title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Deze therme waren, trouwens, de geliefkoosde plaatsen van samenkomst voor de leegloopers, die hier, op rustbanken uitgestrekt, op de tonnen der muziek met welriekende zalven werden ingesmeerd. Zij waren het rendez-vous der wellustelingen, wiens geheele leven bestond uit slemppartijen en drinkgelagen, waarop de liederen van Anakreon weerklonken en jonge meisjes, zonder enige andere kleding dan enige bloemslingers, wuifjes dansen uitvoerden. Gedurende die gastmalen lagen de mannen op banken; alleen de vrouwen zaten op stoelen; en nadat de plengoffers aan de Goden waren gebracht, strooiden slaven bloemen op de vloer, terwijl de gasten hun hoofd sierden met bloemkronen, waarin klimopbalken en amethist-steenen als voorbehoudsmiddel moesten dienen tegen bedwelming door de wijn. Schenkt Pompeji ons in een klein bestek een beeld van de weelde van Rome, gevolg der ontelbare rijkdommen die naar deze wereldstad loeiden; ook Timgad getuigt, door de vondsten in een museum verzameld, van verfijnde behoeften, van liederlijke eerediensten en van Oostersch bijgeloof; ja zelfs van heksen, waarzegsters en bereidsters van minnedranken, benevens gifmengers. In een woord, het levert het bewijs van de diepe verdorvenheid der Romeinen, die dan ook dat eindemaal zoo machtige wereldrijk ten val bracht. Doch ook bewijzen de overblijfselen eener kleine Christenkerk en aan een groote Roomsche Basilica, waarvan de altaren nog zijn aan te wijzen, dat ook hier eens eenmaal "Nazareners" predikten tegen de eenvoud van de Goden en voor de eenheid van God; tegen de materialistische levensbeschouwing en voor de onsterfelijkheid der ziel; die de aardsche weelde en zinnelijke genugten wilden vervangen door versterving en ontbering, en spraken uit naam van hun Christus, uit liefde voor de zondige menschheid aan het kruis gestorven. Rome heerschte er zeven eeuwen, en met haar de Latijnse beschaving; de sporen daarvan zijn reeds op de reis naar deze bedolven stad der woestijn zichtbaar. Van Constantine — als een arendsnest gelegen op de rotsen die steil uit het diepe ravijn der Rümmel-rivier oprijzen — brengt een spoorrit van 4 uren de reizigers naar Batna, bekend door zijn nu eens ijskoud, dan weer snikheet klimaat. Een flinke bespanning deed ons den 38 km lange weg met soms steile hellingen en veelvuldige bochten vrij snel, in 3½ uur, doorloopen. Meestal aan de voet van het Aures-gebergte, volgende, waarvan de 2300 meter hoge toppen nog in dikke sneeuw waren gehuld, en waar herders („Chaouias") op de spits dan wel op de loodrechte wanden der rotsen wonen, hadden wij weldra Lambessa bereikt. In dit Romeinse kamp lag het 3e legioen Augustus meer dan 200 jaren in garnizoen. Deze troepen bouwden wegen, steden en waterwerken; vormden een kern, waaromheen de inlandsche hulp-troepen hun „smalas" aanlegden, en in de nabijheid waarvan inlandsche stammen zich kwamen vestigen. Slechts enkele Keizerlijke ambtenaren werden er heengezonden, daar de steden bestuurd werden door magistraten, door of uit de inwoners zelf gekozen, terwijl de inlandsche stammen en volken onder hun eigen hoofden werden gelaten. De prachtvolle bassins van Lambessa zijn een bezoek overwaard; arsenalen, het praetorium (verblijf van de gouverneur), kazernes, triomfbogen en tempels, die eens getuigen waren van de terugkeer der overwinnende troepen uit de binnenlanden van Afrika en de bergstreken van het „Maghreb". Tegenwoordig wordt er een militaire Strafkolonie gevonden, waarover vaak klachten van mensenontereende wreedheden, tegenover die „biribis" gepleegd, zijn vernomen. Vrij lang na het verlaten van deze militaire stad, blijft de triomfboog van Septimius Severus zichtbaar; daarna trekken talrijke kuddes in deze droogte vlakte, slechts een enkele maal door de tenten (Gourbis) van een Nomaden-kamp verbroken, onwillekeurig het oog. Vrouwen, die lasten dragen of kinderen op de rug; karren met balken beladen en met 4 achter elkaar loopende paarden of muilezels bespannen; enkele kameelen, waarvan men soms geraamten langs den weg zag liggen, komt men voorbij, tot eindelijk in de verte Timgad zichtbaar wordt. Nog in de vlakte van Numidie, op een der laatste uitloopers van het massieve Aures-gebergte — waarin smalle bergruggen even zoo vele rimpels vormen, gescheiden door brede en diepe ravijnen, — ligt vrij hoog tegen de helling, aan den voet waarvan een moerassige streek zichtbaar is, Timgad, vroeger de weeldestad der woestijn. Door deze ligging kregen de met brede steenen geplaveide straten een sterke helling, waardoor echter een goede riolementering en afwatering mogelijk was. In tegenstelling met Pompeji, waarin blijkbaar meer van draagstoelen werd gebruik gemaakt, toonen de ingesneden sporen het veelvuldig gebruik van rijtuigen aan, ofschoon beide oppervlakten gering is te noemen. Pompeji heeft een ovalen vorm, lang 1200 en breed 720 m., door stadsmuren en torens omgeven, die een omtrek van hoogstens 3 km. afsluiten, waar binnen ongeveer 17 à 20.000 inwoners hadden gewoond, Timgad is als een modern-Amerikaanse stad in een regelmatigen vierhoek gebouwd, met zijden van 324 en 357 m., en alle straten snijden elkaar in een rechte hoek, een groot aantal kwadraten vormende. De hoofdstraat, de "Decumanus Maximus", loopt vrij zuiver van West naar Oost, uitgaand van den Triomfboog van Trajanus, met zijn drie arcaden reeds op grote afstand zichtbaar. Juist in het midden wordt deze hoofdader van het verkeer gesneden door den "Cardo Nord", die van den tegenwoordigen ingang rechtstreeks leidt naar het Forum en het Theater, waarachter het "huis van den Hermaphrodiet" is gelegen; de geheele omtrek van de stad bedraagt dus minder dan 1 1/2 km., waarbuiten echter het Kapitool, enkele thermen, een paar tempels en de Markt waren gelegen. Zowel de Markt, omringd door nissen — de Weine winkelei vormende, waarvan de toonbank een brede zerk was, waar de winkelier onderdoor moest kruipen om er binnen te komen — als het Forum met zijn redenaars-tribune, kunnen alleen langs trappen worden bereikt. De bovengalerij van het goed