title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Wat men van hen verlangde , dat :was, ja, wel niet geheel een ander geloof, maar dat toch in den vorm zoowel als in het wezen vele be- langrijke wijzigingen ondergaan had. God zelf was wel in de laatste instantie het voorwerp dat men hun wees, om daarop hun geloof te rigten, maar op den voorgrond stonden zekere feiten en stellingen, die men mede als zoodanig bij hen aan- drong; en van daar dat ook. de handeling zelve geheel van ge- daante veranderde, dat zij haar oorspronkelijk karakter, als daad van vertrouwen, verloor, en eene daad werd van kri- tiesch overleg en verstandelijke redenering. En toch werd het vertrouwen, als het ware wezen van het geloof, voortdu- rend van alle leerstoelen gepredikt; maar dewijl zij, die het aanprezen, geperst door de consequenties van hun stelsel, op hunne eigen verkondiging telkens weer van nieuws moes- ten afdingen, liep hunne prediking gevaar, van meer en meer in een woordenspel te ontaarden. Daarentegen hebben de vrienden der moderne rigting, theologen en dilettant-theo- logen, hun pogen van den.aanvang af hieröp gerigt, het oor- spronkelijk wezen van het geloof ook met de daad te hand- haven; en juist daarom hebben zij de banden van het kerke- lijk stelsel verbroken, en de vrijheid voor zich genomen, om ook die bewuste feiten en stellingen door den smeltkroes der kritiek te laten doorgaan, om het geloof van de aanhangsels te ontdoen, waarmede men het haast van zijne geboorte af om- kleed heeft. Zij werden te meer gedrongen, om zich tot dien arbeid aan te gorden, omdat zijji hongerden naar de vrucht van het geloof, omdat zij den rijkdom der zegening, waarvan 22 het de belofte ontvangen heeft, in waarheid deelachtig wensch- ten te worden. Zij hadden daarvan wel gehoord en gelezen, en weigerden ook niet geloof te slaan aan die uitnemende beloften; maar wat hun nog ontbrak, dat was de onomstoo- teljjke waarborg dier verkondiging, de vaste, onwankel- bare, inwendige overtuiging. Geen geloof kan die over- tuiging, ’t zij dan te weeg brengen of ook maar verster- ken, dat niet in den vollen zin van het woord ’s men- schen eigen geloof is: en het geloof van hen op wie ik thans het o0og heb, was een vreemd geloof, een geloof dat zii van anderen eenvoudig overgenomen en waarom zijj de inspraak van hun eigen wezen verloochend en on- derdrukt hadden. Immers als men eenmaal overtuigd is, overtuigd gelijk ik ben en velen met mij zullen wezen, van dat naauw en innig verband tusschen de algemeene rigting van den tijd en de hedendaagsche godsdienstige beweging, dan is het wel zeer moeijelijk de vraagin de pen te houden, of het raad- zaam en billiik heeten mag, die beweging maar kortaf .en rondweg te negeren. Want dat zelfs meer dan den van die kinderen onzes tijds, als men voortgaat hun het regt te ontzeggen om op godsdienstig gebied de dringende eischen hunner natuur voor geldige wet te verklaren, in dat geval de realiteit waarnaar hij verlangt, elders zal gaan zoeken : ik voor mij hou het er voor dat die vrees 23 niet zoo geheel ongegrond is !. Wel geef ik gaarne toe, dat men zich die uitkomst -zou dienen te getroosten, bijal- dien het namelijk a priori vaststond, dat zelfs het regt van bestaan dier realistiesche rigting de proefin geenen deele kan doorstaan. Maar juist dat bewijs a priori, ik zie vooreerst nog niet, dat men het heeft geleverd, ja ik twijfel er zelfs aan, of men het zal kunnen leveren. Wat wij tegenwoordig zien gebeuren, het dagteekent niet van gisteren of eergiste- ren, maar van v66r driehonderd jaren, van den avond van zekeren een-en-dertigsten October, van de gebeurtenis, die als eene der heerlijkste overwinningen op geestelijk gebied nog telken jare gevierd wordt. Wie in het werk, waaraan Luther het eerst de handen gelegd heeft, het zigtbaar werk van God ziet, hoe kan toch de zoodanige het pogen van onzen tijd als een werk der duisternis veroordeelen? Was ook de Hervorming niet een protest van het christelijk realisme te- gen het veldwinnend idealisme ter eene, het eeuwenoude nominalisme aan de andere ziide? Was zij niet eene reactie varı het zuiverst subjectivisme? en haar karakter als zooda- nig nog vrij wat meer subjectief, dan de kruistogt, dien men in de laatste jaren tegen de leer van het objectief gezag heeft geopend? Ik weet, wat men mij zal antwoorden: dat de Hervormers in hunnen tijd op het geschreven Woord hebben gesteund, en zich alleen hebben aangekant tegen leeringen en geboden van menschen; terwijl de revolutie-geest van deze eeuw ook dat Woord niet onaangetast laat, en stoutweg zich ! Ik beroep mij te dien einde op den overgrooten opgang, dien het jJongste werk van Renan in den laatsten tijd gemaakt heeft. kennen, dat de Hervormers in later tijd aan dat beginsel niet getrouw zijn gebleven, en hunne autonomie, waarvan zjj in den beginne zelfs tegen het objectief gezag der Schrift geen bekrompen gebruik maakten, later als gevangen hebben genomen onder de gehoorzaamheid aan de ingegeven letter dier Schriften; met dat voorbeeld kan men hen niet verslaan, die tegenwoordig reden meenen te hebben, om zich niet aan dien overgeleverden regel te houden. De Hervorming der 169 eeuw heeft zich aan de Schrift niet dm de Schrift on- derworpen, maar om haar beginsel te behouden, en den grond, waarop zij zich al vast geplaatst had, niet weder prijs te geven. In die gulden eeuw der autoriteiten kon ook zij zoodanigen steun niet ontberen, of zij had hare zaak, bij vriend en vijand, al zeer spoedig verloren. Zij verkoos de autoriteit der Schrift, maar de reden die haar bij die keus leidde, was geene andere dan deze: dat zij, ’tzij dan middellijik of on- 25 middellijk, in den inhoud der Schrift den zuiveren weärklank vond van hare eigen gedachten, en het geschreven Woord op het papier antwoordde op de stem, die in het hart ge- hoord werd. En om dus weder terug te komen op het punt, vanwaar ik uitgegaan ben: wie het regt der moderne rigting wraakt, die erkenne liever ronduit, dat ook het protestan- tisme in zijn geheel geen wezenlijk regt van bestaan heeft: maar wie voor deze conclusie terugdeinst, verzette zich ook niet langer tegen de eischen van dat nieuw