title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik merk het echter terdeeg dat ik op zeer laag water ben geraakt, en zooals gij het zelf schrijft, door het te verwaarloozen kon er van alles dat nog erger is, uit voortkomen. We willen echter zien het in orde te krijgen. Ik heb eens een paar dagen niet gewerkt, ben een keer of wat ’s avond vroeg naar bed gegaan, (anders was het door ’t teekenen op de club telkens 1 of 2 uur). En ik voel dat het mij calmeert. Verder heb ik een briefje van Moe gehad, die schrijft ze met Maart gaan inpakken. Verder daar gij spreekt van dat ge huur hebt tot en met Juni, welnu misschien is het dan apres tout ’t beste dat ik van Maart te beginnen nog terugkeer naar Nuenen, alleen, als ik er tegen- werking en standjes ondervind als vöor mijn vertrek, zou ik mijn tijd er verliezen, en dus al was ’t voor die paar maanden maar toch nog veränderen, daar ik nog wat nieuws van buiten klaar wil hebben om mee naar Parijs te brengen. Die Sibert, de leeraar van het antiek, die eerst tegen mij sprak zooals ik U schreef, heeft vandaag een standje bepaald gezöcht met mij, dat misschien ten doel had om mij weg te krijgen, wat niet door is gegaan, in zoover dat ik zeide: ,,Pourquoi cherchez- vous dispute avec moi, je ne veux pas me disputer, et en tout cas je n’y tiens aucunement a vous contredire, seulement vous me cherchez dispute expres. ’ ’ Hij was hier blijkbaar niet op verdacht, en kon niet veel er tegen 622 zeggen nu deze keer, maar de volgende keer kan hij natuurlijk iets uitlokken. De kwestie, die er achter zit is, dat de lui op de klas over dingen in mijn werk onder elkaar praten, en ik niet tegen Sibert, maar wel buiten de klas tot zekere lui gezegd heb, dat hun teekeningen glad verkeerd waren. Denk er eens over dat als ik naar Cormon ging en hetzij met den meester hetzij met de leerlingen, vroeger of later moeite kreeg, ik mij dit niet zou aantrekken. Desnoods al had ik geen meester, zou ik alleen ook die kursus van antiek kunnen door- maken door in de Louvre te gaan teekenen of zoo. En dus als het moest, zou ik dat doen, ofschoon veel liever ik correctie had, zoolang het geen opzettelijk treiteren wordt — die correctie, zonder dat men er andere aanleiding toe geeft, dan een zekere eigen - aardigheid in zijn manier van werken te hebben, die anders is dan de anderen. Als hij me weer begint zal ik hardop in de klas zeggen: ,,je veux bien faire mecaniquement tout ce que vous me direz de faire, parce que j ’y tiens a vous rendre ce qui vous revient a la rigueur, si vous y tenez, mais pour ce qui est de me mecaniser comme vous mecanisez les autres, cela n’a, je vous assure, pas la moindre prise sur moi. Vous avez du reste commence ä me dire tout autre chose, c’est a dire que vous m’avez dit: prenez vous-y, comme vous voudrez.” De kwestie waarom ik antiek teeken., ne pas prendre par le con- tour mais prendre par les milieux — ik heb ’t nog niet, maar ik voel het meer en meer en, ik ga er zeker op door, het is te interessant. Ik wou wel dat wij samen eens eenige dagen in de Louvre waren en het er eens over hebben konden. Ik geloof dat het U interes- seeren zou. Ik heb U gestuurd vanmorgen Cherie, vooral ook om de voor- rede, die U zeker treffen zal. En ik wou wel dat aan ’t eind van ons leven wij ook ergens samen konden wandelen en, terugziende, zeggen: wij hebben dit ge- daan et d'un, dat et de deux , dat et de trois! En als we willen en durven — zal er dan iets te bepraten zijn? Wij kunnen twee dingen zoeken — iets goeds zelf te maken — het- geen we van anderen mooi vinden verzamelen en er mee handelen. Maar beiden moeten we wat sterker leven , en een stap om sterker te worden is misschien juist dat zieh vereenigen. 623 Laat ik nu echter over een teere kwestie mögen spreken, als ik U onaangename dingen heb gezegd juist ook over onze opvoeding en ons thuis, is zulks geweest omdat voor het elkaar vinden en begrijpen in zaken en in samenwerken, wij op een terrein ons be- vinden waar critiek zijn moet. Nu kan ik mij goed begrijpen, dat men hartstochtelijk van iets of iemand houde, waar men niets aan doen kan. Goed, daar kom ik niet in, maar wel in zoover het fataal schei- ding tusschen ons kan maken, waar vereeniging noodig is. En onze opvoeding, etc., zullen niet blijken zoo goed te zijn, dat wij er veel illusies over zullen houden, ziedaar — en wij waren misschien met een andere opvoeding gelukkiger geweest. Maar als wij ons houden aan het positieve van te willen produ- ceeren en iets zijn , dan kunnen wij zonder ons driftig te maken, faits accomplis als zoodanig bepraten waar ’t onvermijdelijk is, ook waar zij soms of de Goupils of de familie wel eens mochten raken of direkt aangaan. En overigens zijn die kwesties entre nous, voor ’t verstaan der toestanden en niet uit rancune. Maar als wij iets ondernemen, zal het voor beiden van ons geen onverschillige zaak zijn ons te versterken wat de gezondheid betreft, omdat wij tijd van leven noodig hebben, een jaar of 25 of 30 van aanhoudend werken. Er is zooveel interessants in den tijd van tegenwoordig, als men denkt hoezeer het mogelijk is dat wij ’t begin van ’t eind van een maatschappij misschien nog wel zien zullen. En evenals er in den herfst of in een zonsondergang een oneindige poezie ligt, en men dan zoo zeer ziet er mysterieus streven in de natuur is, zoo ook nu. En wat de kunst betreft, decadence als men wil, na Delacroix, Corot, Millet, Dupre, Troyon, Breton, Rousseau en Daubigny, que soit, maar een decadence zoo vol