title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 6 82 hetwelk de eenheid en veerkracht van den welgeordenden Bondsstaat ontbrak, in die mate als de Raadpensionaris var Holland , met de moeijelijikheden van een Ambt had te kam- pen, zelfs door niet-gewone stervelingen met schroomvalligheid en huivering aanvaard? — Waar wijst men ons bij de nu gevestigde afbakening der magten, hetzij in de Monarchie of in de Republiek, bij de verdeeling van arbeid en de alom gebruikelijke splitsing der Ministeritle Departementen, den Staatsman, die door verantwoordelijkheid en ruggespraak on- ophoudelijk belemmerd, een voornaam deel der Binnen- en der Buitenlandsche Zaken, der Finantien, der Land- en Zee- magt, gelijktijdig had te behartigen, en die niet vreemd aan de belangen der Justitie, der Kerk en der Koloniön van de eerste Zeemogendheid en van den bloeijendsten Handels- staat, veelal door persoonlijke eigenschappen de gebreken der Constitutie moest overwinnen ? Noch de eerste Minister van Groot-Britanni&, noch de President der Vereenigde Staten , geschraagd door de openbare meening, welke hen ten zetel verhief, hrebben een zoo drukkenden last te torschen. — Doch laat ons, na deze algemeene beschouwing, de handelingen der Hollandsche Staatslieden naar tijdorde uiteenzetten, wier vastberadenheid en moed, wier doorzigt en ervaring, wier wel- sprekendheid en gaaf van overreding, niet minder dan het heldenzwaard der nassau’s, tot de opkomst en grootheid der Nederlandsche Republiek hebben bijgedragen, of wier niet zoo glansrijke daden bij het lang verborgen, maar toenemend verval van den Staat, te heiliger aanspraak hebben op eene onbevooroordeelde waardeering, naarmate zelfs de edelste vader- landsliefde en de uitstekendste talenten, de slooping van het eens ontzagwekkend gebouw, met onbezweken inspanning te vergeefs hadden pogen te verlioeden. — Denn MINISTERIE VAN PAULUS BUYS. (suLıs 1572—5 OCTOBER 1584), «Hoc munus 8 PAULO BUSIO, ab initiis belli, cum laude administratum.' @GROTIOS, Annal. IV. Kort na de verovering van den Briel door de Watergeuzen, bij de eerste lichtstralen der vrijheid, maar in het bangste var den strijd tegen ALva en gedurende een Bewind van twaalf jaren, ten gevolge van den moord van WILLEM I, aan het einde schier nog wanhopiger dan in het begin, — in dien hagchelijken staat van zaken, door enkele flikkeringen van voorspoed afgewisseld, ontmoeten wij als Eersten Minister van Holland, een’ Staatsman, wiens deugden en gebreken door tijdgenooten in scherpe trekken geschetst zijn !). — Zij prijzen 1) van REYD, Nederl. Oorl. Ve B., fol. 143: »PAUL BuYs, diewelcke in tijden des Hollantschen krijghs de parti, des Vaderlandts ghevolght, ende steets als Advocaet van de Graeflyckheydt van Hollandt, in den Raet des Princen van Oraignien ghebruyckt, oock van goeden verstant ende welspre- kentheydt zijnde, beydes groot credyt ende ervarentheyt vereregen hadde; wesende weynigh liefghetal, overmidts hy zijn ceredyt ende aensien dickwils misbruyckte, ende niet soo reynen leven, ende wandel voerde, als eenen van de Religie loestont.” 6* 84 hem als schrander en kloekmoedig, ervaren en welsprekend, maar gispen zijn’ stuggen en heerschzuchtigen aard, zijn’ niet vlekkeloozen handel en wandel. Zeker is het, dat suys zich niet bemind had weten te maken. Doch de nakomelingschap staart met welgevallen op den door veeljarige diensten beproefden Pa- triot, die alle tijdperken der omwenteling sedert 1567 doorliep, en die niet afgeschrikt door het bloedig schavot van EGMonn en HOORNE, hetwelk hij te Brussel had zien oprigten !), reeds als Pensionaris van Zeiden, Lid der Staatsvergadering, ter sluip en in allerijl naar Dillenburg toog, om oRANJE tot de edele worsteling tegen Spanje aan te vuren 2). Zij eert in den ge- wezen Advocaat, LEICESTER’S gevangen, den man van karakter en beginselen, die in de algemeene verwarring en vertwijfe- ling na ’s Prinsen dood, de toevlugt tot Engeland aanbevolen en de aanbieding der Souvereiniteit aan Frankrijk ontraden hebbende met de waarschuwing » dat men met den Francoys bedrogen uit zoude komen” 3), met onbuigzame standvastig- heid zijn ministerie had nedergelegd, en toch in weerwil der voorkeur, aan ELIZABETH geschonken, eerlang den haat en on- dank van haren onwaardigen gunsteling in den kerker te verduren had. Wij aanschouwen in Buys, den onderteekenaar der Pacifi- catie van Gent en der Unie van Utrecht, een’ der grondleggers der Nederlandsche Republiek ), die onder het woeden van den Raad der Beroerten, onversaagd de plaats van zijn’ onge- lukkigen Voorzaat, JACOB VAN DEN EYNDE, ter dagvaart van Holland innam 5), en nog vöör het uitsteken der banier van 1) Resol. v. Holland, 5 Junij 1568. (Vergadering te Brussel). 2) uoort, Nederl. Hist. Ve B. (A. 1569), fol. 197. 3) or, II, 4828 bij Mr. u. BEIIERMAN, OLDENBARNEVELD, de Staten van Holland en Leycester in 1585 en 1586 (Deventer 1847), bl. 29. 