en jeugdig rea- lisme dezer dagen, en zie w&l toe, of het indedaad niet tijd wordt, dat het kerkelijk stelsel der meerderheid aanmerke- ljjk worde gewijzigd. Het werk, dat de auteur bij dezen den lezer aanbiedt, heeft ten doel de wegen op te sporen, om tot zulk eene wijzi- ging te geraken, althans wat de christologie betreft, die im- mers het ware brandpunt van den strijd is, die thans ge- voerd wordt. Zoo als de schrijver de eischen begrijpt, die de moderne rigting in deze zaak reeds herhaaldelijk op ver- schillende wijze geformuleerd heeft, komen ze in de hoofd- zaak ongeveer hierop neder. Een Christus, niet omhangen met het gewaad, en onkenbaar gemaakt door den tooi van oostersche theosofie en westersche bespiegeling; maar een Christus, dien ieder aanstonds herkent, dien ieder als zijnen broeder begroeten kan. Een Christus, wiens leven geen bloote verborgenheid is, geen ware vertooning van leven voor zoover het leven bestaat in voortgang, ontwikkeling en vol- making; maar een waar en wezenlijk leven, met alle postu- laten, die tot het leven behooren. Een Christus, die bewezen wordt mensch te zijn, niet alleen door geboorte en sterven, honger en dorst, slaap en vermoeidheid, door vatbaarheid voor het liiden en de gewone aandoeningen des vleesches ; maar bovenal daardoor, dat hij ook zijne eigen zaligheid ge- werkt heeft, en tot haar is opgeklommen onder dezelfde ge- gevens, waaraan wi), zijne broederen, onderworpen zijn. Met vaste, scherpe trekken moet die figuur geteekend zijn, zoo- dat zij daar v66r ons staat als eene echt historiesche figuur, als een concreet en persoonlijk wezen. Het dorre abstracte 26 dogma moet van gedaante veranderen, en vleesch en bloed aandoen ; van het doode woord kan men geen leven ver- wachten, maar in vleesch en bloed woont de geest, en deze is het, van wien alle leven uitgaat. De schrijver heeft de vaste overtuiging, dat geene christologie den toets der we-- tenschappelijke kritiek ook maar van verre kan doorstaan, die niet zoo ingerigt is, dat zij aan die vereischten beant- woordt; en hij behoeft niet te zeggen, dat hij zich zal beijveren, om ook zijne lezers daarvan te overtuigen. Dat hij te dien einde de historiesche methode heeft te baat genomen, niemand voorzeker, die hem daäaärover hard zal willen vallen; ’t was de eenige weg die openstond, als hij niet gevaar wilde loopen, dat zijne redenering van nieuws in dogmatisme ont- aardde. Voor ’t overige moge het geschrevene voor zich zelf spre- ken. De auteur is zich bewust, dat hij zonder eenige per- soonljjke ingenomenheid zijne taak aanvaard, en ook ten einde gebragt heefl. De menigvuldige citaten, zoo grieksche als latiinsche,, heeft hij gemeend aan zijn werk te moeten toevoegen, om den wil eener wezenlijik onpartijdige behan- deling der zaak in quaestie, als ook tot zijne eigen regt- vaardiging. Hij ziet vooruit, dat hij veel tegenspraak zal ontmoeten; en heeft bij dat vooruitzigt geen anderen wensch, dan dat hij de getuigenis moge ontvangen, dat het hem niet te doen is geweest om zich zelven, maar om de waarheid alleen, die hij naar zijn beste weten gezocht heeft. Eindelijjk nog een enkel woord over de verdeeling der stof, die in dit werk behandeld zal worden. De schrijver meent dat hij ook in deze zaak zich trouw aan de feiten heeft gehouden, juist omdat hij niet van de gewone divisio tripar- tita is afgeweken. Het concilie te Alexandriö van 362, of liever nog het concilie te Konstantinopel van 381, en het concilie van Chalcödon in 452, ziedaar de eenige data, die in aanmerking kunnen komen, om de tijdperken der ontwik- keling van het dogma nader af te bakenen, terwijl die ont- wikkeling zelve eerst na 325 begint, en in 680 eindigt. Zoo omvat dan het eerste tijdperk de geschillen over het wezen der factoren van den persoon van Christus; het tweede wordt gevuld door de twistvragen die over het wezen van dien persoon zelven zijn geopperd; terwijl het derde tijdperk de geschiedenis der pogingen omvat, om de ware eenheid van dien persooun op vaste grondslagen te vestigen. De verschil- lende momenten, die iedere phase op hare beurt achtereen- volgens doorloopen heeft, hebben de onderverdeeling bepaald, 28 en ook wat dit punt betreft, houdt de schrijver zich over- tuigd dat hij aan de oorspronkelijke historiesche waarheid niet te kort gedaan heeft, juist omdat hij niet naar nieuwe com- binaties heeft gezocht. De geschiedenis van het eerste tijd- perk heeft alzoo drie, die van het tweede wederom drie, die van het derde niet meer dan twee ondergeschikte momen- ten verkregen; niet tot schade, naar de schrijver vertrouwt, van een geleidelijk overzigt van het onderwerp, dat door eenvoud en objectiviteit verreweg het meest gediend wordt. EERSTE TIJDPERK. VAN HET CONCILIE TE NICEA (325) TOT HET EERSTE CONCILIE TE KONSTANTINOPEL (381). GESCHIEDENIS DER GESCHILLEN AANGAANDE HET WEZEN DER FACTOREN VAN DEN PERSOON VAN CHRISTUS. BRONNEN: ATHANAsIOS, Li. contra Axıanos, in de uitgave van !Montfaucon, I. bl, 405—645. Id. contra APOLLINAREM , Ibld. I. 2. bl. 922—955. APOLLINARIS, Fragmenta, bij) Mal, Scriptorum vett. nova collectio VII. GREGORIUS van Nyssa, Antirrheticus adv. APOLLINARBM, bij Zacagni, Collectanea monumentorum vett. eccles. graecae, bl. 123—287. Id. Oratio IV, contra EUNOMIUM , in de parljssche uitgave van 1615, II. bl. 144—168, Gaescorıus van Nazlanzus, Epp. ad CLEDoNIUm (Oratt. LI, LII), in de ultgave van Clemencet (1778) en Calllau (1842), II. bl. 83 vigg. x — nn s 1. EERSTE BEGINSELEN VAN HET DOGMA. ARIUS EN ATHANASIUS, De eerste oecumeniesche synode had haar werk volbragt, en voor de eerste maal aan het geloof der gemeente eene vaste gedaante gegeven. (Greheel beheerscht door den invloed van den bezielden alexandrijnschen diaken, had zij de leer van Arius verworpen, die aan den persoon van den Logos een begin van bestaan toekende. Zij had zich niet kunnen ver- eenigen met dat eigendunkeliik beweren, dat den hoogen wil van God niet voor de volmaakte uitdrukking van zijn wezen, maar louter voor een uitvloeisel van willekeur ver- klaarde; zij had niet willen weten van die abstractie, die scheiding tusschen den Schepper en het schepsel, tusschen 30 het wezen van