title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: Hoe dit zij, eenmaal in de nabijheid zijnde, bezocht ik de voornaamste stuwmuren van Spanje, en enkele in Algerie, de grootste bestaande in Duitsland, en herhaalde malen het monumentale werk in de Gileppe. Tot heden had den grootsten inhoud het stuwbekken van de Arizona (N.-Am.) met 85.000.000 m³, doch sinds 1906 werd in het dal van de Afö'ftne (Westfalen) een stuwdam gebouwd, die 118.000.000 m³ water verzamelt; doch nog achterblijft bij den Crotondam (New-York), die 125.000.000 m³ moet opstuwen. De 4000 km lange dam in den Nijl vormt een reservoir van 1.000.000.000 m³; die bij Abilene in de Elm-valley (N.-Amer.) dient voor de bevloeiing van 30.000 acres. In Arizona ligt er een van 70 m. hoogte; de Saltriver-dam echter in de Verdevlieur zal 75 m. hoogte bereiken. Zie J.A. van Sandick: Irrigatie en Landontginning in het Westen der Ver. Staten van Noord-Amerika (Ingenieur 1905, No. 15). Bij Verviers. Tevens was mijn aandacht gevestigd op andere en betere middelen om van het regenwater meer nut te trekken, door gebruik te maken van de scheuren en holten in den ondergrond, om aldus natuurlijke onderaardsche reservoirs te verkrijgen of kunstmatige te scheppen. Doch vooral trachtte ik op mijn laatste reis door Spanje gegevens te verzameien over het meer effectieve middelen om het regenwater te bewaren, door het in den grond te doen verdwijnen en het later weer te voorschijn te brengen naar gelang van de behoefte. Kan die Studie der reservoirs wellicht enige nut hebben voor onze Oost-Indische Kolonien, de beide laatste middelen van waterverschaffing bestudeerde ik hoofdzakelijk in het belang van het arme, het noodlijdende Curacao. Men verwachtte in deze vluchtige geschreven afdeelingen geen technische, noch minder wiskundige studies; voor mathematische formulieren kan men oneindig veel betere bronnen vinden; voor de beschrijving der constructie der door mij bezochte werken zal ik naar waterbouwkundige literatuur en de daarbij onmisbare teekeningen verwijzen. Mijn bescheiden doel is meer, enkele praktische wenken te geven, de ervaring te laten spreken; wat de reservoirs betreft, enkele bezwaren daartegen op te sommen en enige gegevens te verzamelen over de nog altijd hangende kwestie der slib-reiniging; en wat de vermeerdering van het onderaardse water aangaat, tot nadere Studie van dit ingewikkelde vraagstuk aan te sporen. Open Vergaarbakken. Het nut van kleine vergaarcomplexen zal wel niemand ontkennen; het is, zij het op kleine schaal, een uitstekend middel om water, dat in den regentijd overvloedig naar de rivieren stroomt, te bewaren voor de droge tijden, wanneer de landbouw daaraan gebrek heeft. Aangelegd in kloven van het gebergte, in terreinplooien of oude rivier-armen, kunnen zij door een dijk van breuksteen of aarde worden afgesloten, waarbij echter, hetzij door een ijzeren buis op den bodem, hetzij door een overlaat, in den vasten oever iets lager dan de kruin van den dam aangelegd, tegen overstorten moet worden gewaakt. Op Java kunnen meestal de dammen door spoeling worden verkregen, doch wordt over aanslibbing door grasvorming geklaagd. Voor de constructie wordt naar het standaardwerk van J.E. de Meyer, Bevloeiingen (p. 31 en volg.) verwezen, waar men ook de oorzaken van het veelvuldige bezwijken van deze dammen (siecht aanstampen, steile taluds, niet afwaterende berms, opvulling met rotte takkenbossen, enz.) kan vernemen. In Algerië wordt de afgegraven aarde gebruikt voor de versperring van 1,5 m. tot 2,5 m. hoogte, en bleek een bassin van 4 m. waterdiepte aan het einde van het warme jaargetijde nog 2,5 m. water te bevatten; in Britsch-Indië (vooral Bombay en Madras) zijn deze „tanks" (Javaansche „wadoeks") veelvuldig in gebruik, en met de beste resultaten. Soms kunnen daarvoor bestaande meertjes of plassen worden gebruikt, waarvan men den waterspiegel dan kunstmatig moet verhooven; ook kunnen daarvoor dienen de kommen, langs wegen in ophooging of spoordijken ontstaan, dan wel gemetselde bakken worden gemaakt (in Spanje „balsas" genaamd), waarin bron- of regenwater wordt opgevangen. Natuurlijke reservoirs kunnen vaak gemakkelijk worden verkregen door een dam te leggen in de uitwatering van moerassen, bij terrein-formaties als die der "pan's" in Zuid-Afrika, waar diepe en ondiepe, kleine en grote kuilen bij overstroomingen worden gevuld, om aldus, volgens Willcocks, "the best natural reservoirs of the world" te vormen. Ook de rivieren, afdalende uit de eeuwige sneeuw, vinden daarin haar natuurlijke vergaar kommen. Eveneens vormen de "Jhil's" in Britsch-Indie natuurlijke depressies van het terrein in de alluviale vlakten, die bij hoog water gevuld worden en alleen in de Vereen Provincies en Madras ruim 3.2 miljoen ha bouwland bevloeien. Spaansche Reservoirs. Het eerste grote barrage-reservoir, dat ik in Spanje bezocht, was dat op 5 km afstand van Elche, zuid-westelijk van Alicante in de Vinalopo-rivier gebouwd. In de droge zone van Spanje, die het grootste deel van Andalusie, Murcia en Valencia omvat, behoort Alicante tot de droogste streken met een gemiddelde regenval van slechts 491 mm in 42 regendagen per jaar, die in Augustus tot beneden 10 mm daalt en vaak wekenlang achterwege blijft. Om te voorzien in deze langdurige perioden van droogte, hebben de Mooren, soms ver van de te bevloegen