title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: Fahian had voor zijne reis van Ceylon naar Java honderd vijftig dagen noodig ; xie Foe K. K. p. 559. Ook de opgave, dat de Indiers het eerst op de westkust landden, spreekt voor de geloofwaardigheid der ovcrlevering , omdat de scheepvaart door de straat van Malaka zeer moeijelijk is, terwijl die ten westen van Sumatra veel gemakkelijker en minder gevaarlgk is, omdat de zeevaarders de opene zee voor zieh hebben. Digitized by VjOOQIC 64 OESGHIEDENIS VAN DBN INDISCHEN ABOHIPBL. scher er van onder voorwaarde, dat hij de oostelijke provincien van het eiland met zijne opvolgers als onderkoning zoa behoaden, Ten slotte moet hier de beteekenis van dezen staat, waarvan de hoofdstad M^ii'dang Kamoelan was, voor de geschiedenis van Java worden aangewezen. De vroegere Indische volkplan tingen op dit eiland bestonden voornamelijk uit Brahmanen, bij welke zieh denkelijk landboawers, handwerkslieden en kooplieden, of- schoon in klein aantal hebben aangesloten ; van krijgslieden is bij hen geen spraak. De eerste Indische koningen haddeu niet veel magt en konden geen belangrijken invloed op den politiken toestand van Java uitoefenen. Dezen bezaten de Brahmanen slechts bij uitzondering, wanneer een van hen zieh van de koninklijke waardigheid wist meester te maken; daarentegen oefenden zij een grooteren invloed uit op de ontwikkeling van godsdienst, wet- ten en zeden; zij voerden de Indische overgeleverde geschie- denis en de dichtkunst op Java in^ en hunne heilige taal bragt daar eene nieuwe dochter voort, wier gewaad Javaansch is, ter- wijl haar ligchaam en haar Charakter 1) Indisch zijn gebleven. Door het stiebten van een grooteren staat, door BraWidjaja, die ook krijgslieden mede bragt, verkregen de afzonderlijke In- dische volkplantingen voor het eerst een middenpunt en een krachtigen steun , daar zijne magt zieh over een groot gebied uit- strekte. Het reeds sedert langen tijd bestaande verkeer met In- die verkreeg ook door deze stichting meer vastheid. Een ge« volg van deze gunstige verandering in den toenmaligen toestand der Indiers . op Java is dit geweest , dat gedurende de regering van den bovenvermelden Dewa Kasoema het verkeer met Indie nog levendiger werd en dat het Indische Charakter zieh in alle rig- tingen krachtig kon ontwikkelen en vooral op het gebied van poesie en bouwkunst schoone en eigenaardige vruchten dragen. 1) Dit is geeae gelukkige characterisering van het Kawi; daar de spraakkiiust dier taal Malajo-Polyneeisch is, maar de woordenschat zeer vele Sanskritsche woordea bevat. in plaats van dochter zou men beter zeggen eene Jaoaanache vrouw , die zieh in Indische kUederen heeft gestoken. v. d. t. Digitized by VjOOQIC IV, Kenni8 der Grieken van den Indischen archipel i). Van deze groote eilanden-zee was aan den Alesandrijnschen geograaph Ftolemaios slechts een groot eilaud , namelijk Java , en een klein aantal der tallooze kleinere eilanden bekend. De re- den van deze weinige bekendheid van Ftolemaios met dit ge- deelte van Azie was de omstandigheid^ dat de zeevaarders längs de kust van Malaka en van Sumatra tot aan de meest zuidelijke punt van het eerste land zeilden, en van daar uit of hunne rei zen zaidwaarts naar Java, of noordwaarts naar Siam voortzetten Van de kleinere eilanden, van welke de Alexandrijnsche geo graaph melding maakt, lagen de ,,Sindai'* genaamde en door an thropophagen (menscheneters) bewoonde in het N. W. en Z. W. van het voorgebergte Maleoe Kolon of kaap Tröngganou 2); het 1) Wij ziJD Prof. H. c. millies grootea dank schuldig, dat hij oqs, jaist toen wij dit vei ter pera iegden, zijne verhandeling over lamboelos deed toekomen. Door gebruik te maken van de resnltatcn, tot welke hij kwam, zijn wij in Staat geweeat aan dezen arbeid grootere waarde te schenken, d. k. 2) Het voorgebergte Makoe Kolon lag (ptol. VII, 2, 5) 162o 0. 1. en 20« Z. b.; de meest noordelijke Sindb-eilanden 152<> 20/ O. 1. en 8°4^N. b. ; dat van den Aga^ thodaimön 145<> O. i. en 4« 15' Z. b. Het eiland van den Agathodaimon wordt ook door Stephanoa van Buzantion (Byzantium) als in den Indischen Oceaan liggend opgege- ven. LASS. — In Maleoe Kolon herkent men zonder moeite Malajoe Kotion (Jav. fVutelijke MaUijer) ; zonderliug dat w\j hier den naam Malajoe vinden , daar wg Digitized by VjOOQIC 56 KBNNIS DER GRIEKBN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. meest noordelijke dezer drie eilanden moet Poelou (d. i. eiland) Eoepaty aan de käst van Sumatra , het middenste, niet genoemde, het meer zuidelijke Poeloa Pantjor en dat van den Ägathodaimon {den goeden geeat)^ een der tot de eilandengroep der straat Malaka behoorende geweest zijn. Dit laatste zal waarschijnlijk een heilig- dom bevat hebben. Het is vreemd, dat de naam dezer drie eilanden bewijst, dat er zieh ook Indiers hadden gevestigd, terwijl zij toch door kannibalen werden bewoond. Daarom gis ik , dat zieh onder de onbeschaafde oorspronkelijke bewoners dezer eilanden Indische kooplieden hadden gevestigd. Het eten van menschen moet toen on- der die eilandbewoners algemeen verspreid zijn geweest, omdat zij ook bij de bewoners der twee overige, aan Ptoleraaios bekende> eilandengroepen heerschte. De eerste bestond uit vijf, Baroesai genaamde , eilanden , die' wij niet met Ptolemaios , even als de voorgaanden, in het Z. W., maar