title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Een zwarte aarde vlak — oneindig — een blanke lucht van fijn lila wit. Die aarde spruit dat jonge koren uit, met dat koren is zij als beschimmeld. De goede vruchtbare terreinen van Drenthe zijn au fond dat; het alles in een dampige atmosfeer. Denk aan ,,Le dernier jour de la creation”. van Brion\ nu gisteren kwam ’t me voor ik de beteekenis van dat schilderij begreep. De siechte grond van Drenthe is eender — alleen de zwarte aarde is nog zwarter — als roet — geen lila zwart als de voren, en melan- koliek begroeid met eeuwig rottende hei en veen. Ik zie overal dat, de toevalligheden op dat oneindige fond, in de veenen de plaggen- keeten, in de vruchtbare streken hoogst primitive gevaartes van boerderijen en schaapskooien, met läge, heele läge muur- tjes en enorme mosdaken. Eiken er rondom heen. Men voelt zoo als men een tocht van uren en uren doet door de streek dat er eigenlijk niets is als die aarde — oneindig, die Schimmel van koren of hei, die lucht oneindig. Paarden, menschen lijken dan als vlooien zoo klein. Niets voelt men meer al is ’t nog zoo groot op zichzelf, men weet slechts dat er is grond en lucht. Evenwel in zijn kwaliteit van stipje lettende op andere stipjes — ’t oneindige daarlatende — bevindt men ieder stipje te zijn een Millet. 352 Ik kwam voorbij een oud kerkje net precies, net precies ,,1’Eglise de Greville” van het schilderijtje van Millet van het Luxembourg; hier kwam in plaats van het boertje met de spade van dat schil- derij, een herder met een koppel schapen längs de hegge. In ’t fond zag men niet het doorkijkje op de zee, doch alleen op de zee van jong koren, de zee der voren in plaats van die der golven. Het ,,effet produit” ’t zelfde. Ploegers zag ik nu, heel druk — een zandkar, herders, wegwerkers, mestkarren. Teekende in een herbergje aan den weg een oud wijfje aan ’t spinnewiel, donkei silhouetje als uit een tooversprookje — donker silhouetje tegen een licht raam, waardoor men de lichte lucht zag en een wegje door ’t fijne groen, en een paar ganzen die gras pikten. En nu toen de avondschemering viel — verbeeld U de stilte, den vrede van toen! Verbeeld U een laantje van hooge populieren met de herfstblaadjes toen , verbeeld U een breeden modderweg, alles zwarten modder met rechts hei tot in ’toneindige, links hei tot in ’t oneindige, een paar zwarte driehoekige Silhouetten van plaggenkeeten, waar door de venstertjes een rood licht schijnt van ’t vuurtje, met enkele plassen vuil geelachtig water die de lucht weerspiegelen, waar veenstammen in verrotten: verbeeld U dien modderboel ’s avonds in de schemering met witachtige lucht er boven, dus alles zwart tegen wit. En in dien modderboel een ruig figuur — de herder — een partij eivormige massa ’s half wol half modder, die tegen elkaar botsen, elkaar verdringen — de kudde. Ge ziet ’t aankomen — ge Staat er midden in — ge keert om en volgt ze. Met moeite en onwillig vorderen zij op den modderigen weg. Evenwel ziedaar in de verte de boerderij — eenige mos- daken en hoopen stroo en turf tusschen de populieren. De schaapskooi is ook weer als een driehoek van silhouet — donker. De deur Staat wijd open als de ingang eener donkere spelonk. Door de reten der planken er achter schijnt het licht van de lucht er achter weer. De heele karavaan massa ’s wol en modder verdwijnt in die spe- lonk — de herder en een vrouwtje met een lantaarntje sluiten de detiren achter hen dicht. Dat terugkeeren der kudde in de schemering was de finale van de Symphonie die ik gisteren hoorde. Als een droom ging die dag voorbij, ik was zoo verdiept in die navrante muziek geweest den heelen dag, dat in letterlijken zin ik zelfs eten en drinken had vergeten — een snee boerenmik en 23 353 een kop koffie had ik gebruikt in het herbergje waar ik ’t spin- newiel teekende. De dag was om, en van de morgenschemering tot de avondschemering of liever van den eenen nacht tot den anderen nacht had ik mijzelf vergeten in die Symphonie. Ik kwam thuis en bij ’t vuur zittende kwam het mij voor ik honger had, en bleek mij ik verbazenden honger had. Doch zie- daar hoe ’t hier is. Men voelt zieh net alsof men zou zijn op een tentoonstelling des Cent chef-d’oeuvres bijvoorbeeld; wat brengt men mee van zoo’n dag? Een aantal krabbels slechts. Toch iets anders nog brengt men mee — een kalmen lust in ’t werk. Schrijf mij toch vooral spoedig, het is heden Vrijdag doch Uw brief is er nog niet, ik verlang er erg naar. Er gaat tijd weg met het gewisseid krijgen ook, daar ’k weer naar Hoogeveen terug moet en dan weer naar hier. Wij weten niet hoe het gaan zal, doch anders zou ik zeggen nu ’t eenvoudigst misschien was eens in de maand geld te zenden. In elk geval schrijf weer spoedig. Met een handdruk, t. a. t. Vincent. 