title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: En daarop legdet gij uit, hoe uwe wijsbegeerte in over- eenstemming was met de waterbouwkunde van ons land , hoe men den vloed kon breken en den storm beheerschen, hoe men het door den stroom der hartstochten verdronken land weer droog en vruchtbaar kon maken en dat alles zöö duidelijk , dat ik het in den droom best verstond en begreep. Nu ben ik , helaas ! weer even onphilosofisch als het grauw , dat tierde en schreeuwde : hij is een too- venaar , hij is een kind des duivels 1 en het stadhuis omver haalde. Toen werd ik wakker. — Verstondt ge nu maar iets van Daniel's kunst T* Spinoza vroeg , of zij in de laatste dagen vrouw Omzand soms gesproken had , maar Olympia verzekerde hem, haar sedert verscheidene weken niet gezien te hebben. 't Was inderdaad een zonderling toeval : eigenlijk wist hijzelf niet, hoe hij er toe gekomen was, maar sedert een paar dagen was hij bezig , zichzelf in het costuum van Masaniello uit te teekenen. Hij vertelde dit echter niet aan Olympia, daar hij maar al te goed wist , dat zij , ondanks hare vrij- geesterij, er eene bijzondere theorie omtrent voorgevoelens op nahield. Wederom werd hij ditmaal niet opgewekt door hare tegenwoordigheid ; kwam dit door het bijzijn van Kerkering , of was het , omdat hij met zulk een over- vol hart hierheen was gekomen en nu te laat inzag , dat hij hier niet de wäre deelneming aantrof in zijn smartelij- ken strijd ? Allerlei twijfelingen ten opzichte zijner ver- houding tot Olympia maakten zieh bovenäien van hem meester ; hij merkte , dat Kerkering steeds vriendelijker en 385 vertrouwelijker met haaf omging , tenvijl zij dezen niet meer zooals vroeger met luchtigen scherts op een afstand hield; zelfs meende hij nu en dan een zekere verstand- houding tusschen hen te ontdekken. Toen Baruch weg- ging , zeide Olympia tot hem : »Uw zuster Rebecca is straks bij mij geweest ; ze wilde hebben , dat ik u overhaalde , om u aan de rabbis te on- derwerpen/* Spinoza boog zwijgend het hoofd. Hoe was het mo- gelijk , dat ze hem haar droom verteilen en allerlei gekheid naaken kon, en hem dit niet. in de .eerste plaats had medegedeeld f Moest het niet haar geheele hart vervuUen, dat zijne zu&ter met een verzoek tot. Spinoza's wangen gloeiden. Hij stond op het punt, alle familiebpinden , alle oude, knellende vormen te verbreken, maar nooit zou hij 't dulden , dat deze met minachting beschouwd werden. De liefiie ende w^rheid moesten hem bijstaan in den strijd , die hem wachtte. -Bleef slechts de waarheid alleen hem getrouw ? 25 VIERENTWINTIGSTE HOOFDSTUK. DE BAN. Een tallooze menigte menschen bedekte de Straten, vouw- de de banden en smeekte den Heer, den gang van hun bevrijder te zegenen. Vooruit liep de keizerlijke heraut met den rijksadelaar ; hem volgde de strijder voor Gods woord , omstuwd door ruiters in blinkend stalen kuras en sierlijken wapendos. En toen hij zieh begaf naar de sten- denvergadering , klommen zijne vereerders op de dakenen verdrongen zieh op de Straten en aan de vensters, en achtte ieder zieh gelukkig , wiens oog hem had mögen aanschou- wen ; en toen hij kloek en dapper den strijd had doorstaan, werd hij in triomf naar huis gedragen , en verhief zieh een stem , zeggende : »Zalig zijn de banden , die u dragen." 7.66 trok in 1521 Maarten Luther naar Worms, de dap- pere kampvechter voor de vrijheid des goddelijken woords. Moeilijk is het , den strijd tegen dwang en gewoonte bij zichzelf te strijden en smartelijk valt het , hem naar buiten over te brengen; maar de deelnemende blikken van dui- zenden vereenigen zieh gelijk een gloriekroon, als het wäre, rondom het hoofd van den strijder en vermeerderen ook duizendvoudig zijne^racht. Moet hij bezwijken, dan weet 387 3iij niettemin , dat dezelfde gedachte , die hem bezielt , in ^allooze harten blijft voortleven. Hoe geheel anders is het, zieh op een eerloozen strijd in de eenzaamheid voor te bereiden. In het jaar 1667 begaf Benedictus Spinoza zieh geheel alleen naar de Amsterdamsche Synagoge »Jacobshuis ,'* Joor niemand vergezeld , door niemand gegroet , schuw ontweken door de menschen , die hem herkenden ; hem , den stoutmoedigsten kampvechter voor de goddelijke vrij- heid van denken. Hij kwam niet , om de wereld op nieuw in het bezit te stellen van een oude , geschreven wet ; hij :scheen haar integendeel van haar vasten steun te willen berooven ; want hij wenschte niets dan het oud, goed recht van het vrije denken te handhaven. In de Synagoge zaten de tien rechters op hun gestoelte ; rabbi Isaak Aboab nam het voorzitterschap waar ; rabbi Saul Morteira zat nevens hem. Spinoza moest op vier schreden afstands van hen blijven staan. Rabbi Isaak Aboab verhief zieh van zijn zetel en sprak : »Met Gods hulp ! Wij zijn hier bijeengekomen , om over AI , Baruch ben Binjamin Spinoza , oordeel en recht te spreken. Zweer ons in naam van den almachtigen God , dat ge niets voor ons aangezicht loochenen of verbergen zult en dat ge u aan de uitspraak wilt onderwerpen , die <ie Heer u door onzen mond verkondigen zal." »Bedrog ken jk niet en de leugen is ver van mij," ant- woordde Spinoza. »Ik zal mij aan uw uitspraak onderwerpen, -als gij mij oordeelt volgens het goddelijk woord en niet volgens <ie ingevingen uws harten en de reglementen der rabbijnen." Een gemurmel verhief zieh onder het Sanhedrin ; het ge- 388 voelen was bijna algemeen , dat de aangeklaagde reeds door deze Ayeigering, om hunne rechtsbevoegdheid onvoorwaar- delijk te erkennen , zonder verderen omslag met den hoog- sten banvloek beladen moest worden. Rabbi SaulMorteira verzocht stilte. »Laat ons zien ," zeide hij , »hoe ver de verdorvenheid van zijn hart gaat. Spreek, vermetele : hebt gij niet door het gebruik van verboden spijzen en dranken tegen God gezondigd ? Hebt ge niet den sabbat door wer- ken ontheiligd ? Hebt ge u niet aan de geloofsgemeenschap onttrokken en den heiligen haam van God en zijne wet gelasterd ? Welnu , er Staat geschreven : Wie den naam Gods in het verborgene ontheiligt , zal openlijk daarvoor de straf ontvangen." Er ontstond een stilte. Spinoza zag vöör zieh. Thans hief hij de oogen op en antwoordde op kalmen toon : »Ik kan geen wonderen en teekenen doen en de natuur om mij heen tot hulp en getuige oproepen ; in mij alleen moet zieh de kracht öptfhbaren , die in elk menschenhart van Gods bestaan getuigt. Dat ik hier sta , tegenover u, aangeklaagd door u , die op een andere wijs Gode welge- vallig itieent te le'ven ; dat ik niet wankel en mijn geweten mij van niets beschuldigt — beschouwt dit als een bewijs van mijne liefde tot God , dien ik als het hoogste goed e'rken. »Ten aanhooren van ons heeft hij God en de profeten gelasterd , het bestaan der engelen geloochend en de won- deren bespot ; dat hij dit alles gedaan heeft , zweer ik voor h^ aangezicht van den eeuwigen God." , »Ook ik zweer, dat Chisdai de waafheid heeft ge^pro- ken ," zeide Ephraim op zachten toon. »Wat antwoordt ge hierop?" vroeg Morteira, en Spinoza antwoordde : »Ik heb de profeten niet gelasterd ; ik vereer hen zelfs meer dan zij , die hen met de vajsc}ie gloriekroon der on- feilbaarheid versieren , hen van de goddelijke majesteit hun- ner menschelijke grootheid berooven en hen tot afgoden vemederen. Gaat naar buiten en ziet : stond de zpn ooi,t Stil in Gibeon ? En gesteld , dat ik het bestaan der enge- len ontkend heb ? Heett rabbi Joseph Albo reeds niet open- lijk beweerd , dat het geloof aan het bestaan van engelen onredelijk en onnoodig is ? Gesteld , dat ik met de won- 390 deren gespot heb , hoe kunt ge mij daarover aanklagen ?* Slaat de plaats op , waar de ezelin van Bileam spreekt en ziet, wat Ebn Esra hiervan zegt? Ge beweert, dat ik God gelasterd heb — ik heb medelijden met u , dat ge niet schijnt te weten , dat een mensch , die de hem bezie lende wetten volgt, zijn eigen gedachten niet kanontgaan." »Hebt ge niet gezegd ," voer Chisdai tegen hem uit, — »wee mij , dat ik *t herhalen moet ! — hebt ge niet ge- zegd , dat de heilige Schrift vele onvolmaakte en verkeerde denkbeeiden omtrent het wezen van God bevat ?'' »Hiermede meen ik God meer te vereeren dan gij. Wordt God in den bijbel niet »groot" genoemd en is er een groot- heid denkbaar , zonder een begrensde uitgebreidheid in de ruimte? 't Is waar, de bijbel kan alleen uit en door zieh zelf verklaard worden , hij heeft den grond zijner waarhe- den slechts in zichzelf , hij wil niet volgens de vaste wetten van het denken beoordeeld worden , maar deze evenmin aan banden leggen. De rede , die ons van God ge- geven en dus niet minder van goddelijken oorsprong is, kan en moet het godsbegrip uit zichzelf putten en in zich- zelf vinden , waardoor men tot een godzalig leven komt. De bijbel zelf erkent dit heilig recht van onze rede , daar hij een godzaligen wandel onderstelt ook bij de mannen, die vöör de openbaring op Sinai' geleefd hebben , en zelfs getuigt van de waarheid , die in de wetgeving van Mozes als slechts tijdelijk van kracht optrad : »Het is niet in den hemel , dat men zeggen zou : wie zal voor ons ten hemel opklimmen , en het ons halen , om het ons te doen hoo- ren, datwij het betrachten mögen? Maar dit woord is u- lieden zeer nabij ; in uwen mond , en in uw hart is het ,. 391 om het te betrachten.*' (Ex. 30 v. 12 — 14). In onze rede, op de hoogte van het zuiver, goddelijk denken, hier ligt Smai. Openhartig en onbewimpeld wil ik u mijne zienswijs over de hoogere dingen uiteenzetten ; weerleg haar door middel van het verstand, dan zal ik mij voor u buigen." »Gij hebt u op de heilige Schrift beroepen ," riep Mor- teira ; »wee u ! uw tong had tot asch moeten verbranden, dat ge het waagdet , haar heilige woorden in den mond te nemen 1 Wat wilt ge met uw Baal, het verstand?" »Verplettert hem , als ge kunt ," antwoordde Spinoza. Rabbi Isaak Aboab had alles tot dusver kalm aange- hoord ; nu riep hij , opstaande : >De maat is vol 1 Gij allen zijt het met mij ö^ns, dat deze epicurist de zwaarste straffen der Gehenna verdiendheeft." Alle aanwezigen antwoordden hierop met een hoorbaar Amen , waarop Aboab voortging : :»Dan vraag ik u , Baruch ben Binjamin Spinoza : wilt ge uwe godslasterlijke gezegden herroepen en u aan de boetedoening onderwerpen , die u dientengevolge wordt op- gelegd , of verkiest ge , dat de zwaarste banvloek over uw hoofd wordt uitgesproken ?" »Weerleg mij door het verstand*en ik zal alles ^erroe- pen. Gij wilt mij niet aanhooren , ik zal u schriftelijk ant- woorden. Hier in deze afgezonderde Synagoge kunt ge mij niet verstaan, en wilt ge de waarheid niet onbe- vooroordeeld onderzoeken ; wel nu , ik zal mijne gedachten voor de geheele wereld uitspreken , waar geen banvloek mij treffen kan. Ik heb slechts aan uwe gereditelijke op- roeping voldaan , om u te toonen , dat ik niet optreed tegen een genootschap, dat met het rechte gelooftevens de 392 waarheid meent te bezitten , maar de vrijheid van denken is heilig en onschendbaar. Wilt ge mij , zooals ge mij hier hebt opgenomdn , ook wederom . uitdrijven — eens zal er een nieuwe dag aanbreken — " V »Leugenprofeet , verstom !" dus donderde rabbi Aboab hem te gemoet. »Ten tweeden , ten derden male vraag ik u : wilt ge herroepen ?" Eene seconde was het doodstil in het gansche gebouw, doch daarop hief Spinoza de oogen op en antwoordde met vaste Stern: »Ik kan niet; maar ook gij kunt niet anders, en ik vloek u dus niet.'