title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »Als de vrome koning eens geweten had," zeide zij^ »dat heden ten dage een man, Olivier Cromwell geheeten, over Engeland zou heerschen , die den bijbel in zijn degen> koppel draagt en toch den geheelen dag de doodzonde begaat van tabak te rooken. 't Is mij intusschen recht aangenaam , eindelijk ook uwe lieftiebberij op het spoor te zijn gekomen." »Die kent ge toch al langer," antwoordde Spinoza en Kerkering knikte, de lippen stijf op elkaar drukkende^ ten teeken , dat hij de toespeling begreep. »Gij doet de muziek groot onrecht," zeide Olympia, zijn gezegde op deze wijs uitleggende, »als gij haar met uwe liefhebberij vergelijkt. Ook uw Cartesius erkende , dat de muziek een moeilijk te doorgronden raadsel is ; zijn werk i) Over de doodzonde van het tabakrooken. 357 Contpendium musices trok mij bijzonder aan. Deoorsprong^ «en ^de invloed der muziek laten zieh echter niet door ge- tallen weergeven en bewijzen. En toch heeft de muziek -eenige overeenkomst met de wiskunde. Dat de mensch het getal schiep , dat niet in de wereld bestaat en dat hij slechts vormde , en dat hij de muziek schiep , die in de bestaande wereld geen uitgangspunt heeft — " »De tonen, die wij hooren?" »Deze liggen ver af. Dat de mensch een onafzienbaar rijk van aandoeningen en ondervindingen in tonen schiep en weergaf, dat maakt de muziek tot een wonder van den menschelijken geest , niet minder dan de wiskunde." »De muziek beweegt zieh op een gebied, dat niet door vaste begrippen kan bepaald worden," merkte Spinoza aan. »Hoe koud klinkt die uitspraak 1 Als ik met gesloten oogen goede muziek hoor , kan ik het best tot mijzelve inkeeren en Staat alles , wat mij anders duister en verward toeschijnt, mij helder voor den geest. Ikverbeeldmijb. v., -dat een Symphonie de voorstelling is van een eindelooze reeks verbonden en met elkaar in strijd zijnde zielen ; de eene klaagt, zueht en jammert; de andere juiehtengeniet; tiu vereenigen zij zieh en spreken allen in eindelooze ver- scheidenheid dezelfde gedachten uit; dän zwijgen ze allen; doch wederom ontwaakt er eene , ontworstelt zieh aan den kring en sterft zacht en zalig. Nu vereenigen zieh enke- len , joelen en mischen , de anderen snellen toe, de doode wordt opgewekt, en eindelijk komt alles tot rust" »Hoe vemuftig uwe verklaring ook möge zijn ," merkte Spinoza aan , »zoo bevestigt zij op nieuw mijn gevoelen , <lat de muziek bij uitnemendheid de kunst der aandoeningen is 358 en eigenlijk geen bepaald voorwerp op het oog heeft : toom, droefheid en blijdschap , haat en liefde openbaren zieh als elementaire aandoeningen , zonder eenig tastbaar voorwerp. Ik. zal niemand veroordeelen , die zieh aldus in de muziek verdiept , maar ik voor mij heb genoeg te doen met de aandoeningen , die mij beheerschen , te leeren ken- nen en deze hierdoor wellicht meester te worden." »En ik zeg u ," hernam Olympia, opstaande , >dat uw geheele wijsbegeerte een wijsbegeerte der muziek is. O, kon ik slechts datgene , wat ik bedoel , onder juiste bewoordingen brengen I Gij hebt mij eens uitgelegd , hoe de onderlinge gemeenschap der menschen daarop berust, dat ieder van zijn natuurrecht , volgens hetwelk men alles mag wat men kan , ter wille van het algemeen iets moet afstaan, en hoe het zelfbehoud op die wijs ook het behoud van anderen is. En zie , dat is de voomame wet in de wereld der to- nen. Een afzonderlijk gestemde toon klinkt scherp en be- paald , doch wil hij tot de harmonie van het gehed me- dewerken , dan moet hij iets van zijn natuurrecht afstaan , ' dan vloeien de tonen welluidend in elkander , dan behou- den en verheffen zij zichzelf en de anderen." Spinoza zag Olympia met schitterende oogen aan. 360 Zie , er ligt ook een diepe waarheid in het gezegde , dat men het gras kan hooren groeien ; in de gansche natuur bestaat eene met hare wetten overeenkomstige beweging van de sappen en vochten , en overal waar beweging is , is ook klank en geluid. In de sterren, in de ingewanden der aarde en op hare oppervlakte , overal mischt en bruist en klinkt het. Muziek is de ziel van alles, muziek is onze ziel ; alles is ^^ne harmonie van millioenen stemmen , en het woord , dat den mensch is geschonken , is hare god- delijkste openbaring." Olympia liet zieh meer en meer door haar onderwerp medeslepen. »De lach u niet uit, zooals ge ziet," ant- woordde Spinoza, jen het doet mij genoegen, dat gij de denkbeeiden van uw vader , die gij zoo naderdet , ge- lukkig vermeden hebt. Toch zal ik mij niet zoo schielijk een oordeel over uwe zienswijs aanmatigen." »Waarom moeten toch de menschelijke neigingen zoo verschillend zijn , dat wij het zoo moeilijk 66ns kunnen worden?" vroeg Ol5mipia. »Opdat wij slechts in zaken , het zuivere weten betref- fende, elkaar zoeken te overtuigen," antwoordde Spinoza. »Waar dit ophoudt , begint de zucht om elkaar te verket- teren. In het afgetrokkene hebt gij zeker gelijk , wat uwe opvatting van