title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: de taal.mioet denken , zoo moeten de leerlingen op de genoemde hoogere scholen over de taal denken. In- dien het bij het eerste onderwijs slechis daarom te doen is, om voorbeelden te noemen, opdat een leer« ling eenen naamval: juist leere gebruiken., en in de wijzen der werkwoorden niet dwale, zoo. moet de leerling ; welke verder ontwikkeld zal worden ‚. de door deze tsalvormen voorgestekle begrippen. leeren vinden, en derzeiver betrekkiag tot de denkvormen en tot de werkzaamheden van den geest in het algemeen: lee- ren inzien. Doch ook dit moat niet plaats hebben op den weg der mededeeling en der aan het hoofd > 136 & gestelde, uit wijsgeerige beginselen afgeleide regelen, maar uit bestaande voorbeelden en daadzaken zelven, overeenkomstig de vereischten der elementaire leer- wijze. Terwijl dus de vlugheid in de juiste, vaar- dige aanwending bij voortduring en overal op den voorgrond staat , wordt de taal en al hare betrekkin- yen een voorwerp van onderzoek en navorsching ter ontwikkeling van het duideliijke kennen harer re- gelmatigheid naar bepaalde wetten in den grootst mo- gelijiken omvang, zoo dat op het einde van het school- onderwijs daaruit eene wetenschappelijk gerangschikte verzameling van alle uitkomsten en resultaten voort- vloeit. Dit resultaat moet de elementaire methode slechts mogelijk maken, niet tot stand brengen. Zij heeft daarmede hare taak afgewerkt, en maakt nu plaats voor die methode , welke wetenschappelijk , dat is consiruerend ıe werk gaat; wi) noemen ze de com- siructive, welke op den hoogsten trap van het schoolonderwiis kan gevolgd worden. Zij stelt de bij de elementaire methode gevondene uitkomsten za- men , brengt al het bijzondere tor de algemeene o0g- punten, tot regelen en wetten , geeft hoogste begin- selen’ op, en leidt, in een?’ omgekeerden gang met het vroegere, uit dezelve de minder algemeene, en zoo verder de afzonderlijke verschijnselen af, en brengt op die wijze het weıenschappelijke taalstelsel voort. Indien ook gedurende het aanwenden van de elementsire methode of van den analytischen leergang hier en daar de omgekeerde leerwijze, dat is de con- - struerende of de synıihetische, gevolgd wordt, ge- 137 & schiedt zulks in enkele gevallen en bi) wijze van uit- zondering, of als eene voorbereiding tot de latere leerwijze ; voor het overige worden beide gescheiden gehonden en niet met elkander vermengd of veree- nigd. Natuurlijk wordt, in al hetgene tot hiertoe gezegd is, slechıts de moedertaal bedoeld. Voor. vreemde talen is de methodische wetgeving geheel anders. Schoon het ook buiten het voormaamste .doel van dit opstel ligt, daarover uit te weiden, gelooven wij echter, dat esne nadere, hoewel slechts oppervlakkige , be- schouwing van deze betrekking eenig licht zal ver- breiden over bet onderwijs in de moedertaal, waarom wi) het eene en andere to dien aanzien in het mid- den zullen keengen. Wij hebben reeds sangemerkt „ dat voorstelling en aanduiding in de moedertaal overal ineen vloeijen. Wanneer de voorstelling een ligchamelijk voorwerp be- -: Tr u treft, dan is ook de voorstelling altijd gelijktijjdig net het woord, gelijk omgekeerd het woord de voor» sıelling van: het voorwerp te weeg brengt. Geheel anders is het gelegen. met de woorden eener vreemde taal,, die wij nog niet verstaan. Tusschen haar en de voorwerpen , welke door haar aangeduid worden, of de voorstelling van deze voorwerpen, komen altijd de woorden der moedertsal,, welke de voorwerpen te kennen geven,, en vormen de verbinding der voor- werpen met de vresmde woorden. Het woord der moedertaal,; waardoor het voorwerp aaugeduid wordt, bekleedt , om een beeld van SOCRATES in eene Plato- nische zamenspraak te gebrwiken, de plaats van den middelsten der ijzeren ringen, waarvan de eerste. het voorwerp em de derde het woord der vreemde taal is, Al verkrijgt men ook ‚eindelijk , wanneer men zich eene vreemde taal volkomen eigen heeft gemaakt , eene zoo» danige vingheid , dat men bij de vreemde woorden on- middellijk devoorwerpen voor den .geest heeft, of zeifs zonder behulp der moedertaal in de . vreemde: tael denkt, z00 kan dit’evenwel nooit het geval zijn ‚bij den: genen ; welke eene vreemde taal begint te leeren , of daarin sleehts middelimatige vorderingen heeft gemmakı. Bieruit volgt, dat eene buitenlandsche Aaal door de moedertaal , slechts door hare tusschenkomst , :geleerd kan worden. Gesteld, dat men een. kind gederende de schooljaren onder eene vreemde natie bragt ,: waar het slechts in de bij haar gebruikelijke taal hoort spre- ken, zal het kind onwillekeurig her vreemde woord overbrengen tot de hem .bekende en eigene -woorden BD 130 in de moedertaal , welke de dingen uitdrukken, de- wijl de voorstellingen vun de dingen en van de woorden, die ze uitdrukken , een en de zelfd& zijn; indien men eich. dus bij het onderwijzen eener. vreemde taal niat van de moedertaal bediende, zou men het kind tot ‚den : levenstrap van eenen zauigeling terug: hreugen en het blinde navolging opdringen. De woorden dex moedertaal zoepen bij. den mensch de. dingen onhid- dellijk , die der vreemde taal altijd slechts middellük, voor den geest, Daaruit ontwikkelt zich het tweede verschil tus schen het leeren van de: moederteal en van. eine vreemde taal. De eerste leert de mensch,. eer de klare onıwikkeling der zelfbewustheid plasts heefi,, en het verstaan der taal en bewustheid van zich zelven gaan hand aan hand. Zoo lang het «ind zich als eer ne zaak voor