title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »Zoo nauw vereend en toch zoo versdhrikkelijk ver van elkaar verwijderd!" zuchtte zij, terwijl ze mij de hand der verzoening toestak. 87 »God is immers de God der liefde, -waar men hemook möge vereeren, in kerken, moskeeenof Synagogen? Zou- den wij elkaar hebben gevonden en wederom hebben ge- vonden, als het niet Zijn wil was geweest?" dus vroeg ik in mijn jeugdige opgewondenheid , en veiklaarde haar in gloeiende taal de verschillende geloofsbelijdenissen , volgens de opvatting, die alleen een verliefde daaraan vermag te geven. Weinig bekommerde ik mij over hetgeen in de boeken geschreven Staat en de priesters leeren. God ver- geve 't mij ; doch heden zou ik niet alles kunnen verant- woorden! Manuela luisterde echter slechts half naar mijn woorden en riep op hartverscheurenden toon : »Heere God, heb medelijden met mijn zwakheid! Wat heb ik misdre- ven, dat gij mij zöö zwaar bezoekt? Kan ik het geloof mijner kindsheid uit mijn ziel verdrijven en toch blijven leven? Waarom moet mij, zwak meisje, het ongeluk tref- fen, innerlijk den Mahomedaanschen , uiterlijk den chris- telijken godsdienst toegedaan te zijn en eindelijk beide te moeten verzaken? Mijn vader heeft zieh dan toch vergist, toen hij , nu drie jaren geleden , een oude waarzegster voor leugenaarster uitschold en de trappen afwierp, omdat zij mij voorspelde, dat ik niet in het geloof mijner vaderen zou stetven. Heiaas, helaasl wat zal ik doen, wat moet ik beginnen?" Het kostte mij moeite, haar tot bedaren te brengen, doch allengs werd zij weer voor rede vatbaar. »Laat mij in de eenzaamheid over alles nadenken," zeide zij eindelijk, nadat ik haar den toestand van zaken nogmaals kalm had uit- eengezet; »niemand kan, niemand mag mij hierin raden. Be- loof mij, van daag althans niet op een beslissing aan te dringen. ' ' 88 Toen ik den volgenden morgen ontwaakte, was mijne eerste gedachte: heden zal er uitsprsiak worden gedaan over uw volgend leven. In zulk een stemming is het ons niet mogelijk , ernstig aan iets anders te denken ; inwendig worden wij door een pijnlijk ongeduld verteerd. Ik zadelde mijn paard en joeg door bosschen en velden , alsof zijn snelle vaart ook in staat was den tragen tijd vleugelen te geven. Eindelijk was het oogenblik gekomen, dat ik bij Manuela kon aankloppen. »God aUeen weet, hoe ik geworsteld heb," dus sprak zij mij aan, »gij hebt overwonnen , doch wat ik u bidden mag , zorg , dat we schieHjk vertrekken , want hier kan ik 'tniet langer uithouden." — Ikdeelde alles aan mijn vader mede. »Ge hebt niet wel gedaan, mijn zoon, met zulk ongelijk gewicht op de schaal te leggen," zeide hij. »Met zulk een gebroken hart mag het meisje niet voor ons ge- loof en onze familie gewonnen worden. Ik zal haar al de zware plichten, die ons geloof ons oplegt, al het leed, waartoe het ons veroordeelt, onbewimpeld voor oogen houden; volhardt zij ook dän nog bij haar voornemen, dan schenke God haar zijn zegen, opdat zij de stammoe- der van een schoone nakomelingschap möge worden." Manuela bleef bij haar besluit. Onze afreis behoefde nu niet langer vertraagd te worden. Nadat wij niet zonder veel moeite onze have en goed te gelde gemaakt hadden, reisde Emmanuel met zijne zuster en Manuela vooruit, daar wij zooveel mogelijk alle op- zien moesten vermijden. Den volgenden nacht begaf ook ik mij met mijn vader op weg. Ik kon mijne tränen nau- welijks weerhouden, toen wij in het hoUe van den nacht 89 de ons zoo welbekende Straten doorslopen, alsof we die- ven en moordenaars waren. O, wij hadden ons aangenomen vaderland van ganscher harte lief; dät voel ik nog heden I Mijn vader sprak geen woord. Eerst toen de dag aanbrak, beval hij mij de zon tot getuige te nemen en bij den aller- hoogsten God te zweren, dat ik Manuela niet als demijne zou beschouwen , eer zij in ons geloof opgenomen en door den band des huwelijks met mij vereenigd was. Wij haal- den de reizigers in en kwamen na een lastige reis te Oporto aan. Hier vertoefden wij bij den vader van Uriel da Costa, totdat wij ons konden inschepen. Ook Mendez Henrico uit Madrid troffen wij hier aan; hij offerde een hoogen post aan het hof en een teerbeminde verloofde op, om met zijne broeders in een veraf gelegen land openlijk zijn geloof te mögen belijden. Hij was een zwaarmoedig reisgenoot. In afgrijselijke bewoordingen vloekte hij het ongelukkige Spanje , toen wij eindelijk de ankers lichtten ; woest rolden de oogen hem door het hoofd en hij knarsetandde en stampvoette, zoodat ik mij verplicht voelde, een poging aan te wenden, om hem tot bedaren te brengen. Zonder mij te antwoorden of zelfs met een blik te verwaardigen , begaf hij zieh naar het andere eind van het schip en wierp zieh hier op eenig touw- en zeilwerk neder. Ik had genoeg te doen met mijne eigen betrekkingen en liet Henrico dus aan zijn lot over. Onze vaart was in het begin zeer voor- spoedig en ook Manuela's sombere stemming week allengs voor de nieuwe indrukken die zij ontving; doch reeds den eersten avond werd mijn vader ongesteld. Evenals anders, meende hij een dergelijke onpasselijkheid door krachtige