title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen voor hun o vertaling door Pierre Daniel Chantepie de la Saussaye. HARVARD UNIVERSITY LIBRARY FROM THE BEQUEST OF EDWARD HENRY HALL CLASS OF 1851 GOOGLE DIGITALE BRON GESCHIEDENIS VAN de godsdienst der Germanen voor hun o vertaling door Pierre Daniel Chantepie de la Saussaye, hoogleeraar te Leiden. HAARLEM. DE ERVEN F. BOHN. 1900. VOORBEMERK. Wat ik hier de hollandsche lezer aanbied is de vertaling — of liever het oorspronkelijk geschrevene — van een boek over germanische mythologie, dat aan het einde van dit jaar in Amerika het licht zal zien, bij Ginn & Co. te Boston, als het derde deel van de Handbooks on the history of religions, ed. prof. Morris Jastrow Jr. te Philadelphia. Over doel en plan van dit werk kan men het eerste hoofdstuk der Inleiding nalezen. Dat ik een deel ervan, dat een zelfstandig geheel vormt, ook in onze taal uitgeef, geschiedt in de overtuiging dat een historisch overzicht van het germanische heidendom voor de beschaafde lezer van belang is, niet zoozeer nog om het veelvuldige gebruik dat van motieven uit die tijd in de hedendaagse letterkunde gemaakt wordt, als om een leemte aan te vullen in veele mensen historisch weten. Om geheel andere redenen dan de klassieke oudheid, maar in niet mindere mate, verdient de germanische de algemene belangstelling. Ik meen dus aan hen, die in de geschiedenis van onzen volksstam en zijne verwanten belangstellen een dienst te doen door hun in een leesbare vorm het oudste verleden onze germanische voorouders te schetsen. Heb ik dus bij deze uitgave den „general reader" en niet den geleerde op het oog, ik vlei mij dat ook voor beoefenaars der godsdienstgeschiedenis mijn uiteenzettingen enige winst kunnen afwerpen. De poging om een historisch beeld te leveren moet voorbarig wezen, door zulk een poging wordt althans de eis waar het op aan komt met nadruk gesteld. Terecht zegt prof. R. C. Boer: „het zal misschien een taak der toekomst zijn, aan de „band der archeologie te onderscheiden tusschen mythologische voorstellingen, die in verschillende perioden aan elkander opvolgende cultuurvolken ontleend zijn" (Museum, Aug. 1899). Ik haal deze woorden aan om aan te duiden in welke richting, ook volgens mij, voor een deel „de taak der toekomst" ligt. Overigens zal ik niet over mijn arbeid allerlei opmerkingen maken ter verklaring, toelichting of wellicht verontschuldiging. Alleen moet ik vermelden dat dit werk reeds geheel afgedrukt was in het voorjaar 1899 Van literatuur die daarna geven is, heb ik dus geen gebruik kunnen maken, anders zou ik b.v. met O. Bremer, Ethnographie der germanischen Stämme (in Paul's Grundriss) mijn voordeel hebben gedaan. Ik heb mij tot het bewerken van de omvangrijke stof, die hier in een overzicht is samengebracht, niet gezet, zonder te weten welk een waagstuk ik ondernam. Ik gevoel al het hachelijke voor iemand die geen philoloog is om een boek als dit in het licht te zenden. Des te hooger waardeer ik het dat ik mijn arbeid voor de uitgave onder het oog van een meester in het vak heb moeten brengen. Met groote dankbaarheid vermeld ik dat mijn amtgenoot dr. B. Symons van zijn kostbaren tijd menig nur heeft ge- geven aan het nazien mijner proeven , met een nauwkeu- righeid waarin ik gaarne de scherpte van zijn weten- schappelijk oordeel , maar ook zijn vriendelijke gezindheid te mijwaart heb opgemerkt. Ook de betreurde voormalige chef der firma De Erven F. Bohn, wijlen de heer J. K. Tadema, wiens groote wel- willendheid ik jaren lang mocht ondervinden , heeft op de meest voorkomende wijze mgne wenschen ten opzichte dezer uitgave vervuld, waarvoor ik gaarne openlijk mijn dank uitspreek. P. D. Chantepie de la Saussaye. Leiden , 1 Febroari 1900. ■ Digitized by Google I N H 0 U D. lnleiding. Hoofpstuk I. Doel en plan van het werk Blz. 1 n II. De geschiedenis der germaansche mytholoyie. „ 8 Historisch gedeelte. Hoofpstuk 1. De prehistorische tijden Blz. 59 „ II. Stammen en volken „ 78 n III. Germanen en Romeinen n 118 ,j IV. Heidendom en Christendom w 141 „ V. De dnitsche heldensage w 167 H VI. De Angelsaksers M 187 H VII. Het Noorden tot den Vikingentijd M 206 n VIII. Noorwegen en IJsland. — Geschiedenis en litteratnnr % w 229 „ IX. Folklore „268 H X. Moraal „ 283 INLEIDING HOOFDSTUK I. Doel en plan van het werk. Tot den germaan9chen voortijd trekt ons machtig en daaraan bindt ons blijvend het land dat wij bewonen en het bloed in onze äderen. Dit is ten volle waar voor Duitschers, Hollanders, Engeischen, de scandinavische volken, gedeeltelijk voor Franschen, wat de afstamming betreft ook voor de Amerikanen der Yereenigde Staten. Wij mogen dan onzen godsdienst van de Joden en onze beschaving van de „klassieke" volken der oudheid hebben ontvingen, de oorsprong van ons natuurlijke leven is bij de oude Germanen te zoeken; al zijn deze niet onze geestelijke voorouders, zij zijn onze stamvaders, van wie wij zowel veel van onzen aanleg als allerlei voorstellingen en gewoonten geërfd hebben. Het gaat ons ter harte zoo nauwkeurig mogelijk te weten waarin dat erfgoed bestaat, in onderscheiding van en in verband met wat wij van vreemden ontvingen. Daarbij komt dat de gestalten en verhalen uit den germanischen voortijd in onze eeuw bij vernieuwing de verbeelding bezig houden. In de nieuwe letterkunde herleeft de noorse goden en helden, de Duitse Nibelungen; wij gevoelen een eigenaardige bekoring van die mythen- en sagenwereld, al is zij niet verheerlijk in meesterwerken zoals die der griekse kunst. In dit boek zal een overzicht gegeven