title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En Delacroix heeft opnieuw getracht de lui te doen gelooven in de symfonie’s der kleuren. En men zou zeggen tevergeefs, als men nagaat hoe zeer haast iedereen verstaat door goed van kleur: de juistheid der locale kleur, de kleingeestige preciesheid. Die noch Rembrandt, noch Millet, noch Delacroix, noch wie men ook wil, zelfs Manet niet of Courbet, hebben gesteld tot hun doel, evenmin als Rubens of Veronese. Ik heb ook nog verscheiden andere Schilder ijen van Rubens ge- zien in diverse kerken. En het is erg interessant Rubens te bestudeeren, juist omdat hij in zijn techniek zoo bij uitstek eenvoudig is of liever schijnt. Het met zoo weinig doet, en met zoo vlugge hand, en zonder eenige aarzeling schildert en vooral ook teekent. Maar portretten en vrouwekoppen of figuren, dat is zijn fort. Daar is hij diep en in- tiem in ook. En wat zijn zijn schilderijen frisch gebleven, juist door den eenvoud der techniek. Wat zal ik U nu verder zeggen? Dat ik hoe langer hoe meer trek krijg, om zonder me te haasten, d.i. zenuwachtig te haasten, heel kalm en bedaard al mijn figuurstudies nog eens van meet af over te gaan doen. Ik wou ’t zoover brengen in kennis van ’t naakt en de structuur van ’t figuur, dat ik uit ’t hoofd kon werken. 603 Ik wou nog een tijd, ’t zij bij Verlat, ’t zij op een ander atelier gaan werken, overigens bovendien voor mezelf zooveel mogelijk naar model schilderen. Ik heb op ’t moment 5 schilderijen, 2 portretten, 2 landschappen, 1 stilleven bij Verlat op zijn Schilder - klasse in de akademie gedeponeerd. Ik was er daareven weer, doch ik heb hem telkens niet daar gevonden. Maar ik zal U wel spoedig melden kunnen hoe dat zal afloopen, en ik hoop wel gedaan te krijgen, dat ik den heelen dag aan de akademie naar ’t model mag schilderen, wat ’t mij makkelijker zou maken, daar de modellen zoo geducht duur zijn dat ik ’t niet houden kan. En ik moet er iets op vinden, om in dat opzicht hulp te krijgen. In alle geval, ik denk wel dat ik een poos in Antwerpen zelf zal blijven, in plaats van naar buiten terug te gaan; het zou heel veel beter zijn dan het uit te stellen, en er is zooveel meer kans om hier lui te vinden, die er zieh wellicht voor interesseeren zullen. Ik voel dat ik wat durf en wat kan, en het heeft al veel te lang getraineerd. Ik zag dezer dagen voor ’t eerst een fragment van het nieuwe boek van Zola ,,1’Oeuvre”, dat zooals ge weet, verschijnt als feuilleton van le Gil Blas. Ik houd het ervoor dat deze roman, als hij wat doordringt in de artistenwereld, wel goed zal doen. Het fragment dat ik las vond ik zeer echt. Ik wil desnoods toegeven dat bij ’t werken absoluut naar de natuur er nog iets anders noodig is — de gemakkelijkheid van compo- seeren, de kennis van ’t figuur, maar apres tout ik geloof niet, dat ik voor absoluut niets, jarenlang me moeite heb gegeven. Ik voel een zekere kracht in me, omdat ik waar ik 00k körnen zal altijd een doel zal hebben, het schilderen van de menschen, zooals ik ze zie en ken. Of ’t impressionisme zijn laatste woord reeds heeft gezegd — om de uitdrukking impressionisme te houden — ik verbeeld me altijd dat er juist in figuur nog veel nieuwen kunnen opstaan, en hoe langer hoe wenschelijker begin ik het te vinden, men in een moeie- lijken tijd als tegenwoordig, juist zijn heil zoeke in het dieper ingrijpen in de hooge kunst. Want er is hooger en lager betrekkelijk ; de menschen zijn meer dan de rest, en trouwens 00k heel wat moeielijker te maken. Ik zal mijn best doen om hier kennissen te maken, en ik heb gedacht dat als ik eens een tijd b.v. bij Verlat werkte, ik beter 604 geörienteerd zou zijn om te weten wat er hier omgaat en wat er te doen is, en hoe men er in kan komen. Laat mij dus maar scharrelen en geef den moed in vredesnaam niet op, of verslap niet. Ik geloof niet dat ge billijkerwijs van me kunt vergen, ik ter wille van mogelijk een frs 50 per maand minder, naar buiten terugga, als de heele reeks van volgende jaren zoozeer in verband Staat tot de relaties, die ik in stad, hetzij hier in Antwerpen, ’t zij later te Parijs moet aanknoopen. En ik wou ik U kon doen begrijpen, hoezeer ’t te voorzien is er veel zal veränderen in den handel. En gevolgelijk er veel nieuwe kansen zijn tevens, als men met wat oorspronkelijks kon voor den dag komen. Maar dat dat dan 00k noodig is, wil men tot iets nuttig zijn. Het is geen fout van mij of geen misdaad, als ik U zeg dit of dat moeten we meer kracht achter zetten, en als we ’t zelf niet hebben, moeten we vrienden en nieuwe relaties vinden. Ik moet wat meer ver- dienen of wat meer vrienden hebben, liefst beide. Dat is de manier om er te komen, maar het is in de laatste tijden te bar geweest voor me. Wat deze maand betreft, zeer bepaald moet ik er op aandringen, dat ge althans me nog frs 50 ziet te zenden. Tegenwoordig vermager ik er op, en bovendien mijn kleeren worden te siecht, etc. Gij weet toch zelf wel dat het zoo niet deugt. Toch heb ik een zeker vertrouwen dat we er door kunnen komen. Maar gij spraakt ervan dat als ik ziek werd, we nog meer van streek waren; ik hoop het zoover niet komen zal, maar ik wou wel ’t een beetje beter hebben, juist ter wille van dat te voorkomen. Enfin als men denkt hoeveel lui er maar altijd door bestaan, zonder van zorg zieh zelfs een begrip ooit van hun leven te maken, en die maar altijd denken dat alles zieh wel ten beste schikken zal! Alsof men niet creveerde, en er geen vergingen! Ik heb er hoe langer hoe meer tegen dat gij Uzelf voorstelt finan- cier te wezen, en b.v. van mij glad het tegenovergestelde denkt. Alle menschen zijn niet eender, en als men er niet toe komt om te begrijpen dat vooral bij rekenen, de tijd over de rekening heen moet zijn gegaan, eer men zieh zeker kan achten juist gerekend te hebben, als men daar niet toe komt, is men geen rekenaar. En een breedere opvatting van het finantieele is juist wat veel moderne financiers kenmerkt. 