vlakte, in het volle gebergte sperdammen gebouwd, waardoor te midden van drore kalkheuvels en kale steppen groene oasen zijn ontstaan, waar palmen wuiven, vruchtboomen groeien, en weelderige akkers zieh met granen en groenten bedekken. Die bij Elche werd evenals die bij Tibi al in het eind der XVIe eeuw gebouwd; beide werden door mij bezocht. Nauwelijks had de tram de havenstad Alicante verlaten, of men reed door uitgestrekte vlakten, die zelfs voor dit deel van het droge Spanje buitengewoon droog en verlaten waren; wel had men hier en daar getracht graan te planten, doch met armzalig resultaat; en wanneer (na 1 april 1906) niet spoedig de regens invielen, was volslagen misoogst gewenst. Eensklaps veranderde het tooneel en doorrijdt men groene landouwen met weelderigen plantengroei, want (de leidingen en syphons waren het aan) hier kon men van tijd tot tijd beschikken over het water van den pantano in het Vinalapodal. Wel was er groot verschil in den wasdom der granen; het water was in dit droge jaar erg duur; „muy caro" zeide de conducteur, en hij noemde prijzen van 16 doeros (40,80 gld.) voor 1 hila per nacht, en 18 d. voor het gebruik van een gelijke water-eenheid gedurende de daguren. Wie geld had kocht het water; de mindergoede stelde zich tevreden het gewas in het leven te houden en offerde daarvoor aan zijn laatste centen. „Regent het flink," zo ging mijn zegsman voort, „dan laten wij het water en de Compagnie naar den duivel loopen." En al pratend waren wij in het grootste palmen- of liever dadelboomenwoud van Europa gekomen, waar ruim 120.000 „palmeras" jaarlijks gemiddeld 2.000.000 K.G. dadelpruimen opleveren of een waarde van 400.000 pesetas, behalve de gedroogde palmtakken, die gedurende de Heilige Week bij tienduizenden 50 c. per stuk werden verkocht. Letvat later ging het in een primitief karretje over steile wegen en over kale heuvelen naar boven, van waar men een prachtig vergezicht had op de donkergroene paimenzee, waaruit de witte huizen met hun platte daken als een Oostersch stadje uitstaken; zelfs de azuren koepel der Moskeeën werd hier niet gemist, noch het Moorsche type der landbewoners met hun eigenaardige, smalle, hoog oploopende houden. Verderop lag over het riviertje een ijzeren brug, waarvan de liggers door kabels aan stevige palen op de oevers waren vastgebonden, om ze bij wegslaan gemakkelijk te kunnen terugvinden. De waterleiding naar Elche passeerende, deed ik een globale opname van het debiet, en vond 1800 liter per sec, wat vrij veel is, en dat in den zomer vaak tot 2/3 of 3/4 daalt. Een geruisch als van een waterval bewees dat de stuwdam niet meer verre was, al moest ik met mijn gidsje nog heel wat klauteren over rotsblokken en smalle ravijnpaden, eer ik was aangeland op de piek waar de rivier te midden van een wild en woest landschap, diepe gleuven in de rotsen had geschuurd en waar reeds meer dan 400 jaren geleden de Mooren den snelvlietenden bergstroom hadden geketend. De sperdam sluit goed aan in de rotswanden der beide oevers, en heeft een ronden vorm met een straal van 62,6 m. Ofschoon vele 140 Spaansche dammen rechtlijnig worden gebouwd, verdient deze platte grond de voorkeur, daar de convexe vorm in de richting van den waterdruck, vooral wanneer de opening niet te groot is, als een horizontaal gewef wordt behandeld, en den druk gedeeltelijk overbrengt naar de oevers. Zoowel deze als de fundering moeten uit een vaste steensoort bestaan, en volkomen ondoordringbaar zijn voor water dat onder druk een stoom druk Staat. Een praktische methode om de oevers naar hun meer of mindere poreustieid te onderzoeken, is het boren van putten ter plaatse, die men maanden lang met water gevuld laat werken. Vooral de fundering echter moet 1 à 2 m. in de vaste rots ingrijpen, volkomen ondoordringbaar zijn, en met sterke trasmortel worden gemetseld om elke verschuiving te voorkomen, het verzakken te beletten, en de omkanteling (door den benedendruk van water in gescheurde bodem) onmogelijk te maken. De maximum-hoogte van den muur te Elche is 23,2 m.; oorspronkelijk had men geen overlaat gemaakt, er op rekenend dat de dam stevig genoeg was om aan eventuele overstorting weerstand te kunnen bieden; toen hij echter (in 1836) bij hoogwater zwaar beschadigd werd, is men voorzichtiger geworden. Van het lekken der metselwerken was weinig te bespeuren; men ontneemt het bevloeiingswater op de bekende wijze aan het reservoir, door een gemetselden put, die op korte afstand van de voorzijde het lichaam van den dam van onder tot boven doorbreekt, en met tal van kleine openingen, "barbacanes", met den buitenwand in verbinding Staat. Met gemak kon ik de ijzeren schuiven op en neer draaien; alleen toen deze geheel gesloten waren, spoot het water door de sponningen, doch er was een gat in het gewelfje aangebracht om dit weer te laten wegloopen. Het spuien is echter te Elche aan grote bezwaren onderhevig, en toch is de slibaandrang groot. Men schat de gemiddelde aanslibbing per jaar op 1.