title: Urkundenbuch der stadt Braunschweig
creator: Hänselmann, Ludwig, 1834-1904 | Mack, Heinrich, 1867-
text: 2 Van pagimente. 175 De rat van onder de rateswonnen sind eyn geworden, dat nien van ons burger, borgersch noch inwoner na dusse negestkomende zomer op Michaelis dag hier nemen schal den Schilling durer wanneer tot verpachten penningen, den Valkenberger niet durer wanneer tot drie olden penningen, den blaffert niet durer wanneer tot eynem negen scheruw, den Hildenschem niet durer wanneer tot olden scheruren, vnde drie hole Lubesche vnde der gelijk vor eynen negen penningh. Buiten ons stads vnde gebied mach malk de wel durer geven inde nemen in syner koppensoort na dem dat om dat gelegen is. Vnde we hier de vorscreuen pagimente welk durer neme edder geve wanneer alse vorscreuen is: neme he edder geve de durer benedend eynen vordering, de schuld deme raad geven sol nige, vnde boven \ mark in sol, vnde boven eynen mark jot van der mark unj in sol, in vaken des malk vor-meldet worde. Wen ok sulver, goud, ballieun edder brinswikesche penningen hier utsende, vnde snode pagimente dar wedder voor halen edder halen lete, de schuld deme gemeinen raad veftich mark geven ane gnade. Anno domini m° cccc xl primo, in vigilia sancti Mathei apostoli et evangeliste. Anno xmx° xluj, decretum sequens: 177 De rad unde de radgesworen sind eyn geworden umme dat pagiment: Nach dem dat hir viel böses pagimentes geh, unde besonders grosszen olt und nige, so haben se tom ersten beproben vor dat beste, dat de beckere vor oder brod, die brauere vor oder bier, die vromet bier seilen vor oder bier, und die winn seilen wes malk entelen über die dieyle seilen dar vor ein schal die nicht nemen wenn brunswigkesche penninge, scherben und verlängen, und die grosse Goslarsche, bei fünf Schillingen. Und die sollte malk halten, wenn eine die rad darumme vraget dat he seine eyd dazu. Die §§ 173 und 174 finden sich nur in A'. Die §§ 175-177 finden sich nun in A. Actum anno domini xmx° im xlm. Jahre, am sonnabend nach unses heren hymmelward. Die rad unde ratsworen sind eyns geworden, dass gij schullen wesselen: Den nigen grossen vor und die nige pennigen. Den grossen jor 1 alter pennige Den Schillingen vor fünftehalb nige penningen Den Välkenberger vor 7 alter pennigen Den blafferde vor 1 nige scherf Den Hildensemschen vor 1 alter scherf Drei hofe Lubesche edder der gleich vor 1 nige penningen. Anno xmx° xluni, des vordages Valentini, da setzte die rad den nigen grossen darauf nige und die alter grossen darauf verlängen. ORDINARIUS. Das Original des Ordinarius ist verschollen. Im Stadtarchiv befindet sich nur eine Kopie, der Schrift nach aus der ersten Hälfte des 17. Jahrhunderts. Dieselbe füllt 148 Quadratblätter Papier, welche nebst 38 unbeschriebenen Blättern in Schweinsleder gebunden sind. Wasserzeichen: auf einer unten kupferförmig zugespitzten Grundlage zwei Festungsthürme verbunden durch einen niedrigen Giebel mit einem Thore. Auf beiden Deckeln des Bandes ist der Stadtlöwe eingepresst mit der Umschrift WAPEN EINS ERBARN RATS DER STAT BRAUNSCHWEIG. Fol. 39 ist größtenteils offen gelassen: hier fehlen die Artikel 32 und 33. An einigen anderen leeren Stellen dagegen sind keine Lücken anzunehmen. Sowohl im Register wie im Texte wird der hier unter ci abgedruckte Artikel als cy gezählt, der folgende als enj u. s. w., wahrscheinlich im Register durch ein Versehen, indem dort mit ci die Rückseite eines Blattes beginnt, im Texte, um mit den Zahlen des Registers in Übereinstimmung zu bleiben. Mit dieser Kopie stimmt der Abdruck bei Leibniz SS. III, 446 völlig überein: in der Lücke und der irrtümlichen Zählung, welche eben erwähnt wurden, in anderen gleich augenfälligen Fehlern, und selbst in der Orthographie; die Mehrzahl seiner geringfügigen Abweichungen sind Druckfehler. Hiernach ist mit großer Wahrscheinlichkeit die Kopie des Stadtarchivs das „Manuscript", nach welchem dieser Abdruck hergestellt wurde. In der königlichen Bibliothek zu Hannover befinden sich zwei anscheinend jüngere Aufzeichnungen des Ordinarius in folio. Die eine, weicht von der des Stadtarchivs beträchtlich ab und bietet offenbar eine spätere Redaktion: im zehnten Artikel wird als Norm des Rechtsverfahrens statt der stad Brunschweig recht und wende die Untergerichtsordnung hingestellt, welche erst 1553 erlassen ist. Diese Aufzeichnung war daher hier nicht zur Vergleichung zu ziehen. Die andere ist eine oft sinnlose hochdeutsche Übersetzung der alten Redaction. Auch in diesen beiden Abschriften fehlen die Artikel 32 und 33. Nachstehend ist die Copie des Stadtarchivs abgedruckt, jedoch mit Verbesserung augenfälliger Fehler und möglichster Herstellung der Orthographie des 15. Jahrhunderts. Hinzu sind bestimmte Textabschnitte, die im Original vermutlich verfälscht sind, hinzugefügt. Dies ist der Ordinarius des radischen To in Brunswick, den vor und nach dem radischen Don schule in südlichen Teilen sehr unterschiedlich behandelt. Dieser gemeine