title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: M J. C. J. REUVENS, OVER DHU den geest der godheid in de schepping, plaats heerst ook Ganesh a door zijn kenteken, dan aan de feitelijke van Pisjnoe, dan aan die van Siva y Poms aan beide gelijk, schijnt toe te staan te worden. Elke facetie toch stelt gewoonlijk alle overige godheden voor, als onderworpen aan de hare. Achter die rechterhand, waarin Ganesh een bekkeneel vast houdt, vercoont ziet men nog een tweede hand, gewapend met de strijd-bijl, gadha of parasja, welke aan Siva wordt gegeven: twee der overige Javaanse Ganesh's door raffles afgebeeld, alsmede de drie Europeesche, houden hetzelfde wapentuig. In de vorende linkische hand heeft hij een doodshoofd, waaruit hij, als uit een schaal, roet den fijn iets schijnt te slurpen. Bij Kali, hebben wij gezien, dient hetzelfde om bloed te drinken. Bij Ganesh zal het wellicht in dit geval, overeenkomend met de andere tekens der verwoesting, waarmee hij prijkt, tot hetzelfde einde dienen; maar ook anders houdt hij gewoonlijk een drinkfles of schoteltje vast. Het is toch, bij deze godheid, merkwaardig, te zien hoe de beidende kunsten op de fabriek, waaruit zij ontstaan zijn, terugwerken. Om op het menselijk beeld een olifantshoofd te doen passen, raakt het lichaam, vooral de buik, onnatuurlijk zwaar en gebeeldhouwd gemaakt worden. Digitized by Google JAVAANSCH HEELDENTRAIT. I. A F D. $ 5. Ol Uit deze vereenigde mens- en dierengroepen ontspringt nu de sabel van Ganefas onverzadigheid, welke door onzen bac. Deze omstandig verhaald wordt: en vermits dieren bijzonder op zoetigheden gevestigd zijn, is het, in gekleurde teekeningen, soms te onderkennen, dat de kunstschilder in het schildje eenige lekkerebaks heeft voorgesteld. Dezelfde aanmerking geldt enigermate omtrent de dieren, haak, ankaf of ankasja, waarbij Ganefas menigmalen, doch in geen der uitgegevene Javaanse beeldwerken, voorzien is. Welk het voorwerp is, dat men in de rechter linkerhand ontwaart, en hetwelk ook bij drie der Javaanse, en bij een der Leydsche gefictionele beelden voorkomt, is een vraag, die mij lang heeft bezig gehouden, en die nog met zekerheid te beantwoorden blijft. De hoogleeraar van rekepinge, dat het een armring was. Schoon na nog verder verbeterd, uit de Duitse vertaling, in majoor Afz's historisch Lexikon, die zijn artikel uit baldaus, fra paolino en sommerat heeft samengesteld. Baldus geeft aan Ganefas, volgens de verbindende legenden, over zijn geboorte, drie namen: Rienavady, Cuexl Quabadj en Bgafourubam, welke laatste de ware god betekent, en dus allicht een titel is. Aldus bij meer pl. 30. p. 67. Mooi p. 67. Raffl. //♦ pl. 3. a; pl. 17. O C. 7. C. REUVENS, OVER DIEREN. noch mehr , noch eineig ander schreiber , irgendwo einen armen Ring in de handen von einem Götterbild hingewiesen, gefällt mir wohl, dass die Erklärung viele Wahrhaftigkeit vor ziemliche Befehle. In den Fabeln um den Ischisnoe kommt, als eine von seinen Attributen und Wapentuigen, der Ring Soedursfoen für diese Wunder-Ring, als wäre ein lebendiges Wesen, wurde durch ihn unter die feindliche Legio geworfen, tötet den Menschen, gegen welchen derselbe ausgegangen ist, oder gibt dem Herren Genade, nach welcher er nach seinem Willen ist, und kehrt dann von selbst nach seinen Räuber zurück. Da Ganze eine Attribute von Ischisnoe würde können tragen, bedarf, nach al dem Gesagten um desselben Natur, keinen weiteren Beweis. Doch es ist mehr Wahrscheinlichkeit hierin gelegen, dass Polier durch diesen Ring den Doppel-Drachen von Ischisnoe verschafft, zu wissen desselben sein bekanntes Wappen, das gebildet anders ist, und welches als eine Scheibe, die horizontal auf der Finger nach dem Ziel wird geworfen. Da der Soedursfoen, gegen die Meinung von Polier, eine eigene Ring würde sein, geheilt vorschillend von der Scheibe Doppel-Drachen. Es ist wahrscheinlich eine allzuflotte Gisbung; rausch nach einem Armring gelijkt es noch ein Attribut noch das Räuber. Gegen die Vorstellung, dass Fabeln, vielleicht, ist mehr schwierig für den Untersucher, der kein Naturkenner von Beruf ist, als die Gene, wel- («) Polier, /. 3a, 337, 631; //. 7, xi; beeren, Ideen I. t. p. 514. (*) Majl ist auch wohl in der Gedachte gekommen, ob uns Attribut ein Gebet-Geblecht sein könnte, gleich an dem, welches, welches (Leben des Buddha in *Öne dia Polyglotta, p. 133) an Bleda zuerst schreibt: verbirgt in statt des roten Hennings. AVANDECHBERLDEN. I. APR. 5 - 93 welke op sterrekundige waarnings of sterrekundig bijgeloof zitten pelen. Het is bekend, dat het derde, regency vlaanderen oog in hoofd van Siva de zon voorstelt, met welke godheid Siva in zekere opzichten ten eenen en denzelfden person wordt gemaakt Dat Siva een halve maan op het hoofd, of, in gekleurde teekeningen, op het voorhoofd draagt, of wel een antelope, het zinnebeeld der maan, in de hand houdt, wordt uitgelegd als een tandening van den tijd, waarvan de maansveranderingen de grootste maatstaf uitmaken: en om diezelfde reden, zegt