title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Men heeft me echter niets gevraagd doch alleen gezegd: ,,vous etes un employe honnete et actif, mais vous donnez un exemple mauvais pour les autres”, en ik heb daar niets tegen in gezegd, omdat ik niet influenceeren wilde of ik blijven zou of niet. Ik had er echter een boel tegen in kunnen zeggen als ik gewild had, en wel zulke dingen, als geloof ik gemaakt zouden hebben ik blijven kon. Ik zeg dit wegens ik van U niet goed begrijp gij niet weet dat het hem in heel andere dingen toen zat dan in toilet. Nu — tegenover U — zeg ik wat ik nu niet twijfel recht is te zeggen, aangezien mijn vak mijn vak is en ik niet twijfel of ik moet er in blijven. Ik zeg tot U dus dit: niet alleen wensch ik de dingen tusschen ons te houden zooals ze zijn, maar ik ben zelfs zoo dankbaar voor onze relatie, dat ik naar armer of rijker, moeie- lijker of makkelijker niet vraag, als stilzwijgende conditie aannemen- de dat ik met alle condities tevreden ben en schikken, plooien, me behelpen wil als het moet. Maar ik verlang alleen gij niet twijfelen zult aan mij ten op- zichte van goeden wil, ijver — en een beetje gezond verstand me toekent, zoodat ge me niet verdenkt van malle dingen te doen, en difs stillekens in mijn gewone doen me laat voortwerken. Natuurlijk moet ik zoeken om te vinden en lukt me lang niet alles, toch in ’t eind wordt het werk goed. 17 257 Geduld tot het goed is, niet loslaten tot het goed is, niet twijfelen, is wat ik wou gij en ik samen hadden en hielden. Als we dat houden weet ik niet in hoeverre we geldelijk voordeel zullen heb- ben, maar dat — op conditie van samenwerken en eensqezindheid echter — we zullen kunnen blijven volhouden ons leven lang, nu eens niets verkoopende en het moeielijk hebbende, dan bij tijden wel verkoopende en het gemakkelijker hebbende, geloof ik wel. Dat is kort en bondig genoeg. Het volhouden hangt af van onzen wil om samen te blijven, zoolang die wil bestaat is het mogelijk. Nu noem ik nogmaals Riszler aine, (ik geloof gij het boek kent, lees het anders eens en mijn bedoeling zal U duidelijk zijn), en wijs U er op hoe die man had een uiterlijk min of meer als het mijne, hoe zijn leven was werken op den zolder van de fabriek aan zijn dessins en machines, hoe overigens hij voor niets tijd had of lust, en zijn grootste luxe voor zichzelf was een glas bier te drinken met een ouden kennis. Weet dat de historie in het boek er eene is die hier er niets op aan komt, andere dingen in ’t boek niets ter zake doen, ik wijs U op het karakter, de levensmanier van Riszler aine op zichzelf, zonder arriere-pensee aan iets anders in de historie. Alleen eigen - lijk om U te expliceeren dat ik weinig aan mijn kleeren denk wegens de wijs van werken — als ge wilt van zaken doen van mij — is een persoonlijk werken, niet een demarches doen bij menschen. Enkele vrienden die ik later zal krijgen, zullen me geloof ik nemen zooals ik ben. Ik denk ge dezen brief zult begrijpen, en begrijpen het bij mij niet is een boos worden over als me iets gezegd wordt van kleeren. Neen, ik word van binnen hoe langer hoe bedaarder en gecon- centreerder en om mij boos te maken zoude heel iets anders noodig zijn. Waar ik ook kwam, zou ik zoo ongeveer dezelfde zijn — misschien werkelijk overal in ’t begin een siechte impressie maken. Doch dat die blijven zou voor altijd, bij die personen welke ik er eens over sprak onder 4 oogen, betwijfel ik. Nu van dit moment aan ben ik weer geheel in het werk verdiept. Doe voor mij zooals het kan, denk er zelf over wat de zaak nuttig kan zijn of ons er körnen bespoedigen. Ik twijfel aan Uw goeden wil of vriendschap niet. Gegroet, lieb goede dagen en schrijf eens spoedig. Adieu, Vincent. 258 316 Beste broer, Uw brief kwam heden en gaf mij in veel opzichten ruimte. Ontvang mijn dank voor de demarche bij C. M. gedaan — ik zal C. M. bedanken, hem eenige studies sturen, verder — over de vrouw vooral — niets. Toch nog een ding. Ik zal U dezer dagen een brief schrijven dien ik op mijn gemak schrijven zal, en mijn best zal doen kort te schrijven, en toch er datgene in te zeggen wat ik meen noodig te zijn. Dien brief zoudt ge dan kunnen houden om — als gij Staat of zult staan tegenover iemand die misschien te bewegen wäre studies van me te nemen — zoo iemand precies mijn eigen gedachte en bedoeling te zeggen. Mijn gedachte vooral deze zijnde: een teekening van me op zichzelf, zal ook in vervolg van tijd niet ten volle voldoen, een aantal studies zullen, hoe uiteenloopend overigens, toch elkaar aanvullen. Kortom voor de liefhebbers zelf is het m.i. beter, zij er een aantal nemen dan een enkele. En als ’t op ’t geld neerkomt, heb ik liever te doen met een liefhebber die goedkoop voortdurend zou nemen, dan een enkelen keer slechts, al betaalde hij dan goed. Nu kan ik U nog verteilen ik een bezoek heb gehad van Rap- pard, en hij de grootere teekeningen zag en in zijn spreken er over hartelijk was. Toen ik hem zei ik mij wat slap voelde en dacht het körnen kon wegens het maken ervan niet vanzelf gaat, scheen hij er niet aan te