title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Enfin gij ziet hieruit meteen, dat er onderscheid is tusschen Mauve en Tersteeg. Mauve is hoe langer hoe serieuser, hoe meer men over hem nadenkt, en kan Tersteeg die proef doorstaan? Ik hoop ja,' doch betwijfel of hij dermate steek houdt als M. En hoe is het met degenen, die in den grond serieus zijn; al heb- ben ze dikwijls iets onaangenaams, men gaat van hen houden, "en raakt met hen thuis, met wie niet serieus genoeg is begint mei. zieh te vervelen. Gij moet ook niet denken dat ik over ’t hoofd gezien heb, de ver- 24 369 andering van finantieele omstandigheden die een verandering van carriere voor U tengevolge zou hebben. Doch ’t geen mij over deze zaak tot U doet spreken is, dat ik ofschoon in ’t midden van finantieele moeilijkheden, toch ge- voel dat niets solidener is dan een ,,handwerk”, in den letter- lijken zin van werken met de handen. Als gij Schilder werd zou een van de dingen, die U verwonderen zouden, zijn, dat het schil- deren en wat daaraan verbonden is, werkelijk een tamelijk zwaar werk is uit een physiek oogpunt; de inspanning van den geest, de tobberij met den kop niet meegerekend, wordt er eene tarne - lijke krachtsinspanning vereischt, en dat dag aan dag. Nu, voor heden spreek ik er niet meer over, alleen zeg ik nog dit: dan wanneer ge naar Holland körnen zult, zou ik U graag eens niet maar voor een half uur, doch b.v. een heelen morgen alleen spreken, over practische dingen die ik geleerd heb, hetzij door eigen oefening, hetzij door Mauve of anderen, net alsof ik het U moest uitleggen om het U te leeren. Ik hoop dat ge daar niet op tegen zult hebben, — in ’t ergste geval verveelt ge U dien morgen, maar misschien zal het U niet vervelen. Alleen hoop ik dat ge alsdan niet onderwijl aan het ,,verkoopen” van schilderijen zult denken, doch aan het ,,how to do it”. Enfin nous verrons. Kunt gij mij zoo omstreeks ’t eind dezer maand wat geld sturen, het zal mij zeer welkom zijn. Tegen dien tijd hoop ik ook de 12 voor C. M. klaar te hebben. Als hij ze dadelijk betaalt geeft dat me f-30 in den zak, komt daar van U wat bij, dan zou ik het wagen een paar hemden en broeken te koopen, waaraan ik zeer behoefte heb, aangezien de hemden etc. die ik heb in deplorabelen Staat beginnen te verheeren, en ik er maar zeer weinige bezit. Ik heb sedert ik U schreef, steeds met diezelfde modellen gewerkt, en ik moet zeggen dat ik blij ben zoodanige gevonden te hebben. Ik ben bezig om koppen te teekenen, ook moet ik, doch ’t kan alles niet opeens, handen en voeten teekenen, hoog noodig. En als ’t zomer wordt, en ’t bezwaar van koude weg valt, moet ik noodwendig op de een of andere manier wat studies van naakt maken. Niet precies akademische standen. Maar ik wou b.v. zoo almachtig graag eens b.v. naakt model hebben voor een spitter of naaister. Van voren, van achteren, van bezijden. Om goed den vorm te leeren voelen en zien door de kleeren heen, en zieh de actie te expliceeren. Ik reken dat een stuk of 12 studies, 6 man- nen, 6 vrouwen me al veel licht zouden geven. ledere Studie kost 370 een dag werk. De moeilijkheid zit hem echter ook terdeeg in het vinden van modellen tot dat doeleinde, en als ik het vermijden kan, zou ik het willen vermijden op ’t atelier naakt model te hebben, om andere modellen niet schuw te maken. De vrees ,,dat ze zieh nakend uit moeten kleeden” is gewoonlijk het eerste scrupule dat men moet uit den weg werken, als men iemand aanklampt om te poseeren. Althans dat was reeds meer dan eens mijn ondervinding hier, zelfs had ik het met een stok- ouden man, die trouwens waarschijnlijk zeer Ribera-achtig zou geweest zijn als naakt model. Doch apres tout zoek ik niet Ribera, en vooral niet Salvator Rosa, ik zie de dingen zoo niet. Zelfs van Decamps ben ik niet enthou- siast, ik ben niet op mijn gemak voor hun schilderijen en kan me er niet indenken, zonder een gevoel van iets te missen en te ver- liezen. Dan nog liever Goya, of Gavarni, ofschoon die beiden ,,Nada” zeggen. Als hoogste woord?? ,,Nada” beteekent dunkt me net precies hetzelfde als dat woord van Salomo: Vanite des vanit^s, tout est vanite, doch daarop kan ik ’t hoofd niet neerleggen zonder nachtmerrie. Enfin. Het is evenwel te laat om te philosopheeren, aangezien ik morgen om half zes op moet vanwege de timmerman even een karweitje bij me doen komt, voor hij naar zijn werk gaat. Dus wel te rüsten, en geloof dat ik het zeer serieus meen als ik U over dat schilderen van U spreek. Adieu. t. a t. Vincent. Ik heb nog weer twee teekeningetjes voor C. M. gemaakt, een brokje Scheveningsche weg en zandwerkers in de duinen. Nu ik Tersteeg het geld teruggegeven heb, vrees ik dat als de huis- baas komt in ’t eind van Maart ik niet veel voor hem hebben zal. Daarom is het dat als gij kunt, ik wel wenschen zou gij tegen ’t eind van Maart wildet zenden wat ge zenden kunt. Theo, Zondag ben ik nog weer eens bij de Bock geweest, ik weet niet waarom, doch telkens als ik weer bij hem kom, voel ik het- zelfde, die kerel is te zwak, hij komt er niet tenzij hij verändere, tenzij — tenzij — ik vind iets uitgeputs, iets blasd’s, iets onop- / rechts- in hem dat mij bekl^nt, er is iets teringachtigs in de atmosfeer bij hem aan huis. En toch — het loopt niet in ’t oog — en er zijn er weinigen die over hem denken als ik, onder zijn kennissen misschien. 