title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Uw brief van 21 April ontving ik, dank voor Uw spoedig schrijven en die brief heeft mij een gevoel van vreugde gegeven, zooals de vrouw moet gehad hebben, die haar penning terugvond, n.l. gij schrijft dat het lessenaartje van tante Koos met de brieven van Pa en Moe, bij gelegenheid van het schoonmaken bij Roos is gevonden. Wat heb ik er met angst en zorg verleden jaar naar gezöcht, in de verbeelding zijnde ik het mede had genomen naar Engeland en dat het was blijven staan in een van de huizen, waar ik te Londen geweest ben. — Het is heerlijk dat het is terecht gekomen, ik ben er zoo dankbaar voor, bewaar het voorloopig nog maar; te Amsterdam, als ik ,,op weg” ben *), zal ik het noodig hebben. Nu herinner ik mij zeer goed het bij Roos te hebben achtergelaten bij mijn vertrek naar Engeland, omdat er niet veel ruimte in mijn koffer was, en 00k omdat ik meende het ginder veiliger zou zijn dan wanneer het mee ging trekken in den vreemde. Het is mij als het wäre een nieuw bewijs en een wenk, zooals ik er meer in den laatsten tijd meende op te merken, dat ik zal zegen hebben op mijn pogingen, dat het mij goed zal gaan, en de zaak die ik zoo vurig begeer, mij zal gegeven worden; — er wordt iets van het oud vertrouwen in mij levendig dat mijn gedachten zullen bevestigd worden en een vaste geest vernieuwd, en de ziel hersteld in het oud geloof. Alleen, ik doe eene keuze voor mijn leven! Zet 00k gij uw hart en zin vast op iets goeds, op een goede zaak en begeer ze van den Heer. Oom Jan is te Etten geweest en heeft gezegd dat mijn kamertje reeds gereed was — de heer Braat is met iemand in besprek, dus in Mei zal ik waarschijnlijk de hand aan den ploeg slaan. Op dat kamertje zullen de prenten die ik van U heb, hangen en zal ik daardoor dagelijks aan U herinnerd worden. Dezen morgen hoorde ik een zeer mooie preek van Ds. Keller van Hoorn ; dezen middag waren Görlitz, Mager, ten Broek en ik op het Museum om de Scheffers te zien — die zijn toch schoon. Schreef ik U reeds Görlitz naar Etten is geweest om te solliciteeren naar de onderwijzersbetrekking die daar aan de Leur vacant is? — Hij kwam terug, vervuld met alles wat hij daar had gezien; Pa *) Hij zinspeelt hier op het plan om te Amsterdam in de theologie te gaan studeeren. I 12 had gepreekt over Jacob, die in het veld sliep te Bethel, en het had hem alles zoo getroffen. Ik zou hem gunnen dat hij die plaats kreeg, dan zou hij denkelijk wel spoedig trouwen. Verleden week had ik een brief van Harry Gladwell zelf ; hij is daar in gevaarlijke omgeving — de vogelvangers zijn er velen en slim. Hoop spoedig iets naders te vernemen, en wij spreken er nog wel eens over. Van Taine’s leven weet ik weinig, ik veronderstel hij veel heeft gereisd in Frankrijk, Italic, Engeland en Holland ook, dat zou men uit zijn Schriften opmaken. Hij is wel een artist. — Het le boek van Burger: Musees, heb ik zelf nog. Nu Theo, heb een goeden Zondag vandaag. Als ik naar Amsterdam ga, hoop ik U nog te zien. Voor een ,,zaaier des woords” zooals ik hoop te worden, zal ook wel, evenals voor den zaaier van het koren op het veld iedere dag genoeg blijven hebben aan zijn eigen kwaad — en de aarde velerlei doornen en distelen voortbrengen — laat ons elkander maar tot steun blijven en naar broederliefde zoeken. a Dieu, groet uw huisgenooten en ontvang een handdruk in gedachten en geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. Het regent hier vandaag en men zou zieh kunnen verbeelden te Londen te zijn. Als ik dezen op de post breng, hoop ik dat paadje achter het Station nog eens te gaan, waar wij samen wandelden. V/aarde Theo, Dordrecht 30 April 1877. Wees van harte gelukgewenscht op dezen dag, vier dien nog dikwijls, heb morgen een goeden dag en vele goede dagen in het jaar dat gij begint. De tijd gaat spoedig om en de dagen vliegen voorbij — toch kan er iets achterblijven en is het verledene niet geheel verloren — wij kunnen rijker worden en vaster van geest, van karakter, van hart, wij kunnen rijker worden in God, wij kunnen rijker worden in het fijne goud van het leven, de lief de "tot elkander en het gevoel ,,en nochtans ben ik niet alleen, want de Vader is met mij.” Spoedig hoop ik U te zien, want het is mijn plan om als ik naar 113 8 Amsterdam ga, nog te ’s Hage eenigen tijd stil te blijven, zeg dit echter maar aan niemand, want het is mij te doen om met u te zijn vooral. Woensdag aanstaande ga ik naar Etten om nog eenige dagen daar te blijven, en dan de hand aan den ploeg. Gisteren had ik U wel hier willen hebben; des morgens hoorde ik in het Fransche kerkje het afscheid van Ds. Hooyer, de kerk was vol, hij sprak met vuur en gevoel, het gezicht van die deftige, eigenaardige gemeente trof mij, er was veel ernstige stemming. ’s Middags was ik bij Ds. Keller van Hoorn in de Groote Kerk, zijn tekst was ,,Onze Vader”; ’s avonds bij Ds. Greeff, dien ik ook hoorde den eersten Zondagavond dat ik hier in Dordt was. Na de kerk wandelde ik dien weg achter het Station, waar wij ook Samen waren, ging dien met de gedachte aan u en wenschende wij Samen konden zijn, — en wandelde nog door tot