title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En nog veel grooter is het onderscheid tusschen zoo ’n mooi meisje en een man als Parker, of Thomas a Kempis, of zooals die Meissonier schilderde, en evenmin als men twee heeren kan dienen, kan men van zoozeer verschillende zaken houden, en voor beide gevoel van Sympathie hebben. En toen vroeg C. M. mij of ik dan geen gevoel zou hebben voor eene vrouw of voor een meisje dat mooi was, maar ik zeide ik meer gevoel zou hebben, en liever i66 zou te doen hebben met een die leelijk, of oud, of verarmd, of op de eene of andere wijze ongelukkig was, en door levenservaring en ondervinding of verdriet, verstand en eene ziel gekregen had. Er was bij C. M. ook een mooie teekening van Maris, stadsgezicht met water op den voorgrond, en een groote lucht, gij zult die wel kennen. Schrijf weer eens spoedig en heb het zoo goed mogelijk en zeg Uw huisgenooten goeden dag. a Dieu ontvang in gedachten een hartelijken handdruk en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. 118 Waarde Theo, Amsterdam lo Februari 1878. Het is Zondagavond en ik wil weer eens een woordje schrijven, want ik verlang ook niet weinig om ook van U weer eens een brief te krijgen, schrijf maär weer eens spoedig, zoo dikwijls ben ik in gedachten bij U. Hartelijk hoop ik dat gij een goeden Zondag hebt gehad. Zooais gij weet is Pa hier geweest en zeer blij ben ik daarom, wij gingen samen naar Mendes, Oom Stricker, Oom Cor, en de beide familien Meijes, en de aangenaamste herinnering aan Pa ’s bezoek is nog een morgen, dien wij samen doorbrachten op mijn studeer- kamer met het nazien van werk en met het spreken over allerlei zaken. Gij kunt denken dat die dagen omvlogen, en toen ik, na Pa naar ’t Station te hebben gebracht en den trein te hebben nagezien zoolang die in ’t gezicht was, of ook zelfs maar de rook, weer terugkwam op mijn kamer en daar Pa ’s stoel nog stond bij het tafeltje, waarop de boeken en Schriften nog lagen van den vorigen dag, al is het ook dat ik weet wij elkander toch be- trekkelijk spoedig zullen weerzien, ik kreeg het te kwaad als een kind. V/as hedenmorgen in het Engelsche kerkje en ontmoette daar bij het uitgaan Wierda. Wij wandelden een eind samen en hij vroeg mij of ik zijn kamer eens wilde körnen zien, hij woont in de Weteringstraat, ging dus mede en bleef na het koffiedrinken tot zoowat 3 uur bij hem en zag zijn boeken en hoorde het een ' en" ander uit zijn leven. Toen thuis nog een stuk uit Caesar ver- taald en van middag bij Oom Stricker; daar kom ik nog al eens nu Oom Jan niet in stad is en het hier in huis sedert Pa ’s vertrek weer eenzaam is. 167 Het mist hier vandaag, gelukkig trof Pa goed weer zoodat wij nogal hebben geloopen. Dinsdag komt Oom Jan naar alle ge- dachten weer terug. Gij zult wel veel te doen hebben in ’t begin van het jaar, zooals bijna alle menschen; voor mij begint het ook hoe langer hoe meer van ernstigen aard te worden, naarmate het examen dichter bij komt, ik zal blij zijn als het ’s morgens wat vroeger licht wordt. Heeft Pa er aan gedacht U die photographie naar Maris te geven? de houtsnee naar v. Goijen: Dordrecht hangt er voor in de plaats; ging onlangs dat schilderij nog eens zien hier op het museum, dat is toch door en door goed. Ik zou met U als gij weer komt hier, nog wel graag de etsen van Dürer hier op het museum ook nog eens doorzien, zooals wij het den vorigen keer met die van Rem- brandt deden. Het zal in deze grijze dagen te Scheveningen wel mooi zijn, gaat gij er nogal eens heen, ’t zal er misschien zoo zijn als op dat schilderij van Ruijsdael in het museum in den Haag. Hebt gij daarvan de litho die indertijd in de Kunstkronijk heeft gestaan? die is wel goed. Hoe gaat het bij Mauve, ik hoop voorspoedig, zijt gij er in lang geweest? Tegenwoordig krijg ik van Oom Stricker ook eens of tweemaal ’s weeks les, dat is winst, Oom is er zeer ver in en ik ben blij hij tijd heeft kunnen vinden om het te doen. Nu jongen, een hartelijken handdruk in gedachten, ik ga aan mijn werk, schrijf eens spoedig en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. Groet Mauve als gij hem tegenkomt. Nacht jongen, ik heb tot 12 uur zitten schrijven. 119 V/aarde Theo, Amsterdam, 18 Febr. 1878. Dank voor Uw brief van 17 Febr., die mij niet weinig genoegen deed, daar ik er zoo zeer naar had verlangd. En ik schrijf maar weer eens spoedig kerel, want zoo dikwijls denk ik aan U en verlang ook wel eens naar U, en elken morgen herinneren de prenten aan den muur van mijn studeerkamer mij aan U, de Christus Consolator, die houtgravure naar van Goijen: Dor- drecht, Le four van Th. Rousseau enz., want die heb ik alle van U en dus verwijt de pot den ketel dat hij zwart zag, toen gij 168 schreeft het zoo verkeerd van mij was, dat ik U nu en dan eens een prent voor Uw kamer gaf, als ik iets vond dat voor bij wat gij reeds hebt, geschikt is. Dus basta daarover, zeg ik op mijn beurt, maar schrijf eens of gij weer ’t een en ander goeds in Uwe ver- zameling er bij gekregen hebt. Gisteravond zag ik bij