title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Een beknopte opsomming in E. H. Meyer, Germ. Myth. §§ 86, 87, 88. Zekerheid en betrekkelijke waarde der archeologische onderzoekingen. — Verschillende rassen ? — Nomaden ? — De drie Perioden. — Vreemde invloeden en handelswegen. — Getuigenis der monumenten ten aanzien van den godsdienst : steenen, graven, Symbolen, mythologische afbeeldingen. — Slotsom. „Aus den alten Grabhügeln schallt uns nur getöse ? „noch keine vernehmliche Stimme entgegen „Het zijn „slechts enkele en minder belangrijke zijden der beschrijving waaromtrent die overblijfsels enig beschrijven". Zulke uitspraken waarschuwen ons tegen overschatting van de archeologische Studie. Toch hebben deze betekenis en waarde. Uit tijden waaromtrent geenerlei historisch bericht ons inlicht, bezitten wij tal van materieele overblijfsels : opgerichte steenen, steenkamers, steenkringen, graven, paalwoningen, schedels, beenderen, huisraad, gereedschap, wapens, versieringen. De prehistorische archeologie tracht nu aan die talrijke en zoo verscheidene overblijfsels antwoorden te ontlokken op allerlei vragen: naar de uitbreiding der rassen, de oudste toestanden en verhoudingen, den oorsprong der beschaving. Dit onderzoek sluit zich bij dat der geologie aan en beschikt over stellige gegevens. Uit de vondsten in de meersen van Midden-Europa, in de grotten en de rivierbeddingen in Frankrijk, langs de kusten van Denemarken en Schotland zijn er gevolgtrekkingen te maken wier juistheid niet te betwijfel valt. Het is zeker dat wij voor het leven van het menschdom op aarde, ook in Europa, met duizenden van jaren moeten rekenen. Digitized by Google Even zeker, dat wij van die voortijd van ons geslacht ons geen idyllisch beeld moeten vormen : wij kunnen ons die bevolkingen die geen huisdier kenden dan hier en daar de hond, nog zonder landbouw, zieh met moeite beveiligend tegen de aanvallen van wilde dieren, ter- nauwernood het noodige voedsel door jacht en visscherij zieh verschaffende, stellig hier en daar kannibalen, nog slechts van de ruwste wapenen en gereedschappen voor- zien : wij kunnen ons zulke bevolkingen nauwelijks op te lagen trap voorstellen. Toch moeten wij er ons voor wachten op de uitkom- sten deze studie al te stoute omvangrijke theorieen te bouwen. Wat de materiële overblijfselen ons zeggen, zeggen zij duidelijk genoeg, maar hun getuigenis gaat veel minder ver dan velen meenen. De vondsten zijn talrijk, maar toch fragmentarisch. Naast voorwerpen wier oorsprong en bestemming aanstonds duidelijk is, laten andere een wijd veld voor gissingen. Steenen en beenderen zijn ten slotte stom, zij vertoonen iets aan- gaande uitwendige toestanden, maar verraden niets van der menschen denkbeelden en gevoelens. Zoo behartigt men de waarschuwingen van hen, die ons afraden een volledig kultuurbeeld van den steentijd te schetsen, of theorieën omtrent den oorsprong der beschaving op de archeologie te bouwen. Toch willen wij met omzichtigheid de vruchten deze Studie inzamelen. Vooral het Noorden is daarbij van belang. "Waar is ook elders van wat materiaal gevonden, de overblijfselen uit Denemarken en Zweden, voor een goed deel bijeengebracht in de musea te Kopenhagen en te Stockholm, hebben voor het onderzoek een geheel eigen- aardige waarde. De eerste vraag die zich voordoet is of de overblijfselen uit de voortijd enige licht verspreiden over de oudste volkaverhuizingen. Van welk ras of welke volkenfamilie waren die bewoners, wier steenkamers en gereedschappen ook het Scandinavische Noorden vertonen? Men heeft langen tijd gemeend in hen mensen van geheel ander ras dan het onze te moeten zien. Doch met weinig grond. Het schema scheen anders veel aantrekkelijks te hebben. In de steentijd zouden Finnen of andere mongoolse stammen tot ver in Midden-Europa gewoond hebben; de bronstperiode zou aan de Kelten; de ijzerperiode aan de Germanen toebehooren. In elk geval zouden aan de dolichocephalen van edel, indo-europees bloed overal in Europa brachycephalen van lager ras zijn - voorafgegaan. Tegenwoordig hebben de feiten tot andere beschouwingen geleid en met name die ontastbare autochtonen van onbekend, of althans vreemd ras opgeruimd. De schedels uit de Deense z.g. reuzenkamers en de Zweedse steengraven behooren niet alleen volgens Scandinavische geleerden, maar ook volgens een man als R. Virchow, met grote waarschijnlijkheid aan voorouders van hetzelfde ras als de tegenwoordige bewoners. Daarenboven, indien de opeenvolgende archeologische perioden telkens samenvallen met de verovering en heerschappij van een nieuw volk dat het vorige verdrong, zouden die perioden scherp van elkaar gescheiden moeten zijn. Dit nu is niet het geval. De overgangen zijn geleidelijk. Noch plotseling, noch algemeen wijkt steen voor brons, brons voor ijzer. De oudste overblijfselen verhalen ons dus niets van het uitroeien of verdrijven van het een volk door het andere. Hiermee is evenwel gelicht opgegaan over de vraag van waar de bevolkingen gekomen zijn. Evenmin zijn vreemde invloeden op die bevolkingen uitgesloten. Alleen blijkt dat geen plotselinge overgangen of verschuivingen hebben plaats gehad, althans niet in het Noorden, zover wij in het verleden vermogen te zien. En in Midden-Europa weten wij wel, nog in historische tijden, van allerlei wisseling van bevolking; maar er is toch sterke grond voor de meening dat reeds de paaldorpen der Alpenvlakten door lieden van indo-Europeanisch