het kerkhof aan het eind van een zwarten kolenweg door de weilanden, die er in de schemering zoo mooi uitzagen. Het kerkhof heeft wel iets van die teekening van Apol, die in ,, Eigen Haard” Staat, er is een gracht omheen en er Staat een huis op met mastboomen er om heen, waar gisteren avond het licht zoo vriendelijk door de vensters scheen, — het is een oud huis, dat er uitziet als eene pastorie. Er kan voor ons beiden nog veel goeds zijn in de toekomst, laat ons het Pa maar leeren nazeggen ,,ik wanhoop nooit” en Oom Jan ,,de duivel is nooit zoo zwart of men kan hem nog wel onder de oogen zien. ’ ’ Schrijf weer eens spoedig, nu Woensdag ben ik dus te Etten. Hebt gij de Plancy: Legendes des artistes, met houtsneden naar Rochussen? Dat hoop ik U mede te brengen. Zoo tusschen de bedrijven in heb ik dezer dagen uit een catechisatieboekje van Oom Stricker de geheele geschiedenis van Christus nog eens doorgewerkt, en de teksten uitgeschreven ; zoovele schilderijen van Rembrandt en anderen kwamen mij daarbij in de gedachte, — het is, geloof en vertrouw ik, eene onberouwelijke keuze, die ik heb gedaan om te trachten te worden: een Christen en een Christen - werkman. Ja, alle dingen uit het verleden kunnen medewerken ten goede; door de bekendheid met steden als Londen en Parijs, en het leven in huizen als die school te Ramsgate en te Isleworth wordt men sterker aangetrokken en gehecht aan vele dingen en boeken uit den Bijbel, als b.v. de Handelingen der Apostelen. De bekendheid met, en liefde voor het werk en leven van mannen als Jules Breton, Millet, Jacque, Rembrandt, Bosboom en zooveel anderen kan ook een bron worden om gedachten te krijgen. Wat is er veel overeenkomst tusschen het werk en leven van Pa en dat van zulke mannen; dat van Pa schat ik nog hooger. God helpe ons jongen. Ontvang een handdruk in gedachten en wees nogmaals hartelijk gelukgewenscht door Groet uwe huisgenooten. Uw liefh. broer Vincent. AMSTERDAM 9 MEl 1877-JULI 1878. Vincent ’s wensch wordt nu vervuld — hij zal voor dominee gaan studeeren, maar om aan de Universiteit te worden toegelaten moet hij eerst Staatsexamen afleggen, en daarvoor is nog een voorbereidende Studie van minstens twee jaar noodig. De geheele familie is geneigd den jongen man bij zijn plannen behulpzaam te zijn. Hij kan inwonen bij oom Jan van Gogh, toen Directeur van de Marinewerf — die weduwnaar was en wiens hinderen alle volwassen en uit huis waren, hij kon dus gemakkelijk den jongen neef herbergen. Oom Stricker had toezicht op de Studie en bezorgde hem de lessen van Mendes da Costa, den behenden leeraar in de oude talen. Bij oom Cor in den kunsthandel in de Leidschestraat kon hij af en toe nog eens zijn hart ophalen aan het zien van schilderijen. Het wordt alles vol moed begonnen — maar vader en m.oeder vragen zieh vol bezorgdheid af of iemand, die nooit gewend is geweest aan geregelde Studie, dit op zijn 240 jaar nog leeren kan. De uitkomst heeft in dit geval bewezen van neen. Hoe Vincent 00k een jaar lang zijn best doet en zieh aftobt over zijn thema’s, het wordt hem eindelijk te zwaar, en hij verlangt vurig naar meer practisch werk; in den zomer van '78 geeft hij met toestemming van zijn ouders de Studie te Amsterdam op en keert naar de pastorie te Etten terug. Waarde Theo, Amsterdam 19 Mei 1877. Wat hadden wij een goeden dag samen die ons wel in het geheugen zal blijven, ik wil zorgen dat gij bij Uwe terugkomst uit Etten een brief vindt, thuis zult gij het 00k wel goed gehad hebben, schrijf eens spoedig hoe gij den dag hebt doorgebracht. Hierbij ontvangt gij iets voor Uw porteteuille, n.l. een lithographie naar J. Maris, waaronder men wel zou kunnen zetten: eene arme in het koningrijk Gods, en eene lithographie naar Mollinger, hadt gij die ooit meer gezien, ik nog niet. Had gelegenheid bij een boeken- jood, die mij Latijnsche en Grieksche boeken bezorgt, die ik noodig heb, uit eene groote partij uit te zoeken, en niet duur, I3stuks voor 70 ct. Dacht ik er nog eenige wilde nemen voor mijn kamertje, dan komt er wat stemming in en dat is noodig om gedachten te krijgen en te vernieuwen. Ik geef U op wat het is, dan weet gij hoe het er nu uitziet en wat er hangt. Een naar Jamin (die 00k op Uw kamertje hangt), een naar M. Maris, dat jongetje dat naar school gaat, 5 stuks naar Bosboom, van der Maaten, ,,Begrafenis in het koren” — Israels, een arme man op den weg ’s winters met sneeuw, en Ostade, atelier. Dan nog Alleb6, een oud vrouwtje dat op een wintermorgen als de sneeuw op de straten ligt, water en vuur heeft gehaald, dat laatste stuurde ik aan Cor op zijn verjaardag. De boekenjood had nog veel meer mooie, maar ’t kon niet meer lijden, en al hang ik zoo het een en ander op, ga ik toch niet ver- zamelen. Gisteren stuurde Oom Cor mij een partij oud papier, als het blaadje waar ik U op schrijf, is dat niet heerlijk om het werk op te maken? Heb veel werk reeds en niet gemakkelijk, maar met geduld zal men daar wel aan wennen, ik hoop maar te denken aan de klimop ,,which stealeth on though he wears no wings”, als de klimop tegen de muren, zoo moet de pen tegen het papier op. lederen dag ga ik een eind loopen, kwam