title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: boven); of er tusschen hare verrigting en die van de witte voorste strengen (die geisoleerd geleiden) een analoog onder- scheid bestaat, zooals bij de geleiding van de gevoelsvezels, is nog onbeslist. — Na alle gedeeltelijke doorsnijdingen van het ruggemerg blijft in de deelen beneden de plaats der doorsnijding eene verhoogde opwekbaarheid (hyperaesthesie, hyperkinesie) na, die waarschijnlijik eenvoudig berust op den geprikkelden toestand van het ruggemerg ten gevolge van de doorsnijding. - Het openen van het ruggemergskanaal verzwakt bij alle dieren het gevoel en de beweging. De hier geopperde hypothesen, ofschoon zij op verre na niet voldoende zijn voor een juist begrip der zaak, rijmen doch over het geheel goed met de reeds bladz. 343 geuite vermoedens over de veelvoudige verbinding van gangliöncellen in de grijze zelfstandigheid en de beteckenis daarvan, voornamelijk voor de reflexieverschijnselen. Men kan coördinatiecentra wel is waar in de grijze zelfstandigheid van het ruggemerg vermoeden, waar- voor zelfs de ontleedkundig aangetoonde groeperingen van bewegingscellen in de voorste horens pleiten; doch physiologisch zijn zij nog niet met ze- kerheid aangetoond. Vroeger beweerde men, dat de buig- en uitstrek- spieren der ledematen bijzondere centra in het ruggemerg bezaten, omdat beleediging in verschillende niveau’s van boven buiging, van onder uit- strekking veroorzaakt (ENGELHARDT); tegenwoordig kunnen wij evenwel dit resultaat anders verklaren (scHIFF), dat trouwens ook in strijd is met de kinesodische eigenschap van het ruggemerg. B.. Hefverlengde merg. In het verlengde merg naderen de tot nu toe om de as gelegene vier strengen der grijze zelfstandigheid al meer en meer de achterste oppervlakte, en komen eindelijk, terwijl tevens het centraalkanaal van het ruggemerg vrij aan de oppervlakte uit- mondt (achterste hoek van de fovea rhomboidalis, calamus Scrip- torius) vrij voor den dag, terwijl zijj aan den bodem van de fovea rhomboidalis, de tot nu toe achterste strengen aan de bui- tenzijjde van de voorste, liggen. Buitendien vertoonen zich in het verlengde merg nieuwe grijze massa’s, meestal paarsgewijze in de witte ingebed en door vezeleommissuren dwars verbonden, de olijven, bij-olijven, de kern van den hypoglossus [corpus dentatum olivae] enz. Door de witte. zelfstandigheid, die in dikte sterk toeneemt, kan men de voortzetting van de witte ruggemergsstrengen moejjelijk onderscheiden. Als voortzetting van de witte voorste strengen worden opgegeven (schirr) de 23* 356 GELEIDING IN DE HERSENEN. zijstrengen en zoogen. „Hülsenstränge” [BurpacH *] van het verlengde merg, waarvan de laatste hoofdzakelijk naar de zenu- wen der ledematen, de eerste naar die der ademhaling (phre- nici) zouden geleiden; over de voortzetting van de achterste strengen bezitten wij geen bevredigende opgaven. De medulla oblongata is rıjk aan automatische, reflectorische en coördinerende centraalorganen. Onder de laatsten moeten genoemd worden: het centrum voor gecoördineerde mimische bewegingen, voor de kaauw- en slikbewegingen. Wij moeten ons van verdere naauw- keurige opgaven onthouden, omdat zij niet voldoende bewezen zijn. Ook het verlengde merg heeft tot aan de plaats waar de zenuwwortels doorgaan, aesthesodische en kinesodische eigen- schappen. N C. Hersenen. De onderzoekingen over de geleiding in de hersenen zijn daarom de onzekerste van allen, omdat hier allerlei soorten van centraalorganen bijeenliggen en de daarvan uitgaande vezels gedeeltelijik het zonderlinge verschijnsel der kruising ver- toonen, waarover vooralsnog zeer weinig ontleedkundige onder- zoekingen bekend zijn. Deze onzekerheid, of er kruising be- staat of niet, geeft echter aan het physiologisch experiment zoo weinig kracht, dat er vooralsnog geen zekere opgaven over de geleiding in de hersenen kunnen gedaan worden. Dit laatste blijjkt uit het volgende: Het voornaamste middel om de motorische geleiding in de hersenen na te gaan zijn de „Awangbewegin- gen,” die bij beleediging van zekere deelen der hersenen ontstaan, d.i. oogenschijnlijk automatische bewegingen in bepaalde, ongewone rigtingen, met name: a. manegebewegingen, d. i. onafgebroken beweging in den omtrek van cen cirkel; b. wijzerbeweging, waarbij het dier zich als de straal van een cirkel beweegt, in het midden waarvan de achterste beenen blijven; c. zulke draaibeweging, waarbij het dier om de lengteas van zijn ligchaam draait; d. een krampachtig-snelle voor- of achterwaartsche beweging. Deze bewegingen nu kunnen op de meest verschillende wijzen verklaard worden: in de eerste plaats is het raadselachtig, of zij de gevolgen zijn van de prikkeling of van de verlamming van een (b. v. coördinerend) centraalorgaan, dan wel of alleen door beleediging van een geleidend deel willekeurige bewegingen tot vlugten van het angstige dier eene abnormale rigting aannemen. (Zijn b. v. de halsspieren aan eene zijde verlamd of krampachtig zamengetrokken, z00- dat de kop niet in de as van den romp staat, dan zal de snelle voorwaartsche beweging gemakkelijk in een ronddraaijen naar de zijde overgaan, waarop het hoofd gerigt is). Wanneer men de laatste verklaring voor de meest waar- schijnlijike aanneemt (scuırr), dan is het wederom twijfelachtig, of het ge- leidende deel geprikkeld of verlamd is; elke van deze beide mogelijkheden sluit, zooals men gemakkelijk inziet, eene bijzondere hypothese in zich over het gekruiste of niet gekruiste verloop van de geleidende deelen, want als b. v. na eene beleediging van de regter zijde dwangbeweging naar regts plaats heeft, dan kan men aannemen, dat deze door eene linkszijdige verlamming *) [Men verstaat hieronder de voortzettingen van de eigenlijke voorste strengen naar de bovenste deelen van het verlengde merg (SCHIFF) ]. GELEIDING IN DE HERSENEN. 