title: Urkundenbuch der stadt Braunschweig
creator: Hänselmann, Ludwig, 1834-1904 | Mack, Heinrich, 1867-
text: Zo dem ersten is hyrna ghescreuen van dem ghesynde dem de ghemeyne rad plicht tonende. De ghemeyne rad holt der ghemeynen stad een houetman und andere denere uttorydende. De schullen dem rad denen na de wyse unde voor alsodanen sold alse sek de rad myt onefor-dragen wolde, edder myt anderen uttreyden de upe sold deneden. Heden se ore eigen perde de se in des. raden dienst ryden scholden, so scholde de rad myt onefte-dingen bescheleken umme ore perde, also dat de rad nierherige ergheringhe der perde gelden wel, wen houetsek, bewyslike openbare lemenisse unde blindnisse in beiden oggen edder in eynem oghe, unde anders niet. Ook scholde men heymeliken myt onefte-spreken umme ore venghnisse, dat men des eynen wan wete wo or dingk gheleghen sy, unde wo se dat myt dem raden gehouden wolden. We dit voor-spreke unde dat anders hebben wolde den wold de rad buiten orem dienst laten. In dersulven wyse sal men dat ook houden myt unser burgermeester de de rad perde houet, dat men onierherige eringhe gelden sal wen alse hier voor-geschreven is. Veret aüer, dat de rad dem houetmanne edder den anderen oren uttreyden de perde don wolde van dem marstalle wen se utte weren, so scholde men onefte-bevelen, dat se der perde treuweliken warden scholden, unde se voor-schreven nycht voor-ryden edder voor-sumen. Ook scholde men onefte-sehen: wanneer se myt dem raden utte weren dat se denne up den rad warden scholden, unde deden wat men onefte-het up dem velde edder in steden, wo se dat ghevallen. Ook scholde men onefte-sehen, dat se gude knechte houden scholden. Ook scholden se dem raden sweren oren eed. Vortmir holt de ghemeyne rad eynen man, den vtryderen, dede koket dem rade unden den burgermeister, wen se ute sin to daghen, edder in hervarden. De enschal neyn kokerecht noch hüde hebben, van rad des kosten, sunder he schal deme rade, dat arbed don vor, dat Ion des meer rome gift, wen jemand anderen vtryder. Van dene, die die lantwerte beryden. Ok schal me weten, dat die ghemeyne rad holden schal drei edder vere, die schullen, ryden by die lantwerte, er die herde utdrifft, und besen die bynnen und buiten, oft' dar iement ouchtogen sy, edder oft die ienich slaghen buiten weg getreden sy. Vorfaren se, wat, dat sollen se erst dem herde witlik don, dat he dat ve warde, und die dann die burgermeisteren. Van die schrijveren. Vortmir holt die ghemeyne rad drei schrijvers, eisnen in der Oldenstad, und eisnen in der Nienstad, und eisnen in de imme-Haghen. Die schrijver in der Oldenstad schal voorwaren, dat schrijven in dies rades boek. In der Oldenstad und immer Sache, und voorwaren die rad und die burgermeister in die schriften, alse he best konde. Ok scholde he schrijven und registreren die brief die die rad in der Oldenstad und immer Sache bysundryen beseghelen laat wolden. Ok scholde he by die ghemeynen rad und by die rad in der Oldenstad, und by die rad immer Sache wesen, wen sie tohope gan, by one to sittende, und helpen die rad, raden dat beste, dat he wuste in alsodanen saken, dar yd ome voghede, oft' ome die rad was ansynnende was. Ok, scholde he schrijven to dem schote in der Stad en immer Sack. Ok scholde he kundighen dat echte ding en wat de rad kundighen laten woude van der Lowe, ofte om de rad dat hete. Vortem scholde he met dene de van des rades weg hen derto gezet waren bij der Stad brief gaan de to zonne Marten besloten zijn, en de to zonne nemen, ofte ziek dat als veel in zaken daar de brief der Stad to goed komen mochten, dat he des dem rad voorzichtig wat om des to zonne queme. Ok scholde he trouwelijk werken wat om de rad bevolen to werken bij binnen der Stad. Voor droghe zei ok de rad des met om, dat he des rades werf buiten der Stad rijden scholde: wat om de rad bevolen dat scholde he waarschuwen als he best mocht. Ok scholde he dem rad zweren den eed de van om in dem eedboek geschreven staat. Vortem de schrijver in der Negenstad scholde schrijven des gemeenten rades brief, ze waren open of sender brief, en alle open brief de de rad gaf of gaf laten, en voorwaren den rad in alle open brief als he best konde. Ok scholde he voorwaren alle de brief daar aan toe "donder waar de dem rad gesant worden. Ok scholde he schrijven wat de zeven buideltjes op der smeed van opname en uitgifte van des rades wegen to schrijvend hadden. Ok scholde he schrijven in des rades boek en to dem schote in der Negenstad. Ok scholde he dem rad, of ze om waren aanziende waren, raden dat beste dat he wist in zaken daar om hem gevoogd. Ok scholde he dem rad zweren den eed de van om in dem eedboek geschreven staat. Voor de schrijver in de Haghen schoolde schrijven in des rades boek en to de schote in de Haghen, en voor het schrijven, waarvan de rad in de Haghen heet. Van de rijdende schrijver. Voor de gemeente rad een rijdende schrijver, de schal rijden des rades werf buiten de stad, en waarvan des rades werf binnen de stad en buiten de stad als het beste kan. En wanneer hij redet buiten de stad in waarvan ons burger welke