^ Rabbi Isaak Aboab verscheurde zijn mantel«en rabbi Saul Morteira greep de schophar, die onder een «doek ver- borgen vöör hem lag , en blies er drie malen op , zoodat het geluid tot in alle hoeken van het geweif weergalmde. De heilige arke werd geopend , alle aanwezigen stonden van hunne zitplaatsen op en rabbi Isaak Aboab nam een perkament ter hand en las : ' »In den naam van den Heer des Heeren Zijt gij Baruch , zöne Binjamihs , In den grooten ban gedaan. Zijt in den l>an der beide rechten, Van 't hemelsche en van het aardsche ; Zijt in den ban der hooge heiligen , Zijt in den ban der Seraphim', Zijt in den ban der Ophanim. Uitgesloten van gemeenten, Zoo van grooten als van kleinen. Zware plagen rüsten op u , Krankheen, smartelijk en fei! üw huis zij een drakenhol En uw ster daar ginds verschiete ! 39B Moogt ge de menschen tot ergernis zijn £n uw lijk der slangen voedsel! Dat uw vijanden over u juichen! En de have , die uw deel is , Valle eens in de hand van vreemden ! Voor de deurien uwer vijanden Mögen eens uw. kinderen 'schreien !. Moog nog 't late nakroost siddren Van het leed, dat gij verduurd hebt! Wees vervloekt door alle geesten ! Michael en Gabriel, Raphael en Mescharthel. Wees vervloekt dobr den grooten Göd ! Door de namen der zeventig geesten , Onderdanen des grooten konings Met het groote zegel zartok. Vaar ter hei als Korach's bende. En met sidderen en met beven , Scheide uw ziel eens van uw lichaam! Gode's gramschap doode u , Als Achitophel geworgd In de stiikken uwer plannen. Gechsi, 's mela^tschheid zij uw deel, Van uw val verhef u nimmer. Waar de graven Israels liggen , Worde u geen graf gegraven. Aan de vreemden prijsgegeven , Zij uw huisvrouw; in uw sterfuur Mpgen anderen haar onteeren ! Deze banvloek kome aldus Over Baruch , zone Binjamins. Doch met 'tgansche volk van Israel En met mij zij Gode's vrede , En zijn zegen in eeuwigheid!" 394 Hierop nam de rabbi de Thora uit de heilige arke ^ rolde haar open en las : (Ex. 29. v. 19 ,en 20) : »En het geschiede als hij hoort de woorden van dezen vloek- eed , dat hij nochtans in zijn hart zieh zegene , zeggende : ik zal vrede hebben , al wandele ik schoon naar den boo- zen zin mijns harten , om den dorst door dronkenschap te verslaan l Neen ! de Heer zal hem niet willen vergeven ; maar heftig zal de toorn des Heeren rooken , en zijn heete ijver tegen dien man , en op hem zullen zieh leggen alle de vloeken , die in dit boek geschreven zijn , en de Heer zal zijnen naam uitdelgen van onder denhemel." Vervol- gens werd de Thora in de heilige arke teruggebracht , waarna nogmaals de schophar werd geblazen en alle aan- wezenden , zieh tot Spinoza wendende , zeiden : > Ver- vloekt zij uw ingang en vervloekt zij uw uitgang 1" Allen spuwden op den grond en weken vier schreden van hem terug , toen hij met opgeheven hoofd de Synagoge verliet» Zou deze uitgang uit het oude heiligdom de ingang tot een nieuw worden , of zou hij nooit meer een tempel van steen betreden en 00k door uitwendige daden toonen^ dat de vrije mensch een tempel Gods is ? Büiten de synagoge ontmoette hij Oldenburg , Meijer en de Vries , die hem hier opwachtten. Zij hadden het voor- gevallene gehoord en wilden hem tegen een mogelijke mishandeling van de zijde der rabbijnen in bescherming nemen. Nog nooit hadden zij het gelaat van hun vriend zöö gloeiend en opgewonden gezien. Zwijgend volgden zij hem, terwijl Oldenburg zijn hand greep en vasthield. Toen Spinoza zijn ouderlijk huis voorbijkwam , drongen de jammerklachten zijner zusters tot hem door; hij wist» 395. dat ze thans bitterder tränen over hem stortten , dan in- dien hij gestorven wäre. Nu , terwijl hij niet meer vrijwillig afstand daarvan deed^ maar het hem met geweld ontrukt werd, voelde hij dubbel wat het zegt, te breken met eenjeugd, met een verleden, waaraan zieh zooveel dierbare herinneringen hechtten , en hfct leven , als het wäre , op nieuw te moeten beginnen. De treurigste gewaarwording bij het onherstelbaar ver- breken van geliefde betrekkingen is wel deze , dat van weerskanten een deel van ons leven uitgewischt en vemie- tigd moet worden , welks onwillekeurige herdenking ons dikwijls met angstigen schrik vervult en ons gebiedt, onze toevlucht te nemen tot vergeten. — >En zijne drie vrienden zaten bij hem en zeiden niets tot hem, want zij zagen, dat zijne smart zeer grootwas." Zöö Staat er in het boek Job. Ook hier zaten drie vrien- den bij elkaar en spraken niets , want zij zagen , dat ook hier de smart zeer groot was. Oldenburg had stil dehand op Spinoza' s schouder gelegd , als wilde hij hem hiermede beschermen en hem van zijne kracht meedeelen. Hij ver- moedde , wat er in het hart van zijn vriend omging, want al had hij reeds lang buiten de joodsche gemeenschap geleefd, zoo moest hem toch deze barsche uitzetting als een