title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Nu meende de dappere Kommandant dat hij zijnerzijds genoeg gedaan had om den strijd te vermijden, en te Rustenburg teruggekomen, riep hij zijne manschappen op, hield een krijgsraad en trok toen onverwijld naar Pretoria op, met bijna 300 man en drie kanonnen. Na het lossen van eenige schoten nam Schoeman de vlucht naar Potchefstroom. Te Pretoria voegden Theunis Snijman, de Kommandant-Generaal, en Jozef van Dijk, de Kommandant van Lijdenburg, zich bij Kruger, en daarop trok de vereenigde macht, bijna 1000 man sterk, naar Potchefstroom, waar Schoeman met omtrent 400 man en 1 kanon zich verschanst had. Jn het kamp van Schoeman bevond zich ook de ex-President Pretorius. Na zijne aankomst voor Potchefstroom, zond Kruger een boodschapper, ten einde aan de bewoners kennis te geven, dat hij het dorp zou beschieten, doch dat alle vrouwen en kinderen vrijen aftocht konden krijgen. (N.B. Hoe komt dit overeen met de beschuldiging dat de Boeren op barbaarsche wijze oorlog voeren?). Daarop begon het bombardement, doch het geschut van Kruger was van zulk klein kaliber, dat in den tijd van 48 uren zeer weinig kwaad werd gedaan. Op aanraden van Pretorius, deed Schoeman nu een uitval met bijna zijne geheele macht, in de hoop van de artillerie van Kruger te kunnen veroveren. Doch hij werd totaal teruggeslagen, met een verlies van 1 doode, 7 gewonden en verscheidene gevangenen, terwijl ook zijn eenig kanon in handen der vijanden viel. Na deze nederlaag vluchtten Schoeman, Pretorius en Steijn met ongeveer 40 man naar den Vrijstaat, en trok Kruger zegevierend Potchefstroom binnen, waar zijn eerste daad was om een aantal Hollanders, o. a. Proes, Van Nispen, Borrius, Avenarius en Valckenaer, gevangen te doen nemen. Daar hij reeds in Pretoria ook drie Hollanders had doen vangen, schijnt het dat de Kruger van 1861 niet die liefde voor de Hollanders had, die hij in 1897 schijnt te bezitten. Doch daar is ook wel een goede reden voor; even­ wel — de vrijheidsoorlog van 1881 had toen nog niet plaatsgevonden. 280 aldaar en hen aldus overtuigen. Geen lid van de deputatie kan uit het oog verliezen welk nauw verband er bestaat tusschen dat land en dit; en elk uwer kan spreken van de gemakkelijkheid waarop de Transvaal dezelfde vrijheid kan erlangen als hier heerscht, en dat slechts door gehoorzaamheid aan de wet. Waar dit niet geschiedt moet de politie­ dienaar den politiedienaar te hulp roepen en de soldaat den soldaat, om hem te assisteeren totdat de wet gehoorzaamd wordt. Dat gebeurt overal. Ik heb het in mijn eigen land gezien, maar wanneer de verbittering van den strijd voorbij is, dan erkent iedereen dat het Gouvernement gelijk had met het doen respecteeren der wet. Dat wordt in alle constitutioneele landen gedaan. Ik ben verheugd u te kunnen zeggen, dat, blijkens telegrammen gisteren en heden morgen door mij ontvangen, het schijnt dat de zaken veel aan het bedaren zijn. Ik heb reeds vroeger gezegd en ik herhaal het, dat ik tevreden zou zijn altijd met zulke bekwame en eerlijke menschen te doen te hebben dan sommigen der heeren die ik in de Transvaal ontmoet heb. Het is jammer dat zij niet meer invloed op het Bestuur van de Transvaal uitoefenen, maar hun eigen gedrag belette dat sommigen der voornaamste mannen geroepen wer­ den om te helpen in het leiden van hen, die aan het hoofd van zaken in de Transvaal stonden. Dit is mijne zienswijze, en ik ben zeker dat die mannen, als zij eens tot de overtuiging komen, dat niets kan gedaan worden door geweld van wapenen of vreesaanjaging, ons zullen helpen om de welvaart van het land te bevorderen. Ik kan met de meeste gewisheid omtrent het verlangen van de Rijksregeering spreken. Hare instructies zijn zeer juist en bepaald, en het spijt mij dat zij die tegen het Gouvernement zijn, hunnen tegenwoordigen weg hebben ingeslagen. Niet alleen zijn zij tegen de Regeering, doch zij zeggen dat zij in een nog grooter aantal dan te voren zullen samen komen, en dat zou een ver- tooning van meerderheid in getal zijn, waardoor eenige minderheid belet werd om hare stem te doen hooren. Mijn eigen plicht is slechts, om de resolutie, thans aan mij overhandigd, te leggen voor hen, die er over beslissen moeten, doch in alle geval zal ik in staat zijn om te zeggen dat zij komt van mannen, voor wier opinies ik de hoogste achting koester. Ik dank u voor de eer mij aangedaan door alhier de zaak met mij te bespreken, en ik verzeker u dat het doel door u beoogd — hoewel ik geheel met u verschil in het te baat nemen der speciale maatregelen, waarop gij zinspeelt — namelijk, het verkrijgen van een goeden uitslag, even sterk door mij begeerd wordt.” Na eenige verdere aanmerkingen door verschillende leden, vertrok de deputatie. 