title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Dit is echter onjuist. De herinnering van den kortstondigen roem der Oostgoten onder hun grooten koning was verbleekt. Daarenboven had de sage de lotgevallen van den persoon en van het volk dooreengemengd en de verschillende tijden verward. Ermanarik en Theodorik, feitelijk ruim een eeuw van elkander gescheiden, zijn in de sage tijdgenooten geworden en de eerste heeft Odoaker verdrongen. Herinneringen aan Theodorik's jeugd, aan de dagen der dienstbaarheid van zijn volk onder de Hunnen, aan menigen strijd der Oostgoten leven in dit sagencomplex voort. Die sagen nu zijn door de Alemannen, de bondgenoten en vrienden der Oostgoten, bewaard en vorder ontwikkeld. In een samenhangend epos zijn zij niet bewerkt. Middeneeuwsche Duitse epische liederen behandelen tal van episoden der sagen van Dietrich van Bern. Zijn heldengestalte is ook in andere sagenkringen, met name in die der Nibelungen, ingelijfd. In allerlei lokale Duitse sagen is hem een rol toebedeeld. In het Noorden is hij door de Nieckersaga in de 13e eeuw uit Nedersaksen geïmporteerd. Een hoofdtrek in de verhalen van Dietrich van Bern is de verhouding tot de Hunnen en hun koning. Die verhouding nu was bij de Oostgoten, gelijk bij tal van andere Germanen, een tijdlang een vriendelijke; en zodoende toont ons de sage in den vorm die van hen afkomstig is, Etzel als een milden en rijken germaanschen volkskoning. Digitized by Google 173 volstrekt niet als den woesten Attila der geschiedenis of der frankische voorstelling. Van de veelzijdigheid der betrekkingen tusschen Germanen en Hunnen is de germaanse heldensage een spiegel. Zoo geeft de Walther-sage, van eenigszinds onzekere herkomst en ons alleen in afgeleide vormen bewaard, een beeld der verhoudingen aan het hof van den Hunnenvorst in de 5e eeuw. Daar leven de koningskinderen der verbonden of eedsplichtige volken als gijzelaars, wel goed behandeld maar toch bewaakt: van de Franken de jonge held Hagen, van de Aquitaniërs (Westgoten) Walther, met hen het burgondische prinsesje Hildegund. Nadat Hagen reeds vroeger was ontsnapt, ontvluchtten nu Walther en Hildegund, met elkaar verloofd, het hof hunner ballingschap, en nemen schatten mede. Deze geven aanleiding tot een strijd met de Frankenhelden, Hagen en den jongen koning Gunther, in het Wasgenwoud (Vogesen), waarbij alle helden wel gewond en verminkt worden maar ten slotte als vrienden scheiden elk naar zijn land. Of wij in dit verhaal historische gebeurtenissen kunnen vinden is hoogst onzeker; de achtergrond van historische toestanden is onmiskenbaar. Bij de Franken ontstonden de sagen van Hugdietrich en Wolfdietrich. Hugo Theodoricus (de Franken noemden Hugones) is de zoon van Chlodowech, die, van onechte geboorte, moeite had zich te handhaven, maar die de macht van zijn rijk Austrasie belangrijk vermeerderd en het rijk der Thüringers vernietigd had (511—534). In de epische volksliederen, waarin de Franken hun bedrijven hebben bezongen, is het uitgangspunt te zoeken der verhalen over hem die wij in verscheidene vormen bezitten. Ook zijn zoon Theodebert moest zich tegenover zijn bloedverwanten handhaven, en steunde op de trouw zijner mannen. Deze hoonstrekkens zijn in de sagen van Hug- en Wolfdietrich gemakkelijk te herkennen; overigens heeft de latere poëzie die sagen met andere verhalen, met name met de mythe van Ortnit, verbonden, en het tooneel er van in het Oosten, in Constantinopel, geplaatst, hetgeen wel op de periode der kruistochten wijst. Dit laatste geldt ook van het verhaal dat een Duits spelmanns gedicht van koning Rother, die zijn getrouwe te Constantinopel gevangen hield bevrijdt, nadat zij hem aan zijn zingen hebben herkend, en die onbekend de koningsdochter wint, welke den vorst gaarne volgt die zoo dappere dienaars had en die haar zoo ridderlijk vrijde. Een aanknopingspunt voor dit als een sprookje vertelde verhaal, is te zoeken bij de Longobarden: koning Rother wint de oostersche prinses op dezelfde wijze waarop wij bij Paulus Diaconus lezen dat Authari de Beiersche Theudelinde had gevrijd. Door een reeks van bronnen ons het volledigst bekend is de Siegfriedsage. Wij bezitten daarover de Noorsche liederen der Edda, die niet alle overeenstemmen, maar die een ouderen vorm der sage vertegenwoordigen dan de hoogduitsche, en wier leemten aangevuld worden door het prozawerk, de Volsungasaga. Daarnaast geeft de Prieks saga de geschiedenis in den vorm zoals die in Nedersaksen zich had ontwikkeld; terwijl de hoogduitsche vorm in het Nibelungenlied en de Klage is nedergelegd. Dit zijn de drie grote takken der overlevering, afgezien van de afwijkingen welke binnen elke sfeer, met name in de Noorsche bronnen, zich vertonen, en van jongere epische bewerkingen in een lied over den „hoornen Siegfried", dat in volksboeken en eiders gebrekkig bewaard is. Intussen is het ons hier evenmin om een overzicht over deze literatuur als om een volledige behandeling der sage te doen. Wij hebben alleen er op te wijzen, dat zij wel niet zoo geheel als de sagen der Amelungen in de geschiedenis wortelt, maar toch sterke historische aanknopingspunten heeft. Die hebben wij niet te zoeken voor den voornaamsten held Siegfried. Ik vermag in hem noch Armin den Cherusker noch dien vermoorden Austrasische koning Sigibert, den gemaal van Brunhilde, te