title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: let klinkt stout, maar wij wagen het te zeggen: de vurige, welsprekende, dichterlijke ALDEGoNDE schittert niet als Diplo- maat. Voorbarig en aan den indruk van het oogenblik te veel toegevende, liet hij zich meermalen wegslepen en door den schijn bedriegen. — Het gebeurde met de telkens voor- gespiegelde en even dikwerf uitgestelde echtvereeniging van de Koningin van Engeland met denzelfden Ansou, die MARNıX aan WILLEM I met uitbundige vreugde als onveranderlijk be- paald en aanstaande aankondigde naauwelijks 24 uren nadat alle hoop op dit huwelijk werd geacht vervlogen te zijn !), geeft geen goeden dunk van de koelzinnigheid van den anders zoo bekwamen Staatsman. Welke de hartstogten der grillige ELıza- BETH mogten zijn, hij kende de honghartige Vorstin te lang om niet bij overpeinzing der voor- en nadeelen dier verbind- tenis, te begrijpen dat zij na eene meer dan 2Üjarige Rege- ring, haren roem niet zoude bezwalken door de onberaden miskenning van het belang van den Staat en van het oordeel der openbare meening. — Het was ten minste een grove mis- slag te willen, dat onverwijld ter zake van deze hersenschim een Biddag in Nederland zoude worden uitgeschreven 2); zoo als werkelijk de 13° December 1581, op aansporing van WIL- LEM ı, daartoe bestemd werd in de hoop, »dat God den Heere alsulken huwelijk sal laten strekken tot goede alliantie, be- vrydinge en versekertheid deser Landen.” — Men dacht met die dwaasheid, »Hare Majesteit en Sijne Hoogheid (Ansou) aan- genaam te zijn 3),” terwijl het tegendeel onvermijdelijk was 1) Depeche van ALDEGONDE aan WILLEM I, 22 November 1581, bi) Mr. G. VAN HASSELT, Stukken voor de Vaderlandsche Historie, IV, 332—334: »combien que depuis il en a este mis en grandes doubtes et singulierement hier, lorsqu’il me diet (Anjou) qu'il ne fulloit plus parler de mariage” enz. 2) „Et me sembleroit bon que votre Excell. tient la main que l’on fect par delä quelque demonstration de joye comme j’ay asseure Son Altesse qu’on fera, dont il a receu contentement.” s Register van Holland, 30 November 1581. 147 wanneer het ontwerp faalde. — Thans staat het feit ter waar- schuwing der Diplomaten, die hunnen ijver behooren te ma- tigen en zich voor overijling in het mededeelen van berigten te wachten, bij de beoefenaren van het vak vermeld !). HUGO DE GROOT verzekert, dat »myn Heer de Prins van oRANJE, van het begin af van het oorlogh, op Vranckryck syn prin- cipaelste fundament gemaeckt heeft, ende d’objectie ter oor- saecke van de ZAeligie, seer pertinentelijck gesolveert 2).” — In zijne schatling moest de afkeer van Spanje te Parijs mag- tiger zijn dan de argwaan jegens de Protestanten en de vrees van deze, door de begunstiging der Nederlanders te sterken. En niet onnatuarlijk was de neiging van WILLEM ı tot het Land, waar CHARLOTTE DE BOURBON EN LOUVISE DE COLIGNY het levenslicht hadden aanschouwd. Toch hadden, daarentegen , de Duitschers het onbheilspellende der aansluiling aan Frank- rijk, met name aan den dubbelhartigen Ansou 3), sints 1576 tot 1581 hier te lande, eerst als Hertog van Alencon, in de ri) der mededingers naar het door puıLıps verbeurd gezag be- faamd geworden #), met levendige verwen afgemaald. — Geene moeite spaarde de eerzuchtige Vorst, om de Staten-Generaal te belezen of door telkens hernieuwden aandrang en het beroep —— 1) wıcQauErorT, l’Ambassadeur L. II, Sect. X, des Lettres ou depesches, p- 229. „Le bruit des cloches et du canon, et les feux qu’on alluma dans tou- tes les villes des Pais-bas firent eclater la joye que l’on y eut d’un advis qus se trouva faux. La Reine fit des reproches ä& sTe ALDEGONDE, d’avoir donns avec trop de precipitation un advis dont il eust pü s’eclaireir et detromper dans peu d’heures.” 2) Memorie van myne intentiön en notabele bejegeningen, in Dr. P. SCHEL- TEMA, Oud en Nieww (1844), I, 224 volg. 3) BORGNET, PHILIPPE ıI et la Belgique, p. 142-144. 4) pE Jonge, Besluiten der Staten-Generaal I. 105 (9 November 1576), 108, 118, 139 enz. II, 6, 30, 71 enz. 457; KERVYN DE VOLKAELRSBEKE en DIEGERICK, Documents histor. inedits I, 128. Brief der Staten-Generaal uit Antwerpen, 30 Januarij 1579: A Myr. le Ducq n’anJou, frere dw Roy {res Chretien et defenseur da la libert€ des Pays-Bas contre la tirannie espaig- rolle. Z. nog II, 247 (10 Mei 1581). 10* f 148 op vroegere min of meer vleijende toezeggingen in verlegen- heid te brengen. Wakker werd hij in zijne regelregte en zij- delingsche pogingen door den sluwen en aanmatigenden Ge- zant DES PRUNEAUX ondersteund. Doch alvorens de Negotiatie met den toekomstigen Hertog van Brabant eene beslissende wending kon nemen, moest de onvruchtbare afloop van den Keulschen Vredehandel verbeid worden !}. — De huldiging van een nieuwen uitheemschen Heer kon niet plaats grijpen dan na de afzwering van den Koning van Spanje, en tot dien stap was de Generaliteit niet te bewegen, dan nadat de on- verbeterlijike hardnekkigheid van pmiLips uit het afspringen der onder Keizerlijike bemiddeling nogmaals belegde Conferentien, ondubbelzinnig zoude gebleken zijn. — De protocollen dier ijdele bijeenkomsten en de over en weder gewisselde vertoo- gen liggen voor ons, door de vlijt van een’ der Gezanten, AGGAEUS ALBADA 2), in het Latijn uitgegeven en spoedig daarna in het Nederduitsch vertaald, bij den gewonen drukker der Staten van Holland in het licht verschenen. — Wij kunnen ons vergenoegen van dit plegtstatig Congres, waarop de on- zen door den Raadsheer ADRIAAN VAN DER MYLE insgelijks wer- den vertegenwoordigd, ter loops te gewagen. Die handelingen en beraadslagingen, hoe belangwekkend voor de overige Gewes- ten, werden in Holland en Zeeland van den aanvang af, var luttel gewigt geacht en tot geene uitkomst te zullen leiden. — De 1) ansou aan de Staten-Generaal uit Parijs, 13 Junij 1579 (bij KERFYN en DIEGERICK, I, 350): »j’approuve aussy qu’avez envoy& voz Deputez & Pas- semblee de Couloigne dont j’actens la resolution qui ne peut a mon advis plus guere terder.” 