341 Beste broer, Dank voor Uw brief, doch zooals ge trouwens zelf zegt hij is kort. Ik weet dat verscheidenen tegenwoordig al wat gedachten- wisseling is, al wat geen bepaalde zähen of feiten zijn, overbodig en zelfs nonsens rekenen in een brief en dus körnen op een zeker zeer beknopte vorm tevens echter wel wat onvoldoende, teleur- stellende wijze van schrijven. Enfin broer ik wou wel gij minder droog er over haddet geschre- ven, maar kan aan drukte hebben gelegen. Betreffende uw idee er eens wat tijd over te laten heengaan, dan de kwestie opnieuw van alle kanten te bezien, dat vind ik wijs en op zichzelf gansch niet verkeerd. Doch gij voegt er nog iets bij aan dat voorstel, waarop ik U zal antwoorden gansch ronduit. Gij zegt: ,,denk gij nog eens na of voor het blijven bij G. & Co. niet ook nog wel veel gezegd kan worden.” Welnu broer, over die kwestie heb ik reeds en vroeger en nu meer gedacht dan ik U tot nog toe schreef, en wegens nu gij het mij vraagt de zaak eens in haar voor te beschou- wen, zal ik in alle oprechtheid zeggen hoe ’t mij voorkomt. Weet dan dat meer en meer het mij twijfelachtig voorkomt of dat wat G. & Co. vöör heeft, werkelijk in den grond tot ons heil 354 is, ik zeg tot ’t heil van Uzelf, van thuis en van mijzelf — ik heb het oog op ’t finantieel voordeel niet alleen, maar tevens op andere twijfelachtige voordeelen, als relatie direct of indirect met in- vloedrijke personen, en kortom alles en alles bijeen zet ik achter voor een vraagteeken. Versta mij wel — er is misschien — neen zeker — en thuis en in mijn eigen leven een crisis geweest, waar werkelijk geloof ik ons aller leven als ’t wäre letterlijk gered is geweest door U — een te gronde gaan afgewend door sterking en bescherming die wij ontvingen van U ; met mij bepaaldelijk was ’t critiek. Indien nu ik er toe ge- komen ben om wanneer ik sta voor een voorwerp of figuur in mijzelf te voelen, duidelijk, klaar, zonder aarzeling de kracht dat ik het teekenen kan — weergeven — niet volmaakt maar wel degelijk in zijn algemeene structuur en proportie, goed dat punt was noodig , absoluut noodig te bereiken, en indien ik het bereikt heb, het is geweest primo daarom omdat de ondersteuning van U een heg of beschutting was tusschen een vijandige wereld en mij, en ik met de noodige rust betrekkelijk alleen maar aan tee- kenen kon denken, en mijn gedachten niet uitgebluscht werden door fataal overdonderende, materieele zorgen. En thuis — ofschoon ik er ’t rechte niet af weet — geloof ik zij ook een groote verplichting aan U hebben. En indirect ook aan G. & Co., dus ik wil ten volle het voor erkennen tot hiertoe maar ver- der , zie daar rijst het vraagteeken achter goed , achter voor. Indien tot heden de steun van U onmisbaar was, voor ’t vervolg geloof ik dat op eene wijziging in dezen door mij althans moet gewerkt worden. Het ontkiemende zaad moet niet aan een bevriezenden wind bloot gesteld zijn — zoo was ’t met mij, in ’t begin als gij er niet geweest waart zoo zouden de woorden van Oom Vincent, ,,ni fait ni a faire”, woorden van H. G. T., en het ermee gepaard gaande den rüg en koelen schouder toedraaien van hen op een critiek moment, vrees ik me fataal zijn geweest, als een al te koude wind voor het koren dat ontkiemt. Doch als het winterkoren een Wor- te! in de aarde heeft is het ietwat sterker, en zoo goed en zoo kwaad als ’t kan pleegt het den winter door te maken, althans moet den winter door. En nti broer zoude ik het flauw van mijzelf vinden indien ik U zeide : Het geld van U moet blijven; alzoo er toe bijdragende om U te doen berusten in dat blijven bij G. & Co. Indien dit vast- 355 gesteld wordt ben ik er zöö gedecideerd tegen, waarschuw U zoö gedecideerd : de kunsthandel verraadt U in het einde — dat ik daar geen deel in wil hebben U tot zoodanig besluit te dringen door zelf hulp te behoeven. En ofschoon ik hoop dat wij even goede vrienden zouden blijven en steeds broers ons voelen, ik herhaal het is mijn voornemen uw finantieele hulp te weigeren zoodra gij vast aan G. & Co. U verbindt, wegens zoodanig besluit ik zoude beschouwen als zullende het U in ’t einde berouwen en brengen in een positie waarvan gij zeggen mocht: was ik er nooit in gekomen, en alsdan zoudt gij tevens de gedachte hebben: waarom hebben mijn broer, mijn ouders mij toen er toe gebracht? Daar wil ik niet aan mee doen U tot die beslissing te brengen, gevolgelijk hoe ik au fond denk over ,,wat G. &Co. voor (?) heeft” weet gij nu in alle rondborstig- heid. Wat ik dan zoude beginnen? ja bijvoorbeeld het trachten er op te brengen mij te caseeren bij een illustratie, of enfin het eerste het beste, n’importe quoi doen, waarvoor gijzelf misschien een gelegenheid zoudt weten of iets mij kunnen zeggen, b.v. van Moniteur universel, wat ik anders niet het meest wenschelijke beschouw. Doch geheel op mijzelf staande zoude ik misschien een kans wagen te Parijs of te Londen of te ’s Hage, enfin in stad aan drukkerij of illustratie, tevens zoekende teekeningen of schilde- rijen te maken en te verkoopen natuurlijkerwijs, en daarna ’t weer zien te brengen op Drenthe. Ik zoude echter alsdan juist zelf mij in een vervaarlijken klem willen brengen om mij te dwingen tot productief zijn, en de tegen- woordige ressource zelf verzoeken op te houden. Doch broer dit voor ’t geval gij blijft bij G. &Co., en voor het andere mogelijke geval dat gijzelf U decideert op schilderen, zouden wij vanzelf de persing van een vervaarlijken nooddwang achter ons hebben, en in die omstandigheden elkaar door trouwe kameraadschap Sterken moeten, maar ofschoon voor de onder- steuning hebbende en steeds zullende houden eene dankbaarheid waarvoor alle woorden en uitdrukkingen te flauw me voorkomen, mijn voornemen voor ’t vervolg is vast, indien gij blijft bij G. &Co., zoo zal dit net precies mij tot de beslissing dringen hierboven ver- meld, ofschoon steeds onze vriendschap blijven zal in elk geval, tenzij gij er bezwaar in zien zoudt met mij te doen te hebben. 