title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: De positie staat dus alzoo. Het Koloniale kantoor verdonkeremaant zijn eigen documenten. \an geen een der ambtenaren ervan hebben wij een behoorlijke of eerlijke verklaring omtrent hunne betrekking tot Zuid-Afrika gedurende dit kritieke tijdperk. De Hooge Commissaris heeft geen getuigenis atgelegd. De heer Rhodes heeft men toegelaten weg te gaan zonder dat hij ernstig op dit punt ondervraagd is. De voornaamste kabels weigert de heer Rhodes over te leggen, en het comité weigert zijn macht uit te oefenen en hem te verplichten. Het geheele punt omtrent het feit of de 371 geschreven over die Concessie- en Monopolie-politiek, en het lijdt geen twijfel dat zij eene zeer gevaarlijke is, die tot groote knoeierij aanleiding kan geven en dit ongelukkig ook in de Transvaal heeft gedaan. Doch men moet de bijzondere omstandigheden waarin de Transvaal toen ver­ keerde, niet uit het oog verliezen. Eenige maanden geleden (in November 1897) toen het scherpe Debat over de Dynamiet-Maatschappij in den Eersten Volksraad aan den gang was, werd door den heer A. D. Wolmarans, een der scherpzinnigste leden van den Volksraad gezegd, „dat de Concessies het land hadden gered.” Er is veel waars in die opmerking, als men haar niet te letterlijk opvat. De financiëele toestand van de Republiek was in de jaren 1881 tot 1886 zoodanig, dat men op de eene of andere wijze geld moest hebben, wilde men niet weder tot dien toestand geraken, die, volgens de beschouwing der Engelsche Regeering, de annexatie onvermijdelijk had gemaakt. Om den Boer tot het uiterste toe te belasten dat ging niet; eerstens omdat het Afrikaansche Volk steeds een afkeer heeft gehad van directe belasting, en misschien nog eenigszins minder dan eenige andere natie er plezier in heeft om te zijnen koste de Regeering te verrijken. Bovendien de toestand van den Boer was er in 1881 en de eerstvolgende jaren volstrekt niet van dien aard dat men hem zelfs op eene gematigde wijze kon belasten. De nieuw opgelegde invoerbelastingen brachten vooreerst weinig op, eerstens omdat de handel zeer aan het kwijnen was, en tweedens omdat er nog geen behoorlijk systeem bestond voor de invordering dier belasting. Omtrent de Concessies aangaande de bewerking van mijnen en goud­ velden, had de Vice-President, Paul Kruger, zijne eigenaardige ideeën, en daaraan is het te wijten dat zulk een industriëele monstruositeit als de Concessie om de Lijdenburgsche goudvelden te bewerken, aan den heer Benjamin werd verleend. Kruger is van het begin af een voorstander geweest van eene „isolatie-politiek,” een denkbeeld dat geenszins nieuw was, maar reeds bestond in het brein van den ouden Kommandant- Generaal Hendrik Potgieter. Hoe minder de Boeren met vreemdelingen le doen hadden, en voornamelijk met Engelschen, hoe beter; hoe minder vreemdelingen zich in de Republiek nederzetten, des te beter voor de onat hankelijkheid van den Staat. Reeds in 1881 voorzag Kruger dat de 726 HEdelachtbaren heer en Edelachtbare heeren bij deze uwe verdaagde zitting een dubbel welkom toe te roepen in deze uwe Vergaderzaal. Zooals de toestand van zaken zich nu althans doet aanzien, is er, dank zij God, geen reden te vreezen tot verder bloedvergieten, en ik breng uwe Vergadering en door u aan het volk dezer Republiek mijn hartelijken gelukwensch toe met den gunstigen keer, die de zaken hebben genomen. Na een allerernstigste overweging van alle omstandigheden ben ik met de leden van den Uitvoerenden Raad tot de gevolgtrekking gekomen, dat de tijd nog niet is aangebroken, thans in bijzonderheden te treden omtrent het afschuwelijk complot, hetwelk tegen de onafhankelijkheid der Republiek is gesmeed geworden. De oorzaken, de ontwikkeling, het beloop en de gevolgen daarvan, meen ik met u in latere kalmer oogen- blikken te moeten bespreken. Slechts gevoel ik het mijn plicht u thans mijn vast besluit en dat van de leden van den Uitvoerenden Raad mede te deelen, om alle pogingen aan te wenden, ten einde de heilige belangen en rechten dezer Republiek te handhaven en deze op vaster en hechter gronden dan ooit te voren te vestigen. Het is mij overigens een dure en alleraangenaamste plicht u te kunnen melden, dat onze Zuster-Republiek, de Oranje-Vrijstaat, geen oogenblik heeft geaarzeld om in termen van het tusschen ons bestaande of- en defensief verbond de wapenen aan te gorden, om ons, indien noodig, in dit hachelijk tijdstip ter zijde te staan, en ik ben er van overtuigd, dat gij van ganscher harte zult instemmen met een uitdrukking van gevoel van onuitsprekelijke dankbaarheid voor hunne warme sympathie en krachtdadigen steun. Een woord van innigen dank komt eveneens toe aan Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris voor Zuid-Afrika, wiens hooggewaardeerd aanbod door mij en de leden van den Uitvoerenden Raad met warmte is aange­ nomen, om naast onze Regeering zijnen invloed ter voorkoming van bloedvergieten te doen gelden, en ik heb Zijne Excellentie, en ook den Britschen Agent Sir Jacobus de Wet, die Zijne Excellentie hierin met blij­ moedigheid heeft ter zijde gestaan, reeds bij voorbaat mijn oprechten dank betuigd voor de welwillende en krachtdadige wijze waarop Zijne Excellentie die moeielijke taak heeft vervuld. Onder de omstandigheden boven door mij aangehaald, en met het oog op de onmogelijkheid om onder de zware tijden, die de Regeering zoo pas heelt doorgemaakt, alle zaken die nog hangende zijn te uwer behandeling voor te bereiden en uit te werken, geef ik uwe Edelachtbare Veigadering bescheidenlijk aan de hand, deze verdaagde zitting te sluiten 636 nement, is aan de Regeering in plaats van aan de Hoven, de finale beslissing in bestreden verkiezingen overgelaten. Geen electie-comité’s zijn toegelaten. Dit is natuurlijk nadeelig voor candidaten, die tegen de Regeering gekant zijn; want de Regeering heeft in werkelijkheid een heel staand leger van comité-mannen