medicijnen te kunnen tegengaan, maar ditmaal zonder ge- 90 volg; zijn toestand werd van uur tot uur erger. »'tis zonderling ," zeide hij tot mij, terwijl ik nevens zijn bed zat, »daar lig ik, oud kind, nu weer in een groote wieg^ die mij eindelijk uit het leven zal schommelen. Werp mijn lijk echter niet in den zilten vloed ; evenalsy Jozef zijne broeders, smeek ik u, mijne kinderen, mijn gebeente met u te nemen en te begraven in het land, waarheen de Heer u voeren zal ; ik weet 't — met mijn sterfelijk oog zal ik 't niet meer aanschouwen." Ik trachtte hem goeden moed in te spreken, doch hij antwoordde: »Ik weet 't, mijne uren zijn geteld. Ik heb mijn deel gehad aan de vreugde en het leed dezer wereld ; dank en eer zij God den Heer voor beide toegebracht. Kom, roep de anderen; ook Manuela, want ook zij is mijn kind. Weent niet," dus sprak hij vervolgens de binnentredenden aan, »ik kan rüstig ten grave dalen, wetende, dat gij voortaan onge- hinderd en in vrede uw God zult mögen dienen; en moet ge u nogmaals buigen onder de hand van een onderdruk- ker, wanhoopt niet, want de wet des Eenigen Gods zal xich eenmaal glorierijk onder alle Volkeren openbaren." Mijn vader sprak nog veel over onze vooruitzichten ; 't was , alsof de naderende dood hem helderziend maakte en een blik in* de toekomst vergunde. Hij zegende ieder on- zer afzonderlijk eh ontsliep na weinige uren met een gebed op de lippen. Sedert dien tijd heb ik vele menschen van deze aarde zien scheiden, doch geen hunner met zulk een zaligen glimlach op het gelaat. Wij lieten onze tränen den vrijen loop en Manuela weende met ons mede ; voor de tweede maal had zij een vader verloren. Toen wij bepaald overtuigd waren , dat het leven voor goed uit het lichaam 91 geweken was, ontpakten wij in stilte een groote kist en hulden het lijk in het doodskleed , dat nog door mijne moeder vervciardigd was. Een zakje met aarde uit het Beloofde land , dat mijn vader voor veel geld had laten overkomen , en hierbij bewaarde , legden wij hem onder het hoofd. Vervolgens plaatsten wij de kist in de onder- ste kajuit, waar mijn broeder er de wacht bij hield. Een dikke nevel lag over de zee uitgebreid, toen wij 's morgens verder voeren. Tegen den middag verhief zieh een gewei- dige storm , zooals ik alleen nog uit de reisverhalen mijns vaders kende ; ik dankte God , dat hem deze nieuwe zorg bespaard was en poogde ook de verschrikte meisjes met dit denkbeeld te troosten. Dciar trad de scheepskapitein op ons toe en eischte op gebiedenden toon , hem oogen- blikkelijk de kist te wijzen , waarin wij het lijk te rüsten hadden gelegd, opdat hij niet alles zou behoeven te door- zoeken en hierdoor den kostbaren tijd verliezen ; hij was namelijk vast overtuigd, dat de zee niet tot bedaren zou komen, eer het lijk, dat in een schip werd medegevoerd , aanhaar ten offer was gebracht. Ik trachtte hem gerust te stellen , doch was onvoorzichtig genoeg , hem het bespot- telijke van zijn bijgeloof onder het oog te brengen , wat zijn toom zoozeer gaande maakte , dat hij mij te lijf zou zijn gekomen , als Manuela zieh niet tusschen ons had ge- worpen. Ik wilde natuurlijk aan den laatsten wensch mijns vaders gehoor geven en verzette mij tegen zijn eisch ; de meisjes schreiden echter , de geheele bemanning bemoeide zieh met de zaak en — ik moest eindigen met toe te ge- ven. O , mijn zoon ! Wie zichzelf en de nietigheid van al het ondermaansche wil leeren kennen , hij is hiertoe het best in Staat, wanneer hij zieh met al hetgeen hij is enbezitop de onmetelijke zee bevindt. In dien storm , zoowel als in de stilte, die er op volgde, heb ik een dieper blik dan ooit te voren in en rondom mij geslcigen. Het was voor mij als de veertigjarige omzwerving door de woestijn van onze vaderen ; niet het oude geslacht mocht het Beloofde land bereiken ; de oude mensch stierf ook in mij uit — 93 de nieuwe zag eindelijk het land der vrijheid vöör zieh. Wij zetten te Antwerpen voet aan wal. Doch eerst nadat mijn diepe droefheid eenigszins bedaard was, heb ik mijn nieuw vaderland leeren liefhebben. Dertig dagen lang treurde ik over mijn vader, zooals onze wet dit voorschrijft ; maar nog lang kwelde mij de gedachte, dat ik zijn laatsten wil niet ten uitvoer had ge- bracht. Manuela was onderwijl in de Joodsche gemeente opgenomen en aan hare zijde vond ik de rust en het geluk, waaivoor ik God nooit genoeg kan danken. Wel wachtte ons ook des levens strijd. Wij hadden ons de uitoefening van den joodschen godsdienst in een vrije gemeente geheel anders voorgesteld ; we wisten niet , hoe sterk de oude gewoonten nog bij ons geworteld waren, en mij vooral kostte het moeite , duizende kleine , godsdienstige ge- bruiken te laten varen. De almachtige God möge mij mijn schuld vergeven; ik ben echter tot de erkentenis gekomen, dat Hij alom regeert en dat alleen de gehoor- zaamheid aan Zijne wet ons gelukkig maakt. Wij hebben alles opgeofferd , om u , onze kinderen , ongestoord in ons gelqof te kunnen opvoeden. Bedenk dit ten allen tijd, Gij bovenal, mijn zoon. Dit is de geschiedenis van mijn leven en van mijn lie- ven, geschreven voor mijn eenigen zoon Baruch