371 Enfin. Toch maakt hij soms mooie dingen, niet zonder charme en gratie althans, doch a suffit-il? Er wordt zooveel gevorderd, dat het schilderen tegenwoordig haast een veldtocht is, een militaire Campagne, een strijd of oorlog. 183 Theo, Vrijdagmorgen. Dezer dagen ben ik hard aan het werk geweest, en ik ben in ’t touw van ’s morgens tot ’s avonds. Primo de teekeningetjes voor C. M.. Die zijn af, en naar hem toe, doch ik had gehoopt dat ZEd. het geld direct zou hebben gestuurd, en zoo hij het niet direct stuurt, vrees ik het hem door ’t hoofd gaat, en wanneer zal hij het nu sturen??? Ik blijf bijna dagelijks dergelijke kleine stads- gezichten teekenen, en ik krijg er den slag nu van beet. Ik wou dat Tersteeg of anderen die beweren, dat ze mij genegen zijn of helpen willen, mij ook maar vroegen om dingen die ik maken kmij inplaats van onmogelijkheden te eischen waardoor ik gedecourageerd word in plaats van geencourageerd. Enfin que soit. Doch ik had gedacht, dat C. M. me direct betaald zou hebben. Ze waren zeker niet minder dan ’t specimen waarop ZEd. ze bestelde, en ik heb er last genoeg mee gehad, voor meer dan f 30 allicht. Als de lui begrepen dat nietSj niets is, en dat dagen zonder een cent in den zak erg bar en moeilijk zijn, dan zouden ze, geloof ik, niet zoo zijn om mij het beetje geld, dat ik van U ontvang en dat mij boven water houdt in dezen moei- lijken tijd, te beknibbelen, of mij het hart week te maken door mij verwijtingen te doen vanwege ik het van U ontvang. Als ik hard werk, verdien ik dan mijn brood niet? Of zou ik de middelen om te kunnen werken niet waard zijn? Ik wou maar kerel, dat gij spoedig eens naar hier kwaamt, en zaagt of ik U bedrieg, ja dan neen. Blommers heeft mij er over gesproken een kunstavond te geven op Pulchri van mijn collectie houtsneden naar Herkomer, Frank Holl, Du Maurier etc. Ik zou dat zeer gaarne doen, ik heb er ge- noeg voor 2 avonden desnoods. Enfin ’t gaat mij goed, en ik voel dat ik vooruit ga in mijn werk. Ik moet nog pl.m. een jaar teekenen, althans nog eenige maan- den, totdat mijn hand secuur vast is, en mijn blik op de dingen, en dan zie ik volstrekt geen bezwaar in den weg waarom ik niet 372 zeer productief zou kunnen worden voor den Handel. Dat ik die eenige maanden tijd vraag is billijk. Het kan niet sneller dan dat, of ik zou siecht werk leveren en dat hoeft niet, met een weinig wachten lever ik goed werk. Kunt gij mij wat sturen dezer dagen? Ik hoop het. Gij weet ik heb Tersteeg de f lo teruggegeven. Ik wou dat gij Schilder werdt, gij kunt het als ge wilt, en gij zoudt daar niets bij verliezen, alleen iets beters worden dunkt me dan als gij kunsthandelaar bleef, al waart gij de beste aller kunst- handelaars. Om er uit te krijgen wat er in U zit zoudt ge evenwel er U met al uw kracht moeten inwerpen. Ik heb U in den laatsten tijd geen schetsjes meer gestuurd, ik wacht nu maar tot ge zelf eens komt, dat is beter. Ben aan figuren bezig, en ook aan een paar landschappen, o.a. bloemkweekerij hier op den Schenkweg. Ik wou wel eens weten sedert wanneer men een artist dwingen mag, of probeeren te dwingen, ’t zij zijn procede, ’t zij zijn op- vatting te veränderen. Zoo iets te probeeren vind ik zeer onbe- houwen, vooral als ’t iemand is als Tersteeg, die de pretentie heeft ,, vormen” te bezitten. Theo kunt ge me wat sturen doe het dan, en iederen dag dien ge ’t vroeger zenden kunt, is een dag minder displezier voor me. Enfin — het is werken quand meme — a dieu schrijf spoedig. t. a t. Vincent. 184 Waarde Theo, Verscheidene keeren reeds heb ik er mij toe gezet om U teschrijven, doch ik kon er niet toe körnen om den brief af te maken. En wel om reden dat ik U schrijven wilde nog verscheidene dingen, waar- om ik dacht dat het Schilder worden van U zoo voor de hand lag. Maar wat ik schreef beviel me niet, en ik kon geen woorden vin- deri krachtig genoeg. Uw bezwaren bestaan wel degelijk, doch daar tegenover staan veel andere dingen, die er wel tegen opwegen. Op uw 30^ jaar ^'kurit gij het zoover gebracht hebben dat de lui U als Schilder respecteeren moeten, en rekening houden met Uw werk. En op Uw 30^ jaar zijt ge nog jong. Door ’t geen gij geleerd hebt bij Goupil, door Uw kennis van veel 373 zaken, hebt gij juist iets wat U in Staat stelt velen die ,,vroeg begonnen zijn ” in te halen. Want die vroege beginners hebben menigmaal een periode van jaren lang onvruchtbaar op eenzelfde hoogte blijven, en die periode hoeft iemand, die energiek op later leeftijd begint, niet door. Schilderen is evengoed een vak, waar men genoeg geld mee ver- dient om van te leven als b.v. smid of dokter. Een artist is in elk geval lijnrecht ’t