title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Gestern Abend ist Schwerin von Wien zurückgekommen mit dem 13. Apr. Bescheid, dass der Kaiser bei dem allgemeinen Frieden beharrt trotz dem drohenden Türken- und Franzosenkrieg. Viele hier befinden sich darob in einiger Verlegenheit, um so mehr da Schwerin auch die Nachricht von dem Abschluss einer Allianz zwischen dem Kaiser und Polen gebracht hat. — Biermann wird morgen hier erwartet. In Celle und Wolfen- büttel hat er auf sein Gesuch, den König von Dänemark beim Verhindern des Einrückens schwedischer Truppen in Deutschland nicht stören zu wollen, zweifelhafte Antworten empfangen. Auch hier wird man gegen Schweden keine Thätlichkeiten beginnen oder Andern dabei helfen, so lange dasselbe *) Vgl. über das Obige Pufendorf XVIII. 92. Digitized by LjOOQIC 588 ^^' Verhandlungen aber eine neue Coalition. die Trappen in Pommern nicht vermehrt. — Der Kurfürst ist wieder im- pässlich und gestern zum zweiten Mal binnen 3 Wochen einen Stein von der Grösse einer Pferdebohne „quitt*' geworden. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 17. April 1683. 17. Apr. Antwort auf FageTs Schreiben vom 10. April. Die Besorgnisse vor einem neuen Kriege sind nicht ungegründet, „ende sijn de welaffectioneerde aan dit hoff, eenighe weijnigh uijtgesondert, van 't selve sentiment, jae selfs de Fransgesinde, die de schult daarvan geven aan de Spagniaerts en H. H. M.: de eerste, om dat se volgens het voorstel van Engelandt de arbitrage niet willen accepteren, en.de tweede, dat die haer daartoe niet trachten te inducercn; dit is haer ouden sangh, en wat men daer oock tegen seijd, vindt geen ingressie''. FageTs Vorschlag eines provisorischen Defensivallianz zwischen dem Kurfürsten und der Republik gegen neue Unternehmungen Frankreichs ist der Aufmerksamkeit w^erth, und er wird ihn en passant bei den Gutge- sinnten erwähnen, ohne indess merken zu lassen, dass Fagel ihn vorge- schlagen. Nur ist die Schwierigkeit dabei, dass man dann dieserseits nie- der auf der prätendirten Satisfaction bestehen wird. Er hat den Kurfürsten vor 2 Tagen im Vertrauen gesprochen. Der- selbe ist geneigt, einen ausserordentlichen Gesandten an den Staat zu schicken, und schlug Schwerin, Meinders, Fuchs oder Ruck dazu vor; Spaen gehe übermorgen' nach Cleve und werde Ordre erhalten, mit dem Prinzen sich zu unterreden. Er hat erwidert, dem Prinzen und den Staaten werde das angenehm sein, aber über die zu wählende Person sich nicht ausgelassen. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Leeuwenhorst 17. April 1683. 17. Apr. Hier, in England und in Frankreich wird stark verbreitet, dass Bran- denburg mit Frankreich und Dänemark eine neue Of- und Defensiv-Allianz eingegangen sei. Er will nicht hoffen, dass das wahr ist; vielmehr, dass der Kurfürst ans Affection für den Staat, durch diesen unterstützt, die schlechten Desseinen und Machinationen Anderer verhindern helfen werde. In Spanien hat man es nun so weit gebracht, dass der Marquis de Graua 200,000 Rthlr. in acceptirten Wechseln empfangen hat, um sie baar an den Kurfürsten auszuzahlen, so dass derselbe nun zusammen 400,000 Rthlr. von Spanien und dem Staat erhalten würde. Ueber die weiteren 300,000 Rthlr., welche Spanien zu bezahlen hat, wird noch verhandelt. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 20. April 1683. 0, Apr. Die französische Partei prophezeit mit grosser Freude aus den letzten Naijhrichten aus Holland, dass über das englische Schiedsrichteramt und Digitized by LjOOQIC Die Allianz mit Frankreich und Dänemark. gg|9 die Vorfälle in Bantam*) zwischen England und Holland Missverständnisse entstehen würden. Zugleich bringt ihnen das Gerücht, dass eine staatisehe Flotte nach Gothenburg gehen werde, viel Vortheil, und seinem Wider- spruch schenkt man keinen Glauben. Bi-ermann conferirt mitMeinders, Puchs undR6benac im grössten Geheimniss, so dass selbst der Kurprinz, Anhalt u. A. nichts davon erfahren. Es ist die allgemeine Meinung, dass Bier mann mit seiner Mission reussiren, Dänemark, falls Schweden einige Truppen über See bringt, diese angreifen, und Brandenburg dann vermöge der dänischen Allianz auch mit Schweden brechen wird. Doch haben die Gutgesinnten hier noch Hoffnung, dass die Allianz des Kaisers mit Polen, in die Schweden einzutreten im Begriff ist, den Kurfürsten noch davon abhalten werde. — In Wien scheint man diese Gefahr nicht zu fürchten ; da Lamberg immer noch nicht kommt und der kaiserliche Ge- sandte in Madrid sich noch immer fruchtlos bemüht, Spanien zur Satis- faction Brandenburgs zu dispouiren. Man sagt deshalb hier, es sei klar, dass es Oestreich und Spanien mit der Befriedigung Brandenburgs nicht Ernst sei. — Wenn die Schweden noch etwas warten mit dem Truppen- übersetzen, und der Warschauer Reichstag nach Wunsch des Kaisers ab- läuft, wird man hier und in Kopenhagen zu etwas zahmeren Plänen greifen müssen. — Man spricht davon, dass in Hamburg eine Zusammenkunft von französischen, dänischen, brandenburgischen, Celleschen und Wolfenbüttel- schen Ministern stattfinden soll, um diese Letzteren auf die französische Partei herüberzuziehen; Fuchs werde zu diesem Zweck nach Hamburg gehen, später