title: Handboek der Indische klankleer, in vergelijking met die der Indogermaansche stamtaal, ten gebruike van studenten in de Nederlandsche en klassieke letteren
creator: Uhlenbeck, Christianus Cornelius (1866-1951)
text: HANDBOEK voor de INDISCHE KLANKLEER, in vergelijking met die van de Indogermaanse stamtaal, ten gebruik van studenten in de Nederlandsche en de Klassieke letteren. Dr. J.C. UHLENBECK, Buitengewoon hoogleeraar aan de Gemeente-Universiteit te Amsterdam. Leiden, Blankenberg & Co., 1894. Voorbericht. Het doel, waarmee ik dit kleine handboek heb samen gesteld, is den student in te leiden in de vergelijkend-phonetische studie van het Sanskrit. Hoewel de classicisten en Neerlandici in het algemeen geen Vedische teksten lezen, heb ik niet geschroomd woorden en vormen te eiten, die reeds in de epische en klassieke taal verouderd waren, natuurlijk met vermelding van het feit, dat zulk een woord slechts in het Vedisch voorkomt. In het algemeen heb ik vermeden Iraansch, Litgausch en Slavisch aan te halen: wel ben ik mee bewust, dat mijn werk daardoor in wetenschappelijke waarde verliest, maar ik acht het niet wenschelijk den student lastig te vallen met allerlei talen, die hij of in het geheel niet kent of eerst begint te leeren. Veel in deze arbeid is aan de bekende werken van Whitney, Brugmann, de Saussure en Bechtel ontleend en ook het Petersburgsche woordenboek heeft mij belangrijke diensten bewezen. Waar mijn opvatting van de bestaande meeningen afwijkt, heb ik dit steeds doen uitkomen. In het algemeen heb ik het raadzaam gevonden ook naar de voor-naamste tijdschriftartikelen te verwijzen; na het voltooien van mijn handschrift en gedurende het drukken ervan zijn er nog enkele belangrijke opstellen verschenen, welke ik tot mijn leedweten niet meer heb kunnen raadplegen. Dit Indische grammatik, übers. von H. Zimmer. Die wurzeln, verbal-formen und primären stämme der Sanskrit-sprache, übers. von H. Zimmer. Grundriss der vergelijkenden grammatik der indogermanischen sprachen. 3) Memoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes. Die Hauptprobleme der indogermanischen Lautlehre seit Schleicher. se IM ze geldt in het bijzonder van Streitberg’s stuk over Die Entstehung der Dehnstufe (Indg. forschungen III, 305 v. v.) en van Bartholomae’s behandeling der -questie (Indg. forschungen III, 157 v. v.). Meillet’s artikel over de gutturalen (Mém. de la Soc. de Ling. VIII, 277 v. v.) heeft mij evenmin overtuigd als het betoog van Hoffmann (Beitr. Beitr. XVIII, 149 v. v.) omtrent het samenvallen van ku, gu, ghu met g, g, gh en k, g, gh of Hillebrandt’s poging (Beitr. Beitr. XIX, 244 v. v.) om den overgang van gutturalen in labialen en dentalen in het Indisch waarschijnlijk te maken. M. i. hebben skr. äpas (opruist. ape, lit. upe) en lapati niets met lat. aqua en loguor te maken. Ten slotte moet ik nog mijn hartelijksten dank betuigen aan Dr. C. J. Vinkesteijn, die met grote welwillendheid mij bij het nakijken der drukproeven behulpzaam is geweest. Amsterdam, April 1894, C. C. Uhlenbeck. Inhoud. Blz. Voorbericht. II Inleiding. S 1. De Indogermaansche $ 3. Het Indisch . 8 an ih no $ 4. Klanken en letter- $ 2. De Aarse talsicon 2 teekens . 2.2.0.4 Afdeeling I. Het vocalisme A. De vertegenwoordiging der Indogermaansche vocalen in het Sanskrit. - $ 5. De Indogermaanse vocalen in het algemeen $ 14. Indg. $ 6. De Indogermaanse klankwisseling $ 16. Indg. $ 7. Indg. a. $ 8. Indg. ü. $ 9. Indg. ä. $ 10. Indg. e. $ 11. Indg. o. $ 12. Indg. ö. B. De verhouding der Indische vocalen tot de Indogermaanse. $ 22. Het Indische vocaalsysteem in het algemeen. $ 23. Skr.a. $ 24. Skr.ä. $ 25. Skr.i. $ 26. Skr. ? . $ 27. Skr. du. Afdeeling II. Het consonantisme. A. De vertegenwoordiging der Indogermaanse consonanten in het Sanskrit. Blz. $ 34. De Indogermaanse consonanten in het algemeen. Halfvocalen. Blz. $ 35. Indg. id. $ 36. Indg. u. Nasalen. Blz. $ 37. Indg. m. $ 38. Ind. n. Liquidae. Blz. $ 41. Indg. r, I in het algemeen. Verbindingen van r met dentalen. Blz. $ 42. Indg.r. $ 43. Indg.I. Explosieve. Labialen. Blz. $ 46. Indg. $. $ 47. Indg.b. Dentalen. S 49. Indringend. t. . ....52; 851. Indringende d.... 9 5 50. Indringend. d .......98 | Velaren en middelste gutturalen. $ 52. Algemene opmerkingen $ 55. Indringend. gl, Ih. . . 60 kingen . . 2....56|$56. Indringend. 9 . . .61 $ 53. De palataalwet. . 57 | $ 57. Indringend. gh, yh. . .61 $ 54. Indringend.,k ... Palatalen.  Ind.k ....6 — VI - Spiranten. Bir. Bl7. $ 62. Indringend.s . . ..66 | $65. Ind. © .....X%0 $ 63. Indringend. 2 . . ...68 1866. Ind. 7 ....X%0 $ 64. Indringend. 53. . . ..69 1867. Indringend.b, d . . .70 B- De verhouding der Indische consonanten tot de Indo-Germanische. Halfvocalen. 68. Skr.y. . ...7N1,869 Sk.v. .....7 Nasalen. $ 70. Skr.m.:. . ...72 $ 74. Skr. an. . . . 14 $ 71. Skr.n. ....7 | $ 75. Nasaleering van vo- $ 72.Skr.n. 2. ...793 ealen 2.2 .20.20.0.74 $ 73. Skr.n. 2.202.704 Liquidae. $ 76. Skr.r. . ...74|18 77.Skr ll... ...%D explosivae. Labialen. $ 78. Skr.». . ...7%!88.Skr. lb. ...2.7% $ 79. Sk. ph 2... 218 $SL. Se Dentalen. $ 82. Skr.t. . ..2.7]1884 Sk. d. ....701 $ 83. Skr. h . 2... .T7,88. Skr. dh... 0.7 Lingualen. $ 86. Skr.t . ....7%81I18 8 Sk. d. ....7% $ 87. Skr. h ....7%91)889 Skr. dh . 79 Gutturalen. $ 90. Sk.k. 2. ...80189. Sk. 4... 0.0.80 $ 91. Skeih ....80,88. Sk... . 8 Palatale affricaten. Skr.e. ....8 189%. Skr.). ....%8 Skr. ch .. ...8 897. Skr Jh .. ..%8 VUN UR co SU = VI Spiranten. Bir. Blz. Bis. Afdeling III. De sandhi. s 102. Men opmerkt - s 108. Assimilatie van den - kingen. 85 tale explosieve aan palatalen - s 103. Eind- en intra tale affrikaaten, aan c, k, calen. - aan linguaal en aan 92 s 104. Vereenvoudiging van Finesan - s 109. De behandeling van consonantgroepen. 88 ERNE ra ee s 105. Eindnasalen. 89 - s 110. De behandeling s 106. De stemklank der drie - s 111. De enclisis. 100 dogermaansche periode 98 - s 115. Sporen van slepend accent. 102 accent. 2 2. 