rad schreibt nach Christi unsere heiden, dat jar, quero, als dass nun begrepen ist. Die gehörige verantwortung hundert Jahre, danach im achten, Dieser Bok schall mir antworten, dem Bürgermeister im Jahre zu Pfingsten, und hier ist innerhalb geschrieben in der Oldenstadt, dass er jetzt sehen mag, was die Handlungen des Rates, als was der Rat van to reden bei dem Rate bringen sollte, dass jetzt des Tages zu Tage, zu Donnerstag, jetzt heftig ist, als dass der Rat zu Rades Handlungen unverborchen und unvorgetan setzend, oder amtliche zu setzenden, gesund zu bleiben, was einer geborenen zu Donnerstag, und dieser behandelnd, und was ein interessantes van Synes Amtstätigkeit vortragen hat. Zu dem ersten, ist hier mit diesen und densten wegen zu Donnerstag gehabt, geschrieben. 19. 146. VJ VJ VJ VJ IX X XJ XJ XII XIIJ XIII XV XVJ XVI XVII XVIII XIX XX XXJ XXII XXIII XXIV XXV XXVI XXVII XXVIII XXIX Zu dem ersten, wo der dreifältige Rat gesagt wurde, zu drei Jahren in jedem Wykbeide, und wo viele der Wesen sollen. Wo sich der Wykbeide einnehmen, den dreifältigen Rat zu setzenden. Wo man den Rat kundig werden soll, in jedem Wykbeide. Von dem neunten Rad, wo die Sitten gehen in seinem Wykbeide. Wo das neunte Rad schwer und sitten geht in der Neunten Stadt. Wo der Bürgermeister des Rates würde sprechen sollen. Wo der Rat die Tür zu der Stadt bewahren sollte und die Amtsgeschäfte setzen. Von dem Kanzler in der Oldenstadt. Von den Winzern. Von den Richtern. Von den Bauern. Von den Musikern. Van den den muren graven bewaard, en van dem tekene mesterv. Van dem by de tavennerstise gaat. Van dene by de lantwerve vorstan. Van deme dat borgergeld voorwaart. Van den slotelen to dem groten ingang. Van den slotelen to den breukesteen. Van den slotelen to der gehaltsksten in dem herenhuis. Van dem tohopegande des gemeinen rad. Van dem geleide to gaan. Wat men to dem rad zwart. Van den burgermeesteren to ontvangende. Van dem tohopegande rad en radsworen. Van tohopegande in de koek. Van der wykbelde sprak omme sake bijzonderen. Van gaande van de rad spreken wel. Van tohopegande des raden in de Oldenstad. Van tohopegande des raden in de Oldenstad op de bodem. Vari tohopegande des raden en radsworen in de Oldenstad. Van tohopegande des raden en onderdanig gewonnen in de Oldenstad. Van tohopegande des raden, immer Haghen, also van oren armachten, kamereren, heren en rechters. Van tohopegande des raden in de Nijenstad en van oren armachten, also kamereren, winnende, rechters. Van tohopegande des raden in de Oldenwijk en van oren armachten, also kamereren, rechters. Van tohopegande des raden in Sacken en van oren armachten. Van des gemeinen raden armachten, also den vieren, de sterven, tijd en goud kopen of voor kopen. Van den zeven buurtheren. Van den gietweren. Van dene die by de papier gaan. Van den die to dem tekene bernet. Van des gemeinen raden burgemeesteren. Van dem die dat lichte ingeseght voorwaart. Van den burgemeester der molen. Van dene die de molensteen kopen. Van dene die dem markstall voorstan. Van dene die dem rad steen breken laten. Van den vogenden. Van borgheren to maken. Wie dat me huldegehen schal, van vormonderen vaderloze kinderen. Van den proovestevp, den Rynnelberghe. Van vormonderen, van den Rynnelberghe. Van vormonderen, tot onze liefde, vrouwen. Van vormonderen, tot Sint-Thomas, tot Sint-Leonard. Van oudeluden, tot Sint-Martin. Van den opperman, tot Sint-Martin, van den oudeluden, tot Sint-Peter, tot Sint-Michiel. Van vormonderen, tot het heilige geest. Van vormonderen, tot Sint-Antonius. Van den opperman, tot Sint-Antonius. Van vormonderen, tot Sint-Bartolomeus. Van vormonderen, tot den dämme, tot Vechelde. Van wroegen, des afgrauendes. Van rodenwroegen. Van den de wichte, tekenet. Van den botterstoter, van den meelkraam. Van den watervoor, tot de ammeken, des rades, tot altijd Haagen. Van den ammeken, des rades, tot de Niginston. Van den ammeken, des rades, tot de Oldenwijk. Van den ammeken, des rades, tot altijd Sacken. Van den huismoann, en vrederen. Van den rijden, koe des rades. Van den de de landwer, bereden. Van den schrijveren. Van den rijden, schrijver. Van der stad, syndicus. Van den tolenschrijver. Van den dominee. Van den werkmester. Van des gemeene rades, timmerman. Van den molenaar. Van den kosthouder, in de molen. Van den stalwerder. Van den hauwerwender. Van dene de de tegelmakerij, voorwaren, van den tegelmaker. Van den schipper. Van den borgmeester, in de Oldenstad. Van den boden. Van den vroente. Van den wever, in de Oldenstad. Van den wachmeester, in de wacht, tot altijd Vechelde. Van dene de de uiterste, dooreen slapen. Van den dorpewerder. 