605 Namelijk niet uitmergelen, maar vrijheid van actie geven. Ik weet Theo, hoe gijzelf misschien er betrekkelijk in kunt zitten. Maar gij hebt het nooit van uw leven zoo bar gehad als ik io of 12 jaar achtereen. Kunt gij het nu in mij niet billijken dat ik zeg, het is nu misschien lang genoeg geweest, ik heb in dien tijd iets geleerd wat ik vroeger niet kon, daardoor zijn al de kansen ver- nieuwd, en kom ik er tegen op tegen altijd achteruit gezet te worden. En indien het nu mijn zin eens wäre om hier een tijd weer in de stadszaken te zijn, dan misschien ook nog eens op een atelier te Parijs te gaan, zult gij dat zoeken te verhinderen? Wees eerlijk genoeg om mij door te laten gaan, want ik zeg U ik zoek geen twist en ik wil geen twist maar ik laat mij mijn car- riere niet afsluiten. En wat kan ik buiten doen, tenzij ik er kom met geld voor modellen en verf? Buiten is er geen kans, absoluut niet, om met mijn werk geld te maken en in stad bestaat die kans. Ik ben dus niet veilig, voor ik me vrienden in stad heb gemaakt, en dat is ’t meest aan de orde. Dat möge nu voor ’t moment iet- wat de dingen moeielijker maken, maar het is toch de weg, en nu teruggaan naar buiten zou op stagnatie uitdraaien. Enfin gegroet, het boek van de Goncourt is mooi. t. a t. Vincent. 445 Waarde Theo, (Januari.) Wilde U schrijven dat Verlat eindelijk mijn werk heeft gezien, en toen hij de twee landschappen zag en het stilleven, die ik van buiten meebracht zeide hij: ,,ja, maar dat gaat me niet aan”; toen ik hem de twee portretten liet zien zeide hij : ,, dat verändert, als ’t figuur is kunt ge körnen. ’ ’ Zoodat ik dus morgen ga beginnen met in de schilderklas aan de akademie te gaan werken. Terwijl ik bovendien Vinck (een leerling van Leys, van wien ik dingen in de manier van Leys zag, middeneeuwsch) heb gesproken, om ’s avonds wat antiek te teekenen. Ik geloof dat ik met geen van die twee dingen kwaad kan, en licht kan ik er, hetzij voor ’t schilderen, ’t zij voor ’t teekenen, iets opdoen wat me nuttig kan zijn. En in alle geval is het een poging om in kennis te körnen met lui. Er werken in de schilder- klas en in de teekenklas verscheiden lui van mijn leeftijd, zag ik in ’t voorbijgaan. 606 En zeker als ik met Verlat of Vinck of wie dan ook wat vrienden mocht worden, zou het mij wat model uithalen. Enfin — dat is vooral het praktische van de zaak. Ik moet verder naar twee lui toe terwille van portretten, wat daar van komen zal weet ik niet. ’t Eene is een affaire om twee portretten van een paar zeer mooie meiden te maken; typen met he'el donkere oogen, donker haar, twee zusters, die veronderstel ik gemainteneerd worden. En het andere is een portret van een getrouwde vrouw. Maar ik zeg U, er is nog niets vast en het kan mislukken. Ik weet echter wel dat ik desnoods bereid zou zijn ze voor niets te maken, juist om me te oefenen. Maar, als ge denkt dat ik hetzij daar, hetzij elders aan huis moet gaan werken, enz., het is noodig ik wat doe aan mijn kleeren, want ik heb de mijne twee jaar gedragen en vooral in den laatsten tijd hebben ze geleden. Al was het een pak van b.v. frs 40, wäre reeds voldoende. En ik moet ook geprepareerd zijn om, als Verlat zegt dat ik dit of dat me moet aanschaffen van schildergerei, er bij te kunnen. Daarom tracht mij nog, zooals ik het U vroeg, frs 50 te sturen, dan kan ik de maand rondkomen, en zou een nieuwe broek en vest me direct aanschaffen en de jas in Februari. Het is hier geducht koud en ik voel me lang niet altijd lekker, maar enfin, als het schilderen gaat, komt dat er zoo erg trouwens niet op aan. Ik heb 2 avonden reeds ginder geteekend, en ik moet zeggen dat ik geloof het juist voor het maken van b.v. boerenfiguren heel goed is de antieken te teekenen, mits s.v.p. niet als ’t gewoonlijk gaat. De teekeningen die ik er zie, vind ik eigenlijk alle fataal siecht en radicaal verkeerd. En ik weet wel dat de mijne glad anders is; wie ’t nu bij ’t rechte eind heeft moet de tijd maar leeren. Gevoel van wat een antiek beeid is, hebben ze godome geen van allen. Ik die in jaren lang geen goede moulure der antieken gezien heb, en die ze hier hebben zijn zeer mooi, en die in die jaren steeds het levend model onder de oogen heb gehad, ik sta verbaasd over de almachtige kennis en juistheid van sentiment van de ouden, nu ik het eens goed terug zie. Enfin, toch is het te voorzien dat de akademische heeren mij van ketterij zullen beschuldigen, maar que soit. 607 Kon ik met Verlat wat vorderen, zou ik wel willen. Ik vind veel van wat hij maakt en hard en verkeerd van kleur en verf, maar ik weet dat hij zijn goede dagen heeft ook. Dat hij b.v. een beter portret schildert dan de rest grootendeels. En dus, wij zullen zien. Ik blijf mij opgewekt gevoelen ondanks alles, juist doordat het mij goed doet in allerlei toestanden tegenovergesteld aan buiten te komen, en het zou wel kunnen zijn, dat ik hier thuis raakte. Enfin. Maar doe uw best mij eens spoedig te schrijven, en waar- achtig het is noodig dat ik die frs 50 nog heb voor de maand. Ik kom er anders niet en de dingen zijn te urgent. Gegroet, t. a t. Vincent. 