title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: zich „ offchoon niet zonder velerlei wederwaardighe- den, hoe langer hoe verder uitgebreid. Ook in an- dere ftreken was men gelukkig genoeg geweest, om eene zekere vrijheid te bewaren , of het juk voor altijd af te werpen. En omftreeks den tijd der kruüistogten _ waren de Muhammedanen wit Leon, Castili€ ,„ Na- yarre en Arragon, en bijkans uit geheel de Noor- delijke helft van het fchiereiland verdreven; terwijl zij het moesten aanzien, dat de Christenen er ei- gen koningrijken hadden. De voornaamfte oorzaken van dien ommekeer der dingen lagen in de onder- linge twisten en verdeeldheden. Reeds kort na de inneming van het fchiereiland ftonden Arabieren en Berbers ‚tegen elkander op, en de eene partij zocht niets vuriger dan de verdeiging der andere. De aan- komst var allerlei vreemdelingen uit Zgypte, Syrie, Perzi& en van elders gaf nieuwe ftof tot oneenig- heid; daar er nu, vooral wanneer men er de af- ftammelingen der oude Spanjaarden,, Vifigothen en Sueven bij rekent, zulk een mengelmoes van bevol- king ontftond, dat er niet aan te denken was, om in rust en vrede met elkander te leven. En hoezeer werd de vlam der vertering door heerschzucht aan- geblazen! Waren de veroveraars van het fchier- eiland eigenlijk onderdanen van den Oppergebieder te _ Damascus geweest; er werd langen tijd met verbit- tering geftreden, aan den cenen kant, om zich van alle buitenlandsch beheer los te maken en fteeds in zijne. onafhankelijkheid te handhaven ; aan de andere ziide, om de gelukkige bezitters van een .nieuw en bloci- OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 143 bloeijend rük, nadat zij aan hunne meesters boven het hoofd gewasfen waren, we£r tot onderwerping te brengen. Geen mindere onrust baarde het ge- weld, waarmede elders het eene geflacht door het: andere uit het beftuur.verdreven werd: en het was niet zonder hevig krijgsrumoer en gedurige bloed- ftorting, dat nu de Ommiaden ook alhier de Abas- fiden van den troon weerden. En waar zouden wij eindigen, wilden wij van de door Staatsdienaars of Legerhoofden verjaagde of omgebragte Vorsten , van de menigvuldige muiterijjen en aanflagen tegen het Opperbewind, var de oorlogen en verwarringen „ welke daaruit .ontfproten zijn, gewagen? In het fchiereiland. heerscht .er ‘weldra geene meerdere zeker- heid ten aanzien van regering, bezitting en leven, dan aan de hoven varı Oosterfche Despoten. Na langdurige afwisfeling van rust en onrust onder dEnen alleenheerfcher„, komen er. deze hunnen vijand wit menige bezitting verdrijven; kan jussur zijn Rijk niet verder uitftrekken,, dan tot die Zuidelijke helft van het fchiereiland ,„ welke de Christenen nog niet in ftaat geweest zijn, op de Muhammedanen te heroveren. Ziedaar de voornaamfte gebeurtenisfen, die er in het Westelijk Europa, van den inval der Arabieren af tot de kruistogten toe,. plaats gehad. hebben , kortelijk zaamgetrokken. Maar nu zal misfchien me- nigeen vragen, of de loop der dingen niet geheel an- ders zou geweest zijn; bijaldien eene Goddelijke Voorzienigheid had ten doel gehad, dit werelddeel trapsgewijze tot Zedelijke en Godsdienstige Befchaving te brengen. En waarlijk! als. men over hetgeen hier gebeurd is, maar een weinig nadenkt, Krijgt men aanleiding genoeg, om zulk eene vraag te doen. Wij zien- daar de dweepzuchtige aanhangers van MUHAMMED bijna geheel het fchiereiland over- ftroomen, hun gebied tot verre over de Pyreneön uitbreiden en overal de halve maan opfteken, waar het Kruis. des Verlosfers : geftaan heeft. Omtrent vier eeuwen wordt er gekampt en geftreden; nu heerscht het Christendom nog maar in de helft var Spanje en Portugal: en’ er zijn nog vier volgende eeuwen noodig, om de vijanden van’ het. Evangelie vit geheel het Westen te verdrijven. Zoo is de Befchaving dan op dezen uitgeftrekten grond in een” ftaat van verachtering, of wordt zij, zoo gij wilt, door den drang der omftandigheden belemmerd, om Ä voor DVER DE SCHIJNBARE TEGENSPGEDEN , BNZ. 145 voor -de kruistogten tot een’ hoogeren trap te klim- men, dan waarop zij zich bevonden had, eer dat de Arabieren onder TAREK aankwamen. Misfchien behoort de langdurige dwingelandij, welke die Ara- bieren aldaar uitoefenden,„ wel onder de oorzaken, waarom het er, tot op den huidigen dag, mct zes delijkheid en godsdienstigheid zoo jammerlijk gefteld is. En zou mogelijk het Protestantismus, in de zestiende eeuw, bij de bewoners var het fchiereiland niet zoo wel als elders ingang gekregen hebben, bijaldien de /ißgothen in het gebied en dus ook in het vermogen eener vrije en ongeftoorde ontwikkeling van den geest gebleven waren? ÖOppervlakkig be- fchouwd , zijn dit gewigtige bedenkingen: maar zien wij de zaak met de vereischte naauwkeurigheid in; wij zullen er , vertrouw ik, anders over moeten oordeelens Het Christendom „ zegt ROUX-FERRAND (*), kwami te gelijkertijid met de Barbaren in het fchiereiland ; maar verre van daar, zoo als in de andere deelen van Europa, de zeden te verzachten , nam hetzelve aanftonds een dweepzuchtig voorkomen aan, kweek- te verdeeldheden en werd de bron van de hevigfte vervolgingen, In deze taal ligt meer dan dene dwa- ling. in het Westen van ons werelddeel niets anders dan kwaad door gefticht geworden. Er is immers seen twij- (*) Histoire des Progrös ete. Tom. I. p. 246, 247- I. K * 146 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. twijfel aan, of hetzelve reeds alleen daardoor welda- dig gewerkt hebbe, dat het de ‚Sueven en Visigothen langzamerhand aan het maatfchappelijke en huifelijke leven gewende, en met den ouden landzaat tot &en volk deed zamenfmelten, zoodat zij eindelijk ook tot de Kathohjke Kerk overgingen. Ik weet wel, de ftrenge voorftander van het Arianismus zal het laatst- genoemde niet ligt voor eene