title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: In toch — onderwijs is in dit arme land het enige middel om deze verstootelingen te sterken in den zwaren strijd om het bestaan, waarbij thans de meesten (vooral onder de meisjes) geheel ten gronde gaan. „Seul l'instruction peut nous sauver!" zeiden mij een Israelietische grijsaard. De geijkte, ontwikkelend onderwijs zal hun meer zelfbewustzijn, on daarmee meer besef van eigenwaarde schenken. De zucht naar geestelijke ontwikkeling wordt steeds groter; zelfs onder de Muselmanen is dit merkbaar; en een inrichting voor meer uitgebreid onderwijs, b.v. een school, zou velen hunner trekken naar de scholen der Alliance. Doch voor alles moeten hier de dochteren van Israël geholpen worden, die ondanks haar treurige omgeving de zucht naar iets hogers in zich voelden wakker worden, en die als 't ware de armen smeekend uitstrekken, om getrokken te worden uit den poel van ellendelingen waarin reeds zoovelen harer verzonken. Daarvoor is echter noodig de oprichting van een nieuw schoolgebouw, om zoodoende voor haar het pad van den vooruitgang te effenen, en aan haar zedelijke opheffing te werken. „L'âme juive," schreef Paul Lapie in zijn „Les Civilisations Tunisiennes", „est orientée vers l'avenir!" en tal van verschijnselen in Noord-Afrika bevestigen die meening. Na eeuwenlange onderdrukking nadert ook daar het uur van verlossing. Maar nog eens, verstandelijke ontwikkeling kan daarbij niet worden gemist. Verzet van de zijde der Regering is hierbij gelukkig niet te duchten; zij toch laat volle vrijheid wat het leerplan betreft, zoowel hier als op de scholen der Italiaanse regeering, waar een sterke concurrentie wordt gedreven tegen de Roomsch-Katholieke scholen, hier (om politieke redenen), gesubsidieerd door het Franse gouvernement, doch ook door Joden en Moslims bezocht. Aan godsdienstscholen is hier geen gebrek, daar in de hoofdstad alleen drie Medersas de Oelemas voorbereiden, die echter eerst in Cairo dien titel kunnen verwerven. De Turksche regeering doet alle moeite om haar taal ingang te laten vinden. In bijna alle scholen is een Turksche cursus verplichtend gesteld, ook omdat weinig ambtenaren de taal des lands, het Arabisch, verstaan. De onderwijzers in de gewone lagere scholen zijn In Tunis zijn de helft der leerlingen van het Lycée français Jooden, en op de Fransche Bibliotheek ziet men bijna uitsluitend Joodse lezers. Een oproep tot steun, gericht tot de Nederlandse Jooden, gaf niet wat ik er van verwacht had. Toch had ik de voldoening, van het Hoofdbestuur te Parijs te vernemen, dat mijn arbeid in deze er den stoot aan had gegeven, trots alles, de ZOO noodige school te stichten. bijna alle in Constantinopel opgeleid. Het onderwijs is erkel kosteloos, doch nog zeer gebrekkig, en vele ambtenaren zenden hun kinderen dan ook liever naar de Fransche scholen. In alle districtshoofdplaatsen, "Kaimakamats", zijn zulke scholen opgericht, zelfs in eenige forten der woestijn, waaromheen Nomaden zijn gelegerd. Doch de vraag naar het onderwijs van deze Turksch-Arabische scholen is nog gering; de ouders voelen daaraan voor hun kinderen geen behoefte, en menenen met wat Koran-geprevel te kunnen volstaan. Er is anders, wat de soorten van scholen betreft, in Tripoli keuze genoeg. Men heeft er, behalve de bovengenoemde theologische-, staats- en Europeesche scholen, sedert 1901 een goede industrieschool gesticht, waarop alleen wezen worden toegelaten en waaraan eindelijk een landbouwschool zal worden toegevoegd. Ook voor meisjes bestaat zulk een ambachtsschool, waarop echter alleen kinderen van ambtenaren worden toegelaten; er worden prachtige tapijten vervaardigd. De militaire school wordt druk bezocht; zij telde bij mijn bezoek 230 leerlingen; het eindexamen voor den officiersrang wordt echter alleen in Constantinopel afgenomen. De tegenwoordige directeur van onderwijs, Ismael Naily Bey, geeft zich veel moeite voor de ontwikkeling des volks, en in zijn gezelschap bezoekt ik nog de niet vermelde secundaire school voor jongens, waar het Fransch leeren wordt in de hand gewerkt; en de normaalschool (eerst voor 3 maanden opgericht) met een vijfjarigen cursus. Verder zag ik een "softa-school" en, als bijzondere gunst, een meisjesschool. De Islamische scholen ontstaan bij toeval. Voelt een softa daartoe de neiging, dan verzamelt hij in een vuile marabout eenige leerlingen en laat allen, onverschillig van welk leerjaar, tegelijk verschillende Koran-spreuken in koor opdreunen en van buiten leeren, en dat in turn per dag gedurende 2 à 3 jaren. Geen fout in de uitspraak ontsnapt zijn scherp gehoor, en deze wordt door een tik met een meterlangen stok bestraft. Het schoolgeld bedraagt niet meer dan 10 à 20 cent per week, doch soms schenken de habous eenige toelage voor dit uitgaand godsdienstig onderwijs. De meisjesschool is wat ver buiten de stad gelegen, en na een langen rit moesten wij geruimen tijd wachten in de brandende zon, vooraan ons kloppen (bellen kent men in Tripoli niet) werd gehoor gegeven. De reden van dit wachten was dat, voor ons binnentreden, alle onderwijzeressen snel het gelaat met een sluier moesten bedekken en het lichaam van top tot teen in een leelijken zak moesten steken. Van haar uiterlijk kan ik dus niets mededeelen, evenmin van de Turksche gesprekken, die werden gevoerd; doch onder de leerlingen zag men mooi, fijnbesneden gelaatstrekken, waaruit glinende ogen ons toebloken, terwijl achter den rug der gemaskerden blijkbaar veel kattekwad werd bedreven, wat ons beider vroolijkheid opwekte. Dat het onderwijs onder het vorige regime der Oud-Turken schandelijk verwaarloosd werd, blijkt wel hieruit dat, naar schatting, van de inheemse bewoners der hoofdplaats zeker niet meer dan 3% kan lezen en 1,5% schrijven, terwijl het aantal analphabeten in het binnenland op 990 per duizend wordt geschat! Van een behoorlijke