bewaarde theater eist een heelen klim langs hooge trappen, welke wandeling door ons werd gedaan om van het heerlijke uitzicht te genieten. Tegen de helling van een heuvel gebouwd, boden drie boven elkaar gelegen rangen zitplaatsen aan 3500 toeschouwers, wat op vrij groot bezoek wijst. Geheel verschillend was de indruk, die ik van mijn meester kreeg bij het bezoek aan de drie steden Pompeji, Saint-Pierre (op Martinique) en Timgad, die alle drie in den loop der tijden werden bedolven. Bij het doorkruisen van Pompeji, voelt men zich als in een kunstmuseum, en een rit over de lavabeddingen der laatste uitbarstingen van de Vesuvius in 1909 was noodig, om ons te doen gevoelen, welke vernielende natuurkrachten hier voor 1800 eeuwen reeds aan het werk waren; doch het lot der bewoners laat ons koud. Over de aschlagen van de Mont-Pelee, die (op een na!) alle 25.000 inwoners van het vriendelijk gelegen Saint-Pierre door een "nuage livide" in een oogwenk had doen stikken en toen onder de asch begraven, wordt men meer getroffen door het vreeselijke van deze ramp uit een nog zo jong verleden, en een traan valt in ons oog. Ronddolende door de straten van Timgad, wordt men onwillekeurig stil, verbluft door het stoute werk van Rome, dat hier uit de zandvlakte der woestijn een stad van marmer en arduin deed oprijzen. En gezeten op een der hoogste zitplaatsen van het theater, in een der heuvels uitgehold, waar men op het proscenium nog den nagalm van de stemmen der tooneelspelers meent te horen, droomt men — met de ruinenstad aan Marcus Aurelius gewijd, aan zijn voeten, den onmetelijken horizon der woestijn voor ogen en den wolkenlooze hemel van Afrika boven het hoofd — van Rome's grootheid en verhal. Het sterkste was deze indruk toen wij, heengaande, de stad ver achter ons hadden, maar haar nog duidelijk zien konden in den gloed der ondergaande zon, die op deze machtige bouwwerk uit een ver verleden wierp "haar laatste, haar stervende stralen" ... DOODE STEDEN. CARTHAGO. Mijn bezoek op 13 Februari 1910 aan Carthago, waarvan de geschiedenis mij nog versch in het geheugen lag, was aanvankelijk een droeve teleurstelling. Als een der grootste aanlokkelijkheden van mijn reis door Noord-Afrika, had mij het denkbeeld toegeleken, de piek te betreden waar Dido reeds 814 jaren voor Christus een stad stichtte, waar Hannibal en Salamis woonden, en waar de bloedige strijd om de overheersing tussen Rome en de Punici werd uitgevochten. Een elektrische tram bracht ons van Tunis naar deze historische piek, langs een dijk door het meer van Tunis (El-Bahira) gelegen, noordelijk van de vaargeul, die deze belangrijke plaats met La Goulette (fleschhals) en de Middellandsche Zee verbindt. Links van ons lag in deze lagoon een eiland met een oud fort; rechts zagen wij groepen flamingo's met roze vleugels, die op hun hoge poten rustig stonden te slapen. In de verte was de grillig gevormde top van de Bou-Kournine (de Dubbele Gehoornde) zichtbaar, waarheen Salamis, volgens den beroemden roman van Flaubert, zo vaak de oogen richtte, droomend van de geheimen van de eeredienst van Tanit. Weldra naderden wij een reeks groene heuvels, waarop enkele moderne villa's, hotels en restaurants, doch waar het oog alleen getrokken werd door de, op de hoogste top feit in de zon schitterende, witte Byzantijnse Kathedraal van Saint Louis, in 1890 voltooid. Die heuvel was de Byrsa, en daar lag eens het trotsche Carthago. Door Tyrians gesticht, verrezen op deze thans zo eenzame piek de tempels en paleizen der dichtbevolkte hoofdstad van de Punische koloniën, na tien eeuwen van bestaan door Scipio vernield. Onder Julius Caesar ontstond hier een nieuwe wereldstad, na Rome de grootste; een stad van handel, weelde, Studie en genot, de hoofdplaats van het uitgebreide Ifrikia. Doch, ook deze geraakte in verval en werd in 439 op gewelddadige wijze veroverd door de Vandalen, die er onder Genserik een koninkrijk stichtten; Belisarius nam ze (533) op zijn beurt in bezit voor de Byzantijnse keizers, die er 160 jaren lang heersten. Eindelijk viel zij in handen van de volgelingen van Mohammed, die met hun bekende vernielzucht alles wegvaagden van den bodem. Zoowel het Carthago der Puniciërs, als het Carthago der Romeinen zijn dus verwoest; zelfs de puinhopen en fundamenten daarvan werden niet gespaard; de gehele bodem der heuvelen werd omgewoeld, als om de laatste sporen er van te doen verdwijnen. Geen enkel steengroeve werd ooit zo rusteloos en hardnekkig doorjaagd en beroofd, als deze piek op Afrika's bodem. De Arabieren haalden het materiaal vandaan voor den bouw van vrijwel alle grote steden van Tunesie; als mollen wroetten zij er in alle hoeken en gaten; hadden zelfs gilden van "chercheurs de pierres" (steenzoekers) opgericht. De Italianen volgden, en bouwden van de geroofde zerken den toren van Islam. Slechts enkele onderaardsche regenputten zijn bewaard gebleven, verder talrijke grafkelders. Les ruines memes ont péri. En men gevoelt eerbied voor het hardnekkende werken van den R.P. Delattre, die zijn hele leven wijdde aan de poging, om uit deze brokstukken nog de geschiedenis van aan vervlogen eeuwen op te bouwen. Nergens ter wereld werden archeologische onderzoekingen zo stelselmatig ondernomen, en met zoo veel volharding doorgevoerd, als op de plaatsen die wij toen doorliepen. Doch, ook nergens behaalde de wetenschap zulk een buit, deed zulk een belangrijke ontdekkingen; elk brokje werd verzameld, en verkreeg zijn plaats in die denkbeeldige herbouw van Carthago, die ons 5000 eeuwen geschiedenis voor ogen tovert. Een korte schets daarvan te geven is ondoenlijk; een beschrijving van de plaatsen door ons bezocht, waar soms op een piek Punische, Romeinse, Hebreeuwse, en Christelijke overblijfselen dooreen werden aangetroffen, zou op de lezer slechts verwarrend werken. Het beste wellicht, in korte trekken te deelen wat nog zichtbaar is en gekend geworden van de drie historische tijdperken, die Carthago, voor de komst der Arabieren (einde 7e eeuw) doorleefde; dat der Puniers, der Romeinen en der Christenen. Het Carthago van Dido lag op een