title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Van de kusten der Oostzee nu hebben de Germanen zieh vooral naar het Westen uitgebreid. Herders zijn zij niet geweest; het land vol bosch en moeras wasvoor dat bedrijf geheel ongeschikt. Ook niet aanstonds maar eerst langzamerhand werden zij met de beginselen van landbouw bekend, door schrale oogsten beloond. Nog in Tacitus' ^) dagen moest in het binnenland het zout op hoogst onbeholpen wijze verkregen worden ^ en streden de stammen om het bezit der zouthoudende bren- nen. Klimaat en levenswijs maakten die stammen gehard en krijgshaftig , maar de voorwaarden voor het ontstaan eener inheemsche beschaving ontbraken. Er is een eigen kultuur ontstaan aan de oevers van NglenEufraat, maar niet aan die van Oder en Elbe , ook /niet van Rhijn en Donau. Yan den aanvang hebben de Germanen wat zij van beschaving kregen van hooger ontwikkelde volken, met wie zij in direct of indirect verkeer traden , ontvan- gen. Dit bleek ons reeds in onze archaeologische beschou- wing; uit de natnurljjke gesteldheid van het land volgt ') Ann. XIII: 67. Digitized byCjOOQlC 88 hetzelfde, en ook de taalstudie brengt allerlei aan het licht aangaande deze buitenlandsche aangelegenheden der oude Germanen, hun aanraking Yooral met Kelten en Bomeinen. Niet alleen yoor het opsporen dier uitwendige betrek- kingen is de linguistiek yan waarde. De geschiedenis der taal met haar yerschillende phonetische en grammatische veranderingen , doet haar opeenvolgende perioden kennen. Zij doet de indeeling der Germanen in twee of beter in drie hoofdgroepen aan de band. Tot de oostgermaan- sche groep behooren de talen der Goten (oost- en westgotische) en ook de schier geheel verloren talen van Vandalen en Burgondiers. Ue noordgermaansche talen, die wij als een afzonderlijke groep beschouwen, Zweedsch en Deensch ter eene, oud-Noorsch (in Noorwe- gen en op IJsland) ter andere zjjde. De grootste groep is de westgermaansche; zij omvatEngelschenFriesch, Neder- en Hoogduitsch met de verschillende saksische, frankische , beiersche , alemansche e. a. dialecten. Ook voor de godsdienstgeschiedenis ligt in deze indeeling der stam- men en volken een vaste grondslag. Het zou vergeefsche moeite wezen het verkregen resul- taat te willen terugvinden in hetgeen de romeinsche schrjjvers ons van germaansche stammen 'berichten. Taci- tus bedoelt met zijn drie stammen: Ingaevonen, Her- minonen, Istaevonen stellig een verdeeling van het ge- heele volk te geven , al vinden wg er alleen Westgermanen in. Maar Tacitus zelf houdt zijn indeeling niet streng vol: hij plaatst er onder het schild ,)quidam affirmant" andere namen naast : Marsen , Gambriven , Sueben , Van- Digitized byCjOOQlC 89 dilen , die eveneens als groepea te beschouwen zjjn. Wat nog sterker spreekt: bij de behandeling der enkele ger- maansche volken schijnt hij zijii geheele indeeling ver- geten te hebben, hij volgt een orde van de hem meest bekeade stammen van 't Westen naar 't Noorden en 't Oosten en onderscheidt dan de niet-suebische van de suebiscbe volken. Pliniue kent vijf groepen: bij de drie van Tacitus nog de Vandilen en de Peucinen of Bastar- nen aan de Zwarte zee , welke Tacitus tot de twijfelach- tige grensvolken rekent. De Hellusii, die bij Tacitus in de nevelen van het Noorden schuil gaan, vindt men in de Hilleviones van Plinius terug. Onder de namen der enkele stammen zijn er bij Tacitus die later verdwijnen (Bructeren, Cherusken, Semnonen, Nahanarvalen e. a.), an- dere die blijven leven (Sueven, Friezen, Anglen, Lon- gobarden), terwijl in later dagen ook nieuwe namen op- duiken (Alemannen , Burgondiers, evenwel reeds bij Plinius en Ptolemaeus genoemd, Saksers, Franken). Zonder twijfel behooren wij de ethnographische gegevens der romeinsche schrijvers op prijs te stellen. De tegen- strijdigheden welke zij bevatten komen gedeeltelijk voort uit gebrekkige gegevens: Tacitus onderscheidt tusschen wat hij zeker wist en wat hij van hooren zeggen had. Daarbij komt dat in de eeuwen waarover die romeinsche berichten zieh uitstrekken, er in 't binnenland van Germanie vrij wat veranderingen hebben plaats gehad; de geogra- phen y kaarten en geschiedschrijvers geven ons hier en daar een blik op die verschuiving van stammen , die verdwe- nen, opkwamen of nieuwe woonplaatsen opzochten. Ook hebben de Bomeinen door hun eigen gezichtspunt en Digitized byCjOOQlC 90 oordeel hun berichten gekleard. Zoo de yerdeeling der Germanen in 5 of 3 staken. Die verdeeling is geogra- phisch: het uitgangspunt in het Westen is voor de Bo- meinen van zelf gegeven. "Wel kan men nit Tacitus be- sluiten dat de drie zonen van Mannus, de stamheeren der drie groepen, in oude liederen der Germanen zelf leefden, waar ook het stafrijm hunner namen op wijst; maar het is toch volstrekt niet uitgemaakt datdaarmede de Germanen zelf een yolledige indeeling aller stammen hebben bedoeld. Ook de frankische yolkentafel bewijst voor oude overlevering niets; zij maakt Romeinen , Brit- ten, Franken, Alemannen tot de 4 staken die vanistio afstammen , en spiegelt den politieken en geographischen toestand af* zooals die ten tgde van Chlodovech (520) bestond« De linguistische indeeling aller Germanen valt dus niet met de berichten der romeinsche geschiedschnjvers en geographen samen. Deze laatsten hebben ongetwijfeld groote historische waarde, daar zg ons in tijden verplaat- sen