title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Buim 1^3 eeuw later gaf Jordanes reeds zijn geschiedenis met sagen doormengd : hij zou de gemalin yan een ontrouwen Bosomonenyorst , Sunilda, onder paardenhoeyen heb- ben doen yertreden, haar broeders Sarus en Ammius wilden hun zuster wreken en brachten hem een geyaarlijke wonde toe^ hierdoor yerzwakt kon de koning den angst yoor de Hunnen niet meester worden en bezweek. De sage is in duitsche kronieken en in een paar gedichten der lieder-Edda yerder ontwikkeld. De tweede groote. gestalte der oostgotische sage is Theo- dorik, die Odoaker heeft yerslagen en het oostgotische rijk in Italiä heeft gesticht. Yan den grooten en machtigen yorst heeft de sage echter yooral een balling gemaakt. De af- Digitized byCjOOQlC 172 stand tusschen sage en geschiedenis is hier zoo groot dat men zelfs alle wezenlijk rerband geloochend heeft: W. Grimm meende, dat men eerst in later eeuwen den sagenheld en den historischen koning had vereenzelvigd. Dit is echter onjuist. De herinnering van den kortston- digen roem der Oostgoten onder hun grooten koning was verbleekt. Daarenboven had de sage de lotgevallen yan den persoon en van het volk dooreengemengd en de ver- schillende tjjden verward. Ermanarik en Theodorik, feite- Ijjk mim een eeuw van elkander gescheiden, zijn in de sage tijdgenooten geworden en de eerste heeft Odoaker ver- drongen. Herinneringen aan Theodorik's jeugd, aan de dagen der dienstbaarheid van zijn volk onder de Hunnen , . aan menigen strijd der Oostgoten leven in dit sagen- complex voort. Die sagen nu zijn door de Alemannen, de bondgenooten en vrienden der Oostgoten, bewaard en vorder ontwikkeld. In een samenhangend epos zijn zij niet bewerkt. Middeneeuwsche duitsche epische liederen behandelen tal van episoden der sagen van Dietrich van Bern. Zijn heldengestalte is ook in andere sagenkringen , met name in dien der Nibelungen, ingelgfd. In allerlei lokale duitsche sagen is hem een rol toebedeeld. In het Ifoorden is hij door de piärreckssaga in de 13® eeuw uit ITedersaksen geimporteerd. Een hoofdtrek in de verbalen van Dietrich van Bern is de verhouding tot de Hunnen en hun koning. Die ver- houding nu was bij de Oostgoten, gelijk bij tal van andere Germanen, een tijdlang een vriendeljjke; .en zoo toont ons de sage in den vorm die van hen af komstig is , Etzel als een milden en rijken germaanschen volkskoning. Digitized byCjOOQlC 173 Yolstrekt niet als den woesten Attila der geschiedenis of der fränkische voorstelling. Van de veelzijdigheid der betrek- kingen tasschen. Germanen en Hunnen is de germaan- sche heldensage een spiegel. Zoo geeft de Walther- sage, van eenigszins onzekere herkonist en ons alleenin afgeleide Tonnen bewaard, een beeld der verhoudingen aan het hof van den Hunnenvorst in de 5e eeuw. Daar leven de koningskinderen der werbenden of cjjnsplichtige Yolken als gjjzelaars , wel goed behandeld maar toch be- waakt: yan de Franken de jonge held Hagen, van de Aquitaniers (Westgoten) Walther, met hen het burgon- dische prinsesje Hildegund. ITadat Hagen reeds rroeger was ontsnapt, ontvluchtten nu Walther en Hildegund, met elkander yerloofd, het hof hunner ballingschap , en nemen schatten mede. Deze geven aanleiding tot een strgd met de Frankenhelden , Hagen en den jongen koning Günther, in het Wasgenwoud (Vogesen), waarbij alle beiden wel gewond en verminkt worden maar ten slotte als yrienden scheiden elk naar zijn land. Of wij in dit yerhaal historische gebeurtenissen kunnen yinden is hoogst onzeker; de achtergrond yan historische toestanden is onmiskenbaar '). Bij de Franken ontstonden de sagen van Hugdietrich en Wolfdietrich. Hugo Theodoricus (de Franken heetten Hugones) is die zoon yan Chlodowech , die , yan onechte geboorte, moeite had zieh te handhayen, maar die de macht yan zijn rijk Austrasie belangrijk yermeerderd en het rijk der Thüringers yernietigd heett (511 — 534). In ') E, Heimele Ueber die "Walthersage (Sitz. Ber. d. "Wiener Ak. 1888). Digitized byCjOOQlC 174 de epische yolksliederen , waarin de Franken zijnbedrg- yen hebben bezongen, is het uitgangspant tezoekender verbalen omtrent hem die wij in verscheidene Tonnen bezitten. Ook zijn zoon Theodebert moest zieh tegenover zijn bloedverwanten handhaven, en steunde op detrouw zijner mannen. Deze hoofdtrekken zijn in de sagen van Hug- en Wolfdietrich gemakkelijk te herkennen; overi- gens heeft de latere poezie die sagen met andere verba- len , met name met de • my the van Ortnit , verbonden , en het tooneel er van in het Oosten, in Constantinopel , geplaatst, hetgeen wel op de periode der kraistoohten wijst, Dit laatste geldt ook van het verhaal dat een duitsch „Spielmanns^'gedicht van koning Bother, die zijn getreu we te Constantinopel gevangen boden bevrgdt, nadat zij hem aan zijn zingen hebben herkend, en die onbekend de koningsdochter wint, welke den vorst gaarne volgt die ZOO dappere dienaars had en die haar zoo ridderljjk vrijde. Een aanknoopingspunt voor dit als een sprookje vertelde verhaal , is te zoeken bij de Longobarden : koning Bother wint de oostersche prinses op dezelfde wgze waarop wij bij Paulus Diaconus lezen dat Authari de beiersche Theudelinde had gevrijd. Door een reeks van brennen ons het volledigst bekend is de Siegfriedsage. Wij bezitten daarover de noorsche liederen der Edda, die niet alle overeenstemmen , maar die een ouderen vorm der sage vertegenwoordigen dan de hoogduitsche , en wier leemten aangevuld worden door het prozawerk, de Yolsungasaga. Daamaäst geeft de pi^rekssaga de geschiedenis in den vorm zooals die Digitized byCjOOQlC 175 in Nederaaksen zieh had ontwikkeld; terwijl de hoog- duitsche yörm in het Nibelungenlied en de Klage is nedei> gelegd. Dit zjjn de drie groote staken der oyerlevering , afgezien van de afwijkingen welke binnen elke sfeer, met name in de noorsche