title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Daerop geseijt is, dat het voorsz. antwoort bij voorgaende concert tusschen haer Heeren öweedsche plenipott. en de Graeff van Wit gen- stein was gemoijenneert, om met tijtwinninge by den Keyser beter conditio van recompense uijt te wercken voor den Churfurrt; dat aen de Heer St. Romain was geantwoort, dat de Churfurst aen Sijne ple- nipott. soude volle last geven, om te negocieren op de saeck ten prin- cipale, daer toe de Graeff van Witgenstein nu gelast en aen Sweden geen affslagigh antwoort gegeven sijnde, de redlicheyt vereyst, dat de saeck worde verstaen te syn in den vorigeii staet, en dat om de cort- heijt van tyt geen last off resolutie ter contrarie conde gecomen syn*); Dat sy . Gedeputeerden van wegen U H. M. alleen gelast feynde, om als goede getrouwe nabuyren en geallieerde te recomraanderen het ac- commodement, sonder te mögen doen off aenhooren eenige voorslagen, welck alleen den Churftirst raeckte, sy vertrouden, dat sy beeren Plenipott. sulcx alsoo ten besten souden opnemen, te meer, dewyl de Keysersche plenipott. to twee reysen tegen de voorsz. Gedeputeerden hadden verclaert, dat wel verclaringen op heel Pomeren waren ge- schiet, maer evenwel liever te sullen sien, dat met-meeste contente- ment en consent van de Churfurst worde gehandelt. Endlich erklären die schwedischen Gesandten, sie könnten keine neuen Vorschlage thun, das sei Sache des Kurfürsten, der es entweder selbst oder durch die französischen oder staatischen Gesandten thun müsse. Die staa- tischen Gesandten versprechen, dies zu befördern. *) Nftmlich aus Sohweden. Digitized by LjOOQIC Der Kurfürst nimmt die Alternative an, Schweden weigert sich dessen. 27 Tegen den avont qvam den Graefif van Witgenstein deGedepu- teerden visiteren, seggende te hebben gehadt visite van de Sweedsche bestaende alleen in eomplimenten, dat hy iterativeliek had versocht, over de saecke van Pomeren ten principale te conferereu; maer bij de Sweed- sche was geweijgert, blyvencle alleen by complimenten; hadde dan noch versocht tijt en uyre, om aen haer huys openingh te doen; eijn- telyck de beer Oxenstern had geseijt in corte woorden hem te suUen hooren, had alsoo hij beer Graeff van Witgensteyn verhaelt, op voorgaende concert met de Sweedsche te hebben geprocureert by den Churfurst het aflfslagigh antwoort aen den voorsz. beer Plettenburch, om met tytwinninge van den Keyser beter recompense voor Pomeren te vercrijgen, en alsoo mede te hebben versocht des Churfiirsten last op de alternative, daer op hy nu geinstrueert was, en met verwonde- ringh te sien, dat sij Sweedsche nu sich heel anders hadden verclaert, sonder te letten op het gehenden concert, als voorsz; dat de Sweed- sche sulcx heel hart hadden opgenomen en geseijt, sich in geen han- delingh met den Churfurst te connen inlaten; dat hy Graeff van Wit- genstein last hadde in allen deelen met de frangoische Plenipott. en met die van U H. M. te corresponderen en derselver advis te ge- bruijcken; dat des Churfursten meijninge was te accepteren de alter- native, mits behoudende soo veel respyt, om aen de Coninginne te versoecken, dat de optie van Stetijn off 1,200,000 Kycxdlrs verblyve aen den Churfurst, en Indien de Coninginne daer toe ongeneijcht is, dat dan evenwel de Churfurst de alternative soo soude aennemen en uytterlick Stetyn met Garts en Wolyn laten glisseren, behoudende de 1,200,000 Rijcxdlrs; dat hij door de beer Fromholt -gelycke openingh had laten doen aen de Heer van Av au x, om te seggeu, dat op voorstel van de frangoische plenipott. de Churfurst had geaccepteert de alternative en daerom versoect het effect van sulck voorstel te ge- nieten. Den 19. Vormittags haben sie dem Grafen d'Avaux den Inhalt der Digitized by LjOOQIC 2g I. Die Allians von 1655. üuterredung mit Graf Wittgenstein mitgetheilj und ihn um seine Mei- nung gebeten, wie die verlangte kurfürstliche Erklärung den Schweden zu eröffnen sei, „off deselve te doen by eenlge gradus", und ob nicht die Alter- native von Anfang an eine Recompensation für den Kurfürsten in sich be- grifi'en habe. d'Avaux berichtet, Salviu^ bestehe nach wie vor auf gaaz Pommern: dat Ey beer van Avaux was van advis niet te gaen per gradus, maer aen de Sweden recht uyt te seggen, dat de Churfiirst aenneemt de alternative; dat by gradus gaende de Sweeden sulex sou- den opnemen voor een pretext, oni de aennenainge van de alternative te rejecteren, en dat Sw^eeden geen verseeckeringh soude doen voor de recompense, maer alleen offices. Is mede gediscoureert, dat de Churfurst versoect respyt, te senden aen de Coninginne van Sweden, om te sien oflf hare Mt wil laten aen de Churfurst optie van Stetyn te behouden tegen 1,200,000 Rijcxdaelders, en de Coninginne sulex wey- gerende, dat de Churfurst evenwel van nu äff aenneemt Stetijn te laten aen Sweeden. Eijnteliek worde versproocken, dat men te gelijck soude gaen by den Graeflf van Witgensteyn, om te adviseren in wat we- gen de saecke by de Sweeden soude worden genegocieert. Am Nachmittag kommt d' Avaux mitzütheilen , dass er von From- hold ein Schriftstück, die Intention des Kurfürsten in Betreff Pommerns enthaltend, empfangen habe'): lu welck schrift hij heeft voorgelesen alleen twee poineten, die hy seyde liem te mishagen, het eerste faeckende het aennemen van de alternative, dat, daer in was geexci- peert het.Eyland Wolijn, het tweede raeckende de recompense, dat daer in was geeijscht Minden met het Graeffschap öehauwenburch en te houden Osenbrugge gedurende den tyt dat Magdebourgh soude vacant worden; dat na syn advis de alternative behoorde simpelick te worden aengenomen, bedingende tijt om aen de Coninginne te mögen versoecken gracieuse restitutie van Wolyn, en voor recom- pense te eyschen geheel Achter - Pomeren met het Bisdom Camijn, 1;200,000 Rijcxdaeld.; het Bisdom Halberstadt, het Ertzbisdom Mag- denburch in eventum en gedurende het affwachten van de vacance te bedingen usum fructum van Minden. Daerop by de Gedeputeerden ge- discoureert wesende, off, nae gedane declaratie van te accepteren het eerste poinct van de alternative, de Sweeden raeckende haer satisfactie souden tevreden syn te comen tot besluyt van Vrede en souden ga- rand syn voor de recompense voor den Churfurst, seyde de beer van Avaux, dat de Sweden souden aennemen de satisfactie, om te comen tot besluyt, dan voor de recompense alleen te sullen offices doen, son- der de selve te garanderen. En is by concert goet gevonden gelijck ij