en assistenten, daar de ambtenaren openlijk toegelaten wor­ den invloed op verkiezingen uit te oefenen en het Gouvernement verder in staat is, door het geven van contracten, aanstellingen, verkoop van conces- siën, uitgave van Geheime Dienstgelden en anderszins, in het aanzijn te roepen en te onderhouden een groot aantal ondersteuners, die als stemgaar- ders altijd aan den rechten kant werkzaam zijn in tijden van verkiezingen. Het bestuur der inboorlingen-zaken is een grof schandaal en een bron van groot verlies en gevaar voor den Staat. Naturellen-Commissarissen heeft men toegelaten om afzetterij te plegen, zoowel als onrecht en wreedheid jegens de kleurlingen onder hunne jurisdictie. Het Gouver­ nement heeft toegelaten, dat men kleine stammen verdrukte, totdat zij in oproer uitbraken. Wij moesten de onkosten dier „oorlogen” betalen, terwijl de ongelukkige slachtoffers dier politiek hunne stammen zagen verdelgen, de bronnen van kleurling-arbeid opdrogen en een groot aantal gevangenen in de gevangenis bleven voor zoowat achttien maanden, zonder terechtgesteld te worden. In de nieuwsbladen wordt verhaald, dat van de 63 gevangenen 31 in dien tijd waren gestorven, terwijl de rest een langzamen dood stierven wegens gebrek aan plantaardig voedsel. Wij hebben onthullingen gehad omtrent de huiveringwekkende wreedheid der \ eldkornetten. Wij herinneren ons allen de Rachman-zaak en de April-zaak, waarin de rechters Yeldkornetten hebben schuldig bevonden aan wreedaardig gedrag tegenover ongelukkige inboorlingen; 1) doch het ergste in deze zaken is, dat de Regeering de daden van deze ambtenaren heeft goedgekeurd door de kosten van het geding uit de publieke schatkist te betalen, en eenige dagen geleden maakte de President de verbazing­ wekkende aanmerking, aangaande de April-zaak, dat niettegenstaande het Minnis van het Hooge Gerechtshof, de Regeering dacht dat Prinsloo goed gehandeld had en derhalve de kosten betaalde 2). Het Gouvernement 1) Lafter argument dan dit is nauwelijks denkbaar. Als wij b.v. een assertie maakten, dat de Engelschen een moordenaars-naiie waren en tot staving daarvan de 200 a 300 namen aanhaalden, dei in Engeland gedurende de laatste twee jaren veroordeelde moordenaars, dan zou dit een even logisch argument zijn, als dat hier door den heer Leonard gevoerd. Dit mocht op onze lezers eene verkeerde impressie maken, vooral op hen, die niet in Zuid-Afrika wonen, want de feiten hier aangehaald, zijn min of meer correct. Maar in een land waar men eene bevolking van zoowat 1'/» millioen Kaffers heeft tegen geen 100,000 ^an raen me* c^e kleurlingen te werk gaan volgens de principes van „abstract recht , deels omdat de Kaffers zelve daarvan geen denkbeeld hebben, deels omdat men ze alleen door vrees kan regeeren en het natuurlijk van het grootste belang is, dat men steeds 893 Court of the Orange Free State have agreed to ask for the service of His Honour the Chief Justice as arbitrator” 1). De inhoud van dezen concept-brief werd dezerzijds niet algemeen genoeg geacht en derhalve met goedkeuring van Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris gewijzigd. Maar dit raakt natuurlijkerwijze niet de kwestie van opinite van Ilarer Britsche Majesteits Gouvernement, indertijd zoo duidelijk uitgesproken, dat ,,er verschil was gerezen over de ware interpretatie van de tractaatrechten” met andere woorden, over de interpretatie van de bepalingen der conventie van Londen. In verband met deze duidelijke woorden van Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris, dat er verschil was gerezen over de ware inter­ pretatie van de tractaatrechten, een verschil dat door den Secretaris van Staat zelven in zijn brief van den 4den September 1895, aan Zijne Excellentie den Lloogen Commissaris „een internationale kwestie van geschil tusschen de twee Gouvernementen” wordt genoemd, verdient nog bijzondere aandacht een schrijven van Harer Britsche Majesteits Agent van den 19den Februari 1894, de laatste door deze Regeering van de zijde van Harer Britsche Majesteits Gouvernement over de zaak ontvangen, vóór de arbitrage plaats had. Daarin zegt hij onder anderen dat hij het in opdracht had deze Regeering bericht te doen: „That the treaty rights of British Indian subjects, rest on the London convention of 1884, except in so far as Her Majesty’s Government have, for sanitary reasons, consented to a departure from the terms of that convention.” 2) en verder: „That as the treaty obligations of the Government of the South 1) Ik denk evenwel dat een of andere communicatie dient gemaakt te worden aan den Staatspresident en aan den Hoofdrechter van den Oranje Vrijstaat. Wenscht U Hoogedele dat ik dat zal doen of geeft U de voorkeur aan het uitgaan van het verzoek van beide partijen. Indien het laatste, dan zou ik het zenden van den volgenden identischen brief aan Zijn Hoogedele den Staatspresident van den Oranje Vrijstaat aan de hand geven. Begint: Hoog­ edele Heer. Ik heb de eer U Hoogedele bekend te maken, dat, naardien er verschil van opinie is gerezen tusschen Harer Britsche Majesteits Gouvernement en de Regeering der Zuid- Afrikaansche Republiek over de ware interpretatie van de tractaatrechten van Britsch-Aziatische onderdanen is er voorgesteld de kwestie naar arbitrage te refereeren onderhevig aan de goed­ keuring van den Volksraad van de Zuid-Afrikaansche Republiek en beide partijen vertrouwen hebbende in UHEd. Gouvernement en het Hooggerechtshof van den Oranje-Vrijstaat, zijn overeengekomen de diensten te verzoeken van ZijnHoogedelachtbare den Hoofdrechter als Arbiter. Eindigt. 