title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: reden van vr^en koo zijn, dat deze eerwaar'‘ dige bedieniag even daar door in te raeer rain- ächting konde geraaken , als veclen uit de ge- ringßen des volks daar toe werden verördend; gelijk bet in Israel was, in de tijden van je* ROBEäM den eerften. Men zegt verders, dat meer aanzienlijke ou- dcrs hunne kLideren afhouden , om zieh tot hec Leeräar-ambt te bekwaatnen , en ik geloof het « maar waaröm bouden dezen thans huane kin- deren meer te rüg, dan voormaaU, wanneer men Predikanten bade uit d» edellten en aanzienÜjk* (Ich des volks? ^ Ten derden zegt men, dat eene voomame oorzaak van hec klein getal der genen , die zieh tot den openbaaren Predikdienst voorbereiden , is toe te fchrijven aan de minächeing, in welke dezelve van tijd tot tijd geraakr. „ Hoe veel verfchik, zegt iemand, de tijd, dien wij belecven, van dien onzer vaderen! Waar is die eerbied , dat ontzag , die toegenegenheid en Uef- de, welk ieder edeldenkende aan de bedienaa- ren des Euangeliums behoorde toe te kennen? Hoe laag wordt hun dienst, die zoo voortreflijk K — gefchat! Acht men denzelven wel hoo- ger, dan een gewoon ambacht? Voorheen plagt men ’er doorgaands eer in te keilen, om in het gezelfchap van Predikanten te zijn , en nu is men fchnw voor dezelven, en eenigen, die om re- Digitized by Google GÖÖSbl^NST. X. ijoEK. 473 Wtieil hun gczclfchap niet kunncn onrgaaa, ont- duüken hcc , zoo ve^l zlj kühnen. Is de open- baare Godsdiensc wel ooit in zulk ccn verval geweesi , als heden , «n neemc dit verval niet hand over hand toe, zondcr dat men uitzichc cp ve^betc^it^g heeft? Hoe grievende, hoe fmar- telijk is hec voor ieder getrouwen Leeräar, die al zijn (ijd'cn vlijc beileedc, om met wel uic- gewerk?c redevoeringen te voorfchijn te komen, 4ac hij zijne werkzaamheid Zoo fchraal beloond ziet, daar zi], tot wier nut hij zijne leerredc* nen opftelde > .weigerig zijn, om dezclve te hoo- fen. Welke tegenllrijdigheid ! Om eene goede redevoeripg te raaaken zijn ’er uuren, fomtijds dagen, tvei%s van node, en eene gemeente, or alchans bet grootfte gedeelte derzelve , kan koel en onverfchillig genoeg zijn , om dczclven moed- tviliig te verzuimcn ! Zoude men , indien de on- dervinding zulke verönacbtzaming niet bevesdg- da, dezclve wel gelooven kunnen? Qndcrnis febcn is dcze minächting van den Euarigelicdicnst en van de perfooncn , die bet ecrwaardigfte vtpi alle ambtcn bekleeden, eene oorzaak van hec klein aaotal der genen, die zieh tot den openbaren Predikdiensc \ voorberciden. ken ten nutre zijner mederaenfchen , hij zieh tevens moet vooröelleii , dat hij in de verkon- diging des Euängeliums , niet gelukkiger zal flaa- gen , dan änderen ? De laauwheid en traagheid is algemeen doorgedrongen , en zoude hij die knnnen vemietigen! Hoe wenfehelijk wäre dit; maar hec is tevens onwaarfchijnlijk. In welken tweeftrijd moet hem dit brengen ! Hij weet reeds dat het ambt, waar toe hij zieh voor- bercidt , hem aan veele zwaarigheden bloot ftcle; maar hij weet tevens aanvanglijk, dat hij, door aanhoudend ftrijden, waaken, en bidden, veel kan overwinnen ; doch traagheid en laauw- heid in den Godsdienst, welke zijnen dienst, en alle zijne pogingen , ter behoudenis van on- fterflijke zielen, vruchteloos maaken, zijn hem onverwinlijk.” In deze woorden zijn zeker veele waarheden opgefloten , doch alles is ’er niet in uitge- put Daar lopen meer redenen te famen, en niet min krachtige dan dezen. Bij voor- beeld ; niet alleen de minächting voor, maar ook de ontaarting van den openbaaren Gods- dienst in dweeperij en geestdrijverij heeft ’er veel aan toegebracht , welke zelfs door het gedrag van fommige Predikanten gefterkt is ge- worden Hier door worden edele en vrije zielen afgefchrikt, om een ambt te zocken, waar- in zij aan den äänen kant met de minSchting V9Q GODSDIENST. X. Boeh. 475 van veelen te kampen, en aan den anderen de verSordeelingen en misfchien verkecteringen van dweepächtige menfchen te duckten hebben — De groote overvloed van Proponenten voor eeni- ge jaaren heeft 00k, gelijk het gaat, oorzaak gegeven tot dit gebrek. Menig jongeling moest jaaren achter een ledig ftaan , en daarön- , boven van waanwijze boeren en ook fte- delingen veele beproevingen ondelgaan, en dan het geen meest treffend was, nog dikwijis, hoe zeer zijne künde en bekwaamheden overweeg- den, wijken voor anderen, die zieh meer naar den volk-fmaak wisten te fchikken, of een vrooiner gelaad te vertoonen Geen won- der , dat dit veelen heeft afgefchrikt — Ik zou- de hier nog raeer kunnen bijvoegen, maar zal dit liever aan het nadenken niijncr Lezeren over laten. „ Wij hebben dagen van verwarring be- „ leefd! De priesters des Heeren weenden, en „ zou het lot , dat veelen hunner getroffen „ heeft , de aankomende jongelingfchap niet doen „ beeven!” ^gt zeker fchrijver, en wij mec hem. / Hh 3 XI. Boek. Digilized by Google * XL B O E K. BIJZÖNDERE STANDEN, EERSTE HOOrÖStUK. Wie hec menschdom raet bplettendhcid ga- dcflaat, zal hebben opgemerkt , dat ’er cen zichtbaar, onderfcheid pJaacs heefc tusfchen de bijzondere ftandeo van menfchen, de aanzietN lijkejn en grooten, en allen, welken men tot de befchaafde en wellevendc wereld gewoon is te' bctrckken, den deftigen burgerftand, en den gcmcenen man. Die onderfcheid geeft ons ook , IT het befchouwen der zeden van de Nederlandfche Natie eene zoo groote verfchil- lendhcid aan de hand, dat hec wel der moeite waardig zij, om op deze ftanden afzonderlijk het oog te vestigen. Over hec algemcen zal men onder alle ftan- dsn in ons Vaderland nog licden vinden, die der r Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XI. Bobk. 