bloed bewoond zijn geweest. Wat nu de leefwijze die oudste Europeers betreft, zoo ziet men in hen gaarne nomaden. Zij zouden met hun kuddes uit Azië gekomen, en tot het begin van onze jaartelling, ja langer, 'Wanderhirten' gebleven zijn. Enkele berichten bij klassieke schrijvers moeten dan dat gevoelen steunen. Strabo beweert dat de stammen aan gene zijde van de Elbe met hun kuddes rondtrokken: maar hoe dat onherbergzame, boschrijke land de noodige weiden opleverde, en waarin die kuddes bestonden is niet duidelijk. Caesar's bericht, dat de Germanen zich niet op landbouw toelegden, strijkt met het vermelden van koorn bij die Caesar zelf en met het beeld dat Tacitus teekent, waaruit blijkt dat akkerbouw aan de Germanen van de 2e eeuw niet vreemd was. Vermogen wij dus in de Germanen bij hun intrede in de geschiedenis geen nomaden te zien, ook ten aanzien van de veel oudere, prehistorische bevolkingen pleit alles tegen deze meening. Vooreerst zal noch Midden- noch Noord-Europa een geschikt land geweest zijn om er met kameelen of schapen rond te trekken. De overblijfselen zeggen hetzelfde. Wanneer in de Alpenmeersen de palen bij tienduizenden te tellen zijn, dan wijst dit toch wel op vaste woonplaatsen. Evenzo de grote steenen gebouwen en wallen in Duitsland, Engeland en Scandinavië. Nomaden mogen hier en daar steenhoopjes oprichten: grote hunebedden, reuzenkamers en steenwallen bouwen zij niet. Ook de z.g. Klokkenmogendheden langs de Deense kusten, de hoopen met overblijfsels van schelpdieren, gereedschap en wat meer bij de prehistorische mensen in gebruik was, bewijzen duidelijk dat de lieden zich daar gevestigd hadden waar de Oesterbanken langs de kust hun gerecht voedsel verschaften. De oudste bewoners zullen in jacht en visserij en in hetgeen de natuur vanzelf opleverde hun onderhoud commercieel gevonden hebben; vaste woonplaatsen moeten al spoedig tot een begin van landbouw geleid hebben, wat ook de vondsten zelf aanwijzen. Het middelpunt van den archaeologische arbeid ligt in het opbouwen van de theorie van drie perioden: steentijd, brons- en ijzertijdperk, die de trappen der beschaving aanwijzen. Vooral, maar toch niet uitsluitend door de Deense geleerden is dit stelsel zeer uitvoerig toegelicht, in dier voege dat elk van die hoofdperioden weer in twee groote onderafdelingen is gesplitst. Uit het oudste steentijde bezitten wij dan de overblijfselen aan de kusten rondom het Kattegat, de schelphoepen, die tot minstens het derde duizendtal jaren vóór Chr. zouden opklimmen. De jongere steentijd is die der grote monumenten (neolithische of megalithische periode); steenen en instrumenten zijn reeds meer bewerkt en de beginselen van decoratieve kunst zijn zichtbaar. Tusschen de steen- en bronsperioden ligt misschien een trap waarop koper nog onvermengd met tin bewerkt werd. Dan volgen de oudere en de jongere bronsperiode die ons reeds tot, wellicht over de grens der historische tijden brengen. Eindelijk komen de ijzeren wapens en gereedschappen in gebruik. De tijdsbepalingen zijn hoogst onzeker; in elk geval moet men de perioden voor Zuid- en Midden-Europa ettelijke eeuwen vroeger dagteekenen dan voor het Scandinavische Noorden, waar evenwel het ijzer enige eeuwen v. Chr. in gebruik was. Deze geheele theorie vindt hier en daar nog tegenspraak, zo komt Lindenschmit er heftig tegen op. Laat ons toegeven dat zij oorspronkelijk niet anders was dan een werkhypothese. Maar zij heeft de proef doorstaan en over het geheel van de stof een bevredigende indeling gegeven. Ook hebben nieuwe vondsten haar meer bevestigd dan verzwakt. Het stelsel der drie perioden, uitgebreid en aangevuld, huldigen heden ten dage niet alleen de noordsche geleerden, maar de meeste onderzoekers in alle landen hebben het aangenomen. Het vaak geopperde bezwaar, dat men bij die indeeling uitsluitend lette op het materiaal waaruit de voorwerpen vervaardigd werden, geldt niet meer, althans de nieuweren, b.v. Soph. Müller, hechten ook aan de vorm en aan de ornamentatie, de decoratieve motieven, groot, volgens sommigen zelfs te groot, gewicht bij het dateeren der voorwerpen. Dat men de perioden naar steen, brons en ijzer noemt, wil daarenboven niet zeggen dat de gehele kultuur op dit verschillend materiaal berustte; alleen dat de kultuurperioden grootendeels met het gebruik dier materialen samenvallen. Ook dat men tusschen wat tot een vroeger en wat tot een later tijdvak behoort niet altijd een scherpe grenslijn kan trekken, houden die nieuweren in het oog. Ook over de vraag naar vreemde invloeden op de bevolkingen van het Noorden in prehistorische tijden doen de vondsten licht opgaan. Ten onrechte heeft men beweerd dat alle bronswerk vreemd import zou zijn, hetzij van de Feniciërs hetzij uit Zuid-Europa afkomstig. Het lijkt geen twijfel dat naast geïmporteerde voorwerpen andere door de noordsche bevolkingen zelf in brons zijn bewerkt. Dat de eerst in de bronsperiode voorkomende versiering met spiralen met de myceensche kunst samenhangt is meer dan waarschijnlijk, ook doordat een onverbroken strook lands die spiraalornamenten op bronsvoorwerpen vertoont van Griekenland door Hongarije en Duitsland tot Denemarken. Trouwens, de geheele bronskultuur, waarin ook het goud voor het eerst werd geweld, wijst in een land dat geen koper noch tin voortbracht op samenhang met andere landen. Daarentegen bezat het Noorden, dat Elektron (barnsteen) dat in Griekenland op zoo hoogen prijs werd gesteld, en dat zelfs