den andere aanziet, en zieh dus.op diens standpunt plaatst, zoo lang mist hetzelve hat ziine persoonlijkheid aanduidende woord; het vex, krijgt, vat en gebruikt het op het oogenblik , wanr neer de zelfbewustheid, de juiste onderscheiding tus» schen het ik en gij, bij heizelve ontstaat, Ontwikke- ling der zeilfbewustheid en der tsalgaan daacom needs te zamen. Ä Niet zoo is het bij her verkrijgeh der vreemde taal, De zeifbewustheid ‚heeft veel. De moedertaal heeft het kind voor de ontwikkeling en trapswijze met hare ontwikkeling geleerd, de vreemde taal moet het bij ontwaakte bewustheid: en gedurig verstaan, doch geenszins op den weg der blinde navolging leeren. Wat de afzonderlijke woor- den der moedertaal, hare vornien en veranderingen beteekenen,, heeft het onmiddellijk met het vatten van de betrekkingen der dingen in ‘den kring. zijner 'voor- stelling geleerd ; de woorden en vormen der vreem- de taal kan en moet het slechts door tusschenkomst der moedertaal leeren. Hieruit volgt, dat de moe- dertaal, en over het algemeen haar wezen en hare vormen , tot de duideliike bewustheid van het kind moet gekomen zijn , eer het volgens de gronden ee- ner natuurlijke en doelmatige leerwijze door het school-- onderwijs tot «het aanleeren. eener vreemde taal kan en mag overgaan. 2 1411 Wanneer nu overeenkomstig het böven medege- . deelde het aanvankelijke onderwijs in de moedertaal op den laagsten trap van het schoolonderwijs ten doel heeft, den leerling met de vormen derzelve bekend te maken, en dit over het algemeen niet wel voor het twaalfde jaar tot stand gebragt kan zijn, blijkt hieruit verder, dat voor dien ouderdom het on- derwijs in eene vreemde taal niet wel slagen kan. Het is eene onloochenbare wet van de ontwikkeling en dus ook van iedere natuurlijke leerwijze , dat het onbekende slechts door het bekende verkregen en daar- door een eigendom van den geest wordt, Prent men het kind daarom een’ vreemden, buitenlandschen woordvorm in, eer het den daaraan beantwoordenden vorm in de moedertaal kent, dan onibreekt, om mij eens zoo uit te drukken, het handvatsel, waaraan het vreemde kan vastgehouden worden, en een blind aannemen , enkel door middel des geheugens, van de onbekende ledige vormen is onvermijdelijk, en de onderwijzer tot een geesteloos leeren gedwongen. Wij stellen daarom als algemeenen regel het begin van het leeren eener vreemde taal asn het einde van een aanvankelijk onderwijs, dat geenen leerling onthou- den mag worden, dewijl het zich aan de ontwikke- ling der menschelijke natuur aansluit, hetzij de leer- ling slechts eene lagere school bezoeke, of eene in- riging, die ook voor hooger onderwijs zorgt. . Eer het onderwijs in eene vreemde taal begint, moeten de afzonrderliike vormen der moeder tal beschouwd, derzelver beteekenis verklaard en > 112 daidelijik begrepen zijn, en eene zamenstelling der verwante vormen en een overzigt van het geheel zijn noodig. Te dien einde wordt. aan ‚het slot van het aanvankelijke onderwijs in een beknopt overzigt de zamenstellende, rangschikkende en afleidende con- structiive methode gebezigd, overeenkomsiig haar omvaitend gebruik op het einde van het geheele taal- onderwijs in de school over het algemeen , zoo dat zij daar alle diepere wetenschappelijke inzigten en resul- taten huiten hat spel. laat, maar slechts .datgene bin- nen haar bereik tracht te brengen,, wat door het aanvankelijke onderwijs op den laagsten trap in der daad tot stand gebragt is. Het is ook slechts daarom te billiiken, dat leerboeken, die zich onmiddellijk bij den eersten trap van hei sanvankelijke onderwijs in de moedertaal bepaalden, aan het slot van hunnen leercursus een kort oyerzigt geven, heiwelk de weten- schappelijke voorstelling nadert, gedeeltelijk om daar- door een’ grondslag voor het onderwijs in vreemde talen te leggen , gedeeltelijk om eene aanleiding te ge- ven tot den volgenden of tweeden cursus van het hoogere aanvankelijke onderwijs. . Eene vreemde taal moet in den eigenlijken zin deg woords geleerd worden; dit is het geval zei met de mpedertaal, in den eigenlijken zin des woords; want da leerling kan'ze.spreken, eer hij op de school komt; en al spreekt hij slechts eenen tongyal der moeder- taal onzpiver, zoo behpeft hij slechts de niet zeer gewigtige afwijkingen der algemeene taal van de dia- lectpg. zich, eigen te maken, heigene, nu zeker ge- > 113 leerd moet worden. De hoofdzask bij de moedertaal is het verstaan derzelve; dit is het hoofddoel bij het leeren op de school. Het goed spreken en schrijven zijn gevolgen van het goed verstaan; dit is eene vol» strekte voorwaarde van gene. Tot het verstaan eener taal behoort wezenlijk de. juiste kennis der woorden, der woordvormen en der spraakvormen. Woorden verstaat men of door de afleiding uit een’ ommiddel- lijjk duidelijken wortel , of onmiddellijk door het ge- bruik , de woordvormen door het vatten der tegenstel- ling der stam- en afleidingsbegrippen en der betrekkin- gen van deze tot gene, de spraakvormen door het kennen van de wijzen (modi), naamyallen , voorzet- sels en voegwoorden,: kortom van alle taalvormen , welke betrekkingen aanduiden.. Dit verstaan der taal wordt op den trap van het elementaire onderwijs on» middelliijk uit enkele voorbeelden en volzinnen ge- leerd, welke met oordeel gekozen, namelijk het lee» ren kennen der afleidingsbegrippen uit het wortelbe- grip gemakkelijk moeten maken. Wij zien daaruit, dat , gelijk spreken en denken den zijn, ook spraak- vorming en verstandsvorming hand aan hand