72% Inleiding. De Indo-Germaanse taalstam. De groote taalstam, waaruit het Sanskriet behoort, wordt de Indo-Germaanse, Indo-Keltische of Aarse genoemd. Ik geef de voorkeur aan de eerste benaming, daar deze het meest gebruikelijk is, hoewel de naam Indo-Keltisch op groter nauwlettendheid mag aanspraak maken. De naam Indo-Germaansch dateert namelijk uit een tijd, toen het nog niet was bewezen, dat ook het Keltisch tot onzen taalstam behoort, en heeft ten doel door de gecombineerde naam der uiterste taaltakken, het Indisch en het Germaansch, het gehele, daaromtrent verwante taalgebied aan te duiden. Nu het echter zeker is, dat ook het Keltisch tot onzen taalstam moet gerekend worden, zou men het woord Indo-Germaansch dus eigenlijk door Indo-Keltisch moeten vervangen, daar niet het Germaansch, maar het Keltisch het westelijkste lid ervan is. De naam Indo-Germaansch heeft echter algemeen burgerrecht verkregen en het zou onmogelijk zijn dien te verdringen. Met Aarse bedoel ik een bepaalde onderafdeling van het Indo-Germaansch, namelijk de Indo-Iraanse, en vind het derhalve onpraktisch dezen naam ook voor de hele Indo-Germaanse taalstam te gebruiken. Zie G. Meyer, Indg. forschungen II, 125 v. v. en Spiegel, Die Aarse periode VI v. De Indo-Germaanse taalstam omvat de volgende groepen: 1. Het Aarse, zie § 2. 2. Het Armeense. 3. Het Phrygisch-Thracisch, dat ons slechts uit eenige eigennamen, glossen en inscripties bekend is. 4. Het Albaneense. 5. Het Griekse. 6. Het Italische, dat behalve het Latijn, het Oskische, het Umbrische en het Samnitische ook de uit het volks-Latijn voortgekomen Romaanse talen omvat. 7. Het Keltische, dat in het zeer gebrekkig overgeleverde Gallisch, het Britannisch (Cymrisch of Welsh, Cornish, Bretons) en het Gaelisch (Schotsch, Iersch, Manx) wordt verdeeld. 8. Het Germansch, waarin men gewoonlijk twee groepen, een Oost- en een Westgermaansch onderscheidt. Oostgermaansch zijn dan het Gotisch en het Scandinavisch (Oud-Noordsch, IJslandsch, Deensch, Noorsch, Zweedsch), Westgermaansch daarentegen het Engelsch, dat in zijn oudste literaire periode Angelsaksisch wordt genoemd, het Friesch en het Duitsch (Hoogduitsch en Nederduitsch). 9. Het Balto-Slavisch, dat uit twee onderafdelingen, het Baltisch (Oud-Pruisisch, Litausk, Lettsch) en het Slavisch (Oudkerkslavisch, Slowenisch, Servisch, Bulgaarsch, welke gezamenlijk Zuidslavisch worden genoemd; Groot-, Wit- en Kleinrussisch; en eindelijk het Poolsch, Wendisch, Tsjechisch en het uitgestorven Polabisch, welke onder de gemeenschappelijke naam van Westslavisch worden samengevat) bestaat. Over de onderlinge verhouding van deze negen taalgroepen, zie men Schmidt, Die verwandtschaftsverhoudungen der Indo-Germanischen sprachen (1872). 8 2. De Arijse taalgroep. Het Arijse valt in twee onderafdelingen: 1. Het Indisch, zie § 3. 2. Het Iraansch. Uit de oudheid is het Iraansch ons in twee tongvallen overgeleverd, namelijk in het Avestisch en het Oud-Perzisch. Het Avestisch is de taal, waarin het Avesta, het heilige boek der Parsi’s is opgesteld. De oudste gedeelten van het Avesta zijn eenige eeuwen v. Ü. ontstaan en onderscheiden zich van het overige door meer archaïsche taalvormen. Dit oudste Avestisch noemt men het Gatha- of Hymnen-dialect. Het Oud-Perzisch is ons slechts uit de Achaemenidische spijkerscripties bekend, waarvan de oudste, die van Darius Hystaspes, uit + 520 v. C. dateert. Talrijke inscripties vindt men op en bij de ruïnen van Persepolis: de jongste daarvan is uit het midden der vierde eeuw v. C. Zie Bartholomae, Handbuch der Altiranischen dialekte, 1 v. v. en Williams Jackson, An Avesta grammar in comparison with Sanskrit I, XI v. v. Titel. Tijd der Sassaniden hebben wij het Middel-Perzisch, Pehlevi of Huzwaresch. Eindelijk moet ik nog de Nieuw-Iraanse talen noemen, namelijk het Nieuw-Perzisch, het Kurdisch, het Ossetisch en het Afghaansch. § 3. Het Indisch. Tot het Indisch behoort in de eerste plaats het Oud-Indisch of Vedisch, dat omstreeks 1500 v. C. in de Panjab en in Kabulistan werd gesproken. Daar ontstond het grootste gedeelte der re- hymnen, welke later, toen de Indische Ariers reeds verder naar het Oosten waren doorgedrongen, in de Rigvedasamhita werden samenvatbaar. Uit deze jongere periode dagteekent het grootste gedeelte der Vedische literatuur. Uit het Indisch van het Veda-tijdperk ontwikkelde zich in het gebied der Ganges en der Yamuna de sanskriet bhāṣa (d. i. de beschaafde taal), die eenige honderden jaren v. C. een levende taal moet zijn geweest, zij het dan ook al niet volkomen in denzelfden vorm, waarin de meeste Sanskritwerken zijn geschreven. Tot den tijd, in welken het Sanskriet nog als volkstaal leefde, behooren althans groote gedeelten van de heldendichten Mahābhārata en Rāmāyana. Er zijn verschillende gronden om aan te nemen, dat dit gesproken Sanskriet van een ander Oud-Indisch dialect afstamt, dan van dat der Vedische hymnen. Terwijl het Sanskriet als taal van geleerden en aanzienlijken bleef voortleven, ontstonden daarnaast talrijke volksdialecten of Prākrit’s (prākṛta bhāṣa, d. i. gewone taal, volkstaal), waarvan ons verscheidene, deels in afzonderlijke Werken, deels in Sanskriet-drama’s uit de vijfde, zesde en volgende eeuwen n.C, zijn overgeleverd. In hoe vroegen tijd het Sanskriet niet meer de taal van het volk kan zijn geweest, blijkt uit de Prakrit-inscripties van Ashoka, koning van Pataliputra, die van 259 tot 222 v.C. regeerde. Van bijzonder belang is dat Prakrit, waarin de heilige boeken der zuidelijke Buddhisten zijn geschreven en dat met de naam Pali wordt aangeduid, een Indisch dialect, welks plaats nog niet met volle zekerheid is aangewezen en waarvan alleen zooveel vaststaat dat het niet de taal van Ashoka of het rijk van Magadha was. Oldenberg (Buddha 76) meent in het Pali de taal der Zuid-Indische landen te mogen zien. Uit deze Prakrits ontstonden in later tijd de Nieuw-Indische talen, het Hindi (als algemene omgangstaal door geheel India en met inmenging van talloze Perzische en Arabische woorden Hindustani of Urdu genoemd), het Punjabi, het Sindhi, het