brennen, zieh yertoonen, en van jongere epische bewerkingen in een lied over den ^hoornen Siegfried", dat in volksboeken en eiders gebrekkig bewaard is. Intusschen is het ons hier evenmin cm een oyer- zicht OTer deze litteratuur als om een voUedige behan- deling der sage te doen. Wjj hebben alleen er op te wij- zen, dat zij wel niet zoo geheel als de sagen der Amelungen in de geschiedenis wortelt, maar toch sterke historische aanknoopingspunten heeft. Die hebben wij niet te zoeken voor den voornaamsten held Siegfried. Ik vermag in hem noch Armin den Cherusker noch dien yermoorden austrasischen koning Sigibert, den gemaal yan Brunhilde, te zien ; maar acht dat hg geheel mythisch yan oorsprong is. Dit is echter stellig niet het geval met de koningen , wier allittereerende namen : Günther, Godomar, (yoor wien Gemot in de plaats kwam), Giselher, die zjjn yan bur- gondische yorsten. In de katastrophe der Nibelungen yinden wij ongetwijfeld de herinnering aan den ondergang yan het burgondische rijk in de Rhjjnpaltz : in 437 was de koning Gundicarius met zijn geslacht yoor de Hunnen bezweken. De samenhang dezer geschiedenis met de Hunnen is dus een historische trek; en men kan zelfs in hetyindenyan werkelijke gebeurtenissen nog yerder gaan. Attilastierf in 453 in den nacht , waarin hij met een germaansche prinses was gehuwd; het gerucht wilde dat deze Ildico op hem den yal yan haar geslstcht bloedig had gewroken. Zij kan Digitized byCjOOQlC 176 een burgondische geweest zijn. In den ouderen noorschen Torm der JJ'ibelungensage wreekt Gudrun haat broeders op Atli; niet, gelijk in 't Nibelungenlied, Eriemhild baren eersten gemaal Siegfried op haar yerwanten. Hoe dit ook zg, of men al dan niet in Gudrun-Kriemhild de Ildico yinde der historie, dat ook de Nibelungensage niet zonder den machtigen indruk yan historische feiten , den yal der Burgondiers , is tot stand gekomen , staat vast. Eyenzeer echter, dat de historie slechts een der beide worteis is van dit geheel. Wij wenden ons nu tot de mythische bestanddeelen in de heldensagen. Vooraf ga daarbij de opmerking, dat wij in de hel- densagen geen godenmythen zoeken. Men heeft dit yaak ge- daan en de yraag behandeld welke god achter Siegfried , Dietrich, Beowulf schuilt. De meening is dan dat de heldensage een veryormde, eenigszins yerloopen goden- mythe is ; en men twist er oyer of deze of die heros een Wodansheld, een Donarsheld, een Freyr of een Baldr is. Tegenwoordig zien wij in dat deze yraag geen inhoud heeft. De heldensage heeft zieh zelfstandig geyormd , parallel met de godenmythe. Vinden wij er misschien hier of daar dezelfde my then in terug , daaruit volgt nog niet dat de eene uit de andere is ontstaan. De meening dat wg in beiden de gestalten der goden herkennen is in de griek- sche mythologie nog yerbreid, in de germaansche hebben de beste geleerden haar geheel opgegeven. Daarbg komtnunog dat wij bij de Germanen nauwelgks sporenyinden van heroen- cultus. De beiden, die wij in de heldensagen ontmöeten , voor een goed deel historische personen , zijn niet vergood ; zelfs die onder hen die geheel mythische wezei^s ziji^, ge- Digitized byCjOOQlC 177 nieten geen yereering. Zoo is dan de oogat dien wij uit de heldensagen binnenhalen voor de godsdienstgeschie- nis alleen de kennis der mythische formules; maar deze achten wij niet gering. Met de Ermanariksage rerbonden, en wel door de Alemannen die wij reeds als de bewaarders en overle- veraars der oostgotische sagen hebben leeren kennen, is de Harlungenmythe , waarvan ook verscheidene plaats- namen in Duitschland de herinnering bewaren : de Har- lungenberg in Brandenburg en Breisach, dat door over- eenkomst met den naam ran den schat Brisingamen het tooneel der geschiedenis is geworden. De Toomaamste vorm dezer met allerlei trekken overgeleverde mythe is die waarin de twee broeders, die in duitsche brennen Am- brica en Frtdila heeten, bezitters van een rijken schat, waaronder het kleinood Brisingamen , door Ermanarik ver- raderlijk gelokt en gedood worden. Zij zijn aan hun ge- trouwen opvoeder Eckehart ontroofd, terwijl de koning hen belaagt op raad van den ontrouwen Sibicho. Daar Jordanes, die met de duitsche Harlungenmythe niet be- kend was , het verhaal heeft van de twee broeders Ammius en Sarus die hun zuster Sunilda, door paarden vertrapt, op den koning wreken, zoo kan een historisch bestand- deel in het mythische verhaal zijn opgenomen. De Edda- liederen hebben in latere mythencombinatie de geschie- denis van Sörli en Hamdir aan Gudrun Sigurds vrouw vastgehecht. In de jongelingen die sterven , omdat zij de bruid welke zij den daggod zuUen toevoeren zelf willen rooven, of om den gouden schat dien hun tegenstander begeert, zien wij een Dioskurenpaar : zij brengen het 12 Digitized byCjOOQlC 178 licht maar worden door den dag gedood. Een dageraads- mythe zal hier wel de kern der verbalen zijn, al heeft de sagenontwikkeling allerlei trekken er bij gevoegd die wij niet daaruit kunnen verklären. Trouwens evenzeer bij deze Harlungen als bij de Härtungen blijven bez waren bestaan tegen de vereenzelviging zoowel met de indische Agvins als met de lakonische Dioskuren. Deze zijn rui- ters, de Agvins heeten er zelfs naar, terwijl wij bij de ^germaansche Dioskuren" van paarden en wagenen niets vernemen. Ook van de betrekking tot sterren, waar zoo- wel bij de Agvins als bij de broeders van Helena ver- schillende trekken op wijzen, is bij die Harlungen en Härtungen geen spoor aan te wijzen. Van de vergelijking blijft eigenlijk niet veel meer over dan de algemeene trekken : een broederpaar dat onmiskenbaar met het licht van den morgen in verband staat. Een andere vorm waarin de Dioskurenmythe bij de Germanen voorkomt is de z. g. Hartungensage , van Ortnit en "Wolfdietrich. Zij heeft nog meer wgzigingen onder- gaan en vreemde bestanddeelen in zieh opgenomen