title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: van mij alleen maar versochte, daarvan ouverture aan S. Ht ende U W. Ed. gestr. te willen doen, ende dat verders bij deselve ende bij den Staat te overwegen stondt, off sij konden goedtvinden de propo- sitie deswegen aan Sweden te laten doen ; waar omtrent naa sijn oor- deel oock niet veel difficulteijt bij deselve soude können werden ge- maeckt, vermits het behoorde te werden aangesien eerder te suUen strecken tot avantagie als tot naadeel van hoogstged. Croone, bij al- dien deselve door 't cederen van de voorn. plaetse het overige van 't Coninckl. Pomeren in meerder verseeckeringe konde stellen; dat van soodanige cessien wel exemplen te vinden waaren ende onder andere, dat de Croon ende de Republique van Polen bij 't maken van de man op sijne eijgene kosten tot assistentie van die Croon in Pommeren te senden, soo dickwils als hetselve vijantlijck soude werden geattacqueert. S. C. D. versochten op 't alderhoogste de acceleratie ende 't secreet van 't ge- heele werck ende dat de bovenstaande alternative wegens de cessie van Stetin door den Staat quasi proprio ductu aan Sweden mochte werden geproponeert. Dogh in- dien 't selve bij de Croon Sweden geen ingressie mochte vinden ofte dat H. H. M. difficulteijt maackten, om haar daartoe te laten gebruijcken, soo soude S. C. D. met een somme van 500,000 Ed., in extinctie van alle sijne pretensien op den Staat op reedelijcke ende lijdelijcke terminen te betalen, contentement nemen. k Der Kurfürst fordert Abtretung Stettins. 721 Welauische Tractateu *) aan S. C. D. wel hadden opgedrageu ende ge- cedeert de Souverainiteijt van 't vorstendom Pruisseii, waarbij die Croon boven 't Dominium directum meer als 200,000 Rd. jaarlijx quam te missen , . .; dat Pommeren voor den Churfurst sijn Meester soo goedt als open lagh, ende selfs liet meerendeel van de Burgers van Stetin nogh onlangs aan den Commandant daartoe gesommeert sijnde ge- weijgert hadden te verklaaren, van datse haar tegens S. C. D. sullen upponeren, inval haare Stadt door desselfs waapenen wederom moghte werden aaugetast, dogh dat S. C. D. sigh van deese groote avantagieu niet hadde willen praevaleren door middelen, die veellicht de rüste ende vreede in de Christeheijt souden hebben können troubleren; dat bij aldien dien bekenden steeu des aanstoots (soo 8. W. Ed. de Stadt van Stetin beliefde te noemen) eens uijt de wegh genomen was, als- dan in 't toekomende een bestendige ende euwichdurende vrunt- ende goede nabuijrschap tusschen die Croon ende S. C. D. was te hopen ende te verwachten; dat voorsichtige Piloten haar dickwils van een gedeelte van haare ladinge ontdeden, om daardoor de rest des te beeter te conserveren; dat niet tegenstaande d' Heere Meijnders eernstigh was gelast, gcdurende sijn aanwcsen tot Hamburgh') de Fransse ende Deensche Ministers van 't ondernemen van alle feijte- lijckheden op 't alderkrachtigste te dehorteren, men echter door 4 ä 5 distincte adviseu met de jongste i)08t van daar seeckere naaricht be- koinen hadde, dat den Coningh van Vranekrijek voornemens was, een vloot van 14 a Ib capitale Oorlochsschepen in de Oost/ee te senden, producereude hij Heere Fuchs venolgeus diverse brieven selfs van die geene, die metten eersten Intendant van de voorsz. Fransse vloot, die bereits te post ten tine voorsz. tot Hamburgh aangekomen was, hadden gesproocken, welcken Intendant oock alrede lo ä 12 van de gercnomnieerdste Lootsen, alle omtrent het Cattegat ende de Hondt •»eer ervaeren, aangenomen ende d* Elve afgesonden hadde. Gem. Heere las mij onder anderen mede voor een extraet van de jongste relatie van d' Heere Meijnders aan 8. C. D. uijt Ham- Imrgh geschreveu, houdende dat d' Heere Bicrman vau Ehren- Hfhildt S. W. Ed. in een visite dit naavolgende discours haddo u'cvoert: „Dat Vranckryck niet gesindt was, syne (fcallieerde te abun- •lonncren ende op te »cliieten, konde men onder andere wel voorna- iiientlijck beupeurcn uyt het proiut senden vau een vloot va« 14 capitale ') Vom lU. 0rpi. l(i&7. H. oben p. 112. Tufondurf VI. 78. •) Auf der Conforcni mit den l.rnm.-. i.w.i.r wi, .,».„,.,;., i m:»- « 16. Jaoi. Drojten III. 8. 7&1. Il«i«r. lur Gt« K<irfttr«t«o. lU. 40 •J'22 ^■^- Verhandlungen über eine neue Coalition. Oorlochsschepen, die bereits in zee waaren ende metten eersten längs de cust van Holsteijn stonden te konien; ende wat deselve vervolgens geintentionneerdt waaren te doen, konde men uijt het aannemen van ervarene Lootsen omtrent het Cattegat ende de Sont genoegsaam af- nemen." Nopende de redenen, waarom den Churfurst sijn Meester niet goet- gevonden liadde, van de voorsz. alternative wegens Stetin in den Hage mondelingh eenige ouverture te laten doen, seijde S. W. Ed. sulx ge- schiedt te sijn uijt een vertrouwen tot den Heer vanAmerongen ende omme voor te coraen, dat die sake niet ontijdigh mochte komen te esclatteren, maar ten eijnde deselve buijten kennisse van de Fransse ende Deensche Ministers getracteert moghte werden, met welckers des- seinen deselve veel licht niet en moghte convenieren. Ick hebbe derhalven niet langer können afwesen, de gereitereerde begeerte van S. C. D. hierinne naa te komen, om daarvan aan S. Ht ende U W. Ed. gestr. in secretesse te berichten, die naa haare be- kende wijsheijt ende voorsichtigheijt best sullen können oordelen, wat daaromtrent gedaan ofte gelaten sal dienen te werden. Ick ben in 't seecker