— m. dikte, doch soms (in 1885) werd het bassin gedurende hoogwater met niet minder dan 20 m. slib gevuld. De meeste slib wordt gevonden bij den aanvang van het reservoir, waar het dik, troebele, roode water een groot deel zijner vaste stoffen schijnt af te zetten; bij den stuwmuur peilde men de meeste slib in het rechter ravijn, waar steeds stilstaand water wordt gevonden, daar de afwatering gedeeltelijk in den muur die het linker ravijn afsluit. Op de diepste plaatsen vilde ik 10 m. slib, waarboven niet meer dan 8 m. water. De grote moeilijkheden aan het schoonmaken verbonden waren de aanleiding lat men sinds jaren niet meer had gespuid, en de spuisluizen, behalve de "Spaansche deuren" (waarover bij Tibi nader) nog door geboorde muren had afgesloten. Toch is oplossing deze levenskwestie van elk reservoir dringend, en werden reeds plannen beraamd om door het graven van een kanaal, 8 km. lang, het slibhoudende rivierwater voortaan naar de zieder af te leiden. Van een ander voorstel om met baggermachines het bassin te reinigen, moest worden afgezien, daar door de afwezigheid van karrewegen de transportkosten te hoog zouden stijgen. De pantano in Elche is geheel en al een particuliere onderneming; de concessie zou reeds van 1314 dagtekenen, al werd het reservoir eeuwen later gebouwd. Het water wordt wekelijks bij opbod verkocht, waarbij alleen de gegoeden er zicht voldoende van kunnen voorzien; zelfs doen zicht daarbij opkoopers voor en hebben zicht trusts gevormd, die dan nog hogere prijzen van de kleine landbouwers weten af te persen. Volgens mededeling van de sluiswachter was in de droge weken van Maart 1906 het dagelijks inkomen van de Compagnie 1400 à 1500 Pesetas; in de voor haar meest ongunstige (voor de landbouwers dus de voordeeligste) tijden van het jaar daalde dit wel eens tot 100 à 200 p. per dag. Daar de enige uitgaven bestaan in de betaling van de directie en van enige personeel, benevens slechts geringe onderhoudskosten, moeten de winsten van dit lichaam wel aanziend zijn. Een halve eeuw geleden is de kruin van de dam nog aanzienlijk verhoogd, en ook zal de oplossing van de slibkwestie nog al enig geld eisen; doch een behoorlijk loon voor de sluiswachter (wat hij thans mist), zou nog wel op te brengen zijn. Van het nu dagelijks aangevoerde water werd nauwelijks een derde verbruikt, zodat de waterspiegel, welke die dag ongeveer 10 m. beneden de damkruin bleef, wel gelegd weer zal stijgen. Elche schijnt mij van alle Spaanse dammen nog onder de gunstigste omstandigheden te verkeren. Het reservoir van Almanza bij Albacete (in de droge Mancha van Don Quichote) vormt een uitzondering, omdat het niet gevuld wordt door een beek of rivier, doch uitsluitend dient om het water van zwakke bronnen te bewaren, waarmee dan twee maal per jaar enige graanvelden worden besproeid; een trotsch bouwwerk dus van 20 m. hoogte voor zulk een luttig resultaat. Zijn bouwmeester was Juan de Herrera, de architect van Philips II voor het Escurial, die ook den stuwdam te Tibi bouwde, waarheen ik mij 2 April 1906 begaf. Deze tocht is een der moeilijkste die ik in mijn gehele leven, tamelijk rijk aan tochten, volbracht. Tot Ma|/zflm/>/(d. i. rijk aan honing) ging het per tram, waar men eenige “balsas" en eigenaardige Arabische sluisdeuren (“compuertas”) kon aanschouwen, en tevens een typisch beeld van het Spaanse volksleven. Een hotel of wat er op geleek, was in dit plaatsje met 3 kerken niet te bekennen; na wat slenteren werd ik, voor het vinden van een reisgelegenheid naar het vrij ver afgelegen Tibi, verwezen naar een herberg, waar naast een open vuur een tiental echte Spaanse boeren de tijd doorbrachten met keuvelen, ruziemaken, en het drinken van “aloque", een koppigen wijn, van de hier volg groeiende muskaatdruiven gemaakt. Het lokaal was een woonkamer en herberg en muildieren-stal. Na vrij lang geparlementeerd, het klinken met de glazen en het eten van dunne reepjes vieze zoute visch, mij als teken van gastvrijheid tussen vuile vingers aangeboden, werd een der dieren opgezadeld, een gids (die den weg niet kende !) aangewezen, en voort ging het naar den beroemden 43 m. hoge sperdam, in de jaren 1579 — 1594 gebouwd. Aanvankelijk reden wij door de bevloeide vlakte, waar prachtvolle graanvelden, wijngaarden en olijftuinen gevonden worden; op vele plaatsen was de grond nog vochtig van de nachtelijke bevloeiing, en uit het verspreid liggen en de geringe afmetingen deze vakken kon men zien hoe sterk het beurtstelsel (Jav. “giliran”) werd doorgevoerd. Nauwelijks hadden wij de huerta verlaten of het scherpe contrast tusschen "tierra regadio" en "tierra secano" (natte en droge velden) viel weer in het oog; een plotselinge overgang van de levende naar de doode natuur. Ook veranderde hier de alwijd wijde kennis van mijn gids in verregaande onwetendheid, en hebben wij slechts met behulp van een onvolledige kaart, na veel zoeken, tasten en mislopen den weg kunnen vinden. Gemakkelijk was dat smalle, steile bergpad, vaak rakend langs onpeilbare diepe afgronden loopende, niet, en het vervoermiddel nog minder. De muildier was op zijn Spaansch opgetuigd, dat wil zeggen met een soort van brede plank op zijn rug, waar de inboorlingen zijdelings op gaan zitten en hun evenwicht weten te bewaren. Na een korte proef met deze inheemse rijkunst, kwam ik tot de overtuving dat er niet veel noodig was om in den afgrond te storten; bij het struikelen van mijn muildier viel ik op de steenen, gelukkig aan den bergkant, doch zodicht bij den afgrond dat mijn portefeuille er in rolde en reddeloos verloren was. Gelukkig had ik mijn rijtocht vooraf betaald, want het enige geldstuk dat ik nog bezat, een 5-peseta-stuk, bleek vals te zijn, en ik moest het