title: Verhalen
creator: Gotthilf Heinrich von Schubert
text: Nog eenmaal moet ik op mgnen vriend terugkomen, op Karel von Römhilden, die mg op mgne vlugt uit onze militaire school zoo getrouw vergezelde, mij^ op reis naar Pargs cn bg mgn verblijf in de groote stad met zijn geld ondersteunde. Hg was iaei mg op gelgken trap van rang in dienst getreden , was niet minder dapper dan ik , maar het lag in zgne natuur, dat zgoe daden een minder schitte** reod voorkoipen hadden , dan de mgnen. Hg wist de ge- 104 legenheid , om uit te muoten , niet zoo öp het regte oogen* blik aan te grgpen , als ik ; hg vocht dapper äiet de scharen der dapperen, maar' boven het gewone zieh te verheffen , dat ^as hem niet gegeren. Hen achtte hem als een' braaf soldaat; ook hg ifas eenige graden opgeklommeu , echter fliechts met eene zeer langzame beweging , terwgl mgn ge* luk met stormmarsch Tooruitging. Ik durf nvel zeggen , ik had hem zoo lief, als ik zulks met mgn door zeifzucht en hoogmoed verstijfd hart vermögt ; ik zelf had bij sommige z^ner bevorderingen te zgnen gunste gewerkt; ook te Pargs zagea w^ elkander dikwgls, vooral in eene familie, tot welke ons beiden de toegang yriendelijk geopend was. Er was^ eene bijzondere neiging des harten, die mgn' yriend zoo dikwijls in dit hüls Tocrde; hg was door de liefdejegens de dochter getroffen, en deze liefde had bg de ouders Tan het meisjo, even als bij haar zelre, geen ongunstig onthaal gevonden. Zoo dikwgls ik in het gezelschap was, Tiel mg , misschien wel als den spraakzameren , en misschien ook wel als den hooger geplaatsten, beroemderen officier, meer opmerkzaamheicl en onderscheiding te deel dan hem, Dit Tcrwekte het misnoegen van niijaen yriend , en ik , in plaats yan hetzelre te verrngden, maakte hetzelven door mgne aardigheden slechts nog meer gaande; ja mgn hoog-* mped , die zieh nu ook beleedigd gevoelde , liet hem nog op eene andere wijze mgne meerderheid merken. Op zekeren ayond, toen ik hem met eene minachting en hardheid be-* handeld had , die zelfs den zachtmoedigsten uit zgn humeur moest brengen, gaf hg zgn misnoegen door zulke, alle- zins buitensporige uitdrukkingen lucht, dat ik oordeelde, in mgne eer ten hoogste gekrenkt te zrjn. Nog deDzelfden aYond zond ik eene uitdaging tot een tweegevecht aan mijnen vriend en tevens eeo ander biljet aao een' der heden aanwezige officieren, met verzoek, dat hg morgen vroeg mijn secondant en getuige mijner bloedige wraak mögt zyn. Mijn bediende was naauwelijks weg , toen ik een' brief Tan mijnen yriend kreeg, die den mgnen OQtmoet was, waarin hg mg, niet uit lafheid', want daar- Toor kende ik hem te goed, maar uit goedheid van hart , om Tergiffenis wegens zijne overgling verzocht en zieh be- reid toonde tot alle genoegdoening en goedmaking, welke de eer van een' officier veroorloofde. Uit iederen regel van zgo'brief, waarvan de letters naderhand door mijne tränen Tan berouw uitgewischt zijn, sprak zijne oude, trouwe liefde, zijne achting jegens mij. Doch mijn hoogmoed was Toor zulk eene taal der liefde doof: ik schreef hem met Terachtende koelbloedigheid terug, dat mijne diep gekrenkte eer siechts door zijn bloed voldoening kon erlangen. Toen wij den volgenden morgen buiten de stad, op de beslemde kampplaats elkander ontmoetten , beproefden onze ^condanten eene bemiddeling ; ik hield het op een twee« gevecht aan. Mgn vriend trachtte mij klaarblijkelijk te Terschoonen , hij weerde met zijn degen siechts de bewegingen ^an den mijne af; zijn bog blikte zacht en ernstig, terwgl Iict mijne Tan toorn fonkelde. Reeds bloedde mijne tegen- partij uit verscheidene , ofschoon minder gevaarlijke wenden , ook ik had een' steek in den arm ontvangen ; de secondanten geboden halt en hielden den strijd yoor geeindigd, doch ik <lroQg op Tertiieuwing -van denzelven aan , want mijne ge- krenkte eer , zeide ik , was nog niet gewroken en lievredigd. ^9 vochten Terder , en na eenige gangen' stiet ik met do ^oede van een' moordenaar mgn? vrieud den degen in dp Ijorst. 8g zonk dadelgk neder ; door de kracht des gewetens 106 geslagen » stond ik getroffen naasi hem ; fajj reikie mg de hand , ik kon niet langer weirsfaan , ik boog mg tot hem neder, en gaf hem de mgne, die hg aan zgne bloedende borst drukte. Nu heeft immers uwe eer Toldoeningerlangd, F r a n s y zeide hg met eeoe zwakke stem. . Ik Tergeef u gaarne en heb u nog altjjd lief. **«- De stuipen des doods beringen thans zgne ledematen , ?erstijving deed zijnenmond Terlammen , ireinige minuten later was hij niet meer. Onze dischgenoot Terhaalde straks, hoe de naar het veld TJiegende kraaijen en raren op ziJD bekommerd gemoed eenen troostelijken indruk maakten. Ook roor mg vlogen , toen ik in äomber stilzwijgen aan den kant ran een boscbje längs de relden reed, kraaijen met luid geschreeuw naar beneden; eene rilling ging mij door de leden; het r^erk der raren bij het ligcbaam ran eenen ter dood gebragten moordenaar schoot mij te binnen. £00 moede en rerpletterd als thans had ik mij bijna nog nimmer geroeld ; het was mij y alsof men mij zelren al het bloed uit de äderen had gclkiAen ; ik dacht uit