Abgedruckt bei Meiern IV. 240. Digitized by LjOOQIC Vermittelungs versuche d'Avaux's. 29 te gaen by de Chur-Brandenburchsche, alwaer gecomen synde, de voorsz. beer van Avaux heeft gelesen den brieflf van de Sweedscbe, daer in de alternative^) was gestelt tot optie van den Churfurst, sonder verseeckeringb van de recompense, en wederom in effect heeft verhaelt sijn boven geschreven bedenkingen op voorsz. schrift van de heerFroniholt; dan dat de alternative alsoo simpelick behoorde aen- genomen te worden, ora geen aenstoot te geven by de Sweedsche en Keysersche, die den eysch van Wolyn gestelt buyten de alternative soude aengenaem syn, om derselver eysch op te nemen voor refiis van de alternative, en Osenbrugge als eeu Catholick Stift niet coste toegestaen worden van den Keyser en de Catholique Stenden, en Vrank- rijck daerin mede swai-icheyt soude maecken. De Brandenburchsche, eerst by sich selfFs hebbende geconsulteert, versochten daer nae aflf- sonderlick te spreken met de Gedeputeerden , die haer in bedencken stelden, dat de recompense niet diende gesepareert van de alternative, maer deselve aennemende, dat te gelijck moste verseeckeringb syn van de recompense, daerover aenstouts soude dienen genegocieert met de Keysersche, oflF anders de renonciatie van Voor-Pomeren (te doen in de alternative) soude mögen aengenomen en de recotnpense in de wint geslagen en de Churlürst gefrustreert worden. Ende veiTolgens worde den heer van Avaux versocht door de Chur-Brandenburchsche, uyt hären naem sonder exhibitie van voorsz. schrift te verclaren aen de Sweedsche, dat den Churfurst aenneemt het eerste poinct van de alternative, mits te mögen versoecken aen de Coninginne gracieuse re- stitutie van Wolijn, en dat aen den Churfiirst soude gerestitueert wor- den Achter -Pomeren met het Stift Camijn en voor recompense soude gegeven worden 1,200,000 Rijcxdaeld., het Stift Minden met de Graeflf- schap Schouwenburch, en te mögen versoecken aen de Coninginne, om Stetyn tegen aenneminge van de voorsz. 1,200,000 Rycxd. te restitue- ren, en aflFwachtende de vacance van Magdeburgh te genieten usum fructum van. eenich Landt, daer toe hij heer van Avaux soude voor- staen bij de Keijsersche het Vorsteudom Glogauve in Silesien. Nae het scheyden van dese conferentie, die lat in den avont hadde gedujTt, worde by de Gedeputeerden goetgevonden aen de heer Fromr holt op 't subject van de alternative te senden de besloten Missive*). ^"^ Das Scbreiben war von Salvius ad die französischen Gesandten gerichtet, dat. Osnabrück 25. Nov. 1646, und enthielt die Alternative: entweder nimmt der Kur- fürst Hinterpomraem mit Kolberg und Cammin an oder erhält nichts. ^) In der sie den brandenburgischen Gesandten rathen, sich auf die schwedische Alternative nicht eher beistimmend zu erklären, bis sie in Betreff der Recompensa- tlon Sicherheit empfangen. Digitized by LjOOQIC 30 I- Die Allianz von 1655. Den 20en tegen den avont is de beer F romholt gecomen bij de beer van Loenen*) seggende, dat bij badde gevvenscbet de voorsz Mis8i\^ van gister avont een balff uyre vroeger te bebben ontfangen, dan de beer van Avaux in bet scbeyden van de conferencie bad syn Secretaris bij bem beer Frombolt gelaten, die presseerde om de voorsz. declaratie^) te bebben in scbrift en de selve nauwelijcx ge- sebreven synde bad metgenomen, waer van bij de Minute vertoonde en vorgelesen bebbende daer by voegde: Dat aengaende de woorden „Pomerania anterior cum annexis" sij badden goetgevonden te blyven by den inbout van den Sweedscben brieflf, inboudende de voorsz. alternative, sonder daer by te doen eenige interpretatie oflf extensie, die sy eerst van de Sweeden v^^ilden ver- wacbten. Dat de Graeflf van Witgenstein scboon bad aengevangen met de Graeff van Trautmansdorff te negocieren: DerGraf Traut- mann sdorf babe gesagt, die Reeompensation wäre zu excessiv und von höberen Einkünften als ganz Pommern; das Erzstift Magdeburg komme allein fast der ganzen Mark Brandenburg gleich, was er aus den Zahlen der Römermonate zu beweisen gesucht habe. Wittgenstein habe ihm aber entgegengehalten, dass man bei den Bisthiimern zwischen den Einkünften des Bischofs und denen des Capitels unterscheiden müsse, dass bei Halber- stadt die ersteren nur ein Drittel betragen und von diesem Bisthum die Grafschaft Hohenstein den Grafen von Schwarzburg gehöre, auf Ascanien (Aschersleben) die Fürsten von Anhalt, obwohl ungegründete, Ansprüche machten. Frombolt versocbte eyntelick, dat de Gedeputeerden noch een dach off twee wilden verblyven om haer te assisteren, versocbte mede advis, indien bet Stift Minden niet absolutelijck conde worden vercregen van den Keijser voor een gedeelte van de recompense, off dan usus fructus van 't selve Stift soude mögen bedongen worden ge- durende bet Interim van Magdeborcb. Daerop worde geantwoort, dat de Gedeputeerden niet waren gequalificeert om te mögen raden off advis geveu, maer dat de Churfurst en desselffs Ministers mosten sien, off niet dcse tyt, dat ex necessitate tempomm moet worden gebandelt over 't vertaten van Pomeren, mede vereyst minder recompense te ac- cepteren, als geen beter te becomen is; dan dat de Gedeputeerden op haer versoeck noch wel een dach off twee souden blijven. Den 21. Vormittag kommt Graf Wittgenstein zu ihnen und berich- tet, dass die Schweden, auch nachdem ihnen d' Avaux die Annahme des ersten Theils der Alternative durch Brandenburg mitgetheilt, auf ganz Pommern beständen; er ersucht nun die staatischen Gesandten, die branden- *) i. e. Bartolt van Gent, Heer van Loenen en Meyncrs wijck. ') Bei Meiern IV. 225 und 266. Vgl. übrigens das Memoire d'Avaux's vom 21. Jan. über diedelben Verhandlungen im N^g. secr. t. la paix de Munstei' IV. 6. Digitized by LjOOQIC Hartnäckigkeit der Schweden; Schwierigkeit der Recompensation. 