voor de waarde verkoopen om een stuk brood te kunnen eten en mijn retour tram te kunnen betalen! Goede raad was duur, en — ondanks alle moeilijkheden, of liever juist daarom — wilde ik te Tibi aan te komen. Nu als gewoon ruiter schrijdelings op dat gevaarte gezeten, had ik wat meer gezag over mijn koppige "mula", die steeds het verkeerde pad op wilde, vlak langs steile afgronden. Het plotseling in den zin kreeg om naar huis te gaan en dan eensklaps met een sprong omkeerde, terwijl zij in de vlakkere gedeelten bijna voortdurend struikelde. Voor de zweep was zij volslagen gevoelloos; naar den teugel luisterde zij niet, tenzij men haar half omver trok; alleen aan de woorden van den gids, haar eigenaar, gaf zij gehoor, die met haar op allerlei wijzen de conversatie gaande hield. Om haar te vleien noemde hij haar "señorita" en "valiente" (dappere juffrouw); en werkelijk, dan trippelde mijn muildier dartel en flink over den weg; een andermaal om haar te beknorren schold hij haar "lento", "perezosa", enz., en dan scheen het alsof zij de ooren liet hangen. Om haar aan te moedigen op deze vermoeiende en langdurige marsch, liet hij nu en dan een ratelend "örü-öra" hooren, denzelfden klank die ik in Marokko had vernomen, en die dus waarschijnlijk van de Mooren afkomstig is. Overigens, was het geheele landschap van een woestheid zonder weerga; nu eens zag men forsche ravijnen met grijze wanden, waaruit steile gekartelde rotsen opstaken; dan weer waren bruine, grijze of rode aschlagen op vroegere werking der Vulkanen, die hier terdege hebben huis gehouden. En op den diepliggenden bodem dier grillig gevormde spelonken bespeurde men, wegens den grooten afstand slechts flauwtjes, het leidingwater van den pantano, dat met snelle vallen bruisend naar beneden vlood. Alles was doodsch en eenzaam; geen boom was er te vinden, nauwelijks konden grassprietjes zich onwikkelen; geen vogel was zichtbaar, geen geluid werd gehoord; nooit, zelfs niet in het hartje der Sahara, heb ik mij zoo verlaten gevoeld, en werd ik diep getroffen door den indruk van woeste schoonheid, als toen bij die welsprekende stilte dier oorden. Nimmer zal ik ze weerzien, die dorre streken met haar absoluut gemis aan vegetatie; die schijnbare gevloekte oorden, door de dieren gemeden, waar de aardkorst zich toont in al haar naaktheid, en niets de imposante rust verstoort behalve het geruis van den wind door de harren kloven. Die heerlijke toent zal ik nooit vergeten. Doch aan alle heerlijkheid komt een einde, en na een zestal uren stijgen en dalen, längs bochtige bergpaden die als slangetjes langs de ravijnen en over de bergrugged gleden, kwamen wij bij den "pantanero" (damwachter) Nicolas Pasor, die ons vriendelijk en gastvrij ontving in zijn gezin, verheugd weer eens menschen te zien en iets van de buitenwereld te vernemen. Gaarne bereidde hem alles ons bekende inlichtingen te geven, waren wij daarop weg, om, längs de bodem der kloof opklimmende, tegen de reuzenmuur op te stijgen, die vanuit deze diepte een verpletterenden indruk maakte; 104 hoge en steile treden waren voor dat geklauter in de harde rots uitgehouwen. Voor de constructie van den spermuur was het een voordeel, dat hij kon worden aangelegd in een kloof, waarvan de wanden bijna loodrecht naar boven stijgen; doch daar ook verderop het dal nog vrij nauw blijft, was een grote hoogte noodig om bij zulk een smal bassin nog een voldoende hoeveelheid water te kunnen opstuwen. De inhoud van het gevulde reservoir wordt op 3.7 miljoen m3. geschat, die, daar de Monegre-rivier een gemiddelde capaciteit van 50 gallons ( = 227L.) per sec. heeft, meermalen kunnen worden gevuld, zodat men aanneemt dat jaarlijks ongeveer 30 miljoen m3 beschikbaar komen, waarmee 3700 H.A. van water moeten worden voorzien, geven dus per H.A. liter per seconde. Tibi is de hoogste dam van Spanje, en zeer massief van breuksteen gebouwd, met bewerkte steenen aan de oppervlakte; hij bood uitmuntend weerstand aan de "fand des tijds". Bij de constructie van imetselwerken, die aan zulk een zwaren druk moeten weerstand bieden, is behalve de keuze van de steensoort, die van de mortelspecie van veel gewicht, en schijnt het gebruik van gesleepen zand (blijkens de ervaring te Boüzey, in de Vogezen opgedaan) nog noodlottiger te werken dan dat van minder goede kalksoorten. Tegen hoeveel verstoord verhindering van vernieling gewaakt moet worden, bleek nog in 1905 bij de bouw van een groot waterreservoir te Madrid, waarvan het metselwerk, blootgesteld aan de zonnestralen, door de vergening daarin, ten gevolge van de uitzetting door de warmte, bezweek. Ook dat te Lozoya daar heeft veel te lijden door de eigenaardige samenstelling van het water, dat bij het lekken vele bestanddeelen der bouwmaterialen oplost en deze dus verzwakt. Lekken of filtraties vertonen zich, wanneer het reservoir gevuld wordt in den aanvang ook bij het beste metselwerk; soms blijven deze jaarlijks voortduren, en men doet dus veel reeds bij den aanvang alle maatregelen te nemen, alsof de stuwmuur zou blijven lekken, door met drainagiebuizen het gevaar af te leiden. Bij den oude dam van Tibi was lekwater zichtbaar, te Gemünd bij de Urftstuwmeer vormden zich hele plassen, en zelfs de zo soortig gebouwde dam in de Gileppe laat - ondanks voortdurende waakzaamheid en voorbehoedingsmaatregelen - niet minder dan 1 liter per