beriebt, dat d' Heere Cantzler Brandt, die van wegen deesen Churfurst in 't verlede jaar als Af gesandte naa Stockholm is gedepe- scheert geweest, bereits doemaals in mandatis soude gehadt hebben, de cessie van Ötetin bij de Ministers van dat Hoff onder de handt te sonderen tegens eenige plaetsen in 't Churfurstelijcke Pommeren, soo men deeser sijdts genegen was daartegens wederom af te staan, maar dat die voorslaegen doemaels weijnigh ingressie hebben gevonden. Watter van sij, wete niet, dogh meijnen eenige van de versienste, dat den Staat dat werck voor eerst niet plat van de handt behoorde af te wijsen, maar liever eenigen tijdt draegende te houden (insonderheijt soo lang de apparentie blijft continueren, dat Vranckrijck een vloot in de Oostzee sal senden), waardoor de Fransse ende Deensche desseinen al vrij wat verset souden werden. Soo veel ick kan penetreren, is men niet al te wel voldaan, uijt oorsake dat het senden van deese vloot alleen met de Deenen geconcerteert is, sonder voorgaande com- municatie met dit Hoff, ofschoon de Ministers van Dennemarcken mede afgeven van deese tijdinge gesurprenneert te sijn. S. C. D. soude mede een scherpen brieff hebben doen afgaen aan desselfs Commis ofte Equipagemeester genaemt Brouw, tot Hamburg residerende, die den Franssen Intendant in 't opsoecken van de voorsz. lootzen behulp- saam soude sijn geweest ende twee daarvan, in Churf. dienst sijnde, aan de Fransse overgelaten, waarover S. C. D. seer geirriteert soude Missstimmung des Kurfürsten gegen Dänemark. Der Ausgleich mit dem Kaiser. 723 wesen, hebbeude deuselven Brouw op sijne ongenade doen belasten, dat de twee voorsz. Lootsen wederom naa sigh sal hebben te nenien. Ick hoope met de naaste post beter in Staat te sullen sijn, om de innerlijcke sentimenteu van dit Hoff over 't senden van de voorsz. Fransse vloot naader te ontdecken. D' Heere Fuchs gaft' mij ten tijde van de voorsz. conferentie suc- cinctelijck ouverture van den toestandt van de Negotiatie van den Grave van Lambergh ende van de conditien, op de welcke S. C. D. i^eresolveert was, sigh met S. Keijs. Maj. in een defensive AUiantie te setteu, bestaande voornamentlijck in deese drie naavolgende pointen: 1. Dat vermits S. C. D. militie effective uijt 34,000 man bestonde, het S. Keijs. Maj. believen soude, voor een derde deel van deselve, te weten lO^OOO man, ouderhoudt te verschaffen, 't sij bij forme van sub- sidien ofte (|uartieren, waaronitrent den Churlurst sijn Meester sigh eijndelijck naader verklaart hadde van dat met 300,000 Kd. jaarlijcks contentemeut wilde nemen. 2. Volckomene verseeckeringe van satis- factie wegens het Hartoghdom Jagerendorp. 3. Wegens de drie vor- >tendommen in Silesien soude de discussie van. dat werck tot een an- dere occasie gereserveert werden, dogh voorbehuudens S. C. D. recht tot deselve. Weigern. Heere Grave bevindt sigh jegenwoordigh nogh t(it Berlin^ alwaar door een kleijne indispositie zedert een dagh i\ twee is opgehouden. Der Kathspensionär an Aiueroiigen. Dat. Haag 26. Juni 1683. I !;t< rhandlung zwischen dem Kaiser und Brandenhurg. Unterredung Fagel's mit kl tiiijirich. Dessen Antwort. Die Allianz mit dem Staat ist das beste Mittel, auch vom Kaiser Hatisfaction zu erlangen. Versprechen des Prinzen. Neue Schwicrig- L..;r..„ Die Bedenken des Kurfürsten gegen die Spanitn betreffenden Bestimmungen sind ungegründet. Die Qeldofferten des Staats und Spaniens.] Aui 2*2. hat er das Schreibe» vom 15. eiupfangen und es am folgenden 2Ö. Juni Tag Xachmittag dem Prinzen mitgetheilt, der, wie er Kclbst, aus dem In- halt gCfechloHhCD hat, dass man mit dem Werk zu £nde seiu werde, sobald zwi>clien dem Kaiser und dem Kurfürsten eine Einigung gefunden sei, naeh- d<-ni Üiest den Prinzen und ihn versichert hat, dass der Kurfürst mit tien von Spanien und dem Staat ofTerirten Qeldsummen zuiVicden Hci. Mit dem Ben« hiiwn de« Kai.^er« Ist der Prinz sehr unzufrieden, und auf seine Ordre hui i- ;igel mit Kramprieli eine lange Unterredung über Jügerndorf und die Hchle,H|.-ehen Herzogthümer »owohl, wie über die Quartiere gehabt; Kramp rieh hat wiederholt, er »ei über die Sache nicht instruirt, wisse aber gewins, dan« der Kttiser, wenn der KurfÜrttt nich zu ihm und dem K«i(li rlilii^'en wolle, bewei^en werde, wie hoch er (!< ^ acht«', uikI auf Fagels Krage, ob der Kaiser die pr.i > tUümer Dicht aU verfallcuo Lehen wieder auütbeileu köuue, geantwortet, dttü 40» ■924 ^^- Verhandlungen über eine neue Coalition. könne ohne Bewilligung der böhmischen Stände nicht geschehen; wenn aber der Kurfürst der guten Partei beitrete und dann die Sache „met goede representatie" vorbringe, werde der Kaiser gewiss zeigen, wie sehr er das Kurhaus schätze; über die Quartiere wolle er nach Wien schreiben und die Sache möglichst befördern. Auch der Prinz ist bereit, das Interesse des Kurfürsten am kaiserlichen Hofe nach Kräften zu unterstützen, meint aber, dass der Abschluss der Verträge dadurch nicht aufgehalten werden darf, schon aus dem Grunde, weil die Staaten, wenn die Sachen der Alliirten gut gehen und der Kurfürst sich ihnen anschliesst, um so besser im Stande sein werden, sein Interesse zu befördern, da sie ja überhaupt bei der gan- zen Sache für sich selbst nur Schutz und Freiheit im Auge haben. Ausserdem verspricht der Prinz auch hier im Staat und bei Spanien alle seine Kräfte anzuspannen, „om S. C. D. interessen by gelegentheyt soo hoogh te doen gelden, als die van