dan de Harlungensage. De kern, door MüUenhoflf gerecon- strueerd, is deze. Een held (Ortntt, Hertntt, de oudere Härtung) verwerft in den strijd met een demonisch ge- slacht (de Isungen) een schoone vrouw (een Valkyre) , die hem in dien strijd tegen haar eigen verwanten helpt; hij bezwijkt echter in het gevecht met een draak. Zijn jongere broeder (Hartheri, voor wien Wolfdietrich in de plaats is gekomen) verslaat den draak en neemt zijns broeders wapenen en weduwe. Gelijk men ziet is de mythe «enigszins anders dan die der Harlungen, zg laat zieh Digitized byCjOOQlC 179 niet tot een eenvoudige dageraadsmythe herleiden , maar dat ook zij in den afwisselenden strijd tusschen licht en duisternis haar oorsprong heeft is duideljjk. Ook in de verhalen van Wolfdietrich staan de getrouwen (de Berch- tungen) en ontrouwen (Sabene) tegenover elkander. Bij de Hartungenmythe ligt de yergelijking met bet godde- Ijjke broederpaar der Nahanarvalen bij Tacitus voor de band ; de yandaalsche koningen , Asdingi, de mannen met vrouweljjken haartooi ( Jord. c. 22) , stammen van dit Dioskurenpaar af, dat door een priester „muliebri or- natu" gediend wordt. Tal van mythische formules en gewone vertellingsmo- tieven vinden wij in de heldensagen. De held die te vondeling gelegd, bestemd gedood te worden, onder vreemden opgroeit; de zwerveling en balling; destrijder die draken bevecht: ziedaar van die algemeene mythische trekkenj al of niet tot een natuurverschijnsel terug te brengen , in vele heldensagen terugkeerende. Wij vinden ze in de verhalen van Dietrich, Wolfdietrich en andere germaansche beiden telkens. De beroemdste dezer ver- tellingstypen ligt vöör ons in het oudste epische gedieht dat wij in de duitsche taal bezitten, van den strgd tus- schen Hildebrand en Hadubrand. De strijd tusschen vader en zoon , met de verschillende episoden er van : het voor- afgaande gesprek , het herkenningsteeken , den tragischen afloop, vinden wij in tal van mythologieen terug; het meest gebjkend in het perzische epos en in de iersche heldensagen. Een samenhang, met name met het perzi- sche verhaal van Rustem en Sohrab, heeft men reeds vroeg aangenomen, vooral ühland gaat daar ver in en Digitized byCjOOQlC 180 vindt ook eiders in namen en verbalen orereenkomsten tusschen de perzische en de germaansche sagen. Ook de iersche geschiedenis Tan Cuchulin en Conlach komt treffend overeen; terwijl grieksche (Odysseus en Tele- gonos), russische (Ilja) en andere yerhalen althans be- langrijke parallellen leveren. Wanneer men nu de ver- klaring dezer parallellen noch in een natuurmythe noch met anderen in een rechtsgebruik vindt, dan blijft de vraag uiterst moeilijk. Het schijnt evenmin geraden de overeenkomst voor toevallig te houden, als bij de wijde verbreiding van het verhaal aan litteraire afhankelijkheid te denken, terwijl het ook niet aangaat het zoo uitge- werkte verhaal reeds als het bezit van het indogermaansche oervolk aan te merken. Mij komt het nog het waarschijnlijkst voor , dat ten slotte een natuurmythische formule de kern 38 der geschiedenis, hetgeen evenwel litteraire afhankelijk- heid als verklaring van bijzonderheden niet uitsluit '). Vooral van Dietrich , de meest populaire heldengestalte m een groot deel van Duitschland, van wien „rustici cantabant olim'', worden tal van bedrgven verteld, waarin hij stormreuzen verslaat, met dwergen strijdt, en over 'tgeheel de plaats van den dondergod inneemt. Deze mythen zijn meestal van beperkt plaatseljjk karakter. Dat de held daarin als een Donar voorkomt moet ons echter niet bewegen dit voor zijn eigenlijk karakter te houden. Dietrich zelf heeft met den dondergod niets te maken; in weerwil van wat velen daarover hebben gezegd. Maar , wat ZOO dikwijls in de mythologie geschiedt is ook hem ^) Men zie 0. L. Jiriczek^ Deutsche Heldensagen, I. p. 275—289. Digitized byCjOOQlC 181 overkomen: hij, de populaire held, heeft in verscheidene my then de vacante plaats van den god ingenomen ; een ver- wisseling die aangaande zijn eigenlijk wezen niets bewijst. Wij komen nu tot de meest mythische der heldensa- gen : Siegfried en de Nibelungen. De hoofdtrekken van dit verhaal, dat trouwens in de verschillende vormen waarin wij het bezitten sterke afwijkingen vertoont, zijn de vol- gende. Een held groeit op in het bosch , zonder zijn ouders te kennen , opgevoed door een kunstvaardigen smid. In den strijd met een draak verwerft hij een onmetelijken schat. Hij verlost de jonkvrouw op den berg, daar hij door een vlammend vuur (de Vafrlogi) rijdt, en wekt haar uit den too- verslaap. Door een drank der vergetelheid verlaat hij haar echter en komt onder de macht van een demonisch geslacht, de Nibelungen, wier zuster hij huwt en aan wie hij zijn oorspronkelijke bruid , den schat en ten slotte ook het leven verliest. Dit is wat wij met de meeste waarschijnlijkheid uit de verschillende typen die wij bezitten als kern kunnen opmaken. De noorsche vorm staat uitvoerig stil bij de ge- schiedenis welke aan die van Siegfried voorafgaat , van het geslacht der Volsungen. De schat, met den vloekdieop dat goud rust, is een motief dat daar op denvoorgrond Staat, in het Nibelungenlied geheel ter zijde is gelaten. Ook of de Valkyre, die de held eerst gewonnen had, dezelfde is als Brunhild , de bruid die hij voor den Nibe- lungenvorst verwerft , is in de brennen verschillend voor- gesteld. Het springt evenwel in het oog, dat het oor- spronkelijk zuiver mythische verhaal door de verbinding met historische sagen zeer is veranderd: de demonische Nibelungen zijn samengesmolten met de burgondische Digitized byCjOOQlC 182 koningen. Ook heeft het rerhaal niet weinig van zijn daidelijkheid yerloren doordat de meeste dichters die het ons hebben overgeleverd van het oorspronkelijk karakter er van weinig vermoedden. In het Nibelungenlied heb- ben de vorsten en althans