title: Jacques Saurin : Eene Bladzijde uit de Geschiedenis der Kanselwelsprekenheid
creator: Van Oosterzee, J. J
text: Hij maakt zich als hot waren arm, om door u zich te laten verrijken. Die alles geeft, is genadig genoeg om op zijn beurt van u te willen ontvangen! En daarom, niemand, niemand van ons mag terugblijven! Laat er een edele najver onder ons wakker worden! Laat de groote geven, van wat hem zijn eerposten opbrengt; de krijgsman van zijn soldij; de handelaar van zijn winst; de kunstenaar van den arbeid van zijn handen; de leeraar van wat zijn werk hem mag opbrengen; de jongeling van zijn vermaken; de wereldsgezinde vrouw van haar sieraden; de zondares van haar zeer kostelijke zalven, tot ongewijde bedoeling bestemd; de inwoner dezer gewesten van zijn vaderlijk erfgoed, en zelfs de vlugteling, dat hij de wrakken verzamelen zijner deerlijk geteisterde kiel, en er een vuur van ontstoken, om offers te brengen aan die God, die hem uit de schipbreuk gered heeft! "M. Br., ik weet niet, welk gevoel van vreugd mij op eenmaal doordringt en vervoert; ik weet niet, wat stem in mijn hart mij van dit woord veel vruchten belooft, dan van die wij tot dusver gesproken hebben. Vraagt met groote vrijmoedigheid, uitdelers onze liefdegaven; "komt in onze huizen, gij gezegenden des Heeren," en verzamelt de aalmoezen van een volk, dat met vreugd, dat zelfs met dankbaarheid geven zal! "Maar, zelfs daarvoor zijn wij niet voldaan, M. Br.! Al overtreft gij ook onze verwachting nog verre; al gaaft gij alle uw goederen, al liet gij zelfs geen armen in ons midden meer overblijven, nog zoudt gij te weinig gedaan hebben. Wij vragen niet slechts in het belang der armen, maar in uw eigen belang; wij wensen, dat gij uit het domweg waren beginsel mag geven. De waarheden en pligten, die wij tot dusver door lezen hoorden aanprijzen, werden ook, al was het vaak op minder indrukwekkende wijze, door andere christelijke predikers van vroeger en later eeuwen geleerd. Maar er is ook in hem iets eigenaards, dat bij het overzicht van den inhoud zijner prediking niet mag voorbijgezien worden. Hij was niet slechts zedeleeraar, maar Rijksprelaar, en als zoodanig niet zelden sprekende op een toon, in zijn toestand en die van zijn lotgenoten dubbel aandoenlijk. Wij hebben ons voorgenomen, daarop als op een derde bijzonderheid de aandacht te vestigen, en ofschoon wij ook elders treffende ontboedigingen te dezen aanzien vernemen, vestigen wij vooral het oog op zijne gelegenheidsredenen. Wij gelooven niet te veel te zeggen, wanneer wij beweren, dat saai inzonderheid in deze laatsten heeft niet gemiddeld. Het was er ver van daan, dat de welsprekende vreemdeling het goede zou gering geschat hebben, door leeraars en duizenden met hem op onzen vaderlandschen bodem genoten. Het tegendeel hooren wij hem in zijn leoonderde over de Vaderlandsliefde verklaren. "Aan onze vijanden zijn wij de genezing van een vooroordeel verschuldigd, dat sinds onze geboorte ons aankleefde, en dat de meerderheid onzers volk nog blijft vasthouden, dat er namelijk buiten Frankrijk nergens een aangenomelijk verblijf zou te vinden zijn. Wij leven in dit gelijklopend land onder het zachtste bestuur der wereld. Wij vinden in de Verenigde Nederlanden een algemene vergoeding voor opofferingen, die wij voor ons geloof ons getroost hebben. Onze regenten zijn eenigzins onze gelijken, door hunne minzaamheid en door een zekeren geest van gelijkheid, die Gemeenebesten beheerscht, zoverre dit met het algemeen welzijn bestaanbaar is. Zulken onder ons, die eenige kennis of kunstvaardigheid hebben, zijn in hun vakken vooruitgegaan. Onze broederen, die naar andere Protestantsche landen gevlucht zijn, genieten ook daar talloze weldaden. En zoo er eenigen zijn, die gebrek lijden, gelijk niet te ontkennen is, zij zijn daarvoor rijkelijk schadeloos gesteld door den vrede van hun geweten, die onwaardevolleste van alle bezittingen. Maar toch spreekt er naast die dankbaarheid een weemoed, een deelneming in den toestand en de behoeften van zoovele medevervolgten om der gerechtigheids wil, een liefde voor de verlaten altaren en haardsteden, die zelfs na zoovele jaren bij het lezen onder zoo geheel andere omstandigheden onwillekeurig ons aan- grijpt en treft. Telkens ziet men van den Haagschen kansel een blik vol tranen gewend naar dat „Babylon, dronken van het bloed der heiligen,” gelijk de spreker eenmaal zijn ongelukkig vaderland noemde. Geen wonder, dat elke nederlaag, door den gekroonde verdrukker der Fransche Hervormden, na vroegere voorspellingen geleden, een hart als het zijne met een, wel niet onvermengde, maar toe hoorende vreugde vervulde. Hoort, hoe hij in zijn leerrede over de diepten van Gods wegen de verdrevenen troost en hun den trotschen Lodewijk toont, na de veldslagen van Hochsteten Hamillies ten diepste vernederd. Men hoort niet den Franschman over zijn koning, maar den Protestant Digitized by Google (59 Ik zie sterkten veroverd, veldslagen gewonnen, en zijn troon slechts bevestigd, door al, waardoor men zijn zetel wil schokken. Ik zie een afgodisch hof, dat hem boven menschen en boven zichzelf verheft, en hem met Godzelfde gelijk stelt. Ik zie alle wereldstreken overstroomd door zijn legerbenden, onze grenzen bedreigd, de Godsdienst aan het wankelen, de Protestantse wereld aan de oever des ondergangs. Bij het gezicht van die stormen wacht ik reeds den laatsten slag, die de Kerk zal doen vallen, en roep: o scheepje, door de Orkanen geslingerd, wordt gij alzoo door de golven verzwolgen! Ziet, daar ontbloot God den arm zijner Heiligheid, die uit den bannier te voorschijn komt, en ons nu verbaast door de wonderen zijner liefde, na ons te hebben verward door de raadselen van zijn wereldbestuur. Ziet daar, door twee veldtochten meer dan honderd duizend vijanden, of in de golven begraven, of door het zwaard onze