title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: De Bey heeft zijn macht en aanzien gehouden en zijn Souvereine-recht van wetgeving: „le Bey regne". En zulks ondanks het feit, dat de berichten over zijn persoon gedurende mijn reis verkregen verre van gunstig waren. Fransche „Colons" noemden hem „un être ignorant, une marionette, un homme sans education". Waren de berichten van deze geenszins onpartijdige zijde juist, dan wist hij niet eens, dat Kairouan midden in de woestijn lag, daar hij met een torpedoboot erheen wilde varen; was hij angstig om langs de spoorbaan te rijden over een dijk, door de lagune langs de vaargeul van la Goulette naar Tunis gelegd, en dreef hij een nieuwe lijn door over den vasten wal, om zijn paleis te La Marsa te bereiken. Een Engelsman beweerde, dat deze „prisoner of Marsa" alleen Arabisch kent, dus niet eens van gedachten kon wisselen met de Fransche ambtenaren, die hem zonder enige ceremonieel behandelen; zijn grootste genot is de menagerie en het park, waar vooral gazellen rondlopen. Een schitterende eereacht van 5 à 600 man is hem gelaten, die vroeger jaarlijks ongeveer 960 duizend francs kostte; aan paleizen heeft hij geen gebrek, doch de uitgaven voor den Souverein en zijn talrijke familie moesten uit een vaste „liste civile" worden betaald van bijna 2 miljoen fr. jaarlijks. Welk werd zijn leger en hofhouding ingekrompen, en talrijke parasieten die op de schatkist aasden, ontslagen, doch alle zijn bloedverwanten vinden nu een behoorlijk bestaan. De tegenwoordige "Souverein par droit de naissance" Sidi Mohammed en Naciir, beklom op 11 Mei 1906 den Troon, en vereenigt in zich alleen zooveel de wetgevende als de uitvoerende en juridische macht. Als persoon is hij bij velen geëerd en gezien; zijn invloed en prestige over de inboorlingen is niet gering te schatten. Hij grijpt in bij alle punten der Staatsmacht waarover de Koran zwijgt, en waar deze dus geen regelen aangeeft voor de sociale en politieke organisatie van het land. Nominaal is zijn macht over het leven en het goed zijner onderdanen vrijwel onbegrensd. De Bey is hun hoogste rechter; hij kan wetten uitvaardigen naar goeddunken, mits deze voorzien van het "visa" van den Resident Generaal. De politieke en administratieve autonomie blijft aldus gewaarborgd: de aloude gewoonten, godsdienstige instellingen en inheemse gebruiken blijven gehandhaafd, evenals de organisatie van het gezin. De Bey teekent alle Decreten, en zijn Ministers zorgen voor de uitvoering daarvan. Zijn "Caids" administreeren in de Provincie, geholpen door hun luitenants de "Khalifats", die ook weer rechtstreeks bevelen geven aan de "sheikhs" of Inlandsche dorpshoofden. Alle Inlanders blijven de rechtstreeksche onderdanen van den Bey. Doch achter den Bey staat de Resident, naast zijn Ministers de Secretaris generaal, en naast zijn Caids staan de "Controleurs civils". Uitwendig bleef het oude mechanisme onaangetast, doch de impulsie, de drijfkracht werd gewijzigd. En terwijl thans al deze Wetten en Decreten, zelfs wanneer zij godsdienstige kwesties raken, worden gehoorzaamd zonder klagen, zouden zij rechtstreeks "au nom de la France" uitgevaardigd, bitteren wrok wekken. Dan zou men vijanden zien in plaats van raadgevers in die "Rumis", die zelfs de zaken van de Islam durven bezoedelen door hun aanraking. Gewoon aan gehoorzaamheid en aan eerbied voor de door Allah gewilde autoriteiten, buigen de Tunesiers eerbiedig voor de "amras" van hun Vorst, wat anders alleen door de macht van den sabel kan worden verkregen. "Le Bey regeert, maar la France gouverne", ziedaar het geheim van dit zoo uitmuntend geslaagde Protectoraat, gesticht onder zulke moeilijke omstandigheden. De Bey was voorheen een absolute Vorst, zijn wil was wet; onder het Protectoraat heeft hij die macht behouden, en is hij nog steeds "Possesseur du Royaume de Tunisie". Doch de uitoefening van die macht werd geregulariseerd; niet langer kon zij zich uiten op grillige wijze; zij moet nu worden vastgelegd in Decreten die de Wetten van het land vormen. En deze Decreten worden alleen van kracht verklard, indien zij voorzien zijn van de handtekening of het zegel van den Souverein, en daarenboven gepubliceerd in het "Journal Officiel Tunisiens", zoowel in het Fransch als Arabisch. Daarenboven, en dat is de gewichtige verandering door het nieuwe regime, dit laatste kan eerst geschieden na het "visa" van den Franschen Resident. De Bey is nog steeds almachtig, doch zijn almacht is ondergeschikt aan de goedkeuring der Beschermende Macht. Evenals vroeger wordt de Bey bijgestaan door ministers, en wel die van Buitenlandsche zaken, van Binnenlandsche zaken, van de "Pen" (rechtspraak en godsdienst), beneden die van Oorlog, den "Agha", waarvoor steeds een Fransch generaal wordt aangewezen, terwijl alle aanrakingen met het buitenland volgens het Tractaat van het Bardo in banden van den Resident General zijn gegeven. Het belangrijkste Ministerie is wel "El Ouzara el Koubra" d.i. woordelijk "le plus grand des Ministeres", aan het hoofd waarvan de Premier Minister van Staat en zijn adjudant, de "Minister van de Pen", beiden Inlanders. Deze beiden teekenen hun missives en besluiten onder toezicht van een Fransch ambtenaar, de "Secrétaire général". De Inheemsche administratie bestaat dus op denzelfden voet als voorheen, doch elk van haar daden wordt gecontrôleerd door de Protegeerende Regering, aan wie niets van belang kan ontgaan, en die de Inlandsche ambtenaren dient van raad en advies. De "administration générale" (van de binnenlandse zaken en inlandse rechtbanken), het onderwijs, de financiën, de openbare werken, de handel en de landbouw, benevens de post- en telegrafie, vormen de zes andere takken van dienst, aan het hoofd waarvan voorloopig Fransche ambtenaren zijn gesteld. Gevormd uit deze verschillende elementen, beraadslaagt, onder voorzitterschap van de Resident, deze "Conseil des ministres du Bey" over zaken van algemeen belang, neemt hij besluiten en stelt hij het budget vast, terwijl verder de "Conference Consultative" (waarover later) de Bey ter zijde staat met haar adviezen. Alle Inlandsche organisaties bleven dus gehandhaafd, zij het dat daarin verbeteringen werden aangebracht en hun groot aantal "khodjas" (schrijvers), "oukils" (commiezen), enz. beperkt. De meeste der genoemde takken van dienst, nu eenmaal onmisbaar geworden in een behoorlijk georganiseerde staat, waren grootendeels onbekend voor de instelling van het Protectoraat, en de daarvoor geschikte Hoofden dus moeilijk te vinden. Het andere personeel daarvan bestaat uit een afwisselend aantal Fransche en Tunesische ambtenaren. Voorheen was het bestuur over een provincie, dan wel over een groep van stammen, toevertrouwd aan een Caid, dat over steden of dorpen (douars) aan een Sheikh, terwijl de rechtspraak en het toezicht op de godsdienst was overgelaten aan de Cadis en Muftis. Dit alles is gehandhaafd, zij het onder betere voorwaarden; want het bestuur der provincies werd hervormd volgens dezelfde beginselen als de centrale administratie. Ondanks de rechtmatige grieven tegen deze despootjes, bleven de Inlandsche bestuurders der Provincies, de Caids, gehandhaafd. Onder het oude regime waren de knevelarijen derzer vertegenwoordigers van den Bey spreekwoordelijk geworden; hun taak was, zo zou het zijn, naar onze waarneming, om de bevolking zo veel mogelijk geld af te persen, en daarvan zo min mogelijk in de schatkist te storten. Zij waren in vele gevallen, wanneer geen gunstelingen waren ingeschoven, de afstammelingen der gemeenschappelijke voorvaderen, en hun afschaffing zou, bij een volk zo sterk aan de traditie gehecht als de Arabieren, een onvergeeflijke politieke fout zijn geweest. Een Commissie van enquête doorreisde het Regentschap om de regering in staat te stellen, een zorgvuldige keuze te doen; de schuldigen werden gestraft, tot restitutie genoodzaakt, en soms vervangen door anderen, die meer vertrouwen verdeden. Allen werden door vaste instructies gebonden en in de meeste gevallen gehandhaafd, hetzij wegens hun persoonlijke hoedanigheden, dan wel wegens het aanzien van hun geslacht of het prestige van hun naam. Aan nepotisme en favoritisme werd een eind gemaakt, en het te koop aanbieden van betrekkingen heeft voor goed opgehouden. Onvoldoende opleiding voor hun taak bleek een gebrek, waarin slechts geleidelijk kon worden voorzien; want hun werk is veelzijdig. De Caids zijn de Gouverneurs der provincies en belast met politie en rechtspraak, met het innen der belastingen, het beheer der financiën; zij geven bevelen aan de sheiks. Bijgestaan door hun Khalifats, vertegenwoordigen zij de Centrale Regeering tegenover de bevolking. Doordat zij, als vroeger, belast blijven met het heffen der grond- en personele belastingen, bespaarden zij aan het Gouvernement een tijdperk van heffingen in de blind, vooral gevaarlijk bij Arabieren, uitermate sluw om den fiscus te misleiden. Het bedrag van den aanslag wordt nu te Tunis nagegaan, en de Caïds zijn verplicht kwantums af te geven voor elke door hen ontvangen storting. Verantwoordelijk voor de orde en veiligheid in hun gewest, werd hun het Commando over de gendarmerie gelaten en moeten zij den militieplicht regelen. Hun bevoegdheden zijn nauwkeurig omschreven, waardoor een eind is gemaakt aan vroegere willekeur en aan tal van misbruiken. Doch de voornaamste verbetering is wel, dat de 38 Caïds, thans tot groepen vereenigd, onder het geregeld toezicht staan van 13 Controleurs civils, vertegenwoordigers van den Resident General, die hen met raad en daad ter zijde staan. De Caïds ontvangen hun bevelen van den Eerste Minister (steeds een Inlander), doch van deze bevelen en instructies krijgen de Controleurs afschrift, zodat deze het oog kunnen houden op de uitvoering en opvolging daarvan. Ontdekt de Controleur enige afwijking, dan stelt hij den Resident daarmede in kennis, en deze den Premier Minister, die dan de noodige maatregelen tegen den Caïd kan nemen. En dan had ik het genoegen, in sommige streken van dit 3000 uitgebreide land (5 maal groter dan Nederland) nog betrekkelijk jonge Caïds te ontmoeten, mannen van oud-Arabischen adel, die vlot Fransch spraken, een hooge beschaving toonden, hart hadden voor den inlander, en met een onbeduidende politiemacht orde en rust wisten te handhaven onder deze woeste en moeilijk te regeeren rassen en stammen. Bij degenen die moesten worden ontslagen of wegens ongeschiktheid van hun ambt ontheven, wist men allen wrok te voorkomen door hun een pensioen toe te kennen, terwijl aan hen die in functie zijn, behoorlijke inkomsten werden gewaarborgd. De benoeming van de Caïds geschiedt door den Bey op voordracht van de "Ouzara", die ook de instructies hun door den Bey te geven, voor dezen voorbereiden. Handhaving van de Inlandsche bestuursorganen werd eveneens stipt doorgevoerd voor het bestuur van steden, dorpen en stammen, geplaatst onder sheikhs of amins, rechtstreeks ondergeschikt aan den Caïd. De Berbers kennen geen adel of aristocratie, doch alleen afgevaardigden, belast met de toepassing der Wetten en gewoonten, van niemand van kracht en vereenigd in een bundel, "Kanon" genaamd. Ook moeten zij uitvoering geven aan de besluiten, door de algemene vergadering van alle volwassen mannen der gemeente (djemaa) bij meerderheid van stemmen genomen. De afgevaardigde of "amin" kan steeds door zulk een meerderheid worden ontslagen, en soms kiezen groepen van dorpen een "amin der amins", die uitsluitend bij de aan allen gemeenschappelijke belangen mag ingrijpen. Elk begrip van nationaliteit is hun onbekend; het patriotisme van den Berber beperkt zich tot de "ferka", dat is een fractie van den stam of tribu. Bij de Arabieren daarentegen is de absolute autoriteit gegeven in handen van "den oudste", of den "sheikh", die