title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: De invloed van bet tnsschen geplaatste liehaam met de massa mV p beeft eene dubbele oorzaak. Daar tocb de verhou- ding der massa van dit tussebenliebaam tot die der uiterste licbamen dichter bij de eenbeid gelegen is dan die der uiter- ste licbamen onderling, zal omdat voor e = 1 en q = 0 , C = 4 p (1 + P)3 welke vorm voor p 1 de maximumwaarde a verkrpgt. van bet licbaam L bij tusscbenplaatsing van i?. door dit laat- ste licbaam meer energie worden ontnomen dan wanneer R niet aanwezig is. Yerder zal ook door R meer energie aan bet laatste licbaam P worden medegedeeld. dan brj dezelfde energie eene aan L gelijke massa zou afgeven. 1Yel bezit R in het algemeen minder energie dan L, doch de verhon- ding der massa 's werkt ten slotte gnnstig op het energie- transport. De getalwaarden. uit bet voorbeeld in (46 gegeven, kunnen ter toelichting dienen. Zijn de uiterste massa’s, dus de drie massa's, even groot, zoo wordt alle energie doorgevoerd, evenals bij ücee gelijke massa’s; de tusscbenplaatsing kan alsdan, daar reeds alle energie overgaat, geen voordeel geven. Wat ?en tusscbenlichaam volbrengt, laat zieh in nog ( 272 ) hoogere mate van meer (n — 1) tusschen gelegene massa’s verwachten, die, ingevolge het voorgaande, de eindsnelheid van het laatste lichaam het grootst zullen doen zijn wan- neer hunne massa’s met L en P eene meetkundige reeks vormen. Wij vinden bij deze laatste onderstelling voor de snelheid van het ( n + l)e lichaam P, als zijne massa of m — p in — rnm rn — — — v — \/rn\ m V _ » door herhaalde toepassing der formule (10) van N°. 3, Beschouwen wij deze uitdrukking voor toenemende waarden van n n, zoo zal bij de grens, als n oneindig groot, daar r = V' p en lim n = oo 2» \ n _2 ^_P_\ ,i + 1 /jI 1 vm=.V%=.Vl. m v Dientengevolge wordt de energie der laatste massa P 1 „2 ( 1 9 m v2m — V m = — vz — 2 n 2 p 2 zoodat in dit niet te verwezenlijken ideaal geval alle energie van het eerste lichaam op het laatste overgaat. Zulks blijkt ook door op te merken dat de hoeveellieid, die van L op het volgende lichaam overgaat, welks massa r-maal grooter is, uitgedrukt wordt door • ( 273 ) 4 T C =: a (r + 1)2 n en daar r = \/ p dus lim r — 1, wordt C — «. n = oo De verhouding der achtervolgende massa’s nadert bij toe- nemend aantal tot gelijkheid, in welk geval volkomen veer- kracbtige lichamen, zooals wij thans bescbouwen, van alle kinetische energie worden beroofd. Het bovenstaande möge ook als toeliclitiug dienen der bekende botsingsverschijnselen, die zieh by eene reeks opge- hangen (ivoren) bollen voordoen, ook voor liet geval dat hunne massa’s niet gelijk zijn. Blijkbaar worden wij aldus geleid tot de Studie van de voortplanting der kinetische energie in vaste lichamen. Dit onderzoek, dat in zeer nauw verband staat tot den overgang van energie bij de botsing, vordert eene afzonderlijke be- handeling. Utrecht , Januari 1881. ▼EBSL. EN MEDED, AFP. NATUURK, 2de BEEKS. DEEL XVX 15 OVER DE KRISTALLISATIE VAN HET DIAMANT. DOOB E. H. VON BAUMHAUER. Ik wensck in deze Vergadering der Afdeeling een voor- loopige mededeeling te doen van een onderzoek over de kri- stallisatie van ket diamant, in gemeenschap met ons mede- lid Professor H. Beheens gedaan, en waarover wij later een meer uitvoerige verkandeling voor bare werken in 4°. kopen aan te bieden. Zooais bekend is, kristalliseert het diamant in ket regulaire systeem. Gustaaf Rose, die in de laatste jaren zijns levens zick met de bepaling der kristalvormen van ket diamant keeft beziggekouden , en wiens onderzoekingen na zijn dood door A. Sadebeck uit zijn nagelaten papieren in de Abhandlungen der Berlijnscke Akademie van 1876 zijn bekend gemaakt, is door de besckouwing van een groote reeks diamanten tot ket besluit gekomen dat bij ket diamant de zeven koloedri- scke vormen : ket octaeder, kexaeder, dodecaeder, ikositetraeder, triakisoctaeder , tetrakishexaeder en kexakisoctaeder , en de combinatien dezer vormen voorkomen, koewel de ikositetrae- dervorm koogst zelden zelfstandig in de kristalvlakken wordt aangetroffen. Dit kristalliseeren van ket diamant in zoo ver- ßckillende vormen, terwijl de splijtingsvlakken alleen en uit- sluitend tot ket octaeder bekooren, is voor ket diamant zeer eigenaardig; bij geen ander mineraal wordt deze groote ver- sckeidenkeid aangetroffen. VERSI..EX MED. AFD.XAT. "'-R.DEEL XVI. PI J. Ecirik 43ingcr ( 275 ) Met de bewering van Gr. Rose dat het diamant ook hemie- drisch zoude voorkomen, dus in den tetraedervorm, kan Sadebeck zieh niet vereenigen en vermoedt dat Rose, zoo hij zijne onderzoekingen over de wijze van vorming der dia- mantkristallen had kunnen voortzetten, tot de conclusie zoude gekomen zijn, dat het diamant alleen holoedrisch voor- komt. Terecht merkt Sadebeck daarbij op, dat de beschou- wing der uiterlijke vormen hand aan hand moet gaan met de kristallotektoniek der kristalliseerende stoffen, wil men een waren blik verkrijgen in de wetten der kristallisatie. Het is op die kristallotektoniek, anders gezegd op den opbouw van een groot kristal uit eene aaneenschakeling van kleine kristallen of subindividuen. dat wij vooral onze aan- dacht hebben gevestigd, in verband met de twee vormen waarin het diamant, behalve in den goed gekristalliseerden, voorkomt, namelijk in dien van den meestal kogelvormigen boord, en van den op het bloote oog amorph schijnenden carbon of carbonado. Hoe door aangroeiing van de zijvlakken van het octaeder, al naarmate die aangroeiingen de octaedervlakken meer of min volkomen bedekken, de verschallende afgeleide vormen, zoo- als zij bi} het diamant worden aangetroffen, kunnen