title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: Memoire (IV.) Amerongen's und Weibnoin's '') an den Kur- fürsten. Dat. Flörsliein> a. M. 6. Nov. 1672. [Der Prinz stellt in Mastricht und erwartet, dass der Kurfürst sofort nach Cöln niar- schirt. Günstige Erfolge sind davon zu erwarten, namentlich der offene Beitritt Spa- niens, liebensmittel sind in jener Gegend in Ueberfluss vorhanden. Sie erwarten baldigen günstigen Bescheid.] Den ondergeschreeven extrs. Gedep. van de H. M. Heeren Staten 6. Nov. General derV. N. geaboiicheert hebbende met den Heere Colonel We- ben um, expres afgesonden van S. Ht, Mijn Heere den Prince van Orange, om aen U C. D. bekent te maeeken het desseijn, dat huoghgem. Ht voorhecft, omme conform het gene den üversten Gros eck hem van de intentie van U C. D. voor eenige weecken heeft toegebracht ende bij U C. D. selfs nogh naederhandt met brieven aen S. Ht is ge- confirmeert, te agereu, \indt sich verplicht, nevens den voorn. Heere Webenum op expresse ordre van hooghgem. Prince U C. D. voor de vierdemael te remonstreren de voortsettinge van den marsch met sijn arm(ie over den Kijn, naedemael S. II t ingcvolge van U C. D. begeerte bereydts is gemarcheert met alle sijne Cavallerie ende een goedt ge- deelte vau de iufanterie door Brabandt naer de Stadt van Mastricht, omme in verwachtinge vau U C. D. trouppes deselve Stadt niet alleon van alle noodtwendighedeu te voorsien, maer oock omme te beletteu het desseijn, dat eenige voorhebben van de Luijckeni'crs te engageren tot het aennemen van de wapenen tegeus de welgeiutentiouneerde par- tije ende vorders soo viel mogelijck de Troup])e8 ouder l)uc de Du ras j,, ,i:,. ,.<.,. ,.^f,... e«., ,.„(!(. f jncoimnodcrcn ^». Kiidt* nademael np dcst» ^f 8. übe»» y. Ü4*.». *) So unterschreibt er Mich selbfit. HouHt wird er auffallender Weise stetH We- benum genannt. — Kr wurde am 20. Oct. vom PrinKen von Oranien abgeschickt (Crediliv an den Forsten von Anhalt im Her«. Arch. II. -A.), der «her den Kurfür- •ten, namentlich weil er die durch Krosigk gemachten Versprechungen nicht ge- halten, ernstlich cr/.ürnt war. (Kclatiun von Hlaspoil und Romswinckel vom \H/2H.Oct. bei Tufendürf Xi. Üb.) ') Nachdem der Prinz, von Oranien vorgeblich versucht hatte, die franxösisoho Liiiiü erat in Naardun, dann bei Woerdcn au durchbrochen, boschloss er, den AUiir- tco selbst entgugenxuaiehen und d«a Corpa des Hcrsogi von Luxemburg von Frank- reich abxuscbnctdon. Am H. Nor. — or war also am G. Nov. keineswcga aohou in Mastricht - brach er mit einem Heer« vun 2-i,(H)U M. uuf und gelangte durch Hra h.iiit, des wegen Tu renne's Marsch an den Khoiu von fraiuOsiaobeu Truppen entblösst Vl..i.'i iiii I. .•.<!• .1 l.r kiiiliii.liii. tu 21 ooO V. Feldzug am Rhein und in Westfafen. uijre liooghgem. Heere Prince albereydts met de racergenoemde Troup- pes sigh aen dien oordt bevindt, soo sullen U C. D. nae hare hooge vvijsheydt können oordeelen, hoe important het is, dat sijne Arm6e ten spoedichsten den Rijn passerende sigh ontrent Cöln liete vinden in het Landt van de vijanden, alwaer sij liebbende soo notable secourssen als van den Koningh van Spagne ende H. H. M. aen de handt, die liaer in min als 24 uijren können joigneren ende ten allen tyden van den anderen separeren, nae dat het raison de guerre compt te vereij- schen, niet alleen alle correspondentie tusschen den Koningh van Vranckrijck ende sijne Trouppes souden afsnijden, maer oock te gelijck haer bevechten met het sv^eerdt ende den honger, behalven dat het mede van de hooghste importantie is, dat de Spaensche siende de vi- goreuse intentie van U C. D. , omme met sijne ende des Keijsers Trouppes op het efficacieuste te ageren, daer door sullen bewoogen werden tegens Vranckrijck ende hare Adhaerenten te breecken ende de Regeringe van Luijck, dewelcke tegenwoordigh balanceert, onge- twyffelt de goede partye sullen doen toevallen. Ende of wel hier tegens bij eenige soude mögen geallegueert werden, dat door de bij- eencompste van soo stercke armeen het aen levensmiddelen ende fou- rage eijndelyck soude komen te manqueren, soo gelieve U C. D. daer tegens voor seecker bericht in te neeraen, dat die gewesten nogh vol van alderhande fourage sijn, uijtgesondert daer de France Trouppes gepasseert en eenighen tijdt gelegen hebben, van dewelcke dan nogh exempt sijn deese naervolgende plaetsen: als daer sijn de Abdije van Stabelo ende Malmedie, de Luycksche Kempen ^) ende 't Landt van Con- raedt, de Meijerije van den Bosch, de Baronnie van Breda, het Landt van Gulick, het Rijck van Acken'), 't Stift Thoor^), 't Stift Cornelis Munster*), 't Landt van der Hey den ^), behalven dat uijt de Stadt van Maestricht ende alle de Spaensche Steden op de Maes ende de Stadt van Aken de levensmiddelen in overvloedt können getrocken worden. war, vor Mastricht , wo er sich mit 10,000 Spaniern vereinigte. Das Corps von Duras, das diese Feslung blokirt hatte, wurde nach dem Jülichsclien zurückgetrie- ben, so dass es nur eines kühnen Entschlusses und eines Marsches von ein paar Tagen für die deutschen Alliirten bedurft hätte, um sich mit der staatisch-spanischen Armee zu vereinigen. Vgl. Sypesteyn p. 65. Mignet, Ne'g. IV. 126 u. Kousset, Louvois I. 395. *) So hiessen die Haiden im Stift Lüttich. 