dus hoofd is van de douar. Boven deze staan drie soorten van erfelijke adel: de sherifs, die van den Profeet heeten af te stemmen, de djouad, nakomelingen van de vroegere veroveraars, en ten slotte de marabouts, die trouw de voorschriften van den Koran volgen. Uit deze twee eerste groepen komen de Caïds voort. De Sheiks worden door de stammen gekozen, mits goedkeuring door den Bey. De douar telt een zeker aantal tenten, variërend van 6 tot 12; meerdere douars, waarvan de bewoners een gemeenschappelijke afstamming kunnen aantonen, vormen een tribu. Aan het hoofd waarvan een Caid Staat, en deze tribus zijn soms weer tot meer of minder grote Confederaties vereenigd. Het geheel vormt een soort van patriarchale Regeering, als ten tijde van Abraham. Voor de steden werd weer een andere regeling getroffen, en de organisatie vollediger, naarmate de kolonisatie van Fransen daartoe aanleidde. In de voornaamste steden ontstonden gemeenteraden, waarvan de Inlandsche, Fransche en vreemde leden door de Centrale Regeering worden benoemd; zij zijn belast met het beheer der inkomsten, het onderhoud der steden, den reinigingsdienst en het onderhoud der openbare gebouwen. In kleinere plaatsen bestaat gemeente-Commissie met meer beperkte bevoegdheden, en daar, waar het aantal Europeanen nog gering is, wordt aan deze alleen de zorg voor de wegen opgedragen. De gemeentelijke instellingen passen zich aan, groeien aldus met de behoeften, tot zij later zullen ontwikkelingen tot werkelijke Gemeenterraden, met alle rechten daaraan verbonden. De heterogene bestanddeelen van de bevolking bleken langen tijd een hinderpaal voor de verkiezingen, zodat de leden in die "municipaliteiten mixtes" eenvoudig werden benoemd. Waar reeds gemeenteraden tot stand kwamen, doet het Gouvernement afstand van de belastingen op de huurwaarde en van andere inkomsten, en schenkt het vaak subsidie, wanneer de gemeentelijke begrooting met een tekort mocht sluiten. Ook van de Inlandsche Rechtspraak werd de oude regeling, zij het wel wat gelouterd, behouden. De Muslmanse Wet maakt van het recht van jurisdictie het voornaamste attribuut van den soevereign; aan den Vorst schenkt zij het recht, te straffen en de justitie uit te oefenen. De Bey is dus feitelijk de enige rechter en het is alleen als zijn gemachtelten of afgevaardigden, dat zoowel alle geestelijke als wereldlijke magistraten hun vonnissen vellen. Recht te verschaffen aan allen, was voorheen van den Bey vrijwel het enige streven ten opzichte van zijn volk, en de Grote Rechter, de "kadi allee cadis" sprak zo verre slechts mogelijk recht in eigen persoon, uit eerbied voor de schoone tradities van het Verleden. Men kende een geestelijk en een wereldlijk recht; het eerste, de "Sjara", was onveranderlijk als de Koran, doch naarmate de maatschappelijke evolutie vooruitging, moest het steeds meer terrein overlaten aan het laatste, de "Oezara". Het religieuze tribunaal, de "Sjara" zetelt te Tunis, is in het binnenland vertegenwoordigd door de "Sjara-maleki" in de steden, door de cadis onder de stammen; het beslist in alle vraagstukken van onroerend eigendom, van huwelijks- en erfrecht, enz. Daarin is nog geen verandering gebracht, en de bevoegdheden der Cadis op poenaal, civiel en commercieel gebied zijn nog niet voorgelegd aan heroverweging. De "Sjara" past nog de oude Wet van den Koran toe, onveranderd sinds 12 eeuwen, dus niet meer in overeenstemming met de sociale toestanden van het oogenblik; dagelijks toont zij leemtes, ontstaan door de toenemende druk van handel en verkeer en allerlei nieuwe opgekomen behoeften. Daarnaast ontstond dus het tribunaal der "Oezara" om in de leemtes der oude Wet te voorzien, wanneer het geen huwelijk, echtscheiding of eigendomsrecht betreft. Doch ook voor de "Oezara" geldt bij gebrek aan een geschreven wetboek nog in den regel de gewoonte, al is geleidelijk een vrij volledige jurisprudentie ontstaan. In zekeren zin kan men dit laatste beschouwen als het tribunaal van den Bey, de Sjara daarentegen als de Goddelijke gerechtigheid. De procedure van de „Oezara" is dan ook gemoderniseerd. Vroeger de Bey de klagers en aangeklaagden voor zich deed verschijnen, gelijk Lodewijk de Heilige onder den eik van Vincennes, is het nu een werkelijke rechtbank geworden, die haar zittingen in het openbaar houdt, en welker vonnissen in een boek worden opgetekend. Wel is alles op eenvoudigen voet geregeld en uiterst goedkoop; ook maakt een Inspecteur talrijke tournees, onderzoekt de gevelde vonnissen en heeft hij het recht, in geval van twijfel aan de juistheid, in zijn tegenwoordigheid een nieuw onderzoek te doen plaats hebben. Deze rechtbank bestaat thans uit twee secties: de een voor civiele, de andere voor strafzaken. De hervorming van de Inlandsche justitie had dus plaats volgens dezelfde beginselen als die van het gehele bestuur; men heeft zorgvuldig de bestaande rechterlijke instellingen gespaard, ze steeds meer volmakende en aanvullende. En zo genieten de inboorlingen van Tunesie, dankzij deze grondslagen van het Protectoraat, een eerlijke, doeltreffende, vrijwel kosteloze rechtspraak, toegepast door magistraten van hun eigen land en godsdienst. Er is slechts een uitzondering, n.m. voor de Israelieten, die voor de rabbijnische rechtbanken moeten verschijnen (waartegen een beweging gaande is), doch die in alle zaken, hun religie en persoonlijk statuut betreffende, aan het onlangs gereorganiseerd Rabbijnentribunaal zijn onderworpen. Aan toepassing van hun Westerschen Code Penal, „si transcendent aan het oog van de mens" hebben de Franschen dan ook geen oogenblik gedacht; de rechtspraak is streng doch vaderlijk, en vooral snel en eenvoudig, voor kleine vergrijpen zelfs mild te noemen. De feitelijke beslist voor de dira alle gewone politieke zaken, en is zijn bevoegdheid tamelijk uitgebreid en kan hij gaan tot 6 maanden gevangenisstraf. In elk opzicht is dit het