title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Maar, in plaats van disputeeren en elkaar te onderrichten, gaf Confucius aan dat het belangrijk is om vrede te zoeken. "Herstel van de toestand waarin ieders rechten en plichten duidelijk vaststonden, ieders status was wat hij, krachtens de natuurlijke orde der dingen zijn moest, scheen hem het redmiddel." (J.J.L. Duyvendak, Uren met Chinese denkers, 2e dr., Baarn 1942, p. 10-11). Sinds de 14e eeuw was een grondige kennis van het confucianisme volgens de exegese van Tsjoe Si verplicht voor alle Chinese staatsambtenaren. Zie S. Kaizuka, Confucius, New York 1956. Over de betekenis van China voor de filosofen van de Verlichting zie V. Pinot, La Chine et la formation de l’esprit philosophique en France (1640-1740), Paris 1932; P. Valkhoff, De betekenis van Amerika en Azië voor het west-Europese gedachtenleven van de zeventiende en achttiende eeuw, in Neophilologus XXVI (1938), p. 81-111. Hebt God lief boven al, en uw naasten als uzelf: Luk. 10:27. geeft Gode dat God is, en de Keizer dat des Keizers is: Matth. 22:21. algemene Kerk: Betekent in deze context kerkgebouw voor alle gezindten. Tegelijk echter manifesteert zich hier de kritiek op het geinstitutionaliseerde christendom van die dagen, wat de 17e-eeuwse reformateurs deed zoeken naar een ondogmatische Algemene Kerk, los van de bestaande kerken. Zie C.B. Hylkema, Reformateurs, geschiedkundige studien over de godsdienstige bewegingen uit de nadagen onzer gouden eeuw, 2 del., Haarlem 1900-1902. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Kwam het altijd op klieven en schelden uit. Elk schreeuwde dat hij zijn Wetboek van God had. Elk scheen zorg voor zijn zaligheid te dragen. Dus konden zij malkander niet (alleen niet) bekeeren, maar hadden over de minste zaken altijd verschil; dus scheiden zij nooit zonder klieven of schelden, ja zij werden zoo vol passie, of zij al lange den Geestelijke staat bediend hadden. Om deze mogelijkheid klieven en scheldingen voor te komen, werd bij elken Preikstoel een klok gehangen, die de Preiker of disputant zou trekken als er hoor moest gegeven worden, of dat men zwijgen zou als er gekeven of geschaald werd. Aan de Oost-zijde was de Arabische stoel, tusschen de Perzische en Turksche, om al te kunnen tusschen beide te spreken. Daar tegenover aan de West-zijde, was de Hollandsche Gereformeerde stoel, tusschen de Roomsche en Grieksche geplaatst. Aan de Noord-zijde, waren de drie stoelen der Hebreeuwse Joden, voor de Phariseen, Esseën, en Zadusseën. Teegenover de zelfde aan de Zuid-zijde, waren de stoelen der Mooren. De Koning Chamahzi had bevolen, dat elke Secte van elke Hoofd-religie, zich onder malkander eerst zouden verdragen. Daarna zouden de Hoofd-religieën met malkander disputeeren. Deze klokken, die tot een vreedig oogwit daar gehangen waren, maakten de zaken nog veel erger, want als een al te lange sprak, of keef, of schold, of vloekte, en zijn partij zijn klok trok om ook gehoord te worden, dan wilde de een de anderen niet toegeven, maar begonnen alle gelijk te luiden, en raasden dat men hooren nog zien kon. Onder dit luiden maakten zij malkander sulke mogelijke: lastige. scheldingen: scheldpartijen. Al te met: als de omstandigheden het vroegen, af en toe. (naar. 1511:) inlas in Handelingen: “Van deze vierdehande mahometaanse zekten zijn De Arabieren en Moren bij gelovig De Persianen heel fijn, en vernuftig De Turken zeer ruim. De Tarters eenvoudig na de letter.’ Essen: Esseneërs of Essenen, Joodse sekte uit de eerste eeuwen voor en na Chr., gekenmerkt door een radicaal asketisme. Zaduseen: Sadduceeën, politiek-godsdienstige Joodse sekte uit het begin van onze jaartelling. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes bekken toe, als de kinderen die voor bullebak speelen, stampvoetende, en schuimbekkende, dat de Turken, Moren, en Joden zeer aardig wisten te doen, want dat pasten geen Christenen. Men ontnam haar alle de klokken wederom, om verdere ongemakken voor te komen, en verbood haar ten dien einde het disputeeren. Straks begonnen zij teegen elkaar te Schrijven, daarop werden haar alle haar geschreven Boeken afgenomen, en haar het Schrijven over haar gelooven verboeden; om dat het zeer klaar te zien was, dat het Schrijven deze Geestelijken, niet was uit liefde tot de Waarheid, of om elkaar te bekeeren: maar elk bracht zijn haat en nijd uit; de eenen zocht de anderen te bederven, onder schijn van geestelijke liefde. Onze Zuid-landse Papaten raakten mee in het spel, zij scheen nog erger als de anderen, en zouden liever den Staat omkeren als iets toegeven; ja zij gaven de naam van Helden aan die, welke best schelden en tieren konden over geringe zaken: zulke noemden zij ook Helden welke die zaken zoo ver uitlegden, en gevolgen uit gevolgen trokken, en dan geschil maakten over zaken, die de gemeente niet verstond, of konde verstaan, en daarom geen punt des geloofs waren. De Hollanders waren de vreedigste, om dat haar geloof het zwaarste scheen te zijn. De Jongelingen van onze Natie, die de vreemde talen geleerd hadden, werden verdeeld, het land door gesonden, om enige van onze andere Jeugd die Talen voort te leeren; met verbod op levensstraf, aan degenen die iets van de vreemde Gods-dienst spraken of schreven. De Vreemdelingen werden in een groot besloten huis gebracht (behalven de Hollanders,) om daar met elkaar in vrede te leven, zoolang zij op het schip zijnde, gedaan hadden. Maar, zodra zij in dat besloten huis kwamen, leefden zij nog veel slimmer als tevoren; het bleef nu niet bij kijken en schelden, maar kwamen zij elkaar sulks bekken toe: trokken zij zulke gezichten tegen elkaar, voor bullebakken speelden: boeman spelen, bederven: vernietigen, in de grond boren. Papen: geestelijken. Welke die zaken zoo ver uit pluisden: Bedoeld zijn blijkbaar dogmatische scholastische theologen als Gisbert Voetius. De opmerking dat de Hollanders op het punt van religie het meest irenisch zouden zijn dient dan ook als ironie te worden opgevat. Slimmer: erger. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Voort tot deugdelijkheid, en sloegen elkaar dag en nacht, zowel gruwelijk, dat er altijd een vervaarlijk gehuil en gekrijt werd gehoord. De Buren hier door haar nachtrust missende, kwamen daar over te klagen. Waarom zij alle op afgelegen Zee-kusten werden gebannen, daar zij met andere Godloosheid, Bandieten, haar met soort vissen moesten geneeren, voerende geen ander geweer, als houten spiessen, wordende daar geduurig van de Vliegen geplaagd. En zodanig, wanneer haar Nasch aanweroefening, dat zij Landwaard in kwamen, daar het vruchtbare Aardrijk ook Steden en Dörpen draagt, dan werd daar een wel-gewapend Leger op uitgestonden, welke soms tien, twaalf duizend daar van dood slaan, zowel Mannen, Vrouwen, als Kinderen. Heden zijn daar nog van haar nazaaten, welke zeer armoedig, en erbarmelijk leven, bewonend slechts de onvruchtbare en dorre stranden, lijden daarbij ook dikwijks gebrek aan zoete water; sprekend een van allerlei talen gemengde spraak, die wij, nog niemand konnen verstaan. Dezen hoop vervolgen zijnde, belaste de Koning aan zijn Wijzen, een vorm van Godsdienst op te stellen, waar door hij zijn Volk wel zou kunnen regeren. Zijn vergaderde Raad, na veel overweegingen, stelden de Koning de volgende geboden voor, die maar vijf in 't getal waren. 1. Daar is een Almachtige God, die Hemel en Aarde geschaft heeft, en nog onderhoudt, dien zult u alleen aanbidden. 84 2. U zult Uw Overheids dienen, gehoorzaam zijn, geen Oproer tegen haar verwekken, haar, en uw Ouders eeren, gewillig Schatting betalen, en haar Vonnissen prijsen. 3. U zult elk recht, en recht doen. 4. U zult aan een ander niet doen, als 't geen u begeerd, dat een ander aan u zal doen. En na die maal alle haastige veranderingen, in een Staat of lichaam, liggen grote onstustigheid baarn, zoo zal het Volk dat de Zon tegenwoordig aanbiedt, bevrijden worden het volgende vijfde Gebod. Daadwerkelijkheid: handelingen. Haar geneering: zich in leven houden. Geweer: wapen. Nog niemand: noch iemand anders. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 133 5. Gy zult den Engel Baloka, (zooveel als Opschrijver gezegd) alle morgens in het Oosten groeten, met uw oude Priesteren, want God heeft Baloka daar in de Zon geplaatst, om dat hy moet goede en kwaade daaden alle dagen aantekenen. Dit laatste Gebod was, om dat de Priesteren haar interesse en eerbewoning zouden behouden; de meeste Priesters hier in 't Zuidland zijn zeer gierig, en hoveling, en indien men haar dat benam, dan zouden zij licht rebelleren, al zou den Staat het onderste boven keeren. Deze geboven hebben wy nu nog in dit ons Land, zonder andere Ceremonie, en is het disputeeren, en schrijven over het geloof op straffe des doodts verbooden. Dit is wat ik u van onsen Godsdienst zeggen kan, dit is ons geheele Wetboek: "85 Maar behalve dit, zoo hebben wij nog veel Spreuken, die wij zoo uit Europische als uit Asiatische Boeken uitgetrokken hebben; dog dat zijn geen Wetten, wij lezen die voor plaisier, en om tijdverdrijf; deze Spreuken handelen, van de Gods-dienst, Wijsheid, Liefde, Vriendschap, het Huwelijk, en veel veel andere, ik zal u enige ter hand stellen, die gy uitschrijven kon. Ik antwoordde de Garbon, dat ik de Spreuken zeer graag wilde uitschrijven, maar dat men in Europa van zulk werk sprak als van de naakte Rafe van Esopus, welke van vele Vogelen, elk een veer leende, en hemzelf daar mee opschikkend, alsof hij naakt was, werd hij veel mooier dan enige andere Vogel, waarom hij door de hovaardij de andere Vogelen verachtte, welke daarover toornig werd en haalden elk een vogel zijn veer weerom, doen werd en bleef de hovaardige Rafe naakt, en beschaamd. Wel Juan de Posos! hervatte hij, als zulke dingen iemand zei hier in het Zuidland, men zou denken, dat die persoon ons wilde wijs maken dat wij gelooven moesten, dat die schrijver zijn schriften uit zijn zelf had, zonder hulp van andere boeken, dat hier onmogelijk wordt gehouden, om dat hier niet nieuws onder de zon gebracht is. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes. Dat al onze Zuidlandsche Geleerden, aan elk Auteur, die zij geleerd en gelezen hebben, 't geleerde en gelezene weerom zouden geven, en zulks niet gebruiken mogten, wat zouden zij dan nog voortbrengen? Veeltijds slechte zaaken! Dan zou het Hollands rijm van Vondel, dat ik gisteravond zei, aan gaan. Geleerd en Wijs schijnt een, maar 't kan voor twee verstrekken, Veel Ongeleerde Wijs, nog meer Geleerde Gekken. En hier in 't Zuidland bestaat de Geleerdheid bij vele mensen, niet anders als in inbeeldingen, en hovaardij; zulke laten haar zelf dikwijls ontvallen dat zij geleerd zijn, en als het tot de zaak komt, dan is daar niet minder als geleerdheid te huis. Maar het meeste daar hier de wijze Zuidlanders om lachen, is, dat hier onze Geestelijken, alle Geloof veragtten, en schelden, ja vloeken, en hebben altijd zelfs strijd onder malkander, zij Preken ons of 't gemeen de vrede aan, en verwerpen die zelf, houdende geduurig oorlog onder malkanderen. Zij zijn gewend, boven alle geloven, op de Heidenen te kijven en te schelden, zeggende, als zij iemand smaad aan willen doen, die of die, is zo slim of Godloos als een Heiden, daar nogtans ordonnantie: schikking. het Hollands rijm van Vondel: De spreker vergist zich: de geciteerde regels zijn niet van Vondel maar (zoals drs. L. Strengholt mij aanwees) van C. Huygens. In diens Koren-Bloemen, 2e dr., dl. II, Amstelredam 1672, p. 265, vindt men het snellied: “Wys en geleerd schijnt een; maar voor twee moet het strekken:/Veel wijse letterloos', en meer geleerde geeken.’ aan gaan: opgaan. slim: slecht, weerzinwekkend. (na r. 1660:) Handelingen: ‘niet in, of van hare Godsdienst, maar in den Leringen die zij over veele natuurlijke zaaken hadden’. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes. De Heidenen leiden beter leven dan onze Zuidlanders, en ik dunkt, van de Heidenen hebben we onze Zuidlandse wijsheid. Want we Zuidlanders hebben zeer weinig verstand van ons zelf, en geen andere Boeken, als die we door de Schipbreking op onze kusten bekomen; daarom heeft de Koning Chamhazi bevolen, dat men de Jeugd de Heidense Auteurs, (die wijser geschreven hebben, als we nu kunnen doen) niet alleen zal leeren, maar als die tot mannelijke jaren gekomen, en Hoogleraren in hun Schoolen geworden zijn, en op het verstandigste geoordeeld worden, dat ze die dan voort zullen leeren aan hun Studenten, om die ook door de Heidense Schriften, tot hoge wijsheid op te leiden. Ag! zei ik, onnosele Zuidlanders, in Europa gaat het heel anders toe, daar leven we als Christenen behoren te leven, in liefde, vrede, en eenheid. Dat is goed zei den Gabor, ik wenschte dat het hier in het Zuidland meede zoo was; maar God beveelt, het is hier al interesse, interesse, en die zijn tijdelijk waar en niet waar, die wordt voor gek verklaard. Elk zoekt zijn voordeel zoo hard als hij kan; openbaar liegen is tegengesteld de Wet, en daarom strafbaar, maar de valsheid en leugens worden met waarheids schijn opgepikt, en de eenvoudige daar door bedrogen, dit gaat zo door als het valt. Ik vraagden, zijn hier ook Kloosters in het Land, voor de Mannelijke en Vrouwelijke Sensen, die een Geestelijk leven leiden, als in Europa zijn? Neen, zeiden de Garbon, maar we hebben twee algemene Kloosters, dat zijn twee Eilanden, een voor de Mannelijke sexe, dat wordt genoemd Poele Nemnan, en dat van de Vrouwelijke sexe Poele Wonvure. Op het eerste mag geen Vrouw, en op het tweede geen Man komen, op levensstraffe. Dit zijn twee grote, vruchtbare, en treffelijke Eilanden, rijk van volk, en worden wel bebouwd en geregeerd. Geloof je de beschrijving daar van? Heb je de beschrijving daar van in het Spaans, die heb ik. Ik bedank de Garbon, en wenschte die te kopiëren, of uit te schrijven, dat hij me vergunde, en behandelde me de volgende Beschrijving van. Poele: eiland; komt in de vormen Poelau (maleis), Polo, (javaans) Poele voor. Nemnan: anagram van Mannen, zoals W.H. Staverman, Robinson Crusoe in Nederland, Groningen 1907, p. 52, al opmerkte. Wonvure: anagram van Vrouwen, eveneens door Staverman opgelost. treffelijk: voortreffelijk. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 136 Beschrijving van het Eiland Nemnan Het Eiland daar zigt de ongetroude Mannen op onthouden, wordt genoemd bij ons Poele Nemnan, het ligt aan de West-kust van dit ons hoofd Eiland Poele Krinke Kesmes, door een arm van de Zee een uur gaans breed afgescheiden. Het is twintig uren lang, en elf uren breed, heeft elf Steden, en over de twee honderd Dorpen. De Hoofd-Stad heet als het Eiland Nemnan. Op dit Eiland vertrekken zigt, of worden gesonden, ongetroude Mannen, en Jongelingen, Zodan om te leven, als om te leren. Zoo een Vader acht Kinderen had, en die niet konnende voeden, vermag hij ses van de zelf op de Pole Nemnan te zenden. Of zodanig een oud Vrijer, of Weerwaar niet wel kan bestaan, en yverig is tot de Studieeren, of een goede kunst te leren, die vergezeld hem op Nemnan, alwaar hij door' neerzichtigheid en onderwijs, zijn oogmerk kan bereiken. Hier worden de arme gekleed, en elk terstond aan de studie, kunsten, handwerken of landbouw &c. gesteld, elk na zijn bekwaamheid, of tot dat geen het welke de regering noodigst acht, elkeen moet daar doen dat hem belast wordt, onder goedopsicht. Dus kan elk ruim zijn onderhoud winnen. Niemand mag uit dit Eiland zonder verlof vertrekken, hetwelk hij voor acht jaar daar gewoond te hebben, niet bekomt kan, ook moet hij een proef doen van dat geen waar toe hij hem begeven heeft. Alle die van Nemnan vertrekken, moeten haar in onze Hoofd-Stad Kesmes komen aangeven, en tonen Zeegel en Brief van den Gouverneur van Nemnan, voor deze worden haar een Gouden of Silverschip gegeven, daar des Koningins Wapen op staat, (welke is de Zon daar den Engel Baloka in zit) deze plaat is groot of klein, elk naar zijn stand. Wanneer een Persoon zodanig een plaat bekomen heeft, kan hij reizen dit hele Land door, en wordt over al met respect onthaald, en hij mag zijn Functie die hij geleerd heeft, zonder belet te worden, over al openen, hij mag naar zijn eigen wens trouwen met die geen die met hem trouwen wil. In de Hoofd Stad Nemnan is een zeer vermaarde hooge School, waar men in alle Faculteiten studeert, welke bestuurd wordt door een. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes "Het groot getal zeer vermaarde Professoren, en leeverd daarom ook uit zeer vele treffende verstanden. Hier had ook gestudeerd onze meergenoemde grote Philosoof Sarabasa, welke de Oudheden onderzoekt, daar schreef, dat deze Academie aldaar is gesticht voor twaalf duizend zevenhonderd en veertig jaren, door de toen regeerende Koning Ram Ram, en volgens desselfde Wet, mag geen Vrouwelijk wezen haar voet op dit Eiland zetten, of wordt aanstonds met de dood gestraft. Uit dit Eiland krijgen wij jaarlijks vele treffende Geleerden, ook deftige Kunstenaars van vele Wetenschappen, Kunsten, en Ambachten. In deze Academie, is gevonden het lang gesogte Perpetuum Mobile, of een eeuwig durende beweging, als ook het juiste Oost en West. Ook gebruiken de Sterrekundigen aldaar, een zeer uitstekende gevondenene Verrekijker, waarbij zij vlug door kunnen zien, wat Sterren, Planeten, of Manen zijn, welke zelfs ook hun grote en afstand op de Verrekijker aan tonen, netter als de