title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: door de aanwending der middelen in klifteren, dikwijls oneindig werkzamer ‚dan door dezelven in te nemen, gelijk mij de ondervinding daar van in veelvuldige gevallen overtuigd heeft. Al- leen moeten dan de middelen zoo gekozen en gemengd worden, dat zii niet, uit hoofde van te fterke plaarfelijke prikkeling, te fchielijk we- ER der afgaaan, her welk men daar door verkrijgen . zal, wanneer men zulke middelen ‚verkiest , wel- ke nier.te hevig prikkelen; eene kleine hoeveel - heid op cen maal (4 of 6 oncen), maar dik- wijls(alle 4 uren) , aanwendt, en flijmachtige ‚of ook verdoovende middelen daar bij voegt. Zeer gefchikt waren hiertoe: de Rad. Valerian., Ar- nicae, Angelic. (2 drachmen tot eene klisteer), Cort. Chinae(3 of 4 drachmen), ZZerb. Rutae, Menthae crisp., Flor. Chamom., eenige lepels win, Moschus, Camphora (4 greinen), Semin. Sinap. (ı drachma), daarbij gevoegd Sem. Li- ni of Rad. Althee,, eijerdoren, em bij grootere prikelbaarheid, Zxrr. Ayose. of Nuc. Vomic,_ (2 tot 4 greinen), Laud. Ligs (4 tot’ 6 greinen). Eene rweede klasfe van middelen, welke tor deze aanwijzing behoorden, waren de tönifche verflerkende middelen. : : Hiertoe brenge ik alle zulken, welke niet Dechts eene voorbijgaande prikkeling , (zoo als bij deboven gemelde vlugtige prikkelende) , maar ‚eene duurzame verhooging der kracht, nier en- kel vermeerdering der kracht-uitting, maar van her kracht-vermogen bewerkten, welke bij. ge- volg, na her ophouden der werking, geen op- houden der verfterkte kracht-uitting, of, het geen bij de vlugtige prikkelende middelen het ä ge- da gewone geval is, zelfs vermeerderde zwakheid (debilitas indirecta) ten gevolge hebben, maar waar bij de vermeerderde kracht, ook na her ge- bruik van her middel, blijfte voortduren, omdat' door heizelve nier enkel de werking, maar ook het werkings-vermogen vermeerderd is. De ondervinding, leert ons, dat deze werking. bij de vaste, of tonifche verfterkende middelen,, en bij de voedfelen gevonden wordt, en het on- derfcheid tusfchen deze en de vlugtige prikke- lende middelen moet daarin gefleld worden, dat zij niet, zoo als deze laatften , enkel de opwek-" king (efresung, vitting der kracht) vermeer- deren, maar aan de bewerktuigde ftof iets 'we« zenlijks mededcelen, (*) her moge nu beflaan in ecne verbeterde fcheikundige vermenging, of‘ werktuiglijke gefteldheid van dezelve, waar door hare levens-vatbaarheid en werkings-virmogen verhoogd en tevens geregeld wordt: want het is merkwaardig, dat deze middelen ook tevens de C ei- (*) Bi) de voedfelen is dit wel aan geene twijfeling onderhevig; maar uit de overeenkomst der ver- fterkende werking Iaat het zich vermoeden , dat ook bij de tonifche verfterkende middelen,, hier of daat jets, maar cone finere of, in ons over. gaat en aan onze zeifltandigheid wordt med“ gedeeld, 4) eigenfchap bezitten, om de anomalifche of on- geregelde wederwerking en ziekelijke prikkel- baarbeid, welke een gevolg der zwakheid zijn, te verminderen en tot hare natuurlijke gefteld- heid terug te brengen. De voornaamfte middelen, welke tot deze klasfe behooren, zijn, behalve de voedfelen, zulken, welke eene zamentrekkende ,.of bittere ‚ftof, of beide te gelijk bevarten. Van de bitte- se: de Quasfia, Rad. Gentian. Rubr., Herb. Trifel. fior., Marrub., Cent. minor., Abfinih., Myrrha, Rad. Columbo. Van de zamentrek- kende: de minerale zuren, bijzonder her zwa- velzuur, de Aluin, /itriol. Martis, Virriol. al- bum, Terra japonica, Gumm. Kino, Rad. Bis- sort., Tormentilla, Ifzer, de koude. Van de gemengde, (de zamentrekkend- bittere): Cortex Deruvianus, en die inlandfche middelen, welke ' deszelfs plaats kunnen vervangen, Cors. Hippo cast., Iraxini, Salicis, Angusturae, Rad. Ca- ryoph., Fol. et Cori. Querc., Coriex Cascarill., Herb. Scordii, Salviae, Ruiae. { Warnu berrof de aanwending dezer middelen, zoo moest daarbij het volgende inaanmerking ge- nomen worden. " | 1. In her algemeen kwamen zij minderte pas in het begin, dan in het vervolg, of op het ein- de der koorts, alwaar zij altijd vereifcht wier- den, € 907 den, om de, door de vlugtige prikkelende mid- delen, verbeterde fiemming der krachten ftand- vastig te maken (fixeren) en de verfterking meer duurzaamheid en kracht te geven, Was in het begin de prikkelbaarheid al te zeer ver- hoogd, zoo veroorzaakten zij ligt te hevige en zamentrekkende prikkeling, toefnoering der va- ten en krampen; was, integendeel, de zwakheid met meer ongevoeligheid verbonden, zoo ont- brak her aan vlugrige prikkeling, die hier nood- zakelijik was, om de eerfte gewaarwording in de half verlamde vezel op te wekken. In beide gevallen dus was het noodzakelijk, om eerst door de vlugtige prikkelende middekn, ook in her ecrfte geval, door krampftillende, die ftemming van vatbaarheid voor prikkeling te weeg te brengen, welke er vereifcht wierd, om deze middelen te kunnen verdragen. In zulke gevallen, in tegendeel, alwaar alleen zwakheid, zonder duidelijke teekenen der beide hoofd=ge- breken der prikkelbaarheid, aanwezig was, kon men ook terftond mether gebruik dezer tonifche middelen een begin maken. 2 Men kon evenwel ook in die gevallen, deze geneesmiddelen op de volgende wijze dik- wijls verbeteren en dezelve gefchikter maken, om te worden Bangewend. Ging er met .de zwakheid ongevoeligheid gepaard, zoo verkoos mn ce men AR 2) men zulke tonifche middelen, welke tevenseen vlugtig of echerifch beginfel bevatteden, bijv. kina, Cors. aur. ,‚Scordium, Cascarill., Arnica, Angustura, Caryophylata, en men wendde de- zelven in zoodanige form aan, waar in voorname- lijk de vlugtige en minder de vaste (bittere of zeinentrekkende ftoffen) bevar waren: bijv. de koude aftrekfels als de vlugtigfte,_of ook de warme, welke reeds meer van de vaste deelen in zich bevarteden. Op deze wijze was de kina dikwijls werkzaam in een koud aftrekfel, terwiji zij het in een afkookfel niet was. Ook was her gebruik dezer middelen in zelfitandigheid, wan- neer anders de maag frerk genoeg was om de zelve te verteren, daar toe zeer gefchikt, Of ook vereenigde men, mer de tonifche middelen, vlug- tige prikkelende middelen, waardoor dezelve terftond werkzaam en, als her ware, levendi- ger wierden; bijv. wijn, Lig: anod., Kamfer, Serpentaria, Brandewijnenz, Om deze redenen, waren dikwijls,in zulke gevallen, de geestige af. trekfels ongelijk veel krachtiger, dan deze mid- delen afzonderlijk ; bijv. de Tine. Chine war. Was, daarentegen „mer dezwakbeid de uiterft@ gevocligheid verbonden, ‚zoo kon men de wer- king der tonifche middelen daardoor verbereren, dat men, of de vlugtigfte en fijnfte bereidingen van dezelven verkoos, büv.de koude afırckfels, of » CE) of dezelven met bedarende en verdoovende mid- delen vereenigde. 