het eindige en van het oneindige, en had geen vrede gehad met die ontkenning der immanente, die stelling van eene bloot uitwendige, eene gemaakte en toevallige &den- heid van die twee genoemde factoren. Hare behoefte was een Christus die den Vader, d. i. het wezen van den Vader waarlijk geopenbaard, en Diens gansche volheid aan de we- reld vertoond had; en zij werd niet getrokken door dien eersteling der creaturen, die alleen geleefd had door den wil van Hem, Wiens magtwoord het begin van zijn bestaan geweest was. Zij begreep, dat beide het raadsel van den persoon van Christus, en het mysterie der verlossing door Hem ook niet denen stap verder waren gebragt door die eerste poging, en had van haren kant beproefd, of zij op hare beurt niet eene betere oplossing kon vinden. Zij had van hare overtuiging rekenschap gegeven in de bekende formule: miorsbouev — &c Eva küpıov 'Inoovv Xpıorov TOV viov Tou TEOV, YEvvn9evra £K TOV TAaTDdCc Movoyerä, Tovrorıv dk TAG ovolac Tov marpöc , Jeov Er Jeod, BWc Er dwröc, Jeov aAr- Jıvov £&K Jeod aANIıvoV, yevvnYevra oV momYEevra, Gu00VCLoV Typ zarpl kr: en het valt niet te ontkennen, reeds bij den eersten opslag, dat het eigenaardig christelijk beginsel bij haar veel meer tot zijn regt komt. ’t Is waar, hare Logos- leer behoort kennelijk nog in het paganisme t’huis, en het gaat uiterst moejjelijk, zich de y£vvnoıc van die tweede hy- postase van het goddeliijk wezen anders voor te stellen dan als emanatie; van eene ethiesche viörng heeft de synode geen begrip, en haar warnp mavrokpärwp heeft magtig veel van den Brahma der Hindoes. Maar in dat paganistiesch, dat oostersch-theosofiesch omkleedsel schuilt toch een christelijke kern, die wij met weinig moeite kunnen vinden. Al was er toch geen tijd, toen hij nog niet bestond, en al dagteekent zijne eerste openbaring van lang vö6r den aan- vang der tijden, en al is er dus in zö6 ver geen verschil tusschen den Logos en tusschen den Vader als den Oneindige: de Logos heeft toch geen deelaan de aseiteit van den Vader, omdat hij gegenereerd is. Juist in het meest essentiöele is hij dus zooveel minder dan de Vader, maar hij heeft toch zijnen oorsprong in Diens eigen wezen, en is geheel geliik aan hetgeen de Vader altijd geweest is: hij vertegenwoordigt dus beide, het eindige en het oneindige, het eindige is in hem oneindig, het oneindige eindig geworden. Als men voorts het dogma in zijn geheel overzien wil, ziehier het resultaat, dat zulk een overzigt oplevert. In het symbool van Nicea, en evenzeer in dat van Konstantinopel, staan de geest en de stof, de Schepper en het schepsel, God en de wereld, niet als twee abstracties eenvoudig tegenover elkander, maar ze zijn te zamen den groot en levend organisme geworden. Twee correlata zijn ze, twee factoren, die men wel in abstracto van elkander kan scheiden, maar wier zamenwerking in concreto op ge&en enkel punt ook maar voor @eön oogenblik ophoudt; het oneindige is niet buiten het eindige, en het eindige niet buiten Dengene, in Wien ook het oneindige den grond van zijn bestaan heeft, en voortdurend grijpen de ra- 32 deren in elkander, die van weerskanten door die magten in beweging gebragt worden. De strjjd was dus aanvankelijk beslist, maar het was er zeer verre af, dat die beslissing aan verdere geschillen den pas had afgesneden. Integendeel, gelijk het haast van zelf sprak, dat op de beweging ten voordeele van het alexan- drijnsche systeem eene sterke reactie moest volgen, eenvoudig om deze reden, dat het vonnis was geveld nog eer het ver- hoor geheel was afgeloopen, zoo kon het ook niet uitblijven, dat de aandacht sedert dien tijd tegelijk op een ander punt werd gevestigd, waarmeö de woordvoerders der kerk zich te voren nog maar zeer weinig hadden bezig gehouden. De Logos, hoorden wij daareven, is de hypostatiesche immanente 6enheid van het eindige en het oneindige; maar die &enheid was voor als nog eene abstractie, een feit, dat wel voor het denken bestond, maar voorloopig in de werkelijkheid nog niet geconstateerd was. ’t Moest er dus op den duur van zelf toe komen, dat men de hand aan ’t werk sloeg, om ook de realiteit van het bestaan dier eenheid in helder licht te plaatsen; te meer omdat het dogma, in zijne abstracte gedaante, niet was vrij te pleiten van eenzijdigheid en over- dreven waardering van den oneindigen factor. Terwijl toch het arianisme er niet voor terug deinsde, om het eindige geheel los te maken van het oneindige, en zelfs geene ver- wantschap te erkennen tusschen hetgeen gezien en hetgeen niet gezien wordt, gingen de voorstanders der orthodoxe leer zoo ver, dat zij het oneindige schier vereenzelvigden met het eindige. In allen gevalle was hunne voorstelling van dien aard, dat het zelfstandig bestaan van het eindige niet erkend werd, en het eindige alleen in aanmerking kwam als een der accidentis van het oneindige; dat het oneindige werd voorgesteld als het wezen of de substantie van het bestaande, en het eindige als de tijdelijike vorm, zonder eenig essentiöel gehalte.e. Maar zoo lang die fout niet hersteld, in die leemte van het dogma niet voorzien werd, bleef de tegenpartij in haar regt, en was zij met hoop op goed gevolg niet te be- strijiden. Voortdurend kon zij dan protesteren tegen zulk 38 eene verkeerde waardering van het eindige, en men zou moeite hebben om op den duur op dat protest te antwoor- den. Het kwam er dus bovenal op aan haar het regt van protest te ontnemen door een tastbaar en evident bewijs, dat ook de orthodoxie aan het eindige wel degelijik waarde hechtte. Dat bewijs, wäär kon men het beter vinden dan in den persoon van Christus, die concrete uitdrukking der eenheid, waarover men tot dusver alleen in abstracto had gehandeld? Zoo als men hem in dien tijd’ nog kende, als het ware middenpunt van het heelal, als dengene in wien het wezen der zigtbare en der onzigtbare schepping zich volmaakt geopenbaard had, waren in hem alle gegevens vereenigd , om het gewenschte doel te bereiken, om de eer der ortbo- doxie te redden, en hare vijanden des te meer van ongelijk te overtuigen. Vandaar dus de tweede reeks dier geschil- len, die de oude grieksche kerk in haar bestaan geschokt hebben , de geschillen