title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu dan — Uw beschrijving van ’t huis en van de omgeving van het huis, de cabstand, is zeer goed, onderscheidt zieh van andere stadsgezichten van U door typiger stoffage, de cabstand is uit- muntend, kunt ge mij het personaadje met den rooden neus niet eens te poseeren bezorgen? Dat gij vriend Wisselingh hebt gesproken doet mij pleizier, dus is die weer terug gekomen in Parijs, nog steeds in de zaak van Cottier? Zoudt ge bij gelegenheid hem eens voor mij willen groeten, als hij eens naar Holland komt zou een bezoek van hem, dat hij me trouwens reeds toegezegd heeft eigenlijk, mij bijzonder ge- noegen doen. Ik wou wel ge hem animeeren kondt dit niet te vergeten, ik zou hem verscheiden dingen te vragen hebben nog over Londen. Heeft hij de lithographies nog gezien? Ik zou graag weer eens geheel opnieuw kennis met hem maken, ik vond altijd veel aantrekkelijks in hem, en hij weet veel dingen en gevoelt juist in zaken van kunst en oorspronkelijk. Enfin is iemand met een karakter. Ommestaand krabbelt je is naar eene teekening, die ik van mor- gen vroeg begon en den heelen dag op doorsjouwde. Is mis- schien wel de beste die ik tot nog toe heb gemaakt, althans van licht en bruin. Ik stuur U het krabbeltje ofschoon ik onmogelijk op dit papier werken kan zoö dat dezelfde krachten er in körnen, het uit de proportie is, en de teekening meer voorgrond heeft, omdat ik denk gij er in zien zult, wat ik door de verandering van ’t licht op ’t atelier win. Dit figuur is geposeerd tegen ’t licht in, en om het weer te geven komt iets anders nog kijken dan een contour, daar door licht uit een enkelen foyer de lumiere, het modele karakter krijgt en de krachten in harmonie met elkaar en in onderling rapport körnen. En brengt deze opvatting mede, primo : wel de moeielijkheden van het weergeven van ’t geen men voor oogen heeft, doch tevens nog iets anders, waar men veel aan te blokken heeft, namelijk de kwestie eene figuur zoo te plaatsen en het licht zöö te doen vallen, dat het karakter ’t best en meest volkomen uitkomt. ’t Geen men buiten of binnen ziet, moet men zoo geanalyseerd hebben ten opzichte van ’t licht, dat men het terug kan vinden. Het doet me groot genoegen gij schrijft het bergkrijt te hebben. Het kwam heden echter niet per post, ofschoon gij schreeft het afgezonden te hebben. Mocht gij ’t vergeten hebben zoo herinner ik er U nog eens aan, en is het gij ’t reeds verzonden hebt, zoo komt het zeker spoedig. Ik heb weder een voorraad lithogra- phisch krijt en wilde daarmede het bergkrijt combineeren, wat dunkt me gaan moet. Deze week teekende ik druk kruiwagens; een kereltje op den rüg gezien is nogal echt geworden, geloof ik. V. d. Weele was bij mij en wij hebben kunstbeschouwing van houtsneden ge- houden, heel gezellig op een kruiwagen — want ik was juist met model bezig. Hij zou ze ook beginnen te verzamelen, en demarches doen om uit de nalatenschap van Stam, den houtgraveur, een aantal te krijgen, door dezen bijeengebracht. Ik heb U nog niet geschreven dat ik zoo zoetjes aan haast de heele Graphic com- pleet heb. Van ’t begin 1870 af. Natuurlijk niet alles, er is te veel bailast bij , maar zoo de mooie er uit. Wanneer men die ziet, b.v. ’t werk van Herkomer er uit gerang- schikt bij elkaar, in plaats van verspreid tusschen een massa onbeteekenende dingen, wordt het pleizieriger en gemakkelijker om te zien vooreerst, doch tevens begint men dan meer de eigen - aardigheden der diverse meesters te zien en het groote verschil tusschen de teekenaars. Wat zou ik toch graag eens iets van Lhermitte zien. Ik kan U niet genoeg zeggen hoe gelukkig ik mij voel door de verbetering van het atelier, en hoezeer ik weer vervuld ben met allerlei figuren die ik maken moet. V. d. Weele zag de studies van koppen van dezen winter o.a., ik weet zeker die mij nog te pas zullen körnen, trouwens de andere studies ook. Weet ge wat mij pleizier deed, ge weet dezen .'winter was v. d. V/. ook eens bij me, ’t is nu al maanden ge- leden, ik was toen doende aan studies van spitters waarvan ik er nog een trachtte te lithographeeren. 121 Hij zag die toen doch ze schenen hem niet aan te trekken, be- paald niet. Nu heeft hij voor zijn onderhanden zijnd schilderij dezer dagen blijkbaar öf spitters laten poseeren, öf het afgekeken terwijl ze ergens aan ’t werk waren, enfin, hij heeft juist in de natuur spitters met aandacht bekeken. Bij het doorzien van mijn studies sprak hij er heel anders over, toen we aan die spitters kwamen, dan dezen winter, althans vooral zei hij zoo grif niet ,,dit of dat is anders”. Ik zelf sprak er ditmaal geheel niet over. Maar hoe langer hoe meer begin ik zoowel in mij zelf als in anderen te zien, hoe men zieh vergissen kan dikwijls, als men denkt dit of dat }}is niet zoo ” of ,, doet niet goed ” vooral, onwillekeurig zegt men het dikwijls waar het niet toepasselijk is, ik zelf niet minder dan anderen. Men meent het dan zeker te weten en moet er toch van terugkomen, wil men billijk zijn. Uw beschrijving van den rijtuigstand en het eerwaardig urinoir, en de aanplakbil jetten daarop is werkelijk erg best, ja eeuwig jammer ge het niet teekent. Van aanplakbil jetten gesproken, de plaats alwaar zij aangeplakt zijn is soms een zonderlinge parodie op de aanplaksels of om- gekeerd. Zoo om iets uit velen te noemen, tegen het poortje van den lommerd of bank van leening