title: Anleitung zur Erlernung der holländischen Sprache, nach einem neuen und vollständigeren Plane, und mit Berücksichtigung des Vlämischen ... und Schlüssel zu den Aufgaben
creator: Gambs, J
text: Zijt gij een liefhebber van het schoone ? — Ja, de waar- achtig goede mensch moet een liefhebber van het schoone en het goede zijn. — Zijn er immer nog menschen, die aan het läge en het kwade dan aan het schoone en verhevene de voorkeur geven? — Er zijn, helaas! menschen, die het läge en het kwade doen, en den mond vol van het ver- hevene en het goede hebben. — Lieve kinderen, mijdt zorg- Yuldig het hatelijke (leelijke) en het oolijke. — Wij allen sterven eens; de gezonden en de kranken, de rijken en de armen, de voornamen en de geringen (lagen), de gelukki- gen en de ongelukkigen , de ouden en de jongen. — Mijne kinderen, zijt gehoorzamer en matiger! — Moederlief, wij willen de allergehoorzaamste kinders zijn! — Dan zijt gij — 45 — mijne allerliefste kinderen, en ik de gelukkigste moeder! Karel is een willige knaap ; Willem is williger dan hij ; ^ de willigste echter is mijii Pieter. — Welk is het voorzig-v tigste dier? — Indien de kat niet het allervoorzigtigste dier is, ZOO is dezelve voor het minst een derzelver; dezelve is zeer voorzigtig. — De kleinsten zullen de grootsten , en de eersten zullen de laatsten zijn. — Welke arbeider verkiest gij ? — De trage en langzame voorzeker niet ; van de matige, vlijtige en spaarzame houd ik veel. — Gij hebt niet ongelijk ; deze zijn de beste. — Schaam u uwer traagheid en lang- zaamheid, mijn zoon! — Lieve vader, ik ben voorzeker niet de traagste van uwen zoonen; Hendrik is veel trager dan ik. — 0 neen! Hendrik is de vroegste ende laatste aan den arbeid. — Moederlief! zijt gij tevreden met uwe kin- ders?— Niet geheel! — Waarom niet, lieve moeder? — Gij zijt allen een weinig traag in den arbeid en in het leeren ; Frederik is het minder; gij anderen zijt het meer; mijne Kaatje is bekend als een van de praatzuchtigste meisjes ; ^^ mijne Louiza eindelijk zal een berainnenswaardig kind zijn, wanneer zij geene snoepster meer zal zijn. — Moederlief, gij hibt niets van uwe Marij gezegd? — Mijne Marij is de kleinste van mijne dochters en de jongste; zij heeft noch eene deugd noch eene ondeugd. 37. Moedig-e trek van den Aartsbisschop van Auch,*; Eens ontstond er een brand in Auch in een zeker huis. Zoodra de Aartsbisschop hiervan berigt ontving, snelde hij *) Spreek fransch: öche. — 46 — derwaarts. Hij vraagde (vroeg) terstond, of alle inwoners gered waren ? Ach ! jammerde eene hopelooze moeder, mljn arm kind is nog in de kamer, die reeds brandde, wanneer men mij uit de vlammen haalde; en bij (met) deze woorden wees zij naar de tweede verdieping van hat huis. Hij gebiedt oogenblilckelijk eene ladder te stellen tegen het aangewezen venster, en beloofde twee duizend kroonen aan dengenen, die het kind redden wilde. Nie- mand durfde het te ondernemen. De heilige kerkvoogd windde zieh terstond in eene natte deken , vloog de spor- ten np, ijlde door de vlammen, en bragt op een(en) oogen- blik daarna het kind behouden beneden, onder het gejuich en de zegeningen van al het volk. De ouders wilden 'zieh aan zijne voeten werpen, maar hij zeide: „Hoort, \Tien- den ! ik heb de twee duizend kroonen verdiend ; nu is het billijk, dat ik den geredden knaap voor mijnen zoon aan- neem; ik maak hem de twee duizend kroonen." Na deze woorden maakte hij zieh weg, om den algemeenen dank over dezen trek te ontwijken. 38. Waar zijt gij gisteren geweest ? — Wij wai:en in den tuin van mijnen neef. — 'Wat is uw neef? — Mijn neef is herbergier en heeft eenen grooten tuin, waarin altijd vele etende en drinkende gasten, beeren en vrouwen zijn. — Des zondags ziet gij ook dansende jonge lieden. — Verbeugt het u, dansende menschen te zien? — Ja wel! het verbeugt mij, aan werkdagen arbeidende, en aan alle zondagen rüs- tende, zingende en vrolijke menschen te zien; het is een verbeugende aanblik (schouwspel). — En een hebt gij ver- geten. — En wat is dat? — De biddende vromen. — Wat hebt gij in onze school gezien? — Ik heb daar zeer schoon le- — 47 — zende en scluüjvende jougens en meisjes gezien. — De pen- nen van de kindereu vermakende, leei'de de schoolonder- wijzer zijne scholieren en sclioliersters. — Wanneer willen de beeren N. hun vertrek in hunne nieuwe woning nemen? — Den körnenden maandag. — Waarom vertaten de nichten van Mevi'ouw 0. hare fraaije woning op den dam? — Zij kuunen daar niet ougestoord (ongehinderd) arbeiden (wer- ken). Zij liooren 's dags slechts razende jongens, rollende Wagens, babbelende meisjes aan de pomp, krakelende vrou- wen op de markt , blaffende honden , draveude paarden, kortom, een geraas om dol te worden. — Wel is waar, dit ri is te veel voor hoorende ooren , en voelende harten! — En in hare nieuwe woning ? Ziillen zij zieh over niets te be- klagen hebben. — Daar zullea zij rookende schoorsteenen zien en stoommachinen hooren kugchMi; daartoe duizen- V den van snorrende raden (wielen) en maauwende kalten op de daken rondom. — Er zijn twee soorten van menschen: bezittende en wenschende; een ieder wenscht, wat hij niet heeft ; verder verliezende en zoekende, en naauwelijks heeft een gevonden, of hij reeds meer zoekt. — Ik zal morgen raet mijne familie vertrekken. — Waar gaat gij heen (he- nen)? — Wij gaan op het land, en hooren daar ouze lieve- lingsmuziek: blatende schapen, kirrende duiven, fluitende viuken, kraijende hanen en bloeijende boomen. — Bloeijende boomen ? Is dit ook muziek ? 