title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: Rhein auf der rechten oder linken Seite herabmarschirt. Aber dazu zeigt man noch immer keine Neigung, viel eher dazu, nach Westfalen oder Franken zu ziehen, was für das gemeine Beste sehr gefährlich ist. Er und Weibnom werden daher morgen dem Kurfürsten ein fünftes Memoire überreichen, um ihn zur Fortsetzung seines Marsches zu ermahnen, de Goes ist zum Kurfürsten von Trier, um ihn für die AUiirten günstig zu stimmen; das würde wenig Mühe kosten, wenn nur erst der kaiserliche Hof selbst günstig gestimmt wäre. Memoire (V.) Amerongen's an d. Kurfürsten. Dat. Rüsselslieim ']: ^11: 1672. [Wiederholt seine in der letzten Conforenz getbanen Vorschläge. Vorrücken ans vielen Gründen nothwendig. Wenn die Alliirten Cöln nnd einige andere Städte am Rhein nnd Mosel benetzen, haben sie wenigstens den Khein in ihrer Gewalt und zwingen dir- Franzosen zum Rückzug. Wenn sie aber nach Westfalen gehen, fallen die rhei- nischen Fürsten sicher zu Frankreich ab.] Nach reiflicherer Erwägung des in dem am 20. Nov. abgehaltenen l.Dec. Kiiigsrath Vorgegangenen theile er seine Gedanken hierneben mit, alsnoch insterendc, dal IJ C. D. believe sijnen marsch ter slincker off ter reghter liaiidt van den Kijn voort tc setteii ende raet deselve soo ver te avan- ceren, aln naer ehrijchsraison ende de inkoniende advisen van de eon- tenancie der vijandcu «al werden vereij.selit. llet weleke sijns geringh erachten» aU ecn Haecke van d' uijterste iniportantie in acht behoorde genoiuen tc werden, op dat »oo swaereu ende peiniblen nnuseli, iK U ('. D. niet liare bijhebbende arnnien tot hier ton heeft (nideruMnun ende die voor prineipat'l but heel't geiiadl bei oeeuperen van den Kijn «»11(1(1 Coblent» ulle wel den Kijn ende de Moesei boven deselve Stadt, uiilHgaders het veraHseenreren van Cnln, niet »oude konien vruelitelooH uyt tc Valien, inHonderiie}dt ko<i 11 C. D. tot hier t(»e de ponten op de Kivieren gevat (piaenie te abandonneren ende sieii niet bevde de ar- tneen naer «yne WcstphaeUche Landen ofte eldert» tc begeven onnne hnnne Winterquartieren tc neenien ende waeruyt groote ineunvenienten M.l.r Dil l.<'.il. .1 l.i kiiiliif.', I. III 22 k QQQ V. Feld/ug am Rlicin und in Westfalen. te bevreoscn staeii, van dat meii niet alleen voor het tegenwoordige, niaer oock het toekomende van hct voorn. but soude werden gefrustreert ende naemaels geene occasie ontmoeten, onime sich van de voors Riviere oft Rivieren als vooren te bemächtigen, sonderlingh als nien in acht ncenipt, wat sich heeft tocgedraegen geduerende den tydt, dat U C. D. met sijne volckeren boven ende beneden Franckfurt aen den Maijn heeft gelegen, ende hoedaenigh sich verscheyde Cur- eu fursten ontrent het voortsetten van deese U C. D. vs^apenen ten een en an- deren hehben verclaert, waeruijt genoeghsaem consteert, dat deselve niet alle van een sentiment schijnen te weesen ende misschien eenige van dien, soo wanneer als haer de occasie wierdt gegeven. sich in de partije van Vranckrijck souden werpen, soo ten opsichte van de situatie van hare Steden en Sterckten, alsniede dat die ten deele met hare Landen aen het France gebiedt ende Lottaringen grensen, insonder- heydt als U C. D. sich met sijne Trouppes van den Rijn quame te esloigneren. Omme waer tegens te precautionneren, dat de vijanden sich van soodaenige avantage niet en komcn te bedienen, geeft hij ondergeschr. Gedep. U C. D. onderdanichst in bedencken, soo nae de inkomende advisen van des vijandts contenancie volgens raison de guerre U C. D. niet verder nae beneden den Rijn quam aftesacken (omme de redenen in de laetste conferentie bij de Heeren Montecuculi ende de Goes geallegueert, van dat de Magistraet der Stadt Cöln alsnoch blijft weij- geren, Rijcxvolckeren in te neemen), off U C. D. met communicatie van de opgemelte Keijs. Ministers sich niet en behoorde te empareren van de Steden Worms, Creutsnach, Bingen, Höchst, Trier ende Coblents boven ende beneden Maints ende op de Moesei gelegen ende waerdoor die Stadt gedeckt ende sij Heeren Cur- en fursten secuer gestelt sou- den werden. Het welcke soo U C. D. nae sijn wydberoemd vernuft believe met opmerckinge te animadverteren ende alles te pondereren, wat daer bij te considereren staet, sal het selve niet alleen op goede redenen vinden gefondeert, maer oock dat het van groote utiliteijt sal weesen, als waer door de vijanden sullen blyven geesloigneert van Sijne ende der Geallieerde Landen ende genoodsaeckt, omme sich gestadich in der Elsats, Lottaringen ende Vranckrijck in postuer van defentie te houden tegens die Trouppes, die tot besettinge van de voors. plaetsen over winter hier souden blijven ende die sij continue- lijck met achterdocht hebben te observeren. Jae kan U C. D. (nae hij Gedep. geinformeert wordt) met het occuperen van de voors. plaet- sen de Elsats, Lottaringen ende de Bisdommen van Toul, Metz ende Vorschlag Amerongen's, sich am Mittelrhein festzusetzen. 