477 der oude deugden onzer voorvaderen getrouw Uijvcn , 00k banne zeden gekuischt houden ; en van welken men de woorden van den Dich- ter sNAKEKBüRG mag ovememen , welke, in her midden dezer eeuw, over dit onderwerp zieh dus liet hooren: Wog vindt m’ er, Klorfmeefl, ■ Die zieh in al bun daaden, Alleenig fchikken naar hec richtfaaer van de reda, Mco vindt nog (overil} oprechte Batavieren} Die, in het bedendaagsch gewaad. Zieh ecbcer houden aan de deßige manieren Van dien aldaden Staat. Men viode nog vadeta, die, tot leafen aan hunzoonoB, Volmaakte voorbeeld van bun eigen wandel loonen. Men vindt nog zoonen, die, op ’svaderi tred, Hec weldoen achten voor fannn* eerfte en grootfte wet.' En het wäre reeds voorlang met Nederland gedaan gewecst, Indien niet zoodanige deugd- zamen , als zoo veele pilaarcn , het wankelend gcmecnebest ondcrfchraagd hadden. — Doch, uan den anderen kant, is het eene treurige er- varenis, dat het zedenbederf allerwegen, en fai alle (landen, is dooigedrongen ; en de groote wereld en midden - burgeriland , en het la^ geraeen even zeer, elk naar evenre'digheid, ver- basterd heefr. In een handeldrijvend en vrij gemeenebest, gelijk dat van Nederland , in het welk dfe H h 4 koop- Digitized by Google 478 BIJZONDERE STANDEN. koophandel en de vrijheid, eene zekere gclijk- heid heeft ingevoerd , kan men den Adel , hoe zeer zij ook daar haare voorrechten blijfc beweeren , naauwlijks als eenen bijzonderen üand aanmerken, doch doordien patrice familien in zoodanige gemeenebestcn , aan welke de koop- handel, de nijverheid, de deugd der ftamva- deren, aanzien , rijkdom of vermögen heeft ge- fchonken, zieh benaarftigen den adel, zoo als men die in Monarchaale regeeringsvormen zieh in allen haaren luister ziet vertoonen , ten op- zigee van zeden en levenswijze , op zijde te ftreeven , kan men dezen , met genoegzamen grond onder benaaming van de groote^ of gelijk zij zieh liever hooren noemen , van de fatzoen- lijkc, welUvenäe, befchaafde ,vereld, famqnvat- ten, wanneer de zeden het voorwerp van onze befpiegelmgen zijn. De gewönne zeden dezer groote wereld in PJederland , zijn ons, in den loop van dit werk, in verfcheiden bijzondere gcdcelten, rceds ▼oorgekomen ; wat de zoogenaamde Don Ton , ten opzigie van de opvoeding, het huwelijk, en anderzins. , nict zieh brengt , is ons reeds gcblcken; dit alles herhaalen wij hier niet, ra'aar zullen ons enkcl vergenoegen, met eene alge- meene befchouwing van de zeden der groote of fatzoenlijke wereld, waarvan de oorfpronglij- ken beiaas ! meer dan te veel worden aangetroßen, Voor BIJZONDERE STANDEN. XL Boek. 47J Voor alles is de algemeene klagt meer dan al te waar , dat bij veele rijke , aanzienlijke cn vermögende lieden de luxe of weelde, be- nevens de pracht en dartelheid, ten hoogfte« top geklommen is. — In fpilzuchc en verkwis- tingen poogt, als ’t wäre, de ^ön den ande« ren om ftrijd te overtreffen; terwijl de inkom- ften van veelen de uitgaven niet könnende goed* maaken, zij fchuldcn op fchulden hoopen, en daar door den burger, uit hoofde van wanbe- taaling, drukken, gelijk men dan dezen zieh vrij algemeen over de flechte betaaling hoorc be- zwaaren, des te drukkender, oradat de burger den aanzienlijken man nie: of naauwlijks om zijn gcld dürft aanfpreken, zonder dcszclfs on- genoegen te ondervinden , en met verlies van zijne gunst gedreigd te worden. Door den fteigerenden hoogmoed van veelen, die op den burger en gemeenen man zoo laag nederzien, als of dezen niet menfehen van ge> lijke beweging als zij , maar een ander foort van wczens waren, cnkel, naar hunnc verbeelding, gefchapen , om hun ten dienst te wezen, en aan hun onderwerpen te zijn, gaat die gelijk- heid , die gulhartige gemeenzaamheid , die de band van vereeniging en betrekking tusfehen de onderfcheiden Standen in een vrij gemeenebest uitmaaken , geheel verlooren , en deze onder- fcheiden (landen worden geheel van clkandcrcn II h 5 ' af- 4«o ßIJZONDERE STANDEN, flfge^onderd , het welk dit namurlijk gevolg heefc , dac de deitige burgerftand, gelijk wij zien zul- len, bijna gebeel verdwijnc, nademaal zij, die eenigen voorfpoed genieren, zieh dra verheflfen, en ook, zoo veel mooglijk, ja boven hun ver- mögen dikwijls, tot de gröote wereld voegen, terwijl anderen van dag tot dag vermageren, tnoedeloos worden, en tot den ftaat der lage- re klasfe nederzinken. — Doch laat ons de zeden der groote wereld verder befchouwen. De zoogenaamde Bon ton, eene dwingelandes- fe, en onderdrukfter der goede zeden, en ver- heven grondbeginfelen , fchrijft aan de groote wereld voor, den dag in den nacht te her- fcheppen, en alle geregeldheid en orde om te keeren. — De morgen, die voor een groot gcdcelte met flaapen is doorgcbracht , wordt voor het overige verfpild , door de Dames voor- naamlijH, met het Dejunie en toilet, de mid- dag met het Dinie , cn de avond met een Opera y komedity asfemblecy concerty of Bai bij te woonen , het welk tot laat in den nacht wordt uitgerekt. De Bon ton verbant den godsdienst en alle dcszelfs voorfchriften en lesfen uit haare heer^ fchappij , en duldt voor haare flaaven , dien zij haar prangend juk op de fchouderen ge- legd heeft , geen anderen beftuurer en leider der zeden nevens zieh. — Deze ongeJukk/gen ver- } Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XL Boek. 48t verbeelden zieh, dat de godsdienst te veire b«- neden zieh is , en alleen gefehikt voot den bingerman en het gemeen , boven welken zij zieh te zeer verheeven aeheeo , om met hon iet gemeens te hebben. De Bon ton verfeheun de heilige banden van het Huwelijk, en verlooehent deszelfs zalighe- den. — De huwdijken worden, volgends haare voorfchriften , enkel gefloten, welftaans-halven, en ora de grootheid der familie te handhaa- ven — vooräf offert de jongeling, naar wel- gevallcn, aan de wellust en zinnelijkheid , zoo dat zeer dikwijls niet dan een verzwakt eö ontzenuwd ligehaam aan het huwiijk gewijd wordt; en in het huwelijk zelf is bet te ge- Ttieen, te burgerlijk, dat de ech^noten zieh ■met kieschheid aan elkanderen verbonden rou- den rekenen , neen , elk moet zijne vrijheid Tiebben , van handelen, verkeeren, en leeven, zonder daarvan eenige rekenfehap verfchuldigd te zijh. De groote bedoeling van veelen in de groote wereld zijn eereposten «1 bedieningen, om daar door, niet het Vaderland en Volk te dienen, maar het aanzlen der Familien te handhaaven, en eigen belang uit te breiden, van hier bij veelen laag-kruipen voor hon, wier gunst en invloed zij nodig hebben , en naar evenredigheid, xer vergoeding van het geen zij te verkroppen heb- Digitizoö ^ Google 48a BIJZONDERE STANDEN. hebbcn, onderdrukking en trotschheid jegens de 'minderen, Gij, rechtfchsq)en Nederlanders! die gij met de edele en zuivere bcginfelen van volks-en Va- dcrlands-liefde bezield, uw aanzien, uwe magt, uwen invloed poogt te befteeden, om her wag- gelend ftaatsgebouw te fchraagen, het zinkend DJederland van zijn verderf te redden, hoe treurt gij, omdat gij zpo veele flaaven van heersch- zucht en eigenbelang ontmoet, ontrouwe vlij- ers, die den huik naar den wind hangen, en in de daad, alles, ook het dierbaarile ter wereld, veil hebben voor hun eigenbclang en vuig voor- deel ! Zoodanig is de zedelijkc toedand der groote wereld 1 over het geheel verbasterd van de oud- vaderlandfche zeden; zoo zelfs dat niets naar den fmaak van veelen Is , het welk echt Neder- tandsch genoemd kan worden. Men moet op de wijze der vreemdcn leeven, en het geen tot de luxe, en pracht , behoort, moet geen in- landsch maakzel, maar in andere landen, Enge- land en elders , vervaardigd zijn ; even of in Ne- derland geen verftand, geene kunst, geen ver- nuft kon worden aangekweekt Trouwena, Indien nog de overhand nemende luxe haare ver- fpillingen binnens lamls aan inlandfche kunfte- naaren en vemuften befteedde, men zou zieh daar medc troosten , dat het geid , de zenuw vao Digitized by Googl BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek. 483 van een handeldrijvend volk, bij hetzelve bleef maar nu alles, wat tot de luxe bchoort, uit vreemde Landen moet komen , in vreeinde voorc- brengzelen moet beftaan , door vreemdelingen moet vervaardigd zijn , nu is de luxe en pracht dub- bel voor Nederland nadeelig, en verhaast des- zelfs ondergang en val naar evcnredigheid, dat de vreemdelingen nict alleen onze fchatten uic- voeren, maar ook met gereed geld betaald wor- den , terwijl de goede burger en ingezeten ge- drukt wordt, door dien hij , dat geen, het welk hij nog levert, dikwijls jaaren lang, op borg geven moet, en over wanbetaaling klaagt. Soongelijke zedelijke toeftand van de groote wereld in de bedorven tijden van het Joodsch gemecnebest ontftak den ijver in de borst der cdele Vaderlanders , de oude Prpfecten , en deedc hen ,’ die roerende klagten , die dringende befh'af- fingen, die getrouwe vermaaningen , die geduck- te voorzeggingen, aanvoeren, welke wij in hun- ne fchriften lezen, tot dat de tijden zoo boos wierden, dat de verftandigen zweegen De Hemel bewaare Nederland! dat het nooit zoo verre nset hetzelve korae! TWEE- .Digilized by Google TWEEDE HOOFDStUK. Geen fhnd is er in de IVlaadchappij > die meer invloed kan hebben op de zeden der volken, dan de eerwaardige orde van de bc- dienaoren van den godsdienst, en leeräaren des Volks; de Geestelljkheid en Priesters waren ten alle fijden, en bij alle volken, in zoo hoogen eerbied, dat , naar hun voorbeeld, de volken uitmuntten in volks-deugden , of, wanneer zij hunne heerschzucht den toom vierden, en het Volk om die reden blind en onknndig hielden, was het volk bijgelovig , • en dweepächtig , of de gebrcken der Priesieren te duidelijk befpeu- rende , verviel hec tot ongodsdicnlligbcid en alierleie lästeren en ondeugden. Gelukkig dat volk , waar de leei^ars, en openbare bedienaars van den Godsdiensc eer- waardige mannen zijn, niet door hunne onder- fcheiden kleeding, noch door gemaakte deftig- heid, noch door de eerwaardigheid van hun ambt alleen, maar door hunne uitmuntende hoe- danigheden. — Waar zij , zelvcn wijze mannen , rondöm zieh een licht van wezenlijke kundig- heden verlpreiden, en nutrige en nodige waar- heden, die algemeen voordeelige gevolgen kun- nen voortbrengen , aan hunne hoorderen leeren — Waarheden , die geloovige , op God vertrouwen- , de. Digitized by Google H B1J20NDERE STANDEN. XI. Boek. 485 de, en dcugdzame Chmteaen, recbcfchapcn men- fchen, Vaderland- niinnende ea wcrluame bur- gcrea in, of beftuurcrs van den Staat, voor- beeidige huisvaders, gchoorzatne en kerzuchtige kinderen kunnen vormen. — * Waar deze leer- äars , door klaarheid , bevalligc lieftaligheid , krachtige overcuiging, befeheidene bellraffingen en vermaaningen tot bet hart fpreken. — Maar voomaamlijk gelukkig dat Volk, waar de leer* aars hunne lesfen door hun voorbceld bekrach» tigcn, en zelven die deugden uköefenen, wel- ken zij aan anderen predtken, niet door zieh van de menfehen af te zonderen, een’ fchijn te geven, in voorkomen, gebaarden, toon van ^reken, houding enz. als of zij het verder dan het {nenschlijke gebracht hadden , en hunne godzaligheid tot dien trap volmaakt, dat zij den Engelen nader gelijken dan den menfehen, waar- door hunne hoorers of leerlingen zieh verbcel- den , dat het boven hun bereik ga , om hen na te voigen, en den moed opgeven, om zulks iet,zelfs van verre , te beftaan, terwijl aan den anderen kant het gevaar groot is, dat zoodra eenige menschlijkheid deze Icciiaren overvalt, of dat het volk beginc onewaar te worden ^ dat zij, in huime afzondering , niet die zijn, welke zij, in hun openbaar voorkomen, vertoo* nen, de groote hoop zieh niet alleen ergert, maar ligtelijk overllaat, om de orde gering te ach- I Digitized by Google 4*(? BIJZONDERE STANDEN*. achten, ja, hetgeen nog verder gaat, en hct geen echter de ondervinding , helaas! meermaa- len geleerd heeft, niet zelden de verfmaading der leeräaren van den godsdiensc overbrengt op den godsdienst zelven. — Waaröm toch heeft de Vader der menfchen gewild, dat menfchen hunne broederen zouden leeren , onderwiizen , vermaanen ? Was het ook niet, onder anderen , omdat zijne Wijsheid de zwakheid der menfchen te gemoet wilde komen, die, wanncer zij onzondige Wezens, bij voor- beeld , Engelen , tot hunne leermeceteren in den godsdienst en deugd badden , het onmoc^lijk vindende, om hunne verheven voorbeelden na te volgen, niets zouden beproeven, maar zieh daarmede zouden ontfehuldigen , wij zijn flechts menfchen, gcene Engelen! gelijk men nu die zelfdc ontfchuldiging of duidelijk of ingewik- kc-ld hoort bij den gemeenen man , die den leeräar van den godsdienst, zelden of nooit van nabij en in zijn waare gefteldheid, maar alleen op eenen aflland, en bekleed met alle de eer- waardigheid van zijn ambt, kent. Gij, waardige Leeräars van het menschdom, leeräars van Christenen , waare menfehenvrien- den, gij hebt kennis van u zelven, en dus ne- drige bezeffen, ootmoedige gevoelens, gij weet, dat gij menfchen zijt van gelüke beweging, als 'alle andere menfchen, en, daaröm, dewijl gij te- Digitized by Google, BIJZONDERE STANDEN. XI. Bo«k. 487 tevens eenen afkeer hebt van alle geveinsdheid en gemaakte vertooning, doet gij u zelven niet anders voor, dan gij waarlijk zijt , doch tevens toont gij door uw voorbeeld , hoe' zwakhedcn en gebreken bellreden , hoe ongeloof over- Wonnen wordt door het geloof, en hoe verre het menfchen brengen kunnen in de beöefening v.in ileugd en in her llreeven naar de volmaakt. heid. Zonder voor te wenden , dar gij volmaakt zijt, of dat gij alrede het groote doel uwer beacmming bereikt hebt, maar daar naar jagende, en u uicllrekkende naar hetgeen voor is, zijt gij, menfchenvrienden, eerlijk, oprccht, ongeveinsd, beminnaars der waarheid, verdraag- zaam, infchiklijk, gezeglijk , medelijdcnd, lief- talig , vriendelijk , beminnaars van het vader- land, eerbiedigers der wetten, waardige bur- gers , wijzc huisv'aders, die uwe kinderen weet op te voeden in alle goede zcdcn , en uwe huis. genoten wel te belluuren, en welke deugden meer den mensch en Christen betaamen en ver- fieren. Gelukkig nog ^^ns het yolk, welk zulke waar* dige, wijze, nederige, en deugdzame mannen toc leeraaren heeft ! Maar zal het wel zijn, en zullen zoodanige mannen hunnen arbeid met blijdfchap en niec al züchtende, met nut en vrucht, en'niet als of zij barre rotzen beploegden , verrichten, dan II; DEEL. I i moet 4S8 bijzondere standen. moet ook het volk voor deze'n ftand den be- hoorlijken eerbicd en achting hebben , zieh voor hunne lesfen en vermaaningen leerzaam betoo- nen, en van hun onderwijs en raad gebruik maaken, en hun voorbceld navolgcn. Waarlijk , hoe nadelig voor het wezenlijk ge- luk van het menschdom het ook zij , wanncer de heerschzucht der geeftelijkheid zieh eenen al te gfooten invloed aanmatigt op het volk, en wanneer het volk blindelings geloofc , al wat hun de geestelijken vootpraaten, waardoor het blind, onkundig, dom, en bijgeloovig wordt of blijft, ZOO handelen aan den anderen kant die genen onverftandig , welke waardige Lceräaren gering achten , .en de onderwijzers des volks ver- guizen. Daar moet eene harmonie^ eene wederzijdlche overeenfteiöming, plaats grijpen , tusfehen alle Leeraaren en hunne leerlingen, dus voomaam- Kjk tusfehen openbaare volks -leeräaren en het Volk, welk zij onderwijzert — De eerften moc- ten hunne gewigtige pügten met getrouwheid volbrengen , de laatden met oplettende naarilig- heid hooren, de voorgedelde lesfen en onder- vnjs onderzoeken , en dus in kihnis en deugd toenemen — Wie bezeft niet, hoe gelukkig roodanig volk , waar deze heraelfche overfien- ftemmii^ heerscluc , wezen zou ! Maar Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. Xf. Boek. 489 Maar welk een afibmd nisfchen dk denkbecl- dig gcluk, en de wezenlijke gefteldheid der aiaken, 00k in Nederland! Laat ons de- zelve in haar geheel befchouwen. Hoe menigmaal gebeurt het niet, dar ouders, door, ik weet niet welke , vooröordeelen en hoo ge gedachten betreffende het Leeräarämbt in- genomen, hunne kinderen van de geboorte af voorfchikken, om PreAkam te worden — Vee- le moeders voomaamlijk waanen , dat zij dus het geluk hunner kinderen reeds bevorderen, of wel een Godsdienftig voometnen ontwerpen, en de Kerk eene bijzondere weldaäd bewijzen , dat zij haar zaad aan den Heere toewijden Zoodef dat bedacht wordt, of het kind nodige bekwaam- heden, Vermögens van ziel en Jigehaam, heer- fchende lust en genegenheid, tot dezen zwaa- fen en moeilijken post bezinen zal — — Onder- tusfehen wordt dit , tot Predikant beftemde , kind van jongs af ingeboezemd , welk aanzien , wel- ken eerbied de Predikanten hebben Eene ftiive houding, gemaakte toon in bet fpreken, gang en tred , hot^oed en verbeelding van zieh aelven wordt den jongen ingeprent , en 2ijne ge- hecle opvt4ding ingericht naar de denkbeeiden. Welken de goede ouders zieh maaken , van het geen een Predikant nodig zal hebben _ Men geeft hem al vroeg tekften uit den Kfbel , vraa- gen uit den katechismus en anckre