title: Spreekwoordenboek der nederlandsche taal, of verzameling van nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd. 2
creator: Harrebomée, P. J
text: Korr. Het loopt bij hem over de korven. Kost. Mijn brief brengt het den ontvanger van den vetterden mondkost. Koun. Hij is zoo koud, dat hij zweet. [An onder den neus.] Kraag. Men ziet geen uilen bij blonde kraatjes. Krank. Altoos krank, maar nimmer zieh. Krampenburg. Hij woont op Krampenburg. Kroon. Moeders pot spant de kroon. Kruis, Hij maakt zichzelf het kruis zwaar. Met zulk een kruis zal hij niet ver lopen. Kruis, Hij heeft de krulpruik op. Kwad. Hij strijkt zijn kuif op. [Hij zal zich doen gelden.] Kuilenburg. Als gaat naar Kuilenburg. [Deze naamspeling gebruikt men van den dood, en wel bij zijn begrafenis. Het spreekwoord heeft niets met den bankervetier niets te maken.] Koop. Ze zitten in een kuip. [Zij houden het samen.] Kunst. De kunst heeft geen vaderland. Kwaan. Hij zal het koos niet in de stad brengen. Voer strijd tegen het kwaad. Kweik. Zij zijn aan de kweik. [Zij krijgen veel kinderen.] Kwispelmond. Hij maakt van zijn neus een kwispelmond. L. L,O, Liol. LaBan. Het is veel van Laban. [Dat wil zeggen: het is kanaille. Het spreekwoord ziet op LABANS handelingen met zijn schoonzoon JAKOB.] Ladder. Wie onder een ladder doorgaat, wordt gehangen. Lamme. Beter luister dan lam. Land. De wind waait op zijn land. [Dat wil zeggen: het is voor zijn rekening; de zaak komt op zijn hoofd neer.] Je woont in een vrij land: je behoeft niet te eten, als je niet wilt. Lang. Hij is 200 lang: men kan hem wel dubbel slaan (of: omvouwen). Lar. Hij zal welhaast achter de lappen wegkomen. Zij heeft al vrij wat lappen op haar mouw. [ Dat is: zij heeft veel kinderen.] Last. Hij heeft het met zijn lusten en lasten. Larish. Hij gooit er Latijn onder. "Lirven. Het leven is een nevel. [Nevel, omgekeerd gelezen, geeft leven terug.] Hij heeft schik in zijn leven. Van leven komt leven. Vriendschap is de medicijn des levens. Lient. Het is een licht, dat men welop een profijtje mag zetten. Het is fraai van licht en schaduw. Vuur en licht houden. Leo. Dat is een ander liedje! Ik zou daar een liedje van kunnen zingen. Men moet geen triomflied zingen voor de victorie. Mochters liedje klinkt het zoetst. Liefde. Moeder-keers-roest nooit. Op de velden der liefde voortaan snellen. Liefhebber. Hij is een liefhebber van een snipper. [Hij lust wel een borrel.] Lar. Hij houdt van lilaatjes. [Hij spreekt ongezouten taal.] Lichaam. Hij hangt meer aan zijn lichaam dan aan zijn ziel. Lis. Aij eet zich een puist in het lichaam. Lis. Zij houden hem aan het lintje. Loon. Het is hem om het loon te doen. Hij is zijn loon krijgt. Loor. Hij heeft veel loop. [Dat is: men hoort hem gaarne. Loop zegt hier zooveel als toeloop.] Lot. Het lot is in de schoot geworpen. [Dit spreekwoord is genomen uit Spreuk. xvii: 38.] Luift. Er broeit wat in de lucht. Het weer (of: De lucht) verarmoedt. Luiaard. Hij is te lui, om te lachen. Hij is te lui, dat hij stinkt. Nu ben ik zoo lui, en toch krijg ik mijn werk op. [Aan alle dingen komt een einde, ook aan de traagst voortgaande zaken. Men zegt het van de luiaard bij uitnemendheid.] Luizen. Het zijn slaapluizen, die je bijten. Maag. Hij heeft een scheur in zijn maag. Hij heeft wormen in de maag. [De honger kwelt hem.] Maalstroom. Hij wil hem met zich in de maalstroom meeverenner." Maan. Die tegen de maan p..., krijgt een stijg op zijn oog. Ga naar de maan, dan kunt je sterren tellen. MAART. Waar 21 Maart de wind staat, blijft ze 12 meien. Maas. Dat is een maas te meer in het net. [Dat wil zeggen: een gelegenheid boven de bestaande aanleidingen, om iemand te verstrikken.] Maat. Alle medicijn is kwaad, Als ze de maat te buiten gaat. Het is een zoekmaatje. [Dat is: een middel, om er zich maar van af te maken.] Mauger. Hij is 200 mager, dat hij rammelt. Man. Dat is mans genoeg. [Om die zaak te begrijpen of uit te voeren, behoort mannen-verstand of mannen-kracht.] Het is een man van het Nieuwe Testament. Het vriest tussen man en vrouw. Uit eens andermans riet is goed pijpjes snijden. Man. Het wordt hem bij manden vol toegemeten. [Men vergroot zijn misdrijven.] Mansvelder. Het zijn rechtse Mansvelders. [Dat wil zeggen: vrouwen, die tegen geen zaak opzien, en zeer ruw en ongemanierd in barre handelingen zijn. Mansveld, een der Spaanse legerhoofden in den tachtigjarigen strijd, had vrij woeste en baldadige soldaten in zijn leger, van wier handelingen het spreekwoord oorspronkelijk is.] Harrewome b1.-41. Mantel. Dat laat zich met geen' mantel dekken. Masker. Gekeken. Mat. Men is hem op het mat gekomen. [Betrapt.] Matador. Hij is daar geen matador in. Meet. Dat valt als een zak meel in het Geen varken wordt vet, of men moet het nu eerst met de meelzak om de oren slaan, Klop eens uit een lege zak. [Bij onvermogen baten bepalingen.] Meisje. Het wil al kussen, wat meisje heet. Mennist. Wien de Mennisten lieven, dien jen ze; Wien ze niet lieven, dien bruien ze. Mensch. Als de menschen het maar wel Men zegt dit, als iemand geprezen wordt. vergissing is menschelijk. Hij staat te kijk, hij een' dood mensch levend ziet. Overal wonen ook menschen. Mes. Hij zit onder het mes. Mest. Al, wat je sch..., is mest. Mirakel. Hij is een strontmirakel. Mop. Drinken en klinken is alleen al een allicht Hij is uit de mode. Moed. Schep moed, mijn ziel, gij zult in eten. Moeder. Wat vader gist, mag moeder wel zien Mozz. Een schotel moes in vrede is beter dan de taarten en pasteien in onvrede. More. Het is goed mollend weer. [Dat