twij feien of dit hoorde onder de begrij- pelijke zaken. Wij spraken samen over Drenthe. Hij gaat dezer dagen daar weer heen, en hij gaat ook nog verder, namelijk naar de vis- schersdorpen op Terschelling. Ik voor mij, nu vooral na ’t bezoek van Rappard, zou erg graag naar Drenthe gaan. Zoo zeer zelfs dat ik onderzocht heb of het verhuizen van het heele boeltje makkelijker of bezwaarlijker te doen zou zijn. Door intermediair van van Gend en Loos kan men de meubels, zelfs de kachel en bed meenemen door een halven goederen- wagon te nemen, wanneer zelfs weinig of geen pakkisten noodig zouden zijn. Natuurlijk denk ik daarover, wegens al zijn die dingen die ik heb niet heel veel waard, het toch een groote uitgaaf is als men weer van voren af aan zieh zou moeten installeeren. Mijn voornemen zou dan echter zijn, gaan met vrouw en kinderen. 259 Wij zouden staan voor de kosten van die verhuizing en reiskosten. Eenmaal daar geloof ik, ik voor vast in die heidestreek en veen- derijen zoude blijven, waar hoe langer hoe meer schilders körnen, en metdertijd wellicht een soort kolonie van schilders zou kunnen ontstaan. Het leven is daar zooveel goedkooper dan hier, dat ik geloof het mij f 150 of f 200 per jaar in elk geval reeds zoude bezui- nigen, op woning vooral in elk geval. En van het geld van C. M. mijn schuld betaald hebbende, wäre ’t misschien wenschelijk snel te zijn in die beweging. Eene reis derwaarts om poolshoogte te nemen, zoude mij voor- komen als eigenlijk overbodig. Ik heb voor mij liggen een kaartje van Drenthe. Ik zie daarop een groot wit vak zonder tittels van dorpen, ’t wordt doorsneden door de Hoogeveensche vaart die plotseling eindigt, en ik zie ’t woord Veenen op de kaart dwars door het blanke vak geschreven. Rondom dat blanke vak een aantal zwarte stipjes met dorps- namen, een roode stip voor het stadje Hoogeveen. Aan de grens een meer — ’t Zwarte meer — een naam die te den- ken geeft, allerlei baggerlui stel ik me op de oevers voor. Enkele dorpsnamen als: Oosterheuvelen, Erica, hebben 00k iets dat te denken geeft. Enfin deel mij eens mede wat gij zoudt denken van de mogelijkheid eener snelle beweging van verhuizen naar die streek. Als er van kwam, ik zoude beginnen met op gegevens van Rap- pard’s ondervinding daar af te gaan. Dan zijn raad volgen van meer in dien achterhoek te gaan, waarvan ik U beschrijf hoe ’t zieh op de kaart voordoet. Ik zie dezer dagen een uitvoerige kaart van Drenthe te krijgen, met de aanduiding der terreinen er op. Wel zouden we staan voor eene onmiddellijke uitgave, maar op den duur zouden we veel uithalen geloof ik. Meer dan dat reken ik van belang ik zoude zijn in een streek zeker zeer opwekkend, zeker vanzelf stemmende tot al wat serieus is, en mijn werk er niet anders dan op verbeteren kan. Hoe groot zoude die uitgave zijn? ik zal U dat dezer dagen eens uitrekenen meer nauwkeurig. Ik veronderstel de heele familie doorgaat voor 2I/2, men kan echter eischen voor 3 persoon. De reiskosten staan in mijn spoorboekje niet, maar zullen ver- 260 onderstel ik onder de f io per persoon blijven. x/2 wagon tot Assen werd geschat door van Gend & Loos op f 20. Men zoude evenwel zieh eenigszins moeten prepareeren op eenige dagen verblijf in de herberg, wat ± f 1 per persoon per dag bedraagt. Hier is de huishuur vooral en bovendien de duurte van alles voor mij assommant. En de allerzwaarste uitgaaf, die van model, zou ginder zeer zeker in dit opzicht verschillen dat ik met ’t zelfde meer en beter model zou hebben, of met minder geld evenveel. Ik zoude wel denken dat indien ik ergens daar me zou ves- tigen, Rappard in die zelfde streek nog meer zou körnen dan nu, en wij eenige gezelligheid aan elkaar zouden hebben. Zooais ik U zeg, vooral sedert zijn bezoek en wat wij samen be- spraken omtrent het werk, fixeerde zieh mijn idee op Drenthe. Overigens ik kan 00k desnoods hier zoeken naar goedkoopere woning, en ik vind het hier 00k mooi maar toch — ik wou wel eens met de natuur alleen zijn — zonder stad. Hoeveel genoegen ’t geen ge omtrent het werk zegt mij geeft, kan ik U moeielijk zeggen, ik ben blij gij zegt er iets bijdoen is eigenlijk verkeerde politiek. Men valt daardoor in halve maatregelen, die een half mensch van iemand maken. Dat waar wij op werken moeten is dat het quelque chose de male er nog meer in komt. Dat gij iets daarvan nu reeds ziet, geloof ik niet ge zult hoeven terug te nemen, vooral niet als ik mijn kracht terug heb. Het is nu wel lästig dat mijn maag zelfs het gewone niet verdragen kan, en mijn trek zou wezen, als ik er aan toegaf — alleen zure appelen. Ik geef daar niet aan toe doch genoeg, er is verslapping meer dan recht is. Ik verwacht nog een brief van Rappard over Drenthe 00k. In elk geval schrijf ik U spoedig nog, 00k over een plan van een- voudig hier blijven, als ik van mijn huisbaas informatie hebben zal over een woning te Voorburg, die hij zegt ik misschien goed- Jsoop zou kunnen krijgen. Adieu, nogmaals hartelijk dank, t. a t. Vincent. 317 Waarde Theo, Hedenmorgen was ik bij v. d. Weele en zag de studies die hij uit Gelderland medebracht. 