Gujarati, het Marathi, het Oriya, het Bengali enz. Deze talen hebben een menigte woorden uit het Sanskriet ontleend, zodat men vaak hetzelfde woord in twee vormen, de inheemse en die van het Sanskriet aantreft. Zie Beames, A comparative grammar of the modern Aryan languages of India. Klanken en lettertekens. Het oudste Indiase schrift, dat wij kennen, is dat der Ashoka-inscripties, die deels in blijkbaar aan de Semieten ontleende karakters, deels in andere lettertekens, wier Semitische oorsprong wel waarschijnlijk, maar niet zoo zeker is, zijn geschreven. Van het laatstgenoemde alphabet stammen de latere Indiase schriften af, waartoe de Devanagari behoort, d.i. het schrift, dat in het eigenlijke Hindustan gebruikelijk is. De Indiërs zelf schrijven het Sanskriet met verschillende letterschriften, maar de Europeesche geleerden maken uitsluitend van de Devanagari gebruik. Ik geef hier een overzicht van de Sanskriet-letters volgens de gewone methode van transcriptie: elk van de lettertekens heeft altijd dezelfde klankwaarde en alle klanken van het Sanskriet worden door een afzonderlijk letterteken afgebeeld. Vocalen: a, u, %, u. e, 0. NNbhl. Tweeklanken: ai, au. Mutae: Gutturalen: k, kh, g, gh. Lingualen: t, th, d, dh. Dentalen: t, th, d, dh. Labialen: p, ph, b, bh. Palatale samentrekkingen: c, ch, j, jh. Nasalen: n, Rn, n, n. m, benevens den anusvara en den anunäsika, die beide door m worden teruggegeven. Liquidae: r, l. Semivocalen: y, v. Sibilanten: 58. Aspiratie: h, benevens den visarga h. Voor de volgorde der letters in het Devanagari-schrift, voor het gebruik van den virāma enz. verwijs ik naar de bekende grammatica’s. Omtrent de klankwaarde, die de Sanskriet-letters vertegenwoordigen, zij het volgende opgemerkt. De a, i, u zijn korte vocalen en worden ongeveer op dezelfde wijze als in het Hoogduitsch uitgesproken. De overeenkomstige lange vocalen zijn ä, i, ü. De e en o zijn lange, gesloten vocalen: zij zijn door samentrekking uit ai en au ontstaan. Met r en l bedoelt men sonante liquidae; r is dus de lange sonante r; l komt in werkelijkheid niet voor. De ä en aw zijn tweeklanken, waarvan de eerste component (4) lang is: de tweede componenten zijn natuurlijk de semivocalen < en ı. De k en g zijn gewone gutturale mutae, de g is de media van de k. Met kh en yk worden de aspiraten k + h en g + h aangeduid. De t en d onderscheiden zich van de dentalen daardoor, dat de tongspits zich achterwaarts tot het verhemelte buigt; de d is de media der i. Met th en dh bedoelt men de aspiraten + hen d + h. In zekere Vedische teksten wordt in plaats van d tusschen vocalen een ander teken geschreven. De t en d zijn gewone dentalen, de d is de media der t. Met th en dh bedoelt men de aspiraten + hend + h. De p en b zijn gewone labialen, de b is de media der p. Met ph en bh bedoelt men de aspiraten + hend + h. De c en ç zijn palatale affricaten: de c bestaat uit t + 58, de wied- In het Nederlandsch kan men de c en j bij benadering door tsj (in muisje) en dej (eng. g in gentleman) teruggeven. Elke van de nasalen sluit zich bij een der vorige Consonantentijen aan: de % is gutturaal, de n linguaal, de % dentaal, de m labiaal. De % is palataal en sluit zich derhalve aan bij de palatale affricaten, welke in oudere grammatica’s ten onrechte als enkelvoudige klanken worden beschouwd en met de % in een palatale rij worden samengevat. De m duikt nasaleering der voorafgaande vocaal aan. De r moet ongetwijfeld linguaal zijn geweest, daar zij de macht heeft naburige dentalen te lingualiseeren; de } is een dentale klank. De y is de bij de © behorende halfvocaal en wordt als onze j uitgesproken. Oorspronkelijk stond de klank, die door v wordt voorgesteld, in dezelfde verhouding tot #: het teeken v had dus dezelfde waarde als de Engelse bilabiale w. ge, 7 ge De < is palataal en wordt uitgesproken als de Engelsche sh. De s is linguaal en onderscheidt zich van de c, doordat zij met achterwaarts tot het verhemelte omgebogen tongspits wordt voortgebracht. De s is onze gewone dentale s. Met h en h wordt onze h bedoeld. De k wordt door ons in de uitspraak verwaarloosd. Afdeeling 1. Het vocalisme. A. De vertegenwoordiging där Indogermaansche vocalen in het Sanskrit. 8 5. De Indogermaansche vocalen in het algemeen. De stamtaal had eene groote verscheidenheid van vocalen, wier juiste uitspraak niet te bepalen is. Wij duiden deze klinkers door de volgende letterteekens aan: a, ü; e, &; 0, 65 951,7; u, Ü. Omtrent de e, ö, 0, ö moeten wij opmerken, dat zij onge- twijfeld open werden uitgesproken. De > vertegenwoordigt een niet nader te bepalen klankwaarde; wellicht stond zij tusschen de a en onze zoogenaamde toonlooze e in, van .welke laatste natuurlijk niet uitdrukkelijk behoeft gezegd te worden, dat zij eigenlijk niets met de e te maken heeft. Verder had het Indogermaansch sonante nasalen en liquidae, namelijk m, », r, I. Önder » verstaan wij gemaks- halve zoowel de palatale en de gutturale, als de dentale » sonans. Sommige geleerden meenen, dat wij niet het recht hebben het bestaan dezer klanken in de stamtaal aan te nemen: zie Bechtel 11% v. v. Zeer gewoon waren verbindingen van vocalen met half- vocalen, nasalen en liquidae: a, m ei, eu, 0, au, AU, eu, Eu, OU, OU; am, am, em, em, om, Om, 9m; = 30: an, am, en, Een, on, ön, AM; ar, ar, er, er, or, ör, 9r; al, äl, el, el, ol, öl, al. Ri Hiervan zijn de verbindingen van ä& met nasalen en liquidae het zeldzaamst. Eenige geleerden nemen aan, dat de stamtaal ook lange sonante nasalen en liquidae heeft bezeten. Zie de Saussure 262 v. v., Brugmann I, 208 v., 243 v. v. en daartegen Bechtel 203 v. v. De Indogermaansche klankwisseling. Het Indo-Europees had vier rijen van klankwisseling, welke e, & , ä en ö als grondvocalen hadden. De Saussure 134 v. v. tracht te bewijzen, dat de grondvocalen £, ä, ö contractieproducten van e met een korte vocaal zijn, en beschouwt de €-, ä-, en ö-rijen dus als bijzondere gevallen der e-rij. Hübschmann, Das Indogermanische vocalsystem, Brugmann I, 248 v. v., Bartholomae, Beitr. Bezzb. XVII, 