bijzonder aanorde, de scholingen op deze teringhe plegen. Wanneer hij achter de stad en des rades werf redet, dan moet onmiddellijk de rad de teringhe doen. Voor de schrijver wanneer de rad voor dagherede, daar moet hij met de rade rijden, aftijd onmiddellijk de rad dat heet, en schrijven wat men van de dagherede geschreven waren, en moet des rades terghelt voorhoeden en bewaren, en meer teringhe voorstan dewijle ze buiten waren, bij zijn edelen eiden. En moet hij schrijven in des rades boek en tot de schote in de Oldenwijk. En moet hij de rade zweren de eed die van hem in de eedboek geschreven is. Van de stad syndicus. Vprtme'r holt de rad eynen syndicum, de schal den rad vnde cle stad yorantworden in gheystli- ken richten bynnen effte buten, offt ome des wat anlicghende were, vnde der stad vnde der borghere beste weten vnde weruen wur he kan vnde mach. Vnde weret, dat one de rad bedar- uen wolde in ichteswelken saken vor eynem no- tario, dat schal he don, vnde dem rade de in- strumenta geuen ane sunderlik ghelt sunder dat pergament. Vncle in watte saken de dem rade vnde der stad anlicghende weren. he arbeydede, dar en dochte ome de rad nycht sunderlikes vor geuen bouen syn gemedede Ion. Denede he auer vnser innewonere welkem bysunderen, van dem scholde he nemen to lone wat redelik were'. Wolde one de stad bedaruen vorder wen to Mentze, des schol- de. de rad myt ome bededinghen er se one dar senden wat se ome darvor geuen scholden, wente dat en tryt an syn beschedene Ion nycht. Ok schol- de he dem rade don den eyd de van ome in dem boke ghescreuen is. Ixxx Van -dem tollenscryuer. Vortmer holt de ghemeyne rad in der tollenbode eynen tollenscryuer. De schal wesen den dach ouer alle daghe in der tollenbode vnde darvor, vnde warden der zise, tollens, mettenpenninghes vnde gheldes vor allerhande steyn alse ome de rad dat bevelde, vnde holden dat vort alse syn ,eyd vtwyset. Ixxxj Van dem muntemester. Voorzitter houdt de raad een wenkbrauw op dat men penningen slaan zal. De schaal gevallen in vergetelheid der geëerboren edelen of grooten van dat minste, en van den geëerboren dat zilver ontvangen, en daar penningen van maken, ook knechten daarvoor houden, en weer alsof zwaar den geëerboren aan penningen de geëmuntet zijn opwegen alsof hij ontvangen had, en allen tevreden staan, en dat voorgehouden alsof hijzelf mijn tijd demonstreer had. En waar de raad en hij dat voorgehouden mogen, des vindt men wel een schrift in der munte boek op der smeden. Van de voor de goddelijke riijd. Voorzitter houdt de gemeente raad een rechtstreekse toegang en lonet dem, de des erfenis ervaren dat hij met de raad edel of met den burggraaf wens des to doen is voor de goddelijke rechtvaardigheid rijden kunnen, en zijn voorafgaande, en een raad dat het beste, dat hij weet. En de schal de raad demaan de eed van ongeveer in de eedboek geschreven is. Van de werkmester. Voorzitter houdt de gemeente raad een werkmester in en lonet hem. De schal de raad of armborst verklaring maken en ondersteuning hebben op sloten edel of in gebrachte, de schal hij de raad toebrengen, en bewijzen daarbij des rades beste. Verder ook, dat een uitstaan of een herhaling, zo moet hij de schutters regeren daarom alsof dat bevolen de van des rades wegen uit waren. Van des gemeente rades timmerman. Ok holt de gemeene rad eynen meester timmerman unde kledet dene. De schal dem raad arbeiten mit seinen knechten binnen der stad unde dar buiten umme Ion, in welke wyk belde dar on de raad arbeiten hete, unde prove de stad beste mit dem tymmerwerk, na raad des raads unde de buwmester de de raad dartoe schicket hadde. Van dem molenmeester. Voor de holt de gemeene raad eynen molenmeester unde lonet dem. De schal voorwaren deme raad holt, ijzerenwerk unde allerlei ding, dat sy old eller nye, dat to allen des raads molen hort, unde se to in allen molen, oft er jenen gebrek waren, eller versummisse velle an den molen eller an den knechten, dat hij dat voorware oft dat dem raad melde, unde waren aan den molen wat to buwende eller to codende, dat. Hij dat doe mit raad des den de raad to eynen buwmester to den molen geset hefft, unde alle andere ding hield als om de raad dat bevole. Unde hij scholde deme raad swearen synen eed. Ok schal mogen, dat onderwijlen dusse molenmeester in eener molen kost geven mot: so swore hij eynen anderen eed. Van den kostgever in den molen. Voor de holt de raad viff kostgever in den molen de des raads syn: als een in der Sturmolen, een in de Dam molen, een achter de Borch, een in de Wendemolen unde een in de Nijenstad molen. Unde dusser kostgever schal. Eyn jowelk knechte hießen und den gegeben essen, vnd eßen und trinken und einer Jonas, der einer helfen, der lüde Körne melden und vorauswagen, dass einer in der Mühle zum Mahlen gebracht werde. Und sie eine Schuhen nein Körner untersagten, zum Mahlen in der Mühle, sie eine haben, darer erst van des Rades Mühlenknechte in der Kisten gestochen. Ok sollte der eine jowelk bekosten, in seiner Mühle, Hageldorn, Schüfei, Brei, Lecht, Fett, und andere Säcke aneinander, alle sicher der Rad mit einer