3I burgische Sache bei den kaiserlichen, französischen und schwedischen Be- vollmächtigten zu unterstützen, was sie auf sich nehmen. Am Nachmittag gehen sie auch zu den Kaiserlichen und stellen vor, nachdem Brandenburg die Alternative angenommen und gewählt habe, liege es in den Händen d€s Kaisers, durch Bewilligung eines Aequivalents den Frieden im Reich zu be- festigen: worde geantwoort, dat de Sweeden niet tevreden syn met het aeiinemen van de voorsz. alternative, dat sy Keyserscbe hadden ver- claert aen de Chur-Braridenborchsche te consenteren het Bisdom Ca- myn, Stift Halberstad en Ertzbisdom Magdeborch, gereserveert vier Ampten aen Chur-Saxen, en dat uyt dese recompense den Churfürst soude satisfactie doen aen Hessen; dat volgens de Rijcxmatricula de voorsz. Stiften in revenus egaleren geheel Pomeren, en van aenvanck hadden vennaent aen äe Chur-Brandenborchsche de alternative simplick aen te nemen, om aen Sweeden geen occasie te geven van terugh te gaen, en nu hadden vermaent sich te contenteren met de voorsz. aen- geboden ^atisfactie van Halberstad en Magdebourg, voorbehoude de vier Ampten aen Saxen en gevende satisfactie aen Hessen, soo als de Churfürst best soude. connen, en de petitie van 1,200,000 ßycxd. te verlaten; dat andersints de Sweeden siende, dat de incompsten van de voorsz. Stiften egaleren het incomen van geheel Pomeren, souden nieuwe occasie nemen om geheel Pomeren te willen behou- den. Hier tegen worden verhaelt de reden van de Chur-Branden- burchscbe, dat in 't Stift Magdeburch de Capittelen dragen twee derde parten van de Roomer chyns en de Bisschop een derde part en alsoo de incompsten nae advenant geniet, en in Halberstad een derde part van de incompsten is voor den Bisschop en twee derde parten voor 't capittel, dat alsoo de Churfürst behalven het proffijt en gele- gentheijt van de Pomersche Zeehavens wel 90,000 Rijcxd. jaerlick soude te cort comen. Worde gerepliceert, dat de Bisschoppen als princen ontfangen de geheele taxe van Romer chyns en sulcx alles gereeckent wort om de incompsten te reguleren; dat Vranckrijck ver- mits den ontfangenen bericht van de Sweedschen soo seer is geen- gageert als de Keyserschc, om te procurereu by de Sweedsche, de aengeboden optie van de alternative gestant te doen, dan dat de Sweed- sche scheenen te verachten interpositie van de Keyser, Vranckrijck en van ü H. M. Daer nae is wederom gerecommandeert den Religions- vrede in Duytslant en restitutie van de Paltz, als twee principale fon- d^paentei^om de peys te uytwercken en te bevestigen. Hierop ver- claerden «e Keysersche aengaende de restitutie van de Religionsvrede . en van de Nederpaltz te persisteren bij voorgaende opinie, maer dat geen restitutie van de Overpaltz was te verwachten. Eyntelijck seyden Digitized by LjOOQIC 32 I- Die Allianz von 1655. de Gedeputeerden , dat sy, uiet siende in de Pomersche saecken met reputatie van U H. M. meer te connen doen, van meijniuge warcD, mergen te vertrecken, om van alles aen U H. M. rapport te doen, en daermede afscheijt genomen. Darauf gehen sie zum Grafen d'Avaux und halten ihm vor, dass Frankreich durch seine bisherigen Schritte doch verpflichtet sei, dem Kur- fürsten ein Aeqnivalent zu verschaffen und die Oder als Grenze festzuhalt€U- Hij antwoorde mede te verstaen, dat de Oder moste syn tenninus en deSweeden daer over niet behoorden te hebben, oock aen de Sweed- scbe te hebben voorgehouden het engagement van Vranckrijck en met alle middel te hebben gesucht haer te disponeren, maer te vergeeflfs, persisterende de Sweedsche by heel Pomeren; dat hy hebbende ver- wacht naeder antwoort, waere by hem gecomen de beer Oxenstiern alleen, persisterende by de weijgeringh en dat de Chur-Brandenburch- sche geparst wordende wel verder souden comen en heel Pomeren verlaten. En als hy beer van Avaux had tusschen geworpen de in- tercessie van U H. M., hadde de beer Oxenstern geseyt, dat ü H. M. sulck niet in 't genieen aennemen, maer alleen de Prinee van Orange. Vervolgens met alle beweechelijcke redenen gerecom- mandeeii: het Religionswesen in Duijtsland, als het seeckerste en vaste middel van Vrede in 't Rijck; gelijck mede de restitutie van den beer Paltzgraeff tot syne digniteyt, Landen en luijden, dat wel verscheijden voorslagen gedaen waren van den Nederpaltz te restitueren en acbtste Churfurst te maecken, daer toe de Keijsersehe soo tot Munster als tot Osenbrugge sich tegen de plenipott. van U H. M. hadden verclaert, maer evenwel de saeck blijft in even groote onseeckerheijt, daer van sonder efficacieuse toedoen van Vranckrijck niet te verwacliten was eenige vruchtbare uytcompste. Het antwoort op beyde voorsz. poincten bestonde in generale complimenten. Endlich erklären sie d'Avaux ebenfalls, dass sie abreisen werden, da ihre fernere Anwesenheit ohne Nutzen sein werde. Am Abend besucht sie der Gesandte dos Herzogs von Meklenburg und bittet, die Staaten möchten für die Restitution Wismar's im Interesse des eigenen Handels mit thätig sein, für das zwar Schweden dem Herzog die Stifter Ratzeburg und Osnabrück anbiete, das dieser aber um der Freiheit der baltischen See willen nicht in Schweden's Händen lassen möchte. Am 22. Vormittag erhalten sie Besuch von den kaiserlichen Gesandten als Erwiderung ihrer Abschiedsvisite. Dieselben erzählen, Schweden wolle Pommern vollständig incorporiren, was für das Reich von den gijährlicheilen Consequenzen sein würde, und verlange auch noch die freie Keichsstadt Bremen; sie bäten die Staaten dies mit verhindern zu helfen. Sie fügen hinzu, in der Religionssache könne der Kaiser nichts thun: die Protestan- Digitized by LjOOQIC Geringschfttzang und Erfolglosigkeit der staatischen Vennittlang. 33 ten hätten Schweden mit ihrer Yertretnng beauftragt, und dies verweigere jede Verhandlung über die Religionsfrage vor Feststellung der eigenen Satisfaction. Daer nae is by de Gedeputeerden voorgestelt, oflF niet in Instru- mente pacis man behoorde te precaveren de affdoeninge van alle nieuwe belastingen der Commercien en herstellinge van den vrijdora dersel- ver, en sulcx niet alleen de laten aencomen op 't geene aengaende den vrydom der Commerces soude gestelt worden in investitura, met welcke investitura alleen den Keyser, en stellende in Instrumente pacis, 't ge- heele Ryck soude verbunden syn voor het onderhout. Daerop ver- claert worde den Keijser te sya van suicke intentie en niet anders te suUen toegestaen worden. Nachmittags lässt ihnen d'Avauz sagen^ die schwedischen Gesandten seien von ihm geschieden mit der Erklärung, Schweden werde ganz Pom- mern behalten, Brandenburg solle dafür entschädigt werden. De Heer de Knuijt des morgens vroech vertrocken synde nae Munster, 8301 de andere Gedeputeerden gegaen by de Sweeden, reite- rerende, dat de Churfurst op de propositie van de France plenipott. had aengenomen het eerste lit van de alternative by de Svveden selffs gestelt tot des Churfursten optie, daerop dan by de Keysersche gene- gocieert synde op de recompense deselve sich der maten hadden ver- claert, dat nu in der Sweeden banden is de vrede en oorloge in 't Kijck, en alsoo de Gedeputeerden van wegen U H. M. verwachten en wenschen, dat de gedane interpositie