men, draagt Malta - Kali (een dus ook Beierjeva) geen halve maan, veelels bij de eeuwigheid geen berekening van tijd meer te pas komt: Van die randaamjes op het hoofd van Siva wordt reden gegeven tot zekere hoogst bovenfporige fabel, waaromtrent wij naar de leerboeken der Indische fabelleer verwijzen, en de oorsprong van deze fabel zelf wordt, door de Indische wijzen, door middel van fijne gesponnen redeneringen, toegeschreven aan zekere plaatselijke waarschuwingen omtrent het gemeende hemellichaam. Maar wij gelooven liever, in het algemeen, dat, na de ontaarding van den zuiveren fededienst, Siva, de god des Ungarns, of, in een ander op- De voorafgaande twee artikelen bevatten een uitputtend overzicht van de bijgodsvereringen bij de oude Ariers, waarvan de eerst beschreven Indisch godheid Siva de belangrijkste is, en wel in verhouding tot de andere godheden die de Ariërs aan erenigden, aangezien deze er van uitgaat. Dit artikel is afgeleid van twee opgraven die in de twintigste eeuw werden gedaan. Het eerste, door een Engelse archeoloog, bestaande uit een tempel die is gewijd aan de goddelijke soort Shiva of Maheshwara. Het tweede, door een Duitse archeoloog, bestaande uit een ander soort tempel, gewijd aan een andere godheid, die samen met Shiva in een beeldencollectie wordt vereerder. Beide opgravingen bevinden zich in het gebied van de Indische stad Benares, wat voorheen de hoofdstad was van de Mogulrijk. M 3 94 C. J. C. DEUKNS, OVER DRIB opzigt, de god der eeuwigheid, der verwikking en der voortbrenging, de voornaamste der andere goden als henzelf zou zijn, vervolgd en raad zegende verenigd heeft, en, ten gevolge van die vereniging, dan zon en maan onder zijn attributen neergelegd. Hierdoor kan tevens uitgelegd worden, dat hij die attributen niet in alle karakters draagt, of dat dezelfde vorm met andere verhuld, of, zonder bijzondere reden, geheel weggelaten worden. Wij geloven dan ook, dat het niet mogelijk zal zijn, van de maantjes onder een doodshoofd, welke bij onzen Ganesha voorkomen, voor aan het kapje, en als versterkingen van de stof des onderkleeds, een andere reden te geven, dan deze algemene, dat Ganesha met de kenmerken van Shiva wordt voorgesteld, even als het met de doodshoofden zelf het geval is. Mogten er echter meer bijzondere sterrekundige zinsvingen in gelegen zijn, deze zullen bij ons tegenwoordig gebrek aan naastgelegen Indische of Javaanse overleveringen, noodzakelijk uit de vorige beschrijvingen wezen, en zouden nog aan het oordeel van Europeanse sterrekundigen moeten worden onderworpen. Reeds hebben wij vermeld, dat een Ganesha van Brambanan en een andere te Leiden ook met een half maantje onder het doodshoofd van zijn hoofdhelm voorzien is. Ook die van meer's titelplaat draagt een half maantje. Wat Men zou zeggen, dat ook Brahma, Vishnu en Shiva bij meer met naam te noorden met name op hunne onderkleederen vermeld zouden zijn. Vgl. mede p. 5, waar aan. Verzameld by Google JAVAANSCHE BEELDEN. I. A P'b. § 5. 95 Het hooge kapje, topje, met daarvan kroon, is aan alle godenbeelden eigen. De lengte van beide schooldoeken hangende haarbanden is met haarvlechten verstreken, terwijl dezelfde bij Rheva enkel waren. In haar haar, achter de oren, zitten bloemen, een plant, waarover wij straks meer zullen zeggen. Om den hals, ter wederzijde van de borst, hangen de einden van een guirlande van bladeren. Aan alle opper- en onderarmen, boven de knieën, en om de wreef der voeten, zijn ringen en verlakte banden: ook duimringen aan alle hand- en voet-duimen. Dat alles is veel overdaadiger, gelijk wij reeds opmerkten, alhier dan bij Rheva. De hartjes, op de meeste der genoemde ringen en banden waarvan we nemen, helen gewis of edele steenen, of borduurstof in den vorm van edele klepen, voor. Het gebruik van dergelijke juwelen is aan de beiders van Brahma en Poetri Dets te Leden ontwijfelbaar te herkennen. Het is verder niet onwaarschijnlijk, dat de bovenste top van de kroon of het kapje van Ganesha, welke ook uit een juweel schijnt te bestaan, met opzet in de gedaante van edele stenen gelegen zij. Bekend is het, hoe de geleerde Europeanen, vooral de Schrift, Op de plaat van Rheva is de ring aan den duim des linker voets vergeten. Zie bij v. boor, 82, n°. 1, op het bovenste hoofdje. Vgl. p. 396; ook pl. 83, 3, p. 388. Ook pl. 85, 6, p. 393. Eindelijk, zoals wij niet vergissen, is Ganesha omhangen met het heilige koord der Unmienen, welk echter ook door de overige hoogere geboten wordt gedragen. In verschillende voorbeelden is het, even als bij ons, twijfelachtig, of de band niet een gewoon teken der Midden. Zo is het gelogen met drie Ganesha's van Leiden, en met de Durga van Singhasari. Veelvuldig was, even als de armbanden van Siva, ook deze band met opzettelijke vorm van zulk een dier gevormd. Met deze band, meerzijnde zennaar, echter in andere talen ook anders genoemd, zijn veelal de Indische godenbeelden, zowel op het vaderland als op Java, voorzien. Maar welke de reden zij, dat Ganesha, in alle Javaanse