title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Indien ik zag dat zij een ander man lief had, zoo zou ik heen- gaan, verre weg. Indien ik zag, dat zij een man nam dien zij niet lief had, omdat hij rijk was, zoo zou ik amende honorable doen voor mijne kortzichtigheid, en ik zou zeggen: ik heb een schilderij van Brochart aangezien voor een van Jules Goupil, een modeprent voor een figuur van Boughton, Millais of Tissot. Ben ik zoo kortzichtig als dat??? Mijn blik is toch gelijkerwijs de Uwe vrij vast en geoefend. Doch indien zij en ik opstaan tot een nieuw leven, met vernieuwde energie, dan is de toekomst niet duister. Wanneer zij met haar dameshand en ik met mijn teekenaars- knuist werken willen, dan zal het dagelijksch brood niet ont- breken, ook niet aan haar jongen. Wanneer ik een slag om den arm gehouden had toen ik haar vroeg, zou ze mij veracht hebben, en nu veracht zij mij niet. Nu evenwel is mijn derde velletje post haast vol, en ik heb U toch nog iets te vragen. Kerel ik moet haar aangezicht eens weerzien en haar eens spreken, als ik ’t niet spoedig doe dan gebeurt er op ’t groote feest misschien iets, dat mij veel kwaad zou kunnen doen. Vraag me niet om bepaald te defineeren wat. Waart ge zelf verliefd, ge zoudt het begrijpen; omdat ge zelf niet verliefd zijt, zou ik ’t U niet aan ’t verstand kunnen brengen. Nu heb ik Theo noodig een reisgeldje naar Amsterdam. Zelfs als ik maar een klein reisgeldje heb, dan ga ik. Pa en Moe hebben mij beloofd zieh hier niet tegen te verzetten, mits ’t maar als ’t wäre buiten hen om ga. Als gij broer ’t mij wilt sturen, dan zal ik voor U nog heel wat teekeningen maken van ’t Heike en weet ik wat meer. En ze zouden er niet slechter op worden, als ’t nooit neen nimmer begon te ontdooien. Want ’t beste middel voor dessiner encore, is ook al aimer encore. Zoudt gij mij aan het reisgeldje kunnen helpen kerel? Als ’t maar 20 francs is, dan zal ik er misschien van Pa nog wel lo bij krijgen (,,als ’t wäre buiten hem om, oogluikend”) et alors je d^campe plus vite que qa. As-tu compris mon eher! Crois-moi toujours t. a t. Vincent. 290 Beste broer, Vrijdag i8 Nov. i88i. Als ik niet zoo nu en dan eens mijn hart lucht gaf, dan zou de stoomketel springen geloof ik. Ik moet U eens een zaak verteilen, die als ik ze maar in mij opsloot, misschien me van streek zou maken, doch die, als ik ze maar eens rondweg uitspreek, misschien zoo heel zwaar niet behoeft te wegen. Zooais ge weet zijn Pa en Moe van den eenen kant, en ik aan den anderen kant ’t onderling niet eens over ’t geen gedaan of niet gedaan moet worden met betrekking tot zeker ,,neen nooit nimmer!” Wel nadat een geruimen tijd ik gehoord had de nog al krasse uitdrukkingen ,,onkiesch en ontijdig” (verbeeld U eens dat ge lief hadt en men noemde die liefde ,,onkiesch”, zoudt ge daar niet met een zekere fierheid tegen opkomen en zeggen basta!), doch dit opgehouden had op mijn nadrukkelijk verzoek die uit- drukkingen niet meer te bezigen, kwam er iets anders aan de orde van den dag. Nu luidde het ,,dat ik banden zou verbreken”. Wel menigmaal heb ik met ernst, met geduld, met gevoel ge- sproken er over, dat zulks toch geenszins het geval was. Doch dit hielp voor een tijd, en dan begon ’t weer opnieuw. ’t Geen ik eigenlijk deed was ,,brieven schrijven”, ziedaar de eigenlijke grief. Doch toen mijns inziens zoo voorbarig en zoo lichtzinnig die ellendige uitdrukking ,, banden verbreken” bleef doorgaan, deed ik het volgende. Voor een paar dagen sprak ik geen woord, en nam niet de minste notitie van Pa en Moe. A contre coeur, doch ik wilde hen toch eens laten voelen hoe het zijn zou indien er werkelijk banden verbroken waren. Natuurlijk verwonderde mijn gedrag hen, en toen zij ’t mij zeiden, antwoordde ik: zie, zoo zou ’t nu zijn als er geen band van ge- negenheid tusschen ons was, doch gelukkig bestaat die wel degelijk en zal die zoo licht vooreerst niet breken. Maar zie nu, bid ik U toch zelf in, hoe miserable zoo’n woord ,, banden ver- breken ” is en zeg dat niet meer. ’t Resultaat nu was evenwel dat Pa zeer driftig werd, mij van de kamer stuurde, en vloekte, althans ’t klonk precies zoo hoor» Wanneer Pa zieh driftig maakt, is hij ook van mij gewoon dat men hem gelijk geeft, nu evenwel had ik mij vastelijk voorge- nomen, die drift in godsnaam maar eens te laten uitbarsten. Ook in drift zei Pa iets van, dat ik maar ergens anders moest heen trekken, doch omdat het in drift gezegd werd, hecht ik daar niet veel aan. Hier heb ik mijne modellen en atelier, elders zou het leven duurder zijn en ’t werk moeilijker en de modellen kostbaarder. Doch Indien Pa en Moe in bedaardheid mij zeiden: ga heen, natuurlijk zou ik heengaan. Er zijn dingen, die een man niet over zijn kant mmj laten gaan Zijn mijn teekeningen gearriveerd? Ik heb er gisteren weer een gemaakt, een boerenjongen die ’s morgens ’t vuur van den haard, waar de ketel over hangt, aansteekt, en nog een ander, een oud man die dorre rijzen op den haard legt. Er blijft tot mijn leedwezen iets hards en strengs in mijn teekeningen, en ik denk dat zij n.l. haar invloed er bij zal moeten körnen om dat te ver- zachten. Nu kerel me dunkt er is geen reden om die vloek zoo vreeselijk zwaar op te nemen, misschien nam ik een te hard middel te baat om Pa en Moe iets te laten voelen, ’t geen zij niet hooren wilden. Enfin je te serre la main et crois-moi t. a t. Vincent. 