273 de annexatie te doen plaats vinden, en wat zelfs nu gedaan wordt, zoo- als b. v. de laatste brieven van Sir Bartle Frere, om die annexatie op te houden, dat ik dan overtuigd ben, dat zoodra de waarheid beter gekend en geloofd wordt in Engeland, eene verandering te onzen voordeele zal plaats vinden onder het Engelsche volk en in de politiek der Rijksregeering.” Sir Garnet. „Zeg aan den heer Joubert dat Engeland meer informatie van hier krijgt, dan hij denkt, en dat hij even goed verwachten kan, dat de Yaalrivier in een tegenovergestelde richting zal stroomen. Ik verschil van hem in gevoelen, doch ik hoop dat dit geen kwaad bloed tusschen ons zal verwekken.” Joubert. „Zeg aan Zijne Excellentie, dat ik de gevoelens van anderen respecteer, en dit geen slecht gevoel van mijn kant zal veroorzaken.” Sir Garnet. „Zeg aan den heer Joubert, dat hij mij een gunst zal bewijzen als hij aan zijne vrienden vertelt, wat ik gezegd heb, en het zal mij aangenaam zijn als hij mij te Pretoria komt zien of aan mij schrijft.” Joubert. „Bedank Zijne Excellentie en — Goeden dag.” De eerste poging van den grooten Engelschen Generaal om de aan­ voerders van het volk een „gat in den kop” te praten, en ze naar zijne zijde over te halen, was dus eene totale mislukking, en hij was er ongetwijfeld nijdig over. Het was dus geen wonder, dat, toen hij op 29 September 1879 door Hoofdrechter Kotzé ingezworen was, er een in sterke bewoordingen gestelde proclamatie van zijne hand verscheen, waarin hij o. a. zeide: „dat het was de wil en het onwrikbaar besluit van Harer Majesteits Gouvernement, dat dit Transvaalsch gebied zijn zal, en voor altijd blijven zal, een integreerend deel van Harer Majesteits bezittingen in Zuid-Afrika,” met eene waarschuwing aan allen om zich „dienovereenkomstig te gedragen.” Het feit dat Sir Garnet zijn hoofd duchtig had gestooten in het geval van Piet Joubert, schijnt hem nog geen behoorlijke les te hebben geleerd, noch hem getoond te hebben, dat er niet de minste kans was om de aanvoerders van het volk met zoete woorden of mooie beloften over te halen. Toen hij, kort na zijne inzwering een Uitvoerenden Raad aanstelde, had hij tenminste de domheid (of brutaliteit ?) om een zetel in dien Raad aan te bieden aan niemand minder dan — Paul Kruger. Deze sloeg het aanbod met verontwaardiging af, en dat in zulke taal, dat Sir Garnet het geraden vond den Leeuw van Rustenburg stilletjes te laten liggen. 18 6 oorzaak geweest is van al die vele oneenigheden en twisten, die er in de eerste jaren der Republiek bestonden. In latere jaren herinnert schrijver zich nog een merkwaardig geval hiervan. In de eerste 13 jaren van President Brands bestuur in den Oranje Vrijstaat, had de Heer Brand lang en Scherp te kampen met een zekere partij in den Volksraad, die hem dikwijls het leven zuur maakte. De leider van die partij was de oude heer Jacobus J. Venter, „Oom Koos,” zooals hij in de wandeling genoemd werd. Hij was in vele opzichten een zeer achtenswaardig man, die tot de oude Voortrekkers behoorde, en dikwijls toch zeer eigenaardige ideeën had. Doch met „Jan Brand,” kon de oude heer volstrekt niet klaar komen, en hoewel beide mannen, geloof ik, elkander respecteerden, en President Brand veel te verstandig was, om het tot een openbare vredebreuk te laten komen, zoo viel er toch steeds eene heftige oppositie tegen zijn bestuur van den kant van Oom Koos. En Oom Koos had een tamelijk aantal volgelingen in den Volksraad, en was de leider van een partij, die men schertsend „de Remschoenen” noemde. Doch in 1879 verliet de heer Venter den Volksraad, om niet vele maanden daarna het tijdelijke voor het eeuwige te verwisselen. En nauw was hij den Raad uit, of de „Remschoenen” verloren al hun invloed. Hun leider hadden zij thans niet meer; zonder zijn persoon zochten zij te vergeefs naar beginselen. Wij mogen zeggen dat hetzelfde het geval is met President Kruger. 1 let is zijne krachtige, meêsleepende en bijna ontzettende persoonlijkheid, die zich steeds voordoet in de Geschiedenis der Zuid-Afrikaansche Republiek; hij is de groote magneet, als het ware, die al de ijzerdeeltjes om hem heen, tot zich trekt en met zich vereenigt. Daarvandaan zijn invloed. „Ik ben de Staat,” zeide Koning Lodewijk XIV van Frankrijk, en daardoor wilde hij het beginsel van zijn alleenheerschappij nederleggen. President Kruger zegt zulks niet, want hij erkent en heeft steeds erkend het Republikeinsch beginsel: „De stem des Volks is Koning.” En toch is hij de Staat, en dat in veel grootscher zin dan de Koning van Frankrijk dit meende te zijn. Zijne vijanden en tegenstanders werpen hem dit als een beschuldiging naar het hoofd, en dit toont alleen aan dat zij de ware toestanden in Zuid-Afrika in de verste verte niet begrijpen. Niet ten onrechte zegt Ds. F. Lion Cachet op pagina 458 van zijn „Worstelstrijd der Transvalers”: „Moede van de liberalistische strooming, waarin zij door Burgers geraakt waren, begeerden zij (de Boeren) terug te keeren tot de eerste gezonde beginselen van den trek, en als van zelf moest hunne keuze nu vallen op Paul Kruger, in wien die beginselen verpersoonlijkt zijn.” Dat is de sleutel van de tegenwoordige geschiedenis van de Transvaal. 246 Al deze zaken in aanmerking nemende, ben ik verplicht de betrekking die gij mij aanbiedt van de hand te wijzen. Ik heb de eer enz. S. J. P. Kruger. Men heeft Paul Kruger geblameerd voor de positie die hij in deze zaak heeft opgenomen; men heeft beweerd dat hij, in het belang van de groote rassenkwestie in Zuid-Afrika, de mindere geschillen voor een tijd lang ten minste had moeten ter zijde stellen, en zich met de Engelschen had moeten vereenigen tegen den gemeenschappelijken vijand. Doch eerstens wist of giste Kruger dat een dergelijke stap alles behalve aangenaam zou zijn voor het gros van het Zuid-Afrikaansche volk in de Transvaal, en dat hij dit recht inzag, wordt bewezen door het feit, dat toen er een praatje kort daarna werd rondgestrooid, dat Ex-President Pretorius met een commando de Engelschen zou assisteeren, dit een groote opgewon­ denheid veroorzaakte en een aantal burgers den Ex-President om eene verklaring hiervan vroegen, die hij gaf, door te bewijzen dat het praatje een bloot verzinsel was. Verder kon Kruger, niet zonder reden, aldus argumenteerd hebben: Gij, Engelschen, hebt indertijd, om uw doel te bereiken, de Zulu’s opgestookt om de Boeren aan te vallen, en