39. Er was eens een man, die Gulliver heette, en in den tijd zijns levens vele reizen gedan had. Deze man voer eens te scheep. Daar kwam een storm, en hij moest schipbreuk lijden. Gulliver alleen redde zieh aan den oever. Hij was van het zwemmen zeer vermoeid, eid — 48 — zieh in iiet gras eu sliep in. Daar kwam een gezelschap van dwergen , lieden zoo groot als het vingertje van mijn zoontje , hieven voor schrik een geschreuw aan , en liepen al krijtende voort. Zij berigtten aan hunnen koning,'een maimetje , het welk een kroontje op zijn hoofdje had , en na aanhooring van het verhaal met het donderende stempje van eenen kever het bevel gaf. dat een gedeelte van zijn heer (leger) uitrukken , ketenen en touwen medenemen. en den reuzen aan pinnen in der aarde vastbinden zouden. Gulliver werd al slapende met duizend vadems gebenden. Ik ge- loof, dat een zulk touw gelijk als een vadempje van eene spin tusschen zijnen neus en zijneu mond gespand was, en hem kittelde; kortom, hij niesde, dat de aarde beefde, en de mannetjes op de neusjes stortten , en de rijdertjes onder hunne paardjes lagen. Eindelijk ontwaakte hij , en stond op. Daar zag hij ontelbare hoopen van kleine schepseltjes voor hem heen kruipen , en bukte zieh om zulk een diertje op te nemen en nader te beschouwen (be- zien), Hij zag met verwondering (verbaasdheid) dat het een soldaatje was, hetwelk sabeltje, geweertje (snaphaantje) droeg , en een kleedje van alle kleuren aanhad. Op het hoofdje zat een hoedje met een vedertje, en aan zijne voetjes had hed zwarte laarsjes met spoortjes. Gulliver stelde het wederom op de aarde en verheugde zieh aan het gewemel (gewriemel) van deze dwergjes. Hij deed een ige schreden (stappen), en zag eene stad voor, of om eigentlijk (eigenlijk) te spreken, onder zieh. Het was de hoofdstad van het dwergvolkje. Huisjes vormten straat- jes en Vierkante ( — ige) plaatsjes; hij zag gebouwtjes, de- welke grooter waren dan andere, en giste (vermoedde), dat het paleisjes, kerkjes en slotjes moesten zijn. Een riviertje met grootere en kleinere scheepjes, met zeiltjes en wimpeltjes van alle kleuren, doorkruisde de stad. Gul- — 49 — liver naam waar, dat de lieden in de Straten hunne kleine halsjes uitstrekten , en naar hem zagen. Het was in het algemeen een groot oproer beneden hem. 40. Intusschen waren kleine zwarte mannetjes in het paleis geloopen, om met den koning raad te plegen over hetgene, wat met het gedrogt te beginnen zij. Het werd besloten, hem een gezantschap af te zenden , en hem te verzoeken, het land te verlaten. Zes van de zwarte mannetjes (manne- kens) traden thans uit het paleis, en de overige bleven met den koning achter de vensters het gezantschap nastarende. Dezen zwaaiden~~met de hoeden, en gaven aan Gulliver te verstaan, dat zij hem iets te zeggen hadden. Hij greep eenigen op, hield hen aan zijn oor, en nadat hij hunne kommissie vernomen had, antwoordde hij hen , dat hij hun landje te verlaten wenschte , en dat hij honger en dorst had. Daarop keerde het gezantschap in het paleis terug. Gulliver bukte zieh en hoorde, dat klokjes, die hem schelletjes schenen , in alle kerkjes luidden. Terstond kwamen van alle kanten mannetjes, die tonnetjes voor zieh rolden (wentelden), en osjes te zamen dreven. Deze wer- den geslagt en geheel gebraden. Daarna werd hij van hetzelfde gezantschap ten eten en ten drinken uitgenoodigd. Nadat hij in een oogenblik (in een ommezien) alles ten lijve gejaagd hat, zeide hij hen, dat hij inderdaad (in waarheid) nog lang niet verzadigd was, (doch) echter zieh verwijderen wilde. Daarop hoorde hij een gonzen en luiden (schellen); hij luisterde , en naam waar, dat door de heerrauziek van schelletjes, trorameltjes en pijpjes het — 50 — gewekene gevaar gevierd werd. Hij ging weg, en bevond zieh weldra aan den oever der zee, waar hij een schip zag, dat hem opnaam. 41. De menschlievende pastoor. De pastoor vau een dorp, digt bij Bordeaux gelegen, bevond zieh in deze stad, toen derzelver geheele omtrek onder water stond. Zijne eerste zoi'g was, om zijne beeren ter hulp te snelleu ! Maar eene onmetelijke zee scheidde hen van hem af. Van verre de huizen van het dorp verzwolgen ziende, bood hij dadelijk vijf en twintig Louisd'or aan dengeneu, die de ougelukkigen , dewelke poogden zieh of hunuen daken te behouden, te redden zoude trachten. Eindelijk doet er zieh een op , en gaat met zijne schult ter zee. Maar deze beangstigd ras terug keerende (körnende) , durfde geen mensch het meer wagen, Toen zeide de pastoor: „Wil dan niemand de 25 Louisd'or verdienen? welaan, dan zal ik doen, wat ik kan". Hij spreng daarop met nog eenen anderen man in de schult, waagde zieh op de woedende golven, en onderging alle mogelijke gevaren. Aan het verzwolgen dorp aaugekomen, voer hij van hüls te hüls, en keerde weldra , zonder^ ongelukken met zeven en negeutig per- sonen, zoo mannen als vrouwen, naar Bordeaux terug. 41. (5.) Rotterdam, 1. Julij .... Den Heer Filips Veelnemer te Keulen. Mijnheer ! Wij hebben de eer UEd. te berigten, dat wij alhier een Handel - en Commissie - huis opgerigt hebben , onder de — 51 — firma van Z. & C. met oogmerk, om ons voornai^elijk op V het laatstgenoemde vak toe te leggen. '" -' ' hJ Toereikende (geuoegzame) fondsen, vereenigd (gepaard), ZOO wij mögen vertrouwen, met de noodige kennis, zuUen ons in Staat stellen, de belangen onzer begunstigers, welke ons met derzelver verti'ouwen gelieven te vereeren, in alle deelen te bebartigen, en het zal ons aangenaam zijn, dat UEd. ons in de gelegenbeid gelieve te stellen, om dit met daden te bewijzen , zullende wij ook met genoegen onze vrienden die faciliteitcn doen genieten, welke redelijker wijze kunnen verlangd worden. Wij verzoekeu van onze onderstaande handteekeningen (onderteek.) nota te nemen, en aan geene andere geloof te slaan. Wijders ons in UEd. gunstig aandenken bevelende, beb- ben wij de eer met wäre acbting te zijn, Mijn Heer! UEd. Dw. dienaren Z. & C. 42. Hoe veel grossen staalpennen hebt gij gekocht? — Ik heb slechts vijftien grossen gekocht. — Hebt gij de Soldaten zien voorbij marcheren?