krijgers geveld, of door onze krijgsrossen vertreden, of met onze ketens beladen. Ziet daar geheele gewesten aan ons gezag onderworpen! Ziet onze dappere beiden, bedekt met laurieren, de schoonste, die wij ooit aanschouwden! Ziet die noodlotte magt, die zich tot den hemel verhief, daar wankelt, daar valt zij. Mijn broeders, dat zulke gebeurtenissen ons toch bedachtzamer maken! Beoordeelen wij naar onze gedachten de wegen der Godheid niet, en leeren wij de diepten van haar bestuur te aanbidden? Hindert ons die toon enigermate? Kunnen wij hem slechts ten halve begrijpen in de man, die alzoo over de val van honderd duizend Fransen kon juichen, toch wel niet allen vijanden des waren geloof? Schooner dan en zeker Christelijker nog zal de wending genoemd worden, die hij bij een andere gelegenheid aan zijn kerkelijke heilwensen gaf. Aan het einde zijner beroemde Nieuwejaarsrede over de kortstondige godsvrucht, richt hij zich eerst tot de geestelijke en wereldlijke Regenten van Staat en stad, en vervolgt nu: „Zijn onze wensen uitgeput? Helaas, hoe zouden wij op deze dag van vreugde onze grootste smarten vergeten? Gelukkige bewoners deze gewesten, die zo vaak van onze eilanden gehoord hebt, wij zijn over uw voorspoed verblijd, zoudt gij uw medegevoel aan onze jammeren weigeren? En gij, treurige en eerbiedwekkende overblijfselen van onze ongelukkige Kerken; Broeders, die de nood deze tijden op deze kusten geslingerd heeft, zouden wij niet aan onze ongelukkige overgeblevenen denken? Jeruzalem, indien ik u vergat, zo vergete mijne rechterhand zichzelf! Och of God bewogen zou zijn, indien ook al niet door den gloed onze wensen, althans door de maat onze jammeren; indien niet door ons verlies aan vermogen, althans door het gruis zijn heiligdommen; indien met deze lichamen niet, die wij alom met ons voortslepen, althans met die zielen, die men ons gewelddadig ontrooft!” En nu wendt de Redenaar op eenmaal zich tot de Koning van Frankrijk, die met een pensteekje zo veel ellende veroorzaakt heeft. Men verwacht een vloek over die gezalveerde schedel te horen, en wat verneemt men in de plaats daarvan? "En ook gij, ontzagverwekkende Vorst, die ik eenmaal als mijn Koning vereerde, en nog eerbiedig als geesel in de hand van de Heer, ook gij zult uw aandeel van mijn wensen ontvangen! Deze gewesten, die gij bedreigt, maar die de arm des Heeren nog hoedt; deze streken, die gij met vlugtelingen bevolkt, maar met vlugtelingen, van liefde doordrongen; deze muren, die duizend, door u tot martelaars gemaakt, bevatten, maar tot martelaars, wien hun geloof van de overwinning verzekert, zullen nog van zegenbeden ten uwen nutten weergalmen! Mag God de noodlottige blinddoek doen vallen, die de waarheid voor uwer blikken verbergt! Mag God die stroomen bloeds vergeten, waarom gij de aarde bedekt hebt en die uwer regering zag vloeien! Mag God uit zijn gedenkboek wissen de plagen, die gij ons aangedaan hebt, en terwijl Hij hen vergeldt, die geleden hebben, ook hun vergeven, die hen hebben doen lijden! Behage het Hem, dat gij, na zoolang voor ons en de Kerk het werktuig te zijn geweest zijner oordeelen, nu de uitdeeler zijner genadegaven en de dienaar zijner barmhartigheid worden mag!" - Voorwaar, indien iemand ons vraagt, wat het zegt, vurige kolen op het hoofd van een vijand te hooven, wij mogen naar zulk een taal hem verwijzen. Om haar kracht ten volle te voelen, zou men zich geheel in de plaats moeten stellen van een Fransch gehoor in den vreemde, den eersten Januarij 1710! Maar is Saubin alzoo jegens een’ vijand zelf ook zacht, moedig en vredelievend gezind, te heviger dondert zijn verontwaardiging tegen die afvallige zonen der Hervorming, die hij bestempelt met den moeilijk over te brengen naam van temporiseurs! Als een onweerswolk steekt zijn welsprekende verontwaardiging op, bij voorbeeld in een plaats, gelijk deze: „O schande der Hervorming, o herinnering, waardig een altijd vloeijende bron van tranen te openen! Rome, gij die ons braveert en beleedigt, neen, meen niet, dat gij ons beschamer zal, door ons die galijen te tonen, die gij met slaven uit ons midden bevolkt, wier jammeren gij verhoogt door den stok, waaronder gij hen nederdoet zinken, door de ketenen, waarmee gij hen overlakt, door den edict, dien gij stort in hunne geopende wonden! Wij blozen niet voor u, als gij die diepe holen ons wijst, voor het licht ontoegankelijk, en wier schrik gij vermeerdert door de levenden in het gezelschap der dooden te laten: die plaatsen mogen lustloren heeten door de genade, die God in de ziel der gevangen uitstort, en door de vreugdepalm, die zij onophoudelijk, zijn naam ter eer, doen weerklinken! Meen zelfs niet, dat gij ons verlegen maakt, als gij ons die verwoeste huizen, die verstrooide geslachten, die overal gevlugte scharen doet zien: dat alles is onze roem, en gij verheft ons, terwijl gij ons beleedigen wilt! Maar wilt gij ons met schaamte bedekt zien? Toon, toon ons die zielen, die gij ons gewelddadig ontroofd hebt! Verwijt ons, niet dat gij de ketterij hebt gezaaid, maar dat gij ons de Godsdienst hebt doen verloochenen: niet, dat gij martelaars, maar dat gij verzakers der waarheid gemaakt hebt! Ja hier, hier is onze zwakke plaats te vinden, en geen smart is aan de onze gelijk! Wat zal ik zeggen, M. B. Trefend vooral is de wijze waarop saubin de rampen der Franse Hervormden aan de waarschuwingen en teregtwijzingen der Nederlandse weet dienstbaar te maken. Als hij bijvoorbeeld wil aanwijzen, in zijn lectreren tegen het stel van de bekeering, dat de langmoedigheid Gods hare grenzen heeft, wijst hij op de zware gerichten, die over de Hervormden in Frankrijk gekomen zijn. „Tot wie spreek ik toch hier, mijn broeders? Ach, hoezeer kent gij de waarheid, die wij u heden verkondigen! De tijd der genade heeft zijn grenzen, verzekerden wij: helaas, zijt gij er onkundig