C. M. een geheelen jaargang van dat tijd- schrift L’Art, waarvan gij die aflevering met de houtsneden naar Corot hebt. Bizonder troffen mij houtsneden naar teeke- ningen van Millet, o.a. La chute des feuilles, La noce des cor- beaux, Anes dans un marecage (effet de brume), Les bücherons, Menagere balayant sa maison, Cour de ferme (effet de nuit) etc. Ook een ets naar Corot: La dune, en naar Breton: La St. Jean, en anderen van Chauvin o.a.; ook nog een naar Millet: Les Haricots. Was met Oom Jan Zondag den heelen middag en avond bij Oom Cor. ’t Was voor mij een zeer goede dag, was nogal vroeg op- gestaan en ging ’s morgens naar de Fransche kerk, waar door een predikant uit de buurt van Lyon werd gepreekt, hij kwam van wege een mission Evangelique om een collecte te doen, zijn preek bestond vooral uit verbalen uit het leven der werk- lieden in de fabrieken daar, en hoewel hij niet bijzonder wel- sprekend was, en al kon men zelfs merken het hem moeilijk afging en wat onhandig als ’t wäre, zoo trof zijn woord toch omdat het uit het hart voortkwam, en dat alleen is mächtig om op andere harten indruk te maken. Daarna moest ik om i uur in een zondagschool zijn van een Engelsch predikant Adler, in de Barndesteeg, hij heeft daar een klein maar zeer net oud kerkje. De school werd echter gehenden in een klein kamertje, waar ook op dat uur, dus midden op den dag, het licht moest worden aangestoken. Er waren misschien een 20 hinderen uit die arme buurt. Hoewel hij een vreemdeling is, zoo preekt hij toch in ’t Hollandsch (maar de Engelsche dienst) en doet zijn catechisaties ook in ’t Hollandsch, maar zeer aardig en händig; had de schets van die kaart van het Heilige Land, die ik voor Pa ’s verjaardag maakte, met rood krijt en op stevig bruin papier, medegenomen en gaf hem die, want ik vond dat kamertje er ^'een' aardig piek je voor en ben blij zij daar aan den muur hangt. Had hem bij Mr. MacFarlane ontmoet, de dominee van dat Engelsche kerkje op het Bagijnhof, waar ik het had gewaagd een bezoek te brengen, werd er vriendelijk ontvangen, en hoop er nog wel eens terug te körnen. Behalve bij den Engelschen Dominee, waagde ik het ook om een bezoek te brengen bij Ds. Gagnebin. Hij nam het goed op, en zeide dat ik maar eens op een avond terug moest körnen, en bepaalde daartoe hedenavond dus moet ik er ZOO aanstonds heen, en hoop U nog te schrijven hoe ik het er gehad heb. Pa raadde mij ook nog aan om te trachten met den een en ander kennis te maken. Ik vond het wel aardig weer eens Fransch en Engelsch te spreken, als men dat in een tijdlang niet heeft gedaan is het eene eigenaardige gewaarwording. Twee morgens stond ik vroeg op om te werken aan een schets van de kaart van de reizen van Paulus, die ik nog had, en maakte die verder af, zoodat die er goed uitziet nu, (met de namen in het Fransch) zelfs beter dan die ik voor Pa en voor mijn studeer- kamertje maakte, met het plan om hem die te geven, daar ik indien mogelijk, wel wat nadruk op het bezoek wilde leggen, daar hij een knap man is bij wien ik later licht nog eens goeden raad zal kunnen krijgen, als hij aan het een en ander ziet dat het mij ernst is. — Ben daareven bij Ds. Gagnebin geweest, maar er werd gezegd dat hij te zeer bezet was om mij te ontvangen (toch had hij mij dit uur en dezen dag bepaald om te körnen). Ik hoorde muziek in huis, blijkbaar was er dus het een en ander te doen. Wat ik voor hem had gemaakt, liet ik achter met verzoek het te geven. Het is mij behoefte nu en dan iets dergelijks te doen, want zeer zeker is het twijfelachtig of ik er körnen zal n.l. door het geheel van wat wordt vereischt. 5 jaar op zijn minst is een heele tijd, begint men jonger dan haalt men het wel zoo makkelijk. Ik kan wel meer werken en ben beter in Staat mij vrij te houden van afleiding, en waar menig ander naar verlangt, heb ik geen be- geerte naar, maar ik werk moeilijk met dat al. En ook voor het geval ik er niet kwam, wil ik toch zorgen hier en daar een teeken van leven te hebben gegeven. ’t Is verbazend veel wat men weten moet, en ’t geeft mij voort- durend, ook al tracht men mij gerust te stellen, een onbeschrij- felijk sterk gevoel van angst, en daar helpt niets aan dan alleen weer aan ’t werk te gaan, daar het duidelijk aangegeven is ik dat doen moely ten koste van al wat het wil. Dus vooruit, want stilstaan of achteruitgaan, daaraan denk ik liever maar niet, als men dat deed zou men ’t nog moeilijk er maken en in de war raken, en toch moeten eindigen met het- zelfde weer van voren af te beginnen. Een goeden brief van thuis, gelukkig schijnt het dat de reis Pa goed is bekomen. Het is reeds vrij laat en ik ben niet weinig moe, want heb heel wat geloopen vandaag ook. H'eb het zoo goed mogelijk, en zegen bij Uw werk en alles wat gij doet, als gij kunt schrijf dan spoedig weer. Groet allen bij Roos en ontvang in gedachten een hartelijken handdruk. Wel te rüsten en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. Dinsdagmorgen. Het is heerlijk weer van morgen, moet zoo aan- stonds naar Mendes. 