2) Acta Pacificationis quae coram Sac. Caesareae Majest. Commissarüs, inter Seren. Regis Hispaniarum et Principis Maithiae Archiducis Austriae, Gubernatoris, etc. Ordinumque Belgiü Legatos, Coloniae habita sunt: fideliter er Protocolo Legatorug Ordinum descripta, et quae Germanice vel Gallice concepta erant, in linguam Latinam translata, necessarüsque Annotalionibus "lustrata. Lugduni 1580 (4°) Mr. s. px wınn, Bibliotheek der Nederl. Ge- schiedschrijvers, bl. 198 volgg. 550. (aLBADA). 149 zending van VAN DER MYLE was eene vertooning, aan welke het ongeraden zoude geweest zijn zich te onttrekken, wilde men zich niet aan het gevaar blootstellen van met het Duit- sche Rijk te breken en de schuld der roekelooze verlenging van den krijg op zich te laden. — Dit nadeel moest verme- den worden; maar voorts had de Gezant in last, zich op de hoofdpunten rond en duidelijk te verklaren !). — Hoe wei- nig aan bevrediging der opstandelingen met hunnen Vorst te denken viel, bleek uit het verwijt, dat de Koning in zijne eischen te Breda minder scherp en meer verzoenlijk was ge- weest dan nu, na zoo vele jaren van nutteloos bloedvergieten en andere jammeren des oorlogs 2). — Toch had het een glimp var inschikkelijkheid en langmoedigheid dat PpuıLirs ORANJE’S ongelukkigen zoon, den Graaf van Burez, niet alleen uit de Spaansche gevangenschap wilde ontslaan, maar zelfs aanbood hem tot Stadhouder- van Holland, Zeeland en Utrecht te verheffen 3). — Maar op het stuk der Godsdienst en der gehechtheid aan den Prins bleven de Iollanders en Zeeuwen onwankelbaar, en antwoordden op een’ toon weinig van dien van een protest verschillende. — Men stelde een ul/ımatum en wilde een termijn aan het Congres hebben voorgeschreven, na welken de Gezanten huiswaarts zouden keeren. Had zich in de aangelegenheden te Keulen, zooals door- -— mn I) Register 15 Mei 1579: »De Staten gesien hebbende het schrijvens van den Heere van DER MYLE — aangaande het poinet van de Vredehandel op het stuk van de Religie, en daaruit verstaan hebbende de swarigheden — soo- verre by de voorgaande Instructie van de Staten soude worden gepersisteert, hebben gelijkelijk verklaart — dat conform het advis van Syn Exc. daarın yepersisteert sal worden bij de Pacificatie van Gent alleenlijk, dat Je Unie nogte Hdict (perpeiueel) nooit bij die van Holland en Zeeland is aangeno- men,” enz. 2) »Longe — minus ad pacem ineundam idonea, — quae iisdem Articulis comprehenduntur, quam erant illa quae cum olim Bredae — offerrentur” enz. Acta Pacificationis, p. 77. 3) Acta p. 71 (Art. 13). 150 gaans ter Generaliteit, het misverstand der beide Noordelijke met de overige, inzonderheid met de Zuideliike Gewesten geopenbaard 1), het springt in het oog bij de zorgvuldige bedingen ten behoeve van Holland en Zeeland in het Trac- taat met ansou. Treffend drukken de Staten den naijver op het behoud van hunne onafhankelijkheid tegenover den Her- tog uit, in de volgende vermaning aan hunne Gecommitteer- den ter Algemeene Vergadering. »Is geordonneert te schry- ven aan VAN DER MYLE en KONINCK, mitsgaders den Advocaat guys, — dus luidt de Resolutie van 14 April 1582, dat de Staten wel zyn verwondert, dat in den Rade van State Brie- ven op den naam van Syjne Hooghkeid, onder syne hand, aan de voornoemde Staten geschreven werden, met intitulatie van »onsen Lande en Graafschappe van Holland” en bezegeld met den cachette, daarop het wapen van Holland mede staat ge- formeert; wesende een sake van grooten insigte en prejuditie, tenzy met goede disceretie daarinne werde voorsien.” De Af- gevaardigden moesten voortaan de afzending van eenige Brie- ven van wege den Hertog naar Holland voorkomen, en enkel die laten afgaan, welke wıLLEMm ı derwaarts zoude rigten. Noch de zonderlinge aanbeveling van haren teleurgestelden aanbidder door Koningin ELIZABETH 2), die hem als ware hij hare wederhelft geweest, de genegenheid der Nederlanders poogde te verzekeren, noch de hoogdravende en breed uit- gemeten beloften van den uit Frankrijk te wachten onder- stand, dien HENDRIK u, tot alle opofferingen bereid, aan de 1) Register van Holland, 25 Januarij 1580: »Aangaande de Resolutie bij de Staten-Generaal genomen den 24 November ll. en na Koulen en voorts aaıı den Keiser overgesonden, — geensints advoyeren nogie daarin consenteren — in het invoeren van de Roomsche Religie binnen Holland, alsoo de Staten nocit last of bevel daartoe gegeven hebben, en daarom daartegen protesteren.” 2) 5 Febr. 1582 uit Canterbury, bij van HAsseLt, IV, 342 en bij n10- HOFF, Bijdragen, VI® Deel 2° St. (1847) bl. 124: »ung Prince, qui lay est si cher — qu’elle faict estat de luy, comme d’ung aultre soy mesmes.” 