den Staet selfs, en dat deselve daerom van harten wenste, dat S. C. D. in dit geval het werck liever tot een goede conclusie wilde helpen brengen." Aus dem gestern Abend eingetroffenen Schreiben vom 19. Juni hat er indess ersehen, dass sich wieder neue und nach seinem Urtheil unüberwind- liche Anstösse erhoben haben, die ihm unbegreiflich sind, während es bei der Unterhandlung mit dem Kaiser nur noch auf die Quartiere ankommt. Diese Sache wird der Kaiser wohl bewilligen, und er will das Seinige dazu thun, dass es geschieht. Dagegen bei dem Vertrag mit dem Staat finden sich zwei sehr grosse Schwierigkeiten. Einmal nämlich, dass man plötzlich Bedenken trägt, sich zu einem Engagement mit Spanien zum Schutz der spanischen Niederlande zu ver- pflichten, obwohl man freie Hand zu haben öffentlich behauptet. Dass das Interesse des Kurfürsten an der Erhaltung der Niederlande betheiligt ist, scheint unzweifelhaft; sie schützen ihn vor einer plötzlichen Ueberrumpe- lung von Westen her. Und wie soll Spanien zu bewegen sein, so grosse Summen Geldes zu bezahlen, so lange der Kurfürst nicht auf jenes En- gagement eingeht? Zumal da Frankreich selbst erklärt hat, nichts Neues unternehmen und den Frieden nicht stören zu wollen, und Spanien bereit ist, über die beiderseitigen Ansprüche in friedliche Unterhandlung zu treten. Und was das Verlangen angeht, der Kurfürst solle Frankreich nicht unter- stützen, falls es von Spanien wegen der Reunionen angegriffen wird, so kann er darauf doch ohne Bedenken eingehen, da sein Vertrag mit Lud- wig XIV. ihn doch unmöglich verpflichten kann, die Länder Frankreichs zu garantiren und zu schützen, die es mit keinem Recht der Welt besitzt. Uebrigens kann jeglicher Scrupel des Kurfürsten dadurch beseitigt werden, dass die obige Verpflichtung in einem geheimen Artikel aufgenommen und so gefasst wird, dass Brandenburg Frankreich nicht assistirt, bis dieses sein Recht auf die Reunionen bewiesen hat. Was ihm aber am überraschendsten gewesen und am meisten leidthut, ist dass der Kurfürst mit den vom Staat angebotenen 500,000 fl. nicht zu- frieden ist. Wenn derselbe sich bei Spanien, das doch fast gar keine Sub- sidieu bezahlt hat, mit 200,000 Rthlr. baar, 300,000 Rthlr. in Assignationen begnügt, ist es doch unbillig, wenn er vom Staat, der die Subsidien von Die französische Ostseeflotte. 725 1674 bis 1676, also weit mehr als 300,000 Rthlr. bezahlt hat, uoch mehr als 200,000 Rthlr. verlangt. Es ist zu hoffen, dass der Kurfürst dies ein- sieht und mit 500,000 fl. zufrieden ist. Der Rathspensionär an Arnerongen. Dat. Haag 26. Juni 1683. Eben schickt ihm der Prinz Amerongen's Schreiben vom 19. wieder 26. Juni zurück und lässt ihm sagen, es scheine ihm unbegreiflich, wie der Kurfürst für einen Vertrag, der hauptsächlich Spanien, wenigstens mehr als den Staat, angeht, so viel mehr vom Staat verlangt als von Spanien, und er wisse nicht, was er dazu sagen solle; wenn der Kurfürst nicht zu bewe- gen sei, mit dem Kaiser und Spanien zusammen abzuschliesseu, so möge er es nur mit Ersterem allein thun; da es bloss darauf ankomme, ihn von Frankreich zu detachiren, so möge Amerougen auch auf diesen Fuss verhandeln. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 26. Juni 1683. Antwort auf dessen Schreiben vom 19. Die spanische Sache wird nun 26. Juni w«jhl bereinigt sein, da der Kurfürst die genannte Summe als Satisfaction annimmt; nur muss man bald bestimmte Zahlungstermine festsetzen. Mau hoflTt hier noch immer, dass der Staat und Schweden wegen der Nachricht von der Sendung einer französischen Flotte nach der Ostsee auf die Alter- native mehr Rücksicht nehmen, als es prima fronte schien, und dem Kur- fürsten den Schutz Schwedisch-Pommerns übertragen werden, um die Pläne Dänemarks und Frankreichs in der Ostsee kreuzen zu können. Meinders hat in Hamburg das Project, eine französische Flotte nach der Ostsee zu < liicken, mit anregen helfen. Die Franzosen, die dadurch den Kurfürsten ■ 'US volens auf ihre Partei zu ziehen geglaubt, leugnen es wieder, weil -ie nun den entgegengesetzten Erfolg bemerken. Die Sendung dieser Flotte und die Ileirath des Prinzen Georg von Dänemark mit Anna von York hat den Kurfürsten gegen Frankreich und Dänemark etwas aufgebracht, vcil beide Pläne ihm nicht v(jrher mitgetheilt worden sind, welche gute Stimmung er und die wohlgesinnten Minister möglichst nähren. — Gestern hat ihm der Kurfürst bei einer Partie in dem Thiergai-teu gesagt, er wolle il« III Kurfürsten von Trier auf seine Hittt^'n 300 Mann schicken, um seine !• Hingen gegen die franzöhischen Bedrohungen schützen zu helfen. — Die dänischen Minister suchen eine Zusammenkunft des Kurfürsten mit ihrem König in der Nähe von Lübeck zu veranstalten, haben aber noch keinen hfsf'lH'id erhult^Mi. E» ist Hoflnung auf Ablehnung vorhanden. ih'i' liatlih|ien6iuiiür an Amerongen. Dat. Haag 21K Jmii 1683. Ilrief vom 22. hat er gestern Al)end empfangen und dem I*rin- 29. Juni ilt. Das Ketiultat dvHhelben ist, da.sH in iierlin noch Alles chwaukt und die geringhte Veränderung in der Weltlage auch die „hu- raeureri'* in HrrVm vfrändern kann. Wa^ tlen Vorschlag, dass Schweden »^Oß IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Stettin abtreten solle, angeht, so glaubt er schwerlich, dass dies dazu be- wogen werden kann, ebensowenig wie der Staat, 500,000 Rthlr. zu bezahlen. Man kann dies um so weniger verlangen, als sie beide, Schweden und der