sec. lekwater doorstromen. In Algerije lekken de meeste barrages alsof ze gedroogd worden; vooral die te Hamiz "pleure abondamment", vormt na elk hoog water nieuwe vlekken op den achterkant van den muur, en verzwakt en ontbindt de metselspecie (Hanric. Travaux d'hydraulique agricole p. 40). Een dichte cementen sluiting aan de waterkant; het bij elk laagwater herhaaldelijk bestrijken daarvan met hydraulische specie om het indringen van het water in den muur te voorkomen, zijn met verticale drainbuizen om eventueel het lekwater op te vangen en af te voeren, de beste verdedigingsmiddelen tegen dit niet gering te schatten gevaar. Evenals te Elche wordt het water aan het reservoir ontnomen door een gemetselde put, evenwijdig aan de voorkant van de stuw op 3 m afstand opengehouden; zij is over de geheele hoogte met 51 openingen in verbinding met het water, dat dus steeds kan binnenstromen, hoe hoog ook de sliblaag mocht stijgen. De tunnel, die het water naar de leiding voert, is loodrecht op de spuigalerij aangelegd, en niet evenwijdig daaraan, om minder gevaar voor lekken te doen ontstaan. Daar het water van het reservoir naar de velden bij Muchamiel nog een grooten afstand moet afleggen, en onderweg — zoover ik zien kon — slechts eenmaal dienst deed op den bodem van het ravijn voor bevloeiing eener aanslibbing bij een of andere bocht der rivier, moeten de verliezen door verdamping en opslurping zeer aanzienlijk zijn, en waren (als bij Verviers) de aanleg van gesloten gangen waarschijnlijk wel loonend te achten, vooral hier, waar het water zoo duur moet worden betaald. Volgens Benfabol, Los Aguas de Espana, varieert de prijs van 2,50 tot 62,50 Pesetas per hectare jaarlijks (p. 306). Volgens hem is het debiet der aanvoerbekken groot genoeg om jaarlijks het reservoir te kunnen ledigen en het van slib te zuiveren; 20 arbeiders gedurende 12 dagen zouden daarvoor voldoende zijn. Dit is echter nodig, wanneer de slib door lang stilstaan is samengepakt en voldoende cohesie heeft om er een tunnel in te graven. Vooraan in deze "desarenador", (wiens bodem een sterke hellings heeft en waarvan de wanden uiteenwijken om het profiel benedenstroom te vergroten) liggen zware balken horizontaal op elkaar, door twee verticale stijlen gesteund; deze worden met twee paar schuren gestut tegen de metselwerken. Is nu de tijd van het schoonmaken gekomen, dan kappt men de stuften weg en ruimt men de balken op, waarbij de slib blijft staan. Door graven en boren laat men het water doorsijpelen, en weldra stort de slib zicht met een donderend geraas naar beneden, meegesleept door den Sterken stroom, die men niet meer meesterwordt, voor het gehele reservoir is leeggeloopen. Daar de hellings van den thalweg groot is, gemiddeld 1 : 50, die der oevers eveneens 1 : 40, glijdt de slib snel naar beneden, en kan men ze door overloop van water vrij volledig opruimen. Grote gevaren zijn daaraan voor de arbeiders verbonden, waarom men te Elche, waar dezelfde methode gevolgd wordt, boven de Spaanse deuren een werkkamer heeft tedaan maken, van waar men de stuften kan wegkappen. De sterke heling van de rivierbedding, de voor een deel kale berghellingen, de zware winden en stortregens voeren steeds veel slib aan, dat weldra het gehele bassin zou vullen; jaarlijks vormt zich een sliplaag van enkele meters dikte vlak bij den steenen dam. Bij mijn komst wilde ik dit even opmeten, doch een peilschaal was nergens te zien, een peilsnoer nergens te vinden; door een touw met een zwaren steen aan het uiteinde trachtten wij ons te redden, terwijl de damwachter op een planken schutting enige strepen op een „palma" afstand had getrokken. Het water was sterk gedaald en stond beneden de muurkruin 19 m., daarna volgde een waterdiepte van niet meer dan 2 m., zodat er een sliplaag stond van 41 m. minus (19 - 2) is 20 m. Om den kleinen watervoorraad weer wat aan te vullen, werd dagelijks van de hoeveelheid aangevoerd water niet meer dan -3 verstrekt. Het dwarsprofiel van den stuwdam is veel zwaarder gemaakt dan noodig was, wat later zal worden aangetoond; de boog die hij vormt, heeft een straal van 107 m. In 1792 stond er door hoog water 8.2 vt. (2.87 m.) water boven de kruin en ongeveer 25 jaren geleden, had, eveneens door de schuld van den sluiswachter, een overstorting van 5 vt. plaats; doch het solide werk bood flink weerstand. Toch kon men de vraag niet onderdrukken: weegt de aanleg van dit reuzenwerk wel op zijn nut? Als de Mooren het niet hadden gebouwd, zou het er dan wel ooit gekomen zijn? Over de andere Spaanse sperdammen zal ik alleen spreken om op enkele tegenvallers te wijzen. De Nijar-dam bij Almeria werd op 31 m. hoogte aangelegd, doch door de verkeerde berekening van de te verwachten hoeveelheid water steeg dit nooit verder dan tot de halve hoogte. Aan den dam del Gasco in de Rio Guadarama werd 11 jaren gewerkt, doch deze werd wegens technische moeilijkheden nooit voltooid. Die van de Val de Infierno bij Lorca werkte jaren lang goed, doch mocht wegens het verzet der grondeigenaren benedenstrooms, die protest aanteekenden tegen de overlast van slib bij het spuien, niet meer gereinigd worden, is nu volgeslibd, en in plaats van een reservoir een mooie waterval geworden. De Puentes-dam bij Lorca werd 10 jaren na zijn voltooiing wegens de zwakke fundering vernield; er liep toen in 1 uur niet minder dan 52.000.000 ml water weg door de bres in den steenen muur geslagen; de geheele benedenstad werd vernield; 809 huizen werden verwoest en 660 mensen gedood; de schade door deze alles vernielende vloed werd op 5.500.000 pes begroot. Later is er een nieuwe stuwmuur gebouwd, geheel volgens de laatste eischen der wetenschap, en gebruik makende van de ervaring, hier en elders vaak zoo duur gekocht. 