title: Das niederländische volksbuch Reynaert de Vos nach der Antwerpener ausgabe ...
creator: Ernst Martin, Ernst Eduard Martin
text: Dil bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domein. Ecn bock dat tot hct publickc domein bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land verschillcn ofeen boek tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit het vcrlcdcn. Zc vormen ecn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcgcvcn in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitali seien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domein behoien toc aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische bcpcrkingcn op automaüsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar bocken met Google ontworpen voor gebruik door Individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en niet -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit hct publickc domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar bocken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet verteilen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar bocken met Google Staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor au teurs rechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informaüc wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml Das niederländisclie Yolksbncli Reynaert de Vos nach der Antwerpener Ausgabe von 1564 abgedruckt mit einem Facsimile des Titels und einer Einleitung von Ernst Martin. '^•O^OO-o- Paderborn. Druck und Verlag von Ferdinand Schöningh. 1876. SS-^/ / ^^ Einleitung. Die älteste Ausgabe des niederländischen Volks- buchs Beinaert de Yos^ von welchem ich in meinem Keinaert S. XXIV— XXVII gehandelt hatte, fand ich unvermutet auf der Universitätsbibliothek zu Preiburg i. B. Bis jetzt wüste man nur von der zu Antwerpen bei Plantijn 1566 erschienenen mit dem Titel Reynaert de Vos, Een seer ghenouch- licke ende vermaJcdicke historie: in franchoyse ende nederduytsch. Reynier le renard, Histoire tres ioyeuse et recreative, en francois et bas allemand. tAntwerpen hy Christoffel Plantijn int iaer MDLXVI. So führt sie J. F. Willems in seiner Ausgabe des Beinaert XLVIII an ohne sie jedoch selbst gesehn zu haben. Ebensowenig ist dies der Fall bei J. Grimm , der im Beinhart Fuchs CLXV von ihr spricht. Das hier abgedruckte Büchlein ist schon seiner Druckart wegen merkwürdig. Es hat mit Ausnahme der Capitelinitialen und der von mir durch kleineren IV Einleitung. Druck unterschiedenen Stellen, d. h. der Moralisa- tion dieselbe Buchstabenform wie die Zeilen 4—9 des facsimilierten Titels. Die Verschiedenheit der Buchstaben und der Umstand, dass einige, nament- lich d und V oben, g, h und y unten sich über die vorangehenden 1 — 2 Lettern weg ziehn, verbieten an Druck mit einzelnen Letterstöcken zu denken. Das Buch sieht, mit Ausnahme der Zeilen 1 — 3 des Titels, der Capitelinitialen und der Moralisation, welche allerdings mit den gewöhnlichen Typen ge- druckt sind, ganz wie geschrieben aus, während es doch in der Schlussangabe von Jahr und Ort hoisst: GheprifU usfl Offenbar ist der Druck vermittelst des Badierverfahrens hergestellt. Metallplatten waren mit Wachs überzogen, in dieses die Schrift mit der liadel eingetragen, und durch Aetzwasser die Grund- lage entsprechend verändert worden. Also ein ziem- lich kostspieliges Verfahren, das nur durch den er- warteten Absatz erklärt wird. Und doch ist, soviel ich weiss, das Freiburger Exemplar das einzige erhaltene, so vielfach auch und so eifrig nach allen Spuren von Beinhart Fuchs gesucht worden ist. Der Grund davon liegt wol in der Verfolgung, die unter Alba auch dies Buch ge- troffen hat. Denn es ist nicht zu bezweifeln, dass sich darauf die in H. Hoffmanns Horae Belg. XI p. IV citierte Stelle des Index librorum prohibitorum, Leo- dii 1569 bezieht, wonach neben Wienspiegel u. a. Einleitung. V Volksbüchern auch Reynaert de Vos verboten wird. Vgl. auch den Appendix catal. Hbr. prohib. Antwer- piae 1570 p. 91 bei Willems XLIX. Allerdings gab es neben unserer Ausgabe auch jene bei Plantijn 1566 erschienene; aber diese ist, abgesehn von der beigegebenen Uebersetzung ins Französische , offenbar nur ein Nachdruck : sie hat denselben Titel, dieselbe Zahl der Capitel. Auch die von ViTillems a. a. 0. noch verzeichnete Ausgabe, Delffc 1603 , sowie die später in Amsterdam er- schienenen von 1712, 1736, 1778, 1795 gehn auf unser Buch zurück. Wegen der näheren Angaben über die Titel verweise ich auf meinen Reinacrt XXIV; doch benutze ich die Gelegenheit einen Irrthum von Willems zu verbessern, den ich a. a. 0. noch wiederholte. Willems sagt, die Ausgabe von 1712 sei zu Amsterdam hy Lootsman erschienen, die von 1736 by Van Putte, De Lootsman ist nur die nähere Bezeichnung des Geschäftslocals Van der Püttes, etwa das Ladenschild; dies geht aas dem Titel der Ausgabe von 1778 hervor : By d' Erve van der Putte en Bastiaan BoekhotU Boek '-en- Papier - Verkoqpers op't Water , in de Lootsman, An dieser Ausgabe von 1778 lässt sich wol zur Genüge zeigen, dass der Inhalt des Volksbuchs in den holländischen Ausgaben ziemlich derselbe ge- blieben ist wie in der Antwerpener von 1564. VI Einleitung. Allerdings