120 Waarde Theo, Amsterdam, 3 Maart 1878. Het is tijd om U weer eens te schrijven, wat zou ik vandaag graag eens bij U zijn geweest, ’t was hier zulk mooi weer en men voelt dat het lente wordt. Buiten zal men waarschijnlijk wel een leeuwerik hebben kunnen hooren, maar in de stad gaat dat moeilijk, tenzij men de klanken van de leeuwerikenstem op- merkt in de stem van den een of anderen ouden dominee, wiens woorden körnen uit een hart, dat even als dat van een leeuwerik is gestemd. Ging vandaag nog eens bij Oom Cor aan, die heeft de zaal op- nieuw laten behängen, en een nieuw grijs kleed op den vloer laten leggen, nu körnen die mooie kästen waarin de heele Gazette des Beaux-Arts enz. staan in roode banden, beter uit dan vroeger. Oom vertelde mij dat Daubigny is gestorven, ik werd er, wil ik gerust bekennen, bedroefd om toen ik het hoorde, even als toen ik hoorde dat Brion gestorven was (zijn Benedi- cite hangt op mijn kamer), want het werk van zulken, indien m*en het begrijpt, treft dieper dan men zichzelf is bewust; ’t moet toch goed zijn, als men sterft de bewustheid te hebben van ’t een of ander te hebben gedaan, dat in waarheid goed was, en - te weten dat men daardoor in de nagedachtenis van eenigen ten- minste, zal blijven leven, en aan die volgen een goed voorbeeld te hebben nagelaten. Een werk dat goed is — ’t blijft wel niet in eeuwigheid, maar de gedachte er in uitgedrukt wel, en het 171 werk zelf blijft dan toch vrij zeker zeer lang bestaan, en Indien er later anderen opstaan, dan kunnen zij niet beter doen dan de voetstappen van zulke voorgangers te drukken en het dergelijk te doen. Van een goed werk gesproken, zoudt gij gevoel hebben voor een Vlaamsche Navolging van Christus, die hoop’ ik U binnenkort te sturen, een klein boekske, dat men desnoods gemakkelijk in den zak kan steken. Toen Oom mij vertelde van Daubigny, kwamen mij zijn etsen naar Ruijsdael: le Buisson, en le Coup de soleil in de gedachten, en hij heeft beloofd die eens te laten körnen, daar hij ze in het geheel niet kende. Ben 1.1. Maandagavond bij Ds. Gagnebin geweest, en heb ook zijn vrouw en dochter gezien, en ben ook op zijn studeerkamer geweest, waar ik tot zoowat ii uur met hem gesproken heb. Heb de Vaderlandsche geschiedenis doorgewerkt en er een uittreksel van 30 pag. dicht in elkaar geschreven, van gemaakt. Weet gij dat Rochussen eens het beleg van Leiden heeft ge- schilderd, het schilderij hoort meen ik van den heer de Vos. Ben nu ook aan de algemeene geschiedenis bezig. Ik verlang er niet weinig naar dat gij weer eens komt, doe toch Uw best om zoo lang mogelijk hier te blijven. En als gij kunt schrijf weer eens spoedig, want weet toch gij mij daar altijd zooveel vreugde door geeft. Hebt gij iets moois gelezen in den laatsten tijd? Zorg toch dat gij op de een of andere manier de boeken van Eliot eens te lezen krijgt, gij zult daar geen spijt van hebben, Adam Bede, Silas Marner, Felix Holt, Romola (Savonarola’s geschie- denis), Scenes from clerical life. Als ik weer eens tijd om te lezen krijg dan lees ik ze nog eens opnieuw. Hebt gij ooit gezien een ets van Millet zelf, een man die mest op een kruiwagen in een tuin brengt, op een dag zoo- als heden in ’t begin van de lente, en onthoud ook dat hij heeft gemaakt een ets ,,les Becheurs”, als gij die ooit tegenkomt zult gij die niet licht weer vergeten. Dacht heden aan die eerste, toen van morgen Oom Stricker zocht naar teksten waarin het woord mest voorkomt, o.a. : ,,laat hem ook nog dit jaar totdat ik om hem zal gegraven en mest zal gelegd hebben”. Maakte onlangs nog een lijst van de schilderijen van Brion, die 172 ik mij kon herinneren; als gij hier komt moet gij eens zeggen of ik er veel heb vergeten. Zoudt gij toch niet wat vooruit kunnen opgeven, wanneer gij komt, dan reken ik er op door wat vooruit te werken, zoodat wij nog wat samen kunnen zijn. a Dieu, een handdruk in ge- dachten en geloof mij Uw liefh. broer Vincent. Oom Jan laat U groeten. 121 Amsterdam 3 April 1878. Over hetgeen wij bespraken heb ik nog gedacht, en onwille- keurig dacht ik aan het woord ,,nous sommes aujourd’hui ce que nous etions hier”. Dat wil niet zeggen dat men moet stil- staan, en niet mag trachten zieh te ontwikkelen, integendeel is er een dringende reden om dat wel te doen en te vinden. Maar om aan dat woord trouw te blijven, mag men niet achter - uitgaan en als men is begonnen om de dingen met een vrijen en vertrouwenden blik aan te zien, dan mag men daar niet van terug- komen of afwijken. Zij die zeiden: ,,nous sommes aujourd’hui ce que nous etions hier”, dat waren ,,honnetes hommes”, hetgeen blijkbaar is uit de grondwet die zij opstelden, die wel ten allen tijde zal blijven, en waarvan wel is gezegd geworden dat hij was ge- schreven ,,avec le rayon d’en haut” en ,,d’un doigt de feu”. Het is goed te zijn ,,honnete homme” en te trachten dat inder- daad meer te worden, en als men gelooft dat daartoe hoort, te zijn ,, homme interieur et spirituel” dan doet men wel. Als men het maar zeker en vast wist dat men daaronder hoorde, zou men altijd gerust en bedaard zijn gang gaan, niet twijfelende aan de goede uitkomst in het einde. — Er was eens een man, die op zekeren dag in eene kerk ging en vroeg: ,,kan het zijn dat mijn ijver mij heeft bedrogen, dat ik den verkeerden weg heb ingeslagen en het niet goed heb aangelegd, och of ik uit deze onzekerheid wäre, en de vaste overtuiging kon hebben dat ik eindelijk zal overwinnen en slagen”. En toen antwoordde hem eene stem; ,,En als gij dat nu zeker wist, wat zoudt gij dan doen? — doe nu alsof gij het zeker wist, en gij zult niet beschaamd worden”. Toen ging de man voort op zijn weg, niet ongeloovig maar ge- loovig, en terug naar zijn werk, niet langer twijfelende of wankelende. 