title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Jorissen als eene Commissie om de zaken met Sir T. Shepstone of diens afgevaardigden te behandelen. Deze afgevaardigden waren de heeren Henderson en Osborne. Men had verschillende conferenties, doch de heer Kruger weigerde bepaald om eenige zaak te behandelen, die op eenige wijze de onafhankelijkheid van den Staat raakte, en toen de Engelsche heeren vragen deden omtrent het inwendig bestuur, werd hun op beleefden doch fermen toon gezegd, dat zij daarmede niets te maken hadden. De conferenties liepen dan ook op niets uit, en waren klaar­ blijkelijk een streek van Shepstone om tijd te winnen, want hij had thans vernomen dat Sir Bartle Frere niet vóór April in de Kaapstad kon zijn. Inmiddels had Shepstone zelf een aantal conferenties met President 661 XIII. Van Flora Shaw. Aan Rhodes. Uitstel gevaarlijk. Sympathie thans compleet, maar veel zal afhangen van het handelen vóór dat de Europeesche machten tijd hebben om een protest in te leveren, hetwelk, daar de Europeesche toestand als ernstig beschouwd wordt, de kracht van het Gouvernement mocht verlammen. 1) Wel, daar komt nu het geheele geheim uit! Wiens sympathie wordt hier bedoeld? Natuurlijk dat van de Engelsche Regeering, meer speciaal dat van den heer Chamberlain. En de krachten van welk Gouvernement zouden verlamd kunnen worden? Yan het Chineesche? Neen, van het Engelsche Gouvernement. En wat zou dat Europeesch protest moeten beteekenen? Zouden de groote Mogendheden een protest indienen, omdat Johannesburg een oproer aan den gang zette tegen President Kruger en zijne Regeering? Daar hadden zij immers niets mede te maken. En zelfs zouden zij er niets mede te maken hebben (en hebben zij er zich niet meê bemoeid) als Jameson met een troepje Chartered politie de Johannesburgers was gaan helpen, al hadden zij misschien de daad afgekeurd. Maar tegen een opslokken van de Transvaal door Rhodes, onder de Engelsche vlag, en als het ware q.q. de Engelsche Regeering, en met haar steun en medeweten, daar zouden zeker Duitschland, Frankrijk, Holland en misschien ook Rusland ten sterkste tegen protesteeren, omdat dan het Status quo in Zuid-Afrika verbroken werd, en Engeland veel te veel baas in Afrika zou worden, waar het, naar de meening van verscheidene Europeesche Staatslieden, reeds meer dan genoeg te zeggen had. En mocht de een of andere onovertuigbare lezer noch hemmen en ha-en en nog in twijfel trekken of de heer Chamberlain iets van het komplot wist, laat hem dan s. v. p. het volgende telegram van 17 December lezen: XIV. Van Flora Shaw. Aan Rhodes. Ik heb een onderhoud gehad met Secretaris Transvaal. Verliet hier Zaterdag op weg naar den Haag, Berlijn, Parijs; ben bang dat hij in onderhandeling met die partijen is. Chamberlain zuiver ingeval van tusschenkomst van Europeesche machten, maar heb speciale reden om te gelooven dat hij wenscht, dat gij het dadelijk moet doen. 2) De Secretaris van de Transvaal was, zooals iedereen begrijpen zal, Dr. J. W. Leyds. In hare getuigenis zeide Miss Flora Shaw dat zij 1) Het Engelsch is : „Delay dangerous. Sympathy now complete, but will depend very much upon action before European powers given time to enter a protest, which, as European situation considered serious, might paralyse Government.” 2) Hier is het Engelsch: „Held an interview with Secretary Transvaal; left here on Saturday for Hague, Berlin, Paris: fear in negotiation with these parties. Chamberlain sound in case of interference European Powers, but have special reason to believe wishes you must do it immediately.” 502 Joubert zeide in den Raad, dat hij van de zaak niets wist en ook niet van een Uitvoerend Raadsbesluit daaromtrent, doch de Voorzitter van den Raad, een sterke ondersteuner van den President, merkte aan, dat dit de schuld van den Generaal zelf was, die de zittingen van den Uit­ voerenden Raad niet behoorlijk bij woonde, en hierop werd de Generaal woedend. Op den 27sten Mei werd de discussie over de zaak hervat en toen er een voorstel kwam om den heer S. W. Burger te kiezen als notulenhouder in plaats van den heer Bok, stond Paul Kruger als een braaf en eerlijk man op, wees nogmaals op de vele diensten door den heer Bok den lande bewezen gedurende de jaren 1877 tot 1881 en verklaarde ten slotte, op ernstige wijze, dat wanneer men den heer Bok niet verkoos, hij, Kruger, zich verplicht zou gevoelen om zijne betrekking als Staatspresident neder te leggen. Toen de Raad zag dat ZHEd. zulk een gewicht op de zaak legde, gaven een aantal leden toe, en met 20 tegen 15 stemmen werd de heer Bok verkozen en zijn salaris vastgesteld op £ 1000 per jaar. Er werd toen veel gesproken en geschreven over deze „autocratische” hande­ lingen van President Kruger, doch wij van onzen kant kunnen niet anders zeggen, dan dat wij ZHEd. over zijne flinkheid in deze zaak steeds hebben bewonderd, en dat hem eer toekomt over de wijze waarop hij belet heeft, dat de man, die hem tien jaar lang trouw ter zijde had gestaan, door diens persoonlijke vijanden werd geruïneerd. Was dit een meer persoonlijke kwestie geweest, zoo kwam twee dagen later eene zaak van het grootste publieke belang voor den Raad en dit was de verandering in de Grondwet, volgens welke