was u dit gelukt, dan zouden wij geen hulp van u gekregen hebben, doch ons zelve op de beste wijze hebben moeten -redden. Het blaadje is nu omge­ keerd : uwe gewaande bondgenooten zijn thans uwe vijanden geworden; gij hebt uw verdiende loon; ziet thans dat gij klaar komt zoo goed gij kunt. En als hij, zooals het zijne gewoonte was en nog is, zijne positie had willen gronden op een tekst uit de Schrift, kon hij zeggen: ,,dat tusschen de Joden en de Samaritanen geen gemeenschap is.” Men wijst echter op het voorbeeld van Pieter Lavras Uys, die met een handjevol Boeren de Engelschen inderdaad te hulp is gesneld en bij Zlobane op den 288ten Maart 1879 den heldendood vond, evenals zijn vader en broeder zulks in 1838 hadden gedaan in den strijd tegen de Zulu’s. Maar het was juist dit, namelijk dat Uys als het ware een bloedwraak wilde nemen voor het gebeurde van 1838, dat voornamelijk de beweeg­ reden was van zijn besluit om de Engelschen tegen de vijanden van zijn geslacht te helpen, en derhalve is zijne positie niet te vergelijken bij die van Paul Kruger. Het begin van den oorlog, dien Sir Bartle Frere aan den gang had gezet tegen de Engelschen, was niet gelukkig voor het Engelsche leger. Men volgde den verstandigen raad dien Kruger gegeven had, niet na, en het gevolg was dat een aanzienlijke Engelsche macht bij Isandhlawana op 532 komen en weder hielp hij zijn broeder in Natal met katoenplanten. Dit schijnt echter geen erg winstgevende boerderij te zijn geweest, want in 1873 vinden wij de twee broeders te Kimberley, waar zij gezamenlijk eenige Diamant-Claims bewerkten. De jongere broeder toonde zich spoedig een uitstekend financier en het duurde dan ook niet lang of hij was op weg om rijk te worden. „Rijk worden” dat was een der droomen van den jongen Cecil Rhodes, en dit niet om het bezit van het geld zelve, of om het genot dat geldschatten hem konden bezorgen, maar omdat hij inzag dat geld de machtige factor in de wereld is, een macht waar­ tegen bijna niets bestand is; de sleutel tot de grootste geheimen der wereld, en het groote „square-middel,” waardoor men de menschen als slaven aan zich kan verbinden. Het volgende verhaal bewijst dit duidelijk. Omtrent 1882 geraakte de heer Rhodes in kennis met Generaal Gordon, die toen juist in Zuid-Afrika was, en zich toen reeds een grooten naam had verschaft door voor het Chineesche Keizerrijk den gevaarlijken opstand der Taipings te onderdrukken. Gordon verhaalde nu aan Rhodes hoe, na het dempen van dien opstand, de Chineesche Regeering hem een geheele kamer vol goud als belooning voor zijne diensten had aan­ geboden, maar hoe hij (Gordon) dit aanbod had afgeslagen. „Wel,” antwoordde Cecil Rhodes, „ik zou het aangenomen hebben en nog zooveel meer kamers vol goud, als ik maar had kunnen krijgen. Het is nutteloos voor den mensch om grootsche ideeën te hebben, als hij niet het geld heeft om ze ten uitvoer te brengen.” De jonge Engelschman had reeds één grootsch idee in zijn hoofd, en daarvoor gevoelde hij dat hij geld noodig had. Dat idee was om de kaart van Zuid-Afrika van Kaapstad tot de Zambesi en van het strand van den Atlantischen Oceaan tot aan het zand van den Indischen Oceaan rood te verven, met de geliefde kleur van Engeland. In 1881 ontboezemde hij zich daarover aan een vriend, en zijn hand over het geheele Zuidelijk gedeelte van Zuid-Afrika op de landkaart leggende, sprak hij: „Dit alles Engelsch, dat is mijn levensdroom.” De heer Cecil Rhodes wilde geld hebben, en veel spoediger dan met de meeste menschen het geval is, had hij dit dan ook. Voornamelijk had hij dit te danken aan het door hem uitgedachte schema ter amal- gamatie dei verschillende maatschappijen en private personen, die in de bewerking der verschillende Diamantmijnen belang hadden. In 1880 begon hij met behulp van eenige andere financiers te Kimberley, o.a. de heeren C. D. Rudd en B. J. Barnato dit schema ten uitvoer te leggen, en in 1887 waren al de diamantmijnen in handen van de De Beer8 Consolidated Lompany, en had deze als het ware een monopolie in den Diamanthandel. 824 nooit hebben, totdat de macht van Cecil John Bhodes voor eeuwig en altijd in Zuid-Afrika gebroken is. En als de Koloniale-Afrikaners zich maar flink en mannelijk ten strijde wilden gorden, en met vereende krachten wilden samen werken, dan was het binnen 12 maanden ontslagen van zijn geld-Napoleon. Doch helaas! waar men ook ziet, bemerkt men verdeeldheid, onder- kruiperij, en listigheid. Zelfs de Afrikaner Bond, die meer dan eenig lichaam, eens de hoop verwekte, dat men met gesloten gelederen tegen den vijand zou optrekken, wordt met een scheuring bedreigd. In de Transvaal is alles voor het oogenblik rustig. Doch de veeteelt heeft er aanzienlijk verlies door de runderpest geleden; de landbouw bloeit er niet zooals hij dit kon doen, deels omdat de Regeering niet genoeg doet om hem aan te moedigen, deels omdat de Transvaalsche Boer niet de noodige geestkracht vertoont, om datgene te winnen wat noodig is. Want met behoorlijk overleg en met woeste vlijt behoort de Transvaal overvloedig in hare eigene behoeften te voorzien, zoover graan en vruchten en groenten aangaat. Meer dan ooit gevoelt men de noodzakelijkheid voor het oprichten van een flink bestuurd Departement van Landbouw, en het is te hopen dat de Regeering hierin de hand aan den ploeg zal slaan. Doch vrede en eensgezindheid heerschen, Goddank, onder het Trans­ vaalsche Volk en zelfs den vroegeren Hoofdrechter is het niet gelukt den twist-appel onder het Volk te werpen. Nog eenige dagen en Paul Kruger zal opnieuw den eed als