151 Landen over welke zijn Broeder Iıet Bewind voerde, zoo mild zoude verleenen, dat hij zich voor hem des noods, naar men zeide, Zo& het hembd zoude uitkleeden !), — niets van dit alles kon de stugge achterdocht der Hollanders overwinnen. En nadat hunne bekommering over den toeleg van ANJOoU, door den mislukten aanslag te Antwerpen 2) was bewaar- heid, was die weerzin zoo versterkt, dat oRANJE zich gedron- gen gevoelde zijn voorgenomen huwelijk met LOUISE DE COLIGNY te ontschuldigen met het aanvoeren der reden, dat het ont- werp daartoe reeds v6ör het verraad gevormd was. »Op het rapport by den Raadsheer van DER MYLE gedaan den Staten van Holland, uit kragte van de Credentiön van Syn Exc. van date den 8 Maart, is by vAN DER MYLE van wege Syn Exc. voorgehouden, dat Syn Exc. voor et ongeluk voor Ant- werpen gebeurt, in alliantie hadde doen treden met de Dog- ter van wylen den Admiraal van Vrankryk, den Heere van CHASTILLON, wesende weduwe, een sonderling. exempel van de Religie, en namaagschap van den Prince van conDE, ten einde de Kerke Christi te meer voorstands daardoor gedaan soude worden, en te beter alliantie met de Koninginne van Enge- land en den Koning van Navarre, en meer andere redenen by denselven van DER MYLE voorgehouden.” — Om de op- spraak 3) onder de gemeente zooveel doenlijk te keer te gaan, eischten de Staten eene schriftelijke ontwikkeling der voor- gedragen gronden, die »alom in de Vroedschappen’’ kon wor- den medegedeeld. Het was derhalve eene ongerijmdheid zich te verbeelden, dat in Holland eenige verzoening met den laaghartigen varoıs nog mogelijk ware, al kon ELIZABETH er toe besluiten, den I) Bij KERVYN en DIEGERICK, 11, 175; BORGNET, p. 147. (Beroep op GroEN V. PRINSTERER, Archives VII, 403; »de l’assister jusques a sa chemise”). %) Dit feit had den 17 Januarij 1583 plaats gehad. 3) »Alle calumnien eu andere propoosten.” Zegister 22 Maart 1583, 152 onwaardigen minnaar van een tweeden aanbevelingsbrief te voorzien 1). — Maar weinig minder verwondering wekt het te vernemen, dat wiLLem ı tot den einde toe volhardde in het opzet om die toenadering te bewerken, en hetzij dan den liertog voor Nederland te behouden, hetzij den Staat onder den Koning van Frankrijk als Opperheer te brengen. — Vandaar de ernstige Remonstrantie der Vergadering van Holland, in . onopgesmukte taal den Prins de nationale anzipatkie tegen » eenig verder vertrouwen op alsulke Potentaten als den Her- tog van Anjou, en andere,” te weten HENDRIK Ir, Tondborstig en met nadruk bloot leggende. — » Genadige Furst en Heere, zeiden zij, de H. H. Staten houden hen wel versekert, dat U. F. Gen. in het vorderen van den voorschreven handel niet anders en heeft dan het gemeene beste van den Lande in be- denken, en namentliik om deselve by middelen van dien, van den oorlog te verlossen 2).”” — Gaarne wilden zij hunne min- dere bedrevenheid in den omgang met » Heeren of groote Per- sonagien’” erkennen; maar zij mogten niet ontveinzen, hoe velen zieh lieten bedunken, dat ook Z. F. G. hoe ervaren en »niettegenstaande alle voorsigtigheid, door den handel van dese Natie (de Franschen) soowel soude bedrogen worden, als an- dere wyse en kloeke Heeren bedrogen zijn.” - Vooral even- wel drukten zij op den onuitroeibaren afschuw des Volks. » En hebben generalijk, om vrijmoedig de waarheid te seggen, een schrik en grouwel van desen handel; daartoe ook te meer be- weegt worden dat sy agten tegen Gods heilig woord te stry- den, dat men syn vertrouwen stellen sal op degenen die van eontrarie Religie zyn.’”’ — Op de hulp van den Almagtige re- kenende, moest men, meenden zij, door het invoeren en hand- llaven van goede orde, door het gezag der Overheid en met _—— 1) KERVTN ER DIEGERICK, Docum. hister inddits II, 394 suiv. (20 April 1583) %) Register 25 Aug. 1583. 2 153 4 's Lands eigen middelen !), de ingezetenen en den vader- landschen grond zelfstandig verdedigen en beschermen. Ziedaar de echte, mannelijke Politiek van Holland, onder welker tolken wij in de bij die gelegenheid benoemde Depu- tatie, OLDENBARNEVELT weder ontmoeten ?). Die edele Poli- tiek had weleer ook Marnıx aangekleefd, toen hij ter eerste Dagvaart van Holland in 1572 verschenen, tot den strijd te- gen ALVA aanspoorde en het vertrouwen op eigen kracht pre- dikte. — Toen onder het barnen var erger gevaren, had hij zelf het vragen van onderstand bij vreemde Vorsten,, wier baatzucht een duren prijs zoude eischen, luide afgekeurd 8); thans, na twaalfjarigen heldenmoed, liet de ridderlijke ALDE- GONDE slap en schier vertwijfelend de handen hangen, hij zag geene uitkomst meer dan in de verwisseling ‘van den eenen Heer met den andere. Zonderlinge ingenomenheid en verblin- ding! Hij, de onderhandelaar met Ansou, hij die ten behoeve van WILLEM I de uitdrukkelijke voorwaarde had gemaakt van ’s Prinsen voortdurend en onafhankelijk Bewind over Holland en Zeeland, hij laakte zelf, na oranse’s ontijdigen dood, de vroegere Negotiatie als ongenoegzaan *), en schroomde niet In stede van de belangen van MAuRrıs onwrikbaar voor te 1) Register 13 Aug. 1583: »sonder dat men hetselve op de hulp van eenige vreemde Heeren of Personagien voortaan sal mogen laten aankomen.” 2) Met Jhr. ADRIAAN VAN SWIETEN, MICHIEL VAN BEVEREN, Oud-Burge- meester van Dordrecht, JACOB CORNELISZ. MOERKERKEN, Oud-Burgemeester van Delft, REINIER CANT, Burgemeester van Amsterdam, LENARD JORISZ., Raad van Schiedam eu PIETER UERMANSZ, Burgemeester van Zoorn. 3) »Want zonden wy by vremde Potentaten als den Coninck van Vranck- tyck ofte Engelant zulex versoecken, soe zoude het lant in groot ende opent- lick perijckel staen onder vremde Heeren te comen,” enz. Verg. ALDEGON- DE’s Aanspraak te Dordrecht 19 Julij 1572, uitgegeven door Dr. BAKHVIZEN V. DEN BRINK, Het Nederl. Rijks-Archief (1855), bl. 36. 