title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik heb besloten eens naar Rappard te gaan Het is verdomd beroerd broer, de Rappards handelden intelligent, maar hier!!!!!!! En al wat gij er aan deed en doet, het wordt 3/4 vruchteloos door hen. Het is lam broer. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Om een vriendelijke of onvriendelijke ontvangst geef ik minder, het smart mij zij geen spijt hebben van ’t geen zij toen deden. 346 Beste broer, Ik gevoel hoe Pa en Moe instinctmatig (ik zeg niet verständig) den- ken over mij. Er is een soortgelijk opzien tegen mij in huis te nemen, als er zou wezen om een grooten ruigen hond in huis te hebben. Hij zal met natte pooten in de kamer körnen — en dan hij is zoo ruig. Hij zal iedereen in den weg loopen. En hij hlaft zoo hard. Het is een vuil beest — kortom. Goed — maar het beest heeft een menschelijke geschiedenis en of- schoon een hond zijnde, eene menschenziel, en nog wel een fijn- gevoelige, om zelf te voelen hoe men over hem denkt, ’t geen een gewone hond niet kan. En ik, toegevende dat ik een soort hond ben, laat hen in hun waarde. De hond ziet in dat indien men hem hield, het te veel een hem verdragen, een hem „in dit huis ” dulden zoude wezen, dus hij zal zieh ergens anders een hondehok zien op te sporen. De hond is nu wel Pa ’s zoon eigenlijk en men heeft hem wel wat al te veel op straat gelaten, waar het niet anders kon of hij werd ruwer maar aangezien Pa dat zelf al jaren geleden vergeten is zoo kan men daar- over zwijgen. 372 Dan — de hond zou wel eens kunnen bijten — als hij eens dol werd, en de veldwachter er bij moest komen om hem dood te schieten. Goed — ja dat alles zeer zeker het is wel waar. Er Staat tegenover, dat honden wachters zijn. Doch zulks is overbodig, het is vrede, en van geen gevaar, van niets is kwestie, zegt men. Dus ik zwijg daarmee. De hond heeft alleen spijt dat hij niet weggebleven is, want het was niet zoo eenzaam op de heide als in dit huis, ondanks alle vriendelijkheid. Het bezoek van het beest was eene zwakheid die hoop ik men vergeten zal, en waarin hij zal vermijden op- nieuw te vervallen. Daar ik in den tijd van mijn hier zijn geen onkosten had, en wegens ik hier tweemaal geld van U ontving, zoo heb ik de reis zelf be- taald, en de kleeren die Pa kocht omdat de mijne niet goed ge- noeg waren, ook zelf betaald, doch tevens de f 25 van vriend Rappard afgedaan. Ik denk dit U pleizier zal doen dat dit is gebeurd, het stond zoo slordig. Beste Theo, inliggend de brief dien ik bezig was te schrijven toen ik Uw letteren ontving, waarop ik na aandachtig gelezen te hebben wat gij zegt, wil antwoorden. Ik begin met te zeggen, ik het nobel van U vind dat gij, meenende dat ik het Pa lästig maak , zijn partij trekt en mij een frisch standje maakt. Ik beschouw dit als iets dat ik in U apprecieer, ofschoon gij te velde trekt tegen iemand, die noch Pa ’s noch Uw vijand is; begeerte tot vrede en verzoening is er en bij Pa en bij U en bij mij. En toch schijnen wij er niet toe te kunnen komen om een vrede tot stand te brengen. Ik geloof nu dat ik het struikelblok ben, en dus ik moet trachten er iets op te vinden, ik noch U noch Pa ,,het lästig maak” verder. Gij vindt dus ook, dat het van mij is een het Pa lästig mähen, en dat ik laf ben. Zoo. Welnu, ik zal alles in mij trachten op te sluiten verder, ik zal Pa niet weder bezoeken en mij houden aan "mijn voorstel om terwille van wederzijdsche vrijheid van gedach- ten, terwille van het U ook niet lästig maken, tegen Maart indien gij het goedkeurt, het einde te stellen van onze afspraak betref- fende het geld. Ik houd juist eenige tijdruimte terwille vanorde, en opdat ik tijd hebbe tot eenige demarches, die wel heel weinig kans hebben op reussite, maar die ik toch gewetenshalve niet uit 373 mag stellen in de gegevene. Dit moet gij kalm opnemen en met goedheid opnemen broer — het is niet U een Ultimatum stellen. Maar als onze gevoelens al te zeer uiteenloopen, welnu, wij moeten dan niet onszelf forceeren, om toch alles blauw blauw te laten. Is dat Uwe opinie ook niet eenigszins? Gij weet toch wel dat ik het beschouw als dat gij mij het leven hebt geredy dat vergeet ik nooit; ik ben ook al maken wij een einde aan relaties die vrees ik eene scheeve verhouding zouden teweegbrengen, uw broer, uw vriend niet alleen, maar tevens heb ik verplichting tot in het oneindige van trouw voor de daad van U indertijd, om mij de hand te reiken en het vol te houden mij te helpen. Money can be repaid, not kindness such as yours. Laat mij dus ook begaan — alleen het is mij een teleurstelling dat er niet een verzoening door en door is tot stand gekomen nu,en ik zou wenschen het nog kon, alleen gijlieden begrijpt mij niet, en zult me misschien nooit vatten vrees ik. Als gij kunt, stuur mij dan het gewone per ommegaande, dan behoef ik Pa niets te vragen als ik wegga, wat ik zoo gauwmoge- lijk dien te doen. De f 23.80 van 1 Dec. gaf ik in zijn geheel aan Pa voor f 14 geleend en schoenen en broek. De f 25 van 10 Dec. gaf ik in zijn geheel aan Rappard. Ik heb in mijn zak nog een kwartje en eenige centen. Ziedaar de rekening die gij nu begrijpt, als ge bovendien nog weet: ik betaalde van het geld van 20 Nov., dat 1 Dec. kwam, het verblijf in Drenthe van langen tijd, wegens er toen eenige stoornis was die later terecht kwam, en van de f 14 (die ik leende van Pa en teruggaf sedert) betaalde ik mijn reis, enz. Ik ga van hier naar Rappard. En van Rappard misschien naar Mauve. Mijn voorstel is dus, alles in bedaardheid en orde trachten te doen. Nu broer, weet dat al komt er scheiding en wat dan ook, ik misschien nog veel meer dan gij weet of voelt} Uw vriend ben. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Mauve heeft mij indertijd eens gezegd: ,,gij zult uw eigen vinden. 374 als gij doorwerkt in de kunst, als gij dieper doordringt dan gij tot nog toe hebt gedaan”. Dat zeide hij 2 jaar geleden. Ik denk veel over dat woord van hem dezer dagen. Ik heb mijn eigen gevonden — ik ben die hond. Nu kan mijn gedachte wat hoog opgevoerd zijn — de werkelijkheid minder geprononceerd in haar opposities, minder absoluut dra- matisch, toch au fond de ruwe karakterschets is geloof ik waar. De ruige herdershond, dien ik trachtte U aan het verstand te brengen in mijn schrijven van gisteren, het is mijn karakter, en het leven van het beest is mijn leven, als n.l. men de details weglaat en het essentieele slechts aangeeft. Dit möge U overdreven voorkomen — maar ik neem het niet terug. Zonder personaliteiten, alleen als karakterstudie, onpartijdig als sprak ik inplaats van over U en mij over vreemden, terwille van analyse wijs ik U nog eens op verleden zomer. Ik zie twee broers loopen te ’s Hage; (beschouw ze als vreemden , denk niet aan U- zelf of aan mij). De een zegt: ,,ik moet een zekeren stand ophouden, ik moet in den handel blijven, ik geloof niet dat ik Schilder zal worden.” De ander zegt: ,,ik word een hond, ik voel dat de toekomst mij leelijker en ruwer zal maken waarschijnlijk, en ik zie ,,een zekere armoede,} als mijn lot, maar, maar, ik zal Schilder zijn. Dus de een — een zekere stand en handelaar. Dus de ander — armoede en Schilder. En diezelfde twee broers zie ik in vroeger jaren, toen gij pas in de schilderijwereld kwaamt, pas begon te lezen, etc. etc. — bij den Rijswijkschen molen of bijv. op een tocht ’s winters naar Chaam over de besneeuwde heide ’s morgens vroeg! Zoo het- zelfde voelend , zöo hetzelfde denkend en geloovend dat ik mezelf afvraag: zijn dat dezelfden??? Vraag: hoe zal het nu verder af- loopen — gaan ze voor eeuwig uit elkaar of körnen ze voor goed op eenzelfden weg? Iets beters dan de tijd van den Rijswijkschen molen, n.l. dat- zelfde eens en voor altijd; twee arme broers artist — opgaande in eenzelfde gevoel voor eenzelfde natuur en kunst, zal het daar ooit op uitdraaien? Zie ik heb vier jaar langer dan gij er over gedacht, ik ben vier jaar ouder en kalmer — bij mij heeft de tijd en de ondervinding me er toe gebracht om af te stappen van, en daar te laten zekere dingen. En ik wil niet U influenceeren maar ik wil 00k niet mij ver- 375 bergen voor U of anders dan ronduit spreken. Ik kom tot de vol- gende conclusie. Dat wat mij vroeger voorgehouden werd als plicht , was een spook van den plicht. Men zeide au fond (niet in woorden zoozeer) : ,, ver- dien geld en uw leven zal recht worden”. Millet zegt mij: ,,maak uw leven recht, (tracht primo daarnaar tenminste, en naar worstelen met de naakte waarheid), en zelfs het geld verdienen zal zieh schipperen, en ook daarin zult ge niet oneerlijk worden.” Noch Pa noch Tersteeg heeft mij rust voor mijn geweten gegeven anders dan bedriegelijke, en zij hebben mij niet vrijgemaakt, zelfs niet gebillijkt mijn verlangen naar vrijheid en naakte waarheid, en mijn gevoel van onwetendheid en duisternis. Nu aan mijzelf overgelaten heb ik het licht en dat wat ik wil, nog niet bereikt, que soit, maar juist sedert het daarlaten Vier- kant weg van hunne Systemen, heb ik toch een zekere hoop mijn streven niet ijdel zal zijn. En dat ik voor mijn oogen dichtgaan, le rayon blanc zal zien. Wat er ook zij van zielsstrijd over nog niet gevonden hebben, ik heb nooit spijt gehad gezegd te hebben dat ik rayon noir rayon noir vond en dat daar gelaten te hebben. Al de influentie ’s van vroe- ger brachten mij hoe langer hoe meer uit de natuur uit. Wat er ook zij van Millet, tenminste hij heeft mij meer in de natuur terug- gebracht, dan eenig ander het zou hebben kunnen doen in mijn desperaten toestand. Mijn jeugd is somber en koud geweest en steriel onder den in- vloed van le rayon noir — en broer, Uw jeugd eigenlijk ook kerel. Enfin, maar ik wil niemand verwijten daarover dan mijzelf. Toch, le rayon noir is onuitsprekelijk wreed — onuitsprekelijk. En ik voel evenveel ingehouden tränen over veel dingen op dit moment, als in een figuur van Mantegna zijn. Maar broer, juist mijn smart over veel dingen bewijst mij dat het uit is mij betreffende, met gemeenschap met die Systemen in questie. Ik heb er door geleden, maar au fond hoor ik niet aan dien kant meer. Nu zeg ik als broer tot broer, als vriend tot vriend: laat ons zoeken voortaan, zij onze jeugd somber geweest en tegen den draad in, het zachte licht, waar ik geen anderen naam voor weet dan le rayon blanc of la bonte. Met een handdruk, t. a t. Vincent. 