title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Van dezen kant beschouwd was het eene wettige reactie van denzelfden aard, als waar- onder wij de leer moesten rangschikken waaruit het zijn oor- sprong heeft genomen. Even als de christologie van Leo en de leer van het concilie van Chalcöddon, was het een krachtig protest ten behoeve van het regt der menschelijke natuur van den Zoon des menschen, dat wederom, als van ouds, gevaar liep verwaarloosd en geheel vergeten te wor- den. lIedereen zal moeten erkennen, dat het als zoodanig ook materiöel volkomen in zijn regt was, en even goed voor de waarheid opkwam, als de rigting die de tegenoverge- stelde zienswijze verdedigde.. Dat neemt evenwel niet weg, dat wij ook met het dyotheletisme geen vrede kunnen hou- den, en dat wij de pogingen, van dezen kant in het werk gesteld om aan de hangende vraag voor goed een einde te maken, evenzeer voor mislukt moeten rekenen als de ver- schillende proefnemingen der verdedigers van het monothele- tisme. Gelijk het aan de laatstgenoemden niet gelukt is hun systeem z66 te formuleren, dat daarin plaats en ruimte over- bleef voor de twee naturen van den Christus, zoo heeft ook geen der Dyotheleten het ooit z66 ver kunnen brengen, dat in zijne voorstelling van die historiesche figuur de eenheid van den persoon geen schade leed, ja, dat zij niet gansch en al op den achtergrond geraakte. Al stemmen wij toch toe, dat zij nooit verzuimd hebben met grooten omhaal van woor- den te doen uitkomen, dat zij verre waren van het denkbeeld om den denen Christus van nieuws in tweeön te splitsen; zoo blijkt bij nader inzien dat zij in den grond der zaak daarvan niet zoo verwijderd gebleven zijn. Juist het mid- del dat zij te baat hebben genomen om de eenheid in de tweeheid te vinden, de scheiding die zii gemaakt hebben tusschen het wezen en den persoon der factoren uit wier 319 zamenwerking de Christus ontstaan is, ziedaar juist, als ik mi) niet bedrieg, de oorzaak dat al hun groote moeite hun zoo weinig gebaat heeft. Doordien zij het bestaan van den persoon, zonder zich aan de werkelijkheid te storen, op den weg van abstracte redenering, losmaakten van de voor- waarden waaraan dat bestaan is gebonden, zoo is de per- soon zelf onder hunne handen een bloote abstractie gewor- den, een figuur zonder vleesch en bloed, zonder leven of beginsel van leven. Gelijk hij geen magt heeft over haar, zoo kan zij nimmer zijn wezen openbaren; ja wat meer zegt, die persoon heeft 320 geen eigen wezen. Hij is een kleurloos product, dat van zich zelf niets heeft waardoor het van zijn bestaan kan laten bljjken. Gedurig weör van nieuws zal hij dus de kleur der natuur aannemen waarmeö men hem in verband brengt, en zoo hij als de spits wordt gesteld waarin twee naturen uit- loopen, ze zullen hem beurtelings beide hare kleuren lee- nen : of liever, de theorie zal zich zelve vernietigen, en het abstractum van persoon dat zij aan de spits gezet heeft, zal voor de concrete magt der werkelijkheid verdwijnen, ter- wijl de natuur haar regt om als persoon erkend en ook behandeld te worden, als met onwe£erstaanbare magt zal aandringen en zal weten te handhaven. Verlangt gij de proef op de som? is heter u om te doen dat ik voor mijne rede- nering u het bewijs in de hand geef? Ik wijs u op Aga- tho zelv’, en het verschil tusschen het begin en de verdere uitwerking van zijn redenering. Al begint hij met te be- weren dat hij de twee naturen van den Christus alleen in de gedachte uit elkander houdt, zoodat zijj voor hem in de werkelijkheid, zonder ooit in &en te loopen, toch eerst te zamen den geheel en den volledig organisme maken; hoe wijkt hij later niet van dat beweren af, zoodra hij er aan toe is om zijn abstracte theorie eens met de daad in toe- passing te brengen. Dan is ’t wel degelijk eene godde- like en 6öne menschelijke natuur die wij bij hem aan het werk zien, en dat niet als werktuigen van eene magt bui- ten haar, maar als zelfstandige wezens. Naast elkander gaan ze voort, ieder op het terrein dat haar van nature en van regtswege toekomt, en de lijnen waarlangs zij zich voortbe- wegen, kruisen elkander nergens. Al moest de leer er dan ook om vallen, die de romeinsche bisschop verde- digde , tegen de magt der feiten heeft hij toch niet kun- nen opwerken. Zöö sterk is die magt in dit geval ge- bleken, dat zij den man, die, even als zijn voorganger Leo, van de antiocheensche christologie en van. In de uitdrukking die hij daar bezigt, dat de goddelijke Logos door tusschenkomst van den mensch Jezus aan de menschen openbaar geworden is, daarin ligt reeds de bekentenis, dat die verhouding niet berust op een assimilatie van het menschelijke wezen door den goddelijken factor; dat de Logos niet bijmagte geweest is, de menschelijke natuur met zijn eigen wezen 21 322 waarlijk te doordringen. Maar dan is ook zijn werking op den mensch, de kracht die hij gebruikt heeft om den men- schelijken factor tot volmaaktheid op te leiden, van bloot mechanieschen aard, en een werking van buiten: wat meer zegt, *t isnogte veel dat men haar een kracht noemt, want nergens blijkt ook maar ter naauwernood, dat haar invloed op de handelingen van het menschelijk agens van eenig belang geweest is. Ook Agatho beweegt zich dus voort- durend tusschen de absolute transscendentie Gods ter eene, en de volstrekte autonomie van den mensch ter andere zijde, en staat volmaakt op hetzelfde standpunt dat wi; ook aan de tegenstanders van Cyrillus in der tijd moesten toe- kennen 1. t Is var algemeene bekendheid, dat de twee vijandige rigtingen voor de laatste maal hare krachten gemeten heb- ! Ook dienen wij hier nog een enkel woord in 't midden te bren- gen, met het oog op de redenering waardoor de romeinsche bisschop aan zijn betoog de noodige kracht en klem heeft willen geven. Hij heeft zich te dien einde op den kerkelijk erkenden inhoud van het leerstuk der Drie- eenheid beroepen. 