title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: Wi ghemene rychters en ghemene meente van Hunsinge en Fivelinge lande doen kundich en openbaar allen luiden met dessen openen brief, dat wy umme kentliche grote nootsaken en beweringen, de wy liden van den geestelijken rechte in ons lande boven recht en rede, — zo zijn wij over een gekomen met elkaar, dat geen mensche hy sy wyf of man, de in ons lande wonachtig is, laten vallen in den geestelijken rechte voor den proost, of voor den persoon, of voor den officieel, of z mit officieel brief, tusschen den zeeden anders dan die geen de in den zeedenrechte mit rechter klagen mogen in den zeeden, als men mit oude zeedbreven bewijzen kan; elkeen persona, die hier tegenover staat, bij xx oude fransche schilden aan broek, aan de rechter behoefte daar de klaager onder zet is. En maak de klaager niet vol doen, zo zullen ze zijn naasten vrienden vol doen, en bewaard hy een daar boven, zo zal de klaager dat alles afleggen en betalen, zo was daar van kometh; en dat zullen wij elk in ons ambt helpen om te zien, den geen die gemoeid wordt de klaager toe berechtigen. En wil de klaager den ambt ontzien, zo zal hij dat land toe hulp komen met grote macht; dat een land dat ander hulp komt den overheerden toe berichten, en wat kost en schade daar op gaat, dat zal de klaager alle samen betalen; maak hij sulgen daar niet vol voor doen, zo zullen ze zijn naasten handen betalen en gelden. En waar daar enig man tegenover staat, die dat niet liden en wilde, dat men den overheerden berichten zoude als voor geschreven is, die zal mettertijd vredeloos zijn. En komt enig ambt bewaringen van dergedeelte voor geschreven, dat zal dat een land met de andere om te zien met leven en met grootmoedigheid, bij een penning van honderd fransche oude schilden, bijgehouden elk man zijn oude recht en zijn oude breven. Voert zo hebben wij rechters en ghemene meente voor geschreven, gedaan den burgemeester en raad in Groningen, of in ons twee landen enig man overheerig zitten wilde, de wij berichten wilden van den voor geschreven punten, dat zij ons daar in willen toe hulp komen, den overheerden toe berichten. zwei Zeilen bis „ampten segel” fehlen im MS., stehen aber in andern Haudschriften. — 25 30 = A Gesetze der Fivelgoer. w zegel an dessen breeff gehangen. End vm mere vestenisse, soe hehben wy gebedenn den bor- gemestere end raedt vor screven, dussen breef myt vns toe bezegelen. End wy borgemestere 5 end raedt vor screven, hebbenn vasen stadt- Gesetze der Fivelgoer. zegell an dessen breue gehangen, vm bede wil- len dere landen vor gesereven. Gescreven in den iare vns heeren duisent vier hundert end seuen, vp sunte Andreas dach, denn hilligen apostell. Der Loppersumer Sendbrief von 1424 '). ——- Wy Boyngus ?) abbet van der Munten 2), Bartoldus Bunynck cureet toe sunte Meerten, Bruen 'Clynge®), Henrick ter Bruggen, Dut- 10 mer Regghers *) borghermester, ende Barolt 5) Ewynge hoeftman in Gronyngen, gekoeren soens- luden in der schelynge, de daer was tusschen lacob Beyers provest to Loppersum in de ene syd, ende de ghemene meente geseten in 15 de provestye van Loppersum vor screven van der ander syde, bekennen ende betugen myt dessen openen breve, dat wy omme ruste wil- len ende vrede, hebben tusschen den provest ende der ghemeener gemeente der provestien 20 van Loppersum vor gescreven, eendrachteliken wi geseyt to holden van beyden parten vor screven, by eenre pene van veer hundert olde schilden, in maneren als hyr na gescreven staet. 1. In den eerste, zo wel syn weldige hand steekt aan geestelijke personen, of vrijheid der kerken, of andere geestelijke steden breekt, Jaarzalmen tegenover varen als in des paves boeken en statuten provincialen geschrift staat; en der misdaad en de ban tegenover salmen den provost gelden, bij raad van de abten in zijn provincie, en den misdaden "hoveteistegers. Item de onschuldigen mijn een gloeiend ijzer of heeten water ontsal niet zijn niet inhoud des geestelijken rechts. Van echtelijke niet staan en mach. 2. Zo wel echtelijke doet, dat van goede niet staan mach, en daar van gewroget wordt, dan zal de provost ontweldelen, en zich samen den provost voor zijn broekje betalen een Engelse mark. En zondigen daar na, of langer blijven in den zonden, en daarvoor gewroten worden, zo zal eens geven twee Engelse marken; en blijven zij nog voor aan in den zonden, zo mag de provost tegenover voorbij gaan mijn een ban. Van samen zitten en sybeen. 