ontwikkeling van landbouw, handel en industrie, kan onder zulke omstandigheden dan ook geen sprake zijn. b. Landbouw en veeteelt. Landbouw. — Deze verkeert nog in de meest primitieve toestanden: alleen de oppervlakte van den bodem wordt losgewoeld met een handhaak (soort van patjol) of een wigvormige plank met ijzeren punt, die door een stok van 4—5 cm in den bodem wordt geduwd en door mens of dier wordt getrokken. Het terrein wordt door dijkjes in Vierekante hokken van 2 m. zijde verdeeld om het water tegen te houden; men werpt wat zaad uit, onmiddellijk na de eerste regen, en wacht of er meer regen valt en dus geoogst kan worden. Wanneer men elke 4 jaar een goeden oogst maakt, is de landbouwer reeds gelukkig te achten. In hoofdzaak bestaat de aanplant in rogge (zelden tarwe) en verder olijfboomen en dadelpalmen; de zaaitijd valt meestal tusschen Augustus en December, en dan oogst men de rogge in Mei of Juni. Voor den graanoogst is natuurlijk geen gemiddelde aan te geven; dadels of olijfboomen plant men ongeveer 100 stuks per H.A., en men trekt van elk jaarlijks 5 à 6 gl. De landarbeider die een "seha" moet bewerken, ontvangt in gewone jaren 15 à 20 fr. geld, en voedsel gedurende de 20 à 30 dagen arbeid. Enkele maanden later komt hij voor het oogsten terug, krijgt weer een kamel en tent tot zijn beschikking, en ontvangt ¼ van den oogst, dien hij gelieerd moet dorschen, en voor ¼ vervoeren naar de woning van den grondeigenaar, dan weid in een "ogia" opschuren. "Ogia" noemt men diepe geulen, waarin verschillende personen hun granen of vruchten ondergronds bewaren, dankzij de hiermee afsluiting, soms 2 à 3 jaren lang. Dit soort van "desa-loemboengs" bestaat hier reeds sinds eeuwen. Door een vaandel wordt reeds dagen vooraf de plaats aangegeven, waar elk zijn voorraad kan bewaren; en deze wordt voortdurend bewaakt door een of meer leden van den stam. In de Mechia is — naar wat we zagen — de cultuur nog het verst gevorderd, doch ook daar worden ziekten in de gewassen bestreden door het verbranden met huid en haar van drie schaapkoppen; krijgt men meer vruchten van een luien olijfboom door hem (als een gewoon Turks ambtenaar) door een "backshisch" te smeren, en wat goud onder zijn schors te verbergen. Felle droogten worden er bezworen door 70 zakken, waarvan elk precies 100 steentjes bevat, onder het prikken van een aantal toverspreuken in kuilen te werpen. Valt de regen dan nog niet, dan heeft men zeker eenvoudig in het aantal vergist! In het algemeen is de bodem van Tripolitanie minder vruchtbaar dan die van de andere landen der Noordkust van Afrika; drie vijfden van het land, bestaande uit de vegetatieloze streken der Hammadas en Perisa, uit rotsen en kiezelwoestijnen benevens zandduinen, kunnen bezwaarlijk in bouwgrond worden herschapen. In Cyrenaica vindt men echter een uiterst vruchtbaren bodem, nauwelijks voor voet ontgonnen, en de maagdelijke zandgrond der woestijn kan, door gebruik te maken van den rijkdom aan onderaardsch water, in weelderige landbouwen worden herschapen. Waarover later meer uitvoerig. De oranje- en citroenboomen dragen talrijke vruchten, terwijl de bodem onder onze voeten als met gouden kogels was bezaaid; eerst in de laatste jaren heeft men betere variëteiten ingevoerd of verkregen. Voor de cultuur van olijven is de grond zeer uitstekend, doch daar aan gedacht niet vroeger, bleef de olie bitter en ransig, dus van minder waarde, ook door de slordige bereiding. De dadelpalm (volgens de legende door God gemaakt van hetzelfde leem waaruit de mensch werd geschapen, dus "de broeder van den mensch" genoemd) kan, naar zij meenen, alleen goed groeien in landen, waar de Islam heerscht. Daar bestuiving door de mannelijke boomen noodig is, worden zij meest in wouden vereenigd, die aan deze landen hun kenmerkend uiterlijk geven. Aan velerlei soort van vruchtbomen is geen gebrek: vijgen, amandelen, druiven, granaten, appelen en peren worden er aangetroffen en in de "oueds" wilde acaciasoorten, waaruit een goed soort van gom, "talka", wordt verkregen. Oogsten kan men er dan ook elke maand van het jaar: van November tot April sinaasappelen en mandarijnen; van April tot Juni abrikozen, amandelen en granen; van Juli tot September vijgen en druiven, en van October tot December dadels en olijven, terwijl het geheele jaar door rijpe citroenen er voor het grijpen hangen. Op het schiereiland Cyrenaica oogst men achtereenvolgens op de brede strook langs de kust; intussen rijpen de gewassen in de heuvelstreken en nauwelijks zijn deze geplukt, of men kan in de bergstreken weer aan den gang gaan. Het alfa- of esparto-gras, hier "bechna" genaamd, haalt men per kameel uit de steppe. Vroeger alleen voor het vlechten van matjes en (in tijden van droogte) als veevoeder gebruikt, is het thans een der voornaamste uitvoerproducten geworden (dankzij de vraag van Engelse papierfabrieken) met 45 à 50.000 tons per jaar. Volgens een heerschend bijgeloof neemt dit spichtige gras de ziekte der mensen over, mits geschikte toverspreuken worden gebruikt. Waar de bevolking, door eeuwenlang wanbeheer, kunstmatig verarmd, ZOO onwetend, en de cultuur slordig en verwaarloosd is, kan de landbouw niet veel opleveren. In het geheel werden in 1906 dan ook niet meer dan 800.000 H.L. granen verkregen; van de opbrengst der vruchtboomden konden mij geen cijfers worden verschaffen. Wat het grondeigendomsrecht betreft, wordt er vaak onderscheid gemaakt tussen dat van den bodem en dat der bomen, doch eigen domsbewijzen ontbreken, evenals een kadaster (wat de Jong-Turken thans trachten in te voeren). In de nabijheid der steden is dat alles beter geregeld, en juichen de gegoede klassen dat aldus bevorderen van het individueel bezit, wat hun vele voordeelen schenkt, van ganscher harte toe. Onder de Bedouinen zijn Arabieren van alle grondbezit uitgesloten en blijft de lijfeigene onafscheidelijk aan den bodem