ontstaan, hebben Rose en Sadebeck nauwkeurig beschreven, zoodat wij dit punt onaangeroerd kunnen laten ; doch wij kunnen ons niet vereenigen met hunne voorstelling over de schaals- gewijzeaangroeiing bij het diamant, die door niets bewezen wordt, maar juist door de splijting, die alleen volgens de octaedervlakken geschiedt, wordt tegengesproken. Indien men slechts op het uiterlijke afgaat, zoude men eveneens bij sommige pyrieten de schaalvormige aangroeiing moeten aannemen, terwijl op de breukvlakte niets van concentrische lagen te bespeuren is, evenmin als bij het diamant. Geheei anders vertoonen zieh eenige kw artskristallen, waarbij op de breukvlakte die schaalvormige aangroeiing duidelijk is waar te nemen. Dat de aangroeiing bij het diamant daar- ente^en door kristallieten of subindividuen geschiedt, die zieh regelmatig op de oppervlakte der kristalvlakken rang- schikken, bewijzen de prächtige regelmatige figuren, die zieh IS* ( 276 ) 6p sommige vlakken van natuurlijke diamantkristallen ver- toonen, en ons aan de etsfiguren doen denken. Door de welwillendbeid van den eigenaar, den Heer S. Baszanger, juwelier te Amsterdam, ben ik in Staat gesteld aan de Afdeeling een prächtig ongeslepen diamant-octaeder van ruim 55 karat te vertoonen, daarenboven boogst op- merkelijk door de aangroeiing van andere minder goed gevormde diamanten en van boord; op een der octaeder- vlakken ziet men reeds met bet bloote oog die fraaie regel- matige figuren. Niet minder leerrijk zijn de hiermede gebeel overeenkomende figuren op een kleinen tweelingdiamant, lang 7,5 mm., breed 5 mm., dik 2 mm. en wegende 0,1345 gr., die ik aan de goedbeid van den Heer A. Daniels, directeur der diamantslijperij albier, te danken beb ; op dezen steen zijn die figuren alleen met bet gewapend oog zicbtbaar, en wel op alle vlakken der beide kristallen. De af beeldingen, bij tienmalige vergrooting (Plaat I, fig. 1 en 2) en die van een klein gedeelte der oppervlakte bij 200-malige vergrooting (Plaat H) vertoonen ons meestal gelijkzijdige driehoeken, of ook driehoe- ken met afgeknotte boeken, die soms in gelijkzijdige zeshoe- ken overgaan ; het meerendeel dezer figuren zijn holten met trapvormige verdiepingen en platten bodem; soms ook, doch zelden, steken deze kristallieten boven de oppervlakte uit. Diezelfde figuren neemt men soms waar op de splijtings vlakken van het diamant (Fig. 3 stelt een splijtingsvlak bij 10 -malige vergrooting voor) en vrij algemeen op de oppervlakte van ruwe en geslepen diamanten, die door verbranding aan de lucht of in zuurstofgas mat zijn geworden. Bij de drieboekige figuren zijn alle kanten naar de zijden (kantlijnen) der kristalvlak- ken gekeerd. Het ontstaan van deze holten en bolligheden is eenvoudig af te leiden uit bet ontbreken of overtollig zijn van octaedrische subindividuen, uit wier aaneenscbakeling de groote kristallen gevormd zijn. Steken de octaedrische sub- individuen uit, zoo moeten bunne uitstaande vlakken even- wijdig zijn aan het vlak waarvan zij een deel uitmaken; ontbreken daarentegens ergens sommige subindividuen, zoo zal de bodem der daaruit ontstane holte moeten beantwoor- den aan bet ondervlak van bet ontbrekende subindividu, en VERSL.F.X MED. AFDJS'AT. "-K.DEEI. XVI. PI. II. ( 277 ) dus symmetrisch zijn gelegen ten opzichte van het omge- vende vlak. Op cubusvlakken vindt men wel eens, ofschoon zeer zelden, vierhoeken, die echter niet van den cubus moeten worden afgeleid, maar van octaedrische subindividuen, wier toppen zij vertegenwoordigen, even als de driehoeken zulks de vlakken doen. Fig. 4 vertoont een der vlakken van een kleinen 0.013 gr. wegenden cubus, die slechts 1,75 mm. kantlengte heeft. Ten opzichte hiervan zijn zeer leerrijk de twee kristallen, behoorende aan den Heer Daniels, waarin vierkante gaten voorkomen, die door het geheele kristal heenloopen ; het eene kristal heeft drie doorloopende, onderling communiceerende gangen, en nog drie minder diepe piramidale kuilen, terwyl nergens breukvlakken te zien zijn ; de gaatjes zijn zuiver vierkant; het eene heeft een kantlengte van 0,56 mm., het andere van 0,7 mm. Om de gaatjes heen ziet men een aan- tal trapjes, elkander onder rechte hoeken snijdende en enkele zuiver vierkante piramidische kuiltjes ; hetzelfde is ook in de niet doorgaande holten het geval. Beschouwen wij nu de twee andere toestanden, waarin het diamant wordt gevonden, namelijk den kogelvormigen boord en den schijnbaar amorphen carbon. De kogelvorm bij den boord is door sommigen toegesclire- ven aan afschuring door voortrolling, zooals bij de rolsteenen ; die afschuring zoude hebben moeten geschieden door schu- ring van diamanten onderling, daar geen ander bekend ge- steente het diamant aantast. Beschouwen wij echter de oppervlakte dier kogels onder het miltroskoop bij gereflec- teerd licht, zoo zien wij daarop de fijnste kristallisatie ; een afbeelding (Fig. 5) der oppervlakte van een kogelvormigen doorschijnenden boord bij 50-malige vergrooting en opval- lend licht, geeft ons volkomen het beeid terug van den ves- tingagaat. De schijnbaar grootere hardheid van den boord boven het goed gekristalliseerde diamant staat hiermede in direkt verband; zij is alleen een gevolg van de verwarde kristallisatie bij den boord, die daarom ook niet splijtbaar ( 278 ) is. Het onderscheid tusschen boord en goed gekristalliseerd diamant is hetzelfde als tusschen chalcedoon en bergkristal ; ieder, die zieh met het slijpen dezer beide laatste heeft bezig- gehouden, weet bij ondervinding hoeveel zwaarder het slij- pen is van chalcedoon dan van bergkristal ; doch hier slijpt men met amaril, een stof die harder is dan het berg- kristal; daar