2) D. h. Gebiet der Reichsstadt Achen. ^) Gefürstetes Frauenstift Thorn im Limburgischen. *) Gefürstete Abtei bei Achen. ^) Eine Herrschaft im Herzogthum Jülich. Vorschlag des Prinzen. Antwort des Kurfürsten. 323 Ende soude seer considerabel sijn, bij aldieu de fourage ende levens- middelen u^-t de voors. plaetseu aen U CD., des Keijsers ende H. H. M. Armeen niet te nnt en quaemen, de vijanden daer van souden profiteren ende hun tot hare grootste commoditeijt de geheele winter daer van onderhouden. Waerop de ondergeschr. met respeet versoe- cken, dat U C. D. in eontinuatie van sijnen goeden ijever ende tot aecomplissenient van de opgerighte Tractaeten gelieve een prompte ende vigoreuse resolutie te neemen en nu de marsch niet over den Main, maer beneden Maints over den Rijn voort te setten, alsoo bet selve anders een grooten tijdt sal requireren tot groote praejudicie en nadeel niet alleen van de gemeene saecke, maer ooek self's van de marscli van S. Ht, ende haer daer van te participeren, op dat sij ten spoedigbsten over diverse wegen S. Ht daervan mögen verstendigen. Antwort des KiirfUrstcii auf das Memoire Amerongen's und Weibnonis. Dat. Flörslieim 'l^^-^ 1672. Sie wüßsten selbst, dass au der Herstellung eines Rheiuübergauges 7. Nov. Tag und Nacht gearbeitet werde. Deu Main habe man überschreiten müssen, 1) weil nur oberhalb Mainz, und zwar zu Nierstein der Rhein über- schritten werden könne, wie sieh aus genauester Besichtigung aller Orte und Gelegenheiten ergeben habe; •J) weil auf der rechten Mainseite die beiden Armeen nicht mehr ver- pflegt werden konnten. Dadurch werde der Rheinübergang indess keineswegs verzögert, vielmehr befördert, und unterdessen könne man die Bewegungen des Feindes bcobacbtcu. , ^__ Resolution der Generalstaaten. Dat. 7. Nov. 1672. Anierongcu soll auf seine Missiven geantwortet werden, dass die 7. Nov (M-neralstaaten mit dem Marsch des Kurfürsten keineswegs zufrieden sind und nicht begreifeu, wie das vertragswidrige Unthätigbleiben der Truppen am Main und in Westfalen entschuldigt oder gutgenmeht werden kann; el.< n -o wenig, wie von ihnen, die die Feinde im Herzen ihres I^andes ingt werden kann, -noch Truppen nach Cölu zu schicken, um «•- /,ii IM »tzen, abgesebeu davon ' 'i !■ I'. "ii !■ (Ijulurch nur un- n^itlii^»' r*Mze. ■ ; I ■ '  ' li . I ' .' l i . i V 1 1 •' < I ~ 1 1 1 ■ I 1 1 1 8. Nov. 1672. hl FlörHheim hat er Wcibiiotn gctrufTeu und mit demselben Meiner In- 8. Nov tructioD foo S.U. geuiämi Hufurt eiu Mvuioiro an den KurfUrNten aufgesetzt. 21* ^24 ^' P6^<l^"g ""1 Rhein und in Westfalen. Eine Stunde oberhalb Mainz wird eine Brücke über den Rhein geschlagen. In der Armee kommen viele Unordnungen vor, und der Kurfürst wird sehr oft durch falsche Berichte getäuscht und verhindert, den Feind zur rechten Zeit zu packen. Dieser wird wahrscheinlich den Uebergang der alliirten Armee über die Mosel zu verhindern suchen, und es kann ihm vielleicht gelingen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselslieim 9. Nov. 1672. 9. Nov. Sein viertes Memoire an den Kurfürsten und die Antwort darauf schickt er mit Webben um, und er wird nichts unterlassen, um den Rheinüber- gang zu beschleunigen. Man sphlägt jetzt gerade eine Brücke über den Rhein bei Nierstein oberhalb Mainz. Er bittet um schleunigste Anwei- sung der Subsidiengelder nach Frankfurt, damit man den Leuten hier nicht Anlass zu berechtigten Klagen gebe. — Er hat heute nebst Webbenum den Kurfürsten vor Mainz begrüsst, welcher ihnen gesagt, dass er in sei- nem und der Kurfürsten von Trier, Sachsen, Baiern, der Herzoge von Würtemberg und Hannover und Hessen -Darmstadts Namen durch seinen Marschall Schönborn Frankreich und England ihre Vermittlung habe aur bieten lassen^) und nächstens zum gleichen Zweck seinen Rath Jodid nach dem Haag schicken werde. Er hat geantwortet, dass die Generalstaaten ihre Friedensliebe immer gezeigt, dass sie aber vor allen Verhandlungen völlige Sicherheit für sich und ihre Alliirten forderten, und dass dazu nichts nöthiger sei, als kräftiges Auftreten gegen die Friedensstörer; dazu könne Mainz auch beitragen, wenn es den Rheinübergang erleichtere. Seine Brücke hat der Kurfürst indess verweigert, um die Neutralität nicht zu verletzen, und Brandenburg ist damit zufrieden. Wijngaarden an den Griffier. Dat. Kopenhagen 12. Nov. 1672. 12. Nov. Der Marsch der kaiserlich-brandenburgischen Armee, der so hoch nach Deutschland hinauf geht und so langsam fortgesetzt wird, erregt hier viel Nachdenken, und man hat ihm bei dieser Gelegenheit zu Gemüth geführt, dass die Krone Dänemark beim Abschluss eines Bündnisses mit den Nie- derlanden nicht die Absicht habe, von dem Gelde zu profitiren, sondern allein die Erhaltung der Union wünsche, und dass ihre Armee nirgend anders hin, als so rasch wie möglich in die Lande der Feinde der General- staaten geführt werden würde. — Aus einem Briefe Schwerin's an den hiesigen brandenburgischen Gesandten Brandt^), d. d. 2L October, geht hervor, dass Brandenburg vor dem Abschluss des Bündnisses mit Dänemark nichts Gefährliches wagen wolle. *) Vgl. M^moires du Marquis de Pomponne publ. par J. Mavidal I. 198—201. ^) Christoph v. Brandt. Brücke über den Rhein. Neues Hindciniss des Uebergangs. 