title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: De Betuwe , of het oude kwartier van Nymegen , wordt ten Zuiden door de Maas en Kleefsland , ten Digitized by Google G E L D E R L A.iN D. 129 ten Oosten er» Noorden door den Rhijn , en ten Westen door Holland bepaald , beflaande dus het grootfte gedeelte van ’t eiland der Batavieren , wel- ' ke waarfchtjnlijk naar die landftrcek ( Batatrwe , beter land) genoemd zijn, hoewei fotnmigen denken, dat dit den naatn van huri bekomen hebbe. Vruchtbaar is deze ftreck , vooral in koren en frniten. De Tie- ler kerfen-boomgaarden , de appelcn- en peren-boom- gaarden längs de wegen levcren een fchoon gezigt op. I. HET KWARTIER NYMEGEN. Njmegen \ in de wandeling Nimwegen , Lat. Noviomagus , oud- tijds de hoofdftad van het kwartier , en tot 1248 eene Rijksftad, thans nogde voomaamfte en meest bevolkte ftad van Gelderland t daar men haar op 14,000 inwoners fchat. De ligging der ftad is bijzonder aangenaara aan eene bogt der breede IVaal, die hier bijna een infpringenden , regten hoek maakt. De ftad ligt tegen een’ berg , de Hoender- of Huncnberg , wnar- op weleer misfchien de legerplaats der Romeinen ßond , die zij tegen de Duitschen , ter bewaring van den linker Rhijn- oever, hadden opgeworpen. De IVaal toch was toen de breedfte arm van den Rhijn. In dezen berg, vooral te Ubbergen, zijn en worden nog gedurig verfcheidene Ro- tnemiche oudheden , als munten , umen , traanfleschjes , enz. gevonden. Op de hoogte van den berg is de markt, en verder naar den oosckant het in 1797 gedoopte, en in eene zeer fraaije wandeling met fchoone boomen en uitftekende gezigten veranderde Valkhof, hetwelk reeds aan Keizer ka- rel den Grooten ten verblijve verftrekte. Er ftaat daarvan echter nog een oude toren met twee fchoone Korinthische kolommen verfierd, en volgens veler gevoelen nog uic den tijd der Romeinen, even als eene zoogenaamde oude, ka- I pel; Digilized by Google 130 BESCHR1JV1NG DER NEDERL ANDEN. pel ; anderen houdcn die voor her werk der raiddeleeuwcn. Digt daarbij is de toren Belvedere of Schmzigt , van waar nven een uitftekend gezigt op de bogt der Waal-, de Over-Betu- we, de fud, en van achter op den Elter- en KJeeßchen berg, Emmerik , enz. heeft. — Behalven de oudere bele- geringen kwam Nymegen in 1585 door verraad aaij den Her- tog van parma, werd in 158p vergeefs door de Neder lan- den aangevallen, en in 1591 door Prins maurits weder aan den Staat gebragt. In 1672 gaf zij zieh , na een fei beleg, aan de Franschen onder turenne over, die haar echter in 1674 weder ontruimden. Op den 10. Augustus 1678 werd hier de beroemde vrede gefloten, die de rnagt van lodewvk XIV. ten top voerde. In 1702 deden de Franschen weder vergeefs een’ aanval op de ftad, die zij paderhand, op den 7. November 1794, na een zwaar bom- bardement, bemagtigdeo. In Januarij des jaars 1814 verliet de Fransche bezetting met ftiile trom deze ftad , die daarop weder door de Nederlandsche troepen bezet ward. Thans is zy een der voornaamfte boiwerken van den Staat aan de oostzijde; hare uitgebreide vestingwerken echter vereifchen goed onderhoud en eene fterke bezetting. In deze ftad was 00k in de jaren 178Ä en 1787 het verblijf der ftad. houderlijke familie, gedurende de toen malige oneepighe- den. — Het feadhuis , een aanzienlijk gebouw , bevat de fchilderij, waarop het behende Nymeegsche raadfel is afge- beeid, het zwaard (zoo men wil}, waarmede egmönb, ea hoorne in 1586 onthoofd zyn, en voor hetzelve ftaan eenige ftandbeelden van Keizers. De groote kerk , in het hoogfte der ftad gelegen, geeft aan dezelve van verte eene zeer fchilderachtige vertooning. Zij is in 1*73 gefticht, en bevatte tijdens den Romsc/ten kerkdienst dertig nltaren. Op de fraaije groote markt ftaat de hoofdwacht. Nymegen drijfc een’ tamelijken handel met Kleefilatid , enz. voorname- lijk Digitized by Google G E L D E R L A N D. 13t lijk van doortogt. Er rijden hier fnelwagens op Kleef, Arnhem , Utrecht en Amsterdam, en er vaart 00k een ftoomboot op Rotterdam, Dusseldorp en Keulen. In den omtrek der ftad vindt men eene groote verfcheidenheid van wandeiingen ett gezigten , die onlangs door den Heer ten hoet in eeii dpi zettelijk werkje met naauwkeurigheid en ßrtaak befchreVeii zijn. Vooral is de wandeling ten Oosten der ftad naar de dorpen Ubbergen en Beek, beide aan de helling van den Hoenderberg, verrakkelijk, en kunnen mec de Amhemsche partijen wedijveren, zoo dat 00k fommige Holländers hier des zomers htm verblijf beginnen te nemen. Men heeft hier prächtig uitzigten op de Vehtwsche , Eher- en Kleef- sehe bergen, op de Waal , enz. De tOgenwoordige eige- naar van Ubbergen heeft hetzelve door allerlei water werken verfraaid. — Thans loopt hier 00k aan den voet des bergs de nieuwe ftraatweg naar Kranenbtirg en verder naar Kleef7, door eenige Nederlandsche particulieren ondernomen. ' De hoofdfehoutambten Rijk van Njmegen , en La nd tusschen Maas en Waal, maken een’ onregeliaatigen vier-, hock utt, waarvan de beide genoemde rivieren (Ae Waal kromt zieh bij Del naar het zuiden) denoord-, west- en zuid- zijde, en Duitschland ( Kleef ) de oostzijde beflaan. Bennin- gen en Weurt met 1000 zielen; Ewtji (1500), Dees/ met 1 Druten (2700} , Wamel met Leeuwen (3000 zielen) zijn fchout- ambten en dorpen längs den Waaldyk. Dieper landwaarts kt vindt men Horsten met 700 zielen, Balgojen met 370 in- woners, Appelteren (met Alphen en Maasbommcl 2100 