title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Digitized by LjOOQIC Beschwerde Amerongen*8. Antwort des Kurfürsten. 303 hare Landen ende onderdaenen hebben gesouflfreert, sonder eflFect blij- ven: biddende derhalven, dat U C. D. naer sijne hooge ende wijdbe- roemde wijsheijt deese hooghwichtige saecke wel ponderende den on- dergeschreeve extrs. Gedeputeerde believe sehriftelijck te laeten toe- komen sijn goedtvinden, wat deselve geresolveert blijft tot voldoeninge van f Tractaet ende affbreuck van de vijanden te doen, op dat daer door den Staet deste gewilliger blijve, haere subsidien aen U. C. D. tot noch toe met soo veel openharticheydt in hare grootste ongelegent- heydt toegebracht sonder eenich retardement te continueren, ende hij ijet seeckers hebbe, H. H. M. ende S. Ht den Heere Prince van Orange met de aenstaende post tot sijn decharge te berichten, alsoo deselve hem Sonden können misduyden, dewijl tot noch toe conform de con- ventie niets effectifs tegens de gemeene vijanden en is nochte werdt ondernomen ende dat oock het saisoen van het naejaer soo ver is geavanceert, datter weijnigh tydt sal overschieten, om yetwes met vi- geur tegens deselve te attenteren, hij van de oorsaeck van dien geen pertinente rekenschap hadde gegeven. Antwoi-t des Kurfürsten auf das Memoire Amerongen's. Dat. Bergen 13/23. Oct 1672'). Er hat mit grosser Mühe und Aufopferung den Marsch nach dem 23. Oct Rhein, dessen Gründe er schon dargelegt, unternommen, und jetzt ist der Knrfürst von Mainz bewogen worden, den Rheinübergang zu gestatten. Was möglich gewesen, hat er gethan; über die Zeitumstände kann er nicht gebieten. Der Aufenthalt in der gegenwärtigen Stellung ist nothwendig, weil die Armee ausruhen, bei der Artillerie allerhand Nothwendigkeiten verfertigt, Pferde ergänzt und die Vorbereitungen zur Passage des Rheins getroffen werden müssen. ^S. C. D. hätten wünschen mögen, dass Sie Ihren Marsch so hoch hinauf nicht hätten nehmen dürfen, und dass solche recta auf Coblenz Ihrer gehabten Intention gemäss hätte genommen werden kön- nen. Weil aber Churtrier ohngeachtet aller Instanzien die Brücke, so zwi- schen Coblenz und Ehrenbreitstein liegt, zu dieser Passage nicht verstatten wollen, so hat man unumgänglich den Marsch auch ändern und höher hin- anfnehmen müssen.^ Wenn er auf seinen Yortheil hätte sehen wollen, würde er in Westfalen geblieben sein und die Bisthümer gebrandschatzt haben, da der Rhein von da aus einmal nicht zu erreichen gewesen. Das Interesse der Staaten und die raison de guerre erforderte eine Aenderung des Kriegs- planes, obschon solche nicht eben mit der Litter des Tractats einstimmen möchte, welche zu einer solchen Zeit gemacht, da man noch von keinem Feinde am Rheinstrom gewusst, und da der Staat noch von allen seinen ») Vgl. Pufendorf XI. 66. Digitized by LjOOQIC 304 ^* Feldzag am Rhein and in Westfalen. Festungen Meister gewesen. Jetzt ist aber Prankreich Herr über den Rhein und beide Ufer, deshalb war die Aenderung nothwendig. üebrigens hat er durch seinen Marsch die Franzosen aus Holland nach Deutschland gezogen und namentlich Friesland frei gemacht. — Auch verlangt er pünktliche Be- zahlung der Subsidien, zugleich für die überzähligen 4000 Mann. Araerongen an den Griffier. Dat. Bergen 23, Oct. 1 672. [Antwort des Kurfürsten. Bescbluss, den Rhein anterhalb Mainz zu passiren. Gegen den Feind geschieht nichts, vielmehr spricht man vom Frieden. Die Staaten haben ein Recht, sich darüber zu beschweren.] , Oct. Heute hat er obige Antwort vom Kurfürsten erhalten, die aber die Frage ganz übergeht, was man eigentlich zu thun beabsichtigt. Man heeft eijndelijk naer veel overlegs inet den beere Churfurst van Mentz, Montecuculi ende de generaels persoonen geresolveert, niet over den Main, maer over den Ryn te passeren, ten weicken fine twee ingenieurs werden afgezonden, om beneden Mentz een plaetse te dispicieeren, om de brugb te slaen, hetwelcke noch zijn tyd zal vereijsschen *). In des wordt aen den vljandt, zooveel het mij toeschynt, tot noch toe door toedoen van deeze twee arin^en geene de minste incommo- diteijt toegebracht. Het is nu den thienden dagh, dat dezelve aen deze plaetse hebben gestaen met zeer schoon weder ende zonder ree- gen, waerdoor de weghen zijn opgedroogt ende bequaem om te mar- cheeren, ende of ick instantelijk beb aengehouden, dat men doch de marsch tot afbreuk van de vijanden wilde voortzetten, zoo wert mij tot antwoord gevoecht, dat men daertoe wel genegen is, maer zonder bewilliging van die geene, die de keyzerlyke trouppes commandeert, niet can doen, behalve andere excuses, die men daeromtrent maeckt, ende ick worde meer ende meer in mijne opinie geconfirmeerl, dat deese het voor als noch niet en zoecken ende haer met de hoope van een vfeede te maecken amuseren, waeromtrent veel wordt gesproocken ende onder haer voorslaegen gedaen van een armistitium, binnen de- welcke men die zoude contracteren. Ick meijne onder ootmoedige correctie, dat H. H. M. redenen hebben, om haer over deeze conduite ende dat er niets effectiefs bij de handt genomen wordt, tegens de Keijzerlijke ende Branden- burgsche Ministers in den Haege te beclaegen ende te verzoecken, ^) Nach den Protocollen (von Anhalt and Schwerin) über diese Berathang wurde es noch zweifelhaft gelassen, ob man bei Bingen oder hei Nierstein den Rhein überschreiten solle. Mainz hatte Lahnstei^ vorgeschlagen. Digitized by LjOOQIC BesohluBs, den Rhein zu überschreiten. Der Prinz dringt auf Eile. 305 dat den beere Churfurst de voldoeninge van de alliantie believe te praesteren, ende zal ick afwachten, wat dezelve mij daeromtrent zullen believen te gelasten. Der Prinz von Oranien an den Fürsten von Anhalt. Dat. Bodegrave 24. Oct.' 1672. (Eigenhändig.) [Bittet, ihren Marsch zu beschleunigen, und versichert, dass