in Egyptische graven der VIe dyn. is gevonden. Wij moeten dus aanvaarden dat reeds zeer vroeg een handel in brons ter een en barnsteen ter andere zijde van Zuid-Europa, met name Griekenland en Etrurie, met Denemarken en de Oostzee verbond. De handelswegen zoeken wij niet alleen meer over zee, door de Feniciërs met pleisterplaatsen in West-Europa, of wel van Zuid-Rusland naar de Oostzee; maar met zekerheid kunnen wij verscheidene handelswegen aanwijzen door het hart van Midden-Europa, zoowel langs den Donau als langs Rhone, Aar en Rhijn, zoowel naar de Britse eilanden als naar Denemarken. Directe betrekkingen tusschen het Noorden en de beschavingen in Italië en Griekenland knoopte deze handel niet; wij moeten ook hier aan een golvende beweging denken. De waren zullen van den eenen stam tot den naburigen zijn gekomen; en zoo kan de ruilhandel der Barbaren onderling de wegen gebaand hebben tusschen Zuid- en Noord-Europa. Dit zijn min of meer vermoedens, maar die op de gegevens rusten en deze het best verklaren. Het blijkt in elk geval, dat van den oudsten tijd de Germanen hun beschaving onder vreemden invloed hebben verkregen. Op welke wijze ook: de bronskultuur is ontleend aan de oude beschavingen. Wat er met het metaal en het ornamentaal motief nog meer kan zijn overgebracht, laat zien niet bepalen. Daar er geen directe betrekkingen waren, bestaat geen grond te vermoeden dat dit veel is geweest. G. Maspero y Historia antigua de los pueblos del Oriente clásico (1895), p. 393. H. Genthe, Über den etruskischen Tauschhandel nach dem Norden (Neue Ausg. 1874). Stoffelijke voorwerpen gaan eerder van hand tot hand dan denkbeiden en gewoonten. Maar, daar er toch een weg was, is de mogelijkheid van zekeren invloed niet te loochenen. Wat wij tot hier toe uiteenzetten is evenwel slechts het noodzakelijke kader voor datgene waarom het ons te doen was: de godsdienst die de oude overblijfselen ons kunnen leren kennen. Trouwens hebben wij reeds gewaarschuwd tegen te hoog gespannen verwachtingen. Wij bezitten slechts fragmenten; en het blijft uiterst moeilijk gedachten en gevoelens uit stomme monumenten af te lezen. Van ouds heeft men allerlei verklaringen beproefd, die wij nu vergeten. De bekende steenen bij Salisbury, de z.g. stonehenge, zullen wel niet opgericht zijn ter gedachtenis van de 400 edelingen in 472 door Hengist verslagen, gelijk Nennius dat monument het eerst vermeldt, meende; noch het overblijfsel zijn van een Romeinse tempel, zooals bij Inigo Jones (midden der 17e eeuw) te lezen staat. Dergelijke overblijfselen in Denemarken hield Ole Worm (1643) voor oude Thingplaatsen, waar recht en wet bedeeld en koningen gekozen werden, of voor de afgebakende ruimten waar men tweegevechten hield of wel altaren voor de offers oprichtte. Zoo tastte men in 't onzekere rond. Men zag graag in ieder mes een offermes, in hamers Thor's gereedschap; zonder na te denken of er bewijs was; tot dat vooral Thomsen en Worsaae aan al te willekeurige beschouwingen een einde maakten, niet altijd zonder ze door niet veel minder twijfelachtige te vervangen. Nog heden hechten zij aan de gesteruite en Troldstuer allerlei volksverhalen van reuzen en geesten; maar de geleerden houden de hunnenbedden, reuzenkruisen en dergelijken over 'tgeheel voor graftes. De daarbij gevonden voorwerpen kan men gereedelijk voor gaven aan de dooden of voor tovermiddelen te hoonen begeven aanzien. Waartoe echter die groote steenen op het graf dienden is niet met zekerheid te zeggen. Waren het gedenksteenen ter ere van den doode opgezet? Of moest de steen der ziel de dood den weg tot de wereld der levenden versperren, en dus de levenden tegen gevaar beschermen? Of was het de toeleg om het lijk des dooden voor wilde dieren te bewaren, omdat het lot der ziel in een andere wereld afhing van den ongebonden staat van het lichaam? Elk dezer gevoelens heeft zijn voorstanders; grond om het een boven het andere te verkiezen geven alleen onzekere en lang niet eenstemmige analogieën met gewoonten bij andere, ten deele ver verwijderde stammen. Hetzelfde geldt van het meeste wat wij in de overblijfselen opmerken. In tal van steenen in Zweden zijn holten aangebracht, die hoogst waarschijnlijk nog iets anders dan versiering waren : het volk legt tegenwoordig er gaven voor de Elven in, en spreekt van Elvenmolens of Elvensteenen. Onder de gevonden voorwerpen schijnen een aantal amuletten en gaven aan de doodten te zijn. Vele schedels zijn getrepaneerd, voor een deel langen tijd voor den dood: deze chirurgische operatie is wellicht een toverpraktijk geweest. In de grafkamers uit den steentijd vindt men bij de begraven lijken dikwijls vuur, hetzij om den dode te verwelkomen en te verwarmen, hetzij om boze geesten van het graf te weren. In dit alles zijn de feiten zeker; maar uit den aard der zaak blijven de verklaringen min of meer zwevend en uiteenloopend. Dat hetgeen wij bezitten in verband staat met dootenvereering en met voorstellingen aangaande het lot der ziel valt moeilijk te betwijfelen; doch dit algemeene laat zien niet scherper bepalen. De behandeling der doden was reeds volgens de Heimskringla verschillend in de opeenvolgende perioden van den voortijd; trouwens gaat daar het verbranden aan het begraven vooraf en wordt tusschen Denemarken en de beide andere landen onderscheiden. De vondsten toonen meest graven uit de steentijd en sporen van verbranden uit de bronstijd; maar een scherpe grenslijn bestaat er niet. De