356 Is het — en ik acht ook nu dit niet gansch onmogelijk — dat de om- standigheden minder dan uw eigen ziel U brengen tot het schil- deren, goed dan spreekt het dunkt me vanzelf, wij de handen volkomen ineenslaan tot een zelfde doel en streven. Maar betreffende het mij inwerken in de gedachte om het goed (?) te vinden gij daar zoudt zitten bij G. & Co., het voor (?) ervan te overwegen — ge ziet van welken aard mijn overwegingen zijn. G. & Co. heb ik eigen ervaringen van in ’t verleden; een blik daar op, een blik op het tegenwoordige, tevens een blik in de toekomst doen mij körnen op een: Beware! En voor mezelf beschouw ik Parijs als ontzenuwend, en voor goed zou ik er geen heil in zien er te zijn, noch voor mezelf noch voor U. Zelf zou ik misschien een tijd er moeten wezen, zekere relaties (te ’s Hage mij gecoupeerd al te zeer) moeten zien te krijgen, maar zooveel mogelijk blijf ik buiten, en al wat geen schilderen of teekenen is reken ik voor mij bijzaak. Adieu kerel, laat overigens tijd er over heengaan en ontvang een hartelijken handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. Nu broer ge weet ik had Wisselingh beloofd hem nog voor den winter een paar studies uit Drenthe te laten kijken. Ik stuur nu heden af 6 studies, laat gij als ge zoo goed wilt zijn die eens aan hem kijken bij gelegenheid, bij wijze van een klein teeken van leven. Ik denk evenwel niet dat ze in de termen van verkoop kunnen vallen natuurlijkerwijs. Het buiten schilderen is uit, want het is al te koud dezer dagen. Maar wat zou het mij een rust zijn indien ik voor vast mij ves- tigen kon in deze streek. De huishuur is zeer gering, als men maar gezelschap had zou het zoo’n heerlijke zaak zijn een boerenwoning te huren en alles solide en minder precair dan in een herberg op zijn pooten te zetten. Er^fin zooals gezegd, laat ons onze ziel bezitten in lijdzaamheid, de loop der dingen zieh laten beslissen. Alleen een huis te nemen is zoo erg melankoliek en kil. Er moet een beetje leven zijn in de brouwerij, om de dingen te doen vlotten en stagnatie te voorkomen. Maar Theo wat is het onuitsprekelijk mooi hier. Ge kunt dat in mijn studies nog volstrekt niet zien; om uit te 357 drukken hoe het eigenlijk hier is, moet ik nog veel bijleeren, en is ook een kwestie van den tijd. Een ding verklaar ik U, dat op mij dit land een invloed van mij tot rust, tot geloof, tot moed brengen heeft, en dien invloed hebt gij, geloof ik, zelf ook noodig — zou het aller allerbeste voor U wezen, Uwzelf, Uw ziel doen terugvinden, maar degelijker en voller dan in den tijd van het molens teekenen. Maar ik vrees gij beschouwt wat ik zeg als een spei van mijn verbeelding, mijn woorden als in de lucht en zonder grond. En het is dan ook hoogst moeielijk, dat geef ik toe, te weten wat men doen moet. Het geld speelt een brutale rol in de maatschappij, en dat gij zulks gevoelt, is een gevoelen dat betrekkelijk ik ook heb. Alleen bij mij is er een zoo levendige hoop, het schilderen juist onze eigenlijke werkkracht zou losmaken, en toch ons er bo- ven ophouden, al moesten de eerste jaren hoogst bezwaarlijk zijn. Kom ik om, dan kom ik om, is ’t eenige men er in zeggen kan. Betreffende dat ik zeg, indien gij beslist blijft bij G. &Co., zoo reken ik me verplicht uw ondersteuning te weigeren, meen niet van mijn tegenwoordig werk ik hooge gedachten heb. Neen ik ken daar b.v. geen handelswaarde aan toe, maar mijn idee is, ik wil toch zonder beschutting meer dan anderen hebben, werken, en niet omdat ik er nu al ben, maar omdat ik geloof: je grandirai dans la tempete, zal ik me er dus inwerpen. Ge zult vragen, wat is mijn bedoeling met te zeggen ,,vast of beslist blijven” bij G. &Co.? Ziehier — nu Staat de winter ons voor den neus, en nu zit ik hier midden op de hei, en wat kan ik direct doen om iets te wagen, anders dan werken? Maar gesteld tegen ’t voorjaar b.v. maand Maart, zijt gij nog bij G. &Co., en wel op goeden voet, zonder weggaan in perspec- tief. Alsdan zou ik dit reeds ,,vast en beslist blijven” noemen, en alsdan een andere richting zoeken in te slaan, of liever me toe dwingen door een vervaarlijken klem der dingen. De fortuin begünstigt de dapperen, zegt het spreekwoord, waar misschien wel iets tegen te zeggen is evenwel, maar enfin, de grond ervan geloof ik beslist eene daadzaak is, evenzeer als het tegenovergestelde, dat op moreele zwakheid of gebrek aan moed eene soort fatale verdoemenis rust in ’t eind. Gevolgelijk mijn plan is steeds te wagen, liever te veel dan te weinig, stoot men dan zijn hoofd wegens te veel, enfin dan stoot 358 men het. Genoeg, ik wil niet mijn behoeften, drangredenen zullen zijn voor U om te blijven, wilt gij blijven, blijf, doch niet om mijnentwil, als ikzelf het Uw besten weg maar al te beslist niet vinden zal. Nogmaals met een hartelijken handdruk, t. ä t. Vincent. Vat wat ik zeg niet verkeerd op nietwaar, als had ik persoonlijk in geval ge blijft iets tegen U, want ook dan vind ik U goed zooals ge zijt. Alsdan is het absoluut niets anders dan eene kwestie dat ik niet wil er kunne met mogelijkheid billijkerwijs gezegd worden, ik ooit zou toestemmen gij zoo iets als tegen Uw zin in een vak zijn, met mijn medeweten, meer of minder om mijnentwil zoudt hebben gedaan. Je ne veux point que la poche d’autrui pätisse de mes hardiesses. Waarde Theo, Mag ik er U eens opmerkzaam op maken dat de post van Maan- dag 26 Nov. zooeven passeert zonder Uw brief te hebben gebracht. Dat wegens ’t nog naar Hoogeveen moet en terug, wij nu op een punt gekomen zijn dat het bijna gelijk Staat of ik een keer ’tge- wone niet had gehad, want gesteld eerst volgende post brengt den brief, ontvang ik ’t geld niet voor 28 Nov. ’s avonds laat of 29 Nov. ’s morgens. Gevolgelijk is dit eigenlijk een tekort, want uw volgende brief, n.l. dien ik anders tegen 1 Dec. zou hebben meenen te verwachten kunnen, zal dan wel niet körnen. Wegens nu sedert ik hier op Nieuw Amsterdam ben telkens de brieven later en later kwamen. Indien ik een woordje tot waarschuwing had ontvangen over- eenkomstig onze afspraak, zoo zou het in mij niet die stemming opwekken die ik onwillekeurig wel gaandeweg ietwat krijgen ijioet. Namelijk dat er ietwat dubbelzinnigheid begint in te sluipen in onze verhouding, die begon oprechtelijk te zijn, wederzijds elkaar begrijpen en respecteeren. Nu dat het bovenvermelde mij een teleurstelling is en zeer voel- baar mij hindert, ook afgescheiden van de gedachten die ik niet precies helpen kan bij me opkomen, is toch niet wat mij heden ’t meest op ’t hart drukt. 