title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: De voornaamste middelen, welke tot deze klasse behooren, zijn, behalve de voedseelen, zulke, welke een zamentrekkende of bittere stof, of beide te gelijk bevatten. Van de bittere: de Quassia, Rad. Gentian. Rubr., Herb. Trifol. fibr., Marrub., Cent. minor., Abasynth., Myrrh, Rad. Columbo. Van de zamentrekking: de minerale zuren, bijzonder het zwarem zwavelzuur, de Alun, Gypsum, Martis, Petroleum, album, Terra japonica, Gumm. Kino, Rad. Bistorta, Tormentilla, Isler, de koude. Van de gemengde, (de zamentrekkend-bittere): Corix peruvianus, en die inlandse middelen, welke deszelfs plaats kunnen vervangen, Cors. Aipocast., Fraxini, Salicis, Angusturae, Rad. Caryoph., Fol. et Cort. Querc., Cortex Cascarilla, Herb. Scordii, Salviae, Rutae. Wat nu betrof de aanwending van deze middelen, zó moest daarbij het volgende in aanmerking genomen worden. In haar algemeen kwamen zij minder te pas in het begin, dan in het vervolg, of op het einde der koorts, alwaar zij altijd vereist waren. Kes ) Denkende, om de door de vlugtige prikkelende middelen verbeterde stemming der krachten standvastig te maken (fixeren) en de versterking meer duurzaamheid en kracht te geven. Was in het begin de prikkelbaarheid al te zeer verhoogd, zoo veroorzaakten zij te hevige en zamentrekkende prikkeling, vergezondheid der vaten en krampen; was in tegendeel de zwakheid met meer ongevoeligheid verbonden, zoo ontbrak het aan vlugtige prikkeling, die hier noodzakelijk was, om de gevoelens gewaarwording in de half verlamde vezel op te wekken. In beide gevallen dus was het noodzakelijk, om eerst door de vlugtige prikkelende middelen, ook in het eerste geval door krampstillende, die stemming van vatbaarheid voor prikkeling te weeg te brengen, welke er vereist was, om deze middelen te kunnen verdragen. In zulke gevallen in tegendeel, alwaar alleen zwakheid, zonder duidelijke tekenen der beide hoofd-gebreken, de prikkelbaarheid, aanwezig was, kon men ook terstond met hergebruik dezer tonische middelen een begin maken. Men kon evenwel ook in die gevallen, deze geneesmiddelen op de volgende wijze door verbeteren en deze gezoet maken, om te worden aangewend. Ging er meer de zwakheid ongevoeligheid gepaard, zo verkoos men zulke tonische middelen, welke tevans een vlugtig of etherisch beginnet bevatten, bijv: kina, cor. aur., cordium, cascarilla, Arnicaria angustifolia, carliphilata, en men wendde dezelfde in zodanige vorm aan, waarin vooral de vlugtige en minder de vaste (bittere of samentrekkende stoffen) bevat waren: bijv. de koude aftrekkel als de vlugtige, of ook de warme, welke reeds meer van de vaste delen in zich bevatten. Op deze wijze was de kina dikwijks werkzaam in een koud aftrekkel, terwijl zij hier in een afkookkans niet was. Ook was het gebruik deze middelen in zelfstandigheid, wanneer anders de maag sterkt genoeg was om de zelfde te verteren, daartoe zeer geschikt. Of ook vereenigde men met de tonische middelen, vlugtige prikkelende middelen, waardoor deze terstond werkzaam en, als het ware, levendiger werden; bijv. wijn, Lig. anod., kamfer, serpentaria, brandewijn enz. Om deze redenen waren dikwijls in zulke gevallen de geestige aftrekkel ongelijk veel krachtiger, dan deze middelen afzonderlijk; bijv. de Zink. Chinees. Was daarentegen met de zwakheid de uiterste gevoeligheid verbonden, zoo kon men de werking der tonische middelen daar door verbeteren, dat men of de vlugtige en fijne bereidingen van dezelfde verkoos, bijv. de koude aftrekkel, of deze met bedarend en verdoovende middelen vercombineerde. 3. Waren er onverteerbare stoffen, of onzuiverheden in de maag en eerste wegen aanwezig; dan bekwamen deze middelen nimmer goed, maar vooraf moesten door braak- of andere ontlastende middelen die stoffen uit den weg worden geruimd. Het blijft dus altijd waar, dat bij een echte gastrisch gevoel, deze middelen niet passen. Men wendt nog steeds voor, dat men te Wenen, bij een zeer vuile bescholde tong, de kina met goed gevolg toedient. Dit stem ik zeer gaarne toe en heb lang voorheen hier zelf mee geëxperimenteerd. Men begrijpt mij wel. Niet iedere bescholde tong verbiedt de kina; maar veel meer is deze bij de zenuwkoorts dikwijls een aanwijzing tot dezelfde. Ook niet iedere onzuivre stof in de eerste wegen, (want vele konden zelfs door versterkende middelen weggenomen worden) maar alleen zulke stoffen, welke door de krachten der maag niet verteerd kunnen worden, (zij mogten voorzover door overbelading van buiten, of door een interne oorzaak ontstaan zijn), en wiens lummig verwerking het ligecham veel meer zoude hebben verzwakt en aangedaan, dan derzelfde schielijke ontlasting. Breeder heb ik mij hier omtrent bij de derde aanwijzing, onder de gastrische complicatie verklaard. zelfde gedaan, eer men nog toe een daar aan dacht. Maar zij, die daaruit blijven, dat het geheele denkbeeld van gastrische ongezondheid daarom een herfenstschim is, leggen daar door aan den dag, dat zij nog weinig anders vond, of geen scherpe waarnemingsgeest aan haar ziekbed bezitten. Immers, beflagte tong en gastrische ongezondheid, zijn twee verschillende zaken. De onzuiverheid van de tong is niets anders, dan een ziekelijke afscheiding van de tong, (volgens ook wel, schoon zelden, een beflag van dampen, die uit de maag of longen opstijgen), en kan derhalve door de verschillende oorzaken, die de algemene afscheidingen veranderen, bijvoorbeeld