339 Verdun tot sijn welgevallen oiider coDtributie setten ende soo veel daer uyt trecken en meer, als hem het onderhoudt van de voors. volckeren soude kosten. Daer ter contrane, soo U C. D. het gene voors. prae- terierende den Rijn quame te verlaeten, niet alleen te bevreesen staet, dat de hooghgemelte Cur- ende Fürsten ten deelen nolens volens haer in de partije van Vranckrijck souden moeten begeven ende haer t' eeneniael losniaecken van den bandt, waerinede sij aen 't Rijck ver- plicht sijn, den \TJandt in banden gevende soo notablen gedeelte van het selve ende soo considerable Rivieren, sulcx hier in consideratie compt het Axioma: Praestat praevenire quam praeveniri. De voors. Steden ende andere meer, die U C. D. daerenboven noch soude können occuperen op den Rijn, Maijn ende Moesei sullen können omvatten een groot gedeelte van bare armeen ende aldaer alle levensmiddelen voor Menschen en peerden tot begenoegen vinden, in- gonderheijdt als in het uijreijcken van deselve goede ordre werdt ge- houden ende men de Ingesetenen geen overlast en doet. 3-4000 Pferde könne er ja nach Westfalen schicken, um nach Gele- genheit gegen Cöln und Münster zu agiren. In allen gevalle sal het van de uyterste importantie weesen, dat l C. D. den Rijn als voorseijt is, naer beneden passere, omme sich, 800 doenlijck, mct H. H. M. wapenen de conjungeren; soo niet, het besetten van de Rivieren benevens het versenden van een gedeelte van sijne Troui)pcs naer de Westphaelschc Landen als voors. is, werck- stellich te maecken. Ainerongen an den Griftier. Dat. Rüsselsbeim 1. Dec. 1G72. Die Subsidien für die zwei letzten Monate hat er nur mit liedauern 1. Dec ungewie.sen in Betracht der geringen Krft)lge, welche bis jetzt die Allianz mit Hrundenburg gehübt, obgleich die brandenb. Minister viel Wesens da- mit machen. Man darf nicht viel dagegen sagen, da Kinige gleicl» mit «iiior Verstäudigung mit Frankreich drohen. Das profluirt nun zwar nicht I des KurfürKtcn Naturel, aber derselbe kamii vou den Kaiserlichcu und ( inigeu »-einer Minister umgeben, nicht immer thun, was er will. Weib- nom und er sind der An.^icht, dass man den Kurliirsten solange wie mög- lich am Rhein halten mÜ8He. Er hat heute den Anfang damit gemacht, den KurfiirsU'n in diesem Sinn zu bearbeiten, und er hofl't auf Krfolg, wenn es durch An<lere nicht umgestossen wird. Durch den bisherigen Feldzug haben allerdings die IJrandenburgisclK ii <iie Franzosen abgezogen und iH-^cliiiftli'-f aliir tiiüii ItMiiii iiDcli viel iiiclir rrn Iclini 22* o^A V. Feldzug am Rliein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Rüsselsheim 4. Dec. 1672. 4. Dec. Das fünfte von ihm dem Kurfürsten übergebene Memoire schickt er mit. Er fürchtet aber, dass seine Wirkung durch die Kaiserlichen wieder paralysirt werden wird. Man wird wohl nächstens den Rhein verlassen und nach Westfalen gehen. Dass hier nichts geschieht, liegt nicht am Unvermögen, sondern am schlechten Willen. Es kann aber alles noch gut gehen, wenn Brandenburg in Westfalen getrennt von den Kaiserlichen agirt und von den Niederlanden aus mit 10,000 M., wovon früher schon die Rede gewesen, verstärkt wird. Schwerin hat gesagt, der Kurfürst sei hierzu geneigt; doch schwanken hier alle Consilia. Amerongen an den Eathspensionär. Dat. Etisselsheim 8. Dec. 1672. [Schwerin und Meindeis bringen ihm Antwort auf sein letztes Memoire. Auf den Rath des Kurfürsten von Mainz lehnt der Kurfürst den Uebergang über den Rhein ab und wird durcb Westfalen auf Cöln ziehen. Allem Anschein nach wird man aber den Rhein den Franzosen ganz preisgeben und in Westfalen bleiben. Weibnom wi- derlegt die Gründe Schwerin's , der Beschluss des Kurfürsten steht aber fest. Der Kurfürst von Trier. Von den Alliirten ist nichts zu hoffen. Vaubrun. Der Herzog von Lothringen.] Dec. Sein letzter Brief mit dem Memoire vom 1. Dec. war vom 4. Dec. Zedert sijii den 6. daer aen volgende in mijn logeinent gecomen de Heeren vanScbwerijn ende Meijn der s, dewelcke mij ter presentie van den beere Overste Weibenom hebben gerapporteert, dat 8. C. D. de voorsz. memorie hadde doen leesen ende examineren in tegenwoor- dicheyt van den Prince van Anhalt, Montecuculi, de Goes ende hem beere van Schw^erijn ende daerop geresolveert, S. Exe. den 5. dito aftesenden aen den beere Curfurst van Maints, cm bem te son- deren op twee van de voorgestelde pointen in de voorsz. memorie influerende, namentlijck bet passeren over den Rijn ofte wel bet be- setten van de Steden daerinne vermelt, ende wat bij beere Curfurst gesint soude sijn, sog men bet selve quaeme werckstellicb te maecken; die daerop aen heni Swerijn geantwoordt badde, dat liij S. C. D. geensints konde aenraeden den Kijn te passeren, veel min eenige Ste- den daer over ende op te besetten; in welcken geval alle Cur- en fur- sten, die sulcx niet geern souden sien, sieb tegens hem voor Vranck- rijck souden verclaren; om welcke oorsaecke dan den beere Curfurst van Brandenburgh als nu niet goedt en vondt, een van de twee voorsz. voorslaegen integaen, ende