title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Hij heeft blijkbaar niet eens bemerkt wat er nog aan zijne voorstelling ontbrak, of liever, hij heeft zich verbeeld , dat ı Vgl. Dorner, biz. 109: “das Eigenthümliche dieser Abhandlung be- stebt darin, dass sie zwar bestimmt und scharf das, was nach seiner Ansicht Bestandtheil des christlichen Bekenntnisses sein müsse, in einzel- nen Sätzen ausspricht; aber auch der eigentlichen theologischen Auf- gabe, diese Sätze nicht bloss neben einander zu stellen, sondern auch ihre innere Vereinbarung und Zusammengehörigkeit dar zu legen, kurz ein zusammenhängendes, anschauliches Bild von Christi Person zu ver- zeichnen, sich völlig entzieht; obwohl sie nach Umfang und Form nicht ein Symbol, sondern eine theologische Abhandinng sein will.” 204 zij, zooals zij daar lag, reeds geheel afgerond was. De pointe van zijn stuk, gelijk zij, met betrekking tot het geheel, in de tweede helft moet gezocht worden, list in dat tweede deel bij de bekende formule: “agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est.” Zonder eeni- gen twijfel heeft Leo door die formule niet enkel de sub- jectieve of met andere woorden de ideöele, maar ook de objectieve en reöele eenheid van den Christus dien hi) ver- kondigde , voldoende gewaarborgd geacht, en zich juist daar- om ontslagen gerekend van den pligt om haar ook nog uit- voeriger te beschrijven. Wie ziet echter niet terstond en als bij den eersten opslag, dat die geheele definitie met het doel waarvoor zij dienen moet, in openbaren strijd is. Wat achter haar schuilt, wat haar heeft ingegeven, dat is om het maar kort te zeggen, volslagen dualisme. Zij past dan ook uitmuntend zoowel bij hetgeen in het opstel op haar volgt, als bij hetgeen voorafgaat, maar van den an- deren kant is zij dan ook het afdoend bewijs, dat ik over den verderen inhoud van het betoog in het bovenstaande niet te hard geoordeeld heb. Waar men het persoonlijk le- ven van den Christus in dezen trant beschrijft, dat telkens de eöne natuur, ’t zii dan in actieven of in passieven zin, eenvoudig geassisteerd heeft bij hetgeen de andere, als haar bijzonder werk, geheel allen en buiten de eerste om, verrigtte, daar ontkent men, zoo stellig als maar iets ont- kend worden kan, dat het eigenlijik agens in dien per- soon 6dön oordeelbaar geheel, laat ik liever zeggen, den vast en onveranderlijk beginsel geweest is, en vernietigt langs dien weg zijn persoonlijk leven. Nog meer, men maakt van hem een logiesche karrikatuur, en een wezen- lijk onding. Neem maar eens die formule van Leo, en pas haar toe, niet op het ligchamelijk bestaan maar op het zieleleven van den persoon wiens wezen zij moet omschrij- ven, en aanstonds merkt gij op, tot wat absurde consequen- ties zij noodzakelijik moet leiden. Heeft zij werkelijk eeni- gen grond gehad, dan moeten wij ons den Christus voorstel- len als beperkt in zijn wetenschap en te zelfder tijd in het 205 bezit van de hoogste kennis en wijsheid, en wederom in het bezit dier wijsheid en toch te zelfder tijd gebonden en beperkt, als gevangen binnen de grenzen van het menschelijk weten; dan had hij de hoogste magt, ja, dan was hij zelf de almagt, en in die hooge waardigheid zwak, afhankelijk, onderworpen, niet eens in staat om zich zelv’ en de aan- doeningen van zija menschelijke natuur te beheerschen! Het dwaze en ongerijmde dier stellingen ligt z66 voor de hand, dat het waarlijk wel overbodig heeten mag, het aan te dringen, en toch, wat zijn ze anders dan logiesche gevolgtrekkingen die uit de eigen premisse van Leo regtstreeks afgeleid zijn! Hare veroordeeling is dus meteen de veroordeeling dier premisse, en met hoeveel opbef zij zich ook aankondigt als de eenige ware oplossing van het groote raadsel, zij kan het al evenmin hou- den als eenige andere solutie, die reeds v6ör haar gegeven mogt wezen; ja terwijl zij zich voordoet als een wezenlijke vooruitgang, een schrede verder voorwaarts op den weg der waarheid, is zij) indedaad een groote stap achteruit, en brengt zij ons weär terug op een standpunt waarover de kerk reeds lang heen was. Zoo slecht als de ketterij van Eutyches bij Leo staat aangeschreven, hi} wil toch ook van Nestorius niets weten, en men kan duidelijk bespeuren, dat niet eens de gedachte bij hem opgekomen is, of hij ook, naarmate hij zich verder ver- wijderde van den eerstgenoemde, soms te veel verwantschap verried met de leer die de kerk reeds te Efezus als kettersch had veroordeeld. En toch, zoo men hem ook eens op dat punt ter verantwonrding geroepen had, hij zou wel verlegen geweest zjn om zich van die blaam op voldoende wijze te zuiveren. Want vooreerst is hij het met den konstantinopo- litaanschen patrierch reeds hierin geheel eens, dat beiden hetzelfde denken van de onderlinge verhouding van het god- delijik ea menschelijk wezen in haar geheel, en haar alleen hierin vinden, dat die factoren niets met elkander gemeen hebben, en tot elkander staan als de uiterste twee punten van 6ene lijn of als de middenpunten van twee cirkels, die elkander van verre niet raken. De stellingen die bij Leo de spil zijn waarop alles drasait, en die zijn denkbeelden het best teruggeven, daar is er geen enkele onder, of ook Nestorius zou haar toegejuicht hebben zoo hij ze gekend bad, en haar eenvoudig ook in zijn stelsel een plaats gegeven hebben. Of wat kon hij er te- gen hebben om b.v. te belijden, als de ware en woordelijke uitdrukking ook van zijn eigen gevoelen, dat Christus, als de vleeschgeworden Logos “totus in suis, totus in nostris” geweest is, dat “altera naturarum alterius communione egit quod proprium fuerit”, dat de zoon der vrouwe “verus Deus homo simul integer” heeten mag? Meer nog: als Leo zich over de geboorte van Christus in dezer voege uitlaat: “nati- vitas carnis manifestatio est humanae naturae”, wat heeft hij daarmeö anders gezegd dan Nestorius, toen deze beweerde: “non peperit creatura creatorem, sed peperit hominem, dei- tatis instrumentum, non creavit Deum Verbum spiritus sanc- tus, sed Deo Verbo templum fabricatum est, quod habi- taret, ex virgine?”” En als ware dat nog niet genoeg, zoo lezen wij in het schrijven van Leo aan de geestelijk- heid te Konstantinopel (ep. 165: bij Hardouin, col. 32) 0. a. de volgende woorden: “licet ergo in uno Domino Jesu Christo, vero Dei atque hominis filio, Verbi et carnis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habet actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est ad quae provehatur humilitas carnis et ad quae inclinetur eltitudo deitatie”; en elders: “quamvis itagne ab illo initio quo in utero virginis Verbum caro factum est, nihil unquam intra utramque formam divisionis exstiterit, et per omnia increments corporea unius personae fuerint totias temporis actiones; ea ipsa tamen, quae inseparabiliter facta sunt, nulla permixtione confundimus, sed quid cujus formae sit, ex operum qualitate sentimus.” Maar als die woorden eeni- gen zin hebben, wat kunnen zij in dat geval anders be- teekenen dan dat b. v. het lijden en de dood, de opstan- ding uit het graf en de laatste verhooging aan de reg- 207 terhand van den Vader, op zich zelve alleen de menschelijke natuur, en de goddelijke alleen in zoo ver raken, als zij de menscheljjke in haar gemeenschap heeft opgenomen. Desniettemin, en ofschoon het haast niet te denken is, dat die wondere gelijkluidendheid en eenheid van gedachten op het concilie van Chalc6don de aandacht geheel ontgaan is, heeft diezelfde vergadering, gelijk bekend is, den brief van Leo aan Flavianus als basis aangenomen voor haar pogen, om de twee vijandige partijjen, toen juist vijandiger dan ooit, met elkander te verzoenen. Moge het nu al wezen, dat zij daarbij niet te werk gegaan is met de opregtheid der duiven: aan de voorzigtigheid der slangen heeft het haar geenszins ontbroken. De vrome bisschoppen en kerkva- ders, in pleno bijeenvergaderd, hebben zich van hun taak als volleerde diplomaten gekweten. Men moest ook tusschen twee klippen doorzeilen, om zoo te spreken; want terwijl de roeping der synode meöbragt, dat de antiocheensche partij gerehabiliteerd, en het drukkend overwigt van de alexan- driinsche factie, drukkend vooral na het voorgevallene op de rooversynode, ten tweedemale verbroken werd, moest zij tevens waken, dat de partij, waarop het eigenliik gemunt was, niet in het harnas gejaagd en ook niet z66 in het on- gelijk gesteld werd, det er voor haar niets anders over- schoot dan met de kerk te breken. Oppervlakkig beschouwd, een hopelooze taak, ja aan.het onmogeliüke grenzende; maar toch, zij is zoo hopeloos niet gebleken, of het vinding- rijk vernuft der vrome vaderen heeft er nog een uitweg op weten te vinden. Om de alexandrijnsche partij in goede luıim te houden, werd vooreerst het anathema, te Efezus te- gen Nestorius uitgesproken, van nieuws we&r bekrachtigd. Met zulk een antecedent gewapend, kon men het in de tweede plasts wagen ook over Eutyches en Dioscurus den staf te 208 breken; maar toch kon men over dien steen des aanstoots niet maar zoo heenstappen, en moest er een middel ge- vonden worden, om, terwijl men met de eene hand sloeg, met de andere het geweld van dien slag zooveel mogelijk te ver- zachten. Het gevonden middel bestond hierin, dat men voor de afzetting van Dioscurus de wanbedrijven tot voorwendsel nam, waarvan hij, als van handelingen van algemeene be- kendheid, ook op de synode betigt werd; en aan den an- deren kant, dat men Eutyches wel als ketter veroordeelde, maar daarentegen Cyrillus, die toch in de hoofdzaak nooit iets anders geleerd had, als steunpilaar der rTegtzinnig- heid bleef handhaven. En toen nu eindelijk de weg in dier voege gebaand was, sloeg men den laatsten slag, en zette de kroon op het werk, waarvoor de synode bijeen was, door het ontwerpen van een symbool waarme® men fei- telijk, voor een goed deel althans, tot de antiocheensche leer terugkeerde, en Cyrillus evenzeer buiten de kerk sloot, als men er kort te voren Eutyches had uitgedreven. Nog eens, wie moet niet toestemmen, dat de synode op mees- terlijike wijs, dat is met veel behendigheid en diplomatie, haar ingewikkelde en moeijelijke taak volbragt heeft: jammer maar, dat al haar moeite niets heeft gebaat, en het scherp- ziend oog der alexandrijnsche partii haar oneerlijkheid en slinksche streken al aanstonds van den beginne af aan door- grond heeft. ‚Het symbool zelf, waarover men het na langdurige onder handelingen te Chalcedon eindelijk eens geworden is, luidt els volgt: “Sequentes igitur sanctos patres, unum eundem- que confiteri Filium et Dominum nostrum Jesum Christum consonanter omnes docemus, eundem perfectum in deitate et eundem perfectum in humanitate, Deum verum et ho- minem verum eundem, ex anima rationali et corpore, Con- substantialem Patri secundum deitatem, et .consubstantialem nobis eundem secundum humanitatem, per omnia nobis simi- lem absque peccato: ante saecula quidem de Patre genitum secundum deitatem, in novissimis autem diebus eundem prop- ter nos et propter nostram salutem ex Maria virgine, Dei geni- 209 trice secundum humanitatem, unum eundemque Christum Fi- lium Dominum Unigenitum, in duabus naturis inconfuse, in- commutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum; nusquam sublatae differentia naturarum propter unionem, magisque salya proprietate utriusque naturae, et in unam personam etque subsistentiam concurrente; non in duas personas par- titum aut divisum, sed unum eundemque Filium et Unigeni- tum Deum Verbum, Dominum Jesum Christum, sicut ante prophetae de eo, et ipse nos Jesus Christus erudivit, et pa- trum nobis symbolum tradidit” 1. Het wordt bovendien ver- gezeld en als ’t ware ingeleid door een vernieuwde plegtige verklaring, dat de vergadering ook het symbool der syn- ode van Konstantinopel (van het jaar 381) ongeschonden wenscht te handhaven, als in ieder opzigt ook voor haren tijd volkomen voldoende; met dien verstande evenwel, dat zij het niet minder noodig oordeelt, met het oog op de bestaande omstandigheden, den inhoud van het voorvaderlijk geloof nog eenmaal van nieuws te omschrijven, en te regelen volgens de eischen van den tijd en van de gevaren waardoor het geloof bedreigd werd. Met name worden zij onder dat vonnis begrepen, en als on- waardige leden der kerk vervallen verklaard van hun burger- regt in de gemeenschap der geloovigen, “quicunque in duos filios dispensationis divinae mysterium discerpere niterentur, et