title: Maandelijksche leerredenen, over verschillende Onderwerpen
creator: None
text: Het bloed zijns Zoodsjezüs christus reinigt van alle zonden." Mogelijk zegt uw hart: ik ben te onrein; doch »Ik (zegt de Heere) zal rein water op u sprengen , en gij zult rein worden ; van alle uwe onreinigheid zal Ik u reinigen.*' Gevoelt gij u schuldig en onmagtig: »in den Heere, uwen Verlosser, zijn daartegen geregtigheden ensterkte." Zucht gij, bezwaard over het diep bederf des harten: God be- looft: »Ik zal u een nieuw hart geven, en het steenen hart uit u wegneinen , en u een vleeschen hart geven/* Of vreest gij het nog gedurig weder te zullen bederven : »Ik (zegt die gelrouwe Ontfermer,) zal maken , dat gij in mijne inzettingen zult wandelen , raijne regten bewaren en die doen. Ik zal mijne vrees in uwe harten geven, dat gij van Mij niet afwijken zult." Doch, zult gij ver- lost worden , dnn moet het bij u tot die laagte, tot dien ootmoed komen , dat gij als een arme, ellendige en on- waardige geheel uwe redding, om niet, uit vrije genade, door de verlossing, die in christüs jezus is, eeniglijk door het geloof leert begeeren en omhelzen. Gewis, zulke nederigen geeft de Heere zijne genade. Ja, ik herhaal het, tot die laagte moet het bij u komen: want jezus zegt : indien gij u niet verändert , (naar het grieksch , afkeerty namelijk , zeggen onze randteekenaars , van den hoogmoed,) en indien gij niet wordt gelijk de kinderkens en u vernedert gelijk zij, dan kunt gij in het koningrijk der hemelen geenszins ingaan. (Matth. XVIII: 3, 4.) Geloovigen! Gij zult het wel moelen en willen erken- nen, dat de Heere het bedrukte volk verlost. Immers hebt gij God in zijne hoogheid en heerlijkheid, en u zel- ven iu uwe geringheid, zonde, schuld, krachteloosheid. eilende en onwaardigheid leeren kennen , bij het licht en door het onderwijs des Heiligen Geestes, waardoor gij, uwe nieligheid, armoede en eilende ziende, van uwehoog- ien zijt afgebragt, en bedrukt geworden. Gij hebt u voor den Heere vernederd, uwe schuld en onwaardigheid be- leden , als een arme smeekingen gesproken om verlossing en mögt ondervinden, dat Hij op den bedrukten armen en verslagenen van geest in gunst wilde zien, en hem ver- lossen. Zoo gij deze dingen kent, mögen en moeten zij u, dewijl vleesch noch bloed u dezelve konde openbaren, ter bevestiging strekken, dat gij mede tot dat bedrukte Digitized by Google 106 Volk behoort, hetwelk door den Heere verlost wordt uit al zijne benaauvyrdheden. Uit dien hoofde mag, ja raoet ik u, schoon meermalen nog wegens uwe zonde, verderf en onwaardigheid bedrukt en in u zelven arm , ellendig en nooddruftig, toch zalig spreken. Immers welk een vooiregt is u, u juist, met voorbijgaan van vele anderen door Gods vrije genade, te beurt gevallenl van nalaur toch w^aart gij, met alle an- deren, van hart en daden diep bedorven en deswege schul- dig en strafwaardig in u zelven voor Cod. ü werd het gegeven, dit tot uwe beschaming, met berouw en leed- wezen te zien, gij werdt van uwe hoogten afgestooten, en bewogen tot het zoeken van heil en hulp ter verlossing, in ootmoed en nederigheid des harten. En de Heere zag, om zijns Zoons wil, in gunst op u neder, verwisselde uwe bedruktheid met verruiming; Hij, die de nederigen vertroost, vertroostte ook u en redde u uit al uwe be- naauwdheden. Welgelukzalig daarom gij, 6 bedrukte volk! wie is u gelijk? Gij zijt een volk verlost door den Heere, die het schild is u ter hulp, en het zwaard, dat voor u strijdt, om u te verhoogen. (Deut. XXXHI: 29.) Maar welk eene dure verpligting is dan ook daardoor mede op u gekomen , om dien God , in wiens band uw leven en uw adem is, en bij wien al uwe paden zijn, die de menigvuldige verlossings uws aangezigts, en uw God is, ootmoedig en dankbaar te ontzien, te dienen en te verheerlijken. Die door den Heere uit hunne benaauwd- heden zijn uilgeholpen, moeten Hem eeren. Het verloste Israel zong daarom ook zijnen lof. Dit betaamt, het is God-verheerlijkend, u nuttig en den naasten stichtelijk. Ook eischt de Heere, dat gij ootmoedig voor Hem wan- delt. (Micha VI: 8.) — Maar hoe beantwoordt gij hier- aan ? Misschien jijl gij hieromtrent meermalen nalatig, tekortkoraende, gebrekkig en den Heere, als hiskia, geene vergelding doende, naar de weldadigheid aan u geschied, dewijl uwe harten verheven werden. Vindt gij u hier schuldig; gedenkt dan toch, van waar gij uitgevallen zijt; rigt op trage banden en slappeknieen; bekeert u, en doet de eerste werken. Verootmoedigtumet belijdenis van uwe zonden en bederf, en met schaamte en berouw er over. Neemt de toevlugt tot christus, de geopende fontein tegen de zonden en tegen de onreinheid. Digitized by Google 107 Vernedert u voor den Heere, en Hij , die het bedrukte volk verlost, zal u verhoogen. Om hiertoe te geraken hebt gij u vooral te wachten voor de zonde van hoogmoed. Deze toch is een hardnek- kig kwaad, dat diep zit ingeworteld, dat ons aangeboren en zeer verderfelijk is, dat ons zoo ras bekruipt en zieh ZOO listig weet te verbergen, een kwaad, dat zoovelebe- dekselen heeft. Bidt ook daartegen, als david: (Ps. XIX : 14) »houd, 6 Heere, mij terug van trotschheden ; laat deze over mij niet heerschen I'' En gedraagt u als armen en ellendigen, bedrukt smeekingen sprekende tot uwen God en Koning, die den armen en nooddruftigen ver- schoont en verlost. (Ps. LXXII : 13.) — Ook moet daar- toe de doodelijke onraagt gezien