wil zeggen, dat het een regenachtige en winderige dag is, in teken van een verdrietige dag. Als 't hard gaat en waait, kan men schier elk uur vinden de mollen aan 't wroeten vinden.] Het zal heimelijk maken. [Hij verschuilt zich.] Monnik. Hij sammelt als een oude monnik. Mooi. Op is op; maar mooi is mooi. [Dit wordt gezegd, als iets op is.] Mosje. Hij laat zich met mosselschelpen betalen. Muis. Hij krimpt weg als een muis op de snookerbaan. Mush. Het is een leelijke mus. Muur. Hij bijt spijkers uit de muur. Naald. Het is geen naald of een speld. Het is wel een naald waard. [Hij leent geld uit.] Naam. Het heeft zijn naam verloren. Nacht. Het recht van de eerste nacht schenkt de langste pacht. Nacht. Nanum. Nahum II vers 4. Men zegt dit van de exercities van de schutterij, van optochten of dergelijke zaken, waarvan de kost in het honderd loopt. Het spreekwijze ziet op de laatste woorden van de tekst: Zij lopen door elkaar als de bliksem, en maken met zichzelf een spreekwoord uit. Men heeft hem achter zijn naam 'Stekels steken, Doet ze den nek breken.' Kerr. Houd je geregen, dan blijft je netjes. Kees. Bij een grote neus dan geen. Dat is een speling door de neus. Hij heeft nog al wat in de neus, iemand de wormpietjes uit de neus. Nor. De kunde nukken regeren hem. Tot. Men bezigt deze vergelijking, neer een kleine persoon tusschen twee grote. Tot staat de kleine letter o (in schrijfletters) Buchen hare twee grote zusters, de #’s. Om deze vergelijking nog meer te doen uitkomen, zegt men: O,2 ll.) 000. Ojemini is het wijf van Og. [Dit spreekwoord heeft dezelfde zin als: Og was koning van Ojemini is een persoonsvoorstelling, en wordt gebruikt, omdat Ojemini, evenals Og (och), een land van klaag is.] Go. Als je ’t ziet, is ’t een teken, dat je geen oogen hebt. De schalkheid steekt hem in de wiens. Die hij niet zien wil, moet zijn masker toekijken. Hij doet een oog toe. [Zijn het is niet streng; hij wil alles niet zien.] Twee ogen. Met twee ogen vuur ketsen. Douzvaan. De ooivegaar heeft er meer een geval van een nieuw broertje of zusje. Don. Het zien suikeroom (of: een suikertante). Een erfsoom of een erftante. Onszi. Zonder oordeel, Weinig voordeel; er wagen, Zegden slagen. MIERTEBUUR. Dat is een waar mieretebedrijf: Puis alles naar binnen. Bon. Een wit paard heeft veel stroo noodig. a zeg dit van een vrijpostige vrouw. Hij Bij brand als een paard, dat zijn ruiter verloren. last de paarden gaauw beslaan. Op een ser melken. Pis. Het schijnt, dat hier Reinaert de Vos’ verkondigd is. Aar2. Het is een sukkelpartij. Iranus. Zij ontaardt in een vuilen patroon. Pax. Hij heeft pek aan zijn stoel. Par. Dat is in de pen gebleven. Pasquale. Dat is een aardig perceeltje. |Zoo als men een ongemakkelijke vrouw.] Parro. Iets in petto houden. [Dat wil zeggen: den, om te gelegener tijd te gebruiken. Petit vit het Italiaansch genomen, in welke iet betekent: in den zak, en als regtskundige gebraikt wordt in den zin, waar wij van aan Süler spreken. Of men in Italie de administraatieve maken met hetzelfde doel in den zak laat als wij die dingen hangen, weet ik niet, Zie Goran. LXXVII bet spreekwoord: Het proces (of: Die zaak) hangt aan den spuuk.)] Pier. Ga maar pieren zoeken. [Dat is: houd u maar stil. Men zegt het tot jemand, wien men niet vergunt, mede te spreken.] Pierre. Hij is 200 bij als malle Piet. Pierse Bepnorrv. Hij kijkt als Pietje Be- droefd. [Men zegt dit van den hals. Het ziet op de boodschap van het beeldje op het zevendhalfje, het zoogenaamde Pietje of Pietje Bedroefd.) Pis. Voorgezien pijlen schaden het minst. Pimpe. Dat is een pimpelmees. [Dat wil zeggen: een borreltjes-drinker.] PriGtt. Die de tafel dekt, en het zout vergeet, Die toont, dat zij haar' pligt niet weet. Pòòr, je bent immers van geen poppen-stoos gemaakt! [Eene ironische aansporing tot werkzaamheid.] Por. Ik hoor liever den pot pruttelen dan een vrouw. —— Dat is een potschrager. [Zoo spreekt men van de laatste spruit uit een huwelijk.] Ik beken pot. [Dat is: schuld. Men bezigt deze spreekwijze, wanneer iemand, overtuigd zijnde van zijn ongelijk, ingewikkeld zijne dwaling te kennen geeft.) Praat. Het zijn oude-wijven-praatjes. Het zijn slijmpraatjes. Prorijt. Des eenen schade is des anderen profijt. Pruij. Dat is nog uit den pruikentijd, Rap. Hij is zoo dronken als een paddenkrak. [De uitspraak van het laatste woord deze Geldersche spreekwijze toont aan, dat men hier paddenkrak, en niet paddenrat moet lezen.] Rat. Is er een rat gevangen, dan worden er twee gevild. [Door een aangeklaagde of beschuldigde komt, te recht of te onrecht, een tweede in de val.] Repen. Val in mijn stront, maar niet in mijn reden. Reese. De uitzonderingen bewijzen de waarheid van den regel. Rest. De rest is ook 200. Rimreis. Hij heeft een ongelijke vlek of rimpel. Rozem. Hij houdt het roer van staat. Roc. Rog en steur verslinden makkelijk niet. Ro. Als sneltje dood is, zul je zijn rokje hebben. Rome. Alle wegen voeren naar Rome. Rook. Vuur en rook houden. [Dat is: zijn dominees hebben. Vuur en licht houden, geeft hetzelfde te kennen. Zie PAans belangrijke aangetekening op deze spreekwijze in DE JAGER Archief voor Nederl. Taalk., I. bl. 363 en 364.] Rug. Hij gaat op zijn rug staan, en speelt op zijn grote teen. [Eene soldaten-uitdrukking, voor naar bed gaan.] SCHAATS. Hij staat vast op zijn schaatsen. SCHAKEL. Het zit als een schakel aan elkaar. SCHROEF. Scheef is te vrijen. SCHERP. Hij was niet op zijn scherpst. SOHLIDERIJ. Dat kan een schilderij worden. Het is een schilderij, om te zien. SCHIMP. Die spot, moet