van charme, dat waarlijk er nog enorm, enorm veel moois te wachten is en dagelijks gemaakt wordt. Ik ben verbazend verlangend naar de Louvre, Luxembourg, enz. waar alles mij zoo nieuw zal zijn. Jammer zal ik ’t mijn leven lang blijven vinden, dat ik de Cent chefs-d ’oeuvre, de expositie Delacroix en de expositie Meissonnier niet heb gezien. Maar er is nog veel aan te doen. Het is waar, dat ik hier b.v. te gauw vooruit willende, juist mis- schien minder vorderde, maar wat wilt gij, mijn gezondheid zit 624 er ook achter, en als ik die terugkrijg zooals ik hoop, dan zal het minder tevergeefs zijn dat ik moeite doe. Ik heb het immers wel, dat als men er permissie voor vraagt, men antiek mag gaan teekenen in de Louvre, ook al is men niet op de Ecole des Beaux-Arts? Het zou me niet verwonderen, dat eenmaal het idee van samenwonen er zijnde, gij het meer en meer zonderling zult gaan vinden, dat wij zoo verbazend weinig samen zijn geweest, als ge wilt volle io jaar lang. Enfin, laat dat nu aan een eind zijn en niet weer beginnen, hoop ik van harte. Hetgeen gij zegt over de woning is misschien wel wat duur. Ik bedoel, al moest het wat minder, wäre mij net zoo lief. Ik ben nieuwsgierig hoe het mij zou gaan die eenige maanden te Nuenen. Daar ik er eenige meubels heb, daar verder het er mooi is en ik de streek wat ken, kon ik er een pied-a-terre houden desnoods in een herberg, waar ik die meubels deponeerde, wäre wel goed, daar zij anders weg zijn, en het kan nog zoo te pas körnen. Er is soms ’t meest te doen door terug te körnen op oude plekken. Ik moet deze eindigen, daar ik nog naar de club ga. Blijf er over denken hoe wij ’t best handelen. Gegroet, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Ik moet wel een keer meer schrijven, want hoe eer wij vierkant een besluit kunnen nemen hoe beter. Wat atelier betreft, indien we konden vinden in een zelfde huis een kamer met een alkoof en bovendien een mansarde of een hoek zolder, dan kondt gij dat appartement van kamer en alkoof hebben, en wij konden het zoo gezellig maken als maar mogelijk is. En gedurende den dag kon de kamer dienen voor atelier, en voor diverse minder oogelijk gereedschap of voor vuil werk kon de mansarde dienen, en tevens kon ik daar slapen, en gij in de alkoof van ’t atelier. Zulk eene schikking of soortgelijke wäre voor ’t eerste jaar vol- komen voldoende, dunkt mij. Wat ik niet zeker weet, is of wij persoonlijk accordeeren zullen, ofschoon ik er niet aan wanhoop, maar het zal voor U veel gezelliger thuis körnen zijn in een werk- plaats dan in een gewone kamer, die altijd iets lugubers heeft. 451 40 625 En dat lugubere is het, dat onze ergste vijand is. Als de dokter tot mij zegt, dat ik sterker moet leven physiek, wel, wie weet of gij bij een soortgelijken maatregel U ook niet wel zoudt bevinden. Want gij zijt ook noch gelukkig, noch genoeg en train; laat ons de dingen maar gerust bij zijn naam noemen, ge hebt te veel zorg en te weinig voorspoed. Maar het kan misschien aan onze politiek liggen, dat wij te veel ieder op zichzelf staan, en de krachten en ressources te veel ver- deeld, en in dien vorm onvoldoende. Dus, l’union fait la force, wäre zeker veel beter. Er moet dus meer leven körnen, dunkt mij, en wij moeten over boord gooien allerlei twijfel en een zeker gebrek aan vertrouwen. Wilt gij een reden hebben, waarop men zieh gronden kan om zijn sereniteit te bewaren, ook dan wanneer men alleen Staat en niet begrepen wordt, en een streep door de rekening van zijn materieel geluk. heeft gekregen? Dit is er dan nog, geloof; men voelt instinktmatig dat er enorm veel verändert en alles veränderen zal. Wij zijn in ’t laatste 4e part van een eeuw, die eindigen zal weer met een kolossale revolutie. Maar stel, wij zien beiden nog ’t begin daarvan in ’t eind van ons leven. Zeker zullen we niet beleven de betere tijden van heldere lucht en verfrissching van de heele maatschappij na die groote stormen. Toch is het iets, niet de dupe te zijn van het valsche van zijn tijd, in zoover niet dat men het ongezond dompige en gedrukte van de uren, die het onweer voorafgaan, er in speurt. En zegt: wij zijn in de benauwdheid, maar de volgende geslachten zullen vrijer ademen kunnen. Een Zola en de Goncourts, zij gelooven erin met het leuke van groote kinderen. Zij de meest rigoureuse analysten, wierdiagnose en zoo brutaal en zoo juist is. En juist zij, die gij genoemd hebt, Tourguenew en Daudet, zij werken niet zonder doel of zonder een blik op den overkant. Alleen, allen, en terecht, vermijden utopies te profeteeren, en zijn Pessimisten in zoover, dat als men analyseert, men in de geschie- denis van deze eeuw verschrikkelijk ziet hoe de revoluties avor- teeren, al beginnen ze nog zoo nobel. Ziet ge, maar waar men steun aan heeft, het is als men met zijn 626 gevoelen en gedachten niet altijd alleen hoeft te loopen, als men met een troep lui samen werkt en denkt. Dari kan men meer tevens, en men is oneindig veel gelukkiger. Nu had ik dat al lang vroeger tusschen ons willen hebben, en ziet ge, ik verbeeld me zoo dat als gij alleen bleeft, gij het land zoudt krijgen, omdat de tijden niet opwekkend zijn, tenzij men het in zijn werk vinde. Ik stuur U die bewuste roman van de Goncourt, juist om de voor- rede vooral, waarin een resume Staat van hun werken en zoeken. Ge zult zien dat die lui niet precies gelukkig zijn geweest, op de zelfde manier als Delacroix van zichzelf zeide: je n’ai pas du tout 6te heureux dans le sens ou je l’entendais, le desirais