376 Sedert ik inliggenden brief schreef, heb ik opnieuw gedacht over uw opmerkingen en ik heb ook opnieuw gesproken met Pa. Mijn besluit om hier gedecideerd niet te blijven, stond zoo goed als vast, onverschillig hoe dat zou opgenomen worden of wat er van komen mocht; toen evenwel het gesprek eene wending nam doordat ik zeide: ,,ik ben hier nu 14 dagen en gevoel me niet verder dan ’t eerste half uur, indien we nu elkaar beter begrepen hadden, hadden we nu al dit en dat in orde en op zijn pooten gehad — ik kan geen tijd verliezen en ik moet beslissen. Een deur moet open zijn of dicht. Iets tusschenbeide begrijp ik niet, en is eigenlijk niet bestaanbaar. ’ ’ Het is nu daarmee geeindigd dat het vertrekje thuis waar nu de mangel Staat, zal disponibel zijn voor mij tot bergplaats van een en ander, tot atelier ook in gevallen dit door de omstandig- heden wenschelijk mocht zijn. En dat men nu er aan begonnen is het vertrek leeg te maken, wat eerst niet ’t geval was en de zaak nog hangende. Ik wil wel U iets zeggen, dat ik sedert meer heb ingezien dan toen ik U schreef over Pa. Ik ben verzacht in mijn oordeel; den ouden dag en zijne zwakheden respecteer ik als gij} zelfs al schijnt het U misschien anders of al gelooft ge dit niet van mij. Ik dacht ook aan het woord van Michelet, (die het van een des- kundige heeft) ,,le male est tres sauvage”. En wegens nu ik in dezen tijd van mijn leven weet van mijzelf dat ik sterke harts- tochten heb, en ook m. i. moet hebben — zoo zie ik er mijzelf dan ook op aan ik misschien ,,tres sauvage” ben. En toch mijn hartstocht bed^art waar ik sta voor een zwakkeren, dan vecht ik niet Sedert ik weet onze gedachten elkaar gekruist hebben in onzen eersten tijd bij G. en Co., dat namelijk en gij en ik toen gedacht hebben om schilder te worden, doch zoo diep dat toen wij zelfs tegen elkaar het niet ronduit durfden zeggen, zoo kan het wel zijn in deze latere jaren wij meer tot elkaar komen. Zoo heb ik me geforceerd indertijd en zoo drukte mij ook een prejuge dat ik zeker geen schilder was, dat zelfs toen ik bij Goupil vandaan ging, ik mijn gedachten er niet op bracht, maar op iets anders; (wat weer een tweede vergissing was boven op de eerste), als toen gedecourageerd zijnde omtrent de mogelijkheid ervan, doordat beschroomde, zeer beschroomde demarches bij een paar schilders niet eens opgemerkt waren. 377 Dat wat ik U zeg is niet omdat ik U forceeren wil te denken als ik, alleen het is in broederlijk, in vriendschappelijk vertrouwen dat ik het U zeg. Mijne beschouwingen mögen soms uit de proportie zijn, dat kan wel, ik geloof toch dat er iets waars moet liggen in het karakter ervan, en de actie en richting. Dat ik zelf er nu op heb gewerkt om hier het huis weer open te krijgen, zelfs zoöver als er een atelier te hebben, dat doe ik niet in de eerste of voornaamste plaats uit eigenbelang. Ik zie er in dat al begrijpen wij elkaar in veel dingen niet, er hetzij altijd, hetzij bij vlagen, goede wil is om samen te werken tusschen u, Pa en mijzelf. Daar het nu reeds zoolang geduurd heeft er verwijde- ring was, zoo kan het geen kwaad er op te werken eenig gewicht aan den anderen kant te leggen, opdat ook voor de wereld wij niet meer verdeeld zouden schijnen dan ’t geval is, om voor de wereld niet in extremes te vervallen. Rappard zegt tot mij ,,een mensch is geen turf in zoover dat een mensch er niet tegen kan om als een turf op zolder gegooid en daar vergeten te worden ’ ’ — en hij wijst er op dat hij het voor mij een groot ongeluk vond dat ik niet thuis kon zijn. — Denk als ge wilt hier eens over na. Ik geloof dat het een beetje te veel beschouwd is als handelde ik in willekeur of in overmoed, of enfin ge weet het zelf beter dan ik, terwijl iktot een en ander meer geforceerd was en niet anders kon. En juist het parti pris van opvatting om in mij läge doeleinden etc. te zien maakte mij jegens menigeen zeer koel en tamelijk onver- schillig. Broer nog eens — denk veel na in dezen tijd van Uw leven, ik ge- loof gij de perspectief van Uw leven nog eens verifieeren moet. Ik zeg het niet alsof ik het wist en of gij het niet wist, ik zeg het omdat ik hoe langer hoe meer begin in te zien dat het zoo ontzet- tend moeilijk is om te weten waar men gelijk en waar men ongelijk in heeft. — 348 Waarde Theo, Uw brief heb ik heden ontvangen, alsmede met zelf de post een brief van vriend Rappard. Laat ik beginnen U te bedanken voor het geld. En laat ik dadelijk daarna zeggen dat ik het apprecieer en in 378 U en in Rappard, dat gijlieden het goed vindt dat ik herwaarts ging. Dit gaf mij moed op een moment dat ikzelf on ne peut plus ge- decourageerd was over die daad in kwestie van naar hier gaan, en de meest levendige spijt had ervan. Doch Uw brief en een zeer intelligent, zeer welwillend, zeer har- telijk schrijven van vriend Rappard, en Uwe respectieve opinies omtrent dat mijn reis herwaarts iets goeds kon bewerken, hebben mij er toe gebracht voorloopig de zaak nog niet als verloren te beschouwen, doch er geduld en wijsheid bij te gebruiken. Heb gij geduld met mij broer, en verdenk mij niet van onwil. Gij zult mij wijzen op ’t geen ik ook zelf bedenk, dat ik persoon- lijk ook moeielijk ben om mee om te gaan in veel opzichten. Ja dat komt er ook bij, en tel ik ook mee. Er is een verontschuldiging voor mij, en dat is het hartstochtelijke benevens het dikwijls geabsorbeerde, dat ieder die schildert, schrijft of componeert, uit den aard der zaak hebben moet. Nu echter komt heden tegelijk Uw brief en een brief van Rappard, geschreven op een toon dien ik vatten kan en apprecieeren. En nadat ik nog eens spreek met Pa, komt er een provisoire schik- king en kalmte. Ik heb voorgesteld dat het vertrek dat ’t beste te missen zij, bestemd worde tot bergplaats van een en ander dat ik heb, en eventueel tot atelier, in gevallen niet ik alleen, maar gij en ik het wenschelijk en noodig vinden, ik een tijd thuis werke, bepaal- delijk ook als er finantieele redenen zijn om er ons toe te dringen. Zaken zijn zaken, en voor U en voor mij is het klaar genoeg dit een goede maatregel is. Veel te lang heb ik dit rustpunt niet gehad, en ik geloof dat het er doör moet, willen wij slagen in ons plan. Ik geloof het te doen is, en ik zal het durven beginnen wanneer gij en ik het eens zijn wij het moeten doorvoeren, en afspreken dat gij het mij niet kwalijk zult nemen als ik in geval van eenig ongenoegen met Pa het niet meer zoo zwaar til als 2 jaar gele- den ik het opvatte. Ik zal stil mijn gang gaan, Uw raad volgen met Pa niet te spreken over verschillende dingen, mits ik dan maar in U de persoon vinde met wien ik wel er over kan spreken, en tot wien ik zeggen kan: dit en dat zou ik goed vinden, om deze en die reden. Ik zeg U nu bij dezen dat ik het er door heb gekregen Pa toe- stemt ik hier een vertrek inricht. 