worden van onze kennis aangaande het heidendom bij de Germanen. Het woord mythologie, daarvoor gebruikt, duidt zowel de mythen en verhalen zelf als hun wetenschappelijke behandeling aan. Deze dubbele betekenis baart echter evenmin moeilijkheden als bij het woord geschiedenis, waarvan hetzelfde geldt. Meer bezwaar schijnt het op te leveren het geheel van den heidensen godsdienst onder den naam van mythologie te begrijpen. Immers noch de cultus noch de godsdienstige gewoonten en instellingen vallen onder het begrip mythe, al staan zij tot mythologie ook vaak in betrekking. Godsdienstgeschiedenis en mythologie zijn volstrekt niet hetzelfde; bij de behandeling van hogere cultuurvolken, wiens godsdienstig leven wij uit hun litteratuur kennen, is het zeer noodig deze twee onderwerpen te onderscheiden. Maar bij stammen en volken, die op lageren trap staan en waaromtrent onze kennis fragmentarisch is, levert het geen bezwaar op ook aan de raar algemene behandeling den titel van mythologie te geven. Dit mag logisch minder juist zijn, voor de Germanen geschiedt het algemeen en wij zullen ons hier aan dit gebruik houden. Onder Germanische mythologie verstaan wij dus al wat wij van de godsdienst der oude Germanen, d.i. Duitsers, Angelsaksers, Scandinaviërs, de Gothische en andere oostgermanische volken weten. De grens van onze behandeling is de bekeering van deze volken tot het Christendom, die in het Noorden eerst omstreeks het jaar 1000 plaats vond. De heidense bestanddeelen bij de christelijke Germanen, in de Middeleeuwen en tot op onzen tijds, zullen wij van onze beschouwing niet gebeud kunnenuitsluiten, op zichzelf behooren zij niet tot ons onderwerp. De mythologie is een historische wetenschap: dit mag als uitgemaakt gelden. Daaruit volgt dat zij geheel gebonden is aan de stellige gegevens, de getuigenissen die historisch gewogen moeten worden, naar herkomst en karakter beoordeeld. Is dit reeds niet gemakkelijk, nog veel grotere moeilijkheden ontmoet men, zodra men de enkelige trekken gaat samenvoegen en uit het gevonden materiaal het gebouw der mythologie doet verrijzen. Hier betreedt men het schijnbaar effen maar inderdaad uiterst steile pad der mythenverklaring. Niets toch is gemakkelijker dan met een vernuftigen ingval of volgens enkele gangbare ideeën de mythische beelden en verhalen te verklaren; men gebruikt dan de trekken die in de verklaring passen, laat het overige liggen en bespeurt niets van de leemtes in de historische gegevens. Maar alle trekken van een mythe en alle mythen aangaande een god of held in hun samenhang en eenheid te verstaan, dat is altijd bijzonder moeilijk en in zeer vele gevallen volkomen onmogelijk. „Einen gedanken finden is spel, „hem uitdenken arbeid; een mythologische tatsache te gronden — wie soll ich das nemen? Du kennst das „unkraut, den Hahnenfuß, das nach allen seiten rankt: waar immer de spoor einer rankt den boden „fasst, entsteht eine wurzel und neue pflanze; rasch over- Digitized by Google 4 „zieht sich damit eine weite strecke. Nun, wer die Verästelung dieses unkrauts über einen grossen Rasenplatz „hin bis zur letzten wurzel blos legen zou zonder ein Faserchen zu verletzen, zou een geduldproef op zich nemen, met de zich mythologische forschung allenfalls „vergelijken. Hesse Daarenboven is het de vraag of de eenheid welke men zoekt en vindt ook werkelijk bestaat. Wij staan aan allerlei misverstand bloot. Wij maken algemeen wat uit een verborgen hoekje te voorschijn is gekomen, zien voor volksgeloof aan wat door de verbeelding van een dichter is geschapen, houden voor oorspronkelijk wat van jonge dagtekening is. Nu ligt er wel in het erkennen deze gevaren een raiddel of er zieh tegen te wapenen. Ook geeft de rijke stof zelf tal van aanwijzingen hoe men haar moet gebruiken; maar toch blijft het noodig steeds gedachtig te zijn aan de grenzen van het bereikbare. Wij kunnen de mythologische stof niet laten liggen zonder te beproeven haar te ordenen en te verstaan; maar van elken stap die wij daarbij doen moeten wij ons rekenschap geven, en ons recht om een gebouw te stichten en het verstrooid tot een geheel samen te voegen, spreekt niet vanzelf, het moet in elk bijzonder geval gestaafd worden. Hetzelfde geldt voor het schetsen van de godsdienstige ontwikkeling. Gehalve voor menig ander zoo wordt ook voor dit gebied, de germanische mythologie, als hoogste doel gesteld het geven van een ontwikkelingsgeschiedenis. Nu is het ongetwijfeld onze taak reden te geven van de veranderingen die voorstellingen, verhalen, gebruiken hebben ondergaan. Of evenwel die veranderingen in eenzelfde lijn liggen, of wij ze volledig genoeg kennen om ze in haar samenhang te beschrijven, of wij, in één woord, van ontwikkeling kunnen spreken, dat is een vraag, wier beantwoording telkens een bijzonder onderzoek vereist. Deze opmerkingen zouden hier doelloos zijn, indien zij niet de strekking hadden om die systematische eenheid en die eenparige ontwikkeling aan de germanische mythologie te ontzeggen. Een zekere eenheid, zoals die zich vertoont bij gewassen van soortgelijke of dezelfde bodem, zullen wij hier vinden, groepen van verschijnselen en parallelle verschijnselen beschrijven. Op de veranderingen die in den gang der historie zich voordoen zullen wij wijzen. Maar een systeem en ontwikkeling zal evenmin ons uitgangspunt als ons resultaat zijn. Veeleer zullen wij de enkele volken en tijden nauwkeurig moeten onderscheiden. Het plan van deze arbeid staat met deze overwegingen in verband. In een zo veel mogelijk aaneengeschakeld verhaal zullen de