door de koorts op zichzelf, reeds veroorzaakt worden, zonder dat de maag daar aan het geringste deel heeft, Ja de hoge trap van koortsachtige zwakheid, de rottige gevoel van koorts en de tegenovergestelde, de tegen overgesteerde, de ontstekingachtige gevoel van koorts, kan de tong onzuiver maken. In het eerste geval is het bruinachtige, dikwijks zwartachtige beflag alleen een gevolg van het rottig verderf van de vochten, en wijst op het dringendst een ruim gebruik van kina aan. Hier zouden ontlastingen van de darmen de zieken doen, en de kina zuiver in de daad dikwijks verwonderlijk schielijk de tong. Bij een ontstekingsachtige gevoel is de tong zeer dikwijks met een taai, witte, ook wel geelachtige korst overdekt, zijnde enkel een voortbrengsel van de hier door sweeterende Lymfa. Coagulabilis, en die beflag van de tong heb ik meermalen door salpeter en andere ontstekingswerende middelen weggenomen; ja ik herinner mij een geval, waarin vier uren na een ruime aderlating, de tevoren dik beflagte tong volkomen zuiver werd. Dit, denk ik, zal voldoende zijn, om aan te tonen, dat ik niet tot die geneesheren behoor, die bij iedere beflagte tong gastrische onzuiverheden veronderstellen, maar evenzo zeer moet ik bekennen, dat ik door veelvuldige ondervinding overtuigd ben geworden, dat daar, waar wēzenlijke onverteerbare stoffen in de maag aanwezig waren, de kina en dergelijke tonische versterkende middelen niet goed bekwamen, maar drukking op de maag, benauwdheid, maagkramp, verstopping of loop, hoofdpijn, duizeling, vermeerdering van koorts en hitte veroorzaakten. 4. Was er een katarrhale of reumatische complicatie aanwezig, dan kwamen deze tonische versterkende middelen ook minder te pas, dewijl hier afzonderende ontlastingen van scherpestoffen noodzakelijk waren, welke door deze middelen verhinderd werden. 5. Ook kon enig plaatselijk toeval van hun gebruik verhinderen, inzonderheid een ontstekingachtige prikkeling van de werktuigen, de ademhaling en de hozen, waarvan peripneumonische toevallen, koorts of spasmen de gevolgen waren. Ik zeg uitdrukkelijk, ontstekingachtige, prikkelingen van deze werktuigen, want dikwijks waren diezelfde plaatselijke toevallen enkel gevolgen van de zenuwachtige gevoelzaamheid en de zwakheid, en dan weken zij voortreffelijk voor het gebruik van de kina. Soms echter had het tegendeel plaats; de kina verergerde de gevoelzaamheid, en naderhand bleek dat een paar bloedzuigers, of enige ander plaatselijk ontstekingswerend middel, bijv. koude omkeringen, alles verhinderden. Hier hoor ik, denkt mij, op nieuw veel uitroepen: hoe is het mogelijk, dat bij een algemene zenuwachtige gevoelzaamheid, een plaatselijk ontstekingswerend middel kan zijn? Dat het mogelijk is, heb ik al in mijn Journal (4de band 2de stuk) bewezen, en dat het soms wel werkelijk plaats vindt, heeft ons de ondervinding in deze Epidemie op nieuw geleerd. Ook hiervan meer bij de complicaties. 6. Hoe groter de zwakheid was; hoe meer en hoe langer er verzwakkende oorzaken voor, af waren gegaan, des te meer was het gebruik deze middelen in de zuiverste giften, en tevens met erg vlugtige prikkelende middelen verbonden, aangewezen. 8. De eerste groep omvatte beroemen, die, tijdelijk bijdragen aan de afweer, versterking van de zwakke plekken, maar gevaar opleveren voor een nieuwe aanval. Hieronder vallen onder meer de in sommige gevallen effectieve quinie, hoewel het gebruik daarvan wel voorzorgsmaatregelen vereist. 9. In de tweede groep staan de middelen die een blijvende genezing verwezenlijken, die zo worden gebruikt dat de aanval niet meer kan herhalen. Dit behels de zogenaamde voldoende maatregel, waarvan de quinine de hoofdbelastingsmiddel is. . Insgelijks wanneer er een groote verflapping of neiging der stoof tot ontbinding, (hetgeen geen men gewoonlijk colliquative gesteldheid, roting, noemt) mede vergezeld ging, dan waren de vaste versterkende middelen de hoofdmiddelen. Hier waren de vlugtige prikkelende middelen dikwijks nadeelig, dewijls zij het colliquative zweeten en de bloedsontlastingen vermeerderden, en daardoor meer verzwakten, dan zij door hunne prikkeling versterkten. Daarentegen werkten als dan het zwavelzuur, de aluin, zeer japonica, koorzbast en dergelijken voortreffelijk. 8. Altijd was derzelver gebruik tot her volle afrijping van de genezing en ook nog na de afrijping aanteprijzen, deels om de versterking standvastig te maken, deels om infecties voor te komen, welke zeer ligt plaats hadden, bij alleden men de tonische versterkende middelen verwaarloosde. De voedzellen trokken tot herzelfde oogmerk, om een duurzame versterking te bewerken; echter konden zij ook door bijvoeging van prikkels, tot vlugtige prikkels middelen gemaakt worden. De hoofdzaak nogtans bestond daarin, dat de maag ook geschopt moest zijn om te verteren. Was zij te veel verzwakt of ontsteld of onzuiver, en men noodigde de lijder tot her genieten van voedsel, zodan veroorzaakte men rauwe stoof, die dan als bijkomende prikkels de koorts en zwakheid nog vermeerderden. Gelukkig waren bij velen de verteringskrachten, gelijk reeds gezegd is, zoo sterk aangedaan, dat zij, niettegenstans de hevigste koorts, echter nog dagelijks een weinig broodje nuttigen konden. Vleesbroodjes die niet vet waren, (het vlees zelf was meestal te zwaar om te verteren) zijn doordoor in de brood opgelost, wortelen, sabel, zaad, rijst, cacao, waren de beste voedzellen. Nog moet