overgangen zijn geleidelijk. Op het eiland Bornholm, en daar niet alleen, vindt men verbrande lijken bij uitsluitend steenen gereedschap, en begraven krijgers met bronzen wapenen. Mögen wij dus bij deze verandering niet aan plotselinge of algemene revoluties denken, wel moet er een andere stemming heersen bij lieden die prijs stellen op het bewaren van het lijk en bij hen die juist in de vernietiging ervan de voorwaarde zien voor een gelukkig leven hiernac. In den steentijd legde men het lichaam in den grond, bedekt met een grooten steen of in een stenen kist, later in grote grafkamers. Met de bronsperiode kwam het verbranden in zwang, waarbij J. Grimm gedacht heeft aan de brandoffers voor de goden. Duivebeker schemert door dit gebruik heen het geloof aan een onafhankelijk bestaan der ziel, die door het verbranden van het lichaam bevrijd wordt, gelijk uitgedrukt is in Goethe's Braut von Corinth: öffne meine bange kleine hatte, wenn der funke sprüht, wenn die asche glüht, eilen wij den alten goden toe. In de ijzerperiode evenwel is het begraven, althans voor de aanzienlijken in groote grafheuvels, weer in gebruik. Men zou kunnen meenen dat uit die verschillende vormen van uitvaart reeds de voorstelling spreekt aanvangende de gewesten waarin de zielen na den dood verkeren: de begravenen in een aardsch of onderaardsch verblijf, de verbranden in een bovenwereld. Dit bevestigt echter de geschiedenis niet. Terwijl de oude Egyptische vorsten in de pyramiden of rotsgraven zijn bijgezet, reist hun ziel in het schip der zon, en maakt tochten zoowel in hogere als in onderaardsche gewesten; en Patroklos begeert dat zijn as behoorlijk verbrand worde om in den Hades geen last te lijden. Aangaande de voorstellingen over het zielenland bij de prehistorische Germanen laat zien dus uit de wijzen van behandeling der dooden niets opmaken. Even weinig gevolgtrekkingen kan men maken uit de gereedschappen en voorwerpen bij en in de graven gevonden, waarbij ook niet blijkt in hoever zij als offers voor de dooden of met het oog op hun behoeften in het zielenland moesten dienen. In de graven uit den ouderen ijzertijd vindt men weinig wapenen, daarentegen veel dat voor eten en drinken dienen moest, wel een bewijs dat men toen de bezigheid in het hiernamaals niet als een strijd maar als een maaltijd beschouwde. Meer licht schijnen de Symbolen te geven, die op steenen, rotsen, grafmonumenten, wapens en gereedschap veelvuldig voorkomen: de op de granietklippen van Zweden (vooral in Bohuslän), in Noorwegen en enkele ook in Denemarken ingegraveerde runen; de Symbolen als Immer T, radol, rechthoekskruis, triskele. Al het meeste daarvan tot de ijzerperiode d.i. Tot historische eeuwen, dat het een en ander tot steentijd en bronstijd opklimt laat zie ik niet betwisten. Het rechtshoekskruis en de triskele komen in 't Noorden in de bronstperiode voor; over 't geheel valt het gebied waar zij gevonden worden in de wereld vrij wel samen met de lijkenverbranding. In elk geval hebben het rechthoekskruis (croix gammée, Hakenkreuz) en het hengselkruis (croix anse) hun scherp gescheiden gebied: het laatste Egypte, en Voor-Azië, het eerste van India af (svastika) over heel Europa. Hiermede is nu wel opnieuw iets gebleken aangaande samenhang, wegen die de noordsche volken met de zuid-europeesche verbonden, maar niets van de betekenis die de Symbolen. Men heeft met zekere mate van waarschijnlijkheid in het rad en het rechthoekskruis teekens der zon gezien. Veel twijfelachtiger is een verband met goddelijke personen: want al was in later eeuw de hamer schier onafscheidelijk van Thor, en al zag men hier en daar in de triskele de drie hoofdgoden: Odhin, Thor en Freyr, daarmede is volstrekt niet gezegd dat dit verband oorspronkelijk was. Eindelijk is de belangrijkste vraag, die naar het nut en het gebruik van deze Symbolen, tevens het moeilijkst te beantwoorden. Zij zullen wel vaak gebruikt als ornament aangebracht zijn, maar men zal toch stellig oorspronkelijk met deze Symbolen ook een doel gehad, waarschijnlijk wel een magische kracht aan toegeschreven hebben. Welke die werking was, weten wij niet. Moesten zij kwaad afweren of zegen brengen, de bescherming van een of andere godheid verzekeren? Juist hier treft het ons hoe weinig wij met zulke woorden als magisch, amulet vorderen, terwijl wij naar de gedachten en gevoelens die er achter liggen nauwelijks gissen kunnen. "Wij hebben nu de grens bereikt der historische tijden, en zouden dus kunnen eindigen. Maar eensdeels is die afscheiding tusschen het historische en het prehistorische ook hier niet scherp. En dan verspreiden de gedenktekenen over de eeuwen die wij de schemering der geschiedenis kunnen noemen, datzelfde onzekere licht als over den voortijd; zodat wij het gelijksoortige zouden scheiden, indien wij hier niet bijvoegden wat voor die latere eeuwen uit de monumenten blijkt. Het eerst komen de munten in aanmerking: Romeinse, Byzantijnse, later Kufische, die aan de Oostzee, op de Denen eilanden en in 't Zuiden van Zweden en Noorwegen in groot aantal gevonden zijn. Zij getuigen van handelswegen uit Zuid- naar Noord-Europa van de eerste eeuwen onzer jaartelling af, niet over de westelijke eilanden maar door Duitsland en Rusland, langs Oder en Weichsel. In zover bevestigen zij wat wij aangaande prehistorische eeuwen reeds weten van de wegen van den bronnen- en den barnsteenhandel. In 't Noorden zelf zijn eerst in de 10e eeuw munten geslagen. " Van meer