heilrijke gebeurtenis hou- den: maar willen wij der waarheid onpartijdig hulde doen; dan moeten wij, dunkt mij, erkennen, dat de nieuwe bewoners van het fchiereiland met de vol- harding bij een leerftelfel, hetwelk tusfchen hen en de overheerde Spanjaarden feeds een’ hevigen twist veroorzaakte, ten aanzien der Zedelijke en Gods- dienstige Befehaving, niet verre zouden gekomen zijn. Of noemt jemand het wenfchelffk, dat de laatstge- noemden zich in de geloofsbelijdenis naar hunne overwinnaars gefchikt hadden; hij fchijnt dan niet in te zien, dat de &enheid der kerk ,„ welke er tot vor- ming eener nieuwe wereld, in de eerste helft der middeleeuw „ zoo noodig was, daardoor te zeer zou verbroken zijn, dat cene geheele bevolking van die kerk afweek. De overgang der Sueyen en Visigothen tot het Catholicismus was derhalve, hoe weinig hij ook eerst te beduiden had, in de gevolgen eene we- zenlijke aanwinst voor de zaak der menschheid (*). | En (*) Wilde mogelijk iemand de verdraagzaamheid der Pisigothen in het godsdienstige, hetziji men dezelve voor eene deugd van dat volk houdt, of die met PLANCK (Geschichte der Christl - Kirch. Gesellsch. Verfass. II B. s. ‚OVER DE SCHIINBARE TEGENSPORDEN , ENZ. 147 ER dat cr, na dezen oyergang tijden geweest zijn, wsarin wenigeen daar te lande zich de zaak der wetenfchappen , zoo wel als die der zedelijkheid en godsdienftigheid aantrok, kunnen ons LEANDER KA ASIDORUS van Hispalis, SISEBUT EN. RECES- WinD , en andere Geesielijken en Vorsten door hup- ne voorbeelden leeren. JEvenwel behoeft men de ‚gedenkftukken , welke ons wit die eeuwen zijn oyer- gebleven, Nlechts ylugtig in te zien, om er zich van te oyertuigen, dat eene beklagelijkg barbaarschheid goen nog Hoyer, het algemeen de gemoederen be- heerscht heeft. De Geestelijkheid verkeerde in zulk gene diepe onwetendheid, dat men virdrukkelijk verbie- ‚gen moest.den zoodanige genige kerkelijke waardigheid op $. 14 ff.) aan onverfchilligheid coefchrijft,, hier in reke- ‘ ang ‚brengen ; wij dusven er zonder fchroom tegenover Stellen, dat zij daarin zeker niet zouden yolhard heb- ben, bigldiep zij eenmaal de Kathelijken 200 zeer in talzijkheid evertroffen badden, als deze hen nu zijn ce ‚boyen gegaan. Of waarom zouden wij de algemeene waarneming, dat, in een’ ziid van geheele of halve barbaerschheid, de fterkere partij in het godsdienstige ‚de zwakkere onderdrukt, op de Arianen, die toch ook meer dan eenmaal hevige vervolgingen hebben aange- Tigt, niet mogen toepasfen ? Ten tijde van LEUWEGILD was het Catholicismus onder de Fisigothen reeds verre doorgedrongen ; en eyenwel »ntzag die Koning -zich set, om heızeive op allerlei wijze ‚te kegr te gran, en, gelük ısıworus Hispai. (in Caron. ad ann. 619) fchrijft, vele regtzinnige. Bisfehoppen te verbaunen. Ko 148 OVER DE SCHIJNFARE TEGENSTOEDEN, EN2. op te dragen, die het pfalmboek met de gebruike- Iijke liederen en gezangen, en hetgeen er bij den doop te pas kwam, niet van buiten kende: en van hem, die zulk eene kennis bezat, zeide men, dat 'hij zich door den glans der letteren luisterrijk maak- te (*). De godsdienst zelve beftond fchier alleen m uiterlijke plegtigheden en boetedoeningen „ die buiten het hart omgingen, De ijyer voor de regtzinnig- heid was bijna het eenige, dat de driften van groot en klein in beweging bragt en tot vervolging van 'Ketters en Ongeloovigen aanzette. Met welk eene . onmenfchelijkheid men hierin zij te werk gegaan, zal niemand behoeven te vragen, die zich herinnert hetgeen boven van de verdrukkingen der Joden ge- zegd is geworden (}). Eveneens kan men ook uit de reeds boven medegedeelde berigten overvloedig lee- ren, hoe jammerlijk het, vooral in de laatste jaren, vöör de komst der Arabieren, met de zedelijkheid gefteld zij geweest. Geen wonder, dat zeker 'Schrijver, na een zwart tafereel van de ondeugden „ waarin de hoofden des volk$ toen de menigte voor-.. gingen, te hebben opgehangen,, er op volgen laat, dat God, var zulk eene boosheid eenen affchuw hebbende ,„ verderf en verwoesting over Spanje’s be- (*) Concil. Tolet. VIII. cap. 8. | (}) Men zie ook hier LEMBRE, s. 93 ff., waar echter nog‘ wel iets te verbeteren zijn zal, wanneer de aanmerkingen gegrond zijn, welke wi; hier boven bl. 134 volgg. gemaakt hebben. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ, 149 bewoners gebragt heeft (*). Doch zonder het juist zoo ver te trekken, mogen wij gerustelijk vastftel- len, dat het fchiereiland zich rijp voor den onder- gang had gemaakt, toen het door de Muhammeda- nen veroverd werd. En gelijk de Yisigothen zelven (den val van hun Rijk berokkend hadden; zoo was er toen daarmede voor Ewropa’s Zedelijke en Gods- dienflige Befchaving niets verloren.. - Het is waar, wij zien in de nieuwe beheerfchers van het Westen een volk, of liever een zamenraap- fel van volken, waarvan voor de zedelijkheid en godsdienstigheid niet veel te verwachten was. Het dslamismus is toch aan al de godsdiensten der Oud- heid daarin geliik, dat het de waarneming van uiterlijike dingen boven aanftelt en aan onthoudingen en bedevaarten ,„ feesten en plegtigheden,, als werd daardoor zekere tol aan het Opperwezen betaald, eene eigendommelijke waarde toekent. Even gelijk het nu door de menigte van ligchamelijke handelin- gen, welke het voorfchrijft, de zelfitandige en vrije werkzaamheid van den geest onderdrukt; zoo ftremt het, door zijn’ uitgebreiden invloed op de verbeel- ding, de rede in die ontwikkeling, welke er tot gelukkigen voortgang op den weg der volmaking volftrekt gevorderd wordt. Dit zien wij ook be- rn. wanneer wij de veroveraars van Spanje be= fchou- (*): Lucas Tudensis, Chron. apud scuort, Hisp. Illustr. Tom. IV. p. 69. YSö OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPORDEN, ENZ. fchöuwen. Zeker Gefchitdfchrijver zege ons, or öns