soo veel worde gedefereert, dat sij des Churfursten verclaringe plaets gevende de Sweedsche satis- factie alsoo met Voorpomeren stellen. Bij antwoort vraechden eerst, off de beer van Avaux had gecommuniceert haere verclaringe huyden gedaen, en dese vrage tot twee reysen geitereert, dan onderricht synde, dat men gisteren met den beer van Avaux had geconfereert, maer niet en wiste wat huljden tusschen beijde Croonen was gepasseert we- gen de Pomerscbe saecken, verclaerden, dat alnoch haer meeninge was 800 'als van aenvauck geheel Pomeren te behouden, dat Magde- burgh volgens de Rijcxmatricula soo veel contribueert als heel Pome- ren, met welcke Ertzbisdom den Churvorst voor altijt soude syn Direc- teur van de Nedersaxischen Creyts, dat de Oder geen terminus cau sijn en sulcx niet overeencomt met de eerst voorgestelde alternative; dat haere brieff was geschreven aen de France plenipott., niet om te insinueren aen de Brandenburchsche, maer aen de Keijsersche, en de selve sulcx hebbende bekent gemaect aen den Churvorst door de beer Plettenburch hadden ontfangen affslagigh antwoort, en vervolgens met de Keysersche waren overeengecomen op heel Pomeren in weer- Mater. zur Getoh. d. Gr. KurlXkraien. m. 3 Digitized by LjOOQIC 34 I- I>ie Allianz von 1655. wil van den Churfiirst te bebouden; dat Voorpomeren sieb uytstrect wyt over de Oder, en sy bebben verstaen, alsoo te stellen terrainum van een Abdye genaemt (N.) ^) in een caerte aengewesen tot recht nae de zee, daermede worde ingesloten een gedeclte van 't Stift Camyn, dat sulcx is voor de securiteijt van Sweden, welck niet anders coste geas- seureert syn tegen de Poolen, die mogelick anders souden soeeken sieb op de Oder vast te maeeken. By de Gedeputeerden worde ge- reitereert, dat de alternative by de Sweedsche selff voorgestelt was, de Cburfurst met baer concert affslagigb autwoort badde gegeven aen de beer Plettenbercb, tot de alternative was gedisponeert, op aen- raaninge des beer van Avaux simul et semel bad gedaen syne ver- elaringe over bet aennemen van bet eerste lit der alternjitive, oock by de franQoiscbe Plenipott, by de Cburfurst en by de Gedeputeerden soo was opgenomeu, de Oder te bebben pro terraino. Seijde de beer Oxenstern: Acbter-Pomeren sal soo geriugb blyven, dewijl soo veel lants affgaet, beboorende tot Voorpomeren, dat voor de Cburfurst niet overblyft als de eenige baven van Colbercb en enige weynige ampten; dat de wyder negen conditien, by den Cburfiirst gedaen voorstellen, sulcx sijn, dat daerop soude connen vergeleecken worden, indien men coste eens syn over bet Land; niaer indien by waere Raedsbeer van den Cburfurst, soude bem willen raden te verlaten beel Poniereu en daervoor te bedingen recorapense, daer toe Sweoden soude goede Offices doen en andere plaetsen genoucb waren als Halberstad, Magde- bourgb, Minden, Osenbrugge. Daer worde by de Gedeputeerden gerepe- teert, dat, de alternative in wegen als voorsz. voorgestelt en geaccepteert synde, de reden vereijst daer bij te verblijven, om welck te eifectueren Vranckryck was geengageert, docb evenwel dat Vrancryck in 't Stift Osenbrugb niet soude consenteren. Verclaerde wederom de beer Oxen- stern, dat voor den Cburfurst dienlicker is versoecken recorapense van beel Pomeren, daer toe dan boven de voorsz. plaetsen van Halberstad, Minden, Osenbrugge, andere in 't Ryck den Cburfurst wel gelegen syn. Daerop by de voorsz. Gedeputeerden worde geseyt, dat sij den last van U H. M. bebbende geopent badden verwacbt, dat der selver in- tercessie soude syn in acbtinge genoinen; maer sulcx niet synde mo- sten affscbeijt nemen tot vertreck, ora rapport te doen, en affscbeyt nemende de Sweden tusscben beyden geworpen, dat bet tractaet tusscben Spagnien en U H. M. nu soo wyt geavanceert sijnde voor baer geen tijt meer was, over de Pomerscbe saecken te delibereren : is afen baer wederom verbaelt, in wat manieren met de Spaenscbe provisionelick ^} Name fehlt. Wohl das Kloster Colbatz bei Greiffenkagen. L Digitized by LjOOQIC Die Gesandten verabschieden sich. gg waren geadjusteert de articulen, die souden geinsereert worden in het te roaeckene Traetaet en dat sulcx in verscheyden papieren was vervat, nae dat op elcken dach de articulen respectivelick waren overcomen en met reserve van 't interest van Vranckryck, en daermede aflFgescheyden. Eodem aen de Chur-Brandenburchsche in 't lange gerapporteert, wat in de conferencien was gepasseert met de Keijsersche, France en Sweedsche, als mede Chursaxen, Saxen-Altenburch en Weymar, en dat van de Swedsche geen ander verclaringe was vercregen, als heel Pomeren te behouden. Het antwoort was, dat de Stenden van 't Ertz- bisdom Magdeborgh als mede de Brunswycksche Aflfgesantön (zijnde een Prins van Bninswyck gestelt Coadjutor van Magdeburgh) en den Soon van Chursaxen Ertzbisschop van Magdeburgh denselven dach had- den geformeert oppositie tegen de translatie van Magdebourgh, welcke tot recompense van Chur-Brandenborgh soude mogei;i geschieden; doch dat Chursaxen behoudende de vier Ampten in Magdeburgh schyn te sullen consenteren, en vervolgens aflfscheijt genomen. Eodem des avonts de beer van Avaux by de Gedeputeerden ge- comen en deselve gevalediceert, de welcke aen heni verhaelt hebbende, wat haer van de Sweedsche was wedervaren, seyde, gelycke antwoort van de selve ontfangen en sich daer tegen geformaliseert te hebben; dat de Sweden hem hadden geseyt, den ChuiTorst soude voor recom- pense van beeil Pomeren connen eysschen Groot-Glogau en Sagan in Silesien, dan der Sweden voorstel van Osenbiiigh en Munster wäre tegen het traetaet tusschen beyde Croonen, en de Churfurst eyssende recompense voor heel Pomeren soude niet hebben als Castellen in de locht; dat hy nu aenstonts had geseijd aen de beer Fromholt, de Oder niet te syn gestelt pro termino, maer de alternative aengenomen gynde most men verstaen sich te extenderen op alle plaetsen over de Oder, die tot Voorpomeren behooren. Daerop is geseyt te syn gere- presenteert aen de öweden, dat tot Achterpomeren behooren mede wel landen gelegen aen deze syde van de Oder, en ten opsichte van Osen- brugge te syn geseyt, dat Vranckryck sulcx soude beletten; dat hy beer van Avaux selff had verclaert tegen de Gedeputeerden te ver- staen, dat de Oder soude blyven pro termino. Ten lesten versochte hij beer van Avaux, dat de Gedeputeerden wilden vermanen de Chur- Brandenburchsche, niet te chiquaneren op de depeudances over de Oder in de alternative begrepen, om alle occasien te benemen aen