magteloosheid ran het paard te zuUen rallen, met de woede was mij te gelijk ook de moed rer- gaan; eenige ruiters kwamen mij op den grooten weg te gemoet rijden ; ik sloeg een' zijWeg in het reld in , ik had het hart niet hen te ontmoeten; een wreker in mijnbinnenste» rreesselijker en magtiger dan alle legers der rijanden» faad mg geslagen , en niet enkel geslagen , maar geheel ver- nietigd. Toen ter tgd werden moorddadige ^ aanslagen , als ook moorden in een tweegerecht, maar weinig gestraft. De bgna algemeen heerschende afgoderg met de eer maakte de tweegerechten dershalre zoo menigruldig, en de meisten liepen, inzonderheid bg de Franschen, zoo zonder geraar af, dat men , eren als ran een kinderspel » er naauweigks van 0prak; en wanneer er dan toerallig.in de hand der Duitschers of Spanjaarden uit het spei met den moord eene ernstige daad Toortkwam, dan werdof het misdrgf geheim gehouden, of, al aaar dat de dader een meer of minder gewigtig man was ^ 107 in een licht gesteld, dat hetzelye nu zoo dan we^r anders rerscfagoen, en het ligtzinnig oordeel na eens zachter dan streoger uitvallen deed. JDat ik, in m^ne slelling geene zware niterlgke straf te vreezen had , dat wist ik wel ; doch des te zwaarder drukte mg de straf, die mgn binnenste trof ; de laatste i/roordeii van den stervenden vriend klonken mg Dog sleeds in het oor, en niet zoo zacht als zij gesproken ^aren; zg waren toegenomen tot een geschreeuw, dat mg mel ontzetting vervulde; ik wilde er mgne ziel van afwen-» den en het ont?Iugten, maar het achterhaalde mg op alle wegen mgner gedachten en schreeuwde mg steeds luider en luider toe ; het kwam mg voor, dat anderen het ook moesteo hooren, en ieder der yoorbggangers er mg op moest aan- zien, dat ik onschuldig bloed Tergoten had. Het baatte mg niets, dat ik mg steeds weör op nieuws voorzeide: hoe veel blqed van vganden hebt gg in den krgg vergüten; deze stervende was toch ook maar een mensch even als de anderen , en had u meer beleedigd dan de vganden, Yolgens afspraak met mgif secondant had ik den weg naar Chalons ingeslagen; in eene kleine stad aan den weg zoQ ik brieven afwachlen, en narigt, hoe mgn vonnis, bgaldien de moord ruchtbaar werd , uitgevallen was, Ik had geen acht gegeven op mgn paard , het bongerige dier ^^iy daar ik den ganschen dag verzuimd had het te ver- borgen , dikwgls lang bij de korenvelden geweid , tot dat ik uit mgne somberheid ontwaakte en den ne^rgevallen teugel weir opnani; tegen den avond hield het door zgn instinet Wogen bg eene herberg stil ; ik klom werktuigel^ af en Yolgde den waard in de kamer. Sog nooit in mgn leven had ik het duister van den nacht getreesd; thans nu de avondschemering in mgne eenzame k^er drong werd ik beangst, ik üet Hebt en steeds meer 106 liehl opsteken ; het brandde mg altgd te donker. Het kwam mg Toor, dat ik rast noodig had» ik ging slapen, doch zoodra ik de oogen gesloten bad kreeg ik een ander gezigt ; Yoor mg stond of lag in zgn bloed mijn Termoorde yrieDd , ik ging in mgn bed opzitlen en zag onafgewend in de brandende kaarsen, tot dat mg met de sluimering tegelyk op nieuws het scbrikbeeld bekroop. Het hart klopte my als eene gejaagde binde; het angstzweet bedekte mgn voor- boofd, beter, dus dacht ik, tweemaal de dood dan siechts eenmaal zulk een nacht; meermalen kwam de wensch bg mg op, dat zgn degen mgne borst mögt hebben getro£fen, in plaats yan mgn degen de zgne. Doch -— indien dit geschied wäre , dan geloof ik niet , dat ik mgn' vriend zoo de band zou gereikt en gedrukt hebben als hg mg, ik zou hem geene Tergiffenis geschonken hebben; met al het Tuur der haat en van den hevigen toorn zou ik in de eeuwigheid orergeslapt zgn, waar zulk Tuur nooit uitdooft. Laat mij zwggen van hetgeen ik dien nacht, wat ik in verscheidene daarop Tolgende dagen en nachten ondervon- den heb. Ik heb mg zelven door mgn verhaal het oud scbrikbeeld uit zgn graf geroepcn , waarin het sedert jaren geslapen heeft; het Staat voor mij in al zgne verschrikkelgk* heid en ik kan zgn aanblik niet verdragen. Een ding wil ik tiog vermelden y echter geenszins om uwen afschuw vao mgne daad of dien van mg zelven te verminderen, maar siechts om op een' somtgds zigtbaar wordenden meest echter Terborgen zamenhang der daden en lotgeTallen der menschen te wgzen ; mgn vriend , dien ik vermoordde , was de zoon Tan den man, die mgn' ongelukkigen vader in het tweege- vecht doorstak. Mijne grootmoeder bad er mg reeds, toen ik nog een knaap was , van gesproken , dat de waarschga- Igke moordenaar mgns Taders ongestraft leefde , ja dat zgne daad zelfs niet eens openlgk bekend en ontdekt ge- worden was, wgl hg" een bloedverwant van den landsheer was; zg bad mg echter zgnen naam nietgenoemd. Pfaauwe* Igks een jaar na den dood mgns vriends kwam ook zgn 109 oude Tader le sterven , en hg zelf ligtte nog in zgne laatsle Qren den sluijer op , die zijne misdaad bedekt had ; ik kreeg lort daarop , yan eene zekere band , daarvan kennis. Ik ifas naauweiyks ter bestemder plaatse aangekomen, toen ik een' brief uit Pärijs ontving. Mijn duel had de openlijke oproerkzaamheid gaande gemaakt , en kon, in wedr«- wil