2) Dat de tractaatrechten der Britsch-Indische onderdanen berusten op de Londen conventie van 1884 met uitzondering voor zoover Harer Majesteits Regeering om gezondheidsredenen toegestemd heeft in eene afwijking van de voorwaarden dier conventie. hij o. a. zeide dat, gedurende Britsch Bestuur in de Transvaal, een Engelsch Kolonel, Moysey, het zijne bezigheid had gemaakt om den eenen Kafïer-Kapitein tegen den anderen op te stoken. Daar de Engelschen dezen brief in handen kregen, werd Joubert door de andere leden van het Driemanschap opgeroepen om een verslag van zijne handelingen te geven en daarop zond hij een rapport in, waarvan het volgende een uittreksel is: „Ik heb een brief geschreven aan gemelden Kapitein van uit Zeerust, toen ik daar was om onderzoek te doen naar de troebelen aldaar, en den opstand der inboorlingen te keeren, die dreigde in volle vlam uit te barsten; en was die opstand eens uitgebroken, dan hadden waarschijnlijk alle opperhoofden, die gedurende den oorlog tusschen ons en de Engelschen gereed stonden de Boeren aan te vallen, zich daarbij aangesloten. Door die vrees werd ik gedwongen om dezen Kapitein op die wijze te waar­ schuwen, en aan hem duidelijk uit te leggen de lage streken van lieden, die zichzelven Engelschen noemen. Ik zeg ze gaan onder dien naam, maar zijn dien onwaardig, en verdienen meer den naam hun door Sir Bartle Frere gegeven, n. 1. „avonturiers en verraders”. De Resident te Pretoria bleef echter protesteeren tegen het gaan van Transvaalsche vrijwilligers naar den zetel van den Kafferkrijg, en .loubert werd hierover tamelijk warm, en zeide dat men niet kon verwachten dat de Transvaal zou doen wat den Hoogen Commissaris zelven niet gelukt was. 1) In een verder rapport aan het Driemanschap, komt hij er rond voor uit, dat de ongenoegzame grenslijn de schuld van de geheele zaak is, en zegt hij : „Zijn Ed. de Resident schijnt niet te kunnen verstaan dat de onmoge­ lijke grenslijn, zooals in de Conventie neêrgelegd, de oorzaak van al deze treurigheden is, en dit ook lang zal blijven, en het schijnt mij toe, dat het een zeer onredelijke eisch is, om de Regeering en het A olk van de Zuid-Afrikaansche Republiek verantwoordelijk te houden voor deze twisten, zoolang die grenslijn bestaat. Doch laat men een meer recht­ vaardige en practische grens neerleggen, en dan ben ik zeker dat er een einde aan deze twisten zal komen, en dat deze Staat beter machtig zal zijn om zijne grenzen te beschermen. Ik verzoek eerbiediglijk L Ed. Achtb. het mij niet kwalijk te nemen als ik niets zeg omtrent den brief van Montsiwa. Ik ben niet in staat om zooveel waarde aan dezen schurk te hechten, als anderen schijnen te doen, en dat doodeenvoudig omdat 1) Sir Hercules Eobinson had namelijk eene Proclamatie uitgevaardigd, waarin hij alle I'-ngelsche onderdanen verbood deel te nemen in de twisten tusschen de Kafferoppeihoo en, doch dit had weinig of niets geholpen. 11 Tafelbaai. Dat zij zulks niet werden, is alleen toe te schrijven aan hun innigen godsdienstigen zin, hun hangen aan den Bijbel en het geloof hunner vaderen en aan hun vertrouwen op God. Hoe ruw zij ook mochten zijn, en hoe onbeschaafd ook in menig opzicht, hun Bijbel bleven zij lezen, en hun geloof aan Gods Woord bleef onverzwakt. Toen in 1795 de Engelschen voor het eerst zich meester maakten van de Ivaap-kolonie, was het volstrekt niet pluis op de Oostelijke grenzen, vooral niet in het district Graalï-Reinet. Niet alleen was er eene reeks van kleine Kafferoorlogen, die heel wat levens kostten, en daarenboven geen voortdurende resultaten opleverden, maar ook met de Boesmans had men het telkens te kwaad, en jacht moest op hen gemaakt worden evenals op de bavianen, want veel hooger als deze schatte de Grensboer dien verraderlijken en roofzuchtigen stam niet. Bij dit alles kwam, dat er een oproerige geest onder de Boeren zelve was ontstaan. De ideeën van de Fransche Revolutie hadden zelfs in de Kaap-Kolonie veld gewonnen en de twisten tusschen patriotten en prinsgezinden die zoo hoog liepen in de Nederlanden, waren niet zonder invloed in de Kolonie, en zelfs doorgedrongen tot de verste Oostelijke grenzen. In Graaff-Reinet had men een onafhan- kelijken Landdrost, zekeren heer Gerotz gekozen, en het is niet onmogelijk dat er verscheidene personen in dat district werden gevonden, die van meening waren een eigen, onafhankelijke Republiek te stichten. Van de Oost-Indische Compagnie en haar wanbestuur had men in alle geval meer dan genoeg, en men schroomde niet dit ronduit te zeggen. De Engelsche Regeering zag dan ook spoedig in, dat men hier met zachtheid moest werken, en zond den heer Bresler als Landdrost naar Graaff-Reinet, met instructies om „zoo vaderlijk mogelijk te handelen.” Doch bij zijne aankomst vond de heer Bresler reeds dadelijk tegenstand; toen hij het waagde om de Engelsche vlag te laten ophalen, haalden de burgers die in een oogwenk naar beneden. Van de Engelsche Regeering wilde men niets weten; geen mensch wilde den eed van getrouwheid aan Koning George III afleggen. Daarop werden een aantal Engelsche troepen naar Graalï-Reinet gezonden. Het gevolg hiervan was wel dat men zich gedeeltelijk onderwierp, en ten minste tot eene schikking kwam; maar de Boeren aan de Oostelijke grenzen zooals Marthinus Prinsloo, de Labuschagne’s en Kruger waren hier lang niet mede tevreden en er bleef lang eene gisting bestaan. Deze gisting brak in 1799 tot een oproer uit, toen de Kommandant Adriaan van Jaarsveld, een dapper maar koppig man, wegens eene beschuldiging van falsiteit werd gevangen genomen. Marthinus Prinsloo verzamelde in allerijl een troep burgers, en redde den ouden Kommandant uit de handen der weinige dragonders, die hem naar Kaapstad zouden vervoeren. In deze zaak hielden 223 over het algemeen aannemelijk was voor het volk. Deze feiten werden niet tegengesproken (sic.) door de afgevaardigden, die verleden jaar Lord Carnarvon bezochten. Ook zal ik slechts in het voorbijgaan de besluiten van den Volksraad, van den Uitvoerenden Raad en het Protest van President Burgers aanhalen, welke ten volle bekend waren aan mijn voor­ ganger, maar die gij nu weder voorbrengt tot staving uwer argumenten. Na ze in overweging genomen te hebben, heeft Lord Carnarvon in een briet aan de afgevaardigden, gedateerd 