de Swe- den van meer te reculeren. Versochte eijntelick dat de plenipott van U H. M. alle tot Munster wedergekeert sijnde vigoureuselick wilden besoigneren over de differenten tusschen de beijde Croonen, hebbende 3* Digitized by LjOOQIC 3g I- Die Allianz von 1655. den hartoge van Longueville*) in schrift alle pretensien vanVranck- rijck, om aen de selve Plenipott. over te leveren, en daermede gescheyden. Am 23. Morgens kommt der polnische Resident Hr. Cracau und holt sieh über den Stand der pommerschen Sache Auskunft. Daer nae de Sweedsche aen de Gedeputeerden comen coniplimen- teren over de gedane intercessie van Pomeren en sulcx an de Conin- ginne te suUen rapporteren. En aen deselve nochmaels de Ponierscbe saeck en restitutie van de Palts gecoramandeert synde, verclaerden op 't le alnoeh te verhoopen goede uytcompste, op 't 2« te suUen coope- reren op de restitutie van de Churfurstel. digniteyt en Overpalts, ten niinsten voor een gedeelte, voor de broeders van Prins Carel Lode- wic, maer van Vranckrijck weijnich hulp hebben te verwachten, als meer inclinerende voor Beijcren. Alnoeh gecomen den Graeff van Wit genstein verhaelde, dat tegeu de translatie van Magdeburch sich opposant heefl verclaert den Eertz- bisschop, Soon van Chursaxeu, oock Brunswyck, daer van een prins is gestelt Coadjntor, dat oock sich opposeert de Nedersaxische Creyts, in welcke den Ertzbisschop van Magdeborgh directoriuin heeft; dat den uytterste last over Pomeren was geopenbaert en niet anders con- nen doen, oock apparentelick de Churfurst haer sal contrenianderen, om geen meer vergeefsche costen te doen en van daer scheijdende ten minsten niet te sullen behoeven te teyckenen; en heeft alsoo aff- scheyt genomen. Es folgt nun der Bericht über die Verhandlungen mit den evangeli- schen Ständen, um zwischen den Lutherischen und Reformirtep Einigkeit herzustellen, den Letzteren die Anerkennung als Augsburgische Confessions- verwandte und das ins reformandi zu verschaflen, welchem? viele lutherische Stände den Reformirten* bestreiten und nur sich allein vorbehalten wollen. Der Fürst von Anhalt habe sie durch seinen Gesandten ersucht, dafür mit- zusorgen, dass er, wenn Halberstadt an Brandenburg gegeben werde, seine Rechte an die Grafschaft Ascanien behalte. De Gedeputeerden van U H. M. staende op haer vertreck sijn mede begroet van de beer Vulteius, Hessische Affgesante van Munster aeu- gecomen, met bedanckinge voor gedane officien in de Religionssaecken, als mede voor de Langravinne en in de saecke van Pomeren, doch dat op de satisfactie des Churfurst van Brandenburch Hessen sieb soude opposeren tegen 't Graefschap Schouwenburch , Leen van Hes- sen. Verclaerde voörts de Landgravinne te syn in sulcken staet, dat schoon Vranckryck vermeerderende de subsides even wel den aenstaende Somer niet soude connen te velde comen; dat de Hessische satisfactie *) Chef der franzosischen Gesandtschaft. Digitized by LjOOQIC Rückkehr nach Münster. — Die Allianz. 37 door den Keyser en door Vranckrijck voorgestelt te vinden uijt Hal- berstad, soo wanneer 't selve soude comen aen Chur-Brandenborch, 'Was een opset, om alle satisfactie te vinden tot laste der Evangelische, als sijnde Halberstadt mede een Evangelische Bisdom, en de Gerefor- meerde onder malcanderen te stellen in oneenicheit Beclaechde sich mede met veel heftige woorden, dat Vranckrijck niet ter harten neemt de satisfactie van Hessen en van Vranckryck daer in niet heeft te verwachten. Is bedanct voor de communicatie. Nae verrichtinge van 't voorsz. syn de Gedeputeerden van U H. M. den 23«» Januarij des middachs van Osenbrugge vertrocken, tot Len- gerich vemacht en den 24«» op den middach tot Munster weder aen- gecomen. Nae der selver wedercompste hebben aengaende de Pomersche saecke verstaen, dat op den 29en Januarij des morgens tusschen Swe- den en Brandenburch was verdragen over Pomeren by interpositie des heet van Avaux, die nae middach aen de Chur - Brandenburchsche had verclaert, dat de Sweedsche plenipott. sich naerder hadden be- dacht en geheel Pomeren wilden behouden en mainteneren in spyt van de Keijser en alle andere, die het mach lieflF oflf leet syn. Hier uyt sullen U H. M. gelieven te oordelen, in wat termes ge- steh syn de Religions saecken in Duytslant, het Interest van S. C. D. van Brandenburch aengaende de satisfactie van Pomeren en de resti- tutie van de Churfurst Paltzgraeflf, ende wat aen de intercessie van U H. M. is gedefereert en hoe wyt de selve is in achtinge genomen. Actum in Munster den 3. February 1647. Bartolt van Gent. Johan van Mateness. Adriaen Pauw. J. de Knuyt. F. v. Donia. N. ßipperda. Adr. Clant. Resolution der Generalstaaten. Dat. 22. Juli 1647. Die Deputirten für Gelderland erklären, dass sie bereit seien, eine AI- 22. Juli, lianz mit Brandenburg zu verhandeln; dass sie von ihren Staaten beauftragt seien, den General Staaten eine Conföderation mit den protestantischen Für- sten und Ständen des Reichs zu empfehlen, welche durch die Gesandten des Staats in Münster eingeleitet werden könne. — Die Deputirten der an- deren Provinzen übernehmen es in dieser Angelegenheit die Intention ihrer Staaten einzuholen. Am 27. Nov. 1647 erst wird der vom Kurfürsten von Brandenburg im November 1646 persönlich übergebene Allianzentwurf von den General- staaten einer Commission überwiesen, um ihn zu prüfen und darüber Be- richt zu erstatten. Am 21. Dec. wird dieser Bericht verlesen und von den Digitized by LjOOQIC 38 I- I^iö Allianz von 1655. Staaten beschlossen, noch einmal von jener Commission Bericht über die' iengeren oder weiteren Bestimmungen jenes Allianzentwurfs , im Vergleich mit den früheren Bündnissen, einzufordern." Dieser Bericht wird am 6. Fe- bruar 1648 den Generalstaaten übergeben und dabei die Einleitung von Allianzverhandlungen auf Grund jenes Entwurfes empfohlen (Auszug bei Aitzema III. 269). Die brandenburgischen Gesandten Moetsfelt und Moll an die Generalstaaten'). Uebergeb. 28. Febr. 1648. [Glückwünsche zu dorn Frieden von Münster. Bitte, ihre Macht und Autorität zur Herstellung des Friedens in Deutschland au verwenden. Gesuch, ihnen Depotirte zu weiteren Eröffnungen zuzuweisen.) 