zag ik aangeplakt in groote letters : Prospectus Eigen Haard. N.B. Eigen Haard is een tijdschrift zooals ge misschien weet. Ik vond die nogal goed ; als men er meer op lette, zou men er nog betere vinden. Gavarni heeft er eens iets op gemaakt n.l. dit, de ingang van een huis waar Staat geannonceerd ,,on prend des enfants en sevrage”. Op den stoep Staat eene vrouw van zeer ongunstig uiterlijk, en een kerel met een brüle-gueule in den mond, de lui van de inrichting blijkbaar. Tegen den muur is aangeplakt eene reclame: Perdu un enfant, tel et tel. Zoo ook: Au rendez-vous de la fraternite is het uithangbord van een estaminet, waar eenige dronken kerels aan ’t bakke- leien zijn. Rappard wil een groot schilderij sturen naar de Amsterdamsche ten- toonstelling. Het stelt voor 4 tegelschilders rond een tafel. Ik hoorde indirect er goeds van. 122 Ofschoon het niet nu in mijn plan ligt groote schilderijen voor exposities te maken, zoo zou ik toch niet minder werken willen dan Rappard b.v. Ik vind er zelfs iets animeerends in dat de een in deze, de ander in die richting werke, en men dan toch sympathiseere. Concur- rentie die voortkomt uit naijver is iets heel anders dan dat men juist uit respect voor elkaar zijn best doe, het werk zoo goed mogelijk te krijgen. Les extremes se touchent, in naijver zie ik niet het minste heil, doch ik zou eene vriendschap verachten, die niet meebracht, dat men zieh inspannen moest om elkaar bij te blijven. Hetgeen waarnaar ik soms zeer begin te verlangen, is het werken met meer modellen tegelijk. Om teekeningen te maken die wat gecompliceerder zijn. Doch het verlangen daarnaar is niet onstuimig, ik heb toch ge- noeg te doen. Ik zag bij van der Weele de studies voor zijn groot schilderij. Die studies waren uitmuntend — conscientieus — maar wie eenigs- zins begrijpt hoe men studies naar de natuur maakt, en het ver- schil tusschen deze en een schilderij of definitieve compositie, verwacht niet het schilderij te vinden in de studies natuur - lijkerwijs. De grootheid en eenheid van het schilderij ziet men in de studies niet, dat is geen wonder; omdat de studies gedaan zijn voor de figuren, paarden of menschen ’t is hetzelfde, is de entourage verwaarloosd, is er n.l. geen voorgrond, achtergrond etc. genoeg. Doen zij niet voor, en staan niet op hun plaats , zooals zij op 't schilderij doen. Weet iedereen dat te begrijpen bij het zien van studies? Blijf gij er aan denken bij het zien van de mijne, vooral ook als ge vroeger of later zien zult wat ik nog hier heb. Deze week voor de aardigheid, zette ik er een paar in andere proportie op, zoo dat ik er een geheel van kan aansmeren. Door een een- voudige aangeving van enkele lijnen en enkele vlakke tonen er im te wasschen van sepia, kwam wat ik nu maar eens zal noemen het schilderachtige, er vanzelf in. ’k Wil maar zeggen, meen niet dat ik anders kijk dan b.v. van der Weele, ten opzichte van ruimte zien* in de natuur. Adieu, schrijf weer spoedig, het beste, t. ä t. Vincent. In dit krabbeltje ziet ge iets van ’t geen ik aan ’t eind van dezen 123 brief zeide, hier is nu in ’t geheel geen voorgrond, wat nu op de eigenlijke Studie althans toch iets meer is, maar als ik deze Studie met bijvoorbeeld een van de spitters, laat ons zeggen die welke ik lithographeerde, combineer, dan hoort hierbij een groot vlak stuk grond van voren, en bijvoorbeeld een houtkant er achter, waar men heel bovenaan iets van de lucht zou zien, alleen om aan te geven waar het licht vandaan komt. Dan wordt het dus misschien een compositie in de breedte, en komt het figuur in zijn entourage en op zijn plaats. Maakte ik op de Studie zelf dat alles, dan zou ’t figuur zoo klein worden, dat als serieuse Studie voor ’t figuur ik er niets aan hebben zou. Geloof me het aspect is geen heksenwerk, als mijn studies goed zijn ben ik heel kalm op dat punt. En ruimte, lucht, breedheid, meen niet dat ik die weg redeneer, maar men moet daar niet mee beginnen , eerst het fondament dan volgt het dak op zijn tijd. 276 Waarde Theo, Ge hebt zoo dikwijls mij door Uw beschrijvingen een kijkje in Parijs laten nemen, ditmaal laat ik U eens bij mij uit het raam kijken op de besneeuwde werf. Ik voeg er bij een kijkje in een hoekje van het huis, en zijn het twee impressies van eenzelfden winterdag. De poesie omgeeft ons overal, doch het op papier brengen er van is iets wat helaas niet zoo grif gaat als het kijken. Van ’t bovenstaande maakte ik een aquarel, waarnaar dit krab- beltje is gedaan, ik vind die echter niet levendig en krachtig genoeg. Ik meen U reeds geschreven te hebben ik nog wat bergkrijt heb gevonden hier in stad. Daarmee ben ik ook in de weer. Dit is mijns inziens wel het echtste gedeelte van dezen winter geweest, die koude dagen die we verleden week hadden. Het was almachtig mooi met de sneeuw en eigenaardige luchten. Het smelten van de sneeuw heden was haast nog mooier. Maar ’t was typig winterweer als ik ’t zoo noemen mag — ’t was van dat weer dat oude herinneringen wakker maakt, en zien de meest gewone dingen er zoo uit, dat men er geschiedenissen onwille- keurig aan vast maakt uit den tijd der diligences en postwagens. Ziehier b.v. een krabbeltje dat ik zoo in een dergelijke droo- 124 merij maakte. Het stelt voor een mijnheer die door telaat komen van een diligence of zoo, heeft moeten overnachten in een dorpsherberg. Nu js hij vroeg opgestaan, en terwijl hij tegen de