title: Koninkrijk België: Spelling der Nederduitsche taal. Koninklijke Besluiten genomen ter Regeling ...
creator: Belgium Commission royale pour la réforme de l'orthographie, 1864
text: Voldoen de dubbele a en u aan den regel : « stel in uw Schrift de beschaafde uitspraak voor, » zoo worden zij door de afleiding niet veroordeeld : nergens toch is in den oudsten vorm der woorden, die de heldere a of u h ebben, eene ae als verlenging der a te vinden. Zulks blijkt uit de vroegste gedenkteekenen, die geschreven zijn in eene taal, waarvan de onze voorlkomt, of waarmede zij op het nauwst verwant is : noch het Golhisch, noch de taal van het lied van Hiltibraht, de Karolingische Psalmen en den Heliand kennen de verlenging bij middel van e. De spel- ling met verdubbelde a en u kan zieh bovendien op de analogie beroepen. Yerlengt men de klinkers a en w met hen zelven, dan wordt de lange klank van al de vocalen op eene regelmatige wijze voorgesleld : aa, ec, ?i (y), 00 en mm. Wie beweren mocht, dal de te inbrenk maakt op (i) Bilderdijk, op wiens gehoor men zieh ter gelegenheid van dezen letter- slrijd heeft beroepen ; is van dit gevoelen : men zie zijne Spraakleer, blz. 39, — 34 — de regelmaligheid, verkeert in eene groote dwaling : ieder- een toch weet, dat de ie eigenlijk geene verlengde i is, maar oorspronkelijk een tweeklank was, die in de aan- verwanle taten iu, io luidde, en thans in veJe streken van Nederland, waaronder de bakermat der Dietsche let- terkunde, West-Vlaanderen, nog als een wezenlijke twee- klank wordt uitgesproken. De ie Staat als tweeklank op denzelfden rang als de oe. die geene verlengde o is. De lange i wcrd in de Middeleeuwen in geslotene lettergrepen met dubbele t (y), en in opene lettergrepen met eene enkele i geschreven, en was gansch aan de regeis der lange klinkers onderworpen, lerwijl de tweeklank ie van de vroegste tijden af, zoowel in geslolene als opene lettergrepen, onveranderd bleef : men schreef mijn (dat is mün)j mine, — wijn (wiin), winen, maar dier, bied, en in het meervoud dieren, biederij waarin de ie behouden bleef. Nadat de Commissie dit alles rijpelijk had overwogen, heeft zij aan de dubbele a en u de voorkeur ge^even, overtuigd met Dr. L. A. te Winkel, dat die spelling aan de uilspraak beantwoordt, door de analogie gewettigd en door de afleiding niet wordt gelogenstraft. — 38 — De dubbele ^ en o worden gebruikt in opene lettergre- pen, wanneer de e en o scherplang zijn, alsook in de geklemtoonde basterduitgangen -eeren (regeereri), -eel, -eelen, -eele (houweel, houweelehj ofßcieel ,■ officieele) en -ees, -eezen (Portugees, Portugeezen). Tot hier toe hebben de schrijvers in Vlaamsch Belgie alleenlijk het dialect der plaats, waar zij geboren zijn of wonen, geraadpleegd om de zoogenoemde zachl- en scherp- lange e en o van elkander te onderscheiden. Vandaar ver- warring : trouwens de uitspraak is niet overal gelijk. Wan- neer de Anlwerpenaar in het woord wonen de seherplange o laat hooren, zoo wordt helzelfde verschijnsel niet waarge- nomen in sommige gewesten van Viaanderen, waar dit woord weunen luidt, met den zelfden klank, dien men hoort in zeun, keuning, mengen, heunig, in plaats van zoon, koning, mögen, honig, enz., hetgeen bewijst, dat in die gewesten van Viaanderen de uitspraak de zachtlange o vereischl, welke in opene lettergrepen niet mag verdubbeld worden. Zulks is ook het geval met schromen , dat in de Vlaam- sche dialecten zachtlang en in het Antwerpsch scherplang klinkt. Omgekeerd hoort men in Oost-Vlaanderen doorn, koorn, toorn, hören (hoorn). voren, sporen (eperons), met seherplange o uitspreken, ofschoon in die woorden de Anlwerpenaar den zachtlangen klank gebruikt. In Viaan- deren bestaat zelfs verschil voor enkele woorden van oord tot oord : terwijl men te Eecloo, in Oost-Vlaanderen, het woord noorden scherplang uitspreekt, heeft dit te Gent zooals eiders den zachten o-klank. Het woord neen wordt — 36 — mede verschillig gebruikt ; terwijl het hier te rechte scherp- lang luidt, is het eiders zachtlang. Prof. Bormaas pleit in zija Perslag voor de zachtlange ein het werkwoord heeten, dat noglans door bijna iedereen met de dubbele _ee wordt gespeld. In Brüssel «luidt het woord roos zachtlang, terwijl het in de provincies Antwerpen en Oosl-Vlaanderen scherplang wordt uilgesproken. Bestaat er voor eenige woorden verschil van uitspraak in zekere dialecten van Vlaamsch Belgie, zoo- danig dat men niet weel, waaraan zieh le houden, zoo is in Noord-Nederland de moeilijkheid om de zacht- lange van de scherplange klanken bij het schrijven le ouderscheiden oneindig grooter. Daar toch is in de meeste gewesten alle onderscheid tusschen zachl- en scherplang bij het spreken verloren gegaan. Dewijl de dialecten in het Zuiden , hoewel voor het algemeen, wat het verschil der zacht- en scherplange klanken betreft, overeenkomende, nogtens niet steeds eenen vasten gids verstrekken voor enkele woorden, en in het Noorden meest altijd vruchte- loos worden geraadpleegd, denkt de Gommissie het nood- zakelijk, de woorden, waarvoor het twijfelachtig is, of zij met zacht- of scherplange e en o raoeien worden geschreven, of waarvoor in het gebruik verschil bestaat, aan een weten- schappelijk onderzoek te onderwerpen. De afleiding of de oudere vorm uit den lijd, toen de nu in vele streken gelijk geworden klanken nog duidelijk konden worden onder- scheiden, moet hier beslissen. Om de afleiding of den ouderen vorm te vinden. zal men dikwijls hooger moeten opklimmen dan het Middelnederlandsch, hetwelk meest altijd dezelfde lellerteekens voor beide klanken bezigt. Men zal de oude aanverwante spraken, en voor de woorden, — 37 — welke aan het Latijn of hcl Fransch zijn ontleend, zelfs die laatsle, mel het Nederlandsch moeten vergelijken. De Commissie kan zieh, wat het grondbeginsel betreff, dat bij dit onderzoek moet ia acht genomen worden, gansch vereenigen met de Redaclie van 't Woordenboek. Dit grondbeginsel