er nu voor het diamant geen harder slijpmid- del is dan het diamant zelf, is het duidelijk dat de boord zieh op de met diamantpoeder bedekte stalen schijf niet slijpen laat. De diamantsnijder, die door het tegen elkander wrijven van twee diamanten de piramidetoppen der octaeders moet afschuren tot het verkrijgen van de tafel en de holet van den brillant, en de slijper, die later de tafel en de kolet moet glad slijpen, weten beiden bij ondervinding hoeveel zwaarder dat werk is dan wanneer zij met octaedervlakken te doen hebben, omdat zij, zooals zij het noemen, dan tegen den was moeten werken; een ongeoefend slijper. die met den was nog niet genoeg vertrouwd is, bederft dikwijls in een dag zijn stalen schijf door ingroeving, terwijl een geoefende die weken lang kan gebruiken. Wat eindelijk den carbon aangaat, deze komt, zooals ik reeds in 1873 in de Afdeeling mededeelde, in zeer verschil- lende toestanden voor ; soms op de breuk nog vrij kristallijn, soms voor het bloote oog vormloos, dof, met enkele glan- zende puntjes en vele porien, waaruit bij verwarming in water luchtbellen ontsnappen. De poging, door den Heer Daniels, op mijn verzoek, aangewend om door slijping een dun schijfje carbon te verkrijgen, dat onder het mikroskoop bij doorvallend licht zoude kunnen worden onderzoclit, mis- lukte om dezelfde reden als bij den boord ; de carbon laat zieh niet slijpen, maar maakt diepe groeven in de schijf ; be- schouwt men echter, zooals het den Heer Behrens gelukt is, de scherpe kanten van splinters carbon onder het mikros- koop, zoo ontwaart men dadelijk dat de carbon uit kleine, verward door elkander liggende, kristalletjes bestaat. De lichtgekleurde grijze varieteit bleek nagenoeg gelieel uit mi- kroskopische kristalletjes te bestaan van helder, doorgaans kleurloos, diamant ; de donkerbruine varieteit vertoont slechts ( 279 ) weinige kleurlooze korrels , een weinig meer gele en enkele blauwe; in deze laatste zijn de meeste korrels troebel door een groot aantal uiterst fijne en doorzicbtige stippeltjes, die in de grijze in veel minder mate voorkomen; in de bruine varieteit zijn de korrels ook veel meer afgerond en min- der goed gekristalliseerd en omhuld door een bruine stof, die, zooals ik reeds in 1873 heb aangetoond, uit ijzeroxyd- hydraat en kalk bestaat. De structuur van de grijze varieteit is lava-acktig poreus, die der bruine meer schilferachtig. De verliouding van den carbon tot het goed gekristalliseerd diamant kan men gelijkstellen aan die van den zandsteen tot ket bergkristal. Ten slotte wensck ik nog de aandacht te vestigen op een stuk bruinen carbon, aan de eene zijde eindigende in een kogel, die, hoewel ondoorzicktig en zwart, geheel ket voor- komen heeft van een boordkogel en waarop, onder ket mi- kroskoop, bij teruggekaatst lickt en 50-malige vergrooting, de prächtigste kristallisatie te zien is, die ons geheel ket beeid van de ijsbloemen op de vensterruiten voorstelt (Fig. 6) ; hier is dus overgang van carbon in boord. Dit onderzoek bevestigt dus volkomen mijne vroegere mee- ning, dat ket goed gekristalliseerde diamant, de boord en de carbon, alleen van elkander verschillen door een meer of min- der goede kristalvorming en gelijdelijk in elkander overgaan. RAPPORT OVER EEN OPSTEL VAN DEN HEER Dr. C. Ph. S L U I T E R, in de Vergadering van 26 Februari 1881 uitgebracht door den Heer C. VERLOREN. De Heer Dr. C. Ph. Sluiter te Batavia heeft aan de Akademie, ter plaatsing in de Verslagen en Mededeelingen, toegezonden een opstel, getiteld : » Voorloopige mededeelingen over eenige nieuwe Holothurien van de Westkust van Java ”, waaruit blykt dat hij zijne onderzoekingen op dierkundig gebied, voornamelijk der lagere klassen van zeedieren, welke hij met zooveel ijver en moed in de koude Poolzeeen met günstig gevolg heeft aangevangen, ook op zijne nieuwe ver- blijfplaats aan de wärmere zeeen met niet minder yver en goed gevolg blijft voortzetten. Wij kunnen en behooren dat streven aan te moedigen en te ondersteunen. In deze mededeelingen worden eenige zeer merkwaardige nieuwe soorten van Holothurien voorloopig beschreven. In de eerste plaats eene zeer merkwaardige, die met de soorten van het geslacht Synapta het volkomen ontbreken van eene anaal-opening gemeen heeft, terwijl zij overigehs daar- van geheel afwijkt, maar meer overeenkomt met de eigenlijke Holothurien. De schryver meent, naar het schijnt terecht, daarom een nieuw geslacht er voor te moeten vormen, waar- voor hy, in overeenstemming met die eigenschap, voorstelt den onwelluidenden geslachtsnaam Ananus, en voor soorts- naam holothuroides. Ik zou den geachten schryver wel willen voorstellen, dat leelyk hybridisch en ongrammaticaal woord Ananus liever ( 281 ) door een ander, b. v. Aproctus, te vervangen en althans ge- beel bij het Grieksch te blijven. Vervolgens beschrijft hij eene nieuwe soort van het geslacht Ocnus , waarvoor hij den naam van 0. javanicus voorstelt, bij welke het merkwaardigste is, dat de huid door de menigte samenverbonden kalklichaampjes geheel stijf en hard is. Dan beschrijft hij uit de familie der Molpadidae twee merkwaardige nieuwe soorten : eene van het geslacht Ha- plodactyla, waarvoor hij als soortsnaam voorstelt hyaloides , wegens de volkomen glasheldere doorschijnendheid der huid, met bijna geheel ontbrekende kalklichaampjes; de tweede, tot geen der bekende geslachten te brengen, en daarom, als nieuw geslacht, wegens de eigenaardige kortheid der armen, Microdactyla genoemd, met den soortsnaam van caudata, wegens een staartvormig aanhangsel. Ik meen der Afdeeling te mögen aanraden, dit opstel in de Verslagen en Mededeelingen eene plaats in te