aangaande het wezen van den persoon van Christus, die de verhandelingen over het wezen van den persoon van den Logos als ’t ware aanvullen en volma- ken; geschillen die niet achterblijven konden, waar de mee- ningen op dit terrein der bespiegeling reeds z66 zeer tegen elkander verdeeld waren. | Men meene echter niet, dat reeds van het oogenblik af, toven de verdedigers der orthodoxie begonnen te beseffen, welk eene taak hen na hun eersten arbeid nog wachtte, dat zjj) al aanstonds genoeg op de hoogte waren, om geheel voor- bereid die taak te kunnen aanvaarden. Het bewijs waartoe zijj verpligt waren, was de proef dat in Jezus Christus, den Logos die vleesch geworden is, het eindige en het oneindige waarljjk d&dn geworden zijn, maar dat het eindige zijne zelf- standigheid heeft behouden, en niet als verzonken of opge- lost is in de volheid van het oneindige. Of ook met andere woorden, het bewijs dat hun was opgelegd, was van dezen inhoud: dat de menschelijke factor in den Christus ‚geheel den en toch nietidentiesch geweest is met het goddelijk deel van ziin wezen, en dat men geen scheiding mag maken tus- schen die twee factoren , ook al behoudt men het regt, om ze 3 34 van elkander te onderscheiden. Zoo weinig evenwel was men hetin den beginne daaromtrent reeds eeng met zich zelven , dat in de eerste helft der vierde eeuw zelfs deze vraag niet was beslist, of diezelfde menschelijke factor in den per&toon van Christus wel indedaad aanwezig geweest was. Zoo als de zaak toen stond, had men het niet verder gebragt dan tot de leer, dat de Logos vleesch geworden was. Het docetisme der gnostieke secten, door tal van leeraren der kerk ‚met den meesten ijver bestreden, was door de kerk zelv’ als louter dwaalleer verworpen. Het mogt hier en daar, b. v. in de stelsels van de alexandrijnsche theologen dier dagen, in meer verfiinden vorm bestaan en ingang gevonden hebben zelfs in de denkwijze van bestrijders der gnosis: in zijne vorspronke- ‚lijke ruwe en grove gedaante werd het nergens meer gevon- den. Al bleef men dus in de bijzonderheden niet altijd zoo getrouw aan het aangenomen beginsei: op den voorgrond stond, dat het ligehaam van den Christus was geweest als ieder menschelijk ligechaam. Ik behoef niet te zeggen, dat die winst, al was zij groot en belangrijk, toch volstrekt niet als voldoende beschouwd kon worden. Ten aanzien van de ware menschheid van den Christus is nog niets gezegd, 260- lang het niet is gebleken, dat ook het onstoffelijk deel van ziin wezen als dat van eenen mensch was. ’t Lag dus in de eerste plaats voor de hand, dat men ook van die vraag een voorwerp van gezet en ernstig onderzoeck gemaakt had, en moeite had gedaan om ook te haren opzigte tot eene vaste overtuiging te komen. Dan, ’t zijj men met het verkregen resultaat het pleit voor goed beslist, en door het reöel bestaan van een menschelijk ligchaam ook het bestaan der ziel vol- doende gewaarborgd achtte, ’t zij men nog niet op de hoogte was, om te vatten wat al belangen er van afhingen, dat ook over dit punt het noodige licht verspreid werd, men bleef voorloopig staan en dacht er zelfs niet aan om het ge- geven problema verder uit te werken. Vandaar dat de stel- ling van een denkend en handelend beginsel, dat aan den mensch Jezus Christus van nature eigen geweest is, gedu- rende de geheele derde eeuw, en zelfs tot in de eerste helft 35 der vierde, alleen werd gehoord als het bijzonder gevoelen van een klein en zeer verstrooid getal van leeraren. In de grieksche kerk is Origenes de eerste geweest, die haar ge- adopteerd heeft. Hij had haar noodig, omdat hij zich anders geene rekenschap wist te geven van de hooge voortreffelijk- heid en geheel eenige heerlijkheid van den Christus, van de reden, waarom de Logos juist in den persoon van Jezus van Nazaret in het vleesch verschenen was. In zoover staat zijne christologie in het naauwst verband met zijne anthropologie, die hare bijzondere en eigenaardige kleur mede aan eene dergelijke behoefte van den grooten denker ontleende. Ori- genes, op zijn half-gnostiek standpunt, kon zich niet neer- leggen bij het feit der oneindige verscheidenheid van al het bestaande, die zijn oog, inzonderheid op het gebied der re- delijke schepping, allerwege ontwaarde. (Gelijk die verschei- deriheid, volgens hem, niet verklaard kan worden uit het we- zaen van den Maker van het heelal, die de absolute den- heid zelf is, zoo deinsde hij als christen evenzeer terug voor de leer, dat zij uit het verschil der kosmiesche beginselen ont- staan was. Om dus deze beide klippen tegelijk te vermij- den, leidde hij dat verschijnsel af uit het verschillend gebruik, dat de redelijk geschapen wezens, reeds van den aanvang af, van hunne aangeboren redelijke en zedelijke vrijheid gemaakt hadden, en verplaatste hij te dien einde het begin van hun bestaan in eenen tijd, lang vöör de historiesche tijden. Met andere woorden, de anthropologie van Origenes staat geheel op den bodem van het preäxistentianisme, de leer van het voorbestaan van den mensch in zijne hoedanigheid als rede- ljk, zedelijk wezen; maar op dienzelfden grondslag rust ook zijne christologie, zijne leer aangaande den mensch, zoo als hi) zich in Christus geopenbaard heeft. Om den sleutel van het geheim te vinden, waarom de goddelijke Logos juist in dezen mensch eene gedaante had gekregen, keerde Origenes evenzeer terug tot dien vöör-historieschen tijd, toen alle kin- deren Gods nog in den xoouoc vönroc op hunne plaats bijeen waren. Toen was het deze ziel, de ziel namelijik van hem die later Jezus de Christus Gods genoemd werd, die God 3 * 36 met den meesten ijver zocht, en den meesten trek had naar dien onzigtbaren Logos, door wien de Vader zijne heerlijk- heid ook toen reeds aan zijne kinderen bekend maakte, en waarme® de Logos van zijnen kant zich dan ook zö6 innig vereenigd heeft, om haar te beloonen voor die groote liefde, dat zij vol was van zijne goddelijke heerlijkheid, gelijk de hitte van het vuur het ijzer doortrekt, dat daaraan bloot ge- steld wordt. Zie hier dus eene anthropologiesche beschou- wing van den Christus, waarin zijne volledige menschheid wel degelijk met kracht wordt gehandhaafd. Hoe ’t zij, ook