tegenovergestelde van een rentenier, en zooals ik zeg, wil men parabel trekken dan heeft, ’t zij een smid, ’t zij een dokter meer overeenkomst. Zeer wel herinner ik mij, nu ge er over schrijft, dat toen gij indertijd er mij over gesproken hebt dat ik Schilder zou worden, ik dacht dat het zeer ontoepasselijk was, en er niet van hooren wilde. ’t Geen mij heeft doen ophouden te twijfelen, is dat ik een be- grijpelijk boek over perspectief las, Cassagne; Guide de l’A b c du dessin, en 8 dagen daarna een interieur teekende van een keuken- tje met kachel, stoel en tafel en venster, op hun plaats en op hun pooten, terwijl vroeger ’t mij bepaald hekserij of toevalligheid scheen, dat men diepte en juiste perspectief in een teekening had. Als gij maar een ding geteekend had zooals ’t behoort, dan zou de lust onweerstaanbaar zijn om nog looo andere dingen te attaqueeren. Doch dat eene schaap dat over de brug moet, om het er over te krijgen! Als een schilder U eens bij den arm pakte en zei: kijk Theo, z66 / moet ge dien akker teekenen, zöö loopen de lijnen van de voren, hierom en daarom loopen ze z66 en niet anders en moeten ze ZOO in perspectief gebracht worden. En die knotwilg zöö groot ziinde, is die andere verderop daartegen zöö klein, en dat ver- schil in grootte kunt ge zus en zoo meten, en kijk, als je dat op je papier dondert, dan zijn die groote lijnen seffens juist, en hebt ge vasten grond onder de voeten, waarop ge nu voortwerken kunt. Zoo’n gesprek, mits met de practijk der zaak er bij, zou toepas- selijker zijn in de gegevene dan veel redenaties over ’t zij ab- stracte, ’t zij finantieele dingen. En ik zal mij dus niet in dat vaarwater verder begeven, doch gij Staat net op ’t randje om den een of anderen dag licht te krijgen in de praktijk, en overkomt het U dat gij iets met juistheid teekent, of kortom dat gij de perspectief der dingen leert zien, dan is ’t met Uw kunsthande- laarsschap gedaan, en dan voelt gij net als Correggio: ik ben 374 ook Schilder, en dan ziet ge meteen, dat ge U in Uw element be- vindt, en dan — dan zijt ge jonger en levenslustiger dan ooit te voren, dan begint de tweede jeugd, die beter is dan de eerste, want die tweede vergaat niet meer goddank, — vergaat niet als de andere. Want de eerste jeugd is weg voor mij en begint weg te gaan voor U. Wat betreft de opvoeding van Cor of brood voor moeder, die twee dingen zullen niet ontbreken, ook niet als gij Schilder wordt. En wat Uzelven betreft, Uw eten, drinken, slapen. Uw atelier, Uw model zij zijn niet ver van U af , — als het wakker mocht worden in U die gedachte aan het schilderen dan zoudt gij zien, dat het gedaan kan worden. Evenwel opdat gij mij niet verdenken zoudt van ’t finantieele over ’t hoofd te zien, zoo zou ik wel willen zeggen — echter met alle respect voor Uwe tegenwoordige betrekking als handelaar — tenzij men een bepaald handwerk hebbe, en iets maken kan met eigen handen, betwijfel ik de soliditeit van het middel van bestaan. Zoodat ik b.v. de maatschappelijke positie van Jaap Maris, soli- der en onafhankelijker vind dan die van Tersteeg. Voor denkkracht en intelligentie heb ik veel respect, ontbreken die, dan gaat men ondanks zijn handwerk ten gronde omdat men niet wederstaan kan en zijn eigen werk verdedigen, dat ziet ge aan Thijs Maris. Doch juist op menschen, die denkkracht en intelligentie bezitten, en ’t spreekt vanzelf ik U daaronder reken, en ik wou er mezelf ook wel bij rekenen, is het toepasselijk dat zij bij uitnemendheid voor handwerk geschikt zijn. Ik resumeer. Als gij het schilderen aanpakt, dan zal het U ge- iukken en tegen Uw 30^ jaar zijt ge als Schilder er boven op, niet minder in eenig opzicht dan nu op ’t moment. Een mediocriteit in den siechten zin van ’t woord komt er gedecideerd niet van U als ge aan ’t schilderen gaat. Nu zie ik kans om zeer goed rond te körnen als gij deze maand het ZOO schikken kunt als gij zegt, n.l. dat ge mij omstreeks de helft nog fr. 100 geeft voor tot ’t begin van Mei. Van de nu gezonden frs 100 heb ik Tersteeg nog niet kunnen betalen, ik heb heel wat uitgaven en ik kon b.v. niet langer wachten met mij een pantalon ' aan te schaffen, en de huishuur. Tegen ’t midden van April als gij weer zendt, dan kan (en zal ik het doen als gij het bepaald wilt) ik ze hem teruggeven. Liever echter maakte ik er over een tijd een teekening voor. Zoo moel 375 het met mij gaan, ik moet geen contanten teruggeven aan han- delaars. De schuld aan U is een ander geval. Wij weten niet hoe de dingen loopen zullen. Als gij kunsthandelaar blijft, dan krijgt ge er metdertijd teekeningen en schilderijen voor, als gij Schilder wordt dan in geld, en dan met plezier rente er bij. Wat betreft het geld aan Tersteeg, toen ik hier pas kwam, waren hij en Mauve zoo vriendelijk, en zeiden, ik hoefde volstrekt me niet bezorgd te maken, doch in minder dan een maand draaiden ze om, en spraken heel anders, misschien denkende dat ik in elkaar zou zinken. Dat griefde me eerst, en toen later liet het mij tamelijk