hem lang gedreigd hebbend sterfgeval treffen; hoe- lang ook verwacht en voorzien: als de bittere slagdääris,. is de smart toch weer nieuw en geheel anders. Geen geluid werd er vernomen. Slechts eens zeide Olden- burg zacht en met een afwerende beweging van de band een paar woorden tot Meijer , nadat deze hem vluchtig iets in het oor had gefluisterd. Meijer was namelijk geneigd. .a96 het voorgevallene te beschouwen , alsof het nauwelijks de moeite waard was , er over te praten en het zelfs in een bespottelijk. daglicht te stellen. Spinoza zat in gedachten verzonken en hield voorhoofd en oogen met de hand bedekt. Zijne vrienden zagen hem zwijgend aan en wachtten op het eerste woord , dat hem over de lippen zou komen. Eindelijk zag hij op en zeide , alsof hij een tegenwerping beantwoordde : »Neen , neen , ze zuUen mij niet dwingen , dat ik mij vol bitterheid , vol haat en wrok tegenover hen stel. Ook deze vloek is nog liefde. Ze willen niemand laten varen , ze willen ieder afschrikken en straffen , die zieh aan hunne gemeenschap onttrekt. En die ontzettend uitgeplozen ver- wenschingen ! Doch 't is waar , zoo er vaste termen voor den lof bestaan , moeten er ook formulieren zijn om iemand te vervloeken. Ze kunnen mij echter niet van gedachten doen veranderen. Zoodra ik mij door haat tegen hen laat be- aturen , dan ben ik het nietmeer, die leef enhandel. Neen, ik wil mijzelf blijven ; niet de wereld zal over mij heerschen." »De wereld ! ?" kon Meijer zieh niet weerhouden, uit te roepen. »Wat beteekent een troepje rabbijnen, in een af- gezonderde synagoge , in vergelijking van de wereld ? Ze zenden u immers in bcillingschap naar een wereld, die veel grooter en schooner is dan die , waaruit ze u verbannen." »Van uw standpunt hebt ge gelijk , maar bedenk , dat ik in die wereld heb leeren genieten en heb leeren lijden. Er is een tijd geweest ,^at eer of oneer däar de eer of oneer der geheele wereld voor mij was. Doch dat is nu voorbij." 397 »Nu, vriend," riep Oldenburg, »nu begeeft ge u ookin de werkelijke, in de wijde, groote wereld, en ge gaat met mij mede. Binnen weinige dagen moet ik Amsterdam vertaten." »Gij ? En waarom dat?" »Op verlangen van mijn geboortestad ben ik als afge- zant te Londen benoemd. Ga mede." »Wat zou ik daar doen ?" »Men is bezig, een groot genootschap voor wetenschap- pen te Londen op te richten. Ik ben tot lid benoemd. Aan mijne zijde zult gij daarin werkzaäm zijn." Met schitterende , verleidelijke käeuren ontwierp Olden- burg nu een beeld vän het leven in de groote w.ereldstad : eer, roem , vreugde en genot kregen plotseling een onge- kende bekoorlijkheid en Spinoza' s gelaat verhelderde zieh met ieder woord. Hij zag zichzelf mede drijven op die groote wereldzee en te midden daarvan opende zieh voor hem een zalig huiselijk verschiet, waar Olympia den schep- ter voerde. Ook Meijer en de Vries drongen er op aan. Htjnne woorden waren evenwel overbodig , want alles , "wat hem thans werd voorgehouden , vond weerklank ge- noeg in zijn eigen hart. Bevend vatte hij Oldenburg's hand, maar ecnsklaps bedacht 'hij zieh eö zeide : »Duidt het mij niet ten kwade — ik wil gaarne een poos alleen zijn.'^ Hij was alleen en inwendig streed hi|. »Maar waarom spraken de vrienden geen enkel woord iTan Olympia? Ze. hadden iets vreemds, iets zonderlings of -=- vergis ik mij misschienJ— f — ? ' Naar haar, naar haar 1 Onder haar oog moet hetnieuwe leven een aanvang nemen !'' VIJFENTWINTIGSTE HOOFDSTUK. HET AANZOEK. Op hetzelfde uur , dat Spinoza de synagoge verliet, ont- sloot de koster een zijdeur van de St. Janskerk ; twee net gekleede mannen traden naar buiten, de een met een bleek, betrokken gelaat , de ander opgeruimd lachend ; het waren van den Ende en Kerkering. »Ik heb het koud/* begon de laatste , »en heb een ge- voel , alsof het kleed , dat mij tot hiertoe beschut heeft , jnij ontrukt is. Toen ik daar geknield lag en mijn oud , hoewel geheel vergeten geloof afzwoer en in het uwe werd opgenomen , kromp mij het hart als het wäre ineen en kon ik nauwelijks het verlangde woord uitbrengen. 't Is goed , dat het ons in de laatste oogenblikken niet meer vrijstaat, van besluit te veranderen." »Die zonderlinge gewaarwording ," antwoordde van den Ende, »is niets anders dan de invloed van de kille kefk- lucht en van uw bijzonderen toestand , die uw bloedsom- loop stremde. Kom met mij mede , mijn zoon ; de wijn , dien ze ons daar weigeren en voor zieh alleen behouden , is in andere heilige huisjes vrij wat beter te krijgen. En beschouw voorts de geheele zaak, zodals gij terecht aan- 399 merktet , als een v^rwisseling van kleeding ; ge hebt u, zoo- als de mode het meebrengt , voor uw bruiloft uitgedost en •dat is alles/' Niettemin wierp Kerkering schuwe blikken om zieh heen ^n meende , dat ieder op zijn gelaat kon lezen , wat er met hem gebeurd was. Eerst toen beiden de St. Olaus- Icerk achter zieh lieten en de woning van Van den Ende in het oog kregen , kwam de kleur op zijn wangen terug. In de studeerkamer van den geneesheer , Waar deze den nieuwen doopeling , »de moedermelk der alma mater na- tuur" zooals hij het noemde , voorzette, werd Kerkering weer wat opgewonden door het vurige druivennat, en schertste zelfs mede over de kinderachtige ontroering , die 2ich van hem meester had gemaakt. Van den Ende had Olympia laten zeggen , dat hij haar wenschte te spreken , doch ontving ten antwoord , dat zij zieh wat ongesteld voelde en te bed lag. Onmiddellijk ging hij naar haar toe en Het Kerkering alleen achter. »Mijn kind ," zeide hij, bij haar binnentredende, »ik moet onverwachts een lastige, misschien wel gevaarlijke reis ondernemen. 