de nadeelen begrijpelijk te maken , welke zij aan de belijders van yezus hebben te weeg gebragt, ih zijnen gezwollenen ftijl (*): de Godsdienst der Priesters werd tot zwijgen gebragt ;, de Kerkedienaars hielden op menigvuldig te zijn, de ijver der hooge Geestelijken was geireken, de ker des gelöofs en de gemeenfchap der heiligen te 100? gegaan, van den Vader der regtzinnigen werd men los gemaakt, hei- ligdommen worden vernield enz, Maar zonder ons aan zulk eene winderige taal te houden, weten wij zeker genöeg, dat de Saracenen dikwijls het Chris- teridomt in het fchiereiland, zoo veel hun mogelijk wäs, verdrongen, Däarenboven bragten zij de fnaatfchappij ook in die vormen, welke noodwen- dig moesten verbroken worden; zou de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving in dezelve heerfchen. Welke verwarringen en oproeren, oorlögen en ver- wöestingen er van tijd tot tijd door hen zijn aarı- gerigt geworden, hebben wij boven fmiet een enkel woord vermeld; en wij behoeven het nu niet te kaan bewijzsen, dat de bewoners van het Wes- relijik Zuropa onder zulk eeti gebied niet tot öp ven’ hoogen trap van volkomenheid geklorm- men zijn. Doch om alle deze redenen befluite men och niet, dat de flooping van het Pisigorkifche Rijk door de Arabieren voor de zaak der menschheid ON- (*) Roderıe. Tolerm. de rebws Hispante. Lib, III. cap. 22. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 15t ongelukkig geweest is. Integendeel kon het niet an- ders dan heilzame gevolgen hebben, dat een tot weekelijkheid en werkeloosheid vervallen volk aan de magt van een ander,- hetwelk overal kracht eh leven ten toon fpreidde, onderworpen werd: en zoodanig waren deze nieuwe beheerfchers van het Westen. Ook maakten hier de overwinnaars de overwonnelim gen. deelachtig aan hetgeen, ja wel, den naam van Zedelijke en Godsdienstige Befchaving niet dre- gen kon, maar echter tot dezelve den weg baan- de, Wij bedoelen kunften en wetenfchappen. Doch het is hier de plaats niet, om Over den bloei, töt welken de „frabieren die beide, van de achtfte eeuw af, gebragt hebben, in het breede uit te weiden. Wij willen daarom inet verwijzing naaf OELSNER (*) en andere fchrijvers, die de zaak in het licht gefteld bebben, dechts eenige voorname bijzonderheden met een enkel woord aanroeren. Onterzoeken wij derhalve „ waat kunsten ed weten- fchappen door de Afuhammedanen het cerst met ge- hıkkigen uitflag beoefend zijn geworden „in het Oosten of in Spamje,; dan möeten wij den voorrang aan het fehiereiland tockehnen, als waarin zij reeds cen’ aan= merkelijken trap van glahs en Juister bereikt hadden, &er dat HArRUN Z/ Raschid, Al MAMUM en andere Kalifs zich door derzelver bevordering oniterfelijk maak- (*) Verhandeling over manoMED, of Tafereel van den invloed van zijne godsdienstieer op de volken der middeleeuwen, bl. 189 volgg. 152 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. maakten. - Zoo heeft ook de bloei van beide in het. Westen van Europa veel langer en onafgebrokener dan in Aziö of Egypte voortgeduurd. Er kwamen om- ftandigheden bij, die dezelve hier te lande bijzonder begunftigden ; zoo als de zucht der Ommiaden , om voor de Abasfiden, die zich elders van- het gebied hadden meester gemaakt, in geenerlei opzigt onder te doen, en de meerdere deelgenootichap aan het verkeer des gemeenen levens, welke hier aan het vrouwelijke geflacht zoo wel onder de Muhamme- danen als onder de Christenen werd toegeftaan (*). Nu lagen twee belangrijke vakken van kennis, de Godgeleerdheid en de Regtsgeleerdheid „ wel grooten- deels buiten den kring hunner navorfching, om dat deze zich noch met hunne flaaffche onderworpenheid aan den Koran, noch met hun despotiek Staatsbe- ftuur lieten vereenigen; maar zoo veel te meer wijd- | den (*) OELsneR, die dit laatste bl, 223 volgg. breed, voerig uiteen zet, gewaagt even te voren ook nog van de toeftrooming van vreemdelingen naar Spenje, als eene porzaak van de buitengewone geestontwikkeling der Muhammedanen daar te lande, En deze bijzonderheid mogen wij niet uit het oog verliezen; maar het is te- vens bekend, dat de aankomst varı gelukzoekers uit al- lerlei oorden de kunsten en wetenfchappen daardoor ook in haren bloei belemmerd heeft, dat zij gedurig twis- ten, oproeren en zelfs oorlogen verwekte, Wij hebben daarom ook reeds van het nadeel gefproken, hetwelk biepuit is voortgevloeid, OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 153 den zij zich aan de beoefening van andere weten- fehappen toe. Doch er waren geene, welke zij met meerdere hartstogtelijkheid beminden en beoefenden , dan die tot het doen van nieuwe uitvindingen en het vermenigvuldigen van de gemakken en aangenaamhe- den des levens regelrest behulpzaam waren; zoo als Natuurkunde, Meetkunde en Rekenkunde. Het is zoo, wanneer men bij hen naar oorfpronkelijkheid zocht, zou men doorgaans te vergeefs zocken; maar dit gemis vergoedden zij door de vlijt, waarmede zij het ware en fchoone, hetwelk zij elders vonden , bijeenzamelden en op nieuw bewerkten. Evenzeer beijverden zij zich op de aankweeking der Schoone Kunsten: en verwierven zij uitgebreiden roem door hunne dichters; zij mogten niet minder op hunne bouwkunstenaars bogen. Er werden Moskeön en Paleizen, fommige van colosfale grootte, gefticht , die onder de fraaifte en prachtigfte gebouwen der wereld verdienden gerekend te worden. Badhui- zen en Karavanfera’s „ die een lust voor de oogen waren, zag men in menigte oprijzen. De heldendaden en deugden der afgeftorvenen ver- eeuwigde men door grafteekenen, die de nako- melingfchap tot navolging van derzelver - voorbeeld aanvuurdn. Zoo binnen als buiten de fteden trachtte men zijnen fmaak te voldoen door het aanleggen van tuinen en lusthoven, die een ieders bewondering verwekten. Dit alles wrocht buiten twijfel