't Valt echter niet te ontkennen, dat een leer die zich met zulke bewijzen moet behelpen, ons geen bijzonderen dunk var haar deugdelijkheid inboezemt, maar wel de gedachte in ons wekt, dat zij tegen redelijke argumenten niet bestand is. Ook is de redenering van Agatho van dien aard, dat zij evenveel bewijst ten nadeele als ten voor- deele van de leer die hij op haar gebouwd heeft. Als het waar is wat hij beweerd heeft, dat volgens de bedoeling van het kerkelijke leerstuk, de wil niet bij de personen moet gezocht worden, maar bij de natuur die zij met elkander gemeen hebben, dan volgt daaruit wel van zelf, dat ook de wil van Christus van tweederlei natuur geweest is; maar dan kan men daarbij ook niet blijven staan, en de kracht van dat bewijs reikt nog verder. Vermits toch iedere openbaring der natuur van het goddelijke wezen tevens een openbaring althans van €&n der personen in zich sluit waaruit dat wezen zamengesteld is, zoo ligt de conclusie voor de hand, dat ook de twee- derlei naturen van Christus tweederlei personen voorgesteld hebben, die ieder evenzeer op zich zelf staan als er verschil bestaat tusschen hunne naturen. Bovendien is het nog zeer de vraag, of het geheele bewijs wel iets meer is dan een vernuftig sophisme; een vraag die wij evenwel voor het oogenblik , daar zij geheel buiten ons bestek ligt, liever niet wenschen te bespreken. 323 ben op het derde konstantinopolitaansche of eerste trullaan- sche concilie, het concilie van het jaar 680. Evenzeer is het een bekend feit, dat het monotheletisme in dien strijd de neörlaag geleden heeft, en dat Agatho het genot heeft gesmaakt aan de synode de wet te mogen voorschrijven, ge- lijk zijn voorganger Leo aan de bisschoppen te Chalcedon zijn leer had opgedrongen. Maar des te merkwaardiger is een ander feit waarop men wel eens te weinig gelet heeft, dat het overwigt der romeinsche politiek, en haar invloed op de hoofsehe theologie , hoe vermogend ook in die dagen, toch niet magtig genoeg geweest is om aan het dyotheletisme een volledige zegepraal te verzekeren. ’t Zij dat de verzamekle bis- schoppen , verbitterd over de meesterachtige houding van den voorganger der romeinsche gemeente, hem de vreugde niet gegund hebben dat zijn leer zonder wijziging voor kerk- leer werd aangenomen, ’t zij van den anderen kant, dat zij het indedaad niet van zich verkrijgen konden, de eischen van het monotheletisme geheel buiten aanmerking te laten: ze zijn geöindigd met beide rigtingen te erkennen, en aan de leer van Agatho zoowel als aan die van Makarius schier evenveel voet te geven. “‘Credimus et confitemur,” zoo luidt het besluit der synode (Hardouin, bl. 1399), “unum eun- demque Christum, Filium Dei unigenitum, in duabus natu- ris inconfuse inconvertibiliter inseparabiliter indivise agnos- cendum, nusquam extincta harum naturarum differentia prop- ter unionem, salvataque magis proprietate utriusque naturae, et in unam personam et in unam subsistentiam concurrente: non in duas personas dissectum vel divisum, sed unum eun- demque unigenitum Filium, Dei Verbum, Dominum Jesum Christum, juxta quod olim prophetae de eo, et ipse nos Do- minus Jesus erudivit. Et duas naturales voluntates in ipso, et duas naturales operationes indivise cet., secundum sanctorum patrum doctrinam, et duas voluntates naturales, non contrarias, sed sequentem ejus humanam voluntatem et non resistentem vel reluctantem, sed potius subjectam etiam divinae ipsius atque omnipotenti voluntati.” 1. Zooveel blijkt dus althans reeds I “(OpoAoyoüuev) iva kal rböv abröv Kpioröv viov küpıov novoyevn iv Ödbo 21* 324 bij den eersten opslag dat men zich bij het stellen van dat stuk er op gespitst heeft, de schaal tusschen beide partijen zooveel mogelijk in evenwigt te houden. Wel heeft de syn- ode, de leer van Agatho, althans wat de hoofdpunten be- treft, haast woordelijk overgenomen; maar zij heeft ook het regt van het monotheletisme erkend, door de bepaling, dat de menschelijke wil van den persoon van Christus aan het goddelijk wilsvermogen ondergeschikt geweest is. Want juist däaärvoor hadden de Monotheleten de wapenen aangegord, namelijk voor de reöele, de feitelijike en objectieve eenheid van den persoon van Christus ter eene, en het concrete be- staan van dien persoon ter andere zijde. Wel was het dus een belangrijke concessie van den kant der synode, dat zij juist op dat punt waarop het bovenal aankwam, van het romeinsche leerstelsel afweek. Ja, hoe meer men hare verklaring van naderbij beziet, des te meer wordt men over- tuigd, dat in den grond der zaak de schalen niet eens gelijk staan, en dat het monotheletisme het bepaald gewonnen heeft van de leer, die het persoonlijk bestaan van den Christus aan tweederlei wil gebonden achtte. Immers, al erkent de synode, dat ook de menschelijke wil van den Logos die mensch geworden is, een zelfstandig bestaan gehad heeft, zij heeft toch voor ’t overige gedaan wat zij maar kon, om dat beweren van haar geheel illusoir te maken. Zooals de zaken tusschen den goddelijken en menschelijken factor, vol- gens hare voorstelling, eenmaal stonden, heeft niet alleen de Logos altoos het laatste woord gehad, maar heeft ook de menschelijke factor eigenlijk geen enkel woord mogen meöspre- Bboeoıv dovyxurwc Arpinrwg Axwpiorwg adıaıpirwg yvwpılöouevov, obdanov rus ruv Hboswv Öıadopäc Avypnusvng dia rw Evwow, owLonevng 6 HAX- Aov rc iöıörnrog Exaripag Hboewg, Kal eig Ev mpöcwrov Kal niav UMo- oracıy OvvrpexoVvong, obx Ec ÖVo Tpögwra nepılönevov 77 Öuapovuevov, aN kva kai röv auröv viöv povoyevin Jeod Abdyov küpıov "Insouv Xpe- oröv. — rail ÖVo duvowäg Yelyasıc 7 IJeAtuara iv alry, ai ÖvVo Yvowäg Ivepyeiag ddtaıpsrwc Kr wgaurwg Knpurropev, kal Övo iv Huvoıa Iely- para obx brevavrla, AAN Emönevov aurod TO dAuIpwrivov Jenna, kat um äyrırinrov in dvrımakalov, naAAov niv odv kai bmoracsönevov Top Jelp avrov kai mavodevei JeAnparı.” 