beelden ons bekend, daar onder de drie van het Leidse Museum, Moor, p 399. Raffles, II. pl. 14. Zie boven bl. 74. Zie de beschrijving van die band, en van alles wat daartoe behoort, bij Moor, p 40. not. 1; p. 50, 54, 379, vooral ook bij DUBOIS, p. 91 – 99. To by TReK, Bomb, Trans. I. p. 274. Mvoo, 9 p veie plaaflcn; Arfl. //. pl. 15–18. Digitale editie van de geschriften van J. A. van Leen. Wij komen thans aan een moeilijk gedeelte van onze beschrijving, waar welk misschien over de ouderdom van ons beeld, en hierdoor veeling van het geheele stel, indien alle de zes beelden bij elkander behoren, enige lichte kan veroorloven: het is de kleeding. Uit alle raekeningen omstandige beschrijvingen van de kleding van beelden, welke meer en rafels, maar vooral Erskine, bij voorkomende gelegenheden opgetekend hebben, komt het onvoor, dat onze Ganseva drie stukken van kleeding aan heeft. Hetgeen echter voor de Europeaan, die het Indonesische schiereiland bewoond heeft, veeling uitsluitend de nog bestaande gebruiken raakt, een opvatting van het algemeen bevattende is, ditzelfde is voor anderen dikwijks moeilijk te ontcijferen, en zoo kunnen ook wij veelement groots missaten. Van gemeende drie kleedingstukken is voor de mens de doormeten broek, tsjoeina. De drie flippen verder, welke over de beenen, vooral over het linkerbeen hangen, benevens de twee, welke op de achterhoofd achterblijven, gelijk raakte in andere beelden heengeval is, schijnen te behoren tot een en hetzelfde stuk kleedrij. De kt»gots, eiders gefneld lango$i % hct voomaamfte decl der ♦cht Jndifche kleeding, is een lange lap ftof, welke rondom de lendenen, eo dan ondcr het lijf door, vastgeknoopt wordt, 100» dat dcszelfs einden, voor en achter, zoo het fchijnt naar goed« vinden» het zij ingeftoken worden, het aij af hangen. Maar wij twijfclen , of hetgeen wij om den buik zien litten , niet zoo zeer . de lungota zelf rij, ala eene foon van breeden riero, welke wat hooger dan de lungota zitten, of wer een gedeeite daarvon be« dekken moet, genaamd kamwerbania , of kaciha t» Dezc <a) Moor, pl. 91, «°. 1; rapfl. //. pl. 18, n*. 6. CO 2le de belclirijving van deze drie ftukkeo bij moor , p % 54 , tcr gelegenheid' van j&Ajj/ 14 ; btj brsrinb in z§ne algcmeene aanmerkingen •ver de beeMen van Elephanto : Bomb. Trans, /. p. 244 , en de be» fcbrljvlng der lungota bij rapple* //. />. 9, 16, bij gelegenbeid van het; vermekkn drt tempd wachte» van T$ja*4h Kilon Da] mm ca van Ttjaadi* Swoi , beide» te Brambanan % ph 3, 7 : wgelekejj roet caavvpyaD /ad. ^frtA. //. ph R5. De Utngota fchijnt t« *ün bct WcedwgfWt , her fchieven b\j dujio» f. ao*i cn gedwgen door twcc Fakie», die afgtbeeld zijn in Afiat. Ref. V. f. 37» 49 9 fliedaoita* io Miniatur«, II, p, aio, ata. De DAoter, door brskinb vermeid, insgelijks als een kleed voor de onderdcelon des ligehaaota , kunnen wij niet juist aanw'yzen. Veelligt is dit het rtimere kleed in de gedaante van een vrouwen rok, dat rnen ziet aan de beeiden bij raffle«, pl. 15, aj pl. 16, n°. 3, 4, 5. Pitamber is de naam van een der ond^kkedoftu, wannetr hqtzclve geol gekleurd is: moor , p. 67: misfehien van de lungota zelve; tnaar wordt 00k van vrouwen kleeding gehrüikt bg moor , 70. Digitized by Google lAVAAKftCHK «KBLDKK. I. APD. $ 5. Oft katnanrkaiufa wordt door cairinb 00 hIb een //ir/> van rulm «lock befchreven. Welligt ook komt de benaming van fjela % kkväje, hier w pas De kleedlj fchijnt dus niet alleen blj de Griekfche et Roraeihfche oodheid, maar ook bij de Indlfche, ccn der raodje- lijkfte puntert te zijh. Eenc omfarodigheid, waarvaa wlj geene reden kunnen nit<ten> ken, is dat de borst ran die beeld geBeel bedckt U. Eulk cena dragt is blj de mannen, ea bij alle bekcnde mannclijke beeiden > geheel ongewooo: flech» vroowen* en vaa daar ook Ibmmlge vrij nieuwe godfnnen beeldjes (0» hebben den botzem bedekt» Hecfc mea Ganefa met opaet een vrouwelijk aanrfen willen geven, gelijk aan Sita Ardha-Nari, — half man, half vrouw? Maar die zoade op cene vrtj minder dubbelafnnige wijs nie te drukken gewecsc zijn: de borst is volftrekt Biet vrouwelijk. Nog hangt er dwars van den linker (chouder tot onder dea regier arm een breede platte band met zootaen: evtn als bij den Leydfchen Brama, doch blj Main obs niet bekend. Maat — 1 ■ ■ — ■ t» EasKiNS, als bovtn, p. 819. (*) Sieh; a tobe. Erskine, Bomb» Trans. I, p. «24, aay on- der aul , asf , «44. (O Moor, pU 17, 30, 40. Mcn zie vorder Hindoostan in Mi- niatur« eoz. In de beginperiode, het allereerste genoemde gedeelte der kleeding kan een bepaalde aanleiding opleveren voor de ouderdom van de beelden. Indien wij een hindu op de vertrouwenswaarde van oude tekst kunnen vertrouwen, dan moet de brock, die een Mahometaanse dragt, door de Indianen overgenomen en aan de beelden gevoerd worden. Gelijk ook maakte, die gemeend heeft dezelfde aan de beelden van Ellora te ontdekken, daarin door de nieuwere beeldverfsteringen is gecreërd. In feite ook de oorspronkelijke vlekken, waar naar de platen van meer zijn