ik ten derde een woord zeggen over de krampstillende en verdoovende marcefthe middelen, die tot deze aanwijzing behoren. Ik versta daar onder die middelen, welke een ongeregelde anomalische werking van het zenuwgestel verbeteren, niet door het wegnemen van de afgelegene oorzaken, als sterkte, zwakheid of ziekelijke prikkel, maar door een onmiddellijke werking op de zenuwen zelf. Zij zijn vele. 1. De prikkelende middelen, welke het vers maken kunnen, bezitten vaak een fijne voorzichtigheid, om door een' fijn gevoelige indruk of prikkel tegenprikkels een ongeregelde werking van het zenuwgestel weg te nemen. Niet alle prikkelende middelen zijn krampverstillende. Middelen, want dan moesten het pijnhouwen, de Spaanse vliegen, de aloë enz., zeer voortrefelijk krampverstillende middelen zijn. Ook is het niet de kracht der prikkelende kracht, welke dit bepaalt, want de zwakste prikkelende middelen overtreffen dikwijks in krampverstillende kracht de sterkste. Derzelver krampverstillende kracht is bijgevolg gelegen in een' voortrefelijk (sensuele, qualitatieve) indruk, welken zij op de gevoelige vezel maken, waardoor deze omgevormd wordt. En hier moet men een onderscheid in het oog houden, hetwelk in de praktijk van groot gewicht is. Eenige derzen middelen prikkelen niet alleen de zenuwen, maar ook de vliegent, vermeerderen bij gevolg den bloedsomloop en verhitten, bijv. Valeriana, Meschus, Kamfer, Sal Succini, Lijk. e.c. enz. Deze kunnen dus tevens als opwekkende middelen gebruikt worden. Andere daarentegen prikkelen wel de zenuwen, zonder nogtans den bloedsomloop aan te zetten, (verkoelende krampverstillende middelen) bijv. de zinkkalk, bismutkalk, de braakmiddelen in kleine gissen, inzonderheid de Ipecacuana, in een woord de walgingsprikkel (ekelreis). Ook moet hier toe gebracht worden de werking der olie en der vette zelfstandigheden, die het vermogen bezitten, om pijn en krampen, zowel uit- als inwendig, te stillen, zonder dat men dit aan een verhoogde prikkeling toe kan schrijven, die in de daad de olie niet te weeg kan brengen. Zoo ook het lauwe water, zowel uitwendig als inwendig aangewend. 2. De verdoovende middelen of narcotica Dat is te zeggen, zulke middelen, welke een bijzonder verdoovend (narcotiek) beginsel bevatten, waardoor zij in staat zijn, de gevoeligheid der zenuwen, maar inzonderheid der ziel te verminderen. Ook deze zijn met opzicht tot der. zelfaanwending tweevoudig onderverdeeld. Of het verdoovend beginnetje is meer een zelfstandige, gewoonlijk een harstachtige, verbonden, die regelmatig op het bloedverhitte verhitte werkt, (verhittende, opwekkende verdoving) middelen bijv. het opium, waarvan het harstachtige gedeelte de verhitte, prikkende kracht schijnt te onthouden; of er heeft een zodanige vereniging plaats gehad, hier is de werking alleen verdoovend, zonder enige zintuil aan te zetten of te verhitten, bijv. het Escharot, Nux vomica, Cicut, Stramonium. De krachten foorten kunnen tegelijk als opwekkende middelen gebruikt worden, de laatste niet. De aanwending van de beide soorten van krampstillende middelen was van ongemeen belang. Lo Ga. 1. Om de krampen, stuiptjes, pijnen, het ijlen en andere onregelmatigheden des zenuwgevoels weg te nemen, die dikwijks groot gevaar, ten minsten moeilijkheden veroorzaakten. 2. Zelfs als radicaal geneesmiddel, om de krachten op te bouwen en te regelen, waren de krachtstillende middelen van grote waarde. Want voor het eerst waren toch alle krampen, trekkingen enz als bovenmatige kracht-inspanningen te beschouwen, die verbazend uitputten, en al het geen de ziekte bedaarde, beperkte reeds daardoor aan de zieke kracht. Insgelijks de ontlastingen (diarrhoea), welke dikwijls alleen ongeordende prikkelingen waren, en door krampstillende middelen het beste werden weggenomen. Hiertoe moest ook vooral de huidkramp rekenen. Zoo lang deze duurde, had er een sterke drukking van bloed op het hart plaats, en daardoor werd meer kracht-inspanning en uitputting veroorzaakt. Zoo dan door krampstillende middelen de huid geopend was, voelde de zieke zich dikwijls terstond vrijer en sterker. 3. Maar vooral om bij bovenmatige gevoeligheid de rust en het evenwicht der krachten en bewegingen te herstellen, zonder welke toch geen scheiding (weder herstelling van de gezondheid) mogelijk was; men mag zichzelf als lichamelijk of geestelijk (naar de gewone manier van uitdrukking) voorstellen. Niet zelden echter was hier een ziekelijke floos voorhanden, welke ontlast moest worden, zouden de scheiding en herstelvolkomen zijn, (waarover meer bij de complicaties, inzonderlijk bij de rheumatische) en hier waren de krampstillende middelen dikwijks de hoofdmiddelen tot de scheiding, dewijl zij de krampachtige gesloten huid of pisweegen openden, tot welk doel dan dikwijks volstrekte geen prikkelende, maar de allerzachteste, eenvoudige bedaande krampstillende middelen, bijv. Zand. Hyoscyamus. Rad. Ipecacuanha. in kleine gisten de beste waren. 