leerboekjene li s tc Digitized by Googie 490 BIJZONDERE STANDEN. te leeren, onder deze opvoeding groeit hij op, het verftand opgevuld met eene menigte kun- digheden, die, zij mögen dan al of niet waar- heden zijn , bij hem ten minften niet hooger dan als vooröordcelen kunnen aangemerkt wor- den, en het hart overlopende van hoogmoed en verwaandheid , omdat hij boven alle zijne mak- kers kan katechizeeren , en reeds jong de vra- gen openlijk in de Kerk met eene ftaatelijke hou- ding heeft opgezegd enz. IVlet zoodanige vooröordeelen komt hij, dik- wijls zonder een Latijnsch fchool gezien of be- treden te hebben , maar alleen längs eene van die bijzondere manieren van onderwijs, daar wij op zijne plaats van gefproken hebben , met eeni- ge , doch zeer geringe kennis van de eerfte be- ginfelen van het Latijn en Grieksch, nu — waartoe zou hij aan deze taalen of aan eeni- ge andere wetenfchap veel werks behoeven te befteeden, hij kan immers buiten dien wel lee- ren preeken? — op de Hoogefchool. Dewijl' hij eigenlijk van de lesfen der Hoogleeraaren door zijne onkunde in de taal, geen voordeel kan trekkcn , houdt hij zieh enkel bezig, om het famenftel der openbare kerk zieh vast in het geheugen te prenten, ten einde het Examen te kunnen doorftaan, hij woont oefeningen bij, en is dikwijls fpreker in dezelven, in zijn eer- fte , uiterlijk in zijn tweede Akademiejaar pre- dikc Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek 491 dikc hij , met alle ftoutheid , in den toon van iemand, die door jaaren ondervinding, zieh ge- / zag in het openbaar leeren verworven hee'ft. Hij doec uitfpraak over alles, wederlegt de ketters en onrechtzinnigen , beftraft fcherp enz. Van tijd tot tijd laat hij 00k zqne gaven reeds ten plat- ten lande hooren, het welk zoo fterk dHcwijls gefchied is, dat men er op fommige plaatzen door wetten en befluiten eene bepaaling aan heeft moeten geven. — Eindelijk van geene aijner vooröordeelen bevrijd , maar integendeel met eene aanmerklijke vermeerdering van dezel- ve , wordt hij , die in de daad tot niets min dan tot dit gewigtig ambt gefchikt is y cen open- baar leeräar des volks. Zie daar het gevolg, het geen zieh meest- tijds vertoont, wanneer kinderen van de wieg af beftemd worden , om predikant te wor- den. Weinigen Hechts gelukt het , om , wanneer zij opwaslen, van hunne vooröordeelen en waan genezen te worden. Doch er is iet, het welk nog veel erger is; 66n mijner vrienden , die verfcheiden kinderen hadt , hadt onder dezelven een jongetjen , dat geheel zwak was in geest- en ligehaams- Vermö- gens, en daar bij gebreklijk van gedaante ; van zijne kinderen ^rekende, in een gezclfchap , daar ik tegenwoordig was, voegde hij onder an- d£ren die in zijo gefprek : maar waar ik. Ptetjen li 3 toe Digitized by Google 49» BIJZONDERE STANDEN. toe lal ophrengen, weet ik niet. Hij fchijni ncrgens bekwaam toe te zijn, ik mag hem der* halven Domne laten worden! Ik kon roij niec omhouden van mijne verwondering en verbaa* «ing te kennen te geven , wanneer mijn vriend niet alleen , tnaar _het gantfche gezeifchap een* paarig mij verzekerdc , dat het plan van onzen vriend niet geheel vreemd, noch zondcr voor* bee.den was in ^ ederland. Hoe ver moet niet alles vervallen zijn , daar het mogclijk js . dat zoodanigc plans in de gedachten opko* men, en hoe veel meer , daar zij werkftellig ge* maakt worden. Een kind, dat men ner* gens bekwaam toe oordeelt , tot predikant x>p te brcngen, een ambt, het welk , zo eenig an. der, eene gezjndc ziel in een gezond ligehaam en boven anderen uitliekende bekwaamheden en hoedanigheden vereisebt! Bclchouwen wij het gedrag van fommigejon* gelingen, die zieh aan de Godgdeerdheld toe* wiiden, het welk zij op de Hoogefchoolen hou* den , dan vinden wij reden, om ons te fchaamen. Als wij overwegen, dat zij 66ns leeräars van het Volk zijn, en misfehien in de hoogfte pos- ten en aanzie'^li Hie gemeenten zullen gcplaacst worden Ik doel nu niet op de zulken , daar ik zoo even van gefproken heb , die , met ter zijde (lelling van het i nderzoeken van voor eenen Godgeleocden nuttige ,en noodzaaklijk« we* Digitized by Googif DIJZONDERE STANDEN. XJ. Boek. 49J wetenfchappen zieh enkej tot het bi>WQonen van vroome cn ftichtelijke gezelfchappen en oefenin- gen, het van buiten leeren van hun famenftel, en het opmaaken van predikatien bepa^en, deze mögen eens -geenc mtmuntende Herders worden , zij kunnen toch goede Schaopett zi]n, gelijk Docter LUTHER zieh plagt uit te drukken ^ maar : ik fpreek van zulken , die zieh fchijoen tc vcrbeeldcn, dat zij den körten tijd van hunne Akademie-jaaren zorgvuldig bcftceden moeten , om vrolijk te leeven, en hunne lüsten en nnlijkhe* den te voldoen, omdai zij, eerlang in de ber diening körnende, zieh voorftellen, zelfs de voor anderen geöorloofdc uitfpanningen en vermaakeg le zuilen moeten misfen , en ingetoogbri' tc leeven ,ten rainften , de droevige ervüarer nis leert ons zulke jongelingen kennen , - die niet alleen tot buicenfporigheid loe, zieh aaä jeugdige dartel en wulpsljeden, op de iiooge- fchool, hebben overgegeven, maar die, het gecn erger is , allerleic ongeregeldhedfin zedcloosheid pleegden , doch een jaar of zoov voor dat zij zieh dachten aan te geven tot het onderzock , veränderen zij ,eensklaps van hoOr ding, van kleeding, van uitbandige losjieid, en worden, wat het uitwendige betreft, ingeto^ gen , ja nemen een voorkomen aan , als of zij iet bijzonders waren, en dus worden zjj Frei- dikanten. li 4 Ik Digitized by Google ' 494 BIJZONDERE STANDEN. Ik ken de zwakheid der buigzame en ligc verlcidelijke jeugd, ik ben geen ftreng beris- per, noch fomber tuchtmeester , maar dit weet ik