— Ja wel, Mijnheer, ik heb hen gezien, en zelfs geteld.— Hoe veel waren er?— Ik heb er geteld zeven honderd drie en zestig paarden, twee duizend acht honderd vijf en tachtig man voetvolk, vier batterijen kanonuen en drie en vijftig troswagens. — Is deze beer een van uwe vrienden? — 0 neen; hij is zoo onwetend en dorn, dat hij niet tien kan teilen. — Is hij buitendien een goede mensch? — Ik zeg u slechts, dat hij een speler is, en dat 4* — 52 — is genoeg; hij heeft onlangs meer dan zeven honderd daal- ders in het spei verloren. — Gij hebt gelijk; speien is een wraakbaar tijdverdrijf ; buitendien springt met den (der) tijd elk (iegelijk) speler van den os op den ezel. — Men heeft mij onlangs van eenen (een) beer verhaald, die vele dnizenden verspeeld had, en geene kontanten meer hebbende, zijn hertogdom of vorstendom op het spei zette. — Wat is uw buurman (nabuur)? — Hij is een rijke man; hij had als aanvanger in den handel eene kramerij , en verkocht allerlei lekkernijen en andere eetwaren (spijzen. levens- middelen, viktualieen) ; thans heeft hij een fraai huis, gouden en zilveren gereedschappen (Imisraad) ; bijna de geheele nabuurschap is zijn eigendom. Hij wilde onlangs zelfs een gi-aafschap koopen. — Wat is dat voor eene kerk? — Het is de zoogenoemde oude kerk, en het groote huis daar naast, is de grootste drukkerij van onze stad. — Kunnen wij er niet ingaan? — 0 ja, zoo het u gelieft; het orgel speelt nog. — Maar ik zie geen altaar. — Het is hier gebruik, dat niet slechts de Hervormden, maar ook alle Lutherischen geen altaar hebben. Maar in dit heiligdom vindt gij eene heerlijke schilderij van Yan Dijk. 43. De keurvorst van Keulen te Bruel zijn hof houdende, en eens vernemende, dat er in de stad een man met eenen grooten sterken leeuw rondliep, om denzelven voor geld te laten zien, kreeg lust om dezen leeuw tegen eenen stier te laten vechten, ten cinde den Prins van Oranje bij deze gelegenheid eens te bespotten. Hij berigtte zijnen hove- lingen, dat, als zij den volgenden dag een Wuchtig schouw- spel wilden zien , zij zieh slechts aan het hof hadden te begcven, wijl (dewijl) hij den Hertog van Alva en den — 53 - Prins van Oraiije tegen elkander zoude laten vechten, hou- dende den leeuw voor den eersten, en den stiei* voor den laatsten. Ondertusschen liet hij den leeuw eenen ganschen dag vasten, ten einde hem des te hongeriger en wreedaar- diger te makeu. Deze beide diereu in het strijdperk ge- komen, zagen elkander eeuigen tijd van verre aan. Ver- Tolgens viel de leeuw den stier aan , en scheurde hem een stuk vleesch uit het lijf. De stier begon \Teesselijk te brüllen en ontweek den leeuw; doch deze hem een en audermaal aanvallende, geraakte tevens eenige keeren op X^. de horens van den stier , "mT vTerd zoo hoog in de lucht geworpen, dat hij eindelijk den lust verloor, om den stryd te hervatten. De verwoede stier valt nu zelf den leeuw aan en jaagt hem van den eenen hoek van het perk tot den anderen , zoo dat men genoodzaakt is om den stier dood te schieten, ten einde den leeuw in het leven te be- houden. De strijd eindigte dus tot schände van den Spaansch- gezinden Keurvorst, maar tot blijdschap van vele aanschou- wers, die den Prins van Oranje zulk eenen goedeu uit- slag vurig toewenschten. 44. Schrijft gij met mijne pen? — Ja, mijne lieve, ik schrijf met de uwe. — Waarom nemt gij mijne pen, zonder mij om verlof gevraagd te hebben? — Ik had dezelve niet ge- uomen, Indien ik de mijne gevonden had. — Zict gij de- zelve niet? Daar ligt ze. — Hebt gij niet den sluitel van , mijne moei gevonden, Mejufvi'ouw? Men zeide mij dat ^ gij denzelven gehad hadt. — Neeu, Mijnheer, ik heb slechts den mijnen ; maar mij dunkt , dat ik den baren in bare kamer, op bare tafel gezien heb.— Jan! Wat vooreene flesch \ hebt gij mij gebragt ? Dat is slechts de flesch van mijne kinderen. — 54 — Breng mij toch mijne blaauwe kristalen flesch en niijnen zilveren bokaal. — Is dit niet uwe flesch? — Indien ik de- zelve kende, zou ik u de uwe, en uwen kinders de hunne gebragt hebben. — Gij, meisjes, waar gaat gij heen? — Wij gaan nu in de school. — Hebt gij ook alle uwe boeken, schrijfboeken, pennen, teekenpennen en breizakken ? — Ja, lieve moeder, eene iegelijk heeft de hare. — Hoenoudt gij uwe pen, mijn kind? — Gij zult noch fraai nocli schoon schrijven. Zie hoe uw broeder de zijne, en uwe zusters de hare houden! Gij moest dezelve ook dus houden. — Hoe maakt het de kleine Karel? — Hij is nog ziek. Het zij nu dat hij onrijp fruit, of dat hij er te veel gegeten hebbe, kortom , hij is nog niet hersteld. — Indien ik wist, dat mijne kinderen niet volmaakt gehoorzaam waren, ik zou heu niet in mijnen tuin late^ gaan, ik zou denzelven opsluiten. 