title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik ben zeer blij gegaan te zijn naar hier, want het is mij voor ■'Veel dingen nuttig en noodig. Met Tyck den besten verffabrikant van hier, heb ik kennis gemaakt, en die was zeer voorkomend om mij inlichting te geven over sommige kleuren. B.v. de groenen die standhouden, b.v. vroeg ik hem dingen over de techniek van Rubens, waar hij op antwoordde op een manier, die me bewijst dat hij goed analyseert waar iets mee gedaan is, wat niet iedereen nagaat, en wat toch een erg nuttige zaak is. Wat zal ik U nu nog 583 verder zeggen, o ja, ik heb twee collecties moderne schilderijen gezien. Vooreerst hetgeen op de tentoonstelling aangekocht is voor de verloting, en dan een collectie schilderijen die verkocht werd. Zoodoende zag ik verscheidene mooie dingen, twee studies van Henri de Braekeleer, ge weet dat die niets met den ouden de Br. te maken heeft, ik bedoel die eene die een fameus colorist is en rigoureus analyseert. Manetachtig, althans even oorspronkelijk als Manet. ’t Eene was eene vrouw in een atelier of ander interieur met Japansche voorwerpen, de vrouw had een costuum aan geel met zwart. Vleeschkleur wit met carmijn. In de entourage allerlei vreemde toontjes. ’t Andere was een half afgemaakte Studie van een landschap. Geel verschoten vlakke weilanden a perte de vue, een zwarte kolenweg met een sloot ernaast er doorheen. Een lucht er boven van lila grijs met accenten van gecarmineerd lila. Wijd weg een klein, rood vermilloen nootje van een dak en twee zwarte boom- pjes. Niets dus, en toch veel vond ik, wegens het curieus sentiment voor kleuren tegen elkaar. Een oude Studie van de Groux zag ik ook, vrouw bij de wieg, als een oude Israels zoowat. Verder, van die nieuwe schilderijen, wat zal ik U zeggen? Veel vind ik heel mooiy en daar bedoel ik juist mee het werk van de koloristen of die ’t zoeken te zijn, die overal in de lichten paarlmoerachtige combinaties zoeken. Alleen voor mij is het lang niet altijd datte ; het is te gezöcht, en ik zie liever een eenvoudigen penseelstreek en een minder gezöchte, minder moeielijke kleur. Meer eenvcud enfin die savante eenvoudigheid die niet bang is voor franke techniek. Rubens vind ik mooi, juist om zijn openhartige manier van schilderen, zijn werken met de meest eenvoudige middelen. Henri de Braekeleer reken ik niet onder die overal paarlmoer- effectzoekers, want bij hem is het een curieus, een zeer interes- sant streven om letterlijk waar te zijn, en hij Staat zeer op zichzelf. Zag ook verscheiden grijze schilderijen, o.a. een drukkerij van Mertens , een schilderij van Verhaert, voorstellende zijn eigen atelier waar hij zit te etsen, en zijne vrouw die achter hem Staat. La Riviere — een Amsterdamsch bidder na de begrafenis, zeer mooi in de zwarten, een Goya-achtige opvatting, dat kleine schil- derijtje was meesterlijk. Landschappen en marines — zeer mooie gezien in beide collecties. 584 Maar op gebied van schilderten — ’t is de Visschersjongen van Frans Hals, de Saskia van Rembrandt, een aantal aangezichten van Rubens, glimlachende of schreiend, die mij ’t meest in de gedachten komen. Ah, een schilderij moet geschilderd zijn — en waarom niet een- voudig? Als ik nu in ’t leven zelf kijk — heb ik soortgelijke indruk- ken. Ik zie de lui op straat, goed, maar ik vind de dienstmeiden dikwijls zooveel interessanter en mooier dan de dames, de werklui interessanter dan de heeren. En in die gewone meiden en kerels, daar vind ik een kracht en een leven in, die om ze uit te drukken in hun eigenaardig karakter, met een vasten penseelstreek, met een eenvoudige techniek zouden moeten worden gedaan. Wauters begreep dat, indertijd althans, want nu zag ik nog niets van hem. Van Delacroix vind ik ’t juist ook zoo mooi dat hij het leven van de dingen laat voelen, en de expressie en de beweging, dat hij ten eenemale buiten de verf is. En wel veel van die mooie dingen, die ik zag, al vind ik ze mooi, dikwijls is het veel te veel verf. Tegenwoordig wen ik me meer en meer aan met de modellen te praten onder ’t schilderen, om het leven in hun gezicht te houden. Ik heb eene vrouw ontdekt, die vroeger — nu is ze oud — te Parijs wonende, modellen aan de schilders bezorgde, aan Scheffer, Gi- goux, Delacroix zegt ze b.v., en aan nog een die een Phryne schilderde. Nu is zij wasch vrouw en kent veel vrouwen, en zou er altijd kun- nen bezorgen, zegt ze. Het heeft gesneeuwd, en de stad was vanmorgen vroeg mooi met de sneeuw-prachtige straatvegers in groepen. Het is goed dat ik gegaan ben, want ik ben reeds vol idees voor als ik weer buiten zal zijn tevens. Ik las in de Etoile Beige geloof ik, een artikel overgenomen uit de Figaro door Eug. Battaille over den toestand te Parijs, een artikel dat op mij den indruk maakte zeer degelijk te wezen, maar volgens hem staan de zaken in • ’t algemeen terdeeg siecht. Deze heer Battaille heeft te Am- sterdam tegen de opinie van de Hollandsche journalisten in, ook pessimistisch zieh over den gang der zaken in Holland uitgelaten. Wat de kunsthandel betreft — hier, zooals ik reeds schreef, klagen de handelaars misere ouverte. En toch ik geloof dat er nog zoo veel te doen wäre. Om nu maar eens iets te noemen, in de cafes, de restauraties, 585 de cafe- chantants, men ziet er geen schilderten, althans zoo goed als geen. En wat is dit tegen de natuur in. Waarom hangen er geen stillevens, zooals in den ouden tijd Fijt, Hondekoeter, zooveel anderen, prächtige decoraties maakten. Waarom, als men dan meiden wil, geen vrouwenportretten? Ik weet dat men goedkoop moet werken voor zulke doeleinden, maar men kan betrekkelijk goedkoop werken. Het hoog opvoeren der prijzen is de ruine van den handel, en ’t geeft den dood in den pot. Enfin. Gegroet, schrijf eens een keer meer als ge wilt. Wat het geld betreft, doe wat gij kunt, maar weet dit dat wij moeten doen ons uiterste om het te winnen. En ’t idee dat ik heb van de portretten laat ik niet los, want het is een goede zaak er voor te vechten, de lui te toonen dat er nog iets anders in de menschen zit, dan de photograaf bij machte is er uit te halen met zijn machine. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik heb gelet op de vele photografen hier, die almee zijn zooals overal, en blijkbaar nogal te doen hebben. Maar altijd diezelfde conventioneele oogen, neuzen, monden, wasachtig en glad en koud. Het blijft toch altijd dood. En de geschilderde portretten hebben een eigen leven, dat radicaal uit de ziel van den Schilder komt, en waar de machine niet aan kan. Hoe meer photo ’s men bekijkt hoe meer men dit voelt, dunkt mij. 440 Waarde Theo, Het is vandaag voor ’t eerst dat ik me wat flauw voel — ik had een schilderij gemaakt van het Steen en ben er mede uit geweest naar de handelaars. Ik vond er twee niet thuis, en een vond het niet goed, en een lamenteerde op een gruwelijke manier, dat er in 14 dagen letterlijk niemand een voet bij hem in den winkel had gezet. Dit is niet heel opwekkend, vooral als het kil en triest weer is, en men zijn laatste 5 francstuk reeds geentameerd heeft, en Staat voor 14 dagen waar men geen gat in ziet. Maar enfin. Alleen zie dat gij me voor die 14 dagen nog wat aan 586 HET STEEN TE ANTWERPEN. den gang houdt, want ik wil nog iets in figuur zien te krijgen. Ik hoorde echter vanmorgen zeggen, dat er nogal uit de hand verkocht was van die schilderten, waar ik U over schreef, men noemde ’t cijfer 21 mille, ik weet niet of ’t waar is. Maar in alle geval, het was er vol met kijkers toen ik ze gezien heb, en het was 00k vol op de tentoonstelling van de verloting. Als men meer en beter liet kijken, zou er meer omgaan. Maar de winkeis zien er lugubre uit. Het schilderij van het Steen is nogal uitvoerig, en ik zal er nog een bij maken van een ander punt van de kaai. Toch ik Schilder zooveel liever figuur, ik geloof 00k dat de markt wat vol landschappen zou kunnen raken, en al heeft men veel meer bezwaren voor figuur wegens de modellen, toch is ’t misschien een betere kans. Wat de handelaars zeggen is, dat zij vrouwen- koppen of vrouwenfiguren nog ’t beste achten voor den verkoop. Ik zal dit voorjaar moeten beslissen of ik al dan niet in de buurt van Nuenen zou blijven. Ik wou wel dat ge over die kwestie eens uw gedachten liet gaan. Ik kan ’t toch zoo siecht begrijpen, dat Portier na zoo duidelijk zieh te hebben uitgedrukt over mijn werk, sedert blijkbaar radi- caal onverschillig is geworden. Ik ga er niet op vooruit, als ik meer moet verschilderen dan ik ontvang. En ik heb ’t hier nog niets, letterlijk niets beter voor me zelf dan jaren terug, toen ik dien winter in Brussel was. Ik had toen frs 50 minder, doch het schilderen eischt veel meer dan frs 50, dat er direct af moet. Zoolang ik Schilder, voel ik me niet flauw, maar op den duur zijn die tusschenruimten wel wat erg triest soms. En het gaat mij aan ’t hart, als ik de zaken niet wat uitbreiden kan, en het altijd een tusschen hangen en würgen is. Want ge moet wel begrijpen, dat b.v. zoolang ik nu hier ben, ik slechts 3 keer wat warm eten heb gezien en dat de rest altijd maar brood is. Zoo wordt men meer Vegetarier dan nuttig is. Vooral waar in Nuenen het wel een half jaar lang 00k zoo moest gaan, en ik daar nog niet eens toekwam met mijn verfrekening. Het schilderen is duur en men moet veel schilderen. Ik heb een halve belofte om een model te krijgen voor een portret, ik zal dat door zien te drijven. Hetgeen ik me nu niet begrijpen kan is, dat b.v. iemand als Por- tier, als Serret, indien zij dan niet verkoopen kunnen, niet althans 587 eens een idee krijgen om werk te bezorgen Er is op ’t museum een portret van Delaroche geschilderd door Portaeis. Wat leek hij veel bij zijn leven, wat bleek hij hol en ledig geweest te zijn, later. Manet en Courbet, die tijdens hun leven niet serieus leken , wat waren zij ’t inderdaad als Schilder. Met ’t portret van Delaroche is door een curieus toeval een ongeluk gebeurd, zoodat er een gat vlak midden in ’t voorhoofd is gevallen. Dat doet wel goed en hoort er eigenlijk zoo bij. Ah, er is een heel curieus ras van personen, van wie men op zekere momenten niet denken zou, dat inderdaad zij goed secuur hol en leeg zijn. Men kan zieh vergissen. En het lucht wel eens op, als men merkt dat men zieh vergist heeft, al moet men dan van voren af aan beginnen. Gegroet, t. ä t. Vincent. 