1648. Hooge Mogende Heeren. S. C. D. van Brandenburg, onse genadigste 28. Febr j{q^^^ hebbcn ons genadigst gelastet U H. M. des selifs vrientnabuyrlycken groet en welgenegen wille behoorlycken te vermelden. Ende overmits S. C. D. op U H. M. altoos een besonder vertrouweu gedragen ende soo wel U H. M. samentlyck als oock hare vorname Republycque alle ge- wenste geluckelycke successen ende prosperiteyt uyt getrouwe nabu- rige welmeyninge toegev^enst en gegunt bebbeu: Öoo is S. C. D. tot sonderbare vreucht en contentement onlangs voorgecomen, dat U H. M. den soo veele jaeren met groote reputatie en triumphante wapenen ge- voerden Oorloch ende die oock nii eenigen tyt herwaerts tot Munster gecontinueerde moeyelycke en hochwichtige Vreedenstractaten geluckich syn te boven gecomen en deselve so verre tot een gewenst eynde ge- bracht hebben, dat het Instrumentum pacis ten beyden syden onder- schreven ende niet meer overich is, als de vorderlijcke verwachtinge van allersyts ratificatien ende de publicatie van eenen soo lang ge- wensten en hoochwaerdigen Vreede, tot deser Republycq onsterflfelycken eewigweerenden loflf ende glory ende derselver Ingesetenen hoochste vreucht ende troost. S. C. D. onse genadigste Heer hebben sich niet langer onthouden connen, ü H. M. daerover vrientnabuyrlyck te con- gratuleren^ gelyck sy uyt oprechte tegens U H. M. en dese Republycque dragende affectie doen door onse weynige personen mits desen, den Genadenrycken Godt biddende, dat gelyck hy desen Staet by desen tachtentichjaerigen Oorloch soo machtich beschermt ende aen den sel- ven soo veele en extraordinäre, jae miraculeuse genaden bewesen heeft, alsoo oock in 't toecomende gelieve over deselve een gestadich wakend ooge te houden, den gegeven Vreede naer synen Goddelycken wille te perpetueren, U H. M. regiment met inwendige rust en eenicheyt *) Vgl. Aitzema III. 269. Der Friede der Kepublik mit Spanien wurde am 30. Januar abgeschlossen. Digitized by LjOOQIC Gesuch des Kurfürsten um BeförderuDg des Friedens in Deutschland. 39 ende dese Landen Bodanich segenen, dat S. C. D. met alle U H. M. toegedane Vrienden en Gebuiren sich daerover van herten te verbeu- gen oorsaecke hebben mögen. Ende nademael Godt de Heere U H. M. onder alle die gene, soo onder den bloedigen lantverderflFelycken Crych naer den langh ge- wensten Vreede tot Godt suchten, ten aller eersten met den lieven Vreede geivaerdicht en gesegent heeft, soo draecht S. C. D. tot U H. M. dese gantschelycke toeversicht, gelyck dese Republicque is geweest eene herberge van soo veele duisenden door desen Crych onderdruckte en verjaechde ingesetenen van 't Roomsz Duytsz Rycke, dat oock alsoo U H. M. hare mededogende sorchfuldige reflexie nemen sullen op dese en andre derselver Nabuyren, dewelcke onder die langweerende straffe van eenen onsaligen Crych bynae te gronde gaen, ende aen de selve niet alleen geerne gunnen, dat sy soodanigen geluckelycken rust haer mögen deelachtich syn, maer oock haer hierdoor meer ende meer vercregene macht, authoriteyt en vermögen in alle manieren daer toe aenwenden, op dat oock dat bynae överweldichde Duytslant door haer veel vermögende vermiddelinge en crachtige medewerckinge van de derticbjarigen Crycksmiserien eenmael respireren ende in voorige rust en Vrede herstellt werden möge. Daer door sullen U H. M. den segen van God over sich en dese Republycque vermeerderen, hare glory, hooge luister en loff by de gansche werelt uytbreyden ende oock hären Staet merckelyck bevestigen ende by gedurige prosperiteyt conserve- ren. Daer andersints seer te beduohten syn mochte, dat de volcken van den verteereflden brant in 't Roomsz Ryck by langer continuatie oock over desen Staet comen ofte doch aen de Commercien, daerop hare florissante Republycque gegrondet is, soo wanneer Duytslant gansch verwoestet wäre, grooten affgangh lyden mochten. Op een sodanich vast betrouwen versoeckt S. C. D. aen U H. M. seer vrient- en nabuyrlyck, dat die selve dese aengeroerde en meer andere hare wysheyt bywonende consideratien by haer willen plaetse nemen laten en haere Plenipotentiarissen tot Munster daertoe mede instrueren ende ordre geven, dat sy sich de Vredenstractaten in Duyts- lant alsoo getrou en yverich mögen aennemen, dat die tegenwoordige besorchlycke voorhandene ganschelycke rupture en separatie tot genen effect comen, maer veel meer den waerden \Tede door hare machtige en ansienelycke assistentie vercregen ende herstelt worden möge. Ende alsoo wy in de selve materie van S. C. D. genadichst ge- last syn, aen U H. M. over eenige puncten particuüere en naerdere openinge te doen, soo is ons behoorlyck versoeck, dat U H. M. ge- Digitized by LjOOQIC ^Q I. Die Allianz von 1655. ließe syn möge, eenigc uyt hären middel tot sodane confereutie ie committeren. S. C. D. laten U H. M. hier tegens versekeren, dat sy op 't hoochste haer sullen laten aengelegen syn, eene soodanige hooge eere, faveur en wilfarich betoniuge met reciproque Vrientschap en alle aengenaem- heyt in voorvallende occasien te erkennen en te verschulden etc. Die brandenburgiöchen Gesandten*) an die Greneralstaaten. Dat. Haag 2. Mai 1648. (Is gelesen in de Vergaderinge van H. H. M. den selven dach post meridiem.) [Sicherung der Clevischen Lande und des evangelischen Cultus daselbst. Die Clevi- schen Festungen.] 2. Mai. De Gesandten van S. C. D. van Brandenburch versoucken H. H. M-, dat over de 16 articulen van Aileance voor desen overgegeven') het Naevolgende in consideratie getrocken werde: Der 1., 2. und 3. Artikel bleiben, auch der 4., behaiven dat tot meer- der declaratie nae de woorden „Landen ende Luijden" daer bij gevoeght werde: Heerlicheden, Gerechticheden, Domeijnen ende revenuen, in specie de Vereenichde Nederlanden S. C. D. bij haere Churv. ende Marck-Brandenbursche, Prussche, Cleeflfsche ende andere daer toe ge- hoorige als oock nu by de Generaeis Fredens Tractaten des roomsz. Rijks toegedeelde Pomniersche Landen end Stiebten, ende daer tegen S. C. D. de vereenichde Nederlandische Provincien tegens elck een, dewelcke deselve met Oirlogen ofte sus in andere raanieren soude willen overvallen, ende dienvolgende, gelijck voorgemelt, een deel het andere conjunctis consiliis et armis tegens alle ende jede, soo een ofte ander deel in bare Landen, luyden, heerlijcheeden, domeijnen, Gerech- tycheden, commercien ende navigatien door Licenten, Imposten, Tollen ofte andere Innovatien eenich prejuditie wilde toevoegen. Post verba: „te beschermen etc." addatur: ende geweit met geweit steuten helpen, dewelck hulp oock een deel aen het ander alsdan doen soll, wanneer in een ofte ander deels Landen het Evangelische wesen door Oor- logh ofte met geweldt aengevochten ende het vrije Exercitie van re- ligie ende specialijck in de Cleve, Guliek ende Berchsche ende daer- toe gehoorige landen tegens de reversalen belettet soude werden, tot *) Hörn, Schwerin, Bernsaw und Portmann. Ihre Proposition an die Qe- neralstaaten vom 27. April bei Aitzema 111. 