title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: $.9. Dit is fon da onbegrensd gastelijk richten, hu deen hit se. Aller eerst so schel di ryuchter ladia den den ma on spect, det is de sitter; and als hi to ryuchte kumpt, so schelma him (geeva) een libel, det is een wittig schrift fon der oorsprek; and nei da libel, so aecht hi een first, hyn to byreden hweder hi playtie, so naet. Als di bereiding to eynde is, deer hym geven is, 80 schal hi tho da richten komen, dy sitter; and so mei hi this playtis and des richten naet ontgaen; so schel hi anderda da oorsprek, det hat lis contestata, and is het in da richten een samenvatting des oorsprekers and [MS. p.6] des sitters. Als di spreke ga dir kemen is in det richten, so schel di oorsprek en ty siter ander ana swera, hwetsa di richten vragat fon der sek der hya omme playtiet, det hia da werd voert brengt and neen leyn by hira witam, al hyr schellet da egghen voert brenghat da oorsprong. Al hyr ney hira brief tho bywisen and tho gieng hira spreke. Al hyr ney schelma der erkennings spreka hiera in da richten on beda egghen ondwordie fon der sek, der hia omme playtiseth. Als dit al gadder deen is, and di richten da seek wrstten hettha punte der sek tho schelden, so schal di richten da sententie aud det bevel dela. Is det bevel onrucht, so mey di iena byropa der onrucht scheet. Dies ist die Wertgänge und die Aussprache des gastlichen Rechtes, als hier nebst den Sitzungen ist: Aller erst die Richter laden den Sitzenden; als der nicht etwa hier die Libelle; als der nicht sint die ersten von der Anfester; und als da Sprechen zu gemeinsamen Sendung [MS. p. 7], und da eilend den, und diese Ordnung der nicht, und da festigten 7); und epängetringen der Ordnung, als der nicht die Plätze; als der nicht die Entscheidung; ist die Entscheidung recht, die Vorprüfung folgt als der nicht! Aller erst schellen wir sagen, das Recht von der Ladungsformel. Die Ladungsformel ist eine Denkform eines Menschen zu dem Recht, und ist eine Begehren der Sache; das nicht das geistliche Recht die Sache begonnen ist, Das ist geistliches Recht, wenn ein Mann geladen wird von einem Richter, und die Mönche, die dann geladen sind zu dem Recht, finden hier unter einem anderen Recht; so soll er alle wohl bleiben unter dem Richter, der ihn geladen hat. Nun schatten wir das die Erklärung ist die Ladungsformel, und ist ihr Hände weise, und jeder hat seinen Tag; wenn ein anderer der Bessere ist, die hat peremptorisch, das ist beigesetzt, und aldort wird der Sitzende beigesetzt, geladen! {. 11. Dit is gastlik riucht, det di ryuchter des pauses, det is di legatus, [MS$S, p.8] and di riachter deer det riucht heth fon des pauses ryuchter als fon da legaet, da schelleth scriwa in hiarra eitatio, det (is)*) in tha breue der la- dyngha, da materie des pauses brewe iefla des riuchters, der him det riucht befelen heth, ney da °) forma deer det breef in halt: Iohannes®) bi der nede godes progest in Ja Loghe, befelen riuchter fon usa hera da pause, her Sybold kercher ?) tho Wyrdum sillichede in gode. Ick untfeen da breef uses hera des pauses in al duscher werd: Gregorius een knapa der knapena godis, use liawe sune 1) Ina L. 9.32 1 —p.34 $.2; O.p.42 n.43 — 4) „is” fehlt bei Oelrichs. — 3-55 0.p38u.4. — 250 Gesetze der Emsiger. Dit progest 10! Ameda, zulke en pauslike be- nedynghe. Voor ws is eekemen clagian Peter fon Maienhof, dat B. en L. en oers presteren ©) en leyen fon Astedel 9), dat hia Peter fon Maien scheldich send en wold dwe in syne gode; al der umme byfele ick di myth der pausliker macht, dat du da egghen to gader ladie en hiarra seka verstond en wrhere sonder !) byropyngha, en det iverse schede; [MS. p. 9] en do deer thu walt, en byfelth hymmen by da bonne, dat hia det festelike houde da tuch der al der tho nometh send, ief hia da werde nelle nét foert brengha, en hia det lete umme vriendschap ief ombe haet, ombe (ayd ief ombe anxt)??), iefta dettu hia twyn- ghe by da bonne, det hia da werd fort bren- ghe. Vriewen ty Rume. By der zelfde macht byfele icti, dat thu !2) da zelfde B. en L. to- fara ws ladie op den vrienden ief Pynxten to Ameda onna Burman þe Wirdum þe ryuchte en werde. Wt iewen þe Ameda 23). Al hyr ney schaltu wyta, dat thi ryuchter naam mon ladia me neer skal, in der tyd deer urbeden is; en send thria tyda, dat send hochtyda, en diu arn, diu roscha tyd. Da hachtida, dat set send in da era godes en siner heilige, dat is de sunnendei, alle aposteldeghar, en oers alle heilige deghar, der ma fireth; in disse hachtidum so ne mey [MS. p.10] di ryuchter naet ladia, ner ryuchta. 