357 of prikkeling aan de regter zijde tot stand komt; in het eerste geval ver- loopen de beleedigde vezels gekruist, in het tweede niet. Daar nu en wijze ön rigting van de dwangbewegingen die bijna bij alle beleedigingen van een gedeelte der hersenen (pons, pedunculi, corpora striata enz.) voor den dag komen, niet eens voldoende standvastig bewezen is, zoo moeten wij hier alle opgaven, die op hare verklaring berusten, achterwege laten. Wanneer wij alle resultaten van de hiertoe behoorende ontleedkundige en physiologische onderzoekingen zamenvatten , dan schijnt het dat de hersenen, de halfronden van de groote hersenen (dus het middenste gedeelte en de kleine hersenen) , alsmede het verlengde merg daargelaten, in hare grijze massa’s hoofdzakelijk coördinatie- en reflexieorganen bevatten; bijna alle zenuwvezels des ligchaams, zoowel die voor de beweging als voor het gevoel, alsmede de voorste hersenzenuwen kunnen tot in deze deelen gevolgd worden, terwijl tusschen de grijze oor- sprongplaatsen van de afzonderlijke vezels de meest verschil- lende verbindingen door vezelcommissuren zijn aangetoond , voornamelijk hebben er ook symmetrische verbindingen plaats door dwarscommissuren. Doch alle overige opgaven zijn onze- ker; het best geconstateerde en door proefnemingen en ziekte- kundige waarnemingen bewezen feit is nog, dat de kleine hersenen coördinatie-organen voor de locomotiebewegingen bevat, daar wegnemen daarvan stoornissen in het behoud van het evenwigt, in de bewegingen van het gaan enz. ontstaan (r. WAGNER). Alle deelen van den wil en van het gevoel eener ligchaams- helft staan met het halfrond der hersenen van de andere zijde in verbinding, zooals voornamelijk uit de bekende gevolgen van apoplektische uitstortingen blijkt. Derhalve moeten alle in de groote hersenen binnentredende vezels elkander in de middellijn kruisen. Ter plaatse waar zij in de groote hersenen over- gaan, nameliik in de pedunculi cerebri, is de kruising reeds geöindigd. De plaats der kruisingen is nog niet naauwkeurig bekend. Die van de motorische vezels, welke uit het rugge- , merg komen en vroeger te onregt in het ruggemerg werden aan- genomen, moet in de medulla oblongata en den pons gezocht worden, en is over eene groote uitgestrektheid verdeeld (de kruising heeft achtereenvolgens plaats). De ontleedkundig aan- getoonde kruising (decussatio) van de piramiden-vezels behoort niet daartoe, omdat de piramiden niet de voortzettingen zijn van de motorische ruggemergsstrengen (zie boven). Waar de kruising van de sensible ruggemergsvezels plaats heeft, is onbekend. Over de kruising der hersenzenuwen zijn slechts weinig onderzoekin- gen gedaan, waarover men de leerboeken der ontleedkunde raadplege. Over het chiasma nervorum opticorum zie bladz. 286. 358 AANHANGSEL. BESCHRIJVING VAN DEN SYMPATHICUS. Aanhangsel. Beschrijjving van den sympathicus. Wij hebben in het elfde hoofdstuk de bijzondere physiolo- gie van den sympathicus uitgesteld tot aan de beschouwing der centraalorganen en wel om redenen, waarvan de gegrondheid uit hetgeen nu volgt genoegzaam zal blijken. In het algemeen verstaat men onder sympathische zenuwen die welke de ingewanden en de vaten met takken voorzien, om het even welke haar oorsprong is; ook noemt men de merglooze zenuwvezels, die in de sympathische zenuwen het overwigt heb- ben, „sympathische vezels.” De oorsprong van de sympathische zenuwen is niet genoegzaam bekend. De talrijke ganigliöncel- len, die hoopsgewijze in de groote ligchaamsholten en afzonder- lijjk in de weefsels van vele ingewanden verstrooid liggen,, moeten allezins als hoofdcentraalorganen van den sympathicus beschouwd worden; doch men heeft ontleedkundig aangetoond, dat veel sympathische vezels deels door de rami communicantes der rugge- mergszenuwen, deels door gemeenschap met de hersenzenuwen, met het cerebrospinale orgaan in verbinding staan. Wij hebben ook physiologische feiten van dien aard genoemd, zooals het centrum oculospinale (bladz. 336), verder zekere proefne- mingen over den oorsprong der vaatzenuwen (bladz. 336). Doch niet &&ne sympathische zenuw schijnt met organen van den wil in verbinding te staan, want alle bewegingen der ingewan- den zijn ten eenenmale onwillekeurig. Insgelijks is de sevoeligheid der ingewanden hoogst gering, zoodat men haar aan de weinige merghoudende (,cerebrospinale’”’) vezels toeschrijfft, die de sympathische zenuwen bevatten. Alleen gladde spieren, en deze naar het schijnt alle, staan onder de heerschappij van den sympathicus. In de eigenlijk sympathische centraalorganen zijn aangetoond: automatische (motorische en secretorische) verrigtingen (bladz. 333), reflexieverschijnselen (bladz. 341—342) en coördinaties (bladz. 352). Ook is er op het gebied van den sympathicus een belemmeringsmechanisme bekend, namelijk het stilstaan der pe- ristaltische bewegingen der dunne darmen door prikkeling van den splanchnieus major (bladz. 117). Daar de sympathische vezels gedeeltelijk met het cerebrospinale orgaan zamenhangen , ziin zoowel belemmeringen van sympathische organen van den kant van het cerebrospinale orgaan (vagus en hart) mogelijk , gelijik ook reflexies in de hersenen en het ruggemerg öf van sympathische op sympathische vezels, of van cerebrospinale op sympathische (smaakreflexie op de onderkaaksklier, bladz. 88-89, zamentrekking van de baarmoeder bij het zuigen aan de borst- tepels), df van sympathische op cerebrospinale (reflexiekrampen AANHANGSEL. BESCHRIJVING VAN DEN SYMPATHICUS. 359 die van de ingewanden uit zijn opgewekt, bij vergiftiging met strychnine). Over de werkingen van geprikkelde sympathische zenuwvezels kan nog het volgende zamengevat worden: 1. Grensstreng. Prikkeling daarvan aan den hals veroorzaakt naar boven uitzetting van de pupil en van de ooglid- spleet (bladz. 266, 294), vernaauwing van de slagaderen van het hoofd (bladz. 64), en vermeerderde afscheiding van de speeksel- klieren met een eigenaardig secretum (bladz. 89); naar onder ver- snelling van den rhythmus van het hart (vergel. bladz. 