wordt op de volgende wijze door de Redaetie onlwikkeld. a Door de onderzoekingen der nieuwere taalkundigen is gebleken, dat de talen van den Indo-Germaanschen volks- stam oorspronkelijk slechls drie vocalen a, i en u (lees oe) bezaten, en dat al de overige klinkers, ook de e en o, uit die grondvocalen en de daaruit samengeslelde tweeklanken onlstaan zijnW Deze Stelling is de spü, waarom het gan- sche vocaalslelsel, ook dat der Germaansche talen, draail; met haar kunnen alle verschijnselen op het gebied der klankleer in genoemde talen natuurlijk en ongedwongen verklaard worden; zonder haar blijft alles duisternis en verwarring. Doch al wil men haar ook al niet voor alle Indo-Germaansche talen als geldig erkennen, ten opzichte het Nederlandsch is zij niet te looehenen. Immers, het kan, op weinig uitzonderingen na, aangeloond worden, uit welke van die grondklanken onze e's en o's ontslaan zijn, terwijl de weinige gevallen, waarin men dat niet kan, wor- den aangetroffen bij het belrekkelijk geringe gelal woorden, wier ouderen vorm men tot nog toe niet heeft kunnen ontdekken. » Eene vergelijking der Nederlandsche woorden, waarin e's (I) Fr. Bopp, Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Send, Armenischen, Grie- chischen, Lateinischen 7 Litauischen, Altslavischen , Gothischen und Deutschen. SS 1-104. s - 38 — en o's voorkomen,, met dezelfde of verwanle woorden, het- zij in onze eigene taal, helzij in andere oudere of nieuwere Germaansche talen, leert, dat de e en o beide drieerlei oor- sprong bebben : dat de e eene wijziging van f, a of at, en de o van u (oe), a, of au is. Verder blijkt, dat de lange heldere of opene Vs en os, uit de enkelvoudige, oorspron- kelijke klinkers a, i en u (oe) ontstaan, juist diegene zijn, waaraan algemeen, behalve natuurlijk in de twijfelachtige gevallen , de zoogenoemde zachtlange klank wordl toege- kend; lerwijl de ineengesmollen tweeklanken ai en auaan erkende scherplange e's en o's beantwoorden. » Door deze waarneming worden bijna alle verschijnsels, die men in de geschiedenis onzer e's en o's en in hare ver- wisseling met andere klanken opmerkt, volkomen opge- helderd. Zij verklaarl vooreerst, hoe het komt, dat men die letters in verscheidene gewesten op tweeerlei wijze uit- spreekt, en waarom de scherpe daar langer zijn dan de zachle en nog eenen zweem van eenen tweeklank hebben. — Vervolgens, waarom de zachtlange e met a, i, en de körte £, en de zachtlange 6 met de korle ö afwisselt, b. v. slad-steden, vagen-vegen^ gift-geven , nicht-neef, spei- speien, gebed-gebeden, ik kom-zij komen, lol-lotenj en waarom de scherplange e's en o's met de tweeklanken ei [ai) en ou (au) verwisseld worden, b. v. in gereed en bereiden, breed en verbrüdert, boom en bouwen, troost en ver- trouwen( { ). » Wanneer men de Nederlandsche woorden, waarin zacht- (1) De grondbeginselen der Nederlandsche spelling. Ontwerp der spelling voor het aanstaande JVederlandsch Woordenboek. BIz. 36 en volgende, tweede druk. — 39 — of scherplange e's of o's voorkomen, vergelijkt raet dezelfde woorden in andere oudere of nieuwere aanverwante lalen, dan ziet men, dat in hei Gothisch de a. i en u met onze zachtlange klanken , en de dt en du met onze scherp- lange overeenkomen, behalve daar waar voör eene h of r de oorspronkelijk körte i en u eene breking hebben ondergaan (at, aü). Als men in hei Angelsaksisch eene e, i, y of eene bij breking uit i onlslane eo, in het Ondnoordsch eene i, e of eene bij breking uil i ontslanc io, in het Oudhoogduitsch eene 0, e of i, in het Nieuwhoogduitsch eene a, e. * of ie 9 in 't Lalijn eene e en in het Engelsch eene a of i aantreft, wijst zulks bij ons op eene zachtlange e. Onlmoet men in het Angelsaksisch en Oudnoordsch eene o , w of eene bij klankverzachting ontstane y (spreek uit t*), in het Oudhoog- duitsch eene u of o, in het Engelsch en Lalijn eene o of u, in het Fransch eene o of oi, en in het Nieuwhoogduitsch eene u of ii, of eene geslotene o of ö, zoo mag men daaruit tot eene zachtlange o in het Nederlandsch besluiten. De Angelsaksische a of ae, de Oudhoogduitsche ai of et, de Oudnoordsche en Nieuwhoogduitsche ei, de Engeische o en oa wijzen inlegendeel op eene scherplange e, terwijl de Angelsaksische e of ca, de Oudnoordsche au of de bij klankverzachting ontstane ey, de Oudhoogduitsche oti of ou, de Nieuwhoogduitsche aw of de bij klankverzachting ontstane äu en ew, de Oudfriesche d of ^, de Nieuwfriesche en Engeische ea, en de Lalijnsche au leeren., dat de o bij ons scherplang is. De verdubbeling der e is in uitgangen het gevolg des klemtoons, welke op die uitgangen valt, lerwijl inlegendeel eene enkele maal , namelijk voor het meervoud van den — 40 — uitgang -heid (-Aecfen), de oorspronkelijk scherplange e, doop gebrek aan klemtoon zachllang wordt uitgesproken en daarom enkel geschreven. De e der baslerduilgangen -eeren (regee- reri), -eel, -eelen, -eele (houweelen, officieele), -eef, -eezen (Porlugeezen), rnoet in opene lellergrepen dubbel worden geschreven , volgens hei beglnsel dat de spelling zooveel mogelijk eene juiste afbeelding der uilspraak wezen moet. De verdubbeling der e en o diende aanvankelijk om de scherpe c'sen o's, uit Iweeklanken onlstaan, te kenmerken als langer dan de zachte, die als wijzigingen der enkelvou- dige klinkers a, t en u (oe) korter waren : die verdubbeling is dusook noodzakelijk in de baslerduilgangen , welke allijd met eenen zwaren loon worden uitgesproken. Ook wil het gebruik de verdubbeling der e en o in woorden, waarin de klinker uit eene samenlrekking is onlstaan, zoo als kwee van kwede, kweelen van kxvedelen^ alsook in opene eenlelter grepige woorden, hetzij die oorspronkelijk met eenen enkel- voudigen klinker w r erden gespeld , of uil ^eenen Iweeklank zijn onlstaan : zoo schrijft men thee, zee, en zoo, vloo, slroo. De vraag werd door de Commissie onderzochl, of men den eigenaardigen klank der e, die in vele gewesten in wereld , perel , kerel , zweren , en in zekere andere woorden, waarin de e van eene r gevolgd is, wordt gehoord, niet hoefl te onderscheiden van de zacht- en scherplange e, en om dien eigenaardigen klank te verbeeiden, de ae niet konde gebruiken. De Commissie vond het niet raadzaam die vraag bevesligend te beantwoorden. Vooreersl zou het zeer moeilijk, zoo niet onmogelijk wezen te bepalen, in welke woorden die eigenaardige harde e-klank moet worden gebezigd. Etymologische gronden, waarop men voor dit — b\ — gebruik zou kunnen steunen, beslaan niet, en zoo het al waar is, dat de klankwijziging, die de e ondergaat, meest altijd aan den invloed eencr volgende r is toe le schrijven, zulks is niet overal het geval. Niet alle woorden, waarin de lange e van eene r gevolgd is, hebben den eigenaar- digen harden c-klank, terwijl hij integendeel ook in woor- den wordt aangetroffen. waarin men geene r ontmoet. Men hoort hem niet in leeren, keeren, meer, zeer, waarin de ee scherplang luidt, alhoewel zij van r gevolgd is; men treft hem integendeel aan in degen, waarin men geene r ontmoet. De Vlaamsche dialecten, waarin deze eigen- aardige e-klank het meest voorkomt, zijn verre van het eens te wezen : in Antwerpen hoort men hem veel vaker dan in Viaanderen. Zoo merkt men in Antwerpen dien klank op in leven, lever, regenen, zegenen, mee (honigdrank), veel (vaal), geel, kees (kaas), keel (gorge), scheel (louche), spenen (spanen), kekelen (kakelen), kweken (kwaken), le&r (cuir), meel (farine), enz., terwijl eiders in deze woorden de eigenaardige harde e-klank door eene zachllange c of door eenea wordt vervangen. Niemand zal verlangen, dat men uit liefde voor een enkel dialect die woorden voortaan laeven, laever, raegenen, zaegenen, mae ß vael, gael^ enz. schrijve. De Commissie is van gevoelen, dal de beschaafde uitspraak en de afleiding dergelijke spelling veroordeelen. De Commissie denkt het nuttig hier eene lijst van woor- den te laten volgen, die bij het schrijven eenige moeilijkheid zouden kunnen opleveren, omdat de grondbeginselen, die het gebruik der dubbele e en o hoeven te regelen, met de vroegere schrijfwijze dier woorden en met de uitspraak in zekere streken van Vlaamseh Belgie niet altijd overeen- stemmen. — 42 — Zachtlange eeno. (OnUtaan ult enkelvoudlge kllnker«.) Beer oberen; (verscheurend dier; figuurlijk : scbuldeischer). Berin wordt in het Oudhoogduitsch blrin, plrin, geschrevea : die i in het Oudhoogduitsch wijst op eene zachte e in het Nederlandsch. In de beteekenis van stut van eenen muur, stamt het woord beer af van het Sterke werkwoord beren (dragen), in 't Angelsak- sische beran, datmeteene zachtlange e uitgesproken wordt. Blozen. Het Engelsch blush wijst op eene zachtlange o in het Neder- landsch. Sommige Vlaamsche dialecten hebben bleuzen, met denzelfden klank als in keuning, weunen, zeunen, meugen, die eene zachtlange o aanduidt. Voor de zachtlange o pleit insge- lijks de körte o in blos. Bogen (roemen). Het Angelsaksisch bogan bewijst de zachtheid der o. Boren. Angelsaksisch borjan, Oudhoogduitsch borön, Engelsch bore. Broos - broze. De lange o is in 't algemeen zacht, wanneer zij met eene körte kan afwisselen : blozen - blos, brooze - bros, holen - hol, geboden - gebod, grove - grof, sloten - slot. Deel (plank, dorschvloer). Oudhoogduitsch dU 9 dili, dl/o, Angel- saksisch, dhll, dhlll, Oudnoordsch thll, thlli, Nieuwhoog- duitsch diele. Deren. Angelsaksisch derjan, Oudhoogduitsch faron, taren. Doorn, doren. Angelsaksisch, Oudnoordsch, Engelsch thorn, Oud- hoogduitsch dorn. Het Gothiscb thaürnus bewijst niets voor de natuur der Nederlandsche o, daar in het Gothiscb de oor- spronkelijk körte u vöör de r eene breking heeft ondergaan, en in aü is veranderd. Droog - droge. Angelsaksisch drlg, dryg, Oudhoogduitsch trukan, Nieuwhoogduitsch trocken. In sommige dialecten luidt dit woord dreug : vergelijk blozen. Dwepen. Oudtijds dwapen, waarin de a eene zachtlange e aanduidt. Framboos - frambozen. Het laatste lid is het Gothisch b&si, Neder- landsch 6es, bezie. Generen. Gothisch nasjan, Oudhoogduitsch nerjan. Geweer - gewer en. Van tocren, Gothisch, varjan. Gewoon - gewone. Oudhoogduitsch gawon. In sommige dialecten luidt het geweun : vergelijk blozen. — 45 — Boom , hören. Angelsaksisch , Oudhoogduitsch , Oudnoordsch , Engelsch hörn. De au in 't Gothisch haürn is door breking ontslaan : vergelijk doorn. Boos - hozen (kousen). Engelsch hose. Ivoor. Latijn ebur. Joken. Hoogduitsch jucken. Het dialectisch jeuken wijst insgelijks op eene zachtlange o : vergelijk blozen. Kantoor - kanloren. De uitgang -oor komt van den Latijnschen uit- gang -oriwro. Kastoor - kastoren. Latijn casfor. Äeren (vagen). Middelnederlandsch kerren, kirren. Kloof - kloven. Hoogduitsch Aln/ff. Het dialectisch Meut?en wijst op eene zachtlange o : vergelijk blozen. Komfoor - komforen. De uitgang -oor komt van den Latijnschen uit- gang -orium. Äbor - A;orew. Latijn chorus. Koorn, koren. Oudhoogduitsch en Oudnoordsch körn, Angelsak- sisch com. Het Gothisch kaum kan hier niet in aanmerking komen : vergelijk doorn. Kroon - krönen. Latijn corona. Kwelen (kwijnen). Het verouderde werkwoord quelen, quäl, gequolen werd vervoegd als Stelen (Gothisch stllan), nemen (nlmari), breken (brlkan) enz., die eene zachtlange ehebben. Lenen (leuncn). Oudhoogduitsch hlinjan. De oorspronkelijke i, die op eene Nederlandsche zachtlange e wijst, heeft in het Angel- saksisch hleonjan eene breking ondergaan. Matroos -matrozen. Fransch matelot, Hoogduitsch matrose, Deensch en Zweedsch matros. Meer-meren (waterplas). Gothisch twam, Angelsaksisch tnere, Oudhoogduitsch man. Meren (een schip vastleggen). Ook marren, waarin de a eene zachte e aanduidt. Moor - moren (zekere stof). De woorden, die in het Fransch met oi worden geschreven , nemen in onze taal eene zachtlange o •* victorie, glorie, historie, ciborie, in 't Fransch victoire, gloire, histoire, ciboire. Pastoor - pastoren. Latijn