der Ausdruck im Einzelnen ist nament- lich in den späteren Theilen nicht unerheblich anders geworden. Als wichtigere Abweichungen sind etwa die folgenden zu bezeichnen. De Tafel ofte Inhoud deses JBoeJcs steht nun am Schluss und berücksichtigt die berichtigte Capi- telzählung im Texte. Die Vorrede ist weggefallen und nur De Person agien stehn geblieben. Im Texte ist die fehlerhafte Capitelzählung der Antwerpener Ausgabe, welche von XXI gleich auf XXIII überspringt, von der Amsterdamer gebessert worden; daher die 69 Capitel hier gegenüber den 70 dort. Im übrigen aber ist die vielfach unge- schickte Eintheilnng in Capitel , welche Zusammen- gehöriges trennt und Unverbundenes , sogar durch TJeberschriften Unterschiedenes zusammen fasst, ein- fach beibehalten. Von der Verschiedenheit der Lesarten gebe ich als Probe die Varianten der Amsterdamer Ausgabe von 1778 zu S. 7. 8. 117. 118 unseres Textes. "Rein orthographische Abweichungen wie grosse An- fangsbuchstaben vieler Substantiva, Je für hartes c und g im Auslaut anstatt der Verhärtung ck, z. B. Koning, g für gh und gt für cht: gedaegt, -e^ für 5: jsfOy i für y, einfache Vocale in offenen Silben: grote, Bezeichnung der Inclination durch Apostroph: als' er u. ä. übergehe ich dabei. EinleituDg. YII Es heisst nun 7,3 Leeuw K. aller 4 vr. verkondigen alle 5 tsijnder fehlt te iomen. 7 allerley en u. ö. 11 tot de welke 12 hun hun maeke 13 tot sijnen Ende fehlt 15 staet of uytgenomen (ebenso 20) 16 Heer de 17 endorst 18 met de 19 te 20 grotelijcx dan fehlt 23 ende veel 25 aKc 26 stauen fehlt 8,2 w*;w ontfangen, straffende de grote 4 Hy heeft 5 /br^e 6 zijne 7 bespringt af blint 8 ^nrfe nocA fehlt 9 zijnde tot zij- neu verantwoorde , en om js^ijn onschult te doen, 10 soude ontdect 12 tegenstaende 13 kenne- lijck hier in 15 vuyleinigheden 16 de fehlt 18 mijn 19 «(;?;/• 20 Machte 22 Äe^ M?6?fce 24 desgelijks 25 uytgeteert 26 worste 27 Äem Beynaert 28 groter 117,2 -4^5 fehlt vr. i(;aren rfen 3 JBT. voor rfese gunste seer danckbaer, sal 4 meer aen Äetw d. als gy hem maer kapUtelt 5 dat hy my in alles g, blijft. H welk de vrienden 6 b. aen JReyntje Neef te d, Doe seyde R, tot koning oom: 7 seggende fehlt ik ben u danckbaer dat gy my dus waerdich achty 8. 9 belovende u mijn leven lang getrau te zijn, Voorts nam ik mijn af-scheyty en ging 10 naer huys. Den arnien L droegense f huys 11 op een rosbaer van h. en man sochte na goede Medicijns, Till £mleituDg. 12 Oculisten en Philosophrn, om kern te eurer en. 14 — 16 De Fortuyn han van een Boer eett Sinjoor maeJcen , en van een Edelman een Flaet'Drukker ; Want ^y den eenen uyt den dreh Jielpty en den anderen tot de ooren toe dar in sit, 17. 18 na M. te gaen Armdijn fehlt eens b, 21 Koninginne kern hiddende om h. 22 w. te Txomen. Reyn Neef 23—25 al u helieven doen dat u niets overJcotne, so ikH heletten han. 25 en de vrunden 26 u steets ten diensie stasn. na mijn vermoghen fehlt 27 uyt den 118,2 gaende na zijn kasteel te M,, daer 3 vond Armelijn met haer kleyne- Reyntjes , haer verteilende 4 alle fehlt de avonture aent had, daer 5 af fehlt hl. om was, dat zy so een Prince 6 tot haer Man soude hebben, tre- dende so moedig als een Haen, die vulis in de poten heeft, met een grote pomponpe, 7 Benz, L.y dit is nu soo alle het geene s, ofte schrijven h. 8 van den snoden en subtißen R, op da pas fehlt 9 he^ na gelaten. Die dan m, van Reyntje 10 zegt als in dat B. gedrukt hebben dat is 11 gelogen. En die ook nit g. tghene fehlt 12 van Reyntje ghesegt hy en fehlt 13 dit dan tot u voordeel en tot eeii 14 L. hier ter werelt, als gy dese Historie leest. En 15 vaer wel. Eynde deses Boeks. Ich weise nur noch hin auf die Veränderung Einleitung. IX der letzten Morael (zu S. 117, 14 — 16) , weil sich, darin der Humor des Druckers in der Weise von Hans Sachs ausspricht. Eine Umarbeitung von tief greifender Art hat das Volksbuch in Belgien erfahren, indem alle Spässe über Einrichtungen der katholischen Kirche getilgt wurden, s. meinen Reinaert s. XXVII. Dies ge- schah spätestens 1661, da eine geistliche Approbation aus diesem Jahre den späteren Ausgaben beigegeben ist. Vielleicht liegt sie aber schon in der Antwer- pener Ausgabe von 1614 vor, die denselben Titel führt wie die späteren belgischen Ausgaben: JReinaert de Vos ofte het Dieren Oordeel, Von dieser Um- arbeitung sind, wie Willems p. XLIX angibt, wol mehr als hundert Ausgaben erschienen und erscheinen noch jetzt neue und an verschiedenen Orten. Sie ist auch ins Französische übertragen worden, aller- dings mit Veränderung -der Namen, unter dem Titel : Le Benart ou le procee des bestes y tradtiction en- richte de figures en taille douce, JBruxelles chez Jacqties Panneeis et Charles de Vos, 1739. 