autrefois. Welnu, en ’t möge spoedig körnen of niet, er komt voor U ook nog een moment van zeker weten , dat er een streep door de reke- ning van het materieele geluk is gehaald, fataal en onherroepelijk. Dat zou ik secuur durven beweren, maar met dit er bij dat ik meen op datzelfde moment er een zekere compensatie zal zijn van zieh een werkkracht te voelen. Hetgeen mij navreert, is de prächtige sereniteit van de groote denkers van tegenwoordig, zooals b.v. die laatste wandeling van de twee de Goncourts, die ge beschreven zult vinden. Zoo waren de laatste dagen van den ouden Tourguenew ook, hij was toen veel met Daudet. Gevoelig, subtiel, intelligent als vrouwen, ge- voelig voor hun eigen lijden ook, en steeds nog vol leven en zelf- bewustheid, geen onverschillig sto'icisme, geen verachting van ’t leven ; ik zeg nog eens : die kerels — ze sterven als de vrouwen sterven. Geen idee fixe van God of abstracties, altijd op den be- ganen grond van ’t leven zelf en alleen daar aan gehecht, nog eens als de vrouwen , die veel liefgehad hebben, genavreerd en, zooals Silvestre zegt van Delacroix: ainsi mourut presqu’en souriant. Intusschen we zijn daar niet aan toe, we zijn integendeel er aan toe om eerst te werken, eerst te leven, dat denkelijk met een streep door de rekening van geluk op de gewone manier. Maar wat er zij van de toekomst, ge kunt verzekerd zijn dat ik er zeer blij om zal zijn, indien ik een jaartje bij Cormon kon wer- ken, tenzij er voor teekenen beter gelegenheid is in de Ecole des Beaux-Arts of nog andere ateliers, waar ik hier van hoorde. De antieken zullen ons niet hinderen realist te zijn, allez, in- tegendeel. 627 Ik verlang ook geducht naar de Fransche schilderten natuurlijk. A propos, vindt gij dit niet aardig: Tout le mal est venu de la femme. — Raison Obscurcie, appetit de lucre, trahison, Coupes d’or oü les vins sont melanges de lie, Tout crime, tout mensonge heureux, toute folie Vient d’elle Adorez-la pourtant, puisque les dieux L’ont faite. . et, c’est encore ce qu’ils ont fait de mieux. Het werken heeft toch het geheim van een tweede jeugd aan iemand te kunnen geven. Zeg eens, Carlyle hebt ge daar ooit iets van gelezen? dat is des- noods niet noodig, als men het gezicht ziet van dien kerel, en weet zijn werk zoowat is als Michelet; Whistler en Legros hebben beiden zijn portret gemaakt. Dat is er ook een die veel durfde, en veel anders inzag dan de rest. Maar hoe meer ik er naga, altijd dezelfde historie, geldge- brek, siechte gezondheid, tegenwerking, alleen staan, enfin van ’t begin tot ’t eind moeite. Het stuk van Manz over Paul Baudry was zeer mooi, en eigen - aardig vooral vond ik dat: ,,il a travaille au renouvellement du sourire. ’ ’ Zou men van Delacroix kunnen zeggen: ,,il a travaille aux renou- vellement de la passion?” misschien wel. Enfin, schrijf eens spoedig in alle geval. Gegroet, t. a t. Vincent. 452 V/aarde Theo, Ik heb bepaald noodig U te zeggen dat het mij zeer zou gerust- stellen, indien ge goed wildet vinden, ik desnoods reeds veel vroe- ger dan in Juni of Juli naar Parijs kwam. Hoe meer ik er over denk, hoe meer mij zulks wenschelijk voorkomt. Reken dat als alles goed gaat en als ik al dien tijd door goed voedsel, etc., hadde, waar zeker nog al aan haperen zal blijven, reken dat ook in dat geval het een maand of 6 duren zal, eer ik geheel op orde ben. Maar dat het nog langer zou duren zeker, indien ik in Brabant van Maart tot Juli weer het had als het de laatste maanden is geweest, en het is te voorzien het niet anders zou zijn. Nu op het oogenblik is het juist door reactie van overspanning, 628 dat ik me verschrikkelijk slap voel, nog erger zelfs, toch is dat de natuurlijke loop der dingen en niets bijzonders. Maar waar de kwestie is sterker leven, welnu in Brabant put ik me weer uit met model nemen, dezelfde geschiedenis begint op- nieuw, en dat komt me niet voor iets goeds te kunnen zijn. Wij gaan van den weg af zoodoende. Geef mij dus s.v.p. permissie om desnoods vroeger te körnen; ja, ik zou zeggen desnoods direkt. Als ik in Parijs een mansarde neem, mijn schilderkist en teeken- gerei meebreng, dan kan ik wat het werk betreft in eens af doen dat wat ’t meest presseert, die studies van antiek, die mij zeker helpen zullen tegen dat ik bij Cormon zou gaan. Ik kan, ’t zij in de Louvre, ’t zij in de Ecole des Beaux-Arts gaan teekenen. Wij konden dan overigens, voor wij er toe overgaan ons anders te installeeren, zoo veel beter verzinnen en overleggen. Weet dat desnoods ik het goed vind om de maand Maart naar Nuenen te gaan, en te zien hoe het daar gesteld is, en hoe de menschen zijn, en of ik al dan niet model kan krijgen. Maar valt zulks niet mee, wat te voorzien is, dan zou ik na Maart direkt naar Parijs kunnen körnen en beginnen te teekenen in de Louvre b.v.. Ik heb er zeer over gedacht, over wat gij schreeft van een atelier nemen, maar mij dunkt dat het zoo goed zou zijn als wij het samen zöchten, en dat wij, voor wij samen gaan wonen defini- tief, het een tijd provisoir deden, en ik begon tegen April b.v. een mansarde te huren tot Juni. Ik ben dan zelf, tegen dat ik bij Cormon ga, wat gewoon aan Parijs weer. En ik zal zoo denk ik opgewekter blijven. Ik moet u ook zeggen dat, ofschoon ik er doorga, het mij dik- wijls onuitstaanbaar is het vitten van de lui op de akademie, want het heeft zieh beslist dat zij hatelijk gebleven zijn. Ik zoek echter systematisch alles te vermijden om te twisten, en ga mijn gang. En hetgeen ik zoek, verbeeld ik me op ’t spoor