title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: ZHEd. zich thans wendende tot het Corps Diplomatique, sprak als volgt: Diplomatieke en Consulaire ambtenaren van Buitenlandsche Mogend­ heden. Tot u ook een kort woord. U is het zeker bekend uit mijne afgelegde loopbaan, dat mij niets dierbaarder is, dan in vrede en vriendschap met de Buitenlandsche Mogendheden te leven, elkanders belangen in het oog te houden en elkander zooveel mogelijk te ondersteunen. Dat deze Regeering onzen Staat zoo moge besturen, dat de Buitenlandsche Mogendheden nooit reden krijgen om wettelijke grieven tegen ons aan te voeren, is mijn wensch. Op dezen weg hoop ik voort te gaan en zal dat steeds mijn ernstig streven zijn. Daarom vertrouw ik, dat ik uwe welwillende ondersteuning moge erlangen want dan zal de band van vriendschap nauwer en nauwer aangehaald worden tusschen ons en de Buitenlandsche Mogendheden en waar zulk eene samenwerking, vrede en vriendschap heerschen, daar gebiedt God Zijn zegen, daar woont Hij in het midden. Ik wensch u allen zegen toe, een ieder voor zijn land. Dat vrede en vriendschap mogen heerschen. Aan mij zal het niet mankeeren om wanneer gij belangen van den Staat, waarvoor gij Diplomatiek Vertegenwoordiger of Consul zijt, voor mij brengt, u te ondersteunen, opdat er geene grieven aan uwe zijde jegens ons zullen ontstaan. 757 betaald werd, terwijl zij zich verder moesten verbinden om gedurende een termijn van drie jaren zich niet met politiek te bemoeien. Intnsschen ontstond er, voornamelijk in de Kaap-Kolonie, doch ook in de andere deelen van Zuid-Afrika eene groote beweging om bij de Trans- vaalsche Regeering aan te dringen om ook de andere gevangenen en zelfs de 4 hoofdschuldigen te ontslaan. De Uitvoerende Raad was echter al die petities voor, door ook de andere gevangenen, behalve de 4 hoofdleiders en de heeren Sampson en Davies, die in tegenstelling van al de rest, weigerden om genade te vragen, op vrije voeten te stellen op dezelfde voorwaarden als de eerste tien. De boeten werden in al de gevallen dadelijk betaald, gedeeltelijk door de personen zelve, gedeeltelijk door den heer Rhodes, gedeeltelijk door den heer B. J. Barnato. Omtrent de vier hoofdleiders, de meest schuldigen, werd echter geene verandering gemaakt, behalve dat men hen formeel tot 15 jaren gevan­ genisstraf veroordeelde. Nu besloot men in de Kaap-Kolonie, voornamelijk op aandringen van den heer J. R. Innes, om eene groote en invloedrijke petitie te zenden aan President Kruger om ook dit vonnis nog te ver­ zachten en uit bijna alle steden en dorpen zouden de Burgemeesters of Voorzitters der Municipaliteiten naar Pretoria gaan, om daar persoonlijk voorspraak te doen bij den Transvaalschen President. In hoeverre dit plan werkelijk verstandig was, zullen wij maar liever niet bespreken. Het zou licht kunnen geschied zijn, dat de President deze ontzaglijke deputatie als eene poging beschouwde om hem vrees aan te jagen, en met zoo iets moest men bij Paul Kruger niet aankomen. De Burgemeesters kwamen allen in Pretoria aan, en hielden op den morgen van 11 Juni eene bijeenkomst, doch deze was nauwelijks begonnen of zij ontvingen de tijding, dat de Regeering de 4 hoofdschuldigen ontslagen had tegen eene betaling van £ 25,000 boete elk, en eene schriftelijke verklaring dat zij zich nooit weer met de politiek der Regeering zouden inlaten, onder straffe van verbanning. Kolonel F. Rhodes weigerde, als Engelsch militair, zulk eene verklaring te onderteekenen en werd over de grenzen gebracht. De heeren Davies en Simpson, die „op gronden van eer”, weigerden om den minsten stap te doen tot het verkrijgen van verzachting van straf, bleven als gevangenen te Pretoria, hoewel men hen zoo netjes mogelijk behandelde. Op dezen llden Juni moet President Krugers hart zich heel wat lichter gevoeld hebben, want het is algemeen bekend dat het te wijten was aan den persoonlijken invloed van ZHEd., dat de Uitvoerenden Raad in de verzachting der straffen toestemde; ja, men verhaalt, en waar- 47 kennis gemaakt, die later een grooten invloed op hem heeft gehad. Deze man was de Eerwaarde Daniël Lindley, een Amerikaansche zendeling, die in Natal werkzaam was, te zamen met eenige anderen. Deze god­ vruchtige en achtenswaardige man, die eenigzins met de Hollandsche taal bekend was, bracht na het bloedbad aan de Blauwkrans-Rivier een bezoek aan het lager der Emigranten, en dezen, die sinds hun vertrek geen geordenden leeraar onder zich hadden gehad, ontvingen hem met open armen. De heer Lindley heeft die bezoeken meermaals herhaald, en is jaren lang onder de Boeren werkzaam geweest. Hij behoorde tot de Amerikaansche Presbyteriaansche Kerk en kwam in godsdienstige ideeën met de Emigranten overeen. Zijne woorden waren een ware schat van troost en godsdienstig genot voor de arme Emigranten, die als in ellende waren gedompeld en terecht wordt nog heden zijn naam in hooge eer gehouden 1). Potgieter en de zijnen trokken van Natal naar Zand-Rivier, en hier bleef hij tot het volgende jaar, toen hij met een Commando de Transvaal introk óm Moselikatse op te sporen, die blijkbaar weder begonnen was om zijne benden op strooptochten uit te zenden. Dit Commando vond plaats in het begin van 1839, en dit was de eerste keer dat de jonge Paul Kruger als krijgsman van 13 jaar aan een Commando deel nam. Wij kunnen niet beter doen dan om hier de woorden van ZHEd. zooals gebruikt in zijn aanspraak te Paardekraal op 16 December 1891 aan te halen. „In het begin van het jaar 1839, trok ik, 13 jaar oud, in den loop van mijn 14de zijnde, in eigen persoon samen meê