er thans twee Volks­ raden zouden zijn. Bij het voorbrengen van dezen zoo bijzonderen maat­ regel, vereischt door de buitengewone omstandigheden van het land, hield President Kruger een der beste redevoeringen, die hij misschien ooit in den \ olksraad heeft gehouden, en daarin zeide hij meer of min het volgende: „Ik wensch niet dat iemand de gedachte zal hebben dat dit schema zijn oorsprong heeft in den Uitvoerenden Raad. Ik alleen ben er verant­ woordelijk voor. Gij zult u herinneren, dat de zaak verleden jaar reeds door mij vermeld werd, en de leden meenden toen, dat de uitvoering er \an eene geheele revolutie in de Grondwet zou veroorzaken. Ik gevoelde toen niet de vrijheid om de Wet te publiceeren zooals zij in der haast opgesteld was, doch de Raad had er in toegestemd dat een Concept-Wet daaromtrent kon gepubliceerd worden. Het schema is nu behoorlijk opgesteld, en is thans voor den Raad. 1) Mijne Heeren! ik kom 1) De geheele Concept-wet was reeds in Februari 1889 in de Staats Courant gepubliceerd. 353 Art. 6. De Engelsche zoowel als de Transvaalsche regeering zullen vergoeding geven voor de schade in den oorlog door beider machten veroorzaakt. Art. 7. Alle vorderingen van schadevergoeding te worden geregeld door een Sub-Commissie. Art. 8 bepaalt den aard der vorderingen die onder het vorig artikel zullen worden toegelaten. Art. 9 stelt vast de wijze waarop die vorderingen zullen betaald worden. Art. 10 bepaalt het bedrag der landsschulden waarvoor de Transvaalsche staat verantwoordelijk zal zijn. Art. 11 refereert naar de renten op die schulden enz. Art. 12. Alle rechten van eigendom der loyalen worden gewaarborgd. Art. 13. Inboorlingen kunnen grond verkrijgen, doch transport daarvan te worden geregistreerd op naam van eene Commissie. Art. 14. Kaffers zullen zich vrij door het land kunnen bewegen. Art. 15. Geen slavernij zal worden toegelaten. Art. 16. Volle vrijheid van Godsdienst zal worden toegestaan. Art. 17 en 18 bepalen de plichten van den Britschen Resident. Art. 19 heeft zekere bepalingen over de Westergrenzen. Art. 20. Alle grondbrieven buiten de grenzen zullen van onwaarde zijn. Art. 21. Er zal eene Commissie voor Naturellen-locaties gevormd worden. Art, 22 bepaalt den werkkring van gemelde Commissie. Art. 23. Secoecoeni en de zijnen zullen op vrijen voet worden gesteld. Art. 24. De onafhankelijkheid der Zwasies wordt erkend. Art. 25. Voor goederen uit het Britsche Rijk zullen geen hooger be­ lastingen betaald worden dan voor die van andere landen. Art. 26. Vrijheid wordt aan alle personen gewaarborgd. Art. 27. Alle ingezetenen zullen vrijen toegang tot de gerechts­ hoven hebben. Art. 28 bepaalt vrijheid van krijgsdienst voor zekere lieden, die hun namen bij den Britschen Resident laten registreeren. Art. 29. Voorzieningen omtrent uitlevering van misdadigers. Art. 30. Schulden te worden betaald in dezelfde munt als waarin dezelve aangegaan zijn. Art. 31. Alle transactiën omtrent grond gedurende de tusschen- regeering gemaakt zullen van kracht blijven. Art. 32. Deze Conventie zal binnen drie maanden door den Volksraad bekrachtigd worden. Art. 33. Onmiddellijk na de bekrachtiging dezer Conventie zullen alle Engelsche troepen de Republiek verlaten. 23 80 waarvan velen slechts hun eigen doel beoogden en den nieuwen Kommandant- Generaal tot hun speelbal gebruikten. Het is gemakkelijk te begrijpen, dat in een land zooals het jeugdige Transvaal, Kerk en Staat twee nauw aan elkander verbonden factoren waren. Deels zat dat in den aard van het Afrikaansche volk, en in het Calvinisme, dat de heerschende godsdienst is; deels was het een nood­ zakelijk gevolg van de omstandigheden waarin de Emigranten zich gedurende de eerste jaren na den Trek bevonden. Gedurende het rond­ zwervend leven dat zij leidden, waren de voormannen van de Maatschappij ook de voormannen in de Kerk. En' toen de voormannen op politiek gebied met elkander begonnen te strijden, was het niet te verwonderen dat de strijd langzamerhand ook op Kerkelijk gebied overging. In Kerk zoowel als in Staat haalde men Bijbelteksten aan om zijne positie te verdedigen; en het is licht te begrijpen dat onder de omstandigheden de teksten wel eenigszins verschillend werden opgevat. Doch er kwam nog eene verdere omstandigheid bij, die de dadelijke oorzaak was van dien diepen en met kracht gevoerden kerkstrijd, die zelfs heden in de Zuid-Afrikaansche Republiek zijn einde niet heeft gezien. Toen de Emigranten de Kolonie verlieten, waren zij leden van de Moederkerk in die Kolonie. In de eerste jaren na het begin van den Grooten Trek, deed die Moederkerk weinig of niets voor de Emigranten, en er zouden misschien enkele personen kunnen zijn, die hieruit een verwijt aan de Synode der Kerk zouden willen maken. Doch men moet niet vergeten, dat de toestanden toen geheel anders waren dan thans. Eerstens waren er nog maar zeer weinig predikanten, en de Afrikaners onder hen gingen in Holland studeeren om zich voor het herderlijk ambt te prepareeren. Daarbij kwam nog dat de predikanten toen niet beroepen werden door de Kerkeraden der gemeenten, zooals sedert 1845 het geval is, maar dat zij door de Regeering op hunne standplaatsen werden aangesteld en dus geheel afhankelijk waren van het