in het Z. O. moeten zocken 1). Het kunnen slechts de vijf längs de oostkust van Sumatra lig- gende eilanden Lingga, Bangka, Poelou Leat, Long en Bölitoeng zijn. De tweede groep , de drie Saladibai 2) genaamde eilanden komen overeen met de in de straat Soenda bij de westkust van Java liggende eilanden Panaitan (of prinseneiland) , Poelou Kra- katau en Sib^si 3). Dat labadioe van den Alexandrijnschen geograaph Java is en de van eiders weten , dat deze vaa zeer jonge dagteekeoing is; dat hier kodon gebruikt is, kan met betrekking tot het eigenlijku Java, dat meer oostelijk gelegen is en de Soeuda-landcn niet inslait, opgevat worden, v. d. t. 1) Het middenste ligt volgens hem op 152o40' O. 1. en öo 20/ N. b. 2) Volgens eene andere editie Staat er 2aßadtlß(u yijGoi, (ptol. VII, 2, 28). Men houdt deze nu eensvoorhet tegenwoordige Lingga, dan weder voor Poelou -Way, ook wel voor een gedeeite van Sumatra, d. k. — millies houdt te regt Saladi- bai voor salat'dibai, van salat (Mal.), straat en bepaaldelijk straat v. Malaka; zoo- dat de in die straat gelegen eilanden daarmede bedoeld zuUeu zijn. Naar de regelen van het Sanskr. zon salat dibai nsaladdwipa" moeten worden en daarnit is het weg- Valien van de t van het Mal. saht te verklaren, v. d. t. 3) De westkust van Java ligt namelijk volgens ptolemaios (VII, 2, Ü5) op 167« 1. en 8o 30/ Z. b. en het middenste 5a/adi6a- ei! and op 160» 0. 1. en 8° 30' Z. b. De drie bovengenoemde zijn de grootste er van. De naam dezer eilanden komt overeen met een Sankritschen Sjaladwipas evenwel wect ik niet, of de met het eerste woord geuoemde Indische boom er op groeit. Digitized by VjOOQIC lABADIOB. — BKRIGT VAN lAMBOELOS. 57 naam uit Jawadwipa is verbasterd, heb ik vroeger aangetooiid, even als, dat de door hem gegevene vertaling van den naam door gersteiland zieh liet regtvaardigen ^ door aan te nemen , dat het Yfooxijawa op de eenigste in den oudsten tijd op dit eiland bekende soort van koren, dßwawoei, is toegepast 1). Volgens de berigten, waaruit Ptolemaios putte, bragt Java veel goud voort en naar de analogie van de aan vele landen van achter-Indie om hunnen rijkdom in metalen door de Helleensche reizende handelaars ge- gevene benamingen van „goudland, zilverland, koperland" en van het „gouden schiereiland" te oordeelen , wordt de rijkdom in zilver door den naam van de toenmalige hoofdstad Argure {de zilveren) aangewezen, die waarschijnlijk dezelfde is geweest als de oudste, op Java gestiebte, op de zuidwestkust gelegene, stad 6ri7i»^ JFM2), Wat nu de berigten van Ptolemaios betreft, moet hij onvol- doende brennen hebben gevolgd, daar Java zeer arm is in edele metalen. De Hollandsche regering beproefde de ontginning van goud- en zilvermijnen , maar gaf dit plan spoedig weder op 3). Goud wordt wel in het zand van vele rivieren van Java gevon- den ; maar de bergen van het eiland zijn over het algemeen niet rijk in metalen, wanneer men daaronder lagen of metaalhoadend gruiszand van eenige beteekenis verstaat 4). Het is dus waar- schijnlijk, dat de grootere rijkdom in goud van het naburige Ma- laka heeft aanleiding gegeven, dat de bezoekers van ludie dien 1) PTOL. VJI, 2, 29, zie bovea p. 40. 2) Zie boven p. äO. Stephaaos vau Bazantioii laal deze stad verkeerd op Taprobane slaan en verklaart even valsch deo naam van dit eiland door gersteiland. lass. — LASSEN merkt zelf op (zie III, bl. 271), dat ptolemaios nn eens de landen naar de bewoners noemt, dan weder de werkelijke namen opgeeft. Hieruit zouden wij moeten besluiten, dat met zijn labadioe zoowel Java als Malaka en Sumatra kan bedoeld zijn, daar hier dan laba op de natie slaat, en dus het ras in het algemeen aandoidt, even als later de Arabiereu han djawi zoowel op de Javanen als op de Maleijers en andere stamverwante natien hebben toegepast. Daaruit volgt dus, dat men de hoofdstad Argure even zoo goed op Malaka kan gaan zoeken, en dan dien naam uit Perak (nog heden den nnam van eenen staat op Malaka), dat in het Mal. zilver beteekent, kan verklaren, v. d. t. S) RATPLES I, 26. 4) FRANZ JUNGHun's, «/aiYi, seine Pflanzendecke und innere Bauart, lU, 283 cn 2S5* Digitized by VjOOQIC 58 KENNIS DER GRIEKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. rijkdoiD aan goud ook op het minder bekende Java toepasten. De uiterste grenzen, tot welke zieh de kennis van Ptolemaios uit- strekte, waren de drie naar de Satyrs genaamde eilanden 1) , omdat zij volgens de fabelachtige berigten der zeevaarders staar-» ten hadden, even als deze Grieksche halve goden 2). Twee daar- onder kunnen slechts Madoera en Bali zijn , welke de digt bij de oostkust van Java liggende eilanden zijn, en van welke de eerste in de oudste Javaansche overlevering 3), de tweede daarentegen vooral in lateren tijd voorkomt. Het derde eiland is waarschijn- lijk het ten Oosten, digt bij Bali gelegene, Lombok. Hiermede is de voorstelling der in de geographie van Ptole- maios bewaard geblevene beschrijving der eilanden van den In- dischen archipel en de verklaring er van ten einde gebragt; het is nu noodig het reeds voor de vervaardiging van de geographie van Ptolemaios geschrevene berigt van lamboelos over zijne rei- zen naar een eiland van den Indischen archipel na te gaan 4). Dat de Alexandrijnsche geograaph dit berigt geheel verwaar- loosde, deed hij zonder twijfel, omdat lamboelos zoo vele ongeloo- felijke