schimp wachten. SCHORFT. Dat was een lange schaft. Hij werkt 200 vlugtig, of het schoftuur heeft geslagen. Laat schoft, en nog geen vroeger. SCHORPIOEN. Iemand met schorpioenen kastijden. [Dat is: met scherpe geesten verwonden.] REHABEAM dreigde daarmede. Zie 1 Kon. xiv: 14. SCHOUDER. Weldra op schouder. [Welhaast als een lijk weggedragen.] SCHRANG. Hij komt op de schrangen. [Hij komt, na een doorstaan ziekte, weer op de been. ] SCHRAPER. Hij is een tongschraper. SCHRORI. Ik heb schroef. [Dat is: honger.] SCHULD. Hij werkt voor een oude schuld. SINT KOE. Zij houden Sint Koe. [Dat wil zeggen: een vrolijke slagt.] SINT NICOlaAS. Sint Nikolaas heeft gereden. [De wintervorst heeft verschillende figuren op de glasruiten getekend.] SINT VREES-OP. Het is Sint Vrees-op. SLOOP. Hij kan den slaap niet vatten. SLAG. Hij krachtongemakkelijk slag. — Hij kijkt, of hij slag geleverd heeft. SLAK. Hij gaat als een slak, die kruipt. Hij krimpt ineen als een slak. SLAPER. Alle snorkers zijn geen slapers. SLEMP. Hij loopt op den slemp. [Het is een tafelschuimer.] SLOBBERKOUS. Dat is een ware slobberkous. SMOUS. Een smous in het water. [Men zegt dit van een mislukt bedrog.] SMOUT. Hij zal er smout van hebben. [Deze spreekwijze wordt ironisch opgevat, en beteekent: hij zal ervan lusten.] SNEDE. Hoe stinkender wond, hoe scherper snede. SNOEK. Hij kijkt als een verdronken snook. SOLDAAT. Een slecht soldaat, die zich zijn wapen laat ontnemen. [Men zegt dit, als iemand zijn meening niet verdedigen kan.] Een slecht soldaat, die zijn papieren laat vallen. [Dit wordt gezegd, wanneer iemand aan tafel vork, lepel of mes laat vallen.] SOMET. Het zit in de soort. SPEL. Hij heeft alles op het spel gezet. Hij heeft schoon spel. SPINHUIS. Daar drijft er een uit het spinhuis. ANDRIESSEN. Dat betekent in Zaanland: het is jammer. SPOR. Het is een spotvogel. SPUR. Dat is een mooi spul. Die snoept op allerlei spullen. Hij zit in een goed spul. STAR. Den vredestaf brengen. STANK. Daar is nog al wat stank bij. Dat zegt men van iemand's daden, wanneer hij er onverwachte vertooning mee maakt. Die in anderen stront roert, zit het meeste in den stank. STAP. Er moet een stapje bij. Hij neemt stap op. STEK. Dat leert een' steek. Hij betaalt bij een steek. STEKEL. Stekels maaijen is stekels zaaien. Stekels plokken is stekels lokken. STORR. Op stoel en stoof zijn. [Zich een beter hand bevinden.] STROONT. Het loopt in den stront. STROOP. Het stroopt. [Men zegt dit van een zaad dat vertraging in den handel te weeg brengt.] SRUPP. Help hem niet van zijn studie. Hij zit met studie. [Dat is: zeer aandachtig.] Zijn geheele studie loopt erop. STUVER. Hij heeft een aardig stuiverje gewonnen. STUK. Het is een cardinaal stuk. Dat is een aardig snijstuk. Het is een raar stuk vlees. STUT. Hij heeft alleen' heel' stut weg. [Hij heeft het grootste deel van de erfenis reeds ontvangen.] TAAR. Hij praat ongezouten taal. TALIE. Het is een talie van een vrouw. Tast. Op elken tast Vet en vast. [Men zegtd van een slagtbaar rund.) Terxen. Datiseengezond teeken. Datisa teeken, dat wij niet kwaad op elkander zijn. |W zeggen nl. beide te gelijker tijd hetzelfde.] Te. Hij is weinig in tel. Men leeft ermede, ı het in geen tel is. Term. Het blijft z00 in den ouden term. TESTAMENT. Daar komt niets van in mijn i& tament. Hij zit erbij, of hij zijn testament maak Tırr. Tiet bijt. [Daar is armoede.) In het Spreekmoordenboek zonder aanwijzinge opgenomen, behocven de volgende spreek woorde die thans: ADEM. Daar is zijn adem te kort voor 1). Bıav. Men kan wel aan hem bemerken, dat ı biären weer haast aan den boom komen (ook we haast zullen afvallen) 2). 1) le Jager b'. 410. 3) Narrebormnde 11. 58. Schar (of: Sprot) is in geen tel: die ver- men bij het bosje 1). Drsan. Daar loopt een draad door 2). . Iemand in den eed nemen 3). ‚Er. Eere, wien cere toekomt 4). ‚Hooro. Hij ziet het over het hoofd 5). Prrcer. Dat wisten de slechtste putgers wel te wen 6). Een puiger zou zich dan wel voor stuur- derven verhuren 7). Hi; heeft voor putger ra8). au. Van die zaak heeft hij al lang den roem er room afgeschept 9). tor. Hij speelt er eene eerste rol 10). icuaate. Hij rijdt eene rare (ook wel: vlugge, saste) schaats 11). tcuonn. Hij steekt zuiver in züjne schoenen 12). Ber schoenen naar voelen geven 13). Jemands men opzocken 14). sCHOORSTEBN. Daar moet de schoorsteen van es 15). Uur, Dat is een uje 16). Vıscer. Hij heeft er zich den vinger aan ge- il) Andriessen bl. 297. 19) ” 16) Harrebomse bl. 51. 15) Andriessen bi. 238. 8) de Jager bl. 430. 6) Harrebomee bl. 48, 9) » 17). Barııhomde bi. 42. 3) Barrebamee ]. iulrienen bi. ZUL. 5) de Jager bi. 419. une 8) Harrebomede 2. n u8. » bi. 81. Aultesn bi. 381. ı7) 55 bi 40. De volgende aanwijzingen moeten aan de be- bie worden toegevoegd: Voor Dee L esum. 17: 4 = =: „ 8: B. » :38:; a = 3: & » 13: “. „ a: m » T: @ ” 3: nr ” 6: % ” 2: AU „ m. n „ m: d. „ 8: _$ » 2: Mm „ 3: B » 1: m, [.} 1: mu „ 2: w „ 3%: u = 8: m [2 8: Mm „3: MM „16: m „. 2%: u. L 7: m » 3: ss. „. » m „ m: m „ 17: m „2: w „ 9: bu 3; m. [> %: IT. er DI. 80. aanı. 18: de Jager bi. 480. ” 18: Andriessen bl. 287. : v. Waesberge Geld bl. 197. Harrebomse bi. 46. bl, 23. canıw. ©: 1.9. „»„ 8 DI. „9 LIE. „ 16 LIE , 4 DL „ 3 db. „ m DL.XE. „ m LI. „ 1 DM... „ 1: IL38. „ » D.38 „ 10 30. „8 DB. „ 7 DE. „ 18 1.0. „ 6 BLUE „ Bı DB. „ M 8 D.. „ 18: Andricssen bl. 297. : Harrebomde bl. 46. : de Jager bl. 418, : Harrebomee bi. 50. : Andriesen bi. 398. : Harrebomede bl. 42. ‘ Andriessen bl. a. „ bi. 289. : Harrebomee bl. 63. » bi. 81. Andriessen bl. 383. : Harrebomde bi. 46. ; Andriessen bl. 297. Harrebome&e bi. 4. DI. 48. ri l: „ bl. 46. D.47. „ N: „bo. 1. „ 5: br, Voor Deel II. Bl. 4. Ganze. 