title: Des Tombe, J. W.: Het geslacht van Renesse van den oorsprong tot 1430
creator: None
text: Een copy van een origineel brief, die eertijds onder Maximiliaan van Henesse, heer van Willibrord, heeft gelegen. Wij, Jan Grave van Holland en Zeland en Heer van Vriesland, maken hierbij allen die desen brief zien of horen, dat wij Hare Jan van Henesse onze getrouwen man en Vrouw Sophia zijn vrouw, de vrouwe van de Goud, om menselijk getrouwen dienst, die Heer Jan voorseit onze Heer onze Vader en ons gedaan heeft en nog doen zal, hebben gegeven dat goed, dat Jan en Vrouw Sophia zijn vrouw voorseit van ons houden, op de oudste documenten te komen, die zij na hun leven laten, waar dat zaak dat zij bede gaders sterven zonder kinderen, zonen in als sulken rechten als zij't van ons konden. En om dat wij deze stukken vast en gestand willen houden, ons zelf en voor onze nacommelingen, zo hebben wij hen desen brief gegeven met onze zegel, met besegeling met onze zegel te weten. Gegeven tot Alkmaar in ons Heren jaar duizend twee honderd zestig en negen, des Sonnendag des vasten. Was besegeld met een groot groen zegel waarop gefigureerd stond een man te paard, liebkende een zwart in de hand en een schild op zijn borst waarin stond een klimmende leeuw, desgelijks op zijn kleed van het paard, daar het paard mee behangen was. Het contrasegel was een schild, waarin stond een klimmende leeuw en werd gehouden van een vaarspreidende arent. INVENTARIS DER ZEGELS Graaf Jan I. ter Nieuwer Sluis, dat men het Talebooteinde, in Westenschouwen, zoeken, en voor Talebooteinde, Paalvoetseinde lezen. Toen Westland ingedijkt en evenals Burch tot ambacht verheven was, kwam het in zijn geheel aan één eigenaar, aan wie vrij gemeten werden toegekend, terwijl hij daarenboven waarschijnlijk geen waterkeuring behoefde. Spoedig echter had een naamsverwisseling plaats; in den brief, waarbij aan Witte van Haemstede de goederen der Renesse’s worden gegeven, wordt het dorp "ter Nieuwerhaven" genaamd. Frederik, rentmeester van Zeeland, boekt in zijn rekening, a° 1348/49, voor memoria "in de ontvangst van die watermolen en de tollen te Westende"; terwijl Boudijn Jansz., rentmeester van Zeeland Beooster-Schelde, a° 4354-57, het Westeinde noemt. Later heeft ook deze naam weer een verandering ondergaan, zooals blijkt uit een brief van Philips van Bourgondien, waarin door hem bevolen wordt zoo spoedig mogelijk den waterloop te doen schoonmaken, "so verre alst dorp Westen Schouwen strekend en voor die sluis in zulk goed in de diepte als die van ouds plek te zijn". Dat bij den overgang der goederen op Witte van Haemstede dit deel van Schouwen mee genoemd wordt, en dat Jan van Renesse tol vrijheid voor dit dorp krijgt, bewijst dat of Jan zelf of wel zijn vader dit goed na 4229 moet gekocht of ontvangen hebben. In 1297 vinden wij Jan van Renesse in Engeland, waarschijnlijk om den zoon van Graaf Floris, den jeugdigen Jan 1, aldaar als Graaf te huldigen, en van den Koning te verkrijgen, dat hij den jonge Graaf, die, tegenover de aan Engeland vijandige politiek van Floris, als gijzelaar gevangen gehouden werd, naar zijn staten zou laten vertrekken. Jan van Renesse is met onderscheiden Hollandsche Edelen, waaronder ook Dirk van Brederode, in Januari 1297 te Gypewyz (Ipswich?) vertegenwoordigd bij een verbaal. Hugo en Jan van Voorne, Albrecius van Zierikzee, vermoedelijk in 1174, Dirk van Zierikzee. 2/6 JAN, HEER VAN RENESSE 1267—1295 1/6 COSTIJN 1290 — 1334 COSTIJN MATHIEU RENGELERSZ ARN. VAN HAEMSTEDE Heer van Moermont MARIE VAN HAEMSTEDE vrouw van Moermont WÖRTER van HEEMSKERK GRAFELIJKHEID 2/6 COSTIJN 1270—1280 JAN VAN HAAMSTEDE 1292—1295 GRAFELIJKHEID MATHUS RENGLERSZ CLAYS RENGLERSZ ARN. VAN HAEMSTEDE, Heer van Moermont MARGARETTE VAN HAEMSTEDE. vrouw van Moermont WÖRTER VAN HEEMSKERK GRAFELIJKHEID GRAFELIJKHEID 12. VAN RENESSE (JAN) Heer van Kynauwen, Ridder 1352—1415. Rond zegel middel. 28 mm. - Rijks-Archief, ’s Gravenhage. Seal John of Renesse from Kynauwen, Militis. Los zegel. 13. VAN VOORNE (GERARD) Heer van Voorno, Burggraf van Zeeland 1316. Ruiterzegel middel. 7S mm. — Rijks-Archief, ’s Gravenhage. Seal Gerard, Lord of Voorno, Castellan of Zeeland. Sententie betreffende de bij versterf overgaande tienden gezegeld door den Graaf, den alderman van Middelburg, Gerard van Voorne en anderen; Dinsdag voor St. Gregoriusdag 1315. — 9 Maart 1316. Seal Secretum G. Lord of Voorno. 