title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Hy studeerde bijna gedurende, en leende verschillende reisboeken, van de eerste reizen der Hollanders naar Oost-Indië, die ik voor tijdverdrijf las. Door dit lezen werd mijn lust tot leven nog meer aangezet. Maar tot Cadix komend (na dat we de Eilanden van Belle Ile en Narmontiers in de boorden van Frankrijk ingenomen en weer verlaten hadden), raakten alle de soldaten van ons Regiment van ons Schip op andere Scheepen. De geheele Vloot werd: 'Straatwacht indacht, naar Rosas: het wapen van Spains schip de Koningin Christina van ’t Noorder-guariat bleven voor Cadix, het nauw van de Straat, en verder op de Spanische Silvester Vloot kruisen, die daar verwacht werd. Dus moest ik tot mijn grote droefheid, een Vriend die mij zo noodzakelijk was, naast het vermaak van Leensen missen. Dog ik had van hem geleerd, dat het zeer nut en aangenaam was, met het tegendeel vergenoegd te zijn: dat is, men moet zich na den tijd voegen, dat ik doof nood gebracht doen moest. De Vloot uit de Straat weer keerende, kwam ons Schip, met een paar andere, onder den Vice Admiral in de Bay van Cadix weer ten anker. De Koningin Christina was vervolgens voorzien van het vermaak van Leensen. Ik had geen gelegenheid om aan haar bord te komen, dog verstand mijn Kapitein, dat als de Doep aan land voer, dat ik dan mee mocht varen, om de Stad eens te bezoeken; dat hij mij toestond. Diezelfde dag voer ik met de floot naar de Stad. Ik daar nooit geweest hebbe, ging de Stad als lopend wandelend bezoeken, zonder geld, of kennis, dus alles onvoorbereid, gaande kwam ik op de markt, daar zag ik mijn oude Vriend, en goede Meester. De blijdschap gaf mij vleugelen aan, ik vroeg hem na, en greep hem in mijn armen, de tranen schoten uit mijn oogen, en schreien, zei ik, O! God dank mijn lieve Meester, dat ik u gelucht weer zie. Hij mij aanlankend, werd ontroerd, vroeg hij mij wat schort u? waarom schreidt u? ik antwoordde van blijdschap, om dat ik u gezien weer zie. Hierop noodgebrachte hij mij met hem te gaan, en vroeg of ik al gegeten had? Neen zei ik, het is nu twee uur na de middag, tot vier uur moet ik weer naar boord, daar zal ik wel wat te eten krijgen. Hij vroeg mij na, of ik ook ziekte of ongelukken gedurende de reis gehad had, en of ik nog wel met mijn Kapitein stond? Ik antwoordde ja, woorden. Ik voel dat ik altijd gefaamd was geweest, en dat mijn Kapitein me toestemming had gegeven om aan land te mogen gaan, en de stad Cadiz eens te zien, dat hij aan geen andere soldaat wilde toestaan. Dat beviel hem zo wel, dat hij mij twee stuivers gaf, zodat ik aan dat brood kon doen, en hem dat met eerbiedigheid wilde overgeven, zei hij, je zult dat opeten, en daar is een kwartje, (zijnde een vierde deel van een rijksdaler, of van een Spaans stuk van acht) verteerd dat op mijn gezondheid, en zo onverwacht na het boord gaat, zal ik je nog bedenken. De denkt hoe bliedaardig dat ik was, want ik had geen geld gehad, als van tevoren eer ik aan de zee was gegaan tot nu toe; Ik zei met een zucht, ah! mijn goede Meester, dit, en alles wat bij mij is gebeurd, hoop ik dat God u loont zal, ik wil God voor u bidden, ik wil alles voor u doen dat ik bekwaam toe ben, gebruik mij tot u dienst, ik zal 't altijd gedenken, en als ik kan u weder vergelden. De Meester zei, "maakt zulk een getier niet, ga nu weg, God heb ons beiden behouden reis, als ik u in uw vaderland weer ontmoet", dan beloof ik je wel te allen vriendschap en dienst te doen, die in mijn macht is; ga heen, en vaar wel. Hij scheide van mij, ik zag hem zo lang na, tot hij een straat inliep. Ik verzuikte, en wenste hem in mijn hart al het heil en zegening. Ik ging voor twee stuivers wijn tot mijn brood drinken, en voerde ten vier uurgang met ongeveer weer naar boord toe. Na eenige dagen moesten wij doororde van de Vice-Admiraal de Haan uit de Baj vertrekken. Het wapen van Effen met 8 schepen, en de Smirna vloot, andere koopvaarders onder het voornoemde convoy vande Haan, daar laten. Ik hoorde ongericht in het vaderland, dat zij bij vertanding in het verkorte Kanaal hadden geweest, alwaar het wapen van Effen zijn grote steun en kolderstok verloor, moesten het roer met kracht regeren. In het vaderland gekomen zijnde, werden wij in de stad Gorkum in garnizoen gelegd. Mijn kapitein maakte mij schrijver van zijn compagnie, zodat ik geen wacht behoefde waar te nemen. Mijn ouders hadden mij deugdig opgevoed, door deugd en naastzichtigheid, won ik de harten en liefde van alle mijn officiers en soldaten. Ik overdeed vaak mijn tegenwerpingen, en alzo ik geen inkop mocht hebben, voorzag ik dat ik niet verder als sargeant, door gunst van mijn kapitein (op zijn hoogste uitvallende) zou kunnen opklimmen. Alzo ik weinig te doen had, ging ik eerst om tijdverdrijf, daar na uit luid en spel, en aldaar te kerken; dit werd bij mij een gewoonte, zodat ik geen enkele mis of predikatie verliet. Dit behagde mijn kapitein wonder