title: Holländische Volkslieder: Mit einer Musikbeilage
creator: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, Heinrich Hoffmann
text: "Ik wil mijzelf troosten, en kwaken een mens. Ik wil mij gaan verblinden; verhagen mijn pijn, zodat ik kan delen van dat eeuwig goede. Daar ik al in twijfel, dat ik die dingen maken, hem wil ik aan bangen, gestadig zonder verdracht. Wanneer dat ik aankouwen die dingen in die tijd, zo kan ik met wel rouwen, dat ik mij vermaak verbijt in deze Scheppers, die hier beneden zitten; want al zullen verstoren die vrede des hartens van mij. Nu wil ik God verkennen en mijn leven bovenal en mij in de buik verlustigen, daar ik gebroken zal dat bloedens Chinneken in mij als onder verdriet. Het gaat al boven denken, ik kan niet verdelen niet meer en wil ik denken als de wereld eer, als geeft met baren wenken, dat menig valt valse leeg, maar die tot Gods wille zijn, die blijven al altijd rein. Dasselbe Lied, aangebrachte met de melodie: Als dat woord draagt bloem, draagt mijn liefde haar, vindt zich in derselbe HS. 159 a. - 162 a. om 11 strofen vermeerderd. Ik weet mijzelf troosten en maken een moed. Ik wil mijzelf troosten en maken een moed, want al te gaar gaat het sterven, zo macht ook worden goed van vooraf wil ik mij aan God keren in mijn lange tijd, Ik bid genade, Here, want Gij zijt genadig zijt." Tegen de bank van het rijk, De rade ziet mij aan, Dat ben ik van fondsen geregistreerd, Want kort is mijn tijd. Ik bid om genade, brave, Want ik ben genadig zet. Mijn hart zingt van overmoed, Dat ik wel mag doen, Want ik zie God voelen, Als de zuidelijke wind. Waar ik die wereld verliet, Denk ik aan wat goed, En ik zou God verkiesken, Als de stamden doen. Och, waar is de beroemde Als mijn Verloren tijd! Ik bid om genade, brave, Want jij bent genadig zet. Niemand en mag hem proberen Te komen daar God regeert, Hij en moet naar zijn vermogen Zijn londen wonen in En dienen zijn here, Die wil dat hij heeft tijd. Ik bid om genade, brave, Want jij bent genadig zet. Ouder mag ik worden En jonger nemen, En na ons onder de aarde Laat goed en eer: Waar toe dat ik keer, Altoes gaat mijn tijd. Ik bid om genade, here, Want jij bent genadig zet. En nog voor ik hoop op God En onder hoofden rouwen; Gods genade laat altoos open, Als ons die fondsen rouwen, Want milde is de here, Onzekere is de tijd. Ik bid om genade, here, Want jij bent genadig zet. Och, raad van avonturen, Ga niet snel borden, Dat mij troost al mijn geboren Van dat ik heb misdienst. Ik en schuldige zeggen, Als had ik wel die tijd. Ik bid om genade, here, Want jij bent genadig zet. Als dus wil ik temmen Het jonge harte nu, Zo kan ik altijd climmen Als daar die Zeiligheid zit, Daar ik voor lang herbekomt heb altoos. Ik bid genade, hier Want genade is fit Nu spreken voor nu in beste, Ge heiligen als gemeen! Aan bin ik van den rechten, Ik ben derzelfde een, Daar Christus met groter ongeluk Om staar tot een tijt Ik ben genade here, Want genade is Christus Een Schuldig Lied, met erg vermaakte Form en Ganz anders Wendung, staat in B. 10- 12; Hij begint evenzo Als dit: Ik wil met zelf troosten; doch staat een andere Melodie darüber: Dit is de wijl: Leef hebben en midden. XV. (A. 108. a.) Omdat die Jezus wijngaert plant, Verwijt u op dat voorste land, Daar hij toe Christus verkooren. Die schoonheid is onverkoelde, Die blijheid is onverwrikkelijke, Die u daar te geven. Die Klarheid, vroedelikheid en zuiverheid, Die daar Jezus heeft bereid En is u niet te noemen. XVI. (A. 115. b. - 117. a.) Het toekomst uit drie lengtes aan, Frater Johannes Brugman. Met vroegen laat ons zingen En leven de triniteit, Dat hij ons wil brengen Tot hoogste zaligheid, Die eeuwige en genieten En vreemd onder gelegenheid, Ook mocht ons dat gebeuren! Ook eeuwig is voor lang. Levenden wij in de geboden Mensen leven zouden En dienen altijd God En ons liever vrouwen, En leiden overal Den staven overgang, Zodat we ons verblijden. Behoort eeuwig voor lang. Blad zonder en Is boven in hemelse; Die wi daar vullen vinden, Die is hier geen gelijk, Daar is dat goddelijke wezen, Voor ons den blichten drinken, Ik heb je gehoord leven. Och ewig is foo lang, Digitized by Google «7 4. Maria, die Mutter unserer Herren, die ist von uns verbreitet; als wir uns bekehren in der größeren, elenden Zeit. Maria, die reine Magd, och edel, frei und treu, bittet Öfter uns gewöhnlich, Och ewig ist foo lang. 5. Nun mag ich doch wohl trauern und meinen Kummer lassen steigen, want ich hatte ausgeführt dass immer must verlieren; ich dachte, sie fände in mir Gehör, Doch geht es anders gelaufen; ich fürchte ein ewiges Trauer. Och ewig ist foo lang. 6. Ich finde mit größerer Zuversicht: die Welt, als stet mit einem Ansturm; an Bahnen will ich in meinen Banden, die ich mich nicht entschließen kann. Dies ewig ja nicht viele; Doch macht mich all fordernd; ich