Ejriemhild niets meer van een daister demonengeslacht. Dat ook het verhaal, gelijk wij het in groote trekken samenvatten, geen eenheid vormt, behoeft geen betoog. Wij herkennen er in allerlei mythische formales , die aan vele verbalen gemeen zijn en die, als men ze tot haar eenvoudigsten vorm heeft herleid, niet nader te verkla- ren zijn. Zoo die opvoeding van den held in het bosch, zijn onkwetsbaarheid op een enkel plekje na, z^'n strijd met draken, de vergetelheidsdrank , de verwerving van het goud *). Wanneer wij dit na ter zjjde laten dan hou- den wij over het verhaal van het verwerven der bruid, den rit door de vlammen, en dat van den ondergang van den held die aan de demonen (de Mbelungen) ver- valt. Het eerste, het bevrijden van de jonkvrouw op den borg , is parallel met mythen als die van Preyr en Gerda, Svipdag en Menglod. Trouwens, gelijk het met mythen- verklaring en het aanwjjzen van mythische parallellen altgd gaat, zoo laten ook deze verbalen, hoe eenvoudig ook , geen volkomen zekere uitlegging toe. Wij zien daarin den jongen held van den dag (Siegfried) die de zon (Brun- hild) wekt in den morgen , na den rit door het licht van den dageraad (Vafrlogi). Maar de mythe van Freyr en Gerda herinnert eer aan de aarde in de lente gewekt Over „Hortsagen'* zie J, Q, von Hahn^ Sagwissenschaftliche Studien cap. X. Digitized byCjOOQlC 183 door den zomergod. Zoo is het ook met het andere ge- deelte van het verhaal. Is in het eerste de held overwin- naar, het licht bezwgkt weer, de dag gaat in den nacht, het zomerseizoen in den winter onder: Siegfried komt onder de macht der Nibelungen en sterft. De zin iß duidelijk; bij verschillende trekken is echter niet uit te maken of er meer aan den dag dan aan het jaar moet gedacht worden. In elk geval is Siegfried een lichtheros, yan den dag of yan den zomer, die heerlijk opgaat maar ten slotte voor de demonen der duisternis zwicht. Met uit de periode der volksverhuizing , en ook uit een andere streek dan die welke door die volkerenbewe- ging beroerd werd, nml. uit Saksen, is de Wielandsage herkomstig, die wjjd yerbreid, door de angelsaksische poezie, een der oudste Eddaliederen, de ^i^rekssaga en ook een oud*angelsaksisch runenkistje met afbeelding tot ons gekomen is. De kultuurhistorische achtergrond dezer sage is overoud : het bewerken yan 't metaal en het dienst- baar maken yan het yuur: in den kunstvaardigen smid schuilt ook hier wel, gelijk eiders, een oude vuurgod of yuurdemon. Dit wil niet zeggen dat wij Wieland (V^lund) met een der goden yan het germaansche pantheon yereen- zelvigen , evenmin dat wij het er yoor houden dat hij ooit als god yereerd is, maar alleen dat wij in de trekken yan het yer- haal omtrent hem , yooral zijn dienstbaarheid en zijn wraak, een oude vuurmythe zien. De meening , dat in die mythe antieke motie ven dichterlijk bewerkt zijn * ), mist allen grond. ') Zoo W, Golther, Die Wielandsage und die Wanderung der frän- kischen Heldensage (Germania XXXIII) en H. Schuck , V^lundsagan (Ark. f. nord. Fil. IX). Digitized byCjOOQlC 184 Gaarne zouden wij in de heldensagen de yerhoudingen en vooral de stemmingen afgespiegeld zien der tgden waarin de verhalen zelf ons verplaatsen. l)it is echter niet het geval. De gedichten zjjn te ver van de periode der Volks verhuizingen verwijderd om ons de kleur van het leven uit dien tijd terug te geven. De idealen, de karak- ters , de toestanden zijn voor het grootste gedeelte die der latere Middeneeuwen, waarin die gedichten vervaardigd zijn. Het is natuurlijk mogeljjk in enkele trekken oudere ver- houdingen terug te vinden : in het beeld der germaansche koningen met hun lange, blonde lokken, in de trouw die hen aan hun mannen en die mannen aanhenbindt, in de trouw der gade die met haar gemaal sterven of hem wreken wil, in de ruwheid en woestheid van den strijd, de wisselvalligheid in de levensomstandigheden , waardoor een fatalistisch gevoel gewekt wordt bij de erken- tenis dat na vreugde leed volgt. Maar dit alles is te alge- meen , te weinig scherp van omtrek om het te beschouwen als een beeld vanhetleveninde volksverhuizingsperiode; en het fatalisme der stemming kan evenzeer heidensch als christeljjk gekleurd zijn. Wat ons evenwel het recht gaf de heldensagen als ge- tuigen aangaande die periode op te roepen , dat is dat het historische materiaal uit dien tijd dagteekent, en toenmet de aanwezige mythische stof is samengesmolten ITog slechts van enkele trekken heeft men beweerd ; en zonder daai*- voor veel instemming te vinden ; dat zij aan de klassieke litteratuur ontleend zijn. Het mag dus als vaststaande gelden , dat evenzeer de historische bestanddeelen der hel- densagen als de mythische germaansch zijn. Digitized by VjOOQIC 185 Dit resultaat nu is van veel beteekenis, vooral bij de schaarschte van oude gegevens die wij omtrent germaansche mytbologie bezitten. Wij weten nu, dat de Germanen de mythische voorstellingen van den strijd tusschen lichten duistemis, in de dag- en in dejaarmythe hebbengekend. Die hoofdtrekken der natuurmythologie zijn onmiskenbaar in de geschiedenis der Härtungen en in die van Siegfried en de Nibelungen. Daarbij treden ook reuzen en dwer- gen als elementen van het volkageloof op den voorgrond ; trouwens veelal in de latere verbalen over Dietrich. Ook tal van zeer verspreide motieven vian vertellingen , als strijd met draken met of zonder natuurmythischen ach- tergrond , leven in de germaansche heldensage, zonder dat het blijkt of waarschijnlijk is dat zij van eiders zijn ont- leend. Hoe meer wij bij de Germanen als van vreemden oorsprong moeten erkennen , des te meer moet de nadruk Valien op hetgeen bij hen oorspronkelijk is. Welnu in de heldensagen , waarvan de stof in hoofdtrekken tot de volks- verhuizing opklimt , zien wij dat die poetische verbeelding, welke de herinnering aan het eigen verleden