9 s Bl. 1. „ 4: Bl. 38. „ Bl. 6. „ 8: Bl. 5 „ 3 Bl. 8 „ Dl. 8. Fr 3: Dl. 0 „ 8: Bl. 19. „ 13 Dl. 10. „ 8: Dl. 148. » 8: Bl. 17. „ 18: Bl. 163. is 4: Dl. 16 „ WM: Bl. 168. Tr 8: Bl. 170. „ 8 Bl. 176. „ 0 Dl. 177. » ı Bl. 10. „ %: Bl. 19. „ 18: Bl. 106. „ 16: Bl. 101. „ 19 Bl. 108. „ 12: Bl. „ 1: Bl. 217. „ 4: Bl. 3. „ 1: Dl. 7. „ ı: Bl. 83: Bl. 8: Bl. 7: Bl. 354. „ U: „ 318: Bl. 287. es 8: Dl. 26. er 8: Dl. 976. » l: Dm. „ 1: Bl. 300. Pr 1: Bl. 381. » 7: Bl. 397. „ 7: Harrebomste Bl. 51. Andriessen Bl. 331. Harrebomste Bl. 51. Pr Bl. 6. 35 Bl. @. Pr Bl. 51. Andriessen Bl. 335, Ps v. 397. Harrebomste Bl. 42. Harrebomste Bl. 46, de Jager Bl. 418. Andriessen Bl. 288. Bl. 4, Bl. 46. de Jager Bl. 429. Harrebomste Bl. 43. Dl. 8. Andriesen Bl. 283 de Jager Bl. 419. Harrebomste Bl. 50. Bl. 38. „ Bl. 80 „ Bl. 81. Pr Bl. 8. er Bl. 81. de Jager Bl. 420. AR Bl. 48. Bl. 54 FR Bl. 46 de Jager Bl. 420. LXXIX Aanw. 83: Andriessen Bl. 288. Van de laatste zijn er 1292 van aanwijzingen voorzien en 218 uitgelegd, terwijl er 94 in de Bijlage zullen voorkomen. GORINCHEM, 15 Augustus 1 861. P. J. HARREBEE. LXXII ERRATA IN AFLEVERING 6 EN 7 VAN DEEL II. vroeger in Deel I: L.S., en in Deel II: , 330, II, 65, 189, 201, 223, 230, 330, 354, 445, 75, XLVII, kol. 2 2, B— 83 “= % DDyD- DD m m I me a} n -»0 2) , het voorgaande apprecept geplaatst worden. herberg, behoort ook op GANGER te staan. Op aanzien staat: Mijn komt met hangende wieken t’ huis, gelijk mede: Met hangende wieken t' huis komen. Het laatste kan geschrapt worden. Deze efierdje komt mede voor: Deel II, bl. 237, kol. 1, reg. 58. , „ 364, > ß, „ 88. bl. 838, aanw. 3 staat: » 3, 2 Senil 26 48 staat: Met LE „ cr doe 12°, den bodem dorst der wijven wijzen maken ‚de een de ander JAN DE WIJ. Jan de Wit. JAN DE WIT vogels leggen. En voor de aanwijzingen: 3 „ Gruterus Onts bi. 446. loes: Gruterus ‚ liggen Het Deel II, bl. 270, kol. 2 Toorkomende spreekwoord: Daar zit a: in den slag, moet Men doet kl. 8°. de bodem eerst dorst den wijven wijssten geven den een *) den ander *) JAN DE WITTE. Jan de Witt. Het bij Avond opgenomen spreekwoord: Paardrijders en voetgangers komen ’s avonds allen in JAN DE WITTE de vogels LS. m den tijd van derdehalf jaar is het tweede Deel van mijn Spreekwoordenboek der Nederlandsche ‚wit 11 afleveringen bestaande, afgedrukt. Daarmede zijn alle spreekwoorden geplaatst, die een kwoord in zich opnemen. De scheiding tusschen K en L, op de gis af daargesteld, blijkt thans voor side deelen eene gelijkmatige dikte op te leveren. Voor het derde Deel blijven dus nog de spreek- Men over, die geen Naamwoord bevatten, en daarom naar de Werkwoorden geordend zijn. Eerst nde ik, geene spreekwoorden voor een volgend Werkwoord te moeten herhalen, omdat de rubrieken sch onmogelijlk: compleet kunnen zijn. Later ben ik van dat plan afgegaan, omdat het ongelijkvormig set de vroegere behandeling,, en waar mede uit den aard der zaak eenige incomplete rubrieken voor- sen, die ni., waar het Naamwoord geen Zelfstandig-naamwoord is, omdat dit in het spreekwoord niet wkomt, maar een Bijvoegelijk-naamwoord, of somtijds een Voornaamwoord, in een enkel geval een ker rededeel , de plaats van Naamwoord bekleedende. Het derde Deel zal mede de Bijlage opnemen. ; Ook voor het tweede Deel heb ik belangrijke medewerking ondervonden, voornamelijk van de Dr. =. BRETS, Dr. A. DE JAGER en Mr. H. 5. swAavıng, die mij in de verklaring van spreek- „als vroeger, menigen nuttigen wenk gaven, waardoor veel verbeterd is. Wat er en hoe het er bluft echter voor mijne rekening, geenszins ter hunner verantwoording. Mag ik dit niet verzwijgen, het is mij regt aangenaam, het te kunnen vermelden. Thans is het mij eene behoefte, mede te deelen, welk aandeel Dr. H. H. KEMINK aan het bestaan van de beide in Echt gegeven Deelen heeft. Hij heeft de voltooijing van het Spreekmoordenboek der Nederlandsche met mogen beleven. Wat hij op het schutblad van het Alg. Letterl. Maandschrift van 1849, n°. uit naam zijner firma, zeide, heeft hij steeds tot aan zijn dood met volhardenden ijver getozen: uitgevers, die geen kosten ontzien zullen, om er een schoon boek van te maken, verzekeren, dat zijden het mislukken van een taak zooveel leids zal gedaan hebben, als wanneer het mocht gebeuren, & het werk geen genoegzame deelneming vond. Het is dan ook aan die volhardende ijver alleen, koosnelijk, dank te weten, dat de uitgave niet is gestaakt, maar de ondernemer mocht zegen in zooverre althans, dat alle gemaakte kosten gedekt zijn, en het werk in Nederland, door en België en aan de Kaapkolonie thans zijn eigen weg kan gaan. Evidentelijk breng ik mede mijn dank aan hen, die zooveel toebrachten, om uit verschillende streken van Nederland de spreekwoorden mij op te geven, die ik niet kende. Ik heb hen vroeger genoemd „ kan er thans Jhr. S. VAN DER FELTZ, van de huize Molenbeek bij Arnhem, bijvoegen. Daardoor weder 300 spreekwoorden, tot reeds behandelde rubrieken behorende, een plaatsje vinden. De volgende : Een erg stuk stof genoeg, zei de dominee, en hij auteur. Dat is van je een vraag, aan je, Ex den koster in 't gezicht. Het antwoord. Het is een Alkmaarse ton van Arnhemse bulzen geven gras en eindelijk, kostelijk, Arie! ” “Hazig ie 't Arnhem, Kos, Arie! Haan, a een arm. Hy zet het op een lopen.] glimlach heb. ARMEE. Een oud wijf is toch ergens goed. Avondp. Hui is een nachtvaart van 's morgens tot 's