er das Seinige thun werde.] J*ay esti fort aise d'apprendre par celle que vous avez pris la 24. Oct. peine de m'escrire, que vostre marche a esti jusques assteure ') encore asses heureuse. Je n'ay qu*ä vous prier de la haterautant qu'il est possible et de vous approcher plus de ces quartiers icy. Je suis re- solu de envoyer en peu de jours un expres k Monsieur FElecteur pour luy informe encore plus particulierement de mes sentimens, de quelle maniere que je croy qu'il pouroit agir et aussi des mes dessins. Ce- pandant vous prie d'estre asseur^ que j'agires autant qu'il me sera possible et que je ne manqueres pas de faire autant de divertion de ce cost^ icy que je poures. U n'est pas besoin que Ton nous recom- mande cela, puis que c'est absolument nostre interest et une chpse in- dispansable. Je ne vous puis dire d'aventage pour cette fois que de vous prier encore de hater vostre marche et de venir plus en de 9a. Der Prinz von Oranien an Amerongen. Dat. Leger by Bo- degrave 24. Oct. 1672. (Eigenhändig.) [Soll den Kurfürsten zur Eile ermahnen. Näheres wird Krosigk melden.] Ick heb seer wel alle U Ed. brieven ontfangen, maer met verwon- 24. Oct. dering uyt deselve gesien, dat den Overste Crosec nogh niet en is aengelandt: uyt de welcke U Ed. sal vernemen myne sentimenten aen- gaende het ageeren van de Auxillieren troupes, daer ick tegenwoor- digh anders niet en sal by doen, als U Ed. seer emstigh te versoe- cken, y. C. D. op het serieuste aen te manen, syne march soo ras doenlyck voort te setten ende te naderen aen dese kant, sonder soo veel omwegen te gebruycken. Ick ben van intentie, om eenen ex- pressen in weynigh daghen [aftesßnden nae den Heer CeuiTorts, om hem verder te informeeren van myne gedancken, te presseren in actie *) Sicj.i. e* ä cette hcure. * Mausr. lur Gesch. d. Gr. KurOirsten. 111. 20 Digitized by LjOOQIC QQg V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. te willen treden ende kennisse te willen geven, op wat vor een ma- niere ick aen dese kant vermeen te ageeren. Ondertuschen soo ge- lieft ü Ed. S. C. D. te verseeckeren, dat ick niet naelaten en sal, alles te doen 't gene in niaght is, oni den vyant afbreuck te doen ende te- gens den selve te ageeren — ick en durf de pen niet verder toever- trouwen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 24. Oct. 1672. [Alle Friedensvorscblftge sind Amüsements. Der Staat kann die französiscben und englischen Bedingungen nicht annehmen. Der Marsch der brandenburgischen Trap- pen ist vertragswidrig. Hat noch nichts zu ihrer Befreiung von der französischen Uebermacht beigetragen Vertrauen, dass der Kurfärst die Allianz beobachten werde.] 24. Oct. Auf Bericht der Deputirteu für die Sachen der Tripleallianz über die Schreiben Amerougen's vom 13. und 15. Oct. ist beschlossen: Dat aen den gemelten Heer van Amerongen sal werden gerescribeert, dat H. H. M. iinmers soo geern als andere potentaten de vreede in 't Chri- stenrijck ende namentlijck van Vranckrijck ende Groot Brittannien sa- gen herstelt ende gestabilieert, ende dat deselve van die hare vrede- lievende intentie, albevoorens dat de saecke tot extremiteijten ende rupture was uijtgebersteu, aen alle hare geallieerdens niet alleen con- fidente ende opentlijcke comnmnicatie g«geven, neen maer oock soo bij expresse besendingen als schriftelijcke inissiven aen de hoochstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelandt ronde ende sincere vercla- ringen hebben gedaen, dan dat alles te vergeefs ende van geen het minste eflfect is geweest; dat H. H. M. dienvolgende niet connen ge- f loven, dat de propositien ende voorslagen, om tot een vrede te ge- raecken, ijets anders"^ sijn dan amusementen, dienende om de wapenen van haer geallieerden op te houden ende derselver militie te doen consumeren, om middelerwijlen tijt ende gelegentheijt te hebben van de vijantlijcke wonden te verstercken, nieuwe Ligues te formeren ende diffidentie tusschen deselve Geallieerden te doen ontstaen, Sonderlinge daer niet alleen H. H. M., maer oock de geheele werelt selflF uijt de schriftelijke conditien van vreede van wegen de hoogstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelandt aen desen Staet voorgeschreven *) seer licht sal connen aflFnemen ende begrijpen, van wat uijtsichte ende con- sequentie sijn de desseijnen Sonderlinge van den hoochstged. Coningh van Vranckrijck, ende dat H. H. M. meijnen, dat van geen vrede ge- sproocken oflF gehandelt can werden, die niet soude geveu een vol- comen gerustheyt ende verseeckeringe soo wel aen desen Staet als ») In Folge des Vertrags von Heeswijck vom 16. Juli 1672. Mignet IV. 48. Digitized by LjOOQIC Die Staaten lehnen alle Friedensvorschlttgo ab. 307 aen alle de geallieerdens, ende daerom nimmermeer soodanige propo- sitien sullen coniieii aennemen ende aggreeren, voor ende alleer de voorsz. verseeckerheijt soo voor haer als voor haer geallieerden sal connen werden bereijckt. Dat H. H. M. liaer niet genoech connen ver- wonderen, dat daer de Tractaten tiisschen desen Staet ende S. C. D. intereederende soo ciaer ende uijtdruckelijck raede brengen, dat den hooehstgem. Heer Churfiirst nae het verloop van t\vee maenden, te reeckenen van den dach aflf dat de aenritsgelden souden sijn betaelt, sijne Armee op de frontieren van Westphalen bij den anderen hebben ende daermede tegens de vijanden van desen Staet ageren soude, nu meer als drie maenden nae de voorsz. twee maenden tot noch toe niet alleen niets daermede is uijtgerecht ofte geeffectueert , raaer dat de Armee, die haer aen de cant van Westphalen hadde beginnen te ver- toonen, van daer aflfgetrocken ende wederom seer diep in Duijtslandt ende van de frontieren van desen Staet te rugge getrocken is, sonder dat men tot noch toe eenige de minste informatie off naerichtinge heeft