325 ken. De groote fout van het symbool is wederom dezelfde waarop wi) reeds bij herhaling den vinger gelegd hebben, het gebrekkig doorzigt der synode in het ware wezen der factoren, haar onver- mogen om voor de betrekking tusschen die beide magten een andere formule te vinden, dan het woord der absolute soe- vereiniteit ter eene en der volstrekte afhankelijkheid ter an- dere zijde. Of wat is het anders, als de synode de mensche- ljke gehoorzaamheid voorstelt als de vrucht van de godde- iijke almagt, d. w.z. van het physieke overwigt waarmeö de goddelijke factor, de Logos, op den mensch Jezus gedrukt heeft? Die pressie toch brengt mede, dat onder haren invloed de menschelijke zelfstandigheid en vrijheid geheel en al te niet gaat, en dat hetgeen daarvan nog overblijft, niet veel meer is dan een bloote schaduw. De analyse van het dogma waarmeö de synode haar symbool heeft gesloten, leidt dus regt- streeks tot het volgende resultaat, dat geen enkele handeling van den menschelijiken wil van den persoon van Christus waarlijk in den vollen zin des woords zijn eigen werk ge- weest is. Al wat hij gedaan en volbragt heeft, daartoe kwam de stoot niet uit hem zelv’, maar van buiten, van een vreemde magt die met zijn eigen wezen niet eens in verband stond; zijn gehoorzaamheid was eigenliik geen ge- hoorzaamheid, maar volstrekte gebondenheid en magteloos- heid. Maar langs dien weg komt dan ook de vraag van nieuws weär tot ons, dezelfde die wij bij onze kritiek van het systeem van Makarius niet konden weerhouden, of men van een wil die zoo van alle kenmerken ontbloot is waaruit het wezen van den wil anders is zamengesteld, nog zeggen kan dat hij bestaat of dat hi) ooit eenig bestaan gehad heeft. Met die vraag is het vonnis der synode dan ook reeds gestreken; hoewel zij den schijn heeft willen aannemen, dat ook haar geloof op de grondslagen rustte waarop de kerk. sedert 448 hare belijdenis had gevestigd, zoo heeft zij die vertooning toch niet kunnen volhouden. Met dat al heeft het romeinsche Hof, hoezeer het waar- schijnlijk is dat het de wraakneming der synode wel gevoeld heeft, in den afloop der zaak berust, gelijk het er ook veilig ;ıkon berusten. Immers de synode, die het monotheletisme wel erkende, maar de strenge voorstanders dier rigting als ketters met den kerkelijken ban sloeg, heeft niet kunnen beletten, dat het dyotheletisme zich op zijn plaats hand- haafde, en wel als leer van de romeinsche kerk niet alleen, maer van de katholieke kerk dier dagen. Met dat behaalde voordeel in de hand, kon de romeinsche partij aan hare me- dedingster het vermaak wel gunnen, datzij ver van den pau- selijken stoel, en onder de vleugelen van het keizerlijke gezag, de pauselijke magt getrotseerd had. Vandaar dan ook zon- der eenigen twijfel, dat zij liever verkozen heeft het laatste woord niet aan zich zelve te houden. Maar die taktiek van haar, hoe goed overlegd op zich zelve, heeft toch dit nadeel gehad, dat sedert dien tijd theorie en praktijk van de leer der kerk zich niet meer volkomen dekten. Het symbool van 680 stond altoos daar, als een dreigend protest tegen de leer die sedert dien tijd de bovenhand had gekregen; het even- wigt was eenmaal verbroken, en het gevaar stond altijd voor de deur, dat de evenaar bij de eerste gelegenheid van nieuws, maar naar den anderen kant, zou doorslaan. Toch heeft het een eeuw geduurd, eer ook maar een poging in het werk werd gesteld om dat gevaar te ontduiken, en om het gebroken evenwigt, zoo mogelijk, als van ouds weör te vernieuwen; en toen ze eindelijik ondernomen werd, heeft de tegenstand der meerderheid haar verijdeld. ’t Zou ons evenwel te ver en geheel buiten ons bestek leiden, als wij onze aandacht ook nog wilden bepalen bij hetgeen te dien einde geschied is; want de partij waarvan die stoot is uitgegaan, was de partiji der zoogenaamde Adoptianen, der aanhangers van Felix van Urgellis en van Elipandus van Toledo, die, als 327 op spaanschen d. i. westerschen bodem geteeld, op een plaats binnen den omvang van dit geschrift geen aanspraak kunnen maken |. ı Vgl. Dorner, II. 1. bl. 255: “die so zu sagen ostensible Kirchen- lehre — war fortan der Dyotheletismus. Und nur so wird begreiflich, wie sich im folgenden Jahrhundert, vermeintlich auf gut kirchlichem Grunde, in Spanien eine Lehrbildung verbreiten konnte, deren Schwerpunkt darin besteht, der Menschheit Christi die Freiheit und Selbstständigkeit zu retten. In diesem Zusammenhang aufgefasst, steht der Adoptianismus nicht mehr als ein historisches Räthsel, als eine fremde repristinirende Erscheinung, sondern — als Protest gegen die Verflüchtigung der Menschheit da, zu welcher in der Berufung auf die blosse Allmacht des Logos an sich in dem 6ten Concil ein so starker Impuls gegeben war.” Vgl. ook Baur, II. bl. 129; Dorner, t. a. p. bl. 306, vigg. —— (et An en SLOT. Met de besluiten der synode van 680 heeft de grieksche kerk hare rol op dogmatiesch gebied voor goed uitgespeeld; hare kracht is uitgeput, en hare overgroote productiviteit maakt plaats voor volslagen onvruchtbaarheid. Door de on- veranderliike magtspreuken van hare algemeene vergaderin- gen als van het hoofd tot de voeten gebonden en met jjze- ren banden gekluisterd, heeft zij zich sedert neärgelegd bij de verkregen resultaten, en geen vrijheid gevonden om nieuwe uitkomsten voor den dag te brengen: een overbekend feit, waartoe trouwens ook de opschudding en verwarring niet weinig hebben bijgedragen, die de twisten over de vereering der beelden, nog geen halve eeuw na den afloop van het laatste concilie, beide in Staat en Kerk schier allerwege ver- wekten. Wel is er nog eens een korte tijd geweest waarin zij zich heeft verbeeld dat hare roeping nog niet vervuld was, en waarin zij zich van nieuws gezet heeft om het wonder van den Christus te begrijpen. Onder het bestuur der Komnenen (Manuel Komnenus, 1143—80) heeft zij zich tot dat werk aangegord, en althans hare woorden niet gespaard om te bewijzen dat zij nog leefde. Maar de nietige haarkloverijen waarme6 hare woordvoerders zich in die dagen vermaakten, ziin de moeite niet waard dat wij ook daarbij stil staan. Bij de diepzinnige beschouwingen van vroeger tijd vergele- ken, ziin het ware parodieön op die eerste vlugt van den 329 geest en die stoute verhefling der gedachten; wat zij teweeg hebben gebragt zijn louter kleine hatelijkheden geweest, en niet eens een grootsche verbittering, als die waarvan de eerste bladzijden der geschiedenis van het leerstuk van den persoon van Christus gewagen. Terwijl het dus in alle opzigten overbodig heeten mag ons ook in die nietigheden en beuzelingen te begeven, zal het niet ondienstig zijn, dat wij binnen een kort bestek nog eens het oog laten gaan over hetgeen wij reeds hebben besproken. Het algemeene concilie van 325 had reeds lang ziin taak volbragt, zonder dat men op christologiesch gebied ook maar dönen stap verder gekomen was. Een geheel men- schenleven was reeds voorbügegaan, en nog was het voor de hoofden der kerk ten eenemale verborgen, hoezeer het nieuw