verschillende onderwerpen die tot de germaanse mythologie behooren onder de aandacht van de lezer worden gebracht. Het onderzoek zelf wordt hier niet medegedeeld. Ook is geen nieuwe stof opgedolven. Op het ogenblik bestaat er minstens evenveel behoefte om de reeds aanwezige stof te ordenen en te doen zien welk beeld zij ons geeft van het germaanse heidendom, dan om nieuw materiaal te zoeken. In het eerste ligt de taak van dit werk. Daarom zal het geen opzettelijk overzicht van de bronnen bevatten. Alleen door een uitvoerige kritische behandeling zou zulk een overzicht waarde hebben, en deze zou de stof zelf reeds grootendeels verwerken. Om dus verdrietige herhalingen te vermijden, worden de bronnen bij de enkele hoofdstukken opgegeven. Wel was het noodig voor de geschiedenis der Studieën eenige ruimte af te zonderen. Zeer dikwijls is zulk een geschiedenis ballast, of althans alleen voor vakgeleerden van belang, dus in een boek dat op een wijderen kring van lezers rekent, misplaatst. Hier is het echter anders. De germaanse mythologie ontleent een deel van haar waarde daaraan, dat zij in enkele harer vertakkingen over materiaal beschikt zonder wederga rijker, dan een harer zusteren. Wil men vragen die op heldensage, of wel die op folklore betrekking hebben, wetenschappelijk onderzoeken, om het even of men over Indiërs of Grieken of welk ander volk handelt, dan zal men van de germaanse mythologie moeten leren hoe zij met dergelijke vraagstukken omgaat. Dit is de voornaamste reden waarom een geschiedenis der germaanse mythologie van algemeen belang is, en in een boek als dit niet mag gemist worden. De eigenlijke behandeling is te splitsen, naar de aard van het onderwerp, in twee grote afdeelingen. In de eerste worden de gegenstanden historisch geordend, de tijden en volken in hun eigenaardigheden getekend, kortom de fragmenten eener geschiedenis, voorzover de bronnen dat toelaten, geschetst. De tweede moet de enkele godengestalten met de mythen, de voorstellingen en gebruiken, den cultus beschrijven, wel met inachtneming van de verschillende herkomst van dit een en ander, maar toch zooveel mogelijk de losse gegevens groepeerende. Eerst daarna kan men de slotsom opmaken, het oordeel vestigen over den aldus beschreven godsdienst, zijn karakter en zijn plaats in de wereld der godsdiensten bepalen. HOOFDSTUK II De geschiedenis der germaanse mythologie. Literatuur. De algemene overzichten onder den titel van Geschichte der germanischen Philologie van J. Grimm (1870 in Geschichte der Wissenschaft in Deutschland IX) en van H. Paul (in Pauls Grundriss der germanischen Philologie) bevatten vrij wat stof ook voor de geschiedenis der germanische mythologie, evenals de vele Verhandelingen en recensies vooral in J. Grimm, Kleinere Schriften (8 B. 1864 — 90); W. Grimm, Kleinere Schriften (4 B. herausg. von O. Hinrichs 1881—87); N. M. Petersen, Samlede Afhandlinger (4 D. 1870—74). Beknopte overzichten in E. H Meyer, Germanische Mythologie § 1 — 10; W. Golther, Handbuch der germanischen Mythologie p. 1 — 54; B. Simson, De ontwikkelingsgang der germanische mythologie (rede 1892). Over de twee grootste gestalten op dit gebied van wetenschap hebben wij biografieën van W. Scherer, Jacob Grimm (2e aufl. 1885), Karl Mullenhoff (1896). De geschiedenis der germanische mythologie, die iets anders bedoelt te geven dan een min of meer volledige bibliografie of wel een overzicht der voornaamste werken, moet zich richten op drieërlei voorstellen. Zij wil vooreerst doen zien hoe in de loop der tijden de bronnen zijn gevonden en toegankelijk gemaakt, en het daaruit verworven materiaal is bewerkt. Dan: welke resultaten zijn verworven, hetzij om later te worden gewijzigd hetzij als een voor goed vaststaand bestanddeel van onze kennis. Eindelijk: dat de algemene geestelijke stromingen der beschaving invloed gehad hebben op het onderzoek door de onderwerpen te bepalen waarop de aandacht viel, de gezichtspunten waaruit men de stof beschouwde. In ons verhaal zullen wij telkens van het een naar het andere moeten verhuizen, vooral de germanische en de Scandinavische behandeling der germanische oudheid hebben meestal verschillende banen ingeslagen en zijn ook heden nog dikwijls gescheiden. Deze wetenschap draagt minder dan de meeste andere vakken een internationaal karakter, al oefenen ook de geleerden van verschillende landen wederzijds invloed op elkander. Reeds in de 17e eeuw heeft het niet ontbroken aan geschriften waarin hetzij het volksgeloof, hetzij de antiquiteiten van een bepaalde streket worden beschreven. Zo schreef de schotse predikant R. Kirk in 1691 een tractaat over „elves, fauns and fairies" dat nog in 1893 als historisch monument herdrukt werd; en te onscent verzamelde J. Picard alles wat er was aan „antiquiteiten". Reeds in 1648 had E. Schedius de eerste poging gewaagd een volledige germanische mythologie te leveren, een onvrij lijvig werk, waarin de plaatsen der oude schrijvers over allerlei volken zonder historische zin werden opgezonden. 