waaromtrent de gegevens uiterst schaarsch zijn. Maar niet alleen de noordgermaansche (scandinavische) groep valt bijna geheel buiten den romeinschen gezichts- kring, zelfs de Oostgermanen, die later in de volksver- huizingen de voomaamste rol hebben gespeeld (Goten, Vandalen, Burgondiers) vinden wij slechts zeer ter loops vermeld. Veel aandacht wordt tegenwoordig gewijd aan de be- teekenis der stamnamen. AI heeft dat onderzoek tot nog toe evenmin stellige uitkomsten als een oogst voor de kennis van den godsdienst opgeleverd, zoo mögen wg Digitized byCjOOQlC 91 dit onderwerp toch niet geheel met stilzwjjgen voorbjj- gaan. J. Grimm onderscheidde drieerlei benamingen ^). Vooreerst patronymica, zooals Herminonen van Irmin, Goten van Gaut. Hier doet zieh echter de vraag voor welk der twee oorspronkelijk is: de naam van den stam of van den eponymen held; in 't eerste geval is de stamnaam zelf niet verklaard. Een tweede soort van volks- namen , de talrijkste , zou eigenschappen aanduiden : Frie- zen, Franken (vrgen), Longobarden; waarbij Grinmieen aantal van gewaagde gissingen voordraagt, als Sueben, menschen die sui juris zjjn. Eindelijk heetten een aantal van volken naar de streek die zij bewoonden : Ubii, Ripuarii, Batavi, Mattiaci (menschen der ,,Auen" en ,,Matten"), Semnonen (boschbewoners) ; ook hier echter is de juiste verklaring der namen vaak twijfelachtig. De meestevra- gen die zieh voordoen zjjn nog hangende. Over elken naam in het bijzonder moet nog uitgemaakt worden of hjj oorspronkelijk inheemsch is, dan wel ofnaburenhem aan den stam hebben gegeven; er zuUen waarschijnlgk vTJj wat eer- en spotnamen bij zjjn. Van cultus getuigt alleen de naam Ziuwari, dien de Sueben dragen; men heeft soortgeljjk ook Ansivari willen verklaren, en zelfs in Naharvali vereerders der Nomen gezien. Beide ver- klaringen zjjn stellig onjuist. Opmerking verdient dat onder de stamnamen geen woorden voor planten en die- ren voorkomen: want de Chatten (Hessen) hebben niets met katten te maken. Met meer beslistheid moeten wjj zoo niet den oorsprong *) Gesch. der deutschen Sprache XXIX. Digitized byCjOOQlC 92 althans het gebruik yan de woorden germaansch en duitsch vaststellen. Wat de afleiding betreft, zoo zijn ook yan den naam Germaan de meest ayontuurlijke yerklaringen in omloop. Hoogst waarschijnljjk is die naam in de laatste eeuw yöör onze jaartelling in Noord-Oost Gallie ontstaan, hetzij dat de Kelten de yreemden „bu- ren" noemden, hetzij dat zij in onderscheiding van de volken in wier midden zij woonden ,, echten" heetten. Het woord duitsch hangt met volk samen en beduidt vulgaris; het herinnert aan de oude Teutonen, en hangt er wel mede samen door gemeenschappelgke afleiding, Die Teutonen, die met de Kimbren de eerste germaan- sche volken waren welke binnen den gezichtskring der Bomeinen kwamen, zijn trouwens alles behalve nauw- keurig bekend. Müllenhoff zoekt hun oorsprong aan de Midden-Elbe, nieuweren zijn door een opschrift op een grenssteen te Miltenberg aan den Main , waar hun naam voorkomt, overtuigd dat de Teutonen oorspronkelijk een keltische stam waren *). Wat hiervan ook zij , de naam duitsch is vöör 800 A, D. voor de taal in gebruik geko- men'), sedert de 9e eeuw zoo wel voor die volkstaal, lingua Theodisca als voor het volk steeds meer in zwang. Het is te betreuren dat er tusschen de woorden ger- maansch en duitsch geen eenparig vaststaand onderscheid wordt gemaakt. Gewoonlijk is germaansch de meer alge- meene term en omvat de geheele familie : Duitschers, Goten, *) Müllenhoff^ Deutsche Alt. k. II 282; zie verder Kossinna in Westdeutsche Zs. IX. 213; B. Much in PBB. XVII, e. e. >) A, Dave, Das älteste Zeugniss für den Namen Deutsch. (Sitz. Bei. Bair Ak. 1895). Digitized byCjOOQlC 93 Angelsaksers , Scandinaviers ; terwijl men de stammen en volken die Duitschland bewonen in engeren zin Duitschers noemt. Wij spreken van germaansche philologie in den om- vang waarin Paul het in zijn ^Grundriss" gebruikt; maar van de duitsche taal. Dit spraakgebruik lijdt echter al te veel uitzonderingen , reeds aanstonds doordat de duitsche en andere stammen bij de Romeinen gezamenlijk Germa- nen heeten. J. Grimm heeft verwarring bevorderd door ger- maansch zelden, en duitsch nu eens in engeren dan in wijderen zin te gebruiken. In het Engelsch hebben german (duitsch) en dutch (nederlandsch) in de gewone taal be- perkte beteekenis, zoodat voor het geheele gebied de naam Teutonic gebezigd wordt; evenwel ookniet zonder uitzondering. Zoo is het noodig dat men steeds bg ande- ren op het gebruik der woorden toezie en het bij zichzelf scherp bepale. In dit boek zal germaansch voor het geheele, duitsch voor het engere gebied staan. De hier vermelde volksnamen vormen evenwel slechts een klein onderdeel van den grooten voorraad van eigen- namen, van plaatsen zoowel als van personen. Deze nu zijn bg het opsporen van oude toestanden en verhou- dingen getuigen van veel gewicht. Men moet ze stellig behoedzaam en met oordeel raadplegen: een eigennaam zogt ons wel meestal tot welke taalgroep hij behoort , maar niet of de menschen die hem gegeven of gedragen hebben als vreemdelingen of als inwoners, als heerschers of als sktven, blijvend of slechts voor körten tijd op de plaats verkeerden waar zij dit bewijs van hun aanwezen na- lieten. Voor den godsdienst komen de vele theophore namen, Digitized byCjOOQlC 94 Yooral in 't