18 Augustus, herhaaldelijk en in de meest duidelijke termen te kennen gegeven, dat de annexatie niet kon worden onderzocht; en hij heeft ten duidelijkste geweigerd toe te staan dat de Proclamatie van Harer Majesteits gezag zou worden onderworpen aan eene Volksstemming of „plebisciet.” Er bestaat geen twijfel, dat het antwoord, gegeven aan de afgevaar­ digden, ten volle door hen werd begrepen, want in hunnen brief aan Lord Carnarvon, gedateerd 28 Augustus, antwoordden zij, dat, ofschoon eene algemeene stemming van de bevolking van de Transvaal niet toege­ staan was geworden, zij de voldoening hadden te gevoelen dat die voor­ slag de meest ernstige overweging had genoten, en dat na de decisie van Zijn Lordschap omtrent de vraag van Harer Majesteits gezag, zij het geheel noodeloos achtten nog langer bij de zaak stil te staan; en terwijl zij de begeerte erkenden van mijn voorganger, om die wenschen van de bevol­ king van de Transvaal, die rechtvaardig en redelijk waren, de meest nauwgezette overweging te schenken, beloofden zij hun uiterste best te zullen doen, een algemeen gevoelen van tevredenheid in de Provincie in de hand te werken. Harer Majesteits Gouvernement had dus recht te verwachten dat deze voorafgaande kwestie geheel afgehandeld was; en ik vernam dientengevolge met veel verwondering, dat, met het gebeurde nog versch in uw geheugen, en lang nadat de annexatie een voldongen ieit was geworden, gij uzelven hadt toegelaten om te gelooven en, wat nog meer te betreuren is, anderen hebt doen gelooven, dat de daad onge­ daan gemaakt kon worden, in overeenstemming met het verzoek in uwe memorie; en dat, terwijl de argumenten, nu voorgebracht, met uitzon­ dering van het feit dat zulk eene memorie geteekend is door 6500 stem­ gerechtigden, geheel dezelfde zijn, als die welke verleden jaar door Harer Majesteits Gouvernement werden overwogen. Ik ben niet in staat hetzelfde gewicht als gij te hechten aan het ver­ kregen aantal handteekeningen op de memorie, welke laatst in de Provincie de rondte heeft gedaan. De moeielijkheden, waarom Sir Theophilus ^hepstone’s inmenging in den beginne met blijdschap was aangenomen, waren uit den weg geruimd door hulp, geschonken aan het land in geld , verstaan. De schrijver voelde zich geheel en al overtuigd, dat, indien hij dit deel van Paul Kruger’s leven uitliet, hij een nutteloos en niets beteekenend wjerk zou leveren, en dat hij dan liever gereed zou zijn van zijn plan geheel en al af te zien. Doch dat kon en mocht hij niet. En derhalve heeft hij het gewaagd om de taak der beschrijving van die tijden te aanvaarden. Doch in het doen daarvan heeft hij zorgvuldig vermeden om eenig oordeel te vellen over de personen die er in deel namen, eerstens omdat vele dier personen nog leven, en eene oordeelvelling hen gemakkelijk kon kwetsen en pijn aandoen, tweedens omdat het thans nog niet de tijd is om een oordeel te vellen. Slechts hier en daar is er iets gezegd over de handelwijze van Paul Kruger zelve, en dan alleen op zulke punten, waarop dit bepaald noodig was om het karakter en den geest van den hoofdpersoon in dit boek te verstaan. Heeft schrijver een verkeerd oordeel geveld, zoo hoopt hij dat ZHEd. hem dit niet euvel zal duiden, onder de verzekering dat zulks niet uit moedwil en zonder eenig doel is gedaan. Eene levensgeschiedenis van President Paul Kruger sluit noodzakelijk in eene meer of min uitvoerige schets van de geschiedenis der Transvaalsche Republiek. En dit is voor hen, die ons Zuid-Afrikaansch volk kennen, niets vreemds. Ons volk is een volk dat zich hecht aan personen, niet aan beginselen. Wij hebben, over het algemeen gesproken, geen de minste neiging om ons met abstracte dingen bezig te houden; wij hebben geen verbeeldingskracht, noch wijsgeerigheid genoeg om ons aan iets vast. te houden, dat wij niet zien kunnen. Het beginsel en de persoon, die het beginsel volgt, van elkander scheiden, daar heeft ons gewoon Zuid-Afrikaansch volk geen begrip van en voornamelijk niet de eenvoudige Boer. Men kan dit dadelijk reeds merken als men naar een gesprek luistert over politieke zaken. De Bondsmannen zeiden vroeger steeds: „Jan Hofmeyr hêt recht; dit en dat moet zoo wees, en dit en dat moet gedaan word.” Maar ik twijfel er aan of men ooit een Boer heeft hooren zeggen: „Het beginsel door Jan Hofmeyr voorgestaan is het rechte.” In het Parlement der Kaapkolonie of zelfs in de Volksraden der beide Republieken mogen een paar partij-aanvoerders over beginsels praten, maar de volgelingen, zoover zij Hollandsch-Afrikaners zijn, zien naar den persoon van den aanvoerder. En dit is een punt dat elk geschiedschrijver van ons volk geen oogenblik uit het oog moet verliezen, tenzij hij zich spoedig als in de mazen van een net wil vinden. Het volgen van personen veroorzaakte den Ctrooten Trek; de persoonlijkheid van Andries Pretorius, van Hendrik Potgieter en van Pieter Retief treedt overal op den voorgrond. En het is juist die persoonlijkheid der leiders, die de 457 handelspunten om te zien en meenden die te vinden in de Goudvelden in de Zuid-Afrikaansche Republiek. Derhalve was het Kaapsche Ministerie niet ongewillig om een spoorweg van Kimberley naar Pretoria hetzij zelf aan te leggen of zulks per concessie te laten doen. De man, die in de Transvaal het koloniale plan ondersteunde, was Ds. S. J. du Toit, die dan ook na de Volksraadszitting van 1886, daardoor geheel in ongenade geraakte. Toen dan ook op 3 Mei 1886 de Volksraad bij elkander kwam, was de spoorweg één der zaken die tot een belangrijke discussie aanleiding gaf. Er was, om nu eens de volle waarheid te zeggen, een hoop geknoei en een groote intrigue aan den gang. De Spoorweg-Concessie aan de heeren Maarschalk, Groll en anderen was op het punt om door verloop van tijd vervallen te zijn, en er was applicatie gemaakt door de heeren Lewis en Marks om eene nieuwe Concessie, en deze hadden geen poging ongedaan gelaten om een groot