uitgevoerd, bij welke voorstellen die tsjotlna gezien wordt, zijn, voor verre het grootste deel, tekeningen op papier, die wel het oude kostuum behouden, maar van hedendaagse maken zijn. En verder bronzen beeldjes van zeer verleidelijke onderdoden. Het gevolg, dat men hieruit zou kunnen afleiden, zou kunnen zijn, dat de beelden, hoewel aan de ene kant boogswaarzijnlijk, pieken gemaakt na de vestiging van de Mahometaanse godsdienst, welke met de val van het rijk van Madjapahit in het jaar 1479 plaats gehad, echter vervaardigd zijn na dat, door middel van veelvuldige omgang met Mahometaanse of met niet-Indische mensen. Digitized by Google JAVAANSCHE BEELDEN. I. AFSTEL. $ g. lOf De vroege, de kleding van het volk gelede verandert, ondergaat - een indedae de gebeedenis van Java, in een tijdperk waarinzelf zei van het oorhevel van fabelen reeds grootendeels ontdaan heeft, geeft ons ruimte genoeg om eenen vrij lange stac van aanraking tusschen Indische en Mahometaanse lezen en zeden te onthullen : verminderd er van de vroegste pogingen der Mahometaanen, om aanhang te winnen op Java te Winnen, tot aan den val van Madjapait toe, bijna twee eeuwen zou verlopen. Heden inlandsche derzer, niet tot de regering plaats gevonden, geeft ons vergeven; wat wij naderhand, alles wat wij over den ouderdom der beider konden opsporen, onder een gezichtspunt te vereenigen. Tot dusverre er nog bijgevoegd, dat de djoeitta, die de oorzaak is van onzen uitslap, ook op Java rijgt, onder den naam van selano y door de moderne klassen in kratjen en bos-koftan tot aan de enkels wordt gedragen (Jb). Wanneer dus Crawford aanmerkt, dat de kleding der Javaanse beider (waarmee bij voornamelijk die van de) van de (i) Raffles / //./. C. p. 115—134. (ii) Raffles, /. p. 87, 90, 91. De mindere klassen dragen een broek, tot even boven de knie, panji-fartji genoemd: raffles en crawf. Ind. Arch. I. p. 809. Ind. Archip. IL p. 301. N 3 10% C. X k. Revue Belge d'Onomastique. Dr. J. Brantjes. Voorbeeldenaanvraag: Borforschijnc te bedoelen (wreetschoftig) Voorbeeld van de inscriptie op het vaste land van Jawa, en gecnsecina fncc.de inland. Sche der Javanen; dan vicezers wel, dat deze aanmerking ongeacht en de lijn van afteiding niec zoo gemakkelijk te trekken ilji daar de ouderde Javaanse dragers niet verschillen van die van het vaste land verfchild te hebben. Misverstanden in hetzelfe eerbare aanmerkingen over het niec voorsta komend van echt Javaansche wapenen, waarvan hij een voorbeeld geeft de speer, de kris, en de blaaspijp voor vergiftige pijlen: craving wij de speer en kris, althans, niet minder in Javaanse, dan in Indische werken meenen te herkennen. Maar zolang dergelijke kleinigheden niet niec opzien en gedood nagevolgd en ontmijjerd worden, is het gevaarlijk een gevaarlijk iets te trekken. Ook de vroegere beschrijvers der grote van Ekphrasis hadden de kleding der aldaar afgebeeldde goden voor een geheel verouderd kostuum, terwijl BRON op nieuw en ondefeen en eene nieuwe volledige kennis van Indië, aangetoond heeft, dat die kleding de oorspronkelijke en nog niet afgeschaafte dragers der Indische voorstelt. Aan de rechterhand van het beeld bevond zich een Fraai ge- Werk. Digitized by Google 7AVA A NICHI BlILOIR. I. ATD. $ 5. tO$ werkte, soo wij meenen, htus-phnü Welken rol de heilige totut (pedma of kamaV) in de Indifcbe leer fpcle, is, en op zieh zelf, en «Je de vergelljkingen niet denAegyptifcben godsdienst , welke daaruit dikwijls opgemaakt zip, overbekend. Deze plant wordt nlet alleen aan Pitjnot en Läksjmi, bij welken dezelve meer bijzonder beboort, n»w eok aan andere gode« toegevoegd : aldus zitten, bij moor , Ga- nefa en Devi (cetf haam van Parrati, vrouw van Sha) op lotus- troonen Well igt 00k heeft dezelve bij onzen Ganefa geene bljzondere beduidiag, «aar is flechts een gevolg van den reedf •pgemerkten invloed der beeidende kunst op de fabclleer, en is •mftaan i»it het verlangen des kunftenaars om een zoo groot vak van den fleen nlet ledig te laten. Wanneer wij echter bedenken, dat in de bouwveUen van Jagoe y oratrent een uur van Mulang verwijderd, Parvati, in bee karakter van Präcritl of Prithhl (£) {de natuury, voorkotnt , niec bloemen en planten omgeven , waar* onder een dergeiijke groote fotus te zien is f>) ; dat dczelfde godin , in het karakter van Doerga 9 of de dtugd in ftrijd met de ondeugd, te een der beeiden van den heer emgblhardt (</), welk bij onze drie beeiden van Shga-Sari behoord heeft, toen hetzeWe nog ongefchonden was, naast zieh eene lotus- plant gehad heeft, en in 00 Moor -, pl. 45 en 30. (*) Moor, p. 36, 385; lanou /. p. 179. («•) Raffl. //. pl. 15, n°. 