4. Ook om de aanwending der middelen gemakkelijker te maken en te regelen. Was er bijv. grote gevoeligheid aanwezig, zoo werkten alle, zelfs de allerzachteste versterkende middelen, soms even als de hevigste prikkels, en verwekten ongeregelde terugwerkingen, die derzelve gebruik meer schadelijk dan voordeelig maakten. In dit geval werden de versterkende middelen, door bijvoeging van middelen uit deze klasse, het beste verbeterd; bijv. 2. Pelitaria, Castoreum, „ Nux Vomica, Hyoscyamus, Opium meer den koortsbast vereenigd. II. Behandeling der Toevallen. Het is wel een hoofdregel van een verstandige geneeskunde, om bij de behandeling zoveel mogelijk na de toevallen of uitwerkingen van de ziekte te zien, maar altijd op de zelfde grond-karakter of oorzaak te letten. Immers zodra deze is weggenomen, houden de toevallen en verschijnselen vanzelf op. En deze algemene regel moet te sterker bij de ziekte van koudheid in het oog worden gehouden, vermits zich hier de toevallen meer vermenigvuldigen, dikwijls geheel tegen elkaar schijnbaar in te loopen en tot zeer fijne wijzen van behandeling aanleiding kunnen geven. Niettemin dit alles, kwamen er gevallen voor, waarin zelfs de verstandige geneesheer genoodzaakt werd, een bijzondere behandeling tegen de toevallen te richten, ja waarin zulks zelfs tot de hoofdgenezing werkelijk noodzakelijk was. De gevallen waren de volgende, 1. Wanneer enig toeval tot zulk een' trap van hevigheid steg, dat het door de rusteloosheid en kracht-inspanningen, welke hetzelfde veroorzaakten, een uitputting van krachten ten gevolge had, en dus deed de noodzakelijke versterking geheel verhinderd, bijv. hevige pijn, koorts, loopkoorts, trekkingen, ijlhoofdigheid enz. Hier maakte deze geneeswijze klaarblijkelijk een gedeelte der hoofdgenezing uit. Een enkel pijnstillend middel kon in zover een waar versterkend middel zijn. Wanneer het toeval bestond in een ontlasting, waarbij niets, het geen verschillend was, aanwezig was, herken men deels uit derzelver eigen schappen, (waarover de semiotica handelt) deels uit de gevolgen, (duidelijke toenemende zwakheid en verergering van alle de toevallen) erkennen kon. Zulke niet verschillende en tegen-natuurlijke ontlastingen moesten gefust worden, en wel zoveel te schielijker, als dezelfde heviger waren. Hiertoe behoorden de bloedsontlastingen, de loop, de al te frisse ontlasting der pis en van het zweet. Evenwel moet ik hier iets aanmerken, het welk een voorzichtige geneesheer niet uit het hoofd moet verliezen. Namelijk, er konden ook bij de zenuwkoorts kritische afscheidingen plaats hebben, zoo als ik reeds boven heb aangetoond. De grote vraag nu was: hoe men de scheidende ontlastingen van de fijntompachtige, zulk, welke men bevorderen moest, van andere, welke moesten worden tegengegaan, onder te scheiden kon. Het voorname teeken vond hier altijd in de werking, welke de ontlasting op de geheele gezondheid te weeg bracht: Was de pols na dezelfde rustiger, sterker, evenrediger, verhief zich de krachten, verminderden zich de toevallen der ziekte, zo was de ontlasting scheidend, en moest niet gefust worden. Aluit worden. Verergerde in tegendeel de ziekte en de krachteloosheid, dan was het dringend noodzakelijk, de ontlasting ogenblikkelijk tegen te gaan. 3. Indien het toeval de werking der hoofdgenezing hinderde, bijv. eene te groote prikkelbaarheid van de darmbuis, welke maakte dat de zoo noodzakelijke versterkende en opwekkende middelen braking en loop verwekten en bijgevolg niet versterkten, maar veel meer verzwakten. Hier moest de ziekelijke prikkelbaarheid eerst worden verwijderd om aan de versterkende middelen toegang te verlenen. Insgelijks konden onzuiverheden der ingewanden, op zichzelf enkel fysiek zijn, en verdienden alsdan geen bijzondere opmerking. Zij verhinderden evenwel de voeding en de werking der op de maag aangewende versterkende middelen, en daardoor werd derzelver ontlasting een gedeelte der hoofdgenezing. 4. Wanneer het toeval zulk een deel innam: het welk van wegens deszelfs gewicht en noodzakelijkheid voor het leven, niet lang zulk een aandoening verdragen kon, zonder dat het leven daarbij zelf in gevaar kwam; bijv. aandoening der borst, der hersenen, (hier kon eene enkelige kramp, die in een uitwendig deel van het lichaam aanbelang zoude gewest zn, een zware gewichtig, ja een doodelijk toeval worden) of wanneer hetzelfde van dien aard was, dat daar door het leven in gevaar kwam, als bijv. plaatselijk vuur; hetzelfde kon aan een deel van weinig aanleiding ontstaan en evenwel voor het geheel eene oorzaak des doods worden. Ik ga nu over tot de beschouwing der voornaamste toevallen, welke eene bijzondere opmerking verdienden. 1. Colliquative ontlastingen, zoo wel van bloed als van andere vochten. De bloedsontlastingen werden het beste gediend door een sterker gebruik van zwavelzuur, van alun, van ijzervitriool, van kina, van terra japonica enz., waarmee men de plaatselijke aanwending dezer middelen moest verbinden, indien de gesteldheid der plaats zulks toeliet, bijvoorbeeld bij een bloedige loop, klisteren van arabische gom, alun en kina. Voortreffelijk was de werking der alun in gevallen van dezen aard. Evenwel was het soms noodzakelijk, de al te sterke prikkelende eigenschappen van dit middel, en van andere gelijk werkende samenvoegende middelen, door bijvoeging van arabische gom, Extractie van Hennep, Nux Vomica en opium te verminderen en te reguleren. Vermindering van warmte, welke voordeel wegens hare uitzetrende kracht de bloedstortingen grooyer maakte, was altijd noodzakelijk, als ook ijskoud omvatten, of inspuiten van het deel, waar de bloedvloeiting plaats had. De Peescheien, welke, uit hoofde van haren aard, als uitstortingen van bloed alhier behoorden, vorderden dezelfde behandeling. _Dedoorloop verstrekte altijd eerst een nauwkeurig onderzoek, of hij wezenlijk nadelig, dan of hij scheiding was, welken laatsten