hoogte der Zon op een graad-boog laat vinden, men ziet daar door wat in onze Maan te doen is, de Manen van Jupiter, en Saturnus worden daar door zo klaar gezien als de uurwijzer aan onze torens. Het lang gesogte Perpetuum Mobile: een mechanisme dat, eenmaal in beweging gezet, bruikbare arbeid blijft verrichten zonder zelf energie te gebruiken. Pas omstreeks 1850 werd het voor iedereen duidelijk dat een dergelijk perpetuum mobile onmogelijk is. In de voorafgaande eeuwen echter hebben tal van onderzoekers zoals onze landgenoot Cornelis Drebbel (1572-1633) hardnekkig gepoogd om de eeuwigdurende energie op te wekken. Zie H. Dircks, Perpetuum mobile; or, a history of the search for self-motive power from the 13th to the 19th century, 2 din., Londen 1861-1870 (fotografische reprint Amsterdam 1968); S.W. Angrist, Perpetual motion machines, in Scientific American, nr. 218 (januari 1968), p. 114-122. Het recht Oost en West: In Vallemonts Historie-saal, dl. I, Leyden 1703, p. 154-170, wordt uitvoerig gehandeld over de verschillende manieren om het juiste Oosten en Westen of de lengte en breedte, dat is de geografische positie van een plaats, te bepalen. De breedte valt eenvoudig vast te stellen door de afstand van de zon op middaghoogte te meten. De lengte hangt af van de afstand van die plaats tot de eerste meridiaan. Men was het echter niet eens waar die eerste meridiaan moest lopen. De Hollanders trokken hem, naar we reeds zagen (hiervoor p. 115) door de Piek de Tenerife. Een nog groter probleem bij de lengtebepaling vormde de tijd. Men moest nl. zowel de lokale als de standaardtijd weten. Uit het verschil kon men dan de afstand tot de nul-meridiaan afleiden. De chronometers waarover men toen beschikte waren echter niet in staat om die standaardtijd enigszins nauwkeurig bij te houden. Pas ver in de 18e eeuw kwam daar verbetering in. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 138 Ik zag deze Eclipse, met haar toe en afneemen, ziet men zo net als die van onze Maan. Deze verrekijker is troggers wijzigd. Alle deze, en meer andere voortreffelijke zaken, mogen op levensstraf, van niemand gezien, of nageemaakt worden, als alleen van die, die in de Academie zijn en blijven willen, om dat deze groote zaken buiten ons land niet bekend zouden worden. Daar zijn zeer eerwaardige Geestelijken, schrandere Philosophen, en ervarene Medicijns, &c. Daar houd men zeer sterk staande, dat 'er geen ydel of leedig is. De Philosophen aldaar dit disputeerende, spreeken dan als met een mannelijken grauw! met opgetrokken winkbraauwen, Non datur vacuum! Ook houden zy staande, dat alle beweeginge door perssing geschied. Ik dit dus ver uitgeschreeven hebbende, vraagde my den Garbon, of ik ook eenige beschryving van het Vrouwen-Eiland wilde afschryven? Dat ik met alle beleefdheid verzogt. Als hy my dat overhandigde, vraagde hy my, of ik ook eenige Spaansche, of Europische" Boeken te Scheep had? Ik antwoorde, jaa, verscheiden Spaansche en Hollandsche, en had nog een deel van Descartes Philosophie Non datur vacuum: “Er bestaat geen leegte’. Dat is ook het standpunt van Descartes, cf. zijn Principia philosophiae, Amsterdam 1644, franse editie 1647, dl. II, paragraaf 16: ‘Pour ce qui est du vide, au sens que les philosophes prennent ce mot, a savoir pour un espace ou il n'y a point de substance, il est &vident qu'il n'y a point d’espace en l'univers qui soit tel, parce que l'’extension de l’espace ou du lieu interieur n'est point differente de l'’extension du corps. Et comme de cela seul qu'un corps est &tendu en longueur, largeur et profondeur, nous avons raison de conclure qu'il est une substance, ä cause que nous concevons qu'il n'est pas possible que ce qui n'est rien ait de l'’extension, nous devons conclure le m&me de l'espace qu'on suppose vide, a savoir que puisqu'il y a en lui de l'extension il y a necessairement aussi de la substance.’ Zie over het probleem van het ‘ledig’ in de 17e eeuw verder R. Hooykaas, Geschiedenis der natuurwetenschappen, Utrecht 1971, p. 151-156. alle bewegingen door perssing: Voor Descartes is elke bewegingsoorzaak een stoot- of drukwerking, cf. zijn Les Principes de la philosophie, dl. II-IV, speciaal I, 25: ‘Ce que c'est le mouvement proprement dit.’ Hendrik Smeeks, Beschryving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes * 93 139 in 't Spaans bij mij, welke hij te leen verzocht, doch ik vereerde hem dat met een goed hart, waarover hij zeer voldaan was. Beschryving van het Vrouwen-Eiland Wonvure Het Eiland Wonvure, is door een arm van de Zee, een half uur gaans breed van onze Zuid-kust afgescheiden, hebben de lengte van zestien, en zijn breedte van twaalf uur gaans, daarop zijn negen Steden, en twee honderd en tien Dorpen, alle zeer wel bevolkt, bewoond, en bebouwd, zijnde een vruchtbare, doch eenigste Bergachtig Eiland. De Bosschen verschaffen overvloed van Wild, zoo wel als de Rivieren een meenigte van Vis uitleveren, dit Eiland levert alles wat tot des menschen onderhoud en vermaak kan dienen. Geen Mens-persoon mag hier voet aan Land zetten, op straffe des doods. Voor twaalf duizend zevenhonderd en vijftig jaar, heeft de Koning Ram Ram deze Wet ingesteld, hij was de twintigste Koning uit de stamme Kitalta, doen regerend. Dat dit waar is, blijkt uit de Schriften van onze grote en wijze Sarabasa, en wordt hier geloofd. Op dit Eiland vertrekken hier, of komen zoodanige Weduwen, en Vroosters, welke in tien jaar niet begeeren te trouwen, maar die door neerzichtigheid zoveel ver zoeken te afgeven, Zoo in Studie, Wetenschappen, als Konsten, of Ambachten, dat zij na een tienjaarig verblijf, weer kunnen vertrekken, en bestaan. Ook worden daar veel jonge Meisjes naar toe gesonden, Zoo van rijke als arme. De rijke leerden daar voor geld, even gelijk als in de Europese