title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: 4. "De een de mijn dat kwartier bot, van bleekere waar so was het roet, van gouden of wat het rijk, van perlen zilverkleven." - 5. "De valsche klever sloten een rust dat Womenberch gevangen wart, gevangen op vrijer Straten, in een tem wart het geheel gelaten." - 6. "Daarin zatte wolle soven jaar, syn kop wart wit, syn borst wart grauw, syn moed begon em toe breken, en woord konde be meer spraken." - 7. "Se leden Brunenbergh op den disch, se reten in recht waar een visch, se namen on ut syn herte, dat dede dem beide grootste smerte." - 8. "Se namen on ut syn jonge herte fin recht so een wilden swijn, voorwelden in een pepert, se gingen der schone toegsten." - 9. "Wat laken dat ik gegeten heb, dat mijn zo wolk gesmeekt heft, dat is Brunenberghs herte, dat dede dem beide grootste smerte." - 10. "Is dat Brunenberghs jonge herte fin, zo schenkt me den wijn, schenkt in en geef me te drinken! Mijn herte wil me voorzinken." - 11. "So neem ik dit op mijn laatste hart, dat ik Brunenberghs syn nicht schuldig was, denn reinen kascha leve, dat konde ons niet voorbeden." - 12. "Den Ersten droog den drank, de herte in duizend stukken sprong; berstt, here Christ, de rein met dyner genade alleen!" Hi sprak tot sijn cnape: "Schadelt mij mijn paert! Tot Lutsenborch wil ik rijden, het is mij wel ridend waard." Als hi te Lutsenborch kwam, al voor dat hoog huis, daar lachte de valse vrouwe tot haar diensten uit. Hi sprak: "Goddank u, vrouw, god geve u een goeden dag!" Waar is mijn heer van Lutsenborch, dien ik te dienen placht? Ik en derf u niet wel zeggen, ik en wil u niet verraden, hi is heden moren met zijn honden uit jacht gegaan. Hi reed heden moren al in dat soete dal, en daar suldi hem vinden met zijn honden aanjagen. Hi sprak tot zijn cnaper: "Schadelt mij mijn paert! Ten dale waarts wil ik rijden, het is mij wel ridend waard." Als hi bij de Jachten kwam, al in dat soete dal, daar lachte die edele heer met zijn honden aanjagen. Hi sprak: "God dank u, heer, god geve u een goeden dag! Gij en zult niet lang hier leven dan deze halve dag." "Sal ik niet lang hier leven dan heden deze dag, zo mag ik wel beklagen dat ik ooit mijn vrouw aanzah!" Hi sprak tot zijn cnape: "Spant uw boog goed en schiet mijn beer van Lutsenborch in zijn herten bloed!" "Waarom zoude ik hem schieten? waarom zoude ik hem slaan? Ik heb wel zeven jaar tot zijn tafelen gegaan." "Heb je wel zeven jaar tot zijn tafelen gegaan, zo en dorde je hem niet schieten noch niet tot dood hem slaan." Hi toonde uit zijn schierde heide een mes van staal goed, hi stak mijn heer van Lutsenborch in zijn herten bloed. 16. Hier sprach tot sinen Knabe: "Nun salder mir meinen Pferd tot Lutsenborch will ich reiten, het is mir wohl recht reitendes wert." 17. Als hier zu Lutsenborch quetscht als vor dat hohe Haus da kam die falsche Tiranna van haerder tinnen uit. 18. "Vrouw, god segene u, vrouw, god gebe u guten Tag! Uw Wille ist bedreben, Urwerraetrie ist vollbracht." 19. "Ist meinen Wille bedreben, habt meinen Sinn vollbracht, so tunt mir solchen Teigen dat ich daer an zu gehorchen kann!" 20. Hier trocknet sie unter siender Scheide einen Schwert van Blut roh: "Sieh daer, ghie falsche Frau, uws edel Lantsherrn todt!" 21. Sie trocknet van hares Halse van Perlen eine Kranzlin: "Schaut daer, meine liebe Boele! daer ist die treue van Rainn," 22. "Uw treue und will ich nicht, ich will sie nicht ontfaen, ghie sollte mir auch verraten gleichwie ghie uwen Lantsherrn gehasst haben." 23. Hier trocknet sie unter siender Kleider einen Seiden Schnörkel fein: "Stellt daer, ghie Wachsmutte Frau! ghie suiter bis bedrogben sind." 24. Zu Lutsenborch auf der Moren daer laust ein Wasser klar, daer sitzt Frau Rina Lutsenborch, in unbeidlich Ende und in offensiv Bar. 1, 282. Uhland Nr. 123. A. Gleichzeitig ist ein Fl. Blatt „Nürnberg durch Valentin Newburg Wunderbar 4,106. Es ist auch noch mündlich vorhanden: so liefert es H. Schreiber's Taschenbuch 1841. S. 382. (Uhland Nr. 123. B.) 15, 2. Man oft in der Bedeutung Schwert, weshalb die Änderung von Willems in sweater ganz unnötig, obschon 20, 1. sweater — 23, 1. Mouwe, Ermel. Nr. 9. Herr Halweyn. Lied des Herrn Halweyn. 1. Herr Halweyn sang ein Lied, das wie das hörte, wo bei ihm zu sein. 2. Und das vernam ein Königskind, das war so schön und so bemitleidenswert. 3. Sie ging als vor ihr Vater stehen: "Schatz, Vater, mag ich nach Halweyn gehen?" 4. "Nein, Tochter, nach Halweyn gehen und kehren nicht zurück!" 5. Sie ging als vor ihr Mutter stehen: "Schatz, Mutter, mag ich nach Halweyn gehen?" 6. "Nein, Tochter, nein, du nicht! Die nach Halweyn gehen und kehren nicht zurück!" 