title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Vorstl. en naabuurige Landen te geven, oft dat hij zich daar van should moeten gevoelen, gelyk hij albereeds aan den Churfürst van Köln hatte gedaan, die ihm Heere Churfürst daarop zijn antwoordt, doch wat fieje, had weer toegestonden, en waarvan hij mij de kopie zou laten exhiberen, als ook een afschrift van den brief die aan den Bischof van Munster zou worden gestuurd. Alle de Hoofdofficieren van de Militie zijn tegen morgen alhier te huis beschreven, omraam een generalen Raad te houden; wat daaruit zal resulteren en tot mijn kennis komt, zal ik nadermaals berichten. Men is zeer gesatisfieert met de laatste ingekomene tijdingen van Stockholm, dat het geene men gerucht had van des Heeren Pompong goede verrichtingen aan dat Hof, zich zo breed niet en vindt als het de Fransen alomme uijtmeeten. Men heeft van hier verleden zaterdag express den Heere Kaestlein aan den Heere Hertog van Zeeland versonden, die binnen weinige dagen zal terugkeren, waarna wel een ontmoeting tussen den Churfürst, die Prins en den Hertog van Wolffenbüttel mag geschieden en aldaar misschien wat goeds worden besloten. Amerongen aan den Prinzen van Oranje. Dat Berlin 19. Jan. 1672. [Günstige Stimmung des Kurfürsten. Notwendigkeit baldigster weiterer Zugeständnisse.] Am 17. hat er Audienz beim Kurfürsten gehabt und demselben des 19. Jan. Prinzen Schreiben überreicht, Der Kurfürst hat erklärt, dass er ihm „H. H. M. bestedigde in mijn persoon aangenaam was, en dat men die al lach had gezoet gesien." Er had versprochen, hem stets met dezelfde Ehrenbezeugungen te begeffen, zoals St. -Gerau, op het vertrouwen, dat men naderhand zijn ministers in de Haag in dezelfde afwijkende deferentie zou bejegenen als men soms wel niet en doet. Ik en desperere geensints van de goede genegenheid van S. C. D. tot het welvaren van den Staat der vereinigde Nederlanden bij deze gevaarlijke tijden, zodat men denselven niet en behoefte te negieren, en wil men mij verzekeren, of schoon Monsieur de St. Gérard aan eenige dagen in zijn acompanyement aan het hof mij heeft gedevanceerd, tot nog toe in zijn aansluitende negociatie weinig heeft gevordert. Amerongen verwacht met patiënt geduld van de Generalstaten Bescheid over de Termin van de... (' Französischer Gesandter in Stockholm. S. over Zwedens Haltung Pufenberg XL 32. Raban von Canstein, sinds 1653 Kammerpresident. Digitale door Google IV. De Alliantie van 1672. Samenloop van de Werbegelder en de Evacuatie der Steden. Een günstiger Beschluss zou zijn Verhandlung zeer beschleunigen. De Fürst von Anhalt hat er des Prinzen Schreiben überliefert und denselben „sehr voor den Staat van H. H. M. geporteert" gefunden. Amerongen aan den Griffier. Dat, Berlin, 27. Jan. 1672. Erster Brief. Jan. Am Sonnabend (23. Jan.) hat er mit den brandenburgischen Räten die zweite Konferenz gehabt. Dieselben antworten ihm auf seine Proposition vom 19. im Auftrag des Kurfürsten: Das eine Mittel, den drohenden Gefahren vorzukommen, sei gütliche Vermittlung. Der erste Versuch des Kurfürsten, dies zu erreichen, sei vergeblieben gewesen; er wolle es aber bei St.-Goran noch einmal versuchen und schlage den Staaten vor, auch den Herzog von Neuburg um seine Mediation zu bitten. Amerongen lehnt dies ab. Die Räthe fragen darauf, ob die Staaten geneigt seien, dem König von Frankreich noch weitere Genugtuung zu geben, außer der in ihrem Schreiben vom 10. December 1671 angebotenen; der König verlange 1) Bestrafung derer, die schimpflich über ihn gesprochen hätten; 2) Aufhebung der Verbote von gebrannten und ungebrannten Weinen, Manufakten etc.; 3) das Versprechen, seinen gerechten Ansprüchen nicht entgegenzutreten; 4) Satisfaction für seine Alliierten, England und Hollland. Sie haben aber selbst zugegeben, dass auch nach Beigung alles dessen wenig Aussicht zu einem friedlichen Vergleich mit Frankreich sei. Es bleibt also nur das zweite Mittel „van met gecoraborde gemacht so hohe desseijnen tegen de genade. In diesem Fall wünsche der Kurfürst zu wissen, 1) ob das Reich nicht Gefahr laufe, durch seine Allianz mit den Staaten in den Krieg verwickelt zu werden; 2) wie viel Truppen man von ihm als Beistand verlange; 3) was man ihm an Werbe- und Subsidien-Geldem biete. Amerongen erklärt, über die französischen Prätentionen nicht instruiert zu sein; für seine Person halte er sie für nicht begründet. Das Reich sei durch Köln schon in den Krieg verwickelt. In Bezug auf die letzten Punkte hat er gemäß der Resolution vom 19. Oktober 1671 geantwortet. ') Unter demselben Datum endlich noch ein Schreiben an die Prinzessin Amalie v. Uranien, der Amerongen für das Empfehlungsschreiben an den Kurfürsten denkt. Gedruckt: König der hohen Genossenschaft p. 94 und 51. (Es sind zwei Schreiben, die dort in verkehrter Reihenfolge gestellt sind.) Ich gebe aus dem schon erwähnten Grunde hier einen Auszug. Im Diarium Europaeum XXIV. App. Mignet II. 657. Vgl. Pufendorf XI. 47 von: 'Adusta Elector - resolution petitionada. Basnage II. 199 ff. Nach dem Protokoll über die Conferenzen mit Amerongen im Pr. Staatsarch., von dem Cap. 47 bei Pufendorf ein Auszug ist, hob der statistische Gesandte auch. Conferenz mit den kurfürstlichen Räthen. Saint-Germain. 217 Zweiter Brief. Er hat die Resolution vom 16. Januar empfangen und dem Kurfürsten mitgeteilt. St.