gevestigde dogma voor uitbreiding vatbaar was niet alleen, maar det men ook moest voortgaan op den weg dien men eenmaal had betreden, op straffe dat de gevonden waarheid zich zelve nooit als zoodanig zou kunnen aanbevelen. Als ware het laatste woord nu reeds gesproken, sedert het vast stond dat de Logos denswezend was met den Vader, zoo hield men zich, wat den Christus en de betrekking van den Logos tot het wezen van den mensch betreft, eenvoudig aan het woord dat geschreven staat, 6 Adyoc aap& &yevero. Voor de mannen van dien tijd was Christus de Logos, d. w. z. de oorspronkelijke Logos, gepaard aan een volledige menschelijke natuur, aan een menschelijk organisme waarin geen deel gemist werd dat elders in dat zamenstel niet ontbreekt, en dat daarin van nature een plaats heeft. Geen van allen bij wien het ook maar opkwam dat men daarmeö van de zaak nog niet af was, en dat het groote geheim der menschwording ven den Een- geborene des Vaders zich zoo gemakkelijk niet liet doorgron- den. Wat er al niet vast zat aan die woorden van den schrijjver van het vierde evangelie ; hoe ze in verband ston- den met vragen, zoo ingewikkeld van aard dat den penne- streek ze onmogelijk beslissen kan; en waarop het bovenal aankwam wanneer men zich eenmaal gezet had om die be- kende spreuk te ontleden en haren inhoud als ’t ware aan- 330 schouwelijik te maken: noch van het eene, noch van het andere had voorloopig iemand ook maar de minste bewust- heid. ’t Kan ons dan ook niet verwonderen, dat de christo- logiesche stelsels dier dagen, of laat ik liever zeggen, dat de gedachten aangaande den Christus die deze en gene hier en daar op het papier gebragt heeft, overvloeijen van aller- lei incongruiteiten; dat ze, zoover ze een geheel uitmaken, in ”t minst niet houdbaar zijn; en dat men, als men de deelen met elkander vergelijkt, schier ieder oogenblik de meest tegenstrijdige stellingen zeer eendragtig naast elkander ziet staan, als ware er geen gevaar in die wederkeerige on- middellijke nabijheid. De groote font bestond evenwel vooral bierin, dat men er vooralsnog maar zeer weinig op lette, ja dat men er zich eigenlijk volstrekt niet aan stoorde, of vol- gens de redenering waarvan men zich bediende, om de betrekking tusschen de goddeliike en menschelijke natuur binnen verstandelijk bereik te brengen, de eenheid en on- deelbaarheid van den persoon en het persoonliik leven van Christus nog iets meer was dan een formule die wel zeer fraai op het papier stond, maar die voor ’t overige niets om het ljf had. Onvermogend als men was, toen men dat werk voor de eerste maal in de band nam, het te over zien in zijn ganschen omvang, en het regte punt te kie- zen om met de zaak een goed begin te maken, bewoog men zich voortdurend tusschen twee uitersten die beide van de waarheid even ver af lagen. Terwijl men van den eenen kant zich gedroeg, als bedoelde de kerk met hare leer van de menschwording een eenvoudige inwoning van den Logos in den mensch door wien hij zich aan de wereld geopenbaard heeft, en terwijl men dus ver beneden den inhoud van het feit bleef dat men poogde te omschrijven, ging men te zelfder tijjd ook aan den anderen kant buiten de grenzen van dat- zelfde feit, en gaf daaraan een kleur als stond het gelijk met de geheele vernietiging van het waarachtige menschelijke leven van den Zoon des menschen, met de invoering van een ge- heel nieuw bestaan dat wel voor het oog aan dat der men- schen gelijk was, maar indedaad en in waarheid met dat leven 831 niets gemeen had. Voorts moest hij ook hierop letten, dat in die persoonsbe- schrijjving wel in de eerste plaats de suprematie van het goddelijke beginsel werd gehandhaafd, maar dat hij te ge- lijker tijd geen inbreuk maakte op de regten van den mensch dien de Logos uitverkoren en aan wien hij zijn heerlijkheid geopenbaard heeft; of ook met andere woorden, dat het le- ven van den Christus op aarde, ofschoon het in den vollen zin des woords een goddelijk leven mogt heeten, toch met- een van dien aard bleek te zijn dat het niet enkel voor de schaduw van een menschelijk leven kon doorgaan, maar dat ook zijn gehalte gelijk was aan dat van het leven der menschen. Hij heeft zijn doel bereikt, terwijl hij op de vol- gende wijze te werk ging. Op grond van de leer der Schrift, dat Christus de levend- makende geest is, en voorts, wat den mensch betreft, met het oog op de verdeeling van diens wezen die in zijn tijd 332 in zwang was, beweerde hij dat de Logos, bij zijn komst in de wereld, woning gemaakt had in een mensch, die, hoe- wel hij voor ’t overige dien naam teregt kon dragen, toch geen volslagen mensch was. Want terwijl men, op het voet- spoor van Paulus, het algemeen hierover eens was, dat het menschelijke organisme uit drie deelen bestaat, den vovc of het redelijke, de yuxn of het dierlijke beginsel, en het awpa of de stof waaruit het ligchaam zamengesteld is, zoo was Apollinaris van oordeel, dat die regel niet gold voor den mensch in wien de Logos vleesch en bloed was geworden, en dat juist het uitnemendste dier bestanddeelen van de mensche- lijke natuur in het zamenstel van dien Uitverkorene geen plaats gevonden had. Hij voor zich, gelijk ons vroeger ge- bleken is, zag anders geen kans om eenheid en harmonie te brengen in het wezen desgenen die juist de volmaakte har- monie geweest is; maar juist door de wijze waarop hij te werk ging, bleef die eenheid volgens hem in alle opzigten altijd volkomen gewaarborgd. Wat de vovc is in den mensch buiten Christus, zooals de natuur hem gemaakt heeft, dat is in Christus zelv’ de Logos of het wvevua, twee begrippen die in het systeem van Apollinaris nagenoeg op hetzelfde neörkomen. Gelijk de vovc gezet is om over het vleesch en ziin bewegingen te heerschen, zoo heeft ook in Christus het wvevua die taak vervuld, en zijn aangeboren gezag zelfs nog nadrukkeliijker gehandhaafd. Terwijl het hooger be- ginsel in den empirieschen mensch maar al te vaak zwicht voor de magt van de geprikkelde begeerlijkheid des vlee- sches, heeft deze laatste in Christus altijd moeten gehoorza- men, en den geest waardoor de Zoon des menschen leefde, nooit van zijn roeping afvallig kunnen maken. Christus is dus niet alleen waarlijjk mensch, in zoover als hij ge- leefd heeft op denzelfden voet als degenen die