Protectoraat geslaagd, wat nader door feiten zal worden aangetoond. Handhaving van de Inlandsche Regeering en van de inheemse bestuurs-stelsels, die men geleidelijk tracht te verbeteren, door er toezicht op uit te oefenen en hun leiding te geven, was het streven. De aloude organisaties werken in hoofdzaak nog als in het verleden, doch werden bezield met een anderen geest. Invloed uitoefenen op de Inboorlingen door hun natuurlijke Hoofden, dezer prestige bevorderen, hun aanzien vergrooten, hun werkelijke autoriteit en invloed schenken; stipt rekening houden met de zeden en gewoonten der Inlanders en deze verbeteren en verzachten, naarmate men hun vertrouwen heeft weten te verdienen, geeft een machtiger moreelen invloed dan het geweld der wapenen en de kracht van den sterkere. De vooruitgang van Tunesie en de toenemende welvaart zijner bewoners zijn dan ook uitsluitend te danken aan dit "regime de demi-Souvereiniteit", waarvan we thans het eenvoudige raderwerk zullen schetsen, en daarna een hoofdstuk te zullen wijden aan de eerste kiem eener Volksvertegenwoordiging, de "Conference Consultative de la Tunisie", na een woord te hebben gezegd over de politieke partijen in dit Protectoraat. Naast den Bey Staat de Residentie-Generaal; die is, om den tekst van het Decreet aan te halen, "depositair des pouvoirs de la République Française dans la Régence". Zonder te raken aan de rechten van den Bey — die volgens het Tractaat van Kasr el Said de Souvereign blijft van het land, en in wiens persoon de geheele wetgevende en uitvoerende macht is samengetrokken — moet hij zijn toezicht uitstreken over alle politieke en administratieve daden van den Vorst. Hij is van dezen de raadsman en de leider, de gids van elk oogenblik, Wiens eenig wapen is de kracht der overtuiging; hij is de morele drijfkracht om het bestuur in de goede richting voorwaarts te sturen, alleen met de macht, hem door de gesloten Tractaten gegeven. Deze stellen hem in staat de uitvaardiging van een Decreet (en de Beylikale decreten zijn, naar reeds werd opgemerkt, de Wetten van dit land) te verhinderen, wanneer dit hem schadelijk of gevaarlijk lijkt; doch de Resident beschikt over geen enkel wettig middel om er een tot stand te brengen, dat niet voorzien is van het Vorstelijk zegel. Het is dus alleen door persoonlijken tact, dat hij invloed kan uitoefenen op de inzichten van den Souverein en deze overhalen tot zijn zienswijze; hij inspireert dus enkel den Bey, steeds voeling houdende met de beginselen van den Islam en diens wetten. Zelf is de Resident verantwoordelijk aan den Minister van Buitenlandsche Zaken te Parijs, en deze moet zijn daden kunnen verdedigen tegenover het Franse Parlement, den hoogsten arbiter in deze. De vertegenwoordiger van Frankrijk wordt bij dit delicate werk bijgestaan door de straks te noemen Chefs der takken van Dienst, den Secretaris Generaal en vijf Directeuren, door den Bey op zijn voordracht benoemd. Om meer eenheid van inzicht te krijgen en om het geheel beter te doen samenwerken, vereenigt de Resident deze Directeuren dikwijls in Conseil du Gouvernement, om — onder zijn Voorzitterschap — te beraadslagen over belangrijke onderwerpen. Hij is de opperbevelhebber van leger en vloot, en speciaal belast met de buitenlandsche aanbetrekkingen van het Beylik; door zijn tussenkomst is dus de actie van de beschermende Mogendheid permanent en veelzijdig, zoowel wat de Inlanders als de Europeesche kolonisten betreft, met hun vaak strijdige belangen. De Secretaris-Generaal van het Staatsonderlag en zijn orders is met het Binnenlands Bestuur belast; hij houdt meer speciaal het toezicht op de twee hooge Inlandsche Ambtenaren, de "Oezir-el-akbar" (Premier-Minister) en de "Bach katel" of Minister van de Pen. In de Ministerraad is hij meer in het bijzonder de verdediger van de belangen der Inboorlingen te midden van deze meestal technische ambtenaren, terwijl behalve het Inlandsche Bestuur, nog de Justitie en Eeredienst zijn volle aandacht vragen. De geheele correspondentie der Inlandsche Ministers is aan zijn "visa" onderworpen; hij alleen opent kredieten, volgens de begroting beschikbaar voor de algemene diensten der Inlandsche administratie. Het terrein van ieders werkzaamheid is dus zorgvuldig afgebakken, en het werk wordt in de regel snel verricht, zonder horten of stooten. "Le Resident conseille le Bey, les Controleurs civils controleren de Caids"; zij beschikken over niet de minste uitvoerende macht, kunnen alleen misbruiken tegengaan en verbeteringen voorstellen. Zij zijn rechtstreeks ondergeschikt aan de Resident en in 13 afdeelingen (waarin 38 caïds) geplaatst, waarvan sommige een uitgebreid gebied vormen; hun worden, waar noodig, assistenten toegevoegd. Benoemd door de Franse Regering op voordracht van de Resident, vertegenwoordigen zij deze in het binnenland, vertolken zij zijn streven bij de bevolking. Elken misstand die te hunner kennis komt, rapporteren zij aan hun Chef, en deze kost het meestal weinig moeite, van de Bey weg te nemen daarvan te verkrijgen, al naar omstandigheden door betere instructies, dan wel door berisping, hetzij straffen of ontslag van de schuldigen. Hun rol bij de Caids is, de verhouding in aanmerking genomen, vrij wel dezelfde als die van de Resident bij de Bey. De correspondentie der Caïds komt hun onder de ogen; zij verifieeren het financieel beheer, en houden toezicht op de heffing der belastingen. Vol ijver en toewijding zijn zij vaak op tournee, kennen alle hoeken van hun Gewest en voorkomen of onderdrukken vele misbruiken. Met zulke agenten is het Protectoraat een afdoende bescherming voor den Inboorling en kan er van werkelijk "ethische" politiek sprake zijn. Om in den geest van het Protectoraat te handelen, werken zij meer door overreding dan door intimidatie, wat hogere eischen aan deze Ambtenaren stelt, dan wanneer men door bedreiging of geweld zijn wil kan doen