qui passibilem deitatem Unigeniti auderent dicere, et qui in duabus Christi naturis temperamentum opinarentur factum fuisse aut confusionem, et qui servilem ipsius formam, quam ex nobis assumsit, coelestem praedicarent aut alterius alicu- jus substantiae, et qui ante unionem duas laudarent, post unionem factam unam tantum confiterentur Domini nostri na- turam.” Van meer belang evenwel, en allezins van dien aard, dat wij ook däärbij wat langer moeten stilstaan, is de bijzonderheid, dat in de grieksche, en dus in de vorspron- kelijke, redactie van het symbool, een verschil van lezing ingeslopen is, waarover nog altijd zeer verschillend wordt ge- oordeeld. Terwijl de latijnsche formule “in duabus naturis agnoscendum”, zonder eenige variant in alle handschriften ge- vonden wordt, heeft in plaats van de grieksche lectio recepta 6 to Bloswv yvwpıööuevov”, in enkele handschriften de le- zing &v Sbo dbascıv burgerregt gekregen; en velen zijn er ook nog in dezen tegenwoordigen tijd, die haar als de oorspron- kelijke lezing willen beschouwd hebben. Onder anderen is z)) in der tijd als zoodanig gehandhaafd door Walch, Nean- der, Gieseler en Jacobi; Baur daarentegen en Dorner zijn van oordeel, dat zij volstrekt geen regt heeft als zoodanig in aanmerking te komen. Mogt men in deze zaak ook naar mijn oordeel vragen, dan moet ik bekennen, dat de be- toogen der laatstgenoemde geleerden, volgens mijn gevoelen, meer afdoen dan de redeneringen van hen die ik in de eerste 211 plaats genoemd heb. WVooreerst zou ook ik, in dit geval, mi) liefst niet willen beroepen op de latijnsche vertaling, wier getuigenis vooral Dorner reeds gewraakt heeft. Im- mers niet ten onregte, naar ’t mij voorkomt, heeft hij er dit tegen ingebragt dat zij als getuige wordt toegelaten , dat het grieksche yvwpfdesda: en het latijnsche agnosci geen woorden zijn van dezelfde beteekenis; zoo zelfs dat het voorzetsel “ex”, bij het eerste werkwoord volmaakt op zijn plaats, niet te verdragen zou zijn in verband met de spreekwijs die in de vertaling dat werkwoord heeft vervan- gen. Neander (IV. bl. 988) heeft den historieschen bewijs- trant te baat genomen, om zijn gevoelen aan te bevelen. Met het oog op de handelingen der synode die reeds voorafgegaan waren eer men het over dit symbool eens kon worden, wil hij voor zijn stelling het bewijs hieraan ontleenen, dat diezelfde geincrimineerde formule “ix $bo $loswv” de oorzaak geweest is, waarom een vroeger sym_ bool, op last van keizer Marcianus door den patriarch van Konstantinopel, Anatolius, ontworpen, door de romeinsche legaten is afgekeurd en zich ook bij de synode niet heeft kunnen aanbevelen. Hij acht het dus onwaarschjnlijk, ja zelfs volstrekt onmogelijk, dat men later met die formule toch weör voor den dag gekomen, is en wel te meer, daar ook de bedoeling waarmeö de synode belegd was, van zelf meöbragt dat aan de alexandrijnsche partij zoo min mogelijk voet en voedsel gegeven werd. Ik meen echter te mogen beweren, dat die voorstelling van de toedragt der zaak niet van eenzijdigheid is vrij) te pleiten. Het zij alzoo, en ik voor mij zal het tegendeel niet volhouden, dat het er bovenal op aankwam, de theologie der antiocheensche partii in hare eer te herstellen en voor de christologie van Leo den voorrang op de synode te verwerven; dat was in allen gevalle maar de helft der taak waarmeö de vergude- ring belast was. Van den anderen kant moest zij even- zeer toezien, dat ook de alexandrijnsche partijj niet al te veel in het ongelijk gesteld werd, en dat evenzeer ook aan Leo niet te veel gezag toegekend, maar de kei- 14* 212 zerlijike waardigheid in de eerste plaats gehandhaafd werd. Hoe kon daarme& overeenkomen, dat zij het &v Övo dbazaı als de volmaakte uitdrukking der christelijke waarheid voorstelde? Als zij werkelijk daartoe besloten had, de ne- derlaag der alexandrijnsche partij, die toch zoo veel moge- ljjk gespaard moest worden, zou dan niet alleen volkomen maar in waarheid verpletterend geweest zijn; terwijl door de formule !x ÖVo „$loswv Yyvwpıööusvov niet enkel de alexandrijnsche, maar wel degelijk ook de antiocheensche factie voor een goed deel haar zin kreeg. Zeer teregt toch, naar ’t mij voorkomt, heeft Baur de beteekenis dier for- mule en haar eigenaardig belang voor het doel dat de syn- ode zich voorstelde, in dezer voege omschreven (I. bl. 320): “allerdings musste die Partei, welche für &v &dbo dbazaı war, befriedigt werden; befriedigt werden konnte sie aber auch schon durch einen Christus, &x do dboswv Yvwpıdd- uevogc- T'vwpideoIar Ex Tıvoc heisst aus gewissen Merkma- len erkannt werden als einer, welcher so oder anders be- schaffen ist. Dass Christus &v Öbo dbazaıv ist, sollte also ic Sbo Hbaewv erkannt werden.” — En wat niet minder afdoet: als de oorspronkelijke lezing werkelijk &v dbo Ydazsı geweest is, van waar dan de variant &k Vo dlboswv, die in dat geval daar staat als een onoplosbaar raadsel; maar als omgekeerd de variant in de oorspronkelijke redactie gestaan heeft, dan ligt het voor de hand waarom men haar niet onaangeroerd gelaten heeft. Zooveel is zeker, welk gevoelen men dan ook moge omhelzen, dat de twijfelin- gen over de echtheid der lezing reeds van zeer oude dag- teekening zijn, en dat men niet lang gewacht heeft om de authentieke redactie van het symbool te vervalschen ; want reeds de monophysiet Severus kan als getuige dienen, dat de lezing &v Ö0o dbascı hier en daar ingang gevonden had '. I Vgl. Mai, VII. bl. 73: “card mooInenv xal kaworoniav miorıv wpioaro 7 &v KXaAknöovı auvodog, kai dLeev Eic Öbo Tov vapkwIivra kai tvarIpw- anoavra d1 uäc Yebv Aöyov kai xüpıov 'Inoodv Xpioröv röv owrijpa rov NuerEpov yevodc Kai Avrpwriv, &v Öbo Hlascı yvwpıLöusvov abröv weicaca, 213 Ook doet het eigenlijk voor de zaak waarop het aankomt, niets af, welke lezing men voorstaat. Met de lezing &« bo Hüaewv is de geheele inhoud van het symbool van dien aard, dat het veel meer antiocheensch dan alexandrijnsch gekleurd blijkt te wezen, zoodat de latijnsche vertalers, die van den beginne af “in duabus naturis” hebben geschreven, van de eigenlijke bedoeling van den oorspronkelijken tekst in geen geval zeer ver afgeweken zijn. De laatst geschreven woorden brengen