te raken, en mis- jsehien zou ik het nog eerder vinden, indien ik geheel op mijn eigen voor de antieken zat. Ik ben toch blij op de akademie gegaan te zijn, juist omdat ik er overvloedig te zien krijg de resultaten van het prendre par le contour. Want dat doen zij systematisch, en daar zoeken zij me chicane over, ,,Faites d’abord un contour, votre contour n’est pasjuste, je ne corrigerai pas ga, si vous modelez avant d’avoir serieusement * 629 arrete votre contour. ” Ge ziet, alles komt daarop neer. En nu moest ge zienü! hoe plat, hoe dood en hoe droogklooterig de resul- taten van dat systeem zijn: o ik zeg U, ik ben heel blij het eens goed van nabij te zien. David of nog erger, Pieneman in volle fleur. Ik heb zeker wel vijf en twintig maal willen zeggen: votre contour est un truc, etc., maar ik heb het niet de moeite waard geacht te twisten. Toch, ofschoon ik niets zeg, agaceer ik hen en zij mij. Hiermee hebben we minder echter te maken; de kwestie is door te gaan met degelijk achter een beter systeem van werken te körnen. Geduld dus en volhouden. Zij gaan zoo ver te zeggen: ,,la couleur et le modele c’est peu de chose, cela s’apprend tres vite, c’est le contour qui est l’essentiel et le plus difficile. ’ ’ Ge ziet, men kan nieuws leeren op de akademie, ik heb dat vroeger nooit geweten, dat kleur en modele vanzelf kwam. Ik heb gisteren juist een teekening klaar gekregen, die ik mee- gemaakt heb voor het concours van de avondklas. Het is het figuur de Germanicus, dat ge kent. Goed, ik weet zeker dat ik zeker de laatste zal zijn, omdat al de teekeningen der anderen eender zijn, de mijne er glad van afwijkt. Maar die teekening, die de beste zal geacht worden, heb ik zien maken; ik zat er vlak achter, en het is correct, het is al wat ge wilt, maar het is dood , en dat zijn al die teekeningen die ik zag. Genoeg hierover, alleen laat het ons zöo vervelen, dat wij er warm door worden voor iets nobelers. En dat wij voort maken om het te bereiken. Gijzelf hebt ook sterker leven noodig, en kon het gelukken dat wij ons vereenigden, zouden wij met zijn tweeen meer weten dan ieder voor zieh op zichzelf, en meer kunnen. Zeg mij, hebt gij op gelet op dat fijne woord van Paul Manz: ,,dans la vie les femmes sont peut-etre la difficulte supreme” ; het stond in ’t artikel over Baudry. Wij zullen daar het onze van ondervinden, nog behalve wat wij reeds mögen ondervonden hebben. Het trof mij in een hoofdstuk uit L’oeuvre van Zola in de Gil Blas, dat de Schilder, Manet natuurlijk, een scene had met een vrouw, die voor hem geposeerd had en toen er voor verkoeld was, o curieus goed beschreven. Wat men op de akademie hier kan leeren ten opzichte van dien is, dan maar geen vrouwen te maken. 630 Naakt vrouwenmodel gebruiken ze haast niet, althans in de klas geheel niet, bij groote uitzondering apart. Zelfs in de antiek klas io mannenfiguren tegen i vrouwenfiguur. Dat is wel makkelijk. Dat is te Parijs zeker wat beter, en mij komt het voor dat men juist zooveel leert van het steeds vergelijken van mannelijk en vrouwelijk, dat in alles en altijd zoo heel anders is. Het möge „difficulte supreme” zijn, maar wat was de kunst en wat was ’t leven zonder dat. Gegroet, schrijf weer eens spoedig hierover, met een handdruk, t. a t. Vincent. Dat ik de maand Maart althans ginder te Nuenen zou zijn, zou wezen ter wille van ’t verhuizen, en ik dien er nog te zijn voor mezelf terwille van mijn verandering van woonplaats. Doch desnoods wat mij aangaat, ik wäre bereid er gansch niet terug te körnen. 453 Waarde Theo, Ik schrijf U dezer dagen dikwijls, en dikwijls hetzelfde, maar zie er een bewijs in dat ik een ding vooral in ’t hoofd heb. De noodzakelijkheid om dien tijd figuurteekenen aan te klampen. Verder, het is egoist als ge wilt; ik wil mijn gezondheid gerestau- reerd hebben. Mijn impressie over den tijd dat ik hier ben geweest, verändert ook niet, betrekkelijk valt het mij zeer tegen wat ik hier heb gemaakt, maar mijn idees zijn er gewijzigd en verfrischt, en dat was het eigenlijk doel, dat ik met het naar hier gaan heb voorgehad. Waar echter wat mijn gezondheid betreft ik gemerkt heb, dat ik er te veel op vertrouwde en dat ofschoon de kern nog goed is, ik maar een ruine ben van wat ik had kunnen wezen, zoo zou het mij geenszins verwonderen, indien gijzelf ook even- zeer dat sterker leven dat mij werd voorgeschreven, zoo uit- drukkelijk mogelijk noodig hadt. Vergis ik me hierin niet, dan geloof ik zoo dat wij niet te spoedig samen kunnen zijn, en ik blijf bezwaar zien in een verblijf buiten. Want al is er de lucht opwekkend, ik zou er de afleiding en gezel- ligheid van de stad missen, waar wij indien wij samen waren, nog zooveel meer aan zouden kunnen hebben. En indien wij nu binnenkort veel meer samen waren, zou ik U in dingen teleur- 63 1 stellen, ja zeker, maar niet in alle, en niet in manier van kijken geloof ik. Ik wil aan ’t begin van ons spreken over een en ander U wel zeggen, dat ik wou wij over niet al te langen tijd beiden op de een of andere wijs eene vrouw voor vast hadden. Omdat zulks hoog tijd wordt, en omdat wij, indien wij daar heel lang mee wachten, er niet beter bij zouden varen. Toch, dat alles in bedaardheid. Maar het is zoowat het eerste vereischte van sterker leven. En ik noem het, omdat daarin wij een enorme moeielijkheid wellicht zullen te overwinnen hebben. En waar veel van afhangt. En ik breek bij dezen daar ’t ijs eens over, wij zullen er altijd op terugkomen moeten. En in den omgang met vrouwen leert men