van? Maar wie anders kan daarvoor tot krachtiger bewijzen verstrekken? Of, begeert gij nog sterker, komt dan en ziet: de puinhopen onze tempels, het gruis onze heilige dommen, onze galeislaven in ketenen, onze belijders in ijzers; komt en ziet het land, dat ons als uitgebraakt heeft, en de naam van Vrijheid alom, zal ik zeggen geëerd of geschuwd! En om u nog roerender tooneelen onder de ogen te brengen, komt en ziet, onze broeders aan den voet van altaren gesleept, die zij als afgodisch beschouwen; moeders, die hun vermogen behouden ten koste van eigen zielen of van de ziel van hun kinderen! Wijkt, wijkt voor onze eilanden, gij jammeren van vorige eeuwen, gij moeders, wier tragisch aandenken het nageslacht met verbazing vervult, omdat gij door den honger gedreven waart, het vlees uwer eigen te eten, en uwen levens te rekken, door het te ontrukken aan hen, die van u het leven ontvingen! Hoe bloedig uw bedrijf ook mag zijn, gij hebt hun slechts een vlugtig leven ontnomen, en door een daad hebt gij uzelf en hen van de woede des hongers bevrijd. Hier stört het een na het andere in denzelfden jammerpoel neder, en moeder en kind zien om strijd verplicht, om met elkanders ziel verplicht te voeden! In waarheid, hij, die aan zijn hoorders in een ander land zulk een waarschuwenden Spiegel kon voorhouden, had ook recht om bij een andere gelegenheid uit te roepen: "Holland, Holland, ziedaar ook uw vonnis verkonfigd! Nadat God u een langen tijd zal hebben gespaard en gedragen, zal Hij eindelijk naar de stem van uw ongerechtigheid hooren: Hij zal dit Israel versmaden, dit Silo verstooten, dezen Tabernakel verwerpen, dien Hij tot dusver verwaardigd heeft te bewonen!" Inzonderheid op de bededagen, die in zijn tijd werden gehouden, deed Saumrin, juist in zijn karakter als Refugiaat, aan onze Vaderlandsche kerk woorden van hoogen ernst en diepe verontmoediging hooren! Een treffende proeve bevat de biddagslesrede van den veldtocht van 1706, in haar soort even voortreffelijk als die over de aalmoezen, en door een bijna profetische verhevenheid en stoutheid gekenspreken. De lichamelijke inhoud van die rede is een regelinglijk pleit, tusschen God en het Nederlandse volk. De spreker vangt met de historische herinnering aan, hoe eens Abraham de zaak van het ongelukkige Sodom voor het aanzicht des Heeren bepleitte. Moeten wij Gods nederbuigende goedheid bewonderen, wanneer Hij aan nietig stof en aschen vergunt, bedenkingen tegen zijn oordeelen in te brengen, hoeveel treffender is het tooneel, waarop de tekst ons verplaatst! "Hoort gij, bergenties, den twist des Heeren, mitsgaders gij sterke fundamenten der aarde, want de Heer heeft een twist met zijn volk, en Hij zal zich met Israel in recht begeven! O mijn volk, wat heb Ik u gedaan, en waarmee heb Ik u vermoeid, getuig toch tegen Mij!" En nu wordt het pleitgeding, na korte ontvouwing van de zin der Godspraak, geopend. Eerst mag de mensch inbrengen, al wat hij tegen God heeft te klagen, maar dan zal God laten hooren, wat aanklagten Hij tegen zijn volk heeft te uiten. Men raadt nu reeds eenigzins, wat er zal volgen. Eerst komt de mensch aan het woord met een drieledig bezwaar. Gods wetten zijn veel te streng; Gods oordeelen veel te hard; Gods tijdelijke gunstbewijzingen veel te beperkt. Wat toonen van onwil, van ondank, van wrevel, van opstand, ooit in een menselijk hart tegen zijn Maker gehoord mogten worden, zij worden hier allen geslaakt, maar ook op zoo krachtige wijze weersproken, dat het zonneklaar blijkt, hoe de mensch geen enkele reden heeft, om met Gods leidingen en eischen in het minst ontevreden te zijn. Maar nu wordt de bladzijde omgekeerd, en God zal van zijne zijde zijn grieven tegen het volk, dat Hij zoo rijk heeft beweldadigd, vermelden. Men verwacht reeds een scherpe boete over allerlei openbare en verborgen zonden, gelijk die oudtijds op onze vaderlandsche bededagen zoo dikwijls gehoord werd, maar met meesterlijken tact kiest zij hier een geheel anderen weg. Wel wetende, dat een Godspraak van verwijt in zijn mond niet voegen en in het hart der hoorders welligt slechts flauwe klank zou vinden, maakt hij hen tot hunne eigen regters, en stelt hen in de gelegenheid om zoo onpartijdig mogelijk hunne schuld of onschuld te wegen. Hij stelt daartoe enige algemeen erkende beginselen vast, waaraan men zelf kan beoordeelen, wat goed of kwaad is te noemen. Bijvoorbeeld, wanneer een volk door God op bijzondere wijze gezegend is, moet het ook in dankbaarheid uitmunten. Wanneer Gods tuchtigende band over ons uitgestrekt wordt, is men tot vernedering voor Hem geroepen, en veel zelfs, wat anders geoorloofd zou zijn, wordt in dat geval niet meer voegzaam. Telkens wordt zulk een algemene Stelling in haar toepasselijkheid op den tegenwoordigen oogenblik voorgesteld. Telkens worden op grond daarvan, diep beschamende vragen tot de hoorders gericht; vragen, die wel verre van bij het algemene te blijven staan, afdalen zelfs tot schijnbaar kleine bijzonderheden. Telkens eindigt de vrager met het woord, dat in dit verband zoo dikwijls herhaald, van treffende uitwerking is: „Ik beslis niet, ik vonnis niet, ik laat u zelf regters over uw eigen gedrag!” Maar zoo, men gevoelt het zonder breedte aanwijzing, zoo klimmen ook telkens de verwijtende aanklachten; zoo wordt de behoefte aan verontschuldiging opgewekt, en waar nu geheel het gehoor verbaasd en verslagen is, omdat het als met schuld overstelpt, niets tot zijn verontschuldiging in het midden kan brengen, daar antwoordt hij in aller naam, gelijk eenmaal het verontschuldigde Israel bij Micha: , ; waarmede zal ik den Heer tegenkomen en mij bukken voor den hoogen God!” Na zulk een verontschuldiging wordt ten slotte het liefelijkste uitzicht van overwinning en vrede ontslossen. De preek is als een onweerswolk, die bij het afdrijven door de op eenmaal doorbrekende zon