Staats-President afleggen, onder de toejuichingen van zijne geliefde en liefhebbende Transvalers. Dat is het Heden, zooals het daar vóór ons staat. Daar achter staat de Toekomst. Als eene schaduw, geheimzinnig en gesluierd staat zij in het nevelachtig verschiet, te ver voor ons, stervelingen, om dien sluier die haren inhoud verbergt zelfs even op te lichten. Wat bevat zij voor de Zuid-Afrikaansche Republiek, wat zal zij baren voor de kinderen van hen, die 17 jaren geleden goed en bloed veil hadden voor de Vrijheid; welk lot zal zij aan ons aller land, Ons Zuid-Afrika toekennen. De Vrees, dat monster, dat het menschdom steeds verontrust en het hart doet beven, treedt aan onze rechterzijde en zegt: „Oorlog! bloedige broederoorlog is daar verborgen; een tooneel van moord en brand, van ellende en tranen; een vernietigd verdrukt volk, zieltogend zich vast­ houdend aan het laatste stuk van een verscheurde Vierkleur.” Akelig denkbeeld! Zal zoo het werk van dien grooten Voorganger van zijn volk vernield worden? Zullen die drie-en-zestig jaren van strijd en volharding te vergeefs zijn geweest? Heeft God in Zijne Almacht dat volk jaren 654 later zullen zien, wist hij waarschijnlijk meer van het ware komplot dan Philips, een reden waarom de heer Rhodes later Beit verzocht om niet met Philips over de zaak te correspondeeren. De inhoud van dien brief heeft dus, meer dan waarschijnlijk betrekking op die zaken en die werd nu bekend gemaakt aan gemelde heeren, alle drie in nauwe verbinding met of beter gezegd ambtenaren van den heer Chamberlain. En van die heeren „was men zeker’. Waarvan? Zeker niet omtrent de Bechuana- land-kwestie, want daar zouden die heeren weinig aan hebben kunnen doen, en hunne assistentie was ook daarvoor niet noodig, want zooals in het telegram zelf staat was deze zaak reeds in orde en had de heer Chamberlain reeds te kennen gegeven, dat hij aan het verlangen van de Chartered Company zou voldoen. En nu komen wij ongelukkig aan een hiatus, eene opening, die wij niet precies kunnen opvullen. Maar wat de kabel-correspondentie tusschen Harris en Rhodes inhield, dat kunnen wij ten deele nagaan uit het vol­ gende telegram, dat de heer Rhodes op 6 November zond: VI. Van Rhodes. Aan Harris. Wat de Engelsche vlag betreft zoo moeten zij mij zeer verkeerd begrijpen tehuis. Ik zou natuurlijk niet alles wagen, zooals ik doe, behalve voor de Engelsche vlag. 1) Wie zijn die zij, die den heer Rhodes omtrent de vlag — waarover men later op een kritiek tijdstip aan het harrewarren zou komen — niet schenen te vertrouwen? Natuurlijk de Engelsche Regeering, of liever, het Koloniaal Kantoor. Niet dat men — schoon het anders aan velen zoo onaannemelijk niet zou lijken — moet aannemen, dat men bang was, dat Rhodes, als men hem wat de vlag betrof de vrije hand liet, den dictator zou spelen. Veel waarschijnlijker is het, dat de Regeering er voor bedankte om zelfs één oogenblik toe te laten, dat er een republi- keinsche revolutie met haar zedelijken steun in de Transvaal zou plaats hebben. Er konden te Johannesburg wel degelijk elementen bestaan die, om verschillende redenen, ook die den zetel der Johannesburgsche ziel, de geldbeurs, betrofTen, per slot van rekening eene Republiek zouden verkiezen en een Uitlander-Republiek zou voor het Britsch gezag in Zuid- Afrika gevaarlijker kunnen worden dan eene der Hollandsche Afrikaners. Daarom drong men er op aan, dat de beweging door Rhodes geleid onder de Britsche vlag zou plaats hebben en haar aanvoerder zelfs geen oogen­ blik het denkbeeld wettigen zou, ook niet eens schijnbaar, dat dit niet 1) Het Engelsch hiervan luidt: „As to English flag they must very much misunderstand me at home. I of course would not risk everything as I am doing excepting for British flag- 310 met verzoek hiervan bericht te geven aan de Engelsche Regeering. Dit verzoek werd beantwoord door eene beschuldiging van hoogverraad tegen den Voorzitter, den heer M. W. Pretorius, en den Secretaris, den heer W. Eduard Bok. Het is van algemeene bekendheid, dat deze beschuldi­ ging nooit is voortgezet en alleen dienst heeft moeten doen als een middel van vreesaanjaging. 20°. De in die besluiten aangekondigde vergadering van 6 April 1880 werd uitgesteld, omdat wij hoopten door eene deputatie naar de Kaap- Kolonie het dreigend gevaar eener Conferentie, voorlooper eener Confe­ deratie van alle Koloniën in Zuid-Afrika, waarbij onze belangen ten eenenmale verwaarloosd waren, te kunnen afwenden. Deze deputatie heeft goede vruchten gedragen, en althans in Zuid-Afrika de overtuiging vastgezet, dat geen Confederatie mogelijk is, zonder dat vooraf het onrecht, ons land aangedaan, hersteld is. 21°. Intusschen is de rust, door de bevolking in acht genomen, voort­ durend en opzettelijk misduid. Het Volk had besloten zijne belastingen te betalen alleen onder protest of door dwang, en de tijdelijke Regeering van dit land heeft kunnen goedvinden naar Engeland te schrijven, dat de bevolking tevreden was, en zijne belastingen betaalde. 22°. Op grond van deze berichten heeft het geëerbiedigde Parlement in September j.1. de zaak der annexatie ongedeerd laten voorbijgaan, omdat Harer Majesteits Regeering verklaarde, dat de Administrateur berichtte, dat het verzet onder het volk bedaarde, en het volk zijne belastingen betaalde. 23°. Misleid door zulke berichten uit Pretoria, heeft zelfs Zijne Excellentie Sir Pameroy Colley, Harer Majesteits Gouverneur van Natal, niet later dan den 19den October 1880, bij de opening van den Wetgevenden Raad in die Kolonie verklaard, dat de beweging in de Transvaal blijkbaar bedaarde, dat er overal orde en wet regeerde, en dat de belastingen gelijkelijk door Blanken en Zwarten werden betaald. 