't Is mij een troost , te weten , dat ik u onder goede bescherming achterlaat." >En mag ik niet weten , waarheen en waarom ? Heb ik dan plotseling uw vertrouwen verloren?" vroeg Olympia. »Ge behoeft u niet onnoodig te verontrusten ; loopt alles goed af , dan zult gij de eerste zijn , om u er over te ver- beugen. Ik moet op een groot tooneel medespelen. Of 't is, om te weenen of om te lachen — dat zal de toe- komst leeren. In ieder geval is *t de moeite waard , zijn lijf en zijn pruik er aan te wagen. Ze zuUen ondervinden, 400 dat Lucianus en Democritus iemand ook tot dapperheid opwekken, even goed als hunne sombere goden. Doch later zult ge alles in bijzonderheden verneinen. Laat mij nu een oogenblik als vader , als vriend tot u spreken. Zie, ik heb mijn beste pak aan. Zeg thans met dien stoi'cijn tot iedere lichaamspijn , die u mocht kwellen : ik ben krachtiger dan gij. Sta op en kleed u even sierlgk aan als wij. Ziedaar!" Olympia luisterde met verbazing naar den opgeruimden toon van haar vader, -mens stem in haar stille kamer dubbel luid klonk , en staarde verwonderd het parelsnoer aan , dat hij haar overreikte. »Wat beteekent dat?" vroeg zij. »Deze bruidstooi van zijne moeder zendt onze vriend u met zijn morgengroeten en laat u zeggen , dat hij meer tränen om u vergoten heeft , dan er paarten op den bodem der zee liggen/' :b Heeft hij om mij geschreid? Ik had iiiet gedacht, dat hij dit ooit deed. Dat was zeker , omdat hij zijn vaderlijk geloof moet afeweren en het onXe aannemen." »Hij heeft dit al gedaan , mijn kind. Er was nog ge- noeg protestantisme in hem, dat hardnekkig daartegen pro- testeerde ; maar [hij deed het om u een bewijs te geven -van zijn lrefde.> In Kerkering schenkt ge mij mijh Corne- lius tenig." »Heiaas," riep Olympia, het gelaat in de kussens ver- bergend; en eefst "na lange, vruchtelooze pogingen van haar vader , hief ze het weder op , snikkende : » We zijn allen ongelukkig. Mijn liefde behoort — ge weet het, vader, aan wien; waarom moet ik het dan nogmaals herhalen? 401 Spinoza en niemand anders heb ik lief, en hij bemint mij weerkeerig , zooals slechts zijn groote , verheven geest een vrouw kan liefhebben." Van den Ende sloeg zieh met de gebalde vuist legen het voorhoofd. Een geruime poos ging hij peinzend het vertrek op en neer; toen zette hij zieh wederom naast het bed zijner dochter. »Olympia ,'* hernam hij , »zeg mij de waar- heid. Hebt ge elkaar uwe liefde bekend ?" »Ja/' »En hooptet gij op aiijne toestemming ?" »Natuurlijk. Hoe zou men van iemand, die zoo vrij denkt als gij , vooroordeelen kunnen onderstellen ?" »Die heb ik ook niet. Maar laten wij de zaakeensvan alle kanten bezien. Waarvan zoudt ge willen leven ? Gij weet, dat wat ik bezit , mij eigenlijk niet toebehoort." »Spinoza zou professor in de wijsbegeerte en de wis- künde aan de eene of andere academie worden." »Dat gaat zoo gemakkelijk niet. Uwe liefde is niets dan een valsch syllogisme — '* »Vader, hoe hard zijt ge I*' 26 402 »Dat ben ik niet » hoewel ik kan begrijpen, dat ik iemand als u, die in zulke hoogere sferen leeft, waar ge u door enkel genieen laat omfladderen, die merg noch been- deren liebben , als een barbaar moet voorkomen. Gij hebt de eeuwige vraagstukken van hetlotdermenschheidenvan het bestaan der wereld ontraadseld , wel nu , wat kan 't u schden , als uw eigen lot en uw eigen dageUjksch bestaan u dag op dag een nieuw vraagstuk ter oplossing geeft^ Uw zielen beminnen elkander, en och, die beminnende zielen zijn zulke voorbeeldige schepsels, voor wie geen cmtbering te groot isl** »Is dat de kalmte , waarmede gij tot mij woudt spreken i Verdienen de ontberingen, die ik mij gaame zou getroos- ten, dien bitteren spotf" vroeg Olympia. >Ge hebt gelijk," antwoordde haar vader, »ge moogt hem tot man hebben , ik zal er mij niet tegen verzetten ; 's menschen zin is 's menschen leven , is altijd mijn leus geweest Maar bedenk het wel : hoe zal het u aanstaan , als ge uw vriendinnen en kennissen den neus ziet ophalen en meesmuilen, wanneer ge met hem over straat gaat? Zie f zullen ze zeggen , daar gaat ze heen ; ze zou zijn bUjven zitten , als die arme Jood , die zelfs door zijn eigen &milie is verstooten , zieh niet over haar ontfermd had. En ik kan hun geen ongelijk geven , als zij denken : indien hij haar werkelgk had liefgehad , dan zou hij vrijwillig af- stand hebben gedaan van zijn vroeger geloof en niet ge- wacht hebben, totdat men hem uit de kerk bände; want dit is en blijft schände in de oogen der wereld. En dan zullen ze verder onder elkaar fluisteren : Hoe trotsch was ze vroeger en zag ze op ons neer, en nu heeft ze niet 403 e«is een kleerkast noodig , want dezelfde japon , die ze al voor tien jaren had , is in den loop der tijden haar eenige geworden ; och , we hebben wezenlijk medelijden met haar. — Nu weet ik wel, dat zulke bijkomende zaken geen invloed op uw besluit kunnen en mögen uitoefenen, €n ik zeg ze u alleen ook maar , om u voor te bereiden, dat ze kunnen gebeuren. Ik wil Spinoza ook volstrekt Tiiet op 66ne lijn stellen met Kerkering. Hij heefi; een grooten geest, en e^ne minuut, dat uWe zielen in zalige overeenstemming in elkander