53). Op prikkeling in het borstgedeelte zouden bewegingen van bijna alle borst- en buikingewanden volgen; in het lenden- en sacrale gedeelte bewegingen van den darm, van de pis- en geslachtsorganen; vernaauwing van de vaten in het onderste lid; eindelijk afscheidingen van verschillende klieren (ofschoon niet bewezen). 2. Vlechten. Op prikkeling van de vlechten volgen in het algemeen gelijke verschijnselen, ofschoon van een meer omschreven uitgebreidheid, dan op die van de grensstreng. Zoo veroorzaakt prikkeling van den plexus coeliacus en mesaraicus sterke peristaltische bewegingen van de dunne darmen, prikke- ling van den plexus lienalis verkleining van de milt (sAscHKo- wırz). Over de werking van den splanchnicus hebben wij reeds meer dan eens gesproken. 8. Parenchymgangliön. Wat wij van hunne wer- king weten bepaalt zich tot hetgeen wij bij het hart hebben gezegd. Aangaande de beteekenis der gangliön aan de gevoelswor- tels van de ruggemergszenuwen, van den trigeminus enz., die insgeljks meesttijds tot den sympathicus gebragt worden, weet men niets met zekerheid. VIERDE AFDEELING. ONTSTAAN, ONTWIKKELING EN EINDE VAN HET ORGANISME, ke ‚r VEERTIENDE HOOFDSTUK. A. Algemeene beschouwingen. Het ontstaan van nieuwe organismen sluit altijd de aan- wezigheid van oude in zich. Sedert de vrije celvorming alge- meen verworpen is, mag men in het algemeen als wet aanne- men, dat geen organisch morphotisch deel uit vormlooze bouw- stoffen, maar elke vorm uit een reeds bestaanden ontstaat. Het algemeerie schema van de nieuwe vorming is Of de splijting van het bestaande organisme in deelen, die zich van nu af zelf- standig ontwikkelen, öf de afsnoering van een zich zelfstandig ontwikkelend deel van het oude, dat verder blijft bestaan; het eerste blijft of met het laatste in zamenhang öf het scheidt zich daarvan af. Lijnregt tegenover het boven medegedeelde staat de nog altijd verde- digde leer [rPoucuEr] van de zoogen. „generatio spontanea, aequivoca” d.i. het ontstaan van georganiseerde wezens uit vormlooze bouwstoffen, b. v. in gistende of rottende vloeibare massa’s. Als schijnbare bewijzen voor deze leer voert men aan: 1. het ontstaan van plantaardige en dierliike organis- men (schimmels, infusorien) in afgietsels van dierlijke zelfstandigheden; 2. ontstaan van organismen in volkomen gesloten holten (entozoen). Doch de eersten ontstaan, gelijk men heeft aangetoond, door de talriijke kiemen, die in de dampkringslucht voorkomen, want het afgietsel der organische stoffen zal nooit eenig organisme doen ontstaan, wanneer er de lucht zonder hare ‚bijmengsels toe treedt (wanneer men over het vat, waarin zich de infusie be- vindt, filtreerpapier legt), of als deze van te voren zijn vernietigd (wanneer men de lucht door gloeijende buizen laat gaan). De entozoen ontstaan zon- der twijfel uit de kiemen, die in het gebruikte voedsel voorkomen en kunnen op zekere tijdperken hunner ontwikkeling zelfs in gesloten holten binnen- gaan. In weerwil van deze tegenwerpingen wijst de leer, dat de temperatuur der aarde eens zoo hoog was, dat geen organisch wezen daarop leven kon, op de noodzakelijkheid, dat er op zekeren tijd eene ware generatio spontanea heeft plaats gehad. De overeenkomst tusschen de voortgebragte en de voortbrengende organismen bepaalt zich niet alleen tot den algemeenen vorm, maar ook tot bijzondere organisaties, die niet het geslacht of soort, maar de varieteit, het ras kenmerken, zoodat zelfs toevallig ontstane eigenaardigheden in den vorm gemakkelijk „overerven.” Hierop is de poging gegrond, om ook het ontstaan van de soorten en geslachten te verklaren door overgeerfde varie- teiten in den vorm, die zich gedurig verder ontwikkelen (parwın). Om het 364 VORMEN DER VOORTPLANTING. feit te verklaren, dat eene eenmaal bestaande varieteit in den vorm zich gedurig verder ontwikkelt, is eene hypothese voldoende, die de grondslag is van het stelsel van DARWIN, namelijk, dat slechts een uiterst klein gedeelte der ontstaande organismen de voorwaarden, die voor hun verder bestaan ver- eischt worden, in eene voldoende mate aänwezig vindt, dat derhalve tusschen de ontstaande organismen een strijd om het bewaard blijven gevoerd wordt. Hier zullen altijd die organismen de zege behalen, waarvan de eigenschap- pen voor de plaatselijke omstandigheden het gunstigst zijn. Is dus bij eene diersoort op de eene of andere wijze eene zekere variatie van den vorm ont- staan, waardoor de daartoe behoorende individus voor de bestaande omstan- digheden geschikter worden gemaakt (b. v. om zich voedsel te verschaffen, om de temperatuur te verdragen, om tegen vijanden te velde te trekken, om het andere geslacht tot voortteling tot zich te lokken), dan zullen zij bij den strjd om het bewaard blijven onder de gegeven omstandigheden de overwin- ning behalen, hunne eigenaardigheid zal door overerving in stand blijven en door eene verdere variatie in dezelfde rigting zich hoe langer zoo meer van den oorspronkelijken vorm verwijderen. Op deze wijze kunnen zich van dezelfde afstamming in verschillende lokaliteiten zoo verschillende varieteiten ontwikkelen, dat uit deze laatsten nieuwe soorten, uit de soorten geslachten ontstaan. Dat de overgangsvormen van de eene soort tot de andere niet voorhanden kunnen zijn, valt terstond in het oog, als men bedenkt, dat onder alle vormen, die van een stamvorm afkomstig zijn, juist de uiterste vormen het minst bij den strijd om het bewaard blijven in botsing geraken, de mid- densten dus het gemakkelijkst te niet gaan. — Wanneer men dit prineipe in een omgekeerde rigting verder doorvoert, mogen wij aannemen, dat alle dierliike (en plantaardige) vormen van slechts weinige, misschien van een enkelen stamvorm afkomstig zijn. — De leer van DArRwın heeft bovendien nog eene andere nuttige zijde, zij doet namelijk ook in het bijzonder alle teleologische voorstellingen vervallen, omdat zij aantoont, hoe van alle toe- vallig ontstane organisaties nooit anders dan de doelmatigsten zich kunnen staande houden, doch de overigen te gronde moeten gaan. — Daar bij de kunstmatige dierenfokkerij insgelijks partiji wordt getrokken van de erfe- lijkheid van zekere eigenaardigheden die daardoor verder volmaakt worden, door de individus, die er het meest mede begaafd zijn, bij voorkeur goed te verplegen en ongehinderd te laten voorttelen, zoo is het beschreven prineipe door zijn ontdekker „natuurkeus” (natural selection) genoemd geworden *). Vormen der voortplanting. De grondvormen der voortplanting zijn: 1. Splijting van het bestaande organisme in verscheidene stukken van gelijke beteekenis, die zelfstandig, vereenigd of gescheiden, verder voortleven en de grootte van het oude be- reiken, — voortplanting door deeling. Hierbij sluit zich aan het afzonderlijk blijven voortleven der stukken van kunstmatig verdeelde dieren, hetgeen meermalen is waargenomen. 