de muziek en uwe ingenomenheid daarmede betreft , maar de muziek is tevens ook een voorbeeld, hoe op het veld des geloofs , der fantasie in 66n woord , waar- voor geen afdoende bewijzen en vaste bepalingen zijn te geven , zieh licht een zucht openbaart om te dwepen, om andersdenkenden te veroordeelen. Men wordt altijd driftig, als men een zekere onmacht gevoelt, en wil een ander ein- 361 delijk uiterlijk en met geweld tot iets dwingen , wat slechts «en inwendig recht en een inwendige plicht is. Laat u nu maar niet verleiden, mij voor een muzikalen ketter tehou- den en uit uw heiligdom te verbannen." Kerkering nam deze wending van het gesprek schielijk te baat, om Olympia uit te noodigen, zieh aanhaarorgel te zetten ; ook Spinoza ondersteunde dit verzoek , en het was als het wäre een verademing en verkwikking voor de door het ingespannen denken uitgeputte geesten , naar de nu woeste , dan zacht mischende tonen te luisteren , die 01)mipia aan haar speeltuig ontlokte. Het was reeds laat in den avond, toen Spinoza en Ker- kering zieh verwijderden. De eigenaardige verhouding tusschen de beide gelieven was wellicht daaraan toe te schrijven , dat Olympia zieh door hare muzikale verrukkingen liet medeslepen en , zieh ongehinderd aan haar gevoel overgevende , daarin haar eigen , vrije natuur volgde , terwijl juist de taak van den wijsgeer daarin bestond , om overeenkomstig zijn karakter boven allen hartstocht verheven , zieh niet door deze be- dwelmende macht te laten beheerschen , maar de wet van kalmte en bestendigheid , die er aan ten grondslag lag, te erkennen en onder alle aanvechtingen de gelijkmatigheid van humeur te behouden , die hem alleen als vrijheid gold. 't Was evenzeer een eigenaardigheid , hoe schijnbaar nietig ook, doch iiie wellicht een uitvloeisel van beider natuur was , dat Olympia telkens met de oogen knipte , terwijl Spinoza de zijne evenals een kind kalm opsloeg en openhield. Nog is het niet uitgemaakt, in welk verband zulke ver- 362 schijnselen staan tot de gansche handeling en beweging van het denken. Mag men daaruit bij Olympia en Spinoza de gevolgtrekking maken, dat de eerste een muzikale, bij iedere oogenblikkelijke aandoening opgewekte , de laatste een bespiegelende, of, zooals Oldenburg het uitdrukte, een plastische natuur bezat? Dit verschil van karakter trok hen telkens op nieuw tot elkaar en vulde , als het wäre , bij den een aan , wat den ander ontbrak. Of die karakters bij voortdurend samenzijn nooit in bot- sing zouden komen , of dat het den man , die tot al- gemeen en onafhankelijk denken was geroepen , opgel^d was , om , vrij van iedere onvermijdelijk beperkende ge- meenschap , slechts voor het zuivere denken te leven ? — deze vragen werden vooreerst op den achtergrond gedron- gen , daar Spinoza op een andere wijs moest toonen , in hoever hij zijne gemoedsaandoeningen reeds wist te be- heerschen. DRIEENTWINTIGSTE HOOFDSTUK. AFGEZANTEN. De heilige joodsche kerk mocht het niet met onverschil- lige oogen aanzien , dat iemand , die door geboorte en plechtige iniijving tot hare leden behoorde , zieh wille- keurig van haar afscheidde ; wellicht begreep zij , dat als het een enkelen veroorloofd werd , zieh af te zonderen en naar zijn eigen zin en lust te leven , het averoude heil^- dorn des joodschen tabemakels in den loop der tijden ge- heel vertaten zou kunnen worden en er niemand meer zou overblijven , die hem op de schouders nam , van land tot land droeg en zijne zuilen in alle hoeken des aardrijks plantte. Overal waar het den mensch geoorloofd is, enkel mensch te zijn , stört het reusachtig gebouw der kerk ineen. In dit opzicht waren de beeren van de christelijke, zoowelals van de joodsche geloofsbelijdenis , die zieh hare dienaren noemden, het volkomen e^ns. De Joden hadden geen Staat en geen land ; wat bleef hun nog over , indien ze ook geen kerk , geen S5niagoge meer hadden ? keeds driemaal was de dienaar der s3magoge , EJasar Merimon , dien wij reeds bij den Kabbaiist ontmoet heb- ben , bij Spinoza geweest en had hem in naam van het 364 Beth-Din vermaand , tot de gemeente terug te keeren , en zoowel in het gebruik van spijzen en dranken als in het bezoeken der synagoge de voorschriften vandenjoodschen godsdienst na te komen. Hij had geweigerd , aan dien eisch gehoor te geven en zoo was hij in den kleinen ban gedaan , waarbij hij drie maanden van de joodsche kerk werd uitgesloten. Hoewel hij zichzelf hiertoe reeds verr oordeeld had , zoo kwam hij toch tegen deze uitspraak in verzet , daar zijne levenswijs niet in strijd was met de grond- Stellingen van het jodendom en hij zieh sterk maakte, het onwezenlijke van den vorm te kunnen aantoonen. Zijn protest bleef intusschen zonder gevolg en spoedig dacht hij er zelfs niet eens meer aan. Nu kwamen echter zijn beide zwagers tot hem met de vermaning , in den schoot der kerk terug te keeren. Met een kalmen glimlach wees hij hen af , doch zij werden voortdurend heftiger , be- gonnen