Vordergabe gehabt. Sie und ihre Knechte sollten dem Rad schwören, ihre Eide. Van dem Stallwärter. Vortmeyer holt die gemeinsame Rad ein Stallwärter up dem Marstall. Das sollte sein, dass er wusste, wie man Pferde umgießt. Der sollte die Stallknechte halten und bekosten, die Pferde, wären mit Ihnen. Und er und die Knechte sollten reiten, wenn und wo der Rad das von Ihnen haben wollte, in dem Harnisch, edler anderer, und sollte das vortragen, alle wie sich der Rad mit einer Vordrohung. Ok sollte er up dem Marstall, neun Quelle mehr haben, zwei Schweine, zwei Schäfte Hinterer. Van dem Hauerwender. Vortmeyer holt die gemeinsame Rad und lud ein, einen der Rader Hauer, helfen zu wissen und wieder abzumessen, in allen Städten, darin der Rad liegen, letztendlich. Und sollte den wenden und umstecken, wenn er des Besitzes, und sollte schwören dem Rad dazu, seinen Eid. Vortmer holt de ghemeyne raad tussen dartoe dat voorstan den teyghelhuis, als een in der Oldenstad en een in mijn Haag. De schuldens daar achten op hebben een ioveral toegewezen teyghelhuis en beschreven, wat de erde kostte om te graven en om te voorzien wente op dem teyghelhuis om een jaar, en wat dat hout kostte om te houden en te voorzien, en waarom men niet vorder dat des, en zo den teygheler de steen antwoorden en teilen laten, en daarom zenden, dat de steen zomer graag en geheel zij, en dem teygheler lonen na duizendtal als ze de raad mijn voorleggen hadde. Vroeger schoudde de zedelen schrijven en bewaren wente als klaut hij had gerekend de een voor teyghel uit der tollebode geantwoord worden, vroeger dat voorhouden als ze de raad mijn voorlegging had en zijn eed uitspraken. Van den teyghelmestere. Ook holt de ghemeyne raad tussen teyghelmesteren, op ioveral teyghelhuis een. De schuhet den steen malte vroeger aan, ook geheel en gaar dem raad antwoordde, en dat voorhouden als ze de raad mijn voorlegging had en onze eed inne hield. Van dem scharprichtere. Vroeger holt de ghemeyne raad een scharprichter en lonet deme en kleedt aan. Wat zijn ambacht is, dat weet men wel. Tot dem lonen dat een de raad gifte schuhen, een geven de ghemeynen openbaar te wijzen: als de in dem roden kloosters, en op der muren straats, en deinen de openbare een ioveral meesteenlijk geven de werdinnen ioveral tot der weekelijk een penning, en onze megheden ioveral tot der weekelijk een scherf. Zonder mijn toestemming de in een openbaar huis zijn schal hij zien, en teizen en aan geen nacht begrijpen. Van den burgemeester in der Oldenstad. Als vooropgevuurde is van de gezonde dat de ve gemeente rad houdt onder de de gemeente rad lonet, is hij genomen dat gezond klaar eent iobook wykbelde houdt, de meer uit der kamers lonet. Tot de eerste houdt de rad in der Oldenstad ver. burgemeester, dede werden op de burgemeester onder op de rad wanneer ze samen zijn, onder werven wat een de rad bevelen, onder ga waar ze 'de rad sturen. Onder wanneer de raadwel wijnen schenken voor de leden, den schuiven ze dragen in de Oldenstad, in de Oldenwijk onder in den Sack. Ook schuiven ze de rad melden onder schrijven laten wat schotbaar is, onder de leden voorbidden tot de schoten. Voor de dusser burgemeester twee, alsof een in zomer Olga's burger, schuiven de denere voorbidden, dat ze dag edder nacht, wanneer de wereld rijden schuiven. Ook zal een burgemeester in der hogende dorsburger, de markmeester onder de bodemeester helpen des rad marktpening. Onder wanneer de oude rad uitgaat, zo zal ook denst ook uit wesen, zij en waar dat ze edder of welken een nieuwe rad weer ontvangen op een tijg. Onder also dik als men ontvangen schuiven ze de rad zweven eden een eed. aan de boden. Ook houdt de rad in der Oldenstad der gehele stad tot goed een boden. De zal ga edder rijden de rad over velt mieten edder mieten warner alsof ooit een rad dat bevelen. Wanneer hij tot huizen is, zo zal hij worden op de rad lijkt eenem burgemeester, onder helpen de burgemeesteren wijnen schenken, wanneer des behoef is, zonder een den schenkelpeningen heft hij negen del. Onder schal de rad zweven zijn eed. Vortmer holt de rad in der Oldenstadt einen vorneboden. Die schalt die lüde vorboden vor gerichte und besetzen van des gerichtes wegen den die dat van om esschet in der Oldenstadt und wurdenuppe den rad wen sie zuhoffen syn. Dieses geschah, die lüde angreifen und die vörwarten in des rades hechte die wieder den rad und die Stadt gehalten haben, alles um die voghede und die rad dat bevelen. Weret ok, das die rad vanghen hätte die sie schatten wolden, die scholde he ok bearbeiten. Vortmer schal he und seine knecht die swine panden die auf der Straten gingen, und antworteten dem camerer was darvan zu brocke kerne. Ok scholde he melden und schreiben lassen was he wuste das schotbar waren, und scholde halten in seinen kosten einen knecht den die rad ok bedarben mochte: deniennen kledete die rad und gab scheinbar nein Ion. Ok schal die vorneboden dem rad schwören seine eids.. Van den wechteren in der Oldenstadt. Vor dem Rad holt der in der Oldenstadt, ses welche weitere und lonet dene. Die sollen wachen alle nacht vor