dingen van dat verre eiland had verteld, dat iemand die, zooals Ptolemaios, zijne brennen kritisch onderzocht, het als een verdichtsei moest verwerpen. Dat hij daarin te ver is gegaan, zal het volgende onderzoek duidelijk genoeg aantoonen. lamboelos, de zoon van eenen koopman en zelf een koopman, werd opeene reis door Arabie naar het, aan specerijen rijke, kustland van Afrika met zijne reisgezellen door roovers gevangen genomen. Hij werd met zijne gezellen eerst naar herders, maar later door,Aethio- pische roovers naar de kusten van Aethiopie gevoerd. Bij de inwo- ners dier streck heerschte eene oude , op goddelijke uitspraak steu- nende gewoonte, namelijk dat steeds na verloopvan zes honderd ja- ren de verzoening van het land door twee vreemdelingen moest plaats 1) ^arvQwv vijaob {Satyrum inmlae) , ptol. VII, 2, 80. (Volgens mannebt V, 1, 192 zijn dit de Auamba-eilanden. D. K.) 2) PTOLEM. VII. 2, 30. Zij liggen op 171** O. 1. en 2o 30' Z. b., eo het ooste- lijke uiteinde van Java op 169° O. 1. en 80° Z. b. 3) Zie boven , p. 39. 4} Een uittreksel er van vindt men bg diodobos II, 57—60. Digitized by VjOOQIC lABADIOB. BEBIGT VAN lAMBOBLOS. 69 hebben. Daartoe werd een wel is waar klein, maar goed tegen de zeestormen bestand en door twee menschen ligt te besturen vaartuig gebouwd. Het werd met levensmiddelen voor zes maan- den voorzien , en de twee , het vaartuig bemannende , menschen deed men, volgens uitspraak van het orakel zuidwaarts naar een gelukkig eiland koers houden , waarop zij na hunne aankomst met de inwoners van die plaats een gelukkig leven zouden lei- den. Indien zij dat eiland bereikten , zou het land der Aethiopiers gedurende zes honderd jaren vrede genieten en de inwoners een hoogst gelukkig leven leiden; maar wanneer zij door den zee- wind weder terug kwamen, zouden hun, als siechte en onheil- aanbrengende menschen, de zwaarste straffen worden opgelegd. Na een door de Aethiopiers aan den oever der zee met groote pleg- tigheid gevierd offerfeest werd het vaartuig met lamboelos en zijne gezellen aan de baren prijs gegeven. Nadat zij vier maanden met de golven hadden geworsteld , werd hun vaartuig naar het eiland gedreven, waarheen het bestemd was. Toen het de kust naderde, kwamen eenige eilandbewoners hen te gemoet en bragten hen aan wal. lamboelos en zijne reisgezellen werden door de eilandbewo- ners vriendelijk opgenoraen en kregen een aandeel in al hunne be- zittingen. Zij bleven zeven jaren op het eiland. Daarna werden zij als siechte en onzedelijke menschen van het eiland verjaagd, rustten het schip weder uit , bekwamen den voor de reis noodi- gen leeftogt en bereikten na eene vaart van vier maanden eene plaats van Indie. Hier strandde het schip, bij welke gelegen- heid de reisgezel van lamboelos verdronk; hij zelf redde zieh naar een dorp , door welks inwoners hij naar den kouing van het ver van de zee verwijderde Palibothra gebragt werd. Deze was een vriend der Hellenen en schatte de wetenschap hoog. Hij be- gunstigde lamboelos zeer en voorzag hem van de noodige mid- delen tot de terugreis. lamboelos kwam daarop door Persie in zijn vaderland terug, waar hij een verhaal van zijne reis vervaar- digde. Van dit geschrift is niets voor ons bewaard gebleven, dan het door Diodoros gemaakte uittreksel, dat de berigten van lam- boelos over de door hem bezochte eilanden van den Indischen archipel en hunne bewoners bevat. Over het eiland en de natuurvoortbrengselen er van heeft lamboelos het volgende verhaald. Het had een ronden vorm en eenen omvang van ongeveer 5000 Stadien of 125 geog. m. Er waren bovendien nog zes andere eilanden , die even groot en even ver van elkander verwijderd waren. De bewoners van al deze eilan- den hadden dezelfde wetten en gebruiken. De zee, die de door lamboelos naauwkeurig beschrevene eilanden omringde, had hevige stroomen, en eb en vloed waren belangrijk; de smaak van het water was zoet 1). De groote beer en andere bij de Grieken bekende sterrenbeelden waren daar niet zigtbaar. De dagen en nachten waren er even lang en geen voorwerp wierp des middags schaduw, daar de zon zieh vlak boven het hoofd bevond. Indien wij vooreerst bij dit gedeelte van het berigt van lam- boelos Stil staan , moeten wij opmerken , dat in den Indischen Oceaan ten N. van den 8^ Z. b. de raoessons regelmatig afwisse- len en van April tot October de zuidwestmoesson waait; een schip moet dus daardoor van de kust van Aethiopie naar den Indischen archipel worden gedreven. Er is dus geen grond, niet te geloo- ven, dat het schip van lamboelos naar een eiland van den In- dischen archipel door de zuidwestmoesson is gedreven. Ook het gedeelte van zijn verhaal, dat de zee daar hevige stroomingen en Sterke eb en vloed vertoont, past op den Indischen archipel, in wel- 1) Hier zou men aan een land denken, waar groote rivieren in zee stroomen, en het zeewater zoet maken. Maar welk eiland van de grootte van het door lamboelos bezochte kau het geweest zijn? De bijzonderheden van dit verhaal te zamen bren- gende zou men wanhopen aan de opheldering van dit opgesmukte berigt. Zander« Hng is het, dat iemand, die zeven jaren in een land doorbrengt , nog zoo onbepaald spreekt, dat hij den naam dier eilanden niet cens uitdrakkelijk vermeldt. Van iemand die ZOO stout is TritroeHa als Tritastri (bl. 32), en Madewa als Madhawa (bl. 30) te verklaren, zijn dan ook geen andere dan gezochte verklaringen van dit verhaal te verwachten. v. d. t. Digitized by VjOOQIC lABADIOE. — BBRIGT VAN IAMBOELOS. 