pastor. Patroon - patronen. Latijn patronus. Persoon - personen. Latijn persona. Pitoor - pitoren. Fransch butor. _ u — Pogen. Latijn pungere. Rome. Latijn Roma. Roos- rozen. Latijn rosa. Rozemarijn. Latijn ros marinus. Salpeter. Latijn sal petrae. Schromen. Oudnoordsch skruma. In somniige dialecten luidt het schreumen, hetgeen op eene zachte wijst. Slepen (gesleept worden, trahi). Angelsaksiscb sllpan. Sloof- sloven, (sukkel). Engelsch sloven. Smoren. Angelsaksisch smorjan. Spook-spoken. Hoogduitsch spucken. Spoor - sporen (Operon). Oudhoogduitsch sporo, Angelsaksisch spora, spura, spur, Nieuwhoogduitsch sporn. Spoor -sporen (trace). Oudhoogduitsch, Angelsaksisch en Oud- . noordsch spor, Nieuwhoogduitsch spur. Het Gothisch spoürds komthier niet in aanmerking : vergelijk doorn. Stool - stolen. Latijn stola. Stören. Angelsaksisch styrjan. Oudhoogduitsch storjan. In sommige streken steuren : vergelijk blozen. Toon - tonen (ton). Latijn tonus. Toorn, toren. Angelsaksisch lorn, Oudhoogduitsch zorn. Troon - tronen (trAne). Latijn ihr onus. Voor - voren (van de ploeg). Oudhoogduitsch furh, furhi, Angel- saksisch furh, für. Weren. Gothisch var/an, Oudhoogduitsch w&rjan. Wonen. Angelsaksisch wunjan, Oudhoogduitsch won4n. In sommige dialecten luidt het trennen •* vergelijk blozen. Scherplange e en 0. (Ineengesmolten tweeklanken, samentrekklngen» opene ••• en ••• In eenlettergreplge woorden). Beer - beeren, (varken). Oudhoogduitsch palr, Engelsch 'fcoar. In de beteekenis van waterkeering is het hetzelfde woord. Begeeren. Gothisch g&lrnjan. Boogaard, (boomgaard). Het eerste lid is boom, Angelsaksisch beum, Oudhoogduitsch boum, Oudfriesch 6 Am, Nieuwhoogduitsch bäum. — 48 — Deel - deelen, (gedeelte). Gothisch datls, Oudnoorsch detia, Oud- hoogduitsch tat!, teil, Nieuwhoogduitsch theil. Deemoed. Het eerste lid is het oude eenlettergrepige woord.dee, Gothisch thius, Oudhoogduitsch diu, dat kriecht beteekent. Eegade, eega. Het eerste lid is het oude eenlettergrepige ee, in 't Gothisch alvs, Angelsaksisch a, ava, Grieksch a&v. Genoot - genooten. Oudnoordsch, nauir, Angelsaksisch gene&t. Goochelen. Hoogduitsch g&akelen. De vorm gnlchelen, met den twee- klank i*t, pleit mede voor de schcrplange o. Heeten. Gothisch Aalton, Oadnoorsch hetta, Oudhoogduitsch helzan, Angelsaksisch, hat an. Hoonen. Gothisch Aaun/an, Angelsaksisch htnan. De Angelsaksische 4 komt overeen met onze scherplange o : d&pan, doopen, nid, nood, ^e, oog[e], sc&ne, schoon, enz. Hoos - hoozen (waterhoos). Oudnoordsch ausa. Kloot-klooten. De vorm Malt, met den tweeklank t*t, pleit voor de scherplange o, die mede in de Vlaamsche dialecten gehoord wordt. Klooven (doen splijten). Angelsaksisch den f an. Gausatief van klieven. Knoöp-knoopen. In het Oadfriesch cnäp wijst de d, die uit de Gothi- sche au is ontstaan, op eene scherplange o. Men vergelijke bäm met boom, däd met rfood, äk met oofe, enz. De scherplange o komt verder met onze Vlaamsche dialecten overeen. Koozen, ließoozen. Middeleeuwsch Latijn causari. Kwee (vrucht). Samen trekking van kwede. Kweelen (zoetelijk zingen). Samentrekking van kwedelen. Leek - leeken. Latijn Isücus. Lernen (präter). Engelsch loan. Loochenen. Gothisch laugnjan, Nieuwhoogduitsch leugnen. Mee (meekrap; honigdrank). Samentrekking van mede. Moor-mooren (volksnaam). Latijn Maurus. In M ort aan wordt de o zachtlang door het verspringen van den klemtoon op de laatste lettergreep. Neen. Eigenlijk het niet bepalend lidwoord met de ontkennende n voorop. Een luidt in 't Gothisch alns, Oudnoordsch el/w, Angelsaksisch an. De Angelsakiscbe d komt overeen met onze scherplange e : bän, been, stän, steen, täcen, teeken, bräd, breed, enz. Schoof - schooven. Angelsaksisch sceaf, Oudhoogduitsch sconb , scoup, Engelsch sheaf. 6 — 46 — Sleepen (döen slepen, frühere). Causatief van slepen (trahi). Sloof- slooven (voorschoot). Oudhoogduitsch slouph, slmuf. Stoopen. Dit woord stamt af van het sterk werkwoord slijpen, dat oudtijds in het enkelvoud onvolmaakt verleden tijd den scherp- langen klank had. Hetzelfde geldt voor schoon, van schijnen, en strooken, van strijken. Steegel. Oudhoogduitsch Steigal. Streep - streepen. Hoogduitsch streif. Strooken. Van het oude met scherplangen klank uitgesproken enkel- voud van den onvolmaakt verleden tijd van strijken. Vergelijk sloopen. Thee. Eenlettergrepig woord met opene e. Toonen (montrer); Hoogduitsch zeugen. Troonen (lokken). Gothisch tr&uan. Veede, veete. Oudhoogduitsch ftkida. Vroolijk. Van ,'t Middelnederlandsch vroude, in 't Oudhoogduitsch frawida, frowida, met den uitgang lijk. Zeel- zeelen. Gothisch sal/, Angelsaksisch sae/, Oudhoogduitsch sali, seil. Zoogen (laten zuigen). Oudhoogduitsch swagjan, Nieuwhoogduitsch säugen. Causatief van zuigen. Zweemen. Oudnoordsch svelma. Zweep - zweepen. Het Middelhoogduitsch sweif en 't Angelsaksisch swäpan wijzen op eene scherplange e, die dan ook in de Vlaam- sche dialecten gehoord wordt. Het letterteeken ij \spreek uü ei) wordt met twee stippen geschreven, behalve in woorden van Griekschen oor- sprong en in eigennamen met de klanken ey, uy, ay, aay, aey, oy , oey , ooy, waarin men de y moet gebruiken. In de Middeleeuwen volgde men voor de lange i in geslotene leltergrepen denzelfden regel als voor de e en de u : zij werd dubbel geschreven. Aan de tweede i voegde — 47 — men nogtans duidelijkheidshalve eenen staart toe : men schreef m\\n man, mine vrouwe. De Commissie denkt hei raadzaam den oorsprong van dil letterteeken te blijven aanwijzen bij middel van eene gestipte • en j (ij). Alleen- lijk in woorden van Griekschen oorsprong en in eigennamen met de klanken ey, tiy, ay, aay, aey, oy, oey, ooy hoefule y Ic worden gebruikt : men schrijft derhalve Egypte , tyran , Cyrus, mythisch, analysis, Huydecoper, de Keyser, Taymans, Hoydonck, enz. In het eerste geval be- kleedt de y de plaats der Grieksche v, die niets met het Nederlandsch letterteeken ij (spreek uit ei) gemeens heeft, terwijl