261 En mijn trek om naar Drenthe te gaan verminderde niet door wat ik van hem nog hoorde. Toevallig wist hij van een der dorpen, die ik op ’t oog had, dat de natuur daar prächtig is en vol karakter. Ik zei tegen hem nog eens dat ik wel gewenscht had, wat meer omtrent schilderen te weten gekomen te zijn dit jaar. Nu zijn antwoord was: och zanik daar toch niet over, iedereen heeft primo zijn persoonlijke twijfelingen, leert hij van een ander, is dikwijls ’t gevolg hij behalve zijn eigen ook nog de zwakheden van zijn meester er bij krijgt, ga gerust en zonder daarover te denken voort. — Enfin in den grond denk ik precies ’t zelfde, be- halve dat ik het te eigenwijs zou vinden, als ik niet bleef trachten toch op mijn qui viVe te zijn van anderen wat te leeren. Maar wat men zoodoende eens ziet of hoort van een ander, moet wel- licht als een buitenkansje beschouwd worden. Een klein bewijs hoe weinig vast de vrouw in haar karakter is, kunt ge zien uit wat ik U zeg dat sedert haar bepaalde belofte van nu pas om niet meer bij haar moeder te gaan, zij toch weer er heenging. Ik heb haar deswegens gezegd dat als zij zoo’n belofte zelfs geen 3 dagen kon houden of zij dan verwachten kon, ik haar berekend zoude vinden voor eene belofte van trouw voor altijd. Want ik vind dit heel leelijk van haar, en moet er haast uit op- maken dat ze meer bij dien boel hoort dan bij mij. Zegt dan echter weer dat ze er spijt van heeft, maar — morgen zal ze ’t weer doen, dat begin ik er van te denken; maar zij zegt — o neen. Op zoo’n manier krijg ik er spijt van haast dat ik de dingen serieus opvat. Toen ik het haar liet beloven zeide ik haar: op drie manieren Staat het met h — rij in verband als je er heengaat, vooreerst omdat ge zelf indertijd bij je moeder woonde en zij je zelf er toe aanzette om de straat op te gaan. Dan omdat zij woont midden in een zeer gemeene buurt, die gij meer reden hebt te vermijden dan iemand anders en eindelijk woont de h — r van je broer daar in huis. Echter is het ook nu niet absoluut onmogelijk b.v. een tijd buiten en van al haar familierommel afzijnde, ze terecht komt maar — wie waarborgt me het ginder niet zal zijn ,,wat is het hier beroerd, ivaarom heb je mij hier gebracht ? Zij maakt me bang voor die din- gen ook als ik mijn uiterste best doe om in ’t extreme van haar te verlaten niet te vervallen. Dat wat Zola zegt komt me voor waar te zijn: ffPourtant ces femmes-la ne sont point mauvaises , leurs erreurs et leur chütes 262 ayant pour cause l’impossibilit6 d’une vie droite dans les com- merages, les m£disances des faubourgs corrompus”, ge weet wel wat ik bedoel uit L’assommoir. Ik weet wel dat er onderscheid is ook, maar toch er zijn punten van overeenkomst tusschen hoe ik tegenover haar sta tegen- woordig en de passage uit L ’assommoir waar die smid ziet dat Gervaise den verkeerden weg opgaat, en hij op haar niets ver- mag wegens zij dubbelhartig en omdat alles troebel is voor haar oogen niet kan besluiten partij te kiezen. Ik heb meer medelijden met de vrouw dan ooit te voren, omdat ik zie dat zij rust noch duur heeft. Ik geloof dat op dit oogenblik zij geen beter vriend heeft dan ik, die meer van harte haar zou helpen als zij het me mogelijk maakte. Doch zij zoekt mijn vertrouwen niet, en maakt mij absoluut machteloos door wel aan eigenlijk haai vijanden haar vertrouwen te geven, ik sta er voor zij niet inziet dat er kwaad is in wat zij doet — of niet ’t wil begrijpen, denk ik soms. De periode dat ik boos werd om verkeerdheden van haar heb ik reeds lang doorgemaakt verleden jaar. Als ik nu haar in dezelfde fouten zie vervallen, het verwondert mij niet meer en als ik wist ’t haar redding was zou ik er me in kunnen schikken geloof ik. Omdat ik zoo over haar denk dat ,,quand bien meme” ik haar niet voor siecht houd. Doch ik houd haar niet voor siecht, zij heeft nooit gezien, wat goed was, hoe kan ze goed zijn? Ze is bedoel ik niet verantwoordelijk als iemand, die ’t begrip heeft er onderscheid is tusschen kwaad en goed, tot dat begrip is zij au fond niet gekomen dan bij instinct zeer vaag en verward. Ik geloof van haar dat als zij wist wat ze doen moest, zij het doen zou. Wat gij zeidet — dat gij geloofde het haar goed zou doen als zij van mij van daan was — is iets dat ik zelf waarschijnlijk zou vinden, als zij dan niet in haar familie verviel primo en secondo van ’t eenige wat nu haar nog recht houdt betrekkelijk — haar kinderen — af moest. ’t Is een geval waar men geen uitweg in ziet. Ik weet niet of het te begrijpen is zooals ik het zeg, maar ziehier hoe het zit — *äu fond wil zij bij mij zijn en is aan me gehecht, maar zij iser blind voor dat zij zelf zieh van mij verwijdert en ik kan er niets van zeg- gen of ’t is — ja ik weet het wel, je neemt me toch niet. — Nu zijn dat de goede buien en wat de siechte zijn is nog desperater. Dan zegt ze ronduit: nu ja ik ben onverschillig en lui en dat ben ik ook altijd geweest en daar is ook niets aan te doen, of — nu ja ik 263 ben een h — r ,,of het kan toch op niet anders uitkomen dan dat ik in ’t water spring”. Denkt men nu eens na