schiereiland, niet ver van de monding der Medjerda, de grootste, vrijwel enige werkelijke rivier van Tunesie. Het hoogste punt daarvan is de Byrsa-heuvel, 60 m. boven ze gelegen, zuidelijk en oostelijk waarvan de stad werd gebouwd, die eens 700.000 inwoners telde. Haar naam, "Cart-hadchat", werd door de Romeinen erg geradbraakt; zij betekent (in het Tyrisch) de Nieuwe Stad. Op den top van die heuvel lagen de Citadel en de tempel, aan de god Echmoun gewijd. Drie rijen muren, waarvan de buitenste van torens en grachten voorzien, versterkten deze grote stad aan de landzijde, dus oostelijk; terwijl aan de zuidzijde een dubbele haven, door een grooten leidam tegen de Noord-Oostewinden beschermd, een veilige schuilplaats opleverde aan de talrijke handels-, tevens oorlogsschepen. Van alle die pracht en weeldens zijn tiens nog alleen eenige graven en doodkisten overgebleven. Doch, deze sarcophagen, op de deksels waarvan de beelden der doden waren geschilderd, openden een rijke bron voor historische ontdekkingen. Nu eens ziet men (in het Museum Lavigerie) een jonge vrouw met fijn gezaait en wijd-open oogen, het Punische kleed om den schouder, en in de rechterhand een duif. Er zijn mannen met lange baarden, priesters, de een hand statig opgeheven ten gebed, de andere een offerbus omknellende. Maskers zijn er gevonden van gebakken aarde, welke afschuwelijke tronies de lijken tegen de boze geesten moesten beschermen. Talrijke potten van aardewerk in de vorm van dieren, vazen uit velerlei landen, spiegels, amuletten en steenen kogels zijn er gevonden; voorts allerlei soorten van ex-voto's aan de Godin Tanit of de God Baäl-Hammon gewijd; alle stammend uit de Vile tot VIe eeuw voor onze jaartelling. De voornaamste dodenstad was op het Odeon-plateau gelegen, en de diepe putten, die toegang gaven tot de graven — grotten in den tufsteen uitgehouwen — hebben deze waardevolle oudheden voor de schendende hand van den mensch gespaard. Bij enkele geraamten van vrouwen ziet men nog gouden ringen aan de vingers; naast haar liggen oorbellen en kleine parfumdoosjes; het blijkt ook, dat de lijken in hars werden bewaard. Bij de kunstvoorwerpen, vooral de gouden, soms met edelgesteenten bezette kleinoden, is duidelijk de invloed der Egyptenaren merkbaar, bij de latere die der Hellenen (waarmede de Carthagers veelvuldig in aanraking kwamen). Dit alles moest uit graven worden verzameld; het enige monument wat nog boven den bodem uitsteekt, is een Mausoleum (uit de IVe eeuw V. Chr.), voor het lijk van een Punisch prins gebouwd. Het weinige wat van het oude Carthago overbleef, kan dus met het volste recht de stad der doden worden genoemd. Ook van het Romeinse Carthago is niet veel meer te zien. Van een reuzen-amphitheater, bijna even groot als het Colosseum van Rome, is ternauwenschet de vorm nog zichtbaar; alleen werden onderaardse gewelven opengelegd, in een waarvan een kapel ter herinnering der aldaar gevallen Christen-martelaren is opgericht. Het gedeeltelijk ontgraven Odeon, eenmaal met talrijke standbeelden versierd, verkeert in allertreurigsten toestand; het opengelegde theater in de nabijheid heeft men ietwat gerestaureerd, om er (in 1906) door Parijse artiesten de opera Salammbo te laten opvoeren. Van enkele Romeinse woningen heeft men nog fundamenten en prachtige mozaïkvloeren aan het licht kunnen brengen; standbeelden (van Apollo, Venus, Amor en Diana) heeft men, zij het erg beschadigd, weer teruggevonden, daar zij voor de Arabieren als bouwmateriaal van weinig nut waren. In het museum hier, en in het Musee Aloui bij het Bardo-paleis, vindt men vele antieke lampen, Romeinse munten, glaswerk, gegraveerde stenen en loodpijpen, waarop toverspreuken die den dood moesten bezorgen, of wel van de geliefde de liefde moesten ontwaken. Met welke plicht de R.P. Delattre zijn werk verried, blijkt wel uit het completeren van een beeld, den "Overvloed" (l'Abondance) voorstellend, dat uit niet minder dan 250 brokstukjes moest worden ineengevoegd! Geen scherfje gaat nu meer verloren; alles wordt — zoolang het nog geen bestemming heeft gevonden — in de pleisterlaag van een muur zorgvuldig ingemetseld. Wat Rome achterliet waren de onderaardse vergaarbakken, citernes, waarvan waarschijnlijk de Arabieren vroeger voordeel trokken en zeker thans nog trekken. Een aquaeduct, niet minder dan 90 km lang, onder keizer Hadrianus (354) gebouwd, voerde het water uit de rijke bronnen der Djebel Zaghouan hierheen om deze reservoirs te vullen, waarvan enkele nu als woningen en stallen worden gebruikt. Die bij Bordjell Djedid gelegen, telen niet minder dan 17 vakken, bevattende 30.000 kub.m. zuiver drinkwater, om daarmee la Goulette te voorzien. Op het gebied van waterverschaffing in deze regenarme gewesten, heeft Rome over geheel Noord-Afrika zieh erezuilen gesticht, grootscher dan al zijn tempels, schouwburgen en triomfpoorten. Reeds in de eerste tijden van onze jaartelling deed het Christendom in Carthago zijn intrede, en baande zij van daaruit een weg naar het hart van Afrika. De kerkvader Tertullianus werd in deze stad (160) geboren en schreef er zijn beroemde woorden: "Wij zijn van gisteren en hebben vervuld uw paleizen, uw tempels en uw woonplaatsen!" De H. Perpetua en haar lotgenoten werden er door de wilde dieren aan het Amphitheater verslonden; St. Cyprianus stierf er aan de marteldood (258). Doch van de groote Basilica, de Byzantijnse kerken, de kapellen, Oratoria, heeft men met moeite de fundamenten en enkele vloeren teruggevonden; van het groote kerkhof (necropolis) is iets meer zichtbaar geworden. Wat in deze tegenwoordige Residentie van den Primaat van Afrika aan Christelijke monumenten zichtbaar is, werd in de laatste jaren gebouwd: zijn Paleis, een Seminarium, het klooster der Peres Blancs (waartoe de R.P. Delattre behoort) en vooral de Kathedraal aan den H. Lodewijk gewijd. Na een weinig eervolijke oorlog met den Sultan El-Mustanser, een afstammeling van den Profeet, vond deze Fransche vorst en kruisvaarder hier in 1270 den dood, en stierf er als boeteling op een bed van asch. Tegenwoordig wordt zijn eigen asch gedekt door