zegevieren. Tegenover de Inlandsche Hoofden moet deze laatste methode altijd slechte resultaten geven. Ware de Caid niets anders dan de uitvoerder der bevelen van zijn Franschen meester, dan blijft hij niet zichtbaar zelf, doodt men in hem elken geest van initiatief, en laat men ongebruikt zijn meerdere kennis van het karakter en de behoefte der Inlanders. Weet de Controleur, door hem den eerbied te schenken die hem toekomt, zijn gevoel van eigenwaarde te verhoogen, zijn latente krachten op te wekken, hem tevens aansporende in de goede richting werkzaam te zijn, dan werken beiden samen voor eenzelfde doel, waardoor de gemeenschap slechts winnen kan. En tegenover de Inlandsche bevolking is deze Europeesche ambtenaar, die kennis neemt van haar klachten en deze onderzoekt, een werkelijke beschermer, een prikkel tot vooruitgang, waaraan hij zijn gehele kracht kan wijden. Een klein aantal, een keurkorps van uitstekende Controleurs, mannen van tact en ervaring, met liefde bezield voor hun taak, zijn daarvoor noodig en — zoo leerde ik er kennen. Een eenvoudig administratief raderwerk, met vermijding van allen bureaucratische slendergeest, waardoor hun veel vrijheid van beweging wordt verleend naast een grote verantwoordelijkheid, is daartoe de onmisbare voorwaarde, ook in andere Kolonies. Alleen het uiterste Zuiden van Tunesie, waar, op de grenzen van Tripolitanie, nog vaak botsingen voorkomen tusschen de roofzieke stammen aldaar, wordt nog geheel militaircment bestuurd. Alle openbare diensten zijn thans geconstitueerd als Departementen van algemeen bestuur of Directies, en van fondsen voorzien. Elke Minister of Directeur maakt zijn speciaal budget, dat in banden wordt gesteld van de Directeur van Financien, die er het zijne aan toevoegt, en door de uitgaven te plaatsen tegenover de ontvangsten, de algemene begrooting samenstelt. De Conseil du Gouvernement, die minstens eenmaal per jaar door de Resident moet worden bijeengeroepen, beredeneert daarover, keurt het budget goed en onderwerpt het aan de sanctie van den Bey. Deze nieuwigheid, de schepping van een jaarlijkse begrooting van inkomsten en uitgaven, deze openbare verantwoording van de geldmiddelen, is niet zonder moeilijkheden voorbereid en tot stand gekomen. De Directeur de la Surete publique, verantwoordelijk voor de bescherming van personen en goederen, is ondergeschikt aan de Secretaris General du Gouvernement Tunisien, en tevens belast met de Justitie, waarvan, als reeds hiervoor werd aangetoond, het oude raderwerk behouden bleef, zij het in meer volmaakte vorm. Het boschwezen werd gescheiden, dat vooral de kwaliteit exploiteert voor rekening van den Staat, wat gunstige resultaten oplevert. Aan het roekeloos weggeven van enorme domeinen is een eind gemaakt; de ervaring met de "Enfida" had tot leering gestrekt. Meer dan 140.000 H.A. waren in 1879 door den Minister Kheredine aan de Societe franco-africaine verkocht onder zeer nadeelige voorwaarden, en de moeilijkheden die deze Maatschappij aan de Regering van den Bey berokkende, waren niet geheel vreemd aan de gewapende interventie van Frankrijk. De regeling van het grondbezit was niet gemakkelijk en laat nog in menig opzicht te wensen over. Men had in Tunesie drie soorten van land: 1. dat door den Bey bezeten, de "Beylik"; 2. het privé bezit der Mohammedaansche inwoners, de "Melk"-gronden, en 3. de "habous", aan vrome stichtingen behoorende. Alleen de woestijn-gronden, in regenloze streken geheel waardeloos zijnde, waren "res nullius", niemands eigendom. Alle grond behoorde aan den Souverein, en den Inboorlingen werd alleen het gebruiksrecht gelaten, al waren in den loop der tijden steeds grotere delen aan het domein onttrokken. Voor het Fransche Protectoraat waren het domein van den Staat en het privé bezit van den Bey dooreen gemengd; thans is daarin verandering en scheiding gebracht. Verdere verkwisting van het Staatsdomein, dat in 1881 nog alleen 200.000 H.A. omvatte, werd tegengegaan, en daaraan de wouden, de erts- en fosfaatlagen, benevens de steengroeven toegevoegd. Van de 500.000 H.A. land in het bezit van Europese kolonisten (1897) waren niet meer dan 5.300 H.A. van Staatsdomein afkomstig; al het overige was van particulieren verkregen, daar de Regering zich in Tunesie (geheel anders dan in Algerie) van elke officiële kolonisatie had onthouden. Bij de komst der Fransen heerste er een groote wanorde, wat het grondbezit betreft; het eigendomsrecht was vaak aan gerechten twijfel onderhevig: een volslagen verwarring van echte en valsche titels, vervalschingen in de stukken zelf, wanneer er nog schriftelijke bewijzen aanwezig waren. Het was dus uiterst moeilijk, in elk speciaal geval te komen, wie de werkelijke eigenaar was van een bepaald stuk grond; doch thans is alles op vasten voet geregeld en het sluiten van hypotheken mogelijk geworden. De graanakkers behooren bijna nooit aan hem die ze bebouwt; hij is een tijdelijke huurder, die een deel van den oogst moet afstaan, volgens het "khamessa"-stelsel; eiders bestaat een contract, dat de verplichting oplegt, om bv. tevens olijfboomen te planten, die later aan den grondeigenaar overgaan, het "Mrharga". Ook kende men er ons Kroningsch beklemrecht, de "enzel", en het recht van voorkoop, de "chefaa", beide nu door het Decreet van 1 Juli 1885 op vasten voet geregeld. Over de "habous", dat zijn roerende of onroerende goederen in de doode hand, volgens de leer van den Koran onvervreemdbaar en waartoe — om de bovenvermelde reden — uitgebreide gronden worden gerekend, thans slechts een enkel woord. Men heeft daarvan twee soorten: de publieke habous en de private, en beider beheer liet veel te wensen over. Thans worden de eerste, waarvan de opbrengst gebruikt wordt voor de uitgaven van den Eeredienst, het Armoedezen, van Rechtspraak en Inlandsch Onderwijs, beheerd door de "Djemaia", een Commissie van vier personen, waaraan (sedert 1891) een