wel, die daarom met mij soldie verhoogde tot op drie gulden. Ik kon van twee gulden leven, en zond daarom aan mijn ouders alle maanden vier gulden. Dit behaagde, en loonde mij God en de mensheid, want God zegende mij op een uitgaande wijze, met verbeelding volgens zijn vijfde gebod, EN, De EE. Mijn kapitein niet gierig zijnde, gaf hij zijn half gefleeten kleding. Nu kwam in voor den dag als een kadet en kreng daar door, als om mijn gedurig te kerken gaan, te weten een prediker. Een zeer geleerd en oud man. Hij, mijn levens loop verstand hebbende, noodde mij aldaar alle maanden, en vriedaagen, des middags bij hem te gaan zitten eten, zodat ik aan wijn en brood zat, en deed, waar door mijn kapitein mij nu meer beminde als een jongen. Ik bad mij quartier bij een kuiper, die een regerend. Beschrijving van het Koningrijk eervol burgerman, alwaar ik voortijdig verdrijf hem hielp, hoepels schilpen, ontbassens, of waarom ik kreeg om tijdverdrijf. Ik had veel meer ruimte hier toe, om dat ik in Spanje verstoond had, dat de Spanjaarden zeer jaloers zijn, om vreemde naties mee te nemen naar Amerika, ja dat het haar bij Plaakat verbood is; maar dat zij bij gebrek wel een Meester kuiper, of Trompetter van een vreemde natie mee naar Amerika nam. Ik dacht, het mocht mij nog te pas komen. Be Mijn Prieyster dit hoorende, en mijn mening afvragende, beval mij, dat ik voortaan nog twee dagen in die kuipen zou, en mijn overige tijd in de Mathesis of Wiskunde bescheiden; dit noemden hij de Ziel van alle Wetenschappen: doch hij recommandeerde mij, niet buiten den wille van u Bereik te doen; deswezen was ik gewend alle avonden op te wachten, en mij dienst aan te bieden. Mijn goede Kapitein zag, ende nevens den Prieyster allesgoeds voor mij, zo veel hun mogelijk was. Mijn Prieyster was met mij zo ingenomen, dat hij mij zijn eigen Kind noemde, om dat ik mijn Ouders zo lief had en goed deed, en hem, en mijn Kapitein gehoorzaam was: hij vergeefde mij veel, een goed wiskundige, uit van zijn Kerk, welke mij voor niets, en echter met lucht en leer, zodat ik met verstand de eerste Boeken van Euclides af kon. + "Kränkende Kersen." Deed. Daar na leerde ik de Algebra, de regte, en de kloote driehoeken, en op laat de geheele Stuurmanfchap van Gietermaaker. Dit laatste viel me zeer licht, om dat ik de ware fundamenten algeleerd had. Ik deed tot Rotterdam een Stuurmans examen, tot zeer goed genoegen van de Examinator en toehoorders. Mijn goede Kapitein, (hoewel ongaarne) gaf me op vriendelijk verzoek van de voornoemde Premier mijn afscheid, welke beide me ook, zo door haar zelf, als door hun Vrienden behulpzaam waren, van me te begenieten; dat ik op een Koopvaardijman van Rotterdam, voor Onderstuurman naar Spanje raakte. Tot Kadix komende, maakten ik kennis met een rijk Koopman, daar we goed voor hadden; hij had kunnen op America. De manier waarop ik mijnen omgang behaagde, vroeg me bij hem te willen woonen, zo om op zijn Komptoir te schrijven, als om op zit Koopmanschap te nemen. Op tweede verzoek, ontloegde me mijn Schipper, met name de vriend, alle zijn oude Stuurman die voortijdig met hem gevaren had, aldaar schaalops, los of buurloos was, om dat zijn Schip voor enige dagen door storm op Los Palmas was gebleven. Daarna trad in mijn plaats te Scheep, en ik bij mijn Patroon, daar ik na zijn genoegen, en mijn vermoegen leefde. Na anderhalf jaar, kon ik de Spaanse Taal volkomen spreken, lezen, en schrijven. Mijn Patroon was me dikwijks aan, dat ik in zijn dienst, met de Galiciërs naar America zou gaan, belovende me vele zaaken, welke alles ik in bedenkens nam. In het jaar 1678, in maart, tot kadet een straat passende om na een van onze pakhuizen te gaan, zag ik gelukkig mijn oude vriend den Meester. Ik volgde hem achterna, groetende hem belcefd: maar hij mij aanvattend, bevestigde mij niet te kennen, om dat ik naar Spanje moest. Ik was zeer wel gekleed, met mijn mantel, deegen, en ponjard wel opgezet. Wanneer ik mij bekend maakte, was hij zeer wel voldaan, dat het mij zo wel ging. Ik vroeg hem een glas Engels bier met mij te willen drinken, dat hij vriendelijk deed. Wij zitten in de herberg kamend, was het onderwerp van ons discours, van ons groot reis in het jaar 1674. Daar na wat ons zeer werd verteld dien tijd al weerervaren was. Een delijk kwamen wij te spreken van Amerika, De Meester, als ik denk, was altijd een groot liefhebber geweest van platte land- en zee kaarten, want hij voerde zelf een Atlas met zich mee, door hem zelf met waterverf geschilderd of verlicht. Voorts zo vele reis beschrijvingen als hij wist te bekomen, van zulke als hij nog niet gezien had, die las hij met grote opmerkingen. Ik vertelde hem mijn zaak voor, zo kort als ik konde; na alles wel overlegt te hebben, raadde hij mij aan, dat als ik voor Factoor van mijn Patroon derwaarts konde komen, op een eerlijk transport, ik zulks doen zoude, doch dat ik mij aangehouwen lange jaren zoude verbinden, maar dat ik ten