de prachtvolle Kathedraal, die haar torens fier verheft, op dezelfde piek waar eens de tempels stonden, aan de goden der Puniers gewijd. Daar binnen rust de Kardinaal Lavigerie, onder een prachtvolle tombe, voorstellende een slaaf die zijn ketenen ziet verbreken; een kind dat van den hongerdood wordt gered; en een negervrouw die den vrede leert kennen na een tijdperk vol gruwelen. Twee monniken met een doek voor het gelaat, knielden voor het treffende beeld van deze edele man, hier in 1892 begraven. Door het zien van al deze plekken, in de herinnering levend, met het verleden, verdwenen het gevoel van teleurstelling, wrevel bijna, dat mij bij de aankomst bezielde. Zoo kwam er leven in deze nu eenzame oorden; bevolkten de heuvelen en dalen zich voor mijn geestesoog met Carthagers, en zag ik ze hun lotgevallen nogmaals doorleven. Hier was dus de plaats, waar de stoute Semietische zeevaarders een wereldstad stichtten, en hun hegemonie uitbreidden over de Afrikaanse kust van de Wereldzee, over Spanje en over Sicilië, dat zij aan de Grieken trachtten te ontwringen. Snel groeide deze kolonie aan tot een emporium van handel en scheepvaart, en sloot zij verbonden met de Libysche vorsten om het binnenland in bedwang te houden. Tegen haar machtige vloot, bemand met een leger van huurlingen van minder gehalte, doch die wisten te vechten, bleek niemand bestand, en de hele Middellandse Zee was eerlang een Carthaagsch meer geworden. Haar schepen overschreden de Zuilen van Hercules, haalden tin uit Groot-Britannië, drongen door tot Gabon bij den Evenaar, terwijl haar karavanen Soedan bereikten en zwarte vorsten haar vasallen werden. Aan koloniseeren werd niet gedacht; door handel rijkdommen te verzamelen, was voor Carthago de enige drijfveer; in veel opzichten toonde zij dus een treffende overeenkomst met onze Oost-Indische Compagnie. Carthago was niets dan een handelsstad, bevolkt met kooplieden die geduchte zeelieden en dappere krijgers in hun dienst hadden, en voor geen enkel middel terugdeinsden om hun winstzucht te vieren. Welke leerde zij landbouw aan de Berbers, bestreden den fetishdienst der Negers, en hadden zij bekwame scheeps- en waterbouwkundigen; doch veel kennis en beschaving werd van elders ingevoerd, niet het minst door Joden. De Regeering was in handen van een geld-aristocratie; de rijke kooplieden hadden het meeste in handen en waakten tegen elke verzwakking van hun overmacht, en tevergeefs trachtten de arme kassen aan deze familie-regering een deel van hun voorrechten te onttrekken. Zeiis de huurlingen, die — in de 3e eeuw v. Chr. verenigd met de Afrikaanse stammen in opstand kwamen, konden daar niet in slagen en werden op bloedige wijze onderdrukt. Carthago verpachtte de aan haar onderworpen volken meedoogenloos met zware belastingen, dwang-cultures, verplichte leveranties, en invreemde wapens; door slavenhandel en allerlei knevelarijen. Het minste verzet werd in bloed gesmoord; klachten werden met kerkerstraf, met onthoofding, ja met kruisiging gestraft. De Gouverneurs die de Inlanders het best wisten uit te persen, stonden het hoogst aangeschreven; kaapvaart, zeeroof en woekerhandel waren daarbij de geliefkoosde middelen. Toen dan ook de dagen des onheils over Carthago kwamen, vond zij nergens steun noch mededoening. En die dagen konden niet uitblijven: Carthago trachtte Rome den voet te lichten en — Rome verpletste haar. De godsdienst der Puniers was bloedig en wreed: aan Tanit, de godin der maan, wier priesters eunuchen waren, en aan den god Moloch werden mensen-, vooral kinder-offers gebracht, terwijl in heilige wouden prostitutiefeesten plaats grepen, niet het minst gedurende den strijd op leven en dood met Rome, toen Salammbo het aanraken van den sluier van Tanit met den dood bekocht. Een strijd van 13 jaren werd gevoerd om de heerschappij der toenmalige wereld. Nu eens wist Carthago schitterende overwinningen te behalen, en scheen Rome zijn val nabij; dan leed het weer zware nederlagen. Een reuzenstrijd was het, vol grootsche episoden, doch waarin het leger van huurlingen het onderspit moest delven tegen dat der Romeinen, welks soldaten tevens burgers waren van het land. Drie hardnekkige oorlogen, de zogenaamde "Punische", waren noodig, alvorens het pleit was besiegt. Rome rustte niet voor zijn ertsvijand was verdelgd, en de zetel van zijn concurrentie om de wereldmacht met den grond was gelijk gemaakt. Nog eenmaal was Carthago groot, — in haar ondergang! Twaalf maanden duurde het beleg; de stad was van elk verkeer te land en te water afgesneden; er heerste gebrek aan alles, hongersneed waren uitgebarst, ziekten maiden de inwoners weg, als gras dat valt onder de zeisen. Toen de muren veroverd waren, werd elke woning een fortres, en nadat eindelijk 50.000 mannen zich moesten overgeven en Hasdrubal zich aan Scipio onderwierp, richtten de laatste verdedigers, — waaronder Hasdrubal's vrouw en haar kinderen, — op den hekel van Byrsa een brandstapel op, en stortten allen zich in de vlammen. Wreed was Roms wraak! Wie door het vuur of zwaard was gespaard, werd als slaaf verkocht of moest versmachting in de kerker. Een brand van 17 dagen vernielde de stad, want Roms Senaat had bevolen, dat alles moest worden verwoest, „zodat huis noch graankelder meer konden ontstaan" — en „alleen Romeinse slaven er nog de kuddes hunner meesters konden doen grazen". En Scipio, de geharde krijger, stortte tranen bij het aanschouwen van zulk een tragisch ondergang, en haalde de verzen aan, waarmee Homerus de ondergang van Troje bezingt. Het was onder alle onze omzwervingen door deze terreinen, waar zigeen een deel der steeds zoo bloedige wereld-historie afspeelde, avond geworden. Aan de westzijde van den Byrsa-heuvel staande, zagen wij een prachtvol panorama zich ontrollen voor ons oog: de rotsen van Ras Hadder of kaap Bon, van waaruit men in vroeger eeuwen de terugkeerende vloten kon bespioneren, waren rose getint; de hoorns van den Bou-Kournine door een blauwen nevel bedekt; Sidi ben Arous, het Witte dorp bij den vuurtoren, was vaal geworden; de lichten van Tunis wierpen een zwak schijnsel