title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: Wij zouden derhalve de Befchaving van Europa tot die hoogte „ welke wij te voren befchreven heb- ben, niet seklommen zien; ware er van ceeuwen her, zoo al niet op gcheel den aardbodem, dan toch in dit werelddeel, flechts den middelpunt „ waarheen een ieder komen moest, om zijn licht te “ ontiteken. Maar hetgeen met de. gefteldheid van later dagen minder overeen te brengen is, mag men nog niet ontkennen, dat voor dien ouden tijd ver- kiesliik kon geweest zijn, waarin de volken nog grootendeels in barbaarschheid verzonken lagen, en het dus voor hen onmoselijk was, om zich door. eigene kracht en zonder de handreiking van anderen , vit de laagte op te heffen. En welke ftad mogen wij nu rekenen ,„ dat op de vorming der maatfchappij een heilzamer invloed zou gehad hebben, dan Rome? Spreiden wij de kaart voor ons uitz; wij zien Rome juist daar gelegen, waar het een middel- punt VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 51 punt der Befchaving. zijn kan, hetwelk aan naburige en verwijderde landen zijnen glans en luister mede- deelt. Door de nabijheid aan de Middellandfche zee heeft het den toegang tot alle werelddeelen, en is dus in ftaat, om de uitvindingen van ”’s menfchen geest „ die elders gelukt zijn, binnen zijne muren op te nemen, het ongelijkfoortige in onderling verband te brengen, aan het Europefche licht de Aziatifche | en Afrikaanfche warmte bij te zetten, en alles aan den grond, waaruit het zijnen ootfprong heeft, in die volkomenheid we£r te geven, welke de welvaart der bevolking vordert. Door /teli& besrensd, kan het dit gezegende land van nabij met. zijnen . gloed _ beftralen en vruchtbaar maken, en zijne weldaden van daar, ten Öosten tot aan den mond var den Donau en ten Westen tot aan de zuilen van HER- CULES verfpreiden. Zoo kan het ook met het Noor- den van Europa, door middel van den Rijn en de Oostzee, gemeenfchap hebben en daar tot ontwik- keling brengen hetgeen de koude van het luchtsge- ftel niet toclaat, dat uit zich zelve groeije en bloeije. Zie daar de gunftige ligging van het oude zoo wel als van her hedendaagfche Rome. Verplaatfen wij ons nu in het jaar vier honderd zes en zeventig,, waarop dat zelve Rome de heerfchappij verloren heeft. Wij vinden aan de boorden van. den Ziber „ bij al de verbasteringen „ welke er zijn ingedrongen „ bij al den druk der tijden, die een’ nabijzijnden val aankon- digde, bij al den overgang van velerlei glans en Juister naar Konflantinopel, nog fteeds de hoofditad D a der 52 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN der oude wereld, welke de volken, onbefchaafde zoo: wel als befchaafde „ met eerbied aanftaren. Ver- wonderlijk is de invloed, welken zif, hoe vele ge- westen er van tijd tot tijd aan haar gezag onttrokken zijn, niet flechts op de nakomelingen der voormalige grondbezitters of inwoners van het Rijk, maar ook op vreemde ftammen, die zich diep in het Westen hebben ingedrongen „ blijft uitoefenen. Nog te ver- der reikt zij door haren invloed, als de eerfte en voornaamfte zetel: des Christendoms „ völgens de overlevering der vaderen, die algemeen is aangeno- men, door de Apostelen PETRUS en PAULUS 9% sgrondvest, om het geloof in zijne zuiverheid te bewaren en heinde en verre voort te planten. Zij heeft zich ook werkelijk reeds een’ .grooten naam verworven, door zich ter affchafling van vele fchan- delijike zeden: en gebruiken, welke het heidendom begunftigd of veroorloofd had „ met gelukkigen uitllag aan het hoofd te ftellen. Men denke flechts aan de wulpfche omgangen. ter cere van CERES EN BAC- cHus, aan. de losbandige offermaaltijden in de tem- pels van sewaande Goden, aan de gruwelijke ftrijd- fpelen, waarin vele duizenden van ongelukkigen tot vermaak eener ongevoelige menigte het leven verloren hadden. Zij was er in voergegaan, om varı mis“ daden, die: zoo wel het heil der maatfchappij ver- ftoorden, als tegen het menfchelijk gevoel aan- druischten, maar bijkans door een?’ ieder als. onver- fchillige dingen befchouwd waren geworden, als het afdrijven. der vrucht en het te vondeling leggen van kin- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 53 kinderen , een’ algemcenen affchrik in te boezemen. Dit alles had, opden voortgang der menfchelijke Be- fchaving voortreffelijk gewerkt (*). Waarom , zou men zeggen ,bleef nu Rome „in dezen nieuwen en verbeter- den toeftand, het Westen niet op denzelfden voet als voorheen beheerfchen , om door zijne wetten en gefchrif- ten , volkplantingen en legerbenden die Befchaving feeds verder uit te breiden? Waarom werd door:den val van het Keizerrijk die magt vernietigd, welke uit barbaarfche handen langzamerhand geregelde maat- fchappijen had kunnen vormen, die, door. een’ ge- lukkigen overgang van het mindere tot het mcerdere , weldra ook de Zedelijke en. Godsdienftige Befchaving naar eisch waarderen zouden? En beroept iemand zich op hetgeen wij betoogd hebben, dat de wereld- ftad met hare heerfchappij had uitgediend; men zou Bu met volle regt vragen mogen: Waarom heeft God, zoo de loop der ondermaanfche dingen van zijn beftuur afhangt, dit niet zorgvuldig verhoed ? Dan . (*) Zie von TILLIER Geschichte der Europäifchen Mensch- heit im Mittelalter. Th. IV.s.93. De Schrijver van Rome’s tweede overheerfching enz., gaat al deze weldaden met ftilzwijgen voorbij, en laat het bl. 32 zoo voorkomen, als of het Christendom zich, reeds tegen het einde der vierde eeuw, boven de oude eerdienst nergens op heeft kunnen beroemen. Eene zeer partijdige voorftelling der gefchiedenis! Maar deze Schrijver heeft het ook mer GIBBON, HENKE en anderen gemeen , dat hij flechts het menfchelijke in. oogenfchouw neemt, zonder opj het Goddelijke te letten, 34 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN Dan zou zeker het nageflacht niet gehoord hebben van cene 'middeleeuw, die, als eene wijde