over dat verwaarloosde, half of liever heel bedorven, ik zou willen zeggen door 7 riool gesleepte karak- ter van haar, dan zeg ik voor mij — apres tout kan zij niet anders zijn dan ze is, en van mij zelf zou ik het bete en verwaand vin- den als ik met een groot, plechtig klinkend woord haar veroor- deelde. Ge zult nu misschien beter begrijpen dan verleden, hoe ik er toe kwam om op haar toe te passen wat de pastoor Bien- venu uit Victor Hugo ’s Miserables gewoon was tegen leelijke zelfs vergiftige beesten te zeggen: ,,pauvre bete ce n’est pas sa faute qu’elle est ainsi”. En gij zult wel kunnen inzien dat ik zoo graag haar boven water zou houden, dat bij voorbeeld als het te vinden was door haar te trouwen, ik ook nu haar trouwen zou. Maar is het daarmee ge- vonden? als zij b.v. in Drenthe zou gaan malen, waarom hebt ge me hier gebracht — dan was men nog even ver. Hetgeen ik hoop gij niet op tegen zult hebben, gegeven de dingen zoo als ze zijn, gegeven de noodzakelijkheid om te avanceeren, gegeven wij er over hebben gedacht, gegeven mijn voornemen om als het kan, n.l. als zij zelf het niet absoluut onmogelijk maakt met haar te blijven, ’t geen zeg ik ik hoop gij niet op tegen zult hebben ik voor nu onmiddellijk besluit is — doorvoeren mijn naar Drenthe gaan. Gaat de vrouw mee of niet, hangt af van haar zelf, ik weet zij overlegt met haar moeder. Wat weet ik niet. Vraag ik niet naar ook. Maar wil ze meegaan, och laat haar meegaan. Haar te verlaten is haar terugstooten in de prostitutie, dat kan dezelfde hand nietdoen die haar trachtte er uit te helpen, nietwaar? Drenthe is voor 7 werk en voor de bezuiniging ’t best wat we m.i. doen kunnen, en ik denk ge dat ook zoo inziet. Dus wat er nu momenteel zij van haar, we gaan door met de uitvoering van dat plan als ge ’t goedvindt. Bij het weggaan zeg ik, gaat gij mede of blijft ge, tot de vrouw. Als ze mee gaat dan zal ik ginder geloof ik meer invloed hebben en haar wel wat flinker krijgen. Heden stuur ik een aantal studies aan C. M. Ik blijf erg blijde met Uw herziene opinie over ’t werk — Uw her- ziene opinie klopt met die van Rappard — ook v. d. Weele gelooft dat er iets in mijn werk is. Ik voor mij geloof van me zelf, dat 264 er in ieder schildersleven een periode is van ondingen maken en ik geloof dat die bij mij zelfs reeds een tijd lang achter den rüg is. Verder dat het bij mij geleidelijk maar vast vooruit gaat, en dat over hetgeen ik nu doe, later door beter werk een reflexie zal komen, die beter zal doen uitkomen dat nu zelfs er al iets in is van eenvoud en waarheid, en wegens gij het zelf zegt, van mannelijk opvatten en aankijken. Zoo als gij in een Studie icts vindt, zult ge niet hoeven terug te nemen wat ge er in vindt, en later beter werk zal er U niet geheel voor bekoelen. Weissenbruch zeide mij verleden jaar reeds zoo iets — ga gij stil door, en als ge oud zijt, zult ge nog met rust op uw eerste studies zien. Veel schilderen is nu echter iets wat niet uitgesteld mag wor- den. Dat en nog weer eens een doortrokken worden van de sere- niteit der natuur in een heistreek twijfel er niet aan brengt ons tot overwinning in ’t eind, en tot vooruitgang van de eene maand op de andere. Dezer dagen Schilder ik ook nog al druk, ik heb weer studies uit het bosch vooral. Gegroet en schrijf eens spoedig, t. a t. Vincent. Met de geschilderde studies zal het zoo gaan, als met de geteeken- de. Later, als ik meer gevonden heb, zal men zien dat in dit figuur of dat brok landschap reeds een zeker persoonlijk karakter is. Enfin, als alles naar wensch gaat, hoop ik U nog dezen herfst uit Drenthe studies te sturen. 318 Waarde Theo, Heb dank voor Uw brief en het ingeslotene. Ik wil er reeds heden op antwoorden. Het kan waar zijn wat gij schrijft — wat we ook reeds bespraken — wat ik er voor en na dien tijd zelf ook meer- malen over heb gedacht dat indien de vrouw verplicht was van mij af te zijn, op eigen beenen te staan, zij een rechte koers zou beginnen. Wegens ze 2 kinderen heeft, is het echter een zeer moeielijk geval, maar wat zal ik er van zeggen — in de gegevenen , is h^t iets waar zij zelf toe noodzaakt, en de omstandigheden nog veel meer echter toe noodzaken. Ik onderstreep dit laatste. Weet ge wat ik heb gedaan, ik heb vandaag met haar een rüstigen dag gehad, met haar erover gesproken lang en breed, haar uit- 265 gelegd ten volle hoe het met mij stond, en dat ik weg moet voor mijn werk, en een jaar moet hebben van weinig uitgeven en wat verdienen, om ’t gepasseerde, dat me wat te zwaar was, in te halen. Dat ik voorzag dat als ik met haar bleef, ik haar toch niet zou kunnen helpen meer over körten tijd, en dan alweer in schuld raken hier waar het duur is, en er niet meer uit kunnen. Zoodat kortom zij en ik wijs moesten zijn, en van elkaar gaan als vrienden. Dat zij van haar familie moet gedaan krijgen, die de kinderen opnemen en dat zij moet gaan dienen. Nu het is zoo duidelijk dat ik het hier moeielijk zou kunnen houden, dat zij het ook wel begrijpt. En zoo is onze afspraak, wij op dit moment beiden in den brand zittende en het erger makende door bij