wordt beschenen. O mijn volk, wat heb ik u gedaan? Ach. Heer, wat hebt Gij ons gedaan? Wegen van Sion, met rouw bedekt, verwoeste poorten Jerusalems, treurende priesters, rouwende maagden, verwoeste heiligdommen, met vluchtelingen bevolkte woestijnen, ledematen van Christus over heel de aarde verstrooid, kinderen aan uwe vaders ontrukt, kerkers met beelden vervuld, galeien van martelaren overvloeiend bloed van onze landgenoten, als water vergoten; lijken, eerbare omdat gij aangetuigen van ons godsdienst hebt gehoord, maar geworpen langs de wegen, voor de vogels des hemels tot voedsel; bouwvallen van onze tempels, brandstapels, galgen, straffen, tot in onze eeuw ongehoor geworden, geeft antwoord, en brengt uwe klachten tegen den Oneindigen in! Waar ook accumulatie berispelijk is, hier, bij de herdenking van zulke feiten is zij een schoonheid te meer, en bijna zouden wij geloven, dat het loon eenmaal door de kerkvader Hieronymus aan een prediker toegewenst, dat de tranen van zijn toehoorders de lofprijzing op zijn prediking zouden zijn, voor Saavon niet zal zijn verloren geweest. Te uitstekender is voorts deze plaats, omdat straks de klachten, hier tegen het Godsbestuur van het standpunt der ervaring geslaakt, van dat des geloofs volkomen bevredigend beantwoord en opgelost worden. Overigens is het medegevoel, dat uit deze klagten spreekt, dubbel aandoenlijk, omdat gelijk bekend is, hoe ten gevolge van, maar niet onmiddelijk door de herroeping van Nantes Edict naar elders verdreven is, en eerst in het tweede tijdvak der Fransche landverhuizing, in het begin der achttiende eeuw, alzoo sprak, toen reeds de eerste indruk der ontzettende, hier bedoelde tooneelen geweken was. Maar voor een hart als het zijne moesten zulke wonden onvergetelijk zijn, ook al waren zij hem niet persoonlijk geslagen, en daarom kan het ons dan ook in geene deele verwonderen, dat toen later nieuwe rampen de Hervormde Kerk na kortstondige rust bedreigden, ook zijn klaagstem bij vernieuwing vernomen werd. Van het eerste tot het laatste deel zijner werken verstaan zij de geest, den toon, de hand van den Refugie, die met zijn hart — en het strekt hem bij zooveel toejuiching in den vreemde tot dubbele eere — volstrekt onlosmakelijk aan zijn vaderlandschen grond bleef gehecht! Wij vatten al het gezegde samen. Op verschillend grondgebied hebben wij saurin als prediker leeren kennen, maar telkens van de meest voordeelige zijde. Wij sloegen uit zijne homiletische geschriften bladzijden op, waardig na en naast het schoonste genoemd te worden, dat ons vaderland, ook in de negentiende eeuw op het gebied der kanselwelsprekendheid leverde. En hoeveel hooger klimt onze ingenomenheid, wanneer wij bedenken, dat hij in het begin der achttiende leefde, toen de Evangelieprediking der Protestanten hier te lande oneindig ver beneden hare latere ontwikkeling stond! Om zijn volle waarde te doen gevoelen, zouden wij, bij wijze van tegenstelling, een overzicht der toenmalige, vooral der Coccejaansche preekwijze te geven hebben, en waar beurtelings onze verveling of onze ergernis opgewekt werd, stof vinden om het strengere vonnis van een Duitsche kunstregter der achttiende eeuw te verschoonen: "de Hollanders zijn van nature geen redenaars: dit volk heeft veel verstand, maar de welsprekendheid komt hun weinig te stade!" Maar wordt zulk een vergelijking ons ook ontraden door de vrees voor te grote uitvoerigheid, wij meenen, dat saurin, ook op zichzelf beschouwd, als een blakkende zon aan den hemel van zijn eeuw zich voor al onze oogen zal vertonen. En met verhuizing, ook opgewekte meenen wij ons gereed, om na den inhoud, nu ook den vorm zijner rede van naderbij te bezien. De vorm — het is niet te ontkennen, dat hij meermaals op het gebied der gewijde welsprekendheid te hoog gewaardeerd is geworden. Terwijl men, althans in ons vaderland, in de vorige eeuw ongetwijfeld te veel op den inhoud, te weinig op de vormen het oog sloeg, heeft wellicht honderd jaar later het tegenovergestelde bij sommigen plaats. Maar zowel berispelijk het is, bij voorkeur op schitterende vormen en niet of naar aanleiding van degelijkheid van inhoud te letten, zowel eenzijdig zou het zijn, de onmisbaarheid van uitstekende vormen voor den beoefenaar der gewijde welsprekendheid enigszins in twijfel te trekken. Geef mij geen onrijpe appelen op gouden schalen, maar reik evenmin gouden appelen in een aarde of houten nap: ik heb gouden appelen op zilveren schalen te eischen! Voorzeker, PAULUS is niet met uitnemendheid van woorden gekomen, en de dwaasheid der kruisprediking heeft het wijze der wereld doen vallen. Maar diezelfde Apostel heeft toch in woord en schrift een kracht van redenering betoond, en een heerschappij over vormen doen blijkken, die toont, hoe weinig hij de waarde misgrende. Diezelfde kruisprediking behoeft niets van dwaasheid voor den natuurlijken mensch te verliezen, door waarachtig te zijn. Of rijst de boodschapper eener goede tijding in uw oog zo veel hoger, wanneer hij zich ongekleed en bestoven, dan wanneer hij zich in voegzamen kost aan uwe oogen vertoont? Voor zijn predikvorm leeft SAURIN, wij hebben het met een woord reeds laten opraeken, niet weinig aan den beroemden engelschen predikantselraar te danken gehad. De bondige en grondige betoogtrant des Engelsen komt men schier in ieder opstel des Fransen terug, en de loog beschaafde, bijna gezegd we min populaire toon, die den eenen kenmerkt, treffen wij ook bij den anderen aan. Niet aldus nog zo, dat het werk van onzen maestro slechts een flauwe kopie zou te noemen zijn van wat hij aan de overzijde der zee had vernomen! Veeleer strekt het hem tot een eerste, in onze schatting niet weinig beduidende lof, dat hij zijn individualiteit niet verloochend, maar bewaard en ontwikkeld heeft, en dat hij niet Whitehead de tweede, maar Saubin de eerste geweest