verbonden, doch heeft zijn beer het recht hem zijn vee of zijn vrouw te ontnemen, wat hij, wegens de diepe minachting die hij voor zijn slaaf koestert, echter meestal niet doet. Landaankoop is de Europeanen geoorloofd, en vruchtbare gronden zijn er zeer goedkoop te krijgen, doch door de heerschende onrust en onveiligheid werd tot heden daarvan nog geen gebruik gemaakt. In de oasen, vooral in de Mechia, worden de zorgvuldig ommuurde en gesloten tuinen der eigenaren meestal door "nietayers" (half-deelers) bewerkt. Nieuw te ontginnen grond wordt vaak voor 10 jaren verpacht, met de verplichting, minstens de helft der oppervlakte met dadels of olijven te beplanten. Wanneer de eigenaar zaad of meststof moet leveren, ontvangt hij 1/4, anders 1/2 van den vruchtenoogst terwijl alle groenten of granen den Pachter behooren. Veel gebruikte transportmiddelen zijn ezels, klein van bouw, doch taai; paarden zijn van betere kwaliteit, doch worden afschuwelijk misshandeld; kameelen vindt men er in overvloed. Schapen en gelten komen er in grote getal voor, daar zij weinig zorg en onderhoud vereisen. Over het gebruik van het vet uit den dikke staart der eerste als boter sprak ik reeds; de wol is echter vol zand en onreinheden, en dus van geringe verkoopwaarde wegens de slordige behandeling. De melk der geiten strekt in het binnenland de lijfeigenen tot voedsel, wanneer zij niet van honger omkomen in hun armoedige lederen tenten. Arabische Spinster. Nijverheid en handel. De inlandsche industrie is al zeer onbeduidend, en van de Europese zijn nauwelijks de eerste sporen aan te wijzen. De inheemse nijverheid, die steeds meer wordt beperkt door de overzeese fabrikanten, bepaalt zich tot de vervaardiging van wollen stoffen, zoowel in de hoofdplaats als bij de Nomaden. De rode orde, het vuile hemd, de linnen broek en de lana (wollen omslagdoek van de landman), evenals de zijden broek, het hemd en vest en het omhulsel van de vrouwen, worden steeds meer van eiders aangevoerd. Alleen de van ouds bekende "tarbouchs" of rode fez of "chechias", ziet men hier nog in de open lucht vervaardigen, en door Turken zonder, door Arabieren met de wollen tulband dragen. Van de rogge, het hoofdproduct van den landbouw, wordt meel gemaakt en verder semoule (gries) voor de "mehammsa" en andere lekkernijen der Arabische keuken. Een stoommeelmolen werd door Italianen gebouwd, doch kon er — gedurende de droge jaren — geen voldoende grondstof vinden. Een fabriek voor het maken van olijfolie ziet er van buiten af heel groot uit; wij konden er echter niet inkomen, daar de directeur ver daarvandaan zijn "siesta" deed. Zij is buiten den vervallen ringmuur der stad gelegen, aan gene zijde der druk bezochte broodmarkt, waar de koopers hun indigestie gaan opdoen. Inlandsche oliepersen ziet men alom in de Mechia langs de wegen staan. Op een gemetselde vloer draait een rund of kaneel een molensteen om een (meestal oud-Romeinsche) zuil als as. Aan reinhouden wordt niet gedacht, zodat slechts een matige kwaliteit van olijfolie wordt verkregen, in hetzelfde land, dat in vorige eeuwen beroemd was om de fijnheid van dit in de oudheid veel gebruikte product. Stipt men nog even de sponsenvisscherij aan, waardoor gedurende de stille zeeën (Mei tot Augustus), vooral in de grote Syrte, jaarlijks tien ton gouds wordt gewonnen — de sponsen met netten verzameld schijnen beter dan die door duikers losgerukt —, dan heeft men vrijwel de voornaamste bronnen van inkomsten uit nijverheid besproken. De veeren der wilde struisvogels uit Sokota en eiders worden steeds meer verdrongen door die der getemde aan de Kaap, zodat deze handel — en de daar aan verbonden industrie van reinigen en sorteeren — vrijwel stervende is. Aan de toekomst van den mijnbouw behoeft men geenszins te wanhopen. Stofgoud is reeds gevonden in het zand der Noordelijke Oueds aan het zeestrand, en in rijkeaderen nabij Fessan. In de streken, door den machtigen stam der Ourchefana bewoond, werden zwavelneerzettingen aangetroffen, en bij Benghazi moest de Turksche regering voor 350.000 frank terugkopen een concessie, door vele ambtenaren aan een Fransche vennootschap verleend. Rijke fosfaat-beddingen (waaraan Tunesie zijn opkomst heeft te danken) werden in het Ghurian-gebergte geconstateerd, en langs de Syrte-golf neemt de exploitatie daarvan een steeds grotere vlucht. Een Fransch ingenieur der Tunesische regering, met wie ik op reis kennis maakte, acht de kans groot dat er eenmaal steenkool zal gevonden worden. Naar het silphium, waarvan Herodotus sprak als uit Cyrenaica aangevoerd, dat als zweetopwekkend middel en als excitans voor de Romeinen schatte waard was en een panacee werd geacht tegen alle kwalen, zal men wel tevergeefs zoeken; doch van een rijken voorraad aan zout en natron is men reeds nu verzekerd. Beide zijn tot een regerings-monopolie gemaakt. Het zout der Tadjoura-meren langs de kust was reeds in de middeleeuwen beroemd om zijn uitmuntende kwaliteit, en Venetiaanse kooplieden kwamen het er halen. Daar het zowel in Soedan als in de Sahara aan zout ontbreekt, speelt dit een belangrijke rol in den Handel van Centraal-Afrika. Noordwestelijk van Mourzouk wordt uit twee meren natron gewonnen, dat de Bedouinen, voor slechts 4 frank per centenaar, 80 dagreizen ver op kamelen naar de stad Tripoli moeten brengen, waarom zij het liever over de grenzen van Tunesie smokkelen en daar clandestien verkopen. De handelsomzet loopt sterk uiteen in de verschillende jaren, naarmate misoogsten de koopkracht van de bevolking verminderen, doch toont een sterke neiging tot dalen. De voornaamste artikelen van uitvoer waren in de laatste jaren: huiden, sponsen, afvalgras, droge vruchten, honing en was; ook saffraan; maar deze, eens de best bekende, is door vervlechting met meel en olie thans minderwaardig geworden. Ook eieren, roggen, hennep (roode kleurstof), maten, ivoor en natriumzout