hem te scheiden en te vervloeken en dreigden zelfs , hem te verscheuren , als hij niet van levenswijs ver- anderde en zijne familie voor een dergelijke schände be- hoedde. Het Spaansche bloed kookte Spinoza in de äderen , maar ook ditmaal wist hij zieh in toom te houden. Die schreeuwers en dreigers kwamen hem slechts voor als on- lichamelijke tegenwerpingen , die hij zichzelf even goed kon voorhpuden. In juiste bewoordingen de grens afbakenend , in hoever men als bloedverwant het recht heeft , de zelf- standigheid van een ander te veroordeelen , trachtte hij zijn tegenstanders te bewijzen , dat uitwendige betrekkingen niet verbindend zijn en dat uitwendig geweld niet overtuigt. En zeker bezaten zijne woorden een overredende kracht, want 365 de beide bezoekers zagen elkander zwijgend aan en ver- lieten hem. Een paar dagen later evenwel, — 't wasjuist sabbat — kreeg Spinoza andermaal een onverwacht be- zoek : een vrouw met een nauwelijks e^njarig knaapje op den arm en een Mein meisje aan de band, trad het ver- trek binnen. »Het verbeugt mij , lieve Mitjam, u eens hier te zien,'* zeide Spinoza, haar vriendelijk tegemoet gaande. »Maar ge zijt geducht oud geworden ! Voelt ge u niet wel of zijt ge in andere opzichten minder voorspoedig?" »Ik ben Goddank! gezond,'* aritwoordde Mirjam züch- tend , »en heb over het geheel genomen niet te klagen > hoewel ik soms wel eens gedacht heb : trouwen is rouwen, als ik telkens na een bevalling dertien weken te bed moest blijven liggen en de geheele huishouding aan anderen moest overlaten, of als de kinderen mij *s nachts van mijn nist beroofden en ik het geheele jaar door moest slaven en zwoegen. Gre zoudt mij nu niet meer uitiachen , dat ik te veel in den Spiegel zie; tegenwoordig heb ik er soms van den eenen sabbat tot den anderen geen tijd toe.'^ »Het spijt mij , dat ik u zoo weinig heb kunnen bezoe- ken en van dienst zijn," antwoordde Spinoza, »doch zet thans de zorgen van u af; zeker zullen er nubeteretijden voor u aanbreken. Gij kunt niet gelooven , hoe het mij verkwikt , u eens weer bij. mij te hebben ; bloedverwanten zijn van natuur de beste vrienden. Weet ge nog wel, wat de oude Chaje altijd zeide? Bind mij banden en voeten en werp mij dan onder de mijnen — en dit blijft altijd waar." »Ja, gij zijt er de rechte naar, om onder de uwen ge- 366 worpen te worden 1 Och , lieve Heer ! gij maakt het zöö dat men zieh nei^ens meer kan vertoonen, zonder schaamrood te worden. Weet ge wel , wat er vandaag gebeurt? Vandaag wordt ge ten tweeden male in de Synagoge opgeroepen, mis- schien wel op dit zelfde oogenblik, terwijl we er samen over spreken. Vöör acht dagen ben ik in de Synagoge en voel mij ZOO benauwd om het hart, alsof er een stuk lood op ligt. Nadat de Thora in de heilige arke teruggebracht is , Idimt rabbi Isaak Aboab , (die , nu hij uit Brazilie is weer- gekomen, zieh niet weinig op die reis laat voorstaan!) de trappen van het altaar op ; alles is stil in het rond ; ieder wacht op de dingen , die komen zuUen. Daar roept hij uw naam uit en beveelt u , terug te keeren , indien de bliksem uit den hemel u niet verpletteren , de aarde u niet verslinden zal. Broeder ! Ik dacht waarlijk , dat het hart mij uit het lijf werd gescheurd; nu liep mij een koude rilling over den rüg en dän gloeide mijn aangezicht als vuur ; ik meende van schrik in den grond te zinken en moest mij aan het hek vasthouden , om niet flauw te Val- ien. Ik weet nog niet , hoe ik thuis ben gekomen ; Esther de Leon , die naast mij stond , is met mij medegegaan. Gij weet , ze spot gaarne en verbeugt zieh niet zelden in het leed van een ander, maar ditmaal mocht ze wel zwij- gen, de verloofde van Akosta! En zööver is het toch, Goddank ! met u nog niet gekomen !" »Neen ; en- zööver zal *t ook nooit met mij komen." »Maar 't is al ver genoeg ," hernam Mirjam. »Heden wordt ge voor de tw^ede maal en over acht dagen ten derden male opgeroepen en dan — ik zou die schände niet overleven. Mijn man raadt mij aan te vergeten , dat 367 gij mijn broeder zijt geweest ; doch höe zou mij dat mo- gelijk zijn? Het schijnt echter, dat gij wel daartoe in Staat zijt ; want waarom zou iemand , die zijn godsdienst ver- geet, ook zijn zuster niet kunnen vergeten?" Met tränen in de oogen zag zij tot hem op , maar toen zij de ontroering op zijn gelaat bespeurde , scheen zij mede- lijden met hem te krijgen en ging schreiende voort : »Ik denk aan u dag en nacht; geen oogenblik zijt gij mij uit de gedachte. Om u vergeet ik mijn plichten als moeder en vrouw ; het denken aan uw plichtverzuim doet inij tot hetzelfde kwaad vervallen. Ik kan niet begrijpen , wat u ZOO verhard maakt , maar als ik wist, dat mijn zoon zijn broers en zusters ^6ns zooveel verdriet zou veroorza- ken als gij ons , dan zou ik wenschen , dat hij stierf, eer hij leerde spreken 1" »Spreek zöö niet, Mirjam; ik hoop , dat alles noggoed terecht zal komen. Weet uw man niet , dat gij hierheen zijt gegaan f '' »Hij weet er