langsten na een jaar verblijf weer met de Zilvervloot naar Spanje zou mogen keeren, of langer te blijven, naar mijn keur. Zulk een reis naar Amerika oordeelden wij te zaamen, dat mij. voordelig zou zijn, en mij zou in het toe kunnen brengen. Ik overweegde dit bij mijzelf, en kwam daarom aan, aan zijn boord: hij was op het Landsschip den Prins Paard, dat gecommandeerd werd door de Kapitein van Minne van Haarlem, die als Kommandeur, de Smyrnaanse Vloot naar Smyrna 2000 Konvooien. Wij als vrienden elkaar ontmoetten, kwamen dagelijks bij elkaar, zo aan land, als aan boord, want de Smyrnaanse Vloot bleef drie weken in de Baai. TWEEDE HOOFDSTUK. Beschrijving van den Schrijver om naar Porto Bello en Carthagena te gaan, werd in een Spaans jaar veranderd. Vertrekt naar Porto Bello, voorvallen aldaar, en weer komen te Cadiz. Tweede tocht naar Amerika. Komt te Porto Bello en Panama, en weer terug te Cadiz. Trekt naar Holland. Koopt zijn Vader de koffie, en resoluut weer naar Amerika te trekken. Komt tot Amsterdam, en vind bij geval een omdenkende Vriend. Vertelt van deze de zeevelden van Zuidland, zo als hij die aan de Heer Burgemeester had overgehandigd. Een nette beschrijving van de Scheurbuik, en Scheeps-verzekering. Aan de voorzijde naar Porto Bellete trekken Mijn nu wilde werkstellig maken, re- volvede ik in dienst van mijn Patroon, om niet in dienst van de Koning derwaards tetrekken. Doch om die te volgen was raad noodig, alzo weinig andere als geboren Spanjaard toegelaten worden om daar na toe te kunnen gaan; behalven dat bij gebrek een Meester kuiper of Trompetter wel meede genomen wordt. Ik sprak het Spaans zo goed als het Nederlands. Geen Spanjaard kon aan mijn taal hooren dat ik een vreemdeling was: daarom reisde ik dikwijks in dienst van mijn Patroon, te land van Cadix naar Malaga. Ik was gewend mijn weg te neemen over die platzend waar mijn Patroon handelde. Dit nam ik gemakkelijk mijn weg van Cadiz op Porto de St. Maria, van daar op Xeres de la Frontera, dan op Medina Sidonia, van daar op Martos, zijnde een fraai Dorp in de provincie Ronda, dat ten noorden bij half wegen tussen Cadiz en Malaga legt. Hier woonden een Weerd of Hofpensionaar, daar ik altijd logeerde, genaamd Juan de Paz. Deze was een geweldige verwant aan mijn Patroon. Ik en hij noemden elkaar altijd Coufijn, zo dat veel Boeren niet beter wisten of wij waren vrienden; dit gebeurde half uit boerental, en half uit genegenheid. Naderonderzoek bracht ons malkanderen in ernst zo te noemen. Ik had een brief aan hem van mijn Patroon, die hij in mijn weeromreis van Malaga naar Cadiz zou beantwoorden, gelijk hij ook deed. Want in mijn weeromreis beantwoordde hij mij een brief aan mijn Patroon, waarin hij mij zijn Neef, met de naam als de zijne Juan de Paz, en recommandeerde mij aan mijn Patroon met alle ernst, ten einde hij mij goed zou doen. Ik te huis komende, overhandigde dezen brief aan mijn Patroon. Nu was ik in een Spaanse boerensoon veranderd. Mijn Patroon, die ook zeer sterk op Sevilla handelde, zond mij derwaarts bij zijn Neef, een magtig rijk Koopman, die met hem in compagnie op Amerika handelde. Ik bracht een brief aan hem van mijn Patroon, en een van mijn nieuwe Spaanse neef de Boer waar de Pofos vloot ontving mijn met alle liefde en goedheid, en deed mij alles wat ik kon verwachten. Ondanks dat ik tot Sevilla was, werd alles klaar gemaakt, zodanig de koopmanschap, als mijn persoon aangaande. Ik vertrok dan met de Galioenen in het jaar 1679. Bevel hebbende, dat ik eerst tot Porto Bello, en dan tot Carthagena moest huis houden, daar ik behouden aan kwam, en mijn zaak tot vergenoegen van mijn Patroon verrichtte. Ik bleef twee jaar tot Porto Bello, daar ik met de Indianen veel verkeerde, ook nam ik een Indiaan tot mijn knecht; en aanzo ik vertrok bij de Indianen. Ik kon de Landtaal leren, dat mij behaaglijk en veeltijds voordeelig was. Hier zou ik een beschrijving van Porto Bello en landen daaromheen kunnen maken, en voordeel Amerika beschrijven, zover ik ben gewest, maar dit is mijnen oogmerk niet, om dat zulke beschrijvingen zo veel gedaan, als uitgeschreven zijn, en ik die aangaande niet nieuws aan de dag zou brengen. Ik kwam dan, na twee jaren tot Porto Belo gewoond te hebben, tot Cartagena, waar ik, na verloop van een jaar, weer tot Cadiz met een goede handeling die mijn beide Patroonen wel belaagden, behouden aan kwam, in ’jaar 1682. Behalve mijn bedongen gage, deden mijn beide Patroonen mij nog een aanmerkelijke vereering, met aanbiedingen, indien ik weer derwaarts wilde, zodat niet alleen mijn gage considerabel wilde verhongen, maar nog daarenboven, dat ik een zeker voorafbepaald gedeelte van het jaar essen gelfzoude hebben. Dit was bedenkens waar. Nu was ik al zo ver en dat ik credit had, bij mijn Patronen en andere Kooplui; want ik werd aangemerkt als een eerlijk man, die als onder Koopman, Boekhouder, of groot Meester in de wagen was. In Beschrijving van het Kominkrijk, dat