2. Afscheiding of afsnoering van een bestanddeel van het oude organisme, dat daarmede vereenigd of daarvan geschei- den zich zelfstandig ontwikkelt, terwijl het eerste verder blijft voortbestaan. Is het deel, dat afgesnoerd wordt, een wezen- lijjk veelcellig bestanddeel van het oude, dat een tijd lang of voor altijd daarmede vereenigd blijft, dan noemt men het proces „voortplanting door knopvorming.” Is het zich los *) De theorie van DARWIN over het ontstaan der soorten werd voor eenige maanden : Sa : IE hevig bestreden door FLOURENS in zijn werk: Examen du livre de M. DARWIN sur l’ori- sine des espe&ces. 1864]. Pr u VORMEN DER VOORTPLANTING. 365 makende deel eenvoudig eene enkele cel, welke, zonder met het moederlijk organisme organisch verbonden te zijn, zich ont- wikkelt, dan ontstaat „eene voortplanting door eivor- ming,” en de cel, die zich ontwikkelt, noemt men „Kklem- cel” of „ei.” Alleen bij lagere diervormen komt de voortplanting door verdeeling en door knopvorming voor; daarentegen ontmoeten wij de voortplanting door eivorming in het geheele overige die- renrijk tot bij den mensch , en ook bij vele lagere dieren nevens de eerstgenoemde wijzen van voortplanting. De eicel is het produkt van een bijzonder orgaan, den ejjerstok. Slechts bij weinig dieren heeft de ontwikkeling van het ei zonder verdere inwerkende momenten tot aan het einde toe plaats (parthenogenesis of maagdelijke voortteling). De regel is dat voor de ontwikkeling in het algemeen, of althans boven eene zekere lagere grens de toetreding van een bijzonder element bij het ei vereischt wordt. Dit element is het zaad, het produkt van een ander orgaan, den bal. Eijerstokken en ballen komen öf (bij de hoogere diervormen) bij verschillende individus gescheiden van elkander voor, in welk geval het eijerstokdragende individu „vrouwelijk,” het baldragende „mannelijk” wordt genoemd, — of zij komen bij elkander in €een en hetzelfde individu voor, waaraan men alsdan den naam van „hermaphrodiet geeft (dit wordt bij veel lagere diervormen aangetroffen).. De toetreding van het zaad tot het ei wordt „bevruchting,” en de voortplanting door de bevruch- tende eijeren „geslachteljke voortteling” genoemd. In tegenoverstelling hiermede wordt de voortplanting door verdee- ling, knopvorming of onbevruchte eijeren (parthenogenesis) „niet geslachtelijke voortplanting” genoemd. De parthenogenesis is vooralsnog slechts bij weinig soorten met zeker- kerheid aangetoond; zij komt hier overal alleen nevens eene ge- slachtelijke voortplanting voor, en levert nooit anders dan indivi- dus van &en en hetzelfde geslacht (b. v. bij de bijen mannelijke, bij de .psychiden vrouwelijke),. Wij willen hier het meest bekende van deze voor- ' beelden, dat der bijen, meer van nabij beschouwen: in den bijenkorf komen drieerlei individus voor: mannelijke bijen (hommels), vrouwelijke bijen, die ter voortteling ongeschikt zijn (werkbijen) en eene tot de voortteling geschikte vrouwelijke bij (de koningin). De koningin wordt eenmaal in het jaar bij het zoogen. „uitvliegen ter bruiloft” door een der mannelüke bijen, die om haar heen zwermen bevrucht en keert met een gevuld receptaculum seminis terug. Zij heeft het nu in hare magt, bij het leggen de eijeren te bevruchten of onbevrucht te laten; beide geschiedt en wel afhankelijk van de cel waarin het ei gelegd wordt; in de cellen der hommels komen onbevruchte, in die der werkbijen bevruchte eijeren. Het wel of niet toetreden van het zaad hangt df van den wil (instinkt) der koningin, df van de werktuigelijjke verhoudingen der cel, waarin zij het achterlijf brengt, af. Of uit de be- vruchte eijeren een, ten opzigte der geslachtsverrigtingen gebrekkige vrou- welijke bij (werkbij) of eene volkomen ontwikkelde vrouwelijke bij (koningin) geboren wordt, hangt af van de voeding der larve door de werkbijen , mis- schien ook van den vorm en de grootte der cel. 366 GESLACHTSRIJPHEID. VRUCHTBAARHEID. Geslachtsrjpheid. Vruchtbaarheid. De voorwaarden voor de voortplanting komen in alle or- ganismen eerst voor den dag, als deze een zekeren trap van hun ontwikkeling hebben bereikt, meesttijds eerst dan, wanneer de volkomen groei bereikt is, zoodat het plus der ontvang- sten boven de uitgaven, dat tot nu toe voor den wasdom ge- bruikt werd, thans gebezigd wordt voor de productie der kiemstoffen of zelfs (bij levendbarende dieren) voor de voeding van het zich ontwikkelende ei. Bij de geslachtelijk voortplan- tende dieren zijn eerst op dit tijdstip (geslachtsrijpheid, puber- teit) de kiembereidende organen (eijerstok, bal) volkomen ont- wikkell. Van nu af heeft de voortplanting gedurende een langen tijd plaats, dikwijls tot aan den dood, meestal in ge- regelde tusschenpoozen. Zeer ongelijk is in het dierenrijk het aantal der nakomelingen, die uit een individu of uit een paar geboren worden, — de vruchtbaarheid. Bij de quanti- tatieve bepaling daarvan kan men van twee gezigtspunten uit- gaan. Beschouwt men de voortplanting als eene functie van het moederlijk organisme in verband met de overige functies, derhalve als uitgave in verhouding tot de overige uitgaven en ontvangsten der stofwisseling, dan komt het er op aan, de verhouding tusschen het gewigt van het dier en het ge- wigt van het door hetzelve geleverde voortplantingsmateridel in den toestand, waarin ’t het ligchaam verlaat, (derhalve eijeren