61 ken deze twee verschijnselen door de vele naauwe zeestraten, die de eilanden van elkander scheiden, worden veroorzaakt Vervol- gens pleit de opgave, dat de dagen en nachten er even lang waren en de schaduw des middags loodregt nederviel , voor de meening , dat lamboelos zieh op een eiland van den Indischen archipel hield. Deze twee verschijnselen komen, zoo als bekend is, in de nabijheid van den evenaar voor, en daar tusschen 0^ en 8» ,34' Z. of N. b. de längste dag 12 uren en 30 minaten duurt» moet het door lamboelos bezochte eiland binnen deze breedte gezocht worden en wel ten Z. van den evenaar, daar lamboelos niet door de straat van Malaka den archipel kan hebben bereikt, maar längs het zuiden van Java daar moet zijn gekomen^ en omdat dit eiland, even als de meer oostelijke ten zuiden van den evenaar gelegen is. Dit eiland was door de natuar zeer rijk bedeeld. Daar vond men groote bronnen, waarvan zieh de eilandbewoners tot baden bedienden, benevens bronnen, die zieh onderscheidden door zoet- heid van water en veel tot de gezondheid der eilanders bijdroe- gen 1). Door hunne ligging onder den evenaar was de tempera- tuur hoogst günstig, omdat de inwoners van bitte noch koude te lijden hadden ; de vruchtboomen droegen het geheele jaar door rijpe vruchten 2). Er groeiden vele rietsoorten, die eene menigte erwtachtige vruchten voortbragten. Deze vruchten werden door de eilandbewoners in heet water zacht gemaakt, zoodat zij zieh tot de grootte van duiveneijeren uitzetten. Dit deeg kneedden zij met hunne banden en vormden daaruit zeer zoete brooden, die zij in ovens hak- ten. Over hunne kleederen vernemen wij 3), dat zij die uit eene soort van riet vervaardigden, in welks biunenste zieh eene glanzige en zachte wol bevond. Deze verzamelden zij, vermengden die met aan stukken gestooten oesters en gaven daardoor aan hunne kleederen met bewonderingswaardige kunstvaardigheid eene purper- kleur 4). De rijkdom aan vruchtboomen was buitengewoon , vooral 1) DIODOKOS, II, 57, 3. 2) DIODOROS, II, 56, II, 56, 7 en 59, 3. 8) DIODOROS, II, 59, 4. 4) Hier zoa men denken aan de gewoonte der inlanders stoifen met schelpen te glänzen (Bat. Wdb. onder huntjiny). Dat hier het berigt verdraaid is, zal men moeten Digitized by VjOOQIC 62 KENNIS DER ORIBKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. de oHe opleverende gewassen en ranken , waaruit de eilandbewoners olie en wijn persten 1). Dat de Indische archipel een zeer zacht klimaat en een bui* tengewonen overvloed der kostbaarsle gewassen bezit, is bekend. Onder de rietsoorten, die aan de eiianders, van welke thans spraak is, hun voornaamste voedsel opleverden, moet zonder twijfel de sagopalm worden verstaan , welke de laagste der palmen is , en daar- (Tm ook voor eene rietsoort kan worden gehouden, terwijl er opk hoog opgroeijend riet, zooais b. v. bamboe« voorkomt. De be- schrijving der bereiding van het sagomeel van lamboelos komt hoofdzakelijk met de tegenwoordige bewerking overeen, Het slij- mige merg van de palm wordt fijn gestooten en met water ver- mengd ; van het meel kneedt men daarna koeken , die in heet ge- maakte vormen worden hard gemaakt 2). Daar de sagopalm niet westelijker dan het oostelijke gedeelte van Borneo en Celebes groeit 3), moet het door lamboelos beschrevene eilaud niet meer westwaarts gezocht worden. Welk gewas lamboelos bedoelde , toen hij vermeldde , dat de eilandbewoners uit de zieh in het binnenste van riet bevindende glanzige en zachte wol hunne kleederen vervaardigden , is zeer moeijelijk te bepalen 4) ; onder de verwstoffen , waarvan zieh de verklaren uit het denken aan de w^'ze van het vervaardigen van purper uit slakken, die bij de Grieken bekend was. v. d. T. 1) DIODOEOS, II, 59, 3. 2) CRAWFURD, I, 389 vlg. 8) CRAWFUHD, I, 386. De sagopalm (Mal. roembija)'-groeit veel westelijker, maar de sago, als hoofdschotel, is meestal door de rijst verdrongen. Op de Poggi-eilanden ipoelou Paget) is die palm zelfs veelvuldig, en op de Meutawei sago de hoofdscho- tel. V. D. T. — MiLLiES heeft in zijne grondige verhandeling over lamboelos (Aan- teekeningen van het verhandelde in de Sectie-vergadering van het provinciaal Utrecht- sehe genootschap, afdeeling Letterkundc en Wijsbegeerte, 1861, p. 24) juist opge- raerkt, dat de sagopalm westelijker gevonden wordt dan de oostkast van Borneo, en dat juist Bali noch bg rumfhius, noch bij blume voorkomt onder de eiianden, waar de sagopalm gevonden wordt. d. k. 4) Het was in geen geval de banaan , welker vezelachtige hast (volgens ceawpurd I, 207) de stof voor de kleederen der bewoners van den archipel leverde, vöor dat zij het weveu van de Indiers hadden geleerd ; zulke kleederen zyn tqgenwoord^ bij de lagere classen van de bevolkiog der Philippijnen uifslnitend in gebruik. Baiten- Digitized by VjOOQIC DB BEWONBRS ViLN DAT EILAND. 