Engelsche Gouver­ nement. Dat Gouvernement zag natuurlijk met leede oogen den Grooten Trek aan, al kon zij dien niet bepaald beletten. Doch had in dien tijd een predikant der N. G. Kerk het gewaagd om met de Emigranten samen te gaan, ten einde tijdelijk in hunne godsdienstige behoeften te voorzien, of al had hij zeltb hun een bezoek gebracht gedurende hun rondzwerven, dan had dit waarschijnlijk ten gevolge gehad, dat de Regeering hem uit zijne betrekking had gezet. Bovendien was het reizen in die dagen ontzettend moeielijk en kostbaar, want die lange afstanden konden slechts met den langzamen ossenwagen worden afgelegd. Omstandigheden beletteden dus de Synode te Kaapstad om zulke voorzieningen voor de Emigranten te maken als HOOFDSTUK XIX. De Zoutpansbergsche Onlusten. (Vervolg). De Staatspresident riep nu een commando van 2000 man op, en deed tegelijk den Volksraad in eene speciale zitting bij elkander komen, want er moest een plan beraamd worden om geld te krijgen. De schatkist toch was zoo leeg, dat er niet eens geld was om het transport te betalen van een hoeveelheid ammunitie die de heer McCorkindale voor het Gou­ vernement had verkregen, en die in Durban lag. De Volksraad, geen ander plan wetende, gaf autorisatie tot het maken van nog £ 20.000 mandaten. De toestand van het land was inderdaad zoo ongelukkig in dezen tijd, dat onder een deel der burgers het plan ontstond om het land te verlaten en zich te vestigen in het land van Moselikatse, waar, naar gezegd werd, rijke goudontdekkingen waren gedaan. Kommandant Jan Viljoen van de Marikwa schijnt aan het hoofd dezer partij gestaan te hebben, maar er ging zelfs een praatje rond dat Kruger met 80 families gereed was om zich bij hem te voegen. Van dit plan is echter niets gekomen en het werd ongelukkig aan den heer Cecil Rhodes toegelaten om die streek vijfendertig jaren later op zijn manier te koloniseeren, en daardoor eene geheele verandering in den toestand van Zuid-Afrika teweeg te brengen. Het commando werd opgeroepen, doch slechts 500 burgers gaven gehoor. Paul Kruger was zoover hersteld, dat hij het bevel over het commando op zich kon nemen. Er was eene ontzettende schaarschte van ammunitie, doch de menschen die uit Zoutpansberg kwamen, verzekerden den Kom- mandant-Generaal dat er volop kruit en lood in de Zoutpansbergen was en President Pretorius beloofde om, zoodra de ammunitie van Natal aan­ kwam, ze het commando achterna te zenden. Op de berichten van Zoutpansberg steunende en vertrouwende op de 715 was de nekslag van de Revolutie, en Jameson was er door vogelvrij verklaard, en dat wist en zeide de heer Rhodes dan ook. En terwijl te Groote Schuur, in de stilte van Tafelbergs schaduw, Cecil John Rhodes als een krankzinnige rondliep, en misschien in stilte te keer ging over het verraad jegens hem gepleegd, zat Joseph Chamberlain, de man die hem verraden had, in Downingstreet te Londen, en verzon plannen, hoe hij het beste zijn lijf kon bergen. Vóór hem lag het telegram waarin Sir Hercules Robinson hem kennis had gegeven van Jamesons inval, en daarbij kwam dat de Groote Mogendheden in Europa dadelijk van het Engelsche Kabinet een verklaring eischten, dat de Engelsche Regeering geen hand had in den Jameson-inval en alle aandeel daaraan ontkende. En Lord Salisbury had die verklaring gegeven, 1) met mede­ weten en toestemming van den heer Chamberlain. De heer Chamberlain had waarschijnlijk gedacht, dat toen hij de laatste verzoeken van Rhodes niet had ingewilligd, er in Zuid-Afrika geene verdere stappen zouden worden genomen. En nu Rhodes en Jameson toch hun deel van het schema waren gaan uitvoeren, bevond de Secretaris voor Koloniën zich in eene moeielijke positie. Ondersteunen kon hij de zaak niet meer; tenzij hij in Europa een wespennest om Engelands ooren wilde zien; er zat dus niets anders op, dan voor de wereld de zijde der Transvaal te nemen, en later te zien hoe hij met Rhodes kon klaar komen. Dat deze het onder de omstandigheden niet wagen zou, om den waren toestand van zaken bekend te maken, en hem, Chamberlain, te compro- mitteeren, dat begreep de „slimme Joe” wel, en misschien was hij gedachtig aan het Engelsche spreekwoord dat zegt, dat „zelfs dieven onder malkaar een eergevoel hebben.” Op 31 December telegrafeerde hij dus aan President Kruger: „Het spijt mij van Jamesons daad te hooren. Sir Hercules Robinson heeft iemand gezonden om hem terug te roepen. Kan ik met u verder samenwerken in deze omstandigheid om te beproeven tot een vreedzame schikking te geraken, welke afdoende is voor alle belangen in Zuid-Afrika en die bevorderlijk zoude zijn aan de concessies, die, ik ben er verzekerd van, UHEd. bereid is te geven.” President Kruger was veel te leep om zich door dit telegram te laten vangen. Hij dankte vriendelijk, doch in zijn antwoord sprak hij geen woord van concessies. Wij weten reeds dat de Hooge Commissaris eene oproeping uit 1) Dit is misschien iets nieuws voor velen mijner lezers, doch het wordt als een onbetwist feit vermeld door een schrijver in het Juli-nummer 1897 van de Conlemporary Review, die zich Quaesitor noemt, en blijkbaar iemand is, geheel op de hoogte der Engelsche politieke zaken. Op dat artikel zullen wij later nog eens terugkomen. 