4) xLum, Hist, der Hollandsche Staatsregering , II, 144: »een groot man.” 5) Register van Holland, 29 Januarij 1569 (te ’s Hage). »Omme de saa- ken van dese Dagvaart te dirigeeren, de Notulen daaraf te houden, en mits 85 den opstand door wiLLEM ı, door gestadige opwekking en aarı- moediging de goede zaak bevorderde. »Meester PAuLus BUIs, meldt de getrouwe Bor, doen ter tijd Pensionaris van de stad ‚Leiden, wesende onder andere Gedeputeerden te Brussel van wegen de Staten van Holland en overgebracht hebbende de antwoorde van deselve Staten (op de eischen van ALva), heeft sijne mede-Gedeputeerden laten reisen na huis, haer te ver- staen gevende dat hy in sijn particulier wat te doen had so binnen Antwerpen als elders in Brabant en dat hy haest soude volgen, en is over nacht en dag — gereist in Duitsland by den Prince van ORANGIEN, denwelken hy niet alleen en ver- haelde het voorstel van denselven Hertoge, maer ook de ge- sintheid van de Staten, de humeuren des volx en de gelegent- heid van vele saken des Lands, en also secreielijken eenen dag by Sijn Exc. geweest zijnde, is in groter haest wederom in Holland gekeert sonder iemants weten, twee of drie dagen na de andere Gedeputeerden t’huis gekomen waren; houdende voorts gestadige correspondentie mette Heeren van SWIETEN en CALSLAGEN, die hy- van alles verwittigde, ook somtijds heime- lijk bij den anderen quamen in een Dorp genacmt Alphen, alwaer den Heer van CALSLAGEN een huis hadde leggende, so ik uit sijn eigen mond verstaen hebbe” !). Ilet blijkt ove- rigens niet, welk deel in de bedekte briefwisseling met den uitgeweken Prins persoonlijk aan Buys moet toegekend wor- den. — »De brieven, zoo schrijft nuoort, die het berigt van BOR bevestigt 2), gingen in cijfer, onder schijn van koopmans- schrijven, oft anders vermomt. By koper verstonden zy Hol- landt; by staal Gelderlandt; by tin Overyssel. Enkhuizen heette Zriton; Hoorn Pollur; Meedenblik Kastor ; Alkmaar —— u de absentie van den Advocaat van den Lande (in hechtenis) ende ook van den Pensionaris van Dordrecht, is by de Staaten daartoe geordonneert den Pen- sionaris van Leyden.” 1) Oorspr. der Nederl. Beroerten (A. 1569), V® B., fol. 289. 2) T. a. p. fol. 198. 86 Pluto; Amsterdam Saturnus ; Muyde Phoebus; Delft Apollo: en zoo voorts.” — Maar de Registers der Staatsbesluiten van Holland ontvouwen genoegzaam 1) het bedrijf van den wakke- ren Vaderlander in het gevaarlijk tijdperk, deels als leider der Vergaderingen, deels als vertrouweling van oranıe’s raadslagen over de gewigtigste aangelegenheden. — Onze taak gedoogt niet, den in bijna alle vakken van Bestuur werkzamen Minis- ter te volgen, in zaken van Oorlog, van Finantie, van Wa- terstaat, van Justitie, van Hooger Onderwijs; reeds vösr zijne benoeming tot Curator van ’s Lands Universiteit te Leiden 2), had suys de belangen dier schoone Instelling van wiLLEM ı[ met ijver behartigd. — Wij hebben zijne diplomatische han- delingen uiteen te zeiten, zijne buitenlandsche Politiek te doen kennen. Hier echter, bij de geboorte van een Gemeenebest , dat zonder de verfoeijeliijke daad van BALTHAZAR GERARDS, een Vorstendom zoude geworden zijn 3), treedt orAnse, niet de Advocaat, op den voorgrond. — In de aanraking met vreemde Mogendheden, wier hulp of steun men niet zelden zonder vrucht afsmeekte, in de onderhandelingen hetzij met den Spanjaard, die den verleideliijiken vrede aanbood , hetzij met de aan pHiLips ıı getrouw gebleven Gewesten welke men er in slaagde eene wijl onder den standaard der vrijheid te scha- ren, in de verijdeling van den toeleg van Don Joan van Oostenryjk, was de Prins het hoofd, de ziel der Regering, en 1) Resol. v. Holland, 8 Nov. 1574 (Mr, pauLts BuYs nogmaals by Missive te versoeken in den dienst als Advocaat van het gemeene Land te willen con- tinueren) »alsoo sijnder Edele het beleit der gemeene saake van den cersten gehandhoud ende gedirigeert hebbende, den staat ende conditie van den Lande meest bekent is;” enz, 2) ueınsıus, H. S. 2 Febr. 1581, vop ’t versoeck van den Rector ende Professoren.” 3) »Arausionensis, et qui ab eo regebantur, (Annal. L. II, p. 62, uitg. van 1658). ’ zegt H. DE GROOT zinrijk 817 ook later trekken ALDEGONDE en VILLIERS 1) nu en dan, meer dan zuys onze aandacht. — Bij den Keizer en de Stenden van het Duitsche Rijk, in Frankrijk en Engeland, in Denemar- ken en Zweden, hoopte men met den luister van nassau’s afkomst en maagschap, het weinig genegen oor der Vorsten ten behoeve der Nederlanders te winnen. — Nij, wien GRAX- vELLE als den Zwöger duchtte, en die door de vereeniging der onmisbare eigenschappen , welke den echten Diplomaat vormen, boven anderen uitblonk, hij alleen bezat de wijsheid en zelfbeheersching met het taaist geduld gepaard en vereischt om de Aanvoerder van een volk te zijn, san rust en vrede gewoon, om de wankelmoedigen aanhoudend te versterken , de kwaadwilligen te bedwingen, verraad te ontdekken en tweedragt te smoren. Hoe menigmalen opende die Zwijger zijnen lotgenooten de oogen en bragt hij slapelooze nachten door met het bespieden der inzigten van den vijand, met lıet ontcijferen van voor elk ander onleesbare geschriften 2)! En hoe minzaam en opgeruimd was hij niet in den kring der zijnen 3); hoe wist hij in het algemeen belang, zijne bezorgd- heid te verbergen en den kommer die hem kwelde, te onder- drukken, opdat niemand het vertrouwen op de beloofde uit- tedding verloor ! Het blijft in Buys een onmiskenbare verdienste, oRANJE’S 1) GROEN V. PRINSTERER, Archives ou Corresp. indd. de la Maison d’Orange- Nassau. Deuxieme Serie. T. I (1584—1599), p. 5l. Avis au Comie de Leicester. »Item le dit Sr. prince d’Orange avoit cette coustume, avant que de propuser aucune chose d’importance au Conseil d’Estat, ou aux Estas tant generaux que particuliers ou aux Ambassadeurs etc. ou bien devant que de respondre & ce que par les susdits luy estait propose, de s’en conseiller & deux ou trois de ses plus confidens, comme S'!