-Germain bietet alles auf, um die Allianz zu verhindern; er behauptet, England, Spanien und Schweden würden der Republik ebenfalls den Krieg erklären. Dem Kurfürsten bietet er für die Neutralität die Clevischen Plätze und so viel Geld als die Staaten für die Werbung der Hilfstruppen. Von der Uneinigkeit in den Niederlanden will man hier die schlimmsten Zeitungen haben, während er selbst nicht die geringste Nachricht oder Instruction erhält. Aber hier heissen es: Zeit verloren, viel verloren. „De genegentheil van den Heeren Kurfürst ist welcher, dann da er seine, die mit dem debieren van dem gene voorz., ihm so schwachhoofdig machen, dass er noch zu noch toe keine resolution kann vatten, nichttegenstaende was de vorhin ich daartoe nenne." Amerongen an den Grafen. Dat. Berlin 31. Jan. 1672'. St.-Germain macht die größten Anstrengungen, durch glänzende Verhandlungen, 31. Jan. Sprecher, mitunter auch Drohungen den Kurfürsten für ein Bündnis mit Frankreich oder mindestens Neutralität zu gewinnen. Dazu kommen noch die verwirrenden Nachrichten aus den Niederlanden, dass man dort den Krieg gar nicht fürchte, oder dass die Uneinigkeit alle heilsamen Beschlüsse hindert. Trotzdem glaubt Amerongen, dass, wenn die Staaten die Werbegelder bezahlen wollen, man mit 16—18,000 M. denselben bei stehen wird; das erfordert aber 5 — 6 Monate Zeit, und so lange man noch nicht „in postur van wapenen" ist, wird man sich nicht gegen Frankreich zu erklären wagen. Zur Werbung von 5 — 6000 Mann ist bereits der Befehl ertheilt. Amerongen an den Griffier. Dat. Berlin 3. Febr. 1672. Schlechte Nachrichten aus den Niederlanden. Ungünstige Wirkung derselben. Betrohten des Kurfürsten vor der französischen Kriegsmacht. Derselbe ist trotzdem entschlossen, dem Staat mit 24,000 M. zu Hilfe zu kommen. Münster und Köln müssen vor Allem gebändigt werden. Der Kurfürst wird in Person commandieren. Bitte um baldigen Bescheid. Erwartet mit Ungeduld Nachrichten, was man in den Niederlanden 3. Febr. vom Krieg mit Frankreich weiß und was man für Verteidigungsanstalten die Gefahr für die protestantische Religion hervor: „In Frankreich hatte kein Reformiter mehr ein Stück Brot zu verdienen, auch nicht unter den Soldaten." Er versicherte ferner, die Staaten wollten ihre Miliz bis zu 100,000 M. zu Land und zu Wasser verstärken; die Landesdefension würde in allen Provinzen vorgenommen werden u. s. w. Vgl. das Schreiben Schwerins an den Herzog von Croy vom 14/24. Jan. bei v. Orlich II. 47. Gedruckt Kronijk p. 57. Anm. von Fagel's Hand: „gecommunieeert aan de Heeren H. H. M. gedep. too de triple Alliantie, alle corpulent, onde is bij deszelfde eenstemmelijk goedgevon. Tractaat, om met daervan iets met zekerheid ten bestemde van den staat aan den Heere Churfürst van Brandenburg te kunnen rapporteren. En of ik wel gehoopt had, dat met de jongste post iets omstandigs daervan zoude hebben vernomen, zo is het niet anders gewest als dat de een of andere particulier vriend mij schrijft, dat alles in de Hooghe Vergaderingen vloeit door de disparate van opvattingen over het aanstellen van een Kapitein Generali, en waarom noch in de wervinge noch in de équipage niets was besloten, schoon van alle kanten de adviezen aldaar invallen, dat de dreigende vijanden den staat meer en meer met hun macht naderden. Hetzelfde wordt niet alleen aan mij geschreven, maar alle de ingekomen brieven aan dit Huis zijn daar vol van, dat mij dan ten hoogsten bekommert is ten respecte van de goede hoop, die ik had, van dat de Heere Churfürst van Brandenburg niet alleen geporteerd uit eigen interesse, maar uit plicht van religie en genegenheid voor den staat, waarvan ik nog steeds niet en desperer, zo men daar zelf geen oorzaak toe geeft, in korte tijd in de partij van Zijne Majesteit zoude getreden hebben. Ik heb de Eere gehad van gisteren weer met Zijn Majesteit der Ministers voor het lunch en daarna met Zijn Majesteit zelf afzonderlijk zonder het bijwonen van iemand te confereren en te praten, en op de toelichting, die Bij Zinkgomende Heer Churfürst voor enige dagen mij was gegeven, op het papier gebracht dit nefestensgaande concept van een naderde alliantie defensieve, gecompasseerd naar de tegenwoordige tijd gelegentheid en voor het meestdeel van woord tot woord gedresseerd naar de alliantie, die Zijne Majesteit met hem in den jaar 1666 den 16. Februari hadden opgericht, en daarna ook enige artikelen en Conditions tot lichting van ses duizend peervelen en... Am 1. Februar hatte Amerongen wieder eine Konferenz mit Schwerin und Canstein, in der ihm Schwerin auseinandersetzte, dass das Bündnis von 1666 den Kurfürsten vor wirklicher Kupierung zu nichts verpflichte, und sich aufs bitterste über die Vernachlässigung seines Herrn bei und nach dem Abchluss der Triple-allianz beschwerte: die Staaten würden jetzt einsehen, wie unrecht sie dabei getan und wie sie sich selbst geschadet; „und hätte S. Ch. D. dieses darum um so weher, weil es (der Eintritt in die Triple-allianz) eben von einigen auf dieses Prinzip gehindert worden, damit nur S. C'b. D. dadurch nicht considerabler werden möchten". Amerongen bezeigte sich mit diesen „Reprochen übel zufrieden: in Bielefeld habe Brandenburg auch in seiner Anwesenheit Verträge geschlossen, ohne ihm Mittheilung zu machen; die Uneinigkeit in den Niederlanden wäre nichts als Gerede. (Protokoll. Pufendorf XI. 47.) Die Konferenzen wurden bis zum 26. Februar ausgesetzt. - Warum Amerongen von Obigem nichts nach dem Haag gemeldet, ist leicht zu ersehen. Digitized by G. Sohleohte Nachrichten aus Holland. Starke des brandenb. Hilfscorps. 