title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Het beginsel van eigen behouden is de eerste grondsteen van een algemeen verbond tusschen mensen, tegengestelde mensen, dieren, planten, e.m. De Wet is noodzakelijk om na de rede te leven. Veele geestelijke verachten alle zaken, die met haar gevoelens Eenige Spreuken, rakend de gods-dienst: In zijn handen. Noteerde Smeeks hierbij: 'Dit volgende uit den Turkschen Spion, en uit Gracian.' Bedoeld zijn: 1) het in de Inleiding genoemde werk van G.P. Marana, L'Espion turco, Parijs 1684; nederlandse vertaling: Alle de brieven, en gedenkschriften van eenen turkschen spion in de hoven van Europa: Waar in men ziet de ontdekkingen, door hem gedaan in alle de hoven, die hy bezocht heeft, met een aanmerkelijke redenering over hare krachten, regeerkunde, en godsdienst, beginnende met het jaar 1637, en eindigende met dat van 1682. Uit het Engelsch overgezet (door A. Bögaert), dl. I-IV, Amsterdam, Philip Verbeek, 1710; dl. V-VI, Amsterdam, Nicolaas ten Hoorn, 1720 (UB Amsterdam 2007 E 34, voortaan geciteerd als Turksche spion). 2) Baltasar Gracian y Morales, Oráculo manual y arte de prudencia (1647); nederlandse vertaling: De Konst der Wijsheid getrocken uit de Spaanse schriften van Gracian, dusdanig in 't Frans gebracht door den Heer Amelot de la Houssaie, en nu vertaald door M. Smallegange, Regtsgeleerde, 's Gravenhage, Pieter van Thol, 1696 (UB Leiden 1224 F 13; geciteerd als Konst d. Wijsh.). gemeene: gemeenschap. Numa Pompilius: tweede koning van Rome (715-673 v. Chr.), geldt als stichter van de Romeinse godsdienst. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 151 verschillen, zy noemen al dat haar tegenspreekt vergieringen, of ketterijen, en Zoo worden de meeste Gods-diensten, ofte Geloofsgevoelens staande gehouden, door vooroordelen, ofte om profijt. De wereld is ongeveer verdeeld in geschriften, vervolgingen, moorden &c. om dat ze in gevoelens verschillen, daarom bespot de een gods-dienst de andere, als een belachelijke zaak, die onwaar is: elk beroept zichzelf op zijn Wetboek, dat een andere gevoelens gelooft volledig te zijn, zo verschillen de gevoelens en oordeelen der mensen, door opvoeding te weegte gebracht, want alle geschrivens houden haar gods-dienst met grote drift staande, ze prijzen deszelfde elk aan, met verachting, en versmaaking van andere. Men vindt in alle plaatsen Menschen die belijdenissen van de een of andere Gods-dienst doen, en Goddelijke eer aan een, of meer Over-Weesens bewijzen, naar dat zij opgevoed en onderwezen zijn: daarom is de Gods-dienst een uitwerking van de opvoeding en onderwijs, daar door zijn zoo vele vergieringen onder de Goddelijke waarheden vermengd; want de politie, heeft verschillende manieren van aanbiddingen uitgevonden, schrijvende elk Volk een. Men vindt in alle plaatsen etc.: Cf. Turksche spion, boek IV, br. 43, p. 461-462: ‘In alle plaatsen vinde ik mensen, die belijdenissen van den eenen of anderen godsdienst doen, en goddelijke eer aan een of meer Overwezens, naar dat zij zijn opgevoed, bewijzen; 't welk mij meenigmaal verleid om te denken, dat godsdienst niet anders als een uitwerking der opvoeding is. En ik verwonder me hoe de mensen tot hun rijperen leeftijd gekomen, wanneer hun verstand bekwaam is om waarheid van versieringen te onderscheiden, de dwalingen hunner kindsheid kunnen aanhangen. (...) Doch tot hun leeftijd komend, verbeteren zij gemeenlijk 't verstand, uitgenomen in zaken betreffende den godsdienst. Hier in blijven zij kinderen, gelovende de heilige versieringen hunner leeraars, en hervoorlopend, al zoude het soms hun leven kosten, om dit te verdedigen.’ Wanneer ik 't menschelijk geslacht in zoveel ontelbare soorten van godsdiensten, als daar in de wereld zijn (verdeeld zie), zo moet ik bijna besluiten, dat deze verschillende manieren van aanbiddingen door de Staatkundigen zijn uitgevonden, schrijvende ieder volk een model voor, het geene best met hunne genegenheden, om 't vereiste oogmerk te bereiken, overkwam. Ook in boek II, br. 34, wordt uitvoerig gesproken over de gewoonte van de diverse godsdiensten om elkaar te verketteren, terwijl er toch maar &lt;1 waarheid zijn kan. politie: staatsbestuur, staatsbeleid. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes In elk land hebben de mensen verschillende gebruiken, die zijn ontstaan door hun omstandigheden, om het vereiste doel te bereiken. Daarom hebben bijna alle volkeren van de Aarde vastgesteld, enkele plichtige handelingen, omtrent hun aanbidding. Maar de meeste mensen, vermeerderen haar verstand met de jaren, behalve in de Godsdienst, waar ze blijven, door haar vooroordelen, in de opvoeding ingezoogen. De Wijsheid van God is zeer duister voor velen, en Gods Openbaringen zijn raadsels, die elk niet kan verstaan; want de verklaarders van de Godsdienst, voornaamlijk de profeten, zeilen niet altijd op een hoogte, elke sekte hoe strijdig tegen elkaar, kunnen de Schriftuur zodanig uitleggen, dat de zelve aan elks opinie gunstig is, daarom bewijst de Schriftuur niets met zekerheid, aan onpartijdigheid. De Godsdienst is in ontelbare secten verdeeld, elk roemend dat hij de eenige oprechte Wetten van God heeft; daar tegenover, weinig oprechte Godsvrucht is, vele mensen ruineren elkaar, en danken God wanneer het gedaan is, over het kwaad dat ze bedreven hebben. Zulke een Religie is de beste, waarin men minst gevaar lijdt van tot onordelijkheden te vervallen; doch die geen, welke een inwendige Wetgever gehoorzaamt, doet best, want die leert goed te doen, en in liefde met alle mensen te