3. Waren er-onverteerbare tofen, of onzui- verheden in de maag\en’eerfte wegen aanwezig, dan bekwamen deze» middelen nimmer goed, maar vooraf moesten, door braak-of andere ont- lastende middelen, die ftoffen uit den weg wor- «den geruüimd (*).: Het .blijft dus altijjd waar, dar, bij eene ware’ gastrifche gefteldheid, deze mid- delen niet pasfen. Men wendt nogtans VOOT, dat'men te /Feenen, bij ecne zeer vuil beflagene tong, de kina mer goed'gevolg toedient. Dit ftem ik zeer gaarne toc en.heb lang voorhenen her e 3 f zeif- (*) Menu begrijpe mijwel. Niet iedere beflagene tong verbood de kina; maar. veel meer was deeze b5 de zenawkoorts dikwijls eene aanwijzing tot de- zelve. OoK niet jeder, onzuivere ftof in de eerfte wegen „ (\vant vele konden zelfs door verfterken- de middelen weggenomen worden), maar alleen zulke offen, welke door de krachten der maag ' niet veıteerd konden worden, (zij mogten voor ’t overige door. overlading van buiten, of door eene inwendige oorzaak ontftaan zijn), en wier langzame verarbeiding hetligchaam veel meer zou- de hebben, verzwakt en aangedaan, dan derzel- vere ‚fchielijke ontlasting.. Breedvoeriger heb ik - mi) hier omtrent, bij de derde aanwijzing, onder de gastrifche komplicatier, verklaard, us 7) selfde' gedaan , eer men nog te Weenen daat aan dacht. Maar zij, die daaruit befluiten , dat her geheele denkbeeld van gastrifche ongelteldheid ‚daarom eene herfenfchim zij, leggen daar door aan den dag, dat zij nog weinig ondervinding, of geene fcherpe waarnemings-geest aan her ziekbed bezitten. Immers, ‚beflageme tong en @>strifche ongefteldheid, zijn twee verfchillende zaken. De onzuiverheid der tong is niets an- ders, dan eene ziekelijke affcheiding der tong, (fomwijlen ook wel, oflchoon zelden, een be flag van dampen, die uir de maag of longen opfüjgen), en kan derhalve. door de verfchil- lendfte oorzaken, die de algemeene affchei- dingen veranderen, bijv. doog de koorts op zich zelve, reeds veroorzaakt worden, zunder dat de maag daar aan her geringfte deel, heeft. Ja de hoogfte trap van koortsachtige zwak- “ heid, de rotachtige gef.eldheid, zoo wel als de tegen overgeftelde, de ontftekingachtige gefteld- heid, kan de tong onzuiver maken. In het eer. fte geval is her bruinachtige, dikwijls zwartach- tige beflag, enkel een gevolg van het rottig be- .derf der vochten, en wijst op het dringendst een ruim gebruik der kina aan. Hier zouden ont- lastingen der darmen den zieken dooden, en de kina zuivert in de daad dikwijls verwonderlijk fchielijk de tong. Bij eene ontitekingachtige s- (3 Pr gefteldheid is de tong zeer dikwijls met eene taaije, witte, ook wel geelachtige korst over- dekt, zijnde enkel een voortbrengfel van de hier door zweetende Lympha Coagulabilis, en dir beflag der tong heb ik meermalen , door fal- peter en andere ontfteking werende middelen, weggenomen; jaik herinner mij een geval, waar, in- vier uren na eene ruime aderlating, de te voren dik beflagene tong volkomen zuiver wierd. Dit, dunkt mij, zal voldoende zijn, om aan te toonen, dat ik niet tot die geneesheren behoore, die ,bijiedere beflagene tong,, gastrifche “onzuiverheden veronderftellen, maar even zoo zeer moetik bekennen, dat ik door veelvuldige' ondervinding overtuigd bengeworden, dat daar, waar wezenlijke onverteerbare ftoffen inde maag "aanwezig waren, de kina en dergelijke tonifche verfterkende middelen niet goed bekwamen, maar drukking op de maag, benaauwdheid , maag- kramp , verftopping of loop, hoofdpijn, duize- ling, vermeerdering van koorts en hitte veroor- zaakten. 4. Waser eene katarrhale of rheumatifche komplicatie aanwezig, dan kwamen deze toni.- fche verfterkende middelen ook minder te pas, dewijl hier fcheidende ontlastingen van fcherpe ftoffen noodzakelijk waren, welke door deze middelen verhinderd wierden. C4 f J> gr Ca) u | -53:00k: kon eenig‘plaarfelijk toeval derzelver gebruik' verhinderem, :inzonderheid eene ontfte- kingachuige prikkeling der werktuigen der adem- haling en der herfenen,‘waar van peripneumoni- fehe toevallen, ijlen , of flaapzucht de gevolgen waren. Ik zeg uitdrukkelijk, ontftekingachtige prikkelingen dezer werktuigen; want (dikwijls waren die zeifde plaarfelijke toevallen enkel ge- volgen der zenuwachtige gefteldheid en der zwakheid, en dan weken zij »voortrffelijk. voor her gebruik der kina. Somtijds echter had her tegendeel; plaats; dekina verergerde de gefteld- heid, en naderhand bleek her, dat een paar bloedzuigers, or eenig ander plaarfelijk ontfte- king werend »middel, bijv.. konde omflagen, al- les verhielpen. Hier ‚hoor ik, dunkt mij op nieuwvelen uitrocpen :choeishermogelijk , dar, bij,eene algemeene 'zenuwachtige gefteldheid‘, cene plaatfelijke ontftekingachtige zijnkan? Dan, dat bet, mogelijk' iss heb:ik reeds in mijn Jour- nal: (4de: band adeftuk) bewezen; en dar het fomwijlen wezenlijk plaats vindt, heeft ons de ondervinding in deze Epidemie op inieuw 'ge- leerd.© Ool: hier van meer bij’ de kompilicatien. „2.6, Hoe grooter ‘de zwakheid was;.hoe meer “en hoe langem er verzwakkende oorzaken voor- sfıwaren gegaany des te’ meer was het gebruik dezer middelen in de’ruimste giften, en tevens ’ met 4% ‚mer vlugtige prikkelende middelen verbonden, aangewezen. Ra 7 Insgelijks „wannneer er eene groote verflap- ping, of neiging der ftof tot ontbinding, geen men gewoonlijk colliguative -gefteldheid, rotting, noemt), mede vergezeld ing, dan’wa- ren de vaste verfterkende middelen de hoofd- iniddelen.: ‘Hier waren de'vlugtige’prikkelende middelen"dikwijls nadeelig, dewijl' zij het“ col- Hiquative zweeten en de bloedsontlastingen ver- “meerderden, en daardoor meer verzwakten, dän zii door hunne prikkeling verfterkten.' Daaren- tegen werkten als dan her zwavelzuur, de a- Juin, zerra Yaponica, kooresbast en dergelijken -voortreffeliik. 