title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: In overleg met dezen wordt besloten dat Vincent maar voor eigen rekening in de Borinage zal blijven, daar hij nu eenmaal toch niet in dienst van het Comite kan zijn, en dat hij zal inwonen bij den XXX Evangelist Frank te Cuesmes. Ongeveer half Augustus komt hij op verzoek van zijn ouders nog eens te Etten. ,,Hij ziet er goed uit, behalve zijn plunje, leest den heelen dag in Dickens en spreekt alleen als men hem iets vraagt — over de toekomst geen woord”, schrijft moeder. Wat kon hij ook van de toekomst zeggen? Zag die er ooit hope- loozer voor hem uit dan thans? De illusie om als verkondiger van het Evangelie troost en opbeuring te brengen in het droeve lot der mijnwerkers was hem wel langzamerhand ontzonken, naarmate de bittere strijd tusschen twijfel en geloof, dien hij in dezen tijd heeft moeten strijden, hem zijn vroeger Godsvertrouwen ontnam ; (de bijbelteksten en godsdienstige beschouwingen die den laatsten tijd al schaarscher werden in zijn brieven, houden nu ook geheel op). Iets anders is er nog niet voor in de plaats gekomen; hij teekent veel en leest veel, o.a. Dickens, Beecher Stowe, Victor Hugo en Michelet, maar het is alles zonder systeem of doel. Teruggekeerd naar de Borinage, zwerft hij er rond zonder werk, zonder vrienden, dikwijls zonder brood, want wel ontvangt hij geldelijke hulp van huis en van Theo, maar zij kunnen niet meer geven dan het strikt noodige, en daar de zendingen niet op geregelde tijden geschieden, en Vincent een siecht financier is, zijn er dagen ja weken, dat hij geheel zonder geld is. In October komt Theo, die nu een vaste aanstelling in de zaak Goupil te Parijs heeft gekregen, op reis daarheen hem bezoeken en tracht vergeefs hem tot een vast plan voor de toekomst te bewegen; hij is nog niet rijp om eenig besluit te nemen; den barren winter van 1879 — ’8o moet hij nog door- worstelen — dien droevigsten, meest hopeloozen tijd uit zijn waarlijk niet vreugderijk leven — eer hij zieh bewust wordt van zijn eigenlijke kracht. In die dagen onderneemt hij met fr. 10 in de zak den wanhopigen tocht naar Courrieres, de woonplaats van Jules Breton, wiens schilderijen en gedichten hij zoo bewondert, en met wien hij in stilte hoopt op de een of andere wijze in aanraking te körnen. Maar hij Jtrijgt alleen het ongastvrij uiterlijk van diens nieuw gebouwd atelier te zien, en mist den moed om zieh bij hem aan te melden. Onverrichterzake moet hij den langen terugweg gaan, zijn geld is al laijg verteerd, meestal slaapt hij in de open lucht, of in een hooi- berg, soms ruilt hij een teekening voor een stuk brood en lijdt zooveel vermoeienis en gebrek dat zijn gezondheid altijd de nadeelige gevolgen er van heeft moeten dragen. In het voorjaar komt hij nog weer eens in de Ettensche pastorie en spreekt er over XXXI om weer naar Londen te gaan ; ,,als hij er bij blijft zal ik er hem toe in Staat stellen” schrijft vader, maar hij keert ten slotte toch weer naar de Borinage terug en woont dien zomer van 1880 bij den mijnwerker Charles Decrucq in Cuesmes. Daar schrijft hij in Juli den aangrijpend schoonen brief [133] die weergeeft wat er in hem omgaat. ,,Mon tourment n’est autre que ceqi : a quoi pourrais-je etre bon, ne pourrais-je pas servir et etre utile en quelque Sorte?” Het is de oude wensch, het oude verlangen, om de menschheid te dienen en te vertroosten, die hem later, als hij zijn roeping gevonden heeft, doet schrijven: ,,et dans un tableau je voudrais dire quelque chose de consolant comme uae musique.” Nu in de dagen van diepste ontmoediging en duisternis komt eindelijk het licht dagen; niet in boeken zal hij zijn bevrediging vinden, niet in litteratuur zijn werk zoeken zooals een enkele maal zijn brieven deden vermoeden, hij keert tot zijn oude lief de terug; ,,je me suis dit: je reprendrai mon crayon, je me remettrai au dessin et des lors tout a change pour moi”, klinkt het als een kreet van bevrijding, en nog eens ,,ne crains rien pour moi, si je puis continuer a travailler je remonterai encore ”. Hij heeft eindelijk zijn werk gevonden en daarmee is het geestelijk evenwicht hersteld ; hij twijfelt niet meer aan zieh zelf, en hoe moeilijk of zwaar zijn leven 00k worden zal, de innerlijke sereniteit, het geloof aan eigen roeping, verlaat hem niet meer. Het kleine kamertje van het mijnwerkersgezin Decrucq, dat hij nog deelen moet als slaapplaats met de hinderen, is zijn eerste atelier. Hij begint er zijn schildersloopbaan met de eerste oorspron- kelijke teekening van mijnwerkers, die in den vroegen ochtend naar het werk gaan, hij copieert er met rusteloozen ijver de groote teekeningen naar Millet, en als de ruimte hem wat te klein wordt, trekt hij maar met zijn werk naar den tuin. Wanneer het gure najaarsweer hem dit belet en de omgeving te Cuesmes hem dan toch te eng wordt, verhuist hij in October naar Brussel, waar hij zijn intrek neemt in een klein hotel op de Bd. du Midi 72. Hij verlangt om eens weer schilderijen te zien en bovenal hoopt hij er wat omgang te vinden met andere artisten ; diep in hem was zulk een groote behoefte aan symphatie, aan wärmte en vriendschap, en hoewel zijn moeilijk karakter hem meestal in den weg stond om die te vinden