alleen. ZESDE HOOFDSTUK. TALMUD EN LATIJN. Baruch's hand beefde, terwijl hij het handschrift neer- legde, en zijn voorhoofd gloeide als vuur. Hoe verward is het leven der menschheid en in hoevele stammen en geloofsbelijdenissen is zij verdeeld! De eene haat en vervolgt de andere en meent, alleen de wijsheid in pacht te hebben en Gode welgevallig te zijn, en de tempels worden in krijgstenten herschapen , waarhetwacht- woord wordt verkondigd , de ontwikkelden ten zegen , de anderen ten verderve. Een stem, nog machtiger en indrukwekkender dan die in de synagoge , riep Baruch thans op , om den zegen uit te spreken over de geopenbaarde , onbeschreven wet, die, boven ieder verschil van stam of geloof verheven, alleen algemeene menschenliefde predikt. Heeft Maimohides niet reeds geleerd: de braven van alle godsdienstige richtingen zuUen de eeuwige zaligheid beerven? Baruch was niet meer de zoon van Israel, hij was de zoon der menschheid. Niet alleen bewoog zijne afkomst hem, als zoodanig op te treden, — ofschoon deze onge- 95 twijfeld de eerste aanleiding hiertoe was, — de geest des levens, de goddelijke geest bezielde hem en verhief hem boven al de aardsche, bekrompen begrippen zijner tijdgenooten. Eerst toen zijn vader hem riep, ontwaakte Baruch uit zijn gepeins en moest bedenken, wie hij was en waar hij zieh bevond. Hij gaf de papieren aan zijn vader terug en kuste hem dankbaar de hand. Zijn vader liet de zijne niet meer los en ging met hem naar de synagoge. Baruch antwoordde allen , die hem bij den ingang van het bede- huis met zijne rabbijnsche waardigheid geluk wenschten , verstrooid en met halve woorden. Men beschuldigde hem van trotschheid. Deze onderstelling werd gedeeltelijk be- vestigd , toen hij zondagsmorgens na den vroegdienst zijn met koper beslagen foliant onder den arm nam en zijne schreden naar de school »de Kroon der Wef'richtte. Hoe vlug en vroolijk was hij tot dusver dipn weg ge- gaan, en nu zag hij verlegen om zieh heen en struikelde bijna bij elken voetstap. Een gemengd gevoel van wrevel en trots vervulde zijn ziel ; moest hij nu en altijd weer op nieuw dienzelfden weg gaan, nu en altijd diezelfde boe- ken bestudeeren? Hij kende den inhoud immers maar al te goed. Hij had de waardigheid van rabbi , de hoogste , die onder zijn bereik viel, verkregen en was en bleef toch een leerling in dezelfde vakken , waarin slechts de scherp- zinnigheid geoefend en vaak tot valsch vemuft opgevoerd werd. Hij was op de hoogte van al hetgeen op dit ge- bied werd voortgebracht en reikhalsde naar iets anders, naar iets nieuws. Nog meer hinderde hem echter de gedachte , dat hij hieraan ontgroeid was ; want al de ondervindingen en indrukken van den vorigen dag hadden 96 hem de oogen geopend en uit de sleur van het gewone leven gerukt. Beging hij nu echter geen zonde, met deze wederom te volgen en zieh te houden , alsof er niets gebeurd was ? Het joodsche volk en zijne leer was niet meer de kern van het leven der menschheid en al het andere slechts de uitwendige schaal. Daar zijn huizen gebouwd , schepen ge- timmerd, straatwegen aangelegd , zonder dat men zieh be- kommerde over de in verval geraakte gemeente; de klok- ken luiden en roepen naar andere heiligdommen. — Hoe gaame was de moedige jongeling hunne voorhoven binnen- gedrongen — doch voor hem openden zieh thans de deuren van de school »de Kroon der Wet." Het kwam hem vreemd voor, dat de wereld niet plotseling van ge- daante veranderde, omdat zij h6m nu zoo geheel anders toescheen. Waarom zou men niet, tot een bewust leven ontwaakt, ook een nieuw leven kunnen beginnen? De wereld gaat haar gewonen gang. De wonden, in onze vroegste jeugd geslagen, genezen snel en de twijfel wordt spoedig tot zwijgen gebracht, onwillekeurig soms door andere zaken verdrongen, soms ceeds alleen door onzen wil uit ons gemoed verdreven. Toen Baruch de school binnentrad, was hij weer met jeugdigen ijver bezield voor het werk , dat hem hier wachtte ; alle andere gedachten schenen uit zijn ziel te zijn verdwenen. Rabbi Saul Morteira wees hem, aan zijne linkerzijde plaats te nemen; rechts van hem zat Chisdai, terwijl de andere scholieren volgens ouderdem en kundigheden zieh aan de lange tafel, »aan des rabbi's voeten" schaarden. De onder- wijzer beval Baruch , het hoofdstuk verder uit te . lezen , waarin zij vrijdags waren blijven steken. Het was een ge- 97 deelte van den Talmud , het Tractaat Kiduschin Folio 22. Baruch las: »Daar Staat geschreven, Deuter. 