gaan. Het taalonderwijs moet niet enkel tot denkoefeningen worden aangewend , het behoort overal zelf eigeulijke denkoefening te wezen. Door geestontwikkelend tasl- onderwijs leert de leerling eerst het vatten van begrip- pen en betrekkiggen , welke in de taal gelegen: zijn, dat iss hij leert de taal versiaan, Ten tweede, daar de geest zelf.op de taal , zijn voortbrengsel , onmiddellijk zijuen stempel drukt, en haar zijne natuur mededeelt, u 144 zoo komen bij den leerling de wetten van het denken tot bewustheid. Ten derde bekomt hi) daardoor de vat- baarheid, om elk ander onderwijs, elk boek beter te verstaan, daar hij nu niet meer met den vorm te kampen heeft, maar ziine opmerkzaamheid hoofdza- kelijk op den inhoud kan rigten. Eindelijk ten vier- de wordt hij geschikt, om zelf juist en vlug te spre- ken en te schrijven. Wanneer wij nu de onbetwiste methodische grond- stelling , die verlangt, dat het onbekende en vreemde aan het bekende gehecht worde, op het leeren van vreemde talen toepassen, dan volgt, dat die meıhode , om ze te onderwijzen‘, met deze grondstelling zou overeen komen, welke van de moedertaal tot de vreem- de taal overvoerde , deze door gene verklaarde en van het bekende der eigene taal het gebied der vreemde taal trachtte te bereiken. Men zoude alzoo het aan- leeren der vreemde taal met het overbrengen en over- zeiten van de woorden en volzinnen der moedertaal in de vreemde beginnen en zoo lang daarmede voort- - gaan , tot de leerling eenen zekeren trap van vaardig- heid in het spreken en schrijven der vreemde taal ver- kregen hadde. Men kan niet loochenen , dat deze methode, om’ iedere vreemde taal aan te leeren, de na- tuurlijkste is, en in der daad iedere levende taal, in welke de onderwijzer levendig doorgedrongen is en die hij 'volkomen in zijne magt heeft, aldus op de kortste en vruochtbaarste wijze geleerd wordt ; gelijk wij ‘aan Fransche en Engelsche ‚gouvernantes en taal- umeesters in de huizen der voorname.lieden bespeuren. = 115 x De Duitsche zegwijze wordt in de vreemde overge- bragt; nu bedient men zich van deze, tot zij ons eigen geworden is, en 200 verovert men van liever- lede het gansche gebied der vreemde taal, om de% zelfs voorıbrengselen dan omgekeerd in de moeder- taal te kunnen overbrengen. Bij het aanleeren der doode vreemde talen heerscht het omgekeerde ge- bruik ; men begint met woorden en volzinnen der vreemde taal, om, dewijl men dit voor gemakkelij- ker houdt:, dan het omgekeerde , het vreemde in de moedertaal te leeren overzetten. In’ natuurlijkheid moet deze algemeen gewordene leerwijze bij de eerst beschrevene blijkbaar achterliggen. Dat men dezelve heeft aangenomen , laat zich verklaren uit de omsten- digheid ,. dat de onderwijzer dezelve niet vlot spre- ken kan; dat hij ze niet volkomen in zijne magt heeft, hetgene wij, juist omdat zij niet meer ge- sproken wordt, ook voor onmogelijk houden. Hierin vindt dan de oude methode bij het leeren van doode ılen eene volkomene regtvaardiging. Deze klinken niet meer in levende toonen uit den mond van in haar denkende volken ; zij leven niet meer als gesproken talen , dat iss zij leven in het geheel niet meer; van dezelve bestaan nog slechts zigtbare overblijfselen , de afdruksels der woorden en gedachten, doch niet deze 'zelvenin hare oimtiddellijkheid en waarheid, slechts weer- kaatsingen daarvan; het zijn woorden-herberien, gelijk men herbariön van de natuurvoortbrengselen uit het plantenrijk heeft aangelegd ; de overblijfselen, die tot ons gekomen zijn, vormen geenszins eenen bewegelijken gol« M K m 116 & venden oceaan, maar gene ijszee, welks deelen naar vaste steenklompengelijken, die wel door zeer bekwame men- chen , door het licht van den geest en door de warmte eener levendige verbeelding ten deele ontdooid en in eene vlaeistof veranderd worden kan, doch nimmer een levenwekkende oceaan wordt, dewijl de stroomen van den volksgeest. daaraan onıbreken „ en de beweeg- xrachten van sterke elementaire geesten, welke tot het organismus der natuur hehooren , niet op hem wer- ken, weshalve hij steeds eene daade zee blijft, die gpeue teelkxacht. in haren schoot verbergt en welker oexers slechts. met. doode steenen bedektzijn. Hoe wei- nig het zelfs dem meest omvattenden geest gelukt, uit herbariön de. levende natuur in de volheid harer voortbrengselen en. in hare scheppende kracht te be- grijpen, even zoo min is het mogelijk uit. woorden- berbariöen en uit. door den’ onmiddellijk spraakvattenden zin des gehoors wraft. Juist daarom is het leeren eener doode taal uit hare schrifielijke overblijfselen op die wijze noodig; ‚het vreemde woord en de vrgemde vorm wordt aan m 117 het oog voorgesteld en den leerling gegeven, en de vertaling in de moedertaal er bij gevoegd. Maar ook hier erkennen wij de volstrekte noodzakelijkheid , dat, in geval het slechis om leeren met bewustheid en ver- stand te doen zal wezen, vooraf de inhoud en de vormen der moedertaal geleerd en begrepen moeten ziin, om het onbekende en onbegrepene door het be- kende en begrepene in den geest te prenten ; heeft dit geene plaaıs, dan ontstaat de noodzakelijkheid , om :twee vreemde vormen en talen ,„ de doode uit- landsche en de onbekende inlandsehe , ter zelfder tijd te leeren, hetgene de methode echter nimmer goed- keuren en billijken kan. Want deze verlangt den geest des leerlings op elken trap slechıs met dene zaak be- zig te houden, niet op den zelfden trap en gelijktij- dig veel ongelijkaardigs of alles te gelijk te behande- len, dewijl daardoor