44. (6.) Recommandatie- brief. Den Heer Kruidenier te Londen. Rotterdam, 5. Maart .... De overbrenger van dezen brief is een mijner neven, die voornemens is, een reisje door England te doen, niet alleen met het oogmerk, ora al het merkwaardige in de steden en dorpen te zien , maar hoofdzakelijk , om de fabrijken en bergwerken te leeren kennen, en met den koophandel aldaar zieh bekend te maken. Ik neem der- halve de vrijheid, hem bij UEd. aan te bevelen, en zal alle beleefdheden, die UEd. hem zal gelieven te bewijzen, aanmerken, alsof dezelve mij gedaan waren, terwijl ik U — 55 — tevens (teffens) de verzekeriiig geef, dat UEd. mij steeda tot Wederdienst bereid zal vinden. Ik heb hem te gelijker tijd met eenige orders voor UEd. belast, die ik hoop dat dezelve tot de gelimiteerde prijzen zullen kunneii uitgevoerd worden, vooral de meekrap , de krenten, de (kruid-) nageis, nootmuskaten, het potlood, het stijfsel , en de witte zeep , waarom ik op dit oogenblik zeer verlegen ben. Mögt dit echter het geval niet zijn, ZOO wenschte ik eerst berigt daaromtrent te ontvangen. De tijdingen, die men uit de Zuid-Amerikaansche Staaten vy bij voortduring ontvangt, bewijzen allen, dat er vooreerst nog geene geregelde orde van zaken in deze landen te verwachten is , en dat alle handelsspekulatieen daarheen met groote voorzigtigheid begonnen moeten worden, ten einde zieh niet aan de grootste verliezen bloot te stellen. Ik ben met de meeste achting UEd. Dw. dienaar, Godlief Geldlief. 45. Ik heb hier onderscheidene soorten van buitenlandsch (buitenheemsch , uitheemsch) geld; weet gij mij niemand aan de band te doen , bij wien ik dezelve tegen Neder- landsch munt zoude kunnen verwisselen? — 0 ja, Mijnheer; kom met mij naar genen wisselaar ; het is de beer Kreeft, een van onze vornaamste kenners van vreemde muntspecieen. — Zijt gij Mijnheer Kreeft? — Om u te dienen. Wat wenscht gij, Mijnheer? — Ik heb hier eenige Pruissische pistolen , kroondaalders en andere duitsche rauntsoorten ; wilt gij mij wel Nederlandsch geld er voor geven? — Zeer gaarne; laat ons zien hoe veel het is. — Hier hebt gij alles ; gelieft het u na te teilen ? — De derde rijksdaalder is — 56 — valsch, de achtste ook ; ik rnoet dezelve uitschieten ; de twaalfde van deze louisd'or is niet volwigtig. — Wildet gij mij wel eu speciekoersje over het gelieel maken? — Hier, Mijnheer, is hetzelve, benevens de prijzen, tot welke ik de muntsoorten kan annemen. — Ik moet mij wel na deze be- rekening voegen, schoou (ofschoon) mij eenige soorten als te laag genoteerd voorkomen. — Ik heb uw geld naar den loopenden koers berekend. Welke soort van geld wenscht gij daarvoor te hebben? — Geef mij een derde in neder- landsclie banknoten (bankbriefjes) van honderd tot twintig gülden; de tweede derde in gouden tienguldenstukjes, eu het overige half in grof zilver en half in klein zilvergeld. — Wat is dat voor een stuk? Het is koper. — Het is een duit, de achtste van een stniver, en dit hier is een Cent, de vijfde van een stuiver of de honderdste van een gülden. 46. Waar komt gij van daan, mijne kinderen? — Wij komen van de school.— Wat voor lessen hebt gij gehad? — Wij hebben eene rekenles eu eene schrijfles gehad. — Wat hebt gij gerekendV — Wij hebben met breuken gerekeud. — Kunt gij breuken optellen? — 0 ja lieve moeder. — Ik wil u eens op den toets zetten. Ik heb geld gehad; daarvan heb ik uitgegeven het derde, het vierde en van daag nog het zesde ; nu heb ik nog twintig gülden ; hoeveel had ik V — Honderd gülden, lieve moeder. — Neen, mijn zoon ; gij hebt uiet nagedacht ; gij hebt geraden ; na slechts een oogeublik gerekend te hebben, geeft gij mij reeds antwoord. — Tachtig gülden ! — Regt, mijue dochter ! — Kunt gij ook aftrekken ? — Wij kunnen aftrekken, vermenigvuldigen , en deelen. — Indien ik honderd gülden hadde, en gave u drie en dertig — 57 — en eeneu derden er van, welke deel van de honderd gülden zou overig blijven? Na mij dit gezegd, en uw dichtstuk van buiten geleerd te hebben, zal ik u iets geven te verdeelen^ dat u nog meer zal verbeugen, dan bet deelen der breuken. — Ik zal bet terstond hebben, lieve moeder! — Van mijn zoontje moet ik altijd zeggen: Yeel gescbreeuw , maar weinig wol ! Verkoop de beerenbuid eerst na den beer dood gescboten te bebben! 47. Zelfopoffering van Jan van Schaffelaar. Wilt gij ons niet iets verteilen, lieve vader? — Nu wel, ik wil u eenen trek uit de gescbiedenis van ons vaderland verbalen. Gedurende Filips des Tweeden minder jarigbeid kregen de Kabeljaauwscben in gebeel Holland de overband. — Wie waren deze Kabeljaauwscben? — De Hoekscben en Kabel- jaauwscben waren twee politisscbe partijen, die omtrent bet midden van de veertiende eeuw in Holland ontstonden, en wier oorsprong ik u een ander maal wil verteilen. De eerste waren meest edellieden; er waren er maar ook onder de andere partij. — Vele Hoekscben waren naar ütrecbt en Amersfoort geweken, en wreekten zicb bij elke gelegenheid fei op de Hollanders. De moedige Jan van Scbaffelaar, met acbt of negentien Soldaten, de kerk en den toren van Barneveld bezet bebbende, gaan de Hoek- scben met eene groote overmagt op Scbaffelaar los. De zwakke bezetting, na eene kloeke verdediging geene kans zieude, ora bet beleg uit te bouden, spreekt van zicb over te geven, doch krijgt tot antwoord: „Geene genade voor Scbaffelaar; werpt eerst dezen uit de torengaten tot ons — 58 — naar beneden, of vreest allen den dood!" Zijne dappere en brave krijgsmakkers , gruwende van zulk eene snood- heid, zeggen : „dat zij liever allen willen sterven, dan zieh aan zulk eene afgrijzelijke misdaad schuldig maken." De edele Schaifelaai*, getroffen over zulk eene gehechtheid, en tevens met het lot der zijnen begaan, uadert ongemerkt den trans des torens, en zegt tegen zijne dapperen : „Broe- ders ! ik moet eens sterven , en reken mij gelukkig thans door mijnen dood u allen het leven behouden te hebben!" De banden nu in de zijden zettende, springt hij naar be- neden ; Waar de verbitterde vijanden hem , dewijl hij nog teekenen van leven geeft, verder moorddadig afmaken. Wie vereert hier niet Schaffelaar 's ougehoorde zelfopoffe- ring die het leven van anderen boven het zijne stelde? Maar men bejammere deze tijden, waarin, door verbittering tegen elkander, alle gevoelens van menschenliefde schenen uitgedoofd. , )^ Te regt zegt echter onze uitmuntende Van Kampen, dat de edele daad van Schaffelaar aan Holland's eer ter ver- goeding strekke, voor al de gruwelen van tijd tot tijd door de Hoekschen en Kabeljaauwschen bedreven. — En nu, mijne kinders, wat zegt gij er van? Is zulk eene groot- moedige daad slechts voor het aanschouwen ? 