in- woners) en anderen. Längs de Maas zijn dorpjes , die men vooral niee naar de Hollandsche moet afmeten, maar die reeds het geringe aanzien der Meijerije vertoonen. Het vlek Batenburg , beroemd als de waarfchijnlijke oude hoofrfJ ftad der Batavieren , het Oppidum Batavorum, is een dorp eu fchoutambt met 520 zielen. Naderhand werti het eene I 2 Ileer- Digitized by Google i3a BESCHR1JVTNG DER NEDERLANDEN. Heerlijkheid, waarvan reeds in 116a gewaagd wordt, en heeft een kasteel. De hoofdfchoutambten Over- en Nedcrbetuwe liggen tus. fchen de Waal en den Rhijn , en zjju eene vlakke ftreek. De voornaamfte dorpen zijn : Eist, aan den grooten weg van Nymegen naar Arnhem, bijna in het raidden tnsfchen beide , telt met de onderhoorigheden 3350 inwoners en is een der oudfte dorpen van Nederland , het welk in de zevende eeuw , onder den naam van Alme of Eliste , door karel martel aan Bisfchop wiLLEBRORD gefchonken werd. Heteren met 520, Drtcl met Randwijk en Hemmen, eene Heerlijkheid van het adelijk geflacht van lynden , met 1 80 inwoners ,- Gent , weleer eene ftad, met Hulhuizen 1100 in- woners, Bemme/, in een vermakeiijk oord, met verfchei- dene aloude ridderkasteelen rondom heuelve, en 2750 in- woners, Lent , tegen over Nymegen, met de vervallene fchans Knodzenburg , Valburg met Herveld 2750 , Ochten of Uchten, aan den Waaldijk (waar in 1827 vier dijkbreuken gevallen zijn), met Ingen 1260, Echteid met 2050, üenden met öp - heusden , midden in de korenlianden , met 2050 in- woners , Ltjnden , de hoofdplaats eener beroemde Heerlijk heid, fchoon kleiner dan de overige dorpen. Nog heeft men Maurik met 2150 zielen (waaronder 00k Eck en Wiety en Zoelen met Avezathen 1500 inwoners, enz. Het hoofdfchoutambt de Tielerwaard is (met influiting van het tot Holland behoorende Gorinchrm) een fchiereiland tus- fchen de Waal en de* Linge, ’t welk flechts ten Noordwes- ten met de Betuwe zamenhangt. De hoofdplaats is Tiel of Thiel, eene tamelijke ftad met 4350 inwoners, aan de Waal, waar die rivier zieh zuidwaarts wendt, zes uren ten Wes- ten van Nymegen, en drie ten Noordposten van Bommel, in een aangenaam oord. De ftad is zeer oud , en beftond althans reeds in de negende eeuw , volgens fommigen reeds kt Digitized by Google G E L D E R L A N D. 133 in de zevende, of zelfs reeds in de vijfde. In de elfde eeuw was zij eene voorname koopftad. In vroeger tijd be- hoorde wei een derde der ftad , die toen grooter was dan nu , aan de Geestelijkheid , doch de oorlogen op de gren- zen en binnen ’s lands hebben haar meer dan eens geheel verwoest. Men vindt er nog twee Hervormde kerken. — Eertijds was zij eene vesting. Door de fcheepvaart op de iVaal is er tamelijk veel vertier. Tot de voornaamfte dorpen in dezen Waard behooren Geldermalsem met Meteren H50, IVaardenburg , dat een * oud adelijk kasteei heeft, inet Neerijnen 900, Op-Ilemert met 800, en Herwijnen met 1550 inwoners, de in 1814 door de Franschen verwoeste dorpen Vuren en Daten bij Gorinchem, enz. De Bommclerwaard , thans een hoofdfehoutambt , is een eiland tusfehen de Maas en IVaal, die zieh bij de on- langs zeer verfterkte ßhans St. Andries vereenigen , dan weder fcheiden , en eindelijk bij Loevestein voor goed ineen- loopen , waar de ftroom den naam van Merwe bekomt. Bom- mel of Zaltbommel , de hoofdftad, met 3100 zielen, drie uren van Tiel, en derdehalf van 's Hertogenbosch, aan de IVaal gelegen, is in 1229 bemnurd geworden. De oorlo- gen der middeleeuwen hebben haar veel nadeel gedaan. De handel is aamherkelijk vervallen, onder anderen door eene zandplaat, die de fcheepvaart zeer belemmert. In 1599 belegerde haar de Spaansche Admirant van Arragon te vergeefs. Sedert de inneming van 's Hertogenbosch in 1629 zijn hare vestingwerken vervallen, en is de bezetting 00k van daar geraakt, ’t welk raede niet weinig nadeel aan de ingezetenen heeft toegebragt, zijnde het getal der hui- zen toen van 900 tot 600 verntinderd. Ook is meer dan een derde van hären omtrek onbewoond, en beftaat uit tuiaen. De Hervormden hebben er eene groo:e kerk met I 3 een’ itized by Google x34 BESCHRIJV1NG DER NE DERL ANDEN. een’ hoogen torcn. De Kanfelier elbert leoninus, door zijae gematigdheid , künde cn beleid , gelijk de Krijgsover- fte maarten van rossum door zijnen woesten aard , moed eu krijgsmansbekwaamheden bekend , waren beiden uic deze ftad geboortig, die van 1810 tot 1813 de uiterfte grens- plaats der Franschc Departementen , buken Holland, eu als zoodanig door eene talrijke en verwoestende fchare tolbe- dienden bezet was. Voorts heefc deze Waard nog de dorpen Driel, een fchoutambt, met 2400 inwoners, Rossem, Aalst , Gamercn, Ndrhcmcrt , Pouderoijcn , en de fchanfen St. Andries en Loevestein aan de oost- en westhoeken van het eiland. De eerfte is in 1599 door de Spanjaarden aangelegd, en thans gchecl vernieuwd, de tweede, op het punt der vereeni- ging van de Maas en IVaal, een nur van Gorinchem , is bekend als vroegere Staatsgevangenis , vooral voor de hoof- den der Staatsche partij in het vaderland , die van daar den Ceheldtiaam van Loevesteinsche fiictie bekwam. Onder deze Staatsgevangencn waren hugo de groot, hoogerbeets, jacob de wrrr, alewjjn , enz. Zij had altijd onder Hol- land gelten, tot een beflnit van den Souverein haar in 1814 bij Gelderland voegde, waartoe zij volgens hare lig- ging 00k blijkbaar behoort. De voonnalige Graaffchappen , thans hoofdfehouenrab- ten , Buren en Katlenburg liggen ten Noorden van den Tie- krwaard, etlichen de Litige , Lek en Betuwe. Beide waren voorheen Domeinen van het thans regerende Huis der Ne- der landen. Prins willem I. bragt Buren door zijn eerfte buwelijk aan zieh , en zyn oudfte zoon , gelijk mede Prins willem V. droegen bij ’s vaders leven den naam van Graaf van Buren. De hoofdftad van dk GraafTchap , Buren , met 1550 inwoners, is klein, en heeft flechts twee (traten, en &ne Hervormde ketk. Het kasteel is voor eenigen tijd ge-. Digitized by Google GELDERLAND. 