is. Wanneer men het oog slaat op wat te dieën tijd voor onze vaderlandse kansels geleverd werd, men zal zonder moeite een eenheid van methode ontdekken, die weldra eentoonigheid werd. Altijd een lange verklaring, van woord tot woord, in een afzonderlijk deel, ook van den meest verstaanbare tekst, bij de meesten. Digitale verwerking. Altijd een meer analytische, dan synthetische ontvouwing der zaken, om het even of het onderwerp zelf meer de een of de andere aanbeval. Altijd een afzonderlijke toepassing, aflopende op dezelfde of gelijksoortige wijze, naar dezelfde behoeften van dezelfde soorten van mensen en zondaars gericht. Hier geheel anders daar tegenover de geniale SAUlin! Indien iemand, hij zag in, dat ieder onderwerp zijn eigenaardige wijze van behandeling niet slechts gedoogd, maar vereist, en gelijk weinigen zocht hij, door verscheidenheid van vormen zijn hoorders gelijktijdig te behagen en nuttig te zijn. Soms, ja, gaf hij uitvoerige verklaring van wat duister en ingewikkeld kon schijnen: wij prijzen hem liever om die te geraakte koming aan de behoefte van veelen, omdat wij vermoeden, dat de didactische toon voor een persoonlijkheid als de zijne niet de meest uitlokende wezen moest. Maar waar het onnoodig is, lang bij woorden te toeven, spoedt hij meestal onverwijld tot de behandeling der zaken zich voort, en geeft te meer tijd aan wat nader ontwikkeling vordert. Waar een deel zijner rede aan duidelijke, een ander aan meer betwistbare punten gewijd is, staat hij niet, ter wille der lieve Symmetrie, bij de eersten juist even lang als bij de laatsten stil, maar wijdt weinig ruimte aan het een, om te meer voor het ander over te houden. Afzonderlijke toepassingen levert hij dikwijks, maar lang niet altijd; soms spreekt hij van den aanvang af telkens tot het gemoed en geweten der hoorders, en waar elders het praktisch deel geheel van het theoretische of speculatieve gescheiden blijft, is de wet der afwisseling gewoonlijk met zorg in het oog gehouden. Elke leerrede in de woord, vertoont alzoo dezelfde ge- oefende hand, maar geene is het nakomst van een vooraf- gegaan of de ruwe schets van een weldra volgende leerrede! Wie immer in het publiek had te spreken, kan getuigen wat moeite en zorg hem vaak het vinden van een juist gepaste inleiding kostte. Het bekende woord van Boileau: „Un sonnet sans défauts vaut seul un long poème”, mag men wellicht op het Exordium, vergeleken met geheel de preek of verhandeling, van toepassing maken. Hoezeer werkt een gelukkige vondst bij de aanhef niet mee, om ooren en harten te boeijen! Saeking heeft meesterlijke grepen op dit grondgebied gedaan. Nu eens leidt hij de behandeling van zijn onderwerp in, door iets analoog uit een geheel andere tijd te vermelden; dan, door aanvankelijk de zaak van een geheel tegenovergestelden kant te bezien, dan ziet men aanvankelijk aan het oog der hoorders vertoond; straks, door zonder enige omweg, hen terstond als in het midden der stof te verplaatsen. Wil men voorbeelden? Hij zal het troostrijk geloof des Christens versterken: Hij is meerder, die in u is, dan die in de wereld is (1 joh. IV : 4), en hij begint met het gedenkwaardig uur in Elisabeths leven te schetsen, toen hij door vijanden omringd, met zijn vertrouwde dienaar op eens een hemelsche legermacht voor zijn bescherming gereed vond; men raadt reeds, hoe het feit des ouden Verbonds wordt overgebracht op het grondgebied van het Christelijk leven. — Gereed, om naar aanleiding van het gesprek met Nicodemus over de wedergeboorte te handelen, vangt hij aan met op Israels eerste Koning te wijzen, na zijn zalving op eens zulk een ander raadskind geworden, dat hij in heilige verrukking onder de Profetenzonen zag schaarten, en klimt nu van het mindere tot het meerdere, van SAUL tot den gelovige op, die hooger zalving deelachtig, veel grootere en beständigere verandering van geest en hart ondergaat. Als proef een gelukkige inleiding vermelden wij die voor de Inwijdingsrede van het Waalsche Kerkje te Voorburg (69) . „ Het doel, dat ons heden te zamen brengt, broeders, is een van de treffendste blijken der hooge besehrming, door God verleend aan die ballingen, die deze Provincien in hun schoot hebben opgenomen. Het is zoo, sinds den noodlottigen tijd, die ons den grond van ons geboorte verlaten zag, zijn wij overladen met hemelse gunstbewijzen. Sommigen van ons hebben geleefd in den overvloed, anderen hebben de zoetheid van den middelbare stand mogen smaken, die Digitaled door Google 8 6 vaak boven den overvloed de voorkeur verdienen. Allen zagen het vertrouwen bekronen, dat leidt, ook midden van volslagen verlatenheid te spreken: op den berg des Heeren zal het voorzien worden; de Heer zal voorzien! Maar wat troost ons in deze onze verstrooping, de gedachte aan een goede Voorzienheid geeft, zij is thans de voornaamste stof van onze dankbaarheid niet. Op meer regstreetsche wijze heeft God aan de bedoeling beantwoord, die ons deed besluiten, om zo mogelijk voor altijd de Vaderlandsche grond te verlaten. Wat ons daartoe dreef, het was niet de hoop om elders zachter zeden, aangenamer luchtstreken, zekerder verzorging te vinden. Wij werden aangespoord door beweegredenen van geheel andere aard. Wij hadden onze heiligdommen gezien, waar wij gewoon waren de lof van God te verhelen, in puin en asch verkeerd, door den haat van hardnekkige vijanden! Moogt gij, inboorlingen van deze gewesten, in wier midden het den Heer heeft behaagd ons te leiden, nooit met de verschrikkingen van zulk een toestand bekend worden, dan alleen door de ervaring van hen, die gij geholpen hebt om daaronder staande te blijven! Wij konden de vrijheid des gewetens niet overleven; wij zijn haar gaan zoeken, des noods in spelonken en woestijnen. De Godsdienstijver gaf vlugheid aan de oude van dagen, die de jaren reeds stram deden neerzitten. Vaders