3. Die samen zitten en sybeen zijn, of die geen echtelijke vermogen doen, dan zal men den provost wrogen, en elk zal den provost geven een Engelse mark; zondigen zij daar na, of langer blijven aan den zonden, daar mag de provost tegenover voorbij gaan, als in den naasten punt geschreven staat. Aus dem s.g. Ommelander Landrecht (s.p. 283. Note), wo diese Urkunde überschrieben ist: „Hier beglikt de geendbreef ende recht der recht van der provsten van Loppersum.” — and. MS. „der Munte,” — and, MS, „Bartolt.” — Personen oft an Freiheit der Kirchen.” — der vorstehende Satz, — „Provestien van Loppersum”, oder in and. MSS.: „Hier begint dat zeent- 3) Ein and. MS. „Boinghus”; ein drittes „Bongius.” — 3) Ein and. MS. „Bruin Klinge” — And. MSS, haben noch die Überschrift: „So e we syn hand stek an geestelijke geschenken” 7) Ein and. MS, fügt „den” hinzu. — and, „end sal”, ein drittes „ende sal”; dennoch hat man, glaube ich, zu lesen „ensal.” — 2) Ein and. MS. „Rengers.” — 5) Ein and, MS. „Broekhuizen.” — 8) Das MS. „en sal”; ein and. MS. fehlt — 335 — Gesetze der Fivelgoer. Van ouerspil, 4. Van ouerspil ene engelsche mark toe broeke, die geworden Wort; en de andere verwe voer de selve sonde geworden Wort, twee engelsche mark toe broeke; en de derde reis niet of laten, daarvoor entgeens mijn banen, De tosamen wonen in onkuyscheit. 5. So e we tosamen wonen in onkuyscheit buiten echtschap, en van geworden worden, daar zal de provste tegenover verfaren naar oudere gewoente der provsten, Van echtelieden die niet tosamen zijn. 6. Is saak dat echtelieden niet tosamen wonen, soesalmen den gewonden de daar schuld an heeft, en sal to broeke geven ene engelsche mark; en komt hier niet bij zijn echtelijke bezittingen, soe pijnige den die provste so lang, dat hier of sie wieder komt! Van doet sloege in den banenvrede, 7. Soe wel enig mensche doet sloegen in den banenvrede of op heilige dagen, de sal geven ene engelsche mark toe broeke. Van deutscher Schauspiele. So wellen Männer schlagen, wenn sie geliebte oder besworene Süße, Je findest zwei englische Markte zum Brochen. Von anderen Krieg. Alle Eide, die da waren gesworen worden vor den Richter, die Männern nicht wären, werden vor anderen Menschen, die gewogen werden, eine englische Markte werden. Will des heiligen Tages Vechten. So wollen des heiligen Tages Vechten, ob Truhe in Bruch, oder ein Mann wird verwundet, und öffentlich berichtet, den Gerechten den hier missachteten hat, und darauf gewogen wird, der soll den Provost geben vor seinen Ban vor den Richter, eine englische Markte oder Pennige zum Brochen. Gesetze der Fivelgoer. Die Unlust macht den Zehnten, ob da der Provost zur Rechte sitzt, über des Provestes Verbot, drei englische Pennige zum Brochen. Da der Provost mag visiteren, Der Provost mag des Jahres einmal visiteren und besuchen, ob er lassen besuchen, Kirchen und Kirchhäuser, Wenden, die Bücher in der Kirche, den Wein, und alle Dinge zu dem Dienst Gottes hörten; und findet hier Gebruch an, so mag hier der Vogt den Gebeten bei einer Kette von 5 Schillingen englisch, bei einer reellen Zeitung zu bessern; und bessern, sieh, ob nicht, so mag hier ein Vortrat bei einer halben Mark englisch, in dem die Vögel so reich waren, dass sie bessern könnten. Wanneer de provest synen zeende zal zitten, zal 20 zitten. $.13. Wanneer de provest toe zeende zitten zal in enigheid van synen stoelen, dat zal hier acht dagen toevoren kundigen laten, zodan de zeendvrede zal duren acht dagen voor den zeende, en acht dagen na den zeende. En de zeendvrede zal men houden gelijk de vrede, en gelijk hoogtijden, onze liever vrouwen dagen, aposteldagen en zondagen, zodat men in deze dagen zal geven toe brood den provest voor de meer grote kaas 1 schilling, en voor de kleine kaas een schilling engelsch. En synen zeend mag hier bevredigen, als hier toe rechter zit, als zeede en gewoente is in den lande. Van preesters en koosters kerckrecht. $.14. Item, kerkeren en koosters, of anders oorwijk priesters en voogden, voor 2) Een ander MS.: „in”— 8) Andere MSS.: 5) Een ander MS.: „drie engelen”— 7) Een ander MS.: „Wanneer de prorest toe de zeende zitten wil in enige van synen zeentstoelen.— 8) Een ander MS. „of andere waarlijke priesters.” 6.16. Item voor ontydich werk, drie engelen penninge to broek, is dat?) gewroegd woord; meer in den bouwen, of wanneer dat anders noet is, soe mag de hoogepriester met zijn kerspelsman dispenseren, Van broek toe betalen. 17. Wel syn broek niet betaald binnen de tijd, dat er geset is van den proosten, de zal daarvoor toe broek geven een halven engelschen schilling, daar na mag hem de proosten zetten bij den ban; en komt hij hier dan in den ban, soe mag de proosten hem dan tweemaal broek; en is dat hier den ban al een jaar, daar na zal dat werkelijk recht de proosten helpen; en wilden zij hem dan niet helpen, soe mag de proosten legshen interdict. 18. Item de wroeger zal wroegen als hij dat wroechter is, bij rate van zijn priester en zijn raad, bij twee engelse schillingen; en hier zal niet worden dwongen wensen van den proosten, in dat licht toe te brengen dat duister is. 19. Die 'teynde to nemen als een zeede en gewoonte is, dat is dat de 'teynde lammend; en waar dat tal niet veel enis, voor elk lamm een munster penninc of een oekse groot; en voor elk kalf een munster pennig, of een oekse groot. 