title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: beeft tot nu toe sijn expeditie niet becoomen. Ick hebbe geen gele- gentheijt willen nemen, hem te spreecken, om dat hij volgens gewoonte sijn comste geduerende sijn aeuwesen alhier aen mij niet heeft doen ootificeren. Mr Blondel'), fransche Minister, doet aen dit Hoff (soo ick bericht worde) groote devoiren, om die van den gemelten Heer vruchteloos te doen uijtvallen ende te beletten, dat raen van nieuws mettet Huijs Oostenrijck gene jnieuwe engagementen mochte aengaen, maer veel eer sigh degageren van de gene, die daer alreede souden mögen sijn; deselve doet alhier mede seer hooghe protestatien van de genegentheijt van den Coninck van Sweden, om met S. C. D. in goet verstant ende vrinschap te blijven, «nde presenteert, dat de Coninck sijn Meester alles sal helpen guaranderen, wat tusschen Sijne Majt ende hooghged. S. C. D. soude mögen werden gehandelt. De Graeff Slippenbach is, soo ick verneem, na Polen noch niet vertrocken, maer alleenlick naer Straelsondt op sijne goederen. Uijt Polen wert geschreven, dat de Poolsche Heeren Commissarien tot de Vredehandelinghe gedestineert haer mede beswaerlijck voor Paeschen ter bestemder plaetse sullen kunnen vervoegen. De Grootvorst van MoBCOvien soude groote inclinatie toonen, om met den Coninck van Sweden te tracteren, 't welck te meer apparentie schijnt te hebben, om dat Bradskau, Envoye van S. H. de Heer Protector, na Mosco- vien affgesonden ende uijt Courlandt wederom te rugge gekomen sijnde, om dat men hem in der Moscau niet wilde admittereu, door expresse brieven, van wegen den Grootvorst tot Dansicq aengekomen, wert ver- socht daerwaerts te willen keeren ende sijne Commissie aenbrengen; •) Frhr. t. Fernamont. «) Vgl. über ihn Urk. u. Actcust. II. 117 ff. und 159. Digitized by LjOOQIC J20 ^^" ^®^ nordische Krieg. doch de particulariteijten hiervan suUen H. H. M. ontwijflfelijck door derselver Minister tot Dansick nader hebben vernomen. De Heere Churforst heeft geresolveert deese Staedt te laten forti- ficeren, waertoe dagelijck alle nootwendighc preparatien werden ge- raaeckt, om het werck met ernst te bevorderen ende in körten te kun- nen voltrecken. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Berlin 13. April 1658. [Günsiige Aufualime der Resolution vom 29. MArz. Stand der Friedenstractaten zwi- schen Polen und Schweden. Missliche Lage des Kurfürsten.] 13. Apr. Voorgisteren heb ick audientie gehadt bij den Heere Churfiirst ende in deselve ö. C. D. voorgedragen den inhout van H. H. M. resolutie van den- 29. Martij lestleden *). S. C. D. toonde een groot vergenoe- gen, dat H. H. M. soo spoedigk hadden believen te resolveren, om door jemant haeren 't wegen de directie van soo importanten werck te helpen bijwoonen; principalijck over de verseeckeringe, die ick uijt naem van H. H. M. dade, dat ick gelast was met de Ministers van S. C. 1). in confidentie te comniuniceren ende alle efficacieuse devoiren aen te wenden tot bevorderinge van de gemeene Interessen ende van eene goede Vrede; wenschende dat Godt Almachtigh sijn segen aen de heijlsame intentien van H. H. M. wilde verleeuen ende dat mijn gelegentheijt mochte sijn, hoe eer hoe liever de executie van H. H. M. goede meeninge ende beveelen in *t werck te stellen. Waerop als ick repliceerde, dat ick volgens H. H. M. ordres gemeijnt was, ten spoe- dighsten te vertrecken, als daer door eenige bevorderinge aen de Vre- dehandelinge toegebracht conde worden, ende versochte, dat S. C. D. mij communicatie van den eijgeutlijcken toestant der voorss. hande- linge wilde laten toecomen, voeghde S. C. D. tot antwoort, dat de brieven aen hem, de Heer Overbeck ende de Secretaris van de Pool- sche Ambassade huijdeu uijt Posna van het Poolsche Hoff aengecomen medebrachten het arrivement van Mr de Lumbres, Amb. vanVranckrijck, ende dat den eijgentlijcken dach van de bijeencomste noch niet gear- resteert ende aen Poolsche sijde noch seer geurgeert wierde, dat Franck- fort aen de Oder voor Braunsbergh tot een handelplaetse vercooren mochte werden; Dat oock over de titulen ende passepoorten voor de Heeren Sweetsche Plenipotentiarissen te depescheren verscheijde diffi- ^) Bei Aitzema IV. 258. Yshrandta wurde durch dieselbe angewiesen, sich zu den Friedensverhandlungen zwischen Polen und Schweden nach Braunsberg zu begeben. Digitized by LjOOQIC Friedensverbaiidlungen bu BranuBbcrg. Bedrängte Lage de» Kurfürsten. -] 2 | oulteijten sich openbaerden, ende dat de Heeren Oosterijckschc Aflfge- santen tegeus het accepteren van de Mediatie van Vrauckrijck seer ijverich arbeijden ende protesteerden, 't welck soo verre gingh, dat albereijts voorslagen waren gedaen, om het Churf. Collegie ende spe- cialijck daeruijt de beeren Churfursten van Meijnts ende Saxen tot Mediateurs in plaetse van Vranckrijck te versoecken; Dat mede gewis was, dat de Polen ende Ooctenrijckers binnen 14 daegen nae Pomeren wilden marcheren.^ S. C. D. betoonde eenige beconuneringe over de voorss. advertentien *) ende oordeelde, dat mijne presentie aen het Poolsche Hoff tot wechneminge van de voorn. difficulteijten seer voor- deeligh ende noodigh soude sijn, om dat S. C. D. wel bevvust was, dat men aen het Poolsche Hoff veel soude defereren aen de raetsla- gen, dewelcke haer wegen H. H. M. voorgebracht souden worden. Ick hebbe, bespeurende de inclinatie van hooghgem. S. C. D., onder oot- nioedige correctie van H. H. M. tot bevorderinge van de Vredehandelinge dienstich ende conform H. H. M. intentie geacht, de voorn. reijse na het Poolsche Hoff te ondernemen, in consideratie dat nae de voorgeroerde advijsen genoeghsam alle de praeliminaire poincten noch ongeadju- steert schijnen te sijn, ende te besorgen staet, dat geduirende de dis- puten over het accepteren van de Mediatie van Vranckrijck niemant anders tegenwoordich sijnde ofte het officie van Mediateur becledende de geheele handelinge fluctueren ende reculeren mochte. Gisteren sijn de Heeren geheijme Raedt Overbecq ende Generael Spar van we- gen S. C. D. na het Poolsche Hoff vertrocken. van Dorp an den Griffier. Dat. Wismar 30. Mai 1658. [Zusanimen treffen mit Schwerin und Weimann in Rehna. Des Kurfüi-sleii Heer.] Ist am Dienstag von Hamburg hier eingetroffen. 