uit onder bestuur van Potgieter, Noordwaarts weder over de Vaal-Rivier, om het spoor der vijanden (Moselikatse) te volgen en dezen te tuchtigen; het land was door de woeste barbaren schoongeveegd en uitgemoord. Hier en daar vond men kleine klompjes Makatees Kaffers, terug gevlucht van hunne vijanden, die hen als honden en slaven gebruikten. Zij hadden zich verscholen in holen en tusschen rotsen. Deze weinigen vroegen om bescherming, 1) In de Revieiv of Reviews van Juli 1897 vind ik het volgende zeer interessante verhaal, dat naar ik vernomen heb, tamelijk correct is: Ds. F. E. Clark van de Christian Endeavour Society, bracht onlangs een bezoek aan Pretoria, waar hij hartelijk ontvangen werd door President Kruger. Hij werd geïntroduceerd door Ds. Bosman. „Toen Dr. Bosman hem het werk van mijn leven verteld had, en dat mijn tegenwoordig bezoek in Pretoria in samenhang was met de Christian Endeavour Board, antwoordde ZHEd.: „Ah, dat is goed. Ik heb allen lief die Christus liefhebben. Als wij Christus liefhebben is er een keten die ons allen aan elkander verbindt.”.„Onthoudende dat President Kruger bekeerd was onder de prediking van den Heer Lindley, een van de eerste zendelingen van de American Board in Zuid-Afrika, vertelde ik hem dat ik tot dezelfde Kerk in Amerika behoorde als de Heer Lindley. Hierop schitterden de oogen van den ouden man, want hij bemint de gedachte aan zijn geestelijken vader, en hij zeide met oprechte warmte: „Ah, hij was een goed mensch, een goed man. Hij preekte Jezus Christus. Wij hebben allen de kracht van Christus noodig. 60 het jammer is dat Potgieter zoo veraf woont, want dat het anders goed zou zijn als de Engelsche Regeering Sequati en de naburige kapiteins en stammen onder hare bescherming nam. Dat bewijst hoe de wind in dien tijd woei. Doch nog had Potgieter geen rust. Berichten kwamen te zijner oore dat Moselikatse in het Noorden weêr hard aan het moorden en plunderen was, en dus nog altijd gevaarlijk kon worden. Derhalve trok in 1847 een sterke expeditie tegen dezen vijand op. Twaalf dagen trok men door, en toen stuitte men op de Matabelen. De Boeren namen een aantal vee, doch de impi’s van Moselikatse daagden in zulke massa’s op, dat de Emigranten, wier paarden bijna gedaan waren, het niet wijs vonden om met den vijand slaags te raken, doch terugtrokken, met achterlating van het veroverde vee. Deze slecht afgeloopene expeditie was de laatste tegen Moselikatse; deze beschouwde het zelf geraden om geen invallen in het gebied der Boeren te doen, en de Boeren lieten dus ook hem met rust. Ook dezen tocht maakte Paul Kruger mede, want zijne flinke diensten waren steeds gezocht, en waar het grootste gevaar was, daar werd hij steeds heen gezonden. Zoo stonden de zaken in het Noorden toen Andries Pretorius met een groot aantal aanhangers weder de Vaal overtrok en zich op zijne oude woonplaats in Magaliesberg vestigde. 785 de toekomstige plannen van den heer Kotzé (die op het punt staat naar Engeland te vertrekken) zullen wij ons niet inlaten. 1) Het laatste, en zeker niet het geringste bezwaar, waar de Transvaalsche Regeering mede te kampen heeft gehad gedurende de laatste twee jaren, is de ontzettende verwoesting en de groote armoede veroorzaakt door het heerschen der runderpest. De Regeering heeft haar uiterste best gedaan om deze vreeselijke ziekte te bekampen, en dank zij de hulp der Fransche doctoren Denysz en Bordet, ondersteund door den heer Theil, is hun dit in groote mate gelukt. De gemelde geneesheeren hebben namelijk een wijze van inoculatie uitgevonden en beproefd, die tot zoover zeer goede resultaten heeft geleverd. Toch zijn er een zeer groot getal beesten aan de ziekte gestorven, en zijn vele burgers daartoe tot armoede gebracht. Tegelijkertijd heerschte een vreeselijke koortsziekte in het Noorden der Transvaal, die honderden van Blanken en duizenden van Kaffers ten grave sleepte. De Regeering gaf schatten uit om de burgers te gemoet te komen. Zij voerde ezels in, kocht wagens voor transport-doeleinden en verschafte duizenden zakken mealies voor voedsel en zaad. Of zij, in het bestuur van dit alles echter verstandiglijk heeft gehandeld, is ten zeerste de vraag, en er zijn, blijkens de debatten daarover in den Volksraad gevoerd, wel teekenen dat veel van het geld nutteloos en noodeloos is weggegooid, en dat men misbruik heeft gemaakt van het goed vertrouwen der Regeering. Doch al zijn deze dingen te betreuren, en zelfs gedeeltelijk af te keuren, zoo vergete men niet dat gevallen zooals deze de bijna onvermijdelijke gevolgen zijn van eene Republi- keinsche Regeering, die altijd wat men in het Afrikaansch noemt, „aasvogels,” om zich heeft. Tot verdere ondersteuning der burgers heeft men een Amortisatie- Fonds opgericht, waaruit de burgers gelden onder securiteit kunnen 1) Men heeft in het begin gemeend dat de heer Kotzé op zuivere judicieele gronden gehandeld heeft, zooals hij deed. Of dit zoo is, willen wij thans niet beoordeelen, doch alleen melding maken van het feit dat op 15 April een diner, en een beurs van over £ 5000 werd aangeboden aan den heer Kotzé door de leden der balie en zijbalie van Pretoria en Johannesburg. of liever door een deel dier leden. Bij die gelegenheid hield de heer Kotzé een aanspraak, die sterke vermoedens geeft, dat politiek met de geheele kwestie gemoeid is. In die aanspraak maakte de heer Kotzé de volgende beschuldiging tegen President Kruger. „Ik beschuldig den heer Kruger, dat hij als Hoofd van den Staat, de Grondwet verbroken heeft en de gewone wet van het land. Ik beschuldig hem van een aanval te hebben gedaan op