219 thien duizend voetknechten, te gebruijcken tot mutuele defensie. Ende alhoewel men sich tot deze onderhandelingen niet zal inlaten, als met de uiterste bekommering - toon opsichte, dat men hier nog in geen genoegzame postuur van wapenen en is, en overschat voor een subite vijandelijke invasie in de Landen van Cleve, Mark, Ravensburg en Minden (dewelcke met veel en via gedreigd worden) bevreest is, ten welken fine geapprehendeert wordt, of niet de Franse onder voorgeven van Coolsche Troepen zich mochten van het stiftte ende de Stadt Hildesheim meester maken, om alsof de conjunctie misschien S. C. D. Troepen in zijn Landen boven en beneden, ook met die van de Hertogen van Zellende Wolfenbüttel te verhinderen, gelijk ik voorheen heb geschreven - doch met zo veel geneigendheid als H.H.M., mijns inziens, zouden kunnen desidereren: zo hoedet hoge. Heer Kurfürst niet groot vertrouwen ende niet te min met rustvollie versocht, dat suiker als nog voor eenigen tijd zouden mogen worden gesecreteert, omme zich in beter postuur te stellen ende waarvoor de noodige order daagselijks wordt gedeeltelijk gepeost, mijn sin intresse meeninghende en intentie was orde te renten dit hoogwichtige punt bekend gemaakt, namelijk dat hij geresolveerd was tot bescherming van de ware Christelijke hervormde Religie, die althans stond te laboreren, ende de ducaten gekochte vrijheid van elkanders Landen ende Luiden met H.H.M. een defensieve alliantie, wat conditie hem ook van de contrairde partij werd geoffereerd, ingegaan, zo nochtans dat zijnne en haere machten mochten worden gecompasseerd naar die geen, met welke hij zouden te doen krijgen ende waarvan men meer als een partij had te appreciëren; seggend dat zijn oordeel een Armee van 16000 man daartegen niet voldoende zou zijn, maar dat hij voor zijn persoon geresolveerd was die te vergroten tot 24000 effectief Combattanten, alle gerangeerd onder geexperimenteerde en in oorlogsgevaar ervaren hoofdofficieren tot 15 à 16 in 't getal, waarvan de minste de Charge van Amsterdam, 1. Januari. Kroniek etc. p. 58. Digitized by Google Generaal Major heeft bekleed, waaronder gerekend de 2000 man, die S.C.D. in voldoende des Traktaat van anno 1660 hadden te leisten; en dat van de overige 22.000 benefitens een Artillerie van 44 stukken met allen toebehoren hy de een helft soude soldijeren, zo H.H.M. de wederhelft te belasten, te betalen; en na het oordeel van hem Heer Kurfurst en alle Krijgsverstandigen hij met geen minder getal soude kunnen ageren, geconsidereerd men den Kurfurst van Cullen en den Bisschop van Munster grootelijk hadden te observeren, en dat hy Heer Kurfurst op het presuppos, dat de Herogen van Zell en Wolvenbuitel (het geen hy ten hoogsten recommandeerde) dat zo veel doenlijk mogte bevoordert worden raadde in de partijen zouden treeden, met een gedetacheerde veldleger, op goede en bequeme posten tussen hare Heeren Kurfurst en Bisschop van Munsters Landen te stellen, die diermate soude intoomen, dat zij in schijn zouden werken, vijand tegenover dezen Brandenburgse en Bronswijckse troepen te verdedigen; seggend hy Heer Kurfurst voorts, dat uit alle de inkomende adviseren van Vrankrijk niet anders werd gespurt, als dat die Kroon met een grote en redoutabele macht sal te veld komen en raisschijn zich laat voorstaan, dat hij in een jaar zal doen, dat anderen in tachtig jaar niet hebben kunnen effectueren, en oversulc men zich met een uiterste moeite sal moeten evertueeren, opdat haar tot vreedsaamers gedachten te brengen. Zoo veel ik koud bespeur, zal S.C.D. in sulken val syn eigen Armee in Persoon commanderen, en kan ik verzekeren, dat hij niet een of het andere, zo hoog als laag, in dienst heeft, die hem niet met vreugde zullen volgen. Het zal nu van de hooge wijzeid van H.H.M. zijn, wat zij illico en zonder dilaij op zoo belangrijke voorstel van S.C.D., daartoe Hij ten minste is geresolveerd, onder dat verstand dat hem op zijn voor deensen gemovede pretenities voornaamelijk orant bent de Evacuatie mag zijn bevrediging gegeven worden, zullen zij geloofd te arresteren, en waarvan ik nogmaals bid, dat U.W. Ed. mij ten spoedigsten, zo niet de positieve resolutie van den Staat, ten minste de inclinatie van de Heeren tot de Triple Alliantie, die volgens autorisatie groot pouvoir hebben, wil laten toe komen, op dat ik iets aan de hand heb, waarmee ik S.C.D. Van H.H.M., goede intentie magh verzekeren en tegen gaan alle schoone beloften en dreigementen, die van de contrarij partij met zo veel empressement dagelijks bij den Heer Kurfürst en zijn Ministers, doch God lof tot nog toe, zo ik vastelijks meene, te vergeefs, werden gedaan; waarop ik dan met een innerlijk verlangen... Digitale verzorgd door Google Zweck der Allianz. Viele kurfürstliche Minister gegen dieselbe. 