naar het vleesch zijn broederen waren, maar hij is nog daarenbo- ven de volmaakte mensch, de type van het waarachtige ont- wikkelde menschelijke leven. Daarme& is dan tevens het bewijs geleverd van de organiesche en zedelijke eenheid van ziin wezen; want ook in hem fungeerde het wveuvua als nood- 333 zakelijk complement van de Yuxn en het owua, en de geest was bovendien de eenige magt waaraan zijne natuur gehoor- zaamde. ’t Viel evenwel niet te ontkennen, en het kon ook voor Apollinaris zelv’ niet verborgen blijven, dat die rede- nering van hem, zooals zij daar stond, open lag voor vele bezwaren. Volgens Apollinaris heeft het wvevua in Chri- stus de plaats bekleed van den vovc, die een beletsel voor den Logos zou geweest zijn om zijn heerlijkheid aan de we- reld bekend te maken. De vraag lag evenwel aanstonds voor de hand, of die nieuwe combinatie niet reeds a priori geheel mislukt heeten mogt. Om van andere aanmerkingen waarvoor zij bloot stond, niet te spreken, zoo lag het voornaamste bezwaar waardoor zij gedrukt werd, hierin, dat zij, zooals zij was, het wat al te gemakkelijk nam met het bewijs der waarachtige menschheid van Christus. De Christus van Apol- linaris is de geest, volgens de bekende spreuk van Paulus, örı d wbpıoc TO mveuua &orıv. Ofschoon nu ook de mensch buiten Christus, de avSpwrroc voikog of Yuxıxöc van Apollinaris, in geenen deele z66 laag staat dat in hem volstrekt niets gees- telijiks wordt gevonden, zoo staat hij toch niet alleen niet op esne hoogte met Christus, maar de geest die in hem woont en werkt, verschilt ook specifiek van den geest die in Christus een gedaante gekregen heeft. Zoolang de zaak dus op die hoogte blijft, is het, eigenlijik gezegd, rondom een spelen met woorden, dat men spreekt van den mensch Jezus Christus ; maar dan is ook het leven van dien persoon geen waarach- tig menschelijk leven, en of het al iets menschelijks heeft, ’t is op zijn hoogst alleen voor het oog en in den vorm ge- ljjk aan het leven der menschen. Terwijl Apollinaris er dus op uit was de christologie van zijn tijd voor goed te reini- gen van het docetisme dat haar te voren aankleefde, kon men hem teregt verwijten, dat hijj op een anderen weg tot dezelfde dwaling terugkeerde. Van den eenen kant is de Logos in alle dingen volkomen gelijk aan den Vader, dewijl hij uit diens wezen gegenereerd is; van den anderen kant verschilt hij van den Vader en is hij minder dan deze, omdat hij gegenereerd is en dus geen deel heeft aan de ayevunola van den Vader. Terwijl hij dus met zijn wezen van den eenen kant aan het oneindig wezen verwant is, staat hij van den anderen kant op döne lijn met al wat eindig is en een begin van bestaan heeft; gelijk hij zelf, ofschoon hij van eeuwigheid gegenereerd is, ook een-. maal een begin gehad heeft. Daarvan uitgaande,. meende Apollinaris te mogen beweren, dat het wezen van den Logos reeds van nature verwant is aan het wezen der menschen; of, gelijk hij het uitdrukte, dat ook de mensch van eeuwigheid is, zoo goed als de Logos van eeuwigheid geweest is, en dat iedere openbaring van den geheelen Logos tevens een openbaring is van hetgeen in den mensch is, d. w. z. van de ideöele natuur des menschen. Hij stelde zich voor, dat hi] op die wijze het verwijt wel ontgaan zou, dat hij een Chri- stus predikte die niet waarachtig mensch is; maar ’t blijft dasrom toch te bezien, of hij niet met dat al die dwaling wel degelijk begaan heeft. Zijn Christus is de ideöele mensch die zoo zuiver en louter ideöel is, dat van de realiteit van zijn bestaan als mensch hoegenaamd niets teregt komt. 335 Om zich daarvan te overtuigen, brenge men eenvoudig in rekening , dat de Christus van Apollinaris ook als mensch reeds volmaakt is, v6ör dat hij als mensch ook maar begint te le- ven; en dat er dus in zijn wezen geen plaats is voor ontwik- keling en vooruitgang, laat staan dan voor eigen inspanning en oefening, en den strijd die daarme® gepaard gaat. Waartoe het gediend heeft dat hij in der tijd ons vleesch heeft aan- genomen en den menschen gelijk geworden is, dat ligt dan ook geheel in ’t duister, en we ontvangen op die vraag nergens een voldoend antwoord: of liever, ’t ligt voor de hand, dat aan zijn openbaring in het vleesch geen andere beteekenis kan gehecht worden dan deze, dat zij voor den Logos het middel geweest is om zijn onzigtbare heerlijkheid in zigtbare vormen te openbaren. Ook bij Apollinaris ver- liest de menschwording dien ten gevolge haar oorspronkelijk en geheel eigenaardig karakter, en krijgt zij al het voorko- men van een bloote theophanie, die den natuurlijk bij slot van rekening op docetisme uitloopt. Wij kunnen dus niet an- ders oordeelen, dan dat de helder denkende man, ondanks al zijn groote scherpzinnigheid, in zijn pogen van verre niet geslaagd is. Zij die na hem hunne kracht aan denzelfden arbeid besteed hebben, zijn dan ook van stonden aan ver- standig en voorzigtig genoeg geweest, om te begrijpen dat zij niets mogten afdoen van de volledige menschheid desge- nen dien de Logos waardig heeft gekeurd in zijn ge- meenschap te deelen. Van den anderen kant hebben zij toch ook wel ingezien, dat men, om met goed gevolg te kunnen beweren dat die twee een zijn geworden, de voorstellingen van de wederzijdsche betrekking tusschen de goddelijike en menschelijke natuur aan een herziening diende te onderwer- pen, en dat men de menschwording van den Logos in ver- band moest brengen met de natuur van het oneindige wezen zelf, zoodat men haar beschouwde als een postulaat dier na- tuur, als een feit dat uit de diepste diepten van het godde- lijke wezen zijn oorsprong heeft genomen. Apollinaris had het eerst dien weg ingeslagen om te komen waar hij wezen wilde, en het strekt zijn tegenstanders allezins tot eer, dat - 336 zii zich door hunne ingenomenheid tegen zijn stelsel niet hebben laten verblinden om de verdiensten over ’t hoofd te zien die hij door dien stap heeft verworven. De verschillende pogingen om een heldere voorstelling van het wezen van den Christus te verkrijgen, waarop ik thans weör bij herhaling de aandacht heb gevestigd, maken te za- men den inhoud uit van het eerste tijdvak der geschiede- nis van het christologiesche dogma. Ook hebben ze als zoo- danig een bijzondere kleur die men bij den eersten blik