135 gefloopt. Er is eene goede Fransche fchool. Buurmalsem met noo, en Beusichem met laoo inwoners, zijn dorpen. Bij Jaatstgemelde plaats is een drukbezocbt veer over de Lek. Her GraafFchap Kuilenburg werd door de Sttten van Gel- derland in 1748 aan Prins willkm IV. gefchonken. Kuilen- burg of Culenborch, aan de Lek, is een redelijk ftadje met 4000 inwoners, en is veel levendiger en bloeijender dan Buren. Men heeft er Latijnsche en Fransche fcholen, en nog #1 eenlge ftmilien van aanzien. Met de geweerfabriek , •in 1813 door de Franschen geheel vemiecigd , en naar Luik vervoerd , heeft nogtans de ftad een goed gedeelte van haar beftaan verloren. Kuilenburg heeft twee fteden, die door -poorten van elkander zijn afgefcheiden (de Oude en Nieuwe ftad) , en fraaije wandelingen. Er is thaus eene groote en fraaije Reomsche kerk met drie altaren , waarop tamelijk goe- dc altaarftukken ftaan. : ; De Veluwe , eertyds het kwartier van Arnhem, is doorgaans ;veel minder vruchtbaar dan de Betuwe , om welke -reden zij 00k, in tegenftelling van deze, den naarii Vaalatiwe , of siechte grond droeg. Zij wordt ten Noorden door de Zuiderzee , • ten Ooaten door den JJssel, ten Zuiden door den Rhrjn , en ten Westen door de Provincie Utrecht bepaald. Van de zandige hoogte in het midden vloeijen vele beek- jes af, die koper- en vooral papiermolens aan den gang helpen (welke jaarlijks omtrent 150,000 riem vervaardigen) , en de zoomen van het kwartier , voor- al naar de zuidoostzijde , bij uitftek fchoon en vrucht- baar maken. Te uiidden dezer bekoorlijke flreek, die den naam van V ’eiuwezoom draagt en een hoofd- fchoutambt is, ligt: I 4 Am- I sr*- , - ' • Digitized by Google 136 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Arnhem, met 10,800 inwoners, en dus wel niet de meest bevolkte plaats , maar toch de hoofdftad van Gelder - land, vermits de Staten en de Gouverneur der Provincie, en andere hooge Collegien aldaar hunne zittingen honden. Zij iigt aan den Rhijn , en was eertijds vrij wel verfterkt , al- thans tegen verrasfing beveiligd. Reeds van ouds her was zij bet verblijf der Hertogen van Gclderland . In onze tijden is zij vooral door de beftorraing op den 30. November 1813 beroemd geworden, waarin de Pruissen, met verlies van wel duizend man der hunneu , althans niet minder Franscken deden fneuvelen , en door dit moedig ftuk de geheele Fcr- eenigde Nedcrlanden, toen reeds in opftand, uit het drei- gendfte gevaar verlosten. Er zijn vier poorten, eene Her- vormde Ncderduitsche kerk met een’ hoogen toren , en het graf van Hertog karel van Gelder ; eene andere kerk is in 1809 door Koning lodewuk aan de Roomschen ingeruimd. Nog is er eene kleine Luthcrsche kerk, een fraai Gouver- nementshuis , waar de Gouverneur woont, en de Staten van Gelderland vergaderen : het heeft eene voorpui van vijf ko- lommen , en zes ingangen of deuren. Daartegen fteekt zeer .ongunftig af het nabijftaande , zeer ouderwetfche ftadhuis. Arnhem is merkwaardig als marktplaats der Feluwe en van epn gedeelte der Betuwe , vooral wat de granen betreft : koolzaad, rogge, haver, enz. worden hier in overvloed aangebragt. De handel der ftad beftaat meest in doorvoer, te water längs den Rhijn, en te lande van Duitsckland naar Amsterdam en omgekeerd, ten welken einde geregeld eene postkoets naar die hoofdftad , naar Nymegen en naar Kleef rijdt , mede in vroeger’ tijd eene trekfchuit naar Nymegen , doch thans is de vanrt daarheen niet meer bruikbaar. De ftad is van binnen digt betimmerd , en naar de grootte zeer Tterk bevolkt. Arnhem verdient bovenal wegens harc be- koorlijke omftreken mclding , en wegens de talrijkc prach- ti- Digitized by Google G E L D E R L A N D. 137 tige hoflteden des Celderschen adels (die in deze fcad groo- t endeeis zijn winterverblijf houdt) , waarvan de toegang, volgens de gulle wijze van den landaard , voor een ieder openftaat. Rozendaal, Klarenbgek , Rederoord, Beekhuizcn , Biljoen , enz. zijn door gansch Nederland beroemd. Het nabij de ftad gelegene Sonsbeck is niet minder fchoon. Deze omftreken van Arnhem zijn door den Heer nyhoff onlangs zeer goed befchieven. Te midden dier fchoone landftreek, iets noordelijker dan Arnhem , ligt het dorp Velp , waar zieh vele Holländers, uic hoofde van het aangenaam oord , plegen te onthouden ; deze toevloed is federt de omwenteling van 1813 onge- meen toegenomen , en Help daardoor met een groot aantal nieuwe huizen vergroot: 00k betet er dus de voormalige goedkoopte der levensmiddelen niet meer. Velp behoort tegen- woordig onder ’t fchontambt Rheede , met 4.300 inwoners. Ilet dorp en fchoutambt Brummen telt met Halt 3520 in- woners. Halfweg Arnhem en Zutphen lag voormaals het koninkiijk lustflot Dieren, in 1795 door de Engelschen, die van Bommel af hunnen weg met brandftichting teekenden , vermeid geworden. Westwaarts van Arnhem , 00k aan den Rhijn , ftrekt zieh eene hoogte uit , waaraan de fchoone