dienvolgens geresolveert was, aen deese sijde den Rijn naer beneden te marcheren ten besten van de Stadt Cöln, ende dat men alsdan naeder met den Prince van Orange soude Rückzug nach Westfakn beschlossen. Q^| können concerteren (dit waeren sijn eijgeu woorden), dogh met dit verstandt, men de voorsz. marsch niet den Kijn naest, maer hooger aen de rechter handt door de graefschap Waldeck soude dirigeren, uijt üorsaecke van gebreck van fourage^ die men laug« den oever van den Rijn soude vinden. Den Heere Weibe nom en ick hebben daerop gerepliceert, dat wij uijt de contenancie, die men vijf a ses weecken herwardts hadde gehouden in het dirigeren van deese wapenen, of schoon menichvul- dige coutrarie verseeckeringen daer tegens waeren gedaen ende de luutTiren met soo veel costen ende moeijten over den Kijn ende Maijn gcshiegen, met becommeringe hebben gevreest, men den Kijn (het welcke nochtans het salutairste was) niet soude passeren, veel min de meergem. Steden tot merckelycken afbreuck van de Vijanden besetten; dat het afgaen van de voorsz. rivier op deese sijde ende het ver- seeckeren van de Stadt Cöln mitsgaders het conjungeren van deese Trouppes met H. H. M. wapenen wij wel insaegen voor een derde als een goede saeck, maer dat wij uijt het gene Inj beere van Schwerin ons o^> dat subject beliefde te seggen, ons niet genoegh geesclaireert vonden ende hem met permissie afvraechden, of d' inteutic waere met dese raarsch secours in de Stadt van Cöln te brengen, den Kijn ald!ier te passeren ende sich met H. H. M. wapenen te conjungeren; daerop S. Exe. ons seer dubieux heeft geautwoordt ende gescijt, dat hij in 't een en 't ander groote swaericheijdt sach, sulx oock dat derde middel, naer het ons toeschijnt, sal komen te ontstaen ende sij misschien ge- resolveert hebben, den Kijn t' eenenuiel te abandoiuieren ende sich nae hare Westphaelse Landen ende daer ontrent te begeven, waer on- der wij venneijntn sij Oostvrieslant sullen compreheuderen ende dat door de Keijserse doen occuperen tot totale ruine van dien Vorst, ende de Fraucen daer door occasie soude gegeven werden, omme niet alleen den liijh boveu ende bemden te occuperen ende van de voorn. opgeven den vijandt was gebracht ende gereduceert ter plaetse, daer hij sich tegenwoordich bevondt. Den beere van Schwerijn heeft hier op met veele difficulteij- ten geantwoordt ende onder anderen geseijdt, dat Worms was een rijcksstadt, dat de andere öteden aen particuliere vorsten toequamen, die het occuperen van deselve seer soude offenceren ende voornae- mentlijck oock het Cur- ende furstelijcke Collegie tot Kegensburgh; dat den Prince van Conde staende op de Zaer ende geconjungeert met de Trouppes van Turenne, bij aldien deese den Khijn quaemen te passeren, sij pericul souden loopen van geslaegen te worden; dat oock aldaer, naer den Curfurst bericht wierde, geen genoechsaeme fourage en was, alle welcke objectien ende meer andere die sij maeck- ten, bij de beere Oversten Weibenom, die Landt en Luijden aldaer kent, met seer palpable redenen wierden gesolveert; dan sulcx heeft niet mögen gelden. Het besluijt was, dat S. C. D. nu het selve hadde geresolveert ende neffens den voorn. Weibenom een Edelman aen den Prince van Orange soude senden, omme S. Ht daer van notificatie te geven. Gem. beeren seijden verders, dat S. C. D. geintentionneert was, den Curfurst van Trier te besenden ende, waer het mogelijck, hem te per- suaderen, dat hij sijne Steden van Trier ende Coblents met Keijserse, Brandenburgische ende Spaense Volckeren wilde laeten besetten, ende ten dien fine aen den Graeve van Monte rey hadde geschreeven, omme de sijne uijt Lutzemburgh in Trier te brengen; het welcke den Heere Weibenom en ick vermeijndeU; dat bij hooghgem. Graef uijt verscheijde respecteu sijn difficulteijt soude ontmoeten. Sij voegden daer bij, omme sulcx den Curfurst van Trier te beter te doen smae- cken, dat men hem soude aenbieden een pensioen van 10,000 rijcxd. ter maendt, te betaelen bij den Keijser ende H. H. M. ende hem beere Curfurst van Brandenburch, mij versoeckende dat ick een civilen brief aen hooghgem. Curfurst van Trier wilde schrijven ende denselven daertoe exhorteren, oock in naeme van H. H. M. een derde min of meer van de voorsz. penningen uijtloven, dewelcke, seijden sij, na- maels uijt de contributien souden können gerecouvreert werden. Wij vonden deesen voorslach, uijtgesondert het uijtloven van het geldt, wel niet onbillijck, maer vermejnden, dat die van geen effect soude werden, soo wanneer men den Rijn alvoorens te abandonneren ...'), ende heb dienvolgens daerop geantwoordt, dat ick tot uijtlovinge van het Hier fehlen ein paar Worte, etwa: „geresolveert was' Der Kurfürst von Trier. Besorgniss vor einem Frieden. 