noodzakelijk onduidelijkheid en verwarring ontstaat. Wanneer dus de leerling zich b. v. bij het leeren van de werkwoorden der latijn- sche taal de beteekenis der uitgangen o, as, at, enz. met verstand eigen maken zal, dan moet hij voor- af de beteekenis der uitgangen in de moetdertaal be- grepen hebben. Hieruit blijkt intusschen gelijktijdig de hooge waarde van het leeren eener vreemde taal, om de moedertaal goed te leeren verstaan, dewijl de gelijkaardige vormen eene vergelijking van verschillen- de vormen voor gelijksoortige of gelijke voorstellin- gen en betrekkingen mogelijk maken , waardoor de leer- ling noodzakelijk tot algemeene beschouwingen om- trent de moedertaal zelve komt, daar men toch eena Ra > 115 zaak nooit door eene afzonderlijke beschouwing der- zelve, maar door hare betrekking op- andere en door vergelijking met verwante ten volle leert kennen. Nadat wi) in het bovenstaande de algemeene grond- stelling, om van het concrete tot het abstracte voort ‚te gaan, ook op ‚het taalonderwijs toegepast en het- zelve als noodzakelijk voorgesteld hebben, zou het mogelijk kunnen wezen, dat men onze wijze van zien verkeerd begreep of daaruit valsche gevolgtrekkingen afleidde. Om dit te verhinderen, mogen wij hier ee- ne uitgebreide aanmerking niet achterwege laten, Gemeenlijk 'beschouwt men de tegenstelling van ab- stract en conereet als van de zelfde beteekenis met al- gemeen en bijzonder. En in de meeste gevallen kan div ook worden toegestaan. Dat er tusschen beide begripsverschillen geene gelijkheid plaats heeft, zal aanstonds duidelijk worden voor hem, die bedenkt, dat op het gebied van het concrete het onderscheid tusschen het algemeene en bijzondere wederkeert, zon-. der dat het abstracte hier eigenlijk in aanmerking komt. Woanneer wij nu bij alle onderwijs, op alle trappen der vorming zonder üitzondering, het con- erete als het begin , het abstracte als het einde van het onderwijs verlangen , willen wij zulks niet ver- "staan hebben , alsof men overal met het bepaaldste en van daar tot het minder bijzondere of algemeenere moest overgaan, maar wij verlangen slechts, dat het ooncreie, hier nog onyerschillig , of het een concreet m 119 & afzonderlijk , of een concreet bijzonder,, of een concreet algemeen is, overal den grondslag van het onderwijs geve, Dit stellen wij daarom ook voor het taalonderwijs vast. Voor dit echter verlangen wij nu meer bijzonder: dat in het gebied van het concrete in den regel de be- schouwing van het concrete algemeene de onderschei- ding van het bijzondere moet vooraf gaan, indien eene naauwkeurige onderscheiding van alle' hoofdzaken en een gelukkig orienteren des leerlings van den be- ginne af door het gansche onderwijs heen zal plaats hebben. Om voorbeelden te noemen, wij verlangen alzoo , dat het begrijpen der verschillende betee- kenissen van het object het begrijpen van het object in het algemeen , als van de betrekking eener zaak tot eene daad , vooraf ga, en dat daarna eerst de bepa- lende en aanvullende betrekking en in de laatste eerst de daarin liggende verscheidenheden ten opzig- te van zaak en persoon en rigtingen, en in de eerste het verschil ten aanzien van tijd en plaats ,' wijze , oorzaak en werking onderscheiden worden. Zoo leeren wij eerst het wezen van het predicaat in het algemeen, natuurlijk altijd uit voorbeelden, dus op het gebied van het concrete, kennen, gaan daarna tot de bijzondere soorten en vormen van het predicaat. over , als van de algemeene beschouwing des attributs tot deszelfs verschillende vormen. Dien ten gevolge staan wij eerst stil bij het predicaat, het attribut en het object in het algemeen, eer wij de verschillende vormen daarvan behandelen. Hiermede verbinden wij naderhand de verschillende bepalingen , tusschenzin- _ > 150 x nen , enz., eerst in hetalgemeen,, en later met naauw- keurige onderscheiding der afzonderlijke soorten en verscheidenheden. Met deze algemeenste, grofste onderscheidingen be- gint men dus, en gaat van dezelve over tot de fijnere onderscheidingen, geliik men ook in de dierkunde eerst het onderscheid tusschen zoogdieren en vogelen ieert kennen en veel later tot de verschillen in de soorten der katten of vinken overgaat.. ‘. Deze volgorde , welke in het gebied der natuurkun- de aangenomen is, moet ook bij het taalonderwijs plaats hebben. Zonder twijfel heeft zich de taal zeive ook in deze rigting ontwikkeld. Het ontstaan van eenen ramengestelden volsin werd zeker door den enkelvou- digen , het ontleden.van afzonderlijke begripsverschil- len in derzelver verdere verbindingen en onderge- schikie soorten door de onderscheiding van algemeene verschillen vooraf gegaan, geheel overeenkomstig de ontwikkeling van een gewas, welks deelen zich uit eehe- bepaalde beslotene eenheid in gestadig verder gaahde verschillen ontwikkelen, Doch alles op den > 152 & grond van het concrete en nergens van een’ vooraf ge- geven’ abstracten regel, maar overal van de onmid- dellijke levendige aanschouwing uitgaande. Deze vorm: de eenheid der beschouwing , van welke alles. moet uitgaan. Zij bestaat in het onmiddellijke opnemen ee- ner gedachte; zij is dus eene inwendige aanschou- wing, datis eene naauwkeurige onderscheiding der ge- dachte en der voorstellingen van het woord en den vol- zin, welke uiterlijk, in uitwendige aanschouwingen, op- genomen worden, Van deze inwendige aanschouwingen gaat alle duidelijkheid in het begrijpen der taalvormen, gelijk ieder taalonderzoek zelf uit; want deze berust op de vormen der woorden en