möchte foo wohl gebeneigt, Wahrscheinlich ewig nicht foo lang. 7. Ich finde von Stunde zu Stunde, die Seelen, die mit Engeln sind, ich dachte, die Engels mit den Toten — dass man mich all für nichts hält. Nun will ich von den Bahnen scheiden, die geht all Bahnen ganz, denn besser, geben langher beide. Och ewig ist foo lang. ♦ ) an ihrem Willen habe ich mein Wohlgefallen ; vielleicht muß heut hochde, Freude gelesen werden. Wes ik sleutel mijzaam te hanteren, wat zal ik dan aan gaan, dat ik der werench mankracht van vrezen moet laten staan? Vol demselven verwijs ik binnen, vol druk dat men met cranio wazt. Wat zal ik gaan binnengeven? Och eeuwig is voor liig. Hadden der werench mijnen, hadden zij al gezien! Ik heb mijn zijden zien, wat twee keer aan gaan; ik wil gaan avonturen te gaan een ander gaand, als zou ik midden worden fiere. Och eeuwig is voor liig. De enghelden vele leiden doen ons groten echter en laten ons te weten, het geelt ons eeuwig dier; voor moghelijk wij ons verblinden en leren de enghelden kant nu eetsle tot alle tijden. Och eeuwig is voor liig. De enghelden alle samen maken ons groten gevoel, zij loven God de vader, de zoon, de heilige die ons fonden laat, geven ons groten dans en loonen ons fouten met maten. Och eeuwig is voor liig. Laat ons gaan dienen God, dat rade ik jong en oud, en houden zijn gebod en bidden hem veel fout, dat hij ons zal beschrijven als zoon der hemelen staan en vader dat eeuwig kent. Och eeuwig is voor liig. Na groenre gewonnen mijn hart tranen. Ik heb gazegzegd mijn leven lang als om een jonge vrouw alleen, die alreeds wijngaards tranen, die daar is in hun hemels kroon; met enghelen is dat ook best, ik kan daar niet bij komen, mijn fonden hebben me belet, des ik me mag bedroven. Ik ben verdoeld op deze jacht, die wereld beeft, met gelogen; geen echtheid heb ik geleerd in wanen ben ik bedrogen; rijkheid en lof heb ik geschenkt en idyllicht uitgekozen; in jachten ben ik dat verblind, den wech heb ik verloren. Ik wil opnieuw dit nieuw tijdt en voor komen, allemaal, des jongsafje toevertrouwd, Jezus, is dit in mijn ziele; hij is den rechtvaardiger verklaard, ik wil met hem tot hem keren, de rechte weg ter jonge vrouw waartoe mochten ik nog aan hem leren. O Jezus, hier heb ik de uit al mijn harten grond; aan vonden wilt u maken, daar dat nu en tal van gronden; doeet mij de pure moeder dijn in eeuwigheid aan te zien, door haar wilt mijns genade zijn, ik wil haar dienen met trouwen. De engelen vroegen, wil je op mij vallen je ontfermlijkt ogen, ik heb u grotelijc misdaan, des is mijn hart in doven. Geeft des vader toegeverd en troost voor de armen, geen geef, daar al aan te denken, wil je mijns dochter ontdoen! Mijn vrienden, maggaap en spelt die vallen mij begeven, die schrijver voor bewijst wel dat, ik moet alleen gaan streiken. O moeder god, daar om wilt ik gaan bij mij als ikzelf verloren, want ik moet loon niet weer ontvangen, wilt je mij gade opnieuw verdienen! Digitized by Google 41 7.*) Die dilectie eertferft werf fiemcy is feer ghequetst vaa bumen; fijn vleisj heeft hem ghemaekt (6 cranc*) dat hi is flau van binnen, o Jesus die drank den bitteren drank ant kruis om vrouwens wille, behoed ons ran der hellen drank ende van des duvels quelle! Johann Brugman, Verfasser der beiden Toten Lieder, ein berühmter Prediger der Minderen Brüder. Im J. 1456. war er Lector der Theologie im Cöneedt tu St. Omer (conr. Andomatensis), darauf ward er Provinzial und lebte meist in Holland. Durch seine Predigten aller Orten erwarb er sich solchen Ruhm, dass man noch lange nach seinem Tode zu sagen pflegte: Als condichi praten als Brugman fond kuntest du auch predigen wie B.! Er starb im Rufe großer Heiligkeit zu Nimwegen im J. 1475. Von seinen Schriften ist bis jetzt nichts weiter gedruckt als seine Vita S. Lidwinae Virginis, Schiedams 1498. 4'y wiederholt in den Acta Sancti Aprilis. T. II. p. 270S-764. Vgl. Paquot, Mém. T.X. p. 522-524. Wie sehr der Mariendienst sich in damaliger Zeit auch in Holland verbreitet hatte, lehrt das zweite Lied: Ghi sit die gheen daar 't al an Itaet. Vergleiche meine Geschichte des deutschen Kirchenliedes bis auf Luther's Zeit S. 50. 51. Van S. Gheertruden minne. (B. 99 -109.). 1. God van den hemel die aanden crace leeft ende Maria die reine hostie, die e u wil ons verbeiden e'mmer niet, C bewaer ons gholdelfc, groot enda degen. 