de onafhanke­ lijkheid van het Hooge Gerechtshof. Ik beschuldig hem van een inbreuk te hebben gemaakt op de rechten en vrijheid van een ieder in dit land, en die in gevaar te hebben gebracht. Stoute taal. wat men er ook over denken mag, in verband genomen met het fe,t dat de heer Kotzé zijn blijdschap uitdrukte, dat ook weer de heer J. W. Leonard (één Aan het Reform- Comité) in het land was. „Late ieder voor zich zelf oordeelen”; wij zullen zeker zulks m deze bladen niet doen. _ 262 twee jaren lang voor hunne rechten gestreden hebben met wapenen van orde en lijdelijk verzet, en die nog altoos daarbij volharden. Zij richten nu het oog op Uwe Majesteit, als de bron van recht, en vragen van U hun recht; zij smeeken het met een ootmoed, die bijna gelijk is aan dien, waarmede wij ons in het stof buigen voor den Almachtigen God. Twee jaren geleden, op den 12den April 1877, werd onze vrije en onaf­ hankelijke Zuid-Afrikaansche Republiek door Sir Theophilus Shepstone in naam van Uwe Majesteit geannexeerd. Dit vreeslijk feit, die vertrapping van een arme, zwakke, maar rustige bevolking, is zonder wedergade in de geschiedenis. Dit feit is in lijnrechte tegenspraak met de plechtige beloften uwer Majesteits regeering; in strijd met de heilige trouw aan tractaten verschuldigd, wederkeerig opgemaakt door de vertegenwoordi­ gers van ons Volk in 1852, geschied aan de Zandrivier. Het was Uwer Majesteits regeering zelve, die, als de vertegenwoordigster van Uwe Majesteit in Zuid-Afrika, meer dan eens en uitdrukkelijk voorschreef, letter en geest van het tractaat van 1852 te eerbiedigen. Wij hadden daarop 25 jaren lang rust en vrede gehad en in volkomen vriendschap met Uwer Majesteits vertegenwoordigers in Zuid-Afrika en met de Kolonisten geleefd. Toen bijvoorbeeld Uwer Majesteits Kolonie Natal in Kaffer-ongelegenheden was gebracht door den Kaffer-rebel Langa- libalele, heeft de Republiek hare hulp niet onthouden, zoodat dan ook in het Parlement dier Kolonie de dank aan de Republiek is uitgesproken voor hare hulp en ondersteuning.' En nog meer. Toen Sir Theophilus Shepstone in Pretoria vertoefde, hebben de Regeering en het volk der Zuid-Afrikaansche Republiek in plechtig besluit verklaard, dat het genegen was samen te werken met de regeering van Uwe Majesteit in de andere Koloniën, in alles wat tot de eendracht en het welzijn van Zuid-Afrika kon strekken. Uwe Majesteit, wij waren zwak en twee jaren geleden zwakker, omdat wij toen een oorlog hadden gevoerd met een oproerig Kafferopperhoofd, een oorlog die juist geëindigd was. Op dat oogenblik heeft Sir Theophilus Shepstone de Republiek geannexeerd. Hij was uitgezonden door Uwe Regeering onder andere omstandigheden. Onware en verkeerde berichten naar Engeland overgezonden, hadden den Secretaris van Staat voor Koloniën eene onjuiste voorstelling gegeven van den toestand hier. In plaats van Uwer Majesteits Regeering trouw en naar waarheid te berichten wat hij hier vond, heeft Sir Theophilus Shepstone onware berichten naar Engeland overgezonden, en den schijn verwekt alsof de bevolking ten gunste eener annexatie was. De waarheid is het, dat listige bedriegers velen op adressen hebben laten teekenen, die zij niet begrepen. HOOFDSTUK XXVIII. De positie van Paul Kruger en de Vergadering van Doornfontein. Na zijne terugkomst van de vergadering te Nauwpoort, meende Paul Kruger dat het zijne plicht was om Sir Theophilus Shepstone bekend te maken met de positie, welke hij, Kruger, tegenover de Regeering en tegenover de Boeren had ingenomen. Om die reden schreef hij aan den Administrateur den volgenden brief, waarin hij den waren toestand van zaken blootlegt: Boekenhoutfontein, Distr. Rustenburg, 31 Jan. 1878. Mijnheer, Daar zijne Excellentie Sir Theophilus Shepstone thans afwezig is, richt ik de volgende regelen tot UEd. Het is u bekend dat Lord Carnarvon in zijn onderhoud met de deputatie, waarvan ik de eer had een lid te zijn, beweerde dat het grootste gedeelte van de bevolking van mijn land tevreden was met de annexatie. Bij mijne terugkomst in dit land ontdekte ik echter bij velen van mijne landgenooten een geest van opgewondenheid en ontevredenheid, tengevolge van de bewering dat zulke meerderheid bestond, en daar ik voor mijne medeburgers jammer gevoelde, en bevreesd was dat zij een verkeerden wTeg zouden volgen, aarzelde ik niet om hun aan te bevelen de ware meerderheid door eene petitie aan Lord Carnarvon aan te toonen. In geval de meerderheid vóór de annexatie was, zou ik gereed zijn, zooals ik openlijk verklaard heb, om te blijven onder het bestuur van de Koningin van Engeland en haar te gehoorzamen, en ik geloof dat het mij gelukken zal, alsdan ook mijne landgenooten daartoe HOOFDSTUK LIL De binnen- en buitenlandsche toestand vóór het ontstaan den moeielijkheden. Ondertusschen was de Malapoch-oorlog zoo scherp mogelijk door Generaal Joubert gevoerd, doch de taak bleek geen gemakkelijke te zijn. Men moest in dik boschveld vechten en zelfs toen men op 30 Juni de hoofdkraal van Malapoch genomen had, was de opstand nog lang niet onderdrukt, want de Kaffers vluchtten toen naar de bergen, waar zij zich in de spelonken verschansten. Generaal Joubert (die in het begin van den veldtocht tamelijk ernstig ongesteld was geweest) besloot de opstan­ delingen te volgen en hen, het koste wat het wilde, uit hunne schuilhoeken te verdrijven. Met behulp van dynamiet en het gedurig werpen van bommen, gelukte het den Boeren dan ook om den vijand steeds meer en meer in het nauw te brengen, maar dit geschiedde natuurlijk niet' zonder aanzienlijke verliezen aan de zijde der