maken deel uit van den uitvoer. De invoer bestaat in hoofdzaam uit rijst, meel, suiker, koffie, thee, tabak, kaarsen, manufacturen, kruit en wapens, benevens drogerijen, zijde, passement, glaswerk en papier. De Engelse katoenjes vormen daarvan het hoofdbestanddeel, terwijl voor 1.2 miljoen aan meel en 500.000 aan suiker wordt ingevoerd, ondanks den Sterken smokkelhandel uit de Sahara en Algerije; de koffie wordt als drank steeds meer door de thee verdrongen. Door de onbeduidendheid der inheemse industrie overtreft de waarde van den invoer geregeld die van den uitvoer, doch beide gaan achteruit. In vroeger jaren (omstreeks 1850) werden in gunstige tijden veel zilveren muntstukken ingevoerd, die tot armbanden en oorringen voor de Bedouinen-vrouwen werden versmolten. Kwam daarna eens een jaar van droogte en hongersnood, dan werd de handelsbalans hersteld, door die sieraden weer in den vorm van zilveren staven naar Zuid-Europa terug te zenden. In de jaren 1900—1901 bedroeg de gemiddelde invoer 10.9 en de uitvoer 9.4 millioen francs, een totale handelsomzet dus van fr. 20.3 millioen. In 1905 was de invoer fr. 11.1 en de uitvoer nog fr. 9.5 millioen (waarvan alfa 2.1, sponsen, 1.2 en huiden 1.1 millioen fr. uitmaakten), om in 1907 tot fr. 7.6 millioen te dalen, dat is nauwelijks fr. 8.50 per inwoner. Italië en Engeland wedijveren om den grootsten afzet, elk 's van den invoer; terwijl Turkije zelf daar aan deelneemt voor fr. 1.9 millioen, doch waarvan fr. 1.1 millioen door de regie-tabak wordt verkregen. Van den uitvoer gaat naar Engeland, naar Frankrijk en Tunesie en naar Turkije. Verkeerswegen. Eenmaal "un des plus riches entrepôts de l’Afrique" (Primaudie), toen hat (in de XIIe eeuw) de producten van het mysterieuse Soedan ruilde tegen de fabrikaten van Frankrijk en Italië, is deze ruilhandel thans vrijwel verdwenen door verschillende omstandigheden. De onveiligheid voor de karavanen in de landen der Toureg, de mindere vraag naar struisveer en de beperking van den slavenhandel, zijn daarvan wel de voornaamste oorzaken. De "beperking", want al komen jaarlijks nog 8.000 slaven meer aan de kust, en al is deze handel officieel verboden, tot in de allerlaatste tijden worden (naar men beweert) nog clandestien per jaar ongeveer 3.000 vrouwen en mannen verkocht, vooral aan Turkije. Ook zijn er uit Soedan, andere afvoerwegen gevonden, waarlangs de karavanen zich bewegen, de kameelen worden afgebeuld, en de geleiders een sober en hard bestaanmiddel vinden. Toch is de kust van Tripolitanie, zo wel wat den afstand als de afwezigheid van bronnen en water in de door te trekken woestijnen betreffend, daarvoor het best gelegen, ook door het gemakkelijk verkrijgbare van kameelen, in deze woestijnen het beste en goedkoopste vervoermiddel. Eenmaal kan Tripolitanie worden wat Rohlfes er van verwachtte, "de sleutel van Afrika", de groote route der toekomst, waarlangs de beschaving der blanken kan binnendringen in die donkere oorden, waar — zoals Homarus ze noemde — wonen de mensen "aux visages brûlés". Doch, tot heden deed de regering niets om de wegen te onderhouden of te verbeteren, in tegenstelling met Tunesie, waar alom spoorwegen en harde wegen worden gevonden; langs de kust redt men zicht met schepen, ondanks de vaak zware stormen, doch met het binnenland is het verkeer al uiterst moeilijk, en eist elke reis weken, ja maanden tijds. Een "chemin de fer de penetration", zoals Egypte, Tunesie en Algerie er meer bezitten, zou hier van groot nut zijn en geen groote kosten van aanleg met medesleepen. Daarvoor is Turkije echter te arm, en het heeft in eigen land reeds de handen vol; voor 30 jaren was er zelfs gaand enkele vuurtorens op die zo lange en gevaarlijke kust van Tripolitania te vinden! Wat het bankwezen aangaat, wantrouwt men uit politiek oogpunt de "Banco di Roma"; er is te Tripoli met regeringshulp een Muslmansche landbouwbank gesticht, om de uitbreiding van Italiaansch grondbezit tegen te gaan, wat dan ook volkomen is gelukt. Noodig zal het blijken, door credietbanken voor de kleine man de woeker tegen te gaan, die hier terende verhoudingen heeft aangenomen, soms 300% rente eist, en de reeds zo grote schulden van de massa des volks onophoudelijk vergroot. De heerschende woede. Het soupeert met treurig en vaag. Dat diep in de nacht rollen de golven van de zee. A. de Lamartine, La Cloche de Villeneuve. Mocht Tripolitania in lang vervlogen eeuwen, ten tijde der Romeinen, welvaart en vrede hebben gekend, thans is daarvan geen sprake meer; overal wordt honger geleden. Honger lijden de woeste Touaregs in het Zuiden, die soms op hun strooptochten afstanden van 7 à 800 km. Afliggen om ook eens vlees te kunnen eten. Honger lijden de Nomaden, als zij, 's avonds voor hun tent gezeten, de sterrenhemel bewonderen, en dromen van rijke bronnen en weelderige graanvelden, zelden aangetroffen. Honger lijden de holbewoners van het Ghurian-gebergte, de karavaanvoerders, de sponsenvisschers, de zoutrapers en de zeelieden. Doch vooral wordt er vaak honger en gebrek geleden in de hoofdplaats van Tripolitanie, waarvan wij maar te duidelijk de bewijzen konden aanschouwen. Door de voortdurend heerschende armoede zijn daar de levensmiddelen goedkoop, de behoeften der inwoners, wat betreft voedsel, woning en kleeding, gering; doch zelfs dat weinige kunnen de meesten niet verdienen. Met oogen als van uitgehongerde wolven, zag men knapen begeerig kijken naar de saffraangele broodjes, voor de bakkerijen opgestapeld. Nog herinner ik mij de smeekende blikken der schamele gekleede meisjes, die, de spichtige armen wijd uitgestrekt, ons om een almoes vroegen; de magere Negerinnen met gerimpeld vel, gevolgd door een half dozijn naakte kleuters, allen met de eiland op het gelaat. Eerwaardige grijsaards, met diepe groeven over het voorhoofd, hadden geen andere uitkomst dan de publieke liefdadigheid, onder Moslims