koel, en ik dacht: ik zal er me niet verdrietig meer over maken. Breitner ligt in ’t gasthuis, ik bezoek hem nog al eens om hem ’t zij boeken, ’t zij teekengerei te brengen. C. M. heeft me betaald, en een nieuwe bestelling, doch die moeilijk genoeg is: 6 uitvoerige bepaalde stadsgezichten. Evenwel ik zal ze zien te maken omdat ik voor de 6, als ik wel begrijp, zooveel krijg als voor de 12 eerste. En dan misschien nog schetsen van Amsterdam. Blommers is bij me geweest om te spreken over de kunstbeschou- wing houtsneden. Heeft 3 uur lang ze zitten bekijken, en was boos vanwege ’t bestuur Pulchri gemopperd had omtrent ,,van die dingen, die wel eens in ’t Zuid-Hollandsch koffiehuis lagen”. Als dat alles is wat ze van de houtgravure weten, dan zijn ze wel competent om te veroordeelen! Evenwel bestuur Pulchri had bezwaar gemaakt. Blommers wilde evenwel doorzetten, en heeft me gezegd ik ze voor den volgenden Zaterdag moet klaar houden. Het is zeer curieus om sommige schilders hier te hooren redeneeren over wat zij noemen ,,illustrateurs ”, over Gavarni b.v. of Herkomer. Dat niet op de hoogte zijn van de zaak, maakt bij sommigen een deel uit van wat zij hun y^algemeene ontivikkeling' ' noemen. Geluk er mee. Nu met een handdruk t. a t. Vincent. Ontvang mijn dank voor een heerlijk pak Papier Ingres en voor de studies. Op een goeden dag dat de lui zullen beginnen te zeggen, dat ik wel iets teekenen, maar niet schilderen kan, dan kom ik mis- schien eens met een schilderij voor den dag op ’t moment dat 376 zij het niet verwachten. Maar zoolang het een air heeft als zou ik het moeten doen, en als mocht ik niet iets anders, dan doe ik het zeker niet. Er zijn omtrent het schilderen twee redeneerwijzen : how not to do it, en how to do it, how to do it met veel teekening en weinig kleur, hoiv not to do it met veel kleur en weinig teekening. 185 Waarde Theo, April *82. Het moet U niet verwonderen, dat ik er U over schreef; word Schilder. Omdat ik zelf nu net in een tijd ben, waarin ik een beetje pleizier van mijn vroegere tobberij heb. Want het is er nu zoo mee, dat ik elke week ’t een of ander maak, wat ik vroeger niet kon maken, en dat is ’t geen waar ik van sprak, dat het is alsof men opnieuw jong wordt. En ’t is ’t bewustzijn dat niets — (tenzij ziekte) mij ontnemen kan, die kracht die zieh nu begint te ontwikkelen, ’t is dat be- wustzijn, dat maakt dat ik moed heb in de toekomst, en 00k in ’t tegenwoordige veel onaangenaamheden verdragen kan. Het is een heerlijk ding naar iets te kijken en het mooi te vinden, er over na te denken, en het vast te houden, en dan te zeggen: ik ga dat eens teekenen, en er dan op te werken tot het er op Staat. Nu spreekt het vanzelf, dat ik daarom nog niet content ben met mijn werk, in zoover dat ik zou meenen het niet beter te behoeven te doen. Maar de weg om het later beter te doen, is vandaag het ZOO goed te doen als men kan, dan is er morgen vanzelf vooruit- gang. Ik weet natuurlijk niet, wat gij van mijn teekeningen zult den- ken als gij ze eens zien zult, doch dit weet ik wel, ik verlang geducht naar Uw körnst. (Veel naaktstudies heb ik nog niet, doch er zijn er bij die bizonder veel hebben van de Bargues; zijn zij daarom minder oorspron- kelijk? Het komt misschien veeleer omdat ik door de Bargues de natuur onder de oogen heb leeren zien.) 'En^als ik U schrijf: word Schilder, dan is het toch eigenlijk niet omdat ik meen, dat in Uw tegenwoordige betrekking niet almach- tig veel mooi ’s is. Maar ik vind Schilder nog mooier, en ik wenschte 377 het U toe, dat gij in een eigen atelier werktet, in plaats van aan een lessenaar op ’t kantoor. Ziedaar. Ik weet zeker, dat er dan in Uw eigen atelier iets in U wakker zou worden, dat ge nu niet weet, — een groote verborgen kracht van werken en scheppen. En is die eenmaal wakker, dan is het voor goed. Als ik Tersteeg hoor praten over behagelijkheid, en verkoopbaarheid, dan denk ik eenvoudig: werk waarop men gesjouwd heeft, en waar men zijn best doet karakter in te leggen en sentiment, dat is noch onbehagelijk, noch onverkoopbaar. En ’t is misschien beter, dat men niet dadelijk aan iedereen bevalt. Wat is het heerlijk weer, er is lente in alle dingen. Ik kan ’t figuur niet loslaten, want dat is voor mij no. i, maar ik kan mij soms niet terughouden van buiten. Maar ik ben aan moeilijke dingen bezig, die ik niet mag laten schieten. Dezen laatsten tijd maak ik veel studies van brokken van ’t figuur, koppen, hals, borst, schouder. Zie hierbij een krab- belt je. Ik zou dolgraag nog veel naaktstudies maken. Ge weet ik heb de Exercises au fusain geteekend, verscheidene keeren zelfs, maar daar zijn geen vrouwenfiguren bij. Het is heel wat anders ’t naar de natuur te doen, dat spreekt vanzelf. Zoo’n teekeningetje als bijgaand is eenvoudig genoeg van lijnen. Doch om als men voor ’t model zit, die eenvoudige karakteris- tieke lijnen te vatten, is moeilijk genoeg. Die lijnen zijn zoo een- voudig, dat men ze met de pen om kan trekken, maar ik zeg nog eens de kwestie is