8. ’Altijd was’derzelver gebrüik, tot het vol- “eindigen der genezing en ook nog naderhand, aarteprijzen,, deels,omde verlterking ftandvastig te maken, deels, om deinftortingen voor tekomen, welke zeer ligt plaats hadden, bijaldien men de tonifche: verfterkende 'middelen verwaarloosde. De voedfelen firekteu'tor het zelfde oogmerk, om cene duurzame veriterking te bewerkeır; echter konden zij ook ‚door bijvoeging van prik- kelende dingen, tot vlugtige -prikkelende midde- len gemaakt worden, De hoofdzaak nogtans be- ftond daarin, dat de mwaag ook gefchikt moest zijn omte verteren. Was zij te vecl verzwakr, 5; of (340) ‚of.ontfteld , of ohzuiver, en men noodigde den lijder tot het genieten van voedfel‘, zoo verogr- i zaakte men raauwe ftoffen, die dan, als bijko- mende prikkels, de koorts en zwakheid nog ver- meerderden. _Gelukkig waren bij velen de ver- terings-krachten ‚gelijk reeds gezegd is, zuo wei- nig aangedaan, dat zij, niettegenftaande de he- vigste koorts, echter nog dagelijks een weinig fpijze nuttigen konden. Vleeschfoepen die niet vet waren, (het vleesch zelf was meestijds re zwaar om te verteren), eijerdoren in de foep op« gelost, wortelen,, faleb ‚ fago, rijst, cacau, wa- ren de beste vocedfelen. Nog moet ik ten derden een woord zeggen over de krampftillende en verdovende (narco- sifche) middelen „die tot deze aanwijzing behoor- den.. Ik verfta daar onder die middelen, wel- ke cene ongeregelde anomalifehe werking van her zenuwgeftel verbeteren, niet door het weg- nemen der afgelegene oorzaken, als fterkte, zwakheid, of ziekelijke prikkel, maar. door eene onmiddelijke werking op de zenuwen zelve. Zij zijn tweevoudig. I.. De prikkelende middelen, welke het ver- mogen bezitten, om door een’ foortelijken in- druk of prikkel (tegenprikkel) eene ongeregel- de werking van her zenuwgeftel weg te nemen. Niet alle prikkelende middelen zijn krampfil- len» C ED lende middelen , want dan moesten het pokhout, de fpaanfche vliegen, dealo& enz.; zeer voortref- lelijke krampftillende middelen zijn. Ook is het niet de ferkte der prikkelende kracht, welke dit Bepaalt, want de zwakste prikkelende midde- len overtreffen dikwijls,in krampftillende kracht, de tterkften. Derzelver krampftillende kracht is bijgevolg gelegen in een’ foortelijken (sen- fuelen , qualitativen) indruk , welken zij op de gevoelige vezel maken, waardoor deze omge- ftemd wordt. En hier moet men een onder- fcheid in her oog houden, het welk in de prak- tiik van groot gewigt is. Eenige dezer midde- len prikkelen niet alleen de zenuwen, maar ook de flagaderen , vermeerderen bij gevolg den bloedsomloop en verhitten, bijv. /aleriana, Moschus; Kamfer, Sal Suceini, Lig. c. c. enz. Deze kunnen dus tevens als opwekkende mid- delen gebruikt worden. Andere, daarentegen, prikkelen wel de zenuwen, zonder nogtans den bloedsomloop aantezetten,, (verkoelende kramp- ftillende middelen\, bijv. de zinkkalk, bismut- kalk, de braakmiddelen in kleine giften , inzon- derheid de Jpecacuana, in e&n woord, de wal- gings prikkel(Zkelreiz). Ookmoet hier toe ge- bragt worden de werking der olie en der verte zelfstandigheden, die het vermogen bezitten,om pijnen en krampen, zoo wel uit- als inwendig, te 04) we'ftillen, zZonder datimen dit aan 'eene verhoog- de prikkeling toe kan fchrijven, die in de daad ‚de olie'nier re weeg kan brengen "Zoo ook laauwe water, zoo wel uitwendig als inwen- dig aangewend. | | "2.: De’verdoovende middelen of "arcorica! Dat is te zeggen, zulke middelen, welke een bijzonder verdoovend (zarcotiek) beginfel bevat- ten, waardoor zij in flaar zijn, de gevoeligheid der zenuwen , maar inzonderheid der ziel, te ver- minderen. Ook deze zijn met opzigt tor der- zelver aanwendingtweevoudig onderfcheiden. Of het verdoovend beginfel is met eene zelfllandig. heid, zewoonlijk eene harstachtige, verbonden, die tegeliik op het flagaderlijk geftel verhic- tend werkt, (verhittende , 'opwekkende verdoo- vende‘middelen), 'bijv. het opium, waar van her harftachtige gedeelte de verhittende, prikkelen- de kracht fehijnt te onchouden ; of er heeft gec- ne zoodanige: vereeniging» plaatsz ‘hier is de werking. alleen' verdoovend,: zonder eenigzins aan te zetten of ce verhitten, bijv. her Zxir. Zyosc., Nuciso'Vomicae, » Cicutaez Stramomil. De cerite foorten 'kunnen tegelijk als opwek- kende middelen gebruikt worden, de läatfte niet, De aanwending van: de jbeide.-foorten ‘van krampftillendesmiddelen. was van ongemeen veel gewigt, en wel in de volgende opzigten. R - Is GC 45. 3 1. Om de krampen,- fruipen, „pijnen, het ijjlen en andere ongeregeldheden, des AEDhWNGS: “ftels weg te nemen, die dikwijls groot gevaar, ten minften moeijelijkheid, veroorzaken konden, a. Zelfs als radikasl geneesmiddel, om. de krachten optebeuren en te regelen, waren: de- zelve. van groote- waarde.. Want voor ceerst waren:toch alle krampen, trekkingen enz,, als bovenmarige kracht -infpanningen te beichou- wen, die verbazend uitputreden, en al het geen dezelven bedaarde, befpaardereeds daar dooraan den zieken kracht. Insgelijks de ontlastingen (profluyia), welke dikwijls alleen ongeregelde prikkelingen waren ,en door krampftillende mid- delen her best wierden weggenomen. Hiertoe moetik ook vooral de huidkramp rekenen. Zoo lang deze duurde, ‚had er eene fterkere druk‘ king van bloed op her hart plaats, en daar door wierd meer kracht -infpanning en uitputting ver- oorzaakt. Zoo dra door krampftillende mid- delen de huid geopend was, gevoelde de zieke zich dikwijls terliond vrijer en fterker. 3. - Maar vooral, om bij bovenmatige gevoe- ligheid de ruse cn het evenwigt der krachten en bewegingen mede te herftellen, zonder wel- ke toch geene fcheiding (weder. herftelling der gezondheid) mogelijk was; men moge zich de- zelve als ftoffelijk of onltoffelijk (naar de ge- Wo IB) ( 46) wone manier van uitdrukking)) voorftellen. Nier zelden echter was hier eene ziekelijke ftof voor- handen, welke ontlast moest worden, zouden de fcheidingen beterfchap volkomen zijn , (waar- over meer bij de komplicatien, inzonderheid bij de rheumatifche), en hier waren de kramp- ‚ ftillende middelen dikwijls de hoofdmiddelen tot de fcheiding, dewijl zij de krampachtig ge- florene huid of piswegen openden, tor welk einde dan dikwijls volftrekt geene prikkelende, maar de allerzachtfte , eenvoudige, bedarende krampftillende middelen, bijv. Exrr. Ayosciam. , Rad. Ipecacuan. in kleine giften , de beste waren. 