aantal Raadsleden op hunne zijde te krijgen. Verder was er nog het schema van den Kimberley-Pretoria Spoorweg, dat ook een aantal voorstanders had in den Raad. ZHEd. de President, ondersteund door Dr. Jorissen, de heeren Celliers en Heystek, deed zijn uiterste best om de Concessie voor de Hollandsche Maatschappij te behouden en na een harden strijd gelukte hem dit in zooverre dat het Gouvernement gelast werd zekere modificaties in de Concessie te doen maken, onder de verdere bepaling dat de Maatschappij binnen zes maanden een aan vang met het werk moest maken, anders zou de Concessie vervallen. Ten einde derhalve de Concessionarissen aan te sporen deze kans, welke misschien de laatste zou zijn, niet te laten voorbijgaan, vertrok Dr. Jorissen, met verlof van de Regeering, naar Holland, om deze zaak aldaar te regelen. Voor het vertrek van Dr. Jorissen kwam in den Raad de bespreking van eene leening van iets over de £ 40,000, waarvoor offerte gedaan was door een Amsterdamsch Bankiershuis. Reeds het vorig jaar was 112 kist gepakt, en dat was de Staats vlag die Schoeman bij zijne vlucht uit Pretoria had medegenomen. Het moet ook verder verhaald worden dat toen de Volksraad in Mei 1863 de vonnissen tegen de Schoemans, vader en zoon, op aandringen van Pretorius had gewijzigd, de verbanning werd vernietigd; doch de vader werd met £ 500 beboet en van al zijne burger­ rechten vervallen verklaard, terwijl de zoon tot eene boete van £ 250 werd veroordeeld. Op 12 October 1863 vergaderde de Volksraad weder te Pretoria, en nu bleek het dat Van Rensburg 1106 stemmen had verkregen en Pretorius 1065, zoodat de heer Van Rensburg wêer de meerderheid had, en dan ook op 24 October als President beëedigd werd. In het district Wakkerstroom vooral, en ook in andere districten hadden er grove ongeregeldheden met de stembriefjes plaats gehad, en het lijdt geen twijfel of in Wakkerstroom had er geknoei plaatsgevonden, ’t Is nu niet noodig te onderzoeken, hoe dat kwam of wie er achter zat, doch de aanhangers van Pretorius protesteerden hevig tegen de verkiezing, en toen dit niet hielp, weigerden zij Van Rensburg te erkennen. De Volksraad stelde daarop den heer J. van der Linden aan als Staats­ secretaris en den heer C. Moll als Staats-Procureur, en werd kort daarna verdaagd. Doch in plaats van rust kreeg men thans den felsten strijd. 860 op den Rand tijdens de claimsloterij heeft hij feitelijk iedereen ontnomen en aan een of twee toegezegd en daaraan is niets te doen, want het Hoog­ gerechtshof heeft de uiteindelijke beslissing, doch wanneer de Volksraad zulk een stap zou doen, zoo zou het Volk met memories komen om die stap te laten vernietigen. Wat zegt de ge wezen Hoofdrechter echter meer ? Hij zegt, dat door zijn ontslag de Conventie verbroken is, omdat hij door de Tusschenregeering is aangesteld geworden, maar hij weet, dat dit niet zoo is. Hij was Rechter in den tijd van wijlen President Burgers en toen de Tusschen­ regeering kwam, is de heer de Wet als Hoofdrechter aangesteld. Althans zoo is mij verhaald en ik meen, dit waarheid is. Toen wij het Land weer overnamen, is de gewezen Hoofdrechter vertrokken. Wij hebben hem geroepen van Kimberley om als Hoofdrechter op te treden, doch door de Tusschenregeering is hij niet als zoodanig aangesteld. Hij zal dit vergeten hebben, of ik heb verkeerd gelezen. Wat doet hij verder? Hij zelf verbreekt feitelijk de Conventie door zijn aangenomen beginsel, immers alle besluiten van den Volksraad strijdig met de Grondwet erkent hij niet. Bij de Conventie hebben wij land gekregen, doch zijn door de Conventie ook honderden van plaatsen afgesneden, waarvan reeds grondbrieven waren uitgegeven en waren er zelfs onder Locaties gevallen, en de Conventie zelve eischt, dat de Volksraad moet besluiten wat het vernietigen van transporten betreft, dus was dat tegen de Grondwet. Was nu het beginsel van den gewezen Hoofdrechter gehandhaafd gebleven, dan zou de Conventie daardoor verbroken zijn geworden en dat mogen wij niet doen, want dan zouden wij in botsing zijn gekomen met Engeland. Daarheen zou de handhaving van dat beginsel ons gebracht hebben. Dan zouden die plaatsen aan ons moeten terugvallen en transporten hersteld worden, want de desbetreffende Volksraadsbesluiten waren in strijd met de Grondwet, weshalve hij ze niet erkent. Was dus dat beginsel recht, dan konden we maar het zwaard opnemen om tegen Engeland te gaan vechten. Edelgestrenge Heeren, ik houd zooveel van de bekwaamheden van den gewezen Hoofdrechter, dat, indien ik wist dat zulks zou helpen, ik hem in het krankzinnigengesticht zou laten zetten, want ik hield veel van hem, en wachten tot hij weer hersteld is, om hem dan weer te kunnen gebruiken. Zijne bekwaamheden waren goed, maar hij is aan het dwalen gegaan, doordat hij het beginsel van den duivel, het toetsingsrecht, aange­ nomen heeft. Laat mij toe ronduit te spreken, want de gewezen Hoofdrechter heeft gezegd, dat ik hem onwettig ontslagen heb. Thans kan de geheele wereld hooren, hoe naar waarheid de loop van zaken is geweest. Gij, andere ambtenaren en officieren van den hoogsten tot den laagsten toe, van u hangt ook veel af wat den bloei en de welvaart van het land 566 verminderde zonder ook dat der ambtenaren in dezelfde proportie te verlagen. Het voorstel werd met groote meerderheid afgestemd. In denzelfden Raad kwam in Juli eene zaak voor, waarover vooral in den laatsten tijd veel gesproken is, en dat is het systeem van subsidieeren of ondersteunen van zekere nieuwsbladen door de Regeering. De heer Loveday vond dit systeem geheel en al verkeerd en meende dat de Regeering niet met gunsten en gaven moest werken; doch een groot aantal leden ondersteunden de Regeering, en de heer Jan Meyer maakte de aanmerking dat het in andere landen ook gedaan werd, en zelfs een Staat in Europa £ 120,000 per jaar voor dat doel uitgaf (waarschijnlijk werd Frankrijk hiermede gemeend). ZHEd. zelf zeide, dat hij