worden, want om in den grond regt vernederd en ootmoedig gemaakt te wor- den , schiet eigene kracht oneindig te kort , dat werk is bij de menschen onmogelijk, het kan ook door geeneze- geningen noch oordeelen, maar alleen door den Heiligen Geest worden teweeg gebragt , en de nederigheid des harten moet men van jbzüs, in zijne school leeren. — Zoekt daartoe voorts, onder het biddend gebruik van den Spie- gel der wet, uwe aangeborene aangezigten teontdekken, (Jac. I : 25) en daarbij ingeleid te worden in het gezigt van uwe nietigheid, onwaardigheid , diepe verdorvenheid en strafwaardigheid. — Tracht tevens ingeleid te worden in Gods hoogheid en heerlljkheid, in zijne heiligheid, regtvaardigheid en andere volmaaktheden meer, teneinde gij bij dat gezigt, met job u zelven verfoeit, en met jb- SAJA uitroept: »wee ralj!" — Vorder hebt gij, als dien- stig. ter veroolmoediging, er naar te staan, om ingeleid te worden in de ondoorgrondelijke goedheid, ontferming en liefde van den hoogen God, waardoor Hij in christüs, op zulke ellendige zondaren gunstig wil nederzien enhen verlossen. Als die vrije en vrijwillige liefde regt en ge- loovig wordt ingezien, dan wordt het hart week, klein en nederig, en betuigt ootmoedig: »wie ben ik, dat die allerhoogste Koning naar mij geringe en onwaardige wil- de omzien I Heb ik ook hier gezien naar dien , die mij aanziet!" — Overigens moet gij de kastijdingen des Hee- ren , als raiddelen in zijne band te uwer verootmoedi- ging, geenszins klein achten; want daartoe moet het nood- zakelijk komen, maar ook daarop zal de verhooging op zijnen tijd zekerlijk volgen. Digitized by Google 108 Ja voorzeker, die verhooging Staat u te wachten, öbe- drakte volk! Hoopt op den Heere, want bij Hern is vele verlossing. (Ps. CXXX : 7.) Hij is het immers , die u uit ZOO grooten nood en dood heeft verlost, en ii ook nog verlosseti zal. Heeft hij ook niet reeds menigwerf uwen druk doen veränderen in geluk ? En vertrouw op Hem , 6 gij volk! stört uw hart voor Hem uit; Hij is u eene toevlugt. (Ps. LXn:9.) Wat al opgerigte gedenkteekenen heb ik u aangewezen, tot staving, dat God het bedrukte volk verlost. Hebt gij nog zooveel gebrek en onrust, zoo- veel raoeite en verdriet, — is uw hart zoo bedorven en onrein, — ontdekt zieh ook bij u nog zijn hoogmoe- dig beginsel, — en moet gij hier nog gebogen gaan on- der zonde, schuld, kommer, zorg, smart, eilende en wederwaardigheden ; schep moed, bedrukte volk! »want de nooddruftige zal niet voor altoos vergeten worden , noch de verwachting der ellendigen in eeuwigheid verlo- ren zijn.** (Ps. IX : 19.) Weet het, »dat de Heere den armen eene sterkte is, eene sterkte den nooddrufligen, als hem bange is." (Jes XXV : 4.) En het zij u totver- troosting, dat Hij het bedrukte volk verlost, — dat er eene rust overblijft voor het volk Gods. Ja voorzeker, er zal op des Heeren tijd verlossing, volkomene verlossing komen. Zijn woord, eed, zegel en bezworene verbonds- trouw zijn daarvoor borg. En dan, als die verlossing komt , zuUen droefenis en zuchting voor eeuwig wegvlie- den. God zal alle tränen van uwe oogen afwisschen ; noch rouw, noch gekrijt, noch moeite zal er dan meer zijn; maar in plaats van bedruktheid zal dan eeuwige blijdschap op uwe hoofden wezen. Zoo dan, vertroost malkanderen met deze woorden. Amen. Naz. Ps. IX : 18. Digitized by Google DE GELOOVIGE, ZOOALS HU BIJ AANVANG EN VOORT- GANG, IN APWISSELING VAN ZWAKHEID EN KRACHT OPWAST VAN EEN KIND TOT EEN MAN EN VADER IN CHRISTUS. VooRZ. Ps. CIV : 17. TEKST: 1 Cor. XIII : 11. »TOEN IK EEN KIND WAS, 8PRAK IK ALS BEN KIND, WAS IK GSZIND ALS EEN KIND, OVERLEIDB IK ALS EEN KIND: HAAR WANNEER IK EEN HAN GEWORDEN BEN, ZOO HEB IK T£ NIET GEDAAN HET6SBN EBNS KINDS WAS.'' In het 1. vs. van het voorgaande Kap. begon de Apos- tel PAULUS zijne Corintische gemeente afzonderUjk te on- derwijzen in de onderscheidene geestelijke gaven ; en toen hij haar nut met natuurlijke yoorbeelden duidelijk had aangewezen, zoo besloot hij dit onderrigt met de volgende woorden, vs. 31. Doch ijvert naar de beste ga- ven. En ik wijs u eenen weg, die nog uitnemender is. — Maar welke was nu toch die uitnemende weg? Ongetwij- feld, de gave der liefdeenderheiligmaking; want de Apos- tel handelt onmiddellijk op deze woorden van de liefde, zooals zij uit God hären oorsprong heeft, en zooals zij ook nooit of nimmermeer vergaan zal, vs. 1 — 8 van ons kap. Doch welke gave des Geestes men ook deelachtig zij , alles blljfl aan dezen kant der eeuwigheid gebrekkig en onvol- komen,gelijk uit vs. 9 te zien is.'* »Want wlj kennen ten deele en wij profeteren ten deele, dat is, onze geheiligde 10« Jaar. No. 4. lö Digitized by Google 110 kennis van God (en zijne genadewerken') alsmedc onze hei- ligmaking blijveü hier zeer gebrekkig: immers het woord profeieren heefl hier den zin van de werkzaamheid,waar- door onze medenaluurgenooten gesticht, vermaand en ver- troost worden, kap. XIV : 5. Hoe onvolmaakt dan ook, en nog maar ten deele het werk der geloovigen hier zijn möge, het zal eenmaal met de hoogste voltnaaktbeid wor- den afgewisseld, vs. 10. »Doch wanneer het volmaakte zal gekomen zijn, dan zal hetgene ten deele is, tenietgedaan worden." Deze hoop der heerlijkheidwordtdooronzen Apostel met eene eigenaardige gelijkenis opgehelderd in de voorgelezene woorden van onzen tekst. Och I mögt de algenoegzame God , ons allen in kracht doen opmerken, hoe dierbaar en