auch nach Hannover. Der Rathspeiisionär an Ameroiigen. Dat. Haag 20. April 1683. Bruijnincx meldet aus Wien, dass Schwerin vom Kaiser eine Ant- 20. Apr. wort erhalten, die dem Kurfürsten nicht sehr gefallen werde ^). Amerongen möge aber denselben versichern, dass sowohl der Prinz wie die General- staaten Alles aufbieten, um ihm vom Kaiser und Spanien billige Satisfaction zu verschaffen, und nicht dulden werden, dass er vom Kaiser, von Schwe- den (wiewohl Beider Sachen durch die polnische Allianz jetzt besser stän- den), Polen oder sonst Jemandem benachtheiligt werde, wenn der Kurfürst nur die Güte haben wolle, sich in kein Engagement einzulassen, welches ihn zu Thätlichkeiten oder zur Unterstützung Anderer, die solche beginnen, verpflichte. Fagel glaubt, dass der Prinz und er in ihrer Partei so viel Ansehen gemessen, um dies durchsetzen zu können. >} Ueber diese b. Sy Ivius U. B. 20 p. 262. 8. 21 p. 33—39. >) 8. oben p. 684. Mater, sur Gesch. d. Gr. KurfQrsteD. m. 44 Digitized by LjOOQIC ({90 ^' Verbaodlangen über eine nene Coalition. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 24. April 1683. (Eigenhändig.) [EntgegenkoromeD des Staats and Spaniens. Sendung eines neaen brandeobar^giaehen Gesandten nach dem Haag. Diest Plftne Dftnemarks. Ein allgemeiner Krieg oder der Abiall Schwedens zur franadsischen Partei ist die nnansbleiblicbe Folge dersel- ben. Beides nicht im Interesse des Kurfürsten. Die Politik des Staats besveckt nichts als baldigsten Frieden. Alte Feindschaft Frankreichs gegen Kurbrandenbnrg. Die Gerüchte von bevorstehender Ankunft schwedischer Truppen in Pommern and von Seerüstungen des Staats nngegründet. Der Staat wird beim Kaiser die Salia* faction des Kurfürsten befördern. Verhandlungen mit Sachsen.] 24. Apr. Er hat mit Verwunderung aus Amerongen' s Schreiben an den Prinzen vom 13. ersehen, dass er bei Anregung der Allianz mit Spanien und der As- sociation sich für nicht instruirt erklärt hat, während er doch die Intentionen Spaniens und besonders des Staats darüber kennen musste, und so eine Ge- legenheit unbenutzt hat vorbeigehen lassen. Dass die Staaten bei ihren trüberen Beschlüssen beharren, kann er aus ihrer gestrigen Resolution *) er- sehen, und auch Spanien will nach wie vor unter den bekannten Bedingungen 200,000 Rthlr. baar und 300,000 Rthlr. terminweise in Assignationen be- zahlen. Auf die besondere Allianz des Kurfürsten mit Spanien verzichtet man. Dass ihn der Beitritt in die Association in einen Krieg verwickeln werde, hat der Kurfürst nicht zu befürchten, da der Kaiser und Spanien nichts Thätliches beginnen werden, so lange noch Aussicht auf friedliche Ausgleichung vorhanden ist. Ick weet dan niet, waertoe niewe besendingen herwaerts souden kunnen dienen, naerderoael die maer esclat en geen voordeel sullen doen: niet dat het aen den Staat niet seer aengenaem sal syn, dat men sigh alhier magh expliceren met een van S. C. D. Ministers. Want ick wensch van gansser harten, dat men hier yemant moght hebben, op de welcke men sigh konde verlaeten ende die niet aen den Heer Ambassadeur van Vranckryck alhier bekent maeckte alles, wat men hem seijde, daer van ick veel staeltjes soude kunnen aenduyden'). Want dan soude S. C. D. sien, dat desen Staet in dese ganssche saeck soo veel reflectie heeft op S. C. D. als op yemant van haer alderbeste vrunden. Wat den Heer Bier man aldaer heeft uytgevoert oflF uytvoeren sali, weet ick niet; uyt het geen hy aen de Lunenburghsse Heeren heeft aengebracht, siet men seer well, wat woeste desseinen die Maj. voor heeft en hoe hy sigh soeckt meester te maecken van de ganssche Ne- dersaxise Creyts, en dat syn desseinen daeromtrent syn deselve, die ') Vgl. oben p. 658 die Anmerkung zu der Resolution von Holland vom 12. Fe- bruar 1683. *) Besiebt sieb auf Diest. Vgl. oben p. 639 n. 3. Digitized by LjOOQIC Qefaliren der dftnisclien Pläne. g91 de Coning van Denemarckeu Christiaen de vierde voor gehadt en all verre gebracht hadde, en sal ü H. Ed. derhalven voor well kunnen dencken, wat het antwoort aldaer is geweest. Ick bekenne, dat het my onbegrypelyk toeschynt, dat S. C. D. soude kunnen aensien, dat den oorlogh in die quartieren aengesteecken wiert, want ick weet niet, wät voordeel S. C. D. daer uyt sal trecken, en kan my niet imagine- ren, dat het aen S. C. D. niet ten alderhooghsten Buspect is^ dat een Fransman (wiens soon van gerefonneert paeps geworden is) ') het leger van Denemarcken in die gewesten sal commanderen; dat Denemarckeu Bwanger gaet, om een Fransse Arm^e aldaer desgelijckx te doen koo- men, en dat sulx aldaer een soo groten maght, die meest van Vranck- ryck soude dependeren, by een sal komen, dat men daer naer niet sal weten, hoe men het stellen kan, en seecker door alle de toebereyt- selen sal men niet anders effectueren, dan dat oflF een generaelen oor- logh sal ontstaen oflf Sweden geobligeert werden in de Fransse partye weder te keeren. Want ick kan U H. Ed. heel well verseeckeren, dat Vrankryck op dese uyr door de Graeff van la Guardie ten uijtter- sten werckt, om de Sweden wederom aen syn koorde te krijgen, en niets spaert van dreigementen aen de eene en beloften aen d' andere syde, om tot dat syn voornemen