Transvalers en zelfs de Kommandant-GeneraaL had een zeer nauwe ontkoming. Doch tegen dynamiet en uithongering was zelfs Malapoch niet bestand, en tegen het einde van Juli was hij verplicht zich over te geven. Daarmede waren ongelukkig de Zoutpansbergsche moeielijkheden niet klaar, want een aantal mindere Kaffer-kapiteins stonden nu op, en een tijd lang waren de dorpen Agatha en Leydsdorp in groot gevaar, daar zij door de oproerige Kaffers omsingeld waren en alle communicatie met hen afgesneden was. De dappeie Kommandant-Generaal begaf zich toen ook daarheen, en er volgde een reeks van kleine gevechten, die wel het ontzet van Agatha en Leydsdorp tengevolge hadden, doch die geen bijzonder effect op den vijand schenen te maken, zoodat de oorlog slepend bleef tot aan het einde \an September, toen ten laatste, de Kaffer-kapiteins hunne zaak gewonnen 258 vernement in dit land hebben geroepen. Ik ben zeker, dat als Uwe Excellentie in practijk brengt wat door Uwe Excellentie gezegd is „dat niet macht, maar recht moet zegevieren” deze zaak U duidelijk zal worden. Ik ben ook verzekerd, dat zelfs als Uwe Excellentie gelooft dat de dreige­ menten tegen vrouwen en kinderen werkelijk geschied zijn, dit geen hinderpaal in den weg behoeft te wezen, aangezien daartegen voorziening kan gemaakt worden. Ik geloof dat Uwe Excellentie de volle macht heeft om de geheele waarheid te onderzoeken, en die waarheid te doen zege­ vieren, en de Transvaal hare rechten te doen toekomen. Uwe Excellentie heeft gezegd dat het oneerlijk zou zijn, om hen prijs te geven, die hun eed van getrouwheid aan Harer Majesteits Gouvernement hadden afgelegd. Ik heb nooit gedacht dat de annexatie geschied was om kwaaddoeners te beschermen, maar als men voor hun lot vreest, dan kan ook daarvoor voorziening gemaakt worden. Volgens mijne inzichten, bestaat de eer van Hare Majesteit hierin, dat als zij zich bewust is bedrogen te zijn geworden, zij niet zal toelaten dat er een smet aan Hare Kroon kleeft, maar de waarheid zal doen zegevieren, en terug zal geven wat op onrechtvaardige wijze afgenomen is; en wanneer het Volk ziet dat recht en gerechtigheid zegevieren, zal er een band tusschen Hare Majesteit en dat Volk bestaan, die niet mogelijk is wanneer het Volk bevindt dat het bedrogen is. Ten slotte hoop ik, dat Uwe Excellentie geen vertrouwen zal vestigen op de rapporten door U gehoord, en indien aan ons recht worde gedaan, zal dit ter eere en tot lof zijn van Uwe Excellentie, en van Hare Majesteit, die U vertegenwoordigt.” Mannelijke taal, ongetwijfeld; doch de Hooge Commissaris had zijne ooren nog te vol van de valsche inblazingen van gelukzoekers en para­ sieten, om zoo dadelijk geloof te hechten aan hetgeen de Voorman der Boeren hem „op zijn eer” verzekerde. Had men hem niet verteld, dat die Boeren „grove leugenaars waren, mannen zonder eer en karakter?” Hij herhaalde dus, dat hij persoonlijk zijne informatie had van zeer ver­ trouwbare mannen. Kruger bleef echter voet bij stuk houden, en antwoordde weder met den meesten ernst: „Met het meeste vertrouwen kan ik een eed voor God afleggen, dat ik niets afweet van zulke vreesaanjagingen, die gebruikt zouden zijn om hen, die gekomen waren, te beletten naar hun huis terug te keeren, indien zij zulks begeerden; omtrent gevallen zooals door mij gemeld, van menschen die in denzelfden wagen zijn gekomen, kan ik niet zweren. Ik wensch te zeggen, aangezien Uwe excellentie de vraag deed, dat het Comité slechts gezegd heeft dat allen konden komen, die zulks wenschten. Als Uwe Excellentie naar het kamp zou gaan, en aan 304 Comité, dat nu zag dat de zaken te ver waren gegaan om voor een oogenblik te denken aan terugtreden, bepaalde daarna dat de Volks­ vergadering te Paardekraal één maand zou vervroegd worden, en op 8 December zou worden gehouden, in plaats van op 8 Januari; en met de meest mogelijke snelheid zond men boden door het geheele land om de burgers van dit besluit kennis te geven. Niettegenstaande de korte kennisgeving waren er op 8 December 1880 tusschen de 4000 en 5000 burgers te Paardekraal en dag op dag groeide dit aantal aan. Het geheele Volks-Comité, 32 leden in getal, vergaderde den 10den December, en daarop werd het verzoek van het volk besproken „dat terstond gevolg zou worden gegeven aan het Volksraadsbesluit van 16 De­ cember 1879 en de Regeering hare werkzaamheden zou hervatten.” Met algemeene stemmen werd hiertoe besloten, en den volgenden dag verzocht men Paul Kruger, den Vice-President, „daar de President het land verlaten had, om den Volksraad tot eene buitengewone zitting op te roepen. De Leeuw van Rustenburg moet op dat verzoek diepe en ernstige gedachten hebben gehad. Meer dan drie jaren had hij getrouw en vast­ beraden gezwoegd om de vrijheid en onafhankelijkheid van zijn volk te herkrijgen; met het taaiste geduld en eene verbazende lijdzaamheid had hij alle mogelijke pogingen aangewend om zijn doel door vredelievende middelen te bereiken; zijn uitersten invloed had hij moeten gebruiken om zijn volk het noodzakelijke van die pogingen te doen inzien, en hun ongeduld te bedwingen. Menigmaal was hij op het punt geweest, de vrijwillig door hem op zich genomene taak neder te leggen en zich van de ontzettende verantwoordelijkheid die op zijne schouders rustte te ontslaan. Doch de gedachte aan zijn arm verdrukt volk, de overtuiging in de rechtvaardigheid zijner zaak, het innige geloof in de Almacht en het Alwijze Bestier van den Heer der Heirscharen, de Bron van alle Recht en Gerechtigheid — dat alles had hem moed gegeven, om het eenmaal ingeslagen pad tot het einde toe te volgen, hoe bitter dat einde ook mocht zijn. Noch hij, noch eenig ander menschelijk wezen wist wat het einde zou zijn; het mocht aangebracht worden door den vijandelijken kogel in den eerlijken strijd; het kon — bittere gedachte — den dood zijn op het schavot of aan de galg. En nu zag hij zich in deze tent omringd door de getrouwen, die hem in lief en leed hadden bijgestaan; velen hunner waren mannen die hij zich verstonden om te zien of er bij de te Paardekraal te houden Volksvergadering geen kans bestond om de zaken nog in der minne te schikken. 