en moeders droegen op hunne schouders de kinderen, die nog de grootheid van het gevaar niet beseften, waaraan men hen wilde ontrukken, en tevreden met „zij je ziel tot een bit te hebben” vroeg niemand meer dan alleen die kostbare vrijheid, die hij elders verloren had. Wij vonden haar in uw midden, edelmoedige weldoeners; Digitale herleving door Google 87 gij hebt ons als uw broeders, als uw kinderen opgenomen en in uw tempels toegelaten. Wij begonnen met u aan te zitten aan dezelfde heilige tafel, en thans vergunt gij aan een handvol van die ballingen, hier zelf een huis te stichten voor die God, die wij tezamen met u aanbidden. Wel woonden de Priesteren in heilig feestgewaad bij; wel deden de Levieten het geklank hunner Godgewijde speeltuigen hooren; wel verhief het gehele volk een stem des gejuichs, omdat wederom het Huis des Heeren gegrond werd. Maar de ouderen, de vaders, die den eersten tempel gezien hadden, weenden met luider stem, zodat de stem des gejuichs niet te onderscheiden was van de stem des geweens. Nogtans, mijn geliefde Broeders, prijzen we te zamen dien God, die, te midden van den toorn, nog des onverwerken gedenkt! Overpeinzen wij met dankbaarheid de nieuwe vervulling van het oude orakel, dat wij ten tekst voor u kozen: „hoewel Ik hen ver onder de volken weggedaan heb, en hoewel Ik hen in de landen verstrooid heb, nogtans zal Ik hun een weinig tijds tot een heiligdom zijn, in landen, waarin zij gekozen zijn." Hoe treffend is de aanvang van de eerste leerrede tegen het uitstel der bekeering met den ontzaggelijken eed, dien de Engel in de Apocalyps laat hooren. Dat er na deze tijd geen tijd langer zal zijn! Of de inleiding tot het verklaren van Simeons lofzang, ontleend uit de schoone ontmoeting tusschen Jacob en Josef en den zielroerenden greep van den eersten: „dat ik nu sterven, mijn Zoon, omdat ik uw aangezicht zag!” En hoe schoon wordt de opzettelijke waarschuwing tegen het verkoop van de waarheid (71) voorbereid door de herinnering aan het woord van den raadsvatende Bileam: „als ik Jood Baleac mij zijn huis vol goud en zilver, zóó vermocht ik niet het bevel des Heeren mijns Gods te overtreden, om te doen, klein of groot!” Niet zelden gebeurt het, bij de intrede in een of andere woning, dat wij ons op onaangename wijze tegengesteld vinden. De weidsche Vestibule deed ons een ruim en smaakvol verblijf te gemoed zien, en wij komen in kamers en gangen, volstrekt niet in overeenstemming met het prachtige voorportaal. Is het geen dergelijk gevoel, dat ons aangrijpt, wanneer wij na een hooggestemde inleiding een schrale verhandeling; na een uitstekenden aanhef een middelmatige prediking horen? Het strekt tot lof van SAURIN, dat hij die minder aangename ervaring zijnen talrijken toehoorders spaarde. De plannen zijner leergedelen zijn in hun soort meestal even voortreffelijk, als wij de inleiding vonden. Men bemerkt het gedurig, de redenaar heeft een blik op de zaak, die nu van zijn scheppende vernuft, en dan weer van zijne gelukkige gave getuigt, om te spreken naar de behoeften des oogenbliks. Ongetwijfeld, er zijn ook plannen in de leeredeselen van SAURIN, die wij niet gaarne voor onze rekening nemen; wat meer zegt, die wij bescheidenlijk afkeuren zouden. Maar ook afwijkingen, uitweidingen, misgrepen zelfs, waarbij wij thans een bescheiden vraagteken moeten plaatsen, dragen nog de stempel van een uitstekenden geest, die ziet alleen zulke vrijheden veroorloven, zulke ongebaande wegen openen kon. En staan daar tegenover geen schetsen en plapjes, met wiens vinding veel mensen voortreffelijk prediker onze eeuw zichzelf niet zonder reden geluk wensen zou? Uit vele proeven slechts eenigen. De diepte van Gods wezen wordt gestaafd door een blik op het begrip van de Godheid, de natuur, de Voorzienigheid, de openbaring der Schrift. — In de Apostolische vermaning, ten aanzien van de loopbaan des Christens (Hebr. XII : 1) vindt hij, met strenge aansluiting aan den tekst, gelegenheid om over de hooge plichten, de schone voorbeelden, de wijze bedachtzaamheid van het Christelijk leven te spreken. — Om aan te tonen, hoeveel voortreffelijker de man is, die zijn geest beheerst, dan die een stad overwint, vergelijkt hij beide ten aanzien van de beginselementen, die hen bewegen; de krijgsdaden, die zij verrichten; de vijanden, die zij bestrijden; de kroonen, die zij behalen. — Of stelt hij de spreuk in het licht: „rijken en armen ontmoeten elkander, de Heer heeft die beide gemaakt,” terstond grijpt hij de gelegenheid aan om te spreken, eerst over de gelijkheid van natuur; dan over die van voorregten; voorts over die van bestemming; eindelijk over die van levenseinde, welke tussendien die verschillende rangen en standen der maatschappij wordt aangetroffen. — Niet minder welgelukt mag het heeten, wanneer hij in geleidelijke order de oorzaken, de snoodheid, de rampzalige gevolgen van de verachting in Godzaligheid schetst, of naar aanleiding van het bekende woord des Heeren aangaande zijn verwantschap met allen, die den wil des Vaders volbrengen, eerst over de vleeschelijke, dan over de geestelijke maagschap van de Christus op aarde gaat spreken. — Er is vinding in de wijze, waarop de aard, de omvang, de voorkeur, de drang der Christelijke liefdebetooning uit een Apostolische vermaning te dezen aanzien wordt afgeleid. Het slot der preken van Saarinen verdient nog een oogenblik onze aandacht. Verlangt men, niet ten onregte, dat de redenaar geleidelijk klimt, en den indruk van al het ontwikkelde tracht te vatten en te bestendigen, tevens door een kort en krachtig woord aan het einde, ook aan die eis heeft hij niet zelden voldaan. Wel worden - wij durven het niet onvoorwaardelijk goedkeuren - velen der leerredenen van Saarinen op dezelfde of gelijksoortige wijze besloten. Zeer dikwijls is het „God schenke ons die genade. Hem zij eer en