173 Burgers, en besloot deze laatste den Volksraad in buitengewone zitting bijeen te roepen. Uit de Blauwboeken omtrent deze zaken gepubliceerd, en die nooit door Burgers zijn tegengesproken, (hoewel hij er alle gelegenheid toe gehad heeft) blijkt het dat Burgers bepaald van opinie was dat „onder den tegenwoordigen regeeringsvorm de onafhankelijkheid van den Staat niet kon gehandhaafd wordendoch hij meende tegelijkertijd, „dat daar wel kans toe was als het Uitvoerend Bewind meer macht in handen kreeg, en daardoor het volk beter in orde kon houden.” Wat Burgers hier mee meende, was klaarblijkelijk het volgende: Geef den President meer macht, geef hem een Uitvoerenden Raad van bekwame en geleerde ministers; verwijder daardoor de Boeren uit den Uitvoerenden Raad, dan heb ik althans daar geen oppositie.” Dit meende in zooveel woorden dat Burgers het volk in zijne rechten wilde verkorten, hun Koningsstem hun ontnemen, en de vrije Republikeinsche Constitutie door een half monarchale wilde laten vervangen. Dit voorstel op zich zelf bewijst reeds, hoe weinig Burgers den waren geest van zijn volk kende. Het bewijst verder, dat Shepstone op die conferenties Burgers zijn tweede, ware volmacht van 6 October 1876 moet hebben vertoond, en dat de Transvaalsche President waarschijnlijk vooruit wist wat er gebeuren zou. „Had Kruger trouw met Burgers samen gewerkt, dan had de annexatie nooit plaats gehad,” zeide eens een hooggeplaatst Transvaalsch ambtenaar, die een groote rol in den Vrijheidsoorlog heeft gespeeld, tot den schrijver dezes. Ik waag het echter van opinie te verschillen, hoe arrogant dit ook moge schijnen. Het was Burgers die het initiatief had moeten nemen; als President kon hij dit doen; Kruger was als gewoon lid van den Uitvoerenden Raad geheel machteloos om alleen eenige maatregelen te nemen. Had Burgers, toen hij de ware volmacht zag, en dus begreep dat het thans de onafhankelijkheid van het land gold, dadelijk Shepstone en zijne bende doen gevangen nemen als vijanden van den Staat; had hij dadelijk den waren toestand van zaken aan het volk bekend gemaakt; had hij de kreet „te wapen, te ivapen, de vijand bedreigt ons” doen hooren, dan had het volk zonder eenigen twijfel aan zijn roepstem gehoor gegeven; dan zou er geen man in de Transvaal geweest zijn die hem meer ondersteund zou hebben dan Paul Kruger; dan waren Laingsnek en Amajuba 4 jaren vroeger gevochten. Het mag zijn dat de vrees voor een inval der Zulu’s (iets waar Shepstone later werkelijk mee dreigde 1) den President terug hield zulk een stap te nemen, doch had hij dien genomen, dan zou de geschiedenis een minder liefdeloos oordeel over 1) Zie pag. 32 van Dr. Jorissens Herinneringen. 374 den heer P. J. Joubert, het lid van het Driemanschap gelezen, en daar die brief niet weinig opschudding veroorzaakte en op eenige punten veel licht werpt, zullen wij dien hier in zijn geheel weêrgeven. Pretoria 4 Juli 1882. Aan den Hoogedelachtbaren Voorzitter en de Leden van den Hoogedelachtbaren Volksraad. Hoogedele Heer en Heeren! Landsvaders, die, zooals ik vertrouw, met mij een brandende begeerte hebt om wel te doen aan het land onzer inwoning en aan het volk van ons aangenomen vaderland, ik acht den tijd nu gekomen, dat ik een woord in den boezem van uwe Achtbare Vergadering uitspreken en nederleggen moet. Sedert lang vóór de annexatie van ons land aan de Britsche Kroon, en wel het allermeest ten tijde van de ongelukkige Bloemhof-arbitrage, en daarna, werd er sterk gevoeld en gesproken over eene vereeniging tusschen deze Republiek en den Oranje Vrijstaat, maar door de verkiezing en het Presidentschap van nu wijlen President Thomas Frangois Burgers was en is dat gevoel en verlangen van de vereeniging niet alleen ver­ doofd, neen, het was uitgedoofd en er was geen sprake meer van; met een zoo bekwamen President aan het hoofd kon deze Staat niet meer verstaan waarom eene vereeniging noodzakelijk zou zijn. Zoo dachten wij. Nu, Achtbare heeren, de tijd spreekt voor zichzelven. Wij hebben op eigen been gestaan, totdat wij onder Engelands juk werden neêrgelegd en gekromd. Vier harde jaren van worsteling en lijden heeft het ons gekost en zwaar hebben wij geboet en duur hebben wij betaald voor het recht, dat wij nu hebben om weder over onze zaken en belangen te raadplegen en voor onze toekomst te rekenen en te besluiten. Het kan U Hoogedelachtbaren niet ontgaan zijn, hoe sterk het gevoeld en hoe dikwijls het onder onzen druk gedurende de annexatie werd uitge­ sproken en van alle zijden toegejuicht werd: „Vereeniging met den Vrij­ staat, onzen Zuster-staat; Vereenigd Zuid-Afrika; weg maar eerst met de annexatie.” Nu, Achtbare heeren, toen ik als een der hoofdleiders van dit land de betrekking op mij nam, vleide ik mij ook met de blijde ver­ wachting : geduld en moed; eendracht maakt macht. Toen ik met Generaal Wood en de koninklijke Commissie in onderhandeling was, was een van mijne grootste bezwaren dit, dat wij zouden gebonden en verhinderd worden om ons met onzen Zuster-staat te vereenigen; doch mijne vrees werd 613 eene gelukwensching waaromtrent de Engelsche Pers natuurlijk alle lafheden debiteerde. Wij zullen ons dezen keer niet bezighouden met de verrichtingen van den HEd. Volksraad, en slechts melden dat in den Eersten Raad eene petitie werd voorgelezen van de inwoners van Johannesburg, vragende om het stemrecht op redelijke wijze binnen het bereik der uitlanders te brengen. Die petitie was geteekend door 38,500 personen, naar men voorgaf allen mannelijke meerderjarige personen op de Witwatersrand- goudvelden. Van die petitie nam de Raad weinig notitie, omdat er alle duidelijke teekenen zichtbaar waren, dat een aantal der handteekeningen niet bond fide waren. Op die petitie komen we nog later terug (zie het volgende hoofdstuk.) 