ruimen, waarbij ik echter nog eene opmerking wensch te maken. Ik kan het niet ontkennen, dat het bij mij onaangename gewaarwordingen opwekt, indien Nederlanders aan eene Ne- derlandsche Akademie hunne mededeelingen in vreemde talen toezenden. Doen vreemdelingen zulks, dan kan men daar natuurlijk niets tegen hebben. Ook wil ik wel aannemen, dat er soms gevallen kunnen voorkomen, waarbij zulks wen- schelijk kan worden geacht, maar niet om het in gewone gevallen regel te doen worden. Ik geloof niet, dat wij, leden der Akademie, daartoe aanleiding geven en kan althans niet denken, dat het iemand onzer in de gedachte zou körnen, hier eene mededeeling als de onderwerpelijke in het Duitsch te gaan voordragen. Ik zie de noodzakelijkheid nog niet in, dat wij ons zouden behoeven te gaan germaniseeren. Men beschouwe deze opmerking als eene persoonlijke, waarmede ik het al te veelvuldig toenemen van die gewoonte in den tegenwoordigen tijd wensch tegen te werken. Ik kan echter niet verlangen dat men om die reden een, overi- gens verdienstelijk, opstel zou weigeren te plaatsen. VORLÄUFIGE MITTHEILUNG UEBKB EINIGE NEUE HOLOTHURIEN VON DER WESTKÜSTE JAVA’S VON C. Ph. S L U I T E R. Vor einiger Zeit wurden einige sehr eigenthümliche Ho- lothurien in der Sunda-Strasse und auf der Rhede von Ba- tavia von mir gefangen. Ich wünsche hier eine vorläufige Mittheilung von einigen höchst interessanten Verhältnissen zu gehen, welche sich bei der Untersuchung herausstellten. Erstens nenne ich eine ganz afterlose Holothurie. In Hauptsache stimmt sie in allen Theilen mit dem Geschlechte Holothuria überein, und hat mit Synapta nur das Fehlen des Afters gemein, doch ist sonst weit von dieser entfernt. Das Thier muss gewiss als der Representant eines neuen Geschlech- tes betrachtet werden. Als Geschlechtsnamen stelle ich Ana- nus, und als Speciesnamen holothuroides vor. Die äusseren Kennzeichen sind : »Körper gurkenartig, nach hinten sich allmählig verjün- gend. Länge des ausgewachsenen Thieres D/g Decimeter. Füsschen unregelmässig über den Körper verbreitet, am Bauche viel stärker gehäuft als am Rücken, kurz und im Leben wenig vorstreckbar. Tentakel 13, kurz, nicht verzweigt, in eine Scheibe endigend, auf einer Mundscheibe eingeflanzt. Aeusserlich ist am Körper keine Spur eines Afters zu ent- decken. Farbe dunkelviolett, beinahe schwarz. Mundscheibe fleischfarbig. Tentakel mehr braünlich. Um jedes Füsschen ( 283 ) ein weisser Ring. Am Rücken grosse mehr gelbliche Flec- ken, welche keine Füsschen umgürten. Fundort: Tandjong- Priak, bei Batavia, im Schlamm. Tiefe 8 Faden.” Kalkablaoreruncren finden sich bloss in den Ringen um den Füsschen, fast wie die Rädchenpapillen der Chirodoten. Die Form der Kalkkörperchen stimmt am meisten mit der von Holotliuria gracilis (Semper) überein. Das Merkwürdigste am ganzen Thiere ist das Fehlen des Afters und, was damit zusammenhängt, die wenig ausgebildeten Verdauungsorgane. Magen und Darm sind nur eng und das ventrale und dor- sale Darmgefäss nur schwach entwickelt. Am abdominalen Ende wird das Lumen des Darmes je kleiner und kleiner um endlich ganz und gar zu verschwinden. Der Enddarm ist also ganz umgebildet in einen Band van Bindegewebs- und Muskelfasern, welche sich nur lose an die Haut ansetzen. Am Darme ist fernerhin merkwürdig, dass die von Semper als innere Kiemen beschriebene Falten ausserordentlich breit sind, während die Lungen hingegen nur äusserst schwach entwickelt sind, und natürlich nicht mit einer Cloaca in Verbindung stehen können. Die Vermuthung Semper’s, dass diese Falten zum Tlieil die Athmung versorgen, gewinnt hierdurch eine grosse Stütze. Von den Lungen ist nur die rechte dorsale entwickelt, welche in keine Verbin- dung mit den Blutgefässen tritt, und selbst nur schwach entwickelt ist. Am Wassergefässring finden sich zwei aus- serordentlich lange Polische Blasen, und zwei kleine Stein- kanälchen. Eine zweite eigenthümliche Holothurie von dieser Küste ist eine neue Art Ocnus , von mir 0. jcivanicus genannt. Aeussere Kennzeichen sind : » Körper stark fünfeckig. Auf jeder Kante des Körpers steht nur eine einfache Reihe von 20 bis 23 Füsschen. Diese sind starr und leicht zerbrech- lich. Zehn verästelte Tentakel. Haut starr und mehr oder weniger deutlich in Tafeln getheilt. Farbe graulichbraun bis gelblichweiss, mit allen Zwischenstufen. Länge des Körpers 40 bis 45 M.m. Fundort: Nordwest-Küste Java’s. 2 bis 6 Faden. Auffallend bei diesem 0. javanicus ist, dass durch die Kalk- ( 284 ) ablagerungen die Haut ganz starr ist. Ausser den Kalk- kugeln, welche mehr am Rande liegen, bilden diese Kalk- ablagerungen eine Art Gittergewebe von zusammenhängenden Bälkchen. Das lebendige Thier ist hierdurch sehr leicht zerbrechlich. Natürlich ist bei einem derartigen starren Kör- per die Hautmusculatur nur rudimentär. Am Darme ist gleich hinter dem Kalkringe eine kropfartige Auftreibung. Der Darm bildet nicht die gewöhnliche Doppelbiegung, son- dern eine Art Daringekröse. Lungen sind sehr rudimen- tär. Am Wässergefässring immer zwei Polische Blasen. Von den Molpadiden nenne ich zwei merkwürdige neue Arten. Erstens eine Art Haplodactyla , welche ich, der glasshellen Haut halber, H. hyaloides nenne. Aeussere Kennzeichen sind : » Körper eiförmig ; verjüngt sich stark nach dem After zu. Fünfzehn einfache cylindrische Tentakel, welche ziem- lich spitz endigen. Am After fünf kurze mehr oder weniger kalkige Papillen. Die fünf Längsmuskeln sind vollkommen deutlich durchscheinend. Farbe glashell, wie der Mantel der Salpen. Länge des Körpers 35 Mm. Fundort: Insel Onrust. Rehde von Batavia. 