2. Tot onsen leera god wilde wij leugen gade varen. Nu boer, wat ik je zal verklaren, nu hoort nog reden overal van een reis jong vrouw geheten Geertje Glittering. En die van een grooter ridderschap, met een moedig hoor wat hij deed: zijn minde gen liefde voor goederen trok (aantrekker, die een jonge vrouw). Ander feit had haar in een klooster, daar troost haar dienen als haar leven. God en den grooten Wens lante Johannes, die had zijn verbroken tot een man. Die ridders alle dag dat hij tot haar kwam; als hij niet en mochte zien of spreken, draai en lijden voor de ridders aan, hem dachte zijn harte folgde hem te breken. Alzo lief had hij de jonge vrouw, dat hij haar wel gans in trouwen; hij dacht, hij hield haar voor veilig vragen, maar hij durfte dat niet gewaggen. En alzo lief had de ridders weer en zil in goede reineheid: aantrekker, Joos aan en wilde hij niet heffen noch Sufaria godes moeder met. Nu wil ik laten deze reden en in de ridders wil ik je zingen, wat kunnen dat hij daar te doen, dat een konde hij niet volbrengen. Hij liet haar maken vele goede dingen, hoe weinig dat haar dat vragen! Kerk en kloosters, hij deed daar mee in te gaan, alles dat hij wist dat haar behaagde. Drie jaar later heeft die ridders dit gepleegd, des da voor een heeft bi niet behoed mijzelf, hetzij mijn goed had hem althans begrepen, des had die ridders alzo groot rouw. Ade goet lief en blijft gebonden, ade en ik moet eeuwig van jou blijven, die weifel en is met niet bekend, te dwalen aan geen waren wegen. O god, bet is altemaal verloren wat kost dat dat ik daar aan belucht. bad ik dat voor wel geweten te voren, ik woude yander jonge mensen bevelen gespreken. Dat is de ridder uit gebroken in een reine duistere avondt, bij is gaan dwalen aan zijn wildere zijde, die werd en was bemal onbekend. Doe dat kwam omtrent de middagmaal, draaiende lied en voor den ridder aan, die vasthield de waarheid al zijn geheime, bij stond geschenken of dat waar eenmaal. Die Tijan die sprak de ridder toe: vriend, hoe kom je in dit lied? ik weet uw hart en weet wat van binnen, wanneer je wilt, zodan ik je verblijd. Die ridder die sprak de Tijan weer toe: van u of en bin ik niet verblijd, ik en wil nog eerst weten, wan je komt of wie je zijt. Die Tijan die sprak een goed bedoelde: wat hoopt dat ik je veel vertelen? och lieve vriend, vertrouw bet u altijd, ik bin de Tijan van de buren. Ik en alle mijn gelegd willen je geven goeds, al te veel, nemmen je en mocht dat vertalen, uw vrienden en uw familie vragen het betalen. Ik en alle mijn gelegd, willen je verwelkomen goedes al te veel, nu zet je met een keuze tot een panden en hecht je, hoe lang dat je wilt leven? Zeven jaar is je koos je leven, hier liet daar voor een rode bloed, daar en was penning noch frank niet, hoe snel dat daar gesproken stroot. Hij had een brief daar aan gegeven, hij gaf de Tijan een brief, hoe luchteloos hem daar voor gruwelde, zijn minne had zijn hart liever lief. 22. Die ridders reed hen voor blauwe kleur, in hemzelf dat hij loog. die vijand en wilde niet bekennen, hij bracht hem voorzichtig en goede daden. 23. Te eten en drinken en alle soort van genoegen; en in verzoeking werd hij getekend, want hij had goed en veel, totdat hij meer en meer mocht ontbreken. 24. Zeven jaar is nu zijn leven weinig meer is intellect dat, voor dat de vijand tot de zure dood: komt weer op de droogde vloer staan. 25. Wanneer de zevende jaar zijn omgekomen, sol de ridder, ga je hier des laten niet, ga je hier komen op deze zelfde grond, het is hier alzoo noodzichtig. Digitized by Google 26. En doet kwam in dat zevende jaar en doet kwam de ander zitten dag, daar stond de ridder en dacht wat dat hij gehouden had. 27. Doet kwam in die laatste maand hij heeft zijn zelfs wel bedacht, wat dat de vijand een arme ziel had misdaan, daar hem de vijand in twijfel mocht. 28. Ade, Ghenomen Gheertruid, wij moeten eeuwig zeggen. 'Hij sprak: Ons lieve vrouwe, u moet me geleiden, bij u te blijven en is met geen gelgen terecht; Ghenomen Gheertruid, ik moet u laten. 29. Nu drinkt, ridder, naar Johans bevel! nu drinkt de minnaar van mij! nu drinkt, ridder, het is u voorom, ik hoop, dat u wel weer komt. 30. Hij nam den nap op Griens hand, hij zette hem voor zijn mond, hij en had den wijn ook niet gespaart, hij dronk hem uit als tot den dood. 31. Dat heeft hij overloop aan de andere vrouwen genomen, en hij ging dwalen en gevaarlijke heide in, daar hij gehouden had zijn trouwen en daar toe ook een veiligheid. 32. Hi wände sich peert, hi f tacket met sporen, hi liet dat gheliden door dat fabriek, hi dacht, dat ware doch altemaal verklachten, hi kwam daar hij den ylant yant. 33. Wat deed hij hier wel lief sergeant, want of en bin ik niet verwaar; holt daar uw brief in uw hand, gaat van mij, ik schelde u quitt. Digitized by Google 46 34. Si zit hier achter op uw pet, die u al bleekwittige drinken gaf, van haal ik ben ik alzo feer verweert, het heeft mij benomen alle mijn kracht. 