dem Weinkeller oder wurste einer der Rad dasselbe, von der Zeit an dasselbe Mann die Wechterklocken läuten ging, dasselbe Tag ist. Und der Schullen drei um Morgen vor Mittanacht und drei nach Morgen vor der Tür, und sprechen den Lüden zu, die Tür also lange laut, dasselbe nicht angehörte, und wieder, und fort in den Straßen der Oldenstadt, und haben darin acht auf, dass die Tür vorwärts ist mit schließendem, und sie zurückgehen vornehmen, demire, vorrechnen, morden, oder schädelik überfallen, oder unvorwärts für, dass sie das meldeten. Und sie war für vorgestanden, dasselbe Tag oder Nacht, da sollten sie dreigefangen der Vorrat hängen, und dass für loschen helfen, und die Haken wieder eingehen vor, dass sie schranken. Ok, so schuldenspel, de, de kelders vandaan, de slagen slagen, op vandaan, tot alles vandaan, en wan, de, rad, een, dat bevelde. Ok, schuldenspel, de, dem, rade, ga om, om, Ion, en, de, rad, dat, van, een, edder, over welk, essen, laat. En, welke, ore, een, nacht, vandaan, werden, de schuld, van, dem, kammerer, nemen: ware, het, vandaan, in, des, rades, werwe, zo, en dachte, het, nemend, in, synere, stede, hebben, anders, schuldenspel, het, eijnen, anderen, hebben, in, synere, stede. Ok, schullen, se, brood,roppen, wanneer, men, dat, geven, wilde, op, dem, klederhuis. Ok, schullen, se, hout, en, blijdenwerk, op, vandaan, en, aflagen, wanneer, dat, de, rad, essen, laat. Ok, schullen, se, dem, weer, helpen, tegen, luden, wanneer, de, opperman, dat, van, een, essen, edder, wanneer, het, een, mijn, der laken, hocken, voor, laden, dem, weer, tegen. Ok, schullen, se, helpen, luden, tot, alle, festen, alse, de, wonheid, is, en, schullen, dem, rade, tot, dienst, vandaan, zijn, wanneer, dat, de, rad, van, een, essen. Ok, en, schullen, se, nemend, huizen, edder, hegen, den, de, rad, niet, lijden, wilde. Mank dussen ses wechteren schullen, wesen tweie kurwechteren. De schullen dat achten dat de andere ore compenium dit houwen als voorghescreven is als se best kunnen, vnde de schullen dem rade sweren dussen eid een iovelk bysunderen: Hat gy acht op hebben dat iuwe vijf medecompagnen dat houden met dem wakende, met dem uitgang, met den voorhaken to dragen, als gyk vorgeloot is, vnde de keden vnde de slag to sluitende als vnde wanneer gyk dat de rade bevelde, vnde weret, dat darunder welk wered de des also nycht en hield, dat gy dat dem rade also melden, vnde dat gy dat doen na iuwen vijf sinen als gy best kunnen vnde mogen, dewyle id dem rade behaagt: dat gyk god so etc. Van dem wachmeester in dem wachhuis. Vortmer holt de rade in der Oldenstad eenen wachmeester in dem wachhuis in der Oldenstad, de den lüden ore gud weggen wanneer de rade dat wachhuis selber hefft. De schal dem cammerer op-antwoorden alle weggehelpt dat ome werd. Vnde oft hyr een gast met dem anderen gaste kopslagheden, dat scholde he melden dem rade, oft ome dat to wetende werd. Ook scholde he zijn eden plegen. Van dene die op den bijzinnersten deur slapen. Ook holt de rade in der Oldenstad drie mannen der des nachts op een iovelk deur een slapen schal, vnde lonet een: als een op op zondigste deur, een op dem hoge deur, vnde een op dem Petersdeur. Vnde de eed dem rade eenen eed, de eed wijst vol ontdoopt dat houden schullen. Van den dorwerken. Viertemerk holt de rad in der Oldenstadt und lotet den dortiger Türsprecher: Einen vor dem Michaeliskirche, einen vor dem hoheren Tür, einen vor dem Peterskirche. Diese, sollen des Tages sitzen in der Stadt und des Nachts schlafen und stehen vor dem äußerten Tür, und haben daran acht, auf alles, was sie am besten können: Erst dar, wie wir waren und kommen, die in der Stadt wollen, eider da dort mit Ruh den sie genommen hatten, eider das Land, auf der Reise beschädigt hatten, dass sie die Nacht darin bleiben und an des Rades denken. Ok, so sollten sie dem Radören tollen, bewahren und andere Dinge, und das halten des Tages mit dem Schlage, als die Rad befohlen hatte. Von den Bergen vor wartete und auf den Landwegen. Ok, holt der Rad in der Oldenstadt, zwei Männer und auf dem Berghof und auf dem Landwehr: Als einen auf dem Rafftorne, und einen auf dem Berghof zu Broitzem. Die sollen täglich und nachts darauf, auf den Bergen, sein und aufwarten, dass niemand in der Landwehr reiten oder gehen oder darunter der Stadt zu schaden, also, fordern, dass sie das wüssten: Vorbedeutungen, dass darin sein, und waren, dass daran vorwärts, dass nicht in der Stadt zu schaden, also, vorderst, dass sie das wussten: Vorbedeutungen, dass darin sein, und waren, dass daran vorwärts, dass nicht in der Stadt zu schaden, also, vorderst, dass sie das wussten. Vorbedeutungen, dass darin sein, und waren, dass daran vorwärts, dass nicht in der Stadt zu schaden, also, vorderst, dass sie das wussten. Von dem Tormannen zu St. Martin. Ok, holt der Rad in der Oldenstadt, einen Tormann, der des Tages sitzen und auf St. Martins Tormann, und vorwärts, erst einmal eine Anzahl Menschen, die in die Stadt wollten, reiten, wollten oder die das Land und Stadt beschädigen, oder statt, dass er schädlich für, in der Stadt, dass er das