op- merkt. Gelijk de zaak zelve het meöbragt, zoo hebben de man- nen van dit tijdperk zich in de eerste en voornaamste plaats bezig gehouden met de vraag hoedanig de oorspronkelijke aanleg van den Christus geweest is, en kwam de beschrij- ving van het wezen van zijn persoon als zoodanig voorloopig nog minder bij hen in aanmerking. Daarentegen zijn het 337 Juist de verschillende gevoelens over den persoon van Christus, wier onderlinge verhouding, al naar mate ze vijandig te genover elkander staan, of het onderling eens zoeken te worden, de ziel en het wezen is van het tweede tijdvak dat. wij thans in behandeling moeten nemen. Wat dit tjjdvak oplevert het draait alles om dezelfde spil, om het verschil namelijk tusschen de leer der Alexandrijnen, van de oude school van Athanasius, aan wier hoofd Cyrillus, de toenma- lige patriarch van Alexandriö, een vertooning maakt die bij de houding van zijn grooten voorganger juist niet zeer gunstig afsteekt, en tusschen de christologie der volgers van Lucia- nus en vooral van Diodorus van Tarsus, aan wien de zoo- genoemde antiocheensche school haar ontstaan te danken heeft. Daar is haast geen punt op theologiesch terrein waar die twee partijen niet als twee gesloten heirlegers tegenover elk- ander staan, en met elkander twisten over de vraag, wie van haar aan de kerk in de wetenschap de wet zal voor- schrijven. Kritiek en dogmatiek , exegese en ascese, daar gras geen enkel vak, of het moest als strijdperk voor de woord- voerders dienen, om hunne krachten over en weör tegen elk- ander te meten, en om de tegenpartij te noodzaken het veld voor den overwinnaar te ruimen. Met dat al is de strijd, op dogmatiesch gebied door hen gevoerd, verreweg de he- vigste geweest, en wel bepaald de strijd op dat der christo- logie, de striid over het wezen van Christus, als persoon- lijike, historiesche eenheid. In weinige woorden zaamgevat komt het verschil tusschen de twee genoemde partijen aan ’t licht op de volgende punten. Terwijl de leerlingen en aan- hangers der antiocheensche school, over ’t geheel meer kri- tiesch gevormd dan opgeleid in de hooge bespiegeling, en bovendien huiverachtig voor al wat naar mystiek, ’t zij dan van het gevoel of van het verstand, ook maar van verre zweemde, — terwijl dus de Antiocheners altoos onderscheid plagten te maken tusschen de beide factoren uit wier zamen- werking de Christus ontstean is, en ze streng van elkander scheidden, waren de verklaarde geestverwanten van Atha- nasius Juist van een tegenovergesteld gevoelen. Gelijk de 22 338 school waartoe zij behoorden, reeds in de dagen van Clemens en Origenes een bepaalde ingenomenheid had aan den dag ge- legd met de methode van abstracte bespiegeling en wijsgeerige redenering a priori; gelijk die ingenomenheid later, onder den invloed yan het systeem van Athanasius, geleid had tot het kweeken van een zekere verstandelijijke mystiek, en tot het huldigen van een overdreven transscendentalisme: zoo vertoont ook het systeem van Cyrillus geheel hetaelfde ka- rakter, en hebben ook zijn talrijke volgelingen hunnen oor- sprong nooit verloochend. Bij Cyrillus is de Christus den, in den vollen zin des woords, en hi} kän niet dulden, dat er splitsing gemaakt wordt tusschen de goddelijke en de menschelijke zijde van het wezen van den Eengeborene des Vaders. Ook de leerlingen der school van Diodorus, ook 'Theodorus van Mopsuestia en Nestorius en Theodoretus ziju wel verre van alleen op het onderscheid te drukken, dat volgens bun gevoelen ook in den historieschen Christus tusschen de god- delijke en menschelijke natuur altijd en overal bestaan heeft. Zi) gaan wel van die stelling uit, maar zij gaan teveng ver- der. Ook in hun oog is de Christus een eenheid, maar terwjjl zij dat feit constateren, krijgt het in hunne handen een zeer eigenaardige gedaante. ’t Is metdie eenheid 200 ge- steld, dat zij niets heeft wat verborgen behoeft te blijven. 339 Van den aanvang af tot aan het einde toe is zij zulk een eenheid als waarop b. v. het huwelijk berust, en die het gevolg ıs van de wederzijdsche betrekking van twee op zich zelf staande factoren ; waardoor geen inbreuk wordt gemaakt op de individualiteit van een der twee partijen die in de zaak dier vereeniging gemoeid zijn, en die beide haar oorspronke- lijken aanleg ongeschonden bewaard hebben. Ze is dus enkel een zedelijke eenheid (fvworc axerın Of auvadeıa). Cyrillus daarentegen, die aan zulk een eenheid niet genoeg had en voor wien het behoefte was in Christus God zelv’ te aan- schouwen,, en niet enkel den vertegenwoordiger van (Gods welbehagen in menschen, beschouwt diezelfde eenheid als het werk der natuur (£vwarc pvown), d. w. z. als een vereeni- ging die op een zekere onderlinge verwantschap van het goddeliik en menschelijik wezen gegrond is, en wier eigen wezen hierin bestaat, dat hare factoren, over en weör, van hunne oorspronkelijke attributen tot op zekere hoogte afstand hebben gedaan en ze aan elkander hebben overgedragen. Vol- gens de voorstelling van Nestorius b. v. is de persoon die uit den schoot van Maria het levenslicht gezien heeft, de mensch dien de Logos heeft uitverkoren, en niet de Logos zelf; gelijik de Christus dan ook geleden heeft als mensch en als mensch aan het kruis is gestorven. Daarentegen is de Logos de kracht die den mensch heeft staande gehou- den, de vertegenwoordiger der goddelijke hulp waardoor de Christus in der tijd zijn taak op aarde volbragt heeft. Door hem heeft de Zoon der vrouwe, naar mate hij zich zelv’ vol- maakte, de verzekering der goedkeuring ontvangen die zijn werk bij den Vader genoot, en is hij van trap tot trap hooger opgeleid in de kennis van het goddelijk welbehagen in het- geen door hem tot stand kwam. Voor Cyrillus was’ die leer veel te nuchter om een goed onthaal te vinden. Bij hem stond het vast, dat geboorte, lijden en sterven, al raken ze op zich zeive alleen de menschelijke natuur, in het be- staande geval wel degelijk in aanmerking moesten komen als zoo vele predikaten van het wezen van den Logos, die zich aan de voorwaarden waaraan het bestaan van iederen mensch 22» 340 gebonden is, omdat ook hij mensch moest worden, tijdelijk heeft onderworpen. Om met de Antiocheners te beginnen: ’t ligt al dadelijk voor de hand, dat bij hen van een menschwording