over het uitspansel; de groene heuvelen werden geleidelijk in het duister gehuld. Alles was stil om ons heen; een stilte, alleen verbroken door het krassende geluid van de elektrische tram, die brutaal haar slingerende baan volgde over deze terreinen, waar het eenmaal zo machtige, thans zo doodgegaan Carthago lag. „Sic transit gloria mundi!" DOODE STEDEN. MANSOURA. JOURS DE REVE. DAMOUR. DE LUTTE! LE PASSE DE ROULE. JE VOIS OU LE LANCEUX COMENCE. Antar, door Shekhri-Ganem. SON TRÔNE EST ABATTU; DES MOUCHES ONT RAISON DE SA TOUTE-PUISSENCE. Jean Lahor, Le Nant de Mahmoud. Aan den voet der roode rotsen van het Tlemcengebergte, dat steil uit de hoogvlakte in West-Algerie oprijst, en zuidelijk waarvan de immenselijke grasvelden der alfa-zone worden aangetroffen, was eens Mansoura gelegen, ook wel Nieuw Tlemcen genaamd. Men staat op deze piek, niet ver van de grenzen van Marokko gelegen (het door de Franschen reeds ten deele in bezit genomen Oudjda-gebied), op historischen bodem. Haar oorsprong dankende aan een Romeinsch kamp, lag hier gedurende eeuwen de hoofdplaats der Emirs van het Berbersche ras (Zenata); Vasallen der Spaansche Omaiden, slechts op korten afstand van de plaats waar Hou Yacoub Yousof, Sultan der Meriniden in de XIIe eeuw, Mansoura stichtte. Donderdag, 17 Maart 1910, begaf ik mij per muilezel daarheen. Het oude Tlemcen, met zijn fraaië Arabische monumenten, en dat eens 125.000 inwoners telde, door de poort van Fez verlatende, langs den weg die naar Lalla-Marnia leidt. Langs Marabout-graven en kerkhoven, waar zwaar gesluikte vrouwen knielen, huilen en babbelen, geeft de ruimte van de alleenstaande hoge Bab-el-Khemis (de poort van het leger) toegang tot de overblijfselen van dit voormalige legerkamp, voor eeuwen in een weelderige stad herschapen. Links op den top van kale rotsen schittert in de brandende zon het Witte graf van Lalla-Setti, dochter van een groot Moslemsch heilige, den patroon van Bagdad. "Lalla Setti", zoo klinkt een lied dat de vrouwen nog zingen, "Lalla Setti, die van uit de hoogte neerziet op ons land, is de Mediatrice bij Allah voor de mannen; zij is de Koningin der vrouwen, en haar woning is omringd door een ring van steenen." Nauwelijks die poort doorschreden, is de loop van de omwalling van Mansoura, die meer dan 100 hectaren omsloot, nog duidelijk zichtbaar. Toen bovengenoemde Sultan van Fez voor de vijfde maal (Mei 1299) zijn legertent spannede voor het machtige Tlemcen, waar hij steeds het hoofd had gestooten, wilde hij duidelijk zijn vasten wil tonen, het beleg niet meer op te breken voor de trotsche stad zou gevallen zijn. Paleizen, baden, caravanseraïen werden gebouwd, evenals een grote Moskee, waarvan de imposante ruïnen nog hoog oprijzen. "Deze stad", schrijft Ibn-Khaldoun, de beroemde Arabische geschiedschrijver, "bewonderenswaardig door haar omvang, haar talrijke bevolking, haar levendige handel en de kracht harer versterkingen", werd door haar stichter El-Mahalla-el-Mansoura, d.i. het zegevierende kamp, gedoopt. Herstel in 1302 was haar bouw voltooid. De wallen, uit geperste klei vervaardigd, waren 12 m. hoog, hadden een dikte van 1,50 m. en werden door 80 torens geflankeerd, waarvan vele nog zichtbaar zijn. Een soortgelijk kamp op leven en dood als tusschen Rome en Carthago, werd hier tusschen Tlemcen en Mansoura gevoerd, doch ditmaal was het de oudste macht die zegevierde. Volgens de legende was de oorsprong van Tlemcen te zoeken in lang vervlogen tijden. Mozes kwam er als profeet; Salomo zou er hebben gewoond; voor Egyptische toovenaars was het een geliefkoosd verblijf. Doch meer geloof verdient de traditie, volgens welke Tlemcen door de Berbers werd gesticht, te meer daar in de nabije tijd nog enkele sporen van Berbersche muren worden aangetroffen. Herstel na de Vllegeeuw vervaat de Historie het gebied der Hypotheses, vooral onder de Heerschappij der Aimoraviden (Saharische Nomaden) in de Xle eeuw, toen Tlemcen reeds een centrum vormde van godsvrucht en godsdienstige Studies. Nieuwe Heerschappijen daalden neer uit de bergen van Marokko en een derzer Vorsten, — die tevens Propaganda maakten voor de leer van den Profeet, — Abd-eI-Moumen, herschiep als een andere Karel de Grote geheel Noord-Afrika in een groot Keizerrijk, waarin orde, recht en welvaart Heersten, en wetenschap werd onderwezen aan universiteiten (1130 — 1163). Doch "als uitgehongerde wolven" vielen later Arabische stammen in het land, en vernielden alles wat zij op hun weg bevonden. Op de puinhoop van dit Rijk der Almohaden ontstonden drie Koninkrijken, vrijwel overeenkomend met het tegenwoordige Marokko, Algerie en Tunesie, en tusschen de twee eerste werd om de overmacht rondom Mansoura gevochten. Hardnekkig werd er gekampt. Viermaal werd de Sultan der Meriniden van Fez teruggeslagen, en het vijfde beleg, waarbij Mansoura werd gebouwd, duurde niet minder dan 8 jaar en 4 dagen. Tlemcen was door gebrek aan water en door hongersnood in 1307 tot het uiterste gedreven; zijn val scheen onafwendbaar. Reeds had de Vorst der Zeianieten bevel gegeven om alle vrouwen te doden, ten einde haar schande en on eer te redden, toen (11 Mei) de Sultan door een van zijn eunuchen werd vermoord en zijn kleinzoon door het leger in zijn plaats werd gekozen. Deze ijlden naar Fez, om zich in de hoofdstad te doen kronen, sloot vrede met Tlemcen en brak het beleg op, nadat 120.000 mensen er de dood hadden gevonden (Ibn-Khaldoun, Berberes 111, p. 379). Na het vertrek van den vijand werd Mansoura, dat de Tlemciers aan zooveel lijden, bloed en tranen herinnerde, ten dele ontmanteld en vernield. Toen dertig jaren later de Meriniden voor de zesde maal terugkwamen, werd het echter gerestaureerd en Tlemcen stormenderhand na een beleg van 2 jaren (1337) veroverd, na een dappere verdediging, waarbij de Vorst en al zijn zonen vielen met het zwaard in de hand. De nieuwe heerschers bleven echter in Mansoura wonen, in het weelderige "Palais de la Victoire", waarvan de sporen nog duidelijk te vinden zijn, doch waarvan het terrein thans door armoedige hutten is bedekt. Volgens Ibn-Khaldoun betekent "berbera" een mengelmoes van verwarde geluiden; zoo zegt men van den leeuw, dat hij "berbersch" spreekt, wanneer hij 's nachts in de woestijn zijn woeste gebrul doet horen. RUI'NE Mansoura Minaret, van inlanders en een tweetal bevloeiingsvijvers is bedekt. Enkele fraaie zuilen en smaakvolle kapiteelen werden er opgegraven en in het museum bewaard. De terugkeer der vorige Souvereinen in 1348 gaf het sein tot den volledigen ondergang der "stad van de Victorie". De fraaië monumenten werden verwoest; de meest waardevolle materialen geroofd voor bouwwerken in Tlemcen; de marmeren zuilen voor de Moskee gebruikt, en het van alles beroofde terrein aan den ploeg overgeleverd. Ook over Mansourah werd, als over Carthago, een vloek uitgesproken, waarvan thans geen appèl meer mogelijk is. Slechts een deel van de omwalling en de hoge minaret van de Moskee zijn nog staande gebleven, en aan de hoede een watervoorraad toevertrouwd. Ondanks talrijke bressen hebben de vestingwallen hun vroormalig uiterlijk behouden; de brede muur, van kanteelen voorzien, was elk 30 à 35 m. door zware Vierkante torens versterkt. Binnen deze muren vindt men thans een fraai en welvarend dorp van Fransche kolonisten, tuinen, vruchtboomgaard en wijngaarden, die een beroemde wijnsoort leveren. Doch vooral de minaret van de Moskee, waarvan de slanke silhouet zich scherp afteekent tegen het blauwe uitspansel, trekt de aandacht van den bezoeker. Veertig meter hoog, op een terrein-verhevenheid gebouwd, beheerst zij den omtrek. De hoofdpoort der Moskee was daarin uitgehold; een balkon, waarop stalactieten, is boven die poort aan te wijzen, en smaakvolle ornamenten omlijsten talrijke Arabische inscripties, met Andalusische letters gegrift. Kleine arcaden, rustende op zuiltjes van onyx, een goede verdeeling van lange smalle vensteropeningen, mozaiek-versieringen en veelkleurige tegels, maken deze torens tot een van de sieraden der Arabische bouwkunst, die veel overeenkomst heeft met de Giralda te Sevilla. Van de groote Moskee is niet veel meer dan de muren en de Minaret overgebleven; talrijke scherven van aardewerk, mozaiek, brokstukken van groene dakpannen en waardevolle marmorsoorten, die nog alom in den bodem verspreid liggen, te midden van vuilnishoepen en kippen, waar vaak vliegen op vazen. Het zijn als de bloemen, gestrooid op het graf van deze voor eeuwig doode stad, waaraan talrijke legenden verbonden zijn. Het deel van de Minaret dat verdwenen is, zou door een Joodschen ingselaar zijn gebouwd; wat in stand bleef, is aan de arbeid van moslimmannen te danken. Toen de Sultan, om het werk te bespoedigen, tot een ongelovig architect zijn toevlucht had moeten nemen, verbood hij deze na de voltooiing van den toren top langzaam de trap af te dalen. De ongelukkige was dus verplicht naar beneden te springen, waartoe hij een paar houten vleugels maakte, die hem bij een rukwind kilometers ver weg voerden naar een plaats op de berghelling, nog heden "Col du Juif" genoemd. Op den terugweg naar Tlemcen, een omweg nemende, zag ik bij den Witte marabout van Sidi Bou-Djemäa — den schaapherder der XIIe eeuw, die (als Jeanne d'Arc) door hemelse stemmen tot zijn rol als hervormer werd gedreven — elken voorbijganger zijn toetel betalen. Enkelen in geld, de meesten in een deel van hun oogst, dan wel een bundel brandhout, als tiend aan deze heilige geofferd. Voor men de poorten van Tlemcen bereikt, "de stad met zeven muren", komt men langs een reuzenbassin, waarin vroeger de zeeroover Barbarossa ten aanschouwen van de gehele bevolking, alle prinsen van vorstelijk bloed liet verdrinken en vermaak schepte in hun hopeloos worstelen met den dood. Tans is dit voormalige reservoir droog gelegd, en dient het als manoeuverveld voor de Franse troepen, te Tlemcen (als toegangspoort voor Marokko) in ruime mate aanwezig. Ook hier zijn dus verdwenen de laatste sporen van voormalige wreedheid en tirannie; de tijd heeft alles uitgewist, slechts de herinnering latende aan een droevig verleden: een lijkkleed werd geworpen over deze dode stad. EEN ARABISCHE MEISJESSCHOOL. Rue El Monastiri No. 22; ja, dat is het! Gelukkig gauw gevonden, want een zwerftocht in de Arabische wijk, wanneer de regen neerplast op siecht geplaveide straten, is geen plezier je! — Ik ben aan, en word langs een brede wit-marmeren trap het schoolhuis binnengelaten. Deze school (het is eigenlijk een gewoon Arabisch huis) is nog betrekkelijk jong; acht jaar geleden werd ze door de Fransen gesticht en sindsdien door een Française bestuurd. Ze werd voor de inboorlingen opgericht; niets dan Arabische meisjes zouden worden toegelaten. Ondanks veel moeilijkheden en tegenwerking, kreeg ze heel wat leerlingen; wel een bewijs dat ze in een dringende behoefte voorzag! Wat was het leven van een Arabisch meisje tot nog toe geweest? Een leeg en onbeduidend bestaan. In haar mooi huis, vol Oostersche pracht, maar zo zorgvuldig bewaakt, bracht het meisje haar jeugd door; groeide op tot een dorn, onopgevoed schepseltje, in staat dan om, opgeschikt als een kleine pop, heel vroeg uitgehuwelijkt te worden. De jonge vrouw - waar minstens 3000 francs voor betaald moest worden - werd dan de echtgenote van een haar geheel onbekenden man, en leefde voortaan in zijn harem. Lang nadat de zon is opgegaan over Tunis-la-Blanche, als haar stralen reeds warm heen gloeien door de getraliede vensters, dan pas staat ze op, de jonge vrouw; zorgvuldig kap ze het lange gitzwarte haar; voorzichtig strijkt ze 'kohl' op wenkbrauwen en oogleden; heel even kleurt ze de wangen. Haar bewegingen zijn bevallig, en ze doet alles even rüstig; de dag is immers zoo lang, en ze heeft niets te doen dan zich op te schikken voor haar beer en meester! In haar wijde broek, 't keurslijfje strak langs 't lenige lichaam ge trokken, de voeten half geschoeid in de te kleine, hooggehakte muiltjes - zóó loopt ze met stijve pasjes over de wit-marmeren vloeren, en vlijtig ziet ze neer op een divan. Lang is de dag, o, zoo lang! Lezen kan ze niet, schrijven nog minder; met het ouderwetsche borduren en weven houdt ze zich bezighouding niet op: dat was goed voor de grootmoeders; dus doodt ze den tijd met babbelen en - snoepen. Vettige wee-zoete gebakjes eten ze, zij en haar vriendinnen. 