173 Wat nu aangaat homme Interieur et spirituel te zijn, zou men dat niet in zieh kunnen ontwikkelen door de kennis van de ge- schiedenis in het algemeen en van bepaalde personen van alle tijden in het bizonder, van de Bijbelsche geschiedenis af tot die van de Omwenteling toe, en van de Odyssee tot de boeken van Dickens en Michelet toe ? En zou men niet iets kunnen leeren uit het werk van zulken als Rembrandt of uit de Mauvaises herbes van Breton, of Les heures de la journee van Millet, of le Benedicite van de Groux of Brion, of Le conscrit van de Groux, (of van Conscience anders), of Les grands ebenes van Dupre, of de molens en zandvlakten van Michel zelfs ? Wij hebben er nogal veel over gesproken wat voor ons plicht is, en hoe wij tot iets goeds zouden körnen, en wij kwamen tot het besluit dat vooreerst het ons doel moet zijn om een bepaalde betrekking te vinden, en een vak waaraan wij ons geheel kunnen toewijden. En ik geloof dat wij het ook eens waren op dit punt, n.l. dat men letten moet vooral op het einde, en dat een overwinning die men zou behalen na een geheel leven van werken en inspanning, beter is dan eene die reeds spoediger wordt behaald. Wie oprecht leeft en wäre moeite en teleurstelling ondervindt, en daardoor toch niet wordt verslagen, is meer waard dan een Wien alles voor den wind zou gaan, en die niets zou kennen dan betrekkelijken voorspoed. Want wie zijn het in wie men het duidelijkst iets hoogers opmerkt, het zijn zulken op wie het woord van toepassing is: ,,laboureurs votre vie est triste, labou- reurs vous souffrez dans la vie, laboureurs vous etes bien- heureux”, het zijn zulken die de teekenen dragen van ,,toute une vie de lutte et de travail soutenu sans flechir jamais”. Het is goed te trachten om zoo te worden. Dus gaan wij vooruit op onzen weg ,,indefessi favente Deo”. Wat mij aangaat ik moet een goed prediker worden, die wat te zeggen heeft dat goed is en nuttig kan zijn in de wereld, en het is misschien wel goed dat ik een betrekkelijk langen tijd van voor- bereiding heb, en sterk bevestigd wordt in een vaste overtuiging, voor ik er toe wordt geroepen om daarover tot anderen te spreken Als wij maar trachten om oprecht te leven, dan zal het ons goed gaan, ook al zullen wij dan ook onvermijdelijk oprecht verdriet en wäre teleurstellingen ondervinden, en ook waarschijnlijk zware f outen begaan en verkeerde dingen doen, maar het is 174 zeker waar dat het beter is te zijn vurig van geest, al begaat men clan ook meer f outen, dan bekrompen en al te voorzichtig. Het is goed om zooveel lief te hebben als men kan, want daarin is de wäre sterkte, en wie veel liefheeft die doet veel, en die vermag veel, en wat in liefde gedaan wordt, dat wordt goed ge- daan; als men getroffen wordt door ’t een of ander boek, b.v., om maar iets te noemen, L’hirondelle, L’alouette, Le rossignol, Les aspirations de l’automne, ,,Je vois d’ici une dame”, ,,J ’aimais cette petite ville singuliere” van Michelet, dan is het omdat het uit het hart is geschreven, ineenvoudigheid en metarmoede van geest. Als men maar weinige woorden zou zeggen, maar die eene be- teekenis hadden, zou men beter doen dan met er veel te zeggen die maar ijdele klanken waren, en even gemakkelijk zouden zijn uit te spreken, als zij weinig nut zouden doen. Als men maar trouw blijft liefhebben wat waarlijk liefde waar- dig is, en zijne liefde niet verkwist aan onbeteekenende en nietige en flauwhartige dingen, dan zal men gaandeweg steeds meer licht krijgen en sterker worden. Hoe eerder men in een bepaalden werkkring en een bepaald vak zoekt bekwaam te worden, en eene betrekkelijk zelf stän- dige denk- en handelwijze aanneemt, en hoe meer men zieh houdt aan vaste regels, hoe vaster karakter men zal verkrijgen, en daarom hoeft men toch niet bekrompen te worden. Het is wijs om dat te doen, daar het leven maar kort is en de tijd spoedig voorbij gaat; als men in een ding bekwaam is en een zaak goed begrijpt, dan heeft men inzicht en kennisvan vele andere tegelijk op den koop toe. Het is soms goed om veel in de wereld te gaan en onder menschen te verkeeren, en men is er bij tijden wel toe verplicht en ge- roepen, maar wie eigenlijk liever maar stillekens alleen aan zijn werk zou zijn, en maar zeer weinig vrienden zou willen hebben, die gaat het veiligst onder de menschen en in de wereld rond. Men