1) De Spoorweg-kwestie duurde voort, en verergerde bij den dag. De Kaapsche Regeering nam thans een werkzaam aandeel in het doen vervoeren van goederen per transportwagens van Viljoensdrift naar Johannesburg, en slechts een kwart der goederen ging per spoor. Onder die omstandigheden was de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij niet geneigd om zich veel moeite te geven de goederen te vervoeren, en er ontstond te Viljoensdrift en ten Zuiden er van eene versperring van goederen die ontzettend was, en die de Johannesburgers woedend maakte. Doch de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij en haar bestuurder, de heer Middelberg, bleven bedaard en haastten zich volstrekt niet. Terecht konden zij ook zeggen: „Wel, jullie zijn nu met jullie transportdienst begonnen, dat naar je zeggen, je goedkooper uitkomt; zie nou dat je klaar komt; als het niet gauw genoeg gaat, dan kunnen wij dat niet helpen.” In October echter stelde de heer Middelberg aan de Transvaalsche Regeering voor om een nieuwe Spoorweg-Conferentie te Pretoria te houden en een laatste poging aan te wenden om de Kaap-Kolonie een verstandig inzicht in den toestand van zaken te doen krijgen; en de Regeering deed dit dan ook. Echter nam zij tegelijk een maatregel, die aantoonde, dat zij eigenlijk het heft van het mes in handen had. Er moest een einde gemaakt worden aan den transportdienst per ossenwagen. Nu waren er zekere bepalingen onder de Wet over Invoerrechten in de Zuid-Afrikaansche Republiek, waarbij vastgesteld werd, dat de President 1) Men vond er b. v. W. E. Gladstone op, en een aantal smerige namen, die blijkbaar er maar net op geplaatst waren om ,,bohaai” te maken. Dat kon ook niet anders, als men bedenkt, dat agenten met de petitie waren rondgestuurd en betaald werden naar evenredigheid van het aantal namen door hen verkregen; een mooie manier, en die ongetwijfeld aanleiding heeft gegeven tot een „namen-fabriek.” 546 toestand van zaken uit, en — daarmede was het spulletje uit, voor zoover de Transvaalsche Regeering aanging. De onderhandelingen later door de Trekkers met den heer Rhodes gevoerd, de reizen van Ds. Adriaan Hofmeyr (op de eerste reis door Ds. G. W. Stegmann vergezeld) naar Mashonaland en de ellenlange correspondentie die nog over „de Trekkers en den Trek” gevoerd werd, zijn zaken die meer thuisbehooren bij de geschiedenis van Rhodesia, dan bij de levensgeschiedenis van President Kruger. Voor hem en zijn Staat was het gevaar voorshands geweken. In de verdere zitting van de beide Volksraden viel er weinig bijzonders voor. Er waren echter duidelijk teekenen te bespeuren dat er een heftig verzet begon te ontstaan tegen de N. Z.-A. S. M. Toen b. v. de Regeering het noodig vond om op de begrooting een post van £ 360 te brengen voor het salaris van een assistent Naturellen Commissaris, ten einde het Zwarte werkvolk aan den spoorweg in orde te houden, meende een aantal leden, dat indien een zoodanig ambtenaar werkelijk noodig was, de Spoorweg-Maatschappij er zelf voor moest betalen. De heer Lombaard, anders gewoonlijk een sterke ondersteuner van den President, maakte de aanmerking „dat de maatschappij nog als een vloek op onze kinderen en nageslacht zal rusten,” en dit deed den President een scherpe rede houden, waarin hij zeide dat de haat tegen de Hollanders en de Hollandsche Spoorweg-Maatschappij een onbehoorlijken invloed op de raadsleden uitoefende. Men wilde de Z.-A. S. M. doodmaken en sprak dan tegelijk dat het nageslacht onder de Maatschappij zou lijden. Eén ding kon hij den Raad zeggen, dat als de Maatschappij te gronde ging, en men zelf den spoorweg moest bouwen, het nageslacht er veel zwaarder onder zou lijden. Eene lange discussie vond plaats toen in het begin van Augustus het rapport van de Spoorweg-Maatschappij voor den Raad kwam, en menig onaangenaam woord moest Dr. Leyds, op wien de taak rustte om het lapport te verklaren en zoo noodig te verdedigen, hooren, vooral van den heer Loveday, die van het begin tot op den huidigen dag een beslist, hoewel eerlijk tegenstander van den spoorweg was, en daarom gevaarlijk was, omdat hij een der weinige Raadsleden was, die vlug en goed met cijfers kon omgaan. De Tweede Raad verdaagde in het einde van Juli; de Eerste Volksraad op den 7dcn Augustus, en passeerde nog kort voor hare verdaging de Munt-Wet, waardoor een eigen gouden en zilveren muntstelsel in de Republiek werd ingevoerd. Lij het sluiten van den Raad erkende President Kruger dat hij oppositie had gehad en dat er harde woorden waren gevallen, doch hij beschouwde 62 op eene algemeene vergadering van de aanhangers van Kommandant Potgieter besloten. 