na Origenes bleef de algemeene denkwijs op dit punt nog even onbepaald als te voren, en de bestaande leemte in de christologie hield steeds dezelfde hoogte, terwijl nie- mand scheen te gevoelen, dat zij zeer noodig aangevuld moest worden. Aan dien volstrekt onhoudbaren, dien verwarden staat van zaken heeft Arius een einde gemaakt; hij heeft het eerst den 37 stouten stap gedaan, om de vraag naar de volledige mensch- heid van den Christus regtstreeks ontkennend te beantwoor- den. In dat gevoelen van hem deelden ook de meesten van zijne geestverwanten, terwijl een kleine partij, met de twee bekende raddraaijers, Ursacius en Valens aan ’t hoofd (vgl. Dorner, Entwicklungsgesch. der Lehre v. d. Per- son Christi, I. 3. bl. 1088 not. 80), op dit punt van de meerderheid afweek. Wij staan hier voor een feit van ge- ljken aard, als hetgeen wij in de geschiedenis van het dogma aangaande den Logos te dezer hoogte opmerken. Gelijk men te voren aan een ieders goedvinden had overgelaten, hoe hi} op zijn standpunt over de menschelijke natuur van den vleesch geworden Logos verkoos te oordeelen, zoo had men eveneens gedurende langen tijd nu eens het subordinatianisme op den voorgrond geplaatst, en dan weör de voorkeur ge- geven aan het homoesianisme. Een van de grootste en ge- wigtigste quaesties liep op die wijs gevaar tot een ijdel spel van het vernuft verlaagd te worden; en het onderzoek naar het wezen der zaak dreigde in een zoeken naar formules te ontaarden, die geschikt waren om beurtelings het dene, en dan weör het andere gevoelen uit te drukken en aan te be- velen. Wel was het dus indedaad eene dienst, die Arius aan de kerk bewees, toen hij op zijne beurt de subordina- tiaansche theorie z66 consequent en volledig ontwikkelde , dat men eindelijk den grooten afstand tusschen die twee sys- temen leerde onderscheiden, wier wezenlijke verhouding aan het oog tot dusver ontgaan was. Daardoor noodzaakte hij de theologen van zijnen tijd, om zich dens voor al rekenschap te geven, welk eenen weg zij op wilden; om bepaald partij te kiezen, en niet langer, geliik men dat noemt, op twee gedachten te hinken. Ook op christologiesch gebied heeft de manier waarop hij te werk ging, denzelfden of althans gelijken invloed geoefend. Door zijne stoute ontkenning juist van het meest essentiöcle in het menschelijk organisme van den Zoon des menschen bragt hij de overtuiging te weeg, dat men het niet langer van de omstandigheden kon laten afhangen, hoe men voortaan over dat punt wilde oordeelen. 38 De consequenties van zijn stelsel lagen al te zeer voor de hand, om die overtuiging niet bepaald klemmend te maken; want het was duidelijk, dat wie het in deze zaak met Arius eens was, onmogeliijk op den duur halverwege kon blijven staan. Men begon dus te begrijpen, dat het volstrekt noo- dig was tot eene bepaalde kenze te komen, dat men ’t zij den v66r ’t zij tegen Arius wezen moest. Vandaar, dat van nu af de bestaande onzekerheid en onbepaaldheid ophou- den, en de leer van de volledige menschheid van den Logos oeoapkwıevoc meer en meer eene besliste en stellige gedaante aanneemt. Trouwens, — behalve dat ook met betrekking tot dit punt, gelijk wij hoorden,, alles nog in het onzekere was, en Arius met volle regt kon beweren, dat zijne leer volstrekt niet indruischte tegen eenig gevestigd en aangenomen stelsel , — daar was in het ariaansch systeem dan ook hoegenaamd geen plaats voor zulk eenen factor als de ziel des menschen, waar zij aanwezig is indedaad en in waarheid, met al hare ver- mogens en krachten. Het middenpunt, de hoeksteen om zoo te spreken van het geheele stelsel, is ook bij Arius en zijne geestverwanten de zedelijke vrijheid van den mensch, de vol- strekte autonomie van het individu (rö abre&oduotov, TO Tpen- r6v, het liberum arbitrium der Latijnen) in al zijne hande- lingen en daden. Hij staat dus in zoover op hetzelfde stand- punt als Origenes, van wien hij buitendien ook nog meer ge- leerd heeft. Maar terwijl de Logos bij den laatstgenoemde, al is hij avre&oboroc, te zelfder tijd wordt voorgesteld als ärperroc, heeft hij bij Arius, in zijne hoedanigheid als ge- schapen wezen, zijn deel gekregen van het menschelijk aure&od- oıov, d. w. z. van het roemröv, en staat hij boven het peil van den gewonen mensch, alleen om de hoogere maat van zedelijke ontwikkeling die hij reeds bereikt heefl. Den Lo- gos in den persoon van Jezus in verband te brengen met een ziel als die van den empirieschen mensch, zou dus het- zelfde geweest zijn als te beweren, dat hetzelfde beginsel in denzelfden persoon tegelijk in eenen staat van gevorderde en min gevorderde ontwikkeling verkeerd had; een beweren, dat natuurlijik de dood voor de denheid van het persoonlijk 39 leven van den Christus zou geweest ziin. Maar behalve dat, Arıus had dien factor voor het bestasn van zijnen Christus niet eens noodig. Vanwaar nu evenwel, — zie hier de vraag, die thans van zelf bij ons opkomt, — vanwaar dat de leer van Arius de ı Wgl. Athan. cont. Arian. III. 36: wüc öuvaraı 0 viög ix od warpöc elyar HVca, kai Buowc abry xar' obaolav, 6 Akyav 4öön nor wäca dEov- sia; — n rüc Öbvaraı Övvanmcs elvan Hioc Kal dAnIwn) Toü rarpöc, 6 wapä röv Kaypov Tod mädovg Akywv' vüv ı) yuxn mov Teräparxraı; — &ı dbvapıc iv, ober üv börıliaoev, AAAd näAAov kai Eripoıg ro Öüvacdaı map- elxev. müg oüv ovrog oodla 6 tv vopia mporörruv, kai dyvouv & map’ Eripwv navdaveıv nEiov (Mt. XVI: 13, Joh. XI: 34, Mark. VI: 38): müc Ötvaraı 6 Adyog idıoc Elvaı Tod marpöcg, ov ävev obr Tv 6 zarnp more — 6 ri piv roi oravpov Akywv' Jec nov KTA. 40 algemeene overtuiging op dit punt zooveel vaster en beslis- ter gemaakt heeft? Immers het gaat moeijeljk, — om ons ter loops ook hierbij te bepalen, — dat feit zelf tegen te spre- ken, en dezelfde onbepaaldheid die v66r dien tijd bestond, op christologiesch gebied ook later te constateren. Al had de volledige menschheid van den Christus haar pleit voor- loopig nog niet z66 gewonnen, dat het volstrekt onmogelijk was van die stelling af te wijken, zooveel althans staat vast en wordt door de feiten bevestigd, dat zij veel meer dan te voren als het kategoriesch postulaat der menschwording er- kend werd. Inzonderheid