8®. (Willems LVI.) Von diesen Nachkommen unseres Buchs wenden wir den Blick rückwärts zu seiner Quelle. Diese hat J. Grimm R. F. CLXIV in der Prosa gefunden, welche zu Gouda 1479 und zu Delfl 1485 gedruckt und nach letzterer Ausgabe von Suhl, Lübeck 1783 wiederholt worden ist. F. Latendorfs Gegenansicht X Einleitung. (Programm des Gymnasiums zu Schwerin 1865), dass der zu Ende des XV. Jahrhunderts veranstaltete Druck der poetischen Historie van Reinaert, wovon uns nur Bruchstücke und die Umarbeitung im Reinke bekannt sind, dem nl. Volksbuche zu Grunde liege, glaube ich Reinaert S. XXVI darauf beschränkt zu haben , dass die Moralisation allerdings aus dieser Quelle stammen möchte, nicht aber der Text. Die a. a. 0. angeführten Stellen des Textes finden sich ebenso wie in der Ausgabe von 1778 auch in der von 1564, wovon man sich leicht überzeugen kann. Ich füge hier jedoch noch ein paar Stellen hinzu, deren Vergleichung dasselbe Resultat ergibt. Reinaert 6054 hat b (die Brüsseler Hs.) een swijn, und ebenso r (Reinke) 5414 ; dagegen p (Prosa) und h (Volksbuch) een verken. Vgl. auch bd 1548 und r 1456 spiker, p XX und h 38 spinde. Die Teilung der Beute, Rein- aert 6072, wird auch in r 5429 so erzählt, dass der König ein Viertel, ebensoviel seine Frau, der Wolf aber die Hälfte erhält; dagegen hat p Bl. LXXXIII den Fehler: die een helft nam hi tot sinen verdoene voer wt; dat een vierendeel heer coninc dat gaf hi V met uwer vrouwen Dat ander vierendeel ghinc hi biten ende knauweii, womit h S. 97 dem Sinne nach stimmt. Auch die Beschwörung Rein. 6862 fg, stimmt in h am besten zu p , wenn man nur vom Anfang Slaerde absieht, dem p allein mit Älaerde gegenüber steht. Endlich sprechen Rein. 7481 und Einleitung. XI Reinke 6630 die andern Hunde von dem, der mit einem Stück Fleisch , aber hinten verbrüht aus der Küche kommt, in dritter Person, während sie in der alten Prosa Bl. 104 und im Volksbuch 8. 116 ihn direct anreden. Diese und die früher schon von mir angeführten Stellen sind allerdings nicht eben zahlreich. Aber dies erklärt sich daraus, dass einerseits p nur wenig Eigentümliches hat, anderseits h seine Vorlage gründlich umgestaltete, so dass von jenen wenigen Eigentümlichkeiten nur ein sehr geringer Teil übrig bleiben konnte. Die Umgestaltung hatte hauptsächlich den Zweck zu kürzen. Weggeblieben sind die meisten Raisonne- ments, die im zweiten Teile, in der Fortsetzung so zahlreich gewesen waren. Auch die Beschreibung der Affenfamilie 5102 ff. fehlt nun ebenso wie die Anspielung auf die Geschichte von Cleomades 5590-5628. Manche Auslassungen wollen offenbar anstössige Stellen beseitigen : so blieben die Ehebruchsgeschichten 1664—1681, 6287—6310 weg. Die kathoUschen Einrichtungen werden geschont. Die bedevaert 2313 fehlt nun ebenso wie die Ablassreise zum Pabst 2755 ff.; ebenso die Ausführungen 4126 — 4273, 4404—4433, 4499—4612, von denen namentlich die letztere, eine Beschreibung des päbstlichen Hofes, sehr bitter ist. XII Einleitung. Daher ist auch aus dem pape 483 ff. ein huys- man geworden, und diesem wird auch von Tibaert nur die Nase weggebissen. Auch für den pape 1545 tritt nun 3. 38 ein man van den huyse. Andere Abänderungen sollen die Zahl der Per- sonen beschränken: der ßabe Tiselijn vertritt nun auch den roec Slindepier. Die flämischen Ortsnamen haben z. T. allgemeineren Bezeichnungen weichen müssen: s. meine Einleitung XXV. Für die dort schon angeführten merkwürdigen Personennamen des Volksbuchs: 25 Noscorqui für Ermenrijc, 57 seinen Bruder RohMcölio anstatt meister Äcarijny 81 Älco- fribas anstatt Ahrioen, habe ich inzwischen mich vergebens bemüht die Quelle aufzufinden. Dagegen verdankt meister Beon 89 offenbar nur einem Mis- verständniss von p Ixxiij hij en was ghemaecht van been seine Existenz. Ich schliesse mit aufrichtigem Danke fiir die Li- beralität, mit welcher Herr Oberbibliothekar Dr. Steup in Freiburg mir längere Zeit hindurch die bequemste Benutzung des Antwerpener Druckes gestattete. Ich habe so die folgenden Bogen während des Druckes stets mit dem Original vergleichen können. Aus diesem habe ich selbst die Druckfehler 65,11 dal für dat, 72,2 V. u. miet fiir niet, 77,10 v. u. Ixvij für xlvij, 81,3 miemant für niemant, 90,3 v. u. ander für ander, wiederholen zu müssen geglaubt. Prag, 15. October 1876. -g t^£ REYNAERT DE VOS, EEN SEER GHEN VECHLIIC- KE ENDE VE RM AKELI I CXE fii6i^ ^f corfc iflr^Vg* De Tafel. (3) wort voor den Reynaert dicht. De Dasse verantwoort Reynaert. De claghe van Cantecleer. Den wtuaert van Coppe. Bruyne wort tot Reynaert ghesonden. Bruyne coemt by Reynaert. Bruyne in de Eycke ghesloten. Bruyne wort gheslaghen van den boeren. Bruyne coemt voor den Coninck claghen. Tybaert wort ghesonden tot Reynaert. Tybaert wort in den strick gheuanghen. Tybaert coemt voor den Coninck claghen. Grimbert coemt tot Reynaert. Reynaert biecht hem teghen Grimbert. De Wolf leert de docken luyen. Grimbert gheeft Reynaert de absolutie. Reynaert coemt voor den coninck. Reynaert verwesen ghehanghen te worden. Reynaert biecht hem o.p de leeder. Reynaert coemt van de leeder. De Coninck vergheeft Reynaert sijn misdaet. Isegrim ende Bruyn worden ghevanghen. Isegrim ende sijn wijf worden ontschoeyt. Bellijn gheeft Reynaert de male. Kuwaert wort van Reynaert vermoort. Bellijn brengt kuwaerts hooft te hove. A 2 Coninck Dat  ^ij. • • • xiij. XV. xvi, xviij. xix. xxi. xxiy. XXV. xxvi. XXX. xxxi. xxxij. xxxiiij. XXXV. xxxvij. Isegrim (4) De Tafel. Isegrim ende Bruyne beyde verlost. xxxix. De dachte van Tyselijn. xl. De dachte van Lampreel. xli. Grimbaert gaet weder tot Reynaert. xliij. Isegrim gheslaghen van der Merien. xliiij. Beynaert coemt weder totten Coninck. xlv. Keynaert