van den Logos, in den waren zin des woords, niets teregt komt; en dat de tegenpartij volmaskt in haar regt was, die beweerde dat de antiocheensche Christus, wat zijn aanleg en wezen betreft, met profeten en apostelen geheel op dezelfde lijn staat. Dat verwijt is z66 gegrond, zö6 geheel overeenkom- stig met de waarheid, dat Theodoretus van Cyrus b. v. zelf gewonnen geeft dat zijn school den Christus niet hoo- ger telde; en dat het werk, volgens de kerkleer de vrucht der vernedering van den Logos, door Theodorus van Mop- suestia en anderen herhaaldelijk toegeschreven wordt aan het vermogen van den geest van God, van wiens menschwording niemand ooit gehoord heeft. Voor ons is dat trouwens geen zeer bedenkelijke ketterijj, hoewel wij volkomen begrijpen, dat diezelfde leer in der tijd schier met godslastering gelijk stond. Als ik dus desniettemin meen te mogen beweren, dat de antiocheensche voorstelling van den Christus gansch en al mislukt is, dan opper ik die stelling, op grond van den inwendigen aanleg van het stelsel der Antiocheners. Ik heb hierboven van den antiocheenschen Logos gesproken als van de kracht waardoor de Christus in zijn moejjelijke loopbaan staande gebleven is. Ik moet die woorden thans terugnemen, in zoover namelijk, als men bij het woord: kracht van zelf aan een feitelijike en bepaalde, om zoo te spreken, een le- vende werking denkt, waardoor de Logos (of de heilige geest) werkelijk iets van zijn geestelijk leven aan den mensch heeft meögedeeld.e Theodorus van Mopsuestia toch, — en wij hebben geen reden te onderstellen, dat hij de eenige geweest is —, beweert uitdrukkelijk, dat de Logos, ook na ziin menschwording, op den zoon van Maria geenerlei directe werking of wezenlijken invloed geoefend heeft; of, gelijk hij zelf het uitdrukt, dat God in den mensch Jezus Christus 342 niet alleen niet xa9’” vardaracıv, maar evenmin kar’ £vip ysıav gewoond heeftl. Hij voor zich had geen begrip van een dergeliijke werking, als bestaanbaar met de volstrekte autonomie van den mensch die hij tot elken prijs begreep te moeten handhaven. Terwijl wij dus daarover niet met hem willen regten, zoo moeten wij toch tevens herinneren, dat zn pogen .om den Christus te begrijpen, op die wijze van zelf mislukken moest. Want vooreerst ligt het voor de hand, dat het volslagen ijdelheid is of men al bij zulk een voorstelling van den Christus het nog wil laten voorkomen, als meende men indedaad dat er in hem iets goddelijks geweest is. Wat in hem is, het eigenlijike wezen van den Christus, komt im- mers met het wezen Gods volstrekt niet in aanraking; het. staat geheel op zich zelf en wordt alleen door zich zelf ge- dreven en bewogen. Op zijn hoogst kan men zeggen, dat er in dat wezen een zekere trek is naar God en naar de gemeenschap van den ÖOneindige daarboven; maar daar God zelf niet tot den mensch kan genaken, zoo bliüjft ook die trek onbevredigd en de mensch van het wezen Gods tot in alle eeuwigheid gescheiden. Wil men nu desniettegen- staande — en ziehier het tweede bezwaar waardoor de antio- cheensche christologie gedrukt wordt — van de eenheid der god- delijke en menschelijke natuur in den Christus gewagen, dan heeft wel ieder daartoe het regt en mag hij zijn regt naar goedvinden gebruiken, maar die eenheid is en blijft van ne- ture ide&el, en heeft geen realiteit in zich zelve. Maar zoo doende wordt ook de Christus als zoodanig een idee, en de historiesche grohdslag van het christendom weör van voren aan ondermijnd en feitelijk geheel vernietigd; zoodat dus wel ın allen deele blijkt, dat althans het antiocheensche systeem var christologie zijn regt van verre niet kan handhaven. Maar niet veel gunstiger kunnen wij over het alexan- drijnsche stelsel oordeelen, bij de beoordeeling waarvan het tegenbewijs op de bekende stellingen der school van Cyrillus zelfs nog gemakkelijker kan geleverd worden. De voorname aanmerking op dat stelsel is deze, dat ook Cy- rillus, even als Apollinaris, met zijn betoog bij het bare 343 docetisme te land is gekomen. Wat de mensch Jezus is bij Nestorius, dat is bij Cyrillus de Logos; de Logos is het eigenlijke agens bij al wat de Christus tot stand brengt, en wat ook met den Christus geschiedt, ’t is wederom de Logos wien het alleen aangaat. Maar de Logos, Cy- rillus erkent het zelf, kan niet geboren worden en ster- ven; hij kan niet toenemen in wijeheid en genade, en alle ontwikkeling is over ’t geheel vreemd aan zijn wezen. De eenvoudige conclusie is dus deze, dat de geboorte van den Logos, als niet volgende uit de wetten der natuur, geen wezenlijke geboorte geweest is; dat zijn sterven, om dezelfde reden, geen sterven geweest is, en dat de ont- wikkeling die bij hem heeft plaats gehad, daar zij even- min als die ligchamelijke feiten van nature plaats had, ook geen ware ontwikkeling kan geweest zijn. Wij zouden dien kring van denkbeelden natuurliik zonder moeite nog verder kunnen uitbreiden, en onze redenering zou overal op hetzelfde neörkomen: het leven van den Logos op aarde, in de gelijkheid van het vleesch der zonde, is geen menschelijk leven geweest en kan geen menschelijk leven geweest zijn, omdat het niet onder de wetten stond waaraan het leven der menschen anders van nature onderworpen is. De Christus van Cyrillus is dan ook even goed als die der Antiocheners, louter een ideöele Christus; ja ik zou haast zeggen, hij is nog minder dan dat, en niet meer dan het product eener toomelooze en losbandige verbeelding En toch ligt in beide stelsels een kiem van waarheid, die, als ze zich maar normaal had kunnen ontwikkelen, gansch an- dere resultaten had teweeg gebragt. Het antiocheensche stel- sel vooral heeft veel waardoor het zich aanbeveelt, en bij dat van Cyrillus allergunstigst afsteekt; maar het lag van den beginne af als onder denzelfden vloek met het systeem der Alexandrijnen, en ’t zou wel een wonder geweest zijn, als zijn productieve kracht onder het gewigt van dien last niet ware bezweken. Het euvel waaraan beide stelsels mank gaan, is wederom het onvermogen om door te dringen tot de kennis van het zedelijk karakter, beide van den mensch en 344 van Dengene Wiens hand hem geformeerd heeft. Bij de Alexandrijinen is God de hoogste physieke magt voor wier oppermagtig gebod alle andere magt moet zwichten; in