325 Ameroiigen an den Griffier. Dat. Riisselsbeim 13. Nov. 1672. (^l)ie Brücke über den Rhein. Schwanken aller Entschlüsse. Nachricht, dass Cond^ mit einem Corps an der Nahe stehe. Dieselbe wird den Ucbergang über den Rhein wieder verzögern. Amerongen hat dem Kurfürsten gerathen, als das einzige Aus- kunftsmittel, sofort den Rhein zu- passiren und bis zur Mosel zu marschiren. Der Kurfürst bereut es, nicht nach Westfalen gegangen zu sein. Turenne. Der Kurfürst von der Pfalz. Vaubrun.] Neues ist nicht vorgefallen, alleen dat men tot noch toe bezieh is, 13. Nov. • 'in de brug over den Rijn ter plaetse waer ick doenmaels gementio- neert hebbe, te slaen, ende, soo den beere Churfnrst met eijgen monde niij noch dezen morgen heeft verzeeckert, deselve te passeren. Dan alle voorneniens, soo men liier heeft, valt voortaen tot meermaelen zoo (uizeecker iiit, dat ick hctzelve niet meer aen den Staet durve asseii- rcren, alvoorens ick het gesien hebbe, my voortaen t' eenemael be- commert bindende ijets van eenighe desseijnen over te schrijven. Ick ben self^^ tot tweemaelen op den oever van den llijn geweest ( n hebbe gezien, dat men aen de brug heeft gewerkt, maer voor twee uren kompt den ouden beer Hertogh van Lottaringen mij d' eere doen van in niijn logement te zeggen, dat Inj, koniende iiijt het keizerlijk • luartier een mijl van hier, aldaer vernomen hadde, dat men gealar- ineert was, als of den prince van Conde met een arm^e van 1.5,000 man sich van Metz naer Creutznach op de riviere de Naw zoude be- geven hebben, ende dat den hertog van Bernonville'), gisteren tot Maintz aengekomen, aen den grave van Montecuculi hadde geschre- \ cn, dat die van sijne suite voor de avantcourreurs van den hooghgem. prince omtrent de voorz. plaetse hadden moeten voortvluchtig wezen. Dit ducht ick, dat wederom een arrest aen dit soo nootsaeckelijk werck >al geven, ende apprehenderen die genen, die het faict van den oor- logh verstaen; hetgeenc voorz. waer zijnde, de France in 24 uijren inet ecnige tmuppcn hier voor ons aen de zuijdtzijdc des Uijns, daer wy van de noordtsijde de brugh beginnen te maecken, soudcn kunnen wezen ende on« daerinne verhinderen, hetwelcke met4iif)<M) dragon- ders, naer liun seggen, met weijnig moeytcn ende sonder pericul voor harr kan geschieden, waerniede ons de passagc alliier soude afge- -iieedcn wezen; dan ick wil betör hoopcn, nademael het nae de laetste iiigeKomen advijzcn van Metz liijna onniogelyk schijnt, dat den Prince r. ..,«•. .-.;• .-., . ,.,.| trntippcs, v;ni (|('\vi-lcl;t* dnciimaels gcen de Duc do BoornonTill«, ging dAmalM au« Mpuuivohi ihcbe ÜwutUi über. QOß V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. minste mentie werdt gemaeckt, soude können niarcheren, hetwelcke liij heere hertogh oock niet en konde gelooven ^). S. C. D. heeft deselve naerichtinge van den grave van Monte- cuculi insgelyks bekoomen. Men zal zieh hier verlegen vinden, soo men den Rijn niet kan passeren, werwaerts te wenden, want daer wij gepasseert hebben, is het onmogelijk te reverteren bij gebreck aen alles, ende hier in het Darmstadsche is het oock t' eenemael opge- geten. Ick hebbe nae mijn cleijn oordeel, van den Curfurst gevraagd zynde, geseijt, ende dat op het advies van den overste Webbenum, die de contreyen ende de passage vant landt beter bekent zijn, dat men alsnog den Rhijn ten spoedigsten behoorde te passeren ende tot op den Moezel te marcheren^ sich bedienende van verscheijde avanta- gieuse posten, die men tusschen deselve ende den Rijn kan occuperen, omme, zoo den vijandt te sterck waere, het combat t' ontgaen, waertoe ick S. C. D. wel geporteerd vinde , maer echter noch niet "kan pro- mitteren, wat daerop zal volgen. Want aen deeze plaets langer te blijven is onmogelijk, vermits de schaersheid van de fourage, die ons soude necessiteren, omme of den Ryn op naer den Elsas, oft den Maijn op naer Frankfurt te gaen ende alsoo noch een langen tyd te niar- cheren, ofte wederom naer S. C. D. landen van Maegdenburg ende Hal- berstadt te reverteren, hetwelcke niet alleen tot merckelyk nadeel van de gemeene saecke soude wezen, ende sonder dat H. H. M. eenig het minste soulagement of voordeel van deese marsch souden hebben ge- hadt ofte noch voor den winter te verwachten hebben, maer oock groo- telycx strecken tot disreputatie ende blasme van des Keijzers en 8. C. D. wapenen, gelyck ik de vrymoedigheid heb genomen noch desen morgen den prince van Anhalt in de tegenwoordigheid van S. C. D. te zeggen. Ende beliefde mijn heere den Churfurst mij hetselve ge- noegzaam te advoueren ende daerby te voegen, dat zoo hij, conform sijn voornemen, in den beginne naer sijne Westphaelsche landen waere gegaen, uit deselve van daer ook aen den Rijn hadde kunnen komen, ende dat met minder gevaer als het zieh nu opdoet, hetwelcke mij meer ende meer in de opinie, die ick altijdt gehad hebbe ende voor desen overgeschreven, confirmeert, dat 8. C. D. deesen marsch bij de Keijzersche ende de gene, die haer in den Raedt zijn toegevallen, over- drongen is. *) Vgl. Rousset, Louvois 1. 397 fF., aus dem allerdings hervorgeht, dass die Besorgnisse der Kaiserlichen übertrieben (oder erkünstelt?) waren, und Amerongen Recht hatte, und den offenbar aus der brandenburgischen Kanzlei stammenden Be- richt im Theatrum Europaeum XI. 23. Bedenkliche Situation der alliirten Armee. 