ontschuldicht hem van Lampreel. xlv^. Beynaert ontschuldicht hem van Tyselijn de Baue, xlviij. De Meyrcatte spreect voor Reynaert. lij. Van Tserpent ende den man. lij. Beynaert vertelt de erachten van sijnen iuweelen. liiij. Iv. Ivi. Ivy. Ivüj. lix. Beynaert de oude een Medecijn. Ix. Beynaert ende Isegrim deylen den Coninck. Ixi« De Coninc seynt Reynaert te soecken sijn iuweelen. Ixij. Isegrims wijf leert visschen. Ixiij. Isegrims wijf in den Bornput. Ixiiij. Isegrim besoect de Meyrcatte in haer hol. Ixvi. Isegrim beroept Reynaert te campen. Ixvi. Den strijt tusschen Isegrim ende Reynaert. lxv\j. Reynaert wint den strijt. Ixviij. Reynaert coemt triumpherende voor den Coninc. Ixix. Reynaert keert weder tot Malperduys. Ixx. Eynde des Tafeis. Totten Leser. (5). EN wilt niet dencken goetwillige Leser, al ist dat desen boeck eenen gheckelijcken tijtel heeft^ dat daer- om de materie gheckelijck ende te verworpen sij. Maer leest met verstände , ende siet tot wat eynde elck dinck geschreuen is, ghi salter groote leeringen ende vnder- wijsingen in yinden. In den eersten hebt gbijer in den staet van den prince ende van sijn hof. Ten tweeden den staet van den gemeynen volcke. Ten derden de ma- nieren ende continautien van den luegenaere , hoe ende in wat manieren sy de menschen connen verblinden met hen lueghentale endo schoone woorden : oock hoe luttel ghe- loofs dat men henlieden woorden schuldich is. Ende ten lesten wordter geleert dat de wijsheyt ende cloecheit des gheests alle lasten verwint ende te bouen gaet. Oock dattet den prince orbaerlijcker is, wijse Heden in sijn hof te hebben, dan ghierighe lieden: ghemerct dat des prin- cen hof gheensins en can prospereren, sonder den raet van wijse ende veruaren lieden. Onder den naem van den beesten die in desen boeck ghenaemt sullen worden, wor- den oock begrepen de staten van den menschen. In den eersten , den gheestelijcken staet wort gheleken by den Dasse. Ende bedectelijck worden dese begrepen van ghiericheyt ende oncuysheyt. Daer na den staet der Edelen, onder de welcke sommighe groote personagien sijn, als Coningen^ Hertoghen, Grauen, ende dier ghelijcke. Dese worden gheleken by den Wolf, beyr, Losse ende Luypaert. Dander sijn van cleynder ende leegher con- A 3 ditien (6) Totten Leser. ditien, ende dese ghelijct den Äutheur van desen boec- ke by den Vosse, Simme, Hont, Cater, ende dier ghelijcke beesten. Ende ten lesten sult ghijer oock vinden den staet van den arbeyders , de welcke geleken worden by- den arbeydende dieren , als peerden , Ossen , Ezels , ende dier ghelijöke. Ende aengesien men niet beter ensonde connen gheleeren , dan tghene datmen met ghenuechten leert, so hebben wy gheerne desen Boeck aenghenomen om den seluigen in Nederduytsch te laten drucken. Op dat de ghene die huer Delectatie nemen in dusdanighe lof- lijcke Autheuren , te vollen ghedaen souden mögen wor- den : den welcken alleen hier inne te behagben ons ghenoech wesen sal. Hier mede blijft Qode beuolen, ende hoort wat ons den goeden Reynaert sal wil- len segghen. De Tafel van Lyon de Couinck. Isegrim den wolf. Courtoys den Hont. Tybaert de Cater. Panther de Losse. kuwaert de Hase. Grimbaert de Dasse. Cantecleer den Haen. Coppe de Hinne. den personagien. Bruyne den Beyr. Bellijn den Ram. Reynaert den Vos. Armelijne sijn huysvrouwe. Tyselijn de Raue. Lampreel het Conijn. Fierappel de Lupaert. Byteluys derSimmen dochter. De Historie van Reynaert de Vos. (7) Morael. De Leeuwe als Coninck van alle dieren, doet eenen vasten vrede creyieren alle sijn landen door: ghebiedende allen dieren tsijnen Hone en tsijnder feesten te comparerene. H£t gheschiede ontrent pinxteren als alle Bosschea schoon ende playsant staen , verchiert met alder- leye bloemen, schoone cruydekens ende voghelen sanck, dat de Coninck van alle dieren om des hooch- tijts Wille van pinxteren , een groote feest houden wil* de, totter welcker hy dede roepen alle dieren van sijnen lande, hen expresseUjck benelende dat hem niemant soo stout en maecte , hy encompareerde tsijnen houe. Ende terstont quamender alle dieren groot ende cleyn, van wat State oft conditien dat hy was , wtgenomen alleen* lijck mijn beere den Vos: want hy kende hemseluen bruecktcb tegen menich dier, so dat hy noit endorste be- staen metten anderen te comen. Alsser daii een yeghelijck- ten houe gecomen was , so enwasser niemant hy enclaech- de grootelijc tegen Eeynaert, dan alleenlijc wtgenomen den Das, die na sijn vermögen Reynaert verschoonde. Hoe Reynaert beschuldicht wort voor den Co- ninck van den Wolf, eß van veel ander dieren. Dat eerste Capittel. Isegrim met al s^n vrienden ende maghen ghinck voor den Coninck staen, ende sprack in deser ma- nieren: Lieue ende ghenadighe Coninck, doet recht door V groote moghentheyt , ende door u groote A 4 ghenade (3) De Historie ghenade wiU mijns ontfermen, ende der grooter mis- daet ende onredelijcheyt die Reynaert my ende m^nen wijue ghedaen heeft. Hy is nv onlancx gheleden tot mij- nen huyse ghecomen met fortse ende ghewelt, al daer hy mijn kinderen gheuonden heeft , die hy met sijnder yrijne al soo besprengt heeft , dat sijer allegader blint af gheworden sijn. Ende noch daer en bouen ghedaecht