331 oordeelt. De Boerenambtenaren nemen het op zich om dat door te zenden naar zulke garnizoenen, en, evenals de Britsche garnizoenen, alle vijandelijkheden te staken voor acht dagen, volgende op de aankomst van de provisie; en alle personen die met die wagens gezonden worden, zullen met die wagens terugkomen, zonder evenwel binnen te gaan in die plaatsen waar zij naar toe gezonden zijn, en niet te blijven om de garnizoenen te vermeerderen waar zij provisie naar toe brengen. Zulke personen, wagens en geleiders moeten als onzijdig worden beschouwd, totdat zij weder binnen de Britsche lijnen zijn. 3°. Piet Joubert neemt op zich om dadelijk kennis te geven van de voorwaarden van den wapenstilstand aan de respectieve garnizoenen, en aan de Boeren-Kommandanten aldaar; hij zal zijn invloed gebruiken om deze Kommandanten er toe over te halen om al de gewonden in de genoemde garnizoenen te laten vertrekken binnen de Britsche grenslijnen in Natal. 1) Generaal Joubert zond daarop den volgenden brief aan den heer Kruger te Heidelberg. Hoofdkwartier, 7 Maart 1881. Hoogedele Heer! Ingevolge mijn schrijven van gisteren, sluit ik nu hierin voor UHEd. de copy van de akte van overeenkomst, gisteren getroffen tusschen mij en Sir Evelyn Wood. Het zal UHooged. daaruit temeer duidelijk worden hoe noodzakelijk uwe tegenwoordigheid hier vereischt wordt, en ook hoe spoedig. UHEd. zal daarin zien dat ik verplicht ben de bepalingen aan de onderscheidene kampen bekend te maken. Laat er toch geen mis­ verstand over komen. De stilstand van wapenen bij de kampen begint °P den dag dat de wagens met kost daar aankomen, en niet eerder; dus houd nog elk in zijn kamp tot op dien tijd; en de wagens moeten ongemolesteerd doorgaan, maar wij zullen ze laten bewaken voor ver­ laders om er niet bij te komen, en de leiders en drijvers mogen niet de kampen ingaan of met de kampmenschen spreken, enz. enz. De menschen bij en om het kamp mogen gedurende dien wapen­ stilstand niet de kampen naderen of iets vijandelijks doen, maar die in de kampen mogen ook niet uitkomen, rondgaan of onze kampen naderen. 1) Door het eenigszins overhaast zenden door President Brand van een bericht van dezen "apenstilstand aan Generaal Cronjé te Potchefstroom, ontstond aldaar een misverstand, dat ? 8ro°le verwikkelingen aanleiding gaf, en door de latere Koninklijke Commissie werd Ultgeplozen. 70 winkel, met eenige geweren, en een geheel stel gereedschap. Dit werd toen door de Boeren geconfïskeerd, die natuurlijk niet weinig verstoord waren om te zien, dat hunne vermoedens juist waren. Na zijne terugkomst zond Livingstone een ontzettend verhaal van de schade, die het commando hem aangebracht had, naar Engeland. Zijn meubelen waren geheel vernield, en zelfs zijne boeken bedorven. 01 dit nu wel het geval geweest is, mag met recht betwijfeld worden; de Emigranten hebben het steeds tegengesproken, en het is bekend dat de haat dien Livingstone tegenover de Boeren koesterde, hem somtijds deed schuldig zijn aan overdrijving. Wat echter wel in Engeland eenige sensatie maakte, was het feit dat het commando de vrouwen en kinderen door Setyili achtergelaten met zich mede voerde. Dit is nooit ontkend geworden, doch of het in zich zelve zoo iets geheel verkeerds was, dat is nog zeer de vraag. Setyili’s volk had die vrouwen en kinderen achtergelaten, en waren zij niet door het. commando medegenomen, dan waren zij waarschijnlijk van honger omgekomen. Volgens de gewoonte der Emigranten werden zij als wettige krijgsgevangenen beschouwd, en bij de burgers ingeboekt. Natuurlijk ontstond er echter dadelijk de gewone aantijging tegen de Boeren van slavenhandel en twee Zendelingen uit de buurt schreven niet alleen een scherpen brief aan de Commercial Advertiser in de Kaapstad, maar zonden zelfs een brief over de zaak aan Kommandant Scholtz. Men begreep dat in deze zaak ferm gehandeld moest worden, de twee Zende­ lingen, Edwards en Inglis genaamd, werden dus door Scholtz gevangen genomen, en naar Rustenburg gebracht. Hier werden zij behoorlijk terechtgesteld, schuldig bevonden aan laster jegens den Staat, en veroor­ deeld om binnen 14 dagen de Republiek te verlaten. Deze zaak verwekte natuurlijk ook eene groote opschudding, maar het blijkt uit de berichten en de stukken der zaken dat deze twee heeren een billijk verhoor hadden, en er was geen twijfel of zij hadden zich schuldig gemaakt aan verbreking der toenmalige wetten der Republiek. Intusschen waren de zaken in de zoogenaamde Souvereiniteit of den Üi anje-\ i ij staat (zooals men het thans noemt) er geenszins op verbeterd. Moshesh was lastiger dan ooit, en ten laatste besloot de Gouverneur der kaap-Kolonie, Sir George Cathcart, om het Basuto Opperhoofd een duchtige les te leeren. Met dat doel trok hij met een aanzienlijk leger Basutoland binnen, doch werd door Moshesh in een hinderlaag verschalkt, met het gevolg dat op 20 Dec. 1852 het Engelsche leger nabij Berea • en nederlaag leed, ot ten minste zulke verliezen ondervond, dat Sir George Cathcart het geraden achtte naar zijn kamp terug te trekken. 