Staat, nicht unmittelbar bedroht sind, und wenn sie nur stillsitzen und das deutsche Reich und Spanien ihre Sachen allein ausmachen lassen wollen, von Frankreich gar nichts zu fürchten haben. Schweden wird sich bedan- ken, durch das Opfer eines so wichtigen Ortes auf seine Kosten den Sturm, " der im Anzug ist, abzuwenden, da es bei demselben selbst ziemlich wenig Gefahr tauft. Einen solchen Vorschlag kann man also Schweden nicht einmal machen, geschweige denn ihn durchsetzen. — Uebrigens weiss er sicher, dass Frankreich keine Schiffe nach der Nord- oder Ostsee schicken wird; sollte es doch geschehen, so wird der Staat noch mehr dorthin schicken, um seine Interessen und seine Allirten zu schützen. Es thut ihnen sehr leid, dass man auf den Kurfürsten nicht rechnen kann, aber wenn er sich nicht bald entschliesst, zur guten Partei überzutreten, wird man sich nach anderen Freunden umsehen müssen; man kann nicht länger warten. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 29. Juni 1683. [Rückkehr von Meinders aus Hamburg. Gespräch mit demselben. Seine friedliche Gesinnung ist zweifelhaft. Ankunft eines dänischen Gesandten. Mittheilung des Kurfürsten über die von ihm demselben ertheilte Antwort. Der Kurfürst erklärt, auf die Pläne Frankreichs und Dänemarks nicht eingehen zu wollen. Graf Lamberg reist, recht zur Unzeit, nach Dresden.] 29. Juni. Zedert mijnen jongsten van den 26. deeses is d' Heere Meijn- ders ten selven dage 's avondts laat alhier aangekomen, hebbende aan S. C. D. in een lange audientie van sijne verrichtinge aan de Bronswijck-Limeburgsche hoven, gelijck mede van 't gepasseerde bij de conferentien tot Hamburgh uijtvoerlijck rapport gedaan. Des an- deren daegs, wesende sondagh, als ick verhindert wierde te hove te gaan, rencontreerde S. W. Ed. Dr. Harn op de antichambre , aan de- welcke naa mijne dispositie vraegde ende oif ick dien morgen niet boven soude komen; als daarop geantwoort wierde, dat hij geloofde van neen, sog repliceerde weigern. Heere Meijnders, dat gerne met den Heer van Amerongen wilde spreecken ende, sog 't geen onge- legentheijt gaff, dien middagh met deselve alleen koomen eeten, ge- lijck dan gescliiede. Het premier abord was seer vrundelijck, ende gelijck wij taeme- lijck familiaar met den anderen sijn, sog vraegde ick S. W. Ed., off hij den vreede of den oorlogh mede brachte, waarop resolut antwoorde : den vreede; sog seijde ick: zaaligh sijn de voeten der geene, die den vreede verkondigen. Ende daarmede sijn wij geraeckt in een wijt- loopigh discGurs over 't subject van sijne negotiatien aan de Bron- Abtretung Stettins abgelehnt. Intriguen von Meinders. 727 swijckische Hoven ende tot Hamburgh ende soo voort aan 't eeten ende drincken. Ick konde gedurende deese visite niet onduijster remarque- ren, dat dien Heer mij eeuigsins met verdeckte schotelen aanrecbte, ofschoon de mijne S. W. Ed. ä decouvert wierden voorgeset. Enfin het besluijt was, dat hij den Churfurst sijn Meester niet hadde können aanraeden, sigh in vcrdere engagenienten met ijemandt te begeven, waaruijt nieuwe feijtlijckheden ofte oorlocbsberoerten in ofte omtrent het Rijck konden onstaan. Ick repliceerde, dat sulx seer over een quam met het sentiment van de Heeren mijne Principalen, ende dat ick ver- hoopte, datter tusschen den Staat ende 8. C. D. in 't toekomende meer- der harmonie, als voor desen, over de middelen, ora tot dat ooghwit te geraecken, mochten gevonden werden, waarmede wij naar veele uijterlijcke demonstratie van civiliteijten voor dat maal van den ande- ren sijn gescheijden, alhoewel naaderhandt bericht wierde, dat dien beer S. C. D. al wederom andere gedachten in 't oor hadde geset, niet veel differerende van die geene, dewelcke den beer Die st aan d' Heere van Dijekvelt bij 't geven van een visite had voorgebracht, gelijck S. W. Ed. gestr. mij bij sijnen jongsten van den 22. deeses heeft geschreven, waaruijt te presumeren is (soo als de welgeintention- neerde het hier vermeijnen), dat hij beere Di est tot soodaenige voor- slagen eer door d' Heere Meijnders uijt Hamburgh is geinstrueert geweest als van hier, dewijl mij tot nogh toe niets diergelijcks is voor- gekomen. Gisteren avondt quam d' Heere Gabel, Dcenschen afgesandte, te post van Berlin, versocht ende vcrkreegh aanstonts een afsonderlijcke audientic bij S. C. D., ende als ick beden vroegh ten (J uijren hiervan geadverteert wierde, ben aan de lev^e van hoogstged. Heere Churfurst ge^^aan, alwaar mij door d' Heeren Fürst van Anhalt ende Dörff- liugh occasie wierdt gegeven, om met deselve apart te spreecken. H ebbende inijn discours opgevat met een vrage, off S. C. D. mij ijets bcliefde te gelasten, om met de heedige post naa Hollandt te berich- ten, verdcrs nam de vrijheijt te scggen, dat ick verstaan hadde, dat d' Heere Gabel gisteren avondt huit hier was geweest ende deesen nacht wederom naa Berlin vertrocken. Hoogstged. Heere Churfurst bcliefde niij insprekende te antwoorden, dat het waar was ende dat gem. Heere hem hadde komen aandienen, dat de bewuste Fransse Oorlogsvloot (waarvan in mijne voorgaandc gementionneert is) nogh in haare havcneu, dogh t' ecnemaal seijlvcerdigh lagh, ende dat 8. Maj. van Vranck rijck aiin den C'oningh van Dennemarckrn sijn Meester ge- «chreven hadde« i-ndr LToffcrccrt, dat de v«...r^/ vlM..t op k\\]\ vrrwoeck *yOQ IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. aanstonts zee soude kiesen ende op de Elve ofte in