ter zaligheid leidende, zijn eeuwig geopenbaard Woord van verzoening voor den zondaar is, tot troost in leven en in sterven, dat geve de Heere door zijnen H. Geest ora jezus wil. Amen 1 Hiertoe zal ik dan onder hooger opzien u I. Eerst de gelijkenis ophelderen, en het oogmerk Tan den Apostel daarmede aanwijzen; II. Dan zal ikde waarheid in den tekst vervat, in eenen geestelijken zin beschouwd, u wat nader trachten aan te toonen; en Uh Eindelljk zal ik met eene toepussing besluiteo. Eerst zou ik dan de gelijkenis oph^dereu ^ en het oog- merk van den Apostel daarmede p asuiwijze);!. Wat QU het natuurlijke zinnebeeld betreft ; onse Apos-. tel willende aanwijzen de noodzakelijkheid van eenen steeds toenemenden wasdom in de. heiligmakingj brengt daartoe eene gelijkenis bij , van de onderscheidene tydperken des menschelijken levens onjieend, ^eggende:»toen ik oeukind was, sprak ik als een kind/* en vervolgensu Hoe eenvoudig, verwonderiyk eenvoudig is hier do groo* te, de ZOO diepdeokendQ PAüLua, wat vsneet hij zieh Qie( nwp hc|t bekrompen denkverm.ogen der Ckjrintiscbe Cbrist^uen« CVS ook van alle andrere geme^ten, te scbikken m te voe^ Digitized by Google 111 gen : toen ik een lind was , zegt hij , sprak ik als een kind , was ik gezind als een kind , enz. Gij allen , M. H. I verstaat zeker dit woord van den Apostel , want wie weet toch niet , dat oDze denkbeeiden » werkzaamheden en krachten , in elk tijdperk, ja, — inieder afwisselend jaar zelfs, veel veran- deren : dat een kind gebeel anders denkt en werkt dan een opluikend of volwassen jangeling : een Jongeling al wederom anders dan een manen grljsaard. Een kind denkt kinder- l()k, het spredLt kinderlijk, en is onvatbaar voorde denk- Vermögens, krachten en werkzaamheden van meer volwas- senen. Een man, daarentegen, heeft al het kinderachlige afgelegd, is bedachtzaam geworden en zorgende. Het is alsof 7AU1US mei deze woorden in eenen natuur- lijken zin zeggen wilde: toen ik een kind was, drukte ik met woorden mljne denkbeeiden kinderacbtig uit ^ was ge- zind of dacht kinderacbtig; het kinderachtige was mljn be- hagen, ik overleide als een kind, over gewigtige en aan- gelegene zaken dacht ik kinderUjk, en mijn verstand was niet vatbaar om eene zaak volkomen en duidelijk te vatten of te begrijpen. Alles wat ik bij mijzelven dacht, of wat ik anders hoorde^ werd kiitderacbtig begrepen. Ikmaakte plannen en verwterp ze weder, ik bad overleggingen, maar koa ze niet volbrerigeo, ik was onbestendig, en, roet 6&Ü woord, bet afwisselende was mj|n veriuaak* Maar toen ik hi den tnannelijken ouderdom trad, en over de jongelingsjaren benen was, werdik meei" ernstig ,»d(K)r- denkend, zorgend en stand vastig; bet kinderachtige bield biJ mij öp, en ik decd te niei^ betgeen eens kinds was. Reeds in mijne jongelingsjaren nraakte ik onderscheid tus- sehen schijn en wezen: mijn verstand werd rijper en mijn oordeel juister; en eindelijk kreeg alles in mijne mannelijke jaren zijn volkomen beslag. Ter verklaring van deze woor- den befafief ik hier niets meer l^ij te voegen ; zij zijn zoo klaar en duidelijk, dat ik geenbet minste lieht aan paülus gezegde heb kunnen toevoegen , dit alleen moe&t ik zeggen ^ als noodzakelijk tot eenen gro^ndslag , om u aan te toonen , wat de Apostel met deze leehsprenk bedoelde. — * De be- doeling YsoFAULus niet deze manier van schrijven was,^ cm aan le toonen : h^e het gee^teiyk l^ven in wasdom en werking gfilijh stond a«n de vers<ebillende* tijdperken des Digitized by Google 112 natuarlljkenlevens; het is alsof de Apostel zetde : ik ben een kind geweest , maar van een kind tot eenea jongeling en man opgegroeid ; mijne kinderlijke handeliogen heb ik afgelegd , en het is even zoo met mij in de genade gele- gen. Toen ik nog een kind was, zoo waren mijn geloof en uitzigt, mijne denkbeeiden en gevoelens nog kinderlijk ; zonder veel ondervinding te hebben stond ik dikwijls yer- legen, zwak, onverroogend, ondoordenkend, struikelde ik ligtelijk; de liefde tot God en mijne medemenschen was niet rein 9 niet volkomen en zoo gegrondvest als behoorde. en mijne heOigmaking had nog zeer weinig te beduiden« Maar thans^ tot eenen man opgewassen door de genade van onzen Heere jszus ghristus , zoo ben ik in mijn geloof be- vestigd , en heb ik de eerste beginselen der bekeering af- ffelegd; in plaats van met melk gevoed tn worden, yvorA ik gevoed met vaste spijzen als die der volmaakten ; want na weet ik, wien ik geloofd heb, en ben verzekerd, dat wanneermijn aardsch huisdezestabernakels verbitten w<H*dt, ik een gebouw bij God heb, dat niet met banden ge- maakt is. — Ik ben thans een man en vader in christus, en zal zoo voortgaande , eenmaal vcrfmaakt God aanschou- wen en met zijn beeld verzadigd worden, als ik zal op- waken. — Deze mijne opklimming nu van een kind tot eenen man en vader, verzekert mij, dat, daar hier alles nog maar ten deele is, er eens door mij en u, eene vol- maakte zaligheid zal genoten worden , wanneer al hetkin- deriyke, al het gebrekkige en al het onrolmaakte, voor altijd zal afgelegd zijn. — Dit dan nn e^s van mijne eer* ste bijzonderheid, ik ga tot mijne IL Tweede bijzonderheid over,' om kortelijk de waarheid in den tekst opgesloten^ in eenen geestelijken zin met u te beschouwen. Indien het juist volstrekt noodig wäre , zoo hadden wij hier wel schoone gelegenheid, om van de onderscheidene trappen des geestelijken levens tot u te spreken , beginnende het eerst van eenen zuigeling af , en eindigende met eenen man en vader in ghristüs ; maar een ervaren Christa zal Digitized by Google 113 ook wetten boe uitgestrekt dit zoude uiüoopen» en de tijd daartoe noodig, ons te kort is; zoodat M. Toeh. met bei volgende zieh niogeu vergenoegen — ja, ook zelfs daaraan toetsen, boe bet bij ben staat, tot banne eigene zelfbe- proeving. Een zuigeling dan in de genade, dat is , een eerst over- tttigd zondaar, verscbrikt door de goddelijke wet, maar levende door de eerste beginselen des Geestes en.des ge- loofs^is waarlijk zwak; biJ beeft nog gebeel geene kennis aan bet vaste geloofsvertrouwen eens mans. God moet hem, om mij zoo eens uit te drukken, dragen, waar Hlj hem bebben wil. — Deze zuigeling gevoelt smart en noo- den , maar htj is niet eens in staat om zulks op eene dui- delijke wijze te kennen te geven Ja, de alwetende God kent dezelve; maar de volwassen man, de bevestigde Cbristeo, moet er dikwijls. naar raden : boe grijpt bij in benaauwd- beid alles aan om zieh te belpen; vindt zicb vaak teleur gesteld, en na eenen bedriegelijken slaap, ontwaakt bij dikwijls in de grootste onrust. — De zuigeling groeit ecb- ter Yoort en wordt een kind: zijn gebeiligd verstand ont- wikkelt zicb langzamerband» bij denkt 5 werkt , overpeinst, besluit, kiest en verwerpt, maar bij kan nog geene vol- komene rust voor zijn bart vinden ; onervaren in bet woord van God, of vervuld met kinderacbtige vooroordeelen , blijft bij dikwijls op den voorgrond van de loopbaan staan , of wordt wel door zijnen vijand omvergeworpen ; bij beeft door zijne ^Migeoefende zinnen in bet woord der waarbeid nog ganscb geene kracbtige bandelwijze , al zijne oefenin- gen zijn zonder veerkracht, veranderlijk en onbestendig; al zijne bandelingen bebben nog de genoegzame en vol- doende vastbeid en rigting niet, en, terwijl zijn bederf is woelende, zoo verbeeldt bij zicb, dat dit door eigen wer- ken, lust en inspanning van eigen vermögen kan ten on- dergebi^agt en uitgeroeid worden. Voorlang zelfs bidt en zucht bij, en leest bij bet woord Gods, en spreekt bij van en tot God , want bij wil de zonden af breken , en alles wat den Heere mishaagt, maar liij let er niet genoeg op, dat zondigen onvermijdelljk is en blijft, zoo lang men in het vleescb is,en dat door goddelijke genadekracbt alleen de heerscbapplj der zonde eenigermate verbroken en te Digitized by Google 114 oiiderffebragt wordt* Hy heeft, ja wel geloof, raaar hoe* danig: — het is er mede gelegen als niet een naluurlijk kind, aan hetwelk zekere beloften zijn gedaao : het wil de** zelve aanstonds vervuld zieii, of anders wordt het ver- drielig, mistroostig, en het verdenkt waarlijk den belo- ver, tot zoolang zij worden volhragt, en het beschaamd wordt gemaakl. Wat al dwaa^heden begaat het niet , hoe onopregt is het dikwijls, wat al misverstand , valsche he» grippen, en wordt het daarom spmtljds getucbtigd, hoe murraureert en klaagt het dan niet, het wordt vaak ge- slingerd door hoop en vrees , maakt niet zelden eene ver- keerde toepassing, gaat ongestadig voort , totdat het kind tot eenen jongeling is opgewassen. Als jongeling schljnt hij alles gewonnen te hebben , en zelüs alle hindernissen te boven te zijn gekomen. Hij onderzoekt, leest en bidt^en de Heere ontdekt zieh in het zalig Evangelie^ als een ontr fermend, en voor henu in chbistus verzoend God en Vader; als mel den aarlsvader jaeob, ziet hij de engelen Gods op- klimraen en nederdalen uit den hemel; hier, hier, roept hij uit, woont God , dit is de poort des hemels- Hij om» helst door het alles overwinnend en zaligniakend geloof, den Heere jezus christus als roßt beide armen, hij wor- stelt met God en bekomt de overhand; by wordt als opge- trokken tot in den derden hemel , en hoorl het jubelliedder engelen en der verlosten; of hij ziet met STBFAJJUs,dea eer- ' sten bloedgetuige , den verheerlijkten jbzus aan 's Vaders reglerhand sUan. Alles is nu bij hem vuur en leven; he- melsche zaligheid drinkt hij als het wäre in, en h^t schijnt dat hij op aarde niet meer duren en blijven kan; imraers zijn gansche hart verlangt nu het vaderland der tromeu in te gaan; doch dit kan nog niet, en de Geest opderwijst hem in geduld en lijdzaamheid, —. Nu vliegt hij als het wäre naar des Heeren volk, wordt een barnabj^s» eenzoon der vertroosling onder de broederen : hij verbindt zieh door des Heeren genade tot ongeveinsde broederlijke liefde, en zegt op al de verpligtingen van eenen waren Christen ja en amen. Hij schenkt zieh zelven voor lijd en eeuwigheid weg aan een drieeenig en algenoegzaara God, wollende al Gods iiizettingen rein bewaren ; ja , hij wordt wel eens een Boä- nerges, een zoondes donders, en een ernstig boelprediker Digitized by Google op de Straten van Jei*uzalem. — Ziedaar de jongeling, bla- kende van Goddelijken ijvergloed,en van vurige liefdevoor God en zijnen algenoegzamen Zaligmaker,beter passendein den hemel dan langer op aarde. Hij gaat van kracht tot kracht voort en kan alles hopen, gelooven en verdragen; hij wordt eindelijk zelfseen man en vader, maar hoe, — welk eene veranderingP — hij, die in zijne jongelingsjaren niet naiaten kon, andere Christenen te bestraffen over ban- nen tragen voortgang en geringen wasdom in kennis , ge- loof en heiligmaking — hij zelf schljnt thans veel flaauwer, veel minderen onverschiliigte worden, — en is datnu die zelfde jongeling, die eertijds voor