86 te onderwinden Dat dit verlof eigenlijk een bedekt bevel was, is duidelijk; het kwam echter niet tot een strijd, al bleef de toestand eenige jaren gespannen: immers, eerst op 11 October 1401, treden Jan van Renesse van Rijnauwen, benevens de Heer van Montfoort en de proost van Bergen, als bemiddelaars op tusschen den Hertog en de stad Utrecht). Met deze bemiddeling werd door Burgemeesteren, Schepenen en Raden dier stad, bij brieven van 14 October d. a. v., genoegen genomen), zoodat deze oneenigheid hiermee beeindigd werd. Het ligt echter in de aard van de zaak, dat de door de Hertog aan Renesse gegeven last, om geen deel te nemen aan een mogelijke oorlog tussen hem en de Bisschop van Utrecht, wiens leenman Renesse was, niet gold voor het geval dat op nieuw de krijg met de Friezen mocht uitbreken. Wij merkten reeds op dat in de rekeningen omtrent deze oorlogen Jan van Renesse vele malen genoemd wordt, en hem de titels van raad van de Hertog en van meesterridder werden toegekend; maar daarenboven wordt hij ook vermeld als Kastelein van Staveren. Op 13 Januari 1400 verzoekt de Graaf van Oostervant vanuit Vollenhoven aan Renesse bericht, omtrent de "gestanden van Staveren"; er werd namelijk veel gewicht aan het behoud van deze stad gehecht, die op dat oogenblik door de Friezen was ingesloten, en ten gevolge van de sterke ingetreden vorst door ’s Hertogs troepen niet was te naderen. Het blijkt dat op 4 Juli d. a. v. Renesse nog aldaar vertoefde: er werd hem namelijk op archief doet ons veronderstellen, dat het jaartal van overlijden van Sophia, door den heer De Lange opgegeven, juist is, maar dat dan ook Margaretha, tussen 1305 en 15 Aug. 1308, zieh Vrouwe van Gouda heeft kunnen noemen, eveneens steunende op het recht, haar door den brief van Graaf Jan in 1296 geschonken. Hieruit zou tevens blijken, hetgeen wij reeds vroeger beweerden, dat Margaretha zieh kort na den dood harer moeder van het zegel moest bedienen, aangezien zij na 1308 geen aanspraak op den naam van Vrouwe van der Goude meer maken kon. Het is ons onbekend of haar voor het verlies van deze heerlijkheid eenige schadeloosstelling is verleend. Uit den derden naam, op het randschrift van het zegel te lezen, maken wij eindelijk op dat Margaretha van Renesse reeds voor 1308 gehuwd was; trouwens de vorm van het zegel is ons reeds hierin een aanwijzing. De naam Steyn komt in Zuid-Holland voor: hieronder is bekend een goed, het land van Steyn genaamd; maar het vermoeden ligt voor de hand, dat dit goed zijn naam heeft ontleend juist aan genoemde Margaretha en aan hun echtgenoot, die het in leen bezaten, daar het voor die tijd niet als zoodanig bekend heeft gestaan. Tussen 1311 en 1338 vindt men een Heer Arnoud van Steyn, ridder, menigmaal vermeld, terwijl in eenige authentieke stukken diens echtgenote Margaretha wordt genoemd; nu is het niet te gewaagd te veronderstellen, dat genoemde Arnoud van Steyn gehuwd is geweest met Margaretha, erfdochter van Renesse en Gouda. Waarschijnlijk was hij een afstammeling der van Gent; ook wordt hij genoemd in een oorkonde van 18 Maart 1328, waarbij de Graaf, bij overdracht van Jan, Heer van Cruningen en andere ’s Graven mannen, handvesten en Privilegien aan Zeeland Bewester-Schelde, voor den tijd van zeven jaren toekende. Aan dit stuk wordt het reeds vroeger vermelde zegel van Costijn gevonden. In 1332 boekt Jan Heynricsz., rentmeester van Zeeland, Bewester-Schelde, in uitgaaf de 100 gulden die aan Costijn betaald moesten worden, als schadeloosstelling voor de vermindering in waarde, ontstaan door de plaats gevonden ruil van zijner goederen; in 1334 vinden wij vermeld dat de Graaf het hem van Costijn overgenomen aandeel in Dirksland aan Mathijs Rengersz., Baljuw van Kennemerland, verkoopt, die zijn vrouw met de helft van dit goed een lijftocht vermaakt. Wij vermoeden dus dat Costijn tusschen 1332 en 1334 overleden is, en maken uit het feit, dat zijn aandeel in Dirksland aan de grafelijkheid verviel, op, dat hij uit zijn huwelijk met Sophie van Gavre geen kinderen heeft gehad. Het is moeilijk te bepalen wanneer dit huwelijk gesloten is; men mag echter aannemen dat zulks omstreeks 1372 heeft plaats gehad, aangezien op 22 Mei van dat jaar, Renesse aan zijn echtgenote, Lysbeth van Heukelom, een lijftocht bewijst op zijn goed in Lodijk en Borselen "ende brake daar aan", benevens op de tienden van Baarland en Oudeland. Goethals, in zijn Dictionnaire de la Noblesse Belge, noemt de vrouw van Renesse, Marie van Arkel. Handelend over de huwelijken van Jean de Nevers met Margaretha van Beieren en van Willem van Beieren met Margaretha van Bourgondië, beiden op 12 April 1385 te Cambrai gesloten, noemt hij onder de edelen daarbij tegenwoordig ook Jean de Renesse, en teekent hierbij aan: «Le Sieur Jean de Renesse was (hij de Jean de Renesse en Aleide, dochter erfgename van Lichtenberg. Hij trouwde met Marie d’Arkel, genoemd de Heukelum, dochter van Jean d’Arkel, heer van Heukelum, en van Marie de Hornes.» Aanvallend echter op bovenstaande aanhaling uit de graafelijke registers, menen wij dat deze aanteekening als minder juist moet worden beschouwd. Het genoemde huwelijk zijn drie zonen en een dochter geboren, waarop wij later kortelijk terugkomen. In zijn laatste levensjaren heeft Renesse zich weinig meer in het openbare leven bewogen; behalve in een brief van Vrouwen-abdij te Burhof, 1413, waarin Hertog Willem, Jan van Renesse en Renauwen, Jan van Lichtenberg van Landskroon, Jan van Clarenborg, e. a. «in zijn savenne» neemt, wordt van hem slechts in een familie aangelegenheid gewag gemaakt, als