en het leven hem daardoor tot een ,,isole” maakte, bleef hij altijd er naar verlangen met iemand Samen te wonen en te werken. Theo, die intusschen een goede positie te Paris verkregen had, XXXII kon hem nu met raad en daad bijstaan. Hij bracht Vincent in kennis met den jongen Hollandschen Schilder van Rappard, die eerst körten tijd te Parijs gewerkt had en nu te Brussel op de akademie was; eerst scheen het of de kennismaking niet erg vlotte, want het uiterlijk verschil tusschen den gefortuneerden jonkheer en den verwaarloosden zwerver uit de Borinage was te groot om dadelijk een vertrouwelijken omgang te doen ontstaan ; toch was hun beider smaak en opvattingen te zeer overeenstemmend dan dat zij elkaar niet zouden vinden; er ontstond een vriendschap — eigenlijk de eenige die Vincent ooit gehad heeft in Holland — die 5 jaar duurde en toen eindigde door een misverstand, dat van Rappard altijd betreurd heeft, al erkende hij tevens dat de omgang met Vincent wel zeer moeilijk was. ,,Alsof het gisteren gebeurde, Staat onze kennismaking te Brussel mij nog voor den geest, toen hij ’s morgens om 9 uur op mijn kamer kwam; hoe we het in ’t eerst niet goed vinden konden, maar later wel, toen we een paar malen samen gewerkt hadden” schrijft van Rappard aan Vincent ’s moeder na diens dood; en verder: ,,wie, die dit zwoegende, strijdende en lijdende bestaan gezien heeft, zou geen Sympathie gevoelen voor den man, die zööveel van zieh zelf vergde dat en lichaam en geest er door te gronde gingen. Hij behoorde tot het ras waar de groote artisten uit geboren worden’ ’. ,,A1 waren Vincent en ik in de laatste jaren van elkander ver- wijderd geraakt door een misverstand dat ik dikwijls betreurd heb — ik heb toch niet anders dan met zeer veel vriendschap aan hem en aan onzen omgang gedacht”. ,,Als ik voortaan aan dien tijd zal denken — en ’t is me altijd een genot me in ’t verledene te begeven — dan zal de karakteristieke figuur van Vincent mij in zulk een weemoedig maar toch beider licht verschijnen: die zwoegende en strijdende, fanatiek-sombere Vincent, die zoo dikwijls op kon bruisen en heftig zijn, maar die toch 00k altijd door zijn edel gemoed en zijn hooge artistieke eigen- schappen vriendschap en bewondering verdiende”. Hoe Vincent zelf over van Rappard dacht blijkt duidelijk uit zijn brieven. Een tweede kennismaking, die Theo Vincent bezorgde, / n.l. met Roelofs, was van minder blijvend belang; den raad van Roelofs om op de akademie te gaan, heeft Vincent niet opgevolgd, misschien heeft men hem niet willen toelaten omdat hij nog niet ver genoeg gevorderd was, maar waarschijnlijk 00k had hij voor- eerst genoeg van akademische toestanden en leeringen, en ging hij * XXXIII evenals in de theologie ook in het schilderen liever zijn eigen gang. Daardoor komt het ook dat hij niet in aanraking geweest is met de andere Holländers, die in dienzelfden tijd in Brussel op de akademie waren, o.a. Haverman. Hij studeerde voor zichzelf anatomie, teekende ijverig naar levend model en ook blijkt uit een brief van zijn vader dat hij les nam in perspectief van een arm Schilder tegen f. 1.50 de les van twee uur. Den naam van dezen Schilder heb ik niet kunnen vast- stellen, waarschijnlijk heette hij Madiol. Aan het einde van den winter als van Rappard ook weg gaat, Op Wiens atelier hij vaak heeft kunnen werken omdat zijn eigen slaapkamertje daarvoor eigenlijk te klein was, verlangt hij naar een andere omgeving, liefst buiten; ook zijn de onkosten te Brussel hem wel wat te mächtig geworden, en hij vindt het ’t goedkoopst om maar naar zijn ouders te Etten te gaan, waar hij kost en inwo- ning voor niets heeft en al het geld dat hij ontvangt, kan besteden aan het werk. Hij blijft er ruim acht maanden, en deze zomer van 1881 is weer een gelukkige tijd voor hem. Eerst komt van Rappard logeeren, en ook deze herdacht later met genoegen zijn verblijf in de pastorie. ,,En mijn logeeren in Etten! Ik zie U nog bij ’t raam zitten, toen ik binnenkwam” schrijft hij in den reeds hierboven aangehaalden brief aan Vincent ’s moeder, ,,ik geniet nog van die heerlijke wandeling die we dien eersten avond met ons allen maakten längs allerlei paadjes en velden! ,,En onze tochten naar Seppen, Passievaart, Liesbosch — ik kijk er mijn schetsboeken nog menigmaal op na”. Dan komt begin Augustus Theo uit Parijs over; kort daarna maakt Vincent een uitstapje naar den Haag om Mauve eens te raadplegen over het werk, die hem beslist aanmoedigt, zoodat hij vol animo kan voortgaan en eindelijk ontmoet hij in dien tijd voor de tweede maal een vrouw die grooten invloed op zijn leven heeft. Onder de gasten die dien zomer in de Ettensche pastorie logeerden was ook een nicht je uit Amsterdam — een jonge weduwe met haar zoontje van 4 jaar. Nog geheel verdiept in haar rouw over den man dien zij zoo innig had liefgehad, bemerkte zij niets van den indruk die haar schoonheid en roerende droefheid maakten op den een paar jaar jongeren neef . ,,Hij was zoo vriendelijk voor mijn jongen ’ ’ zei zij, zieh later dien tijd herinnerend, want Vincent, die verbazend veel slag had met hinderen om te gaan, trachtte het hart der moeder te winnen door groote toewijding aan het kind. Zij wan- xxxiv delden en praatten