Kloosters, al wat een Dame van fatsoen moet weeten. De arme, worden zowel als de rijke, eerst Lezen, Schrijven, en Rekenen geleerd. Daarna, na een grooter werdende, leeren zij een Ambacht, tot 's Lands beste; dus leeren zij Metselen, Timmeren, Smeeden, Bakken, Brouwen, Schoenmaken, Weven, &c. Als ook vele Konsten, gelijk Schilderen, Goud- en Zilver-smeeden, &c. Maar zo was er ooit een land van Amazoenen was, zo is het, het Descartes Philosophie in 't Spaans: Descartes heeft in Spanje weinig weerklank gevonden. Geen van zijn geschriften is voor 1708 in het Spaans vertaald. Zie R. Cenal, Cartesianismo en Espana. Notas para su historia (1650-1750), in Filosofia y letras, revista de la Universidad de Oviedo, VI (1945), p. 3-95. vertrekken haar: trekken zich terug, zonder zich af. avangeeren: vorderen, vooruitgaan. Amazoenen: volgens de griekse mythologie een volk van louter krijgshaftige vrouwen, wonend in Pontos aan de Thermodon. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koninkrijk Krinke Kesmes Eiland Wonvure: want hier worden de Meisjes geöfd in alle Waapenhandelingen, en Krijgskunde; hier leeren zij te Paard rijden, Waagens mennen, Schermen op een hout en steek, of met Sabel en Floret; Schieten in 't Wit, met Bogen, en Worp-lancen; hier leeren zij alle oefeningen in den Oorlog gebruikelijk, in Europa niet bekend, zowel met Slingeren op een haal, als anders. In de Hoofd-Stad Wonvure, is een zeer vermaarde Academie, daar in zijn zeer vermaarde Vrouwelijke Professoren, welke haar Vrouwelijke Studenten in alle Taalen en Faculteiten onderwijsen, zowel als op het Eiland Nemnan. Ja, hier toonen de Vrouwelijke Geslacht, dat haar verstand en bekwaamheid zo goed is, als dat der Mannen, indien zij opgevoed worden door onderwijzing, tot Studie, Wetenschappen, Konsten, of Ambachten. Hier zijn de Vrouwelijke Sexen, Theologanten, Poeten, Musicanten. Hier studeren zij in een gezonde Philosophie, maar contrair die van Nemen, want zij houden stand, met goede en krachtige bewijs, dat er een ydel of leedigheid is, daarom zeggen zij, Datur Vacuum. Ook houden zij stand tegen de Philosophen van Nemen, dat alle bewegingen niet alleen door perssing geschieden, maar dat Schermen op een hout en steek: standaard uitdrukking (niet in het WNT), ontleend aan het Franse frapper de taille et d'estoc, dat is: houwen met het scherp van de snede en steken met de punt. In de moderne schermsport is alleen de sabel zowel houw- als steekwapen, terwijl de lichtere degen en floret enkel steekwapens zijn. Normaliter schermden de dames met de antieke degen, estoc genaamd, die lang en smal was. Maar in deze context krijgt het mannetjesputter-achtige van de Wonvurse Amazoonen extra accent, doordat zij zowel bedreven heten in het schermen met de sabel als in het hanteren van floret en degen. Zie voor de schermttechnieken in deze tijd: G. Thibault, Académie de l’épée, Leyde, Elzevier, 1630. Drs. P. Kal, bestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Amateur Schermbond te 's-Gravenhage, was zo vriendelijk mij op dit gebied nader te informeren. Macht: rieten of biezen beschermkap. Floret: lichte schermdegen en daardoor een typisch oefenwapen; het enige wapen dat thans nog door dames in de schermsport wordt gehanteerd. Wit: het doelwit. Roers: geweren. op een haar: zeer nauwkeurig (zodat het niet op haar breedte scheelt), cf. WNT V, 1403. Datur Vacuum: ‘Er bestaat een leegte’. Zie voor het begrip “lege ruimte” de Inleiding, p. 43. Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Er zijn eenige bewegingen door suigende, andere door trekking, andere door voortstooting en enige door naasleeping, dat ook een soort van trekking is, gescheiden. Ze gelooven dat de substantie van de Lucht, die alle dingen zou maken (zoo als men op Numa geloofde) nog zo klaar niet ontdekt is. Ze zeggen dat een leeg maagje van een zuigend kind of dier, gevuld wordt met de melk uit zijn Moeder's borsten, door het zuigen van het kleintje. Ze bewijzen op vaste gronden, dat Menschen en Dieren, die gezond zijn, haar leedmaken, door trekking van zenuwen en pezen, naar haar wil bewegen. Er zijn enige bewegingen door suigende: Voor zover 'suigende' = aantrekkingskracht, hebben we hier te doen met de Newtoniaanse opvatting van de actie in distantie. Het WNT is nog niet aan de Z toe, zodat het zoeken naar eerdere bewijsplaatsen zeer bemoeilijkt wordt. Ze gelooven...: Een duidelijk protest tegen de theorie van Descartes over de wervelingen ('vortices') van onzichtbare deeltjes die hij beschouwde als de bewegingsoorzaak van vallende lichaamen, planeten e.d. Zie E.J. Aiton, The vortex theory of the planetary motions, in Annals of Science, 13 (1957), p. 249-264; 14 (1958), p. 132-147, en E.J. Aiton, The Cartesian theory of gravity, in Annals of science, 15 (1959), p. 27-49. (naar 1808 volgt in Handex. nog): “Want ze begrijpen de lucht als een vermenging of chaos van deelen, atomen; deze zijn uitdampingen van allerlei harde lichamen, daarom oneindig verschillend. Maar geen schroeven, opgerolde veren &c.” Zo zeggen ze...: Men krijgt de indruk dat dit voorbeeld van een zuigend kind of dier wordt aangevoerd als een bewijs voor het bestaan van een luchtledige. Enige jaren later zal Bernard Nieuwentyt in Het recht gebruik der Wereltbeschouwingen, ter overtuiging van ongodisten en ongelovigen (Amsterdam 1715) eveneens de zuigeling ter sprake brengen. Hij beschrijft daar hoe het zuigen een vacuum veroorzaakt, waardoor de moedermelk in de mond van het kind of jonge dier toestroomt, zie zijn De Beschouwing. Van enige bijzonderheden in de lucht, paragraaf 9-10. Ze bewijzen...: Een mij niet geheel duidelijke passage. De zenuwerking zoals Wonwure zich die hier voorstelt was weinig gangbaar. Gewoonlijk schreef men - ook Descartes - de werking van de zenuwen toe aan een vloeistof die zich door de holle zenuwhuizen heen en weer zou bewegen. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koninkrijk Krinke Kesmes Door voortstootingen, zoo als een worm het voorste van zijn lichaam eerst voort stoot, of uitsteekt, en zijn agterdeel, door zenuwtrekking naar hem haalt, en hem daar door van de een plaats op de andere beweegt. Doch deze Vrouwelijke Luiden, welke daar Studeren, zijn meestal jong. Daarom zijn er ook eenige die haar verkiesingen of ongelijkheid niet wel waar en nemen. Dus zeggen zij van vele Geestelijke, Philosophische, en Medische zaken, dat die zijn als de Orakels van Apollo, die altijd twijfelachtig waren, en tweeër zijn konden verstaan worden. Deze Vrouwelijke Professoren, hebben ook heel andere gronden van de Wiskunde, als op Nemnan. Op Nemnan wordt aan de Mannen de Wiskunde geleerd, uit de fundamentale Boeken van eenen Euclides, een oude Heidense Schrijver, een Heide zeg ik, die uit alle goede en verstandige Boeken, welke voor en in zijn tijd, over die materie geschreven waren, een kort en zeer geleerd uittreksel maakte. Maar op Wonvure, leert men nog veel vastere gronden, dat de Wiskunde aldaar niet zo zeer in figuren, en streeken op 't papier bestaat, (ten zy men de figuren getallen noemd) welke op 't papier alleen plaats hebben (enkeld aangemerkt): maar dat die door Tuigwerk-kunde (Mecanigue) bestaan; dat zy alle zeer vast en klaar demonstreren, niet met streeken op 't papier, maar met lighamen van veel erlei maaksters &c. Op 't Eiland Nemnan weet men niet zeker, of men het Weesen der menschelijke Ziele, moet te huis brengen, om gekend te worden, tot de Theologanten, of tot de Filosophen. De eerste zeggen uit hun geestelijk Boek; een Geest heeft Vleesch nog Been, en de Ziele Door voortstootingen: Het zou kunnen dat hier een verduidelijking gegeven wordt van de voorafgaande alinea. De “trekking” van de zenuw wordt dan analoog gezien met de bewegingen van een worm. Waarschijnlijker lijkt mij dat de passage terugwijst naar ‘eenige beweegingen door suigingen, andere door trekkingen, andere door voortstootingen’ en een nadere explicatie geeft van laatstgenoemde term. In het Handex. volgt nog een inlas van 12 blz., gedateerd 15 juli 1709. Smeeks gaat daar uitvoerig in op de Cartesiaanse luchtwervelingen en andere zaken die op deze bladzijde aan de orde zijn. Euclides: Zie hiervoor, p. 80. Mecanigue: Handex.: “mechanica”. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes is een Geest. De Filosofen zeggen; de Ziele is een onbepaald Denkend Weesen, dat denkt; en dewijl denken tot de Ziele behoort, hoor ook het gevoelen daar toe. Zij stellen daarom vast, dat niets, als de Menschelijke Ziele gevoelen kan, dat daarom, alle Menschen en Dieren Lichamen gevoelensloos zijn, ja zooo ongevoelig, als een steen of hout. Maar op Wonnegum stranden voor twee jaar een schip, daar zeer veel Hollandse en andere boeken in waren, die werden gedaan voort alle gebracht aan de Academie te Wonnegum, waar ze daar aan vervallen waren; daar waren onder andere, veel Philosophen, Anatomisten, Medicijnen, &c. Straks waren alle Vrouwen Professoren in de wer. Hier studeerden ze veel nachten over. Nooit hadden ze kunnen begrijpen, dat een Mensch of Dierlijk lichaam niet zou kunnen gevoelen. Alle twist-schriften en disputen zijn verboden, doch elk mag zijn eigen gevoelen beschrijven, zonder een ander Schrijver te noemen, of weerleggen, 't welke hier een Wet is. Ze schreven uit een Hollands Boek het volgende, en zonden dat naar Neman, om van haar beantwoord te worden. Twee dingen maken een Mensch uit, en dit Godlijk werk, zoo groot en wonderbaar! de Ziel, en 't Lichaam; welke te zaamen, en met den anderen zijn, zonder dat, of de Ziel in 't lichaam is, of met hetzelfde vermengd, of vereenigd, na dat de ziel in 't lichaam niet zijn kan, of ze moest kleiner zijn als 't lichaam, om dat het geen ingesloten is, ten ze het kleiner is, niet kan ingesloten worden. Nu het geen kleiner is, hoe klein het ook is, is lichaamelijk: maar men wil, dat de ziel met het lichaam is vereenigd, 't geen zoo het ware, zou iets met iets vereenigd zijn, tusschen welke geen soorte van vereeninge kan begrepen worden, en dan ook nog, zoude een ziel vereenigd zijn, zonder dat ze daarvan bewust is. Straks: weldra. uit een Hollands Boek: Alle de philosophische, medicinale en chemische werken van den heer Corn. Bontekoe, Amsterdam, Jan ten Hoorn, 1689, 2 ducaten. (UB Nijmegen 154 c 75). De geciteerde passage staat letterlijk zo in dl. II, p. 75 (= Opbouw der Medische 'derde deel pag. 75' zoals Handex. meedeelt). (na het citaat:) Handex.: ‘ziet Bontekoe, 2de deel pag: 96 Een Geest is bepaald geschaapen.’ Alle de... werken 1, 2, p. 96, staat: ‘Maar van ieder Geest moet men weten (...) dat ze bepaald is, geschapen van God afhankelijk’. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Evenwel, om hier alhier deze twist niet te besleggen, zijnde van te grooten omvang, het zij de ziele vereenigd is met het lichaam, het zij ze het niet en is, een Mensch bestaat uit Ziel en Lichaam. Hier geen bescheid op krijgende, schreven ze weer aan de Professoren van Nenman, het volgende. Zeer Wijse, Geleerde &c. Wy Vrouwen Professoren op Wonvure, hebben het geluk gehad, dat verscheidene Europese Boeken aan ons gekomen zijn, waarvan, uit een van dezelfde, aan U.E. geschreven hebben, ten einde, zodanig U.E. konden, dat te beantwoorden; maar geen bescheid krijgende, gelieven U.E. te weten, dat ook aan ons gekomen is, het Boek van de Hoofdzaak der Philosophen, welke met U.E. een gemeene grond heeft; te weten, dat de Ziel der Menschen alleen denkt, en gevoeld; want zei hij, dewijl denken tot de Ziel behoort, zo behoort ook het gevoelen daar toe. Hij bewijst niet dat denken en gevoelen een zaak is, of ook