21, vs. 10: »Wanneer gij ten strijde zult zijn uitgetrokken tegen uwen vijand , en de Heer hem in uwe hand heeft ge- geven en gij gevangenen van hem hebt weggevoerd ; en gij onder de gevangenen gezien hebt eene vrouw , schoon van gestalte , en gij haar hebt lief gekregen en haar tot uwe vrouw wilt nemen." Dit is daarom toe- gestaan , omdat de Israelieten zieh toch niet hiervan hadden laten weerhouden , en het beter is, dat zij iets doen, dat hun geoorloofd is , dan dat ze zieh aan iets schuldig maken , dat hun verboden is." Nauwelijks had Baruch tot zoover voortgelezen, toen er, naar aanleiding hiervan, een heftige twist tusschen hem en Chisdai ontstond. De groote scholiast, Rabbi Samuel Edels, had namelijk op dezen tekst een vraagstuk gebouwd en het besloten met de woorden: »Hiervoor laat zieh een ver- klaring vinden." — Chisdai meende deze gevonden te hebben, doch een derjongste leerlingen, die onder aan de tafel zat;, deed hem met een enkel woord het ongerijmde hiervan inzien en gaf hem zoodoende aan den spot van alle aanwezigen prijs. Chisdai sprong op en wilde den overmoedigen knaap op tastbare wijs het zwijgen opleggen, maar 00k Baruch stond op en koos de partij van den laatste. Chisdai wendde zieh nu tot de tegenpartij, die hij zijner waardig keurde ; hij trok de ellebogen terug en strekte , de vingers uit , alsof het tien uitroepingsteekens waren ; met medelijdenden lach en voorgewende verbazing schudde hij zijn geleerd hoofd over de zwakke gronden, die tegen zijne Stelling werden aangevoerd. Baruch bracht hem I. 7 98 echter hoe langer zoo meer in het nauw , zoodat Chisdai eindelijk toornig op zijn tegenstander losging , hem bij zijn HleUitel greep en het spreken belette, door op de tafel te slaan en de omstanders aan te roepen , zijne bewering te staven. Alles zonder gevolg! Baruch had hem door zijne bedaardheid in een neteligen toestand gebracht, waaruithij zieh niet wist te redden. Hij ging weer zitten en beet zieh van spijt en ergemis op de nageis. Baruch gaf een zeer eenvoudige oplossing van het probleem. »Ik vind het vreemd ," liet hij er op volgen, »dat hier iets wordt toegestaan, omdat men het anders toch zou doen ; dat zou men op iedere andere zaak even goed kun- nen toepassen." »De straf bepalingen voor ieder, die een vrouw trouwt, niet tot den Joodschen godsdienst behoorende, volgen er onmiddellijk op — " viel Chisdai in met een boosaardigen blik , waarvan niemand de rechte beteekenis begreep, dan Baruch en hij — »want in den Talmud Staat immers : bijna onmiddellijk op deze verzen volgt de geschiedenis van den Verloren zoon, omdat uit zulke huwelijken slechts godde- loozen geboren worden." Baruch hield zieh, alsof hij deze opmerking niet hoorde. »Het resultaatvan alles is derhalve ," dus wendde hij zieh tot den rabbi, »dat een huwelijk met een niet-joodsche vrouw geen zonde is?" »Dat kan men hieruit opmaken ," was het antwoord , »maar alleen in tijden van oorlog." »Maar hoe kan God een wet voor den oorlog en een andere wet voor den vrede geven?" » Waarom niet ? Er zijn immers ook vele wetten , die 99 alleen voor Palestina geldig zijn. Houd u aan het woord zelf: hier is alleen sprake van oorlog en niet van vrede." »Neem mij niet kwalijk," hernam Baruch, »ik heb nog eene vraag op het hart. Op dit vers volgt: »Als een man twee vrouwen heeft , de eene de beminde , de andere de gehate ; in vredes- zoowel als in oorlogstijd was het dus geoorloofd, verscheidene vrouwen te trouwen , en dit zoo- wel in Palestina als in andere landen ; waarom mag dit <lan nu niet meer?" »Ge weet immers, dat rabbi Gerschon, »het licht der ballingschap," iedervoor eeuwig in den ban heeft gedaan , die meer dan eene vrouw neemt." »Maar hoe kan hij dat doen , daar het nergens in de heilige schrift wordt afgekeurd en het volgens den Talmud alleen aan koning Salomo verboden was, meer dan achttien vrouwen te nemen?" ^ »Gij denkt, geloof ik," antwöordde de rabbi, »dat gij *t beter weet dan het Sanhedrin te Mainz. Ik kan u nu niet alles uitleggen en mij alleen met u en uw wijsneuzige vragen bezighouden. Ga voort, Chisdai." Chisdai las verder. Dit geschiedde op een half zingenden, half declameerenden toon, dien men uit oude sleur nog algemeen aannam. Hij klonk echter evenmin muzikaal of welluidend, als de Babylonische spraakverwarring in den Tal- mud op grammaticale waarde kon bogen. leder scholier deed zijn best, uit de spitsvondige 'vragen van den tekst en de ingewikkelde kantteekeningen weer nieuwe vragen af te leiden, die dan door sdiijnbaar treffende Syllogismen op- gelost werden. Doch ondanks de bewegelijkheid, die zieh onder hen openbaarde, heerschte er toch een zekere orde. 100 De rabbi leende ieder afzonderlijk gehoor en riep dan dezeir of genen op , om een meer of minder moeilijke vraag te be- antwoorden. Chisdai , die naast den zetel van den rabbi zat , wenkte de jongeren , die zieh nog vreesachtig op het veld der dialectica waagden, met neerbuigende vrien- delijkheid en een aanmoedigenden glimlach toe. Hij lachte als een veldheer, die in het bewustzijn, weldra gf oote daden te verrichten, een ondergeschikte , die een kleine scher- mutseling gelukkig ten eind heeft gebracht, welwiUend op^ den schouder klopt. Toen er een oogenblik stilte was y trad hij met twee schijnbaar tegenstrijdige uitspraken van den grooten Maimpnides in het strijdperk, terwijl hij op gezochte wijs en met veel omhaal van woorden een hier- tegen aandruischend gezegde uit het tractaat Chetuboth aanvoerde. Allen zwegen. »Nu, Baruch, wat is uw oordeel daarpmtrent?" vroeg de rabbi. Baruch schrikte op*, alsof hij plotseling uit een droom ontwaakte ; zijn gedachten waren gansch en al af- gedwaald. »Nu, Baruch, wat zegt gij van hetgeen Chisdai hier te berde brengt?" herhaalde de rabbi. »Hij heeft volkomen gelijk ," antwoordde hij schielijk. Een