Noorden, en vooral van personen in aan- merking '). Zij stellen ons vaak in staat de verbreiding van culten en sagen bij benadering te bepalen *). Door die eigennamen weten wij, dat de vereering van Thor in Noorwegen veel dieper geworteld was dan die van Odhin. Dat Baldr in de namen zoo goed als ontbreekt, legt groot gewicht in de schaal bij de beoordeeling zijner mythen. Yan de verbreiding der duitsche heldensage in Engeland leggen tal van namen getuigenis af. De eigen- namen geven zoowel van het bezit van elken stam op zichzelf als van het onderling verkeer der stammen een beeld. De namen, de genealogieen en stamsagen, de romein- sehe berichten stemmen samen om ons iets van de verschil- lende stamgodsdiensten der Germanen te doen kennen. Geen feit valt bg de lezing van Tacitus meer in het oog, dan dat de enkele stammen elk hun godsdienstig middelpunt hadden, soms enkele naburige of verwante stammen zieh totgemeenschappelijkencultus vereenigden, en ook de groote groepen in hun oude liederen den stamheer, die wel een stamgod was, verheerlijkten. Se- dert MüUenhofif •) neemt men veelal voor de drie groote afdeelingen welke Tacitus noemt afzonderlijke culten aan. De ^Irminsleute'' (Herminonen) hadden den dienst Zie Weinhold t Altnordisches Leben p. 270 flgg. ') Yoorbeelden van Studien waarin van de namen gebrnik gemaakt is, z^n o.a.: Henry Petersen, 6m Nordboemes Gadedjrkelse og Gndetro i Hedenold (1876); G, Binz, Zeugnisse zur Germanischen Sage in England (PBB. XX); MÜUenhoff Zengn. n. Excnrse. ») Irmin und seine Brüder (Zfd. Alt. XXIII 1878). Digitized byCjOOQlC 95 van den ouden hemelgod Zio bewaard; de Ingyaeonen vereerden den Vanengod Freyr; de Istvaeonen Wodan en Tamfana. De vereenzelviging der eponyme stamhelden met de groote goden is voor twee van de drie gevallen min of meer waarschijälijk : Irmin-Tiu en Ingv-Freyr komen vaak rereenigd yoor, met Istv en Wodan is ditniethet geyal. Wij ontmoeten bij de germaansche mytbologen zeer vaak die vereenzelviging van een held met een god , of van twee goden met elkander, berustend op de mee- ning dat de schijnbare eigennaam slechts een bijnaam, en de mindere god of held een „hypostase" van den hoofdgod is. Dat eenzelfde god onder verschillende namen vereerd wordt, is inderdaad niet zeldzaam; bij de ver- eenzelviging van beiden met goden komt reeds een groo- tere mate van omzichtigbeid te pas. Over 't geheel steu- nen de vermoedens, waarover wij hier spreken, meestal op zwakken grond. Met dit resultaat van MüUenhoff meenden velen een algemeene basis voor de germaansche mythologie gewon- nen te hebben. Dit is met de noodige beperking juist. MüUenhoff zelf heeft het bestaan van het algemeen ger- maansche niet geloochend, integendeel dit zelfs breeder uitgemeten dan heden ten dage geoorloofd schijnt. Er is met de door MüUenhoff verkregen uitkomst niet zoo- veel gewonnen als men eerst meende. Wij zagen dat de verdeeling in die drie staken volstrekt niet alle Ger- manen omvat: zoo vallen de Sueben, die immers Ziuwari heetten , slechts voor een deel met de Herminonen samen. Dan hadden ook die stammen en groepen niet zoovaste grenzen, als het bij het opmaken van een verdeeUng Digitized byCjOOQlC 96 schijnt: de toestanden in Qermanie, en daarmede ook het bestaan der stammen, waren aan voortdurende ver- anderingen onderhevig. Bij die veranderingen moet dan ook de onderlinge wrijving in rekeüing gebracht worden, waarin de eene stam van den anderen tagen en culten kon overnemen. Het Staat sommigen als een ideaal yoor den geest in de germaansche mythologie afzonderlijk die van de enkele stammen te behandelen. De historische methode schgnt dit te eischen. Wanneer wij dit nu niet beproeven , schrikt niet alleen de schraalheid der gegevens ons af, maar vooral dat wij nergens met genoegzame zekerheid een stam of groep yan zijn omgeving kunnen afscheiden. Juist de historische methode verbiedt een deel der historische gegevens, die over het onderling verkeer der stammen, te yerwaarloozen. Wij kunnen hier en daar den oorsprong van een sage en den hoofdzetel van een cultus trachten te bepalen; wij hebben geen recht aan den eenen stam te ontzeggen wat niet opzettelijk yan hem yermeld is maar wat wij bij den anderen yinden. De hoofdzaak ech- ter blijft onaangetast: het positiefresultaat, dat de enkele stam in een bepaalde godsyereering en stamsagen het middelpunt yan zljn leyen yond en daarmede zijn oor- sprong in verband bracht. 3. In deze stamsagen zgn allerlei, yoor een deel jon- gere, bestanddeelen samengesmolten ; toch is hier de meest geschikte plaats om ze te behandelen. Ontleden wij de stamsagen dan vinden wij P mythen aangaande het ontstaan der menschen in het algemeen, met de ver- balen omtrent de voorouders van een bepaald volk min Digitized byCjOOQlC 97 of meer verbonden; 2® verbalen over, of opsomming yan eponyme beroen, of stamtafels die de koningsgeslacbten yan oude beiden of goden afleiden; 3** sagen aangaande yroegere lotgeyallen, yeelal tocbten en yerbuizingen der yolken ; 4* yeracbillende yreemde , aan de bjjbelscbe of de klassieke wereld ontleende , oyerleyeringen. In bet beeld dat de enkele stammen yan bun oorsprong yonnen zijn deze draden op onderscbeidene manieren samen geweyen. Eeeds Tacitus koppelt bet ontstaan der stammen aan den oorsprong yan den menscb. De stambeeren der drie yolkengroepen (Germ. 2) zjjn zonen yan Mannus, den menscb , en deze weer de zoon yan een Tuisto dien Tacitus noemt „deum terra editum''. üit den naam Tuisto af te leiden dat bij een „dubbelwezen" en als bermafrodiet ge- dacbt was , is gewaagd. De nadruk yalt op de autocbtbonie en op de goddelijke afstamming , ook bij de andere stam- men nog eens uitdrukkelijk vermeid. Meer laat zieh uit de woorden niet persen. Ook niet dat de menschen uit boomen zouden zijn yoortgekomen , wat men met een hoogst willekeurige tekstyerbetering bij Tacitus heeft willen lezen*). Wel laat Vol. 17 (ook Gylfag. 