91 v. v. nemen behalve de vier genoemde rijen ook een a-rij en een o-rij aan. Zie daartegen Bechtel 256 v. v. De grondvocalen e, &, ä, ö waren in toonlooze en weinig betoonde lettergrepen verzwakt. In toonlooze lettergrepen was de wortelvocaal geheel verdwenen (verdwijningstrap), in weinig betoonde lettergrepen was de e tot a (Bartholomae, t. a. p. 109 v. v.; vgl. ook skr. timird-s, donker, bij täamas, duisternis), de & tot e of 3, de ä tot a of 3, de ö tot o of 3 gereduceerd (Bechtel 248). Doch ook in geaccentueerde lettergrepen komt regelmatig klankwisseling voor. Naast e staat o, naast © staat ö, naast äü staat eveneens ö, maar de grondvocaal ö komt niet in gewijzigde vorm voor. De oorzaken van deze wisseling van e met o, van € en & met ö, liggen volkomen in het duister. Dat G. Meyer’s poging om dit verschijnsel te verklaren (Kuhn’s Zeitschr. XXIV, 227 v. v.) als mislukt moet worden beschouwd, heeft Kretschmer (Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 366 v. v.) overtuigend aangetoond. De grondvocaal e (0) was dikwijls tot & (0) gerekt; ik. Överzicht der vocalen: ec-rij. B. C. D. E F Zwak: Sterk: Gerekt: —,9 e, 0. e, ö. iu ei (ie), ai (io). ei (ie, & (I). u (u), u. eu (ue), ou (uo). eu (ue), ou (wö). m (m), am (ma). em (me), om (mo). em (me), öm (mö). .n (n), 9% (n9).: en (ne), on (no). en (nE), on (nö). .r (r), ar (ra). er (re), or (ro). er (re), ör (rö). ::G, I (), Aa (b) el (le), ol (lo). el (le), ol (lö). Aanm. In de verdwijningstrap van wortels of suffixen, waar e met /, u, m, n, r of I was verbonden, waren deze halfvocalen, nasalen en liquidae consonant gebleven voor vocalen, maar sonant geworden voor consonanten. Wat i, ü, am, an, ar, al betreft, moet nog worden opgemerkt, dat zij niet alleen als 9-trap van ei, eu, em, en, er,.el voorkomen,: maar naar het schijnt ook als verdwijningstrap van eie, eue, eme, ene, ere, ele: zie de Saussure 239 v. v., Brugmann I, 104 v. v., Bartholomae, t. a. p. 109 v. v. De ö en ü moeten als contractieproducten van -+ien a -+ u worden beschouwd en staan dus op dezelfde lijn met an, an, ar, al. Zie Bartholomae, t. a. p. 130. Il. e-rij. A. Zwak: —, 3, e. Sterk: e, o. B. C. Zwak: i(v), i, ei. Sterk: &, öi. Zwak: u (u), ü, eu. Sterk: eu, ou. Aanm. De verhouding van 3 en 2 en 1 in -en en eu-wortels is dezelfde als die in -en en eu-wortels: 5 en staan voor vocalen, en w voor consonanten. Zie over de klankwisseling in -en en eu-wortels Schulze, Kuhn’s Zeitschr. XXVII, 420 II. @-rij. A. Zwak: —, 9, a. Sterk: ä, 6. B. Zwak: ; (t), i, ai. Sterk: ai, ör. C. Zwak: u (u), U, au. Sterk: au, öu. Aanm. Het bij de @-rij gezegde over de verhouding van « en i, w en « geldt ook hier. Zie over de klankwisseling in äs- en äw-wortels Schulze, Kuhn’s Zeitschr. XXVII, 420, Kretschmer, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 385, Wiedemann, Lit. praeteritum 29, 32. IV. ö-rij. A. Zwak: —, 3, o. Sterk: ö. B. Zwak: i (b), ö, or. Sterk: ör. C. Zwak: u (u), ü, ou. Sterk: öu. Aanm. Het bij de @-rij gezegde over ;, u, i, is ook hier van toepassing. Zie over de klankwisseling in öß- en öw-wortels Schulze, Kuhn’s Zeitschr. XXVII, 420, Kretschmer, Kuhn’s Zeitschr. XXXI, 385, Wiedemann, Lit. praeteritum 29, 33, Bechtel 274. Ten slotte geef ik enige voorbeelden der verschillende rijen. I. e-rij. De nominale stam *ped-. Zwak: ved. upabdü-, gestamp, gedruis, avest. frabda-, bovenvoet, gr. Enißdaı, dag na het feest. Tegen onze verwachting vinden wij de onverzwakte ein den gen. sing. skr. padas, lat. pedis. Sterk: gr. noö. Gerekt: lat. pös; gr. dor. nos, got. fotus, skr. acc. sing. pädam, nom. sing. päl. Het suffix -ter-, b. v. in *pater-. Zwak: gen. sing. gr. Naroods, got. fader; loc. plur. skr. pitrsu, gr. narpani. Sterk: acc. sing. skr. pitäram, gr. narlon; gr. eunaroge. (serekt: nom. sing. skr. pitä, gr. naryp; gr. eurzarog. Verder de suffixen -en-, -men- (zwak -n-, -mn-) talrijke verbaalwortels als *pet- vliegen, *bheid-, splijten, *bheudh-, waarnemen, *gem-, gaan, *men-, denken, *bher-, dragen, *kel-, verheffen. Wortel *dhe-, zetten. Zwak: 1 pers. plur. praes. ind. act. skr. dadhmas; part. perf. pass. skr. -dhita-s, hita-s, lat. crō-ditus; gr. sro, Edero, Sterk: 1 pers. sing. praes. ind. act. skr. dadhämi, gr. lOnw; gr. Oonds, hoop, got. doms, oordeel, Wortel *se-, werpen. Zwak: lat. satus; gr. sros. Sterk: gr. Inu, lat. sōmen; gr. dyploxe, got. saiso. Wortel *sthä-, staan. Zwak: ved. savyesthä (savyesthar-), de krijgsman, die aan de linkerhand van den wagenmenner staat; part. perf. pass. skr. sthita-s, gr. eurarog. Sterk: 1 pers. sing. praes. ind. act. skr. tisthämi, gr. (oem. Wortel *äg-, rijden. Zwak: skr. jman-, baan; 1 pers. sing. praes. ind. act. (oorspr. aoristpraesens *aJö) skr. djämz, gr. ayo, lat. agō. Sterk: skr. äji-s, wedloop, wedstrijd, gr. osokaenyos, lat. ambāges; gr. «yayn. Wortel *dö-, geven. Zwak: skr. part. perf. pass. ä-tta-s, genomen, ved. deva-tta-s, door God gegeven; gr. davos, lat. datus, dator; gr. doros. Sterk: 1 pers. sing. praes. ind. act. skr. dadämi, gr. dildonī, lat. dōnum. Wortel *öd-, ruiken. Zwak: gr. lo, odun, lat. odor, oleum. Sterk: gr. ododō, evaönc. Uitvoeriger bij Brugmann I, 250 v. v., van wie de hier gegeven voorstelling echter aanmerkelijk afwijkt. Indg. a. De indg. a bleef in het Arisch onveranderd; eveneens in het Indisch, behalve in tautosyllabisch ar en au: indg. *a90: skr. ajami (voor *ajämi, "oor). Ik drijf, gr. «yo, lat. ago, on. inf. aka. Indo-europees *ugro-s: ved. djra-s, veld, gr. ayeos, lat. ager, got. akrs. Indo-europees *aks-: skr. aksa-s, as, gr. a&or, lat. avis, ohd. ahsa. Indo-europees *akro-s: skr. -arra-, -hoekig, gr. «@xgos, vgl. ook lat. aether (*äkro-s) en ved. acma (n), steen, gr. axuor. Indo-europees *andhos: ved. driıhas, angst, nood, lat. angustus, vgl. ved. amhu-, eng, got. aggus en verder gr. «@yyo, lat. angu, gr. ayyı, ayyod enz. Indo-europees *ans-, *ane-: skr. aniti, hij ademt, anila-s, wind, gr. üveuog, lat. animus, anima, got. praet. uzon, blies uit. Indo-europees *anti: ved. unti, tegenover, voor, gr. are, lat. ante, got. and.. Indo-europees *apo: skr. apa, af, weg, gr. ano, got. af. Indo-europees *arg-: skr drjuna-s, wit, ved. rajata-s (wellicht reeds indo-europees *rad- naast *arg-), zilverkleurig, skr. rajald-m, zilver, gr. &oyvoos, lat. argentum. Indo-europees *dhans-: skr. hanısa-s, gans, zwaan, gr. yyr, lat. anser (voor *hanser), ohd. gans. Indo-europees *ad- (zwakke vorm van *jäg-): skr. yajäami (voor yajämi, indo-europees *iajö), ik vereer, gr. aloumı (indo-europees *iad-jo-mai), hierbij skr. yajna-s, offer, gr. ayvos (indo-europees *iagnö-s), ved. yajas, vereering, gr. @y06 (indo-europees *iados), ved. yajya-, verheerlijkend, gr. @yıos (indo-europees *agio-s). Indo-europees *kakud-, *kaküd-: skr. kakut (d), kakudinäan (nt), top, bult, lat. cacumen (wit *cacudmen). Indo-europees *kark-: skr. karka-s, karkata-s, kreeft, gr. raoxirvos. lat. cancer (uit *carcer). Indo-europees *mad-: ved. mäadämi, ik ben vroolijk, ik ben dronken, gr. uadaw, lat. mēleöo. Zie Zubaty, Archiv f. Slav. phil. XII, 418 v. v. Indo-europees *skandö: skr. skandämi, ik snel, ik spring, lat. scandö. In het heterosyllabisch at en au blijft de a onveranderd: Indo-europees *sajo-: ved. sayatva-m, verbinding, bij indo-europees *sar-, zie beneden. Indo-europees *auö: skr. dväimi (voor *avami), ik help, bescherm, vgl. lat. aveö. Tautosyllabisch af en worden in het Indisch tot e en 0 samengetrokken: ar tot e: indg. *ardh-: skr. edhas, brandhout, gr. αι9ω, lat. aedes. ook ohd. eit, ags. äd, brandstapel. an JA indg. *sai-: skr. stu-s, verbindend, dam, brug, ved. setar-, binder, lat. saeta, borstel, ohd. seid, strik.. au tot o: = indg. *aug-: skr. öjas, ved. ojman-, kracht, lat. augustas, augmentum, augeö, got. aukan, vgl. gr. αὐξάνω. $ 8. Indg. a. De ä bleef in het Indisch onveranderd: indg. *äßi-s: skr. äji-s,. wedloop, wedstrijd,. vgl. gr ὄρνεος (indg. *υγο-s), sterke trap bij skr. ajami, gr. ἄγος, lat. agö. Dezelfde wortelvorm *aj- in skr. σάμας, vergadering, gezelschap. indg. *ago-s: skr. -γäja-, offer, sterke trap bij skr. γajami en gr. ἄλγος. indg. *bhäghu-s: skr. bähju-s, arm, gr. ζίγις, dor. ζάγυς, ohd. buog, ndl. boeg. | I | indg. *bhräter-: skr. bhrätär (r), broeder, gr. ζαγεῖν, lat. fraeter, got. brobar. indg. *mäter-: skr. mätär (r), moeder, gr. ὑρνο, dor. ουράνε, lat. mäter, ohd. muoter. indg. *sthä-: skr. tisthämi, ik sta, gr. ῥώμαις (att. uit ῥίζα), lat. stäre: ohd. stäm wijst op indg. *sthó-. indg. *ekuä: skr..dgvä, merrie, lat. equa. Heterosyllabisch a en au: indg. *säio-: skr. säydu-m, avond, mits het bij *saz-, binden, behoort. indg. *dauwo-: skr. däväs, brand, boschbrand, sterke trap bij gr. δάιο (indg. *δαυΐο), skr. düvömi, ik brand, kwel (indg. *δούναγας). Het Grieksch heeft de sterke vocaal in δάυη, ὄζῳ (adj. neutr. met oe). indg. *näum: skr. acc. sing. näväme, schip, gr. πλοῦτος, lat. nemean. Tautosyllabisch & en au: indg. -äs: ved. dat. sing. suvapatyäi, aan de met goede nakomelingschap voorziene, gr. υάω, got. gibuai. indg. *näu-s: skr. näd-s, schip, gr. πλοῦτος. 8 9.. Inga. e. De inga. e ging in. de Aryische periode in a over en viel dus met inga. a (zie § 7) en inga. o (zie § 11) samen. De overgang der e in a had natuurlijk eerst na de werking der palataalwet plaats: zie § 53. inga. *esti: skr. asti, hi) (zij, het) is, gr. ēstī, lat. est, got. ist. - Ze inga. *e-bherom: skr. abharam, ik droeg, gr. ἄλγος. inga. *bherö: skr. bharāmi, ik draag, gr. ἄλγος, lat. ferō, got. bairā. inga. *genos: ved. jānasa, so licht, gr. γένος, lat. genus. inga. *ghen-: skr. hanumi, ik sla, ik dood, gr. ἔλκος. inga. *gheros: ved. hrāsa, hitte, gr. ἕλας. inga. *nebhos: skr. nabhas, wolk, hemel, gr. νέφος, vgl. gr. ρεφύλῃ, lat. nebula, ohd. nebul, ndl. nevel. inga. *penge: skr. panca, vijf, gr. πέντε, lat. quinqve, got. fimf. inga. *peq-: skr. pacāmi, ik kook, gr. προκοῦ, lat. coquō. inga. *peri: skr. pari, om, gr. πορϋ. inga. *pet-: skr. patāmi, ik vlieg, ik val, gr. πτερόν, lat. petō. inga. *ge: skr. ca, en, gr. εἰ, lat. que. inga. *gerü-s: skr. caru-s, ketel, pot, een zekere offerspijs, on. hverr. inga. *getuöres: skr. catvāras, vier, got. fidwor, vgl. lat. quatuor en gr. τετραπασ. inga. *reges-, *regos: skr. rājas, luchtruim, stof, nevel, duisternis, gr. ὑποκρίνη, got. rigiz- (*reges-). inga. *seghos: skr. sahas, kracht, geweld, got. sigis (*seghes-), bij skr. sahāmi, ik vermag, gr. ἄλγος. inga. *ueghö: skr. vahāmi, ik voer, lat. vehō, got. *wiga. (ook. gr. πάμφυλοι, Φίλο). inga. *ulge: skr. vrka, voc. wolf, gr. ὄρυξ, lat. lupus (indien lupus inderdaad gelijk is aan Aryōga; hier is het slechts om den uitgang van den vocatief te doen). inga. *bherethe, *bherete: skr. bharātha, hij draagt, gr. φορεύς, got. bairih. Heterosyllabisch ei en eu worden in het Sanskriet PN matig door ay en av gerepresenteerd: indg. *gei-: ved. givati, straft, gr. arkad. rei. —. Te. indg. *smei-: skr. smayate, glimlacht, vgl. gr. neudinos, glanunedns, eng. smile. indg. *kleuos: skr. erävas, roem, gr. xalos. Tautosyllabisch ei en eu, welke reeds in het Arische regelmatig in a, au waren overgegaan, werden in het Indisch tot e en o samengetrokken: indg. *eimi: skr. emi, ik ga, gr. el. indg. *heimen-: ved. heman-, winter, gr. yeina, year. indg. *bheudhö: skr. bhodhämi, ik neem waar, got. biuda, vgl. gr. nevdouenos (naast revdouenos). indg. *geuster-: ved. jostar-, jöstar-, liefhebbend, vgl. gr. yevorgiôr, beker, bij skr. juste, verheugt zich, heeft lief, gr. yevo, lat. gustus, got. kiusan. Indg. e. Na de werking der palataalwet (zie 8 53) ging de € nog in de Arische periode in @ over en viel dus met indg. ü (zie $ 8) en indg. ö (zie $ 12) samen. indg. *ed-: skr. (Pänini) äda, ik heb (hij, zij, het heeft) gegeten, üdivän (nis), gegeten hebbend, gr. edndas, lat. edimus, got. etum. indg. *sgi: skr. äsam, ik was, gr. hom. ne. indg. *dhe-: skr. dadhämi, ik zet, gr. nn. indg. *gen-: skr. -jani-, vrouw, got. gens. indg. *plö-: ved. prätd-, präna-, vol, gr. plenos, lat. plenus, -pletus. indg. *r2g-: skr. räj- (nominat. räf in plaats van *räk uit *reks), koning, lat. ror. indg. *ueti: skr. väti, het waait, gr. dyma (uit *auöti), ook got. waian, ndl. waaien. indg. *dusmenos: skr. durmanas, ontmoedigd, bedroefd, gr. dvomenos. Indo-europeesche taalperiode: Skriftelijke bronnen, moeder, grootmoeder, lat. mäter, Oud-Perzisch. In het Litavisch hebben de -ter- stammen nominatief op -te, dus lit. moter, vrouw, = Skr. mätä uit indg. *mäte. Heterosyllabisch & en &u: Indo-europeesche taalperiode: Skriftelijke bronnen, wind, lucht, bij Skr. vati, gr. anoï. Indo-europeesche taalperiode: Skriftelijke bronnen, ik loop, vgl. gr. 9&w. Tautosyllabisch % en “u: Van & geen zeker voorbeeld. Indo-europeesche taalperiode: Skriftelijke bronnen, hemel, gr. Zeis. $ 11. Indo-europeesche taalperiode: De indo-europeesche taalperiode aanleuning in de Arische periode aanleuning in de Arische periode in a over en viel dus met InoB: a (zie $ 7) en indo-europeesche taalperiode (zie $ 9) samen: Indo-europeesche taalperiode: *og-: Skr. aksi, 00g, gr. 0ooe, (youes, ouue, lat. oculus. Indo-europeesche taalperiode: *oktöu, *oktö: Skr. astän, ved. astä, acht, gr. öxzos, lat. octö, got. ahtau. Indo-europeesche taalperiode: *opos: ved. dpas, werk, lat. opus. Indo-europeesche taalperiode: *osth-: Skr. asthi, been, gr. ooreor, lat. os (genit. ossis uit *osthes, zie Zubaty, Kuhn’s Zeitschr. XXX], 6). Indo-europeesche taalperiode: *bheronti: Skr. bharanti, zij dragen, gr. dor. gegorzı, att. gFoovan. Indo-europeesche taalperiode: *dedörke: Skr. dadarca, hij zag, gr. drdogne. Indo-europeesche taalperiode: *dorkeiö: Skr. dargdyami, ik laat zien, ik toon, got. ga-tarhja. Indo-europeesche taalperiode: *domo-s, *domu-s: ved. damd-, huis, gr. douos, lat. domus. Indo-europeesche taalperiode: *gegöna: Skr. jajana, ik bracht voort, gr. yeyuve (dat dus niet met jajäna gelijk gesteld mag worden). Indo-europeesche taalperiode: *ghono-s: Skr. ghand-s, iets waarmede men slaat, hij die verslaat (ved.), dicht, dichte massa, wolk, gr. göorog bij Skr. hanmi, gr. delvo. Indo-europeesche taalperiode: *koksa: Skr. kaksä (naast kaksa-s), okselholte, gordel, ringmuur, lat. coxa. Indo-europeesche taalperiode: "gotero-s : Skr. katard-s, wie van beiden, gr. ion. »xoreoog, att. rrozegoc. Indo-europeesche taalperiode: *moni-s: Skr. mani-s, juweel (hoewel reeds Vedisch, moet dit woord toch een präcritisme zijn; echt-Sanskrit zoude *mani-s wezen), os. meni, vgl. lat. monile. Indo-europeesche taalperiode: *pöti-s: Skr. püti-s, heer, echtgenoot, gr. mocıs, got. Saps. Hierbij indg. *pötni, genit. pölniäs: skr. putn?, meesteres, echtgenote, gr. zoon, indg. *pröti: skr. präti, tegen, gr. o0s. An indg. *rotho-s, *rothä: skr. ratha-s, wagen, lat. rota, ohd. rad. Vgl. ook gr. 60004, gebruis, snelle beweging. indg. *somö-s: skr. sama-s, gelijk, gr. öuos, got. sama, vgl. lat. similis. indg. *ulgo-s: skr. vrka-s, wolf, gr. Avxos, got. wulfs. indg. *e-bhereto: skr. ubharuta, gr. &yptgero, 3 pers. sing. imperfect med. van *bhero, ik draag. Heterosyllabisch 05 en ou: indg. *duoiö-s: skr. dvayd-s, dubbel, gr. dorog. indg. *öwi-s: skr. dvi-s, schaap, gr. vis, ols, lat. ovis, ohd. awi, ndl. 002. Tautosyllabisch 05 en ou: indg. *lelöiga: skr. rireca, ik verliet, gr. Atlona, got. lachw. indg. *uöida: skr. veda, ik weet, gr. o/dn, got. wait. indg. *bherois: skr. bhares, ge moogt dragen, gr. gãoors, got. bairais. indg. *bhebhöudha: skr. bubödha, ik nam waar, got. baub. indg. *süunöus: skr. sunös, van den (een) zoon, got. sunaus. Brugmann (zie Kuhn’s Zeitschr. XXIV, Iv.v en Grundr. I, 70) verdedigt de meening, dat indg. o in het Arisch in open lettergrepen tot @ is geworden. Schmidt (Kuhn’s Zeitschr. XXV, 1 v.v.) heeft echter aangetoond, dat deze opvatting onjuist is en dat indg. o zoowel in open als in gesloten lettergrepen door skr. a wordt vertegenwoordigd. Bij skr. janu, knie, moet niet gr. yorv, maar gr. yovi@ onmiddellijk worden vergeleken en met de @ van skr. pädam, dätäram komt niet de o van gr. röd«, duzop«, maar de ö van gr. dor. nos, lat. datörem overeen. Evenzo is gr. ydyora gelijk aan skr. jajana, niet aan jajäna. Skr. janu, knie, däru, hout, hebben dus gerekt vocalisme tegenover gr. Voor, doe. | Ä De Saussure (96 v.) en Bartholomae (Beitr. XVII, 93, 103) hebben waarschijnlijk gemaakt, dat die Indisch o, welke met e in klankwisseling staat, van de o, die in de ö-rij voorkomt, verschilde: in het Armenisch wordt onverwachte de 0: e door o, daarentegen de o: ö door a vertegenwoordigd. Reeds in het Arij sch waren deze beide o’s echter samengevallen. § 12. Indisch O. Nog in de Arijse periode ging ö in d over en viel dus met Indisch ö (zie § 8) en Indisch # (zie § 10) samen. indg. *ökui-s: skr. ägu-s, snel, Br. OoRty, vgl. lat. compar. öcior. indg. *ömö-s: skr. ämd-s, Tauw, gr. .ouos. indg. *dlöno-m: skr. däna-m, geschenk, lat. donum, bij indg. *didöti, skr. dadäti (voor *didäti), hij geeft, gr. d/dwaı, indg. *ulgöd: skr. vrkäd, abl. van vr’ka-s, wolf, vgl. de Latijnse ablativus op -öd, -ö. indg. *bheretöd: ved. bhiüratäd, hij moet dragen, gr. PEpETo, indg. *suesö(r): skr. svasä (r), zuster, lat. soror, got. swistar. indg. *bherö: skr. bharämı (voor *bharä), gr. g:ow, lat. ferö, got. bairu. Heterosyllabisch ö en öw: indg. *pöiu-: ved. päyü-s, beschermend, gr. züv. indg. *döuen-: ved. dävane, inf. bij dadati, hij geeft, gr. eldre, vgl. gr. dowaı (naast drouwai, waarbij ved. dämane te versmelten). Tautosyllabisch ö en öw: van öj geen zeker voorbeeld. indg. *göu-s: skr. gäd-s, koe, rund, gr. fois, lat. bös, ohd. chuo, ndl. koe. § 13. Indisch 9. In het algemeen wordt de Indisch a in het Arijse door © vertegenwoordigd. Deze Iraansch-Indische i kan dus zoowel een zwakke trap bij a (Indisch e), als bij a (Indisch &, ä, ö) wezen. De tautosyllabische verbindingen 3 en 34 waren reeds in de Indogermaanse periode tot en ü samengetrokken. Voorbeelden der Indogermaanse Verwissing 9: (zie Bartholome, Beitr. Bezzb. XVII, 109 v. v.): indg. *ano-, *ane-: skr. animi, ik adem, anilas, wind, tegenover gr. ἄνεμοι. indg. *bhers-trum, *bhere-trom: ved. bharitra-m, arm, tegenover gr. σπέρμα, lat. fermentum. indg. *gena-tö(r), *gene-tö(r): skr. janīta (r), vader, tegenover gr. γῆρων. indg. *sṛ-rö-s, "īse-rö-s: ved. śīrṣa-s, krachtig, levendig, tegenover gr. Ἰσηόος. indg. *tama-rö-s: skr. timira-s, donker, bij tamas, duisternis. indg. *ghan-: skr. hinduṃ, himsāmi, ik deer, bij hanu, ik dood. Andere voorbeelden van indg. >, skr. : indg. *pate(r): skr. pitā, vader, gr. πάτερ, lat. pater, got. fadar. indg. *sthotö-s: skr. sthita-s, staande, gr. στερεός (welks echter ook indg. ṣa kan representeren, vgl. δωρός, Yezas bij dom, Tine). indg. *e-datu: skr.addyta, 3. pers. sing. aor. med. bij dd-āmi, tegenover gr. ἄρτος. De Saussure meent, dat 3, door i of u gevolgd, in het Indisch door a wordt vertegenwoordigd. De onjuistheid der meening is door Bechtel aangetoond. Bechtel neemt aan, dat de a dan in het Indisch met a is samen gevallen, wanneer zij voor den Arischen overgang van > in ; door accentverschuiving den hoofdtoon tot zich had getrokken: skr. ratna-m, kleinood, bezit: rāti-s, gunst, gave; bereidwillig, gunstig, rā-s, rijkdom, lat. res. ved. dātra-m, gave: dāna-m, geschenk, dādāmi, ik geef, gr. δωρεά, didonai, lat. donum, dōs. skr. kṣatra-m, heerschappij (ved.), adel: gr. ΚΣΑΩΡ. Men kan hieraan toevoegen: skr. ni-dhana-m, verblijfplaats, einde, dood, dhäna-m, kamp, buit, re ), bezit, geld: dühämi, ik zet, gr. «(Om Deze laatste voorbeelden (de hindsi), die niet bij Bartholomeüs worden genoemd, zouden op zichzelf voldoende zijn om te bewijzen, dat er door verzwakking uit kan ontstaan zijn. Zie beneden, waar over de klankverbindingen an, ar, ar, az/ gesproken wordt.. Verder voor y: skr. dayate, deelt, neemt deel, dayä, medelijden, gr. dalouaï. skr. dhayati, zoogt, drinkt: ved. dhäyase, te zuigen, slorpen, voeden. skr. pīyas, sap, vloeistof (ved.), water, melk: pātum, drinken. skr. vayati, weeft, vayä, twijg (ved.): vāna-m, het weven. skr. vyayati, verbergt, omhult: -vyāna-, het hullen, wikkelen. skr. vyayati, roept: vyātum, roepen. Deze theorie van Bechtel is op zichzelf niet van waarschijnlijkheid ontbloot, hoewel er bedenkingen tegen kunnen ingebracht worden: 1° ksatra- is oxyton en pleit derhalve tegen Bechtel’s regel. 2° in geen der aangehaalde woorden is het zeker, dat indg. a ten grondslag ligt. Als ratna-m werkelijk met rāti-s, rās, lat. res (indg. wt. *rā-) verwant is, dan kan het even goed op *reino-m als op *ratna-m (voorarisch *rötno-m, arisch *ratna-m) teruggaan, want ook e is een zwakke trap van © (gr. Deros bij zlōnu). Zoo kan b. v. dhana-m uit *dheno-m, datra-m uit *dötro-m (vgl gr. Jozos bij do) ontstaan zijn, enz. In stena-s, dief, senā, leger, enz. zal men in elk geval indg. ui (resp. ei of oi) moeten aannemen, daar 3 reeds in het Indogermaansch tot ? was geworden. Eene afzonderlijke behandeling vereischen de verbindingen van 9 met nasalen en liquidae, welke naast de sonante nasalen en liquidae in de stamtaal moeten bestaan hebben. In de verbindingen aan en 3n wordt de 3 in het Indisch regelmatig door i vertegenwoordigd: indg. *samö-s: ved. simä-s, elk, vgl. samu-s, elk, iemand, uit *smmo-s. indg. *tamarö-s: skr. timird-s, donker, zwakke trap bij tänas, duisternis. indg. *hamb-: skr. bimba-m, bimba-s, schijf, zwakke trap bij gr. B£ußı$ (Beitr. zur gesch. der deutschen sprache XVIII), 238 heb ik ten onrechte bimbu- van B#uß«$ gescheiden). we 99. u indg. *ghan-: skr. hindsmi, himsämi, ik deer, zwakke trap bij skr. hanmi, ik dood, ik sla. In plaats van de lange sonante liquidae neem ik aan, dat de Indogermaansche stamtaal de verbindingen ar, al (zowel hetero- als tautosyllabisch) heeft bezeten. In het Arisch bleven zij onveranderd, in het Iraansch werden zij tot ar. In het Indisch werden zij verschillend behandeld, naar mate zij al of niet in de nabijheid van een labialen consonant of klinker stonden. Ging aan indg. ar, al geen labiale consonant vooraf en werden zij niet door een labiaal gevolgd, dan werden zij in het Indisch voor vocalen tot ir (il), voor consonanten tot ir. In de onmiddellijke nabijheid van labialen gingen indg. ar, al in het Indisch voor vocalen in ur (ul), voor consonanten in ür over. Indg. ar, al voor vocalen, niet in de nabijheid van labialen, skr. ir: indg. *gari-s: skr. giri-s, berg, vgl. lit. geria, woud, oksl. gora, berg. indg. *garö: skr. girämi, ik verslind, vgl. oksl. äirg, ik verzwelg, gr. ßagadoo, indg. *gales: skr. giras, gen. abl. sing. van gir, stem, vgl. oksl. glasi, stem, on. kalla, roepen (indg. *gals-) enz. Daar er ook vormen met r zijn (lit. garsas, lat. garrio; gr. yüovs), is het mogelijk, dat giras niet op *gales, maar op *gares. teruggaat. indg. *karö: skr. kirämi, ik strooi. Indo-Europees: *tarv, *tarvā, *terv-, naast Indo-Europees: *terv-, schrijf: *tarvī, ga over, vergelijk: Grieks: reigo, zegeroo. Indo-Europees: *larns: Vedisch: tiras, door, vergelijk: Latijn: trans. Indo-Europees: *ar, al voor consonanten, niet in de nabijheid van labialen, schrijf: *r: Indo-Europees: *armā-s: Vedisch: arma-s, arm, Latijn: armus, Gotisch: arms. Indo-Europees: *kars-: Vedisch: cirsan-, schrijf: girsa-m, hoofd, vergelijk: Grieks: hoöen en ook schrijf: ciras (Indo-Europees: *karos), hoofd, Grieks: xaron, xaow. Indo-Europees: *dalghō-s: schrijf: dirgha-s, lang, vergelijk: Grieks: dolīyog. Indo-Europees: *gal-s (wellicht *gor-s): schrijf: gir, stem. Verder verscheidene passieve participia perfecti als girnd- bij girami, kirna- bij kirami enz. Het spreekt vanzelf, dat schrijf. jirna-, vervallen, oud, niet met Latijn: granum kan worden gelijkgesteld: het eerste wijst op Indo-Europees: *garnō-, het tweede echter op *grāno-. Moeilijkheid geven vormen als Vedisch: jurati, jüriyati, vervalt, neemt af: waarschijnlijk zijn zij ontleend uit een dialect, waar ar altijd tot ur (ur) werd, of naar analogie van andere verba gevormd, waar de u volgens de klankwetten was ontstaan (sphurati). Indo-Europees: ar, al voor vocalen, in de nabijheid van labialen, schrijf: ur: Indo-Europees: *uaren-: Vedisch: urana-s, ram, lam, vergelijk: Grieks: górōs (gen. van *aēyr). Indo-Europees: *palu-s: schrijf: puru-, veel, vergelijk: Grieks: zoaros en Gotisch: filu. Indo-Europees: *spharō: schrijf: sphurāni, ik beweeg (intr.). Indo-Europees: *garu-s: schrijf: guri-s, zwaar, gewichtig, eerwaardig, vergelijk: Grieks: Preis, Gotisch: kaurus, ook Latijn: gravis. Indo-Europees: ar, al voor consonanten, in de nabijheid van labialen, schrijf: ür: ur Indo-Europees: *paruo-s: schrijf: pūrva-s, eerste, vergelijk: Oudsaksisch: prūvi (privi) en met m Gotisch: fruma. Indo-Europees: *palnō-s: schrijf: pūrna-s, vergelijk: Gotisch: fullus. Latijn: plenus wijst op Indo-Europees: *pleno-s en moet dus van schrijf. pūrnd- gescheiden worden. Indo-Europees: *pal-s: schrijf: pūr, stad, vergelijk: Grieks: rūlis. Indo-Europees: *maldhen-: schrijf: mūrdhā (n), hoofd, vergelijk: Oudengels: molda. Vrij gewoon zijn de verbindingen Indo-Europees: war, ual, schrijf: voor vocalen ur (b.v. in üdrana-s, ram, lam), voor consonanten ur: Indisch *uardhuö-s: skr. ürdhva-s, hoog, vgl. gr. 60905, lat. arduus (zonder u aan het begin, dus Indisch *ardhuö-s). Indisch *ualmi-s: skr. ürmi-s, golf, ags. wylm, wielm, ohd. walm. Indisch *ualnä: skr. ürnä, wol, vgl. got. wulla. Indisch i. De; bleef in het Indisch onveranderd: Indisch *imes, *men: skr. imas, wij gaan, gr. inev. Indisch *bhibheimi: skr. bibhemi, ik vrees, ohd. bibem. Indisch *diui: skr. divi, in den hemel, gr. At. Indisch *d: skr. id-am, dit, lat. id, got. it-a. Indisch *uidme, *uidmen: skr. vidma, gr. (Lever, lever. Indisch *owi-s: skr. dvi-g, schaap, gr. dis, ols, lat. ovís, got. awr-. Indisch *suädistho-s: skr. svädistha-s, zoetste, gr. jaros. Indisch *esmi: skr. asmi, ik ben, gr. ein (*eouï), got. im. Indisch *esti: skr. asti, is, gr. Eorı, lat. est, got. ist. Indisch *idhi: skr. idhi (voor *idhi), ga, gr. 19ı. Indisch i. De; bleef in het Indisch onveranderd: Indisch *giuo-s: skr. jiva-s, levend, lat. vivus. Indisch *griva: skr. griva, nek, oksl. griva, manen. Indisch *piuen-: skr. piua (n), zwellend, vet, gr. zior. Indisch *pi-, zwakste trap bij *pöi-: skr. pita-s, gedronken, gr. rivo, nid. Indisch *simen- (wortel *si-, *sai-, *sai-): skr. sima (n), schedel, grens, vgl. gr. 19u«. Indisch *uirö-s: skr. vira-s, man, held, vgl. lat. vier, got. wair, bij gr. is, /gı, lat. vis. Indisch u. De u bleef in het Indisch onveranderd: Indisch *dhughate(r): skr. duhitä (r), dochter, vgl. gr. FvyaL Indisch *jugö-m: skr. yugdm, juk, tijdvak, gr. Luvor, lat. Jugum, got. juk. Indisch *kunös: skr. gunas, van den (een) hond, gr. xuvoc. Indisch *klutö-s: skr. erutd-s, gehoord, beroemd, gr. Arzos. Indisch *rudharö-s: skr. rudhira-s, vgl. gr. &evdoos (Indisch Erudhrö-s, lat. ruber. De wortel is *rudh-, *erudh-, *reudh-, *ereudh- en schijnt secundair van *eru-, *ereu- gevormd te zijn: vgl. skr. arund-s en arusd-s, roodachtig. Indisch *suädu-s: skr. svädhu-s, zoet, gr. dus. Indisch *nu: skr. nd, nu, gr. ν, got. nu. Ik neem niet aan, dat indisch rw voor volgende u tot r is ontstaan: voor grnöti zie de Saussure 244, Vgl. Brugmann I, 41. Indisch u. De ü bleef in het Indisch onveranderd: Indisch *bhuti-s (wortel *phü-, *bheus-, *bheue-): skr. PRbH: welvaart, vgl. gr. yvors. Indisch *dhümö-s: skr. dhüma-s, rook, gr. dünds, lat. fūmus. Indisch *küro-s: skr. güra-s, held, gr. -xvoos in @xvgog, ongeldig. Indisch *müs: ved. müs-, muis, gr. gös, lat. mūs, ohd. mūs. Indisch *nü: ved. nü, nu, gr. vōr. Indisch m. De m werd reeds in het Arisch regelmatig tot a en viel dus met n (zie § 19), als ook met indisch a (zie § 7), e (zie § 9), o (zie § 11) samen: Indisch *gmskheti: skr. gacchati, gaat, vgl. gr. imper. ṝāōxe, bij den wortel *gem-, gaan. Indisch "guiö-s: skr. gata-s, gegaan, gr. pharos; lat. De eveneens bij *gem-. Zoo ook indisch *gmti-s: skr. gati-s, gang, toevlucht, gr. BAŌS, got. -qumbi-. Indisch *kmtö-m: skr. gāta-m, honderd, gr. pharang, lat. centum, got. hund. Dat wij met m te maken hebben, blijkt uit lit. seimtas. Indisch *dekm: skr. dacă, gr. dixi, lat. decem, got. tāhiun. Dat de grondvorm m bevat, blijkt uit lit. deszimt. Voor l en voor vocalen mm): Indisch *gmmiöt: ved. gamyāt, hij (zij, het) moge gaan, bij *gem-. Indisch *smmö-s: ved. sama-s, jemand, gr. and-, got. sums. Naast *somö-s: ved. sima-s, elk. Indisch *smmer-: skr. sūmā (in de ā-klasse overgegaan), halfjaar, jaar, ags. sumor, ndl. zomer. 19. Indeling. De dentale, gutturale en palatale verhouden zich reeds in het Aische tot a, e en o en vallen dus met indeling m (zie § 18), a (zie § 2), e (zie § 9) en o (zie § 11) samen. Voorbeelden van de dentale x: indeling *n-mrtos: skr. amrta-s, onsterfelijk, gr. ἀθανάτοος. indeling *mntö-s: skr. mata-s, gedacht, gr. -υρός in ὑπερνᾱρός, lat. -mentus, got. munds. Het is niet onwaarschijnlijk, dat ook voor mm, ss in de stamtaal moeten worden aangenomen, maar zekere voorbeelden hiervan ontbreken. Zie Brugmann ], 195 en vgl. Ök 169 (§ 199, Anm. 2.). Voor u en voor vocalen aan (zie blz. 95): indeling *ptunrö-s: skr. piward-s, vet, gr. ῥιάκος. indeling *neun: skr. nava, vgl. gr. ἱερή. Lat. novem heeft naar analogie van decem. Met skr. nava staat echter volkomen gelijk got. niun. Tit lit. devymi et dat de grondvorm bevatte. Voor x en voor vocalen aan (zie blz. 95): indeling *mnnietai: skr. manyate, denkt, gr. σοφιστής. indeling * nn-udro-s: ved. anudra-, waterloos, gr. ἀήρ. indeling * innd-s: skr. tanu-s, dun, gr. ῥαγυπόγρανα, lat. tenuis (naar het femininum. indeling * nui), vgl. ohd. dunn:. In skr. santi, zij zijn, zoek ik niet indeling * snti, maar * senti: zie Brugmann I, 195 en Same, Inog, forschungen 1, 8 v. v. Voorbeeld van de Srefaelische n: indeling * Inghü-s: skr. laghü-s, licht, gering, gr. ἡλιος (εὐήλιος -s), vgl. gr. ἀγέρωχος (*εὐήλιος -s). Voorbeeld van de palatale x: indeling * dnketi: skr. däcati, hij (zij, 2) bijt, vgl. gr. δάκτωρ, δάκτυλος. § 20. Het vraagstuk der lange sonanten nasalen. Waarschijnlijk ten onrechte meenen sommige geleerden (de Saussure 239 v. v., Brugmann I, 208 v., enz.), dat de Indo-Germaanse stamtaal lange sonanten nasalen heeft bezeten. 