* ALDEGONDE, VILIERS et peu d’autres entendus ct experimentez,” enz. 2) Da Verdiensten onzer Voorouders ın hei vak der Diplomatie vlugtig ge- schetst (Gorinchem 1835), bl. 10. 3) Avis au Comte de Leicester, t. a. p. bl. 48. »Il viendra bien a propos de les prier et inviter souvent & manger et boire, et, comme feu Monseigneur 88 bekwame medearbeider geweest te zijn, en in hooge mate zijne achting en genegenheid verworven te hebben I). — Meer dan eens was hij niet slechts der Staten, maar ook 's Prinsen tolk, hetzij bijji monde of met zijne welversneden pen. In Maart 4577 verscheen hij te Utrecht, naar luid van zijne geloofs- brieven, als Commissarıs van Z. Exc. — Men geeft hem na, dat hij als boezemvriend van WILLEM I, vöör anderen geijverd heeft, om den Vorst tot Graaf van Holland te doen verheffen 2). Gewis behoorde hij tot de uitgelezen mannen, zonder wier voorlichting de Prins niet ligt iets van eenige beteekenis on- dernam of aan de verschillende staatscollegiön voorsloeg, en met wier overleg hij gewoon was, de Memoriön van Gezan- ten, na de gevoelens voor en tegen gehoord en gewikt te hebben, te beantwoorden 3). — Doch wij willen achtervol- gens bij eenige voorname Negotiatien stilstaan, welke de ja- ren van het Ministerie van PAuLus BuyYs kenmerken. Zoo kunnen wij het aandeel van den Advocaat in diplomatische bemoeijingen geleidelijk nagaan. — Nog ruim twee eeuwen daarna, gedurende den Engelsch-Amerikaanschen oorlog, riep men dit verleden uit de Vaderlandsche Geschiedenis in ten betooge, dat het handelen met Agenten van Volken, welker onafhankelijkheid nog niet erkend is, naar volkenregtelijke — x le Prince d’Orange, par fois s’accommoder ä eux en leur facon de boire.” JAN vAN Nassau klaagt den 9 Mei 1580 (uit Arnhem) over zuYs vdas er lieber’mit einem glasz weins als solche sachen umbgehel.” GROEN vV. PRIN- STERER, Archives, 1®r° Serie, T. VII, 356. 1) HEıinsıus, H. S. (3 Mei 1580). „Syn Excell, aen den Adv. Burs ge- geven hebbende eenige Leenen, werd gedelibereert off men dat sal gestant doen.” (En 23 Maart 1581). 2) BONDAM, Verzam. v. Onuüg. Stukk. II, 199 (14 Maart 1577): »trac- tare cum M. rAULO BUYS, Suae Excellentiae Commissario , super satisfactione, nobis dauda juxta VII Articulum Concordise Gandavi initae.” Z. wijders Tegenw. Staat v. Holland, I, 141. 3) Avis au Ce de Leicester: »lesquels il oyoit debattre les raisons et soudre les difficultez. Ainsi venoit toujours prepare et fourny de responces et bonnes resolutions ‚” enz. 89 beginselen zoodanige erkenning niet onvermijdelijk met zich brengt !). — »In 1575, herinnerde renporr, hadden de Ge- machtigden van den Koning van Spanje, van den Opperheer, tegen wien wij opgestaan waren, met die der Staten te Dreda gehandeld. In 1575 waren van hier Gezanten naar Engeland gezonden, met welke Koningin ELIZABETH zich had ingelaten. In 1578 had dezelfde Vorstin een verdrag met de Staten, zonder hunne onafhankelijkheid te erkennen, gesloten. — In 1584 hadden de Staatsche Gezanten openbaar gehoor aan ’t Hof van Frankrijk gekregen ; en kort daarna was de Fran- sche Gezant PRunEAux hier te lande gekomen, en aan den- zelven gehoor in de Staatsvergadering te Delft verleend. En ter zelver tijd was door JoACHIM ORTEL, een verdrag te Zon- den met de Koningin gesloten geworden 2).” Al die hande- delingen en nog meerdere, zoo als die te Keulen en de Trac- taten met Ansou, werden nevens een aantal openlijke of wel geheimzinnige Deputatiön naar vreemde Hoven, onder het Be- wind van Buys beproefd of voltrokken. — Maar het is er verre af, dat de Minister van Holland in al die beslommerin- gen evenzeer bedrijvig zoude geweest zijn. — Men heeft voor- eerst de internationale betrekkingen van Holland en Zeeland, dat is van de aan wiLLeM ı onderhoorige Gewesten, en die der Staten-Generaal sedert de Pacificatie van Gent tot de Unie van Utrecht, vervolgens tot den terugkeer der nog overige Zuid-Nederlandsche Provinciön onder het gezag van den Koning van Spanje, zorgvuldig te onderscheiden. — Ten andere heeft men wat de werkzaamheid van Buys aangaat, daarop te let- ten, of hij enkel als gewoon raadsman der Staten van Hol- land, dan wel tevens als Gezant, in de Negotiatiöen de hand 1) Bij gelegenheid der bedenkingen tegen de toelating van JoHN ADAMS als Minister der Vereenigde Staten van Noord-Amerika. Gazette de Leide, 22, 26, 29 Maart, 2 April 1782. 2) Memorien — gedurende den laatsten Engelschen Oorlog, II, 144. 