smelten, weegt rijkelijk op tegen eindelooze ontbeHngen , tegen alle genot , dat de aarde vermag te schenken. Gij hebt hem lief en bewon- dert hem en vereert zijn hoog ontwikkelden geest en ik geloof niet, dat hij zijn meerderheid tegen u zal misbrui- ken ; dat zou zoo gemakkelijk niet gaan. En wat is Ker- kering daarentegen ? Hij heeft zijne liefde bezegeld , door tot uwe kerk over te gaan ; hij heeft een machtig en be- roemd genootschap verlaten ; hij heeft u niet lastig gevallen met al de pijnlijke voorbereidingen daartoe en niet de minste verantwoordelijkheid daarvan op u geladen. Zonder u eenige moeite te veroorzaken, heeft hij dit offer gebracht En ZÖ6 zal hij ook in het vervolg handelen. Hij wil niet, dat ge u door zijne daad aan hem verplicht acht; hij maakt op niets aanspraak dan op uwe liefde. Hij aanbidt u ; • ieder woord , dat u over de lippen komt , is hem een wet, ieder verlangen, dat in uwe ziel oprijst, is hem een gebod» dat hij met blijdschap vervult; maar ge hebt gelijk, ge begeert geen man , dien gij beheerscht. Het schoonste sieraad der vrouw is gehoorzaamheid , gehoorzaamheid zelfs tegenover despotische onderdrulddng. Wat beteekent dit alles echter, in vergelijking met het onuitsprekelijk genot , dat de overeenstemming van twee zielen aanbiedtf Deze is van eeuwigen duur; een eeuwig- heid , die 66n , soms zelfs twee jsiren omvat ; wat wü men meer?'* Van den Ende zweeg. Olympia snikte en weende niet meer. Peinzend speelde zij met het parelsnoer, dat vöör haar lag. »Mij dunkt , ik zal maar opstaan /' zeide zij eindelijk, »Doe dat," antwoordde haar vader, terwijl hij meesmui- lend het vertrek verliet. Olympia stond op en kleedde zieh. lEigenlijk heb ik meer gezegd , dan ik verantwoorden kon ," zeide zij bij zichzelve. »Was mijn liefde tot hem in het begin niet enkel gekwetste eigenliefde en het ver- langen , om ieder voor mij te doen bukken , met wien ik in aanraking. kwam ? — Neen , ge hieldt van hem en ook nu houdt ge nog van hem." Ze nam het snoer parels op ,, deed het om den hals en beschouwde zichzelve welgevall^ in den Spiegel. »Ik had geen anderen man kunnen krij- gen,'* zullen ze zeggen , »doch wat kan mij dit schelen ? Voor mijzelve heb ik immers de overtuiging , dat mij deze- r parels en hiermede al de genietingen der wereld zijn aan^ geboden en dat ik ze versmaad heb. Handel ik echter ver- standig? Hij is een kluizenaar van natuur en de wetenschap is zijn afgod ; ik maak hem vrij , ik geef hem aan zichzelf terug , als ik hem mijn hand weiger. Neen , dit Ideinood 405 verbündt mijn oog. En loch , zou zijn krachtige geest zieh niet in een andere richting gaan bewegen , als hij het doel van zijn wenschen heeft verkregen en niet meer naar uw bezit behoeft te dingen? Hij weet, hoe klein ge u voelt tegenover hem ; hoe dikwijls speelt hij nu reeds den baas x)ver u en op hoe geheel andere wijs zal hij het dän doen. — Neen , hij is zacht en toegevend , maar gij zijt zwak en de aanbidding van Kerkering streelt u — *' Zij legde het parelsnoer uit de hand en ging peinzend <ie kamer op en neer. Nogmaals bleef zij voor den spiegdi staan en staarde half gedachteloos voor zieh uit; met •uitgeteerd gelaat, haveloos gekleed, bespot en met den vinger nagewezen — zöö zag ie ziehzelve door de Straten <der hoofdstad gaan. Met een luide aria yerdreef ze dit akelig droomgezieht. Toen haar vader hierdoor merkte , dat hare opgeniimde stemming was teruggekomen , ging hij nogmaals naar haar toe. »Kerkering wacht beneden/' izeide hij ; »hij wil niet heengaan , eer hij de beslissing uit uw eigen mond heeft vemomen. Ik meen , uwe gedachten te kennen , maar wil u niet haasten , een besluit te nemen. Op mijn hulp kunt ge echter in elk geval rekenen. Ga dus mede." Met kinderlijke besehroomdheid en onderwer- ping vlijde Olympia nu het hoofd tegen de borst Vcm haar vader en gaf hem te verstaan , dat ze zou doen , wat hij verlangde ; en toeh lag aan die onderdanigheid , zonder ^at zijzelve er zieh rekenschap van kon geven , een eigen wil ten grondslag, die sleehts dat masker aannam. Haar vader nam haar hand in de zijne en voerde haar zoo naar ibeneden en tot Kerkering, zeggende: »Hier breng ik u 4iwe aanstaande vrouw, mijn zoon." 406 Kerkering trok een diamanten ring van den vinger en stak hem aan Olympia's band. »De mijne voor eeuwig,*'' juichte hij , terwijl hij haar een vurigen kus op de lippen drukte. Ter zelfder ure , dat Spinoza met de verleiding kampte, om het leven te gaan genieten en roem en genot te sma- ken, had ook Olympia met de verzoeking gestreden en was er onder bezweken. Kerkering en zijne aanstaande zaten samen vertrouwelijk te praten , terwijl de oude van den Ende zieh opgeruimd. in de handen wreef en met een tevreden glimlach het ver- trek op en neer ging. Olympia gevoelde zieh hoe langer ZOO gelukkiger in het bijzijn van Kerkering, ja, ze vond hem nu zelfs zöö beminnelijk , dat zij boos op zichzelve was, hem niet reeds sedert lang haar hart te hebben geschonken. Kerkering deelde haar mede , dat hij een goed gedresseerd rijpaard voor haar gekocht had , zoodat zij dus weer, even- als in vroegere jaren , tochtjes te paard kon maken en met hem door de Straten galoppeeren. In levendige kleuren be- schreef hij haar het leven van weelde en genot, dat haar wachtte ; Olympia's wangen gloeiden , haar hart Idopte . luid. Daar trad op dit ongewone nur en zonderling plech- tig gestemd , Spinoza