kou een glaasje brandewijn laat inschenken, betaalt hij de waardin (een vrouwtje met boerenmuts), ’t is echter nog heel vroeg ’sochtends ,,lapiquette du jpur”, hij moet den postwagen halen; de maan schijnt nog, en •men ziet door het raam van de gelagkamer de sneeuw blinken, en hebben de voorwerpen eigenaardige, grillige slagschaduwen. Deze historie is eigenlijk absoluut niets, en het krabbeltje is ook 125 niets, maar door een en ander zult ge misschien begrijpen wat ik bedoel, n.l. dat alles dezer dagen een je ne sais quoi had, dat iemand den lust gaf om het op papier te krabbelen. Enfin de heele natuur is een onbeschrijfelijke mooi Black & White exhibition, als er van die sneeuweffecten zijn. Daar ik nu toch aanhetkrab- beltjes maken ben, voeg ik er nog een zeer oppervlakkig bij van een teekening met berg- krijt, het meisje bij de wieg, op soortgelijke wijs gemaakt als de vrouw en het kind, waarover ge schreeft. Werke- lijk dit bergkrijt is een eigen - aardige stof. Het andere krab- beltje van een schippertje is naar eene teekening waarin veel lavis is met neutral -tint sepia. Het zou mij geenszins ver- wonderen indien het weinige dat ik U zond den laatsten tijd, U een nog al mager resul- taat moet voorkomen. Ik geloof zelfs, dat het moeie- lijk anders zou kunnen wezen. Er is iets fataals in, dat om van het werk in Black & White het eigenaardige te zien, men steeds het geheel in aanmer- king moet nemen, en onmo- gelijkerwijs dit altijd kan. Ik bedoel dat er een zeker onderscheid is in het maken van io teekeningen, en het maken van ioo teekeningen of schetsen of studies. T 2Ö Voorzeker niet om reden der quantiteit — laat de quantiteit daar — doch dit wil ik zeggen, er is in Black & White een zekere mild- heid, die iemand in Staat stelt een zelfde figuur dat men mooi vindt, te teekenen in io verschillende standen misschien, wan- neer men het met aquarel b.v. slechts in een stand zou doen, of wanneer men het schilderde. Laten er bij die io nu gesteld maar eens 9 siechte zijn, ik hoop waarachtig wel dat niet altijd de proportie van goed tot siecht zöö zal zijn, doch neem het nu maar eens zoo. Als ge nu op ’t atelier zelf zoudt wezen, zoo zou er ge- loof ik geen week voorbij gaan, of ik zou U niet een doch een zeker aantal studies voorleggen, en zou het mij verwonderen, als gij uit dat zeker aantal niet telkens ’t een of ander zoudt uit- pikken kunnen, waarin ge iets vondt dat U aantrok. Terwijl de rest daarom niet geheel voor niets zou zijn gemaakt, aangezien 00k in sommige opzichten mislukte studies toch den een of anderen dag hun nut en bruikbaarheid blijken te hebben, voor de een of ander nieuwe compositie. En is het mijne meening daarom, dat wanneer gij weder hier komt, gij nog sommige dingen vinden zult, waaromtrent gij mij wenken wellicht zult kunnen geven. Zoo bijvoorbeeld is het voor mij, die de teekeningen van Lhermitte in 't geheel niet ken, (ge weet ik vroeg er LJ juist naar), en die wel de aquarellen van Ciceri ken, en 00k zijne oude lith. teekenvoorbeelden, doch zijn teekeningen in zwart en wit van tegenwoordig in ’t geheel niet, zoo is het zeg ik, voor mij betrekkelijk moeielijk, precies Uwe bedoeling te begrijpen met wat ge schreeft naar aanleiding van zeker krabbeltje: ,, zoudt ge niet iets kunnen maken, dat aan voornoemde teekeningen zieh eenigszins zou aansluiten”? Ik weet zeker dat beide genoemde artisten oneindig verder zijn dan ik, maar toch dat idee van U zou uitvoerbaarheid kunnen hebben — ik zal zelf meen ik 00k nog wel bij leeren niet waar. En behoort het niet onder de onmogelijkheden. En wilde ik dit U nog eens zeggen, ’t is er zoo mee m.i., dat als eens ik het er toegebracht heb iets te maken, dat daarvoor geschikt is, er in Black en White een zekere mildheid is, die iemand in Staat zou stellen in die eenmaal dan gevonden richting, zeer productief te worden. Natuurlijk niet zon- der aanhoudenden arbeid, maar die heb ik toch nu 00k. Dus als het is dat de teekeningetjes in bergkrijt, die ik U stuurde, niet Uw intentie zijn ofschoon ik Uw wenk bij het maken in ’t hoofd had, laat dat U niet decourageeren, en kom op dat 127 chapiter gerust terug, hoe meer hoe liever. En weet ook dat als ik Uw bedoeling zal gevat hebben, ik bijvoorbeeld bereid zou zijn zoo te doen als ik daareven zeide, van er io maken om e6n goede te krijgen. Enfin, als gij eens op ’t atelier komt geloof ik ge zien zult ik een zekere activiteit heb, en hoop ik ge mij toch als zoo- danig blijft beschouwen niet waar, en ook wel begrijpt, dat ofschoon iemand die een zekere activiteit heeft, ook voor zichzelf of liever zonder dat zijn werk eene directe destinatie heeft, wel degelijk werkt, het dubbel animeerend zou worden kunnen indien men eene des- tinatie vinden konde. Zoo ook met betrekking tot mogelijk werk voor illustraties. Dezer dagen heb ik met ontzettend veel plezier opnieuw ,,Gedroogde kruiden ’ ’ van Fritz Reuter gelezen, dat is net b.v. Knaus of Vautier. Kent gij zekeren teekenaar Regamey, in zijn werk is veel karakter, ik heb houtsneden van hem, o.a. teekeningen in de gevangenis ge- maakt, en Zigeuners en Japaneezen. Gij moet als gij komt ook weer eens houtsneden zien, ik heb sedert nog wel een en ander bijgekregen. Het zal U misschien wel zijn alsof de zon mooier scheen, en alle dingen weer een nieuw charme gekregen hadden. Althans ik geloof dit het gevolg eener ernstige lief de steeds is, en