8 Faden, im Schlamm. Die ganze Haut ist durchsichtig und besteht zum grössten Theile aus der hyalinen Grundmasse mit sehr spärlichen Bindegewebsfasern und Bindegewebszellen. Pigmentzellen fehlen ganz. Kalkablagerungen bloss beim After, haupt- sächlich in den fünf Analpapillen. Die Form der Kalk- körperchen entfernt sich ziemlich weit von der bei den übrigen Molpadiden. An einem dünnen Hauptstiel finden sich kugel- runde oder gezähnelte Anschwellungen, wenigstens bei den Kalkkörperchen in den Analpapillen. Für die weitere Ana- tomie verweise ich nach meiner Abhandlung im zunächst erscheinenden Heft des » Natuurkundig Tijdschrift voor Ne- derlandsch-Indie”. Eine zweite eigenthümliche Form aus der Abtheilung der Molpadiden ist ein Thier, das nicht unter den bis jetzt auf- gestellten Gesiechtem unter zu bringen ist, warum ich es, we- gen der Kleinheit der Tentakel, Microdactyla, und die Art, ( 285 ) wegen des schwanzartigen Anhanges, caudata nennen möchte. Aeussere Kennzeichen: »Körper mehr oder weniger cylin- drisch, nach dem Munde zu wenig verjüngt, nach hinten plötzlich eingeschnürt, so dass der Hintertheil des Körpers sich als ein selbstständiger Schwanzanhang darthut. Am Munde 12 sehr kleine und stumpfe, in eine kleine Scheibe endigende Tentakel, welche nicht aus dem Munde heryorge- streckt werden können. After kreisrund, am Ende des Schwanzanhanges. Mund nicht terminal sondern eingestülpt. Die Haut füllt glatt an. Die fünf Längsmuskeln scheinen nicht durch. Farbe milchweiss. Der Schwanzanhang mehr intens weiss, der übrige Körper mehr blaülich weiss. Fundort: Sunda-Strasse, unweit Anjer, im Schlamm. 12 Faden. In der ganzen Haut sind die Kalkablagerungen ausser- ordentlich zahlreich, ohne aber ein Gittergewebe zu bilden. Die Form der Kalkkörperchen ist die einer durchbrochenen Kugel, und stimmt mit der der Kalkkörperchen andrer Mol- padiden nur wenig überein. Am meisten gleichen sie denen von Colochirus (Troschel). Die von Semper als Bindekörper bezeichneten biscuitförmigen Stäbchen, welche den Synapten schon zukommen, fehlen vollständig. Für das übrige Ana- tomische sehe man obengenannte Abhandlung. Ferner habe ich noch eine ziemliche Anzahl Chirodoten untersucht, welche ich in der Sunda-Strasse gefangen habe. Bei der genauen Betrachtung der Rädchen schien es mir alsob alle Abbildungen und Beschreibungen sie zu einfach darstellten. Ich habe daher eine möglichst naturgetreue Be- schreibung und Abbildung gegeben von den Rädchen einer Cliirodota , welche in allen Hauptsachen mit Ch. variabilis (Semper) übereinstimmt. Batavia , 20 Nov. 1880. B 1J D E A G E TOT DE THERMO-CHEMISCHE KENNIS VAN OZON. DOOß E. MULDEB en H. G. L. van der MEULEN. Ongeveer tien jaren geleden werd door een onzer de meening uitgesproken *), dat ozon waarschijnlijk niet is te rO ^ beschouwen als q q, maar wellickt vrije affiniteiten bezit 0 I en aldus is geconstrueerd : 0. Noemt men y de verbindings- I 0 wärmte van een affiniteit van 0 met een affiniteit van een 0 0 ander atoom 0, dan zou brj omzetting van 3 " in 2 • aan ’ J ° 0 0 0 calorieen verbruikt worden : a = A y — Q y = — 2 y. Voor y werd theoretisch bij benadering berekend de waarde van 22019c, in welk geval a wordt: a — — 44038S of wat hetzelfde is: 00,00,00 = — 44038S *) Scheik. Äant. vau E. Müldeii. Deel II (1871), p. 1S6, 189. ( 287 ) Er werd evenwel bijgevoegd, dat y — 22019° zonder twij- fel een minimum voorstelt. De onderzoekingen nu van Hautefeuille en Ckappuis, die ozon leerden kennen als een lichaam, dat bij ontleding aan- leiding kan geven tot ontploffing, en de niet minder be- langrijke onderzoekingen van den voortreffelijken Berthelot *), die met ozon hoogst gewichtige thermo-chemische bepalingen verrichtte, bevestigen gemelde uitspraak in hoofdzaak volko- men. De calorimetrische waarde, door Berthelot gegeven voor 00,00,00, is evenwel grooter dan die door berekening vroeger als minimum was aangekondigd. De beteekenis, die de kennis dezer constante vooral later bezitten zal, gaf aan- leiding tot het volbrengen van den volgenden arbeid. Alvo- rens evenwel tot de mededeeling daarvan over te gaan, möge in de eerste plaats de methode, door Berthelot gevolgd, in ’t kort worden behandeld. Ter bepaling van de thermo-chemische waarde : 00,00,00, trachtte deze natuurkundige het verschil te leeren kennen tusschen de hoeveelheid wärmte, vrijkomende bij de oxydatie van eenig lichaam door ozon en gewone zuurstof, waartoe arsenigzuur werd genomen. Om de waarde te kunnen bepa- len van dit lichaam tegenover ozon, werd van een waterige oplossing van arsenigzuur een bekende hoeveelheid genomen, en de verhooging in temperatuur, ontstaan bij het doorvoeren van ozonhoudende zuurstof, nagegaan, terwijl zoowel vöör als na de proef de hoeveelheid arsenigzuur bepaald werd. Uitgaande van de reactie : As2 03 + 2 0 00 = As2 05 + 2 00 , kon de hoeveelheid verbruikt ozon worden gevonden, en ver- mocht Berthelot te körnen tot de calorimetrische waarde van : As2 03 Aq, 2 000. Het ozon, hiertoe aangewend, was gemaakt met droge *) Compt. rend. t. 82, 1 28 ; Essai de Mecanique Chimique par Berthelot, T. I, 221; T. II, 366; Ann. Chim, et de Phj/s. (5), 10, 162; Bull. soc. chim., t. 26, 56 en t. 28, 412. ( 288 ) zuurstof, en werd, na den effluve-toestel te zijn doorgegaan, onmiddellijk geleid in gemelde oplossing van arsenigzuur, terwijl voor en na het doorvoeren van ozonhoudende zuurstof ongeveer een gelijke maat zuurstof (droog) inet een zoo- veel mogelijk gelijke snelheid door de arsenigzuur-oplossing ging. Het arsenigzuur werd genomen in zoutzure-oplossing, en het gehalte hieraan vöor en na de proef bepaald inet chamaeleon. Berthelot treedt niet in de wijze van berekening, door hem gevolgd, maar deelt