327 Xaght en dagb wordt aen de briig gearbeijt, ende is men zeer L'kommert, dat de Franschen haer zuUen prevenieren. In des heeft het hier drie nachten aen den anderen een overgangh ysch gevrooren, gelijck het noch op den hedige uire sterck vriest. Van den marechal de Tu renne werdt gezeijt, dat hij tot Ander- nach den liijn soude passeren, anderen willen dat zijne trouppes sich bij de Laen vertooueu ende misschien in körten wel aen de ander sijde van den Maijn sich mochten laeten zien, om ijetvves op het hoofd- <iuartier, met hetwelcke wij tegenwoordig op den oever van de voorsz. rivier in een dorp staen, te attenteren. Den Curfurst van Heijdelbcreh lieeft door" zijnen minister doen bekent maecken, soo deese armeen sijne landen aen geene zijde van den Kijn wilden aendoen, dat hij uogthans niet en verhoopte, deselve van alderhande noodsaeckelijkheden voor haer geldt soude laeten ver- zorgen. — Monsieur de Vaubrun, France afgezandte, vindt zieh te- genwoordig tot Maintz bij den beere Churfurst, en hoe hij ous de pas- sage over den Rijn zal faciliteren, kan men licht afnemen. AiiM MMiwt^'ii an daii Rathspensionär. Dat. Küsselslieim 17. Nov. 1672. , \ orrücken der Armee auf das linke L'for zweifelhaft. Allerlei VorwÄnde für die Unthätigkeit. Furcht vor Condd und Turenne. Statt Entschuldigungen überhHufen ihn die kurfürstlichen Minister mit Vorwürfen über die Unzuverlftssigkeit des Staats. I>ic Anwesenheit Vaubrun's in Mainz ist verdUchtig und scheint auf Friedensgelüste zu deuten.] ^«•ia letztes Schreiben war vom 4. November. Ol' wel zedert die tijt 17. N. de legers van Bergen sijn opgebrooken ende tot deese plaetae over de Maijn een uijre van den Mhyu geavauceert, soo blyven die hier noch leggeu, ouder voorgeven dat men de brugge over den Uliyn hiat slaen, gelijck waer is ende ik voor twee dagen selis gesien heb, ende soude die hcden oftc ten längsten morgen vaerdig sijn. Ick gelove dat men die sali passeren, maer in körten rcpasscrcn, sonder UA o\) de Moesei t* avancercn'j; wacrontrent men alderhande «lillicultcten maeckl, nae- iiicntlijck dat het Saison verre is geavaneeert, dat het jegenwoordigh alle nacht ccn overgangh ijs vriest ende door het opkomende grondl- •• '-fTi bnr.-LTii <)]) de rcvicrfii ni können houdcn ende deselve Auch diexo Vomuisotsung ging noch tu w«it, denn nm IT). ^ I I ,; i.itii iiiii Antrag M o n tcc uccoli'ii heschluaKcn worden, «auf dienet ^.iiic dt» >'* ■ >^ />> i't'.lxii und indoMBou bu sagen, Um» man hinüber gehun wolle* (Protoooll StJuitaArchiv). OOQ V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. daerdoor gcnoegsaem geslooten sullen werden. Behalven dit alles is men gepersuadeert en doet den Heer Churfurst geloven, dat de Prince van Cond6 met een Arm^e van 15^000 man van Metz naer Creutz- nach marcheert, ome sich van de Stadt Bingen ende de revier de Naw t' empareren, dewelcke, soo deese Armeen naer de Moesei wilden, sy om de Bergen t' esquiveren hadden te passeren; dat Mr. de Turenne boven Andernach dicht onder Coblentz den Rijn was overgegaen en sich aldaer längs de Moesei hadde geposteert, die niet alleen het slaen van een brugge daerover soude verhinderen, maer oock de conjunctie tusschen de Spaense, H. H. M. en deese waepenen'), waeromme ge- love uijt de discourssen, die ick hier hoore (alhoewel uijt alle haere resolutien, voor en aleer se geexecuteert syn, niet de minste seeker- heijt en is te besluijten), dat men den Rhyn sal overgaen ende aldaer noch 10 a 12 dagen blijven staan ende dan wederom te nigge naer Halberstadt en Magdcbiirgh marcheren over den bequaemsten wegh, die men kan uijtvinden. Den Heere van Schwerin voor dry dagen ende d' Heeren Pel- nitz en Depans^) daegs daeraan hebben my preparatorie dierge- lijcken discourssen beginnen te voeren; want sy seggen^ het is onmo- gelijck dat men langer als deesen loopenden maent kan ageren, het welck ik segh dat nogh niet eens en is aengevangen, en als ik daero- ver dollere, soo valt men mij daedelijck op het lijff ende objiciert mij, dat de retardementen niet door haer, maer door den Staet sijn toege- bracht, eerst met het uijttellen van de subsidiegelderen , ten anderen dat men voor de aenkompste van den Oversten Weibenom sich niet heeft können imagineren, dat den Prince van Orange met een Leger soude te voorschijn komen, daer men nochtans door den Heere Pel- nitz en mij S. C. D. abusivelijck had doen verseekeren, dat hy Heere Prince binnen drij wecken naer ons vertreck in volkomen postuur soude wesen^); dat oversulx in soo verwarte en confuse tyden, als bij alle revolutien zedert onse afreijse in Holland sijn opgekomen, haers oor- deels het een groot geluck voor den Staat is geweest, dat in plaetse 1) Vgl. Theatrum Europ. XL 23. In Wirklichkeit waren Turenne und Conde weit entfernt, zu solchen Operationen im Stand zu sein. Ersterer wagte trotz der bestimmtesten Befehle aus Paris nicht, Conde Hilfe zu schicken, weil sein Heer selbst nicht stark genug war (20,000 M.), und Cond^ konnte ohne Verstärkung Lothringen nicht verlassen. Turenne aber stand bei Andernach, um im Fall der Noth auf das rechte Rheinufer zurückgehen zu können, ßousset, Louvois L 398 — 401. 2) Louis de Beauveau, Comte d'Espence, ifranzösischer R^fugi^, General- lieutenant und Grossstallmeister des Kurfürsten. 3) S. oben p. 320. Rechtfertigung der bisherigen Operationen durch die kurfürstlichen Minister. 