laatst door een zeer aardig gedeelte, toen ik n.l. den Buitenkant af liep tot het Station van de Holl. Spoor toe, daar zag men de menschen werken met zandkarren etc. aan het IJ, en kwam door allerlei nauwe straatjes met tuinen vol klimop. Het had daar iets van Ramsgate. Bij ’t Station ging ik links af, waar die menigte van molens staan, op een weg aan een gracht met iepeboomen, alles daar doet aan de etsen van Rembrandt denken. Dezer dagen begin ik ook aan Algemeene Geschiedenis uit het boek van Streckfuss of liever ik ben er reeds aan begonnen. Er komt heel wat kijken, maar stap voor stap voortgaan en goed doen wat men doet, zal echter wel tot een resultaat leiden, daarop hoop ik vast. Maar er zal tijd over heen moeten gaan; het is het getuigenis van velen en niet maar van Corot alleen: il n’a fallu pour cela que quarante ans de travail, de pensee et d ’attention. Voor het werk van mannen als Pa, oom Stricker en zooveel anderen is ook heel wat oefening noodig, evenzeer als voor het schilderen. En een mensch zegt wel eens: hoe kom ik er nog! — Blijft het met Mevr. T. goed gaan en zijt gij al eens naar Mauve geweest? Houd U maar ferm, er kunnen nog goede dagen in de toekomst voor ons liggen, als God ons leven wil sparen en zijn zegen geven op ’t geen wij doen. Zult gij nog ooit bij mij in een of ander kerkje zitten, God geve het, en ik geloof dat Hij het gev£n zal. Komt gij nog eens weer op een Zondag op het studeerkamertje, en gaan wij nog eens samen naar ’t Scheveningsche kerkje, ik hoop het. 117 Groet uw huisgenooten en ontvang in gedachten een handdruk van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Gisteren zag ik nog een portret van Michel et en keek het nog eens goed aan en dacht aan ,,sa vie d’encre et de papier. ’ ’ ’s Avonds ben ik moe en kan niet zoo vroeg opstaan als ik wil, maar dat zal wel weer bij körnen en ik hoop er mij toe te dwingen. Waarde Theo, Amsterdam 21 Mei 1877. Dank voor Uw brief en voor de kerkelijke attestatie. Het is Jammer gij op Pinkster niet naar Etten zijt geweest, en van harte hoop ik gij een volgenden Zondag zult kunnen gaan. Hebt gij die attestatie gemakkelijk gekregen? Dank voor de moeite. Gisteren was ik ’s morgens in de vroegkerk en hoorde een preek ,,ik zal eeuwig twisten met den mensch”, hoe na een tijd van teleurstelling en grief, er in het leven een tijd kan körnen, waarin de innigste Verlangens en wenschen kunnen worden vervuld. ’s Morgens 10 uur hoorde ik Oom Stricker over Hand. II 1:4. Eene zeer mooie hartelijke warme toespraak; hedenmorgen ga ik oom weer hooren en moet daar nu heen, schrijf U straks wat de tekst was. Het is regenachtig weer vandaag en eene lange wandeling längs den Buitenkant naar de Noorderkerk. De stad zag er daar bij den Schreyerstoren, en daar waar men 00k gezicht heeft op het IJ, uit als een schilderij van J. Maris. De tekst was i Korinthe 12 : 13: Want 00k wij allen zijn door eenen geest tot een lichaam gedoopt. Er zijn mooie kerken hier. Deze week ben ik tot de Zuiderzee gewandeld over een dijk naar Zeeburg. Dan komt men längs het Jodenkerkhof waar ik 00k op geweest ben. Het is zeer een- voudig, vol rechtopstaande oude zerken met Hebreeuwsche opschriften, en vlierboomen hier en daar en begroeid met lang, donkerkleurig gras. Gisteren (Zondag) middag ben ik met Oom Jan naar Baarn’") geweest, wat is het daar mooi, wij wandelden in de lanen van Sparren en beuken in het bosch en zagen de zon ondergaan achter het eikenhakhout. Gij kunt wel denken het daar aan de werf en het dok en den IJkant ’s avonds, zooals *) Waar oom Cor een buitenverblijf had. II8 b.v. gisteren toen wij thuiskwamen, mooi is, en er is dan zulk een heerlijke lucht van teer, die doet denken aan de mastbosschen. Kent gij eene oude Engelsche gravure ,,The vicar’s daughter”, die hangt te Baarn en trof mij gisteren, let er eens op als gij te Baarn komt. De stemming herinnert aan ,,Die Abendglocke.” Dezen morgen zag ik in de kerk een oud vrouwtje, waarschijnlijk stovenzetster, die mij zoo deed denken aan die ets van Rembrandt, eene vrouw die in den Bijbel heeft gelezen, en met het hoofd op de hand geleund is in slaap gevallen. Ch. Blanc schrijft er zoo mooi en met zooveel gevoel over en ik meen ook Michelet in zijn ,,il n’y a point de vieille femme.” Ook het vers van de Genestet ,,haar pad in ’t leven loopt eenzaam af ’ ’ doet er aan denken. Zouden wij ook aan den avond van ons leven zijn als ’t wäre voor wij het zelf weten? — als wij de dagen voelen omvliegen en steeds sneller voorbijgaan, is het mij wel eens goed dat te gclooven en te vertrouwen ,,rhomme s’agite et Dieu le mene.” Zijt gij de Pinksterdagen ’s morgens in de zaak geweest? Ik hoop gij het toch goed zult gehad hebben. 