ik in ’jaar 1684 weer naar Amerika zou vertrekken, maar met meerder macht en vrijheid, als te voren op mijn eerstgeledge had gehad. Ik vertrok dan in ’gezegd jaar; en kwam behouden weer tot Porto Belo. Mijn Patronen hadden hier een eigen Huis, en twee Pakhuizen; waar ik mijn verblijf nam. Ik heb gezegd, dat ik in mijn eerste togt veel fijne handel landwaarts deed, dat ik nu weer aan ving, om dat de Indiaanse taal die ik grondig verstond, me geen klein voordeel aanbracht. Ik kreeg dan lucht, door de winst aangemoedigd, hoe langer hoe dieper landwaarts in te handelen, tot dat-ik eindelijk besloot om Panama aan de Zuidzee te bezoeken; om te zien wat ik daar voor handel zou kunnen doen. Ik wist daar al het Zilver van Peru daar werd ontscheept, en dan over land van daar naar Porto Belo gebracht; dit mij aansmoedigende, vertrok ik over land van Porto Belo naar Panama, om daar te wachten tot die tijd als de Zilvervloot van Peru aldaar is gewend aan te komen. Daar aankomend, deed ik goeden handel. Hier hoorden ik, dat van Panama ook een handel gedreven werd over de Zuidzee, in de Filipijnen Eilanden. Ik had wel lust om daar heen te reizen, maar de schrik om daar zonder... ı Alle jaaren zond ik mijn negotie met de ı Goallioenen over met goede winft, totikin?’t | jJaar 1694. zelf meede over kwam. Ikwier- de met alle liefde en geneegendheid van mijj- ne Patroonen ontvangen ,„ en ık genoot van. haar wat ik begeerde. Wy in?t voorfte van | ?tjaar 1695. tezaamen gereckendenalles ver- ‚ effend hebbende ,„ zoo fchoöt voor my een- . -brave fomma over , zoo van mijn bedongen: : „Joon;als van mijne gedaane koopmanfchappen.. ‘1k kreeg. luft om over. Porto Bello en Pana- sa, de Philippunfe Eilanden te gaan bezocken; en alzoo ik geen geneegendheid tot trou- wen had, wilde ik mijn Ouders in mijn Va- derland nog cerft gaan zien,. ten einde, zoo zy nog leefden, ık haar mogte verforgen. Dog, wierd belet zoodaanig, dat ık niet cer als ın ’t jaar 1696. in ‘Mey eerft in Holland kwam. Ik reisden voort na mıjn oude en lieve Ouders. Daar koomende,. verftond ik. dat mijn Moeder overleeden was;. Mijn _ Vader was oud by de zeitig jaar. Ik ging Fe 0m ne na | | 8 Befchryvinge van het Koningryk 2a zun wooning, hy kendemy niet meer, ik my bekend maakende, was deoude Man zoo, verblijd, dat hy my omhelfende , befturf ' aan mijn hals; wy fchreidente zaamen. Na ' dat wy beide bedaard waaren, liet ik wel op Sn. j diffen, verhaalden hem mijn weedervaarenen voorneemen, namelıjk dat ık hem voor zijn keeven verzorgen wilde, ?twelke de grootfte oorzaak van mijn overkomfte was. Ik kog- te hem dan de koft in een goed Gaft-of pro- veniers-huis, leggende nog fes honderd gul- dens voor hem op lijf-rente , en hem voort . vwerzorgende van alles wat hy noodig had.,. ..Viel verblijden hem in zijn oude dagen, dat ik hem zo wel verzorgd had, en ik verheugde me nog meer, dat God me de gelegenheid gegeven had, van mijn lieven Vater zoodanigen dienst te kunnen doen; ik had hem met een goed hart lief, zooals een deugdig kind schuldig is. De tijd van mijn vertrek nabijde en kwam, ik nam afscheid van mijn oude lieve Vader, dat niet zonder schreien van hete tranen aan weerszijden ging, want hij wist dat ik weer ver weg zou zijn om weer na West-Indië te gaan. Ons afscheid neemen geschiede van weerszijden met veel teederhartigheid, vermits ik de oude Man lief had; ik vereerden hem nog; twintig ducaten met eenige Rijksdaalders, en dus fesch genoeg. Dit is een geweldige vergenoegd, doch bedroefd van malaise kander.. Zowel BIN, ik kwam tot Amsterdam in de maand juni 1696. Hier vond ik mijn ouden trouwen Vriend voor de deur van N: Vijfhoef. Stan, vriendelijk, na een nieuw uitgekomen Kaart. Ik hem al lachend de hand toereikende, kende hij mij, voort. Wij omhelsden malkans - der met hertenarmen, en gingen terzamen na een Herberg, een kamer allende zeffende, daar wij van vier tot acht uren bleven. Niet konden twee broeders malkander vriendelijker . ontmoeten, als wij met goede herten deden: Wij vertelden malkander ons avonturen ik had zoo lang in West-Indië geweest. De Meester had al een Vrouw met drie Kinderen, en was Meester in een zeker vermaak, lijke Stadt, daar hij geboren was. Wij gingen te zaamen naar zijn Herberg, daar ik bij hem thee; wij hadden den geheelen nacht zoo veel malkander te vertellen, dat wij nauwelijks tijd tot slapen over hadden; Dog de Meester moestende binnen twee of drie dagen weer naar zijn huis vertrekken, moesten wij onze ernstige zaken kort verhandelen. Ik vroegde de Meester om welke reden hij tot Amsterdam was? Hij antwoordde, dat hij daar was gekomen, om eenige Medicaments. 