veel samen en hij heeft ook een portret van haar geteekend — dat echter niet bewaard is gebleven — maar de gedachte aan een inniger verhouding kwam niet bij haar op, zoodat toen Vincent eindelijk tot haar sprak over zijn liefde, een zeer beslist ,,neen” onmiddellijk het antwoord was. Zij ging terug naar Amsterdam en heeft hem nooit weergezien. Vincent kon zieh echter daar niet bij neerleggen en met de hem aangeboren vast- houdendheid blijft hij maar steeds aandringen, en hopen op een verandering in haar stemming jegens hem; als zijn brieven niet beantwoord worden beschuldigt hij de wederzijdsche ouders hem ook niet ter wille te zijn en eerst een bezoek in Amsterdam, waarbij zij weigert hem te ontvangen, overtuigt hem van de volstrekte hopeloosheid van zijn liefde. ,,Hij verbeeldde zieh dat hij van mij hield’’ zeide zij later, maar voor hem was het droeve ernst, en haar weigering wordt een keer- punt in zijn leven. Had zij zijn liefde beantwoord, hij zou misschien daarin een aansporing gevonden hebben zieh een maatschappelijke positie te veroveren, hij had voor haar en haar kind moeten zor- gen; nu zegt hij voor goed alle eerzucht vaarwel, en leeft verder alleen voor zijn werk, zonder ooit een stap te doen om zieh onaf- hankelijk te maken. In Etten kan hij het nu niet goed meer uithouden, hij is prikkel- baar en onrustig geworden, de verhouding met zijn ouders wordt gespannen en na een hevige woordenwisseling met zijn vader in December verhuist hij plotseling naar den Haag. De twee jaar die hij daar doorbrengt zijn voor zijn werk een zeer belangrijke periode, waarvan men een volledig beeid vindt in zijn brieven. Zijn gedrukte stemming verbetert eerst wel wat door de verandering van omgeving en den omgang met Mauve, maar het gevoel van versmaad en verongelijkt te zijn laat hem niet los en hij voelt zieh grenzenloos eenzaam. Als hij dan in Januari een arme, verwaarloosde, zwangere vrouw ontmoet trekt hij zieh haar lot aan — gedeeltelijk uit medelijden, maar ook om de groote leegte te vullen in zijn leven. ,,Er kan toch geen gevaar zijn gelegen in dat zoogenaamde model? Een mensch zou uit baloorigheid, uit gevoel van verlatenheid soms verkeerde connectie’s kunnen aanknoopen” schrijft vader aan Theo, die altijd van beide partijen de vertrouwde is en alle klachten en bezwaren te hooren krijgt. En vader heeft het niet ver mis. Vincent kon niet alleen zijn, hij wilde voor iemand iets zijn, hij verlangde een vrouw en hinderen om zieh heen en nu de vrouw die hij lief had hem versmaadde, nam hij XXXV het eerste beste ongelukkige schepsel tot zieh dat zijn weg kruiste, met kinderen die niet de zijne waren. Hij maakt zichzelf dien eersten tijd wijs dat hij gelukkig is, en betoogt in al zijn brieven aan Theo hoe goed en verständig hij toch' gehandeld heeft, hij zoekt al de lichtpunten op, en de aandoenlijke teerheid en zorg waarmee hij de vrouw omringt als zij na haar bevalling uit het gasthuis komt, doen haast pijnlijk aan als men bedenkt aan wie die schat van liefde verspild werd. Hij triomfeert er in nu toch ook een eigen gezin te hebben — maar als het samenleven een fait accompli geworden is en hij voor goed om zieh heen heeft een ruwe, onbeschaafde, door de pokken geschonden vrouw met leelijke spraak en moeilijk karakter, die bittertjes drinkt en sigaren rookt, die een bedenkelijk verleden heeft en hem nog bovendien in allerlei intrigues met haar familie betrekt, dan schrijft hij al gauw niet veel meer over zijn huiselijk leven; ook het poseeren — waarmee zij hem eerst gewonnen heeft (zij poseerde voor de prächtige teekening Sorrow) en waarvan hij zieh zooveel voorstelde, houdt dan al spoedig op. Dit ongelukkig avontuur ontneemt hem de Sympathie van ieder die tot nu toe in den Haag belang in hem Steide; Mauve noch Tersteeg kunnen het goedkeuren dat hij, die finantieel geheel afhankelijk is van zijn jongeren broer, de zorg van een gezin op zieh neemt — en wat voor een gezin ! Behenden en familie stooten er zieh aan dat hij rondloopt met een vrouw ,,in jak en rok”; niemand wil zieh meer met hem bemoeien en zijn interieur is zöö, dat niemand hem meer opzoekt, de eenzaamheid om hem heen wordt steeds grooter en als altijd is'het Theo alleen die hem begrijpt en hem blijft steunen. Als deze echter in den zomer van 1883 Vincent voor de tweede maal in den Haag komt bezoeken en den toestand overziet — de huishouding verwaarloosd, alles achteruit gegaan en Vincent diep in schulden vi ndt — dan raadt ook hij aan om de vrouw, die zieh toch niet in een geregeld leven schikken kan, maar haar eigen weg te laten gaan. Zij had trouwens zelf al begrepen, dat het niet langer zoo kon duren, daar Vincent te veel geld noodig had voor zijn werk dan dat er genoeg kon overblijven om haar en de kin- deren te onderhouden en zij was al aan het overleggen met haar moeder om op andere wijze geld te verdienen. Vincent zelf voelt wel dat Theo gelijk heeft en in zijn hart ver- langt hij ook naar verandering van omgeving en vrijheid om te gaan waar zijn werk hem roept, maar het kost hem toch grooten tweestrijd om op te geven, wat hij eenmaal op zieh genomen had, XXXVI en de arme vrouw aan haar lot over te laten. Tot het laatst toe verdedigt hij haar en verontschuldigt