bij oviparen, jongen bij viviparen, zaad bij mannelijke .dieren), te bepalen. Uit zulke bepalingen (LEuCKART) leert men eene verbazende verscheidenheid der voorttelinsgsuitgaven kennen: zoo bedraagt b. v. de jaarlijksche voorttelingsuitgave van het vrouwelijk organisme bij den mensch nagenoeg /,, bij het varken ",, bij de muis bijna het 3voudige, bij de kip het 5 voudige, bij de koningin der bijen het 110 voudige van het ligchaamsgewigt. Beschouwt men daarentegen de voortplan- ting wit een ander oogpunt en wel in hare betrekking tot het in stand houden der diersoort, dan moet men im plaats van de vergelijking der gewigten het aantal der werkelijk ontstaande nakomelingen bepalen. De bepalingen der eerste methode kun- nen hiertoe niet gebezigd worden, omdat eensdeels hetzelfde gewigt aan voortplantingsmaterieöl een hoogst verschillend cij- fer ten opzigte van den aanleg der individus bij verschillende diersoorten voorstelt, en omdat ten tweede voor de bevruchting en ontwikkeling zeer veel omstandigheden bij elkander moeten komen, die niet dan betrekkelijk zelden aanwezig zijn, zoodat over het algemeen een uiterst klein gedeelte van het voortplan- tingsmaterieöl werkelijk aan zijn doel beantwoordt. _ door zamenkomst van twee plaats heeft; 2. van het getal der voorttelenden in verhouding tot het geheel getal, dus van den duur van het voortplantingstijdperk in verhouding tot den levens- duur. Het getal der voortgebragte kiemen zal nu in het al- gemeen zoo veel grooter zijn dan de uit deze berekeningen vol- gende getallen, naar mate de voorwaarden voor de bevruchting of ontwikkeling zeldzamer verwezenlijkt zijn. Geslachtelijke voortplanting. Het ei (ovum, ovulum) bestaat in zijn eenvoudigsten vorm uit eene bolvormige cel met een omhulsel; haar meestal vet- houdende inhoud wordt dojer (vitellus) genoemd. De blaas- vormige kern der cel noemt men kiemblaasje (vesicula ger- minativa) en het kernligehaampje kiemvlek (macula germi- nativa). Daarentegen kan bij vele eijeren geen bepaald om- hulsel aangetoond worden, en in de meeste gevallen vindt men dat de cel omgeven is met een omhulsel, dat geen integre- rend bestanddeel van hetzelve is en velerlei vormen kan aanne- men. In geval er een eivlies („dojervlies”) aanwezig is, moet men het genoemd omhulsel beschouwen als daarop te zijn afgezet. Het is in zijn eenvoudigsten vorm een structuurloos, tamelijk dik vlies, zoodat het zich in de optische dwarssnede als een lichte ring voordoet (zona pellucida bij de zoogdieren en den mensch). Bij de eijeren der visschen is het door tallooze poriönkanaaltjes doorboord, bij sommigen met vlokkige uitwas- sen bezet, terwijl de meest verschillende vormen eindelijk bij ongewervelde dieren voorkomen. Bij vele dieren bezit het om- hulsel eene grootere opening, die voor de bevruchting eene groote beteekenis heeft, de micropyle (rricHern): zij komt hoofdzakelijk voor bij talrijke invertebraten en bij visschen, ook bij hoogere gewervelde dieren. In veel gevallen verkrijgt het ei nog accessoire omhulsels, die het ge- 368 GESLACHTELIJKE VOORTPLANTING deeltelijk van zijn vormingsplaats in den eijerstok me@neemt (zooals de discus proligerus, zie beneden; voorts vormt het gele van het vogelei den geheelen eijerstokfollikel, terwijl als het ovulum de zoogen. „kiemschijf” of de „hanen- trede [eicatricula] beschouwd moet worden), deels op zijn weg door de uit- voeringsgangen ontvangt (zoo wordt het witte en de schalen van het vogelei om den follikel eerst op zijn weg door de tuba, die met eene peristaltische beweging plaats heeft, gelegd, vandaar de spiraalsgewijze windingen van de zoogen. chalazae; op dezelfde wijze verkrijgt het konijnenei een eiwit- omhulsel in de tuba). Het zaad bestaat uit ligchaampjes, die in eene aan eiwit rijke kleurstof gesuspendeerd zijn, en zich meestal eigenaardig be- wegen; voor elke diersoort hebben zij een karakteristieken vorm. De vorm van deze zaadligchaampjes (zoöspermiön, sper- matozoen) komt bij alle gewervelde dieren en veel ongewervelde nagenoeg overeen; zij bestaan uit een bolvormig, ovaal of cilin- drisch (soms als een kurkentrekker gekronkeld) ligchaam of kop, en een fijnen aanmerkelijk langeren draad of staart, die voort- durend in eene zweepende beweging is. Bij de ongewervelde dieren vindt men velerlei andere, gedeeltelijk onbeweegbare vor- men [nadere bijzonderheden over het zaad, zie beneden]. De bevruchting bestaat in een contact van het zaad met het ei. De aanraking geschiedt Of reeds binnen de vrouwe- lijke geslachtsorganen, terwijl het zaad daarin binnen gebragt wordt, df daarbuiten, terwijl het zaad over de reeds ontlaste eijjeren uitgestort, of toevallig (b. v. door het water dat ze omspoelt) daarheen wordt gebragt. Ook is eene kunstmatige bevruchting mogelijk; zelfs zeer kleine hoeveelheden zaad schij- nen voor de beyruchting voldoende te zijn, zoodra zij nog zaad- ligchaampjes bevatten (sratLLanzanı). De in de eerstgenoemde gevallen vereischte vereeniging van het mannelijke en vrouwelijke ligchaam wordt geslachtsvereeniging, coitus genoemd. Zij geschiedt bij de meeste dieren op zekere geregelde tijden, waarın van beide kanten het voorttelingsmateriöel volkomen is voorbereid. . Naar het schijnt in verband met de toestanden van de kiembereidende organen, ontwaakt op dezen tijd (bronst- tjjd) in beide geslachten de aandrift tot de ‚geslachtsvereeniging, de „geslachtsdrift.” Waarschjjnljk is bij alle dieren de actus der geslachtsvereeniging met wellustige gewaarwordingen ver- bonden. Het wezen der bevruchting is nog niet met juistheid ver- klaard. Hoogst waarschijnlijk is het steeds voor de bevruchting een vereischte, dat een of meer zoöspermiön binnenin het ei dringen. Althans men heeft bij de bevruchte eijeren van de meest verschillende diersoorten zoöspermien in den inhoud van het ei gezien. Waar cen micropyle aanwezig is, dringen de zoöspermien vermoedelijk door deze naar binnen; in andere gevallen misschien door een actief naar binnen boren in het om- hulsel van het ei. Van beide wijzen van