20. Soe en wel niet toe zien komend, als hier schuldig is toe komen, of hier zijn boden niet eens gestuurd, een halve engelsche schilling toe broek. 21. Van wroeging om een geruchte. $.21. Wie geworden werd om een gerucht, dat mag zijn onschuld doen zelfs derde met Joden die gevercht zijn en zeker huren zitten, doet hier dus niet, zo is hij verklart, Wel zijn ouders stoot of slaat. {.22. Item zo wel zijn ouders stoot of slaat, ende die bisschop daarvan ontboden mag bij zijn preesters raad, en daarvan geworgert wordt, een halve markt engelsch toe brood. $.23. Item wat niet geworden wordt bij deze tijd schelingen, dat zal men nog wroegen, ende de brood daarvan zal men losen na dessen volgens voor schreven, en daarboven niet. Van echtschap tot kundigen. $.24. Alle echtschap zal men drie keer kundigen over de kerk, als in den geloofsgescreven staat, en we dat niet doen en laten, dan zal men geven de provost een engelsch schilling toe hoor. $.25. Item wanneer de provost buiten de provestie wonachtig is, en een oude gewoonte is een borgenaar lood te zetten in elke zetel, als wij verstaan hebben, dan is onze zegging, dat de provost een borgenaar zal zetten onder de burgemeesters van Groningen. Waart sake dat de provost iemand in zijn proestie onrecht deed, of meer brood of neemt dan hij hoorde, of de voorzieningen niet houdt, dan sal hem de provost in wandelen bij de burgemeesters, als voorzien is. Item hiermee seggen wij voor ons geschreven, soensluden en ener vaster verbondenheid, quitt en doeet alle geweld, hoemoet en onrecht, dat bij beide zijden is geschied tussen de provest van Loppersum voor ons geschreven, tot dessen dag, tot datum van dit brief, zonder alle argumenten. En dessen voor ons geschreven artikelen zeggen wij, borghermesters en soensluden, voor geen recht, maar na ons goedvinden der voor ons geschreven partijen toe te zoenen, welke zeggen beide partijen voor ons genomen hebben met goede en vrije wil, zonder weerstand. Gesetze der Fivelgoer. Seggen in getuigen van de waarheid, zo hebben wij Boyingus abt, Bartoldus curaat, Bruentius Cynglie, Hinrick ter Bruggen, Deimer Reggers, Barolt Ewynge hofman als voor ons geschreven, gekozen soensluden voor ons geschreven, ons zegelen aan dessen brief gehangen; en om meer vast te stellen van die voor ons geschreven punten, zouden wij, de borghermesters en raad in Groningen, ons stadssymbool, en wij gemeene luiden, de proosten van Loppersum voor ons geschreven; ons land, zegel mee aan dessen brief gehangen. Gegeven in de jaar van ons heren duizend vierhonderd en twintig, deszelfde dagen na remembrance. Landrecht voor Fivelgo, Hunsingo en de stad Groningen, van 1448. Bijlagen: Erstes Buch. In nomine domini, amen. In den jaer ons heren als men schreef dusend vierhonderd acht envierlijk op surna Pontius, auent, doe verdrootgen de staat ende de lande aldus dan 2 punten, als hier na ghescreven staan, Het eerste dat alle botende broke, de in Hunsingende ende Fyvelingelande ghescheen, daarin dessen boek van ghescreuen staat bij schillingetale ofte bij marcktale, so men den schilling rekenen voor een botdrager, en de marck voor twaalf botdraghers. Ende of de botdraghers innae kommenden tijden verargarden, ofte dat ze ontset worden, so men dan... 1) Ein ander. MS.: „daire sal hem de provost bij wandelen bij des burgemeesters raad, als voor schreven ie” — 2) Ander MS.: „gemeene meente.” — 3) Hierauf folgen in meereren Handschriften nog folgende Worte: „Item die pennynek sal wesen een botgen; en tien botkens maken een schilling; en tien schilling maken een marck engelsch, dat is tien gulden ses kruistert myn 3.". Onder de talrijke Handschriften van deze, ook h Ommelanden of Groninger Landrecht genoemde Rechtssatzung, die van 1448 schijnt te zijn, zag ik een MS. in de Groninger Universiteitsbibliothek, dat „in Serlio MSS.B. D. 18° bezeichnet, durch Correctheit auszuzeichnen, so dass ich es, obwohl es erst 1532 geschrieben ist, diesem Abdrucke zu Grunde gelegt habe. Eine der ältesten Abschriften dieses Grundrechtes, das Original ist "verloren" und wird in Wordas Augabe Asegabuch p. xxxix, dass es im Groninger Archiv aufbewahrt werden solle, berührt auf einer Verwechslung mit dem 1928 so sorgfältig von der Groninger Genootschap herausgegebenen Groninger Stadtrecht von 1425, dürfte diejenige sein, welche sich in einem Emsiger Pergamentcodex der Groninger Genootschap findet, der derselbe sicher dem fünfzehnten Jahrhundert angehört; allein er ist so überaus wunschlässig geschrieben, und so reich an Missverständnissen, dass die anderen jüngeren in der Provinz Groningen geschriebenen Handschriften in vieler Beziehung dem Vorzug verdienen. Andere Handschriften findet man in der Liste van de Handschriften