haar gebreken met het sublieme woord: ,,zij heeft nooit gezien wat goed is, hoe kan ze goedzijn?” In die dagen van innerlijken strijd laat hij Theo dieper dan ooit in zijn hart lezen. Deze laatste brieven uit Den Haag (brief 313-322) geven den sleutel tot veel wat tot nu toe onverklaarbaar was. Eerst nu spreekt hij ronduit over ’t geen er gebeurde toen hij inder- tijd zijn ontslag bij Goupil kreeg: eerst nu verklaart hij zijn zon- derlinge onverschilligheid om zelf eens zijn werk te laten zien of te trachten het productief te maken, nu hij schrijft: ,,hetismij ZOO pijnlijk om met de meesten te spreken, ik ben er niet bang voor, doch weet ik een onaangename impressie maak, ik vrees ZOO dat mijn demarches als ik me presenteer meer schade dan voordeel doen;” en hoe naif voegt hij er bij: ,,menschenhersens kunnen niet alles verdragen, getuige van Rappard, die hersen- koorts kreeg en nu naar Duitschland toe is om er af te körnen,” als wilde hij zeggen : laat mij maar geen demarches doen bij vreem- den, want dan zou ’t mij 00k wel eens zoo kunnen gaan. Nog eenmaal roert hij nu 00k de oude liefdesgeschiedenis uit Etten aan; ,,een enkel woord deed mij voelen daaromtrent in mij niets is veranderd, dat het is en blijft een wonde waar ik over heen leef, doch die in de diepte zit en niet heelen kan, na jaren zijn zal, wat het was den eersten dag.” En zelf spreekt hij ’t dan uit, hoe anders zijn leven geworden zou zijn, zonder deze teleurstelling. Wanneer hij ten slotte in September alleen naar Drenthe trekt, heeft hij nog zoo goed mogelijk voor de vrouw en kinderen gezorgd, en neemt vol weemoed afscheid, vooral van het kleine jongetje, waaraan hij zieh gehecht had of ’t zijn eigen kind was. De tocht naar Drenthe wordt een mislukking in plaats van hem goed te doen, doch eenige zijner schoonste brieven dagteekenen uit dien tijd. Het seizoen was te ver gevorderd, de streek te onher- bergzaam, en wat Vincent zoo vurig verlangd had — in aanra- king te körnen met een of ander artist, b.v. Tiebermann — wordt niet verwezenlijkt. De te groote eenzaamheid en geldgebrek ma- , ken hem zenuwachtig en overspannen, hij vreest er ziek te zullen worden en vlucht in December ’83 naar de ouderlijke pastorie, de eenige plaats waar hij een veilige toevlucht kan vinden. Zijn vader was intusschen van Etten beroepen naar Nuenen, een dorp in de buurt van Eindhoven, en de nieuwe streek en omge- ving bevallen Vincent zoo goed, dat hij in plaats van een körte XXXVII PASTORIE TE NUENEN, voorzijde halte te maken zooals eerst zijn plan was, er ruim twee jaar blijft. Het Brabantsche landschap en Brabantsche typen schilderen wordt nu zijn doel en daarvoor ziet hij alle andere moeilijkheden over ’t hoofd. Want het samenwonen was zoowel voor hem als voor de ouders een groote moeilijkheid. Een Schilder in een kleine dorpspastorie, waar men woont als in een glazen huisje, is al uit den aard een anomalie, hoeveel te meer een Schilder als Vincent, die zoo volkomen gebroken had met alle vormen en conventie, en met allen godsdienst, en die zieh minder dan wie ook schikken kon naar anderen! Er moet van beide zijden wel veel liefde en veel geduld zijn geoefend om het zoolang vol te houdeni Toen zijn brieven uit Drenthe naar huis al mistroostiger werden had vader vol bezorgdheid aan Theo geschreven: ,, ’t Komt mij voor dat ’t met Vincent weer tegen den draad ingaat, ’t blijkt wel, dat hij in gedrukte stemming is, maar hoe kan het anders? Telkens als hij zieh terugdenkt in ’t verledene en hoe hij gebroken heeft met natuurlijke toestanden, moet immers het pijnlijke daarvan zieh doen gevoelen? Had hij maar den moed ook eens aan de moge- lijkheid te denken dat de oorzaak van veel dat is voortgevloeid uit zijn zonderlingheid in hemzelf gezöcht kan worden, ’t blijkt XXXVIII PASTORIE TE NUENEN, achterzijde met rechts Vincent ’s atelier me niet hij zelfverwijt gevoelt — wel bitterheid jegens anderen, vooral tegen de Haagsche heeren. Laat ons maar voorzichtig zijn tegenover hem, want hij is blijkbaar weer in een bui van contra-mine. ’ ’ En zij zijn zoo voorzichtig, als hij zelf uit eigen beweging weer tot hen komt, zij ontvangen hem met zooveel lief de en doen wat zij kunnen om het hem gemakkelijk te maken; zij zijn er ook trotsch Op, dat hij zoo vooruitgegaan is met zijn werk, waarvan zij, ronduit gezegd, in ’t begin niet veel verwachting hadden. ,,Vindt ge niet mooi de penteekeningen van den ouden toren, die Vincent U zond, ’t gaat hem zoo vlug van de hand,” schrijft vader begin December aan Theo, en dan 20 December: ,,gij zult wel benieuwd zijn hoe het verder met Vincent gegaan is. Eerst scheen het wanhopig te worden, maar allengs is het beter gegaan, vooral nadat we hebben goed gevonden, dat hij voorloopig bij ons blijven zal, 6m hier studies te maken. Hij wenschte dat de mangelkamer voor hem mocht worden ingericht; we vinden dat nu wel geen bij- zonder geschikt verblijf, maar we hebben er laten zetten een nette kachel, we laten er maken een soort honten voetbank, daar de kamer een steenen vloer heeft, we laten haar verder wat opflikken. XXXIX we hebben er eefi ledikantje laten zetten, ook op honten voeten- bank, opdat het niet ongezond kon zijn, nu zullen we haar eens goed warm en