te kunnen geraecken. Ick wenste daerom well eens te weten, wat S. C. D. eygentlyk beooght; ^^ant het kan in myne gedaghten niet koomen, dat S. C. D. geeme soude sien den aenwas van de Fransse maght, off dat die soude willen advoueren de proceduyren, die de Fransse gehouden hebben, om aen het ßyck en aen Spaigne te ontnemen, 't gunt aen haer 't sedert de jonghste vrede ontnomen is. Indien S. C. D. niet dat, maer de vrede voor heeft, 800 kan die immers op geen eerlycker wyse werden gevordert, als op die, op de welcke wy het traghten te doen. ü H. Ed. weet, dat desen Staet noch by vrede noch by oorlogh eenige de geringhste particuliere voordeelen oft avantages beooght, dat hy alles alleen doet, om te mögen bekoomen een gemeyne vey- ligheyt, die bestaen moet in een goet verstaut tusschen alle de gein- teresseerden en in een goet vertrouwen, dat men den anderen tegens opkoment geweit sali assecureren. Wat nuw desenaengaende naerge- geven sal moeten worden off niet, daerop hebben H. H. M. haer noyt willen verclaeren, om dat sy buyten haer geallieerden geen riemen uyt haer leer konden snijden en het niet te pas konde koomen, dat sy haer expliceerden, soo langh men in geen onderhandelinge en was, -»^ ^) Der Graf de Roye. Erman et Reolam, M^moires I. p. 206 a. 263. 44* Digitized by LjOOQIC ^92 nc. Verbandlangen Aber eine neae Coalition. dat immers een condaitte is, die by niemant gelaeekt off mispresen kan werden, en ick en »ie niet dat S. C. D. eenige swarigbeyt kan bebben, om dien voet te volgen, suUende naer myne geringe opinie geen oorlogh te vresen oflF te verwaghten sijn, indien Vrankrj'ck sieL dat by alles op bet lyff soude krygen, indien by iets niews begint en de Keyser en Spagnen in geen staet gynde, om iets niews te be- ginnen; immers als de Keyser en Spagnen in die staet souden syn. SOG soude Vrankryek die wysbeyt well bebben, om dat voortekomen door tractaten, dewyl hy well weet, dat alle de geallieerden de vrede verre voor den oorlogb profereren. En bedroeft my de ongelegentbevt van S. C. D. des te meer, om dat ick wel weet, gelyck ick geloTe, dat S. C. D. oock well bekent is, dat Vrankryek S. C. D. en desselfs Doorluchtigb Cheurbuys seer tegen is en alles, wat tot verkleyninge van dien kan strecken, geeme sal ondememen, en dat alles, wat meo nu voorgeeft, maer dient, niet om S. C. D. interesten te willen bevor- deren off die preuven van affectiv te willen geven, maer eenighlyck. om door de divisie van verscbeyde Princen en die tegens malkande- ren te inciteren de fondamenten van syn grootsbeyt vaster en vaster te leggen en te overrompelen alles, wat hy midlerwyle sal konneu meester worden. Eniin, bet sal veel aen de wijse conduitte van S. C. D. bangen, dat men off tot een eerlycke vrede off tot een miserabelen oorlogh komt. Indien S. C. D. bekommert is, dat Sweden iets soude mögen attenteren, off ombrageus magb syn, van dat Sweden een groot aen- tall militie op den Duytsen Boden soude mögen brengen, off soo S. C. D. daerin iets anders beooght: ick bidde dat ick bet magb weten, want ick gelove dat wy bier ontrent soo wel nu als voor bet toeko- mende S. C. D. soo veel genoegen suUen kunnen doen bebben, als deselve in redelyckheyt soude kunnen waghten, ende kan ick U H. Ed. well verseeckeren eerst, datier niet een scbip, jae niet een man van desen Staet naer Gothenburgh gesonden is, datter niets ter werelt is besloten off geresolveert, om de Sweden tot het transport van Troe- pen te versoecken off dat transport te faciliteren, en dat Sweden selfs niet genegen is, transport van Troepen derwaerts te doen, indien off syn ey^en noot off die van de Geallieerden hem daer toe niet obli- geren, en ick will geeme bekennen dat ick oock onder die geene ben, die raeden daermede te dilayeren, om te doen sien, dat men van dese syde niet soeckt oorsaeck off aenleydinge tot ombrage te geven. Ick kan niet locbenen, datter verscbeyde mael is gesproocken van de hulpe, die men den anderen moet presteren, in cas yemant wierde geatta- Digitized by LjOOQIC Friedliohe und wohlwollende Politik des Staats. g93 queert, maer ick kan daer over well byvoegen, dat men dat meer van Denemarcken als van S. C. D. gevreest heeft, en hoewell S. Con. Maj. van Denemercken ons seer groote reden van ombrage geeft en dat den Heer Ryxcantzelier Graeve van Ahlefeit all een seer wonder- lycke tael tegens den Heer Moering gevoert heeft, en men nu we- derom voorheeft den handel van de ingesetenen deser landen aldaer ten uyttersten te incommoderen, soo heeft men evenwell aen dese syde noch niets in het aldergeringhste ondernomen, om dat men aen S. C. D. wilde doen sien, hoe seer men hier traghte alle niewigheden voor te kernen. 