159 Beste broer, Vrijdagavond. Toen ik hedenmorgen mijn brief aan U verzond, n.l. hem in de bus stopte, had ik een gevoel van verlichting. Ik had nog wel een oogenblik in twijfel gestaan, zal ik ’t hem zeggen of niet, doch later er nog nader over denkende kwam ’t mij voor ’t werkelijk niet overbodig was. Ik zit U nu te schrijven in het kleine kamertje, dat nu, omdat ’t andere zoo zeer vochtig is, mijn atelier is. Wel als ik nu rondzie, dan hangt het vol met allerlei studies, die alle betrekking hebben op eene bepaalde zaak: , , Brabantsche typen'*. Dat is dus een begonnen werk, en werd ik nu uit dit milieu ge- rukt, ik zou weer van voren af iets anders moeten gaan doen, en dit zou half afgewerkt blijven stilstaan! dat mag niet! ’h Heb nu sedert Mei hier gewerkt, ik begin mijn modellen te kennen en te begrijpen, mijn werk vordert, doch het heeft heel wat tob- berij gekost om op streek te geräken. En nu ik op streek ben zou Pa mij zeggen: omdat gij brieven 292 schrijft aan K., en daarom onaangenaamheden tusschen ons ontstaan (ivant dit is de (fvondoorzaalx , en wat zij ook zeggen mögen: dat ik mij niet naar vormen schik, of weet ik wat meer, ’t zijn eigenlijk maar praatjes) omdat er dus onaangenaamheden ontstaan, jaag ik U de deur uit. Dat is immers wat bar, en ’t wäre immers bespottelijk deswegens een werk, dat op touw gezet is en begint te vlotten, te staken. Neen, neen, dat gaat zoo maar niet! Trouwens de onaangenaamheden tusschen Pa en Moe en mijzelven zijn ZOO schrikkelijk niet, zijn volstrekt niet van dien aard dat wij niet bij elkaar zouden kunnen blijven. Maar Pa en Moe worden oud en zij hebben hun prejuges en verouderde denkbeeiden, die noch gij noch ik meer kunnen deelen. Als Pa mij met een fransch boek in de hand ziet van Michelet of V. Hugo, dan denkt hij aan brandstichters en moordenaars en ,,onzedelijkheid”, maar dat is immers al te mal, en ’t spreekt toch van zelf, dat ik me niet van streek laat brengen door zulke praatjes. Ik heb al zoo dikwijls tegen Pa gezegd: lees dan eens, al is ’t maar een paar bladzijden uit zoo’n boek, en U zult zelf ontroerd wor- den er door, doch dat weigert Pa hardnekkig. Ik las juist nu terwijl deze liefde zieh wortelde in mijn hart, het boek van Miche- let, L’Amour en la Femme opnieuw, en zooveel dingen werden mij duidelijk die mij anders raadsels zouden zijn. Ik zeide tot Pa ook ronduit, dat ik in de gegevenen meer hechtte aan den raad van Michelet dan aan den zijnen, als ik kiezen moest welke van die twee ik zou volgen. Doch dan körnen zij aan met een historie van een oudoom, die behept was geworden met Fransche ideen en aan den drank was geraakt, en insinueeren alzoo dat ik ook een dergelijke carriere zal maken. Quelle misere! Pa en Moe zijn erg best voor mij wat betreft, dat zij doen wat zij kunnen om mij goed te voeden etc. Dat stel ik zeer op prijs, doch dit neemt niet weg, dat de mensch aan eten en drinken en slapen niet genoeg heeft, doch ook verlangt naar wat edelers en hoogers, ja ten eenenmale daar niet buiten kan. Dat fioogere waar ik niet buiten kan, is de liefde tot K. Pa en Moe redeneeren: zij zegt neen dus moet (fij zwijgen. Dat zie ik volstrekt niet in, integendeel. En liever gaf ik dat begonnen werk op en al de comforts van dit huis, dan dat ik ook maar voor ’t minst mij 293 zou resigneeren om af te zien van schrijven aan haar of hare ouders. Enfin ik schrijf er U over omdat wat betreft mijn werk, dat gaat althans zeer zeker U aan, want gij zijt het die er reeds zooveel geld aan gegeven hebt om mij te doen slagen. Nu ben ik op streek, nu vlot het, nu begin ik er licht in te zien, en nu zeg ik, Theo dit hangt boven mijn hoofd, ik zou niets liever doen dan eenvoudig doorwerken, doch Pa schijnt mij ’t huis uit te willen zetten, althans zei me dat dezen morgen. Een krachtig woordje van U kan misschien deze af faire in orde brengen. Gij zult het begrijpen wat ik U zeg, dat om te werken en artist te worden, men lief de noodig heeft. Althans voor iemand die zoekt naar gevoel in zijn werk, die moet primo zelf gevoelen en leven met zijn hart. Doch Pa en Moe zijn harder dan een steen op ’t punt van ,,een middel van bestaan”, zooals zij ’t noemen. Wanneer er onmiddellijk kwestie is van trouwen, zeer zeker, ’k was ’t met hen eens, doch nu is ’t een kwestie van neen nooil , nimmer smelten, en dat kan een middel van bestaan niet doen. Dat is een gansch andere zaak, eene hartezaak, en daarom moeten zij en ik elkaar zien, schrijven, spreken. Dat is klaar als de dag, en eenvou ig en redelijk. En voorwaar (hoewel ze me houden voor een zwak karakter, een man van boter) ik zal me door niets ter wereld laten afbrengen van deze liefde. Geen uitstellen van heden op morgen, van morgen op overmorgen, geen zwijqend wachten. De leeuwerik kan niet zwijgen zoolang hij stem heeft. Wat moeten we nu doen? Ware ’t niet dwaas Theo om nu niet door te gaan met het tee- kenen van die Brabantsche volkstypen, nu ik er