4. Ook om de aanwending der middelen ge- makkelijker te maken en ge regelen. Was er bijv. groote gevoeligheid aanwezig, zoo werk- ten alle, zelfs de allerzachtfte verfterkende mid- delen, fomwijlen even als de hevigfte prikkels en verwekten ongeregelde terugwerkingen, die derzelver gebruik meer fchadelijk dan voordee- lig maakten, In dir geval wierden de verfter- kende middelen, door bijvoeging van middelen vit deze klasfe, het best” verbeterd; bijv. 7a- "leriana, Castoreum, Nux Vomica, Hyosciamus , Opium met den koortsbast vercenigd. II. Behandeling der Toevallen. Het is wel eene hoofdregel cener verftandige ge- - (a7 ) geneeskunde, om bij de behandeling , ao wei- | nig als mogelijk ie, naar de toevallen of uitwer- kingen der ziekte te zien, maar altijjd op der- zelver grond- karakter of oorzaak te leiten. Im« mers, zoo dra deze is weggenomen, houden de toevallen en verfchijnfelen van zelve op, En deze algemeene regel moer te fterker bij de ze- nuwkoorts in het oog worden gehouden, ver- _mits zich hier de toevallen meer vermenigvul- digen, dikwijls geheel tegen elkanderen fchij- nen in te loopen en tot zeer ftrijdige wijzen _ van behandeling aanleiding kunnen geven. Niet- tegenftaande dit alles, kwamen er gevallen voor, waar in zelfs de verftandige geneesheer genood- zaakt wierd, eene bijzondere behandeling tegen 'de toevallen te rigten, ja waar in zulks zelfs tot de hoofdgenezing wezenlijk noodzakelijk was. De gevallen waren de volgende. 1. Wanneer eenig toeval tot zulk een’ trap van hevigheid fteeg, dat het door de rusteloos- heid en kracht infpanningen ‚ welke hetzelvever- oorzaakte, eene uitputting van krachten ten ge- volge had, en dus doende, de zoo noodige ver. fterking geheel verhinderde, bijv. hevige pijn, flapeloosheid, trekkingen, ijlhoofdigheid enz. Hier maakte deze geneeswijze klaarblijkelijk een Sedeelte der hoofdgenezing uic. ftillend middel kon, in Zoo verre fterkend middel zijn. Een enkel pijn« „een waar ver- o u} Cr 1053 2. Wanner het toeval beflond in eene ont. lasting, waar bij niers, het geen fcheidend was, aanwezig was, her welk men deelsuit derzelver eigenfchappen, (waarover de femiotica handelt), deels uit de gevolgen, (duidelijk. toenemende zwakheid en verergering van alle de toevallen), erkennen kon. Zulke niet fcheidende en tegen- natuurlijke ontlastingen moesten geltuit worden, en wel zoo veel te fchielijker., als dezelve hevi- ger waren, Hiertoe behoorden de bloedsont. lastingen, de loop, de al te fterke ontlasting der pis en van her zweet. | Evenwel moet ik hier iets aanmerken, het welk een voorzigtig geneesheer niet uit het oog moet verliezen. Namelijk, er konden ook bij de zenuwkoorts kritifehe affcheidingen plaats hebben, zoo als ik rceds boven heb aangetoond. De groote vraag nu was: hoe men de fchei- dende ontlastingen van de fijmtomatische, zul- ke, welke men bevorderen moest, van ande- re, welke moesten worden tegengegaan, onder- fcheiden kon. Het voornamıe teeken beftond hier altijd in de uitwerking, welke de ontlas- ting op.de geheele gefteldheid te weeg bragt, Wierd de pols, na dezelve, ‚rustiger, fterker, evenrediger, verhieven zich de krachten, ver- minderden zich de toevallen der ziekte, zoo was de onlasting fcheidend, en moesr niet ge- ftuit Ü49.) | Auicworden: Verergerd>,in tegendeel ‚de zieked en de krachteloosheid, dan was her dringend nnodzakelijk, de onclasting vogenblikkelijk e- gen te gaan. 3. Indien. het toeyal de werking der hoofd> genezing hinderde,, bijy. eene te groore priks kelbaarheid van de darmbuis, welike: maakte, dar de: zoo hdodzakelijk verfterkende en op* wekkende middelen braking en loop verwekten; bijgevolg niet verfterkten, ‚maar ‚veel.nieer ver- zwakten, Hier moest de ziekelijke prikkelbaar+ heid :eerst weggenomen worden, om aan.de ver- flerkeride middelen: toegang-te'verfehaffen. Ins+ gelijks konden onzuiverheden der. ingewandeny op zich.zelvew, enkel Rjimtomatifch zijn ‚sen ver- dienden als ‚dan ‚geene "bijzondere opmerkinss: Zij verhinderden evenwel de voediäg en de wer king «der op de maag aängewende verfterkend middelen \.en:daärdoor-wierd derzelver ontlasting een gedeelte:der hoofd- genezirig. | 4. : Wanneer her toevalı zulk>een deel innamy het welk ; van wegens deszelfs’ gewist en nood« zakelijkheid tot het leven,, nier-lang zulk cene aandoening, verdragen kon, zonder dat her leveu daarbij zelf in gevaar kwam ; bijv. aandoening der .borst, der herfenen,; (hier kon eene ens kele kramp, die in een witwendig deel van her minfte aanbeling zoude gewees: Zijn,:ecn Zeer D en gc. N) nt gewigtig,.ja een doodelijk toeval worden), of wanneer hetzelve van dien aard was, dat daar ‚ door het leven in’geyaar kwam, als bijv. plaat« felijk vuur; herzelve kon aan een deel van wei- nig aangelegenheid ontftaan en evenwel voor het gekeel eene oorzaak des doods worden. ‚ Ik.ga nu over cot de befchouwing der voor- naamfte toevallen,welke eene bijzondere op- merking 'verdienden. "2... Colliquative ontlastingen, zoo wel van bloed als van andere vochten. De bloedsontlastingen wierden het best ge- ftild door een fterk gebruik van zwavelzuur, van aluin, van jjzervitriool, van kina, van verra japonica enz., waar mede men de plaarfelijke ‚aanwending dezer middelen verbinden moest, indien de gefteldheid der plaats zulks toelier, bijv. bij een’ bloedigen loop, klisteren van ara« bifche gom, aluin en’ kina. Voortreffelijk was de werking der aluin in gevallen van dezen aard. Evenwel was het fomwijlen: noodzakelijk , de al te frerke prikkelende eigenfchappen van dit middel en van andere gelijkwerkende zamen- trekkende middelen, door bijvoeging van ara- bifche gom, Extr. Hyosciam., Nux Vomica en opium , te matigen, en te regelen. Vermindering van warmte, welke, van wegens hare vitzettende kracht, de bloedftorting grootelijks bevorderde, a was 5) was daar bij ältijd noodzakelijk, als ook ijs.kous de omflagen, of infpuitingen van het deel, waar wit de bloedvloeijing plaats had. DePerechien, welke,, uic hoofde van haren.aard, als uitftortine _ gen van bloed alhier behooren, vorderden de. zelfde behandeling. De doorloop vereifchte altijd eerst een naauw= keurig onderzoek, of hij’ wezenlijk nadeelig, dan of hi) fcheidend was, welken laatften ik ee« nige malen „mer duidelijke verligting des