63 bewoners van den Indischen archipel bedienden , komen geene oesters voor, zoodat het onbeslist blijft, of de eilandbewoners , over welke thans gehandeld wordt, werkelijk oesters uit de zee op- vischten, uit welke zij eene met het purper overeenkomende kleur bereidden , of lamboelos moet uit de schoone roode kleur hunner kleederen opgemaakt hebben, dat zij eene soort van oesters viugen, die eene even schoone kleur leverden als de hem bekende purper- slakken. Hij is daarentegen volkomen getrouw aan de waarheid gebleven , wanneer hij meldt , dat daar een overvloed van olie en wijn opleverende gewassen gevonden werd. De eilanden van den Indischen archipel brengen vele soorten van olien voort, welker opsomming hier onnoodig is 1). Onder de door lamboelos ver- melde wijnen kunnen wij niet denken aan uit druiven geperste, maar aan een bedwelmendeu , uit het sap van palmen bereiden , drank , en wel waarschijnlijk uit het sap van den sagnweer-palm ver- vaardigd , hetwelk veel overeenkomst heeft met den Tnijn , terwijl deze palmboom lager is , dan alle overigen en op eene klimplant gelijkt 2). dien Mykt nil het vervolg van dit onderzoek, dat de bewoners van het door Tarn- boelos bezochte eiland met de Indische instellingen bekend waren en daarora ook wel zuUen hebben können weven. Men zon eerder denken aau bet vezelachtige haar der sagaweer-palmen , dat naar China wordt uitgevoerd, en zoowel werk bij het kale- faten der schepen als tonder oplevert. Zie crawfubd II , 400. — De hast van vele boomen wordt tot kleedingstof bewerkt, en daaruit bestond deukeltjk vroeger de klee- ding der inlanders , voor zij met andere Stoffen bekend raakten ; nog heden is bij de Loeboe's en andere wilde natien boombast de eenigste kleedingstof. y. d. t. 1) CHAWFUKD, I, 879 cn 399. 2) CBAWFURD, I, 397 en 899 (lamboelos zal bij het zien van den palmwgn (toewak) gedacht hebben, dat deze ook van eenen rank kwam, want bij het zien der palmen (de cocos- en sagnweer-palm), waaruit men hem meestal int,is het niet mo- gelijk aan eene klimplant te denken. Dat hij eigenaardige voortbrengselen van het land met die van zijn vaderland verwarde, ziet men ook nit de olijven, waarvan hij (zie bl. 72) melding maakt. De als Spieren bnigzame beenderen , waarvan hij op bl. 64 spreekt , slaan op de bekende lenigheid der inlanders , zooals b. v. het achterover biiigen hunner vingers , het knappen daarmede , enz. v. d. t.). Daar de berigten van lamboelos over twee dieren vele onwaarschijnlijkheden bevatten en bovendien voor de ontdekking van het door hem bezochte eiland geen licht geven, mögen zij hier hare plaats vinden. Vooreerst zijn het (volgens II, 59, 3) slangen van buitengewone grootte , maar onschadelgk en met een eetbaar, zeer zoet Digitized by VjOOQIC 64 KENNIS DER GRIEKEN VA.N DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Over de gedaante, zeden en gewoonten der eilandbewoners , met welke lamboelos zeven jaren verkeerde , waardoor hij de beste gelegenheid had , zieh met hunne levenswijze bekend te maken , heeft hij de volgende bijzonderheden medegedeeld , bij welke het te betreuren is, dat Diodoros juist over de godsdienst, het be- stuar en de zeden der eilandbewoners slechts in een kort uit- treksel mededeelingen voor ons heeft bewaard. Wat hun ligchaam betreft, dit verschilde zeer van dat der bewoners van het overige gedeelte der aarde 1). Hunne grootte bedroeg meer dan 4 el en hunne beenderen waren zoo buigzaam als de spieren van an- dere menschen. Hun ligchaam was zeer tenger, maar hunne spieren waren zoo krachtig, dat niemand hun iets uit de ban- den kon rukken, wanneer zij het vast hielden. Behalve het hoofdhaar, de wenkbrauwen, de oogharen en den baard had- den zij volstrekt geen haar; zoodat de overige deelen van hun ligchaam geheel kaal waren en zieh ook geen donshaar bij hen vertoonde. Overigens muntte hun ligchaam uit door schoonheid vleesch. Ten tweede zijn het (volgens II, 58, 2, 4) diercn van ongewone kleia- heid, maar van eene zonderlinge gedaante Hanne ligchamen hadden eene ronde gedaante, die door twee, van boven naar beneden loopende, leemklearige lijnen waren verdeeld. Op elk der iwee bovenste deelen aan de zijde der lijnen hadden deze diertjes een oog en eenen bek, zoodat zij vier oogen en vier bekken hadden. Alle voedingsmiddelen , die zij met vier keelen verslonden, werden in een enkeien buik verzameld; zoodat de ingewanden en hunne overige leden naar evenredigheid eenvoudig waren. Zij hadden in de rondte vele voeten en konden zieh daardoor in alle rigtingen naar welgevallen bewegen. Hun bloed had eene b^zondere kracht; men kon er alle wonden door genezen en er alle afgehouwene ledematen, behalve die van welke het ieven af hangt, weder aan het ligchaam hechten. Ik merk hierbij aan, dat op Java groote slangen en onder de insecten duizendpooten voor- komen, die lamboelos met zijne kleine diertjes kan hebben bedoeld (rafples, I, 52 en 53); het is echter le betwijfelen, of de eilandbewoners, met welke lam- boelos kennis maakte, het vleesch van slangen hebben gegeten en zieh van het bloed van insecten als geneesmiddel hebben bediend. lass. — Dat de heidensche natien nog slangen eten, is bekend; de groote »awa-slang wordt wel eena bij de Bataks en Niassers genuttigd. Van dat kleine, zonderlinge dier kan ik niet anders maken dan een denkbeeidig zamenknoeisel van den duizendpoot en den inktvisch; het lijf van den duizendpoot wordt als geneesmiddel legen de door zijnen beet gemaakte wond daarop gewreven, gebezigd. v. d. t. 1) DiODOBOs, n, 86, 2 6, Digitized by VjOOQIC HÜNNE TAAL. — HÜNNE G0D3DIBNST EN INSTELLINGEN. 