gehadt off ontfangen, 't sij uijt den gem. Heer van Amerongen off oock uijt S. C. D. Ministers alhier, wat de eijgentlijcke meeninge ende intentie van S. C. D. is gewecst ende wat H. H. M. van deselve te wachten hebben, als alleen dat in genere is geallegeert ende bekent gemaeckt, dat alles ten beste van de gcnieene saecke wierde gediri- geert ende beleijt, daer nochtans wanneer men van den voet in het voorsz. Tractaet geprescribeert ende vastgestelt ten besten van 't ge- meen eenichsints verstont tc recederen ende äff te wijckeu, het selve niet anders dan met gemeen concert ende niet goetvinden van H. H. M. geschieden conde, voornamentlijck daer men door de voorsz. verande- ringe heett versuijmt de Troupes tot hulp van desen Staet gedesti- neert, soo wanneer die noch Ms ende niet affgemat waren, tegens de gematteerde Troupen van den beer Hertoch vanTurenne in actie te brengen ende alsoo occasie ende aenleijdinge aen den gemelten beer Hertoch heeft gegeven, om deselve sijne Troupes te refrescheren ende die met andere Troupes uijt Vranckrijck gecomen te verstercken ende de militie haer alhier in 't herte van *t Land bevindende soodanich ge- posteert te houdeu ende te verstercken, dat men, de Armeen van de geallieerden soo verre geelougeert blijvende, sonder groot gevaer daer- tegeus niet hooftsaeckelijcks tot noch toe heeft können in 't werck stellen, daer nochtans Indien de voorsz. geallieerde Armeen haer op de frontieren van desen Staet hadden vervoecht, men wedersijts mi- litie soude hebben connen conjungeren ende de voorsz. vijanden bin- nen dese Landen ten alderuijttersten in allen deelen ende gelegent- 20* Digitized by LjOOQIC 3Qg V. Feldzng am Rhein und in Westfalen. heden incommoderen ende van daer delogeren. Dat H. H. M. van S. C. D. geen ander verti-ouwen connen oflF mögen hebben, dan dat deselve de opgerichte Tractaten sal adinipleren ende voldoen, ende tot baere gerustheijt versoecken ende verwachten, dat hoochstged. S. C. D. baer eenmael eijndelijcken de effecten daer van sal doen sien ende bekeut maecken, wat sij van heni beere Churfurst seeckerlijck te verwacbten bebben, oni in geen onseeckerheijt langer te blijven ende bare mesures met eenige fondamenten te mögen nemen, ende dat bij beer van Amerongen 't gunt voorsz. is, op de beste ende bequaemste maniere ende niettemin serieuselijcken aen S. C. D. sal represeuteren ende voordragen ende sijn wedervaren aen H. H. M. bekent maecken. Der ßathspeiisionär an Amerongen. Dat. Haag 24. Oct. 1672*). (Eigenbändig.) [Der Marsch der verbündeten Armee ist unbegreiflich. Ihr Hin- und Herziehen der Reise der Kinder Israel zu vergleichen. Turenne hat man in Westfalen ungestört gelassen. Der Kurfürst wird von seinen Ministem getäuscht, die den Niederlanden gar nicht helfen wollen. Missstimmung darüber bei den Regenten im Haag. Die Unthätigkeit dieser Armee hat die staatische verhindert, etwas zu unternehmen. Frie- den will man nur in Gemeinschaft mit den Alliirten, hUlt jedoch die Bemühungen Ton Mainz und Neuburg für französische Intriguen. Schwerin und Meinders sind verdftchtig.] 24. Oct. Ick will seer geeme bekennen, dat ick de dimarcbes van den Heer Cheurfurst niet kan begrijpen; want daer bet tractaet tusscben desen Staet ende ö. C. D. opgeregbt in specie medebrengbt, dat des- selfs armöe naer bet verloop van twee niaeuden, te reeckenen van den tyt dat de aenritsgelden uytgetelt senden wesen, baer soude be- vinden op de frontieren van Westpbaelen ende tegens de vijanden van desen Staet in actie treden, ende daer mitsdien de voorsz. arm^e den 25. July aldaer badde moeten wesen ende tot de actie koomen, 800 beeft men ons naer bet verloop van seer veel tijts de voorsz. Arin6e ontrent Halberstadt doen sien, ende naer bet arrivenieiit van de Keyserlycke troepes die te rugge doen gaen Duytslant in, oin den Rbyn tot Cobelentz te passeren ende alsoo bet gemeyne best te be- bartigen, ende nu bevint men wederom, dat die nocb boger naer Francfort is getrocken, om de Main te passeren, ondcr pretext dat den *) Das Schreiben ist zwar schon gedruckt (bei Sypestcyn, Ncderland en Bran- denburg p.52), indess vereinzelt in einer kleinen Schrift; auch ist es für den Zu> sammonhang hier unentbehrlich. Digitized by LjOOQIC Unzufriedenheit der Staaten und Fagers mit dem Marsch der Alliirteu. 309 Heere Cheurfurst van Trier de passage ter Cobelentz weigeren soude: Voorwaer, wauneer ick dit alle« overlegh, dunckt my dit well sonder comparatie evenwell de Reyse van de Kinderen Israels naer Canaan, die 800 wanneer sc op de Irontieren van dat lant gekomeu waereu, wederom te rugge ende naer de Grense van Egijpten trocken. Want indien men den ötaet tegens de tractaeten over de weghen van Franc- fort helpen wilde, soo soude de volckeren immers soo ras ende eerder tot Francfort als tot Halberstadt hebben kunnen wesen, ende was dien- volgende niet van node geweest eerst soo grooten detour naer Halber- stadt ende van daer wederom noch groter naer Frankfort te doen. Want dat ick soude kunnen dencken, dat soo voorsightige ende geex- perimenteerde hoofFden, als S. C. D. by sigh heeft ende als in de key- serlycke Armee haer bevinden, op een losse voet, sonder van Cheur- trier ten vollen verseeckert te sijn, de wegh naer Cobelentz voorn. souden hebben genomen, soude seecker met all te weinigh fondament geschieden, ende schynt het my onbegrypelyck, dat daer den Heer Cheurfurst van Halberstadt reght naer de Westphaelse landen marche- rende sigh hadde kunnen bedienen van een schoonen hoop volcks al- daer liggende ende in syne landen by syne eygene onderdaenen, van de Fransen getijranniseert ende sulcks van haer t' eenemael avers, alle hulpe ende faveur soude hebben genoten, sigh heeft laten dispo- neren, om syne forces te verdeylen, syne eyge landen ten proye aen syne vyanden te