30. Mai. Onderweghen op mijne voijage hebbe ick bejegent d' Heeren Baron öwerijn ende Weijman, passerende door de Stadt Kheen*), ende verstonde uijt de gem. Heer Weijman, dat sijne Ed. neveus de gem. Heer Baron öwerijn affgesonden waren van ö. C. D., om haer als extraord. Amb. te vervoeghen na den Coningh van Öweden, ende dat »ij haer souden beraden, wat wech haer Ed. souden verkiesen, om op *) Ueber die missliche Lage des Kurfürsten zTvischcn Schweden und Oestreich vgl. das Schreiben van Dorp^s an de Witt, Brieven V. .^46. *) Rhena zwischen Ltibeck und Schwerin. — Die beiden brandenburgischen Ge- sandten reisten xa einer persönlichen Zusammenkunft mit Karl Gustav nach Hol- stein, deren Verlauf einen völligen Bruch beschleunigte. Tbeatrum Europ. VIII. 722 (Bericht ßchwerin's u. Weimann's). Pufendorf VII. 56. Digitized by LjOOQIC J22 ^^' ^^^ nordische Krieg. 't spoedighste deselve reijse aflf te legghen, doch dat van nooden had- den alvorens te spreken met den Vorst van Mekelenburgh van Swerijn sich doenmal bevindende tot Schouenburgh *), gelegen op de distantie van een mijU van de geseijde Stadt Rheen. De discourgsen, soo als wij onderlinghe en passant hebben gehouden, waren meest betreflfende den toedracht van saken omtrent den Poolschen vrede, de diffidentie op de zijde van den Coningh ende 't Rijck Polen nopende de rechte meeninge van den Coningh van Sweden tot de geseijde Vrede, voor- namelijck op 't Poinct van de evacuatie, ende wijders, wat debvoiren souden connen toegebracht worden, om die difüculteijt soo aen d' een als d' ander zijde wech te nemen. S. Ed. verhaelde mij mede, dat het Churf. Collegie tot Franckfurt aen den Coningh van Sweden hadde geschreven in substantie versouckende ende Sijne Majt aenmanende, dat sijne Wapenen niet wilde op den Rijcxbodem laten advanceren ende oorsaeck geven tot de onheijlen, die daer uijt stonden te ver- wachten. S. C. D. hadde sijn Leger exactelijck doen monsteren ende bevonde, dat desselflfs Cavaillerije sterck was over de 11,000 Man, ende sprack S. Ed. wijders considerabel van de Poolsche ende Oosten- ricksche Volckeren. Oock verneme Ick alhier, dat men het leger van S. C. D. begroot op 20,000 Man ende dat het selve sich ter neder steh tot Ulne ende Czarnkow') tusschen de Rivieren de Netes ende de Warta, staende de Oostenrijcksche noch tot Meseritz. Ysbrandts an die Generalstaaten. Dat. Ragotzno 2. Juni 1658 '). 2. Juni. Morstein*) und Goltz*) sind hier angekommen und haben berichtet, dass Brandenburg im deutschen Reich nichts Offensives zu beginnen, die Verträge mit Polen einzuhalten beabsichtige und den Marsch Schwedens durch Ostpreussen nach Polen verhindern werde, zu welchem Ende es Schwerin an Karl Gustav geschickt. Im Uebrigen bemüht sich der brandenburgische Gesandte sehr um den Frieden und sucht eifrigst die Hin- dernisse hinwegzuräumen, die der Ankunft der schwedischen Gesandten bei den Friedensverhandlungen entgegenstehen. ') Schönberg im Ratzeburgischen. ') Uszcz und Czarnickau an der Netze. ') Ucber seine Ankunft am polnischen Hof in Posen, seine Audienz und die Ver- handlungen daselbst 8. Aitzeraa IV. 259 — 261. *) Job. Andreas Morsztyn, Gesandter Polens an den Kurfürsten. Aitzema IV. 259. ^) Joachim Rüdiger v. d. Goltz, Generalmiyor , vom Kurfürsten zur Beför- derung des polnisch-schwedischen Friedens abgesandt. Pufendorf VU. 50. Digitized by LjOOQIC Schweden und Brandenburg. Des Kurfürsten Heer. 123 van* Dorp an den Griffier. Dat. Wismar 3. Juni 1658. Er habe vernommen, „dat de beeren Amb. van Chur- Brandenburg in S.Juni, mandatis hebben, een seeekere somme den Coninck van Sweden aen te bie- den, om den selvigen te disponeren tot abandonuemente van Pruijssen onder ^arant van Ghurf. van Brandeuburch; sich voor de prestatie van dien in- stellende. Myn autheur, die sulcx uyt de mout van Churf. van Branden- bnrch heeft verstaen, vont sich by belofte geengageert deselve somme niet te openbaeren, maer heeft mij geseijt van die gewicht te sijn, dat contente- • ment aen Coninck van Sweden behoorde te geven'' *). Ysbrandts an den Griffier. Dat. Circhowa 23. Juni 1658. Da die Königin von Polen beabsichtige, vor dem bevorstehenden Reichs- 23. Juni. tag (10. Juli) nach Berlin zum Kurfürsten zu reisen, so habe er beschlossen sie zu begleiten, um mit dem Kurfürsten über den Frieden mit Schweden zu conferiren und etwas über die schwedischen Intentionen zu erfahren. Er werde dann mit der Königin zum Reichstag zurückkehren. Ysbrandts an die Generalstaaten. Dat. Berlin 13. Juli 1658*). Vorgestern haben die Gesandten des in Frankfurt a. M. versammelten 13. Juli, kurfürstlichen Collegiums') Audienz beim Kurfürsten gehabt und ihm pro- ponirt: 1) Beschleunigung des Friedens mit Schweden; 2) Anbietung der Vermittlung der Kurfürsten bei diesem Frieden; 3) Abschluss eines Waf- fenstillstandes. Letzteres habe der Kurfürst abgelehnt, weil seine Laude sonst die Kriegskosten nie los würden. Die Vermittlung habe er angenom- men und zugleich auf die Garantie seiner Lande hingewiesen, zu der das Reich in diesem Fall verpflichtet sei. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Berlin 21. Juli 1658. [Will sam König von Schweden reisen. Der Knrfflrst zieht seine Truppen zusam- men, wird aber keinen Angriff machen.] Op de advertentie dat S. Majt van Sweden apparentelijck haest 21 Juli. na Wismar sal comen, stae ick in beraedt morgen mede derwaerts te vertrecken, op hoope om bij S. Majt noch iets tot bevorderinge van de Vrede te connen uijtwercken, onaengesien dat M^egens het rapport van de Heeren Ceurv. Brandenburghsche Amb. geen groote hoope daertoe schijnt te wesen, immers weinich apparentie om deselve te ') Es waren 5 Mill. Kthlr. , die Schweden vei langte, wie Schlippenbach an Schwerin mitgetheilt hatte. Aitzema IV. 2G1. *) Von einem Schreiben Ysbrandts* vom 2. Juli ans Berlin befindet sich ein Aussag Urk u. Actenst. H. 172 n. 4. ') Vgl. über dieselben Pufendorf VU. Gl. Londorp Acta Publica VIII. 345. Digitized by LjOOQIC J24 ^^' ^^^ nordische Krieg. obtineren conform de intentie van H. H. M. vervattet in de bewuste memorie van den 18. November 165G'), alsoo bij hooghged. S. Majt nu niet meer genegentbeijt soude sijn, om sijne conquesten in Pruijssen voor eene pecuniaire satisfactie te quiteren. Op de tijdinge, dat de Sweetsche Arm^e ordre hadde te raarcheren, beeft S. C. D. aen sijne troupes in Halberstadt ende andere affgelegene plaetsen gelastet, sieb herwärts te begeven, connende alle de resterende in 3 a 4 dagen bij- eengetrocken ende raet de Oostenrijckse ende Pqolsche geconjungeert worden. Hooghgem. S. C. D. heeft mij versocht, H. H. M. te willen versekern, dat hij ongeerne tot desen gedreijghden Oorlogh comt ende niet gemeint is äff te laten van sijn eerste voornemen, om de saecken tot een goede Vreede te dirigeren, noch gene genegentheijt heeft, om eerst eenige offensie te beginfnen, maer alleenlijck om op eene vigou- reuse defensie van sijn landen ende onderdanen bedacht te sijn, son- der eenige conquesten ofte andere advantage te pretenderen, wat succes Godt Almachtich oock aen Sijne Wapenen soude mögen ver- leenen. van Dorp an den Griffier. Dat. Oldesloh 29. Juli 1658. [Der Konig von Schweden will sich an Brandenburg rächen. Neuer englischer Ge- sandter. Beschwerde des Königs über Beuningen.] 29. Juli. Het onthael soo als mij van S. Majt bejegente ten respecte van H. H. M'), is allenthalven seer beleeft, ende reitereert S. Majt bij alle Propoosten sijne goede genegentheijt, om met H. H. M. te treden in volcomene vriendschap ende vertrouwtheijt. Blijft echter bedenckelijck spreeken omtrent den uijtslagh van de Resolutie, die H. H. M. mochte komen te nemen over den Staet van sijne tegenwoordighe saecken van Oorlogh. Ende hoewel Ick S. Majt voor hebbe gedraghen, dat sich niet beter konde verseeckeren van de oprechte genegentheijt van H. H. M. als door het uijtterlijck voltrecken van de Tractaten'), oock mede dat in consideratie van de inclusie van den Heer Churfurst van Brandenburgh in deselvige Tractaten een goede occasie soude geven tot een vrede ende herstellinge van de vriendschap met hooghstgem. ») Aitzema HI. 1288. ') V. Dorp war, obwohl er aus Unterredungen mit Bchli ppenbach zu Wis- mar und Flensburg entnommen hatte, dass Karl Gustav den Krieg wollte (vgl. hierüber seine bei Aitzema IV. 261 — 263 abgedruckten Berichte), ihm dennoch zu einem letzten Vermittlungsversuche nachgereist. ') Nämlich den Elbinger Handelsvertrag vom 11. Sept. 1656, der noch immer nicht ratificirt war. Digitized by LjOOQIC Karl Gustar will siob am Kurfürsten rächen; beHcliwert sich über v. Beaningen. |25 S. C. D., mercke Ick nochtans aengaende het laetste, dat S. Majt liever wlde sijn Fortuyn versoecken, omme sich te wreken over de proceduiren ende ongefondeerde vijandschap hem van S. C. D. aengedaen (soo als S. Majt deselve noemt), als door de gemelte inclusie ultro en daerom tegens sijne reputatie eenTrede te oflFereren, behalven dat sich meijnt in hazard te sullen stellen, dat sulcx uiet en soude worden aengenomen. Ende gebruijckt S. Majt oock ten respecte van de Stadt Dantzigh ge- lijcke redenen. Heden is vertrocken de Heer Jepson, Engeische Envoyö, ende is hier in desselflfs plaetsche gecomen de Heer Meadouwe, dewelcke gelast is om sich te bemoeijen, om den vrede te vinden tusschen S. Majt ende S. C. D. van Brandenburgh, oock selver dies aengaende ouvertures ten wederzijden te doen, ende nae dat Ick verneme, is den gemelten Heer op sijne propositie daer over aen den Coningh gedaen bij S. Majt in substantie geantwoort, dat deselve oflF diergelijcke moste worden voorgehouden aen S. C. D., ende wanneer S. C. D. daer door sich gedisponeert vonde, dat verwachten soude wat aensoecke hem te yoren mochte komen, om alsdan te delibereren, waer toe sich hadde te resolveren. S. Majt onder verdere propoosten aengaende sijne dif- ferenten, die gehadt hadde met den Coningh van Denemarcken als oock die noch open stonden ende onvergeleken waeren, sprack um- bragieux omti*ent de Contredebvoiren *), die van weghen H. H. M. aen- gewent worden rakende het poinct van exclusie van alle vremde Oor- loghschepen uijt de Oostzee, even otf sulcx aengesien was tegen sijn competent dominium Maris Balthici, 't gene S. Majt allegeerden dat bij de Tractaten met H. H. M. opgerecht hem wort toegeschreven , ende overeenbraghte met sijn gesagh binnen sijne Havenen ende sijn Ri- vieren. Ich heb hier op geantwoort, dat H. H. M. meijninge niet was te empieteren op soodanich recht, voor soo veel het selve souden moghen erkent hebben S. Majt toe te komen; maer gemerckt H. H. M. Onderdanen seer considerable Commercie op de Oostzee dreven, dat H. H. M. haer sorge lieten gaen bij dese tegenwoordighe Tijden van Oor- logh, dewelcke sonder Godts verhoedinghe apparent was te verswaren^ voor de Conservatie ende veijlicheijt van dien. Doch scheue S. Majt te willen segghen, dat men sulcx op sijne sorghe moste laten aenkomen ende wel maghtich was te presteren de veijlicheijt van de Oostzee. *) Dies bezieht sich auf die Bemühungen van Beuningen^s, staatischen Ge- sandten in Kopenhagen, die Ausführung von Art. 0 des Friedens von Roeskilde (26- Febr. 1658) zu verhindern. Digitized by LjOOQIC ■J26 ^^" ^^^ nordische Krieg. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Berlin 20. Aug. 1658'). [Mittheilang über die FriedensbediDgungen Schwedens. Nothwendigkeit baldigen Frie- dens zwischen Polen und Schweden. Zustandekommen der Conferens darüber.] 20. Äug. De Heere Churfurst heeft mij door den Heer Weijman commu- nicatie doen geven van 't gene de aenwesende keijserl. Gesandten al- hier in eene audientie aen S. C. D. hadde geproponeert ende geopen- baert, uamentlijck dat den Heere Biörenclau, Sueetsche AflFgesante tot Franckfort, de keijserl. Commissarien voorgedraegen ende verse- kert hadde van de genegentheijt des Koninghs in Sueden, om met S. Keijs. Majt niet alleene de opgeresene verschillen te vergelijcken, maer oock met deselve eene naeuwe alliantie opterichten, dewelcke strecken soude tot merckelijcke opnemen ofte avantagie van S. Keijs. Majt; dat deselve presentatie bij de Heeien keijserl. Commissarien gedeclineert was, om dat de verbonden met Polen ende Brandenburgh opgerichtet niet toelieten eenige separate handelinge, ende dat daerom S. Keijs. Majt buijten derselver Sijne Geallieerden kennisse ende consent tot geene tractaten soude verstaen; dat in deselve conferentie gem. Heer Biörenclau verclaert hadde, dat öijnen' Coningh met Polen geen Vreede soude maecken als tot satisfactie genietende Pruijssen, Samo- gitien ende Courlant; dat hij van den Keijser soude begeeren ophou- dinghe van alle hostiliteijt in Polen tegens hem aengevangen en da er beneffens cautie, dat diergelijcke Vijantelijckheden in het toecomende niet meer gepleecht souden worden; dat hij van de Heere Churvorst soude begeeren soodanige satisfactie, als hij Heer Biörenclau ge- pretendeert hadde bij seeckere memorie den 18. Julij bij hem tot Franck- furt overgegeven; welcke memorie in de Ceurv. Canceleij gesocht sijnde niet hadde connen gevonden worden, wordende niet te min ge- looft, dat in deselve niets particulierelijck S. C. D. raeckende vervattet moste sijn ofte dat audersints *t selve bij den Ceurv. Raedt wel gere- marqueert soude sijn geweest. Alle welcke propositien soo verre ver- schillende van 't gene men ons tot Wismar hadde geseijt*), jae *t selve contrarier^nde, S. C. D. goetgevonden hadde mij te doen communice- ren. Ick hebbe daerop geantwooii; met dancksegginge voor de eere van de communicatie ende niet te min gerepresenteert, dat ongetwijf- ^) Ysbrandts war nach dem Besuch der Königin von Polen in Berlin Ende Juli nach Wismar gereist (s. oben p. 123) und hatte mit Karl Gustav und Schlippen- bach über die Bedingungen des Friedens mit Polen verhandelt. (Aitsema IV. 263.) Er kehrte nun nach Berlin zurück, um dann weiter nach Polen zu reisen. ^) Dort hatte Karl Gustav nur Kurland und für Rückgabe Preussens 5 Mill. Rthlr. verlangt. Ebendas. \ Digitized by LjOOQIC Uebermässige Forderangen Schwedens. 127 feit S. C. D. ^net mij soude oordeeleu, dat 't gene de Sueetsche Minister tot Franckfurt nopende de begeerde satisfactie van den Coningh in Sue- den discourswijse geseijt hadde, niet in consideratie conde comen, ora te eleveren 't gene S. Majt op onse propositie nae rijpe deliberatie door Sijne Commissarien aen ons als mediateurs dies aengande hadde doen aenseggen ende ongetwijffelt gestant doen soude, sonder eeuige verdere conditieu te pretenderen, ten waere men door lange delibera- tien den voortganck van de bijeencomste ende van de Vredenstractaten traisneren ende daerdoor occasie geven wilde, dat door de successen van Waepenen ofte andersints het werck van wesen veranderen ende tot nieuwe deliberatien aenleijdinghe geven mochte. Ende aengaende de propositie van alliantie door den Heere Biörenclau aen de keijserl. Commissarien gedaen, dewelcke tot separate tractaten scheen te ten- deren, verhoopte ick dat S. C. D. daeruijt niet soude opnemen soo- daene diffidentie, als ick uijt de discourgien van den Heere Weijman meeude te verneenien, gelijck oflf den Coningh van öueden niet gesint was, oni met Poolen ende desselffs geallieerden gesaraentlijck te han- deleu, aengesien dat poinct al voor desen ende nu jonghst tot Wis- mar wederomme positive overgegeven was; maer dat ick ter contrario vertroude, dat S. C. D. soude oordeelen, dat van den Coningh van Sueden sijnde gedeclarcerde Vijant van Polen, tot dat de tractaten van Vrede eflFectivelijck geslooten souden sijn, niet anders te ver- wachten was, als dat hij ofte door openbaer geweit ofte door aflf- treckinge van eenige Geallieerden Sijn partije soude soecken te ver- swackeu ende alsoo een avantageuser Vrede voor sich te maecken. Ende alsoo ick niet twijffelde, otf aen de sijde van Polen wierden met reden diergelijcke raetslaegen ende desseinen gepractiseert, hoopte ick, dat men uijt *t gene voorss. geen pretext soude willen nemen, om de bijeencomste van wedersijts Commissarissen te declineren, maer veel eer deselve hoe eer hoe liever haeren voortganck doen gewinnen. Waertoe ick nochmael versochte, dat S. C. D. alle efficacieuse officien bij de Croon Polen soude believen aen te wenden, bcreijt sijnde om met gemeen concert te delibereren, op wat wijse men de difficulteij- ten, die sich daertegens souden mögen openbaren soo ten aensien van den Moscoviter als van den Keijser ten reguard van de Fransche me- diatie, tot allersijts contentement soude mögen weghnemen. Weimann verspricht, dies seinem Herrn zu referiren. Digitized by LjOOQIC 128 ^^' ^^^ nordische Krieg. Ysbrandts a. d. Hrn. Schulenborch '). Dat Berlin 27. Aug. 1658. [Berathschlagnngen am Hofe, was nach dem Ausbruch des neuen dänischen Krieges zu thun sei: ob man nach Preussen marschiren oder in der Mark bleiben und Dä- nemark ^u Hülfe kommen solle. Dänemark bittet dringend