der aangewende moeite ten miJDen ^unste , niet geheel ongesiraft bigven ; deze straf was intusschen e?en zoo goed als geene; de toegang tot de hoofdstad werd mg voor een' bepaalden tijd ontzegd; ik moest mij onverwijld we^r bij mgn regiment tervoegen, en daar het verdere afwachten; dit Terdere yolgde echter niet, ten zij het daarin Qioest beslaaa hebben , dat men mrj , gelijk men zieh uitdrukie , MO het yertrouwen op mijn' onwankelbaren moed en mgne dikwijls beproefde dapperheid" tot kommandant in eene der Testiogen benoemde, welke men in de laatste veldtogtcn den Nederlanden ontnomen had. De wraak moest mij be- reiken daar / waar ik ze het minst rerwachtte. De uren en dagen der eerste hevige beweging, waarin fflg het schreeuwen van moorddadig yergoten Moed ver- plaatst had ^ waren voorbij ; de mensch bezit , zoolang hij nog in den bouw des ligchamclijken levens Tcrvat is, de ^3gt en de bouwstof , om den knagenden worm in zijn Unnenste zoo te betimmeren, dat men deszelfs beweging niet meer ziet noch bemerkt , zonder dat de worm daarom toft; ik was we6r zoo gerust als een mensch zgn kan, in ^iens binnenste eene verborgene hei gloeit. Ik had thans eene gedurige behoefte , om veel onder menschen te zgn ; ik zocht mg zelf wegens het verlies van mg neu waarlgk gelrouw gcbleven vriend te misleiden, terwgl ik rag met 3^1e hevigheid mgner natuur aan een' mgner medeofficieten dauslooty die eerst sedert weinige maanden in mgne nabg- heid gekomen was. Mijn nieuwe vriend was te Parijs opge- ^oed en gevormd; hg stamde van eene der voorna^mste, leMgds aan het hof invloedrgkste , familien af. In jaren CQ ervaring, en ik durf wel zeggen, ook in kennis en be- 110 kwaamheden tea aansien der krggadieusl was ik bOYea hem Terhe?en , daärentegen oYertrof hg mg Yer in yernoft en in die uilerlgke gafen, welke ia de soogenaamde ^oe en groote wereld schitteren. Deze talentea droegen mgn wel- geTallen» ja eindelgk mgne bewondering weg; de jonge man kreeg allengs eene soort van magt orer mg , die alleen de wäre meerderheid des geestes den eenen mensch over den anderen behoorde te geyen; ongemerkt kwam ik in dezelfde betrekking tot hem, in welke mijn overleden yriend tot mg gestaan had: ik beminde hem meer, en zoo als later bleek, ook getrouwer dan hg mg. Mijne kinderachtige teederheid ging zoq yer, dat ik in Tele mijuer berigten aan het krijgsministerie , de yerdienste en de yrnchten mijner eigene werken en gelukkige ondernemin- gen niet mij zelven , maar mijnen gunsteling toeeigende , hetgeen, zameugenomen met den grooten inyloed zijaer eigene iamilie , het geyolg had , dat hij met ongewone snel- heid tot een' post opklom , die naast den mijnen stond. In de lente yan het jaar 1677 had ik eene andere betrek* lung in het leger yan den Hertof yan Orleans en van den 111 Maanchalk ran Luxemburg gekregen. Toen dit leger den ü April Tan dat jaar den heldhafligen Prins yan Oraoje« io den bg Montkassel door hem verloren slag de leer gaf , in het verTolg Yoorzigtiger te zgu, was ik niet Trerkeloos gebleven; ik bad naipelj|k door de gelukkige aanwending eeoer batterg, juist in het beslissendste oogenblik , eenniet geheel onbedaidend aandeel aan den gunstigen uitslag ran dea strgd ; nog op het slagyeld gaf de Hertog mtj dit te kennen. Koning Lodewijk de XIY. bad persoonlgk aan dezeo yeldtogt deel genomen ; na de behaalde overwinning riep het Tolk bem toe: »le?e de koning en Monsieur (de Hertog Tan Orleans), die den slag gewonnen heeft/^ Die monarch was echter niet gewoon , de naar zgne meening bem toekomende eer met anderen te deelen , en ofschoon de Hertog zgn eigen broeder was, Het hij bem, gelgk allen, die dezehe als gelukkige deelhebbers aan den strgd bg Toorkeur bad doen uitkomen , zijne gevoeligheid en koelheid bemerken. Ook rag trof deze g)B?oeligbeid des konings, toen ik eenige dagen na den slag aan bem werd Toorgesteld; zg trof mg gelijk de bliksemstraal een' boom^ die ligt te ontbranden is; mgn binnenste stond in Tuur« Ik was destgds door eene ligohamelgke ongesteldheid , di« de inspanning , Terbonden met nachtwaken , mg berokkead bad, nog geToeliger dan gewoonlijk; toen ik des aTonds inet mgn' gewaanden Triend en eenige, zoo als ik wist^ Qiij trouwe mannen, alleen was, gaf ik ragne geheele misnoegdheid lucht , mgne door inwendigen toorn ontstokene taal Tei^scboonde zelfs den monarch niet , ofschoon ik hierby luets uitte, dat eene eigenlijke beleediging der majesteit tonde geweest zgn, wgl mg destgds bg al mgne woor- dta en handelingen datgene als wet gold, wat tot de ^ast afgemetene eer en orde Tan mijnen stand behoorde. ^ meende brj deze gelegenheid slechts de eer Tan den Herlog Tan Orleans te Terdedigen , hetgecn mg echter dreef, ^as mgne eigene gekrenkte trolsQhheid. Weinige dagen daarna werd ik Toor een' krggsraad ge- . 