volzinnen met de in de- zelve gelegene voorstellingen en gedachten. Van deze gaat men over tot het verklaren en begrijpen van de in haar tot eene eenheid verbondene voorstellingen en begrippen , dan tot derzelver onderlinge betrekkin- gen , en overeenkomstig deze inwendige beirekkingen tot de daaraan beantwoordende uitwendige, den vol- zin in het algemeen, de afzonderlijke woorden van den volzin , de veranderingen, verbuigingen, wijzen van voorstelling, enz. Kortom, het bijzondere kan door den leerling slechts dan. begrepen en verstaan worden , wanneer het algemeene , waaronder het be- grepen is, door hem begrepen is en hij het bijzon- dere als iets algemeens, op eene bepaalde wijze voor- gesteld, denkt. De tegenstellingen, welke elkander toelichten, gelijk b. v. de inwendige van persoon en zaak , begrip en beirekking, ding en werking, en de daaraan beantwoordende grammaticale komen dus sp 155 x niet bij den aanvang op den voorgrond, maar zij ont- wikkelen zich allengskens bij eenen trapswijzen voort- gang uit de eenheid. Doch het is blijkbaar, dat er tot hei begrijpen ten minste van de meeste dezer betrekkingen, van de verscheidenheden en de soorten van betrekkingen, van de beteekenis der uitgangen of veranderingen en der wijzen (modi), ja reeds tot de scherpe onder- scheiding der gedachte van hare ligchamelijke verschij- ning in den volzin, eene rijpheid van verstand wordt gevorderd , die wij bij de leerlingen op onze lagere scholen niet kunnen vooronderstellen. Wij verbannen deze strenge methode van het taalonderwijs daarom ook uit de lagere school naar het gebied van den middeltrap der hoogere school, waar de overgang tot eene latere zamenstelling zal plaats hebben van dat- gene, wat het vroegere afgezomderd en als brokwerk heeft opgeleverd. Gelijktijdig laten wij hem een be- . gin met het leeren van vreemde talen maken. Boven verlangen wij de aanschouwing der gedachte en de onderscheiding derzelve van den volzin. Beide zijn ‚echter voor de gewone bewustheid een en de zelfde. Her kind valt daarom de onderscheiding van beide gansch niet gemakkelijk, en het leert de zaak dan eerst duidelijik begrijpen, wanneer het zoo ver ge- > 154 komen is, dat het leert de zelfde gedachte, hoewel ook met eene geringe schakering of verandering , op onderscheidene wijzen uit te drukken, doch nog meer wanneer zulks in onderscheidene talen geschiedt. Wan- neer dus met het boven vermelde taalonderwijs te gelijk het onderwijs in eene vreemde taal begint, dan wordt het eene door het andere op eene nuttige wijze ge- makkelijk gemaakt, Ä De constructive of wetenschappelijke methode , welke op het einde van het taalonderwijs aanvangt , kan eenen dubbelen weg inslaan : of zij gaat van het zuivere denken en deszelfs vormen , in het stelsel van KANT en zijne leerlingen van de categorien, of van algemeene bovennatuurlijke oordeelen uit en tot het onderzoek der aan dezelve beantwoordende taalvormen over; of zij stelt de in de wetenschappelijke bewustheid tot dus verre uit de taal voorıgebragte algemeene oordeelen en grondbeginselen aan het hoofd, om daar- aan al het menigvuldige in trapswijzen voortgang on- _ dergeschikt te maken, | De eerste methode zou de streng wetenschappelijke,, zuiver synthetische, de andere de op oorspronkelijk empirismus en abstractiie berustende empirisch-we- tenschappelijke zijn ; gene de eischen der wetenschap in den uitgestrektisten zin des woords bevredigen , deze echter haar in zekerheid en juistheid verre overtreffen. Beide echter vormen eene theorie. Theorie is ontwikke- ling en verklaring van daadzaken uit grondbeginse- len en algemeene wetten. De kennis der daadzaken > 155 x wordt altijd en overal ui de waarneming of door psroeven verkregen, de kennis der. algemeene wer- ten en gromdbeginselen door nadenken en beschogr wing. De verklaring van gene uit dere geschied: dosz analogie en gevolgtrekking. Tot onfeilbere uitkomstea brengt ,„ gelijk bekend is, de auslogie nooit, maar slechts de gevolgtrekking als de eenig wekere wijze van besluiten uit her bijzondere tot het algemeene (regressief). En hiermede hebben wij onzes erach- tens dan van eenen anderen kant onze bovengemelde stelling , dat het taalonderwijs de achteruitgaande of analytische methode belioort te volgen, als juist aan- getoond. De echte methode onthoudt zich vooraf overal van het voorbarig systematiseren en afleiden uit algemeene grondbeginselen, en zij verwijst de progressive manier naar het einde van de onderzoe- kende methode, welke van de door ervaring verkre- gene dasdzaken uitgaat. | ii nn [AANTEEKENING op bl. 18. Niet minder invloed, dan de Duitscher hier aan LurnERs Bijbeloverzetting ten aanzien van de vorming der Hoogduit- sche taal toekent, heeft misschien onze Staten-overzetting op de Nederduitsche spreek- en schrijftaal uitgeoefend, en het ware voor de geschiedenis van de ontwikkeling onzer =D 156 & taal niet onbelangrijk , deze stoffe eens opzettelijk te behan- delen. Zeer groot is niet alleen het aantal uitdrukkingen, wit die Overzettiug tot spreekwoorden of spreekwoordelij- ke zegswijzen in het dagelijksch gehruik overgegaan; maar ook hare woordschikking, hare geheele wijre van uitdruk- ken vloeide op de taal onzer godsdienstige vaderen over en doet zieh in die hunner nakomelingen nog duidelijk kennen. Al onze taalkenners van vroegeren en lateren tijd hebben haar, ten aanzien van het stak der spelling, eene groote ma- te van naauwkeurigheid en juistheid toegekend, en men kan niet anders dan den loffelijken ijver der