worden verstaan. Die van de zaken tot de woorden over- gaat , heeft altijd veel woorduitlegging reeds in de voor- baat als overtollig afgesneden. Doch ook, waar wij het noodig achten, gramrnatisch en historisch uit te leggen, en dit dus ook doen, zijn wij zeer karig in woorden, in vergelijking van de meeste andere Godgeleerden. Want geleerde philologie en vergelijking van uitlegkundige ge- schriften achten -wij voor onze eigene studie onontbeerlijk en wenden wij dus ook altijd aan; doch bij onze werkzaam- heid naar buiten zoeken wij veelmeer de slotsommen van ^ Epli. Ill : 4. Paulus spreekt van TO f^var^Qtov TOV doch 'tgeen eerst mysterie was , word later apocalypse. 5 66 deze en van al oiize andere studie mede te deelen , als klare en diepe opvatting en uitlegging der Bijbelsche waar- heid, dan dat wij die studie zelve doorgaans blootleggen. Wij doen dus weinig aan het bijbrengen van velerlei plaat- sen en gescliriften; en omdat wij dus den geleerden omhaal doorgaans versmadeu, lieeten wij vaak oppervlakkig. De reeds genoemde Hermeneutica is een bewijs , dat en hoe wij grondig en naauwkeurig zoeken uit te leggen, 'twelk alle verder betoog overbodig maakt. Ook hebben wij me- nig opzettelijk en , naar ik meen , naauwkeurig exegetisch betoog in WaarJieid in Liefde geplaatst, maar altijd over verhalen of woorden, waaruit belangrijke zaken moesten ge- keud worden, b. v. over liet ondersclieid van zegswijze tus- sclien Jezus in liet Evangelie van Johannes en Johannes zelven, ten betooge, dat Johannes zeer juist Jezus eigene, van 'a Apostels zegswijze onderscheidene , woorden heeft wedergegeven ; over verscheidene verhalen en uitspraken omtrent Jezus voorbestaan^ geboorte, lijden en sterven, en verheerlijkt leven; over vele belangrijke voorspellingen om- trent Jezus in het O. Yerbond en gezegden van Jezus zelven; over de beteekenis van geloof ; over 'tgebeurde op den eersten Pinksterdag. Yoorts wordt in PAHEAT/S ILermeneutica een geheele reeks van gronddenkbeelden des Christendoms exegetisch in 'tlicht gesteld, als: mysterie , Messias, openbariug van God, konist van Christus, Evan- gelie , verzoening , rijk der hernelen , rijk des boozen , we- dergeboorte, deze en de toekomende eeuw, kind van God, in Christus of in God te zijn, een te zijn met den Yader, regtvaardigheid van God , oude en nieuwe mensch , op- standing, Zoon des menschen en Zoon van God, geest Gods, eeuwig leven, enz., terwijl er daarenboven opzette- lijk wordt aangetoond, dat de geheele doorgaande vorrn der voorstelling van godsdienstige zaken in het Nieuwe Yerbond ontleend is uit het Oude en hieruit zijne ver- 67 klaring moet erlangen. Doch wij kunnen niet alles doen. De taak der grammatisch-historische uitlegging, welke wij met alle Evangelisclie Godgeleerden onmisbaar acliten , als den grondslag al onzer Theologie, laten wij gaarne, waar wij haar niet beJioeven op te nemen, aan anderen over, aan de leerlingen van Van "Voorst en Heringa, aan Yan Hengel en zijne school, om, ons voordeel doende met hunne vooiiichting , zelve ons bezig te houden met het geen wij meer achten , dat ons door den Heer wordt aangewezen: de uitlegging der groote zaken. B. In de KerkgescJvieclenis hebben wij eene groote gedachte, welke nog zeldzaam wordt uitgesproken en welligt nog nooit wetenschappelijk is doorgevoerd, op den voorgrond gesteld , te weten , dat de Kerkgeschiedeuis voor den Evangeliedienaar en de Gemeente moet zijn net verhaal van de doorgaande openbaring en opleiding van God in Jezus Christus en van de wijze, waarop de menschen die openbaring en opleiding zich al of niet ten nutte heb- ben gemaakt. Zoo als zij gewoonlijk wordt behandeld , is ons deze geschiedenis te onbepaald van omvang en strekking; zien wij niet genoeg haar nut, en nog minder hare noodzake- lijkheid, in; is zij ons te zeer wetenschap alleen en niet godsdienstig en echt Christelijk genoeg. 