112 gteld. Men las mg den iahoud foor Tao al hetgeen ik oii'* längs in mgn inisooegen geuit had; in Terscheidene hoofd- trekken stemde deze iahoud met hetgeen ik gesproken had orereen; doch o?er het geheel was het tot de hatelgksle carricatuur misvormd ; ik ?erlangde dat de getuigen tegen elkander werden geboord ; de officieren , die ik nog op dit oogenblik overtaigd ben , dat zij alleen dat zouden gezegd hebben, wat waar^was, had men plotselgk op hoog bevel tot andere dienstverrigtingen , naar afgelegene plaatsen, ge- zonden^ slecfats myn gewaande Triend kon Toor het gerigt Torschijnen. Ik was gerust, toen men mg nogmaal» in zgne tegenwoordigheid de aanklagt Toorlas ; doch toen hij als geluige tegen mij optrad, en alles ^ wat hg zoo e?eii gehoord had , als waar be?e$tigde , gevoelde ik , dunkt mg, in dubbele mate dezelfde smart, die rnijn getrouwe yriend misschien zal hebben ondervonden , toen ik hem het moord- dadig wapcn in de borst stiet.. Ik hieef er echter niet ikoo gelaten onder, als rnijn yriend; het bloed stolde rag Tan woede in de äderen; mijne tong was verlamd; ik wierp een' blik vol diepe jerachling op mijn' ?errader ; men bragt mg in de gevangenis« De slag, die al mgn geluk thans vernietigen zonde, was naauwkeurig berekend; de mijn met moordend inzigt aange- legd. Uitdrukkingen van anderen aard , die ik bg verschil« lende gelegenheden pver de veldheerstalenten van den Prins van Oranje en Tan het.Oostenrgksche legerhoofd Monte- cuculi had doen hooren; brieven van onschuldigen inhoud, die ik van tgd tot tgd uit het duitsche taderland ontvangen en we^r beantwoord had , werden mij als bewijzen tan Ter- raad toegerekend , en ofschoon men in mijne papieren niels gevonden had , dat . deze aanklagt regtvaardigde , zoo zou nogtans de dood van eenen hoog verrader mij getroffen hebben, bijaldien niet de krachtige voorspraak van den Haarschalk van Luxemburg ten minste nog zoo yeel bewerkt had , dat mij , in plaats van den dood , levenslange galeistraf werd opgelegd. 113 tfgn gewezen gunsteling was 9 otereenkomstig sgn plan, tot mijn' post opgeklommen ; hg had niet bedacht , dat hg niet zeer lang dat koode schijoen, wat hg enkel door mgne magt en medewerking was ; zgn geluk is , zooals ik naderhand Temam, yan körten duur geweest; toen in de destgds zeer Teranderlgke gunst yan het hof zgne familie hären meesten ioWoed yerloor, zonk 00k hg , uit zgn' post ontslageo, in «en door hem zelven verdiend niet terug. Welk mensch, in wien de hoogrooed en ongetemde eer- tucht niet even zoo woedend brandden , als in mg , kan zieh geheel in den toestand yan mgn aanwezen yerplaatsen , waarin ik mg beyond , toen mg yoor de oogen yan mgn regiment , door onteerende handy de uitweudige teekenen yan den stand» velken ik tot hierloe bekleed had , de herinneringen aan yele lieete geyechten mgner krachtigste jaren ontrukt werden , en in derzelyer plaats de kleederen yan een' galeislaaf , in plaats Tan eereteekenen ketenen aangedaan werden. Het was eene Terslgiing en somberheid yan een' anderen aard , dan die » velke mg na den moard mijns yriends had beyangen, zg werkle nog meer yerlammend , dan de toenmalige ; ik zou net de gemeene misdadigers » aan wie de gemeenschappelgke keten mg sloot , te yoet gaan , maar zonk reeds bg de eerste ichreden bewusteloos neder; men bragt mg met eene kar 'e andere schaar achterna. In de ha?en van Brest werd Ik op eelie der' galegen geklon« ken; mgne sterke natuur had de yernietiging yan binnen getroUeerd, en daarenboven hield ik mg sterker dan ik was, enkel om maar zoo schielijk mogelgk uit de oogen der nieoschen^e komen. Reeds na eenige dagen liep ons schip de ha?en ait ; het was eene soort yan troost yoor mg , dat geen der officieren op de galei mg persoonlijk kende; de z^eepslagen, waarmede de barbaarsche onder-opzigter mg tttchtigde, als ik yan den ongewonen arbeid yermpeid was» ^ ^ daarbg onhandig gedroeg , kwamen mg yeel yer* ^^gelgker yoor , dan de blik yan een bekend oog. Zel& 8 114 At aanblik tan den helderen hemel en der zon, die mpe TFOegere daden besehenen hadden , was mg reeleer smarte- Igk dan weldadig; viranneer de wölken aan den horizon opkwamen en de zee zieh onder bare Yoetstappen bewoog, wanneer de slorm de golven zweepte , en de eene groene golf na de andere, met sehuim bedekt, op ons sehip kwam toerollen ; dan >yäs het , alsof ik eene verkoeling , eene Terzachting van mgn innerlijk leed gevoelde. Ik sprak met niemand; ?an het gebabbel mijner medeslaven Ternam ik naauwelijks een enkel woord ; overigens gaf ik in doffe on- Terschilligheid der natuur bare regten : ik at en dronk en sliep, als ieder ander van de vastgeklonkene bende. Siech ts eenmaal op dezen zeetogt geraakte onze galei met twee spaansche oorlogsehepen in gevecht; ik ging het ge- Taar met inwendig genoegen te gemoet , want ik verlangde Tan dit leven Terlost te worden , doch wat de dood was , dat had ik tot dnsver niet naar waarheid geweten. Toen nogtans een der vijandeigke schepen ons zoo uabij kwam, dat mgn oog den kanonneu, die de brandende lont reeds naderde, diep in den muil zag, en toen ik door de veel* tnldige oefeningen Tan mgnen blik in zulke dingen be- merkte, dat de Treesselgke lading een* Toet hoog boTen de roeibank het boord Tan het schip zoude treffen, ging ik« onwillekeurig , uitgestrekt op de bank liggen, terwgl mgne medeslaTen, alsof zij het geTaar wilden entspringen, plot- selgk zieh Terhieyen en regtop stonden. De