in de eigennamen met de samengestelde klanken e y> w yi a Vi aa Vi ae y< Vi oe !Ji °°y-> de y een overblijfsel is van de vroegere spelling, waarin de y voor de enkele i gold. In de beschaafde uitspraak hoort men koliek, fabriek, katholiek, muziek, enz. Dergelijke woorden met ij te schrij- ven zou aanleiding geven tot eene verkeerde uitspraak. De ie is derhalve te verkiezen. Eene enkele a is voldoende in den tweeklank au. De woorden met den tweeklank au worden gewoon- lijk in Noord-Nederland met dubbele a geschreven : paauw, blaauw, graduw. Het scheen der Commissie, dat noch uitspraak, noch afleiding de verdubbeling der a in dien tweeklank wetligden. Zij drukte bare bez waren uit tegen die nutlelooze verdubbeling aan de Redactie van het Woorden- boek, te meer daar in Dr. B. Huydecoper's Aanteekeningen , — 48 — ter gelegenheid van het in het licht geven van 't onlwerp der spelling voor het aanstaande Nederlandsch Woorden- boek versehenen, het verdubbelen der a in pauw, blauw, grauw eene onwetenschappelijke Iransactie van wege de Redactie raet de Zuid-Nederlandsche spelling wordt gc- noemd, die men bij alle raogelijke Sympathie voor de herleving der Vlaamsche letterkunde niet kan gedoogenW! En noglans seder t prof. Bormans in zijn Perslag tegen de aeu of aau te velde is getrokken < 2 >, treft men in Belgie bij schier geenen enkelen schrijver graauwe of blaauwe paauwen meer aan, terwijl men ze bij de Noord-Neder- landers nog dagelijks ontmoet. Bilderdijk pleitle reeds voor de au, en vindt dien klank « zekerlijk aangenamer dan de aau&). » De Redactie heeft zieh gehaast te verklaren, dat zij niet de minstc reden zag, om de dubbele a in den tweeklank au te behouden, en voortaan met de Bel- gische schrijvers blauw, pauw, grauw, enz., zou spellen. Men schrijft met eene enkele i zoowel wij vleien, kruien, draaien, bloeien, tooien als ik vlei, krui, draai, bloei, tooi. Zal men in woorden als vleien, kruien, draaien, bloeien, tooien eene overgangsletter gebruiken, om van de eerste letlergreep, die op ei, ui, aai, oei, ooi, eindigl tot de (1) Aanteekeningen op het ontwerp der spelling voor het aanstaande Neder- landsch Woordenboek, door Dr. B. Huydecoper. Nijmegen, 1863. (2) Blz. 161 en volgende. (3) Spraakleer, blz. 36. — 49 — tweede, die met eenen klinker begint, over te gaan? Welke zal in dit geval die overgangslelter wezen? Tot hiertoe heeft men in Vlaamsch Belgie vrij algemeen Siegenbeek gevolgd, en tot overgangslelter eene j gebruikt. De Commissie be- schouwt het gebruik van eene overgangsletler als ten volle overtollig : het is, volgens haar, eene gevaarlijke toegeving aan eene verkeerde uitspraak. Ook in vrije, gedijen, lelien^ olien, poeet, genieen, weeen^ zeeen wordt door sommige lieden eene overgangslelter ingeschoven ; zelfs is het niel zelden op den kansel « van de \-hemelen en van de }-aarde » te hooren spreken. Niemand nogtans denkt er aan, dergelijke verkeerde uilspraak door een bijzonder lelterteeken te verbeeiden. Wie niet vrij-je^ gedij-jen, oli-jen, po-jeet, leli-jen, genie~jen, weejen, zee-jen schrijft, zal zieh om dezelfde reden wachten vleijen, luije, draaijing, knoeijing ie spellen. Het bijeenstaan der voealen schijnt aan de Com- missie geene verwarring bij het lezen te zullen veroor- zaken. De Redactie van 't Woordenboek, die zulks eerst vreesde, had in haar ontwerp van spelling voorgesteld, in de plaats der i eene y te gebruiken telkenmale dat de vol- gende lettergreep met eenen klinker begint, ten einde « de scheiding der leltergrepen spoediger te volbrengen. » De Commissie kon het niet goedkeuren, dat men het Neder- landsch aiphabet wilde vermeerderen met eene lelter, die bij ons geenen naam heeft, en noch de Nederlandsche ij (dubbele i), noch de Grieksche v is. Zij vond geene genoeg- zame reden, om de verbuiging onzer subslantieven en adjee- tieven, de vervoeging onzer werkwoorden, welker stammen op ei, ui ß aai) oei, oot eindigen, ter oorzake van eene ver- keerde uitspraak, onregelmatig te maken. Zoo min ik vlei. — so — wij vleijen, ik groei. wij groeijen, als wij vleyen, groeyen, bilden haar bevallen. Zij verkoos het slelsel van Bilderdijk, die ik krui, wij kruien r ik foot, wij tooien schrijft, en niets van eene wijziging in de klinkers bij het aanhechlen eener letlergreep, die met eene vocaal aanvangt, noch van eene overgangslelter wil welen. Met genoegen vernam de Commissie, dat de Redaclie, die vroeger reeds de overgangslelter j had verworpen, ook van de verande- ring der i in y heefl afgezien , en in haar Woordenboek vleien, kruien, draaien, groeien, tooien, opruiing, vol r tooiing, zal spellen. JUen schrijft naar verkiezing drie of drij, bie o/*bij, iever of ijver. De spelling der woorden drie of drij ß bie of bij ß ieoer of ijver is het gevolg van een dialectverschil. De Gommissie denkt het niel noodzakelijk eenen van die vormen met uitsluiting van den anderen aan te raden. Wanneer volle vrijheid wordt gelaten aan de schrijvers, wal het gebruik der twee vormen van ieder dier woorden betreft, kan de taal bij die versebeidenheid niet anders dan winnen. DE MEDEKLINKERS. De geadspireerde keelklank, die zieh toor eene t 6c- vindt, wordt zonder op de afleiding te leiten door ch voorgesteld, behalve in de regelmatige normen der werkwoorden, wier stam op eene g eindigt, en in de zelfstandige naamwoorden door achtervoeging van -le gemaakt van bijvoeglijke naamwoorden op g. Een voornaam punt is de spelling van den geadspi- reerden keelklank voor de t. Vele stemmen hebben zieh sedert lang ten voordeele der ch verheven, onverscbillig of zieh al dan niet eene g in den stam des woords voor- doet. Siegenbeek en Bormans echter willen, dat men eene g gebruike in woorden ; die afgelcid zijn van stammen, waarin blijkbaar eene g voorkomt, terwijl in andere ge- vallen de eh moet worden gebezigd. Doch de toepassing van hunnen regel is tamelijk moeilijk : niet altijd toch is de stam gekend, en vaak heeft men