149 Van den eene van de berghfrede voorwaart, voor de landweren. Van dem torneman to Sint Maarten, van dem vischer in de Oldenstad. Van den steenwachter in de Oldenstad. Van deme de lange grauwe voorwaart. Van den herden in de Oldenstad. Van den bulle en beren in de Oldenstad. Van dem markmester. Van dem eyervoghe. Van dem grauwe mester. Van dem steindekker in de Oldenstad. Van dem ghesyndt des rades in de Haag. Van dem ghesyndt des rades in de Nieuwstad. Van dem ghesyndt des rades in de Oldenwijk. Van dem ghesyndt des rades in de Sacke. Van der hemelyken rekening to lezen. Van den zevene buidelheren van de rekenen schulden. Van den kunstaarden to zettende. Van haring, lezen en mandelen to vorschenken buiten de stad. Van gheschenken op den goeden donderdagen in de Oldenstad. Van dem echtendend to kundegend. Van der barvoten afflaten dag, van der heiligen lichamen processie. Van dem ghesyndt to lonend op pinxten. Van der vrouwen gheschenken van stamen kruiden. Van deme sarke heilige Auctoris om de stad to gaande. Wat men versteende van de wachtte Sterken schal. Van der hagelspende to gevende. Wat men de lude in de erne dreef schal. Wat men van Sint Auctoris dach begon schal. Wat men de iiigen penning kundegheit. Wat men de spende gevende schal voor de starende. Wat men van het heilige kruis fest begin schal. Van dem echtendend nog eens to kundegend. Wan men to dem schote te schrijven schal, wan men to dem schote te zweren. cxxxmj Wu men dat schal houden vmm de de nacht eynhemisch syn -wan de to dem schote zweren. cxxxv Van wyne to schenkende buiten de Stad oppe zonte Mertens dach, cxxxvj Van wyne to schenkende op zonte Mer- tens dach deme rade. cxxxvij Wan de schoteltyd is wu me dat dat schot gehouden schal. cxxxvnj Van eener quaternen to schrijvende van dene den de stad verplicht is van deme schote, cxxxix Wu de rade den tin gives van dem schote, cxl Van lonende des raads ghesynde op Martini. cxlj Wan me rekenen schal van molenwerke, molenstenen, van marktstellen en landweren. cxli Wan me rekenen schal van teugelsluizen, Notberghe en Lyntberghe. cxlii Wu me de schoonwalle kundigheid. cxliij Wan de camerier rekenen schuwen, cxliv Wu een iovelk syne rekenschap bij den gemenen rad lecht. Van broken to voorde nnden uppet leste. cxlv Wene me in den nigen rad kundigheid schal. 1 Van dem drievoudigen raad, waar de gesaad werd to drie jaar in iovelk een wykbeld, en waar vele der wesens schal. To de eerste schal me weten, dat een wonheyt is, dat me plecht den rad te Brunswick te zittende in een andere to dreien jaar in deze wijze, dat de rad in de Oldenstad kust en benoemd ses en dertig erlijke frome mannen, de twaalf in den zittenden rad gekundgemaakt werden des eerste jares, en de andere ver en twintig heeten toeworen, also claat se swearen to den rad als oor eid ontwyset. Vindt den eed stauert on de burgemeester to drie jaar, aan de tijd de sek voorlopen heft van den maandag de neghest vorganghen is na twaalfde wente aan den dag als se den eed don, met den verschillende: dat de rad meer welken bedaarven wilde in den zittenden rad binnen de drie jaar, des jares scheide de eed niet binnen. Des andere jares darna kust me van den ver en twintig toeworen twaalf, de mannen kundegheit des jares in den zittenden rad: de rad de denne also des andere jares zitten gevorderd wordt voorboden dient de voor in den zittenden raad geweest hadden, und benodigd und let se to den raad swearen de neghesten toekomenden twee jaar, aan de tijd de sek voorlopen heft van den maandag neghest na twaalfde wente up den dag als se den eed don, met alsdan een verschillende als se voorhebben hadden und als vorskreven is. Des derde jares kust me und kundegheit de laatste twaalf van den ver en twintig in den zittenden rad in de zelfde wijze als de andere voor waren. Vortijd in de zelfde wijze kust me in den Haghene ver en twintig erlijke frome mannen, die joo des jares acht worden gekundgemaakt in den zittenden rad, und de andere blijven toeworen to twee jaar, als voorbeschreven is. In der Negenstad Küst me achteyne in derselben wiise, der io des jares viue in den sittenden rad ghekundeghet werden, und de anderen bleien tosworen tot twee jaar. In der Oldenwyk Küst me vefteyn der io des jares viue in den sittenden rad ghekundeghet werden, und de anderen bleien tosworen tot twee jaar io myt unterschied als vorgeschrieben is. In dem Sacke Küst me twelve der io des jares ver in den sittenden rad ghekundeghet werden, de anderen bleien tosworen tot twee jaar myt unterschied als vorgeschrieben is. Doch schal me weten: Weret dat in dussen wyk belden welk waren gekoren in den sittenden rad edder eenem tosworen, de dat voorbesdede, edder dar de rad dat van erfore, dat one duchte dat he dem rade und de stad nyht bequem dar to waren, den mochte de rad wesen laten, also dat se der eyde nyht van ome nemen, edder one in den eyden de he gedan hadde sitten laten, und doch nyht voorboden tot der stad rad und gescheft, d'arnä dat deme rade duchte dat he sek gehandelt und gehalten hadde. Ok schal men weten, dat in der Oldenstad een wonheid is, dat men de cammert eenen de in dem sittenden rad gewesen is de uitgeyt wedderkundeghet in den nigen rad, op dat de cammert beste voorwaart werde, und ok dat de nigen rad wene by sek hebbe myt dem se spreken