221 UW. Ed. antwoordt bij duplicaat binnen 15 à 16 dagen uitjerlijk sal te genieten zijn, alsof de post zo wel over Hamburg als Cleve gaat. Resolutie der Staten van Holland en Westfriesland. Dat. 6. Febr. 1672. Op den Bericht des Ratspensionairs is besloten bij de Generaliteit 6. Febr. te beanvragen, dat Amerongen bevollmächtigt worden, de uitbetaling der Werbegelder s spoedig na de Ratificatie des Vertrags, deren Termin zo kort als mogelijk gesteld worden, te verspreken, de der Subsidiums-isoort na uitbruch eines Krieges tegen den Staat, wanneer dit ook voor de Ratificatie plaatsvindt, of wanneer de Kurfürst niet voorheen breken will, 6 weken of een maand na de Ratificatie. — Orsoy zal geruht worden, wanneer de Kurfürst zelf of ein kurfürstlicher General mit Truppen in Clevisch komt; de andere Städte, nur wanneer beide Teile het voor meer niet voor nodig houden. Amerongen aan den Griffier. Dat. Berlin 7. Febr. 1672. [Beratungen über die Allianz im geheimen Rat. Grote delen verschillende Meinungen. Grote Geldforderungen zijn te verwachten. Wegen de voraussichtelijke Verspätung der brandenburgischen Hilfe is de Republiek op zichzelf aangewezen. De Landgravin van Hessen. Orsoy tegen Ruhrort en Duisburg te verwisselen.] De twee Entwürfe (een Defensivalliant en een Assistenzvertrag) 7. Febr. kan hij nog niet overzenden, da de ze wegen de nieuwe Erkrankung des Kurfürsten aan Podagra nog niet volledig beredeneerd zijn worden. Soo veel ik uit eenige Ministers verstaan, hebben de voorsz. twee concepten in den Kurf. geheime Rade gisteren en eergisteren op het tapijt geweest, en waren daar over serieus deliberaties pro et contra gevallen en veel van opmerking, dat zodanig onderhandelingen bij den Heere Kurfürst niet kon worden ondernomen als met groot gevaar en met zijne Landen van Kleef, Mark Ravensburg en Minden in periculum te stellen, gelijk ik tot meermaelen heb geschreven, die aanstonds zouden worden geruineerd, zodat ik te getuken zie, dat men ontrent het onderhoud van des heeren Kurfürsten militie grote eisen zal doen, zodanig ten opsichte van de aanwrijving. Bij hierheen wordt die Resolutie am 8. Febr. von der Generalität angenommen und Amerongen zugeschickt. Amerongen zegt in een aan demselben Tag geschrevenen, aber niet ab- geschickten Brief aan den Griffier: »Het zoude kunnen zijn, dat men de goede intentie van 8. C. D., die bij voor desen heeft getekend , misschien hier door gebrachte tegen te gaan, om so indirectelijk tot een contrairie doel te komen, het welke men, ziende deszelfde grote genegenheid, directelijk niet heeft kunnen Digitized by Google Aansluitend Tot 1672- gelderen, die zij meer dan de helft groter eisen, uit oorsprong dat de Frankrijk en andere het meeste volk weg hebben en nog dagelijks (50 Rd. en meer voor man en perdu uitloven, als ook het secours, waar zij, zoo gezegd werd, dat H. H. M. twee en zij een derde part zouden betalen, doch wat daar van is, stil de schriftelijke annotaties uitwijzen. Daarnaast is nog te bedenken, dat het bis zum Abschluss des Vertrags gewiss noch zwei Monate und bis zur Vollendung der Werbungen dann noch vier Monate duurt. Derhalven, ich als noch unter 't moedige, correctie vermeene, dat H.H.M. naest Godt voorerst zich op niemandt als op haer eigen macht en militie hebben te verbieten, dewelcke, soo die niet in tijds werdt geworven en bij den anderen gebracht, zelfs met meerder aantal (ten opsichte van hetgene door het voorverhaalde bij dezen Heere Kurfürst en andere prinsen door trainissement ofte anderszoo mag ontstaan) als voor dezen is geprojecteerd, soo zou den Staat groote ongelegenheid daar uit conneu overkomen, dat God verhoedde. Man hat ihn gefragt, ob die Staaten nicht auch die Landgräfin von Hessen-Cassel als reformierte Fürstin einladen wollten, mit in die Partei zu treten, was man hier gern sehen worden und auch für notwendig erachte. Men heeft hier verschillend advies, dat de Fransen Roeroort en Duijsburg zijnde twee zeer avantageuse plaatsen bij en op den Rijn hebben laten besichtigen; en ik meen, soo H.H.M. bij een uitwisseling van Orsoij of yets anders beide die plaatsen met bare militie willen doen bezetten en de eerste doen fortificeren, dat den Heere Kurfürst sich in alle redelijkheid daar over zou laten vinden. Resolution der Generalstaaten. Dat. 8. Febr. 1672. Dank voor de Kurfirsten Vermittlungsversuche. Interesse desselben aan de Verhinderung eines Kriegs am Rhein. Ungleichgehöriges Benehmen des Kurfürsten von Köln. De Gelder werden den Alliierten prompt bezahlt worden. 8. Febr. Auf Bericht der Deputierten für die Sachen der Tripleallianz über A Herongen's Schreiben vom 19. Januar ist beschlossen, denselben zu beauftragen, den Kurfürsten für seine Vermittlungsversuche bei Frankreich, Köln und Münster zu danken. Dat wijders aan den gem. Heere van Arnegron sal worden bekeken gemaakt, dat H.H.M. soo wel de wapenen van den Koning doen, maar hem, H. Kurfürst, in willen doen geloven, dat de constitutie van tijden en zaken H.H.M. soude necessiteeren, sodanige zware conditie aan te gaan. Hedwig Sophie, jüngerere Schwester des Kurfürsten, 1649 mit Landgraf Wilhelm VI. vermählt, seit 1663 Wittwe und Regentin. Beschwerden der Staaten van Oost-Münster en Köln. Jl23 Van Vrankrijk als de quade maneest en desselven van de Heeren Kurfürst van Köln en Bisdom van Münster gegenwärtig immer so apprehenderen, als deselben die hier vorens geapprehendert gehad hebben, en dat bij Heer van Amerongen op de bequemste wijze aan S. O. D. zal representeren het interesse, dat deselben bij voortgang van een rupture en hostiliteit teil aanschouwen van zijne banden aan H. H. M. grenzende is, hobbende, en de ongemakken, in welke zijne Ingesetzeneu onvermijdelijk zullen worden ingewikkeld, en wel particulierlijk, indien even wassen