gedelegeerde der Regering is toegevoegd. Wel verbood de Islam het verkoop, weggeven, verpanden dan wel vererven van deze habous, doch verpachten op lange termijn, dan wel het geven in "enzel", is daardoor niet uitgesloten, wat nu ook veelvuldig geschiedt volgens het Decreet van 31 Jan. 1898, doch steeds bij openbare aanbesteding, wat velerlei geknoei onmogelijk maakt. Het beheer der particuliere habous wordt aan de rechthebbenden overgelaten, doch Staat dan onder toezicht van de Djemaia in de hoofdplaatsen, van de "na'i'bs" in de Caïdaten, dan wel van sommige godsdienstige rechtbanken. Ook deze Augiasstal is dus duchtig schoongeveegd, wat trouwens dringend noodig was. Het mijnwezen, dat behalve op delfstoffen ook toezicht houdt op de Artesische brennen en de minerale wateren, droeg krachtig bij tot de industriële ontwikkeling van het Protectoraat. Alleen aan fosforiten van Gafsa wordt jaarlijks voor een waarde van meer dan 9.000.000 francs uitgevoerd, terwijl de steengroeven elk jaar voor meer dan 6 tot 7 miljoen francs materiaal te voorschijn brengen, om van de zoutproductie niet te gewagen. In 1885 werden door Philippe Thomas de toen nog onbekende fosforlagen over meer dan 80 km lengte in het Zuiden ontdekt, die ontzaglijke rijkdommen vertegenwoordigen. De vinder echter is juist gedurend de mijn reis door die streken in armoede gestorven. Wat de post- en telegrafiediensten betreft: deze zijn uitnemend georganiseerd; ze reiken tot in de verste hoeken van de Sahara, waar geen enkele Europeaan wordt gevonden, worden zij op hoge prijs gesteld door de Inboorlingen, die vroeger aan schriftelijk verkeer nauwelijks konden denken. De uitnemende wijze waarop de Directie van Onderwijs werkzaam is, al evenzo die van de Openbare werken hieronder worden besproken. De gemeentelijke organisatie, hiervoren geschetst, bleef gehandhaafd. Twee en dertig localeiten bezitten Gemeenteraden, die vrij kunnen beschikken over hun inkomsten, vaak nog verhoogd door subsidie van de Centrale Regeering. Wel overweegt men den afstand aan de Gemeenten van enkele belastingen, die een meer plaatselijk karakter dragen, waardoor zij zullen leren minder op het algemene budget te steunen. Sedert 1890 wordt jaarlijks een Rapport over het beheer en den toestand van het Protectoraat aan den President der Republiek ingediend, dat zeer volledige gegevens en duidelijke overzichten vooral der financien bevat. Deze staan natuurlijk geheel en al buiten de bemoeienis der Rekenkamer te Parijs; een deficit op de begroting is in Tunesie vrijwel onbekend. Een fout is het ongetwijfeld, het oppertoezicht over dit Protectoraat te laten aan den Minister van Buitenlandsche Zaken, in dezen in de regel minder competent dan zijn collega van Kolonien. En ook daarom wellicht is de neiging wel eens sterk in Frankrijk, om te luisteren naar die zucht tot Symmetrie, centralisatie en assimilatie, een kenmerk ten kwade van de Fransche koloniaal politiek. Ook leert men er de toestanden te veel te kennen, gezien door den bril van den Resident General en zijn Hoofd-Ambtenaren, die niet licht hun eigen werk te zwart zullen schilderen. Eveneens zijn kapitalistische invloeden (waarover nader) soms al te duidelijk merkbaar gebleken. Zeer zeker, er zijn nog ernstige leemtes aan te wijzen; de Europeanen worden nog te vaak en in te veel opzichten bevoorrecht boven de Inboorlingen, op wie de zwaarste lasten drukken. Het recht van afkoop der straf door een moordenaar, de "dija", waardoor een rijke vrij komt en een arme naar de galg gaat, stuit ons tegen de borst, evenals meer zaken, doch daarop behoeft nu niet te worden gewijzen. Niet alles kan in eens worden verbeterd, vooral waar zo ontzaglijk veel te doen was. Ook is er voor de krachtige werking van dit Regeerstelsel een goede harmonie noodig tusschen de Bey met zijn ministers en de vertegenwoordigers der Fransche Regeering; doch wordt deze verkregen — en dit was sedert 1881 nog steeds het geval — dan blijkt zulk een Protectoraat een machtig wapen in het belang van de welvaart en het geluk van land en volk; kan het een schitterend werktuig worden in dienst van den vooruitgang. De hulp van Inlanders is bij elk koloniaal streven noodig en onmisbaar, terwijl bij rechtstreeks bestuur de vreemdelingen het geheele bewind in handen hebben en de Inboorlingen alleen onder hun bevel op de lagere sporten der ladder voorkomen, staan bij zulk een Protectoraat beiden naast elkaar. Juist geschikt voor het milieu waarin dit streven moet werken, kon Frankrijk, zonder enige geldelijk offer te brengen, ten volle zijn plicht doen tegenover beschermelingen, die in hem een weldoenden voogd zagen, een vriend en raadsman, die hun welwillend de hand reikt bij het steeds vooruitgaand opwaarts strompelen langs de ladder der beschaving. Bij haar eigen landgenoten heeft de Fransche Regeering in Tunesie voor dit schoone werk echter weinig medewerking gevonden; vaak het tegendeel. De tijd van de absolute despotie was er van zulk een partijvorming geen sprake; niemand kende alleen de vleiers en gunstelingen van den Bey, dan wel zijn slachtoffers, nu en dan tot opstand gedreven. Onder een meer verlicht en vrijzinnig Bestuur, waardoor willekeur en geweld plaats maakten voor recht en overleg, verbonden zij de groepen van eensgezinden en van die met gelijke wensen en belangen om steeds meer den vorm eener politieke partij aan te nemen. Reeds nu, na betrekkelijk korte jaren, zijn er een drie- of viermaal schakelingen aan te wijzen: de partij der "Colons" (bijna enkel Fransen), de conservatieve en de vooruitstrevende Inlanders, en de — volgens geschiedenis en afkomst tot de Oostersche, door deel en streven echter voor het meest ontwikkelde deel tot de Westersche groepering behorende — partij der Israelieten. De "Colons" hebben zich eigenlijk nooit met het Protectoraat kunnen verzoenen, beschouwen feitelijk Tunesie als een gewest, waaruit zij, en