niet, waarom dat gevoelen tot het denken behoort. Wy wenschten van U.E. hier in onderricht te zijn. Hier nevens zenden wy ook dat wy daar tegen hebben. Zoo de Ziel een denkend Weesen is, dan heeft zij niet lichamelijks; daar uit volgt, dat zij ook ondeelbaar is, daarom kan zij ook niet lijden kunnen, als door denken. Want een onlichamelijk Weesen, dat kan niets doen, nog buiten denken lijden. Daar uit volgt, dat het onverstaanbaar, en onbegrijpelijk is, dat een onlichamelijke, en ondeelbare Selfstandigheid, als de Ziel is, zou iets kunnen doen, gevoelen, of pijn lijden. Het is begrijpelijk, dat denken, en lijden, of gevoelen, zijn bijzondere en afgescheiden zaaken, doeningen, of lijdingen, en elk heeft een bijzonder begin, en verscheiden onderwerp. De Ziel denkt, het Lichaam gevoeld en lijdt, zolang zij vereenigd zijn. Eenige zeggen, dat de ziel kan oordeelen, waar, of op wat plaats,' het lichaam gevoeld of pijn lijdt. Maar hoe zij in haar oordeel dikwijks bedrogen zijn, is kenbaar. Hoofd-factie: hoofdpartij. Bedoeld zijn de cartesianen. De geciteerde stelling “dat de ziel der Menschen alleen denkt, en gevoeld’ etc. is o.a. te vinden in de zesde Meditation van Descartes “De l'existence des choses matérielles, et de la reelle distinction entre l'âme et le corps de l'homme.’ (Meditations touchant la première philosophie). Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Maar ze kunnen beide lijden, zoo wel verenigd als gescheiden; doch met dit onderscheid, dat het Lichaam zonder Ziel of leven, geen pijn, maar wel verandering lijdt, op veel erlei wijze. Doch met een ziel of leven verenigd, dan lijdt het alles, wat we bevinden te lijden. Dus lijdt het bezield of levend lichaam, door doen, en aangedaan te worden. Hoe het een lichaam op het andere werkt, is wel te begrijpen. Maar hoe een onlichamelijke ziel op ons lichaam zou kunnen werken, of lichamen op onlichamelijke geesten, is zo bevattelijk niet, immers zeer duister om te begrijpen. Zo lang de Ziele met het lichaam vereenigd is, gevoelt ze geen pijn, maar het lichaam lijdt: dan kan ook de ziele, zonder welgestelde lichaamelijke werktuigen (organa) niet wel denken, zoals het blijkt in Kinderen, Gekken, en oude Luiden. Ja zelf een goede Ziel, met goede werktuigen, te zamen gevoegt, en wel konnende denken, dan kunnen nog de Organa of werktuigen, waar door de Ziel haar bedienende, denkt, en denken moet, met een weinig lichamelijke wijn, of sterken drank, zodanig ontsteld worden, dat de onlichamelijke ziele (wiens weten alleen denken is) niet wel denken kan, dit blijkt in dronken Menschen Sonne-klaar. Naar het gevoelen van ... Chirurgijn: Handex vult aan: ‘Het gevoelen moet men niet in de Philosophie maar in de anatomie en ondervinding zoeken.’ geen pijn: Handex.: ‘geen lichamelijke pijn’. bedienende: er staat: biedienende. Sonne-klaar: Handex. vult aan: ‘Als ook in grote kwetsuren of dreuningen der hersenen.’ Hier uit blijkt, dat de pijn niet bestaat in een droevige gedachte van de Ziele; maar, dat de pijn is, een ongemakkelijke, of moeilijke voeling des lichamen, ontstaande door het rekken der Zenuw-draad. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Hier bij lieten zij het voor ditmaal blijven, zoo om de mannelijke filosofen op Nemnan niet al te moeilijk te vallen, als ook om dat zij dachten dat haar beroep haar ander werk verschaften, en zij met iets geleerds nog moesten bezig zijn, en hunne bekomen Boeken wel naar zien. Wanneer op zekeren tijd al de vrouwen professoren vergaderd waren, om de gesegde bekomen Boeken naar te zien, werden haar door de gouverneur van Woner bevolen, alle de titelblaadjes uit de Boeken te scheuren, en te verbranden; niet tot verachtzningen der schrijvers, want zij bekennen, dat zij alle hare wetenschappen, uit Boeken van brave mannen hebben: maar het is om de schrijvers niet moeilijk te maken, wanneer men haar citeert, of iets van haar uitschrijft, en dan niet prompt bij haar woorden en meeningen blijft: zij gebruiken de Boeken zoo veel zij in haar kraam te passe komen, zij doen daar af, of toe, naar haar welgevallen. Wanneer nu al de titelblaadjes van de Boeken waren afgedaan, begon een oude aansienlijke professor, in de medicijnen, welke veel ervaring, en achtning had, op staande, al lachend te zeggen; zeer waarde mede-arbeidsters in de Medicijnen, die van Nemnan, (gelijk je weet) hebben altijd groot opgegeven, dat het Zuur in 't menselijk lichaam zondigde, dat alle ziekten uit zuur bestonden, of, dat zuur, de oorspronkelijke oorzaak van alle ziekten was, ja dat als een doodelijk vergift aangemerkt, elk verboden werd. Daar zij nogtans de mensen niet veiliger nog sneller geneesten als wij doen. Dog de wereld wil, en begeert altijd wat nieuw, dit was zoo, is nog zoo, en zal zoo blijven. De wereld wil bedriegt zijn. Hier heb ik een Boek, van een Man geschreven, welke onvergelijkbare pijn geen droevige gedachte van de Ziele etc.: In zijn Traité des passions de l'âme, Amsterdam 1649, art. 31, ontwikkelt Descartes de gedachte dat de ziel haar zetel zou hebben in de pijnappelklier, “en laquelle l'âme exerce ses fonctions plus particulièrement que dans les autres parties”. Zenuw-draad: Handex.: “Tot dit vorige behoort etc.: Sie agter in dit werkje daar het manuscript begint.” Zuur de oorspronkelijke oorzaak van alle ziekten: Zie Inleiding. De Wereld wil bedriegen zijn: vert. van latijnse spreuk: mundus vult decipi. Van een Man: door Antoni van Leeuwenhoek; zie over hem hiervoor p. 95. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes Dit Boek een vergaring van zodanige Brieven. Hoort toe. Dat 'er Zuur in onze maag en dermen zijn, heb ik kunnen begrijpen; maar nooit toe gestaan dat 'er zuur onder ons bloed was. Wij zullen eerst zien wat zijn Brieven daar van inhouden, en die dan met onze bedenkingen daar over naar Menen zenden, om het Mannelijk advies daar over in te neemen. Zij het Boek opslagend, begon te lezen een Brief, uit Holland geschreven 1681. Den 4. November, waar in dit volgende staat. Ik zag dierkens in den aftrek, elk twee honderd-maal kleiner dan een globule van ons bloed, en in de grootte van een grof zand, meer dan duizend leevendige dierkens, van drie à vier soorten. Eenige dit hoorende, zouden haar nu wel kunnen inbeelden, dat deze dierkens om haar uitsteekende kleinheid, wel zouden kunnen overgaan tot in ons bloed: maar ik beeld me in, dat die vaten (die de materie, waaruit het bloed, vet &c. gemaakt wordt, en overneemt) zoo klein zijn, of door zulke nauwe passagen moeten passeeren, dat bij aldien een klein dierken gedivideerd was in meer dan duizend delen, egter om desselfs grootte niet en zou kunnen passeeren. Hier is een ander Brief, geschreven 1684, den 15. Juli. Daar in is 't volgende. Uit deze Observaties ben ik nu in mijn gevoelen versterkt, dat ik een Brief (van 4 november 1681): Missive 34, gedrukt bij Cornelis Boutesteyn te Leiden. Het citaat stemt vrijwel - en vanaf Eenige dit hoorende ook letterlijk - overeen met de door mij geraadpleegde originele tekst (UB Nijmegen 171 c 56: Ontledingen en ontdekkingen van het maaksel en uitvallen van het haar etc., p. 10). zand: zandkorrel. gedivideerd: verdeeld. een ander Brief (van 15 juli 1684): Smeeks vergist zich hier; hij citeert uit de brief van 5 januari 1685 (Missive 43), gedrukt te Leiden bij Daniel van Gaesbeeck onder de titel Ondervindingen en beschouwingen der onzichtbare geschapene waarheden, p. 58, 60 (UB Nijmegen 17156). Hendrik Smeets, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 148 Zeven jaar eenigen tijd gehad heb; te weten, dat vele subtiele scherpe Zout-deelen, die in verschillende vaten zijn, wanneer ze in ons Maag komen, en aldaar zodanig komen te stremmen, dat daar van dezelfde geen, of weinig, tot het bloed of andere delen van ons Lichaam over gaan. Want zo het waar was, dat enkele zoute delen, die in de Wijnen of Azijn zijn, in de Maag niet te zamen stremden, of ver in figuur veranderden, ik beeldde mij zekerlijk in, dat die in ons bloed- en andere vaten, een onliidelijke prikkeling, steeking, ja de dood zoude veroorzaaken, en dat ik dezelfde, in de eene of de andere tijd, wel in 'n zweet, bloed, of urine zou gezien hebben. Nog verder in denzelfde brief. En gelijk ik hier te voren gezeid heb, dat ik zout-deelen, van ons gemeen zout kom te zien, die meer dan duizend miljoenen kleiner zijn, dan een zand, en echter een nette vierzijdige figuur hebben, dat deze uitsteekende kleine zout-deelen, uit onze Maag of darmen, tot ons bloed en andere delen van ons Lichaam niet kunnen over gaan, of zo een klein deeltje zout, moet nog in een onbegrijpelijk getal van kleiner deeltjes gedeeld worden. Nog een brief, geschreven 1685, den 12. October. Ik stelle dan vast, dat de substantie, die in de maag en in de darmen is, zoo veel verschilt van de substantie die in de Melkvaten is, als water en wijn; of anders, gelijk wij geen melk kunnen noemen, als een weinig meel met water gemengd, en daar door wit is, zoo min kunnen wij de witachtige stoffe die in de maag en darmen is, melk noemen: want ik beeld mezelf in, dat zoo onmogelijk, als een lichaam zoo groot als een duiven-ey, door een geheel fijne zeef kan gaan, ten zy hetzelfde al voorheen gedeeld is in veel deelen, dat zoo min, een doorschijnende globule of deeltje, dat een deel is van het geene de bovengestelde witachtige stoffe maakt, kan gaan door tot de Melk-bloed- of Water-vaten, alzoo de zelfde globulen zoo groot zijn, by vergelijking van de membrane der gezegde vaten, die deze stoffe zouden moeten over nemen, als een duiven eit by de gaatjes van een fijne zeef, zoo dat zoodanig enkelde globule Nog een brief (van 12 oktober 1685): Missive 47, gedrukt bij Cornelis Boutesteyn te Leiden onder de titel Ontledingen en ontdekkingen van het begin der planten in de zaden van boomen (UB Nijmegen 171 c 56). Het (letterlijk) citaat aldaar p. 51-52. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Op dit fundament, zal ik een Brief bij geleendheid aan die van Nemnan zenden, waarin ik mijn gevoelen van het zuur en zijn werkingen, haar zal bekend maken; te weten, dat ik geloof op zeer vaste gronden, dat onder ons menschenbloed, geen proefbaar zuur is. Ook, dat het zuur, dat wij door ons mond nuttigen, niet in ons bloed komen kan; ook dat het zout in ons lichaam, het zuur zo niet insluupt of opdrinkt, als die van Nemnan geschreven hebben. Dit, en hoe het lichaam gevoeld, zal ik aan haar bij geleendheid, als iets fraais toezenden, en haar mijn gevoelen daar in aantonen. Dit was het dat de Garbon mij behandigde van het Eiland Wonwure. Ik dit dus verder uitgeschreven hebbende, verzocht van hem eenige Spreuken, zoals hij mij beloofd had, rakende haar Godsdienst, om die ook uit te schrijven. Hij had de goedheid, van mij de volgende ter hand te stellen; zeggende, daar hebt je een gedeelte, ik zal je bij geleendheid meerder behandelen, deze zijn zoo als onze Priesters die hebben uitgetrokken, uit verschillende boeken, met een Zuidlandsche stijl. Ook, dat het zuur: Handex. vult aan: “Ook, mechanica toont aan dat het zuur”. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Eenige Spreuken, Rakende den Gods-diens, in een gedeelte van het Zuyd-Land, Op het Eiland Poele Krinke Kesmes Gods-diens, is als een zekere vorm van regering, zij is om de zeden der mensen te beteren, om de gehoorzaamheid der gemeente te bevorderen, en recht aan elkaar te doen. De opvoeding geeft elk Mensch zijn Gods-diens, zoo verscheiden als de Talen. Het belang, en vreese maakten in oude tijden verschillende Godheeden, en Gods-diensten, Numa Pompilius was een van de Institueurs. 