4) »Ces anndes passees a 6&tE contracte avec S. A. le Duc p’anJou, — mais avec deux conditions dont l’une n’etoit suflisante de luy moyenner l’aide necessaire du Roi.” 104 staan, de meening te verkondigen, dat de Koning van Frank- rijk niet ten halve, maar geheel Souverein van Nederland moest zijn !); dat Holland en Zeeland met opoflering der be- dingen van het Tractaat van Bordeaux 2), hun afzonderlijk bestaan voor de gemeene zaak veil behoorden te hebben. — Zoo oordeelde marnıx en nevens hem andere Brabanders en Vlamingen 3), wien Buys tot het uiterste in zijn verzet vol- hardende, standvastig het hoofd bood. — En welke waarborg toch was er, dat HENDRIK ıı eerliijker dan Ansou, de bezwo- ren vrijheden zoude ontzien en onderhouden? — Nogtans leest men in het Zegsster van Holland, daags vöör den moord van WILLEM ı, dat de penningen ten behoeve der krijgsmagt uit Frankrijk komende, door de Staten bewilligd, niet zon- den mogen uitgekeerd of verstrekt worden, »ooor en aleer den Konink van Vrankrjk de Overigheid en beschermenisse deser Landen sal hebben aangenomen 4), een blijk, dat die onderhandeling na het overlijden van Ansou en vöör dat van ORANJE op het tapijt 5), op het punt scheen van voltrokken te worden. — Doch het verdient opmerking, dat die stellige voorwaarde Zer Generaliteit aan de uitgifte der gelden ver- knocht was geworden. De Staten van Holland vergenoegden zich in algemeene bewoordingen te bepalen, dat de betalıng nn nn 1) Verg. het aangehaald A/&moire bij van vLOTEN, bl. 190 volgg. 2) »Si l’on continue de traicter & l’accoustume, et que faisons estat de pres- ser le Traict€ de Bordeaulx, y compris l’exception d’Hollande et Zelande — nous ne fauldrons de nous trouver ensemble accabl&s les ungs apres les au- ires,” enz. — Z. hierbij het Register 9, 17 Mei 1583, en de onderscheidene handelingen met Ansou vermeld bij kıuıtT, Index Chronol. Feder. n°. 170, 173, 181, 183, 184, 190, 191, 197 (28 Maart 1583). 3) Register v. Holland 23 Aug. (Vertoog van Mr. JOHAN VAN DE WERKE »door expresse last, en verscheiden ernstig schryvens van de Staten v. Bra- band — dat de subsidie en hulpe van den Koning van Vrankryk mag wer- den aangenomen, als wesende geen nader, gelegender nog prompter Potentaat.”) 4) Register 9 Juli) 1584, 5) Reyister 18 Febr, 1584. 159 niet zoude mogen geschieden » voor en aleer de conditien, die de voornoemde Gecommitteerden zyn medegegeven, sullen zyn volbragt,”’ hetgeen ter beslissing van den Prins werd overge- laten. — Maar ook na het schelmstuk van GERARDS, toen de Negotiatie met Frankrijk, door de bovendrijvende partij ter Staten-Generaal gevorderd, niet langer kon worden gedwars- boomd, beijverden de Hollanders !) zich aanvankelijk met hun- nen onbuigzamen Advocaat, het gevaar zooveel doenlijk te keeren door het beroep op het verdrag van Bordeaur, op wel- ken voet zij verklaarden ook nu met Koning HENDRIK te wil- len overeenkomen. — De doorslepen DES PRUNEAUX weigerde echter zich met de Provincie Holland in ’t bijzonder in te laten; hij hield zich aan zijne schriftelijke Propositie ter Ge- neraliteit. — Däär werd men op den nood van Brabant en Visanderen gewezen ?) en tot toegeeflijkheid aan den drang des oogenbliks geperst. Zeeland zwichtte 3) en ook de meer- derheid der Vergadering van Holland, die in het begin den tot Engeland overhellenden BUYS naar ELIZABETH andermaal als Gezant wenschte af te vaardigen %), dacht ten laatste in het belang der Unie te moeten bukken. — Heftig en hatelijk waren de debatten over de levensvraag der Republiek gevoerd; 266 bitter, dat men herhaaldelijk en onder eede besloot, die 1) Reyister 28 Aug. 1584. »Gehoort zynde den Heere D’ESPRIMEAUX (sic) in de Vergaderioge van de Staten van Holland, van wege den Koning van Vrankryk, ten einde rondelijken met S. Mt. in de voorsz. sake gehandelt soude mogen werden, zyn daarop by de Staten eenige discourssen gevallen.’”’ — Re- gister 3 Sept. 1584: »NIIVELT, MENIJN, vOS en SILLE — gecommitteert omme wat nader te vernemen de inientie van den Koning van Vrankryk, hoe S. Mt. verstaan soude te handelen met die van Holland.” 2) Register 23 Aug. 3, 8, 11 Sept. 1584. $) Register 27 Sept. 3 October 1584. 4) Register 6 Aug. 1584: »Is den Heer Advocaat van het Land, Mr. pau- LUsS Buys, versogt, omme hem mede als Gecommitteerde van wege de Gene- raliteit te transporteren na E'ngeland aan de Majesteit van de Koninginne al- daar, op de Instructie die denselven sal werden medegegeven, tot subsidie cn onderstand deser Landen,’ enz. 156 in ecuwige vergetellheid te smoren !). — Even warm ging het buiten de Vergadering toe. — Openlijk en ten aanhoore van Leden der Generaliteit, werd Holland gescholden als » de eenige oorsaak van de ruine en bederfenis van den Graafschappe van Vlaanderen 2)’ Na de overweging van een voorstel der Afgevaardigden van Utrecht, daartoe strekkende dat in de han- deling met Frankrijk, Holland, Zeeland en Utrecht gezament- lijk moesten overleggen en besluiten 3), drongen Brabant en Zeeland vereenigd nader op het doorzetten der Negotiatie. BuYs van allen verlaten en ongenegen zijne mond en pen te leenen tot bevordering van 's Lands onheil, nam' voor goed zijn af- scheid *) uit de Vergadering, welke hij met kloek beleid en onbezweken moed zoo vele jaren gediend had. — Wij zullen hem later als Gedeputeerde en Gezant van het Gewest zijner geboorte, Utrecht, onder de Leden der Ambassade bij Koningia ELIZABETH aantreffen en hem, als Advocaat van Holland, zien opvolgen door zijn’ stadgenoot 5), den grooten OLDENBARNEVELT. Aan het einde van het Ministerie van Buys, bijna gelijktij- dig met het gemis van wırLem ı afgebroken, hebben wij de. overige internationale betrekkingen nog vlugtig ie beschou- wen. — Zoo levendig werd al het diplomatisch verkeer, dat 1) Register 28 Aug. 1584 »dut by alle de Presenten ten eeuwigen dage gecreet sullen werden gehouden alle Propoosten, Discourssen, Opinien en Ad- visen, die in de sake van den Koning van Vrankryk en van de Koningiune vaır Engeland sullen gehouden en besloten werden, en vrymoedelijk en opent- lijk diesaangaande een iegelijks meeninge verklaart sal werden, agtervolgende den eed” enz. 2) Register 3 October 1584. 