48. Terug-keer (terugkomst) van Moskou. God, welk eeen terugtogt! Het krachtigste penseel, de stoutste dichtgeest , is niet in Staat , meer dan flaauwe trekken te schilderen (malen) van dat alles wat in veer- tig dagen tusschen Moskou en de Niemen is voorgevallen. Daar ligt het gebeente van drie honderd duizend Fransche — 59 — en andere beiden en roemrijk gelikteekende Veteranen, gemengd ook onder de tallooze geraamten van geslagte of door honger en koude gesneuvelde paarden, alles bedolven onder de versperde brokken van in den steek gebleven krijgs-en voertuig. Daar heeft de roekelooze barbaar eene zee van raartelaarsbloed doen plengen, waarvan de breede vlakten rookten, en de rivieren rood geverwd waren. Daar hebben steden, dorpen, hutten zelfs, kortom alle sporen van menschelijke bevolking opgehouden te bestaan. Daar giert, thans de noordewind als een hüllend spooksel heen (henen) over eene levenlooze wildernis, over een onraetelijk, met bekkeneelen en riifen overdekt kerkhof. Daar ligt de roem en trots van den geweldenaar, de glorie zijner veld- heeren, de bloem van Frankrijks, Duitschlands , Italie's, Hollands en Polens jongelingscbap, en al deze heerlijk- heid van legers, twintig jaren lang gewoon te zegepralen, verachtelijk begraven ! — — AI wat de geschiedenis vermeld van Farao's, en Sanherib's, en Xerxes' nederlagen, Staat bij dit tafereel in de schaduw geplaatst, en het ellendig overschot van eene heerraagt, waarvoor de wereld even te voren geknield en gesidderd had, kwam terug als eene bende naakte, uitgemergelde landloopers, de spot en verguizing van het laagste gern een! "~ 49. De Krukken. De inwoners eener groote stad allen op krukken te zien gaan, is een gezigt, hetwelk bijna niet nalaten kan gelach te verwekken, en een ongeh'nkten aanschouwer nieuws- gierig te maken, cm de reden van zulk een verschijnsel te verstaan. — — — 60 — Zoo ging het Doctor Malph, toen hij naar (te) Gondar, de hoofdstad van Hahesch , kvvam, waar hij zieh eenigen tijd wilde ophouden: gelijk liij in de beschrijving van dat rijk verhaait. Groot en klein — alles liep te Gondar op krukken. Dit vreemde gezigt trof den Doctor geweldiglijk. Bij zijne eerste intrede in de stad meende hij dat het slechts kortswijl was : doch wel haast werd hij van deze dwaling genezen; en hij vernani, dat de menschen, te Gondar, nooit anders dan op krukken liepen. Zijn. dan, \roeg (vraagde) hij verwonderd, de menschen hier allen te gader (altegader) kreupels? — Neen! was het antwoord , zij zijn niet kreupels. Altans zij komen, gezond van lijf en leden ter wereld, even als de andere menschen : doch, zoo haast de kinderen loopen leeren, worden Imn, door de ouderen, krukken gegeven, welken zij nimmer in hun leven weg- werpen. — Maar , hernam Balph , waartoe toch deze voor- zorg? Wil men dan hier wijzer zijn, dan de natuur, die (aan) den mensch twee beenen geeft, om daarop te gaan? — De man, (aan) wien hij deze vraag deed, was met het antwoord eenigzins verlegen, en verwees den Doctor naar een' ander', die den naam had van zeer geleerd te wezen. Deze poogde aan Malpli te beduiden, hoe onontbeerlijk de krukken zijn, om aan geen gevaar van vallen blootge- steld te wezen. Hij beriep zieh, tot dat einde, op de oude overleveringen zijns volks, en sprak van een zeker" man, dien hij zijnen stamvader noemde, wiens beenen , zoo hij zeide, bij uitstek stevig geweest waren , en die echter, eer hij nog op krukken ging, wel degelijk gevallen was. Ralph verzekerde, daartegen, dat hij verscheiden krukken- looze menschen kende, die, na hunne kindsehe dageu, nog nimmer op eene aanmerkelijke wijze gevallen waren; dat altans dit gevaar zeer gering, eu al vast niet groot ge- — 61 — noeg was, om ter afwering (e) van hetzelve, de natuur door de kunst te verstomraelen , en dat men , in allen ge- val (gevalle), ook op krukken kon uitglijden , en armen of beenen breken. Kortom : Ralph kon het met den Geleerden niet eens worden , en elk bleef bij zijn vorig gevoelen. 50. Vervolg van Doctor Ralphs avontuur. De gewoonte is des ('s) menschen tweede natuur. Zoo was het ook in dit opzigt, met de inwoners van Goudar gelegen. Eenmaal aan de krukken gewoon, beschouwden zij nu dezelven als een wezeulijk bestanddeel van elk braaf mensch, en als een onontbeerlijk hulpmiddel, om in het gaan niet te vallen. Dit hun vooroordeel was zoo diep geworteld, dat zij eenen mensch, die geene krukken droeg, niet konden verdragen, ja zelfs vijandetijk behandelden: weshalve zij slechts zelden eenen krukkeloozen te zien kregen ; dewijl niemand der naburen het ligtelijk waagde, om op gondarschen bodem, zonder krukken te verschij- nen : ten einde zieh niet aan beschimpingen en mishande- lingen van groot en klein gemeen prijs te geven. Balpli echter waagde het, dit te doen. Misschien wel had men vergeten, hem van deze gewoonte tijdiglijk (tijde- ^_ lijk) kennis te geven. Altans hij was zonder krukken in de stad gekommen. Zoo vreemd hij te kijken stond, even ZOO vreemd werd hij door een- iegelijk aangekeken. Joug en oud liep uit, en gaapte hem aan , als of hij een zeld- zaam dier was. Terwijl hij met dien Geleerden op de straat had staan praten, was er reeds een hoop volks rondom hem vergaderd, om te letten op de beweging van — 62 — zijnen beenen, hoe hij namelijk dezelven zondev krukken zou voortzetten. Met moeite drong hij door deze menigte heeu, en geraakte eindelijk in eene herberg, waar „de gou- den ]cru¥' op een uithaiigbord geschilderd stond. Het gerucht, aangaande de aankomst van eenen vreem- deling zonder ki'ukken, die zijnen intrek in ,,de gouden l'ruJi'' genomen had, verspreidde zieh al spoedelijk door de geheele stad. Couranten, Nieuwsposten , allerlei papie- ren gewaagden van dit verschijnsel, Elk wilde dezen man zien; en altijd stond er, ten minste in de eerste dagen , een hoop nieuwsgierigen voor ,,de gouden kruJc" op hera te wachten. 