gelukkig trouw betracht. In het centrum der souks kon men in het volle daglicht een jongetje van honger zien sterven. Van de nooden der schoolkinderen, van de diepe eilanden waarin zooveel duizenden Joden leven, werd reeds gewaggemaakt. Is het wonder, dat overal zwermen bedelaars ons vergezellen? Ga men enkelen hunner een almoes, dan rukken de anderen aan u de kleeren van het lijf om ook iets te krijgen, zoodat men het noodgedwongen wel moest opgeven. Een „barra!" klonk te hard in mijn oren; met een „Yä rezz äq" (God zal voor u zorgen) moest ik hen afschepen. Gedurende ons verblijf werden op een ochtend rondom het graf van een Marabout twintig menschen gevonden, van honger gestorven. Berustend in hun noodlot, hadden zij zich naast elkaar neergevallen, opdat Allah's wil geschiedde. "Meltoub", het stond geschreven: en onverwacht in hun geloof, gingen zij in stille grootheid, de dood, doch tevens een leven zonder honger te gemoed. Drie jaren lang waren de oogsten mislukt, en de brooduitdeelingen waren gestaakt wegens den grooten aandrang van hongerlijders; de huizen der Europeanen werden bestormd door drommen nooddruvigheid. Van veien kon men de beenderen teilen; anderen (vooral moeders met kinderen) waren zelfs te zwak om nog te gaan bedelen; rondom Arabische gaarkeukens zag men soms menschen, razend van honger, rotten vleesch en vuilnis met waren geur van honger verslinden. Voor enkele dagen was een ongekende koude hun lijden komen vermeerderen; een koude, waartegen hun krotten en hun lompen hun weinig bescherming verleenden, en waaraan hun verzwakte of zieke lichamen geen weerstand kunnen bieden. Ditmaal was het geen pest, zoals in vorige tijden, doch de hongertyfus, welke velen die armen ten grave sleepte. Gottlob Adolf Krause (zie "Een Vergeten Heldin") vertelde mij hartverscheurende feiten uit zijn onmiddellijke omgeving. Hij herinnerde mij aan het sprookje van den knaap die uittrok "um das Fürchten zu leren"; hier moet men komen om "vreeselijke eilanden te leren kennen". En thans, nog meer dan op het oogenblik zelf, weet onweerstaanbaar in mij op een diep gevoel van deernis met al die ellendigen, voortdurend geteisterd door honger en ontbering. En het is mij, bij het herdenken van dat land, "cette terre de désolation", alsof ik heel in de verte hoor opstijgen een droef gekreun van eindeloos smart en lijden, de "soupir melancolique et vague", waarvan de Lamartine schreef. Geschiedenis van Tripolitanie. Het is de stem van jaren die zijn gaan; zij rollen voorbij met alle hun daden. Ossian. Voordat ik mijn reisverhaal afbrek, wil ik enige aandacht vragen voor de geschiedenis van dit land, — voorheen een boek met zeven zegelen. Een korte samenvatting van het reeds behandelde ga vooraf. Dat Tripolitanie reeds in de grijze oudheid bewoond werd, blijkt uit de aanwezigheid van menhirs (de orakelsteenen der oude Noormannen) in het voor-Runentijdperium en van dolmens (grafsteenen), eveneens uit het steentijdperium. Reeds in den grauwen voorijd, nog voor de eerste rijnen in Egypte werden gesticht (30 eeuwen voor Chr.), was het door Hamietische Berbers bewoond, nauw verwant aan de Semieten, volgens Genesis 10. In latere eeuwen kwam dit land in banden met de Carthagers, die er de Grieken uit verdreven; na den tweeden Punische oorlog moesten zij het zelf weer aan de Romeinen afstaan, die het (201 v. Chr.) in een gaven aan den vorst der Numidiers, doch het (46 v. Chr.) opnamen in de Romeinse provincie Africa. Onder Trajanus kwamen de Joden er in opstand, doch werden weer onderworpen, waarbij zij niet minder dan 200.000 doden lieten. Als een zwerm vernielende sprinkhanen doemden eensklaps (6e eeuw) onder Genserik de Vandalen op, die zich de uitvoerders waanden van Gods wraak; doch in de VIe eeuw verdreef Belisarius deze wilde horden en werd Tripolitanie een deel van het Byzantijnse keizerrijk. Nieuwe veroveraars zetten voet aan wal op deze stranden: talloze ruiters naderden in 644 uit Arabië, de inwoners vermoordende, de steden verwoestende, en vruchtbare landbouwen herschepende in dorre woestenijen. Bloed en puinhopen merkten hun doortocht, en waar eens de groene standaard van den Profeet was geplant, heerste de stilte des doods. Aan de welvaart werd de doodsteek toegebracht, en de Berbers werden naar het binnenland teruggedrongen. Met de Tunesie verenigd, bleef het sinds die tijd aan de Islam onderworpen, die er dieper wortel schoot dan ergens elders. Gelijk wat we zagen, mocht het dappere verzet en de hardnekkige verdediging van El-Djem door de Joodsch-Berbersche vorstin en priesters, Kahena, niet baten: Mohammed zegevierde ook toen. Alweer andere veroveraars doemen op, als aan het werken de wolken. In 1146 werd Tripoli — terwijl er hongersnood heerschte, velen naar Sicilië vluchtten en er zeven mensen vlees werd verslonden — de prooi van Roger den Noorman, die er met wreede banden het gezag voerde, doch het reeds 13 jaar later weer moest afstaan aan Abd-el-Moumen, de Sultan der Almohaden. In 1355 werd Tripoli geplunderd door de Genuezen. Peter van Navarre bestormde met een Spaans leger de hoofdplaats en nam vrijwel de geheele bevolking als gevangenen mee (1510). Tevergeefs bouwden de matrozen van Karel den Vijfde er forten (onder andere het nog bestaande Serail voor de Maltezer Ridders); de zeeroover Barbarossa verdreef hen met het zwaard reeds 3 jaar later. Wel wist een Spaanse vloot de zwaar geteisterde stad opnieuw te veroveren om haar aan deze afstammelingen der Kruisvaarders terug te schenken; maar een Turksch admiraal verdreef hen in 1551, en plante er voorgoed de Halve Maan als teken der Ottomaanse suzereiniteit. Voortaan deelde Tripoli het lot der voornaamste steden van Barbarije; zeeroovers schuimden er op de Middellandsche Zee; gruwelen en burgeroorlogen waren er aan de orde van de dag; opstanden der rassen van het binnenland werden bloedig onderdrukt, en bloedige