versta ik onder die feiten het ont- haal, dat het gevoelen van Apollinaris heeft genoten, dat gevoelen zelf, en de bezwaren tegen de gevestigde overtui- ging, die Apollinaris in het midden gebragt heeft: en ik her- haal dus nogmaals de vraag, waaraan wij die verandering, dien vooruitgang, moeten toeschrijven. In de eerste plaats komt hier zeker het apologetiesch belang in aanmerking, dat dan ook indedaad niet enkel van ter zijde in deze twist- zaak gemoeid was. Viel de menschelijke factor weg, dan kon het onmogelijk anders, of al wat in de gewijde Schriften van den mensch Jezus Christus verhaald wordt, moest over- gebragt worden op den Logos, als vertegenwoordiger van het persoonlijk leven van den Christus. Maar dan had ook Arius gewonnen spel gehad, en de verdedigers der godheid van den Logos hadden hem nooit van ongelijk kunnen over- tuigen; als zij het in de premissen met hem eens waren ge- weest, dan hadden zij op den duur ook zijne consequenties niet kunnen negeären, of, zoo zij terugdeinsden voor dien stap, aan hun scherpzinnigen tegenstander veel te veel in- gewilligd. Ja, daar was nog meer dat er toe dringen moest, om de leer die Arius verkondigde, bepaald af te wij- zen. Wel werd er ook in zijn systeem veel van de mensch- wording van den Logos gesproken, maar zoo als hij dat feit inkleedde en kleurde, liep het uit op een bloote theofanie, hetgeen hetzelfde is als of men zeide, dat het regtstreeks op docetisme uitliep; en vandaar al verder, dat men hem mede niet te onregte kon beschuldigen, dat hij het wat al te ge- 41 makkelijk opnam met het bewijs der verlossende kracht van zulk eene openbaring. Gelijk hij dus de hypostatiesche preöxistentie van den Logos ont- kende, zoo drong hij ten sterkste er op aan dat men de ayevunola (de aseitas) van den Vader ook aan den Logos zou toeschrij- ven, en verwijderde zich daardoor van degenen, die juist den Logos qua talis als Zoon van God erkenden. Terwijl hij van ziinen kant tot de oude voorstelling van den Adyoc £vdLaderoc en wpobopıöc terugkeerde, leerde hij dat de Logos, die in den beginne, d. i. vö6r den tijd, alleen duväusı in God was (oloc av ein 6 tv awdpwrw Adyoc, A. NHovxaswv), eerst later, in den tijd, zijne heerlijkheid ook feitelijjk geopenbaard had, als de Zvfpysıa Öpaarıcı) of A. Zvepyöc- Als zoodanig was hij de kracht waardoor de wereld geschapen is, en heeft hi) eindelijik in de volheid der tijden in Christus eene ge- daante gekregen. Christus was de Zoon van God, en niet de Logos (unre elvar, unre mpoüdeoräavau, unte ÖAwc mWmTore viov brapbaı rw Yey, mod rov rexYüvarn dd Tüc mapI£vov); maar de mpa&ıc rov Yeov, die als Logos in al hare vol. heid in den zoon van Maria werkte, heeft dezen tot die waar- digheid verheven. Om het duidelijker uit te drukken, het geheele leven van den Christus was dene doorloopende manifestatie der heerlijkheid van den Logos, en wel van den Logos al- 42 legen, wiens kennis de voorwaarde is waarvan het genot der zaligheid afhangt. Wij zijn nu wel niet in staat om te be- oordeelen, of Marcellus bepaald ontkend heeft, dat er in den mensch Jezus Christus eene menschelijke ziel geweest is; maar zö6 veel blijkt althans uit hetgeen wij tot dusver ge- hoord hebben, dat hjj het bestaan van dien factor onmoge- ljjk heeft kunnen aannemen. Wie zich ook maar &ddnmaal overtuigd heeft, hoe ’t hem alleen daarom te doen was, de diviniteit van den Christus en van het werk, door hem verrigt, in helder licht te plaatsen, en hoe hij geen verwant- schap tusschen het eindige en het oneindige, maar wel zulk een betrekking erkende, waarbij het eindige alle gehalte verliest en zich geheel in het oneindige oplost, die moet van zelf tot die conclusie komen, al wordt zij door de overge- bleven documenten dan ook niet regtstreeks bevestigd. Daar komt nog bij, dat Marcellus zelfs z66 ver ging in zijnen af- keer van het subordinatianisme, dat ook de leer van het hypostatiesch voortbestaan van den Logos. in zijn 00g geen genade vinden kon. Volgens hem brengt de natuur van den Logos mede, dat hij ook weer terugkeert in den schoot des Vaders, iva oürwe 9 &v Sep Wwarrep Kal moörepov Av; en het begin van die awroxardcrasıc rwv mävrwv is de vernietiging van het ligechaam van den Logos, dat zelfs geen reden van bestaan meer heeft, zoodra de verlossing volbragt is. Zulk eene miskenning der menschelijke individualiteit van den Chri- stus, hoe wil men haar anders verklaren dan op deze wijze, dat Marcellus van den beginne af die individualiteit niet erkend heeft; dat is met andere woorden, dat hij niet heeft willen weten van het bestaan eener redelijke ziel in den uit- verkorene van den Logos, als het beginsel dier eigenschap van den mensch, die in zijn systeem geene plaats vond. De leer, waarop wij tot hier toe de aandacht gevestigd hebben, is op de bekende alexandrijnsche synode van 362, onder het voorzitterschap van Athanasius, uitdrukkelijk als dwaalleer verworpen 1. ’t Valt echter niet te ontkennen, I De verklaring, door de synode te dezer zake afgelegd, luidt als volgt: od oüpa ddvxov, oVö' dvaiodnrov, obö dAvönrov eixev 6 awrnp" 48 dat de orthodoxe christologie, die däar de overwinning be- haalde, in den tijd waarvan wij thans spreken, nog in zeer ontredderden toestand verkeerde. Ik beroep mij op den aan- voerder der orthodoxe rigting, op Athanasius zelven. Als wij nagaan, wat hij in zijnen tijd op christologiesch gebied voorge- steld heeft als de leer der waarheid, dan blijkt opiedere schrede, hoe weinig hij nog t’huis was in de zaak, die hij met zooveel waren ijver voorstond. Hare deelen en onderdeelen, hare ele- menten om het zoo te noemen, zijn bij hem Öf niet, 6f hoogst oppervlakkig verwerkt, en men kan gerust zeggen, dat hij ze niet eens overzien heeft; hi) verkeert van het begin tot aan het einde geheel en al in ’t duister, en er is dan ook volstrekt geen plan in zijne redenering, die integendeel in den vollen zin des woords alleen op goed geluk voortgaat. Het geschrift, waarin de onbezweken verdediger der ortho- doxie zijne denkbeelden nedergelegd heeft, zijn zijne bekende Orationes contra Arianos (Opp. ed. Montfaucon, I. bl.405—645). De voorname inhoud van het genoemde werk zijn natuurlijk de gevoelens van den schrijver aangaande den Logos; en wat daarin op ons onderwerp betrekking heeft vinden wij inge- lascht, hier en daar, en waar het beloop der redenering het meöbrengt. Uit die verstrooide brokstukken blijkt dan in de eerste plaats, dat haast geen leer voor Athanasius meer een doorn in ’t oog was dan deze, dat de kracht die den Zoon van God van zijne broederen naar het vleesch onder- scheidde, alleen van buiten had gewerkt en niet in dien uitverkorene gewoond had !. Vooreerst, zoo redeneert hij, obö2 yüp olöv re Yw, rod wupiov di nuäc dvIpwrov yevopkvov, dvenrov elvaı rd owpa abrod, oböL owparog uövov dAAd xal Vuxic iv adry ro Adyp owrnpia yeyover. 