65 en bezat regelmatige omtrekken. De neusgaten waren veel wijder dan bij de Grieken, en de stroilappen raakten zelfs elkander aan 1), Wanneer de beschrijving der ligchaarasgestalte der eilandbewoners tot nog toe ^q^hq onwaarschijnlijkheid ver- raadt, het volgende gedeelte kan op dezen lof geene aanspraak maken. Eene zeer vreemde eigenaardigheid bezaten de tongen dezer eilandbewoners, die zij deels aan de natuur te danken hadden , deels aan hunne vindingrijkheid. Hunne tong was namelijk in zeker opzigt dubbel en werd door kunat nog meer gespleten, zoo- dat zij tot aan den wortel dubbel was. De eilandbewoners had- den daardoor een groote verscheidenheid van stemmen en konden niet alleen alle menschelijke , gearti euleerde klanken uitspreken , maar ook het geluid van alle vogels, ja in het algemeen alle toonen nabootsen 2). Het meest bewonderingswaardige was de bekwaamheid dezer eilandbewoners te gelijk met twee menschen te spreken 3), den eenen antwoordende en met den anderen over andere onderwerpen sprekende. Eindelijk heeft lamboelos ook van hen vermeld, dat zij een zeer hoogen ouderdora bereikten; zelfs wer- den eenigen honderd en vijftig jaar oud, zonder ooit ziek te zijn geweest 4). üaargelaten de overdrijvingen en verdichtseien , door. 1) In de plaats van de leziag dxo^?, aan welke wesseling de voorkeur gaf, moet roen zeker Qivoq met dindorf lezen. 2) Bit zou kunoen verklaard worden nit sommige dierennamen in de inland- sche talen, als b. v. Mal. tjatjak (naar het geluid), de hagedis; Bisajasch soksok (Bat. aotjotjak); Jav. perlet (naar het geluid), het rijstdiefje (Bat. periek) enz., enz. V. D. T. 8) Te regt merkt hillies aan, dat dit waarschijnlijk eene aardigheid is, ontstaan nit de dubbelzinnigheid van yhaaO'^. Zon het ook kunnen slaan op de taal der hoo- gere en der lagere standen ? d. k. 4) oiODOROs, II, 57, 4. In tegenspraak met deze opgave berigtte lamboelos op eene andere plaats (II, 57, 5), dat er bij eene wet bepaald was, dat niemand langer dan honderd jaren leven mögt. Hij, die dezen ouderdom bereikt had, stierf op de volgende wijze. Er werd namelijk verhaald, dat zekere plant op het eiland groeide en dat hij daar onder insliep en tot een zachten doodslaap verviel of zon- der pijn stierf (Dit doet aan het fabeltje van den oepashoom denken, v. d. t.). Mis- schien gold deze wet siechts bij een gedeelte der bevolking van het eüand, zoodat de tegenspraak siechts aan de slordigheid van Diodoros kan worden geweten. lass. 5 Digitized by VjOOQIC 6ß KENNI9 TVRR GRIEKRN VAN DKN TNDI9CHRN AUCHIPRL. welke deze beschrijving van de ligchaamseigenschappen van de door lamboelos bezochte eilandbewoners is vermintet I), bevat zij vele opgaven, waaruit het blijkt, dat hiermede slechts het bruine, poly- nesische, en niet het negerachtige ras van den Indischen archipel kan bedoeld zijn. Alleen op dit laatste kan de aanwijzing doelen, dat de neusgaten zeer wijd waren 2) , omdat de neus bij hen nog al vooruit steckt, terwijl dit nooit het geval is bij de eersten, bij welke zij weinig vooruitstekend en klein is 3). Daar ecliter de neasgaten bij geen der beide rassen wijd zijn en bovendien het berigt van lamboelos wegens onwaarschijnlijkheid zeer verdacht is, vervalt de grond der bewering, dat hij het negerras van den Indischen archipel heeft willen beschrijven. Dat eerder het bruine ras bedoeld is, blijkt uit het gemis van hären, de zonder twijfel eenigzins over- drevene grootte en schoonheid van het ligchaam, daar het neger- ras klein en leelijk is. Hierbij komt nog, dat deze overal in hunne oorspronkelijke barbaarschheid volharden, terwijl wij op het door lamboelos beschrevene eiland een tamelijk hoogen trap van be- schaving aantreifen, Daar lamboelos redenen moet hebben gehad, waarom hij aan de bewoners er van eene buitengewone vlugheid van spraak toeschreef en de gave alle toonen en klanken na te bootsen, vermoed ik, dat bij sommigen van hen twee talen heerschten. Voor dit vcrmoeden voer ik voorloopig aan, hetgeen naderhand verder zal blijken , dat zieh op het eiland van den In- dischen archipel , waarover gehandeld wordt , colonisten uit voor- Indie hadden gevestigd. Over de godsdienst en de godsdienstgebruiken der eilandbewo- ners heeft Diodoros volgens lamboelos de volgende bijzonderheden Deze tegenspraak bij Diodoros is door millies io zijne mededeeliog (1. l.) over lamboelos opgehelderd. d. k. 1) Wij konneu daarnit ligt begrijpen, dat loekianos (lvcianüs) in zijne * ^X'^&if^ lOToQia den spot drgft met lamboeios even als Antonios diogenes. Meu schijnt te knnnen aannemen, dat loekiaxos, even als tzetzes, die tweemaal van hem melding maakt, beiden uit Diodoros hebben gepat. Verg. millies, 1. 1., p. 17. d. k. 2) Ook somraige individuen van het Polynesische ras hebben zeer wijde, als het wäre met die van den buffel overeenkomende , neusgaten. v. d. t« 3) Zie boven, bl. 17, crawfurd, I, 19 vlg. Digitized by VjOOQIC HÜNNB GODSDIRNST EN INSTELLINGEN. 