die groote lijnen te vinden, zoodat met een paar streepen of krassen men het essentieele zegt. De lijnen zöo te kiezen, dat 't vanzelf sj)reekt als ’t wäre, dat ze. ZOO loopen moeten, dat is iets dat echter niet vanzelf gaat. Het is wel waar Theo dat ik in den laatsten tijd, terwijl ik hier te ’s Hage ben, meer dan frs loo per maand heb uitgegeven, doch als ik dat niet deed, dan zou ik niet met model kunnen wer- ken, en op dezelfde hoogte blijven zonder vooruitgang. Ik zie ’t aan meer schilders, b.v. Breitner, zij zijn bang om model te nemen geregeld, en zij werken weinig en langzaam, en was ’t dan nog maar goed, doch dat is ’t niet eens. Breitner heeft den laatsten tijd ook weer model genomen echter, en toen 378 379 was er natuurlijk meer pit in zijn werk, doch toen is hij ziek geworden. De Engelsche schilders, bepaald de teekenaars van Graphic etc., zij hebben bijkans alle dag model. Zonder dat gaat het mijns inziens werkelijk niet. Als iemand met veel jaren ervaring, figuren uit het hoofd teekent, na veel gestudeerd te hebben, best, doch om systematisch uit het hoofd te werken, lijkt mij al te lichtvaardig. Dat doen Israels en Blommers en Neuhuijs niet, ofschoon zij zooveel ervaring hebben. Wanneer ik hier dus meer dan frs loo per maand heb uitgegeven, ’t is omdat het niet met minder kon. En geloof dat ik niet licht- vaardig of al te royaal er mee rondspring. Ik wenschte wel, dat ik Tersteeg de f 25 nog niet hoefde terug te geven, want ik heb het geld zoo bepaald noodig om met wat energie te kunnen doorwerken. Tersteeg wordt er niet armer door, en in ’t begin zei hijzelf, dat ik geen zorg hoefde te hebben. Terwijl ik door elke f 25 die ik min- der heb, moet lijden in mijn werk, en niet doen kan, wat toch gedaan moet worden. Als ik mijn portefeuilles vol studies krijg, dan zal ik daar later mijn geld wel uithalen. En ik verdien liever later wat meer dan nu, liever zorg ik dat ik berekend ben voor mijn vak, dan dat ik mij overhaast om een teekeningetje bij de gratie Gods te ver- koopen. Het teekeningetje dat hierbij gaat, is gekrabbeld naar een groo- tere Studie, waar eene meer sombere expressie in is.* Er is een gedieht van Tom Hood geloof ik, waarin hij vertelt van eene groote dame, die ’s nachts niet slapen kan, om reden dat zij over dag terwijl zij uitging om een japon te koopen, de arme naai- sters, bleek, teringachtig, uitgemergeld, heeft zien zitten werken in een bedompt vertrek. En nu heeft zij gewetensang'st over haar weelde, en schrikt ’s nachts wakker. Kortom ’t is een slank, blank vrouwenfiguur, onrustig in den donkeren nacht. Als het moet, dan zal ik er niet meer over spreken en Tersteeg de f 25 geven als gij weer zendt, doch kon het geschikt worden, ik wachtte liever tot hij later een teekening er voor neemt. Nu, heb het goed, en nog eens ik wou gij in een eigen atelier zat te werken over eenigen tijd. a dieu t. a t. Vincent. 380 186 Waarde Theo, Heden heb ik per post aan U verzonden i Teekening, die ik U zend als bewijs van dankbaarheid voor zooveel, dat gij dezen anders barren winter voor mij gedaan hebt. Toen gij verleden zomer die groote houtsnee van Millet ,,la Bergere” bij U hadt, toen heb SORROW (naar de oorspronkelijke teekening.) 381 ik gedacht: wat kan men met een enkele lijn veel doen. Ik heb natuurlijkerwijs niet de pretentie om met een enkelen omtrek zooveel te zeggen als Millet. Doch evenwel heb ik getracht wat Sentiment in dit figuur te leggen. Nu hoop ik maar, dat deze teeke- ning U sympathiek möge zijn. En nu ziet ge er meteen aan, dat ik druk aan den slag ben. Nu ik er eenmaal aan begonnen ben, zou ik wel graag een 30-tal naaktstudies maken. Bijgaand is dunkt me ’t beste figuur, dat ik nog geteekend heb, daarom dacht ik dat ik ’t U zenden wilde. Dit is niet de Studie naar ’t model, en toch is het direct naar ’t model. Ge moet weten dat ik twee vel onderleg onder mijn papier had. Nu had ik er hard op gesjouwd om den contour juist te krijgen, en toen ik de teekening van de plank nam, was het zeer zuiver op de twee vel onderleg doorgedrukt, en toen heb ik ’t onmiddellijk naar de eerste Studie opgewerkt. Zoodat deze zelfs frisscher is dan de eerste. De twee andere heb ik zelf gehouden, en die zou ik niet graag wegdoen. Gij zult meteen hieruit zien, dat het niet zonder reden is, dat ik U schreef ik wel wilde dat het geld van Tersteeg nog kon wachten, ik heb het nu zelf zoo noodig, en mij dunkt dat hard werken met model de kortste weg is om er geheel bovenop te körnen. Het model dat ik heb is wel zoo duur niet, doch omdat de uitgaaf telkens terugkomt, is het mij toch dikwijls moeilijk het te betalen. Enfin schik het zooals het ’t beste is, doch als het U convenieert, zend dan ’t geen waarvan ge spraakt, niet al te laat in de maand. a Dieu met een handdruk, t. a t. Vincent. Het komt mij voor deze teekening goed zou doen in eenvoudige grijze Passepartout. ’t^Spreekt vanzelf dat ik niet altijd zoo teeken als ditmaal. Doch ik houd bizonder veel van die Engelsche teekeningen, die in dezen stijl gedaan zijn, en ’t is dus geen wonder, dat ik het eens zoo ge- probeerd heb, en omdat het voor U was, die zulke dingen wel begrijpt, heb ik niet geschroomd wat melankoliek te zijn. Ik wou zooiets er mee zeggen als: Mais reste le vide du coeur, Que rien ne remplira, zooals in het boek van Michelet. 