24°. Onuitsprekelijk was de toorn van het Volk, toen het zag dat voorbedachtelijk en moedwillig door de Regeering in Pretoria de waar­ heid werd verduisterd, en dat de onwillige en afgeperste betaling der belasting als een wapen tegen het volk werd gebruikt. 25°. Onmiddellijk kwam het Volk bijeen, en van alle kanten werden er verklaringen door de burgers geteekend, dat zij of in het geheel geen belastingen meer zouden betalen, of alleen onder protest, daarmede hun recht als onafhankelijk A olk handhavende, dat alleen tijdelijk zwicht, maar zijn recht voorbehoudt. 26°. Deze verklaringen werden gedrukt in de couranten en de Regeering 157 uitzetten van den Staatsprocureur en de lieeren Jeppe en Vorster uit het bewind, en in het plaatsen van Kruger en anderen daarin; doch dit was door den invloed van raddraaiers, die meer dan een jaar gewerkt hebben op den natuurlijken tegenzin tegen alle „vreemdelingen” en hun afkeer van „al wat nieuw is.” Wel, Kruger was dan een van die „raddraaiers,” om die mooie benaming van de Volksstem over te nemen. De finantieele toestand van de Republiek was heel wat verbeterd, en het batig saldo van 1873—1874 bedroeg zelfs over de £ 10,000, hetgeen nog nooit geschied was. Maar men vergete niet dat dit met geleend geld gedaan was, en dat het o. a. bij de Begrooting bleek dat het beheer der financiën veel te wenschen overliet en er b.v. £ 8000 aan Recognitie achterstallig was. Op 17 Februari 1875 verliet President Burgers de Transvaal om zijne reis naar Europa te aanvaarden. Hij had gewild dat de Raad gedurende zijne afwezigheid het bestuur van het land zou laten aan een Triumviraat of Driemanschap, doch de Raad had met dit plan zich niet vereenigd, en had den heer P. J. Joubert benoemd als tijd. waarn. President. In April 1875 gebeurde er iets, dat duidelijk aantoonde wat de geest van het volk was. De oude, rustelooze, maar sterk patriotische Hans Steijn, de nieuwe vlag te Pretoria ziende waaien, haalde ze naar beneden en verscheurde ze, een daad waarvoor hij gerechtelijk vervolgd en met een boete van £ 20 gestraft werd. Op den 3den Mei 1875 vergaderde de Volksraad, onder Voorzitterschap van den heer C. Bodenstein, en reeds spoedig kon men zien, dat de persoonlijke invloed van Burgers gemist werd. De Raad was veel meer conservatief; het nieuwe wapen en de nieuwe vlag werden afgeschaft, en geen nieuwe wetten van eenig belang werden gepasseerd. De Staats­ procureur, de heer James Buchanan, raakte al heel gauw met den Raad in strijd, en bedankte ook reeds in October, deels omdat hij te veel tegenwerking ondervond, deels omdat hij uitzicht had om Rechter in den Oranje-Vrijstaat te worden. De nieuwe Onderwijswet was nog niet in werking, voornamelijk omdat het Burgers niet gelukt was om alsnog een Superintendent van Onderwijs te krijgen. Hij had de betrekking eerst aangeboden aan Ds. J. J. Kotzé van Darling en daarop aan Ds. Kuijs van Oeorge, maar beide predikanten hadden het aanbod afgeslagen, en Burgers wilde nu in Holland een geschikt persoon zoeken. Inmiddels was het geenszins rustig onder de Naturellen. In de Zout- pansbergen waren er heel wat onlusten, en heette het dat het opperhoofd Secoecoeni heel lastig werd, en op de Zulu-grenzen was het vooruitzicht 489 niettegenstaande de heeren Celliers, Taljaard en eenige anderen, die blijkbaar van opinie waren dat de heer Bok eenigszins onbillijk werd behandeld, een heftigen tegenstand boden. Onder die tegenstanders waren er verscheidenen, die zich beangst maakten over ,,Hollander-invloed” en vreesden dat met Dr. Leyds als Staats-Secretaris men alle plaatsen in Staatsdienst met Hollanders zou opgevuld krijgen. De verkiezing van Dr. Leyds kwam echter op den 6den Juli weder voor den Raad, want eerstens gaf de Doctor te kennen, dat hij den door de Wet vereischten ouderdom van 30 jaar niet had bereikt, doch zulks eerst den lsten Mei van het volgende jaar zou doen, en tweedens dat hij de betrekking niet kon aannemen tenzij men hem hetzelfde salaris verzekerde als hetgeen hij kreeg als Staatsprocureur. Hierop besloot de Raad den heer Bok in zijne betrekking te doen blijven, totdat Dr. Leyds den vereischten ouderdom bereikt had, en dat de kwestie van het salaris tot de volgende zitting van den Raad zou overstaan. Over de „Hollander-kwestie” ontstond er juist door den heer Taljaard, eenige onaangenaamheid met President Kruger in den Raad. Eenige dagen later, namelijk, kwam ZHEd. in den Raad met een voorstel om eene Concessie tot het aanleggen van een Stoomtram van Boksburg naar Johannesburg aan de reeds bestaande Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij te verleenen, voornamelijk om in staat te zijn aan de Witwatersrand-mijnen goedkoope steenkolen te verschaffen, daar er te Boksburg rijke kolenmijnen ontdekt waren. Dit voorstel werd niet zeer gunstig door den Raad ontvangen, en de heer Daniël Taljaard, een man die zijne opinies niet verbloemde, gaf op eenigszins scherpen toon te kennen dat „de President partijdig was voor de Hollandsche maat­ schappij,” eene aanmerking die door eenige andere leden, waaronder den heer Maré, beaamd werd door een geroep van „Ja! Ja!” Zulk een verzet verbitterde ZHEd. en toen de aanmerking van den heer Taljaard daarbij kwam, verloor ZHEd. zijn geduld zoowel als zijne kalmte (die nooit bij zulke gelegenheden heel groot zijn geweest) en verliet hij in een vlaag van woede de zaal, zeggende, dat hij niet in den Raad kwam om door de leden beleedigd te