51. De krukken, Tweede vervolg. Toen de Geleerden van Gondar de aankomst van Ralph vernomen hadden, begonnen zij weihaast over hem te phi- losopheren, ja zelfs twistschriften (strijdschriften) te schrij- ven. De eene twijfelde, of hij wel een mensch wäre, en niet veel eer t'huis behoorde onder het geslacht der apen. Een ander beweerde , dat hij waarschijnelijk een afgevallen engel zoude wezen. De meesten echter hielden hem voor een mensch van eene geheel hij^ondere soort. Terwijl de Geleerden dus over hem twisteden, hield de groote hoop Ongeleerden hem voor hetgene hij werkelijk was, te weten voor een gewoon mensch, doch die — zonderbaar genoeg ! — geenc krukken gehruikte. Onder de Geestelijken van Gondar waren eenige man- nen, die van het bijgeloof omtrent de krukken eenigzins genezen waren. Doch het getal van dezen was verre het kleinste. De meesten ijverten voor de noodzakelijkheid — 63 — van het krukkeiigebruik , zoo driftelijk, als of er het welzijn (de welvaart) van het gansche Huhesch van afhing (afhoug). Van deze laatsteu vooral had Doctor Ralph veel te lijden. Eerst strooiden zij onder hat volk uit, dat hij geen mensch was, maar een diiivel , aan wien slechts de bokkenpooten ontbraken. Vervolgens, van het tegendeel overtuigd geworden zijnde , verzekerden zij , dat hij teu minste een zeer siecht mensch, eu vei*metel schepsel was. en in de stad niet behoorde geduld te worden, dewijl hij op eigen beenen, zonder krukken ging (gong.) ij 52. De krukken. Derde vervolg. „fien van beiden, zeiden zij; die ^Teemdeling moet Gondar ruimen, of hij moet toelaten, dat men hem krukken onder de armen binde. In de staten van den grooten Nagusch, mag zieh geen ki'ukkelooze nestelen. Wij , Priesters van Vischnou , vinden ons verpligt daar- voor te waken. Het belang zoo wel onzer kerk, als ook van den staat zelven. vordert dit van ons." — Ook onder de Regtsgeleerden waren eenige, uit redenen van staat- kunde, van hetzelfde begrip. — Zelfs verklaarde zieh een enkele geneeskundige voor de krukken, om reden, dat dezelven, zoo men meende, de gezondheid bevorderen, en eene al te groote inspanniug der spieren en zenuwen, en daaruit ligtelijk outstaande afmatting, voorkomen. Op zekeren tijd, na dat Ralph reeds eenige weken te Gondar had doorgebragt, en men hem meermalen ver- geefs getracht had, krukken onder de armen vast te maken, had hij eindelijk de onvoorzigtigheid , om zieh in — 64 — het openbaar tegen de krukken uit te laten , en het volk te vermanen, om toch de krukken weg te werpen, als een onuatuurlijk en noodloos werktuig, waardoor het vrije gebruik der ledematen gehinderd werd. „Neemt, sprak hij, er zelven de proef van. Ik verzeker u, dat gij binnen kort ZOO goed als ik, zonder krukken zult kunnen loopen." Deze woorden werkten zeer tot Ralph's nadeel, toen zij bekend raakten. De haat tegen hem vermeerderde , in- zonderheid toen hij een klein opstel over dit onderwerp, in 't licht gaf. Staatkundigen en Priesters vereenigden zieh, om hem , als een gevaarlijk schepsel , uit den weg te ruimen. — Arme Ralph! gij hebt in een wesgenuest ge- stoken; en dit doet. men niet straffeloos ! Het duurde niet lang, of de Doctor werd bij den kraag (kop) gevat, en in een' donkeren kerker geworpen. Men stelde hem voor, om binnen eenen bepaalden tijd het ge- schrevene openlijk te herraepen, of anders zijne straf op het schavot te ontvangen. 53. De krukken. Besluit. (Binde.) Xu begon Ralph in te zien, hoe dwaas het zij (is), in het land der krukken, krukkeloos te willen loopen. Zal ik nu, zeide hij tot zieh zelven, in dit krukkenland . een martelaar worden voor het gezond verstand ? Neen ! dit nooit ! Mundus vult decipi ; decipiatur ergo ! (De wereld wil bedrogen zijn. zij möge dan bedrogen worden.) Geeft mij krukken, riep hij, om daarop te loopen; geeft schrijf- gereedschap; en ik zal alles herroepen. Ik zie nu duide- lijk, dat men hier, zonder krukken, niet kan voortkomen. Welaan ! Krukken, krukken, zeg ik. Wel moeten zij varen, die krukken voortaan! — 65 — Binnen weinig tijds kwamen de krukken te voorschijn, die men Ralph onder de armen bond; en nu herriep hij zijn Schrift, gelijk men van hem begeerde. Dit alles verrigt en bekend geworden zijnde, juichte de gansche stad; en een ieder, inzonderheid de heilige Priesterschaar , sprak tot lof van den nieuwbekeerden. Ralph zelve maakte, bij deze gelegenheid, een liedeken vol van de fijnste ironie^ hetwelk tot zijn geluk, slechts door weinigen regt begrepen werd. Het gemeen vond het liedeken zeer fraai ; en Gondar's straatzangsters , die de bekeering van Doctor Ralph allerwegen rondriepen, zongen hetzelve op alle hoeken der Straten. De geestelijken na- men Ralph nu in hun bijzonder opzigt, om hem in het gebruik der krukken te onderwijzen. Ralph maakte groote Vorderingen. Echter kostte hem het twaalfmaal in de rondte slingeren, na clrie schreden vooruit gedaan te heb- ben, veel moeite, eer hij eenige vaardigheid in deze kunst gekregeu had; en hij beweerde wel eens, zediglijk, tegen een' vertrouwden vriend, dat de krukk^ngang in der daad niet zeer gemakkelijk is. Zoo haast hij kon, vertrok Ralph uit Gondar, na zijne schuldeischers betaald te hebben. Op krukken ging hij de stad uit , onder de toejuiching der menigte , die hem te voren, toen hij op zijne beenen ging, verfoeid had. 54. Het ontbreekt niet aan bijzondere trekken, die ons aan- leiding geven, om gunstig van des Keizers Karel regering te denken, Indien hij dezelve tot het einde van zijn leven hadde (had) willen behartigen. Schoon zijne beden zwaar en menigvuldig waren , nogtans kan men aanmerken , dat niemand onder alle vorsten de trage toestemming der staten, C)oa. ©c^lüffel. 