hij in 1412 21 van 1244, bij Renesse bewoonde. Hetzelfde is dat in later tijd als het kasteel Moermont bekend is geworden. Costijn zal toch niet zijn burcht gebouwd hebben aan de overzijde van het water, dat de grens van zijn eigendom uitmaakte; en evenmin is het aan te nemen dat Arnoud van Haemstede aan zijn op een andere plaats opgetrokken kasteel, den naam gegeven heeft van den eertijds verwoesten burcht. Het kasteel Moermont, zoals gezegd op den aanwas (zouten haven) van den Öosterenban gebouwd, en met de thans verlande uitmonding van de Scheldeveringen de gemeente Renesse vormende, nam dus de helft uit van het in 1229 uitgegeven Westendeel van Schouwen, en verviel, zooals wij vroeger al hebben vermeld, na den dood van Floris van Haemstede, die in 1351 in den scheepsstrijd op de Maas sneuvelde, aan de grafelijkheid. Belangrijf dit aandeel, verkreeg deze in 1420 nog 1/3 deel hierin, door de verbeurdverklaring der goederen van Costijn en Raes van Haemstede. Na hetgeen hier nu is aangevoerd, komt men tot het besluit, dat het kasteel door Costijn van Zierikzee gebouwd en het kasteel Moermont niet met elkaar gerelateerd hebben, en dat de burcht, die in 1297 verwoest is, turen niet als het kasteel Moermont bekend heeft gestaan. Wij komen hierdoor in tegenspraak met de kroniek van Melis Stoke; men is echter geneigd te veronderstellen, dat dit gedeelte der kroniek van lateren datum is, evenals dat waarin melding wordt gemaakt van de verbranding van Sluis. Huydecoper merkte reeds op, dat de benaming Sluis niet 3) Deze drie heerden werden in 1705 aan Hubertus Mogghe verkocht, die, bezittende het grootste aantal aandeelen, "Heer van Renesse" noemt (Tegenwoordig Staat van Zeeland II, p. 405.) 1. VAN RENESSE (JAN) Heer van Renesse, Ridder 1271. Rond zover middel. 51 mm. — Stads-Archief van Keulen. sigillum Dominis De Riotisse- MILITIS Sigillum Johannis de Riotisse Militis. Jan van Renesse en Costijn, zijn broeder, zweren aan de stad Keulen "overeide", wegens hunne bloedverwanten: de Edelheren Hendrik en Albert van Herpen. 15 Augustus 1271. 2. VAN RENESSE (JAN) Heer van Renesse, Ridder 1292. Ruiterzegel middel. 68 mm. — Rijks-Archief, ’s Gravenhage. Sigillum dominis Johannis de Rienissa. Zoebrief van Jan van Renesse, uitgegeven na de twisten van den Graaf met Guy van Vlaanderen en de Zeeuwsche edelen. Renesse belooft hierin den Graaf met lijf en goed te helpen en getrouw te zullen zijn; de brief is mede bezegeld door Jan, den zoon van Renesse, door zijn neef Jan van Haemstede en door anderen. 7 Febr. 1292. Contraskel dominis Johannis de Rienissa. Hertog Willem aan zijn bastaardzoon Jan van Zuurmond), die verleid was met de goederen van Floris van Haemstede, de verplichting oplegt, om aan de weduwe van Floris, de dochter van Costijn van Renesse, het ducarie dat haar overleden man aan haar vermaakt had, uit te keeren. Uit dezen brief blijkt tevens, dat met de in de rekening van Jan de Schrijver genoemde weduwe Renesse, bedoeld wordt de weduwe van Costijn. Floris van llaemstede, hier genoemd, was de zoon van Floris en van Goede van Bergen, en had, even als zijn schoonvader, in den strijd tusschen de Keizerin en Hertog Willem, de partij van eerstgenoemde gekozen; volgens enkele geschiedschrijvers zou,hij met Costijn den dood gevonden hebben in den scheepsstrijd bij Zwartewaal, op 4 Juli 1351 8). Volgens anderen echter 4) is hij in dat jaar verraderlijk omgebraeht, hetgeen ook blijkt uit de acte van verzoening tusschen Keizerin Margaretha en haar zoon, waarin het 'volgende voorkomt «Item demande inedame, que amende et correction soit faite de chians (ceux), qui tuerent Florent de Hamestede et aucuns autres, puisqu’il furent pris et rendut pour sauvetet (zekerheid), entre les mains de chians qui pris les avaient.» Uit het huwelijk van Floris met Meyne van Renesse zijnwaar- schijnlijk geen hinderen geboren; uit de rekening van Palmier, rentmeester van Zeeland Beooster-Schelde, 4351-57, is op te maken dat Meyne hertrouwd is met Gerard van Marxhem. In deze rekening körnt namelijk voor: «Item uutgheve bi myfl shsn ') Jan (van) Zuurmond, ridder, maakte deel uit van den Raad van Hertog Willem V; in 1358 verbannen, werden zijn verbeurd verklaarde goederen aan Jan van Haemstede, broeder van bovengenoemden Floris, afgestaan. (Reg. Lib. iiij, fo 15 en v. Mieris, 111 (39.) 2) Reg. E. L. 42. fo 14. 3) o. a in Math. Anal. V. 567. ') v. d. Berg, Gedenkst, tot opheld. der Ned. Geschied., I, 195, 196. 