2. Duitsche- en Belgische Vergaarkommen. In Duitsland had men over teleurstellingen bij de vele dalversperringen in Rijnland, Westfalen, Silesia en Bohemen aangelegd, nog geen klagen. De grootste derzer, onder leiding van Prof. Intze gebouwd, bezocht ik op 7 Mei 1906. Na een der lieflijke dalen, waaraan het Eifelgebergte zo rijk is, van Düren tot het oude Heimbach doorreden te hebben, ging het steil opwaarts, naar het Kemeterwald, en dan weer langs een sterk dalend voetpad naar de Urftthalsperre, bij Gemünd gelegen. Een muur van 58 m. hoogte en 228 m. lengte, heeft in dat dal een grillig gevormd meer doen ontstaan van 216 H.A. oppervlakte, 52 m. diep, en met een inhoud van 45.500.000 m³. Dit werk heeft een drieledig doel: 1°. een krachtstation te scheppen, en Heimbach (op 2.800 km afstand), waar men jaarlijks gedurende 7200 arbeidsuren over 6400 paardenkrachten zou beschikken, voor elektrische verlichting en voor de elektrische beweegkracht in talrijke fabrieken te Aken, Haaren, Düren, Schieiden, Burtscheid enz. 2°. De drie grote steden, Aken, Düren, Heimbach, moeten tegen hoogwater en stroomversperringen beschermd worden. 3°. Er moet een irrigatiesysteem voor de boeren in de omgeving van Gemünd ontstaan. Het stuwmeer, dat bij de Thalsperre is gevormd, is 3 km lang, 1 km breed en heeft een oppervlakte van 216 ha. De sperrdam is 58 m hoog en 228 m lang. De dam is een stevige bouwkundige werk van betonnen muren, gemonteerd met diens diepe in de grond staan. In het gedenkboek door Prof. O. Intze voor de wereldtentoonstelling te St. Louis (1904) geschreven, vindt men over deze en andere Duitse Thalsperren vele technische gegevens (Berlijn, Stankiewicz); ook in de Urft-Thalsperre (W. Lenz Gemünd). On den afvoer der Ruhr bij hoogwater met 100 m^3 per seconde te verminderen, en haar debiet bij laagwater-stand met 7 m^3 per seconde te vergrooten. Aan elk der drie eischen wordt in ieder opzicht voldaan, voor een uitgaaf van € 2,400,000. Het stroomgebied der Urft boven den stuwdam heeft een oppervlakte van 375 km^2; de gemiddelde wateraanvoer per jaar bedraagt 180,000,000 m^3, dus bijna 4 maal den inhoud van het reservoir, hier een meer waarop passagiersbooten varen. De kosten bedragen voor dit werk niet meer dan 9 pf per m^3, terwijl zij bij de kleinere reservoirs tot 41 — 80 en 170 pf stijgen, dus naar verhouding veel hoger worden. Voor een stevige aansluiting van den sterk bolvormigen sperdamm aan bodem en wanden is gezorgd; de overlaat is in de rots uitgehouwen en volgt de formatie der ondoordringbare en harde lagen, die men ten overvloede nog met een waterdichte bekleeding van 50 cm bedekte. Lekwater was er duidelijk zichtbaar; van slib had men door de dichte begroeiing der hellingen, en de weinige vaste stoffen door de Urft aangevoerd, tot heden niet den minsten last ondervonden. Het overvloedige water bij gevulde reservoir wordt langs een overlaat, die tot 100 m³ per seconde kan afvoeren, weer naar de oude rivier geleid. Op de kruin van deze overlaat staan 9 pijlers, die door een half cirkelvormige kuip zijn verbonden, waardoor de feitelijke lengte van de overstorting aanzienlijk wordt vergroot. Een overlaat is altijd noodig, vooral in tropische landen met hun plotselinge en buitengewoon zware regenbuien. Hij moet in staat zijn bij gevulde bassin het grootste bekende debiet van de rivier af te voeren, om overstrooming van de kruin van de dam te voorkomen. Soms zal het wenselijk blijken hem zo ver mogelijk van deze laatste te verwijderen, al moet ook een tunnel worden gebouwd; bij aarden dammen is de afzondering van de beide werken steeds en beslist noodzakelijk. Wordt het maximum van de rivier als grondbestanddeel voor de berekening van de afmetingen van de overlaat genomen, dan heeft men een voldoende zekerheidscoëfficient in de neutraliserende werking, door de grote oppervlakte van het nieuw gevormde bassin op de afvoer van de hoogwatermassa uitgeoefend. De terreinvorming leende zich niet tot een voordeelige keuze van de plaats van de stuwdam, waarbij het voor de situatie wenselijk is, dat men : a. een nauwe vallei of kloof heeft om af te dammen en b. men over een breed dal beschikt om het water te bewaren. Bij een lengte van bijna 7,5 km. schonk Gemünden slechts een oppervlakte van 216 km². De regenval als op 14 Mei 1906 te Leuven, toen binnen 3 uur ruim 174 mm. regen is gevallen, zal in onze gematigde luchtstreken wel een hoge uitzondering blijven. bij 52 m. stuwhoogte, zodat de verhouding van gemiddelde breedte tot lengte staat als 1 : 25, en men dus een smal bassin verkreeg, waarin nog eilandjes liggen. Vaak zullen beide voorwaarden in botsing raken en zal men een middenweg moeten zoeken: ook kwam het in Algerije wel eens voor, dat, om de capaciteit van het reservoir te vergroten, zonder in al te hoge muren of aarden dammen te vervallen, een gedeelte daarvan door uitgraving moest worden verkregen, welke losgemaakte grond dan weer dienstbaar kan worden gemaakt om door