446 Waarde Theo, Een paar dagen heb ik nu ginder geschilderd, en het bevalt er mij goed. Vooral omdat er allerhand slag van schilders zijn, en ik op heel uiteenloopende manieren zie werken, wat ik nooit gehad heb — anderen veel zien werken. Het is verreweg ’t beste ik er een heelen tijd blijf, want de model- len zijn er goed, en het zal zoo beter uitkomen. Wat ik U al meer gezegd heb zeg ik nog eens, van de onkosten van het schilderen en de modellen maakt gij U geen juist denk- beeld, en het is veel moeielijker dan gij blijkbaar weet, als men alleen werkt vooral. Maar we willen hopen dat er op deze manier verbetering kome. Maandag krijgen we nieuwe modellen; dan begin ik eigenlijk voor goed. Ik zou nu juist tegen Maandag een groot doek moeten gehad hebben; ook is me uitdrukkelijk gezegd, ik nog weer andere borstels, etc. moet hebben, behalve de mijne. Maar ik heb geen geld meer. Het presseert dus werkelijk, en ik wenschte dus wel gij deedt wat gij kondt, want ik doe ook wat ik kan, en het blijft voort- durend zoo dat er haast geen eten overschiet. ’s Avonds ga ik er teekenen ook ; maar de lui van de teekenklas vind ik dat allen siecht en glad verkeerd werken. De schilderklas is beter, en zooals ik U reeds meen geschreven te hebben, er zijn van allerlei lui en van allerlei leeftijd, zelfs ouder dan ik wel een stuk of 5. Ik werk op ’t moment aan een kinderkop. 608 Het zou me een uitkomst wezen indien ik tegen Maandag uw brief reeds hebben kon. Wat ik U schreef over kleeren die ik noodig zou hebben, is ook nog al urgent. Ik heb voorloopig dadelijk een paar kennissen er gemaakt, die de dingen gezien hadden die ik had gebracht om aangenomen te worden. Bij de studies van leerlingen van vroeger, die er hangen, zijn verduiveld goede. Er hangen er van Neuhuys en Huibers o.a. Maar de mooiste is misschien van een Amerikaan, ik weet den naam echter niet, een naaktstudie van een oud man, men zou zeggen als een Fortuny of Regnault. Ik geloof niet dat ik een korteren weg kan inslaan om vooruit te körnen, en hetzij ik later naar buiten ga, ’t zij ik nog op een atelier te Parijs zal körnen, in alle geval is het goed ik eens veel zie schilderen, en vooral geregeld naar model blijve werken, zoo- veel als maar eenigszins mogelijk is. Gegroet, ik schrijf U in haast omdat ik weer weg moet. Maar doe toch uw uiterste best me niet te laten wachten, want het werk hangt er van af, en ik verzeker U, dat in alle geval ik het toch nog moeielijk genoeg zal hebben. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Ik heb reeds te lang gewacht om U de goede ontvangst van uw brief en het ingeslotene te berichten. En daarom juist geloof ik dat in geen geval het kwaad zal kunnen, wanneer wij over een tijd elkaar eens te Parijs zien. Wat Uw brief betreff het is nog steeds ’t zelfde, en gij steunt U te zeer mijns in- ziens als ge mij beoordeelt op algemeenheden en op prejuges, die te oppervlakkig zijn en te zeer mis dan dat ik gelooven kan zij U steeds zullen bijblijven. Ik heb het gruwelijk druk gehad deze week, omdat behalve de schilderklas, ik ’s avonds ook ga teekenen en dan daarna van half io tot half 12 nog naar ’t model ga werken op een club. Want ik ben van twee van die clubs zelfs lid geworden. En ik ken nu twee lui, die m.i. mooi teekenen, beiden Holländers. Van deze week schilderde ik een groot ding met twee naakte tor- 447 39 609 sen — twee worstelaars, een pose van Verlat. En dat bevalt mij uitmuntend. En zoo ook het teekenen naar het antiek, ik heb nu twee groote figuren klaar, in alle geval heeft het twee dingen voor, vooreerst dat het me zeer interesseert, na jaren lang gekleed model te heb- ben geteekend, het naakt en het antiek terug te zien en dingen te verifieeren. Verder juist om in Parijs ergens toegelaten te worden, moet men ergens anders zijn geweest, en zijn groensten bolster niet meer hebben, en heeft men altijd te doen met lui, die reeds op een akademie hebben gewerkt, langer of korter. Wat Verlat mij zegt is heel streng, en zoo ook wat Vinck van de teekenklas mij zegt, en zij raden mij sterk aan een jaar minstens vooral te teekenen, desnoods niets anders dan teekenen naar an- tiek en naar naakt, en dat zulks de kortste weg zou zijn, dat ik dan heel anders zal terugkomen op mijn ander werk buiten of mijn portretten. En ik geloof dat het waar is, ’k moet dus zien ergens te zijn waar ik en antiek en naakt model onder mijn bereik heb voor den eersten tijd. De beste van de klas heeft het ook zoo gedaan, en hij zegt dat hij met iedere Studie zieh wat voelde vorderen, en ik heb dat zelf kunnen zien in dingen van vroeger en dingen van nu van hem. Ik denk dat gij U zult herinneren; ,,Les Grecs ne prennent pas par le contour, ils prennent