379 Keurt gij dat goed, zoo wordt dat mijn vaste bergplaats en mijn ateliert in tijden wij geen geld liebben om elders te zijn. En over verdere wijzigingen of zaken spreek ik niet met Pa het eerst, doch met U. Ik denk wel gij het goed zult vinden ik meteen er op doorging om iets vasts te bewerken. De maatregel, van dat ik hier een atelier krijg, is geloof ik gedecideerd goed in de gegevene, (of- schoon ik niet altijd op dat atelier zal zijn). Laat ons dat vasthouden dus, en laat dit en niet mijn vorig schrijven ons uitgangspunt zijn. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Het trof mij Theo dat vriend Rappard mij schrijft, nu, dat hij in mij opgemerkt heeft ik in den zomer van het jaar te Etten doorgebracht, zoo veranderd ben (het was toen ik haar ont- moette). En tevens laat hij voelen, hij begrijpt er toen iets is gebeurd, of- schoon hij niet weet wat. En schijnt te vragen, is het aan het terecht körnen? 349 Waarde Theo, Den Haag. Met een woord wilde ik U berichten, ik naar aanleiding van de schikking met Pa en Moe, om het vertrek dat tot heden tot man- gelkamer diende, mij te laten gebruiken tot atelier en bergplaats voor een en ander ik heb, naar den Haag ben gegaan om mijn studies, prenten, etc. etc. in te pakken en te verzenden. Wat ik zelf dien te beredderen. Tevens ben ik een dag bij Rappard geweest, die zeer hartelijk was, en mij nogal geruststelde betreffende sommige bezwaren die ik had, om het als iets dat van blijvenden aard kon zijn, te beschouwen. Nu ik zag teekeningen (aquarellen) en geschilderde studies van hem, die ik zeer goed vind. Vooral het oude vrouwenhuis op Terschelling. Wat zoudt ge hem veranderd vinden in zijn werk. — Ik heb de vrouw teruggezien, waar ik zeer naar verlangde. Ik gevoel wel degelijk dat het moeielijk opnieuw te beginnen zou zijn. Maar dat neemt niet weg, ik geenszins mij zou willen houden als kende ik haar niet of zoo. 380 En ik wenschte wel dat zij thuis konden inzien, dat de grenzen van medelijden niet liggen daar waar de wereld ze stelt. Gij trouwens verstond in deze zaak mij. Zij heeft zieh, gegeven de omstandigheden, sedert dapper gehouden, reden voor mij om wat ik voor moeielijkheden gehad heb bijwijlen met haar, te vergeten. En juist omdat ik nu bijna niets meer voor haar doen kan, al- thans haar moed in ’t hart trachten te spreken en te Sterken. Ik zie in haar eene vrouw, ik zie in haar eene moeder, en ieder man die een beetje mannelijk is, geloof ik, zulken moet bescher- men als de gelegenheid er is om iets te kunnen doen. Ik heb er me nooit over geschaamd, noch zal er me voor schämen. Nu ik schrijf in haast. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Mijn adres is: Kosthuis N°. i. Assendelftstraat 16. Doch ik zal natuurlijkerwijs hier niet lang zijn. 350 Waarde Theo, Gisterenavond kwam ik terug te Nuenen, en nu moet mij maar dadelijk van het hart af wat ik U dien te zeggen. Mijn gereedschap, studies, etc. heb ik ginder ingepakt en naar hier gestuurd, en Pa en Moe het kamertje leeg gemaakt hebbende, ben ik reeds voorloopig in die nieuwe werkplaats geinstalleerd, waar ik hoop het mij zal mögen lukken wat te vorderen. Weet nu verder dat ik de vrouw heb gesproken, en dat nog meer definitief zelfs het ons besluit is, zij blijve op zichzelf en ik op mijzelf, in alle geval zoo, dat voor de wereld er niet billijkerwijs kan worden aanmerking gemaakt. Nu wij eenmaal gescheiden zijn, blijven wij ook gescheiden, alleen van achteren beschouwd, betreuren wij, het niet liever een middenweg te hebben gekozen, en zelfs nu nog blijft weder- zijds eene gehechtheid, die te diepe worteis of gronden heeft, dan dat zij vergankelijk zij Weet dat de vrouw zieh goed heeft gehouden, werkende (n.l. als waschvrouw) om te voorzien in haar onderhoud en dat van hare kinderen, gevolgelijk haar plicht heeft betracht, en dat in groote lichamelijke zwakte. Gij weet dat ik haar bij mij in huis heb genomen omdat bij haar 38i bevalling er dingen gebeurd zijn, die maakten de dokters te Leiden er op wezen zij ergens rüstig moest zijn, wilde zij en haar kind er boven op komen. Er was anemie en reeds een beginsel van tering misschien. Nu zoolang ik met haar was is zij niet erger geworden, doch in veel opzichten sterker, zoodat verschillende leelijke verschijnselen weg- bleven. Maar nu is dat alles weer verergerd, en ik vrees zeer voor haar behoud, en ook het arme kindje waarvoor ik zorgde als was ’t mijn eigen, is niet meer wat het was. Broer, ik vond haar in groote eilende, en ik ben zeer bedroeld er over. Ik weet wel dat het meer mijn eigen schuld is natuurlijk, doch gij hadt ook anders kunnen spreken. Ik begrijp nu te laat beter sommige buien van humeur in haar, en sommige dingen die ik dacht moedwillig zij verkeerd deed, als verschijnselen ook van zenuwen, en hebbende zij ze meer als ’t wäre onwillekeurig gedaan. Zooais zij mij reeds bij meer dan een gelegenheid later zeide: „ Soms weet ik niet wat ik doe En er is zoowel voor