ons tevens een stap verder, daar wij er thans toe moeten overgaan den inhoud zelf van het symbool tot voorwerp van ons onderzoek te ma- ken. Dorner (II. 1. bl. 180-—149), en met hem vele anderen zijin van oordeel, dat de synode hare hooge roeping, ook in het belang der kerk, allezins naar behooren vervuld heeft, en dat zii in haar nagelaten formulier een wezenlijk meester- stuk voor den dag gebragt heeft, een stuk, dat eigenlijk boven alle beoordeeling zeer verre verheven is. Met allen eerbied voor de autoriteit die dat gewigtig woord heeft gesproken, kan ik voor mij dat gunstig oordeel niet dan onder een zeer belangrijk voorbehoud aannemen. De reden waarom Dorner aan het symbool zoo nitnemende waarde toekent, en die hij dan ook zelf als op den voorgrond gezet heeft, is deze, dat het een echt gedenkstuk is van ware christelijke wijs- heid, een levend en sprekend bewijs van het doorzigt der synode, van hare gave om den juisten middenweg van de uitersten aan weörskanten te onderscheiden. Want niet al- leen aan het eutychianisme heeft zii geen voet gegeven, zij heeft ook — altijd volgens Dorner — het nestorianisme als op eerbiedigen afstand weten te houden; zij heeft een leer ver- kondigd, die van docetisme even ver verwijderd als van ebio- nitisme, alle kiemen in zich bevatte waaruit in latef tijd de volmaakte christologie zich ongestoord kon ontwikkelen. Al aanstonds moet ik evenwel daartegen in ’t midden brengen, xal rourov dvepyeiag n löidrnrac era Tv Amspıvöonrov kai dppaorov Evw- sw, kai röv Asovroc rov rüc Popaiwv IxkÄnoiac nynoauivov rönov Tpoc- Karo, arnAnv avröv 6pSodokiag amoxaltcaca.” Vgl. bl. 71. 136. 214 dat iedereen die zoo spreekt, enin dien geest over de synode en hare handelingen oordeelt, het overtuigend bewijs le- vert, dat hij de onderlinge verhouding niet begrepen heeft van hetgeen Dorner de twee uitersten op christologiesch gebied heeft genoemd. Wat hij met dien naam bestem- pelt, het nestorianisme ter eene, het eutychianisme ter andere zijde, ’t zijn volstrekt geen uitersten, maar twee rigtingen die evenveel regt, en ook evenveel reden vau bestaan hebben, en waartusschen men kiezen of deelen moet, daar het onmogelijk heeten mag er nog een derde rigting bij te denken. Zoo lang men het nog niet tot deze hoogte gebragt heeft, dat men zich de betrekking van den mensch tot God voorstellen kan als rustend en gegrond op de reöele immanentie van God, zal men altijid, door den nood gedrongen, hetzij den eenen of den anderen weg moe- ten opgaan, tot dat men over de abstracte transscendentie heen is. Want zoo lang gaat het niet anders, of men moet de twee bedoelde factoren, voor het geval dat men zich rekenschap geven wil van de wijze waarop zij in Chri- stus te zamen werkzaam geweest zijn, öf in dier voege laten bestaan, dat zii volkomen gelijke regten bezitten, en op zijn hoogst in zoover den zijn, dat zi) in overeenstem- ming met elkander werken (nestorianisme), of men moet die vereeniging hierin zoeken, dat het mindere door het hoogere, de menschelijke natuur door de goddelijke, ge- heel geabsorbeerd wordt (eutychianisme). Dat is z66 evi- dent, dat ik mij wel ontslagen mag rekenen van de moeite daaraan nog meer woorden te besteden; maar mogt men ten overvloede nog verlangen dat ik mijn stelling zal be- wijzen: het symbool van Chalcddon zelf is daar, om te staven hetgeen ik daareven beweerd heb. Het is immers, zoo als het daar ligt, niet anders dan de we£örklank op den brief van Leo aan Flavianus, de zuivere antitype der romeinsche christologie, waarvan diezelfde brief ons zulk een aanschouwelijk beeld geeft. bl. 823): “dies ist der Charakter des chalcedonensischen Symbols; es ist der Charakter der haltungslosen Inconsequenz, der zweideutigen Unbestimmtheit, der zweispältigen Halb- heit: seine Einheit der Person hat das Symbol von Cyrill und Eutyches, seinen Unterschied der Naturen von Nes- torius und Leo; und während es Nestorius und Eutyches anathematisirte, erklärte es sie zugleich in Cyrill und Leo für die Grundpfeiler der Orthodoxie.” !. Hoe de synode zich zelve zoo om den tuin heeft kunnen leiden, het zou in waar- heid onverklaarbaar wezen, als wij niet wisten wat diploma- tieke slimheid vermag, om hem die misleid zijn wil, als ’t ware de hand te reiken bij dat pogen; terwijl wi) voorts, in dit bijjzonder geval, de documenten bij de hand hebben, waaruit wij kunnen opmaken hoe men te werk gegaan is. De synode van Chalcddon heeft eenvoudig het voorbeeld ge- volgd van de konstantinopolitaansche synode van 448, en daar zii Cyrillus nu eenmaal niet mogt veroordeelen, zich I Vgl. ook nog t. a. pl. bl. 822: “die Versuche, die Idee der persön- lieben Einheit durch die innere Vermittlung der beiden Momente der Gott- heit und der Menschheit zu realisiren, hatten auf zwei Theorieen geführt, von welchen die eine den Logos, die andere den Menschen zum absoluten Subjekt machte. Jede der beiden Theorieen konnte, vom Standpunkt der andern aus betrachtet, nur als ein Extrem, als eine höchst einseitige Lö- sung der vorliegenden Aufgabe erscheinen. Um nun aber die Momente, welche sich innerlich — nicht vermitteln liessen, einander näher zu rücken, kam man auf den eignen Ausweg, dass man jene beiden Theorieön in der Form, in welcher sie aufgestellt waren, als blosse Extreme auffassen zu können meinte. — Allein der grosse Irrthum, der dabei zu Grunde lag, war eben dieser, dass man für ein blosses Extrem hielt, was doch nur die Theorie selbst war; und den Widerspruch immer nur in einzelnen minder wesentlichen Bestimmungen, einzelnen zu grell hervortretenden Ausdrücken finden zu müssen glaubte, ohne sich des innern Widerspruchs der Sache selbst klar und bestimmt bewusst zu werden." r 216 ook maar niet al te diep in diens leer en stelsel gewaagd, waar zij nog wel het een en ander zou gevonden hebben, om ook hem, zoo goed als Eutyches, onder den banvloek te leggen; wat den brief van Leo betreft, zij heeft dien ook al genomen zooals hij daar lag, en er liefst niet van willen weten wat toch wel de ware beteekenis van al die weidsche formules wezen mogt. Met dat al kunnen wij Dorner niet anders dan gelijk ge- ven, dat hij het nut hetwelk de kerk van de handelingen der synode van 451 