2 ) Johan Picardt, Antiquiteitea der provintiea en landen gelegen tusschen Noord-zee, IJssel, Emse en Lippe 1660. Over hem zie L. Knappert, Navorscher Mei 1894. Digitized by Google 10 worden behandeld *). Bij deze twee bronnen: het volks- geloof en de klassieke schrijvers, k warnen nu weldradc geschriften die men in het noorden gevonden had en de oudheden in allerlei gewesten van DuitBcbland opgedol- ven. De boeken en opstellen die deze stof geheel of ge- deeltelijk beachreven, waren in het midden der 18« eeuw reeds tot een duizendtal geklommen. Bijzondere verrael- ding verdienen Tr. Arnkiel, die het eerst de werken der scandinavische geleerden gebruikte en J. G. Key s- ler, die de romeinsche inscripties en het volksgeloof inljjfde *). Bijna al de schrijvers uit deze periode hielden de heidensche goden euhemeristisch voor gestorven helden ; geen van hen vermocht de stof historisch af te bakenen door tusschen Germanen en Kelten te onderscheiden. Van de scandinavische landen zou de stoot uitgaan voor een vruchtbare behandeling der germaansche oudheid. Wij moeten echter niet meenen, dat in deze gewesten de bloeitijd der middeneeuwsche litteratuur ongemerkt is overgegaan in de periode der historische Studie. Zelfsop IJsland, den zetel der oud-noorsche litteraire ontwikke- ling, waren in de 15e en 't grootsre gedeelte der 16e eeuw het historisch verleden en de inheemsche litteratuur schier 0 EL Scheda de Diis Germanis, sive veteri Germanorom, Gallo- rnm, Britannorum, Vandalorum religione (1648). Trogillus Arnkiel, Cimbrische Heydenreligion ; ausführliche Erörterung was es mit der cimbrischen nnd mitternächtlichen Völker als Sachsen etc. ihrem Götzendienst vor eine Bewandtniss gehabt (reeds 1690, 4 Th. 1703). *) J. G. Keysler, Antiquitates selectae septentrionales et celticae (1720). Vergeten; de renaissance begint eerst tegen het einde van de 16e eeuw met den historischen en literatuurlijke arbeid van Arngrim Jonsson en Björn Jonsson à Skálholt. Wel was reeds eerder wat gedaan: de parlementaire uitgave van Saxo dateert van 1514 en in het midden van de eeuw had de laatste katholieke aartsbisschop van Uppsala, Olaus Magnus, een eerste proef van Noorse mythologie gegeven, geput uit Saxo, de latijnsche snijdvers en de toestanden van zijn eigen tijd. Ook had hij de monumenten onderzocht en een runen-alfabet opgesteld. Eerst in de 17e eeuw echter namen de Studieën een hoore vlucht. In Denemarken hielden vooral Ole Worm, Stephanius en P. Resenius zich bezig met monumenten en Runen, met de uitgave van Saxo en de verzameling van handschriften. Dit laatste was mogelijk geworden nadat op IJsland de bisschop van Skálholt, Brynjolf Sveinsson in 1640 het voornaamste handschrift der reeds vroeger bekende prozaische en in 1643 voor het eerst de poetische Edda had gevonden. Al gingen er zoowel in de tweede helft van de 17e eeuw als bij een groote brand te Kopenhagen in 1728 vrij wat handschriften verloren, er was nu toch een omvangrijke literatuur, ook van sages, gevonden, die in 4 grote verzamelingen werd gegeven den grondslag zou vormen voor de verdere studie. Wij bezitten ze in de handschriften door Brynjolf zelf bijeen. Digitized by Google gebracht en in 1662 den koning van Denemarken toegezonden (cod. Regii), in de collectie van Arni Magnussen tusschen 1690 en 1728 (cod. A. M.). Deze beide groepen van Mss. zijn te Kopenhagen; de door Stephanius bijeengebrachte handschriften zijn nu te Upsala (cod. U.), terwijl een vierde groep, uit IJsland van de laatste helft der 17e eeuw afkomstig, nu als Codices Holmenses (cod. H.) te Stockholm is. Van de herkomst en den ouderdom van deze literatuur vormde men zicht in den eersten tijd, en nog lang daarna, de meest fantastische voorstellingen. Het gevonden was slechts een klein gedeelte eener archetypische Edda, die tot de „Edda" zelf of tot de koningsdochter Edda, kort na de dagen van Odhin, opklom, de patriarchale leer der oude Atlantisbewoners bevatte, 300 jaren vóór den trojaanse oorlog, ja de oudste Runen dagteekende men van 2000 v. Chr. Afhankelijk van de Deense geleerden schreef de Zwitser Mallet een werk, waarin hij onder den invloed van 18e-eeuwsche denkbeelden de geschiedenis als beschavingsgeschiedenis opvatte, het noorden hoogelijk prees als bakermat der vrijheid tegen de tyrannie, en verscheidene stukken der Edda door vertalingen aan zijn landgenoten bekend maakte. Het werk werd in 1770 in 't Engelsch vertaald door bisschop Percy met een belangrijke voorrede, waarin voor het eerst tusschen germaanse en keltische verhalen en oudheden scherp onderscheiden werd. P. H. Mallet, Northern Antiquities, transl. by biss. Percy is nog herdrukt in 1882. Ook de schoone letteren maakten zier van de vondsten meester. In Duitsland ontsnapte de waarde der oude noorsche literatuur niet aan de ruwe blik van Herder, die onder allerlei 18e eeuwsche invloeden de romantiek der 19e eeuw voorbereidde, en wiens breede en diepe geest kosmopolitische belangstelling paarde aan een voorkeur voor nationale eigenaardigheden, voorliefde voor het natuurlijke aan een oog voor historische ontwikkeling. Zoo heeft hij nieuw stof bewerkt en nieuwe gezichtspunten geopend. Van heinde en ver verzamelde hij volksliederen, en rekende tot die naïeve "Stimmen der Völker" van wat, dat wij heden niet meer als zoodanig beschouwen. Zoo zag hij in Voluspa een primitief product, al erkende hij ook dat de kritiek aangaande dat gedicht haar laatste woord nog niet gesproken had. Ook de minder beroemde F. D. Gren er maakte stof uit de noorsche mythologie en uit de volks- poezie meer algemeen bekend. Bij de ingenomenheid met den inhoud kwam nu in Denemarken patriotische geestdrift. Schleswig trachtte in zijn gedichten- cyclus Nordens Qvader (1819) de oude mythen te doen herleven, waarbij hij uitging van de meening dat de Eddaliederen deelen waren van een geheel. Eveneens meer tot de literatuur dan tot de wetenschap behoort wat de oudere Grundtvig op dit gebied heeft ge- leverd. N. F. S. Grundtvig de vijand van het rationalisme, de man die opkwam voor het persoonlijke geloof. In het levende woord tegenover de versteening