zamen, om hen tot eene aanmerkelijke haog- te te verheffen, en verhevener gevoelens in te a druk- 154 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, drukken. Even- OVER DE SCHIJNBARE 'TEGENSPOEDEN , ENZi 153 Evenwel wetrhoudt ons de befchouwing van den toeftand,. waarin Sparje en Portugal tot in onze dagen verkeeren, om het goede, hetwelk voor dd Christenen däar te lande „door den bloei van kunsten en wetenfehappen te weeg gebfügt is, hoog aan te flaan. Of leert ons de achterlijkheid, waarin zij, vaıı Granada’$: herovering af tot op onze tijden toe, in de havorfching ei beoefening van menig vak gebleven zijn, niet alletduidelijkst „.dat zij onder het bewind der Muhammedanen geen kunde en fmaak genoeg gekregen hebben, om, na de verdrijving dier overheerfchers, in geheel het gebied van het ware en fchoone, met geftadige en groote ftappen te vorderen? Staan de bewoners van die gewesten, over het geheel genomen, nog wel op vetl hoo= geren trap van Zedelijke en Godsdienftige Befcha- ving, dan hunne voorvaders under sısgbur en RECESWInD: en kunnen wij ons dus, bij het onderzoek, waartoe de inval der Arabieren, naar het plan der Voorzienigheid, gediend hebbe, wel volkomen gerustftellen, door, aan te merken, dat da eeuwen der verdrukking voor hen eeuwen var voor- bereiding geweest zijn, om, na de aflchudding varı het juk, des te hooger in volmaking op te klimmen ? Een hedendäagsch fchrijver, van het fchandelijk ge bruik gefproken hebbende, om het kwaad door den mantel van de godsdienst te bedekken, laat cr aim ftonds op volgen, dat dit federt ceuwen in Spwrje beflaat (*). Welligt heeft de blvei van kunsten en we- (*) Faure, Souvenirs du midi, ou P’Espagne telle, qwel- 156 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. wetenfchappen „ die zich onder het Islamismus aan- fchouwelijk maakte, Buitenlanders veel meer dan de Inlanders voor eene betere toekomst helpen voorbe- reiden en in zoo verre dan, in het algemeen, tot: den voortgang. der Befchaving in het Zedelijike en Godsdienftige medegewerkt. Althans weten -wij, dat zekere ridderlijke geest, met bevalligheid van zeden verknocht, zich in het Zuiden van het naburig Frankrijk het eerst en wel reeds lang vöör de Kruistogten vertoond heeft. Wij weten, dat vreem- delingen uit andere gewesten van Europa naar het fchiereiland gelokt zijn, om zich met nuttige kun- digheden te verrijiken. Wij weten, dat zij, op den vaderlijiken grond we£rgekeerd ,„ aldaar de beginfelen van het ware en fchoone hebben overgeplant, welke hun elders waren ingeboezemd. Niet, dat de Chris- teliike bevolking van het fchiereiland van het een en ander voor zich zelve geene partij getrokken heeft (*); maar de meeste voordeelen die er door te weeg gebragt werden, waren toch zoo aanmer- kelijk niet, als men fcheen te moeten wachten, en raakten met. der tijd ook we£r verloren. Het voor- naamfte ,„ hetwelk op dezelve is overgegaan ,„ beftaat mogelijk in eene zekere grootmoedigheid van karakter,, waardoor men niet ontkennen kan, dat vele Span- jaar- quelle est sous les pouvoirs religieux es monarchique , p. 100, 101. (*) Murter, Lectures on the Philosophy of modern ' History. Vol. II. p. 521, 539 sqq. GVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 157 jaarden zich zoo wel als de Arabieren onderfchei- den hebben en welke wij vertrouwen „ dat eenmaal, als de .tiid voor hen gekomen is, om uit de ver- nedering op te rijzen, op nieuw luisterrijk te voorfchijn treden en den heilzaamften invloed op hunne: ontwikkeling hebben zal. Voorts waren de nadeelen, welke de .Muhammedanen door de on- derdrukking van het Christendom verwekten „ buiten twijfel daardoor te geringer, dat derzelver heerfchap- pij zich niet over alle deelen des lands uitftrekte:; Herinneren wij ons hetgeen wij boven gezien heb- ben, dat zich, reeds kort na den inval der ver- overaars, eene onafhankelijke magt in de gebergten van Asturiö gevestigd en het gebied der Christenen zich langzamerhand zoo verre uitgebreid heeft, dat bij den aanvang der Kruistogten meer dan de helft van het fchiereiland aan hetzelve onderworpen was! Hier .was er dan nu voor de bewoners dier gewesten „ waarover het /slamismus nog den fchepter zwaaide „ zeker fteunpunt, als zij ter verwerving hunner vrij- heid uit de fluimering opftonden. Hier zag men zich genoodzaakt, om de krachten van ligchaam en geest in te fpannen, opdat men bewaarde en vermeerderde hetgeen men eenmaal -verkregen had. Ook moest men het een en ander van de kunsten en wetenfchappen „ die door de Ongeloovigen beoefend werden, over- nemen ; wilde men te dezen opzigte niet te zeer beneden hen ftaan. Doch het zij genoeg, die bijzonderheden flechts ter loops aan te roeren: daar ook deze tot de geheele herfchepping van Europa eigenlijk niet veel heb- 158 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. hebben bijgedragen. Neen, de voornaamite gevol- gen, welke zij hadden, beftonden daarin, dat de ontwikkeling van den menfchelijken geest hier tot op zekere hoogte gebragt werd, waarop dezelve (taan bieef;5 en dat het Christendom ten laatste weer, ‘door geheel het fchiereiland heen, beleden werd. Doch dit was een Christendom „ hetwelk met de. Zedelijke en Godsdienftige Befchaving zoo weinig gemeens had, dat men bijna vragen zou, ° wat de Voorzienigheid bedoeld hebbe, met zoo vele eeuwen de Muhammedanen over die gewesten te la- ten heerfchen. Maar durven wij nu niet zeggen, dat deze .ge- beurtenis ,„ door iets van eemig aanbelang ten goede te doen, den voortgang der Befchaving aanmerkelijk bevorderd heeft; wij kunnen echter bewijzen, — en dit achten wij ter verdediging van .de zaak der God«- delijke Voorzienigheid allezins voldoende, — dat zij dienstbaar geweest is om wmenigerlei kwaad af te weren, hetwelk dien voortgang zou belemmerd heb» ben. Of