ontlading van het TijaJideiyk onwe^r yolgde, ons schip kraakte; toen ik mg weSr Tan de roeibank oprigtte, zag ik, dat ik de ee- nige nog levende slaaf aan dien kant was, aan iß andere ketenen hingen bloedende Terpletterde Igken. Ik bengdde bgna het lot Tan deze mgne medgezellen in het ongeluk) en nogtans had ik het zelf -ontweken ; ik wilde niet leven, es desniettegenstaande ontvlugtte ik den dood. Na den Nijmeegschen Trede was een gedeelte der vioot, eoi onder hetzehe ook de galei , wier ketenen ik droeg, naar Toulön Tertrokken , daar rooest ik met de andere slaven 115 bjj den scheepsbonw arbeiden. la de dagen Tan m^n geluk was ik eens een* tgd lang te Toulon geweest , er lag toen eeo koninkigk regiment in garnizoen , . waaryan de officiereo mij Toor het grootste gedeelte yrel bekend waren ; ik sidderde op de gedachte , dat een ran hen , want zij kwamen dikwgls om den arbeid op te nemen , mij zoude herkennen. Ik be^ hoefde er geene vrees Toor te hebben , want mgne eilende had mij zoo misTormd, dat slechts het inwendig yerdriet, niet het ligchamelgk Toorkomen zieh gelijk gebleven was. Eeos had een officier, die verscheidene jaren onder mij ge« diend en dien ik zelf tot zgnen post bevorderd had, het kommando over de Soldaten , die ons bij onzen arbeid yerzel- den en bewaakten; ik hoorde, want ik stond juist in de na- b^heid,dat hg onzen opziener vroeg, of er niet een Baron v o n Hochwarten onder de slaven was? De ander ontkende zntks, want sedert jaren had nien mg slechts bg mgn' Toor- naam genoemd, mijn gewone toenaam was in de uitspraak <m het rreemde yolk allengs zoo yerstommeld en yeranderd, dal het den opziener yoorkwara, alsof hg denzelyen nog fflmmer gehoord had ; het was een troost yoor mij , dat de wereld mij zoo yergeten had, en dat mijn oude bekende inij zdo digt onder de oogen had en tocb niet herkende. b m^ zel?en , in rngnen geest was het diepe nacht ; zoo beviei mg ook het donker , dat mgn' uitwendigen mensch Toor de wereld bedekte. h, nacht was het in mg en om mg, maar nog was het iitiddernachtsunr niet gekomen , na hetwelk het licht yan i^nen anderen dag yoor mij 2ou opdagen. Bit nur was nabij.. De inwendige ziekte , die aan mijn hart knaagde , had liier lang genoeg haar y erborgen werk uitgeoefend , zij brak omdelgk den dam mgner ijzersterke natnur en stortte zieh on- ^e^rslaanbaar in het ligchaam uit. Eene kwaadaardige koorts, die onder de galeislaven uitbrak , had yelen hunner wegge- 'ttkl ; onyerscbillig hielp ik , zoo dikwgis het aan mgne beurt 8^ 116 kwam , de Igken wegslepen en begraven. Toen laste ook mg de ziekte aan ; ik werd » even als de andere zieken Tan dezen aard» yan die nog gezond waren afgezonderd en in hetlazaret gebragt, dat men in het bagno had opgerigt. Nog was ik, ZOO dikwgls ik wakker was, bg mgn verstand , slechts bg enkele tusschenpozen Tan den onrustigen slaap gloeiden in mgne hersenen de wildste pbantasien der koorts. Dadelgk in de eerste uren van mgn ziekbed zag ik, hoe een, die naast mij op het stroo lag , met den dood worstelde ; de strgd was hevig en duurde lang, mg ofer?iel eene siddering xoor het sterven, zooals ik nog nimmer gevoeld had, Het werd nacht , ik kon slechts yoor eenige oogenblikken insIaimercD , en deze sluimering bragt mg alleen scbrik in plaats Tan Terkwikking. Een beeld Terrolgde mij bestendig in mijne droomen; het drong eindelijk ook in de phantasien gedurende mijn waken door: het was het beeld Tan mijnen Termoorden yriend. Zoo onophoudelijk had zijne doodwonde niet ge- bloed, ten dage dat ik ze hem toebragt, als zg thans Toor mijne oogen bloedde; zoo Terschrikkelijk diep hadden mij de bUkken Tan den sterTende en zijne woorden destijds niet geschokt , als zij het thans deden ; ik wilde Tan schrik op- springen en de dronkenheid Tan den koortsangst in de zee Terkoelen, toen Toelde ik, dat mij, behalTO de zwakheidy ook nog de keten aan de legerstede Tastbield. Ik wende mij regts en links; ik ging op het aangezigt liggen ; het was Tergeefs, het beeld bleef onTerwrikbaar TOor mij staan; in mgn oor drongen de toonen Tan het rogchelen des doods nu . Tan het eene , dan Tan een ander sterfbed onzer zieken- zaal , want - er waren dezen nacht zes mgner medegenooten der eilende OTerleden; het was, als of de sterTenden ten laatste nog den Tloek oTer mg , den moordenaar uitspraken. » Ik ben immers nw moordenaar niet ," riep ik , zoe OTerluid als mgne Terlamde tong zulks Termogt , om mg slechts Tan de gzingwekkende phantasie los te scheuren; maar zgt gij dan desniettemin geen moordenaar ? antwoordde eene atem in mgn binnenste. 