in leer en kerk, heeft ook voor nationale volksontwikkeling geprobeerd en zeer sterk zijn stempel gezet op het geestelijk leven van zijn volk. Zijn geestdrift voor de oud-Noorse heldentijd, zijn vernuft in de behandeling der mythen, wier diepzinnige beeldspraak hij duidde, zijn smaakvolle vertolking van die oude verhalen in schoone gedichten, mogen voor de wetenschappelijke studie weinig vruchten hebben afgeworpen, zij deden de heldentijd voor het geestelijk oog van zijn volk verrijzen. Intendanten was de mening dat de Edda een overoude, oorspronkelijke, heerlijke mythologie bevat, niet zonder tegenwerkingsmogelijkheden gebleven. De man, die een eeuw na Brynjulf zijn bisdom van Skálholt bestuurde, Finn Jónsson, vond in de Edda ook christelijke gedachten met morele verzwijvingen vermengd, terwijl hij in zijn kort overzicht het voornaamste van den godsdienst niet zonder nuchtere kritiek behandelde. Meer gerucht maakte de reactie die in Duitsland aan het woord kwam. Reeds Keysler had in 1720 christelijke invloed op de Noorse mythologie vermoed; tegen het einde der 18e en in het begin der 19e eeuw vond deze meening steeds meer ingang door de werken van v. Schlözer, Fr. Adelung, Fr. Rühs. Dikwijns noemt men deze drie schrijvers in één adem, wetenschappelijke. Waarde heeft alleen het werk van den laatste. In de Noorse rijkstolkologie onderscheidde hij Germaanse volksvoorstellingen, christelijke ideeën en brokstukken uit Griekse en Romeinse mythologie. De Edda moest niet voor gericht goed der Germanen, zelfs niet alle Scandinaviërs worden gehouden, zij was kunstpoezie op Noorland onder Angelsaksische invloed ontstaan, de beschaving in het Noorden was van christelijke oorsprong. De verwantschap dezer denkbeiden met nieuwere theorieën en resultaten sprak in het oog. De hoofdzetel dezer Studie bleef vooralsnog Kopenhagen. Daar had men den voorraad der handschriften en der monumenten, daar zag men in het bewerken dezer stof een vaderlandsch belang en genoot de studie machtige ondersteuning. Van Snorre's Heimskringla werd 1777 — 1783 op kosten van den Deense kroonprins een fraaie uitgaaf in drie deelen bezorgd. In 1806 begon men met de oprichting van een museum voor Noorse oudheden; in 1809 met de uitgaaf der Deense runenmonumenten. Later (1815) gaf de IJslander Thorkelin de editie princeps van Beowulf. Op ruime schaal beoefende Rasmus. Nyerup (1759 — 1829) en de Deense volksliteratuur, de archeologie en de mythologie. Onder de grondleggers der moderne linguïstiek behoort R. K. Rask (1787 — 1832), die den oorsprong van het Noors vond in het oude Thraaks, waarvan ook Grieks en Latijn afstammen, maar zijn vergelijking niet tot de aziatische talen woude uitstrekken. Minder bevreesd voor oostersche en egyptische parallellen in de mythologie, bewijs van den ouden gemeenschappelijke oorsprong, was de IJslander Finn Magnusen (1781 — 1847), die zoowel door de uitgave van teksten als in mythologische werken een reusachtige stof heeft bearbeid, waarvan niet weinig nog heden bruikbaar is, al kan men evenmin aan zijn astronomische verklaringen als aan de juistheid zijner oostersche parallellen of den trojaanschen oorsprong der noorsche volken geloof slaan. Zoo breidde de gezichtskring zich uit, al waren de combinaties nog fantastisch en willekeurig. Zelfs werd reeds een enkel poging gewaagd om in de mythologie oudere en jongere bestanddeelen te ziften, door Skule Thorlacius in een verhandeling over Thor en zijn hamer. Geen van deze mannen echter heeft duurzamer werk geleverd dan P. E. Müller (1776-1834). Hij stond den tegensprekers te woord en bepleitte de echtheid der „Asa-leer" op een wijze die aan de Grimm's en aan velen naar stamboek scheen. Voor het eerst heeft hij een rijk en goed geordend materiaal van heldensagen en historische sagen uit de middeleeuwse Noorse-IJslandse literatuur bewerkt. Ook zijn uitgave van Saxo met Prolegomena en notae uberiores, na zijn dood door J. M. Velschow voltooid, heeft blijvende waarde. ') Priscae veterum Borealium mythologiae lexicon (1828); Edda- laeren og dens oprindelse (4 d. 1824—1826). Een beschouwing over Finn Magnusen in N. M. Petersen Saml. afb. III; een overzicht van de noorsche Studien in dit tijdvak in een belangrijk stuk van 1820 in W. Grimm, kleinere Sehr. III. ') In Skandin. Museum 1802. *) P. E. Müller, Ueber die Echtheit der Asalebre und den Werth der Snorroischen Edda (deutsch 1812, deutsch reeds 1811); Saga- Digitized by Google 17 Duitsland was tot het optreden der gebroeders Grimm bij den mythologischen arbeid der Denen en IJslanders zeer ten achteren. "Wel was met de nationale herleving na de fransche overheersching door den minister von Stein de stoot gegeven tot die reusachtige verzameling van historische bronnen, de monumenta Germaniae historica, onder leiding van G. H. Pertz, waarvan het eerste deel in 1826 het licht zag. Hoe onontbeerlijk nu deze geschiedbronnen ook voor de kennis van 't germaanse heidendom op den duur zouden blijken, aanvankelijk had haar uitgave op deze Studien weinig invloed. Het is moeilijk billijk te oordeelen over den mythologische arbeid in de eerste decennien van deze eeuw onder invloed der romantische strooming in Duitsland verricht. Die beweging zelf heeft aan de beschaving en de studie goede diensten bewezen. Door de gebroeders A. W. en Fr. Schlegel en door Tieck werden de taal en de wijsheid der Hindu's, werden Calderon en Shakespere, werden de Middeneeuwen en de volkspoezie binnen den gezichtskring gebracht. Een machtige aanleiding noopte dit geslacht zier ook met den nationalen