title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 207 eene hooge loflpraak op den Patriarch joannes, en vertelt ons daar de dwaasheid van MAURITIUS, dat hij zich in de voorjaarsvasten des nachts op het harde bed var dien Heilige te flapen leide, in het vertrouwen var hierdoor zekere Goddelijke gunst te zullen verwerven; maar noch daar, noch elders ge- waagt hij, hoe breedvoerig hij ook het leven van den Keizer doorga, van den twist tusfchen de Bis- fchoppen van Rome en Konflantinopel. Evenzeer gaan anderen die zaak met ftilzwijgen voorbij, zoo- dat wij, naar. berigten van hunnen kant omziende , hunne boeken te vergeefs doorbladeren. Het is al- leszins blijkbaar, dat zij nog weinig erg in den kampftrijd en nog geen het minste vermoeden van de hoogte, waartoe het eenmaal.komen zou, gehad hebben. Doch wie kan &elooven, dat zij zoo on- noozel zouden geweest zijn, bijaldien de Paufen nu reeds in hun fchild hadden gevoerd, hetgeen hunne opvolgers zich in vervolg van tijd als wettig regt toeeigenden ? Intusfchen kon noch de dwingelandij van PHOCAS, noch eenige poging van later dagen, den Bisfchop var Konflantinopel bewegen, om den eernaam var den algemeene af te leggen. Van zijnen kant liet Rorme’s Bisfchop ook geene eeuw verloopen „ of hij benoemde zich met denzelfden titel , offchoon GREGORIUS geoordeeld had, dat die flechts aan den voorlooper van den Antichrist paste (*): en lang- zamerhand kwam het zoo ver, dat dezelve als wettig | | Ä aan- (*) Epist. L. VI. Ep. 30. 208 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ,. aangenomen werd (*). Maar eer dit gebeurde moest. de klove tusfchen Grieken en Latijnen,„ ook daardoor, dat leeken zoo wel als geestelijken in den ftrijd tusfchen de beide Kerkvoogden hoe langer hoe meer partiji trokken, gaande wegs wijder worden. Vooral kreeg die cen dreigend aanzien door de Mo- nothelitifche gefchillen, welke eerst ten jare zes hom- derd tachtig, op de zesde algemeene Kerkvergadering, daarmede eindigden ,„ dat het gevoelen van Rome’s Bis- fchop, AGATHO, die twee willen in cHRIsTus ftel- de,.boven dreef. Doch dit gelukte niet, voor en aleer eenige van deszelfs voorgangers tot handhaving van dit gevoelen de hevigfte twisten gevoerd en het von- nis der’ veroordeeling over het Griekfche Kerkhoofd uitgefproken hadden. Ook had marrınus I er zwaar voor te lijiden gehad, daar hij wegens de volharding bij zijne denkwijze gevankeliik uit zijn paleis gehaald en, na meer dan dene proef van zijne onverfchrokkenheid gegeven: te hebben (}), in bal- * ling- (*) Ook te Konflantinopel was deze eertitel in her formulier, hetwelk de gezanten van den Paus gewoon waren te bezigen: doch door het hof werd dezelve niert goedgekeurd, Constant. Porphyr. 1. c. Lib. II. cap. 47. : Vergeliik reıske’s aanteekenivg Tom. II. pag. 800,- 8o1. | | “ (H) In doodsgevaar fprak hij onder anderen deze ftoute en treffende taal: A fnijdt gij ook mifn vleesch in flukken, gelijk gij den Prefekt bevolen hebt, toen gi mi; overleverdet; ik houd echter .geene gemeenfchap met de OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. 200 ‚lingfchap geftorven was. En naauwelijks verliep er ‘cen tijd van. twaalf jaar, of de oude wond werd weder opengekrabd en kreeg nu zulk eene diepte „ dat zij niet volkomen weer kon geheeld worden, Er werden, namelijk, in de Kerkvergadering , die in “het Keizerlijk paleis te Konflantinopel bijeen geroe- pen was, verfcheiden regelen vastgefteld, welke de ‚Latijnen grootelijks misbilljkten. Nu weigerden de- zen het gezag dier vergadering te erkennen en bleven daarin volitandig. GiEsELER (*) ziet hierin het eerste openlijke verfchijnfel, hetwelk de fcheuring van beide Kerken voorbereid ‚heeft: maar, waren er zulke verfchijnfels toen reeds meer geweest „ wij zullen ons misfchien juister uitdrukken door te zeggen ,„ dat er nu een punt van aanhoudend krakeel ontftaan is, hetwelk den grond tot fcheuring leide, terwijl die te voren flechts gelegd was door voorbijgaande twisten. Zoo was het in de volgende eeuw ook gelegen met den beeldenftriid, wijl het Oosten en het Westen ten laatste met elkander nopens dit onderwerp ge- noegzaam overeenftemden. Evenwel was men door dien firijd bewogen geworden, om flappen tot ver- wijdering te doen, die zich, ook nadat het punt var gefchil was weggenomen, niet herroepen lieten. Men herinnere zich alleen hetgeen voortgevloeid is vit de ftoutheid, waarmede GREGORIUS II, gelijk de Kerk van Konflantinopel. Zie sIRMOND, Opera varia, Ton, Ill. p. 330. C) T. a. p. s. 786. ll. Ö 210 OVER DE. SCHIJNBARE TEGENSPYEDEN, ENZi wij boven gezien hebben,, te werk is gegaan, toefl LEo de /sauriöer hem gelastte, het voorbeeld van ANASTAsıuUs, den Bisfchop van Konflantinopel, na te volgen. Er kwam nu nog bij, dat de Paufen, ge- lijk zij zich reeds lang van ondergefchovene gefchrif- ten ter verhefling van hunnen Stoel bediend hadden , zoo ook in de tweede helft der negende eeuw hun gezag op die valiche Decretalen begonnen te vesti- gen, \wvelke. onder den naam van IsIDoRUs waren uitgegeven en aan mannen van veel vroegeren tijd allerlei verklaringen nopens Rome’s opperhoofdigheid in den mond leiden (*). Het kan derhalve ook geene verwondering baren, dat zij in de twisten met pnoTıus zulk een gevoel van meerderheid, ja van onafhankelijkheid ten toon fpreidden „ als met den vre- de tusfchen het Oosten en het Westen niet te vereeni- gen was. Intusfchen zouden de gemoederen , bij de herhaalde afzetting of den dood van puoTıus misfchien nog wel tot bedarenzijn gebragt „ ware de ftrijd over het kerkelijk gebied er niet bij gekomen, toeh Bo- vorıs, de Koning der Bu/garen, tot het Christen- dom was toegetreden. Maar nu was het cen punt van voortdurend krakeel geworden, of Bulgarıje tot de Grickfche, dan wel tot de Zatin/che Kerk be- hooren zou. En in dit ftuk zoo wel als in andere wist Rome, hetwelk rceds federt eenen geruimen tijd zijren fteun in de Frankifche en Duitfche Vorsten vond , (*) Gıeserer. I B. s. 669, 672. II B. ı Abrıh, s. 145 fl. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ, 2I1 vond, Hoe langer hoe minder van infchikkelijkheid jegens Konflantinopel. Het liet zich dan weldra ook gemakkelijk voorzien, dat er niet veel behoefde te gebeuren, om eene geheele fcheuring' te veroorzaken. Evenwel verliepen er nog bijna twee eeuwen, cer het tot dit uiterstee kwam. Beide Kerken ftonden , namelijk, reeds te veel op zich zelven, om gedurig een punt van aanraking te hebben en met hevigheid gefchil te voeren. De ftaatkunde hield daarenboven de gemoederen van weerskanten in zeker bedwang en was gelukkig genoeg meer dan denen opgerezenen twist fpoedig te dempen. Inzonderheid zochten de Griekfche Keizers het kwaad af te weren: en terwijl zii den Paus benoemen bleven met den eertitel varı geestelijken Vader, welken men aan de Patriarchen van Alexandrie& en andere fteden nooit gegeven had, toonde menigeen hunner zich vrij infchikkelijk jegens dien Kerkvoogd, om hem bij den drang der om- ftandigheden op zijne zijde te krijgen (*). Doch ten laatste ontftond er die fpanning, dat alle mid- delen van bevrediging te vergeefs werden aangewend. MICHAEL CERULARIUS, een man, tegen Rome bij vitftek verbitterd, beklom te Konfantinopel den Bis- fchoppelijken Stoel. Hij bragt de oude bezwären te- (*) Van den eertitel fpreekt constant. Porphyr. 1. c, Lib. II. cap. 48. Voorts vindt men de bijzonderheden,, waarop boven gedoeld is, bij LE BEAu. Tom. XV, .p. 338 ss. XVI. p. 342. SCHLoSsER, Th. II. Abth. 2. s. 228 ff. GıeseLer. II B. ı Abth. s, 334, 335. Öa 212 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ, tegen de regtzinnigheid der Latöjnfche Kerk op nieuw te berde en befchuldigde haar van velerlei ketterijen, waarmede men, gelijk hij het uitdrukte „ zich zelven en de volken bedroog (*). Hoe genegen nu ook voor zich zelven, om den zachtften weg in te flaan,, verkoos Paus LEOIX niet het minste te dulden „ waar- door hij den fchijn had van zich te vernederen. De onderhandelingen dienden .nergens toe, dan om de partiien verder van elkander te verwijderen. Het werd een openbare oorlog tusfchen het Oosten en het Westen. Van weärskanten werden er banvon- nisfon geflagen. De Grickfche en. Latijn/che Kerken zagen . zich ten jare duizend vier en vijftig geheel van een fcheuren: en tot op den huidigen dag is alles te vergeefs geweest, wat men ondernomen heeft, om de breuke te herftellen. Wij hebben dan nu de voornaamfte bijzonderhe- den, waardoor de verwijdering tusfchen het Oosten en het. Westen veroorzaakt is geworden, zoo kort mogelijk zaamgetrokken. Wij wilden ook alleen die punten aanroeren „ bij welke de Lezer zijne aandacht bepalen moest, om zich den zamenhang der gebeur- tenisfen levendig te herinneren. Doch zulk een over- zigt van de gefchiedenis is er ook noodig, om zich daarvan te overtuigen, dat de fcheuring der Grick- fche en Latijnfche Kerken met allerlei voorvallen en om- C”) Epist. MICH, apud caAnıs, Tes. MMonum. Toın. III. Part, 1. p. 282. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPIEDEN, ENZ. 213 omftandigheden- in te naauw verband heeft geftaan,, dan dat zij door menfchelijke wijsheid kon voorge- komen worden. Maar waarom, zal men nu zeg- gen, heeft de Goddelijke wijsheid niet gedaan het- geen voor de menfchelijke te hoog was, zoodat zij aan den loop der dingen eene andere rigting gaf? Dit fchijnt toch inderdaad een voorval geweest te ziin, hetwelk de Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ving, in plaats van derzelver voortgang te bevorde- ren, merkelijk achteruit zette. Letten wij maar eens op de nadeelen, welke het aan de gocde zaak moct berokkend hebben, dat de twee groote afdeelingen der kerke eeuwen lang met elkander in twist waren en eindelijk in openbare vijandfchap verkeerden ! Vooreerst hielp zulks den Geest der liefde, ‘die den belijder van het Evangelie beheerfchen en waardoor hij voor de waarde van zijn geloof tot de wereld fpreken moet, al meer en meer uit de gemoederen verdringen. Ten andere belette het de Christenen , om met vereenigden zin het daarop toe te leggen, dat zij voor het rijk van hunnen Heer, zoo als het door de Apostelen gefticht en uitgebreid was ge- worden, de harten der afgodendienaars wonnen en vertraagde dus de verdelging van het heidendom uit Europa. Al verder verzwakte dit de krachten, om aan de fteeds toenemende magt der Muhammedanen behoorlijken weörftand te doenz ja baande aan dezen den weg tot die veroveringen, welke de heerfchap- pij der barbaarschheid allerwegen verbreidden en waardoor het eenmaal zoo ver komen zou, dat: het Grick= 214 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ« Griekfche rijk geheel vernietigd werd. Ook laat het zich zoo aanzien, dat het licht van het Evangelie, hetwelk voor de zaak van godvrucht en deugd on- misbaar is, evenzeer als het licht van kunften en wetenfchappen ,„ veel minder verduistering ZOU Ohr dergaan hebben, waren het Oosten en het Westen fteeds in zulk eene wgemeenfchap gebleven,, dat zij vrj en ongeftoord op elkander werken konden. Er ‘ komt nog bij, dat er door de gefchillen en