landgoederen Doode- waard , enz. liggen , verder het aangename Oosterbeek. Wa- geningen, een ftadje met 3350 zielen, en van weinig be- lang. Het betet mecst van den tabak, die daaromtrent groeit. Het heeft ddne Hervormde kerk. Voorheen was Wageningcn eene Hanzeftad. Ten Noorden van deze plaats komt men al fpoedig in de Veluwsche bergen en bosfehen, en in de hoofdfehoutambten Over-, Middel- en IVederve/u- tve; aan de Utrechtsche grenzen liggen de dorpen Scherpen- zeel, met 930 inwoners , eene Heerlijkheid met een kas- teel, Eede , een zeer voornaam dorp, ’t welk met zijn I 5 fchout' / Digitized by Google i38 BESCHRljVING DER NEDERL ANDEN. Tchoutambt (waarin het goedc dorp Lunteren) 5840 inwo- ners telt, bij hetwelk veei boekweit groeit, en een hoog boscli 2 ich verheft : Barneveld, me de eene aanzlenlijke plaats of vlek , dat raet het oude dorp Voorthuizcn en Gar- deren .4600 inwouers bevat, en waar men ruim 5000 bij- ■enkorven telt , die 62,000 Nederhtndsche ponden honig , en 3000 pond was opleveren: Hoevelaken inet 620 inwoners, het voormalige vlek , thans fcad , Nykerk of Nieuwkerk (raet den bijnaam op de Veluwc') , met 5900 Inwoners , en eene ,go#de haven en vaart, een kwartier uurs lang, naar de Zuiderzee , door welken vecl handel op Amsterdam ln ta- bak plaats heeft. Men vindt graan- en moeslanden, en fchoon geboomte in den omtrek , doch vooral veel tabaks- ■land. Nykerk is In de Nederlandsche kerkgefchiedenis bekend door eene zonderlinge dweepertj, welke, omftreeks het midden der vorige eeuw, de hoofden der ingezetencn «an het duizelen bragt. Ten Oosten van Nykerk ligt het aanzienlijke dorp Put- ten, de hool'dplaats van een fchotttambt, met 2000 inwo- ners, en noordoostwaarts van daar het dorp Ermelo met Elspeet , 3000 inwoners teilende, met överoude bosfchen in de nabijheid; aan de Zuiderzee ligt Hardervrijk, eene ftad , raet de onderhoorigheden 4500 inworiers teilende. De Geldersche Hoogefchool, aldaar ln 1647 opgerigt, en na eene lange kwijning in 169a herfteld , was 200 in vermaard- beid , als in aantal der ftudenten, zekerlijk de minfte in de Verecnigde Nederlanden. Nogtans Zijn van daar 00k uitfte- kende vermiften naar de andere Hoogefcholen verplant. Zij werd, tevens met die vgn Franeker, in 1812 door napoleon •vernietigd , in 1815 wel als AthenSutn herfteld, doch in 1818 weder opgeheven. Hier was voorheen 00k de Geldersche munt. De inwoners gendren zieh van visfeherij , verzenden van visch , vooral eene foort van fchelvisch , per as zelfs tot Keu- Digitized by Google GELOERLAND. 139 Keulen , ohder den naäm van verfche visch (00k is de Harder - wijker bokking bekend) ; voorts van de vaarc op Amsterdam , vooral met hout en boter; met fcheepsbouw, kuipen,en het maken van netten. De haven aan de Zuiderzee is flecht, en de fted zoo diep vervallfin , dat totj geene klok meer heeft. Verder noordoostwaarts op ligt het aanzienlijke dorp Doom- spijk, met Oosterwolde 2200 inwoners teilende. Alsdan volgt aan de Zuiderzee Eiburg , een (lad je met 2080 inwo- ners, bekend door den tegenftand, dien het in 1786 aan de S taten van Qelderland bood , en vooral door het voortref- ' felijke Inftittmt van opvoeding, aldaar door den edelen meo- fcbeövriehd, den Ridder van kinsbErgen , gevestigd. — Het gfoodte beftaan der ingezetenen is de visfcherij, de fcheepsbouw , en het verzenden van boter naar Amsterdam. Ook hier wordt de haven al meer.en meer ondiep. Har~ dervijk en Eiburg beide behoorden voorheen tot de Han- zefteden. Vlak oostwaarts van daar, een klein eind wegs yan den JJsscl, ligt het ft ad je Hattem , met nog geene 2000 inwoners, die meest van het tabakspianten en de veehoede- rij beftaan. In Herfstmaand 1786 werd deze ftad, uit hoofde van geweigerde onderwerping aan de Staten van Gelderlandy door troepen bezet , hetwelk de toenmalige on- lusten aanmerkelijk tierzwaarde. Men vindt aldaar thans het uitmuntende Inftituut van opvoeding van den Heer j. van wijk roelandsz. , die ook bekend is wegens Zijne verdienten ömtrent de aardrijkskvmde. Heerde en Eepe zijn twee zeer ainzienlijke dorpen aan de oostelijke afhelling der Veluwer bergen, het eerfte (met Kargten) heeft 3100 inwoners, en een ruira marktveld met lindebooraen, het tweede, met de onderhoorigheden , 4200 zielen , waar hop geteeld en fchapen geweid worden. Onder hetzelve behoort ook Vaassen , ’t welk (zoo als veelal in dit kwartier) papiermolens heeft. Al- daar is ook het beroemde Inftituut van den Heer van niel. Te Digitized by Google i4o BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. Te midden der Feluwe is her ftarelijke Soerensche bosch , en bij hetzelve het fraaije koninklijke lusthuis het Loo , ’t welk aan de vorfcelijke familie van oranje, federt Koning willem III., die hetzelve geheel deed vemieuwen, veelal ten zomcrverblijve geftrekt heeft. Na de omwenteling van 1795 was het deerlijk vervallen, door de vreemde troepen tot barak en ftal gebruikt, aan fchoone fchilderftukken bal- dadig de oogen der beeiden tiitgeftoken , enz. , doch het werd onder Koning lodewijk napoleon weder in bewoon- baren ftaat gefteld, en dient des zomers veelal ten verblijve voor Hunne Majesteiten. Het Domein, 160 morgen groot, is met vcle waterwerken en wandeldreven verfierd. Nabij hetzelve is het aanzienlijke dorp Apeldoorn of Appeldoom , een fchoutambt , met de omliggende pLiatsjes 5850 inwo- ners uitmakende , waar men vele papiermolens vindt. Tus- fchen het Loo en