9) de menseben uit Ask en Embla (esch en olm P) ontstaan. Dit echter , zoowel als de af komst der drie standen , Thrsel , Karl, Jarl yan den Qod Rig (Heimdallr, in Rfgspula), lezen wij eerst in betrekkelijk jonge Eddaliederen. ') Het is waar dat in ,,originem gentis conditoresqne'' het laatste woord bevreemdt. Maar er met J, Holub (Der erste Gennane wurde aach nach dem Zeugnisse des Tacitus ans der Esche gebildet 1891) voor te lezen „candicem omi hosqne fuisse" is geheel nit de Incht gegrepen. 7 Digitized byCjOOQlC 98 Wij komen tot de enkele Yolken, en beginnen metde Goten. Hun koningsgeslacht , dat der Amalen (bg de Oostgoten) is yan goddelijke af kernst, de reeks is Gant, Haimdal, Rigis^ Amal '). Uit deze lijst kan men nietop- maken of die Gaut eenvoudig een eponyme heros is dan wel , gelijk men wil, een naam yoor Wodan. Rigis , hier gescheiden yan Haimdal, is eiders gewoonlijk een bjj- naam yan dien god. Dezelfde Jordanes die ons deze god- delijke afstamming oyerleyert, laat de Goten komen yan Scandza, de bakermat der yolken „quasi officina gentium ' aut certe yelut yagina nationum", een eiland in het Noorden, waar het te koud is yoor bijen om honig te zamelen , maar yan waar als zwermen bijen de yolken zieh yerspreid hebben. In drie schepen yoeren de Goten over den Oceaan, de beide yoorsten droegen de Oostgoten en Westgoten, het trägere de Gepiden; welke beyol- kingen yan de kust waar zij aanlandden yerder naar 't Zuiden yoorttrokken. Ook de Longobarden zouden yan het „eiland" Scandi- nayie gekomen zijn. Zij heetten eigenlijk Yinilen en yormden het derde deel der lieden yan het oyerbeyolkte land. Het lot had hen aangewezen om het yaderland te yerlaten, en onder twee aanyoerders Ibor en Ajo zochten zij yreemde gewesten op. Hier kwamen zij in botsing met de Vandalen. Deze smeekten tot Godan (Wodan) om de oyerwinning; de god antwoordde dat hij de zege schen- ken zou aan hen die hij bij 'topgaan der zon het eerst zou aanschouwen. De schrandere Gambara, de moeder ') Jordanes^ de origine actibnsqne Getanun c. 4, 14, 17. Digitized byCjOOQlC 99 van Ibor en Ajo, wendde zieh tot Prea, en deze gaf den raad dat de vrouwen mede zouden uittrekken en de hären als baarden längs het gelaat laten hangen. Toen nu in den morgen Gödan die schare der Vinilen zag , vroeg hij : „wie zijn die Longobarden ?" ; en Frea zeide dat hij hun met den naam ook de overwinning moest schenken ^). Dit verhaal, dat de christeljjke geschiedschrijver der Longo- barden een belachelijk sprookje noemt, leidt ditvolkvan de Oostzee af; of de godheden Wodan en Prea hier oor- spronkelijk zijn heeft men betwjjfeld. De stamtafels die vorsten en yolken tot eponyme he- roen of goden doen opkiimmen: de Goten tot Gant, de Scyldingen tot Scyld, de Scefingen tot Sceaf, misschien de Batavieren tot een Baetva(P) zijn ons alleen voor de Angelsaksers in Engeland uitvoerig bekend. Reeds Beda ') zegt dat zoowel Hengist en Horsa als de koningsge- slachten van vele engelsche natien van Voderi afstamden. De middeneeuwsche engelsche kronieken geven, met af- wijkingen in bijzonderheden , de genealogieen der angel- saksische koninkijjke geslachten. Deze stamtafels nu , van verschillenden ouderdom, bevatten naast historische her- inneringen niet weinig brokstukken van mythen en sagen, Deze dorre lijsten van namen zijn veelal in hun samen- voeging werk der dichtende verbeelding ; zij geven nu en Paulus Diaconus c. 1— 8. Volgens Ranke (Paulus Diac. in zgn compleete werken deel 51 p. 81 — 84) zouden wg H verhaal dezer „Na- mengebnng'' in 4 lagen bezitten, en de christelyk theistische big Froeop. B. ü^oth. II c. 14, waarin van Wodan en Frea nog geen sprake is, zou de meest oorspronkelgke trekken hebben. *) Beda Eist. Eccl. gent. Angl.I:15. Digitized byCjOOQlC 100 dan aan onderzoekers den draad in banden om samen- bang tusscben verspreide verbalen en trekken teyinden. Zoo de namen der beide koningen OfiFa, van beiden als Beov (Beav), Scyld , Scef (Sceaf ). De laatste was als zui- geling in een bootje zonder roer met een korenscboof aan de kust van Sleeswijk , waar bij later beerscben zou , aan- geland. Van verbalen die in Engeland inbeemscb zijn, bevatten deze stamtalels slecbts weinig sporen; verreweg bet meeste wijst op samenbang met het stamland in Holstein, Sleeswijk, Jutland. De stamtafels klimmen tot Voden als stambeer op ; dat zijn naam soms in bet mid- den van de lijst staat, wijst waarscbgnlijk op latere toe- voegsels. Van andere godbeden komt Seaxneat (Saxnot) eenige keeren voor, o, a. in de lijst van Essex, waar in een reeks van namen de veldslag in verscbillende wezens verpersoonlijkt wordt , die dan zijne zonen zijn '). Namen met Frea samengesteld zijn talrijk. Dat Bseldseg, die berhaaldelijk voorkomt, Balder is, wordt door den naam Balder zelf in een der stamtafels bevestigd, Eindeljjk zij nog opgemerkt dat eenige