gehad heeft, verre van gering meent te moeten achten, en voor de verdere ontwikkeling en voltooi- jing der christologie ook aan dit symbool hooge waarde toekent. ’t Zij zoo, dat symbool, zoo op zich zelf beschouwd, moge weinig hebben waardoor het zich aanbeveelt, en voor gegronde aanmerkingen aan alle kanten bloot staan, het doet zich anders voor, zoodra men het in verband brengt met hetgeen reeds voorafgegaan was. De zaak waaraan de woord- voerders der godgeleerde wetenschap tot op dien tijd hunne kracht gewijd hadden, het was, bij Antiocheners zoowel als bij Alexandrijnen, de vereeniging der twee naturen, hare onder- linge verhouding na het punt des tijds waarin het groot geheim der menschwording van den Logos zijn beslag gekregen had. Men hadzich tot dat werk gezet, hoewel men er eigenlijk niet eens op voorbereid was het te ondernemen, en daar men er zich uitsluitend op toelegde om het wezen der vereeniging te omschrijven, had men eigenlijk vergeten zich rekenschap te geven van het eigenaardig wezen der naturen, of liever, al vergat men het niet, men had het verloren moeite geacht, ook daarbij stil te staan en zich ook in dat verschil te verdiepen. Toch was het noodig dat men zich ook daartoe aangordde , en dat men, in plaats van het onbegrijpelijke als met denen sprong te willen grijpen, meer methodiesch te werk ging, en moeite deed, om trap voor trap al hooger en hooger te komen. In zoover heeft de synode van Chalcddon dan ook waar- ljjk goede diensten bewezen, daar zij de eerste geweest is, die van het kenmerkend onderscheid der twee naturen den voornamen inhoud van hare belijdenis gemaakt heeft. Immers 217 ook haar symbool, even als de brief van Leo waarop het berust, is vooral merkwaardig om de groote voorzorg die de synode te baat heeft genomen, om het regt, zoo van de eene als van de andere natuur, aan weörskanten ongeschonden te handhaven, en tot zelfs den schijn van een voorrang te vermijden, dien zij aan de eene natuur boven de andere toe- “kende. Wie zich voortaan op haar standpunt :plaatste, die werd van zelf genoodzaakt, ’t zij hij wilde of niet, zich diep te doordringen van de bewustheid, op wat hoogte het god- deliijk wezen däär staat, vergeleken met het wezen der men- schen. Dat hij daärme6 beginnen moest, als hij wilde be- grijpen hoe die twee &ddn zijn geworden, dat was in waar- heid een schrede voorwaarts, en wel in tweederlei opzigt. Want terwijl zij, die vö6r de synode van Chalcddon de zaak der vereeniging het meest hadden behartigd, terwijl dus de alexandrijnsche partij, ofschoon zij de hulp der rede geenszins versmaadde, zich bij het stellen en verdedigen van hare theorie toch meer door haar gevoel dan door het redelijk denken had laten leiden, en vooral in het hoogste ressort het regt van here zienswijs niet anders wist te handhaven, dwong de syn- ode allen, wien het in de christologie om kennis der waar- heid te doen was, de eischen eener redelijke voorstelling van het wezen van den Christus in de eerste en voornaamste plaats te behartigen !. Maar van niet minder gewigt was een tweede moment, dat mede in het symbool lag opgesloten. ’t Is een feit, waarvan de ontdekking niet van de laatste jaren dagteekent, dat de geheele kerkelijke theologie der vierde en van de eerste helft der vijfde eeuw zeer sterk pantheistiesch gekleurd is. Reeds de inhoud van de bekende ı Vgl. Baur, t. a. p. bl. 824: “nur darin hat das Symbol eine univer- sellere Bedeutung, dass es das Gleichgewicht gegen das alexandrinisch- ägyptischa Dogma wieder herstellte. So wenig man auch damals noch das Göttliche und das Menschliche als Momente einer und derselben Ein- heit zu begreifen vermochte, so war doch von der grössten Wichtig- keit, dass weder das Menschliche dem Göttlichen, noch das Göttliche dem Menschlichen schlechthin untergeordnet, sondern das Eine dem Andern mit völlig gleicher Berechtigung gegenüber gestellt wurde.” 218 symbolen alleen, zoo van dat van 325 als van 381, is althans in de hoofdzaak van dien aard, dat de billijkheid van dat oordeel als voor de hand ligt; want de wijze waarop in die twee belijdenissen, in den persoon van den Logos, het eindige eenvoudig tot een integrerend deel van het oneindig wezen gemaakt wordt, is een al te overtuigend bewijs dat men vergeefs heeft beproefd te ontzenuwen. Maar ook de stelsels op die symbolen gebouwd, gaan allen aan hetzeifde euvel mank, en bij de rij af kan men ze vatten, allen op hetzelfde punt en om dezelfde zonde. Athanasius en Apol- linaris, Gregorius van Nyssa en zijn naamgenoot ven Nazi- anzus, Cyrillus en Eutyches, zij zijn allen met elkander bijzonder geneigd, om het menschelijk agens voor te stel- len en te behandelen als ware het niet meer dan een ac- cidens van het goddelijk wezen, als had het geen eigen be- staan, en als waren de momenten, waarin het daarvan blijken schijnt te geven, niet anders dan zoovele modi, of wijzigingen in de openbaring der dene onveranderliike en allerhoogste substantie. Herhaaldelijik hebben wij op onzen weg ons daarvan kunnen overtuigen, maar iedereen zal dan ook moeten toestemmen, dat de kerkelijke theorie, wat deze zaak betreft, zich op een dwaalweg bevond, die op den duur, in de theorie en in de praktijk, op groote schade moest uitloopen. De besluiten van het concilie van Chal- cödon, en de invloed der praktiesche westersche theologie, hebben de kerk voor die schade bewaard en teruggebragt op een beteren weg, een weg die althans niet hierop uitliep, dat tot zelfs de grondslagen van het Christendom gaandeweg. Het symbool is zoo weinig pantheistiesch, en de stellers en ontwerpers daarvan, zou men haast zeggen, hebben zich eens- klaps zoo bang gemaakkt voor hunne eerste dwaling, dat zij niet beter hebben weten te doen dan zich in het ander uiterste te werpen, en een theologie te proclameren, die zeer sterk riekt naar deisme. Het moge toch aan de vrome 219 vaders gelukt zijn, zoo wat van God als wat van den mensch is, wel uit elkander te houden, en de bijzondere sfeer van elk dier begrippen met juistheid te omschrijven: zij zijn er vol- strekt niet in geslaagd, die verschillende en gescheiden elemen- ten ala onder den hoofd te brengen. De invloed waarop ik daareven reeds gedoeld heb, de