3) Register 2 Octob. 1584. »Is by Z/eermale ende Thin van wege dia van Utrecht versogt,” enz. 4) Register 1 Sept. 5 October 1584. »Is by die van Braband seer erns- teliik wederom aangehouden, om te hebben verklaringe van die van Holland aangaaude de sake van Vrankryk; Is by die van Zeeland wederom mede ver- sogt de vorderinge van de voorsz, sake. -- Heeft den Advocaat wederomme afscheid en oorlof genomen.”’ 5) Beide waren te Amersfvort geboren. 157 men bij de aanstaande verhefling van den Prins tot Graaf, begreep zekere regelen ten aanzien van het verblijf van uit- heemsche Gezanten, inzonderheid van de vrijdommen in het stuk der belastingen, te moeten vaststellen 1). Ter voorko- ming van sluikerij, werd de vrijdom van accijns beperkt tot voorwerpen van verbruik door het gezin en gevolg van den Minister binnen de residentie van den Vorst. — Een en an- dermaal was vroeger de vrije doorvoer van Rhijnwijn aan Her- tog KAREL van Zweden, den lateren Koning en Vader van GUSTAAF-ADOLF, door de Staten van Holland vergund 2). Van meer gewigt en al weder een twistpunt tusschen de Generaliteit en het weerbarstig Noorden, dat zich zijner kracht bewust, niet zoo gretig iedere stroohalm tot uitredding aan- greep, was de raadpleging over het al dan niet aankweeken der goede verstandhouding met het Duitsche Rijk, en het aanstellen met dat inzigt, van een’ Gezant bij den Rijksdag te Augsburg. — Er is hiervoren van het leenverband ge- waagd, bij de Unie van Utrecht ongeschonden bewaard. — :Zij, die deze bepaling hadden gemaakt, eischten meer dan klanken 3). Eene Ambassade moest van de onderhoorigheid — I) Register 18 Febr. 1584. vIs geresolveert, dat in de naaste verpagtinge van den Impost van de wijnen en bieren, neffens Sijne F. G. — van de voor- schreve Imposten geöxempteert sullen werden de wijnen en bieren, die eenige Gesanten van Koningen ende Hertogen in dese Landen in Ambassade sullen wesen ter plaatse daar Sijne E’xc. sig onthoudende is, en dat alleenlijk van de wijnen en bieren, die sy voor hen en hare familien ende gevolge selfs in haar Hof inneleggen sullen.” 2) Register 25 Mei1583: „Op het versoek van Hertog caRFL, Hertog zu Suder- manlund, Nerike und Welmerland, om 50 voeder Rhijnsche wyn de stroomen uf door Holland vry te mogen laten voeren ,” euz. Toegestaan voor 30 voeder, gelijk ten vorigen jare. Verg. ook 3. &. J. DE JONGE, Staatkundige betrekkingen tusschen Nederland en Zweden, in De vrije Fries (VII, 195- 256) Leeuwarden 1855. 3) Register 14 Junij 1583: »En alsoo het prooemium in het eerste ver- meld, dat de Provincien haar in allen gevalle niet wilden onttrekken van of uit den H. Roomschen Ryke, dat daarop by eenigen door expresse last vau hare Principalen is voorgeslagen,,” enz. 158 ondubbelzinnig getuigen. Naauwelijks was ansou in Brabant gehuldigd, of men roerde die snaar aan en begeerde een deel der kosten, met dien onvruchtbaren praal noodwendig verbonden, op de schouders van Holland te leggen. »Is geresolveert, dus leest men in het Register van 1 Junij 1582, dat op den Rijks- dag tot Augsburg niet noodig is uit Holland geadviseert te werden wie aldaar sal geschikt werden, en dat hetselve des noo- dig zynde, bij Sijne Altesse en de Staten-Generaal met alle re- denen en middelen sal werden geöxcuseert, sonder dat die van Holland daarin sullen mogen werden overstemit.” En schoor- voetend bewilligde men de betaling van het aandeel der Provin- cie in de uitgaven van het luisterrijk Gezantschap van wege de Staten-Generaal, vroeger door den Graaf van Meurs bij den Keizer en de Keurvorsten bekleed 1). Drie weken daarna ver- klaarde men nogmaals wel te mogen lijden, dat Zijne Hoogheid en de Staten-Generaal hunne eigen Gezanten tot den Rijks- dag afvaardigden » tot justificatie der gemeene sake 2);'” maar tevens, dat men verstond geenszins in de kosten gehouden te zijn, vermits Holland zich reeds in dit opzigt naar be-. hooren gekweten had 3). — Toch,. op het »seer Aar’' aan- houden van den Prins van orAanse en de Generaliteit, be- toonde men zich sedert rekkelijker. — Onder beding, dat de te benoemen »Ambassadeur” het tusschen Aansou en Hol- land gesloten Tractaat stipt zoude naleven, nam het meeren- deel der Staatsleden den 18 Julij 4582 aan, »goed rapport te doen elk in den hare”, opdat ook hunne Provincie bijdragen zoude in de uitrusting van het Gezantschap, slechts op tien- duizend gulden begroot, — en waarvan een vijfde voor reke, ning van Holland zoude blijven. -— Een jaar daarna *), toen 3) Register 1 Junij 1582. 2) Wegens de afzwering van PHILIPS. — KLUIT, Index chronolog. n°. 193 (9 Julij 1582). 3) Reyister 22 Junij 1582. 