par les milieux, par les noyaux. Gericault a pris cela a Gros, qui lui l’avait pris des Grecs, mais Gericault a voulu lui-meme le prendre aux Grecs aussi, et les a etudies pour cela meme; apres, Delacroix a fait comme Gericault. ’ ’ Die kwestie — Millet teekent ook zoo meer dan iemand anders — - is misschien de wortel van ’t heele figuurschilderen, hangt ver- bazend samen juist met het modeleerend teekenen direct met ’t penseel, het glad anders opvatten dan Bouguereau en anderen, die interieur modele mankeeren, plat zijn vergeleken bij Gericault en Delacroix, en niet buiten de verf zijn. Bij welke laatsten — Gericault etc. de figuren ruggen hebben ook als men ze van voren ziet, lucht om de figuren heen — - buiten de verf. Het is om dat te zoeken — waar ik noch met Verlat noch met Vinck over zou willen praten zelfs — dat ik werk, er is geen nood dat zij me dat zouden wijzen, want hun beider fout zit 610 in de kleur, die zooals ge weet bij beiden niet het echte is. Het is curieus dat als ik mijn Studie vergelijk bij die van de andere lui, het bij na niets er mee gemeen heeft. De hunne hebben dezelfde kleur als het vleesch zoo ongeveer, en doen dus van dichtbij gezien heel precies — maar gaat men wat achteruit wordt het pijnlijk en plat om te zien — al dat rose en fijn geel enz. enz., zacht op zichzelf geeft een hard effet produit. Zoo- als ik het doe, is het van dichtbij groenachtig ros, geelgrijs, wit, zwart, en veel neutraal, en meest kleuren die men niet noemen kan. Maar ’t wordt juist buiten de verf , als men wat achteruit gaat, en dan is er lucht om heen en een zeker golvend licht valt er op. Tevens daarin spreekt het minste tikje kleur waar men eventueel mee glaceere. Maar wat er aan mankeert is oefening, ik moet er een 50 zoo schilderen, ik geloof dat ik dan iets hebben zal. Het er op zetten van de verf is nu wat al te moeielijk gedaan, omdat ik er de routine nog niet genoeg van heb, te lang zoeken moet, het dood werk. Maar dit is een kwestie van een tijd van doorschilderen, zoodat de toets in eens raak wordt, naarmate men het meer in ’t hoofd heeft. Er zijn eenige lui die mijn teekeningen hebben gezien; een is direct begonnen, om naar aanleiding van mijn boerenfiguren, op de naaktklas het model te teekenen met een krachtiger modele, de schaduwen stevig aanzettende. Hij heeft mij die teekening laten zien, en we hebben er over gepraat, het was vol leven en het was de mooiste teekening geworden, die ik van de lui hier zag. Weet ge nu hoe men daar over denkt? De leeraar Sibert liet hem opzettelijk bij zieh körnen, en zeide dat als hij nog eens op die manier het durfde te doen, het zou beschouwd worden als hield hij den leeraar voor den gek. En ik zeg u, het was de eenige teekening die grassement fait was, Tassaert of Gavarni-achtig. Dus ge ziet hoe het gaat. Maar dat is niet erg echter, en men moet er 00k niet boos om worden, en zieh dom houden net alsof men het heel graag zou afleeren, die siechte manier, maar onge- lukkig er telkens in terugvalt. De figuren die ze teekenen zijn zoo goed als altijd topzwaar en tuimelen voorover hals over kop, geen een die op zijn voeten Staat. En dat staan dat moet juist al in het eerste Schema zitten. Enfin, ik blijf erg in mijn schik naar hier gegaan te zijn, hoe het 00k ga of hoe het 00k uitvalle, of ik goede of siechte 611 vrienden met Verlat worde. Ik vind hier de wrijving van gedachten die ik zoek, ik krijg een frisch oog op mijn eigen werk, kan beter oordeelen waar de zwakke punten zitten en zoodoende vorderen om die te verbeteren. Wat ik U zeer dringend verzoek in het belang juist van het goed terecht komen van de dingen, is noch uw geduld, noch uw opge- wektheid vooral, te verliezen. Want wij zouden onze eigen glazen ingooien, indien de moed ons ontzonk op het moment dat juist er zieh toe preteert om ons een zekeren invloed te geven, als wij toonen dat wij weten wat we willen, en iets durven en weten vol te houden. En wat het geld betreft, dan wanneer ik op een atelier werk, en dus de onkosten van model voor een goed deel vervallen, dan is frs 150 zeker 00k dan niet veel, want het schilderen is zeer duur, maar het kan , mits men zelfs op eten etc. bezuinigen. Moet er model af, dan is het gedecideerd niet te doen van frs 150 en verliest men tijd etc. Het is dus tevens ’t goedkoopst op een atelier te blijven, want voor meer doorwerkte naaktstudies vooral, is het niet te doen ’t model zelf te beköstigen. Onmogelijk acht ik het niet dat op den duur, vooral als onwille- keurig andere lui krachtiger schaduwen gingen aanzetten, dat dan öf Verlat öf een ander een standje met mij zal zoeken , 00k als ik systematisch het ontwijk. Wat ik systematisch doen zal, omdat het in mijn voordeel is er wat te blijven. Enfin, ik ben nieuwsgierig hoe het zal gaan met uwe woning. Wat echter mij betreft, indien ik er kom vind ik het volkomen goed ergens achteraf (Montmartre) een goedkoop kamertje te nemen of een mansarde in een hotel. Maar dit is betrekkelijk bijzaak, en wij zijn zoover nog niet, laat ons eerst hier wat blijven, en daarna, wie dan leeft wie dan zorgt. 31 Maart eindigt de win- tercursus. Gegroet, t. a t. Vincent. 