invloed der westersche theo- logie, die zulk een welbewezen geschiedkundig feit is, komt vooral op dit punt bijzonder duidelijk aan het licht, en men kan dien als met handen tasten. Immers men vergete niet, dat juist omstreeks dezen tijd het augustinianisme in de wester- sche kerk in hoogen bloei stond, en met name in de ro- meinsche kerk als ten troon verheven was. Gelijik nu de leer der synode zich vertoont als een trouwe reproductie van hetgeen er in dat stelsel goeds is, zoo geeft zij ook aanlei- ding tot dezelfde bezwaren, als die men te allen tijde daar- tegen in ’t midden gebragt heefl. Waarin het eerste be- staat, dat is onsreeds vroeger gebleken; en wat het tweede betreft, gelijk het augustinianisme de kloof tusschen God en den mensch die het zelf gegraven heeft, uit eigen middelen niet dempen kan, zoo kan ook het symbool van Chalcddon daar maar niet over heen komen. Beide de anthropologie van Augustinus en de christologie van Leo en van zijne napraters op het concilie van 451, beide zijn dan ook even abstract, en dragen even weinig blijken dat men van weöärskanten ook maar moeite gedaan heeft, om tot een concrete voorstel- ling van het quaestieuse punt te geraken; terwijl beide boven- dien nog aan een ander gebrek laboreren, dat wel een bezwaar wezen moest om de ware eenheid te vinden. Dat gebrek ligt hierin, dat beide zich maar niet kunnen verheflen tot zulk een voorstelling van de goddelijke en menschelijke na- tuur, waardoor zij gehandhaafd worden in haar ethiesch ka- rakter. DERDE TIJDPERK. VAN HET CONCILIE VAN CHALCEDON (451) TOT HET ZESDE OEOUMENIESCHE CONCILIE VAN KONSTANTINOPEL (680). GESCHIEDENIS DER TWISTEN OVER DE UITLEGGING VAN HET SYMBOOL VAN CHALCEDON, EN VAN HUNNE GEVOLGEN. - BRONNEN: Fragmenten van Dıosourus, TIMOTHEUS ELURUS 6n SEVERUS van Antio- chiö, bij Mai, Collectio nova enz., VII, passim. Fragmenten van XznaAsas, bi} Assemani, Bibliotheca Orientalis, II. bi, 25 vigg. Handelingen van het concilie van Konstantinopel, bij Hardouin, III. coll, 1043 vigg. GIESELER , Commentatio, qua Monophysitarum veterum varlae de Christi persons opiniones, imprimis ex ipsorum effatis recens editis, illustran- tur, Part. I. II. — ie Dim 8 1. HET MONOPHYSIETISME EN ZIJINE VOORNAAMSTE WOORDVOERDERS. SEVERUS EN JULIANUS. DE SECTEN ONDER DE MONOPHYSIETEN. An ooit een politiek in haar verwachtingen beschaamd en bitter teleurgesteld is, zoo is dat het geval geweest met de keizerliijke staatkunde, gelijk zij op het concilie van Chal- cedon bij de beraadslagingen had voorgezeten. Om eenheid was 't haar te doen geweest, en de uitkomst had bewezen dat het haar enkel gelukt was de klove nog wijder te ma- ken; zii had een symbool doorgedreven, zoodanig inge- rigt, naar zii meende, dat zij met grond verwachten kon dat het als basis kon dienen voor een gewenschte verzoening, en al haar pogen had enkel daartoe geleid, dat van het eigen oogenblik af waarop het symbool gepromulgeerd werd, 222 de afkeer althans van de eene parti) tegen al wat maar een zweem had van inschikkelijkheid ten koste van eigen over- tuiging, nog scherper vormen aannam dan te voren. Doch waar was zij dan ook geweest, die politiek, dat zij, al was ’t maar voor den oogenblik, in den waan had kunnen ver- keeren, dat het haar gelukken zou op zulke grondslagen als er te Chalc&don gelegd waren, een hecht en duurzaam ge- bouw van verdraagzaamheid en eenheid te vestigen? ’t Lag toch in den aard der zaak, dat onmogelijk beide partijen te- gelijk op grond van dat symbool den vrede bewaren konden. Dat de antiocheensche partij er niets tegen had, zich op zoo voordeelige 'voorwaarden met hare vijandin te verzoenen, ziedaar trouwens wat ons in geenen deele behoeft te be- vreemden. Ten haren gevalle was het symbool ontworpen; in haar belang was het concilie belegd; haar autoriteit had in de hoofdzaak den boventoon gegeven. Wel was het ook voor haar niet geheel zonder vernedering afgeloopen, maar zij kon zich daarover troosten met de bewustheid, dat voort- aan haar theologie toch in de kerk de heerschende wezen zou. Maar de partii van Dioscurus daarentegen, hoe had zij het strijdperk verlaten dat zij zoo zegevierend, zoo trotsch op haar behaalde overwinning, was binnengetreden ? Ja, zij had wel de voldoening gehad dat haar voorvechter Cyrillus mede onder de steunpilaren der ware regtzinnigheid ge- teld was, maar zij) kon het toch niet verbloemen, dat de feite- lijike nederlaag grooter was dan het gewaande voordeel. Al had zij ook gewild, onmogelijk kon zij zich met een sym- bool vereenigen, dat de twee naturen zoo op den voor- grond plaatste, waarin de ula $baıc rov Adyov aesapkwukvov, haar palladium en schibbolet, zoo woord voor woord als grove ketterii werd gebrandmerkt. Als zij het aangeno- men had, zij had dan als waarheid moeten huldigen wat zij tot dien tijd toe bestreden had als het schromelijkste onver- stand en als de baarblijkeliikste dwaasheid. Tegen al haar logica van voorheen, ja tegen de logica zelve had zij moeten erkennen, dat op theologiesch terrein twee des noods ook wel 6&6n kunnen wezen; en wie kan het haar ten kwade duiden, 223 dat zulk een tour de force haar te sterk was? Ook zal men haar — dit zij in ’t voorbijgaan gezegd — de eer niet kunnen onthouden, dat zij althans op het concilie zich zelve geen oogenblik heeft verloochend. Haar woord 61 evoeßelav kpado- uev, dat in de geschiedenis der kerk zooveel gerucht gemaakt heeft, dat woord was haar eerste protest tegen het besluit dat men haar opdringen wilde; en zij is aan dat protest ge- trouw gebleven, ook toen de meerderheid desniettemin haar onlogiesche logica er doorgedreven had. Ook valt het niet te ontkennen, dat in den nieuwen strijd welke dientengevolge ontbrandde, de alexandrijnsche partij, die voortaan om haar gehechtheid aan de ula dboıc de partij der Monophysieten genoemd werd, oneindig meer eer ingelegd heeft dan de voorstanders van het concilie te Chalcddon. Voor de katholieke kerk begint met dat concilie een periode van stil- stand. Zij was sedert te veel gebonden om zich met vrijheid te bewegen, en wat na dien tijd van hare zijde, en niet en- kel op christologiesch terrein, het licht gezien heeft, het zijn doorgaans niet veel meer dan