zoo veel voor de kunst juist. Jammer, dat, met ’t geen men gaandeweg leert, men niet gaandeweg jong blijft. Maar wäre dat zoo, zou het leven te mooi zijn. Hebt ge de bewuste inleiding van Cherie van de Goncourt gelezen? De massa werk die die lui afgedaan hebben, is iets kolossaals als men ’t nagaat. Het is zulk een lumineus idee, het gemeenschappelijk werken en denken. En ik vind dagelijks bewijzen voor de Stelling, dat een groote reden van veel miseres onder de artisten gelegen is in hun onder- linge verdeeldheid, in het niet samenwerken, in het niet goed zijn voor elkaar, maar valsch. En als wij nu verständiger werden in dat opzicht, twijfel ik geen oogenblik of binnen een jaar tijd waren we op een beteren weg en gelukkiger. Het werk wil mij niet erg vlotten, maar ik forceer het ook niet, omdat het me eigenlijk zooveel mogelijk is verboden. En ik mij wou reserveeren voor dien eersten tijd te Parijs, als die het eerst voor de hand mocht liggen zonder nog een tusschen- periode, tenzij dan van die eene maand. Want ik wou er graag frisch körnen. Het was vandaag Zondag, haast een lentedag, ik heb vanmorgen alleen een groote wandeling gemaakt overal door de stad, in ’t park, längs de boulevards. Het was zulk weer, dat buiten denkelijk men voor ’t eerst de leeuwrik zal hebben gehoord. En enfin er was iets van opstanding in de stemming. Toch wat is alles gedrukt van stemming in de zaken en in de menschen, ik geloof niet dat het overdrijven is als men de diverse greves etc. van overal donker inziet. Voor latere geslachten zijn 632 .ze zeker niet nutteloos, want dan zal ’t een gewonnen zaak zijn. Maar voor nu is het natuurlijk voor iedereen die zijn brood moet vinden in zijn werk, donker genoeg, te meer omdat we wel voor- zien kunnen, ’t van jaar tot jaar al erger en erger zal worden. De werkman tegen den burger is even gemotiveerd als voor hon- derd jaar de tiers etat tegen de twee andere. En ’t beste is te zwijgen, want de burgers hebben de fataliteit niet mee, en we zullen er meer van beleven, we zijn nog lange na niet aan ’t einde. Zoo, al is ’t lente, hoeveel duizenden en duizenden loopen er in desolatie. Ik zie net zoo goed als de beste Optimist, de leeuwrik die opstijgt in de lentelucht. Maar ik zie ook het jonge meisje van 20 jaar pas, dat gezond had kunnen zijn, en de tering onder de leden heeft, en misschien nog voor ze aan een ziekte sterft, in ’t water springt. Als men altijd in gezelschap is, comme il faut, en onder eeniger- mate gegoede burgers, merkt men dat misschien zoo niet, maar als men zoo als ik, een aantal jaren met de la vache enragee gedineerd heeft, dan is het niet weg te cijferen, dat de groote misere een daadzaak is, die gewicht in de schaal legt. Genezen möge men niet kunnen, of redden, maar men kan het toch meevoelen en er in deelen. Corot die toch sereniteit had als iemand ze had, die toch waarlijk de lente wel voelde, was hij niet al zijn leven eenvoudig als een werkman, en zoo gevoelig voor al de miseres van anderen, en wat mij trof in een levensbeschrijving van hem toen hij al zeer oud was, in }jo en '71 keek hij zeker ook nog in de heldere lucht, maar hij bezocht tevens de ambu- lances, waar de gekwetsten lagen te creveeren. Laten illusies weggaan, maar wat blijft het sublieme; als men aan alles zou twijfelen, men twijfelt niet aan lui zooals Corot en Millet en Delacroix. En ik vind dat in momenten als men niet meer geeft om de natuur, men nog wel geeft om de menschen. Kunt gij mij deze maand nog wat sturen, ’t zij veel, ’t zij weinig, maar al was het maar vijf francs, laat het dan niet, en kan het niet, dan kan het niet. Ik ben wel erg verlangend om uw beslissing te weten, of desnoods gij goed zoudt vinden ik tegen zoowat 1 April reeds naar Parijs kwam. In elk geval schrijf me daar spoedig over. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. 633 454 Waarde Theo, Natuurlijk is al mijn aandacht er op geconcentreerd om te winnen, dat wat ik winnen wil. Namelijk vrij baan om mijn carriere te maken. Namelijk er boven op körnen in plaats van te vergaan. Ik heb U reeds gezegd dat mijn gestel heel laag Staat, en dat ik krachtig zal moeten handelen om dat te redresseeren. Ik heb U reeds gezegd dat verder voor het eerste jaar er geen reden is om weer naar buiten te gaan werken, dat voor de heele toekomst het oneindig beter is ik antiek en naakt teeken in stad. Moet men al dan niet op zijn qui vive zijn tegen een algemeene daling en diverse krachs in de prijzen, en dientengevolge even- tueelen stilstand van de routine van handelen van de laatste jaren? Ik vraag U echter niet er een ijzeren opinie over te hebben. Ik heb er zelf ook zoo geen. Men kan niets voorspellen op zoo groot terrein met onfeilbaarheid. Dus liever dat daargelaten. Doch als men van nabij analyseert, ziet men dat de grootste en energiekste lui van de eeuw altijd tegen den draad in hebben gewerkt, en het bij hun steeds werken door persoonlijk initiatief was. En in schilderen en in litteratuur (ik weet van muziek niet af, doch ik houd het er voor dat daar ’t zelfde ’t geval is geweest). In het klein iets beginnen, volhouden quand meme, veel produceeren met een klein kapitaal, karakter hebben in plaats van geld, meer audace dan crediet ; ziedaar Millet en Sensier, ziedaar Balzac, Zola, de Goncourt, ziedaar Delacroix. Toch — nu dadelijk een atelier opzetten te Parijs wäre misschien niet zoo goed als het eerst te doen na nog een jaar Studie en van Uzelf en van mij. Laat mij een jaar teekenen bij Cormon, zie gij