mij als voor U een verontschuldiging in het begrijpelijke van dat men bij zulk eene vrouw soms niet weet waaraan zieh te houden, en bovendien de finantieele be- zwaren — doch wij hadden meer een middenweg moeten kiezen, en indien wij dien nu nog konden vinden, ofschoon die nu moeie- lijk te vinden zal zijn — het wäre nog humaan en minder wreed. Ik heb haar geen hoop willen geven evenwel, en ik heb haar aan- gemoedigd en trachten te troosten en te Sterken op den weg waarop zij nu is, alleen staande, werkende voor zieh en haar kinderen. Toch mijn hart wordt sterk tot haar getrokken met hetzelfde innige medelijden van vroeger, medelijden hetwelk ook steeds leefde in mij in deze laatste maanden, zelfs bij eene scheiding. Ik zeg niet er geen wijziging of verandering noodig was maar — wij zijn of liever ik ben geloof ik wat ver gegaan. Betreffende mijn gevoelen, hoe ver men gaan mag in een geval van het geldt een arm, verlaten, ziek schepsel zieh aan te trekken, dat zeide ik U reeds bij eene vroegere gelegenheid, en herzeg het: tot in het oneindige. En daar Staat tegenover ook onze wreedheid oneindig wezen kan. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Het is een trieste brief aan het eind van dit jaar — voor mij triest om te schrijven, voor U om te ontvangen, maar erger is het voor de arme vrouw. Ik heb bericht van haar opnieuw, daar ik haar naar een dokter stuurde, en een en ander daaromtrent vernam. Waarde Theo, Voor Uw schrijven van i Januari en het ingeslotene moet ik U nog bedanken Betreffende wat gij zegt het zou kunnen gebeuren ik geheel geisoleerd werd, ik zeg niet dat dit niet zou kunnen gebeuren, ik wacht weinig anders en zal content zijn indien ’t leven me houd- baar, dragelijk blijft. Zulks echter verklaar ik U ik niet zou beschouwen als een lot dat ik verdien, want ik geloof dat ik apres tout niets hebgedaanof doen zal, dat maakt ik het recht om mij een mensch onder de menschen te voelen verloren zou hebben of verliezen zal. Voor een aanmerkelijk deel dus zouden ook anderen daar in fout kunnen zijn. Nu, ik tracht mijzelf te beschouwen alsof ik iemand anders was, objectief dus, n.l. dat ik mijn eigen fouten ook tracht te zien, zoowel als wat misschien daar tegenover Staat. En ik ken verscheidene geschiedenissen van mannen die betrekkelijk zeer geisoleerd leven moesten, juist ook omdat noch de eene noch de andere partij hen precies vond, zöo als ze ze begeerden. Isolatie is beroerd genoeg en een soort van gevangenis. In hoeverre ik daarin verder zal körnen, is echter misschien nog niet precies beslist te zeggen. ’t Geen ge trouwens ook niet doet. Ik voor mij vind het dikwijls pleizieriger onder de menschen die het woord in kwestie niet eens kennen , b.v. de boeren, de wevers, etc. dan in de beschaafdere wereld. Dat is voor mij wel gelukkig. Zoo bijvoorbeeld heb ik nu terwijl ik hier ben, mij verdiept in de wevers. Kent gij veel teekeningen van wevers3 Ik maar zeer enkele. Voor- löopig heb ik 3 aquarellen ervan gemaakt. Deze lui zijn lästig te teekenen, omdat men in de kleine vertrekken zijn afstand niet kan nemen om ’t getouw te teekenen, dat is geloo'f ik de reden waarom het dikwijls mislukken moet ze te maken. Ik heb hier echter een vertrek gevonden. waar twee getouwen staan en waar het te doen is. 351 383 Rappard heeft in Drenthe er een Studie van geschilderd die ik mooi vond. Zeer somber — want het is een zeer armzalig volkje die wevers. Ik heb ook een teekening gemaakt, ofschoon slechts een impressie, van een houtverkooping. Ik wenschte gij wel verstondt en begreept dat, indien ja ik wel wensch bij tijden dat gij over zekere kwesties andere gedachten kondt hebben dan Uw tegenwoordige, ik dit niet laten kan omdat ik geloof, en het is niet omdat ik een proseliet zou begeeren te maken voor mijn opinies , gij er beter bij varen zoudt. Mijn opinies geloof ik niet beter te zijn dan anderer menschen opinie. Doch meer en meer begin ik te gelooven dat er iets is, waar alle opinies ook de mijne dus, als niets bij worden. Zekere waarheden en daadzaken waar onze opinies weinig of niets aan toe of af doen, en waarmede ik noch mijn noch anderer op- vattingen hoop te verwarren, ’t geen een erreur de point de vue zou wezen. Evenmin als de windwijzers iets af of toe doen aan de richting van den wind, doen opinies af of toe aan zekere standaardwaarheden. De windwijzers maken den wind niet oost of noord, evenmin welke opinies dan ook, de waarheid waar. Er zijn dingen die zoo oud zijn als de menschheid zelf, en die ook wel niet vooreerst zullen ophouden. Ik ken een oude legende, van ik weet niet eens welk volk, die ik mooi vind, die natuurlijk zeker niet letterlijk gebeurd is maar een symbool is toch van veel. In dat verhaal wordt beweerd dat het inenschelijk geslacht afstamt van twee broers. Die lui mochten kiezen wat zij hebben wilden uit alle dingen. De eene koos het goud en de andere koos het boek. Den eersten die ’t goud gekozen had, ging alles goed, maar den tweeden ging het siecht. De legende - zonder precies te verklären waarom — verhaalt hoe die man met het boek werd verbannen naar een koud en mise- rabel land en geisoleerd. Hij begon echter in zijn misere dat boek te lezen, en hij leerde er dingen uit. Zoodat hij er toe kwam zieh het leven dragelijker te maken, en verschillende dingen uitvond om zieh te redden uit zijn moeielijkheden, zoodat ten laatste hij een zekere macht verkreeg, ofschoon altijd door werken en als door een strijd. Toen later, juist toen hij met het boek sterker werd, verzwakte de 384 