geven ende sigh soo verre ende soo diep in Duyts- lant te engageeren, versuymende met eenen om den Heer Marechal de Turenne, die doenmalen, soo de Ministers van ö. C. D. my selfs meermaelen hebben verklaert, seer swack ende geen 20,000 man sterck was ende daerenboven een armee hadde, die door het continueel mar- cheren seer was gematteert, een notabel voordeel aflftesien, ende den hooggem. Heer de Turenne occasie gevende, om sigh te refraicheren ende verstercken, ende werde ick gedwongen hier om te geloven, 't geen men my all voor eenigen tyt seeckerlyck heeft geschreven, dat het met de voorsz. Duytsse armee niet well gemeynt was; niet dat ick die opinie van S. C. D. kan opvatten, maer om dat deselve door syne Ministers ende andere hooge personages, die den Heer van Fromenteau misschien wat gevoelyck sal hebben geimbueert, van syne waeraghtige interesten misschien wert gediverteert, eude dat men JS. C. D. de saecken anders laet voorkomen als die in der daet sijn, ende baert dit niet alleen by de Regeeringe in het generael, maer selfs by de best geintentioneerde seer groot misnoegen, daer aen U H. Ed. ende ick, die tot noch toe ten uyttersten hebbe geijvert, om Digitized by LjOOQIC 310 ^' FeldBug am Rhein und in Westfalen voor de betaelinge der bewuste subsidie penningeu sorge te drageu, niet weinigh en participeren , werdende niet duysterlyck geseyt, dat men veele gelden tot noch toe heeft geremitteert, sonder eenigh efFeet van het tractaet te genieten ofte sonder aen den Staett;, den Heere Prince van Orange off U H. Ed. eenige ouvertures te doen, waeronirae men van den expressen text van het tractaet is affgeweecken ende andere mesures genomen heeft, ende als men hierover met de Mi- nisters van S. C. D. Ick sie daeroin voor amusemcnten ende fransse streecken aen alles, wat wegens den Heer Cheurfurst van Mentz ende hei*togh van Nieu- burgh wert gepretexeert, ende dat raen daer door maer maght sal geveu aen Vranckryck, om ander geallieerden buyten de partye te hDuden ende sigh te verstercken; want Indien Vranckryck eenighsints vredengedaghten hadde, soo en soude hy geen propositien hebben gedaen, die niet anders als met een totaelen ondergangh van dese re- publycq ende vervolgens mede van desselfs geallieerdens ingewillight konden werden. Men komt ons nu well met ander voorslaegen aen de band ende die voor ons soo plausibel syn, dat men sigh daer aen wellicht vergaepen soude, maer deselve, hoe specieus die oock syn, hebben tot noch toe geene ingressie gehadt, om dat men vast geresol- veert is, syne geallieerden in het minste niet te verlaeten, ende ben ick daeromme te meerder geformaliseert om de groote naerlatigheyt ende traeghej't, die ick ,in onse geallieerden bespeure; want dat men meynte een groote saeck gedaen te hebben, dat men het leger van den gem. Heer de Tu renne van dese frontieren heeft affgetrocken, is gansch niet waer, all soo langh hy o'ccasie heeft om, so haest wy uyt onse holen suUen komen, syn troepes by de andere, die op de Veluwe syn, te conjungeren, sonder dat hy behoeft beschroomt te syn voor een maght, die soo diep in Duytslant geengageert ende soo verre van hem geesloigneert is. Ick bidde daeromme ten emstighsten, dat U H. Ed. dese saecken naer haer importantie aen S. C. D. \vill voordrae- gen ende hem op de voldoeninge der tractaeten sommeren ende een waeckent oogh houden op den Heer van Swerin, dien men my voor vast seyt seer aen de Fransse partije, ende op den Heer Meyn der s, den men seeckerlyck gelooft door den Heere Smisingh in de partye van den Bisschop van Munster te sijn, hoewell de Cheurvorstelycke Ministers sulcx alhier tegenspreecken. Ick sal hier niet meer byvoegen als dat ick van seer goede hant verseeckert ben, dat de Coning van Sweden de conservatie van desen Staet seer ter herten neemt, well syn uytterste eflforten tot eene vrede doen, maer niets ondememen sal, dat ons hinderlyck kan wesen, ende Engelaut geerne van Vranck- ryck gedetacheert sagh. Digitized by LjOOQIC 3] 2 ^- Feldftug am Bhein und in Westfalen. Ameroiigen an den Griffier, Dat. Bergen 27. Oct. 1672. [Conferenz mit dem Kurfürsten, Montecuccoli u. A. Der Kurfürst fordert ihn auf, seine Ansiebt von der Sachlage vorzutragen. Er recapitulirt den bisherigen Verlauf des Marsches; der Marsch nach Coblenz sei festzuhalten, dort Posto zu fassen und den Franzosen die Zufuhr abzuschneiden; Turenne kann das nicht hindern, sich höchstens am linken Ufer der Mosel festsetzen. Der Kurfürst entschuldigt sich wo- gen der Aenderungen des Marsches und verspricht den Vorschlag in Erwttgung zu ziehen. So lang die Armeen zusammenbleiben , ist nichts zu erwarten. Seine Be- schwerden werden meist mit Vorwürfen beantwortet.] 27. Oct. Der Bericht der an den Rhein unterhalb Mainz geBchickten Ingenieure über die dortige Passage wird abgewartet. S. C. D. eergisteren met den grave Montecuculi, den baron de Goes, den prince van Anhalt ende den vrijheer van Schwerin in conferentie gaende, heeft mij versocht daermede te willen compa- reren, alwaer verscheenen sijnde heeft S. C. D. het woord believen te nemen ende tot my te seggen, dat hij met des Keijzers ende sijn arm6e met soo veel moeyte, costen ende ongemacken door de peni- bele wegen, veroorsaeckt door den gestadigen regen, tot aen dese plaetse was gecomen, die sij billijcken wat hadden moeten laeten uit- rüsten, soowel in paerden als menschen, dewelcke voor een groot ge- deelte gedruckt, lam ende afgereden waeren, en dat hij beere Cheur- furst nevens de aenweesende beeren wel geerne wilde verstaen myn sentiment, wat ick vermeijnde, datter verders ten besten van het ge- meijne weesen gerequireert wierdt. Waerop mij bedanckt hebbende van de eere, die S. C. D. mij beliefde te doen, om mij tgeene voorsz. is te participeren, heb met respect geseijt, dat ick van den