'T is waer, dat wy besigh syn met een considerabele Equi- page, maer meer om ons daer van te kunnen dienen, als om daer mede voor aflf iets te doen; want men doet de schepen nu maer pre- pareren en gereet maecken, om des noot spoedigh zee te kunnen nemen, sonder dat men tot noch toe over haer employ heeft gedeli- bereert. Men heeft hier oock veel gesproocken van de Alliantie tusschen de Keyser en Polen gesloten en van wat effect die soude kunnen syn, om Sweden in cas van noot te kunnen assisteren, maer wy hebben oock in die discursen seer klaer doen blycken, dat wy niet souden kunnen lyden, dat Ö. C. D. benaedeelt soude werden, en blyven noch van die vaste intentie, om S. C. D. oock by den Keyserlycken Hove te doen bekomen alle redelycke satisfectie, soo dat ick waerlyck kan seggen, dat desen Staet S. C. D. en syn interesten immers soo seer considereert als haer eygen, en dat S. C. D. niet alleen niet te vresen heeft, dat desen Staet oflF soude willen aensien off conniveren, dat aen S. C. D. de geringhste ongemacken souden werden toegebracht, maer dat sy S. G. D. tegens sodanige entreprises selfs souden helpen en assisteren ; hoewell sulx niet soüde kunnen geschieden, Indien andere haer off haer geallieerden souden willen aentasten, en dat S. G. D. haer met die attaquanten soude willen voegen, dat sy niet kunnen ver- trouwen en achten souden een van haer aldergrootste ongelucken te wesen. Ick sal daer niet meer by doen als alleen, dat daervan noch een evidente preuve kan syn, dat den Heer Envoy6 van Saxen voor- geslagen hebbende, dat men de te maecken alliantie daermede soude limiteren, dat S. CD. van- Saxen niet gehouden soude syn eenige troe- pen te geven, 'indien de geallieerden met S. C. D. van Brandenbürg in misverstant souden mögen vallen, soo wel wy als Sweden daer aen aenstonts de haut hebben gegeven, en bidde ick U H. Ed. derhalveii, dat U H. Ed. de negotiatie aldaer soo veel mogelyk will voortsetten, immers S. C. D. van alle verdere engagementeii dehorteren en per- Digitized by LjOOQ 16 g94 ^' Verhandlungen über eine neue CotUtion. movcren, om Denemarcken te bewegen van tot geen feytelyckhcdcii toetetreden, könnende S. C. D. verseekert syn dat men alhier voor desselfs interesten oock het uytterste respeet heeft en hebben saL Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 24, April 1683. [Empfang dot Schreibens vom 17. April. Geheime Conferenzen mit dem diaisches Gesandten. Aadienz beim Karffirsten. Dessen Klagen Aber Schwedens feindseliges Verhalten. Ablehnung jeglicher Allianz mit Schweden. Einem besonderen Vertrsg mit dem Staat ist der Kurftirst nicht abgeneigt. Braunschweig - Lfineburg. Dcrfflinger und der Kurprinz.] 24. Apr. Er hat Pagel's Schreiben vom 17. empfangen mit der Nachrieht, dass allgemeinen Gerüchten znfolge zwischen Frankreich, Dänemark and Bran- denburg abgeschlossen sei. Soo veel tot noch toe hebbe können uijtvorschen, gelove niet, datter ijets eflfective dien aengaende is gesloten, alhoewel de gestadige conferentien, die d' Heere Bierman deese weeck met de bewuste twec Minister» tot Berlin ende heden hier heeft gehouden, ende buijten de- welcke geene van alle de Geheijme Raaden ofte andere daarvan ijets voorkomt, sommige doet geloven, -datter wat importants werdt verhan- delt, waarvan de welgeintentionneerde het best vertrouwen niet en hebben. Ick hebbe gisteren d' eere gehadt, een uijre afsonderlyok met S. C. D. meest over indifferente saecken te spreecken, ende onder anderen van deselve verstaan, dat d' Heere Bierman hem soude geseijdt heb- ben, dat den Coningh van Sweden voor eenigen tijt aan die van Den- nemarcken een naadere AUiantie hadde doen aanbieden, omme gesae- mender handt d' Heere Churfurst van Brandenburg op *t lijff te gaan ende de te doene conquesten te deelen. Ende of wel mij dit onmo- gelijck Bcheen waar te sijn, soo wierde het echter genoegsaam met diere woorden bevestight, 't welck dan hoogstged. beere Churfurst geen kleijn ombenoegen heeft gegeven. Andere vermeijnen, dat het een Fransse artificie is, om sigh bij dese tijdt hiervan te bedienen. T is een ongeluck dat sigh altans geen Sweedschen Minister aan dit hoff bevindt, oock niet van den Keijser ende de Croon Spagnien, die haare Meesters saken hier können verspreecken. Want als somwijlen met omsightigheijt ende bekommeringe sulx doe, werdt dat niet wel opgenomen ende geantwoort, dat soo wel H. H. M. als ick geabuseert werden. Bij vervolgh van discours op 't werck van Spagne körnende, seijde dat ick bericht wierde, dat men uijt Madrid tijdinge hadde be- komen, dat de saken in dien staudt waaren gebracht ende aan de beere Marquis de Grana geremitteert 200,000 Rd. in geaccepteerde wissel- Digitized by LjOOQIC Klagen des Karfdrsten über Schweden. 695 brieven, dat over de andere 300,000 Rd. aan 't hoff aldaar wierde ge- tracteert, omme die te assigneren op seeckere vaste effecten in terini- nen te betaelen, waartoe weigern. Heere Marquis was geauthoriseert, omme die te können reguleren, in cas S. C. D. het gemeijne welwesen mede beliefde te handthaven, conform de voorslagen bij mij voorhenen gedaan. De replicque was, dat sulx niet was van sijne convenientie uijt verscheijde respecten, die dan termineerden op de Sweedsche Ligue, daarin sigh niet soude inlaten, ende als ick voorstelde het interesse, dat hij beere Churfiirst soo wel als den Staat bij de conservatie van de Spaansche Nederlanden hadde, dewelcke groot perijckel liepen van verloren te gaan, soo nam verders de vrijheijdt van te vraegen, al- hoewel sonder daartoe gelast te syn, bij aldien aan de voors. voor- slagen niet beliefde te defereren, ofS. C. D. sigh dan bij provisie met H. H. M. niet naader soude können engageren tot wedersijts