der kroniekscbrijvers de be- boefte bebben gevoeld de geslacbten tot de algemeene stamvaders fToacb en Adam te doen opklimmen. Verscbeidene der stammen in Duitscbland zijn rijk aan sagen. Zoo de Saksers, van wier oorsprong verscbillende ^) Dit nit Müllenhoffy Beovulf (1889) p. 7 , 64 e.e. waar over de genealogieen goede opmerkingen voorkomen. Die wezens zgn, njet de verklaringen van M.: Gesecg en Andsecg (Symmachos en Anti- machos), Sveppa (iemand die „getümmer' aanricht), Sigefugel (gün- stig voorteeken), Heii^ca en Bedeca (mannen van moord en vernie- ling). Digitized byCjOOQlC 101 verbalen in omloop zijn ^). Volgens de eene zou hun eerste koning Aschanes (AskP de middeneeuwsche kro- niek maakt er Ascanius van) uit de Harzrots bij een bron in een woud gegroeid zijn; ook een volksrijmpje gewaagt van meiajes die in Saksen aan de boomen groeien. Widukind evenwel, bij wien in de lOe eeuw het hart voor zijn saksische volk warm klopte , meende dat de Saksers over zSe waren gekomen , en vermeldt verscheidene gevoelens omtrent hun oorsprong: zij zouden van Denen en Noren afstammen, of zij zouden de overblijfsels wezen van het overal verstrooide leger van Alexander den Grooten. In welk verband die macedonische afkomst met trojaansche afstamming zou staan laten wij daar. Overigens bevat die saksische stamsage, met de thüringsche vermengd, allerlei half historische herinneringen : van den oorlog tusschen Saksers en Thüringers om het bezit van het land, van den strijd tusschen de Thüringers, wier ko- ning Irminfrid met een frankische koningsdochter gehuwd was, en de Pranken, niet het minst van de bedrgvea van den thüringschen held Iring, die daarin een.hoofd- rol speelde , en in wien men gewoonljjk een mythische figuur ziet. Een buitengewoon rijken schat van sagen heeft Uhland bij zijn „Schwaben" gevonden. Ook de Sueven, schoon in Tacitus' dagen reeds in Midden-Duitschland geves- tigd, zijn uit het Koorden gekomen. Een verhaal uit de 12e eeuw van de herkomst der Zwaben vermeldt dat uit- ^) Zie Grimm, Deutsche sagen no. 413—416; Widukind , Res geBt&e Saxonicae I. * Digitized byCjOOQlC 102 drukkelgk; de reden van hun uittocht zou, evenals bij de Vinilen en wellicht ook bij de Goten, honger ge- weest zijn. Dat er ook in de sagen samenhang tusschen Scandinavie en de Sueben is, heeft Uhland trachten te bewijzen door tal van trekken uit de sage van Helgi, die niet alleen door den naam Svava toevallig met de Sueben verbonden is. Wij vinden in die verschillende stamsagen een onmis- kenbaren, schoon onmogelijk historisch te bepalen, ach- tergrond in de werkelijkheid. Ongemerkt gaat de sage in de historie over; en ook de oude sage, nog nevel- achtig en soms met mythen vermengd , zal toch herinne- ringen bewaard hebben aan een oud stamlandof vroegere lotgevallen. Hier en daar is meer dan waarschijnljjk een overlevering alleen ter verklaring van een naam ontstaan, gelijk de inwoners van 't zwitsersche canton Schwyz meen- den dat zij uit Zweden gekomen waren. Van sommige berichten kunnen wij ook bij benadering niet gissen wat er achter schuilt, gelijk b.v. in de zonderlinge mededeeling van Tacitus dat XJlixes ergens aan den Rhijn aangeland zou zijn, en dat men voor hem en zijn vader Laertes een altaar opgericht zou hebben. Maar stellig zijn sommige sagen louter geleerde verdichting zonder eenige histori- sche kern. Daarvan leveren het sprekendste voorbeeld de in de Middeneeuwen allerwege verspreide verbalen van de trojaansche herkomst der volken. Min of meer aanknoopend aan berichten als b.v. dat van Vergilius Aen. I 142 over Antenor, die uit Troje ontsnapt naar Ulyrie en vorder was gegaan , waren in de verschillende provincien der romeinsche wereld verbalen Digitized byCjOOQlC 103 in omloop van trojaansche zwervelingen die zelfs afge- legen landen en verre kusten hadden bereikt. Als wjj bedenken hoe veel prijs aanzienlijke romeinsche ge- slachten aan 't einde der republiek en in 't begin van H keizerrijk op hun trojaanschen adel stelden, dan ligt het voor de band, dat ook de bij Rome ingelijfde volken dat modeartikel : trojaansche afstamming, begeerden. Hoe zieh dat in bijzonderheden heeft toegedragen kunnen wij nit de brennen niet meer nagaan; wel is het zeker dat vooral aanzienlijke Galliers , en, de erfenis van deze aan- vaardende, later Pranken hun oorsprongen van Troje afleidden. Trouwens bij Gregorius van Tours lezen wij daarvan niets. Hij vat in een vrij dor en verward bericht samen wat oudere schrijvers over de vroegere lotgevallen van zijn volk hebben verhaald ; hij laat de Franken uit Pannonie komen ; van samenhang met Grieken of Trojanen rept hij niet. Die sage vinden wij het eerst in de kroniek van Frede- gar (± 660) en in de Gesta regum Francorum (725). Volgens den eerste was Priamus te Troje koning der Fran- ken. Ka den val van Troje splitste zieh het volk herhaal- delijk, een deel kwam in Macedonie, een ander onder koning Friga (de Frigiers) kwam tot den Donau; daar bleef weer een deel onder Turchot achter (de Türken), terwijl een ander onder Francio (de Franken) voorttrok en zelfs aan den Rhijn een nieuw doch onvoltooid Troje begon te boüwen. Van dien Franoio stamde , Theudemer en later de Merovingen. Eenigszins afwijkend maken de gesta Aeneas tot koning der Trojanen ; de Franken stam- men af van de trojaansche vluchtelingen die aan de gren- Digitized byCjOOQlC 104 zen van Pannonie de stad