342 359 Veeleer is het een onbestemde onrust betreffende U, ondanks — misschien juist wegens — ik pas gisteren van thuis verneem zij een goeden brief van U hadden gehad. Hieruit zou ik dus opmaken, dat die bewuste crisis onderdrukt, afgewend, gestopt is, enfin hoe ge ’t noemen wilt. En dus dit eene bevestiging zou zijn van uw woordje aan mij ,,ik geloof wel dat voorloopig de dingen zoo blijven zullen”. Waarvan ik echter reeds liet doorstralen het mij maar half be- viel, of liever veeleer te meer verontrustte in plaats van ge- ruststelde, betreffende uw toekomst. Ik hoop nu maar dat gij mij verstaan zult en niet mzsverstaan. Op dit moment verdenk ik U niet van onoprechtheid — houds.v.p. dat vast als mijn uitgangspunt. Omdat ik in LJ geloof dus als eerlijk man, zoo reken ik LJ betrek- kelijk veilig tot nog toe quand meme, zelfs in geval van cata- strophe Mijn woorden mögen somber zijn goed. Voor mijzelf heb ik wel oogenblikken dat alles mij zcer duister is in eigen vooruitzichten — toch zooals ik U reeds schreef ik geloof niet dat mijn lot afhan- kelijk is van wat er tegen schijne. Zij tegen mij van allerlei, er kan iets zijn, mächtiger dan ’t geen ik zie dreigen. Ik noemde ’t woord fataliteit — bij gebrek aan een beter woord ; wie nog niet vallen moet, zal ook nog niet vallen — zoo betreffende mijzelf geef ik het over, en doe alsof er niets gaande was. Betreffende LJ, zooals ik zeide, zoolang ik geloof in uw oprecht- heid (en nu geloof ik het tegendeel nog niet) geloof ik ook dat ondanks geluk of ongeluk gij veilig zijt, al wäre het alleen in die bewuste werkelijkheid — die zweeft boven den schijn der dingen. Maar ik moest glimlachen over wat zij thuis schreven over een ,, goeden” brief, met een enkel algemeen woord, waar ik overigens niets van weet, en dat het scheen de zaken weer een günstiger keer hadden genomen. Ik dacht: goed — indien gijlieden zegt dat gij gerust zijt, wees gijlieden dan gerust — meer dacht ik er echter niet van als dat. Maar weet dit eene broer — dat welke keuze gij doen mocht, of welke beslissing nemen of niet nemen, dat ’t zij gij in mijn oog beter worden mocht of slechter, en tevens of al dan niet er ten opzichte van geld of zaken directe rapporten meer of minder zullen blijven tusschen ons, dit door mij niet zal worden opgevat als een elkaar den rüg toe draaien. Verschil van zienswijs, verschil van 360 levensopvatting, verschil van beginselen, gesteld die later ons blijken mochten — nu zijn ze zoozeer nog niet gebleken zijn voor mij nog geen redenen orn weg te cijferen wat daadzaak is, dat wij broers zijn n.l., en in veel punten overeenkomsten hebben. Ik druk hier eens op, juist tot wederzijdsche geruststelling hoop ik. Gij hebt uw vrijheid, ik heb mijn vrijheid, om te handelen zooals het ons het meest raisonnable toeschijnt nietwaar5 En blijft men dit steeds op den voorgrond stellen dat men ’t elkaar niet kwalijk neemt, of vijandig is of hatelijk wordt, of elkaars leven bemoeie- lijkt wegens eventueel verschil van inzicht, zoo blijven de dingen, ondanks er eens een tijd van meerdere koelheid möge ontstaan, tenminste goddank buiten dweperij of intrigue. Wat helaas niet altijd met iedereen ’t geval is. Zoo ook betref- fende ’t geld, waarover ik begon te schrijven, wat ik yrimo bedoel is, laat er nooit twist körnen tusschen ons daaromtrent, en weet dat ik natuurlijkerwijs niet in ’t minst het U kwalijk neem, als gij het niet hebt, ook niet al ben ik soms fameus in moeielijk- heden er over. En betreffende het kapitaal er reeds ingestoken door U en door mij, want ik steek er toch mijn werk, enfin mijzelf met huid en haar in — betreffende dat een en ander — ik heb steeds nog wel dege- lijk hoop op terechtkomen daarvan in de toekomst — ofschoon. ofschoon — misschien niet alleen ik, maar gij ook van uwkantin een paar dingen ons vergist hebben, die evenwel in elk geval nog niet fataal of onherstelbaar zijn, en waarop ik nu niet eens körnen wil. Zie gij in dit schrijven als in voorgaande brieven niet een wan- trouwen, niet een verdenking, niet een beleediging, zie er in een waarschuwing sommige Parijsche dingen betreffend, die ik U in bedenking geef, niet alsof ik onfeilbaar wäre, niet alsof ik eischen zou van U het met mij eens te zijn — maar wegens ik zekere Symptomen zoo meen te bespeuren die mij van raadselachtigen en onheilspellenden aard voorkomen te wezen. Hebt ge mijn studies ontvangen? Sedert maakte ik eene groote geschilderde en een groote geteekende Studie van een ophaalbrug, en nog een tweede geschilderde ervan zelfs, met ander effect. Die zoodra wij sneeuw krijgen, ik hoop te gebruiken om met meer juisthgid het sneeuweffect eens aan te pakken, namelijk dezelfde nu gevonden lijnen en in elkaar zitten houden. Nu, ik hoop spoedig van U te hooren. Met een handdruk, geloof me, t. at. Vincent. 