mogen, wie de oude rad gehandelt hebbe iecheswelke sake de nyht al by oren tijden tot ende komen syn, und offt dar we waren de een sake worue van dem nigen rade de rede voor dem oude rad tot ende komen waren, und door vele andere dondes willen. Ij Wu sek de wykbelde eynighen den drefoldigen rad to settende. Vortmer is eyn ghewonheyt, dat de' ghemeyne rad vt alle wykbelden tohope ganvp dat radhus in der Nigenstad alle jaar des mandaghes neghest na twelfften des morgens, vnde raden darvp eyn wykbelde myt dem anderen, wen se willen in den rad kundeghen laten to dem toekomenden jaar in iovelk wykbelde, vnde ok wen se willen to deme rade swearen laten, wen se dat boret na der wyse alse vorgeschrieben is. Vnde dat holt me aldus: De ut der Oldenstad laten dem ghemeynen rade lesen deinen de se vorige heb- ben in den rad to kundeghen , vnde ga van der dorntzen, also dat de anderen ver wykbelde darvmm spreken moghen, offt one dat ok also gud dink alse se vorige gehad hedden. Schelet one dar wat ane, dat laten se one voorstan, vnde settend dat denne eendrechtlikken na rade aller viff wykbelde. En kunnen se auer nacht eynich worden in dem kore, wes denne de meeste deel daar- vmm eyns werd, des schal de minste deel volgen alse kores recht is. Doch schal me io darnae wesen, dat me eendrechtlik daarane sy, alse me best kan. Dussem gelyk deyt me ok denne myt den anderen ver wykbelden eyn na dem anderen, alse voreg myt den vte der Oldenstad ghedan is. Van der kundinghe des rades in iovelkem wykbelde. Voorzitter,alse de gemeente rad eenig is, wene me in den zittenden rad kundgen schal, so gaat een jovaalk rad in syn wykbeldeunde laat luiden met den klokken negen waren,yp dat de lude komen voor dat radhuis, unde horen wene men in den rad kundgen wil, zonder de vte dem Sack de ene ludet nacht, doch enbedet se dat oren borgheren bij orem boden. So zegt de burgervader in jovaalk wykbelde van der jovaene tokomende volk: Gy fromen lude, alse de wonheid is dat me up dusse tyd plecht den rad to vornigende, so schal de schrijver gyk lesen unde kundgen deze de dit komende jaar in dem raad wesen zullen, up dat mal k wette weme he tospreken moge van des rades wegen, wen des to donte unde behoef waren. Van dem negen raad, waar de zitting gaat in syn wykbelde. Wen de rad aldaus gekundechtet ist, des zuvorden Daghen na middag ludet men dem Negen Rade to Radhus, unde vorbodele se to der zuvorden Zeit. So komt de ut dem alten Rade eyn iovelk up syn Wykkbelde, unde bringt dar mit sec de slotele to den dorren und andere des Rades und der Stadt slotele, clenode, boyk und gerede de der Stadt hören, unde laat by sec sitten in des Rades bank den Negen Rade, unde laat une schenken wyn oft men den hebben mach etter ber. Wen dat geschien ist, so antwortet une de alte Rade slotele, clenode, boyk, alles se dat mit sec gebracht hatten. Unde de alte Rade bittet de Burgermeister, dat se des Rades werd spreken, und bevele und het une dat to donde alles se des wonheyt ist und alles hirna geschreben steht, und bittet se, dat se mit une ganz up dat Radhaus in de Nigenstad. Also ganz se in einer processionwente in de Nigenstad: de alte Rade geht vorhen in orem ordene, unde de Nige Rade na in dem ordene alles se gekundechtet werden. Wu de Nige Rade schwärzt und sassen geht in de Nigenstad. Vortrefflich wen sie in der Nigenstadt körnen, so setzte sie der alte Radd als sie das Jahr über setzen hatten, vade gegeben den Bürgemeistern Orloff in allen Wykbelten. Wenn das geschah, so ließen sie vor sie kommen zu den ersten den Nigen rad in der Altenstadt, und baten, dass sie dem Rade schwören wollten zu einem Jahr. So lasse sie einen der Schreiber den Eid, wenn er den ausgelesenen hat, so stellte der alte Bürgermeister und der Altenstadt einen Eid und sagte: Als sie den Schreiber gelesen hat, dass sie das hiesige Jahr nach Juvenal fünf Sinnem als sie best können und mögen, dass sie Gott also helfen und heiligen. So geht dann der alte Radd und die Nigen Stadt setzte sie dann wieder in die selben Städte. In dieselbe Weise donnen sie auch den anderen Wykbelten, als vorhergescreben ist von den aus der Altenstadt, dass eine nach dem anderen, und der alte Bürgermeister in jedem Wykbelte steht dem Nigen Radd in seinem Wykbelde den Eid, und geht wieder und lässt den Nigen Radd wieder in der Stadt sitzen als vorhergescreben ist. Ok, schal me weten, dat een wonheid is, dat me sette in de Oldenstad twee burgermeester, en de hoogste burgermeester is de spruit des gemeenten raden, wordt, wanneer de gemeente raden uit allen wijken bijzonder toe hoop is. Waren dat de hoogste burgermeester daar niet jegens-woerdig waren, zouden ze het in de andere. Aldus holt me dat ook wel het raden woord toe sprekende in de Oldenstad. Dusseman gelyk sette men ook twee burgermeester in de Negenstad, een in de Oldenwijk, en een in de Sake, de een joolaars synes wijken woord bijzonder spreken zal. Voorbij: waren dat daar waren de in den Bit-ten rad gekeerd waren, eider