Ifiders, waarnam. In dit geval waren rhabarber en tamarinden de gefchikfte middelen,; zij ftopten de voordeelige ontlasting nier, en namen dezelve evenwel weg: door de verwijdering der onzui- vere ftoffen , welke haar verootzaakren. Iklier hier mede de koortsbast en andere verfterken- de middelen, als ook veriterkende klisteren mer arabifche gom of frijffel vermengd, ver- binden. Was her ’evenwel- duidelijk, dat de 1oop colliquatief en fchadelijk was, her welk men uit de bijkomende zwakheid, uit de tot- achtige 'gefteldheid der ontlaste ftof, uir de Opfpaming des buiks (mereorismus), erkennen kon, dan was het noodzakelijk, dat dezelve onmiddelijk geftuit wierd, het welk her best gefchiedde door hetpoeder van de radix Arnice met heulfap, zoo wel inwendig äls in klisteren toegediend, en door her uirwendig sebruik van De. a © ‚5 Ä aromatieke omflagen met wijn op den buik, Was dit alles nog niet voldoende, dan was de ‚oorzaak hier van gelegen in de uiterfte atonie en ongevoeligheid, of in eene te groote ge- voeligheid der darmen. In het eerfte geval, waar bij ook gewoonlijk ‚meieorismus aanwezig was, wierden de fterkfte zamentrekkende en opwekkende verfterkende ‚middelen gevorderd, en hier ondervond ik, van de volgende vermenging, gewoonlijk den bes- ten dienst, | ®. Puly. cort. Peruv. Zi. Coq. c. a9. font. Zxvi. ad remant. Zviiis Colat. adde Exir. terrae japon, Alumin. Crud.i 3i$. Mucil. gumm. arab. 3.ß. Land. Lig. Sydenh. git.xxx Syr. cort. aur. 21. M..:D: S. Om detweeuren twee lepels voltenemen. He: zelfde mengfel wierd ook ‚in een’ daartoe gefchikten vorm, in klisteren aangewend, en daar- enboven de geheele onderbuik met warme fto- vingen van Spir. Matricalis, Saponat., Cam. phor. en Laud. Lig. Syd. bedekt. Bij groote zwakheid, moest, met deze middelen, een fterk gebruik des wins en der fterkfte prikkelende widdelen verbonden worden. } In & Ce) In het tweede geval, was de zwakheid mer eene ze0 groote prikkelbaarheid der darmen ver- bonden, dat hier door alleen de hevigfte lonp veroorzaakt wierd, en de krachtigfte verfter- kende middelen, door hunne prikkeling, den af- gang vermeerderden. Hier was eene eenvon- dige, verzachtende ‚behandeling de beste ge- neeswijze; mucilago gumm. arab. mer Extr. nucis Vomic. of heulfap verbonden, en alle twee uren klisteren van dir zelfde middel, de- den her meefte nut. Het colliquatief zweet, het welk men, be« halve aan toenemende verergering en het. af- nemen der krachten, daar aan kende, dat hec zelve kleverig, olieachiig of waterachtiig en ftinkend, ook dikwijls mer gierfiuirflag verbon- ' den was, vorderde voor eerst vermindering der warmte, (door de verkoeling der lucht, het afnemen van vederbedden enz.), wier fter- ke graad dikwijls alleen oorzaak van dit nadee- Pr lig toeval was;—-verder, de krachtigfte aan- wending.der zuren en zamentrekkende verfter- kende middelen, (zoo als bij de bloedsontlas- tingen). Maar hier moet ik eene aanmerking,. welke thans dikwijls over het hoofd wordt ge« zien, niet vergeten. Somwijlen ontftond een hevig zweeten door de prikkeling van gastrifche, onzuiverheden , en hiervermeerderdenalle verfter- D3 | ken= (544 9% kendermiddelen hetzelve, terwijl Zuurachtige, openende middelen, vooral tamarinden en. Cre- mor Tartari , hetzelve verminderden. Het zelf- de had. plaats omtrent den gierswitflag en de Petechien, welke dikwijls alleen. toevallen wa- zen, welke dit zweeten vergezelden, 2. Hevige Ifihoofdighgid, Razernij. . De verfchillende oorzaken veranderden hier zeer de zaak. Her ijlen was, of alleen her ge- volg der uiterfte zwakheid’ mer verminderde gevoeligheid, her welk men aan den kleinen, weeken en gezonken pols en aan her gebrek aan reallie op de aangewende prikkels, erken- de. Hier was het ijlen flechts eene aanwijzing, 1 om de opwekkende geneeswijze nog te verfier. ken, en het fterkst gebruik des wijns, der fer- pentaria, der kamfer, der naptha, van mos- terdpappen en fpaanfche vliegen, waren de ee- nigste geneesmiddelen der ijlhoofdigheid. In dezelfde evenredigheid , als zich de pols verhief,, liet het ijlen af. Of herzelve was een gevolg der zenuw-zwak- heid mer vermeerderde gevoeligheid, eene wa- re krampachtige gefteldheid‘, her welk kenne- lijk was uit den kleinen, tevens-harden en fom- wijlen ongeregelden pols, ‚als mede uit de an- dere aanwezig, ziinde krampachtige toevallen, bijv, peeshuppeling, hik, beviug enz., en uit de | (330) de grootere prikkelbaarheid, inzonderheid uit ? de verergering van het ijlen, op het gebruik : van. wijn. en andere geestrijke prikkelende mid- delen. Hier waren geene middelen gefchikter ter bedaring der ijlhoofdigheid, dan, moschus en opium , verkoelende omflagen om het hoofd, laauwe voerbaden, als ook geheele baden. Ook deed het Exsr. Hyosciam. bien Map diensten. Of ook ijlde de lijder met eenen wilden blik, met verhitte oogen, met een rood, opgezet aangezigt, met fterk klopen der halsaderen ,— was bij tusfchenpoozing flaapzuchtigen floeg met de hand naar het hoofd. Wijn en opwekken- de middelen vermeerderden klaarblijkelijk her roaskallen. Zulks was een teeken van ontfte- kingachtige gefteldheid der herfenen, en dan moest. de ijlhoofdigheid overeenkomftig dezel- ve behandeld worden, (Zie de ontftekingachti« ge komplicatie). Of eindelijk ijlde de lijder met afwisfelend | blozen van het aangezigt,, met beving der han- den, der onderkaak en lippen, met eene be- Stendige poging., om,de plaats der maag aante- raken, waar bij ook dikwijis oprisping plaats had. Hier was de prikkeling eener gastrifche. ftof de oorzaak van het ijlen, en braakmidde- len, purgatien en klisteren waren de- hoofdge. neesmiddelen van hetzelve, D4 er Ä 56 ) 708, Rrampen en Stuiptrekkingen. Hier toe behoorden beven, opfpringen der pezen, hik, braken, k-lijk-pijnen, droppel-pis,, verhinderde, of ook onwillekeurige ontlasting der pis, verlies der fpraak, börst-beklemming, mond-klem, ja fomwijlen epileptifche toevallen en teranus, flaauwten, benevens vele andere krampachtige toevalien, die ik voorbij ga. Bij deze toevallen moest men, even als bij het ijten, onderzoeken, of zij alleen’ het ge- volg waren der uiterste zwakheid, in welk ge- val zij alleen de hoofd-aanwijzing der geheele.. ‚geneeswijze verfterkten, en door de fterkfte prikkelende middelen, vooral door wijn, kamı fer, mösterdpappen en opwekkende