um Beistand. Der Kur^ fürst will wissen, was er von den Staaten an Unterstützung im bevorstehenden Kriege zu erwarten habe. Ysbrandts will den Bescheid der Staaten abwarten ] 27. Aug. Weimann hat ihm gestern im Auftrag des Kurfürsten mitgetheilt, dass derselbe über die Ruptur zwischen Schweden und Dänemark ernst- liche Berathungen mit seinen Ministern gehalten habe, aber noch zu kei- nem ßeschluss gelangt sei und daher die Meinung der fremden Gesandten zu wissen wünsche, also auch die seinige (Ysbrandts'), 't welck S. CD. dies te meer van mij verwachte, om dat hij boven andere Potentaten gewoou was sijn meeste reflectie te nemen op de inclinatie van H. H. M., ende om dat hij oordeelde H. H. M. nefifens hem meest bij dit werck geinteresseert te wesen. Ysbrandts erklärt, nicht instruirt zu sein und mit seinem eigenen UrtheiKnoch zurückhalten zu müssen, te meer om dat de saecke noch niet scheen te wesen in die maturiteijt, dat men met fundament eenich oordeel ofte resöiutie daerop nemen conde, maer dat men bij twee ofte drie posten den uijtslach van *t voorss. dessein van den Coninck van Sweden soude weten ende nae dat de saecke ofte door een subit accommoderaent getermineert ofte door eene vi- goureuse resistentie getraineert mochte worden, sijne mesures connen nemen. Het subject van de deliberatien in den Churf. raet was ge- weest (soo veel ick uijt de discoursen conde afifnemen), off S. C. D. soude blijven bij de genomen resolutie, om met de gantsche Arm6e nae Pruijssen te gaen, dan off bij dese tijts gelegentheijt, dat de Co- ninck van Sweden in Denemarcken geengageert sijnde in Pruijssen niet Sonderlinge te bevresen stont, niet geraetsaemer was, met de voorss. Arm^e ofte een gedeelte van dien hier in 't Land te subsisteren, om secours aen den Coninck van Denemarcken in Holstein te connen ge- ven, volgens het versoeck diesaengaende bij eenige Deensche Ministers uijt Hamburch aen S. C. D. gedaen'). Ende gelove ick, dat men daerom alvooren bij mij heeft willen sonderen, wat de inclinatie van H. H. M. daeromtrent mochte wesen. Heden vernemende, dat over de voorss. saecke wederom met Sonderlingen ernst in den Churf. raet ten overstaen van alle de aenwesende Generaelspersoonen gedelibe- reert soude werden, ben ick te rade geworden, bij S. C. D. audientie te nemen ende soo doenlijck te vernemen het resultat van de voorsz. *) Mitglied der Gcueralstaatun. «) Vgl. Droyaeii, P. P. IIl. 2. 415 u. 416. Digitized by LjOOQIC D&neinarks Bitte um Hilfe. Der Karfürst noch uoentscblossen. ÜQ deliberatien, ten eynde H. H. M., in derselver raetslagen over 't selve subject op de inclinatie van S. C. D. reflectie willende nemen, van des- selffs intentie gedient conde.sijn; ende heeft S. 0. D. mij bekent ge- maeckt, dat alhier aengekomen was ende in 't secreet sieh ophielt seecker persoon, sich qualificerende aflFgesondene van den Coniuek in Denemarcken, om aeu S. C. D. te representeren het ongelijek, S. Majt aengedaen door desen nieuwen Oorloch van den Couinck van Swedeu, ende den deplorablen toestant, daer in S. Majt ende het ßijck Dene- marcken sich bevont door de voorsz. rupture, deweicke hem dies te onverhoopter ende onverwachter overquam, om dat hij op de pnblicque trouwe van de jongst geslotene ende aen'sijn zijde in alle deelen vol- trockene Tractaten gerast ende geen quaet ter werelt vei-moedende was geweest; dat oock denselven AflFgesante wijtloopich deduceerde het interesse, welcke alle Potentaten, voornamelijck H. H. M. ende S. C. D. haddeu, om de voorss. verre uijtsiende desseinen van den Co- ninck in Sweden bij tijts te gemoete te gaen ende de rechtveerdige sorge, die deselve behooren te hebben, dat, de voorss. desseinen ge- luckende ende den Coninck van Sweden door de Conqueste van 't Co- ninckrijck Denemarcken redoutabeler geworden sijnde, bij d' eene off d' andere gelegentheijt diergelijcke dangereuse entreprises tegens hare Staten respective ondernomen ende te werck gestelt souden connen worden, als men deselve allerminst vermoedende soude wesen; Dat over sulcx de meergem. Affgesanter seer ijverich aenhielt om een spoe- dige ende vigoureuse assistentie, suUende gelijcke instantie gedaen werden bij H. H. M. mitsgaders bij den Keijser, om door desselffs di- rectie te genieten het effect van de belooffde guarantie van 't Rijck, aengesien S. Majt van Denemarcken soo groote oppressie ende invasie in Holsteijn ende sijne andere Landen in 't Rijck gelegen overgeco- men was. Chur-Brandenburch verclaerde mij rondelijck, dat hij wel genegen was tot de versochte vigoureuse assistentie te resolvereu, als H. H. M. 't selve mede wilden doen, selffs als hij maer verseeckeringe hadde, dat H. H. M. met vigeur nevens hem souden ageren, soo wan- neer hij den Coninck van Sweeden geattacqueert ende op denselven advantagie vercregen soude hebben. y. C. D. wilde van Crossen*) weder hier comen ende alvooren na Pruijssen te marcheren, noch een Post 2 a 3 affwachten, om te vernemen wat reflectie op dese veran- deringe bij H. H. M. ende bij den Keijser gemaect sal worden, na •) Wo die Mutter des Kurfürsten, Elisabeth Charlotte, ihren Hof hielt. Vgl. Urk. II. Actenst. II. p. 179. Mater, zur Gesch. d. Gr. KurlXirsten. m. 9 Digitized by LjOOQIC ;[30 '^' ^^^ nordische Krieg. Wiens resolutie Montecuculi mede gemeent was te wachten, alvoo- rens niet sijn armee op te breecken. S. C. D. versochte mede, dat ick alhier tot sijn wedercomste van Crossen wilde verblijven, off veel- licht H. H. M. mij middelerwijlen eenige ordres desen aengaende moch- ten toesenden, ende onder verseeckeringe, dat ondertusschen de vre- dehandelinge in Poolen niet soude versuijrat worden, suUende deselve ontwijffelick tot sijne nadere advertentie opgehouden worden. Ick hebbe dies te minder swaricheijt geraaeckt, om daertoe te verstaen, om dat mij bekent is het gewichte ende credijt, dat Chur-Brandenburch heeft in Poolen voomamelijck ontrent de Vredehandelinge, op de spoe- dige bevorderinge van de welcke bij de tegenwoordige nieuwe Crijch in Denemarcken alhier niet weijnich speculatien vallen, deselve na- mentlijck die bij den voorigen Deenschen Oorloch oock in Nederlandt waren. Ick hebbe belooft, *t geene voorss. is, tot kennisse van H. H. M. te laten gelangen op de allersecreetste maniere, ende recommandere daerom de communicatie daervan aen U W. Ed. wijse directie, op dat daerover de behoorlicke deliberatien gehouden ende niettemin de ge- wenschte secretesse geobserveert mach worden. Resolution der ^Generalstaaten. Dat. 23. Sept. 1658. 