eindelooze herhalingen, ge- durig wederkeerende variaties op hetzelfde thema, terwijl hare aanhangers bovendien veel meer apologetiesch en pole- miesch dan dogmatiesch te werk gaan. De partij die tegen haar over stond daarentegen, heeft niet alleen in hooge mate haar ijver aan den dag gelegd om de oplossing van het raad- sel, dat wil zeggen de juiste formule voor de eenheid in de tweeheid , te vinden; maar ook niet weinig scherpzinnigheid aan dat werk besteed, en over ’t geheel met veel oorspron- kelijikheid hare zaak gehandhaafd. Hoewel uit de kerk ver- wijderd, wist zij zich dan ook van tijd tot tijd zelfs tot in de kerk krachtig genoeg te laten gelden. Het ontzag voor haar, de hoop om haar te winnen, en langs dien weg steun te krij- gen om zich staande te kunnen houden, bewoog in het jaar 476 den overweldiger Basiliscus om in zijn open brief aan de bisschoppen der katholieke kerk, die onder zijn griekschen naam 'EyxöxAıov beter bekend is, den brief van Leo aan Flavianus en het symbool van Chalcddon, beiden als onder den banvloek, zelfs ten vure te doemen, en het symbool 224 van 381, benevens de synodale besluiten van 431, te sanctio- neren als de eenige wettige uitdrukking van het geloof der kerk !. Ook zijn opvolger Zeno was van het besef van den invloed dier partij z66 diep doordrongen, dat hij de voor- stellen van Acacius, den patriarch van Konstantinopel, en van Petrus Mongus, den patriarch van Alexandriö, om een nieuw formulier uit te werken waarmed ook de Monophysieten vrede hebben konden, niet alleen gretig aannam, maar ze met geheel zijn keizerlijk gezag krachtdadig ondersteunde. Het bewuste stuk, bekend onder den naam van het Henotikon, zag het licht in het jaar 482. Ten behoeve eener juiste waardering van het monophy- sietisme moeten wij vooraf een oogenblik stilstaan, om bij de ofliciöele kerkelijke christologie onze aandacht te be- palen. Uitgedrukt stond die christologie in het symbool van Chalc&edon; maar ’t komt er hier vooral op aan, wat denkbeelden men aan de woorden hechtte, die wij, wat hunne naaste beteekenis betreft, reeds eenmaal aan ons oor- deel hebben onderworpen. Reeds is ons bij die gelegenheid zooveel gebleken, dat, geljk zij eene reproductie zijn van de christologie van Leo van Rome, zij in de hoofdzaak ook even getrouw de antiocheensche christologie terugge- ven, en wel inzonderheid in dit opzigt, dat de eenheid die in, het symbool geleerd wordt, veel meer ideöel dan reöel bljkt te wezen. Maar ’t is toch evenmin twijfelachtig, dat men te Chalc6don de bedoeling niet gehad heeft, de leer van Theodorus en Nestorius, zoo als zij daar lag, eenvou- dig over te nemen. Wij hebben ons vroeger kunnen over- tuigen, dat althans bij den eerstgenoemde niet alleen van de menschwording van den Logos slechts zeer weinig teregt komt, maar dat men eigenlijk bij hem zelfs van geen incar- natie van den Logos kan spreken. Wat van het wezen van den Logos is, gaat z66 geheel en al om buiten hetgeen van den mensch is, dat reeds Theodorus zelf er geen bezwaar in zag, den heiligen geest de kracht te noemen waardoor de Christus staande gebleven is; een leer die wel in onzen tijd kan doorgaan zonder aanstoot te geven, maar die toen ter tijd met het beweren geliik stond, dat de openbaring van God in Christus geen oupenbaring in het vleesch geweest is. De maakt van het concilie van 451: “rdvra öl röv Ürepöv rı dpovnoavra 1] gpovoürra, 1; whmore, A lv Xalknöbvı, d ol Önmore avvböp, dvasenarigoner.” 15 226 synode van Chalcddon daarentegen staat op gansch anderen bodem, en houdt zich in dit opzigt strenger aan de overge- leverde leer dan Theodorus. Zij schijnt zich de zaak op deze wijs te hebben voorgesteld, dat het wezen van den Lo- gos, hoe dan ook, werkelijk in den Christus gewoond heeft, maar altijd op zoodanige wijze, dat diens menschelijke indi- vidualiteit steeds in allen deele ongeschonden gebleven is. Voorts behielp men zich met de uitvlugt, dat, aangezien de twee begrippen van natuurlijik en persoonlijk leven, of van natuur en persoon, elkander in abstracto van weörskanten niet dekken, die verhouding met name ook in Christus geene verandering ondergaan heeft (vgl. ben. bl. 245, aan- merk. 1). Wel was het eerste gevolg var die taktiek, dat men een Christus kreeg, die eigenliik zoo goed als geen Christus, ja die volstrekt niets geweest was; maar men voorzag in dat gebrek op deze wijze, dat men die twee onpersoonlijke naturen te zamen liet uitloapen in den per soonlijken factor, dien men, trouwens de hemel weet! wäär van daan haalde (dbo dbasıc, ula vrdorasıc)., De alexan- drijnsche partij daarentegen, volkomen overtuigd van het willekeurige dier splitsing tusschen natuur en persoon bij een redelijk, zedelijik wezen, beweerde van haar kant even sterk, dat de eenheid en ondeelbaarheid van den persoon van Christus de eenheid en ondeelbaarheid van de natuur onderstelden, die haar wezen in dien persoon geopenbaard heeft. Hare aanhangers waren het dan ook met de tegenpartij enkel hierin eens, dat men onderscheid maken moest tusschen de goddelijke en menschelijke ovola van den Christus, dat wil zeggen, tusschen de verschillende elementen van zijn natuur of persoon , of ook tusschen de oorspronkelijke deelen van het organisme, waarin zjin openbaring als ’t ware gegrond was. De eersten die hier in aanmerking komen, als wij althans, geljk wij tot dusver gedaan hebben, chronologiesch willen te werk gaan, ziin de naaste twee opvolgers van Cyrillus, Dioscurus en Timotheüs Elurus. ’t Gaat evenwel moeijjelijk, bij het bestaand gebrek aan volledige opgaven, ten opzigte van hunne leer in bijzonderheden te treden; en wij zullen ons te 227 vrede moeten houden met een algemeen denkbeeld van haar, waarbijj] wi) dan nog herhaaldelijk tot gissingen onze toevlugt zullen moeten nemen. Van Dioscurus weten wij, dat hij uit zijn ballingschap te Gangrae in Kappadociö aan zijn aanhan- gers een brief geschreven heeft, waarin hjj o. a. als zijn ge- voelen beleed: “örı 6 uovoyevng rov Jsov viöc Adyoc, 6 Kb- pıog nuwv "Inoodc Xptoroc, Yevöusvoc AvIpwmoc Xwpic anap- rlac xal Tpownc, Toic avdpwrlvorc xerowwunke MAadeoıv, ev kara dba aAAa xara xapıv” (Mai, bl. 289). Om aan die stelling kracht bij te zetten, beriep