elkaar te blijven, zullen scheiden voor een tijd, of voor altijd, zooals het loopt. Ik zeg er bij, of voor altijd, omdat zij voor haar kinderen, ikvoor mijn werk een reden hebben, om te moeten leven quand bien meme, en dingen zullen moeten doen tegen onzen zin, en — mis- schien niet zoo goed zullen kunnen zijn als we zouden willen. Ik heb tot haar gezegd: ,,gij zult er wel niet kunnen körnen ge- heel recht, maar ga zoo recht mogelijk, ik zal ook zoo recht mogelijk gaan, maar weet vooruit ik verre van geheel goed het er af zal brengen in ’t leven. ’ ’ Dus zeg ik ,, zoolang ik maar wete dat gij Uw best doet en niet alles loslaat en goed zijt voor de kinderen, zooals gij weet ik er ook goed voor ben geweest — als ge maar zöö doet dat de kin- deren bij U al zijt ge maar een arme dienstmeid, al zijt ge maar een arme hoer, toch een Moeder vinden, zijt en blijft ge met al den bliksemschen troep fouten in mijn oog goed. En ik ofschoon ik geen oogenblik twijfel of heb soortgelijke agrementen, zal niet anders worden hoop ik, dan zooals ik was in zoover dat ik geen vrouw met een dikken buik of in de rats zal zien, of ik zal er ’t mijne van denken en doen wat ik er aan doen kan als ’t in mijn weg komt. Als het met U, zeg ik, zoo gesteld was, als toen ik U vond, wel ge zoudt bij mij een thuis hebben — een schuil- plaats voor den storm, zoolang ik een stuk brood en een dak heb, maar nu is ’t zoo niet en de storm voorbij, ge kunt geloof ik, een rechten weg maken voor uw voeten zonder mij — welnu ge moet dat probeeren. Ik voor mij zal me ook een rechten weg voor de voeten zien te 266 maken, ik moet hard werken en doe gij dat ook. ” Zoo op die manier heb ik er over gesproken. Och broer gij ziet het wel, wij zouden niet van elkaar gaan als we niet moesten. Ik zeg U, we zouden niet van elkaar gaan als we niet moesten. Hebben we elkaars fouten niet telkens vergeven en weer opgemaakt? Wij kennen elkaar zöö dat wij elkaar niet siecht meer kunnen vinden. Of het liefde is weet ik niet, maar wat er tusschen ons is, is er tusschen ons. Betreffende ’t moeten — ziet ge, ik wil ook niet in scharrelen ver- vallen, ik wil doorwerken, recht door krachtig — doen wat ge- daan moet worden in zake schilderen. Daar weet ik kan ik niet verkeerd aan doen, dat wil zeggen ik weet niet hoe het zal uit- komen voor haar, of voor mij als ik flink doorzet, maar zeker zal het beter uitkomen als ik desnoods alleen mij een eind verder sabel, dan dat wij beiden in stagnatie zouden vervallen door te blijven bij elkaar, als we in elkaars wielen rijden. Nu kom ik terug op wat Drenthe betreft. Denk er eens over of gij een weg ziet voor mij om geld te krijgen, voor mij alleen er heen te gaan. Desnoods kan ik, stel ik me voor, de meubels hier laten, ergens een hoek zolder huren van mijn huisbaas. Maar ik wil af, hoe eer hoe liever, van mijn zware huishuur voor- eerst, begrijpt ge en ik wil naar ginder hoe eer hoe liever. Ik heb het noodig om te vorderen. Drenthe, Katwijk, Brabant, ’t kan me niet schelen een tijd te zijn bij een boer of zoo, geheel geheel wijd weg, buiten, wijd weg in zoover de natuur echt moet zijn. En dan moet ik veel schilderen, en iets meer aan schilderbehoef- ten kunnen besteden. Ik heb met v. d. Weele alles nog eens besproken, hij is een mid- dag op ’t atelier geweest, heeft mijn studies een voor een gezien, wij hebben toen verscheidene ervan verschilderd samen om mij dingen te wijzen van techniek. Enfin, hij heeft me nuttige dingen gewezen. Verder voor ik ga dezer dagen dus, zal hij nog wat van zij^ tijd geven om me een en ander te zeggen. Wisselingh is ook een morgen bij me geweest. Heel gezellig — hij zeide ik was verder dan hij gedacht had — we hebben samen koffie^ gedronken en over de oude tijden gepraat. Hij gaf me veel moed en v. d. Weele ook, maar het schilderen kan niet ontweken worden, ik moet laat ik het nu maar eens ronduit zeggen, zien dat ik een honderdtal flinke studies Schilder. 267 Ziet ge, door zetten er mee. En die studies moeten praktische mo- tieven zijn ook. Brokken natuur met karakter. Wisselingh zal wel eens wat van mij nemen, misschien reeds spoedig, en ik heb met hem afgesproken ik dezen herfst reeds of tegen den winter, enfin als ik een poosje geheel buiten zal zijn geweest, hem wat hoop te zenden en daarmee voort te gaan, zoodat hij op de hoogte blijft van wat ik uitvoer, of hij er al dan niet van neemt. Ik heb hem gezegd, schrijf me over wat ik U zenden zal en dan zal ik in dat genre doorzetten, waar gij denkt iets mee te kun- nen doen. Betreffende C. M., ik stuurde hem meer dan 20 studies, zoo geloof ik hij — bovendien later kunnende inruilen — niet malcontent zal zijn. Daar gij zelf niet over hebt zoo wilde ik U in bedenking geven, hem eens de zaak bloot te leggen, dat het goed zou zijn ik naar buiten kon en eens flink door schilderen. Dat wij zullen zien het zonder zijn hulp er af te brengen, maar dat als het eens moest, het zooveel helpen zoude als hij niet geheel zieh er buiten hield in ’t vervolg. Gij ziet er is wel mogelijkheid op wij er nu toe raken, toe te körnen met het gewone, en