tevens, dar, wanneer iemand zieh zoo ver- diept heeft in zedeloosheid , dezelve ligtelijk in eene tweede Natuur verkeert , welke niec ligt te onder te brengen, noch zoo te beteu- gelen is, dar zij zieh niet onvoorziens weder blooc geve , en is die niet misfehien de oor- zaak van ongeregeldheden , en ergemisfen, daar nu en dan wel voorbeelden van voor* komen io her levensgedrag van Predikan- ten ? — Zeker , al zoekt men dan deze in* gewortelde zeden nog zoo te verbergen door een’ bijzonderen ijver te vertoonen voor rechc- zinnigheid, voor gemoedelijkheid, dezelve ver* toonen zieh foras met nieuw geweld, en in al* len gevalle, hoe moet het zulken niec altijd te- . gen de borst ftuiten , wanneer zij tot deugd vermaanen, en ondeugden beftraffen, Indien zij zieh hunne jeugd niec dan met bloozen herin* oeren kunnen? Wanneer ik nu overga tot de befohouwing der zeden onzer Geestelijken, zij het verre van mij, dat ik bedoclen zoude, om die eer- waardige orde ook Hechts van verre te willen beleedigen! Mijne oogmerken zijn oprecht, dit getuigt mijn geweten , en gij , waardige Leeräars des volks ! zulc erkennen , doch met droef- Digitized by tSÄoglt BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek. 495 droefheid erkennen , dac ik niet te fterk ge- tekend heb. Wij hebben in het vooi^ande Boek gefpro- ken van de minächting , welke tegenwoordig plaats heefc oratrent den Godsdienst en dcszelfs bedic- naaren , en hoc deze laatften reden hebben , om deswegens hunne klagten aan te hefTen , maar moeten wij aan den anderen ‘ kam niet bclij- den, dat veele Predikanten zcJve aanleiding ge- ven tot deze minächting der'orde? ' Wanneer zulken , die Leei^ara des volks zul- len zijn, een’ bekrompen geest, een zwak ver- ftand, en eene bijna ongelooftijke onkunde ont- dekken , in eene eeuw , die zieh veel laat voor- ftaan op haare veilichting, gelijk de onze; wan- neer zij zonderling zijn in al hun voorko- men , en zieh eenen fchijn van wijsheid , deftig- heid, en vroomheid aanmatigen, die meer in- wendigen hoogmoed en zelfsverbeclding verraadt, dan van hunne künde en deugd getuigt; wan- neer Predikanten met elkanderen kibbelen over J zaaken van weinig of geen aanbelang, en par- ’ tijfchappen kodieren om beazelingen, die zij als gewigtige waarheden doen voorkomen ; wan- neer Predikanten geene menschlievendheid , te- derheid, milddaadigheid , hulpvaardigheid , zacht- zinnigheid, en vredelievendheid ademen; wanneer in hunne huishoudingen twist en tweedragt , in hunne kinderen ongebondenheid heerfehen, een li 5 bli^k Digitized by Google 4J>6 bijzondere standen. blijk van hun onvermogen of zuimächdgheid , om hun huis wel te, beftuuren, tetwijl zij on- dertusfchen in vergaderingen en elders naar het mcefterfchap Ihan , en eene neiging tot heersch- zucbc vertponen, die midden uit hunne nederig« ^ heid uicblinkt, in dien dit, herhaal ik, plaats / vindt , en openbaar wordt , kan het dan , bij mooglijkheid , wel anders, of ’er raoet eene geringächting jcgens zoodanige Predikanten ont- ilaan, en hoe Bgt (Jian de menfchen over, om het geen van ien en’ ander bijzonder onder- wcip ,;met te vcpl waarheid gezegd kan wor- den, pver te brengen op eenen geheeien ftand of orde? En hoe, wenschte.ik, hoe wenfchen waardige Volks- leer äars niet mij ! dat men, naar waar- heid, zeggen konde„d9't zoodanige voorbeelden ontbreken ondcr de Predikanten in 'biederland ^ en dat de minächdng voor de orde geheel onge- grond js , en alleen ,uit eene opvatting en vermoe- den ontllaet, zooddr. eenigen grond van wezen- lijkhcid te>hebbenJ i, ,Men heeft opgemcrkt , zieh grondende op de gefchiedenis , niet yza een volk noch van eene ecuw., maar van alle volken en van de verfchil- Icndlle tijden , dat ßreeven naar onäfTtanglijkluid en heerfihappij zidi op eene zeer uitdekende wij- ze bij den ge edelijken ftand geöpenbaard hebbe. Wijsgeeren hebben aangetoond, dat men in«? van Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek. 497 van eene vcJdocnde reden koi) yinden in dea Mrc en natuur der zaaken zelve. Hoe Eeggen zij , kan een te verregaande ijver den Pienaar van den Godsdiensc tot den waan brcn. gen, dac men zieh van allerhande middelen be- dienen mag , om eene zoo goede en nodig^ zaak , als de Godsdienst en waarbeid is , te bandhaaven en te verbreiden! AU'c^ooii de rede, en de . Godsdienst zelf, zeggen, dar, um bet hart en het verftand te verbeteren , niet ge- weld, maar overtuiging en overreding door on- derwijs, leering, en voorbeeld, het rechte mid- del is,- en dat wij, bij onze besre inzichten en bedoelingcn, geene nnddelen gebruiken mögen, welke ftrijdig zijn met de grondwetten der cecheigbeid , der algemeene zekerheid, en we - yaard; maar dat wijihet aan den Godlijken wil moeten overlaten , wat ’er gefchieden zal , wanneer ans billijke .middelen ontbreken ; en dat wij ons dns iü ’t I)ijzonder gedragen moc- ten, in die omilandigheden en y.iorwcrpen, in welken ons verdand zoo ligteUjk dwaalt, en in welken - het zoo moeilijk is, t o n de grens- Jijnen rusfehen waar- en onwaarhfid te trekken , echter erkent de mcnsch niet altijd, het geen de rede en Godsdienst zeggen, eh allerminst luiftert men naar deze voorlchriften , ,wunn<.er men zieh zciven van edele en groote ibcdue- iingen, en van ^ver voor ..dezdven bewust ia> *. . De Digitized by Google 498 BIJZONDERE STANDEN. De zwakke fterveling, Wien de deugd zoo veel ftrijds kost, rtelt zieh al ligt te vrede, raet de halve vervulling van zijnen pligt, en rekent zieh ook ligt gereehtvaardigd omtrent de middelen, wanneer hij gelooft, goede oogmerken te bevor- deren. Elk mensch is van natuure meer geneigd, om te heerfchen , dan om te gehoorzaamen. Bij den