avonds. Zal de nachtmerrie u niet berijden, zet dan des avonds 1 schoen verkeerd voor 't bed. Baas, Op Vrouwendag zijn de vrouwen baas. Waar de knecht baas is, zijn twee bazen. Wij werken voor 1 baas, maar niet op denzelfden winkel. [Er mogen verschillende godsdienst-gezindten bestaan, de belijders ervan behooren elkander als broeders te verdragen.] Bax. De handen uit een anderen zak, of je raakt den bak. Hij keeft weinig zaad inzamebakje. Bann. Hij laat een' kadoos met een' mutsband aanrukken. [Dat wil zeggen: een fijne flesch.] Bang. Hij is zoo bang voor het verlies, dat hij aan de winst niet toe komt. Ben. Het is een hangende ziekte: tusschen het vun en het bedien. [De zieke is lusteloos, de ziekte ongeneeslijk.] Zonder troost naar bed. [Dat is: ongezond.] BEDELAAR. Als het Vrouwendag is, roepen de bedelaars: scheiding winter. Dat is een bedelaars schelletje. BRENDEREN. Hoe minder beenderen er te delen zijn, hoe luider men hoort knorren. Beraad. Het is Sint Jans beraad. [Dat wil zeggen: men kan eraf, als men wil. Sint Jans beraad is een term, die bij 't verhuren van landerijen betekent, dat het veldgewas met al den arbeid, daar aan besteed, aan den eigenaar wordt gelaten. Men doet dat, wanneer het gewas tegenvalt, en is daarmede van de buur ontslagen. Sint Jansberaad staat tegenover Stuk staat vast. Wanneer de huur onveranderlijk betaald moet worden, ook bij minder gunstigen stand van 't veldgewas, dan heet dit Stuk staat vast.] Berig Bulzand. Hij gaat naar Betje Bulzand. Waar men te land naar BETJE DE VEREN in de Witte-lakenstraat gaat, vindt JANMAAT zijn tekooi-gaan bij BETJE BULTZAK. Bis. Dat kan de bij wel op. [Er wordt een kleinigheid voorgediend.] BLorp. Die komt om je goed, Die komt om je bloed. [Een dief wordt, in nood, een moordenaar.] Biori. Het is in den boei gevallen. | Men zegt dit, wanneer, in Mei, de oogst teekenen van mislukking geeft.] Biori. Haagsche kak: Veel bluf, maar weinig zak. Bose. Hij heeft niet goed boek gehouden. [Hij is bankrot.] Boer. Eene boeren-uitvaart is een halve bruiloft. Met den boerenwagen is wagen. Boom. Het komt van den vuilboom: als je erop loopt, dan stinkt het. Borrei. Een zwavelstok in drieën, en een, krekel in kens. Boer. Dat zal dure boter zijn. Bouw. Het is hooibouw. [ Dat is: grote druk. ] BREEDTE. Geef hem een' duim breedte, aan zal naar een el groepen. Bril. Het is zoo week als bril. Broek. Je zoudt je bedoening, als je je broek ontzagt. Brouwer. Dat heeft zooveel te beduiden, een mug in een brouketel. Bui. Hij heeft een groene bui gehad. [De man heeft gedaan, alsof hij jong was. ] Buik. Hij heeft zijn buik als een pak op marktdag. Buist. Hij laat ons den buit behouden. Dag. Dag in en dag uit. Dat zou ik u daguur willen eten. [Men zegt dit, als het lekker smaakt.] Deur. Voor zulke dieven kan men geen deuren of vensters sluiten. Diamant. Het is een ongeslepen diamantje. Dochter. De een pruist de moeder, en de dochter. Dokter. Er is haast bij de zaak, zei de dokter, toen hij voor de dode een recept schreef. Dominicus. De dominicus van Urk zou eens op Salland preken; door ’t razen van de zee was hij het tekst vergeten. Ik weet niet veel, zei Joris; wat ik weet, weet ik 200 goed als onze dominicus. Donder. Het is een donderwolk. Doof. Het is geen dodelijke wond. O, dood, - je bitter! Doos. Het gaat bij donderdoos en vuurslag. Dat wil zeggen: er is aan vloeken en zwetsen geen gebrek. Dor. Als de man maar genoeg geld heeft, kan de vrouw wel doppen maken. Als de man genoeg middelen kan bijbrengen, is er gelijkengemelijk voorgoed, om den boel op te maken. Donst. Altijd is zij tureluur, en altijd verdorst. Met deze woorden uit een bruiloftsgesel te kennen, dat een zaak bij het blijft: altijd het oude lied; zodat men hier schijn aan het Fransche Tureluur - herhalen denken heeft. Dozijn. Hij geeft er twaalf voor een dozijn. DRIEëNTWINTIG. Praat niet van het jaar, wij weten van 23. Dat wil zeggen: wij kunt van erger spreken. Zie de verklaring van het Spaanse woord: Dat is altemaal kou van ’t jaar 40. Diverse. Men zou er de duivel om geselen. Een. Dat is er &6n van ’t eerste water. Een. Als de tureluur roept, zijn er vuile kinne ejeren. Een. Hij kruipt een’ turf onder de elleboog. [Men geeft den luiaard een steuntje.] Een. Het sterflot Is aller menschen erfload. Een. Hij ligt nog met zijn gat in de veren. Het heeft geen zit in ’t lijf (of: gat). Een. Die aard wordt zonder reden, Moeten weier goed worden zonder gebeden. Een. Geld is de ziel van alle zaken. Suxzrarı. Ben goed generaal begint als re- Bon. Zijt vergenoegd, Zoo God het voegt. joUwEnaarR. Dat is de Gouverneur. [In Gouda weinig goed drinkwater, dat de militairen ter moeten drinken; daarom zeggen zij: Bis de Gouverneur, wanneer hun jets slechts sosp. Het is een Latinist van den kouden [Men zegt dit in het algemeen van een’ on- i' mensch, zonder bepaald aan de kennis van tijnsche taal te hechten.] MooTIE. Weet je, zei grootje; maar zij wist Hij zit tot zijne nekharen te vol. [Vol , vol schuld of vol van iets anders, waarover dem beschimpt. ] KSWORST. Alles smaakt, zei hansworst. Paxt. Te Kersmis, in het hartje van den winter. ver. Het is goed, om haver te zaaien. [| Dat zeggen: het is bijzonder stil. Men bezagt het, om een gesprek verflaauwt, en dus in denzelfden als men zegt: Daar gaat een dominicus voorbij.] Szan. Was mijnheers vader ook een mijnheer? zegt dit van iemand van geringe afkomst, sich veel laat voorstaan.] Tussen de hel en het vagevuur zitten. zun. Ik lust wel een pastoors hemd. | Dat is: Nietje op gekookte melk.] oun. Het is maar