2) „en hi” ist zu tilgen. — 3) In L. p.34 5) Oelrichs: „ne d.’, — 6) Im Leeuwardener MS.: „Her A., bi der nede godes decken to B., byfellen ryachter fan ws hera da paus, her C. persons to D, saligheid in gude. Jck hab ontfinzen da brief ws hera da pauses in al dulcke werden: Petrus etc” Im Oxford MS.: „Ik Andryas, bi der nede godes decken toe Vranken, byfallen ryuchter fan ws hera den pause, her Douglas to Tzum saligheid in gude. Worte fehlen bei Oelrichs. — 12) Leeuward. MS.: „dattu disse selue Iywd wr scriowen E, ende F,, tofara ws laye entlicke op den freed eefter Pinxtera to Bolswert, D. burger to Starem to riuchta andwert. Wt iown to Bolswert, bysyglet myt ws sigel, datum auno domini mcecenxxx altera die post translacionis Martini,” Im Oxforder MS.: „datta disse salla for sista A. en B, en dae oera presteren en leken ayndelycke toefara ws layn op den frede ney Maya toe Fraenker, Wybe fan Harns toe rinchte ty anderde. Wt iouwen toe Fraenker, bisigleth mey wse sighele int ieer uws heeren mic. — 13) In L, p.36 u. 38; O, p.itu.45. — Gesetze der Emsiger. neen ordel dela, al ist by wylla by beda eg- ghum. Dyu onlediga tyd, deer set is um da needdrefih derra Iyudena, det is diu hach- tyd !), diu korntyd. Diu roscha tyd is, als een londis hera sprect, hi se op den dei bern, ief det him se een kynd bern, ief hi hebbe den sy wonnen wr syn fianden; disse tyd haltma nu tnaet ?), $. 13, Dit is gastlic riucht, thi sitter se la- deth fond a riuchter, hi cume ief hi cume naet, kumtter naet and hi wrsma det ryucht, so schel di riuchter him (ho bonne dwaen, and serywa in syn breef fon hwam hi det riucht hebbe, hwer fon da pawese, sa fon des pau- ses riuchter, sa fon hwam; and scriwa huer vm hyn ladet hebbe, and hine tho bonne dwe?). $.14. Dit is gastelijk recht, komt zij ster over, na een, en mag hier ontschulden zij, itta nesta dey, zo onschuldig hij hier; en du schalt weten hoe onschuldig is. De onschuld is tweehandig, wijf hij hier ontschulden mij. De eerste deel heeft dilatoria, dat is ontemelijk, hoe al daarbij waard zij is gekomen. Dat is ontemelijk als de siter spreekt tegen de rechter, onder tijdens tegen de rechter, onder tijdens tegen de ontspreker zelf zijn voorzeggen, en dan tijdens dat tijd daar hij opgelad is. $.15. Dit is gastelijk recht, dat de siter mij mag spreken tegen de rechter, en vandaar aldus: Hera, ik mag mijn rechter niet zagen, ik zend aan; en als daar om het in een kwetsende huid gaat; en ik zend in de bonne; en ik zend mijn wrevelwekkend, wat ik mijn fijnstelde send; en als daar om het mijn wrevelseikte bescheiden is zonden. $.16. Dit is gastelijk recht, dat de siter mij mag spreken tegen de ontspreker en aldus: hij mag mij niet ontspreken, als hij in de bonne is, hij heeft geen stem in de rechtbank. $.17. Als mag spreken de siter tegen zijn voorzegger dit ontsprekers. Dit is gastelijk recht, dat ik mag spreken tegen je rechter en aldus: Hera, ik mag niet zeggen, hoe hier onder jou recht niet, ik ben onder het recht van Witracht en van Colne. Deze onschuldigheid doet tegen de bisschop en de proosten, meer tegen de pausen die niet, want de pausen mag zeggen wat al recht is? S.18. Dit is gaslicht riucht, detti sitter spreekt schel font ter tyd, and (queda) 2%): Riichter, men mij niet lage in dier tyd, want dit riicht reedt nu; al der om riichter aschiets myne kostbare fon him! $.19. Die Lettere unschuldig ist die hat peremptorisch; das ist biegreflich; und die sitter da biprozium, sa war winter hi theronspreker to lückter wise. Und spreche die sitter to da aufsprecher: Du fragest to my tyen Merke, und du hastet my al vorhinein; d teste: Du hastet my 30 Aus dem Leewardener MS, bei Hettema 1, p-28. Stehe hier noch folgende Stelle: „Woher om moet geen schelta to stola zitten zwei Pikachu Ende Pinxtren? Alda om, om dat Ijne foghet nen ban, dat Ijv to stola sitte, als sin hera ist da tinghe; also daeth hit geen schelta da vijftig degen al om, bijhal om tree wenden. Dat eerste, hwoor om een man sterft ist een wijf, und hy da lawa moet euen dele mogen, so moet die vrou alda gaan rida ende sin ban leda al um acht dagen, dat hy ne se of da goed dreven, die kamer ende kelders wald, soe moet hy aldus dwars wr nacht tinghe, feit hyt an da wythedem waria wil, dat hy nabij to eten ner to drinken, dan off da goeden, Dat andere, ist ein mann an neder nimmt, ist da een man an huis daad slacht, ist die heer in dit land compt, moet die vrou alda gaan ofte ride, ende sin ban aldus dwars wr nacht leda al to vijfde tings. Dat derde, ist dier een schip staat, ende dier ljuist oen sint, Imuslioed ist een kramer mit sin secke gaat, ist da goed ljuist die in een herenhuis sitte, ist dera eng een onrecht deed, so moet die vrou dier gaan ista ride, ende sin hand leda om diese ljuist scha kende da. — 3) In L. p.44 8.5; O. p.47. — 4) Oelrichs: „onseedigia.” — 6) Oelrichs: „bi nmyde” — 6) In L. p.46 8.15 O,p.48.