schaterend gelach , dat Chisdai het eerst aanhief ,. verspreidde zieh van den eenen kant der tafel naar den anderen. »Waaraan zit ge nu weer te denken?" hemamde rabbi, stilte wenkend. »Men moet niet alleen zijn woorden, maar ook zijn gedachten weten te breidelen. Nu , wie weet een antwoord op Chisdai's vraag?" Niemand verhief zijne stem. En nu kwam Chisdai met zegevierend gelaat met een reeks van autoriteiten , bewijsgronden en gevolgtrekkingen voor 101 •den dag, waarmede hij de schijnbaar onoplosbare quaestie glorierijk verldaarde. Baruch deed alle moeitej om zijnver- strooidheid te overwinnen, doch te vergeefs ; zijn gedachten dwaalden gedurig weer af. Niet de toepassing van het gesprokene op het lot zijner moeder hield hem meer bezig. hij verdiepte zieh thans in twijfelingen omtrent de eeuwige geldigheid en onveranderlijkheid der wet ; hij trachtte die twij- felingen met geweld te onderdrukken en drong zieh op, dat zijn leermeester öf niet knap genoeg was om zulke vragen te beantwoorden , öf hem , Baruch , nog onwaardig achtte, van den boom der kennis mede te deelen. Veel dat hem duister voor den geest had gestaan, steeg plotseling weer in zijne herinnering op, en hij was recht blijde, toen hij zijne medescholieren hunne groote folianten zag sluiten en den rabbi met een zwaren zucht van zijn zetel hoorde opstaan. Te huis gekomen, zette hij zieh wrevelig en ontstemd aan tafel. Zijn vader scheen dit niet op te merken, doch Mirjam ^ag hem telkens vragend aan. Het gesprek liep over het vertrek van Rodrigo Casseres , die zoo even af- scheid was komen nemen, en het aangenaam vooruitzicht , voortaan dagelijks met hem en zijne familie te zullen omgaan. »Wat scheelt u vandaag , Baruch ?" vroeg zijn vader , toen de maaltijd was afgeloopen. »Vroeger hebt ge het gezegde der vaderen nooit vergeten : als drie aan e^ne ta- fel spijzen en niet van het woord Gods spreken , is het , alsof zij aan een begrafenismaal aanzitten. Moet ik u her- inneren, vöör het tafelgebed een hoofdstuk uit de Mischna te lezen?" Baruch stond op, kreeg den in netten omslag gebonden kwartijn en las werktuigelijk eenige paragrafen. Heden voor 102 de eerste maal kwam het hem als een lastpost voor, met het eten nog in den mond die oude wetten te moeten her- Tcauwen. »Ik heb vandaag eens werk gemaakt van een Latijnschen leermeester voor u," hemam zijn vader; »doch lees nu maar rüstig voort, ik zal 'tu straks wel verteilen." Schielijker dan anders bracht Baruch het voorgeschreven aantal hoofdstukken ten einde. Om zijn vader echter niet te laten merken , hoezeer hij zieh haastte, las hij zelfs nog twee afdeelingen meer, doch zijne gedachten waren ver van de woorden, die oogen en mond volgden. Hij schreef dit toe aan het verlangen, iets naders omtrent het bewuste onderwerp van zijn vader te vernemen, want nog altijd wilde hij 't zichzelf niet bekennen en wist hij eigenlijk ook nog niet recht, welk een onberekenbare verandering er in hem plaats had. Hij sloeg het boek toe en zag zijn vader vol ver- langen aan. Deze beval hem evenwel, het lange Hebreeuw- sche tafelgebed hardop uit te spreken. Gelukkig, dat Baruch dit van zijn vroegste jeugd af dagelijks verscheidene malen gedaan had , want anders wäre hij stellig blijven steken. Terwijl hij God voor het stoffelijk voedsel dankte en voor de wederopbouwing van Jeruzalem bad, zweefde zijn geest naar de goden van Rome en Athene en verheugde hij zieh in het vooruitzicht van het geestelijk voedsel, dat Aristoteles en de Romeinsche historieschrijvers hem zouden bieden. Toen het Amen was uitgesproken , stond zijn vader op en stak een sigaar aan, zeggende: »Als ik deze heb uit- gerookt , Baruch, gaan wij te zamen naar Salomo de Silva. Eerst viel het mij hard , door den zuren appel heen te bijten , maar alles heeft zieh zöögoed ontwikkeld, dat ikergeheel 103 mede verzoend ben. Toen ik Rodrigro Casseres van mor- gen naar den Amstel bracht, waar de trekschuit naar Leiden afvoer, kwam ik op den terugtocht onzen dokter tegen. Mij dunkt echter, dat de menschen veel te veel ophef van uw rabbijnsche waardigheid maken; pas maar op, dat ge er u niet te veel op laat voorstaan.". »Zeker niet," antwoordde Baruch , zonder op te zien. Hoe veranderd was zijn vaderl Waar was zijn sabbatstem- ming gebleven? »Men moet altijd nog verder zien te komen, dat is de hoofdzaaki" ging zijn vader voort. »En juist, terwijl ik met den dokter daarover sprak, dacht ik aan mijn belofte, en heeft Silva mij een Latijnschen leermeester aan de hand gedaan , zooals er in half Europa geen tweeden meer te vinden is, zegt hij. Hij zal er met ons heengaan." »Ik wachtte u reeds ," dus begroette da Silva vader en zoon, toen deze bij hem binnentraden. »En magisterNigri- tius heeft mij zeker al den geheelen dag bij zieh gewacht" I^e gelukwenschen en loftuitingen , die Baruch *nu persoon- lijk van den geneesheer ontving , deden hem pijnlijk aan , daar hij , na alles wat er in zijn binnenste omging en op school was voorgevallen, ze niet verdiende, naar hij meende. Was het dan werkelijk over hem besloten, dat hij een afvallige zou worden ? — Baruch beefde thans voor de vervuUing van een lang gekoesterden wensch. Wordt men echter door een inwendige stem tot afval gedrongen, wie kan of wil zieh dan daartegen verzetten? »Ik heb er altijd iets tegen gehad," zeide d'Espinoza, terwijl de drie mannen met elkander voortstapten , »mijn zoon Latijn en dit nog wel bij een Christen te laten leeren. 