toe een toe-gesworen, en de wegwerkers, dat hij dat niet doen wilde, de schulde de gemeente raden honderd mark geven. Vijfde: Wou de rad de deur toe de stad bewaren zal en de ampteche setten. Voorbij des sulven mandagen na twaalfde zoveer gaat een joolaars rad op zijn wijken beelden, en bevelt de deur sluit toe de stad, alsof toe de onder-Michaelis deur, toe de hoghe deur, jo den rad een deur, zonder de burgermeester tussen en een kamerer dat het boek bewaard de ene eind niet. En de sleutel wordt meestal de ver verlaten, en zet de ampteche de een joolaars rad in zijn wijken beelden onder sec plechtigheid hebben. En hebben ze daar de tijd op den dag niet, zo doen ze dat des eerste dag na alsof ze weer hoopten komen een joolaars op zijn wijken beelden. En waren dat daar waren de syn ampteche daar hij toe gezet was niet doen en wilde, de schulde de gemeente raden honderd mark geven voor dat jaar. Van de kamerer in de Oldenstad. To de eerste set, men in de Oldenstad, tien kamers de des rades kamerye voorstan. De een voorwaart dat boek, als dat hij een symptoom van de kamerye, en dat berekend voor de gemeinen raad, als hij het beste weet en kan. En dat geld dat hij een symptoont, en zal niet mengen mank zijn geld, zonder dat bijzonder de raad toe moet worden gegeven, en moet met de uitgifte van de raad de beste doneerking: als men dat ook wel voorwaart, dat moren de raad, zonder geld. Ook zal hij zijn verantwoording schrijven in drie boeken: een antwoordt hij de gemeinen raad, een de raad in de Oldenstad, en een maakt hij zelf te houden. Ook zal hij de boek en de raadsgerechtigheid onderhangen, en dat daar mee te houden als dat de raad hebben wel. Vortmer zal hij onderhangen dat naschrijving en dat voor rekening te brengen op de muntstede. Ook zal hij onderhangen dat, als de raad een brief gesant wordt, en dat daar mee te houden na de raad. Ok bevelet ome de rad eenenen sloten to der kesten in der Nigstad dar der camerer rekenschap,unde der ghemeynen stad tydsboek von den cameryen, unde der godeshuise tydsboek pleghen inne to wesende. Van den wynheren. Vortmer sette de rad over twee ute oremhope to dem wyne, dat heten wynheren. Ore ammecht is dit: Wen de rad sulven wyne kopen laat, so shoulden se dem rad oren wyne voorwaren, also dat se den halen und kopen laat umme de rades geld, unde den voorwaren myt fullende, myt amende, und de knechte darto to hebbende de den tappeden, und dat geld darvan to ontslangende, und an pagijment edder ware wedder to leghende de dar nutte to weren dat men de wyne mede bringhen laat, und des rades beste darmede don, und dem rad darvan rekenen also sek dat gheborde. Ok shoulden se de wyne zetten waar men de gelden scholde de hier borghers edder ghesten loopen laat wilden, de rad laat wyne sulven loopen edder niet, und shoulden dat ook voorwaren, waar hier wyne wolde tappen, dat beide heren und knechte de dat don wilden dem rad sworn de eide also de rad des eynich is. Unde der wynheren tijd geyt an up sinte Paulus dach also hij bekant wart. Und wen men de wyne zetten scholde borghers edder ghesten, so shoulden de wynheren uit dem Haag en uit der Nigstad dar ook bij zijn. Van den richteheren. Vortmer sette de rad van over hope dar twee To, de des richtedaghes edder wan eyn rechtige Gehalte worde in de Oldenstad by dat rechtige Sitten gan, dat hette rechtsherren. Or ammecht is dit, dat se by dem recht sitten van des rad we- gen, und helfen de voghede an rechtigen al se best kunnen und wissen, dat unser bürgeren und bürgerschen, ok inwoneren, und eynem joost ken de voor dem gerichte to zoekende hefft, na schulden und antwoordend rechte rechtet werde na de stad Brunswick recht und woont. Und wende dar überwunden worde mit ordelen und mit rechte, also dat man wemel to de were gan schulde, dat schulden se vollborden van des rad wege to donde, wen malkem syne dag houden waren, up dat dem kleghere von tgeheringhe neyn hinder effte schade queme to syne wonnen recht, und offt unrecht edder twijfelachtige ordelen edder broke vor gerichte und worden, dat se de nicht übergegangen lassen ane rad des rad, offt se de sakenvolgend sulven nicht vor den rad toghen. Vortmer schulden se voorwaren, watte sake se wolden enden laten mit rechte vor gerichte oder mit minnen, dat de vor den rad getogen worden, alse men minnest mochte. Ok schulden se voorwaren, dat nemende neyn vrijde und ban ginge over dat to wykbeldes rechte leghe, dar de stad. Of plicht mede afgegan mochte. Werde ok dat dar we laten wolden vrijde und ban tynses ofste gudes, des one ducht dat se deme raad bequem waren, dat schulden se deme raad to wetende don eer dar vrijde edder ban over ging, wente de raad allem koppen hier in de stad de negheste is. Voor de wanneer mij zenden zit te zon te zomer, daar schullen ze ok bij zitten van des rades wegen unde onze burgers, burgeressen unde inwoners voorwaren voor onrecht und ongenade alsose ze best kunnen, unde dat de eedsvolgers anders zeggen eed zweren wanneer dusser