zien; maar acht dat hij geheel mythisch van oorsprong is. Dit is echter stellig niet het geval met de koningen, wier allitererende namen : Gunther, Godomar, (voor wie Gernot in de plaats kwam), Giselher, die zijn van burgondische vorsten. In de katastrophe der Nibelungen vinden wij ongetwijfeld de herinnering aan den ondergang van het burgondische rijk in de Rijnpalm: in 437 was de koning Gundicarius met zijn geslacht voor de Hunnen bezweken. De samenhang van deze geschiedenis met de Hunnen is dus een historische trek; en men kan zelfs in het vinden van werkelijke gebeurtenissen nog verder gaan. Attila stierf in 453 in de nacht, waarin hij met een germaansche prinses was gehuwd; het gerucht wilde dat deze Ildico op hem de val van haar geslacht bloedig had gewroken. Zij kan een burgondische geweest zijn. In de ouderen Noorse vorm van de Nibelungensage wreekt Gudrun haar broeders op Atli; niet, gelijk in 't Nibelungenlied, Kriemhild haar eerste gemaal Siegfried op haar verwanten. Hoe dit ook zij, of men al dan niet in Gudrun-Kriemhild de Ildico vindt van de historie, dat ook de Nibelungensage niet zonder den machtigen indruk van historische feiten, den Tal der Burgondiers, is tot stand gekomen, staat vast. Evenzeer echter, dat de historie slechts een der beide wortels is van dit geheel. Wij wenden ons nu tot de mythische bestanddeelen in de heldensagen. Vooraf gaat daarbij de opmerking, dat wij in de heldensagen geen godenmythen zoeken. Men heeft dit vaak gedaan en de vraag behandeld welke god achter Siegfried, Dietrich, Beowulf schuilt. De meening is dan dat de heldensage een vervormde, eenigszinds verloopen godenmythe is; en men twist er over of deze of die held een Wodansheld, een Donarsheld, een Freyr of een Baldr is. Tegenwoordig zien wij in dat deze vraag geen inhoud heeft. De heldensage heeft zich zelfstandig gevormd, parallel met de godenmythe. Vinden wij er misschien hier of daar dezelfde mythen in terug, daaruit volgt nog niet dat de een uit de andere is ontstaan. De meening dat wij in helden de gestalten der goden herkennen is in de Griekse mythologie nog verbreid, in de Germanische hebben de beste geleerden haar geheel opgegeven. Daarbij komt nu nog dat wij bij de Germanen nauwelijks sporen vinden van heroencultus. De helden, die wij in de heldensagen ontmoeten, voor een goed deel historische personen, zijn niet vergoddelijkd zelfs die onder hen die geheel mythische wezens zijn, genieten geen vereering. Zoo is dan de oogst die wij uit de heldensagen binnenhalen voor de godsdienstgeschiedenis alleen de kennis der mythische formules; maar deze achten wij niet gering. Met de Ermanariksage verbonden, en wel door de Alemannen die wij reeds als de bewaarders en overleveraars der oostgotische sagen hebben leeren kennen, is de Harlungenmythe, waarvan ook verscheidene plaatsnamen in Duitsland de herinnering bewaren: de Harlungenberg in Brandenburg en Breisach, dat door overeenkomst met den naam van den schat Brisingamen het tooneel der geschiedenis is geworden. De voornaamste vorm van deze met allerlei trekken overgeleverde mythe is die waarin de twee broeders, die in Duitse bronnen Ambrica en Fridila heeten, bezitters van een rijken schat, waaronder het kleinood Brisingamen, door Ermanarik verraadlijk gelokt en gedood worden. Zij zijn aan hun ge trouwen opvoeder Eckehart ontroofd, terwijl de koning hen belaagt op raad van den ontrouwen Sibicho. Daar Jordanes, die met de Duitse Harlungenmythe niet bekend was, het verhaal heeft van de twee broeders Ammius en Sarus die hun zuster Sunilda, door paarden vertrapt, op den koning wreken, zoo kan een historisch bestanddeel in het mythische verhaal zijn opgenomen. De Edda-liederen hebben in latere mythencombinatie de geschiedenis van Sörli en Hamdir aan Gudrun Sigurds vrouw vastgehecht. In de jongelingen die sterven, omdat zij de bruid welke zij den daggod zullen toevoeren zelf willen rooven, of om den gouden schat die hun tegenstander begeert, zien wij een Dioskurenpaar: zij brengen het licht maar worden door den dag gedood. Een dageraadsmythe zal hier wel de kern der verhalen zijn, al heeft de sages ontwikkeling allerlei trekken er bij gevoegd die wij niet daaruit kunnen verklaren. Trouwens evenzeer bij deze Harlungen als bij de Hertungen blijven bezwaren bestaan tegen de vereenzelviging zoowel met de indische Acvins als met de lakonische Dioskuren. Deze zijn ruiters, de Acvins heeten er zelfs naar, terwijl wij bij de "germaanse heiden Dioskuren" van paarden en wagenen niets verneinen. Ook van de betrekking tot sterren, waarbij zowel bij de Acvins als bij de broeders van Helena verschillende trekken op wijzen, is bij die Harlungen en Hertungen geen spoor aan te wijzen. Van de vergelijking blijft eigenlijk niet veel meer over dan de algemene trekken: een broederpaar dat onmiskenbaar met het licht van den morgen in verband staat. Een andere vorm waarin de Dioscurussen mythologie bij de Germanen voorkomt is de z.g. Hartungensage, van Ortnit en Wolfdietrich. Zij heeft nog meer wijzigingen ondergaan en vreemde bestanddeelen in zich opgenomen dan de Hartungensage. De kern, door Müllenhoff gereconstrueerd, is deze. Een held (Ortnit, Hertnit, de oudere Hartung) verwerft in een strijd met een demonisch geslag (de Isungen) een schoone vrouw (een Valkyre), die hem in die strijd tegen haar eigen verwanten helpt; hij