onverwachts het vertrek binnen. Olym- pia ontrukte zieh aan Kerkering's omarming en bedekte €6nc seconde de oogen met de hand. Toen stond zij op ea ging Spinoza te gemoet. »Ik weet, dat gij , evenmin als ik , van aandoenlijke tooneelen houdt," begon zij met bevende stem. »Voor mijn vader en Kerkering heb ik geen geheimen ; zij weten> dat wij elkaar lieftiadden. Herinnert gij u nog dat plech- 407 tig uur , toen gij mij smeektet , te vergeten , wat )Vg voor elkander waren en wenschten te zijn? Welnu — thans is die tijd gekomen. Kerkering is — mijn aanstaande echtge- noot" Zij moest zieh aan haar orgel vasthouden en Spino- za stond sprakeloos en als verlamd vöör haar ; strak hield hij de oogen op haar gevestigd. »Blijf mij uw vriendschap schenken /^ begon zij nogmaals. »Ik hoop, dat de heer Kerkering u zöö gelukkig zal maken, als ik in voorspoediger tijden het eenmaal had ho- pen te doen,*' antwoordde Spinoza, doch zijn stem Uonk rauw en heesch. Hij bleef nog lang en sprak over allerlei onverschiUige zaken met een geest en opgeruimdheid, zoo- als men niet dikwijls bij hem had waargenomen. Hoe zelden hij in het dagelijksch leven den bal ook missloeg, zöo beging hij ditmaal niettemin een dubbele fout. Hij meende , door zieh zoo opgeruimd voor te doen, Olympia's stap te verlichten , terwijl hij hem daarentegen hierdoor slechts verzwaarde. Hij meende het aan zijne waardigheid als man verplicht te zijn , langer te blijven , om in vrede te kunnen scheiden. In den grond van de zaak echter viel het hem hard, die zalige omgeving, waar hij het hoogste geluk der liefde had leeren kennen, voor altijd vaarwel te inoeten zeggen. Ook Oldenburg kwam nog even zijn opwachting maken, en voor de eerste maal van zijn leven sloot hij Spinoza in de armen , nadat hij de toedracht der zaken vemomen had. Kerkering was buitengewoon opgeruimd en beweerde schertsend , dat hij eerst dien dag geboren was en dat Olympia nu een wiegeliedje voor hem moest zingen. Ol- denburg verzocht, het lied van het meisje onder de Linden 408 nogmaals van haar te hooren , doch Olympia verzette zieh hiertegen. Toen Kerkering echter ook hierop aandrong en er bijvoegde, dat ze hem voor de eerste en €6mge maal in zijn hemieuwd leven te wille moest zijn , plaatste Olym- pia zieh als werktuigelijk aan haar orgel en zong: »Daar zou er een magetje vroeg opstaen Om haar zoetellef te zoeken gaen , En zij zocht hem onder de linden , Maar kon er haer liefje niet vinden. f Met een kwam daer een heer aengaen, Die zei: *kind, wat doet gij hier alleen te staen; Of telt gij alle groene boomen En al de geele gouden roozen?" r »Ik en tel er de groene boomen niet, En pluk ook alle gouden roozen niet ; Ik heb er mijn liefje verloren, En kan er geen tijding van hooren." »Hebt gij er uw liefje verloren , Kan je ook geen tijding van hem hooren ? Hij is er op Zeelands douwe, En verkeert daer met schoone vrouwen." »Is hij er op Zeelands douwe, Verkeert hij daer met schoone vrouwen? Zoo mag de hemel zijn leidsman zijn , Met alle mooije meisjes die bij hem zijn." Wat trok hij uit zijn mouwe^ Een ketting rood van gouwe: »Die wü ik u , schoon kind , schenken Wilt op uw lief niet meer denken." »AI wäre de ketting nog eens zoo lang , Dat zij van den hemel op de aerde hang, Ved liever wil ik ze verliezen , Eer ik een ander liefje wil kiezen." 409 Doe ontroerde den heer zijn bloed: »Schoon kind , zie wel voor u wat je doet 1 Gij zijt er mijn regte vröuwe En ik wU ergeen ander troawen." Nog waren de laatste tonen niet weggestorven , toen Spinoza zijn hoed opnam en heenging. Olympia stond op en sloeg het deksel van haar orgel dicht , zoodat de pijpen wild door elkaar bruisten, Met een overvol hart, dat behoefte had aan deelne- ming van anderen, was Spinoza tot Olympia gegaan. Er zijn oogenblikken , dat de man, voor wien de van steen gebouwde tempels gesloten zijn , kracht en steun zoekt in den tempel van een trouw menschenhart. Het was echter over Spinoza besloten , dat hij slechts in zichzelf bevrediging zou vinden, Wel had het hem tot troost kunnen strekken, dat hij nu niet meer genoodzaakt was , zijn geest , die slechts op de waarheid gericht was, in een hem minder welgevalligen vorm te plooien en, door de omstandigheden hiertoe ge- dwongen, overtuigingen te leeren verzwijgen en bewimpe- len; wel had hij er vrede bij mögen hebben, dat een be- trekking thans een eind had genomen, die hem op zoo bitteren strijd en tränen te staan was gekomen; maar dat is het eeuwige raadsel der liefde, dat zij de vroegtre smart, het vroeger onbevredigd verlangen altijd weer terugwenscht Zyn geest liep gevaar, zwaarmoedig en bitter gestemd te worden, doch door zijn zelfkennis en zelfbeheersching werd hij allengs die zielsrust deelachtig , die de wäre vrijheid des geestes is, terwijl zij zieh aan de noodzakelijkheidvan alles wat geschiedt , onderwerpt en aan de wetten daarvan 410 gehoorzaamt, alsof het eigen hart er niet mede gemoeid is. Het toegeven aan een droefheid , welker smartelijke ge- volgen door het verstand uit den weg geruimd kunnen wor- den, is een gedeeltelijke zelfmoord. Wie vrij wil zijn, d. w. z, wie volgens de wetten van zijn verstand wil leven, mag nooit ophouden te zijn, en dit geschiedt, de keten van zijn bestaan wordt afgebroken, wanneer hij zieh doorzijne aandoeningen laat beheerschen. Slechts een leven over- eenkomstig het verstand is het werkelijke en eeuwige leven. Er werd een geweidige strijd van hem gevorderd , een ontrukken aan alle bijzondere belangen en vleiende aan- biedingen, waardoör hij eindelijk het toppunt van het zui- vere denken zou bereiken , en in Staat zou zijn , de schier onbegrijpelijke , schijnbaar de wereld minachtende en niet- temin haar verheffende yerklaring af te leggen : »ik ga de handelingen en het streven der menschen na, alsof er sprake was van lijnen, vlakken en lichamen.'