bevruchting heeft men aan- ONTWIKKELING VAN HET BEVRUCHTE EI. 369 wijzingen gezien. Kort na de aanraking of na het binnendrin- gen van het zaad begint, op eene voor ons nog onverklaar- bare wijze, de ontwikkeling van het ei tot een embryo. De naar binnen gedrongene zaaddraden verdwijnen na een kor- ten tijd; over hunne veranderingen is niets met zekerheid be- kend. Ontwikkeling van het bevruchte ei. De ontwikkeling van het ei begint in elk geval met eene vorming van talrijke cellen, door eene voortgaande verdee- ling der eicel, of ten minste (zie beneden) van eene cel die in het ei voor den dag komt, — het zoogen. „splijtings- of kervingsproces.” Uit de gevormde cellen ontstaan de orga- nen van het embryo op eene zoo verschillende wijze, dat het niet mogelijk is grondregels te stellen, die voor alle dieren gelden. In zekere klassen van dieren neemt niet de geheele dojer deel aan de splijting, maar slechts een klein gedeelte daarvan, dat het kiemblaasje bevat (gedeeltelijjke splijting). In deze gevallen onderscheidt men het gedeeite van den dojer, dat zich split als „vormingsdojer” van het overige gedeelte, dat naar het schijnt alleen scheikundig door zijn gehalte aan voedingsmate- riöel, dat langzamerhand in het embryo overgaat, bij de vor- ming van het embryo werkzaam is, den „voedingsdojer;” zulk eene scheiding is bij de eijeren der visschen noodzakelijk. Sommigen nemen zeer te onregt ook bij de eijeren der vogels en geschybde amphibiön een voedingsdojer aan, die niet aan de splijting deelneemt, doch hier meer uit cellen bestaat; deze zelfstandigheid (bij het vogelei al het geel van het ei tot op de kiemschijf uitmakende), behoort niet tot het ei, maar is de inhoud van den eijerstokfollikel (zie bladz. 368). De ontwikkeling van het ei heeft in de meeste gevallen buiten het moederlijk organisme, in de meest verschillende daartoe geschikte lokaliteiten plaats. In de meeste gevallen is een zekere temperatuur voor de ontwikkeling noodig, die deels door de lokaliteit, welke het dier tot het leggen gekozen heeft, geleverd wordt, deels door de warmte der zon bereikt wordt, deels eindelijk door de ouderlijke organismen van de tempera- tuur huns ligchaams wordt afgegeven, doordien zij met hun ligchaam de eijeren bedekken (,broeden”) ; zjj kan ook kunst- matig plaats hebben („kunstmatige broeding”). De tweede voor- waarde voor de ontwikkeling is de toetreding van zuurstof. In het ei dat zich ontwikkelt komen even: als in het ontwikkelde organisme oxydatieprocessen voor, die zuurstof verteren en kool- zuur leveren. De gaswisseling tusschen het ei en de dampkrings- lucht of het gashoudend water heeft door de poreuse eivliezen 24 370 WIJZIGINGEN IN DE ONTWIKKELING. heen plaats. — In veel gevallen (inwendige bevruchting) heeft de ontwikkeling van het ei binnen het moederlijk organisme plaats, op een afstand van de naar buiten leidende geslachts- organen, de baarmoeder (zooals b. v. bij de zoogdieren en den mensch). De beide voorwaarden der ontwikkeling zijn hier op eene zeer volmaakte wijze verwezenlijkt; de temperatuur wordt door het verblijf in het moederligchaam, dat eene standvastige temperatuur bezit, onderhouden; de ademhaling geschiedt door het zeer vroeg ontwikkelde vaatstelsel van het embryo dat op eene plaats van het ei, die tegen den baar- moederwand is gelegen, een stelsel van haarvaten vormt, waar- van de wanden met die van de ter zelfder plaatse sterk ont- wikkelde capillairen der moeder in eene onmiddellijke aänraking zijn. Hier dus, in den moederkoek of de placenta, gaat zuurstof wit het bloed van de moeder in dat van de vrucht over, terwijl met koolzuur juist het omgekeerde plaats heeft. Door hetzelfde orgaan gaan ook voedingsstoffen uit het moederlijke in het embryonale organisme over. Heeft de ont- wikkeling een zekeren trap bereikt, dan wordt het ei door de uitwendige geslachtsopening ontlast; dit proces wordt ge- boorte genoemd. Wizigingen in de ontwikkeling. De ontwikkeling van het ei tot een volkomen organisme, dat op het voortplantende gelijkt, heeft niet altijjd onafgebroken plaats. In zekere klassen van dieren bljft de ontwikkeling eenigen tijd op bepaalde trappen staan. Op deze ontwikkelings- trappen heeft het organisme dikwijls volkomen gelijke verrigtingen als het reeds ontwikkelde, zooals willekeurige beweging, het op- nemen van voedsel en spijsvertering enz. Deze toestand wordt de „larventoestand” genoemd, waarvan die bij de ontwikkeling (‚„metamorphose”) van de insekten het meest bekende voorbeeld oplevert. Er heeft zelfs eene voortplanting in zulke larventoe- standen plaats, en wel verdeeling of knopvorming; in dit geval wordt het proces „geslachtswisseling,” „Generations- wechsel” genoemd. Daar de larven gewoonlijk een vorm hebben, welke van dien van het reeds ontwikkelde organisme geheel en al verschilt, doch in haar leven geen onderscheid met dezen vertoonen, heeft men talrijke larven als bijzondere dier- soorten beschreven, voor dat men bekend was met de wijze van haar ontstaan en hare verdere ontwikkeling. Men heeft voor- namelijk in de gevallen der geslachtswisseling de larven (die alsdan ook ‚‚voedsters” heeten) een tijd lang voor bijzondere diervormen, zelfs voor dieren van geheel verschillende klassen of orden gehouden, omdat de verrigtingen van het ontwikkelde VOORTPLANTING BIJ DEN MENSCH. 573: dier, zelfs de vermeerdering daaronder begrepen, bij haar voorkomen, en haar vorm meesttijds aanmerkelijk van den eind- vorm afwijkt. - Als voorbeelden van de geslachtswisseling in haren eenvoudigsten vorm kunnen de bladluizen aangehaald worden; bij deze worden in het voorjaar uit bevruchte eijeren niet-geslachtelijke jongen geboren, die insgelijks niet-ge- slachtelijke jongen levend baren; dit herhaalt zich door verscheidene op- eenvolgende generaties heen, totdat eindelijk in het najaar de jongen deels mannelijk, deels vrouwelijk geboren worden, elkander bevruchten en eijeren voortbrengen, die gedurende den winter in denzelfden toestand blijven; in het voorjaar begint op nieuw dezelfde cyelus van verschijnselen. De levend- barende generaties kunnen niet als parthenogenetische wijfjes (bladz. 