329 van naei Westphaelen te marcheren, den Rliijn waeren genaerdert, waerdoor Maastricht van de Bloquade was ontheven, Breda en Heus- den, jae selfs den Bosch of ten minsten de schantzen daerontrent ge- libereert en Turenne tot syue grootste ongelegentheyt niet het heni afschneijden van alle hoop, onime die plaetse nu te können occuperen, met een considerabel Armee, die sij altijdt in de oO,000 man begroo- ten, naer boven aan den Khijn was gebracht, om het oogh op de Stadt Ceulen te houden ende in des de vijanden en de qualijck geintention- neerde, als daer onder anderen sijn den Hertogh van Nienburg en het landt van Luyck, met sijne trouppes te ruineren; dat de saecken noch in deesen selven standt staen, dewijl möt!^ in 't seeker bericht werdt, dat oock Mr. de Lutzemburg uijt Jalousie, dat deese Legers den Rhijn ende de Moesei souden passeren, noch 8 a 4(MX) perden op- waerts heeft gesonden; dat sij soo langh over den Khijn sullen blyven staen als het saison sal toelaeten, om den \njant alert te houden en te incommoderen, ende ondertusschen den Prince van Orange occasie geven, ome de Landen van Luijck, Julijck ende het stifft Ceulen te ra vageren en ontbloten van allerhande fourage ende levensmiddelen, daer den vijant over winter van soude können subsisteren; dat de Heer Churfurst den Kliijn verbietende een gedeelte van syne ende des Kay- sers ruijterie met een goede quantiteyt Infanterie naer s}ne West- phaelse Landen soude können laeten gaen ende uijt deselve de win- ter geduijrende jegens Ceulen, Munster en Paterborn ageren, haere J^anden onder contributie brengen ende doch des noot synde selfs myn Heeren de Staaten by een harten vorst toesenden. Enfin, mijn Heer, mcn Hoeckt alles by te brengen, wat moglyck is, omme niet alleen deesen marche te justiticeren , maer uijt de geallegeerde redenen mij < II een ijder te doen begrijpeU; dat se nootsaecklijck en util is ge- NNcest, dat ik echter soo niet kan vatten, ende als ik haer vraege, waeronmie dat men dan soo lange heeft getrainecrt ende eerst dry weken t<»t llan>erHtadt, daernaer dry tot Bergen en nu 14 dagen alhier Ik eilt blijvcn Icggcn, soo vocgt men tot antwordt, dat sy haercn marche naer het sentiment van de KeiJHcrsche hebben mneten inschicken ende vu<»r de aencompHte van den voorn. schrevcn, längs de revieren hadden geprouffiteert, et sie unus quisque abondat in suo sensu. Nu kompt ter mijns oordeels in eonsideratie, watter vorders te doen staet; want ofsclioon het Tractat inet de Keyser geratificeert is, sog sien ick uiet, dat de Staat noch van haer noch van de Brandenburgse (doch ik soude können missen) over winter soude hebben te verwachten, het geen hy soo nootsaeckelijck heeft. Ick hebbe voor deesen geschre- ven en verneme noch daeglijex, dat eenighe hier het oor aan de propo- sitie van een vreede wel souden willen verleenen, want daertoe werdt by de France gesindte gearbeijt; maer of dien vreede tot geruststel- linge van H. H. M. sal können uijtgevonden werden, laat ick aan wij^er oordeel. Het is niet te vergeefs, dat Mr. de Vaubrune tot Maintz aan 't Hoff blijft leggen, met dewelcke daeglijex de een en ander soo politique als militaire Ministers hier uijt het leger derwaerts gaende, soo ik bericht werde, aboucheren, waeruijt men dan voorgeeft, dat het een utile saeck soude wesen, soo men by provisie een Treves voor den winter voor H. H. M. konde procureren, op dat sij bij een vorst ende het weder afsacken van de Trouppen onder den Prince van Conde en Tu renne niet overrompelt wierden; dan of dese precautie uijt liefde tot den staat voortcompt, weet ik niet. Godt de Heere, die de herten van de Menschen doorgrondt, dirigere alles ten besten, voor mij ik sien het met bekommeringe in ende sal ofwachten, wat H. H. M. bij het retireren van deese volckeren, soo sulx mogte geschieden, mij sullen gelieven te gelasten, soo ontrent het uijttellen van de verdere subsidien als mede of ik S. C. D. langer sal volgen. Amerongen an den GrifFier. Dat. Eüsselsheim 24. Nov. 1672. 24. Nov. Schwerin ist bei dem Kurfürsten v. d. Pfalz in Heidelberg gewesen und hat ihm berichtet, dass derselbe sich in Gegenwart des französischen Gesandten Dange au ^) sehr über die alliirten Truppen beklagt und gedroht habe, die Belästigung seines Landes durch dieselben mit Gewalt abwehren zu wollen; zugleich aber habe er versichert und Dangeau es bestätigt, dass, wenn der Kurfürst den Rhein verlasse, Cond6 und Turenne sich auch nach dem Elsass und Lothringen zurückziehen würden; Frankreich sei sogar zu einem Waffenstillstand mit den Geueralstaaten bereit. Schwerin hat auf diese zwei Puncte erwidert, er sei zwar nicht darüber instruirt, in- dess glaube er nicht, dass der Kurfürst nach einem so weiten, beschwerli- chen Marsch den Rhein wieder verlassen werde; von einem Waffenstillstand könne auch nicht die Rede sein, da die Staaten ihn als nur für ihre Feinde vortheilhaft schon verworfen hätten. Der Kurfürst hat diese Antwort *) S. über dessen Mission Memoires de Pomponne I. 325 — 327. Französische Umtriebe für einen Separatfrieden. 