269; vgl. Pufendorf III. 24. ') Im Deccmber 1G46. Bei Aitzema 111. 149. Digitized by LjOOQIC Neue AUiaazvürhandlungcn. 41 dat de aengedaene geweit ende beletsel wechgenomen ende die geene, die ons Oirloch overtrocken hadden, al dat geene dat sij ons afge- nomen; vollencomelyck gerestitueert ende voor alle ons toegedane schade in Buicker voegen als wij ten wedersyden voor redelyck erachten, sa- tisfactie gedaen hebben. Den 5- ende 6. articul wegen Pommeren ende het Graeflfschap Ravensberg komen te cesseren. Den 7. blijfft. Beij den 8. Articul can bij mondelinge conferentie gesproocken werden, wadt een deel aen het ander in cas van uooth voor hulpe praesteeren sali, gelyck oock geschiet is bij de aliance tusschen de Croon Sweeden ende H. H. M. opgericht. Bij den twaelffsten art. post verbum: „maincteneren^ addatur: oock met geenen Tollen ende licenten ofte anderen nieuwen ende ho- geren impositien ende ongelden, hoe deselve oock mochten genoempt worden, beswaeren, noch in S. C. D. Landen eenige feijtelijcke pro- cedueren, pressuren ofte repressalien doen noch aen bare onderdanen te doen toestaen, n\aer aen de justitie baren vollen cours te laten. Den 13. articul blijvet ende can bij mondelinge conferentie van restitutien der öteeden ende plaetsen in het Landt van Cleeflf ge- sproocken worden, nademael de Vreede tusschen de Coninckl. Majt van Hispanien ende H. H. M. geslooten is. Der 14. Art. bleibt. Memoire der brandenburgischen Gesandten Hörn, Bernsaw und Portmann an die Generalstaaten. Dat. 18. Mai 1(548. In Folge ihrer Proposition vom 17/27. April seien ihnen Deputirte von 18. Mai. den General Staaten zugeordnet worden, mit denen sie am 30. eine Confe- renz gehabt*)- Es sei aber seitdem von den Deputirten kein Allianzent- wnrf vorgelegt worden, wie versprochen sei. Der Kurfürst wünsche bald Bescheid zu haben, da in Münster und Osnabrück eine Krise eingetreten sei, und man Frieden, aber auch wieder Krieg haben könne, und ihr Herr sich für alle Fälle durch Allianzen mit anderen Staaten zu sichern wünsche. Er ziehe es aber vor, wenn es möglich sei, sich vor allen Dingen mit den Generalstaaten zu alliiren, und sie bäten daher um schleunigste Vorlegung des Allianzentwurfs. Am 23. und 26. Mai wurde in der Versammlung der General Staaten von 23. u. 25. deren Committirten ein Allianzentwurf vorgelegt, in dem die von den bran- Mai. denburgischen Gesandten geänderten Artikel folgender Massen gefasst sind: >) Vgl. über sie Aitiema UI. 270. Digitized by LjOOQIC 43 I- ^'^^ Allianz von 1655. 4. In 't bijsonder sali yder een hem laten aengelegen sijn des anderen Landen ende Luijden, Heerlicheden, doraeijnen ende reve- nuen *) te defendeeren ende te bescharmen ende nict te gedoogen, dat des eene oflf des anderens Commercien ende Navigatie, 't sij op d'Oost ofte Noortzee respective ofte op beijde die Zeen, door Licenten, Im- posten, Tollen ofte andere Innovatien werde beswaert ofte versparret. 5. Ende sali oock deese mutuele defensie plaets grijpen ende hou- den, wanneer in d' een ofte anders deels Landen het Evangelische weesen door openbaer Oorlogh oft ander geweit worden geassalieert, sulcx dat het vrije Exercitie van de Evangelische Religie daer door soude worden geturbeert ende belet, ende insonderheijt soo wanneer in de Cleefsche, Gulicksche ende Bergsche als oock andere daertoe gehoorige Landen den Cours van de opgenielde Religie soude werden gestuijt, welverstaende dat die geene van partije, die eerst sali worden geattacqueert ter plaetse ende ten reguarde als vooren, gehouden sali sijn sulcx te notificeeren aen den geenen die niet en sali sijn geat- tacqueert, de welcke al voorens secours te doen sali hem mögen em- ploijeeren, om te doen repareeren het geattacqueerde ofte de Trouble ende destourbiers, die souden mögen sijn gedaen, ende vervolgens moijeneren een accommodement tusschen den attacquant ende geat- tacqueerde binnen den tyt van ses maenden; dan in cas de attacque ofte troubles niet promptelyck en soude werden gerepareert ende datter egeen accommodement tusschen den attacquant ende geattacqueerde en soude sijn gevonden binnen den voorsz. tijt, in sodanigen cas sali die geene, die niet en sali sijn geattacqueert, datelyck na d' expiratie van ses maenden het voorsz. secours aen partije geattacqueerde moeten stuyren, sonder eenich langer uijtstel ofte dilaij. 11. (12.) Der Zusatz wird aDgenommen. 12. (13.) Gelyck oock mede door het onderhouden van de guamisoe- nen in de voorsz. Steeden, Porten ende Plaetsen H. H. M. egeen recht ofte gerechticheijt suUen comen t' acquireren, veel min sali S. C. D. ende desselflfs naercomelingen eenich prejuditie daeruijt koomen t' ontstaen, maer sullen alle deese Steeden, Porten ende Plaetsen, wan- neer H. H. M. niet langer noodich sullen achten^) deselve met guar- *) Die brandenburgischen Gesandten beantragten am 30. Mai hier wenigstens fol- genden Einscbub: d' welcke beede decle te voeren in besitt gehat ende S. C. D. door de Yredens handtlinge in *t Romsche Rijck toegedeilt sijn. ^) Am 12. Juni 1648 verglichen sich die staatischen Commissarien mit den bran- denburgischen Gesandten über folgenden Zusats: wanneer H. H. M. Estat bayten perickel van oorlog met Spanien is ende S. C. D. ende H. H. M. niet langer noodig sullen achten etc. Digitized by LjOOQIC Die Rttamung der Clevischen Festangen. 43 nisoenen te versieu ofte continueeren, in banden van S. C. D. worden gerestiüieert; ondertusschen sali aen de Gouverneurs, Commandeurs in sulcke Forten ende Steeden well expresselyck ende scherpelyck belast worden, van den onderdanen in S. C. D. Landen niet meer te eysschen ofte vorderen als in de Geunieerde Provincien gebruyckelyck is. 13. (14.) De Navigatie, Trafficquen ende Commercien suUen tusseben d* onderdanen van weedersijden sonder eenieb biuder ofte belet ge- dreven ende gecontinueert worden ende en sullen wedersijdts onder- danen, scbepen, waeren ofte Coopmanscbappen respectivelyck niet boo- ger ofte anders in des eenen oflf des anderen Landen respectivelyck worden getracteert, als d' onderdanen ende inwoonderen ter plaetse selflfs getracteert ende beswaert worden, ende sali dien volgens beijde deelen ofte bunnen onderdanen scbeepen vrij staen ende geoorlooft sijn, wedersijts bavenen uijt ende in te loopen ende statie daer in te nemen, voor soo veel de selve op de Noort ende Oostzee