365) beschouwd worden, omdat zij nooit in de eijerleggende wijfjes van de eind- generatie kunnen worden gemetamorphoseerd (LEUCKART). — Meer ingewik- keld verhoudt zich de zaak bij de ingewandswormen uit de afdeeling der cestoden, b. v. bij den lintworm, Taenia solium. De lintworm, die in den darm van den mensch leeft, bestaat uit een kop met zuignapjes en haken- kransen en een keten van leden, welke digt bij den kop het kleinst zijn, en van hier af in lengte en breedte toenemen. De kleinste zijn de jongste, en ontstaan voortdurend nieuw door afsnoering van den zoogen. hals (knopvor- ming). Elk lid moet als een individu beschouwd worden; het bezit manne- lijke en vrouwelijke geslachtswerktuigen, die, naar mate de individus ouder worden, zich gedurig meer volkomen ontwikkelen. Er heeft nu tusschen de afzonderlijke leden bevruchting plaats, zoodat de oudsten (laatsten) altijd bevruchte en reeds in ontwikkeling begrepen eijeren bevatten. Deze leden, „proglottides” genaamd, worden van tijd tot tijd losgestooten en met de drek- stoffen ontlast. Vermoedelijk kunnen nu de eijeren, als zij regtstreeks weder in een menschelijjken darm komen, zich op nieuw tot lintwormkoppen ontwik- kelen en nieuwe leden vormen; dit zou eene wisseling tusschen twee generaties zijn, eene door knopvorming en eene die geslachtelijk (hermaphroditisch) zich vermeerdert. Gewoonlijk is het echter met de zaak zoo gelegen, dat de eijeren zich ontwikkelen in een der talrijke dieren, waarin zij met het voedsel zijn aangeland, en wel altijd bij voorkeur in eene bepaalde diersoort, zooals b.v. de Taenia solium in het varken. Hier baant zich het met haken voorziene embryo een weg in bepaalde deelen, die voor zijn verblijf geschikt zija (lever, hersenen, spieren, enz., de Taenia solium b. v. Zoo ontstaat uit de Taenia solium de Cysticercus cellulosae („finnen”) van het zwijn, welke met het varkensvleesch weder in den darm van den mensch komt, zijn blaas verliest en nieuwe leden bij de ouden voegt. [De finnen moeten niet verward worden met de tegenwoordig, uit een pathologisch en medico-politisch oogpunt zooveel gerucht makende triehinen of haarwor- men]. Bij anderen b. v. bij den Echinococeus van den mensch enz. (in de lever, nieren, enz., afkomstig van de Taenia Echinococcus uit den hon- dendarm) ontstaan in eene koplooze blaas („akephalokyste”), die zich uit het embryo ontwikkelt, veel kleine kysten met koppen van Taenia, en dik- wijls in deze weder nieuwe generaties. Hier wisselen dus met de geslachte- lijke ‚voortplanting twee verschillende soorten van niet-geslachtelijke voort- planting af, de eene die verscheidene generaties kan doorloopen, door knop- vorming van de blaas van het embryo, de tweede door knopvorming van den kop der Taenia. ° B. Voortplanting bij den mensch. ._ De voortplanting van den mensch geschiedt door geslachte- like voortteling met inwendige bevruchting en [op zeldzame uitzonderingen na] door binnenbaarmoederlijke ontwikkeline. De 24* 312 VORMING VAN HET EI. geboorte heeft ongeveer 280 dagen na de bevruchting plaats. Gewoonlijk wordt slechts &en ei [enkelvoudige —], zelden twee, nog zeldzamer drie en meer te gelijk ontwikkeld [meervoudige zwangerschap|. De geslachtsrijpheid of „puberteit” komt bij den mensch ongeveer in het l4de—1Sde jaar langzamerhand te voorschijn, bij de vrouw een weinig vroeger dan bij den man, in warme. luchtstreken vroeger dan in koude. DBehalve de ontwikke- ling van de geslachtswerktuigen zelve (en hunne omgevende deelen, b. v. de sclıaamharen) en de daarmede zamenhangende verrigtingen (maandelijksche bloedvloeijing bij de vrouw, zaad- uitstortingen bij den man) vertoonen zich op dit tijdstip nog velerlei andere veranderingen in het ligchaam, zooals de zwel- ling der borstklieren, de ontwikkeling van de onderhuidsche vetkussens bij de vrouw, verandering in de stem (bladz. 225), het verschijnen van den baard bij den man. Tegelijk daarmede doen zich ook zekere psychische veranderingen voor en ontwik- kelt zich de geslachtsdrift. Het voortplantingsvermogen houdt bij de vrouw ongeveer tot aan het 40ste—50ste levensjaar aan; bij den man heeft men daarvoor nog geen bepaalde grens kunnen vaststellen. Bij de vrouw gaat ook het ophouden van het voorttelingsvermogen (en van de maandelijksche bloedvloeijing, de „involutie”) met zekere veranderingen van het ligchaam, met name van de ge- slachtsdeelen gepaard, waarvan men dikwijls niet kan bepalen of zij nog binnen of reeds buiten de grenzen van den physio- logischen toestand zijn gelegen. Vorming van het ei. Het menschelijjke ei is een bol van 0,18—0,2”"m mid- dellijin. Het buitenste omhulsel is een tamelijk dik, licht, structuurloos vlies, dat als een lichte ring (,zona pellucida”) zigtbaar is. Een daaronder gelegen dojervlies (zie bladz 367) is bij den mensch niet aangetoond. De dojer is taai en kor- relig; hij bevat het meesttijds excentrisch gelegen kiemblaasje als een lichte blaas met de donkere kiemvlek. Ook is een „mikropyle” (bladz. 367) hier nog niet bekend. De vorming van het ei heeft plaats in de Graafsche folli- kels van den eijerstok ; deze zijn bolvormige blazen, die in den rijpen toestand ‘nagenoeg zoo groot zijn als een erwt, en in het stroma van den eijerstok zijn ingebed. Hun omhulsel bestaat uit een vaathoudende, uit verschillende lagen bindweefsel zamen- gestelde capsula, die van binnen met verschillende lagen epi- thelium (membrana granulosa, of m. germinativa) is bekleed. Het epithelium is op een zeker punt tot een hoop cellen aangegroeid 3 >... VORMING VAN HET EI. 878 (cumulus s. discus proligerus) waarin het ei ingebed is. De holte van den follikel is met een geelachtig eiwithoudend vocht gevuld. De ontwikkeling van de eitjes en Graafsche blaasjes heeft bij de zoog- dieren (en bij den mensch) volgens de nieuwste onderzockingen (PFLÜGER) hoogst waarschijnlijk op de volgende wijze plaats: Het peritoneale epithelium, dat den eijerstok overtrekt, geeft hier en daar uitloopers in het ovarium van zich af; deze worden later hol en vormen alsdan cilindrische, in den eijerstok vertakte, blind eindigende buizen. Men kan deze als klierbuizen beschouwen, op dezelfde wijze als het buikvlies en de weivliezen over het algemeen den eenvoudigsten vorm van een klier voorstellen (zie bladz. 