90 gehad hebbe. — Zijn werkkring als Advocaat was door den drang der tijden, allengs buiten de perken van het voormalig Berigtschrift nitgebreid. Een blijk van de erkenning dier be- hoefte, vindt men in de Resolutie van 2 Januarij 1575: »Is mede verstaan en geresolveert, dat voortaan alle besloten Missiven, die aan de Staten van Holland geadresseert, en in afwesen van deselve Staten den Advocaat van den Lande ge- levert sullen mogen werden, deselve Brieven by den voor- noemden Advocaat, in presentie van de Edelen en Gedeputeer- den van den Staat of Steden aldaar jegenwoordsg zijnde, sullen mogen werden geopent en gevisiteert; omme by advise van deselve daarinne gedaan te werden, sulks voor het eerste na de gelegenheid en de acceleratie der saken bevonden sal wer- den noodig te zijn.” — Maar geen half jaar was na de op- dragt dier uitgestrekte bevoegdheid verloopen, of Buys verzocht zijn ontslag, vertoornd over de aantijging, »dat by hem de saken van den Gouvernemente werden gesupprimeer®’ 1). Uit aanmerking van den »hoogdringenden nood,” liet hij zich herhaaldelijk bewegen, de lastige en verdrietige bediening van drie maanden tot drie maanden, te vervullen 2); ook werd ten laatste, den 13 November 4577, door het vaststellen van eene nieuwe Instructie, eenigermate aan den dikwerf geuiten wensch voldaan. Wat aan dit rigtsnoer ontbrak, moest ge- deeltelijk worden aangevuld door de bijzondere Commissien , welke de Advocaat telkens tot een of ander bepaald einde ontving 3); vooral door zijne afvaardıging na het sluiten der Unie van Utrecht, in hoedanigheid van Lid van het Collegie 1) Register van Holland, 9 Mei 1575. 2) Register, 10 Mei, 13 Julij, 8 October 1575, ı Junij 1576. nxınsıus, H. S. Verg. ook BoR, Nederl. Oorl. X1IIe B., fol. 81. 3) VAN DE SPIEGEL, Bundel v. Onuitg. Stukk. I, 121 volgg. (3 Jan. 1579 tot het sluiten der Unie): »onsen Advocaet van den Lande;” I, 173; 229 (Aan Graaf Jan v. Nassau toegevoegd »omdat hij (Buys) den handel des krijgs best verstond, als zulks lang gepleegd hebbende;”), 285, 253, 306. 91 der Staten-Generaal !) te Utreckt, sedert naar Holland verlegd. Met de vestiging van den zetel der Regering niet alleen van de twee zoo naauw vereenigde Provinciön, welke den Prins gehoorzaamden, maar van het gansche Bondgenootschap, uit welks middenpunt, Delft, wıLLEM ı de zaken overzag en be- stierde, moest het aanzien van Holland, de voornaamste scha- kel van het geheel, van dag tot dag natuurlijk klimmen, en tegelijk dat van den Advocaat, die oorspronkelijk meer als Regtsgeleerde, met de bevordering der processen varı de Staten voor de onderscheidene Hoven van Justitie onledig 2), thans met het overwigt en de onontbeerlijike medewerking van het Gewest, welks belangen hij ter Generaliteit vertegenwoordigde, den tot hiertoe magtiger politisch-diplomatischen invloed der Brabantsche en Vlaamsche Staatsleden tegenhield. — Na den afval van Brussel, Gent, Mechelen en Antwerpen, was in dit opzigt, de zege van Holland beslist. Wat nu den hiervoren gemelden Bredaschen Vredehandel betreft, wij zijn wegens het begin, de strekking en den on- gunstigen uitslag der poging van REQUESENs, tamelijk wel ingelicht 3). Trots de welwillende tusschenspraak van den Gezant van Keizer MAXIMILIAAN I, Graaf GÜNTHER van Schwarz- burg, en het omzigtig beleid van den vermaarden Hoogleeraar in de Regten te Leuven, ELBERTUS LEONINUS, Commissaris van den Spaanschen Landvoogd, was de verzoening van PHILIPS met de Hollanders en ‚Zeeuwen eene hersenschim, *), zoolang 1) ueınsıus, H. S. 21 Maart 1579 (suys verschijnt ter Generaliteit te Antwerpen); 9 Julij 1579; 25 Julij 1580 (te Utrecht); 27 Junij 1582 enz. 2) Reyister v. Holland, 17 April 1570: »soo voor den Hove van Holland, als te Mechelen ende tot Brussel voor de Cancellerye van Braband.’ 3) Z. vooral GACHARD, Corresp. de GuıLLaumE le Taciturne (Brux. 1851), T. III, 75, 367 suiv. (Negociations secretes avec le Prince d’Orange, de 1573 @ 1575). J 4) Toch berigtie BEBTRAND DE SALIGNAC DE LA MOTHE FENELON, Fransch Gezant te Londen, nog den 26 April 1575 (Corresp. diplomatique, Paris et Londres 1840), T. VI, 418, dat de Spaansche Gezant hem had verzekerd: 92 de Koning even blind als hardnekkig, het volledig herstel der Katholyke Eeredienst en de verbanning van oRANIE en diens vurigste aanklevers tot hoofdvoorwaarden stelde, terwijl hij zelf het vertrek der Spaansche en andere nitheemsche krijgs- benden afsloeg. — Spoedig mistrouwde men de bedoeling , waarmede ALva’s opvolger den stap had gedaan, en reeds hangende de negotiatie, begreep men ’s Prinsen gezag door de inniger zamenhechting van Holland en Zeeland, te moe- ten stijven. — Verraad duchtende, bedong men vreemde, niet inlandsche gijzelaars, om het heulen met den vijand te be- moeijelijken. — Dat al van den aanvang af, niettegenstaande SCHWARZBURG’S loffelijke bemiddeling, !), de onzen eene zeer flaauwe hoop van het welslagen der zamenkomsi van de wederzijds Gemagtigden koesterden , blijkt uit de Circulaire , den 4 Januarij 1575 aan de Steden van Noord-Holland ge- rigt, waarin men niet schroomde de vrees te uiten, »dat de vijand onder deksel van desen handel, ook onder een ge- veinsd gelaat van genegenheid, die syluiden toonen te heb- ben tot vrede en vriendschap — middelertijd zeer arbeiden mogt iemand te bedriegen en te misleiden,” om, ware het doenlijk, deze of gene plaatsen en sterkten te veroveren. — Men nam ook de voorzorg, J0OHAN VAN DER DOES, den dap- »que, encor que les deputez se fussent retirez, et que le Comte de Sualsem- bourg (Schwarzburg) s’en füt retourne vers l’Empereur, ce n’estoit que pour en venir tant mieulx & une bonne conclusion; et que,’ce matin mesmes, il venoit de recepvoir des lettres de dellä, qui le mettoient hors de tout doubte que la dicte paix ne defit bientost et bien heureusement succeder.” 1) Register van Holland, 2 Febr. 1575: »Cum igitur Comes G@UNTHERUS in his et in aliis Caesareae Majestati sese devinctum et obsequentem profitea- tur, — et praeterea Illustr. 