met natuur- mythen verbindt, gelijk reeds in Tacitus' Germania is aangeduid, dat doordringen van het mythische en het historische den Germanen tot aan het eind, ja tot over de grenzen der heidensche periode, eigen is gebleven. Welis waar leveren de heldensagen ons niet meer dan eenige weinige natuurmythische formules. Er godengestalten in te zoeken hebben wij reeds boven afgewezen. Ook al wäre het boven twijfel verheven , wat MüUenhofiF met zooveel vernuft poogde te bewijzen, dat in de heldenmythen verscheidene godenmythen te herkennen zijn, dan zounogin Digitized byCjOOQlC 186 die yerhalen aangaande de heroen geen direct bewijs liggen voor de vereering der goden, die men er in meende terug te yinden. Overigens is de middeneeuwsöhe epiek van het Nibelun- genlied j de Klage , ook Gudrun, geheel van het Ghristen- dom doordrongen. Wel wordt het heidendom yan Etzel vermeid , zelfs is in de Klage Etzel Christen geweest maar weer terug gevallen , doch van heidensche overblijfsels in taal of gewoonten of beschouwingen, geljjk in den Heliand, kunnen wij hier niet spreken. Alle formules en zeden zgn kerkelijk: Brunhild en Kriemhild gaan ter kerk, kinde- ren worden gedoopt, bij de uitvaart van Siegfried gaat alles christelijk toe ^). ^) Hierover uitvoerig en grondig A. E, Schönbach ^ Das Christen- tum in der altdeutschen Heldendichtung (1897). Digitized byCjOOQlC HOOFDSTUK VI. De An^elsaksers. Bronnen: Wij sommen hier niet de uitgaven op der angelsaksische teksten, waaronder de Bibliothek der angel- sächsischen Poesie van Chr. Grein (1857 — 58, nieuwe uitg. van R. Wülker 1881—98) , daarnaast sedert 1872 een Bibliothek der angelsächsischen Prosa. Verder uitgaven door Conyheare^ Kemhle, Thorpe, Cockayne (Leechdoms, wortcunning and starcraft of early England 3 vol. 1864 — 66). Die Gresetze der Angelsachsen door i?. 8chmid (1832, 2e uitg. 1858) ; sedert 1897 verschijnt een groote uitgave door F, Liehermarm. Verder d^ uit- gaven van Beowulf; die van Beda^ van Gildas, van Nennius (waarover IL Ziminer, Nennius vindicatus 1893). — Van litteratuurgeschiedenissen zijn te vermelden , ook hier het werk van A. Ubert (zie bij hoofdst. IV); B, ten BrinJc in Paul's Grundriss (onvoltooid) ;' B, ten Brink, G-eschichte der engli- schen Litteratur (1 1877); IL Morley, English writers (I 3tli ed. 1891); de volledigste B, V^üZ^^r, Grundriss zur Geschichte der angelsächsischen Litteratur (1885) met rijke opgave van litteratuur. Litteratuur: Th, Mommsen , Rom. Gesch. V (het hoofdst. Brittannia); van de groote historische werken zij hier alleen genoemd J, M, Zappender^ , Geschichte von England, 1 Angel- sächsische Zeit (1834 engelsche vertaling 1845 revised 1883); een goed beknopt overzicht gaf F. Winkehnann, Geschichte der Angelsachsen (1883 in Onchen Allg. Gesch.) ; E, A, Free» man, Teutonic conquest in Gaul and Britain(41ect. 1887);i. Digitized byCjOOQlC 188 Weiland, Die Angeln. Ein Kapitel aus der deutschen Alter- tumskunde (1889, een kleine ethnographische monographie) ; beknopte overzichten in de uitgaven der Soc. f. prom. ehr. knowl. door *7". Bhys, Celtic Britain; Orant Allen, Anglo-Saxon Bri- tain. Voorts: J, M, Kemble, The Saions in England (2 vol. new ed. 1876 , het uitvoerig hoofdstuk „heathendom" met veel kritiek te gebruiken); *7". M, Kemble, lieber die Stammtafel der Westsachsen (1836); 0. HaacJc, Zeugnisse zur altengli- schen Heldensage (1892); Q, Binz, Zeugnisse zur germani- schen Sage in England (P.B.B. XX). Over Beda: K. Wer- ner, Beda der Ehrwürdige (1876); L. Knappert (in Theol Tijdschr. 1897) ; men zie verder de litteratuur bij WülJcer, Van de overrijke litteratuur over Beowulf vermelden wij alleen de verhandelingen van S, Bugge (P.B.B. XIT) ; B. ten Brmh (1888); G. Sarrazin (1888); vooral K. Müllenhof. Beovulf. Untersuchungen über das angelsächsische Epos und die älteste G-eschichte der germanischen Seevölker (1889); de door buitengewone scherpzinnigheid verworven resultaten van dit boek zijn in den tekst van dit hoofdstuk groo- tendeels gevolgd. Een overzicht der gevoelens over Beowulf bij H, Morley in de bovengenoemde litteratuurgeschiedenis , en Äywkww, Grermanische Heldensage §.23 — 25. Nog zij herin- nerd dat het vroeger genoemde, algemeene werk van ^. B, Qummere, Grermanic origins (1892) vooral van de Angelsak- sers notitie neemt. Ook de werken van G. Stephens over de runische monumenten en van Steenstrup over de deenscheen noorsche vestigingen in Brittaniö mögen hier genoemd worden, al bepalen wij ons hier tot de Angelsaksers. Inhoud. De romeinsche beschaving in Brittannie minder doorge- drongen dan eiders. — Vestiging der Germanen: Jnten, Angelen, Saksers. — Tegenstelliner der angelsaksische vestiging in Brittannie met de frankische in Gailiö. — Strgd met de Britten. — Kerstening der Angelsaksers. — Geen litteratnnr nit de heidensche periode. Beda. — Zyn berichten omtrent de bekeering: koning Edwin; Digitized byCjOOQlC 189 de priester Coifi; de heidensclie koning Penda. — Litteratuur in de landstaal : tooverspreuken , stamtafels. — G^odennamen. — Heidensche trekken in de christelgke litteratnnr , b. v. bg Kynewnlf. Het epos Beowulf. Inhoud. — Oorsprong der daarin bebandelde sagen. — Historische trekken: Hygelao en de historische Beowolf; deensche vorsten; Graten en Zweden; Headobarden; zaal Heorot- Hleidr. — Natuurmythen : de zwemwedstrgd met Breca; Grendel en diens moeder waterdemonen ; kamp met den draak. - Enltnnrmythe : Sceaf-Scyld-Beav. — De pchildering van het leven in den Beowulf. „In Britannien führten keine Gründe politischer Klug- „heit die ^ieutschen Eroberer wie in anderen Pro- „yinzen des Reichs zum Anschluss an römische Traditio- „nen; keine von römischer Bildung durchtränkte heimi- „sche Bevölkerung lebte dort mit den Einwanderern „vermischt, bereit ihnen diese Bildung zu vermitteln" '). Veel meer önvermengd dan de stammen