ondervonden, dal het woord, hetwelk men gedurende eenigen tijd als stam bad aangezien , daarop geene aanspraak kon maken. Levert het opsporen van den stam eens woorda somlijds zwarig- beden op, en was het derhalve niet altijd gemakkelijk — 52 — om te welen, of men in zekere woorden eene g of eene ch zou plaalsen, er was een ander bezwaar % tegen het gebruik der g vöör de t. De spelling mag met de uilspraak niet slrijdig wezen. Bij de Ouden was zulks nooit het geval geweest; doch later liet men ook den regel gelden, dat bij het spellen niet alleenlijk de uilspraak, maar ook de afleiding hären invloed moet doen gelden. Siegenbeek, en na hem Bormans, de afleiding tot richtsnoer nemende, schrijven dragt, klagt, bragt, mögt, pligt, vlugt, mögt, terwijl Bilderdijk volhoudt, dal hier den regel der afleiding voor dien der uitspraak moet onderdoen, en aan dracht, Macht, bracht, mocht, plicht, vlucht, macht, de voor- keur geeft. Het scheen hem onmogeUjk in woorden, waar de keelklank g onmiddellijk van eene t gevolgd is, eene zachle g vöör de harde t te laten hooren. Hij zegt op bl. 49 zijner JSederlandsche Spraakleer: « Waar letters van niet helzelfde spraaktuig in de uitspraak (d. i. in eene sylbe) vereenigd worden, vordert de harder leller van 'teene ook de harder letler van dat andere spraaktuig by zieh. Gevolg van de innige verbinding der spraaktuigen met elkander, waardpor de meerdfere spanning van 't eene ook eene meer- dere spanning van 't andere verwekt. Hierdoor verändert in de samenstelling van konzonanten achler een zelfde vokaal (de t b. v.) de g tot een ch, en mag wordt tot macht. Er dient nogtans eene uilzondering te worden gemaakl voor de regelmatige vormen der werkwoorden met den persoonsuitgang -l, wier slam op g eindigt, alsook voor de zelfslaridige naamwoorden door achlervoeging van -/e ge- vormd van bijvoeglijke naamwoorden op g. De werkwoorden op -gen behouden de g voor den persoonsuitgang -t in den regelmatig gevormden tweeden en derden persoon van den tegenwoordigen tijd, aantoonende wijze, gij draagt, hij draagt, — gij zegl, hij zegt, — gij moogt, in den tweeden persoon van den onvolmaakt verleden tijd, aantoonende wijze (slerke vervoeging): gij vloogt, droegt, wrongt^ kreegt, en in den tweeden persoon meer- (1) Grimm noemt de spelling mögt (met eene g) pedant : « Es würde mir nun leicht sein, wenn ich blosz ins einzelne gehn wollte, beispiele zu greifen, die das bild des pedanten keinen augenblick verkennen lassen, er schreibt mogle für mochte, weil nach mögen blickend er vom schonen uralten wandel der conso- nanten nichts weisz und sich weder auf macht, noch das lateinische agere actus besinnt. (Über das pedantische : kleinere schriflcn. I, blz. 329.) 7 — 34 _ voud, gebiedende wijze : zegt, vliegt, draagt. Hier moel het grondbeginsel in aanmerking komen, volgens heiwelk bij de keus der gelijkluidende letterteekens de oudere vorm iiit den tijd, toen de nu gelijk geworden klanken nog duidelijk onderseheiden werden, beslist. Heden luidt de g in hij ligt juist gelijk de ch in licht (lumtere). Zulks was niet allijd het geval. Dr. le Winkel heeftbewezen, dat het leüer- teeken g oorspronkelijk steeds de waarde had der Fransche gu, terwijl de ch zooals heden sterk werd geadspireerdO). Wanneer men de geschiedenis onzer taal nagaat en de klank- leer bestudeert, dan ziet men, dat van in de vroegste tijden een keelklank, die onmiddellijk voor de t kwam te staan, den klank aannam der cA, de stam mocht al dan niet eene g vertoonen. De A, die in het Gothisch dezelfde waarde had als onze ch. vervangt de g in mahts (macht), mahta (mocht), van den stam mag an (mögen), — in aihts (have), aihta (had), van aigan (hebben), — in brahta (bracht), van briggan (brengen), — in gadrauhts (soldaat) , drauhtinon (soldaat zijn), van driugan (krijgsdienst doen), — in inna- gahts (ingang), van gaggan ( 2 >, — in andabauhts (losgeld), van bugjan (koopen). Dit gebeurde ook in de taal van den Heliand, het Oudsaksisch : brahta (bracht), van ftren- gian, — eAfa(had), van egan (hebben), — mdhta (mocht), van mugan (mögen), enz. Niet alleenlijk de </, maar zelfs de k veranderde in ch : van het Gothisch brukjan (gebrui- ken), komt bruhta (gebruikte), — van thagkjan (denken), thahta (dacht), — van thugkjan (dünken), thuhta (docht), (i) Tncdgidsy vierde j aargang, blz. 309. (2) In het Gothisch werd, als in het Grieksch, de^ vöör g of k als n uilgesproken. _ 35 — — van sakan (te recht wijzen), gasahts (beschuldiging). In het Nederlandsch is men zelfs nog verder gegaan : p en f(v) veranderden in ch voor de t, zoo komt verknocht van knoo- pen, — krocht van kruipen, — kocht, gekocht van koopen, — gerucht van roepen, — gebucht van hof, — gracht van graven. De verandering der g en k en soms der p en f(v) in cA had echter slechts plaals in afgeleide zelfstandige of bijvoeglijke naamwoorden en in onregelmatige verleden tijden en lijdende deelwoorden, maar nooit in regelmatige vormen van werkwoorden met den persoonsuilgang t. Nooit schreef men hij maachtj loocht, graacht, schaacht, in de plaats van maakt, loopt, graaft, schaaft. Het is omdat in de vervoeging der regelmatige werkwoorden de medeklinker niet onmiddellijk vöör de t kwam. Eene e stond oudtijds tusschen den stam en den persoonsuitgang t, en die e belette de verandering van den medeklinker : men schreef hi maket, lopet^ gravet, schavet. Later liet men bij 't schrijven die tusschenstaande e wel weg ; de medeklinker, die voor de t kwam, onderging echter geene wijziging meer. Wat met de &, p en f (v) niet gebeurde, had ook voor de g geene plaals : in de regelmatige vormen der werkwoorden op -gen bleef, na de weglaling der e, de g voor den per- soonsuitgang t behouden : ghi draghet, draegt, — hi vra- ghet, vraegt, — ghi moghet , moogt , enz. Ook in het Gothisch Staat een klinker tusschen de g en de uitgangen th, ts (van den derden persoon enkelvoud , tegenwoordigen tijd, en van den tweeden persoon tweevoud en meervoud, tegenwoordigen en verleden tijd, aantooneiide wijze), en bewaart de g overal hare plaats, zoowel in de Sterke als in de zwakke werkwoorden : — S6 — MAgan, Hggen. Aantoonende wijze. — Tegenwoordige tijd. Enkelvoud. Tweevoud. Meervoud. i. liga. 4. ligos. . i. ligam. 