droog maken, dan kan het nog meevallen. Ik had er nog een groot raam in willen brengen, maar dat heeft hij liever niet. Enfin, met wezenlijk goeden moed ondernemen we deze nieuwe proef en nemen 6ns voor hem volkomen vrij te laten in zijn zonderlingheden van kleeding, enz., de menschen hier hebben hem nu gezien en schoon ’t Jammer blijft dat hij zieh niet wat meer toeschietelijk toont, het is nu eenmaal niet te veränderen dat hij zonderling is.” ,,’t Schijnt dat hij zieh nogal veel bezig houdt met Uw plannen en toekomst, maar gij zult wijs genoeg zijn, om U niet te laten bepraten tot dingen, die niet praetiseh zijn, want dat is helaas wel zijn kwaal. Zeker is het dat hij druk werkt en dat hij hier ruim Stof vindt voor studies, hij maakte er verseheidene, die wij mooi vinden.” Zoo is de stemming van hun kant, maar Vineent is niet tevre- den met al die vriendelijkheid en verlangt een dieper begrijpen van wat er in hem omgaat, dan de ouders met al hun goeden wil geven kunnen. Als dan echter half Januari '84 het ongeluk met moeder gebeurt, die met een gebroken been uit Helmond thuis wordt gebracht, komt er meer toenadering; Vincent, die in de Borinage een händig ziekenverpleger is geworden, helpt met groote toewijding zijn moeder verplegen en in iederen brief aan Theo uit dien tijd wordt hij geroemd om zijn trouwe hulp. ,, Vin- cent blijft onvermoeid en verder besteedt hij den dag met schil- deren en teekenen met voorbeeldigen ijver.” ,,De dokter gaf Vincent een pluimpje zoo uiterst knap en zorgvuldig hij is.” ,, Vin- cent blijft voorbeeldig in ’t verplegen en daarbij werkt hij met de grootste ambitie. Ik hoop zoo, dat zijn werk veel bijval mag vin- den, want ’t is voorbeeldig zoo veel als hij werkt” luiden de brie- ven in Februari. Vincent ’s eigen brieven uit dien tijd blijven somber en vol klachten, ja onbillijke verwijten jegens Theo, dat hij nooit iets voor hem verkoopt, en er ook geen moeite voor doet, met ten slotte de bittere uitroep: ,,een vrouw kunt ge me niet geven, een kind kunt ge me niet geven, werk kunt ge me niet geven, geld ja, maar waar dient het me toe als ik de rest moet missen?” En Theo, die altijd be- grijpt, beantwoordt die uitvallen nooit heftig of boos, een licht sarcasme is ’t eenige, waartoe hij zieh soms laat gaan, in antwoord Op zulke verwijten. XL In Mei heldert Vincent ’s stemming wat op met het betrekken van een nieuw, grooter atelier — twee kamers bij den koster van de Roomsche kerk; kort daarop komt Rappart nog eens logeeren en bovendien was Vincent gedurende zijn moeders ziekte meer in aanraking gekomen met buren en vrienden uit het dorp, die de zieke dagelijks kwamen bezoeken, zoodat hij in die dagen schrijft: ,,ik heb het den laatsten tijd gezelliger gehad met de menschen hier dan in ’t begin, wat mij veel waard is, want men heeft er zoo bepaald behoefte aan, zieh eens wat af leiding te kunnen geven en waar men te zeer eenzaam zieh voelt, lijdt het werk er altijd door,” doch met een profetischen blik voegt hij er bij: ,,men moet er zieh echter op prepareeren, die dingen niet altijd blijven.” Er zouden inder- daad spoedig weer moeilijke tijden körnen. Met een van zijn moeders bezoeksters, de jongste van drie zusters, die naast de pastorie woonden, was hij al spoedig in meer intieme verhouding gekomen; zij was veel ouder dan hij en niet mooi of begaafd, maar zij had een levendigen geest en een gevoelig hart, dikwijls bezocht zij met Vincent de armen van het dorp, zij wandelden veel samen en van haar kant tenminste ging de vriendschap spoedig in liefde over. Ook Vincent, hoewel zijn brieven niet den indruk gaven van eenig hartstochtelijk gevoel voor haar, (hij schrijft er trouwens maar weinig over), schijnt wel aan een huwelijk gedacht te hebben, maar de familie ver- zette zieh hevig tegen dit plan en er vielen scenes voor tusschen de zusters, die ook niet bevordelijk waren voor Vincent ’s goede stemming. ,, Vincent werkt druk, maar aangenaam is hij niet,” schrijft moe- der in Juli, en ’t zou nog erger worden, want de jonge vrouw, door een uiteenzetting met haar zusters in hevige overspanning ge- raakt, doet een poging tot zelfmoord, die wel mislukt, maar toch haar gezondheid zoo schokt, dat zij bij een dokter in Utrecht ver- pleegd moet worden. Zij herstelde geheel, en kwam na een half jaar weer in Nuenen terug, maar de verhouding was voor goed verbroken en het gebeurde liet Vincent in sombere verbitterde stemming achter. Ooje voor zijn ouders had het pijnlijke gevolgen, want de buren ^ meden voortaan de pastorie omdat zij Vincent niet wilden ontmoe- ten, ,,wat voor mij een heele fleur minder is, maar dat zijt ge van je moeder niet gewoon, dat zij klaagt,” schrijft deze inOctobervan dat jaar. Juist in die dagen komt van Rappart weer logeeren;,, hij is een stille in den lande maar zeer werkzaam,” volgens moeder. XU mee doen. ’t Is zoo heerlijk we in een leesgezelschap zijn, die illus- tratie’s ziet hij altijd met veel ambitie, en dan wij nog al eens wat lezen in Nouvelle Revue en zoo, alle week wat anders is voor hem prettig. ’ ’ Rusteloos werkt Vincent voort in de donkere hutten van boeren en wevers, ,,haast geen jaar begon ik dat een somberder aspect had, in een somberder stemming,” schrijft hij