moet het nooit vertrouwen als men zonder moeilijkheden of de een of andere zorg of hindernis is, maar het zieh niet al te -gemakkelijk maken. En ook in de beschaafdste kringen en beste omgeving en omstandigheden, moet men iets van den oorspronkelijken aard van een Robinson Crusoe of van een natuurmensch behouden, want anders heeft men geen wortel in^aichzelven, en het vuur in zijn ziel nooit laten uitgaan maar het onderhouden. En wie voor zieh zelven de armoede blijft be- 175 houden en die liefheeft, bezit een grooten schat en zal de stem van zijn geweten steeds duidelijk hooren spreken; wie die stem in zijn binnenste, die de beste gave Gods is, hoort en volgt, vindt daarin ten laatste een vriend en is nimmer alleen Zoo ga het met ons jongen, en heb gij het goed op Uwen weg, en God zij met U in alle dingen, en doe het U wel gelukken, dat is wat U toewenscht met een hartelijken handdruk bij Uw vertrek, *) Uw ZOO liefh. broer Vincent. 122 Waarde Theo, Amsterdam, Mei 1878. Het is tijd dat gij weer eens een woordje van mij ontvangt, reeds schreef Pa dat gij goed zijt aangekomen en reeds hebt ge- schreven hoe gij de eerste dagen de stad hebt doorkruist. Niet weinig verlangend ben ik om eens te hooren, wat zoo al Uw indrukken zijn van het een en ander, en het is daarom dat ik mij aanbeveel voor een woordje, zoodra gij er den tijd voor vinden kunt* Wel is het dat de eerste indrukken niet blijven, want wij weten het maar al te goed dat niet alles goud is wat er blinkt, en dat als er een vriendelijke morgenschemering is, er midder- nacht is 00k, en brandende en drukkende bitte op den middag. Maar even als het morgenuur een gezegend uur is en goud in den mond heeft, zoo is het 00k met de eerste indrukken, en die hebben hun waarde al gaan zij 00k voorbij, want zij zijn het die later nog wel eens blijken juist te zijn geweest, en men komt er op terug. Schrijf mij dus eens wat ge zoo al in die eerste dagen hebt gezien, en wat al zoo er bij gedacht. Het is hier naar weer dezer dagen, en naar alle gedachten te Parijs 00k wel, gij zult wel spoedig gewaar worden dat het ginder ’s zomers nog vrij wat warmer soms is dan bij ons, en gij zult de onweersluchten zooals Bonington ze schilderde 00k wel zien. Het is wel een aardige buurt waar gij woont, als men hetzij ’s morgens of ’s avonds die straten daar, of 00k den kant van Montmartre uit doorkruist, dan valt menige werkplaats en menig kamertje in het 00g, dat doet denken aan ,,Un tonne- lier” of ,,Les couturieres” of andere schilderijen van Ed. Frere, en het doet wel eens goed om zulke dingen te zien, die eenvoudig zijn, als men soms heel wat ziet van menschen, die om verschil- lende redenen een heel eind van al wat natuurlijk is zijn afge- *) Theo was tijdelijk overgeplaatst naar de zaak Goupil te Parijs. 176 dwaald, en hun eigenlijk en inwendig leven er bij verspeeld hebben, en ook veel die in de eilende en in wat afschuwelijk is zijn geworteld, want ’s avonds en ’s nachts ziet men er allerlei van die donkere figuren, zoowel van mannen als van vrouwen, rondwaren, waarin als ’t wäre de schrik des nachts verper- soonlijkt is, en wier eilende men moet rangschikken onder de dingen, die geen naam hebben in eenige taal. Verleden week is een van de predikanten hier gestorven, die door het heele land zeer bekend was (Pantekoek). Zaterdag was de begrafenis, het was iets dat deed denken aan ,,In memoriam”, die tocht längs dat pad aan de groene kanten van den Amstel ; hij was vader van 6 kinderen, de oudste een jaar of 20. Een zeer groote menigte volgde, en men verdrong elkaar letterlijk. Er werd gisteren in bijna alle kerken naar aanleiding hiervan gepreekt, hoorde Oom Stricker o.a. die hem van zeer nabij had gekend. Het was diens beurt om in de Oudezijds Kapel te preeken, waar de weesjongens en die van de kweekschool voor de zee- vaart gewoonlijk gaan. Er was veel stemming in, oom sprak o.a. over het woord ,,ik ben ontroerd en wat zal ik zeggen”. Het is een vreeselijk en langdurig lijden geweest dat zijn deel is ge- weest. Hoorde nog op een avond een zijner laatste preeken, en het was toen reeds duidelijk blijkbaar aan hetgeen hij zeide, dat hij huiverde en terugdeinsde voor iederen nieuwen dag en nacht, en wel bepaaldelijk voor een die volgde op de inspanning van het preeken. Toen reeds kon men hem niet hooren zonder met hem mee te voelen als het wäre, en onwillekeurig sidderde men, want het is een donkere weg die naar het eeuwig huis, en ge- lukkig is hij, die als de duisternis en nacht voor hem nadert, door de hoop op een beter leven gesterkt wordt. Gij moet toch eens zien nog het een of ander mooi boek te lezen ginder, van Michelet b.v. over de Omwenteling, of ook iets van Thore of Th. Gauthier over Parijs en den tijd der jonge schil- ders en schrijvers. 