382 Waarde Theo, Uw laatste schrijven met ingesloten frs i8o ontving ik in orde, en dank er U ten zeerste voor. Ik ben er zeer blijde om dat gij iets in de gezonden teekening vondt, mij dacht er zat dan ook iets in. Ik zou erg graag willen gij er een klein eenvoudig grijs passepar- tout om liet zetten, want daarin komt het ’t beste voor. — Dan vond ik in ’t geen gij zegt omtrent het aspect van sommige teekeningen als hebbende een je ne sais quoi, dat men ’t best vergelijken kan bij eene eau-forte non ebarbee, gedeeltelijk juist. Evenwel geloof ik, dat dit eigenaardige effect waarop de kenners m.i. zeer terecht prijs stellen, meer veroorzaakt wordt bij teeke- ningen (natuurlijk niet bij etsen, want daar is ’t het braam van de plaat) door een eigenaardige trilling der hand wanneer men met emotie werkt, dan wel door het materiaal waarmee men teekent. Ik heb zelf onder mijn studies een paar, die er tamelijk wat ik dan maar noemen zal non ebarbe uitzien. Als ik Uw teeke- ning niet gefixeerd heb, of nadat ik ze gefixeerd heb er nog hier en daar in werkte, zoodat er plekken zijn die onaangenaam blinken, gooi er dan brutaal een groot glas melk, of water en melk over heen, en laat daarna droogen, en ge zult zien er een eigenaardig mat zwart ontstaat, veel pittiger dan dat men ge- woonlijk in een potloodteekening ziet. — Om dat eigenaardige aspect non ebarbe te krijgen, geloof ik dat men niet precies krijt, maar veeleer houtskool, die vooraf in de lijnolie gelegen heeft, zou moeten gebruiken. Natuurlijk heb ik nu direct de f 25 aan den Heer Tersteeg geretour- neerd, en de kwitantie daarvoor ontvangen zonder een woord er hij. Dat ZEd. spreekt van ,,gefroisseerd ” möge zoo zijn, doch ik wou liever hij eens nadacht hoe het mij moet gefroisseerd hebben, telkens dingen te hooren als : ge verdient Uw brood niet, of ge hebt uw rechten verloren of weet ik wat meer. Zie zulke dingen, waarachtig ze frois- seeren zeker niet minder, maar oneindig meer dan wat ik ZEd. heb gezegd, zulke dingen, zij gaan soms door merg en been, en grieven tot diep in de ziel. Maar a quoi bon er meer over te praten? 'Wat betreft het koopen of niet koopen van ZEd. dat beschouw ik als eene heel andere zaak en geheel afgescheiden te moeten zijn van persoonlijke geschillen of verschil van inzichten in dit of dat. Het koopen of niet koopen van ZEd. zou ik meenen dat afhing niet 187 383 van mijn persoon doch van mijn werk. Laat hij mijn werk koopen (naarmate ik er mee vooruitga) of niet koopen om reden hij ’t al of niet wil hebben. ’t Zij voor zieh zelf ’t zij voor een ander liefhebber. Maar ’t is niet precies rechtvaardig om een persoonlijke antipathie te doen invloed hebben op de beoordeeling van ’t werk of omge- keerd zieh door het innemende van den persoon van den een of anderen artist te laten influenceeren om fouten in het werk over ’t hoofd te zien. Er is voorzeker verband tusschen persoon en werk, doch niet ge- makkelijk is het te definieeren hoedanig dat verband is, en op dat punt tast menigeen geheel mis. En nu, ja ik weet het dat Moe ziek is, en ik weet bovendien nog veel meer sombere dingen, ’t zij in ons eigen huis, ’t zij in andere gezinnen. En ik ben daarvoor niet ongevoelig, en mij dunkt ik zou niet Sorrow of smart kunnen teekenen, als ik niet zelf meegevoelde. Het is mij evenwel zoo duidelijk geworden sedert dezen zomer dat de disharmonie tusschen Pa, Moe en mij, een kwaal is ge- worden van chronischen aard, doordat het veel te lang geduurd heeft dat er groot misverstand was tusschen ons en vervreem- ding. Zoodat nu ’t eenmaal zoo ver is wij van weerskanten er voor lijden moeten. Ik bedoel, wij hadden meer aan elkaar kunnen hebben indien wij veel vroeger van weerskanten meer gezöcht hadden met elkaar te leven, en lief en leed te deelen, steeds bedenkende dat ouders en kinderen een moeten blijven. Die fouten nu hebben wij niet opzettelijk begaan en voor een zeer groot deel zijn die toe te schrijven aan de force majeure van moeilijke omstandigheden, en een gejaagd leven. Nu is het zoo dat ik voor Pa en Moe een half vreemd en half vervelend persoon ben, en bitter weinig meer, en van mijn kant heb ik thuis ook een leeg en eenzaam gevoel. Denkwijs en ambacht loopen zoo uiteen, dat wij zonder dit van elkaar te bedoelen, elkander hinderen, doch ik herhaal het, ge- heel onivilleheiirvj. Dat is wel een erg naar gevoel, doch de wereld en het leven zijn vol van zulke verhoudingen, en och eigenlijk doen we, wie we ook zijn, er geen nut mee en wel schade door ’t elkaar te verwijten, en ’tis soms het beste in zoo’n geval elkaar te vermijden. Ik weet het echter niet of dit het beste zij of iets anders, ik wou dat ik het wist. Nu, Pa en Moe vinden veel troost in hun werk, en ik in het mijne. 