5 - 66 — hunne weigeringen, en het gestadig krakeelen over den omslag der penningen met zoo veel geduld verdragen heeft. — Hebt gij u zelven reeds gevraagt, of gij uw noodlot geduldig verdraagt? — Ik, voor mij (wat mij betreft), ik was niet immer (altijd, altoos) geduldig ; en gij waart het ook niet immer. — Is het niet dikwijls zwaar , zijn noodlot te verdragen ? — Zeer dikwijls ; want ik zeg, dat niet slechts het ongeluk, maar zelfs het geluk dikwijls zwaar te ver- dragen is. — Hebt gij over hetgeen nagedacht, wat gij daar zegt? — Wijze mannen hebben hetzelfde gezegd. — Gelooft gij wel, dat gij weiniger ongelukkig geweest wäret, Indien gij uw geluk haddet kunnen verdragen? — Het is met u gegaan, gelijk mijne beiden neven; zij waren rijk, en heb- ben hun geluk niet kunnen verdragen; thans zijn zij arm, en gevoelen zieh ongelukkig. Wees thans wijzer , en leer in uwe laatste jaren zoodanig te zijn, als gij in de lente van uw leven niet waart. Beter laat dan nooit! — Ware het lot van alle dienstboden zoo gunstig, als dat van de mijnen, alle zouden tevreden zijn ; er waren geene klagten ; maar, Indien ik hen als dieren wil behandelen, zullen zij dieren zijn. Schoon een mensch arm is, zal ik hem nooit over de schouders aanzien. 55. Zelden werden de beden ingewilligd, zonder dat men eenige gunst of voorwaarde, tot vergelding, daartegen wist te bedingen. De steden waren veel magtiger dan ooit te voren; zij wilden zulks voor den vorsten ontveinzen, die, zonder hierover gestoord te zijn, op maatregelen bedacht was, om met behendigheid den dekmantel op te ligten, en hoewel hij in eene zaak van dat belang zijn oogmerk nooit bereikte, is echter zijne liefde voor het volk geens- — 67 — zins verkoeld , veel min bem aangezet, om door geweidige middelen zieh te verzekeren, van hetgene hij door zacht- heid niet verwerven kon. Zijn ontwerp bestond voorname- lijk in het beffen des honderdsten pennings van alle uit- gaande koopmansgoederen (koopmanscbappen), en des tien- den van de inkomsten der vaste goederen, als mede van de jaarlijkscbe winst der kooplieden. Dit was zeer wel uitgedacht, om het voorgestelde oogmerk te bereiken; maar het ontmoette zoo [vele zwarigbeden , dat de Keizer zelf den honderdsten penning terstond wederom afschafte, en de nalatigbeid op het invorderen des tienden, welke in de meeste steden zeer groot was, door de vingeren zag. Dus kan men van bem zeggen, dat hij tusschen alleenbeerscbing en dwingelandij onderscbeid wist te maken. — De Keizer Karel beeft in der daad (werkelijk) belang in zijne volken gesteld, en zijne liefde tot dezelve was niet geveinsd; In- dien zijn zoon geweest wäre als hij, zouden de Nederlan- ders een gelukkig volk geweest zijn. Men beeft dezen den spaanschen Tiberius genoemd, en beeft daarbij niet ongelijk. Uit alle zijne bandelingen zou (zoude) men ge- oordeeld bebben|, dat dezelve geen ander einde bedoelden, dan te beproeven, wat er noodig wäre, om een allerzacht- moedigst volk tot ongeduld en wanhoop te tergen. 56. Alva in de Nederlanden. In het jaar een duizend vijf bonderd zeven en zestig kwam Alva met een raagtig leger uit Spanje, Door zijne aannadering werd reeds de scbrik aan alle zijden verspreid; maar hij ging in wreedheid de verwachting nog verre te boven; zijn trotsch gedrag werd ook wel haast ondi-agelijk — 68 — yoor de landvoogdes , die daarop met weinig moeite haar ontslag van den Koning verwierf, en deze landen verliet. Straks daarna vertoonde hij zieh aan de sidderende inge- zetenen , met de uitgezochtste trekken van ongenade en dwingelandij. Reeds tevoren waren de graven van Egmond en Hoorn benevens vele andere voorname heeren door hem gevangen genomen, om hen vervolgens op het schavot te brengen. Nu stelde hij op zijn eigen gezag eenen Raad van Beroerten aan , die uit twaalf willekeurigen regters beetaande, geene schaduw van wetten of voorregten meer overliet. Dit was de Bloedraad, die naderhand aan elk Nederlander reeds in zijne wieg onder dien hateiijken naam bekend geworden is. Vargas, aan het hoofd van dezen raad gesteld, kweet zieh met vangen en spannen als een waardig dienaar van zulk eenen beer. Niets werd gespaard, rang noch Staat, kunne noch ouderdom; zelfs de zulken niet, die nooit eenen stap van den roomschen godsdieust waren afgeweken. Een iegelijk , op wien men eenigzins verdacht kon hebben, werd voor deze vierschaar gedaagd, en zonder regtsgeding ter galge of ten vure verwezen, met verbeurte zijner goederen. Dus waande men door den roof der uitgemergelde landzaten des konings schatkist te verrijken, die inderdaad, door "s lands welvaart slag op slag te krenken, eerlang tot armoede gebragt werd. 57. Alva in de Nederlanden. Berste vervolg. Want vele duizenden waren reeds uit het vaderland ge- weken, en het getal der vlugtelingen werd dagelijk groo- ter ; vele anderen , door de vonnissen des bloedraads van hunne erfgoederen beroofd , vouden zieh buiten Staat om — 69 — eenig mit aan de maatschappij toe te brengen; en zoo nog vermögende lieden van het geval verschoond werden, die hadden in zulk eene angstvalligheid geenen lust, om ban- nen overvloed ten algemeeneu nutte gangbaar te maken, dewijl zulks niet geschieden kon, zonder zieh te ontdekken, waardoor de gretigheid der spaansche