0 jongen wat zou ik graag eens met U door de ■ stad kruisen. Hoop vandaag eens een groote wandeling te maken door een buurt, waar ik nog niet dikwijls geweest ben. Het huis in de /Breestraat waar Rembrandt gewoond heeft heb ik nog gevon- den, gij weet wij er over spraken toen gij hier waart. Denk aan dat bewuste schilderij in het Luxembourg, ,,Qui vous 12 177 regoit me regoit, et qui me regoit, regoit celui qui m’a envoye”, en schrijf eens van wien het is. Het kan in den herfst zoo prächtig mooi zijn te Parijs, nu daar ziet gij in ’t eind van September ook reeds iets van. Groet allen bij Soek hartelijk voor mij, ik denk nog zoo dikwijls aan een tocht, die ik met zijn familie naar Ville d’Avray heb gemaakt. In het kerkje daar gaande, trof het mij dat daar ik geloof zelfs meer dan een schilderij van Corot hing, gij weet dat hij daar veel was. Zeg ook Braat en Mutters goeden dag. Heb het goed en schrijf eens spoedig en ontvang in gedachten een hartelijken handdruk en geloof mij steeds Uw ZOO liefh. broer Vincent. Nog moet ik U bedanken voor het portret, daar ben ik zeer blij mede en het is zeer goed uitgevallen. Dank er voor. 178 ETTEN, BORINAGE, BRUSSEL JULI 1878-APRIL 1881 Hoewel nu gebleken is dat Vincent geen aanleg voor Studie heeft, geeft hij toch zijn ideaal om de menschen de troost van het Evangelie te brengen niet op. Na zieh te Etten nog een maand geoefend te hebben, vertrekt hij in Augustus '78 naar de Op- leidingsschool voor Evangelisten te Brussel, onder leiding van meester Bokma, waar hij wel de meest gevorderde is van de leerlingen, maar zieh niet weet te schikken naar wat van hem verlangd wordt; ,,hij kende geen onderwerping ” zegt een van zijn medeleerlingen. Als de proeftijd van drie maanden om is krijgt hij dan 00k geen aanstelling tot zijn groote teleurstelling, al houdt hij zieh groot tegenover zijn broer (zie brief 126). In overleg met zijn vader gaat hij dan voor eigen rekening naar de Borinage. Hij woont in Paturages bij den colporteur v. d. Haegen en geeft er ’s avonds diens kinderen les. Verder oefent hij zieh in bijbellezing en ziekenbezoek en krijgt dan tenslotte in Januari 1879 toch nog een tijdelijke aanstelling voor 6 maanden als Evangelist in de Borinage. Bij al de eilende van het mijnwerkersleven die hij daar bijwoont — er heeft in dien tijd een mijnongeluk plaats en er breekt een werkstaking uit — begint ’t hem steeds duidelijker te worden dat bijbelteksten en preeken er weinig van nut zijn, het geloof begint al meer en meer plaats te maken voor practisch werk — het verplegen van gewonden en zieken; hij geeft alles weg wat hij bezit, kleeren, geld, tot zijn bed toe; hij woont niet meer in een kosthuis, maar in een kleine arbeiderswoning waar zelfs ’t noodige ontbreekt — zoö tracht hij Jezus’ leer op te volgen in letterlijken zin. Dit alles is niet naar den zin van de Heeren van het Comite — c ’est trop de zele en niet die van de juiste soort in hun 00g — vooral het verwaarloosde van zijn uiterlijk wordt hem verweten en na verloop van de 6 maanden, in Juli ’79, krijgt hij zijn ontslag. Nu volgen wel de bitterste dagen van zijn leven; moeitevol, zonder geloof, zonder werk, zonder eenig vooruitzicht, zonder vrienden, zwerft hij rond. Weinig feiten uit dien tijd zijn bekend, doch de ontroerend schoone brieven toen geschreven (brief 132 en 133) geven een denkbeeid van wat er in hem omging. Toch komt nu eindelijk de bevrijding; zijn eigenlijke roeping wordt hem langzamer- hand bewust sinds hij is gaan teekenen, en ten slotte klinkt het als een triomfkreet, wanneer hij in Augustus 1880 schrijft: ne crains rien pour moi. Si seulement je pus continuer a travailler je remonterai encore.” Hij heeft zijn v/erk gevonden. 123 V/aarde Theo, Etten, 22 Juli 1878. Een woordje voeg ik bij den brief van Pa; was blij te hooren het U ginder goed blijft gaan en dat gij 00k schik houdt in Uw leven, wat - graag zou ik ginder eens met U loopen. Zooais Pa U zeker 00k reeds heeft geschreven, gingen wij ver- leden week naar Brussel in gezelschap van Ds. Jones van Isleworth, die hier een Zondag overbleef. De indruk, dien wij van dien tocht thuisbrachten, was in zoover bevredigend, dat wij meenen er aldaar met der tijd wel een plaats en werkkring te vinden is, — dat zeer zeker de weg er korter 179 en ook minder kostbaar is dan in Holland, zoodat het dus zaak is het oog gevestigd te houden op Belgie, en daar te blijven zoeken totdat wij iets zullen vinden. De Vlaamsche opleidingschool zagen wij, die heeft een 3-jarigen cursus, terwijl zooals gij weet in Holland op zijn allergunstigst de Studien nu nog 6 jaar zouden moeten duren. En zelfs eischt men niet eens, dat men die school doorloopen hebbe voor en aleer men kan dingen naar eene plaats en betrekking van Evangelist. Wat men eischt is de gaaf om gemakkelijk hartelijke en popu- laire voordrachten of toespraken te kunnen houden tot het volk, liever kort en krachtig, dan geleerd en lang. Zoo let men er minder op groote kennis der oude talen en veel theologische Studie, (hoewel al wat men daarvan weet, eene groote aanbe- veling is), maar neemt meer in aanmerking de geschiktheid van het practische werk en het natuurlijk geloof. Nu zijn wij er echter daarom nog niet, vooreerst heeft men niet op eens en krijgt men niet dan door veel oefening, de gaaf om tot