op nieuwjaar '85. ,, ’t Is of hij hoe langer hoe meer van ons vervreemdt” klaagt vader in Februari. Uit diens brieven spreekt steeds dieper melancholie, een niet opgewassen zijn tegen de moeilijkheden van het samen- wonen met den genialen maar onhandelbaren zoon, een zieh weer- loos voelen tegenover diens soms opbrui sende heftigheid. ,,Van morgen sprak ik nog eens met Vincent, hij was nog al ontvanke- lijk en zei dat er niets bizonders was, waardoor hij zieh gedrukt zou voelen, ’ ’ luidt het in denzelfden brief. ,,Mocht hij maar slagen, Op welke wijze 00k” zijn de laatste woorden die hij over Vincent neerschrijft, in een brief van 25 Maart. Twee dagen later, van een verren tocht over de hei thuiskomende, viel hij op den drempel zijner woning neer en werd levenloos het huis binnengedragen. Er volgden moeilijke dagen in de pastorie; moeder kon er nog een jaar blijven wonen, maar voor Vincent bracht het al dadelijk ver- andering, want ten gevolge van allerlei onaangename discussies met diverse familieleden besloot hij niet meer thuis te blijven wonen maar voorgoed zijn intrek te nemen in het atelier, waar hij van Mei tot November blijft wonen. Er is nu niets meer dat hem van zijn voorgenomen doel — het boerenleven schilderen — kan afleiden; hij brengt die maanden door in de hutten der wevers of met de arbeiders op het land, ,,het is iets ’s winters goed in de sneeuw, in den herfst goed in de gele blaren, in den zomer goed in ’t rijpe koren, in de lente goed in ’t gras te zijn, altijd met de maaiers en de boerenmeiden te zijn, ’szomers met de groote lucht er boven, ’s winters onder de zwarte schouw. En te weten dat is altijd geweest en dat zal altijd zijn” (br. 425). Nu is hij in harmonie met zieh zelf en met zijn o’mgeving en als hij Theo zijn eerste groote schilderij ,,de Aardappeleters ” zendt, kan hij met recht zeggen: ,,’tis uit het hart van het boeren- leven. ’ ’ In onafgebroken reeks volgen de studies elkaar op: de hutten van het ,,rouwboerke ” en van de ,,heksekop”, de oude toren van het kerkhof, de herfstlandschappen en de vogelnesten, tal van stil- levens en de forsche teekeningen van het Brabantsche landvolk ; XL IV in Nuenen schrijft hij ook de prächtige bladzijden over kleur, naar aanleiding van Delacroix ’s kleurwetten. Eigenaardig is het, hem, die later een der eerste Impressionisten, ja neo-impr essionist, wordt genoemd, te hooren verklären: ,,er is een school geloof ik van impressionisten, maar ik weet daar niet veel van” [br. 402] en met zijn gewonen geest van contradictie voegt hij er later bij : ,,ik heb van ’t geen door U gezegd werd over impressionisme wel begrepen, dat het iets anders was dan ik dacht het was . .. doch voor mij vind ik in Israels b.v. zoo enorm veel, dat ik weinig nieuwsgierig of verlangend ben naar iets anders of nieuws. ’ ’ ,,Ik geloof. . . ik van manier van schilderen en van kleur nog veel zal veränderen en dat ik eer nog iets somberder dan lichter zal worden. ’ ’ Zoodra hij in Frankrijk kwam dacht hij daar anders over! Op het laatst van zijn verblijf in Nuenen körnen er moeilijkheden met den pastoor, die het schildersatelier zoo dicht bij zijn kerk al lang met leede oogen heeft aangezien, en nu zijn parochianen bewerkt om niet meer voor Vincent te poseeren. Deze heeft toch al wel gedacht over verandering van omgeving, zegt nu zijn atelier tegen Mei op, maar laat het vol van al zijn Brabantsche werk onbeheerd achter, als hij reeds eind November naar Antwerpen vertrekt. Wanneer dan met Mei zijn moeder ook uit Nuenen weggaat wordt al het werk van Vincent in kisten gepakt, bij een timmerman in Breda in bewaring gegeven . . . en vergeten. De timmerman heeft alles ten slotte aan een uitdrager verkocht. Hoe in dien tijd Theo ’s meening was over zijn broer, blijkt uit een brief van 13 October *85 aan zijn zuster, waarin hij schrijft: ,, Vincent is een van de lui die de wereld van nabij gezien heeft, en zieh er van heeft teruggetrokken. Nu zullen we moeten wachten of het zal blijken dat hij genie heeft. Ik geloof het .. .. ,, Wanneer zijn werk goed wordt zal hij een groot man worden. Wat het succes aangaat zal het hem mogelijk gaan als Heyerdahl : * ) geapprecieerd door enkelen, maar niet begrepen door het groote pjabliek. Die wien het echter ter harte gaat of er werkelijk iets in een artiest zit of dat het maar klatergoud is, zullen hem achten en hij zal zieh daardoor volgens mij voldoende gewroken hebben op ,het g^uite misnoegen van zoovelen.” In Antwerpen huurt Vincent een kamertje boven een verfwinkeltje in de Rue des Images n^. 