2. ligis. 2. liguts. 2. ligith. 3. ligüh. 3. ligand. In den verleden lijd, aantoonende wijze, luidt de tweede persoon tweevoud van het sterk werkwoord ligan, leguts, en de tweede persoon meervoud, legulh. De u tusschen de g en de t$ en th belet het verseherpen der g. Zoo is het ook met de Sterke werkwoorden, die als steigan en dragan, en met de zwakke, die als lagjan en laigon ver- voegd worden : de g blijft insgelijks hier behouden. Het- zelfde geschiedt in het Oudsaksisch bij de vervoeging van liggian, stigan, dragan, leggian, enz. Hei Nederlandsch is mede aan dezelfde wetten onderworpen. In koogle, droogte, menigle begint de f, die eene euphonische lelter is, en van betrekkelijk laat dagleekent, eene nieuwe lettergreep : zij is niet onmiddellijk aan de voorgaande lelter vastgehecht, gelijk in macht, plicht , recht, zieht, enz., en doet veel minder hären invloed bij de uilspraak gevoelen. De overgang van de g lot de t is der- halve eenigszins gemakkelijker. Hier bevordert het volgen van den regel der afleiding wel degelijk de duidelijkheid. Indien men hooehte , drooehte , menichte schreef, zou men aan deze woorden een barbaarsch voorkomen geven, dat den lezer in twijfel zou brengen over het wezen zelf van die woorden. — 87 — Wat nogtans betreff;, stellig is het, dat het afstamt van hei oude noch , hetwelk men duidelijkheidshalve , om hei van het gelijkluidend ontkennend voegwoord noch te onder- scheiden, hedendaags nog schrijft, en van dan, welk laatste de aanvang-d tot t heeft verhard, toen het in het Middel- nederlandsch met het oude noch tot een samengesteld woord werd. "Daar iedereen thans door de spelling nog (eneore) van noch (ni) onderscheidt, en derhalve hei schrij- ven van nochlans met ch zou doen denken , dat het eerste deel van die samenslelling helzelfde woord is als het ontken- nende noch, waarmede echler nogtans niets gemeens heeft, oordeelt de Commissie raadzaam dit woord met g te schrijven. De ch is voldoende in woorden als lachen , kachel , bochel, richel, lichaam, enz. Sedert lang hebben de meesle schrijvers in Vlaamsch Belgie de spelling lagchen, kagchel, bogchel, rigchel, ligchaam, enz., verlaten, en te rechte.- Het behoeft niet bewezen te worden, dat het onmogelijk is eene zachte g voor de geadspireerde ch uit te spreken. Doch zoo min als de uilspraak, wil de afleiding de geh : in de meesle dier woor- den werd door den invloed van eenen volgenden mede- klinker, de oorspronkelijk enkelvoudige g of k tot ch ver- scherpt (bochel van 6009, — tichel van iegel, — kachel van kakel, enz.). Van een etymologisch standpunt beschouwd, kan derhalve van het nevens elkander staan eener zachte g en eener harde ch geene spraak wezen. Maar hoeft de g door geen ander lelterteeken te worden vervangen, om aan te toonen, dat men den voorgaanden klinker hier niet lang mag — »8 — UdsltwkfttP Zulks zou zeker niet strijdig wezen met den spel- t+fA* dte wll, dat, achler eenen körten klinker gevolgd van WWW itiwtakllnker, die medeklinker worde verdubbeld , WMttW onn den Slam een uilgang, met eene t of e be- ftüiwmlts worilt gevoegd. Doch de keelklank ch wordl hier \\\s\W tWtH' lotlers uitgedrukt, en aaa verdubbeling van \\\\ k»<UMongo»leld letterteeken kan niet worden gedacht. f wAl'Awij kachchel, richchel, echchel, te spellen wäre WW nltmwigheid, die zeker bij niemand bijval zou Mhdon. In Belgie, waar men sinls eenige jaren algemeen tot l Ä0M , kachel, richel) echel, schrijft, heeft die spel- liMtf nooit aanleiding gegeven tot onduidelijkheid, noch YWktWile uitspraak. De Commissie aarzelt dan ook niet, (Ulli ittGt de Redactie van het Woordenboek , de spel- lilitf lliot enkele ch als voldoende aan te raden, te ineer daar dptfp pedert Bilderdijk in Noord-Nederland zoowel als in \\v\$\l\ door vele taalkundigen werd aangeprezen. Op grond der uitspraak verwisselt men in koninklijk , koninkrijk, jonkheid. enz., de oorspronkelijke g met k. Meermaals is de spelling koninglijk, koningrijk, jong- huid, koningje, woningje, enz., oorzaak, dat men zieh tSPWüld aandoet, om aan de g, tegenstrijdig met de wetten pnxer uitspraak, eenen klank te geven, dien zij achter de n iiooll hebben kan. Het is noodzakelijk, dat men die siechte uitspraak niet alleenlijk door het goede voorbeeld te keer ga, in aar door de spelling onmogelijk make : om die reden vervange men de g door k. De afleiding mag trouwens ülcchts dan worden gevolgd, wanneer er de eischen der uitspraak mede strooken. 1 89 Achter eenen langen klank of eenen tweeklank gebruikt men de s enkel. De verdubbeling eens medeklinkers heeft dan alleenlijk plaats , wanneer men wil aanduiden, dat de klinker, die voorafgaal, korl moet worden uitgesproken ; zoo schrijfl men baffen, letten, bollert. De s maakt geene uitzondering aan dien regel. De verdubbeling is derhalve geheel overtollig, wan- neer de vocaal, die de s voorafgaal, lang is, en men doet ver- keerd, wanneer rnen waassem, geesselen, kruissen, ruis- schen, Pruissen, Hssel, Rijssel speit. Degenen, die de s in dergelijke woorden verdubbelen , om den sissenden klank uil te drukken en le beletlen, dat de s zacht worde uitge- sproken, verwarren de uitspraak der Nederlandsche ä, die altijd eenen sissenden klank heeft, met die der Fransehe, welke, tusschen twee klinkers slaande, den klank der zachle z aanneemt. Men schrijve dus wasem, geeselen, kruisen, rutschen, Pruisen, Hsel, Rijsel, enz. Het woord samen wordt met s geschreven in samenstel- lingen, die er mede beginnen, alsook wanneer het alleen Staat, behalve in te zamen. Het woord samen is gewoonlijk eene samentrekking van te zamen, waarin te eerst de e verloor, en daarna de zachte z door hei voorafgaan