104 De spreuk uit den Talmud : Vervloekt zij hij , die zijn zoon in de Grieksche wetenschap laat onderwijzen I is mij altijd bijgebleven. Deze en niets anders heeft Akosta het hoofd op hol gebracht; had hij zieh nooit met dat Grieksch en Latijn opgehouden , dan wed ik , dat hij nu nog rüstig en vreedzaam, eervol en gelukkig in ons midden leefde." »Met alle respect, mijn waarde Benjamin," viel de dok- ter hier in, »ge zijt een knap koopman en weet uitnemend te berekenen, wanneer ge rozenhout en kaneel , die de Oostindische compagnie u bezorgt, het voordeeligst kunt afzetten-; maar omtrent deze soort van zaken acht ik uw oordeel minder juist. Gij zult toch wel niet onder diege- nen willen geteld worden , die vergeten , dat zijzelf jong zijn geweest en het Poolsche obscurantisme bij ons willen invoeren? De eer en het aanzien , die wij genieten," ging de dokter voort , terwijl hij den blik fier in het rond sloeg, »zijn wij alleen daaraan verschuldigd , dat wij ook in de profane wetenschappen een woordje kunnen medespreken. Wat evenwel het leeren bij een Christen betreft , dit komt ook mij altijd bedenkelijk voor. Uw Baruch is echter z66 thuis in den bijbel en in den Talmud, dat hij elk bewijs, dat men hem uit den bijbel voor de zending van Jezus als den Messias aanvoert, licht met tien tegenbewijzen kan beantwoorden. Bovendien laten de vrome christenen gewoonlijk ieder in zijn geloof en zijn het meer de vrij- geesten onder hen, die onze jeugd kunnen verderven. De eigenlijke verleiders zijn zij, die de grondwaarheden van iederen godsdienst loochenen. De wäre wetenschap voert eindelijk weer tot het geloof." De geleerde arts wijdde nog verder over dit onderwerp 105 nit , want niet alleen liet hij zijne voor een geneesheer inderdaad buitengewone theologische en philosophische kennis gaarne luchten, maar tevens wilde hij hierdoor den barschen aanvang zijner rede doen vei^eten. Hij was nog niet uitgepraat, toen zij de woning van magister Nigritius binnentraden ; en terwijl de dokter de beide anderen met tamelijk veel drukte op de vijftredenhooge trap voorging, gaf hij hun eenige inlichtingen omtrent de wijs , waarop zij met den bewoner moesten omgaan. Eindelijk waren zij op een met reten en barsten voorzienen overloop aange- land, waar de dokter een deur opende. Een klein man- netje met een taanldeurig gelaat en in een lichtgroene met inktvlakken bezaaide kamerjapon gehuld, sprong hem te- gemoet en struikelde over eenige Folianten, die op den grond verspreid lagen. ^Heureka carissime amiceT i) riep de magister. ^Marsi en niet Mauri moet meh lezen. Zie , hier wil Horatius bewijzen , dat Augustus van den god des oorlogs afstamt, en zegt: Quem juvat clamor , galeaeqtie leves , Acer et Mauri peditis cruentum Vultus in hostem. 2) Nu zijn de Mooren echter noch krijgszuchtig noch dap- per. Hier is een aanhaling van Hirtius over den Afrikaan- schen oorlog, waar hij zegt, dat nog geen dertig Galliers i) Ik heb 't gevonden, waarde vriend. 2) Wien het krijgsrumoer en het blinken van den heim verbeugt, zoo- wel als de grimmige blik van den Moorschen soldaat op den bloedenden Tijand. 106 twee duizend Moorsche ruiters op de vlucht dreven; ook hadden de Mooren geen voetvolk. Bij ge^olg waren de Mooren hunne vijanden, en de overwonnen vijand, over Wien Mars zieh verbeugt, zou een Romein geweest zijn — hoe onwaarschijnlijk en onvaderlandsch. Daarom lees ik Marsi , en de Marsische voetknechten waren de dapperste krijgers onder de Italiaansche stammen, zooalsuit verschei- dene belegeringsverhalen van Strabo , Appianusen Virgilius, ja, zelfs uit twee uitspraken van Horatius zelf blijkt. Zie, met deze enkele conjectuur kan ik dien grootspreker Kas- par Barlaeus den mond stoppen, zoodat hij voor zijn geheele leven genoeg heeft. Hoe gelukkig , mijn waarde dokter, dat ik u alles verteilen kan en dat gij zulk een vondst naar waarde weet te schatten! Reeds sedert den vroegen ochtend verlangde ik naar uw komst. Ik kan nu volstrekt niet begrijpen , hoe men ooit van dien beschaaf- den Romein heeft kunnen onderstellen , dat hij met die domme Mooren ingenomen zou zijn geweest. Ga zitten , mijn waarde dokter." Dit zeggende, legde de magister eenige boeken , die opengeslagen op een houten stoel lagen, voorzichtig op den grond. Eerst thans werd hij de beide vreemden gewaar, die hij tot dusver in zijn ijver niet eens had opgemerkt. Baruch bleef stokstijf en met starende oogen staan , gedurende den langen uitleg van den magis-^ ter; hij perste de lippen opeen. Had de geheele wereld dan dezer dagen samengespannen om hem bij alle gelegen- heden aan de Moorsche afkomstzijnermoederte herinneren? »Wie brengt ge daar mede ?" vroeg de magister op knor- rigen toon. De arts noemde hunne namen en zeide, dat zij met een verzoek tot hem kwamen. »Ga zitten," hemam 107 de gastheer, zieh