van het Genootschap te Groningen aufgeführt, wo auch p. 11 der eben erwähnte Emsiger Codex (MS. A. 11) verzeichnet ist. — Das Emsiger MS.: „up sante Pulcius”; und MSS.: „up sunt Pontius.” — Im MS.: „ald’ punten”; und BIS. A.: „alsa danse punten.” — Im MS.: „Husynge.” Item een bloedverlies in gezicht of in de handen, twee mark toe betaald; en is de woning over de leskeken gekomen, voor den houder of binnen in de handen, zo is de betaal drie mark, of twee eden. Item, zo weet den anderen wonden op dat hout, of in een van zijn ledematen, dat er dat been gehoorde heeft, vijf mark toe betaald, of drie eden. Item, dat een grote vleeswonde een halve vingers lengte heeft, vijf mark; en is zij ook langer omzet vingers lengte, dan mark; en al weer langer, zo emach de boles niet hoger rijzen. Item kan men bewijzen dat de kop door geslagen is, zo is de betaal twintig mark. Item, een door gaande wonde in dat lichaam, vijfentwintig mark; en is dat voor door dat lichaam gekomen, zo is dat dertig mark. Item, twee ogen uit, een mans lichaam; twee vaten af, een mans lichaam; en twee handen af, alsof voelen. Item, een oog uit, een half mens lichaam; en een hand af, alsof voelen; en een voet af, alsof voelen. Item, een oog blind en zittend, een derde van mans geld. Item, een hand lam, dat men daar niet mee houden mag, alsof voelen. Een voet lam, dat de versen op de grond niet komt met den trede, ook alsof voelen. Item, zo weet den anderen zijn neus verloren, of zijn lippen een of beide, of zijn tongen, dan moet de klager beteren met een half mans lichaam. Item, verloren heeft hem deze stukken minder dan een, hier moet de klager beteren voor elk stuk van dessen met een half mens lichaam. $.10, Item twee oren af, een half mans lichaam; en een oor af, een verendeel mans lichaam. j. 11. Item desse voor scrutinien punten, als door slagen houden, of door gaande wonnen in dat lichaam, oogen uit, handen af, vaten verwonden, ofte andere stukken, dessen gelijk als van de neus en lippen, oren, tongen etc. En of men desse voor scrutinien aanklagen verschoof zoude, zo zal de clager dat bewijzen met twee getuigen, dat de andere met een vechtelijken gewapen had, en voert zal het zweeren met halve rechte, dat de ander hem de wonden heeft gedaan, en anders niet; voert na zal hij dat bewijzen met een rechter of wedeman, ofte twee buren goed geschreven, die die wonden punten gezien hebben dat ze hadden door gestoken zijn, ofte een door gaande wond in dat lichaam, ofte iets gelijk als voor geschreven is. f.12. Item weet den anderen berouwt een dumas ofte een vinger, de zal van elk den clager geven een vierde van de schade; en berouwt hij er twee dumas of vingers, zo zal hij den clager beteren met een half van de schade; waren ook de stukken meer dan twee, zo moet de schade niet hoger rijzen. 1) MS. A, „reollensche.” — 2) Im MS. A. fehlt: „zwei Votzen auf einmal Manns Leben." — 3) Im MS. A. fehlt „etete.” — 4) MS. A, „Wiedemann.” — 5) Im MS.: „gestorben”; MS. A, „gestrecken.” — 6) „oftes Vingheren” fehlt im MS. A. — $.13. Item so we den anderen beruhet eines Leides van seinen Dümmen, oder Liden des Fingers, den soll den Kläger geben zwölf Mark; beruhet he em och zwei Leide von seinen Dümmen oder Vingheren, vier ende zwanzig Mark; und ist der Stücken Mannigfach, so mag der Bote nicht höher steigen. $.14. Item so we den anderen Lammat einen Dümmen, den soll den Kläger verbessern mit sechs Mark; Lammat he em och desselben Stücken zwei, als von seinen zwei Dümmen, oder von seinen acht Fingern, den soll den Kläger verbessern mit zwölf Marcken; wären och desselben Leiden Mannigfach, dann enmag der Bote nicht höher steigen. $.15. Wenn den anderen Lammat einen Litzen von seinen Dümmen, oder von seinen Fingern, den soll den Kläger verbessern mit einem Mark; wären och desselben Leiden Mangel, Lamm dann zwei, so mag der Bote nicht höher steigen. $.16. Item so we den anderen beruhet einen Zeh, den soll den Kläger verbessern mit zwölf Marken; beruhet he em och zwei Zehen von einer Wade, oder von beiden Waden, den soll den Kläger verbessern mit vierundzwanzig Marck; wären och desselben Stücken Mangel, als zwei, so enmag der Bote nicht höher steigen. 6.17. Item soet we den anderen berouet eentje van zijn teen, de sal den cliënt beter met ses mark; en berouet hij ook twee leden van zijn teen, hier sal den cliënt beter met 3) twaalf mark; waren ook deze stukken meerdere dan twee, soet em mach de boot niet hoger reizen. 6.18. Item soet we den anderen cliënt een teen, de sal den cliënt beter met ses mark; en klaagt hij ook twee teen, soet sal hij den cliënt beter met twaalf mark; waren ook deze stukken meer dan twee, soet em mach de boot niet hoger reizen. 6.19. Item soet we den anderen klaagt een lichaamsdeel van zijn teen, de sal den cliënt beter met drie mark, en klaagt hij ook twee leden van zijn teen, hij zal den cliënt beter met ses mark; waren ook deze leden meer dan twee, soet em mach de boot niet hoger reizen. 