zij in de eerste plaats, voordeelen moeten trekken, onverschillig wat daarvan de gevolgen mogen zijn voor de massa der bevolking. Nauwelijks was er de Fransche heerschappij gevestigd, of zij snelden toe, minder als kolonisten dan als kapitalisten, die in 1892 reeds 417.000 HA terrein bezaten en ongeveer 50 miljoen fr. in verschillende ondernemingen hadden gestoken. Hun aantal was nog gering, toen zij reeds vroegen om hun aandeel in het bestuur door gekozen lichamen, waarvan zij de macht steeds wilden uitbreiden. Aan hun wens werd voldaan en in 1896 de „Conference Consultative" geschapen, met een uitsluitend Europeesche vertegenwoordiging, sinds 2 Jan. 1905 door het algemene kiesrecht aangewezen. Dit lichaam kon zijn oordeel uitmaken over alle vraagstukken, rakende de belangen der kolonie; vooral in elk geval, dat er in de begroting een nieuwe last voor de Franschen werd opgenomen; het vergaderde tweemaal per jaar onder Voorzitterschap van den Resident General, omgeven door alle Chefs van diensten. Door het Decreet van den Bey van 2 Febr. 1907 veranderde de Conference ten eenenmale van karakter, en werd ze van een Fransche bijeenkomst een Tunesische instelling; doch daarover later. Oorspronkelijk was dus het beheer der financiën in handen gegeven van een lichaam, verkozen door nauwelijks 1% van de bevolking, en dat slechts een klein deel der belastingen moest opbrengen. Aldus strevend naar de toepassing der democratische beginselen van een Westerse maatschappij, heeft men feitelijk een aristocratie van slechts enkelen geschapen. Door hun "influences" te Parijs op den Quai d'Orsay (Ministerie van Buitenlandsche Zaken), dan wel in het Fransche Parlement, slaagden zij er een tijdlang in, zicht een soort van vrijdom van belasting te verschaffen en ontstond er een "feodaal regime agricole", die meende dat Tunesie was geschapen "au profit d'eux et des siens" (Em. Chautemps, Rapport sur le Budget du Protectorat, in Docum. Parlem. 1904, n. 1, 947). Gelukkig zagen de Gouverneurs hen niet naar de oogen en liepen zij slechts aan de leiband derze agrarische partij. Van 12 miljoen HA oppervlakte van Tunesie behoort niet dan 800.000 aan Europeanen, en deze hebben daarvan nauwelijks 65.000 in ontginning gebracht (Revue Indigene, juin 1910). Zij namen deze gronden in beslag met meer speculatieve doeleinden, en beschikten vaak niet eens over voldoende kapitaal, om daaraan te kunnen denken. Voor de verpachter of deelbouwer waren deze dus aangewezen, wanneer de kleine kolonie, dan wel Inlander eiders geen gronden konden krijgen onder voordeeliger voorwaarden. Doch niet zeiden gaven de bezitters er van de voorkeur aan klagen en verwijtingen, tot de Regeering gericht en legen den Inboorling. De Regeering had zieh, als reeds vermeld, van elke officiële kolonisatie, die in Algerie zulke treurige resultaten had opgeleverd, zorgvuldig onthouden. Wel had zij, door den aanleg van wegen, den bouw van spoorwegen, de verbetering van de havens en het scheepvaart-verkeer, benevens door een doeltreffende Justitie, bevordering der irrigatie, enz., de voorwaarden voor het tot stand komen van Europeesche landbouwondernemingen geschapen. De Kolonie bleven echter klagen en gaven uitdrukking aan hun grieven in een „Expose van de Situation economique van de Regence". De Fransche kapitalisten waren immers teleurgesteld in hun verwachtingen; zij kregen niet genoeg gronden, en nooit werden er gratis concessies verleend aan hen „qui développent les richesses du pays avec leurs capitaux et leurs forces intellectuelles". Hun voorkeur ging naar grootbezit van den bodem, terwijl de kleine Europeesche kolonist dan in hun dienst kon arbeiden, al vonden zij de loonen wat hoog, namelijk 4 à 5 fr. (voor de Sicilianen 3 fr.) per dag tegenover de fr. 1.60 à 1.80, waarmee de Arabieren zich tevreden stelden. De loonen der Inlandsche arbeiders waren sedert het Protectoraat gestegen, doch heel wat meer nog de waarde der gronden, door de „colons" gekocht. Braakliggende gronden, waar zij dus geen spade in den grond hadden gestoken, en die door hen in de jaren 1881/86 bij Tunis voor 10 fr. per H.A. gekocht waren, bereikten thans een prijs van fr. 250, die bij Beja in 25 jaren klom van 5 tot 150 fr., zodat in het algemeen de waarde was gestegen met 1400 tot 3000 pct., en minstens vervijftienvoudigd. (Rapport Bouge, Budget 1911 Annexe Pari. n. 362 'p. 1325). Ook vond het Protectoraat heftige tegenstanders in de „chercheurs de places", daar te veel betrekkingen aan de Inboorlingen werden gegeven. De Resident Cambon was dan ook geenszins „du bien de tout le monde", toen hij en zijn opvolgers meer de „petite colonisation française" in hand werkten en de komst van Fransche boeren en ambachtslieden bevorderden. „Tandis qu'en Algérie c'est le paysan qui domine, en Tunisie c'est le bourgeois”, aldus Saurin, en hij noemde „paysan" hem die den grond bewerkt met eigen banden, „bourgeois" die eigenaar die anderen laat arbeiden. „Tandis que le premier est à l'aise et met de l'argent van de kant sur een lot van 50 hect., het moet aan de seconden 3 of 4 keer zoveel land voor jonge herten om te brengen; de evolutie van de kolonisatie ging dus in kapitalistische richting. Elk Resident die de kleine kolonisatie en het grondgebruik van de Inlanders wilde bevorderen, moest dan ook op hun vijandschap rekenen en hun „influenties" braveeren, vooral toen perceel van de kolonie-gronden voor deze werden beschikbaar gesteld onder de bovengenoemde voorwaarden. In 1904 was ten bate van de „petite colonisation" een credit van fr. 3.5 miljoen geopend en daarvoor 58.000 H.A. uitgegeven; in 1910 waren deze bedragen respectievelijk tot fr. 7.5 miljoen en 200.000 H.A. gestegen, doordat de „Caisse de Colonisation" grote domeinen aangekocht en weer in 1.772 perceelen aan Franse boerengezinnen overgedaan had. Verder had deze partij van de „Colons" de Arabophobie tot programma