dat is een heerlijk ding. En ik geloof zij het mis hebben, die mee- nen men dan niet helder denkt, want men denkt dan juist zeer helder, en doet meer dan anders. En liefde is iets eeuwigs, het verändert wel van aspect, maar niet in den grond. En er is ’t zelfde onderscheid tusschen iemand die liefheeft en hemzelf voor dien tijd, als tusschen eene lamp die aangestoken is, en eene die niet brandt. De lamp was er wel, en was eene goede lamp, doch nu geeft ze bovendien licht, en is in haar eigenlijke functie. En men wordt rüstiger omtrent veel dingen, en daardoor juist voor ’t werk ook licht beter. Hoe mooi hier die oude hofjes zijn, daar kan ik geen woorden voor vinden. En ofschoon Israels het om zoo te zeggen volmaakt doet, zoo vind ik het vreemd, dat betrekkelijk zoo weinigen er oog voor hebben. Ik zie hier te ’s Hage, om zoo te zeggen iederen dag eene wereld die door zeer velen voorbijgeloopen wordt, en zeer verschillend is van wat de meesten maken. En zou dit niet durven zeggen, als ik niet bij ondervinding had dat ook figuur- schilders werkelijk het voorbijloopen , en mij herinnerde met hen geloopen te hebben, en als dit of dat figuur ’t welk we ont- moetten mij trof, herhaaldelijk hoorde: ,,o maar dat vuile 128 volk” of ,,dat soort van menschen”, enfin expressies, die men niet van een Schilder zou verwacht hebben. Ja, dat heeft mij wel eens te denken gegeven; ik herinner mij o.a. een gesprek van Henkes, die toch dikwijls zoo goed zag en ziet, en dat mij ten allerzeerste verwonderde. Het is net of ze het ernstigste, het mooiste ontwijken met opzet, enfin zich- zelf vrijwillig muilbanden en kortwieken. En is het dat voor sommigen ik meer respect krijg gaandeweg, van anderen denk ik onwillekeurig dat zij in steriliteit zullen vervallen, als ze zoo doorgaan. En de oude Boheme was juist op dat punt zeer sterk, dat ze productief was. En, en la Boheme deugt niet volgens som- migen, doch pas op, er zijn er die het onderste uit de kan willen hebben, en, en, en het deksel op den neus zullen krijgen. De kaars snuiten, que soit, doch in het den domper er op zetten ten ontijde daar is geen heil in. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. 277 Waarde Theo, Toevalligerwijs heb ik eindelijk eens van Lhermitte iets gezien — een heel oppervlakkige reproductie in houtsnee. ’t Steide voor een oud moedertje op een kerkbank. Naast haar een meisje ge- knield. Hoe gebrekkig ook die reproductie was, ik heb eenig idee van zijn werk er door. ’t Herinnerde me lijnrecht aan de Groux en Legros b.v., zeker moeten er veel rapporten zijn tus- schen zijn werk en dat van Millet of Breton. Hoe oppervlakkig ’t kleine houtsneetje, het bleef mij dagen in ’t hoofd hangen, en denk ik er nog steeds aan om reden juist dat door een en ander wat ik hoorde omtrent Lhermitte, ik op mijn qui vive was om iets van hem te zien, en er naar zocht. Ge herinnert U, ik schreef U over hem naar aanleiding van compte- rendus van de Black & White. Het bergkrijt heb ik ontvangen — dank er voor — ’t is heel goed. Zachter dan wat ik ’t eerst van U kreeg evenwel, en de stukken d6 helft korter, dat hardere soort in grooter stukken blijft wel een verlangen van me, doch met dit ben ik heel blij reeds. Ik heb er een groote teekening mee gemaakt, met dat en litho- . graphfsch krijt namelijk. Het is een teekening van een spitter — ik had ’tU reeds bekende wees- mannetje tot model — zoo’n kale kruin voorovergebogen over 9 129 de zwarte aarde vond ik wel iets, waar een zekere beteekenis in lag, als doende denken b.v. aan ,,ge zult uw brood eten in ’t zweet uws aanschijns”. De teekeningen nu van het vrouwtje met de schop en van dezen spitter zijn zöö van aspect, dat men niet zal denken ze op een of ander ingewikkelde manier zijn gemaakt, doch er geloof ik niet over zal denken waar ze mee gemaakt zijn. Alleen meen ik dat indien ik ze had gemaakt met het gewone conte, er iets doodsch of ijzerachtigs in zou gekomen zijn, dat gemaakt zou hebben dat men direct zeggen ging: dat is toch het leven niet en de natuur niet. Door zekere grijzen, door een zekere levenswarmte en pit in ’t zwart, ontwijkt men dat doodsche en ijzerachtige. En deze kleine dingen zijn m.i. wel de moeite waard den omweg te maken naar zulke materialen te zoeken als bergkrijt en lith. krijt. Ik ben er heel blij om dat gij het hebt gestuurd. Van morgen zag een Schilder deze twee teekeningen, het was nl. Nakken, die niet bij mij moest wezen maar bij mij aanbelde in de meening van Deventer hier woonde, die in de andere straat woont. Ik wees hem terecht, en vroeg hem of hij niet eens op ’t atelier wou kijken, wat hij deed. Daar ik aan den bewusten spitter bezig was, zag hij dien ’t eerst op ’t ezel, en zeide er van: ,,dat is flink geteekend en serieus bestudeerd. ’ ’ Laat dat woord nu daar zonder het uit te pluizen, dan deed het me toch pleizier, omdat ik van Nakken niet precies zou denken, hij zeggen zou van een figuur dat het goed geteekend was als het niet in elkaar zat. Maar verder hecht ik er ook niet aan, ik schrijf het U omdat de teekening juist die met het bewuste bergkrijt was, en gij eruitziet dat als gij de moeite naamt om ’t me te bezorgen, ik van mijn kant niets liever doe dan er mee te werken. In hoever nu dergelijke teekeningen zieh aan zouden kUnnen sluiten bij zekere fusains — Lhermitte is een ideaal — en dat stand - punt te bereiken verre — er naar te streven echter aan de orde van den dag. Enfin als ge komt vroeger of later, kunnen we er beter over spreken. Ik sprak Smulders onlangs over lithographies; hij vroeg mij op straat of ik er niet weer eens ging maken. Wat ik wel zou willen. Maar ik moet er met Rappard eens over spreken, en die moet mijn studies eerst gezien hebben. 