tij dat ek wroegher bij te wetende werd, dat wittelijk und openbar is weer god unde weer de christenheid, dat mijn wroegher aanroerend is, dat ek dat voor dem zenden wroegher wilde; dat mij god helpt. Unde afstel rade wittelijk don, op dat eed der stad niet voor- bisterd werd; Waren ok dat de rade hadde polder liggende dat vorgaan wilde, daar scheiden ze des rades unde der stad beste mede bewijzen mijn rade des rades , unde wanneer sek dat also gemaakt, dat men dem rade polder, stuipje, edder ander ding mijn beste toegehen mochte, dat. ze dem rade dat ok voorstan laten. Dusser voorbeschreven meesteren zal men verantwoordelijk zijn alle dat harnas dat dem rade werd van gehoeddes wegen : wat des deme rade niet bequem is dat schuif ze verkopen, unde de penning leeghen in de muziek. Van den de den muren grauw voorwaart, und van dem tekortkomster der mate. Wie daar wat anders wroegher wilde, des het van dusser eed wegen niet doen en dacht, dat het des niet en deed, op dat de officier des voor- der nee zei woont en krijgt wanneer also het reed heeft. Van den buurmesteren. So settete de rad daar tief zwischen Edder und Dreieichen. Viel mehr Hoffnung, dass die heilige Baussteuer. Es ist dies: Wir ein wohl gebautes Ding, nie gebaut bei den Strassen oder bei dem Gemeinen anders, wenn das vorhängende gewesen ist, die sollen dabei ganz wenige von der radikalsten, die heißt, und beschränken das dem Gemeinen im gebenden Nachtklar zu kurz gehandelt werden. Wurde ok, dass wir setzen wollten, palen unter den Fensterleisten zur der Strassen wurde gemacht, oder wir ihren Steinkrug setzen oder hohen wollten, waren zwei Nachbar schleichend waren um die oberen Baussteuer, dar an sollten sie alle dabei ganz, und das beschränken: konnten sie die Nacht anzeigen, dass sie das machten, als sie sich das gebördert, so sollten sie vor dem Raten vorstand lassen, dass die darauf vorderste auf rede. 12 Von den Musikmeistern. Ok, sette de rad twent eite orem hope, De der stad unde des rad were vorwaren unde verdicht gehalten, dat heten musemestere. Ore am- mecht is dyt, dat se van dem rad untfangen de slotele to dem weluv dat is vp sunte Martens torne, unde vorwaren unde gehalten verdicht des rades blüten, donnerbüssen, armborst, pyle, büssen, pulvere unde allent wat to der stad mere höret, dat men in der Oldenstad plecht to vorwarende beyde vp den doren, berchfreuden, pyle unde störmtartzen vp dem radhause unde ok vp dem weluv unter dem radhause. Unde de schuhet beschreiben alle dat one geantwortet worde to vor- warende van tyden to tyden, unde wat men by 6ren tyden totughede. Unde wen dar eyn; hervart worde, edder dat men des utsende vp des rades edder der herschop slote, so scholden se enkede schreiben wat se darto van sek deden unde wat one des wed- der antwortet worde, unde bleib des wes na dat me wieder eschen mochte,' dat scholden se deme sette de rad twent eite orem hope darto, De dat iar oever ganz vp den muren grauen, unde sehen darto, offt dar we ane wonede de de muren vorwaven lete edder der muren mit water schaden dede, dat se dat dem rad witlik deden, vp dat de rad de broksamheit erkenne, unde hete den lüden, dat se dat maken alse yd sek gehörde. Unde we vp de muren buwet hatten de schulde dat allein bekostighen de muren wieder to machen, anders scholden de rad don den dritten penning. Ok settet de rad eynen darto, de darby geht in dat lichus to sunt Marten, wen dar we is de dar wel mate tekenen laten, unde dat het eyn tekenmeester. Den antwoordet de rad den sloten to der kesten in dem hausse dar dat tekenysern inne is unde dat gherede, unde de en schal neinende seine mate tekenen mit der-stad- teken, he en se erst, dat de ghemeten unde ghelikent sein mit des rades kopperen mate. Van dem de by der tahnerne zieht. Ok settet de rad eynen darto uta orem hope, dede io ouer de ver wekene geht in de Nigenstad in de kokene by de zieh de tahnerne dem rate denne dar bringet, unde de schal dat vor-waren helpen mit hulpe der heren uta dem wyk-beldo de dar ok by gan, dat de tahnerne de zieh geuen alse sek dat gheboret, unde mit dem rate nacht borgern, unde dat de penninghe körnen in. 153 de ziekesten. Unde waren dar welke mank den tahneren de dat nycht en helden alse se scholten, dat scholde he deme rate melden. Van dene de der lantwere vorstand. Ok settet de rad eynen darto edder tvene uta dem rate unde radessworen, de. de landwere ru-men, buwen unde beteren laten de to der Oldenstad hörte, van dem ghelde dat darto lecht is. Unde de sohullet darvan rekenen alse se enkelest kirnnen, wen de rad dat van een hebben wel. Van dem de dat borg grucht vor wäret. Vortmeyer setzte die Rädels für die Oldenstadt einigen Vater, mehr Hoffnung darin, dass er die Bevölkerung und die Schülerpenninghe, und die Dem Rädels vorwarfen. Und was er von Bevölkerungsgeld von jeweils mehr als einen Vertrag, dass es antworten muss, zu der Gemeinde Stadt und auf die Münzsmede, dass anderes von den Bevölkerungsgeld und Schülergeld, dass