tot Baruch's vader wendende, terwijl hij zijn met bruin leder bekleeden leunstoel naderbij schoof. »En gij , jonkman , zet u nevens mij op mijn bed." »Hebt ge uw medicijnen opgebruikt en hoe gaat 't met den hoest?" vroeg de dokter. y>Optime. Van nacht heb ik nog lang in bed moeten hoesten en toen ik mijn olielampje had uitgebluscht , dans- ten de letters mij nog voor de oogen. Daar schiet mij op eens te binnen, dat men Mar st moet lezen; ik slaak een kreet van vreugde en bevreesd, dat dat lumineuze denk- beeld mij weer in den slaap zal ontgaan, spring ik uit bed. Waar ik echter zoek, nergens kan ik mijn vuurgereedschap vinden, om licht te ontsteken, — zie, daar ligt het op den grond ! — en zoo heb ik het woord in den maneschijn met krijt op den muur geschreven, ben daarop kalm in- geslapen en toen ik van morgen in een bad van zweet ontwaakte , was de hoest verdwenen." »Ge moet uw leven anders inrichten," zeide de genees- heer, »en zoodra het lente wordt, elken dag uw kluis vertaten en van de lucht genieten , anders durf ik u niet verzekeren dat als de hoest terugkomt, de blijdschap over een gelukkige conjectuur hem op nieuw zal verdrijven.'* De magister knikte hem welwillend toe. Nu deelde de* dokter hem den wensch der beide d'Espinoza's mede en Nigritius verklaarde zieh bereid, hieraan te voldoen, er bijvoegende, dat Silva het moest verantwoorden , als het bleek, dat hij er niet de noodige geschiktheid toe bezat. »Hoe oud zijt ge?" vroeg hij aan Baruch. »Vijftien jaren." »En kunt ge nog niet eerts verbuigingen maken?" 108 »Neen." »Hm, hml" mompelde de magister. ^Ars longa vita brevis y^ zegt Hippocrates ; »op vijftienjarigen leeftijd had Hugo de Groot al het geleerde werk over Martianus Capeila geschreven, de Zeevaartkunde van Simon ;Stevin in het Latijn vertaald en de Phaenomena van Aratus zöö verbe- terd, dat men niet wist, wie fraaier Latijn schreef, Cicero of hij. Ik zelf , nt ad minora rediam , had , toen ik zoo oud was , al een gelegenheidsgedicht gemaakt , waarin zelfs Virgilius mij geen germanisme of een fout in de vers- maat had kunnen aanwijzen. Vijftien jaren 1 Nu , we zullen zien; diligentia estmater studiorum , d. w. z. datgevlijtig moet zijn.'* Baruch beloofde dit en de magister voegde er bij : »Ge kunt iederen dag op dit uur bij mij komen , maar als ik slaap , moogt ge mij niet wakker maken." Boeken behoeft ge niet mede te brengen; ge kunt de mijne gebruiken." »Gij weet, dat ik geen kosten ontzie, om mijn kinderen alles te leeren," zeide Baruch' s vader, zoodra het drietal weer op straat was gekomen; »maar ik wil niet meer schijnen dan ik ben. Ik ben geen rijk man en zou dus gaame willen weten , wat de magister voor zijn onderwijs verlangt. Veel kan ik voor Baruch alleen niet uitgeven. Win ik mijn proces , dan zal ik het beter kunnen stellen , maar thans moet ik bedenken, dat ik ook nog eentweede kind heb." De geneesheer barstte in een hartelijken lach uit. »Nu, wat is er te lachen?" vroeg de ander , min of meer wrevelig. »Niets, dan dat gij den magister als koopman beoordeelt. 109 AI had hij morgen niets te eten, zoo zou hij liever willen verhungeren, dan 66n duit voor zijn onderwijs ontvangen. Evenals de rabbijn het als een heilige taak beschouwt , de jeugd uit den bijbel en den Talmud te onderrichten , zoo gaat het hem met het Grieksch en Latijn. Hoe menschen- schuw hij ook möge wezen , zoo is hij toch omtrent alle menschen zonder onderscheid liefderijk gezind, en hoe schuch- ter hij zieh ook voordoet , als men bij hem komt , zoo moe- dig , ja , zelfe overmoedig doet hij zieh kennen , als hij de pen in de hand en de boeken , zijne altijd slagvaardige bond- genooten , nevens zieh heeft. Zijn buitengewoon geheugen stelt hem in Staat, ieder oogenblik een heirleger van be- wijsplaatsen aan te voeren. Die Nigritius is een zeermerk- waardig man/' »'t Is toch een treurig leven , zoo geheel alleen , zonder een levend wezen en niets dan boeken om zieh heen te zien," zeide Baruch; »ik zou 't niet kunnen uithouden." »Dat geloof ik gaarne , mijn jongen ," antwoordde de arts. »Ook dit is weer een verborgen , doch onbereken- baar groote voortrefFelijkheid van onzen godsdienst; 't is bijna onmogelijk , dat zijn belijders kluizenaars kunnen wor- den. Als men zieh niet heeft onttrokken aan al zijn hei- lige gebruiken , — wat Goddank , tot heden nog niet on- gestraft is voorgekomen en wat ook niet voorkomen mag — hoe zou men het in zulk een eenzaamheid maken ? Da- gelijks drie malen in een vergadering van minstens tien ge- loofsgenooten te bidden , op iederen sabbat en feestdag niet in gebreke blijven de Synagoge te bezoeken , deze voor- Schriften alleen maken immers reeds het kluizenaarsleven onmogelijk. Ook zulke echte pedanten met hun vitzucht 110 en haarkloverijen , die men hier te lande in zoo grooten getale aantreft , vindt men niet onder de Joden ; daarvoor loopt het bloed hun te snel en te warm door de äderen." — Gaarne had de theologiseerende dokter dit denkbeeld , dat al pratende bij hem was opgekomen, nog wat nader uitgewerkt , doch den ouden d'Espinoza brandde een vraag op de tong : »Welk een landsman is de magister