117 Bij dit eeoe beeld , dat mij zoo diep roerde , voegden zieh , nu eens als een Toor- dan eens als een achCergrond Tele anderen, van weinig minder onfrustende kracht; ik zag in dien nacht Tan angst en schrik mijn geheel Ter«> loopen leyen , van mijne eerste kindschheid af tot op dat oogenblik , in een licht , waarin ik het nog nimmer gezien had. Uit de Tele afzonderlijke trekken Tormde zieh een gedrocht; ik zag mij zel?en en sidderde bij den aanbUk ▼an dit mijn ik zoodanig, dat mij de Trees door merg en been drang. Eindelijk raakte ik buiten kennis ; ik meende de band des doods aan mijn hart te Toelen ; toen ik weSr tot mij Zehen kwam , was het buiten dag geworden i in mij tehen echter bleef het nog steeds nacht. Ik was doodelijk Termoeid; de arts, die ook mijn leger Toorbij ging, een man met een menschelijk geToeli beTal den ziekenoppasser , om ook mij eTen als de andere sler?en- deo de ketenen af te nemen ; ik zou thans niet meer uit eigene kracht het leger verlaten ; men Troeg mij , of ik niet de laatste Tertroostingen der godsdienst yerlangde? — Verlroostingen ? zeide ik, met eene inwendige bitterheid; laat ze komen. Kort daarop naderde een oude ordensbroeder m^ne legerstede , dien ik reeds gisteren aan het leger Tan verscheidene mijner lijdensgenooten gezien en daarbij eenige woorden zgner rede Tcrnomen had. De man zag mg Triea« delijk en met diep medelijden aan; zijn blik herinnerde mg aan dien , waarmede eens mijn geliefde leermeester en Tader- lijke Triend , de opziener der school » Tan wien ik yroeger sprak , mijn hart trof. Ik had sedert jaren niet oiiderTonden» ^t iemand mij met liefde en medelijden aanzag; nog kort' geleden had een Treemd medelijden mijn hoogmoedig hart ineer beleedigd dan ge'troost; sedert den laatst Terloopen oacht was^ dit anders geworden ; ik gCToelde behoefte aan medelijden en nam het gewillig aan.^ leder woord Tan den man ging mij , gelijk eens de woorden Tan mijnen leermees- ^fs , in den oogenblik toen hij mij door lie&je oTerwon , ter harte; hij verlangde, toen hij zag, dat ik ligchamelijk eeniger-* > 118 mate wedr gesterkt was, mijne biecht; ik verheelde hem niets; nog eens ontrolde ik mijne met bloed beschrevene levensrol en legde ze , wat ik bij 2ulk eene gelegenheid nog nimmer gedaan bad , Toor een Treerad menschenoog open. Er is eene bijzondere kracht in het openlijk , onbewimpeld belijden; het beeld Tan ons eigen wezen wordt oas, wanneer wij het als met eene andere zienskracht aanblikken duide- lijker en bewnster, het openlijk belijden is de eerste stap tot de zege over onzen hoogmoed; de eerste stap tot het rredehuis der nederigheid. In het gelaat Tan mgnen biechtTader Terloonden zieh de trekken eener diepe smart, toen ik hem met eene dikwgls afgebrokene, zwakke stem, de Toornaamste omtrekken yap mijn leTen mededeelde; ik wist niet of het een geToel Tan afschuv^, dan Trel Tan deelneming TFa^, dat hem ontroerde; ik Terwachtte eene harde beslraffing uit zgnen mond, want ik gcToelde, dat ik het Terdiend had ; maar hg sprak sleclits Tan de kracht des berouws en Tan de inwendige , Tast be- beslotene Terandering des Ie?ens. Het woord berouw had ik Yfel anders gehoord , doch hetgeen dit nu was , had ik siechts een of enkele malen in mijn leTen, ten tgde dat mijn leermeester mgn onyerzettelijk hart onder zgne tucht nam » onderTonden. Thans zou ik gewaar worden , wat be- rouw , echter ook , wat troost was. Hgn angst was Toorbg en weggenomen , ik Toelde de eerste nadering eener rusl , die meer dan rust , de Trede is» Wat den ordensbroeder zoo tot mij trok, wat hem zoo lang bij mijnen Terschrikkelgken toestand .beeide » kon ik destgds niet begrijpen, want mij zelTen was die liefde nog Treemd gebloTcn , die alles Terdraagt en alles Tcrmag. Toen hg mg de zegeningen had uitgedeeld welke de godsdienst in zgne banden legde, nam hg afscheid Tan mg tot weder- zien in een ander licIH, dan dat der zon. -— Ik was niet» ZOO als hg Terwacht had, gestorTcn, nog eenmaal bezocht hg mg en bcTestigde mg door zgne woorden den innerigken Trede , dien ik reeds bg zgn eerste bezoek Terkregen h^d. 119 Nog eenmaal in den daarop Tolgenden dag kämpfe ik met den doof] » doch bij de leve^skrachten , die ia mgne ligcha'- melgke natapr lagen , waren thans nog anderen gekomen , wier bron niet in het ligcbaam zelf gelegen was , maar zieh nogtans oyer heizeWe uitstortlen ; het leven zegepraalde ofer den.dood 9 iJfL begon te genezen; na yerloop van eenige wekeo kon ik het leger irerlaten. Het kwam mg Toor, toen ik uit de dompige vertrek- ken van het lazaret in de Trge lacht trad, dat ik een geheel ander mepsch was dan te Torcn. Zonder inwendige legen- kanting bad ik mg de ketenen we^r laten aanleggen» zon- der tegenzin valte ik de werkzaamheden aan , die men mg , overeenkomstig mgne krachten,* opdroeg* Ik dacht, dat bet nog de ligchamelgke zwakheid, het natuurlljk gevolg iDJ'oer zware ziekte was, die mg zoo uiterst vatbaar, zoo ge?oelig:^aakte, dat ik het licht der zon, het waagen der warme Toorjaarslacht niet zonder diepe aandoening bemerkte; dat ik tegen mgne medeslaven zoo declnemend en in spm-' mige gefallen zelfs spraakzaam , jegens onze opzieners en kwellers zoo toegevend en demoedig was. Dan, ofschoon ik nujj^pQ.iiineriyken tpestand siechts vooreene ziekelijke zwak?