sijnde tot sijnder onschult ende tot sijnen verantwoorden, siende dat sijn yalscheyt eenen yegelijcken ontdect sou- de worden , enheeft hy noyt willen compareren , maer is des niet teghenstaende in sijn hol bleuen Bitten: gelijct alle den ghenen wel blgckelgck is , die hier tot uwen houe sijn. Lieue beere ende mogende Goninck^ ten waer niet wel moghelijck alle de iniurien ende vileynicheyt te verteilen die hy my ghedaen heeft, de welcke ick nv (op dat ick y niet moeyelijck sijn ensoude) ver- swijghe. Maer de schände ende oneere die hy m^nen wijue ghedaen heeft , enwil ick gheensins verswijghen noch onghewroken laten, hy ensalt my beteren. De Claghe van Courtoys. Ghedurende de voorseyde woorden stont daer een hondeken gheheeten Gourtoys, de welcke claechde oock desghelijcx ouer den schalcken Keynaert, segghende dat hy eens op eenen winter so na wtgheteert was, dat hem maer een arm worste ouer ghebleuen enwas , de welcke Reynaert hem oock ontweldicht hadde , so dat hy daer na grooten hongher moest lijden. Mo- van Reynaert de Vos. (9) Morael. Men siet ghemeenlijck in des Princen hof, dat de groote Heeren altijt oaer de siechte Edele te claghen hebben, ende so haest alsser yemant van desen clachtich valt, so claghen oock lichtelijck met hem alle ander Heeren« van hoe leeg-hen State oft conditie dat sy ooc sijn. Maer tis seer goet ende orboorlijck eenen vriendt int hof te hebbi , die synen vrient in zijn absentie verantwoorde. De Claghe van Tybaert. Daer na is oock ghecomen Tybaert de Catere , de welcke toornich sijnde begonst te spreken, segghende : Heer Coninck ick hoore hier van enen yeghelijcken groote dachten ouer Reynaert. Tghene dat Courtoys hier allegeert van de worste , en is ghcen sake die corts ghe- schiet is , maer ouer sommighe iaren. Ende al en hebbe icker mijn dacht niet af ghemaect , de worste was mijne, ende ic hadse by nachte op eenen muelen gehaelt^ dewyle die muelder lach en sliep: Hadde Courtoys hier eeoich deel in , dat was voor my : waerom hy hier af wel behoort te swijghen. Doen antwoorde Panther ende seyde: Tybaert mijnen vrient, dunct v datmen sulcken saken behoort te verswijghen? Reynaert en is anders niet (om de waerheyt te seggen) dan een roouer, een moorder, ende een dief: niemant en bemint hy , ia noch oock onsen beere den Coninck, noch yemant ter werelt , wie dat hy sy. Hy waer wel te vreden dat onsen coninck alle sijn goet verlöre, ten minsten dat hijer een boutken van eenen capuyn aen winnen mochte. A5 Ick (10) De Historie Ick sal V segghen wat rancken dat hy ghisteren ku- waert bedrenen heeft , die hier oock is , in des Conincx presentie. Hy beloefde kuwaert dat hy hem synen Cre- do leeren soude, ende dat hijer een goet Capellaen af maken wilde. Waerom hijen tusschen sijn beenen dede Sitten , ende hielen daer wel vaste. Sy begonsten tsamen te lesen ende te singhen, roepende met luyder stemmen , Credo , Credo. Mijnen wecli lach voorby Beynaerts hol, soo dat ick al haer spei aenhoorde, ende tradt bat naerder. Daer yant ick Reynaert, die alreede sijn liedeken gheeyndt hadde, ende bedreef sijn ghewoonlijcke cuerkens. Hy hadde den armen kuwaert gheuat byder keelen, ende en hadde ick hem niet ouerco- men, hy soude hem tlenen benomen hebben: ghelgct noch aen sgn wonden wel bltjckende is. Sonder twijfel beer Coninck laet ghy dit also onghestraft lijden, son- der daer recht ouer te doene , na wtwijsinghe uwer mannen , het sal uwen kinderen ten eewighen daghen ten vcrwijt ende groote verachtinghe wesen. Hier op antwoorde Isegrim: Heer Panther ghy segt seer wel, het waer goet datmen hier op versaghe ende remedieerde by prouisie van goet recht, oft anders enwaert niemant moghelijck rustelijc ende vredelijck in sijn lant te leuen. Grimbaert de Dasse verantwoort Beynaerts sake voor den Coninck: wroeghende den Wolf van sekere misdaden ende von sommige kuerkens die hy Beynaert ghedaen hadde. Dat van Beynaert de Vos. (11) Dat tweede Capittel. DOen seyde Grimbaert de Das (die Rey- narts neue ^Tas) met ecnen grammen moede. Heer Isegrim dat is al te qua- lijcken ghesproken. Men seyt ghemeenlijck: Vyants mont spreect luttel goets. Wat wilt ghy Rey- naert mijnen oom verwijten? Ick wilde dat onse beere de Coninck een sulcke sententie ghegbeuen hadde, dat soo wie van v beyden , doen den an- deren meest misdaen badde, aen eenen boom ghehan- ghen werde, al en coemt by bier niet so seer cla- gben als gby doet. Maer waert dat by soo wel in des Conincks gratie stont , als gby doet, ten sen- de n ten besten niet vergaen. En weet gby niet, dat gby mijnen oom so dicwils met uwen tanden ghene pen hebt, datter tclaer bloet na volcbde? Nocb wil ick met sommigbe puncten verbalen, die ick wel doen blijcken sal , alst passe gbeuen sal. In den eersten , bet is V kennelijck genoecb , boe dat gby bem sijn deel van den pladdijs niet en gaeft, die by van der kerren wierp, maer na dat gbijer den viscb al af gbeten badt, enliet gby bem anders niet, dan den blooten graet, die gby seine niet en mocbt. Aldus dedet gby ooc van den specke, dat gby alleen adt, ende enwilder bem noyt sijn aendeel gbeuen , maer antwoorde bem , seggbende, Verbeyt een luttel mijn vrient , ick sal v mede deylen, maer anders en creecb