384 Want kerel, ik werk ondanks de petites miseres met veel plezier. Ik ontving daar net een brief van Rappard; ben een poos ,,en froid” met hem geweest, doch wij zijn nu wederkeerig weer in elkaar’s werk geinteresseerd. Hij komt spoedig eens bij me naar alle gedachten. Ben nog bij Blommers op ’t atelier geweest on- langs, de kunstbeschouwing van houtsneden is apres tout niet doorgegaan, maar ik heb er toch mee gewonnen dat ik er ein- delijk eens toe gekomen ben ze goed te sorteeren en in orde te brengen. Ik kan er echter onmogelijk genoeg tijd aan besteden, of moeite doen om de dingen te vinden, en ga van dag tot dag meer op in het teekenen. Heb vandaag weer een naaktstudie gemaakt van een geknield vrouwenfiguur, en gisteren de pose van een breistertje, doch ook naakt zooals ik U reeds vroeger schreef, ik doen wilde. Nu wel te rüsten, ’t is diep in den nacht, nogmaals dank voor het gezondene, en geloof me met een handdruk. t. a t. Vincent. Ik hoop U nog een pendant te maken voor ,,Sorrow”. 188 Waarde Theo, Heden heb ik aan U afgezonden i Teekening: Moestuinen op de Laan van Meerdervoort. Nu hebt ge dus een figuur van me en een landschap en mij dunkt gij zult zien, dat ik niet op dezelfde hoogte blijf. Ofschoon dit ,,maar wit en zwart” is en onverkoopbaar??? en onbehagelijk??? zoo hoop ik toch, dat er iets pittigs in möge zijn. En meen dat wel verre van T mij kwalijk te nemen, dat ik mij toeleg bepaald op ’t teekenen van de dingen, men daarin juist ’t bewijs kan zien, dat ik den meest practischen weg insla. Aangezien men makkelijker van ’t teekenen tot ’t schilderen kan körnen, dan omgekeerd schilderijen maken zonder er de noodige studies voor te teekenen. Het spreekt vanzelf, dat het mij veel displezier veroorzaakt en mij ’t leven niet makkelijker maakt, als zulken op wier Sympathie ik min of meer meende te kunnen rekenen, zooals Mauve en Tersteeg, onversehillig of vijandig en hatelijk worden. Van Mauve heb ik 'niets vernomen, nu eens is hij ziek, dan eens heeft hij rust noodig of heeft het overdruk. — Wat was zijn schilderij voor den Salon mooi ! Maar gij begrijpt die dingen zelf wel en dus basta. 25 385 Nu heeft dit teekeningetje ook een klein grijs passepartout noodig. Gij schrijft dat ge verhuisd zijt, ik zal mijn best doen om nu en dan iets voor de muren van Uw nieuwe woning te maken. Ik heb daarvoor misschien ook nog wel eenige mooie houtsneden, als ge daar scliik in hebben mocht, aangezien ik van een paar mooie dingen duplicaten heb. Doch die rnoet ge dan van den zomer als ge komt maar eens zien. Ik ben wel niet verhuisd, doch ik heb toch eene verandering in mijn woning gemaakt, door n.l. op den zolder een slaapkamertje te laten afschieten, zoodat ik nu meer ruimte op ’t atelier heb, te meer daar de kachel weg is. Ziet ge, wat ’t teekenen betreft daar komt enorm veel kijken wat menigeen maar zou willen verdonkeremanen. Daar hebt ge de juiste perspectief van een Interieur b.v. (ik zal U daarvan ook wel eens iets zenden), daar hebt ge de groote lijnen van een land- schap, en dan zie ik voor mij geen kans er te körnen zonder Studie van ’t naaktfiguur. Dat alles is essentieel teekenen^ heeft men dat eenigszins onder de knie, dan komt er veel licht, en ik voor mij ga heel bedaard mijn weg, wetende dat ik nog wel den een of ander, die meent over die dingen te kunnen heenspringen, eerlang zal inhalen mits ik maar voet bij stuk houd. Nu, het beste U toegewenscht, het is hier zeer guur en winderig ’t welk mij bizonder embeteert, omdat ik niet voort kan aan de stadsgezichten voor C. M., die ik anders tusschen de druppel- tjes door zou snappen, maar ’t zal wel weer eens zacht worden. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Er is aan dit teekeningetje misschien meer moeite geweest, dan aan menige aquarel. Ik zond het Montmartre omdat ge ’t dan meteen kunt opzetten en vlak leggen. 189 Waarde Theo, Ik denk wel eens bij mezelven: als het eens wezen mocht, dat mijn leven wat makkelijker was, wat zou ik dan nog veel meer en beter kunnen werken als nu. Ik werk wel, en zooals gij dunkt me gezien hebt aan mijn laatste teekeningen, ik begin licht te zien om de moeilijkheden te overwinnen, maar ziet ge, er is haast geen dag of behalve de moeite van het teekenen, komt er nog 386 bovendien ’t een of ander, dat op zichzelf, als men niets anders had, reeds moeilijk genoeg te dragen zou zijn. En ziet ge, er is verdriet, dat mij eigenlijk geloof ik niet toekomt — althans ik weet niet waarmee ik dat verdien — en dat ik wel uit den weg wilde ruimen. Gij moet mij eens openhartig zeggen, als ge zoo goed wilt zijn, of gij iets weet van de oorzaak van het onderstaande en mij in> lichting kunt geven. In ’t eind van Januari, ik denk een 14 dagen na rnijn körnst hier, was Mauve plotseling zeer veranderd van stemming jegens mij — even onvriendelijk als te voren vriendelijk. Ik heb dat toegeschreven aan ontevredenheid over mijn werk, en ben er zoo in onrust en spanning over geweest, dat ik er