361 Gisteren bericht dat Furnee door zijn laatste examen is, en nu weer zijn handen vrij heeft om door te gaan met zijn begonnen schilderen. Ofschoon het niet mijn eerste preoccupatie möge zijn, toch ’t is me verre van onverschillig hoe het in elkaar zit van die kwestie van bijna io dagen verschil in ontvangst van het geld. 343 Waarde Theo, (i December). Dank voor Uw brief en het ingeslotene. Uw brief maakt mij uw zwijgen begrijpelijk. Gij dacht dat f,mij in de ruimte voelende ” ik U een ,, Ultimatum ” stelde, op de wijs soortgelijk als b.v. de nihilisten ze aan den czaar zenden misschien. Nu gelukkigerwijs en voor U en voor mij is hier geen sprake van iets dergelijks of soortgelijks. Begrijpelijk is mij echter uw opvatting nu ik ze eenmaal weety maar dat moet er bij körnen! Het wasbij mij vooreerst iets anders — er lag eenvoudig in ,,ik zou niet willen bloeien als gij er om moest verdorren”, ik zou niet willen het artistieke in mij ontwikkelen als gij het artistieke in U om mijnentwil moest onderdrukken. Ik zou niet goedvinden gij het artistieke in uzelf onderdruktet, ter wille van wie dan ook, ter wille zelfs van vader, moeder, zus- ter, broer of vrouw”. Ziedaar mijn bedoeling — misschien zenuw- achtig en in verkeerde woorden uitgedrukt — meer of iets anders dan dat zat er meest gedecideerd niet achter. Ge begrijpt er nu wel genoeg van nietwaar? Weet echter dit broer, dat ik van de buitenwereld absoluut buiten- gesloten ben — behalve U — dat het voor mij dus om dol te worden ivas toen uw brief uitbleef op een moment dat ik wel verre van ,,in de ruimte” te zijn zeer benauwd was, al zweeg ik daarover , wegens ik mij ietwat verheven reken boven de zorgen, die mij de lever uitpikken, voor mijzelven die foltering begrijpelijk que soit, doch niet als verdiend beschouwende. Betreffende ,, ik zou niet willen bloeien Indien een ander er om moest verdorren” , dity wat lag in wat gij opvattet als Ultimatum, hoop ik dat en ,,in de ruimte” en in ,,agonie” ik zeggen zoude. Dat ik sprak ,,mij in de ruimte” voelende was een conclusie die wel wat oppervlakkig of voorbarig van U was, komt het mij voor; ofschoon het zal in mijn expressie wel gezeten hebben, maar zeker niet lag het in mijn stemming. 362 Ik wil U nog eens zeggen dat sedert ik hier ben, ik moest zorgen mijn gereedschap in orde kwam, dat ik verf had, dat ik een en ander zag, dat ik mijn logement betaalde, dat ik de vrouw wat stuurde, dat ik wat schuld afdeed. Een en ander mij steeds hou- dende zeer in het nauw — om een zackte expressie te gebruiken. Voeg daaraan toe die eigenaardige foltering: eenzaamheid, en werkelijk gij zult niet langer Jcunnen denken dat ik ooit ,,in de ruimte ’ ’ mij met mogelijkheid voorloopig voelen zal — of toen gevoeld heb. Eenzaamheid zeg ik en niet eens stilte maar die eenzaamheid — welke een Schilder treft die in een onbegane streek door Janen alleman wordt aangezien voor gek, moordenaar, vagebond, etc. etc. Werkelijk dat möge een peiite misere zijn, maar misere is het. Vreemdelingschap — dubbel vreemd en onaangenaam — al zij het land nog zoo opwekkend en mooi. Maar daar zie ik overigens niets in dan een kwaden tijd, waar men doorheen moet bijten, waaraan men echter zelf slechts weinig verhelpen kan; aan de verhouding der menschen, die men zoo graag tot model zou willen hebben, en niet krijgen kan namelijk. Van achteren beschouwd zie ik hoe het tusschen U en mij tot een misverstand kwam duidelijk genoeg. Er was een moment waarin gij zeer melankoliek waart en mij schreeft het volgende: de heeren maken ’t mij bijna onmogelijk, en ik geloof zelfs dat zij mij liever zouden willen wegsturen dan dat ik mijn conge nam (het onderstreepte precies mijn geval in- dertijd). En gij zeidet dingen omtrent het idee van schilderen, dat het U althans niet antipathiek was. Goed — ik zeide U toen ronduit al mijn gedachten omtrent de moge- lijkheid van Uw Schilder worden; ik zeide gij kunt het} mits gij het wilt, en ik geloof in U als artist van ’ t moment af gij }t penseel grijpt, al deed niemand anders het. Doch Uw latere brieven verschillen zoo van toon en zöö van in- hpud, dat ik nu zeg: is uw opgetuigd schip in orde, goed blijf er dan op. Maar waarom ik iets zeide van: ,,indien gij blijft dan weiger ik uw geldelijke ondersteuning”, sloeg op uw gezegde : ,,laat mij er in blijven want ik moet zorgen voor thuis en (ofschoon ge mij niet noemdet) mijzelf”. Kieschheid van U mij niet te noemen, die ik beantwoorden moest met kieschheid van mijn kant — ik wil 363 dat niet, n.l. opoffering van Uzelf, in zoover ge er in zoudt blijven tegen uw zin, ter wille van anderen; ziedaar wat gij als een Ulti- matum U stellen opvattet. Blijft gij er in ter wille van ,,dat ge er een vernieuwd pleizier in hebt”, is mij alles van harte goed, en feliciteer ik U met uw op- nieuw opgetuigd schip, al verlang ik voor mij er niet meer naar terug. Zeer interesseert mij wat gij schrijft van Serret. Zoo’n man die eindelijk iets navrants produceert als bloesem van een hard en moeielijk leven, is een verschijnsel als de zwarte doornstruik, of kromme, oude appeltronk nog liever, die op een moment bloesems draagt die onder de teerste en meest ,,vierge” dingen behooren onder de zon. Als een ruw man bloeit, ja dat is mooi om te zien, maar het kostte hem vöör dien tijd heel wat winterkou doorstaan moeten, meer dan zelfs de later sympathiseerenden weten. Het artistenleven en wat een artist is, dat is heel curieus — hoe diep is het — oneindig diep. Wegens Uw mij onverklaarbaar zwijgen, en wegens ik het ook in verband bracht met eventueele vernieuwing van moeielijkheden met de heeren, wegens ik van mijn kant onhoudbaar in ’t nauw raakte door mistrouwen van de lui in ’t logement, schreef ik een woord aan Pa dat ik van U niet