hebben wij niet gezien, .dat de verovering ‘ van het fchiereiland door de Arabieren juist in een? tijd gevallen is, waarin deszelfs bewoners zoo zeer aan ‚het zinken waren, dat er welhaast aan opftaan niet meer zou zijn te denken geweest? Is het na- burig Frankrijk door de hcerfchappij van die vreem» delingen in het Westen niet weerhouden geworden , of van zijn gebied te verre uit te breiden, of van zich, omgekeerd , aan eene zorgelooze rust over te gc- OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPORDEN , ENZ. 159 geven: dingen, waaryan het eene zoo wel als het andere aan de ontwikkeling van den menfehelijken geest in dit -werelddeel een wezenlijk nadeel zou hebben toegebragt? Heeft diezelfde heerfchappij eene menigte menfchen niet belet, om, met verlating van have en huisgenooten ter kruisvaart te gaan en Europa al te zeer te ontvolken? Wat de bewoners van het fchiereiland in het bijzonder betreft; de ge- fchiedenis meldt ons flechts van zeer weinigen, die mede zijn opgetogen: terwijl wij voor zeer merk- waardig houden hetgeen wij nopens BERNARD van Toledo geboekt vinden, dat hij, daartoe, door ontij- digen äjver vervoerd, var Paus ursanus I] zelven den last gekregen heeft, om naar zijnen Bisfchoppe- lijken zetel terug te keeren (*). Dit zijn nu bij- zonderheden „ die, naar het fehijnt, wel verdienen in aanmerking te komen: en wilden wij tot klei. nigheden afdalen; wij konden nog veel meer op- noemen. Maar bepalen wij ons liever bij cen sroot kwaad, hetwelk de Muhammedanen, zonder dat het hun toeleg was, hebben helpen weren: zulk een? aanwas namelijk der Geestelijke en wel vooral der Baufelijkc magt, in de eerste helft der middeleeuw, waardoor er voor de Zedelijke en Godsdienftige. Befchaving belemmeringen, om in dit ons -£*) Roperıc. 70}. Lib.VI. cap.a2ı, 27. Marıana. Lib. X. cap. 3. Dit zij nu niet regelrest om den wil der Ongeloovigen gefchied; derzejver heerfchappij heeft echter de aanleiding gegeven tor dingen,. welke yaor den Bisfchop de wederkeering noodzakelijk maakten, 166 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, ons werelddeel door te dringen en er eindelijk het Protestantismus te vestigen, ontftaan zouden zijn, van welke men nu niet geweten heeft. Er beftond toch in Zuropa geen Christenland, waarin de bij+ geloovigheden des tijds. en de gebruiken van het Kerkelijk. gezag, meerder. voet gekregen hadden, dan in deze gewesten. De zucht tot het kloosterleven drong hier, vooral in. de zevende eeuw „ dermate onder de bevolking.door, dat niet flechts bijzondere perfo- nen, maar echeele huisgezinnen ,„ zich daaraan, en dit zoo wel uit louter tijdeljke inzigten als uit dweeperij; overgaven; waarom ook iIsIDoRUS en vooral FRUC- Tuosus aan Monniken en Nonnen te geftrenger re- gelen voorfchreven (*). De Geestelijkheid wist zich hier, van dat RECCARED tot de Katholijke Kerk was overgegaan „ eene ongehoorde magt aan te mati- gen: zoodat niet alleen de regtspleging in den grond der zake onder hare handen berustte ; maar de keuze der Koningen grootendeels van haar goeddunken afhing. Ja prLAnck (}) vindt het teregt opmerke- lijk, dat ten jare zes honderd drie en vijftig de Bis- fchoppen, als beflisfers nopens de troonsopvolging , vöör den Adel geplaatst zijn geworden; terwijl deze tot dus verre den voorrang genoten had ($). Zoo toonde men zich daar te lande, bij het ontftaan van gefchillen, reeds van vroegeren tijd af, ook zeer Be | . Zu (*) SCHROoEcKH t. a. p. AX B. s, ı8 fi. (}) T.a.p. IIB. S. 246, 247. ($) Cone. Tolet. VIII. cap. 10. DVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, 161° genegen, om den Bisfchop van Rome als fcheids- man, of liever als opperften regter in te roepen, en ontving men, vooral nadat het Arianismus ge- hecl verworpen was, deszelfs uitfpraken doorgaans met den. meesten eerbied. Het ging, namelijk „.de- zen nieuwen Katholijken, gelijk het den mensch meestal gaat, wanneer hij van geloofsbelijdenis ver- andert: dat zij zich nu, als wilden zij hunne voor- malige gehechtheid aan de Ketterij vergoeden „ door een’ onberadenen ijver vervoeren lieten, om hunne regtzinnigheid en getrouwheid aan den algemeenen, Vader der Christenen .te doen uitblinken. Hetgeen de gefchiedfchrijvers ons te _dien aanzien berigten , moge hier en daar overdreven zijn; maar fchijnt ons echter geen’ twijfel over te laten, of men, onder de regeering der Vifigothen ,„ dien Kerkvoogd veel meer naar de oogen gezien hebbe, dan doorgaans ge- dacht wordt (*). Het is waar, er wordt van den laatften Koning wırıza verhaald, dat hij de cijns- baarheid van Spanje aan den Paufelijken ftoel heeft opgeheven, en hieromtrent heerscht er te groote overeenftemming onder latere Schrijvers, dan dat wij, offchoon er aan de geloofwaardigheid der verhalen veel ontbreckt (+), alle verdeeldheid tus-. fchen (*) Iuverons. Toler. in Chron. apud Luc. Tud, in, scuortt. Tom, IV. pı 52, 55. juLian. Toler, ibid. p. 69%. (+) Lemske t,. a, p. s. 119 ff. In denzelfden gees , {preekt GRMLER, Lehrbuch der Kirchengefchichte, I. B s. 748: fl. ' f I. L 160 OVER DE SCIHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. fehen beide partiien loochenen durven (*). Mo- gelijk heeft hij zich veelmin regelregt, dan zij- delinss tegen Rome’s Opperpriester verzet door ze- kere kerkelijke wetten tegen te gaan, welke op des- zelfs last in ‚Spanje ingevoerd waren (}). Maar wij behoeven ons, bij de duisterheid, welke er over de Gefchiedenis van dit tijdperk verfpreid ligt, niet aan gisfingen te wagen. Hoc meer men toch aan- nteemt van hetgeen er op rekening van wITIzA ge- fteld wordt; des te uitgeftrekter gezag moet men erkennen, dat de Paufelijke ftoel te zijnen tijde over her‘ fchiereiland heeft uitgeoefend. En hield iemand her daarvoor, dat het wırıza werkelijk gelukt is, zijü Rijk aan het oppeitoezigt van Rome te onttrekken; hij zou echter het bedrijf van een’ Vorst, die bij de Geestelijkheid in haat fchijnt geweest te zijn, voor niet veel gewigtiger in de gevolgen kumnen rekenen, dan de werking van een ras voorbijgaand onweder. Voorts is het gefchil, hetwelk BENEDIC- | TuS (*) Bij de door LEMBKE genoemde Schrijvers voege men LUITPRAND, in Chron. Opp. LUITPRANDI P. 383 sag. Ed. Antv. 1640. Zeker fpreekt ısınorus Paeens. alleen tot lof van ‘wırıza ; maar men fchijnt waarlijk de zaak te overdrjjven, wanneer men, op grond van deze geruigenis , al het overige,, (dat van hem gezegd wordt „ aan de kwaadfprekendheid der monniken of aanhangers van Rome toefchrijft. (1) Roperıcus Toletan. Lib. III, cap. 16, 17. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 168 Tus II met juzıaan var Toledo over de Drieien» heid gehad, maar een van deszelfs opvolgers „ SER+ eıus, bijgelegd heeft, van te geringe beduidenis , om hier in aanmerking te komen, Wij mogen dus gerusteliik vastftellen, dat er met der tijd „200 al» les den gewonen loop gehouden had, geen land zou geweest zijn, hetwelk zieh aan de bevelen van den Paus met meer flaafiche vreeze dan Spenje onderwierp. Dit zou te ligter gebeurd zijn, had het monnikendom zich naar wensch kunnen uitbrei- den en de Geestelijkheid bij haar ftreven, om over Koning en Staat volftrekteliijik te heerfchen,, geen’ wederftand gevonden, En zulk een aanwas van magt had het dan vecl gemakkelijker gemaakt, elke vonk van kennis, welke zich voordeed, zoo dra mogelijk, uit te dooven en de Zedelijke en Gods« dienstige Befchaving in haren voortgang te ftrem- men. Welke gevolgen dit voor Europa zou gehad hebben ,„ durven wij niet berekenen., Maar, van dien kant befchouwd, achten wij de tusfchenkonmist der Arabieren eene zeer groote weldaad, die er in den weg der Voorzienigheid aan dit werelddeel be- wezen is geworden. Nu was er eeuwen lang eene aanzienlijke uitgeftrektheid gronds, waar de Paus van Rome belet werd, tot vergrooting zijner magt, een onbepaald gebied uit te oefenen, Hij miste hier ook daardoor een’ fterken fteun voor zijne fteeds toeneınende heerfchappijj, wijl de Muhammedanen het kloosterleven doorgaans tegengingen en den in- vloed der Geestelijkheid op flaatszaken of regtsple- La ging 164 OVER DE SCHIÜNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. ging deels vernietigden , deels beperkten. Hij mogt dus, nadat hij zich tot een opperhoofd der Chris- tenheid had weten te verheffen, zijne banblikfems en bloedplakkaten van het Vatikaan uitzenden , waar- door hij Koningen afzette, volken van den eed der getrouwheid ontfloeg, of beter en zuiverder leerbe- grippen onder den naam van ketterijen uitroeide; hij kon hier zulk een geweld niet plegen. Ja ook in die Christenrijken, welke zich langzamerhand in het fchiereiland vestigden, hadden zijne bevelen,„ voor- al tot de verovering van Granada toe, veeltijds minder. kracht, dan dezelve anders, uithoofde van de geaardheid des volks en van wegen andere oor- zaken„ hoogstwaarfchijnliik zouden gehad hebben. Doch deze Rijken ontftonden ook niet door bekee- ring van den landzaat, maar door verdrijving der ongeloovigen, waren dus veelmeer het werk van de lecken, dan van de kerkelijken, en gaven zoo ook aan de priesters en de monniken, derzelver handlangers, waar door de Paus voornamelijk re- geerde„ geenszins eene zekere foort van regt, om over wereldfche zoowel als Geestelijke zaken naar willekeur te befchikken. Nog tot het laatfte der elfde eeuw toe was de. Gothifche of de Mozara- bifche kerkdienst er gevolgd geworden: nu werd de Roomfche wel in derzelver plaats aangenomen ; maar de Koningen wisten te gelijk hunne onafhan- kelijkheid zoo te bewaren, dat zij zich door GrRE- Gorıus VI niet beleenen lieten. En nadat men een’ kruistogt tegen de Albigenzen aangevangen had , duur- OVER DE SCHIJNEARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 165 duurde het, volgens LLORENTE (*), nog wel bij- kans honderd jaar, eer de Inguifitie in andere ge- westen van het fchicreiland voor altijd gevestigd werd, dan die aan het zuiden van Frankrijk grens- den, waar dit geregtshof federt lang inal zijne kracht beftond , of liever vreefelijke vervolgingen aanrigtte. Wij wenden ons met onze gedachten naar andere ftreken van Europa, waar de beginfelen der Zede- liike en Godsdienstige Befchaving door de heerfchap- pijj der Muhammedanen eene reeks van jaren of ceuwen verdrongen zijn geworden. Het zijn, na- meliik, de Eilanden der Middellandfche zee en. de daaraan grenzende kusten van Italiö, welke wij thans te befchouwen hebben. Vertegenwoordigen wij ons nu den ftaat, waarin die gewesten gedurende de eerfte helft der negende eeuw verkeerd hebben; wij zien derzelver bevolking, hoe verre zij van de kennis der zuivere Evangelieleer ook verwijderd was, ge- heel en al tot de belijdenis van cHrısTUs gebragt. En waar het Arianismus voorheen zijne aanhangers heeft gehad; daar zijn eindelijk de bepalingen der Katholijke kerk de regelmaat des geloofs geworden „ naar welke zich allen, althans voor het uiterlijke , eenparig fchikken. Maar naauwelijks hadden de, Sa- racenen het Noorden van Afrika, immers voor een goed gedeelte, veroverd, of zij ondernamen ftroop- | tog- (*) Histoire critique de ÜInquisition d’Espagnc. Tom. I. p- 77: 166 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , EN2. togten buiten dat werelddeel, waarin het geluk der wapenen hun zoo bijzonder diende. Die ftrooptog- ten leerden hun de Zilanden der Middellandfche zee en de vaste kust van /iahiö in: derzelver vrucht- baarheid en gefchiktheid voor den koophandel ken- nen; en zoo wel daardoor uitgelokt, als door de hoofden der partijen, welke er onder de bewoners des lands ontftaan waren, te hulp geroepen, ftaken zij met geheele fcharen, zelfs ook uit