22 Mei. Gisterenavond was ik bij Oom Stricker waar het gezellig was; ’t was over ii toen ik thuis was, heb toen nog zitten schrijven tot 12; wat zou ik wenschen wij zoo samen hier en daar heen konden gaan, had er U gisteren avond wel bij willen hebben. Schrijf maar weer spoedig een woordje als gij een oogenblikje hebt. Dezen morgen moet ik nog heel wat werken, ik zie wel ’t niet gemakkelijk is en nog wel veel moeilijker zal worden, maar heb toch veste hoop het zal gelukken, en ook ben ik overtuigd, dat al werkende, ik zal leeren werken en mijn werk beter en degelijker zal worden. Reeds nu begin ik aan de Bijbelstudie, maar alleen des avonds als het werk van den dag af is, of des ’s morgens vroeg — » after all is dat het voornaamste — al is het mijn plicht mij nu aan de andere Studie te wijden, wat ik ook doe. Heb gisteren bij Stricker moeten verteilen van Londen en van Parijs en als ik dat <ioe, zie ik het alles weer voor mij; ook alles in dat verleden kan medewerken ten goede, ik heb ginder veel lief, en och dat heb ik overal gehad waar ik geweest ben, dat voel ik wel als ik door de straten te ’s Hage wandel, of b.v. te Zundert, dien laatsten tocht daarheen vergeet ik niet licht. Vöör ik naar Stricker ging'^liep ik nog even op het Trippenhuis om enkele schilderijen nog weer eens te zien. Gij weet wel welke. Nu Theo, groet den een en ander die gij mocht zien, schrijf eens spoedig, heb het zoo goed mogelijk, ontvang een fermen handdruk in gedachten en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. 97 Waarde Theo, Amsterdam 28 Mei 1877. Vandaag was het een stormachtige dag, van morgen naar de les gaande keek ik op de brug den kant van de Zuiderzee uit, daar was een witte streep aan den horizon, (daartegen teekende zieh de lange rij huizen met de Oosterkerk af), waarboven donker grijze wölken, waaruit in de verte de regen in schuine strepen neerkwam. Gisteren was Oom Jan naar Leiden en was ik dus alleen dien dag, ging des morgens naar de Oosterkerk, ben des middags naar den zeekant gewandeld, en verder den geheelen dag geschreven. Het werk en schrijven gaat nog niet zoo vlug en makkelijk als ik zou willen, maar al doende hoop ik te leeren, maar jongen als ik kon, ik zou v/el eenige jaren willen overvliegen. Men moet eerst eenige rust krijgen wanneer men reeds eenige jaren van werk achter zieh heeft, en voelt men op weg is. Dezen morgen was ik op Oom Stricker ’s studeerkamer, die is mooi en er hangt een portret van Calvijn naar Ary Scheffer, toch had ik er zoo graag wat meer prenten aan den muur gezien. Verleden week was ik gekomen tot aan Gen. XXIII, de begrafenis van Sara in den akker, dien Abraham kocht om haar daar te begraven in de spelonk van Machpela, en zoo onwillekeurig maakte ik een teekeningetje, hoe ik mij die plaats voorstelde, het is niet veel bizonders maar ik sluit het toch hierin. Een goeden brief van huis gisteren, schreef heden terug, schrijft gij 00k weer eens spoedig een woordje, want ik verlang er weer naar. Daar juist gaat al het volk van de werf naar huis, dat is iets aardigs, ’s morgens vroeg hoort men ze reeds vroeg, ik geloof er ongeveer 3000 zijn, het geluid van hunne voetstappen is iets als het geruisch van de zee. Kocht heden morgen van een jood ,, Tobias” naar Rembrandt, een klein gravuretje, voor zes Cents. - 120 Gij moet veel groeten hebben van Oom Jan. Hoe maakt Mevr. T. het, ben ook verlangend om te hooren of gij nog bij Mauve zijt geweest. Binnen kort gaat tante Mina naar Etten, dat is prettig voor thuis. Pa schreef de kerk was gewit en het orgel geverfd. Gis- teren zijn er 3 kinderen gedoopt. L. wordt nog niet beter en de vrouw van W. v. Eekelen is ook erg ziek. Hebt gij gehoord Oom Vincent weer bronchite heeft, en het schijnt erg te zijn ook, gelukkig oom weer in het land is en in zijn eigen huis, en dat Pa en Moe hem dagelijks bijna eens körnen bezoeken. — Nu jongen, heb het zoo goed mogelijk, groet uwe huisgenooten, kerel schrijf maar eens spoedig en ontvang in gedachten een harte- lijken handdruk, en geloof mij Uw ZOO liefh. broeder Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 30 Mei 1877. Dank voor Uw brief van heden, ik heb nog een en ander te doen en schrijf dus in haast. Heb oom Jan Uw brief gegeven, ontvang zijn hartelijke groeten en hij dankt U voor Uw schrijven. Er was een w’oord dat mij trof in Uw schrijven, ,,ik zou wel van alles weg willen, ik ben de oorzaak van alles, en doe anderen slechts verdriet, ik alleen heb deze eilende over mijzelven en anderen gebracht”. Het was een woord dat mij trof, omdat dat- zelfde gevoel juist hetzelfde, niet meer en niet minder, ook in mijn geweten is. Wanneer ik denk aan het verledene — wanneer ik denk aan de toekomst, aan bijna onoverwinnelijke moeilijkheden, aan veel en moeilijk werk waar ik geen lust in heb, dat ik, n.l. het booze ik, gaarne zou willen ontduiken, wanneer ik denk aan de oogen van zoovelen, die op mij gevestigd zijn, — die weten zullen waar- aan het ligt als ik niet slaag, die mij geen alledaagsche verwijtingen zullen doen, maar die, omdat zij beproefd en geoefend zijn in •wat goed en braaf en fijn goud is, als het wäre zullen zeggen door de uitdrukking van hun gelaat: wij hebben U geholpen en zijn U een licht geweest — wij hebben aan U gedaan wat wij konden, hebt- gij oprecht gewild, wat is nu ons loon en de vrucht van ons werk? Zie, als ik aan dat alles denk, en aan nog zooveel meer van allerlei aard — te veel om op te noemen, aan al de moeilijk- heden en zorgen, die niet minder worden al voortgaande in het 121 leven, aan lijden, aan teleurstelling, aan het gevaar van