35. Nu rade ik allen heren en echten, een arm of lijn rijk, st drinken van St. Gertruden minnei waar dat is gaan of waar dat is. Het was een oude gewoonte in de Nederlanden en in Duitsland, Saint Gertruden Minne te drinken. Wij hebben heden ten dage iemand een goede reis wensen, zo werd vroeger aan de reiziger Saint Johanns Geleide en Saint Gertruden Minne toegezegd. Hierom dronk hij Saint Jans geleide, eerst de anderen rijen, als hij enige reis bestraf, daar toe haar minne als onverwacht die heette Gertruid was geheten. Hildegaersch. De ontstaansgeschiedenis van deze gewoonte wordt ons door bovenstaande verklaring verklapt. Gertrud de Jungfrau ontzegt de wereld en wordt nonne. Een ridder, die altijd om haar warb, gaf deshalve zijn liefde voor haar niet op; hij had in haar dienst zijn vermogen niet gespart; om haar te eronen en te ehren, beschoot hij nu het klooster, waarin zij leefde. Hij had zijn hele goed om haar willen schenken en werd nu een arme man. Wie er eines Tages in Trauer und Verzweiflung darüber umherwanderte, begegnet ihm der böse Feind. Dieser errät sogleich des Ritters traurige Lage und verspricht ihm Reichthümer und Fülle, wenn er ihm seine Seele dafür erbiete. Der Ritter zögert zwar, geht aber doch auf das Anerboten ein, stellt eine Urkunde aus, worin er sich dem Teufel förmlich überreicht und wird nun ein viel reicherer Mann, alt er je gewesen ist. Die Herrlichkeit geht aber nach 7. Jahren zu Ende. Bingedenk seines Versprechens nimmt er Abschied vom Kloster. Da bittet ihn Gertrude, noch einmal zu trinken, St. Johannes Geleit an ihre Minne. Er thut es und begiebt sich in die Wüstenei. Der Feind erscheint und erschrickt, dass er sein Opfer nicht holen kann: Sie saß da hinten auf deinem Pferd, Die dir allerletzt zu trinken gebracht, Sie hat es mir also sehr verwehrt, Sie hat mir genommen alle Macht. Der Teufel gibt die Urkunde zurück und erklärt den Kritter frei und ledig. Dieser kehrt freudenvoll zurück und ist fortan ein frommer Mann. Die älteste Erwähnung dieser Sache findet sich in Melis Stoke. Beim Jahre 1296, erzählt Melis (IV. B. ts. I422.enz. Huydecoper II. D. hl. 286.), dass Graf Floris von Holland kurz vorher, ehe seine Mörder ihn in's Freie hinauslockten, einem derselben, Gijsbrecht van Amstel, St. Gertruden Minne zutrinken: De grave ne Uleef nier Itille, hi feide: beer Ghisebrecht, hier inne fal ic u ßnte Gheerden minne gheven eer wi hene riden. men bracht wijn tenzelfde tijden; de grave biedt zeinken den wijn 9de leide: drank van der hand mijn fijne Geerden mijne ene vaart wel! In het XIe. eeuw heeft Willem van Hildegaersbergh *} uit dezelfde Legende een vertelling gedicht, ook al nur in de intentie, zijn tijdgenoten de oorsprong van deze Sedentaire te verklaren: maar den rechtfin en weet niet bij wat aan dat men doet, hoort na mij, ik mag dat vroeten. Sint Gertruden Minne drinken heeft zich waarschijnlijk tot gegen midden van het XVIe. eeuw gehouden; in de XVe. was het nog algemeen gebruikt. Hollands geleerde hebben veel daarover verzameld. *) S. over hem Horae belgicae P.I. p. 88-90. Digitized by Google 48 aan Alkemade en aan der Schellingwij Nederlaus Displettigheden IL D. bl. 188-210. Huydecoper aan Stoke II. D. bl. 594-847. Glignett, Bijdragen bl. 388-411. XIX. Van S. Franciscus. (Liedekens en Lofliederen bij Gock 1589, bl. XV. a.) 1. Wij willen heden vrolijk zijn op deze heilige dag met onze heer en Franciscus, die ons niet volpreken en mag; want hij is waarlijk groot en heilig vader trismaus, zegt ons hij in onze nood. 2. Hij deed uit zijn gewaden, die hij te dragen placht, hij werd voor ons vaders pet, de wereld was hem een kas want hij is waarlijk groot enz. 3. Franciscus lachte op een, voet gelijk dat doen die pauwen, hij liet schijnen dat hoog moest en deed aan die gewaden grauwvlek. want hij is waarlijk groot enz. 4. Hij is zeer goedertieren in zijn omgang, zijn hertje bloeit dan binnen gelijk een wijngaertuin. want hij is waarlijk groot enz. Digitized by Google 49 5. Doen defe heilighe vader dus vaft in duechden ghlnc, wert hy fo vierich in Chrllhis minne, dat hy die vijf wonden ontfinc. want hy is waerlick groot enz. 6% Hy is feer goedertieren van duechden op aertrijci van binnen ende ooc van hüten fo en is nienumt lljns gheh'jc. want hy is waerlick groot enz. 7. Nu is hy op ghevaren hier boven int hemelfche lant^ al in dat choor der feraphinnen by Chriftus rechte haut, want hy is waerlick groot enz, 8. Nu laet ons han bidden met groter innicheit, dat hy ons wil verwerven die duecht der ootmoedidieit; want hy is waerlick grooL o heilighe vader Francifcusi ftaet ons by in onfer noot! XX. Van den Cafteel. (Liedekens ende Leyfenen bj Gock 15S9. bl. XXI.b.) Het ftaet een cafteel, een rijc cafteel, een cafteelken op hogher tinnen, daer Cnghen die enghelen fo foeten lof, hecr Jefus woont daer binnen. 4 Digitized by Google 50 2. Tot defen caftele quamen wy gaeme, conden wy daer toc gherakeii; het blinct daer al van puren gouwe, die muren ende ooc die dal^en. 3. Tot defen caftele en comen wy niet, vry moeten vromelick ftrijden^ die wilde fee vlack ende diep die moeten wy overlijden. 4. De bofe gheeften comen ons aen, met temptacien wiRen fy ons verladen; fy hebben daer fo menighen te grondc ghefeilt met bare vallche raden. 