de nieuwsbladen, die de zaak der Republiek behartigden, moest ondersteunen, want anders kon het gemakkelijk gebeuren dat de geheele dagbladpers in handen van de vijanden des lands kwam, waardoor aan alle staatkundige gebeurtenissen een scheeve voorstelling zou worden gegeven, hetgeen ontzettend veel kwaad kon doen; eene aanmerking, die onder de bijzondere omstandigheden van de Republiek zeer veel waars bevat, vooral als men daarbij bedenkt dat er wel degelijk blijken zijn gegeven, dat sommige der nieuwsbladen in den Staat onder­ steuning krijgen van hen, die de onafhankelijkheid der Republiek belagen. De Tweede Raad hield zich in deze zitting voornamelijk bezig met het opstellen van een nieuwe of verbeterde Goudwet, doch betrad tevens een weg, dien zij thans nog volgt, tot groot nut van den Staat. Dit was het aan de kaak stellen en onderzoeken van allerlei soort van publieke schandalen, waar de Regeering of direct of indirect mede gemoeid was. Daartoe behoorde het bekende Stands-Schandaal te Johannesburg, waarbij een zekere Benson Aaron betrokken was, en hetwelk zijn oorsprong had in het uit de hand verkoopen van zekere stands. Bij het onderzoek der zaak bleek het later, dat er een aantal ambtenaren mede gemoeid waren, en dat, om er het minste van te zeggen, de zaak niet geheel pluis was. Het valt licht te begrijpen dat de Johannesburgsche pers, tenminste het anti-Republikeinsche gedeelte er van, heel wat over de zaak te zeggen had, en zelfs ze als een voorbeeld aanhaalde van de corruptie der Regeering. Doch wat bleek later? Dat het juist de groote lui van Johannesburg waren, die een sterk syndicaat hadden gevormd om die stands op te koopen en er dan ook een massa in handen kregen. Men ^rooideelde het systeem; men schold op de Regeering, die zulke dingen toeliet, hoewel er volstrekt geen bewijs is, dat de President of de Uit­ voerende Baad iets van de ware toedracht der zaak afwist, doch, als er geld meê te maken was, dan deed men samen, en knoeide men met de 399 Inderdaad begreep Sir Hercules Robinson den waren toestand van zaken niet of anders werd hij misleid door den Zendeling John Mc Kenzie, die op een besliste wijze voor Mankoroane en Montsiwa partij trok. De Hooge Commissaris deed ten sterkste in zijne depêches uitkomen, dat het nooit zou gaan om de Wester-grenzen der Republiek te wijzigen, maar dat Engeland zich strikt aan de Conventie moest houden. Als er behoor­ lijke grenzen tusschen de Bechuana-opperhoofden moesten gemaakt worden, dan kon hij als Hooge Commissaris dit laten doen, doch de Transvaal behoorde er voorzeker niets in te zeggen te hebben. Het was natuurlijk dat de Exeter-Hall-partij zich ging bemoeien met de zaak, en dat haar woordvoerder, de heer F. W. Chesson, een onderhoud met Lord Kimberley er over had. De Secretaris van Staat voor Koloniën beweerde dat Engelands handen schoon waren, doch eenige dagen daarna schreef hij o. a. aan Sir Hercules Robinson: „Indien, zooals ik versta, de oorlog tusschen Mankoroane en Massouw geëindigd is, door de onderwerping van laatstgenoemde (sic!) en de vijandelijkheden slechts voortgezet worden door de wettelooze Boeren­ avonturiers, verdient het wel de consideratie van uzelven zoowel als van uwe raadgevers, of een vriendschappelijk gezind opperhoofd op de grenzen der Kolonie behoort belet te worden om wapenen te verkrijgen zoowel als ammunitie om zichzelven te verdedigen, tegen de roovers die hem aanvallen.” In andere woorden: „Verkoop maar geweren en patronen aan Mankoroane, zoodat hij die ellendige Boeren kan doodschieten.” Dat zulke taal geen goeden indruk maakte in de Transvaalsche Republiek, laat zich gemakkelijk begrijpen. Sir Hercules Robinson zou niets liever gehad hebben dan dat de geheele streek aan de Kolonie gehecht werd; doch daar wilden zijne toenmalige Ministers, die niets met het spulletje van McKenzie ophadden, volstrekt niets van hooren. 1) Intusschen waren de Boeren, die Massouw en Moshette geholpen hadden, bezig om de door deze opperhoofden aan hen beloofde plaatsen uit te zoeken, en tevens een soort van Gouvernement in republikeinschen vorm °P te richten, en op die manier verrezen langzamerhand de twee vrije Republieken Stellaland en Land Gosen, waarnaar wij later weder zullen refereeren. Rit is, om het zoo eens te noemen, de eerste periode van de moeielijk- D Wel had het Ministerie, in overeenstemming met den heer Rhodes, gaarne een schikking gezien, die het aan Mankoroane ontnomen gebied met de Kolonie vereenigd had, iets waartoe h°t werd aangezocht door een petitie van zekeren Smith (niet Scotty) naar de Kaap gezonden, maar dit plan vond bij het Parlement geen bijval. 650 belangen van Groot-Brittannië, indien zij gepubliceerd werden. Er moet een beroep, privaat, gedaan zijn op het patriotisme van mannen als Sir William Harcourt en den heer Labouchère (die in allen gevalle in het Comité hun best gedaan hadden om achter de waarheid te komen), om deze heeren hun mond te laten houden over het niet overleggen der bedoelde telegrammen. Zooals de zaken thans zijn, zijn wij verplicht onszelven te bepalen tot de gepubliceerde telegrammen, welke tusschen Kaapstad en Londen gewisseld zijn. De eerste bezigheid van Dr. Harris was om tot eene schikking te geraken met de Engelsche Regeering omtrent het overhandigen van het Britsche protectoraat in Bechuanaland aan de Chartered Company; een stap die, zooals wij aangetoond hebben, absoluut noodzakelijk was om Dr. Jameson in staat te stellen eene strategisch voordeelige positie met zijne troepen in te nemen ten westen van de Zuid-Afrikaansche Republiek. Er werd heel wat over en weer getelegrapheerd over deze zaak en uit de telegrammen blijkt, dat zij met het andere plan in verband stond, want dikwijls worden beide zaken in één telegram behandeld. Reeds in October 1895 had de heer Joseph Chamberlain te kennen gegeven, dat hij zich verplicht zag om de beloften van zijn voorganger gestand te doen, en