20 Beschrijving van het Koningrijk. - Menten te koopen, alzoo hij als een halve Apotheker mee handelde; maar dat hij voornaamelijk was gekomen, om enige stellingen tot herontdekking van het Zuidland voor geld te demonstreren, dien hij die aaneen zeer voornaam en beroemd wist te maken in de Regering, had overhandigd, met de bedoeling dat hij tot de demonstratie mocht worden toegelaten. Die voornaamme Heer de stellendene, keurde die zeer goed, en vraagde of hij die wel kon demonstreren. Het antwoord van de Meester was, dat hij tot die eind in Amsterdam gekomen was. Waarop die Heer had gezegd, gy komt te laat, de Zamink is daar alna toe; de Meester antwoordde daarop, ik kom niet om mee te varen, maar om voor een Zekere som de stellingen te demonstreren, goed of geen geld. Daar mee de Bing hy heen, en in pas Sant zag hij een Kaart voor ’t Huis van N: Visscher, daar hij de befiende hij hem vond staan. Ik vroeg hem des morgens die stellingen te mogen zien, en uit te schrijven, welk hij mij zeer gaar toe vond, en voort zijn papieren aan mij overhandigde, welke stellingen waren de volgende zeven. Consideratien over nader aandoeningen van het Zuidland, waarin gelet wordt op nader reguleering. De heid, en monture. Neemen. Binnen in dat land te komen. Hoe, en op welke wijze met de Mensen handelt, Zoeken, of de kracht. Ziekten. Van Passen, Odrozen, en Zebrieven. Van de Scheepen, haalde grote hoeveelheden... 6. Van Amonitie, Vidalie, A. Medicijnen, en te toonen dat Matrozen en Soldaten minder geld als bedongen hebben, kunnen worden beland, en vergenoegd gebracht worden. Ik verwonderde me, dat hij niet ter ege van een geld zou worden gebracht, te meer, dit tot genoegen zoude de- hij zei, dat om dat monsterverstrafferen, bij fout van dien, dat hij een geld zou begeeren. Ik merkte het zesde Artikel met belang aan, dat zulke zaken mijzelf wel te passen zouden komen, zo voor mij, als ten aanziende van goede vrienden. Wat Manschap en Instrumenten meede te verzorgen. Op aandoeningen van vreemde Kledij en Infectie beschrijving van het Koningrijk. Verteld mijn goede vriend, dat hij mij een beschrijving van de Scheeps-Scheurbuik, nevens een ververftijd binnen Scheepsgeweld te kunnen hebben, tot verkwikking en voorkoming van ziekten, zoals hij hem in dit zesde artikel verklaarde, wilde ter hand stellen. Dat hij mij voort, en gevolgde toe vond, gevende mij terstond uit te zien papieren, het Kapittel van de Scheeps-Scheurbuik. Dog onder beding dat ik geen medicijnen moegte openbaren, maar die aan mijn eigen lichaam, en als onbekend aan mijn goede vrienden zoude moegen gebruiken. Het Kapittel van de Scheeps-Scheurbuik, was het volgende. Mijn bedenkingen, die ik eertijds op mijn vorige reis over de Scheeps-Scheurbuik gehad had, zo van haar oorzaken, voortkomsten, als geneesmiddelen, werden hier nu meerendeels bekrachtigd. Zeer nauw had ik nog te Scheep zijnde, acht gegeven op de Scheeps-Sekten in 't gemeen: maar bijzonder de Scheeps- Scheuringbuik, welke zich gemeenlijk op volgende wijze openbaarde. | | De Scheurbuikige werden eerst loomagtig, mer weinig trek tot eten, hun gezicht was ton aan Zuur en Armen. s) van de Scheeps-Scheuringbuik, de Krinken Krams. 23 kap bederfde, het tandvlees werd aangetast, darmwellingende, bloed en rotting werd en ligt bloedend. Ze zweken veel, de droevig, ze waren huiverig, alsof ze zon tijd binnen koorts hadden, ook wel koorts- fig : haar mond tonk, om dat haar maag- pys was roodgestrooid, en de adem werd allengs benauwder. Eenige, wiens maag-zap nog scherper werd, aten wel vier mannen koft; de pols floeg niet altijd doorgaans; maar was veeltijds onwetend, ze werden maagzweren. Dit alles is bevatbaar en klaar, dat de Scheeps-Scheurbuik, is een kwaal van de voeding van het lichaam, zoals vele geschreven hebben, De Oorzaak is dikte, en lijmigheid van bloed, of zenuw-zap, of die beide. De vezel bezwekt, en verstopt de ingewanden, vaten, en klieren. Welke lijmig vocht, scherper wordende, bijt, knaagt, maakt pijn, honger, en andere toevallen. | Ka zegt: Zie: De vezel niet genezend, volgt onvermijdelijk de dood. u a De Fermentatie, effervescentie; vlugzouten, zwavelig, zout zwavelig, en zwevend zwavelig zout, met een lengte van &c. &cc... Want ze behoren meer tot de chemische en filosofische stellingen Ps | B4 als N 24 Beschrijving van het Koningrijk als tot de ware ervaring van de genezing van de Scheeps-Scheurbuik dus vind men de beste Stuurlieden altijd aan land. De ervaring is hier, als ook in de meeste dokters, de beste leermiddelen. Binnen Scheeps-boord dan, worden in de Scheurbuikige, de te dikke en lijmige vogten geboren, uit volgende drie oorzaken. 1. Door gebrek, van water onder de votten hebben. 2. Door: eten van onde, vochteloos, of bedorven vlees. 3. Door niet genoeg te openen. Men lijdt gebrek van water onder de votten, om volgende oorzaken. 1. Door het nuttigen van te weinig water. 2. Door het nuttigen van bedorven, of rotzend water. 3. Door het eten van al te droog vlees. 4. Door te veel zweeten, door ziekte of maaktheid. 5. Door te veel, of te streken arbeid. 