Zutphen heeft men het groote dorp Fernst , een fchoutambt, met 5600 zielen. Het voormalige GraafTchap of kwartier van Zut- phen ligt aan de overzijde van den IJssel , en grenst ten Westen aan die rivier , ten Noorden aan de Pro- vincie Overijssel , ten Oosten en Zuiden aan Duitsch- land ( Munsterland en Kleefsland'). Er zijn eenige veenen van flechte turf, die weldra zullen uitgeput zijn , op de kleigronden redelijk graangewas , en goe- de weilanden. Echter beflaan de plasfen en heiden te veel plaats, om het land doorgaans vruchtbaar te noemen. De hoofdplaats is Zutphen , aan den ljssel, alwaar deze het riviertje Berkel ontvangt. Deze ftuti was voorheen eene goede vesting, en leed ontzettend in de Spaansche oorlogen. In 1572 voor de Staten ingenomen zijnde, werd zij in dat- zelfde jaar door alva’s benden heroverd, die daarin een tjs. Digitized by Google GELDERL AND. 141 ijsfelijk bloedbad aanrigtten , en in 1583 op nieuw door de Spanjaarden ingenomen en geplnnderd. Het Gemeenebest trachtte in 1584 en 1586 tot driemalen toe vergeefs de (lad te winnen, die in 1591 , na een zeer kort beleg, aan Prins maurits overging, en federt geen’ aanßoot leed tot in 167a, toen de Franschen haar zonder (lag of ftoot be- magtigden. Ook in 1813 ging zij, na luttel tegenweer, aan de Pruhsen over. Het gecal der inwoners wordt op bijna 8500 begroot. Hare uituemende ligging en bekoor- Kjke omfcreken zijn door den kundigen martinet in des- zelfs Katechismus der Natuur onverbecerhjk gefchetst. Zij wordt door de Berkel in de oude stad ten Zuiden , en de vieuwe ten Noorden verdeeld, Het ßadhuis is een zeer ond gebouw, en naast hetzelve de kamer der voormaiige Gedeputeerde Staren van dit kwartier. De Nederduitsche Hervormden hebben hier twee kerken, waarvan de groote door hare netheid en oudheden vermaard is ; voorts is er eene Luthersche, Rootnsche en kleine Doopsgezinde gemeente. De koophandel was er ouddjds veel aanzienlijker dan thans , nvt zij nog eenige looijerijen , run-, vol- , olij- en papiermolens heefu Zutphen behoorde onder het getal der Hanzefteden. Het platte Jand van dit kwartier is verdeeld in de hoofjfchoutambten Doesburg p Zevenaar , Deuti- ehern? Breedevoort , Borkulo en Lochern. Doesburg , eene kleine doch ßerke ßad, ligt mede aan den ljssel , bijna ten halven wege tusfehen Zutphen en Arnhem , tegen over Dieren op de Feluwe. Vele houden den naara der ßad afkomßig van den beroemden drusuS nero, ßiefzoon van augustus en broeder van tiberius, * die ook den Nieuwen ljssel, welke zieh hier met den Ou- den vereenigt, die uit Munsterland komt, uit den Rhijn zou afgeleid hebben, gelijk men ook de Does bij Leyden van Digitized by Google 14» BE5CHRIJVING DER NEDERLANDEN. van dezen Vcidheer meent genoemd te zijn. In 1585 werd de ftad den Spanjaarden verradcn , doch in het volgende jaar door leichter hemomen , die er veei moedwil pleeg-t de. Sedert verfterkte haar Prins maurixs. Zij viel in 167a den Framhen in handen, en werd in 1813 door de Pntiuen met ftorm veroverd. De ineesce ingezetenen ge- n^ren zieh hier van den landbouw en veeteelt ; hun getal bedraagt 2570. Ten Zyklen van Doesburg liggen de weleer Pruissische plaatsjes Zevepttr of Zevenaar , met 2800, Humen met 9530 inwoners, en Malburgen, door önderfcheidene ver- dragen , en laarflelijk door het JVeeHer Congrcs aan de Afc- dprlandcn afgeftaan ; alsmede , vlok aan de, Kleefiche grenzen , het GraafTchap ’s Ueercnberg , waarvan de hoofdplaats van dienzelfden naam 850 inwoners, een Roomschgezind Semi- narium , en bevaHige omftreken heeft. Deutichem of Dcutekom, drie uren ten Zuidoosten van Doesburg , aan den Ouden IJssel gelegen , bevat 1700 inwo» ners. De vestlogwerken zijn geheel vcrvallen. Men vindt hier eene ijzermolen , waarin men kogels , enz. giet van ijzer , ’t welk in dit kwartier gevonden wordr. Iets vorder zuidoostwaarts aan dezelfde rivier ligt het ftadje Burg of Borg, met 660 zielen, waar men veei bijen aantreft (bij fbmmige boeren wel 150 korven) , en waar de postkoets van Arnhem - op PFezel vertoeft; verder op de dorpen Pinxperlo. met 1700, en Aalten , een fchoutanjbt , met 5000 inwoners , hiertoe behoort 00k het ftadje Bredevoort; het aanzienjijke dorp en fchoutambt IFintcrmjk heeft 6550 in- woners, waaronder eenige gegoede Doopsgezindeu. Dit dorp handelt veei in lijwaten, en heeft linnenbleekerijen, Het ftadje Uchtenvmde , nabij de groote veenen , met een flot, telt 3200 inwoners in zijn fchoutambt; de ftad Grol, eigenhjk Croenlo, heeft 2000 inwoners; zij is vermaard ge, wor- Digitized by Google GELDERL-AND. 143 worden door de Spaanschc oorlogen, wanneer zij de 00s. telijke voormuur van den Staat, en een gedurige twistappel der ftrijdende partijen was, zijnde in 1581 den Spaanschen in handen gevalten, door Prins maurits in 1595 vergeefs belegerd, in 1597 gewonnen, in 1606 verloren, doch in 1637 door Prins fredertk hsndrik herwonoen, hetwelk oe croot tot een gpfchiedkundig verhaal , en vondel ftof gaf tot een zijtier fchoonöa heldenzangen. In 1672 viel zij nog eens in. handen dpr Munstcnchen. Zij heeft eenige fabrieken, onder anderen van lijm. Het dorp of vlek Etber- gen , noordwaarts op aan de Berkel , is een fchputarabt met 4260 zielen; het ftadje Barkclo met 1240, is een fchoutambt met 3000 zielen en heeft eene groote paarderiftoetcrij ; Ncde, een fchoutambt, met 2200 zielen; het ftadje Lochern, met 1550 inwoners , aan de rivier Berkel, heeft in de nabijheid op den Lochetmchen berg doorfthijnend qunrtzkristal , hetwelk met» in vroegere tijden voor fporen eener zilvermijn hield. — Vörden, een uur van . Zutphen , heeft 250» inwoners.