1 Cont. Arian. II. 30: “avIpwrog di ytyove, kai ober eic AyIpwrov MMIe xal roüro ydp Avayraiov elötvar, unmore al eic Toüro neaövreg ol aoeßeic, drarnowei Tıvag, xüksivor vopiowary, drı Worep iv Toic Eumpog- Yev xpövorc eig Ixaorov TWüv aylwy äylvero, ourw zal viv eig äydpw- wov ineönunsev 6 Adyog, ayıdlwv Kal ToUrov , kal bavepovuevog WOrTrep kai iv Toic AAAoıg. Ei yap oUTwc Ip, kai növov iv dvSpunp daveic iv, ovötv 7v wapddokov, oüre oi Öpwvreg Efevißovro Atyovreg' moramöc äpa ko- 44 is die leer in strijd met het duidelijk woord der Schrift, dat de Logos mensch geworden is (6 Adyoc Yap, zegt hij elders, we elmev 6 'Iwavvnc, oap& Ey£vero, rc Ypadic EIoc &xoü- ons, Alysıv oapka Töv AvYpwrov); en in de tweede plaats is zjj) evenmin bestaanbaar met het verheven doel der mensch- wording van den Logos. Want God heeft zijnen Zoon om deze reden geheiligd en in de wereld gezonden, opdat hij onze natuur zou aannemen, en wij daardoor wederkeerig de zijne deelachtig zouden worden; al wat ons eigen is, is over- gegaan op dengene die gekomen is om ons te verlossen, en alleen door deze beschikking zijn wij zijne erfgenamen gewor- den !. De Logos heeft dus het ligchaam van den mensch wel als zijn werktuig (öpyavov %; elders heet dat ligehaam ook wel olkoc of vadc) gebruikt, om zijne heerlijkheid aan de wereld te openbaren; maar hij heeft te zelfder tijjd van dat ligchaam zijn ligchaam gemaakt (idtomoıet, oikeıor), en de eigenschappen en hoedanigheden van het vleesch zijn zijne riv odrog; Ka dtari od dvIpwroc wv mouig osavröv Yeöv; elxov ydp rıjv ovvndeav drovovreg‘ kai Lykvero Aöyoc Kupiov mpöc Ekacrov TWv Mpo- onrüv.” °ı Cont. Arian. I. 39: “ovx äpa dvIpwrog wv, borepov y&yovs Ieöc' aAAd Iedc av, barepov yiyovev ävipwroc, iva uälAov nuäc Jeorounay'; en elders “ei yüp xriona iv, Ldyeyövsı dvIpwrog, Eueıvev obölv nrrov 6 avIpwroc worep kai ıv, ob ovvaddeig rp Sep. Hoe toch kon — vraagt Athanssius — een wezen, aan ons geliijk, ons met God door zich zelf verzoenen ? rüc ydp Av woinua &v, Öıd Toınnaroc ovvhnTero TW Kriory (6 &vS9pwrrog); 7 mola BonIea apa rwv Önolwuv roig Öpoloc yEvorr' Av, deoutvwv Kal abrwv rnc abrac PonSeiac; (ibid. II, 67). 2 Tieyovev ävSpwrog, Kal ewparıröc — Karyanoev n Ieorne iv Tü ‚oapki, I0ov vr davaı, Yeöc wv Idıov Eaxe Wa, Kal TOoUTQ Xpwuevog önyavy yeyovev ävIpwmoc. 45 eigenschappen en hoedanigheden geworden. Athanasius bewijst dat hij niet te veel beweerd heeft, door een beroep te doen op de eigen woorden van Jezus, Luk. XXIV: 39. Immers, wij lezen. daär niet, dat de Heer tot zijn leerlingen gezegd heeft: “raakt dezen mensch aan”, of “raakt den mensch aan, met wien ik mij vereenigd heb, wiens gedaante ik heb aangeno- men”, maar wel degelijk met nadruk: “raakt mij aan.” Het beginsel van het persoonlijk leven in Christus was dus niet de mensch, maar de Logos; de Logos, niet de mensch heeft geleden en ook de werken volbragt, die van den Christus staan opgeteekend. Zijn wij getuigen van eenige daad, of hooren wij eenig woord van den Heer waarin zijn groot- heid aan het licht komt, dan moeten wij het een en het ander beschouwen als eene openbaring zijner godheid; en zien wij dat hem iets menschelijks overkomt, ook daärin is de godheid begrepen, maar de godheid in ’t vleesch wel te verstaan, God de Logos die mensch geworden is. Zie hier buitendien het bewijs dat alle twijfeling wegneemt, of hjj, die zich de zaak zoo voorstelt, de wezenlijke bedoelingen Gods wel indedaad doorgrond heeft. Al hebben ook v6ör de open- baring van den Logos in de gelijkenis van het vleesch der zonde vele menschen heilig geleefd, gelijk Jeremias en Jo- hannes de Dooper, de dood heeft toch geheerscht van Adam af, en te allen tijde waren de menschen aan de sterfelijkheid en de natuurlijke driften van het vleesch onderworpen. Maar toen de Logos vleesch geworden was, en al wat van nature eigen is aan het vleesch, tot zijn eigen gemaakt had (rov Adyov — ldtomorovutvov ra rnc oapköc), heeft hij te niet ge- daan wat van het vleesch was, en zijn zijne broederen, door hem, de onsterfelijkheid deelachtig geworden. Joh. VI: 6). Uit dien algemeenen regel wordt dan verder deze waarheid afgeleid, dat iemand zeer wel op de hoogte van eene zaak kan wezen, al geeft hij ook te verstaan, dat zii hem gansch en al vreemd is; en dat in dit bijzonder ge- val ook Jezus met dien bewusten dag niet zoo geheel onbe- kend was, dat blijkt al aanstonds uit het feit, dat hij wist wat vo6ör dien tijd geschieden zou (vgl. Matth. XXIV: 3 47 vigg.). Hij heeft zich dus enkel gehouden als of hij daarvan niet wist, toen hij verklaarde dat die dag den Vader allden bekend was, en hij heeft dien schijn aangenomen da rnv oapra, om de zijnen op nieuws te overtuigen, dat de Logos waarlijk mensch geworden was. Onwetendheid, gebrek aan kennis of onvolledigheid van verstandelijk doorzigt, al deze attributen zijn van nature vreemd aan het wezen van den Logos, en of hij ze al overneemt van den mensch, ze blijven buiten zijn wezen (obdE yap, obde Tovro EAärrwua rov Aöyov £oriv, aAAa rac avdpwrlune pbaewc, Äc torıv Idtov xal TO ayvokiv). Daarom staat er dan ook alleen ovde 6 viög, en niet 6 Adyog, ö viög rev Jeov, of een dergeliike spreekwijs. Ware het anders, men zou.zich dan niet kunnen overtuigen, dat de Heer in zijne hoedanigheid als mensch die woorden' gebruikt heeft; en hoeveel komt er toch niet op aan, dat wij ons van ziine bedoelingen geen verkeerde denkbeelden maken ! Daar- entegen is het opmerkelijk, dat Jezus bij een tweede soort- geliijke