6.20. Item soet we den anderen berouet een tand of twee, of vier, de sal den cliënt beter van elk tand met vier mark; waren ook deze tanden meer dan vier, soet em mach de boot niet hoger reizen. 6.21. Item soet we den anderen slaat een arm of beiden, een been of beiden, behoudt de beschermd een gezond, men zal hem beter voor elk arm en voor elk been, dat hem toegebroken was, achtenveertig mark; en blijft de arm of dat been lamlend, soet zal men de lamheid daarvoor beter en boeten. $.22. Item alle wonden de ghesteken synt door dat hele van den Iyue, ofte door den hals, ofte door armen, handen, voeten, benen, ofte door ander ledematen, ofte anders door een menschen lichaam, de aan beide zijden open synt, de schermen boten en beteren voor twee wonden. $.23. Item zo een van de andere slaat een riby in, zestig mark; en synt daar twee riben in, twaalf mark; en synt daar meer in, zo emmach de boete niet hoger rijst. $.24. Item van die voorafgaande punten, als duimen, vingers, handen, voeten, armen, benen, tenen, tanden etc, ofte de gene die versakken wil, de man die betreffende, zo zal de klager dat eerst bewijzen met twee getuigen. $.25. Item een wonde die men voor een wonde houdt en beterent, zal, door die wonde, door de huid in dat vlees ofte op den knoken ofte beenten komen zijn; dit mag vertegenwoordigen een rechter of twee waarachtige buren, die die wonden hebben gezien, dan zal hij bewijs geven dat ze niet gescheurd waren. $.26. Item met welke handen wapen de een den ander wondt, die zal em boten als veel meer botten, als hij em wonden gedaan heeft; men wordt de man daarvoor geslagen, dat zij beterend naar landrechte, en daarvoor alle wonden kwijt. $.27. Item scheepeygen manne wonde, dat he daer af lammend werd in den been of in den arm, ofte in eenig van synnen ledematen daarvan geblemd werd, of geknecht werd, dat openbaar kentelijk is, dat he dat gebrek daar van der wonde heeft, zo sal men elk pund boeten na e lant rechte. $.28. Item een morsdoodljk salmen verstaan, dat een man geslagen wordt op den arm of het been, ofte op een van synnen ledematen, dat de hulp niet doet verstaan, en doch al zwaar daar ledematen lam van waren, ofte anders daar zeer van bekneld waren, dat openbaar kentelijk is, zo sal men dat boeten gelijk anderen leemten of wonden. $.29. Item ofte als gewondet wordt, en fehlt im. MS. A. — gedaan heuven. — fehlt im MS. A. — ofte rechter felzkt im MS. A. — Die Worte: 518 2) MS. A. „beteren.” — MS. A. „wallwaxe”— Im MS. „dat he daar gebrek en kranckte van der wonden heeft.” — „als een ge net to metten, zo sal men mit dabbelden geld de bote gelden.” — Gesetze der Fivelgoer, de wonden niet heel worden kunnen, zo sal men de boten ende beteren dubbelt. $.30. Item alle wonden die getaand worden met brand, of met siende water, de sal men boten ende beteren gelijk andere wonden. f. 31. Item een manne syne ghemachte af, ofte een vrouw ofte magd beyde hore bostten af, dat is een yewelick eens mans lyf; en een borst af, een half mans lyf, en migt voersate. Alle wondingen de vrouwen ofte magden gedaan worden, is den derden part hoger dan een manne, ten weer sake dat de vrouw dede manlike daet, also dat sie aan haelde vermyds medevechten, en men dat bewijzen mochte myt twee getuigen, soe eenis de bote niet hoger dan bij des mannes bote boert. 6.32. Item alle wondingen, de daer schijn in redge ofte rechter waar, soen rechter ofte dien rechter waar, tusschen twee zonnen optochten, wt ene to huis, ofte in der kercken, op den kerkhof, in den weduwen-huis, ofte in ghiljin-huis, ofte op den weghe wt ofte to huis, als') een geestto metten, 10 misse, tot vesper; ofte in kraamhuis; oft dat een gehwondet worde op syns selues waghen, of in syne selues schip, soe zullen ) al dat beter myt dubbelde bote, en in der kercken viermaal-dig. 6.33. Item also dan een bota als men ofte rechter schuldig is op 10 boren, ofte ene mischiede, also dan bote sullen zes weder uitgeven, of sie misleidden. 6.34. Item soe was een bloed man een menschen lamme lede slag, ofte anders van den zwiersten wonden een doet, en heeft to misse, tot -vesper fehlen im MS. A. "Im MS. "een"; das MS. A. "men." — Gesetze der Fivelgoer. ende broke niet betalen mach, ende de vreenden daar ook niet voor gelden willen, soe brekemen er de oglen wit; en weert ook dat er voor uluchtig wordt, soe leggen er em vredeloos, want der tijd dat er bote ende broke betaalt heuet; komt er daar weder en boven land, ende weert dat den inman yemant hier boven ?) onthuld, na de tijd dat er em toe weten gedaan is, (dat?) de man vredeloos lecht is, soe geld er voor den bloten (man-) *) dubbelt de bote ende ook den broke. Ende is dat van den minneste wonderingen, soe berichten dat als dat behoerlijk is. Item