ik eens duidelijke verlichting des lijders waarnam: In die gevallen waren rhabarber en tamarinden de geëxpliqueerde middelen; zij stopten de voordeelige ontlasting niet, en namen dezelve evenwel weg door de verwijdering der onzuivere stoffen, welke haar veroorzaakten. Ik laat hiermede de koortsbast en andere versterkende middelen, als ook versterkende klisteren met arabische gom of stijfel vermengd, gebruiken. Was het evenwel duidelijk, dat de loop colliquatief en schadelijk was, het welke men uit de bijkomende zwakheid, wit de roekachtige gesteldheid der ontlaste stof, wit de opspelling des buiks (meteorismus) erkennen kon, dan was het noodzakelijk, dat dezelfde onmiddelijk geheeld werd, het welk het best geschiedde door het poeder van de radix Arnica met het oplosmiddel, zoo wel inwendig als in klisteren toegediend, en door het uitwendig gebruik van de aromatische omslagen met wijn op den buik. Was dit alles nog niet voldoende, dan was de oorzaak hier van gelegen in de uiterste ziekte en ongevoeligheid, of in een te grote gevoeligheid der darmen. In het eerst geval, waarbij ook gewoonlijk meteorismus aanwezig was, werden de versterkte zamentrekkende en opwekkende versterkende middelen gevorderd, en hier ondervond ik voor de volgende vermenging gewoonlijk den besten dienst. p2. Pulv. cort. Peruv. Zi. Coq. c. ag. font. Zxvi. ad reman. Zviii; Colat. adde Extr. terrae japon. Alumin. Crud. & 5 iR. Mucil. gumm. arab. 3 $. Laud. Lig. Sijdenh.. gti. xxx. Siür. cort. aur. Zi. M: D. S. Omderwee uren twee lepels vol te nemen, Het zelfde mengsel werd ook in een daartoe geschikten vorm in klisteren aangewend en daarboven de geheele onderbuik met warme stoom van Spir. Matricalis, Saponat: Camphor. en Laud. Lig. Sijdra bedekt. Bij groote zwakheid, moest men deze middelen, na een sterker gebruik des wijns en der sterke prikkelende middelen verbonden worden, In het tweede geval was de zwakheid, met een zoveel groote prikkelbaarheid der darmen verweven, dat hierdoor alleen de hevigste loop veroorzaakt werd, en de krachtigste versterkende middelen, door hunne prikkeling den afloop vermeerderden. Hier was een eenvoudige, verzachtende behandeling de beste gezondheidswijze; mucilage gum arab. met Exir. nuclus Vomic. of heulap verbonden, en alle twee uren klisteren van ditzelfde middel, dennen het meeste nut. Het colliquantieve zweet, hetwelk men, behalve aan de toenemende verergering en het afnemen der krachten, daaraan kende, dat hetzelfde kleverig, olieachtig of waterachtig en smaakloos, ook dikwijls met gierstveld verbonden was, vorderde voor eerst vermindering van de warmte, (door de verkoeling der lucht, het afnemen van vederbedden enz.) waarbij het graad, dikwijls alleen, oorzaak van dit nadelig toeval was; — verder, de krachtigste aanwending der zuren en zamentrekende versterkende middelen, (zoals bij de bloedstollingen). Maar, hier moet ik een aanmerking, welke thans dikwijls over het hoofd wordt gezien, niet vergeten. Somwijlen ontstond een hevig zweeten door de prikkeling van gastrisch onzuiverheden en hier vermeerderden alle versterkende middelen hetzelfde, terwijl zuurachtige, openende middelen, vooral tamarinden en Chermor Tartari, hetzelfde verminderden. Hetzelfde had plaats omtrent den gierstveld en de Petechieën, welke dikwijls alleen toeval waren, welke dit zweeten vergezelden. 2. Hevige IJlhoofdigheid, Razernij. De verschillende oorzaken veranderden hier zeer de zaak. Het ijlende was of alleen her gevolg der uiterste zwakheid met verminderde gevoeligheid, het welk men aan den kleinen, weken en gezonkenen pols en aan het gebrek aan reactivie op de aangewende prikkels, erkende. Hier was het ijlende een aanwijzing, om de opwekkende geneeswijze nog te versterken, en het meest gebruik des wijns, der fenyliet, der kamfer, der naphta, van moutardepappen en spaanvellen vliegen, waren de enige genesmiddelen der ijlhoofdigheid. In dezelfde omgeving als zich de pols verhief, liet het ijlende af. Of hetzelfde was een gevolg der zenuw-zwakheid met vermeerderde gevoeligheid, een soort krampachtige gevoeligheid, het welk kennelijk was uit den kleinen, tevens harde en soms onregelmatige pols, als mede uit de andere aanwezige krampachtige toevallen, bijv. piekhuizen, hik, beven enz., en uit de grotere prikkelbaarheid, inzonderheid uit de verergering van het ijlende op het gebruik van wijn en andere geestrijke prikkelende middelen. Hier waren geen middelen geschikt ter bedaring der ijlhoofdigheid, dan muisjes en opium, verkoelende kompressen om het hoofd, lauwe voetbaden, als ook geheele baden. Ook deed het laxir. Hijosciam. hier voortreffelijke diensten. Of ook ijlde de lijder met eenen wilden blik, met verhitte ogen, met een rood, opgezet aangezicht, met sterke kloppen der halsslagaders, — was bij tijdens pookworming schaapachtig en floeg meer de hand naar het hoofd. Wijn en opwekkende middelen vermeerderden klaarblijkelijk het zwaarmaken, Zulks was een teken van ongestelde gevoeligheid der hersenen, en dan moest de ijlhoofdigheid overeenkomlijk daarvoor behandeld worden. (Zie de ongestelde complicatie). Tot eindelijk kreeg de lijder meer afwijzende blozen van het aangezicht, met beving der handen, der onderkaak en lippen, met een befluisterende poging, om de plaats der maag aan te zaken, waarbij ook dikwijls oprisping plaats had. Hier was de prikkeling van de gastrische stof de oorzaak van haar ijlen, en braakmiddelen, purgatien en klysma's