93 Adlize van Everingen. Stuivezand en Zichwaart, dat een aanwas van Baarland was, hebben ingediend, en dat zij deze nieuwe polder van den Hertog, volgens de rekening van Rase van Borselen, gezamenlijk in leen hielden, a° 1376/77. Ook in 1383 wordt Hendrik nog genoemd; hij bepleitte in dat jaar, « op Sonnendaag na dertiendag (17 November) », bij des Hertogs raad een verschil, dat tussen hem en Floris van Alkemade was gerezen; het memoriaal tekent dit echter zonder verder commentaar aan, zodat wij niet weten waarover deze twist gelopen heeft. Dit is de laatstemaal dat van Hendrik in een publiek stuk gewag wordt gemaakt. In 1358 is hij waarschijnlijk in het huwelijk getreden. Hertog Aelbrecht machtigt hem, op Vrijdag na St. Willebordsdag (7 Nov.) van dat jaar, een beleening en duwarie te maken aan Jonkvrouwe Adlize, Oliviers dochter van Everingen, « alle tienden, die hij van den Hertog hield ». Adlize was blijkbaar erfgename van Machteid van Voorne, in 1372 overleden; Rengher Willemanszoon, rentemeester van geheel Zeeland 1372/74, vermeldt in zijn rekening « Item bij h. heer van renissen brieven gehad des Zaterdag na ons Vrouwen dag annunciatie, anno LXXII, hem betaald in minderpenningen van der schuld die hem mijn heer schild was, syns wijfs weggenomen van den coepen van sine andeel van den goeden dat hem van syns wijfs weggenomen anbestorven is van mijn vrouwe dood van Vorne.» Uit het huwelijk van Hendrik van Renesse en Adlize van Everingen is een zoon geboren, Jan; deze heeft, om zich van de vele Jan’s van Renesse, zijn tijdgenoten, te onderscheiden, zich Jan Hendrikszoon genoemd, onder welken naam hij dan ook meestentijdens Westendeel aan; van zelf rijst dus de vraag, of het slechts toeval is. dat wij dien naam juist daar ontmoeten, of dat wij moeten aan-nemen, dat deze Heer Costijn dezelfde is, die in 1229 daar goederen in ruil ontving. Wij vinden hem genoemd in een brief van Graaf Willem II van 2 Juli 1244, waarbij de Graaf de tolvrijheid vernieuwt van de abdij Dunes; de brief heeft ten onderschrift: «Actum anno Domini MCCXLIV, mense Julio, Sabbato infra octavam apostolorum Petri et Pauli, In domus Costini in litis domo apud Rietnisse». Indien wij nu, dit onderschrift met de brief van 1229 in verband brengende, stoutweg aannemen, dat Costijn, die het huis bij Renesse in 1244 bewoonde, dezelfde persoon is als Costijn van Zierikzee, zoude deze stelling wellicht te gewaagd genoemd kunnen worden; het is echter een aanwijzing in welke richting men zoeken moet, um uit te vinden wie deze Costijn, ridder, in 1244 te Renesse wonende, eigenlijk geweest is. Hier dient ons ook wederom de brief van 1229 tot een nader bewijs, en wel door het vermelden van bezittingen van Costijn van Zierikzee in Dirksland: welke bezittingen wij later terugvinden in het geslacht van Renesse, waarin zij tot in de 15de eeuw zijn gebleven. Graaf Floris belooft namelijk in deze brief, dat zoo Costijn Zunder wettigen zoon komt te overlijden, zijn dochter van hem zal « behouden te lenenrecht zolang dat men hier Dirksland ». De geschiedenis van deze uitdijk is te belangrijk, vooral met het oog op de verhouding tussen ons heden en de afkomst van Renesse uit het geslacht van Zierikzee, um die niet eenigszins uitvoerig te behandelen. O. B., 1, 405. Ook later is Graaf Willem te Renesse geweest en wel 16 Dec. 1253, Scheiding Original Guelph. IV 240; Haeberlin p. 109. REGISTERS 123 Betrede der waarheid besegelt met mijn zegel. En om die meerder waarden en zekerheid te hebben van dezelfde voorwaarden, zo heb ik de lezer te boren glijden eerbiedig lucht en vermogen, de lezer van Arkel, bereid Florence van Berzell ridders, Gherard van den Oest eindelijk Costijn van Renis mijn broeder en Glas van Stelant kapen, alse of lezer yet ontbreekt aan dezelfde voorafgenoemde voorwaarden dat ik Jan van Renis en mijn voorbenoemde borgers daarvoor in komen zouden tot Joncfrouwe Aleijten maninghe, of haar gezegenden boedel, tot Gorinchem in een herberg laten zetten op ons zelfs kosten ons zelven te voeden rechtmaatdelen te eten, en nut dier letten en zonde wij niet zullen scheiden wij en hadden Joncfrouwe Aleijten voorafgenoemd al voldaan van zullen gehoorzullen alsof zij had aan dezelfde voorafgenoemde voorwaarden. En welke van mij en van mijn voorafgenoemde borgers zelf niet laten zetten en mochten of zouden, die zouden voor hem in die letten leggen enen goeden eerbiedigen kapen voor hem te zetten en voorwaarden te houden in alle manieren of lijt zelf was. En wij Jan, heer van Arkel, Florence van Berzell ridders, Gherard van den Oest eindelijk, Costijn van Renis en Claes van Steelant, kapen voorafgenoemd hebben om bedacht te zijn wilde Jans van Renis voorafgenoemd geloof en geloven bij onzer zekerheid der voorafgenoemde Joncfrouwe Aleijten alle deze voorafgenoemde voorwaarden te houden en witelijk en wel te voldoen in alle manieren alsoos deze tegenwoordige brief begrijpt, dien wij ten bethelde der waarheid besegeld hebben met onsen zegel te zamen met Jannie van Renis voorafgenoemd. En ik Jan van Renis geloof mijn borgers, alle die voorafgenoemd zijn, schadeloos te houden. In waakplicht des briefs, gegeven op zomer Bonefacius dagoom schreef ons bereid Jaren duizend drie hondert achten en dertig. (Onderstond:) Sceaux, verstreken. — Certifieert conform van hoofd tot teen aan het origineel, dat ligt in mijn archief. Chateau de Schoonbeek, de 29e November 1888. (Was geteekend) Cte. Theod. de Renesse. 