6. Door al te hete inget. Ik meen de besprekingen van zoo vele delers onverschillig minder aan te roeren, als nu de mode is. Ik weet dat ons bloed wit een dunne vlag, of vloeibaar nat, maar rond en kleine rode balletjes, en langgerekte dunne draadjes samen gezet is. Voorts dat in deze mengeling, geef, water, een soort van zout, aarde, ontken ik niet. Want de galword uit het bloed afgescheiden, zoo wel als een meeningte andere votten. Maar besef gij, of bloed, hoe weinig of geen gal er is daar onder te zien, te proeven, of te ruiken, zoo lang als het bloed wel gemengd is, even gelijk als de room onder de melk, 200 gram lang zit in de boter of yoghurts. Toonbaar is. Maar uitgemelkt zijnde, en dat haar stilstand verhinderd vindt, een ontbinding in haar te samenstel genomen of veroorzaakt heeft. Hierbij wordt gekoekt. Want kwaad menging is, als de deelelementen verhinderd worden, daar zy in een gestelde stand niet haar gemeente reegel, en haar order moeten geplaatst zijn; zodat op die plaats meer dun, en op een andere plaats meer dik, of andere deelmenten veel of weinig geplaatst zijn. Even gelijk als in melk, die gemolken zijnde, en still staande, veel lucht-deeltjes ontvangt, waar door de aardachtige deelen verhinderd worden. Waar kwaad menging is. Beschrijving van het Koningrijk van de wei en de room van die beide afgezonderden word. Deese wanorde drukt de geestige of vrije deeltjes zóó zeer, dat zij de verdikte, vleugels minder kunnen verduinen; maar die geest uit wordende, zoeken die een open weg, en komen buiten het lichaam. Zulken lichaam, kan immers in de bewegende vleugels onges lichaams meer zijn, of die zouden moeten rotten, stinken, verwerpen, en dus de dood te weeg brengen. Dat Zeemans lichaam kwaal is, en dan maag worden word, dat meende ik dus te gebeuren. De maag is de keuken des lichaams. Deze bekruint in haar binnenste altijd een ferment, of maag-zuur, hetwelk samen is gesteld uit overgebleeven gal, sap, en klier-zuur, dat uit des stinkdarms en maag-klieren gedurig uit lekt. Dit maag-zap is zeer zuur, en kleiner dan de spijzen door zijn scherpte, by forme van uit trekkingen even gelijk als loog of brandewijn de verf uit falaan trekt, of zoo als men sommige waterverven tintureert. Dit maag-zap door gebrek van water, en het nuttigen van oude of bedorven spijzen, wordt daar door niet meer zuur, scherper en pikkelder, of samentrekkinger, zet hem dan vast in de plooien van de maag, en beler zodoor den honger in het begin van de ziekte. De fijn vermeerderende, beïnt ook de dermen, waar door de spijzen in de maag niet wel gekookt worden, geeft dan kwaad en weinig gijl. Zulke gijl dan nog in de dermen komende, kan daarvan maar zeer weinig in de daar zijnde melkvaatjes geperst of gezoogen worden, om dat die met hare mondjes, met de voornoemde taaimaat fijn bezet, en als geflooten zijn. Zodoor wordt de Zee-man maagzweren, door gebrek van voedsel. Indien nu deze Scheeps-Scheurbraak niet wel wordt behandeld, hetzij door onkunde, of bij gebrek van middelen, dan kunnen die van kwaad nog erger worden, en vele toevallen veroorzaaken. Dat dus in zijn werk gaat. Het fijn zet hem hoe langer hoe vaster in de maagspoelen, en wordt hoe langer hoe dikker, krijgt dan daar door zijn vast of stilstaan, een soort van verrotting, zoo als uit den aard slechts blijkt, Want alle gemengde voedingsstoffen verderven of verrotten door het falaan. De verrotting is een ontbinding van eenige te elkaar gerichte delijten, des die in haar celstructuur enkelheid brengende. Sinds de bewerking van het ingebonden exemplaar van dit boek bleek dat er talloze fouten stonden, mochten we die hier graag aanpassen. Beschrijving van de ingebonden exemplaar: Dit boek is in goede staat, behalve dat de achterkant van de titelpagina geheel los is van de tekst. Daarom werd het boek bewerkt met behoud van de oorspronkelijke bladspiegel. Corrigeringswijze: 1. Het is een algemene vernietiging, en verbreking van de eerste stand van de dingen, en houden van de deelen. Deze vogten worden daar van tijd tot tijd al scherper, en nog scherper aanloopende de vleugels en kliertjes van de Maag, met een prikkende bijtende, of steekende, die de mondjes van de kliertjes beschadigen. Dan laat de kliertjes haar sap uitlekken, waarbij de dikke vloeistoffe los wekt, en dan loopt die uiterlijk bij brokken of lappen naar de darmen omarcheerden. Nu is, en wordt, het binnenste Maag-vlies op vele plaatsen zeer, veel ontbloot. Daar op bijt, en knaagt, het aan de scherpe Maag-zap, dat den grote honger dan veroorzaakt. En naar mate dat de Maag veel ontbloot, en het Maag sap scherper is, daarvoor voedt hem, den bijna onverzadellijken honger, en zoveel te meer, als daar gebrek van gijl in het Lichaam is. En dat wellicht naar dat er meer of minder gijl-vaten vertonen. Ik heb gefien, dat zoo een vent, een geheele bak, en nog meer poes-pas op vrat. Wordt dit scherpe Maag-zap overvloedig, dan beïnterd het ook de darmen, en maakt dan alle soorten van loop, ofte af-gangen, als toevallen van deze Scheeps-Scheurbuik, Rijt. Het is zeer waarschijnlijk, en door Zee-schuiven-hoek, getoond dat de lijm, die van binnen de darmen