eerste, en dus die leefde lang genoeg om te gevoelen dat het goud niet de as is, waar alles om draait. Dat is maar een legende, doch voor mij zit er iets dieps in dat ik waar vind. ,,Het boek” dat is niet alleen alle boeken of de litteratuur, het is tevens geweten, rede, en het is kunst. „Het goud” dat is niet alleen geld, maar het is een beeid van een boel andere dingen tevens. Meen echter niet ik in dit opzicht iets forceeren zou willen, deze dingen moeten zichzelf uitwijzen. En overigens hoe het ook loope met al dan niet geisoleerd worden, ik zal trachten het zoo te sturen dat ik doorwerken kan; en wat mijn opinies mocht betreffen — ik denk wel eens aan wat Taine zei : ,,il me semble que pour ce qui est du travailleur personnellement, il peut garder 9a pour soi.” ’t Was dan ook waarschijnlijk een fout van mij betrekkelijk, ik het niet voor mezelf hield. Enfin. En weet het wel dat ik erop tegen zou zijn, gij het helpen van mij zoudt beschouwen als iets ’t welk gij U verplicht zoudt rekenen te doen, want zulks waart gij niet verplicht vroeger, noch zijt het nu, het is iets vrijwilligs van U geweest, waarvoor ik van mijn kant wel degelijk verplichiing heb aan U} en zooals ik reeds zeide wel degelijk zal blijven gevoelen. U voorspoed met Uw zaken toewenschende, t. a t. Vincent. 352 Beste broer, (17 Jan. *84.) Met een enkel woord moet ik U iets mededeelen. Moe heeft bij ’t uitstappen van den trein te Helmond haar been bezeerd. Pa zegt, de dokter zeide het een bepaalde breuk was, en wel dichtbij ’t bekken aan den grooten draaier. Ik was bij ’t zetten wat betrekkelijk medeviel, zoodat ik haast zou denken ’t meer een ontwrichting is. Öe dokter verzekert er geen bepaald gevaar is, doch dat het ge- geven Moe ’s leeftijd, lang duren zal. Ik wou ’t U liever ineens zeggen zooals ’t was, meenende gij dit het liefst hebt. Maar ik geef U mijn woord er op ’t niet erger is dan ik U schrijf. Ik zal U iederen dag voorloopig bericht zenden. Ik schrijf met 25 385 dezelfde post naar uw adres Rue de Laval, opdat gij het zoudt weten zoodra mogelijk, ’t zij ge thuis , ’t zij ge in de zaak zijt. Morgen als de dokter er zal zijn geweest schrijf ik opnieuw. ’t Is wel een ramp. Ik was bij een boer aan ’t schilderen en werd gehaald. Moe ligt nu rüstig. Adieu kerel. met een handdruk, t. a t. Vincent. 353 Waarde Theo, Volgens afspraak schrijf ik U heden ook weer, nu de dokter terug is geweest. De eerste nacht was zeer rüstig, en daar van rust hier veel af hangt, was de dokter zeer tevreden. Wij hebben ’t nog eens bepaald gevraagd wat het was, en is het dijbeen wel degelijk gebroken even onder het gewricht. Ge weet ik juist op ’t punt stond om met het geld dat gij stuur- det, een en ander af te doen. Natuurlijkerwijs heb ik nu echter gezegd dat, daar er nog al wat zal komen kijken van buitenge- wone uitgaven, Pa het gerust moet gebruiken, en het andere moet dan maar worden uitgesteld, en het is toevallig ik het nog niet had weggestuurd. Het zal zeker lang duren eer Moe beter is. Met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. Zaterdagmorgen. Wilde nog hier bijvoegen dat ook de afgeloopen nacht rüstig is geweest, en Moe nogal heeft geslapen. Zij laat U nog eens groeten. Maar er zal nog veel in te voorzien zijn broer, voor alles weer op orde is. Theo, denk er nog eens goed over na of gij soms op een idee kunt komen of ik op de een of andere wijs wat verdienen zou kunnen. Er zal geld noodig zijn, en ook de kans om met mijn werk iets te doen moeten we nog eens nagaan. Al zij het alleen maar zoö, dat ikzelf betalen kan wat ik voor verschütten heb bij ’twerk, en gij ’t geen ge anders voor mij geeft, nu voor Moe kunt be- stemmen. Ik schreef LJ reeds ik aan aquarellen van de wevers hier bezig ben. Ik zal zien er eenige af te krijgen. Doch ik kan nu niet al mijn tijd er aan geven, en dien veel thuis te zijn, althans den eersten tijd. Nu, als de dokter er weer geweest zal zijn heden, stuur ik nog een briefkaart. Gegroet. 386 354 Waarde Theo, Tot heden blijft het met Moe betrekkelijk goed, in zoover dat het been in zijn verband blijft zooals het gezet is. Maar het zijn anders wel sombere dagen. En voor Moe zelf zal het liggen vrees ik, op den duur nog veel moeielijker worden. Wij spraken dezer dagen er nog over, naar aanleiding van Uw brief, waarin ge zegt dat gij er over denkt om te komen. Het zou zeer zeker voor Moe eene groote vreugde zijn U te zien, maar toch van een anderen kant bezien is er iets waar men voor- zichtig mee moet zijn. En dat is het ermee verbonden afscheid als ge weer weg zoudt moeten. En dan zou het hunnen zijn Moe, indien gij kwaamt, ging denken het een teeken was dat het erg naar met haar is gesteld. Toch dat Moe erg blij met uw körnst zou zijn is zeker. Ik schrijf U eens over Uw komen omdat, gesteld gij zoudt het doen, ik het wel raadzaam zou vinden dat gij niet kwaamt ver- fassen, maar Moe er eerst over schreeft. Indien ’t ongelukkigerwijs verergeren mocht, zoo zouden we dadelijk telegrafeeren, daar kunt gij steeds op aan. Natuurlijk is ’t een kwestie die absoluut slechts door Uzelf kan beslist wor- den, of ge komen zult of niet. Bepaald en direct gevaar is er niet, maar onmogelijk kan men voorzien hoe het verder zal gaan. Pa heeft U zeker wel alle bijzonderheden geschreven, en zal dezer dagen U opnieuw schrijven. Mijn hoofd Staat niet naar schrijven, en ik heb er weinig tijd voor, wegens als ik niet bij Moe ben ik hier vlak in de buurt bij een wever zit, waar ik 2 geschilderde studies van onderhanden heb. Schrijf mij eens spoedig, met een handdruk, t. a t. Vincent. 