93 peren. en geleerden verdediger van Leiden, en een’ Gede- puteerde uit elke stad naar @ouda te zenden, »die eer en alvorens in eenige verdere communicatie en vredehandel” te treden, tot handhaving van ’s Lands privilegin en gereg- tigheden, de Charters in het Archief van den toren aldaar berustende, vlijtig zouden onderzoeken !). — Zoo was dan de argwaan niet te overwinnen. — Ook vond men dadelijk aanstoot in den vorm, waarin de voorslagen tot een vergelijk door LEO- NInus en den gewezen Pensionaris van Middelburg, Mr. uuco BONT, ter Staatsvergadering van Holland waren overgebragt 2). Het proces-verbaal der zitting van 21 December 1574, te Delft, in tegenwoordigheid der Raden »nevens Sijne Excellentie” gehouden, behelst, onder anderen, hoe LEonInus had » gere- monstreert, dat na vele instantiön, bidden en verzoek van de Staten deser Nederlanden, mitsgaders van vele Potentaten, en namentlijk van Syne Keiserlijke Majesteit,’’” de Koning een genadig antwoord had overgezonden, na welks ontvangst hij LEONINusS verlof had gekregen, »directelijk met Sijne Exc. en eensamentlijk met de Staten van Holland en Zeeland te besoigneren.”” — Hij maakte in ’t bijzonder gewag van de Zeequestie 3) bij de gemelde Staten aan PnıLıps gerigt, door welker inhoud, zoowel als door den aandrang » van vele goede Heeren en Vasallen,”” de Koning tot meewarigheid bewogen was geworden. — Hier werd het smeekschrift aangeduid, dat — 1) Register van Holland, 6 Januarij 1575, 9 en 13 Febr. 1575. 2) Register, 14 Jan. 1575. Antwoord bij de Staten v. Holland aan S. Exe. in Zeeland overgesonden, op de Remonstrantie en Commissie van den Gesante Doctor LEONIUS, by Mr. PAULUS BUYS, en den Burgermeester van Delft, Mr. CORNELIS KONINCK. 3) »Nu ten eersten verklaart S. Exc. ende de voorschreven Staten, dat sy geensints — kunnen verstaan, als dat den voorschreven Doctor LEONIUS eenigen last ofte Commissie heeft, aan henluiden adresserende, aangesien dat het fon- dament van deselve Missive haar bedraagt tot seker Geschrift, hetwelk de Ede- len en Steden van Holland en Zeeland, hen segyende te representeren de Sta- ten van denselven Lande,” enz. 94 in het vorig jaar, tijdens de eersie openingen tot verzoe- ning door MARNIX Een CHAMPAGNY, alsmede door den Heer VAN MATHENES en den Advocaat YAN TRESLONG te vergeefs be- proefd !), inderdaad door de Staten van Holland en Zeeland was geteekend, maar hun uit Brussel teruggezonden, zonder den Koning voorgelegd te ziin. — Het beroep op dit met zulke minachting bejegend stuk, scheen een vernieuwde hoon ; en de uitdrukkingen, door REQUESENns in de CGommissie van LEONINUs gebezigd, werden opgevat als krenkend voor de waar- digheid en de regten der Staten en kwalijk strookend met het ernstig voornemen om zich op den voet van een verdrag, voor beide partijen verbindend, te verstaan 2). — Men ont- kende, dat het diplomatisch karakter van den onderhandelaar daarin helder doorstraalde. — Het had meer het voorkomen van eene vergunning om hetgeen de Pensionaris BoNT, die met L£oxınus briefwisseling had gehouden, bedektelijk had begonnen door de gemoederen hier te lande te ondertasten, nu onbewimpeld voort te zetten 3) ; een eigenlijke volmagt tot doeltreffende Negotiatie was het, zeide men, niet. -— Schoon dit bezwaar sedert werd opgeheven, verdween de achterdocht geenszins. — Uit de in druk aanwezige bescheiden, leeren wij het werkdadig deel door suys aan de mislukte Pacificatie ge- 1) GAcHARD, t. a. p. Declaration de PHILIPPE DE MARNIX — sur les con- ditions auxquelles le Prince d’Orange consentirait a poser les armes et & quitter le pays. (*s Hage 21 Nov. 1573), p. 867; p. 393 Rapport de ce que le Sr. DE LA RIVIERE el l'avocat TRESLONG ont neyocie a Rotterdam avec le Prince d’Orange (20 Julij 1574). 2) GACHARD, p. 403. Leitre du grand Commandeur de Castille au docteur ELBERTUS LEONINUS, lui donnant commission de se rendre vers le Prince d’Orange (30 Nov. 1574), verg. met Register van Holland, 21 Dec. 1574. 3) GACHARD, t. a. p. bl. 404 suiv. Instruction donnee — ä LEONINUS, 30 Nov. 1574; bl. 373. Instruction donnde par LEONINUS ä HUGO BONTE, ex-pensionnaire de Middelbourg, envoy& par lui vers le Prince d’Orange (April 1574); bl. 381. — Instruction donnee A HuGo BONTE, envoye une seconde fois enz. (29 Junijj—4 Julij 1574). 95 nomen, vrij goed kennen. — Nevens zijne mede-Afgevaardig- den, woonde hij de Conferentiön geregeld bij, en deed vervol- gens verslag van den voortgang der onderhandelingen zoo aan ORANJE als aan de Staten, te Geertrusdenberg en te Dordrecht !). Hij trad gemeenlijk op als spreker, en voerde tevens de pen ten behoeve der Nederlanders. Hij was het, die in krachtige en klemmende Vertoogen, de Staten zuiverde van de verwijten, van de Spaansche zijde ingebragt, en deze verweerschrif- ten aan het oordeel van den Prins, van de Staten en boven- dien van de steden der beide Provinciön onderwierp. — De staatsgewijze Vergadering had overigens eene Instructie voor de Gedeputeerden op het stuk des Vredehandels vastgesteld 2); die met de plegtige verklaring eindigde, dat indien de Ko- ning »in syn voornemen versteent wilde blyven,’’ zij Gede- puteerden moesten grotesteren, dat de Prins, de Staten en hunne bondgenooten 3) genoodzaakt zouden zijn andere hulp te zoeken en zich voorts te verdedigen, »soolange als den goeden God hen de magt sal geven.” — Wij achten het bij de beschouwing van dit eerste Vredescongres, niet overtollig aan te stippen, dat de inhoud der volmagt aan onze Gezan- ten verstrekt, in de toezegging van ratificatie, weinig of niet afwijkt van hetgeen vroeger en later, diplomatisch gebruike- lijk was. »Beloovende voorts, zoo heet het, Syne Excellentie en de Staten en Steden voornoemd, ?» Princelijke woorden 4) 1) Register 22 Febr. 1575, 23 Febr., 7 Maart: »Is by den Advocaat BurYs verhaal gedaan van al het gunt tot Dreda sederl haarluider laatste vertrek was gepasseert.” 