inwrijvine gen, het best tegengegaan wierden; dan. of'zij het gevolg waren van eene vermeerderde pe- voeligheid en algemeene krampachtige zenuw- gefteldheid, in welk laatfte geval, möschus, opt um en laauwe voerbaden, boven andere midde- len, nurtig waren, — din ofeindelijk eene prik- keling van gastrifche ftoffen, inzonderheid: van wormen, de opwekkende oorzaak was dezer coevallen, wanneer gastrifche, of wormverdrij- vende middelen, in verbinding mer de kramp- ftillende, moesten worden aangewend. Bijzonder onaangenaam kon het krampachtig ‚braken worden, daar heızelve niet alleen den ki ! REP TE ir | "Jijder ongemeen afmattede, maar ook het ges neesmiddel deed uitbraken en daar door de hoofd-genezing verhinderde. Ontftond herzelve bir eene te gröpre gevoeligheid der maag, zo0 was de braakftillende drank van RIveRıUS(*) | Ds met en ernennt (*) Dit middel, het welk ook m andere foortgelijke gevallen ‚tot het ftillen van braking, dikwijls van virftekende nuttigheid is, wordt op de volgende wijze gemalikelijk verkregen. Men neme een feru- pel, of half drachma loogzoutige , koolitofzure potasch (varbonas potas/ae alcalinus) ,„ te voren onder den naam van Sa/ Tartari, Sal Abjinthis in.de Apatheken bekend,; men vermenge bet met. een half once citroenzuur en neme het mengfel, zon fpoedig mogelijk in, terwil het nog Op- bruischt. Ook kan men het zout, met een wei- nig water vermengd, afzonderlijk innemen en vervolgens het citroenzuurterftond daar op gebrui- ken. De loogzoutige ‚koolitofzure /uda en mag- nefia, als ook alle deze zouten, door het kool- ftofzuur tot den ftaar van volkomen onzijdige of middenzauten (carbenates neutri ) gebragt , zün tot dir oogmerk insgelijks zeer dientlig. Ook kanmenzich, in plaats van citroenzuur, tot de. ze bewerking, van andere {lappe plantzuren ‚als byv. verdund azijn- of wijnfteenzuur, bedienen. Deze zuren,, met de loogzouten ‚of de magnefia , eene nadere verwandfchap hebbende, dan het n kool- &“ & „met, ruime giften van het Exır, Hyosciami en 00 Mieilag. Gumm, arabici, ja indien’de omflan- dligheid eene ontitekingachtige gefteldheid aan- NR | ® :. nam, r & koolfofzuur met dezelve heeft , vereenigen zich. > 0... mer dezelve, in de maag, tot citroenzure, azüjtn- ur zure of wijnffeenzure zouten, naar het verfchil Sr er van het’agngewende zuur, terwijl- daar bij het koolftofzuur , uit deszelfs vorige verbinding met de loogzouten , of aarde, vrij en uitgedreeven wordt, in welk zuur de braakfillende kracht van het geneesmiddel gelegen is. Hetzelve bezit de eigenfchap „om „ door, zijne zachte en kramp- ftillende kracht, de al te hevige en ongeregelde werking der fpiervezelen der, maag en ingewanden te doen bedaren en, door het wegnemen der. x krampachtige gefteldheid, de wormwiize beweging dezer ingewanden te regelen, als mede derzeiver - verfloppingen te openen, De geneeskundige zuur-zoutachtige wateren, Aguae acidulo -falinae,hoedanige zijn denatuur- liike en door kunst semankte bron- of gezond- heids wateren „fchijnen grootendeels hunne kramp- ftillende, bijzönder zacht openende kracht, aan het kooiftofzuur , waar medezij bezwangerdzjn, verfchuldigd te zijn (*). De IE (*) Zie mijne Disfertatio inunguralis , de carbonatum offieinalium Ppraecipuorum prasparandi methode, netura, ac ufü, Pag. 73 Gron. apud H. Ersnörr H. Fır. 18o2, 15} k (Se, nam, waren eene. olieachtige emulfie met Extr, Hyose. en daarenboven uicwendig krampftillen- - de zalven, omflagen en klisteren , de beste mid- delen. Somwijlen evenwel was, met deze ge- fteldheid, eene zoo groote zwakheid der maag verbonden, dat water en andere flappe dingen braking verwekten, terwijl ‚in tegendeel , wijn en de fterkfiee opwekkende middelen, moschusz opium', ferpentaria, de braking deden bedaren. - Hier beftond de genezing in de aanwending der opwekkende middelen. III. Behandeling der Komplicatien. Deze veroorzaakten de grootfte zwarigheid en vorderden her naauwkeurigst oordeel van den geneesheer, vermits zij dikwijls flechts als fehiinbare, maar ook dikwijls «ls wezenlijk verfchillende gefteldheden , vereenigd waren, die zelfs met her hoofdkarakter der zenuwkoorts ftrijdig zin konden. Ik zal dezelven hier om mer bijzondere opmerkzaamheid behandelen. I. war 2 ne 2 EEE Er De yermogende kracht, waar mede fomwijlen het bier de braking ftilt, moet insgelijks voor- namelijk aan het koolftofzuur, het welk, zoo als bekend is, in hetzelve in groote hoeveelheid aanwezig is en de eigenaardige fmaak van het- zelve uitmaakt , toegefchreven worden, DE VERTALER. Ei , C 6 ) | Pr Rheumatifche of Katharrale Komplicatie, "Deze was zeer algemeen, en had, zoo wel op “het wezen der ziekte, als ook op dezelver be« handeling, een’ wezenlijken invloed, Men’ er- ‚kende haar aan de volgende ‚omftandighedenz dat de lijders gewoonlijk, voor het uitbarften der zenuwkoorts, san velerlei rheumatifche en katharrale toevallen geleden hadden, dat er, bij de zenuwkoorts zelve, hoest, niezen, fteken in de zijde, pijn door deleden, aanwezig waren, „en dat de werktuigen der ademhaling zeer fterk waren aangedaan, als ook, dat deze toevallen niet voor die middelen, welke alleen op de ze- nuwen werken, wilden wijken, maar de zooda- nige vorderden, welke de affcheiding van eeie fereufe ftof door de huid en nieren bewerken konden. De geneeswijze vorderde dus volftrekt, dat men daar bij eene prikkelende ziekte-ftof ver- onderftelde, tot wier ontlasting, wel de alge. meene onderkeuning der krachten, bi;gevolg de algemeene behandeling der zenuwkoorts, zeer noodzakelijk, maar dikwijls niet voldoende was, dewijl daar toe, nog boven dien, zulke midde- len gevorderd wierden, welke in ’t bijzonder de affcheiding der huid en der nieren bevor- derden, of ook op nieuwe wegen ter aflchei- ding werkren. Zoodanige middelen waren: Rad. Seuegae, Stipir. Dulcam., zwavel, Ar- ti- (6 ) timonialia, Exir. Hyosc., Aconiti, kamfer, heulfap, Spir. Mindereri, Guajac., lJaauwe ba- den, maar vooral fpaanfche vliegen, en deze wel zoodanig aangewend, dat zij niet flechts als een prikkelend middel werkten, maar 200, dat zij blaren trokken, en waar bij de verette- ring eenigen tijd onderhouden wierd. Ik ben bij deze gelegenheid op nieuw over- wigd geworden, dat, bij.de wezenlijke rheu- matifche toevallen, zonder twijfel, 'eene fereufe en prikkelende ziekte-ftof aanwezig. is, want