mee vorder, omdat Pa en Moe zieh ergeren aan mijn liefde? Neen, dat mag niet gebeuren. Laat zij zieh in godsnaam nu maar daarnaar schikken, dunkt me, ’t zou toch te gek zijn, dat een jong man zijn energie zou opofferen voor een pr6juge van een oud man. En werkelijk Pa en Moe zijn geprejugeerd in dezen. Neen, hoor eens broer, ’t zou al te erg zijn als ik daarvoor mijn arbeidsveld hier verlaten moest, en elders waar ’t veel kostbaarder is geld naar de maan brengen, in plaats van ,,een reisgeldje” te verdienen langzamerhand. Neen, neen, neen er is iets verkeerds in, ’t kan niet goed zijn 294 dat zij mij ’t huis uit willen hebben juist op dit moment. Daar is geen gegronde reden voor, en ’t zou mij dwarsboomen in mijn werk. Dus mag dat zoo maar niet gaan. Wat zou zij wel denken, als zij wist hoe het dezen morgen was? Zij is ZOO goed en vriendelijk, dat het haar zielssmart is om een enkel onvriendelijk woord te zeggen, doch indien dezulken, zöö zacht, zöö teer, zoo liefdevol als zij, opstaan — piquöes au vif. — dan wee dengenen, tegen wie zij opstaan. Möge het niet zijn tegen mij, dat zij opsta, beste broer, ik geloof dat zij begint te zien, dat ik geen inbreker of geweldenaar ben, doch integendeel stiller en bedaarder inwendig, dan ik opper- vlakkig wel schijn. Dat heeft zij niet dadelijk gevat — eerst had zij werkelijk een ongunstige gedachte van mij, doch zie, ’k weet niet waarom, terwijl de lucht zieh betrekt en donker wordt met onaangenaam- heden en vloeken, rijst daar licht aan haar kant. Nu kerel als ge me ,,een reisgeldje” stuurt, dan krijgt ge dadelijk 3 teekeningen hoor — ,,Schafttijd”, de vuuraansteker ”, en diakoniemannetje”. Stuur dus het reisgeldje maar als ge kunt, want de reis zal niet ten eenenmale vergeefs zijn. Als ik maar 20 of 30 francs heb, dan kan ik haar aangezicht ten minste eens weerzien. En als ge wilt, schrijf dan eens een enkel woordje over dat ban- vonniSf want ik zou nog zoo graag een beetje stillet j es voort- werken hier, dat zou ik het leukste vinden. Ik heb haar en haar invloed noodig om een hooger artistiek standpunt te bereiken, zonder haar ben ik niets, doch met haar is er kans. Leven, werken en lief hebben zijn eigenlijk een. Nu a dieu, met een handdruk t. a t. Vincent. Een woordje van U ,,uit Parijs” legt mogelijk gewicht in de schaal, zelfs tegen prejuges. 160 Beste broer, 19 Nov. 1881. Uwen brief ontvang ik daareven. Dank voor Uw Sympathie, dank, voor ,,het reisgeldje”. Dank voor Uw opinie omtrent mijn teekeningen, al is die günstiger dan ik verdien. Blijf mij schrijven over mijn werk, vrees niet me te kwetsen door aanmerkingen, ik zal dergelijke kwetsuren als bewijzen van Sympathie opvatten. 29s Sympathie duizend maal meer waard dan vleierij. Gij schrijft practische dingen, ik moet van U practisch leeren worden, dus moet ge maar veel voor me preeken, want ik weiger niet mij te bekeeren en ik heb de bekeering zoo zeer van noode. Ik geloof dat ik nooit met meer dankbaarheid geld ontvangen heb, dan het muntje van U, want het was mij zoo ondragelijk te denken als ik eens moest gaan, dan zou ik niet kunnen, nu heb ik tenminste nog een slag, die ik slaan zal, verzekerd. Ik had het al lang gedaan als ik maar een tientje rijk was ge- weest. Echter moet ik de zekerheid hebben, dat zij als ik ga, thuis is. Nu ben ik in voortdurende correspondentie met ons zusje Willemien, die op schildwacht Staat en mij waarschuwen zal, want zi] gaat naar Haarlem en ik zal hooren van W., wanneer zij naar Amsterdam terugkeert. 0 Theo zij is zoo diep, maar dat ziet men zoo maar opeens niet. Zij, gij en ik, wij hebben allen een schors van lichtzinnigheid doch van binnen zit er een stam van vaster hout. En ’t hare is fijn van grein! Nu we zullen zien, hoe ’t verder gaat. Hebt gij soms ook een liefdeshistorie, spreekt ze dan eens rond- borstig uit en vertrouw mijn discretie. Ware ik niet: ,,one who has been down”, maar integendeel iemand, die altijd vast in zijn schoenen had gestaan, ge zoudt minder dan niets aan me hebben, doch omdat ik in dien myste- rieusen diepen put van misere des harten geweest ben, zoo is er een schaduw van een kans, dat ik U iets praktisch in een of andere zaak des harten kan zeggen. Met mijn teekeningen en practische zaken kom ik bij U om ge- nezing, wie weet of ik U van mijn kant niet tot iets nuttig kan zijn met betrekking tot moeilijkheden in liefde. Ik voor mij heb veel aan vader Michelet. Lees in elk geval eens l’Amour en la Femme, en kunt ge krijgen, My wife and I, en Our neighbours van Beecher Stowe, of Jane Eyre en Shirley van Currer Bell. Veel meer en veel duidelijker dingen dan ik, kunnen die lui U zeggen. De mannen en vrouwen die mögen gedacht worden te staan aan ’t hoofd der moderne beschaving, b.v. : Michelet en Beecher Stowe, Carlyle en George Eliot en hoeveel anderen, zij roepen ’t ons toe: ,,o man wie ge ook zijt, die een hart in ’t lijf hebt, 296 help ons om iets werkelijks, iets blijvends, iets waarachtigs te stichten, bepaal U tot een vak, en heb eene vrouw lief. Laat uw vak een modern vak zijn, en schep in Uwe vrouw eene vrije moderne ziel, verlos haar van de afschuwelijke vooroor- deelen, die haar ketenen. Twijfel