niets van. Verbeeld u , hij verlangde van morgen , dat ik met hem naar de synagoge zou gaan. Maar, — God möge 't mij vergeven 1 — liever had ik het scha- vot bestegen , dan dat ik mij derwaarts had begeven, waar alle vrouwen mij zouden aangezien en onder elkaar ge- fluisterd en gegiegeld hebben. Ik heb toen gezegd , dat ik bij het kind moest thuisblijven en ben naar u toe ge- stapt ; Rebecca is ook niet naar de kerk , maar dürft niet mede hier komen , uit vrees voor haar man. Ik zie ech- ter niet in , waarom gij niet van uw dwaalweg wilt terug- teeren. Ge weet wel, ik ben ook niet op die kleinighe- den gesteld en veroordeel u niet zoo onvoorwaardelijk , als 368 ^ de anderen ; maar hetzelfde leyen , dat ge nu leidt » kunt ge immers ook leiden, als ge leeft, zooals alle andere Joden. Hebt ge er tegen , dagelijks drie malen riaar de s3aiagoge te gaan , ga dan ^ns ; dät kan toch zooveel bezwaar niet inhebben. Ge leidt, zoowaar, een leven, als of ge in het rasphuis zat opgesloten ; däar kondt ge het niet erger hebben. Geen sabbat, geen feestdag — waar- voor leeft ge toch ? Ik smeek u , keer terug en laat het aan anderen over om te bepalen, wat ze voor godsdienst willen houden. Ik wil gaame gelooven , dat gij in vele opzichten gelijk hebt , en vodt ge soms behoefte, uw hart in stilte aan iemand uit te störten, dan vindt ge bij mij altijd een open oor ; maar waartoe behoeft de geheele wereld het te weten ? Ik begrijp wel , gij , mannen , wilt u niet schikken en voegen ; wij , vrouwen , zijn altijd meer geneigd om te dulden en te verdragen ; maar gij , Baruch , ge zijt altijd anders geweest : van Idndsbeen af hebt ge altijd een toe- gevenden aard gehad. Word dan weer , wat ge geweest zijt ; geloof mij , ge kunt niet anders zijn , ge doet uw natuur geweld aan , als ge u zelf dwingt , om u anders voor te doen. Keer dan terug , ik smeek er u om. »Ik geloof u ," riep Mirjam opgewonden , »ik ben er zeker van , dat gij slechts het goede wilt ; gij zijt beter , dan iemand ter wereld. Maar geloof ook mij ," ging zij op kalmer toon voort , »ik heb de menschen leeren ken- nen , sedert het ongeluk door u over ons is gekomen. Wilt gij u voor anderen opofferen ? Gij zijt te goed , gij zijt de kroon van allen ; de anderen zijn niet waardig , dat om hunnentwil ^^n haar van uw hoofd gekrenkt wordt." Getroffen zag Spinoza zijne zuster aan , die hem zoö liefhad , die hem die liefde zop onbewimpeld te kennen gaf. Waarschijnlijk begreep Mirjam , wat er in zijne ziel omging , want snikkende sloeg ze plotseling de armen om zijn hals , uitroepende : »Ge kunt, ge moogt uzelf en ons daarbij niet ter wille van de wereld opofleren ! — Of is 't waar , dat ge een Christin tot vrouw wilt nemen?" Een pijnlijke vraag voor Spinoza ! Liegen kon hij niet en toch wanhoopte hij, zijne zuster duidelijk te kunnen maken, hoe zijn denken hem over de grenzen der kerkelijke leer- stellingen had heengevoerd en hoe de liefde voor Olympia slechts iets bijkomends was. ^ Een nadere verklaring werd hem bespaard. Toen de beide kinderen hunne moeder aan den hals van hun oom zagen snikken , begonnen zij ook zoo hartroerend te schreien , dat Mirjam in hare bezorgdheid over haar kleinen de ge- heele vraag vergat. > Benjamin ," zeide zij tot den knaap , wiens tränen het eerst gedroogd waren , »Benjamin , vraag oom , bij ons te 24 370 blijven. Ach , het kind draagt den naam van onzen vader ; ook hij zou jammeren en weenen , als hij u zag. Zeker zal hij zieh in het g^af omkeeren , als hij hoort , waartoe gij gekomen zijt." Spinoza nam het kind op den arm en gaf het een kus. »Evenmin als dit kind mij veroordeelt , evenmin veroor- deelt mij onze vader in de wereld hiemamaals ," zeide hij. Ook de kleine Sara speelde met de hand van haar com en verzocht hem , op bevel harer moeder , niet zijn eigen weg te gaan. Spinoza verzekerde haar op nieuw, dat hij zijn gedrag in alle opzichten kon verdedigen , en Mirjam nam eindelijk hare Idnderen bij de hand en verwijderde zieh met een bezwaard gemoed. Nog eenmaal moest hij dienzelfden dag, naar aanleiding van zijn besluit, een strijd doorstaan. Tegen den avond kwam Rodrigo Casseres bij hem. »Gij hebt geen vader meer," begon hij, »ikmagduszijneplaatsinnemen. Denkt ge nog wel eens aan het uur, toen wij elkaar voor het eerst ontmoetten ? Evenals die afvallige , zult ook gij , als een schurftige hond, eens onder den grond gestopt worden. Denkt ge nog wel eens aan dien avond , toen ik u den afgrijselijken dood van uw oom Jeronimo vertelde ? Even- zoo zult gij ook sterven , zoo nog niet meer door God ver- laten en door duivelen verscheurd ; want moedwillig hebt ge het geloof uwer vaderen met voeten getreden. Uw vader , ik en wij allen , waarvoor hebben wij dag op dag ons leven gewaagd ? Alleen voor het heilig geloof onzer vaderen. Wciarom hebben wij ons schoon vaderland ver- laten en ons in andere landen gevestigdf Alleen om ons geloof openlijk te kunnen belijden ; en nu , nu stoot gij 371 dat