355 Waarde Theo, Ik was blijde met Uw brief van heden en het ingeslotene, en dank U zeer voor beide. Het komt mij voor dat tot heden het herstel van Moe over ’t al- gemeen genomen, zeer voorspoedig gaat. En er hoe langer hoe minder direct gevaar is, en het meer en meer wordt gereduceerd tot eene kwestie van tijd vooral. In de gegevene was ik blijde thuis te zijn, en het gebeurde ongeluk natuurlijkerwijs eenige kwesties (waarin ik nog al verschil van in- 387 zieht met Pa en Moe) geheel op den achtergrond geschoven heb- bende — gaat het alles nogal wel tusschen ons, en kan er wel van komen ik in ’t vervolg meer en langer te Nuenen zal blijven, dan aanvankelijk ik wel veronderstelde ’t geval te kunnen wezen. Het ligt toch eenigszins in den aard der zaak dat juist ook in later tijd, als Moe meer zal verdragen moeten worden, etc., ik een handje zal kunnen helpen. Nu de consternatie der eerste dagen wat voorbij is kan ik be- trekkelijk heel geregeld mijn werk doen. Ik Schilder dagelijks aan studies van de wevers hier, die geloof ik beter zijn van techniek dan de geschilderde studies uit Dren- the die ik U stuurde. Die gevallen van de weefgetouwen met die betrekkelijk gecom- pliceerde machinerie, in ’t midden waarvan het figuurtje zit, zal dunkt mij voor penteekeningen zieh ook preteeren, en zal ik er eenige van maken in gevolge den wenk dien gij in uw sehrijven mij geeft. Voor het ongeluk gebeurde, was mijn afspraak met Pa dat ik kosteloos een tijd hier zou inwonen, ten einde daardoor ruimte te krijgen om eenige rekeningen in ’t begin van ’t jaar af te doen. En ’t geld dat gij zondt met Nieuwjaar en in half Januari onge- veer was daarvoor klaar. Doordat ik, toen het ongeluk gebeurde dit aan Pa gaf, zijn het deze keer die verf rekeningen die aan de beurt liggen. In het finantieele heb ik dus door mijn hierzijn niet geprofiteerd. En het is mijn plan, krachtig door te zetten met het werk. Hoe het altijd stil liggen op Moe ’s gestel werken zal, is moeielijk vooruit te bepalen. Alle voorzorgen die wij nemen kunnen om doorliggen te voor- komen, zijn natuurlijk van belang. We hebben een soort draag- baar gemaakt om Moe te kunnen verbedden als het wenschelijk is; doch hoe minder dit voorloopig geschiedt, hoe beter. Rüstig liggen is nommer i. Moe ’s humeur is gelukkig, haar moeielijke positie in aanmerking genomen, zeer gelijkmatig en tevreden. En zij amuseert zieh met kleinigheden. Ik heb het kerkje met de heg en de boomen geschilderd onlangs voor haar, zoo’n soort geval. (Zie blz. 389.) Dat ik de natuur hier heerlijk vind, zal U zeker zeer begrijpelijk voorkomen. Als ge ooit komt, zal ik U eens in de hutten der 388 wevers brengen. De figuren der wevers en de vrouwen die garen winden, zul- len U zeker treffen. De laatste Studie, die ik maakte is het figuur van een man die in ’t weef- getouw zit, op zichzelf, de buste en de handen. Ik ben aan ’t schilderen van een weef- getouw, van oud, groenachtig, bruin- geworden eikenhout, waarin ’t jaartal 1730 Staat gesneden. Bij dat getouw, aan een raampje waardoor men een groen veldje ziet, Staat een kinderstoel, en het kleine kind zit daarin uren lang te kijken naar het heen- en weerschieten van den weversspoel. Ik heb dat geval aangepakt net zooals ’t in de natuur was, het getouw met het wevertje, ’t raampje en die kinderstoel in het armzalige vertrekje met leemen vloer. Als ge wilt schrijf me iets meer uitvoerigs over expositie Manet, zeg eens welke schilderijen er van hem te zien zijn. Manet ’s werk heb ik steeds zeer oorspronkelijk gevonden. Kent gij het stuk van Zola over Manet? Ik betreur het van hem slechts zeer enkele schilderijen te hebben gezien. Ik zou vooral zijn naakte vrouwen - figuren graag eens zien. Ik vind het niet overdreven dat som- migen, b.v. Zola, dwepen met hem, ofschoon ik voor mij vol- strekt niet vind hij onder de allereersten dezer eeuw kan worden gerekend. Doch ’t is een talent dat zijn raison d’etre zeer zeker heeft , en dat is al veel. Het stuk dat Zola over hem schreef Staat in het deeltje ,,Mes haines”, de conclusies die Zola maakt, als wäre Manet een man, die als ’t wäre een nieuwe toekomst opent voor moderne opvatting in de kunst, kan ik voor mij niet deelen; voor mij is niet Manet, doch Millet die essentieel moderne Schil- der die den horizon opende voor velen. Gegroet met een hand- druk in gedachten, t. a t. Vincent. Van allen gegroet. Schrijf aan Moe maar eens een keer meer , de brieven zijn zoo’n afleiding. 389 356 Briefkaart. (l3 Febr.) Waarde Theo, Vandaag verzond ik aan uw adres een postpakket met 3 paneel- tjes en 9 aquarellen. Gaarne verneem ik of gij het ontvangen hebt. Is er iets bij dat U bevalt, tant mieux. Het gaat met Moe zoo al hetzelfde. Ben nog aan verscheiden wevers bezig, die gij later krijgt. Gegroet, t. at. Vincent. 