3 en 4. Raul. //. pl. 14. Digitized by Google Af , -C. I. ,C./ ROVINJ, OVER ; URIE t Twee keer haar lacharmen bloedten droeg, waarop vogels kwamen aan te vliegen, gekleed blijkt niet de tekenring, welke de beer had metgebracht; de grote lengte en, bloemenslag insgelijks voorkomt naast den en den tempelwachter, die wij meenden onder de verzameling van den heer Engelhardt te behoren, en eindelijk naast den Siva, die thans rijk te Singa? Sariftaat, en den Brama van diezelfde plaats, thans te Leiden. Daarvoor niet 0, dat men in bet gebleken teken van beide, de Dhireva en Durga niet uitgezonderd, de verschillende eigenheidskarakteristieken van de godheid, niet alleen als verwoester in bet karakter van Maha-Kala, maar ook als god der natuur, heeft willen aantonen, en de uitdrukking van die denkbeeld en elk der beide, welke hetzij verschillende karakters van de opvolgende Shiva's, hetzij de ondergeschikte Brama voorstellen, heeft volgehouden. Wij hebben het voorbeeld van een naastbijgelegen plaats, Jagoe, er bij genomen, omdat de schrift van Siva, gelijk reeds door Crawfurd is aangetekend, in het algemeen in deze omstreken de overhand schijnt te hebben; en dezelfde voortelling dus ook te Jagoe zal uigebracht zullen geven. Am - .. . . Gelijkt ook het beeld in twee Javaanse Dhurga's, van onbekende afkomst, bij Raffles. Il.pl. 17, n°. 1, 3. Raffles. Il.pl. 15, 1, 2, en een feitelijke verklaring in Volume VII, n°. 1. Indien Archip. II. p. 208. AVA ANSCHE 8 RELDEN. I. APD* 55 6* 19 S De twee platte bollen roet (traten ter wederzijde van het beeld, regen den vteen aan, zijn zeer waarschijnlijk zonnen. Op een heden dag vaandel, bij langzamer, vindt men dezelfde figuur afgebeeld. De uitdrukkelijke beschrijving van dergelijk een zinnebeeld heb ik nog nergens gevonden; doch zodanige, hetzij dubbele, hetzij drievoudig zonnen, gelijk op een paar bronzen stokjes bij moort (p. 43), komen mij voor, een zegen te zijn, de goddelijke natuur betekenend. Verklaring van het beeld 2V°. 3, NandL Uit dezelfde verzameling van den beer Engelhardt (uit welke de Bhairava en de Ganesha afkomstig zijn, hebben wij ook den liggende stier, N°. 3, ontvangen. Een tiger, en, wanneer er kleuren te pas komen, een wit tiger, is het voertuig van Siva, gelijk aan Vishnu een arend, of arend - mens, Garuda, en aan Brahma een ganzen wordt gegeven. Gewoonlijk is zulk een tiger voor de tempels van Siva, even als Garuda voor die van Vishnu geplaatst; van welke gewoonte de kolossale portiers van Tanjore op het vasteland van Indie, een der meest voorkomende bewijzen oplevert. C. I. C. REUVENS, OVER DRIE TIENEN. Zoo wel de vergoding van het rundvee, als die van de lotusplant, hebben puntens van vergelijking tussen Agypten en Indie gediend. Wij gelooven niet te geven aan dodelijke verbeeldingen, wanneer wij met dubois en anderen Hellen, dat bij beide Volkeren de ere voor het rundbeest een natuurlijk gevolg is van de uitnemende nuttigheid van die dier, welke als het ware des menschens naaste gelijk in werk en heden, en naaste middel van overleven is. De in Griekse en Latijnsche oudheid enigszins geoefende lezer zal hier van de voorbeelden niet ver te zoeken hebben. De vergodening van de nog levende koe, en het verbod om haar te slachten of haar vlees te eten, waarvan Crawford nog bij de hedendaagse Javanen een merkwaardig overblijfsel gezien heeft, een gevolg van deze eerbied. In sommige streken deelt de Os in dezen eerbied meer, in andere minder. In het Zuidelijk Karnatica is de os een levende godheid; maar, zoodra men ten Noorden der rivier de Kaveri komt, is dezelve slechts een heilig dier. Doch nergens wordt zijn vlees gegeten. Maar dat dezelfde tot voedzame aan Siva wordt gegeven, schijnt een niettegenwoordige min uit een geheel verschillende oorzaak te ontmannen, en schijnt een symbolisch te zijn, genomen van den zachten aard van het rundvee in vergelijking van den buffel. Men ziet dit uit het verschil. De schrijver, die de Indische goden behandelt, maar die niet altijd op een even oordeelkundige wijze, fungeert bij het berichten ziften. Baftwa toch, of hij het zijder, wordt genoemd een zoon van Dharma, de rechtvaardigheid, en wordt ook gezegd, als zoodanig de drager, de nandi, of vahana, te zijn van Siwa. Daarentegen is de buffel, maisha of maisja, het welgepaste beeld van de kwaadaardigheid, en komt derhalve voor als het gedrocht, met welks kwajen geest (asura), Durga, de vrouw van Siwa, strjd voert. Dit gedrocht (Maisja-Afura), met een samengesteld woord, genoemd. Ja, Marsden op m. polo, noot 1284, en 0290. Zie ook baldaeus, Ind. Afgod. bl. 173, a. Voor baftwa bij Valentine en Duesois; Vrisja bij moor p. 53. Paterson, Af. Ref. VIII. p. 81; moor, p. 91, 343. Of nandi voert alg in het algezetten, of Siwa's voertuig in het bijzonder te boekstaven, weet moor zelf niet op te geven: p. 58. TATERSOFT, al boven p, 75; moor, p. 152. Omdat C.J.C. Reuvens, de schilder, wordt afgebeeld als een mens met een buffelskop, doch in zijn atelier als een buffel, uit wiens gewonden of afgeslagene nek een menselijk wezen ontspringt. Van die soort is het grote beeld van Durga van Singhasari, in plaats waar het beeld van Bhairava naar het vaderland is opgezonden: en hoewel het beeldwerk, wel eens aan twijfel onderworpen is, of Durga op den verlorenen buffel, dan wel op den leeuw, haar gewaar is van haar gemaal Shiva, op welke zij zelf ook soms rijdende wordt voorgesteld; zouden wij in alle ons bekende voorbeelden liever de gedode Maisja, of buffel, herkennen. Evenzo is de Maisjafodra een mens met een buffelshoofd, is ook de Nandi soms voor als een mens met een leeuwenhoofd. Aldus ten minste leg ik een Javaans beeldje bij, waarvan waarschijnlijk maakt sommige een niet noodzakelijke onderscheiding tussen Siva's leeuw en der rechtvaardige. Digitized by Google JAVAANSCHE BEELDEN. I. APD. § 6. 