in dien tijd de zaken nog eens goed aan en de gelegenheden. En dan geloof ik, kunnen wij wagen. Aangezien het geld is in een tijd van geldcrisis als nu, wat de amunitie is voor een soldaat in een vijandelijk land — laat ons ons kruit niet verspillen. Verder — ik hoor verscheidene lui klagen, en schilders en gewone menschen: ,,ik heb een mooie kamer genomen, omdat er lui bij me zouden körnen en niemand komt bij me sedert, en ikzelf voel er me niet thuis. ’ ’ Ik geloof toch dat voor portretten het noodig is een zekere ge- 634 zelligheid in een atelier te brengen, anders krijgen de lui er het land, die körnen poseeren. Maar als men dat wil beginnen moet men nagaan waar men het huurt, waar men de meeste kans heeft bezoekers te krijgen en vrienden te maken en bekend te worden. Gegeven de wenschelijkheid van nog een jaar teekenen vooral, is de kwestie van een goed atelier voorloopiq erg bijzaak, en is dus alles goed. Ik geloof niet dat als wij het met bedaardheid en verstand op- vatten willen, dit jaar teekenen een ongeluk is. Integendeel, wij hebben den tijd om alles op ons gemak te berekenen en te verzin- nen eer we beginnen. Indien ik naar Parijs kwam en we keken het dus een jaar af, dat was ’t verständigst, in dat jaar leeren we elkaar meer van nabij kennen, wat veel veränderen kan, en dan kunnen we met te minder angst beginnen wat uit te breiden, omdat we intusschen de zwakke punten versterkt zullen hebben. Als we een jaar nog werken, als we onze gezondheid in orde bren- gen, zoowel gij als ik, kunnen we dan beter weerstaan dan nu. Maar wat moet ik nu doen? Ziehier, om naar Brabant terug te gaan is eigenlijk een omweg, en ik verlies er geld en tijd aan. Waarom kan ik niet direct van hier naar Parijs körnen, wanneer gij wilt, en tot ik ga, hier doorwerken? Ik zeg U, ik ben er zoo naar aan toe, dat als er eenig geld is, laat ik dan voor mijn gezondheid zorgen en de rest laten loopen, want thuis kunnen zij ’t net zoo goed met een arbeider doen, zelfs beter. Als ik me niet wat versterk, is het zeker, ziet ge dat ik ziek word. Ik zou er niets aan kunnen doen, en ik geef er trou- wens ook niet veel om, laat gebeuren wat gebeuren moet. Als ik naar Brabant ga, heb ik de onkosten van mijn reis, moet ik ook mijn kamer ginder betalen, die ik heb opgezegd, en een andere bergplaats voor mijn goed nemen, wat niet minder dan frs 50 huur en nog eens frs 50 vooruit voor een nieuwe berg- plaats en verhuizen zou zijn. Ik zou ook wel verplicht zijn, nog wat verf te betalen, ik zou er ook natuurlijk weer beginnen te schilderen. Nu dacht ik dat het door force majeure der omstandigheden, me vrij Staat me niet bij machte te verklären, momenteel aan die verplichtingen te voldoen. Mijn huur dus daar niet te betalen maar te zeggen, zet mijn meubels op je zolder, houd ze in pand, 635 ik zal je betalen als ik ze kom halen, dan hoef ik tevens geen nieuwe bergplaats te huren. Heb ik de zwakheid weer altijd maar te geven, ook als ik 't niet kan, goed, maar dan abimeer ik me zelf al te erg , en maak ik me ongeschikt voor mijn werk. Ik geloof, gij zult dit moeten billijken. Als gij nagaat hoe ik in den laatsten tijd er al vooruit over ge- klaagd had, dat het zoo niet kon, ge ziet het was toch niet voor niets. Had ik vroeger geweten, wat ik hier gemerkt heb van gelegen - heden in stad om op een atelier te körnen, ik had het al vroeger gedaan. Nu — waar ik vooruit moet en waar ik tevens ziek ben, ik kan niet anders dan u vragen, vind het liever goed ik hier blijf tot ik naar Parijs ga, en laat mij naar Parijs gaan, althans niet later dan de cursus hier eindigt, 31 Maart. Wij hebben dan toch nog de reiskosten onvermijdelijk van hier naar Parijs. Gij moet ook verhuizen, wat ook niet vanzelf gaat. Dus Brabant is een omweg, tijdverlies, enz. Het is er nu zoo mee, dat ik bij den dag moet leven, en wat achter is moet wachten. Ben ik beter en begin ik in Parijs te verkoopen, goed, dan kan ik dat van de huur en de verf afdoen. Nu niet, ik heb het niet en gij ook niet, daarmee uit. Ik heb overigens ginder zooveel onaangenaamheden gehad, dat ik er niemand hoef te ontzien. Het zou ook een zwakheid van U zijn, indien gij hieraan veranderdet. Ge sehr ij ft mij voortdurend dat gij geen geld hebt, goed dat is dus zoo. Geld maken} indien dat niet kan voor waar ’t eten geldt, heeft ook niet te kunnen waar ’t huur geldt of overbodige reis- kosten. En thuis, ik weet te goed dat Rijke de tuinman, of Hüsing er de naasten toe zijn, en niet ik, om goed in te pakken en te verzenden. Als ik er was zou ik het doen, er expres voor naar toe reizen, neen, als er minstens 6 paar handen minstens even goed als de mijne tot hun dispositie zijn. Apres tout kan het mij niet schelen, doch ik zeg U slechts wat recht is, en ik wijs U op het urgente van door te zetten met wat ons vooruit brengt. Het is voor mij ook niet prettig om ziek terug te körnen; ziet ge, daar kunt ge ook niets tegen zeggen. Laat mij 636 eerst me redresseeren, ik ben nu te zeer op heel laag water. Enfin, het r£sum6 van dit en ’t vorig schrijven is dit: Bedaard doorgaan met hetzii hier, maar nog veel beter Cormon; verder ik ben ziek, ofschoon ik nog aan den gang blijf. Als ik eenigszins kon, zou ik er niet op tegen hebben nog naar Brabant terug te gaan, zelfs als ik kon zou ik het graag doen, maar noch gij noch ik hebben de middelen en men kan me er beter missen dan gebruiken. Gegroet, schrijf mij spoedig echter eens. t. a t. Vincent. 