Sicambria boawden en later keizer Valentinianus hielpen in zijn strijd tegen de Alanen (Alemannen P) en yan hem den naam van Franken (die wilden, trotschen zou beteekenen!) ontvingen. In elk geval was de meening van trojaansche afstamming der Franken yrij diep geworteld. Paulus Diaconus meende in den naam yan een fränkischen huismeier die Anschis heette, Anchises te herkennen. Het is ontwijfelbaar zeker dat deze frankische berich- ten op geen inheemsche pyerleyering rüsten, maar de draden yoortspinnen die uit de latijnsche litteratuur in de latere doorliepen. Op dezelfde wijze nu moeten wij oor- deelen oyer al wat in de Middeneeuwen yan trojaansche afstamming wordt gezegd. De Engeischen hechtten er groot gewicht aan. Tot in de noorsche litteratuur toe heeft dit geloof een eigenaardigen yorm aangenomen. Deze geheele sagenkring is nog yreemd aan Saxo Gram- maticus , die yan Troje noch yan Priamus schijnt te weten. Wel yermeldt hij, maar zonder haar te beyestigen, de meening yan den schrijyer oyer aquitaansche geschiedenis uit het einde der lOe eeuw, Dudo, dat de Denen naar de Danaers zouden heeten. Othinus, bij Saxo een oude koning, staat met Byzantium in betrekking; maar yan een verband tusschen Azie en Scandinayie weet hij niets. Deze laatste yoorstelling yinden wij in de Ynglinga- saga (Heimskringla) en in het (jongere) yoorbericht yan de proza-Edda. Odhin komt uit Asgardh aan de Zwarte zee naar het Noorden, de geschiedenissen yan den Vanen- krijg, yan Mimir en Hoenir zijn in die yan dien tocht ingeylochten. In het yoormelde „formdli" wordt Troje Digitized byCjOOQlC 105 met name genoemd en de tocht van Pompejus vermeld. Men had zieh in het karakter dezer vertelsels niet zoo behoeven te vergissen als men gedaan heeft door er eehte overlevering in te zoeken. Het blijkt zelfs in 'tminst niet dat de oude Noren tuk zijn geweest hun verleden a.an de klassieke wereld vast te hechten. De genoemde berichten staan op zieh zelf. Zij zijn het werk van mytho- graphen, die, allerlei trekken met elkander verbindend en alle tijden verwarrend, een pseudo-historisch verhaal gemaakt hebben zonder eenige waarde, noch voor de historie noch voor de mythologie. Echte brokstukken van germaansche sagen zijn er niet in te vinden. 4. 0ns overzicht zou al te gebrekkig wezen, indien het niet gewaagde van de betrekkingen der Germanen met andere volken vöor of bij het aanbreken der histo- rische eeuwen. De bepaling der grenzen welke in prehistorischen tijd Kelten en Germanen scheidden, van de landen welke deze twee Volkeren oorspronkelijk bewoonden, van de stammen die er toe behoorden, zal waarschijnlijk nooit volkomen gelukken *). Tech heeft de taalstudie, vooral de kennis der plaatsnamen, reeds vrij wat aan het licht gebracht, en weten wg dat het geheele Westen en Zuiden van Duitschland keltische namen vertoont. De Kelten hebben vorder met hun herhaalde tochten de zuideljjke schiereilanden van Europa: het iberische, Italie, Grie- kenland bestreken. Deze resultaten zijn vast en door geen ') Kaartjea bg Müllenhoff, B. Much (P.B.B. XVII). De eerste handelt zeer nitvoerig over de Kelten en hun tochten (D. A. K. II). Digitized byCjOOQlC 106 waarschuwingen tegen overdreven „keltomanie" aan het wankelen te brengen. Zulke waarschuwingen hebben ze- keren grond, vooral tegenover de meening alsof de Kel- ten , met name de Galliers , van ouds een hoog bescbaafd volk zijn geweest , in 't bezit van groote technische vaar- digheid en van een diepzinnige symboliek. Maar, al kun- nen wij dit niet beamen, de wijde uitgestrektheid yan het gebied der Kelten in den voortijd valt evenmin te loochenen als het feit dat zij de meerderen in bescharing waren van hun germaansche- naburen. De oorspronkelijke grens tusschen Kelten en Germanen is gelegen geweest in het land tusschen Oder en Elbe; Müllenhoflf zoekt die in den Harz en in Thüringen, waarmede tegelijk de grens naar'tZuidenennaar't Wes- ten bepaald zou zijn. Van de betrekkingen tusschen die naburen in Midden-Duitschland weten wij evenmin iets als van de aanleidingen voor, en de wijze van het vooruit- dringen der Germanen. Ook de mate waarin deze twee volken zieh vermengd hebben kennen wij niet. Wel is het duidelijk dat zij op allerlei wijze zijn samengesmol- ten , en dat er tusschen hen geen zoo scherpe scheiding, geen wederzijdsche afkeer is geweest, als wij moeten aannemen dat van ouds Germanen en Slaven van elkan- der heeft verwijderd gehoudfen. In Midden-Duitschland, gelijk later aan den Rhijn , ook in de landen die aan den linkeroever dier rivier liggen, hebben stellig de naburige Kelten en Germanen niet alleen met elkander gevochten, maar ook vaak in vrede met elkander verkeerd. Die in- vloed is ZOO sterk geweest, dat het ons uit de berichten niet altijd duidelijk wordt of wij met een germaanschen Digitized byCjOOQlC 107 of met een keltischen stam te doen hebben, en de meeste dier stammen bewesten den Rhijn in de eerste eeuwen onzer jaartelling geen onvermengd karakter vertoonen. Het is duidelijk dat de Germanen omstreeks het begin onzer jaartelling den Rhijn hebben bereikt en spoedig overschreden. De ontmoeting der keltische en germaan- sche volken in die landen is ons door de berichten van Romeinen, van Cesar af, en door tal yan inscripties bekend. En zoo doet de vraag zieh voor wat in den godsdienst aan elk dier twee volken toekomt. Een vraag die zieh uit den aard der