7. Sie ging als vor ihr Schwester stehen: "Schatz, Schwester, mag ich nach Halweyn gehen?" 8. "Nein, Schwester, nein, du nicht! Die nach Halweyn gehen und kehren nicht zurück!" 9. Sie ging als vor ihr Bruder stehen: "Schatz, Bruder, mag ich nach Halweyn gehen?" 10. "Es ist mir allein was recht, dass du gehst, als du deine Ehre mehr wert als deine Krone betrachtest." 11. Dann ist sie auf ihr Kammer gegangen und hat ihren besten Kleid angetan. 12. Was hatte sie an ihrem Leib? Ein Hemdenkelch, fünder als Seide. 13. Was hatte sie an ihrem schönen Korsgüt? Von goldenen Bändern stand es steif. 14. Was hatte sie an ihrem roten Rock? Von Spitzen bis Spitzen ein goldenes Knopf. 15. Was hatte sie an ihren Kerl? Von Spitzen bis Spitzen ein Perle. 16. Wat deed zij aan haar schoon blond haar? Een kracht van goud en die woog zwaar. 17. Zij ging al in haar vaders stal en koos daar het beste ros van al. 18. Zij zette haar schrijvende op het ros, al zingend en klingend reed zij door het bos. 19. Doende zij dat bosch ten halve kwam, Halewyns zoon haar tegen kwam. 20. Hij bond zijn paard aan een boom, de jonkvrouw was vol angst en schroom. 21. 'Gegroet,' zei hij, 'gij schoone maegd, gegroet,' zei hij, 'bruine oogen klaren komt, zit hier neer, ontbindt uw haar.' 22. Zo menig haar dat zij ontbond, zo menig traanje haar ontrouw. 23. Zij reden met elkaar verder en op den weg viel menig woord. 24. Zij kwamen aan een galgenveld, daar hing zo menig vrouwenbeeld. 25. Dan heeft hij tot haar gezeid: 'mits gij de schoonste maget zijt, zo kiest uw doden, het is nog tijd.' 26. 'Waarom,' als ik dan hier kiezen zal, zo kies ik dan het zwaard voor al. 27. Maer trekt eerst uit uw opperste kleed, want maegdenbloed dat spreidt zo breed, Zo hoog en zo breed bespreide het ware mijn leed. » 28. Eer dat zyn kleed getogen was, zyn hoofd lag voor zyn voeten vast, zyn tong nog deze woorden sprak: 29. Gaat ginder in het koren en blaast daar op mijn horen, dat alle mijn vrienden het horen! 30. In het koren en ga ik niet, op uw horen en blaast ik niet, moordenaars raad ik en doe ik niet. 31. Gaat ginder onder de galge en haalt daar een pot met zalv en strikt dat aan mijn rooden hals. 32. Alle onder de galge ga ik niet, uw rooden hals en strikt ik niet, moordenaars raad ik en doe ik niet. 33. Zij nam het hoofd al bij het haar, en wast het in een brandende klare. 34. Zij zette haar schrijvend op het ros, als zingend en klingend reed zij door het bosch. 35. En als zij was ter halver baan, kwam Halewyns moeder daar gegaan: 'sohoon meid, zegt gij mijn zoon niet gaan? 36. Uw zoon beer Halewyn is gaan jagen, gij ziet hem weer uw levensdagen. 37. Uw zoon beer Halewyn is dood, ik heb zijn hoofd in mijn schuit, van bloed is mijn voorhoofd rood. 38. Toen ze aan haar wijkpoort kwam, zij blies den bokken als een man. 39. En als de vader dit vernam, 't verheugde hem dat zij weer kwam. 40. Daar werd gehouden een ba Ket, het hoofd werd op de tafel gezet. VlKmisch: Willem in Mone's Nieuwsbrief 1836, Sp. 448—450. (Uh-land Nr. 74. D.*) Willems bemerkt dazu: Dieses alte Volkslied wird noch jetzt in Brabant und Flandern viel gesungen; die Kelodie ist sehr schön, der Text aber in den fliegenden Blättern, die an den Märkten verkauft werden, vielfältig verdorben. Willems hat später, (Nr. 49) den selben Text beibehalten, nur hier und da die Lesart des Fl. Blattes benutzt. Von den Varianten, die er mitteilt, habe ich Str. 20, 21, 22 aufgenommen. Die anderen sind zu Str. 33. Zy nam het hoofd al by dat haer en dooptet in een revier was klaar. Zy ging al aen zynen hoofde en las daer het Geloove (credo). Zy ging al aen zyn zyde en las daer de getyde. Zy ging al aen zyne voeten en las driee Weesgegroeten (Ave Maria). Das verwandte deutsche Lied wird seit dem 16. Jahrhundert in vielerlei Fassungen gesungen. Alte Texte: Basel bei Sam. Apiario um 1570 (Uhland Nr. 74 A.) = Bafel bei Job. Schröter. 1605. (W. Wackermagel Lesebuch 2. Th. 2. Ausg. Sp. 224.) Augsp. Matthaeus Franck um 1566. (Uhland Nr. 74. B.) Nümb. Friedr. Gutknecht 1554—1680. (Erk. Liederhort Nr. 28 b.) Neuere Texte aus dem Munde des Volkes sind nachgewiesen in meinen Schles. Volksliedern S. 25. und zusammengestellt von den alten bei Mittler Nr. 76 — 87. Ein niederdeutscher aus Westfalen bei Uhland Nr. 74. C. (Mittler Nr. 79.) kroon, der Jungfernkranz; so auch krone im Mhd., s. Müller Wb. 1, 887. Der Brautkranz war und ist in Deutschland noch hier und da ein kronenartiges Gewinde von Blättern, Blumen und Flittergold. korslyf, Corfett, Leibchen. van steke rot steke, von Stich zu Stich. keerle, kaerle, flandrisch das Oberkleid. koos, erkor, wählte. schrylings, schrijdelings, rittlings, reitlings, mit