1°. Dat de Volksraad de hoogste wetgevende macht van het geheele land zou zijn. 2°. Dat alle ambtenaren door den Volksraad zouden worden aangesteld, en aan diens instructiën zouden onderworpen zijn. 3°. Dat Ohrigstad de hoofdstad van den geheelen Staat zou zijn. 4°. Dat Andries Hendrik Potgieter gedurende zijn leven het ambt van Hoofd-Kommandant zou bekleeden. De partijgangers van Pretorius begrepen goed dat deze besluiten geen ander doel hadden dan om hun aanvoerder van allen invloed te berooven, en er ontstond eene geweldige agitatie. Zooals altijd in zulke gevallen, vooral in de geschiedenis der Republieken, waren er mannen van meer of mindere bekwaamheid, die de aanvoerders ter zijde stonden, en hun raadgevingen influisterden, waardoor de verbittering natuurlijk nog grooter werd. Aan de zijde van Kommandant Potgieter stond een zekere H. F. Bührmann, vroeger pakhuisklerk te Amsterdam, die in 1848 met den heer Smellen- kamp naar Zuid-Afrika was gekomen, en aan de Emigranten door dezen werd aanbevolen als een geschikt persoon om de kinderen der Boeren te onderwijzen. In die capaciteit kreeg hij dan ook eene betrekking bij den heer Potgieter, en daar hij geenszins misdeeld en natuurlijk beter opgevoed was dan het gros der Emigranten, kreeg hij spoedig een tamelijken invloed, en was hij in 1849 als Secretaris van den Volksraad bezig. Aan den kant van Pretorius stond echter een man van grootere bekwaamheden, nl. de heer Jacobus Stuart, vroeger ambtenaar bij de registratie in Holland, en later aldaar landeigenaar en wat men hier een progressieven boer zou noemen, doch die, veel van zijn fortuin verloren hebbende, had besloten om zijn geluk in Zuid-Afrika te zoeken, en reeds vroeg met Pretorius in kennis kwam, wien hij lang met raad diende. Al had de heer Stuart zijne fouten, zoo was hij een veel bezadigder man dan de heer Bührmann; doch hij schijnt steeds met een speculatiegeest bezield te zijn geweest, en plannen te hebben gekoesterd waarin idealisme zich aan geldmakerij paarde. In 1849 en 1850 heerschte er zulk eene spanning tusschen de beide partijen, dat men op het punt stond een burgeroorlog te hebben, en Bührmann zelfs zoo ver ging om een eigen partij, de zoogenaamde 4 olksraad-partij, te vormen. Doch juist de vorming van die partij was een groot voordeel voor Pretorius, want toen de Volksraad zich tusschen twee vuren begon te bevinden, meende hij dat het tijd was om een vergelijk tusschen de partijen te treffen. Hiertoe besloot men 4 Kom- 467 best om de snelgroeiende vereischten van de goudvelden tegemoet te komen, en had nu zelfs orders gegeven tot den aanleg van een telegraaf naar Johannesburg. De Barberton-Goudvelden had hij eenigen tijd geleden bezocht, en het scheen hem toe dat de delvers daar tevreden waren. Het speet hem dat hij niet hetzelfde kon zeggen van de Witwatersrand Goudvelden, want daar scheen het, dat een deel der bevolking de wetten wilde overtreden. Ontstonden er moeielijkheden hier, dan zou hij (ZHEd.) niet direct er zich mede bemoeien, maar eerst de zaken in handen van het Delvers-Comité laten, ten einde de gehoorzame en ordelijke inwoners de kans te geven om de anderen in orde te houden. Doch zouden zij daartoe niet in staat zijn, dan zou hij verplicht zijn de burgers op te roepen, en de delvers dan als rebellen te behandelen; doch hij hoopte dat zij zich zoo zouden gedragen dat hij hen zijne kinderen zou kunnen noemen. Echter begreep hij dat onder een bevolking als deze er altijd eenige personen waren, genegen om de rust en orde te verstoren. Deze aanspraak maakte, geheel ten onrechte, een onaangenamen indruk op de delvers die het ZHEd. zeer kwalijk namen, dat hij hen met de burgers dreigde. Dat ZHEd. dit niet als een dreigement gebruikte, spreekt echter van zelf, doch hij meende het als eene waarschuwing, en om aan te toonen, dat men in Johannesburg niet moest gaan denken dat men met een zwak of weifelend Gouvernement te doen had. Kruger had in 1876 en 1877 gezien wat het gevolg was geweest van de zwakheid van het Gouvernement tegenover de Lijdenburgsche delvers, en hij wenschte die gevolgen in Johannesburg te vermijden. En het was toen juist een gevaarlijke tijd voor de nieuwe Goudvelden, zoodat het veel van de Regeering en hare fermheid afhing of het ordelijke of het rustverstorende deel der bevolking de overhand zou krijgen. Op een lunch, den volgenden dag aan ZHEd. aangeboden, werden een aantal speeches gemaakt, o. a. door de heeren J. X. Merriman en Cecil Rhodes, welke laatste vooral zeer verstandig sprak, er op wijzende dat men het de Transvaalsche Regeering niet kwalijk kon nemen, dat zij met eenige suspicie op de nieuwe bevolking zag. Voor de Volksraad in Mei door ZHEd. geopend werd, waren er twee buitenlandsche vragen van belang ontstaan, die nog geruimen tijd de aandacht der Regeering zouden bezig houden. De eerste was de Zwasiland- kwestie. Eenige Boeren hadden van Umbandine, den Zwasi-koning, weide- rechten in Zwasiland gekregen, en nu werd er door een deel der Engelschen beweerd, dat dit een nieuwe „Boeren landhonger” was, waartegen Engeland zich dadelijk moest verklaren, ten einde moeielijkheden te voorkomen. In het Engelsche Huis der Lords kwam de zaak op den 24sten Maart ter 732 andere buitenlandsche) Regeering, namelijk het