zaak alleen door een reeks van detailonderzoekingen laat beantwoorden. Bij gemeen- schappelijke trekken behoeven wij evenwel niet altijd aan invloed of ontleening te denken. Zoo is er geen re- den om de vereering van brennen , die wij bij beide vol- ken aantreflfen , oorspronkelijk aan het eene meer dan aan het andere toe te schrijven. Dit is een cultus dien de Slaven evengoed als de Germanen en Kelten, dien trouwens een groot aantal volken brengen : hij geeft geen aanleiding om historisch verband aan te nemen. Het grootste bezwaar bij het opsporen der nationaliteit van vele goden ligtinhun vreemde,d. i. latijnschenamen. Onderscheidene goden dragen op de inscripties den naam van Hercules , en de gronden waarom men ze keltisch of germaansch maakt zijn niet altijd afdoende. Daarenboven is er nog een derde mogelijkheid, want de romeinsche Soldaten in de provincien hebben toch ook hun eigen goden mede- gebracht; zoo is het hoogst waarschijnlijk dat b.v. de Hercules Saxanus van een aantal inscripties in 'tBrohl- thal en bij Metz geen germaansche Donar of Saxnot , maar Digitized byCjOOQlC 108 de echt romeinsche beschermgod der bergwerkers is ge- weest ^). Men heeft pver 't geheel wat veel voor de Kelten in beslag genomen. Terecht is dit geschied met de matres of matronae *), die op Tele monumenten in afbeeldingen of inschriften uit de eerste eeuwen onzer jaartelling voorkomen. Haar keltische afkomst is tegenwoordig vrij algemeen erkend. Deze moedergodinnen vormen dikwijls een groep van drie; zij schenken zegen en yruchtbaarheid aan de ak- kers en worden met vruchten en bloemen, met koren- halmen of een hoorn des overvloeds afgebeeld. Haar cultus is zeer wijd verbreid geweest, van Brittanie tot Zwitserland , waarschijnlijk mede door de legers ; op den rechter Rhijnoever komen zij schaars voor. Haar bjjnamen dragen voor een goed deel een plaatselijk karakter; dat onder die bjjnamen ettelijke germaansche zijn (met name de vormen die op ims uitgaan) neemt niet weg dat de matronae zelf van keltischen oorsprong zgn. Wij moeten ons dus voorstellen, dat Germanen en Kelten in levendig en veelvuldig verkeer gedurende vele ') Zoo El. H, Meyer in PBB. XVIII ; trouwens had reeds Ä Canne- gieter (1758) den Hercnles Saxanns aldns verklaard, waarin velen. hem volgden. ^ De litteratuur en Igst der namen bg M. Ja/», in Roscher's Lexi- con 264—279. J, de Wal, De moedergodinnen (1846) möge nu ver- onderd wezen, het blgft toch de eerste stndie van belang die aan dit onderwerp gewgd werd. De klassieke verhandeling is die van M, Ihm (in Jahrb. d. Yer. von Alterthnmsfrennden im Rheinlande 1887); zie ook F, Kauffmann (in Weinhold Zeitschr. des Ver. für Volksk. II. 1892), en H. Kern (in Versl. en Med. K. Akad. Amst. 1872, die tal van epitheta uit 't germaansch verklaart). Digitized byCjOOQlC 109 eeuwen invloed op elkander hebben geoefend, en stellig. is die invloed van de Kelten op de Germanen ster- ker geweest dan omgekeerd. Veel minder nauw zijn de aanrakingen tusschen Germanen en Slaven. Toch moeten wij ook daarop het oog richten. Alle oude be- richten wijzen er op, dat oorspronkelijk de grens tus- schen Germanen en Slaven de Weichsel moet geweest zijn. De soms eenvoudig als Slaven aangeduide groep bestaat eigenlijk uit twee groepen: de Balten of Letten (de Aestii van Tacitus) en de Slaven (de Venedi). Tacitus weet van deze volken vereinig te verteilen, hun enge- bonden en ruwe leefwijze was vrij wel het eenige wat zijne zegslieden hem leverden. De Aesten rekent hij nog tot de Germanen en vergelijkt ze met de Sueben. Dat ook zjj eene „mater deum" vereeren is evenwel in ons oog geen punt van overeenkomst , daar de romeinsche interpretatie van weinig bekende godengestalten slechts een enkelen trek in aanmerking neemt, en niets ons dus noopt de terra mater (Iferthus) der Zeegermanen en deze mater deum met elkander te vergelijken. De Venedi werpt Tacitus op den hoop der half wilde volken , over wie hg zieh met weinige woorden van afschuw afmaakt , al laat hij de mogelijkheid open dat ook zij Germanen zgn geweest. De overige romeinsche berichten leveren niet veel meer op. Zeker is dat, toen allengs in de volksverhuizing het eene germaansche volk na het andere : Vandalen, Goten, öepiden, Herulers, Lugiers, Burgondiers naar 'tZuiden en 't Westen trokken , de streek tusschen Weichsel , Oder en Elbe ontvolkt geraakte , en de Balto-Slaven ten Koord- Digitized byCjOOQlC 110 Westen en ten Zijidwesten hoe längs zoo meer yooruit drongen. Met den tocht der Longobarden in de 6e eeuw was dit voorttrekken geeindigd; en in de 7© eeuw heb- ben de Slayen in Europa hun grootste uitbreiding gehad : yan de baltische- tot de aegeische- en zwarte Zee, van de Elbe tot de Dnieper en de Alpen. Uit deze verhoudingen laat zieh opmaken dat de Balto- Slaven en de Germanen elkander allerwege moesten ont- moeten. Daar bij den trek van een volk altjjd een rest achterblijft , zoo moeten de twee Familien zieh in de streek tusschen Weichsel en Elbe stellig vermengd hebben. Tech is de invloed veel minder sterk geweest dan wij zouden verwachten. De germaansche stammen keerden het aan- gezicht steeds naar 't Westen en Zuiden ; de wrgving met Kelten en Romeinen heeft hen gevormd, niet die met Balto-Slaven. Daarenboven : wat zouden zij van de ruwere oostelijke naburen hebben overgenomenP Merkwaardig is de Sterke af keer die tusschen de twee Volkeren is