ausgespreizten Beinen wie ein Reiter, a califourchon. schroom, Schrecken. mits, wenn. spreiden, spritzen. ginder, dort. voorschoot, Schürze. Daraus die Lesart 10, 3. naer regten für maer regt en. 43 In neuer Zeit wurde das alte Lied fast völlig umgearbeitet. Hatte man sich früher begnügt, die zweite Zeile im Singen zu wiederholen, so wurde nun jeder Strophe eine dritte Zeile hinzugedichtet. Wie sehr musste der poetische Sinn in und außer dem Volke erstorben sein, dass ein solches Machwerk dem Volke geboten und von ihm angenommen werden konnte! Um den Verfall der niederländischen Volkspoesie zu kennen zu lernen, gewährt dieses Lied in seiner Umgestalt einen zu wichtigen Beleg, als dass es nicht mitgeteilt werden sollte. Nr. 10. Herr Halewyn, Op de wyze van den Credo. 1. Heer Halewyn die zong een liedeken klein en die het hoorde die waar er by was, waer door dat er veel gekomen was in pyn. 2. Dan was daer noch een koningskind al van de schönste die man findet en die van haar Eltern was sehr bemocht. 3. Zy ging voor haar vader staan: "Vader, mag ik wandelen gaan?" "Mijnheer Halewyn zingt zo aangenaam." 4. "Neen, mijn dochter vol van romans! Die derwaarts gaat komt nooit weer terug, wel 16 zomer daarvoor is dood gebleven met veel wee zalig." 5. Dan ging ze voor haar moeder staan: "Moeder, mag ik wandelen gaan? Want mijnheer Halewyn staat me wel aan." 6. "Neen, mijn dochter vol van romans! Als die daar gaat komt nooit weer terug, veel dochters lieten daar hun leven en bloem." 7. Nog ging ze voor haar zuster staan: "Zuster, laat me wandelen gaan, ik wil mijnheer Halewyn eens te spreken aan." 8. "Neen, mijn zuster schoone bloem! Als die daar gaat komt nooit weer terug, van al de maagden die daar blijven staan de mensen stom zijn." 9. Voor het laatst sprak ze haar broeder aan: "Mag ik bij beer Halewyn gaan? Dit is al mijn verzoek, wilt me toch toestaan?" 10. "Het ene laat ik je niet weten dat je gaat, als je uw eer maar wel bewaard, en daar van en wil ik niet zijn verbaasd." 11. Je mag vrij bij beer Halewyn gaan, uw bede wil ik niet afwijzen, als wat je me verzoekt wil ik het je toestaan." 12. Ze ging op haar slaapkamer binnen, deed aan een kleed van wit satijn, waar door ze scheen een godin te zijn. 13. Ze deed aan een cameloeken rok, op iedere plooi een gouden knop en een alderkostelijkste voorschoot daarop. 14. Ze sprong dan op haar vaders paard en reed vooruit naar het bos waar met een mannelijk bent heel onvervaard. In 't midden van den bosch heel fijn daar vond zij mijnheer Halewyn, hy sprak: schoon maegd, gij moet welkom zijn! Ik hoop gij zult worden mijn deel, laat ons rijden naar mijn kasteel, daar zal ik u tonen menig schoon juweel. Zij reden dan te samen voort, op deze weg viel menig woord, want het was een lange weg ongehoord. Zij kwamen dan op 't galgeveld: denkt eens hoe dat zij was ontsteld, als zij daar zag hangen menig maegdenbeeld. Dan heeft hij tot haar gezeid: maegd, mits gij de schoonste zijt, laat ik u kiezen met vlyt, of dat gij wilt gehangen zijn of sterven door het zwaard met pijn: daarom wilt kiezen met vlyt. Wel, als ik dan kiezen zal, zoo kies ik het zwaard voor al, dat is de eerlijkste dood in dit geval. Maar trekt eerst uit uw beste kleed, daar moet aankomen eenig leed, want ziet het maagdebloed dat springt zo wreed. Maar eer zijn kleed ten halven was, lag zijn hoofd voor zijn voeten ras en hij het wel verdient op dat pas. De kop sprak levend nog half: maegd, ziet daar naast de galg, daar zult gij vinden eenen pot met zalv. Een strekt die voort aan mijn mond, maar zij riep: sterven, valschen grond, en hij gaf zijn geest terstond. Zij nam het hoofd op heel verstoord en reed op haar paard zo voort en liet het lichaam liggen in bloed versmoord. 27. Als zy kwam half weg de baan, kwam zynen vader daer gegaen: 'Mijn gezicht, hoe mag het met beer Halewyn gaan?' 28. Ik heb hem gelaten wel gesteld, en hy zit daer in het groene veld, wel met 16 maegden, zit hy daer en speelt. 29. Wat voorder op dezelfde baan kwam daer ook zynen broeder aan: 'Dochter, hoe mag het met beer Halewyn gaan?' 30. Uw broeder is een beer vermaerd, zyn konsten heeft hy mij verklaard en met 16 maegden is hy wel bewaard. 31. Dan nog wat voorder op die baan kwam daer ook zyn zuster aan om van hare broeder iets te verstaan. 32. 'Hier wat voorder in het veld, daar is uw broeder als een held, aan 16 meiskens heb ik hem gelijk gesteld.' 33. Als zy dan nog wat voorder was, daer kwam zyn moeder alzoo ras: 'Mevrouw, is mijn zoon nog wel te pas?' 34. 'Ik heb van 't leven hem beroofd, in mijn schuit heb ik zyn hoofd, hy is als Holophernes geloofd. 35. De moeder weende heel gestoord: 'Had gy wat eer gezegd dat woord, gy en hadt zoo wyd niet geraekt voort.' 