bekleed, beïnterd, uit ver- schieden soorten van vaassen, welke aan zuren zijn. Het voornoemde scherpe Maag-zap, nu in de darmen geïntroduceerd wordt, but, of werkt eerst, op de zenuwachtige vlieten, der genoemde teere vaassen, dat de buik-krimpinkte maakt. Voortgaande, doorknaagd het de teerte en vliezen van de water-vaten, uit welke haar Nacht in inhoudend ziekte, ik kende, samen dat uit de geschrorden kliertjes in de darmen: daar haar met de dood mengende, maakt die donker en vlaagbaar. Dat men dan loop, of week- "Jijvigheid noemde. Het vogt nog scherper, en laminerend, door knagen dan ook de gijl-vaten, welke uitlekkende gijl, haar dan meer "den drek mengende, noemde men dat dan de "u "groeve loop. Het zondigend vogt nog al scherper wer- dende, dan mochten de bloedvaten een beurt krijgen, deeses dan ook door beesten zijnde, -vloei het bloed in de darmen, en zich onder den drek aldaarmengende, geeft daar aan "de naam van rode loop.. En dan nog niet Be er dan | u "gaat | N | S 30 Beschrijving van het Koningrijk gaat dit onbedwingbare, allerichtelijke, ja doodlijke vogt, op de darmen los, de liefde breekend, ja lappen daarvan kauwende en zo de darmen doende zwemmen, dat dan de naam heeft van darm-weer of tenemen. Hier zijn nu de ware oorzaken van de Scheeps-Scherpt buik, en loopen, of doorgan- gen (die haar veelal bij de Scheeps-Scherpt- duik voegen) bloot, en ontdekt. Nu is het kunttje, of men die Zee-duy- vels, als gerigtelijk.Schecps-boord kan doen ontzeggen; en dan voorkoomen, dat men niet genoodfaakt is ,. die onwillige, ofon- gaarne gaften, teegens dank te moeten ont- vangen en huysveften. | _ Dog zulks meteen heerlüke ververfing,, niet geheel konnende beletten, dat men dan dec- de fchroomelijke ziektens , ras en veylig kan geneefen, met weyniger omflagals gewoon- lijjk gedaan word. | . Eerft meene ık de zaaken aan te toonen, waar door men zoude konnenbeletten, (im- mers het grootfte gedeelte , en meerder als voor deefen) dat. zulke fchaadelıjke vogten,, de Scheeps-Schenrbuik_&c. veroorzaakende, niet of zeer zelden, in des Zee-mans bloed, of vogten konnen koomen. ÖOfteegter, daar -nog in fluipende, dat men dan de ingekoo- men vogten, gemakkelijker kan: doen. ver- Tea } “ huyfen, t Krınke Kusmes 031 huyfen’, als voor deefen , endus hetScheeps» Volk kan gezond houden en bewaaren op: zulk cen lange reys. Nu dan tot de zaak. lk heb gezegt, dat de eerfte oorzaak die het. bloed verdikt, is gebrek van water... . Om daar geen of minder gebrek aan te hebben, op zulk een lange reysals deefe naar rZuidland, moeften onie Reeders ons geen gcemeene Vaaten meede gegeeven hebben, om Orten, Boonen, Grut, Meel &c. in te bergen; maar ın plaats van zulke die daar toe ın’t gebruik zıjn , moeil.men neemen, goede .Leggers of zoo genaamde Verkens, welke van Grut,. Orten &c. ontleedigd zıjn- de, kon men die wecder met waater vul-. Deze vaten zijn daarom niet bedorven, maar kunnen after even goed, 200 voor watervaten, als anders, op alle reizen dienen, en zoo men meer ruimte in ’t schip hebben moet, zoo kan men na goed vinden, zo veel noodig zijn, openen bewaaren. Wanneer men ook distilleerketels meede neemt, die dubbeld of dik verstaan zijn, en men die niet te laat van water, ofte hard met vlam stoof, dan wordt het overgehaalde water niet kooperig, en bijgevolg niet ongezond. Dus kan men voor een groot feest, 32. Beschrijving van het Koningrijk het gebrek van water voor koken. Het nuttigen van bedorven, stinkend, of rottend water, dat al reeds is, als men het drinkt, en nog meer stinkendheid in de maag voortbrengende, kan men voor 't grootste gedeelte voor koken, met alle dagelijks water op te koken. Want men heeft het hout voor't hakken, hierdoor wordt het klaar van onklaar, vuil en kwaag van schoon goed afgekeurd, en alle stank vervliegt door ’t koken. Men moet om 't volk gezond te houden, op zulke lange reizen geen moeite ondervinden. Berg, Ook zet men op ’t halve dek, een grote grauwe keuze. Port, het water daar in verfbakt veel van zijn stank, en zinkt de modder naar beneden op den bodem. Het te veel zoethouden, komt door te veel sterke arbeid, door ten hete lucht, of door zwakheid. Al te zware arbeid kan men matigen, als men genoeg, en gezond volk heeft. De al te heeten lucht verjaagt den omloop, om dat zy de vogels zoo wel verdubbeld als verdund, en al te sterken arbeid, en doet daar door den Zee-man slaap en machteloos zyn, is het een groot kwaad. Krachtige winden kunnen al te sterke uitdamping van lucht veroorzaken, waar door de vogels krachtig verminderen, en dus word er gebrek van vogels in het lichaam geboren. Het schaffen van oude bedorvene schrijverij, sigaren, en tabak, maakt ook dik, lijk, en scherp bloed, maar dat is onafschelijk van zulk een lange Zuidlandse reis. Dit zou men iets kunnen verhelpen, als men wat meerder aandacht deed geven op alle spijs, en diensdien deed roeren, verlengen, verflikken, uitvlokken, of schuddend vriezen in stukken, even goed als de