vrijwillig van u. Ik waarschuw u , terwijl het nog tijd is ; ge zijt nog jong ; maar eens , als gij den dood te ge- moet gaat, zal de gedachte aan uw verraad u vervolgen, terwijl gij waakt, en u den slaap vergiftigen." Spinoza nam den ouderdom van den spreker in aan- xnerking en zette hem zijn vast besluit en zijne onschuld uiteen. Hierop bleef hij acht dagen vrij van bezoekers , die hem "Wilden bekeeren. Gedurende dezen tijd had hij een vast plan ter zijner verdediging ontworpen , en terwijl hij hiervoor de heilige Schriften nogmaals raadpleegde , verkreeg hij telkens weer nieuwe resultaten en werden de vroegere ^meer en meer bevestigd. Welke denkbeeiden er bij den stillen denker in de eenzaamheid nog kiemende waren gebleven, hetzij bmdat hij ze nog niet aandurfde ofomdat de feiten hem nog niet duidelijk waren, deze drongen zieh thans, door den tegenstand gevoed , met kracht aan hem op. Spinoza voelde ook thans dien strijdlust , dien krijgsmoed, die de gewone kracht verhoogt en tot bijna bovenmen- schelijke daden in Staat stelt. Bij de eerste vermaning , die hij thans weer moest aan- hooren , kon hij deze kracht intusschen nog ontberen. 't Was wederom sabbat. Hij zat aan de tafel zijn een- voudig middagmaal te gebruiken , toen hij iemand de trap hoorde opstrompelen. De deur werd geopend en de oude Chaje trad binnen. Spinoza schoof een stoel naderbij en vroeg : »Hebben ze u ook herwaarts gezonden, om het verloren 5chaap tot de kudde terug te brengen ?" »Neen, zoo waar ik hoop en wensch, dat God mij nog 372 vreugde aan hem zal doen beleven , even zeker is het, dat ik uit eigen beweging hier kom ; maar ik dacht , dat mijn beenen zouden breken , terwijl ik de trap opklom. Ik wil het niet van anderen gelooven , ik moet het met mijn eigen ooren hooren , of het waar is , dat hij onzen heiligen gods- dienst wil omverwerpen ; hij was toch vroeger zoo'n braaf ^ vroom jodenkind." Spinoza merkte in stilte op , welk een indruk het aan- gaande hem verbreide gerucht moest maken , daar de oude Chaje in haar ijver zijne tegenwoordigheid vergat en als het wäre in zichzelve over hem scheen te spreken. »Wie weet dit dan ?" vroeg hij. »Wie dit weet? 'tis een fraai geheim! De kinderen op straat verteilen 't aan elkaar. Och , lieve God , hoe menig- maal heb ik dat kind op mijn armen gedragen ! Wie had toen kunnen denken , dat er zöö iemand van hem groeien zou ! Maar wat waar is , is waar en de zuster van de zwarte Gudula , die bij rabbi Aboab diende , heeft het zoo dikwijls gezegd : die Baruch is een gluiperd ; waar hij rabbi wordt, laat de gemeente zieh doopen. — Zie , ik heb kind noch kraai in de wereld en nu heb ik altijd gedacht, dat alsik over honderd jaren eens de oogen sloot , ik het beetje geld , dat ik heb opgespaard , aan mijn Baruch zou hebben nagelaten en dat hij een schiur i) voor mij geleerd zou hebben , zoodat ik ook een zilveren stoel in Gan-Eden 2) zou h(sbben gekregen. En nu is al mijn hoop in rook vervlogen!" i) Een zielmis gelezen. 2) Het paradijs. 373 Chaje stortte bittere tränen. Spinoza trachtte haar te troosten. »En nu verleidt ge mij ook nog tot de zonde , van op sabbat te schreien; dat is een nagel aan mijn doodkist," jammerde zij. »Ik zou wel eens willen weten ," wat u be- zielt. Zoovele duizenden jaren lang heeft de joodsche godsdienst bestaan, en zou men hem nu op eens weg- werpen als een gebroken vat ? Ik denk nog altijd , dat er «een shed in u gevaren is ; waarom zoudt ge anders 200 op de Joden en den joodschen godsdienst schimpen. Wie -zijn neus schendt , schendt zijn aangezicht , zegt het spreek- woord. Maar om mij plezier te doen, wordt ge weer even braaf en vroom als vroeger , niet waar ? Ge zult er mij nog op mijn sterfbed voor bedanken, als ge mijn raad Voigt, 't Was een jongensstreek en deze wordt gauw ver- beten ; binnen het jaar is er gras over gegroeid en dan kunt ge kiezen tusschen de dochters van de rijkste Am- sterdammers." Spinoza was min of meer wrevelig over de woordenrijkheid van Chaje , die hij door geen tegenwerpingen vermocht te stuiten ; zij wilde echter niet vertrekken , eer hij haar be- loofd had , weer vroom en goed te zuUen worden. Einde- lijk moest hij haar met ronde woorden aan het verstand brengen , dat het tijd voor haar was om te vertrekken. Olympia had terecht voorspeld , dat men eens tot Spinoza ter bedevaart zou gaan ; maar die bedevaart ging voorals- nog tot Maledictus. Den dag, nadat hij zieh van Chaje had afgemaakt , kwam dokter Salomo de Silva bij hem. Hij begon met een geneeskundige inleiding en bracht Spinoza onder het 00g , hoe hij door zijn tegenwoordige 374 manier van leven zijn gezondheid ondermijnde. Deze ant- woordde echter, dat hij twee artsen onder zijn vrienden telde , een geregeld dieet volgde en zieh hierbij zeer wel bevond. De Silva liet nu het peillood dieper zinken. »Ik Stern toe ," zeide hij , »dat het jodendom vele mis- bruiken en ziekelijke uitwassen heeft , waarvan het ontdaan moet worden ; toen ik zoo oud was als gij, hinderden deze mij ook geweidig. De voortvarende jeugd zou er altijd gaame maar terstond op insnijden , maar dat gaat niet ;, men moet eerst het vertrouwen zien te verwerven en de menschen niet voor het hoofd stooten. Later kan men zieh dan eenige meerdere vrijheid veroorloven en zijn plan- nen allengs ten uitvoer brengen." :&Reeds de Talmud leert : ge zult geen valsche maat in uw huis behouden ," antwoordde Spinoza. »Is dit ge- zegde ook hier niet van toepassing?" »Voorzeker," stemde de geneesheer hem toe, »maar men moet met den tijd en de omstandigheden te rade gaan. Deze alledaagsche voorwaarden hebben even goed recht van bestaan als het abstracte logische beginsel. Als eerste regel geldt : wie op het een of ander genootschap met goed gevolg invloed wil uitoefenen , mag er zieh niet aan onttrekken , maar moet daarbinnen werkzaam blijven. En daarom raad ik u : keer terug en bedenk, dat er meer menschen zijn , voor wie het licht der rede is opgegaan en die toch de oude gebruiken niet op eens overboord werpen. In den laatsten tijd is er veel gebeurd, waarvoor degeen , die het voor vijftig jaren voorspeld had , gestee- nigd zou zijn geworden , en z6ö zal het altijd voortgaan. Zie , de gansche bodem van ons Nederlandsch vaderland 375 is, als het wäre, een beeld van onzen godsdienst. Daar zijn dijken gelegd , kanalen gegraven , om de kracht van het woeste element te bedwingen en te fnuiken, en op de dijken ontspruit nieuw leven en de kanalen zijn nieuwe middelen van gemeenschap voor de menschen geworden. In den loop der eeuwen zijn die wijze voorzorgsmaatrege- len door vereenigde krachten tot stand gebracht. Zelfs door den gemeenen man wordt die bodem in eere ge- houden , omdat hij weet , dat de voorgeslachten hem ont- woekerd hebben aan de baren. Indien nu iemand iets anders en beters had uitgevonden, zou hij dan de dijken terstond mögen doorsteken , den arbeid van het voorge- slacht verwoesten en de vruchtbare velden en bevolkte dorpen en steden , die op den drooggemaakten grond zijn verrezen, een tijd lang der verwoesting prijsgeven? — Zoo is 't ook met onzen godsdienst gesteld. Steek de dijken niet door. Doe het niet. Als gij tot ons terug- keert, kunt ge immers met nog andere heldere koppen onder ons , ja , misschien wel aan hun hoofd , het joden- dom helpen hervormen." »Wie zegt u , dat dit mijn doel is ? Misschien is het jodendom , zoowel als het hieruit voortgekomen christen- dom een ontwikkelingstrap van den geest, waarop weer een nieuwe volgt. Ik wensch vooreerst niets anders dan de onafliankelijkheid van mijn leven en denken tegenover de macht der rabbijnen te beschermen." »Hebt ge dan vergeten," hemam de Silva, »wat getot mij zeidet, toen wijlen uw vader en wij beiden deze ka- mer voor de eerste maal betraden ? Wederom kan er een tijd aanbreken , dat ge u vertaten zult gevoelen door allen, 376 die nu nog door banden van godsdienst en bloedverwant- schap met u zijn verbonden ; dan zult ge te vergeefs de hand naar hen uitstrekken en niets dan ijle lucht omvatten. Ik weet te goed , hoe ontwikkeld gij zijt in uwe denkbeei- den ; ik geloof niet , dat ge Christen wilt worden. Geloof mij als man van ondervinding : plaatst gij u op het hoog- ste standpunt van de vrije gedachte , hebt ge alle vooroor- deelen , alle eigenaardigheden van uw godsdienst laten va- ren : altijd zijt en blijft ge in hunne oogen een Jood en eeuwig zullen ze u als een vreemdeling beschouwen. Den haat en de minachting tegen de Joden hebben ze met de moedermelk ingezogen en ge verspilt uwe liefde aan hen; elke goede eigenschap , die ze in u ontdekken , zullen ze als een uitzondering beschouwen. Streift ge naar geld en eer , dan zullen ze zeggen : dat is zijn joodsche geld- en eerzucht ; stelt ge er geen of weinig prijs op , dan zal het luiden : hij heeft toch iets van de christelijke bescheiden- heid en minachting der aardsche goederen. Zij vinden u verrukkelijk en onvergelijkelijk , als gij de dwaasheden der Joden in een bespottelijk daglicht stelt. Dürft ge echter een hunner eigen vooroordeelen aantasten , zij 't ook een zaak , waarmede zij zelf reeds lang den spot hebben ge- dreven , dan nemen ze u dit hoogst kwalijk en doet ge het toch , dan vinden ze u een wijsneuzige, onbescheiden Jood. 't Gaat ook hier zooals eiders in 't leven : wij zien onze eigen gebreken in en berispen ons zelf dikwijls daarover ; doet een ander dit echter , dan worden wij er boos om. Eer zal de hemel de aarde küssen , eer zullen vuur en water zieh broederlijk vereenigen, dan dat een Jood eneen Christen elkander in wäre , innige, alles vergetende liefde 377 en eendracht omhelzen. Ja , zelfs al laat ge u doopen, zoo schrijven ze de eerste verkeerdheid , die ze in u ontdekken, toe aan den ouden joodschen Ad£im. Keer daarom terug tot hen , die u waarlijk liefhebben , die onder hetzelfde juk gebogen gaan als gij. Ze zuUen u broederlijk opnemen en uw afdwalit^ vergeten." »Neen," antwoordde Spinoza, »'t Is een zware zonde, die gij, dus sprekende , tegen God en de heilige mensche- lijke natuur hebt begaan. 