klove het oude en het hedendaagfche Europa van een fcheidt, en menigeen in verlegenheid brengt, als hij tot de taak geroepen wordt, om de leer der Voor- zienigheid tegen de bedenkingen der Ongeloovigen- te handhaven. Ef is nu nog maar den punt varı on- derzock : of, namelijk, Rome de zetel der Zedelijke en Godsdienftige Befchaving van het hedendaagfche Europa wel heeft kunnen zijn. . En :toonen -wij, dat dit onmogelijk geweest is; dan flaan wij den eenigen weg in, die ons openftaat om de zwarig- heden te boven te komen. Maar dit is ook de weg; waarop wij ons mogen verzekerd houden, dat wij het pleit zullen voldingen. Hebben wij den val van:het Westerfche Keizerrijk als cene gebeurtenis leeren kennen, die even wel- dadig 'geweest is, als wänneer een verouderde boom wordt uitgeroeid, om voor een’ nieuwen plaats te maken; ‘wij willen cens toegeven, dat er aan de wereld veel grooter weldaad zou bewezen zijn, bij- aldien het zoo befchikt ware, dat de heerfchappif van dit Keizerrijk had kunnen voortduren. Maar dan moest ook dat bederf geweerd zijn, hetwelk nu, als cen vraatzuchtige worm, de ievensdeelen aange- tast, en, tot aan den hartader doorgedrongen zijnde , het ligchaam van den Staat gefloopt had. En nu, is de vraag, of het mogelijk gewecst zij, dit bederf: te weren. Wij fpreken hier natuyrbjk van het mo- ge- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 953 gelijke in het beftuur van God. Dat hij de Almag- tige is, zal wel niemand loochenen, dan die een zeer bekrompen begrip van het Opperwezen heeft, Even bekrompen denkt men ook van FHem, wanneer men in twijfel ftaat, of zijne Voorzienigheid,zich tot alles in het bijzonder uitftrekke, dan wel aan de zorg der Koningen gelijk zij, die door het geven en hand- haven der wetten flechts het algemeene behartigen (*). Neen , wij kennen geene Voorzienigheid, dan die zoa wel omtrent geheel den loop der dingen „ als omtrent gcheel de natuur werkzaam is: en zij zou derhalve ook niet zijn te kort gefchoten,,„ indien zij volitrckt gewild had „ dat Rome niet verbasteren zou. Doch in dit geval ımoest zij gezorgd hebben „ dat Rome naar een gansch ander ontwerp ingerigt en met gansch andere wezens bevolkt wierd, dan iedere ftad van vroege- ren of lateren tijd, welke wij kennen. Waar toglı dezelfde wetten der vergankelijkheid, aan welke al het ondermaanfche gehoorzamen moet, zich gelden laten en de bevolking uit. menfchen beftaat, wier gedragingen van hunne vrije .keuze afhangen, daar ligt ook de weg voor het bederf open. Nu moge hetzelve in de cenc ‚plaats langzamer dan in de an- dere voortdringen; het moge hier fpoediger dan daar en celders op verftanden en harten werken; de ver- woestingen ,„ welke het aanrigt, mogen elkander met meer- (*) Dit zijn nagenoeg de woorden van mAxımus Tyri/us, Diss. XI. cap. 4. p. 119 vav. Die men weer, dat zich over dit gefchilftuk ook reeds. heeft uitgelaten, 56 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN meerdere of mindere fnelheid opvolgen; het grijpt echter eenmaal den Staat, gelijik de kanker, aan, verteert ongevoelig de krachten, die het ligchaam in beweging houden, en doet hetzelve, vroeg of laat, bezwijken. Dit beklagelijk lot hebben ten minfte alle Koningrijken en Gemeenebesten der oude wereld gezamelijk ondervonden: en hoe zou Rome voor hetzelve zijn bewaard gebleven? Om dit te bewerkftelligen , ware het noodig geweest, zoo wel de uitgeftrektheid van het gebied, de ontvolking des lands en den aandrang van vreemdelingen voor te komen, als te beletten, dat het licht der: kennis immer taande en de eenvoudigheid van zeden immer verloren ging. Er ware derhalve eene onafgebrokene reeks van wonderen vereischt geworden „ waardoor de gewone loop der dingen geftuit wierd. Maar die hier als berispers optreden, kunnen het zeker aan eene wijze Voorzienigheid niet ten kwade duiden, dat zij in eene zaak als deze geene wonderen gedaan heeft. En had zij Rome’s heerfchappij door zulk eene tusfchenkomst al voor den val bewaard; dat zou voor de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving van Europa weinig of niets gebaat hebben, of het moest gepaard zijn gegaan met zulk eene omkeering: vanı de inrigtingen der wereldftad, welke den naam van berfchepping verdiende. ‚.Wij hebben reeds in het voorgaande Deel meer dan ne aanmerking gemaakt, waaruit het aan cen’ jeder blijken kan, dat de Befchaving van Rome niet van VAL 'DES WESTERSCHEN KEIZERRIJK$S ENZ.. 57 van. zulk eenen 'aard geweest is, om zich met de Zedelijke en Godsdienftige rigting der maatfchappij te verdragen. De bron, waaruit de. Befchaving_ al- daar ontfproten was, zoeke men niet in eene lang- zame ontwikkeling der zielsvermogens „ door gevoel van behoefte aan het ware, fchoone en goede op- gewekt; maar in cene ontvlamming van den gceest door een vuur, hetwelk elders was aangeftoken, en waarvan de groote wereldftad de vonken ontvangen had door de gemeenfchap „ waarin zij gekomen was met de Grieken en andere volken. Het is dus even min vrij van grootfpraak „ wanneer cıicERoO (*) zich ontvallen laat, dat de Romeinen in geestvermogens alle andere menfchen overtroffen en alles beter „dan elders gefchied was , uitgevonden hebben ; als wanneer EUno- pıus (}) Rome den geboortegrond der wetenfchappen noemt. Neen „in bijkans al wat door hare burgers , of door vreemdelingen „ die zij met het burgerfchap begif- tigd had, is voortgebragt. geworden „ doet zich niet anders voor, dan ceene fraaije en bevallige navolging van het oorfpronkelijke „ hetwelk wij buiten ’s lands vinden. Te regt heeft dan ook de Hoogleeraar van LENNEP bij zijne befchouwing van de voorbereid- fels tot het Christendom , met voorbijgang van Rome’s naam, varı de Griekfche wijsgeerte gefproken ($). ‚Maar (*) Tusc. Quaest. Lib, I. cap. ı. cf. de Oras. Lib. Il. cap. 4. | ‘ (}) Apud sermonpum,, Opp. Tom. I. 