het volk te spreken met ernst en gevoel en zonder stijfheid en gedwon- genheid, terwijl in hetgeen men te zeggen heeft, een beteekenis moet zijn en strekking, en een drangrede om zijn hoorders op te wekken, dat zij er naar trachten zullen hunne genegenheden te doen wortel schieten in de waarheid. In een woord, men moet een volksprediker zijn om ginder te kunnen slagen. Ces messieurs te Brussel verlangden dat ik voor den tijd van 3 maanden naar ginder zoude körnen, om nader kennis te maken, maar op den duur zoude dit wederorn kostbaar worden, en dat moet zooveel maar mogelijk is vermeden worden. Het is daarom dat ik op ’t oogenblik nog hier te Etten wat blijf werken tot voorbereiding, en dan van hier uit van tijd tot tijd een bezoek ga afleggen, het zij bij Ds. Pietersen te Mechelen of bij Ds. de Jonge te Brussel, om zoodoende wederkeerig nader bekend te worden. Voor hoelang dit zal moeten zijn, hangt geheel af van wat men ginder verder zeggen zal. Beiden, Pa en ik, hebben hun nog weer pas geschreven. Ik wil nu ZOO goed als ik kan een stuk of wat opstellen in voor- raad maken; zoo ben ik nu bezig naar aanleiding van het schil- derij van Rembrandt ,,La maison du charpentier” op de Louvre. Gisteren moest Pa preeken te Zundert, en ik ging mede daar- heen. Gij moet veel groeten hebben van de tantes. Was ook nog bij Jan Doomen, die veel geleden heeft aan rhumatiek in zijn been, en 180 klaagt dat hij niet eens meer naar Breda zou kunnen loopen, maar bij het werken op de akkers of in den tuin hinderde het hem zoo erg niet, alleen ’s morgens dwong de pijn hem om heel vroeg op te staan. De ouderdom komt met gebreken, zou de oude Ds. Meyes zeggen. Wat heeft er onlangs een uitmuntend mooie houtgravure in rillustration gestaan van ,,Un jeune citoyen de l’an V,” van Jules Goupil, is U die onder de oogen gekomen; ben die mächtig geworden en die hangt op ’t oogenblik aan den muur hier van het kamertje waar ik mij mag vestigen, n.l. de leerkamer, die op den tuin uitziet en waar de klimop tegen aan groeit. Dit werd in het blad aangaande ’t bewuste schilderij gezegd: ,,Un regard qui a vu le spectacle de l’affreuse guillotine, une pensee qui a survecu a toutes les scenes de la revolution. II est presque etonne de se trouver encore vivant apres tant de catastrophes. ’ ’ ’t Is eene merkwaardige verschijning geweest in de kunst en zal een dergelijke uitwerking op velen blijven uitoefenen, en wie gevoel voor hooge kunst hebben, blijven aangrijpen als een portret van Fabritius, of sommige andere min of meer mystieke schilderijen uit de school van Rembrandt. Toen wij des avonds terugreden van Zundert over de hei, liepen Pa en ik een eind, de zon ging rood onder achter ’t masthout en de avondlucht weerkaatste in de moerassen, de hei en het gele en witte en grijze zand waren zoo vol toon en stemming, — zie er zijn sommige oogenblikken in het leven dat alles, ook binnen in ons, vrede en stemming is, en het gansche leven ons voorkomt als een weg door de hei te zijn, maar dat is niet altijd ZOO. Van morgen gingen Cor, die vacantie heeft, en ik weer naar de hei en ’t mastbosch een eind voorbij het moleneind, en gingen hei halen voor zijn konijnen, die daar blijkbaar veel van houden, en het een en ander om een bloemenmandje mee te vullen. Wij zaten eenigen tijd in ’t mastbosch en teekenden Samen een kaartje van Etten en omstreken met den Bremberg, Sprundel, ’t Heike en de Hoeve. Zoudt gij Soek en al de zijnen (als gij er eens komt) hartelijk voor mij willen groeten. Ook Frans Braat en Ernst en de anderen /als ;het ZOO mocht te pas körnen. Ik denk veel aan U en ben zoo *"blijde dat het U wel gaat, en gij ginder dingen vindt, die U op- wekken en als het wäre goed voedsel zijn voor het wäre leven. Want dat is ook de hooge kunst, en dat zijn de werken dergenen i8i % /cc^ f ^ ^3, die werken met hun hart en met hun geest en verstand, gelijk gij er zoovelen kent en wellicht ook wel persoonlijk ontmoet, wier woorden en werken zijn geest en leven. Met een hartelijken handdruk in gedachten Uw ZOO liefh. broer Vincent. 124 Waarde Theo, (Begin Augustus 1878.) Een woordje sluit ik bij Pa ’s brief in. Ook ik ben er weer zeer verlangend naar, dat er weer eens een brief van U komt. Van harte hoop ik dat gij ginder het zoo goed hebt als maar mogelijk is, en veel ziet en hoort waar men wat aan heeft. Zooeven komt er een briefkaart van Ds. Pietersen, omstreeks half Augustus moet ik naar Brussel. Aangezien er echter geen datum is be- paald en Pa en Moe het alzoo beter vinden gelijk ik zelf trouwens ook, blijf ik nu nog hier tot na A. ’s huwelijk, om alsdan zoodra alles is afgeloopen, naar ginder te vertrekken. Heb dezer dagen een teekeningetje gemaakt naar ,,Un dimanche matin” van Emile Breton, met pen en inkt en potlood. Wat is dat toch mooi, dat werk van hem — heeft hij dit jaar iets bizonders of ziet gij veel van hem? Schreef gisteren en heden een opstel over de gelijkenis van het mostaardzaadje, dat 27 bladz. lang is geworden, mocht er maar wat goeds in zijn. Pa en ik wandelen zooals gij