331 Schwerin's vollständig gebilligt und heute in einem Schreiben au den Kur- fürsten V. d. Pfalz beide Punete, Rückzug und Waffenstillstand, abgelehnt. Ameroiigeii an den Prinzen von Oranlen. Dat. Rüsselsheim 25. Nov. 1672. [Ankunft des Prinzen in Mastricht. Bedauern über die Unthätigkeit der Alliirten. Onferenz mit dem Kurfürsten , Montecuccoli und Anhalt. Bereitwilligkeit des Er- «»teren. Einreden der Letzteren. Alle Vorschläge Auierongen's und Weibnom's wer- den als unausführbar abgelehnt. Entscheidung verschoben. Rückzug nach West- falen nicht unwahrscheinlich.] l. Ht hooghgeeerde missive van den 18. deeses geschr. nijt Eyg- 25. Nov. den 2 uijren boven Maestricht') heb ick door een expressen Courier van Cöln den 24. daer aen volgende met respect ontfangen ende seer ♦reerne vernomen U Ht geluckige acnconipstc met sijne onderliebbcnde armee aen die plaetse'). Ick hadde van harten gewenscht, dat wij volgens niijne ende des beeren Webbenumbs onophoudelijck aenhou- den bij ö. C. D. ende den Graef van Montecuculi U Ht met doese arm^en wat nader mochten gecomen sijn, het sij aen de Moesei ofte beneden aen den Hijn; dan tot ons groot leetwesen is sulcx tot nogh toe niet geschiedt, maer heeft men ons gevoedt met een hoope van dat het sehe van dag tot dach soude in 't worck gestelt worden, *t LTone tot hier toe Godt betert noch buijten eftect is gebleven. Soo haest ick U Ht missive had ontfangen, ben ick bij den beere Churfurst gegaen ende heb hem den inhoudt van dien, met discretie ende 800 veel ick oordeeldc dienstich te wesen, in presontie van den Graeve van ^lontecucuii en den Prins van Anhalt mondelinge gecomnui- niceert ende geseijt, dat U Ht bij de voorsz. sijne missive mij hadde l>elievcn te gelastcn, dat ik aen S. C. D. met respect soude bekent maecken, lioe iiij met sijne onderhebbcndc Trouppes tcn gctale bij mij voor deesen gcspccilicccrt 'j den IT). November boven Maestricht tot Eysden was aeugekomen, op het vertrouwen dat S. C. D. oonform hijn«' t«.( s« -;;iiigc, waer van ick V Ht tot meermaelen hadde versten- dicht, <l(ii Kijn H<»ude gepasRcert sijn ende de Moesei genadert, (unmo soo (MMijuiictis viribus ycts tot allucuck van de Vijauden te ondci- 1" 11 1 ende dat 11 Ht tegeuwoordich aidaer stjiende alsnoeh ver- waclit«, wat deselve Houdc belicven ton besten van t gemeyn verders >) Fehlt. **) H. HyiiuNteyn «<n d» Hiirdu», do Vordodiging vnii NudurUnd II. 180 .sypmtoyn, NodorUnd on Hr<indonborg p. <!«(. ') Dm lloor def Frinson wiur 24,000 M. »lark. 1^32 ^' I''ßJf^''"g am Rhein und in Westfalen. te resolveren, oock oordeelen wat U Ht van die kant behoorde te on- dernemen; wacrop S. C. D. beliefde te repliceren, dat hem mijn aen- breng-en aengenaem was, ende sich adresserende aen de twee voorsz. generaelspersoonen seijde: Ihr Herrn, wij können op twee soo no- table ty dingen, als is liet opbreecken van Turenne en de aencotnpste van den prince van Orange ter plaetse voorgenoemt nu niet langer hier blijven staen, maer moeien het een off het ander aenvangen! het welcke van die beeren wel niet en wierd geobloqueert, maer geseijt, dat men daechs te vooren 3000 peerden over den Rijn onder het commande- ment van den graef Caprara had gesonden naer Creutsriach, om al- daer te recognosceren^); dat men die partij eerst moste inwachten, al- vooren finale resolutie te nemen. Men bracht voor en ick had het gern gesien, oock inclineerde daer toe den Curfurst, dat men indes een ander aen dese sijde den Rijn over de Laen had gesonden, omme, waer 't mogelijck, de ruijterije bij Turenne tot besettinge van de brug^) achter gelaeten te attacqueren ende die nevens de Gierbrugge, die seer siecht beset sijn, wech te nemen of te ruineren, waer toe den beere Curfurst van Trier alle behulpmiddelen door Gromcouw liet aen- bieden. Dit heeft men in bedencken genomen ende geseijt, dat men daer op een desseijn wilde formeren. Dan ick duchte, men hiermede so lang sal traisneren, tot dat het selve oock wederom comt te ver- dwijnen. Den Curfurst is yverigh genoegh, dan mijn beer, wat sal ick Seggen? Ik moet mij al wederom gedraegen tot het gene ick U Ht bij mijne missive van den 9. hebbe geschreven, ende soo lang dese armeen geconjungeert blyven, vreese ick, Godt geve dat ick mach missen, dat den Staet weijnigh meer dienst, als de apprehensie die sij met haer gl-oot aental van volckeren aen bare vijauden geven, sal trecken, et ce qui vaut pourtant quelque chose. Sij attribueren hier aen dese marsch ende het aensi^en van haere wapenen, dat de France uijt Nederlant sijn opgetrocken ende genoot- saeckt, soo confuselijck en tot haer grootste ongelegentheijdt hooger op naer Lottaringen te marcheren, ende die men voor den geheelen winter niet en heeft te apprehenderen ten opsichte van het degast, dat niet alleen sij, maer oock deese armeen ende U Ht met sijne vol- ckeren beneden aen den Rijn ende Maes, oock in de Stiften van Mun- ster en Cöln albereijts hebben gemaeckt en nogh vorder deese winter sullen maeckeu, omme haer levensmiddelen ende fourage te beneemen. Den beere Weihen um en ick slaegen voor^ dat men met deese Troup- 1) Vgl. V. Orlich II. 76. ^) Die Brücke über den Rhein bei Andernach. Kriegsrath. Bescbluss aufgeschoben. 