het stelsel van Theodorus is Hij zelfs nog minder dan dat, en geniet Hij enkel een beperkte magt, die altoos binnen zekere grenzen en aan zekere voorwaarden is gebonden. In een wel niet nieuwe, maar toch zeer eigenaardige ge- daante, vertoont zich het cyrillianisme , of de leer van de ula dücıc, bij Eutyches, den bekenden archimandriet van Konstantinopel. In de hoofdzaak, wel is waar, komt zijn gevoelen geheel met dat van Cyrillus overeen, eh wat men ook daartegen zeggen moge, ’t blijkt niet, dat hunne ver- houding van anderen aard geweest is. Maar daar is toch 66n punt waarop zij van elkander afgaan, en waarop de leerling den leermeester ver voorbij schiet, als wilde hij dezen beschamen. ’t,Is de voorstelling van het ligehaam van Jezus waarover zijj met elkander oneens zijn. Z66 blind was Cyrillus nog niet voor de noodzakelijkheid dat de Christus waarlijk mensch zij, of hij heeft altijd althans zoo- veel gewonnen gegeven, dat het ligchaam van den Logos in allen deele van dezelfde natuur was als dat van een gewo- nen mensch, op gewone wijze geboren. Eutyches daarentegen plagt te beweren, Öörı avSpwrivov owua, ou« avIpwzou; waarmeö hij zonder twijfel heeft bedoeld, dat de assimilatie van het wezen des menschen door de goddelijke natuur, die ook volgens Cyrillus bij den Christus plaats gehad heeft, van dien aard geweest is dat ook de natuur van het ligchaam van den Logos daardoor een fundamentele wijziging onder- gaan heeft, en dat geen enkel attribuut dier natuur als ’t ware op zijn plaats en in wezen is gebleven. De behandeling die de vrome, maar bekrompen denker deswege van de endemie- sche synode van 448 heeft moeten verduren, en de manier waarop diezelfde synode, in het belang der antiocheensche partij, hare handelingen in zijn zaak in der tijd heeft inge- rigt, hebben de schandalen veroorzaakt, waardoor de bekende synode van 449, de zoogenoemde rooversynode, zich zoo be- rucht gemaakt heeft. Die schandalen zelve zijn op hunne 345 beurt de aanleiding geweest tot de handelingen der synode van 451, d. w. z. van de synode van Chalcddon of van de vierde oecumeniesche synode. Vandaar dan ook, dat al wat die vergadering op dogmatiesch terrein tot stand gebragt heeft, zeer kennelijk de kleur der omstandigheden draagt, onder wier pressie, om zoo te spreken, ze in der tijd hare zittingen heeft gehouden. De synode van Flavianus, de endemiesche synode van 448, was wederom teruggekomen op dat besluit, en had, terwijl zii Eutyches veroordeelde, tevens protest willen santeeke- nen tegen de leer van Cyrillus en het ongeoorloofd gunstige onthaal, te Efezus door haar genoten; en de rooversynode had op hare beurt ook dät gestreken vonnis weer vernie- tigd, en aan de zegevierende antiocheensche partij de over- winning voor de tweede maal als uit de handen gewrongen. Toen dus de synode van 451, op keizerlijk bevel, naar Chal- cödon werd ontboden, had zij in uitdrukkelijken last het gepleegde onregt weer goed te maken, en mede te werken, zooveel zij vermogt, dat de onderliggende partij van nieuws in hare eer hersteld werd. Maar die eenvoudige taak werd een zeer ingewikkelde ten gevolge der bestaande dwingende noodze- kelijkheid, dat men ook de aanhangers van het alexandrijnsche gevoelen niet te veel zou verbitteren, en hun geene reden zou geven om zich van de kerk af te zonderen. Dien ten gevolge heeft die vergadering Nestorius en Eutyches veroordeeld, maar Cyrillus, als steunpilaar der regtzinnigheid, in zijn eer gehandhaafd; ofschoon zij voor ’t overige veel meer antio- cheensch dan alexandrijnsch gezind was, en hoewel het symbool waarin zi) haar gevoelen over den persoon van Christus heeft neergelegd, niet veel meer is dan een reproductie, niet van hetgeen Cyrillus, maar van hetgeen Theodorus van Mop- suestia reeds geleerd had. Al wil de eenheid die het symbool verkondigt, zich voordoen als reöel en objectief, 346 gelijk zij behoort te wezen, zoo heeft zij met dat al, van ne- derbij bezien, een zeer subjectief karakter, en staat zij geheel op 6ene lijn met de ideöele eenheid die het kenmerk is van het oorspronkelijke antiocheensche stelsel. Het zij al zoo, dat men te Chalcsedon de bedoeling niet gehad heeft een- voudig tot die leer terug te keeren, en dat men nog iets meer gewild heeft; dat men b. v. bedoeld heeft dat de Lo- gos niet alleen op den mensch heeft gewerkt, maar ook we- zenlijk in en door hem: dit bezwaar blijft toch altijd bestaan, dat het wezen van den Logos onherroepelijk buiten het we- zen van den mensch blijft, en dat de mensch van zijnen kant zich altoos beweegt in hetgeen hij van nature geweest is. Ook die werking in en door den mensch is dus, wat haar wezen betreft, eigenliik een werking op den mensch, geen werking van dynamieschen , maar Op zijn hoogst van mecha- nieschen aard, ja wat meer is, niet eens van mechanie- schen ; want het symbool verlangt uitdrukkeliik, dat de ‘“proprietas utriusque naturae” ongeschonden worde gehand- haafd. Wel ligt het dus voor de hand, dat er volgens het symbool van Chalcddon van geen reöele eenheid sprake wezen kan, en dat het antiocheensche idealisme in datzelfde stuk van nieuws de zege behaald heeft; een feit dat h&m alleen kan verwonderen, die nog niet geleerd heeft dat er geen middenweg is tusschen idealisme en realisme. De syn- ode van 451, die, zoo zij al realistiesche sympathieön ge- had heeft, daarmeö niet voor den dag mogt komen, moest ‚dus wel aan hare leer een idealistiesche kleur geven; maar ’t sprak dan ook evenzeer van zelf, dat zij juist om dat idealisme van haar niet ongerept blijven kon. De strenge alexandrijnsche partij, niet misleid door den schoonen schijn dien de synode had aangenomen, heeft zich op haar ge- wroken omdat zij zoo aan Nestorius en Theodorus de broe- derhand gereikt had; zij heeft zich, sedert dien tijd, gaan- deweg geheel los gemaakt van de katholieke kerk dier da- gen, en zich als een partij georganiseerd die het hare tegen- partiji soms bang genoeg gemaakt heeft. In tweederlei ge- daante heeft zij dien strijd aanvaard, eerst onder de vlag van 347 het monophysietisme, en later onder de banier van het mo- notheletisme: twee namen waarvan de geschiedenis de inhoud is van het derde en laatste tijdvak, waarin het dogma ein- delijk voor goed zijn beslag heeft gekregen. 