448 Waarde Theo, (Februari.) Dank voor uw brief en het ingeslotene. Het is iets dat mij fameus veel pleizier doet, dat gij het plan van bij Cormon te gaan nu 00k zelf voorstelt. Laat mij U zeggen, hoe ’t mij hier nog verder is gegaan. 612 De schildercursus is verleden week geeindigd, daar er voor het eind van den cursus nog concours is voor degenen, die den cursus hebben doorgemaakt, waar ik niet toe hoor dus. Nu ben ik ook overdag aan het teekenen dus, en de leeraar van daar, die tegenwoordig portretten maakt en ze duur betaald krijgt, heeft nog herhaaldelijk gevraagd of ik dan vroeger nooit antiek geteekend had en of ik mijzelven teekenen geleerd had. En concludeerde : , , je vois que vous avez beaucoup travaille” en ,,vous ne serez pas long a faire du progres, vous y gagneriez beau- coup — il faut un an, mais qu’est-ce que qa fait?” Nu er zit er een van mijn leeftijd naast me, tot wien hij dat niet zegt, en die heeft ook lang geschilderd, die zit 3 jaar antiek te teekenen. Zij teekenen nu in den reget zonder fond daar, en speciaal dien heer in kwestie is ’t absoluut verboden. Dit geeft gruwelijk droge teekeningen. Nu zei Sibert, dat is de naam van den leeraar — die ook de naakt- klas dirigeert: ,,quant a vous, vous dessinerez comme il vousplaira, puisque je vois que vous prenez le dessin au serieux, quant aux autres, en general je ne leur permets pas de faire un fond, parce qu’alors ils escamottent le dessin des formes, tandis que sur fond blanc ils sont bien obliges de les faire, c’est donc un camisole de force”. Dan zeide hij ook, dat Verlat hem gezegd had dat er goeds in mijn werk was, wat Verlat tegen mij niet zeide. Het was juist na het ontvangen van uw brief dat Sibert de teeke- ningen kwam nazien, (de mijne was een kop van de Niobe en een hand die van Michel Ange kon wezen, de hand had ik in een paar uur gedaan, en die juist vond hij goed.) Nu sprak ik hem er over dat ik er over dacht naar Cormon te gaan, toen zei hij: ,,vous ferez comme vous voudrez, mais je vous dis que Verlat en a forme plusieurs de forts et nous y tenons de former des eleves qui nous fassent honneur — et je vous engage bien fortement de rester. ’ ’ Dit is nu bijna een mooie belofte van dat zij de reussite garan- deeren en wat moet ik doen? Van den anderen kant heb ik verder met b.v. die Engelsche lui, die in Parijs zijn geweest, kennis ge- maakt, en van hun ondervindingen gehoord. Een is bij Geröme geweest, een bij Cabanel, etc. Zij zeggen dat men te Parijs betrekkelijk vrijer is, en dat men 613 zelf b.v. kan kiezen wat men wil maken, meer dan hier, maar dat de correctie onverschillig is. Weet gij wat ik denk — dit — te Parijs zou ik zeker meer werken dan hier, b.v. een teekening op een dag of in iedere twee dagen. En wij kennen of liever gij kent goede lui genoeg, die ons niet weigeren zullen ze na te kijken en wenken nog te geven. Dus we zijn eigenlijk in alle geval op een spoor, hetzij ik hier bleef nog een tijd, ’t zij ik naar U toe kwam. Cormon zou zeer waarschijnlijk ’t zelf de zeggen als Verlat overi- gens. Want juist omdat ik nu in de gelegenheid ben om met verscheiden lui over mijn teekeningen te spreken, voel ik zelf mijn fout, en dat is veel gewonnen om ze te boven te körnen. Goeden moed in alle geval. Maar gij moet nu eens een keer meer schrijven, en wij moeten zien het hem intelligent te lappen. Cor- mon laat, hoorde ik, 4 uur ’s morgens werken, dan kan men ’s avonds naar de Louvre of naar de Ecole des Beaux-Arts of naar een ander atelier waar geteekend wordt, gaan werken. Wat de portretten betreft, veel tijd schiet er zeker niet voor over, als ik alles geregeld bijhouden wil. En zoo is ’t hier 00k. Er is mij echter verschrikkelijk in ’t 00g gevallen dat er nog andere dingen zijn, die ik absoluut noodzakelijk moet verän- deren. Als ik mezelf vergelijk bij de andere lui, heb ik veel te veel iets stijfs, alsof ik 10 jaar cellulair had gezeten. En dat is een kwestie waar de oorzaak van zit juist in de daadzaak dat een jaar of 10 ik het en moeielijk en onrustig gehad heb, en zorg en verdriet en geen vrienden. Dat zal echter veränderen juist naarmate mijn werk beter wordt en men iets kan en iets weet. Wat, zeg ik, we op ’t spoor zijn om goed solide te krijgen. Twijfel er echter niet aan, de weg om te slagen is moed houden en geduld, en stevig doorwerken. En in het uiterlijke is het zaak dat ik me wat opknap. Gij zult zeggen, dat het met de kunst niets te maken heeft mis- schien, en misschien zult ge me 00k gelijk geven! Ik ben doende om b.v. mijn gebit weer in orde te brengen. Ik heb niet minder dan 10 tanden, die öf weg zijn öf weg gaan. En dat is te veel en te hinderlijk, en tevens geeft het mij een air van over de 40 jaar, wat me teveel nadeel doet. Dat heb ik dus besloten te laten oplappen. Het is een kwestie, die mij frs 100 kosten zal, maar het kan nu terwijl ik teeken beter dan op een ander moment, en ik heb 614 mij de kwade tanden laten afknippen, en de helft zooeven vooruit betaald. Tevens is mij toen gezegd dat ik mijn maag moet soig- neeren, want dat die niet in orde is. Dat is er, juist terwijl ik hier ben, lang niet beter op geworden. Maar als men weet waar de fout zit is iets, en met wat energie is er veel aan te doen. Het is niet amüsant, maar wat moet dat moet, en men moet zien te blijven leven en wat kracht zien te houden, wil men Schilde - rijen