130 Het komt mij steeds voor er iets dat raison d’etre had, kan ge- maakt worden van werkmansfiguren. — De lithographies van Emile Vernier naar Millet en Corot en Dau* bigny hebben kwaliteiten, die ik erg hoog stel. Wat zou men graag eens praten willen met iemand, die zöö het vak meester is. Niet met het doel om reproducties van schilderijen te gaan maken, maar om beter te begrijpen, wat de lithographie vermag. Stel U eens voor oorspronkelijke teekeningen met die eigenaar- dige grijzen en die eigenaardige uitdrukking van stof. Bodmer heeft dat gevonden, hij is oorspronkelijk als artist, en tegelijk heeft hij wat men de lithographische kleuren of liever grijze gamma zou noemen kunnen. Dat is weer heel iets anders als Ga- varni’s lithographie, betrekkelijk. Het zijn bij Bodmer bladen die afgewerkt zijn als schilderijen. Ik bedoel hiermee niet alleen Bodmers eigenlijke lithographies als Au bas Breau en Combat de Cerfs, maar de bladen uit Illustra- tion ook of Monde illustre. Het respect voor de behoefte en het ver- langen naar raad of terechtwijzing van anderen, mag echter mijns inziens geen excuus zijn voor eigen leegzitten. Te zeggen: ik heb anderen niet noodig, is echter voorbarig als men er zieh systematisch op baseeren zou, om anderen licht te achten. Het drukken heb ik altijd een mirakel gevonden, een dergelijk mirakel als het tot een aar worden van een korrel graan. Een alledaagsch mirakel, juist omdat het alledaagsch is te grooter, men zaait een teekening op den steen of in de etsplaat en men oogst er eene menigte van. Kunt gij U niet begrijpen het iets is, waar ik bij het werk veel over denk, en dat ik er eene groote lief de voor heb? Enfin, nu is ’t me vooral te doen om te zorgen het zaad, (namelijk de tee- keningen zelf) beter worde van kwaliteit, en al duurt het wat langer, mits de oogst er beter door worde ben ik content, maar ik heb het oog steeds op dien oogst. Nu, schrijf weer eens spoedig, en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Dezen brief bewaarde ik een paar dagen, daar ik heden Zondag meer tijd tot schrijven heb. Ik ben bezig aan het lezen van Les Miserables van V. Hugo. Een boek, waar ik reeds oude herin - neringen aan heb, doch tegelijk behoefte had ’t nog eens weer te lezen, zooals men een groot verlangen kan hebben om een of ander schilderij terug te zien. Het is enorm mooi, het figuur van monseigneur Myriel of Bienvenu vind ik subliem. Gij spraakt in Uw laatsten brief over,, invloed uitoefenen” naar aan- leiding van Uw zieke. Die Mgr Myriel doet mij denken aan Corot of aan Millet, ofschoon hij een priester was en de beide anderen schilders. Maar omdat in de schilderswereld Corot en Millet ook, of Breton, behalve hun eigen werk in anderen zooveel energie hebben wakker gemaakt, die zonder hen niet tot ontwikkeling zou zijn gekomen. Ge kent immers les Miserables toch, en zeker ook wel de illu- straties die Brion er voor heeft geteekend, erg goed en steek- houdend. Het is goed als men zoo’n boek weer eens leest dunkt mij, juist om sommige gevoelens en stemming levend te houden. Die van menschenliefde vooral, en van geloof in en bewustzijn van iets hoogers, enfin van het quelque chose la-Haut. Ik zat er van middag een paar uur in verdiept, en kwam toen in ’t atelier tegen dat de zon onder ging. Uit het raam zag ik op een breeden donkeren voorgrond — omgespitte tuinen en gronden meestendeels warm zwarte aarde, zeer diep van toon. Daar schuin doorheen loopt het weggetje van geelachtig zand, met groene kanten van gras en de ijle, spichtige populiertjes. Een achtergrond van een grijs silhouet van de stad, met ’t ronde dak van ’t Station, en torens en schoorsteenen. En trouwens overal nog achterkanten van huizen, doch in het avonduur is alles tot elkaar gebracht door den toon en dus ’t geheel in het groot be- schouwd eenvoudig een voorgrond zwarte omgespitte aarde, een weg daardoor, een grijs silhouet van een stad met torens er achter, daar vlak boven, bijna aan den horizon, de roode zon. ’t Was net een bladzijde van Hugo — en iets wat U bepaald zou getroffen hebben, en wat ge beter zoudt beschrijven dan ik. En ik dacht er bij aan U. Ik schreef U reeds ik met het bergkrijt had geteekend — gis- teren begon ik er een tweede teekening mede van een naaister. Ook bepaald met ’t oog op clair-obscur. Als ge weer eens op ’t atelier zult körnen, zult ge denk ik gauw genoeg zien, dat al spreek ik zoo heel druk niet meer over dat plan van werkmansfiguren voor de lithographie, ik toch dat steeds in ’t hoofd gehouden heb. ’t Is er echter zoo mede, dat voor mijzelf ik het hoe langer hoe zwaarder begin te tillen in dit opzicht, dat ik mijn figuren mooier wil hebben. 