God en jezüs zljn bloed zou hebben lalen stroomenf Ja, M. H. ! het is dezelfde; maar welk eene veranderingdan? ofis hij van de genade vervallen? neen, mijne waardsten! want dien God lief heeft, hecft Hij lief tot den einde toe, en zoo een »wordt in de kracht Gods bewaard door het geloof tot de zalig- heid, die bereid Staat om geopenbaard te worden in den laatsten tijd/' Maar hoe kan dit alles tezaraengaan? Zoo , mijne geliefden I als jongeling ontving hij overvloe- dige gaven des Geestes, die aanal zljn zondigbederf we6r- stand boden, zijne krachten vernieuwden als eeusarends, en hem deden loopen en niet moede worden. — Hij had in zulke tijden eene genoegzame godskracht om met vrucht tegen alles te kunnen worstelen ; hij leefde en werkte zui- ver nit almagtige genade en overwon alles, en daardoor vorderde hij vcrwonderlijk veel; maar het behaagde den Heere, hem door ondervinding te leeren, dat niet hij maar genade in hem , overvloedig werkte. Nu werd hij tot beproeving geroepen , de vorst der duisternis viel hem aan, de wereld vleide en verlokte; hij komt in betrekkingen , die hem meer na- dan voordeel doen; zljn zondig bederf herleeft met verdubbelde kracht, de vurige verbeelding van het hemelsche vaderland is uitgedoofd, de Ijvergloed der jeugd vervalt niet meer zljn hart, en die eerste geeste- lijke verrukking, die uit eene geloovige gemeenschap met God hären oorsprong nam, wordt in baren eertijds alles overweldigenden invloed zoo niet meer gevoeld; hierbij komt, dat er als jongeling nog veel onredelijks,onstuiraigs, en met den Bijbel niet overeenkomcnde dingen in hem ge- Digitized by Google 116 vonden werden , bij voorbeeld , het denkbeeld : het zai wel altijd ZOO blijven, ik zal van kracht tot kracht voort* gaan, hoe langer hoe nieer volmaakter worden, en mijne medechristenen doen zien , dat het hunne eigene schuld is , dat zij niet verder komen, zonder te bedenken, dat hij zonder diezelfde genade en zonder gedurige waakzaam- heid, het naar eigene verbeelding zoo ver niet brengen zal als hlj meent, en zoo als het behoorde. Maar wat is er nu van hem , hij zij een man of vader in christus, geworden ? isdan alle Hefde, alle trouw , is dan alle waakzaamfaeid en arbeid yoor- bijPgaat hij terug en Biet voorwaatts ? en zou hij het ge- loof hebben verloochend ? — verre van daar; maar nuals man, zijn zijne treden in de C^ristelijke loopbaan wel minder vlng en schidljk, maar toeh d^ te zdierder en vast; hy smaakt wel geen overvloeijende beker van gees- telijke vergenoegdheid , doch dezelre is ook nooit geheel ledig: hij maakt nu wel, mag ik zoo eenszeggen, geene groote sprengen , doch ook niet aanmerkelijke struikelin- gen. Digitized by Google 117 III. In bei binnenste mijner ziel ben ik sterk en vast over« reed , dat al mijDe poging^ vruebteloos zijD ,. oixt eenen enkelen mensch tot stilstaan en nadenken te brengen, als de Heere zljneB levendmakenden Geest niet instort in de barten van onbekeerde zondaren ; evenwel mag en moet ik aan mijue zi|de alles aan wenden, om eene ziel tot zelfbeproeving op te leiden , of bei den Heere genadig be- lieven mögt, ons door z^n beilig woord en door zijnen H. Geest in de waarheid krachtdadig te onderwijzen , en ons over te breng^n van de dnisternis tot zijn wonder- baar lieht; of ons ook wel te versterken in bet dierbaar geloof aan de vergevende UeCde van een verzoend God en Vader in den He^e jrzus caaisius." Yoor dat ik dan m^m aanspraak virenscb te rigten tot onbekeerde en bekeerde zondaren in deze vergadering, zoo vergunt mij, dat ik met een kort maar toch duidelijk, woord, u aantoone, vvie vooreerst een bekeerd mensch, en wat ten tweede in H algeraeen, zijne kwade en goede bevinding is, — en ochl mögt de Heere dit woord van zij- nen onbek warnen diensikned^t, aan oms aller hart, door zijnen H. Geest levendig makenl Vooreerst dan, een waarachtig bekeerd zondaar, heeft zieh door almaglige gen^de, met eene vrljwilligfgemaakte keuze, voor den tijd en voor de eeuwigheid, naar ziel en ligchaam, b^de ongedwongen aan God en zijne zalige dienst onberouvy^lijk overgegeven; zoodat hei nu bij aan- vang en bij vernieuwing zy:n levenslust is, te mögen he- tnigen; bet is mlj goed nabij God te wezen. Onder een beider inzien, ten tweede, dat God alleen waardig is, om gezocht en gediend te worden, zoo is zijn hart er ernstig op gezet, om voor des Heeren aangezigt in opregtheid le verkeeren; en dat niet alleen in bet openbaar maar ook in bet verborgen ; niet alleen bij de vromen maar ook bij de wereld, en dat niet, nu en dan; maar ook te allen tijde; want hij heeft een grawel aan dubbeibartigheid , en bij kan onmogelijk met alle winden waaijen, om bij de vromen vroom — en bij de wereld wereldsgezind te zijn. Het is, ten derde, zijn vurig verlangen om zieh den Heer Digitized by Google 118 geduriglijk voor te stellen en als het wäre op het hart te dragen, om zoo al zijne gedachten, woorden en werken naar Gods allerheiligste wet te rigten en te schikken en dat wd in afhankelijkheid Tan jezus Geest en genade, zoodat men eenen algemeenen baat koestert legen aileeii allerlei zonden, en zulks uit een rein beginsel van liefde toi God; zoodat men in waarheid belljden kan, »ik heb uwe geboden lief meer dan goud of zilver, Heere! laat mij van dezelve niet afdwalen!" Hij legt er zichdaarom ten vierde, met ernst op toe, dat tnond en hart spreken en doen, met elkander overeenstemmen; zoodat het niet