5» Sy wenfchen ons dicke in den gront^ fy fouden ons gheme verdrinken^ wy ankeren ons berte in Jefus wonden^ wy latent daer inne fiuken. 6. Laet ons die wilde fee overvaren met alfo blijde finnen. god die faere wil ons gbefparen, . dat wy dat cafteel moghen winnen. XXL Van den nachtegael. (Lijkdekens en Leien bij Cock 1589, bl. XG.) 1. Ik wil mijn gaan vermeiden in Jezus' lijden groot, van daar en wil ik niet scheiden in leven noch in de dood. Digitized by Google 53 2. 't Is een priester met bloemen, bedacht met vele tranen: en mocht ik daar in komen, mijn troosten waren al gedaan. 3. Men hoort de nachtegaal zingen onder de sneeuwdepen, zijn hart is vol van minnen, die wil die macht horen. 4. Een liedje faast hij opgeheven als onder de doorn groen: o vader, wilt u hen vergeven, die en weten niet wat ze doen. 5. Die schaapherder bad om vrede, hij mocht wel hebben prijs; die nachtegaal zingt nog heden, volledig in het paradijs. 6. O vrouwe, zet hier deze dienst! Joannes, die moeder dien! ik heb je bevolen, wil je haar behoeden. 7. Hij kan wel als ook hoog: mijn god, waarom laat je me verduren? mijn hart is hem droog, te drinken begeer ik. 8. Men schaamt hem daar te drinken, edelijk met galu geschreven, zijn hoofd dat niet hij denkt, hij sprak: vervuld is alle ding. 9. O vader, in uw banden beveel ik mijn geest, met alsof voeten gaand voer hij in een ander voorhoest. 10. Hij liet de ietwat open roos aan de kruis hangen voor haar bladerketens liet hij leven; de nachtegaal bleef haar minnen dood. 11. Pelgrimslied. Komt, volg mij naer met kloeken moet, en neemt yan da^b een couragie, op dat wy altemaal te voet voldoen ons pelgrimage. Wy zijn doch pelgrims allegaar, wy hebben hier gelegen Tafel gedenkt; het is hier al droefheid Toor en naer, zo lang wy zin beneden. Hoeveel fond is opgestaven, die mij met droefheid faeb bevangt! hoe dikwijfel vont de bleke man noch tranen op mijn wangpen? Wat is het leven van ons al? dan hier is komen, dan weer scheiden; den weg loopt door het tranendal, die ons naar buit lood leiden. Vaderland, o vaderland! wanouds ghy uitleg uitslanghen? tot u wilt dat mijn hart brandt en suikert met grote verlangen. Och tatter een engeltje waar die mijn stappen wilde schrijven! al viel de reis mij nog zo zwak, dat fout mijn zwakheid overwin. Wel aan dan, pelgrims, kloeken moet, la altemaal eens goede moed! op dat wij altemaal te voet voldoen ons pelgrimage. Liedelen tot de H. Maagd Maria. (Luth Hofken 1685, M. 260*) O Kevelaar, o heilig land, waar dat de Maagd werd bevonden, die met haar moederlijke hand eensmaal verwondde ongewonden. Wij hebben nu zo veel jaar om een vaste pas gebeden, tot vreugde van ons allegaar, tot baat en voorzpoed van de steden. Slaat dan, o macht, nu oogen neer, aanvragen ons opgeheven banden, geeft ons ook eens den vrede weer en jaagt den oorlog uit de landen. Ghy hebt den pas ons voorgesteld, die in den pas ook is geboren; geefst ghy den pas niet door uw macht, zodat blijft de pas eilaas! den pas verloren. Scheidinglied van Kevelaar. (Voormalig Slot, 1823, J. A. Klein) (Lusthofken 1688. bl. 261.) 1. Adieu, adieu, we scheiden, adieu, o Kevelaer! Al trekken we ter rechterzijde, we blijven vast daar. Adieu, o machtige vader, die ons moet bewaren. We vullen ons gevels met plezier, als we in herinnering, tot uw lof te verdelen, als het hier wordt geboden. Sowat die aan de Samber wonen, en die van Kempenland, om eerbij u te tonen, dat daar gelijk belijkt wordt. We bebben daar gelaten van die fijne boven-Rijn, als ook van die onderbaten en die beneden Rijn. 2. Het Maas moet ook belijden, dat zij fijn is op de baan de pelgrims talloze tijden van vlijtig naar u gaan. 3. Adieu, adieu, we scheiden, adieu, daag, Kevelaer! Adieu, we gaan ter heiden, maar harten daar. XXV. Kerslied. (De Smakelyke Vennakelyke Minnebrood Sak, te Amsterdam 1799. bl. 125-128. 1. Zijt welkom, lang verwachte leeuw, uit Jacob's, Juda's groot geplakt geboren, tot stutting van Jeruza's toren, zo lang gewenst van eeuw tot eeuw; o wereldse heinde groot van macht, zijt duizendvoudig welkom in der nacht! De dag ontzag uw komst en is geweken, de zon verdween en is bezweken, toen uw schijnvlak scheen. Zijt welkom licht der middenacht, voor dat gij ons in 't duister komt verfijnen en doet de duisterheid verdwijnen, en licht ons middagklaar met groote kracht! zijt welkom Tetragrammaton, zijt welkom licht, veel meerder dan de zon, zijt ook tien duizend malen welkom, o licht van licht, tot Ikijn der vromen in de nacht gevlucht! Zijt welkom magtig konings zoon, uit konings stam gefosterd, beroemde adel van de grooten, zijt welkom uit uw vaders hooge troon! doe op uw poort, Jeruzalem, uw koning is alreeds te Bethlehem 't is Davids recht nazaat; ziet, uw koning leit in een stal, geen fleurt woning is er in dit dal. Zijt welkom groote werelds vorst, zijt welkom