recht machen, und außerhalb der Stadt mit Vorwärts, als er das am besten konnte. "Voor de dertigste visscher in de Oldenstad." De voorzitter houdt de raad in de Oldenstad een visscher aan, die in de grachten, dijen, en wateren van de stad werkte, wanneer een van die toestanden is. "Voor de stegenwecbeier in de Oldenstad." De voorzitter houdt de raad in de Oldenstad een knecht aan, die in de Oldenstad de raadsteeg, brug, en markt reine moet maken, en dat hoofd opladen helpen met oorringen geregeld, wanneer men dat vroren wel. Ze schuldens zwaar, amen, en drie werden aan de raad gegeven voor een verloonde vijfentwintig pond, en schuldens de leder, reep, en kleding die ze beduiven; en de pond hoorde bij de raad. Ze zullen zich tot ed en eed verplichten. "Voor de mensen die de lange graven voorzien." De voorzitter houdt de raad in de Oldenstad en loont een man, die de lange graven voorziet, en daarvoor zorgt dat de nacht ingangen worden. En als men hem vroeg hoe hij die grote graven te bedienen, zei hij: "Laat de raad dat voorstellen." "Voor de herden in de Oldenstad." De voorzitter zegt de raad in de Oldenstad dat onze borgers twee herden hebben, die door het Petersdoren en twee door het hoghe doren bestuurd worden. De raad loont die nacht, doch de schoten zijn vrij, zonder voorstel, en loont de raad niet. De herden moeten op zondag tot pinstensdag zijn, en welk oord oefenen, hebben willen dat de schuld dat de raad uittoven, op zondag Martinusdag. En twee schuldens tot zes hebben drie knechten, en moeten de joden voorzien, trouwelijk oor, zodat ze dat van heden schouwen kunnen." Van den bollen unde beren in der Oldenstadt. Vortmer holt der rad in der Oldenstadt und bekostet ver bollen und twee beren, also dat mit dem herde vor dem Petersdor umgangen zwei bollen und ein ber mit dem herde, und zwei bollen und ein ber mit dem herde um dem hohen dore. Van dem markmester. Vortmer holt der rad in der Oldenstadt einen markmester und kleidet dene. Der schal dem rad schwören seinen Eid, und don alse der Eid ertönt. Van dem eyervoghte. Vortmer holt der rad in der Oldenstadt einen eyervoght und lobt dene. Der schal dem rad schwören seinen Eid, und don alse der Eid ertönt. Van dem grauemester. Vortmer holt der rad in der Oldenstadt einen grauemester und kleidet dene. Der schal dem rad grauen und arbeiten um Lohn in der lantwere und wird der rad das van ome beschreibe, und sen dazu das seine mitkommende treu erachten arbeiten wird sein in der rades arbeit waren. Van dem steyndecker in der Oldenstadt. Vortmer holt der rad in der Oldenstadt und lobt einen steyndecker. Der schal deme rad decken, und bestücken um die dachlon wenn der rad das van ome beschreibe radhäuser, wachhäuser, kremsen, haken, türen, berchfreden, und was der rad zu bestücken und zu decken hätte. Dat ghesynde des rades immer Haghen. To dem ersten holt der rad immer Haghen zwei burmester und lobt dene. Die sollen don alse van den burmesteren in der Oldenstadt vorgeschrieben is. Ok holt der rad immer Haghen einen fronenboden. De schal don alse van dem vrontenboden in der Oldenstad vorghescreuen is. Dar enbouen schal he vorwaren eyne burscop ghelyk eynem bormester. Ok schal he de denere vorten in wen se ryden schullen, dat sy dach edder nacht: dar gifft ome de rad eynen penningh vor. Ok holt de rad immer Haghen ver wechtere vnde lonet one. De schullen dat halden myt dem wakende, myt dem ummegande, myt den vürhaken, vnde myt dem broderopende, myt dem overgande vnde myt anderen des rades densten, alse van den wechteren in der Oldenstad vorghescreuen is. Vortmer holt de rad immer Haghen eynen wachtmester in dem wachthuse immer Haghen. De schal don alse van dem wachtmester in der Oldenstad ghescreuen steit. Vortmer holt de rad immer Haghen dre manne vnde lonet one, der des nachts vp iovelkem dore io eyn slapen schal: alse eyn vppe dem bynnersten Wendedpre, eyn vppe dem Vallersleueschen dore, vnde [eyn] upp dem steindore. De schullen ore dingk houden alse ore eyd inneholt. Vortmer holt de rad immer Haghen dre dorwachter vnde lonet one: alse eynen vor dem butersten Wendedore, eynen vor dem Vallersleueschen dore, vnde eynen vor dem steindore. De schullen ore dingk houden alse van den in der Oldenstad vorghescreuen is, ok schal eyn iovelk syn dore sluiten. Vortmer holt de rad immer Haghen tweyne manne vp den berchfrede, vp der lantwer, vnde lonet one: alse eynen up der lantwer to Eudem, den anderen uppe dem berchfrede to Glismoorde. De schullen don alse van dene dede up den lantwer, syh in der Oldenstad vorghescreuen is. Ok holt de rad immer Haghen eynen torneman up sunte Catherinen torne. De schal don alse van dem torneman up sunte Martens torne vorghescreuen is. Vortmer holt de rad immer Haghen eynen vischer unde lonet ome, de one visschet in oren dyken unde wateren wen one des to donode is. Vortmer medet de rad immer Haghen twen herde, de schul hetten ver knechte. Dene en lonet de rad nycht, sunder we one vordrift. De schullen oder dote holden also van den herde in der Oldenstad voorghescreuen is. Ok holt de rad immer Haghen unde bekostiget twen bullen