hondenvischt. Hij heeft gezien een’ hond zien gezeilen. vor. Teman vertroost met de hoop op zwart man. Hij heeft al ıcmenige kap op zijne ho- Zulke horens heeft mijn vader os. [Men ziet uit, en geeft, in zijn gesticulatie, de ar- den vorm der hoornen van vaders os, daarbij orderend bezigende, die tot spreekwoord werden, zalks, om zijn onbehoorlijk gebaar te vergoelij- Bij gelijke manoeuvre zegt men mede: Wat is hier hoog van verdieping.] vs. Als je hard loopt, ben je gauw thuis. Ietendens vak in het huis. Hij is huis- en ast, (Het is geen uitgaander.) Hij vindt zijn huis. Te huis sterven de meeste mensen, (Wanneer er sprake is, om iemand van een ziekte af te houden, waar hij den dood zou kunnen varen, bezigt men dit, dat van gelijke betekenis is het spreekwoord: De meeste mensen sterven aan hun bed.) LXXXIII Huzaar. Het is een maf als een huzaar. Jan. Dat is een van mijn volle neven, zei Jan, toen hij hem dronken over straat zag zwieren. Wat Jantje niet lust, zal het mondje niet eten. Jong. Al is waarlijk 200 piep jong niet meer. Jong met jong en oud met oud is het best te zijn gehakt. Jurvrouw. ’t Is zonde, zei juffrouw: rijke aan de kaas. Kaur. Hij heeft het vischje in de kaas. [Zijne vrouw is zwanger.] Kaas. Hij doet me voor de groene kaas. [Waar men niet voor vol aanziet, die doet me voor de groene kaas, of hij loopt erbij voor spek en boonen.] Kuiken. Het is een bovenkamer met twee verdiepingen. [Dat wil zeggen: een hooge hoed.] Kan. Als de wijn is uit de kan, is de wijsheid uit den man. Kap. Wie zullen zot de kap (of: muts) opzetten? Kastanje. Maak van een kastanje eens een vogel. Kerr. Hij schreeuwt de voering wit aan zijn keel. Ik zit nog tot aan de keel toe vol. [Ik ben nog ruim voorzien.] Kei. Hij is met den kei gebruid. Kerns. Als de musschen de kersen ophebben, zijn ze nog niet tevreden. Kun. Het is een kind over het veld, [Men zegt dit van een onecht kind.] Vragende kinderen, klappende kinderen. Kor. Sint Katrijn: De koek aan de lijn. [25 November (Sint Catharina) is de tijd, om te stallen. ] Kosk. Zij heeft een weinig koek in het voorlaten vallen. [Dat wil zeggen: zij heeft een kind gekregen. ] Kooren. Een oud wijf en een koolstronk: daar is geen vreugd meer in. Koor. Het woord breekt geen koos. Koopman. Kooplui leven van het verlies. Kor. Hij heeft den wervel in den kop. [Hij is niet wijs.] Koor-saksie. Altijd is Kort-jakje ziek in de week, maar ’s zondags niet. Kost. Wandelende muzikanten hebben een vrolijke kostwinning. Koupe. De warmte en koude zijn met elkaar in strijd. [Men zegt dit, als iemand in flauwte ligt.] Kovs. Ik heb een paar goede wanten, zei Wol-moed, en zij sneed de voetelingen van hare kousen. Limp. Vreugde is de olie in onze levenslamp. LANTAARN, De lantaarn is wit. [Op vrolijke partijen ontvangen de gasten hun licht van den wijn; daarom gebruikt men deze spreekwijze van een lege flesch. ] Lar. Men vindt nog wel een goeden lap op de voddenvarkt. LERLISKHEID. Mooi, maar als op, is leelijk. Leuning. Hij smeet hem vierkant over de leuning. Leven. Dat is een levensvraag. Liv. Hij heeft den wasdom in de leden. Lierde. Van de warmte komt de liefde. Lisr. Het vet is hem in zijn lijf gesmolten. Luout. Er zit vocht in de lucht. Lukas. Bonjour Lukas! [Men zegt dit, als een zaak niet bevalt.] Man. Het is een weinig man. [Hij is gevoelig.] Het mankeert altijd aan den strijkstok of de viool, nooit aan den man. Hij staat zijn man. [Dat is: hij kan hem baas; in het gevecht zal hij overwinnaar zijn.] Zeis aan den recht man brengen. Zijn is vrij man. [Deze spreekwijze loopt onder de vrouwen, betekendende: niet zwanger.] MARKT. De waar komt vol en zoet aan de markt. MELK. Het is stads melk: er komt geen vlies op. [Men kan ze koken zonder opbruischen.] Mensou. Een mensch is een mensch. Miszer. Dat is een miszet 1). Moren. Een molen rond. [Dat is: aan elk van ’t gezelschap een zoen geven.] MUZIKANT. Hij zoekt muzikanten. Naam. Die geen speld wil achten, heeft geen naald te wachten. NAARSTIGHEID. Naarstigheid houdt de voden van de viool. Nauzzing. Hij houdt ervan, om nalaten te doen. Natuur. Hij bemint de natuur, maar meer nog 's natte uur. Nest. Het zijn vogels uit het nest. Neus. Ze willen nog meedoen, en ze kan na de voor van haar neus blazen. Niets. Hij houdt er een nichtje op na. Nier. Daar blijft wat van aan de nieren hangen. [Men zegt dit van een krachtig glas wijn of een voedzame spijs.] De nieren liggen in het vet, Maar zijn er niet van besmet. Nieuwjaar, Nieuwjaar-wenschers: als het u belieft? Nijd. Het zal van nijd nog wit zijn vel barsten. Nost. Altijd even nost: Wild en mwaast. Nummer. Gij moet het nummer maar weten. [Dat is: het middel, om tot deze of gene zaak te geraken.] NOTEN. Eik moet zijn eigenoten kraken. Hij 1). Zo kunnen ze de pit wel willen hebben, zonder denk te verdachten. Het onruim is van den vloer. De gasten zijn vertrokken. Ook heeft een vlies voor zijn oogen. Ook de waarheid. Trek aan mijn wangen wit, de waarheid erin schuilt. Oranje. De grootste patriotten, de grootste oranje-strijkers. Papen. Pardonneer, zei de pap, ’t is de eerste strop. Pijn. Het is een pijnstillinkje. Dat is goed, om aan den honger te voldoen. Pisang. Hij is zoo mager als een pisang-stok. Pirouette. Het uiterlijk bevalt, even als de... Prag. Komende vlagen. Dan komen die plat op de grond. Pomp. Met de tijd weegt een veer een poos in. Porcelijn. Het is een uitersche reis. [Zo spelen bij het doen van een verre en moeilijke reis.] Rimpel. Hij heeft geen rimpel, die hem huist. Rouw. De rouw zit veelal op de schoenen, de