behoorlijk zenden van depêches, zond hij, dadelijk na het schrijven der depêche, een telegra- phisch overzicht er van aan den Hoogen Commissaris te Kaapstad, die zulks weder overtelegrafeerde naar den Britschen Agent te Pretoria, met instructiën dit aan de Transvaalsche Regeering bekend te maken. Bovendien werd de inhoud er van aan de Engelsche nieuwsbladen bekend gemaakt. Op denzelfden dag dat de President het voormelde antwoord op de uitnoodiging van den heer Chamberlain om naar Engeland te komen zond, ontving de Regeering die telegraphische verkorting uit de handen van Sir Jacobus de Wet. Aangezien wij geen ruimte hebben om later deze depêche van den heer Chamberlain in haar geheel te geven, hoe gewichtig zij ook is, zijn wij verplicht om hier de telegraphische opsomming er van terug te geven, welke luidde als volgt: „Ik zend U eene lange depêche per volgende mail, over het onderwerp der recente gebeurtenissen in de Zuid-Afrikaansche Republiek. Uit hoofde van politiek, beschouw ik ’t noodig deze depêche in de Londen Gazette te publiceeren, zeven Februari. De volgende zijn de hoofdpunten. De eerste negen-en-twintig paragrafen zijn historisch, handelende over den opstand van de Uitlander-bevolking, hun agitatie voor hervorming. Beweging van Jameson. Redenen waarom het niet kon worden voorzien door Harer Majesteits Gouvernement. Stappen genomen door U en Harer Majesteits Gouvernement om hem te stoppen. Uwe verhandelingen te Pretoria. Handeling van het Gouvernement van de Zuid-Afrikaansche Republiek tegen Johannesburg en arrestaties in die plaats. De volgende afdeeling toont aan de positie welke Harer Majesteits Gouvernement beweert te houden tegen de Zuid-Afrikaansche Republiek, wat betreft, ten eerste hare binnenlandsche, ten tweede hare buitenlandsche betrekkingen. De depêche gaat verder met te verwijzen naar de voornaamste grieven van uitlanders, naturalisatie, kiesrecht, stemrecht, finantiën, recht van publieke vergaderingen, Gouvernements- concessiën, arbeidskwestie, politiemacht enz. Wat betreft de stemrechtkwestie, neem ik aan de 3de tot de 9de paragraaf van mijns voorgangers depêche No.lSvan 19 October 1894, welke paragrafen ik bezig ben met zijne toestemming te publiceeren. Ik spreek de hoop uit dat concessiën zullen worden gemaakt op deze punten die de rechtmatige oorzaken van ontevredenheid uit den weg zullen ruimen en de agitatie ontwapenen. Ik ga voort met voor te stellen ter consideratie van den President als eene mogelijke oplossing van de zaak, een plan waardoor het mogelijk zou kunnen zijn om aan de klachten der L itlanders tegemoet te komen, zonder de stabiliteit der Republiek in gevaar te brengen; de voornaamste punten zijn als volgt: het geheele Randdistrict een gewijzigd plaatselijk zelfbestuur te hebben, met macht van wetgeving over zuiver locale zaken, onderworpen aan het veto van het Gouvernement van de Zuid-Afri­ kaansche Republiek, met eigen belasting, onderworpen aan jaarlijksche betaling van vaste contributiën aan het Gouvernement, aldaar te zijn een afzonderlijk Hooggerechtshof zooals in de Oostelijke provincie en te Kimberley, voor dit district, dat eveneens zijn eigen civiele politiemacht zou moeten contróleeren, zijn algemeen onderwijs, bestuur over mijnen, en ander binnenlandsch beheer. Het Gouvernement der Zuid-Afrikaansche Republiek zou gerechtigd zijn om een redelijken waarborg te handhaven tegen 806 Vijf minuten later was de edele Lord verdwenen. Dit was hem toch wat al te kras. De arme man verbeeldde zich waarlijk, dat de Rusten- burgsche Leeuw, die zonder te blikken of te blozen voor Keizers en Koningen had gestaan, in zijne capaciteit als „mensch,” omhaal zou gaan maken voor een Engelschen Lord. Als deze historie niet waar is, dan is zij volstrekt niet slecht bedacht, want zoo iets zou geheel gemakkelijk kunnen gebeuren. Een niet onaardig verhaaltje is door den heer McAdoo, het hoofd van de Amerikaansche Neger-zangerstroep verhaald. Hij kwam ZIlEd. vragen om bij een concert, door zijn troep te worden gegeven, tegenwoordig te zijn, en verzekerde den President dat zijne lieden zeer mooi zongen. ,,Ja, maar jij hêt nog nooit mij hooren zingen. Ik zing bas,” was het luimige antwoord van ZHEd., maar hij nam toch de invitatie aan, daar men geestelijke liederen zou zingen, en het concert in den middag werd gegeven. Want 's avonds gaat ZHEd. zeer zelden uit. Na het vallen van den avond en nadat de bezoekers hem hebben verlaten, gaat de President in huis, en hier ontvangt hij slechts visites van zijne familieleden of van intieme vrienden. Daarop neemt hij het avondeten, waarbij weder melk gedronken wordt, en dan volgt de huis- godsdienst. Kort na 9 uur is ZHEd. gewoonlijk reeds ter ruste gegaan. Zoo eenvoudig leeft Paul Kruger, de machtige President van den bloeienden Transvaal-Staat; zoo eenvoudig heeft hij steeds geleefd. Hij is en blijft wat hij is — een ware, Transvaalsche Boer, die de goede zeden en gewoonten van zijne voorouders niet heeft vergeten. Voorspoed, macht, eer en rijkdommen hebben hem niet bedorven; zijn ambt en titel als Staatspresident geeft hem, volgens zijne meening, geen ander recht dan dat van eersten burger van den Staat. Zijne reizen naar Europa, de groote eei die men hem in 1884 in