zelden gebeurt, of hij wordt aefaterdochtig over ztjne op- regtheid, alsof dit niet gesohiedt, zooals het zijn moest: inzonderheid , als het er van binnen donker uitziet, ende kracht des geloofs als bezweken schijnt; want zoo een mensch heeft eene beilige begeerte tot waarheid in het binnenste, zoodat bij met den dichter van den CXXXIX.Ps. uitroept: Heere 1 doorgrond mij en ken mij; met ^in woord, een waarachtig bekeerd zondaar is zoodanig een, die door ontdekkend en zaligmakend licht door des Heeren Geest, aan den eenen kant, zijn eigen verdoemelijk be- staan en straf waardigheid van wege erf- en dadelijke zonden, en aan den anderen kant de volmaakte, enhem, uit genade aangebedene geregtigbeid van den Heere jezvs CHRISTUS, zoo kvendig heeft leeren kennen en gelooven, dat hij met verloochening van alle eigene geregtigbeid, en daarbij geestelljk gedood aan de zonde, aan de wet als een verbond der werken, aan eigene voornemens, begrip- pen , kracht, geloof , en aan alles wat iemand te voren ook bad, met verloochening van alle dingen, die buiten Chris- tus zijn, tot Hem alleen, en door Hem als den algenoeg- zamen Zaligmaker, tot God de toevlugt heeft genoraen,en uit den geloove in jezus christus en God is geregtvaar- digd, en ontslagen van alle schuld en straf, en nu lust heeft, om den Heere in erkentenis te houden; des Heeren vreeze diep in zijn hart in te drukken; zijne almagttever- trouwen; zijne bedreigingen te vreezen: zijne beloften te gelooven ; en met woord en daad blijken te geven , van zijnen ongeveinsden haat legen alles wat zonde genoemd wordt, — Nog eens, zoo een mensch bemint God om zijn Digitized by Google 119 zelfswiU eo zieh zelven en den naasten om des Heeren wil; zoodal hij met regt, zelfs dan, wanneer hem geloofs- licbt en vrijmoedigheid ontbreken, in blljdschap der ziel mag uitroepen: — »ik ben zeer vrolijk in den Heere, en mijn geest verheugl zieh in mijnen God — Hij heeft mij bekleed met de kleederen des heils, denniantel der gereg- tigheid heeft Hij mij omgedaan/' Doch ik moet in de twee- de plaats niet vergeten u aan te toonen zljne kwade en goede bevinding. Evenals in het natuurlijk en dagelijksch leven, zoo ook gaat het in het geestelijke leven : de mensch is niet altijd even dezeifde ; zljne gesteldheid is afwisselend« Ik zal dat van eenen waarachtig bekeerden zondaar in körte trekken aanwijzen : mögt een ieder van (ms zieh hier eens met zijn hart bij ne^rleggen; want het zal ons straks te Stade ko- men. Zoo een van gronds af , en door des Heeren genade vernieuv^d, veranderd en bekeerd zondaar heeft zljne af- wisselende gestalten; nu eens leeft hij voor eenen tijd in vervreemding van den Heere; alsof deze zieh met een kleed voor hem bedekte; zijne liefde en toegenegenbeid schijnt in te houderi, en hem des Geestes verlicbtende en ver- kwikkende invloeden doet missen , zoodat hij vrel eens moet uitroepen : ochl dat ik wäre als in de vorige dagen, toen God zijn licht over mijne tente deed opgaan. Dan eens verkeert hij in omstandigheden, dat hem op eenedroevige \¥t|z« zijne betrekking op Aen Heere, en zijne gemeenschap aan Hem, bestreden wordt; zoodat hij weleens diep moe* deloos moet uitroepen, »het is buiten hope,'' want het is rondom zijnen geest duister: ziet hij naar binnen, dan komt het hem voor, dat zijn staat niet gelijk is aan dien der kinderen Gods, hij heeft zieh zelven zeker be- drogen, schijn voor waarheid aangenomen, en anderen van hem en zijne bekeering in een verkeerd denkbeeld gebragt, zoodat zlj zljne belijdenis voor bevinding hebben opgenomen. Let hij op het uitwendige, dan schijnt het hem toe, dat hij zieh geenszins teilen kan onder de scha- pen van jezüs kudde, omdat zijn leven niet in overeen- stemming is met den wandel eens vromen Christens. Somtljds ook heeft de godvruchtige zijne oogenblikken waarin het hart onopgewekt en lusteloos is, hiy schijnt Digitized by Google 120 alle gevoel rerioren te hebben en kan niet bidden» het is of de toegaug tot Gods geoadetroon voor hem geslo- ten is; hij is ook niet diep ootnioedig in zijn toevlugt- nemen tot den Heere^ de gesteldfaeid van eenen armen van geest schijnt hem te ontbreken, en hij bezii niets van dat Stil klagen bij zijnen lieven Zaligmaker^ om voor zyn gebrek uit de algenoegzame yolheid van zijnen Heer, genade voor genade te mögen ontvangen. Dan wederom heeft een vroom mensch tijden, waarin hij niet ongelijk i^r aan eenen boom , in den herfst van zijne vracht ont- Uoot; het is alsof hij zijne eerste liefde heeft vergeten, en ook allen ijver mist, om den Heere bloesem en vruch- ten der geregtigheid te dragen. Na eens heeft hij oogeii- blikken, waarin hij zondig murmureert en met den Heere twist, wanneer die wegen met hem inslaat^ die voor vleesch en bloed onaangenaam en smartelijk zijn; hij is dan niet gebogen onder den wijzen, goeden en heiligen wil van Ood, heeft de vorige trouw en goedertierenbeid aan Ilem bewezen, vergeten: of hij verdenkt den Heere wel en gelooft niet met kracht, dat als God bedroefd heeft, Hij naar de grootheid zijner goeflertierenheid ook wederom zieh ontfermt Wilde ik van deze kwade bevindingen eens vromen meer zeggen, dan zoude ik kunnen verbalen van tijden van aanvechtingen , van het zondig en Godonteerend ongeloof; van moeddoosheid; van diepe ter nedergebogenheid der ziel» van werkeloosheid; ja zelfs van tijden van zondige gedragingen, afwijkingen van het levenspad en dagen, in