— T)lu ll. p46&2.— T')L. p468.3.— 8) Das Leewardener MS.: „lc by o onder da recht faan Ütrecht, ende i sint van Bremen”; das Oxforder: „Ick ben’onder dae recht van Ütrecht, en y sint van Bremen.” — 9) In L. p.48 8.45 O.p.49. — 10) „queda” fehlt bei Oelrichs. — 11) Für „men mey mit” hat Oelrichs: „mey menia.” — 12) L. p.48 5.6; O,p.49. Unuten, detten eventueel op mijn schuld spreken om dit goed; als dit is prograat is, zo zal de sitter vrij waren van dat recht, en de tegenstander wellicht [MS. p. 13] tot zwijgen gebracht. 5 § 20. Dit is gerecht, zo de sitter laat zien, en komt tot het recht, en met deze voor (geschreven) onschuldigheidsbewijs, zo zal hij aan de andere partij het ontspreken van het ontsprekende. § 21. Dit is gerecht, dat de sitter de ontspreker van het ontsprekende, en zo zal men hem een libellum van het ontsprek, als dat gerechtelijke ontsprek, zegt. Zo ook bij het eerste 20 dagen, daar hij in zich beroep, hoor hij in het recht staan, zo zal hij hem bekend. 15 $.22. De libello conventionali. Nu schaltu wita, wet is det libel, and hu met ieva scel, and hu met dichta schal. Libellum is een schrijft der onsprek, and sel oen wesa thi richter and thi naam des richters, and thi 20 naam des sprekers, and det goed der ma umbe spreek, and sel aldus edicht wesa: Hera richter, ik Peter fon da Loghe, ick hebbe leend Paulo in’ da Loge c. merka goldis bi der tyd tho bitaliane etc. — Nu schaltu 25 wita, det dit libellum der onsprek [MS. p. 14] hat al deer umme een libel, hwant di silter weert deer myde oen spreken ief vr wonnen fon da spreker; and thi spreker schel en libel da richter iewa, and thi richter da sitter,), 30 $.23. Als det libel iewen is dees sitter, so sel di richter iewa da sitter ferst tho byrede- den, hwer hi in da recht stonde, ief fon da plakte schede, And schelleth aec wita, det dit libel naet dyunk schel wesa; aud wer hit 35 dyunk, so fregia di sitter, det ma him claria det libel; to liker wys ief ti spreker aschet fon da sittere xx merc, soe hi da sittere by- r) L. p.48 6.7; O0. p.49. — 2) Bei Oelrichs fehlt „serinen.” — 3) L. p.60 6.9; O. p.50.— 5) Oelrichs „subspreet”, statt „umbe spreek”, order „on besprek.” r) p-50 6.1; 0, p.50. — Gesetze der Emsiger. wisa, hu deen ield iefta mente det hit se. Item de onspreker figie ane ecker londis jest oors hwet, so spreekt die sitter, hocker is die ecker londes, jesta hweer leit hit. Item so schel die onspreker bijwista, hweer om hi thine ecker, jest det ield, jest det hws on spreke, hweer hi myth wald bijhalde, soe hweer om hi on spreke). Als umb komen is die tijd fon da bi- reed des libelli, so schelih komma da egghen, die onspreker and die sitter, to da riuchte; and die sitter schel onderdie da libello, and queda aldus: Riuchter hera, der hi my umb oen sprecht, det bykan ic him; jesta: Ik bijseket. Aldus dene bekenningsjest a bijseking, det is beghyn des playtes, and hat contestatio litis toegega da riuchte. Bij der klacht die onsprekers, and bij da antwoord die sitters, so begint die playt, als die onspreker vragt, and die sitter besucht 10). Dit is geestelijk recht, det al da oen- tamen, der hyr toegege schreven zond, da schel die sitter nyma, eer hi ontwardie die onspreker, and zonderlinghe eerst thogenis den riuchter eer da antwoord; and wel hi spreekt toegevist thine onspreker jesta den voorzitter, jesta da commissie jesta oors brief, det schel hi dwaen eer da antwoord; and wel hi weder spreekt op thin onspreker, eer da antwoord, ners mei hi naet spreke eer diu ara sek schat is, and so schel hi iewe det libel fon synre spreke ! De iuramento calumnie, Als dit playt aldus begonnen is, so schel die onspreker and thi sitter ieder ane eed zwa, det is die eed die werd, and is al daar om en set, det die onspreker naet meer spreke skel, den dieu "Herauchter Andreas, decken toe Frauen, ich Reyner, ich habe leend Simon lansen toe Frauen." "Merke, ich, " _ " " P. 51,52. _ L. p.50 $.2; O. p.51. — "n 10) L, 2.58 $.1;5 O.p.53. —" "Delrichs "bw", für "hwer." — "11) L. p.48 5.8; O.p.50, —" "9) L. p.54 8.1; ©." Gesetze der Emsiger. word, and die sitter unter die da word nein syn best; dies eeth hat calumnie to lateine, and hier schwellt die schwär, dass die nein hier hierr best da word schwär und spricht; und was die richter fragt, dass die die epenbaria and nene leyne spricht, and als wenn die richter die nene falsche beweisung führt, bringt, and keine frist nimmt um unthuen