's Middags hebben ze rendez-vous. Als de zon niet meer zo fei schijnt, als de grootste blits voorbij is, komen ze samen op het platte dak van haar gastvrouw. Sommigen sluipen er heen over de straat, zwaar gesluierd. Dit is geen eigenlijke koopsom, maar een fonds, dat voor de vrouw blijft ingeval van echtscheiding of iets dergelijks. en onherkennen in de wijde plooien van haar baracan. Anderen klimmen lenig en vrugtvol van haar eigen platte dak naar het hulst der vriendin. Ha, nu is 't goed babbeien! Nu smullen ze van het lekkers, lachend en jolig als kinderen! Tegen de avond verdwijnt de vroolijke visite op even geheimzinnige wijze als ze gekomen was; en als de echtgenoot thuis komt, vindt hij zijn favorite getooid en versierd en kan hij vrij over haar beschikken. En de volgende dag brengt dezelfde gebeurtenissen; de ene week lijkt sprekend op de andere; de jaren volgen elkaar op, eentonig, vervelend.... Zoo tenminste lijkt het ons toe, Europeesche vrouwen, die de dagen zien voorbij vliegen in nuttige arbeid, in intellectuele bezigheden; denk komen ze ons voor, onze zusters uit Noord-Afrika, dom en onbeduidend, gracieuse speelpoppen, meer niet. Maar daar werd de school opgericht; een gelegenheid tot ontwikkeling dus! Men wekte de belangstelling der moeders op, beloofde den Koran in eere te zullen houden, de godsdienstige gebruiken niet te verwaarlooken. En ja, het lukte! De kinderen werden naar school gezonden, en nu wordt deze geregeld bezocht door meisjes van 4 tot 14 jaar. De kleintjes laten onbevangen de grote fluweeloogen en de mat-bruine gezichtjes zien, maar de 10-jarige kind-vrouwtjes trippelen er heen, gehuld in baracan en kleurigen sluier. Het was juist handwerkles, toen ik de school bezocht; want de Fransche directrice heeft begrepen, hoe juist deze vrouwen den handenarbeid in eere moeten houden. 'n Heele vlucht van 12- en 13-jarige meisjes! In de hooge zaal, met haar wit-marmeren zuilen, zaten ze voor haar borduurwerkjes gehurkt, en vlugge vingertjes werkten met zilveren pailletten op fluweelen ondergrond de mooiste figuren. 't Waren haar eigen keurslijfjes, die ze daar maakten; trouwens al haar handwerken mogen ze behouden. Overal zaten en hurkten ze; de zon scheen op hun glänzend haar, en deed het goud en het zilver schitteren. Nu en dan (als ik niet keek) staarden de donkere fluweeloogen me nieuwsgierig aan, heel eventjes: want ook ik zag voortdurend rond, en genoot van die mooie matte huidskleur en die fijne profieltjes. Aan haar kleeding was niets bijzonders; groot en klein stak in een zwart schoolschort; maar buiten aan de kapstokken hingen de mantels en de zijde-achtige sluiers! Om 12 uur dus zou, als door een toverslag, het nuchtere Europeese costuum veranderen in een bont, Oostersch gewaad! De "baracan" of "m'laia" is de donijn-achtige mantel der vrouwen. Die der mannen heet "burnous". Kleine, fijne kind-vrouwtjes, hoe gretig grepen jullie vingers in de schitterpailletten, en hoe handig werkten jullie! Werk maar, en leer maar alles, van het fijnste borduursel tot het eenvoudigste naaiwerk toe, dan zal de dag jullie minder lang schijnen en zal jullie leven nuttiger worden! Een bejaarde Jodin, in wijde rose broek, op 't hoofd een puntmuts (precies als de waarzegsters uit den oude tijd!), hurkte tusschen de tafeltjes en gaf aan de meisjes les. Lang bleef ik toeven en bekeek haar werk, stuk voor stuk. Toen werden de tafeltjes opgeborgen, de oude Jodin sloeg haar baracan om, riep haar leerlingen nog een groet toe, en de klas begon. Weren in de hoogste, bestaande uit een vijftal giegelende meisjes van 14 jaar. "Janina," (wat Kleine Tuin betekent) "viens devant le tableau!" En de draagster van deze welluidende naam, een vlug zwartoogig ding, kwam uit de bank, dood verlegen...! Een dictaat begon; het handelde over een feeënfeest, waar een oude, dikke fee hard heen holde; een allerdwaast onderwerp, maar het meiske schreef alles netjes, zonder aarzelen op, totdat op eens - o wee, het hokte! Moeilijk geval! was het "j'entend "// of "j'entent"? Het kind vlakt uit, kijkt eens voorzichtig om, tracht het zacht gefluister der makkers op te vangen; en eindelijk, vastberaden, daar kwam het moeilijke woord te voorschijn; met groot, duidelijk steilschrift stond het er: "entendis!" Bravo! Voor een Arabische schrijf jij heel vlot Frans, Janina! Toen kwam er een tweede voor het bord en zou (op de blinde kaart nog wel!) reizen van Parijs naar Nîmes, zonder de tussenchengstations te vergeten, natuurlijk! Die groote zwarte stip was Parijs, zeker, maar Nîmes? Nîmes?? De kleine schrijverster, die nooit buiten Tunis rondgekeken had, die nooit verder zou reizen dan naar de nabije gelegen Marabout (graf van een heilige), die kleine schrijverster raakte verward in al die kleine stipjes! De anderen lagen, haar ogen schitterden van pret. Ze zaten daar heel huiselijk, met de ellebogen op de bank geleund... Zijn we niet in Holland, zijn dat niet ons bakvischjes? Ja, als de oogen maar niet zoo geverfd waren en het haar niet zoo gitzwart. Nu kwam de gezondheidsleer. Dit vak is noodig, want die witte barakken verbergen maar al te vaak een ziekt onderhouden lichaam. De directrice ondervroeg zelf: "Hoe zou jij je kindje verzorgen? vertel me dat eens!" (Die vraag trof me: dat jonge ding zou een kind moeten verplegen? Maar 't is waar ook, ze worden met 15 jaar uitgehuwelijkt, ook al zijn de bruidjes tegenwoordig meestal 18 of 20). In goed Frans kwam het antwoord: „Ik zou het elke dag baden, en 14 maanden lang melk geven en geen gekruide spijzen, zoals de gewoonte is en . . . ." Het miniatur moedertje wist werkelijk niet, welke verder kostelijke zorgen ze haar baby geven zou ! „Het hoofdje zal je . . . ," hielp de directrice. „O ja, het hoofd goed zuiver houden en het mutsje niet te stijf aantrekken ! „Want anders ?" hielp iemand weer . . . „Anders wordt het kindje idioot !" kwam het overtuigde antwoord. Idioot, dat is wel wat heel kras, klein ding, maar je bedoelt het