de uitkomst mede van twee proe- ven, die leidden tot de volgende waarden: I. As2 03 Aq ,2 000 = 137600° II. » = 125600 gemiddeld . . . — 131600°. Vooral wordt beteekenis geliecht door Beethelot aan proef I, die onder günstiger omstandigheden zou gedaan zijn dan proef II. De verbindingswarmte van arsenigzuur met gewone zuur- stof is niet bekend, maar Berthelot meende deze indirect te mögen afleiden uit de calorieen, vrijkomende bij oxydatie van arsenigzuur in oplossing, b. v. met ioodzuur (Thomsen), waarvoor werd gevonden : As2 03 Aq, 2 0 = 78360° (Thomsen) » = 78200 (Favre en Silbermann) gemiddeld . . . = 78280°. Berthelot neemt nu aan, indien wij hem goed begrijpen, dat de zuurstof, b. v. van ioodzuur, ongeveer dezelfde calorische diensten verricht als gewone zuurstof, en hij vindt dan door aftrekken de verlangde constante: As2 03 Aq, 2 OOO = 137600° As2 03 Aq, 00 = 78280 verschil . . . = 59320°. In dat geval toch zouden 2 O afgestaan door 2 000 ge- ( 289 ) ven 59320c meer dan 2 0 ontleend aan 00. Aangezien de 2 00, bij ontleding van 2 000 overblijvende/eenvoudig zou- den ontsnappen (zie vroeger), volgt dan, dat de 2 0 van 2 000 — indien men zieh voorstelt, dat deze bij liet vrijkomen overgingen in gewone zuurstof 00 — , zouden doen vrijkomen 59320c, dus bij den overgang van 2 000 in 3 00 zouden ontwiklceld worden 59320c, of, omgekeerd, bij de omzetting van gewone zuurstof in ozon worden verbruikt: 00,00,00 = — 59320c. Gaat men uit van het getal, door Beuthelot gevonden voor proef II, namelijk 125G00C voor As3 03 Aq, 2 000, dan wordt een kleinere waarde verkregen : As3 03 Aq, 2 000 = 125600c As3 03 Aq, 00 = 78280 verschil . . . = 47320c, of : 00,00,00 = — 47320c. Deze waarde nadert werkelijk vrij goed tot die, theoretisch bepaald, namelijk — 44038, welke als te laag werd aangege- ven, terwijl het verschil 47320 — 44038 = 3282c geringer is dan dat der twee bepalingen van Berthelot: 59320 — 47320 — 12000«. Bij onze proeven werden de volgende wijzigingen aauge- bracht in de methode, door Berthelot gekozen. 1. In de eerste plaats werd de ozonhoudende zuurstof ge- leid uit den effluve-toestel in een glazen gashouder, met een inhoud van ongeveer 1 1 liter, gevuld met gedestilleerd water. 2. De aanvoerbuis voor het ozon in de glazen kolf met arsenigzuur-oplossing was aan het uiteinde voorzien van vele haarbuisjes, om het ozon meer te verdeelen, en daarenboven de oplossing naar behooren te vermengen, waartoe dienten- gevolge de thermometer niet behoefde aangewend te worden. 3. Een aspirator was verbonden met een buis, boven in de kolf uitkomende, ten einde de ozonhoudende zuurstof met groote snelheid te jagen door de oplossing van arsenigzuur, zoodat eenmaal in ongeveer drie minuten negen liters gas konden doorgeleid worden. VERS!,. EN MEDED. AFD. NATUURK. 2de HEEKS. DEEL XVI 19 ( 290 ) 4. Het arsenigzuur was opgelost in water zonder zout- zuur, terwijl werd getitreerd met een oplossing van iodium in ioodkalium, naar de bekende reactie : As3 03-f-4I-J-2H30 = As3 05 4- 4 I H. Zoowel vöor als na het doorvoeren van ozonkoudende zuur- stof, werd lucht (niet gedroogd) geleid door de kolf (waarbij noodwendig tevens de aspirator dienst deed), welke lucht op de temperatuur der cal. vloeistof geen merkbaren invloed uitoefende (zie later). Alle verbindingen van buizen, waardoor ozon toog naar de kolf, geschiedden met zegellak. Calorimeter en thermometer mochten geacht worden te vol- doen aan de noodige vereischten. Bij het titreeren werd bij de eerste proef te werk gegaan als naar gewoonte ; later werd ongeveer As2 03 = 198 4 Sr- arsenigzuur in water opgelost tot nagenoeg een liter, en daarvan een deel af gewogen ter bepaling van het titre der iodiumoplossing. Het iodium werd (vermengd met ioodkalium) door sublimatie gezuiverd, en hiervan ongeveer 12,5 X rgr- 5 met 18 X 7 gr. ioodkalium in water opgelost tot nagenoeg 5 een liter. Met deze iodiumoplossing werd het titre bepaald eener gewichts-hoeveelheid der oplossing van de kolf vöor en na de proef. Het titreeren geschiedde overigens op de bekende wijze, en er werd bij de arsenigzuur-oplossing een weinig gedaan van een oplossing van' koolzuren ammoniak en eenig styfselwater. De waarde van As2 03 Aq, 2 OOO werd berekend naar de vergelijking : 2 m R = (* + p) 9 » waarin voorstelt: b. De gew.-hoev. in gr. aan oplossing der kolf. p. De waterwaarden van thermometer, absorptietoestel en glazen kolf. q. Het verschil in graden Celsius der oplossing in de kolf vöor en na de proef. ( 291 ) f. De hoev. ozon in gr. verbruikt door het arsenigzuur in de kolf. m. Het mol.-gew. van ozon : OOO = 48. R. Het aantal calorieen berekend op As3 03 Aq, 2 000. De s. w. der oplossing werd genomen — 1. In de volgende proeven was: b. >■ 9- /• R Proef I.. . 564,878 18,3 0,34° 0,14308 133000 » H.. . 601,778 18,3 0,275 0,11558 141600 * IH.. . 