'p. 895. ($) De Grickfche Wijsbegeerte, als voorbereiding tos “8 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN Maar nu volgt het uit den aard der zaak, dat de Befchaving van het Westerfche Rijk, als eene uit- heemfche. plant, tegen ftormen en onweersvlagen , waardoor zij werd aangevallen,„ veel min gehard is geweest,, dam die van het Oosterfche. Daarenboven bepaalde zij, binren. de .muren en onder het gebied der wereldftad, hare werkzaamheid grootendeels tot de oefening des verftands in letteren, kunften en wetenfchappen : en waar de belangen van het hart in aanmerking kwamen, liep het niet zelden uit op de gewelddadige onderdrukking van aandoeningen , welke de natuur den mensch heeft ingefchapen; of op de inboezeming van den fmaak voor cene ver- fiinde zinnelijkheid. De bedoeling, waarmede men die Befchaving invoerde en voortplantte, was dik- wijls geene andere, dan om op het tooneel der wereld met glans en luister.te fchitteren, of dit korte en vergankelijke leven zoo genoegclijk te maken, als men het maken kon. Of ging zij op de verbreiding van het nuttige uit; zulks gefchielde geenszins , om den mensch als zedelijik en onfterfelijk wezen, maar om hem, gelijk uit den aanleg van cICERo’s bocken over de plisten, reeds voldoende Dblijken kan, als burger van den Staat te vormen. Het was daar, of men de volmaking van het maat- fchappelijke leven voor het hoogfte goed te houden had, tot welks verkrijging zich de geheele mensch | oNt- het Christendom befchouwd, in VAN KAMPENS Magazijn voor Wetenfchappen , Kunften en Letteren. 11. D. 3 fiuk. VAL DES WESTERSCHEN' REIZERRIJKS ENZ. 59 ontwikkelde: en of ieder ondeelige om den wil var den Staat .beftond, en niet de Staat, om den wil varı ieder’ ondeelige (*). Van het ftoffelijke maakte men dus daar den afgod, aa welken men wierook toezwaaide: en verhief men zich tot hooger sferen; men verloor zich zelven weldra in- ijdelen. redetwist of koude befpiegeling, en moest ten laatfte, in def afgrond der onzekerheid neergezonken, gelijk cen icARUS, zijne ftoutheid boeten. Ja, op weinige uitzonderingen na, lag over al wat binnen de grenzen des Westerfcehen Rijks, en te Rome vooral te voor- fchiin kwam „ een adem varı ligtzinnigheid verfpreid , welke den ernst in een fpel verkeerde ch het ware en. goede aa het fchoone opofferde. Zeifs de meester- ftukken, die CICERO, TAcırtus en dergelijke man- nen, reeds ccuwen vöör den val der heerfchappij , aan de nakomelingfChap hebben nagelaten, zal GIB- BON „ noch iemand anders betoogen kunnen, dat ge- fchikt ziin, om de behoeften van den mensch als mensch te beviedigen. Ook hier is het, gelijk ROUX-FERRAND (+) zich zoo juist uitdrukt, het ftoffelijk, en niet het geestelijk beginfel, hetwelk op den voorgrond treedt,. De Romeinfche Befchaving diende gevolgelijk ook- maar allecen voor zekeren uit- gelezenen kring van burgers, die, bij cen’ -geluk- kigen aanleg cıi eene zorgvuldige opvoeding , lust en tijd (*) Bijkans letterlijk de woorden ‘van GuızorT, Cours d’Histoire moderne, J.eg. I. p. 27, waar hij het gewigt dezer onderfcheiding te regt doet uitkomen, (}) 2. p. pı 2, 138, 60 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN tijd hadden, om zich aan haar toe te wijden. In plaats van tot in het hart der maatfchappij door te dringen , liet zij het groote gros der beyolking, zoo wel onder den adel en de ridderfchap, als onder het gemeen ,„ aan drieste onkunde „ bijgeloof :en losban- digheid over. De weidfche loffpraken, welke, men van ceeuwen her aan de groote wereldftad heeft toe- gezwaaid, zal ieder onpartijdige bekennen moeten , dat veel te hoog geftemd zijn (*). Dit zou .nog klaarder in.het 00g zijn gevallen, bijaldien Rome, door. het behoud der hecrfchappij over het Westen , de leermeesteres der volken gebleven. was. Hare Befchaying was eene plant, in Jralie’s weelderigen grond en onder. deszelfs warme. luchtftreek opge- kweekt, die noch in het Noorden gedijen, noch onder de Germaanfche ftammen tieren kon, of zij moest hare natuür geheel veranderen. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJRS ENZ. 61 vermengen laten „ tot ddn wil brengen. Wilde men iets goeds verrigten; er moest een aanvang worden gemaakt met het opgeven der oude beginfelen , vor- men en werkzaamheden. Men mocst„ om tot de reeds boven gebezigde gelijkenis terug te keeren, met de Romeinfche Befchaving handelen als met cen’ verouderden tronk, die voorheen overvloedig vruch- ten gedragen heeft, en van welken men een nog welig uitfpruitfel neemt, om op een’ anderen boom in te enten. Doch om dit te bewerkftelligen was men aan geenen grond gehouden. Zuropa’s Weste- lijke en Noordelijke ftreken waren voor het tieren van den boom, waarop de inenting met hoop op gelukkigen uitflag gefchieden kon „ even zoo gefchikt, als het midden van /zali& of Rome. In allen ge- valle was het onmogelijk van den tronk zelven iets te maken, hetwelk voor de menschheid eene duur- zame waarde hebben zou: en er bleef dus niets anders over, dan denzelven tot den wortel uit te roeijen. Zal ik het met eigenlijke woorden zeggen ? De grond, waarop het Westerfche Keizerrijk rustte , was van dien aard, dat de Zedelijke en Godsdien- ftige Befchaving van Europa niet ontftaan, veel min voortgangen maken kon’, zoo lang hetzelve de op- perheerfchappii onder de volken uitoefende. Den val van Rome als een gevolg van noodzakc» lijkheid voorftellende, oppert HERDER (*) onder- fcheidene dingen, welke dien val zijns inziens onver- nij- (*) wa p. II. D. bl. 311 volgg. 