belang zijn de tekens en afbeeldingen die voorkomen op de monumenten, met of zonder runen, op sieraden, op de z.g. bracteaten, dikke gouden platen aan halskettingen en zij die bewerkt zijn, die van de 6e of 7e eeuw af en uit de Vikingentijd dagteekenen en voor een deel om den hals gedragen werden. De z.g. Runenmonumenten zijn over de geheele germanische wereld verspreid, het meest in de Scandinavische landen, maar ook talrijk in Engeland en in Duitsland, terwijl zelfs bij Bucharest een gotisch, en in een z.g. merovingisch graf een burgondisch voorwerp met runen gevonden is. Het runenalphabet van 24 tekens (het oudere, Futhark dat op de bracteaten van Vadstena e.a. voorkomt) legt weer dezelfde getuigenis af, dat de schrifttekens van de zuidelijke cultuurvolken, in dit geval uit Italië, langzaam, niet direct maar van stam tot stam overgebracht, naar het Noorden zijn gekomen. Over de Symbolen hebben wij hier niets bij te voegen. Maar wij hebben nog op de figuren en afbeeldingen te letten, die volgens sommigen tot allergewichtigste gevolgtrekkingen leiden. In 1639 en 1734 zijn in het Zuiden van Jutland twee grote gouden hoorns gevonden, die wel ongelukkig in het begin van deze eeuw zijn omgesmolten, maar die wij toch nog door afbeeldingen en beschrijvingen kennen. Deze hoorns, volgens Worsaae uit de 5e of 't begin der 6e eeuw, zouden in een soort van mythologisch prentenboek toonen: Thor, Freyr, Odhin, Freyja met het halssnoer Brisingamen, Hier de strijdende Einherjar, zelf de boom Yggdrasil, en in het middelpunt verschillende tafereelen uit de mythen van Baldr en Loki. Indien werkelijk de oorsprong van deze kostbare hoorns zo hoog opklimt, dan is hun getuigenis van groote betekenis. Immers dan zou omstreeks het jaar 500 het Noorden een prachtigen cultus en daarbij een samenhangend geheel van godenmythen hebben gekend. En die voorstellingen zouden wonder welovereenkomen met die welke de ontwikkelde noorsche mythologie der Middeneeuwen bevat; deze zou dus vanaf het tijdstip van de volksverhuizingen af onveranderd in het Noorden hebben bestaan. Aan alles wat aangaande uitheemse, latere oorsprong die mythologie is gezegd, wordt dus door die hoorns de bodem ingeslagen. Ja, juist hetgeen men tegenwoordig steeds meer voor latere bestanddeelen houdt: Valhall, Yggdrasil, treedt op die oude voorwerpen bijzonder op de voorgrond. Intussen rusten alle deze gevolgtrekkingen op zeer wankelige bodem. Wij bezitten alleen figuren, en deze, zonder literaire aanwijzing aangaande haar zin, laten even goed bv de zuiver allegorische verklaring van de oude Ole Worm als de mythische van Worsaae toe. Er is hoegenaamd geen Bewijs dat inderdaad deze gestalten deel zijn van de Noorse mythologie. Met ruim zooveel waarschijnlijkheid herkent S. Müller er uitheemsche motieven in. Al zijn de bedoelde hoorns, gelijk de in 1891 in Jutland gevonden zilveren ketel, dus nog ouder dan Worsaae zegende kent, hetgeen zeer wel mogelijk is, zij pleiten geenszins voor oude Noorse mythen, maar veeleer voor die cultuur samenhang met Midden- en Zuid-Europa, waarvan reeds herhaaldelijk sprake was. Niet veel meer is op te maken uit andere, min of meer nauwkeurig beschrevene en onderzochte afbeeldingen. Zo komen op Zweedse rotsen tooneelen uit de Sigurdsage, en op een angelsaksische runenkistje uit de Wielandsage voor; beide het bewijs leverende hoe ver verspreid die motieven waren, maar de eerste althans van onzekere tijdsbepaling. Eenige Engelse monumenten, het z.g. Ruthwell Cross en Gosforth Cross, door Stephens tot de 7e, door Sweet tot de 8e eeuw gebracht, zijn raadelsachtig door de zonderlinge vermenging van heidense met christelijke motieven. Zo zou men meer kunnen noemen, maar het resultaat blijft twijfelachtig. Wat weten wij samen van de prehistorische tijden, dan blijkt dat wij ook door de monumenten over de oorsprongen geen zekerheid verkiegen. De archeologie doet ons enkele duizenden jaren voor onze jaartelling tot in Zweden toe Germaanse bevolkingen kennen. Reeds vroeg hebben deze stammen, zij het ook niet direct, veel ontleend aan de beschaafde volken van Zuid-Europa. Die golvende beweging, waardoor voorwerpen werden overgebracht en vaardigheden vermenigvuldigd, zal verschillende wegen gevolgd en nu sneller dan langzamer geweest zijn. Het Christendom heeft ruim 900 jaren noodig gehad om die wijze Scandinavië te bereiken. Van die prehistorische tijden kennen wij iets van de materiële toestanden en de mate van kunstvaardigheid : woningen en graven, huisraad en wapen; wij kunnen aannemen dat er naast import ook min of meer vrije navolging, zelfstandig opnemen en aanleren is geweest, maar vermogen het een van het ander niet te onderscheiden ; naar gedachten en gevoelens raden wij, door de waarschijnlijkheid en de analogie geleid. Ook uit den historischen tijd spreken de monumenten geen duidelijke taal. De getuigenis welke zij voor de oorspronkelijkheid der noordsche mythologie afleggen valt bij nadere beschouwing weg. Veeleer wijst veel op afhankelijkheid van Zuid-Europa. Maar dit geldt toch meer van de kunst en ornamentatie dan van godsdienst en mythologie. Voor de Germaanse mythologie is de oogst uit de monumenten uiterst schraal. Digitaled door Google Bronnen. De voornaamste bron voor wat wij van de verspreiding en de onderlinge betrekkingen der stammen weten is de taal, zowel in haar bouw en geschiedenis als in haar voorraad van woorden, vooral van eigennamen. Verder de oude geografische en