wreken werden op geregelde tijden door de mogendheden genomen. Naar buiten vormt haar gansche historie slechts een opeenvolging van stoute zeetochten, van belegeringen en bombardementen; naar binnen van knevelarij en afpersing, van bloeddorst en geweld. Tripolitanie werd een Turksche provincie, eerst gesteld onder het despotisme van piraten, later lijdende onder de anarchie van Janitscharen. De Turksche heerschappij werd er gehandhaafd door een eigen militie, "oudjak". Verder wist zij de steun van oorlogzuchtige stammen te verwerven, door deze vrij te stellen van belastingen, wanneer zij slechts een "maghzen" (leger) wilden vormen. Groot was hun macht niet, wel de moed waarmee hun kleine schepen de groote zeevaarders dursten aantasten, en het Turkije bleek weldra machteloos om de rooverijen te beletten, door eerzuchtige avonturiers en gewetenloze schurken geleid. Talrijke Christen-slaven, vooral uit Zuid-Europa, bevolkten gedurende drie eeuwen de bagno's van Tripoli. Hun lot was hard; velen werden doodgemarteld, en slechts weinigen slaagden er in zich vrij te koopen, daar steeds buitensporige rantsoenen werden geëischt. De Pacha hield de ambachtslieden; de anderen werden aan particulieren verkocht of naar de "beristan" gezonden. En de Türken, wier heerschappij meer nominaal was, werden zelf op hun beurt verdreven door het bloedige verraad van Karamanli. Niet ver van de stad ligt op een heuvel Ksar el Hani, door ons 20 Februari 1910 bezocht. Hier noodigde in het jaar 1714 deze hoofdman der ruiterscharen het Turksche garnizoen op een luisterrijk feest. Na afloop daarvan moesten de gasten een smalle, donkere, onderaardsche gang passeeren, waar sluipmoordenaars hun werk deden, en alle 400 Türken op gruwzame wijze werden vermoord. Door ruime geschenken wist hij van Sultan Ahmed II een firman te koopen, die hem als Pacha erkende. Daaraan had de dynastie der Tripolitaansche Deys ', die zeh 120 jaren lang wist te handhaven, haar opkomst te danken. Vee! Goots heeft zij dit arme land niet gebracht: hongersnoden, epidemieën, opstanden en grove gevaar waren er aan deorde van de dag. Zoo leest men onder meer van een hongersnood in 1784, weldra door een pestepidemie gevolgd, waar aan meer dan 3 van de inwoners van de stad bezweek, zodat men de doden niet eens kon begraven, doch de lichamen bleven liggen in de Straten, waarin niets dan klachten en smartekreten weerklonken. Daar de godsdienst verbodde de besmetting te ontwijken, verspreidden postloopers de pest in de woestijn, terwijl scheepvaartdeiningen kleederen van pestlijders naar Europa werden vervoerd. Een avonturier, Ali Borghol, vulde de meest bloedige bladzijden van deze aan grove gevaarlijke historie. Hij zoog de bevolking uit tot den laatsten druppel; dwong de Joodse gemeente 240.000 francs te storten op straffe van een algemene moord; doodde Meesten onder de meest dwaze voorwendsels, alleen om hun goederen in bezit te nemen (1795). Eindelijk moest de vorst zelf hem in zijn eigen hoofdplaats bestrijden door een beleg, waarvan de wrede episoden nog heden de harten van de inwoners met schrik vervullen; zelfs schoolkinderen moesten nu vechten. Gedwongen te vluchten, liet Ali alle gevangenen wurgen, leegde de schatkist, en nam alle voorwerpen van waarde mee, die hem in handen vielen. Vreugde heerste alom bij den val van die tiran, en jaarlijks wordt de dag der bevrijding van dit monster door de Joden plechtig herdacht. Tripoli keerde daarna weer onder de heerschappij van de Karamanli terug. Een honderd, Sidi Youssouf, doorstak in 1796, om zich van den troon meester te maken, op verraderlijke wijze zijn oudere broeder, en dat nog wel voor de ogen zijner moeder, de schoone en milddadige Lilla Halluma. Het hoofd van den rechtmatigen troonopvolger werd door den sluipmoordenaar zelf door de Straten gedragen, en Youssouf maakte zich, door de hulp van huurlingen, meester van Ksar el Hani, om zich daar te nestelen, tot hij bij den dood zijns vaders (Pacha Harnet den Groote) het heft in handen nam. De sheiks der bergen kwamen echter in opstand, doch werden met de hulp eener Turkse vloot onderworpen en vreeselijk getuchtigd. Youssouf had een lange regeering, en was een der meest actieve en energische vorsten van zijn geslacht. Diefstal werd met den dood gestraft, waarbij Joden gedwongen werden als wurgers op te treden. Reeds in die dagen beschütte hij over politiehonden, die men liet uitzuigen en dan op weggeloopen misdadigers afzond. Zijn leger was klein en goedkoop, daar het bestond uit in het binnenland geplaatste Negers; de ambtenaren werden niet betaald, doch leefden eenvoudig op den zaffer der bevolking. Hij vervalschte de munt, perste zijn volk uit, doch slaagde er niet in zijn schulden te betalen, wegens de afnemende inkomsten uit zeeroof. De Hollandsche jenever stond in hooge eere aan het hof, en gewoonlijk begaf het vorstelijke echtpaar zich in flinke beschenking toestand ter rusters, vergezeld van talrijke slaven en volgelingen. Zeeroof was voorheen de voornaamste bron van inkomsten, en de Bey — dat was de oudste zoon van den Pacha — kreeg daarvan het monopolie, en liet zelf de vloot bouwen door gevangengenomen slaven. Eens in open zee, hadden de "rais" of scheepskapiteins de vrije hand; alleen moesten zij 's van hun buit afstaan aan de zoon van den vorst. De Bey zelf verklaarde zich de beschermheer van deze zeeroovers, die aldus naar hartelust hun winzucht konden botvieren. Vooral Youssouf organiseerde dat bedrijf en beschikte over een talrijke vloot; scheeps- en ladingen slaven werden soms aangevoerd, die dan aan de kust in massa werden verkocht, om daarna in detail naar het binnenland te worden verzonden. Op aandrang van Napoleon I, beloofde Youssouf geen Fransen meer tot slaven te zullen maken (1801), doch hij brak zijn woord. In 1819 ankeerde een Engelse vloot voor Tripoli, en dwong hem harde voorwaarden aan te