85). Terwijl nu de epitheliale cellen den wand der buis bekleeden, blijft in het peripherische uiteinde van deze, het zoogen. „kiemvak,” een gedeelte der cellen in het lumen liggen, die door een snellen groei van hare kern (kiem- blaasje) aanmerkelijk grooter worden, de zoogen. oorspronkelijke of primordiale eijjeren („Ureier”). Onder eigenaardige bewegingen van het protoplasma heeft vervolgens in de primordiale ejjeren eene deeling van het kiemblaasje plaats, waarbij in de eene helft eene nieuwe kiemvlek ont- staat. Deze deelingen gaan hde langer zoo verder, zoodat ten slotte eene geheele rij van kiemblaasjes in eene gemeenschappelijke langwerpige cel lig- gen (ei-keten); eindeljk heeft er tusschen ieder paar blaasjes een afsnoering van den inhoud der cel plaats, zoodat eene rij van eijeren, die hier en daar nog door een gemeenschappelijk vlies zamenhangen, de as van de buis vormen. Ten slotte ontstaat aan elk punt der buis, waar een ei ligt, cene verwijding, de aanleg van het Graafsche blaasje, en ten laatste verandert de „follikel-keten” door afsnoering van het tot nu toe gemeenschappelijk vlies der buizen in eene rij van gescheiden Graafsche blaasjes, waarvan elk een, soms meer eijeren bevat. — Eindelijk ontstaat (scuRön) op ceene plaats in het cel- lenbed van den follikel eene met vocht gevulde holte, die zich rondom ver- der uitstrekt en’ het cellenbed in twee lagen verdeelt, waarvan de eene tegen den wand van den follikel is gelegen, de andere het ei omigeeft; slechts aan een punt blijven beide onderling verbonden. Door vermeerdering van het vocht verkrijgt het ei nu een wandstandige ligging, de cellen die het omge- ven vormen den cumulus proligerus, en de cellenlaag die tegen den wand van den follikel is gelegen de membrana granulosa. — De epitheliale cellen van den follikel, die zich gemakkelijk van het ei laten scheiden, hangen dikwijls aan een punt vast met het ei zamen; hier vindt men alsdan eene cel verbonden met eene andere in den omtrek van de zona ofin deze zelve gelegen, door een uitlooper, die de zona doorboort. Deze ontdek- king kan dienen om het ontstaan van een mikropyle te verklaren (PrLü- GER). — Uit hetgeen wij hier hebben meegedeeld volgt, dat de follikels niets anders zijn dan afgesnoerde uitloopers van den peritonealen zak, hun epitheliam een uitlooper van het peritoneale epithelium, en het ei cene veranderde peritoneale cel, en eindelijik dat de eijerstok in zijn aanleg cen buisvormige klier is, evenals zijn analogon: de bal. In bepaalde tusschenpoozen worden &&n of meer eijerstok- blaasjes „rijp”, met andere woorden: hunne grootte en de span- ning van hun wand nemen door vermeerdering van den vloei- baren inhoud zoo aanmerkelijk toe, dat zij bersten. Daar de rijp wordende blaasjes voortdurend de oppervlakte van den eijer- stok naderen en vöör dat zij bersten onmiddellijk onder zijn omhulsel van bindweefsel zijn gelegen, stort zich de naar bui- ten tredende inhoud met het ei, dat in de cellen van den cumulus proligerus ingebed is, onmiddellijk in de buikholte uit, Daar zich echter vöör de bersting de net franjes voor- ziene monding der tuba zoo tegen de oppervlakte van den eijerstok legt, dat zij als een kelk de plaats van den fol- 374 VORMING VAN HET EI. likel omvat, komt het ei (met zeldzame uitzonderingen, waar- uit alsdan een buitenbaarmoederlijke zwangerschap kan ontstaan) in het kanaal der tuba, en wordt door de aldaar aanwezige, naar buiten gerigte trilharige beweging in de baarmoeder ge- dreven. Het loslaten van het ei gaat met eene capillaire bloe- ding van het slijmvlies der baarmoeder gepaard, die onder den naam van menstruatie of maandelijksche bloedvloei- Jing enz. bekend is. Het loslaten van het ei heeft bij de vrouw gedurende het geslachtsleven, met uitzondering van de zwangerschap en den tijd van het zogen [doch bij lange na niet altijd]]), om de 28 dagen plaats; bijna altijd wordt &en ei, zel- den twee of meer te gelijk ontlast; de bloeding duurt meesttijds eenige dagen. Bij zoogdieren heeft het loslaten van het ei (bronst) zeldzamer (een of meermalen jaarlijks) plaats, en alsdan worden gewoonlijk meer dan een ei binnen korten tijd ontlast; ook bij hen komt bloed uit de geslachtsdeelen te voorschijn. — De gebarsten en geledigde wand van den follikel, die meestal een druppel bloed, welke bij de verscheuring naar binnen is geko- men, ontlast, ondergaat nu eigenaardige veranderingen. Kerst worden de cellen der membrana germinativa grooter en worden met een geel vet gevuld, terwijl de capsula hoe langer zoo min- der van het stroma van den eijerstok kan onderscheiden worden. Op deze wijze ontstaat het zoogen. „corpus luteum,” dat ook weder al meer en meer binnen in het ovarium dringt. Nadat het eene zekere grootte bereikt heeft (meesttijds reeds voordat de eerstvolgende menstruatie in het midden treedt; want men vindt meestal slechts &@n corpus luteum in den eijerstok), krimpt het in tot een weldra onkenbaar likteeken, waarin soms pigmentkris- tallen (afkomstig van den bloeddruppel) bevat zijn. Ook op de plaats, waar het ovariale omhulsel gescheurd is blijft een likteeken na, zoodat de oorspronkelijk gladde oppervlakte langzamerhand rimpelig wordt. — Tijdens de zwangerschap ontwikkelt zich het corpus luteum, dat het laatst ontstaan is, tot een veel aanzienlijker grootte, zoodat men de bovengenoemden, voor dat men nog ken- nis droeg van de periodieke loslating van het ei, alleen „corpora lutea vera” noemde. — Het menstruale bloed is met slijm uit de baarmoeder, inzonderheid met epitheliumcellen en slijmlig- chaampjes vermengd; waarschijnlijk berust hierop zijn sterke alkalische reactie en het vermogen van te stremmen. 