de Oostzee kö- rnen, om geemploijeert te werden, daar het hoogstged. S. Maj. van Dennemarcken soude goedtvinden; dan dat deselve niet hadde willen resolveren het voorsz. versoeck aan Vranckrijck te doen, alvoorens met S. C. D. daar over te concerteren, ten eijnde om in soo een impor- tante sake gelijcke mesures te nemen. S. C. D. seijdc daarop te heb- ben geantwoordt, dat hij als een trouw vrundt ende geallieerde van den Coningh sijn Meester niet konde aanraeden, een Fransse Oorlochsvloote in de Oostzee ofte omtrent de Elve te versoecken, waaruijt ongetwij- felt nieuwe feijtelijckheden souden ontstaan, van dewelcke hij avers was ende daartoe nogh daat nogh raadt konde geven ; doch bij aldien S. Maj. van Dennemarcken van desen ofte geenen aangetast mochte werden, dat in sulckeu geval den inhoudt van de alliantie met hoogstged. Croon gemaeckt exactelijck soude presteren, hem Heere afgesandte voor oogen stellende het gevaar ende de blame, die de eerste aggres- seurs seeckerlijck op sigh souden laden. Als dit eerste niet opnam, hadde gem. Heere Gabel een tweede versoeck gedaan, namentlijck off S. C. D. de goedtheijt soude willen hebben, omme met den Co- ningh sijn Meester tusschen Hamburgh ende Lübeck te abboucheren, alwaar deselve sigh eer lange soude bevinden. Desen voorstel was bij hoogstged. beere Churfurst insgelijcks beleefdelijck geexcuseert, vermeijnende S. C. D. dat deese bijeenkomste niet seer noodigh soude wesen, dewijl deselve alomme groote ombrage ende Jalousie soude veroorsaacken ende daarse beijde wedersijdts haare Ministers hadden; doch soo S. Maj. in 't Holsteijnsche quam ende noch een van de sijne desidereerde, dat S. C. D. alsdan niet soude naalaeten, nogh een Mi- nister derwaers te senden: seggende hoogstged. Heere Churfurst in confidentie tot besluijt, dat hij uijt al deesen handel wel sach, dat men voornemens was door middel van Dennemarcken hem met Vranck- rijck meer en meer te engageren, alhoewel den Graff van Rebe na c jegenwoordigh met meer retenue procedeert ende sigh ten dien fine soo breedt niet uijt laat; doch dat hij beere Churfurst niet geinten- tioneert was, sigh in soo bedenckelijcke desseinen te laten inwickelen, maar afwaghten wilde, wat op sijn geproponeerde aan den Grave van Lambergh ende mij van Wien ende uijt den Hage soude werden geantw^oort. Welgem. Grave ende ick, ofschoon wij te samen familiaar leven, en sijn in alles niet van een verstandt, ende sagen de welgeintention- neerde alhier neffens mij geerne, dat S. H. Ed. de voorsz. antwoordt van Wien alhier afwaghte, maar schijnt deselve daartoe niet te können Der Kurfürst lehnt die dänischen Propositionen ab. 729 gedisponeert werden, willende morgen ofte overmorgen, soo hij afgeeft, naa Dresden verreijsen, ten fine als in niijuen jongsten aan U W. Ed. gestr. hebbe geadviseert, alhoewel d' Heere iSaxische afgesante, die gisteren wederoni derwaers is vertrocken, mede van opinie was, dat dit hoff bij dese tijdtsgelegentheijt niet een dagb sonder een Keijser- lijcken Minister beboorde te werden gelaaten. Dit geeft dan alwe- deroni nieuwe bekommeringen, insonderheijt als nien considereert, hoe langsaam ende schoorvoetende alles van 't Keijserlijcke Hoff voortkomt. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. [Der Prinz und Fagel sind über den Stand der Verhandlungen im Irrthum gewesen. Die Erklärung Diest's geschah ohne Ermächtigung. Grosse Schwierigkeiten sind noch zu überwinden. Die Satisfaction vom Kaiser. Krankheit des Kurfürsten. Con- ferenz mit Fuchs. Neue Bedenken gegen ein Engagement mit Spanien. Vortheile, welche dieses von der Befriedigung der Geldansprüche des Kurfürsten zu erwarten hat. Das Versprechen, Frankreich nicht beizustehen, unuiöglich. Fuchs schiebt die Schuld am Bündniss mit Frankreich auf Andere. Er proponirt ein Auskunftsmittel. Gründe, warum der Kurfürst vom Staat mehr zu fordern berechtigt ist als von Spa- nien, und warum die Republik Ursache hat, das Geld nicht zu sparen.] Er wuudert sich darüber, dass sowohl Fagel wie der Prinz von Ora- 3. Juli, nien aus seinem Schreiben vom 15. Juni entnommen, dass die Verhandlung am hiesigen Hofe zum Ziel gelangen werde, sobald zwischen dem Kaiser und Brandenburg eine Einigung hergestellt sei. Das Missverständniss kommt daher, dass Fuchs in der damaligen Cunfereuz ihm nur über diesen Punct im Auftrag des Kurfürsten Eröflnungen gemacht hat, da der Kurfürst in Betreff des anderen erst die Antwort des Prinzen und Fagel's auf den am 4. Juni durch Fuchs ertheilten I^escheid') hat abwarten wollen. In Bezug auf die Aeusserung von Die st findet er sich genöthigt zu herichten, dat gem. Heere Fuchs van mij daarover aangesprooeken sijnde, niet sonder grootc surprisc vcrklaart heet't, dat gem. Heer vau Die st oni- trent het laatste point, te wetcu de r)(M),(MM) gls. wegen« den Staat te betaclen, gecne de niinste ordrcs hecft gehadt, vermits mij geuoech- saani bewu»t was, dat de vuorsz. declaratie heel niet conform was met de intentie van den ChurfurHt «ijn Meester, »eggende dat, bij aldion door den Heer van DicHt «oodaenige avances wacrcn gedaan, 8. W. Ed. soude mocten wcten, hoe sulx te können verantwoorden endo van Wien daartoe last bekomcn haddc; dogh om alle verderc brouilierie ende confuHic dien aangaandc in 't toekomcnde voor te komon, hoo gaat met deesc poHt een roBcript van S. ('. I). aan njoergeiu. Herr van Diest, waaruijt gesicn sal können werden, hoe verre S. W. Kd. 