defensie, om voor te kommen alle gedreijgde reunien ende nieuwicheden, die de Franssen in 't Kijck ofte in de Spaansche Nederlanden wederom souden willen ondememen, dewijl deselve mij veelmalen d' eere hadde gedaan te seggen, dat hem sijne alliantie met Vranckrijck daartoe niet en verbondt ende sulx oock niet gerne soude sien. Ende naadat sigh een weijnig daarop hadde bedaght, beliefde S. C. D. t' andtwoorden, dat hij sigh wel met H. H. H. naader wilde allieren, soo die daartoe genegen waaren, ende oock van intentie waö, metten eersten een Mi- nister naar den Hage te senden, omme te vememen, wat dienaen- gaande soude mögen voorgebracht werden. Ick hebbe hoogstged. beere Churfiirst met respect gerepliceert, dat 't selve maar een invallende ge- dachte van mij waa geweest ende, soo hij in voegen als vooren ijmandt wilde senden ende sijne goede intentie aan den Staat betuijgen, dat vertroude, men S. C. D. in alles soo veel soude te gemoet gaen, als de redelijckheijt eenigsins konde toelaeten, dewijl H. H. M. geen an- dere intentie hebben, als met deselve te blijven in een goede versten- tenisse ende, waar het mogelijck, een vaste ende secure vreede te helpen bemiddelen. Off nu hierop ijets sal volgen, moet men aff- waghten. D' Heere Ditfurdt*) beeil mij in confidentie geseijdt, dat d* Heere Bierman niet anders als een dilatoire antwoordt van sijne beeren ende meesters heeft ontfangen ende onder anderen, dat HH. FF. DD. , sigh op sijn geproponeerde niet hadden können verklaaren, sonder ^) Braunschwei^-LÜnebnr^ischer Ab^esandteTt Digitized by LjOOQIC ßOQ IX. Yerhandlangen über eine neue Coalition. alvooren te weten, wat S* C. D. van Brandenburg in soo importante sake soude resolveren, 't geen aanleijdinge heeft gegeven, omme de besendinge naa de Bronswijckse hoven te doen, gelijck in mijne voo- rige heb geschreven, dan in plaetse van d' Heere Fuchs sal d' Heere Meijnders daartoe gebruijckt werden. Mljn Heer de Churprins ende Veldtmarschalck Dorfflingh sijn gisteren van Berlin hier aangekomen, den laatsten expres daartoe ont- boden sijnde, daeruijt hij niet goedts omineerde*). Den eersten vondt sigh ooek eenigsins bekommert, alhoewel mij seijde, dat van 't ver- handelde van d' Heere Bier man heni geen kennisse wierde gegeven. Dit is, mijn Heer, al 't geene ick tot nogh toe hebbe können penetre- ren ende eflfectueren. Bij aldien S. C. D. genegentheijt blijft thoonen. om met den Staat naader te handelen, soo late aan U W. Ed. Gestr. ende andere haar hooghwijs oordeel, of men verdere poursuites tot het afsenden van ijmandt naar den Hage sal hebben te doen. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. I.Mai. üeber FageTs Schreiben vom 20. April hat er sich mit dem Kur- fürsten lange unterhalten. Derselbe bleibt dabei, sich mit Dänemark znr Verhinderung eines schwedischen Truppentransports auf deutschen Boden zu verbinden; Frankreich werde sich nicht hineinmischen, wenn auch Andere »einen Streit mit Schweden unberührt Hessen. Man spricht hier davon, eine französische Armee von 30,000 M. werde durch die Cle vischen Lande, wo ihr Wesel und Lippstadt eingeräumt werden sollen, nach Oldenburg marschiren, um Lüneburg im Zaum zu halten. Der Kurfürst hat dies freilich als erlogen ganz abgeleugnet. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam I.Mai 1683. I.Mai. Der dänische Gesandte Bier mann hat sich die ganze Woche in Berlin aufgehalten und verschiedene Conferenzen mit Meinders und Fuchs ge habt, denen auch R6benac beigewohnt. Den Gegenstand der Verhand- lungen hat er nicht erfahren können'). Es wäre sehr zu wünschen, da^s Lamberg und Grafenthal'), die erwartet werden, schon hier wären, um ^) Der französische Gesandte intriguirte eifrigst gegen ihn als zu kaiserlich ge- sinnt und suchte den Kurfürsten zu hewegen, ihn des Oherhefehls zu entheben und aus seiner Nähe zu entfernen; doch war Alles ohne Erfolg. R^benac erzfthlt so- gar, dass der Kurfürst selbst dem alten Feldmarschall eine Summe Geldes geboten, um ihn ffir seine Pläne zu gewinnen, Derfflinger sie aber mit Verachtung von sich gewiesen habe.. ^) Denselben bildete der Abschluss des Bündnisses Frankreichs, Brandenburgs und Dänemarks gegen Schweden, der am 30. April erfolgte. ') Der schwedische Gesandte Bberhard Gräfe nthal. Digitized by LjOOQIC Der Knrprins und Derfflioger. Ostfiriesland. g97 zu verhindern, dasß durch engere Bündnisse zwischen Frankreich, Däne- mark und Brandenburg ein neuer Krieg entzündet wird. Er thut sein Mög- lichstes, um dies abzuwenden, aber die „Artificien^ der Gegner gehen ein- mal dahin, den Kurfürsten immer mehr gegen Oestreich, Spanien und Sch;weden aufzureizen, und sie wenden dazu alle bedenklichen und unbe- denklichen Mittel an. Meinders reist nächstens zu den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg, um ihre Ansichten über das Anbringen von Bier- mann zu sondiren*). Amerongen an den Griffier, Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Der Resolution der Generalstaaten vom 20. April gemäss hat er dem 4. Mal. Kurfürsten vorgetragen, dass die Fürstin von Ostfriesland sich bei den Generalstaaten darüber beschwert, dass die ostfriesischen Stände den Kur- fürsten durch Kniphausen um noch mehr Truppen ersucht hätten, und ihre Vermittlung bei ihm, um die gänzliche Räumung Ostfrieslands durch die brandenburgischen Truppen zu erlangen, nachgesucht habe. Der Kur- fürst hat erwidert, ersteres sei nicht wahr, und letzteres könne er nur mit Vorwissen des westfälischen Kreises thun; übrigens könne die Fürstin zu der Räumung selbst das Meiste beitragen, indem sie sich mit den Stän- den vertrage. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. « Antwort auf FageTs Brief vom 24. April: Sein Vorwurf ist ungerecht; 4. Mai. er hat Fuchs damals am 13. April, als derselbe fragte, ob sein Anbrin- gen ihm direct vom Staat aufgetragen sei, nur gesagt, dass allerdings der Geheimhaltung wegen auf Wunsch des Kurfürsten selbst von den General- staaten keine positive Resolution gefasst worden sei, dass aber die Mehr- zahl der Provinzen die von ihm vorgebrachten Ansichten theile, und wenn die vom Kurfürsten erliobenen Schwierigkeiten erst einmal beseitigt seien, könne die erforderliche Resolution schnell gefasst werden. Er glaubt, dass Fuchs die ganze Frage bloss aufgeworfen hat, um einen Vorwand zu ha- ben, die Verhandlungen abzubrechen. £r wird ihm nun bei der ersten Ge- legenheit die Resolution der Generalstaaten vom 23. April mittheilen. — Er wird immer dahin trachten, Brandenburg für die gute Partei zu gewin- nen oder wenigstens von Bündnissen mit Frankreich und Dänemark abzu- halten. Mit Bi ermann ist noch nichts Definitives abgeschlossen; zwei Couriere sind nach Paris und Kopenhagen abgesandt. Man wartet auch erst auf den Rapport von Meinders über seine Verrichtung bei Braun- schweig-Lüneburg. ») Vgl. Pufendorf XVllI. 91. Digitized by LjOOQIC g98 ^^* VerhandluDgen über eine neue Goalitioa. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 4. Mai 1683. (Eigenhändig.) [Erfolglosigkeit aller ihrer Bemfibangen am kurffirstlichen Hofe. Das Misstrauen desselben gegen Spanion, Schweden und den Staat ist gans grundlos. Gteringe For- derungen der Alliirten an den KurfQrsten. Derselbe soll sich endlich erklftren, was er eigentlich will.] 4. Mai. Ick hebbe voor desen met veel bekommeringe geremarqueert, hoe seer men in het stuck van de onderhandelinge heeft gefluctueert aen het Hoff van S. C. D., en hoe seer men deselve heeft trachten te per- suaderen, van dat de Keyser, Spangen en Sweden S. C. D. niet goets, maer veel quaets wilden, en het heeft mij all meer en meer ontset, dat alle voorslagen, die ick hebbe gedaen om S. C. D. gerustheyt te geven, off van geen ingressie syn geweest off geen operatie hebben gedaen. Ick hebbe U H. Ed. verscheyde maelen gebeden te mögen weten, wat S. C. D. eygentlyck van Sweden begeerde en wat gerustheyt de- selve desidereerde ontrent het overvoeren en onderhouden van Sweedse troupen op den Duytssen Bodem; maer ick hebbe daerop noyt ant- woort bekomen, soo dat ick niet weet wat ick hier van kan seggen. Ick hebbe voorgeslagen, en Spangen soude daermede te vreden syn, dat S. G. D. sigh engageerde alleen tegens alle niewe ondememingen van Vrankryck, sonder dat deselve geobligeert soude wesen iets te doen, in cas tusschen Vrankryck en Spangen eenige querellen off fay- telyckheden moghten ontstaen over 't geen Vrankryck naer de Nim- meeghsse Vrede aen Spangen ontnomen heeft, mits dat Brandenbarg oock Vrankryck, blyvende buyten niewe entreprises en van Spangen over het genomene naer de Nimmeeghsse vrede aengetast werdende, niet soude secoureren. En men soude Sweden hebben kunnen dispo- neren, om met S. C. D. te convenieren over het getall van Krygsvolck, dat die Maj. op den Duytssen bodem soude houden, en men soude dan vorder hebben getraght, om S. C. D. van den Keyser redelycke satisfactie te doen erlangen, ende Indien de saeck noch over dien boegh gewent kan werden, 't sal hier uytgewerckt kunnen werden. Maer ick vreese dat men sigh all te verre sal hebben verseylt Ick moet daerom de vrymoedigheyt ncmen, om U H. Ed. te seggen, dat alles, wat men heeft uytgestroyt van de ongenegentheyt van Spanjen en van Sweden, is puyr jals en valsselyck versiert by menschen, die S. C. D. Boeken te bedriegen. Spanjen sal sigh genoegen met een lYactaet in voegen vooren verhaelt, en wy oock, en daerop het beloofde gelt aen S. C. D. laeten toekomen, en dan behoeft men van geen andere en- Digitized by LjOOQIC UDgerechtigkoit des MiBstrauens des Kurfürsten gegen die Alliirten. 699 gagementeii, associatien, conventien oif iets diergelyck te spreecken, en dat kan S. C. D. immers seer well doen, sonder te praejudiceren de Alliancie met Vranckryck gemaeckt, en als men met Sweden conve- nieert over de maght, die die Maj. in Duytslant sal mögen brengen, en dat dat geschiet de concert met S. C. D., soo kan ick niet sien, dat deselve daerontrent oock ongerust kan syn. U H. Ed. schryft, dat S. C. D. sigh nogh well met desen Staet will engageren; maer waer toe kan dat helpen, soo het niet mede re- latif is tot de Spaensche Nederlanden? Immers ick bidde, dat men eens magh weten, waer heen de Alliantien met Vrankryck en Dene- marcken gaen en wat men eygentlyk will, dewyl ick seeckerlyck te gemoet sie, dat off een generaelen swaeren oorlogh sal ontstaen, die aen S. G. D. en desen Staet ten uyttersten naedeeligh sal wesen en alleen maer sal dienen, om de maght van Vrankryck tpt haer oppressie groter te maecken, off dat de Keyser en Spanjen suUen werden geobli- geert, de will van Vrankryck te moeten doen, insgelyckx tot accres van de Fransse maght en verminderinge van S. C. D. en desen Staet, en daer by S. C. D. vervolgens gansch niet gebaet sal wesen en sigh sal hebben gechargeert met den haet van syn beste en opreghtste vrunden. 