47 klaring van Graaf Jan, waarbij deze de Koning van Engeland tot scheidsrechter benoemt in zijn geschil met Hertog Jan van Brabant. Koning Eduard gaf eindelijk wel verlof om Jan I te laten gaan, maar huwde hem eerst aan zijn dochter Elisabeth; op den 4e Mei 1297 wordt door den Graaf, met goedkeuring van zijn vermoedelijke erfgenaam, Jan van Avennes, de lijftocht voor zijn jonge vrouw vastgesteld. Jan van Renesse wordt hierbij onder 's Graven raden genoemd. De jonge Graaf werd in Zeeland met vreugde ontvangen en ook in Holland ingehaald, maar vond bij zijn komst onmiddellijk handen vol werks. Van zijn afwezigheid had men gebruik gemaakt om zijn landen aan alle zijden te bestoken; zoowel de Vlamingen en de Friezen, als de Bisschop van Utrecht hadden hieraan meegedaan; een tocht ter tuchtiging der Friezen werd dan ook spoedig ondernomen. Jan van Renesse heeft zich bij deze tocht zeer onderscheiden, en is daarbij zwaar gewond geraakt; hem wordt dan ook het eerambt geschonken van half jaar van Zuid-Holland; terwijl de Graaf hem vergunt, "dat al dat goed dat hij (Jan van Renesse) en zijn vrouw Sophie, zijn vrouw, van ons houden, op hun oudste dochter te komen," indien hij geen zoon nalaat, en "in al die rechten als hij van ons houden," en dat wel voor de menigvuldige diensten door Jan aan den Graaf bewezen. Graaf Jan, II, 975. Graaf Jan, II, 999. De Blok, Geschiedenis van het Nederlandse Volk, I, 200. De Lange van Wijngaarden, Beschrijving van Gouda, I, 39. Melis Stoke, V, 103. 6) Copie van brief, waarvan het origineel in handen der familie van Renesse is, opgenomen in bijlage E. 80 Willemansz., rentmeester van Zeeland, Bewester-Schelde, in zijn jaarbedrijf over 1361/62, 1364 en 1372—76 opgeeft, dat «Heer Jan Janszoon van Renisse» in Baarland, Oudelande en Badekendorp zekere sommen moet betalen, welke gelijknamige bedragen door «Heinrich en heer Jan, heer Costijns kind van Renisse» aldaar aan den Hertog verschildigd zijn. In 1376 vinden wij «dit is ontfang dat lease van van Borselen rente van bewester Schelde in Zeeland ontfangen heb van mijn heer tiende pachten van den jaer LXXVI". In West-Baarland, H. Jan van Renisse al decimus suis xviij d. holl. valent et solvit.iiij sc. 1 d. gr. II. Jan en Henric van Renisse de tantis decimus.» Maar het zijn niet alleen de rekeningen die gewagen van een gezamenlijk optreden der neven in Baarland, ook Sinagoga verhaalt ons, dat op het laatst der 17e eeuw, in de kerk van Baarland nog te zien was een op glas gebrande afbeelding der «drie beeren in Baarland»; zooals ons ook later blijken zal, waren onder deze drie Heeren te verstaan Jan Jansz. en Jan Costijnsz. van Renesse, terwijl de derde de zoon van Hendrik Costijnsz. was, eveneens Jan geboorten, en later als Jan Hendriksz. bekend geworden. Ook nieuwe aanwinsten van land werden door de drie neven gemeenschappelijk beheerd en voor aller rekening gedaan. Renger Willemanszone vermeldt in zijn rekening van 1371-76, dat zij de polders van Avezand (Stuivezand) en Zichthuizen hebben ingedijkt, «die men bereed in jaar LXV in nieuwavezand en Zichthuizen». De Hertog bereed deze polder, of zoals een andere term luidt, werd dit nieuw ingedijkt land in 1365 in de steenrollen opgenomen; de Hertog gaf het in leen aan Jan van Renesse en aan zijn beide neven, zoals men ontwaart uit de rekening van Rase van Borselen. Sinallegange, p. 702. GESLACHT VAN RENESSE VAN DEN OORSPRONG TOT 1430 I. W. DES TOMBE 's-Gravenhage W. J. VAN STOCKUM & ZOON 1897 14 van 1220. dat voor het geval dat de Graaf zou wensen «Burch van Haemstede te verkoopen, zo zou die voorzichtig. Costijn die naaste wensenen;» hieruit blijkt dat de Graaf op die tijd Haemstede bezat en er over beschikken kon. In 1226 ontonnen wij echter nog een geslacht van Haemstede: in een brief van 25 Aug. wordt gesproken van «Costinus surnamen Costini de Hamstede»; aangezien ons overigens niets van dit geslacht bekend is geworden, zo vermoeden wij, dat het voor 1220 in de mannelijke lijn is uitgestorven en de goederen aan de graafschap zijn teruggekomen. Haamstede toch was, zooals wij later zullen uiteenzetten, een kwaad of recht leen: en een recht leen niet versterven mag dan op een zoon. Zoo had dus de Graaf er in 1220 de beschikking over, en is het zeer goed mogelijk dat niet, zooals Goudhoeven wil, Pelgrim van Holland met een dochter van den Heer van Haamstede huwde, maar Dirk, Heer van Zierikzee, of diens zoon, haar tot vrouw had. De Graaf zal dan aan Costijn van Zierikzee, in 1220, de goederen van zijn voorvader van moederszijde in ruil hebben aangeboden, voor hetgeen deze in Zuidland bezat, hem echter Dirksland latente, dat hem van vaderszijde bestorven was. De redenen die de Graaf drongen om in het bezit der goederen van Zierikzee te komen, zijn ons onbekend; de bovenstaande uitlegging geeft ons echter een denkbeeld, waarom Costijn het leen op het Westendeel van Schouwen aanvaardde, en tevens een juistere opvatting van hetgeen Goudhoeven in zijn kroniek heeft willen beweren. Dat Poppe, Claas en Jan Claasz. van Renesse niet in deze troebelen betrokken zijn