109 Digheldy Dhamadeva, een van de portiers van Siva's paradijs, het kala-, genaamd Nandigugshafer, een mens met een vlieerenvoet. In de naam zelf toch ligt nandi en vah, een goede geest, een zeer opgeblazen, om niet aan de nandi van Siva te denken. Welke de juiste vorm-naam is van deze voorgestelde vlieer dragende hier, kunnen wij wel niet zeggen, maar het is buiten twijfel een van de gewone Aziatische kamelen runderen. Reeds in de oude oudheidkunde is dit gebulte dier bekend als een kenmerk van hoedanig hetzelfde op de penningen van klein-Azië (b), op het basrelief van de vergoding van Homerus, en elders voorkomt. Eene nadere opgaaf van natuurkundigen kan echter niet dan welkom zijn: dat zieh in de Aziatische Researches een beschrijving van de gayal, een eenigzins bultig runddier, doch van een ongewone soort, bevindt, zal niet behoeven aangewezen te worden. Verschillende porters van bulldragend rundvee, als de Yak van Tartarije enz., worden ook meermalen door de geleerden uitgeven marspen besproken (f^. Wat (a) De uitspraak er is eigen aan de tongval, welke soms afwijkt denken den Karrarilchen (moor, p. 874.) Garoedo noemt het Garoedin of Gareeder, I. p. 399, 335. (b) Eckehout, Docdr. Num. III. p. toff. TOEFL, /. 14, p. 86, note 193. Zie ook note 813, 879, 883, enz. Uit de haren van den hoorn van den yak worden de vliegenwagens Tsjavri of Tsjamar gemaakt. Lancles, //. p. 88 en 133. note 3. O 3 110 C. X. C. REK-CVKN3, OVER DIE DE IS Wanneer het tuig van die de betrekt, niemand zal van ons daaromtrent wijdlopige aanmerkingen verwachten. Dat de voor Sha even als een aardsch lastdier voor zijn meester, een dek en een tuis toegevoegd draagt, is niet verbaasd, dan hetgeen natuurlijker wijst van de verwachting van den kunstenaar kon worden: dat dezelfde ook andere fieraden draagt, die een kenmerk van zijn heilige bestemming uitmaken, heeft zich even zo begrijpen. Hoewel om den hals draagt ook een mandje bij meer (a). Eene schaal voor aan de borst, zo als ook in den tweeden mandal van Singa-Sari bij Raffles gezien wordt, is een gewone dragende van weinig en last-vee, echter in andere landen gebruikt dan bij ons: bijzonder ook in Indie (b). Wij behoeven dus hier niet te denken aan derzijlens dagelijkse gebruiken bij den Indische eer. Dienst. In een der gekleurde teekeningen van meer is het kleding van mandie met groen, rood en goud afgezet (c). Bij bronzen beeldjes, van denzelfden, zijn ook de boomstammen als het ware met een kap of capuchon verfijnd (/). De onze beeft op het dek, zoowel als boven op het hoofd, een bloem, allerlei soorten weer den gewogen lotus. Toen die zware beeld te Amsterdam kwam, droegen dessen kop en oogen eenige sporen van witte en rode verf. Wij zouden gissen, dat dit vleugje nog een overblijfsel was van eerder dienst, aan hetzelfde door de reeds Mahometaanse Javaanse beelden bewoonde. Sporen van dat gebrek zijn door Ninkdur, door W. Ouseley en anderen op het vasteland gezien en aangeduid. Verscheiden der kleinere beelden, thans in het Leidensche Museum geplaatst, waren, bij hun aankomst, opgehaald met witte kalk; dan of dit aan dezelfde oorzaak, of wel aan baldheid toe te schrijven, zij, is ons nog niet mogelijk geworden om met zekerheid op te sporen. Opchrift op het beeld N° 1. In menige gevallen mijn gebrek aan kennis der oorspronkelijke talen, en het gemis van beoefening derzelve in ons geheele vaderland betreurend, heb ik meer regtstreeks, met opzicht tot de inscriptie op het beeld van Bhivari, de grootte van dat gemis gevoeld. Ik zoude dan ook in geen enkele ontcijfering van dien naam gevoeld zijn, indien ik niet, bij gelegenheid van een reis ... Ninkdur, Reis naar Arabië II. bl. 38; Sir w. Ouseley, Travels I. p. 81. Na c. i. c. RFFvBNs, of een kleine uitstap naar Engeland, ondernomen met het bijzondere oogmerk om meer schrift, plaatwerken en berichten over India te verzamelen, en wel bij het meer vermelde gesprek met de heer Wilkins over ons beeld, het genomen gehad, van die geleerde te verneinen, dat het opschrift, hetwelk Sanskriet is, zieh zeer gemakkelijk laat lezen: tsjakra tsjakra. Maar in welk verband die woorden tot ons beeld hoorde, was die geleerde op dat oogenblik niet duidelijk. Indien ik thans wellicht enige niet onwaarschijnlijke gissingen durf voor te dragen, hij houdt mij zulks ten goede: het is vroeg na een langdurig onderzoek. Het is, voorlopig, vrij zeker, dat de verdelling van dit woord eenen aanroep aan de godheid aanduidt: andere voorbeelden bevestigen zulks. Shara, Tara! is een gewone aanroeping van Mahadeva, en wordt