* Met klimmende bewondering merkten zijne vrienden de zelfbeheersching van Spinoza op, die het leven met al zijne wederwaardigheden door het vrije denken had overwonnen, en het nu in stille gelukzaligheid eerst met recht zijn eigen kon noemen. Geen stralenkrähs omgaf zijn hoofd ; het licht vervulde zijn geheele wezen. ZESENTAVINTIGSTE HOOFDSTUK. NA DEN STRip. De joodsche kerk wilde haar banvloek ook maatschap- pelijk laten bevestigen en stelde aan den magistraat voor^ den »godslasteraar" uit de stad te verbannen. De zaak werd aan het hoofdbestuur der gereformeerde geestelijk- heid ter uitvoering opgedragen, en de stille denker zag zieh door brieven en dagvaardingen menigmaal in zijne over-^ peinzingen gestoord. Diep in gedachten verzonken overde maatschappelijke instellingen en het benoodigd aantal men- schen, om deze in stand te houden, stapte hij dikwijls door de lange gangen der gerechtshoven of zat hij in een der voorvertrekken te wachten. Het martelaarschap dernieuwe wereld is van langen duur en uit duizenderlei kleine onder- drukkingen samengesteld ; en behalve dit alles zou onze wijsgeer nog iets anders ondervinden. Zijn vrienden drongen bij hem aan, dat hij vrijwillig zijn vaderstad zou verlaten ; hij oordeelde echter , dat het niet meer dan bilHjk was , de uitspraak der wet af te wachten en zieh deze te laten welgevallen. Het was de laatste vriendschapsdienst van Oldenburg , die als afgezant yan den Nedersaksischen kreits naar Engeland 412 verplaatst was, dat hij Spinoza van deze hinderlijke be- moeiingen verloste. Hij smeekte zijn vriend herhaaldelijk, hem te volgen , maar deze wilde liever in zijn vaderland en in de eenzaamheid achterblijven. Niettemin maakte hij aanstalten, Amsterdam te verlöten; want al was hij voor zichzelf ook vrij van allen haat en allen wrok, zoo kon hij toch een onaangename gewaarwording niet altijd onderdrukken , als hij merkte hoe zijne medeburgers hem met tegenzin en afechuw zelfe ontweken. Het hin- derde hem meer, deze gevoelens, hoewel onschuldig, in anderen op te wekken , dan zelf de gevolgen daarvan te dragen. Het eigenaardig karakter zijner vrienden openbaarde zieh bij deze gelegenheid op merkwaardige wijs. Meijer schepte er als het wäre behagen in , de gebreken en bekrompenhe- den , de kortziditigheid der menschen met scherpen spot te geeselen. Oldenburg kon hiermede niet instemmen, daar hem iedere heftige tegenstand , elke schermutseling met de gewone wereld ab ongepast en vemederend tegen de borst stuitte ; en evenals zoo dikwijls, stemde ook Spinoza in dit opzicht volkomen met Oldenburg overeen. Watdeze onwillekeurig uit een zeker gevoel van fatsoenlijkheid ver- meed, was bij Spinoza een gevolg van zijn denken en weten. »Het onderzoeken van de tegenwerpingen en gebreken der menschen ,'* zeide hij , »mag slechts met dit doel ge- schieden , dat wij ofts door den tegenstand niet laten ver- rassen , maar ons in alle bedaardheid de gedragslijn voor oogen stellen, die wij te volgen hebben, en zoodra moge- lijk onze opgewonden stemming leeren beheerschen, Men 413 bedriegt zichzelf, als men vrij en geltikkig waant te zijn, door misslagen en tekortkomingen bij anderen te ontdek- ken en op allerlei wijzen hierover uit te weiden ; slechts de kennis der menschelijke deugden en voortreffelijkheden maakt ons vrij en gelukkig en hierdoor alleen komt onze ziel in een opgewekte stemming. De eerzuditige spreekt het liefst over den valschen roem en de siechte praktijken van anderen ; de hebzuchtige over het misbruik van het geld en de ondeugden der rijken. Wie echter dewaarheid liefheeft, houdt zieh niet lang met leugen en bedrog op; hij bestrijdt ze , zooveel dit in zijn vermögen is , verheugt zieh over de kennis, die hij zelf verworven heeft en troost zieh, dat de natuur der dwalende menschheid meebrengt, dat zij aldus handelt." 2^ De gelukzaligheid ligt nogaltijdindetoekomst,''voegde Oldenburg er bij , »maar in de toekomst van den te on- der gebrachten hciat, in den paradijsvrede der kennis." Meijer liet zieh intusschen niet zoo schielijk bekeeren en met e^n soort van zelfvertrouwen, dat hij den afloopvoor- speld had , vroeg hij : »In Olympia hebt ge nu waarschijnlijk de karakterloos- heid en onzelfstandigheid der vrouwelijke natuur leeren ken- nen ; zült ge nu deze verbastering van het men^chdom ook de haar toekomende plaats in uw systeem aanwijzen?" »Wie door zijne liefste siecht ontvangen wordt," luidde het antwoord , »denkt aan niets dan aan de onbestendig- heid , de valschheid en al de andere ondeugden , die de vrouwen gewoonlijk toegedicht worden ; en dit alles vergeet hij terstond , zoodra hij weer in genade door haar wordt aangenomen. Wie evenwel zijne neigingen 414 «en begeerten uit liefde tot de vrijheid binnen de perken tracht te houden , zal zieh beijveren , de deugden en hare oon^en zoo nauwkeurig mogelijk te leeren kennen €n zijne ziel te vervullen met die blijdsdiap, welke uit hare wäre kennis voortvloeit. 