voortijd, het germaanse heidendom bezig te houden. Dit geschiedde echter niet door de genoemde hoofden der beweging. Voor mythologische Studie werd Heidelberg het middelpunt. Daar vinden wij Görres, von Arnim, Brentano, Creuzer. Joseph Görres (1776 — 1848) werd de genialeste van deze hele kring, heeft Duitse volksboeken uitgegeven, en in de heldensagen zowel den samenhang tussen Noorse en Duitse sagen erkend, als in de stormen der volksverhuizing de periode van haar ontstaan bij Goten, Franken en Burgondiers gezien, al neemende hij daarnaast te onrecht in die heldensagen slechts fragmenten te vinden van een verloren kolossaal gedicht. Later echter wendde Görres zich van de Germanische oudheid af om in de Aziatische mythen, op de wijze van zijn geestverwant Creuzer, diepe Symbolen van een reine waarheidskennis te ontdekken. Creuzer zelf heeft zich met de Germanen niet ingelaten, maar in zijn geest zijn aan zijn grote werk twee delten over Slaven, Kelten en Germanen toegevoegd door F. J. Mone (1796 — 1871), die ook over heldensagen niet onverdienstelijk schreef, althans voor die tijd goed stof bijeenbracht, al is ook hij bevueld met de gewoonte in mythen speculatieve gedachten te vinden. Strenger oordeel moet worden over het werk van Ludwig Achim von Arnim (1781—1831) en Clemens Brentano (1778—1842) die in 1806 — 1808 een aantal volksliederen uitgaven onder de titel Des Knaben Wunderhorn. Het werk maakte grooten opgang, maar aan de kritische oogen van de historicus verscheen het verkeerd. Aan de genoemde hoofden der beweging vormde het een slechter tijdperiode voor mythologische studies. Het was vooral in de jaren 1817-1820 dat een echt hoogstandje werd bereikt, en de Duitse mytholoog en archeoloog Christian Thomasius (1757-1825) een groot aantal werken over de Germanen uitbracht, waaronder De religio Germanorum (1816) en Origines Germanorum (1819). F. J. Mone, Geschichte des Heidenthums im nördlichen Europa (2 B. 1822 — 23, deel 5 en 6 van Creuzer); Untersuchungen zur Geschichte der deutschen Heldensage (1836). Digitized by Mythologische Scherprechter J. H. Voss ontging het niet hoe slordig de uitgave was en hoeveel waardeloze stof er onder liep. Van al wat in deze periode in Duitsland geleverd werd valt de deugden en de gebreken dadelijk in het oog. Er was levende belangstelling, en aan grote opvattingen ontbrak het niet. Maar men ging onkritisch te werk, combineerde allerlei trekken met een wilde fantazie, en meende dat mythologische gedachten door een soort van poëtische ingeving den begaafden geleerde invallen. Zo verbaast het ons niet, dat de boeken van deze tijd geen blijvende waarde bezitten. Veel germaanse godheden, die bv. G. Klemm opsomt, hebben nooit bestaan; men heeft die Krodo, Jecha, Hammon, Jodo en hoe zij verder heetten, later soms met zekere moeite uit de germaanse mythologie weer moeten verwijderen. In een boek, dat zelfs nog een tweede uitgaaf beleefde, werd Hertha met Demeter, Isis, Io, Thetis en tal van andere godinnen vereenzelvigd. Nu en dan dook een gedachte op die toekomst had of werd vruchtbaar werk verricht. Zo toen H. Leo op de geografische beperking van den „Othin" dienst in Duitsland de aandacht vestigde; en toen F. H. von der Hagen (1780—1856) te Berlijn over het Nibelungenlied en de noorse sagen die daarmede verband houden, uitgaven en Studien gaf met minder grootsche expectaties. Dachten maar nuchterder geleerdheid dan wat van den heidelberger kring uitging. Komen wij nu tot de gebroeders Grimm: Jacob (1785—1863) en Wilhelm (1786—1859), dan zien wij ook in hen de zonen der romantische periode. Zij stonden min of meer in betrekking tot den heidelberger kring, zij het dan ook van verre; de jurist Savigny, Jacob's geliefde leermeester, was een zwager van Brentano, en von Arnim gaf den laatsten stoot tot de uitgave der „Märchen". Van de afwijkings van der romantiek wist Jacob zich niet geheel van te houden; een van zijn eerste opstellen over „Irmenstrasse und Irmensäule" is vol van wilde etymologieën en fantastische combinaties. Toch is, zowel in persoonlijkheid als in arbeid, van den aanvang af een groot verschil tusschen de gebroeders Grimm, de degelijke, bescheiden geleerden, die met onvermoeide vlijt hun wijd, maar te voren afgebakken gebied, de Duitse oudheid bearbeitten, en de romantici, die in theorie en praktijk een onbeteugelde genialiteit tot levensregel maakten, en niet minder dan alles te gelijk omvatten wilden. Was het deze te doen om het verleden te restaureren, ook bij de Grimm's stond de nationale voortijd met het leven van het heden in verband, maar zij wilden die oudheid toch in de eerste plaats historisch begrijpen. Daarom hebben zij ook veel meer zich met detailonderzoek bezig gehouden. In de overleveringen uit het germanische heidendom droegen de gebroeders Grimm een uitgebreide bijdrage tot de doorzichtige opgraving van de natuurgerelateerde godenvereringen, die in de mythen en sagen een uitgesproken spiegel vonden. Digitized by I 21 ziet Jacob niet, volgens de leer van Creuzer, diepzinnige Symbolen eener oorspronkelijke priesterwijsheid, maar de poëtische voortbrengselen der volksfantasie. Die scheiding tusschen het populaire, natuurlijke en de kunstproducten, die hij verre achterstelt, is een der hoeksteenen van de beschouwing van Jacob Grimm. Dat de gebroeders het denken der rafaantiek niet naar den zin maakten bleek o.a. uit een scherpe recensie door A.W. Schlegel in Heidelberger Jahrb. 