343 geldt niet en waere geauthoriseert, maer het selve aen H. H. M. soiide adviseren. Ende wat het civil sebrijven belangde, ick mij ter begecrte van S. C. D. daerop aenboode ende vorders wel konde considereren, soo' nien de voorsz. Steden met een wel genieijnde iutentie quaeme te oecuperen ende de contributie daeruijt, in Lottaringen ende Vranck- rijck vorderde, het van cleijn bcbmgh soude weesen den beere Cur- furst van Trier daer uijt l(),O(.)0 rijcxd. ter maendt tc belooven, waer mede deese beeren van ons sijn gescheijden met toesegginge, dat sij van 't gene in deese conferentie tusschen ons was gepasseert, aen S. C. D. soude rapporteren. Ick bebbe versoeht, dat mij een positive scbriftelijcke antwoordt op de voorsz. memorie mocbt gegeven werden. JSij naemen aen oock dat te relateren. Den beer Weibenom en ick meijnen, dat daermede nu genoegh ontdeckt is, dat H. H. M., soo lange deese wapenen geconjungeert blijven, van derselver assistentie voor eerst weinich ofte niets bebben te verwachten, ende het werck daer heen werdt gedirigeert, om haer tot het aengaen van een des- avantagieuse vreede te constringeren. De assidue conferentie tusschen Mr. deVaubrun, die sicli tot uogh toe tot Maintz heeft opgehouden, ende de Ministers in beijde dese Armeen, mitsgaders het dagelijcks oversenden van brieven tusschen deselve, item het relaxeren van no- table gevangenen, die men naer goed acceuil wederom dimitteert, ende het misnoegen, dat men aen den ouden hertogh van Lottaringen geeft, dewelcke niet anders rechercheert, als met sijne Trouppes geem- ploijeert te worden, om met de vijanden te vechten, contirmeren ons in dese opinie, ende können wij als Dienaers van den Staet niet naer- laten, het gene ons daer ontrent ontmoet, getrouwelijck te notiticercn, gelijck wij het dubbeldt van deese op huijdcn aen S. Hi over Cöln toesenden, op dat 11. 11. M. ende h(M>gbgem. lli haere mesures daer nae neemen ende op andere cxi)edieuten dencken, wat ten besten van de ducrgecochte vrijheijdt te doen staet; bare ongeluckige desseijnen, het op nieuws gepasscerdc tot Amcijden'), mitsgaders dat men van de uijtgeHondenc Hcheepsvlootc geen succes vernecmt, doet de quae- lijck p'anVctionneerdf met cleijne reputatie van bare ciuuluitte sproe- < In( II. Godt de beere be waere dcHclve voor mecrder onhcylen. 'j Hci AiiickJ«: mn Leck IclHri«! suli eine klciu'j S. hanen «ur Dorkiing «lor <lor- ;>„• II Hchlounc, welche der ObeiNt Unniphicld mit fiiicni Kcgiinciit l»i'i*ot»t liirlt. Als Luxemburg «m 'J7. Nov. den IN'aCuu iiiigrifr und mit Uranntcn bonuhuM, (iuh die H< iiiit/.ung, dft »io durch •<• )il< <hlu Hus«hluug doti Huld« dumoralitiiri war. Sypo- » de Bordet Sylviut, Vervolg op Aiuoran I. 1. 4^ • Q^^ V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen a. d. Rathspensionär. Dat. Rtisselsheim 11. Dec. 1672. 11. Dec. Weibnom's und seine neuliche Antwort auf das Anbringen von Schwe- rin und Meinders scheint den Erfolg gehabt zu haben, dass man den Rück- zug nach Westfalen aufgegeben und wieder über den Rhein zu gehen beabsich- tigt. Wenigstens reparirt man die Brücken. — Romswinckel hat sich hier beschwert, dass seine (Amerongen's) ungünstige Berichte aus dem hie- sigen Lager die Zahlung der Subsidien erschwerten ^). Das ist ganz un- gerechtfertigt; er kommt dadurch in Verlegenheit, da man hier sagt, wenn die Subsidien nicht gehörig ausgezahlt und dadurch die Erfolge des Feld- zugs vereitelt würden, so seien seine Berichte Schuld. Amerongen a. d. Rathspensionär. Dat.Rüsselslieiml4.Dec. 1672. [Rückzag nach Westfalen beschlossen. Die Verweigerung der Subsidienzahlung un- zeitgemäss den französischen Intriguen gegenüber. Der Kurfürst hat nach wie vor den besten Willen. Amerongen räth, die Zahlung bis auf Weiteres noch fortzusetzen.] 14. Dec. Mijnen laetsten aen U W. Ed. is geweest van den 11. deses. Ze- dert heeft S. C. D. noch verscheijde raael raedt gehouden met den Graef van Montecuculi ende andere hooge officieren ende vermits de in- schiet ende voorst, sneeuw ende strengh weder geresolveert morgen met de Legers van hier op te breecken, de Maijn over twee bruggen te passeren ende den wegh naer Wetselaer op te slaen; werwaerts sij dan vorders sullen gaen, is mij tot nogh toe onbewust, maer sog men aen de gerächten alhier in 't Leger ijets mach defereren, soliden sij met de Armeen naer de Westphaelse Landen trecken. Den Heere Romswinckel heeft met de jongste post wederom geschreeven, dat U W. Ed. groote swaericheijdt in de vordere beta- linge der subsidie penningen maeckte ende 't gene hij hem voor desen hadde belooft, nu difficiilteerde op voorgeven, dat mijne brieven ver- melden, dat men voor den Rijn bleeff leggen, sonder die te passeren ofte ijet merckelijcks te attenteren ^), waerover men hier gansch te on- vreeden is geweest. Ick hebbe versocht extract uijt des gem. Heere Romswinckel brief, over het gene hij op dat subject hier mochte geschreeven hebbeii, 't welcke niet hebbe bekomen. Bij aldien H. H. M., gelijck hij beere Romswinckel schrijft, de voorsz. difficulteijt conti- niieren te moveren, sie ick groote verwijderinge tusschen haer ende S. C. D. te gemoet, ende believen H. H. M. aen d' eene sijde te con- 1) Romswinckel (an den Kurfürsten, Haag 5. Dec.) beschwerte