vreugd. Schmerp. Had is een schelm, die altijd komt. [Dat komt, omdat had de verleden tijd. Schiedam. Hij heeft veel van het Schiereiland vocht geproefd. Schrijver. Schrijvers zijn nog altijd prikkelig en kittelig. Hoor. Zijn woorden snijden mij door de ziel, een slof. Smokkelaar. Het is een smokkelaar. Spar. Het is volmaakt een spar (of: een maakte spar). [Dat wil zeggen: een lang, schraal mens, naar de gedaante van den sparrenboom. Spie. Daar hangt bij hem nog spek in de vaat. [ Hij heeft nog geen gebrek. ] Hij kan zijn spek op. [ Zijne inkomsten zullen spoedig verteerd zijn. ] Zij ziet er wit als gerookt spek. [ Zij heeft een gele kleur. ] Spier. Laat ons dat spel nog eens overspelen! Spiering. Spiering, stinkvisch — Stinks, zij pas gevangen is (of: Stinks nog, als ze gaar is) Spisker. Het zit spijkervast. [ Dat wil zeggen, men mag het niet medenemen. ] Dit ziet op de voorwerpen, die men bij 't verhuizen moet achterlaten. Spin. Hij raapt zijne spillen meer op. [ Dit zegt dit, als iemand na zijn val weer opstaat. ] Spinafsje. Het sluit als spinazie. [ Dit wordt gezegd, wanneer bij een' predikant de toeloop stilaan vermindert. ] Men kan bij den weg wel zien, of het in den spinazie-tijd is. Spoor. Hij loopt ten spoor van iedereen. Spaanzuur. Het is con sproeuf. [ Men zegt dit van iemand, die gaarne schertst. ] Spring. Dat zijn zijn laatste sprongen. Springer. Hij kan zijn staart goed roeren. Springer. Hij dreigt de stad mede naar buiten. Springer. Hij heeft daar vele voetstappen staan. Springer. Zijn laatste stap nog wit gedaan. Springaar. Het is alsof hij op zonnen loopt. [ Dit wordt gezegd van een spillebeen. ] Springaar. Dat zullen de sterren niet vertellen. Springaar. 15 ondergegaan. Springaar. Ik zal je op den stoel vastnijgen. [ Men zegt dit tot kinderen, die altijd in beweging zijn, die niet kunnen blijven zitten. ] Springaar. Met een stootje valt hij omver. Springaar. Dat heeft den storm doorgestaan. Springaar. Men zou haar van de straat niet opmerken. [ Dat komt, omdat die vrouw zoo vuil is. ] Springaar. Hij kent noch wind noch strek. Springaar. Hij geeft den strijd niet op (of: Hij haalt den strijd vol). Springaar. Hij laat zich in dien strik niet vangen. Springaar. Hij loopt op zijn achterkant. Braant. Hij kan van stront wel kaauwen. [Dat is een: hij is een bijzonder zuinig man. Van de vele dingen, die anders veelal verloren gaan, weet hij voordeel te trekken. Dat is zoo ieders werk; daarom zegt men, wanneer het onmogelijk is, de geringe en slechte voorwerpen, die voorhanden zijn, tot iets goeds te maken: Van stront kan men wel kaauwen.] Doorn. Stroop is een zoet woordje. [Dat ziet de anecdotie, waarin de vrouw aan haar man om een woordje vroeg, en stroop tot antwoord] Munding. Het is een eeuwige student. Het is een student, om op conclusie toe te geven. Hij is de student wit. Noblesse. Het is zo goed vast. Imperium. Het is een stumper; als men hem zegt, het nog een stumper. Weener. Zij heeft geen suiker noodig, zij is al zoet genoeg. Tum. Ik zou u wel troost toespreken; maar ik heb geen tijd. Toppertje. Een ter dood oud wit - Hoe goed zit. [Met dit oud-vader- moeder-lijke woord geeft men te kennen, dat men een oud lapje niet moet weggooien, dewijl het altijd of daar nog te pas kan komen.) Tor. Het was me daar een tolletje! Tone. Hij heeft over zijn tong gek.... Toppertje. Dat was me een toneel! Tor. De vreugde stijgt ten top. Het is daar een kop. Touw. Het is een dik touw, het kan veel lijden. [Er is geld.] Hij loopt aan het lange touw. [Hem wordt te veel toegegeven.] Het past op het vangtouw. Tranaan. Zijne tranen zitten vast. Zij wil wel schreien, maar kan geen tranen krijgen. Teasche. Hij ziet achter de schermen. Trant. Dat is er eene van den eerste trant. Men zegt dit van een modepop. Het is van de lichte trant. Men zegt dit van een meisje, dat een ongelofelijk gedrag leidt. Trein. Hij gaat met de trein mee. Hij kan de trein niet volgen. TRompet. Het gaat hem af, alsof het door een trompet loopt. Troost. Dat zal zijn ziel een goede troost zijn. Tuin. De zon zal in mijn tuin ook wel schijnen. Turv. Hij lust geen turf. Uitkost. De uitkomst zal het leeren. Uitleg. Hij wil uitleg van de zaak hebben. Uitval. Dat was een lelijke uitval. [Het was een ongepaste verwijt.] Zij doen een wilde val. [Er zijn daar vele bezoekers.] UURWERK. Het gaat als een uurwerk. [Men zegt dit, als de voerman bij het rijden geen haast lijkt te hebben, of de paarden niet voort kunnen.] Van. Hij heeft het nu mooi in de vang. [Dat is: goed in zijn macht.] Vangst. Dat was de volle vangst. [Voor die vrouw nl., daar zij van een tweeling beviel.] Vaar. Hij weet niet, hoe hij dat in 't vat zal. Versterk. Hij zit warm in de veren. Zij zwemt op hare eigen veren. Ver. Het zit hem tusschen vel en vleesch. Hij groeit wit aan zijn vel. Verniel. Hij gaat dwars door het veld. [Dat is: recht toe recht aan.] Hij maakt ruim veld. [Niet bij het inzien.] VERDIEPING, Wat is het hier hoog van verdieping. Verordening. Dat gaat met verdrag. [Dat is: langzaam en bedaard.] VERDRIET. Hij heeft er nog geen verdriet in. VERGROOTGLAS. Hij kijkt door een vergrootglas. VERKRIJTING. Hij maakt een eerlijke verkoop. [Men zegt dit van den vrijer.] Verlies. Dat is een klein verlies, hij kan niet tegen zijn verlies. Zonder verlies gaat niemand wel. VERSTAND. Hij zal van zijn verstand niet ziek worden, veel minder sterven. Ver. Het is te vet, om te eten. Visca. Vleesch of visch — ’t Eerst liefst visch. Vraag. Het gaat bij vlagen. Vrezen. Het is verloofd vleesch. Hij heeft vleesch gestrooid. [Hij is