maken. Ik heb gedacht dat mijn tanden siecht waren om een andere oorzaak, en ik wist niet dat ik dermate mijn maag had gedeterioreerd. Dit is stom als ge wilt, maar men moet soms tusschen twee kwaden kiezen, en zit vast of aan den eenen of aan den anderen kant. Het was de laatste maand dat ik veel last er van gehad heb; ik begon ook gedurig te hoesten, grijs op te geven, etc., zoodat ik ongerust werd. Maar wij zullen zien het te redresseeren. Ge be- grijpt dat ik niet beter ben dan een ander, in zoover dat als ik te veel en te ver de dingen liet verloopen, ik net als zooveel andere schilders (zooveel als men ’t nagaat) creveeren zou of nog erger — dol of suf worden. Dit is eenmaal zoo, en de kwestie is er tusschen door te zeilen tusschen de diverse klippen, en ook al loopt men averij op, toch ’t schip boven water zien te houden. Ik weet dat Delacroix zeide, dat hij ’t schilderen vond: ,,lorsqu’il n’avait plus ni dents ni souffle”. Maar ik weet ook, dat van dat moment af hij zieh gesoigneerd heeft. En dat hij, zonder zijn maitres, io jaar of nog meer vroeger gecreveerd wäre. Neem mij dus de uitgaaf niet al te kwalijk, ik zal wel zien te be- zuinigen, maar het liep te erg en ik moest er wat aan doen. Wat betreft, wat gij over thuis schrijft, ik zal dienaangaande doen, wat gij ’t beste vindt.*) Ik kan desnoods hier weg wanneer ik wil. Laat ons zeggen eerste dagen Maart. Maar — laat ons nagaan of de hulp die zij eventueel aan me zouden hebben, al dan niet de heen en terugreis waard is, want ik vind ook goed om hier te blijven zonder terug te gaan, en dan van hier naar Cormon wanneer ge wilt. Er is hier sprake van de verhuizing der familie uit de pastorie te Nuenen naar Breda, waar hun moeder ging wonen. Theo wenschte wel, dat Vincent zou helpen bij die verhuizing. 615 De reis is niet zoo heel min, als ik reken dat de bagage mij duur- der kost dan mijn eigen kosten. Laat ons dus hierover nog eens schrijven. Ik blijf altijd content hier naar toe gegaan te zijn, ik wäre anders vast geraakt en nu, ofschoon ik zie er veel bewaren nog zijn, ik heb toch licht ge- kregen om vooruit te komen. En met er een verblijf te Parijs nog aan vast te knoopen of hier te verlengen, zullen we vaster in onze schoenen staan. Wat het plan betreft, dat eventueel wij samen zouden wonen en een betrekkelijk goed atelier nemen, waar men desnoods lui kon ontvangen, blijf er over denken en laat mij er ook nog eens over denken. Ik zie eerst en vooral dat jaar teekenen, waar vrees ik niet aan te tornen valt. Is het niet duur, vindt ge een goede gelegenheid, dan kon ’t geen kwaad, maar is het duur zou het voor ’t eerste jaar misschien niet de goedkoopste weg zijn, als wij erg in ’t nauw zitten wat het geld betreft. Het jaar teekenen is het critieke punt, daarna zijn we vrijer voor veel dingen, en voor portretten en voor schilderijen. Wij zouden geloof ik, dat op den voorgrond dienen te stellen. Want daaraan is niets te doen — zijn niet en Delacroix en Corot en Millet juist later ook veel aan het antiek blijven denken en het blijven bestudeeren? De lui die het bestudeeren om het af te roffelen , zijn natuurlijk glad de plank mis. Het antiek eischt juist veel sereniteit, eischt dat men de natuur reeds kent, eischt zachtheid en geduld. Anders heeft men er niets aan. En het is wel juist curieus dat van Gericault en Delacroix, dat zij intiemer ’t kenden dan b.v. een David en het beter opvatten, zij, die het meest radicaal zieh tegen al de akademische routine verzet hebben. De boeken van Tourguenew ken ik nog niet, ik las echter een tijd terug het leven van T. dat ik heel interessant vond, en hoe hij met Daudet gemeen had de hartstocht om alles naar model te doen, 5 of 6 modellen te resumeeren in een type — zoo kenik Ohnet ook nog niet, wat ik hoor ook interessant moet wezen. Ik verbeeld mij meer en meer echter dat l’art pour l’art, werken om te werken, l’energie pour l’energie — er apres tout bij al de goede lui wel erg bij komt, want men ziet het aan de Goncourts dat 616 er obstinatie noodig is, want dat de maatschappij er geen dankje voor zal zeggen. Maar in het schilderen heeft men een zekere rust in de geschie- denis van die schilders juist, die naar iets hoogs streefden quand meme. Israels zelf b.v., hij was nog onbekend en nog arm tot droog brood toe — toen hij toch nog naar Parijs wilde, al waren de omstandig- heden decourageant genoeg. Niet bij de pakken neer gaan zitten, ook al voelt men zieh half creveeren, en al voelt men dat in ’t materieele men het pleizier in het leven wel adieu zeggen mag. Enfin. Ik wou wel ge nu eens een keer meer schreeft, nu wij in besprek zijn over die verandering. Het stichten van een atelier samen is misschien heel goed, maar wij moeten het uit kunnen houden en — wij moeten goed weten wat we doen en wat we willen, en beginnen we ’t eenmaal, is er een zekere confiance en zoo noodig, apres tout overgebleven na heele reeksen van verloren illusies. En zulk een atelier — men moet het beginnen wetende dat het een gevecht is en dat de meeste lui glad onverschillig zijn, men zou het dus moeten beginnen zieh een zekere kracht voelende en — om iets te zijn in zijn tijd , om actief te zijn — om als men creveert, te kunnen denken ik ga naar toe, waar de lui die gedurfd