gevonden in den tekst van een opschrift te Ekvra tuschen Bombay en Poena. Daarentegen is de uitroep en aanbidding gebraikt door de Vishnoeisten der sekte van Roma. De betekenis na van dezen aanroep onderzoekende, komt ons vooreerst, onwillekeurig, de meest bekende voor den geest, welke wij dan ook met een woord moeten aanstippen, schoon denkend, zonder enig verder nut. Tsjakra is een aloude wapentuig, dat. Polier, p. 381; ook, p. 196. — Deze vorm van aanroeping wordt ook voor andere doeleinden, dan die van verlangen, toegepast. (Zie Sykes, Bamb. Trans. p. 288.) AVANDALE BEELDEN. I. AFD. § 7. volgens mijn zekerheid bergen, nog hier en daar in gebruik zoude zijn maar thans eigenlijk in de fabriekwereld te huis behoort. Het is een metalen schijf, discus, met scherpe kanten, welke, op de vingers, of op een stok, horizontaal geflingerd en geworpen zijnde, alles door snijdt, waartegen dezelfde raakt. Het is een der gewone kenmerken van Vishaar (b). Wij hebben hiervoren (§ 43) Vira Bhadra uitgelegd, alsof het ware Vira Bhada: de moedige kwade geest. Thans biedt zij tevens de gelegenheid aan, om de drie punten, waar het op aankomt, zijnde de betekenis van Bhada voor kwade geest; het gebruik der oe voor de a, en de invoeging van de r, op te helderen, en, zoo mogelijk, met bewijzen te laten zien. Tsjakra en Sakra, Tsjoekra en Soekra schijnen alle verschillende uitspraken van hetzelfde woord te zijn (c). De tsja, (a) Valentijn geeft dezelfde ergens in plak. Zie ook Dubois, p. 545. Ook vindt men er een soort van gerechtelikundige tolk van, in de Maleisische jaarboeken (Maleisische Annalen door Dr. Wederenthal vertaald, en na zijn dood door Raffles uitgegeven te Londen 1821. 8. — p. 9. onder aan. (b) Zie, bijvoorbeeld, de Brata Yudha, bij Raffles, Java, T. II. p. 447, laatste regel, 451. Zie verder Moor, passtiem; Polier, p. 946; Dubois, p. 443. Doch als zodanig vogen er de dichten en kunstenaars nog vlammen bij, welke de geflingerd schijf rondom van zich werpt. Tsjakra van Sakra, raffl. /. p. 376; Sakra van Soekra, meer p. 179, aan deze Soekra wordt weer bij sonderheid Tsjoekryn genoemd. /. p. 333, noot 00, verken met deszelfde beschrijving bij lancles, /. p. 111. Dat tsja en fa in de Indische taal worden getuigt lancles, IL 77. Tsjank en Sank bij meer, p. 13, en Dubois p. 54, 443. II C. J. C. BRUUN, OVER. DRIS Jja en fa worden in vele Indische talen verwisseld: alzo is ook tsjank, fjank, en fank in gebruik voor de zehoom van Vishnoe en van zijn priesters. De oe daarentegen ontbreekt in veel talen, en soms een verchillende Europese schrijfwijze voor de korte a, eigen aan het Sanskriet. Deze korte a toch is niets een ingevoegde korte klank, een ademhaling dienende in plaats van een klinker, tot uit-spreek van de lettergrepen, die uit eenkel medeklinkers bestaan. Het is deze zelfde korte klank, zoo ik wel zie, welke door verschillende schrijvers, door middel van a, e, ï, o, ü, m, enz. uitgedrukt wordt in Brama, Breme, Birma, Burma, Broema, Brome, in Kriijna en Krisjno en in een menigte van andere woorden, denkelijk ook in Bhadra en Bhoedra. De 0 is de algemene schrijfwijze van onzen landgenoot Rāmāyaṇa. Tsjakra, zoo zullen wij, eens vooral, het woord spellen, is, als goddelijke bijnaam, het meest bekend voor Indra, de Hemel, of het uitspannel. Meer voegt er bij, dat zulks vooral het geval is, wanneer Indra voorkomt als een kwaaddoende godheid. P. Over den genoegden klank: W. Jones, Orthogr. of Aziatick words: Aziatisch. Ref. I. p. 137, wilde hij, Sanskrit Grammar, p. 4; - Brama is bij sonnebat Brouma, bij politiek Birmah enz. Vgl. sonnerat, p. 068, en de klachten van meesters over deze verwarrende ideeën, I. p. 512, not. 5. 3c. Ausg. (4) Zie meer, voornamelijk p. 187, 7». Digitized by Google JAVAAV SC HC HEELDEN. I. A f D. § 1 15 Op andere platen is Tsjakra: leraar, dertig geesten: ok wel: leraar van Boeddhisme (a). Deze beide om redenen laten zich zeer wel te zamen paren. Wij hebben het toch reeds gezegd: volgens de scheiding der Boeddha's van de Bamienen, is Boeddhisme door de laatsten als een kwaad geert beïjverd geworden, en het is denkbaar, dat de algemene benaming van Boeddhisme bij de Braminische voor dergelijke kwaaddoende is, fekken, hoewel bijzonder op de hoofdstoffen, of dementen, toegepast, hetzelfde woord zul, als Boeddhisme. Trouwens, wat den uitgang met een zulig betreffend, ook in andere Boeddhistische landen wordt de heilige zelf Boeddhisme, Pot enz. genoemd. Wilden wij echter oorspronkelijk deze overeenkomst bewijzen, wij zouden een geheel verhandeling moeten schrijven, vertritt sommige geleerden de Braminische Boeddhisme niet voor een en dezelfden persoon met het hoofd der Boeddhisten sekte willen erkennen; anderen de Boeddhisten voor ouder dan de verschillende vroegere Indiase secten houden, en dat beiden de voorgestelde afleiding van het woord meer of minder verwerpen. Het voor mij houdt echter de zaak voor genoegzaam waarschijnlijk, of dezelfde voor die oogenblik met het aanhalen der voornaamste