4) Register 14 Junij 1583 (Reces of afscheid der byeenkomst — van de 159 dit onderwerp weder behandeld werd en er sprake was van de afvaardiging van Doctor voer !), Raad in het Vorstendom van Gelderland en Graafschap van Zutphen, naar Duitschland, om de oude Alliantiöen en verbindtenis tusschen het Rijk en Nederland te vernieuwen en te versterken ; meer bepaald, om de Protestantsche Keurvorsten, Vorsten, Steden en Heeren te begroeten, en hun alle nabuurschap en gunst aan te bieden, gaven Holland en Zeeland weder te kennen, die zending niet te willen verhinderen, maar tevens te verlangen, dat hun naam ın den te geven last en Instructie niet zoude vermeld worden. — In dit gansche bedrijf ontdekt men duidelijk de hand van marnıx 2), de anti-Hollandsche rigting, welke tot be- houd van het vaneen gereten Belgie, aan alle deuren aan- klopte, zelfs aan die van den op zijnen zetel reeds wag- gelenden Keurvorst — Aartsbisschop van Keulen, GEBHARD TRUCHSESS. — En WILLEM I, naijverig op het voeren van den titel van Gouverneur van Brabant en die zonder den tegen- stand der Hollanders, daaraan niet ongaarne de Landvoogdij van Vlaanderen 3) zoude gehecht hebben, koesterde bij voort- during, geheel of ten deele, dezelfde denkbeelden en ver- wachtingen , welke zijne Politiek sints 1576 hadden bezield. — Holland, Zeeland en Utrecht moesten zijne wijkplaats blijven; deze konden zelfstandig den aanval van Spanje verduren; maar Gedeputeerden der geunieerde Provincien — binnen Utrecht, 21 April 1583 en volgende dagen, Ant. V eu XLV). 1) »Met twee of een uit de andere Provinciön.” 2) Register 15 Sept. 1583: »Mes dits Sieurs les Estats (Generaux) l’ont aussi tousiours tronv& convenir, comme appert par les depesches faites par le St. de VUrTINGEN, et le Doctor wamzsıus vers le Cercle de Westphalie a Couloiyne; l’an apres par le Sr. DE GENT, et le Doct. sıLLe au mesme Cer- cle; l’an depuis par Monsieur DE ST. ALDEGONDE, et le Sr. DE GENT A Worms, et encores par Monsieur le Comte DE NIEUNAR,” enz. 3) Register 23 Sept. 1579. — Titels van den Prins, in alle depeches te gebruiken (Register 4 Sept. 1581): »Gouverneur ende Capitein-Generaal van Braband, Holland, Zeeland, Vriesland ende Utrecht.” 160 het streven behoorde te zijn, van het overige Nederland zoo- veel immer doenlijk te redden en onder het Bondgenootschap der Generaliteit te scharen. Om dit oogmerk te bereiken, om dien niet zö6 eng besloten Vrijstaat te scheppen , was zijns inziens, de hoede van Frankrijk onontbeerlijk !) en het zwaard van den krijgshaftigen en Protestantschen Koning van Navarre 2)"nuttig. Misschien kon men er in slagen, dit ont- werp door ELIZABETH te doen goedkeuren. — Met haar stond men ter zee gereed, de Spaansche vloot te keeren, en te land was elke afwending en verdeeling der vijandelijke wape- nen welkom, hetzij in Duitschland, hetzij en nog liever, door eene vredebreuk tusschen HENDRIK II en PHILIPS I. — Bedriegen wij ons niet , zoo zweelden zoodanige beschouwingen voor 'sPrinsen geest, en was dit ALDEGONDE’S geliefkoosd stelsel ; met deze wijziging, dat de Brabantsche Edelman 3), niet wel- willend jegens Holland gestemd en door dit Gewest reeds des- tijds zeer koel bejegend 4), eeniglijk het voordeel van het ge- meene Vaderland en van de Kerk in het oog hield. — Van- daar, na dringende Vertoogen 5) bij monde van eene buiten- gewone Deputatie uit Vlaanderen, de toetreding van Holland tot het beraamd Gezantschap naar den afvalligen Katholijk GEBHARD, naar Hertog casımır van de Paltz en Graaf suHAn VAN Nassau 6). Vandaar, al verder, de Alliantie met den weldra I) Verg. de Bijlagen. ’ 2) Register 22 Maart 1583, GROEN VAN PRINSTEREB, Archives, T. VIIT. 16), 323 suiv. (Brief van HENDRIK Iv aan TRUCHSESS, uit Pau, ll Maart 1584). 3) MARNIX bi) QUINET, p. 150: vnisi forte mihi, ad jocos et Sestivitatem brahantinam nato” enz. 4) Register 6 December 1581. 3) Register 14, 30 September 1583. — Discours sur la correspondence d’Alemaigne exhibe a son Alteze par ledt. ST. DE Ste ALDEGONDE in het H. S. (Rijks-Archief) France Depesch. van A. 1579 tot A. 1583. 6) Instructions et Nfemoires donnes a Monsieur BERNARD DE MERODE, ST, de Rummen, & Docteur vorrt, Conseiller de Gueldres, FRANCOIS DE TovyYN 161 uit zijne Staten verdreven Keurvorst, die in stede van een krachtigen steun aan te bieden, zich gelukkig mogt achten op den Huize Zonsholredyk eene veilige schuilplaats te vinden en zijne troepen in Nederlandsche dienst te doen over- gaan. — Tot al die maatregelen was de beurs van Holland vereischt geworden en ook de Advocaat Buys werkzaam ge- weest 1). — Van zijue voormalige grootheid. had GEBHARD niets dan de ijdele schaduw overig, en na den dood van ziinen Beschermer, okansg, het geven van het wachtwoord (paroo2) binnen Delft 2). Lieten de Hollandsche Staatslieden zich alzoo, de tegen- kanting moede, onberaden wikkelen in de avontuurlijke Alliantie met een’ verdwaasden Geestelijke, door verboden liefde tot de schoone AGNES VAN MANSFELD in het verderf ge- stort 3), met vrijer keuze volgden zij eene meer doordachte gedragsliin in andere Duitsche aangelegenheden. Waar het 'sLands verdediging gold of wel den Spanjaard afbreuk te doen, werden zij niet ginds en herwaarts geslingerd; zij wisten wat zi) wilden. — Dit ondervond Graaf enzarp van Oost-Friesland, die herhaaldelijik en zonder vrucht ®), de opening varı de Eems en andere wateren verzocht, door Hol- landsche oorlogschepen bezet. Deze moesten den toevoer van koren en andere eetbare waren naar Zmbdden beletten, uit (sie), CHARLES UTENHOVE, et Doctor poRkE, Borg. de Derenter (29 Aug. 1583. Register 15 Sept.). I) Register 18 Febr. 1584 (13 Febr., 3 Maart). Acte der Staten-Gene- raal, Delft 10 Febr. 1584. 2) Reyister 18 Julij 1584. 