gehoord hebbende, ik niet wist wat te denken en Pa verzocht mij voor te schieten. Ik voegde daarbij dat ik in ongerustheid was, en over U en over mijzelf, vooral als ik dacht aan de toekomst, en wou dat indertijd en gij en ik als jongens reeds Schilder waren geworden, en zelfs niet inzag waarom ook nu nog wij niet twee broers Schilder zouden kunnen zijn. Mocht Pa ooit U hierover schrijven, weet gij hoe dit komt, maar ikzelf (ik heb tot heden geen antwoord van Pa) zal Pa schrijven uw laatste brief mij heeft opgehelderd, voorloopig G. & Co. G. &Co. blijft. Tot U,niet tot Pa, zeg ik hierbij, oefenende G. & Co. op ons eigen thuis een invloed uit, zonderling gemengd uit goed en kwaad, doch zeker in elk geval wegens het veel stagnatie voor- komt, kwaad niet nu aan de orde voorloopig. Dat mijn hart zijn eigen bitterheid misschien kent en heeft, is iets wat m.i. gij vanzelf en begrijpt en gevolgelijk mij niet kwalijk neemt. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 364 Broer na uw laatsten brief zijn al mijn ergste, vage ongerust- heden gestild; ik bedoel dat ik volkomen vertrouwen in U heb als mensch. Ik zal van thuis *) uit U bedaarder kunnen schrijven. Er isvoormij in Drenthe zeker een werkkring, maar ik moet van het begin af liefst het nog eenigszins anders kunnen opvatten, en ietwat meer vastigheid hebben in mijn finantien. Ik moet rekenen in ’t klein ; nu momenteel bijv. is (ik geef natuurlijk toe het de eerste keer is gij bepaald hebt overgeslagen), het verschil van f 25 mij iets, wat mij weer voor 6 weken vastzet misschien. Ik wil wel gelooven gij U dit niet voorstellen kunt — gij kunt het niet weten wat al moeielijkheden telkens en telkens, ieder heel klein op zichzelf, iets mogelijk of onmogelijk maken. Ik krijg bijv. verleden week een briefje van mijn vroegeren huisbaas die mij zoo ietwat laat voelen hij wel eens de handen aan mijn boeltje dat ik achter liet, kon slaan, ((daaronder zijn al mijn Studie ’s, prenten, boeken, die ik moeielijk zou kunnen missen) als ik hem niet stuurde f 10, die ik hem beloofd heb als vergoeding voor gebruik van een zol- derkamertje voor mijn goed, en een post van haar, die het twijfel- achtig was of hij recht had te vorderen, doch ik toegaf op voor- waarde van schikking tot berging van mijn boeltje. Ik moet tegen Nieuwjaar nog andere dingen betalen. Ik moet Rappard nog be- talen, en ik spaarde al wat ik kon. Enfin, het is iets anders dan me ,,in de ruimte” voelen. Zooais het momenteel was, kan het niet. Ik moet zien er iets op te vinden. Ik zeg niet dat gij er schuld aan hebt natuurlijkerwijs, maar ik heb 00k zelfs verleden jaar, niet meer kunnen bezuinigen dan ik deed. En hoe harder ik werk, hoe meer ik in ’t nauw raak. We zijn nu op een punt dat ik zeg: momenteel kan ik niet voort. (*) Blijkbaar had hij plan voor körten tijd naar het ouderlijk huis in Nuenen te gaan; hij keert echter niet weer naar Drenthe terug en blijft 2 jaar in Nuenen. — NUENEN DECEMBER 1883-NOVEMBER 1883 344 Waarde Theo, Gij zult er U wel ietwat over verwonderd hebben dat ik U met een woord schreef ik eens naar huis zou gaan, en nu van hieruit U schrijf. Doch eerst moet ik U bedanken voor uw brief van i December, dien ik zooeven hier te Nuenen ontving. De laatste 3 weken al was ik eigenlijk maar half in orde — had last van verschillende dingen die voortkwamen uit kou gevat hebben en 00k wel zenuwachtigheid. Zoo iets moet men zoeken te breken, en ik voelde dat het erger zou worden, als ik niet een afleiding zocht. Nu ik kwam om onderscheidene redenen er toe om eens naar huis te gaan. Iets waar ik overigens enorm tegen opzag. Mijn reis begon met een wandeling van ruim 6 uur door de heide meestal — naar Hoogeveen. Op een stormachtigen namiddag met regen, met sneeuw. Deze wandeling heeft mij veel opgemonterd, of liever mijn gevoel was zöö in Sympathie met die natuur, dat het mij meer calmeerde dan iets anders. Ik dacht dat het weerzien van thuis misschien mij juister inzicht kon geven in kwesties van wat ik doen moet. Drenthe is superbe, maar het er uithouden hangt van veel dingen af, hangt af of men bestand is tegen de eenzaamheid. Die kwestie zou Pa beslist rekenen geloof ik, met een conclusie waartoe men in een gesprek zou körnen, doch ik wil voor mij er niet mee haasten er in te beslissen, en bij voorbeeld, ik moet eens kijken, hoe ik er over denk als ik weer eens hier een dag of 8 geweest ben. Evenwel voorloopig is het mij duister wat ik doen moet dienaan- gaande. Als men over een zaak denkt of spreekt, komt men geenszins tot eene afdoende conclusie, merk ik al meer en meer. Op ’t eene oogenblik schijnt het meer mogelijk dan op het andere. 366 En ik voor mij laat de dingen niet in eens los, maar blijf er over denken, soms lang nadat anderen het al uitgemaakt rekenen. Maar kerel het is voor mij zoo moeielijk, want het wordt bij mij zoozeer een gewetenszaak dat ik U te veel tot last zou zijn, mis- bruik maak misschien van uw vriendschap, als ik geld accepteer voor eene onderneming die wellicht niet rendeeren zal. Gij schrijft weer over Moniteur Universel. Vindt gij het te melankoliek van mij gezien, wanneer ik U ver- klaar dat ik het mogelijk acht, over een betrekkelijk klein getal jaren een aantal groote kunstzaken, b.v. Moniteur Universel enfin ook andere die een hoog opgevoerde uitgebreidheid hebben verminderen — in decadence raken even snel als zij gekomen zijn? In betrekkelijk körte jaren ontwikkelde zieh al wat kunsthandel is in rapport met de kunst zelf. Maar het werd maar al te zeer een soort bankiersspeculatie en is het nu ook - ik zeg niet