357 Waarde Theo, Met een woordje wilde ik U verteilen dat — 00k ingevolge Uw brief waarin ge een woord over penteekeningen zeidet — ik voor U heb vijf wevers, die ik naar mijne geschilderde studies heb gemaakt en eenigszins anders — en geloof ik pittiger — van factuur zijn dan de penteekeningen welke tot heden ge van me zaagt. Ik ben er van vroeg tot laat aan werkende, want heb behalve de geschilderde studies en de penteekeningen, nog nieuwe aquarel- len 00k ervan opgezet. Ik dacht dezer dagen veel aan U, naar aanleiding 00k van een boekje dat van U afkomstig is, en ik te leen heb van L. --dege- dichten van Francois Coppee. Slechts zeer enkele kende ik van hem en hadden indertijd reeds me getroffen. Hij is een van de wäre artisten — qui y mettent leur peau — blijkbaar uit meer dan eene navrante confidentie. Artist te meer, omdat hij door zooveel zeer uiteenloopende dingen getroffen wordt, en zoowel een wachtkamer 3e klasse vol emigranten, die er den nacht doorbrengen, weet te schilderen — alles grauw en somber en melan- koliek — en toch in een andere stemming een markiezinnetje dat een menuet danst teekent, als een figuurtje van Watteau zoo elegant. Dat opgaan in ’t moment — dat zoo gansch en al meegesleept wor- den en geinspireerd door ’t milieu waarin men toevalligerwijs is — wat kan men er aan doen? en al kon men er zieh tegen in zetten als men wou, waartoe zou het nuttig zijn, waarom zou men zieh niet overgeven aan dat wat voor de hand ligt, als zijnde dit nog apres tout de zekerste weg om iets te cr6eeren. Mij trof het laatste uit het boekje getiteld: Desir dans le spieen, dat ik copieer, om het U te herinneren. 390 Tout vit, tout aime, et moi, triste et seul, je me dresse Ainsi qu’un arbre mort sur le ciel de printemps, Je ne peux plus aimer, moi qui n’ai que trente ans, Et je viens de quitter sans regrets ma maitresse. Je suis comme un malade aux pensers assoupis, Et qui, plein de l’ennui de sa chambre banale, N’a pour distraction stupide et machinale, Que de compter des yeux les fleurs de son tapis. Je voudrais quelquefois que ma fin füt prochaine, Et tous ces Souvenirs — jadis delicieux, Je les repousse, ainsi qu’on detourne les yeux Du portrait d’un aieul, dont le regard vous gene. Meme du vieil amour, qui m’a fait tant pleurer, Plus de trace en ce coeur, blase de toute chose. O figure voil6e et vague en mes pensees, Rencontre de demain que je ne connais pas, Courtisane accoudee aux debris d’un repas, Ou — femme serieuse, aux päles paupieres baissees, Parais! — Si tu peux encore electriser Ce miserable coeur sans desir et sans flamme, Me rendre l’infini dans un regard de femme, Et toute la nature en fleur dans un baiser, Viens — comme les marins d ’un navire en detresse Jettent, pour vivre une heure, un tresor dans la mer, Viens — je te promets tout, äme et coeur, sangetchair, Tout — pour un seul instant de croyance — ou d’ivresse. jen dan dit : Douleur bercee. Toi que j ’ai vu pareil au chene foudroy6, Je te retrouve epoux, je te retrouve pere, Et sur ce front, songeant a la mort qui libere, Jadis le pistolet pourtant s’est appuye. 39i Tu ne peux pas l’avoir tout-a-fait oublie, Tu savais comme on souffre et comme on desespere, Tu portais dans ton coeur l’infernale vipere D ’un grand amour perdu — d ’un grand espoir — broye. Sans y trouver l’oubli, tu cherchas les tumultes, L’orgie et ses chansons — la gloire et ses insultes, Et les longues clameurs de la mer et du vent. Qui donc a ta douleur imposa le silence? O solitaire — il a suffi de la cadence, Que marque le berceau d ’un petit enfant. en dan dit: Blessure rouverte. O mon coeur, es-tu donc si debile et si lache, Et serais-tu pareil au forqät qu’on reläche, Et qui boite toujours de son boulet traine? Tais-toi, car tu sais bien qu’elle t’a condamne. Je ne veux plus souffrir et je t’en donne l’ordre, Si je sens encore te gonfler et te tordre, Je veux — dans un sanglot contenu — tebroyer; Et, l’on n’en saura rien — et, pour ne pas crier, On me verra — pendant 1 ’effroyable minute Serrer les dents — ainsi qu ’un soldat qu ’on ampute. Zeker is dit poezie en wel almee van de beste. Desir dans le spieen in ’t bijzonder vind ik zoo juist, schildert hoe juist in de afge- matten en die er haast bij neervallen, bij momenten die onein- dige hernieuwing van begeerte ontstaat, als hadden ze niets achter den rüg. Ik dacht aan Rembrandts Jodenbruid, en wat Thore er van zegt. Thore (in zijn goeden tijd) en Theo Gautier en zooveel anderen — wat is er veel veranderd sedert hen — en wat is ’t een boel saaier geworden. Wil men iets van ’t vuur in zieh houden, men moet zoo min mogelijk tegenwoordig ’t aan anderen toonen. Enfin. Hebt ge ontvangen het bezendinkje dat ik verleden week zond? De penteekeningen moet ik nog een weekje houden, wegens ze 392 dienen moeten om andere dingen af te werken die ik tegelijk opgezet heb. Doch ge ontvangt ze spoedig doch meid me s.v.p. of het postpak - ketje goed overkwam, en of het voldoende gefrankeerd is. Wegens wellicht teekeningen gelden als geschreven schrift er meer voor moet betaald worden. Gegroet, ik hoop ge iets zult kunnen doen met het een of ander, t. a t. Vincent. Pa schreef U reeds over Moe een paar dagen geleden; sedert alles normaal gebleven, en de dokter zeide heden hij in ’t begin niet had durven hopen ’t zoo goed zou zijn gegaan. 358 Waarde Theo, Dank voor Uw schrijven — het gaat met Moe goed ; de dokter sprak in ’t begin van dat ’t een half jaar zou duren — eerhetbeenge- nezen was; nu spreekt hij van een goede 3 maanden. Hoor eens — toen ik nu Uw brief gelezen had over de teekeningen, heb ik dadelijk U gestuurd een nieuwe aquarel van een wever en vijf penteekeningen. Van mijn kant 00k franchement zal ik U zeggen dat ik geloof dat het waar is wat gij zegt, dat mijn werk veel beter moet worden, maar tevens 00k, dat Uw energie om er wat mee te doen 00k wel wat beslister mag worden. Ge hebt nog nooit een enkele van me verkocht — voor veel of voor weinig niet — en het eigenlijh nog niet geprobeerd. Ge ziet, ik word daar niet boos om, maar — we hoeven nu eenmaal elkaar geen Mietje te noemen. Op den duur zou ik zeker niet daar het hoofd bij neerleggen. Ge kunt van Uw kant 00k franchement blijven spreken. 