by niet. Nocbtans badde by tspec alleen (12) De Historie alleen in groot perijckel sijns lijfs ghewonnen , want de Boer werp hem in eenen sack, soo dat hijer byna het leuen liet. MoraeL Ten sj dat de Rechter alle beyde de partijen hoort, soo en behoort hy gheen vonnis te gheuen, want dickwils is de ghene alsoo wel te beschuldighen , die eenen an- deren aecuseert, als dier gheaccuseert wort. Noch mijn Heeren , so yerhaelt hier Isegrim dat mijn oom synen wijue misdaen heeft, maer dat is ten minsten meer dan seuen iaren gheleden , eer dat hyse te wijue nam. Ende öfter doen Reynaert synen wille mede bedreef, om haer een vrientschap oft heuscheyt te bewijsen, is daer so grooten quaet in gheleghen? Waer Isegrim alwo wijs, als ick wel ghemeynt hadde, hy soude hier af gheswegen hebben : want hy hemseluen ende sjjn wgf daer een groote oneere mede doet: ten can haer oock gheen groot leet gheweest hebben, anders soude sy selue wel gheclaecht hebben. Morael. Soo wie zijnder huysvrouvven oneere ontdect, die doet hemseluen daer oock een groote schände mede. Oock en salmen daer mede de vroavven niet goet maecken: Want der vrouvren duecht is schaemte, de vvelcke als sy eens ghebroken is , so valt sy lichtelijck in dvvalinge. Grimbaert de Das verantwoort Reynaert op de claghe van kuwaert de Hase. Dat derde Capittel. Noch van Reynaert de Vos. (13) NOch hoor ick dat kuwaert oock wat claghen wil, maer ten sijn niet dan .bueselen die hy by brengt. Aenghesien hy sijn lesse niet recht enconste , en ufast niet wel een reden , dat by van synen Mee- ster ghestraft werde? Soudemen de Discipulen niet straffen, als sy onachtsaem int leeren sijn, sy en souden niet goets bedrijuen. Oock claecbt hier Cour- toys, dat hy de worste met grooten arbeyt ver- creghen hadde^ inden winter als den cost quaet om winnen is: maer met alder eeren hadde hy beter daer af ghesweghen, want hijse ghestolen hadde. Ende ghemeynlijck siet men dat tghene dat qualijck vercre- ghen is , wederom qaalijck verloren gaet. Wie soude i|y Beynaert connen misgunnen dat hy wat ghestolen goets te hemwaerts name? Ende tis wel reden, so wie hem der rechten wel verstaet, datmen ghestolen goet aenvangt: ia al hadde mijnen oom, die van edel- der afcoemste is Courtoys byder kelen ghehanghen, hy enhadde daer niet grootelijck aen misdaen, dan alleenlijck teghen de Croone, midtsdien dat hy buy- ten recht gheiusticeert soude hebben , maer hy heuet ghelaten den Coninck ter eeren ^ al weetmens hem luttel dancks. Wat can Beynaert nv ghedeeren , al tghene dat ghy hem hier op legghet, midtsdien dat hy een duechdelijck man is, gheen onrecht lijdende is , het quaet hatende , ende niet ter werelt doende dan by raet ende consent van sijn ouerhooft ? Ende sint (14) De Historie sint der tijt dat de Coninck sinen yrede heeft laten condighen, endacht hy noyt yemant quaet te doene: hy en eet maer eens sdaechs , hy leeft seer stranghelijck , hy castijt sijn lichaem ende draecht een hayren cleet. Het is gheleden meer dan een iaer, dat hy geen vleesch enadt, als ick verstaen hebbe van den ghen^n die daghelijcx met hem verkeeren, Hy heeft sijn casteel Malperduys gantsch begheuen, hy enbegheert anders niet te doen dan duechdelijcken te leuen, ende sijn leuen te beteren. Dat vier de Capittel. D Verende d«n tijt dat Grimbaert sinen oom aldas verantwoorde , saghen sy neder ten dale waert, dat de haen Cantecleer metten sinen quam met eender baren , daer inne een doode hinne was , ghe- heeten Coppe, de welcke Reynaert thooffc af ghebeten hadde, ende quamen alsoo hen dachten doen. Cantecleer traek voor, ende sloech iammerlijck sijn banden ende sijn vluegbelen. Aen elcke sijde van der baren ghin- ghen twee hanen in den rouwe, deen biet Cantaert, ende dander de goede Graeyert, twee de schoonste Hanen diemen tusschen Antwerpen ende Boomen hadde mo- ghen vinden. Dese twee droeghen elck een bernen- de keersse , ende waren broeders van Coppe , dier doot inder baren lach, ende bedreuen so grooten droefheyt, dat- tet deerlijck om aenhooren was. De bare wert ghe- draghen van twee cleyn hoenderen, die oock om haers moeders doot groote dachten bedreuen. In deser ma- nieren van Re}Tiaert de Vos. (15) nieren quamen sy voor den Coninck , segghende aldus; ghenadichste Coninek, wilt onse dachten hoorcn, hebt medelijden oaer tghene dat Keynaert my ende mijnen kjnderen ghedaen heeft. In dese les-leden maent van April als tschoonste van den Jare aen coemt, was ick noch in groote vruechde ende blijschap , ende glorieerde grootelijck in mijn schoon gheslachte : want ick hadde doen ter tijt acht sonen ende seuen dochteren, die alle vet ende weluarende waren. Sy hadden een seer schoone ende stercke plaetse, daerse daghelijcks ghinghen spaceren. Dese plaetse was onbeloken met eenen schoonen maer , ende daer was een schliere in, inde»welcke waren seiien groote honden , tot haerder be- schermenissen: soo datse daer sonder eenighe vreese woonen mochten. Reyuaert siende datse soo wel be- schermt waren , ende dat hijer gheensins aen gheraken en mochte, begonst bijse grooteliick te benijden ende dede menighen keer om den muer, neerstelijck bespiende, hoe hijer een in sijn clauwen crijghen mochte. Maer de honden vloghen hem