der sehe, and als weil diese keine gute iveau haben, noch on heten, noch on hüten, noch disse sehe, dass hier vorforgangen ?). Dies ist gerecht, wenn die unser Sprecher den eeth nach nicht schwört, so ist sein Sprechen überlassen, and wenn die sitter nicht schwört den eeth, so ist das seine Pflicht, dass sie schweigen, wenn sich die Richter verirren waren. Dieses eth ist gefunden all da um, wie da Leute nicht ihr schwören, hier nun sehen, dass sie einen Richtersake haben. $.28. Dit is recht, als dat eggen des sitten Ethische schrijven, so selma spreek de eggen Bede; des freugia schelleth dwaen de redener de eggen. De redener des tegenstemmers, die sel bidde de rechter, dat hij vrij spreekte de sitter mit de rechter, dat hij goed besliste, en fon waarom dat hem werd worden, zou de sitter spreken, hij had kapabel, zo spreekte hij waarom hij dat had, kapabel te hebben, en hoe, en waar, en in wat voor onderte, en voor waarom dat den geld. Al de neg schel hij schreef al zijn onwaarde, die redener des tegenstemmers). $.29. Item die redener des besitters, die vroeg toe de rechter, dat hij vrij sprak de tegenstemmer mit waarom sprak hij vrij die god voor de sitter; en zodra de tegenstemmer sprak, hij had kunnen zeggen, dat het volgens alle wetten is recht, eer. Eerder had hij kunnen zeggen, dat men dan voor dat doet gelden. Al de neg schel hij schreef al zijn onwaarde, die redener des tegenstemmers). $.30. Dit is recht, waarom de sitter bekend in de rechter, daarbij toegewijd hem is, de schade is hij voorgetrokken; en bijzet de sitter, zo schel de tegenstemmer had dat bewijs). $.31. Nun scelten wyta det fule the tho ®*), eir ene monne mugge schadia din iecht. Aller eerst, ief een mon iecht, and is hi byna xıy ierum, so mei him ®) naet schadia din iecht ney da riuchte, Dit is riucht, ief en mon iecht son ongesta, so thuret him naet schadia .ney riuchte; hwent din serift seyth, det neen trouwa aghe tho stondene, deer in ongesta deen werth. Det dritte is, ief een mon in dwalinghe deth ene iecht, and hi da dwalinghe mugha bywisa and biprogia, so ne schadet din iecht naet. Det vierte is, det ma beth liwwith 9) tham, deer een iecht [MS. p. 19] deth toienis hym selme, then ma 20) deer iecht mith him selme. Det fünfte is, det en mon ene iecht dwe in tha riuchte tofara syn riuchter, det mey him schadia, and iecht hi buta riuchte and di riuchter sere I?) naet by, det mei hym naut schadia. Det sechste is, ief een mon iecht, and di oenspreker and syn voerspreker deer naet by se, soe ne mey din iecht naut schadia. Det sogendes is, iecht een mon biusterlich and dunlike !?) fon ene tinghe, det mey him naet schadia, Det achtende is, ief een mon iecht, theer naet mugge lic weer, din gecht mei him naet schadia; tho liker wys, ief hi quede dit is myn suun, and di se x ierum aldra so hi. Det nioghende is, ief een edelmon by synre dwalicheit and by synre eenvaldicheit dode ene 35 iecht, and det nere also naet, so muchte hym hiere besta mene”; 3) Bei Oelrichs verschr.: „mal di sitter L. p.64 5.3; O,p.54.— T)L. p.66 Gesetze der Emsiger. Det naet schada umme sine edelheid, hwat edelheid is een ting der sere onstedig. Det tiende is, ief een mon jecht gudis, der hia naet umme plezier, det mei him naet schaa- dia; to lyker wys, ief di sitter quede: Du fre- gest to my anne ecker londes; and ick spreke: Ik tets tet hwas naet, and hit enis dyn naet, ief: Hit is dyn; — dius jecht daecht naet. Det alft is, ief een Iuda queth, hi hebbe ene kris- tene frouwe ief ene junielrouw, de mei det riucht (naet)? thelda, disse fregenha haltma nu naet in alla loghin, and fregatma nu naet? $.32. Dit is gastlic riucht, als di sitter by- secht, der di onspreker om sprect, so ach di onspreker da oenprouigha, det hi det goed aecht, deer om sprect. Hwet is prouighe? Diu proovighe is een bywisingha der werde in twi- licka thinghum. Diu bywisingha is sexer honda wys, det erst is diu epenberliche der dede; als een prester der kynder heth in syn hws, so is diu dede epenbeer, dat he naet unthaldelick is. Det lettere is diu unsiune des licma; als een famna queth, det hin wrkreft se fon ene monue, and da frouwen det teken in hyr fyndeth det hit also naet enis. Det thredde is by ene hlude, det is als cen hlued geeth wr al, aud aller monick wr een seyıh, so ist een weninghe det hit also se. Det fiarde is een rosche weninghe, det is als ma siucht anne mon and ene frouwe beide naket to gadere, so is det een weninghe, det hi hia bislepen hebbe. $.33. Fule sent dir seke der weninghe, det is diu dumlike weninghe, and haltma naet u Gesetze der Emsiger. to riuchte, and is ielt ma anne mon siucht hemelich spreken mith