toch te doen wat het werk vordert, ook wat schilderen betreft. Bij een boer in Drenthe betaalt men iets van f 1. per dag voor logies en kost. De vrouw wou ik wel aanvankelijk een oogje op houden zooveel ik kan met wat bij te passen, maar toch de zorg zal verminderen, en het atelier moet dan een tijd opgegeven worden. De boel geborgen in een hoek zolder tot betere tijden. En dan zonder bagage, zon- der gezelschap, op reis voor Studie. Schrijf mij nu eens spoedig hoe gij denkt over een en ander, ik wou gij dadelijk eens schreeft als ge dezen gelezen hebt, hoe gij denkt over een en ander. Ik voor mij ga morgen mijn huur opzeggen, en afspreken ik des- noods mijn boeltje hier ergens bergen kan. De vrouw gaat op een dienst uit. En ondertusschen werk ik wat ik kan. Betreffende een plan om ergens heen te gaan, ik wacht Uw schrijven af en wij zullen zien wat we doen kunnen daarna. Ik hoop het een weg is om er boven op te körnen. Adieu kerel, hebt ’t zoo goed moge- lijk, heb wat voorspoed met de zaken, geloof me t. a t. Vincent. 268 319 Waarde Theo, Uw brief ontvang ik daareven toen ik thuis kwam van uit de duinen achter Loosduinen, doornat, want een uur of 3 had ik in den regen gezeten, op een piek waar alles Ruysdael, Daubigny of Jules Dupre was. Ik kwam terug met een Studie van kromme, ver- waaide boompjes, en een tweede van een boerderij na den regen. Alles is reeds brons, alles is dat wat men buiten in de natuur zien kan slechts op dit moment van ’t jaar, of als men voor een van die schilderijen Staat als Dupre b.v., en zoo mooi is men in zijn verbeelding altijd er onder blijft. Ge schrijft over Uw wandeling op dien Zondag te Ville d’Avray, op dat zelfde moment van dien zelfden dag wandelde ik 00k alleen, en wil U van die wandeling 00k iets zeggen, als wanneer waarschijnlijk wederom onze gedachten eenigermate zieh kruisten. Ik had gesproken met de vrouw zooals ik U schreef — we voelden dat de toekomst ons gesloten was om samen te blijven, ja dat wij elkaar ongelukkig zouden maken, toch voelden we van weers- kanten hoe sterk wij gehecht waren aan elkaar. En toen was ik naar buiten gegaan, wijd weg, om eens met de natuur te praten. Nu ik kwam te Voorburg en vandaar tot Leidschendam. Ge kent die natuur daar, superbe boomen vol majesteit en sere- niteit naast groene, afschuwelijke speelgoeddooskoepeltjes en al wat de logge verbeeldingskracht der rentenierende Holländers voor absurditeit weet te verzinnen in zake van bloemperkjes, prieeltjes, veranda ’s. De huizen meest heel leelijk, sommigen echter oud en deftig. Nu op dat moment kwam hoog over de weilan- den oneindig als de woestijn, ’t eene wolkgevaarte na ’t andere aan- gestuwd, en de wind stuitte ’t allereerst tegen de rij buitens met hun geboomte aan den overkant van de vaart, waar de zwarte kolenweg längs loopt. Die boomen, ze waren superbe, er was een drama in elk figuur zou ik zeggen, maar ik bedoel in elken boom. Dan het geheel was bijna nog mooier dan die geteisterde boomen op zichzelf beschouwd, juist omdat het moment zoö was dat zelfs die absurde koepeltjes een zonderling karakter kregen, nat geregend en verwaaid. Ik zag er in een beeid van hoe 00k een mensch van absurde vormen en conventies, of een ander vol exentriciteit en caprices, mits maar een waarachtige smart hem aangrijpe — een calamiteit hem doe ontroeren, een dramatisch figuur van eigenaardig karak- ter kan worden. 269 Ik kwam er toe een oogenblik te denken aan de maatschappij van tegenwoordig, hoe bij het ten gronde gaan ervan, zij ook momenteel menigmaal tegen het licht van een vernieuwing in gezien, als een groot, somber silhouet zieh voordoet. Ja voor mij het drama van storm in de natuur, het drama van smart in het leven, is wel het beste. Een „Paradou” is mooi, doch Gethsemane is toch mooier. Och een klein beetje lucht, een klein beetje geluk moet er zijn, doch vooral om den vorm te laten voelen, de lijnen van ’t sil- houet te doen spreken, maar laat het geheel maar somber wezen. Ik moet zeggen, dat de vrouw zieh goed houdt. Zij heeft er smart van en ik ook, doch zij is niet moedeloos en zij weert zieh goed. Ik had nog een stuk goed gekocht onlangs om studielinnen van te maken zelf, en ik heb het nu aan haar gegeven voor hemden voor de scharminkeis, en goed van mij laat ik ook voor hen vermaken, zoodat zij nog een en ander meekrijgen en daar is zij druk aan bezig. Als ik zeg we scheiden als vriendeny is datwaar — maar gescheiden zijn wij gedecideerd, en sedert heb ik daar ook meer vrede bij gevonden dan ik dacht, omdat wat haar mankeerde van dien aard is dat het voor mij zoowel als voor haar iets fataals was als wij aan elkaar gebonden waren, wegens men om zoo te zeggen voor elkaars gebreken verantwoordelijk is. Alleen blijft mij zorg — hoe zal ’t met haar zijn over een jaar? Bij mij in huis neem ik haar zeker niet meer, maar ik wilde toch haar niet uit het oog verliezen, want ik houd te veel van haar en de kinderen. Juist omdat het iets anders was en is dan een passie, kan dat ook. Ik hoop dat het plan van Drenthe doorgaat. Gij vraagt wat zou ik noodig hebben? Ik behoef U niet te zeggen ik van plan ben veel te werken, ik zal dat moeten doen om mij te vernieuwen. En ginder heeft men niets van schildergerei, dus wat betreft voorraad mee te nemen, zulke dingen mee te nemen als waarachtig nuttig zijn, bepaald hoe meer hoe beter. Goed gereedschap is nooit weg, en al is het duur, men haalt het er uit. En om er te körnen moet men heel wat schilderen. De tijd dien ik ginder zal doorbrengen, hoop ik zeer weinig van te laten verloren gaan, en veel model te nemen ook, wat daar goed- koop genoeg zal wezen waarschijnlijk. 