- Bij het dorp Almen, niet verre van Zutphen, ftaat het oud adelijk kasteel, het Hqia te Eeze en het Huis te Voorst. Het behoott tot het. fchoutambt Garssei, met 2350 inwoners, Het dorp JVarmveld, nog nader bij Zutplm, heeft 1750 inwoners onder zieh. In de kerk ziet men de prächtige graftombe der (J raven van aujemarle. — > Landwaarts in, op de hoogte van Zutphen en Docsburg , liggen de aanzien- lijke dorpen Roerlo, in het korenland, met een flot en 1630, de dorpen en fchoutambten ZeÜtem met 2550, Steen- defen met 2820 , en Hengelo met 2900 inwoners. . 1 . , • • f , .* .* ; | . ! t I < . * * . . . ■ V ■ i • * • ■ t • VI. Digitized by Google 144 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. VI. DE PROVINCIE LUIK. Dit gewest (onder de Franschen Departement der Ourte ) grenst ten Noorden aan Limburg , ten Oos« ten aan het Pruissische Groothertogdom van den Nederrhijn , ten Zuiden aan Luxemburg en Namen , ten Westen aan Zuid ~ Braband . Het ftrekt zieh meest in de lengte van het Oosten naar het Westen uit. Dit land bevat eigenlijk het middellluk van het voormalige uitgeftrekte Bisdom Luik , het meercndeel van het voormalige Hertogdom Limburg , en de Abdij van Stab/o. De Abdij Malmedy is tlians aan Pruissen afgeftaan. ; De grond is vrij bergachtig , vooral op den linker, oever der Maas , zljnde eene voortzetting van het groote gebergte der Ardennen ; längs de Maas tus- fchen Namen en Luik treft men heerlijkc natuurtoo- neelen aan , die de beroemde Khijnstreken weinig toe- geven : eene fchilderachtige afwisfeling van rotfen , bergen en dalen. Omftreeks Luik vindt men die vermaardc fteenkolengroeven , welke de Nedcrlanden en omliggende gewesten voorzien , en de Engelsche van Newcastle wel niet evenaren, maar toch nabij komen. Ook aan andere voortbrengfelen van het mineraalrijk , zoo als marmer, andere (leenfoorten , minerale bronnen van eene uitnemende geneeskracht , koper, lood, kalamijnfteen , voornamelijk ijzer, is overvloed. Er groeit omftreeks de hoofdftad eene . foort Digitized by Google L U I K. »45 foort van vvijn , die cclitcr niet van de beste is , en flechts door eene bedriegelijke kunstbewerking ondcr den naam van Champagne - cn liourgondie- wijn ver- kocht wordt ; 00k veel hop , die de brouwerijen ver- levendigt. Dit alles bevordert ongeraeen de nijver- heid des Luikenaars , die eene menigte fabrieken bezit, onder welke de geweerfabrieken in de hoofd« ftad wel de aanzienlijkfte zijn. Geheele dorpen be- ftaan van fpijkerfabrieken. — De Luikcnaar heeft met den Franschman grootendeels de levendigheid , vin- dingskracht, geestigheid, vlugheid, krijgshaftigheid en mindere vooringenomenheid tegen het nieuwe gemeen, die hem zoo aanmerkelijk onderfcheidt van zijne naburen, waar de Nederlandsche bedaardheid zieh meer openbaart ; iets , waartoe 00k wel het meerdere gebruik van wijn boven bier in Ltiiherland kan bijdragen. - Geheei anders is de aard zoo wel der landftreek als des volks , wanneer men de Maas naar den reg- ier-oever overfteekt. Men ziet niet meer zulko hooge bergen , zulke wclbewerkte fteen- en raetaal. groeven, maar wel bekoorlijke valeijen, met beval* lige boerenwoningen en grazende kudden, of gol- vende korenlanden prijkende ; in plaats van den ru- wen . mijnwerker of finit den welgefleldcn landman en veehoeder. In plaats van het aambeeld des fmits hoort men er het fpinnewiel of het weefgetouw. Immers , het oude Limburg is een der meest gezegende oor- den van ons vaderland, en waar de welvaart, hoe- wel niet zoo groot als in Holland of Vlaandcren , bij den landman vrij algemeen en evenredig verfpreid K is. Digitized by Google 1 46 BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. is. De boef maakt er, behalve de beroemde kaas , die hem de melk zijner kudden oplevert , zelf zijne kleederen, fpint wol, enz. Men vindt hier wit het mineraalrijk kalamijnfteengroeven , doch de laken- en andere fabrieken in het Limburgsche en Luiksche op den regter-oever der Maas zijn bovenal van het uiterRe belang (voor eenigen tijd hielpen de lakcnfabrieken wel 30,000 menfchen aan brood), en dit gedeelte der Provincie , waarin zieh 00k de veel- bezochte badplaats Spa bevindt, is een der belang- . rijkfte oorden des Koningrijks. Ten Zuiden van het gewest Rrijken de onvruchtbare Ardennen voorbij : ten Noorden is het land vlak. Het getal der vrucht- bare landen wordt 37,400 Nederlandsche bunders gerekend. Luik is een overoud Bisdom, tvaarvan de zc- tel voorheen te Tongeren was, doch de Bisfchop Hubert befloot in 710, uit eerbied voor de mar- telplaats van zijnen voorzaat lambert , op dezelve eene kerk te Richten, en er zijn verblijf te nemen. Dit gaf den oorfprong aan het tegenwoordige Luik , en het nieuwe Stift werd, volgens de meening dier tijden , dat het verrijken van kerken en kloosters te- gen eene menigte zedelgke deugden opwoog, door karel den Grooten en latere Keizers zeer aanzien* lijk verrijkt. Allengs werd dus het Graaffchap L002 , het Mdrk graaffchap Franchimont , het Graaffchap Hesbaye, zelfs het Hertogdom Bouillon (door god- frieq, daarna Koning van Jeruzalcm , aan het Stift verpand) aangewonnen. In het midden der veertien- de eeuw , die algemeene tijd van woelingen en fcheu- rin~ Digitized by Google L U I K. 147 ringen in