63 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN mijdelijk gemaakt hebben. Hij berocpt zich, name- ljjk, vooreersst op de onregtmatige of onzekere ‚ grensliinen, die er te Rome tusfchen den raad, de ridderfchap en het volk getrokken waren; ten tweede op het onbeftaanbare van ARome’s heerfchappij over de volken met deszelfs ftedelijke inrigting; ten derde op de aanwezigheid der flaven, welker getal zich vermenigvuldigde, naar mate zich het gebied over de wereld al verder uitzette. Hij gewaagt ook nog, ten vierde, van de weelde, als die door de ligging dezer ftad begunftigd is geworden. Maar, offchoon men alleen mAcRoBIUs (*) behoeft te lezen,„ om te zien, tot welk eene verregaande hoogte de weelde te Rome geklommen zij,' zou des Schrijvers redene- ring dan alleen van kracht zijn, wanneer men be- wijzen kon, dat fteden, die de weelde gemakkelijk tot zich trekken, zich ook altijd in die onmatigheid daaraan overgeven, dat derzelver val onvermijdelijk is. Nopens de flaven mogen wij MONTESQUIEU’S (}) woorden overnemen, dat de Romeinen, gewoon om in derzelver perfoon met de menfchelijke natuur hun fpel te drijven, er bezwaarlijk vatbaar voor geweest zijn, om die deugd te kennen, welke wij menfche- iijkheid noemen. Evenwel Komen zij hier flechts in aanmerking, voor zoo verre de flavernij met de srondftellingen van den Staat verbonden is geweest: terwijl men de verbazende toeneming van de klasfe dier ongelukkigen als ceene tocvalligheid befchouwen moet, (*) Saturn. Lib. II. cap. 9, 13. (T) t. a. p. chap. 15. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 63 moet „ cie ook had kunnen achterblijven. Doch de twee andere redenen, die HERDER voor zijn gevoelen bijbrenst, lijden geene de minfte tegenfpraak. Zoo zeer de ftrijd tusfchen twee of drie partijen, de edelen, de ridderfchap en het volk „ binnen Roe’s muren „ ceu- wen lang „ eene onbefchrijfelijke verwarring ftichtte , en ten laatfte eene alleenheerfching te weeg bragt, die lang- zamerhand het Staatsgebouw floopen moest; evenzcer maakte het ftedelijke der oorfprorkeliike inrigting „ dat het Rijk zich op den duur in de heerfchappij niet naar behooren handhavenkon. En nu overwege men cens , hoc de voortgang der Zedelijke en Godsdienftige Befcha- ving door beide deze dingen belemmerd zij gewor- den. De verwijdering, welke er tusfchen de ver- ichillende klasfen der maatfchappij heerschte, zette een’ dam voor de invoering van cen goed, hetwelk zonder eensgezindheid van gemoederen niet beftaat, Zij voedde binnen de muren der hoofdftad een ver- borgen vuur van tweedragt, hetwelk, even als dat der vulkanen, openlijk uitbrak, zoodra er maar de minfte brandftof was, die in beweging raakte (*), Dat vuur floeg niet zelden naar ftelen en gewesten over, die zich naar Rome’s voorbeeld gevormd had- den, en zette daar alles in lichtelaaije vlam. Het kwam dan allerwegen tot eene worfteling tusfchen de partiien, waarbiji men, door driften vervoerd , zich over het heil van den Staat niet meer be- kreunde. Er werden ondeugden in zwang gebragt, | die (*) MonTEsquIEu, chap, 8, 64 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN die elke poging, om een volk op den weg der vol« making te leiden, jammerlijk doen mislukken. Ten laatfte liep het op eene alleenheerfching uit, die van de willekeur der foldaten geheel afhankelijk was en alle beginfel van Zedelijke en Godsdienftige Befcha- ving onderdrukte. De natuur der zaak bragt dit cen en ander mede. Wat het ftedelijke der Staats- inrigting betreft, dit was aan Rome oorfpronkelijk eigen en moest, zelfs onder de Keizers, voor een gedeelte blijven voortduren. In Rome zag men nog altijjd de groote ftad, die aan het hoofd van het bondgenootfchap der fteden ftond. Maar hielden die fteden , gelijk cuUIZoT zegt (*), zich aan zich zelve en hare bijzondere belangen; ten laatfte viel het Keizerrijk, om dat de burgers niet anders dan voor hunne burgerij leven wilden. Zetten wij onze' fchreden op den weg des onder- zoeks voort, en flaan wij het verband gade, het- welk er te Rome tusfchen. Staat en Godsdienst geweest is; het zal’ ons nog duidelijker blijken, dat, al ware die ftad de zetel der "heerfchappij van het Westen gebleven; zij echter het middelpunt der Zede- like en Godsdienftige Befchaving niet kon geweest zijn. Beiden waren, namelijk, zoo naauwaan celkan- der verknocht, dat wanneer de Godsdienst in verval geraakte:, de Staat, als die op de Godsdienst gebouwd was,ook inde.hartader getroffen werd. Van hier, dat het fleeds Senaatsleden waren ,„ die over de vercering der Goden en derzelver raadpleging het beftel hadden. Van hier, dat Augustus: bij zijne treonbeklimming de waardigheid van Opperpriester aan zich trok „ en deze- zelfs door Christenkeizers „ tot den tijd van GRATI- AAN toe, behouden werd, oflchoon. zulks tegen hunne grondftellingen inliep. Dit onderling ver- band heeft MONTEsQUIEU inzonderheid met Jevendige kleuren voorgefteld : doch, zegt hij, (*) tusfehen de- Romeinfche Wetgevers en die ‘van andere volken dit onderfcheid te. vinden, dat de eerften de Godsdjenst: om den Staat, de anderen den Staat om de Gods- dienst grondvestten; dan geeft.hij zieh, vrees. ik, a | ten (*) Dissertation sur la politique des Romains dans la religion. pag. m. 241, 1. E 66 OVER NET VERBAND TUSSCHEN DEN ten koste der waarheid, aan de fpeling des vernufts over. Toen nu het Christendom onder grooten en kleinen doordrong en zich tegen gewoonten en pleg- tigheden, welke men tot dus verre voor hälig gchouden had, aankantte „ zag het Rijksbeftuur zich ook van een’ fteun berooven, welken het te meer behoefde, wijl het door menigerlei vijanden werd aangevallen. Dit was ook aan de opmerkzaamheid derzulken niet ontgaan, die aan het hoofd der regering ftonden, of den zamenhang der dingen met wijsgeerigen blik navorschten. En zie hier de voor- naamfte oorzaak van de vervolgingen, welke er, al- thans federt den tijd van TRAJANnUs „ tegen de predi- kers en belijders van het Evangelie werden aangerigt. Niet „ .dat-mannen van doorzigt aan de voorvader- liike Godsdienst, op zich zelve genomen, en zoo als die door het volk begrepen werd, cene groote waarde hechtten. Men kent de redevoeringen, welke reeds sALLUSTIUS (*) aan CESAR en CATO in den. mond legt. Men herinnert zich, dat cıcE- ro (}) het verwonderlijk noemt, als. de eene