er teilen dem Rädels, und nicht der Stadt. Oldenstadt über viereinhalb Jahre, was von Bevölkerungsgeld dem Rädels wurde, dass geordnet mehr dem Rädels alle, und nicht der Stadt. Aldus haben die von Embke, dass in der Oldenstadtsrechte, nach Anrichthung des Rates zu Brunswick. Von den Slotelen zu dem großen Ingang. Vortmeyer, als der Rat die Amnestie gesetzt hat, so befiehlt der Rat, einander zu dem Rat, den Slotel zu dem großen Ingang. Und wenn man besiegelt soll, so soll der Sulz dabei ganz mit seinem Slotel, und sehen und hören, was in der Brieftasche, dass es seinen Meister mit dem großen Ingang besiegelt. Dasselbe gilt für den Slotel, zu dem Großen Ingang, befehle der Rat, nach der Niedenstadter Regel, einander zu diesem Wirkungsbereich, den anderen Slotel zu den eigenen Ingang, der soll dasselbe halten, als vorherschreibt es. Von den Slotelen zu den Brieftaschen. Ok befiehlt der Rat, zwei zu dem Rat, und zu den zusätzlich ernannten, drei Jahre, die einer der dunkelsten Brieftaschen, bequem zu sein, den Slotel zu den Brieftaschen, die dabei ganz sollen, eigenen mit den Slotelen, wenn man die Brieftaschen legt, wohl, oder darin, und entnimmt, und hilft, dass vorwarnen, dass die Brieftaschen, so in den Taschen wieder kommen, und sehen, was von den Slotelen, wird getan worden. Der Slotel gehört zu der großen besmideten Tasche, in dem Gehörsaal, den anderen befiehlt der Rat, immer Hägen. Voor het meer hebben de suilen twee van de Oldenstad twee sloten toe de luchthaven breuken, by dem piek midden in dem gherhuis. Ok zijn breuken in dem heilige hoek in de kerk toe zonne Marten in de voordeur, waar twee sloten toe: een heftige en beveiligde rad onbekend Haglingen, den anderen de rad in de Nieuwstad. Deze breuken roer aan de gemeenten stad, en een deel den rad in de Oldenstad, wanneer dat ze negen sloten daar toe hebben. Ok wil ik weten, dat drie sloten hoort toe de besmede den kesten op de dorpen: de beveiligde men een de camerië pleeg te zijn de driejarige over, welke ook een sloten. In de kesten lecht me wat de rad in de Oldenstad behoudt te zijn. Van den sloten toe de geltkesten in dem gherhuis. Ok zo beveelt de rad in de Oldenstad een van de raden den sloten toe de geltkesten de in zonne Martens gherhuis staat. Daar hoort nog een sloten toe, den beveelt men de oudewijden toe zonne Marten. In de kesten zullen ze voorzien zijn alsdan gelt al het lenen hoort, dat niet aan rente lecht is, en ook lange tijd dat men daar rente mee kan kopen. Van het toepassende des gemeenten rad. Voor de midweekens dargestellt alse de rad gegundehet is voorboden de burgervaders in der Oldenstad den gemeinen rad in de Nienstad. Als se daar z gehopet syn, so spreken se daarover z dem ersten, wu se dat geholde willen omme or z gehoppen, und werden des eynich alderus, dat se omme goddes und eindracht willen z gehopet gan willen ut allen wykbelden, dem gemeinen und der stad z nut und to fromen, und raden der stad und des gemeinen beste. In alsodanen saken als van tijden to tijden der stad aanliggende syn, und forderen des rad rechtvaardigheid und broke, und scheiden onze burgers und inwoners de twee- richtings splitsing onder andere in de saken de voor se gebracht worden na schulden und antwoorden, in vriendenschap edder in rechte. Weret aver, dat lude schelhaffig waren de beide in eenen wykbelde woonenden, de schal de rad des wykbeldes irscheiden daar se in wonet, doch mochte de rad des wykbeldes se k wel beleren laten den gemeinen rad der schieding, ofte de sake alsdan waren dat se des behoeften, Und dit voorheescreven tohopegaend don se alle middeweeke wen nien viredach is, also dat se syn up der dorpen in der Nienstadde morghens wen de klokken slagen tussen twaalf en paschen, und tussen sunt Micheles dagelijkerwijs zullen se daar zijn wen de klokken acht slaan: weder daar uppe dusse voorheescreven tijden niet en was, also dat hij spader komme, edder daar niet en komme, de schuld drie penningen geven tot de broke in de blasen, und dusse broke schal niet nemen na dem seyghere dede laat neghene edder acht slaan. Waren, dat dar wen witliken in des rades werue waren, ette oder orloff hadde, ette oder de nacht to hus en waren, ette oder krank waren, ette oder ander echte nod ome dat beneme, de en dochte duses brokes to der tijd nacht geven. Dit schal men aldus houden alle middeweken de werkeldaghe waren, men vorbode maken ette nacht. Waren ather, dat de rad up dusser tijd welker nacht to hopen gan wilden, dat scholden de burgervaders maken in synem wykbelde wedderbeden. Van dem gheleyde to geven. Spreken se des zelfde middeweken dar-vmme, offte den burgervaders ette over welkem bijzonderen word anghesunnen gheleyde to geven fromeden lüden hyr in de stad, dat de burgervaders des mechtig zijn dat gheleyde to geven van des ghemeyne rades wegen. Unde welk burgervader aldus weme gheleyde geven, de scholde dat ummebeden den anderen burgervaders in den wykbelde, op dat se dat mede-wisten alse se eerst