gekozen; in hun bladen werden de Inboorlingen beleedigd, en zij die zier wilden opwerken „des fourbes et des traitres" genoemd. Een hunner „voeux" in de Conference Consultative was „de supprimer l'Instruction primaire des indigènes" (La Revue Indigene, 30 avril 1908). De „ecole franco-arabe" noemden zij „un milieu de démoralisation par la promiscuité des races", zodat hun kinderen niet op dezelfde schoolbanken konden zitten. Een voorstel voor verbetering van 10.000 fr. voor „les auxiliaires indigènes" bij de postkantoren, werd met slechts 3 stemmen meerderheid doorgedreven, nadat de Resident General niet minder dan achtmaal het woord had gevraagd, om die billijke maatregel te verdedigen. Zij vreesden dat ook in andere takken van dienst, steeds meer Inlanders zouden doordringen, en daarom werden de Fransen die daarvoor stemden hardnekkig vervolgd, en moesten zij daarvoor boeten door hun verbanning uit het politieke leven. Hun geestestoestand is nog duidelijker aan het licht gekomen bij de hervorming der „medjba" in 1909. De „medjba" is een hoofdgeld, dat elken volwassen Inlander, rijk en arm, treft door een buitensporige heffing van fr.- 25.85, soms een hele maand werkens voor de landbouw-arbeider, 'e van datgene waarvan de „Khames" een vol jaar moeten leven. Zelfs de armesten moeten deze bijdrage storten; kunnen zij het niet in geld, dan door het verrichten van een bepaalde hoeveelheid arbeid. „La suppression immédiate de cet impôt inique s'impose", alziende de Rapporteur der loopende begroting (Annexe n. 362 p. 1324). De Resident, op aanstreek van het Fransche Parlement, steunde voor het tot fr. 15 te Verlagen, wat fr. 3.4 m.m. zou eischen, voor de helft (1.6 m.m.) terug te vinden uit indirecte- en voor 1.8 m.m. uit directe belastingen, bijna uitsluitend door de Inlanders gedragen. Van de indirecte rekenen dat fr. 550 m., dus Vs door de Europeanen moesten worden opgebracht, waarom de Colons deze hervorming hebben verworpen: „il faut qu'elle ne leur coûte rien". Later is men er toch in geslaagd, de medjba tot fr. 18 te Verlagen door een nieuw contract (den duur van haar concessie met 10 jaar verengend) met de Gafsa-phosphaat-maatschappij, wat jaarlijks 1.000.000 fr. meer aan de schatkist deed ten goede komen, en door hogere alcohol- en registratie-rechten. Het „mot d'ordre" der Colons luidt: „pas d'impôts nouveaux pour les Européens", ofschoon deze voor wegen, spoorwegen en havens zo ruim van de staatsgelden genoten. In de Conference Consultative waren 32 Fransche en 16 Inlandsche afgevaardigden verenigd; met de gevoelens der laatsten werd geen rekening gehouden; integendeel, men schepte er een genoegen in hen te tarten, en was vaak krenkend tegenover hen in de redevoeringen. In plaats van te zoeken naar datgene wat vereenigt, verscherpten zij wat de twee volkeren-groepen van elkander scheidt; in plaats van als de vertegenwoordigers van 40.000 Fransche Colons loyaal de broederhand te reiken aan de meer dan 1.800.000 Inlanders, toonden zij hun liefde met de gebalde vuist. Van een "effort de conciliation", zoals die waarop de Gouverneur-Generaal van Algerie zag tegenover mij kon beroemen, omdat bij de "Colons algeriens" nooit tevergeefs een beroep werd gedaan op hun "concours pour améliorer le sort des indigènes", was bij hun landgenoten in Tunesie niets te bespeuren. Van de macht die hun door het Moederland was geschonken, maakten zij misbruik en een wapen tot onderdrukking van de Inboorlingen. Ging alles naar hun wens, dan drukten alle lasten op de Inboorling en waren alle leuke dingen voor hen en voor hen alleen. De Inlanders zijn hunnerzijds op staatkundig terrein gescheiden in: conservatieve, zoo niet reactionaire, en meer vooruitstrevende Mohammedianden; de eerste en sterkste partij is vastgeroest met de Koran, de tweede, een minderheid, doch een vereendende vormende, is van een vrijzinnigen geest doordrongen, en werkt naar krachten mee tot de alom zo duidelijk te voorschijn tredende Renaissance van de Islam. De mannen van den ouden Stempel menen dat de waarheid, ook op politiek terrein, eens en voor altijd, nu reeds zo vele eeuwen geleden door de leer van de Profeet werd verkondigd; zij verfoeien dan ook elke, zelfs de geringste, dan wel vermeende afwijking daarvan. Hun aantal slinkt echter, hun invloed neemt zienderogen af. Waar de anderen, die geloofden aan de wet van den vooruitgang, meenden, dat verandering mogelijk en noodig is, en overtuigd waren dat de Islam niet onvereenigbaar is met de moderne beschaving, wonnen — door hun bezadigd en tactvol optreden — dagelijks terrein. Aan hen behoort de toekomst. Zij gaven een weekblad uit: Le Tunisien, in het Fransch geschreven en steeds waardig in zijn discussie, leerrijk wat zijn inhoud betreft. „Nous avons évité les heurts entre l'esprit nouveau et le conservatisme parfois très étroit de nos compatriotes. C'était la partie la plus délicate de notre tâche", zo las ik in hun orgaan gedurende mijn verblijf aldaar. Geen ruw breken met hun geloofsgenoten, wat hun werken tot onvruchtbaarheid had gedoemd, doch „les entraîner avec nous dans la voie du progrès". En ten bewijze dat zij op den goeden weg zijn, kan wel dienen het feit, dat een Arabische uitgave van hun blad een warm onthaal vond onder de massa hunner geloofsgenoten. Wat zij willen, waarnaar zij streven, werd duidelijk uiteengezet in een merkwaardig boek: „Questions Tunisiennes" op het Congres van Marseille in 1906 besproken, en in een volumineus bundel Rapporten op het Congres de l'Afrique du Nord (Oct. 1908) ingediend over veelvlei onderwerpen. De „Jeunes Tunisiens", zo alias zij zich noemen, verlangen vooral Verbetering van het Inlandsch onderwijs. Verpijning en gratis lager onderwijs, de bevordering van landbouw- en ambachts-onderwijs vragen zij, terwijl zij in 1896 (het jaar van hun ontstaan) een vrije universiteit, de „Khaidounia" stichtten in de Moskee van den Olijfboom. 