beginne deeser marsch ende als wij van Halberstadt opbraecken, niet anders heb geweten, als dat S. C. D. deselve k droicture op de Weser lancx Hoxar naer sijne Westphael- sche landen, soude voortgezet hebben, omme in conformitö van de opgerichte tractaeten tegens de vijanden op het efficacieuste te ageren, gelijk deselve mij de eere hadde gedaen doenmaels tot meermaelen te seggen ende ick oock aen den Staet ende ö. Ht hadde overgeschre- ven. Dat naderhandt ende als meu met den Graeve Montecuculi voor de eerste maele hadde gesproocken, deselve was verändert ende men geresolveert had, die op Coblentz te rigten, om aldaer of daer omtrent den Rijn te passeren, en waervan S. C. D. in den marsch mij hadde believen te zeggen, dat hij door den beere Gros eck expres ten dien fine afgezouden S. Ht mijnheer den prince van Orange hadde kennisse gegeven, niet twijflFelende of soude deselve om de gealle- geerde redenen daerinne genoegeu scheppeu. Digitized by LjOOQIC Proposition Amerongon^s im Kriegsrath. 313 Dat naderhandt als de arm6e den 6. deeses tot Dodenhof *) was aengekomen ende alsulcx niet meer als ach* mijlen van Coblentz, men de linkerhand waere afgeslagen ende naer dese plaetse boven Frank- fort leggende tegens den Main gemarcheert; dat deselve hier nu twaelf dagen in zeer schoon weder zoude blijven leggen ende noch lagh, hetwelcke ongetwyffelt H. IL M., die met zooveel verlangen deese trouppes al voor langh op haer grenzen hadden te gemoet gezien, Beer zoude ontroeren, als se door mij daervan zullen weesen versten- digt, gelijk ik devoirs halven niet hadde können onderlaeten met alle posten hetzelve te notificeren. Dat ick voor mijn gering sentiment ende naer het oordeel van crychsverstandige, met dewelke ik dagelyks sprak, onder ootraoedige correctie-vermeynde, dat het bij den Staet niet zou wezen te verant- woorden, zoo de armöe hier langer bleeve staen, maer dat, mijns oor- deels, nu men zieh zoo verre van de Westphaalsche landen hadde geesloigneert, het dienstich waere, dat S. C. D. geliefde zijn eerste dessein van naer Coblentz te marcheren alsnoch in het werck te stel- len, omme daer of daeromtrent den Rhijn te passeren ende de arm^en te posteren tusschen die rivier ende de Moezel en zieh daervan te em- pareren, om alzoo alle vorderen toevoer aen den vijanden te beletten, waertoe den beer Churfurst van Trier alle hulpmiddelen hadde aen- geboden. Dat de jongste ingekoomene adviesen van Coeln. ver- meldden, dat den Marechal de Turenne den 13/23. deeses noch tot Mulheijm hadde gelegen, en alsulcx men niet hadde te bevreesen, dat hij deese passage over den Kijn soude comen te beletten, dewijle hij alvoorens de revieren de Zieg ende de Laen hadde te passeren, ende dat men op de laetste post vattende, als tot Lahnsteyn, Nassau, Diets ende Limburg, sijnde vier stedekens op de voorz. rivier gelegen, de- selve diermaten conde verzeeckeren, dat de Fransche armöe daer niet zoude connen overcomen. Dat ick vorders geinformeert wäre, dat de voorz. arm6en boven Coblentz tusschen den Ryn ende de Moezel secuur souden kunneu staen ende in haer geweit hebben met het leg- gen van twee bruggen beyde dezelve rivieren ende haer bequaemlijk van alderhande toevoer souden können voorzien ende die den vijandt outhouden; dat den marechal de Turenne van de uoordzijde des Ryns, tot Bon ofte Andernach passerende, zieh zoude moeten campe- ren längs de Moezel, hetgeene voor de Fransche natie in het aen- stande saizoen bezwaerlijk zoude wezen; dat oock dezelve van daer *) Duden holen bei Wetzlar. Digitized by LjOOQIC 314 ^' Feldzug am Rhein and in Westfalen. met meerder faciliteit souden coiinen verloopen, alzoo zij geene ri vie- ren meer voor haer haddSn, voor dewelke de deserteurs nu steuijten ende genootzaekt zyn längs Frankfort de Mayn op haer naer Bazel ende in der Öweyts te begeven, om alsoo wederom naer .haer landt te komen. Dat dit waren mijne geringe consideratien, die ik voor het tegen- woordige konde bijbrengen, ende zoude verwachten van de genereu- siteijt van ö. C. D., dat hij er salutairder mogte in het werck stellen, waerdoor het doel ende oogwit van de alliantie met H. H. M. opgerigt in deesen^hoogdringenden noodt conde werden bereijkt. Het beliefde 8. C. D. daerop te replieeren, met voorwendinge van verscheijde re- denen, waerom hij sijnen marsch tot driemaelen hadde moeten veran- deren, als eerstelijk de comste van den Marechal de Tu renne met eeue armee van 40,000 man int landt van der Marck; ten anderen, dat hij abusivelijk wierde onderricht, dat de brug tot Hoxar waere af- gebroocken, ook dat men verstaen hadde, dat die van Trier de pas- sage tot Coblentz ende door zijn landt zoude. weijgeren, ende overzulcx zieh aen den Curfurst van Mentz hadde moeten addresseren. Dat hy beere Curfurst deezen mijnen voorslag zoo vreemt niet en vonde ende voor dezen mette aldaer presente beeren daerover hadde gesproken ende tot dien eijnde ordre hadde afgesonden, dat eenige posten längs de rivier de Laen zouden worden bezet, dan dat ze becommert wae- ren, ^aer men zooveel scheepen bij den anderen zoude crijgen, om by dit hooge water den Kijn te beslaen; dat ze tot dien eijnde alle de scheepen tusscheh Frankfort ende Coblentz hadden doen arresteren ende den beere generael-lieutenant Goltz met bequaerae personen hadden uitgezonden, om hier of daer boven Coblentz eene bequaeme plaetse op den Rijn te disspicieren, waer men deselve gevoegelijkst zoude cunnen passeren, ende dat men nu moste afwachten, wat daer- van zoude werden gerapporteert, als wanneer ö. C. D. met de voor- geroerde beeren ende mij naerder wilden overleggen ende den dag, om op te breecken, soo zeer verspoedigen als mogelijk waere, ver- zoekende dat ick aen den Staet ende S. Ht daervan wilde kennisse geven. Ick bespeure alsnog, dat dit werk zoo zeer niet en wordt beeijvert, als mijns oordeels den noodt wel vereischt, ende hebbe opinie, soo de conjunctuur dezer armöen niet waere geschied, den Staet het efFect van haer tractaet met S. C. D. al soude geobtineerd hebben, want het geenszins aen desselfs ijver ende goede meijninge ontbreekt; maer het schijnt, dat men om de voorschreven conjunctie nu aen zoo langzaeme Digitized by LjOOQIC Antwort des KarfÜrsten. Vorwürfe gegeu die Staaten. 