ethnografische gegevens, de Griekse berichten van diathesen: van de reis van Pytheas van Massilia (±330 v. Chr.), de aardrijkskundige beschrijving van den alexandrijnschen bibliothecaris Eratosthenes (228 v. Chr.), later de vrij talrijke gegevens van Strabo. In den Romeinschen keizers tijd was het vervaardigen van kaarten, itinerarien, statistieken een vrij uitgebreide tak van studie; van die chorografen noemen wij: de geografie van Ptolemaeus (onder Antoninus Pius) de tabula Peutingeriana (het origineel waarschijnlijk uit de 3e eeuw), de excerpten van Julius Honorius, den codex Veronensis (4e eeuw) , uit later tijd den Cosmographus Ravanus (7e eeuw). Daarbij komen dan de beschrijvingen in de literatuur, vooral bij Tacitus. Eindelijk kan men onder de bronnen nog de stamsagen rekenen, die evenwel met veel kritiek te gebruiken zijn; zij zijn van verschillenden aard: lijsten van namen, zoals de angelsaksische stamtafels, of min of meer uitgewerkte verhalen over oorsprong of oude tochten, in de literatuur verspreid. Litteratuur. Over de indogermaanse oudheid: O. Schräder, Sprachvergleichung und Urgeschichte (2e Aufl.). Digitized by 1890), bestreden door P. von Bradke, Heber Methode und Ergebnisse der ari(sche(indogermanische) Altertumswissenschaft (1890). Van de verdere uitgebreide literatuur zij nog alleen vermeld: Joh. Schmidt, Die Urheimat der Indogermanen (1890); R. von Jhering, Vorgeschichte der Indoeuropäer (1895). Uit een bepaald oogpunt is de stof behandeld in het steeds nog hoogst belangrijke werk van V. Kehn, Kulturpflanzen und Haustiere in ihrem Übergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie in das übrige Europa (6e Aufl. 1894). Een beknopt overzicht van de vraag van 't stamland geeft F. Steinach, Ursprunge der Aryen (1892). Voor de germanische oudheid: J. Grimm, Geschichte der deutschen Sprache (2e Aufl. 1848); en de afdeelingen Sprachgeschichte in Bauler Grundr. d. germ. Phil. 3 Over woorden en namen: W. Obermüller, Deutsch-keltisches Wörterbuch (1868, is niet te vertrouwen om de fantastische combinaties van deutsche Eigennamen mit west-asiatische, nord-afrikaanse, enz.); het klassieke werk was E. Förstemann, Altdeutsches Namenbuch (2e Aufl. 1872). De Namenkunde heeft reeds een zeer uitgebreide literatuur, waarvan overzichten bij J. J. Egli, Geschichte der geographischen Namenkunde (tot 1885), nomina geographica (2e Aufl. 1893), en in de jaargangen van Behm, Geograph. Jahrbuch, deensche en noorsche stedennamen behandelde N. M. Betsen (1883). Ook de oogst uit de keltische namen is voor de kennis der Germanen van belang; daarover: Ch. W. Glück, Die bei Caesar vorkommenden keltischen Namen (1857) en vooral A. Holder, Altceltischer Sprachschatz (nog niet compleet). Over de oude geografie: L. Hoff, Die Kenntnis Germaniens im Altertum (1890); G. Holz, Beiträge zur deutschen Altert.-k. I. Über die germanische Völkerliste des Ptolemaeus (1894); L. Wiher, Stammbaum und Ausbreitung der Germanen (1895); F. Stein, Die Völkerstämme der Germanen nach römischer Darstellung (1896); S. Muller Hz., De germanische volken bij Julius Caesar en anderen (Verh. Kon. Ak. Amst. 1895). De ethnografie voor het eerst in samenhang behandeld door K. Zeuss, Die Deutschen und die Nachbarstammen (1837); onvergelijkelijk door rijkdom van stof, scherpe kritiek en combinatie is de reeks van los aaneengeregen detail-onderzoekingen, bijeengevoegd in de drie eerste delen van J.T. Müllenhoff, Deutsche Altertumskunde (I, 1870: Die Phoenizier; Pytheas van Massalia; II 1887: Die Nord- & Ostnachbarn der Germanen; Die Gallier und Germanen; III 1892: Der Ursprung der Germanen. Met kaarten en „Anhänge"). In tal van monografieën en tijdschriftartikelen is arbeid van betekenis op ethnografisch gebied geleverd, waarvan hier alleen genoemd zij de reeks van onderzoeken van R. Much, Die Südmark der Germanen, Die Germanen am Niederrhein, Goten & Ingaevonen (in Sievers' Beitr. XVII). De stamsagen vindt men in Grimm, Deutsche Sagen; D. Myth. III p. 377 vlgg.; Thland Schrift. VIII (Schwäbische Sagenkunde); O. Haack, Zeugnisse zur altenglischen Heidensage (1892) Verdienswaardig zijn de stamsagen behandeld in het eerste deel van V. Rydberg, Untersuchungen I. Inhoud. 1. De resultaten der linguistiek. Stamland en Oervolk. Oad erfgoed. De hemelgod Tiwaz. — Golftheorie. — Gemeenschappelijke oorsprong en historisch verband. — Linguistiek en archeologie. 2. Het land der Germanen. Geen autochtoon kultuur. Verdeeling in 3 groepen. — De stammen bij Tacitus, Plinius e.a. Beteekenis der stamnamen. — Germanische en Nederlandse eigennamen. — Stamgodsdiensten. 3. Stamsgeschiedenis. Bestanddeelen er van. — Germania 2. — Sagen der Goten, Longobarden. — Stamtafels der Angelsaksen. — Saksen Thüringers. — Sueven. Geleerde verdichting. Trojaanse afstamming. 4. Betrekkingen der Germanen met andere volken. Kelten: woningsteden en grenzen. Invloed. Hercules. Matronae. — Slaven: twee afdeelingen (Balten en Slaven d.i. Aesten en Wenden). De Weichsel hun grens; hun uitbreiding tot de 7e eeuw; weer teruggedrongen door de Duitschers; sterke afkeer der Duitschers voor de Slaven. Algemene parallellen; bijzonderheden die niet historisch ontleend behoeven te zijn. Geen slavische strooming in het germaansche leven. — Finnen: Lappen en Finnen in Noord-Europa; Estthen. Klassieke berichten. Wederzijds invloeden. Kaiewala. Finsche toovenaars in de noorsche litteratuur. Skadhi en Thorgerd Hölgabrud. 