en waarvan leeft hij ?" »Hij komt uit Heidelberg, een Duitsche stad aan den Rijn en heet eigenlijk Schwarz; evenals alle geleerden heeft hij zijn naam echter in het Latijn overgezet. Hij spreekt niet gaarne over zijn vroeger leven ; alleen heb ik eens in een vertrouwelijk oogenblik van hem vemomen , dat toen zijn vaderstad in den oorlog , die thans bijna dertig jaren geduurd heeft , door de keizerlijken geplunderd en in de asch gelegd werd , hij zoo gelukkig was , de hem toebehoorende manuscripten uit de naar Rome overgebrachte , academi- sche bibliotheek te redden. Nu wist hij echter niet wat aan te vangen. Geen twee malen in zijn leven was hij bui- ten de grenzen der gemeente geweest ; in Attika en La- tium kende hij ieder huis en elken weg, doch hier was hij een vreemdeling. Hij sloot zieh eindelijk bij eenige andere vluchtelingen aan en houdt nu reedssedert zesentwintig ja- ren hier zijn verblijf. De Heidelberger bibliotheek heeft hem de manuscripten , die hij met vele aanteekeningen ver- rijkte, weer afgekocht. Ook ziet hij drukproeven na voor zijn landsman Gerard Vossius en anderen; de beste com- mentare^ in de oude klassieken zijn van hem, zonderdat iemand het weet. Dit kan hem niets schelen. — Het is bijna ongeloofelijk , hoe weinig de man noodig heeft ; hij 111 zit steeds te studeeren en is altijd even opgeruimd en tevre- den, doch de wejpeld is een gesloten boek voor hem. Om en bij de zestig , is hij nog even onbedreven in zaken, het dagelijksch leven betreffende , als een kind van tien jaren ; nauwkeurig weet hij u mede te deelen , uit hoeveel sester- cii het vermögen van Crassus bestaan heeft , maar een berekening van tien of twintig stuivers brengt hem in de war. 't Is goed , dat hij zulk een eerlijken huisbaas heeft ; Klcias Omzand en zijn vrouw Geertrui zorgen trouw voor hem. Ik vertel u dit alles , Baruch ,/ opdat ge hem niet uitlacht , als hij u soms wat vreemd voorkomt ; dit zou hij niet kunnen verdragen ? Doet hij ook dikwijls monnikenwerk, ZOO is hij toch een door en door geleerd man en kunt ge veel bij hem leeren. Behandel hem dus met den noodigen eerbied." »Ja, ja," besloot zijn vader, »als ge bij hem geen Latijn leert, is 't uit met de zaak." Van nu af ging Baruch dagelijks naar den magister. »Dat is vreemd," zeide Baruch, »'t Maakt denzelfden indruk op mij , als dat ik over een gersteveld ging en daar 113 eenige garven ziende , moest zeggen : o , dat zijn zeker ha- verschoven , die men van een ander veld hierheen heeft ge- bracht , want om te onderstellen , dat het gersteschoven zijn , is al te eenvoudig." Magister Nigritius zag verbaasd op ; het verwonderde hem, de Talmudisdie spitsvondigheid op een verwijderd, hoe- -wel niet geheel afwijkend gebied te zien overgebracht 't Gelukte hem evenwel , Baruch aan het verstand te brengen, dat de afschrijvers een diepzinnige , niet gemakkelijk te be- grijpen plaats licht in een meer oppervlakkige veranderden en dat het dus , in geval men er een dieper zin in vinden kon , plicht was , laatstgemelde leeswijs te volgen. Baruch stelde zieh tevreden met deze verklaring; de scherpzinnig- heid , die hiertoe vereischt werd , trok hem aan ; maar nog altijd bleef zijn verlangen naar een nieuwe, schitterende we- reld , die zieh voor hem ontsluiten zoude , onbevredigd. De steeds verergerende borstziekte van den magister , zoowel als de mindere overeenstemming , die er op den duur tus- schen hem en Baruch bleek te bestaan , maakte , dat het onderwijs voortaan zeer onregelmatig werd gegeven en wei- nig vruchten droeg. Omstreeks dienzelfden tijd begon rabbi Saul met zijne scholieren aan het tractaat Erubin , en ten einde de oplos- sing der hierin voorkomende meetkunstige problemen wat gemakkelijker te maken , hield hij een voUedigen cursus in de wiskunde , volgens de Hebreeuwsche vertaling van Euch- des. Baruch's ongedurige geest vond hierin afleiding en be- zigheid genoeg ; bovendien wijdde hij zieh weer met onver- deelden ijver aan de Studie van den Talmud , daar hij hier- door de vroegere zielsrust hoopte terug te krijgen. De I. 8 114 « rechte lust tot die Studie ontbrak hem , wel is waar , doch niettemin spande hij thans al zijne krachten in , om zijne weetgierigheid te voldoen. Hij sprak er met niemand over. Want door zijn bevattingsvermogen is de jeugdige ipensch, evenals elke jonge plant in het algemeen, eerder in Staat om zieh de zaken toe te eigenen dan weer te geven, waar- door zijne levensbeginselen krachtiger worden en een vas- ten vorm aannemen. Zoo nam de geest van den jongeling in omvang en diepte toe, zonder dat hij zelf of anderen het bespeurden. ZEVENDE HOOFDSTUK. HET VREDESVERDRAG. De beer Dodimus de Vries vulde den datum van 24 October 1648 met sierlijke letters en zijn gewone nauw- keurigheid in zijn grootboek in en schreef er onder, hoe- veel wol, saffraan en gember dien dag aangekomen was *en hoeveel kaas, suiker en thee hij afgeleverd had. 'sNa- middags smaakte de thee hem kostelijk en de beer de Vries zeide tot zijne echtvriendin , dat bij van deze soort Tiog zeven en een balf centenaars in voorraad bad, die lederen dag meer waard werden, daar de beroemde Dr. 