niet aan hulp van God, als ge doet wat God wil dat ge doen zult, en God wil dat in dezen tijd de wereld hervormd worde door hervorming van zeden, door hernieuwing van ’t licht en ’t vuur der eeuwige liefde. Door dat middel zult gij zelf slagen en tegelijk zult gij een goeden invloed uitoefenen in Uw kring, kleiner of grooter, naarmate van Uw omstandigheden. ” Zie mijns inziens zijn dat de woorden, die in ’t algemeen Michelet zegt tot ons. Wij staan nu als volwassen menschen, als Soldaten in ’t gelid van ons geslacht. Wij hooren niet tot dat waar Pa en Moe en Oom S. toe hoort, wij moeten meer getrouw zijn aan ’t moderne dan aan ’t oude. Omzien naar dat oude is fataal. Begrijpen de ouden ons niet, dat mag ons niet van streek brengen, en moeten wij onzen weg gaan ook tegen hun zin, later zullen zij zelf zeggen: ja, ge hadt toch gelijk! Hoewel ge nu misschien denkt dat ik in dit of dat meer of minder sterk ben, zoo zult ge in duizend andere dingen mij erg dom en onontwikkeld vinden, helaas in dit snelle, gejaagde, moderne leven worden we zoo eenzijdig. Doch zouden gij of ik twijfelen of we een meisje mochten vragen, en zouden we twijfelen of we niet in ’t eind slagen zouden? Voorzeker ’t is presumptie om zieh zeker te voelen van zijn zaak, doch wel ‘ mag men gelooven: mijn zielsstrijd zal niet tevergeefs zijn, en ik wil hem strijden, ondanks al mijn eigen zwakheid en fouten wil ik hem strijden, zoo goed en zoo kwaad als ik kan. Al val ik 99 keer, de honderdste keer zal ik opstaan! En wat praat men van ,,een middel van bestaan” als had ik er geen. Welk artist is er, die niet getobd heeft, en gescharreld, en welke andere weg is er dan die van tobben en scharrelen, om te geräken tot vasten grond onder de voeten. En sedert wanneer is er niets meer te verdienen voor iemand ^ met een teekenaarsknuist? Heb weer een spitter begonnen, bezig op ’t veld om aardappels uit te steken. En daar is de entourage wat meer geattaqueerd. Bosch j es op den achtergrond en een streep lucht. 297 Kerel wat is het veld mooi! Als ik^meer verdienen zal, en meer kan spendeeren aan modellen, zal ik nog heel andere dingen maken hoor! Doch 't is hard werk voor de modellen ook, geloof dat. Te meer omdat degenen van wie ik me bedien geen modellen van beroep zijn, en misschien des te beter daarom! Komt ge ooit in de gelegenheid om den een of ander er voor op te warmen, dan geloof ik gij langzamerhand met eenige vrij- moedigheid over me kunt spreken. Maar om beter werk te kunnen maken, zal ik langzamerhand nog wat meer aan modellen moeten uitgeven. Nu spendeer ik 20, 25 en 30 cent per dag, doch niet alle dagen kan ik dat doen, en eigenlijk is ’t niet genoeg, en kon ik door wat meer uit te geven sneller vor- deringen maken. Nu in den winter zal ik weinig buiten met model kunnen werken, doch wel binnen en dat is ook mooi. Dank kerel voor het reis- geldje hoor! Erg braaf en erg humaanj Ontvang in gedachten een hartelijken handdruk, en geloof me t. a t. Vincent. 161 Beste broer, Etten 23 Nov. 1881. Recht blijde ben ik, dat ge eens hebt geschreven aan Pa en Moe over een en ander. Mij dunkt dat kan niet anders dan goed werken — vooral langzamerhand. Gij zult wel begrijpen, dat ik de man niet ben om moedwillig Pa en Moe met een of ander te grieven. Wan- neer ik iets doen moet wat zij niet goed vinden, en dat dikwijls a tort hen grieft, dan heb ik daar zelf veel leed van. Meen echter niet dat de deplorable scene van onlangs, iets was dat alleen drift ten grond had. Helaas, reeds toen ik verklaarde niet te zullen doorstudeeren te Amsterdam, en later toen ik in de Borinage zijnde, weigerde te doen ’t geen de predikanten aldaar verlangden, ook toen reeds zei Pa iets dergelijks. Er is dus wel degelijk een langdurig en diepgeworteld misverstand tusschen Pa en mij. En dat ook niet (/eheel kan worden gedempt, geloof ik. Maar wel kunnen wij van weerskanten elkander respec- teeren, ook bij bepaald uiteenloopende, ja menigmaal tegen- strijdige gevoelens, omdat wij in zooveel dingen buitendien het eigenlijk eens zijn. Ik beschouw dus Pa niet als een vijand, maar als een vriend die 298 nog meer mijn vriend wezen kon als hij minder bevreesd was, dat ik hem ,,besmetten” zou met de Fransche ,,dwalingen ”(?). Ik houd het er voor, dat als Pa mijn eigenlijke bedoeling begreep ik hem dikwijls soms van eenig nut kon zijn, zelfs bij zijn preeken, omdat ik soms een heel ander oog op een tekst heb. Doch Pa houdt mijne zienswijze voor contrabande en slaat ze systematisch in den wind. Nu, ik zal U met betrekking tot ,,het onderhavige geval”, zoo noemt Oom S. het voorgevallene tusschen K en mij, nog zeggen dat ik eene attaque gewaagd heb op voornoemden Heer S. Door middel van een aangeteekenden brief, ik vrees ,,onaangeteekende ” brieven troffen geen doel, maar dezen zal hij wel moeten lezen, en ik heb daarin getracht Z.Ed. opmerkzaam te maken op ver- scheidene zaken, die vrees ik, hem eenigzins door ’t hoofd gingen, en die hij zieh niet wilde aantrekken. Het is een ,,onpolitieke ”, zeer gewaagde brief, maar die, dit houd ik voor zeker, althans een impressie zal maken op Z.Ed. Misschien echter aanvankelijk zeker ,,stopwoordje ” dat