kunnen. Voor men to dem raad sweert. Des zelfde middeweken, is dat in dem eerste jaar alse de drevolde rad gesat is alse vorgeschreven staat, voorboden de rad, welke uit synem wykbelde tijden de to dem raad sweeren zullen, unde staat een den eed alse in dusse boek eerst afgeschreven staat. Is yd ather dat ander jaar, so voorboden men tijden de des jares tovoren in dem raad gewest hebben, unde laat se to dem raad sweeren alse vorgeschreven is. Des derde jaar sweert men nacht. Des sullene middewekenes onthaalde de gemeine raad de burgemeester weer toe gelegenheid den offelgegeven was, zodan dat ze onbequeme gevoelens konden, en men stond onzeker oorlogseid. Vervolgens, dat we onbequeme gevoelens dachten, daar schoud de raad voor raad in die wikbelde waar hij in gelegen had, weer toe nemen wilden. En de burgemeester had me vernoemd in de Oude Stad, twee in het Haghen, twee in de Nieuwe Stad, eentje in de Oudewijk en eentje in het Saksen. Van die toehopecomisie van de raad en radsvrouwen. Ook schaald mogen weten: Weren dat de gemeene raad, aldusdan bedreigde saken weerstand, dat ze alleen niet graag meewerken wilden, ze waren van de stad verwijderd, van dat landsdeel verwijderd, oudere van onze burgerij en innerlijke weg verwijderd, zo mag de raad verboden den gemeene raad en alle die toe de raad gezworen hebben, en raden een myth van de ander op de stad beste, daarna alzo die dan onder de saken gelegd is, want dat behoef is. Van toehopecomisie in de koekens. "Voorbij is een gewoonheid, dat de voorsten, als de burgers en de een daarvoor nodule niet het gevoel denken, beide uit de raad en uit de toegezworen uit allen wijken, toegehope tot in de, koken in de Negenstad, de raad en de stad." 155 De stad en de raad, to met en vormen, wanneer des den burgers meenen, dat de stad en de raad ook dan zaken weerstaan, daar de meinen stad edeler dan de burgers zijn, is, en daar dat werf ook snel is van twee middelen, heren en lieden, dat men dat toegehope gaand des gemenen rad niet wel afbieden kan, en wanneer de raad hemelische zaken weerstaat, alsof hij niet nul en nietig was, dat een iemand daarvoor raden zou: daarvoor raden de oudsten in de koken, en bewegen dat de stem aan de raad. xxvj Van de wijkbeiden sprak om de zaak bijzonder. "Woord wordt een gewoonte: Wanneer de gemenen raad een beter gekozen zaak weerstaat, zo spreekt een iemand uit de wijkbeiden, een wijkbeeld brengt in zijn antwoord. Zijn ze niet allemaal eenzijdig, zo volgt de meesten deel de wijkbeiden in de taal, tot dat ze eindelijk doen een midden met de andere wat ze tot doen hebben. Desgevolg doet de raad ook in de koken." Ook doet de raad, als de raadslieden in alle zaken daar ze om te hopen gaan. xxvri Van uitgaan wanneer de raad spreekt. "Worten" van de "rad" spreken, wel "geme" saak de "een" wykbelde, byzonder "aanrorende" is, "sò" "schal" de "rad" des "wykbelde" "uitgaan" den "dat" aanrorende "is". "Wel" "ook" de "rad" spreken "geme" saak de "een" goud "aanroer", "we" in "deine" "raad" is "unde" de "goud" hefft "de" "schal" uit "dema" "raad" "gaan" de "wyle" de "raad" daarvmmee "spreitende" is. "Wel" "ook" de "rad" spreken "geme" saak de "unser" "burger" "welken" "aanroer", "het" zij "in" "dem" "raad" "eder" "nicht", "het" "unde" "syn" "vrienden" "unde" "maggen" de "alle" "toe horen", de "in" "dem" "raad" "eder" "raadessworen" "syn", "zullen" de "raad" "uittwijken" "also" "lange" "wente" daarvmmee "gesproken" is, "i"d "en" "were" dat "se" de "rad" "voor" "sek" "gescheide" "unde" "se" "zulgen" "raden" "hete", "eder" "se" "worum" "vragen" "wolde. Van toehoorgaande des "rades" in "der" "oldenstad". Ook schal ik weten, dat de raad in de Oldenstadt, om God wille en door het gewenst wil, alle middagen en vrijdag, want geen heilige dag is, op ons raadthuis toe hoop gaan, alsof ze daar zijn op de donderdag, wanneer men de laatste klokken luisterd toe het nachtsang. Wanneer daar den nacht een is, de schal geven tot broke van twee penningen, indien een waren, dat hij wistelijk in des rades werken was, edder ofte niet tot huis en was, edder ofte krank was, edder ofte andere echte nood om dat te benemen; zo en dochter had hij de broke die nacht gegeven. Weren aber dat de raad op deze tijd welke nacht hoop gaan wilden, ze schoudeden de burgervader den heren wederverdient. Wanneer ze aldus hoop gaan, wat te sake denne voor ze komen twijfelde tussen oren en inwoners, de schulden ze verkeerd in vrienden edder in recht als zeker dat gehorde. Ook schulden ze eisten broke en des wykbeldes rechtvaardigheid, en de stad en des wykbeldes met en zonder froemen doen als ze vorderst konden. Van tohopegande des rades in de Oldenstad op de bodem. Ook is er een wonheid in de Oldenstad, dat de oudste van dem raad en radessworen onderwijlen, wanneer de burgervaderen denken dat des behoefig is, hoop gaan op de bodem boven dem schranke in de Sint-Maartens kerkhof, en raden daar des wykbeldes en der stad beste in de saken de een denne aanliggende zijn. 