schrijvers te kunnen afdoen (a). Eind- Eindelijk is Tsjakra de godheid der planeet Venus, en van den Vrijdag, en is als zodanig verstandelijk verfchillend van Boeda, welke god van den Woensdag is. De Vrijdag is, althans bij de Birmanen, die Boedisten zijn, een zeer ongelukkige dag, waarop men niets nieuws zal ondernemen. Tsjakra wordt ook wel zoon van Briegpu genaamd, die waarschijnlijk een aloude sterrenkundige zal geweest zijn, even als dit gezegd wordt over Duksja, de vader der Zeven- en twintig maan-woningen. Maar Tsjakra is eigenlijk feitelijk een bijnaam, en indien men op de nauwkeurigheid der opgaaf van wilford en van bopp kan vertrouwen, betekent dezelfde magtige vorst, of feitelijk de magiër. Hoogstwaarschijnlijk staat daar woord dus op het beeld, herwelk ons bezig houdt, als een gewone aanroeping van Bheireva: Magtige! Inderdaad die aanroeping zal bij Bheireva zoo veel te meer toepasselijk wezen, indien het waar is, dat Tsjakra, ook in de overige voorbeelden, voornamelijk van een kwaaddoend wezen, of een hoofd van kwade geesten gebruikt wordt. Wij hebben roch Bheireva als. (c) Langoles, ah brten. Over Daksja, zie hier boven bl. 41, en de plaats van bentheby , aldaar, tutt (*), aangesteld. Wapen, Jfiat. Res. IX. p. 143; bopp, Naht, not. 34. heer Digitized by Google JAVAANSCHE HEELDEN. I. APD. 57» II. 117 heer der Pestijden, der kleine plaag geesten, reeds leeren kennen: Ook de Raksjafa's, kwaaddoende geesten, ter bevrediging van welken de mensen - offeren gedoeld moeten dienen, ja, eigenlijk, alles wat in de geesten-wereld boos is, beboort onder de heerschap van deze zelfde godheid (a). Hic bevreemde niemand, dat wij ondernemen een bijnaam, aan eenen Brachmafchen, en eenen, ten minste, halven Boedisten-god eigen, op eigen gezag nog aan een derde godheid, inzelfde, eene Braminische, mee te delen. Die bijnamen toch, welke enkel titels zijn, worden door alle, ook de meeste tegenstredige secten, evenzeer voor barren oppergod nagejaagd. Bhagavat bij voorbeeld, de heilige, de zalige heer. foon konde wezen ; doch ik kom van deze gisfing gehccl en al teru^. (*) Majee, Myth, Lex, V, Bhagavadi, p. 194. P 3 1 1 8 C. J. C. RRUVBNS, OVER DR1E Fisjnoe allermecst: van daar de Hhagavat-Ciia en Sri - Lhagava- gedienten aan de pefchiedenis vanKrisjna gewijd. Bhagavat wrrdt niet minder Visjncfs tegenparetj , Siva, gtnoemd (k): cn de Doeditten bebben mede Bhagavat voor cer.en der titcls van Bot da verkozen <c). Nila- Kam ha (J: blaaww - halt , titel waarfchijn» lijk zinfpelcnde op de blaati ve Wolken waarmede de liimalaya- bergen onder den top orogeven zijn (</)) wordc van Siva («)> en wordt nict minder van Fisjnoe (f) geiegd. Hctzelfdc is het geval met Dsjaga natha (Jhetr des htelals}, titel meest aan yisjnoe gegeven Cg), doch van Siva niet geheel ongebrutke- lijk (A). Zoo wordt de boedanigheid van Isarayana (de op het •water bewegende : — de geest der fchepping)\ zoo wordt het geven van den oorfprong aan den Ganges , dan aan Siva toege- fchreven, cn dan' aan Visjnoe {i). Thans moeten wij den naam van Tsjakra vorder bewijzen. Bij (o) Moor , p. aoo. ($) Polier , /. p. 20S. Vgl. />. 240. (c) Colebr. t ^ Ä«. /A*« 303. (</) Patbrson , df m Res. yill. p. 61. (0 Paterson, ah boven; wiLf. Jf. Res. XU 145. (/) Sonnerat, /. p. «82. (5) Moor , p. aia. (A) Craxvfurd, /nrf. jfrciip. //. 019« (/) Moor , 7a ; cn 40. JAVAANSCH BEERDIN. I. AFI. J. 1 ip Bij de ongeloofelijke verfcheidenheid der Indische sagen is het geen wonder, dat er een menigte van bijnamen en bijzondere legenden nog dagelijks opgefrequent worden, waarvan men te voren geen kennis had: evenzo is een menigte van bijnamen verteld lang opgegeven, waarvan men den oorsprong, herkomst en legende nog heden niet kent. Van het eerste geval geven Ons de drie delen der Bombay Transactions, waarbij veder weinige jaren de Indische letterkunde verworpt is, — van het laatste geven de lange naamlijsten der goden in Dow's History of Indonesia doorvloeiende bewijzen. De bijnaam van Sjakra aan Mahadeva of Bhairava gegeven, is door talloos schoon veel moeite nagezocht, nog niet dan in een paar verwijderde voorbeelden gevonden. Anquetil du Perron, namelijk, zoo als ik uit een aanhaling van lange tijd bespeur (a), noemt Vira Bhadra: „Sjaker (dat is, kriecht') van Mahadeva" Knecht, gehecht wel aanmerkt, zal het woord wel niet betekenen; maar ik gis, dat Anquetil deze beteekenis opmaakt niet enige vleugelachtig verhaal: bij v., dat Vira Bhadra, bij zijn geboorte, de orders van zijn vader Mahadeva zoude gevraagd, en in laatste zoude gekregen hebben om Daksja te vernielen Maar het blijkt dan toch, dat Anquetil aan Vira Bhadra of Bhairava den (a) Anquetil, Zend-Avesta, /. p. CCLXXII. Aanhef bij het werk, Mon. de l'Inde. IL p. 83, note (1). (*) Dit is de uitdrukking van A. Rogers, Verborgen Heydendom, bl. 115, dubbelzinnig aldus uit de mond van zijn Indische leraar opgeschreven IstC J. C. REUVENS, OVER DRIE den titel van Sjaker heeft gehoord. Het doet mij leiden, de aanhef niet te kunnen naslaan. 