nemen. Fransche en Engelse admiraals betekenden hem den wil der internationale conferentie te Aken, om een eind te maken aan elken zeeroof en allen slavenhandel, wat hem een rijke bron van inkomsten ontnam. Toen in 1830 een Fransch leger in de roofstaat Algerie landde, verklaarden Tunesie en Tripolitanie zich solidair met dien Dey, waarom een landingsleger hem dwong, het tractaat van 11 Augustus 1831 te tekenen. De Bey moest een schade-loosstelling uitkeren, voor altijd de roofvaart afschaffen, schipbreukelingen beschermen, en den vrije handel en de vrije scheepvaart in zijn land toelaten. Door dat verdwenen een stelsel, en de verdere geschiedenis der Karamanli is niet anders dan de doodstrijd van een in het hart getroffen systeem; de macht van intriganten, despoten en wreedaards zou weldra een einde nemen. Niet langer zou een tergende wellust heersen in de paleizen, terwijl door de Straten een menigte van ellendige wezens liep, in lompen gehuld, en die gedood werden, zodat zij het waagden een blik te slaan op de vrouwen van den Pacha, als die zich in palankijnen op kameelen, naar de moskee begaven. Vooral wanneer de regens achterwege bleven, waren die "starving objects" in de Straten "shocking to behold" (R. Tully, in 1816). Buiten de hoofdplaats zetten de erfelijke haat der stammen en de welig tierende bloedwraak het gehele land in vuur en vlam, en vond men alom lijken langs de wegen (1827). Vaak daalden Bedouinen van de bergen, plunderden de dorpen of de karavanen, vermoordden de bewoners, en verdwenen weer ongestraft in hun ontoegankelijke oorden. Gevangenisstraf kende men in Tripoli niet, alleen lijfstraffen, die dan ook zonder verwijl werden toegepast. Bracht de misdadiger er het leven af, dan werd hij ook na afloop van de executie op vrije voeten gesteld. De energische les, door Frankrijk aan Youssouf toegediend, was het begin van verzwakking van zijn macht; zijn gruweldaden deden het smelende vuur uitbarsten. De bevolking van het binnenland, steeds tot opstand geneigd, wierp zijn juk af; de boeren der Mechia roerden de oorlogstorm ("tabel") en trokken met 5000 man naar de hoofdstad, waar de tiran zich verschanst had met 1200 man hem trouw gebleven Soldaten. Drie jaren duurde het beleg, en hongersnood teisterde de inwoners; Youssouf echter deed afstand van den troon ten behoeve van Ali Bey. Op aandrang van Engeland en op verzoek der notabelen kwam er een Turkesche vloot; de commandant nam Ali Bey, verraderlijk gevangen (20 Mei 1835), en voerde hem naar Constantinopel, waar hij stierf. De oude Youssouf, getuige van den val van zijn geslacht, behield het leven, doch werd in zijn woning gevangen gehouden. Tripolitanie werd weer een Turksche provincie. Doch aan het lijden van deze sedert eeuwen zwaar geteisterde bevolking kwam nog immer geen einde. Het "Vilayet" kwam onder het rechtstreeks bestuur van den Grooten Heer, en "werde een prooi van allerlei bloedzuigers in de vorm van Soldaten en ambtenaren van hogeren en lageren rang, die zich tot lederen prijs verrijkten en alle welvaart tegenwerkten" (M. A. Perk. Zes jaren in Tripoli. 1875). De rust rondom de stad was spoedig hersteld. Achmed, de president en het hoofd der opstandelingen, pleegde zelfmoord, doch de stammen der woestijn handhaafden hun zelfstandigheid. De Turken, verlekkerd door het succes, besloten ook Tunesie weer onder hun gezag te brengen, doch een krachtig dreigement van Lodewijk Philips deed hen terugdeinzen. In Tripoli zelf had Turkije trouwens de handen reeds vol. Voortdurend werd daar de vlag van den opstand tegen het Turksche juk opgestoken, en dan die opstand op barbaarsche wijze in bloed gesmoord. Ondanks een plechtig bezworen vrijgeleide, liet de Pasha Ashar-Ali (in 1842) een paar oproerige sheiks dooden, hun hoofden door de Straten slepen, en ingezouten naar Stamboul zenden. Gedurende den Krimoorlog werd er opnieuw gevochten, en wel werd de rust hersteld, doch het was een rust als die van het kerkhof; een aanzienlijke legermacht bleef noodig om in bedwang te houden al die stammen, gesard door knevelarijen van ambtenaren en allerlei soort van afpersingen, en daardoor tot steeds dieper armoede gebracht. Een waren heldenkrijg met roemrijke episoden werd hier gedurende jaren gevoerd, vooral in de bergstreken van Ghurian en Ifren, waarbij van weerszijden tal van wreedheden werden bedreven. Gedurende de vredesonderhandelingen werden in dat laatste gewest 60 Arabische en Berbersche chiefs verraderlijk gevangen genomen en onthoofd; hun schedels werden in Tripoli tentoongesteld. Eerder werd op last van Ahmed Pasha een oproerige sheik gevild en op een zwaard gestoken, en dit werd in de bodem geplant. De nationale held Ghomaa, uit de kerker te Constantinopel ontvlucht, deed in 1855 de oproerstroom roffelen, en is er als een tweede Abd-el-Kader opgetreden. Al die troebelen beletten elken landbouw en deden voedingsschaarsheid ontstaan. Eenigen tijd later, door den vijand verrast, zat hij reeds te paard om zijn vervolgers te ontvluchten; doch toen riep zijn dochter de mannen op ten strijde, en daar de gewoonte eist, dat bij den oproep eeners vrouw allen het zwaard grijpen en zich verdedigen tot den laatsten snik, keerde hij terug, en zo vond deze held der Djebel al strijdend den dood. Eerst, toen de „pacificatie" met zachter middelen werd beproefd, en vooral nadat mannen van het nieuwe (Jong-Turks) regime, met name Redjeb Pacha, er als Vali zijn opgetreden, is de toestand rustiger geworden, hebben die bloedige vechten een einde genomen, schijnt de zucht naar onafhankelijkheid in de harten gesmoord, en kon er een aanvang worden gemaakt met de werken des vredes. Ook de afstammelingen der Karamanli zijn, zoals wij elders aantoonden, thans in aanzien hersteld. In hoeverre onder het latere Turksche bestuur de aloude armoede en verarming van dit land begint plaats te maken voor welvaart en vooruitgang, — dit zal