bezwijkt echter in het gevecht met een draak. Zijn jongere broeder (Hartheri, voor wie Wolfdietrich in de plaats is gekomen) verslaat de draak en neemt zijns broeders wapenen en weduwe. Gelijk men ziet is de mythologie evenmin toegeschreven tot een eenvoudige dageraadsmythologie, maar dat ook zij in de afwisselende strijd tussen licht en duisternis haar oorsprong heeft is duidelijk. Ook in de verhalen van "Wolfdietrich staan de getrouwen (de Berchtungen) en ontrouwen (Sabene) tegenover elkaar. Bij de Hartungensage ligt de vergelijking met het goddelijke broederpaar der Nahanarvalen bij Tacitus voor de hand; de vandaalse koningen, Asdingi, de mannen met vrouwelijken haartooi (Jord. c. 22), stammen van dit Dioskurenpaar af, dat door een priesters "muliebri ornament" gediend wordt. Talen van mythische formules en gewone vertellingsmotiveven vinden wij in de heldensagen. De held die te vondeling gelegd, bestemd gedood te worden, onder vreemden opgroeit; de zwerveling en balling; de strijder die draken bevecht: ziedaar van die algemene mythische trekken, al of niet tot een natuurverschijnsel terug te brengen, in vele heldensagen terugkeerende. Wij vinden ze in de verhalen van Dietrich, Wolfdietrich en andere germanische helden telkens. De beroemdste dezer verhalentypen ligt voor ons in het oudste epische gedicht dat wij in de deutsche taal bezitten, van den strijd tusschen Hildebrand en Hadubrand. De strijd tusschen vader en zoon, met de verschillende episoden er van: het voorafgaande gesprek, het herkenningsteeken, den tragischen afloop, vinden wij in tal van mythologieën terug; het meest gebeken in het Perzische epos en in de Ierse heldensagen. Een samenhang, met name met het Perzische verhaal van Rostam en Sohrab, hebben men reeds vroeg aangenomen, vooral Uhland gaat daar ver in en vindt ook elders in namen en verhalen overeenkomsten tusschen het Perzische en het germanische sagen. Ook de Ierse geschiedenis van Cuchulain en Conchobar komt treffend overeen; terwijl Griekse (Odysseus en Teleuton), Russische (Ilja) en andere verhalen althans belangrijke parallellen leveren. Wanneer men nu de verklaring van deze parallellen noch in een natuurmythe noch met anderen in een rechtsgebruik vindt, dan blijft de vraag uiterst raadselrijk. Het schijnt evenmin geraden de overeenkomst voor toevallig te houden, als bij de wijde verspreiding van het verhaal aan literatuur afhankelijkheid te denken, terwijl het ook niet aangaat het zoo uitgevormde verhaal reeds als het bezit van het Indogermaanse oervolk aan te merken. Mijn komt het nog het waarschijnlijkst voor, dat ten slotte een natuurmythische formule de kern is van de geschiedenis, hetgeen evenwel literaire afhankelijkheid als verklaring van bijzonderheden niet uitsluit! Vooral van Dietrich, de meest populaire heldengestalte in een groot deel van Duitsland, van wie "rustici cantabant olim", werden tal van bedrijven verteld, waarin hij stormreuzen verslaat, met dwergen strijdt, en over 'geheel de plaats van den dondergod inneemt. Deze mythen zijn meestal van beperkt plaatselijk karakter. Dat de held daarin als een Donar voorkomt moet ons echter niet bewegen dit voor zijn eigenlijk karakter te houden. Dietrich zelf heeft met den dondergod niets te maken; in weerwil van wat velen daarover hebben gezegd. Maar, wat zoo dikwijls in de mythologie geschiedt is ook hem overkomen: hij, de populaire held, heeft in verscheidene mythologieën de vacante plaats van den god ingenomen; een verwisseling die aangaande zijn eigenlijk wezen niets bewijst. Wij komen nu tot de meest mythische der heldensagen: Siegfried en de Nibelungen. De hoofdtrekken van dit verhaal, dat trouwens in de verschillende vormen waarin wij het bezitten sterke afwijkingen vertoont, zijn de volgende. Een held groeit op in het bosch, zonder zijn ouders te kennen, opgevoed door een kunstvaardige smid. In den vrede met een draak verwerft hij een onmetelijken schat. Hij verliest de jonkvrouw op den berg, daar hij door een vlammenend vuur (de Yafrlogi) rijdt, en wekt haar uit den diepe slaap. Door een drank der vergetelheid verlaat hij haar echter en komt onder de macht van een demonisch geslacht, de Nibelungen, wier zuster hij huwt en aan wie hij zijn oorspronkelijke bruid, den schat en ten slotte ook het leven verliest. Dit is wat wij met de meeste waarschijnlijkheid uit de verschillende typen die wij bezitten als kern kunnen opmaken. De noorsche vorm staat uitvoerig stil bij de geschiedenis welke aan die van Siegfried voorafgaat, van het geslacht der Volsungen. De schat, met den vloek die op dat goud rust, is een motief dat daar op den voorgrond staat, in het Nibelungenlied geheel ter zijde is gelaten. Ook of de Valkyrje, die de held eerst gewonnen had, dezelfde is als Brunhild, de bruid die hij voor den Nibelungenvorst verwerft, is in de bronnen verschillend voorgesteld. Het springt evenwel in het oog, dat het oorspronkelijk zuiver mythische verhaal door de verbinding met historische sagen zeer is veranderd: de demonische Nibelungen zijn samengesmolten met de burgondische koningen. Ook heeft het verhaal niet weinig van zijn duidelijkheid verloren doordat de meeste dichters die het ons hebben overgeleverd van het oorspronkelijke karakter er van weinig vermoedten. In het Nibelungenlied hebben de vorsten en althans Kriemhild niets meer van een duister