'T waer dan best, dat U H. Ed. de saecken daer op de voet by my voorgeslagen ajusteerde, immers vemam, wat men op dien voet will doen, en dat ten spoedighsten by missive bekent maeckte. Wil men evenwell van daer yemant herwaerts senden, dat het dan ten minsten yemant magh syn, daermede men confidentie kan plegen, son- der dat het aen den Ambassadeur van Vranckryck alhier gecommuni- ceert wert. Ick bidde dat hierontrent geen tyt magh werden versuymt. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Neue Bemühungen, den Kurfürsten sum Eintritt in die Association su bewegen. Ablehnende Antwort desselben. Grund davon die Erbitterung gegen Schweden. Kla- gen des Kurfürsten über den kaiserlichen Hof. Seine Ansprüche an denselben. Ver- geblicher Versuch I durch Fuchs den Kurfürsten sn einem anderen Besohluss su be- wegen.] Ick hebbe zedert het afgaan van mijnen jongsten aan ü W. Ed. 8. Mai. van den 4. deeses S. C. D. in een particuliere audientie met respect bekendt gemaackt den inhoudt van H. H. M. Resolutie van den 23. April *) ende deselve getracht te induceren (gelijck ick nu drie maanden aan den anderen onophoudelijck hebbe gedaan) tot het intreden in de Ligue ^) S. oben p. 658 n. Digitized by LjOOQIC 700 ^' Yerhandlungen fibejr eine neue Coalition. van Associatie met de daarop gevolgde speciale conventie, behelaende het denombrement van forces, sonder S. C. D. verder te solliciteren tot het aangaan van een naadere Alliantie met de CroonSpagne; waar- toe, om hooghstged. Heere Churfurst te persuaderen, ick hebbe bijge- bracbt alle de redenen ende argumeuten, soo mij van tijdt tot tijdt sijn gesuppediteert geworden ende die verders . daarbij hebbe können excogiteren. Dan deselve hebben het ongeluck gehadt van geene ingressie bij S. C. D. te vinden, seggende deselve, dat mij tot meermalen hadde verklaart geen genegentheijt te hebben, om sigh met de Croon Spagne (van dewelcke soo qualijck was bejegent) in nieuwe engagementen in te laaten, veel min met sijn eygen gelt, *t geen men hem conditione- lijck aanboodt,* daartoe te laaten koopeu; dat hij van de aequanimiteijt van die Maj. verwaghte, dat deselve hem sijne rechtmaetige pretensie sonder verder bedingh soude voldoen; ende wat de generale Ligue van Associatie betrefte, dat al in den Jaare 1681, als ick S. C. D. op ordre van H. H. M. daartoe inviteerde*), doenmaals hadde verklaart deselve niet te können bijtreden, ten opsichte van S. Maj. van Sweden, die daardoor aanleijdinge konde gegeven werden, omme met een re- doutabel getal van Trouppen wederom in Duijtslant te komen, het- welcke doen ter tijdt ende oock jegenwoordigh geensins was van sijne convenientie; dat soodaenigh een nabuijr, die hem beere Churfurst voor deesen met soo veel injustitie tegens de gemaackte Tractaten op 't lijff was gevallen, hem deswegen altoos een reghtvaerdige Jalousie dede hebben, ende derhalven, soo veel mogelijck, soude voorkomen, ten eijnde desselfs maght soo veel niet als voorheen omtrent sijne lan- den soude hebben te apprehenderen. Ende wat precautien ick S. C. D. daer tegens trachte te geven met het aanwijsen van de securiteijt, die daarin resideerde, bij aldien deselve de voors.Ligue van Associatie beliefde te amplecteren, excuserende het gepasseerde in den jongsten oorlogh op de minderjaarigheijt van den Coningh ende het selve aan die geene imputerende, dewelcke doemaals de Regeeringe in hadden, soo wilde dat echter niet opnemen. Daarbeneflfens tömoigneerde hoogstged. Heere Churfurst oock geen- sins van 't Keijs. HoflF voldaan te sijn, klagende over verscheijde tor- ten, die hem van S. Keijs. Maj. waaren aangedaan; ende ofschoon men nu 5 maanden aan den anderen had gerucht ende selfs van voor- name Ministers uijt Wien wierde overgeschreven, dat den Grave van Lamberg met billijckmatige satisfactie in körten herwaers soude koo- >) S. oben p. 621. 638. Digitized by LjOOQIC Wiederbolte Ablehnung der Btaatischen Propositionen. ^QJ men, soo was .tot nogh toe daarop het minste niet gevolgt, seggende dat men aldaar hadde willen afwaghten den uijtslagh van den ßijx- dach tot Warschau, omme, soo de alliantie tusschen den Keijser ende Polen bestendigh bleeff, sigh daarvan in de onderhandelinge alhier te bedienen ende minder satisfactie aan hem beere Churfurst te presen- teren*); dat al 't selve niet alleen evident was, maar d' Heere Straat- man in een gebouden discours met den vrijheer van S wer in bij des- selfs jongst aanwesen tot Wien sulx niet hadde verborgen gehouden, verders daarbij voegende, dat S. Keijs. Maj. hem beere Churfurst niet alleen t' onrecht onthieldt het vorstendom Jagerendorp, maar dat nogh daarenboven die drie hartoghdommen van Brieg, Legnitz ende Woulau te pretenderen hadde, die bij hooghtged. Keijs. Maj. onder voorgeven van