overzetters en her- zieners prijzen, wanneer men de door hen vooraf gemaakte taalregelen gadeslaat, welke ons door umroren, achter ziine Historie van de Nederl. Overz. des Bijbels, bewaard ziin. Volstrekte eenparigheid — tot heden toe, na zoo veel opzettelijk daartoe in het werk gestelden arbeid, nog niet bereikt — mag en zal men in dit werk niet verlan- gen; onvolkomenheden en ongelijkheden zal men er zonder twijfel in ontdekken; doch het blijft desniettemin de eere behouden van nog thans — na tweehonderd jaren — groot gezag te hebben. A. D, d.] TAALKUNDIGE AANTEERENINGEN, DOOR Mm... MozBuERn. u _TA4LKUNDIGE | “ AANTEEKENINGEN. — | — ' BAAI. Zeer gemeen is, in de. praattgal,.zpade baai, voor rooden wiju. , Dat baai, voor wijn, zeer oud is, blijkt uit de. Spelen var Sinne, Antw, bij WILLEM SILVIUS, 1562, bl. 610: » Ghij Magghers fraaij, hebt uwe drasj R » Drinct zrij dan. baij.” Een mijner verstorvene vrienden meende, dat hier op de roode of bruine kleur, daai genaamd (dadius sive bajus color), gedoeld wordt; doch dan zeude roode baai een pleonasmus ziin. Zoude baai hier derhalve zoo veel zijn, als baije, beije, bezie, het Lat. bacca ? @) [(1) De Devostigende heantwosrding deser vrong kan gestaafd worden door het gezag' van BIEDERDIS«, ‚die zegt: ».De roodk baf zegt men voor rasde diwif‘, in beteekemie. van den: reoden win.” Verxkl. Gesiechtl. op bani, : In was. Taalk. Woord, wordt ceme ano dere. afleiding opgegeven , met name die van SoxuoAw, volgens weike bag der Schijteu back , wijn, soude sijn. &»J3)]- op 160 & BESOUT is, in de Beschr. van den Briel, II D. bl. 163, en bij van ner'Eısk, Zuid-Holland, bl. 143, hetzelfde als beseeuwd, komende besceuwen wel meer als ön- gelijkvloeijend voor, zoowel als verseeuwen. Beseeu- wen is bij KILIAAN madefieri aqua marina. C. HUY- GENS, Dagwerk, bl. 271 , gebruikt dezee&n active , voor »van rondom met zee bespoelen”, en Hofwijck , bl. 319, dezeet, voor » van rondom met water be- spoeld.” Beseeuwt, zegt BREDERO , Groot Liediboeck, bl, 2, van Aurora s » Aurora: dicht beseeuwt met wit en 'roode roosen.” Beseeuwen beteekent ook‘ zeeziek worden; zie HUYDECOPER , op STOK£, II D. bl. 220. (1) In het Deensch wordt het woord sö of so&, zee, als bij ons seu uitgesproken. Zeeuw, voor zee, is van het Goth, saiw , in den Cod, argenteus. De schrijver der uitleggingen van het Onze Vader [(1) Op de hier aangehaalde plaats van nurpzcorza vind ik geen gewag gemaakt van deseeuwen, maar wel van verzeeuwd, voor zee- ziek, Dit laatste intusschen werd ook toegepast op alle walging , waardoor ook veroorzaakt; dus in de Antw. Spelen van Sinne, bl. 655:. Omdat ick verseeut was, keefse de vuyl sloore, Ick salt haer veriseren, al houw ick my wat coel, Heuyckns,, Korenbl, (uitgave van 1824), D- II, bl. 445: Nu is uw’ maegh verzeet, nu walght ghij van mijn’ spijsan ; Van verseeuwen komt verder het frequentatieve verzeeuweren , dat Kamrauzzen gebruikt, in zijne Stichtelijke Rijmen, bl- 244: »g Malen is ’t gewoone lockaes voor ’t verseeuwerd’ hert vol keurs. A. 2. J.] > 161 in 20 Noordsche en Duitsche talen, voor welken men JANUS VLITIUS houdt, meent, bl. 21, dat van sceu;: voor zee, Sevenbergen bij Breda den naam heeft, ziinde het zooveel als Seedurg, eene stad aan zee. Maar door onkunde, zegt hij, heeft men daarvan Seuvenberg en eindelijk Sevenberg gemaakt, en is van zeven bergen beginnen te droomen. BOEL was oorspronkeliik geen oneerlijk woord; zie von STADE, Biblische Wörter, op Bule, en WENDELIN, ad LL. Salic. p. ı35. In den Bijbel, 1568, bij w. GAILLIAERT , Jes. 62. vs. 5 komt doe? voor en als bruid #n als man: » Want gelijc een lief doe/ eenen boele lief heeft, so sullen dy dyne kinderen lief heb- ben.” In de kantteekening, onder c, staat bij het eerste boel: »d. i. druid, die niet sonder man ende verlaten , maer lief en weert sij als een doele.” En bij het volgende doele staat: » anders echtgade.” De Staten-Bijbel heeft voor het eerste BOEL getrouwde , zoodat doel En getrouwd man En getrouwde vrouw beteekent ; zie ook van HASSELT op KILIAAN. Boel- der komt ook in een goeden zin voor bij BREDERO , bl. gı, druk ı638. HUYDECoPER, in zijine Proeve var Taal- en Dichtkunde , toont ook aan, dat het voor droeder wordt gebezigd. ERBARMEN komt als bedrijvend werkwoord voor in het Cons#- thoonend juweel van Haarlem, bl, 105: k > 162 & »Hoe waert doch mogelick datnijemand soud’ erbarmen Haer jammerlicken staelen crancken ouderdom?”’ Even als in het Latijn misereri van miser komt, en in het Fransch pilid van püeux, zoo had men in het oud Duitseh arınen van arm. Men heeft nader- hand van dit armen, Goth. arman , gemaakt erbarr men, zoo veel als er (zeer) be-rarmen, d. i. valde misereri. Zie echter de Bijdragen, ı®. D. bl. 124 en LOESCHER , Literator Celta, p. 87, die evenwel, p- 76, anders dacht, Doch het Angelsaksische carm- ‚heart en her oud Duitsche armherze schijnen voor mijn gevoelen te pleiten, zoo wel als het Laplandsche arme, commiseralio. Lie ook van erbarmen JUNU, Gloss. Goth. , p. 65. Van bearmen wordt door sommigen afgeleid het woord barmharlig, waarvoor hei bovengenoemde ar- man, alsmede, dat in het Gothisch bararnahairtitha hermhartigheid is, zoude kunnen pleiten. In den Tit. 4 LL. Sal, leest men ı » bracconem parvum , quem barmbracoum wocanı.” LINDENBROGIUS, in zijn Glos- sarium, meent dat dit Jarm in het Keltisch klein be- teckent, en Zarmhartig heizelfde is als kleinharlig, zie HOOGSTRATEN, Algem. W oordenb. op barm ; dan ik meen, dat darm in de aangehaalde plaats gesteld is voor