wig- chelaar den andere zonder lagchen aanziet. In ver- volg van tijd maakt FRONTo ($) met meer. anderen er opzettelijk zijn werk van, om de voorwerpen van de vereering des volks befpottelijik te maken. Doch waal- Ce) Bell. Catilin. cap. 51, 52. (t) De nat. Deor. Lib. I. cap. 26. ($) In Zaudibus Fumi et Pulveris. Relig. p. 237./ Ed, Nies, en elders, VAL: DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 67 waartoe ons bij voorbeelden bepaald? Velen kwa- men daarin overeen, dat de Godsdienften naar de meeningen van den onkundigen hoop waren inge- tigt (*): em dat er, te dezen aanzien, menigerlei waarheid was , - welker algemeene bekendheid kwaad deed; en menigerlei onwaarheid, welke het nuttig was, dat door het volk werd aangenomen (}). Hoe verder zich nu het Christendom te Rome en in die onderhoorige plaatfen en gewesten uit- breidde „ waarin de Godsdienst der wereldftad was ingevoerd; des. te meerderen ingang vond het ongeloof aan de oude grondftellingen in de harten. van nadenkenden, , En dit was te ongelukkiger , wanneer zij daardoor, zich van allen cerbied voor het. boyenzinnelijke losmaakten en dus het beste beginfel misten, hetwelk hen tot volbrenging hun- ner pligten leiden kon. Of wat is de Vorst, wat is, de Staatsdienaar, wat is de Krijgsoverfte, die voor zich zelven ‘den fpot drijft met hetgeen hij aan de menigte voorhoudt, om haar tot betoo- ning van mocd en trouw aan te vuren? Intusfchen mogt zich de volksgodsdienst aan cen’ ek, die haar met een? onbevooroordeelden geest befchouwde, in hare nietigheid voordoen; men was cr desniettemin ine‘ (*) Cicero, ‘De Divinat. Lib. L. cap. 47. Sapienter (wijsfelijk) wordt er bijgevoegd: te weten, om het volk te kunnen betengelen, „CH Woorden ‚van varro bij Augustinus, De Civir, Dei, Lib, IV, cap, 3ı. E 2 63 OVER NET VERBAND TUSSCHEN DEN innig- van overtuigd, dat men haar 'niet ontberen kon, wilde men de oude Staatsgefteldheid behouden. Nu bediende men’ zich van allerlei list en geweld tot wering van het Christendom. - Waarlijk! de R.omeinen :waren- niet meer verdraagzaam dan de Grieken (*), die socRATES even min, als deszelfs lcermeester ANAXAGORAS en Anderen zouden hebben aangevallen ,„ wanneer zij niet gedacht hadden, dat dezelve zich aan heiligfchennis fchuldig maakten. „De Romeinfche - verdraagzaamheid”, ze&t BRoES (}), „ was niet, gelijk bij ons, op de regten van het geweten gegrond: zij was ftaatkundigs, doch ook even daarom zeer eng -bepaald, en niet verder uit- geftrekt, dan het heil van den Staat tocfcheen , eleels aan te raden,: deels toc te ftaan”. Hoe zou men derhalve het Christendom hebben kunnen dulden „ hetwelk in regelregte tegenfpraak: met Rome’s oude- eerdienst „en alzoo met de gröndinrigting van den Staat volftrekt onbeftaanbaar was? .Hoe zouden zij, die dezen Staat tot den ouden bloei en Iuister zochten terug te brengen „ Zich weerhouden hebben 'van bloed- plakkaten -tegen hetzelvce-uitte geven ? Bleek het albij de uitkömst „ dat elke poging, om den voortgang der‘ nieuwe leerte ftuiten, niet naar verwächting flaagde ; werd (*) Deze meerdere verdraagzaamheid der Romeinen, beweert' MONTESQUIEU t, a. P. P. 251, 252, waar hij zich m de terdoodbrenging van soCRATES berocpt, “ (+) De Kerk en de Staat in ar a betr PH 1. D. bl. 49. : VAL DES WESTERSCUEN KEIZERRTIJKS BNZ. oR wrerd deze leer ten laatfte ,„ zoo wel op den tröon, als in de ftulp var den daglooner , in hare goddelijkheid erkend en beleden; men gaf daarom het gevoclen niet:op,, dat zij. de grondzuilen van het Rijk onder- mijnde en ftelde al het mogelijke te werk om haar tegen te gaan. : Zulks deed inzonderheid de Scnaat te Rome, waarvan de meerderheid- zich beijverde , om de oude wereldflad nog aan. de oude Godsdienst verbonden te houden „ toen Koriffantinopel veeds cen zetel van het Christendom geworden was. Endit bleef dezelve doen „. nadat men, in vele voorname pläat- fen van het Westen „ het: Heidendom .reeds zoo goed als verlaten had.. Er waren; ook, zoo te dier ftede, als elders „ nog wijsgeeren en gefchiedfchrijvers genoeg , aan welke deszelfs-leden cen’ fterken fteun hadden. Onder anderen beweerden EUNAPIUS cn ZOSIMUS, dat de ontrouw „ aan de Vaderlandfche Goden gepleegd , den val van den Staat veroorzaakte. Hierdoor gaven zij nu wel hunne toeftemming niet aan de bijgeloovige bc+ grippen, welke bij het volk in zwang gingen ; maar-de Godsdienst der vaderen „ naar het voorbeceld van vVARRO en anderen, voor. zich zelven vergeestelijkende „ wilden zij, dat de burgers van het Rijkin de vereeringdier Goden volharden zouden ,„ welke HANNIBAL van de muren der ftad en de Gallen van het Aa@pitoo/ hadden terug gehou- den , ja de.wereld aan Rome onderworpen (*). Zij koes- (*) De plaatfen, hiertoe betrekkelijk , vindt men groo- tendeels bij SCHRoEcKu. t. asp. Th.VIl, s. 40 fl, overigens in Cupwortnr Syszem. Intellect. Ed, Mosuenio.: To 1. p. 585, 536. 79 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN koesterden dus voor die Godsdienst ,„ als de oorzaak van Rome’s grootheid, oogenfchijnelijk dezelfde gevoe- lens van hoogachting, waardoor de ongeloovigen van vroeger tijden en ceuwen fchenen te zijn bezield ge- weest, en welker betuiging CICERO met zoo veel juistheid aan corTTA in den mond legt (*). Doch al wat men ondernam om de oude tijden terug te bren- gen was vruchteloos. Het Heidendom viel en daar+ mede de heerfchappij van het Westen. Maar al had de voorouderlijke Godsdienst zich te gelijk met het Opperbeftuur van Rome in het Wes- ten weten te handhaven; zij zou toch varı dien aard geweest zijn,dat zij. het Rijk voor echte Zedelijke en Godsdienftige Befchaving ontoegankelijk maakte, Dıo- nysıus van Halicarnassus geeft zich vele moeite om te bewijzen, dat er onder de Romeinen een veel beter en heiliger Godsdienst is ingevoerd, dan de Grieken hadden (+): en gaarne wil ik erkennen, dat er bij dezen van vele ongerijmde en aanftoote- liijke fabelen gefproken werd, waarvan bij genen niets voorkwam. Ook moeten wij de Godsdienst der Romeinen zelve naauwkeurig onderfcheiden van de oorfpronkelijke begrippen, waaruit zij ontftaan is, en in welker onderzoek wij thans niet treden kunnen. Doch bepalen wij ons bij haar, op zich zel- (*) De nat. Deor. Lib. III. cap. 2; eene plaats, die ons het gevoelen van eenen Romeinfchen Staatsman zoa duidelijk verklaart als cenige andere, (t) Anzig. Rom, Lib. II. p. 90 sqq. syLe. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 71T zulve gefomen, en zoo als zij algemcen befchouwd en gevolgd is; dan mogen wij haar zeker niet hoo- ger achten dan als een zeer gebrekkig rigtfnoer voor barbaren. Weanneer Lıvıus ons verhaalt, dat naau- weljjks de Ga//er overwonnen zijn geworden, of de semeensmannen zochten. het door: te drijven,. dat men de verwoeste ftad verlaten en naar /’eji verhui- zen zou; doet hij camiıLLus zeggen, dat Rome onder gelukkige voorteekenen gefticht en overal van Godsdienftigheid en Goden vol is (*). In vervolg van tijd werden er aan de inlandfche Goden nog vele buitenlandfche als voorwerpen van vereering' toegevoegd. Die voorwerpen van. vereering waren nu meestendeels zoo flecht, zoo onheilig en bloeddor- fig, dat LACTANTıUs het niet zonder reden verkics- lijker noemt, gelijk het vce te leven, dan hun te dienen (}). Doch de kerkvaders hebben, gelijk bekend is, dit punt zoo heerlijk in het licht gefteld, dat wij hierbij niet behoeven ftil te flaan. Ook is het bijkans onnoodig aan te merken, dat er met de Godsdienstfeesten en plegtigheden, wigchelaars- en waarzeggers-bedrijven verbonden zijn gewecst, dic , om van derzelver zedeloosheid ftilte zwijgen „alleszins tot voedfel ftrekten voor het buitenfporigfte bijgeloof. Maar vooral herinnere men zich, dat deze Gods- dienst geheel en al buiten de deugd is omgegaan, zoodat zij enkel cn alleen uitlicep op uiterlijke hande- lin- (*) Hisz. Lib. V. cap. 52. (t) Divin, Instit. Lib. I. cap. er: 72 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN lingen, , Het zou” Zegt MONTESQUIEU (*), „ we gemakkelijk geweest'zijn, aan .de plegtigheden der Godsdienst zedekundige beginfels. en regelen, waar- aan het haar ontbrak, toe te voegen; maar de Wetgevers der Romeinen hadden een te helder door- zigt, om niet te begrijpen, hoe gevaarlijk zulk eene hervorming ware”. Doch ook hier moeten wij den beroemden man tegenfpreken. . De.Godsdienst ,„ die geheel en al in het uiterlijike beftond, kon met. de deugd in geen verband gebragt worden. Zij liet dan niet alleen den mensch aan de heerfchappij zijner driften en begeerten over, maar was ook veel te ongoddelijk, om hier tusfchen beiden te treden. Ja hoe zou zij ooit tot eene leermeesteresse der deugd herfchapen zijn, daar de Godvrucht in den waren zin des woords bij haar. geen plaats greep (+)? Doch wij zijn ver genoeg gekomen, om de flotfom op te maken. Bijaldien .elke afgoderij, onder welk cene bevallige kleur zij zich ook voordoe,„ met de Zede- like en Godsdienftige Befchaving regelregt in ftrijd is; hoe vecl te meer moet men dit van de afgoderij | der (*) ca. Pı Pı 242. (+) Het woord pieras wordt door de Zaetijnen dik- wijls van vroomheid jegens de Goden gebruikt: maar het is opmerkelijk , dat hetzelve nog op veel meer plaatfen van vroomheid jegens ouders, weldoeners of het vaderland voorkömt, en het door cıcero, De invent. Rhetor. Lib. Il. cap. 22, 53 van religio (Godsdienst) zoo onderfchei- den wordt, dat het alleen op de pligten jegens menfchen ziet, terwijl het andere die jegens de Goden beıreft, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 75 der Romeinen zeggen! Neen, enkele menfchen „ die door het Evangelie verlicht, dezer Befchaving deet- achtig waren, konden nevens haar beitaan (en wij weten uit de gefchiedenis , dat zulken zoo te Rome als elders in aanzienlijken getale nevens haar be- ftaan hebben); maar zou de maatfchappij als zoo- danig in dezelve deelen; dan moest die afgoderij vernietigd worden. Ä Maar al ware de afgoderij uit Rome. verbannen geworden, zonder dat de Staatsgefteldheid daardoor. eenige wezenlijke verandering leed; evenwel had die. ftad, uit hoofde van het beginfel, hetwelk er heerschte,„ de hoofdftad des Keizerrijks, van waar de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving zich over: geheel het Westen‘ verbreidde, niet kunnen zijn of bliiven. ProcuLus verhaalt bij zıvıus (*), dat RoMuLUs hem verfchenen is en aldus hecft toege- fproken:; „ Ga, boodfchap aan de Romeinen,, dat het de wil der hemellingen is, dat mijn Rome het hoofd der wereld zij! Laat hen zich gevolgelijk op het krijgswezen toeleggen, en het weten en aan de nakomelingfchap overleveren ,„ dat geene menfchelijke magt de wapenen der Romeinen wederftaan kan!” Wat wij nu ook van dit verhaal te denken hebben ; het blijkt hieruit allerduidelijkst, dat de wercldver- overing, van vroegen tijd af, de cerite grondregel van Staat is gewcest, naar welke de bevolking dezer tad Oo Hist. Lib. I. cap. 16. 