36. 'Gy zyt gelukkig, leelijk wijf, dat gy behouden moogt uw lichaam en dat ik u niet terug als een nieuwen zoon stier.' 37. Zy reed dan voort als Judith wis, zoo regt naar haar vaders paleis, daer zy werd ingehaald met eer en prijs. 38. Zy blauste den boeren bloed van zin, met victorie als een heldin, en heel het hof ontving haar in min. Offenes Blatt in Folio: Antwerpen by J. Thys. Dr. 9, 1. fehlt — 23, 1. hier kleed (zyn kl.) — 28, 2 fehlt grohm — 30, 8. fehlt Äy — 31, 3; om tan den hiyt en haeren broeder te veraten. Einige der letzten Strophen hat Snellaert, ottde an nienwd Liede (Nr. 76) seinem Texte einverleibt. 6, 1. rem und 8, 1. blom in der Volkssprache für roem und bloem — 9, 3. verzoek, Bitte — toestaan, zagestehe — 10, 1. het let my, es kümmert mich — 18, 2. plooi, Falte — 16, 2. ontsteld, erschrocken — 26, 2. valtken grond, tief im Herzen — 29, 3. dochter, im Volke trauliche Anrede an jede Mädchen — 30, 1. vermaerd, berühmt — 35, 3. raken, gelangen. Nr. 11. Schön Adelheid, Daar was er een gelijken Schachtkoning, Hij schachlte een koning seine dochter, Hij schachlte ze hier, hij schachlte ee daar, dat hij ze zoo duur verkocht. Hij verkocht ze zoo duur om geen geld, hij woog te tegen zilvere schalen; durch ihre Reichdom und ihre Schönheit wurde sie geheissen mooi Aale. 3. Zij ging er al voor haar moeder staan: 'Och moeder, zei ze, laat vrouwe, wanneer zalder Alewijn, uw eenige zoon, wanneer zal hij mij waarlijk trouwen?' 4. 'Mooi Adekje, dat en weet ik niet, ik zal het alzoo waarlijk wel vragen; ik zag er van mijn dagen nooit blijder maagd dan gij daar staat in zijn behagen. 5. Zij ging al rood haar gezicht staan: 'Koning Alewijn, zei ze, waarom zult u dat schoone meisje, dat schoone wijf, hoe lang zal zij nog leven in oneergekheid?' 6. 'Oh niemand, dat en weet ik niet, zoudt gij mij dat zoo waarlijk raden? Ze zeggen, dat schoon Aaltje een vondeling is, dat god alleen haar vrienden en magen ken. 7. Gisteren avond was ik nog over den Rijn, daar reed ik alzoo waarlijk met rouw. Nu zalder, mooi Aaltje, dat achoon, wijf haar hartje breken, al van rouw. Zij ging er al voor, zijn moeder, staan: 'Och, moeder, zeide ze, als de vrouwen, mag ik er wel na, dat bruidshuis gaan, want uw eenige zoontje zal trouwen?' Als gij er toch na, dat bruidshuis gaat, gaat er met goede manieren, en neemt er jouw zeven zonen voor jou en achter veertien kamerieren. Mooi Adeltje, ongeveer half weg, kwam, koning Alewijn kwam haar tegen: 'Zie, jij der nou na, dat bruidshuis gaan, wat zal je, mijn jonge bruid, ter eeren geven?' Jouw bruid, die zal hebben, goeds genoeg, koning Alewijn, zeide ze, brave! Mijn oude kousjes en mijn versleten echten, die mag ze wel dragen met eeren. Jouw oude kousen, die en wil ik niet, mooi Adeltje, zeide hij, vrouwe! Jij moest haar geven, noch beter goed, wou jij de vriendschap met haar houden. Jouw bruid, die zal hebben, goeds genoeg, koning Alewijn, zeide ze, brave! Ik heb nog zeven zonen van jou en mij, die mogen haar dienen als haar leven. Jouw zeven zonen, die krijgt zij wel, mooi Adeltje, zeide hij, vrouwe! Jij moest haar geven, jouw voorgespannen, wou jij de vriendschap met haar houden. Mijn voorgespannen, dat krijgt jij niet, koning Alewijn, zeide ze, brave! Daar waren de twee op mijn vaders hof, ik en mijn zus, elk een. En zijt jij dan een koningskind, mooi Adeltje, zeide hij, vrouwe! Had je dat zo waarlijk gezegd, ik had je zelf willen trouwen. Doe mooi Adeltje, op dat bruidshuis kwam, de beeren boden haar eens te drinken; zij liet er alzoo menig tranen, als in de gouden wijnschaal zinken. 18. De bruid aan tegen de bruidegom sprak: "koning Alewijn, zeide zij, "beere! Wat mag dat voor een bedroefde vrouw zijn, die daar zoo deerlijk gaat zitten weenen?" 19. Wat dat er voor een bedroefde vrouw is? 't was beneden ons knieknicken en van onze neven; zij komen daar gereisd uit een vreemd land, zij zullen grote giften aan u geven. 20. 't Kniekneden van ons, niet van onze neven, koning Alewijn, zeide zij, "beere! Het is de mooiste Adeltje, de jongste zuster van mij, die jij benoemd hebt haar eerbare." 21. Zij nam er de kroon af van haar hoofd, het kroontje was rood van goud: "Hou daar, mooi Adeltje, jongste zuster van mij, je bruidegom zeg ik dat je die behoudt." 22. Knecht, zadelt mij mijn beste paard van vier of van vijf! Ik kwam er rijden met zoooo grote eerwaard, met schandens moet ik weerom rijden." Hollands: Den Italiaenschen Quacksalver (uit Amsterdam 1708. 12e bladzijde. Enz. (Hoor. belg. 2, 164. Willems Nr. 70.) — Dr. 4, 3. maar (bij Willems maar) — 5, 3. suldy (sal) — 8, 1. zij (Zij) — 8, 3. fehlt clu — 12, 4. niet (met haar) — 14, 1. gesoopt — 14, 2. ay (hij) — 14, 3. 