vermagerd.] LXXXVI Vreemd bij de vleugels vatten. Vloek. Het is, of er de vloek op ligt. Vloer. De vloer is ruim. [De baas van de vrouw zijn uit.] Ze springt van den zolder op den vloer. [Dat wil zeggen: van het een op het ander.] Vocht. Er komt te veel vocht van boven. Voskel. De naam is een vogel. Voor. Het is voller dan vol. Voorzichtig. Wees voorzichtig, en brek niet! Vraag. Dat is een vraag, om met een vraag te beantwoorden. Dat is van u een vraag, voor mis een west. Vriendschap. Het is witte vriendschap ge- schied. Vroedvrouw. Rijdt, of hij om de vroed- vrouw moet. [Men zegt dit van iemand, die buitengewoon hard rijdt.] Vuil. Zij is 200 vuil, zij sneuwt naar den wind. WAARHEID. Als dat waar is, dan is het een wonder. War. Iemand in het midden leiden. [Dat is: in gevaar brengen.] WAEKER. Slaapt ge, of zit ge wakker? [Ziet ge wel bij uwe zinnen?] WARMTE. Hij jaagt de warmte weg. WARTEL. Het draait als een wartel. [De wartel is hier een draaischijf, het beweegbare lid van een ketting.] WATER. Hij sprong vierkant in het water. Wepver. Beter zulk weer dan geen weer. Werk. Dat zijn de lekkere zes weken. [De tijd nl., wanneer de jonge groenten, vooral de dop- perwten, goed zijn.] WEKKER. Hij wordt week omdat het lachen. WERWOOST. Het is een regte werwoest. Hij ziet er wit als een werwoest. Wenschen. Dat zou mijn laatste wensch zijn. Weer. Dat is (of: Daar hebt ge) het achtste wonder van de wereld. Wiss. Daar zal een zware wis op gaan. Wissen. Als slaapt een wijsertje rond. Winst. Het is altijd geen winst, wat om winst begonnen wordt. Hij kan de winst wel zakken. Winter. Nu heeft men twee winters tegen één zomer. Nu heeft men tien zomers tegen één winter. [Het eerste spreekwoord gebruikt men in den herfst, het tweede in de lente.] Waar, Als zit op de wip. [Dat is: op den sprong. Zijne woning is hem opgezegd.] Ik wou liever, dat je op de wip zat.. Wisswas, Hij houdt niet van die wisswasjes. [Dat wil zeggen: het is een man van den ouden stempel. Voor hem zijn wisswasjes = niemands_reden.) WONDER. Het is meer dan wonder. Het is wonder boven wonder. Het is nog bij lange niet uitgemaakt, weten spreekwoord zoude zijn. Mijn voorgestelde schrijving, dat een spreekwoord is de ? schat van 's menschen verstand: bij het volk en in de mond van het volk verstaanbaar, onderscheidt het spreekwoord niet van de spreekwijze maar ik herhaal het hier, dat ik die onderscheid niet weet te maken, en evenwel niet besluiten kan om naar de vorm alleen een beschrijving voorstellen. Die onbestaanheid is echter de oorzaak dat er een zeer onderscheiden begrip bestaat bij die mij hunne bevindingen over een spreekwoord of een spreekwijze mededeelen. Meermalen ik: ‚dat is te lang voor een spreekwoord,' of ‛dat is te kort voor een spreekwijze.' Ik vraag: hoe lang of hoe kort wil men dan, dat een spreekwoord of een spreekwijze hun zal zijn? Het denkbeeld, dat sommigen voorgesteld: ‛als dat een spreekwoord is, dan zijn er nog honderden dergelijke op te noemen, en wordt zijn aantal ontelbaar,' kan, denk ik, niet opgaan, omdat men uit het oog verliest dat een spreekwoord, om spreekwoord te kunnen zijn, altijd een zekere bekendheid in gebruik en toepassing behoort te hebben. Een ander denkbeeld, wat mede zijn voorstanders telt: ‛als dat een spreekwoord is, dan kan men er nog wel honderden dergelijke bijmaken,' verdient nauwelijks meer legging. Wat iemand zegt, kan een spreekwoord worden ; maar wanneer zal 't dat zijn? Immers dat eerst, als 't genoegzame bekendheid heeft, en als 't wordt opgegeven, En in de toepassing op de zaak. Over nog een derde denkbeeld, waar ik ook wel eens hoor opperen, dat ‛er zoogenoemd spreekwoorden voorkomen, die enkel min of meer bekende anecdoten zijn,' waag ik niet, mijn oordeel uit te spreken, maar wil ik alleen in bedoening geven, of het niet al weer de bekendheid in gebruik en toepassing is, die hier tot leidraad moet strekken. Vroeger heb ik gezegd, dat sommige spreekwoorden meer in gedeelten dan in hun geheel gehoord worden; later is mij gebleken, dat het tegenovergestelde eveneens waar is, en dat twee spreekwoorden meermalen, als behoorden ze bijeen, tezamen als een spreekwoord voorkomen. Zie hier de 10 meest bekende voorbeelden: 1. Og was koning van Bazan, en Ojemini was zijn vrouw, 2. Kinderen van motte kriegen op de botten, En kinderen, die willen, Slaat men voor de billen, 3. Hoekers en buizen Zijn zeemans-hutjes, Maar koffen en smakken Zijn waterbakken, 4. Hij spreekt Frans als een gans, En Latijn als een zwijn, 5. De hoop — die liegt, En schuine bedriegt, 6. Huizen Zijn kruisen, En obligaties Zijn tentaties, 7. Zuinigheid met vlijt bouwt huisjes, Lanishuizen; Maar zuinigheid met nijd fokt luizen huisjes, 8. Het gaat bij Jan oom achter de meter, 9. Houd vrede met alle mensen, Werk tegen het kwaad, 10. Hij trouwt vijf duizend week, Maar betaalt bij de steek. Ik ken zelfs een voorbeeld, waar drie spreekwoorden zijn gemaakt, aldus: Kort en dik is ongeschikt, Lang en smal is niet; Maar middelmaat Versierde de straat. Het spreekwoord: Dat is voor u allen, zei de dominee, heb ik later ook aldus leeren kennen: Dat is ook: dat is voor u allen, en ondertussen zette hij het op (of: en ondertussen zette hij des kelks op den neus). Van het spreekwoord: Dominus brand je bek niet, zijn mij later twee andere lezingen medegedeeld, nl.: Dominus brand je bek niet; Koster! ’k ben 200 gek niet, en Dominus brand je bek niet. Aflevering 8, 9 en 10, van Deel II, bevatten samen 8742 spreekwoorden, waaronder 6391 als herhaling, en dus 2351 voor ’t eerst voorkomen. 