Z.Ed. zeker niet in een preek zou bezigen, ten gevolge zal hebben. Er zijn geen ongelooviger en verstokter en wereldscher menschen dan dominees en bovenal dominees-vrouwen, (regel met uitzonde- ringen) doch zelfs dominees hebben soms onder eene wapenrusting van triple airain een menschenhart. Ik ben echter verbazend in spanning, en ik houd mij gereed om zelf naar Amsterdam te gaan, doch daar de reis duur is, mag ik mijn kruit niet verspillen, en de reis naar Amsterdam is mijn reserve als mijn brief niet raakt. Weet gij wel dat Oom S. een werkelijk zeer knap man is, en eigenlijk een artist? Zijne boeken zijn zeer goed, en getuigen van diep gevoel. Ik las dezen zomer nog een werkje dat hij pas heeft uitgegeven over ,,de kleine Profeten” en een paar andere betrekkelijk weinig gelezen boeken uit den Bijbel. Ik heb dus wel degelijk hoop, dat als de tijd er eens over heengegaan is, er meer Sympathie tusschen Z.Edl. en mij zal körnen dan tot heden ’t geval is. De brief dien ik een paar maanden van hem ontving, was niet onsympathiek of in drift geschreven, alleen zeer beslist was zijn woord ,,’tneen is decisief”. Eerst toen ik ondanks dien brief, toch voortging met te schrijven aan K., meende hij een spaak in ’t wiel te moeten steken door intermediär van Prinsen- 299 hage. Welke spaak geen steek hield. Niet die hefboom was ge- schikt om mij er mee van den grond te lichten. A propos! ge moet mij toch ook weer eens spoedig iets laten hooren, ik heb nog dikwijls gedacht over wat ik U schreef. Wanneer ge meenen zoudt dat ik insinueeren wilde dat een mensch zijne passies, gesteld die waren ambitie in affaires en finantieele zaken, moest kortwieken, temperen, of geheel in- trekken, dan zoudt ge U toch vergissen. Integendeel die passies moeten alleen meer, en beter soort, vruchten dragen. Zij moeten niet er op verminderen, doch gecontrebalanceerd worden door Liefde. ,, Geldzucht” is een erg leelijk woord, maar die duivel laat niemand met rust, en ’t zou me zeer verwonderen indien hij U, of mij, niet soms zeer getempteerd had, zoo zelfs dat wij er momen- teel naar overhelden om te zeggen: ,,’tgeld is de baas, ’t geld kan alles, ’t geld is No. i ”. Niet dat gij of ik ons effectief buigen voor^^dien monsieur Mammon en hem dienen, maar wel dat hij ’t U en mij soms verbazend lästig maakt. Mij door misere ge- durende menig jaar, U door een groot salaris. Die twee dingen hebben dit met elkaar gemeen, dat het temptaties zijn om te buigen voor de macht van ’t geld. Zwakker of sterker in de respectieve temptaties, noch gij noch ik, vertrouw ik, zijn er voor bestemd om radicaal de prooi te worden van den geld- duivel, maar zal hij in ’t geheel geen vat op ons hebben? Nu mag die geldduivel U de poets niet bakken, dat gij meenen zoudt dat het zonde was om veel geld te verdienen, en mij mag die geldduivel de poets niet bakken, dat ik zou meenen er iets verdienstelijks was in mijn misere. Neen ’t is waarachtig geen Verdienste om zoo onhandig te zijn in ’t geld verdienen als ik, en dat moet ik veränderen, en om dat te veränderen zult ge me nog menige nuttige wenk geven hoop ik. Maar wel degelijk is ’t mijn meening, dat Uwe attentie en wel Uw beste Uw meest geconcentreerde attentie moet gevestigd zijn in dezen tijd, op de ontwikkeling van eene nog niet ten volle in U ontwaakte levenskracht, Liefde. Want werkelijk zij is van alle machten de mächtigste, zij maakt ons slechts schijnbaar afhankelijk — de waarheid is: er is geen waarachtige onafhankelijkheid, geen wäre vrijheid, geen on- wrikbare zelfstandigheid dan door haar. Door de liefde zeg ik, wordt ons plichtsgevoel duidelijk en ons werk ons klaar, en door 300 lief te hebben en de plichten van de liefde te vervullen doen we Gods wil. ’t Staat niet voor niets in den Bijbel ,,de liefde zal menigte van zonden bedekken” en verder ,,bij U o God is genade, opdat gij gevreesd wordt”. Nu geloof ik evenwel dat gij veel meer zult hebben aan het opnieuw lezen van Michelet, dan aan den Bijbel. En mij aangaande ik zou voor niets ter wereld Michelet willen missen. De Bijbel toch is wel eeuwig en onvergankelijk, doch Michelet geeft zulke verbazend practische en duidelijke wenken, op staanden voet toepasselijk op dit snelle gejaagde moderne leven waarin gij en ik ons bevinden, dat hij ons spoedig vorde- ringen doet maken, en wij hem niet missen kunnen. En de Bijbel bestaat uit lagen en er is vooruitgang in, verschil tusschen Mozes en Noach b.v. aan den eenen kant en Jezus en Paulus aan den anderen kant. Neem nu Michelet en Beecher Stowe, die zeggen niet ’t Evangelie deugt niet meer, maar zij brengen ons aan ’t verstand hoe het toepasselijk is in dezen onzen tijd, in dit ons leven, voor U b.v. en voor mij, om maar iemand te noemen. Michelet zegt zelfs dingen volkomen en hardop, die ’t Evangelie slechts als in kiem ons toefluistert. Het moet U geen verwondering baren, dat op ’t gevaar af van door U voor een dweper te worden aangezien, ik U zeg dat ik het voor bepaald noodig houd in God te gelooven om te kunnen liefhebben. In God gelooven, daar bedoel ik mee (niet dat ge ge- looven zoudt al de preekjes der predikanten, en de redenaties en jesuitismen der