waren de hoofdgegenmiddelen van Rb D4. Krampen en stuiptrekkingen. Tot dit behoorden beven, opspringen der pezen, hik, braken, koliekpijn, droppels pis, verhinderde of ook onwillekeurige ontlasting, verlies van spraak, borstbeklemming, mondklem, ja soms epileptische toevallen, en spasmen, flauwten, benevens vele andere krampachtige toevallen, die ik voorbij ga. Bij deze toevallen moest men, even als bij haar ijlen, onderzoeken, of zij alleen het gevolg waren van de uiterste zwakheid, in welk geval zij alleen, de hoofd-sanwijzing der gehele geneeswijze versterkten, en door de sterkte prikkelende middelen, waarbij door wijn, kamfer, mosterdpleister en opwekkende inwrijvingen, het best tegengegaan konden worden; dan of zij het gevolg waren van een vermeerderde gevoeligheid en algemene krampachtige zenuwgesteldheid, in welk laatste geval moskus, opium en kalme voetbaden boven andere middelen nuttig waren, dan of eindelijk een prikkeling van gastrische stof, inzonderheid van wormen, de opwekkende oorzaak was van deze toevallen, wanneer gastrische of wormverdrijvende middelen, in verbinding met de krampstillende, moesten worden aangewend. Bijzonder onaangenaam kon haar krampachtige gewaarwordingen zijn. braken worden, daar hetzelfde niet alleen den lijf € 57.) mattenta, maar ook het geneesmiddel deed uitbreken, en daar door de hoogdgenezing, verhinderde. Ontstond hetzelfde uit een te grote gevoeligheid van de maag, zo was de braakstillende drank van rivierzout Dit middel, dat welke ook in andere soortgelijke gevallen tot het stillen van braken, dikwijls van uitgebreide nuttigheid is, wordt op de volgende wijze gemakkelijk verkregen. Men neemt een foorpel of half drachem loogzoutige koolstofzure potas (carbonas potassica alcalina) te voren onder de naam van soda Tartar, Sal Abfinti, in de Apotheken bekend; men vermenegt het met een half once citroenzuur en neemt het mengsel zoo voorzichtig mogelijk in, terwijl het nog op- bruischt. Ook kan men het zout, met een weinig water vermengd, afzonderlijk in te nemen, en, vervolgens het citroenzuur terstond daarop te gebruiken. De loogzoutige koolstofzure soda en magnesium, als ook alle deze zouten, door het koolstofzuur tot de staat van volkomen onzijdige, of middenzouten (carbonates neutraal) gebracht, zijn tot dit oogmerk insgelijks zeer dienstig. Ook kan men zich in plaats van citroenzuur, tot deze bewerking van andere sap plantenzuren, als bijv. verdund azijn- of wijnsteenzuur bedienen. Deze zuren met de loogzouten of de magnefia een nadere verwandschap hebbende, dan het kool- KasB, > met ruime giften van het Exir. Hijosciami en Mucilag. Gumm. arabici, ja indien de omstandigheid een ontstekingsachtige gevoeldeheid aannam, koolstofzuur met dezelfde heeft, vereenigen zich, met dezelfde, in de maag, tot citroenzuur, azijnzuur of wijnsteenzuur zouten, naar het verhinderde aangewend zuur, terwijl daarbij het koolstofzuur uit de vorige verbinding met de loogzouten of azide, vrij en uitgedreven wordt, in welk zuur de braakstillende kracht van het geneesmiddel gelegen is. Hetzelfde bezit de eigenschap, om door zijn zachte en krampstillende kracht, de te hevige en ongeregelde werking der spieren der maag en ingewanden te doen bedaren, en door het wegnemen der krampachtige gevoeldeheid de wormwijze beweging van deze ingewanden te regelen als mede derzelver verstoffing te openen. De geneeskundige zuur-zoutachtige wateren, Aquae acidulo-falinae, hoedanige zijn de natuurlijke en door kunst gemaakte bron- of gezondheids wateren, schijnen, grootendeels krampstillende, bijzonder zacht openende kracht aan het koolstofzuur waar mee zij bezwangerd zijn, verfchuldigd te zijn (*). De C*) Zie mijne Dissertatie inauguralis, de carbonatum of officinalium praecipuorum praeparandi methodo, natura, en usus, pagina 7% Grons apud J. Eeckman H. Fır. 1802. € 9) nam, waren een olieachtige emulsie met Extr. Hijosel. en daarenboven uitwendig krampstillende zalven, omslagen en kleisteren, de beste middelen. Somwijlen evenwel, was met deze gevoeldeheid een zoo groote zwakheid der maag verbonden, dat water en andere vaste dingen braking veroorzaakten, terwijl in tegendeel wijnen de sterkte opwekkende middelen, moschus, opium, serpentaria de braking deden bedaren, Hierbij volgde de genezing in de aanwending der opwekkende middelen. II. Behandeling der Komplicatie. Deze veroorzaakt de grootste zwierigheid, en vorderden het nauwkeurigst oordeel van den geneesheer, vermits zij dikwijks vlechts als schijnbare, maar ook dikwijls als wezenlijk verfchillende gefteldheden vereenigd waren, die zelfs met het hoofdkarakter der zenuwkoorts strijdig zouden kunnen. Ik zal dezelven hierom met bijzondere opmerkzaamheid behandelen. De vermogende kracht, waar mee soms het bier de brakking stilt, moet insgelijks voor namelijk aan het koolstofzuur, het welk, zoo als bekend is, in hetzelfde in grote hoeveelheid aanwezig is, en de eigenaardige smaak van hetzelfde uitmaakt, toegekreven worden. DE VERTALER. Rheumatische kathedralische complicatie, Deze was zeer algemeen, en had zowel op het wezen van de ziekte, als ook op de behandeling ervan, een wezenlijke invloed. Men herinnerde zich aan de volgende omstandigheden: dat de lijders gewoonlijk, voor het uitbreken van de zenuwkoorts, aan velerlei reumatische en katharchale toevallen geleden hadden, dat er bij de zenuwkoorts zelf, hoest, niezen, tinten in de zijde, pijn door de ledematen, aanwezig