die nu naar u komt bezoeken, gelijk een kind in fleuren doeken omwonden en berijklijk uitgedost helaas! ik heb geen welkom gaaf, want ziet, ik ben maar nu een arme slaaf en zijt gij zelf die daar ik moet van leven; het is mij finartig, heb niet te geven als alleen mijn hart Hoe nu, grootmagtig vorst, hoe nu? verlaat gij uzelf? veracht gij zo de troonen, om in mijn hart zo klein te wonen? ei, wacht een weinig, bid ik, 't is te ruw; ei, laat het eerst uw dienaar zijn en zuiver maken, 'k zal uw helper zijn. o wonder, 't is in weinig ogenblikken wel naar uw zin -' ei, wilt niet schrikken, komt er nu vrij in! Maar ach! helaas! ik ben te flechtig, ik ben niet waardig om zo grooten koning te ontvangen in zo dunne woning; maar ach! ik bid, heb genoeg met uw knecht, ik bid, spreek maar een eenig woord, opdat het na uw zin mijn ziel hoort; mijn hart zal door dat woord zoo heerlijk worden als geen paleis ooit was voor dezen; ei, voldoet mijn eis? Machtig koning, is het bekwaam, Zoo laat mij toe om naar jouw geluk te trachten, U in Duitsche harten te verwachten. Ei, komt er in jouw eigen naam, Ei, zoo mijn vroed, ei, zoo mijn beer! Hoe makkelijk doet gij uw knechts begeisteren? Hoe kan mij grotere hemelse vreugd ontmoeten? Jij scheenkt uw blaadje een hemelse zoetheid, Ja veel grooter gaaf, Zijt welkom, vorst Athanatos, Zijt welkom goeden koning Adonia, Zijt welkom vredevorst Sodia, Zijt welkom wereldheiland Kyros, Zijt welkom beer Homoon, Zijt welkom grooten Tetragrammaton, Zijt welkom grooten overal regeerder, O Emanuel, ja nog veel meerder, Held Ezechiël. Gij die des hemels hoog beider Verlaat om 't heil der wereldse mensen, Die na haar zielen welvaart wensen, Erbarm u over mij ellendig dier! Blijf altijd bij mij tot mijn eind, En houd mij voor des vijands vleeselijke marteling! Ei, laat ons door de Satan niet verleiden! Blijf, mijn beer, op dat wij samen Mogen nimmermeer! O goddelijke majesteit, Op kersnacht uit een vuivre maagd geboren, Die nooit haar maagdheid heeft verloren; O grooten priester in der eeuwigheid, Zijt welkom in uw eigen goed! Wij valen nu voor uwe kroon te voet, En schroomt gij, scheint een kind, o heer der beeren, Gij zijt ons lot, ik wil u eeren Als uw groote god. Jij komt van paus met uw macht, Om in ons hart een vredevuur te stichten En ons in 't daister te verliebten; Dat is, o beer, de juiste tijd bij nacht. Digitized by De nacht der vreugde door uw idil verdwijnat en hart zit, wijl bet duifje zwieg, den heldere dageraad die moet verfijnlijken, de donkerheid die moet verdwijnen, wijlze uw schijfje mij drijft. 2. Verlichte o kind van Bithleen, ons hart en ziel, ons gehegel gemoed en zinnebood op dat wij u te kunnen beminden, en leid ons in het boek Jeruzalem! Laat in mijn hart uw kribbe zijn, en blijft in eenheid altijd bij mij, laat u de lorg voor mij zijn aanbevolen! Mijn hart is teer, maar zal niet dolen, Zoo gij *t boedel of beer. Wie die Perle im Schlamme, liegt das reine schone Lied mitten im Schmutzge Ton laedem tot der feisten Gemeinheit und rohesten Sinnlichkeit. Es scheint einer späteren Zeit, der Mitte des XVI. Jahrhunderts, anzugehören und eine besondere Ausrichtung der religiösen Poesie zu bilden, etwa een soortgelijke, wie sie in Duitsland durch die beiden wunderbaren Lieder Philipp Nicolai's vom J. 1598. : Wie schön leuchtet der Morgenstern, und : Wachet auf, ruft uns die Stimme — hergerufen wurde; s. Eambach, Anthologie II. Bd. S. 215 -218. Le Jeune bl. 41 kennt ons lied, stelt het echter ander geestelijk gelijk, uit denen de Mangel een goed gezond gedaan, waarvan vooral de inmenging vreemde Wörder Schuld zijn zal hebben. 3. De Soudan's Dochter. Stern: Een boerman had een dochterken. (he Jeune, Volkszaalen 1828. bl. 147-157.) Hoort toe al die vol liefde zijt, het Infinii geeft te zingen een lied van leed en vriendelijke liefde, van groote en schoone dingen. een zuidaanse docu-liter, boog tan ftaat, gekweekt in duistere landen, ging 's morgens met den dageraad door gaarden en warranden. Zij zag de schoone bloempjes staan van velerhande krachten, hierdoor is in haar opgeweken een wellbron van gedachten: wie mag de bloemenmaker zijn, aangewogen in 't ontvouwen der edle blaadjes schoon en fijn? mag ik hem eens aanfchouwen! Hoe lief heb ik hem in 't gemoed! wist ik hem maar te vinden, 'k verliet mijn vaders rijk en goed en ging met mijn beminden! — des middagmaals stond Jezus daar en riep: o maagd, doe open! dit werd zij op haar bed gewaar en kwam zeer haast gelopen. Ze heeft haar venster opgedaan, daar zag zij voor haar oogen den allerliefste Jezus staan met schoonheid overvloog. Digitized by Google 60 Zij zag hem zoet en vriendelijk aan, en neer tot op de aarde/ en sprak: waar komt dit tock van daar, o jongling hoe komst je van waarde? O jongeling van schoonheid rijk, Wie niet brandt in je kartel? nooit zag ik ergens nieuw geblok in al