geweest, waarbij Costijn het leven liet, maar dat hij voor het uitbreken der twisten overleden was. Dat Costijn bij zijn vrouw Margaretha kinderen heeft verwekt, blijkt ons uit een brief van 1354, waarin Hertog Willem, op verzoek zijner moeder en van Tan van Beaumont, de verbeurd verklaarde goederen van Costijn van Renesse aan diens kinderen teruggeeft. Alvorens echter over de kinderen van Jan en Costijn te handelen, moeten wij nog drie heeren van Renesse noemen, die tot deze generatie van dat geslacht hebben behoord, maar in geen der oude genealogien worden vermeld. Aangezien er slechts weinig van hen opgeteekend is geworden, is het niet mogelijk te bepalen, uit welken stam van het geslacht zij gesproten zijn; mogelijk is het ook, dat zij bastaarden zijn geweest. In de rekeningen van 1317, Hoofdstuk III art. 6, worden zij genoemd: Poppe van Renesse, Clais van Renesse en Jan Claisz van Renesse. Eerstgenoemde is rentmeester geweest van Graaf Willem IV, waartoe bij op 13 Januari 1319 benoemd werd. De Kuiersdam wordt terecht beschouwd als de zuidelijke grens van de tiendblokken Wester- en Ooster-Nieuwland in Ellemeet, en van den Nieuwendijk in Noordwelle. Met het tijdstip van de afsluiting van deze noordelijke mond is moeilijk te bepalen; in de rekeningen van 1318—1319 worden de opbrengsten der zoute visserijen nog verantwoord. De zuidelijke uitmondingen van de Scheldeveringen hebben, al laatst van de 13de eeuw, verandering ondergaan, doordien aldaar aan de Westzee een haven is aangelegd, en men toen, door Schill, het openhouden van die haven te bevorderen, de beide andere armen afgesloten heeft. De daarvoor gemaakte dijk verrees de bestaande Meeldijk, die nu binnendijk werd, met de duinen, waardoor Burg en Westland werden ingepalmd. De Schelde was toenmalen een belangrijke verkeersweg en door de grote vaart van Holland naar Brabant en Vlaanderen gebruikt; dit blijkt ook uit het feit, dat men aan de mondingen van het water kasteelen heeft gebouwd, om zowel de schepen, als de terreinen binnenwaarts gelegen landen, tegen de vijandelijke invallen van Noormannen en Denen te beschermen. Van deze kasteelen, te namen Burgh, Noordwelle, is alleen het eerste tot op onzen tijd bewaard gebleven. Als uitgangspunt van het onderzoek, dat wij ons voornemen in te stellen naar den oorsprong van het geslacht van Renesse, hebben wij genomen een oorkonde, door Graaf Floris IV op 15 Mei 1288 verstrekt, waarin hij een zekere Jan van Renesse, heer van Woerden, schout van de Goudse Ommelanden, vergoeding voor den schade toekent, die deze heer voortaan als gevangene heeft geleden. De omstandigheid, dat Jan van Renesse een hoge positie bekleedde in de provincie Holland, is ook begrijpelijk, als men nagaat dat Jan's zoon, Jan, gehuwd is geweest met Sophie, erfdochter van Gouda. In de genealogieën wordt vermeld dat deze gevangenschap het gevolg was van bepalingen bij het verdrag van Biervliet: dit is echter onmogelijk, daar dit verdrag eerst in 1290 gesloten is. Het feit, dat beiden heren niet in den kerker doorgebracht, want reeds in het volgende jaar is Jan van Renesse, met tal van Hollandsche en Zeeuwsche edelen, tegenwoordig bij den op 5 Juni 1288 geleverden bloedigen strijd bij Woeringen, waarbij Jan van Brabant voor goed het bezit verwierf van het hertogdom Limburg. Volgens wordt van Jan van Renesse gezegd, dat bij met Wolferd van Borselen de aanvoerder is geweest der benden, die Graaf Floris aan Hertog Jan ter hulp zond. Graaf Guy van Vlaanderen, die aanspraak meende te kunnen maken op Zeeland, had hier reeds lang onder de adel gestookt; in 1289 kwam het dan ook eindelijk tot een openbare breuk, en zagen wij in Maart van dat jaar twee-en-dertig Zeeuwsche edelen, aan wier hoofd wij Jan van Renesse vinden, de Graaf van Vlaanderen aanvallen en manschap beloven voor het land tusschen Schelde en Hedens-ee. Deze van zijn kant belooft, zonder hun goedkeuring geen verdrag met Graaf Floris over Zeeland te zullen sluiten, en indien de beslissing omtrent bovengenoemd land te zijnen gunste mocht uitvallen, alsdan de oude wetten te zullen herstellen. Jan van Renesse, Heer van Gouda, Ridder, had al in 1292 een schildvormig zegel, dat in het Rijksarchief te ’s Gravenhage bewaard is. In 1295 sloot hij met Graaf Floris V en Philips de Schone een tractaat, waarvan het origineel zich in de Archives Nationales in Parijs bevindt. Daar is ook zijn zegel afgebeeld. Het is rond en meet 45 mm. De tekst luidt: Sigillum Johannis de Renesse, domini Goudie, Militis. Jan van Renesse had in 1300 ook weer een zegel, dat zich eveneens in de Archives Nationales in Parijs bevindt. Het is rond en meet 45 mm. De tekst luidt: Sigillum Johanis de Renesse, domini Goudie, Militis. De oudere familie van Haemstede. «Florentius de Yoern et frater ejus Theodoricus» x) de stamvaders zijn geweest der beide geslachten * 2). Floris zal tuen de landen van Voorne en het burggraafschap van Zeeland bezeten hebben, terwijl aan Dirk goederen in Qualambacht op Sei um wen en