mislukking tot schände toe, — dan is ook mij het verlangen niet vreemd — ik zou wel van alles weg willen! En toch — ik ga voort, maar met voorzichtigheid, en in de hoop dat het mij gelukken zal al deze dingen te bestrijden, zoodat ik wat te antwoorden zal hebben op de verwijtingen die dreigen, en in het vertrouwen dat ondanks alle dingen die tegen mij schijnen, ik de zaak die ik begeer zal bereiken, en als God wil genade zal vinden in de oogen van sommigen die ik lief heb, en in de oogen van hen die na mij zullen körnen. Daar Staat: ,, rieht op de slappe handen en de trage knieen”, en toen de discipelen den geheelen nacht hadden gearbeid en niets gevangen, toen werd hun gezegd: ,,Steek af in de diepte! werp het net nog eens uit! ’ ’ Mijn hoofd is soms dof en dikwijls gloeit het en is mijn gedachte verward — hoe ik al die moeilijke en uitvoerige Studie er in moet krijgen, ik weet het niet — om na die veelbewogen jaren nog aan eenvoudig geregeld werken te wennen en er in te volharden, is niet altijd gemakkelijk. En toch ga ik voort; als wij vermoeid zijn is het dan niet omdat wij reeds een eind geloopen hebben, en als het waar is dat de mensch een strijd heeft op aarde, is dan niet het gevoel van vermoeidheid en het gloeien van het hoofd, het teeken dat wij gestreden hebben? Wanneer men aan moeilijk werk arbeidt en tracht naar eene goede zaak, dan strijdt men een goeden strijd, waarvan zeker reeds dit dadelijk het loon is, dat men voor veel wat kwaad is wordt bewaard. En God ziet de moeite en het verdriet, en kan helpen ondanks alles. Het geloof aan God Staat bij mij vast — geen denkbeeid is dat, geen ijdel geloof, — maar het is zoo, het is waarachtig, daar is een God die leeft, en Hij is met onze ouders, en zijn oog is ook op onSf en ik ben zeker dat Hij zijn oogmerk met ons ook heeft, en wij als het wäre niet aan onszelven geheel toebehooren — en die God is geen ander dan Christus, van wien wij in onzen Bijbel lezen, en wiens woord en geschiedenis ook diep in Uw hart is. Had ik maar vroeger met al mijn kracht er op gewerkt, ja dan zou het mij nu beter geweest zijn — maar ook nu zal Hij een krachtige hulp zijn, en het is in zijne macht om ons het leven dragelijk te maken, om ons te bewaren voor den booze, om alle dingen te laten medewerken ten goede, om ons einde vrede te maken. 122 Er is kwaad in de wereld en in ons zelven, verschrikkelijke dingen en men hoeft niet ver in het leven te zijn, om tegen veel op te te zien en om behoefte te gevoelen aan een vaste hoop op een leven na dit leven, en om te weten dat men zonder het geloof in een God niet kan leven, het niet uithouden kan. — Maar met dat geloof kan men het lang volhouden. Toen ik stond bij het lijk van Aerssen, toen stak de kalmte en ernst en plechtige stilte van den dood zoo af bij ons, die leefden, dat allen voelden wat zijne dochter zeide in hare eenvoudigheid : ,,hij is verlost van den last van het leven, dien wij nog dragen moeten. ” En toch zijn wij aan het oude leven zoo gehecht, omdat er tegenover moedelooze stemming opgewektheid Staat, en ons hart en onze ziel zieh verbeugt als de leeuwerik die het zingen ’s morgens niet laten kan, ook al buigt zieh onze ziel soms neder in ons en verontrust zieh in ons. En de herinnering aan al wat wij hebben liefgehad, blijft, en komt terug aan den avond van ons leven. Het is niet gestorven maar slaapt, en zieh daarvan een schat te verzamelen is goed. Ontvang een handdruk in gedachten en heb het ZOO goed mogelijk en schrijf weer eens spoedig aan Uw ZOO liefheb. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam 31 Mei 1877. Het is reeds laat en allen zijn reeds slapende, maar het is mij behoefte om U nog eens een woordje te schrijven. In Uw laatsten brief schrijft gij, dat gij er over denkt om naar een andere plaats te gaan indien zulks mogelijk wäre, en gij noemt Londen en Parijs — dat kan wel goed zijn. Jongen wat houd ik toch zielsveel van die steden, dat wil zeggen van veel wat men daar ontmoet, er is wel veel dat ik haat ook, tenminste niet zoo liefheb als de heggen van doorn en het groene gras en de grijze kerkjes. — ’t Is zoo kwaad niet van U gedacht. Maar weet dit — wij beiden moeten zien dat wij den tijd tusschen nu en den leeftijd van 30 jaar of daarboven doorkomen en moeten ons wachten voor zonde — wij zijn eenmaal in het leven, welnu wij moeten een goeden strijd strijden en wij moeten mannen worden dat zijn- wij nog niet, geen van beiden — er is iets grooters in de toekomst, dat voorzegt mijn geweten mij ; wij zijn niet wat anderen zijn, welnu maar wij kunnen trachten het te worden; wat ik wil, weet gij. Als ik predikant mag worden, als ik die betrekking 123 vervul ZOO dat mijn werk gelijkt op dat van onzen vader, dan zal ik God danken Houd gij ook, wat gij ook voor U zelven wenscht, de gedachte aan Christus vast en bewaar zijn woord. Door het geloof kan men worden ,,droevig maar altijd blijde”, en hoeven wij niet te klagen als ,,onze jeugd verdwijnt bij 't rijpen onzer krachten.” Heb het zoo goed mogelijk, schrijf weer eens spoedig, groet Uwe huisgenooten en ook bekenden als gij ze ziet en ontvang in ge- dachten een hartelijken handdruk en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. 