mijn vaders landen. Ja, knappe maagd, die ik wel ken, uw liefde is te koemen en zult gij weten wie ik ben: de maker van de bloemen. Zijn gij, mijn allerfijnste beeld? mijn liefde, mijn beminden? bevrijdt u mijn gemoed zoo zeer, of ik u eens mogen vinden; nu bouden we nog veel landen, met u zal ik het wagen; geleid mij met een zwaar fouten band, waar 't u ook zal belagen. O maagd wilt gij met mij op reis? Dat moet gij al verlaten, uw vader en zijn schoon paleis en al uw boerenstaten. Uw schoonheid is mij dit wel waard, mijn liefde, mijn uitverkoren! niets is er op de hele aarde aard zoo schoon als jij geboren. Nu leid mij beneden waar het luft, o schoonheid nooit volprezen! in jou stel ik mijn hart gerust, uw eigen wil ik zijn. Hij nam de maagd bij haar hand, zij ging aan zijn zijde, verliet haar heidensche vaderland, door beemden en door weiden. 9. Zij spraken menig vriendelijk woord, al gaandewegs samen, toen bracht begeerte de vraag aan voor boeiend toch uwe naam? - Mijn naam, o maagd, is wonderlijk, zij kan het hart genezen, in mijn been vader een hoog troon, daar staat bij schoon te lezen. 10. Tot mij alleen uw liefde wendt, dient mij met hart en zinnen; mijn naam is Jezus, wel bekend bij al die mij beminnen. - Zij zag bar mijn liefde zoo minnaar aan, zij neeg tot op de aarde en bood me bar trouwheid aan en bood me boog in waarde. 11. Wie mag mijn liefste been vader zijn? geef me het vrije vragen, o schoonste blauwgom, zeg het mij, is 't anders dan bepagen. - Mijn Vader is zoo rijke man, zijn rijk gaat alzoo ver, bemelt en aard bij buigen kan, de zon, de maan en sterren. 12. Tien tachtig duizend engelen schoon die liggen eeuwig gebogen bij mijn been vaders boogentroon met nergellichte ogen. - Ach, is uw vader daar zoo groot en aller vroomste hoeder? o liefde die ik liefde bood, wie is toch uw moeder? 13. Nog was er op de gehele aarde een maagd zoo rein van leven, zij keegte mij wonderlijk gebaard en maagd is zij gebleven - Ach, is nu moeder een maagd, zoo schoon en uitgenomen, uitschoon uw dienstmaagd dat ze vraagt, van waar zijt ge gekomen? 14. Ik kom uit mijns vaders rijk vervuld met zoo veel vreugden. die nergens gelijk In vollen glori en in deugd; daar duizend jaren is een dag, daar duizend duizend jaren, dat is het dat weelder mag, veel deugd en veel vreugde hebben. — 10. Och heer, dat staat mij wonder aan, mijn allerichtste koning! laat Uw toch haast heen gaan naar uw heer vaders woning. — O maagd, dient mij oprecht en rein, mijn rijk zal ik u geven, daar zult gij eeuwig bij mij zijn, in groote vreugde leven. — 11. Zij gingen alzoo rein en kaïisch door beemden en door weiden, en kwamen aan een geestelijk huis, daar wilde Jezus scheiden. 12. Hij sprak haar zijn meening uit met vriendschap en met minnen: verwacht ik meer, o waarde bruid, nu moet ik gaan hier binnen. - Hij is ten huizen ingegaan, zij riep hem te Terlingen; zij liet zo menig droevig traan, omdat hij was gescheiden. 13. Als nu de dag en avond kwam, zij peusde haar verlangen, dat zij haar liefste niet verloor, hij bleef veel te lang, toen trad zij nog een weinig voort, gedreven door de liefde en klopte en riep: doet open de poort! mijn liefste is hier binnen. - 14. De poort die werd haar opgedaan, de poortier kwam te vooren. hij zag de jonkvrouw voor hem staan Zoo schoon en zoo geboren; hij sprak: wat wilt u, jonge maagd? hoe komt u hier alleen, wat is 't dat u doet weenen? — Och! die die ik zoo teer bemin, die is mij hier ontzien; hij trad tot uw poorte in, hij belt mij veel te lange; Digitale bron van Google 64 och noodig hem ook weer niet, zeg dat hij mij komt oppikken eer dat mijn hart van droefheid stuit; hij is mijn last beminde man — - Och! maagd! de geen die u hier liet, is hier niet in gekomen. uw waarde lief is hier niet, ik heb hem niet gezien — Och, vader! wat ontkent gij mij? mijn lief die ik bemind, het laatste woordje dat hij zei, dat was: ik ga hier bingen — Zeg u dan hoe nu liefteltje bent, of ik hem eens mogen weten? — Och, vader! dat weet ik niet; zijn naam is mij vergeten. mijn lief is een koningszoon, zijn rijk strekt breed en ver, zijn kleed is hemelsblauw en schoon, bewoeld met gouden sterren. Zijn aangezicht is melk en bloed, zijn baren zijn van goud, zijn wezen is zoo wonder zoet als op aarde geen mensch aanfchouwde; hij kwam uit zijn vaders rijk, om mij met hem te leiden; nooit zag ik ergens zijn gelijk, maar ach! hij is gevlucht. 24. Zijn vader draagt een scepter van hemel en van aarde, zijn moeder is een reine maagd, zo schoon en hoog van waarde. 25. Die poortier, die zijn licht verhief, sprak: Jezus onze heer! — Ja, vader! zei hij, dat is mijn liefste, die ik zoo zeer begeer. 26. Wel maagd, is dit uw bruidegom, die zal ik u nu wijzen; kom, allerzoete dochter! kom, ga niet verder reizen, kom dan, o zoete bruid! treed aan, kom binnen onze wanden, en zeg, waar komt u vandaan, gewis uit vreemde landen? 