579,778 18,3 0,5 0,19788 145000. Bij proef I werden doorgevoerd ongeveer 91/* liter aan ozon- koudende zuurstof, in proef II 7 1 '4, liter, in proef in 10 liter. Yöor en na liet doorvoeren van ozonhoudende zuurstof, werd lucht doorgelaten uit een gashouder met water, en wel on- geveer 6 liter vöör en 6 liter na (in proef IH meer). De temperatuur werd na iedere 20 sec. afgelezen, om den gang der proef te kunnen volgen, en was in: Proef I. Proef II. Proef III. 7,14° 7,48 6,035° 7,275 6,44° 6,80 7,14 7,48 6,035 7,285 6,44 6,82 7,14 7,48 6,035 7,285 6,44 6,845 7,14 7,48 6,035 7,29 6,44 6,875 7,14 7,48 6,035 7,295 6,44 6,90 7,14 7,48 6,035 7,30 6,44 6,92 7,14 7,48 6,035 7,30 6,44 6,94 7,18 7,48 6,035 7,305 6,44 6,94' 7,22 7,48 6,035 7,305 6,44 6,94 7,25 7,48 6,06 7,305 6,44 6,94 7,29 7,10 7,31 6,48 6,94 7,30 7,14 7,31 6,50 6,94 7,36 7,165 7,31 6,535 6,94 7,40 7,185 7,31 6,56 6,94 7,435 7,205 7,31 6,585 6,94 7,46 7,225 7,31 6,615 6,94 7,24 7,31 6,64 6,94 7,25 7,31 6,665 6,94 7,26 7,31 6,695 6,94 7,265 6,72 6,94 6,74 6,94 6,75 19* ( 292 ) Vooralsnog moet de grootste waarde worden toegekend aan het hoogste cijfer, daar er wel oorzaken bekend zijn, die een merkbaar verlies aan wärmte zouden kunnen te weeg brengen, maar geen oorzaken, welke een noemenswaardige ver- booging in temperatuur ten gevolge hebben. Niet onwaar- scliijnlijk werd de ozonlioudende zuurstof bij proef I te snel doorgevoerd ; bij proef II werkte de aspirator niet zoo regel- matig als wenschelijk was, terwijl de hoeveelheid ozon, die werd opgenomen, betrekkelijk gering was ; bij proef III daar- entegen schenen de omstandiglieden vergelijkenderwijze günstig te zijn. Neemt men met Berthelot : As2 03 Aq, 00 = 78280°, dan zou proef III leiden tot : As2 03 Aq, 2 000 = 145000° As2 03 Aq, 00 = 78280 verschil . . . = 06720° of: 00,00,00 = — 60720°. Het gemiddelde der drie proeven geeft: As2 03 Aq, 2 000 = 139800° (gemiddelde) As2 03 Aq, 00 = 78280 verscbil . . . = 61520°, dus : 00,00,00 = — 61520°. Bij bet beoordeelen dezer cijfers moet men wel in ’t oog bouden, dat de betrekkelijk kleine boeveelheid ozon, die ont- leed wordt, een geringe verliooging veroorzaakt in tempera- tuur, en dat b. v. in proef I een fout van 0,005° (zegge vijf duizendsten van een graad), en zoo een fout van 0,1 C.C. bij het titreeren der oplossing in de kolf, een invloed uit- oefent (berekend op As2 03 Aq, 2 000) van ongeveer 2000°. De vrij groote waterwaarde der kolf werkt ook niet in een günstigen zin. Deze proeven zullen voortgezet worden, terwijl bet streven zal zijn om de constante meer nauwkeurig te bepalen. Reeds werd een verbooging in temperatuur bereikt, ( 293 ) zooals tot nog toe niet was verkregen, terwijl wij weldra in Staat liopen te wezen, een grootere hoeveelheid ozon in de calorimetrische kolf te doen opnemen. Tevens worden pogin- gen aangewend, ozon in gewone zuurstof om te zetten met platinazwart, ten einde de omzettingswarmte direct te kunnen bepalen. Yan ozonhoudende zuurstof, geleid door een buisje met platinazwart, werd al het ozon ontleed. Uitvoerige onderzoekingen alleen zullen in staat zijn uit te maken, of hier slechts omzetting plaats heeft van ozon in gewone zuur- stof, dan wel ook zuurstof wordt vastgelegd. Utrecht., 26 Februari 1881. OVER DIC VEEH ANDELINGEN VAN Dr. H. KiMERIINOH ONNES, GETITELD: 1. VERDERE ÜITBREIDING DER STELLING: DE GELIJK- VORMIGHEID DER THERMODYNAMISCHE OPPERVLAKKEN IS DE UITDRUKKING VAN DE GELI JK V ORMIGHEID IN DE BEWEGING DER MOLEKÜLEN EN 2. ALGEMEENE VLOEISTOPTHEORIE. IF« STUK. (Uitgebraclit in de Vergadering van 26 Eebruari 1881). Deze beide verhandelingen sluiten zieh onmiddellijk aan bij een vroegeren arbeid van den schrijver, welke door de Akade- mie voor hare werken is aangenomen. In de eerste verliandeling is bet doel van den schrijver, aan te toonen, dat zelfs in de onderstelling, dat bij de gassen, als zij tot vloeistoffen overgaan, samenkoppelingen van moleku- len moeten aangenomen worden, de algemeene wet der over- eenstemmende toestanden zal moeten blijven gelden — ingeval n.l. deze samenkoppelingen van physischen aard zijn. Onder physische samenkoppelingen worden dan diegenen verstaan, welke het gevolg zijn van de werkingen der molekulen der verschillende stoffen, die volgens gelijksoortige wetten van gelijkstandige punten uitgaan — terwijl bij chemische sa- menkoppelingen de oorzaak in de niet-gelijksoortige werkin- gen der bestanddeelen, niet van gelijkstandige punten uit- gaande, te zoeken is. In de onderstelling dat de krachten, ( 295 ) welke van de gelijkstandige punten uitgaan, in omgekeerde reden van een macht van den afstand werken, volgt de al- gemeene vloeistofwet weder uit het beginsel van de gelijk- vormigheid in de beweging. Bij de afleiding van regels voor de waarde der capillari- teits-constanten, wrijvings-coefficienten, enz., in overeenstem- mende toestanden der stoffen, vindt de sclirijver denzelfden regel voor de capillariteits-constante, welke in de vorige ver- gadering der Akademie is medegedeeld geworden. Toen was die regel afgeleid uit de onderstelling, dat de molekulaire krachten zieh slechts van molekuul op molekuul voortplan- ten, en dat dus de straal van de sfeer van attractie even- veel rijen molekulen omvatten moest — terwijl de mo- gelijkheid gesteld werd dat, als de molekulaire krachten op afstand werkten, die straal daarentegen bij alle stoffen even groot zou gevonden worden. Uit de wijze, waarop de schrijver dezer verliandeling tot den regel der capilla- riteits-constante komt, blijkt dat ook de actio in distans tot de uitkomst voert, dat de straal van de sfeer van at- tractie bij de verschillende stoffen verscliillend is, evenre- dig aan de lineaire afmetingen der molekulen — mits die werking op afstand bij alle stoffen volgens dezelfde wet ge- schiede. In de tweede verliandeling wordt de wet der overeenstem- mende dampspanningen uit de beschouwingen der kinetische theorie afgeleid. Het proces der verdamping stelt de schrijver zieh aldus voor : Alle molekulen der vloeistof, waarvoor de levende kracht der snelheids-component, in de richting loodrecht op de grenslaag, bij het bereiken van die laag, grooter is dan zekere waarde «, gaan er ongehinderd door heen ; evenzoo is dit het geval met alle molekulen, die van de zijde van den damp körnen. De snelheids-component, loodrecht op die laag, wordt bij de eerste molekulen zoo ver verminderd, dat de aan die vermindering beantwoordende levende kracht gelijk is aan a ; bij