270 Maar het leven is er goedkoop, en ik zal meer met de frs 150 kunnen doen dan hier. Maar dat alles kan ik schikken zooals het uitkomt eigenlijk. Ik zou het wenschelijk vinden een groote uitgaaf te kunnen doen wegens veel mij mankeert wat anderen hebben, en eigenlijk niet te missen is. Mijn plan is het in Drenthe een eind ver te brengen met het schilderen, zoodat ik in de termen val voor de Teekenmaat- schappij als ik terug kom. Dat Staat weer in verband tot een tweede plan van naar Engeland gaan. Ik geloof dat het gepermitteerd is te speculeeren, mits men het maar niet in de lucht of op al te losse gronden doe. Zoo betref- fende Engeland. Zeer zeker stel ik mij voor daar iets makkelijker te verkoopen dan hier, dat is zoo, dus ik denk wel eens aan Engeland. Doch hoe het punt waartoe ik gekomen ben, Staat tot de Engelsche liefhebbers weet ik niet en omdat ik het niet weet, wil ik eerst hier een klein positief begin hebben in verkoopen. Voor ik ’t raad- zaam acht demarches te doen ginder. Als ik hier enkele dingen begin te verkoopen, dan aarzel ik geen oogenblik meer, maar begin naar ginder te zenden of naar ginder te gaan. Doch zoo- lang ik hier absoluut niets verkoop, zoo zou ik me in ’t tijdstip heel licht vergissen, als ik de wijsheid niet had te wachten tot ik hier zelfs een beginsel zie. Ik hoop dat gij dit idee dienaangaande billijk vindt, dat zoude mij een rust zijn, want in Engeland is men zeer serieus als men eens begint ; wie in Engeland in den smaak valt, vindt er trouwe vrienden. Ik zal b.v. Ed. Frere en Henriette Browne maar eens noemen, die nu evenmin vervelen als den eersten dag toen hun werk er gezien werd. Maar wil men er slagen, men moet het een beetje soigneeren, en zeker zijn dat men productief kan zijn in dat wat men er heen zendt. Uw brief deed mij veel genoegen, want ik zie dat gij in ’t plan van Drenthe iets ziet, en dat is me genoeg, het zal zieh dan van zelf later openbaren welke partij er van te trekken is. Maar voor mij Staat het al vast direct in verband met van de Teekenmaat- .schappfj lid zien te worden, en verder met Engeland — wegens ik zeker weet de motieven van ginder als ik er eenig sentiment in slaag te leggen, Sympathie zullen vinden in Engeland. 271 Enfin, doorzetten maar met Drenthe, ’t zij we veel of weinig voorloopig uitgeven kunnen. Als ik reisgeld heb ga ik er heen, al heb ik niet veel Schilder - behoeften in voorraad. Wegens de tijd van herfsteffecten reeds is begonnen, en ik daar nog wat van hoop te snappen. Doch ik hoop het zoo zal zijn dat ik de vrouw nog iets geven kan voor den eersten tijd. Alleen als ik weg kan , ga ik weg. Ik zeg tot U dat ik de vrouw voorloopig van plan ben iets of wat te helpen, veel mag ik niet, kan ik niet ook, doch niemand anders dan U spreek ik hierover. En wat ik U zeg, dat wat er ook met haar gebeure, ik haar niet meer in huis kan of wil hebben, kunt gij op aan, want het zit in haar niet om te doen, wat ze als zoodanig doen moest. Ik hoop dat het alles op zijn pooten terecht komt, maar de toe- komst van haar en van mijzelf ook, zie ik toch somber. Ik ge- loof ook wel dat er in haar nog iets wakker zal worden, doch het zit hem juist daar in dat het reeds wakker had moeten zijn> dat nu het haar moeielijk zal zijn haar betere gedachten te vol- gen, als ze niemand heeft om er haar in te steunen. Nu wou ze niet luisteren, dan zal ze verlangen me te spreken en het zal niet meer kunnen. Zoolang zij met mij is geweest had zij geen tegenstelling, en nu zal ze in een andere omgeving dingen zieh herinneren, waar ze nu niet om gaf en niet op lette. Zij zal nu door tegenstelling daar nog wel eens over denken. Nu is het voor mij soms door en door navrant dat wij beiden voelen het niet houdbare van samen door de toekomst worste- len, en dat toch wij zoo gehecht zijn. Zij is vertrouwelijker dezer dagen dan gewoonlijk, en de moeder had haar eenige streken opgestookt, die zij niet heeft willen doen jegens mij. Dingen in het genre waar wij toen ge hier waart over spraken, van lawaai maken of zoo. Ge ziet er is iets in haar als een begin van iets degelijkers, en mocht dat maar blijven. Ik wou dat zij trouwen kon, en als ik U zeg dat ik een oogje op haar blijf houden, is het omdat ik haar dat aanraad. Als zij maar een man vindt die half goed is, is ’t voldoende, dan zal zieh datgene verder ontwikkelen wat hier er in beginsel in is gekomen, namelijk een meer huiselijke, eenvoudige zin, en als zij zieh daaraan houdt, zoo zal ik ook in ’t vervolg haar niet 272 geheel en al aan haar lot hoeven over te laten, want dan blijf ik haar vriend tenminste en oprecht ook. Schrijf me weer spoedig en gegroet, t. a t. Vincent. 