27. Ik ben een vorstelijke maagd, gekweekt in hoge staten; om hem, daar mijn gemoed naar vraagt, heb ik het al verlaten. 28. Voor al dat gij verlaten hebt, zult gij veel meerder vinden bij hem die alle schoonheid schept, bij Jezus uw beminden. 29. Kom in en leef naar mijn raad, uw liefde zal ik u wijzen; doe naar mijn woorden, en verlaat al wat de heidenen prijzen, verlaat uw vader liefde en ter, geen afgrond moet grijpen, denk aan 't heidendom niet meer, een christen moet gij zijn. 30. Och, vader, wat gij mij verklaart, daar wil ik mij naar schikken; mijn liefde is mij alles waard, geen ding kan mij verschrikken. 31. Hij leert haar in gods kerk en huis het recht geloof en leven, van Jezus wieg tot aan zijn kruis, reine maagd is zij gebleven. 29. Zij diende god Tan harten zeer, zij had een groot verlangen iiaar Jefus haar beminden heer, hij beidde veel te lange, toen zij haar levcn had volend en van hier zoude fcheiden, kwam Jefus daar weder prefent, hij wilde' haar geleiden« 30« Hij nam zijn bruid bij hare band met vriendelijke minne, en bragt haar in zijn vaderland^ daar is zij koninginne; al wat het hart begeeren mag, dcit yferd haar daar gegeven, daar duizend jaren zijn een -dag, ZOO luftig is dat leven. 31- Daar zal zij zonder vrees en fehroom, zoQ fchoon en hoog verheven, met Jefus baren bruidegom altijd in vreugde leven« ZOO liefelijk is de eeuwigheid voor die met Jefus maar verbeidt in eeuwigheid te baden in hemeKche weldaden. *) *") Wie hier die letzte Strophe mit zwei klingenden Keimen tcTJiefst, so alle Strophen im Oostind. Roozeboom) wo jedoch wahrscheinlich das Lied der Melodie : O Holland Ichoon, zu Gefallen zugerichtet ist. Wahrscheinlich mufs gelesen werden: Digitized by Google Ö7 Le Jeune füHrt alt Quelle sein unliestinimtes : uit een blaauwboekje, an. Ich habe das Lied bisher nur in einer ein- zigen Jüngern Sammlung gefunden/ (De nieuwe Oost- indische Kooze-boom, Te Amsterdam by de Erven de Wed: Jacobus van Egmont bl. 8-10., Mitte des XVIII. Jahrb.), und kann nichts Näheres darüber beibringen. Ursprünglich war es gewifs viel kürzer als es hier mitgetheilt wird ; in seiner jetzigen Gestalt erscheint es als eine weit ausgesponnene Umarbeitung etwa aus der Mitte des XVII. Jahrhunderts, wodurch es dien nicht ge- wonnen hat. Der Stoff ist uralt und reinbiblisch und oft schon poetisch behandelt : dai Werben der gottgeweihten Seelen um ihren Bräutigam Christus, um die Liebe Gottes. Das deutsche Lied wird als „Altes fliegendes Blatt aus König mitgeteilt im Wunderhorn L Bd. S.15-17. (und danach in Ernst Weyden, Gespenster Vorzeit S. 272-274.); es ist bei weitem nicht so vollendet in der Form wie das holländische, aber doch noch poetischer. Der Sultan hatte ein TBchterlein, Die war früh aufgestanden, Wohl um zu pflücken die Blümchen In ihres Vaters Garten. Da sie die schönen Blümchen So glänzen sah im Tau, Wer mag der Blümchen Meister sein, Gedachte die Jungfrau. Er muss ein größerer Meister sein, Ein Herr von großer Werth, Der da die schönen Blümchen Lässt wachsen aus der Erde. Ich habe ihn tief im Herzen lieb, Oh, dürfte ich ihn anschauen! Gern ließe ich meines Vaters Reiche, Und wollte sein Gärtlein bauen. — Zu liebenswert ist die Ewigkeit in himmlische Wunder vor die mit Jesu nur verbeidet in Ewigkeit zu baden. Um dich bin ich gekommen, aus meines Vaters Königreich, ich bin der Meister der Blumen. O Herr, o Herr, wie weit, wie weit ist's zu des Vaters Garten? Dort möchte ich wohl in Ewigkeit der schönen Blumen warten. Mein Garten liegt in Ewigkeit und noch viel tausend Meilen, da will ich dir zum Brautgeschenk ein Kränzlein rot erbtheilen. Da nahm er von dem Finger sein, ein Ring von Sonnengold und fragte, ob Sultans Töchterlein sein Bräutlein werden wollte. Und da sie ihm die Liebe bot, sein Wunden soh ergossen: O Liebe, wie ist dein Herz so rot! Deine Hände tragen Rosen! Mein Herz das ist um dich so rot, für dich trage ich die Rosen, ich brach sie dir im Liebestod, als ich mein Blut vergossen. Mein Vater ruht, nun schürz dich, Braut! - Ich habe dich längst erfochten. - Sie hat auf Jesus Liebe vertraut, ihr Kränzlein war geflochten. Drie Koningen lied. (De Marsdrager, of nieuwe Toverlantaren 1754, bl. 57.) Wij komen getreden met onze staaf, Lauwerier de Cranio, wij zoeken heer Jezus, wij hadden hem graarne. Lauwerier de kniengel zijt Karels koninkje kinderen, Pater bonne Franciscus, Jeremias. Digitized by Google 70 2. Wij kwamen al voor Herodes zijn droom, enz. Herodes den koning kwam zelve voor, emu 3. Herodes die sprak met veel heirten hart: enz. loo ziet er de zoon van drie zoo zwart? enz. 4. Als hij wat zwart, kijk, het is bekend, enz, hij is de koning van het Oosten, enz. 5. Wij kwamen den hoogen heiligen op gaan, enz. daar zag men de ster zoo helder staan, enz. 6. O ster, ree je moet er zoo helder staan, enz. 