welke het schijnt, adsof niet God, maar de wereld in het hart op den troon zit; doch laat mij toe, dat ik u ook een woord doet hooren van de goede bevinding van een waarachtig bekeerd zon- daar; wanneer de doisternis door het licht, de droefheid door vreugde, de klaagtoonen door vrolyke gezangen« en de onvruchtbaarheid in het goede door vernieuwde heilig- making worden afgewisseld. Ik spreek u eerst aan, onbekeerd menschl wie van ons dat nog zijn mogel hebt gij dat alles verstaan, wat er in de verklaring en toepassing gesproken is? — Ja, niet al- teen verstaan, masgr ligt uwe eigene ondervinding ook zoo. Digitized by Google 122 moer of minder; zoodat gij voor 6od ea uw geweteu v<d- mondig betuigen dürft, dat u de bebandelde zaken uiel geheel vreemd zijn ? — - *t h niel noodig te herhalen wat gij ZOO op hei oogenblik kondet hooren; maar zagt uw eigen hart het n, dat het gesprokene, u vreemde en on- verstaanbare taal is, och! wat zal er dau van u worden^ als gij in die onwetendheid blijfl voortleven, en wat het ergste is, daarin komt te sterven, -r- De tijd d#r genade duurt niet eeuwig; — misächien zijn de plankea reed^i gezaagd, wa^rin uw dood ligchaam rosten zal , maar uwe ziel — uwe ziel, die voor eene eeuwigheid geschapeu is, waar zal die rüsten? — in abbahajis sehoot of in den a&- grond vau eeuwige rampzaligheid? — Spreekt eens^ toeb. heeft God u geen tijd genoeg yerleend tot boete ea be^ keering P — laat Hij u nog niet op d^ oogenblik waar- scbuwen? — zegt Hij niet« dat de gebeele wereld u niei baten kan^ als de ziel verloren gaat?-r-'tls welzoo, God moet eerst in u werken bei willen eo bet doen; naaar stoot g^ niet moedwillig de band van u af ^ en dat door uwe wereldliefde en uwe uioedwillige zonden^ die geoa* dige band Gods, die u tot bekeering^oude leiden? O^w^av is loch de kerk» het buis^ betveld^ dewoonkamer^waar zieh de Iu»ie&i uw& harten gebogen bebben voor de& troou der Almagtige genade? waar is be4 bidvertrEdii waaruü uwe traoen vau bereuw ea zielesmart bebh^ gevloeid oul uwe groote schuld» die van de aarde tot den heBiel ia opgeklomnäen?.->^eu waar is de plaats» o|^ welke gij God zljt aangeioopen als een waterslroom, opdat Hij u de bekeering ten leven gave om iszüs wä?— ;^i& door zgneik Geest uw steeneu hart te verbrijzeleft, m in het stof te verootmoedigctfi, en« niet te doen rüsten vopc dal gij zeggen kondet; ik heb dea Heera gezien en mijiie ziel is gered geweest Of is er iemand, die zicb inbeddt dat hei reeds wel met besä staat, emdat hi| of %^ geem goddelooze nqcb een roekeloos zondaar is? is datuw grmA alleen, waarop glj dezaligheid bouwt, ongelukkigel-^di0 grond zal eens ooder uwe voeten wegainken; — vervlofkt is ee« iegeUjk,» die uiet Uijft in alles, waA ergeboden<ift ia hei boek der wet, dat bij dat d4>ey en.^1 badt gij n« ixiaar ö^eenkde gedachte gebadjn uw gebeele }eve», dia Digitized by Google 123 zoii4ig was, das gaftt gij nog daapom verloren; God kan zijne waarheid niet verloocheoen; ghristus, en ook jcu^^ Tus alleen moet gij hehben , want zonder Hem zijt en blijft glj onder den vloek der wet en den toorn van Gk>d. En wie nu van ons» hoe kamt hij toeh tot zoo eenen tchat? daartoe komt h\j door het geloof »die in den Zoon gelooft, die heeft het eeuwige leven en komt niet in de verdoeme» nis,*' en dit geloof moet God u geven- — Hem hebt gij er am te bidden, van Hem alleen moet gij deze gave vragen , en glj moogt daarbij vrij pleiten op al zijne beloften, u in het Evangelie gedaan, met eene gebeele verloochening van u zelven en alle eigene geregtigheid, om geheel en all- een in QHRiSTus gevonden le' worden. — Ol dat geloof is zoo eene heerlijke zadk» het overwint de wereld en alles » en het geeft leven enzaligbeid aande ziel; en mogterna een ander onder mijne teeh, z^n» die paulus heeft leerto verataan, al is hij nog zoo verre niet gevorderd ah deze, maar nog een kind, ja zeUs een znigeling in de genade, gg moogt echter vertronwen, dat de Heere nwe kioderlljke sdbreden zai blijven besturen op het päd des levens. God had aan ad^m zijne eigene zaligheM toevertrcmwd, es de measeh is gevallenp — nU berust nwe zaligbeid in de hs^nd des Midddaars en gy iljt veilig: 6, hoe moest deae waarheid ten troost verstrekken en u aansporen^ om u galo^iger en blijmoedtger aan den Heere toe te verferou^ wen: gij zijt dikwyls zoo bevreesd 'en angstvallig bezorgd^ dat het schijnt, alsof gij voor uw eigen heil de wacht moest houden, en niet de Opperherder zijncr schapen.-r*^ Gy hebt zoo veel stof onl den Heere te danken voor zijne onuitsprekelijke g^ade aan u bewesen ; omdat Hij: n aan^ vankeiyk heeft verlost en zalig gemaakt, aehl waarän zijt gij dan zoo traag, en keert u nogtelkens tot deeer- ste beginselen , en begeert melk en geene vaste spijze. — Gij vreest toch niet, dat jezus ghristus dagelijks in u meer en meer eene gestalte krijge ? — Immers neen! waar- om is dan uwe blijdschap over nw voorregt zoo klein en ZOO weinig? — zoude dit niet daarvan komen^ omdat gij te veel op u zelven ziet, en u niet genoeg aanmerkt zoo- als gij in ghristus jezds zijt? — Mist gij hartelijkbeid , levendigheid , opgewektheid en andere gemoedsbewegingen; Digitized by Google 124 6, dan laat gij aanstonds den moed zinken engl) bedenkt niet, dat uwe sterkte alleen in ghristus bestaat. Digitized by Google DE VRÜCHTEN DER REGTVAARDIGING. TEKST r Rom. V : 1—5. *Wu DAN OBRBGTVAABDIGD ZUXfDE OOOR HKT GBLOOF, HBB- ^BM VRBDE