verdeeld- heden tusfchen de Griekfche en Latin/che kerken zoowel als door de fcheuring zelve niet weinig aan toegebragt is, om aan de Geestelijkheid en vooral aan. Wat de nadeelen betreft, welke deze toeftand van zaken heeft te weeg gebragt, die zijn bij lange na Zoo groot niet -geweest, als men zich bij opper- vlakkige befchouwing verbeeldt. Welk een aanbid- delijk plan de Voorzienigheid daarmede gehad heeft , ‚dat zij het Griekfche Keizerrijk door de Muhamme- danen fteeds verzwakken en eindelijk geheel verove- ren liet, zullen wij, voor zoo ver het mogelijk is, eerst in ecn volgend boekdeel eerbiedig trachten na. te vorfchen; maar dit kunnen wij thans reeds vei- lig aannemen, dat de Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving hierdoor vecleer bevorderd, dan achteruit- gezet is geworden. Hetzelfde mogen wij, gelijk boven gebleken is „ daarvan zeggen „ dat het heidendom ,„ tot lange na den aanvang der kruistog- ten ı0e, in Europa heeft voortgeduurd. : En de verwijdering der Christelijke liefde ontfproot natuur- liik uit die ruwheid der gemoederen en die overge- gevenheid aan woeste driften, welke de Godheid zelve niet voorkomen kon, zouden barbaren of hal- ve barbaren zich tot leden van zulk eene maatfchap- pij vormen, als er langzamerhand ontftaan is. Zoo hopen wij te zijner plaats ook-te bewijzen, dat de Gesstelijkheid in het gemeen en de Bisfchop van Rome in het bijzonder tot een’hoogen trap van aan- zien en magt klimmen moest, wilde de Befchaving vorderingen van eenig aanbelang in dit werelddeel maken. Maar dan zal het ook bewezen zijn, dat die gedurige tweelpalt tusfchen de Griekfche en La- tijnfche kerken, welke met eene fcheuring eindigde , we= OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, 217 wezenlijk goed heeft gedaan , voor zoo ver zij daar- toe behulpzaam was, om Paus en Priesterfchap te verheffen. Slechts in &&n geval kon men tegen dit befluit opkomen, wanneer,, namelijk „ de onderlinge ftrijd veroorzaakt had, dat Rome’s Hierarchie, of vöör den tijd in de hoögte was geltegen; of zoo magtig geworden was, dat niemand er zich tegen verzetten durfde. Doch de tegenftand van het Oos- ten heeft haar eeuwen lang in zeker, bedwang ge- houden, zoo dat zij, in haren trots te ver gegaan ziinde, weldra we&r gedwongen werd om terug te treden. Toen eerst begon zij het toppunt te nade- ren, toen de nieuw geftichte Rijken van het Wes- ten recds te veel zelfftandigheid gekregen hadden , om van de willekeur des Opperpriesters volftrekt afhankelijk te zijn. Toen viel dan ook de fcheu- ring tusfchen de beide kerken voor; en nu moest zij juist voorvallen, om grooter kwaad te verhoe- den, Stellen wij voor een oogenblik eens, dat die kerken nog vereenigd waren gebleven, nadat de Griekfche Keizer zijne laatfte bezittingen in /zaliö en de omftreken ‘verloren had; dit kon naar de toedragt der omiftandigheden niet gebeurd zijn, zonder dat Konftantinopel voor Rome bukte: en.het is niet te berekenen , welke gevolgen dit zou gehad hebben. Maar al ware de twist over de meerderheid nog eene poos .in het midden gelaten; door de gebeurtenisfen des tijds zou echter dat oppergezag den Paus wel in handen zijn geraakt, hetwelk zijne mededingers hem hardnekkig weigerden. Denken wij aan deszelfs in- 218 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. invloed op het Oosten door middel van de kruis- togten, aan de meer en meer toenemende verzwak- king van den Griekfchen ftaat, aan de tusfchenre- gering der Latöjnen in de dertiende eeuw, aan de geheele flooping van het Rijk door de Turken! Er is, dunkt mij, geen twijfel aan, of, ingeval de fcheuring niet voorafgegaan ware, zou Rome’s Op- perpriester, vooral door de verlegenheid zijner te- genpartij te baat te nemen, het hoofd der geheele Christenlieid geworden zijn. Maar nu het vö6ör het einde der elfde eeuw reeds tot eene fcheuring geko- men was, en de kracht der verjaring de breuke in la- ter tijd onherftelbaar gemaakt had; hielp hem noch list noch geweld, om zich tot die hoogte te ver- heffen. De hoop van de beide deelen der Christen- heid wer tot een te brengen en ze gelijkelijk te beheerfchen, mogt eene der voornaamfte oorzaken ziin, waarom hij het. Westen tot de onderneming der kruistogten aanzette (*); de Grieken mogten hem eens vleijen, beloften doen, of fchijnbaar toe- geven; zij mogten zich fomwijlen genoodzaakt zien, om eene poos voor hew te zwijgen; maar hunne kerk bleef op zich zelve beftaan, en verfoeide hem als dwingeland en ketter. Zoo was er fteeds een aanzienlijk deel der Christenheid ,„ hetwelk gehoor- zaamheid aan zijne bevelen weigerde, en werden er aan zijne heerschzucht palen en perken gefteld, zon- der welke hij veel vermogender zou geweest zn, om (*) Zoo oordeelt mıLıer. Vol. II. p. 69. OVER DE SCIIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 219 om de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving in den voortgang te belemmeren. - Het eenige, dat de Paufen, buiten .de fcheuring tusfchen de beide Kerken, belet kon hebben, om onbepaalde gebieders over gehecl de Christenheid te worden, zou de onderwerping van het Westen aan het Griekfche Keizerrijk zijn geweest. Doch dan ware het tot eene wereld-heerfchappij gekomen: en deze weet men, dat noch op grondflagen rust, die langen tijd beftaan kunnen „ noch bevorderlijk is voor het heil der volken. Wij willen nu nog niet eens zeggen, dat de ligging van den zetel des ge- bieds in het Zuidoosten van Europa de onderfchei- dene declen in meer dan &&n opzigt zou verhinderd hebben, om ter