geheel en al — ik zeg eenvoudig veel te veel; waarom voor zoover ’t wind- handel is zal ’t er niet mee gaan als b.v. met den tulpenhandel? Gij zult mij observeeren dat een schilderij geen tulp is. Natuurlijk is er het allerhemelbreedste onderscheid, en natuurlijk zie ik die schilderijen liefheb en tulpen geenszins, dit zeer wel in. Maar ik beweer dat veel rijke lui die om een of andere reden de dure schilderijen koopen, het niet om de kunstwaarde doen die ze er in zien — voor hun is ’t onderscheid dat gij en ik zien tusschen tulp en schilderij niet zichtbaar. Zij de speculateurs en pochards blases en een boel anderen zouden ook nu tulpen koopen net als vroeger, als er maar een zekere chic in was. Er zijn echte, degelijke liefhebbers, nu ja, maar het is misschien slechts I/I0 van het totaal der zaken die gedaan worden, misschien is ’t nog een veel kleiner deel, waarvan gezegd kan worden dit of dat was eene transactie waarachtig uit geloof in de kunst. Ik zou hier natuurlijkerwijs tot in ’t oneindige over kunnen uit- weiden, maar zonder er verder op door te gaan geloof ik gij het met me eens zijt er in den kunsthandel veel is wat wel eens wind kon blijken in de toekomst. Dirigen nu hoog opgevoerd in prijs, kunnen zakken. Vraagt ge mij : kan Millet en Corot zakken? zeg ik: ja , in prijs. Overigens van uit een artistiek oogpunt is Millet Millet, Corot Corot," vast — als de zon zelf — in mijn oog. Vijf jaar geleden dacht ik daar anders over, in zoover dat ik dacht Millet b.v. vast zou blijven zelfs in prijs, maar sedert — juist om- 367 dat ik zie Millet evenzeer meestal glad verkeerd begrepen wordt nu hij minder verborgen is en meer onder de oogen komt in repro- ductie b.v., als toen hij versmaad werd, vrees ik hij iets buiten ’t publiek om zal blijven, en — het is niet zeker zij die hem- ’t best begrijpen, later er zooveel geld voor zullen hoeven te geven als nu. Rembrandt .daalde ook in prijs in den pruikentijd. Ik wou U wel eens ronduit vragen, gelooft gij dat de prijzen die tegenwoordig nog besteed worden, zullen blijven? Ik zeg U ronduit, ik geloof het niet. Doch tevens voor mij is Millet Millet, Rembrandt Rembrandt, Israels Israels etc., ’t zij het een dubbeltje, ’t zij het honderd- duizend kost een schilderij van hen te koopen. Gevolgelijk ik denk over den kunsthandel niet veel. Dan alleen wanneer mijn gedachten körnen op U en ik er toe kom te vragen of gij er plezier in kunt hebben, of gij vooral later niet al te veel ziet dat U tegen de borst stuit, om het er in uit te houden. Ge zult zeggen : men kan aan alles wennen of liever ge zult zeggen : men moet doorleven totdat het harte breekt in ons. Het zij zoo, ik zeg dat wel met U — maar als het hart toch in ons breekt dan zijn wij wel vrij nog ’t een of ’t ander te doen. En betreffende LJ of mij- zelf, wij zijn wat wij zijn en wegens er enthousiasme voor de kunst in ons is, zoo zouden wij ieder op onze manier ook dezelfde blijven in onze opinie omtrent Millet b.v., al gebeurden er ook de meest absurde dingen. Maar ik vraag: in een geval van gaandeweg bekoelen van het be- steden van ontzettende sommen voor schilderijen, hoe moeten dan de enorme zaken het goed maken die jaarlijks kolossale sommen aan verschütten enz., hebben, wat van hun winst af moet — zij vallen gauw in enorme tekorten. Zulke boomen vallen niet bij den eersten slag, maar zij kunnen inwendig vermolmen en eindelijk vallen, al kwam de bijl er niet eens bij, door den wind alleen; wanneer? Ik weet den preciesen datum volstrekt niet. Als gij wilt schrijf mij eens over die kwestie in ’t algemeen, wat gij b.v. denkt van de bestaanbaarheid — op den duur — van een in- richting als gij zegt Moniteur Universel is — of Petit — of Arnold & Tripp. Ik zie niet in zeg ik U ronduit, dat het op den duur te houden is. Ik geloof zoo iets moet instorten. Daar bij te zijn is in mijn oog niet heel gezellig — ik zit liever bij een turfvuur te schilderen. 368 Kunsthandel, men heeft er dan een zeker qu’est-ce que Qa me fait voor, behalve — behalve — dat ik voor mij het zeer onpleizierig vind als ik te zeer in geldgebrek zit. Gij zijt te Parijs steeds leuk gebleven, heel eenvoudig en zeker koeler dan b.v. een man als Tripp. Het is U te doen om de dingen te zien zooals ze zijn, gij evenals ik Jcunt niet laten te analyseeren. En toch zelfs U brengt, wat gij weet van een toestand, niet in de eerste plaats er toe om van dien toestand te profiteeren quand meme. Ik bedoel, in troebel water visschen is uw karakter niet. Maar ik vraag het U ronduit, hoe zit het hem? gelooft gij dan waarachtig in Moniteur Universel, als zullende men daar van employes iets anders vragen dan G. & Co. vraagt? Moniteur, G. & Co., Tripp, Petit, voor mij zijn ’t alle soortgelijke zaken. Ik geloof van mijzelf dat uit een uitgestooten zijnde, ik door allen uitgestooten zou worden. Als de oude Goupil zegt, gij deugt niet voor ons, geloof ik andere chefs er ook d= zoo over zouden denken. Gelooft gij dan in dezen tijd, gelooft gij in het op deze hoogte blijven van den handel? Schrijf me hier eens over, het zal mij dan zooveel makkelijker zijn om er over te spreken. Ik voel mij ietwat gegeneerd tegenover U op dit moment, en ik wil dat gij mijn misschien zenuwachtige beschouwing weten zult, dat ik vooreerst niet geloof de zoo ont- zettend opgeschroefde zaken houdbaar zijn, en tweedens, indien ze ook al houdbaar blijken mochten, er niet met pleizier mij in zou begeven, direct of indirect. Iets anders is als ik in mijn eigen onderhoud kan voorzien door dit of dat hier of daar te doen, zal ik een zoo gegeven paard