441 Waarde Theo, (19 Dec. ’85.) Ik heb vandaag nog weer een kop geschilderd van een model, dat ik echter niet kon betalen, maar ’t krijgen kunnende heb ik het toch genomen. Ook is me nu voor vast beloofd dat ik een portret zal maken van iemand, en dan tot vergoeding twee studies voor mij. Ik moet U echter zeggen dat het vuur me na aan de schenen is, ik heb van mijn vijf francs, die ik nog nagenoeg had, twee doeken moeten koopen voor die twee portretten, en zooeven komt mijn waschgoed thuis, zoodat op ’t moment ik enkele Centimes over heb. Hetgeen ik U dus absoluut vraag is, wacht in vredesnaam niet met schrijven en stuur mij veel of weinig, naarmate ge hebt, doch weet dat ik honger heb letterlijk. Wanneer ’t me lukt een 50-tal koppen bijeen te krijgen, is er nog een kans om werk te krijgen, n.l. om te zien bij de photografen geemployeerd te worden, wat ik op den duur niet willen zou, maar in tijd van nood wel. De photografen schijnen hier veel te doen te hebben, men ziet ook geschilderde portretten bij hen, die zij blijkbaar op een door photografie verkregen fond bewerken, wat voor iemand die weet wat schilderen is, natuurlijk en zwak en flauw van effect is. Het komt me nu voor dat men een heel wat beter coloriet zou kunnen krijgen, indien men met studies direkt naar ’t leven ge- schilderd, naar de photografies werkte welke men geschilderd 588 verlangt te zien. En enfin, dit is een van de kansen althans die men zou kunnen hebben om wat te verdienen. Maar wat ik ook beginnen wil en waar, ik moet dingen kunnen laten zien, dat spreekt vanzelf. Daar ik al mijn opgewektheid, al mijn werkkracht noodig heb, zie ik er tegen op ronduit gezegd, om physiek slap me te voelen. Ik ben met mijn gezicht van ’t Steen nog naar een ander geweest, die het goed van toon en kleur vond, die echter in een rommel zat van zijn inventaris op te maken en klein behuisd is, maar waar ik na Nieuwjaar kon terugkomen. Het is een goed ding voor als er vreemdelingen zijn, die een Souvenir van Antwerpen willen hebben, en om die reden zal ik in ’t zelfde genre van stadsge- zichten er nog wel meer bij maken. Zoo teekende ik gisteren een paar studies voor een geval, waar men de cathedraal ziet. En zoo heb ik ook een kleintje van het Park. Echter ik Schilder liever de oogen van menschen dan cathedralen, want er zit iets in de oogen wat in de cathedraal niet zit, al is die plechtig en al imponeert die — de ziel vaneenmensch, alishet een arme schooier of een meid van de straat, is in mijn oog inte- ressanter. Ik geloof dan ook, dat niets zöö direct vooruit helpt als met model werken. Als zeer zeker ’t een lästig bezwaar is om de modellen te moeten betalen — wij zijn in een tijd dathetopenergieaankomt, en de schilderijen energiek zullen moeten zijn, om koopers te vinden. Dat er hier wat te doen is, ik geloof het zeker. Er gaat blijkbaar veel om hier in stad in mooie vrouwen, en dat er te verdienen is met ’t zij vrouwenportretten, ’t zij fantasie vrouwekoppen en figuren, dat moet zoo zijn. Het is me een waar genot met wat beter soort penseelen te wer- ken, en cobalt en carmijn en goed jaune brillant en vermilloen te hebben. ^Het duurste is nog soms ’t goedkoopste, cobalt vooral — het is met geen ander blauw te vergelijken, wat de fijne tonen betreft die men er mee krijgen kan. , En de kwaliteit van kleur möge niet alles afdoen in een schilderij, maar het is toch dat wat het leven geeft. Wat betreft of ik al dan niet hier voor vast zou gaan wonen — ge- geven dat het niet precies rooskleurig er uitziet in den kunst- 589 handel, en er een zeker streven is onder de schilders om ieder voor zieh zijn eigen handelaar te zijn, wat op den duur stel ik me voor nog toe zal nemen — wäre ’t mogelijk verständig een atelier hier te houden. Hebt gij gedachten daaromtrent of Verlangens, ’t zij voor, ’t zij tegen, deel ze mij zoo ronduit mogelijk mede. Maar mij springt direct in ’t oog, dat indien ooit na veel of weinig jaren gij er toe zoudt körnen om voor uzelf (onafhankelijk van de Goupils) te gaan werken, Antwerpen misschien een terrein zou kunnen wezen, waar gegeven de trieste etalage van nu, door goed etaleeren nog wel wat kan worden gedaan dat de andere huizen niet begrijpen. Verder het is betrekkelijk zoo makkelijk — van hier naar Engeland heen en weer te gaan. Waarom — voor den handel — zijn alle schilderijen altijd in lijsten, als handelsartikel is er toch soms veel voor, dat iets licht en mak- kelijk te hanteeren en te verplaatsen zij. De handel is oud en. . . . 3 maal vermolmd. Er moet vernieuwd worden en de oude Systemen werken niet precies goed meer. De prijzen, het publiek, alles heeft vernieuwing noodig. En de toekomst is: goedkoop werken voor de burgers misschien althans, de gewone liefhebbers schijnen zelf al meer en meer vast te raken, hard te worden. Enfin. Met kapitaal te beginnen strekt zoo dikwijls slechts daartoe, om eerst alles te verliezen, en zoo licht zijn moed en werklust er bij, terwijl beginnen met betrekkelijk niets, allicht iemand beslist en vaster van karakter maakt. Gegroet, maar zie dat ge me per ommegaande schrijft, want ik heb een flauw gevoel in ’t lijf, daar ik me nogal ingespannen heb met een en ander, en ik heb mijn kracht noodig. Gegroet, t. a t. Vincent. 