3^5 conseils verobligeert is meer te moeten defereren, als iiien uijt gene- gentheid niet en doet, ende zoo lang het tractaet rnet den Keyzer ende H. H. M. niet en is geratifieeert, waertegens inen hier debiteert, dat den beere Gremonville tot Weenen zeer niolieert ende hetzelve tot noch toe heeft opgehouden, zoo is niet te gelooven, dat, deeze arra^en geconjungeert blijvende, yet werckelijks tegen den vijandt zuUen at- tenteren, ten waere zy hun quaemen te separeren, hetwelcke vrij zyn ongelegendheid zoude vinden, ende of mij wel dit in het binnenste van mijn ziel bedroeft ende dat ik zie, dat zoo schoonen tijd, omnie nog yets tegens de vijanden te attenteren, werdt versuijmt, zoo en durve ick echter hetzelve niet anders als met modestie ende circum- spectie tegenspreecken, want men voert mij voort te gemoet, dat men door dezen march den Staet zoo machtigen vijandt heeft van den halsch getrocken ende haer de macht gegeven, omme zick zelven te redden, waervan men tot noch toe zoo weinig succes vernam, dat al het ondernomene een quaeden uitslag hadde ende dat bij gebrek vant een ofte het ander, datter in de armee deficieerde, oock dat op ver- scheijde poincten, die ick van den beere Curfurst verzocht was soo tot Halberstadt als op den marsch over te schrijven, geen de minste antwoordt quam, veel men dat ick haer conde berigten, offse eens in deliberatie waeren geleijt, als daer waeren het werk van den her- togh van Lothringen, den Churfurst van Saxen, mevrouw de landgravin van Hessen-Cassel, het senden van eenige volckeren uijt Maestrichf in Cöln, over welck laetste ick mij de eere hebbe gegeven van aen S. Ht te'schryven, mitsgaeders de betaelinghe van het superflus der trouppes boven het tractaet in dienst genomen, hetwelcke dan hier te hove misnoegen geeft ende bij sommige aenleidinge, omme quaelijk van den Staet te gevoelen. Amerongeu an den Griffier. Dat. Bergen 27^ Oct. 1672. (In Chiflfern.) (PrivatunterreduDg mit dem Kurfürsten. Beschwerde tlber die Kaiserlichen. Der Kurfürst entschlossen, sich im NothfaH von ihnen zu trennen. Der Herzog von Lothringen.] Nae dat mijnen voorgaenden was afgeschreven, heeft Ameron- 27. Oct. gen occasie gehadt, met den beer Cheurfurst van Brandenburg een uijr afsonderlijck te spreecken ende hem andermael voorgehouden het groote Interesse, dat den ötaet leede by het traineren van dese marche, ende dat hij Amerongen niet onduijdelijck remarqueerde, dat het- selve door Moutecuculi en den Baron Go es wiert veroorsaeckt, hem Digitized by LjOOQIC 315 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. andermael biddende, dat hij geliefde de conservatie van den Staet ende sijn eijgen interest in acht te nenien, met soo vele expressien als hem Amerongen raogelijk was bij te brengen. Waerop hij heeft geant- woord, dat hij hem van haer niet langer soude laeten amuseren, ende soo hacst het rapport van den Lieutenant- Generael Goltz inquam, soude marcheren, al vvaert alleen met sijne trouppen. Alle sijne ge- neraels persoonen, uitgesondert een, sijn van mijn sentiment. Der Kurfürst will dem Herzog von Lothringen die in Minden und Lipp- stadt stehenden 8000 M. überlassen zu selbständigen Operationen, wenn die Staaten den Herzog mit in den Frieden einschliessen wollen. Memoire (IL) Amerongen s an den Kurfürsten. Dat. Bergen 21/31. Oct. 1672. [Beschwerde über die neuen Verzögerungen. Mangel an aHen Vorbereitungen. Fal- sche Absichten derer, die den Marsch nach Coblonz verhindert haben. Plötzliche neue Veränderung dos Planes und Verschiebung der offenen Action.) 31. Oct. Er habe immer erwartet, dass der Kurfürst gemäss den eigenen und den durch Schwerin gegebeneu Versprechungen seinen Marsch fortsetzen und den Rhein überschreiten werde; finde aber nun zu seinem Leidwesen, dass derselbe von einem Tag zum andern verzögert wird. Als man in Hal- berstadt den Plan geändert, hätte es sich gehört, ten opsichte van de pas- sage over den Rijn tot Coblents sulcken overleg te maecken, dat het daer aen niet hadde können manqueren, en hij nu tot sijn leetweesen en bekommeringe verneemen moet, dat selfs niet de mintste voorsie- ninge daer ontrent is gedaen, veel min eenich vast desseijn geformeert, hoe ende waer men de passage over den Rijn wil neemen, daer bij- aldien men deese saeck, onder ootmoedige correctie, met ernst hadde willen entreprenneren, al het selve voor de aenkompste aen deese plaetse had behooren parat te vinden, het welcke oock licht hadde können geefFectueert werden, dewijl aen d' andere sijde des Rijns geene vijanden ofte andere obstaculen sich doenmaels bevonden, die het selve hadden können verhinderen. Sulcx dat men het daer voor moet houden, ten minsten dat öijn Heeren Principaelen het soo kön- nen opneemen, dat die geene, welcke deesen marsch naer Coblents soo plausibel hebben voorgestelt, andere intentie hebben gchadt als waer toe het Tractaet tusschen H. H. M. ende S. C. D. sigh ondcrling ver- obligeert, om alsoo U C. D. van het selve, dat hij bij alle occasie met soo veel genereuxheijdt ende sinceriteijt verclaert heeft te willen naer- komen, indirectelijck aftetrecken. Daher die vielen unbegreiflichen Yer-, änderungeu. Ende of wel U C. D. nogh voorleeden vrijdagh hem Extr. Gedep. op sijn vertreck naer Franckfurt heeft belieft te gelasten, dat Digitized by LjOOQIC Entscblusß des Korffirsten, sich von den Kaiserlichen zu trennen. 