74 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN ftad zich rigten moest.. Wetten en verordeningen „. zeden en gebruiken waren dan ook van dien aard, dat zij het oorlogvoeren tot cen beginfel van. hun doen en laten, en de tooverij tot een leerftelfel maakten (*). De geest, welke er groot en klein bezielde, dreef hen noch tot den koophandel, noch tot den landbouw , noch zelfs tot de kunften; maar fchier alleen tot de handtering der wapenen, den krijg tegen de naburen en de bemagtiging van der- zelver have en goederen, En gelijk de geest van wereldverovering reeds in de eerfte Romeinen ge- weest was, zoo beheerschte hij de nakomelingen in alle volgende tijden. Hoe meer nu de grootheid der wereldftad toenam 3; des te ligter vergat men de les der oudheid, dat men zijn gebied daardoor het verst zal uitzetten, dat men zijne innerlijke hebzucht bedwingt (}). In de groote mannen van Rome, die onder den bloei van het Gemeenebest geleefd hebben , zien wij zulks maar al te zeer bewaarheid. Ook is de begeerlijkheid , waardoor men voorheen gedreven was , aan de Keizers op den troon bijgebleven, offchoon de moeite, die zij hadden, om zich in het bezit der onderworpen landen te handhaven, hen zelden aan de uitbreiding van het Rijk denken liet, Zelfs zag men de werking varı denzelfden geest in de laatfte worftelingen, welke er tusfchen dat Rijk en | de (*) Ook hier volgen wij MONTESQUIEU , Considerations &c. chap. ı. (+) Horar. Care. Lib. II. od, , VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJIES ENZ. 75 de Barbaren plaats grepen , nog immer doorfchijnen, al waren die gelijk aan de laatfte ftuiptrekkingen var een’ verflagenen leeuw. Meer naar de natuur kan het karakter der Romeinen niet geteckend worden , dan met de woorden van GALGACUs, het legerhoofd der Bristen (*). „ Als de roovers der wereld, zoeken zij de buitop zee,muer geen landen meer zijn, waar zij alles verwoesten kunnen, Bezit de vijand ver- mogen; dan drijft hen de hebzucht: is hij arm; de eergierigheid. Noch het Oosten „noch het Westen kan ze verzadigen. Onder allen zijn zij de cenige, die overvloed en gebrek met gelijke drift begeeren. Weg- nemen, moorden, rooven, noemen zij met valfche na- men gebieden: en eene woestijn te maken, heeft bij hen den naam van vrede ffichten”. Het is dan eene groote vlejjerijj van AuGusTus, als DIONysıus van Halicar- »assus (}) Rome de meest menschlievende ftad heet. En zoo min Rome dezen eertitel verdiende, zoo min kon het de zetel der Zedelijke en Godsdienftige Befchaving zijn. Hoe onvereenigbaar toch de tocleg op wereldvero- vering met de uitbreiding van een Rijk der Godvrucht en deugd zij, leert zoo wel de aard der zaak, als de gefchiedenis van alle tijden. , De eene heerfchappij rust op het geweld van wapenen, waardoor zij zich de volken onderwerpt; de andere neemt de gemoe- deren voor zich in langs den zachten weg van over- tuiging. Daar wordt men door de zucht gedreven , om (*) Tacırus Agricola. cap. 30. (}) Antig. Lib. I. p. 75. 76 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN om alles aan de bevordering van: eigene groothckt op te offeren; hier ziet men, als de item van pligt het gebiedt, zich zelven voorbij,. om het geluk der menschheid te bevorderen. Hier beij- vert men zich dan ook op de. ftichting en bevesti- ging van den vrede; däär begeert en zockt men niets dan den oorlog, die wij, even als ROUX-FER- RAND (*), wel durven volhouden, dat voor de Be- fchaving doodelijk, of althans zeer noodlottig is. Voegen wij er vooral bij, dat in cenen Staat, die de weredlid- verovering als het voornaamfte doel beoogt, de dapper- heid in zulk een aanzien is, dat zij geacht wordt alles in waarde te boven te gaan. Maar wanncer men niets op hoogeren prijs ftelt dan dapperheid ; dan laat men zich ligtelijk vervoeren, om alle andere deugden aan deze op te ofleren,. Men befchouwt den held, die den vijand overwint, al fpoedig , zonder naauwgezette nafporing van deszelfs beftaan. en karakter, als het edelfte fieraad der burgerij en den grootften weldoener des Vaderlands. Ja kleven hem zelfs de leelijkfte vlekken aan; men fluit voor dezelve de oogen en opent ze alleenlijik, om ’s mans glans en luister met bewondering aan te ftaren. Zoo droeg zich doorgaans de zaak ook te Rome toe,en het Heidendom werkte hiertoe niet weinig mede „ daar het Goden,, die in het voeren van den krijg voorgingen, tot voorwerpen van ’s menfchen vereering en navol- ging (*) Histoire des Progres &c. Tom. I. p.96, waar bij cousin tegenfpreckt, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 77 ging maakte. De drie andere deugden, welke de wijsgeeren aanbevalen, de wijsheid, de matigheid en de geregtigheid, ftonden -in de fchaduw. De dap- perheid alleen was op den voorgrond geplaatst en bleef daar, tot dat het karakter der Romeinen, zoo elders, als in de groote wereldftad, eene gcheele ver- bastering ondergaan had. Doch toen het karakter der bevolking geheel verbasterd was, ging.de held- haftigheid te: gelijk. met de zucht voor al wat edel en goed is verloren. Gelijk men het ‚hart : door de driften naar willekeur beheerfchen: liet; zoo. gaf men de zorge voor het Rijk in de handen van barbaren over. Nu werd dat Rijk gefloopt, het beginfel van wereldbeheerfching te niet gedaan en voor de Zedelijke en Godsdienftige' Befchaving de toegang tot de ae geopend, Maar hoc „ vraagt mogelijk de cen en ander mij- ner lezers, kan voor die Befchaving de toegang tot de maatfchappij nu gcopend zijn? Al wordt er ook toegegeven, dat door de flooping van het Westerfche - Keizerrijik de hinderpalen weggenomen zijn, welke derzelver verbreiding in Europa belemmerden; ftrijdt het echter niet tegen den aard der zaak, te beweren , dat zij zich hier met hulp van barbaren gevestigd heeft?. Het is van hoog belang deze vragen te beantwoorden. Wij willen nu trachten te toonen , dat, door den. val yan Rome’s heerfchappij , het be- wind in:die handen gegeven is geworden „ door welke de mr der ER en Godsdienflige Befcha-. ving 78 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN ving ontflaan zouden. En zoo hopen wij de gangen eener wijze en-goede Voorzienigheid in deze. gebeur- tenis regt aanfchouwelijk te maken. Er.is zeker geene gebeurtenis op de wereld voor- gevallen, welke ons ligter verleiden zou, om. den loop der dingen aan eene blinde. noodlottigheid toe te fchriiven, dan de verovering van het Westelijk Keizerrijjk door woeste en zwervende :horden „ met welke men doorgaans, het zij te regt of te onregt, rekent „dat de zoo beruchte middeleeuw haren aanvang genomen .heeft. : Wij zien hier geene zoodanige onderwerping yan het ceene. volk aan, het andere , waarbij de. overwonnelingen het vaderlijk erf. met: al hunne. bezittirigen .blijven behouden, en hun allen cene fchat- en dienstpligtigheid door den overwin- naar wordt opgelegd. Neen wij zien hier eene overftrooming van het Rijk door fcharen van vreem- delingen , die zich met de ‚wapenen in de hand van een ieders have en goederen „ of althans, van cen deel derzelve meester maken, en fteden en gewesten met nieuwe bewoners vervullen (*). Wij zien bar- j ba- (*) ODoAcEr met zijne. togtgenooten nam aan de Bezitters een derde der bouwlanden af, Daarmede ver- genoegden zich naderhand ook de Oszrogotken. Maar de /isigothen en Burgondiörs eigenden zich twee -derde toe. Zie von sAvIcNY. I. B. 5. 