* heid mgner natuur bield, kon ik toch niet naiaten mg oyer dezehe te verbeugen; somtgds maakte mg de gedachte be* angst, dat ik bg de terugkeering mgner gezondheid deze slemmiog zoude verliezen, want wanncer toch was ik ooit I>J al mgn vorig geluk zoo gerust^geweest, ja ik mag zeg- gen, zoo innerlgk vergenoegd, als thans in mgne diepe elleDde. Ik dacht ongetwgfeld nog dikwgis aan mgne bloe- dige daad en aan alles wat mij in den nacht van den zwaar- slen strgd geschokt bad ; doch de smart des berouws is eene gekeel andere , zachtere smart , dan die der vertwgfeling ; de eerste is het branden eens balsems , die eerst , als hij de ^onde aanraakt, dezelve prikkelt, maar ze dan geneest, de andere is het branden van een gift , dat de wende tot een' ongeneeslgken kanker maakt. Zonder het nog te wetcn, W!t8 ik op den weg niet alleen van eene uitwendige, maar 120 <»ok van eene inwendige genesing; de gesondheid keerde terng , naar mate zulks in >mgnen toestand mogelgk was ; mgo inwendige doodsengel , . de ontembare trotsehheid en hoog« moed , kwam niet we£r4erug. Hg zond echter tasschenbeiden wel zgne aanrerwanten : het ongeduld, de ODterredenheid daar binnen en de neigiog tot morren orer mgn lot. De opziener had mg sedert mgne ziekte dikwgh eenen mgner raedeslaven, een ligchamelgk welgevormden jongeling ran omtreeks yierentwintig jaren , die £00 als het scheen eene goede op?oeding genoten had, tot medearbeider toegevoegd, opdat zgne jeugdige kracht mögt yergoeden , wat destgds aan de mijne ontbrak. Wg waren door eene gemeensehd^pelgke keten aan elkander ge. sloten , die ons daags tot gelgken arbeid, en des nachts tot dezelfde legerstede vereenigde. Ik had nog geen' deelgeaoot mgner bende gehad , die zoo zachtmoedig en bevallig was ; wanneer hg zag, dat ik vermoeid was, nam hg vrg willig» bg zgn* arbeid nog den mijnen op zieh ; bij elke gelegen« heid zorgde hij even zeer Toor mijn gemak en verkwikkiog als voor de zijne ; wanneer zijne bekwame band , in de zeldzame yrije nren, eenig snijwerk yoltooid en uit den yer* koop aan milddadige yreemdelingen , die ons bagno bezech- ten , eenig geld bemagtigd had , dan moest ik , znlks yerlangde hij althans, den wijn of andere yeryerscbingen, die hij daaryoor kocht, met hem deelen. Hoe kon het anders, of zulk eene goedheid moest mij thans , nu mijn hart zoo week was , diep treffen en roeren ; ik geyoelde eene waarlijk teedere yriendschap yoor dezen Dyriend in den nood/' Eons had mg ook mgne diepe ontsteraming bekropen ; gelgk een' yerren donder yernam ik de stem des morrens oyer mgn onyerdiend lot in mgn binnenste. »Dat ik het on* regt, dat eenen broeder des konings, door den monarch zet yen was aangcdaan , misschien te geyoelig wraakte , dat was mgne geheele misdaad, die mg hier op de galeijen bragt; alle andere aantggingen waren immers slechts leugens ; ik moest Igden als een misdadiger en had geheel iets anders 121 mdiead." Ik was in somber swggeo Yerzonken, op de eokele Tragen yan mgn' ketengenoot antwoordde ik slechts aigebroken en kort Toen hoorde ik hem züchten, als uit eene diep bekommerde borst ; ik 2^g tränen in zgne oogeii. »Heeft men u misschien ook, vroeg ik hem, geheel onregtmatig , eyen als mg , in deze kelenen geklon- ken?'» Mgaheer, antwoordde de jongeling, ik onderga deze straf fflet regt , ik heb ze yerdiend ; ik ben een broedermoorder ? &y een broedermoorder ? yroeg ik yerbaasd ; mag ik yra- gen, wat u tot uwe daad bewoog? Wg mogten juist , tegelijk met de andere slayen , yan den twaren arbeid , het steenhonwen , een weinig yerademen; wg beiden gingen onder in het granatenbosch zitten en mgn med* gciel yerhaalde : Ik had mgn' broeder zoo lief als men yast een* broeder hebben kan ; hg was de oudste yan ons beiden ; hg had de raderlgke goederen ge^rfd. Ik geyoelda, dit durf ik üw yer«* zekeren , geen' den minsten ngd hieroyer ; ik had gestudeerd, eene kleine aanstelling bg het handelsgeregt onzer stad gaf mg loereikend mgn brood. Eene jonge bloedyerwante mgner Boeder was in ons oud'erlgk huis opgeyoed geworden } zg had nig eene genegenheid ingeboezemd , die in haar hart we^r«« klank yond; toen ik mg in Staat zag eene huishonding te kuQQen onderhouden , deed ik aanzoek om hare band en yep- l^feeg ze. Toen wg pas yerloofd waren , bezocht ik wegens familiezaken eens mgn' broeder. Ik trof hem zeer misnoegd CQ in eene opgewondene stemming tegen mg aan* Ik had ▼foeger wel eens bemerkt , dat hij eene heyige genegenheid Toor haar, die nu mgne bruid was , koesterde , doch daar zg zieh altijd af keerig en koel jegens hem betoond had , dacht ^ dat de yonk reeds lang uitgedoofid was. Ik trachtte door ^eadelijkheid zijne kwade luimen te yerdrijyen; hij liet ze ^ct Taren. Wij aten afzonderlijk in eene tuinkamer; er ^e tuaschen ons maar geen goed gesprek tot stand komen* ^ poogde zijne aandacht te yestigen op de zaak, welkie mij 12& tot hem voerde« M^iie zaak was eeoTOudig en yßu sulk een* onschuldigen aard, dat %ij in ledere andere slem- ining mijns broieders spoedig vereffend zoude geweest zijn; doch, hij werd driflig « akof hem het grootste onregt ge- schiedde, en noemde mij een' eerloozen bedrieger.. IV ^a^ aver.zijne handelwgze meer getroffen dan vertoornd; gg doet mij onregt, mgn broeder, zeide ik bedaard. Ik u onregt? riQp hij. io de uiterste \Foede ; gij wilt mij maken jtot hti^een gij slechts zgt ?i — r^ Hij tastte naar een* degeu, en vi^l als een.moordenaar op mij aan. Ook ik had, volgens dege- ^oonte van ons land , die mijn' stand dit wapea meer tot