455 Waarde Theo, Zeer verlangend ben ik om van U te hooren, want de tijd dat ik moet beslissen, is er. Wij hebben nog maar een dag of io voor dat de maand om is, en ik dien toch te weten hoe of wat. Maar overigens ik voor mij ben besloten, alleen het zou mij aan- genaam zijn, als gij het ook zoo kondt inzien als ik. Indien gij het goed vindt dat het plan doorgaat zoodra mogelijk naar Parijs te körnen, dus nadat ik een körten tijd in Brabant geweest ben, dan stuur ik U van hier uit nog die studies en teeke- ningen, die ik hier heb. Ik wilde daar echter mede voortmaken, want anders moet ik al- weer langer hier zijn. Ik zou ook zoo geducht graag die karwei aan mijn tanden klaar hebben. Wat moet ik doen? In alles heb ik nog een franc vijftig, en wat het eten betreft heb ik nog voor vijf francs te goed tot ’t einde der maand. Het is voor zooveel dingen wenschelijk dat wij spoedig dien maat- regel van veränderen nemen. Ge begrijpt dat er niet overschiet om van hier schilderbehoeften mede te nemen naar Brabant, ik zit ginder dus dubbel vast waar- schijnlijk, en met model en met verf. Er is dus geen keus, trouwens wat wäre er voor keus noodig? Want wat het meest presseert, moet het eerst worden afgedaan, en dat is dien tijd naakt en an- tiek teekenen. Ik schrijf U wat kortaf misschien, maar het mag niet op den lan- gen weg worden geschoven. Overigens eigenlijk spreekt het vanzelf dat er geen enkel bezwaar 637 kan zijn, om in Parijs voorloopig direkt een mansarde te vinden, den eersten den besten dag dat ik er kom, en dan ik kan in de Louvre of Ecole des Beaux-Arts terecht voor dat teekenen, en het zal zoodoende des te beter bij Cormon lukken. Dus laat ons niet talmen of in langdradigheden vervallen. Wij moeten een coup de collier geven, welnu we zullen dien geven. Willen we ooit iets goeds doen, reken er op dat hoe langer hoe meer het op beslistheid en op vrij snel handelen zal aankomen, en waar met alle moeite die men zieh geven mocht, toch niemand vooruit den uitslag zijner ondernemingen kan weten met zekerheid, kan wat durven en doortastend zijn geen kwaad. Als het dus eenigszins kon, wou ik nog deze maand de andere helft van die karwei aan mijn tanden laten doen, ik wou mijn studies inpakken en ze U toezenden, en den laatsten van deze maand vertrekken of zelfs een paar dagen eer. Maar niet weer in Maart blijven terwille van de huur. Zou daar mogelijkheid op zijn? Dan kan ik thuis helpen inpakken, indien het hun tot iets nuttig kan zijn. En kan ik er nog wat schil- deren of teekenen, des te beter. Maar hoe eer en hoe energieker wij af doen dien tijd teekenen te Parijs, hoe beter voor de heele toekomst, zelfs hetgeen ik er in in deze weinig weken hier aan gedaan heb, voel ik mij helpt. En deed ik het niet dan zou ik, al vond ik ’t op een andere manier in de natuur zelf, er altijd last van houden met lui, die op de aka- demie of ergens anders geweest waren, dat ik niet teekenen kon, volgens hen. Hoe het definitief hier op de akademie met mij zal afloopen, weet ik nog niet; ik schreef U dat laatst nietwaar, van dat zij een stand je met mij bepaald gezöcht hadden. Sibert de leeraar had, hoorde ik, gisteren ergens gezegd, dat ik een goed begrip had van teekenen, en dat hij wat te haastig was geweest. Daar hij niet druk in de klas komt, heb ik hem in eenige dagen niet gezien. Ik werk aan een vrouwentors op ’t moment. Gegroet, maar schrijf zoo spoedig ge kunt. Het blijft almee ’t zelfde met mijn gestel, maar toch geloof ik het aan ’t terecht körnen is. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Als ik het niet deed, naar Parijs gaan nl.., dan werd ik ook niet 638 beter, want ik moet er wat aan doen dat ik meer verdien. Ik abimeer me nu te veel, als er niets af hoefde kon men best leven van frs 150, maar er moet steeds te veel af. Maar het gaat toch vooruit met mijn gezondheid, en het zal terecht körnen. 456 Waarde Theo, (18 Februari.) Het is op het oogenblik dat mijn geld geheel op is — geheel — dat ik U nog eens schrijf. Als gij iets zenden kunt, al was het vijf francs, laat het niet, er zijn nog 10 dagen in de maand en hoe moet ik ze doorkomen? Want ik heb absoluut niets meer. Zelfs bij den bakker niets meer. Ik weet alleen, dat al die dingen mij beslist doen zien, dat ik niet anders kan, dan zoo als ik U heb geschreven. Namelijk het naar Parijs gaan niet uitstellen. Gij zult overigens aan het laatste werk, dat gij nog niet hebt ge- zien, wel merken dat als ik het schilderen wat rüsten laat, ik dit heel kalm doe, want het werken met de kwast zal mij zoo licht niet ontgaan. De teekeningen naar het antiek zal ik U 00k sturen, dat is mij ongewoon, en ik zal het nog anders krijgen. Zooais ik overigens vandaag een vrouwentors afmaakte, die van modele meer gedistingueerd is en minder brusque dan de eerste, waar de figuren onwillekeurig iets van boeren of hout- hakkers hebben. Als ik niet ziek geweest was, etc., zou ik overigens meer hebben kunnen doen hier. Hetgeen wij te doen hebben is heel bedaard vooruit gaan, maar aan dat teekenen is niets te doen en het heeft het meeste haast. En ik weet het zoo zeker, dat het mij helpen zal bij Cormon, als ik den tusschentijd aan niets anders besteed dan aan teekenen. Cormon zal met de anderen gemeen hebben, dat hij niet veel tijd heeft, hoe hij overigens 00k zijn möge. En wie om raad wil gaan bij die lui, moet het zijne van zooveel mogelijk reeds weten mee- brengen. En dat zoo goed als allen, die bij hem op ’t atelier zijn, heel wat antiek hebben doorgemaakt, en dat men zieh (hoe vrij, hoe libe- raal overigens ’t atelier 00k