oorlog, daar toe sigh alle apparentie schijnen te schicken, aldaar gevangen te worden, ofte dat enige andere uitvochtse machten haar in deselven Nabuurschap komen ter neder te zetten. Dat H. H. M. de conducte en de proceduren van de hoogheden Heeren Kurfürst van Köln en Bisdom van Münster, haar Landen en sterften aan een overgroot getal van Militie van den hoogstgedachten Koning van Vrankrijk inringende en die aldaar logerende, des te vreemd voor komt, niet alleen dat de voorsz. Militie buiten eenich consent van den Keizer en het Rijk aldaar gebracht en opentbaarlijk voorgegeven werd, dat deselven zal dienen om H. H. M. aan te tasten, maar ook om dat de hoogheden Heeren Kurfürst en Bisdom van Münster ten alderuitsterst hadden geuregt en geïnsteeert, dat het weinig aantal van Krijgsvolk, dat H. H. M. binnen de Stadt Köln in consent en goedvinden van den Keizer en op het verzoek van de Heeren Burgemeester en Raad van derselven Stadt hadden gedaan werven en tot puur en blote defensie van de voorsz. Stadt alleen tegen onrechtmatige feitelijke proceduren aldaar hadden laten verblijven, uit de voorsz. Stadt zoude kunnen worden gedeboogd, daarin zijn geëcondeerd geworden door de andere Heeren Kurfürsten en Steuen van het Rijk en particulierlijk van de Westfälische Kreis en het vertrek van de voorsz. Soldaten ook hebben geëngineerd. Sonderling daar den hooggedachten Heer Kurfürst voorgegeven had, dat S. C. D. de voorsz. Troepen alleen tot zijn defensie had versucht tegen de agressie, die deselven van de wapenen van deze Staat zijde te vrezen, H. H. M. dienstgaande niet alleen aan de Ministers van den Keizer alhier in den Haag, maar aan S. Koning. Digitized by Google IV. Die Alliantie van 1672. Voorst van Coln, desselfde Landen en Lieden, ofte ook iemand van de heere Kurfürsten, Fürsten en Standen des Rijks ofte ook iemand anders te beledigen, veel minder met de wapenen aan te tasten, maar haars sierlijk en ter goedheid trouw verbonden hebben, alle goede eenheid en correspondentie met het geheele Roomse Rijk en alle Leden van dien soort in het algemeen als in het particulier te onderhouden, zodat deszelfde eenheid en goede correspondentie tegenover haar en haar Inwoners van gelijke wijze geobserveerd zal worden. Daarnaast zullen de Kurfürsten um seine Mitwirkung ersuchen, dat de Kurfürst van Coln die fremden Troepen van zijn Gebiet verwijderd. Dat verder de gem. Heeren van Amerongen zal worden bekendgemaakt, dat H.M. op den 4. van deze tot conclusie hebben gebracht de bewuste wervinge te Land en equipage te water, mitsgelijk het furnissement van de penningen aan de Geallieerden van deze Staaten en vooral aan den hoogem. Heer Kurfürst bij voortgang van de voorsz. Alliantie te beloven, en dat mitsdien deze penningen promptelijks alleier in de Haag zullen kunnen worden geteld en geen nieuwte gedaan zal behoeven te worden, om die uit de respective Provincies te gaan halen. Dat verder H.M. verstaan en de heeren van Amerongen in derselver naam den hooged. Heer Kurfürst zal versekeren, dat H.M. bij voortgang van de voorsz. Alliantie sodanige veiligheid en verzekering, zoo ten behoeve van S.C.D. Chartres, Archiven en Papieren, als ten behoeve van desselfde Troepen tot gemeine verdediging op te brengen zelfs in de Steden en Plaatsen van hunnen Staat zullen geven, als S.C.D. eeuwige wacht van goede en getrouwe Geallieerden in rechtmatige zelfde kunnen begeren. Der Griffier (J. Fagel) aus Andernach. Datum: Haag, 8. Febr. 1672. 8. Febr. Die Deputierten für die Sachen der Tripleallianz haben nach einigen Verhandlungen einstimmig beschlossen, dass Orsoy geräumt werden soll unter der Bedingung, dass die übrigen Besatzungen in den Clevischen Städten bleiben und von diesen besoldet werden, bis die Generalstaaten und der Kurfürst oder seine Nachkommen die völlige Räumung beschließen. — Die Deputierten der Provinzen sind mit diesem Vorschlag einverstanden gewesen, nur die von Holland nicht, welche die Sache wieder auf die Staaten von Holland gebracht, wo die Sache viele Schwierigkeiten hervorgerufen habe; doch hofft er auf deren Beilegung. Bereitschaft der in Aussicht gestellten Gelder. Beschleunigung der Werbungen. Andernach an den Griffier. Datum: Berlin, 10. Febr. 1672. Vergebliches Andringen St. Georges auf kategorische Antwort. Der Kurfürst will sein Zölle und Domänen in Cleve verpfänden, um Geld zu Werbungen zu erhalten. Notwendigkeit, ihm so viel als möglich entgegenzukommen. Die Gegner der Allianz regen sich. Gute Stimmung der Officiere. M. de St. Omer an, die (die Kette und Schwellen werden durch was Middle) kennzeichnet. 