eenra frouwa, det scalma naet wena, det itse umb bislepen. Diu dumme weninge is een weninghe, der kumt fon wrsmainghe ?) and fon ene hlude, men di riuchter scellen naet folgia, ner nene sentencie umme dela 19), $.34. Diu trouwelika weninga is, di kumt fon lika sekum, det is det een iowen wer syn onderseta [MS. p.22] pond, so ist to wenen det him al bitalet se, and dis weninghe lat dine riuchter der to, det hi en ordel dele, hit ne se ihet ma det bet biwisa mughe ??). $.35. Item diu weninghe ief diu prowynga is bi oentame des riuchtes, als di ena da orym det riucht naet last, iefta det hi swerth: dit is aldus, iefta aldus naet; and diu provinghe, der mith orkenschup to proghien is, diu doech fon lika sekum als een riucht 29), $.36. Aller monnick mey orkyn wesa, buta da iennir deer hyr tofara scriuen sent in disse boke by disse teken !)*. Item da sibben on- der hymmen and foer hymmen mughen nene orken wesa; and een knapa and een fanne neer thianslude, mughen thiuch dwaen foer hiarra hera, and di leya mey neen orken wesa to- ienist an prester 2?), $.37. Dit is gastlie riucht, detter noch !®) is in twam nogelika thiugum 17), als der evan- gelium seit: in ore duorum vel trium stat omne verbum; in da werda [MS. p.23] twira iefta ihrira so steeth alle thiu werde, hwant enes monnis thiuch daecht naet 1#), $.38. Da orkennen scelleih naet to riuchte come, eer det playt begonnen is. Da orkennen richts: „hin.” — 12) 1. p.92 8.2; 0,2... — 2) Bei Oelrichs fehlt dies „naet”, in L.: „dat mey dat riucht naet tyelda,” — 13) L. 9.94 8.3: 0... — 3) 1. p. 68 4) Für „prouigla” steht bei Oelrichs hier und in den beiden folg. Zeilen 6) Oelrichs „we”; mach L. und O. ändere ich in „wr.” — 8) Oelrichs „Eule”, offenbar verschr.; da L. „Falla” und O. „Fole” 9) Oelrichs: „wramanighe.” — 7) L. p. 78 10) L. p.92 8.1; 0. p.63, — 11) Oelrichs „Eure”; O. „Orkennen.” — 14) Hier steht nach Oelrichs Abschrift am Rande des MS, ein Kreutz; die bezeichnete Stelle ist $.5 p. 248, obwohl Oelrichs nicht angemerkt hat, dass sich dort im MS. ein Kreutz finde. — 17) Oelrichs: „thingum”; O. „orkennen.” — 15) L. p. 102 5.23, 25; O.p.66. — 18) L. p- 118 3.65: O0. p.70, — 16) Oelrichs: „noeth.” — _ 1215 Schellach schwär, oers enis hymmen naet to leven; dit schellach hiya schwär, det hiya da werd telle and nene leyna al der een bringt fon desen, der ma hymmen freugath fon der seke; and als ofta sa ma hymmen freugath fon da riuchter; und det hiya naet schwär om goed noer um frundschaft, noer om haet noer um bate, deer hiya der fon hewen hebbet, ieft hebban mughen, ief hebban schellach. Ney disse eethe, so lat di riuchter da ordeken bi sida, to progian elken bysundere, den eine efter da andere; and schreibt al hierrhe werd; and freugath, hweer hiya deer by weer. (weth hi, det hiya deer by waren, so freugath hi in hwetta loghe, op hocken dei, ief op hocke nacht, fon hocker tijd in da iera, hu monich ier ist wesen, and hwa wa der by; and vers so mei dy riuchter freigia hwetso hi wel elka orde. And thi riuchter schel aldus schreibe: Det Petrus, der schwär heft, dem heb ic freugath fon der seke, der is twischa Bertolt fan Awerick and Hinrich van Husum, and quath hi waren al der by, da Hinrich dit lond kapath um x merke aeldis wr thrim ierum, and der waren bi her Symon fon Loghe to Loghe, and in da Loge kapath uppah huwe; Um hoc tijd fon da dei? um prym tijd; and oers punten mei di riuchter freigia, ief hi wel. Item so schel hi freigia da lettera orde und da tredda, ister meer, and schreibt al hierrhe werd. Al der nei so schel di riuchter setta anne dey to opbaren der ordene word; and als di dei kumt, so schelma les in da riuchte hera spreken wt da brewe, ander eggha antworte. $.40, Als dit deen is, zo schel de sitter zijn redenaar in de rechter de naam der orde [MS,p.25]. En zo schel bij de sitter haar redenaar van de rechter aan de andere kant bij redenen, hoe hij sprak tot hen de orden en hier sprak. Daar neemt mijn hij sprak, als hij wel, tot hen de orden aldus: Here rechter, Bertolt mijn geen orde was, hij is Godfridus broer, als zusterzoon,, als zijn nieuwe, als zijn knaap, als zijn soort, als hij heeft een kwart hoofd, als misschend, als hij is in de wereld, als deze, als schaak, als mensenslaap, als het (is) een vrouw, dit is totienist de persoon der Joodena. Dit is hoe de sitter sprak mij, als zijn redenaar: Rechter here, ik lekke Bertolt als die omblik, hoe hij zei niet alsoan Albert, hoe Albert zei, het waren op de houwen de kaas, en Bertolt zei op de markt. Item Bertolt kwam, op een mondfeest, en Albert op een vrijdag; als die om te spreken ik, deze orkenschaap dacht niet, om dat hier