67 medegedeeld 1). Zij vereerden als boogste wezen den alles ora- vattenden hemel , de zon en alle hemelsche wezens. Bij de feesten en gebeden rigtten zij lofzangen tot banne goden, vooral tot de zon, aan welke zij hunne eilanden en zieh zelven aanbevalen. Ge- storvenen begroeven zij op het Strand bij eb , opdat de graf beuvel door den vloed zou worden bedekt. Ofschoon het niet mogelijk is zieh uit deze gebrekkige opgaven een duidelijk begrip te maken van de godsdienst, die op het door lamboelos bezochte eiland heerschte, kan men toch uit de om- standigheid , dat na den bemel de zon de boogste godbeid was , eene verwantschap met het eigenaardige , op Java heerschende goden- stelsel niet miskennen , waarin Batara Goeroe aan het hoofd stond en Soerja, de zonnegod^ een der drie boogste goden na bem was 2). Qeeft men deze verwantschap toe, zoo als mij noodza- kelijk toeschijnt , dan moeten van v(5or-Indie overgekomene Brah- manen op een nog onbekend eiland van den Indischen archi- pel dit godenstelsel hebben medegebragt en er over verspreid; het kan alleen aan twijfel onderhevig zijn, of niet een andere boogste god dan Batara Goeroe aan het hoofd er van stond, om- dat het ontstaan van deze godbeid niet zoo vroeg kan worden gesteld , als de tijd , waarin lamboelos leefde 3). Ik neem dus aan , dat de met den naam des bemels door lamboelos aangeduide god Wisnoe was, omdat bij de oudste op Java vereerde Indische god is geweest 4). De tot hera en tot de overige goden gerigte lof- zangen en gebeden waren das waarschijnlijk in de heilige taal der Indische priesters vervaardigd, en deze omstandigheid zal lam- boelos bewogen hebben , aan deze eilandbewoners eene vaardigheid in het spreken toe te scbrijven , die alleen bij de Indische volkplan- ters gevonden werd, die behalve banne moedertaal ook die van het eiland spraken. Wanneer lamboelos werkelijk heeft berigt , dat bij de feesten de goden werden aangeroepen, om de eilanden 1) DiODOsos, II, 59, 8, 7 en 8. 2) Zie boven, p. 88. — Ook op Timor bestaat eene ceredieust van de zon. Zie OotUrÜng, II , p. 28. v. d. t. 8) Zie boven, p. 89. 4) Zie boTcn, p. 80. 5* Digitized by VjOOQIC Ö8 KENNIS DER GRIEKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. te be«cherraen , moet er een zekere politieke band tusschen de zeven eilanden hebben bestaaii , die volgens zijne opgave digt bij elkan- der lagen. Wat de wijze van begraven betreft, deze wijkt zoo- wel af van de thans bij de volken van den archipel, als van de bij de bewoners van v(5or-Indie heerschende en moet aan de oor- spronkelijke bewoners dier eilanden eigen zijn geweest,als aan een Volk, dat zieh ijverig op de vischvangst toelegde, zoo als later blijken zal. Eene dergelijke gewoonte vindt men op het, längs de westkust van Sumatra gelegene, eiland Nias (en de andere längs de westkust van Sumatra gelegen eilanden als de Mentawei enz. V. D. T.), waar de kerkhoven op door boomen beschaduwde zee- rotsen liggen; de doodkisten blijven in de opene lucht onbegra- ven staan, om te gelijk met de lijken te verrotten 1). Wanneer het eenmaal is uitgemaakt, dat zieh Brahmanen op een eiland van den archipel hebben gevestigd^ kan het ons niet bevreemden, dat lamboelos vermeld heeft, dat de inwoners zieh op allerlei wetenschappen , vooral op astrologie toelegden 2). De laatste woorden worden bevestigd en verklaard door den op Java en Bali gebruikten kalender. Op deze twee eilanden vinden wij namelijk eene verdeeling van het jaar in twaalf maanden van ongelijke lengte, welker namen, behalve de elfde en twaalfde maand, aan de ranggetallen der Javaansche taal ontleend zijn; de afleiding der twee laatste benamingen is onzeker 3). Hieruit volgt, 1) FRANZ JUNGHUHN, DU Baüoländer auj Sumatra, I, p. 804. — Zie verder de berigten over de Mentawei- en andere eilanden längs de westkust in het Tijdschr. van het Bataviasche genootschap. d. k. 2) DiODOROS, II, 57, 3. Bij de eilandbewoners heerschte, volgens dezen (II, 59, 8) de meening, dat de krausen van het riet, waaroit het voedsel gewonnen wordt, of der Sagopalmen , bij het wassen der raaan dikker en bij het afuemen er van dunner worden. Volgens de Indische meening oefent namelijk de maangod in- vloed uit op het groeijen der planten; zie b. v, Bhagawad-gita XV, 13. Onder de kransen moet men zonder twijfel de scherpe doornen verstaan, die den stam dezer palm bedekken en beschermen , maar die , nadat hy hooger dan zcs voet en krachti- ger geworden is, afvallen; zie crawfurd, I, 384. 3) Zie hierover crawfurd, I, 287 en friederich's Voorhopig veralag van het eiland BnU in de Verhandelingen van het Batamaanach genootschap van kunsten en wetenschappen^ XXIII, 51. w. von Humboldt merkt op {Ueber die Kawi'Sprache I, 198, noot 1), dat hem de afleiding der namen der elfde maand deiia en Digitized by VjOOQIC HUN 80HEIPT BN HÜNNE TAAL, 69 dat deze verdeeling inlandsch is. Zij heeft ten minste tegenwoor- dig betrekking op den landbouw en behoort tot een jaar van 300 dagen. Behalve deze verdeeling bestaat er eene burgerlijke in 10 deelen, die woekoe worden genaamd en dus 30 dagen lang zijn. De dagen hebben bijzondere namen en elk een bijzonderen bescherragod^ de eersten zijn inlandsch en kunnen voor oude benamingen van Javaansche goden worden gehouden, omdat de namen dertwee eerste dit zeker zijn; de tweede namen zijn aan de Brahmaansche goden- leer ontleend 1). Deze verdeeling dient thans tot andere dan astrologische doeleinden, en de dagen worden daarom in zes clas- sen verdeeld. Daar elk dezer afdeelingen vijf dagen bevat, moet de genoemde verdeeling gegrond zijn op de, in de Indische eilan- denzee gebruikelijke , week van vijf dagen, van welke de da- gen bijzondere namen dragen en aan de vijf oudsten der negen Zonen van Batara Goeroe gewijd zijn 2). Dtiar de naam der tijd- sado of kasado geheel onbekend is. lass. — llet is te verwonderen , dat Lassen ea