telcken toe , soo dat hy sijn dieuerije niet volbrenghen en mochte: Ende een reyse onder al dander , bespronghen hem de honden in sulcker vueghen, dat hem sijn dieuerije eensdeels vergeuden wert, want ick sach dat hijer een deel van sinen gheuoeyerden tabbaert liet. Maer hy ont- qnam den honden noch, dwelck ons ende noch veel beesten groot iammer was. Dat. (16) De Historie Dat vijfste Capittel. DOen werden wy een wijle tijts verlost van- den schalcken Reynaert. Ende daer na is hy we- der tot my ghecomen in ghedaente van eenen he- remijt ende bracht my eenen brief , besegelt met des Co- nincx seghel , inden welcken gbeschreuen stont , hoe de Coninck alle sijn rijck door , hadde doen wtroepen eenen vasten vrede. Oock seyde hy my , dat hy hem beghe- uen hadde tot een strenghe leuen, ende dat hy anders niet en begheerde dan wel te doen , ende sijn ongheregelt le- uen te beteren. Hy thoonde my een hayren cleet, dat hy op sijn naecte huyt droech, ende voorts alle ander cleederen, eenen Heremijte toebehoorende. Doen seyde hy my in de- ser manieren : Heer Cantecleer , nv voortaen muecbt ghy V wel houden vry ende versekert van mij- nen persoon. Want ick enete gheen vleesch meer, ick ben soo oudt dat ick voortaen wil gaen penitentie doen, ende peysen om mijn siele. Dus wil ick v der gratien Gods beuelen , die v een goet ende lanck leuen verleenen wil. Doen vertrack Reynaert van daer, ende ghiuck hem achter een haghe borgen. Doen was ick seer blijde ende onueruaert, ick ghinck tot mijnen kin- deren , ende die tot mywaerts nemende , leydese spaceren tot buyten de mueren , daer my groot quaet namaels af gheschiede. Want Reynaert die achter de haghe de wake hielt , quam terstont wtghespronghen , ende greep een van mijnen kinderen by den halse, ende leyden in sijn male: van Beynaert de Vos. (17) male: dwelck ons een alte ongheluckich beginsel was, want na dat hijer een gheten hadde, enconst ons noyt iagher noch hont beschermen noch bewareu. Nacht ende dach lach hy op sijn luymkens , ende heeft my soo seer tghetal mijnder kinderen ghemindert , dat ick van XV. kinderen die ick hadde, nv maer de iiij. meer en hebbe, sulcke schade heefter my den dief in ghedaen: qnader doot moet hy steruen. Noch ghisteren ten da- ghe hebben hem de honden ontnomen mijn dochter Cop- pe , die ghy hier siet ligghen opte bare. Hier om Heer Goninck ben ick hier voor uwe Maiesteyt ghecomen, seer ootmoedelijck biddende dat v believe deernisse te hebben oaer de groote schade die my ende mijnen gheslachte gheschiet is. Morael. Men behoort gheenen viant te gheloouen , in hoe schoo- nen schijnsel dat hy coemt Men en sal oock gheen lie- den betrouvven die in heylighe cleederen, oft onder tdecsel van heylicheyt comen, sprekende, ende hen be- roemende van hen heylicheyt, want daer niet dan be- droch in gheleghen en is. Ten anderen so wanneer een dief oft moorder z^n 'tanden bebloet heeft, dat is te segghen, als hy daer zijn ghenuechte in ghenomen heeft, soo en isser gheen groote hope van beteringhe in gheleghen. De Goninck beraet hem met sijn Heeren ende Baroe- nen, hoc ende in wat manieren hy iastitie doen sal ouer den feilen Heynaert. Men doet de wtvaert ouer Goppe. B Dat (18) De Historie Dat seste Capittel. DE Coninck alle dese woorden ghehoort hebbende, heeft hy begonst te spreken in deser maneeren: hoort ghy wel mijn Heere de Dasse, boe bem uwen oom begbeuen beeft om sijn leuen te beteren , ende veortaen wel ende duecbdel^ck te leuen? verstaet ghy ny wel boe by vast, ende opboudt van vleescb te etene ? Ick sweere v by mijnder croonen , macb ick noch een iaer leuen by salt becopen. Nv hoort Cante- cleer , bet is gbenoech gbeclaecbt , v dochter die hier doot leyt, suUen wy eerlijcken doen begrauen, alst be- boorlijck is. Ende alsdan suUen wy ons beraden met dese beeren, boe wy in dese sake te wercke gaen suUen. Terstont dede de Coninck eenen yeghelijckeu beue- len, dat Goppe eerlijcken te graue ghedaen werde. Dwelck oock alsoo ghedaen werdt , ende op baer graf wert gheleyt eenen schonen claren marmorsteen, met een sulck opschrift: Hier leyt de schoone Coppe, Cante- cleers dochter, die Beynaert deerlijckeu vermoort beeft, hebt baer in ghedenckenisse, wantse onnooselijcken in baer doot ghecomen is. Daer na ontboot de Co- ninck alle sijn Raetsheeren ende wijse van sinen lande, om te booren ben aduijs op tfeyt van den scbalcken ende quaden Reynaert. Doen sloten de wijse in baren Raet, datmen Reynaert ontbieden soude, om te compareren voor den Coninck , ende dat Bruyne de bootschap doen soude. Dit behaechde den Coninck wel, ende seyde van Reynaert de Voa. (19) seyde tot Bruyne in deser manieren: Heer Bruyne ick wil dat ghy dese bootschap doet , maer hoedt u wel voor sijn schalcheyt, want Reynaert is fei ende quaet , soo vol quader treken ende verraets , dat ick duchte dat hy u bedrieghen sal. Bruyne ant- woorde segghende : Heer Coninck ter goeder vren , ist dat hy my bedriecht, de schade sal mijn wesen. Ick sal hem wtrichten in sulcker vueghen , dat hy noch seggen sal, dat Bruyne sinen casus wel gheleert heeft. Aldus is Bruyne vanden Coninck ghescheyden , wel blijde ende vrolijck sijn de , raaer tis grootelijcx te beduchten, dat hy niet soo