het Britsch protectoraat aan de Chartered Company te overhandigen, doch nog in het begin van November onderhandelde Dr. Harris met hem over voorwaarden, grensscheidingen en de positie der inboorlingen. Gedurende die onderhandelingen begon de afgezant van den heer Rhodes den heer Chamberlain direct, zoowel als indirect (door zijn onderhoorigen) te polsen omtrent het plan van den heer Rhodes of liever Dr. Jameson, nl. om de Transvaal met geweld in bezit te nemen, en er de Engelsche vlag te hijschen, waarna het land door de Britsche Regeering als een fait accompli (een voldongen feit) zou moeten worden over genomen. In de laatste dagen van October of den eersten dag van November 1895, schijnt Dr. Harris het eerst over het plan met de ambtenaren van het koloniale kantoor te Downingstreet te hebben gesproken. Ten minste op 2 November telegrafeert hij, onder zijn Codenaam van Umrundest aan Veldschoen (de Codenaam van den heer Rhodes) het volgende: I. Yan Umderest. Aan Veldschoen. „Zeer vertrouwelijk. Als gij het plan van Dr. Jameson niet kunt volvoeren, dan heb ik alle reden om te gelooven, dat J. Chamberlain het plan heeft om een krachtige 218 Proclamatie van Annexatie, waar Sir Theophilus Shepstone zegt „dat de Republiek tot hiertoe was gered geworden van de invallen en geweld­ dadigheden der Naturellen, door den terughoudenden invloed van het Engelsche Gouvernement, uitgeoefend van uit Natal door Harer Majesteits vertegenwoordiger in die kolonie.” Zulke beweringen hebben zonder twijfel invloed gehad op het bepalen van Harer Majesteits politiek met betrek­ king tot de Annexatie, en daar het dit beweerde dadelijk gevaar voor de Transvaal is, en de vrees voor eene algemeene verwoesting, hetgeen alleen de inmenging van het Engelsche Gouvernement kon rechtvaardigen, zoo is het van groot belang, dat wij de gronden onderzoeken, die bestaan hebben om deze bewering te rechtvaardigen. Men moet niet uit het oog verliezen, dat de informatie in bezit van het Engelsche of Koloniale Gouvernement of van het Britsche Volk, gewoonlijk afkomstig was van Sir Theophilus Shepstone zelven, en dat alle opiniën daaromtrent slechts de terugkaatsing zijn van de zijne. De zinspeling door hem gemaakt op de waardeering, waarmede Britsch gezag door de inboorlingen beschouwd wordt, en den weerhoudenden invloed uitgeoefend door Harer Majesteits vertegenwoordiger in Natal, wijzen alleen (ten minste men mag dit aannemen) op de macht en den invloed door hemzelven uitgeoefend; en dat het in dien zin door Harer Majesteits Regeering is opgevat geworden, blijkt ten duidelijkste uit de herhaalde verwijzingen naar zijn persoonlijken invloed in de gepubliceerde depêches. Het is ons doel om aan te toonen, dat, wat ook de werkelijke grond voor dat geloof moge zijn, er geene bewijzen tot staving daarvan zijn aangevoerd, zoo dat het slechts eene persoonlijke overtuiging is, die, onder zulke omstandigheden, met behoedzaamheid moet aangenomen worden. Wij vragen thans of deze opinie kan gerechtvaardigd worden, beschouwd in het licht, dat de jongste gebeurtenissen over dit onderwerp verspreid hebben; of er dadelijk gevaar van een Zulu-inval heeft bestaan, en of de aangenomen maatregelen noodzakelijk en voldoende waren om den inval af te wenden. Een dergelijke vrees heeft, zooals wij reeds vroeger opmerkten, nooit bestaan en is noch door het Gouvernement, noch door het volk der Republiek gevoeld geworden. Tot op het oogenblik van annexatie werden afgezonderde grensplaatsen door onze Boeren bewoond zonder het minste denkbeeld van gevaar, en slechts weinige weken vroeger had een kleine patrouille menschen het opperhoofd Umbelene nagezet tot in het hart van Zululand. Het is slechts na de annexatie dat onze woonsteden zijn verbrand geworden, en dat de Boeren met hunne vrouwen en kinderen verplicht waren te vluchten naar de vlakten. Dit is, wij zeggen zulks 589 Zwasiland, die niets op hadden met het bestuur der Boeren, en die waren teleurgesteld in de verwachting, dat Engeland zelf het land zou annexeeren. Het gelukte dezen personen om oneenigheid tusschen de Zwasies zelven te doen plaats hebben. Toen op eene vergadering Kolonel Martin, de heeren Shepstone en Esselen de Koninginnen en den Raad van Induna’s toespraken, werd hun gezegd dat de Zwasies niet onder de Boeren wilden staan, hoewel het bleek dat de twee Koninginnen, dat is, de Koningin-Regentes en de moeder van Bunu (welke de jonge Koningin werd genoemd) op slechten voet met elkander waren, en er ook strijd tusschen laatstgenoemde en verscheidene der voornaamste Induna’s was. In April ontstond er alle vrees dat een bloedbad in Zwasiland zou plaats vinden, en werden ook werkelijk een paar der Induna’s vermoord. In Mei vond een bloedig gevecht plaats tusschen de twee voornaamste regimenten (de Hlavela en de Giba) van de Zwasie-natie, waar het militaire systeem op Zulu-voet ingericht was; en dat dit gevecht van ernstigen aard was, werd bewezen door het feit, dat men met assegaaien vocht, in plaats van met knopkiries, zooals bij gewone twisten het geval was. Het Britsche Gouvernement hield zich echter bij deze gelegenheid tamelijk flink en deed door Kolonel Martin aan de Zwasies weten, dat de Conventie onherroepelijk was en Engeland niet (zooals een zekere partij verzocht had) Zwasiland zou overnemen. De toestand werd echter hoe langer hoe erger, en men vreesde, dat Engeland en de Transvaal te zamen gewapenderhand Zwasiland zouden moeten bezetten om de rust te herstellen. Daar er eenige punten in de Conventie waren, die blijk­ baar verandering eischten (b.v. Gedurende het geheele jaar 1893 waren er allerlei onaangenaamheden met de Kaffers in Zoutpansberg en omstreken geweest. Nu eens was het Matjaje, dan Ramarok, dan Magato, en hoewel de Regeering zoo inschikkelijk mogelijk was en Generaal Joubert, zoowel als Naturellen- Commissaris Erasmus, op alle mogelijke manieren trachtten om de zaken op bevredigende wijze te