een vervallen leen waaren aangeslagen, de gereformeerde kefcken, die aldaar in groote meenigt waaren, weghgenomen ende veele van de religie verdreven ; dat opgem. vorstendommen uijt krachte van voor- gaande Pacta familiae tusschen de beeren S. C. D. voorvaederen ende die van de beeren bartogen van Brieg nu op hem waaren gesucce- deert, waarvan mij de bescheijden bij geschrifte soude doen ter handt stellen. Ick bebbe daarnaa met d* Heere Gebeijm Raadt Fuchs bij sijne aankomste alhier over den inhoudt van opgem. Resolutie gesproocken ende S. W. Ed. geremonstreert de gevaerlijckheijt, die in de voors. antwoort resideerde, ende hoe apparent het was, soo men aan d' eene sijde naa H. H. M. heijlsame voorslagen niet wilde luijsteren ende aan d' andere sijde sich nader met Vranckrijck ende Dennemarcken jegens de Sweeden engageren, omme die Groon uijt oorsake van een gedreijgt transport van eenige Trouppen in 't ßijck offensive aan te tasten, dat daaruijt een generalen oorlogh «oude ontstaen, die S. G. D. soo ten opsichte van sijn hooge jaaren ende indispositie als wegens sijne landen en luijden alsoo weijnigh soude dienen als geen eenigh Potentaat in Europa; weshalven ick S. W. Ed. (die sigh voor desen van diergelijcke troublen, waardoor aan Vranckrijck aanleijdinge soude gegeven werden, om onder praetext van deese ofte geene te assisteren sijne desseinen tegens het ßijck ende de Spaansche Nederlanden voort te setten, altijdt avers heeft getboont) instantelijck versochte, dat bij andermaal de goetbeijt wilde hebben, het bovenstaande S. C. D. op *t krachtighste te representeren. Gem. beere maackte daarin geene swae- richeijt, maar alle de grieven, soo hem hadde voorgebracht, repete- >) Vgl. oben p. 678 n. 685 die Berichte Bruijnincx*8 Tom 18. Mftra u. 8. April. Digitized by LjOOQIC i2'02 ^^' Verhandlungen über eine neue Coalition. rende ende selfs nogh meer andere daarbij doende, seijde bedencken te hebben, dat S. C. D. daarin soude consenteren. Eenigen tijdt daar- naa heeft S. W. Ed. mij komen rapporteren, dat hij S. C. D- op 't voors. subject wijtlopigh hadde onderhouden ende deselve alle mijne redenen ende argumenten voorgehouden; dan dat hem leet dede mij te moeten seggen, dat hoogBtged. Ghurfurst bij de gegeyene antwoordt persisteerde, met protestatie nochtans, dat hij altijdt met den Staat van H. H. M. de oude ende vertroude vruntschap wilde conttnneren. Uijt al het welcke H. H. M. naa haare hooge wijsheijt suUen können afnemen, wat apparentie daar overigh is, omme meerhoogstged. Heere Ghurfurst tot het intreden in de Lige van Associatie met den aankleve van dien te können induceren. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Gerüchte am Hof über eine Allianz zwischen Frankreich, Dänemark und Branden- barg und einen berorstehenden Krieg mit Schweden. Fachs kann die Wahrheit der- selben nicht leugnen. Eine nnzweideatige Erklärung Vermeidet aber Fuchs. Desaeo Klagen über das Benehmen des Kaisers, Spaniens und Schwedens. Nachrichten über bcTorstehenden Zwist zwischen dem Staat und England. Veranlassung zu demselben.] S.Mai. Boven 't geene heden aan d' Heere GrifBer schrijve, hebbe noch te voegen, dat als ick met d' Heere Fuchs in discoursen was, gelijk daarin vermelt, hem onder andere vraegde, wat doch naa soo veel gehoudene conferentien met d' Heere Bierman eijndelijck idaaniijt stont te verwachten; dat een ijder hier aan 't Hoff seijde, datter een AUiantie was geprojecteert, omme neffens Vranckrijck ende Denne- marcken den Coningh van Sweden, het zij dat hij sijne Trouppen in Duijtslandt overschipte ofte niet, offensive te waeter ende te lande f at- tacqueren; dat om soodaenig voornemen te favoriseren ende het huijs van Bronswijck-Luneburg (die geseijdt werden so^ gevaerlijcke des- seinen niet te können approberen) f intiraideren, een starcke Franse Arm^e door de Cleefsche Landen den Rhijn soude passeren ende haar Wezel en Lipstadt, tot secuuriteijt van dat S. C. D. bij die geallieerde bestandigh soude blijven, ingeruijmt werden, jae dat men daarenboven debitteerde, bij aldien den Hartoch van Cell sigh neffens haar wilde engageren, dat hem tot een erkentenisse het Stifft Hildesheim soude werden gegeven: waerop S. W. Ed. antwoorde, dat noijt eenige dier- gelijcke voorslaegen in de conferentie waeren voorgekomen, ende hij nimmermeer den Ghurfurst sijn Meester soude können aenraedeu; om vrijwilligh eenighe sijner vestinghen in de Fransse banden te stellen, veel min die door sijne Landen de passage te vergönnen tot opprcssie Digitized by LjOOQIC Der Krieg mit Sobweden wabrscheinlicb. 703 van andere, maer dat mij echter niet konde onthouden, datier projecten lagen (waervan men door de beere Meinders aan de voom. Hoven liet openinghe geven), die hem deden apprehenderen, het zij deselve aldaar voor goedt aangesien wierden ofte niet, dat een Oorlogh tussen de twee Noorder Croonen daeruijt stont te volgen, in welcken geval S. C. D. volgens voorgaande Traetaten ende 't geene jegenwoordigh in fieri was, sonde genootsaeckt sijn, jegens Sweeden mede in 't spenl te komen, ende hij derhalven verhoopte, dat Q. H. M. met deselve geen mesures souden nemen, die eenige ombrage aan Dennemarcken ende hoogstged. 