van het Westen en het Zuiden en ook dan de Oostgermanen der volks- verhuizing waren die Germanen gebleven, die van de kusten der N oordzee naar Engeland overtrokken. De Ro- meinen hadden na een bezetting van 37, eeuw Engeland ontruimd en er wel gebouwen , muren , inscripties en an- dere stoffelgke overblijfsels achtergelaten maar geenblij- vende instellingen die na hun vertrek duurden. De ro- meinsche heerschappij over Brittannie had altijd slechts het karakter gedragen van een bezetting door enkele legioenen ; Engeland was niet als Gallie doortrokken van de romeinsche beschaving, die den val van het rgk overleefde. Toen dan de Romeinen Brittannie verlieten, bleef de britsche (keltische) bevolking vrjj wel in een B, ten Brink, Geschichte d. engl. Litt. I p. 12. Digitized byCjOOQlC 190 toestand van anarchie achter , weerloos tegenoyer de ger- maansche invallen , waartegen zij nog onder keizer Hono- rius te vergeefs romeinsche bescherraing inriep. Reeds in de 4e eeuw waren die invallen der zeevarende Germanen begonnen; die Vikingertochten , die parallel loopen met, maar veel langer duren dan de volksverhui- zingen te land. Tot een blijvende vestiging in Engeland leidden die invallen eerst nadat debritschekoningYortigem in een zijner veeten met naburen zoo onberaden was de hulp van het saksische opperhoofd Hengist in te roepen. Hen- gist en Horse bleven in het land, waar hun wapenen hadden gezegevierd (449); na hen volgden ongeveer een eeuw lang steeds nieuwe golven van immigreerende Germanen uit het jutsche schiereiland en van de mon- dingen der Elbe, üit Jutland kwamen de Juten die zieh in Ken^ vestigden, uit Sleeswijk de Angelen, uit Hol- stein de Saksers. Deze stammen nu stichtten rjjkjes längs de geheele Oostkust van Engeland , drongen de keltische bevolkingen naar het Westen en het Ifoorden terug en breidden hun gebied steeds meer uit. Zeer terecht heeft Preeman gewezen op het groote verschil tusschen de angelsaksische vestiging in Engeland en de frankische in Gallie. Terwijl de Franken geheel geromaniseerd werden • beschaving eu taal der oude wereld ovemamen , zoo viel den Angelsaksers geen zoodanig erf- goed toe. Ook met de keltische inboorlingen vermeng- den de veroveraars zieh niet, zij drongen ze terug; de ondergang der Britten is in levendige kleuren door Gil- das geschilderd (560). De strjjd met de Britten en Schot- ten heeft lang geduurd en ontbranddetelkens weder; nog Digitized byCjOOQlC 191 in 603 moesten de northumbrische Saksers de Schotten bij Degsastan terugdringen. Ifatuurlijk is niet in geheel Engeland het keltische element uitgeroeid, yooral in de westeljjke streken als Devonshire, Somerset is het ster- ker dan in de oostelijke yertegenwoordigd ; maar de verove- ring der Angelsaksers heeft toch overwegend hetkarak- ter gedragen van het yerdringen van het eene volk door het andere. Ook het Christendom dat de Britten reeds sedert om- streeks 200 A. D. hadden aangenomen werd door de Angelsaksers verworpen. Gedurende ruim 1*/, eeuwble-. Yen zij aan hun germaansch heidendom getrouw. Toen drong de nieuwe godsdienst van twee zijden bij hen in. Vooreerst werkten onder hen keltische (iersche) zende- lingen (Columba in Jona reeds 563) ; en sedert 600 werd Engeland direct van Rome uit bewerkt door Augustinus die zieh te Canterbury nederzette. Ruim een halve eeuw later was het Christendom onder de Angelsaksers algemeen, en wel in den vorm die zieh aan het primaat van Rome onderwierp. Wij hebben deze beide stroomingen , de vrijere der iersche zendelingen en de pauselijke die in Bonifacius hären triomf vierde, reeds ontmoet in de geschiedenis der zending onder de duitsche volken. Bezaten wij nu uit die heidekische periode der Angel- saksers (450 — 600) een inheemsche litteratuur, dan zou- den wij daarin voor de germaansche mythologie een bron van onschatbare waarde hebben. Maar ook hier moeten wg ons vergenoegen met hetgeen de geschriften uit den tijd na de bekeering ons mededeelen, en met watender het volk in de overlevering is blijven bestaan. De betee- Digitized byCjOOQlC 192 kenis daaryan is echter soms onderschat, althans voor de germaansche mythologie niet zoo gebruikt als wenscheljjk wäre geweest. Ten slotte is toch de vrij rjjke angelsak- sische letterkunde de oudste welke een germaansche stam in een germaansche taal heeft yoortgebracht. Het is Jammer dat op dat gebruik der inheemsche taal een uitzondering maakt de schrijyer, die het meest ge- lezen is en die betrekkelijk nog zoo dicht stond bij de heidensche periode van zjjn volk. Maar Beda(672 — 735) schreef niet alleen in het Latijn, hij ging geheel op in kerkelijke zaken en zag het verleden van zijn volk , welks kerkeljjke geschiedenis hij beschreef, geheel met hetoog van een monnik. Toch vinden wij bij Beda althans enkele hoofdstukken y die ons een blik gunnen in de geschiede- nis van den ov ergang tot het Christendom, InNorthum- brie vond zij plaats door de prediking van Paulinus onder koning Edwin op zeer vreedzame wijze. Beda doet ons een samenkomst bgwonen (II: 13), waarin de koning zijn grooten, ook zijn opperpriester Coifi over de zaak raad- pleegt. Deze Coifi staat aanstonds gereed om de oude goden prijs te geven, hg heeft bij hun dienst nooit veel profijt gevonden, de waarheid er van is hem niet duide- lijk, hij is geheel vrij van bijgeloovige vrees en bereid zelf het eerst met lans en zwaard het heiligdom en het beeld te ontwijden en te sloopen. Een beter figuur maakt een ander der optimaten ; in een dichterlijk beeld beschrgft hij hoe een vogel in de verwarmde feestzaal komt bin- nenvliegen, uit het barre winterweer buiten om aan de andere zij de weer in dien winterte verdwijnen »de hieme in hiemem" ; zoo is 's menschen kortstondig leven tusschen Digitized byCjOOQlC 193 een onbekend yerledea en een onbekende toekorast; waarom zouden wij dan niet luisteren