niet eerder hielden de toevallen op, dan na dat er eene fcheidende uitwafeming, der huid verfcheen, of dat er zich in de pis een zeıfel vertoonde, of dat de fpaanfche vliegen eene ontlasting bewerkt hadden. In zulke gevallen, alwaar „noch door de huid, noch door de nie- ren, eenige fcheiding, wilde ten voorfchijn ko- men, waren de fpaanfche vliegen de voornaaam- fie hulpmiddelen; zij dienden, indien, men de ertering behoorlijk onderhield, tot 'plaatsver- vangende middelen van deze ontlastingen door de natuurliijke wegen, er bewerkten de affchei- ding der ziekte-ftof. Behalve andere voorbeel- den, herinner ik hier flechts dat geen; het welk ik bij mijn eigen achtjarig kind waarnam, het welk reeds in. de zesde week aan eene zeer hevige zenuwkoorts ziek was, waar bij de ecrite Wwe- N R ca) wegen volkomen zuiver waren, maar eene voort« _ durende hoest met afwisfelende borst-pijnen be- wees, dar er .nog eene rheumatifche fcherpte aanwezig was, welke, zoo wel door het. ze- nuwgeltel te prikkelen, de koorts, als door de plaatfelijke prikkeling op de botst, de toeval- len der longen onderhield. Men had vergeefs de krachtigfte zenuw-middelen aangewend, zelfs. e verergerden de vaste verfterkende middelen de ‚toevallen, het welk mij altijd tot een hoofd. ‚ bewijs verftrekte, dat er nog eene prikkelende ziekte-ftof teruggebleven was. Zelfs baden en andere aangewezene middelen konden geene al- gemeene opening der huid em’der nieren be- werken. De huid bleef droog en de pis hel- der en waterachtig. Men had reeds mosterd- pappen en fpaanfche vliegen vergeefs, maar Dlechts als prikkelende middelen, aangewend. In dir gevaarli;k ti;dftip legde ik aan den op- perarım eene fpaanfche vlieg, lier dezelve eene blaar trekken en onderhield vervolgens de et. tering, en naauwelijks had deze afleiding eenige dagen geduurd, of her hoesten, de moeijelijke ademhaling en de koorts verminderden, er volg- de eene algemeene uitwafeming, de pis wierd troebel, en van dit oogenblik af aan begon de ' beterfchap, welke vervolgens door verfterkende en vocdende middelen bevestigd wierd, I 53 &; Gastrifche Komplicarie Hier onder verfla ik die gefteldheid der zenuw- koorts, waar bij ziekelijke en vreemdaardige ftoffen in de eerfle wegen aanwezig waren, welke de ziekte verergerden,, en alwaar dus de algemeene geneeswijze der zenuwkoorts alleen niet voldoende was, maar tevens de ontlasting dezer ftoffen in her oog moest worden gehou- den, om de genezing te kunnen volbrengen. Gastrifche onzuiverheden! hoor ik hier en daar uitroepen. —— Hoe kan nog een genees- kundige met gezond verfland daar van fpre- ken? _—— En zelfs bij eene zenuwkoorts, gas- trifche ontlastingen ! —— dar gaat te verre;, nn zulks loopt immers regelregt tegen elkanderen in: —— Ja mijne Heeren! dit alles fchrikt mij niet af, om overeenkomflig mijne overtuiging te fpreken en dit gewigtig onderwerp hier op nieuw wederom in oyerweging te uemen. Ik, bid u, niet te willen vergeten, dat ik voor tien jaren, toen meh algemeen nog aan het leerftel- fel der ziekten, welke uit onzuiverheden der eerfie wegen ontftaan (gastrieismus), verkleefd was en men hetzelve overdreef, een der eerf!en ge- weest ben, die daar tegen gefchreven heeft (5 dat m u ap 22 07: j r EHER (*) Men zie: Bemerkungen über die Blötern und Kinder-khrankäeiten, ste Außags. Dir datik bijgevolg, niets minder dan partijdig, voof deze ftelling ingenomen ben. Maar dezelfde beweegreden, welke mij toenmaals geleidde, dat is de waarheidsliefde, noodzaakt mi) thans, terwijl men alles doet, om ons deze zoo ge- wigtige praktifche leer te ontvreemden, daar vöör te fchrijven. Het is dus zeker geene pät- tijdigheid, of vooringenomenheid, maar de onder- vinding zelve, welke hier in mijne pen beftuurr, en alleen De herhaalde ondervinding geleidt mij, wanneer ik her volgende vast ftel. De daadzaken, waarop mijn gevoelen rust, zijn de volgende !_ Ik heb niet eens, maar ver- fcheidene malen gezien, dat, bij ware zenuw- koörtfen, de prikkelende. en verfterkende mid- . delen niets hielpen, ] ia zelfs de ziekte vererger- den, tot datik de eerlte wegen behoorlijk ont lastte, Somwijlen gefchiedde zulks door. de natuur zelve, en ef ontfiond van zeit een fcheidende loop. Nu nam de genezing een’ ger makkelijker en fehielijker voortgang. Deze on- ders Dit voortreffelijk werk van den Heer HUrE- LAND is ook in het Nederduitsch vertaakl ‚door den Heer JAN ADRIAAN SAXE, Med. Dodt. te Amfterdam. Te Utrecht bij 6.,T« VAN PAD- DENBURG en ZOON, 1802. DE VERTALER. REEL EN LE ER Be@ run CN. dervinding heb ik nier alleen in mijne vroeger& praktijk reeds dikwijls bevestigd bevonden, maar ook in de Epidemie, waar van ik hier fpreck, enik beroep mij deswegens op het geruigenis van alle die heeren, welke te dier tijd ons Clinifch Inftitnut gewoon. waren te bezoeken. Deze daadzaak nu zal men wel niet ontken- nen, maar ik verwacht hier twee tegenwer- pingen, welke derzelver verklaring betreffen, en welke ook de eenigen zijn, die men mij maken kan. 1. Deze ontlastingen hebben niet gewerkt, door de yerwijderiug van eenigerhande zieke- lijke ftof, maar door verzwakking. Het moer bijgevolg, in die gevallen, eene meer fthenifche dat is, ontftekingachtige ziekte.gefteldheid ge- weest zin. Hierop antwoord ik vooreerst: Ik hoop, dat men mij zoo veel zal toever- trouwen, dat ik eene zenuwkoorts van eene ontitekingachtige onderfcheiden kan, en hier wordt nier van de ontftekingachtige komplica- tie gelproken, (waar over naderhand), maar er was allezins eene duidelijke zenuwachtige gefteldheid , en in ’t geheel geene fthenie, in de aangehaalde gevallen aanwezig. De opgegevene toevallen, de voorafgegane verzwakkende oor- zaken, (bijv. bij de,oude vrouw, waar von in het volgende geval gefprokert wordt), de na- LE de Bun 06) Heelige gevolgen van andere verzwakkende mid« delen, als bijv. van middenzouten,, welke niet laxeren, bewezen zulks overvloedig, Ten anderen: Er warennsteekenen van on- zuivere ftoffen in.de eerfte wegen, en het geen ‚het gewigtigfte van allen was, de door purgeer- middelen ' bewerkte ontlastingen» waren niet waterachtig,, en flechts dan alleen warendeze mid- delen nutrig,, terwijl dezeive, wanneerer waterige _ ontlastingen op volgden, allezins nadeelig waren, Het duidelijkst bewijs, dat het, bij’ derzelver ‚werking, niet alleen op het ontlasten in her al. gemeen, maar voornamelijk op de hoedanigheid der ontlaste ftof aankwam. 