320 Waarde Theo, In vorig schrijven kon ik omtrent mijn plannen nog niet in details treden, wat ik nu in sommige opzichten kan. Ik begin met U te zeggen dat wat betreft de vrouw, ik nu met zekerheid weet dat een en ander wat ik reeds vermoedde, van dat zij den laatsten tijd onderhandeld heeft over haar toekomst, ook reeds vöör ik tot het besluit van scheiden gekomen was, waar is. Juist omdat ik daar bijna zöö zeker van was toen , als nu dat ik er meer precies van weet wat voor plannen het zijn, moest ik besluiten te scheiden. Het besluit genomen zijnde wilde ik kort en krachtig nu met mijn reisplan voortgaan. De eerste te nemen maatregel was de huur opzeggen — dat is reeds gebeurd. De tweede maatregel is hoe te doen met mijn goed, dat mij in een tijd van nog niet precies weten waar ik voor lang blijven zal, baliast zou zijn en onkosten veroorzaken. Het blijft hier in huis op den zolder, daar ik met mijn huisbaas eene afspraak daaromtrent heb gemaakt. Ge zult vragen heb ik dan plannen te ’s Hage terug te körnen? Neen. Maar over b.v. x/2 of i jaar zal ik misschien weer in rapport met sommige schilders hier dienen te körnen, als ik een eind verder ben, als ik een partij studies van nog eens echt buiten heb. En dan zal ik waarschijnlijk een tijd een voor atelier zeer ge- schikte kamer, of liever bijgebouw nemen van dezen zelfden huisbaas, in zijn eigen huis te Voorburg , niet te ’s Hage, wat mij dan veel voordeeliger zal uitkomen dan hier in de stad wonen, waar ik zoo licht niet meer toe körnen zal. Zoo ben ik van overtolligen bailast af, en weet meteen waar ik me aan kan houden als ik op een punt kom, (vooreerst natuur- lijk zeker niet, maar stel over i jaar b.v.) wanneer een tijdelijk retour naar hier in de termen zou vallen. Waarom? b.v. omdat tegen dien tijd ik misschien van de Teekenmaatschappij zou -kunnen lid worden om maar iets te noemen, wat onder de din- gen hoort waar ik dan misschien verlangen naar zou kunnen hebben, en zou kunnen bereiken. 18 273 Gij zult dat wel met mij eens zijn dat den Haag een zeer eigen - aardige plaats is. Het is eigenlijk ’t centrum van de kunstwereld in Holland, en tegelijk zijn de omstreken gevarieerd en zeer mooi, zoodat men er altijd werken kan. En dus — ofschoon voor- loopig zeker niet — over een tijd van b.v. i jaar zal allicht aan- leiding zijn hier voor korter of langer te wezen. En door dezen maatregel omtrent het goed blijf ik in kennis met iemand die mij kent, en zöö als ik ’t vraag, in elk geval aan een woningkan helpen. Zoo dus ik ben vrij man, en zonder bailast, ik kan weg wanneer ik wil. En met de frs 150 van U, kan ik nu meer doen dan toen er zooveel af moest. En door dat ik eens wat lucht krijg van zorgen die assommant waren, heb ik hoop 00k. De reiskosten vereenvoudigen zieh niet weinig op die manier. De eenige ,,drawback”, ,,schaduwzij ” of hoe je ’t noemen wilt, is dat ik voor mij wel degelijk hoop op terecht körnen van de vrouw had in Drenthe, en nu een zwaar hoofd er in heb. Het is zeer zeker haar eigen doen dat mij tot handelen heeft doen beslissen, maar als ik de middelen had kunnen vinden zoo had ik als uiterste poging voor haar, haar toch meegenomen naar Drenthe. Enfin beslissen moest ik, want elke week uitstel deed mij meer in de doornen raken hier, zonder vordering met haar. In geval ik mijn goed zou meenemen, kost 1 2 wagon naar Dren- the bij nadere berekening van Van Gend & Loos zeker nog iets meer dan f 25, n.l. thuisbrengen en halen komt er nog bij, ofschoon niet heel veel. Nu dan zouden er eenige pakkisten noodig zijn die ik zou moeten koopen, en dat kost 00k al weer. Mijn goed te hebben was makkelijk doch het komt te duur uit, en vooral als men ginder heen en weer zou trekken. Ik zoude vooreerst wel eens een kijkje willen nemen op Katwijk om nog eenige zeestudies te maken, en omdat in elk geval dat te bereiken is, al zou ik met de reis in Drenthe een tijd moeten wachten wegens het geld. Och Theo, mijn gevoel van dezer dagen zult ge wel begrijpen; een groote melankolie over de vrouw en de hinderen, maar het kon niet anders — tevens al mijn gedachten zijn op het werk, en heb ik veel animo wegens ik dingen kan doen nu die anders mij niet mogelijk waren geweest. Beste broer — als gij precies voelen kondt wat er in mij omgaat, en hoe om zoo te zeggen ik een stuk van mij zelf besteed heb 274 aan de vrouw, namelijk alles vergeten en me geconcentreerd om haar er boven op te brengen — als gij precies voelen kondt een soort weemoed over ’t leven, die mij echter niet onverschillig er voor maakt, integendeel ik heb liever mijn smart over een en ander, dan vergeten of onverschillig worden — als gij precies voelen kondt in hoever ik mijn sereniteit ,,put in ivorship of sorrow” en niet in illusie, misschien voor U zelfs broer, zou mijn binnenste heel anders en meer los van het leven zijn, dan gij U nu wel er in kunt denken. Ik zal over de vrouw zeker niet veel meer spreken, ik zal evenwel veel aan haar blijven denken. 