gecflelijken ftand komt hier nog, behalven de Waardigheid van den Godsdienst , bij , dat veele andere natuurlijke neigingen bij denzelven be- perkt worden. Daar voor wil het hart eene fehadeloosftelling hebben. De drift tot heer- fehappij kan derhalven zoo veel fterker wor* den , hoe meer de begeerte van andere oog- mericen 'en bedoelingen afgeleid wordt; en deze drift kan daar zoo veel te gemaklijker de heerfchende worden, hoe ligter zij haare waare gedaante verbergen , en zieh onder het morn der deugd, ja, zelfs van ootmoed en verloochening, handhaaven kan. Zij kan zelfs door deze ver- hinderingen zoo veel te eer gaande gemaakt worden, hoe minder het mot^lijk is, haar al» Ic wegen , die tot derzelver doel leiden , af te liiijden. Dus redekaveh de wijsgeerige befchou- ^'cr der menfehen, en doet ons tevens opraep- ken , hoe nuttig het zelfs voor Heden van den geeiVelijken ftand zij, ter bewaarii^ van hun* Digitized by Google BIJZONDERE STANDEN. XI. Boek. 499 hunne deugd , dat zlj weten , uit welke gron- den hcerscbzucht bij geeßelijken kunne voorc- komen , en welke drijfveeren daar bij werfc- zaam zijn. Hec ambt van Leeraaren des Volks bevat niec alleen in zieh her openbaar prediken, en onder* wijzen, maar bijzonder, her geen men bet eigen* lijk Herders - werk noemt , hetwelk her bij- zonder raadgeven , vermaanen , beflraffen, en vertroosten , der menfehen in zieh befluic. Dir , zeker niet hec min gewigtigfte deel van het ambt der Predikanten , ligt , helaas ! bijna ge- heel veigeten en verzuimd! En ’er is niets van overgebleven dan de zoogenaamde huisbezoeking , en het bezoeken van kranken, om voor dezel- ven nog een gebed te doen. En wat maakc thans die zoogenaamde huisbezoeking uit? Welk een diep verval ? De Predikant , verzeld van zijnen Ouderling, gaat twee of driemaalen, 00k wel maar eens , in het jaar rond bij de leden der gemeente , tekenc op, welke leden in zijne wijk zijn körnen woonen , doct eene aanfpraak , die in dezelfde bewoordingen herhaald wordt , fommigen voe- gen ’er eenige vragen bij , die doorgaands de uiewerking hebben, dat veele lieden eene vol- gende keer zieh afwezend houden , en den Pre- dikant niet te fpraak ftaan. Welk nut, welk wezeniijk voordeel geefc dit? Voor het overige van het jaar ziec of fpreekt de bur- Digitized by Google $0d B7JX0NDERE STANDEN. / burger en nog veel minder de gemeene mail eenen Predikam , ten minften in de fteden ^ en welke nadeelige gevolgen met betrekkmg tot de zeden heefc deze afzondering echter n>et? Wij zullen dac in de volgende Hoofdlluk' ken zien. 1, DER- / Digitized by Google * ÖERDE HOOFDSTUK. De vet^lijking, welke voltaire ergerts )a 2ijne fchriften van de Engelfche Natie gemaakt hceft, wanneer hij die vergeleek bij een ton van hun eigen flerk hier , waar van het bovcnile fchuim, het onderile droesiem, doch het tnid- dcHle uitmuntend is, willen'de zeggen, dar dfc aanzienlijke Engelfchen en het gemeen meest-al zedeloos zijn, maar hnn burgerfland prijswaardige hoedanigheden hceft , kan , volgends eene door- gaande waameming, zecr dikwijls op alle vol- ken worden toegepast. Het fchijnc ten minften niet in twijfel te kön- nen getrokken worden, dat bij de verbastering eener Natie de middelmatige en deftige burger- ibmd het langst vrij blijTt van de befmetting, en de voorvaderlijke zeden het langst blijft aan- kleeven; en wanneer wij nu ons bcpaalcn tot de Nederlanderen , zal niemand ligtelijk ontkcn* nen, dat wij de onde eerlijkheid, rondborftig- heid, werkräamheid , fpaarzaamheid , en doot welke deugden meer önZe voorvadcrs zieh ver- maard hebben gemaakt, nog het mecst in de huizen van deftige en onafhanglijke bur- gers zullen aantreßen Bij den burgerftaat worden de rechten en pligten van het huwelijk ineest en b6st geeerbiedigd ; de opvoeding der kin- Digitized by Googl( 5oa BIJZONDERE STANDEN. kinderen behartigd; de deftige en Hille bui^er verwaardigc zieh, ja vindt ’er nict zelden zijn vermaak in , om zelf zijn oog op zijne kinderen te houden, en hun door zijne lesfen en voor- beeld te vormen ; in de huizen der bürgeren wordc niec alleen de deugd , maar ook de Gods- diensc nog vereerd, en betracht , daar viert men nog den Hillen huisgodsdienst . daar wordt de Gever van alles voor zijne weldaadcn geprezen , en foms door een Hichtelijk lied of Pfalm ver- heerlijkt. Men zal ten minHen, over het gehecl gefproken, van dit alles meer voorbeelden bij den middelHand vinden, dan bij hooger of laager klasfen van menfehen — terwijl de eer- Hen door de weelde vertederd, door de voor- beelden der mode en zoogenaamde wellevendheid verleid, of door hunne omHandigheden genoopc worden, om met den Hroom mede te drijven, alfchoon zij ook menigwerven iet beters zien , cn beter gevoelen terwijl de laatHen, in de armoede gedompcld, eene flaaffche geaärd- heid verkrijgen , en beneden de waarde van men- fehen nederzinken — bandhaafc de burger in de gülden matigheid zijne waarde, en bewan- delt, in zijn Hil huislijk leven , de paden der deugd. Ondertusfehen zou men der waarheid, vree- ze ik, ontrouw wezen, indien men wilde bewee- ren, dat in de laatHe jaaren, het zedenverderf, ook Digitized by Google « BIJZONDERE STANDEN. XI;- Bo®. 