en twee spraken van de loge, en van der tijd, en om dat hij niet bewijsde zijn woorden, als hij wit bedenkt; zo bad ik, dat ik mij quite deelde in zijn woorden, en hem de zwijgen toedeelde $. $.41. De specie probationis. Dit is van der proving, als bewijzing, dat men doet met twee instrumenten. Instrument is een brief, dat gemaakt is een smidse tot bewijzen, twee handen instrument harken, een epenbeen en een hemelrijk. {.42} Det epenber instrument is veelvuldig, al der eerst zo is een brief, den schrijver heeft des keizers orkant; later, veel heeft een epenber - 36 2) In L.: „Dat Peter, al deer scherven heeft, heb ik vragen aan der sekte, deer is tussen Albert de talloze loco en Hendrik de talloze loco, en hij zegt hij weer deer bij dat Albert dat land kapte om x merke alda in zeldzaam tracht te krijgen, en deer waren bij en werd hij Simon de talloze loco, en in da loop toe 8. kapte op da hoe om prime tijd, etc,” In O.: „Dat Peter, deer scherven heeft, heb ik vragen aan der sekte, deer is tussen Reiner en Tzum en Simon toe Fraenker, en zegt bij, hij was deer bij dat Reiner voor zegde dat land voor kapte om x merke, en deer was bij her Douwe vicarius toe Fraenker, en toe Fraenker kapte op da hoe om prime tijd, etc.” — „ie”— 6) L. p. 104 8.27; O. p.68. — a) L. 6) L, p. 124 5.15 O. p. 71. — p- 102 5.27; O0. p.66. — 4) Bij Oelrichs fehlt 10 25 30 35 Gesetze der Emsiger. beer instrument, deer is gestempeld des bisschoppen zegel van zijn kapelans, van over is een grooter heer zegel. Item so heeft een even beer instrument van der macht deer noghelijk is, Fiarda tijd so is een epenbeer instrument al deer om, det hit in da rechtsta schrijven is and eert. Vijfde, veel heeft het een epenbeer instrument [MS.p. 27] al deer om de in schrijven zent tussen of drie orkanten. Zesde, veel so heeft het een epenbeer instrument, det hit geschreven is met een epenbeer rekenboek, der na al alle goede in schrift ?). $.43. Een heilige instrument is een brief der een man het schrijft, het een offer, het heilige en een heilige toekomst garandeert. Bedenkt dat het eigenlijke instrument, een brief, daarbij houdt hoe het wel thuishoort bij het priesterschap, en dat de opheffing der offerenden; en elk vanzelf heeft van andere brief een afschrift, en als de afschrift schrijven zend, zo zien we een iedere keer een heilige brief weer. $.44. Meester Honda wijst meima spreken toenest dat instrument, een brief. Al de eerst toegekomen thread; toegekomen de hond, dat is de text; toegekomen de bulla, een zegel, en dit is de achterkant in de brief. Een instrument vonden ze van een verbonden man, dat doet niet; of is het instrument breken, een brief, dat toch niet doet. $.45. Daar neven dat de zijde van de orde en de taal te spreken zenden, en de afschrift schrijven, en de redenaar van elk zijde hebben gespreken, zo schel de rechter him wijze bieden niet de woorden der orde en de brief, en zonder wijze niet de redenaar der provincie der redenaars van elk zijde. Als de rechter dit volkomen verstand heeft, zo schel hij da zekel dela mith een eindelijker zin bieden. Hoe ummen heeft dit een eindelijker zin? Al daar om, dat hij een eind maakt van de zaak, de man in de rechter om te tweeënhalf. $.46. Twyra handa sententie sentter, diu eerst hat interlocutoria, and is een hele sentence, deer deelt werd under da recht hoer vm den onbegginn, noer vm den eind, meer om elkese sector die valt and da playte, als fon da libello to jeven jef to clariane, jef um eerst, jef dat libel to rechtene, jef deszelfde. Diu ander sentence hat difinitiva, dat is endelijk, deer den onbegin des playtes schat and anth ?). $.47. Nu schalt u wyta, det diu sentence schel deen wesa and diel wesa von da riuchte riuchter. Als well schalt u wita, det ma da sentence dela schel sittende and naet stondende, and in da riuchte loghe, der ma plegath to riuchten, naet in der tauerna neer biarbankum. And in beda egga antwerde, hit ne se det di oeder egh det riucht vramaie, so schel di riuchter da sentence al lyc wal dela 10). $.48. Di riuchter schel da sentence in schrifta iewa and dwaen, ief hiu endaecht naet, and schel da sentence aldus dichta: Ick !?) Iohannes progheste to Ameda [MS. p.30] riuchter in der seka twyscha Peter ene egghe, and Paulus fon da oder egshe, um det goed der hia um playtigat, and heb herd hiarra riucht and hiarra spreke fon disse playte, progheste and wrsteen fulleu- melike fon der seke by rede frodera Iyudena 2); so deel ice Peter to da swigha ewelika um det goed, fan der macht mynes riuchtes, and dele Paulus det goed tho, and da kostfellingha deer hi deen heth buta riuchte and in da riuchte, Dise sentencie