254, 257, 282, 283. In Afrika maakten de /andalen zich , volgens procopius de beillo Vandal. Lib. I. cap, 5, meester van al wat 2ij goedvonden, Zij rekenden, daz de natuur, geljk zij, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 79 baren, uit hunne wouden , grotten en mocrassen vitgegaan, zich als eigenaars op den grond neder- zetten, waar weleer de legers van scıpıo en CESAR, van GERMANICUS EN DRUSUS , zelfs nog van Kon- STANTIJN EN JULIAAN geftaan, geftreden,, en letteren , kunften en wetenfchappen haar bekoorlijk licht ver- {preid hebben. Zelfs het heerlijk ale, zeifs de groote wereldftad wordt een roof dier barbaren RA zoo dat zij den Romeinfchen naam vitdelgen. En niet genoeg, dat zij den troon gewelddadig innemen; maar met. verachting van al wat bij de voorgeflach- ten eerwaardig geweest is, voeren zij zeden en gc- bruiken in, die tegen .de bekende wetten en regelen van Befchaving aandruischen. Wil men vergelijkin- gen maken, zij bieden zich in menigte aan. Wij kunnen het overheerschte Rijk niet aanzien, of wij verbeelden ons een ftatig eikenwoud ; hetwelk eene rceks van eeuwen het geweld der ftormen wederftaan heeft „ maar eindelijik door een? orkaan wordt. aange- tast, die gehecle rijen van boomen , tot den wortel toe, uitroeit, en fchier geene andere over laat, dan van bladeren en takken beroofd » of in den edclen kruin gefchonden. Laat nu de noeste vlijt te werk tijgen, den grond gelijjk maken, er jonge fpruiten inzetten; laat haar weldra het genoegen fmaken van die welig en voorfpoedig te zien opgroeijen; laat haar aan alle menfchen het daglicht [chenkt, 200 ook dappere mannen in ‚het bezit aller landen ffeit : woorden van een Germaansch yolk, bij TAcırus „ Hist, Lib. IV, cap. 64, 80 OVER HET VERBAND TÜSSCHEN DEN haar eindelijk, bij het gevocl van fmart over de aa gcrigte verwoesting, zieh". kunnen troosten met het vertrouwen, ‚dat derzelver fporen eenmaal- voor de nakomelingfchap zullen zijn uitgewischt ; de vorige Majesteit is toch door het geweld der natuurkrach- ten voor altijd verloren gegaan, en geflachten zullen er. moeten. wegfterven, :'eer dat nieuwe plantfoen dien 'wasdom gekregen:heeft, dat de befchouwer het met verwondering aanftaart. -. Nu : behoefden zij, die ‚den: val van het Keizerrijk beleefden, juist gcene ongemcene ‚fcherpzinnigheid, om nopens de gevolgen dezer gebeurtenis .iets dergelijks te voor- fpellen. Gjd. van eeuwen, is ingevoerd, blijft zulk cen vreemd en zonderling verfchijnfel in’ de. gefchiedenis , dat het. bij den ‘-eerften opflag, veel meer ftof tot beftrijding, dan tot verdediging eener alles befturende Voorzienigheid oplevert. : Zelfs’ Godgelcerden van naam ‚hebben, vooral bij hunne. twisten met de Roomfche kerk, in hunnen ijver niet gefchroomd , om de tusfchenkomst .der _middeleeuw als cen. der srootfte- onheilen, welke‘aan het menschdom: weder-: varen zijn, voor te ftellen.- Nog. zeer Onlangs liok’' VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ, 8% zich cen bevallig Schrijver (*), de laatfte, zoo ver wij weten, die zijne gedachten over de vorming van het hedendaagsch Europa heeft medegedeeld, in dier voege uit, als of het Christendom reeds zulk een’? weldadigen invloed op de Romeinfche wereld gehad had,dat het Westerfche Rijk met zijne Befchaving had kunnen voortduren, zoo de barbaren er niet bij herhaling waren ingedrongen. Maar dit alles rust op onbewezen vooronderftellin- gen. Men verliest wit het oog, dat iets, hetwelk op zich zelve allernadeeligst is, in de gegeven om- ftandigheden een onontbeerliik goed wezen kan. Daarenboven laat men zich door het brandmerk „ hetwelk de overlevering op namen gezet heeft, een? noodeloozen fchrik aanjagen. Mijns inziens althans moet men bij de befchouwing der gefchiedenis , zelfs tegen zin en meening, de Godheid buiten fluiten, of de vooroordeelen, welke der jeugd reeds veel te lang zijn ingeboezemd, afleggen, en zoo wel de invallen der barbaren toejuichen, als Europa geluk wenfchen, dat er cene ' middeleeuw geweest is, die de hedendaagfche Befchaving voorbereidde, .De invat der barbaren, zegt ancıLLon (}), is het beginfel der wedergeboorte van het menfehelijk geflacht geweest. Dit geeft niet flechtstekennen , dat deze (*) Roux-FERRAND |. €. pP, 137, 232 eh elders, (t) Nouveaux Essais de Politique et de Phölosophie, Tom, I. p. 42. Il. F *82 .° VER HET VERBAND TUSSCHEN DEN ” ‘deze gebeurtenis cenige voordeclen . heeft aange- :bragt», Wij behoeven het voorportaal der gefchie- denis maar even in te treden, om aanftonds in te zien, dat ook de nakomelingfchap het een en ander aan die vreemde horden verfchuldigd is, hetwelk zij ‚zich als een’ zegen mag aanrekenen. Doch daar ‘fpreiden ‚zich ook madeelen ten toon, welke het niet ‚te loochenen valt, dat uit derzelver verfchijning in -het Westelijk Europa ontfproten zijn. Het zou derhalve ten flotte op de vraag uitloopen, wat hier -overwigt hebbe, het goede of het kwade: en hier- ‚over kon men een?’ twist voeren, die zich niet ‚gemakkelijk beflechten lit. Neen, hetgeen Ancıt.- 'LoON zegt is cene groote waarheid, die ons veel ‚verhevener ftandpunt aanwijst. Hij zegt niets min- ‚der, dan dat de Zedelijke en Godsdienftige Befchä- 'ving , waarover wij ons thans verblijden, in Europa niet zou gekomen zijn, hadden de barbaren het Westen niet overmeesterd. 