442 Waarde Theo, (28 Dec. ’85.) Het is meer dan tijd, dat ik U bedank voor de gezonden frs 50, die mij in Staat stellen de maand door te körnen, al is het dat van heden te beginnen het zoo ongeveer hetzelfde is. Maar — er zijn weer een paar studies binnen, en zoo veel als ikschil- 590 der, zooveel meen ik ook te vorderen. Ik heb zoodra ik het geld ontving eens een mooi model genomen, en er een kop van geschil- derd op levensgrootte. Het is geheel licht behalve ’t zwarte, hoor. Toch komt de kop zelf eentonig uit tegen een fond, waar ik gezöcht heb een goudachtig schijnsel van licht in te brengen. Ziehier overigens de kleurgamma — een tonige vleeschkleur, in den hals meer bronsachtig gitzwart haar — zwart, dat ik maken moest met karmijn en pruissisch blauw, groezelig wit voor het jakje, lichtgeel, veel lichter dan ’t wit, voor ’t fond, Een noot vuurrood in ’t gitzwart haar en een tweede vuurroode strik in het groezelig wit. Het is een meid uit een cafe-chantant en toch is de expressie die ik zocht ietwat ecce homo achtig. Daar echter juist wat expressie betreft ik, al denk ik er bij, toch waar zoek te blijven, ziehier wat ik er in wilde. Toen het model bij mij kwam, had zij blijkbaar een paar nachten het nogal druk gehad, zij zeide toen iets wat nogal karakteris- tiek was; pour moi le Champagne ne m’egaye pas, il me rend tout triste. Toen had ik het mijne en ik zocht iets tegelijk voluptueus en genavreerd. Van dezelfde heb ik nu een tweede Studie aangezet, de profil. Verder heb ik het bewuste portret gemaakt, dat ik U zeide ik mee in besprek was, en een Studie van dien kop voor mezelf. En nu hoop ik deze laatste dagen van de maand nog een manskop te schilderen. Wat ’t werk betreft vooral, voel ik mij zeer opgewekt en het is nuttig voor me hier te zijn. Ik verbeeld mij zoo dat wat er ook zij van de meiden, men toch er zijn geld uit kan halen, nog eer dan op eenige andere manier. Er is niet tegen te zeggen dat zij verdomd mooi kunnen zijn, en dat het in den geest van den tijd is, dat het juist dat soort schil- derten zijn, die veld winnen. Er is ook uit het hoogst mogelijk genomen artistiek oogpunt niets tegen te zeggen; menschen schilderen dat was de oude Italiaansche , kunst* dat was Millet en dat is Breton. De vraag is maar of men al dan niet de ziel of de kleeren tot zijn uitgangspunt neemt, en of men den vorm laat dienen bij wijze van kapstok voor strikken en linten, dan wel of men den vorm 59i beschouwe als middel om een impressie, een sentiment uit te drukken, dan wel of men modeleere om te modeleeren, omdat ’t uit zichzelf zoo oneindig mooi is. Het eerste alleen is vergankelijk, en de twee laatste zijn beide hooge kunst. Wat me nu nogal pleizier deed is, dat de meid, die voor me ge- poseerd heeft, een portret voor zieh van me wil hebben, liefst net als ’t geen ik maakte. En dat zij mij heeft beloofd, zoodra zij kan, me bij haar een Studie te laten schilderen in een costuum van danseuse. Wat nu dadelijk niet kan, omdat de man van het cafe waar zij is, er op tegen is dat zij poseert, maar daar zij met een andere meid op kamers gaat wonen, zouden zoowel zij, als die andere meid dan portretten willen hebben. En ik hoop recht hartelijk dat het er van körnen zal dat ik haar terugkrijg, want zij heeft een eigenaardigen kop en is geestig. Ik moet me echter oefenen, want dat het op handigheid aankomt is zeker; tijd of geduld hebben zij niet veel, overigens het werk hoeft er niet minder om te zijn als ’t betrekkelijk in eens er op gezet is, en men moet ook kunnen werken al zit het model niet stijf stil. Enfin, ge ziet dat ik met animo aan den gang ben. Als ik wat verkocht zoodat ik wat meer verdiende, zou ik nog meer kracht er achter zetten. Wat Portier betreft, ik geef den moed nog niet op, maar de ar- moede zit mij op de hielen, en de handelaars laboreeren allemaal tegenwoordig wel een beet je aan ’t zelfde euvel, dat van min of meer te wezen: une nation retiree du monde, zij hebben te veel ’t spieen, en hoe kan men erg geanimeerd zijn om in die onver- schilligheid en dat doff.e te gaan scharrelen, te meer daar deze ziekte niet onbesmettelijk is. Want dat er niets te doen zou zijn, is maar larie, maar men moet werken quand bien meme, met aplomb en met enthousiasme, enfin met een zeker warm gevoel. En wat Portier betreft, gijzelf schreeft mij dat hij ’t eerst de exposities der impressionisten begon, en door Durand Ruel over- donderd werd. Welnu, dat hij dus initiatief heeft, niet alleen om iets te zeggen maar om iets te doen , zou men toch daaruit af leiden moeten. Maar ’t kan aan zijn 60 jaar liggen, en, overigens is zijn geval een uit die vele gevallen misschien, dat in den tijd toen er rage 592 was in de schilderten en de handel goed ging, er een massa in- telligente personen op zij gezet zijn in brooddronkenheid, alsof ze niets beteekenden en niets konden, waar zij niet van zieh kon- den verkrijgen de duurzaamheid der vlaag van schilderijenrage en de enorme rijzing van veel prijzen geheel te vertrouwen. Nu} waar de zaken traineeren, ziet men diezelfde handelaars die eenige jaren geleden, laat ons zeggen een io-tal jaren geleden, zeer entreprenant waren, eenigermate worden une nation retiree du monde. En wij zijn nog niet aan ’t eind. Persoonlijk initiatief met een klein of zonder kapitaal is misschien de kiem voor de toekomst. Enfin. Ik zag gisteren een groote photo naar een Rembrandt die ik niet kende, die mij verbazend frappeerde, ’t was een vrouwekop, ’t licht viel op borst, hals, kin en de lip van denneus — deonder- kaak. Voorhoofd en oogen in schaduw van een grooten hoed met den- kelijk roode pluimen. Denkelijk ook rood of een geel in het ge- decolleteerde jakje. Donker fond. De expressie, een mysterieuse lach als die van Rembrandt zelf in zijn eigen portret, waar Saskia op zijn knie zit en hij een glas wijn in de hand heeft. Ik ben vol van Rembrandt en Hals tegenwoordig in mijn gedach- ten, niet omdat ik veel schilderijen van hen zie, maar omdat ik onder ’t volk van hier zooveel types zie, die mij aan dien tijd doen denken. Ik ga nog steeds dikwijls naar die bals populaires om die vrouwe- koppen en matrozen