16, 1. vorige stap — 16, 1. fehlt zijt — 22, 3. kwam er (kwam er). Das Lied von schönem Adelheid finde ich zwar nur in einer Sammlung, es muss aber sehr bekannt und eine lange Zeit sehr beliebt gewesen sein. In der Geschichte vom Tode des lustigen Spielmannes, der so recht in seinem Berufe starb, heißt es: "Hij speelde van mooi Aaltje, toen z'n ziel het lijf uitvloog;" De Mey-blom 1762, bl. 40. Im Dänischen ist dasselbe Lied um 19 Strophen länger als das niederländische, aber darum doch nicht schöner, obgleich der Zusammenhang sichtlicher hervortritt und einzelne Züge hinzugefügt sind. Es beginnt: De Bovre vilde själe gaa saa lang i fremmede Lande, saa stal de bort det Konge-Barn, den Jomfru hadde skjön Anna. De forbryder hende i fremmede Land, en Hertugs Søn tala hon, forsvind hende saa meget kvid gav han, den Jomfru hadde skjön Anna. De var sammen i otte År, syv Sønner sammen mon fange; for hendes Dyd og Ydmyghed hief den Henvend en Konge. Hör. Beif. P.II. a 50 Den Konge var af Meklenborg-Land af præstelig Blod og Stamme, Kongen Datter af Engelbrand var han nemlig solgt i kaande. De otte År forgående var, hun kundehet det merkede og kjente, at han vilde sig en anden fjende, forlade vilde han hende. Zu diesen einzelnen Zügen gehört z. B. dass Schön Anna, wie sie von der Vermählung des Königs hört, ausruft: Give det Gud i Himmeleg, mit hjerte maatte briste i Beide Texte stimmen außerdem ziemlich überein. Mijn oude kousjes en versleten schoen ist jedoch im Dänischen Antwort der Braut: Jeg giver hende Gaver god, Konning, sagde hun, Herre! Jeg giver hende mine gamle Sko, hun sommer dem bedst at bjøre. Das schöne zij liet er alzoo menigen traan al in de gou- den wijnschaal zinken, auch im Dänischen: Skjön Anna tager Sölvkande paa HJaand, for Bradeo begyndte at skjaanke; taarene hende paa Kinder ran, som hver vel selv kan tSBnke. Der Schluss lautet: Der blev Glaede over al den Gaard, det var stör Lyst og Gammen, den Konning og skjÖn Anna da- blev begge vied tilsammen. Hjem drog den unge Bmd igjen alt til sin Faders Lande, den yngste Sön fulgte hende hjem, hvis Moder var skjötf Anna. Nr. 177 in Udyalgte Danske Twer 4, 59 - 66. 51 ^ 1, 1. oolijk, schleclit, ehrlos, verworfen — tchachelaar, schaaker, Schacher, Rauher — 2, 1. verkocht, verkaufte — 6,4. maag. Verwandter — 9, 4. kamenier, Kammeijangfer — 14, 3. voorgespan, das Vordergespaiin , das erste Gespann Pferde — 18, 4. deerlijk, betrübt, erbarmenswerth. f Nr. 12. Die Königstochter. 1. ^Dat alle berghen goude waren en alle waters wijn, so had ic jou noch veel liever, moi meisje, waerje mijn.' 2- *Hadt ghi mi dan veel liever, als ghi mi doet in sehijn, so gaet eens voor mijn vader staen en bidt en bidt om mijn.' 3. ^*k heb al voor uw vader gheweest en hi ontsecht het mijn. neemt oorlof aen u selven, schoon lief^ en gaet met mijn.' 4. 'Oorlof aen mijn selven? de cnaepjes sijn so loos; of ghi mi dan verliet, schoon lief, so waer ic viiendeloos.' 5. 'Ken sal u niet vertaten van nu tot in der doot: ghi bent een conincs dochterken, een roosjen also root.' 6. 'Ben ic een conincs dochterken en ghi een graren kint - — ^ si namen malcander bi de hant en ghinghen onder de Knd. Si namen malcander bi de hant en gingen onder de lind, daar speelden si twee het minnespel, de schone was met kint. Nu sit ic hier gebonden met minen deinen kint; so bid ic de suiver Maria, dat si mi weer ontbind. Ic wou dat ghi ontbonden was van uwgen deinen kint en dat ic jou begraven zou onder deze groene lind! Woudt ghi dat ic begraven lach als onder deze lind, so woud ic liever, stout ruiter, dat ghi bi de keel ophing! De ruiter heft op zijn linkerhand en gaf haar een slag, zo dat si neder ter aarde viel, si hoorde nog si zag. Al heb je mi nu geslagen, schoon lief, ten is geen nood, al eerder zeven jaren om zijn, so sel je komen om brood. Al eer de zeven jaren om waren, den ruiter quam om brood, met een lazarusklap in zijn hand, hi had een zeer van nood. O kind, zei si, van zeven jaar, nou zet jouw vader een stoel! Ik heb den dag wel eer gehad, hi was een ridder geween. O kind, zei si, wel deinen kind, nou geeft jouw vader brood! Ik heb den dag wel eer gehad, hi had niet van nood. O kind, zei si, wel deinen kind, nou geeft jouw vader hier! Ik heb den dag wel eer gehad, dat hi was de liefste vijand. O kind, zei si, wel deinen kind, nou scheuwt jouw vader wijn! Ik heb den dag wel eer beleefd, hi was de liefste vriend. Haar vader achter de deur stond, hi hoorde hogere woorden, hi trok zijn blanco zwaard uit de schee en sneed hem af zijn hoofd. Hierna nam het hooge bij het haar, hi wierp het in haar schoot: "Houd daar, mijn jongste dochterken, beweent