wondet een heidenbeest een menschen, dat weer half bote ende geen broke; ten weer sake dat beest waren vermogen van quade daden. Soe we den anderen hiet dief, verrader, moordenaar, valsher, ofte de gelijk in dem 9) ernstigste moede, ende des verzet worde, de sal den clager beteren myt vijf mark, ende den rechter myt vijf mark. Item yenich persoon de den anderen stoot aan een groep, ofte aan een diepe sluk, ofte in water, de sal den clager beteren myt vijf mark, ende den rechter vijf mark. Desse twee artikelen voor schrijven machmen vertugen myt een rechter ofte myt een weduwno, olvast in twee anderen gehoorzame tugen, ofte de ander ontgaat myt twa tugen buren. Item. soe welke mensche den anderen huis, deur of venster binnen dessen lande in sloge ofte in stoot myt geweld ofte myt handen, daaral de huusheer zijn schade maken myt zijn ede, ende de schade salmen em dubbelt geclamterd. beteren, en daar toe vijf mark toe boete, en den rechte vijf mark toe boete; en vecht he voorde, en we daar wonen werd, dat zal he boeten met viermaalige boete, dat mag men vertugen (mijn?) tussen rechters, of met twee weduwen, of met vier goede tugen; en heeft he de tucht niet, zo ontgaat de andere met halve rechte. Item soen we den anderen schuldig met beer, of met water, of met andere vullen dinghen in haasten mode, de zal den cliënt beteren met acht gelden, en den rechter ook alzo veel, dat mogen vertugen twee waarachtige tugen; en mogen er niet vertugen, zo doe he onschuldig met twee trouwen buren. Item soen welke mensch den anderen met een mes stekt door zijn kleedern, of aan zijn wapen, dat hij aan heeft, de zal den cliënt beteren met een mark, en den rechter een mark. Item soen welke mensch een mes trekt op een anderen, de breekt tegen den cliënt een half mark, (en?) den rechter een halve mark, en schied dat voor gerechtigheid in den werve, zo is de boete en boete 23) dubbel. Item soen wel den anderen slaat of trapt met stokken, stenen of beenen, of met anderen stukken die den gelijke zijn, woei dat niet blauw noch bloedig ensy, hier zal den cliënt beteren met een mark, en den rechter een half mark. Item we den anderen bedelt een wijk met kwade woorden, daar vijfgezangen af komen, de breekt een mark tegen den cliënt, en een half mark tegen den rechter. 2) „Iyr enbouen” fehlt im MS. A. — 3) Diese ein- 6) MS,A. „in dem ernsten mode”; im MS, verschr.: „deernst® moede.” — 6) „ende den rechte vyf marek” fehlt im MS.A. — 7) MS.A. „broke.” — -MS.A.— 10) MS. A. „rechteren.” — klammerten Worte aus MS. A, — MS.: „en is sy”; im MS. A.: „en se” — 10*) 8) „ende den rechte vyf marck to broke” fehlt im MS. A. — MS.A. „in. — 13) „ende broke” fehlt im MS. A. — 9) Die eingeklammerten Worte aus 11) MS. A, „rechter.” — 12) Diese einge- 14) „myt” fehlt im MS.— 15) Im 25 35 - m U — Gesetze der Fivelgoer. $.44. Item soe wel den anderen hietet scalck of horensone, ofte anders yeniger wys spreket an syn eere in eerensten moede, soe dat des de rechter onikent dattz an enes mannes ere 5 gaet, de breket een marck teghen den clager, ende alsoe !) voele teghens dat recht. $.45. Item we den anderen lochent in eerens- ten mode, de breket een half marck teghens den clager, ende een ‚half marck teghens dat 10 recht]?); ofte schuet dat voer glerichte, daer de rechter toe rechte sıltet, soe is dat dubbelde bote, ende de broke alsoe voele. Ende lo- chent enne meente man enen rechter, oilte enne rechter enen meente manne, ofte enen anderen rechter, soe is def bote den clager een marck, ende den rechte een; ofte schut dat voer ge- rychte,.soe is dat dubbelt, ende desse naeste vyf punten voer screven machmen bevwrysen mytten rechter ofte wedman, ofte myt twen 20 waerachtighen tugen; eude enis des nycht, soe ontgae de ander myt synen ede. $.46. Item wij ons onschuld doen zeggen van vechtende zaken, de men over een klaagje, mag zijn onschuld niet doen na rechterlijke recht, zo zal de klaager zweren dat de zaken waar zijn, de heilige klaag heeft, en daar mee wordt de andere vellicht; en wil de klaager niet zweren, dan is de andere ijury, en zo zal de klaager beter tegen dat recht zijn als de andere gebroken zou hebben, daar om dat hij met voorraad onrechtelijke klaag heeft geklaagd, en een van deze vooraf schrijvende zaken nee, klaager, zo doe hij onschuld met twee buren, de men des beter. .47. Item, of er enige wonde geschiedt, daar men in deze nieuwe boek niet van geschreven vindt, zo zal men rechtens naar den. Hier begint dat andere boek, als van doetdeel. "Hier beginnen gelijk te worden, gewaardeerde presters voor den." .48. Item, gelden men niet. Er komt ook iets voor, dat anders zou moeten zijn. "Dat gelden men niet," zou beter zijn. .49. Item, hiermee gebroken en. In enkele handschriften vindt men het volgende: "Met voorraad, en met". De rest van het stuk volgt in beide handschriften. Gesetze der Fivelgoer. Oude landrecht, als waar ter tijt dat voorverklaard is; en vinden ook enige punten in den andere boek roerende van doetslaghe, de hier in deze boek niet hoor en zynt, zo zullen de wondeingen na volgen als dat boek na den doetdeel. Zweites Buch. Alle alle quaet toe vermyden, so is vermydes de genade des heiligen Geistes, ende by wyser Jude raad, recht ende welvoer gheheuond, daar men alle quaet mede berichtet; also hebbe wy geracht van dodelijke ende anders bose werken toe berichten. 