worden. Na de sluiting van de zitting deden eenige meer bedaarde leden hun best om het stormpje te doen voorbijgaan, en werkelijk ging op hun aandringen de heer Taljaard dan ook ZHEd. aan diens huis excuus vragen voor het gezegde. President Kruger is nooit haatdragend geweest, en na eene korte ver­ maning van zijne zijde, waren hij en de heer Taljaard even goede vrienden als vroeger. Toch meende ZHEd. dat de zaak eene verklaring in den Raad noodig had, al was het maar om de leden te doen verstaan, dat 239 Het is ons voornemen, met het oog op de moeielijkheden welke daar nu heerschen, geen tijd te verliezen naar ons land terug te gaan, en aan het volk verslag te doen van het resultaat van onze missie, en wij zullen het onzen plicht rekenen, hun mede te deelen, voor zoover gij het in onze macht gesteld hebt zulks te doen, welke de voornemens van Harer Majesteits Gouvernement zijn met betrekking tot het land. Wij hebben de eer te zijn, enz. S. J. P. Kruger. P. J. Joubert. Maar het hielp alles niets. Het Britsche Gouvernement wilde op zijn eens genomen besluit niet terugkomen, en hoewel de heer L. Courtney, een lid van het Engelsche Parlement, een hevigen aanval op het Ministerie maakte, aangaande de manier waarop de Transvaal behandeld werd, keurde het Parlement de handelingen van den Secretaris voor Koloniën goed, en kon de Londensche correspondent van de Argus naar de Kaap­ stad schrijven, dat Sir Michael Hicks Beach een flinke afjacht aan de Transvaalsche Deputatie had gegeven. Inderdaad — iets wat reeds vóór de annexatie door den heer Froude in een privaten brief aan een zijner Kaapsche vrienden was voorspeld — bestond er tijdens de annexatie geen verschil van gevoelen tusschen de groote politieke partijen in het Vereenigd Koninkrijk wat de zaak der Transvaal betrof, zijnde de Tories vol ijver voor een vergrooting van Britsch gebied in Zuid-Afrika, terwijl de Liberalen, steeds vol van dien zin voor de Afrikaansche zaken, die door Dickens in den persoon van Mrs. Jellaby zoo prachtig is geschetst, nog buiten­ dien tegen de Transvaal opgezweept waren door de laaghartige aanvallen er tegen gemaakt in de depêches van Sir Henry Barkly en de kolommen van de Argus, toenmaals het eigendom van Saul Solomon, en onder redactie van M. Loughlin. Eén goed resultaat had de deputatie echter. Door hare werkzaamheden werden de oogen van bijna alle Staten van Europa op de Transvaalsche kwestie gevestigd met ruime sympathie; en had Engeland, zooals de Berlijnsche Kladderadatsch zeide, gedurende de opgewondenheid in Europa over de Turksche kwestie, de Transvaal stilletjes in zijn zak gestoken, zoo wilde datzelfde Europa thans weten, wat het Britsche Rijk met zijn nieuw grondgebied ging doen, en begon de zaak de aandacht der bladen te trekken. 1) 1) Dit Hoofdstuk is zeer lang, in vergelijking met de vorige, maar de schrijver heeft gemeend het niet te moeten verdeelen, ten einde den samenhang der aangehaalde depêches te bewaren. HOOFDSTUK XXXIII. Van Wonderfontein naar Paardekraal. Na afloop van de vergadering te Wonderfontein, zond het Yolks-Comité een brief aan Sir Garnet Wolseley, waarin men hem kennis gaf van het gebeurde en eene copie van het Volksbesluit insloot. De brief was getee- kend door de heeren M. W. Pretorius, als voorzitter, en W. E. Bok als secretaris van het Yolks-Comité. Op den 10den December was Sir Garnet van den Secoecoeni oorlog te Pretoria terug gekomen, waar men hem met groote eer als overwinnaar ontving. Natuurlijk was het hem geenszins aangenaam om te hooren, dat, niettegenstaande zijne proclamatie, de Boeren-Vergadering te Wonder­ fontein gehouden werd, en dat niemand nog eenige klachte had aange­ bracht omtrent dwang en vreesaanjaging van de zijde der Boeren. Toen hij dus den brief met de daarbij behoorende stukken van het Volks­ comité ontving, was hij van gevoelen, dat hij thans moest toonen dat hij niet met zich liet spotten. Een flink optreden zou, zoo meende hij, den Boeren gauw vrees en schrik aanjagen, al ging men niet zoover, om, zooals Lanyon gezegd wordt te hebben aangeraden, Bok, Jorissen, Joubert en eenige anderen op te knoopen. De gezondene stukken werden aan den staatsprocureur Maasdorp over­ handigd, en deze adviseerde dat de onderteekenaren M. W. Pretorius en W. E. Bok zich hadden schuldig gemaakt aan de misdaad van Hoog­ verraad. Vóór dat dit advies echter bekend werd, was op 24 December te Pretoria een feestmaal aan Sir Garnet Wolseley aangeboden, waarop deze, in antwoord op den heildronk te zijner eere, een aanspraak hield, waarin hij den toestand van het land afschilderde, en o. a. beweerde dat het de schuld van het volk zelf was, dat de vereischte verbeteringen nog G63 XVI. Van Dr. Harris. Aan Flora Shaw. Alles is uitgesteld tot op 6 Januari. Wij zijn klaar, maar er heerscht verdeeldheid te Johannesburg. 