von Humboldt in de's'ta en sada de Indische maandnainen djyaista en ätijadha niet herkend hebben. v. d. t. 1) De eerste opstelling viudt men in h. j. domis* aanteekAningen van het gehergte Tinyer in de Varh. van het Bat. gen. XIII, 309 en later bij bapfles, I, 476, vervolgens bij cba^furd, p. 239 en bij fbiederich, p. 52. De twee eerste na- men Sinta en Landep bebooren aan vrouwelijke goddelijke wezens der oudste Ja- vaansche overlevering ; zie boven , p. 30 {Sinta is eene Jav. verbastering van Sita , de vrouw van Räma, v. D. T.). Volgens w. von humboldt's opmerking (I, 196, noot 2) beteekent boekoe in het eigenlijke Maleisch oorspronkelijk gewrickt, vervolgens hioop en geUding van het bamboe, waardoor dit in regelmatige bolle slukken vtordt ver- deeld; het woord kan das iiguurlijk voor tijdsafdeeling worden gebruikt. De afleiding van het Maieische woord boeka, openen en van het Javaansche boeka, van het Sanskritsche woord bhoekaj gat, kloof, is onderhevig aan de bedenking, dat deze be- teekenis niet uit het Sanskrit kan worden afgeleid. Lass. — Dit woekoe beteekent zonder twijfd in het Kawi geieding van een bamboe (Jav. ros , Mal. roewas)^ en is met het Mal. boekoe etymologisch een (Wiwäha bl. 85). Het is figuurlijk op tijd- verdeeling toegepast en is eene vertaling van het Indische parwan {Joint of bambu); het- geen voorzeker aan Lassen ontgaan is. v. d. t. 2) FBIEDEBICH, p. 51 cn BAFFLES, I, 475. Bij den eersten luiden die namen pahing, poewan, wage, kaliwon en manis; bij den tweeden heet de laatste dag ook läge of volgens Crawfurd II, 290, legi (d. i. Jav. zoet =manis Mal. hetzelfde v. d. t.). Volgens hem geven de Javanen eene mystische beteekenis aan deze namen up kleuren eu de verdeeling van den horizon. Lass. — Vgl. Bataksch Wdboek ouder luamis. D. K. Digitized by VjOOQIC 70 KBNNIS DER 6RIEKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. vakken van 80 dageii, woekoe, niet uit het Sanskrit kan worden afgeleid , neem ik aan , dat dit woord de Javaansch-Balinesche naam der 10, elk 30 dagen bevattende, maanden van het inlandsche jaar geweest is, hetwelk uit 300 dagen bestond en elke maand uit zes weken. Aan de dagen dezer weken hebben de Javaneu bijzondere namen gegeven, van welke de beteekenis onzeker is; terwijl de namen der dagen aan die der oude, op Java te huis behoorende, godheden ontleend zijn. Deze verdeeling van het jaar vonden de Brahmanen, die zieh op Java vestigden, en bragten haar in ver- band met hunne mythologie en de astrologie , door dat zij naast de inlandsche godheden van de dagen der woekoe hunne eigene goden plaatsten en de dagen der week aan wezens van hunne eigene mythologie wijdden. Het laatste kan eerst na het jaar 318 na Chr. zijn geschied, omdat eerst sedert dit jaar Batara Qoeroe aan de Javaansche BrahnHanen is bekend geworden 1) , het eerste ech- ter veel vroeger, omdat reeds voor den aanvang der Christelijke tijdrekening de astrologie in Indie ontstaan is, en aan de plane- ten een beslissende invloed op de lotgevallen der menschen is toe- geschreven 2). Dat ik het regt heb aan te nemen, dat de boven- gemelde hervorming van den Javaanschen kalender door van Indie naar Java overgekomene Indische priesters plaats had, bewijst de op het eiland Bali heerschende overlevering , dat de kalender aldaar van Indischen oorsprong is 3). Dezen zoo veranderden en met Indische bijvoegsels verrijkten Javaanschen kalender bragten de Brahmanen van Java over naar het eiland, hetwelk lamboelos be- zecht, en zijn berigt, dat de in woners zieh vooral»op de astrologie toelegden, wordt bewaarheid, wanneer dit niet op de eilanders in het algemeen, maar alleen op de onder hen wonende Indische priesters betrekking heeft. De beschrijving , die lamboelos van het daar gebruikte aipha- bet geeft, is reeds bij eene overige gelegenheid vermeld en aangetoond, dat zij slechts dan kan worden verklaard, wanneer 1) Zie boven, p. 39. 2) Zie LASSEN, II, 1120. 8) fBIEDERICH, p. 52. Digitized by VjOOQIC HÜNNK INSTKLLINGBN. 71 wij aannemen, dat Indiers hun geheele aiphabet naar dat eiland hebben overgebragt en er zieh van bedienden bij hat schrijven van boeken in hunne eigene taal , maar het ook tevens toepasten op de op het eiland heerschende taal, die niet zoo vele kliukers bezat 1). Deze meening wordt nog bevestigd door de omstandig heid, dat, daar aan de op het eiland vereerde goden lofzangen en gebeden werden gerigt, het niet kan worden betwijfeld, of deze waren, ten ininste gedeeltelijk , in het Sanakrit vervaardigd, omdat deze taal door de naar Java verhuisde Brahmanen werd inge- voerd en vandaar naar het eiland, waarvan hier spraak is, werd overgebragt. Daarbij komt nog, dat lamboelos, volgens de eenige aanneembare opvatting van zijn verhaal, over de taal der inwo- ners vermeld heeft, dat bij hen twee talen werden gevonden 2). Het belangrijkst is dat gedeelte van het door Diodoroa gemaakte uittreksel nit het verhaal van lamboelos, dat over de instellingen dezer eilandbewoners handelt. Hij levert er wel is waar slechts een zeer onvoUedig berigt over, en zoowel de verkeerde opvattingeu en verminkingen van lamboelos, als de onnaauwkeurigheden van Dio- doros, bemoeijelijken het begrip van het Organismus dier instel- lingen; maar het uittreksel is voldoende, om den aard er van in het algemeen te bepalen en er eene körte schets van te ontwerpen. 