512 Bij zijne terugkomst in Pretoria op 19 Maart werd President Kruger op buitengewoon feestelijke wijze door de burgers ontvangen, die ten getale van meer dan 400 voor dit doel waren opgekomen, zoodat men dit terecht als een contra-demonstratie tegen het standje te Johannesburg aanzag. Men bood dan ook ZHEd. een adres aan, waarin gezegd werd dat men den smaad aan den President en de vlag der Republiek diep gevoelde, en vertrouwde dat de kwaaddoeners streng zouden gestraft worden, terwijl men er zelfs bijvoegde dat het slechts een woord van ZHEd. vereischte en men zou den smaad uitwisschen. Doch Paul Kruger had een veel te helder hoofd, en een te gezond verstand, om zich door zulke taal te laten opwinden, of zulks zelfs goed te keuren. Hoewel hij zijne burgers bedankte voor het hartelijk „welkom,” dat zij hem verleend hadden, zoo waarschuwde hij hen tegelijk om zich niet te laten verleiden tot onbillijke veroordeelingen, want het gros der Johannesburgers waren loyale onderdanen van den Staat, en het geheele standje was een dronkemans-affaire geweest, en hij zou zien dat de belhamels werden gestraft. Ook te Potchefstroom had men den President met groote eer ont­ vangen na zijne terugkomst van Blignaut’s-Pont, en in antwoord op eene deputatie, herhaalde hij dat hij hoopte dat de spoorweg van Bloemfontein naar Johannesburg spoedig door het district en misschien langs het dorp zou loopen. Doch juist op denzelfden dag dat ZHEd. zijn bedarende en verstandige raad aan zijne burgers te Pretoria gaf, gaven een aantal voorname inwoners van Johannesburg een eere-maaltijd aan een ingenieur, den heer Edward Jones, en op dien maaltijd hield advokaat J. W. Leonard, toen reeds te Johannesburg woonachtig (want in de Kaap-Kolonie had hij zich onmogelijk gemaakt) eene scherpe rede, waarin hij de Regeering te lijf ging? en als een straatjongen op de Hollanders in de Republiek schold, op die bureaukraten die de oorzaak van allen twist en onrust in Zuid-Afrika zijn, zooals hij zeide. „Hij (Leonard) zou die Hollanders met wortel en tak uitroeien, als hij ooit iets als politicus deed.” (N. B. In 1896 is het boidje v cihangen, meenen wij). Dat zulke onzin geen goed deed, valt gemakkelijk te begrijpen, doch aan den anderen kant bewees de heer Leonaid daardoor beter geschikt te zijn voor demagoog, dan voor politicus, zooals het hem trouwens nooit ontbroken had aan de noodige kwali­ ficaties voor eerstgenoemd vak. De Volksraad werd op de gebruikelijke wijze door den President geopend, op 5 Mei 1890, en dit wel in de nieuwe Raadzaal. Reeds binnen de eerste twintig dagen gebeurden er dingen, die een heftige oppositie HOOFDSTUK XXXII. De laatste maanden van het jaar 1879. Kort na het bezoek dat Sir Bartle Frere aan de Transvaal bracht, had het Volks-Comité brieven gezonden naar hunne broeders in den Oranje- Vrijstaat en in de Kaap-Kolonie, hunnen toestand voor dezen blootleggende, en verzoekende om door hunne sympathie en zedelijke ondersteuning hun behulpzaam te zijn in het terugverkrijgen van de zoo geliefde onaf­ hankelijkheid. In den Oranje-Vrij staat werd de zaak in den Volksraad besproken. De President, de heer J. H. Brand, hield eene lange rede, waarin hij openlijk den Raad aanraadde zeer voorzichtig te zijn, en zich niet te bemoeien met den twist tusschen Engeland en de Transvaal. Het was, zijns inziens, een bloote kwestie tusschen het Engelsche Gouvernement en zijne de facto onderdanen; en de Vrijstaatsche Volksraad, had, blijkens de regelen van het volkenrecht, niet de minste reden zijne opinie over eene dusdanige zaak uit te spreken. Doch de Vrijstaatsche Volksraadsleden waren van een ander denkbeeld, en passeerden met 25 tegen 7 stemmen een sterk besluit ten gunste van de Transvaalsche burgers, waarin zij de hoop uitdrukten „dat de pogingen dier burgers mochten leiden tot de herstelling hunner onafhankelijkheid als een volk.” Brand was zeer ontevreden met dit besluit, daar hij vreesde dat het eene verkeerde impressie in Engeland zou maken; doch toen hij den dag daarna, de zaak opnieuw voor den Raad bracht, en hem raadde het genomen besluit te herroepen, legde de Raad hem op scherpe wijze het zwijgen op, en weigerde hem verder over de zaak te hooren. In de Kaap-Kolonie was het Ministerie Sprigg aan het roer, dat vroeg in 1878 de plaats had ingenomen van het Kabinet van den heer Molteno, O H O ü D. BLADZ. Inleiding. 1 De redenen yan den Grooten Trek. 8 Verdere oorzaken van den Grooten Trek.17 De Eerste Trekkers.22 De Derde en de Vierde Trek.32 De eerste dagen in Natal.39 De eerste grondslagen van de Transvaal.46 Potgieter en Pretorius tot 1848 53 Vier jaren van Strijd en Gevaar.61 De Dood der Groote Aanvoerders.72 Treurige tijden.79 De Eerste President.87 De Stilte voor den Storm ..95 Het begin van den Storm.101 De verdere strijd.108 De laatste onweerswolken.113 De jaren 1864 en 1865 .118 De Zoutpansbergsche kwestie.123 De Zoutpansbergsche Onlusten.130 Allerlei Grenskwestiën.: 136 De val van Pretorius.141 De verkiezing van Burgers.146 De Regeering van President Burgers.151 De Secoecoeni oorlog.159 818 zien hem opgroeien tot man; wij zien hem huwen. Korten tijd daarop en daar nadert de onverbiddelijke dood en rukt zijne geliefde gade van zijne zijde; drie maanden later komt de dood weder en neemt het zoontje uit de armen van den zwaar beproefden vader. Doch de tijd, die daar henen snelt, heelt ook de wonden, die zij zelf geslagen heeft, en wij zien Paul Kruger zijne tweede gade naar zijne woning voeren; die gade, die nog thans trouw en liefhebbend hem ter zijde staat; die lief en