demonengeslacht. Dat ook het verhaal, gelijk wij het in groote trekken samenvatten, geen eenheid vormt, behoeft geen betoog. Wij herkennen er in allerlei mythische formulaten, die aan vele verhalen gemeen zijn en die, als men ze tot haar eenvoudigste vorm heeft herleid, niet nader te verklaan zijn. Zo die opvoeding van de held in het bosch, zijn onkwetsbaarheid op een enkel plekje na, zijn stand in draken, de vergetelheidsdrank, de verwerving van het goud. Wanneer wij dit nu terzijde laten dan houden wij over het verhaal van het verwerven der bruid, den rit door de vlammen, en dat van den ondergang van de held die aan de demonen (de Nibelungen) valt. Het eerste, het bevinden van de jonkvrouw op den berg, is parallel met mythen als die van Freyr en Gerda, Svipdag en Menglod. Trouwens, gelijk het met mythen verklaring en het aanwijzen van mythische parallellen altijd gaat, zo laten ook deze verhalen, hoe eenvoudig ook, geen volkomen zekere uitlegging toe. Wij zien daarin de jonge held van den dag (Siegfried) die de zon (Brunhild) wekt in den morgen, na den rit door het licht van den dageraad (Vafruðnir). Maar de mythe van Freyr en Gerda herinnert eer aan de aarde in de lente gewekt. Door den zomergod. Zo is het ook met het andere gedeelte van het verhaal. Is in het eerste de held overwinnaar, het licht bezwijkt weer, de dag gaat in den nacht, het zomerseizoen in den winter onder. Siegfried komt onder de macht der Nibelungen en sterft. De zin is duidelijk; bij verschillende trekken is echter niet uit te maken of er meer aan den dag dan aan het jaar moet gedacht worden. In elk geval is Siegfried een lichtheers, van den dag of van den zomer, die heerlijk opgaat maar ten slotte voor de demonen der duisternis zwicht. Niet uit de periode der volksverhuizing, en ook uit een andere Streik dan die welke door die volkerenbeweging beroerd werd, namelijk uit Saksen, is de Wielandsage herkomen, die wijd verbreid, door de angelsaksische poëzie, een der oudste Eddaliederen, de Völuspa en ook een oud-angelsaksisch runenkistje met afbeelding tot ons gekomen is. De kulturhistorische achtergrond deze sages is overoud: het bewerken van 't metaal en het dienstbaars maken van het vuur: in den kunstvaardige smid schuilt ook hier wel, gelijk elders, een oude vuurgod of vuurdemon. Dit wil niet zeggen dat wij Wieland (Völund) met een der goden van het germaanse pantheon vereenzelvigen, evenmin dat wij het er voor houden dat hij ooit als god vereerd is, maar alleen dat wij in de trekken van het verhaal omtrent hem, vooral zijn dienstbaarheid en zijn wraak, een oude vuurmythe zien. De meening, dat in die mythe antieke motieven dichterlijk bewerkt zijn, mist allen grond. Zo W. Golther, Die Wielandsage und die Wanderung der fränkischen Heldensage (Germania XXXIII) en H. Schuck, Völundsagan (Ark. f. nord. Fil. IX). Gaarne zouden wij in de heiligen die de verhoudingen en vooral de stemmingen afgespiegeld zien der tijden waarin de verhalen zelf ons verplaatsen. Dit is echter niet het geval. De gedichten zijn te ver van de periode der volksverhuizingen verwijderd om ons de kleur van het leven uit die tijd terug te geven. De idealen, de karakters, de toestanden zijn voor het grootste gedeelte die der latere Middeleeuwen, waarin die gedichten vervaardigd zijn. Het is natuurlijk mogelijk in enkele trekken oudere verhoudingen terug te vinden: in het beeld der germaanse koningen met hun lange, blonde lokken, in de trouw die hen aan hun mannen en die mannen aan hen bindt, in de trouw der gade die met haar gemaal sterven of hem wreken wil, in de ruwheid en woestheid van den strijd, de wisselvalligheid in de levensomstandigheden, waardoor een fatalistisch gevoel gewekt wordt bij de erkennis dat na vreugde leed volgt. Maar dit alles is te algemeen, te weinig scherp van omtrek om het te beschouwen als een beeld van het leven in de volksverhuizingsperiode; en het fatalisme der stemming kan evenzeer heidens als christelijk gekleurd zijn. Wat ons evenwel het recht gaf de heldensagen als getuigen aan te halen betreffende die periode op te roepen, dat is dat het historische materiaal uit die tijd dateren, entoen met de aanwezige mythische stof is samengesmolten. Nog slechts van enkele trekken heeft men beweerd; en zonder daarvoor veel instemming te vinden; dat zij aan de klassieke litteratuur ontleend zijn. Het mag dus als vaststaand gelden, dat evenzeer de historische bestanddeelen der heldensagen als de mythische germaansch zijn. Digitized by Google 185 Bit resultaat nu is van veel betekenis, vooral bij de schaarsheid van oude gegevens die wij omtrent germaanse mythologie bezitten. Wij weten nu, dat de Germanen de mythische voorstellingen van den strijd tusschen licht en duisternis, in de dag- en in de jaarmythologie hebben gekend. Die hoofdtrekken der natuurmythologie zijn onmiskenbaar in de geschiedenis der Harlungen en in die van Siegfried en de Nibelungen. Daarbij treden ook reuzen en dwergen als demonen van het volksgeloof op de voorgrond; trouwens veelal in de latere verhalen over Dietrich. Ook taal van zeer verspreide motieven van vertellingen, als de strijd met draken met of zonder natuurmythischen achtergrond, leven in de germaanse heldensage, zonder dat het blijkt of waarschijnlijk is dat zij van elders zijn ontleend. Hoe meer wij bij de Germanen als van vreemden oorsprong moeten