deze appelroos". Ooh, zou dit al bewenen dat hier te bewenen waar, zo had je wel al de daghen wer, die daar komen in, het jaar. Oud Amst. LB. bl. 62. Oudt Haar. LB. 16 en 27. Dr. Thirsis Minnewit 1, 136. — Dr. 20, 1. Och fehlt. — Observatie alle drukken fast ganz übereinstammen, zo ist doch bij Willems Nr. 71. sehr viel geändert worden. Le Jcune, Volksz. Nr. 62. hat sich nur auf Str. 7. beschränkt: Hij nam het maagdelijn bij de band en bracht haar via de lind naar een afgelegen land, de moeder en haar kind. Wie passt das nun zu der folgenden Strophe: Nu zit ik hier gebonden? Das Anstößige wird dadurch eben so wenig beseitigt wie durch die Änderung bei Willems: Hy nam sie bij der banden; en bracht sie van de lind naar abgelegenen landen: daar baerte sie ein kind. Ein entsprechendes deutsches Lied ist nicht vorhanden. Nur der Anfang findet sich in einem Abschiedslied, das ich am Niederrhein oft singen hörte: Wenn alle Wasser wären Wein und alle Berge wären Edelstein, Und sie wären rein, so soll mir mein Sehnsuchsinst. Noch viel lieber sein. Dagegen kommt das Lied noch dänisch und schwedisch vor. Dänisch, wie man es in Norwegen singt, wird es mitgeteilt in Nyemp, Udvalg af Danske Viser 1, 72-76. (Hör. belg. 2, 180-122). Es schließt also: Und stod Jomfruens Fader prud, og lytted, og lytted derpå; han drog sitt hard, og med et slag hing Sidderen Hoyedet fra. Na, na, jeg vel grønn grus og sorg, all stund, al Verden mig imod ganger; Christ giøe, jeg var under sorten Maed begraven med Ridderen min! Så tog han det blodige Hoved, slagningte det i Jomfruens Skjød: og haver da end nogen Omkan for ham, maa da nok begravde hans Død. Jomfruen tog det blodige Hoved, kyssede det tre gange på Mond: Ja, vel har jeg havt den Bidder saa kjærlig han død i selv samme Stand. Das schwedische Lied (Svenska Folkvisor 3, 61 — 63) ist minder vollständig. Die 11. Strophe des niederl. Liedes laatet hier ala: Och ängersven tog opp det snövita linn, slagningte Jungfru på blekblomstens kind: 'och aldrig skal da følge en riddare af land, først når han gitt troen hans sin. Das Lied selbst schließt nach den Versen: 'jag minnes väl den dagen sädan, han red i glad ståndet rød' mit der Strophe: Och Jungfru tog opp sitt hvita linne, slagningte honom på blekblomstens kind: 'och aldrig skal da følge en riddare af land, først når han løftet troen sin. 1. Daar ging een jager uit jagen, Zijn ver in het woud, liij vond daar niet te jagen, als een gebonden man oud. 2. Jager, zeide hij, jager! In 't bosch daar wandelt een wijf, komt zij jou in 't gemoed, 't zal kosten jouw jonger lijf. 3. Zot ik voor een wijf vreesen? ik vrees nog voor geen man.' Eer hij dat woord ten halve had, doekwam er dat boze wijf aan. 4. Zij nam hem bij de armen en 't paardje al bij de den toom, en klom er met den berg op die zeventig mijlen was hoog. 5. De bergen waren hooge en de dalen die lagen diep, daar lagen er twee gezonden, den derde lei aan een spit. 6. Zal ik hier moeten sterven, als ik voor mijn oogen aanzi. Zóó mag ik mij wel beklagen, dat ik er een Griekman ben. 7. Bent gij ook van de Grieken, daar is er mijn man van daar, Zóó noemt mij eens jouw ouders, laat hooren of ik ze ken. 8. Zou ik mijn ouders noemen, wie weet gij ze wel kent? de koning van de Grieken dat is er de vader van mijn. 9. Zijn huisvrouw Margareta dat is er de moeder van mijn. De naam magt gij wel weten, wie dat er mijn ouders zijn. 10. De koning van de Grieken dat is 700 een mooie man. zoudt gij niet hooger wassen, wat baat jou 't leven dan? Zou ik niet hooger wasßen, ik ben er maar elf jaar oud, ik hoop er nog hooger te wassen als er boomen staan in 't woud. Hoopt gij nog hooger te wassen als er boomen staan in 't woud, ZOO heb ik nog een dochter die is jong en daar toe stout. Zij draagt op haar hoofdje een kroon van paarlen fijn: als kwamen er koningen, zouden zij voor haar niet zijn. Zij draagt op haar borsten een lelie met een zwaard: den boeven uit der hellen is voor mijn dochter vervaard. Gij roemt zoo op uw dochter, ik wou dat ik ze eens zag! Ik zou ze heimelijk küssen en bieden haar goeden dag. Ik heb nog een klein paartje, 't loopt sneller dan de wind, dat zal ik u heimelijk leenen: gaat, zoekt dat gij ze vindt! De jager zat op het paartje, hij reed er zoo lustig voort: wacht, jouw zwarte hoer, jouw dochter is veel te boos! Had ik jou in mijn klauwen als ik van de morgen had, jij zou het mij niet zeggen, dat ik was veel te zwart! Zij nam daar op eenen knoesten en sloeg er al op den boom, dat al de boomen daverden en al de bladeren schoon. Holländisch: nach Volksliederbücher in Grimm, Altniederländische Wälder 1, 161—164 (Hör. belg. 2, 158). — Dr. 8, 2. wol zu lesen