1) De Dokter was, zooals hij wel meermalen is, een beetje te haastig met het zenden van dit telegram. Toen de vlag-kwestie te „Groote Schuur” werd besproken op 27 December tusschen de heeren Rhodes, Leonard en Hamilton (editeur van de Star), was de zaak natuurlijk alles behalve aangenaam voor den heer Rhodes, die nu juist, op het laatste oogenblik het gevaar zag opduiken, dat hij reeds hoopte vermeden te hebben. En daar was eigenlijk zijn factotum de schuld van, omdat die zijn mond niet kon houden. Men kan begrijpen dat alles thans afhing van wat Dr. Jameson in dit critieke oogenblik zou doen, want het kon gemakkelijk gebeuren dat deze geen kans zag om de uitvoering van zijn plan langer uit te stellen. De heer Rhodes telegrafeerde dus aan Dr. Jameson, maar het schijnt dat Dr. Harris zoo lang niet wilde of kon wachten, en hij ging dus naar het telegraafkantoor om zijne vriendin te vertellen dat voor het oogenblik alles in het water lag. Twee dagen daarna kwam het bericht dat Dr. Jameson besloten had om den knoop door te hakken en de Transvaal ingetrokken was, en nu verandert Dr. Harris dadelijk zijn deuntje en van een Treurzang gaat hij opeens een Halleluja zingen. Onder datum 30 December seint hij : XVIII. Van Harris. Aan Flora Shaw. Zeer vertrouwelijk. Dr. Jameson is gegaan om de Engelschen in Johannesburg te helpen, omdat hij een sterken brief ontving, Dr. Jameson smeekende om te komen, geteekend door voornaamste inwoners. Die brief zal morgen woord voor woord aan u getelegrafeerd worden. Zeg ondertusschen niets hierover in de pers. Wij hebben alle hoop op welslagen. Johannesburg vereenigd en sterk aan onze zijde; de twisten hebben opgehouden behalve aan den kant van twee of drie Duitschers. 2) Dit telegram bevat, zooals de lezer zien zal, een geheel verkeerde voorstelling van zaken. Eerstens geeft het den indruk alsof Dr. Jameson op het laatste oogenblik den brief uit Johannesburg had ontvangen, terwijl in waarheid hij die reeds meer dan een maand in zijn bezit had. Tweedens waren de twisten in Johannesburg volstrekt niet bijgelegd 1) In Engelsch : „Everything is postponed until after 6 January. We are ready, but divisions at Johannesburg.” 2) Het Engelsch luidt: „Strictly confidential. Dr. Jameson moved to assist English in Johannesburg, because he received strong letter, begging Dr. Jameson to come, signed by leading inhabitants. This letter will be telegraphed to you verbatim tomorrow. Meanwhile do not refer in press. We are confident of success. Johannesburg United and strong onourside; dissensions have been stopped except two or three Germans.” die hun plicht deden ongemoeid lieten, men in Engeland een geheel verkeerd denkbeeld van het karakter en de levenswijze van <le Afrikaansche Boeren kreeg. En nu komt ten laatste een voorname reden, die hare oorzaak had, niet in de zaak zelve, maar in de wijze waarop zij behandeld werd. Dit was de Emancipatie of Vrijlating der slaven. Reeds kort na de oprichting der Volkplanting door de Oost-Indische Compagnie, werden er slaven in de Kolonie ingevoerd. Gedurende de regeering van Gouverneur Maurits Pasques de Chavonnes had het Bestuur der Compagnie een voorstel gemaakt om een aantal blanke arme arbeiders naar de Kolonie te zenden, die langzamerhand den slavenarbeid zouden doen verminderen; doch dit voorstel had in den Kaapschen Raad van Bestuur weinig ondersteuning gevonden. De toestand der slaven in de Kolonie was zeer verschillend van dien welke in de Vereenigde Staten, slechts 40 jaren geleden, bestond. Gevallen van erge mishandeling van slaven waren weinig of niet bekend; gewoonlijk hadden de slaven een goed leven, dat voornamelijk daaruit blijkt dat zij zelve met hunne emancipatie niet erg waren opgenomen. Doch de Engelsche philanthropen waren nu eenmaal tot het besluit gekomen, dat het bestaan van slavernij in Engelsche Koloniën een smaad voor het Britsche Rijk was, en door mannen als Wilberforce en anderen gedreven en aangespoord, besloot de Engelsche Regeering de slavernij in de Koloniën af te schaffen, en het Parlement stemde 20 millioen Pond Sterling voor het betalen van schadevergoeding aan eigenaars. Men moet, bij het beschouwen van deze zaak niet vergeten dat slaven een eigendom van hunne meesters waren, dat zij verpand konden worden en dat een aantal personen geld hadden opgenomen en hunne slaven als het ware als securiteit voor dat geld hadden gegeven. Even als men nu een verband op grond kan geven, kon men in de Kolonie in die dagen een hypotheek op zijne slaven geven, en dezen werden behoorlijk geregistreerd bij een daartoe aangestelden ambtenaar. Reeds in 1816 begon de Regeering de macht van den meester over zijne slaven te beperken, en de beperking nam steeds toe. Toen het te erg werd. begonnen de eigenaars publieke bijeenkomsten te houden, en eene zoodanige bijeenkomst te Graaff-Reinet gehouden erkende de wensche- lijkheid dat de slavernij zou worden afgeschaft, maar wilde eene langzame oplossing van dit gewichtig vraagstuk, door te bepalen dat na een zekeren datum, alle vrouwelijke slaven en anderen die geboren werden vrij zouden zijn, en later ook alle mannelijke. Dit zou den eigenaars gelegenheid hebben gegeven om de noodige maatregelen te treffen. Inderdaad vond dit voorstel algemeenen bijval in de Kolonie. Doch in Engeland wilde men meer 655 het geval was. En dat dit werkelijk de zin moet zijn geweest van het verloren of verdonkeremaande telegram van den heer Harris, dat ziet men uit zijn antwoord op dat van den heer Rhodes, dat gedateerd is op 7 November 1895 en leest als volgt: Vil. Van Harris. Aan Ehodes. „Dank u. Zij verstaan u niet verkeerd, maar waren bang dat als gij de macht hadt, (zij ?) er op zonden staan. Ij Dit toch beteekent niets anders dan dat de Nationale Unie te Johan- nesburg, als men in den waan bleef, dat Rhodes de vrije hand zou hebben, er op staan zou, dat men de Transvaalsche vlag niet zou neer­ halen en dat de Engelsche Regeering met het eerste telegram dit wilde verhoeden. Men kan dus zien, hoe ver de Engelsche Regeering of in alle geval Downingstraat met de zaak gemoeid was en hoe zij de positie van alle kanten vooraf heeft bestudeerd. En dat blijkt ook uit een verder telegram, dat Dr. Harris op 41 November verzond en dat luidde: Vin. Van Harris. Aan Ehodes. (Het eerste gedeelte refereert naar Bechuanaland zaken).Secretaris van Staat voor Koloniën ziet geen kans om Leonard’s concessie te erkennen, zelfs als wij het koopen; maar zij zullen goedkeuren den koop van het erkende deel, als gij het in handen krijgt. 