erkennen, des te meer moet de nadruk vallen op hetgeen bij hen oorspronkelijk is. Welnu in de heldensagen, waarvan de stof in hoofdtrekken tot de volksverhuizing opklimt, zien wij dat die poetische verbeelding, welke de herinnering aan het eigen verleden met natuurmythen verbindt, gelijk reeds in Tacitus' Germania is aangeduid, dat doordringen van het mythische en het historische de Germanen tot aan het eind, ja tot over de grenzen der heidense periode, eigen is gebleven. Wel is waar leveren de heldensagen ons niet meer dan enige weinige natuurmythische formules. Er godengestalten in te zoeken hebben wij reeds boven afgewezen. Ook al zou het boven twijfel verheven, wat Müllenhoff met zooveel verstand poogde te bewijzen, dat in de heldenmythen verscheidene godenmythen te herkennen zijn, dan zou nog geen Digitized by Google 186 die verhalen aangaande de heroen geen direct bewijs liggen voor de vereering der goden, die men er in meende terug te vinden. Overigens is de middeleeuwsche epiek van het Nibelungenlied, de Klage, ook Gudrun, geheel van het Christendom doordrongen. Wel wordt het heidendom van Etzel vermeld, zelfs is in de Klage Etzel Christen geweest maar weer teruggevallen, doch van heidense overblijfselen in taal of gewoonten of beschouwingen, gehakt in den Heliand, kunnen wij hier niet spreken. Alle formules en zeden zijn kerkelijk: Brunhild en Kriemhild gaan ter kerk, kinderen worden gedoopt, bij de uitvaart van Siegfried gaat alles christelijk toe! Hierover uitvoerig en grondig A. E. Schönbach, Das Christentum in der altdeutschen Heldendichtung (1897). HOOFDSTUK VI. De Angelsaksers. Bronnen: Wij sommen hier niet de uitgaven op der angelsaksische teksten, waaronder de Bibliothek der angelsächsischen Poesie van Chr. Grein (1857—58, nieuwe uitg. van R. Widker 1881—98), daarnaast sinds 1872 een Bibliothek der angelsächsischen Prosa. Verder uitgaven door Conybeare, Kemble, Thorpe, Cockayne (Leechdoms, wortcunning and starcraft of early England 3 vol. 1864—66). De Gesetze der Angelsachsen door I. Schmid (1832, 2e uitg. 1858); sinds 1897 verschijnt een groote uitgave door F. Liebermann. Verder de uitgaven van Beowulf; die van Beda, van Gildas, van Nennius (waarover H. Zimmer, Nennius vindicatus 1893). — Van literatuurgeschiedschrijvingen zijn te vermelden, ook hier het werk van A. Ebert (zie bij hoofdstuk IV); B. ten Brink in Paul's Grundriss (onvoltooid); B. ten Brink, Geschichte der englischen Literatur (1 1877); H. Morley, English writers (1 3e ed. 1891); de volledigste R. Wülker, Grundriss zur Geschichte der angelsächsischen Literatur (1885) met rijke opgave van literatuur. LITERATUR: Th. Mommsen, Rom. Gesch. V (het hoofdstuk. Britannia); van de groote historische werken zij hier alleen genoemd J. M. Lappenberg, Geschichte von England, 1 Angel- sächsische Zeit (1834 engelsche vertaling 1845 revised 1883); een goed beknopt overzicht gaf F. Winkelmann, Geschichte der Angelsachsen (1883 in Oncken Allg. Gesch.) ; E. A. Freeman, Teutonic conquest in Gaul and Britain (4 lect. 1887); L. Weiland, Die Angeln. Ein Kapitel aus der deutschen Altertumskunde (1889, een kleine ethnographische Sonographie); beknopte overzichten in de uitgaven der Soc. f. prom. ehr. knowl. door J. Ritchie, Celtic Britain; Grant Allen, Anglo-Saxon Britain. Voorts: J. M. Kemble, The Saxons in England (2 vol. nieuwe ed. 1876, het uitvoerig hoofdstuk „heathendom" met veel kritiek te gebruiken); J. M. Kemble, over de Stammtafel der Westsachsen (1836); O. Haack, Zeugnisse zur altenglischen Heldensage (1892); G. Binz, Zeugnisse zur germanischen Sage in England (P.B.B. XX). Over Beda: K. Werner, Beda der Ehrwürdige (1875) ; L. Knappert (in Theol. Tijdschr. 1897) ; men zie voor de literatuur bij Wülker. Van de overrijke literatuur over Beowulf vermelden wij alleen de verhandelingen van S. Bugge (P.B.B. XII) ; B. ten Brink (1888); G. Sarrazin (1888); vooral K. Müllenhoff, Beowulf. Untersuchungen über das angelsächsische Epos und die älteste Geschichte der germanischen Seevölker (1889); de door buitengewone scherpzinnigheid verworven resultaten van dit boek zijn in den tekst van dit hoofdstuk grootendeels gevolgd. Een overzicht der gevoelens over Beowulf bij H. Morley in de bovengenoemde literatuurgeschiedenis, en Symonds, Germanische Heldensage §.23 — 25. Nog zij herinnerd dat het vroeger genoemde, algemene werk van F. B. Gummere, Germanic origins (1892) vooral van de Angelsaksers notitie neemt. Ook de werken van G. Stephens over de runische monumenten en van Steenstrup over de Deense en Noorsche vestigingen in Brittannie mogen hier genoemd worden, al bepalen wij ons hier tot de Angelsaksers. Inhoud. De Romeinse beschaving in Brittannie minder doorgerekt dan elders. — Vestiging der Germanen: Juten, Angelen, Sakeers. — Tegenstelling der angelsaksische vestiging in Brittannie met de frankische in Gallie. — Strijd met de Britten. — Kerstening der Angelsaksers. — Geen literatuur uit de heidense periode. Beda. — Zijn berichten omtrent de bekeering: koning Edwin; 189 Digitale Library of the Netherlands (DLB) 189 de priester Co'ifi ; de heidense koning Penda. — Literatuur in de landstaal : toverspreuken, stamtafels. — Godennamen. — Heidensche trekken in de christelijke literatuur, b.v. bij Kynewulf. Het epos Beowulf. Inhoud. — Oorsprong der daarin bebandelde sagen. — Historische