sich übrigens nicht sowohl über Amerongen's Berichte, sondern berichtete bloss, Fagel könne und wolle die Subsidien nicht beschaffen , so lange die alliirte Armee nichts thue, und darauf könne er nichts erwidern. Vgl. indess unten p. 352 n. ^) S. die vorige Note. Die Subsidien sind fortzuzahlen, weil der Klirfürst den besten Willen hat. 345 siderereu, van wat gevolgh het sal weesen, soo de opgerichte alliancie tusschen haer ende S. C. D. bij manquenient van vorder betalinge der subsidien conipt geenerveert te worden, daer de France van de uijre at\ dat ick de eere bebbe gehadt des Staets iuteressen aen dit boflf waer te neemen, met alderhaude listen ende practijcken hebbende gear- beijdt, diffidentie tusschen de hooge Geallieerden te verwecken, dit tot haeren voordeel sullen debiteren ende alomme, voornamentlijck in 't rijck, doen valideren voor een ongenegentbeijdt ofte onvermogen van den Staet; want het is seecker, dat men S. C. D. niet onderlaet daer mede te flatteren en chattouilleren, bij aldien H. H. M. tot dese extremiteijt quaemen te resolveren, het hem aen geene subsidien tot onderhoudt sijner armee soude ontbreecken, waer ontrent de Francen door de derde en Zierde handt, soo ick bericht werde, groote oflfertes doen. Ende gelijck ick voorheenen geschreven hebbc, soo en is van het genereux en goedt naturel van mijn beer den Curfurst, die ick van den beginne tot nogh toe seer geporteert voor H. H. M. interessen hebbe gevondcn, sulcx niet te verwachten, soo lange hem daer toe door het inhouden van de subsidien geen occasie vverdt gegeven, heb- bende hooghgeni. Curfurst tot confirniatie van het selve nogh gisteren in presentie van de Heeren CoUonels Weihen om enöeEppe') (welcke iactste ten selven dage van !S. Ht aen den Heere Curfurst afgesonden sijnde hier was gearriveert) mij met seer assertative woorden gelievcu te seg- gen, dat hij wilde ende soude ageren, jae selfs den geheelen winter over, 800 ver den tijdt ende het saisoen sal toelaeteu, 't gene wij H. H. M. ende S. Ht vrij mochten verseeckeren, ende bij aldien hij 10,0(X) mau stercker was, sich van de Keijserse IVouppes soude separeren, gelijck H. H. Ed. 't selve breder bij geschrifte sal worden gegeven, om aen 8. Ht te rapjiorteren. Ick kan aen de andere sijde wel con- »idereren, dat in al het gene geducrende desen marsch is gepasseert ende ick geobligeert ben geweest als een iMinister van den fc>Uiet over !«• »chrijven, H. H. M. weijnich oorsaeck van vcrnoegingc hebben ge- vondcn, hocwel sij hier vermeijncn, dat soo niet alles, echter vcel is gedacn, dat men den Staet soo considerablen aental van N'ijandcn van den hals hccft gctrocken ende gercduiseert tot die extremiteijten, dc- \N<lcke bckent Hyn. Ende bij aldien sij den marsch naer Westphalen dirigeren (g<'lijck sc nu seggen te willen doen) tot voorkomingo van de comminatoire (soo sij dat hier noemen;, die men aen den Heere l:<»niswinckcl hccft gedacn van gcene subsidien meor te betaelen, '; l'bili|>p EmorbAU» vou Eppo, Ober •^tüAtittchuu Arinuo. ß^ß V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. teil sij men het Tractaet punctuelijck na de Letter executere, soo werdt daer mede gecontravenieert aen d' intentie van mijn beer den Prince van Orange, die den lieere Overste Weibe nom eerst ende nu we- derom den beere Overste Eppe beeft afgesonden met instructie, omme Ö. C. D. te invitcren, sijn marscb over den Rijn naer beneden voort te setten, omme sieb met H. 11. M. ende de Spaense Trouppes te conjungeren, daer wij tot nogb toe om bebben aengebouden, ofte wel eiders te ageren: sulcx, mijn beer, dat deese saeck vol be- kommeringe mijns geringb eracbtens bij den Staet met groote voor- sicbticheijdt ende nae H. H. M. gewoonelijcke wijsbeijdt in ern- stige deliberatie dient geleijt te worden ende geconsidereert , of bet beter is de subsidien plotselijck intebouden, daer door sij veel despe- rate resolutien mochten neemen, ofte wel deselve nogb een maent twee a drie te continueren, verwacbtende wat uijcompste Godt de beere indes genaedelijck believe te geVen. Ende versoeck ick seer ge- dienstelijck, dat ick daer ontrent van H. H. M. intentie ten alderspoe- digbsten met de post op Bijlefeldt (derwaerts ick vertrouw, dat S. C. D. in persoon gaet ende ick hem sal volgen) onder addres van den beere Generael-Major Ell er, Gouverneur van die graefschap, macb worden geinformeert ende weeten, waer naer ick mij in 't toekomende bebbe te reguleren. Memoire (VI.) Amerongen's, Weibnom's and v. Eppe's. Dat. Eüsselsheim 4/14. Dec. 1672. [Der Prinz verlässt Mastricht. Der Kurfürst und die Kaiserlichen sollen nach dem Elsass marschiren, ein Theil der Kelterei nach Westfalen gehen.] 