blijde wederom comen ensal. Morael. AI is dat de Rechter somtijts dachten hoort ouer eenigrhe van sinen ondersaten, nochtans en sal hijer gheen hae- stighe vvrake ouer doen: maer sal hem regeren nae den Raet ende seggheu van zijne vvvjse ende goede Raets- lieden, roepende den misdadighen tsijnen verantvvor- den ende defencien. Hoe Bruyne den Beyr tot Reynaert ghesonden wort met eenen mandamente, om hem voor den Coninck te daghen ende hoe hy van Reynaert bedrogen wert. Dat seuenste Capittel. NU is Bruyne wech ghegaen , hebbende eenen stouten moet , ende was seer ghestoort , om des Wille dat men meynde , dat hem Reynaert bedrieghen soude. Na dat hy een wijle tijts ghereyst hadde, is hy ten lesten ghecomtn in een doncker wout, B 2 daer (20) De Historie daer Reynaert ghewoon was ter lachten te gane. Niet verre van daer lach eenen seer hooghen berch , daer Bruyne ouer passeren moeste, om tot Malperduys te comen. Reynaert hadde veel wooninghen, maer bouen al, was dit Castecl het beste dat hy hadde, want hy hielder hem altijt , als hy ip noode was. Bruyne comende voor de poorte von desen Ca- steele , ghinck op sijnen steert Sitten , roepende met luy- der Stemmen: Reynaert sidy thuys? Ick ben Bruyne die den Coninck tot v ghesonden heeft, u ghebie- dende dat ghy terstont tsinen Houe coemt. Oft anders hy heeft ghesworen synen Godt dat hy v doen han- ghen sal oft raybraken. Daerom mijnen vrient Rey- naert, wilt ghy wijsseliick doen, coemt met my voor den Coninck. Reynaert lach binnen sijnder poorten, in de bitte der sonnen, ende beerende dat Bruyne wten Houe ghecomen was, vertrack hy in een secrete camer. Want in dit Casteel hadde hy veel hoolkens ende schuylhoec- ken, de sommighe breet , dander smal , dander crom , dan- der recht , so dat hy niet licht om vinden en was , als hy yet gestolen, oft eenighe kecke bedreuen hadde. Dus dacht Reynaert hoe hy Bruyne bedrieghen mochte, die hem so bouwelvjck ende so 8tra£felijcken quam dreyghen. Morael. Sulcke een meynt vvel vvijs te zijne, ei vvel veruaren, die noch int ejmde yan eenen anderen yytgrericht ende be- droghen yyort, als ghy yanden Beyr hooren sult. Key- van Reynaert de Vos. (21) Reynaert heet Bruyne seer willecome, ende onthaelt hem feestelijcken. Dat viii. Capittel. DAer na is Reynaert voortghecomen ende sey- de Bruyn oom willecome moet ghy sijn, ick heb Y wel hooren roepen, maer ick hadde wat son* derlincx te doene. Lieue oom , hy en heeft y gheenen grooten dienst ghedaen , oock weet icx hem luttel dancx, die Y desen soo moeyelvjcken berch heeft doen clim- men, want ick sie dat ghy seer moede s$jt, het sweet loopt Y lancx het aensicht neder , daert nochtans Yan gheenen noode en was , want ick soude doch morghen te houe ghecomen hebben , al en waert ghy niet ghecomen^ maer nY sal icker sonder vreese gaen, want Ywen wij- sen raet sal my profiitelijck wesen by den Coiiinck. En hadde de Coninck gheenen minderen bode, om herwaerts te seynden dan ghy? Dits wel wat Yreemts. Want naest den Coninck sijt ghy de edelste ende meeste ge- acht Yan alle synen lande. Ick wilde wel dat ick al reede te houe wäre , maer ick Yreese dat ick niet wel en sal connen ghegaen , midtsdien dat ick so wel geten hebbe. Daen seyde de Beyr: Segt my doch Reynaert wat hebt ghy- gheten daer ghy noch so sadt af sijt.^ Rey- nart antwoorde: Lieue oom wat wilt ghy dat ick v segghe? Arme Heden en waren noyt rijck, dwelck ghy aen my sien muecht , ick moet dickwi^s eten tghene dat ick niet gheerne en ete. By ghebreke van ander spijse, hebbe B 3 ick (22) De Historie ick al honichraten gheten, die my den buyck soo hadden doen swillen , dat ick my niet verrueren en can. Waer op terstont antwoorde Bruyne: Wat sagt ghy Rey- naert, acht ghy dat honich soo luttel? Het wort van eenen yeghelijcken seer gheacht ende ghehouden in grooter weerden boven alle ander spijse. Mijnen vrient Rey- naert , doet my een luttel honichs hebben , ick sal v een ghetrou vrient wesen, soo langhe als ick leve. Morael. De dwase en canmen niet beter bedrieghenf dan met prij- sen ende snlcke ghiften gheuen als sy gheerne hebben, oft daerse meest ghenuechten in hebben. Den hooueer- dighen verleytmen met tijtlijcke glorie , den gulsighen met spijse ende dranck, den ghierighen met gont ende siluer, den luxurieusen met schoone vrouTven, etc. Reynaert leyt Bruyne daer hy honich vinden soude dwelck hem qualijcken bequam. Dat negheuste Capittel. BRuyne oom seyde Reynaert, ick gelooue dat ghy met my spot. Soo helpe my Godt, antwoorde Bruyne, ick en soude niet gheerne met v spotten. Doen seyde hem Reynaert: Maer in goeder trouwen oom, ist waer, dat ghy den honich soo gheerne eet? ick sals v so veel doen hebben, als ghijs met v thienen sout connen op eten , can ick v daer vrienschap mede ghe- doen. Mijnder thienen Reynaert neue, sprack Bruyne? al hadde ick al den honich die is tusschen Antwerpen ende van Reynaert de Vos. (23) ende Poortegael, ick aten wel alleene op. Reynaert sprack : Wat wilt ghy segghen oom? Hier naest woont een huysman, ghenaemt Lantfreyt, die heues soo veel als ghijs sout connen gheten in seuen iaren. Ende alle desen honich sal ick v in uwe macht gheuen, wilt ghy my helpen teghen mijn vianden in des Conincks hof. 