waren, en dat de werktuigen der ademhaling zeer sterk waren aangedaan, als ook dat deze toevallen, niet voor die middelen, welke alleen op de zenuwen werken, wilden wijken, maar de zoodanige vorderden, welke de afscheiding van een vochtfrost door de huid en nieren bewerkten konden. De geneeswijze vorderde dus volstrekt, dat men daarbij een prikkelende ziekte-stof veronderstelde, tot wier ontlasting wel de algemene ondersteuning der krachten, bijgevolg de algemene behandeling van de zenuwkoorts zeer noodzakelijk, maar dikwijls niet voldoende was, dewijl daar toe nog boven die zulke middelen gevorderd werden, welke in 't bijzonder de afscheiding van de huid en van de nieren bevoordelen, of ook op nieuwe wegen ter afscheiding werkten. Zodanige middelen waren: Rad. Senegae, Stipit. Dulcam., zwavel, Ant.H. (Mm) Monomalia, Extr. Hijosc., Aconiti, kamfer; heilfapt, Spir. Mindereri, Guajac., lauwe baden, maar vooral Spaanse vliegen, en deze wel zodanig aangewend, dat zij niet alleen als een prikkelend middel werkten, maar zodat zij blaren trokken, en waarbij de vererteering enige tijd onderhouden werd. Ik ben bij deze gelegenheid op nieuw overwogen geworden, dat bij de wezenlijke reumatische toevallen, zonder twijfel een vochtfrost en prikkelende ziekte-stof aanwezig is, want niet eerder hielden de toevallen op, dan na dat er een scheidende uitscheiding van de huid verscheen, of daar er zich in de pis een verfelde vertoning vond, of dat de Spaanse vliegen een ontlasting bewerkten hadden. In zulke gevallen, waar noch door de huid, noch door de nieren, enige scheiding wilde ten voorschijn komen, waren de Spaanse vliegen de voornaamste hulpmiddelen; zij dienden, indien men de vererteering behoorlijk onderhield, tot plaatsvervangende middelen van deze ontlastingen door de natuurlijke wegen, en bewerkten de afscheiding van de ziekte-stof. E.103 )) 2. Gastrische Complicatie. Hieronder versta ik die gevoeldeheid der zenuwkoorts, waarbij ziekelijke en vreemde hoefjes in de eerste wegen aanwezig waren, welke de ziekte verergerden, en alwaar dus de algemene geneeswijze der zenuwkoorts alleen niet voldoende was, maar tevens de ontlasting van deze stoften in het oog moest worden gehouden, om de genezing te kunnen volbrengen. Gastrische onzuiverheden! hoor ik hier en daar uitroepen. — Hoe kan nog een geneesheurmijn met gezond verstand daarvan spreken? — En zelfs bij een zenuwkoorts, gastrische ontlastingen! — dat gaat te ver; — zulks loopt immers regelrecht tegen elkander in: — Ja mijnheer! dit alles schrikt mij niet af, om overeenkomstig mijn overtuiging te spreken, en dit gewichtige onderwerp hier op nieuw wederom in overweging te nemen. Ik bid u, niet te willen vergeten, dat ik voor tien jaren, toen men algemeen nog aan het leerraam van de ziekten, welke uit onzuiverheden der eerste wegen ontstaan (gastriitis), verkleefd was en men hetzelfde overdreef, een van de eersten gewest ben, die daar tegen geschreven heeft. dat Dat ik bijgevolg niets minder dan partijdig voor deze stelling ingenomen ben. Maar dezelfde beweegreden, welke mij toenmaals leidde; daar is de waarheidsliefde, noodzaakt mij nu, terwijl men alles doet, om ons deze zo gewichtige praktische leer te ontvreemden, daarvoor te schrijven. Hier is dus zeker geen partijdigheid of vooringenomenheid, maar de ontdekking zelf, welke hierin mijne pen beïntuurt, en alleen deze herhaalde ondervinding geleidt mij, wanneer ik het volgende vaststel. De daadzaken, waarop mijn gevoelen rust, zijn de volgende: Ik heb nooit eens, maar vele malen gezien, dat bij ware zenuwkortstondingen, de prikkelende en versterkende middelen niets hielpen, ja zelfs de ziekte verergerden, voor dat ik de eerstelijke wegen behoorlijk ontlast had. Soms gebeurde zulks door de natuur zelf, en er ontstond vanzelf een afzonderlijke loop. Nu nam de genezing een gemakkelijker en snellere voortgang. Deze ontdekking heb ik niet alleen in mijn vroegere praktijk reeds dikwijzen bevestigd bevonden, maar ook in de Epidemie, waarvan ik hier spreek, en ik beroep mij deswegen op het gewijzigde gewoonheid van alle die heeren, welke te die tijd ons Clinische Instituut gewoon waren te bezoeken. Deze daadzaak nu zal men wel niet ontkennen, maar ik verwacht hier twee tegenwerpingen, welke betreffende de verklaring van alle die heeren, welke ook de eenigen zijn, die men mij kan maken. 1. Deze ontlastingen hebben niet gewerkt, door de verwijdering van genierende handelingen, maar door verzwakking. Het moreel bijgevolg, in die gevallen, een meer schrikachtige staat is, ontsagingsachtige ziektegevoelens geweest zijn. Hierop antwoord ik; vooreerst: Ik hoop, dat men mij zoo veel zal toevertrouwen. trouwen, dat ik een zenuwkoorts van een ontstekingachtige onderafdeeling kan, en hier wordt niet van de ontstekingachtige complicatie gesproken, (waarover naderhand) maar er was alzijdelijk een duidelijke zenuwachtige gevoeligheid, en in't geheel geen symptoom, in de aangehaalde gevallen aanwezig. De opgegevene toevallen, de voorafgaande verzwakkende oorzaken, (bijv. bij de oude vrouw, waarvan in het volgende geval gesproken wordt) de na-reeuwelijke gevolgen van andere verzwakkende middelen, als bv, van middenzouten, welke niet laxeren, bewijzen zulks overvloedig. Ten anderen: Er waren tekenen van onzuivere stoof in de eerste wegen, en het gen her gewichtigste van allen, was, de door purgatie middelen bewerkte ontlastingen waren niet waarachtig, en lechts dan alleen waren deze middelen nuttig, terwijl deze, wanneer er waardevolle ontlastingen op volgden, allezins niet adequaat waren. Het duidelijkst bewijs, dat het bij derzelfde werking, niet alleen op het ontlasten in het algemeen, maar voornamelijk op de hoedanigheid der ontlaste stoof aankwam. 