leven. Het voornaamste van de Godsdienst, wil dat men God vreest, de Overheid diend, zijn Ouders eert en gehoorzaamt zijn, Vrienden bemind, en alle mensen recht doet. Een mensch moet leven naar de gaven van zijn vernuft, de zuiverheid van zijn geweten, en oprechtheid van zijn gevoel, die God naar zijn uiterste vermogen bemind, en elken dag van zijn leven als de laatste aanmerkt; die sterft een vrome Man: en elk die wel sterft, kan van de Gelukzaligheid niet beroofd worden. Wie al denkende wil weten, wat ons na ons dood gebeuren zal, die bevindt zich als in een groote woeste Wildernisse, daar hem verscheidene Leitslieden ontmoeten, waarvan de een zegt dit is de weg, en vele menschen ruineren. Het voornaamste der Gods-dienst is, de gespiegeling van het magtige Koningrijk Krinke Kesmes, waar Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Het voornaamste der Gods-geleerden doen wonderbare en schromelijke verhalen van de Hel, terwijl zij, of wij, niet weten, wat, of waar de Hel is, of op welke manier de Godlozen daar zullen gestraft worden; want de staat der verhuisde zielen is voor ons stervelingen verborgen, om dat het klimaat daar, het zaalige of verdoemde huis houden, ons onbekend is; als ook op wat wijze, en waar men daar geplaatst wordt. Zoo ook van de Hemel, daar de God-geleerden onuitspreekelijke vreugden en volmaaktheid van vertellen, terwijl zij zoo wel als de gemeente, die reis daarwaarts uit te stellen. In de Gods-dienst, is groote schijn van waarheid en valschheid; dog zij heeft groote invloed op des menschen Zeden; daarom, de glimp van Gods-dienst, vermag alles op geringe verstanden, en is daarom veeltijds een dekmantel van vele bedriegrijven en schelmstukken. Wagt u voor Figuurmaakers in 't stuk van Religie, van wat soort zij ook zijn; vele gaan naar de Kerk, om door Gods-diensige schijn-heiligheid de mensen te bedriegen, dat zijn regte Afgodendienaars, want de Afgodery heeft geen beter fundament als leugens, en kunstgrepen, zulke zijn Gods-diensige bedriegers, verstandige Vroedvrouwen van fabelen; vele ontstellen haar redenen met Sotternijen. Een andere soort, die geduurende hun leven struikelen in onbekende wegen, om den weg naar de Hemel te zoeken, terwijl zij anders niet vinden dan een Paradijs van Sotten. De Gods-diens is het laatste Plegt-anker, dat veeltijds wordt uitgeworpen in de ouderdom, als de vermaak van de jeugd voorbij is, en de kwaade Fortuin tegenwoordig is; daar zijn meer volmaakte Sondaars als volmaakte Heiligen. De Gods-geleerden doen etc.: Cf. Turksche spion boek IV, br. 41, p. 453: “en hunne Leeraars doen schroomlijke verhaalen over dat voorwerp; terwijl zij noch wij niet weten wat, of waar de hel is, of op wat manier de goddelozen gestraft zullen worden.” Schroomloos: verschrikkelijk. Figuurmaakers: praatjesmakers. Verstandige Vroedvrouwen van fabelen: Cf. Turksche spion, boek IV, br. 67: ‘verstandige vroedmoeders van oude wijvensprookjes’. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Wees zonder verlaten Gods-diensig in u geloofs-oefeningen, doch zijt niet al te Gods-diensig, nog te yverig in Gods-diensige zaken. In de Gods-diens wagt u van woorden die u zelfs geen profijt, nogt anderen enige dienst konnen doen. Alle Natie hebben een yver voor haar Gods-diens, het is niet betaamlijk nog voorsigtig, wijlijk, nog Staatkundig, om met een Gods-diens in een ander land, daar men woond, of is, te spotten; want Mozes zegt, gij zult de Goden der Natie daar gij woon zult, niet lasteren. Alhoewel elk een in Gods-diensige of Philosophische zaken een vrije keus behoorde te hebben. De physiognomia des geloofs, is oneindig, daarom, niet de kunst maakt een God, maar de aanbidder; bidt God maar om zoo veel verstand dat gy u zelf wel kon bestieren, dan doet gy wel. Doe u Gods-dienst in 't stille buiten roem; want bij God geeven stilzwijgende beloften, en zacht mompelingen, zulk een geluid als de grootste stem; want wie kan de genade van God vangen, in strikken van een kunstige taal. Vele zotten roemen God te kennen: maar hoe kunnen wij de Natuur van Gods wezen, het geen zoo ver boven het bereik van ons verstand is, begrijpen en uitdrukken, of aan anderen bekend maken; daarom behoort men van God niet te spreken, minder van hem te disputeeren, maar hem alleen aan te bidden: want wij Menschen kunnen niet van een onbegrijpelijke zaak spreken, of wij moeten zeer verschillen, en ten eenmaal strijdige gevoelens hebben, om dat wij daar van niet kunnen spreken als bij gissingen, en dus kan het wel nieuwsgierigheid maar geen rede voldoen, daarom is hij zot, die van de onbegrijpelijke Goddelijke Volmaaktheid het onderwerp van menschelijke redeneringen maakt. God is een volmaakt wezen. Hoe een wezen volmaakter is, hoe het minder vreemde hulp in zijn doeningen van nood heeft. Een Algemeen Wezen, moet op een algemene wijze werken. En, om tot God te komen, moet men denken, dat men niet wezen kan, zonder begonnen te hebben; dan moet men opklimmen tot een Moses zegt: Exod. 22:28: ‘De goden zult gij niet vloeken, en de oversten in uw volk niet lasteren.’ Cf. ook Turksche spion, boek V, br. 17. daarom behoort men: dezelfde bepaling als in Foigny's La terre australe connue, cf. Inleiding. $1. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Eerste Wezen, het welk geen begin heeft gehad, dat God is, die dan de Oorsprong van mij, mijns gelijken, en andere zy. Oprecht Gods-dienst leert, een Opperste God aan te bidden, de onsterfelijke Ziele, en Opstanding te geloven, en goede Werken te doen. Aanmerkelijk is het, dat de Gods-dienst zelden veranderd wordt, in oude, en door verstaanbare redenen; maar meermaals door scherpte van geweer, of dringende pressingen van Dragonders, welke toonen, dat de Gods-dienst moet in de Regeering, en niet de Regeering in de Gods-dienst zijn; maar die God roemen, en Hem niet gehoorzaam zijn, maken haar geloof leugenachtig. God heeft nooit van de mensch begeerd, het geen hij voorzag dat hij niet zoude konnen volbrengen. De naam van Religie blijft onder geheel twistig gevoel, welke elkaar verdoemen, die naar het begrip der Geestelijke, aan-neemelijk, of verwerpelijk, zoo ook voor de ooren des toehoorders zijn; doch de eerste en laatste zijn niet allen even wijs. In de Gods-dienst, is zoo wel als in de Politiek in het gebruik, dat men den eenen verward maakt met een Bullebak, den anderen een Popje in de hand geeft om mee te spelen. Dit doen de verstandige Regeerders, op verschillende tijden, ook wel aan een en dezelfde Personen: Maar zy mijden en schuwen alle tweedracht in de Religie, om dat die veeltijds scheuring in de Politiek mantel maakt. Want de uiterlijke Religies worden goed, en kwaad gekeurd, naar het interess en passie van de menschen. Daarom is het beter, stil te twijvelen aan de verborgende dingen, als te twisten over het onzekere. In oude: Geeft geen zin; waarschijnlijk is de tekst hier corrupt en moet er staan: in orde. Bedoeld is dan dat religieveranderingen zelden in een sfeer van civiele rust plaats vinden. Persuasie: dwang. God heeft nog steeds... kunnen volbrengen: vrijwel letterlijk naar de Turksche spion, boek IV, blz. 67. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Spreuken van de Opvoeding, Die aan den Garbon gezonden waren van de Vrouwen op Wonvure De Opvoeding geeft aan een Mensch het meeste van al dat goed of kwaad, fraai of lelijk is; elk is aan de zelve verpligt. Het Geloof, en de Reede maken ons woest en wild als een wild dier, of ook eenvoudig als een duif. Het geeft zulke krachtige indrukken, dat het onmogelijk is, zich van de vooroordelen te ontslaan: of van het bijgeloof, dat men in zijn kindsheid geleerd, en met onze Opvoeding als ingesogen heeft. Onze meeste dwalingen zuigen we met onze Moeders melk in, en dit geschiedt veeltijds in ons aan onuittrekkelijke wortelen, door de Opvoeding. Daar is bijna niets krachtig genoeg, om die indrukken onze jonge jaren te veranderen: of de Zeden, in dewelke we van onze kindsheid zijn Opgevoed te vervreemden: ja de kracht van Geloof en Gods-dienst is elk aan zijn Opvoeding schuldig. De Opvoeding maakt alle menschen partijdig, en de dwalingen des geloofs moet men aan de zelve wijten. We gebruiken de vooroordelen onze Opvoeding door gewoonte, en de gevoelens in onze kindsheid ontfangen, hangen we aan met een partijdige hardnekkigheid. De meeste mensen staan op 't punt van haar vooroordelen en de kracht van haar Opvoeding; want ze leven na haar vooroordelen, driften, hoonachterstanden, en genegenheden. Daar zijn er die de vooroordelen zodanig inbeeldingen verschaffen, dat ze een man, om een rede in een blad, met haar gevoelens strijdig, niet alleen zijn geheel boek zullen doemen, maar den Schrijver voor enkel gek houden. Het Geloof, en de Reede: Het syntactisch verband is bij de gegeven interpunctie onduidelijk. Vermoedelijk zijn Het Gelove, en de Reede als object van verplichting te beschouwen. Dan zou de zin na verplicht gewoon doorlopen. Onze meeste dwalingen ... door de Opvoeding: Cf. Turksche spion, boek II, blz. 8: ‘Ik heb vaak geprobeerd om hem te overtuigen van zijn dwalingen, die hij met zijn moedermelk heeft ingezogen; doch 't heeft allemaal geen effect doordoor zijn invloed van zijn opvoeding.’ en de gevoelens ... hardnekkigheid: letterlijk naar de Turksche spion, boek VIII, blz. 25. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Wy volgen bijna altijd de Voorschriften onze Opvoeding, om dat wij de meeste opvattingen opdoeken in onze jeugd als onwetende, en wij blijven bijna alle daar aan gekluisterd tot aan onze dood, daarom is het zeer zwaar, ja bijna onmogelijk, om zonder vooroordelen te kunnen oordelen, hoe veel ook elk poging en zwetst. Door de Opvoeding wordt de gewoonte zoo wonderlijk in ons, dat zij vele verstand, door gedachten, mond en pen, tot ontelbare wanbedrijven. Het zijn als kunstig gemaakte vleugelen, welke de ouders aan de kinderen geven, door de opvoeding, gewoonte en praktijk. De Opvoeding, en goede Onderwijzing der Jeugd, Is de Bron en Wortel van Eerlijkheid en Deugd. Die geen die zorgen dragen voor het vergaren van schatten, en niet voor de opvoeding van hun kinderen, welke die schatten moeten erven, dat zijn sottens. "119 Kwade ouders zijn de kinderen kwade raadsluiders, en voorgangers tot boosheid; daar en tegen zijn goede ouders hun kinderen als Spiegels, om in alle deugden na te volgen. Kwade Opvoeding, is meestal kwaad te wijten. Maar goede Opvoeding, welgemanierde levensstijl, en een schrandere geest, bekomt men veeltijds door goede onderwijzingen en oefeningen. Want men doet door Opvoeding met goed onderwijs, een klein kind grote kanten zeer snel en als bij de tast werken; dat een geleerde filosoof niet na kan doen, maar daarover wel kunnen praten, dat het werkende kind niet verstaat kan, maar het werkt. Ouders moeten hun kinderen aan zodanige meesters overgeven, welke verstandig, deugdzaam, neerslachtig, en ervaren zijn, het moedigde de meester en de discipel aan, als de onderwijzingen wel begrepen worden. Een goede opvoeding van kinderen, is de grondsteen der burgerij, en het welbevinden van landen en staten. Natuurlijk, is de mensch als een ander dier, want hij wordt ook groote kanten: kanten lijkt hier, gezien het vooropgestelde adjektivale groote, een zelfstandig naamwoord. De betekenis van deze uitdrukking is mij echter niet duidelijk. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Soot geboren, hij is ook wild als een beest; en het zoude doodlijk wezen van zijn vryheid beroofd te zijn, indien de opvoeding het niet verbeeterde. Want, de natuur die prikkelt ons tot vryheid, maar de opvoeding houdt ons in onze plicht, om dat de leermeesters van de jeugd, een zekere macht hebben over de sterren haarer geboorte. De eerste beginselen van het menschelijk verstand zijn alle vals, om dat ze de meeste mensen verblinden, en schieten wortelen door de opvoeding. Daar door bedrijven de mensen duizend zaken, zonder te weten wat ze doen; de meeste volgen haar vaderen voetstappen, zonder te onderzoeken of ze wel of kwalijk doen: Gewoonte en opvoeding, hebben de reed bijna van de aardbodem gebannen. Om de Waarheid te ontdekken, moet men de overleveringen der Vaderen in twijfel trekken; dan de beginselen waarin wij opgevoed zijn onderzoeken, en alzo de ingekankerde wangen van onze Opvoeding, door den drang van gezonde redenen in onze bedaardheid uit schrapen. Want, het is zoo prijselijk, de goede gewoonten aan te nemen, en te volgen, als de kwade te verwerpen. Maar de gewoonten veroorzaaken kwade indrukken, ontrent de hardnekkige. De Opvoeding overtreft de Natuur. Berispingen in de Opvoeding geven de beste indrukken, wanneer zij geschieden met zakelijkheid en zedigheid, maar zij moeten op geen valsche gronden gegrond zijn. De Jeugd is tot studie en arbeid bekwaam, te meer, als men haar kan doen begrijpen, dat het Voorjaar en Lente ons leven, meest doorgebracht wordt in dwalingen, onwetenheid, en idelijkheid, en dat men daarom voor de Winter des Ouderdoms, een voorraad van verstand en deugd moet opleggen. Op de aankomstelingen, werken oefenende Voorbeelden, beter als de beste onderwijzingen. Want een Exemplaar leeft voor redeneren, preken, en schrijven. De omgang van brave mensen is de adem der Ziele. bedaardheid: eigenlijk: rijpe leeftijd; hier misschien het best weer te geven als: gerijpt inzicht. Exemplaar: kan volgens WNT zowel znw. (voorbeeld) als adj. (voorbeeldig) zijn, maar op grond van de aangevoerde bewijsplaatsen lijkt de zelfstandige betekenis toch de voorkeur te mogen hebben. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes “121 De Opvoeding kan de gaven van de Natuur tot haar hoogste volmaaktheid brengen. Sesde hoofdstuk De Schrijver spreekt een Hollander, welke met het Schip de Wakende Boei in 't jaar 1655. op 't Zuidland gestrand, en aan Land gebleven was. Wonderlijk voorval van denzelfde, en Beschrijving van de Strandbewoners van 't Zuidland. De Hollander komt in Krinke Kesmes. Ontmoetingen aldaar, komt in de Stadt Taloujael, zijnde een Vrystad, en werd aldaar Schoolmeester en Vrijman. De Schrijver bezigt de Stadt Elko: wonderlijke Tooren of Pyramiden; Badstoom; Stadhuis: zeldzame Trouwkaamer, Paleis van den Gouverneur; Vreemde Dieren: Vermaaklijke en kostelijke Waterleidingen, Watervallen, Figuren enz. waarvan de Schrijver enige afbeelding. Drie dagen had ik bezig geweest met uit te rusten, en het voorgaande te schrijven, als ik de Garbo aanvroeg, de Stadt en het omleggende Land te mogen bezien, hij antwoorden, dat het niet kon gebeuren, voor dat ze weer tijding uit ons Schip hadden, en zijn volk weerom gekomen was: dog hij wilde gaarne den Gouverneur daarover spreken, daar hij terstond naar toe ging. Nadat ongeveer twee uur was verstreken, bracht hij mij de zeer aangename tijding, dat ik door de Stadt kon gaan waar 't mij lustte, en dewijl zijn beroep hem elders eischte, zoude hij mij een Man zenden, welke zoo goed Hollands, als hij Spaans sprak, om mij te versellen. Dog mijne reis, zeide hij, zal maar twee dagen duren, als wanneer ik u weerom mee te zien. Ik bedankten hem met een goed hert, verzoeking, dat ik met zijn weerkomst, de eer van zijn aangename bezoek weer mogen genieten: hij zeide dat zijn pligt en bediening te zijn. Hij bedankte mij met een goed hert. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Nogmaals voor het geschonken Boekje van Descartes dat ik hem vereerd had, en vertrok naar een beleefd afscheid. Nu was het elf uur voormiddag: te twaalf uur werden wij volgens gewoonte gespijst. Met die, die de spijzen brachten, kwam een bedaard Man, eerlijk gekleed, groetend mij op de Zuid-landse manier, dat is, hij leidde zijn rechterhand op zijn mond, zijn linker voor zijn borst, deze verwisselende, bracht hij de rechterhand voor zijn borst, en de linker voor zijn mond, doen beide zijn armen over elkaar voor zijn borst gekruist, zoo als men dat in de Oostersche Landen doet; en als hij hem boog, sprak hij in goed Hollands, God beware u alle, zijt welkom hier. Mijn hart sprong op van vreugde, dat ik Hollands hoorde spreken. Ik antwoordde, God bewaare u ook, zijt ook welkom. Hoe! heb ik het geluk van hier ter plaatse Hollands te hooren? Hij antwoordde, ik ben een Hollander. Hoe zijt gy dan hier gekomen, vroegen wij? Hij antwoordde, de Garbon heeft mij versocht, dat ik u de Historie, of enkele gevallen mijns levens, schriftelijk wilde overhandigen, ten einde gy die zoud konnen opschrijven: ziet daar is die, zoo als die in mijn jeugd heb aangetekend, doen ik hier eerst in de Stad was gekomen, en alles nog vers in mijn geheugen had: met haalde hij een Papier voor uit de boezem van zijn rok, mij dat overgevende, om af te schrijven, dat ik dankelijk aanvaardde, hem belovende, dat pas te zullen verrichten, en hem dat onbeschadigd weer ter hand stellen. Ik zoude volgens mijn verzoek, na den eeten, met hem de stad gaan bespreken, maar was zoo nieusgierig dit af te schrijven, (want ik vreesde voor belet) dat van hem versogt, dat mij nu geliefden te verschoonen, tot zoolang ik dit gedeelte van zijn levens voorvallen in 't Zuidland, afgeschreven zoude hebben. Welke hij mij toestond, met belofte den volgenden morgen weerom te komen. Den goede man naar vriendelijke weergroetingen vertrokken zijnde, gaf mij tijd die af te schrijven, welke het volgende was. eerlijk: volgens de eisen van zijn stand, netjes. eerst: voor het eerst. dankbaar: in dank. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes 124 125 161 IK was een Jongen van twaalf jaar, en kon lezen en schrijven als ik op Batavia voor Jongen in Compagnies dienst aankwam, dit was in het jaar 1655. Daar drie maanden geweest zijnde, werd mij gelast om den aankomenden morgen, mij met mijn kist te vervoegen op het Schip de Wakende Boey, dat naar 't Zuidland zou zeilen, om de Schipbreukelingen van het Schip de Gouden Draak, welk daar vergaan was, van daar te halen, en op Batavia te brengen. Wij daar komend, vonden het Wrak van 't Schip, schoten drie kanonschoten tot zwaai dat wij daar gekomen waren, maar niemand vertoonden zich op 't strand; wij niemand verneemde, voeren met de Boot en Sloep naar Land, om het daar gebleven Volk van de Gouden Draak op te zoeken, maar dat alles was vergeefs, wij vonden geen levend mensch of dier, maar een dor Land en naakte Strand, veel doornen en kreupel-bosch. Daar een dag vergeefs gezogt hebbende, zeilden wij den tweeden dag de kust eenige uren langs, elk glas een kanonschot doende, zetten weer Volk op Land om te zoeken, maar vonden niemand, doch zaagen enige drukkingen van bloote voeten in 't zand. Den derden dag zeilden we wederom bij 't Wrak. Zettend daar wat van dan voor anker, de Boot werd geordineerd de Strand langs te ontdekken, op hoop of zij 't Volk van de Gouden Draak mochten vinden: de Boot was voor enige dagen met water, eet en drinken voorsien, deze ging van Boord de Wal langs; van haar verloren gevaren weet ik niet, ook niet of zij 't Volk gevonden hebben of niet. Voort naar 't afgaan van de Boot, werd de Sloep naar Land gesonden, met twaalf man om weer te gaan zoeken, ik raakten als jonge meedee in de sloep, begeerig om ook eens op 't Land te treeden, op hoop van enige verversing te vinden, want ik had al enige tijd in het Schip als opgesloten zonder verversing geweest, in zulk een gelegenheid verlangde ik naar land en verversing. In het jaar 1655: moet zijn 1657 (niet 1658 als Honoré Naber, Nog eens de nederlandsche bron van den Robinson Crusoe, p. 442, opgeeft); De Wakenende Boei vertrok immers op 1 januari 1658 uit Batavia, cf. Heeres, p. 75. Elk glas: versta: om het half uur, de tijd die een scheepszeeklopper nodig had om uit te lopen. Verversing: vers voedsel, drinkwater. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Ik, gelijk een jongen, was blij dat ik mee aan land kwam, ik dacht weinig om te zoeken naar het Volk van de Gouden Draak, 't was mijn om verspreiding te doen. We aan land treedende, gingen landwaard in, naar gissing wel drie uren gaans, als wanneer we aan een Bos kwamen. Hier dacht ik niet anders als om verspreiding of enige vruchten te zoeken. Ik als een jongen van het Volk stil afzonderende, zonder eens te denken als ik in het Bosch was hoe daar weer uit te komen. Ik achter aan gaande, verbergde me achter wat kreupelbosch, en raakten dus boswaard in, en was blij dat ons Volk me uit het gezicht was, ik stak een pijp tabak aan, daar mee ging ik het Bosch in; dog na een uur zoeken geen vruchten of verspreiding vindend, wilde ik weer keeren, en ons Volk of het strand zoeken, ik ging wel twee uren om uit het Bosch te komen, maar ik verdwaalden hoe langer hoe meer: ik riep, ik schreeuwde, ik kreet tot hees wordens toe! ik was vol schrik en vrees, mijne benauwenheid was onuitspreekbaar; nu zag ik eerst dat ik een jongen was, en jongenswerk gedaan had, dat in mij het aldersmoeilijkste berouw baarde. Wat zou ik doen? ik was moe gelopen, hees gekreeten, benauwd van hart, mismoedig van gedachten. Ik wierp me onder een Boom ter aarde, zuchtende, kermende, en God biddende dat hij me wilde helpen; de avond viel, en ik raakte door vermoeidheid in slaap. Ontwakkend, was ik door koud, en de duisterheid baarden in mij zodanig schrik en vrees, dat mijn haren me te berge reesen, ik beefde als een blad, en het geruisch der Boomen zoo wel als de zuizende wind, ontstelden me elk ogenblik; mijn beklemd gemoed was doodlijk benauwd, ja zodanig dat niemand als die in de schrikkelijkste doods gevaren zijn gewest, dat kan denken, weten of begrijpen. Hoeken, vishaken. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes. 163 Nu al mijn rijkdom, mijn Scheepsplanken waren niet veel waard, gelijk elk Zeeman weet wat een Jonge op 't Schip aan heeft. Ik vroegen weer de gang om uit het Bosch te komen, altijd roepende, "Heere! helpt mij." Ik wenschte duizendmaal dat ik een Berg' zou ontmoeten, van waar ik de Zee ontdekken kon, of een Rivier die mij tot aan de Zee zou brengen; maar hoe ik meer zocht, hoe ik al meer verdwaalde, niet eens om eten of drinken denkende. Ik nam een besluit van altijd recht uit te gaan, waar mijn God ook brengen wilde; dus doende, kwam ik tegen den avond, wat voor Zonsondergang, bij een moerassige Poel; ziende water, dacht ik aan drinken; dat proevende, bevond ikzelf wat brak te zijn. Groef een weinig daar van dan met mijn handen een kuil, daar vers water in kwam; ik dronk, en werd verkwikt; het water in de poel was drab, bruin, en rood-agtig, als veen-poel-water, of daar verrotte bladeren in zijn. Hier zat ik al weer zuchtende, en schreijende, mijn droevig weenen had geen einde! Geduurig zuchtte ik; zeggend, oh ik arme Jongen! wat zal ik doen? waar zal ik heen? "God! helpt mij!" Ik at mijn halve Beschuit op, rookte een halve pijp Tabak, en dronk uit mijn kuil; dit alles verkwikte mijn krachtig. Ik bedacht me wat ik doen zou in zulk een ultieme nood; Menschelijke hulp ontbrak mij, dit ging ik uit nood tot God; ik maakte mijn kozen los, viel op mijn blote knieën neder, en riep tot God om hulp; bad' het Avondgebed en het Vader Ons. Ik werd zelf zo bewogen onder het bidden, dat ik neer viel, en werd flauw en alsof van mijzelf. Dit duurde tot het duister was; en ik moedeloos zijnde, leidde me neder, en raakte al schreijende in slaap. Ik sliep den geheelen nacht door, en werd wakker als de Zon op was, dat mij verbijde. Nu begon ik op mijn behoudenis te denken; ik zat bij mijn waterkuil, en verheugde me in het water, en dacht, dit is nog beter als het stinkende water te Scheep. Met scheen het me of ik aangestoten werd, ik omschouwde, zag niemand, en in ziende op het bos, zag ik een zeer dikken hoge Boom, die zeer kenbaar om zijn dikke was; opstaande, ging daar naartoe; bij dezelfde komend, gaf God me in dat ik Boomen zou tekenen, om mijn water niet te verliezen; peurden te gaan: ging op pad; peurden = zich in beweging zetten, zich begeven naar. Bewogen: bewogen. Tekenen: van een merkteken voorzien. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Ik nam mijn mes van leder, en schilden hem zodanig of; ik maakte met mijn mes een houten beitelje tot het boom schillen, om mijn mes wat te spaanen. Ik maakte ook een klein houten schuipje, en nam een brave tak die ik voor aan scherp sneed, en achter aan een braven knobbel had, dit was mijn geweer. Ik werd hoe langer hoe geruster, en ik begon onder die Boom, daar 't wat hoog was, een Hutje van takken op te rechten; onder mijn werken kwam het me weer voor als of ik gestoten werd; omschouwend, zag ik weer niemand, maar ver van me ook zulken dicken Boom; ik laatende de begonnen hut staan, stapten naar die Boom toe, welke ook rondom ontbost hebbende, en deed weer naar een die verder stond, dit zo vervolgend, raakten wel een uiter of anderhalf van den poel. Ik zocht al voort, en dat op een lijn recht uit, om met de tijd uit dit eenzaam Bos te raken; in 't gaan vond ik een Appelboom! O Heer! wat was ik blijde. Ik zag op, en was onder een wilden Appelboom; mijn koddespiets en schupje van mij werpende, klom ik met grote vreugde den Boom op, at mijn buikje vol, en plukten zoo veel, die ik onder den boom in 't gras smeet, dat ik afkomende, mijn hoed en beide koussen vulde, en nog enkele liet liggen. Ik van boom tot boom die geteisterd had weer terug, en bij mijn eerste dikke boom komende, die als op een kleine hoogte stond, groef ik een kuil, welke onder met blaadjes bedekte, daar mijn appels op lagen, die weer met blaadjes dekte, en boven met zand oversmeetde, hadden ik een mod-hol. Ik stak enkele takken in de grond, die boven wat vleggende, en dacht, dat mijn takken niet dekken, moet den Hemel dekken. Nu wandelden ik naar mijn water, dan naar mijn hut, om al wandelend te overdenken wat ik doen zou; mijn droefheid en benauwdheid verminderde hand over hand. Ik mijn mes van leer: ik mijn mes uit de schede trekkend. zulken: zulk een. koddespiets: scherpgepunte knuppel. beleide: bedekte. mod-hol: aardbol, aardkelder (niet in WNT). dat: wat. hand over hand: allengs (eigenlijk scheepsterm, cf. WNT V, 1832). Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes In mijn hut zittende, en een appel eetende, dacht ik lieve God, wat is des menschen leven, hoe swerft men van 't een naar 't ander om geld en goed, ik heb maar water en appels, en ben nu wel te vreeden als ik die maar krijgen kan, dat ik mijn appelen nu voor goud verruilen kon, ik zou dat waarlijk niet doen. Wanneer de avond viel, bad ik God, en liet ik me in mijn hut op wat takken en bladeren ter neer, slapend veel geruster als tevoren; des morgens ontwakend, begon ik bedaarder op mijn behoud te denken, ja zoodanig, als of ik in 't bosch mijn leven zou moeten einden, dat ik tevoren door al te grote droefheid en angst niet doen kon. Ik dacht dat ik eerst eens zou drinken, dan naar mijn appelboom gaan, en die daar nog onder leggende appelen bergen; daar naar de boomen zoo als ik begonnen had al voort te tekenen of ontbasten; en dat op een rechte lijn, om zo eindelijk uit het bosch te raken, en acht op alle Fruit-boomen te neemen; zoo dacht, zoo deed. Ik porden naar mijn appelboom; met mijn kodde-spies gewapend; daar komende, vulde ik mijn sakken met die daar onder liggend appelen; en al rechttuit voortgaand, ontschilde ik de boomen op zodanigen verstand, dat ik die makkelijk kon zien, nu en dan enige vruchtboomen vindend, die bijzonder teekenden, tot ik naar eenigen tijd zoo ver kwam, dat een klein soet Riviertje vond, waar omheen zich ook verscheidene en meer Vrucht-boomen vertoonden, welke ik niet en kende, maar at daar van in Godsnaam; zij bekwaamden me wel. Nou vergat ik mijn Moedhol, Poel en Appelboom; ik volgde de Rivier, welke mij na eenigen tijd uit het Bosch geleidde, tot aan een Berg, aan wiens voet een grote kom van brak Water was, daar hem de Rivier in ontlastte, en die kom ontlastte haar weer door een smalle sleuf in Zee, zoo als ik daar na begon te bevinden. Ik rustte bij deze kom, en zag een Visch springen, kreeg een hoek wat is des menschen leven: pietistische uitdrukking; cf. het eveneens proverbiaal gebruikte: Wat is de mens. Zie C. van de Ketterij, Het literaire werk uit de 18e eeuw en zijn pietistische context, in Documentatieblad Werkgroep 18e Eeuw, nr. 23-24 (mei 1974), p. 27-28. verheid: afstand. die bijzonder teekende: die ik op een bijzondere manier merkte. kreeg: nam. hoek: haak. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 166 met mijn touw, bracht die met mijn koddespies in het water, aan de hoek een stukje appel doend, en ving voort een goede Baars, dien ik schoon maakte, en van desselfs ingewand weer aanslappend, ving ik nog vijf á ses schone Baarsen, die schoon maakende, bracht ik die aan houten spekken, ze smaakten lekker en goed. "134 Mijn Tondel was weinig, deze vermengde ik een mouw uit mijn hemd, daar de brand in steekende, doofde dat tusschen mijn beide Schoenen uit; nu was mijn Tondel-doos weer vol, en ik van alles klaar. Wel gegeten en gedronken hebbende, klom ik den Berg op, van wiens top ik de Zee kon zien, naar gissing een groot uur gaans ver; die Berg was maar een hoge heuvel, als alleen in het vlakke land staande. Ik had wel gegeten, als gezegd heb, en wandelden naar de Zee, op hoop of ons Schip of Volk daar nog was; maar vond niemand. De Strand dus langs wandelende, zag ik geduurig om, dat de Berg niet uit mijn gezicht raakte; ik al voortgaande, dacht mijn dat ik een Mast zag achter een Duin, en met zijn top daar boven uitsteekende; mijn dagt ook dat ik voetstappen zag, maar deze verdwenen weer. Op de Duin komende, zag ik een opgereven Staak, daar een Tinnen plaat aan was gespijkerd, waar de naam van de Schipper en het jaar van desselfs ingewand weer aanslaande: (een stuk) van zijn ingewanden als aas weer aan de haak bevestigend. Braad: braadde. Een opgeregde stak met tinnen plaat: Hoorn Naber heeft de aandacht op gevestigd (1910, p. 433 vv.), dat ook Willem de Vlamingh in 1696 op het Dirk Hartogh's eiland aan de westkust van Australië een dergelijke tinnen plaat met de naam van een schip (nl. De Eendragt van schipper Dirk Hartogh) aantrof. De Vlamingh stuurde deze schotel op naar Batavia en verving hem ter plekke door een nieuwe waarop, naast de geschiedenis van Dirk Hartogh, ook een kort relaas van zijn eigen aankomst met drie schepen was gegraveerd. Deze laatste plaat, afgebeeld bij Heeres, p. 85, werd in 1818 door een Frans schip naar Parijs overgebracht. Smeeks zal, aldus Hoorn Naber, de vondst van de tinnen schotel door De Vlamingh gelezen hebben in het in 1701 gedrukte journaal van De Vlamingh (opgenomen achterin de Historie der Severambes, 2e druk; cf. Inleiding, noot 9). Deze veronderstelling van Hoorn Naber lijkt te meer gewettigd daar er ook andere punten van overeenstemming zijn aan te wijzen tussen dit journaal van De Vlamingh's expeditie en Krinke Kesmes. Zie hierna, p. 185. Overigens lijkt de toeschrijving van de vondst aan De Vlamingh zelf een kwestie van epische concentratie. Immers in genoemd journaal leest men op p. 21: ‘Den 1sten. February, 's morgens vroeg, ging (...) onze Schipper (van De Vlamingh! P.B.) na Land, om 'er een Bordje te zetten. (...) Den 3den. kwam den Opper-Stuurman van de Vlaming weer aan boord; (...) Hij bracht mede een tinne Schotel, welke door het verloop des tijds van een Paal, daar ze op gestaan had, ter aarde was gevallen, en waarop gesneden stond des Schippers naam, Dirk Hartogh (...) van het Schip d'Eendragt, in den Jaar 1616.’ Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 167 Schip op stond, daar ik meegekomen was. Dit ontstelden mij weer op 't nieuw, en echter was mij deze staak of paal en bord, als half gezelschap-achtig; ik was een 135 Jongen, en kusten de Staak verscheidenmaal met betraande oogen. Ik zette me neer met de rug tegen den paal, het hoofd in de hand, en zag bedroefd te Zee-waard in. Ik rees weer op, heen en weer voorbij die staak wandelende, en dikwijls het bord leesende, besloot ik de Paal met mijn handen los te graven, al zodanig die in duinsand stond, om dat ik de spijkers daar uit te krijgen; dit denkende, trad achter de staak om daar na te zien, en zo als ik na de spijkers en de paal van achteren zag, werd ik een Briefje, en een tinnen plaatje daar boven gewaar, welke daar gespijkerd waren; vindende daar op, Jongen, graaf achter deze staak; dit ontstelden me nog meer als eerst de staak had gedaan; een koude grilling reed door mijn ledematen, mijn haren reesden me te bergen, ik werd benauwd, en vreesden zeer, ik beven, en wist niet waarom. Ik zette me weer neer tegen den paal, tot dat ik bedaard was. Daan nam ik mijn koddespiets, en begon te peilen in 't zand, en vond iets hards, ongeveer een pas achter de staak; ik trok met mijn handen aan 't krabbend, tot ik op een plank kwam, en al voort arbeidende, bevond het mij'n Scheepskistje te zijn. Ik riep, o goede God! ik danke u o Heere! helpt mij doch voortaan; ik huilden van blijdschap, en al schreijende arbeidde ik mijn Kistje daar uit. Op het deksel was een Presenning gelegd, en om de sleutel die in 't slot stak, was doek omgewonden, om dat het zand het slot niet beschadigen zou. Ik sloot met grote vreugde mijn kistje op, en vond het volgende op een Brief: Jongen, alzo wij na negen dagen zoekend en wagend, nog Volk zoals: met, tegelijk dat, op hetzelfde moment. grilling: rilling. Presenning: geteerd zeildoek. om dat: opdat. alzoo: aangezien. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes De jongen van de wakende boei ontdekte zijn Scheepskist. afb. 8 Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes van de Gouden Draak, nog te hebben kunnen vinden, is goed gevonden te vertrekken. (alzoo 't op deze Kust kwaad leggen is) en uw Kistjes en goed hier te begraaven, ten einde, indien je hier komt, u daar van te dienen. Recht boven op dit Duinje is een klein paaltje ingeslagen, daar onder zijn nog enige noodzakelijkheden voor u begraaven. Vaart wel. Ik viel op mijn knieën, dankend aan God voor zijn goedheid, en bad voor de behouden Reis van mijn Schipper en Schip. Opstaande, stopte ik een volle Pijp, dat 'er nu op staan kon, ik mijn Kist doorsendde, vond daar in dit volgende goed. 3 Hemden, 2 Linnen Hemdrokken, 2 Linnen Onderbroeken, 4 Daspen, 2 Paar Koussen, 1 Paar Schoenen, 1 Laakense Broek en Wambuis, zijnde dit mijn landganger, / Engelse Muts, omtrent 1 Pond Tabak, elf Pijpen, 1 Tinnen Kopje, 2 Tinnen Lepels, 3 Messen, 8 a 10 Veters, wat Naalden en Gaaren, 2 Kammen, 1 Stoops Boutelje met wat Arak, 12 Vel Papier, wat Pennen en Inkt, 1 Psalmboek. Ik dronk een soepje op mijn pijpje als een Heer. Nu werd ik weer gerust en vrolijk. Ik besloot den aankomenden nacht bij deze staak te campeeren, om mijn goed te bewaaren, daar nog Mensch noch Dier was die me beroven kon; Jongens werk! Ik stond beraadend, ging op de duin, en zag het paaltje, peilde daar met mijn spiets, op twee voet diep was het hard, ik weer aan 't krabben, doch was nauw een voet in de aarde, of vond een schop, bloed wat was ik blij! Ik aan 't graaven, dat beter spoed maakte als 't krabben met mijn handen. Ik ontdekte eerst een Plank, en daaronder mijn Kooy, deze was nog met een brave Presenning omwonden; ik dit alles boven op hebbende, vond in 't openen den volgenden Brief. Jongen, nadien je misschien je leven hier zult eindigen, is verstaan dit goed te vereeren. De Meester geeft je sinaasappelbrandglas, om bij gebrek van Tontel vuur te maken, nevens een stuk Swaavel tot Swaavel-stokken. Vaart wel. Landganger: beste plunje van een matroos om mee aan wal te gaan. Stoops Boutelje: een boutelje is een fles (cf. fr. bouteille), terwijl 1 stoop een inhoudsmaat is ter grootte van 2 kannen of 2 mengelen. Kooy: houten scheepsbedstede. is verstaan: is goedgevonden. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 137 138 170 Ik was yverig alles door te zien, en vond dit volgende goed; / Plank, I Brave Presenning, mijn Hangmat, Bultzak, Kombaars, Hoofdkussen, I Sloop, 1 Bijl, 1 Kort-roer, 2 Kardoesen Kruit, 100 Kogels, 1 stuk Platlood, 1 Scheeps-houwer met sijn riem, 1 vaatje Brandewijn, 2 Stoops Botteljes Spaanse Wijn, 100 Beschuyten, 1 Kooperen Pannetje van een Mingelen, 1 Keulsche Pot met Tabak, nog een Prik, weegende wel 2 a 3 pond, 1 Blase met Kruit, nog 1 Kardoes met Kogels, 2 Lijnen Vis-want, I Doosje met Hoekken, 12 Vuirsteenen, I bosje Swaavelstok, I bos Pennen, 1 Pennemesje, 2 Boek Papier, 1 Looden Inktpot, met 1 kannetje Inkt, het Nieuwe Testament, de Reise van W.Y. Bontekoe, en die van P. van den Broeke, nog een rond Spiegeltje in een blikken doosje. Nu veranderden ik van voorneemen om by de Staak te blijven. De Weg van de Berg of heuvel tot hier toe, had ik als een winkelhaak Bultzak: met stro of hop op te vullen slaapzak, strozak. Kombaars: grove wollen of gewatteerde deken. Kort-roer: pistool, cf. WNT XIH, 771; een langroer of kortweg roer is een geweer. Kardoesen: papieren hulzen om kruit in te doen. een Mingelen: ongeveer 2 liter. Prik: bepaald aantal bossen tabaksbladeren tot een bundel verenigd. Vis-want: vistuig. Boek: 25 vel papier. de Reise van W.Y. Bontekoe: Iovrnael ofte Gedenckwaerdige beschrijvinghe vande Oost-Indische Reyse van Willem Ysbrantsz. Bontekoe van Hoorn. Begrijpende veel wonderlijcke en gevaerlijcke saecken hem daer in wedervaren, Hoorn, Ian Iansz. Deutel, 1646. Tot 1800 meer dan zeventig maal herdrukt. Moderne editie door G.J. Hoogewerff: Journalen van de gedenckwaerdige reijsen van Willem IJsbrantsz. Bontekoe, 's-Gravenhage 1952 (Werken uitgegeven door de Linschoten-Vereeniging, dl. 54). P. van den Broeke: Pieter van den Broecke, geboren te Antwerpen 1585; in 1613 als opperkoopman in dienst van de O.I.C. met de goeverneurgeneraal Reynst naar Indie; overleden in 1640. In 1634 verscheen te Haarlem bij Hans Passchiers van Wesbusch: Korte historiael ende journaelsche Aenteykeninghe van al 't gheen merck-waerdich voorgevallen is, in de langhduerighe reysen soo nae Cabo Verde, Angola etc. als insonderheyt van Oost-Indien; beneffens de beschrijvingh en afbeeldingh van verscheyden steden, op de custen van Indien, Persien, Arabien en aen 't Roode Meyr: Aldereerst (...) besocht en opghedaen door Pieter van den Broecke (Tiele 193; ald. onder nr. 194-196 herdrukken - deels met gewijzigde titel - uit 1634, 1648, c. 1660-1670). Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 171 gegaan, datnuregttoe regt aan veel naader was; dies dagt ik dus mijn weg te neemen. Ik maakten mijn Kist leedig, die weer vullende met de Beschuit, Bussekruit, Tabak, Papier, Boeken &c. Ik trok drie Hemden aan, met nog een onderkleed, en hong de Houwer op de zijd, de Bijl en Schop op de nek, en twee Boutteljes met een tou om den hals; dus ging ik naa mijn Rivier toe; en alzoo het warm was, sweeten ik niet weinig, dat ik met een frissen dronk weer herstelde. Terwijl als ik rusten, dagt ik wat ik doen zou; ik groef een groot gat op een hoogte, dat bestrooiden ik onder in met blaaden, daar takken over heen ley, daar op bergden ik mijn goed, dit dekten ik met takken en zooden; des agter-middags haalden ik mijn kooije, met het roer, een blaase met busse-kruit, kogels en byschuit in mijn zak. 