1. „Es gibt ein lebendigeres zeugnis über die Völker als knochen, waffen und gräber, und das sind ihre sprachen" „Die grossen perioden und Wandlungen, die ein volk bald rascher und gewaltsamer, bald langsamer und allmählicher durchmacht, prägen sich auch der spräche ein und so unvertilgbar, dass es die merkteken einer jeden und damit die seiner ganzen Vergangenheit in ihr allezeit gegenwärtig mit sich herumträgt" 2). Zoo de twee grootmeesters der germanische filologie. Bij het lezen van hun woorden zou men meenen, dat de taalstudie zooo niet gemakkelijk verworven, toch in handen van echte geleerden stellige resultaten ook aangaande het verste verleden, de prehistorische tijden, geeft. Zooo heeft men ook gemeend. Doch het tegendeel is gebleken; zelfs ten aanzien van de arbeid der beide genoemde koryfeën. J. Grimm koesterde het denkbeeld, dat Geten en Daken met Goten en Denen verwant waren; door het annexeeren van deze „thrakische" volken zou ons blik in de germanische voortijd veel verder reiken dan men vroeger durfde hopen. Deze meening zal heden geen linguist meer verdedigen. Het gebouw van Müllenhoff möge op een hechter grondslag richten; er is toch al meer dan steen uit losgeraakt. Hij heeft het juiste beginpunt uitgeproken dat de „nationaliteit der indogermanische Völker erst in ihren historischen Wohnsitzen begründet" werd , en het land tusschen Oder en Weichsel als het stamland der Germanen, d.i. het land waar de germanische taal haar eigen karakter verkregen heeft, aangewezen. De eerste helft van deze bewering is stellig juist, de tweede hoogst waarschijnlijk. Maar wat Müllenhoff over het herdersleven der oude Ariers, over vreemde oerbevolkingen in Europa, over nadere verwantschap tusschen Germanen en Letto-Slaven, en over menig ander punt meende vast te stellen, wordt door hedendaagse linguisten grootendelijk verworpen. Niet alleen ten aanzien van bijzonderheden maar van hoofdzaken is het vertrouwen geschokt dat men aan de resultaten der linguistiek zoo gaarne schonk. Die taalstudie lichtte ons in omtrent het stamland waar de gemeenschappelijke voorouders der indo-europeanische familie hadden gewoond. Noch over dat stamland noch over dat oervolk durft men heden ten dage boud spreken. Het stamland deze familie is gezocht in Baktrië, in Armenië of elders, in Europa zelfs, van Zuid-Rusland tot Zuid-Zweden. Voor al die verschillende meeningen zijn gronden aan te voeren, voor geen enkel het bewijs te leveren. Van de toestanden en denkbeelden van het oervolk ontwierp men een idyllisch beeld: het familieleven van deze patriarchale herders was rein en zij vereerden de lichtende hemel, de hemelse vader. Als ridders in sprokjes treden zij in de geschiedenis plotseling op met paarden en wagenen, het volk van lager ras overal onderwerpend of verjagend. Toen men die theorie bouwde rees wel hier en daar een twijfel, of wij aan de onde Italianen of Germanen wel oorspronkelijk die reine en betrekkelijk hooge beschaving mochten toeschrijven; maar de vastheid der linguistische uitkomsten scheen die bedenking aanstonds te weerleggen. Inmiddels heeft de ruim een halve eeuw, die nu verlopen is, sinds het begin van deze Studie, ontnuchtering gebracht. De klankwetten zelf zijn vrij wat beter bepaald, en daardoor zijn een aantal van overeenkomsten die men eerst zeker waande, vervallen. Ook is men naast de klankverschuiving meer gaan letten op de betekenis der woorden, die soms belangrijke wijzigingen van zin hebben ondergaan. Eindelijk heeft men ingezien dat gelijkheid niet altijd uit eenheid van oorsprong voortspruit, maar ook als leengoed kan verklaard worden. Het gemeenschappelijke is lang niet altijd het oorspronkelijke. Niemand zal in de gelijkheid van woorden als kerk en school, priester en bisschop, bijbel en altaar in alle europeesche talen, het bewijs zien, dat het indo-europeesche oervolk het Christendom kende. Zo is het erfgoed, dat alle zonen der indo-europeesche familie hadden megebracht, zeer ingekrompen. De blijde dagen, toen elke nieuwe etymologie dat erfgoed scheen te vermeerderen, zijn voorbij. Met de linguistische basis is het gebouw zelf ingestort. Toch twijfelt niemand aan het eind groot resultaat der linguistiek: de eenheid der indo-europeesche familie. Dit resultaat is niet alleen min of meer aarzelend gespaard, maar door de nieuwere methoden van studie bevestigd. Doch men vergelijkt nu niet meer losse woorden maar geheele groepen van benamingen voor gelijksoortige wezens of voorwerpen, en vindt daarin de zekerheid van gemeenschappelijken oorsprong. Doch de vraag naar het stamland en het oervolk is grootendeels van de baan. Men stelt zich niet meer voor dat in een zekere prehistorische periode een indo-europeesche oervolk ergens heeft geleefd, om vandaar zich in groepen over de landen te verspreiden. Dat er bij deze opvatting van een indogermaansche mythologie niet veel overblijft, volgt van zelf uithetge- zegde. De vraag : welke goden en mythen hebben de Ger- manen als erfgoed van de gemeenschappelijke voorouders medegebracht ? stellen wij nauwelijks meer. Losse paral- lellen gelden niet en de gelijkheid van namen feilt. Bij een germaanschen stam kende Tacitus een broederpaar dat hij met Castor en Pollux vergeleek, en de heldensage heeft ook de gestalten der Härtungen : is nu in dit mythisch motief van Dioskuren, Acvins, dat trouwens ook buiten indogermaansch gebied niet ontbreekt, een trekbewaard der oorspronkehjke indogermaansche godenleer? In de germaan8che Asen , de iersche