2) Dit telegram is op het eerste gezicht eenigszins raadselachtig en wij moeten in zekere opzichten althans hier eene waarschijnlijke gissing maken. Leonard’s Concessie meent natuurlijk dat de zaak betrekking heeft op de samenzwering in Johannesburg en hoewel het woord concessie vreemd klinkt en het geheele telegram iets heeft van een mijn-transactie, zoo vergete men niet, dat overal in de gewisselde telegrammen tusschen de samenzweerders in Zuid-Afrika, dat karakter aan de zaak gegeven wordt en men het geheele komplot als een „flotatie van een Goud-Maatschappij of Syndicaat” doet fingeeren. Doch waarom den naam van Leonard alleen genoemd? daar hij toch eigenlijk niet de voornaamste man was, want Philips en Hammond hadden, evenals Kolonel Rhodes misschien meer te zeggen dan hij. Omdat, naar onze nederige beschouwing Leonards Concessie, niets anders beteekent dan het Manifest der Nationale Unie. Dat Manifest 1) Het Engelsch is: „Thanks. Tliey do not misunderstand you, but feared ïf you should ha2) ^E^scriuiitf „Secretary of State for Colonies (he) does not see way recognise Leonard’s concession, even if we buy, but they will approve pure a»e iecosnis P you acquire it.” 493 Kimberley naar Vrijburg niet verlengd werd voor de Delagoa-baai-lijn Pretoria bereikt had. Doch reeds voor dien tijd was er weder gehaspel met den heer McMurdo, die zich tot geen vaststelling van een tarief voor langen tijd wilde verstaan, en zich tot geen redelijk tractaat wilde leenen. Kruger was niet de man om zich om die wijze het mes op de keel te laten zetten, en hij gelastte de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij om alle werk op haar sectie te staken, totdat McMurdo tot rede was gebracht. Dit scheen deze avonturier niet te willen, doch reeds in het midden van 1889 maakte de dood een einde aan zijn tegenstand, en toen de Portugeesche Regeering daarop zijne concessie vervallen verklaarde en zelf de lijn in bezit nam, begon de zaak een gezonder kleur te krijgen, en kon de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij rustig met haar werk voortgaan, want, vooreerst althans, had de Transvaalsche Regeering niets te maken met de ruzie die er daarop ontstond tusschen de Engelsche aandeelhouders en het Portugeesche Gouvernement over het in bezit- nemen van den spoorweg door laatstgenoemde. Wat het buitenland aanging, zoo was er in het Oosten de kwestie met Zwasiland. In 1886 reeds was er goud in dit land gevonden, en daarop werden door eenige Engelsche Mijnmaatschappijen, zooals de Forbes Reef, G. M. Coy en de Piggs Peak G. M. Coy, zekere concessies verkregen van Umbandine, den koning van Zwasiland. Deze was een man thans geheel aan den wellust en den drank verslaafd, die echter slim genoeg was om te zien, dat er thans voor hem de kans bestond om zijn koninklijke schatkist ruim te vullen. Aan luitjes die dit wel wilden doen, als zij maar degelijke concessies er voor kregen, ontbrak het dan ook niet en spoedig was er eene verzameling van Engelsche avonturiers in het land die de onzinnigste concessiën verkregen, zoowel als zeer waardevolle rechten op de mineralen van het daarin rijke land. Umbandine en zijn Groote Raad werden door dezen zoo lastig gevallen en in het nauw gebracht, dat hij zich eindelijk tot het Natalsche Gouvernement wendde in 1887 met verzoek hem een adviseur of raadgever te recommandeeren, en zeer waarschijnlijk met medeweten en goedkeuring van Sir Hercules Robinson, die natuurlijk begreep dat hier de kans was om „Britschen invloed” uit te breiden, werd de heer Theophilus (Offy) Shepstone, een zoon van den annexeerder van de Transvaal, als zoodanig naar Umbandine gezonden. Rechtens was Zwasiland gedurende het Presidentschap van Burgers een Transvaalsch protectoraat geworden, doch zeer tegen den zin van het Triumviraat had de Koninklijke Commissie in 1881 beslist, dat Zwasi­ land een onafhankelijke Staat zou blijven. Nu de Engelschen de rechten onder den grond kregen, meenden een aantal Transvalers, dat zij in 539 niet geschied; doch, zooals altijd, gaf Groot-Brittannië er weinig om wat er gebeurde, of er recht of onrecht gepleegd werd, zoolang het maar tegenover een kleinen Staat was, dien Engeland niet behoefde te vreezen. De Engelsche Leeuw is van een bijzonder grootmoedige natuur; hij ver­ delgt dadelijk alle muizen, die over zijn staart loopen; doch het sarren van een beer of het slaan in zijn gezicht door de vleugelen van een adelaar, dat verdraagt hij zonder blikken of blozen. Dat Portugal werkelijk reden tot klagen had over de behandeling het door de Chartered Company en diens ambtenaren aangedaan, bleek omtrent denzelfden tijd in zake de Countess of Carnarvon, een stoom­ bootje dat met wapenen geladen was, blijkbaar bestemd voor geen goed doel, namelijk om Gungunhana, het opperhoofd dat ten oosten van Mashonaland woonde, over te halen het den Portugeezen ook lastig te maken, hetgeen deze ook vijf jaar later deed, met gevolg dat hij, tegen alle verwachting aan, door de Portugeezen overwonnen en gevangen genomen werd. De heer Colquhoun bleef niet lang administrateur van Charterland. Wegens den slechten toestand van zijne gezondheid moest hij bedanken en zijn opvolger was de boezemvriend van den heer Rhodes, Dr. Leander Starr Jameson, aan wien, naar men zegt, de heer Rhodes zelfs zijn leven verschuldigd was, daar de dokter hem van een gevaarlijke ziekte genas. 