Engeland, Holland, Duitschland, Frankrijk en 1 oitugal heeft bewezen; het wedijveren der Europeesche Vorsten om zijn borst met ridderordes te bedekken; het feit dat hij tweemaal de ïedder van zijn volk is geweest; dat alles heeft op zijn gezonden geest, zijn innige godsvrucht, en zijn burgerlijken eenvoud niet den minsten nadeeligen indruk gemaakt. Voor eer en macht leeft Paul Kruger niet; neen, alleen voor de onafhankelijkheid van zijn volk, voor de bevordering Aan het Avelzijn van zijn geliefd land, ja, daarvoor alleen leeft hij. De handdr uk Aan een 1 ransvaalschen Boer, die hem dankt „voor wat die 1 resident voor ons gedaan heeft,” is hem meer waard dan al de loftui- gingen Aan schrijvers, al de ridderordes die zijn borst versieren. En wat hem nog veel meer waard is, is het bewustzijn dat hij zijn plicht doet jegens zijnen God, en tegenover zijne medemenschen. Want eerst God 593 de orde niet werd gehandhaafd en zulke ongeregeldheden en oproerigheden niet werden belet? 3°. Of er behoorlijke regulaties en voorzieningen waren om de politie enz. te machtigen ongeregeldheden en oproeren te onder­ drukken, en indien zoo, dat het Gouvernement verzocht wordt dadelijk stappen te nemen om die regulaties te doen uitvoeren en de oproerlingen te doen straffen.” Dien avond zou er een groote fakkeloptocht plaats vinden, en inderdaad gingen ook een aantal jongelui met fakkels naar het Transvaal-hotel, doch Sir Henry Loch wilde geen demonstratie hebben, en ried de fakkeldragers om stil te blijven en de orde te bewaren. Dienzelfden dag kwamen een aantal fatsoenlijke Engelschen bij den President en verzekerden hem dat zij ten sterkste het gebeurde af keurden, en ZHEd. gaf te kennen, dat hij nooit geloofd had, dat de ordentelijke Engelschen iets met de demonstratie hadden te doen. „Doch,” voegde hij er bij, „ik vrees dat dit slechts olie in het vuur is, en dat het bittere gevoel tusschen de oude en de nieuwe bevolking nu slechts verergeren zal.” En dat was ook zoo, want er waren niet weinigen die ronduit zeiden: „Nou zal die uitlanders niks nie krijg.” De demonstratie had dus haar doel gemist. In plaats van dat, zooals men dacht, de Regeering bevreesd was geworden, en door die vrees er toe gebracht werd om toe te geven, had men zelfs mannen, die oorspron­ kelijk met de uitlanders sympathiseerden, tegen zich in het harnas gejaagd. Sir Henry Loch kreeg reeds vroeg den volgenden morgen een telegram van den heer John Tudhope, Voorzitter van de National Union, ZExc. verzoekende om Johannesburg een bezoek te brengen. Het is volstrekt niet onmogelijk dat, nu de Pretoria-affaire eenigszins schipbreuk geleden had, de mannen van de Union dachten, dat bij gelegenheid van een bezoek van Sir Henry Loch, er in Johannesburg veel meer kans was om den boel in den brand te steken. Het zou de mijn-eigenaars niet veel moeite gekost hebben om de mijnwerkers, en de ambachtslieden, die meerendeels van hen afhankelijk waren, zoover te krijgen (hetzij door geld of drank) dat zij lawaai en geschreeuw zouden maken; en als de politie dan tusschenbeide wilde treden, zouden er natuurlijk tooneelen plaats vinden, die naar oproer leken, en dat was juist wat men hebben wilde. Dat zou dan op Sir Henry den indruk maken, dat het leven en de vrijheid der Engelsche onderdanen niet zeker waren in de Transvaal en dan zou men Engelsche interventie krijgen. De tijd was hiertoe uiterst geschikt, meende men, omdat Generaal Joubert en de artillerie naar Zoutpansberg waren, en in Pretoria, naar men geloofde, er niemand was, die het beleid van krijgszaken op zich zou kunnen nemen. 38 784 met een Dictatuur van een Hoog Gerechtshof, is het dan niet hoog tijd dat de twee eersten hunne positie verdedigen, en als bestuurders en vertegenwoordigers van het Volk hun plicht tegenover dat Volk en dat Land doen, om de onafhankelijkheid er van te verzekeren? Wat het zwaarste is, moet, in zulke omstandigheden vooral, het zwaarste wegen. Toen de Wet No. 1 4897 gepasseerd werd, riep het Uitvoerend Gezag de rechters op om den vereischten eed af te leggen. Deze weigerden, zooals thans blijkt, op aansporing van den Hoofdrechter. De zaak nam nu eene zeer ernstige wending; de Regeering was echter gedetermineerd om de wet te handhaven, en de nieuwsbladen noemden al een half dozijn namen van mannen die de opvolgers der weerspannige rechters zouden zijn. Het was op dit tijdstip, nam. in het midden van Maart, dat Hoofdrechter Sir Henry de Villiers, de, zooals gebleken is, zeer ondankbare taak vrijwillig op zich nam om eene schikking te weeg te brengen, waarin de rechters beloofden de Raadsbesluiten te respecteeren, terwijl President Kruger van zijnen kant een belofte schijnt te hebben gegeven, dat hij eene behoorlijk herziene Grondwet, waarbij de zaak ten volle geregeld zou worden, voor den Volksraad zou brengen. 1) De zaak bleef dus in Stcitu quo, en er waren vele personen die meenden dat men er niet meer van zou hooren. Doch in Februari 1898 schreef Hoofdrechter Kotzé een brief aan ZHEd. den President, waarin hij te kennen gat dat ZHEd. zijn belofte niet gehouden had, en dat ook thans hij, de Hoofdrechter, zijne belofte terugtrok, en derhalve zich het recht toekende om Volksraadsbesluiten aan de Grondwet te toetsen. 