niet in den bek zien. Als het mijn plicht blijkt te zijn dit of dat te doen, best ik weiger het werk niet, zelfs onaangenaam werk niet. Ik dacht aan U broer, op mijn langen tocht door de heide ’s avonds met* den storm. Ik dacht aan een passage, ik weet niet uit welk boek : deux yeux eclaircies par de vraies larmes veillaient. Ik dacht: ik ben gedesillusioneerd ', ik dacht: ik heb geloofd in veel dingen 'die ik nu weet triest in elkaar zitten au fond — ik dacht: de oogen van mij hier op dezen somberen avond, hier wakker in de eenzaamheid, als er bijwijlen tränen in geweest zijn, waar- om zouden die niet door zoodanige smart mij ontwrongen zijn, 24 369 als desenchanteert — ja — en illusies doet verliezen — tevens echter — wakker maakt. Ik dacht: is het mogelijk dat Theo gerust is over veel dingen waar ik ongerust over ben? Is het mogelijk het bij mij maar een melankolie is dat ik geen pleizier kan hebben als vroeger in dit of in dat? Enfin, ik dacht: kan ik goud aanzien voor verguldseP ben ik bezig iets dat in volle wording is, voor verwelkend aan te zien? Antwoord wist ik mezelf niet te geven, kunt gij het? weet gij zeker er geen reeds een eind gevorderde, onverbiddelijke deca- dence is allerwege? Geef mij moed als gijzelf moed hebt, doch ik zeg U op mijn beurt: ,,vlei me niet”. Ik verklaar U dat ik betreffende mijzelf geloof, dat zelfs al word ik knap, (wat ik nu nog niet noemenswaard ben) geloof — vast geloof — dat ik steeds zeer armzalzijn, ’t me mee zal vallen als ’t me lukt buiten schuld te blijven. Dat een tijd waarin de prijzen hoog opgevoerd worden, als ’t wäre wissels trekt op de toekomst, waardoor de toekomst donker wordt voor de nakomelingen is een van de schaduwzijden van een periode als die welke we tege- moet gaan. Gij die even knap zijt als b.v. Oom Cent zult niet kun- nen doen wat Oom Cent deed — waarom niet — omdat er te veel Arnolds en Tripps in de wereld zijn. Onverzadigbare geldwolven n.l. bij wie vergeleken gij een schaap zijt. Neem dit s.v.p. niet als een beleediging op broer, dat ik die vergelijking maak, beter is het te zijn een schaap dan een wolf, beter is het te zijn wie doodgeslagen wordt dan wie doodslaat — beter Abel te zijn n.l. danCain. En, en — ikzelf ben ook geen wolf hoop ik of liever weet ik. Gesteld en Gij en ik zijn niet in onze verbeelding slechts, doch waarachtig in de maatschappij schapen. Goed — gegeven tamelijk hongerige en valsche wolven zoo zou het niet onder de onmogelijkheden behooren wij eens opgevreten werden. Nu — ook dan al zij dit niet precies pleizierig, denkik: enfin, ’t is toch apres tout nog beter te gronde te gaan dan een ander te gronde te richten. Ik bedoel, het is geen reden zijn sereniteit te verliezen indien men zou inzien men wel eens een arm leven zou kunnen krijgen, waar men de kundigheden, de handigheden, de bekwaamheden had waarmede anderen rijk worden. Voor geld ben ik niet onverschillig maar ik begrijp de wolven niet. Nu met een hartelijken handdruk, t. ä t. Vincent. Als gij wilt, antwoord me eens op een en ander, terwijl ik hier thuis ben, ik ben hier om wat tot rust en beslistheid te komen. Waarde Theo, Ik lag den halven nacht wakker Theo, nadat ik U gisterenavond geschreven had. Ik ben zielsbedroefd over het verschijnsel dat toen, nu na twee jaar afwezigheid, ik terugkom, de ontvangst thuis wel ten aller- zeerste vriendelijk en lief was, doch in den grond niets, niets, niets is veranderd van die wat ik moet noemen verblindheid en onverstand tot in ’t desperate toe, wat aangaat het inzien der positie. Ik ben ook nu weer in een slingering en tweestrijd haast ondra- gelijk. Gij begrijpt wel dat ik niet zou schrijven zooals ik schrijf; zelf uit eigen beweging de reis herwaarts ondernornen hebbende, mijn eigen trots gebogen hebbende het eerst — als er niet werkelijk iets was waar ik op stuit. Als ik nu gezien had dat er eenig empressement was, om te doen zooals de Rappards hebben doorgevoerd met de beste resultaten, en zooals wij hier begonnen ook met goede resultaten, als ik nu gezien had dat Pa ook had ingezien dat hij mij het huis niet had moeten sluiten, ik wäre gerust geweest op de toekomst. Niets, niets van dat alles. Hun hartelijke ontvangst desoleert mij — hun zieh schikken zon- der de vergissing in te zien is voor mij zoo mogelijk erger dan de vergissing zelf. — In plaats van grif te begrijpen, en gevolgelijk en mijn en indirect hun eigen welzijn met een zekere vurigheid te bevorderen, gevoel ik in alles een draling en aarzeling, die mijn eigen lust en energie verlamt als een looden dampkring. Zult gij dit vinden een zwaar tillen der dingen? Ons leven is eene ontzettende werkelijkheid, en wijzelf loopen tot in ’t oneindige ; wat is — is — en onze opvatting zwaarder of minder zwaar, doet niets af of toe aan het wezen der dingen. Zoo denk ik er over bijvoorbeeld ’s nachts als ik wakker ben, of zoo denk ik er over in den storm op de heide, ’s avonds in de trieste schemering. Overdag in ’t dagelijksch leven, zie ik er soms even ongevoelig 345 371 uit als een wild varken misschien, en kan ik mij best begrijpen dat de menschen mij grof vinden. Toen ik jonger was dacht ikzelf ook veel meer als nu, dat het hem zat in toevalligheden of kleine dingen of misverstanden die geen gronden hadden. Maar ouder wordende kom ik meer en meer daarvan terug en zie dieper gronden. Het leven is ook ,,een raar ding”, broer. Gij ziet wel hoe geschokt mijn brieven zijn, nu eens denk ik het kan , dan weer het kan niet . Een ding blijkt er mij uit ,,dat het niet grif gaat zooals ik zeide, dat er geen ,,empressement is”. 