sieraad » dan tot verdediging geeft , een' kleinen degen, pp zijde , dien ik anders nog nimmer uit de scheede getrokken had. tk faad een \¥ einig scbermen geleerd; mijn plan t^as slechts, de slagen van mijnen broeder, die het schermen niet verstond , of te weren, niet liem te wonden; hij s^Qurde en liep zieh zelven mijn arm, zwak wapen in zijn lig- ohaam« .. In mijn' eersten scbrik ^^ilde ik ontvlugten; ik deed het.edbter niet; liefde ,tftt mün broeder wedrhield mg. Ik riep aelfs om hulp, en stocbt .den arts op ; meer nog dan dal alles zocht ik de vergiffenis«, terugkeerende liefde, mijns broed'ecs* Ach ik vond ze niet ! Hij bleef « Grod möge het hem TergeTen,' tot op de laatste oogenblikken, want hij moeat nog Terscheidene dagen lijdep, mijn on?er%o€:alijkc Ti}and. Jllen had mij in beiiraring genomen; iotusschen wa- ren er geregfspersonen bij het sterfbed van mijnen broeder gekomen , die hem verhoorden ; in dit yerhoor stdde. hij de gescbiedenis zijner doodelijke verwonding , misschien wijl zijn toorn hem voor de* wäre toedragt der zaak blind gemaakt had , zoo Toor , dat ik het Toorkomen kreeg van een' opzettelgken moordenaar. Het waren de woorden eens stervenden; men schenk hem meer geloof, dan mgne waar- aditige yerklaring; het vonnis werd OTer mg als. oyer eenen gemeenen moordenaar nitgesproken^ het was nog hooge gnnst, dat men mg niet leTenshmg, maar stechts voor tien jaren tot • ^ galeijen veroordeelde. Dit , mgn beer , is mgne treunge 123 geschiedenis ; gg l?egrgpt nu wel, dat ik.redoa had, om te züchten, want ik heb, schoon ook zonder opzet-, bet ;bi^[^ van mgn eigen' yleesehelgken hroeder Tergoten* Dit Terhaal van mgn' ketengenoot trof mij dieper, dan hij Ter^rachten. kon. ^ijn lot had zoo veel geigks en ecbier odc terens ongelijks met het mgae! hg was geea dpzettelijk moor- denaar zoo als ik , en eyenwel trof ihem helzelfde lotr als mg f ik drokte hem de hand en zeide : hetgeen mg onder deze ben- de bragt , heeft oDgetwgfeld zulks niet rerdiend, eTenwel ben- ik een erger moordenaar dan gij , ik heb met opzet eh willens hethloed eens broeders vergoten. Daarom b^schaanit'>mg uwe berouwhebbende belijdenis , in dit oQgenblik yan mgn on- gedold en morren. Doch wanneer mg weder.. zulk eene zoode oTerralty dan zal ik naar uweketen grrfpen , mijn, yriend»^ en lot mg zelyen zeggen dat .ik yerdieod had , niet alleeti de^ ^oe,niaar in yerdubbeld gewigt ook de uwe te dragen« Van dezen dag af werd ik werkelijk mijn misnoegen nog beter meester. dan yoarheen. Wiejidra had ik- iflimyii^i« medegeyangene dezelfde bron yan innerlijkeji troost enyrede ootdekt , die : zieh in de school yan mijn laatste lijden ook; Toor mij geopend had; het waren nu niet meer.c^ igzereid l^anden, die ons. lijkeren aard is, d^n die des bloeds. h het jaar 1682 liep er eene koninklgkevlopt tegen Algier» uit, om het roofgespuis yan dezen barbarenstaat, dat deor franschen handel zoo dikwerf stoorde en hinderde , > te beteu«^ gelen. Ook ik werd, hoe zwak ik ook nog.altgd sedert mgne ziekte was , we^r aan de roeibank eener galei geklonken , ^hetgeen mg bg deze: yerandßring yan^ mgniot het zwaärste ^d, was de scbeiding yan mgnien < ketengenoot en yiriend; want dezen had' meQ op een ander>yaartuig.geplaatst. /Een ^reesselgke storm yerstrooide, in de nabgheid van de afnkaan* >die kusty onze Tloot; ^de galei ^ waarop 'ik mg .beyond^ Werd in een' zeer beschadigden toestand in eene bogtg^voerdy 124 waar sg wd ?oor den ondergang op zee beveiligd was» doch terens in de magt der vganden geraakte. In plaats ran een slaaf der Ghristenen was ik nu een slaaf der Türken geworden, en mgn lot werd hierdoor niet liarder dan het ?roeger g&> weest was. De zeeroover, die ons raartuig buit gemaakt had, bragt zgn' roof naar Algiers, daar werden wg allen, de yroeger Trgen zog wel als de gekelenden , de officieren en Soldaten ereneens ab de slaven der roeibanken, als Terkoop^ bare waar naar de slavenmarkt gevoerd. Toen ik daar met anderen in de brandende bitte der middag- zon stond» zag ik onder een grool zonneischerm , dat een neger Toor hem droeg, een' man yoorbijgaan, die mij aan* stonds zeer bekend ▼oorkwam. Het was een rijke^Israeliet, die Troeger te Mechelen gewoond had en dien ik daar, toen ons leger met vernielendö wapenen de Nederlanden binnen rukte, zijn huis, waarin ik kwartier genomen en zijn ver- mögen Toor het branden en plünderen onzer woeste scharen bevttiligd had. Thans leefde hij te Algiers en bezorgdedaar de zaken yan het fransche consulaat. Hier in de verre algelegenheid ran het yaderland kwam plotselijk de neiging bij mij op, om zelfs in ketenen en in het gewaad yan een* slaaf eene kennis we^r aan te knoopen, die ik ab overste von Hochwarten op het toppunt yan mijn gelak gemaakt had. Ik riep den man bij zijn' naam toe; hij bleef staan, zag om naar dengenen, welke hem geroepen had , doch hij kende mij niet meer , want datgene , waarin yroeger mijh geheel ik bemstte, dat lag immers slechts in het gewaad yan het uitwendig wezen en in de kleederen, en dit gewaad was mij intusschen afgenomen; de Baron von Hochwarten was te niet gegaan in een' armen slaaf. 