100 Waarde Theo, Amsterdam 4 Juni 1877. Gij herinnert U dien avond te Dordrecht, toen wij samen door de stad wandelden om de Groote Kerk, en door allerlei straten en längs de grachten waarin de oude huizen en het licht van de vensters weerkaatsten ? Gij spraakt toen over een beschrijving van een dag in Londen door Theophile Gautier, de koetsier van een bruiloft, voor de deur eener kerk op een dag met mist en storm. Ik zag het alles voor mij, maar als dat U trof dan zult gij het bijgaande *) wel gevoelen, deze bladzijden las ik op een zeer stormachtigen dag verleden week ; het was des avonds toen de zon onderging en een rossen gloed wierp op de grauwe avondwolken, waartegen de masten der schepen en de rij oude huizen en boomen af staken en alles weerkaatste in het water, en de lucht een vreemd schijnsel wierp op de zwarte aarde, het groene gras met madelieven en boterbloemen, en op de struiken witte en paarse seringen en vlier van den tuin op de werf. Te Londen had ik dat boek van Lamartine gelezen en het had mij zeer getroffen en dat deden vooral de laatste bladzijden mij nu ook weer. Schrijf eens wat gij er van denkt. Die plekken, waarover ge- sproken wordt: Hampton Court met zijn lanen van linden vol roekennesten (rookeries). White Hall met klimop begroeid aan den achterkant, en het binnenplein grenzende aan St. James Park waar men Westminster Abbey ziet, het alles zie ik voor mij, en het weer en den somberen toon over het geheel. (cela m’empeche de dormir). Zijt gij naar Etten geweest Zondag, van harte hoop ik het en *) Lamartine ,,CromweU”. Vincent schrijft hier drie volle pagina’s uit over, die niet opgenomen zijn. 124 dat gij er een goeden dag zult gehad hebben; ik maak dit op uit een zin in den laatsten brief uit Etten: ,,wij wachten Theo waar- schijnlijk aanstaanden Zondag. ’ ’ Heb het druk, dus a Dieu, misschien schrijf ik hier dezen avond nog een woordje onder, ontvang in gedachten een handdruk en geloof mij Uw ZOO liefh. broeder Vincent. Kwam heden voorbij de bloemmarkt op het Singel, daar zag ik iets zeer aardigs. Een boer stond daar met een groote partij potten, allerlei bloemen en heesters, achteraan stond de klimop en daartusschen zat zijn meiske, een kindje zooals Maris zou schilderen, zoo eenvoudig met een zwart mutsje op en een paar ZOO levendige en toch zoo vriendelijke oogen; zij zat te breien, de man recommandeerde zijn waar, en als ik het had kunnen doen, zou ik er wat graag van hebben gekocht, en hij zei zoo en wees onwillekeurig op zijn dochtertje ook ,,ziet het er niet goed uit? ’ ’ 5 Juni. Gisterenavond was ik bij Stricker; M. M. met wie P. geengageerd is was er ook, dat is een meisje, dat zeer doet denken aan Ellen in: The wide wide world, haar Vader was een zeer knap predikant, een buitengewoon man en intiem vriend van oom Stricker. Wij wandelden aan den Buitenkant en daar aan die zandwerken aan de Oosterspoor. Kan U niet zeggen hoe schoon het daar was in de schemering. Rembrandt, Michel en anderen hebben het wel geschilderd, de grond donker, de lucht nog verlieht door den gloed van de ondergaande zon, de rij huizen en torens er boven uit, de lichten overal in de vensters, alles weerkaatsende in het water. En de menschen en rijtuigen als kleine zwarte figuurtjes overal, zooals men dat op een Rembrandt soms ziet. En het stemde ons zoo, dat wij over allerlei begonnen te spreken. Zat nog laat te schrijven gisteravond, en hedenmorgen vroeg was het zoo heerlijk mooi weer. Des avonds is het ook een prächtig gezicht op de werf, waar dan alles doodstil is en de lantaarns -'branden, en de sterrenhemel er boven. ,,When all sounds cease, God’s voice is heard, under the stars”. — Schrijft gij eens spoedig, en zeg eens of dat niet iets uit het hartje van Londen is, dat stuk over Cromwell. 125 Waarde Theo, Amsterdam 12 Juni 1877. Uw brief van 7 Juni ontving ik, en was blij daaruit te zien hoe gij te Etten zijt geweest, en gij een goeden Zondag daar hebt gehad; het is aardig Pa en het broerken U wegbrachten tot Dordrecht. En dan schrijft gij hoe gij thuis over Uwe plannen voor de toekomst hebt gesproken, toen ik het las ging als ’t wäre mijn hart voor U open; mij dunkt het is zeer goed. Launch out into the deep. Wat ik hoop is nu nog alleen dit — dat gij naar Londen gaat, vöör dat gij 00k Parijs ziet. Maar wij moeten afwachten hoe het gaat. Zooveel heb ik er lief gehad in die twee steden, met een gevoel van weemoed denk ik er aan terug en ik zou wel weer met U mede willen bijna; als ik eenmaal zoo ver ben ik een plaatsje in die groote Hollandsche kerk mag bekleeden, dan zullen die herinneringen nog wel wat stof om over te spreken geven, vooruit maar in geloof en met oud vertrouwen gij en ik, wie weet of wij elkander nog niet eens een hand drukken, zooals ik mij dat van Pa en Oom Jan herinner in het Zundertsche kerkje eens toen oom van de reis terugkwam en er in hun beider leven veel was voorgevallen, en zij als het wäre nu vasten grond onder de voeten voelden. Zoodra gij iets naders hieromtrent hoort, schrijft gij het zeker dadelijk, ik hoop wij, voor gij gaan zult, nog eens rüstig