Spanjaards hun vlees verwerken. Dit was een werk voor de Scheurbuikige; om haarzelf wat te bewegen. De kromhoutsgaten, die haartijd meer in de kooy, als op het dek doorbrengen, zullen zich eerder en meerder aan de Scheepsscheuren onderwerpen, als rappe knappe Zeevallen. Door leven en veel leggen, verflakkert de maag-zappen en andere vogels, om dat het lichaam niet bewogen wordt, de maag die uitwendige drukkingen mist, welke uitwendige drukkingen veel helpt tot de gesondheid, of ontlasting van de gal, die in de maag zit. De inwendige, namelijk de lever, wakkerd ook den omloop onzer vogels. Hoe hem jemand na het werk en meerder be-, „wiegde „ hoe de vogten warmer en donder worden, en raucher of sneller lopen. Op de zulke kan de Scheeps-Scheurbuik, zoolt niet vatten. Zui. Men kan het Volk ten allen tijde en plaatsen alderlei werk geven, elk naar zijn staat of gelegendheid. Op de reis onderweg, liet men de arbeid aan 't hout en andere zaken, dat tot het te bouwen Fort dienstig was. Op de Galiciënen laat men de Slaven kanon-kogels schieten om niet leeg te zijn. De zwabber diende bij gelegenheid aan somtige tot zoolt een goede en dienstige excitie, als het stokvis hout aan andere. Het ramboersen in India, wordt zeer gezonden geacht, dit kan het Volk malkander doen: het Opperhoofd kan het Volk uitzuigen als 't hem belieft. Nu moet er een middel bedacht worden, welke krachtig is het bloed en de vogten in een goede staat te houden; dat is, dat men geen gebrek aan vogten lijdt, dat ongeveer vogten niet verkouden, verfleimen, en dat zy ook niet te los van te zaamenheng zijn. Dat de vogten haar echte en rechtse menging behouden, zoolt als ze in gezonden staat zijn. Want Krijnzesbos 36 Want een weinig vogt, en weinig warmte, dat verdikt en verfleemd alles. Al te dikke vogten, of al te dunne vogten, ver sweet men al te veel in de heete klimaten, zy laat dan haar dikker delen in de vaten, die de zelve verpotten. Daar van dankoomen dan Scheepsscheurbuik, Loopen, Koorts, Waterzucht, Sc. Hier is aanmerkelijk, men ziet dat de Scheepsscheerbuis, door ververfing en arbeid, betere en snellere genezingen worden als door Medicijnen. In 't Noorden eet men Salad van lepelblaadjes, waarvan het Volk ras gebeefd. In 't Zuiden zoeken wij vers water, Limonen, Oranjeappels, vruchten, Brood, vers vlees, dat onle Scheurbuikige ook hanteert tot gezondheid brengt. DERDE HOOFDSTUK. Beschrijving van het Koningrijk. DERDE HOOFDSTUK. Redeneering van den Reiziger met zijn vriend over de ontdekking van 'Zuidland'. Trekt weer naar Spanje en van daar weer naar Holland. Komt tot Amsterdam, en ontbiedt de Meester: beziet het Texel, en redeneert daar over. Stellingen wegens de Texel-troepen aan de Regering gepresenteerd. Vertrekt weer naar Spanje, en vertovert naar Cartagena, Porto Bello, en Panama. Trek naar de Filipijnen:idden zwaar ziek, en komen aan 't Zuidland. Op redeneering van het Scheurbuik afgebroken hebbende, en weer tot die van 't Zuidland overgebracht, was mijn vraag aan mijn Vriend, wat gedachten hij had van de waarde van de Nederlandsche scheepvaart, wegens de ontdekkingen van 't Zuidland? Hij antwoordde, dat de Nederlandsche scheepvaart, het verwachten van fijne Reederen niet kon beantwoorden, en dat de Hollanders zo weinig van hem te verwachten hebben, als de Engelsen van hun Damier. "Ik vraagde de reed waarom? Hij antwoordde, voor hetzelfde zijn deze tochten om Zuid-Afrika te ontdekken, niet wel naar mijn denken aangeleid, en daarvoor geen fondament niet goed en niet, waar kan men van den opbouw verwachten? Voor het tweede, hebben de Engelsen en Hollanders misgaan, in het verhopen van mannen om deze ontdekkingen te doen. Fluïciteit misgaan zeide ik, het zouden immers zulke braave Zee-luiden als men zou kunnen vinden. Dat is zonder teegenzeggen waar zeide mijn Vriend, en hoe zij beter Zee-luiden zijn, die haar jeugd en vroeger tijd bij de Zee met goede opmerkingen hebben verstreken, zoveel te onbekwaam oordeel ik haar over Landen inwendig te kunnen ontdekken. Ik vraagde waarom? Hij antwoordde, ik zal u mijn gedachten daarvan zeggen, en u tonen, dat het inwendig Land ontdekken, met de Zee-man vaardigheid, niets gemeen heeft. Ziet, alle wetenschappen hebben zeker beginselen welke iemand eerst moet kennen, eer hij zich behoort te veremenen die te behandelen, of aan anderen voor te stellen, en daarvoor (om dat wel te doen) wordt vereist de Natuur, de Onderwijzingen, de oefeningen, en dan nog tijd. Eerst zal ik u zeggen wat een geprijsde Zee-man is, die een Schip als Opperhoofd commandeerde, Zulk eenen s, en goede opmerkingen vanaf der jeugd afgevaard, de Stuurmanfchap geleerd, het Schip en volk wel gade gelezen heeft, die nu buiten dronkenschap en korfelijkheid zijn dingen wel doet, en dan het voordeel van zijn Reeder wel in acht neemt. Alle deze hoedanigheden in eenzelfde man alleen zijnde, is vrij wel, en zulke zijn van de allerbeste soort, en daarom de beide genoemde voor geboekt. 