Spanje, over, verdreven, doodden of onderwierpen zich al wat hun tegenftand bood, en handelden met den ver- meesterden grond als met een wettig verkregen eigen- dom. In Corfika kregen zij reeds voor het einde der achtfte eeuw de overmagt. Sardinid viel om- ftreeks het jaar acht honderd vijf en zestig in hunne handen (*). Zoo wisten zij zich ook in andere eilanden te nestelen. Maar niets trekt onze aandacht meer tot zich dan de verovering van Sicilie. Ook daar waren zij van tijd tot tijd geland, hadden ver- fcheiden plaatfen ingenomen, en, na die geplunderd te hebben, ook we£r verlaten. Doch ten jare acht honderd vijf en twintig vestigden zij zich te Gir- genti, vervolgens ook te Mesfina, Palermo en el- ders, (*) Kortheidshalve volgen wij zoo hier als elders de tijdsbepaling van Leo, Gefchichte von Italiön, 1. B. offchoon de vergelijking van het Chron. Sic. apud. MURA- vor. I, c. Tom. I. Part. 2. p. 245. sqq. en andere fehriften jemand op deze en gene plaats aan derzelver volkomene juistheid wel eens moge doen twijfelen, OVER DE SCHIJNBARK TEGENSPOEDEN „ ENZ. 167 ders, Syrakufe en Taormina uitgezonderd,„ bleef er zoo op het geheele eiland geene vaste plaats meer in het bezit van den Griekfchen Keizer. Maar ook deza fteden moesten zich, de eene in het jaar acht hon- derd negen en zeventig, de andere ten jare acht honderd acht. em negentig overgeven. Nu was ge- heel Sicilie aan, het gebied der Saracenen onderwor- pen. Wat JtaliE betreft; ook hier verfloutten zij zich niet flechts ftrooptogten te doen,„ zoo als, reeds ten jare acht honderd zes en veertig „ tot in de voorfteden van Rome; maar kwamen zij, door het geweld van wapenen geleid, zich ook met der woon ne£rzetten. Zij maakten zich derhalve van bari, Tarento, Beneyento en andere meer of min voorname plaatfen meester: en oflchoon zij deze en gene bezitting met der tijd wel we£r verloren, groei- de echter. hunne magt, over het geheel genomen , inzonderheid in Celabri& aan. Ook hadden zij om« ftreeks de 4/pifche bergen hunne vastigheden en fchuilhoeken, waarvan zij niet flechts we£rlooze rei« zigers, maar ook geheele fteden en dorpen onver» boeds overvielen, en, blijkens de klagten van oude Schrijvers (*), de gemeene rust en veiligheid veel meer ftoorden, dan doorgaans in aanmerking geno- men (*) Lurtpranpı Tic. de rebus Imperatorum et Regum, Lib, I. cap. ı. Lib. II. cap. ı2. Lib. IV. cap. e. Lib, V. cap. 7. Fronoarnı Chronic. ad. ann. 921, 923, 931, 933, 934, 940. Zoo als ook anderen bij poy- ‘quer, Tom, VIII. p. 240, 290, 309 en elders, 168 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ.' men wordt: en werden zij hier al eens verjaagd of verflagen ; weldra kwamen er nieuwe benden weder. Zij bouwden zelfs eene fterkte aan den mond der Garigliano, welke zij veertig jaar behielden, en vanwaar zij vaak zulke aanvallen deden, dat zij al- les in den omtrek „ tot voor de poorten van Rome toe, met vrecs en fchrik vervulden. Men behoeft maar eenige brieven van Paus Joannes VIII te le- zen, om de verregaande verdrukkingen en verwoes- tingen te leeren kennen ,„ welke Izali& en de kerkehjke Siaat te zijnen tijde ondergaan heeft. Inzonderheid moet dit Kerkhoofd het in de jaren acht honderd zes en zeventig en zeven en zeventig zeer benaauwd ge- had hebben: daar hij niet flechts de woorden van JEzus: zalig zijn de onyruchtbaren , die niet ge baard hebben! in den mond nam; maar onder ande- ren ook deze klagte aanhief: Geheel Kampaniö ver- woest zijnde, hebben wij niets meer: en voor ons, noch voor de eerwaardige kloosters en andere heilige plaatfen, noch voor den Romeinfchen Raad is er iets overgebleven, om het ligchaam te kunnen onder- houden: terwijl ook al het om de flad gelegen land 300 zeer is afgeloopen, dat het van bewoners geheel fehijnt ontbloot te zıjn (*). En des te onweder- ftaanbaarder was het geweld der Saracenen, wijl de ingezetenen van menige plaats en zelfs Geestelijken | de (*) Joannıs VIII. Papae Epistolae apud BOUQULET. Tom. VII. p. 470, 479. Harpumı Concih, Tom, VI, p. 92, 103, 450. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN 5: ENZ. 169 de handen met hen in &&n floegen. Zij bleven dan ook, al kwam er tusfchenbeide eenige verandering , door de kracht der wapenen heerfchen ‚- tot dat Jo- ANNES X, met Gricken en Lombarden eene bond- genootfchap gemaakt hebbende ,„ aan zijne opvolgers het voorbeeld gaf van met een leger tegen de vij« anden ftrijd te voeren (*). Nu gelukte het eindelijk „ hun gevoelige ne@rlagen toe te brengen en ook de fterkte aan de Garigliano te heroveren: maar zij werden daardoor uit /talie niet verdreven. Integen- deel bleven zij nog veel langer dan eene eeuw daar- na een deel van dat Jand in bezit houden. Te vergeefs poogde orro II de Saracenen door ge- weld van wapenen te bedwingen: zij verfloegen met hulp van de Grieken, hunne toenmalige bond- genooten „ ”s Keizers ganfche leger, zoodat hij zelf te naauwernood aan hunne handen ontkwam, Be- ter ging het naderhand HENDRIK Il, toen hij, tegen die zaamverbondenen ten ftrijde getogen, aanzien- liike overwinningen op hen behaalde; maar weldra werd hij echter door befimettelijke ziekten, die er onder zijne krijgsbenden doorbraken, tot den terug- togt gedwongen, en moest zich met half verrigten arbeid vergenoegen. Evenwel hadden innerlijke ver- deeld- (9) ScHLosser zegt dit t. a. p. II. B. 1. Th. p. | 577 van JoANNES VIII; maar men leze joannes X, wien LUITPRAND Lib,. II, cap. ı4 en andere Schrijvers, zoo ver wij weten, als den eerften krijgvoerder onder Ro- mie's Opperpriesters voorftellen, 179 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. deeldheden zoowel als andere omftandigheden reeds lang veroorzaakt, dat de ongeloovigen de palen van hun gebied inkrompen. Ja door de Grieken waren zij, ofichoon zij met dezen dikwijls gemeene zaak