'j S. üben p. 7U1. •J'ßQ IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. werdt geinstrueert ende dat S. C. D. goedtvindt, dat over de satisfactie, die deselve van den Staat pretendeert, niet in den Hage, maar alhier in sijne tegenwoordicheijt werde gehandelt. Wat mij belangt, believe U W. Ed. gestr. verseeckert te sijn, dat icl^ van harten gewenst hadde, dat hoogstged. S. C. D. sigh mochte hebben laten gevallen, dat die saken door een ander gemanieert wierden, die veellicht meer geluck ende dexteriteijt soude können hebben, om dien steen des aaustoots, dewelcke ick nu bijnaa vier jaaren gewentelt hebbe, tot wedersijts benoegen uijt de wegh te leggen, te meer oradat U W. Ed. gestr. (mijns erachtens oock niet sonder redenen) oordeelt, dat sigh daaromti'ent nieuwe ende insurmontable accrochementen soo in 't regard van Spagne als van H. H. M. opdoen, niet tegenstaande de onophoudelijcke de- voiren, die bij mij ende andere deswegen sijn ende nogh werden aan- gewendt. Für die Bemühungen des Prinzen und Eagel's bei Kramp rieh zu Gunsten der Ansprüche Brandenburgs an den Kaiser hat Fuchs verbind- lichst gedankt; als er (Amerongen) aber weiter gesagt, der Prinz und Fagel würden besser im Stande sein, zur Befriedigung dieser Ansprüche durch den Kaiser beizutragen, wenn man einstweilen die Verträge abschliesse: soo geeft men mij niet onduijster te verstaan, dat dat werck bij S. C. D. ende desselfs Ministers niet soodaenigh werdt begrepen, uijt oorsake dat men ten opsichte van desselfs hooge jaaren ende onbe- stendige lijfsdispositie bedacht is naamaals minder in staat te sullen wesen, omme de voorsz. pretentien te doen valideren, bij aldien men dese gelegentheijt vruchteloos liet voorbijgaan; dat S. C. D. satisfactie wegens Jagerendortf bekomende genegen is, sijne resterende preten- sien op de drie vorstendommen in Silesien tot een andere gelegenheijt te reserveren. — - Lamberg ist, bis Antwort auf die letzten brandenbur- gischen Forderungen aus Wien kommt, mit Erlaubniss des Kurfürsten nach Dresden gereist. Hiermede sal ick overgaan tot het geene U W. Ed. gestr. eerste missive in antwoordt van den mijneu van den 19. Junij behelst, waarop deselve believe gedient te sijn, dat voor als nogh niet heb können dienstigh oordelen, de raisonnementen tot weghneminge van de onstane accrochementen soo wegens de Spaansche als van we- gen den Staat, in deselve vervadt, aan S. C. D. voor te brengen, uijt oorsake dewijl deselve zedert 2 a 3 dagen wederom een taemelijck vehement acces van 't podagra heeft gekregen, waardoor in 't beste humeur niet en is geraackt. Dogh hebbe d' Heere Fuchs bij een visite in 't lange daarover onderhouden ende de argumenten op ijder point passende niet alleen ordentelijck geproponeert, maar oock voor Das Engagement zum Schutz der spanischen Niederlande. 731 "t raeerendeel uijt U W. Ed. gestr. missive voorgelesen. met gedien- stigh versoeck, dat S. W. Ed. orabeswaart wilde wesen, de voornaaniste pointen darvaan bij de beste gelegentheijt aan d' Heere Churfurst sijn Meester naa sijne bekende dexteriteijt ende ijever voor de goede sake soodanigh voor te dragen, ten eijnde alles eenmaal tot een spoedigb ende gewenst eijnde moghte werden gebracht. Gem. beer heeft bet navolgende daarop belieft te antwoorden: Was erstens das directe Engagement mit Spanien zu Verhinderung neuer Reuuiouen angeht, so gab Fuchs zu, dass die Gründe Fagel's tür das- selbe berechtigt seien; maer S. W. Ed. voegde daarbij, dat alle die mo- tiven niet krachtigh genoech scbenen te sijn, omme S. C. D. te bewe- gen, dat bij sijne bedorvene Landen ende Luijden op 't uijterste soude moeten uijtputten, omme de Spaansche Xederlanden op sijn eijgen beurs te helpen conserveren; dat H. 11. M. beter als ijmandt wisten, wat bet inhaddc de Spaansche Interessen te Sponseren ende t' eenemaal aan te trecken, ende wat men van de reciproque assistentie van die Croon in cas van attacqiie, dewelcke met haare eijgene bescherminge soo notoir verlegen is, hadde te verwaghten. Wat aangingh dat Spagne niet soude können bewogen worden, om soo groote geltsoramen te de- bourseren, soo lang S. C. D. het directe engagement met die Croon tegen de borst is, daarop wierdt geantwoort, dat men deesersijdts ver- meijnde, dat in 't geene daartegens van wegen S. C. D. werdt aan- geboden, deese drie naavolgende avantagicn voor die Croon resideren : 1. Dat S. C. D. om naa haar wcl^^cxallcn i^ccmploijecrt te werden, in voc^en als voor •J'32 IX- Verhandlungen über eine neue Coalition. desen is bericht; dat het waer was, dat 500,000 Rd. een groote gelt- somme was, maar dat men oock beliefde te considereren, dat het nogb vrij weijnigh proportie hadde tot dat geene, dat ö. C. D. ex foederi- bus met recht hadde können eij sehen. Aangaande het tweede ofte laatste point van 't voorsz. engagement, te weten dat S. C. D. Vranckrijck niet en soude assisteren, in val die Croon bij Spagne over 't geoccupeerde zedert den Nimeegschen vreede raoghte aangetast werden, is bij gem. Heere geantwoort, dat den Chur- furst sijn Meester niet soude können resolveren een secreet articul daarvan te maken, om dat, sulx ommogelijck verborgen konnende blij- ven, hij daar door ten eersten aan 't ressentiment van Vranckrijck geexponeert soude wesen ende bij deselve voor een Bondtbreecker ge- decrieert. Ick kan U W. Ed. gestr. in vertrouwen berichten, dat als ick dit point wat sterck urgeerde ende de solide redenen