zullen Samen zijn. Al schijnt er zoo niet dadelijk gelegenheid toch kan ZOO iets spoedig tot stand körnen. Maar nog eens, broer, mijn hart gaat over U open, ik geloof het plan zeer goed is — mijn verleden wordt weder geheel levend nu ik denk aan Uwe toekomst. ,,Ziet ik maak alle dingen nieuw” zal 00k misschien spoedig Uwe ondervinding zijn. Heb zegen dezer dagen, zie de dingen rondom U nog eens goed aan en vergeet ze niet, — wandel het land nog maar eens door, zooals er Staat: in de lengte en in de breedte. Ik heb dagelijks heel wat te doen, zoodat de tijd spoedig om gaat en de dagen haast te kort zijn, 00k al rek ik ze wat uit, ik heb zoo’n groot verlangen om vooruit te körnen, en 00k om den Bijbel goed en grondig te kennen, en 00k om veel dingen te weten, zooals wat ik U schreef over Cromwell. ,,Pas un jour sans une ligne”, door dagelijks te schrijven, te lezen, te werken en mij te oefenen, zal het met volharding wel tot iets leiden. Deze week bezocht ik het kerkhof hier buiten de Muiderpoort, 126 er is een boschje voor, waar het des avonds vooral wanneer de zon door de bladeren schijnt, mooi is; er zijn ook veel mooie graven en allerlei evergreens, en de rozen en vergeet-mij-niet bloeien er; wandelde ook nog eens naar de Zuiderzee, dat is 40 minuten hier vandaan een dijk over, van waar men overal weiland ziet en boerderijen, die mij telkens aan de etsen van Rembrandt doen denken, ’t Is een mooie stad hier, heden zag ik weer een hoekje voor Thijs Maris of Allebe, n.l. woningen achter de Ooster- kerk op een binnenplaatsje, ik moest bij den koster zijn om te spreken over 00m ’s plaats in de kerk, en was in diens huis, verder woonde daar nog een schoenmaker etc. maar men vindt het over- al, de wereld is er vol van. Die koster deed mij onwillekeurig denken aan een houtgravure van Rethel meen ik, gij zult die ook wel kennen, ,,der Tod als Freund.” Die voorstelling heeft mij altijd zeer getroffen, te Londen zag men het in der tijd voor bijna alle ramen van de prentenwinkels. Er is een pendant van: de Cholera te Parijs, en van Rethel is ook die Doodendans. Hoorde Zondagmorgen Ds. Laurillard in de vroegpreek over ,,Jezus wandelde in het gezaaide”. Hij maakte een grooten indruk op mij — in die preek sprak hij ook over de gelijkenis van den zaaier, en over den man, die het zaad in den akker strooide, en voorts sliep en opstond dag en nacht, en het zaad sproot uit en wies op, en werd lang, en hij wist zelf niet hoe; ook sprak hij over ,,de Begrafenis in het koren” van v. d. Maaten. De zon scheen door de ramen, er waren niet heel veel menschen in de kerk, nieest werklieden en vrouwen. Daarna hoorde ik Oom Stricker in de Oosterkerk over ,,lof niet uit de menschen, maar uit God” ook naar aanleiding van het overlijden van de koningin. Dezen morgen kwart voor 5 begon hier een geducht onweer, kort daarop kwam in den stortregen de eerste stroom werklieden de poort van de werf in. ’k Stond op en ging op de werf en nam een paar Schriften mede naar den koepel, en heb daar gelezen en de geheele werf en dok rondgezien, de populieren en vlier en andere heesters bogen door den hevigen wind, en de regen kletterde op de houtstapels en het dek van de schepen; sloepen en een stoom- bootje voeren heen en weer, en in de verte bij het dorp aan den over^ant van het IJ zag men de bruine zeilen snel voortgaan, en de huizen en boomen van den Buitenkant en kerken sterker van kleur. Telkens hoorde men den donder en zag den bliksem. 127 de lucht was als op een schilderij van Ruysdael, en de meeuwen vlogen laag over het water. Het was een grootsch gezicht en een wäre verkwikking na de drukkende wärmte van gisteren. Het heeft mij opgefrischt, want ik was geducht moe toen ik gisteravond naar boven ging. Bracht gisteren een bezoek bij Ds. Meyes en Mevrouw, daar Pa mij dit gevraagd had, en heb met hen thee gedronken. Toen ik er kwam, deed Z.W.Eerw. een middagslaapje en werd ik verzecht een half uurtje om te wandelen, hetgeen ik ook heb gedaan, gelukkig had ik het boekje van Lamenais in den zak en heb daarin gelezen onder de boomen längs de grachten, waar de avondzon in het donkere water weerkaatste. Toen ben ik er weer heengegaan, en zij deden mij denken aan ,, Winter” van Thorwaldsen. Toch ziet men dat nog heel wat schooner in Pa en Moe, maar zooals ik zeide, ook hier was het zoo. De dagen vliegen om, ik ben vier jaar ouder dan gij en zij gaan in mijn gevoel waarschijnlijk sneller dan in het uwe, maar ik vecht er tegen door ze maar ’s morgens en ’s avonds wat te rekken. Schrijft gij weer spoedig? Het is jammer dat Mager nu after all niet komt. Het weer is nu weder opgeklaard en de lucht is blauw en de zon schijnt beider en de vogels zingen, die zijn er nog al veel op de werf, en allerlei, ’s Avonds ga ik met den hond er altijd nog eens op en neer wandelen, en denk dan dikwijls aan dat gedieht: ,,Under the Stars. ’ ’ — De rozen tegen het huis bloeien ook en in den tuin de vlier en de jasmijn. Was laatst nog eens op het Trippenhuis om te zien of die zalen, die toen wij er samen waren gesloten waren, reeds weer in orde zijn, maar het zal nog wel 14 dagen duren eer men daar weer körnen kan. Er waren toen veel vreem- delingen, Franschen en Engelschen; als ik ze hoor spreken worden er heel wat herinneringen in mij wakker. Toch spijt het mij niet ik weer hier terug ben. ,,Life hath quicksands, life hath snares ’ ’ is een waar woord. Hoe gaat het met Mevr. Tersteeg, als gij Mauve eens ziet of er aan huis komt, doe dan de groeten, ook bij Hanebeek en Roos. Nu moet ik aan mijn werk, heb heden geen les, maar morgen- ochtend daarentegen 2 uur, en dus toch heel wat te doen. De geschiedenis van het Oude Testament heb ik doorgewerkt tot en met Samuel, nu begin ik hedenavond aan de Köningen, als dat werk af is, is het eene bezitting. 