1815 gegeven van wat zij in 1813 in de „Altdeutsche Wälder" hadden geleverd. Deze bescheidenheid, die veel opzien baarde, liep vooral over de verkeerde opvatting die J. Grimm voorstond van poëzie en sage; zijn beoordelaar dreef den spot met de „Rumpelkammer", de „Trödel" van oude sagen, welke de Grimms met zooveel eerbied behandelden; met wat een ander in die dagen noemde hun „Andacht zum Unbedeutenden". Het woord is voor de karakteristiek der Grimms in gebruik gebleven, en in plaats van een verwijt tot een lofspraak geworden. De veelzinnig onbillijke beoordeling van Schlegel heeft Jacob Grimm niet verbitterd, maar genoodt den weg in te slagen van strenger, dieper grammatische studies, waarop hij in de loop der jaren zijn „deutsche Grammatik", zijn „Geschichte der deutschen Sprache", en, samen met zijn broeder, het „Deutsches Wörterbuch" geleverd heeft, en de schepper der historische spraakkunst is geworden. Hij behoort tot de grootste linguisten, al zijn zijn etymologieën niet sober en streng genoeg. Voor ons doel moeten wij er op wijzen dat J. Grimm het innig verband tusschen mythe en taal heeft gezien; nog heden is de taal rijk aan „erzmythische" uitdrukkingen, wier recht verstaan ons een deel van het geestelijk leven van onze voorouders doet kennen. Toch lost hij de mythologie niet op in woordverklaring; zijn mythologisch werk is dus niet door het onhoudbare van vele zijner etymologieën gesloopt. Geelk voor de linguïstiek zoodanig is J. Grimm op meerdere ander gebied, hetzij alleen hetzij te zamen met zijn broeder Wilhelm , de baanbreker geweest. Van de verzameling der „Kinder- en Hausmärchen" en van de „Deutsche Sagen" komt het leeuwendeel aan Wilhelm toe. In de „Märchen" verzamelden zij met wetenschappelijke nauwkeurigheid hetgeen in het volk van die streken van Midden-Duitsland , waar zij tehuis waren, leefde, en maakten het tot een blijvend, levend bezit van de ge- heele natie. Minder populair werden de „Sagen" , waarin de plaatselijk bepaalde en de historisch overgeleverde sagen zijn verzameld. Uitsluitend Jacob's eigendom zijn de „Deutsche Rechts- altertümer". Was zijn geest afkeerig van juridisch formalisme en spitsvondigheid , reeds bij Savigny had hij geleerd het recht niet als een afgetrokken stelsel maar in zijn historische ontwikkeling op den bodem van het volksleven te beschouwen. Daarom zocht hij ook bij de ! ) De 2 delen der Märchen versegen voor 't eerst 1812 en 1814. Zij zijn vele malen herdrukt; een derde deel met „Anmerkungen" is er in 1822 bijgevoegd. ») 2 d. 1816 en 1818. 3 ) 1828 ; later onveranderd herdrukt. Over J. Grimm's juridische Studien: M. Huebner, Jacob Grimm und das deutsche Recht (1895). Digitized by Ook in een geschiedenis der mythologie mochten deze veelzijdige bemoeiingen van J. Grimm niet onvermeld blijven, omdat hij het eene gebied nooit van het andere afscheidde, het was hem om de kennis van het volkse leven in zijn eenheid te doen: taal, recht, mythologie waren daar de verschillende uitingen van, welke hij in haar onderling verband zag. W. Scherer noemt hem een "genie der combinatie", gehakt Lachmann een "genie der kritiek" was. Inderdaad valt zijn buitengewone combinatie-gave overal in het oog. Zij heeft hem soms op dwaalwegen gebracht en samenhang doen zien waar wij die niet meer aannemen. Maar zij heeft hem ook het verbazingwekkend grote aantal van details waarover hij beschikte als tot een geheel behorend doen zien, zodat hij al die bijzonderheden niet samenvoegde door den band van een afgetrokken stelsel of gekunsteld schema, maar zag in de levende eenheid van het historische volkse bestaan. Grimm ziet alles levend. De taal, zegt hij, heeft oorspronkelijk geen doode woorden; in het recht ontdekt hij de "sinnelijke Elemente"; de mythologie put hij grootendeels uit den "nie stillstehenden fluss lebendiger sittlichkeit und sage". Dezen geest en deze werk bracht J. Grimm mee bij Digitized by Google 24 de bewerking der „Deutsche Mythologie" f ); zij verklaren zoowel de blijvende verdiensten als de grote leemten van dat werk. Omtrent het gebruik der brennen geeft de schrijver rekenschap in de klassiek geworden voorrede voor den tweeden druk. Het woord „deutsch" op den titel beduidt niet, als in sommige andere werken van J.Grimm, algemeen germaansch, maar sluit ditmaal het Scandinavisch uit. Wel stamt de Edda „aus entlegenster vorzeit", maar het is Jacob hier om te doen dat de Duitse stof in haar zelfstandige waarde uitkomt. Dan zal blijken dat het Noorsche en het Duitse elkander wederzijder steunen en bevestigen: „dass die nordische mythologie echt sei, folglich auch die deutsche, und dass die deutsche alt sei. folglich auch die nordische". Die eenheid scheen Grimm en velen na hem een wetenschappelijk verworven, evident resultaat. Alle bedenkingen tegen de „echtheid" der Edda waren immers door P. E. Müller zegevierend weerlegd. De Duitse stof en de Noorse voegden zich harmonisch samen. Heden ten dage zien wij hier een zwakke piek in de grondslagen van Grimm's mythologie. De vraag was niet zoo stellig uitgemaakt als hij meende. Zij is zelfs nu nog voor zeer velen een open vraag. Van de bronnen heeft J. Grimm de geschreven „Denkmäler" niet verwaarloosd , maar toch meer gewicht ge- hecht aan de levende overlevering die ons onmiddellijk met het heidendom verbindt, en aan de volkssage. Ook le uitg. 1835 2 B.; 2e (met de belangrijke „Vorrede" verrijkt) 1844; 3e (onveranderd) ; 4e (in 3 B., met Nachträge uit Grimm's schriftenke nalatenschap , bezorgd door El. H. Meyer) 1887-78. Digitized by Google 25 Het levende in woord, sage, gewoonte, door de poetische volksfantasie geschapen, blijvend bezit van het volk, is voor J. Grimm ook het