2) Register 9 Maart 1575 (te Dordrecht),. De Nederlandsche Gemagtigden waren Jr. JACOB VAN DER DOES, PHILIPS VAN MABNIX, CHARLES V. BOISOT, ARBENT V. DOBP, JUNIUS DE JONGE, WILLEM VAN NYEVELT, Mrs, ADRIAAN VAN DER MYLE, PAULUS BUYS, NANNINCK VAN FOREEST EN CORNELIS ADRIAANSZ., Pensionaris van Zierikzee. (Register, 8 Maart 1575). 3) Bommel en Buren. 4) CH. DE NARTENS, Guide diplomatique, T. II, 86 suiv. »en foi et parole de rol,” enz. 96 ende ter goeder trouwe, onder het verband var alle hare goederen tegenwoordig en toekomende, voor goed, vast en van waarde te houden, ende doen houden al het gunt by de voornoemde Gedeputeerden, ofte het meerendeel van hen- luiden, volgende haarluider voornoemde Brieven van Com- missie !), aangaande de voorschreve Pacificatie alsnog gedaan en gehandelt sal mogen werden, sonder des ter contrarie iet te doen ofte te laten geschieden, directelyk ofte indirectelyk, hoe ofte in wat manieren hetselve soude mogen gebeuren 2).” — De Negotiatie had plaats bij geschrifl. Art. II der Instructie verbood volstrekt op mondelijke »Propositiön, Antwoorden, Repliquen” of andere gezegden acht te slaan. Merkwaardig was inzonderheid het beding, dat »:n onse Nederlandsche tale” onderhandeld zoude worden 3). — Nog verdient her- innering, dat de werkzaamheden van het Congres niet zonder eenig misverstand over den rang waren geopend, immers tusschen den Keizerlijken en de Koninklijke Commissarissen , »0p de graeeminentie in wiens van beider Logis” de Verga- ring gehouden zoude worden. Ook de keuze van het Stad- huis van Dreda afgeslagen zijnde, was het nietig geschil, bedroevend voorteeken van meer wezenlijke, door de aanwij- zing van eene andere bekwame plaats vereffend #). — Doch wat baatte de toegeeflijkheid bij een onverschillig punt, wan- neer men op de hoofdzaak, de Godsdienst, betuigde geen jota te willen wijken 5)? Het zoude partijdigheid verraden,, den onvruchtbaren af- loop der onrijpe handeling eenzijdig en uitsluitend aan den 1) 12 Februarij en 8 Maart 1575. 2) »Sans jamais y contrevenir, ni permettre qu’il y soit contrevenu direc- tement ou indirectement, en quelque sorte et maniere que ce soit.’” (MARTENS, Actes de ratification). 3) Register 14 Febr. 1575. 4) Register 7 Maart 1575. 5) Register 2 April 1575. Antwoord der Spaansche Commissarissen, Art. XIII. 97 Spanjaard te wijten. — Niets is moeijelijker dan het trefien van een vredesverdrag, en van deze zijn voorzeker de nete- ligste en meest ingewikkelde dezulke die een burgeroorlog ınoeten beslechten. Wel is waar, heeft men bij de afzwering van PpuiLips in 1581 1), den Koning de schuld gegeven, dat .hij zoowel te Breda, als daarna, alle redelijke voorwaarden en middelen van verzoening, door den Prins en de Staten »onderdaniglijk aangeboden’’ had verworpen; en wat meer zegt, LEONINUS zelf, sedert Kanselier van Gelderland geworden, heeft in eene onopgesmukte nadenking van zijne roemvolle loopbaan 2), de verklaring afgelegd, dat »alle volgende ram- pen en elenden voorgekomen zouden zijn, indien de Koning in de onderhandelingen met den Baron van sELLES, en met de Gedeputeerden van Don san van Oostenrijk gehouden, en die naderhand te Breda en te Keulen hervat zijn, wat meer tot zagtheijd en gematigdheijd had konnen gebragt worden.” — In het verhaal van den achtbaren Grijsaard moge eenige verwarring van tijden heerschen, opmerkelijk is zine klagt, dat »de grouwelijke verbitteringe en quaedaerdigheijd van anderen — den goeden uytslag van zijne deugdsaeme voornemens” hadden verijdeld. — van REYD deelt de namen mede der voor- en tegenstanders van den vrede onder de Koningtgezinden 2). — Wat van de juistheid dier berigten zij, het is wel niet twijfelachtig, of PHILIPS en REQUESENS 1) Niet in het Placaat Jer Staten-Generaal van 26 Julij 1581; maar verg. het Register van Holland, 22 Julij 1581, fol. 756. Daar heet het, dat pHı- LIPS » gesimuleert hebbende eenige beweegnisse en genegentheid tot Vreede,” enz. 2) Z. de Bijdrage tot de levensgeschiedenis van ELBERTUS LEONINUS, mede- gedeeld door G. H. M. DELPRAT, in NIJHOFF’S Bijdragen voor Vaderl, Gesch. en Oudheidk. (1848) VIe D., 168. (Vila ELBERTI LEONINT, Gelrige Cancellarii quam ipse scribere olim orsus). 3) Fol. 24 (van de voornaemste Geschiedenissen in de Nederlanden en elders). »Ende LEONINUS zijn rapport doende, waren ARSCOT, BARLAMONT, ASSONVILLE van gelijicke meyninghe. Maer Don LOWYS (REQUESENS), UIERONIMO RODA ende RassınGEN , stemden ende besloten contrary. Dus continueerde den krijgh.” 