10. Febr. Ise bekomen hebbende van de overgelopen projecten, heeft deze dagen hooge taal daarover gevoerd, gerendende op een etherische antwoord, wat S.C.D. in 't regard van den Koning zijn Meester gegeven is te doen of te laten, dan in en heeft heen zo wel als mij een dilatorisch antwoord gegeven. Ende niegen ick als nog te kunnen verzekeren, dat de gevaccineertheid van den Heer Kurfurst tegenmaal blijft, onnen zich niet tot H.H.M. te voegen, en waarom ter kort hy zich meer zoude kunnen nijten, zo het geen van zijn sukkemente en verhinderde. Men had hier als nog geïntentioneerd de werving van voor te zetten, en onnen het zeker niet in de minste oorbaak te doen, heeft S.C.D.U. geresolveerd en mij zelfs in secreten gecommitteerd, zo nochtans dat ik het U.W.E.D. zoude mogen schrijven, enige van zijn domeinen en tolken in het Land van Kleef voor een kortere tijd te engagementen en te versetten voor een som van 5 goudkronen, en die penningen van den Staat op rente te verzoeken, onder dat verstaan en die conditie, dat zo haast hy in betere Positie van voorzecpen was en den oorlog aangevangen zijnde, zich niet tot H.H.M. sonder allieren en alsdan deszelfde penningen aan de uit te loven, weifgelderen en subsidie te bieden, daarvoor te presteren tegen inbetaling van zijn gegeven obligatie, zijnde het eenigste expedient, dat men hier heeft kunnen vinden, om zich aan de ene zijde tot nog toe niet genoegzaam gewapend met zijn Landen voor de vijand te niet bloot te leggen, en aan de andere zijde H.H.M. niet alleen te verzekeren van zijn goede geneigendheid, maar ook stantvastige resolutie van niet haar eigen quid in de partij te treeden; ten welke tijde hy dan geresolveerd heeft enige personen secretelijk via den Haag te zenden, onvermengd met diegene, die het toekomt, ten aller spoedigsten daarover te handelen, en waarvoor haar ample powers werden medeggegeven. Ick wil niet twijffelcn, oft" men sal naer uijtterste vermögen den Heer Churfurst daerin soo verre te gemoet gaen, als eenigsints moge- lijk, dewijl syn intentie goedt is, gelijk hij mij iterativelijck heeft verseekert. Ofte anders inoet ick al weer seggen als voorheen onder oijtmoedighe correctie, dat soo den Staet daertoc niet en believe te Mater, tur Gefell. >l. Ct. Kurfürsten. III 15 Digitized by Google 22C) IV- Die Allianz von 1072. resolveren, sij van alle de geprojecteerde alliantien raijus erachtens niets hebbcn te hoopcn ende men inisschijn sal afwachten, omme te sien, wat fortuijn H. Ii. M. waepenen sullen hebben, ende waerom ick als noch meene, dat sij op nienuuidt naest Godt als hacr eijgen macht hebbcn te trouwen. De siechte advisen van dat alles in de regeeringhe stil staet, doet den ijvcr, die ick hier in den beginne bij veelen hebbe gevonden, iiijtgenomen den Heer Churfurst, verflauwen ende, die den Staet niet wel mcijncn, groote courage scheppen, van dat die in kör- ten sal werden geruineert, dat Godt verhoede. Vccle brave Officiereu, soo S. C. D. quam neutral te verblijven, souden sijn verloff versoecken, omme den Staet haeren dienst te mögen aeubieden, ende dat uijt ijver van de religie ende hact tegens de France Natie, waeronder eeuighe pre- senteeren Regimenten van 1000 en mehr mannen in t Laudt te breiigen1). Resolution der Staaten von Holland und Westvricsland. Dat. 13. Febr. 1672. (Abschluss einer Defensivallianz. Erbieten ein Heer von 22,000 M. zur Hälfte zu unterhalten und 540,000 fl. Werbogelder zu bezahlen. Oberbefehl. Eid. Zeit der Action. Austausch von Orsoy gegen Duisburg. Vernichtung der Hofswerkerschuld. General Zoll.) 13. Febr. Nach Bericht des Ruthspensionär über „die consideratio Ende 't advis1" der Deputierten der Generalstanten betr. den Brief Amerongen's vom 7. Febr. ist beschlossen, bei der Generalität zu beantragen: Amerongen soll ermächtigt werden, mit dem Kurfürsten von Brandenburg eine Allianz zu gegenseitiger Vertreibung abzusehen, unter folgenden Bedingungen: 1. Die Staaten verpflichten sich, des Kurfürsten rheinische und westfälische sowie die Ostseelande zu verteidigen. 2. Der Kurfürst dagegen wird den Staat im Fall eines Angriffs mit mindestens 12,000 M. zu Hilfe kommen, für die Subsidien gezahlt werden sollen. 3. Für die 2000 M. zu Fuß, die er nach der Allianz vom Febr. 1674, und die 400 M. zu Fuß und 1200 M. zu Pferde, die er nach der Quadruple-allianz bis zum 25. Oct. 1672 stellen muss, erhält er keine Subsidien. 4. Ausserdem soll der Kurfürst für dieses Jahr aufs Schlimmste eine Armee von 22,000 M. (14,000 M. zu Fuß und 8000 M. zu Pferde) werben, so dass die ganze Armee bis zum 25. Oct. aus 25,000 M., nach demselben aus 21,000 M. besteht. 5. Ende dieser S. O. D. incde van nu uff aen sonder eenigh uijt-stel sijne Trouppes, welche Inj albercijds bij den anderen beeil, naer sijne hertogdommen van Cleeff ende Minden, mitsgaders sijne graeffschappen van der Mark ende Ravensberg, doen marcheren, om aldaer gelegeert ende gequartieert te werden. 6. Sobald die Truppen geworben sind, sollen sie gemustert und vom Tag der Musterung an zur Hälfte vom Staat, zur Hälfte vom Kurfürsten bezahlt und unterhalten werden. Om de resterende paarden en mannen te voet ten getal van 22, boven de voorsz. beloofde securiteiten ook paraet te doen, waren en bij een te brengen, als andere onkosten daarover valt, zullen H. H. M. aanstonds naar de ratificatie van deze binnen Amsterdam in barre geld voorzien en opbrengen een zon bij 210,000 rijksdaalder, oft 640,000 fl. Hollands geld, als genomen 40 Kd. tot aanleggelt voor iedere ruiter en 8 Rd. voor iedere voetknecht over het getal van 4000 ruiter en 7000 voetknechten, die tot lasten van H. H. M. komen, niet te tellen, voor welke som S. C. D. zich dan ook verplichtt de voorsz. armee wel geïmporteerd en wel geïmporteerd bijeen te brengen. Ook neemt S. C. D. aan de werving zo voorzichtig voort te zetten, dat de voorsz. resterende paarden en voetknechten, oft Dragonders binnen den tijt van twee Maanden naar uittelling van de voorsz. gelderen, oft eerder, zo als t doenlijk is, effectief compleet stillen zijn. Art. 9, zoals Art. 8 in Verdrag van nader Complot dat. Cleve 10. Febr. 1606. Aitzema V. 1000. En sal S. C. D. voor de gereedde Troepen van 11, (MX) mannen tot soldij te nemen trecken, ter plaats van voorsz. noch een som van 25,058 rijksdaalder, 47 st. 9 d. of 1,212,147 fl. 7 st. 11 d. Hollands geld, oft volgens de order en betaling van H. H. M. naar proportie, zo veel min, als bij de successieve instellings minder getal van paarden en voetknechten, oft Dragonders zoude moeten bevonden worden. Art. 11, zoals Art. 10 in Verdrag van 1000. 