regelen, zoo was het duidelijk, dat, zooals Generaal Joubert reeds in 1892 gezegd had, het in Zoutpansberg vroeger of later tot een uitbarsting zou komen. Ten laatste gedroeg een Kapitein Malapoch zich zoo, dat de Regeering, zoo zij de geheele Zout­ pansberg niet in vuur en vlam wilde hebben, verplicht was om haar gezag gewapenderhand te doen gelden, vooral daar de houding van het 205 van den Uitvoerenden Raad, uw termijn van zitting geëindigd was op den 4den Nov. 1.1. Na het gedrag door u tegenover de Regeering aange­ nomen, en vooral na de duidelijke kennisgeving van UEd. en den heer Joubert d.d. 14den dezer, aan ZEd. den administrateur, dat gij van plan zijt te volharden in eene agitatie, die, zooals gij zelve gelooft, de onder­ gang van het land bedreigt, ziet Zijne Excellentie er geen voordeel in, en vindt hij zich niet gerechtvaardigd, om u langer, dan de Wet toelaat, uwe betrekking te doen houden of u het salaris daaraan verbonden uit te betalen. Ik ben verder verplicht om uwe aandacht te vestigen op het feit, dat op den 8sten Januari 1.1. toen u persoonlijk bij mij aanzoek deedt om het achterstallige salaris aan u verschuldigd hetwelk volgens de wet £ 200 per jaar bedroeg, u salaris eischte tegen de rato van £ 300 per jaar, op grond dat de administrateur u dit bedrag had beloofd, vóór uw eerste vertrek naar Europa. Ik vertrouwde op uw woord, en door u aangespoord, zoowel als door een gevoel dat ik den schijn moest vermijden alsof Zijne Excellentie zijne belofte niet gestand zou doen, (zijnde hij op dat oogenblik niet in de zetelplaats tegenwoordig) betaalde ik u tegen het verhoogde rato, zonder verder onderzoek en zonder daartoe gemachtigd te zijn. Het antwoord door u gegeven was dat gij een verantwoordelijk persoon waart, die moest handelen in overeenstemming met de gevoelens van de personen door u vertegenwoordigd, maar dat indien gij van die bezwa- ringen verlost waart, u kondet handelen volgens uwe eigene overtuiging. U hebt het aanbod noch aangenomen noch afgewezen, en sinds dien tijd is er niets geschied, om het gemelde aanbod van kracht te maken. Der­ halve waart gij niet gerechtigd den eisch, hiervoren gemeld, te maken, en ik ben verantwoordelijk voor de betaling van het bedrag, door mij aan u betaald, boven uw gewoon salaris. Ik heb enz. M. Osborn. Gouvernements Secretaris. Den WelEd. Heer S. P. J. Krugek. Dat de Kommandant-Generaal gelijk had met liet maken van zulk een regel valt niet te betwijfelen, en hij deed dit dan ook niet, zonder zich overtuigd te hebben van de juistheid zijner inzichten, want toen hij 8 van zijne eigene wagenossen, alsook één der paarden van zijn commando stilletjes tusschen het veroverde vee had doen jagen, kwamen er niettemin Vrijstaatsche menschen die deze dieren herkenden als die vroeger van hen gestolen waren, en daartoe maakten zij de noodige beëedigde verklaringen. Tegen het einde van October 1865 ontstond er groote ontevredenheid in het Transvaalsche commando. De menschen wilden naar huis om hun te veld staand gezaaide in te oogsten, en te vergeefs trachtte de Kommandant-Generaal, door bidden en smeeken, zoowel als door dreige­ menten dit onheil te voorkomen. Tegen wil en dank moest hij gehoor geven en op den 30sten October trok het commando naar de Transvaal terug, tot bittere teleurstelling van de Oranje-Vrij staters, die op ergerlijken toon beweerden, dat de Transvalere slechts waren gekomen om buit te veroveren en nu zij genoeg hadden, hunne broeders in den steek lieten. Middelerwijl was het treurig gesteld met den inwendigen toestand van het land, en een volslagen gebrek aan geld heerschte overal. Een Schot, zekere Alexander McCorkindale bood aan om de Regeering te hulp te komen met een groot emigratie-schema, en men verkocht hem een blok van 200 plaatsen voor £ 8000. Deze plaatsen lagen in een streek die men thans Nieuw Schotland noemt, en werkelijk gelukte het McCorkindale om zijn plan gedeeltelijk ten uitvoer te brengen, want in 1866 kwam hij uit Europa terug met zoowat 50 Schotsche emigranten, en bracht tevens eene groote hoeveelheid buskruit mede, dat door de Regeering aangenomen werd als gedeeltelijke betaling van den koopprijs der plaatsen. Het spreekt van zelf, dat het kleine bedrag door McCorkindale in kontanten betaald, van weinig of geen nut voor de schatkist was; en men moest plannen beramen om in den steeds klimmenden geldnood te voorzien. Na eene lange beraadslaging besloot de Volksraad in Juni 1865 om tot een zeker bedrag Gouvernements-promessen of schuldbewijzen uit te geven, welke men den naam van mandaten gaf. Oorspronkelijk werden die slechts voor 18 maanden uitgegeven, en droegen zij rente tegen 6 percent. Het eerste bedrag waarvoor deze mandaten werden gedrukt was £10.500, doch reeds in 1866 werden er voor £12.000 meer uitgegeven, en hoewel de^Staat als securiteit voor deze bedragen 245 plaatsen ter zijde stelde, zoo viel toch de waarde dier mandaten zoodanig, dat men in kontanten slechts de helft hunner nominale waarde wilde betalen, en de handel daardoor aanmerkelijk leed. Ten einde dit te 329 van meening zijt vast te houden, en als ik dat weet, moet ik uwe zaak aan meer waardige personen gaan overbrengen dan ik ben; en dan, zooals ik u gezegd heb, over elf dagen zult gij uwe Vrijstaatsche broeders hier zien.” Niemand zal betwisten, dat dit een flinke en manmoedige aanspraak was, die de Transvalers moet hebben aangespoord. En inderdaad, de burgers op den Nek hadden waarlijk aansporing noodig. Sinds den slag van Ingogo op 8 Februari had geen gevecht plaats gevonden. Het weder was koud en guur boven op het gebergte; dikke mist en zware regens wisselden elkander niet alleen met eentonigheid af, maar beletten de manschappen om zelfs een behoorlijk stukje vleesch of een paar „storm- jagers” gaar te maken, en daar er gebrek aan tenten was, werden zij ’s nachts nat, en gaven de bijna doorweekte kombaarzen geen warmte of behoorlijke bedekking meer. 