naar de nieuwe leer, die ons daaromtrent zekerheid belooftP Wg moeten evenwel niet meenen dat de invoering van het Christendom bij alle Angelsaksers zonder slag of stoot heeft plaats gehad. De mercische koning Penda (626 — 655) heeft er zieh tot aan het einde met alle macht tegen verzet. De northumbrische vorst Oswald die in den strijd tegen hem gevallen was, wordt als een christen-marte- laar beschouwd; reeds Beda yerhaalt van een reeks van wonderen bij zgn graf en door zijn relieken geschied. Evenals in Duitschland leefde in Engeland het oude heidendom nog lang na de bekeering in tal van magi- sche formules en gebruiken. AI hebben wij er in de an- gelsaksische litterajhiur geen uit den heidenschen tijd zelf, gelijk de Merseburger tooverspreuken , zoo zijn er toch 13 Digitized byCjOOQlC 194 yerscheidene waarin de heidensche gedachten duideljjk te Toorschijn treden. Zoo in die incantatie tegen rheumatische ziekte , voorgesteld als door de pijlen of speren der goden , der elven of der heksen (hsegtessan) in het bloed en in de ledematen gebracht. Orer 'tgeheel waren de toover- spreuken hier verbonden met geloof aan en aanroeping van de machtige geesten der elementen. Zoo had stroo- mend water magische kracht tot genezing van ziekten : eene Yoorstelling die men niet uit den christeljjken doop behoeft af te leiden. Ook de moederaarde , die in een akkerzegen Erce heet, wordt bebouwd met allerlei symbolische riten en spreuken , die de yruchtbaarheid moeten aanbrengen ; de overvloed van kerkelgke formules die daarbg voorko- men doet ons het oorspronkelgk heidensch karakter niet voorbijzien. Ook hier jjveren de wereldlijke en kerkelgke wetten tegen allerlei vormen van tooverg en waarzeggerij : bezwering van menschen en beesten, tooverdranken , het booze oog en wat dies liieer zij, zonder dat alles te kunnen uitroeien. De angelsaksische stamtafels hebben wg reeds vroeger, in verband met andere stamsagen, vermeld ').Deze dorre lijsten zijn het geraamte van allerlei sagen, waarvanwij evenwel niet vernemen dat zij in poetische bewerkingen zijn ontwikkeld , maar die in de volksverbeelding toch moeten hebben bestaan. De genealogieen der koningsgeslachten heb- ben namen van vorschillende herkomst met elkandergecom- bineerd. Zoo zijn zoowel Sceldwa (Scyld), die vereenzelvigd is met den stamheer der deensche koningen, als Beav ») Zie hoofdst. II, p. 99. Digitized byCjOOQlC 195 en koning Offa uit het stamland der Angelsaksers tus- schen Noord- en üostzee medegebracht ; wat in de enkele gestalten en verbalen aan die stammen zelf toebehoort en wat yan deenschen oorsprong is , daarover loopen de ge- voelens ver uiteen. Wijzen dus de stamtafels in hun kern op de YÖör-engelsche periode der Angelsaksers, zij zijn in Engeland gelocaliseerd , op de vorstengesläcbten der enkele rijken overgedragen. Onze kennis yan de goden der heideusche Angelsak- sers putten wg uitsluitend uit deze genealogieen en uit eigennamen. Wij brengen bet daarbij dus niet yeel yer- der dan tot namen; poogt men het karakter dier goden nader te besebnjyen, dan leent men altjjd de trekken bij andere germaansche stammen. Wij yinden dus Woden, funor, Tlw, Seaxneat, Bseldeeg (Baldr), de Nicor's of Yratergeesten ; wellicht nog enkele anderen. In eigennar men als Oswald, Oswin herkennen wij het woord voor god , en in Alfred e. a. de Alfen. Men ziet dat de oogst yrij schraal is; maar hij is toch yoldoende om ons te oyertuigen dat de Angelsaksers uit hun stamland de oud-germaansche goden hadden medegebracht. Voor de heldensagen ook van andere stammen hebben zij leyen- dige belangstelling gehad. Deze Angelsaksers hebben de vreemde sagen yan Ermanarik, Walther, Wieland bezongen; en dit feit wij st op een ley endig yerkeer met de yerschil- lende germaansche volken yan het yasteland, door wie zij zieh die sagen lieten verbalen. Toch draagt het grootste gedeelte der angelsaksische litteratuur een bijbelsch en kerkelijk karakter. Zg was echter niet in 'tLatijn maar in de landstaal geschreven. Digitized byCjOOQlC 196 In die landstaal bezong de herder Ksedmon (680), die in een visioen des nachts de gave der poezie had ont- vangen, den val der engelen en andere bijbelsche Stof- fen , in gedichten die vergeleken kunnen worden met de jongst gevonden Genesis-fragmenten van den saksischen dichter van den Heliand. Ook Kynewulf , de groote angel- saksische dichter der runische verzen, raadsels en dergelijke, bezong in Andreas en in Elene heiligenlegenden. Koning Alfred was een groot begunstiger der vaderlandsche let- teren , en vertaalde in 't angelsaksisch geschriften van Oro- sius , Beda , Boethius en Gregorius den Grooten. Wij leg- gen den nadruk op de inheemsche spraak van al deze producten , omdat zij menige heidensche voorstelling heeft helpen bestendigen , buiten weten en tegen de bedoeling der schrjjvers zelf. Wij hebben hetzelfde opgemerkt bij den saksischen Heliand : de taal is vein zelf het voertuig van oude stof. Zoo vinden wij in KynewulPs Elene zeer vaak Wyrd als het noodlot, Wig voor den krijgsgod, den oppergod als stuunnan, het kruis als een verborgen schat en de nageis als toovermiddelen , de hei met de trekken van Nastrand, zeer aanschouwelijke beeiden nit het leven van zeevaarders, en wat dies meer zij '). Het voomaamste product der angelsaksische litteratuur heeft ons een grooten rjjkdom van sagen bewaard. Het is het epos Beowulf, dat wel niet later dan de 8© eeuwin zjjn tegenwoordigen vorm voltooid zal wezen, maar waarvan de inhoud ons in den tijd vöör en van de immigratie der Ca. W, Kenti TeutoDic antiquities in Andreas and Elene (Diss. Leipz. 