trekken: Hygelac en de historische Beowulf; Deense vorsten; Geaten en Zweden; Headobarden; zaal Heorot-Hleidr. — Natuurmythen: de zwemwedstrijd met Breca; Grendel en diens moeder waterdemonen; kamp met den draak. — Kunstmotor: Sceaf-Scyld-Beowulf. — De beoordeling van het leven in den Beowulf. "In Brittannie führten keine Gründe politischer Klugheit die deutschen Eroberer wie in anderen Provinzen des Reichs zum Anschluss an römische Traditionen; keine von römischer Bildung durchtränkte heimische Bevölkerung lebte dort mit den Einwanderern "vermischt, bereit ihnen diese Bildung zu vermitteln". Veel meer onvermengd dan de stammen van het Westen en het Zuiden en ook dan de Oostgermanen der volksverhuizing waren die Germanen gebleven, die van de kusten der Noordzee naar Engeland overtrokken. De Romeinen hadden na een bezetting van 3 eeuw Engeland ontruimd en er wel gebouwen, muren, inscripties en andere stoffelijke overblijfselen achtergelaten maar geen blijvende instellingen die na hun vertrek duurden. De Romeinse heerschappij over Brittannie had altijd slechts het karakter gedragen van een bezetting door enkele legioenen; Engeland was niet als Gallie doortrokken van de Romeinse beschaving, die den val van het rijk overleefde. Toen dan de Romeinen Brittannie verlieten, bleef de Britse (keltische) bevolking vrij wel in een toestand van anarchie achter, weerloos tegenover de Germanische invallen, waartegen zij nog onder keizer Honorius te vergeefs Romeinse bescherming inriep. Reeds in de 4e eeuw waren de invallen der zeevarenden Germanen begonnen; de Vikingstochten, die parallellen loopen met, maar veel langer duren dan de volksverhuizingen te land. Tot een blijvende vestiging in Engeland leidden die invallen eerst nadat de Britse koning Vortigern in een zijner vetten met naburen zoo onberaden was de hulp van het saksische opperhoofd Hengist in te roepen. Hengist en Horst bleven in het land, waar hun wapenen hadden gezegeerd (449); na hen volgden ongeveer een eeuw lang steeds nieuwe golven van immigrerende Germanen uit het Jutse schiereiland en van de mondingen der Elbe. Uit Jutland kwamen de Juten die zich in Kent vestigden, uit Sleeswijk de Angelen, uit Holstein de Saksers. Deze stammen nu stichten rijkjes langs de gehele Oostkust van Engeland, drongen de keltische bevolkingen naar het Westen en het Noorden terug en breidden hun gebied steeds meer uit. Zeer terecht heeft Freeman gewezen op het grote verschil tussen de angelsaksische vestiging in Engeland en de frankische in Gallie. Terwijl de Franken geheel geromaniseerd werden, beschaving en taal der oude wereld overnamen, zo viel de Angelsaksers geen zodanig erfgoed toe. Ook met de keltische inboorlingen vermengden de veroveraars zich niet, zij drongen ze terug; de ondergang der Britten is in levende kleuren door Gildas geschilderd (560). De strijd met de Britten en Schotten heeft lang geduurd en ontbrandde telkens weer; nog in 603 moesten de northumbrische Saksers de Schotten bij Degsastan terugdringen. Natuurlijk is niet in geheel Engeland het keltische element uitgeroeid, vooral in de westelijke streken als Devonshire, Somerset is het sterker dan in de oostelijke vertegenwoordigd; maar de verovering der Angelsaksers heeft toch overwegend het karakter gedragen van het verdringen van het een volk door het andere. Ook het Christendom dat de Britten reeds sedert omstreeks 200 A. D. hadden aangenomen werd door de Angelsaksers verworpen. Gedurende ruim een eeuw hielden zij aan hun germanische heidendom getrouw. Toen drong de nieuwe godsdienst van twee zijden bij hen in. Van eerste werkten onder hen keltische (Iersche) zendingen (Columba in Iona al reeds 563); en sedert 600 werd Engeland direct van Rome uit bewerkt door Augustinus die zich te Canterbury nederzette. Ruim een halve eeuw later was het Christendom onder de Angelsaksers algemeen, en wel in de vorm die zich aan het primaat van Rome onderwierp. Wij hebben deze beide stroomingen, de vrijere der Iersche zendelingen en de pauselijke die in Bonifatius haar triomf vierde, reeds ontmoet in de geschiedenis der zending onder de Duitse volken. Bewust wij nu uit die heidensche periode der Angelsaksers (450—600) een inheemse literatuur, dan zouden wij daarin voor de germaanse mythologie een bron van onverwaarbare waarde hebben. Maar ook hier moeten wij ons vergenoegen met hetgeen de geschriften uit den tijd na de bekeering ons mededeelen, en met wat onder het volk in de overlevering is blijven bestaan. De waarheid daarvan is echter soms onderschat, althans voor de germaanse mythologie niet zoo gebruikt als wenschelijk zou zijn geweest. Ten slotte is toch de vrij rijke angelsakse letterkunde de oudste welke een germaanse stam in een germaanse taal heeft voortgebracht. Het is jammer dat op dat gebruik der inheemse taal een uitzondering maakt de schrijver, die het meest gelezen is en die betrekkelijk nog zoo dicht stond bij de heidense periode van zijn volk. Maar Beda (672 — 735) schreef niet alleen in het Latijn, hij ging geheel op in kerkelijke zaken en zag het verleden van zijn volk, welks kerkhistorie hij beschreef, geheel met het oog van een monnik. Toch vinden wij bij Beda althans enkele hoofdstukken, die ons een blik gunnen in de geschiedenis van den overgang tot het Christendom. In Northumbrie vond zij plaats door de prediking van Paulinus onder