is deen to Ameda in da iera uses heren !) etc. ?), $.48. Appellatio. Appellatio is een beropin- she fon da mynra riuchter to da marra riuch- ier, um een wnriuchte sentencie, ief om een onriucht bisweringe. Ief di riuchter ene on- riuchte sentencie deth ief biswericht, soe mei hyt biropa fon da mynra to da marra riucht, als fon da progest to da byscope, fon da byscope to da pawes, [MS. p.31] and naet fon da (marra) 3) riucht to da mynra #), $.49. Nu scaltu wita det di byropyngha wesa schel bynna tyaen deghum fon da dei deer diu sentencie deen is, hwent efter da tyanda dei, so mei nemen byropa. And hwasa byropt, di scel sine byropingha bifolgia binna iare and dei, hit ne se det him °) syuke oef nyme iefta fangnisse, soe mei hyt bifolgie binna twam ierum 6). $.50. Dyu byropinghe scel maket wesa inna scrifte in al duscher wys: Ick Bertolt weet my beswereget fon iuwer sentencie, her progest fon Ameda?), der i deeld hebbeth togenest my 1) In ©.: „int jeer onzes heeren mccce ete.” — TU Oelrichs, — p- 76, — 4) L. p. 142 8.1; ©, 2) L. p.134 $.8; O0. p.74. — 5) Für „him” hat Oelrichs: „hi io." — 7) In O.: „her decken fan Fraenker”; in L.: „heer decken fan S.” — Gesetze der Emsiger. foer Iohannes vmme det goed, and byrope an dene byscop, ief an den arsebyscop, ief an den pawes, and bidde iu det ®) i my iewe des apostelen ®). $.51. Nu sceltu wita, det dees apostelen send breef, deer ma an myde wt sant, and dichtma aldus: Aller hellichste feder and syn-hera thes helligha stolis to Rume, da helliga biscope, her Iohan een mylde [MS. p. 32] pro- gest to Ameda !0), al byn ick es onwerdich, 10 mith riuchter eerhaftigheit underdenich, iuwer hellicheed to wytane, det her Bertolt toner dir brewa fon der sentencie deer ick deeld hebbe toienest, foer Iohannes um det goed, deer hia umme playtteten under hymmen; al der umme so leet ic her Bertold fri and quyt fon myne riuchte, and senden iuwer helliched myt disse ienwardighe brewem !}). $.52. Nu scaltu wita det di riuchter der ma to biropt, di schel vrstonda det playt des oen- begyns, and den eynd des playtes, and riuchta da sentencie, ief dia onriucht is 12), All hyr is bigripen di processus, det is di voorafgaand fon da gastelika riuchte 23), 3) „marra” fehlt bei 6) L. p.142 5.2; O, 8) Oelrichs: „der.” — 9) L. p.142 8.3; O. p.76. — 10) la O.: „Andreas decken toe Fraenker”; in I.: „her H. een mylda decken 18”— 11) L p.144 8.4; O.p.76. — 12) L. p.144 8.5; O.p.77. — 13) Hierauf folgt noch im MS.: „Explicit processus indicii etc. Homo est possessor hulus libri; conscriptus est liber iste per me Fol- eardum scriptorem de Reyda anno domini mceccce.L” — Das Westerwolder Landrecht von 1470). Hier na staet bescreven na older kunde der Doeckermans toe Wester- wolde oer rechtinge)!) Dat eerste Capittel. 5 Van hiemelycke truwe, $.1. Alle hemelycke truwe sonder guedt, die daer geschiet sonder vrende raet und der ol- deren, dat weer sake dat het die oldeste soene of dochter were den dat huys toe hoert, die 10 sollen daer nyet afl (hebben)?2), dwyle dat die olderen leven; meer willen hem dan die olderen tot sick nemen, dat moegen soe doen; sonder na den oldereu dode, soe hoert hem dat arve. 15 Waer boedel staet op een huis. $.2. Item waer boedel?) staet up een huys, salmen de leste eersten betalen; is dat arflguet, dat komet na den dode sonder toeven in die wih geven arffnisse; ist ock in anderen gue- 20 deren, na vermogen des huses ende verdrach der parten. Van boedel, $.3. Item alsoe die boedel sint in gebracht in den huse myt vorwarden, alsoo salmense weder wih geven, den derden part in gelde, und det twede *) in guede. Van bruetschat. {.4. De bruetscat salmen betalen na rede- Iycken tyden, na vrende seggen, na vermogen des huses, sonder vorwart der parten. Van een span voer den boesem. $.5. Iiem een span 5) voer den boesem sal guedt wesen voer een marck, ende die marck veer und twintich kruinstert van sulver off van golde. Van een vulle kiste. 6.6. Een vulle kiste, die men mede geft toe boele, sal wesen van grote twyer bedde, und myt hoer toebehoer und verbeteringe son- der verbieden ©), Van des brudes kleder. $.7. De brudeskleder, dat is een ypers rock unde ypers hoyke, und enen romundeschen rock, und enen kattenpels, unde dagelicx kle- deren na eren ende vermoegen des huses. Van gaven. 