Befchaving der menschlieid geleide- liik zamen te werken. Wat het licht betreft, het-: welk ,„ indien er geene verdeeldheid en fcheuring had plaats gegrepen, tot betere kennis van het Evange- lie en tot gelukkiger beoefening der kunften en we- tenfchappen, van uit het Grickfche Keizerrijk over het Westen zou verfpreid ziin; men kan zich daar. van ligtelijk zeer overdreven denkbeelden maken. De bevolking, ik erken het, behield daar te lande en bijzonder in Konflantinopel nog altijd zekere zelf- ftandigheid, welke in die. ftreken verloren ging, waar Gothen, Lombarden en andere barbaren de magt in handen kregen. De taal der voorvaders , die elders loutere boekentaal werd, bleef er gebrui- kelijk in het gemeene-Icven; en nam zij met der tijd nieu- 220 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ« nieuwe woorden en vormen op; de verandering was echter zoo groot niet, of.de ongeletterde kon zoo- wel als de geletterde nog fteeds de Schriften der ouden lezen. De inrigtingen tot bewaring of ver- breiding van kennis in Goddelijke en menfchelijke zaken, welke men aan vroeger ceuwen te danken had, duurden er, al vervielen zij ook in een? ftaat van kwijning, ten deele nog beftendig voort en werk- ten dus, offchoon in geringere mate, ten nutte der maatfchappij mede, of lagen ten grond voor ande- re, waardoor zii nu en dan vervangen werden. Het is dan ook opmerkelijk, dat het elders bijkans alleen priesters en monniken waren, die zich door fchrijven verdienftelijik maakten; maar dat hier men- fchen uit onderfcheidene ftanden zich daaraan toe- wijdden. Ook onder de grooten des Rijks, vok on- der de Keizers bevond zich niet alleen een aantal begunstigers der geleerdheid, maar ook menigeen , die door het fchrijven van boeken zijne zucht voor kunften en wetenfchappen ten toon fpreidde. Zelfs ontbrak het aan geene vrouwen, die te dezen aan- zien met de mannen wedijverden en zich een’ hoo- gen roem verwierven. Inzonderheid waren er, gelijk HEEREN ons in bijzonderheden aanwijst (*), twee geflachten, welke hier boven anderen uitftaken , dat van BAsILIUs .den Macedonier en dat van de Kom- nenen (}). Nu fpreekt het van zelf, dat het Wes- (*) Historifche Werke , IV Th. s. 138 ff. 209 ff. (}) Offchoon de Kommenen grootendeels eerst na den OVER DE SCIIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. 221 Westen, wanneer hetzelve in goede overeenftemming met het Oosten geweest of gebleven was, var den glans der kennis, welke daar door de nevelen door- flikkerde, veel meer genot zou gehad hebben , dan de gedurige tweefpalt en eindelijk de fcheuring veroor- loofde, dat het hebben kon. En hiervan zal men zich te meer overtuigd houden, als men op de proeven let, die er van voorhanden zijn, dat het Oosten, ook nog in dezen ftaat van verwijdering , op meer dan dene wijze, aan de Befchaving van het Westen voordeclig is geweest. Zoo merkt SCHLOSSER aan, dat een groot gedeclte van het licht, hetwelk hier federt de tijden der orTo’s ge- fchenen hecft, door consTanTınus Porphyrogenitus aangeftoken was, daar kunst, wetenfchap en nijver- heid hem onafgebroken ter harte gingen, en hij man- nen vormde, var welke eenige naderhand ook met zijne dochters in het Westen kwamen, of later daar- heen geroepen werden (*). Wij onthouden ons nu van meer proeven bij te brengen:: er is genoeg ge- zegd, om de fchade te doen zien, welke de ver- deeldheid tusfchen Grieken en Latijnen daardoor veroorzaakt heeft, dat genen er in belemmerd wer- den , den aanuvang der kruistogten gebloeid hebben; mogen wij ze hier niet met ftilzwijgen voorbijgaan; daar wij fpreken van hetgeen er voor het Westen zou zijn te wachten geweest, ware hetzelve var het Oosten niet afgefcheurd geworden. (*) II B. a Abth, s. 248, 249. 222 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, den, om .de voortbrengfelen van hunnen meer ge- ocfenden geest en de uitvindingen van hun zoo le vendig vernuft aan dezen vrijelijik mede te deelen. Doch men zou zich zeer bedriegen „ wanneer men hierin zoodanig iets meende aan te treffen, dat er de voordeelen niet tegen konden opwegen, welke wij reeds getoond hebben, dat uit de tweefpalt en fcheuring van het Oosten en het‘ Westen ter vor- ming van het hedendaagfche Europa zijn voortge- vloeid. Ja wij behoeven de zaak flechts een weinig van nabij te befchouwen, om de nuttigheden te zien verdwijnen, welke wij ons bij den eersten opflag verbeeldden „ dat een vrij en ongeftoord genot van het licht der Grieken voor het Westen zou heb- ben opgeleverd. Vooreerst mioeten wij niet ver- geten, dat EZuropa’s volken, eeuwen lang, in eenen toeftand verkeerd hebben, waardoor het zelfs voor het helderfte licht ,„. hetwelk varı elders' daag- de, onmogeliik was, om -tot opklaring van den menfchelijken geest verre door te dringen. Daar-: enboven zullen wij aan. de Grieken op geenerlei' wijze te kort doen, wanneer wij vastftellen, dat’ de Befchaving, welke zij boven de Zatsjnen voor- uit hadden, bijkans alleen in uiterlijken glans- be-. ftond, zonder innerlijike waarde te bezitten. Wij fpreken hier natuurlijk niet over de eerste eeu-' wen van het Keizerrijik, waarin het overvloedig‘ bewezen is, dat een jammerlijk verval in de: beoefening van kunst en wetenfchap heeft plaats gC- OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 223 gehad (*); maar over de reeds boven vermelde tij den, in welke de geflachten van sasıLıus I en de Komnenen aan het opperbeftuur geweest zijn. Met het geflacht det Komnenen zegt G1sBoN (7), her+ lceefde nog eens de historifche Muze van