leed met hem gedeeld heeft en die thans met hem ook de eer en de achting en de liefde, die hij van zijn Volk geniet, deelen mag. Wij zien den Veldkornet Kruger bij Makapaanspoort, bij zooveel andere Kafïer-oorlogen; wij zien hem steeds meer in de achting en het vertrouwen zijner mede-broeders rijzen en hooren hoe men hem als Kommandant Kruger aanspreekt, evenals men zijn oom deed. De jaren snellen voorbij. Daar komt een zware, een treurige tijd. Drie jaren van twist en haat en oneenigheid, die den jongen Staat tot in hare nog zwakke fondamenten doen beven, ja het geheele Staatsgebouw dreigen te doen vallen. Maar God wil dit niet en met Paul Kruger, den onwrik- baren, den trouwen, den man van orde en wet als Zijn werktuig, wordt de vrede hersteld, doch helaas! niet vóór dat er broederbloed vergoten is. Doch dat kan niet anders. Een dure les heeft het volk van de Transvaal moeten leeren; in ’t binnenste zijns harten hoopt Paul Kruger, dat zijn volk die les, hoe zwaar en treurig die jaren ook waren, niet zal vergeten; dat het immer gedachtig zal zijn aan de leuze: ,,Eendracht maakt macht.” Het tooneel verandert. In de spelonken en tusschen de rotsgevaarten van Zoutpansberg zien wij Komm'andant-Generaal S. J. P. Kruger een strijd voeren met Kaffers onder omstandigheden, die den koensten aan­ voerder wanhopig zou maken. Bijna geen manschappen, geen kruit, geen lood, ja zelfs bijna geen voedsel. Keer op keer roept hij tot Pretoria: „Helpt, in Godsnaam, helpt!” Doch de President in Pretoria is ook machteloos; en treurig en ergerlijk tegelijk moet de dappere Kommandant- Generaal terugtrekken, om een jaar later, aan het hoofd van een flink Commando nieuwe lauweren te behalen bij de sterkten van Basutoland en een bloedige wraak te nemen over de vermoorde Pretoriussen. De jaren snellen henen. Het is Presidents-verkiezing. Het lot valt op Thomas Francois Burgers. De Kommandant-Generaal legt, vreezend voor het lot van het Transvaalsche volk, in stilte zijn ambt neder, en gaat als gewoon burger te Boekenhoutsfontein wonen. Men trekt! Een nieuwe lrek! Nogmaals de woestijn in, liever dan onder Burgers te staan! Trekt! lrekt! Het zijn bijna allen zijne geloofsgenooten, die Paul Kruger dien 314 deur van het kantoor, en zeide aan hen, dat als zij de deur openmaakten, zij dit op hunne eigene verantwoordelijkheid deden, waarop de Deputatie bestaande uit de heeren P. J. Joubert, S. J. P. Kruger, M. W. Pretorius, E. J. P. Jorissen, J. P. Maré, W. E. Bok en een aantal andere leiders met geweld de deur opendeden en naar binnen gingen. Zij namen toen alles in bezit, namelijk de gelden, zegels en ander publiek eigendom, dat zich in het kantoor bevond, en verzochten mij daarop alle informatie, omtrent de kantoorzaken die mij bekend waren, te geven, hetgeen ik weigerde, waarop Dr. Jorissen zeer sterke taal tegen mij gebruikte. Het lager bestaat uit zoowat 2000 man. De Boeren waren zeer ordelijk en hinderden niemand. Omtrent zonsondergang heschen zij de Republikeinsche vlag onder luide hoera’s, en daarop werd eene proclamatie gelezen ten effecte, dat de Zuid-Afrikaansche Republiek hersteld was.” Zoo viel Heidelberg zonder slag of stoot in handen der Boeren, en juist op den Dingaansdag, den jaardag van den slag van Bloedrivier tegen Dingaan, den Zulukoning, in 1838. Door dien slag werd het den Boeren- Emigranten mogelijk gemaakt, den eersten hoeksteen van de onafhan­ kelijkheid der Boeren-Republieken te leggen; 42 jaren later werd door het bezetten van Heidelberg de eerste stoot gegeven aan de herkrijging van de onafhankelijkheid der Transvaal. Na de aankomst in Heidelberg hadden de leden van het Driemanschap, zoowel als die van den Uitvoerenden Raad hunne handen vol. Niet alleen moest men zorgen voor het behoorlijk in orde houden van het groot aantal burgers, maar ook voor hunne proviandeering. En daar men den thans aangevangen strijd op beschaafde wijze wilde voeren, moest men aan de Regeering te Pretoria een behoorlijk ultimatum zenden. Dit deed men door aan den Administrateur der Transvaal een copie van de reeds vermelde Proclamatie te doen toekomen onder begeleiding van den vol­ genden brief: Zuid-Afrikaansche Republiek. Heidelberg, 15 December 1880. Aan Zijne Excellentie W. Owen Lanyon, Pretoria. Excellentie! In naam van het 4 olk der Zuid-Afrikaansche Republiek wenden wij ons tot u, in de vervulling van een ernstigen, maar onvermijdelijken plicht. ij hebben de eer u toe te zenden een Afschrift van de Proclamatie, AANHANGSEL II. Inleiding. Wijziging van conventie 1881. Conventie (De London-) tussclien Hare Majesteit de Koningiu van liet Yereenigd Koninkrijk van Groot- Brittannië en Ierland en de Zuid-Afrikaansche Republiek. (27 Februari 1884). Daar de Regeering van den Transvaal-Staat, door zijne afgevaardigden Stephanus Johannes Paulus Kruger, President van genoemden Staat, Stephanus Jacobus du Toit, Superintendent van Onderwijs en Nicolaas Jacobus Smit, lid van den Volksraad, hebben voorgedragen dat de Conventie geteekend te Pretoria op den derden Augustus 4881, en die bekrachtigd is door den Volksraad van genoemden Staat op 25 October 4881, zekere bepalingen bevat, die ondoeltreffend zijn en lasten en verplichtingen oplegt, waarvan genoemde Staat begeert ontslagen te worden; en dat de zuid­ westelijke grenzen door genoemde Conventie vastgesteld behooren te worden gewijzigd, met het doel om den vrede en de goede orde in genoemden Staat en de daaraangrenzende landen te bevorderen; en daar het Hare Majesteit de Koningin van het Vereenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland behaagd heeft de