gansch van Streek en ziek van geworden ben, zooals ik U toen 00k ge- schreven heb. Mauve kwam toen bij me, en verzekerde mij opnieuw dat alles terecht zou körnen en sprak mij moed in. Maar ziet, op zekeren avond kort daarna, begint hij mij te spreken weer op een wijze ZOO gansch anders, dat het mij was als had ik met een heel ander man te doen. Ik dacht: mijn beste vriend, ’t is net als of men U vergif in ’t oor heeft gegoten, n.l. kwaadsprekerij, doch ik was in ’t duister in mijn gissing van welken kant die giftige wind geblazen had. Mauve begon o.a. mijn spraak en mijn manieren na te doen, zeggende ,,zoo’n gezicht trek je”, ,,zoo spreek je” op hatelijke wijze, maar hij kan dat heel goed en ik moet zeggen, ’t was als een welgelijkend doch met haat geteekend karikatuur van me. Bij die gelegenheid zei hij een paar dingen, die anders alleen Tersteeg gewoon was van me te zeggen. En ik vroeg hem: Mauve hebt ge Tersteeg in lang gezien? ,,Neen” zei Mauve. En we Spraken weer door, doch hij laat zieh een minuut of 10 later ontvallen, dat Tersteeg toch juist dien dag bij hem geweest was. Toen bleef de gedachte aan Tersteeg onwille- keurig bij mij hangen, en dacht ik: is ’t mogelijk mijn waarde Tersteeg, dat UEd. daar achter zit? En ik schreef hem een briefje, maar niet onbeleefd, met opzet niet onbeleefd, alleen ik zei hem: Mijnheer het doet mij zoo leed als dit of dat van me gezegd wordt, b.v. ge verdient uw brood niet, of renteniert; U begrijpt dat zulke dingen wat te kras zijn dan dat ik ze over mijn kant kan laten gaan en het maakt mij het hart week. In de laatste jaren heb ik mDeite 387 genoeg gehad door al zulke dingen en mij dunkt, dat daar nu een eind aan körnen moest. Dat was het bewuste briefje waarover Tersteeg U sprak bij gelegen - heid van zijn eerste bezoek te Parijs. Toen hij terugkwam uit Parijs zocht ik hem op en zei dat als ik dingen gezegd had die niet op ZEd. toepasselijk waren, ik hoopte dat hij mij zulks niet kwalijk nemen zou, omdat ik in het duister was omtrent de oorzaak van mijn moeilijkheid. Enfin, toen was hij weer heel vriendelijk tegen me — doch ofschoon ik toen nog bij Mauve aan huis kwam, bleef Mauve ongedurig en tamelijk onvriendelijk. En ik kreeg een paar keer niet thuis, en enfin er waren alle ken- teekenen van eene gedecideerde verkoeling. Ik begon al minder en minder te körnen, en Mauve in ’t geheel niet meer bij mij, ofschoon ’t toch niet ver af is. Mauve werd ook in zijn praten even kleingeestig als ik ’t zoo zeggen mag, als vroeger breed. Ik moest pleisterteekenen, dat vooral. Ik heb vreeselijk het land aan pleisterteekenen, toch had ik, doch niet om ze na te teekenen, een paar handen en voeten op ’t atelier hangen. Eens sprak hij me zöo over ’t pleisterteeke- nen, als de ergste leeraar aan de academie niet eens zou gedaan hebben, en ik hield mij in, doch werd thuis er zoo boos over, dat ik die arme pleistermoulures in den kolenbak gooide en kapot. En ik dacht; ik zal pleister teekenen als jelui weer heel en wit wordt, en er geen handen en voeten van levende menschen meer te tee- kenen zijn. Ik zei toen tegen Mauve: kerel spreek me niet meer over pleister, want het is me onuitstaanbaar. Daarop een briefje van Mauve, dat in twee maanden hij zieh niet met me zou bemoeien. Die twee maanden heeft hij zieh dan ook niet met me bemoeid, doch ik heb niet stilgezeten intusschen, ofschoon ik waarachtig geen pleister geteekend heb, en ik moet zeggen werkte met meer animo en ernst toen ik vrij was. Toen nu de twee maanden zoo- wat om waren, heb ik hem eens geschreven om hem te felici- teeren met zijn groote schilderij dat af was, en sprak hem eens heel even op straat. Nu zijn de twee maanden al lang om, en hij is nog niet bij me geweest. En er gebeurden sedert dingen met Tersteeg die mij er toe drongen om te zeggen tot Mauve: ,,laat ons elkaar de hand geven, en geen wrok of bitterheid jegens elkander er op na houden, doch 388 ’t is U te moeilijk mij te leiden, en mij te moeilijk door U geleid te worden, als gij ,,stipte opvolging” verlangt van al wat ge zegt, en ik die niet kan geven. Dus aan het leiden en geleid worden is een eind. Dat neemt mijn gevoel van verplichting en dankbaar- heid jegens U niet weg”. Mauve heeft mij hierop niet geantwoord, en ik heb hem niet gezien. ’t Geen mij drong om tot Mauve te zeggen: we moeten elk zijns weegs gaan is, dat ik de zekerheid kreeg dat Tersteeg wel degelijk Mauve influenceerde. Dat merkte ik door Tersteeg zelf, toen hij me te kennen gaf dat hij zorgen zou, dat hij het geld, dat gij mij zendt, zou coupeeren: ,, Mauve en ik zullen er ons mee bemoeien, dat daar een eind aan komt” Theo, ik ben een man met fouten, en miseres, en hartstochten, doch ik geloof niet dat ik ooit getracht heb iemand broodeloos te maken, of zijn vrienden te onderkruipen. Ik heb wel eens ge- vochten met iemand in woorden, maar ziet gij, om verschil van in- zichten elkaar in ’t leven zelf te grijpen, dat doet mijns inziens geen eerlijk man, althans ’t zijn geen eerlijke wapenen. 