hebben naar toe gegaan zijn. Enfin we zullen zien, t. a t. met een hand- druk, Vincent. Die impressie die ik van mezelf onwillekeurig krijg als ik me vergelijk bij anderen, dat ik naast hen er uit zie net alsof ik io jaar cellulair heb gezeten, is niet overdreven: alleen om het te veränderen, en het zal veränderen, moet ik niet weer uit de kunst- wereld te ver uitgaan vooreerst, maar voorloopig nog doorzetten met op een atelier of akademie te blijven. En dan zal ’t verdwijnen. Waarde Theo, Ik heb U eergisteren reeds geschreven, dat aan den eenen kant ik bij lange na niet wel was, maar dat van den anderen kant ik toch licht meende te zien. Nog meer categorisch moet ik tot mijn spijt U echter melden, dat zeer gedecideerd ik letterlijk uitgeput en overwerkt ben. Als 617 ge nagaat dat ik i Mei in mijn eigen atelier ging wonen (in Nuenen), is het sedert misschien een keer of 6 of 7 geweest tot nu toe, dat ik er mijn middageten heb afgenomen. Ik wil niet, om goede reden, dat gij aan Moe zegt dat ik niet wel ben, want zij zou er mogelijk over nadenken dat het niet aardig was, dat gebeurde wat gebeurde, n.l. dat ik er niet bleef, juist om deze gevolgen. Ik zal er niets van zeggen, zeg gij 00k niets. Maar ik heb toen geleefd en sedert hiert niet hebbende voor mijn eten, omdat het werk me te veel kost, en ik heb“ er te veel op ge- steund dat ik het zoo wel uit zou houden. Hetgeen de dokter mij zegt is dat ik absoluut sterker moet leven, en dat ik totdat ik sterker ben, mij moet ontzien met mijn werk. Het is een verzwakking van alles. Nu heb ik het erger gemaakt door veel rooken, waar ik juist te meer aan deed, omdat men zoodoende van zijn leege maag geen last heeft. Enfin men zegt manger de la vache enragee, het is dat waar ik mijn part van heb. Want het is niet alleen het eten, het is tevens al de zorg en ver- driet die men heeft. Ge weet dat door een en ander die tijd in Nuenen lang niet zonaer zorg voor me was. Verder hier, ik ben heel blij hierheen gegaan te zijn, maar het is 00k een moeielijke tijd geweest toch. Wat we moeten doen en waar het hem grootendeels schort, is dit. Zelf de modellen betalen is te zwaar, men moet zoolang men geen geld genoeg heeft, zieh bedienen van de gelegenheden op de ate- liers zooals Verlat, zooals Cormon. En men moet in de artiesten- wereld zijn, en verder werken op clubs, waar men samen de model- len betaalt. Nu is het zoo dat ik niet vroeger hier op heb gedacht, of althans het niet gedaan, maar ik wou nu wel dat ik een jaar vroeger er mede was begonnen. Kon het nu dat wij verder er iets op vonden om in dezelfde stad te wonen, het wäre zeker verreweg het beste, althans voorloopig. Alleen naarmate ik er over denk verbeeld ik mij meer en meer, dat het misschien beter is, het eerste jaar niet veel aan een atelier te besteden, omdat ik dat eerste jaar grootendeels zal moeten teekenen. Want van Cormon gesproken, ik stel mij voor hij me ongeveer ’t zelfde zou zeggen wat Verlat zegt, dat ik naakt of antiek moet 618 teekenen een jaartje, juist omdat ik altijd naar ’t leven heb ge- teekend. Deze eisch is ook niet hard, want ik zeg U dat er hier zijn die al 3 jaar er op zitten, en er nog niet af mögen, die ook schilderen. In dat jaar moet ik en ’t mannen- en ’t vrouwenfiguur, en in detail en als ensemble repeteeren en dan zal ik het als ’t wäre van buiten kennen. Het teekenen op zichzelf, technisch, is mij makkelijk genoeg, ik begin het te doen zooals men schrijft, met ’t zelfde gemak. Maar juist op die hoogte wordt het interessanter als men met de händig - heid die men langzamerhand krijgt, niet tevreden is maar goed degelijk zoekt naar oorspronkelijkheid en breedheid van opvatting — het teekenen der massa’s inplaats van contours, het solide mo- deleeren. En als nu lui zooals laat ons zeggen Verlat of Cormon, dat eischen van iemand, verzeker ik U dit geen siecht teeken is. Want er zijn er genoeg, die Verlat eenvoudig maar laat scharrelen, om- dat het de lui voor ’t hoogere figuur toch niet zijn. Gij spreekt over de knappe lui op dat atelier Cormon — juist omdat ik verdomd graag ermee mee wou doen, stel ik mezelf uit eigen overtuiging reeds van te voren dien eisch, van te Parijs althans een jaar grooten- deels aan teekenen te besteden van naakt en antiek. Laat ons overigens doen wat de hand vindt om te doen van schilderen, als ons een effect buiten treft of we eens een mooi model hebben, etc. En meen niet dat dit de lange weg is, want het is een horte. Wie uit ’t hoofd zijn figuurtje kan maken, is veel productiever dan wie dat niet kan. En door die moeite me te geven van dat jaar teekenen, zult ge eens zien hoe productief we worden. En meen ook niet, dat de jaren dat ik buiten werkte, weg zijn. Want het is juist een ding, dat degenen die nooit ergens anders dan op akademies en ateliers zijn, mankeert — deblikopde werke- lijkheid waar ze in zijn, en het motieven kunnen vinden. Enfin. Ware het nu niet verständig, als we het eerste half jaar althans het huren van een atelier nog daar lieten, juist omdat het op ’t geld zoo aankomt. Maar anders heb ik er veel, zeer veel Sympathie voor een atelier te stichten. Zelfs zoo, dat desnoods men zieh combineerde met andere schilders, om samen modellen te nemen. Hoe meer energie hoe beter. En in een