unde eynen ber, de mit den herde utgan. Ok scholde de rad immer Haghen holden eynen eyervoghet. De schal don upp dem Haghenmarkt unde upp sante Catharinen kerkhuis also de eyervoghet in der Oldenstad dett unde also de eyd utwyset. Dat is dat ghesynde des rades in der Nigenstad. To dem ersten holt de rad in der Nigenstad twen burmester unde lonet dene. De schullen don also van den burmesteren in der Oldenstad voorghescreuen is. Ok holt de rad in der Nigenstad eynen froneboden unde lonet dem. De schal don also van dem froneboden in der Oldenstad voorghescreuen is. Dar enbouen schal he voorwaren eynen burscop lyk eynem burmester. Vort holt de rad in der Nigenstad twen wechter unde lonet dene. De schullen waken unde don also van den wechteren immer Haghen voorberoret is. Vortmer holt de rad in der Nigenstad eynen de den torne to Ölbere voorwar unde de lantwerker, unde lonet deme. De schal don also van den lantwerker in der Oldenstad voorghescreuen is. Ok holt de rad in der Nigenstad eynen man de des nachtes upp dem bynnersten Nigenstaddore slept, unde lonet ome. De schal sweervunde don also van dene de upp dem dore slapen in der Oldenstad voorghescreuen is. Vorholt de rad in der Nigenstadt einen dorwerder vor dem butersten Nigenstaddor. De schal don alse van den dorwerderen in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Vorholt de rad in der Nigenstadt einen wachtmeister in dem wachtmeisterhaus in der Nigenstadt. De schal don alse van dem wachtmeister in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Vorholt de rad in der Nigenstadt zwei herden, die da zu verwaren und zu treiben in der Nigenstadt und immer Sack. Die sollen haben vier knechte. Die einen lonen den rad nicht, sondern die anderen die einer vorgetrieben. Und die sollen da halten alse van den herden in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Und holt den rad in der Nigenstadt zwei kullen und einen berger, der mit den herden aufgenommen wurde. Was das kostet, des darf der rad in der Nigenstadt zwei teil und der rad immer Sack und zwei teil. Das ist das gehasst des rad in der Oldenwyk. To dem ersten holt der rad in der Oldenwyk einen burmester und lonen dem. Die schal don alse van den burmesteren in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Und holt der rad in der Oldenwyk einen froneboden und lonen dem. Die schal don alse van dem froneboden in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Dar' oben schal he waren eine burscope lik einen burmester. Vorholt der rad in der Oldenwyk vier wechteren und lonen denen. Die sollen wachen und don alse van den wechteren immer Hagen vorgeschrieben ist. Vorholt der rad zwei dorwerderer: einen vor St. Magnus' dore, und einen auf St. Jülien' dore, und lonen denen. Die sollen don alse van den dorwerderen in der Oldenstadt vorgeschrieben ist. Ok, holt de rad in der Oldenwijk twee edder Een man, de upp den innersten deuren slaapt: alse een upp sounte Ylien deur, deme lonet de rad nacht, und een upp sounte Magnus deur, deme lonet de rad nacht. Und de schullen don als van den de upp den deuren in der Oldenstadt slapen, voorbeschreven is. Ok, holt de rad in der Oldenwijk een visser und lonet dem, de een vischet in oren wateren. Vortmer, holt de rad in der Oldenwijk een man vp dem berchfrede to Schepenstede, de den berchfrede und lantwerte voorwaren schal, und don als van den in der Oldenstadt voorbeschreven is. Ok, met de rad in der Oldenwijk twee herden, de der lude ver in der Oldenwijk voorwaren. Den een lonet de rad nacht, zonder deinen de een voorrijden. Und se schullen hebben twee knechte to sek, und don als van den herden in der Oldenstadt voorbeschreven is. Dit is dat ghesynde des rades immer Sacke. To dem eerste holt de rad immer Sacke een burgermeester und lonet deme. Und de schal don als van den burgermeesten in der Oldenstadt voorbeschreven is. Ok, holt de rad immer Sacke een frobenbode und lonet deme. De schal don als van den frobenbode in der Oldenstadt voorbeschreven is. Dar en- Bouen schal he voorwaren een burscop lik-eynen burgermeester. - Voor, holt de rad immer Sacke twee wechteren und lonet dene. De schullen waken und don als van den wechteren immer Haag voorbeschreven is. Und se schullen wesen waterdrogers daar toe immer Sacke, und anders nemend, elfte de rad sek des also myt een vordroghe. Voormer, holt de rad immer Sacke een man vp dem berchfrede to Runinge und lonet deme. Vande schal don als van den lantwerkers in der Oldenstad voorghescrewen is. Van der hemelse rekenescop to lesende. Als voorbescrewen is, waar men den rad zet, en de rad voor zet de ammechte en ghesynde, so is hy-rna ghescrewen, wat de rad don schal dat jaar over up bescheiden sunderlike tijden. Komt eerste schal men weten, dat de hele rad schal lezen laten een boek, dat het is de hele hemelse rekenescop, 1 binnen de eerste veer weken na twaalfden des jaren. Als de drie-voudige raad gheset is, dat is tot um die drie-de jaar. En in dat boek is ghescrewen, waar de rad en de stad to Brunswik to een tijd zeer onderweg en onstadsbevaarlijk geworden was, en met wat wyse dat weer daar weer