of soldatenkoppen te zien. Men betaalt een 20 of 30 Centimes entr6e en drinkt een glas bier, want er wordt weinig gedronken, en kan er een heelen avond zieh uitmuntend amuseeren, ten minste ik voor mij — met tekijkennaar ’t entrain van die luidjes. Veel werken met model is wat ik moet doen, en het eenige wat seeuur vooruithelpen kan. Ik merk dat mijn eetlust wat te lang geserreerd is geweest, en dßt ik toen ik ’t geld van U ontving, geen eten verdragen kon; maar ik zal ’t wel zien te redresseeren. Dat neemt niet weg dat als ik aan ’t werk ben, ik al mijn energie , en helderheid heb. Maar als ik buiten ben, is mij het werken in de lucht te kras, en word ik te slap. Enfin, het schilderen is een ding waar men van verslijt. Van 38 593 der Loo*) heeft mij echter gezegd, toen ik kort voor ik hier heen ging bij hem was, dat ik apres tout redelijk sterk ben. Dat ik niet hoefde te desespereeren den leeftijd te halen, die voor het produceeren van een werk noodig is. Ik sprak hem ervan dat ik verscheiden schilders wist, die met al hun zenuwachtigheid enz. 60 zelfs 70 haalden, gelukkigerwijs voor hunzelf, en dat ik wel wou ik 00k dat halen kon. Dan geloof ik dat als men sereniteit zoekt en levenslust houdt, de stemming waarin men is, veel helpt. En ik heb in dat opzicht gewonnen door naar hier te gaan, want ik heb nieuwe idees, en ik heb nieuwe middelen om uit te drukken wat ik wil, door dat betere kwasten me zullen helpen, en ik met die twee kleuren karmijn en cobalt ga dwepen. Cobalt is een goddelijke kleur, en er is niets zoo mooi als dat om lucht om de dingen te brengen. Karmijn is het rood van wijn, en het is warm, geestig als wijn. Zoo smaragdgroen 00k. Het is geen zuinigheid ze zieh te onthou- den die kleuren. Cadmium eveneens. Iets wat betreffende mijn gestel, mij heel veel pleizier heeft ge- daan, is dat een dokter in Amsterdam, dien ik 00k eens sprak over een paar dingen die mij soms deden denken dat ik ’t niet uit zou houden, en wiens opinie ik niet direct vroeg, maar juist om de eerste impressie te weten van een die me absoluut niet kende, profiteerende van een kleine malaise die ik had, om toen in den loop van ’t gesprek het op mijn gestel in ’t algemeen te brengen — - het deed mij enorm veel pleizier, dat deze dokter mij voor een gewoon ouvrier aanzag, zeide: , , je werkt zeker in ’t ijzer van je beroep”. Ziedaar wat ik juist heb zoeken te veränderen in mijzelf; jonger zijnde was het mij aan te zien dat ik intellectueel me over- spande, en nu zie ik er uit als een schipper of een die in ’t ijzer werkt. En zijn gestel om te zetten zoo dat men ,,le cuir dur” krijgt, is geen makkelijke zaak. Ik moet echter toch op blijven passen, en zien te houden wat ik heb, en nog bij te winnen. Gij moet toch vooral mij eens schrijven, of ’t idee U zoo absurd voorkomt, dat men eens wat meer moed zou scheppen als men eens een kiem voor een zaak plantte. *) Dokter uit Eindhoven. 594 Wat mijn werk betreft van nu, ik voel dat ik iets beters kan; ik heb echter wat meer lucht en ruimte noodig, ik moet — bedoel ik, ’t een beetje kunnen uitbreiden. Vooral, vooral, ik heb nog geen model genoeg. Ik kan werk van een hooger kwaliteit produceeren, maar mijn onkosten zouden zwaarder wezen. Maar is het niet zoo, moet men niet zoeken naar iets hoogs, naar het echte, naar iets gedistingueerds? De vrouwenfiguren die ik onder ’t volk zie hier, maken een fameusen indruk op me, veel meer om ze te schilderen dan ze te hebben, ofschoon wel degelijk ik ’t allebei zou wenschen. Ik her- lees alweer het boek van de Goncourt, het is uitmuntend. In de voorrede van Cherie, dat gij lezen zult, Staat een relaas van wat de Goncourts al hebben doorgemaakt, en van hoe aan ’t eind van hun leven zij, ja, somber waren, maar zeker van hun zaak zieh voelden, voelende dat zij iets gedaan hadden, dat hun werk blijven zou. Wat zijn dat kerels geweest. Als wij accordeerden meer dan nu, meer ’t absoluut eens konden zijn, waarom dan niet wij ook ! A propos, wegens ik apres tout aan ’t eind van dit jaar een stuk of 4 of 5 vastendagen heb van zoowat alles, stuur uw brief weg i Januari en niet later. Ge zult ’t mogelijk U niet kunnen be- grijpen maar ’t is zoo, als ik geld ontvang is mijn grootste honger niet, al heb ik gevast, het eten, maar het schilderen is nog sterker, en ik ga direct op de modellenjacht, en ik ga door tot het op is. Terwijl ’t lijntje waar ik me aan vasthoud is mijn ontbijt bij de menschen waar ik woon, en ’s avonds een kop koffie en brood in de cremerie voor mijn diner, en anders een roggebrood dat ik in mijn koffer heb. Zoolang ik Schilder is ’t me ook meer dan voldoende, maar als mijn modellen weg zijn, komt er een gevoel van slapheid. Ik hecht aan de modellen van hier, omdat zij zoo heel anders zijn dan de modellen buiten. En omdat vooral het karakter zoo heel iets anders is. En het contrast mij nieuwe idees geeft, juist voor de vleeschkleuren. En wat ik in mijn laatsten kop nu heb, is nog niet datgene waar ikzelf mee content ben, maar iets anders dan de vroegere koppen. Ik geloof dat gij genoeg de belangrijkheid van waar zijn beseft, dat ik vrij uit tegen U kan spreken. Om dezelfde motieven dat als ik boerinnen Schilder, ik wil ’t boerinnen zijn, om dezelfde reden als ’t hoeren zijn, wil .ik een hoerenexpressie. 