aanspoeling het lichaam van den dam te vormen. In den regel zal men al zoekende en tastende de beste oplossing moeten vinden; en meestal zal blijken, dat een groot reservoir voordeeliger is dan meerdere kleine, wijl daarbij de kosten der bouwwerken hoger zijn, en er meer verliezen worden geleden door filtratie, verdamping, enz., terwijl ook het gevaar van dichtslibben toeneemt. Alleen in bergstreken, waar door de vochtigheid der lucht de verdamping geringer zou blijken en vele regendagen zijn te wachten, zal men aan de kleine reservoirs de voorkeur geven; bij een bepaald volume moet echter in den regel, wanneer de omstandigheden dit toelaten, naar grote diepte en zo klein mogelijk oppervlakte worden gestreefd. De eenige barrage-reservoir in België, die van de Gileppe, werd door mij meermalen bezocht, voor het laatst nog 30 April en 4 Mei 1906. Van het Station Dolhain langs de oude rotsvesting Limburg, waar van de XVe tot de XVIIe eeuw vaak zo hardnekkig werd gevochten, voert de tram in 20 minuten naar Bethanien, vanwaar een mooie wandelweg naar dit monumentale bouwwerk leidt. Langs de rand van het Hertogenwald loopende onder het groene bladergewelf hoort men het zachte geruis van de Gileppe-beek, die zich met de Vesdre gaat vereenigen. Spoedig ontwaart men tusschen de boomen de grijze massa van den reuzenmuur, die een lichaam schijnt te vormen met de bergflanken waartegen hij leunt, en die wordt bekroond door een imposanten leeuw, de fieren bewaker van dit kunstwerk, die het gehele dal schijnt te beheerschen. Verviers had gebrek aan water; de Vesdre, die in den winter vuile en troebele water met woeste golven aanvoerde, des zomers echter slechts luchtwater was. Dat de diepte van veel invloed is op de capaciteit, blijkt uit de formule Q = vvaarin d, waarin de grootste diepte aangeeft en v een coefficient, variërend van 50 - 2000, afhankelijk van de terreinvorming, doch in den regel het grootste in droge streken. 150 Waterdrager. weinig water had, dat bovendien steeds te veel kali bevatte voor de woonwasscherijen, kon in die behoefte niet langer voorzien; de ruinen bedreigde een der voornaamste industriele centra van België. Wars van lapmiddelen, beraamd men het stoute plan, om op een nauw punt het dal der Gileppe af te sluiten door een muur van 47 m. hoogte, waar- door een meer van 800.000 m² oppervlakte, en op sommige plaatsen 45 m. diep, zou worden geschapen. De kosten van dit werk hebben fr. 11.000.000 bedragen, waarvan 7.000.000 voor den stuw dam en de beide gaierijen; daarvoor werd een volume van 12.000.000 m³ water verkregen, waarvan dagelijks gemiddeld worden verbruikt 70.000 m³, en wel 45.000 voor drinkwater en industriele doeleinden, en 25.000 m³. om de Vesdre bij lage waterstanden nog een regulerend debiet te bezorgen. De aanvoer der Gileppe, die een stroomgebied heeft van 4000 HA., wordt voldoende geacht om den inhoud van het reservoir jaarlijks twee maal te vernieuwen, al zijn er wel eens tijden geweest (in 1883) dat de geringe toevoer der bronnen den inhoud van het reservoir tot op 10 zijner capaciteit, dus tot 1.200.000 m³, had doen verminderen. Een uitvoerige technische beschrijving van dit merkwaardige bouwwerk is te vinden in La Revue Universelle des Mines, tome 40 p. 876 v.v. De afstapping geschiedt aan beide oevers, door onderaarse galerijen in de vaste rots uitgehold, die zich beneden den stuwdam weer verenigen, waar de verdeeling van het water voor de Vesdre en voor het aquaeduct naar Verviers plaats tiefte. Daar de vioer dezer galerijen ongeveer 7,25 m. boven den bodem van het bassin ligt, is een hoeveelheid van 150.000 m³ steeds onaftapbaar, en kan dus zonder bezwaar worden gebruikt voor de afzetting van silt of andere vaste stoffen. Deze gemetste tunnels kregen groote afmetingen, daar zij gedurende den bouw van het kunstwerk alle water moesten afvoeren. Na voltooiing daarvan werden daarinnen twee "serrements" gemaakt, en het dwarsprofiel vernauwd tot 2 gegoten ijzeren buizen, elk van 85 cm. middengewidde; tusschen beide serrements bevindt zich een verbreedde galerij, waar de sluisdeuren zijn geplaatst in een diepen put, steeds vol water staande, zodat door gelijken druk aan weerszijden de beweging daarvan geen bezwaren oplevert. Om den enorme waterdruck van ± 30 m. bij het punt der uitstrooming te verminderen, daar zonder dat het water hier als krachtige fonteinen naar boven zou spuiten, heeft men het vernuftige stelsel der "brise-lames" bedacht. Oorspronkelijk bestaande uit een tiental zware ijzeren cirkelronden in de buizen, waardoor het profiel steeds nauwer werd en de kracht van het water werd gebroken, heeft men deze onlangs vervangen door een drietal afzonderlijke, aan de achterzijde gesloten kamers, in elk waarvan loodrecht op hun as drie brise-lames zijn aangebracht, met Vierkant zij steeds verengend profiel. Dit stelsel werkt veel beter; slechts een licht geruis is nog hoorbaar en de waterdruk is geheel geamortiseerd. Het aquaeduct, lang 9 km., dat het water naar Verviers moet leiden, heeft een hoogte van 2,50 m.; doch daar zijdelings van de Alters en den watermeter, onmiddellijk achter de brise-lames opgesteld, een overlaat reeds begint te werken wanneer het water tot 1,90 m. in het aquaeduct is gestegen, is dit nooit gevuld, en komt het in een reservoir, 100 m. boven de stad gelegen, zonder enige druk aan, langs een