maakten, fchier geheel van de vaste kust verdron- gen, en bleven alzoo veel meer te vreezen wegens de ftrooptogten „ die zij te fcheep ondernamen ,„ dan uit hoofde van hunne magt te lande (*). En het- geen zii nog overgehouden hadden, verloren zij door de dapperheid der Normannen, waarvan er reeds onder de vanen varı HENDRIK II geftre- den hadden; doch die na het vertrek van dezen Vorst vooral het hoofd opftaken en weldra alle krachten infpanden, om zich‘ van den vruchtbaren grond meester te maken. Nu waren deze NVor- mannen hun des te fterker tegenpartij, federt zij met Paus nıcoLaus II een verdrag hadden aange- gaan: en er verliepen, van derzelver eerfte aankomst af, niet veel meer dan vijftig jaren, toen reeds de Muhammedanen zoo wel als de Grieken zich ge- heel uit Jraliö moesten verwijderen (}). Daarop werd in ‚Sicilie de krijg, welken men er reeds lang tegen de ongeloovigen gevoerd had, des te ma- drukkelijker voortgezet. Zij verloren achtereenvol- gens Palermo , Syrakuze, Girgenti‘, en eindelijk , ten jare duizend een en negentig, Zrna, hunne laat- (*) Dirmarı Chronic. apud LEIBNIT: Tom, LpgIn (+) Sısmonnı. Tom. I. p. 262 ss. ‘ OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 171 laatfte vastigheid in het Eiland. Ointrent zeventig jaar te voren was het aan die van Pi/a reeds ge- lukt, Sardini&E op hen te veroveren ,„ en nog vroe- ‚ger was Corfika weer in de magt der Christenen gekomen. Om kort te gaan, voor den aanvang der kruistogten was in /zaliö en op vele der naastbijge- legene eilanden der Middellandfche zee het juk ge heel en al afgefchud, hetwelk de Muhammedanen aan derzelver bewoners opgelegd hadden. En ble- ven er zich nu nog eenige van die vreemdelingen in deze gewesten ophouden;; het was alleen bij 00g- luiking, dat men hun vergunde,, het Islamismus in ftilte te belijden. ‘ Wij zien derhalve dit gedeelte van Europa ten tiide der kruistogten we£er tot eenen ftaat terug ge- bragt, welke er voor de Zedelijke en Godsdienstige _ Befchaving noodig was, om in de maatfchappij door _ te dringen. Evenwel blijft het nog altijd de groo» te vraag, waarom de WVoorzienigheid heeft toege-. laten, dat het /slamismus hier eeuwen lang die Be- fchaving in haren voortgang hinderde. Hetgeen ie- mand nopens de heerfchappij der Muhammedanen in Spanje zeggen kon, dat dezelve aldaar de kun- ften en wetenfchappen aangekweckt en alzoo geluk- kiger dagen voorbereid heeft, komt hier niet in aan- merking, daar zij, die zich op de Eilanden der Middellandfche zee, en vooral in /iali& nestelden „ grootendeels tot het uitfchot des volks behoorden en van niets wisten dan van hunne lage hebzucht of 172 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, of grove zinnelijkheid te bevredigen. Veeleer zou men kunnen aanmerken, dat zij, door markten en ftapelplaatfen van goederen aan te leggen en verdragen tot invoer en uitvoer van dezelve met de Christenen te fluiten, den koophandel en de zeevaart aldaar be- vorderd en langs dien weg werkelijk iets goeds ge- daan hebben. Daarenboven verhoedde de komst der Saracenen ook in deze Zuidelijke gewesten var Europa die verderfelijke flaapkoorts , waarin de geest van moedeloosheid zoowel als het warmer luchtsgeftel de Christenen alhier nog veel ligter dan elders zou geftort hebben; en gaf dezelve hun een’ prikkel, om hunne krachten althans in zoo verre te ontwikkelen, dat zij den vijand in zijne vaart ftuiten, of zich aan deszelfs geweld ontruk- ken konden. Zoo werd het, gelijk sısmonpı (*) te regt aanmerkt, nu ook noodzakelijk, dat men eene geregelde krijgsmagt oprigtte en de fteden met muren omgaf: terwijl het de boezem van het volk was, welke nu ook we£r de fterkte van den Staat uitmaakte. Voegen wij er nog bij, dat het Griek- fche Keizerrijik nu reeds fpoedig, of althans in de gevolgen „ de heerfchappij over die landen verloren heeft, voor welke er, tot bevordering der gemeene welvaart „ niet veel meer van hetzelve te wachten was. Doch wanneer wij dat alles zaamvatten; dan ook fchijnt het nadeel, hetweik de Saracenen gelticht hebben, de door hen aangebragte voordeelen nog Ver- (*) T. a. pP. p. 422. 3 DOVER DE SCIUJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 173 verre te boven te gaan Ja van welk eene gunstige ziide men hun verkeer in het Zuiden var Euro- pa befchouwe; het blijft altijd een groot bezwaar, dat zij zich tegen de dierbaarfte belangen der mensch- heid hebben aangekant: en wij moeten het voor een onoplosfelijk raadfel houden, waarom de Voorzic- nigheid- hebbe toegelaten, dat zij hunne veroverin- gen ook tot de Eilanden der Middellandfche zee en Itali& uitfirekten; ten zij wij iets kunncn- te ber- de brengen, hetwelk tegen dat bezwaar opweegt en voidoende is, om de Opperfte Wijsheid te regtvaar- digen. En dit achten wij niet ondoenlijk, mits wij denzelfden weg inflaan, welken wij bij de be- fchouwing van Spanje gehouden hebben. Wij moe- ten, namelijk, daarop letten, dat er door de Sa- racenen een kwaad is afgeweerd geworden, hetwelk voor de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving aller- verderfelijkst zou geweest zijn. De lezer, die ons tot dus verre aandachtig gevolgd is, zal wel uit zich zelven begrijpen, welk een kwaad wij bedoe- icn: maar in het Westen van Europa moesten al- Icenlijik de uitwerkfels, in het Zuiden de beginfelen geftuit worden. Wanncer er door ons Protestanten in vroeger jaren van de Roomfche Ilierarchie gefproken werd; plag- ten wij haar van zulk eene zwarte zijde voor te ftellen, dat er niets over fcheen te zijn dan wegens derzelver opkomst en voortgang de wereld te beklas gen. ‚Met der tijd is men wijzer geworden en heeft men 174 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, men velerlei goeds leeren opmerken , hetwelk uit de« zelve ten beste der menschheid is voortgevloeid. 