595 Daarom f rappeerde mij een hoerenkop van Rembrandt juist zoo enorm. Omdat hij dien mysterieusen glimlach zoo oneindig mooi gesnapt had, met een serieux als hij alleen, de magicien der magiciens. Dit nu is voor mij iets nieuws, en ik wil ’t per se. Manet heeft ’t gedaan en Courbet, wel sacrebleu ik heb dezelfde ambitie, om- dat bovendien ik te zeer in merg en been gevoeld heb het oneindig mooie der vrouwenanalyses van de heel hooge lui in de litteratuur, een Zola, Daudet, de Goncourt, Balzac. Zelfs Stevens voldoet me niet, omdat zijn vrouwen niet die zijn, waar ik iets persoonlijk van weet. En ik vind die hij kiest, niet de interessantste die er zijn. Enfin wat er van zij — ik wil vooruit a tout prix en — ik wil mezelf zijn. Ik voel mij dan ook in obstinatie, en ik ben er over heen over wat de lui van mij of mijn werk zeggen. Naakt model te krijgen schijnt moeielijk te gaan hier, althans de meid die ik gehad heb wou niet. Natuurlijk is dat ,,wou niet” denkelijk betrekkelijk, maar althans ’t gaat niet vanzelf. Er is nu dat zij echter fameus zou zijn. Uit een oogpunt van zaken kan ik niet anders zeggen, dan dat we zijn in wat men reeds begint te noemen la fin d’un siede, dat de vrouwen een charme hebben als in een revolutietijd — trouwens evenveel te zeggen — en dat men retire du monde zou wezen indien men buiten haar om werkte. ’t Is overal ’t zelfde, buiten zoowel als in stad; men moet met de vrouwen rekening houden wil men van zijn tijd zijn. Adieu, gelukgewenscht met Nieuwe jaar. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 443 Waarde Theo, (Januari ’86.) Het is reeds laat, maar ik wil niet wachten U de goede ontvangst te melden van uw brief met frs 150. Voor ik het vergeet, laat me beginnen U te antwoorden op uw vraag van onlangs, betreffende ’t schilderij vanFranckof Francken in St. Andre, dat ik heden gezien heb. Ik vind het een goed schil- derij — vooral mooi van sentiment — van sentiment is het niet erg Vlaamsch of Rubensachtig. Men denkt meer aan Murillo. De kleur is warm in een ros gamma, zooals Jordaens soms is. De schaduwen in het vleesch zijn zeer krachtig, dat heeft Rubens 596 niet en Jordaens dikwijls wel, en daardoor is er iets mysterieus in ’t schilderij dat men wel apprecieeren mag in die school. Ik kon er niet dicht genoeg bijkomen om zeer van nabij de tech- niek na te gaan, wat wel de moeite waard geweest wäre. De Chris - tuskop is minder conventioneel dan de Vlaamsche schilders die meestal opvatten. Ik verbeeld me echter dat ik ’t ook zoo kan, en iets nieuws ver- telde ’t schilderij me niet. En daar ik over wat ik nu kan niet content ben, en vooruit zoek te werken — genoeg — en naar andere schilderten. Wat me in die kerk frappeerde, was een schets van v. Dijck? of Rubens? een Descente de croix, die hoog hing maar me mooi voorkwam. Veel sentiment in ’t bleeke lijk. Dit terloops. Er is een geschilderd venster dat ik superbe vind — zeer, zeer curieus. Een strand, een groene zee met een kasteel op de rotsen, een tintelend blauwe lucht van de prächtigste tonen van blauw, groenachtig, witachtig, dieper, hooger van toon. Een enorme driemaster, grillig en fantastisch, silhouetteert zieh tegen de lucht, overal breking, licht in ’t donker, donker in ’t licht. In ’t blauw een figuur van de H. Maagd, hoog geel, wit, oranje. Hoogerop is ’t venster weer, donkergroen met zwart, met gloeiend rood. Enfin — herinnert ge U dat, het is zeer mooien Leys wäre er seeuur op verliefd geworden, of James Tissot in zijn oude manier, of Thys Maris. Ik zag eenige schilderijen aangekocht voor ’t Musee Moderne, Verhas en Farasyn. Verhas: dames die op ezels rijden en visschers- jongens aan ’t strand, Farasyn: een groot geval van de oude Antwerpsche vischmarkt. Ook een Emile Wauters — Cairo of zoo, een marktplaats. De Verhas doet er goed, is een knap schilderij in alle geval, ge- durfd van kleuren in licht gamma, verscheidene mooie combi - naties, o.a. een figuur in oranje tegen lichtblauw, lichtgroen en wit. Ik werk steeds aan mijn portretten, en ik heb er eindelijk twee die bepaald ,,lijken”, (een profil en een 3/4). Dat is niet alles, dat is niet eens ’t voornaamste. Toch is ’t me wel de moeite waard daar naar te zoeken, en leert men er misschien nogal teekenen door. Ik begin hoe langer hoe meer overigens van portretten te houden. 597 Daar hebt ge nu sommige erg beroemde Rubens: Vierge au Per- roquet, Christ a la Paille, etc. ik voor mij loop ze voorbij om liever te kijken naar dat brutale mansportret — met zoo fameus vaste hand geschilderd — nog schetsachtig hier en daar, dat niet ver van de Saskia van Rembrandt hangt. In een Descente decroixvanv. Dijck, die in de hoogte, de groote — is ook een portret , bepaald portret — niet van een kop alleen maar god- dank van een heel figuur, superbe in geel en lila-achtig, een vrouw voorovergebogen die schreit, de tors, de beenen onder de kleeren goed intiem doorgevoerd en gevoeld. Wat is dat hooge kunst als de kunst eenvoudig waar is. En een Ingres, een David, die als schilders waarachtig niet altijd mooi schilderen, wat worden zelfs zij fameus interessant als zij hun pedanterie ter zijde stellende, zieh vergeten in waar te zijn, in ’t weergeven van een karakter, als in de twee koppen in ’t Musee Moderne. Enfin. Ah als men die modellen kon krijgen, die men wilde.!!! Vertel mij nu eens, op den voorgrond stellende dat gij fmancier wilt zijn — en ik heb daar niets op tegen, zelfs is dat juist wat ik heel goed vind; zijt gij dan volkomen content met uw eigen rede- neering, die ge bij ’t begin van ’t jaar me tot mijn