't Zou treurig zijn , als uw woor- den waarheid bevatten , maar dat doen zij niet. Wel is het mogelijk, dat de mensch zieh bij den mensch aansluit ; liefde en kennis zijn duurzamer dan haat en vooroordeel. Is de menschelijke geest oorspronkelijk Jood of Christen ? Ik zou er de proef wel eens van willen nemen, of gij waar- heid hebt gesproken." »Doe het niet ; waarom zoudt ge uzelf ongelukkig ma- ken ? Wie zieh reinigen wil , dien komt men te hulp, wie zieh bezoedelen wil , dien laat men begeian ; zegt de Tal- mud. Ik kom met een voorslag tot u , waardoor alles kan geschikt worden. De gemeente laat u een betrekking bij het Beth-Din -aanbieden , waarbij ge u ongestoord aan uw Studien kunt blijven wijden, daar ze u weinig drukte be- sorgt." »Ik zal nooit een betrekking aannemen." »Dan wil de gemeente u een pensioen van duizendgul- dens toeleggen , onder voorwaarde, dat gij op uw eerewoord belooft , nooit een tittel of jota tegen het jodendom te schrijven." »Het spreekwoord zegt : wil men het volk tot zwij- gen brengen , dan moet men het den mond stoppen ," 378 antwoordde Spinoza, »'t Is een uiterst politiek middel , maar niet op mij toepasselijk. 't Zou mij spijten , waarde dokter , als gij boos op mij werdt ; maar waarom komt ge mij met zulke voorstellen aan boord ?" »Ik heb mij slechts van een mij opgedragen lastgekwe- ten ; persoonlijk kan ik anders met u spreken. De jeugd wil niet begrijpen , dat er in werkelijkheid geen absolute waarheid bestaat , dat zij in de wereld niet zou kunnen bestaan, omdat zij tiranniek , absolutistisch zou zijn. Wie zijn, kennis geput heeft uit de lotgevallen der menschen en een eigen , veeljarig leven , weet , dat de geschiedkun- dige waarheid de ^enig deugdelijke is. Gij zijt te nederig en te bescheiden, om een godloochenaar te zijn, ge ziet, God zelf laat het toe , dat de waarheid zieh in verschillende vormen openbaart — " »En mijn denken dwingt mij , mijn eigen opvatting van Hem te volgen." »Houd u daaraan, maar houd u tevens aan de voor- waarden der geschiedenis. 't Zij dat ge mijne overtuiging deelt , dat geen wijsbegeerte de verborgenheden der we- reld verder ontsluieren kan dan de openbaring in het jodendom ; 't zij dat ge van een ander gevoelen zijt en ook reeds in den Messiaanschen tijd uwe waarheid van hetab- soFute denken wilt opmerken , — zie achterwaarts ; al was 't niets anders dan de herinnering aan de tallooze schaar dergenen , die voor ons geloof den marteldood hebben on- dergaan , dan zou dit alleen ons met onverbrekelijke ban- den aan zijn heiligdom moeten hechten. Een godsdienst, die ons in Staat stelt , alle wereldsch genot te verachten en den vreeselijksten dood om zijnentwil te ondergaan, moet 379 hij niet de bron der hoogste waarheid in zieh bevatten ? Wie zal die bron met vermetele band versteppen , omdat zij .in den loop der tijden troebel is geworden ? Het bloed van uwe in vroeger eeuwen vermoorde broeders en zusters roept den hemel om wraak aan tegen u ; want gij schendt hun heilige graven , door op hun grafzerk te zetten , dat zij zieh slechts voor een waan , voor een dwaling hebben op- geofferd." »Dat doe ik niet; 't is laster, als men mij hiervan be- schuldigt. Ik beschouw de joodsche wetten als groot en heilig; hierin heeft de godheid zieh voor den toenmaligen tijd het zuiverst geopenbaard ; zalig zijn zij , die ze kennen en betrachten. Toon uwe kracht , door uzelf te beheerschen , sta pal voor uzelf , blijf trouw aan de uwen en laat u niet tot alval verleiden." 380 »Er bestaat geen andere afval » dan die van onszelf." »Wij zuUen u vereeren, als gij u bedwingt — ik in de eerste plaats/' »En ik zou mijzelf eerloos verklaren." De Silva* s gelaat drukte verbazing en ontevredenheid uit ; zelfs zijn oprecht gemeende loftuitingen hadden niet den minsten invloed op Spinoza, De geneesheer stond eindelijk op , uitroepende : » »Wee u, ge zijt verloren! Alleen kan ik God nogbid- den , dat hij het licht doe worden in uwe ziel , opdat het dwaallicht verdwijne , dat u in moerassen en afgronden lokt l" De tränen stonden hem in de oogen , terwijl hij zieh omkeerde en heenging. En ook Spinoza was diep ontroerd ; het deed hem innig leed , den ouden , eerwaar- digen man zulk een verdriet aan te doen en hem niet te kunnen volgen. Kon , mocht hij echter anders handelen ? Vrij wat gemakkelijker viel het hem , nog den laatsten verzoeker te weerstaan. 