333 pes benoorden den Rijn tot over Cüln soüde gaeii ende U Ht versoe- ckeu, door het Landt van Gulich deselve mede aen d' een of d' ander plaets te approcheren, welck Landt wij presumeren noch vol van fou- ra^e te weesen, onime alsoo die Stadt te doen spreecken ende den liertogh van Nieuburgh in sijn landt, niitsgaders den Curfurst van Ceulen en den bisschop van Straesburgh in Bon te doen gevoelen het quaedt, dat sij door haer toedoen over soo veel landt en luijden en haer eij- iren onderdanen hobben gebracht; dan hier tegens objicieert nien ons, ilat aen de noordsijde van den Kijn geen fourage voor deese armeen, die tusschen de 3000 ä 4000 peerden met haer sleepen, te vinden sal <\}n, door dien M. de Tu renne aldaer gelegen hebbende alles lieeft ueruineert, dat wij niet t' eeneniael gestandt deden, ende als wij dan seijden, of nien den marsch niet aen de zuijdtsijde van den Rijn over den Honsrugh (daer fourage in abondancie was) behoorde te ncenien ende de Moesei dicht onder Coblents passeren, soo apprehendeerden. dat den prince van Conde ende Turenne, die sich op de Zaar gc- l)osteert houden, haer mochte comen te attacqueren ende hun tot ba- taille necessiteren, 't geen sij bedenckelijck oordeelden. Enfin, Mijn Heer, het besluijt van deese conferentie, die oerst tus- schen S. C. D., Montecuculi, den Prins van Anhalt en mij sijn aenvang nam ende naert vertreck van den voorn. Montecuculi de liecre Webben um daer bij comende cijndigde, was, dat men U Ht voor als noch haere intentie niet en konde participeren , macr moste af- waclitrn, dat de voorsz. :iOUO peerden waeren gereverteert, ende ver- ' 1' <lat ik den beere Weibenum ende den Courier nogh • euige dagen wilde ophouden, om U Ih meerder seekerheijt van liare desseijncn te können geven. Indes schijnt het mij toe, dat men hier om de Winterquartieren begint te dencken, maeckende Montecuculi ••en maga/ijn tot Fridberg, een rijcksstadt gelegen drie mijlen \;iii Tranckfurt; oock konde het wel gebeuren, dat Inj (»vor winter een go- (Icelte van sijne Trouppcs in het Hildeshe^iusche en hier ontrent lo- ^^cerdc, ende mijn beer den Curfurst met de syne naer sijne West- piiaelse Landen gingli ende voor gyn persoon »ich tot Minden, Lip- st;Mit oftc Kavensbcrg ophieldt, uijt wclckc respective plaotsen nun diacoursgcwiJH voorgcert, dat men den Curfurst van Cüln ende bis- Mchop van MUnstcr over winter groütelyck »al incommoderen, t genc mijuH o<»rdeel8 wel koudc geschieden, als men de wil hadde. Het pM'fl mij ccn Bondeilijck benocgen, dat in dcse mijn verdrietige com- iiiiMsie, daer ick niet en can obtiucrcn het genc, waer lue ile Tractac- ten ende het geuieenc luteressC; niiju« gering oordeeU, haer vcrobli- QQ^ V. Feldzng am Rhein und in Westfalen. geereil, U Ht mij die genade doet van volcomen begenoegen te scliep- pen in mijne tot hier toe vergeefse aengewende devoiren ende daer voor te bedancken, dat mij meer en meer sal doen continueren, oni alles ter intentie van U Ht te contribueren , wat niogelijck sal sijn, alhoewel iek wenschte, dat den Staet en U Ht bij continuatie van deese trainissenienten mijn weijnige persoon beliefde te emploijeren aen een plaets, daer ick haer ende mijn Vaderlant meer dienst konde doen, soo men liier geen andere mesures neempt. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Eüsselsheim 26. Nov. 1672. [Neue Conferenz. Vortrag des Kurfürsten, Proposition Amerongen's, Cöln zu be- setzen und sich zwischen Rhein und Mosel aufzustellen. Wird von den Kaiserlichen unter verschiedenen Vorwänden abgelehnt.] 26. Nov. Nae dat ick mijne voorgaende van gisteren hadde geconcipieert ende doen afschrijven, heb ick deesen morgen wederom de eere ge- hadt van met S.O. D. ter presentie van den graef van Montecuculi, Prins van Anhalt, den Envoye van S. Keijs. Majt \) mitsgaders den Baron van Schwerijn, alwaer ick geroepen wierd, te confereren, ende S. C. D. het discours opneemende over de subjecte materie in deselve vermelt, heeft belieft te seggen,* dat liij ons bij den anderen had versocht, omme in te neemen de consideratien, hoe men sich bij dese constitutie van tijden (nae de advisen van den vijandt ingekomen, die beneden den Rijn gepasseert ende de Moesei op, soo geseijdt wierdt, boven Trier insgelijcx overgegaen sijnde naer Zierigh^) was gemarcheert, omme met den Priuce van Conde te conjungeren) in 't voortsetten van den marsch soude behooren te reguleren, ende nae dat daerover pro et contra een geruijmen tijdt was gediscoureert ende mijris oordeels verscheijdene swaericheden gemoveert, die ick naer mijne weijnige capaciteijt ende op het fondament, dat ick maecke uijt de raisonnementen van andere Chrijchsverstandige, dewelcke tot dee- sen raedt noijt ofte seiden werden gevordert, van soo hoogen gewichte niet en insach, heb ick onder het welgevallen van S. C. D. de vrij- heijdt genooraen van mijne weijnige gedachten daer over oock te uijten ende in presentie van weigern, beeren geseijt, dat, gepresupponeert ende vastgestelt de voorgeroerde advisen ende in mijnen nevensgaen- den van gisteren gevoecht de waerheijdt conform sijnde, mijns erach- ') Baron de G o e s. ^) Sierk an der Mosel unterhalb Thionville. Amerongen dringt auf Besetzung Cölns. 