14. Dec. Nachdem Weibnom sich über fünf Wochen, um des Kurfürsten „in- trinsicque meijninge te verstaen", vergeblich aufgehalten, habe der Prinz Oberst Eppe abgeschickt, um ihn an die Erfüllung des von Krosigk Versprochenen zu erinnern. „Ende alsoo hooghgem. H^ sich nu een geruy- meu tijdt met sijn armee geconjungeert met de Spaensche Trouppes ter nombre van 24,000 Combattanten ontrent Maestricht ende het Landt van Luyck ende Gulich heeft opgehouden, heeft S. H' U C. D. door ons wel willen participerenverscheijde concepte voorslaegen, die den voorn. Eppe van deselve in last sijn gegeven, omme d' een of d' andere waer het mogelijck onder het aveu ende welgevallen van ü C. D. werckstelligh te maecken:" Durch den Marsch nach Westfalen werde er Jalousie bei Lüneburg erwecken. Am besten wäre gewesen, wenn die alliirte Armee über den Rhein marschirt und sich mit ihm vereinigt hätte. Da nach Beseitigung der Brücke hierzu keine Aussicht vorhanden, so möge der Kurfürst mit den Kaiserlichen nach dem Elsass marschiren, dort Posto fassen und den Feind den Winter über möglichst incommodiren und seine Forces ruiniren. Ein Theil seiner Reiterei solle aber nach Westfalen gehen und dort nach Letzte Eingabe Amerongen's. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. 347 Befehl des Prinzen nebst dem kurfürstlichen Fussvolk gegen den Feind agiren, in welchem Fall der Prinz mehr Truppen, namentlich Reiterei, nach Vriesland senden werde. Einige Kaiserliche sollten im Namen des Römi- schen Reichs Lüttich besetzen und es vom französischen Joch befreien; Spanien erbiete sich, dazu auch einige Truppen zu stellen. Der Prinz werde einen Theil seiner Cavallerie dieserhalb in den brabantischen Städten lassen, um desto leichter Lüttich zu Hilfe zu kommen. Dem Herzog von Lothringen möge man einige Truppen geben, damit er vom Mittelrhein uns energisch agiren könne. Aiiiciwiiueu au den Prinzen von Oranlen. Dat. Fi-ankfiirt 15. Dec. 1672. [Vollständige Verwirklichung seiner Wünsche unmöglich. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. Weitere Pläne des Kurfürsten. Die Verbindung mit den Kaiserlichen ist an Allem Schuld. Montecuccoli lehnt das Memoire vom 14. Doc. ab und will nach Ostfriesland marsch iren.] Eergisteren heeft niij den beere Oversten Eppe in 't liooftquarticr 15. Dec. van S. C. D. tot Ptusselsheijm U H^ hoogbgeeerde missive geschrevcn den t. deeses uijt Brebren') overgelevert ende daer benevens gerela- tcMit, *t gene S. H. Ed. van U Ht bij inondelijcke instructie in man- (latis liadde, bestaende uijt verscbeijde pointen, die ik uijt sijnen mondt Im 1»1><' gccolligeert, in eeu memorie vervat ende gitteren ter presentie villi >. IL Ed. ende den Heere Weibenom aen S. C. D. overgelevert, daer toc applicerende bij monde soodanige redenen ende motiven als wij vermeijnden te bebooren tot adstructie van bet ternedergestelde; dan eonden uijt de antwoordt wel verneemen, dat ons alles niet soude ingevvillicht werden, het welcke oock ten deelen bij dese wintertyden onmogelyck i». S. C. D. heeft geseijt, dat bij de voorsz. memorie ter presentie van den prins van Anhalt ende Monteeuculi soude doen lesen ende on« in ccn dagh of tvvec daerop antwoorden. Inunittels paRseeren heden de Legers over twee bruggen de Maijn ende mar- scheren naer Wetselacr op de rivier de Laon gelegen, sijnde die van den Kijn wechgenomen; ende soo iek vertrtmwe, sal men door de graefsehap W'aldcck ende 't 8tift Paterborn naer de VVestphaelse lan- den gacn; dogh Houden iu de Stcdcn Fridbcrgh ende Wetselaer 2 a :5()(Ki Keijserse voetv(dckeren blijven staen ende overwinteriMi. S. ('. 1). heeft ouH weder veel goedts tuegeseljclt, dat hij den oorlogh nu uijt Mijne Westphaelse Landen met vigcur wil v()ort«ctten, 't geen wij mö- gen hoopcn orncmens dcu hecrc Pelnits ucn U 11^ te senden, ; I chlt. 'j lu einem ^cl)rctbctl «u dio üvDoraUUuiloD dal. KühsulBhcim 2/12. Doo. li>72 ß^Q V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. ornme met deselve te concerteren, wat men tot afbreuck van de vijan- den ovcr wiuter vcrders soude können ondernemen; hadde de Stadt Trier of Coblents nogh können geoecupeert worden, dat wäre ons oor- deels een groote saeck geweest. Men is hier aen 't hof gealarmeert, als of H. H. M. met de con- duite van deese armeen volgens het gene ick Imn van tijdt tot tijdt daer van hebbe geadviseert, gansch niet wel te vreeden souden sijn ende den beere Romswinckel gedreijght hebben, geene subsidien meer te betaelen, dat ick onder ootmoedige correctie hoc reruni statu voor een gevaerlijck saeck aensie, ende wat ick op dat subject aen den beere Raedtpensionaris Fagel schrijvie, gelieve ü Ht uijt de ne- vensgaende copie te sien, die nae sijne hooge wijsheijt sal connen oor- deelen, of sulcx te doen voor als nogh tijdigh is. Bij aldien den Heer Curfurst noijt met de Keijsersche armee waere geconjungeert geweest ende sich daervan als noch konde separeren, is niet te twijifelen, of soude den Staet en U Ht meer satisfactie gehadt hebben ende als nogh erlangen, die daer door de banden genoechsaem gebonden sijn geweest. Men wil mij nogh op dese uijr doen geloven, dat noijt het Tractaet met den Keijser en H. H. M., of schoon geratificeert, geextradeert sal wer- den, ten sij men in plaetse van obligatie contant gelt geeft, het welke soo der niemandt