zouden ze u behendig wel zijn — 19, 3. dat al de boomen in 't groene woud d. Obschon Willems (Nr. 50) als Quellen seines Textes anführt, verscheidene handschriften und Grimm angibt, so halte ich doch alle Abweichungen von Grimm für eigenmächtige Änderungen von Willems' Hand. Jacob Grimm spricht sich über dieses Lied also aus: „Dieses schöne, in mehrere vorliegende holländische Liedbücher aufgenommene, aber gewiss alte Lied, steht in Beziehung mit der altdeutschen Poesie und ist wohl auch der Form nach sonst unter uns gangbar gewesen. Die 8. Strophe würde sogar durch die hochdeutsche Wendung: so ist mein Vater genannt, — mehr Verbindung bekommen; andere Reime ließen sich aber auch nicht gut aus der niederen in die höhere Mundart setzen. Der ganze Ton, was viel mehr bedeutet, ist der der deutschen und dänischen Heldenlieder. Wolfdietrich zieht auch aus Griechenland und begegnet in der Wildnis seiner Biesenmuhme Bumy oder Kuuy, die sich zu beschauen zwei Binderhäute braucht, ihn als einen erkannten Verwandten in ihre Klause zu sieben anderen Biesinnen führt und zuletzt ihn samt seinem Boss, als wäre es ein Eichhorn 22 (72) Meilen übers Gebirge trägt (Wolfdietrich. Str. 1510 - 1530). Der Zusammenhang ist unverkennbar, wiewohl da nichts vom Anbieten der Tochter und dem Namen Margareta (Mergart?), hier nichts von jenen sieben; dort friedlich, hier mit List und Zorn geschieden wird; solche Abweichungen sind natürlich und notwendig und bei Übereinstimmungen, wie der Verwandtschaft zwischen der Biesin und dem jungen Helden, seiner griechischen Abkunft und seinem samt dem Pferd Getragenwerden übers Gebirge, nicht dagegen anzuschlagen. Die Erzählung des Volksliedes ist weit vorzüglicher, vollständiger und mythischer als die des Heldenbuchs; der alte schon von der Riesin gebundene Mann, der vomen im Walde steht und den Helden warnt, kommt auch sonst in Märchen vor, so wie die List, womit sich der Jüngling aufs Zauberpferd schwingt und der bösen Feindin übermütig spottet, da sie weiter ihm nichts kann anhaben, in andere Sagen eingeht. Das Weltweib. 1. Hier waren zwei königskinder, goed, Zie waren hoch geboren, Zie konnten von allen ihren Vätern Genau genug, kein Treu beladen. 2. "Sister, sagte er, Sister, mein, Mein Sister, Landesfrau, Wollt Gip ihm mein Frau Kleider anziehen, Grosses Wunder werd ihr angeschen. 3. "Brother, sagte sie, Brother, mein, Dass wahr uns beide gross Schand, Daer freyt sich so viele königskind Zu ver, al in fremde Länder. 4. Er schob an ein Hemdchen weiß, Ein Hemdchen weiß von Seide, Darauf schob er ein Rockchen rot, Ein Rockchen von Kermesyide. 5. Er setzte an ein Kron auf sein Haupt, Ein Kron war rot von Gold. Denn er sah aus sein Binde Augen so wohl, Gleich ein Weltache Frau. 6. "Nach saddle mich mein beste Pferd, Mein alderbeste von fünf, Dass ich mag reiten über Berg, über Tal, Als nach meinem süßen Lied. 7. Er ritt über Berg, über tiefer Tal Zu viele stouter Mienen, Zu lange dass er vor das hohe Hös kam, Daraus die Schöne saß auf dem Thron. 8. "Kijk uit, Vater, kijk uit, Mutter, Kijkt uit, Brüder alle fünf, Hier kommt das Weib, das Weltliche Weib Auf einem Apfelgraue Ross anreiten. 9. "Sagt mir, sagt mir, wel Weltliches Weib, Sagt mir bei eure Macht: Wie viele Männer habt ihr gehabt Auf einem winterlichen kalten Nacht? 10. Sie stellte auf ihre Handspalten zwei, Ihr Finger alle acht: "Also viele Männer hab ich gehabt, Als auf einem winterlichen kalten Nacht. 11. "Sagt mir, sagt mir, wel Weltliches Weib, Bei welchem willst du schlafen? Beim mein oder beim meinem Schillerknecht, Oder beim meinem Untergeben? 12. "Bei dir oder beim deinem Schillerknecht, nicht Nicht beim deinem Untergeben. beer koning, gy hebter een dochterkijn, wou gij der mijn dat toelaten?' 's Nachts, ongeveer der middemacht, het meisken weende zeere. Wie heeft het mijn jongste dochter gedaan, of gesproken al aan haar eere?' 'Niemand en heeft mijn leed gedaan noch gesproken al aan mijn eere. Het werelds vrouw is zoo moede gegaan, zij kan haar wenden noch keeren.' 15. De vader haalde op zijn slingerende hand, hij sloeg ze onder haar wangen, zodat ze neder ter aarde viel, de tranen schoten over haar wangen. 16. 'O vader, zeide zij, vader van mijn! die slag zal u berouwen: als morgen ochtend dat haantje kraait, groot wonder zult gij daar aanschouwen.' 17. 's Morgens vroeg, het was schoon dag, de haan kraaide om te kleeden, doen was zijn jongste dochterkijn met het wereldsche wijf gereed. 18. 'Nu zadel ik mijn beste paard, mijn beste ros van vijven! de bloemjes die aan de groene dalen staan zullen mij den weg wel wijzen.' 19. Hij reed over berg, over dieper dal zoo meniger stonde mijlen zoo lang hij bij een schaapherder kwam, die zijn schaapjes daar ging weiden. 