heerlijkheid tot in eeuwigheid,” en straks weder sluit de redenaar met een doxologie aan de Vader, de Zoon en de heilige Geest. Ook zou men kunnen wensen, dat hij niet zoozeer dikwijls eindigde met den schrik van de dood en der eeuwigheid, en hierover het geheel de wet der verscheidenheid sterker in het oog had gehouden. Maar daarom is echter het bekende „exitus alget,” (het einde is koud) nog niet op zijn stukken toepasselijk, en te krachtig waren de trouwe vermaningen, waarmee hij de gepredikte waarheid zocht vruchtbaar te maken voor het hart en leven der toehoorders, dan dat het gemis van een enkele, pikante of schitterende slotfrazel enige wezenlijke schade zou aanbrengen. Men verneemt slechts, ten bewijze van het tegendeel, hoe hij, na de indrukwekkende voorstelling der prediking van falus voor felix en drusilla, der vergadering toespreekt. Hij heeft pas aangewezen, hoe gevaarlijk het is te zeggen: Voor ditmaal ga hen! „Mijn broeders, gij zijt niet genoeg door deze gedachten getroffen. Maar wij, aan wie God de leiding eener zoo groote schare heeft toevertrouwd; wij, die het uitoefenen van onze bediening, indien wij zoo spreken mogen, gedurig in een wereld van dooden en stervenden roepen; wij, die als het waren den voorhoofd van een de leden van onze kudde voor ons oog zien voorbijgaan, wij worden ontroerd, wanneer wij denken aan dien geest van uitstel, die in het gelaat van zoovele Christenen doorstraalt. Telkens, als wij den leerstoel bestijgen, is het ons, of wij voor de laatste maal zouden spreken. Het is ons, als moesten wij alle Godsdienstige drangredenen uitputten, om hen, die ons hoorden, aan de wereld te ontrukken en hen niet te verliezen, voor wij hen in de armen van Christus gebracht hebben. Het is ons, alsof wij een eeuwig vaarwel moesten toeroepen; alsof wij reeds op ons sterfbed lagen, of — gij op het uwe! "Ja, Christenen, het tegenwoordige oogenblik is het duurste, waarop wij vast kunnen rekenen. Het is misschien de enige tijd der genade, misschien de laatste dag van onze bezoeking. Maken wij dan gebruik van den zoo kostbaren tijd, en zeggen wij niet: Straks, een andere maal; zeggen wij: thans, aanstonds nog, heden! Dat de prediker zeggen: ik ben koud in mijne prediking geworden en verslapt in mijn wandel; ik heb meer gezorgd om mijn eigen huis, dan om dat des Heeren te bouwen. Ik zal voortaan prediken met opgewektheid en kracht; ik zal waakzaam, ernstig, streng, belangeloos zijn! Dat de gierigaard spreken: ik heb onregelmatig verkregen goed. Ik zal in mijn hart het altaar van den Mammon omverwerpen, en er een voor den Almachtige oprichten. Dat de onverzekerde roep: ik wil die rampzalige vlammen, die mij vertieren, verdooven, en daarbinnen het vuur der Goddelijke liefde ontsteken. Rampzalige hartstogten, die krijg vertegenwoordigen tegen mijn ziele, onreine verhoudingen, ongeregelde lusten, bewegingen der begeerlijkheid, wet in mijne ledematen, ik ken u niet meer, ik brek voor eeuwig met u! Van nu af aan ontsluit ik mijn hart voor de eeuwigheids Wijsheid, die zich verwaardigt, het op te vragen! Wanneer wij zoo gelukkig gestemd zijn en aldus ons bekeeren, van stonden aan zullen wij den voorsmaak genieten van het heil, dat God ons bereidt; van stonden aan zullen de waarheden van de Godsdienst, wel ver van angst en schrik in onze zielen te stören, die met troost en vreugde vervullen; van stonden aan zal de hemel voor deze schare zich openen, Paradijsgeluk zal in onze harten te neer dalen, de heilige Geest zal daarbinnen wonen maken! Hij zal die vrede, die verrukking er brengen, die alle verstand overtreft, en terwijl Hij aanvankelijk reeds op aarde ons geluk schenkt, zal Hij het onderpand van dat voltooing ons geven. Die genade schenke ons God! Aan Hem, de Vader, de Zoon en de heilige Geest zij eer en heerlijkheid, van nu aan tot in eeuwigheid! Op deze hoogte onzer beschouwing genaderd, zien wij ons vanzelf geleid, om van de stijl van Saarinen te gewagen. Nadat wij daarvan reeds zoovele proeven hebben medegedeeld, kunnen wij ten dezen aanzien met weinige woorden volstaan. Voorzeker, niemand is ooit een voortreffelijk redenaar geweest alleen door zijn stijl, maar niemand was ook ooit een voortreffelijk redenaar, die de stijl als bijzaak beschouwde. Ook Saarinen is blijkbaar van die gedachte doordrongen geweest, en aan menige bladzijde zijner werken is het aan te zien, dat de beschavende hand daaraan met grote zorg is gelegd. Zelfs zouden wij bijna beweren, dat die zorg zich rijkelijk ver genoeg uitgestrekt heeft, indien althans de opmerking waarheid bevat, die wij bij de vergelijking gemaakt hebben tusschen de bundeling, die bij zijn leven, en die, welke na zijn dood zijn verschenen, dat de eersten rijker zijn aan kunstsieraden, de tweede meer natuurlijke schoonheden vertonen in toon en dictie der rede. Het was de zoogenaamde style rustic, een Fransche stijl, die in het land der ballingschap zich onder invloed ontwikkeld heeft. „Men voelt meer dan eens bij het lezen — zoo spreekt een onpartijdig beoordeelaar — dat zijne preeken in den vreemde zijn opgesteld. Oneigenlijke of verouderde woorden spellen reeds den style rustic, die weldra onder de Ballingen heerschen zal. Saurin zelf ontkende deze zijne relatieve minderheid niet. „Het is moeilijk, zegt hij, dat zij, die hun vaderland aan hunne Godsdienst hebben ten offer gebracht, hunne taal met zuiverheid spreken. Sinds dertig jaar, dat wij uit de plaats van onze geboorte verwijderd zijn, hebben wij ongetwijfeld enkele uitdrukkingen aan die volken ontleend, die herbergzaam ons opnamen.” Die bekennen toont, dat hij het gevaar kende, en dat hij het heeft getracht te bestrijden. Zoo hij niet ten volle geslaagd is, en de zoon van den oud-secretaris der academie van Nîmes, dien men te Genève gewoon was als een orakel, ten aanzien der Fransche taal raad te plegen, reeds niet