begueules devotes collet montees, dat zij verre) in God gelooven daar bedoel ik mee, gevoelen dat er een God bestaat, niet een doode of opgezette (empaille) maar een levende, die met onweerstaanbare macht ons dringt den kant uit van ; Aimer encore. Voila ma pensee. — Ik heb eens een teekening aan Mauve gestuurd, een spitter op ’t aardappelveld, om daardoor hem eens een teeken van leven te geven. ’k Wou hij maar spoedig kwam. Zoodra hij mijn studies ^enszal gezien hebben, zend ik er U weer een paar. Als gij wilt dat ik U ZOO dikwijls of zoo lang niet schrijven zal, zeg dan maar stop, doch vanzelf komt er misschien een ander stop! n.l. dat al de tijd, die ine voor correspondentie overblijft, aan haar gewijd moet worden. Deze erge lange brieven zullen niet altijd blijven voort- gaan. ’t Is ZOO zonderling dat ik zoo ten eenenmale in ’t duister verkeer 301 omtrent de dingen die te Amsterdam geschieden. Ik bedoel dat ik daaromtrent niets weet dan ’t geen ik voeL Hoe kan men nu iets voelen in de verte? Ja, daar kan ik U geen explicatie van geven, maar wordt gij maar eens verlief d, en dan hoort ge mis- schien ook stemmen in de verte, en ziet kleine dingen waaruit ge groote vermoedt, derwijze als men ’t vuur vermoedt door den rook. Gelukkig is het stil zacht weer, dat heeft een heilzame influentie Op de menschen. Ware ’t bar koud en noordewind mijn ,,onder- havig geval ’ ’ stond veel slechter. Ihtusschen nadert het groote feest van Oom en Tante S. Pa en Moe zijn voornemens er heen te gaan. Ik ben erg blij, dat gij v66r dien tijd eens aan hen hebt geschreven, want ik zou liever niet hebben, dat zij hun ,,gewetensovertuiging” omtrent de ,,ontijdig- heid en onkieschheid ” mijner liefde aldaar op de proppen brachten. Hopende eerlang weer eens een woordje van U te ontvangen, geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Gij moet wel weten, dat ik mijn best doe om heel wat dingen in mezelf te veränderen. Bepaaldelijk ook den siechten toestand van mijn finantien, en verder ook geloof ik dat ’t geen kwaad kan, als ik eens wat meer onder de menschen kom. Nu is zeker ’t beste middel en ’t meest soliede om er finantieel boven op te körnen, dat ik hard werk. Travaillez, prenez de la peine, c’est le fonds qui manque le moins. Maar dat is op zichzelf niet genoeg, of liever er zijn nog andere dingen, waarmee ik werken moet. ’t Kan misschien geen kwaad, dat ik lang ,, onder den grond” als ’t wäre geleefd heb. Dat ik ben een ,,who has been down”. Doch nu behoef ik niet terug te gaan naar den af grond, en meen ik wel te doen, alle melan- kolie te laten varen, en ’t leven wat breeder en vroolijker op te vatten op den beganen grond, en oude relaties weer voor zoover mogelijk te vernieuwen, en nieuwe aan te knoopen. Ik zal mijn hoofd wel eens stooten hier of daar, que soit, maar ik wou toch wel eens doorzetten, en kijken of we er niet radicaal bovenop kunnen worstelen. Ik heb er al dikwijls over gedacht of ’t goed zou zijn en of ’t mogelijk zou zijn, om voor een tijd naar ’s Hage te gaan. Het arbeidsveld hier, en de Brabantsche typen als mijn eigenlijk werk beschouwende. Dat moet ik, quand bien 302 meme, vasthouden, en nog jaren lang kan ik hier stof vinden, nu ik ’t eens zoowat heb leeren kennen. Maar het hier bij de Brabantsche typen blijven, hoeft niet weg te nemen, dat ik elders relaties zoek aan te knoopen, en zelfs voor tijd en wijle elders zou vertoeven. Dat doen toch alle schilders en teekenaars. Weet ge wat ik maar wou? Dat K. maar betere dingen begon te verteilen, dan ,,neen nooit nimmer”, dan was ’t mogelijk een plan de Campagne te maken voor een artistieke expeditie. Doch nu moet ik primo tegen ,,jesuitismen” te velde trekken, en daar veel zenuwkracht aan spendeeren, en secundo: ik kan geen tweede Campagne beginnen voor de ,,onderhavige ” tot een con- clusie gekomen is. Zou K. ’t wel weten dat ze zonder zulks te bedoelen, me zoo verbazend contrecarreert ! Enfin, ze moet het later goedmakenü! Dat wil zeggen dat ik er op reken .dat ze menige artistieke Cam- pagne zal meemaken, begrijpt ge. Doch ik vrees, ik ben druk bezig berenhuiden te verkoopen, die tot heden toe behooren aan beren, die nog niet geschoten zijn door mij. Evenwel nog met een berenhuid wil ik speculeeren. Pa zei oniangs: ,,uit gewetensovertuiging heb ik nooit twee menschen willen influenceeren om elkaar te trouwen”, nu mij aangaande, mijn geweten zegt me lijnrecht ’t tegenover- gestelde. Michelet heeft zoo’n gewetensbezwaar niet gehad ge- lukkig; anders waren zijn boeken niet in de wereld. En ik beloof uit dankbaarheid aan Michelet, dat als ik vooral later meer dan nu, onder artisten kom, die er zoo dikwijls ,,omheen draaien”, ik zal doen wat ik kan, om hen aan ’t verstand te brengen dat ze moeten trouwen. Tot geruststelling van ,,kunst- handelaars” die meenen mochten, dat ,,een huishouden” meer kost dan ,,geen huishouden” voeg ik er bij, dat een getrouwd artist met zijn vrouw minder verteert en productiever is, dan een ongetrouwd met zijn maitresse. >Vader Millet! zou die grooter uitgaven gehad hebben, dan zoo- veel Italianen en Spanjaarden, die ,,in de woestijn leven waar de hemel is van koper en de grond van