gelegenheid, op zijn laatsten gang naar den Ölijfberg, toen hij dus niet meer aan de aarde toebehoorde, tegen- over de vragende houding zijner leerlingen (Hand. I: 6,7) zich zoo geheel anders heeft gedragen. Zoo als hij toen was, n& zijne opstanding en op het punt om de aarde te verlaten, kon hij onmogelijk oapkıxwc tot de zijnen spreken. Hij had het vleesch, en alle attributen van het vleesch, reeds afge- legd met het ligchaam waarin hij eerst geleefd had, en leefde geheel in den Logos, in diens oneindige heerlijkheid en grootheid. Omdat hij dus den schijn van onwetendheid niet kon aannemen, en toch van den anderen kant begreep dat hij niet mogt spreken, heeft hij de vraag zijner leerlin- gen, als ongepast, eenvoudig onbeantwoord gelaten. Even- zoo moet men zich ook wel wachten, met de aangehaalde woorden uit het evangelie van Lukas als met een predikaat van den Logos zelven te handelen. Het mwpo&xorrev var den schrijver kän onmogelijk van toepassing zijn op den Volmaakte, die het beeld en afdruksel der oneindige volmaaktheid zelf is. Daar is dus geen kans om het anders te verklaren, dan met het oog op de menschwording van den Logos; want al- 48 leen de eindige natuur van den mensch kan dat mpoxdırrewv verdragen. Ook is de evangelist niet in gebreke geble- ven, om ons reeds door de schikking zijner woorden op den regten weg te helpen. Hij laat op zijn wpo&korrev oodla als in denen adem volgen: xal NAıia; waaruit dus wel degelijk blijkt, dat hij alleen op de vereeniging van den mensch en den Logos gedoeld heeft. Wij moeten ons het bewuste feit zoo voorstellen, dat met de toenemende ligeha- melijke ontwikkeling van den Christus de openbaring van den Logos steeds gelijken tred hield, even als of zij aan die eerst- genoemde wet mede onderworpen geweest ware. Ziedaar dan zoo getrouw mogelijk in korte trekken alles weörgegeven, wat ons van de christologiesche denkbeelden van den grooten griekschen kerkvader bekend is. Het zal wel voldoende ziin om mijn uitgesproken gevoelen te regt- vaardigen , en het bewijs te leveren dat wij hier met een stelsel te doen hebben, dat vooral niet meer is dan een ruwe schets, als ’t ware uit de hand beslagen. ’t Is voor- eerst opmerkeliik, hoe deze meester in de dialektiek juist ten behoeve van zijne christologie van dat wapen zoo weinig gebruik gemaakt heeft. Hij heeft zich blijkbaar niet sterk genoeg gevoeld, om dien weg met goed gevolg te betreden. Men zou integendeel haast zeggen, dat hij zelf het eerst van allen begrepen heeft, voor hoe veel tegenspraak zijne leer aangaande den Christus bloot stond, en daarom haast heeft gemaakt, om over dat glibberig punt maar zoo spoedig mo- gelijik heen te glijden. Het verschil is indedaad hemelsbreed, ’t zij men op den vorm of op den inhoud acht geeft, tusschen deze eerste proeve en tusschen de latere stelsels, met wat namen deze ook genoemd worden. De billijkheid eischt wel, dat men niet uit het oog verlieze, dat de schrijver in de eerste plaats 49 met polemiesche bedoelingen heeft geschreven. Maar dat ont- neemt toch den beoordeelaar het regt niet, om te zeggen dat Athanasius maar zeer oppervlakkig wist, hoe zulk een onder-, werp behoort behandeld te worden. Wij duiden ’t hem niet ten kwade, dat hij zijn systeem niet met onnutten ballast van spitsvondigheden en haarkloverijön bezwaard heeft; maar wel is ’t van belang, dat er aan de inwendige harmonie van zijn stelsel nog zoo veel ontbreekt, en dat hij de meest te- genstrijdige stellingen abrupt naast elkander geplaatst heeft. Om het een en ander van dien aard te noemen: het leven van den Christus is niet dat van den mensch in wien de Lo- gos gewoond heeft, maar alle functies en verrigtingen van dat leven zijn zooveel handelingen van den Logos; en toch is diezelfde Logos b. v. niet aan het lijden onderworpen, toch is ’t de mensch die ljdt, en de geschapen natuur die daar- door aangedaan wordt! Een vreemde combinatie voorwaar, en toch al niet veel vreemder dan de verhouding, die wij elders tusschen die twee factoren opmerken: het wezen van den Logos staat wel op 6en lijn met het absolute wezen der Godheid, en heeft ook niet het kleinste punt van aan- raking met het eindige wezen der menschheid, maar de Lo- gos gaat toch een verbindtenis met den mensch aan, en het eindige wordt een deel van datzelfde oneindige, waarvan het door een verren afstand gescheiden is! De Logos kan niet toenemen in wijsheid, en overal waar hij is, is ook de wijs- heid in hare gansche volmaaktheid. En toch openbaart die wjjsheid zich niet dan trapsgewijze, en in dezelfde mate dat de ontwikkeling van het ligchaam vooruit gaat; en de Logos heeft van nature volstrekt niets gemeen met den mensch, en dus ook niet met de ontwikkeling van dezen: hoe zijn die stellingen met elkander te rijmen! Wat voorts den inhoud aan- gaat, Athanasius zou een zeventig jaren later zich zeker aan de zijde van Cyrillus geschaard hebben, maar zooals zijn stelsel daar ligt, had Nestorius het even goed voor zijn doel kunnen gebruiken. ’t Is waar, de groote kerkvader wil niets weten van een ıiAn &volknaıc, om het zoo te noemen, van den Logos in den mensch Jezus. Hij noemt Maria Jeordkoc , 4 50 bij zweert bij den Logos als den eenigen factor, die de da- den en handelingen van den Uitverkorene des Vaders in der tijd bestuurd heeft, en is in z66 ver bepaald op de hand van de voorstanders der £vwoıc- Maar hij maakt toch ook wer onderscheid tusschen den Logos en den mensch met wien de Logos een verbindtenis gemaakt heeft. . Voor ’t overige hebben wij alleen nog maar belang bij deze vraag: of ook de menschelijke ziel iin dit stelsel reeds een plaats heeft gekregen. ’t Pleit zeker niet voor de bewerking, dat de gevoelens op dat punt nog altoos zeer verdeeld zijn, zelfs nadat Baur en Dorner het systeem in zijn geheel nog eens grondig onderzocht hebben. Wat mij betreft, ik zou met Dorner oordeelen, dat de motieven voor een bevestigend ant- woord op die vraag zwaarder wegen dan die in ’t midden worden gebragt om het tegendeel te bewijzen 1. Zoo valt het I De bewijzen, dat de menschelijke ziel van Jezus in de christologie van Athanasius geen plaats heeft gevonden, vindt men bij Baur, I. bl. 570 vigg. 