duren tijd moet men juist het in de vriend- schap zoeken en in het samen werken. Maar Theo het is nu bedonderd van die ongesteldheid; het spijt 619 me gruwelijk, maar ik heb toch goeden moed. Het zal zieh redres- seeren. Ge begrijpt dat als ik uitstelde er tegen te reageeren, het al erger en erger zou zijn geworden. Wat ik echter denk is dit: Men moet niet denken, dat de lui wier gestel geabimeerd is, heel of half, voor ’t schilderen niet deugen. Het is wenschelijk men 60 jaar althans hale en noodig men 50 jaar hale, als men omstreeks zijn ßoste begint. Maar men hoeft volstrekt niet volmaakt gezond te zijn, men mag van alles mankeeren. Het werk lijdt er niet altijd onder, integendeel, de zenuwachtige lui zijn gevoeliger en fijner. Maar Theo juist omdat het voor mij zieh zoo beslist dat er aan de gezondheid nogal wat te kort komt, ik ben besloten mij toe te leggen juist op ’t hoogere figuur en mij te zoeken te verfijnen. Het is mij betrekkelijk zoo onverwacht op ’t lijf gevallen, ik voelde mij wel slap en koortsachtig, maar ik ging toch door. Alleen het begon mij te verontrusten dat telkens en telkens er een tand afbrak. En dat ik er slechter en slechter ging uitzien. Enfin wij zullen er ons zien uit te helpen. Ik geloof dat het hersteilen van de tanden op zichzelf al helpen zal, omdat meestal pijn in den mond hebbende, ik mijn eten maar zoo gauw mogelijk doorslikte. En het zal me 00k ietwat althans helpen voor mijn uiterlijk mis- schien. Wat deze maand betreft, ik heb mijn kamer vooruit betaald (frs 25), voor mijn eten frs 30 vooruit, en frs 50 aan den dentist, verder een visite aan den dokter en nog teekengerei, res teert frs 6. Nu is het de kwestie deze maand niet ziek te worden, wat niet makkelijk op te lossen is, en wat best wel zou kunnen gebeuren. Maar wij willen toch zien, ik geloof steeds dat ik een zekere taaiheid met de boeren gemeen heb, die 00k niet veel bijzonders eten en toch blijven leven en doorwerken. Maak U er 00k niet buitengewoon bezorgd over. Kunt gij nog wat bij sturen, goed, maar kan het niet dan blijf ik het kalm af- wachten hoe het gaat. Wat mij niet bevalt is dat ik koorstachtig ben en ik redeneer er zoo over, dat al möge ik verzwakt zijn, ik heb toch een zekere zorg gehad om geen ongezond voedsel te gebruiken. Overspan- 620 ning is ook niet overmatig — omdat ik met opgewektheid hier ben steeds onder alles door, dus het is doordat ik zwak ben dat het me overspant. Mi j dunkt het moet losloopen. Ge begrijpt dat echter als het erger werd, en een kivaadaardigen keer nam, men een typhus of typheuse koortsen althans zou kunnen door te maken hebben. En eigenlijk zijn de eenige reden waarom ik dat niet zeker verwacht, deze: ie. dat ik veel buitenlucht heb gehad, en 2e. dat zooals ik zeg, ook als ik me blijkbaar niet krachtig ge- noeg heb gevoed, ik toch juist voorzichtigheidshalve het met heel eenvoudig voedsel heb gedaan, inplaats van de vuiligheden der mindere restauraties, en 3e. dat ik een zekere kalmte en sere- niteit heb tegen de dingen in. We moeten dus afwachten verder. Maak U er niet ongerust over want ik ben ’t zelf niet eens, ik blijf daarbij dat, stel ik kreeg eens koorts, ik te eenvoudig heb geleefd en me gevoed, dan dat het erg kwaadaardig kan worden zoo heel licht. De dingen körnen apres tout toch niet vanzelf en alles heeft zijn reden. Schrijf mij echter eens spoedig, want ik heb daar wel behoefte aan. Wat het naar Nuenen gaan betreft ook, wil ik wel weten wat ge ’t best zoudt vinden. Maar noodig ben ik er niet, want iemand als de tuinman Rijke b.v. kan minstens even goed als ik het beredderen, wat er van inpakken of verzenden te doen zal zijn. Tegen Maart echter, als ’t ergens goed voor mocht wezen, ben ik desnoods klaar. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Uw brief en ingesloten frs 25 heb ik ontvangen en ik bedank U wel voor beide. Zeer verheugt het mij dat gij naar het plan van mijn naar Parijs körnen ooren hebt. Ik geloof ik er door vorderen zal en tevens, dat ging ik niet, ik licht in een gächis zou raken, in een zelf den kring te veel blijven rondvaren, dezelfde fouten houden. Verder, voor U het thuiskomen in een atelier, geloof ik niet dat U kwaad zal doen. Overigens ik moet U ’t zelfde zeggen van mijzelf, wat gij schrijft van Uzelf, ik zal u tegenvallen. En toch is het de manier zieh te vereenigen. En toch kan er veel beter elkaar verstaan uit volgen. 450 621 Na wat zal ik U zeggen over mijn gezondheid. Ik blijf gelooven, dat ik kans heb om bepaald ziek zijn te ontwijken, toch ik zal tijd noodig hebben om mij te redresseeren. Ik heb nu nog twee tanden bovendien te laten plombeeren, dan is mijn bovenkaak, die ’t meest geabimeerd was, weer in orde. Ik moet er nog io francs op betalen, en dan nog 40 francs om 00k de onderste helft in orde te krijgen. Eenige jaren van die bewuste 10 jaar cellulair, die ik ’t voor- komen heb doorgemaakt te hebben, zullen hierdoor verdwijnen. Omdat een siecht gebit, dat men tegenwoordig zoo zelden meer ziet, waar ’t zoo makkelijk is ’t te laten restaureeren, iets ineen- gezakts aan een physionomie geeft. Enfin, verder 00k met hetzelfde te gebruiken, kan men beter verteren wanneer men goed kauwen kan natuurlijk, en zoo zal mijn maag eer kans hebben terecht te körnen. 