teleurstelling zegt: ik heb heel veel te betalen, en gij moet maar zien dat ge rondkomt tot ’t eind van de maand. Hoor eens, dit heb ik er tegen te zeggen, en denk er eens over na, of ik al dan niet gelijk heb, althans dat er grond in mijn rede- neering is: Ben ik minder dan uw creanciers, wie moet er wachten zij of ik??? als er een van beiden moet wachten, wat onder de menschelijke dingen hoort. Een creancier is geen vriend , dat is zeker, en ik, indien ge ’t niet zeker weet, ben ’t althans misschien. En weet gij wel goed, hoe zwaar de lasten zijn voor mij die ’t werk iederen dag eischt, hoe moeielijk de modellen te krijgen, hoe duur de dingen voor ’t schil- deren noodig? Weet ge wel dat het soms letterlijk als ’t wäre onmogelijk voor me te houden is? En dat ik moet schilderen, dat er te veel van af hangt, onmiddellijk en zonder aarzelen met aplomb hier door te werken. Een paar zwakheden zouden me kunnen doen vallen op een ma- nier, waar ik in lang niet bovenop kom. Mijn toestand is benard van alle kanten, en is slechts te winnen 598 door vastheid van doorwerken. De verfrekening drukt me zwaar als lood, en toch moet ik vooruitü ! Ik moet ook lui laten wachten, die toch hun geld krijgen zullen , maar wachten — daar heb ik er een paar toe veroordeeld. En zonder genade, tenzij ze me crediet geven. En hoe minder crediet, hoe meer ze zullen achterstaan. Het is niet te winnen tegenwoordig, dan met heel goed werk, met dat wat niet mediocre is. Dat hoogere kost duurder aan geld en aan moeite en zware inspanning; toch is dat de weg nu meer dan ooit. Hetgeen ik U zeg is helder en klaar. Begrijpt ge of begrijpt ge niet dat het volkomen goed en recht gezien is, wanneer ik U er op wijs dat ik in de absolute noodzakelijkheid ben, om wil ik hier werk vinden voor portretten, mijn atelier vol te hebben met heel goede koppen. Dat is te bereiken, het is iets waar men een eind aan kan zien, al is ’t betrekkelijk niet makkelijk ze klaar te krijgen. Zullen wij nu zeggen als de droogklooten en suffers, wij kunnen niet, wij hebben geen geld, er is niets te doen? Ik zeg U neen. Dit zullen we zeggen — en s.v.p. samen zeggen. Wij zullen er per - soonlijk arm voor zijn en gebrek lijden zoolang ’t moet, zöo als men doet in een helegerde stadt die men niet van zins is over te geven, maar wij zullen toonen dat we iemand zijn. Of men is dapper, of men is laf. We moeten ’t zoover brengen, dat wij het ’t publiek prettig maken, ik bedoel b.v., de meiden moeten trek krijgen in hun portretten. Dat er zijn die ze zouden willen, ik geloof het. Ik sprak heden een bediende van een photo - graaf er over of hij me geen portretten bezorgen kon. Deze wou een commissie van me voor iedere meid, die hij bij me zou bren- gen voor een portret. Ik heb die zaak laten traineeren in zoover echter alleen dat ik geen commissie beloofd heb, voor en aleer ik mijn individu wat beter ken. Maar ik zal hem denkelijk zeer binnen - kort terugzien. En dan zal ik zien of ik direct met hem iets kan doen, of wel dat ik met zijn patroon eens direct er over ga spreken, maar soms is de bediende beter, zult ge begrijpen, dat is al naarmate. Ik zeide hem nu dat ik hem niet kende, en dat ik wel wou zien of hij iets doen kon, maar dat ik er bij riskeerde omdat ik altijd mijn on- kosten moet maken voor een portret. Enfin ik zal daar verder 599 op doorgaan ; maar wat presseert — het is dat ik mooie koppen kunne laten kijken. Ik moet ook onder de meiden kennissen zoeken te krijgen, wat met een beurs waar weinig in is, qeen prettige karwei is, dat kan ik U verzekeren, men is dan lang niet voor zijn pleizier uit. Maar het is niet de moeite, waar ik tegen op zie. Alleen ik geloof, dat gij het U al te zeer hebt aangewend, het maar heel goed te vinden dat ik altijd achteruit gezet blijf, dat gij al te zeer vergeet dat al sedert zooveel jaren ik niet heb wat me toekomt. En dat de begeerte die ik heb om mijn zaken uit te breiden, niet alleen voor mij goed is, maar ook voor U, omdat slechts längs dien weg, we kunnen verdienen. En nu nog iets. Theoretisch althans zegt gij dat het noodig is dat men goed gekleed en al wat daar verder bijhoort voor den dag moet kunnen körnen, bij zekere gelegenheden als men lui moet gaan opzoeken, enz. Welnu de tijd is er nu zelfs volgens mij , die daar geen haast mee maak zooals ge weet, dat dit er op aan begint te körnen, zijn zulke dingen noodig of niet??? Hangt er iets van af, ja dan neen??? Welnu, gegeven die periode van te moeten doorbreken, is het maandgeld te weinig dan dat ik met mogelijkheid het er van doen kan. Gij zijt zelf zuinig, gij kunt nagaan wat absoluut behoeften zijn. En ik vraag het U, kan men het absoluut noodige doen van wat met mogelijkheid mij voor mijzelf resteert, na aftrek van schil- derbehoeften, model, kamerhuur? Indien ik vrienden had, wat bekend wäre, ja dan, dan gaat het makkelijker, maar die heb ik niet en die moet ik me maken juist. Maar laat ik niet vergeten, u te bedanken voor de zending van tweede deel de Goncourt. Het is een heerlijk ding dien tijd te kunnen nagaan — waar zooveel uit te leeren is voor — omdeuit- drukking te gebruiken — notre fin du siecle waar we in zijn. Ik kan u niet zeggen hoezeer ik in mijn schik blijf naar Ant- werpen te zijn gegaan. En hoeveel er is, wat voor mij die er zoolang uit ben geweest, er op te merken valt. Hoe goed het mij doet — al houd ik nog zooveel van de boeren en buiten — de stad weer eens te zien. Hoe het bijeen brengen van uitersten me nieuwe idees geeft — uitersten: het geheel buiten en de drukte van hier. Ik had het hard noodig. 