uit kwam. En tot dat boek schal men voorbidden to lesende de eerste uit dat raad en radsworen, als dat prohemium deszelfde boeks uitwiest. Waar de zeven buidelheren rekenen zullen. Voor de schuld van de seizoen van de den meinen buidel voorwaren op de smeden rekenen dem meinen raad, als de eerst van in de koken plegen toe gaan in de Nigingstad, van opname en uitgifte des dat ze gehandeld hebben van des meinen buidels wegens. En dusse rekeningen schuld ze don na twaalfde bij des nieuwe raden tijden van dem vorgangenen jaar door dussen willen : wente ze hebben denne onvangen, en tegengeven, en ingeschreven alle dat van dem vullen jaar dem raad werden mochten. Ok zal de ineen rad de denne bij heel rekeningen is tot dersulven tijd bespreken, wememen ze horen schenken willen tijgen de toekomenden vasten, leder minder, en bevelen dat wemeden dede sek daarbij bearbeid dat de haring en minder gekocht worden op zodanige tijden dat men des koren hebben mochten , dat ald i goed zij en vers wat de rad voorzienken wilde. Van den kunstauelen toe zetten. Vortmist verteyn nacht vader lutteken vastelausend daghe edder dabei plecht eyn iovelk rad up synen wykbelde de kunstauli to settende unde to biddende, dat de lüde uppe dem radhause dantzen unde gu den hogen syn der stad to erbarheit, alse de wonheit is unde up iovelkem wykbelde plecht to wesende. De rad in der Oldenstad biddet twee uit orem sittende rade unde tein ute der Oldenstad darto de one dunket dat se dat buken don moghen, darumme dat se unde ore huisfrauen plechen up dat hus tom dantze to gande. De vor-screuen twelve vorstan der kunstauli uppe deme hus in der Oldenstad van orem eghen kosten, unde de rad biddet se, dat se de kosten metlik maken, unde neyne ouermetighe teringhe don, men alse dat was, up dat de vijfde de rad darto biddet se, dat se nycht swar to maken. Unde de rad sit gerne, dat de vijfde de van des rades w-eghen kunstaulei syn, dat also bespreken myt oren kompanen, dat de kosten metlik werde. Van heringhe, lessen unde mandelen to vorschenkende buren der stad. Vortmist verteyn nacht edder drey weekene vor der vasten schal de rad eynem iovelken dem se hering schenken willen, dat wittlik don, wu veel se one schenken willen, dat se den mogen holen laten wen se willen. Ok vorsendet de rad unter-wylen lesen edder mandelen: devorvoret orem eghen bode edder orem gheschickeden welk, weme de rad dat bevelet. Van gheschenke up den guden donnersdach in der Oldenstad. Voor de is een woontje, dat de rad in de Oude stad alle jaar verschijnt laat in de palmweken edder daarbij, en sendt [dene] de in dem rade syn en dene de in de koekken plegen te gaan vischte eenem ioverkje en een halve stokken wijn op den goeden donderdach. cxx Van dem echten dinghe te kennen. ' Voor de in de weken na dem zondag alle me zingt quasi modo geniti schal de rad bekend maken laten dat echte ding: des maandaghes in de Oude stad, des dinsdaghes in Haghen, des middenweekens in de Nieuwe stad, des donderdach in de Oudewijk en in alle Sacke. Denne zo schal men aldus doen: In welke wijkbeelden men bekend maakt wel, zo schal men toekomst to storme luden laten negen waarheid, op dat dat volk kom voor dat radhuis, aan in alle Sacke lud men nacht, sunder de burgemeester en eerste boodschapper zei omme, dat ze komen te dem echten ding. Wanneer dat gebeurt is, zo laat de rad des wijkbeelden daar men bekend maakt schal een recht hoog zijn. De wachter en de eerste boodschapper werden van des rades wegene, dat de gemeneeren burger de daar zyn gaan in de achttien, en zei on en schet in gerechtigheid van een van des rades weghen: werden, dat iemand werd de wat wuiste dat weer de heer scope werd te Brunswijk, weer den rad, weer de goud, edder weer de gehele meerheid, dat hij dat dem rad gemeld had, alle hij dem rad plichtig was. Werd daarom dem rad wat gemeldet, daar proef de rad op. Wanneer dat gebeurt is, zo zei de burgemeester tot den wachters: De rad dankt gyk des dat gy onze burger genadighe rechter zyn geweest, en bidt . voordat, dat gy ons genadighe rechter voordeel zijn. Darna ging de rad naar de lōvene, unde de burgervader zei tot het volk van de lōvene aldus: Gij fromelede lieden, de rad wellicht gij kunt begrijpen dat echte dingen, daar schal malk niet naar horen, dat malk niet weet wat het dondert en laat moge, unde dat malk zich voor schade en voor gebrokken voorzorgen moet kunnen. Darna liet de schrijver dat echte ding. Van de barboten vaste dag. Vortmorgen des zondags, alsof het zingt van vreugde, is de barboten broeders kerkvisioening. De rad heeft een wonheid, unde een is doch niet recht, dat ze zenden en schenken den heren aan de barboten broeders twee stukken wijn des middags, terwijl ze over de maltyd zitten. Unde van de wijn plecht niet meer dan twee stukken te zijn, efte men de hier hebben kan. Van het heilige lichaam processie. Viertmehr schalt ich wissen, dass die Stadt zu Lüneburg viele Herren, viele waren Hertogen Friedrich, Hertogen Bernhard, Hertogen Heinrich zu Braunschweig und Lüneburg, und waren alle meistig, mächtig, der Schlote in dem Land zu Lüneburg, an Zelle