in U W. Ed. gestr. missive dienaangaande ter neder gestelt voorbrachte, dien beer sigh van de kracht van deselve geconvinceert vindende die met het op- trecken van sijne schouderen beantwoort ende tot sijn onschult geal- legueerdt heeft, dat S. W. Ed. naa Dennemarcken was gesonden, ten tijde het voorsz. Tractaat met Vranckrijck alhier is gesloten*), ende dat bij sijne wederkomste die sake bereits gansch gedaan sijnde, hij Stil geswegen hadde ende de verandtwoordinge van dien gelaten aan die geene, dewelcke daartoe hadde geraaden; dat wanneer de boven- staande casus mochte komen te ontstaan, dat het den Churfurst sijn Meester alsdan aan rechtmaetige redenen ende pretexten niet en soude manqueren, om een andere explicatie aan dat Tractaat te geven; ende op dat Spagne ende H. H. M. vooraif van alle scrupulen dienaangaande mochten werden gelibereert, sal S. C. D. aan den beer van Ameron- gen op sijn Churfurstelijck woort ende trouwe gereet sijn te verklaa- ren, dat in soodaenigen geval Vranckrijck niet en sal assisteren, ende dat ick ten dien fine de eijgene woorden van U W. Ed. gestr. missive bij geschrifte soude overgeven ende aan S. C. D. voorlesen, waarop dan soodaenige mondelinge verklaaringe soude doen, ende hoopt men om de bovenverhaalde redenen, dat men dit point naa behooren sal weten te mesnageren. Concernerende de satisfactie, soo men van H. H. M. desidereert, sal U W. Ed. gestr. uijt den mijnen aan S. Ht van den 19. Junij ge- sien hebben, dat ick mij van de raisonnementen bij U W. Ed. in den ') S. oben p. 644. Fachs proponirt ein Auskunftsmittel. Die Satisfaction vom Staat. 733 sijnen wat breeder geextendeert doemaals bereits hadde bedient ende aangewesen, dat het voor H. H. M. liart soude vallen, in deesen veel swaerder ende onlijdelijcker als Spagne, op deweleke S. C. D. eene ende deselve pretensien hadde, te werden getracteert, ende dat niijns oordeels soodanigh partijdigh onthaal ten opsichte van de gemeene Religie, aflfiniteijt met het Doorl. huijs van Orange, oude ende ver- troude vruntschap, genegentheijt, soo S. Ht ende den Staat voor S. C. D. hooge Interessen altijt gehadt hadden ende nogh hebben, ende inson- derheijt vermits de bekende ongelegentheijt van des Staats tinantie door mij niet konde ingeschickt werden. Doch werdt daar t' elckens op geantwoort, dat het vrij anders daar mede geschaepen is; dat het wel waar is, dat het bewuste Tractaat in den jaare 1G74 gemaackt Spagne soo wel als H. H. M. tot een ende deselve verbintenisse en- gageert ende derhalven uijt dien hoofde S. C. D. soo wel op d' een als d' andere gelijcke pretensien hadde; dogh dat de excessive ende bijnaa irreparable schaede, soo S. C. D. Cleefsche ende Westphaalsche Landen door 't maken van den aparten vreede is toegebracht, alleen aan H. H. M. waare te iniputeren, te meer door dien S. C. D. ver- seeckert was geworden, dat de neutraliteijt van desselfs Cleefsche ende VVe8t])haal8che Landen soo licht bij 't uiaken van den voorsz. vreede bij Vranckrijck hadde können bedongen werden, welcken vreede de Croon Spagne in 't eerst selfs tegengesproocken hadde; 2. dat H. H. M. door toedoen van haare Geallieerde al t geene, dat se gedurende den Oorlogh verloren hadden, gerecupereert hadden, daar Spagne daaren- tegen genootsaackt was geweest, soo veel van 't haare door denselveu vreede aan Vranckrijck te cederen ende aftestaan; l]. dat als een Cre- ditor aan een van sijne debitoren, op deweleke hij twee gelijcke schultvorderingen heeft, uijt desselfs ouvermogen ofte andere insichten het meerendeel van de schult reniitteert, den anderen schuldeuaar daaruijt geen gelijck recht kau melieren; dat U W. Ed. gestr. beter als ijeinandt anders wiste, on) wiens »ille de voorsz. Tractaeten waereu gemaackt; dat den Churfurst sijn Meester onitrent de voorsz. satisfactie High door hcm in de conferentie den 18. Junij gehouden speciliquer verklaart hadde, ende dat selfs daarvan nogh vrij wat aftedingen soude wesen ende verders de terminen van de bctaeliuge tot benoegen vau den Staat gesteh werden, sijnde 8. C. D. geensins van intentie den Staat met de voldoeninghe van deselve te accableren, seggcndc dat hrt aan S. IIi ende U W. Ed. geslr. hoogh ende wijs o«»rdeel gesteh lict iet beter voor den Staat soude wcscn, wat dieper in de beurs te tasten ende daardoor apparcDt ceu Becurcu vreede obtinercn, i^Q^ IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. als bij manquement vaii dien veellicht een nieuwen ende lantverderf- lijcken oorlogh sujet te sijn, te meer om dat men klaar konde sien, dat zedert het veranderen van de Brandenburgsche consilia de Frans- sclie ende Deensche desseijnen merckelijck waaren verruckt. Enfin het besluijt was, dat hij aannam den Churfurst sijn Meester het bovenstaande op 't favorabelste voor te brengen ende alles, wat mogelijck was, van sijne kant tot een goedt ende lijdelijck accommo- dement te contribueren, ende dat ick aannam van ons verhandelde aan U W. Ed. gestr. te berichten, die neffens S. Ht naar haar hooge ende bekende wijsheijt best sullen können oordelen, wat in deese sake ten besten van den Staat verders dient gedaan ofte gelaten te werden. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. S.Juli. In der Sache, die ihm in Fagel's zweitem Schreiben vom 26. Juni anbefohlen wird, kann er jetzt nichts thun, da Anhalt undLamberg ab- wesend sind. Doch hat ihm Anhalt mitgetheilt, die Dinge ständen in Wien einem Abschluss zwischen dem Kaiser und Brandenburg günstig, und es werde gewiss zu einer Allianz kommen, wenn man von den Türken einen Waffenstillstand odef Frieden erlange. A^or 4 oder 5 Tagen ist ihm von einer hohen Persönlichkeit mitgetheilt worden, der Kaiser habe durch Ijamberg dem Kurfürsten zur Entschädigung für seine Ansprüche auf Jägerndorf die Insel Ameland^) anbieten lassen, als ein von den General- staaten widerrechtlich vorenthaltenes Reichslehen. So trachtet der Eine seine Last dem Anderen aufzubürden, wodurch die gemeine Sache wenig gefördert wird. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 10. Juli 1683. [Die kaiserliche und spanische Satisfaction. Das Engagement mit Spanien. Die Ge- fahren der französischen Nachbarschaft sind für den Kurfürsten eben so gross wie für den Staat. Das Verlangen, dass die Republik die kurfürstlichen Hilfstruppen un- terhalten solle, ist nicht gerechtfertigt und unmöglich zu erfüllen. Das Anerbieten Frankreichs, dem Kurfürsten das Overquartier von Gelderland abzutreten, ist zwar verlockend, aber von gefährlichen Folgen für die Zukunft. Der Prinz wünscht hin- sichtlich der Ansprüche des Kurfürsten an den Staat das Ultimatum zu wissen.] 10. Juli. Het is mij leet uyt H. Ed. missive van den 3. deser te vernemen, dat de sacken aen het hoff van S. C. D. soo wel ten reguarde van den Keyser als S. Con. Maj. van Spaigne ende desen Staet haer rightig- heijt nogh niet hebben bekomen. Ick wil hopen dat het geene, dat men met S. Keys. Maj. nogh oneffen heeft, tot Weenen ten genoegen '} Eine der — zu den vereinigten Niederlanden gehörigen — friesischen Inseln. Die Verhandlungen mit dem Kaiser. Gefahren der Uebermacht Frankreichs. 735 van S. C. D. sal können werden gevonden, dewyl den Heer Crani- prich niy verseekert, dat men aldaer niet ongenegen soude wesen, S. C. D. satisfactie te geven op desselfs preteusien nopende Jagern- dorf. Voor soo veel de saeke van Spaigne aengaet, ick sal niet nae- laten, desen dagh daerover te spreeken met den Heer Fuen-Major, om te mögen vaststellen en de terniyneu, op dewelcke de voorsz. 300,000 Rd. soude werden gegeven, en dat de assignatien op effecten 't sy van sout of andere seeker mögen wesen, dat S. C. D. daerinne syne gerustheyt kan hebben. Maer het doet my leet, dat men aldaer nogli difficulteeit de de- fensive alliantie tegens toecomende Insulten (want voor so veel aen- gaet, dat S. C. D. S. Con. Maj. van Vranckryck niet soude assistereu, ingevalle die Maj. van den Coning van Spaigne soude raogen werden aengetast over 't gunt deselve Franse Maj. van Spaigne genomen lieeft 't sedert de Nymeegse vrede, meynt S. Ht dat men expedienten ge- noegh sal vinden tot S. C. D. satisfactie), daer men gepersuadeert is, dat de Franse maght niet kan accresseren, sonder die gene, die in de nabuyrschap syn, te accableren ende in een continuele apprchensie te liouden van eens schielyck. eer sy haer in postuur können stellen ol van vrunden geholpen werden, overrompelt te werden. Want wat kan- der beter syn, dan dat men met gemeyne hulp wederstaet op eens anders bodem ende met hulpe van die gene, die geattaqucert werdt, lioe sleght en gering!» die hulpe oock magh syn, een overmaght, die men selfs daernaer te vresen heeft ende dater men, hoe de naebuureu meer en meer sullen syn of vermcestert oft' onmaghtig gemaeckt, min- der ende minder rcsistentie aen sal können doen. Indien S. C. Ü. niet so naer confineerde aen de Spaense Nederlanden ende een nabuur van Vranckrijck soude werden, als die wierden overiieert, het soude mis- schien syn refiexie grotelyckx hebben, oft* S. C. 1). sigh in een Alliantie defensyft' met die Maj. soude behooren te begeven; maer daer Vranck- ryck nabuur worden soude ende S. C. l). daerdoor gecxpoueert, oui van een so maghtigh nabuur de wetten te moeten ontfangen of sigh alleen daer tegen opposercn, scliynt het my toe te syn een saeke, die geen bedcnkelyckheijt heeft, dat men die nabuurschap behoort te <uit- vlieden, ho lang men ItnmerH kan, en is mij seer wel indaghtig, dat in den jaere h;(»2 en KJO.'J, als desen Staet Vranckrycks beste vrient was ende die Maj. proponeerde, dat men de Spaense Xederlaiulen met denen Staet soude deeleu en aen H. II. M. in die partage wilde ge- ven alleH, wat sy soudcn hebben gooordeclt vau hacr couvcnientie so wel tCD acnsien van de cummcrcie als de securiteyt van haer frou- •7Qß IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. tieren te wesen '), die propositie is gedeclineert, om dat men dan een oDvermydelycke nabuur van Vraiickryck soude syn geworden, ende dat men tegens die nabuurschap so seer aensagh, dat men oordeelde dat sulx was een van de grootste swarigbeden, die den Staet konde ontmoeten. Of nu S. C. D. met die nabuurscbap beter soude syn ge- past, als de andere nabuuren van Vranckryck, ende minder daer tegen aensien als H. H. M., moet ick aen desselfs hoogbwys oordeel geset laeten, ende is bet secours, dat S. C. D. in sodanige gelegentbeijt sen- den soude, so groot niet, dat bet deselve naer myn geringb oordeel soude bebooren te deteneren, om daer door te belpen te voorkomen een ongemak, dat wy altoos bier beel boogb bebben geacbt ende daerom wy alle dese swarigbeden essuyren, dat is de Franse na- buurscbap. Want Indien die vrese voor dat onbeijl ons niet ontsette, wij soude Vranckrijck en Spaigne met den andere seer wel laeten bob- ben en tobben ende dat spei alsoo wel als een ander können aensien. 