194, voor fr. 25 per maand. ’t Is niet meer dan een hokje, maar hij maakt ’t gezellig met Japansche prenten *) Noorsch Schilder, toen tijdelijk te Parijs. XLV aan den muur en als hij dan ook een kachel en een lamp gehuurd heeft, voelt hij zieh geborgen en schrijft met innige tevredenheid : ,,vervelen zal ik me niet licht dat verzeker ik U.” Wel verre van dien brengt hij de drie maanden van zijn verblijf in Antwerpen door in een koortsachtigen roes van werken. Het stadsleven dat hij ZOO lang ontbeerd heeft, bedwelmt hem, hij heeft geen oogen ge- noeg om te zien, geen handen genoeg om te schilderen, — por- tretten maken van al de boeiende menschentypen die hij ontmoet is zijn lust, en om de modellen te betalen offert hij op al wat hij heeft. Voor voedsel gunt hij zieh niet eens ’t noodigste ,,als ik geld ontvang is mijn grootste honger, niet, al heb ik gevast, het eten, maar het schilderen is nog sterker en ik ga direct op de mo- dellenjacht en ga door tot het op is”, schrijft hij. Als hij in Januari merkt dat het zöö niet langer kan, dat de on- kosten te groot worden, laat hij zieh inschrijven aan de Academie, waar ’t onderwijs kosteloos is en hij iederen dag model vindt. *) Hageman en de Baseleer waren daar o.a. zijn medeleerlingen en van de Holländers Briet, ’s Avonds werkt hij dan nog op de teeken- klas en daarna dikwijls tot laat in den nacht op een club, waar ook naar model geteekend wordt. Tegen zulk een overspanning is zijn gestel niet bestand, en begin Februari schrijft hij zelf dat hij ,,letterlijk uitgeput en overwerkt is.” volgens den dokter is het een verzwakking van alles. Toch blijkt niet dat hij zijn werk opgeeft, wel begint hij plannen te maken voor een verandering, want de cursus op de academie loopt ten einde en het is intusschen toch al tot onaangenaamheden met de leeraren gekomen, want hij is veel te zelfstandig en onafhankelijk in zijn werk om zieh door hen te laten leiden. Er moet dus raad geschaft worden — Theo meent dat het beter is voor Vincent om naar Brabant terugtegaan, maar hij zelf verlangt om naar Parijs te körnen ; dan stelt Theo voor daar- mee te wachten tot Juni, tot hij een ruimere woning heeft gehuurd. Maar met zijn gewone voortvarendheid kan Vincent dit niet afwach- ten, en op een morgen in ’t eind van Februari wordt bij Theo op de Boulevard een met zwart krijt geschreven briefje bezorgd, dat Vincent is aangekomen en hem wacht in de Salon carre van het Louvre. Waarschijnlijk heeft hij al zijn werk in Antwerpen achtergelaten, misschien heeft wel zijn huisbaas, de verfkoopman, het achter - gehouden om de huurschuld te dekken, zeker is het dat van al de *) Zie verder: ,,van Gogh a Anvers.” Louis Pierard in ,,Les Marges” van Januari 1914. XLVI studies waarover hij schrijft, o. a. de gezichten in het Park, op de cathedraal, het Steen enz. nooit iets is weergevonden. De samenkomst in het Louvre had plaats en van dien tijd af nam Vincent zijn intrek in Theo ’s woning in de Rue de Laval; daar er echter geen ruimte was voor een atelier, werkte hij de eerste maanden overdag bij Cormon. Dit beviel hem op den duur volstrekt niet, en toen zij in Juni verhuisden naar de Rue Lepic 54 op Montmartre kreeg hij een eigen atelier en had voor goed afgedaan met Cormon. Het nieuwe appartement, op de derde verdieping, had drie tamelijk groote kamers, een cabinet en een keukentje. De woonkamer was geriefelijk en gezellig met Theo’smooie, oude käst, een gemakke- lijke sofa en een grooten vulkachel want de broers waren beide even kouwelijk; daarnaast was Theo ’s slaapkamer. Vincent sliep in het cabinet, en daarachter was het atelier, een gewone kamer met een, niet bizonder groot raam. Hij schilderde er ’t eerst zijn naaste omgeving — het uitzicht uit het raam van ’t atelier, de Moulin de la Galette van alle kanten bekeken, het raam van Mm. Bataille ’s kleine restaurant, waar hij zijn maaltijden ge- bruikte, landschapjes op Montmartre, waar men toen nog en pleine Campagne was — alles in een fijnen zachten toon als van Mauve ; daarna schilderde hij veel bloemen en stillevens en zocht zijn palet te vernieuwen, onder den invloed der Fransche plein air schilders, als Monet, Sisley, Pissarro enz. voor wie Theo reeds lang de baanbreker was. De verandering van omgeving en het ruimer, gemakkelijker leven zonder materieele zorgen deden Vincent eerst veel goed. In den zomer van ’86 schrijft Theo aan zijn moeder: ,,het bevalt ons goed in de nieuwe woning ; Vincent zou U niet meer herkennen ZOO is hij veranderd en dit valt anderen nog meer op dan mij. Hij heeft een belangrijke operatie pndergaan aan zijn mond, want hij was nagenoeg al zijn tanden kwijt geraakt door den siechten toestand van de maag. De dokter zegt dat hij er nu weer geheel bovenop is. Hij gaat in zijn werk geducht vooruit en begint succes te krijgen. Hij is 00k veel opgewekter dan vroeger en valt hier in den smaak van de menschen .... zoo heeft hij kennissen van wie hij 'elke week een mooie bezending bloemen krijgt, die hem als model kunnen dienen. Hij schildert voornamelijk bloemen, vooral met het doel om zijn volgende schilderijen frisscher van kleur te krijgen. Als wij het vol kunnen houden, dan denk ik dat zijn tijd van moeite achter den rüg is, en zal hij er zieh verder wel bovenop krijgen.” XLVII Het Samen volhouden, daar zat de groote moeilijkheid ; en van al wat Theo voor zijn broer heeft over gehad is er misschien niets dat van grooter zelfopoffering getuigt dan het samenleven met hem twee jaar jang te hebben verdragen. Want toen de eerste opfleuring van al het nieuwe boeiende in Parijs voor Vincent voorbij was, verviel hij al spoedig tot de oude prikkelbaarheid, misschien ook deugde het stadsleven niet voor hem, en waren zijn zenuwen al te zeer overspannen geraakt. Hoe ’t ook zij, hij was dienwinter moeilijker in den omgang dan ooit en maakte Theo, wiens gezondheid toen ook te wenschen overliet, het leven