waarschijnlijk in Dirksland zijn toegewezen; deze laatste zal zieh Heer van Zierikzee hebben genoemd. Men komt hier, al is het langs een anderen weg, tot dezelfde uitkomst als de oude kroniekschrijvers, tuet name Goudhoeven, die in zijn Oude Kroniek van Holland en Zeeland vermeldt, dat «Flores den oudsten (zoon van Dirk van Saeijn?) heer was van Voorn en Burggraf van Zeeland, van jaar 1162—1203, en Dierch den jongsten was heer van Renesse en Haemstede, van den welke comen in wettige en manlijke linie alle de Renessen in Zeeland, ’t Utrecht en in Brabant tot heden toe». Wij zien hier echter dat Goudhoeven aan Dirk den naam van Renesse geeft, welke eerst door diens kleinzoon is aangenomen, bij den ruil van zijn goederen in 1229. Bij een aandachtige lezing van genoemde kroniek en deze toetsende aan hetgeen de oorkonde van den ruil van 1229 bericht, komen wij echter tot andere gevolgtrekkingen, en waarbij veel ongerijlderd, dat ons in de oorkonde nog duister voorkwam. Goudhoeven vermeldt dat Pelgrim van Holland, jongere broeder van Floris III, tot vrouw had een erfdochter van de Heeren van Renesse en Haemstede, waardoor later deze goederen op Dirk, bovengenoemd, zijn gekomen 4). Nu lezen wij in de oorkonde Volgens de Kroniek van Egraond zou Pelgrim in 1151, twaalf jaar oud zijnde, overleden zijn. Zie hieromtrent: Wagenaar, II, p. 328; Boxhorn op Reigersbergen, II, p. 37 en de Aanmerkingen op Wagenaar, Deel II, door Mr. Van Wijn e. a., p. 78 en 79. In 1376/77 waarin vermeld wordt «Item ontvingen van heer Jan van Renisse .... die met zijn heren lag had in het nieuwland voor Baerland en te pachten hadden h. Jan, h. Lieven en h. Jan van Renesse». Later is deze polder door den Hertog aan Jan van Renesse Jansz. verkocht geworden; in den brief van 14 October 1405 wordt hieromtrent gezegd, dat Hertog Willem aan den Heer Jan van Renesse van Rijnauwen al het goed verkoopt, dat hij liggende heeft in het Nieuwland, gelegen voor Baerland, en Stuivenland geheeten is, met de tienden daaraan vast. Uit het voorafgaande blijkt dat Jan van Renesse de goederen in Zeeland, hem van zijn vader aangeerfd, door aankoop en in dijkend vergroot heeft; toch is het niet aldaar, dat hij zich het meeste ophield. Zijn vader was door zijn huwelijk naar het Sticht verhuisd, waar hij door zijn vrouw eigenaar van de huizingen Groot en Klein Lichtenberg en van de ridderhofstad Rijnauwen was geworden. Jan, die later deze goederen verkreeg, was dus uit den aard der zaak in Utrecht gevestigd en behoorde aldaar, zowel door den roem van zijn naam, als door de familiebetrekkingen zijner moeder, tot de aanzienlijksten in den lande. Wij vinden van hem gewag gemaakt op 1 Februari 1362, toen de Bisschop van Utrecht een brief bevestigde der priorin van het Vrouwenklooster, waarbij zij aan Werner van Drakenburg (gehuwd met een zuster van Renesse's moeder) het land in leen geeft, waarop Drakesteyn gebouwd is. Deze brief werd op Rijnauwen uitgegeven en mede bezegeld door Jan van Renesse, die hierin niet onder de ridders wordt genoemd; wel is dit het geval in een belangrijke oorkonde, in 1366, op den dag na St. Agathen, Reg. Memoriaal B. H. fol. 40vo- 2) v. Mieris, III. 137. ti 77 Vrouwe Margarethe, echtgenote van Costijn. waarbij Hertog Willem aan zijn moeder voor deze overdracht 2000 guldens jaars belooft te geven x). In het volgende jaar, den 4 Juli 1351, had de bebende scheepsstrijd op de Maas bij Zwartewaal plaats; Costijn van Renesse wordt als een der aanvoerders van de Hoeksche partij genoemd, ja zelfs als «Maarschalk der keizerin armij» * 2). De strijd liep noodlottig voor de Keizerin af, en eveneens voor Costijn, die er het leven bij verloor. Zijn goederen werden verbeurd verklaard, de kostbaarheden, hem toebehoorend, den Hertog ter hand gesteld, een gedeelte van zijn wapenrusting aan ’s Hertog’s bastaardoom Jan van Suurmont geschonken, en het overige verkocht, zooals vermeld wordt door Jan de Seriver, rentmeester van Zeeland Bewester-Schelde, a° 1351/54 3). Bij zijn dood liet Costijn een weduwe en kinderen na; wij kunnen echter in geen oorspronkelijk stuk haar familienaam vinden, wel wordt zij in een brief van Hertog Willem, van 1352, bij haar doopnaam genoemd. In dezen brief geeft de Hertog vergunning aan «Margriette van Renesse, weduwe van Costijn» 4) om gebruik te maken van haar lijftocht; in een apostel bij de brief staat «vrouwe der welken manne zien doet of gevangen, die geen schade en doen op ons hoofd of op ons lande»; en aangezien hetzelfde onderschrift voorkomt onder een dergelijken brief aan de weduwe van Floris van Haemstede, die eveneens bij Zwartewaal was gesneuveld, maar de apostel niet wordt gevonden onder de oorkonde aan de weduwe van Jan van Renesse gericht, waarbij deze haar lijftocht bevestigd ziet 5), zoo kan men hieruit opmaken dat Jan van *) v. Mieris, II, 771. s) Boxhorn, Chron. v. Zeeland. II, 154. i) Zie extract in die Rekening Bijlage G. Lib. D. fol 4 vo. Lib. D fol. 17. Everingen. Swanelda van Haestrecht. 