7 98 zoowel als de Nederlanders, haakten naar het einde van den vernielenden krijg, die de krachten en schatten der Monar- chie uitputte. Ware de zucht tot bevrediging niet opregt en wölgemeend geweest, de Spaansche Commissarissen zouden zich niet hebben vernederd tot het aanbod, om wanneer de Prins van ORANJE en zijne aanhangers » met het woord van de Kon. Majesteit (hetwelk behoorde genoeg te wezen) niet tevreden’’ waren, elke andere zekerheid te geven, onder an- deren, »het woord en de beloftenisse van de Keiserlyke Ma- jesteit, en andere Heeren en Prinsen van den bloede, in het Keiserrijk gezeten zijnde !).”” In 't algemeen is in de stukken, uit het brein van den bezadigden en bedachtzamen LEONINUs gevloeid, een kalme toon, veelzins van toenadering getuigende, niet te miskennen; in de heftige en scherpe Memoriön der Nederlanders, meent men den geweldigen, opbruisenden aard van Buys te bespeuren. — ÖOnverholen drukte men onzer- zijds de onuitroeibare achterdocht uit, en haalde de oude fa- bel op der listige wolven en der bedrogen schapen 2), die door de eerste verscheurd en verslonden waren na hunne ge- trouwe wakers en beschermers, de honden, ligtgeloovig te hebben overgeleverd ; een spiegel voor de Hollanders en Zeeu- wen, die er aan konden denken, met opoffering van den Prins, weerloos onder het juk van Spanje terug te keeren. —- Hier lag het groote struikelblok. — De verzoening was niet mo- gelijk dan met volledige vergetelheid en kwijtschelding door den Koning, van al het misdrevene; dan met bevestiging 1) Register van Holland, 2 April 1575. In Art. XI boden zij aan het publiceren, interineren en verifieren van ’s Konings beloften of Brieven in de Geregtshoven. — (Memorie van 1 April). 2) Register van Holland, 21 Maart en 2 April 1575. »Maar aanmerkende de restrictiin ende conditien — als namentlijk van de overleveringe van de Landen, Steden en sterkten, — mitsgaders van de schepen en alle andere din- gen, schijnt dat men hen lieden niet anders en denkt te bedriegen, dan als de Fabule seid van den oorlog” enz. 99 van WILLEM ı in het eens verlaten, sedert hernomen Stadhon- derschap. Zoolang puıLıps zulk een grievend offer van ziine eigenliefde, maar tevens zulk een doorslaand bewijs van zijne eerlijke begeerte naar den vrede weigerde, kon het oRANJE weinig moeite kosten, zijne volgelingen te overtuigen,, dat op ’s Konings onbestemde en schrale toezeggingen geene re- kening mogt worden gemaakt; dat men het woord van den moordenaar van EGMOND en HOORNE niet zonder grond mis- trouwde. Wien men dan het aßspringen der Bredasche Negotiatie in waarheid moge toerekenen, welker draad ruim een jaar later werd opgevat I), om met de minste krenking van ’s Konings regten of waardigheid de Gentsche Pacificatie tot stand te brengen, genoeg, de noodzakelijkheid van het doorzetten van den oorlog en de behoefte aan hulp, leidden, nevens andere Gezantschappen, tot dat naar ELızaBerH in hetzelfde jaar 4575, en voorts in 1578, tot een verdrag met de Ko- ningin 2). — »Omtrent deselve tijdt, schrijft van REYD, heeft men begost t’arbeyden om Hollandt en Zeelandt te brenghen onder eenigh ander Potentaet, die de macht hadde om te beschermen. — By elcke Natie van de naburen waren swaricheden te bedencken; ’t Roomsche Rijck was in twee- derley Religien verdeylt: men konde van sooveeö Hoofden niet soo spoedighe hulp hopen, als de noot vereyschte. Ende die Keyser, ’t Hoofd van allen, mette Roomsche Catholycken hingen aen den Coninck van Spanien. Vranckrijck was selfs vol beroerten. By Enghelandt waren die minste swaricheden, en sonderlinghe dese voordeelen, dat beyderzijdts Religien accor- 1) Aanhef der Gentsche Pacificatie, 8 Nov. 1576: »Pour ce est ıl, Que avecg prealable agreation desdiets Seigneurs commis au gouvernement desdicts pays, ensuyvant la communication et pacification encommencee a Breda” enz. 2) Geteekend te Brussel 7 Jauuarij 1578, door WALSINGHAM en THO, WYL- son; te vinden bij RYMER, Foedera, Conventiones, enz. T. VI, P.IV,p. 178: Pax offensiva et defensiva conclusa cum Ordinibus Belgii. y* 100 deerden, ende dat beyderzijdts macht ter zee 't samenghevoegt, onverwinlijck scheen. Daerom wert met eene aensienlijcke sendinghe der Coninginne ’t Zandt aengheboden !).” Wij hebben in dit gewigtig Gezantschap, aan welks spits MARNIX geplaatst werd 2), en waarvan de Advocaat van Hol- land medelid was, eene echt-diplomatische werkzaamheid gade te slaan, die fe meer onze aandacht verdient, daar de indruk van dien stap onuitwischbare sporen heeft achtergela- ten en niet alleen Buys, maar nevens en na hem, vele be- kwame Nederlandsche Staatslieden in de Alliantie met Enge- land, een tastbaar nut en heil, in de naauwere aansluiting aan Frankrijk, een niet minder in 't oog vallend nadeel za- gen. — De Anglomanie en de Gallomanie beide zijn gelijk- tijdig uit den drang der omstandigheden onder onze landge- nooten te voorschijn getreden, en door de nationale jaloezij der twee Magten en van hare aanklevers, aangekweekt. Maar schoon ELIZABETH meer nog dan KATHARINA DE MEDICL 3), de gebeurtenissen van 1572 en volgende jaren in Nederland met levendige belangstelling beschouwde, en beide Vorstim- nen zich verheugden in de harde lessen welke de Spaansche -overmoed ontving; schoon de ijdelheid . der hooghartige dochter van HENDRIK vum door de opdragt der Souvereiniteit over vreemde Gewesten, een oogenblik gekitteld werd, kon nn ms 1) t. a. p., fol. 25 (A. 1575), te verg. met fol. 201 (6e Boeck). 