Konflanti= mopel; maar zij doet zich voor in gemaakten tooi, hare bewegingen zijn zonder fmaak en bevalligheid. Eene volgreeks van priesters of hovelingen treedt in eikanders vöetftappen op hetzelfde pad van flavernij en bijgeloof: hünne inzigten zijn bekrompen, hun oordeel is zwak of bedorven; en aan het einde van het uitvoerige en dorre gefchrift gekomen , zijn wij nog onkündig nopens de oorzaken der gebeurtenis- fen, de karakters der handelende perfonen en de ze- den der .tijden, welke zij prijzen of beklagen. Welligt fpreckt hier de geleerde man een te geftreng vonnis uit; en zeker behooren wij, wanneer wij het beamen willen, eenige uitzonderingen te laten gel- den: maar over het geheel genomen, mogen wij echter hetgeen hij bepaaldelijk van de gefchiedkunde zegt, op ieder ander vak toepasfen. En dit kunnen wij met nog minderen fchroom doen; wanneer wij in onze gedachten tot die tijden opklimmen , in welke sasıLıus I en deszelfs afftammelingen op den troon zarten. Wij zien hier dezulken,, die zich door hunne let- (*) Verkandd. van TEyLERs Godgel. Genootfehap, V.D. Över den Staat der Christenheid, bj de opkomst van MOHAMMED, (tr VL. IE 4% “ 224 OVER DE. SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ, letteroefeningen een’: naam maken, veel ‘meer ‘voor het oog fchitteren, dan wezenlijk tot den bloei van kunsten en wetenfchappen bijdragen. Wij zien mannen, wier geheele leven aan de befcherming var het Rijk tegen binnenlandsch oproer en buitenland- fche vijanden moest gewijd zijn, een aanmerkelijk deel van. hunnen tijd verbeuzelen met het vervaardi- ‚gen van bocken, waarvan de wereld weinig of geen nut te. wachten had. Of doen zij waarlijk nut met fommige: hunner gefchriften; er. vloeijen uit hunne pen ook andere, die de kleingeestigheid verraden , waarmede.de fchrijvers zelven bezield zijn. Getuige zii ons menige letterarbeid-van LEO den Wise (*): getuige datzelfde werk van deszelfs zoon COoNsSTAN- Tınus, hetwelk wij meermalen hebben aangcehaald „ en hetwelk ,„ ja. wel, voor de nakomelingfchap dien- fig is, om haar. de vaste en onbewegelijke vormen te lecren kennen, ‚waaraan .alle wereldlijke en kerke- lijike ‚handelingen te Konfantinopel gebonden waren ;z maar echter geen hoogen dunk varı den Reizer veeft, die zich verledigen kon, om het. zamente ftellen CH). | . Doch (*) SCHLOSSER. t. 4. Pı S. 220, (+) Nıesunr, Praefat. p. X. Woaarlijk, wij mogen hetgeen CEDRENUS, Histor. Compend. 11. p. 635 anderen nafchrijfft, dat ConsTantınus PorpAyr. de barbaarschheid door het licht verdreven heeft, evenmin zonder bepaling aannemen, als hetgeen hij tevens verhaalt, dat vöör den tjd van dezen Keizer letteren en wetenfchappen door de zorgeloosheid en onwerendheid van deszelfs voorgan- gers in vergetelheid geraakt waren. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPGEDEN, ENZ. 275 Doch waartoe meer bewijzen? Het kon inderdaad niet anders, of men moest aan het uitwendige blij- ven hangen en den fchijn voor het wezen nemen. Het aanwenden van pogingen, om den geest der oudheid in eene nieuwe gedaante te doen terugkec- ren, was zoo veel, als tegen wind en tij op te roeijen. Vervalfching van den fmaak „ vooroordeel van menigerlei aard, gemis van aanmoediging, en, wat in de eerste plaats moest vermeld zijn, de dwingelandij , welke over Kerk en Staat beiden heersch- te, deden elke onderneming fchipbreuk lijden. En die het gelukkigst flaagde, bragt het tot eene dra- gelijke nabootfing van hetgeen vroeger eeuwen had- den opgeleverd; maar de oorfpronkelijkheid was voor altijd verdwenen. Inzonderheid moeten wij aanmerken, dat al wat er onder de Grieken tot verbreiding van kennis nog te werk gefteld werd, weinig invloed heeft gehad op de Befchaving in het Zedelijke en Godsdienstige. De geleerdheid van een’ PHoTIus moge zoo groot ziin geweest, dat een gceheel werelddeel er door kon beftraald worden; maar hoe klein wordt de man, zoodra wij op hem als Patriarch van Konflantinopel, als prediker van het Evangelie, en als mensch en Christen de aandacht vestigen! PseLLus, de Voor- zitter in den Staatsraad onder den eerste der Kom- nenen, 1ZAÄK , moge over allerlei vakken van kunst en wetenfchap in een’ vrij zuiveren flijl gefchreven fıebben; maar hoe weinig kon een man, die bij al B:;- P zij- 226 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. zijne verdiensten een vleijer en oogendienaar van de Grooten was, de zaak van godvrucht en deugd bevorderen! Wie heeft ooit met een’ CEDRENUS, ZONARAS en andere kronijkfchrijvers eenige kennis gemaakt, zonder zich te ergeren over den beuzel- geest, waardoor zij, ten gevalle der kerkelijke belij- denis niet zelden van de waarheid afgeleid en tot het verhaal van allerlei fprookjes en fabeltjes geäre- ven zijn geworden? En waren het mecstentijds geene ellendige haarkloveriien en fpitsvinnigheden , waarmeJe cdezulken, die het meest ernftig dach- ten, zich inlieten, in plaats van die leerftellin- gen des Evangelies, welke op ’s menfchen hart en wandel een’ wezenlijken invloed hebben, te ontvou- wen, te bewijzen of te verdedigen? Wij behoeven nu niet te vragen, welk eene verkeerde en jammer- Jijke rigting men gevolgd zij, om dat Evangelie in praktijk te brengen. - Wanneer een ÖOpperpriester , zoo als BAsıLIUs, hemelhoog geprezen wordt „ oM- dat hij zich gedurende zijn leven van vleesch en bij- kans van alle fpijs onthouden, het ligchaam van kindsbeen af door zelfkwellingen verzwakt en door alle faizoenen heen hetzelfde kleed aangetrokken heeft, tot dat het hem wegens ouderdom afviel (*); dan is men waarlijk in de Godsdienst niet ver ge- vorderl. Wanneer een Keizer, zoo als aLExıus I, docr berouw over een’ misftap gedreven, de monni=- ken tot zijne biechtvaders neemt, en nu op hun be- vel en ter verzoening van God, veertig dagen en nach- (*) Leo Diaconus, Histor, Lib. X. cap. 2. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN , ENZ. 227. nachten lang, eene haren pij over het bloote lijf. draagt, zich op den geplaveiden vloer te flapen legt, een’ fteen in plaats van een kusfen gebruikt, om met het hoofd op te rusten, en deszelfs dochter na- derhand verhaalt, dat hij daardoor in ftaat gefteld is, om het beftuur met onbevlekte handen te aan- vaarden (*); dan heerscht er cene treurige verwar-' ring van de vroomheid van den Christen met de werkheiligheid van den Kluizenaar. Dit zijn nog maar- twee proeven var hetgeen onkunde en dwee- periji eene reeks van eeuwen onder de Grieken heeft te weeg gebragt; en, wilden wij zoeken, wij kon- den er honderd andere en nog veel fterkere bijvoe- gen. Wie twijfelt, of zulk een dwaas en buiten- fporig beftaan ook van zeer nadeelige uitwerking geweest zii op de burgerlijke en maatfchappelijke welvaart? „Daar de kleingeestigheid”, zegt MONTES- QuiEu(}), „den karaktertrek van het volk uitmaak- te, was er in de ondernemingen geene wijsheid: meer, en zag men opfchuddingen ‚zonder oorzaak en omwentelingen zonder doel. Eene algemeene-bij- geloovigheid floeg den moed neder en deed.gehech het Rijk in een’ ftaat van ongevocligheid wegzin- ken.” Ja ‘wanneer wij de gefchiedenis onpartijdig zaadplegen , dan zullen wij bevinden, dat er bij de Grieken nog meer beuzelarij in het Godsdienstige 2 | in- '(*) Anna Comnena , Alexiados :p.:80. sqq.' (})- Considerations sur les Causes:&c, Chap. 22.. Pa 228 OVER DE SCHIJNBARR TEGENSPORDEN, ENZ, ingeflopen is, dan bij de Zatäinen, Letten wij al- leen maar op fommige der bezwaren, zoo als no- pens het eten van bloed en vleesch, dat verftikt was, nopens de afbeelding van CHRISTUS Om der de gedaante van het lam en dergelijke, welke men telkens weder heeft opgehaald, na dat er ten jare zes honderd twee en negentig ‘het vonnis van veroordeeling over was uitgefproken! Nemen wij al mede in aanmerking, dat de nietige gefchillen , met welke men zich in het Westen ophield, en de partiien van dweepzuchtige geestdrijvers, die daar minderen of meerderen opgang maakten, meestal uit het Oosten zijn voortgekomen! Herinneren wij ons eindeliik ook nog, dat de fcheuring tusfchen de beide kerken imet al de voorafgegane tweefpalt voor een groot gedeelte uit die jammerlijke verketterings- zucht, waarmede men te Konflantinopel aanving , ontfproten is! WVoor het overige mogten de ondeug-» den der barbaarfche volken uit het Noorden onder de Grieken minder plaats grijpen; wmaar zij hadden daarvoor weder andere, die voor een volk in het ‚gemeen en voor ieder mensch in het bijzonder niet anin verderfelijk zijn. Zij gaven zich des te meer aan list en bedrog, aan weelde en wellust en aan het begaan van allerlei Jaagheden over. Hier was het de booze bedrijvigheid der hofkabalen, daar de rampzalige invloed der gefnedenen, ginds en elders de flaafiche zin van een ontaard en uitgemergeld gemeen, die het kwaad heinde en verre verbreidde, En OVER DE SCHITNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 9229 En even gelijik de Godsdienstigheid, zoo was de Ze« delijkheid ook allerdiepst gezonken (*). Wij moeten derhalve, alles wel befchouwd, het Westen niet beklagen; maar veel eer geluk wen- fehen, dat er na langdurig twistvoeren eindelijk een tijid gekomen is, die hetzelve geheel van het Oosten affcheidde. En wilde iemand het betoog van HEE- REN, dat het bij de Latijnen nog veel erger dan bij de Grieken gefteld is geweest, zoo wel tot an“ dere vakken van kunst en wetenfchap, als tot de Klasfieke Letterkunde uitftrekken; dit zou hierin geene de minfte verandering maken. Het is nu de vraag niet, of de fteeds naauwe gemeenfchap van hen beiden zou gediend hebben, om over fommige ftreken van Europa, gedurende een bepaald getal van eeuwen, eenig meerder licht te verfpreiden; maar of zulk eene gemeenfchap de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving in die ontwikkeling harer beginfelen zou geholpen hebben, welke er vereischt werd, opdat zij. zich in deze ftreken voor altijd vestigde: en dit ontkennen wij zonder eenige be- denking, Ja al had het zich in het Oosten met de kennis nog veel beter toegedragen, dan ooit een deskundige beweren zal; de voordeelen , die deszelfs voortdurende vereeniging met het Westen zou heb- ben (*) Wil men de voornaamfte zedelijke verkeerdheden met weinige woorden zien opgegeven; men leze BECK, Anleitung &c. III. B. s. 205. fl, 250 OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. ben opgeleverd, hadden ook dan nog- tegen de na- deelen, welke voor de volmaking der menschheid daaruit ontfproten waren, op verre na niet kunnen opwegen, zoo lang: er in het Oosten zelve geene geheele omkeering, even als in het:\Vesten, plaats greep. Maar zoodanig cene omkeering kon er geene plaats grijpen, zou er aan het oogmerk voldaan worden, waartoe, onder Gods beftuur, het Kei- zerrijk tot diep in de vijftiende ecuw beftaan bleef; om, namelijk, de letteren, kunften en wetenfchap- pen van het oude Grickenland ,„ als door een kanaal, tot de ‚nieuwe wereld over te brengen (*). Wij herhalen derhalve onze gelukwenfching, en blijven zoo wel de fcheuring, die er tusfchen beide kerken ontftaan is, als de voorafgegane twisten en ver- deeldheden allerheilzaamst in de gevolgen noemen. Daaraan hebben wij niet flechts te danken, dat de voortplanting van bekrompen inzigten in het Gods- dienstige en van yerkeerde inrigtingen in het Zedelijke geftuit of belemmerd is, maar zijn wij de nieuwe gedaante van het hedertlaagfche Europa ,„ immers voor een aanzienlijk aeel, verfchuldigd. De verwij- dering tusfchen Grieken en Latijnen redde toch de Westerfche Befchaving van het gevaar, om flechts eene flaaffche nabootfing van de Oosterfche te wor- den. Zij liet haar geheel en al uit den fchoot der barbaarschheid voortfpruiten en dus in menig opzigt die oorfpronkelijkheid behouden , waardoor zij zich tot (*) Mırter. Vol. II,.p. 428 ,. 479. OVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN, ENZ. 23I tot op den huidigen dag onderfcheiden heeft. Zij gaf aan de Franfche, Duitfche en andere Rijken , zonder ‘welke dit werelddeel fteeds in de kindschheid zou gebleven zijn, eene overvloedige gelegenheid „ om zich niet allen te vestigen, maar - ook in zelfitandigheid toe te nemen. Zij weerde van hier fteeds de nare, doode. eenzelvigheid, de onafge- 'brokene omdraaijing in een’ vast bepaalden, kleinen kring, welke aan de maatfchappijen in het Oosten altijd eigen geweest, maar met de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving onbeftaanbaar is; en :dus voorkwam zijde treurige gefteidheid van eenen flaat, welke Oonbewegclijk op gelijke hoogte en daarom al- leen in wezen blijft, wijl hij geen’ ftoot van bui- ten krijgt, waardoor hij wordt omver geworpen (*). Ja in de gevolgen maakte zij,. dat het \Vesten ziine onafhankelijkheid behield, toen eindelijk Kon- flantinopel door de Türken veroverd werd en geheel het Griekfche Rijk te ondergins. En nu was die ondergang eene gebeurtenis, welke geene de minfte fchade veroorzaakte. Nu was het Wes- telijk Zuropa reeds ver genoeg in de jongelingsja- ren gevorderd, om de fchatten der letteren, kun- ften en wetenfchappen, zoo vele er voor haar nog in het Oosten bewaard werden, over te nemen en onder eigen belıeer te hebben. Nu behocfde Kon- flantinopel daar ook niet langer te ftaan als de hoofdzetel van die andere helft der Christenheid , wel- (*) AncıLLon, Nouveaux Essais &c. Tom, II. p. 18. 432 OVER DE. SCHIJNBARE. TEGENSPOEDEN, ENZS welke. van een aantal nieuwigheden in leer en ze+ den, waarmede erecorıus VII en deszelfs opvol- gers het Westen overftroond hadden ‚„ rein cn zui-. ver was gebleven. De gezegende Hervorming was in de gemoederen van ecne groote menigte reeds voorbereid, en zou welhaast openlijk en gelukkig doorbreken. En toen dit gebeurde, wverden. niet flechts de nieuwe gewrochten van priesterlist en bij geloof, maar ook vele andere dwalingen en vonden in, derzelver naaktheid ten toon gefteld en door ge= heele volken verworpen. Doeh aan den anderen kant mogt men het nu ook we£r eene weldaad des hemels noemen, dat de Griek/che kerk door hare affcheuring van de Latünfche zelfitandigheid genoeg gekregen had, om, bij den val des Keizerrijks, te blijven voortduren. Zoo was er voor onze Vaders, die het Paufeliik geweld beftrijiden durfden, &ene behulpzame hand, welke de banblikfems van het Vatikaan menigmaal, ook wel ongemerkt, afleid- de, of in hunne werking fluitte. En zon hebben wij nog in onze dagen, bij de worstelingen. tusfchen Roomsch en Onroomsch , die er door de gebeurte- nisfen des tijds weder ontftaan zijn en hier en daar eene dreigende houdling aannemen, cen vast en fte- vig bolwerk voor her Protestantismus (*). Doch dit zijn bijzonderheden „ welke wij hier flechts even mogen aanrocren, om die in het vervolg nader te ontwikkelen. Er blijfft ons nu nog allen over op te ..(*) Kıst, Oratio &c. p. 10. sqq. DVER DE SCHIJNBARE TEGENSPOEDEN „ ENZ. 233 te merken, hoe de: Voorzienigheid zoo wel Je dwaasheden en ongeregtigheden der menfchen, als de rampfpoeden der tijden heeft doen ftrekken,, om het. hedendaagfche Europa tot de Zedelij- ke en Godsdienstige Befchaving te brengen. Wij zien dus ook hier in de Gefchiedenis der mensch- heid als het ware een raderwerk„ hetwelk bij den cerften opflag wel eens een gewrocht van onverftand fchijnt te zijn, maar naauwkeuriger bezien, zoo ge- past in elkander zit, dat geen veer of fpil klein genoeg is, of dezelve helpt aan het geheel die juiste rigting geven, ‚waardoor wij verbaasd worden over de wijsheid van den maker. u. DER- DERDE HOOFDSTURK.: ! OVER DE VOORTGANGEN „ DOOR DE ZEDELIJKE EN GODSDIENSTIGE BESCIIAVING„. VAN DEN VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS AF, TOT AAN HET EINDE DER ELFDE EEUW, IN EUROPA GEMAAKT GEWORDEN. Onze nafporingen bragten ons in het vorige Hoofd- ftuk „ zoo wij ons niet vergisfen, tot eene zeer aan- gename flotfom: dat, namelijk , de tegenfpoeden , welke aan Europa’s Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot aan het einde der elfde eeuw en dus bij der- zelver eerfte ontwikkelmg overkwamen,„ over het ge- heel genomen, flechts fchijnbare tegenfpoeden ge- weest zijn, daar zij hielpen afweren ,„ hetgeen die ontwikkeling belemmeren of ftuiten kon. Door den gang des onderzocks geleid, moesten wij hier en daar de vorderingen, welke er bij de bewoners van dit werelddeel reeds te dien tijde plaats gehad heb- ben „ OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 235 ben, van ter. zijde aanroeren. Maar het is nu onze taak bij dezelve opzettelijk ftil te ffaan, en de be- wijzen, welke de gefchiedenis ons daarvan inder- daad oplevert,. naauwkeurig te overwegen. Wij zullen dan op de voorigangen letten, welke de Ze- deljke en Godsdienstige