132 k Heb een zaaier — een maaier — eene vrouw aan de wasch - tobbe — eene charbonniere — eene naaister — een spitter — eene vrouw met de schop — het weesmannetje — een benedicite — een kerel met een kruiwagen mest. Nog meer desnoods, maar ge zult het U dunkt mij wel kunnen begrijpen, dat juist het ma- ken daarvan, het onder de oogen hebben der modellen, het den- ken er over, niet zoozeer ten gevolge hebbe men voldaan is over zijn werk, dan wel juist het tegendeel, dat namelijk men zegt — ja datzelfde maar nog beter en nog ernstiger. En nu zou ik aan die gedachte niet hechten als ik ze onuitvoer- baar achtte, maar juist het aanvankelijk reeds daar zijn van deze teekeningen, maakt dat de lust ze beter te maken minder eene gedachte is dan wel een werkelijk sjouwen er op. En met het maken van een definitief plan ben ik nog niet verder, daar ik de executie er van interessanter vind. ’t Komt mij voor, dat deze teekeningen alle lijnrecht een streven zijn in de richting die gij bedoeldet, toen ge er onlangs over schreeft — ofschoon het zieh aansluiten bij die fusains van Lher- mitte b.v. zeer verre zij. — Dat zult ge ook begrijpen. ’t Geheim van Lhermitte moet dunkt mij geen ander zijn, dan dat hij ’t figuur in ’t algemeen, n.l. het stoere, strenge werk- mansfiguur door en door kent, en in ’t hart van ’t volk zijn mo- tieven grijpt. Het zoo ver te brengen als hij — men moet daar niet over spreken — men moet iverkeny en zien hoe ver men komt. Omdat het spreken er over van mij presumptie zoude zijn m. i., en het werken een bewijs van respect en vertrouwen en geloof in zulke artisten als hij daarentegen. Hebt gij ooit iets gezien van een Amerikaan, die Abbey heet? Er is in New-York tegenwoordig een club van teekenaars, die zieh The Tile club, of dus de Tegelschilders noemen, en van wie ik een aantal illustraties zag, onder anderen in een Christmas nummer van Harper’s illustraties. Ik vraag het daarom omdat die heeren te Parijs schijnen geweest te zijn allen te gelijk — te oordeelen uit een blad humoristische schetsen van een hunner. Abbey is mijns inziens verreweg de knapste. Zijn figuren hebben dikwijls iets van Boughton. Boughton is ook lid of eerelid van de club, doch is geloof ik op zichzelf solidener dan de heele rest van de club tezamen, en maakt niet zooveel lawaai. Maar Abbey is evenwel zeer mooi. 133 Een vrouwenfiguurtje in de sneeuw van hem dat ik heb, doet tegelijk denken aan Boughton en aan Heilbuth. Een groote penteekening voorstellende een Kerstfeest in den tijd van Washington of iets vroeger, doet b.v. aan Henri Pille denken. Hij heeft stijl, en dat is iets groots, maar Boughton had dat- zelfde, vooral vroeger nog meer. Ik schrijf er eigenlijk eens over, omdat ik geloof gij het wel met mij eens zult zijn, dat niet alle Amerikanen siecht zijn. Dat integendeel daar ook al les extremes se touchent, en er naast een massa lawaaimakers en knoeiers van de meest onuitstaan- bare en onmogelijke varieteiten, karakters staan, die ’t effect doen van een lelie of een sneeuwklokje tusschen de dorens. Nu ik ga nog een beetje in Les Miserables lezen ofschoon ’t reeds laat is, men wordt warm van zoo’n boek, net als van schilderijen van Dupre, en oude Millets, of enkele Decamps, ’t is geschreven met wat men noemt fougue. Ik zag dat er weer een nieuw deel van Zola uit is : Au bonheur des dames, als ’k me wel herinner. 278 Waarde Theo, Erg blij was ik met Uw brief en recht hartelijk dank ik U voor het ingeslotene. Het spijt me alleen ge er waarschijnlijk zelf meer in ongelegenheid mee zijt geweest om ’t me toch te zenden, dan ge wel schrijft. Ik hoop van harte ge sedert het bewuste hebt terug ontvangen. *) Dezer dagen heb ik gewerkt met drukinkt, die wordt met terpen- tijn aangemengd en met ’t penseel er op gezet. Geeft zeer diepe tonen van zwart. Gemengd met wat Chineesch wit geeft het ook goede grijzen. Door bijvoeging van meer of minder terpen- tijn kan er zeer dun zelfs mee gewasschen worden. Moet dunkt mij uitmuntend geschikt zijn om er mee te werken op dat papier dat Buhot U gaf. Als gij eens hier komt, spreken we bepaald nog eens over die kwestie, en zal ik U teekeningen wijzen die er op zouden kunnen worden gedaan. Een jaar geleden was ’t me een raadsel hoe sommige zeer diepe tonen van zwart te verkrijgen waren, maar juist op de drukkerij heb ik er eenige gevonden. *) Theo had geld geleend aan een neef uit Indie. 134 En juist daardoor kan ik wat verder doordringen in het zoeken naar modeleeren en clair-obscur. Dank voor Uw goede wenschen op mijn verjaardag, ik had toe- valligerwijs een erg prettigen dag daar ik net een voortreffelijk model had voor een spitter. Dit kan ik U verzekeren, het werk gaat hoe langer hoe prettiger, en ik voel er om zoo te zeggen meer levenswarmte door, en ik denk daarbij steeds aan U, als zijnde het door U dat ik werken kan. Zonder fatale obstacles n.l., zonder directe handenbinders. De moeielijkheden prikkelen soms juist. Nu moet nog de tijd komen dat we er nog meer energie kunnen achterzetten. Mijn ideaal is te werken met hoe langer hoe meer modellen, een heele kudde arme luidjes, voor wie ’t atelier een soort harbour of refuge zou kunnen wezen in dagen van kou, of als ze zonder werk zitten of behoefte hebben. Waar ze weten dat vuur, eten, drinken en een paar kwartjes voor hen te verdienen zijn. Dat is nu nog maar op heel kleine schaal, dat zal hoop ik zieh uitbreiden. Voorloopig bepaal ik me juist tot eenige weinigen, zonder daar van af te gaan — ik kan er geen een van missen maar wel er nog bij gebruiken. Gij schrijft over sommige liefhebbers die mogelijk te eeniger tijd mijn werk tel quel zullen nemen, zij ’t ook het niet bepaald een handelsartikel werd. Wel dat geloof ik werkelijk ook. Als ’t mij lukken mag wat wärmte en lief de in ’t werk te leggen, dan zal het zijn