zij), daarop nog al baseert, dat is bepaald te voorzien. Laat ons dus het met verstand doen. Om 639 studies die men buiten maakt, geven zij wel iets, maar niet veel. En de lui die in Parijs geweest zijn, zeggen mij allen datzelfde. Ik zal bij Cormon de een of andere proef moeten schilderen van een naakt figuur naar de natuur denkelijk, en hoe meer ik van te voren de structuur in ’t hoofd heb, hoe beter en hoe meer hij mij dingen zal kunnen en willen zeggen. En verder wij kunnen dan eens zien, of wij het samen kunnen vinden; ik hoop dat wel, maar viel het ons eens niet mede, dan wisten wij daaromtrent iets meer degelijks, als wij eerst een paar maanden die voorloopige proef hadden gedaan. En wat ik zeg over direkt naar Parijs körnen is een bezuiniging voor U, want met heen en weer trekken, met betrekkelijk duur werk in Brabant beginnen, körnen wij er niet met het gewone, en te Parijs wel. En valt het mee met het geld des te beter, dan zijn we minder gegeneerd, en konden tegen den zomer vooruit ons wat voorzien van schildergerei, zoodat niet alles op eens komt. Neem het mij niet kwalijk, dat ik ook eens bereken het mogelijke en het onmogelijke. Ik herlees weer het boek van Bracquemond en ik vind het hoe langer hoe mooier. Ik begrijp wel dat gij het direct naar Parijs körnen niet met mij eens zijt, want anders hadt gij me wel reeds geantwoord. En toch is het beter het direkt gebeure, ik ben hier in de gelegenheid er lui, die terdeeg goed werken, over te raadplegen, en ik heb de volle overtuiging, dat het zoo ’t beste wäre. Overigens, ’t had al eer kunnen gebeuren. Til het overigens niet te zwaar, want we zullen niet mislukken. Maar wat ik U zeg is zoo — van dat ik dezen brief wegstuur totdat ik uw antwoord ontvang, dat dezen echter hoop ik kruist, ben ik zonder iets en is ’t weer vastendag. Enfin, we willen hopen dat over een poos we samen zijn, en het allerergste geleden. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik vertrouw de lui niet waar ik woon, als ge zooals laatst een brief met geld stuurt, is het secuurder maar aan te teekenefi om die reden. Ik las dezer dagen Dumas: Dame aux Camelias. Dat is zeer mooi; kent ge het? 640 457 Waarde Theo, Ik heb een brief verscheurd dien ik U eerst schreef, en daarom ontvangt ge mijn antwoord wat later. Ik begin met U te bedanken voor de frs 50. Die ik apprecieer, zooals trouwens al wat gij voor mij doet. Maar zooals ik begon te zeggen, uw brief stelt mij teleur waar gij mijn verzoek niet inwilligt, omdat ik toch zoozeer blijf meenen, dat de redenen welke ik U in vorig schrijven gaf, om liever reeds vroeger te körnen, recht van zijn hadden. Maar daar ik er niet over wil twisten apres tout, wilde ik U alleen verzoeken nog eens op- nieuw het te overwegen. Met het 00g op Cormon is ’t gedecideerd beter ik doorga met antiek teekenen, liever dan buiten werken, omdat hoe meer ik de structuur van ’t figuur in ’t hoofd heb, hoe beter ik zal kunnen volgen. Ik krijg te doen met lui, die jaren antiek geteekend hebben, als ik ’t maanden doe is niet te veel. Ik ben stouter misschien dan veel anderen, omdat ik steeds naar de natuur heb gewerkt om het er op te zetten en een ensemble aan te grijpen. Maar de anderen hebben licht meer kennis van ’t naakt, waar ik de gelegenheid niet zoo voor heb gehad. Werk ik dat bij hoe eer hoe liever, des te meer zal ik aan Cormon hebben. Verder mijn gezondheid, als ik buiten schilder eet ik niet, en overwin ik het niet. Want ik zak nog telkens terug, ik ben er nog lang niet bovenop met mijn gestel. En nu wat de kosten betreft, ik geloof zoo dat het zusje en broertje is. Dus denk er nog eens goed over, wij rnoeten handelen, want er is een coup de collier te geven. Terwijl ik hier was, al dien tijd, had ik een kameraad in een ouden Franschman, en ik heb zijn portret geschilderd dat Verlat goed vond, en dat ge zien zult. Voor dien was de winter nog harder dan voor mij, en de arme duivel is er heel wat erger aan toe dan ik, daar zijn leeftijd het zeer critiek maakt. Ik was vandaag met hem bij denzelfden dokter dien ik 00k heb gehad, en hij zal denkelijk naar ’t gasthuis rnoeten om een opera - tie te ondergaan, wat zieh morgen beslissen zal. Ik heb hem er eindelijk toe gekregen, maar hij zag er zoo tegen op, dat het lang geduurd heeft eer ik hem er toe kon overhalen zijn vonnis te gaan hooren. 641 Hij wist dat het iets nogal ergs zou zijn, en durfde zieh niet aan den gasthuisdokter te vertrouwen. Ik ben nieuwsgierig wat er beslist zal worden. Het is mogelijk, ik om zijnentwil eenige dagen langer in Maart hier blijf. Apres tout is er op de wereld niets zoo interessant als de menschen, en men is er nooit in uitgestudeerd. En daarom zijn lui als Tourguenew groote meesters, omdat zij iemand leeren kijken. De boeken van nu, sedert Balzac b.v. zijn anders dan al wat in andere eeuwen geschreven is, en mooier misschien. Ik ben juist naar Tourguenew erg verlangend, omdat ik een stuk van Daudet over hem heb gelezen, waar en hijzelf als karakter, en zijn werk geanalyseerd werden — fameus mooi. Want als mensch is hij een exempel, en op zijn ouden dag was hij nog altijd jong wat betreft doorwerken , wat betreft altijd on- voldaan zijn over zichzelf, en het al beter en beter zoeken te doen. Gegroet, maar denk nog eens goed er over, het zou mij veel ge- ruststellen indien gij de kwestie zien kondt zooals ik. En ik zou er zoo niet op aandringen, indien ik niet meende het noodig was met het oog juist op Juni, dat ik met antiek teekenen direkt doorging. 