dwingelanden verder moest uitgelokt worden. Dus (aldus) verviel de koophan- del tot eenen staat van kwijning, waarvan niets anders dan eene doodelijlve uitkomst te verwacbten was. Niettemin naar Alva's gedachten, alles wel gaande, 6n het werk veilig op dien voet vervolgd zuUende worden, moesten de steden door opgeworpene bürgen (bürgten) en kasteelen ter vol- komene onderwerping gedwongen worden. Maar, als wäre de koophandel niet geuoeg geknakt, dacht hij (hij dacht) nog schadelijker vonden uit, waarin niet (geene) mindere dwaasheid dan heerschzucht doorstraalde. Zeker word door Alva's voorbeeld zonneklaar bewezen, dat de treffelijke hoedanigheden van een groot krijgsman, gelijk hij was, niets gemeen hebben met de deugden die tot het gelukkig landbestuur, waarin alleen de \Tucht der overwinningen bestaat, vereischt worden. Onverzadelijk in zijne gierigheid, begreep hij, dat het weinig was, de ingezetenen van hunnen rijkdom te beroo- ven , zoolang deszelfs afgelegenste bronuen ongestoord (onaangeroerd) bleven; maar hij begreep niet, dat het stremmen van deze bronuen een onvermijdelijk en aller- schadelijkst gevolg van zijne om-egtvaardigheid zou wezen. 58. De dwingeland, die door den koning in den Nederlanden was gezonden, durfte niet slechts de inwoners van hunnen rijkdom berooven, maar ook naar hunne hartader steken, — 70 — door hunnen koophandel groote belastingen op te leggen, en dus de bron van hun leven te stremmen. Hij hadde dit nooit mögen doen ! — Indien gij dürft jegens iemand, wie het zij , rijk of arm , vornaam of gering, onbeleefd zijn, gij zoudt door mij gestraft worden. De kinderen en jongen lieden behooren het ouderdom te eeren, en het ouderdom behoort de jeugd met liefde te behandelen ; maar niemand mag de palen te buiten gaan. — Ik ben van gedachte een boek in het licht te geven. — Zal hetzelve weldra het licht zien ? — Ik heb het voornemen (ik ben voornemens) om hetzelve binnen kort te doen het licht zien. — Den koophandel bepalen, heet naar deszelfs hart- ader steken , en denzelven doen kwijnen. Veeleer mögen wij eenen boom doen wassen, hoe het ons gelieft. — Er zijn waarheden, die men slechts zeer bezwaarlijk de men- schen doet begrijpen. 't Is het bezit van rijkdom , die ons de ki'acht der waarheid doet verzetten, en niettemin kun- nen millioenen ons de v/aarde van de waarheid niet ver- vangen. 58. (7.) Infonnatie-brief. Nijmegen, den . .. Den Heer van Baard te Delft. De beer V. heeft mij eene zeer groote commissie op onderscheidene artikelen opgedrageu, die ik evenwel niet denk uit te voeren, voor dat ik mij van zijne soliditeit heb verzekerd. UEd. zou mij dus ten uiterste verpligten, door mij omtrent den gemeiden (genoemden) beer de noo- dige informatien te (willen) geven. — 71 — Te gelijker tijd meldt mij Heer van Doorn, dat hij met zijnen correspondent alhier niet zeer tevreden , en dien ten gevolge voornemens was te ver anderen. Hij stelt mij derhalve voor, in het vervolg mij met zijne Orders op deze plaats te belasten , en geeft mij UEd. adres op, om bij U de noodige inligtingen wegens zijne omstandig- heden en karakter te kunnen inwinnen. Daar ik ook dezen beer volstrekt niet ken, (ook deze beer mij volstrekt onbekend zijnde), wenscbte ik zoo spoe- dig mogelijk, eenige bepaalde berigten omtrent bet ver- mögen en de denkwijze des Heeren van Doorn te ontvangen. Van de stiptste gebeimbouding beboef ik U wel geene verdere verzekering te doen, zoo min als van mijne be- reidvaardigbeid , om U van mijner kant (op mijne beurt) alle diensten te doen, die in mijn vermögen zijn. Hopende (in de boop) met een spoedig antwoord ver- eerd te zijn, heb ik de eer mij te noemen UEd. Dw. dienaar P. Simpel. N. Verdere handelsbrieven z. achter de lezestukken. 59. Alva in de Nederlanden. Tweede vervolg. Hij eischte dan vooreerst, in plaats van op de gewone manier (wijs) eene bede te doen, in eens den honderd- sten penning van alle goederen en schatten, hetwelk op eene som van meer dan vier millioenen berekend werd. Daarenboven werd door hem met kracht op eene altoos- durende belasting gedrongen , namelijk op de verkooping van alle, zoowel roerende als vaste, goederen, waarbij men — 72 — van de eerste eenen tieiiden, van de laatste eenen twin- tigsten penning zou moeten betalen, zop dikwijls als zij verkocht werden, Dit was den koophandel onmiddelijk naar de hartader gestoken, dewijl alle koopsommen hier- door ZOO veel moesten verhoogd worden, dat het niet meer mogelijk zou zijn met vreemdelingen te handelen, of de gemaakte (gefabriceerde) Stoffen tegen den prijs van vreemde koopmanschappen (waren) biiiten 's lands te vertieren, Toen was het geen tijd meer om te zwijgen; raen ver- zette zieh van alle kanten tegen zulk eene ongerijmd- heid, en de hertog werd voor de eerste maal gewaar dat zijn gezag ten minsten eenige palen had. Echter was hij verre van te zwichten, gedoogende niet dan na lang en lastig aanhouden, dat deze schatting in sommige provincien door zware sommen werd afgekocht , terwijl hij onder- tusschen openlijk beweerde, dat onderzaten niet eens be- hoorden te weten hoe veel zij aan hunnen vorst opb ragten. Zijn geest, onuitputtelijk in trekken van dwingelandij, gaf daarvan ook bij deze gelegenheid een blijk, dienende om de vrijrnoedigheid der utrechtsche geestelijken te straffen. Deze goede vaders, van meening zijnde, dat het hun, vol- gens zekere bulle van den paus, niet vrijstond, in de ge- melde schattiugen buiten (zonder) deszelfs toestemming, te bewilligen , hadden deze bulle door den druk in het licht gegeven. Dit was niet zonder voorkemiis van den gehei- men raad uitgevoerd; maar de hertog aclitte zieh hierdoor ZOO veel meer beleedigd. 06. 