vrienden vinden. Doorwerken is de kwestie. Het verheugt me, dat Uw zieke vooruitgaat zij ’t ook langzaam. Hier is ’t heerlijk lenteweer geworden, de avonden zijn onbe- schrijfelijk mooi. Als ’t bij U te lande zoo is, zal haar goed doen. Komt zij al op? Ik heb den weesman weer vandaag, en moet mijn boeltje gaan klaarmaken. Ik sprak deze week v. d. Weele weer en verwacht hem dezer dagen weer eens bij mij ook. trij zult het druk hebben met den Salon ook waarschijnlijk. Wanneer ge naar Holland zoudt komen kunt ge zeker nog on- mogelijk ten naasten bij bepalen nietwaar? Heb 'het goed, en als ge een oogenblikje hebt, schrijf weer eens, adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 135 Beste broer, Dank voor Uw brief en ingesloten frs 50., die als altijd zeer welkom waren, zoowel eerstgenoemde als laatstgenoemde. Wat ge omtrent Uw zieke schrijft, vernam ik met belangstel- ling. De verandering van omstandigheden die haar herstel mede- brengt heeft eene meer of minder critieke zijde doordat, het- geen waarop ge trouwens verdacht zijt en zelf zegt, er gemoede- ren in opstand zouden kunnen komen — mogelijk althans — laat ons hopen van niet. — Wat is dat laatste toch eigenlijk erg vreemd. In zieh zelf ziet men ’t geen men doet als iets eenvoudigs en natuur- lijks — iets van zelfsprekends — men is er min of meer over ver- wonderd waarom anderen de motieven welke iemand tot zoo iets dringen 00k niet in zichzelven terugvinden. En zou haast tot de conclusie komen sommige personen zekere gevoelszenuwen in zieh gecauteriseerd hebben — met name die welke men gecombineerd het geweten noemt. Enfin ik beklaag dezulken, zij reizen door *t leven zonder compas m.i. Menschenliefde is iets wat men in elk mensch zou meenen te mögen veronderstellen, als zijnde de basis van zoo ongeveer alles. Maar sommigen meenen er betere fondamenten zijn. Ik ben er weinig nieuwsgierig naar. Dit oude fondament beproefd en goed gebleken zijnde zooveel eeuwen lang is mij genoeg. Vindt ge dit niet aardig gezegd, ’t komt voor in les Miserables: Si Cesar m’avait donn6 La gloire et la guerre, Et qu’il me fallüt quitter L’amour de ma mere, Je dirais au grand Cesar: Reprends ton sceptre et ton char, J ’aime mieux ma mere, o h6, J ’aime mieux ma mere. In ’t verband waarin dit (een studentenliedje uit den tijd van de revolutie van *30) voorkomt Staat l’amour de ma mere voor l’amour de la republique, of liever, l’amour de l’humanite, anders gezegd doodeenvoudig fraternite universelle. Eene vrouw hoe goed en nobel zij 00k van nature zij, indien zij zonder middelen is, en door haar eigen familie niet beschermd wordt, Staat m.i. in de tegenwoordige maatschappij in groot en onmiddellijk gevaar te verzinken in den maalstroom der prostitutie. Wat spreekt meer van zelf dan dat men de zoodanigen steune? En indien ’t niet anders te vinden is, als ’t geval er toeleidt, welnu dan, il faut y mettre sa peau, en trouwen haar. Althans men moet dunkt mij zieh tot principe stellen deze be- scherming indien men ze begint, door te zetten tot definitieve redding, en te dekken met eigen borst zoo noodig. Zelfs zonder bepaalde liefde? Misschien ja — alsdan is ’t een mariage de raison, que soit, doch niet in den zin van een huwelijk dat men uit eigenbaat aangaat. In het bovenstaande vindt ge mijn gedachten omtrent de kwestie ,,hoever mag men gaan in het zieh bemoeien met eene onge- lukkige vrouw?” Antwoord: tot in ’t oneindige. Evenwel op den voorgrond stellende dat trouw blijven de eerste en voor- naamste is van alle liefde, zoo herinner ik U aan Uw eigen ge- zegde, dat ,,het trouwen (n.l. het civiele) zoo’n raar ding is.” Dit gezegde van U drukt precies uit hoe het is, en op dat punt verklaar ik niet te weten wat beter of slechter is, er aan te tor- nen of niet. ’t Is wat men noemt ,,puzzling”, it puzzles me too, en ik voor mij zou zoo zeer wenschen dat men daar niets mee te maken had. Ik vind het wel goed gezegd, dat ,,als men trouwt, men niet alleen de vrouw zelf trouwt, doch de familie boven- dien,” hetgeen soms iets min of meer fataals en beroerds is als het nare lui zijn. Doch nu over de teekeningen. Ik heb er weer met drukinkt gemaakt, en was deze week zoekende om de drukinkt te mengen met wit, en vond ze op twee wijzen te mengen is daarmee al vast — n.l. met het wit uit de tubes olieverf, en waarschijnlijk nog beter met het gewone zinkwit in poeder dat men bij elken drogist zelfs krijgen kan, alsdan ’t aanlengende met terpentijn, die op dit papier niet doortrekt en vlekken geeft op den achterkant als olie, doordat die zoo snel opdroogt en wegtrekt. De drukinkt werkt veel pittiger dan b.v. inkt. Wat is ’t werk van Jules Dupre toch mooi, bij G. &Co. voor ’t raam zag ik een kleine marine, die ge zeker wel kent, en die ik haast dagelijks ’s avonds ben gaan kijken; maar ten opzichte van Dupre en dergelijke kunst, die te Parijs men zooveel meer te zien krijgt dan hier, zijt ge misschien wat verwend, en weet niet hoe almachtig mooi het hier doet, waar men er zoo bitter weinig van ziet. Ben aan ’t lezen van ’t laatste gedeelte van Les Miserables — het 137 figuur van Fantine, eene prostituee, maakte diepe impressie op mij — o ik weet net zoo goed als een ander dat men in de werke - lijkheid niet precies eene Fantine vinden zal, doch evenwel dit figuur van Hugo, zooals trouwens al zijn figuren, is waar, zijnde eene essence van ’t geen men in werkelijkheid