oorspronkelijke, het overoude. Zoo heeft hij niet zelden aan den reinen voortijd van het Duitse volk toegeschreven wat wij nu kennen als voort- brengsel der christelijke Middeleeuwen, en mythische gedachten gevonden in de poetische beeldspraak van middeleeuwsche dichters. Daardoor nu is zeer veel van het materiaal van J. Grimm's „Deutsche Mythologie" voor ons niet meer, althans niet meer in die vorm bruikbaar, Zoo zouden wij nog meer kunnen aanmerken, b.v. op de vele onhoudbare etymologieën, het vaak willekeurig gebruik van vreemde parallellen, het niet opnemen van de mythologische gegevens uit de heldensagen. Liever echter wijzen wij op den onvergelijkbare rijke inhoud en de vele vruchtbare gezichtspunten van de „Deutsche Mythologie". Nu nog, na meer dan 60 jaar, kan men niet dan tot eigen schade bij de behandeling van een of ander onderzoek uit de Duitse mythologie verzuimen het daarop betrekking hebbende hoofdstuk van J. Grimm tot uitgangspunt te nemen. Die 38 hoofdstukken, in eenigszins losse volgorde, bevatten noch een stelsel noch een historische ontwikkeling. Toch vormen zij een eenheid en geven samen een aanschouwelijk beeld van de godsdienstige voorstellingen en gewoonten uit den voortijd. Dat vele trekken in dat beeld door voortgezet onderzoek vervolgens verouderd zijn, doet weinig af aan de betekenis van J. Grimm's werk. Grimm's arbeid. Dit boek blijft nog de studie leiden en beheersen, want daarin is de grond gelegd voor alle verdere zoeken en bouwen op dit gebied. J. Grimm heeft volkomen bereikt wat hij zich voorstelde: het onderzoek niet te belemmeren maar aan te wakkeren. Dat ook de gebreken van een werk als dit ijverige navolgers hebben gevonden is niet te verwoorden. Maar dat latere kunnen verbeteren en aanvullen wat bij die navolgers en bij den meester ontbrak, hebben zij weer, voor een goed deel althans, aan J. Grimm zelf te danken. Naast Jacob Grimm stond zijn broeder Wilhelm. Van hetgeen zij gemeenschappelijk uitgaven verdient hier nog vermelding de „Irische Elfenmärchen" met een zeer uitvoerige inleiding, waarin de gestalten en de levenswijs der Elven uitvoerig worden geschetst, en de Edda, waarvan de heldenliederen in hun oog de brokstukken waren van een groot nationaal epos, gemeenschappelijk bezit aller germaanse volken. Had Wilhelm alzoo deel aan het werk zijns broeders, wiens grotere naam den zijne in de schaduw stelt, wij mogen zijn eigen, zelfstandige verdiensten niet miskennen. Hij richtte zijn blik meer naar het Noorden, behandelde de Runen, vertaalde oud-zeedansche liederen en balladen, waaronder volgens hem sommige uit de 5e en 6e eeuw afkomstig waren. Zijn hoofdwerk is dat over de heldensage, waaromtrent hij Digitized by 27 Johan teater een rijken schat van "Zeugnisse" verzamelde, om daaruit "Ursprung und Fortbildung" der sagen na te gaan. Hij plaatst de heldensage los van historie en mythologie in een min of meer nevelachtige "poetische Mitte". Juister had zijn broeder gezien, dat de epische stof haar wortelen zoowel in de mythe als in de geschiedenis heeft. Zoo hadden de beide broeders bij alle samenwerking ieder ook zijn eigen studieveld en zelfs eenigszinds verschillende geestesrichting. Wilhelm stond tusschen zijn broeder Jacob en een anderen geleerde in, die minder universeel van aanleg en minder uitsluitend op germanisch gebied werkend, toch op deze Studien een even blijvenden en diepen invloed heeft gehad als J. Grimm. Karl Lachmann (1793—1851) heeft de strengere kritiek der klassieke philologie, waarin hij een meester was, op het terrein der germanistische Studien ingevoerd. Aan mythologische arbeid heeft hij niet direct deelgenomen, maar door zijn werken over de Nibelungen het onderzoek der heldenpoëzie op nieuwe banen geleid. Gelijk F. A. Wolf met Homeros gedaan had, zoo trachtte Lachmann het epos der Nibelungen te ontleden en te reconstrueeren door de z.g. "liedertheorie". Hij bevat ook wel over den inhoud der sage, de historische en mythische bestanddeelen er van, zijn gevoelen gezegd; maar hoofdzaak bleef voor hem het uit de handschriften vaststellen van den tekst en het literarisch ontleden van de enkele liederen. Digitized by Google Zoo voelden de Grimm's en Lachmann, die elkanders verdiensten erkenden, elkander aan. Maar meer dan de Grimm's heeft Lachmann een school gesticht, welke tegenover de diffuse verklaringen van mythologen die zich op Grimm beriepen, de heilzame tucht der philologische methode handhaafde. De Grimm's en Lachmann hebben onder hun tijdgenoten geen evenknieën gehad. Toch komt een eigen, eervolle plaats toe aan de Tübinger professor en dichter L. Uhland (1787 — 1862). Zijn omvangrijke studies over volkspoëzie, sagschiedenis en Noorse mythologie munket uit zoowel door grote kennis als door smaakvolle opvattingen. Zijn geschritten over Odhinn en over Thor zijn niet vrij van allegorische natuurverklaringen en onderscheiden te weinig de verschillende bestanddeelen in de mythenvorming, maar de stof is er niet door ongelode gebleven, met zorg bewerkt en aantrekkelijk verteld. Het beste evenwel wat Uhland voor deze studies geleverd heeft bestaat in de karakteristiek van de epische poëzie, waarin verschillende verhalen en gestalten hij op onovertroffen wijze teekent. Die school had sinds 1841 haar orgaan in M. Haupt's Zeitschrift für deutsche Alterthum, in 1873 door Möllenhoff overgenomen, later door Steinmeyer, sinds 1890 door Schroeder en Roethe. Na zijn dood is verzameld en voor een groot deel voor het eerst uitgegeven Uhland's Schriften zur Geschichte der Dichtung und Sage (8 B. 1865-73). 