335 tens S. C. D. van drie occasien, die sich im schoon opdeden, eene ende de secuerste behoorde te amplecteren ende sonder eenigh iiijt- stel ofte traisnissement werckstelligh te niaeeken, ende seijde: 1) Dat nae men den marsch yan de Weeser ende de Westphaelse Landen hadde gediverteert, tot een but ofte basis was genomen de ver- sekeringe van de Stadt Coln, waerop de Keyserse altoos hadden ge- drungen ende doenmaels voorgaven, dat soo haest men tot Coblents met d' arnieen waere aengeconien, men 3 a 40()() mus(piettiers hmgs de revier daer in soude werpen; dat sulx nu stondt absolut ter dis- positie van S. C. D., ende die daer konden ingebracht werden sonder eenigh gevaer, deselve van hier te water afsendende tot boven Bon, onime van daer voorts te landt in 4 a 5 uijren in Coln gebracht te worden, ende selfs, soo het S. C. D. goedtvondt, door eenige ruijterije van U Ilt, als hij met sijne armee in 't landt van Gulick stondt ende daervan in tijdts kennisse gaf, soude connen geespauleert werden. Ten anderen eu ten derden, dat S. C. D. (gepresupponeert als vooren) bij noorden ofte zuijden den Kijn konde afmarcheren, dewijl de brug- gen hier nu over beijde de revieren den Kijn ende Maijn geslaegen waeren, ende alsoo bij noorden sonder eenich gevaer tot üuijts conde avanceren ende bij zuijden tot by Coblents op de Moesei ende die alsdan naer gelegentheijdt ende chrijchsraison of soude connen pas- seren, oni sich met V Ih te con jüngeren, ofte wel aldaer tusschen de- selve ende den Kijn, achter sigh hebbende de Stadt van Coblents ende een welgeintentionneerden ('urfurst, blyven staen; alwaer naer het oor- deel van een ijeder onder 't faveur van veele dorpen ende fourage deese annöen nach twee macnden ende langer souden connen subsi- steren, jae de contributien tot in Lotttaringen ende Vranckrijck vor- «1' 1' II tot raerckelijcken an)reuck ende inconnnoditeijt van de vijan- den, laetende innniddels de brugge van den Kijn de arnieen volgen, ninnie sigh naer tijdts gelegentheijdt daer van te connen bedienen. L)it is geweest mijn gering advis, waer nicde ick gerne aen een lutn wilde cederen; daerop bij de Keijserse uiet anders is gerepli- «Mcrt, als dat de Stadt van Coln geen secourssen wilde inncemen, jae hcltls aen *t hol' tot Weenen vuor 4 a ;'> weecken hadde versocht, dat het regiuicnt van de Grana daer soude uijtgaen, daer noehtans een aenHicnelijck borger van Coln, nelfs Minister van den Curl'urst \;iii lirandenburg, voor weijnieh (lagen van daer geconun bij niij was gc- wii'Ht ende gescijdt hadde, dat de gauHche Korgerije ileese volekeren end< \Momacmelijck die van Hrandenburg met opcn armen soude outiangen, ende sou daor eenige quaelgck geintentiunneerde van de oo^ V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Magistraet tegcn waeren, dat men die op sijn dewits'), dit waeren sijne fornialia, soude tracteren. Online vorders de marsch ten een ofte ten anderen sijde des Rijns voort te selten, daer maeckten sij oock groote difficulteijt over: Aen de noordzijde wegens scliaerslieijt van de fourage ende aen de zuijdt- sijde wegens de apprclieiisie, die men hadde van de conjunctie der France wapenen onder liet beleijt van een prince du sang, soo sij seij- deii, die niet uijt Vranckrijck soude gecoinen sijn, sonder ijet mercke- lijcks te entreprenneren. Men vraechde mij, of U Ht wel in staet ende geresolveert was, de Steden van Tongeren ende Maseijck wech te neemen, die van Luijck de France partije te doen quitteren ende selfs tot over de Moesei te avanceren, omme sich met deese armeen te c()i\juiii;oren ende alsoo gesaementlijck ijet notabels, het sij inLot- tariiigeii, Vranckrijck ofte der Elsats, te helpen attenteren. Ick hebbe aen de Keijserse daerop geantwoordt, dat alsse mij eens positive be- liefden te seggen , wat dat sij bij deese occasie wilden doen of oor- deelden, dat U H' te gelijck met haer soude connen doen, dat ick hem door een expressen daer van soude verstendigen, maer mij is niet an- ders geantwoordt als dat het een en 't ander met groot gevaer ver- menghtwas; dat men most dencken op de conservatie van de armeen; dat hare Trouppes niet toe maer af naemen, met vele uijtvluchten hier te langh om te verhaelen, ende naer dat wij soo anderhalf uijr hadden gediscoureert, sijn wij weder gescheyden, sonder ijets te besluijten, ende alles geremitteert, tot datter nader advisen van de contenancie der vijanden souden incomen. Het desseijU; dat men eergisteren op de brug beneden Coblens willens was te formeren, werdt mede van groote difficulteijt geoordeelt ende sal wel achter wege blijven'): alle 't welcke ick tot mijne de- scharge ende om U Ht omstandich bericht te geven van mijn devoir hebbe geacht hier andermael soo wydtlopich te refereren, hoopende dat hij de prolixiteyt in desen ende mijne voorgaende nae syne hooge ange- borene goedertierentheijt ten goeden sal opnemen ende geloven, dat die alleen voortcomt uyt een yeytr ende zele, die ick hebbe voor den dienst van het gemeene Interesse ende sijne illustre persoon. *) Sic. Das Wort ist offenbar verderbt. Ob an das Schicksal der Brüder de Witt dabei zu denken ist? 2) S. oben p. 332. Man hatte durch einen Kundschafter erfahren, dass die Brücke mit 3000 M. z. F., 1000 M. z. Pf. und mehreren Kanonen besetzt sei. Am 22. Nov. (1. Dec.) schickte der Kurfürst doch noch den Generallieutenant v. d. Goltz ab, um wo möglich die Brücke zu ruiniren, die Unternehmung missglückte jedoch. Der üebergang über den Rhein aufgegeben. 337 Die Generalstaaten an d. Kurfürsten. Dat. Haag 29. Nov. 1672. Bitten, ihnen den Gefallen zu erweisen und „door Sijn hoogh-aensien- 29. Nov lijck credit ende gesagh in 't Roomsehe rijck'* den Magistrat der Stadt Bremen aufs Ernstlichste zu ermahnen, dass er seinen Bürgern die Zufulir von Kriegsmunition in die Münsterschen Lande streng verbiete. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Rüsselslieim l.Dec. 1672. Weibnom und er dringen noch immer darauf, dass der Kurfürst den l.Dec. 