600 Wat de expositie Tassaert betreft, als er ooit een verongelijkt is was hij het wel. Om nu bij deze gelegenheid er nog een te noemen — ik wacht niet tot de exposities, om mijn opinie te hebben over schilders — Chaplin zal men ook moeten erkennen. Wat de kleur van Tassaert betreft, hij is harmonist en zijn werk, in een toon geschilderd betrekkelijk, is mooi door ’t modele, door het fijn gevoel dat hij had van de vrouwelijke vormen, door iets gepassioneerds in de expressies — en ik vind hem van de familie van de Greuzes en Prudhons — beter, moderner, degelijker in zijn sentiment dan Greuze. Chaplin is meer colorist dan hij. En ik vind wel dat ’t een beetje jammer is van Tassaert, dat hij die zoo mooi vel schilderde, niet wat meer gloed en leven soms in de kleur zocht. Maar zeker is hij beter dan Scheffer en Dela- roche, en Dubuffe en Geröme, die zoo weinig Schilder zijn. Wat is het gloeiend jammer van een kerel als Geröme, die Le Priscnnier maakte, en die Le Camp russe maakte, en Le Berger Syrien, dat er zooveel kouds en steriels in hem zit. Isabey zal men ook erkennen, Ziem ook, die twee zijn erg Schilder , en dat is het waar apres tout ’t bij ’t schilderen op aankomt. Ik moet eindigen. Wat het coloriet is in een schilderij, dat is toch het enthousiasme in ’t leven, en dus — het is geen kleine zaak het te zoeken te behouden. Ter wille van de modellen, zal ik denk ik Verlat, die directeur is van de academie hier, eens gaan opzoeken deze maand — en ik zal zien hoe de regiementen zijn en in hoeverre men er naar naakt model zou kunnen werken, ik zal een portret dan meenemen en teekeningen. Ik heb een verbazende begeerte om mij in kennis van het naakt te versterken. Ik heb gezien een groote bronzen groep van Lambeau — twee figuren — een man die eene vrouw omhelst, superbe , iets als b.v. Paul Dubois, of enfin de lui van den eersten rang. Het is aangekocht voor ’t museum. Ik benijd de beeldhouwers dikwijls. Maar het is overal een beetje ’t zelfde, ik moet wat meer verdienen om me te kunnen uitbreiden. Ik wil u ook nog wel eens zeggen, dat gegeven die begeerte voor figuurstudie ik, bij aldien het hier me niet lukte, misschien eer nog verder zou doordringen dan teruggaan naar Holland vöör 601 en aleer ik eens een poosje op een atelier geweest ben. En dus dat verdere mogelijk Parijs zou wezen, zonder aarzelen. Gegroet en met een handdruk, t. a t. Vincent. Wat het eind van de maand betreft — ik verzoek u ten aller - vriendelijkst maar absoluut — laat althans voor frs 50 een uwer creanciers gebrek lijden (die kunnen er wel tegen, wees gerust) maar s.v.p. niet mij, want 00k dan is het voor mij nog bar. — 444 Waarde Theo, Verleden Zondag heb ik de twee groote schilderijen van Rubens voor ’t eerst gezien, en omdat ik die van ’t museum herhaaldelijk en op mijn gemak had bekeken, waren deze — la Descente de croix en l’Elevation de croix er te interessanter om. l’Elevation de la croix heeft een eigenaardigheid, die mij direct in ’t 00g viel en dat is — er is geen vrouwenfiguur op. Tenzij op de zijvleugels der triptiek. Gevolgelijk is ’t er niet beter op. Laat ik u zeggen dat ik met la Descente de croix dweep. Niet echter ter wille van diepte van ge- voel als men bij een Rembrandt of in een schilderij van Dela- croix of in een teekening van Millet zou vinden. Niets navreert me minder dan Rubens, wat betreft uitdrukking van menschelijke smart. Laat ik beginnen met te zeggen, om duidelijker te maken wat ik bedoel, dat zelfs zijn mooiste, schreiende Magdalenakoppen of Mater dolorosa’s me altijd doen denken eenvoudig aan de tränen van een mooie meid, die b.v. een sjanker zou hebben op- geloopen, of dergelijke petite misere de la vie humaine. Als zoodanig zijn ze meesterlijk, doch iets anders zoeke men er niet in. Rubens is verbazend in de schildering van alledaagsche, mooie vrouwen. Maar in de expressie is hij niet dramatisch. Vergelijk hem bij b.v. den kop van Rembrandt in de collectie Lacaze, bij de mannenfiguur in dejodenbruid — ge zult begrijpen wat ik bedoel, dat b.v. zijn stuk of 8 geboursoufleerde figuren van kerels, die een tour de force verrichten met een zwaar houten kruis in l’Elevation de la croix mij absurd voorkomt zoodra ik 602 me plaats op een standpunt van moderne analyse van mensche- lijke hartstochten en gevoelens. Dat Rubens in zijn expressies. vooral van de mannen (uitgezonderd altijd de eigenlijk gezegde portretten, oppervlakkig, hol, geboursoufleerd is, ja ten eene- male conventioneel, en wel als Jules Romain en nog erger lui der decadence. Maar toch ik dweep er mede, omdat hij ’t juist is, Rubens, die een stemming van vroolijkheid, van sereniteit, van smart zoekt uit te drukken en werkelijk daarstelt — al zijn zijn figuren soms hol enz. — door de combinatie der kleuren, Zoo in 1’ Elevation de la croix zelfs — de blanke vlek — het lijk hoog opgevoerd van licht — is dramatisch in haar verband van tegenstelling met de rest, die zoo laag is gezet. ’t Zelfde, maar m.i. verreweg mooier, is de charme van la Des- cente de croix, waar de blanke vlek gerepeteerd wordt door de blonde hären, blank gelaat en hals der vrouwenfiguren, terwijl de sombere entourage verbazend rijk is door die diverse laag- gezette en door den toon tot elkaar gebrachte massa’s rood, don- kergroen, zwart, grauw, violet. 