koning Edwin op zeer vreedzame wijze. Beda doet ons een samenkomst bijwonen (II: 13), waarin de koning zijn grooten, ook zijn opperpriester Coifi over de zaak raadpleegt. Deze Coifi staat aanstonds gereed om de oude goden prijs te geven, hij heeft bij hun dienst nooit veel profijt gevonden, de waarheid er van is hem niet duidelijk, hij is geheel vrij van bijgeloovige vrees en bereid zelf het eerst met lans en zwaard het heiligdom en het beeld te ontwijden en te slopen. Een beter figuur maakt een ander der optimaten; in een dichterlijk beeld beschrift hij hoe een vogel in de verwarmde feestzaal komt binnenvliegen, uit het barre winterweer buiten om aan de andere zijde van de winter te verdwijnen „de hieme in hiemem"; zoo is 's menschen kortstondig leven tusschen een onbekend verleden en een onbekende toekomst; waarom zouden wij dan niet luisteren naar de nieuwe leer, die ons daaromtrent zekerheid belooft? Wij moeten evenwel niet meenen dat de invoering van het Christendom bij alle Angelsaksers zonder slag of stoot heeft plaats gehad. De mercische koning Penda (626 — 655) heeft er zeker tot aan het einde met alle macht tegen verzet. De northumbrische vorst Oswald die in den strijd tegen hem gevallen was, wordt als een Christen-martelaar beschouwd; reeds Beda verhaalt van een reeks van wonderen bij zijn graf en door zijn relieken geschiedenis. De heidense koning had eerst Oswalds hoofd en afgehuve- nen ledematen aan boomen opgehangen, misschien wel als offer voor zijn goden. Evenals in Duitsland leefde in Engeland het oude heidendom nog lang na de bekeering in tal van magische formules en gebruiken. Al hebben wij er in de Angelsaksische literatuur geen uit den heidenschen tijd zelf, gelijk de Merseburger toverspreuken, zoo zijn er toch verscheidene waarin de heidensche gedachten duidelijk te voorschijn treden. Zoo in die incantatie tegen reumatische ziekte, voorgesteld als door de pijlen of sperren der goden, der elven of der heksen (haetskessan) in het bloed en in de ledematen gebracht. Over 'tgeheel waren de tooverspreuken hier verbonden met geloof aan en aanroeping van de machtige geesten der dementen. Zoo had stromend water magische kracht tot genezing van ziekten : een voorstelling die men niet zit den christelijken doop behoefte af te leiden. Ook de moederaarde, die in een akkerzegen Prece heet, wordt bebouwd met allerlei symbolische riten en spreuken, die de vruchtbaarheid moeten aanbrengen; de overvloed van kerkelijke formules die daarbij voorkomen doet ons het oorspronkelijke heidense karakter niet voorbijzien. Ook hier ijveren de wereldlijke en kerkelijke wetten tegen allerlei vormen van tovenarij en waarzeggerij: bezwering van mensen en beesten, toverdranken, het boze oog en wat dies meer zij, zonder dat alles te kunnen uitroeien. De angelsaksische stamtafels hebben wij reeds vroeger, in verband met andere stamsagen, vermeld. Deze dorre lijsten zijn het geraamte van allerlei sagen, waarvan wij evenwel niet vernemen dat zij in poëtische bewerkingen zijn ontwikkeld, maar die in de volksverbeelding toch moeten hebben bestaan. De genealogieën der koningsgeslachten hebben namen van verschillende herkomst met elkaar gecombineerd. Zoo zijn zowel Sceld (Scyld), die vereenzelvigd is met de stamheer der daaropvolgende koningen, als Beowulf en koning Offa uit het stamland der Angelsaksers tussen Noord- en Oostzee medegebracht; wat in de enkele gestalten en verhalen aan die stammen zelf toebehoort en wat van deenschen oorsprong is, daarover lopen de gevoelens ver uiteen. Wijzen dus de stamtafels in hun kern op de voor-engelsche periode der Angelsaksers, zij zijn in Engeland gelocaliseerd, op de vorstengeslachten der enkele rijken overgedragen. Onze kennis van de goden der heidense Angelsakser, putten wij uitsluitend uit deze genealogieën en uit eigennamen. Wij brengen het daarbij dus niet veel verder dan tot namen; poogt men het karakter van die goden nader te beschrijven, dan leent men altijd de trekken bij andere germaanse stammen. Wij vinden dus Woden, Juno, Tiw, Seaxneat, Baldur, de Nicors of watergeesten; wellicht nog enkele anderen. In eigennamen als Oswald, Oswin herkennen wij het woord voor god, en in Alfred e.a. de Alfen. Men ziet dat de oogst van deze schraal is; maar hij is toch voldoende om ons te overtuigen dat de Angelsakser uit hun stamland de oude germaanse goden hadden megebracht. Voor de heldensagen ook van andere stammen hebben zij levende belangstelling gehad. Deze Angelsakser hebben de vermaarde sagen van Ermanarik, Walther, Wieland bezongen; en dit feit wijst op een levendig verkeer met de verschillende germaanse volken van het vasteland, door wie zij die sagen lieten verhalen. Toch draagt het grootste gedeelte der angelsaksische literatuur een bijbelsch en kerkelijk karakter. Zij was echter niet in 't Latijn maar in de landstaal geschreven. In de landstaan bezong de dichter Ksedmon (680), die in een visioen des nachts de gave der poëzie had ontvangen, den val der engelen en andere bijbelsche beelden, in gedachten die vergeleken kunnen worden met de jongst gevonden Genesis-fragmenten van den saksischen dichter van den Heliand. Ook Kynewulf, de groote angelsaksische dichter der ranische verzen, raadsels en dergelijke, bezong in Andreas en in Elene heiligenlegenden. Koning Alfred was een groot begunstiger der vaderlandse