1. In het eerste soe we een dodels slag doet, dat god wil verboeden, soes al wesen een man, gelt is of eitelde schilde, ende half soe veel toe broke, den schilt gerekend voor dertig jaar, vleemsche, ofte pijn van voor de waardeloosheid. 2. Soe wel een geestelijk persoon, als een priester, doet slag, soes men hem gelden myt twee manne gelt, ende half soe veel toe broke; ende des gelijke ofte een priester hem doet slaan, soes de broke ende bute ook wesent als voor gescreven is. Ende werkt sake dat de priester niet gelden en mocht, soes geld dat klooster voor horen broeder de twee deel van de bote; des gelijken sullen doen des warlijk priesters vrienden. 3. We ook doet slaan een hueling, dan sullen men betalen myt twee manne gelt, ende half soe veel toe broke. 4. Wordt de hueling ook doet geslagen, de tijd dat het werd toe zijn rechtstagen, of op den weg uit of toe huis, tusschen twee zonnen opgang, soes geldemen een myt vier manne gelt, ende half soe veel toe broke. En slaan ook de hueling in derzelfde tijd voorraad. $.5. Worde ook deed geslagen een reden ofte rechter, dat geen houelanden, en waar, op synen rechtstijd, of op der reizen uit ofte binnen huis, tussen twee zonsondergangen, zelden een gelden met twee mannegeld, en half zoveel toe broed. Des gewenst zal de reden ofte rechter ook doen, ofte hij een iemand in derzelfde tijd doet slaan, zullen de boete en de broedtweegveld dubbel zijn. $.6. Ofte een bladzijde iemand doet slaan, de genen vrienden en hadde, noch zelf niet betaald enkel een boete en broed, zullen de misdadigers van stand an verborgen, met klokenslag gerucht te maken, en aan toe te tasten; dat zullen doen de genen die tegenwoordig zijn bij de misdadig, elk na zijn macht; en gebeurt des nachts, zullen die voor gelden en betalen de genen die dat verborgen nacht enden, en de klokken niet gevolgd, elk bij gewonnen markt, in den dat hij dat weet, dat zullen bewijzen met twee getuigen; en kunnen dat niet bewijzen over de genen die men niet betrekt, zullen hij zich onschuldig maken met zijn ede. Wordt de handeling gevangen, zullen dat berichten aan zijn leven, en hij zal nooit genieten van veel vreugde in onzen bond. Waar ock sake, dat des doden vrienden den misdader verhooridden in onze verbonden, ende deden dat toe weten den rechter, omme den doodslager aan toe tasten, weigerde die rechter dat na zijn vermogen toe doen, als dat de misdader ontkomt, zo zal de selve rechter betalen de bode ende de bree, dyt zal men over een bewijs met twee waar- achtige getuigen; ende geschiede des nacht, zo mag hij ziek onschuldig met zijn ede; richter zijn vormogen toe doen," -- 2) „des men” fehlt im MS.; staat im MS, A. -- Gesetze der Fivelgoer. onthooidt den misdader iemand hier tegenover, die sal voor een betalen bode ende bree, maken iemand dat over bewijs, ofte hij onschuldig ziek met zijn ede als voor schreven is. $7. Slog een iemand den ander dood in & der kerk, die sal daar voor betalen viervouden bode ende bree. 8. Ende geschieden yenig doetslach op den kerkhof in der wedemen, in den krach, in den huis waar men gildebier drinkt, byn-10 ten schepen boert, ofte op eenen wagen, dat zal zijn dubbelde bode en broke. (Item ?) des gelijks zal zijn, of ter iemand ging bij zijn poort, en daarover geslagen werd.) 15 9. Weert sake dat yenighe lude doetslach deden, de alsoe gegeten zijn dat ze geen erfijden mogen ontfangen, als papenkinder, monniken kinderen, hoeren kinderen, en der gelijk, dat zullen ze moeten hals betalen in den dat daar niemand voor wil doen, beide voor bode en broke. Worden ook andere joden voor schreven doet geslagen, zo zal de bode gaan en vallen naar de erfenissen. 95 10. Wordt iemand doet geslagen in dijkrechten ofte in zilverrechten, ofte aan dijkwerken ofte aan zilverwerken, ofte op den weg. Woord ofte huis, tussen twee zonnen opgang, dat zullen ze betalen met dubbele bode en broke. 