und Winsen, und Zelle wollten sie auch vorbauen. Des gab Gott eine gute Gelegenheit, dass Hertogen Friedrich und Hertogen Heinrich mit eigenen Hulfsleisten und mit der Stadt zu Braunschweig vor Winsen und der Alteiden von Lüneburg einen Streit, nachdem sie mit vielen gehämtet und mit gehähten Gewehren, die dort gemacht wurden, wurden die Bischöre von Minden, Graf Otto von der Hoe und der Graf von Schomburg, die mit den Händen alle geschattet wurden, also dass die Herren von Braunschweig mit den Händen mächtig wurden, des ganzen Landes zu Lüneburg. Das geschah nach Gotts Bort im Jahr 82, im des Heiligen Leichnamstag. Hierzu gab Gott die Gnade, dass auf den Tag so wurden die vorgenannten Herren, also Hertogen Friedrich, und Hertogen Heinrich, und der Rat zu Braunschweig, des einiges das sie wollten zu Ewigkeiten Zeiten dem Heiligen Leichnam zu Liebe und zu Ehren alle Jahre eine Prozession loblich und erheblich von der Papst und von dem meinigen Volk mit Flaggen, mit Leichen, ganz lassen, den Heiligen Leichnam zu tragen und aus der Kirche zu St. Blasius zu gehen in die Kirche auf den Berg zu St. Cyriakus, und wieder zu St. Blasius. Und die ganze Papstschlacht, sollte darin singen eine Messe von dem Heiligen Leichnam, gleich den höchsten, festen. Und zu der Prozession ist auch sonst eine Afflaterie gewunden von dem Haus zu Rom. In de streus rode waren mede van Steynbergh, ene van Schwichelde, die hadden gehangen zitten tot Bodenborg hertog van Bevelen. En de zulven van Steynbergh en Schwichelde hulpen den strijd te winnen, en schatte den grieten van Schomburg tot over de rivier, ook de zulven tot Bodenborg. Dus deze voorafgaande procesie moet men aldus bestellen: De heren van Brunswijk en Lauenburg zullen dat bestellen met zes koorleden, alsof met den heren tot zomer, met de heren in de burcht, en met de heren op zomer tot Cyriacus berg, en de heren tot zomer tot Johanse, dat zij de procesie geheel. En de rad in de Oldenstad zal geboden laten den peloton tot zomer Olrika, den peloton tot zomer Marten, den peloton tot zomer Peter en tot zomer Michele, dat zij en over de kapeliers de procesie meegaan. Ook zullen zij daarop geboden laten de heren tot de barokken. Voormeester zullen zij bij een burgemeester of bij de bijgebrachte kapeliers of officieren geboden laten, dat zij met de procesie geheel. Desgelijk zal de rad altijd dat bestellen tot biddende den peloton tot zomer Catherina met zijn kapeliers of over de officieren. De rad in de Negenstad zal desgelijk doen bij den peloton tot zomer Andreas en zijn kapeliers. De rad in de Oldenwijk zal geboden laten den peloton tot zomer Magnez en zijn kapeliers en over de bijgebrachte kapeliers, de rad altijd Sacken den peloton tot zomer Olrika met zijn kapeliers, en ook de bijgebrachte kapeliers. Vortmer schalt ein jowelk rad in synem wykbelde bestellen mit den gylden und mit den broderschoppen dede lechte halten, dat se de lechte mide processien tragen lassen, und de vorgherordnet missen über bernen lassen. Vortmer ist dat wol gefallen unterwegs, dat dienen de lechte tragen schellaffig waren: hiermit heb de rad gesetzt dussen ordnung de lechte zu tragende: To dem ersten schullen de dem heiligem lichamen nähest gan de flotte rede lechte eder luchten tragen, se syn ute wat gylden dat se syn.. Zur flotte rede lechte schullen volgen de koplude und de multer, [darnächst] der want-snyder lechte über all de stad, also dat mank einer dem ersten sin de vte der Oldenstad, darna vte dem Haag etc. darnächst der wesseler lechte, darnächst de goldsmede, darnächst de crammer, darnächst de lakenmeker, darnächst de knopenhauer, darnächst de garuere, darnächst de schoknekere, darnächst de bekker, darna de beckenwerker, darna de scrader, darnächst de smede, darna de mestwerker, darnächst de lyenwever, darnächst de hotwerker, darnächst des kalands lechte zu Sint Gertrude, darna des kalands zu Sint Magnese, darna des kalands zu Sint Peter, darna de vte der broderschop zu Sint Michele, darna de vte unser lieben frauen gilde, darnächst de vte der dreiër gilde, darnächst der molere lechte, darna der stouer. Een bodeel voorwaardig, voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Een drieledig patroonswoord, gevolgd door een zin die aanleunt bij het tweede. Een vierslag, gevolgd door een zin die aanleunt bij de drie. Een vijfledig patroonswoord, gevolgd door een zin die aanleunt bij het vierde. Een zesledig patroonswoord, gevolgd door een zin die aanleunt bij het vijfde. Eerste deel: Van de boekverdieping voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Tweede deel: Van de smeden voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Derde deel: Van de vrouwen geschenken voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Vierde deel: Van de kruiden voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Vijfde deel: Van de pinxten voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Zesde deel: Van de vrouwen voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. Zevende deel: Van de stad voorzien van een woord, gevolgd door een zin die aanleunt bij de vorige. 