12. Die Truppen sollen jedenfalls zusammenbleiben und zur Hälfte von den Staaten bezahlt werden, vier Monate lang vom Tage der Mustergang ab, wenn auch der Friede vor Ablauf dieser vier Monate geschlossen wird. Kommt er erst nach dem dritten oder im vierten Monat zu Stande, so wollen sie im Jahr fünf Monate Subsidien bezahlen. Kann dieser Artikel dem Kurfürsten nicht rechtens gemacht werden, so sollen für vier, sechs Monate gesetzt, doch, wird der Friede vor Ablauf derselben geschlossen, die Subsidien nur noch einen Monat nach dessen Abschluss bezahlt werden. 13. Wenn nach Ablauf der vier resp. sechs Monate der Krieg noch nicht beendigt ist, so wollen die Staaten noch einmal für vier resp. sechs Monate bezahlen; wenn auch dann noch nicht, so soll über die weitere Stellung der 24,000 M. von Neuem verhandelt werden. Art. 15 u. 16 wie Art. 15 im Vertrag von 1665. 17. Von den kurfürstlichen Truppen sollen, wie schon 1666 bestimmt worden ist, nur diejenigen den Generalstaaten den Eid leisten, die auf dem Territorium der Republik verwendet werden und agieren, wie andererseits auch diejenigen staatlichen Truppen, die auf kurfürstlichem Territorium agieren sollten, dem Kurfürsten den Eid leisten sollen. 18. Auch der Oberbefehl über die Armee soll so reguliert werden wie im Art. 17 des Vertrags von 1666. Art. 19 — 21 wie im Vertrag von 1666. 22. Voorts ist gecondizionert end Aussprochen, dass S. C. D. aanstonds na dat de voorzien subsidie zullen zijn ingegaan, tegenover den geenen die H.H.M. zoude kunnen attaqueren, los zal breken en ageren zodat de voorzien armee ofte zodat die alsdan daarvan bij der hand hebbende troepen en die van tijd tot tijd nog tot suppletie daarbij zullen geworven worden. Art. 23, zoals in Verdrag van 106T>. 24. Enige gelijk het oogmerk van deze Ligtninge van Troepen en van de boven geconcerteerde artikelen alleen daarheen gaat, om de wederzijds Staten, Landen, Luiken, Steden en Sterkte ten tegen alle geweld te verdedigen en te onderhouden, zoo is wel uitdrukkelijk bij deze ook versprochen en geconvenieerd, dat daar door geensind zal worden gesticht ofte ook aanleiding gegeven, veel minder worden geprotesteerd eenig oorlog, verwijderingen, offensie, hinder of schade, 't zij in de geunieerde provincies ofte buiten de zelfde, bijzonderlijk in de Koosche Klik en de Westfalese en Nedersaksische kreisjes tegenover enige Vorsten, Prinden ofte Steden buiten die gemeent, die H.H.M. of S.C.D. zouden komen te attaqueren, en derselvers achterblijvende. Dat den gem. Heer van Auvergnaten bij voortgang van het voorzien. Tractaat aan de hoge heren. Meerenburg, Kurfürst, nog zal mogen beloven de evacuatie en restitutie van de Stad en het Kasteel van Orsoy, hoe wanneer S.C.D. zelf in persoon of anderszijds desselfde generaal in het Land van Cleefs met zijn Troepen zal zijn gekomen, zoo niettemin dat daarna tegenwoordig, mee geconditioneerd en vastgesteld wordt: Dat het II. H.M. vrij zal staan, tot haar eigenste kosten en zonder enige last van S.C.D. te mogen fortifieren Heeren en bezetten de plaatsen van Koeroort en Duizburg, en dat voorts deze plaatsen (in cas van fortificatie en derselver bezetting) in overeenkomst met het verhaal voren nochtans. Vgl. das Schreiben der Generalstaaten aan den Regensburg Reichtag vom 25. Jan. im Diarium Europaeum, XXIV. App. p. 197. S. Amerongens Schreiben vom 7. Febr. oben p. 222. Digitale uitgave van het Gesetelijk Stuk van de Staaten, p. 229 Aanleiding voor deze Staatenbespreking was het Schreiben der Kurfürstin van Brabant aan de Generalstaaten van 7. Febr. 1648 (boven p. 222), waarin zij de afstand van het Kasteel van Orsoy en de Stad Düsseldorf verlangde, die de Keizer al onderbracht hadden, terwijl de Kurfürst de plaatsen Koeroort en Duizburg bezette. De Generalstaaten antwoordden hierop met dit Schreiben. Dat wijders den gem. beer van Amerongen nieder sollte werden gequalifteerd, soo als Inj gequalifteert wordt bij desen, om van gelijken bij voortgang van het voorsz. Tractaat te mogen mortificeren en vernietigen, de pretenties, die H.H.M. ten laste van den hochgebornen Herzen Churfürst bebehend zijn, ter saecje van de ook genoemde Hoefsnersche schuld. Des dat aan de zijde van den hochgeborenen Herzen Churfürst van gelijke werden gemortificiert, de pretenties bij S.C.D. ten laste van H.H.M. gemoveert, en sulex alles te gunt ten wederzijde bij H.H.M. ter eenro en C.D. ter andere zijde voor den grooten raet tot Mechelen is gevordert en gepretendeerd en namelijk mede het different over den Thol en het Lieent tot Gennep geheven werdende, des dat bij br van Amerongen voor de voorsz. renunciatie van alle recht en pretensie op den voorsz. Thol en Lieent aan S.C.D. sal mogen beloofd, de somme van 200,000 fl. eens, zonder evenwel de saecje te achten aan de zelfde renunciatie van de voorsz. pretensie van de voorsz. Thol en Lieent, voor zoveel den opheff van dien voor den toekomenden recht zoude mogen worden gepretendeerd, des dan ook niet uittolovende de voorsz. 