barn, kind, zooveel als een jong of klein brakje. De Heer sRUIMmING,, in zijine Synonymen, doet darmhartig komen van barm, helling!! (1). [(1) Diteenloopend zijn de meeningen omtrent de afleiding der woorden barmhartig, erbarmen en ontfermen, 200 als in wen. Taalk. Woordenb,, ophet eerste der genoemde woorden, te zien b > 163 x FLEBBE, thans ep geschreven ; eene soort van kant of lap, plat op het hoofd der kinderen gevouwen wordende, en eertijds ook door de, vrouwen gedragen geweest. Bij KILIAAN is het flabbe, ’t welk TEN KATE, om de gelijikvormigheid der gedaante , brengt tot een ander Jlabbe, bij KILIAAN muscarium: een vliegenflap, een’ lap om vliegen te vangen, Dan ik verbeeld mij eer- der, dat het ’t zelfde is, als het oud Fransche woord Jlebe, ’ı welk ROQUEFORT uitlegt: » ce gu’on peut ployer, flexibilis” Ik acht dus het zelfst. naamw, naar de plooijen van hetzelve aldus genaamd. Moge- lijk is echter flabbe in het gemeen een lap; zie het Brem. Nieder-Sächs. Wörterb. op Flebken. La is. De door dezen Schrijrer voorgestane afleiding komt overeen met die, welke hier door den Heer HazusrT met veel aannemelijk- heid is voorgedragen, Byunzanısz echter denkt aan barmen, d. i. opwellen, oprijzen- «Hiervan, zegt hij (Verkl, Gesl. op barmte), is ook darmhartig, d. i. een hart hebbende, dat zich opwellende uitbreidt, waartegen enghartig of bekrompen varı hart over staat.’ Elders (Aanteek. op noorr,, bl. 307) zegt hij: »’t Enkel fermen (in ontfermen) is hetzelfde woord met barmen, van barm, sinus, schoot, boezem, En dus erbarmen, en ontfermen, in den boezem opnemen, en den boezem openen.” Voorbeelden van ontfermhartigheid, vroeger in den zin van ons barmhartigheid gebruikt ‚treft men aan in den Delfschen Bijbel van 4477 , Exodus XV ı In diinre ontfarmhertichent waerstu leider den polc datty verlostes, en Cap. ÄX: en (ic) doe ontfermharticheit ir vele dusenden den ghenen die minen naem minnen ende miin ghe- boden bewaren. | | A»)J] => 161 GoD leiden velen van goed af; zie WACHTER. op Got; TUINMAN, Fakkel en Vervolg ; en vooral (doch die veel van COURT DE GEBELIN ®heeft,) LE PILEUR, Ta- bleaux Synoptiques, p. 105. Het zoude mij niet verwonderen , dat het oude Keltische of Wallische Diu en het Wallische Dai van een woord, goed be- teekenende , afgeleid geweest is. In ’t Wallisch ten minste is Da goed. Intusschen zal men zich niet berouwen te lezen hetgeen WACHTER op Diu zegt; waarbij ik voeg, dat CAESAR, de Bell. Gall., L. 6. c. 17, zegı: » Galli se omnes a Dite patre progna= tos praedicant.” Dezen Dis hebben sommigen te onregt voor Pluto gehouden. Het schijnt geen ander woord. te zijn, dan het Keltische De, Di, Dir, onder welken naam de Galliers de opperste Godheid aanbaden, daar Tiheut slechıs de onderhoorige God Mercurius bij de Kelten schijnt geweest te zijn. Doch _ hiertegen zoude kunnen ingebragt worden , dat de naam van het Opperwezen waarschijnlijk bestaan heeft, in welke taal ook, v6ör het woord, dat aan goed beantwoordt. G en T’H zich dikwerf verwisselende,, is met God verwantschapt het T’heut der Egyptenaars, het ©es der Grieken, het Thrieut der oude Duit- schers enz. De 7% in T overgaande, is daarvan ge- komen het Teu der Mexicanen , het Ti der Chine- zen, enz.; en de T eindelijk zich met .D verwisse- lende, is zulks geworden het Keltische De, Di, Dir , het A2s der Grieken, het Deus der Latijnen, > 165 & het Dio der Italianen, het oud Fransche De en Di, het hedendaagsch Fransche Dieu, het Bretonsche Due, het Wallische Diu, Duw, het Gallische Dia , het oud Duitsche Diet, enz. Dat mijne afleiding van Diu, Duw, Dyw, Dhyw, van Da, in het vrouweliik Dha, niet ongerijmd was, heb ik naderhand gevonden bij LHUYD, Ar- chaeol, Brit. p. 277, alwaar dezelve nader bevestigd wordt. Echter blijve de zaak zelve slechts eene gissing. GOED beteekende in de oude taal nodilis, in welken zin men goede mannen vindt bij BREYER, Reinike de Voss, bl. 215, vergeleken met MATTHAEUS, de No- bilitate, L. 4. c. 26, p. 1107, en WACHTER in Gut, no, 6. Meermalen vindt men in oude Handvesten van goeder knaapen. Daaryan werden te Dordrecht de mannen van achten, die in plaats van de goede mannen van twaalven gekomen waren, tot op de laat« ste tijden toe genaamd de goede lieden var achten, omdat dezelve door den Graaf verkoren werden uit vier en twintig opgegeven goeder knaapen. Zelfs in het Wallisch beteekent Jozedd , waarschijnlijk het La- tiinsche bonitas, ook nobilitas. En waarschijnlijk moet men in geenen anderen zin het Fransche bonne maison opvatten. HOFFENEN. Over dit woord zie de Taalkundige Aanmerk. van den Heer yreız, bl. 34 en 152. In her Wallisch is => 166 HWFEF carus, düeolus, en HWFDEn amör. Dit schijnt te bevestigen, dat het Friesche Aofenen niet anders, dan oefenen zij, in welken zin het ook voorkomt bij GIJSB, JAPIX , p. 138; want oejenen is in de oude taal dienen; zie TUINMAN, Fahkel, op daten eh op veffenen, en Taalkundige Mengelingen, Leiden , 1985 , bl. 36 en volgg., alwaar ook gezegd wordt, | dat oefenen eertijds ook voor freguentare gebsuik: werd. Ten naderen bewijze, dat Aofenen en vefe nen hetzelfde woord is, dient, dat bij TUINMAN voor- komt het land oeffenen, welke spreekwijze in het oud Friesch met hafenjen ook wel gebezigd wordt. Zeer gemeen is het land havenen,; maar bij HOU- 'WAERT vind ik Aaveneeren. Of dit de bastaardstaart van Aavenen, dan of hei voor hovenieren geregd 2ij, weet ik niet, Zoo het laaıste, zoude men ha- venen en hofenen misschien vcor hetzelfde woord kunnen houden. Zoo in colere agras