23. Sept. Die Deputirten der Provinz Zeeland dringen auf besonderen Befehl ihrer Principale darauf, davss man bei allen Gelegenheiten wachen müsse „voor de aubsistentie ende behoudenisse^ des Kurfürsten von Brandenburg^ keinen Vertrag mit Schweden schliessen dürfe, ohne ihn zu includiren, und wenn er mit Schweden in Krieg gerathe, ihn mit reeller Assistenz von Volk oder Geld unterstützen müsse. — Wird den Deputirten für die Sachen von Schweden und Dänemark zur Berichterstattung übergeben. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Brandenb. Hauptquartier zu Husum 2. Nov. 1658*). [Günstige Aufnahme der letzten Beschlüsse der Staaten. Der Kurfürst wird einige Truppen nach den Inseln übersetzen; wünscht, dasa die staatisehe Flotte im Sund fiberwintere. Verbindung mit Wassenaer.] 2. Nov. Verladen Woensdach na het vertreck van de Post sijn van wegen S. C. D. bij mij gecomen de Heeren van Swerin ende Somnits met vele expressien, contesterende het contentement van S. C. D. over H. H. M. genereuse ende vigoureuse Resolutie den 19. der verleden Maent <) Der Kurfürst und Montecuccoli waren Mitte September aus der Mark ge- gen Norden aufgebrochen. Droysen a. a. O. p. 417 ff. Digitized by LjOOQIC Cooperation des karfELrstlichen Heeres mit der staatischen Flotte. iSi op het emploij van 's lants Vloote genomen*), waervan de communi- catie daeghs te vooren bij mij gedaen was, met verclaringe, dat off den Heere Ceurvorst wel oordeelde, dat H. H. M. bij het nemen van de voorss. Resolutie principalijck reflectie genomen hadden op haer eijgen Interesse, S. C. D. deselve nochtans als seer dienstigh tot bevorderinge van de gemeene Interesse met hoogen danck op- nam ende gemeint was, sich daervan tot dien eijnde te dienen, ge- resolveert hebbende, soo haest ,sijne Infanterie in dese quartieren aengelanght soude sijn, eenige troupes tot assistentie van S. Majt van Denemareken op de Eijlanden van dat Coninckrijck- onder het geleijde van H. H. M. Vloote ende onder faveur van het Canon op deselve leggende te doen overschepen ende met den eersten daervan kennisse te geven aen H. H. M. door de Heeren desselffs Ministers ende aen den Heere Lt Admirael van Wassenaer door expressen over zee, met versoeck dat deselve sich in conformit^ van de meergem. resolutie ende H. H. M. goede meeninge gedraegen wilde. Haer Ed. betoonde gelijck contentement over de andere reso- lutie mede ten selven dage genomen*), bij dewelcke H. H. M. goet- gevonden hadden seeckere quantiteijt van Ammunitie van Oorloge aen S. C. D. te laten volgen, verhopende dat H. H. M. de uijtleveringe van deselve op het spoedichste souden laten geschieden, met versoeck dat ick door mijne brieven 't selve ten besten wilde recommanderen. Ende als bij discours gemoveert wierde, dat het Saison tegenwoordich seer geavanceert ende den tijt, iü de welcke de Vloot zee houden ende gebruijckt conde worden, seer cort was, vroegen haer Ed. se- rieuselijck off H. H. M. niet souden connen goetvinden, dat deselve in Denemareken overwinteren mochte, soo om 't aenstaende voorjaer dies te eerder gereet ende bij der haut te connen wesen, mitsgaders be- vrijt te sijn voor de retardementen van contrarie winden, als voorna- melijck om aen een ijder door soodanige vigoureuse resolutie te be- nemen alle hoope, om H. H. M. door eenige middelen van inductie van haeren goeden ijver te diverteren. Ick hebbe daerop geantwoort, •) Beer. Resol. I. 619 (die Resol. von Holland vom 18. Oct., die am 19. Oct. von den Generalstaaten angenommen wurde): die Staaten beBchlossen darin auf das Ge- such von Weimann und Copes vom 11. Oct., die militärischen Operationen des Kurfürsten in Dänemark mit ihrer Sundflotte auf alle mögliche Weise zu unterstützen. Doch sollten die kaiserlichen Truppen davon ausgeschlossen werden, weil man Frank- reich und England keinen Grund zur Beschwerde geben wollte, de Witt bei Wicquefort IL 517 n.3. >) Seer. Resol. I. 619. 9* Digitized by LjOOQ 16 132 ^^' ^^^ nordische Krieg. dat mij onbewust was, wat H. H. M. bij uadere deliberatie dies aen- gaende souden goetvinden te resolveren, maer soo veel mij uijt de resolutien tot noch toe genomen van de intentie van H. H. M. bekent was, hadden de Collegien ter Admiraliteit geen ordre, om de schepen onder haer respective resorten gehoorende verder te provideren, als om tot ulto Decembris naestcomende te connen dienen; behalven dat het vnich- teloos scheen te wesen de voorsz. Vloote, sonder eenigen dienst daer- van te connen trecken, tot laste van den Lande in Denemarck te doen overwinteren, aengesien deselve, H. H. M. sulcx * goedvindende, soo vroegh in 't voorjaer uijt de havenen van Nederlant in Zee ge- bracht conde worden als uijt eenige havenen in *t Noorden *). Onaen- gesien alle dese ende andere redenen heb ick evenwel connen mercken, dat hierover bij H. H. M. instantie sal werden gedaen. Des anderen daeghs, bij occasie van de predicatie gelegentheijt hebbende S. C. D. over 't gene voorss. te onterhouden, beliefde deselve mij te seggen, dat hij den Coningh van Deuemarcken van de voorss. sijne Resolutie dede verwittigen ende oock daervan kennisse dede geven aen den Heer Lt Admirael van Wassenaer met versoeck, dat Sijn Ed. in ge- volge van de voorgeroerde H. H. M. resolutie van den 19. Oetober de schepen daertoe noodich in zee pressen ende aenhouden wilde. Er (Ysbrandts) wird ebenfalls Wassenaer hiervon in Kenntaiss setzen und ihn veranlassen, dass er die wenigen schwedischen Kreuzer von der schleswigschen Küste verjagt und freien Verkehr zwischen Kopenhagen und Flensburg, Eckernförde oder Kiel herstellt. Das Hauptquartier wird nächsten Montag nach Flensburg verlegt; die polnischen Truppen kommen nach fladersleben. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Hauptquartier zu Flensburg 11. Nov. 1658. [Kriegsrath. Beschlass, Alsen zn erobern oder sonst eine Landung zd versuchen. Beistand an Dttnemark. Räumung Gottorfs verlangt.] 11. Nov. Verleden Vrijdach sijn de Heeren Montecuculi, Eberstein ende Sparr r^spect. Keyserlijcke, Deensche ende Ceurv. Veltmaerschallen alhijr gearriveert ende is aenstonts met deselve ende andere alhijr aenwe&ende Hooge Officieren van de Armee Crijghsraedt gehouden ende goetgevonden, dat de Infanterie tot Kiel, Eckerenförde, Sleswijck *) Die Staaten hatten allerdings eigentlich die Absicht gehabt, während des Win- ters nur wenige Kriegsschiffe im Sund zu lassen, aber auf die Nachricht von der beabsichtigten Sendung einer englischen Flotte zum Beistand Schwedens war Opdam befohlen worden, zu bleiben. Wicquefort II. 516. Digitized by LjOOQIC Kriegspläne der allürten Armee. Die Allianz. Separat Verhandlungen. 133 ende de quartieren daer ontrent eenige dagen soude uijtrusten ende ververschen, uijtgenomen twee duijsent man geordonneert herwaerts te comen, om bij alle voorvallende gelegentheden gebruijekt te conneu worden; dat men de vier Sueetsche Kegimenten Cavaillerie ende het Regiment mitsgaders het Esquadron Dragonners op het Eijland Alsen leggende attacqueren ofte nae genomene informatie eiders eenige des- cente doen, mitsgaders alle het cleijn vaertuijgh daertoe gerequireert (waervan bereijts een groote meenichte bij der hant is) beneffens alle andere nootwendige praeparaticn ten spoedighsten verveerdigen soude; dat bij de eerste bequaeme gelegentheijt duijsent man te voet tot secours van S. Majt van Denemarcken nae Coppenhagen gesonden soude worden; ende aengeajeu het Vorstel. Holsteinsche huijs tot Got- torp gefortificeert sijnde, geoordeelt wort; nodich te sijn, dat het selve geduijrende dese beroerten met Keijserl. ende Brandenburghsche Vol- ckeren tot ^ecuriteijt van de Arm6e besettet wort, is mede goetgevonden den Heere Hertoch van Holsteijn tot inruijminge van het selve in der minne soo doenlijck te disponeren ende bij onverhoopte weijgeringe 't selve in te nemen, tot welcken eijnde de Vorst van Anhalt eergi- steren van hijr nae Tonningen tot den gemelten Hertoch is vertrocken *). H. V. Ranzau und F. v. Ahlefeld sind als Gesandten des Königs von Dänemark angekommen, um mit dem Kurfürsten eine neue Allianz ab- zuschliessen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 2. Dec. 1658. Auf Verlesung eines Memorials von Copes, worin derselbe anzeigt, 2. Dec. dass der Kurfürst, in Anbetracht des Eifers, den die Generalstaaten zur Erweiterung der Allianz mit ihm bezeigen, die Geheimräthe v. Loben und W ei mann beauftragt habe, darüber neue Eröflnungeu zu machen, wie diese selbst ja in ihrer letzten Audienz erklärt, und bittet, dass man Commissa- rien ernenne, um mit denselben zu conferiren, wie mau zu einem allgemei- nen und sicheren Frieden gelange : wird beschlossen, die Deputirten für die Sachen von Dänemark damit zu beauftragen. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Hauptquartier zu Eipen 6. Jan. 1659. Heute Morgen haben ihm Schwerin and Somnitz im Auftrag des 1659. Kurfürsten vorgetragen, dass derselbe von verschiedenen Seiten berichtet 6. Jan. sei, dass die Generalstaaten mit grossem Eifer Separatverhandlungen mit ») 8. Droysen P. P. lU. 2. 420, Digitized by LjOOQIC 134 ^^' ^®^ nordische Krieg. Schweden betrieben, und vorgestellt, wie verderblich es für die Bundesge- nossen der General Staaten sei, wie es ihren Versprechungen zuwiderlaafe, und wie ' namentlich Brandenburg sich unmöglich einem Separatvertrag an- schliessen könne, an dem der Kaiser nicht Theil nehme; sie hofften daher, dass die General Staaten zu ihren früheren Maximen zurückkehren würden. Ysbrandts an den Griffier. Dat. Hauptquartier zu Wiborg 14. Febr. 1659. 14. Febr. Ihrem Befehl gemäss habe er ihre Resolution vom 2Y. Jan'), betreflPend die Zurückberufung der niederländischen Flotte aus dem Sund, dem Kar- fürsten gestern mitgetheilt, der erklärte schon früher durch einzelne Nach- richten in die Besorgniss versetzt worden zu sein, dass die niederländische Flotte nicht wieder nach Dänemark zurückkehren werde, und Schweden,- das wieder grosse Rüstungen mache, das Feld allein überlassen bleibe, während er die Hilfe der Flotte, auf die er bei seinen Kriegsuntemehmun- gen bestimmt gerechnet, entbehren müsse; doch hoflPe er, dasß man die Flotte schleunigst repariren und fouragiren werde, damit sie bald zur völli- gen Befreiung Dänemarks wieder zurückkehren könne*). Der staatische Eesident Römer an den Griffier. Dat. Hamburg 13/23. Mai 1659. 