200,000 gulden. Enne sal den gemelten Heeren van Amerongen daartoe bekent gemaakt, dat H.H.M. haar bij 't gunt voorsz. is; zoverre hebben geelargeert, als van haar eenig insinuaties in redelijkheden zoude kunnen worden gegeven of verwacht, en dat dienvolgende hij Heeren van Amerongen alle meest krachtige deporteen bentwilligen, om de saecje daarop tot conclusie te brengen, hoe eerder, zo liever, den tijd van de ratificatie zo kort nemenende als eenig insinuaties doenlijck sal zijn. Resolution der Generalstaaten. Dat. 14. Febr. 1672. Die Resolution der Staaten von Holland vom 13. Febr. wird ohne Veränderung akzeptiert. Digitized by Google IV- Die Allianz von 1672. Amerongen an den Griffier. Datum: Berlin 14. Febr. 1672. 14. Febr. Schickt das Projekt einer engeren Allianz und die Artikel van der mutuelle assistentie, die er neulich den brandenburgischen Rat übergeben und worauf man ihm bisher nichts geantwortet hatte. Man verlässt sich hier darauf, dass man die darin genannte Summe Werbegelder als Anleihe erhalten und damit sofort Werbungen beginnen können. Man muss darüber im Haag baldiges Ergebnis fassen. - Was er ihm am 19. u. 27. Jan. als Geheimnis geschrieben, ist mit der jüngsten Post wieder hierher gemeldet worden, worüber man ihn mit Vorwürfen sehr bedrängt. Der Griffier an Amerongen. Datum: Haag 15. Febr. 1672. (In Chiffern.) 15. Febr. Die Verhandlungen Brasser's bei den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg haben guten Erfolg. Dieselben sind der guten Sache günstig gesinnt und nehmen viel Rücksicht auf Brandenburg. Schweden soll auch Frankreich Neutralität gelobt haben; er glaubt es aber nicht, dass es so ganz gegen Schwedens Interesse ist. Auch Englands Interesse ist es nicht, Frankreich grösser zu sehen; der wahre Vorteil wird eine durch Bestechung verursachte Hinneigung zu Frankreich schon überwiegen, besonders wenn das Geld zu fließen aufhört. So scheint Frankreich auswärts wenig Hilfe zu finden. — Mit Spanien hat die Republik einen Assistenz Vertrag geschlossen, und es ist Hoffnung vorhanden, dass es mit dem Kaiser auch geschehen wird. Resolution der Generalstaaten. Datum: 15. Febr. 1672. 15. Febr. Nach Anhörung des Berichtes des Finanzausschusses über die Einladung der Generalstaaten als Paten zur Taufe eines jungen Prinzen durch den Kurfürsten von Brandenburg, dat. Coln a. S. 2. Jan. beschlossen, die Einladung anzunehmen, die Teilnahme Amerongen's an derselben als ihr Stellvertreter zu billigen und dem Prinzen als Patengeschenk eine Leibrente von 4000 fl. jährlich und Goldtaschen und Dosen im Wert von 12,000 fl. zu schenken. Amerongen an den Käufer. Dat. Berlin 17. Febr. 1672. 17. Febr. Hier ist seit seinem letzten Brief nichts Neues passiert; man wartet auf den Bescheid der Generalstaaten auf die jüngsten Forderungen. Auf Veranlassung des Herrn Brasser in Braunschweig hat er den Kurfürsten besuchen. Die Berichte Gorel's in London hatten diese ganz irrigliche Auffassung hervorgerufen. S. die junge, Verhandlungen en onuitgeg. stukken I. 281. Die Taufe des Prinzen (Albert Friedrich) fand am 14. Febr. statt. Die Herzöge von Lüneburg. Gute Gesinnung und Bedeutung des Kurfürsten. Der Kurfürst erwartet mit Ungeduld Antwort der Staaten auf seine wiederholten Briefe. En mijn, ik kan u verzekeren, dat de genegenheid van den Heer Kurfürst zeer goed is, naar dat uit defect van gelegenheid hij voor als nog moet tegenopkomen, dewelke soo die bij H. H. M. met een vigoureusse resolutie en prompte voorzienement werd te gemoet gegaen, soo twijfel ik niet, of in en sal den Heer Kurfürst binnen weinige maanden in sodanigen pachtuur van wapenen zien, dat hij niet zal hesiteeren, om ten beste van het gemein zijn goede meening aan de wereld bekend te maken, en waaromtrent hij mij dikwils de eer doet zijn intrieusse gedachten te communiëeren. Uit het heden na haar hooge wijze kunnen wij considereren, wat den staat aan de conservatie van deze Kurfürst (zijnde de aanschouwelijkste Prins in het rijk van de religie en niet, dewelke H. H. M. zoveel gemeene interesselen heeft en waarop bij deze conjunctuur van tijden en zaken de Hartogen van Brunschweig, ook Mevrouw de Lantgravinne van Hessen Cassel grootelijkt reflecteert, gelegen is, die ik dan hoope en bid dat met zijn groot en vermogend crediet in de regeringen daarop behoorlijk geloof respect te koelen en helpen te regelen, dat doch zonder dilapidatie salutaire resoluties mogen worden genomen, zodat de staat de goede genegenheid en volkomen dispositie van den Heer Kurfürst, die hij mij nog gisteren iterativellijk bevestigd gecontesteerd, mag conserveren. Ik heb het geluk, doch buitendien meriten, dat de Heer Kurfürst en Mevrouw de Kurfürstin, zoveel ik mij herinner, mij offensief, een vreemdeling, wel mag lijden en hoorde spreken, en heb dat voor het meerendeel te deferen aan mijn goede bezoekende vrienden, die ik hier heb gevonden, onder welke geen van de minst is de Heer Baron van Pölnitz, die niettemin mijn H. H. M. interesselen alhier aan zijn hof stelt. Ik verlengde zeer te missen verstond, wat nijtslaghe de bewuste sache van V Ht' mach hebben genomen, hebbende de eere gehad van met den Heer Churfürst diverse malen daarover te spreken, de welke de conduite bij II Ht tot nog toe daar in gehouden eenmaal goedkeurde. Amerongen aan den Rijker. Dat. Berlin 21. Febr. 1672. 