het onderwerp van de volgende afdeeling uitmaken. Want dit behoort tot het tegenwoordige. Doch de geschiedenis van het verleden is gebleken te zijn een lange aaneenschakeling van misdaden en gruwelen der grooten, en van lijden en verdriet voor de kleinen, voor de verdere massa's, slachtoffers van hat meest schandelijk wanbeheer. HET TURKSCH BESTUUR. LA DOULEUR SERA VIVE ET SANS DOUTE PROFONDE, MAIS POUR NAITRE OU CREER. TOUT SOUFFRE DANS CE MONDE, MEME LA GRAINE, POUR GERMER. POURRI LIJST D'ABORD, CAR LA VIE EST UN FRUIT DE LA LARBRE DE LA MORT. Antar, door Chekri Ganem. a. De ambtenaren. Terwijl het donkere werelddeel, Afrika, zoo goed als geheel in stukken werd gesneden door de Europeesche mogendheden, die de brokken onderling verdeelden, bleven slechts vier landen gespaard: Abyssinie, waaruit de Italianen met bebloede koppen werden teruggetrokken; Marokko, slechts tijdelijk door den naijver van Duitsland voor Fransche overheersching behoed; de neger-republiek Liberia; en Tripolitanie, een provincie van Turkije. Tripolitanie is tevens het enige land van het overwegend Mohammeedanse Afrika, waar nog de groene vlag van den Profeet waait, daar het als een pachaliek of regentschap (vilajet) namens den Grooten Heer door een Turkschen gouverneur-generaal wordt beheerd. Het Osmaanse keizerrijk, "Memelik I Osmanije", kent rechtstreeks bestuurde gewesten en vazallen-staten. Na den verraderlijken aanval in het jaar 1835, werd het leenrijk der Karamanli in een Turksch vilajet herschapen, dat weer is verdeeld in 5 departementen (sandzjaks); deze zijn onderverdeeld in 23 kantons (kazas); en als kleinste eenheid heeft men talrijke nahijes of districten, aan het hoofd waarvan een "nadir" of een "moudir" staat. De pacha of stadhouder is er dus vertegenwoordiger der Turksche regering, en had er voorheen een vrijwel despotische macht, die na de revolutie der Jong-Turken echter door een constitution en een parlement werd beperkt. Het vroegere regeerstelsel was dus het despotisch beheer van Turkije, alleen met nog meer gestrengheid en gewetenloosheid doorgevoerd. De vali stond een adviseerende raad terzijde, meestal samengesteld uit ambtenaren door den sultan benoemd, evenals alle leden van de gemeenteraad in de hoofdplaats door den vali werden aangewezen. De minister van financien maakt van rechtswege deel uit van die raad, "Mekkema Sera'i'a" genaamd, waarin verder de door den sultan benoemde kadi (rechter), de mufti (algemene ontvanger), de algemene secretaris en 6 andere leden, benevens 2 secretarissen zijn opgenomen. De ambtenaren zijn daaraan blijvend verbonden; de overige leden worden periodiek vervangen. Naast deze "conseil administratif" bestaat thans — naar de informatie die ik van generaal Krieger ontving — een "conseil general", gevormd door de 5 gouverneurs der sandzjaks, die jaargewijs eenmaal gedurende 40 dagen in Februari en Maart tezamen komen om het budget en de noodige hervormingen te bespreken. Elk van die gouverneurs wordt, zijnerzijde, bijgestaan door een adviesraad, de "Mekkema", waarin, naast fanatieke geestelijken, ook de sheikhs der dorpen en stammen zijn opgenomen. Het gewest rondom de hoofdplaats gelegen wordt door de vali rechtstreeks bestuurd, die, benevens voorzitter van die verschillende raden, ook president der "Medjlis", d.i. commissie van financien, is. Elke nomadische stam en elk dorp heeft een sheikh aan het hoofd, die, onbezoldigd zijnde, "rend et vend la justice et coutue cher au pauvre peuple." Hij wordt aangesteld door de regering, die hem voornamelijk gebruikt voor de inning van belastingen en de rechtspraak, wat door hem geschiedt op de boven omschreven wijze. De druk der belastingen wordt — volgens deskundigen — door zijn malversaties met minstens 10% verhoogd. Bij de democratisch gezinde Berbers is deze sheikh of burgemeester onderworpen aan het toezicht van de "djemaa", waarin alle inwoners kunnen deelnemen aan de beraadslaging. Deze vergadering regelt de verdeling der belastingen, spreekt in sommige gevallen recht, en kan schuldigen verbannen uit hun woonplaats. Het gehalte der ambtenaren liet, althans tot voor weinige jaren, zeer veel te wensen over; slaafschheid tegenover de hogeren, hardheid voor en knevelarij van de kleinen waren, benevens veiligheid en trouweloosheid, vaste karaktertrekken van het bestuur. Vaak werden we naar een ballingsoord, ambtenaren gezonden, die te Konstantinopel in ongenade waren gevallen, en in Tripoli geen ander doel kenden dan zieh zo snel mogelijk rijk te stelen en weer naar de oevers van de Bosporus terug te keren. Zelfs de enkele eerlijke gouverneurs bleken niet in staat, paal en perk te stellen aan de hebzucht der talrijke hoogere en lagere ambtenaren en beambten, van minister af tot "kawas" of politie-agent toe, waar zij mee moesten werken. Vertrouwbaar en eerlijk was niemand, zoo min de dienaren van den godsdienst (imams), als die van de "pen" (bestuur) of van de "sabel" (leger en vloot). Voortdurend wisselden de gouverneurs, hierheen gezonden, nu eens als slachtoffers van hof-intrigues, dan weer door vuige gunstbetoon. De taal van het land bleef hun onbekend; de toestanden van het volk waren voor hen een gesloten boek: het welzijn der inboorlingen, voor wie zij slechts diepe minachting koesterden, liet hun koud. Voor de totstandkoming van het nieuwe (Jong-Turksche) regime, dat thans nog geenszins algemeen is doorgevoerd, voelde iedereen zich door spionnen omringd en door verraders omgeven. — "Een gesprek als wij thans voeren," zeide mij een verdienstelijke ambtenaar, "had ik voor enkele jaren niet kunnen houden; niemand durfde zich eerlijk uit te laten, daar elk oogenblik zijn bestaan en levensgeluk op het spel stonden." — De conservatieve sleur heerste oppermachtig, en zelfs het weinige goede, dat men nu en dan beoogde, werd gebrekkig uitgevoerd, dankzij den onwil of het onverstand der ambtenaren. 