blijven bestaan, en waarvan de middeneeuwsche kroniekschrgvers, die over slavische zaken handelen (Adam van Bremen en Thietmar van Merseburg in de 1 1©, Helmold in de 12© eeuw) vol zijn '). De oorlogen waarin de saksische keizers der lOe eeuw uit het oudgermaansche land beoosten de Elbe de Slaven hebben verdreven, droegen een karakter van groote Verbittering. Ook door hun bekeering tot het chris- tendom zijn de Slaven niet met hun naburen verbroederd ; van den aanvang aan sloten zij zieh bij Byzantium , niet *) Trekken van den haat en de minachting der Dnitschers voor de Wenden bg Hauch, Kirchengesch. Deutschland ,111, i p. 86 — ^92. Digitized byCjOOQlC 111 bij Rome aan, en schoon toen de scheuring der ooster- sche en westersche kerk nog niet bestond , zoo bleven de Slayen , door die afhankelijkheid Tan Byzantium , buiten het verkeer en de eenheid der middeneeuwsch europeesche maatschappij. Nog heden na zooveel eeuwen onderscheidt men de Wenden die te midden der Duitschers hier en daar in Saksen wonen. Wij kunnen dus niet verwachten dat de vergelijking met balto-slavische Toorstellingen of gebruiken veel licht zal Terspreiden OTer den godsdienst der Germanen. Aan algemeene punten van vergelijking hechte men ook hier niet te veel gewicht. Dat ook de Balto-Slaven bosschen en brennen heilig achten , dat in de folklore overeenkomst wordt gevonden, pleit niet voor onderling verkeer; wij vinden dergelijke parallellen overal. Zelfs valt het bij het nagaan der litausche godennamen *) in het oog , hoe wei- nig wezenlijke overeenkomst met germaansche stof zij vertoonen. Toch kan het niet anders, al is de afkeer tusschen beide volken nog zoo groot geweest, of nabuurschap en oorlog moet sporen hebben nagelaten in sagen en zeden. Vooral met de Scandinaviers zijn de Slaven in aanraking geweest. Vikingen hebben in het Wendenland deJoms- burg gesticht, die in de geschiedenis van 'tNoorden in de lOe eeuw een groote rol speelt, en in Gardariki (Rus- land) heeft een zweedsch geslacht zijn heerschapp^* ge- vestigd. Zoo ligt het voor de band het een en ander in ^) Ik denk hier aan de Igst er van gegeven in H, U$en$r^ Götter- namen (1896) p. 85—108. Digitized byCjOOQlC 112 de mythen en zeden der beide Tolken uit dit verkeerte verklaren. Dit heeft men inderdaad ook beproefd, maar met weinig goed gevolg. De zieneres (de V^lva) , het go- dengeslacht de V^nen, Kvasir die zelf uit het speeksel van Äsen en Vanen, en uit wiens bloed de dichtermede gemaakt was , het phallische symbool van Freyr : dit alles en nog meer zou van slavische herkomst wezen. Ifatuur- lijk zou elk dezer beweringen door een detailonderzoek gestaafd of weerlegd moeten worden; de meeste er van zijn echter niet veel meer dan losse invallen, en met name de slavische oorsprong der Vanen geheel met wat ons van die goden bekend is in strijd. Trouwens bij overeenkomsten dient men altijd wan- trouwend te zijn eer men aan historisch verband denkt. Een Arabier Ihn Fozlan reisde in 921 als gezant van den kalief van Bagdad naar de Wolga en was daar ge- tuige van de uitvaart van een der russische grooten. Op een schip werd een honten brandstapel opgericht, een levend meisje den doode medegegeven, de doodenoffers o. a. paarden geslacht en daama het geheel in brand gestoken. Dit vereenigen van twee wijzen van lijkbezorging : in een boot aan de zee toeverti'ouwen en verbranden, is zoo eigenaardig scandinavisch, het herinnert zoozeer aan het bekende vootbeeld van het verbranden van Baldr's Igk, dat wij hier schier genoodzaakt schijnen samenhang aan te nemen. Toch wordt van beide zijde : zooveel door slavis- ten als door germanisten zulk een verband geloochend *); *) G. Krek, Einleitung in die slavische Litteratnrgeschichte (ie Anfl. 1887) ; J. Grimm, lieber das Verbrennen der Leichen (kl.Schr. II). Digitized byCjOOQlC 113 de oyereenkomst ligt in algemeene trekken die op zieh zelf staan en bg verschillende volken voorkomen, en daar- naast is er belangrijk verschil. Men kan aan de eene mee* ning boTen de andere de Toorkeur geven, verder dan yermoedens komt men niet. XTit al het gezegde Yolgt, dat de parallellen tusschen Germanen en Balto-Slayen yan weinig belang en onzeker zijn. In elk geval is er geen groote slaTische strooming in het oud-germaansche leven geweest, Veel belangrijker zijn de betrekkingen der Noordgenna- nen met de Finnen geweest. Ook hier gaan de oorspron- gen schuil. Vroeger meende men dat geheel Midden- en "West-Europa eertgds een Ansehe bevolking had gehad, welk wilde oervolk door de Indogermanen zou zgn onderwor- pen : een gevoelen dat met den droom der indogermaan- sche heerlgkheid is vervlogen. Wij moeten het er voor houden dat de Finnen en Lappen ongeveer gelijktjjdig met, wellicht iets yroeger dan de Indogermanen in Europa zijn gekomen. Zeer oud zijn de wederzgdsche invloeden. Vooral het Finsch draagt sporen van zeer vroege ontlee- ningen uit germaansehe talen , uit een taalperiode die aan den tijd van TJlfilas voorafgaat. Dit bewijs is betrouw- baarder dan dat uit zeden en gewoonten : men heeft name- lijk ook uit de gebruiken bij 't huwelijk willen opmaken dat er tusschen de finsch-ugrische en de indogermaansche familie reeds prehistorischebetrekkingenhebbenbestaan'). In Zweden en Ifoorwegen zijn de Finnen de Germa- nen v66r geweest ; ook de naam Scandinavie (eigenl. Sca- ') X. V. Sehroeder, Die Hochzeitsbräaclie der Esten (1888). 