2. Men had dezelfde uitwerking, dat is, de ontlasting eener gastrisch ziekte-stoof, indien er werkelijk een stoof van die aard aanwezig was, reeds daar door kunnen bewerken, indien men door algemene opwekkende middelen, de werking van het darmkanaal tot die trap verhoogd hadde, die ter bevordering der ontlasting noodig was. Ik weet wel, dat dit een van de geliefkoosde wendingen van de nieuwe scholen is, om zich van de noodzakelijkheid van een gastrische geneeswijze (die waarlijk de natuur soms maar al te duidelijk vordert) te ontdoen. Men leest hier den jongeren RANK, MARCUS, RÖSCHLAUB. Ik weer zelfs, dat men in het Bamberger hospitaal, bij de allerdringendste aanwijzingen tot een braakmiddel, er geen gegeven heeft — slechts om den naam te hebben, in een geheel jaar geen braakmiddel te hebben gegeven. Maar wat doet men? Men gaf zo lang en zo sterke vlugtige prikkelende middelen, zoals anodische, wijn, moschus enz., tot dat dezen eindelijk of braakking of purgeren deden opstaan, en nu bijgevolg dezelfde uitwerking teweeg gebracht werd. Nu vraag ik evenwel, wat onderscheid er is, of men braken of purgeren door algemene, of door directe (specifieke), dat is, door braak- of purgeermiddelen verwekt? Ik kan er volstrekt geen onderscheid in vinden. Want hier wordt gesproken van het ontlasten, niet van de middelen, waar door men zulks volbrengt. De ontlasting als ontlasting immers verzwakt, en wanneer deze rechtstreeks bij de zenuwkoorts nadeelig is, is zij even zo schadelijk. Wij vinden in de verhalen van deze zaak Brown gemaakte genezingen dikwijls, dat er niet eerder beter gevolg volgde, dan na dat de kina en opwekkende geneesmiddelen braken of purgeren veroorzaakten. Ook weer ik nog meer bijdragen daar toe uit bijzondere berichten. delijk, het zij door Liquor annuensis, of door Ipecacuanha, of door den vinger in de keel te streken, bewerkt wordt. Het is immers bekend, dat alle prikkelende middelen eenere ontlasting der darmen kunnen teweeg brengen, bij aldat zij die bepaalde trap van prikkeling verwekken, welke ter bevordering van de wormswijze beweging naar boven of naar onderen, vereist wordt. Het onderstype is alleen daar in gelegen, dat, dewijl de darmbuis, zoo als ieder ander werktuig, haar voorzeker gewijzigde vatbaarheid voor prikkeling bezit, zekere prikkelende middelen ook direct (specifiek) op deze vatbaarheid voor prikkeling werken, en dus, hoewel in geringere giften, door hunne directe (kwalitatieve) kracht die werderwerking verwekken kunnen, die bij andere middelen eerst door vermeerderde prikkeling, derhalve door stevige giften, teweeg gebracht kan worden. Deze direct prikkelende middelen der darmbuis noemen wij braak- en purgatiemiddelen, even als wij de directe prikkelende middelen der nieren, pisdrijvende middelen (diuretica) noemen, enz. Bij gevolg zijn middenzouten, rhabarber enz. zoo wel als kina, wijn enz., prikkelende middelen der darmbuis, en bewerken, wanneer zij purgeren verwekken, zulks door een veroorzaakte wederwerking der darm- Ja, het is bekend, dat men niet eens een tussentijds doende koorts met kinine genezen kan, 200 lang als dezelfde doet purgeren. Een geneesheer dus, die zijn zieken door ontlastingen der ingewanden geneest, zulks moge voor twijfelachtig door wijn of door kinine bewerkstelling zijn, heeft de zieven gastrisch genezen, en het zou mij gemakkelijk vallen te bewijzen, dat zelfs zij, welke tegenwoordig het meest op de gastrische geneeswijze schimpen, zeer dikwijks hunnen zieken gastrisch genezen hebben, zonder het zelf te weten, ten minsten zonder het zo te noemen. Dan, mochten toch voortaan kundige mannen verondersteld, dat het hun om de waarheid en niet om hun persoon of hunne feiten te doen is, niet meer over woorden twisten, maar elkander als verstandige mensen over de zaak zelf te verstaan! Nu kan ik evenwel niet eens toegeven, dat er de lijder iets bij wint, wanneer men hem door algemene prikkelende en versterkende middelen, en niet door directe darm-ontlastende middelen ontlast. In tegendeel, hij verliest daarbij; want vooreerst vordert deze langzame verduwing zijner eigene onzuiverheden een veel langer en aanhoudender prikkeling, waar door in de daad de zieke meer verzwakt wordt, dan door de verlichting zelf. De spoedige ontlasting; verder is ook de uitwerking onzekerder, dewijl er, in plaats van de vormgewijze noodzakelijke braking, purgeren op volgen kan, hier welk zeer nadeelig is; kan; ook wordt de opschrijving van onzuivere stoffen in het bloed daarbij beginstigd, en eindelijk kan, wanneer er reeds een ontstekings-achtige voorafschiktheid in de ingewanden aanwezig is, of indien de gastrisch stof van een zeer prikkelende of onbewegelijke hoedanigheid is, bijvoorbeeld verharde drekstoffen, door het toedoen van nog hetere prikkelende middelen, een plaatselijke ontsteking van dit deel veroorzaakt worden. (Zie Michaelis Beobachtung, in het laatste deel van mijn Journal.) Om niet te zeggen, dat, wanneer wormen de oorzaak der gastrische prikkeling zijn, deze niet door algemene prikkelende middelen, maar door spoedige wormverdrijvende middelen, (anthelmintica) moeten ontlast worden. 