in den Staet wijser was als ick, ick voor alsnogh niet soude doen, want haer armee verloopt ende deserteert seer ende sal een geruijmen tijt werck hebben, eerse in soo een staet comt als ickse de eerste mael sagh, dan ick submittere mij geerne aen U Ht be- ter oordeel. Den beere Weibenom is gisteren met mij hier tot Franckfort gecomen ende sullen wij overmorgen te samen weder naer 't leger gaen. P. S. Dese morgen compt hier bij myn den Heer Overste Eppe, dewelcke U Ht missive gisteren aen Montecuculi heeft overgelevert en daerbeneffens bij monde geexponeert 't gunt U Ht denselven had gelast. Op 't eerste was heni geantwoort, datse met de march naer Westphalen niemant souden offenderen, oock geen neutrale vorsten haer landen betrecken, insonderheit niet die van Lunenborch en (o. U. bei Sylvius, Veivolg op Aitzcma I. 1. 496. Vgl. Pufendorf XI. 31) recht- fertigte der Kurfürst sein bisheriges Verhalten , die Acnderungen in den Operations- plänen , berief sich auf den Nutzen, den sein Feldzug schon den fStaaten geleistet, und versprach das Beste für die Zukunft. — Die Staaten beschlossen am 26. Jan. 1673, dieses Schreiben nicht zu beantworten, sondern, ohne eine Abschrift davon zu erlauben, es in der Secrete Gasse zu deponiren. Pläne Montecuccoli's. 349 Bronswijck. Op de conjimctie had hij geaiitwoort, dat sich sulcx wel liet seggen, rnaer qualvck was t' effectueren, hebbende twee reviereu te passeren en een stereken viant voor sich staen. In den Elsas te niarcheren, daer op liad hij geseyt^ dat syn Keijser daer niet te doen hadde, veel weyniger konde hy dat ondernemen sonder syn ordre; oock verder in den Elsas optegaen naer de Keyserlycke erfsteeden, dat soude den Keijser geensins doen, seggende vorders, datse niet dese troni)en nn 4 niaenden aen den andren genoch gedaen hadden, ende dat bij H. IL M. eu U Ht daer tegens niet gedaen was. Dit waeren, seyd de Heer Eppe, die dcsen geconimunieeert hebbe, syn eygen woorden in antwoort, voegende daer vorders toe, dat hij de meniorie van den Heer van Amerongen met den Churvorst soude examineren, met S. C. D. daerop resolveren, 't geen ons doet vermoe- den, dat Montecuculi naer Oostvrieslant wil '), oni als men den vreede sal niaecken, den Staet soo veel te naerder te sijn en dan niischien die tael te voeren, die du Tou, Doningh en de Witt in 't jaer 16Ö8 tuschen Sweden en üenemercken voerden*). Der Prinz von Oranien an Amerongen. Dat. ßinclie 23. Dee. 1672. (Eigenhändig.) jDcr Anschlag auf Cliarleroi niissglückt. Binche erobert, aber nutzlos. Kr wird nach Holland ^ctiräckkelircn und bittet den Ktirfürsten, das, was er durch Eppe ver- langt, /u thun.] Den Heer van Dona sal IJ Ed. hebbe geinfonneert van het des- 23. Dec syn, 't geene vvy hebben gehadt oni Charleroy t' attaqueeren '). Don 'j Nach Osifriusland zu niarseliiren lialtf der Kurfürst zuerst vurgcsclilagen, weil von da aus eine leichte Verbindung auf der vluvu Seite mit DJlueniark und lA- nebnrg, auf der anderen Seite mit der Mtaalixchen Armee herzustellen sei (nui ."S/If). Nov. Protoeoll im I*r. Staatuarchiv). Im Januar 1(J7.*J forderte «odann Li sola die KinrUu- inung der OMtfrieiiiachen \'^.^->"' c- -i-- ' •.:^...|;rhcit TruiM-v (;.;..,,,■!•' ! - Ue Türen ne II, 182. ') Bezieht • .1,1 aiil .las Haj-M '1 M.ii Ki.'.'J. \.l ; \-M. ^ ' !• III der Prinz in Maittricht faj«t «Irei VVoehen vergeblich auf die Ankunlt ! I. 11 1 11 •11 gowarlut halle, gab er endlich diu lloilnung auf daa (kdingeu .seinex «rttcn PUnea (•. oben p. 821 n. 3) auf und beachlui««, auf Anrathcn Monteiuy- den tpftnitchcn (lonrernnurn (rgl. d^Nicn Hchrclben an Montccuccun, Br(lH!««I 12. Dec. , im Pr. Huntiiarchiv) , die Fealung Charleroi an der Sanibru durch einen ilriiiiUiri ieh wegzunehmen, weleho diu Verbindung der fianzÖHiNehen Armee in den .Nn .|. il,ii,,l«n ^iml ihren .MnKa/.inon in Frankreich bildete und danialfi eine, geringe ^'arnifoii b«Ue, da ein Tboil auf die Nachricht von dun Prinscn Zug noch Moatricht Q^A V. F'elflzug am Rhein und In Westfalen. Heere Grave van Wal deck heeft U Ed. geinformeert, lioe het ommo- gelyck is geweest door de strenge vorts het voorsz. dessyn f aghter- volgen, sonder 't welcke ick niet en twyfel onder Godes segen het soude hebben gesuccedeert, 't geene eene groote saeck soude syn ge- weest; maer tegen den Almogende wille en is niet te doen. Onder- tuschen heeft men dese plaets bemaghtight, die van groote consideratie soude weesen, indien men deselve door de verafgelegentheyt hadde kunnen besetten. Alsoo nu den tyt van 't jaer seer verloopen is ende dat ick niet en sien tegenwoordigh in dese quartieren yets nuts tot de gemeene saeck te kunnen doen, ende oock het nodigh is, dat ons volck sigh rafrachiseren , om bequam te syn toekomende somer te kunnen ageeren: soo ben ick geresolveert, met een gedeelte van de Ruytereye van den Staet naer Hollandt te reverteeren ende de rest nogh eenighen weynigen tyt in dese quartiren te laeten onder het beleyt van den Heer Grave van Walde c met de Spaense auxillere troupes onder den Grave van Marchin. Ick versoeck U Ed. hiervan kennis te geven aen S. C. D. met versoeck, dat deselve gelieft te doen 't geene ick hem heb doen versoecken door den Overste Epp. U Ed. gelieft hier op seer t' insteeren ende verseeckert te syn, dat ick ben etc. Amerongen an den Griflier. Dat. Saclisenberg 26. Dec. 1672. 