23. Mai. Auf schwedischer Seite mache man sich viel Hoffnung darauf, dass Frankreich, um Brandenburg zum Frieden mit Schweden zu zwingen oder wenigstens dieses von jenem zu befreien, in die Cle vischen Lande einfallen werde und bloss deshalb den zweimonatlichen Wafifenstillstand mit Spanien geschlossen habe. Doch seien das alles Gerüchte, die von Schweden ausge- sprengt würden, um die Leute zu betrügen und Zeit zu gewinnen. An weiterer Theilnahme am Kriege gegen Schweden werden die Qe- neralstaaten durch das Haager Concert (2L Mai 1659) gehindert, zu dem sie durch Frankreich und England genöthigt werden. Zum grossen Ver- drusse des Kurfürsten, der sich vergeblich bemühte, das Concert rückgängig zu machen, treten die Staaten nebst England nur noch als Vermittler zwi- schen Schweden und Dänemark auf; ihre Sundflotte bleibt unth&tig*). ') Aitzema lY. 377 und die entsprechende Resolution von Holland Beer. Resol. IL 3. Die Revocation geschah auf Wunsch Wassenaer's, der über Mangel an Le- bensmitteln klagte, wurde aber nachher wieder surückgenommen (Aitzema p. 377). ^) Dies ist der letzte Bericht Ysbrandts*. Er erhielt die Erlaubniss, nach Hause zurückzukehren, und langte im April im Haag wieder an. Die Staaten schick- ten Anfang Mai eine neue Gesandtschaft nach Dänemark. Aitzema IV. 379 u. 380. ») Pufendorf VIII. 1-9. Aitzema IV. 382 — 394. Seor. Besol. II. 38—72. ^ Digitizedby Google \ Die sUatische Flotte. Das Haager Concert. Sendung nach Gelderland. 135 Relatio (Romswinckers) wegen bei den Herrn Staaten von Gelderland zu Arnhem gethaner Vemchtung in causa Sere- nissimi betreflFend die Nordischen Beschwernisse *). Dat. Ende September 1659. [Andienz bei den Staaten. Proposition und Protest gegen das Haager Concert. Laues Verhalten Gelderlands.] Den 13/23. September 1659 bin mit Credentialen und Instruction Ende an die gem. Herrn Staaten von Gelderland zu Arnhem versamlet von ^^P*^- der Clevischen Regierung ausgefertigt auf Nymegen und des folgen- den Tags nacher Arnhem verreist. Den 15/25. September habe allda des Morgens dem Herrn Präsi- denten Weide ren die Credentialen übergeben und in Kraft deren in der Landschaft eine gütliche Audienz begehrt, worauf mir des Mittags durch den Secretario von Zutphen in mein Logement ist angesagt, mir sollte um die Glocke drei die begehrte Audienz verstattet werden, und dass bis daran in meinem Logement sollte verbleiben, welches also ange- nommen habe, inmassen um die Glocke drei zwei Herrn, nämlich Herr Rechenmeister Schimmelpenninck und Herr Dr. de Vree, Bürger- meister zu Arnhem, mich mit einer Kutsche haben abgeholt und in die Versammlung der gem. Staaten mich jederzeit den Fürgang ge- bend eingeführt, allwo als mir die Stelle allein obenan gegeben und zu sprechen verstattet worden, habe beiliegende Proposition gethan: Bedankt sich für die Rücksicht auf die Interessen des Karfürsten, die sie bei den Resolutionen vom 9. und 15. Ang. st. n. genommen; er will die Gründe ihnen nicht noch einmal wiederholen, warum die Staaten ihre Waffen mit den brandenburgischen vereinigen und Schweden zum Frieden zwingen müssen: U. E. M. believen in dese haere aensienlicke vergaederungh aen de eene sijde hooghwijselick te betrachten: oflf dieselve niet en souden te kort doen aen haeren draegenden Hoet van Vrijheit, bij aldien sij selver souden willen onderstaen, denselven souveraine Hooff- LoDdorp VIII. 545— &öd. Wioqnefort II. 573—582. Weimann (qui estoit un grand et an impertinent parleur, sagt Wicqaefort) hielt am 22. Mai in einer An- diens bei den Generalstaaten eine fulminante Rede gegen den Vertrag. ^) Aufseichnung Romswinckers in seinen Papieren. Ueber die Bemühungen des Kurfürsten, die Generalstaaten wieder zur energischen Theilnahme am Kriege eu bewegen, im Haag selbst s. Pufendorf VIU. 8. 9. 27. 33. 43. Bei Vriesland hatten Weimann und Copes schon im Juli auf MissbiUigung des Haager Concerts ange- tragen und ihren Zweck auch ToUstftndig erreicht. Aitzema IV. 394. Gelderland hatte den Vertrag schon ratificirt, nur Zutphen hatte dagegen Einspruch erhoben (Sehr. Romswinckers, Aug. 1659). Digitized by LjOOQIC j 3ß IT. Der nordische Krieg. den afilenemön ende tegens haeren wille met verlaetungh van faeijlige beloften ende van getrouwe Bondtgeuoten tot het ingaen van eenen schand- ende schaedelicken vreede met eenen onversoenlicken viandt te compeleeren. U. E. M. souden (onder coirectie) niet minder aen die andere sijde prejudiceren aen het vaste vertronwen, het welcke die geheele werelt, maer vöor all S. C. D. altoos op desen Staet ende derselver Resoluitien als op enen onveranderlicken Grondt altoos heeft gebouwt, so wanneer dieselve S. C. D., die aen haer meer als enigh Potentaet met den Bandt van Religie, van Situatie van Landen, van onderlinge Interessen ende van AUiantie op het naeuwste is ver- bonden, door het voltrecken van een onaennemelick ende inpractieabel •Separaet Tractaet souden abandonneren; 't welck men ooek niet an- ders kan affmeten, als dat tegens U. E. M. eigen interessen ende haere Commercien (sijnde het leven ende het voornaemste prerogatijff van haeren Staet voor alle andere ötaten) soude moeten uijtvallen. Wenn Schweden — was allerdings nicht anzunehmen ist — mit Däne- mark, dem Concert vom 21. Mai gemäss, Frieden schliesst, ist der Kurfürst dadurch ^midden in 't vier ende op die spitte des sweerts** gestellt, und Schweden hat Aussicht, die lange erstrebte Herrschaft über die baltische See zu erringen. Gewiss hat aber jener Tractat Schwedens Macht nur ge- stärkt, ihm Zeit zur Erholung verschafft, om door faveur van het aen- staende wintersaisoen sijn allebegeerende waepenen naer wellgevallen te doen grasseren ende eindelick eene Noordsche Monarchie te con- questeren. Ende dat boven dien noch den Coninck van Sweden die ogen der gener, die niet tegenstaende alle dese contrarie operatien ende der wegen van den beginne aen ontfangene trouwhartige waerschouwingen met het voorgedachte Tractaet gemeent hebben, alle 't selve te sur- monteren ende te herstellen, nu onlangs selver ten vollen heeft geo- pent ende hooghmoedigh te verstaen gegeven, dat hij noch het Trac- taet noch die Mediatie deses Staets aen te nemen niet alleen niet ge- sint, nemaer daerenboven noch dese Geunieerde Provintie voor sijne vianden is houdende. 