Ncderland , begonnen de Luikenaars zieh tegen bannen Bisfchop te verzetten, welke op- Banden ledert meermalen herhaald werden. Hevige oorlogen met den beruchten Hollandschcn jan van beijeren, vrouw jacoba’s oom, over de opvol« ging in het Bisdom , en vooral de worBeling tegen den magtigen karel den Stouten , waren in de vijf* tiende ecuw zeer noodlottig voor Luik, hetwelk. door gemelden Hertog bijna geheel verwoest werd* De zware onlusten in de eerfte helft der zeventiende eeuw eindigden ten voordeele van den Bisfchop , die de Bad met een Hot zocht te breidelen, en in 1684 met Fransche hulp andermaal zegepraalde. Doch , gelijktijdig met de Fransche omwenteling, brak d? langbeteugelde volksgeest hier uit; Pruissen zond troepen naar Luik , doch riep dezelve eerlang terug. In 1791 behaalde de Bisfchop, door Ooslcnrijksche hulp, wederde overhand, doch werd in 1794, onder algemeen gejuich der hier wezenlijk verdrukte bur* gerij, door de Fr arischen verdreven. Van d4är, dat de Luikenaars aan de beginfelen der omwente» ling en aan Frankrijk doorgaans zeer gehecht ble- ven. In 1814 bleef het land een jaar lang door de Pruissen bezet. Limburg was voorheen een Graaflchap , doch werd, in het laatst der elfde eeuw, een Hertogdom. Na het uitBerven der regte lijn van deze Hertogen had er gefchil tusfehen de Graven van Berg cn Gel- der over de opvolging plaats. Berg , zieh te zwak gevoelende , verkocht zijn regt aan den Hertog van Br ab and , die in ia88, in den flag bij Woeringcn , K 2 ' den Digitized by Google 148 BESCIIR1JVING DER NEDERLANDEtf. den Graaf van Gelder gevangen nam, en tot den afftand van zijn regt op Limburg dwong. Sedcrt blcef Limburg fteeds met Braband vereenigd, doch werd in den Munstenchcn vrede tusfehen Oostenrijk en onzen Staat verdeeld. Luik zendt zes Afgevaar- digden ter Algemeene Statenvergadering , het heeft zeven Reden, driehonderd negentien landgeineenten , en vier plattelandsdistrikten , Luik , Vcryicn , Hoey of Buy , en Waremme. I. DISTRIKT OF ARRONDISSEMENT LUIK. Luik , Hoogd. Lüttich , Fr. Lüge , Lat. Leodium , eene groote en aanzienlijke flad, voorheen de zecel van den Vorst - Bisfchop , en , niettegenfEaande het verlies van dit Hof de inwoners van 80,000 op 53,000 heeft doen ver- minderen , vinden dezen nog een goed beftaan in de vele fabrieken. Voor bijkans dertig jaren waren er flechts twee fabrieken , en thans in de Provincie Luik wel tweedui2end. Deze fabrieken zijn : geweren van allerlei aard , fpijkers , ander ijzer* en koperwerk, fioommachines en fabriekvverk- luigen , eene gefchmgicterij , veiligheids - lampen voor de mijtien , wolle goederen (lakens , flanellen , foldaten - klee- deren, enz.) 5 gaas, papier, fchrijfpennen , fnaren, draad- trekkerijen, kramerijen, ammoniak- en epfoms-zout, vitri- ool , zink , vijlen , cichorei ; voorts drijft men handel met fteen- kolen , die , uit de omliggende bergen gehaald (dagelijks wel een millioen ponden) , en onder anderen fterk naar Holland vervoerd worden, marmer, aluin, bismuth , lood, enz., voortbrengfelen van den eigen grond, even als het ijzer, *t welk men hier op de voor t reffe] ijkfte wijze weet te bewerken: 00k wordt hier veel bier gebrouwen, fniker geraffineerd en leder bereid. Luik Digitized by Google LUIK. 149 Luik was voorheen bevestigd, doch kan thans geen be- leg meer doorftaan ; 00k is het kasteel op den St. tVal- burgs berg, die ten Noorden der ftad ligt, geliecht. Aan de afhelling van dien berg , tot aan de Maas, ligt de oude of bovemtad: de nieuwe , of benedemtad, ligt gedeeltelijk op een eilaud in die rivier, gedeeltelijk aan de over- of oostzijde, en, benevens de voorftad Amcrcteur , aan den voet des bergs Cornillon , zoo dat de geheele (lad eene laagte tusfchen de twee genoemde bergen bdlaat, en daardoor naauwe en min bevallige (traten heelc. In de bovenftad vindc men het voormalige bisfchoppelijke paleis , hetwelk tevens tot vergaderplaats der Scaten des lands dien- de. Ook het ftadhuis, de hoofdkerk van St. Paulus , fraai mec marmer en verguldfels verfierd, bet oude JezuTten- •collegie, waarin naderhand een Lycgum gevestigd is, zijn aanzienlijke gebouwen. Luik is onder de Fransche regdring ' tä/* ^ de zetel geweest eener Academie , van een Atlscneum der d’SA. kuntlen , van een B':sdom , van drie regtbanken , en een Jteizexlijk Geregtshof, hetwelk zieh over vier Departe- menten uitftrekte, en waardoor men den Luikenaren het gemis van het Hof trachtte te vergoeden. Thans woont hier de Gouverneur, de Staten vergaderen in deze ftad, en zij is de zetel eener fterkbezochte Hoogefchool , die reeds een uitmuntend akademisch gebouw, en vele andere wetenfehappelijke inrigtingen bezit. De Protestanten heb- ben er thans ook eene kerk en vasten Predikant. Nog telt deze ftad eene menigte fonteinen, twaalf pleinen, tien aan-. zienlijke voorfteden , negen poorten , en zeventien bruggen , waarvan de fchoonfte , de boogbrug Qpont des wehes ) , zeer lang en breed is. Haren oorfprong rekent de ftad uit de achtfte eeuw. Zij leed in 1468 zeer veel van de JSourgondiers , en in 1691 veel door een bombardement van de Franschen , ’t welk onder anderen het ftadhuis ver- K 3 niel> Digitized by Google 15° BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. «ielde (dat eerst in 1714 herbouwd werd). In 1700 v?erd Luik door de bondgenooten ingehomen (het kasteel teil Noorden ftormenderhand) , omdat de Bisfchop de Fransche partij gekozen had. In 1790 