der t tot s werd verscherpl Later sleet allengskens de t af : te zamen = V samen ■= tsamen = samen. Men schrijve dan overal samen met eene s, wan- neer dit woord alleen Staat, zonder te voorop, en tevens — 60 — eene samentrekking is van te zamen, alsook in composila, die met dit woord beginnen {samenspraak, samenzwering). Is zamen voorafgegaan van te : dan moet de z behouden blijven : wie te samen schrijft , gebruikt Iweemaal hei voorzetsel te : te samen is gelijk aan te te zamen. In te zamen kan de t van te de z niet verscherpen : zulks blijkt uit te duur, te zoek, te zuur, waarin de zachte mede- klinker insgelijks bewaard blijft. Sien schrijft ontvangen, ontvonken , enz. met eene v en niet met eene f. Wie achter de t van ont- de v tot/'wil verscherpen, en ontfangen en ontfonken spellen , moet , om consequent te wezen, ook ontfoeren, ontchaan, onttoen, ontfluchten, onlsien, ontsakken, enz. in plaats van ontvoeren, ontgaan, ontdoen, ontvluchten^ ontzien, ontzakken, enz., schrijven. Men beroept zieh op den regel der uitspraak ; doch stellig moet die hier voor den regel der afleiding wijken : immers in du geval wordt wel degelijk door het achtgeven op de afleiding de duidelijkheid bevorderd. Verscherpt men den volgenden medeklinker, omdat hij voorafgegaan is van eene f, dan maakt men het stamwoord gansch onkennelijk. Ontfangen en ontfonken zijn niet beter dan zittag, woens- tag , schaapsfleesch , knapsak, lampchlas., lapsalf, kwak- salver, potcheld, recht faardig, in de plaats van zitdag, woensdag, schaapsvleesch, knapzak, lampglas, lapzalf, kwakzalver, potyeld, rechtvaardig. — 61 — Ter voorkoming van eene gebrekkige uitspraak schrijft men heuglijk, ontzaglijk, onverdraaglijk, bijvoeglijk, enz. zonder ingeschoven e achter de g> Vaak hoort men lezers, die met geweld in de woorden heuglijk, ontzaglijk, onverdraaglijk, bijvoeglijk, 6e- weeglijk, enz. welke zij heugelijk, ontzaggelijk, onver- dragelijk, bijvoegelijk, bewegelijk, enz. gespeld zien, de g wel degelijk als g willen doen klinken. Die uilspraak strijdt tegen den aard onzer taal : de g ondergaat hier eene ver- scherping in de uitspraak ter oorzake van den uilgang lijk, die op de g volgl en mel eene / begint. Ter voorkoming dier gebrekkige uitspraak sehijnt het der Commissie raadzaam in de woorden op lijk, waariirbijde uitspraak de g ver- scherping ondergaat, de e voor den uitgang te onder- drukken. Men spelle dan eenvoudig : heuglijk, ontzaglijk, onverdraaglijk , bijvoegjijk, genoeglijk, beweeglijk, enz. Waar het inschuiven der e v66r de uitgangen lijk, loos, (l)ing geene aanleiding kan geven tot verkeerde uitspraak , is het al dan niet gebruiken der e eene zaak, die aan de vrije keuze des schrijvers mag worden overgelaten : moeilijk en moeielijk, verfoeilijk en verfoeielijk, manlijk en man- nelijk , beminlijk en beminnelijk, vriendschaplijk en vriendschappelijk zijn beide goed. Somtijds is het wellui- dender de e le laten wegvallen : zulks heeft vooral plaats, wanneer het grondwoord op eene n voorafgegaan van eenen langen klank of tweeklank , of op eene l of r eindigt, Zoo schrijft men pijnlijk , aanzienlijk , doelloos , heerlijk, hutirling. Wanneer het grondwoord op eene toonlooze 8 — 62 — letlergreep uitgaat, becft insgelijks de inschuiving der e geene plaals. Zoo schrijft mcn sleeds openlijk yan open, geduriglijk van gedurig, ouderling van ouder, enz. Men schrijft adellijk, middellijk, onmiddellijk, teugelloos, enz. met dubbele 1, maar hemeling, heuveling, edeling met eene enkele 1. Adellijk, middellijk, onmiddellijk , teugelloos, enz. eischen eene dubbele l, omdat de grondwoorden % ade/, middel, teugel op eene / eindigen, en de toegevoegde uil- gangen -lijk, -hos, met eene / beginnen; doch hemeling, heuveling, edeling, worden met eene enkele / gespeld, omdat de uitgang oorspronkelijk niet -ling, maar -ing was, waaraan in zekere gevallen eene euphonische / werd toe- gevoegd. Daar hemel, heuvel, edel, op eene / uilgaan, is het toevoegen eener euphonische / voor den uitgang -ing Idh volle nutleloos. Men schrijft naar verkiezing eigenflijk , open/lijk , wezenflijk, o/*eigenlijk, openlijk, wezenlijk. Gaarne had de Commissie, overeenkomslig het vrij alge- meene gebruik in Belgie, de ingelaschte t in eigentlijk, opentlijk, wezenllijk behouden. Daar de Redaclie van het Woordenboek van hären kant in haar onlwerp van spelling zieh tegen die inlassching had verklaard , deelde de Com- missie aan die Redaclie de gronden mede , waarop zij oor- deelde de inlassching der t le kunnen verdedigen. Zij dacht de groote moeilijkheid le moelen aantoonen, die er bij het — 63 — spreken bestaat, om van de n in open, eigen, wezen tot de volgende / in -lijk over le gaan, hetgeen niet alleen bij ons, maar ook bij de Hoogduitschers, die wesentlich, öffentlich, eigentlich spellen, eene / van welluidendheid tusschen de n van den stara en den uitgang -lijk heeft doen inschui- ven. Zij wees op hetgene over die t door prof. Bormans in zijn FerslagM en door Abraham De Vries in eene verhan- deling, opgenomen in het Taalkundig Magazijn®) , werd geschreven. Zij deed zien, hoe die woorden door de beste schrijyers van vroegeren tijd als Coornhert , Vondel , Hooft, De Decker, Heemskerk, Westerbaen, G. Brandt, Vollenhove , Smits , enz., met ingelaschte / werden gespeld , en hoe Huydecoper de eersle is geweest , die zieh legen de t in dergelijke woorden heeft verzet, omdal hij vreesde, dat zij de oorzaak zou kunnen zijn eener misplaatsing van klemtoon , zooals er zieh eene in ordentelijk heeft voorgedaan. Die vreeze wordt echter door de Commissie niet gedeeld. Immers, dat het woord ordentelijk den klemtoon op den heeft gekregen , is geens- zins aan de ingelaschte t toe te schrijven, maar wel aan den vroegeren vorm van het woord orde, hetwelk in hei Middelnederlandsch ordine, ordene, en in het Oudfransch ordene luidde. In den Reinaert leest men : Bi den here, dien ghi dient, In wat ordinen wildi u doen. 