bodemhelling van 15: 100.000. Om het reservoir te kunnen droogleggen, wanneer de omstandigheden dit eisen, en vooral voor de opruiming van slib, zijn de dichtste bij de bodem van het ravijn twee afwateringssluizen gebouwd, die in gewone tijden gesloten blijven, en wanneer noodig, gemakkelijk en snel kunnen worden geopend. Reeds 12 m. beneden de kruin is, ondanks een muurdikte van 66 m., lekwater te bespeuren, dat dagelijks wordt opgemeten en gemiddeld 86 m³. per etmaal bedraagt; door het bestrijken met portland-cement bij elke verlaging van de waterspiegel in het reservoir, tracht men deze lekkage binnen bepaalde en ongevaarlijke grenzen te houden. Een poging om de beschikbare hoeveelheid water te vermeerderen door de bouw van een sperrand in een klein zijravijn, de Borchene, iets lager dan het hoofdwerk gelegen, is mislukt; reeds enkele jaren na de ingebruikname bleek dit water besmet te zijn (wellicht door de bemesting van de velden in zijn stroomgebied), kwamen typhusgevallen voor, werd het door de geneeskundige dienst als drinkwater verboden, en nu is het gehele werk verder buiten dienst gesteld. Wat u dadelijk bij het eerste gezicht van het dwarsprofiel van den sperdams treft, zijn de zware afmetingen: bij een hoogte van 47 m. heeft de dam in de Gileppe een basis-breedte van 65,82 m., die van de Furens bij St. Etienne met een hoogte van 54 m. niet meer dan 47 m. basis. Toch zijn daarvoor gegronde redenen aan te geven; het profiel te Gileppe werd namelijk zo zwaar genomen, daar het plan bestond in de toekomst de damhoogte nog met 5 à 10 m. te vergroten. Ook is er overwegd deze een hogere opstuwing door meerdere kleine te vervangen, doch daarbij bleek dat in dit terrein, om een gelijke capaciteit voor het reservoir te verkrijgen, niet minder dan vier stuven van 29 m. hoogte noodzakelijk waren, wat dus veel duurder zou geworden zijn. Een verlaging van de tegenwoordige hoogte met 2 m. zou het water-volume met 3, dus tot 4 miljoen m³. hebben verlaagd. Trouwens, voor de afmetingen van de dwarsprofielen is men eerst in de laatste jaren tot een goede berekening gekomen. De Spaanse dammen waren veel te plomp gebouwd, wat aanleiding gaf tot een onjuiste verdeeling van de massa van het metselwerk en een onnodig zwaar druk op de bodem; dus eer een reden van zwakte dan van kracht voor den stuwdam; menig profiel aldaar zou sterker zijn geworden, wanneer men de onderwand naar bovenstroom had gekeerd. Daarbij mag men echter niet vergeten, dat ten tijde der Mooren in Spanje het gebruik van hydraulische kalk nog onbekend was, en het metselwerk een minder hecht verband had dan het onze, nu wij beter materiaal bezitten, en over een betere constructie beschikken. Waren de Spaanse dammen te plomp, bleken de Fransche dammen, in de vorige eeuw gebouwd, te slank te zijn; werd te weinig rekening gehouden met de lessen der praktijk. Sommige accidentele krachten, als plotselinge verandering van temperatuur, die ongelijkmatige uitzetting, en soms scheuring onder water deden ontstaan; de onvoldoende waterdichtheid van sommige punten van den bodem, waardoor de waterdruk kon worden uitgeoefend op de benedenzijde van het metselwerk; deze en nog andere factoren waren oorzaak, dat het vermeende evenwicht van krachten niet werd verkregen en de doorbraken van dammen spotten met de theorieën over de "Courbe d'égale resistance". En daarom is men in de laatste jaren, vooral in Duitsland, gekomen tot veel zwaardere, zij 't mindere elegante profielen dan die der Franschen; wordt gelet op den druk op het metselwerk uitgeoefend, zoowel bij gevulde als bij lege reservoirs, die een bepaald maximum niet mag overschrijden; en moet de resultante der krachten op elk punt steeds in het middenste deel van het profiel ingrijpen. Ofschoon even hoog als die te Hamiz, heeft de dam te Tibi op den bodem een breedte van 33.7 m., tegenover Hamiz 27 m., terwijl de resp. kruinbreedte bedraagt 20 m. en 5 m., dus nauwelijks een vierde; die bij Gemina (52,5 m. hoogte) heeft daarentegen een kruinbreedte van 5,5 m. en een bodembreedte van 55 m. De stad Verviers betaalt aan de Belgische Regering, die de kosten droeg van den dam te Gileppe, 6 Centimes per liter water, terwijl het gehele land daaruit nog voordeel trekt door de toenemende welvaart en de meerdere opbrengst der belastingen. In Britsch-Indie (Bombay) renderen de reservoirs gemiddeld 7% en in een enkel geval 35% van het aanleg-kapitaal; ook in Duitsland wordt een behoorlijke rente verkregen. In normale omstandigheden wordt voor de gemiddelde kosten van een reservoir met toebehoren aangenomen 2,5 - 12,5 cent per m3 capaciteit (Institut Colonial International 1905). Financieel behoeft de constructie van zulke barrages-reservoirs geen bezwaar op te leveren; iets anders is het wat de overwinning van het slibbezwaar betreft. In Frankrijk en Duitsland schijnen de meeste riviertjes, waarin deze spuikomment werden aangelegd, weinig slib aan te voeren, dus het schoonhouden van de vergaankommen weinig last op te leveren; in Algerie en Spanje is dat anders, en zelfs te Gileppe heeft men dit vraagstuk moeten oplossen. Van het Plateau Waye, waarvan de Gileppe haar water ontvangt, van die Fagnes waar de regens soms diepe geulen schuurden, was vooral na sneeuw en vorst aanvoer van slib te wachten. Reeds in 1883 (6 jaar na de voltooiing) werd een sliblaag van 100 cm. 