ijzer? ’ ’ Is een vrouw duur^er dan eene maitresse? De maitressen betaalt ge toch wel, heeren kunstkoopers, en ces dames lachen U achter uw rüg uit. Qui est-ce qui vous tire des carottes messieurs Goupil et Cie? Les femmes comme il en laut, — of les femmes comme il faut? 303 On est sür de perir a part, on ne se sauve qu’ensemble, ziedaar een van die dingen die Michelet zoo eenvoudig zeggen kan. Soms schijnt het of hij zieh bedroog, doch later zegt men hij had toch gelijk. Het is ook op de boeken van Michelet zelf toepasselijk ,,il faut les avoir aime, puis desaime, puis aime encore. ” Zou dit zachte weer zacht genoeg zijn om een dezer dagen het ,,neen nooit nimmer” te ontdooien? Zou ik op of kort na ,,het groote feest” er uit geknikkerd worden? a Dieu ne plaise. Zou dat Trojaansche paard in den vorm van een aangeteekenden brief binnen de wallen van Troje zijn gehaald? En indien ja, zullen de in dat paard verborgen Grieken, d. w. z. de in dien brief geschreven dingen, de vesting bemächtigen? Ja, daaromtrent ben ik verbazend in spanning. Adieu, t. a t. Vincent. 162 Waarde Theo, den Haag Dec. i88i. Zooais ge ziet schrijf ik U uit den Haag. Sedert Zondag 1.1. ben ik hier. Zooais ge weet bestond er plan Mauve voor eenige dagen te Etten zou zijn körnen logeeren; ik vreesde daar niets van körnen zou, of dat het wat al te kort zou zijn, en dacht: ik ga ’t eens op een andere manier probeeren en ZOO mogelijk wat meer radikaal afdoende. Ik sprak tot Mauve en zei : vindt ge goed, dat ik maar eens royaal nu een maand of zoo ’t U wat lästig kom maken, dan ben ik na verloop van dien tijd door de allereerste petites miseres van het schilderen en ga dan naar ’t Heike terug. Wel, Mauve heeft me dadelijk voor een stilleven, bestaande uit een paar oude klompen en andere voorwerpen gemstalleerd en dus kon ik aan ’t werk tijgen. En ’s avonds ga ik ook naar hem toe om te teekenen. Ik ben gelogeerd vlak bij Mauve in een klein logement, waar ik f 30 per maand betaal voor kamer en ontbijt. Dus als ik reken op de frs 100 van U dan is het te doen. En Mauve geeft nog hoop, ik betrekkelijk spoedig nu iets ver- koopbaars zal maken. Enfin Mauve zei: ,,ik heb altijd gedacht dat ge een droogkloot waart, doch nu zie ik dat dit niet zoo is” en ik kan U verzekeren dat dit ronde woord van Mauve, mij meer 304 genoegen doet, dan een heele karrevracht jesuitiesche complimen- tjes mij zouden geven. Mauve zal U misschien zelf binnenkort wel eens schrijven. jjintusschen” ben ik naar Amsterdam geweest. Oom S. was nogal boos, ofschoon hij zulks in meer gepolijste woorden uitte dan ,,God verdom je”, maar dat neemt niet weg, dat ik geen spijt heb van mijn bezoek aldaar. Wat nu verder te doen, want ge moet weten, ik niet minder verliefd retourneerde dan ik kwam, evenwel niet omdat zij mij geencourageerd had, integendeel zij maakte mij voor een moment, of liever zoowat 24 uur, verbazend melankoliek, doch toen ik doordacht, meende ik aan zeker iets te merken, ,,ga marche pourtant”. Toen ik doordacht, zeg ik, en dat wat verder dan de romantiek of sentimentaliteit denkt. Maar ’t wordt hoe langer hoe minder aardbeien plukken in de lente, tant mieux, de aardbeien zullen op hun tijd 00k wel nog eens weer opdokken. Ik ben 00k eens bij den Heer Tersteeg geweest, en van de schil- ders ontmoette ik (de vroolijke) Weissenbruch, en Jules Bak- huizen en de Bock. Kortom Theo ik zal met den dag meer realist worden in alle dingen denk ik. Zij is goddank 00k iets erg reeels. Nu wees gegroet, 00k van Mauve en Jet, en geloof me, t. a t. Vincent. P.S. Zoodra ik van Mauve mag, zal ik U weer een teekening sturen, maar M. zegt, al mijn studies moet ik bewaren, vooral figuurstudies. Maar binnen betrekkelijk körten tijd, zegt Mauve, zal ik kleine aquarellen leeren maken. Waarde Theo, Mogelijk hebt gij al uitgekeken naar een woordje van mij, om te vernemen wat ik dezer dagen uitvoer. En van mijn kant had ik *al uitgezien naar een woordje van U. Nog steeds ben ik iederen dag bij Mauve, overdag om te schil- deren, ’s avonds om te teekenen. /Heb nu 5 studies geschilderd en 2 aquarellen, en natuurlijk nog '"enkele krabbels. Ik kan U niet zeggen hoe goed en hartelijk Mauve en Jet voor mij waren dezer dagen. En Mauve heeft mij dingen gewezen en 163 20 305 gezegd, die ik wel niet zoo maar op eens doen kan, maar die ik langzamerhand wel zal in praktijk brengen. Maar ik moet terdeeg doorwerken en als ik weer te Etten ben zullen er een paar ver- anderingen noodig zijn, o.a. ik zal moeten zien ergens een groote kamer te huren, waar ik behoorlijke distantie kan nemen, anders is ’t figuurteekenen eigenlijk niet mogelijk, tenzij voor Studie van enkele brokken. Enfin, over deze kwestie ben ik aan ’t beraadslagen met Mauve, en ik schrijf U daar opnieuw over dezer dagen. De geschilderde studies zijn natures mortes, de aquarellen naar model, een Scheveningsche. Misschien schrijft Mauve zelf U dezer dagen wel eens een woordje. Doch Theo nu ben ik al haast een maand weg en ge begrijpt, ik heb voor mijn doen veel onkosten gehad. Wel heeft Mauve mij verscheidene dingen gegeven van verf etc., doch ik heb een en ander moeten bijkoopen, ik heb ook eenige dagen ’t model be- taald. En had een paar schoenen noodig en enfin, verder heb ik niet altijd op ieder dubbeltje gezien. Zoodat ik wel een beetje over de grenzen van de frs 200 ben getreden, daar de heele reis mij nu met alles f 90 kost. En nu geloof ik, dat Pa er wat krap inzit, en ik weet niet hoe ik doen moet. Ik voor mij bleef nog graag wat hier, ja zou graag voor een paar maanden een kamer hier huren, b.v. op Scheveningen (en mis- schien wel voor langer dan een paar maanden). Maar in de ge- gevenen is ’t misschien beter ik terug ga naar Etten. Ik vind Scheveningen zoo almachtig mooi en de typen en figuren. Maar de modellen zijn duur f 1.50 of f 2 per dag, sommigen zelfs meer. Maar men heeft hier omgang met schilders etc. Toen ik Pa deze week schreef om geld toen vond Pa het zoo schrikkelijk veel, dat ik f 90 had verteerd. Gij echter zult denk ik, begrijpen dat dit niet zonder reden is, want alles is duur. Maar ik heb er verdomd het land aan om Pa van iederen cent rekenschap te geven, temeer omdat alles aan allen wordt overgebabbeld, niet zonder toevoegsels en over- drijvingen. Dus wil ik maar zeggen Theo ik begin nu hier een beetje in de penarie te zitten. En ik schrijf U om U dit te zeggen. Ik heb geen geld meer om te blijven, ik heb geen geld om terug te gaan. 306 Nu wacht ik nog een dag of wat in elk geval. En ik zal doen wat gij wilt. Zijt gij van meening dat het beter is ik hier nog wat blijf, ik zou erg graag nog wat blijven, en niet teruggaan voor ik nog een eind verder gevorderd ben. Wilt gij dat ik terugga nu direct ’t is mij ook goed, mits ik maar een goede kamer ergens vind, wat grooter dan ’t ateliertje / thiJis,"’ dan kan ik voor een tijd weer alleen scharrelen en later weer eens naar ’s Hage terug gaan. In alle geval Theo, ik heb zoo door Mauve eenig licht gekregen met betrekking tot de mysteries van ’t palet en het aquarelleeren. En daar zullen we de f 90, die de reis nu heeft gekost nog wel uithalen. Mauve zegt dat het zonnetje voor mij opkomt, maar dat ’t nog in den nevel zit. Enfin, daar heb ik niets op tegen. Ik zal er U nog wel meer van verteilen hoe hartelijk en goed Mauve was. Nu wacht ik dus een paar dagen nog hier om Uw antwoord te wachten. Maar komt Uw antwoord niet binnen een dag 3 of 4 dan vraag ik Pa om geld om direct terug te gaan. Ik heb U nog allerlei te zeggen waar gij mogelijk belang in stellen zult, omtrent de manier van het werken naar ’t model te Etten, maar zooals ik reeds zeide, ik schrijf U hierover later, binnenkort. Hierbij stuur ik U krabbeltjes naar de twee aqua- rellen. Ik heb alle hoop om in betrekkelijk körten tijd iets ver- koopbaars te maken, ja, geloof dat desnoods deze twee reeds zoudeyi te verkoopen zijn. Vooral eene waarin Mauve wat ge- veegd heeft. Maar ik houd ze liever zelf een tijdje om mij beter verschillende dingen omtrent de uitvoering te herinneren. Wat is aquarel een heerlijk ding om ruimte en lucht uit te drukken, zoodat het figuur in de atmosfeer zit en er leven in komt. Nu, wilt gij dat ik nog een paar aquarellen hier voor U maak, ik wensch niets liever, doch het verblijf hier en de modellen en de verf en ’t papier etc. etc. kost alles geld, en ik heb niet meer. Schrijf mij dus in alle geval een woordje par retour de courrier en wilt ge dat ik blijf, stuur mij dan zoo mogelijk wat geld. Ik geloof wel dat ik beter zal kunnen vorderen nu naarmate ik nu eens iets practisch over kleur en penseelbehandeling heb gehoord. En gij kunt wel denken, dat ik er prijs op stel Mauve geen be- rouw behoeve te hebben van zijne welwillendheid. We zullen probeeren er doorheen te slaan en er wat kracht achter te zetten. Nu adieu, ik reken er op dat ge in elk geval per keerende een woordje schrijft (adres A. Mauve, Uilenboornen 198). Geloof me met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. Dit zijn de su jetten van 2 geschilderde studies: een terre cuite kinderkopje met een bonten muts op en een witte kool met een partij aardappels etc. 308 309 164 Waarde Theo, (Etten Dec. ’8i) Soms gooit gij vrees ik, wel eens een boek weg omdat het te realistisch is, heb mededoogen en geduld met dezen brief, en lees hem in elk geval maar eens door al is hij bar. Zooais ik U uit ’s Hage reeds schreef, heb ik nog een en ander met U te bepraten nu ik weer hier terug ben. Het is niet zonder emotie, dat ik terugdenk aan mijn reisje naar ’s Hage. Toen ik bij Mauve kwam, toen klopte mij het hart wel wat, want ik dacht bij me zelf, zal hij mij ook met een kluitje in ’t riet probeeren te sturen, of zal ik hier iets anders ontmoeten? En nu ’t geen ik ondervond van hem was, dat hij op allerlei manier practisch en hartelijk mij terecht wees en animeerde. Evenwel niet altijd door maar alles goed te vinden wat ik deed of zeide, integendeel. Maar als hij mij zegt: ,,dit of dat deugt niet” dan is het omdat hij tegelijk erbij zegt ,,maar probeer ’t eens op die en die wijs ’ ’ en dat is heel wat anders dan aanmerkingen maken om aanmerkingen te maken. Of iemand al zegt ,,gij zijt ziek”, dat helpt niet veel, maar zegt iemand ,,doe dit of dat en gij zult gezond worden” en zijn raad is geen bedriegerij, kijk dat is het wäre en dat helpt dan ook. 