genoemde voorstellen in overweging te nemen, heeft het Hare Majesteit thans behaagd te gelasten en bij deze wordt verklaard, dat de volgende artikelen van eene nieuwe Conventie, onder- teekend in naam van Hare Majesteit door Harer Majesteits Hoogen C ommissaris in Zuid-Afrika, den HoogEdelen Sir Hercules Gfeorge Robert Robinson, Ridder Grootkruis van de verheven Orde van St. Michael en St. George, Gouverneur van de Kolonie de Kaap de Goede Hoop, en in naam \an den Iransvaal-Staat (die hierin nader genoemd zal worden de Zuid- Afrikaansche Republiek), door de bovengenoemde afgevaardigden Stephanus Johannes Paulus Kruger, Stephanus Jacobus du Toit en Nicolaas Jacobus Smit, zullen na bekrachtiging door den Volksraad van de Zuid-Afrikaansche Republiek, in plaats gesteld worden van de artikelen vervat in de Conventie 791 tot eene verstandhouding, en stelde men een verdrag op, waarbij ten eerste eenige wijzigingen in het Tractaat van Potchefstroom werden gemaakt, en wel ten effecte, dat de burgers van beide Staten wederzijdsch op gelijken voet zullen worden behandeld, hetgeen echter geen gelijke rechten insloot op politiek gebied. Tweedens legde men in eene Politieke Unie de grondslagen neder van een soort van Federatie, bestaande uit een Raad van Afgevaardigden van beide Staten, die elk jaar zouden zitting houden, en over punten van gezamenlijk belang zouden beraad­ slagen. In de zittingen der Volksraden van beide Staten werd dit Tractaat later goedgekeurd, en slechts in zooverre gewijzigd, dat ook de burgers van den Oranje-Vrij staat burgerrechten in de Transvaal en vice-versa zouden hebben. Er moet echter nog veel gedaan worden voor alles in orde is, en er vinden nog heel wat correspondentie en samensprekingen plaats over deze zeer gewichtige, maar zeker uiterst moeielijke zaak. Doch het fondament van het vereenigd gebouw is gelegd, en al zijn er mannen, zooals de heer J. Gr. Fraser, die de verdere voltooiing van het groote werk trachten tegen te werken, zoo hoopt ieder weldenkend Afrikaander, dat deze pogingen zullen mislukken, en dat het Hoofdgebouw van dat Groote Huis, „Het Vereenigd Zuid-Afrika”, rustig en kalm zal worden voltooid, om later door het dankbare nageslacht te worden bewonderd. In Mei 1898 zou voor de derde maal, de ambtstijd van Stephanus Johannes Paulus Kruger afgeloopen zijn, en derhalve nam in zijne gewone zitting van 1897, de Volksraad der Zuid-Afrikaansche Republiek denoodige stappen voor de Presidents-verkiezing, en stelde hij vast dat die kiezing zou plaats vinden van 3 Januari tot 3 Februari 1898. Niettegenstaande er allerlei gekke praatjes in omloop waren, dat de President zou verzoeken om op een pensioen te mogen aftreden, bleek het spoedig dat ZHEd. zich herkiesbaar zou stellen. Men begreep dadelijk, dat de oude tegenstander van ZHEd., Generaal P. J. Joubert, ook weder het strijdperk zou betreden, en dit geschiedde dan ook. Doch nu deed zich ook een derde kandidaat voor, de heer Schalk Willem Burger, lid van den Uitvoerenden Raad, een man van flink Afrikaanschen geest, die blijken van groote bekwaam­ heden had gegeven. De houding, die de heer S. W. Burger had aangenomen als voorzitter van de Industrieele Commissie, zijne bekende inzichten omtrent de Spoorweg- en Dynamiet Maatschappijen, maaktoi dat hij de candidaat der zoogenaamde Progressieve partij werd, en men vooral van uit Johannesburg een welgevallig oog op hem sloeg. Het duurde niet lang of het regende requisities. Doch geen man stond in een harder regen daarvan als President Kruger. Meer dan 210 geheel zal afhangen het belangrijke gevolg, dat gij beschrijft. Green twee menschen in de Transvaal hebben meer bijgedragen om de algeheele verwoesting, welke gij wilt afwenden, mogelijk te maken dan gij, en op geen schouders zal de verantwoordelijkheid, om deze af te wenden, zwaarder drukken dan op de uwe. 1) Ik heb de eer te zijn Mijne Heeren, Uw gehoorzame dienaar, T. Shepstone, Administrateur. Kort na hare aankomst vroeg en verkreeg de deputatie een onderhoud met Sir Michael Hicks-Beach. Doch de Minister van Koloniën wilde zich door een mondeling gesprek volstrekt niet in moeilijkheid laten brengen, en ried de deputatie aan hunne zaak in geschrifte voor te dragen. Ter loops vroeg hij echter aan de leden der deputatie of zij een voorbeeld konden opnoemen, ,.dat de Britsche leeuw ooit datgene heeft prijs gegeven, waar hij eens zijn klauw had ingeslagen.” Paul Kruger antwoordde zonder aarzelen: .,De Vrijstaat,” en daarop was de Secretaris voor Koloniën verbluft, en kon hij slechts „ Y-e-e-es” stamelen. Op verzoek van Sir Michael, zette de deputatie haar opdracht en aanzoek op schrift, en dit wel als volgt: 2) Mijnheer! Albemarle Hotel. Londen, 10 Juli 1878. De deputatie, die was afgevaardigd door het Gouvernement en het volk van de Zuid-Afrikaansche Republiek, ten einde voor Hare Majesteit de Koningin van Engeland haar protest tegen de annexatie van het Trans- vaalsche grondgebied te leggen, niet geslaagd zijnde in het bereiken van het doel harer opdracht, heeft aan het volk het resultaat van hare pogingen medegedeeld. Zeer gegriefd en teleurgesteld over deze vergeefsche poging om hunne rechten terug te erlangen, hebben de burgers van de Republiek besloten nogmaals een poging te wagen en een beroep te doen op de rechtvaardigheid van Engeland, en hebben de heeren S. P. J. Kruger 1) Wat ook verder van dezen brief mag gezegd worden, zoo is hij toch een bewijs, dat Shepstone zich duidelijk bewust was van den invloed dien Kruger en Joubert op het volk uitoefenden, en daarin heeft hij zich ten minste niet misgist. 