letteren, en vertaalde in 't angelsaksisch geschriften van Orosius, Beda, Boethius en Gregorius den Grooten. Wij leggen de nadruk op de inheemse taal van al deze produiten, omdat zij menige heidense voorstelling heeft helpen bestendigen, buiten weten en tegen de bedoeling der schrijvers zelf. "Wij hebben hetzelfde opgemerkt bij den saksischen Heliand: de taal is vanzelf het voertuig van oude stof. Zoo vinden wij in Kynewulfs Elene zeer vaak Wyrd als het noodlot, Wig voor den krijgsgod, den oppergod als stuurman, het kruis als een verborgen schat en de nagels als toovenniddelen, de zee met de trekken van Nastrand, zeer aanschouwelijke beelden uit het leven van zeevaarders, en wat dit meer is. Het voornaamste producent der angelsaksische literatuur heeft ons een grooten rijkdom van sagen bewaard. Het is het epos Beowulf, dat wel niet later dan de 8e eeuw in zijn tegenwoordigen vorm voltooid zal wezen, maar waarvan de inhoud ons in den tijd vóór en van de immigratie der Angelsaksers in Engeland verplaatst. Dit gedicht vertelt ongeveer van den Deense koning Hröðgar, uit het geslacht der Scyldingers, die de groote zaal Heorot bouwde. Een monster, Grendel, rooft daar elken nacht van 's konings dapperen, niemand kan weerstand bieden, tot- dat de grote Grote Beowulf eerst Grendel, en daarna in de diepte der zee Grendel's moeder doodt. Met geschenken overladen keert Beowulf naar zijn land terug, waar hij koning Hygelac opvolgt. Na een lange en roemrijke regeering onderneemt hij als grijsaard een draak te bevechten die onraadlijke schatten bewaakt. Bij zijn ontmoeting met het monster vergezelt hem de jonge Wiglaf de Scylfing, die zijn meester echter niet vermag te redden. Beowulf bezwijkt in den strijd door het gif van het dier, hij heeft echter ook den draak gedood en smaakt de voldoening met zijn dood het goud voor zijn volk te hebben verworven. Met zijn plechtige uitvaart eindigt het gedicht. Uit dit kort overzicht blijkt reeds dat de Beowulf uit twee hoofdvlakken bestaat: het eerste verhaalt van den strijd met Grendel en diens moeder, het tweede, kortere, van den draak en 's helden dood. De samenhang tussen deze twee delen is vrij los. Daarenboven zijn er episodisch tal van sagen ingevoegd: Beowulf's wedstrijd in 't zwemmen met Breca, een drakenkamp van Sigurd en diens neef Fitela, verhalen van den frieschen koning Pin, van Offa en Thrytho, waarin een angelsaksische held uit het stamland met een historische mercische koning min of meer is samengesmolten, van den Zweedse koning Ongentheow, en nog meer andere. De eerste vraag die zich aan ons voordoet is deze: bij wie behoort dit gedicht? Dadelijk valt in het oog dat de Angelsaksers in het gedicht zelfs niet genoemd zijn, en dat wij daarentegen voortdurend in Scandinavische landen verplaatst worden: bij Denen en Geaten, in wie wij niet de Juten maar de Göten van Zuid-Zweden zien. Enkele geleerden menen daarom, dat het angelsaksische gedicht niet veel meer is dan een vertaling van een Deens origineel, of, dat al het niet in zijn tegenwoordige vorm uit het Deens vertaald is, dat althans de sagen die het bevat bij de Scandinaviers hunne volle ontwikkeling hadden gekregen en ook reeds in liederen waren bewerkt. Intussen is dit niet alleen onbewijsbaar, het is ook in hoge mate onwaarschijnlijk. Integendeel, wij zetten alles erop, dat wij met Müllenhoff, ten Brink en Symons in het Beowulf-epos vinden de ontwikkeling door de Angelsaksers zelf gegeven aan tal van sagen uit hun stamland medegebracht of ook in blijvend verkeer met dat land overgenomen. Dat er dan sterke punten van overeenkomst zijn met de inhoud van Deense verhalen, is dan niet verwonderlijk. Zo, op verschillende wijze, Thorkelin, Grundtvig, Jessen, Bugge, Mone, Ettmüller, Sarrazin; nog onlangs heeft E. Sievers aangetoond dat de Deense sage, gelijk die ons bij Saxo bewaard is, een geheel reeks van heldennamen met Beowulf gemeen heeft (Beowulf en Saxo, in Ber. üb. d. Verb. d. kön. sächs. Gesellsch. der Wiss. Phil. Hist. Cl. Sitzung 6 Juli 1895). Bij de overeenkomst met de Noorse Grettis-sagen, door Vigfússon aangetoond, is Beowulf het oorspronkelijke, waaraan de Noorsche Verteiler ontleend heeft. (Zie H. Gering, Der Beowulf und die isländische Grettissaga, Anglia III). Digitized by Google 199 Halen kan niet bevreemden bij volken die zoo vaak met elkaar in aanraking, en blijkbaar voor den Vikingentijd niet doorlopend in vijandige aanraking kwamen. Ook dat de sagen bij andere stammen dan waarbij zij oorspronkelijk te huis behoorden haar vollen wasdom krijgen, staat niet op zichzelf. Wij zagen reeds dat de oostgotische sagen vooral bij de Alemannen zijn blijven leven, dat wij die van Hug- en Wolfdietrich niet door de Franken hebben ontvangen, terwijl ook de herinnering van den val der Burgondiers bij andere volken is bewaard. Geen wonder dus dat de Angelsaksers , die zelfs van andere volken de sagen bewerkten (Ermanarik, Walther) uit hun stamland die van naburen hebben meegebracht. Wel trekt het onze aandacht, dat de periode van den tijd in Engeland zelf wel in de keltische sage van koning Arthur leeft, maar bij de Angelsaksers zelf niet, althans niet meer dan men daaromtrent uit losse namen der stamtafels kan afleiden. Intussen is dit mede hieruit te verklaren, dat bij die Angelsaksers andere gestalten en verhalen reeds de verbeelding bezighielden. 