1887). Digitized byCjOOQlC 197 Angelsaksers in Engeland verplaatst. Dit gedieht verhaalt ons van den deenschen koning Hröärgar, uit hetgeslacht der Scyldingers, die de grootsche zaal Heorot bouwde. Een monster, Grendel, rooft daar elken nacht 30 van 's konings dapperen , niemand kan weerstand bieden , tot- dat de groote G6ate Beowulf eerst Grendel, en daarna in de diepte der zee Grendel's moeder doodt. Met ge- schenken overladen keert Beowulf naar zijn land terug, waar hij koning Hygelac opvolgt. Na een lange en roem- rijke regeering ondern6emt hij als grijsaard een draak te bevechten die onmetelijke achatten bewaakt. Bij zijn ont- moeting met het monst^ vergezelt hem de jonge Wiglaf de Scylfing , die zgn meester echter niet vermag te red- den. Beowulf bezwijkt in den strijd door het gif van het dier, hij heeft echter ook den draak gedood en smaakt de voldoening met zijn dood het goud voor zijn volk te hebben verworven. Met zijn plechtige uitvaart eindigt het gedieht. Uit dit körte overzicht blijkt reeds dat de Beowulf uit twee hoofddeelen bestaat: het eerate verhaalt van den strijd met Grendel en diens moeder , het tweede , kortere , van den draak en 's beiden dood. De samenhang tusschen deze twee deelen is vrij los. Daarenboven zijn er episo- disch tal van sagen ingevoegd : Beowulf s wedstrijd in 't zwemmen met Breca , een drakenkamp van Sigemund en diens neef Pitela *),• verbalen van den frieschen koning Finn , van Offa en Thrydo , waarin een angelsaksische held uit het stamland met een historischen mercischcn koning *) Over den samenhaag dezer sasje met andere verwaate verg. L. ühland, Schriften VIII p. 479 flgg. Digitized byCjOOQlC 198 min of meer is samengesmolten, van den zweedschen koning Ongentheow, en nog meer andere. De eerste vraag die zieh aan ons voordoet is deze : bij wie behooren deze sagen te huisP Dadelijk valt in het oog dat de Angelsaksers in het gedieht zelfs niet genoemd zjjn, en dat wij daarentegen voortdurend in scandinayi- sche landen verplaatst worden: bij Denen en Graten, in wie yry niet de Juten maar de Q^ten van Zuid-Zweden zien. Enkele geleerden meenen derhalve, dat het angel- saksische gedieht niet veel meer is dan een vertaling van een deensch origineel , of, zoo het al niet in zijn tegenwoordigen vorm uit het deensch vertaald ie, dat althans de sagen die het bevat bij de Scandinaviers hunne volle ontwikkeling hadden gekregen en ook reeds in liederen waren bewerkt *). Intusschen is dit niet alleen onbewijsbaar, het is ook in hooge mate onwaarschijnljjk. Integendeel wgst alles er op, dat wij met Müllenhoff, ten Brink en Symons in het Beowulf-epos vinden de ontwikkeling door de Angelsaksers zelf gegeven aan tal van sagen uit hun stamland medegebracht of ook in blijvend verkeer met dat land overgenomen. Dat er dan sterke punten van overeenkomst zijn met den inhoud van deensche ver- *) Zoo, op verschillende wgze , Thorkelin, Grundtvig, Jessen^ Bugge, Motte, EUmiUler, Sarrazin; nog onlangs heeft E, Sieverts Aekugetoond. dat de deensche sage, gelgk die ons bg Saxo bewaard is , een geheele reeks van beldennamen met Beownlf gemeen heeft (Beovnlf und Saxo, in Ber. üb. d. Verh. d. kön. sächs. Gesellsch. der Wiss. Phil. Hist. Cl. Sitzung 6 Juli 1895). Bg de overeenkomst met de noorsche Gret- tirsagen, door Vigfüsson aangetoond, is Beowalfhetoorspronkelgke, waaraan de noorsche Verteiler ontleend heeft. (men zie H. Gering^ Der Beowulf und die isländische Grettissaga Anglia III). Digitized byCjOOQlC 199 halen kan niet bevreemden bjj volken die zoo vaak met elkander in aanraking, en blijkbaar vöör den Vi-» kingentgd niet doorloopend in vijandige aanraking kwa- men. Ook dat de sagen bij andere stammen danwaarbjj zij oorspronkelijk te huis behooren haar vollen wasdom krijgen, staat niet op zicbzelf. Wij zagen reeds dat de oostgotische sagen yooral bij de Alemannen zijn blijyen leven, dat wij die van Hug- en Wolfdietrich niet door de Pranken hebben entgangen, terwijl ook de herinne- ring van den val der Burgondiers bij andere volken is bewaard. Geen wonder dus dat de Angelsaksers , die zelfs van andere volken de sagen bewerkten (Ermana- rik, Walther) uit hun stamland die van naburen heb- ben medegebracht. Wel trekt het onze aandacht, dat de periode van den strijd in Engeland zelf wel in de kelti- sche sage van koning Arthur leeft, maar bij de Angel- saksers zelf niet , althans niet meer dan men daaromtrent uit losse namen der stamtafels kän afieiden. Intusschen is dit mede hieruit te verklaren , dat bij die Angelsaksers andere gestalten en verbalen reeds de verbeelding bezig Melden. Hoe door fijnere historische kritiek het Beowulfepos als een belangrijke bron voor de geschiedenis der Zee- germanen dienst doet, heeft MüUenhoff in zijn meester- Igke behandeling doen zien. Wij vinden in denBeowulf zoowel historische gebeurtenissen als historische verhou- dingen en toestanden. Wel behooren de twee bedrgven die den inhoud van het gedieht uitmaken, ongetwijfeld tot de mythologie en is Beowulf dus een mythische held, maar hij is vereenzelvigd met een historisch persoon, een Digitized byCjOOQlC 200 strgder uit het gevolg van koning Hygelac, dien Chochi- •laicus die omstreeks 515 de friesche kust tot de Rhijn- monden en verder stroomopwaarts het land verwoestte, maar door den frankischen koningszoon Theodebert yer- slagen werd '). Die gebeurtenis valt das na den over- tocht der eerste Angelsaksers in Engeland , gelijktijdig met de periode der verdere bezetting door de achterna kö- rnende zwermen van stamverwanten uit Sleeswijk en Hol- stein. Wij zien hieruit dat de periode waarin de sagen zieh vormden niet afgesloten was toen de Angelsaksers in Engeland kwamen. - In de gebeurtenissen welke zieh in den Beowulf afspiegelen, erkennen wij zoowel oudere als gelijktijdige ten opzichte der immigratieeeuw. Terwijl deensche koningslijsten een reeks van oudere namenbe- vatten , die tot vergelijking uitlokken met de traditio welke wij bij Saxo vinden, zoo leefden Hygelac en de histori- sche Beowulf in de 6e eeuw. De laatste is evenwel met een ouderen mythischen held samengesmolten. 