2. Men had dezelfde uirwerking, dat is, de ‚ ontlasting eener gastrifche ziekte - ftof, indien er werkelijk eene ftof van dien aard aanwezig was, reeds dar door kunnen bewerken, indien men, door‘ algemeene opwekkende middelen,, de werk- zaamheid van her darmkanaal tor dien trap verhoogd hädde, die ter bevordering der ont- lasting noodig was. | | Ik weer wel, dat dit eene der geliefkoosdfte wendingen der nieuwfte fcholen is, om zich var de noodzakelijkheid ecner 'gastrifche genees- wijze (die wnarlijk de natuar fomwijlen maar \ al te duidelijk vordert) te’ ontdoen. (Men leze denjongenr RANK,ZMARCUS,RÖSCHLAUB:) ik CEST) Ik weer zelfs, dat ınen in het Bamberger hos« "pitaal „ bij de allerdringendite aanwijzingen tot ken braak-middel, er geen gegeven "heeft — flechtsom den naam (?) te hebben,, in een geheel jaar geen braak-middel te hebben.gegeven. Maar wat doet men?’ Men gaf zoo lang en zoo fteık vlugtige prikkelende middelen, Lig. anod,, wijrt moschus enz., tot dar dezen eindelijk of bra- king, of purgeren deden 'ontflaan, en na, bijge- volg;dezelfde uitwerking te weeg gebragt wierd.. (*) Nu vraag ik evenwel, wat onderfcheid er is,of men braken of purgeren,, door algemeene, öf door Toorreliike (Pecifieke), dat is, door braak- or purgeer-middelen, verwekt? Ik kan er volftrekt geen onderfcheid in vinden. Want hier wordt gefproken van het ontlasten, nier van de middelen, waar door men zulks volbrengt. De ontlasting als ontlasting immers verzwakt, en wanneer deze regtitreeks bij de zenuwkoorts nadeelig is, is zij even Zoo’ fchade- E:’2 de» 6) Wij vinden in de verhalen , van de 2 la Brown gemaakte genezingen, dikwäjls, dat er niet eexrdler beterfchap volgde, dan na dat de kina en opwek- kende geneesmiddeleh braking , of purgeren ver- wekten. Ook weet ik Nox nicer bijdragen daar- toe it büizondere berigten. (6 ) delijk, her zij de ontlasting door Liquor ano- @inus, of door Ipecacuana, of door den vinger in de keel te fieken, bewerkt wordt. Het is immers bekend, dat alle prikkelende middelen eene ontlasting der darmen kunnen reweeg bren- gen, bij aldien zij dien bepaalden trap van prik- keling verwekken, welke, ter bevordering van de wormswijze beweging naar boven, of naar onderen, vereifcht wordt. Her onderfcheid is alleen daar in gelegen, dat, dewijl de darmbuis, 200 als ieder ander werktuig, hare foortelijke gewijzigde varbaarheid voor prikkeling bezir, zekere prikkelende middelen ook foortelijk (spe- | eifiek) op deze varbaarheid voor prikkeling wer- ken, en dus, offchoon in geringere giften, door hunne foortelijke (qualitatieve) kracht, die we» derwerking verwekken kunnen, die bij andere middelen eerst door vermeerderde prikkeling, derhalve door fterkere giften, teweeg gebragt kan worden. ‘Deze foortelijke prikkeiende mid- delen der darınbuis, naemen wij braak- en pur- geer-middelen, even als wij de foortelijke prik- kelende middelen der nieren, pisdrijvende mid- delen (diureiica) noemen, enz. Bij gevolg zija middenzouten, rhabarber enz., zoowel als kina,, wijn enz., prikkelende middelen der darmbuis, en bewerken, wanneer zij purgeren verwekken, zulks door eene verooizaakte wederwerking der darm- (. 69.) darmbuis, en wanneer de kina purgeert, dam, kan dezelve niet. meer als verfterkend middel, ‘maar als ontlastend middel befchouwd warden,; Ja her is bekend, dat men niet, eens eene. tUS-- fchenpoozende koorıs met. kina genezen kan, 200 lang als dezelve doet purgeren. Een ge= neesheer dus, die zijne zieken door ontlastingen der ingewanden geneest, zulks moge voor ’to., verigedoor wijn of door kina bewerkt zijn, heeft dezelven gastrifch genezen, en het zou mij ge- makkelijk vallen te bewijen, dat zelfs zij, wel- ke thans her meest op de gastrifche geneeswijze fchimpen, zeer dikwijls hunne zieken gasırifch genezen hebben, zonder het zelve te weten, ten miniten zonder herzoo te noemen. Dan, mogten toch voortaan kundige mannen (veron- „erfteld, dat her hun om de waarheid en niert om hun perfoon of hunne fecte te doen is), niert meer over woorden twisten, maar elkanderen als ver- ftandige menfchen over de zaak zelve verfiaan!— Nu kan ik evenwel nier eens toeftemmen, dat er de lijder iers bij wint, wanneer men hem door algemeene prikkelende en verfterkende mid- delen, en niet door foortelijke darm.ontlastende middelen, ontlast. Jaatfte deel van mijn Jourmal.) Om nier te zep- gen, dar, bijaldien wormen de oorzaak der 225, trifehe prikkeling zijn, deze niet door algemee- neprikkelende widdelen, maar door foortelijke wormverdrijvende middelen (anthelmintica), . moeten ontlast worden. Bovendien is het immers bekend, dar er ver- _ zwäkkende en nier verzwakkende purgeer-mid- delen zijn, of bepaalder gefproken, zulke, die tevens den’:omloop des bloeds ‚aanzetten en zulke, die denzelven: verzwakken; de laatften zijn de laxerende middenzouten en plantzuren, ‚welken men daarom oncfteking‘ werende pur- ü2 ge geer- ae) - geer-middelen noemt; de andere klasfe bevar rhabarber, fenebladen, ealomel, jalappe, alo& en alle harftachtige purgeer-middelen. Dat de verzwakkende kracht der ontfteking werende pur- geer-middelen alleen zou beftaan in de ontlas- ting, welke zij veroorzaaken, is valsch, wanter Se | zijn middenzouten ,. welke niet pugeren en even- wel verzwakken, bijv. het fa ammoniacum, en dan moesten immers alle purgeer-middelen , in zoo verre als zij laxeren, ontfteking werende zijn. Maar wij moeten’aannemen, dat de ont- fteking, werende purgeer -middelen , behalve hun- ne ontlastende werking, ook nog een’ fchei- kundig vermogen bezitten, Chet zij door ont-- trekking van warmte-ftof, of door mededeeling van een andere ftof, welke op het levensbe- ginfel verzwakkend werkt), waar door zij die duidelijk ‘verkoelende en verzwakkende werking op her geheele blocdsgeftel uitoefenen, welke‘ wij bij .derzelver gebruik waarnemen: de ver. warmende,, integendeel, vit hoofde van de harft- achtige ftof, welke zij bevatten, en welke al- djd verhittend werkt, het bloedsgeftel in eene verfterkte werking en verhitting brengen. Het is natuprlijk, dat menbij de zenuwkoorts,, zoo als. bij ieder andere zwakheid, niet de entficking- werende, maar de verwarmende purgeer-middelen -moet aanwenden, waar van fommige wezenlik. 