50»^ 00k niet tot den burgerftand zou zijn do«' ge- drongen. De zucht tot navolging heeft den burgerftand iiet vergif. der ufeeldc doen drinken , en dat doodlijk kwaad heeft zieh allerwege ver- Ipteid. — De burgerftand heeft zieh willen ver- heSen en de aanzienlijken nadren , en veekn zijn daardoor reeds gedaald tot de laager klasfen. Indien dit zoo voon^, zal men dra in Neäer- land piet meer dan twee ftanden teilen kunnen, rijken of grooten , en armen of geringe Heden, cn de deftige , wel gezeten burgerftand, die nog- thans door . alle wijzen in alle vrije- gemeene* besten voor de bloem der Natle, en de onwan- kelbaarfte fteun des Vaderlands gehouden wordt, zal'^ nitx meer zijn. — Ongelukkig! wanneer een. gemeenebest in zijnen fchoot niet beyat dan dartele en door-weelde bedorven, of op hunne fchatten fteunende rijken, en moedeloze on- vermogende armen, die oenprooi ftaan voor on- derdnikking en heerschzucht. — - Hoe bet met om^ buigerftand aefateruitgaat, door het verval van neering en handteering, door_ het kwijnen onzer Fabrieken en Trafi^uen, is elk een' meer dan te veel bekend, en kan ;ea overvloede blijken oit het bunkeren naar amb- ten en bedieningen,^ om welken te bekomm men door fommigen laagheden ziet begaan, die den^ vrijen Nederlandar doen febaamrooden. . — Doeb hier van te fpreken, is buiten de.bedoer II. DEEL Kk ling Digitized by Google «IfZONDE*.E STAND EI«. Kng dft wtrtc, Tiet wrik alleen den ad«* I^en toeftand ten oaderwerp heeft. — Hidt loe Wil 'ik mij dan dleen. bepaalen. De Itnte neemt onder den burgerfhmd ook meer en meer toe ; burgervrouwen en dodirer» kleeden eich prächtig, het uitwendig verioon • vm huisrtiad en ineuBeten,' gealfch^pw»,’ het fpel , lUet 66a w«ord,. alles bootst de groocB wereld ni, eti'metiig burger bederft zieh' ea z^n' huisgezin , otn hei^ gmoegen, V|n een^en tQd nWt de grdote wttfcW le hebb«fQ m«d» ge- » <hani bürgervrouw «n döchWr ' brengc haare tfefc en geluk in gevaafi bm häufe dicht, em tmr de te leevtfn, te voldc*h.-r - De kefanis van ‘ hurtige waarheden niindm hrtder «Üeh ftand öbgfcH^Ujk 3 — «ti de eer* Bied vdö^ den Godtdidnst ineeftnt «hn tijd tot tijd af, terwijl aftdereit, '4<>qr onkunde, tot de doolvfeegeh van het bijgÖloofJvervalleo. De opvoeding der küiiefen ■wortlt ^mariooid, rf eertljk^ open- Banighda ■‘Ä den toodhot^ • beftaan , ' vssc* dezeh iiht ^iefadd van de« lVÄ*rJ(t«*r, vionk ooK %c!fs"bi} den-bufger Vert»9sfefd ihei <beei» > ken’eif ulW*feiiaige vertdonfe^ #effiee^de pBgtple^ngdn,' dato h^ -hast ana ödibreekt. ’ ' ' • ^ ~ ' - -Mek 66Ü #oohl i ' ^ ««ddeffiand <Be' dw deftigön-^ch we^eeeteö ,‘bti^er Wtaiaaltt , :!ü .i/ia.-l« I Digitized by Google BIJZONDERR STANDEN. XI. Boek. 505 is in Nederland geenszins vrij van het befmet- tend kwaadt 'bet wdk als een vöorcetenQe kan- ker alles aanfteekt — 00k in dezen ftand , i» de oude voomdsrlijke deägd kwijneodt» cn de Godsdieim treurc^ ♦ .1 •1»' * '. j .. . .. . - ; i • ’ 1 ■ . • • ■ . ^ • I ri . • F. : ■ •T . : ^ ^ f. ■ • Kk a i VIER- Digitized by Google * VIERDE HOOPDSTUK. En daalen wij nu neder tot de laager klas- fe , tot het gemeen in onM fteden ; gaan wij het zelve in de achterilraaten en fteegen bezoe- ken; befchouwen wij hunne manier van den- ken, hunne levenswijze; helaas! hebben wij dan niet moeite , om in hun , ik za] niet zeg- gcn, Christcnen, ik zal niet zeggen Nederlan- Jersy maar menfchen te herkennen? — Geheei ontbloot van kundigheden , geheel zon- der bezeSen of nadenken aangaande hunnen oor- fprongy pligten, en beft^mming, onkundig aan God en zijn gebod, leeft een groot gedeelte van deze ongelukkigen alleen naar hunne drif- ten , en zijn niet dan in gedaante van het re- deloze vee onderfcheiden. Hun geest is ge- heel nedergedrukt door flaaflche gezindheden, zij fiddercn voor grooten, terwijl zij op ande- re tijden onbefchoft en baldaadig zijn; geheel onbefchaafd , weten zij van geene levensregelen t dan die de zinlijke Natuur hun voorfcbrijft. — — Hoedanig het Nederlandsch gemeen in onze da- gen is, heeft de droevige ervaaring geleerd, in ZOO veele bewegingen , baldaadigheden, onbe- fchoftheden, ja wreedheden, die tot fchande van den Nederlandfchen naam gepleegd zijn gewor- den — «j fchijnen eere noch fchaamte te be- ' zit* / BIJZONDERE STANDEN. XI. Donc. 50^ 2trten, hunne vermaaken zijn buitenfpoorighe- den, hun gedrag is jvoestheid. Ik weet her , onder de geringfte lieden werde« echrer 00k eerlijke , deugdzame zielen gevonden , wier zeden min bedorven, wier oprechtheid zui- verer is 3an die van veele aanzienlijkcn. Ik weet , dat de deugd zieh niet zeWen ver- fchuilt in de huc der armoede, wanneer zij, door de overh^Jid nemende boosheid der menfeben» genoodzaakc wordt , zieh te verbergen. — De menfehenvriend heeft reden, om het lot der geringe lieden te betreuten. „ Droevige verbastering onzer Nadel zegt een Va- derlandsch Schrijver. Onder dezelve zorgt niemand bijna voor bet gemeen. £n wie maakc ondertusfehen den grootllen hoop onzer inwoo* Deren uii? Waar ligt ons allen meer aangelo- gen? Wat is ’er voor het Vaderland te wachten , als het gemeen zal bedorven zijn? En wanneer dat bedorven zal zijn , zal ’er dan verbetering en herftel op wezen?” — Ja, hi de daad, de gemeene man wordt geheel verwaar- loosdy ten aanzien van. zijn zedelijlc beftaan , niemand ziet naar hem om , ten einde hem on- derwijs, of vermaaning, of vertroofting mede te deelen. En ondertusfehen is het met het roenschdom, ten aanzien van deszelfs zedelijken toelland, zoo gelegen dat, wanneer ’er niet go- duuiig aan deszelfs verbetering geärbeid wordo, Kk 3 de- 5o8 . STÄNDEN. ^ezolv« van t|jd tot tijd achtenjitgaat ,«i vwr- flimmert. Dus wordt dan de gemeene man moe- ■ deloos 1 lüj laat de handen flap hangen , en vervalt tot een lui, traag , fpierloos , en gehecl verwilderd levetv Welke verbasiering ! Men zie, hoe onder de gemeene lieden de kinderen opgroeien, zonder eenige letding of befluuring. — — Gebeei overgelaten aan de Na- .tuur, en geene andere voorbeeldcn ziende, gee- ne andere redeoen ho<mnde , dan die de bl^*- ken der ruwfte onbefchaafdheid dragen, geven zq een droevig vooruit2ägt voor het volgende geflacht. 