hij zich op de bij zondere kracht van het bloed van den gekruisigden Christus. “Ei un, 200 vervolgt hij zijn betoog, “ro alua rov Xpıorov kara dba Seov korıv kal ovK avSpwmou, rl dtablpeı rov alıaroc Twv TpAywv xal udoxwv, kal rüc omödov rüc da- nalewe; xal Tovro yap Yyfivov xal $Yaprov, kal To alıa rav xara low AavSpwrmwv Yhivov xal dIaprov' aAAa un ylvorro, Evöc Twv Kara bboıv Akyesıvy Nuac Öuoobarov ro alua Xpisroö”. Hij zegt dus niets meer en niets minder dan dat de menschelijke natuur van den vleesch geworden Logos zich in de goddelijke, om zoo te spreken, gansch en al opgelost heeft; met andere woorden, dat de wetten voor haar niet meer beetonden, die anders het geheele menschelijk leven en iedere openbaring der natuur van den mensch regelen en daarover gezet zijn. Hoe toch ware het anders mogeliük , dat de ligchamelijke aandoeningen ter eene, en de verschil- lende gemoedsbewegingen of aandoeningen der ziel ter an- dere zijde, zoover ze met elkander van zuiver menschelijken sard zijn, Christus niet verder raakten dan overeenkwam met de bedoelingen Desgenen, Wiens volheid in den Zoon ziins welbehagens ligchamelijk gewoond heeftl? Heb ik ver- keerd gezien, voor wien is het dan niet duidelijk, dat die geheele premisse van Dioscurus terstond als onhoud- baar moet worden prisgegeven? Als toch de menschelijke netuur van Christus, ook na hare vereeniging met de god- delijike natuur van den Logos, een eigen bestaan gehad heeft, in dier vogge wel te verstaan, dat zij voortdurend ge- regeerd werd door dezelfde algemeene wetten, waaraan al- 15 * 228 len die van een vrouw zijn geboren onderworpen zijn, dan heeft men die dispensatio divina van Dioscurus volstrekt niet noodig, ja zij is een volslagen onding. Hoewel zij dus op het standpunt van den schrijver volmaakt op hare plaats is, zoo is het toch een andere vraag, of zij niet tot de gevolg- trekking leidt, dat het leven van Christus op aarde geen waarachtig menschelijk leven geweest is. Mij althans komt het voor, dat Gieseler volkomen in zijn regt is, als hij meent te mogen volhouden (II, bl.25), dat de leer van Dioscurus regtstreeks uitloopt op volslagen docetisme. Het kan toch wel voor docetisme doorgaan , dat juist al wat specifiek men- schelijk is in den persoon en het leven van Christus, voorge- steld wordt als een werk (de Monophysieten gebruikten daar- voor den staanden term arori\soua) en als een verrigting van den Logos. Wi) zullen dan ook wel niet ver %nistasten, als wij het er voor houden. dat de bedoeling ook van dezen schrijver na- genoeg hiermeö gelijk staat, dat de, menschelijke natuur van Christus niet onder de gewone wetten van het menschelijk le- ven gestaan heeft, maar onder de hoogste wet van het god- delijk welbehagen; hetgeen dus overeen zou komen met het gevoelen van Dioscurus, zoo als wij het daareven, op grond van diens eigen woorden, hebben voorgedragen. Merkwaardig zijn de bewijzen, waarvan Timotheüs zich be- diende om zijn overtuiging wader aan te dringen. In de eerste plaats toch verklaarde hij zich tegen de leer derge- nen die zoowel de eene als de andere natuur in hare reg- ten wilden handhaven, op grond dat zij afbreuk deed aan het eigenaardig wezen der goddelijke Driedenheid. Volgens hem kon ’t niet anders, of de belijders dier leer moesten ook aan de menschelijke natuur een plaats in dat wezen toe- kennen, waarmed de consubstantialiteit der verschillende per- sonen van de Drieöenheid natuurlijik van zelf ophield *. Maar vooral zijn tweede argument is onze aandacht overwaardig, dewijl het ons in de gelegenheid stelt kennis te maken met een nieuwe zijde van het dogma dezer oudste voorstan- ders van het monophysietisme. Timotheüs beroept zich name- ljk op de leer van de perpetua virginitas der moeder des I Vgl. ziine polemiek tegen de leer van het concilie van Chalcedon, of last ik liever zeggen, van den brief van Leo aan Flavianus: “agit enim utraque natura cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est”, enz. Daartegen brengt Timotheüs in 't mid- den (bij Mai, bl. 277): “ei ö& 6 Aödyog karepyaseraı Önep Eorıv abroü, wg ro viw Neoropip Ödorei, dAMAörpiov rüc Jeiac nal dopdrov hücswg TO Öpa- uva xal Ynlapnsüvar, tdıov dt nälkov rag dvIpwrivng tori dücewe." Dit laatste was natuurlijk een gruwel in de schatting van den alexandrijn- schen patriarch, en een aanleiding tot de meest absurde en onhoudbare consequenties. 3 «Tordda yap olda reAsiav, önoovoıov ry Ödky al ry didwörnrı, obötv laurüc Atov N EAarrov Exovoay. rovro ydp nal kai rwv Nıxatwv or pa- käpıoı maripec yuwv rın Ldidakav, women Aäytkeaı kai Tepi TÄC Vapkwaerug dvrov Tod Kuplov nuwv kai owräpog 'Inoov Xpıorov’ (bij Mai, bl. 35). ‘ 230 Heeren, om zijn afwijking van de leer der kerk ook op dien weg te regtvaardigen. ’t Zou volgens hem onmogelijk geweest zijn, dat Maria niet gelijk geworden ware aan an- dere vrouwen, tenzi) het, met de onderlinge verhouding der twee naturen gesteld was zoo als hij beweerde !. Hij schijnt dus indedaad ook voor dit uiterste niet teruggedeinsd te zün, te weten voor de loochening der ware menschelijkheid ook van het ligechaam van Jezus. Te meer worden wij gedron- gen die stelling voor de ware uitdrukking van zijn gevoe- len te houden, als wij daarbij in aanmerking nemen hoe hij zich elders heeft uitgelaten. “"Er utv rnc koıvng”, zoo lezen wij bij Mai t. a.p., “cal avdpwrlunc Nuwv bbaewe Hroı oV- alag Töv Yeov Adyov yeyevjodar, T. & Ec Yuvamkdc, Kal Kara rovro uövov xat Önodva xal Önoysvij Kal Önoobarov Nuiv Atysodaı, xal Jeog ik yuvamköc amertxSy" 2, Daar immers staat met zooveel woorden geschreven, dat Christus in zijn tijd niets gemeen gehad heeft met degenen, die hij verlost heeft, dan enkel en alleen dit, dat ook hij van een vrouw geboren is, hetgeen wel moet beteekenen, dat zijn ligchaam ondanks die geboorte geen gewoon ligchaam van een mensch geweest is. I “Tovrov löwv ö Hoc Eiv pedeußpig, AAN’ obr löcxero rovro di dv- Ipwrov yevsodaı, Aroı dıd Hboswg AvIpwrivns' A yap Av mävrn real rav- TeAWc EAvev Tv mapdeviav n dvIpwmov Yücıc’ el yap Yv üvIpwroc kard Bbow — 0 uEMwv droreeiodaı dvdpwrog tv unrpa rc mapIevov, obr Av erixIn sk aurüc, ei un) mpwrov rüc map9eviag ÖiaAvIelonc” (bij Mai, bl. 305). 