BIJ 60D , DOOR OJIZEN HEBR JEZUS CHRISTUS. DeOR WIBN WIJ OOK DE TOELEIDING HEBBEiV , DOOR HET GE^ LOOF, TOT DEZE GENADE, IN WELKE WIJ STAAN BN ROEMEN IN DB HOPE DER HEERLUKBBID GODS. En NIET ALLEEN DIT f MAAR WIJ ROEMEN OOK IN DE VER- DRÜKKINGBN, WETBNDE , DAT DB YERDRUKKING LIJDZAAMHEID WERKT. En DB LIJDZAAMHBID BBVINDING ^ EN DE BEVINDING HOOP. En de HOOP BESGHAAMT NIET, OMDAT DE LIEFDE GODS IN ONZE HARTEN tITGBSTORT IS, DOOR DEN HEILIGEN GBEST , DIE OHS GBGBVBN IS/' Nadat de Apostel eeri zwart tafereel had opgehangen ran den zedeloozen toestand, waarin de Heidensche wereld verzonken lag, en dat nieltegenstaande helgeen van God kennelijk is, in hen openbaar is, omdat bei bun door God is geopenbaard, wordt de diepe bedorvenbeid der Joden met levendige kleuren afgemaald, hoewel aan ben 10. Jaar. No. 8. 16 Digitized by Google 126 6ods woorden waren toevertrouwd , waaruit yan zelf voorlvloeide , dat zoowel Heidenen als Joden gezondigd had- den, zoodat de gansche wereld voor God verdoemelijk was, en niemand uit de werken der wet kon worden ge- regtvaardigd voor Hem , maar, schrijft paülus ') Nu is de regtvaardigheid Gods geopenbaard geworden zonder de wet, hebbmde getuigenis van de wet en de pro feien, na- melijk de regtvaardigheid Gods" door het geloof van jezus CHRISTUS tot allen en over allen, die gelooven, want er is geen onderscheid, Want zij hebben allen gezondigd en derven de heerlijkheid Gods, en worden om niet geregt- vaardigd uit zijne genade, door de verlossing, die in Chris- tus JEZUS is, welken God voor g est eld heeft tot eene ver- zoening door het geloof in zijn bloed ; tot eene betooning van zijne regtvaardigheid door de vergeving der zonden, die te voren geschied zijn onder de verdraagzaamheid Gods; tot eene betooning van zijne regtvaardigheid in dezen legen- woordigen tijd opdat Hij regtvaardig zij en regtvaardigende dengenen , die uit het geloof van jezus is. Alle onderscheid tusschen volk en volk wordt weggenomen. De regtvaar- digheid Gods door het geloof van jbzus sloot daarenboven de werken der wet uit. De Apostel bewijst dit met de woorden van david : ^) Zalig zijn ze, wier ongeregtighe- den vergeven en wier zonden bedekt zijn. Zalig is de man, wien de Heere de zonde niet toerekent; ook kwam de be- snijdenis niet in aanmerking, waarvan Abraham een bewijs was : hij heeft het teeken der besnijdenis ontvangen tot een zegel der regtvaardigheid des geloofs , die hem in de voor^ huid toegerekend was, opdat hij zou zijn een vader van al- len, die gelooven in de voor huid zijnde , ten einde ook aan hen de regtvaardigheid ivorde toegerekend. Hij bepaalt zieh daartoe in onzen tekst bij de vruchfen der regtvaardiging. Hierop wenschen we onzen aandacht te vestigen , onder biddend opzien tot God , dat Hij door zijnen Heiligen Geest de prediking van hei Evangelie vrucht- baar make tot onze regtvaardiging, opdat we door on- dervinding mögen weten , welke heilvolle vruchten zij op- leverf. I. Die vruchten zijn van wijden omvang. n. Ze openbaren zieh in hare grootheid en zalig- heid. HI. Ze zijn onafscheidelijk aan de regtvaardigheid ver- bonden. De Apostel sehrijft als eene gevolgtrekking uit hei voor- gaande afgeleid. Wij dan geregtvaardigd zijnde uit het geloof, hebben vrede bij God door onzen Heer jezus CHRISTUS. Het woord regtvaardigen beteekent in dezen zin, vooral bij paülüs gebruikelijk, onze begenadiging , onze herstelling in onze oorspronkelijke, kinderlijke belrekking tot God, waardoor we ons wederona in het bezit en ge- not zien gesteld van de regten en voorregten, welke we door de zonde hebben verbeurd. Het is derhalve die weldaad van het Evangelie, waardoor we, hoe sehuldig ook en strafwaardig voor God, worden vrijgesproken van de veroordeeling der wet en als onsehiildigen behandeld ; PAULUS zoowel als de Christencn te Rome,kende deze regt- vaardiging in hare hooge waardij en ondervond hare zalige gevolgen. Ze waren ontheven van de sehuld en straf der zonde , leefden in kinderlijke gemeenschap met hunnen hemelschen Vader^ zagen in hope hunne za- ligheid te gemoet, gelijk blijkt uit de woorden: wij dan geregtvaardigd zijnde uit het geloof, hunne regtvaar- diging ontsproot uit hunne geloovige erkentenis van Gods verklaringen en beloften aangaande zijne genade in Chris- tus JBzus, waardoor ze de bewuslheid ontvangen hadden 10. Jaar. No. 8. 16* Digitized by Google 128 Vau liuii deelgenootschap aan de zegeningen des Christen' doms: maar geregt vaardigd zijnde uit het geloof, hadden ze nu ook vrede bij God. Het woord vrede sluit alle rust, genoegen eri geluk in, waardoor we ons in eenen veili- gen, aangenamen en wenjschelijken toesland bevinden; vrede bij God wil zeggen, dat we deelen in zijne gunst, als geregtvaardigden zijne vaderlijke liefde ondervinden, onder zijn opzigt zijn , voor zijne rekening staan, onder zijne bewaring verkeeren en in het geloof aan zijne toezeggingen bare volkomene vervuUing blijmoedig in tijd en eeuwigheid verbeiden. Hoe onuitsprekelijk groot was derhalve bet voorregt van paulus en de geloovigen te Roine dat ze vrede hadden bij God door onzen Heer je- zus CHRISTUS, Hij w^as de oorzaak van die vrede, het van God verordend niiddel om die le verwerven. Hij bad door zijn Middelaarswerk op aarde verzoening aan- gebragt, en door zijne verbooging in den hemel de zege- ningen van zijn kruis onder Joden en Heidenen verspreid, waaraan die vrede onmiddellijk verbonden was. 