meer die uitgelezen netheid van vorm heeft, die de klassieke eeuw van onze nationale literatuur onderscheidde, de fout ligt aan den kring, waarin hij genoopt was te leven, en onbillijk zou het zijn, haar te streng aan den gebanende schrijver te wijten. Dit neemt evenwel niet weg, dat de stijl van Saussure van onmiskenbare schoonheden schittert, en dat menig middelmatig spreker of schrijver van die of latere tijden wensen mag eenige zijner zwakke zijden te hobben, zoo hij tot die prijs eenige zijner sterke kon overnememen. Ook hier is de stijl het beeld van den mensch, en wat wij van Saussure’s karakter in zijn leven en daden vermogen, wij vinden het zonder groote moeite in de wijze, waarop hij zich uitdrukt, terug. Kloek en krachtig spreekt hij uit, wat er in zijn binnenste omgaat, en geheel vervuld met wat hij te zeggen heeft, schijnt hij niet bovenmate bekommerd, hoe hij het zeggen zal. Hij versmaadt die sieraden eener ijdele kunst, die van alle kanten veelkleurige bloemen op een schrale weide bijeenscharrelet, om zich bonte kransen te vlechten. Hij heeft niets van die opgesmukte phraseologie, waarop wellicht eenmaal Pascal heeft gedoeld, toen hij schreef: „la vraie eloquence se moque de l’eloquence." En toch spreekt hij goed, dikwijls schoon, altijd doeltreffend, omdat hij zelf de beschaafde man, de geleerde, de uitnemend gevormde prediker is. Zijn stijl wisselt zich aanmerkelijk af, naar gelang der onderwerpen, die hij op den kansel bespreekt. Wanneer men hoort op wat kalm, vaak droog en dorpig tracteert hij uitlegkundige bezwaren behandelt, of wijsgeerige sophismen ontzenuwt, men zou naauwelijks meenen, dat dezelfde redenaar zo breede vleugelen kan uitslaan, om zichzelf en zijne hoorders tot de verhevenste sferen te voeren en in zijn kondoorvaart de aarde met barre kleine zaken en zorgen ver beneden zijnen blik te zien wegzinken. Maar telkens ontdekt men, vooral wanneer men hem nevens anderen plaatst, den man, die zich ook in dit opzicht zijn eigen weg heeft gekozen, en het woord van Plinius: „nee, sum contentus eloquentia saeculi nostri” tot het zijne kan maken. Kalm, vaak diep-zinnige redenering heeft dikwijls den boventoon, schoon hij straks wederom onbeschroomd de teugels laat schieten. Maar het is er echter verre van daan, dat SAURIN zich het woord „gij zult u geen eed of gelijkenis maken” tot homiletische regel had gekozen; Menige keurige vergelijking zou in zijn rede aan te wijzen zijn; Menige opeenstapeling zelfs van het een op het ander. Treffend weet hij te schilderen, zodat hij zijn hoorders geheel en al op het tooneel der gebeurtenissen verplaatst. Onderlingen gelukkige proeven van recht plastische voorstelling zal men bijvoorbeeld in zijn leerrede over de boetvaardige zondares, of over Paulus voor Felix ontmoeten. Zelden slaagt hij, onzes inziens, oneindig beter in het uitspreken van hoog verhevene, dan van zachter en fijnere aandoeningen. Trouwens, in geheel zijn persoonlijkheid valt ons de kracht van de geest althans niet minder dan de diepte des gevoels in het oog. Maar op wat toon en in wat vorm hij ook spreekt, aan niets is zijn rede armer dan aan zwakke gemeenplaatsen. De bekende eis van DEMOSTHENES, dat de redenaar niet slechts zijn denkbeiden opschrift, maar die tevens in marmer beitelen moet, scheint zijn pen bestuurd te hebben, waar hij met groote nauwgezetheid - zijn homiletische nalatenschap tuigt het - zijn opstellen voor den kansel bearbeidde. In een woord, heeft een der eerste kanselredenaars dezer eeuw in Duitsland eens geëist van den prediker, dat hij op een drietal woorden zou toeleggen: „Waar, Waardig, Welgekracht,” wij voor ons geloven niet, dat saurin zichzelf in dit opzicht een minderen eis heeft gedaan. Hoewel hoog hij zelf de roeping van de Prediker plaatste, het blijkt uit zijn woord, tot de hofpredikers van LOUDENWIJK den Grote gericht: “Predikers van het hof, biechtvaders onzer vorsten, pesten der maatschappij, die thans voor het grootste deel de bliksems smeedt, waardoor wij worden getroffen, wat, waarom kan ik u niet door het voorbeeld van Paulus bezielen, en u doen blozen over uwe lafheid en laagheid! Mijne broeders, gij kent een vorst gegeven God, dat wij hem minder kennen! Maar laat ons den glans der diamanten eerbiedigen, en in de persoon van onzen vijand de Gezalfde des Heeren ontzien! Welnu, onderzoek de redevoeringen, in zijne tegenwoordigheid uitgesproken; leest die preeken, met zooveel ophef betiteld: “gehouden in het bijzijn des konings” zie die andere geschriften, die aan den nimmer rustenden overwinnaar zijn opgedragen, “wiens veldslagen zoovele overwinningen waren, vreeselijk in den krijg, aanbiddelijk groot in den vrede.” Gij zult er niets dan lof en vleierij in vinden! Wie heeft ooit in zijne tegenwoordigheid de eerzucht en den wellust verpletterd? Wie heeft ooit de rechten durven bepleiten van weduwe of wees? Wie hunner integendeel heeft niet de grootste misdaden als deugden verheer, en door een nieuwe soort van afgoderij de Christus zelf dienstbaar gemaakt aan de ijdelheid van een sterfelijk mens? O, op hoe geheel andere wijze zou PAULUS gepredikt hebben! Ongetwijfeld, hij had recht, M. H., maar wij mogen in den adem er bijvoegen; op hoe geheel andere wijze predikte de grote SAURIN! In waarheid, welke andere eigenschap men ook aan zijn arbeid betwist, was niet die zedelijke moed, die niet voldaan met slechts aan te hooren van zondaars te spreken, zich rechtstreeks tot hunne gewetens richt en zonder enige aanzien van menschen de zonde als zonde veroordeelt. Prediker ten deel voor hovelingen, is hij zelf niets minder dan hoveling. Hij beveelt niet met een verlopen tijdgeest, maar bestrijdt hem met open visier. Duidelijk kan men het hem aanhooren, dat het hem niet in de eerste plaats om den lof of de goedkeuring, maar om de eeuwige behoudenis zijner hoorders te doen is. 