20. 'Zegt mijn zegt mijn, scheapsherder fijn, zegt mijn bij uwer trouwen, wie komen al deze schaapjes toe die de ooren blinken van goud?' 21. 'Als ik het immers zeggen moet, ik zeg bij mijnder trouwen, die komen dat wijf, dat wereldsche wijf toe met haren wel landesvrouwen.' 22. 'Zegt mijn zegt mijn, scheapsherder mijn, zegt mijn bij uwer trouwen, wie komt dat huis dat hooge huis toe, daar de vensters blinken van goud?' 23. 'Als ik het immers zeggen moet, ik zeg bij mijnder trouwen, het komt dat wijf, dat wereldsche wijf toe met haren wel landesvrouwen.' 24. 'Komen zij dat wijf, dat wereldswijf toe met haren wel landesvrouwen, ja want gisteren avond heeft hij ze gehaald en morgen zal hij ze trouwen. 25. Heb ik mijn dochter zoo wel besteed, zoo wil ik wederom keeren naar mijn eigen koningrijk en naar mijn landesheeren.' HOUSNDBLIECK : Scheltema's Samml., Anf. des 18. Jahrh. Das Lied hat die Überschrift: Een Nieuw Amorrens Liedeken, van Wereltsche Wijf. Stemmen: Het waren twee Gesuster in het Wonnt.' Trotzdem aber wol sehr alt. Nr. 15. Der Kitter und die Maid. Een ridder en een meiske jongen zaten op een riviertje dat ze zaten, hoe stil dat water stond, alsof ze van goed met elkaar spraken. "Och, zegt mij, stout ridder, ik verstond u niet, wat is dat dat water stilstaat, alsof we van goed met elkaar spreken?" Dat water stilstaat, dat geeft mij geen verlegenheid: ik heb zo veel jonge meisjes gebracht in groot allernood. "Wacht, wacht, stout ridder, goed dat u god met een wetende keek!" Jij weet nog een zo hoog berg, boven alle bergen is hij hoog, die zal ik nog in dal brengen, daarom is het dat ik poog. "Sul, mijn vaders hoge berg tot een dal brengen, ik zou je liever bij uw keel hebben!" Ik had nog veel liever dat u die zon besechte, als onder je hout van uw voeten, dan haal je al om uw keel." Dat meiske was jong en daarom dom, ze wist niet wat ze zei, doen ze in haars liefste armen lachte, doen was den berg ten neder. "Och zegt mij, zegt mij, meiske jong, is nu mijn keel gehangen? Nu is dijns vaders hoge berg in een dal gevallen." Och, doe dat meiske zich voorzichtigheid weten, dat ze een kindje bleef dragen, ze ging al voor de ridder staan, ze bad hem om genade. 11. "Ghenade, stout ridder, fijn, Ghenade van minen leven. Ik was een goed meestdekijn, Nu moet ik met uwen kinderen blijven." 12. "Wat genade zoude ik u doen? Gij en zijt geen keizerin, Ik mocht u mijn schitterend geven, Cost ik hem daar toe brengen." 13. "Uwen schiltenect en wil ik niet, Het is met veel te snode; Als is mijn hoog berch ten neder gebracht, Ik hoop gij zult hem nog wel hoger zetten." 14. Dat meisje had eenen broeder stout, Hij was haar goed en getrouw, Als hij haar deed wel in aansicht, Hij bewaakte haar al metter trouwen. 15. Och doen die broeder gewaar werd Dat zij een kindje bleef dragen, Hij ging al voor de ridders staan, Hij baat hem mee te graven. 16. "God groet u, zei hij, stout ridder vrij, Stout ridder vrij van waardeloosheid! Och die met uwen kind was bevriend, Die ligt hier dood op de graven." 17. "Och is zij dood dat schone wijf, Die ik overschone en beminde, Zo en zal ik nu nog nooit meer Mijn grauwe ros berijden. 18. Haalt mijn speer en ook mijn schild, Mijn zwaard aan aan mijn zijde! Ik wil gaan rijden zelfverzekerd, Men vindt daar veel valsche berichten." 19. Och doen hij op de boeken kwam, Hij hoorde de doekken klappen, Hij hoorde wel aan de doekken klank Dat zij in de aarde moesten zinken. 20. Hi, nam sine bruinen schild, hi worp hem op der aarden: 'Ligge daar, ligge daar, goed bruin schild! Van mij een zodanig niet gebracht worden.' 21. Heft op uw bruinen schild, hangt hem onder uw zijde! Als waar uw vader en moeder dood, dan rouwe moet u lidde. 22. Als waar mijn vader en moeder dood en mijn broeders allemaal dood, dan en waarde rouwe niet also groot als dit is van deze schone bruid. 23. Dus hielt op dat kerkeboog, hi hoorde die papen zingen, hi hoorde wel aan de papen zang, dat zij vigilie zongen. 24. Dus hielt in de kerken trap, hij zag zijn liefke staan in barre, gehuld met een barrencleed, recht of zij dood waren. 25. Hij hief op dat barrencleed, hij zag haar deinen vingerteken roeren, ook deed zij zo loeiend haar rode mond, toen zij de ridder voelde. 26. Sta op, sta op, mijn zoete lief, mijn overschoon jonkje! Ik zal je nu nog nooit meer doen, zo groten ontrouw. 27. Wel op, wel op, mijn zoete lief, mijn overschoon jonkje! Als waarde mijn vader en moeder lieten, zo zal ik je tot een vrouw trouwen. 28. Als waarde mijn vader en moeder lieten en mijn broeders allemaal dood, zo zal ik je houden voor mijn bruid en trouwen je tot een vrouw. 