3) Eene verzameling van stukken betrekkelijk die zaak, vindt men in het Ausschreiben unser JOHANN CASIMıRs Pfultzgraffen bey Rhein Herzogen in Bayern. Darinnen die ursachen ausgeführet werden, warumb wir uns inn jetzige Kriegsexpedition, zu rettung des, wider den Land u. Religionfrieden beträngten Hochwurd. Fursten u. Herrn, Herrn GEBHARTEN — Erzbischofs zu Cölln — nottranglich — begeben. Newstadt an der Hardt, 1583 (40). %) Register 7 Julij 1581, 2 Mei 1584. 11 Re — — gg 7 Te 162 welke plaats, naar men onderrigt was, de vijand zich van allerlei mondbehoeften voorzag. — De Staten verklaarden in heusche, maar tevens ernstige bewoordingen !), dat hunne zeemagt vandaar niet zoude vertrekken, maar blijven toezien, zoowel om dien onderstand van den Spanjaard af te snij- den, als om te verhoeden, dat deze »de geineene Navigatie en Negotie” benadeelde. — Het geschrift had de strekking om 'sGraven toorn te ontwapenen, beriep zich op het versch voorbeeld der Ordonnantien en Placaten van anJou, en vleide met het uitzigt van eene spoediger beöindiging des krijgs; maar hield desniettemin de onbewimpelde waarschuwing in, dat de aan te halen goederen, zonder aanzien der eigenaren, voor goede prijs zouden gehouden worden 2), Vooral echter blinkt de wakkerheid van het handeldrijvende Volk uit in de doeltreffende voorzorgen , om die goudmija van den Staat, den eersten grond van Hollands rijkdom , de groote Visscherij, in het buitenland tegen minachting en verval te bewaren 3). — Niet alleen togen in 1581 de Raads- heer CASEMBROOT, PIETER JANSZ. VERBOOM EN BAREND PIETERSZ. naar Bremen om, zoo mogelijk, den haring te ontheffen van de lasten, waarmede dat zeebanket aldaar onlangs was be- zwaard %), maar een jaar later, schroomden de Staten van Holland niet, »tot voorstand en conservalie van de voorsz. Hoofdneringe, daaraan het gemeene land seer grootelijks is gelegen 5),”” voor de deugd van dien visch in de bres te 1) Resolutie voor de Gesanten v. den Grave van Embden (Instructie van EDZARD, 2 Julij 1582, voor den »Erentf. wyarpus LENGEN, Keiserl. Majes- teits Notaris).” 2) Register 18 Julij 1582 (»By OLDENBARNEVELT geextendeert.”) 3) Z. hierbij Luzac, Hollands Rijkdom, II. 258—274 (Placaten van 27 April 1582 en 24 Mei 1584). 4) Register 10 Junij 1581 en ZResol. v. Consideratie ten tyde v. DE WITT, fol. 57 en 166 (18, 25 Julij 1581 Rapport van CASEMBROOT c. 8.). 5) Register 27 April 1582: »dat die van Holland hun met die van Keulen in de voorsz. sake sullen voegen, omme voor het Kamer-Gerigte — te! inter- 163 springen, en in een geding voor het Kamergerigt te Spiers tegen eenige kooplieden van Keulen ingesteld, als ge- voegde of tusschenkomende partij op te treden. — Tegelijk werden nieuwe verordeningen uitgevaardigd, om de visscherij in zuiveren staat te houden en de slechte inkruipingen te weren, welke tot het gerucht alsof de haring » fenynig’”’ zoude bevonden zijn, in Duitschland, Oostland en Frankrijk aan- leiding konden gegeven hebben. Niet minder ijver en bekwaamheid ontwaart men in het Vertoog van 7 September 1584 tegen zekere wederregtelijke schadeverhaling, door den Koning van Polen op den aandrang van een vermeenden schuldeischer, vergund. — »Is gelesen en gearresteert de Minute, geconcipieerd by den Secretaris DE LANGE, Op den naam van de Staten van Holland, — ten einde de Koning de: Aepresalien, geaccordeert op het ver- soek van NICoLAAS WEYTSE van Malckendorf, soude willen af- doen en casseren, overmits de schuld, gepretendeerd by den voornoemden WEYTSE, die van Holland niet aan en gaat, als gemaakt zynde ten tyde dat den Koning van Spaigne tegens hen oorlog gevoerd heeft, en als den voornoemden WEYTISE onder CAREL Foucke !), onder Duc D’ALBA, tegens dese Landen gedient heeft; — sonder dat die van Holland ooit in de schuld bewilligt hebben.” — Zij uitten daarbij den wensch, dat de Koning in het vervolg tot zoodanige maatregelen niet zoude overgaan, dan na hen alvorens ge- hoord te hebben 2). Nog zijn wij verpligt, omstandiger gewag te maken van venieren.” 28 April: »Zyn gearresteert sekere Brieven, die soo aan de Bur- gemeesteren en Raden der Ryks-stad Keulen, als aan den Kanıer-gerigte tot Spiers — sullen geschreven werden” enz. — Verg. wegens het Contract met die van Keulen over het zouten van den haring, Luzac, t. a. p. bl. 264. 1) vuGeer. De naam komt in den Spaanschen brief van Don Joan (uit Namen 8 Aug. 1577) voor, rucar. Hij was Kolonel van het Duitsche voetvolk. Verg. het hoven vermeld Sommier Discours des justes causes ei raisons enz. 2) Register t. a. p. 11" 164 de betrekkingen tot Portugal, eigenlijk tot den na de over- weldiging van dat Rijk door den Hertog van ALva, in bal- lingschap omzwervenden Don AnTonıo. Met een enkel woord is daarvan bereids gesproken !). — Wij vinden hier al dadelijk stoff om te doen opmerken, dat de langdurige afwezigheid van WILLEM ı onmiskenbaar de ontwikkeling der politische talenten in Noord-Nederland bevorderd heeft. — zuys en de overige Leden der Hollandsche Staatsvergadering zagen zich meermalen gedrongen, sonder uitstel te handelen, en den Prins van het gebeurde te verwittigen. — Zulk berigt gaven zij in den zomer van 1580, toen zij door den Aartsbisschop van Inssabon en andere Portugesche Grooten om bijstand tegen den gemeenen vijand PuHıLips ıı 2) gesmeekt, zich haastten den Gezanten alle mogelijke hulp en toevoer van wapenen en boots- gezellen te beloven, met uitdrukking van hun verlangen, »om tot nader alliantie, vrundschap, goede eenigheid en cor- respondentie te geraken 3).”’ — Het bleef niet bij schrale be- tuigingen. Twaalf oorlogschepen werden in 1582 ten be- hoeve van Don AnTonıo uitgerust %), van welke slechts drie te Antwerpen, daarentegen zeven in Holland, twee in Zeeland moesten geleverd worden. — Wij zouden, zoo noodig, bree- der hierover kunnen uitweiden 5). — Belangwekkend is het I) Bladz. 121. OLDENBARNEVELT’S bemoeijenis (A. 1577) in de Portugesche zaken, is in het Zeven en Bedrijf, bl. 19 herdacht met deerlijke verminking van den naam van den uitheemschen Agent, die aldaar NUMAN ALVERS PE- REZA heet. 2) Register 17 Sept. 1582: vSyne Exc. (wıLLem ı) en den Advocaat BUYS hebben geadverteert — de groote Victorie die den Koning van Portugal op zee tegens den Koning van Castiliön heeft gehad; waaruit, de Heere zij ge- dankt, meerder verligtinge in de gemeene sake staat te verwachten.’ 3) Register 13, 14 Junij 1580. A) Register 29 Mei 1582. (Rapport van zuys, 26 Januarij 1582: »Is by den Advocaat mede gerapporteert de gelegentheid der sake aangaande Don ANTHONIE, van den secours die by den Koning van Vrankryk denselven soude zyn beloofi’” enz.) 5) Verzoek van »DIEGO BATTELIO Consellio van Staat” (Register 5 Mei 165 geschil, tasschen de Staten en den Ambassadeur van den ont- troonden Vorst gerezen over de oefening van het Regaal der Munt hier te lande. — Gorinchem was de werkplaats, tot dıt bedrijf gekozen, en reeds in vollen gang met het slaan van vreemd geld, toen men, hoe bewogen met het ongeluk,, be- greep zulk eene vermetelheid op het grondgebied van Hol- land niet lijdelijk te mogen aanzien, waaruit zonder het noodig toezigt, sehromelijk misbruik te duchten ware. — Op scher- pen toon en. met bedreiging van vervolging gelastten de Staten den zonder hunne voorkennis, ondernomen arbeid onverwijld te stuiten 1). — Een Fransche woelgeest, PIERRE D’oR, voorheen Consul in de. hoofdstad van Portugal 2) en thans de zaken van Don aAntonto in Nederland en elders onvermoeid waar- nemende, had dit ontwerp bedacht en aanvankelijk op touw gezet, zich, naar het schijnt, onder de vleugelen van. Frank- rijk zeker van den goeden uitslag wanende. — Immers, zon- der zich te bekreunen aan. de afwijzing van het verzoek, door hem nevens de Regering der stad Gorinchem, ter Staatsver- gadering ingediend, en van de verleende bevoegdheid om ın ’s Lands Munt te Dordrecht gouden: en zilveren penningen van wege den Koning van Portugal te doen slaan, geen ge- bruik begeerende te maken, had hij zich onderwonden eigen- magtig de fabriek op: te rigten met hulp van een sints lang befaamd persoon. — »Alsoo, dus luidt het Zegister van —,—| mn 1583) om gelijken bijstand van oorlogschepen , als ten vorigen jare. BOR XXXllIste B. fol. 110, noemt hem BOTELLIO, lees BOTELHO. 1) Register 5 December 1583: »eude heeft S. Exc. (ORANJE) ten versoeke van de Staten aangenomen, den voornoemden Munter te doen scherpelijk be- Jasten, mitsgaders de Magistraten van Gorcum, dat sy hen niet vervorderen voorts iets te munten, en PIERRE DON (sic). daaraf mede te adverteren.” 2) »PEDRO D’oR, Consul d’essa nagao (de Fransche) em Lisboa.” — Z. Qua- dro elementar das Relagoes politicas e diplomaticas de Portugal com as diver- sas Potencias do Mundo — ale aos nossos dias, ordenado, e composto pelo Visconde DE SANTABENM, T. IV, p. 1% (Pariz 1848) p. XLIIT, LXXIX, LXXXIT, XCVI, CI. 166 18 November 1583, de Staten van Holland bevonden hebben, dat tegen alle oude geregtigheid van de Munt wesende bin- nen de stad Dordrech# en tot groot nadeel van de ingeseter nen der voorsz, Landen, onlangs die van Gorinchem ende eenen HENRIK VELTHUISEN aldaar op het versoek van den Heere PIERRE DOR, Ambassadeur van Don ANTHoNIo, Koning van Por- tugal, hen vervordert hebben, sonder voorweten en consent van de voornoemde Staten binnen de stad Gorinckem een Munt “op te rigten, en daarop te doen munten halve Melleresen, en ook Tessoenen, die in haar gewigte en alloy seer versche- len, verre onder de waarde en alloy van den Daalder die in Holland wordt geslagen — sulks dat de Staten noodig bevon- den hebben, daartegen te doen voorsien, alvorens de voorsz. Landen van sulke Testoenen vervult en andere goede munt daarin geconverteert worden, tot groote verachteringe van de Negotie, daaraan het welvaren der voorez, Landen is gelegen, soo is ’t: Dat de Staten voornoemt agtervolgende haar voor- gaande Resolutie van den 17 September 1) Il. den voornoem- den Heere Ambassadeur (nadat deselve daarop ten volle is ge- hoord) verklaard hebben, dat niettegenstaande Syn Majesteit daarmede eenigsints in de gemeene sake gedient soude mo- gen wesen, daarin de Staten andersints deselve gaarne na haar vermogen hegeeren te assisteren, sulks sy ook alreede hewe- sen hebben, nogtans de Staten voornoemt niet sullen kunnen lyden dat eenige verdere munt binnen Gorizchem op den naam van S. M. als voren sal geslagen, of deselve binnen dese Lan- den verder uitgegeven worden” enz. Men ziet, welke wijsheid en bezadigdheid, met klem en na- druk gepaard, van de vroegste tijden der Republiek af, in hare raadslagen werd ten toon gespreid; een onbedriegelijk voor- teeken van hare luisterrijike toekomst. — En voegt men bij hetgeen in de vorige bladzijden werd medegedeeld, het merk- 1) Verg. bet Zegister 18 Sept. 1588, 167 waardig feit, dat nog vöör het verscheuren van alle banden met Spanje, plannen tot de regelregte vaart naar Indie en Pers 1) onzen Staatslieden toelachten, men zal niet aarzelen in de jaren van het Ministerie van PauLus Buys de kiem te erkennen van hetgeen eenmaal tot zoo heerlijken wasdom zoude geraken. 