ziet. ’t Is de type — waarvan men slechts individu ’s ontmoet. Mocht het zijn ge dezer dagen eens een graveur tegen kwaamt, n.l. een als b.v. Girardet of Eichens, die aquatinten maken, zoudt ge me veel genoegen doen zoo terloops eens te vragen: waarmee maakt men gewoonlijk de teekeningen, die tot leiddraad moeten dienen voor de gravure? misschien zeggen ze dan: met drukinkt; indien ze deze gebruiken, waarmede lengen zij die drukinkt aan, hoe gebruiken ze die? ’t Komt mij voor, dat als ge er den een of anderen graveur zoo ter loops eens over spraakt, en mij verteldet wat hij zegt, ik allicht in ’t geen hij zegt, iets vinden zou dat in sommige kwes- ties me licht zou geven, ook al was ’t geen direct antwoord op waar de drukinkt mede gemengd wordt, zoo dat men er op papier op verschillende wijzen mee werken kan. Zeker is er ook nog andere drukinkt dan die welke ik nu op ’t oogen- blik heb, en lost het zieh nog nader vanzelf voor mij op. Er körnen in de teekeningen effecten voor, dergelijk als in aquaiintgravures , als men werkt met drukinkt en terpentijn zooals ik nu probeerde. Ik heb indertijd teekeningen gezien b.v. van Mottramb den En- gelschen graveur die de Boughtons gegraveerd heeft, en ik wou ik wist waar die mede werkte b.v.. ’t Spreekt vanzelf ik met deze informatie geen haast heb, alleen als ge zoo eens iets hoort van diverse procedes van teekenen, deel het mij vooral mede. De vrouw van S. en haar moeder *) (indien die nog met haar woont) ken ik ook, kwam er indertijd; ik heb hen nog zeer duidelijk in mijn herinnering, en vind het twee sympathieke personen, die me denken doen aan mijn eigen huisgenooten, zoozeer zelfs dat onwillekeurig ik dikwijls aan hen als aan personen van dezelfde familie denk, ’t Zijn net figuren uit Souvestre b.v., of van Ed. Frere. Men ziet er zoo meer te Parijs, trouwens overal. Zulke personen doen me altijd aan de vrouwenfiguren uit ’t Evangelie denken, misschien omdat ze soms in expressie iets hebben van b.v. de figuur in Delaroche: Vendredi Saint, of in Landelle: *) Bekenden van Vincent en Theo in Parijs, waar de herstellende zieke ging inwonen. 138 Bienheureux ceux qui pleurent. Ik weet wel deze zienswijs is niet compleet, er zijn andere aspecten nog beter dan Delaroche en dieper dan hij — b.v. die van Lhermitte en Herkomer. Nu, dat vind ik er dus ook in en om, ik kan mij toch begrijpen dat in de dagen van Souvestre, Delaroche, Frere, Landelle, etc., deze richting populair werd, ofschoon ze bij Millet en anderen vergeleken niet geheel juist en waar zij. Leeft Anker nog, ik denk dikwijls aan zijn werk, ik vind dat zoo degelijk en zoo fijn gevoeld. Hij is nog een oude, echte van de soort van Brion. Kerel wat kan ik soms verlangen, ge weer eens op ’t atelier zijn zult. Van harte hoop ik gij het geld van H. zult terug krijgen. Bij mij moest er ditmaal veel direct af, en ik heb bitter weinig over. Enfin schrijf zoo spoedig ge kunt als het tegen den 20sten gaat. Adieu, met een handdruk, t. a t. Vincent. 280 Waarde Theo, Dank voor Uw schrijven, dank voor het ingeslotene. Uw brief las ik met veel belangstelling. Ik ben blij dat gij juist in- ziet van welken kant waarschijnlijk moeilijkheden zullen körnen n.l. dat — zonder ’t expres te doen — vrouwen als b.v. S. (ge zegt terecht ze echter op zichzelf goed zijn) weinig voorzichtig zijn in wat ze zeggen enz. Als ge met een woord spreekt over een relatie tus- schen Uw patient en hare eigene moeder, zoo is dat iets waar ik U ook niet mede feliciteer. Alleen het is niets ongewoons. Het is echter wel eene treurige gedachte, dat iets als eene relatie tusschen moeder en dochter een donkeren kant kan hebben. zoodat een man die licht liefheeft en het zoekt, er fataal door ge- dwarsboomd kan worden. Door den invloed van moeder en den omgang met vriendinnen, mis- schien meer dan door iets anders, komt er in de vrouwen soms iets wat men retrograde noemt, en wat hervormingen in denken en doen — soms noodig en dringend noodig — belemmert. Er is ergens in eene voorrede van Zola een woord, ik meen in dezen vorm: ,,ces femmes ne sont cependant pas mauvaises, 1 ’impo^sibilite d’une vie droite dans les commerages et les medi- ' sances des faubourgs, est la cause de leurs fautes et de leurs chütes.” In het aanknoopen van relaties met haar familie zou ik meenen ’t bezwaar te voorzien was dat men daardoor soms in ’t 139 officieele vervalt (de lui nemen ’t zoo op soms zeer indiscreet) waar men meer prive en niet officieel het bedoeld had. Doenenzwij- gen zijn niet de bedoelingen van iedereen en sommige oudere en wijzere familieleden vervallen zoo licht in ’t lawaaimaken, dat men er spijt van hebben kon hen gesproken te hebben. Juist ook omdat zij ’t niet laten kunnen te intrigeeren en enfin — het zijn waarschijn- lijk wolven. Ik wou we niet zoo ver.van elkaar waren, ik schreef U gisteren meer uitvoerig over sommige moeielijkheden, waarmee mis- schien gij binnenkort te maken zult hebben, maar het is ’t ge- voel, dat ik zelf ook niet weet soms hoe er door te körnen, dat me terug hield van te schrijven. Bovendien ik heb ’t vertrouwen dat liefde, waar ze oprecht is niet vergaat, althans dan niet waar tegelijk men met rede handelt. Toch ik zou dat ook weer willen doorschrappen omdat het niet juist is, want liefde kan wel degelijk vergaan — doch er is iets van een kracht van renais- sance in de liefde.' Ce que 1 ’homme tue Dieu le ressucite. 