Befchaying, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot aan het einde der elfde eeuw, in Europa gemaakt heeft. Mog- ten wij hierin zoo gelukkig flagen, dat wij een beeld voorftelden, hetwelk aan het oorfpronkelijke „ naar het oordeel van deskundigen , zeer nabij kwam ! Wij hebben den maatfchappelijken ftaat, welke er door de vreemde volken, inzonderheid door de Ger- manen, in dit werelddeel gegrondvest. is, reeds mceermalen bij den flaat- van ’s menfchen kindsch- heid vergeleken: en hoc langer wij over die verge- ljking nadenken,„ des te meer houden wij ons van derzelver juistheid verzekerd.. Wij flaan derhalve nu denzelfden weg in, als wanneer men een kind van deszelfs geboorte af tot dat het de jaren der jon- gelingfchap intreedt, befchrijven wil. Dit tijd- perk der jongelingfchap moge toch yan het vorige door geene vast bepaalde lijnen zijn afgezonderd ; het eene moge veeleer ongevoelig in het andere overgaan; zij zijn echter wezenlijk onderfcheiden. Zulk een onderfcheid blijft er ook dan beftaan, als er in cen van beiden trekken voorkomen, welke aan het andere veel meer als eigendommelijke kenmerken fchijnen toe te behöoren: daar er in dezelve toch altijd een verfchillend grondbeginfei heerscht, waar- naar ‘ 336 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. naar het leven doorgaans is ingerigt. En zoo zal het ons blijken, dat het met de Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot aan het einde der elfde ecuw, gelegen is geweest. Van tijd tot tijd zullen wij bijzonderheden ontdekken, die ons ligteliik bewegen ‚konden „ om te gelooven „ dat zij toen reeds de jon- gelinsfchap of zelfs de jaren der volwasfenheid: was ingetreden.-. Doch wij zullen haar flechts eenige oozenblikken met oplettendheid behoeven aan te fta- ren, om ons door den uiterlijken fchijn niet te la- ten misleiden. Zij zal zich, oflchoon op fommige plaatfen meer tot ontwikkeling gekomen dan op an- dere, echter overal als een kind voordoen, langza- merhand vooruit gaande, tot dat er door de kruis- togten eene algemeene geestdrift in Europa is op- gewekt, en zij nu cen’ hoogeren ftaat bereikt. Twee ftukken zullen ons bijzonder in dit Hoofddeel bezig houden. Wij zullen eerst de- voortgangen befchouwen , die de Befchaving voor het witerlijke gemaakt heeft. Vervolgens zullen wij ons bij derzelver innerhjke voortgangen bepalen. En dit tweede zal veel uitvoeriger onderzoek dan het cerfte vorderen. Befchouwen wij derhalve hetgeen ons de gefchie- denis nopens de uwiterlijke voortgangen meldt ,„ welke de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving, van den val des Westerfchen Keizerrijks af tot aan het einde der elfde eeuw, in Europa gemaakt heeft! Wij moeten hier op de uitbreiding van het: Christen- dom 5 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. Y7 dom, als waarop wij in het eerfte Deel gezien heb- ben, dat deze Befchaving gegrond is, de aandacht vestigen (*), En dan behooren wij zoo wel op die landen te letten,„ waarin men aan het heidendom reeds vrij algemeen had vaarwel gezegd; als op de zoodanige, welker bevolking , althans einen > nog daarbij gebleven was. Keeren wij dan naar het ftandpunt terug, waarop wij ons bevonden hebben, toen wij de gefteldheid van Europa in het jaar vier honderd zes en ze- ventig befchouwden! Wij zagen, dat er te dien tijde onder het gebied der Romeinen nog vol- ken waren, die aan het heidendom vasthielden. Ook was men onder den ouden landzaat zoo verre nog niet gevorderd, dat hetzelve algemcen verzaakt werd (4), Gaan wij nu met onze gedachten naar het Oosten; wij ontdekken fpoedig, dat de voor- vaderlijke bijgeloovigheid aldaar nog eene lange recks van jaren hare voorftanders gehad heeft,. Arhene svas vooral bet oord, van waar de leerlingen van PROcLus dezelve heinde en verre zochten te ver- breiden. En dat zij niet weinig in getal geweest ziin, die zich daarvoor in de bresfe ftelden, toont ons de menigte van min of meer beroemde mannen , wel. (*) Gefchiedenis der Zedelüjke en Godsdienstige Befcha- ying. I. D. bl. 43 volgg. (}) tr. a. p. bl. 412 volgg. 238 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ4 welke de gefchiedfchrijvers ons opgeven (*).. Toet Keizer justinıaan het bewind voerde, trachtte hij, door de uitvaardiging van fcherpe wetten, het hei- dendom geheel te vernietigen (}). Ook gelukte het hem werkelijk, vele openbare ergernis , welke door hetzelve werd aangerigt, weg te nemen. Doch zoo min hij beletten kon, dat het hier en daar nog eene wijle tijds in ftilte voortduurde ; zoo zeer vond hij zich te dezen aanzien tot toegevendheid genoopt. Wat meer is, onder zijne hovelingen waren er marn- nen, zoo als een TRIBONIANUS, die door hunne verdraagzaamheid jegens het heidendom in het ver- moeden kwamen, dat zij hetzelve begunstigden ($). Maar hetgeen wetten niet vermogten deed de invloed van den tijd. Langzamerhand hield alle tegenftand op, en ten laatfte werd het Christendom algemeen beleden. Zoo ging het ook in het Westen. Men moge met GIBBON zeggen, dat Rome van de laatfte viek der afgoderij gezuiverd is, toen Paus GELAS=- us, tegen het einde der vijfde eeuw, de jaarlijkfche viering der Zupercalia affchafte (**); hieruit volgt niet (*) Dexıppı, Eunaptı &c, Historiarum, quae super- sunf, e% recensione BEKKERI €# NIEBUHRII. P. 270, 492 coll. XAXXIL. Acaruıas. 1. c. Lib. II. cap. 30. j. MA- LAL. 1. c. P. 449 coll. 451, 491. (+) Cod. Lib. I. Tit. XI. L. 9, ı0. Nov, 9. Verg. SEANDER t. a p. II. B. ı. Abth. s. 178 ff. ($) Scnroecku,. XVI. Th. s. u ff, 197. 