Esir heeft men de indische Asura's terug willen vinden: overeenkomst en verband zijn hoogst onzeker, en zelfs is er reeds twijfel gerezen of die indische Asura's wel indogermaansch en niet van semieti8chen oorsprong zijn. Onder dat alles scheen echter Digitized by Go 85 als een zuil vast te staan de oud indogermaansche hemel- god , wiens naam Tiu met Dyaus , Zeus , Jupiter zou over- eenkomen. Ook die gelijkheid is evenwel niet door het scherpe ontleedmes van eukele nieuwere linguisten ge- spaard; dat Tiu denzelfden naam zou dragen als die andere hemelgoden, wordt door verscheidene gezagheb- bende geleerden ontkend, al bhjven ook even krachtige stemmen de oude opvatting handhaven. Men zij echter op zijn hoede voor misverstand. Ter zijde gezet is de meening dat de enkele volken , dus ook de Germanen , met een voorraad van beschaving en my- thologie het gemeenschappelijke stamland hebben verlaten. Ter zijde gezet dus ook de taak om dat oorspronkelijke bezit, en wel längs linguistischen weg, op te sporen. Door de archeologische en linguistische onderzoeken is het nu toch duidelijk dat de vereering van de hemelgod bij Germanen, evenals bij andere volken uit dezelfde familie, en trouwens ook bij Mongolen en Sienieten, oorspronkelijk is geweest. Evenmin meene men dat door het gezegde de betekenis der linguistiek voor de kennis der oude volken is geloofd. Die betekenis is een andere geworden dan in de dagen waarin de vergelijkende school der mythologen haar resultaten op de linguistiek bouwde. Door den voortgang der linguistische Studie zijn die resultaten omverworpen. Maar de taalstudie zelf blijft de leidsvrouw bij het onderzoek naar de prehistorische en oudste historische tijden. Zij heeft naast de "stamboomtheorie" de "golftheorie" geplaatst, d.i. zij doet ons niet de enkel volken kennen met een gereed gevonden bundel ziekte over de aarde verbreidende, maar zij hecht gewicht aan den historischen samenhang waardoor de een stam op den naburen invloed oefent. Dien golfstroom der beschaving hebben wij reeds vermeld. Het gemeenschappelijk in het leven der volken is ruim zooveel vrucht van historische aanraking als van eenheid van afstamming. Deze beschouwing geeft van de feiten en toestanden beter rekening; zij verplaatst doch zij vermindert geenszins de waarde der linguistische Studie. Van zelf is nu ook de tegenstrijdigheid verdwenen tussen de archeologische en de linguistische uitkomsten. Was de linguïstiek der vergelijkende school op den goeden weg, dan was het onmogelijk de prehistorische bevolkingen der materiële overblijfsels in Europa als Indo-Germanen te behandelen; en hoogst moeilijk het ervoor te houden dat de Germanen van Tacitus, ja de Kimbren en Teutonen die Marius versloeg, reeds de geheele „Indo-Germanische" mythologie in hun bagage hadden. Toch was althans dit laatste besluit niet te ontgaan. Bij den huidigen stand van het onderzoek bestaat zulk een kloof tusschen de beide Studieën niet, al blijven zij feiten van andere orde leveren. Indien de archeologie in de bewoners der paalwoningen Indo-Germanen wil zien, verbiedt de linguïstiek dit niet. Aan die taalstudie vragen wij niet meer het beeld van een nevelachtig oervolk; doch zij leidt ons vaak op het spoor van de historische betrekkingen der volken. 2. Over de eerste immigratie der Germanen: aanleiding, tijd, laat zien hoegenaamd niets met grond te zeggen. Het was uitlokking die verhuizing met den tocht der Perzen onder Darius in Skythië in verband te brengen. Mül-lenhoff meent dat de oorsprong van 't Germanisch volk tusschen Weichsel en Oder niet jonger is dan die der eerste nederzettingen der andere Indo-Germanische groepen in Griekenland en Italië. Wij weten er niets van; evenmin als van de beweegredenen welke de Germanen gebracht hebben in landen zoo onherbergzaam, dat Tacitus niet gelooven kon dat enig volk gezegende oorden zou verlaten hebben om in zulk een ruw klimaat op zoolen bodem te gaan leven. Dit boek is herhalingswerk. De eerste versie is op de website van de Rijksmuseum (rijksmuseum.nl) te vinden. Van de kusten der Oostzee heeft de Germanen, zieh vooral naar het Westen uitgebreid. Herders zijn zij niet geweest; het land vol bosch en moeras was voor dat bedrijf geheel ongeschikt. Ook niet aanstonds maar eerst langzamerhand werden zij met de beginselen van landbouw bekend, door schrale oogsten beloond. Nog in Tacitus' dagen moest in het binnenland het zout op hoogst onbeholpen wijze verkregen worden, en streden de stammen om het bezit der zouthoudende bronnen. Klimaat en levenswijze maakten die stammen gehard en krijgshaftig, maar de voorwaarden voor het ontstaan van een inheemse beschaving ontbraken. Er is een eigen cultuur ontstaan aan de oevers van Nijl en Eufraat, maar niet aan die van Oder en Elbe, ook niet van Rhijn en Donau. Van den aanvang hebben de Germanen wat zij van beschaving kregen van hogere ontwikkelde volken, met wie zij in direct of indirect verkeer traden, ontvangen. Dit bleek ons reeds in onze archaeologische beschouwing; uit de natuurlijke gesteldheid van het land volgt hetzelfde, en ook de taalstudie brengt allerlei aan het licht aangaande deze buitenlandsche aangelegenheden der oude Germanen, hun aanraking vooral met Kelten en Romeinen. Niet alleen voor het opsporen van dier uitwendige betrekkingen is de linguistiek van waarde. De geschiedenis der taal met haar verschillende phonetische en grammatische veranderingen, doet haar opeenvolgende perioden kennen. 