8. Alle gaven, die daar worden gegeven, de bruid of de bruidegom, zal blijven bij den. Aus Westerwold zijn twee oudere Landrechten vorhanden; het een van 1470, welke ik hier naar dem in de Zusätzen des vijfde 1809 verschenen van de Verhandelingen van de Genootschap pro excolendo iure patrio in Groningen, waar het uit een van de Groninger Sociëteit behorend MS. (in de “Lijst van de Handschriften van het Genootschap Groningen 1831”) is p. 17 onder Nr.8 verzeichnet, heb ik hier nog eens laten heruitgeven; en een jongere, op Veranlassing van Streitigkeiten tussen de Westerwolde en het koninklijk Spaanse Drosten 1567 veransteigde, door Filips II. en Margarethe van Parma bevestigde revisie van ditzelfde, die eveneens in de vijfde aflevering van de Verhandelingen is opgenomen, en waaruit ik de op den Sinn zich beziende Varianten aan zal geven, en sommige Stellen des naar een slechte Handschrift gedrukte Landrecht van 1470 berichtige. Dit reed soortgelijk ook in de revisie van 1567, welke ik in de Folgende met B., en het oude Landrecht van 1470 met A. zal bezeichnen. 2. B. "hebben" is niet in A., staat in B. 3. B. "role bodem staan." 4. B. "die twee daar," 5. "span", fries, "spon", s. p.232 lin. 10; in een Protocol van 1565 bij Driessen Mon. Groningana p. 445 heet het: "Reyderwolde (een van de Wogen van het Dollart) was zo groot en rijk geweest, dat er negen staighen vrouwen wonen, die elk een gouden span voer over de borst hadden, daar een groninger kroesnats in mocht gaan. 6. B. "verbeiden." Off die bruutschat verstorben. $.10. Item of die bruutschat verstorben, sal men mannen binnen i aertyt na der dood der personen, in replycken of onrepliken goed. Van hybriden voorwarden. $.11. Alle hybriden voorwarden sollen stede vaste staan blijven na bewys der overleden, en sal daar bevestigd worden in der waschap zonder latende, zonder enige hand nieuwe vondens, Van trustschap. $.12. Item alle trustschap blijft bij de nakomende personen, en versterft niet. Van des mannes goed. $.13. Item des mannes goed staat der vrouwen tot panden na werelds bruidsschatte, niet tot verwerpen, of niet toe belasten met schulden; dat zal vrij blijven boven alle verstellingen, dat weer sake dat ze samen verbrochtten hadden. Dat die man een toebrenger weer. $.14. Item of dat sake weer dat die man een toebrenger weer zijn goed, zo mag dat wijven dagen den rechte, dat het goed heel blijven van den in gebrochten boedel, dat tot verpanden met borg, die daar goed voor voert, zullen tot houden. Van een vrouwen boedel. $.15. Een vrouwen boedel gaat boven alle schuldeners, niemand mag manen op een mans goed eer de vrouw het over goed vrij heeft. $.16. Item een vrouw verliest haar bruidsschat met overspel toe behoefte van de man, gelijk of zij vertuigt waren of met rechte verwonnen; en hadden deze kinderen, mogen die vrienden staan voor de kinderen goedertieren, Van echtschap buiten land. $.17. Item echtschap, dat geschiedt buiten 10 landen, buiten de wetten wil en naaste vrienden raad, den machten geven wat men wil onbekroond, Echte kinderen van beide parten. $.18. Item of daar echte kinderen waren van beide parten, zo mogen kinderen verbeven van delingen des goeds den toebrenger, en den persoon onmachtig toe maken voor dat gericht, of des tegenstrijders vrienden van de kinderen wegen in een openbaar gericht. $.20. Item, kinder onder vader of moeder, die salmen, ziet mannen, of vrouwen, met gekornerd midden rechts binnen jaarreken; en zullen zweren niet te verhandelen of te verkopen van de kinderen goederen, en daar alle jaar reken van te doen voor de twaalf gesworen des lands. En werd ook zaak dat niemand orde kan van de negensten vrienden, zo mogen de twaalf voor schrijven daar toe. $.21. Als een vrouw verscheidt met een anderen man, zullen de kinderen hebben voorzien, van de naasten vrienden, die nut en orde zijn, binnen het jaar gekozen; indien niet, zullen de twaalf kiezen midden richter met de gemeente lande, van bruutschap. $.22. Een iederlijk bruutschap, het zij van mannen of van vrouwen, zal bewijzen hebben sinds het begin der echtschap bij toegenomen der overleden; en dat gevecht, aan welke ga er. Text ### $.20. Item, kinderen onder vader of moeder, die salmen, ziet mannen, of vrouwen, met gekornerd midden rechts binnen jaarreken; en zullen zweren niet te verhandelen of te verkopen van de kinderen goederen, en daar alle jaar reken van te doen voor de twaalf gesworen des lands. En werd ook zaak dat niemand orde kan van de negensten vrienden, zo mogen de twaalf voor schrijven daar toe. $.21. Als een vrouw verscheidt met een anderen man, zullen de kinderen hebben voorzien, van de naasten vrienden, die nut en orde zijn, binnen het jaar gekozen; indien niet, zullen de twaalf kiezen midden richter met de gemeente lande, van bruutschap. $.22. Een iederlijk bruutschap, het zij van mannen of van vrouwen, zal bewijzen hebben sinds het begin der echtschap bij toegenomen der overleden; en dat gevecht, aan welke ga er. 