bezetteden haar de Pruissen , doch verlieten haar fpoedig ; dan in 1814 werd zij mede door hen bezet, en bieef onder hun beftuur, tot zij in Junij 1815 aan het Koningrijk der Nederlanden werd afge- llaan, nadat kort te voren de grijze Maarfchalk blucher aldaar in dringend levensgevaar geweest was, door eenige ©proerige Sakscrs. De inwoners hebben vroeger den naam van een woelziek volk gehad. Hunne taai is een zeer ver- basterd en otiverßaanbaar Waalich , misfchien uit Celiisch en Romamch gemengd. /ins et Giain , met 3500 inwoners en eene fteenkolen- mijn ; Awtrs , met eene aluinmijn en 1000 inwoners; Aj- watlks , met 1350 inwoners en ijzerfmederijen , Chaudfbntai- ne, in een heeriijk bergachtig oord, met eene marmergroe- ve , minerale bronnen , ijzerhamers , wapenfabriek en kra- merijen, met Chemie 1460, Grande Flemalle met 1060, Herstal met 5400 inwoners en kolenmijnen; Seraing met 2050 inwoners en eene groote fabriek van ftoom- en andere werktuigcn , waarin wel 1000 menfchen werk vinden ; Trem- bleur met 1 550 , en IVandre met 2200 inwoners. 2. DISTRIKT OF ARRONDISSEMENT VERVIERS. Fenders, aan deh regteroever der Maas, voormaals eene Luiksche plaats op de grenzen van Limburg , aan de rivier de IVceze , met 17,000 inwoners (zoo men de digtbij ge- legene plaatsjes Ilodimont , Franchimont en Ensival medere- kent), was tot in 1651 een vlek , doch werd toen , uit hoofde harer gehechtheid aan den Vorst-Bisfchop , alsmede der toen reeds bloeijende iakenfabrieken , tot eene ftad ver- heven. Thans zijn deze laatfte tot eene aanmerkelijke hoogte ' ' ge- Digitized by Google L U I K. i5* gtfrezen, en h ebben zieh gedeeltelijk met het verval der Lejduhe fabrieken bevoordeeld. Men verzendt de Vervier- s che lakenen door gekeel Europa. De werktuigen, tot die bereiding gebezigd, zijn voortreffelijk. Hinderen, van de vijf jaren af, worden tot de fabrieken gebezigd. Verfchei- dene fabrikeurs worden voor bezitters van millioenen ge- houden; doch er zijn, gelijk in alle fabriekfteden , vele armen. De werkzaamheid is zoo groot , dat men er zelfs geene koflijhuizen heeft. Nog vindt men er vollersaarde, bereidt fterk water, vitrioololie , en zwarte zeep. De ft ad ligt in een dal met bergen omringd. Men wil, dat de hoofdkerk in den jare 800 door ooier den Deen, be- roemden Paladjn van karel den Grootcn , zou gefticht zijn. Ook de Hervormden hebben hier eene kerk , en er is eene regtbank van koophandel. * Limburg, de voonnalige hoofdftad der Provincie of van het Hertogdom van dien naam , is thans deerlijk vervaUen , gelijkt veel naar een dorp en is zeer klein, bevattende niet meer dan 1800 inwoners, twee poorten en iint ftraat, be- halven de voorftad Dolhain, die grooter is dan de ftad. Zij ligt op een* berg aan den voet der rivier Weeze. Het kas- teel is in 1 677 door de Franxktn, die de ftad twee jaren vroeger hadden ingenomen, geflecht. In 1702 ging de ftad over aan den Hertog van marlborough. Voorheen woontie hier de Gouverneur der Provincie. Epen of Eupen, Fr. Neau, overtreft Limburg verreweg in grootte en aanzien , en heeft verfcheidene goede iaken- fabrieken , die meest aan Framche Hervormden toebehoo- ren. De plaats ligt in eene ‘boschachtige landftreek. Deze plaatfen behoorden voorheen aan Ooucnrijk , de volgende tot Staats-Limburg , of het land van Overmaze. Dafein of Daelhem , een ftadje, waarvan het kasteel ge- floopt is. Er zijn hier wolleweverijen. K 4 01- Digitized by Google >15* BESCIIRIJVING DER NEDERL ANDEN. Olne of SOlne , op de helling van een’ berg, in Wiens wibmirfchap men kanrden bouwt; in den omtrek zijn nagel- fmederijen, geweerfabrieken en eene fteenkolenmijn. Het bevat met de onderhoorigheden 3550 inwoners. Herve , waar men de beste Limburgsche kaas maakt, met 2900 inwoners. Spa, een aanzienlijJc vlek, met 3140 inwoners, drie uren van Limburg, en zes van Luik, mede aan het riviertje de Weeze , ’t welk men des zomers droogvoets kan doorgaan , en in een zeer onvruchtbaar en afgelegen dal , waarheen de weg alles behalven gemakkelijk is , doordien men fteile ber- gen en rotfen over moet. En toch is deze plaats eene der mcest bezochte in Europa, uit hoofde harer uitmuntende minerale wateren, welke met die van het naburige Aken wedijveren in geneeskracht , en 00k verzonden worden. Er zijn vier hoofdbronnen, waarvan de Pouhon of Markt- bron, met een opfchrift van peter den Grooten, de voor- naamfte is, die, zoo men wil, na de aardbeving van 1692 overvloediger geftroomd, en een’ krachtiger fmaak beko- men heeft. Dadr is 00k de groote verzamelplaats der brongasten , wier getal federt de Fransche omwenteling en den vreesfelijben brand van 1808, die bijna tweehondcrd huizen vemielde , verrainderd is. De fpeelzucht , die hier onder de brongasten heerscht , doet in het zedelijke en aan de bezittingen meer nadeel, dan het water aan hunne ge- zondheid voordeel verfchaft. Er worden hier vele fnuiste- rijen in hout vervaardigd. Theux , een vlek , alwaar men uitmuntend marmer graaft , heeft met de onderhoorigheden 3500 inwoners. Stab/o, Fr. Stavdot, voormaals de hoofdplaats eener Ab- dij , waarvan de Abt onmiddelijk Rijksvorst was. Hier zijn zeer goede looijerijen voor zoolleder, en eenige Iakenfa- brieken van weinig belang. Men telt er 3500 inwoners. Di- Digitized by Google L U I K. *53 Dison met 3000, Ensival met 2400, Lambermont met 1100, Pol/eur met 1150, en Rec'tain met 1200 inwoners. 3. DISTRIKT OF ARRONDISSEMENT HOEY. 