317 hij den Staet ende S. H' Mijn Heere den Prince van Orange in der- Belver naem soude verseeckeren, dat U C. D. vast geresolveert was, op de wederkompste van de Heeren Lieutenant-Generael Golts ende Generael-Quartiermeester Chiege den Rijn ontrent Overweesel bene- den Ments te passeren, het welcke hem met een missive van den Heere Baron van Schwerin op ordre van ü C. D. nogh gisteren is geeon- firmeert, ende f selve met de post naer HoUandt heeft overgescliree- ven, 800 compt welgemelte Baron van Schwerin tot sijn groote ver- wonderinge hem nochtans ten selven dage in name U C. D. rapporte- ren, dat oock dat desseijn weder was verändert ende nu geresolveert, eerst den Maijn ende daer nae den Rijn te passeren, het welcke al wederom een langen train van tijdt sal nae sigh sleepen. Anstatt wie es der Vertrag vorschreibt, mit Prankreich zu brechen und feindlich in Action zu treten, werde man sich in kurzer Zeit durch die Jahreszeit ge- zwungen sehen, die Truppen in die Winterquartiere zu legen. In Holland sei man damit höchi^t unzufrieden. Er verwahre sich ausdrücklich gegen alles Unheil, das aus diesem Marsch hervorgehen werde, und bitte um bal- digste schriftliche Antwort. Antwort des Kurfürsten auf das zweite Memoire Amerongen's. Dat. Bergen 22. Oct. 1672- Was in seinen Kräften gestanden, hat er gethan. Die Zurüstungen l.Nov. zum Rheinübergang haben sich nicht eher beschaffen lassen. Von kaiser- lichar Seite wird hoffentlich alles zur Beschleuuigung des Marsches ge- than werden. In Westfalen werden die Feindseligkeiten nächstens be- ginnen. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen l.Nov. 1672. Da er weder Antwort aus dem Haag erhält, noch die Annee vorrückt, l.Nov. so hat er es für seine Pflicht gehalten, ein zweites Memoire au den Kur- fürsten zu senden, worauf er auch gleich Antwort erhalten. Das ist das Einzige, was er thun kann; so lange die Kaiserlichen da sind, ist freilich auf Erfolg nicht zu rechnen. Heute ist aus Wien die Nachricht von der Ratification des Vertrags zwischen dem Kaiser und den Niederlanden an- gelangt. Aus Schweden ist Wangelin hier angekommen, um mit dem Kurfürsten zu verabreden, wie der Unterdrückung der Niederlande zuvor- zukommen sei. Memoire (III.) Amerongen's an den Kurfürsten. Dat. Bergen 1:S?;. 1672. Recapitulation der Resolution der Generalstaaten vom 24. October. 2. Nov. Digitized by LjOOQIC 3i8 ^' Feldzng am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. 4. Nov. Am 1. November hat er die Resolution vom 24. October empfangen, gleich am anderen Tag dem Kurfürsten ein drittes Memoire übergeben und es mit allen möglichen Gründen bekräftigt. Schriftliche Antwort hat er noch nicht erhalten, aber Schwerin hat ihm gesagt, dass der Kurfürst die Ankunft des vom Prinzen von Oranieu angekündigten expressen Ge- sandten abwarten wolle, um dann mit diesem und ihm die 5iu thuenden Schritte zu berathen. Der Kurfürst ist gestern von Bergen längs des Mains drei Stunden weiter nach Hofheim marschirt; was weiter geschehen soll, wird geheim gehalten. Turenne hat die Sieg passirt und rückt gegen die Lahn vor, und jetzt verhindert die hiesige Armee nichts, sich mit ihm zu schla- gen. Ein kleines Rencontre hat schon stattgefunden zwischen den Fran- zosen und einer brandenburgischen Streifpatrouille; Einige hätten lieber ge- sehen, dass dies nicht geschehen sei, weil sie die Meinung bisher aufrecht erhalten, dass Frankreich das Reich noch nicht verletzt und angegriffen: Sapienti sat! Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672*). Das kleine Scharmützel mit den Franzosen an der Lahn*) ist dem Kur- fürsten sehr erfreulich gewesen, und er hat gestern zu ihm gesagt: ^soo uu de keijserlijcke niet willen dat dit een volcomene rupture zij, soo sullen wij andere mesures moeten uenien.'* — Die Kaiserlichen sind sehr schönes Volk, aber was nützt das, wenn sie nicht handeln. Er hofft sehr, dass der Prinz einen Offizier herschicken wird, dem er erzählen kann, was er der Feder nicht anvertrauen darf. Wenn die beiden Armeen sich nicht ver- einigt hätten, würden dem Kurfürsten jetzt die Hände nicht so gebunden sein. Doch das darf man nicht laut sagen, sonst werden die Ijcute hier erst recht trotzig. Amerongen an cl. Rathspensionär. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. [Empfang de» .Schreibens vom 24. Üct. Genugthuung über die Uehereinatimmung ihrer Beider Ansichten. Rrosigk. Montecuccoli und de Goes sind an allem Unheil Schuld. Der Kurfürst wird gelftuscht. Ausflnchtc und Vorwürfe Montecuccoli*». Des Kurfürsten Gesinnung ist gut, aber nicht die seiner Räthe. Dieser Verlauf der Dinge war nicht voranszuscben.] 4. Nov. Hat am 3. sein Schreiben vom 24. Oct. empfangen und sich gefreut, dass seine Ansicht über die Dinge und die von ihm bisher gethanen Schritte mit denen der Staaten übereinstimmen, obwolil er bisher ohne alle Nach- richten aus Holland war. Denn auch Krosigk, der vor 10-12 Tagen hier *) Das Schreiben Yollstttndig abgedruckt bei Sypesteyn p. 59. «) Am 30. Ort. S. v. Orlich II. 74. Digitized by LjOOQIC Neues Schwanken des KnrfSrsten. 