respective sijn respondeerende, om te trafficqueeren op sodanige plaetse als ije- ders onderdaenen jegenwoordicb gewoon sijn te doen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 30. Mai 1648. Nacb Berichterstattung der staatiscbeu Deputirten über ihre Conferen- 20. Mai. zen mit den brandenburgiscben Gesandten und nach Verlesung der von bei- den Seiten vorgelegten Allianzentwürfe ist beschlossen, die Herren Cap- pelle thoRijssel, Vosbergen und Mulert zu ersuchen, mit den bran- denburgischen Gesandten weiter zu conferiren ende bun te gemoet te voeren, dat H. H. M. gantscb niet en connen toestaen 't gene zij susti- neren, dat nopende de restitutie van de Cleeflfscbe Steden, Forten ende Plaetsen met Guamisoen van desen Staedt beset in het te maecken Tractaet soude werden geinsereert, ende van haer wedervaren rapport te doen. Resolution der Generalstaaten. Dat 2. Juni 1648. Die Herren Cappelle tho Rijssel, Vosbergen und Mulert er- 2.Juni. statten Bericht über ihre Conferenzen mit den brandenburgischen Gesandten über die Allianz und die Räumung der clevischen Plätze : doch dat de ge- melten Heeren Ambassadeurs hebben verclaert, daer van niet te con- nen wijcken, als bij S. C. D. contrario gelast sijnde, doch datse dien onvermindert door eenige uijt den baren daer over met ö. C. D. soij- den laten communiceren ende daer op tegens Donderdacb ofte Vrijdach naestcomende sich nader verclaren. Die Resolution wird ausgesetzt. Digitized by LjOOQIC 44 ^* ^^® Allianz von 1655. Der Kurfürst an die Generalstaaten. Dat. Cleve 6. Juni 1648. 6. Juni. Ersucht sie die Abschliessung einer Allianz zu befördern, für die seine öesandten neue billige Vorschläge über die differenten Puncte vorlegen würden*), und sich freundnachbarlich zu bezeigen. Die brandenburgischen Gesandten Hörn, Bernsaw und Port- mann an die Generalstaaten. Dat. Juni 1648. Juni. Da der Kurfürst gleich nach der Taufe (des Kurprinzen) zurück nach Polen müsse, weil dort der König gestorben, so bäten sie, dafür zu sorgen, dass die Allianzangelegenheit von den Provinzen sofort berathen und ihnen binnen vier Wochen Bescheid ertheilt werde. Memorial des brandenburgischen Gesandten Christ. Moll an die Generalstaaten. Dat. 23. Juli 1648. (Am 22. in der Versammlung der Generalstaaten mündlich vorgetragen.) 23. Juli. 1) Die General Staaten möchten dem Kurfürsten die Truppen, welche sie jetzt zu cassiren beabsichtigen, überlassen, 2) ihm zur Unterhaltung derselben eine freiwillige Beisteuer bewilligen, 8) 200,000 Thlr. oder aller- wenigstens 100,000 Thlr. gegen ö — 6 Proc. leihen gegen Verpfändung der Wasserzölle im Clevischen oder der Pillauer Seezölle. Christ. Moll an die Generalstaaten. Dat. 23. Juli 1648. 23. Juli. Obgleich das Allianzproject zwischen den Vereinigten Niederlanden und Brandenburg schon seit dem 24. Juni in Umlauf sei bei den Provinzen, und die Staaten von Holland und Westvriesland *) doch schon so lange versam- melt seien, hätten diese trotz seiner vielen Bitten doch noch keinen Be- schluss darüber gefasst. Da nun die anderen Provinzen auf sie warteten, so möchten die Generalstaaten dieselben zu einem baldigen definitiven Be- schluss ermahnen. Christ. Moll an die Generalstaaten Dat. 28. Juli 1648. 28. Juli. Da er auf seine am 22. mündlich gethane Proposition noch keine be- friedigende Antwort erhalten habe, weil die Mitglieder der Generalität erst mit ihren Principalen in den Vereinigten Provinzen sich berathen müssten, inzwischen aber die Krone P-^lcn sehr bedrängt werde und vielleicht wider- standsunfähig gemacht werden könnte, so möchten die Generalstaaten dem Kurfürsten erlauben, von ihren Truppen so viel in seinen Dienst zu nehmen als zur Unterstützung Polens nöthig sei. ^) Sie forderten im Namen des Kurfürsten zunächst nur die Räumung von 6en- nep und Emmerich, die der übrigen Plätze erst in zehn Jahren. Aitzema HI. 270. Pufendorf 111. 24. 2) D. i. Nordholland. Digitized by LjOOQIC Ueberlassang von Truppen und Anleihe für den Krieg in Polen. 45 Provinzialadvis der Deputirten von Overijssel über die mit Brandenburg abzuschliessende Allianz. Dat. 3. Aug. 1648. 1) De Bestimmung über die Restitution der Clevischen Festungen und 3. Aug. den Zeitpunet derselben (Art. 12) muss den Niederlanden allein vorbehalten bleiben. 2) Durch einen besonderen Artikel soll bestimmt werden, dass die Allianz dem Xantener Vertrag und den übrigen Erklärungen der General- staaten, die Jülich-Clevischen Stände bei ihren Privilegien erhalten zu wollen, nicht präjudicire *). 3) Die'*Allianz soll den Generalstaaten nicht ihre Rechte auf die Hoefysersche Schuld und die Restitution der auf die Cle vischen Städte ver- wendeten Kosten, schmälern. Christ. Mol] an die Generalstaaten. Dat. 5. Aug. 1648. [Hittc um UebcM-lasRung der Truppen. Miederhohing des Anleihegesuchs.] Hooge Mogende Heeren. Uyt den naem en van wegen S. C. D. vau 5. Aug. Brandenburg mijnes genadigsten Heeren werden U H. M. seer vruntna- buijrlijck, oock gedienstich versocht, aen Ö. Hoochstgem. C. D. van alle en yeder U H. M. Compagnie te voet over te laten 6 man ende van alle U H. M. Compagnieen te peerde 4 man of ten minsten 3000 man te voet ende 400 Ruiters, dewelcke S. C. D. in baer Graefschap van de Marck in goede quartieren leggen en haere daerselfs logerende trouppes te voet en te peerde opheflFen ende in de Croon van Poolen tot derselver assistentie tegens die noch continueerende invasie der Co- «acken en Tartaren') gebruijcken wil. Hiemevens versoeckende oock meerhoochstged. S. C. D., dat U H. M. volgens derselver schriftelijcke Resolutie onder den 23. Julij op mijne propositie, in U H. M. verga- deringe den 22. mondelinge gedaen ende schriftelijck overgeleevert, de gesamentlijcke Provincien, dewelcke Copie daer van versocht hadde, aen te maenen ende te versoecken, dat deselbe ten spoedichsten wil- den inbrengen hare provinciale adwijsen, of S. C. D. tegens die in mijne gemelte Propositie gerepresenteerde süffisante H3T)othecen de sonime van 200,000 of ten minsten 100,000 Rycxd. tot een entretene- ment van S. C. D. Soldatesque ende nootsaeckelijcke armature teegens den geproniitteerden interesse, naöientlyck 6 ten houdert, bij leeninge soude geaccommodeert worden connen: Daer toe S. C. D. sich vaste- lyck sijn verlatende, ende sulcx alleeuich oni de aengewesene groote ^) Dies hatte Aitzema im Auftrag der Jülich - Clcviscbeu Stände in Anregung gebracht. Aitzema ni. '270. >) S. Urk. n. Actenst. I. 254 ff. Digitized by LjOOQIC 46 I- I>ie Allianz von 1655. 