128 Zoo onwillekeurig als ik zit te schrijven, maak ik nu en dan een teekeningetje zooals wat ik U onlangs stuurde, en b.v. dezen morgen, Elia in de woestijn met stormlucht en op den voorgrond een paar doornstruiken, het is niet veel bizonders maar het komt mij alles zoo duidelijk voor den geest soms, en ik geloof ik er op zulke oogenblikken met geestdrift over zou kunnen spreken, möge het mij later gegeven worden dat te doen. Heb het zoo goed mogelijk; als gij eens in de Scheveningsche boschjes of aan het strand komt, groet het dan, als gij eens weer hier komt zal ik U hier ook wel mooie plekjes kunnen aanwijzen. lederen dag om naar Mendes te gaan moet ik door de Jodenbuurt. En nu a Dieu, een handdruk in gedachten van Uw liefh. broer Vincent. 102 Waarde Theo, Amsterdam Zondag 15 Juli 1877. Het is mij behoefte om U weder eens te schrijven, gij laat ook wel weer eens een woordje van U hooren als gij tijd hebt? — Dezen morgen ben ik naar de vroegpreek geweest, en daar was de tekst Eph. 5:14, ,,ontwaakt gij die slaapt en Staat op uit de dooden, en Christus zal over U lichten.” Toen ik wegging van hier regende het en ook toen de kerk uitging; gedurende de preek echter had de zoh beider door de ramen gesehenen. Pa had heden te Etten vroegkerk en daarna moest Pa naar Zundert. Daarna hoorde ik dien besten 00m Stricker in de Oudezijds Kapel over de woorden ,, wacht U voor den zuurdeesem der Pharizeers”. nl. waarschuwing tegen het al te veel hechten aan uitwendig,:; vormen en plechtigheden, zonder oprecht gemeend godsdienstig gevoel des harten, en daar tegenover het leven zonder geloof in de dingen, die hooger zijn dan die van het leven. — Er waren maar zeer weinig menschen in de kerk, behalve de weesjongens en weesmeisjes met hunne rood en zwarte kleederen, die vulden echter een groot gedeelte van het oude kerkje. Als* gij eens weder hier komt hoop ik U daar eens te brengen, die Oudezijds Kapel Staat in een zeer nauwe straat, de Zeedijk, vlak bij het gedeelte van den Buitenkant dat de oude Teertuinen heet-; on vlak bij de Warmoesstraat. Het is daar een zeer aardig gedeelte van de stad en doet aan het hartje van Londen b.v. aan Bookseller’s Row of zoo denken. — Möge het in vervolg van tijd ook mij gegeven worden, nog eens 9 129 te spreken zooals ik het van zoo velen hoorde, en elken Zondag opnieuw hoor. — Ik doe mijn best om er mij met alle kracht in te werken. Ben bezig een uittreksel te maken van de geschiedenis van de Kerkhervorming, er is veel opwekkends en aantrekkelijks in de geschiedenis van die dagen. Verleden week was ik een avond bij den ouden Ds. Meyes en ontmoette daar diens zoon Ds. Jeremie Meyes met zijn vrouw, een dochter van Professor Tilanus, en twee zijner zonen, de een op het gym- nasium hier, en de andere opgeleid werdende voor ingenieur. De laatste heeft geholpen om die kappen hier op de werf, (waar- onder de schepen worden gebouwd, waar wij dien middag toen gij hier waart, met Oom heengingen), te bouwen en ook de nieuwe Kattenburger brug. Het was een aardige avond, en wij Spraken over allerlei in het buitenland. Hij is een zeer begaafd man en heeft een schoon talent en een groot geloof, ’k hoorde hem in de Westerkerk. Zag hem van den preekstoel af körnen, en de kerk doorgaan na de preek, en die hooge, edele gestalte, en dat vermoeide en bleeke gelaat, en dat edele hoofd, het haar reeds met grijs doormengd, maakte veel indruk op mij. Zöö van dat werk vermoeid te zijn, dat is een zegen. Vandaag zult gij misschien wel naar Scheveningen gaan, heb een goeden Zondag, wat zou ik graag eens op uw kamertje zijn. Hoorde van thuis dat gij waarschijnlijk binnenkort weer eens naar Mauve, naar zijn huis in de duinen gaat, en er een nacht zult logeeren, in gedachten zie ik U daar zitten, en wat gijlieden ZOO al zult bespreken weet ik ook wel. Mendes had mij verleden week gesproken over een zeer interessant gedeelte van de stad, n.l. de buitenwijk, die zieh uitstrekt van de Leidsche Poort, dus dicht bij het Vondelspark, tot het Station van de Holl. Spoor. Ben daar gisteren heen geweest, een gedeelte kende ik reeds, en kent gij geloof ik ook, n.l. dat bij het Station. Er zijn zeer veel molens, houtzagerijen, arbeiderswoningen met tuintjes, ook oude huizen, van allerlei en zeer bevolkt en de wijk is doorsneden door allerlei kleine grachten en vaarten, vol schuiten en allerlei schilderachtige bruggen enz. Het moet wel een heerlijke zaak zijn om dominee in zoo’n wijk te wezen. De Studie is lästig kerel, maar volhouden moet ik. 