al eens de dubbelde zin van het land te eeren en te oefenen ge- legen is, ligt die ten minste niet in exercere rura, bij HORATIUS, Zpod. a. v. 3, dat aan oefenen be- antwoordt. Een ander woord is dat van hoveeren, ’ı welk in de oude taal beteekent banketteren en op zijn hoofsch leven ; ook hovieren, en hofiren in het Neder-Sak- sisch , dat doorgaans van hochfüren of hoohfeiren wordtafgeleid, doch naar mijn inzien van Hof komt. Deze mijne gedachten worden bevestigd bij HUYDE- COPER, Proeve, ze, uitg. de. D, bl. 128 , alwaer men zien kan, dat het slechis een staartachtige witgang van hoven is. zu 167 INREKENEN. Het vuur inrekenen , Friesch dberekenen , leidt de Heer vreis, Wervolg var taalk. aanmerk., bl. 47, af van het verloren woord reken, verzamelen, colli- gere, zooveel als het vuur bij elkander verzamelen, Ik zoude het liever afleiden van het Angels. reccan, eurare , 1Jsl. rackia, Zweedsch reka. Bij KILIAAN is het eenvoudig reken of rekenen. Anderen noemen hei raeken, als of men zeide ruiabwio prunas con« verrere alque absiruere. Junıus, Etym. Angl. op reckon the fire, zegt, dat in het Angels, berecan on Autum assum was oceullare sub calidis cineribus , en dat reken ia het Allemaunisch ook wel beteeken- de oocuäare , tegere. In Overijssel zegt men nog het swur inraken, en in Gelderlamd heei de kolk onder den haard , in welk de asch valt, raakkuil. KEESEIND is in de oude taal een onecht kind, van keesen, kefsen , fornicari, wsarschijelijk vem het Letijnsche cevere. Het wordt tegen een »olboren kind overge- steld in de Handv. van Zuid-Holland, bij WAN DER EIIK, p m. 119. Kijfkind acht ik niet van kijvez te komen „ imaar zooyeel te zimm als kesis-Aind, In het oud Daitsch was eene bijzit kedse, kevese, ke vitse „ in het nieuwere kebs-weib ;, een onecht kind was in het oud Duitsch keveiskint „ keebskint. Eene andere afleiding van kebsweib, dan ik, geefi VON STADE, Erläuter, der vornehmste Biblische Wörter, > 1685 p. 337, edit. Brem., welken ook zie p. 900. In het oud Allem, was het chedisod, chebise. Zie wijders WACHTER , in kebe, kebisch, kebse, kebsen en kebs- weib,; IHRE op kaeps en vooral J. VAN VLIET, Recht var Successie, ad artic. 8. LEEREN. Vreemd' zoude het kunnen schijnen , dat, even als bij de Franschen, apprendre en docere En discere heteekent , hetzelfde in onze zoo veel rijkere taal plaats heeft. Dan men wete ‚ dat docere ,„ onderwij- zen, in de oude taal niet door Zeeren, maar door ‚dlezen uitgedrukt werd, in welken zin dit woord onder anderen gevonden wordt bij M. STOKE. Hier- van nog het zelfst. naamw. Zesse en lessenaar, heb- bende, behalve den Heer weıLannp, zich niet zeer lang geleden nog een taalkenner, in zeker tijdschrift, tegen de nieuwelings*door sommigen gebezigde spel- ling van /ezenaar verzet (1). Hiervan nog worden [(1) De hier bedoelde taalkenner is waarschijnlijk de steller van het uitvoerig vertoog , getiteld : danmerkingen over eenige nieuw ingevoerde wijzen van spreken en schrijven, en geplaatst in het Mengelwerk der Algem. Vaderl. Letteroefl. van het jaar 1800, waarvan later is gebleken schrijver te zijn de, ook als taalkenner, beroemde Hoogleeraar xıuı. Deze zegt aldaar, bl. 403, ten aan- &ien van het woord lezenaar : » Van alle nieuwerwetsche spelling is ’er mij geene zoo stuitende voorgekomen, dan wanneer ik hoor- de of las, dat iemand voor zijn lezenaar stond —" en tracht ver- der te bewijzen, dat deszelfs vorming tegen den aard onzer taal strijdig is; op welken grond dan ook de Heer wxuanD het in zijn Taalk, Woord, zal hebben afgekeurd. zu 169 x de Hoogleeraars, die in het openbaar onderwijs ge- ven , gezegd te lezen. Zie sunius, Gloss. Goth. op laisjan. Zeer oud is reeds het onderscheid tusschen leren en lernen. Zie SCHILTER, Gloss. Teut. p. 535. Nog later, dan bij ons, is Zezen , voor onderwij- zen, in het Neder-Saksisch gebruikt. Echter wordt _ thans te Hamburg lehren beide voor lehren en lernen gebezigd. Zie RICHEY , p. 367. Later is het echter door zıLpEaDrIK als een goed woord erkend. Volgens hem onderscheidden onze grootouders den lezenaar, als bijzonder standaartbord voor den Huisbijbel, van den lessenaar, die alle schuinstaand lees- en schrijfbord beteekende (Verkl. Gesl. op Zessenaar). Deze verklaring wordt bevestigd door hetgeen men leest bij vam samersveıp, Zedelijke Toestand der Nederlandsche Natie, bl. 470: » Bij onze voorvaderen was een Bijbel met vol- komen aanteekeningen, en met koper beslagen,, een noodzakelijk stuk huisraads, het welk op een daartoe geschikte Zezenaar veeläl gepläatst gezien werdt.” Als men nu in aanmerking neemt, dat de vorming van het woord niet strijdig kan gerekend worden met den aard onzer taal, daar men het gevoeglijk, met sırpeanusk, kan afleiden van het fre- quentatieve lezenen , d. i- een gedurig lezen, dan zien wij niet in, waarom de onderscheiding tusschen lZessenaar en lezenaar, ‚eenmaal ingevoerd zijnde, 200 zeer afkeuring verdient, of waarom het laatste woord zulk eene stuitende nieuwigheid moet geheeten worden, Het kan intusschen vrij nutteloos sehijinen, het woord thans nog te verdedigen, daar het, met het stuk huisraad zelf,, tegen- woordig eene zeldzaamheid kan genoemd worden, waarran men met vAN HAMELSVELD, t. a. p. kan zeggen : » Thans zou zulk een stuk huisraads eene geheel bijzondere figuur maken bij de wellee- vende wereld ; ook verneemt men hetzelve niet, ten ware mis- schien nog bij deze of gene burgerlieden.” A: Ds 3.) > 170 x Orer het woord deeraren, zie VLAMING , Op SPIE- curzs Hertsp. 4 B. v. 132. 