11. Weert sake dat een huisgenoot ofte broeder vechtende wordt, en de meester ofte knecht met een vechter, slaag de meester ofte knecht iemand doet, dat zal de huisgenoot ofte broeder om trekken, en betalen bode en broke. Oftewel iemand meester ofte knecht iemand doet slaan, dat zal komen op hoers zelf hals en vrienden, en niet op den 3) MS. A. „wegert dan de A 52 Gesetze der Fivelgoer. hoesverlies vaak broeder, ten weerzake dat de hoesverlies vaak broeder meerder waren vechtende om des meesters ofte knechts willen, zo zal de hoeseling ofte broeder betalen boete en broek, in dat de meester ofte knecht ofte vriend dat niet konnen betalen. Soo wel doet slaan een vrouw, die zal zich betalen met twee manngelden boete en broek; ten weerzake dat de vrouw weer met kinderen, zo is boete en broek drievoudig, dat zal wensen bij goede vrouwen ontkennen. Weert ook sake dat de vrouw deden mannelijke daad, alsof ze dat aan helemaal vermieden met elkaar vechten, zo zal de boete en broek wensen evenveerdig, dat zal men bewijzen met twee getuigen. Soo wel doet slaan een onverricht kint beneden twaalf jaar, dat zal men betalen met dubbele boete en broek. Slaan ook doet een onverricht kint beneden twaalf jaar een ander kind van gelijke leeftijd, dat zal men betalen met een halve geldende en geen broek. Werd iemand gedood van onweten beesten, de boete zal wensen halve en geen broek, ten weerzake dat beest weer verminderd van kwade daden. En des gelijks gebeurt de misdaad in de kerk, op den kerkhof, voor den kerkhof, voor de heuvelberg, ofte op den meenen weghe, daar men zou gaan naar de kerk of van de kerk, naar de harbergh of van de harbergh, zo is de boete vol en geen broek. $0.16. Ofte iemand vechtende werd op den weg ofte veld, en voorzichtig werd in syns zelfs huis en heem, ofte in een ander huis of heem, en werd daar yet. Das MS. A. heeft dagegen „ende broke.” Im MS. A.— $0.4) MS. A.: hem af mannen, 6) MS. A.: „daar,” statt „ende.” MS. A. eer midden,” „bewijst.” — 9) And, MSS.: „daar na.” — $0.2 „ende heem” fehlt im MS. A. — $0.3 „in den clippe of case hebben gewesen.’ 8) Das im Text befolgte MS. so wie MS. A. nwyue"; and. MSS. 10) MS. A. „wete.” — Gesetze der Fivelgoer. Mant van dood geslagen, so is de bote en broke dubbel. $0.17. En werd iemand dood geslagen in de reis naar Groningen naar de markt ofte van de markt, of tussen landen, daar van de bote en broke zal zijn dubbelt. $0.18. Waar men den doodslag doet, in de zelfde rechte zal men betalen bote en broke. Worde de doctslager ook vooruitkijkend uit den eenen rechte in dat andere, zodan men de boete ende de broek af maaat enemen ende zijn vrienden daar ze wonachtig waren; dat is zo te verstaan, de helft van de broek zal hebben redge en rechteren daar dat gebeurt is, en de andere helft die de broek rechtte. Soo wanneer enige mensch wordt gedood, is, zullen de vrienden niet hoger beschuldigd zijn dan de twee delen van een mangelde, en dat derde deel en de broek zal staan op des doctslaghers hals. Als enige mensch wordt gedood, den niemand zal belijden, zullen alle diegenen die bij de klappen en kassen hebben gelegen, den toedane hals van stonden aan te besetten en te betalen naar recht; daar na mogelijk zijn ze te maken een schuldige moorden met twee slagers hand en na de beste wijze. Voor van alle dootslagen, daar zal des handdaden goed eerste voor gaan zolang als dat streket; daar ten beminde zullen de beste vrienden betalen de twee delen van de boete aan knievelen, daar zullen de vrouwen mee gelden en de kinderen de boven twaalf jaar zijn eigen goed hebben, en wi hebben niet eenjarigen gelden. Ook van alle dootslagen buiten de vrienden niet meer dan een voergeld, ten weer dat ze dat niet willen noch beter willen doen. Soemant doet sloghe de terf, kerken woude gaan, ter midden, ter mis, ofte ter vesper, den salmen gelden mijn dubbelder bote en broke; en dat salmen bewijzen mijn drie voechachtige tugen, dat de doetslach weer geschien op den weg naar de kerk of van de kerk, en in andersoorte bedrijven. Wel ook iemand doet sloghe boven een minstelijke vrede, den salmen betalen mijn dubbelder bote en broke; dat salmen bewijzen mijn drie voechachtige tugen. Weert sake dat iemand kwam in een huis, daar een huiss en gelach werd verboden van de genen de eerste in dat zelfde huis waren of in gezag zetten, en de laaste des nachts achtervolgt, dat ze uit wilden gaan, alsof ze daar worden vechtend, dat de laaste doetslach deden, dat salmen mijn dubbelder bote en broke betalen; en des laaste daar zelf wordt gedaan, dat sal zijn van bote en broke, welke men bewijzen zal mijn drie voechachtige tugen. Worde iemand doet gevonden in enige steden, de wond of kwelende had, daar men genen handdadige van ene wijst den ook iemand, zoude belijden, zo zal men roepen over dat graf, en werd de dode dan niet begraven, zo zal men dat daar na houden voor moord. Sloeg een man doet zijn echtgenote, ofte sloeg dat vrouw hoorde echtelijke man doet, dat zal zijn dubbele bote en broke. Gesetze der Fivelgoer. Wel den anderen betuigt de verzaak, ofte moord, ofte der gelijkens dat de aan dat leven kunnen roeren, en daarbij blijven zoude mijn rechte, werd de genen mijn rechte onschuldig gevonden de betuigt werd, zo zal een de betuiger daarvoor betuiging doen met een zwaard, en halve zo veel toe broke. 