denken kunt nogal eens dikwijls in de gemeente rond of naar de Hoeve of de Leur, en met Cor m.aakte ik ook menigen tocht naar de hei. Dat ik niet weinig verlangend ben om te weten hoe het aldaar te Brussel zijn zal, kunt gij begrijpen. Mocht het werk er voor- spoedig gaan en gezegend worden. • De velden zijn nu zoo mooi hier, het koren wordt binnengehaald en de aardappels worden rijp en hun loof begint te verdorren, en de boekweit Staat heerlijk wit in bloei. Nu jongen, ik zit U bij ’t licht van een lantaarntje te schrijven, *en de kaars wordt wat heel kort, adieu heb het goed, kunt gij, schrijf dan eens een woordje met iets over de schilders, en als gij^eens iets interessants hoort van den een of ander, maar liefst töch' nog Uw eigen indrukken over wat dat dan ook zijn mag. Goeden nacht, ontvang in gedachten een hartelijken handdruk, geloof mij steeds Uw liefh. Vincent. 183 Waarde Theo, Etten, 15 Augustus 1878. Een enkel woordje sluit ik nog bij Pa en Moe in, om U nog even goeden morgen te zeggen. Het regent buiten en dat doet het dezer dagen veel, met storm er bij. Schreef aan Ds. de Jonge dat ik bereid was om dadelijk naar Brussel te körnen, als werk of plicht mij er riepen, maar dat als er geen gegronde redenen bestonden waarom het wensche- lijk zou zijn dat ik er nu reeds heen ging, ik nog gaarne (om reden van A. ’s trouwen), een week hier zou blijven, om alsdan voor Zondag 25 Aug. over te körnen. Zeer nieuwsgierig ben ik of de tentoonstelling van schilderijen aldaar dan nog open zal zijn, — zeer gaarne zou ik die zien. Ik verlang naar een woordje van U, hoop U wat uitvoeriger te schrijven zoodra ik te Brussel zal zijn, 00k over de tentoon- stelling, als die tenminste nog niet gesloten is. Groet Braat en Soek voor mij als gij hen ziet. a Dieu heb het ZOO goed mogelijk, er gaat geen dag om of er wordt over U gesproken. Schrijf maar weer eens spoedig, en ontvang in ge- dachten een hartelijken handdruk van Uw liefh. broer Vincent. 126 Waarde Theo, Laeken, 15 Nov. 1878. Aan den avond van den dag waarop wij samen waren, en die voor mij als in een oogwenk voorbij ging, wil ik U toch nog eens schrijven. Het was mij eene groote vreugde U eens weder te zien en te spreken, en het is gelukkig dat zulk een dag, die in een oogwenk voorbij gaat, en eene vreugde die slechts van zoo körten duur is, toch blijft in onze herinnering en dat de gedachtenis daaraan van blijvenden aard is. Toen wij hadden afscheid ge- nomen, wandelde ik terug, niet längs den kortsten weg maar längs den trekweg. Er zijn daar werkplaatsen van allerlei soort, en die ’s avonds met licht vooral er aardig uitzien, en tot ons die toch 00k arbeiders en werklieden zijn ieder in den kring en in het werk waartoe wij geroepen zijn, spreken 00k op hunne wijze, als wij er maar naar luisteren willen, want zij zeggen: werk zoolang het dag is, eer de nacht komt waarin niemand werken kan. Het was juist het oogenblik dat de straatvegers thuis kwamen, met hunne karren met de oude witte paarden, er stond een lange 184 reeks van die karren bij de zoogenaamde Terme des boues aan ’t begin van den trekweg. Sommige van die oude witte paarden gelijken wel op zekere oude aquatint-gravure, die gij mogelijk wel kent, een gravure die wel geen zeer groote kunstwaarde heeft, maar die mij toch evenwel trof en indruk op mij maakte. Ik bedoel de laatste uit die serie platen, die getiteld is ,,La vie d’un cheval”. Die plaat stell voor een oud wit paard, vermagerd en uitgemergeld en tot den dood toe afgemat door een lang leven van zwaren arbeid, van veel en moeilijk werk. Het arme dier Staat op een plaats, onbeschrijfelijk eenzaam en verlaten, een vlakte begroeid met schraal, dor gras, met hier en daar een verwrongen, door den stormwind gebogen en geknakten boom. Op den grond ligt een schedel en in de verte op den achtergrond een verbleekt geraamte van een paard, en dat ligt naast eene hut alwaar een man woont die de paarden afmaakt. Over ’t ge- heel hangt een stormachtige lucht, het is een barre en gure dag, somber en donker weer. ’t Is een droevig en diep melancholiek tooneel, en dat ieder treffen moet, die weet en gevoelt dat ook wij eenmaal moeten gaan door ’t geen wij sterven noemen, en ,,que la fin de la vie humaine, ce sont des larmes ou des cheveux blancs.” Wat daar- achter nu nog ligt, dat is eene groote verborgenheid die God alleen weet, ons in Zijn woord echter dit onweerlegbaar heeft geopenbaard, dat er is eene verrijzenisse der dooden. Het arme paard, de oude getrouwe gediende Staat geduldig en lijdzaam, moedig toch en als ’t wäre vastberaden, als de oude garde, die zeide: ,,la garde meurt mais eile ne se rend pas”, wacht het zijn laatste uur af. Ik kreeg onwillekeurig die plaat in de gedachten, toen ik van avond die paarden van de vuilnis- karren zag. En nu wat de voerlui zelve aangaat, met hunne vuile, groeze- lige kleeren, zij scheuen haast nog dieper in de armoede ver- zonken en geworteld, dan die lange rij of liever die groep armen, die ' meester de Groux heeft geteekend op zijn Bane des pauvres. 