goed, en het is waar, het nieuwe geslacht heeft zijn volle verstand noodig, om wat licht te brengen in de schemerige harems, is 't niet ? In de lagere klasse zaten snoezen van 4 jaar, met grote donkere oogen en zwarte krul- of sluikhaar. Die hummels kennen niets dan Arabisch, en hun twee eerste schooljaren worden gebruikt tot vermaak en het aanleeren van Fransche woorden. Van het zesde jaar af begint het ernstige studeeren; dan moet er geschreven worden met ingewikkelde Arabische letters; dan moet elken ochtend de Koran opgedragen worden; dan moet men weten wat er bv. te Bordeaux gemaakt wordt, en meer van zulke moeilige dingen. Als ongemanierde, domme meiskes komen ze op school, maar ze zijn leergierig en houden van werken; en als ze met haar 14e jaar klaar zijn, nemen ze heel wat onderwijs en beschaving mee naar den harem. Drie scholen zijn er in Tunis; de jongste is twee maanden geleden opgericht en nu al volgevuld! Een van die scholen kwamen we juist in 't speelsuur bezoeken. 'n Groep hummels had 'n kring gevormd. Ze zongen een Fransch liedje, waarin iets voorkwam van Parijs en van dansen. Zodra ze ons zagen, hielden ze op, maar pas was de deur dicht, of we hoorden de schelle stemmetjes zingen, dat er in Parijs gedanst wordt! Weer kwamen we binnen, weer stoof de kring uit mekaar; weer begon het lieve leven opnieuw, toen we weg waren ! Toen we 't schoolgebouw verlieten, kwam er een kleine mummie binnen in baracan en sluier. Pas had de negerin, die als portierster dienst deed, de deur voorzichtig gesloten, of een bruin handje schoof den sluier weg en een allerliefst fijn snuitje lachte ons tegen ! Ze kwam van de polykliniek, waar de schoolkinderen dagelijks onderzocht worden. En nu adieu, kleine kind-vrouwtjes ! Mag je, het verlichte jonge geslacht, het lot der harembewoonsters verbeteren ; en vergeet nooit, hoe je op school zong van 't dansen te Parijs, en hoe je later les kreeg van de puntmuts, en hoe je beloofde je baby niet idioot te zullen maken door zijn mutsje te strak over zijn bolletje te trekken! Wij, jullie bevoorrechte Europeesche zusters, wensen jullie allemaal heel en geheel in je streven naar ontwikkeling. HOOFDSTUK III. TRIPOLI. EEN STAD AAN DE WOESTIJN. IT WAS A PLACE OF BLOOD, A HEAP OF HEARTLESS WALLS. P. B. Shelley, Revolt of Islam. Door Italie, langs Napels, Palermo en Tunis, ging ditmaal mijn reis naar Tripolitanie. Oorspronkelijk was het mijn doel, het van de landzijde te benaderen, door van Tunis (waar ik enkele weken verbleef) langs de Golf van Gabes, over een afstand van ruim 400 km, de kusten der Middellandse Zee te volgen. Doch mijn inlichtingen omtrent deze oase waren niet bemoedigend. De wegen waren sikkie, indien ze er waren; zelfs losse paarden zakten tot aan de knieën in het zand; men moest de weinige plaatsen kennen, waar in deze kustwoestijn water was te vinden, en de veiligheid liet bij de Bedouinen der grensstammen veel te wensen over. Dan per automobiel? - "Jamais!" luidde het telegrafische antwoord van de eigenaar, "on tirerait dessus, ce sont là encore des sauvages!" — Dan maar per Italiaansche boot van Gabes naar Djerba (het oude eiland der Lotophagen, waarvan gesproken wordt in de Odyssee IX, 62-104), en na 20 uur stoomers 20 Februari de haven der "Drie-stad" (Tripoli) te bereiken. Door een vooruitspringende kaap beschermd tegen de N. en N.-W. winden, vormen grote rotsblokken reeds een natuurlijke zeekeuring; doch de Turken deden niets om daarvan profijt te trekken, en bij de zeevaarders Staat deze haven in slechten staat. Voor zonsopgang op de reede aangekomen, wachtte onze commandant de dageraad af; en langzaam, met grote omwegen, tusschen de vele klippen doorstevenende, naderden wij Tarabia Jos el gharb, zooals de Turken haar noemen. Schilderachtig langs het Strand gelegen, als een grote vijfhoek, waarvan de zeezijde loopt van het Serai tot aan het Spaanse fort, schenen de dicht opeengedrongen witte huizen, met enkele spitse minaretten en talrijke koepels, terrassen van blank marmer te vormen, te midden van het smaragdgroene der oase. Doch dit lieflijke uiterlijk verborg een zee van ellende, bleek mij later te zijn, een gepleisterd graf; dat schitterend tooneel was een "fata morgana", een bedrieglijk beeld. Met een koene sprong uit de sloep op een bouwvallige kademuur aangekomen, stonden mijn dochter en ik bloot aan het gedrang van Arabieren in lompen, die den 'Roumi' haten, maar hem toch gaarne geld afpersen, en die, al zijn door een rollend 'barra' (opzij!) opgeschrikt, hun drommen openden, om den toegang naar het douanekantoor, staande onder den 'rais-el-marsa', mogelijk te maken. De beeren der douane waren blijkens de beschrijvingen van vroegere Afrika-reizigers zeer lastig: zij sleepten soms een dictionnaire van Larousse in de wacht, omdat er een portret in voorkwam van den Sultan Abdoel Hamid; legden de hand op revolvers die men nooit terugzag, en annexeerden wel eens (als invoerrecht in natura!) 8 "onder meegenomen visitekaartjes. Persoonlijk hadden wij geen reden tot klagen, hetzij omdat een consulair beambte ons kwam afhalen, hetzij omdat er boven op mijn linnen een brief der Turksche regeering lag; of was het nieuwe Jong-Turksche regiem daarvan de oorzaak? Wel werd ons het paspoort afgenomen, dat ons eerst op den dag van vertrek werd teruggegeven. Door een doolhof van nauwe straten, over hobbelige keien, bracht onze geleider ons naar het enige hotel der plaats, het ietwat primitieve, doch zeer bruikbare hotel Minerva, waar de heer Pepino als directeur zetelde, die, zelf de tafel bedienende, een leeuwenaandeel nam in de gesprekken, en op zekeren dag op de binnenplaats (het 'patio') een gevecht leverde met een der gasten. De voeding was samengesteld uit allerlei vreemdsoortige ingredienten, waarvan de inktvissen mij echter bekend voorkwamen. Doch nu ter zake. Tripoli, een stad met ongeveer 30.000 inwoners, Staat bekend wegens haar heete dagen en koude nachten; die hoge temperatuur heeft door het vochtgehalte der zeelucht echter een onaangename uitwerking. De regenval is er gering (354 m.M.); de regentijd zeer kort en grillig. 