's Namiddags kwam Chisdai. Zoo- dra hij het vertrek was binnengetreden , wierp hij zieh op den grond en zette zieh hier in treurende houding neder. »Wat beteekent dat?" vroeg Spinoza. »Wee u !" riep Chisdai, zonder zijn hoofd op te heffen en dof voor zieh heen mompelend , »heeft de onreine geest in uw binnenste u reeds alles doen vergeten f Kent gij de geschiedenis van rabbi Elieser ben Hyrkanos niet meer ?" »Ja wel; hij wilde zijn overtuiging omtrent het veroor- loofde gebruik van een bakoven door wonderen staven en werd hierover in den ban gedaan ; niemand wilde hem zijn vonnis aankondigen , totdat rabbi Akiba het deed, 381 zooals gij hier. Nu , wat zegt ge er van , ben ik geen goed Talmudist ? Doch sta op ; ik kan den boom niet bevelen, op een andere piek te gaan staan, noch het water , naar zijn oorsprong terug te vloeien , noch den muur, zieh binnenwaarts te buigen; geen hunner gehoor- zaamt mij." »Zoo r^' riep Chisdai , terwijl hij opsprong en gramstorig de vuisten balde , »zoo , bespot ge den Talmud nu ook nog ? Zie , ik ben met vreedzame gezindheden herwaarts gekomen; ik wilde u tot godsvrucht opwekken en u too- nen , dat ik niet door ijverzucht of andere läge neigingen gedreven tegen u optreed; maar aan u is ie<^er woord verspild. Loop dan naar den duivel ! De raven aan de beek zuUen u de oogen uitsteken en de jonge adelaars ze opvreten 1" »Gij kunt de woorden van den bijbel trots den besten Talmudist verdraaien ; de Schrift bedreigt slechts hen, die vader en moeder bespotten en verachten.'* »Dat hebt gij zeventigmaal zeven gedaan, gij vermetele spotter 1 Uwe straf zal echter niet uitblijven ! Nog in uw stervensure zult gij gesteenigd worden en men zal een steenhoop op uw rampzalig overschot oprichten tot een afschrik voor alle volgende geslachten. Neem u in acht 1 Valt ge mij in banden , zoolang ge de lucht met uw adem verpest , dan verscheur ik u , zooals men een visch ver- scheurt." ;»Alweer een uitdrukking uit den Talmud,'* antwoordde Spinoza glimlachend; »bedenk echter, dat de Talmud ook zegt : 't is goed , dat de ezel geen horens heeft." Chisdai schuimbekte van woede , doch daar hij iemand 382 ■ ^ de trap hoorde opkomen , maakte hij zieh uit de voeten. »Wie is dat tweebeenig monster , dat ik daar tegenkwam ?" vroeg Meijer, binnentredend ; »hij ziet er uit alsdegevilde erfzonde." Spinoza moest over deze uitdrukking lachen. »Ditmaal zijt ge op uw stokpaardje aanhet rechte kantoorgekomen," zeide hij ; »maar deze erfzonde wilde mij in het joodsche paradijs tenJgvoeren." Meijer hield hem voor, met onverminderde kracht en stand- vastigheid tegen de joodsfche pausen op te treden , en toen hij kort daarop afscheid nam, ging'ook Spinoza de straatop. Nu , voor de eerste maal , voelde hij zieh niet gelukkig in de eenzaamheid van zijne vier muren ; het was hem niet mogelijk , zijn geest , evenals anders , met een bepaald denkbeeld bezig te houden ; hij had behoefte aan een op- geruimde ziel , die hij wist , dat hem vriendsehappelijk ge- zind was , bij wie hij troost kon vinden en de stormen , die de dag van heden hem had aangebracht , kon vergeten. Waar zou hij deze anders zoeken dan bij Olympia ? En zoo ging hij tot haar en vond haar in vertrouwelijk gesprek met Kerkefing. Hij verbeeldde zieh , dat beiden zonderling verrast waren , toen hij binnentrad , en vergiste zieh niet dat hij het onderwerp van hun gesprek was geweest. Even als altijd, verstond Olympia echter ook ditmaal de kunst schielijk hare gemoedsaandoeningen te beheerschen. »Ik heb van nacht van u gedroomd , mijnheer Spinoza,' zeide zij in den loop van het gesprek. »Gij moet raden onder welke gedaante ge mij versehenen zijt." »Ge gelooft aan duivels noch aan engelen en hebt mij misschien wel als monnik gezien?" 383 »Mis geraden." ^ »Dan als keizer?" »Ook niet." »Als rabbi? Als paus?'^ »Neen , ik merk wel , dat gij 't toch niet raadt. Als Masaniello zijt ge mij versehenen , met het vischnet op den rüg ; de roode geborduurde muts met den langen kwast stond wät goed op uw pikzwart haar en ge hadt de hemds- mouwen tot boven de ellebpgen opgestroopt. Zöö zag ik u door een ontelbare menigte Joden door de Straten dragen tot vöör het nieuwe stadhuis , waar gij tegenop klomt tot bij het vergulde schip op den toren en toen uitriept : »Medeburgers, die, zooals Erasmus van Rotterdam zegt, evenals kraaien op de toppen der boomen woont ! Ik zie uwe gafielvormige schoorsteenen en uwe voor- en achter- over neigende gevels ; ik zie de kanalen en dämmen , die uw land doorsnijden , en even beperkt en even eentonig strekt zieh ook uw leven voor mij uit. Dat moet anders worden, zeg ik u. Ik strijk het »gij zult*' uit uwelevens- boeken; in mijne leer heet het: »gemoet, wantgekunt." Ge gelooft, dat de visschen stom*zijn? Dat is zöö niet. Hier heb ik er een menigte van uit den bodem der zee opgehaald , die alle zeer verstandig spreken.^' Hierop naamt ge uw net van den rüg, doch zie^ 'twas leeg; nu keerdet gij het om en viel er een groote menigte visschen uit; prachtig glinsterden zij in den zonneschijn; hun vinnen veranderden in vleugels en tjilpend fladderden zij weg. Gij bleeft evenwel nog staan en- hieldt een strafrede tegen het volkssprookje , dat ten dage , ^ waarop de afgezanten der zeven vereenigde provincien door de zeven poortenjvan 384 het voltooide stadhuis zouden gaan , het geluk van iedere proVincie er achter hen uitgaan en nooit terugkeeren zou. 