319 angelangt ist, hat ihm nichts mitgebracht. Die Erklärung des Prinzen, die dieser überbrachte ^), ist ihm raitgetheilt worden. Het verwoiidert niij, dat S. C. D. Ministers in den Ha^e haer op mij beroepen, als of mij het iutrinsicque van des Ohurfursten meij- ninge ontrent de voorgeroerde directie van den marsch meer als haer bekent was, daer sij ongetwijflfelt met den voom. Croseck hadden geconfereert ende haer Meesters meijninge uyt den selven können vatten ende het particuliere desseijn, dat men mij niet heeft geopen- baert, vemomen hebben. Als ick tot Halberstadt aenquam, vondt ick den Heere Curfurst seer wel gedisponeert ende geintentionneert om den wegh naer Westphaelen in te slaen, maer met de aenkompste van den graef van Montecucüli ende de Goes, die de armee daer nogh langer als thien dagen ophieldeu, is dat desseijn, soo het nu blyckt, verändert, ende daer van gaf men mij geen kennisse, voor en aleer dat wij in den marsch waeren, ende praetexeerden, dat men bij Hoxar de Weeser niet cost passeren, om dat den Bisschop van Munster de brugge hadde afgebroocken, dat naemaels niet waer is bevonden, ende oversulx geresolveert had, regelreght op Cob- lents toe te gaen, den Rijn ende de Moesei te sluyten ende van daer aenstondts eenige duysendt voetkneghten de Rivier af in Cöln te brengen, onime haer van de Stadt te empareren, welk des- seijn men mij seyde dat den voorn. Croseck aen Ö. Ht soude gaen bekent maecken. Dan het vervolgh heeft doen sien, dat dit het but niet en was, ende waer in ick vastelyck versekert beu, dat den (Kur- fürst is geabuseerf gevveest, gelijck hij my tot meermalen heeft ge- tesmoigneert niet wel te vreeden te sijn. Wat die twee in U W. Ed. brief geexpresseert*} daer ontrent gedaen hebben, weet ick niet, maer wel dat se zedert 14 dagen herwaerts mij getesmoigneert hebben, haer dese marsch niet gevalligh was. Maer daer sijn der ouder de voor- naemste Militaire, die men dat nevens de Keijserse wil te last leggen, ende soo het mij toeschijnt, kan ick haer daer niet vrij van kenneu. Alle de argumenten in UW. Ed. missive vervat, omme desen marsch te detesteren, sijn peremptoir, veele van die ende andere meer heb ick van tijdt tot tijdt geallegueert, oock selfs in de tegenwoordigheydt van S. C. D. tegens den graeve van Montecucüli, Fürst van Anhalt ende Baron van Swerin, hun presserende omme met de Trouppes naer beneden te gaen; waer op hij graeve van Montecucüli beliefde te repliceren, dat ick wel gelijck hadde voor mijn Meesters interessen te ») 8. oben p. 295. ') Schwerin und Meinders. Digitized by LjOOQIC 320 ^' F^l^zug am Rhein und in Westfalen. sorgen, maer dat den Keijser ende den Churfurst oock mosten haer armeen couserveren ende haer niet soo plotselyck gaen praecipiteren in een Landt, als was het Landt van der Marck, het Hüft van Mun- ster, daer de vijanden alle de fortressen niet een uytgesondert op de Rivieren den Rijn ende d' Yssel rondt om geoccupeert hadden tot aen de zee toe, van dewelcke sij in dit saisoen van 't jaer beswaerlyck haer eenige souden können afneemen ende oversulcx aldaer als een uytgegeten Landt van honger ende kommer souden moeten hebben creperen. Ende wierdt mij bij die occasie niet onduysterlyck voorge- worpen, dat in den Staet alles verwart ende confus stondt; dat men van hare assistentie niet hadde te ver>vachten; dat ick op mijne aen- kompste tot Halberstadt hadde gerapporteert, dat S. Ht met een armöe van ontrent 20,000 man drie weecken daer nae soude können in 't veldt komen; dat naderhandt sulcken confusie ende desordre in de po- licie ende milicie was voorgevallen, dat ick haer op de hedige uyr nogh niet konde berichten, met hoeveel Trouppes men soude können te berde komen; dat alle 't geene men ondernam van geen succes en was ende dat bij manquement van ordre ende directie. Enfin, Mijn Heer, men wierp mij doenmaels ende noch dagelijcks soo veel obsta- culen voor, als men kan uytdencken; ende meenen sij, dat se hare saecken met veel meerder prudentie ende voorsichticheydt doen als bij ons niet geschiedt, ende als ick dat obloquere, soo geeft het somwij- len misnoegen, daer ick mij nochtans in moet treecken, om haer niet ergers te doen doen. Dit kan ick echter seggen, alhoewel men de menschen in 't harte niet en kan sien, dat myn beer den Curfurst soo goede seutimenten heeft als H. H. M. souden können wenschen, maer gelijck hij niet gewent en is buijten sijn raedt yet te doen, soo geeft het veeltydts ongelegentheydt. Maer wat hoven synder tegenwoordigh, die niet gecorrumpeert en sijn ende daer men geen diverse opinien over dit weereldts weesen heeft? Dat het tot nogh toe niet conform H. H. M. intentie is gegaen, is mij niet te imputeren, ende hoop ick dat alle eerelijcke Luyden mij die justicie sullen doen van moeten ge- tuygen, als se mijne brieven aen de regeringC; U W. Ed. Memoire (IV.) Amerongen's und Weibnom's') an den Kur- fürsten. Dat. Flörsheim a.M. 6. Nov. 1672. [Der Prinz steht in Mastricht und erwartet, dass der Kurfürst sofort nach Cöln mar- schirt. Günstige Erfolge sind davon zu erwarten, namentlich der offene Beitritt Spa- niens. Lebensmittel sind in jener Gegend in Ueberfluss vorhanden. Sie erwarten baldigen günstigen Bescheid.] Den ondergeschreeven extrs. Gedep. van de H. M. Heeren Staten 6. Nov. General derV. N. geaboucbeert hebbende met den Heer« Colonel We- benum, expres afgesonden van S. Ht, Mijn Heere den^ Prince van Orange, om. aen U C. D. bekent te maecken het desseijn, dat hooghgem. Ht voorheeft, omme conform het gene den Oversten Croseck heni van de intentie van U C. D. voor eeuige weecken heeft toegebracht ende bij U C. D. selfs nogh naederhandt met brieven aen ö. Ht is ge- confirmeert, teageren, vindt sich verplicht, nevens den voorn. Heere Webenuni op expresse ordre van hooghgem. Prince UC. D. voor de vierdemael te remonstreren de voortsettinge van den marsch met sijn armee over den Rijn, naedemael S. Ht ingevolge van U C. D. begeerte bereydts is gemarcheert met alle sijne Cavallerie ende, een goedt ge- deelte van de infanterie door Brabandt naer de Stadt van Mastricht, omme in verwachtinge van U C. D. trouppes deselvc Stadt niet alleen van alle noodt>vendigheden te voorsien, maer oock omme te beletten het desseijn, dat eenige voorhebben van de Luijckenaers te engageren tot het aennemen van de wapenen tegens de welgeintentionneerde par- tije ende vorders soo viel mogelijck de Trouppes onder Duc de Duras in die gewesten staende f incomraoderen *). Ende nademael op dese ») 8. oben p. 249. 