de laatste molekulen wordt die component even veel vergroot. Uit die voorstelling volgt weder, door ( 296 ) toepassing van het beginsel der gelijkvormiglieid, de wet der overeenstemmende dampspanningen, en zelfs wordt daaruit dezelfde vergelijking verkregen, als uit het criterium van Maxwell-Clausius volgt. Wij meenen dan ook orn de verdienstelijke wijze van be- handeling van een onderwerp, dat in deze Akademie liet eerst ter sprake is gebracht, te mögen adviseeren deze ver- bandelingen in de werken op te nemen. De Commissie J. D. VAN DER WAALS, J. Bosscha, C. H. C. Grinwis. Februar i 1881. OVER DE AANSLUITING VAN EEN DRIEHOEKSNET VAN LAGERE ORDE A\N EEN DRIEHOEKSNET VAN IIOOGERE ORDE. DOOR Ch. M. S C H 0 L S. § 1. Bij eene rationeele opmeting van een eenigzins groot terrein, wordt dat terrein eerst door een net van lijnen over- dekt, die nauwkeurig worden opgenomen en ten opziclite waarvan later de details worden opgemeten. Is op het ter- rein vroeger eene groote driehoeksmeting uitgevoerd, dan is het wenschelijk ] let net voor de detailmeting daaraan te ver- binden. Een van de methoden, die hierbij kunnen worden toegepast, bestaat daarin, dat men het net van lagere orde tot een zelfstandig driehoeksnet vormt en dit aan het net van hoogere orde verbindt, door daarin twee, drie of meer punten van dit laatste net op te nemen. Hoe grooter het aantal aansluitingspunten is, des te inge- wikkelder wordt natuurlyk de berekening; men bepaalt zieh daarom meestal tot de aansluiting aan drie punten, in dien zin dat men de driehoekspunten van het net van lagere orde, die gelegen zijn binnen denzelfden driehoek van het net van hoogere orde, aan de drie hoekpunten van dezen driehoek aansluit. Wilde men hierbij op rationeele wijze te werk gaan, dan ( 298 ) zou men de fouten, die in het net van lagere orde voorko- men, zoodanig moeten vereffenen, dat voldaan werd aan de meetkunstige eigenschappen van het net ; dat men voor de coördinaten van de aansluitingspunten de waarden terugvond, die zij in het net van hoogere orde bezitten en dat de som van de vierkanten van de aan de gemeten hoeken aan te brengen correctien een minimum werd. De voor deze vereffening uit te voeren berekening is ech- ter zeer omslachtig en de daardoor te verkrijgen nauwkeu- righeid, grooter dan volgens de een of andere benaderings- methode, weegt meestal niet op legen den grooteren arbeid. Men slaat daarom meestal een eenigzins anderen weg in. Men besclionwt eerst het net van lagere orde geheel zeit- ständig, vereffent daarin de fouten volgens de eene of andere rationeele' benaderingsmethode en berekent de coördinaten der hoekpunten. Men brengt dan eindelijk de aansluiting aan het net van hoogere orde teweeg, door aan die coördinaten ze- kere correctien aan te brengen. Deze correctien zal men zoodanig dienen te bepalen, dat daardoor aan de hoeken van het net van lagere orde zoo weinig mogelijk veranderd wordt. Men zal dus goed doen met te zorgen, dat de som van de vierkanten van deze ver- anderino-en een minimum wordt. Dit is wel is waar niet O zuiver hetgeen de waarscliijnlijkkeidsrekening eischt ; volgens haar zou de som van de vierkanten van de totale correctien een minimum moeten zijn en niet die van de partieele cor- rectien. Intusschen is dit eene benadering, die hier wel mag worden toegelaten om de berekening te vereenvoudigen ; en mögen wij dus die methode als de betere beschouwen waarin die som de kleinere is. Aangezien bij het net van lagere orde geen basis en geen azimuth gemeten wordt, zoo wordt, nadat de fouten in het net zelf vereifend zijn, op de behende wijze, uit de lengte en het azimuth van een der zijden van het net van hoogere orde de lengte en het azimuth van een der zijden van het net van lagere orde berekend en deze aan de berekening van de coördinaten van dit net ten grondslag gelegd. Door deze handelwijze sluit het net van lagere orde reeds ( 299 ) volkomen aan twee punten van het net van hoogere orde en alleen voor het derde punt zal men een verschil aan- treffen tusschen de coördinaten uit de twee driehoeksnetten. Het komt er dus nu nog op aan, aan de coördinaten van de punten van het net van lagere orde zoodanige correctien aan te brengen, dat ten slotte ook de aansluiting aan het derde punt verkregen wordt. Te vergeefs zoekt men in de verschallende werken over landmeten naar eene methode voor de berekening van die correctien. Mij is alleen eene methode van den Heer Gleuns bekend, die bij het kadaster hier te lande gebruikt wordt. Deze methode die, wat de berekening der correctien betreft, zeker zeer eenvoudig is, blijkt echter bij nader onderzoek aan de hoeken vrij groote veranderingen te doen ondergaan. Ik heb daarom getracht eene andere methode te vinden, die, zonder tot omslachtige berekeningen aanleiding te geven, de hoeken van het net veel gei'ingere wijzigingen doet on- dergaan, en ben daarin geslaagd, door op de verandering der coördinaten de theorie toe te passen, die bij de kaartprojec- tien bekend staat onder de benaming van de conforme over- brenging en het eerst door Gauss volledig ontwikkeld is in de beantwoording van eene prijsvraag, in 1822 door de K. Akademie van Wetenschappen te Koppenhagen uitgeschreven en in Schumachers Astronomische Abhandlungen , Heft 3. Altona 1825, uitgegeven onder den titel :» Allgemeine Auflö- sung der Aufgabe: die Theile einer gegeben Fläche so abzu- bilden, dass die Abbildung dem Abgebildeten in den kleinsten Theilen ähnlich wird.” Ten einde de door mij ontwikkelde methode met die van den Heer G leuns te kunnen vergelijken, zal ik beginnen met eerst deze methode te ontwikkelen en aan een onder- zoek te onderwerpen. 