2) Register van Holland, 22 en 28 Nov.1575. »Is by Syue Exc. ende de Staten gearresteert sekere Instructie voor de Gesanten, die aan de Koninginne van Engeland gesonden sullen werden, te weten den Heere van ST. ALDEGONDE, den Advocaat Buys ende Doctor FRANGOIS MAALSON, geteekent by Syne Exc. ende den Secretaris DE RECHTERE door last van de Staten.’” 3) Reeds den 9 Aug. 1572 schreef KABEL ıx aan zijn Gezant DE La MOTIIE FeENnELoN te Londen: »ll seroit bien bon pour mes affaires que la Royne d’An- gleterre, qui a tant de moyens, s’y mist de piedz et de mains (in de Neder- landsche geschillen), et qu’elle pratiquät en Zelande et &z villes qui sont, de ge coste lä, tant ses voysines.” Supplement & la Corresp. diplom. de BERTRAND DE SALIGNAc, T. VII, 314. 101 de scherpziende Koningin, bij eenig nadenken, het gevaar- lijk geschenk van een afgevallen, oproerig Volk, met de ze- kerheid der onvermijdelijke vredebreuk met pnıLips ı1, aan- vaarden 1)? Buiten twijfel was ELIZABETH, van den aanvang af bezield met de zucht om de verdrukte Protestantsche geloofsverwanten voor te staan en te begunstigen. — Zij was den Watergeu- zen niet ongenegen, den mishandelde vlugtelingen een toe- verlaat; zij verleende hun eene wijk- en schuilplaats 2); zij schonk hun zelfs bedektelijk onderstand, en vergunde oog- Juikend aanwerving van manschap en aankoop en nitvoer van geschut; zij ontving reeds vroeg en luisterde gretig naar ORANJE’S zendelingen. Zij deed meer; zij bleef de zaken niet lijdelijk en uit de verte aanzien,; zij was er niet afkeerig van, in troebel water te visschen en won door PELHAM 3), ROGERS en anderen op de plaats zelve, in Nederland grondige kondschap in. Zi) liet zich overreden jegens de opstan- delingen zooveel deelneming te betoonen, als hen beletten moest zich uit wanhoop in de armen des Konings van Frankrijk te werpen; zij waakte naijverig op elke inmenging van dien nabuur in den strijd, die Spanje almatte en hem 1) In het Register van Holland, van 15 Maart 1576, wordt de strekking der onderhandeling van MARNIıX en BUxrs aangeduid (»op den Tractate van de overdragte deser Landen”). 2) LA MOTHE FENELON, Corresp. diplom., T. VI, 81, 328. »Le ministre CALVART, agent du Prince D’ORANGE, ayant est& toutz ces jours, & Ampion- court, s’en va aussy bientost trouver son maistre en Ollande, et m’a quelqu’ung adverty qu’il porte parolle de promettre’”’ enz. (24 Dec. 1574). 3) Corresp. diplom. (20 Julij 1572) T. V, 60. »L’on eontinue d’envoyer tousjours gens, munitions et artillerie, & Fleximgues; et le capitaine PELAN, lieu- tenant de l’artillerie, est party, depuis deux joure, pour y aller.”’ — Nog p. 64, 78 (3 Aug. 1572), 88. »Maistre PELAN a rapport& de Flerimgues que la ville est tenaole, si la Royne, sa Mestresse, la veult prendre en sa protection.” — Z. wegens de zending van ROGERS, Corresp. diplom. VI, 459, 497 (Julij en Aug. 1575) en over de diensten door PELHAM (Sir wıLLıam) aan Nederland bewezen, (»WILLEM PELHEM, Escoyer”) Register v. Hollund, ı Julij 1577. 102 eene aanwinst van heerschappij kon verschaffen. — Zij kon echter niet besluiten, de banden tusschen Opperheer en on- derdanen roekeloos te slaken, en de kroon welke zij HEN- DRIK II en ANJOU misgunde, met verbeurte van het on- gestoord internationaal verkeer, tot daartoe met puıLips en diens Landvoogden onderhouden, tot een onberekenbaren prijs te koopen. — Soms in mannelijke fierheid ontstoken en ver- ontwaardigd over de aanslagen, door of ten behoeve der on- gelukkige MARIA STUART gesmeed, barstte zii nu cens tegen het Fransche, dan weder tegen het Spaansche Hof !) in be- dreigingen uit, maar liet eerlang, in hare overpeinzing van den toestand geslingerd en dobberend, hare gramschap bekoe- len — Desniettemin huisvestte bij Buys en zijne vrienden de onwankelbare overtuiging, dat ELizaBer#, welke dan ook hare zelfzuchtige berekeningen mogten zijn, als Verdedigster van het Protestantisme, eene ongeveinsde welwillendheid jegens hen koesterde, en althans niet, gelijk de beramers van den Bartelsnacht, tot hun verderf met Spanje zoude heulen. In de gewone Notulen van de Hollandsche Staatsvergade- ring ontbreekt de uiterst geheime Instructie der Gezanten 2), en is van hunne verrigtingen weinig geboekt. Zelfs leest men bij deze gelegenheid en ter voorkoming dat het doelen de bijzonderheden van de kiesche onderhandeling 3) ontijdig uitlekten, voor het eerst van een’ maatregel, sedert in den loop der XVII Eeuw, zoo vaak in het bestier der Diplomatie ge- 1) LA MOTHE FENELON, Corrasp. diplom. T. VI, 168 (4 Jalij 1574). „Me QUILLEGREU (KILLIGREW) 8a escript qu’il avoit descouvert, en Escosse, comme le Roy d’Espaigne avoit une fort secrette, et neantmoins fort grande intel- ligence avec la Royne d’Escosse; ce que je pense qu’il a faiot-pour anymer la Royne d’Angleterre & parachever son armement — contre lediot Roy d’Es- paigne.” 2) Register v. Holland, 28 Nov. 1575; »welke Instructie alhier niet en is geregistreert, doordien deselve secreeg werd gehouden.” 3) Tegen welke Gouda en Woerder zich onmiddellijk maar vruchteloos had- den verklaard. — Register 13 Maart 1576. 103 bezigd, en onder den naam van het Secreet Besogne, eene onontbeerlijke Instelling geworden. — Tot bewaring van het geheim van deze thans hangende Negotiatie en wijders van »alle andere communicatiöen en Tractaten, die by Syne Exc. 