96 Het is waarschijnlijk, dat Jan van Renesse den naam van Everingen heeft aangenomen, nadat hij, in gemeenschap met Lodewijk van Maelstede, op St. Martijnsdag in den winter 1391, van Hertog Albert alle ambachten en gevolgen gekocht heeft in de heerlijkheden van Everingen, Elwoutsdijk en Coudorp, om deze te leen te houden; welke goederen den Hertog waren aan- gekomen van Frank van Borselen 1). In 1413 wordt hij daarop, bij opdracht van Wolfaert van Everingen, met de helft van zulke tienden, als waarmee hij in vroeren tijd verlijd is geweest, door Hertog Willem beleend, gelegen in het ambt van Everingen, namelijk in Ellewoutsdijk en Coudorp, tot een onsterfelijk leen 2). 1) v. Mieris, I, 509. 2) G.A. Boxhorn, Chron. v. Zeeland. II, 154. Op Vrijdag na Onze Lieve Vrouwe dag 1392, schenkt Jan aan zijn echtgenote, Swanelda van Haastrecht, Paulus' dochter, een lijftocht; in het hierop betrekkelijke stuk wordt hij kortweg Jan van Renesse genoemd; bij de bevestiging echter, door Hertog Albrecht gedaan, van de belofte van Jan aan zijn echtgenote, van zulke medegaven, als Heer Paulus van Haastrecht haar ten huwelijk gegeven heeft, wordt hij Jan van Renesse van Everingen genoemd. De hier als echtgenote van Renesse genoemde Swanelda van Haastrecht was een dochter van Paulus, Heer van Ridderkerk, hofmeester van den Hertog, en van Eibaren van Dalem. Zij had een broeder, Roelof van Haastrecht genaamd, Heer van Tienenhoven, die op 23 Augustus 1412 afstand deed van het leen 's Heer Arentsbergen, dat vroeger aan Arkel had behoord. Jan van Renesse van Everingen was een zoon van Hendrik van Renesse, Heer van Everingen, en van Elisabeth van den Bergh. Hendrik was een zoon van Jan van Renesse en van Catharina van Everingen. Noot: 1) Reg. nov. vassal, f°. 24 vo. 2) Reg. Lib. V, P. 21 vo. en 26. 3) Reg. Lib. V, P. 75. 4) Reg. Lib. V, P. 136 vo. 5) v. Mieris III, 543. 6) v. Mieris III, 454. zien wij onder de edelen, waaronder zes-en-twintig Zeeuwen, die aldaar samen kwamen, ook een Renesse genoemd. Aan welken der Heren van Renesse wij hier denken, moet moeilijk te bepalen, wij vermoeden echter dat het Jan van Renesse van Everingen is geweest. Dit leiden wij vooral af uit hetgeen bij die regeling in punt twee bepaald werd, namelijk dat Jan van Beijeren, met Jan van Brabant, in Holland, Zeeland en Henegouwen het regiment zou voeren, voor zover dit niet aan Jan van Beijeren uitsluitend was toegewezen; en ook hieruit dat in 1420 «Johan van Renesse van Everingen, Captain in Borselen in Zeeland», van Hertog Jan van Beijeren bevel krijgt, om de baardsen en andere roeischepen met gereedschappen, daartoe behoorende, te laten maken en bereijden, om het land te bewaren en de vijanden te beschädigen. Uit het huwelijk van Jan met Swanelde van Haestrecht zijn blijkbaar geen kinderen geboren; wij zien namelijk, dat op 18 Juli 1430, Floris van Haemstede van Moermont verlijdt wordt met het huis en de hofstede ’s Heer Arentsbergen en met 461/2 morgen land, welk goed hem aangekomen was door het overlijden van zijn oom Jan van Renesse van Everingen; het stuk hierop betrekkelijk werd gezegeld door Floris van Haemstede. Het is door deze aanteekening uit de grafelijke registers en door een vroeger aangehaalde notitie, waarin Raes van Haemstede de zusters zoon van Jan van Renesse van Everingen genoemd wordt, dat wij te voren melding hebben kunnen maken van een zuster van dezen Jan van Renesse van Everingen. Het bezit in Baarland voorkomt. Zijne moeder is waarschijnlijk, na den dood van Hendrik, hertrouwd met Gerard van Maldegem; men leidt dit af uit een uitspraak door Willem van Does, abt van Middelburg, in 1394 gedaan, tusschen Jan van Renesse, aan de een zijde, en Gerrit van Maldegem, aan de andere, wegens hunne onderlinge geschillen. Vermoedelijk is deze Gerard dezelfde, die in het begin der vijftiende eeuw baljuw van Termonde was, en Heer van Scoudee op Zuid-Beveland. De tweede zoon van Costijn van Renesse, Jan genaamd, en in de geschiedenis meer bekend onder den naam van Jan van Renesse van Everingen, was waarschijnlijk veel jonger dan zijn broeder Hendrik; hij heeft hem ook geruimen tijd overleefd, zodat hij eerder aan te merken is als een tijdgenoot van zijns broeders zoon, Jan Hendriksz. Het is dan ook met deze en met zijn neef, Jan van Renesse van Rijnauwen, dat hij vermeld wordt in de geschiedenis van Baarland; hun beelden prijkten, zooals Smallegange verhaalt, nevens elkaar op een venster in de kerk aldaar. Het zijn ook deze drie Heeren, die op 1 Januari 1394, van Hertog Aelbrecht vergunning kregen, om een weekmarkt te Baarland te houden. Tot aan den dood van zijn broeder, omstreeks 1383, wordt, zooals wij aanteekenden, in de rekeningen der rentmeesters van Zeeland Bewester-Schelde melding gemaakt van het bezit, dat Hendrik en Jan, 's Heeren Costijns hinderen, met Jan van Renesse van Rijnauwen, in Saarland hadden; na die tijd zijn alleen Jan van Renesse van Everingen en Jan van Renesse van Rijnauwen bekend als 's Heeren Costijns hinderen in Saarland. 