26. Dec. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch durch die Berge unter strömendem Regen hier angekommen; die Hauptarmee unter Mon- tecuccoli und Anhalt steht in Frankenberg und wird dann links ab nach Cöln marschiren *), während der Kurfürst mit seinen 3000 Reitern nach Lippstadt will. Der Kurfürst hat ihn beauftragt, es den Generalstaaten, Yriesland und Groningen bekannt zu machen, dass er sofort nach seiner Ankunft in Westfalen kräftig gegen Cöln und Münster agiren werde. — Man solle die Subsidien ja pünktlich nach Bremen schicken, da an Geld hier grosser Mangel sei. — • Der Kurfürst hat sich in Bremen energisch ge- gen die Ausfuhr von Munition nach Münster erklärt^). Amerongen an den Griffier. Dat. Bielefeld 2. Jan. 1673. 1673. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch — schlechte Wege 2. Jan. und grosses Wasser — von Sachsenberg über Lippstadt hier angekommen. nach Tongern geschickt worden war. Am 15. Dec. erschien der Prinz plötzlich mit äOjOOO'M. vor dieser Festung. S. Rousset, Louvois I. 405 ff. Sylvius, Vervolg op Aitzema I. 495. Bas nage If. 344. ^) Vgl. das Schreiben des Kurfüi'sten an Anhalt vom 26- Dec. bei v. Orlich III. 201. 2) S. oben p. 337. I)( r Plan des Prinzen auf Cliarleroi scheitert. Eifer des Kurfürsten. 35 1 Der Kurfürst ist voll Eifer gegen Cöln und Münster, welche seine Leute so gemisshandelt, einzuschreiten. Heute hat er ihm durch Schwerin einige Briefe, betr. die Friedensanerbietungen Münsters, mittheilen und seine Verwunderung ausdrücken lassen über MontecuccoU's Benehmen, der vor 10 Tagen versproclien, gegen Cöln und Münster kräftig zu agiren und sie zu strafen, und nun ihren Anträgen Gehör schenke *). Man möge ihm schleunigst die Ansicht der Generalstaaten und des Prinzen von Ora- nien darüber zukommen lassen. Auch hat der Kurfürst an die Bezahlung der Subsidieu erinnert. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Bielefeld 5. Jan. 1673. [Weibnom's Abreise. Der Kurfürst mit dena bisherigen Verlauf des Krieges selbst nicht zufrieden und jnisstrauisch gegen die Kaiserlichen. Schonung und Nachgiebig- keit gegen ihn jetzt durchaus nothwendig. Ungünstige Berichte aus dem Haag. Langsamkeit der Beschlüsse der Staatep. Die Gesinnung des Kurfürsten ist gut.] Weibnom, der am 21. Dec. von Wetzlar aus den Rückweg angetre- 5. Jan ten, wird über den Stand der Dinge in den beiden Armeen mündlich das Nähere berichtet haben. Erst heute ist ihm des Prinzen Schreiben vom* •23. Dec. zugekommen, welckers inhoudt ick aenstonts S. C. D. hcbbe gc- conimuniceert, die ü Ht daer voor doet bedaucken ende niij expres vergocht heeft, deselve te willen verseeckeren van sijne genegentheijdt, oninie ten besten van 't genicijn ende met concert van U \h voort aen te willen ageren, waer ontrent hij niij nieer ex])ressien hcei't gedaen (inet betuijginge dat al het gepasseerde voor lieenen heni niet t' eene- mael naer sijne opinie was nijtgevallen, ende waer (^ver hij sonnnige insinmieerde, die het niij niet toestaet hier te noenien, niaer sal re- seneren ter tijdt toe het geluck sal hebben niet U Ht selfs te spree- cken) als ick de penne niet kau vertrouwen, ende nieijii ick onder ootniocdige c(»rrecti(', naedcmael booghgcd. Cnifurst selfs begint te inercken, dat liij door de conduitte van de Keijserlijcke Ministers ende die liaer van de »ijne hebben aengehangen, reden beeil niet gesatis- fieert tc sijn, dat nien heni hoc reruni statu niet en behoort te negli- irrnii. gelijck alle particulicre brieven uijl den llaegb neu dit boiT KU mitgethcill, unter donmi der UiMchuf xum Frieden bereit Roi, uiul ihre Annuhnio « inpfohlfM unter Ilinwcifi durniif, dnioi d««r Biiichof iinnHt frnnxrtHii«cho 11 lifo herbei* nifrn werde. Der Kurftlriit f«»rdrrio «her In «einer Antwort (dal. Sparcnberg PJ. Jnn. U'tT.i) vor Allem cnergi«chc MnMrtrcgoln gigon MfluNtir, über den Frieden könne man nur iiiil'-r /«intinunung der HlnÄtni v.rhnnduln (Vr. StniitMjirrhiv. Vgl. Urinumrd, • rentio 11. IG8.' 167j 352 ^' ft^l^^ziug am Rhein und in Westfalen. körnende daer van melden ende dat men de subsidien wil doen op- houden '). Ick hebbe tot diverse niaelen mijn consideratien daer over aen H. H. M. Griffier ende den Heer Raedt Pensionaris van Hollandt ge- schreeven, fliaer tot nogh toe soo geluckigli niet geweest, dat van H. W. Ed. eenige de niinste antwoordt daer op heb bekomen, vastelijck vertrouwende, naer van particuliere werde bericht, dat sij niij het een nogb het ander niet hebben können schrijven, dewijl alles in de re- geringe üuctueert, ende dat sonder de presentie van U Ht geen vaste resolutie ten eenen of ten anderen heeft können genomen werden. 