zwaar. De toestand vergde inderdaad te veel van diens kracht. Zijn werk- kring was druk en inspannend, de zaak op de Boulevard had hij gemaakt tot een middelpunt van de impressionisten, men vond er Monet en Sisley, Pissarro en Raffaelli, Degas, die nergens anders exposeerde, Seurat, enz., maar om dit werk ingang te doen vinden bij het publiek, dat ’s middags van 5 tot 7 de kleine entresol vulde, wat moest er gediscussieerd, wat eindelooze twistgesprekken werden er gehouden, en aan den anderen kant hoe moest hij tegen* over ,,ces Messieurs” zooals Vincent de eigenaars van de zaak altijd noemde, strijden voor het goed recht der jongere schilders. Als hij dan ’s avonds moe thuis kwam vond hij geen rust, maar de onstuimige, heftige Vincent begon zijn eigen theorieen over kunst en kunsthandel, die altijd daarop neerkwamen, dat Theo bij Goupil weg moest gaan en een eigen zaak beginnen, en dit duurde tot in den nacht, ja soms ging hij op een stoel voor Theo ’s bed zitten om nog een laatste betoog uit te spinnen. ,,Kan je begrijpen dat het soms zwaar is om nooit anderen omgang te hebben dan met heeren die over zaken spreken en metartisten, die het meestal ook zwaar genoeg hebben, maar nooit het intieme leven te kennen met vrouwen en kinderen van denzelfden stand? Je kunt je geen denkbeeid vormen hoe groot de eenzaamheid is in een groote stad! ’ ’ schrijft Theo eens aan zijn jongste zuster en aan haar geeft hij ook wel eens zijn hart lucht over Vincent. ,,Het is bij mij thuis haast onhoudbaar, niemand wil meer bij me aan huis körnen daar dit altijd standjes geeft en bovendien is hij zoo slordig dat het huishouden er alles behalve aanlokkelijk uitziet. Ik hoop maar dat hij op zieh zelf zal gaan wonen, daar heeft hij wel over gesproken, maar als ik ’t hem zeggen zou dat hij weg moest gaan, zou het juist een reden zijn voor hem om te blijven. Daar ik hem wel geen goed kan doen vraag ik hem maar een ding dat is, dat hij mij geen kwaad doet en door te blijven doet hij dat, want het valt me zwaar. XLVIII ,,Het is alsof in hem twee menschen zijn, de een merveilleus begaafd, fijn en zacht, de ander eigenlievend en hardvochtig. Zij doen zieh om beurten voor, zoodat men dan op de eene dan op de andere wijze hoort redeneeren en altijd met argumenten om zoowel het voor als het tegen te pleiten. Het is jammer dat hij zijn eigen vijand is, want hij maakt niet alleen voor anderen, maar ook zichzelf het leven moeilijk ” Doch als de zuster aanraadt Vincent dan toch in ’s hemelsnaam aan zijn eigen lot over te laten antwoordt Theo: ,,Het is hier zulk een bizonder geval. Was hij iemand die een ander vak had, zeker had ik reeds lang gedaan wat jij me aanraadt en ik heb dikwijls aan mijzelf gevraagd of het misschien niet verkeerd was om hem steeds te helpen, ik heb dikwijls op het punt gestaan om hem alleen te laten scharrelen. Ik heb er na je brief nog eens over gedacht, en ik geloof dat ik in ’t gegeven geval niet anders mag doen dan voort te gaan. Het is een zekerheid dat hij artist is en wat hij nu maakt mag soms niet mooi zijn, maar ’t komt hem later stellig te pas en dan is het mogelijk subliem, en het zou schände zijn als men hem van zijn geregeld studeeren afhield. Hoe onpraktisch hij ook wezen mag, als hij maar knap wordt komt er stellig een dag dat hij zal beginnen te verkoopen ,,Ik ben vast besloten om door te gaan zooals ik het tot nutoedeed, maar ik hoop dat hij op de een of andere wijze van woning ver- änderen zal.” Toch is het niet tot een scheiding gekomen; de oude gehechtheid en vriendschap, die hen van hun kinderjaren af verbonden had, verloochende zieh ook nu niet, Theo wist zieh te bedwingen, en in ’t voorjaar schreef hij: ,,daar ik mij veel sterker voel dan dezen winter heb ik goeden moed dat ik een verbetering in onzen om- gang zal kunnen teweeg brengen; er komt dus voorloopig geen verandering en ik ben er blij om. Wij zijn thuis al genoeg uit elkaar, dat het nergens dienstig voor zou geweest zijn om nog meer scheuring te brengen. ’ ’ En met moed ging hij voort Vincent ’s leven te helpen dragen. Met het voorjaar kwam een in alle opzichten betere tijd. Vincent kon weer buiten werken en trok veel naar Asnieres, waar hij o. a. de prächtige triptieken van l’Ile de la grande Jatte maakte, de ^ oevers van de Seine met hun vroolijke kleurige restaurants, de bootjes op de rivier, de parken en tuinen, alles een tinteling van licht en kleur. In dien tijd ging hij veel om met Emile Bernard, den vijftien jaar jongeren Schilder, dien hij bij Cormon had leeren. * XLIX kennen, en die in den tuin van zijn ouders te Asnieres een houten ateliertje had waar zij wel eens samen werkten en waar Vincent ook een portret van Bernard begon. Maar met den ouden heer Bernard kreeg hij eens hoogloopenden twist over diens plannen voor zijn zoon, tegenspraak kon Vincent niet velen, driftig liep hij weg met het nog natte doek onder zijn arm en zette nooit meer een voet bij de Bernards. Maar de vriendschap met den jongen Bernard bleef duren — en deze heeft in zijn boek ,,Lettres de Vincent van Gogh ” (uitgegeven bij Vollard te Parijs ), wel de schoonste bladzijden gegeven die over Vincent geschreven zijn. In den winter van '87 op ’88 maakt Vincent weer portretten, o.a.. 