title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: In dezen heeft men brokken van metaal , koperen en ijzeren wapeben enz. , terwijl men in de Hunnebect- den volftrekt niets yindt, dan aschkraiken van eene graauwe kleur, aarden vaatjes, wiggen, en harde, zwartachtige ftrijdbaraers of llrijdbijlen , elk met een gat , zeer net gewerkt uit eenen harden , zwartach- tigen fteen, die (’t. geen zeer, raerkwaardig is) in Drenthe niet gevonden wordt. Van metalen is in i ■ :r \ de ' '•*■} • i . ' \ (*) Verhandeling van den Eerw. j. westendorp, in het I. D. der Letter- en Oudheidkundige Ferhandclingcn van de IMandsch ; Maatschappij der IFetemchappcn te Haarlem , bl. 240 en verv. V. 1 v . i r* Digitized by Google 430 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. de Hunnebedden geen fpoor, hetgeen van hunne hooge oudheid getuigt. Het opwerpen van ruwe fteenklompen , die naderhand allengs meer bevverkt werden, was toch in Egyptc , Indii , en overal el* ders de aanvang der bouw- zoo wel als beeldhouw- kunst. De Heer westendorp heeft , op eene tot dat einde opzettelijk door Drenthc gedane reis , ruim dertig Hunebedden gezien, belialve degene, welke hy niet kon bezoekcn, en bebalve de grafheuvelen. Zij beginnen reeds bij Noordlartn in Groningen. — Derzelver grootte is zeer verfchillend. Men vindt Hunebedden van veertien, negentien, twintig, tot vierenvijftig , zestig , ja de grootfte is tachtig voeten lang. Genoegzaam allen zijn min of meer ge/chon- den. Sommige dekfteenen zijn zeven voeten breed ; en er behoorde niet minder toe, dan alle de -krach- ten van een’ forfchen menfchenftam , door geene künstbehoeften vemvakt, om deze ontzagchelijke gevaarten , zonder behulp van werktuigen , die zij hoogstwaarfchijnlijk niet bezaten , op elkander te fta- pelen. Het eenige welbewaarde is niet bet grootfte : men vindt het te Tinarloo tusfchen Vries en Zuid- laren ; het beftaat uit elf fteenen , drie aan elke zij- de , drie zware dekfteenen , en aan ieder einde den. De lengte is 19, de breedte dj , en die van den grootften dekfteen 7* voeten. v Drenthc was voorheen een gedeelte van Fries- land , gelijk deszelfs inwoners 00k oorfpronkelijk tot dat volk bchooren. Vervolgens een Graaflchap ge- > ■ V worden, werd het door Keizer hendrir II. in 1024 aan de kerk van Utrecht gefchonken, die echter, uit • Digitized by Google DRENTHE. 43i uit hoofde van den kkteloorigen landaard , in geen gerust bezit daarvan bleef. Een Bisfchop van Ut- recht in de dertiende eeuw , die de opgeftane Dren- tenaars onderwerpen wilde , werd door hun op het wreedaardigst omgebragt. In het laatst der vijftien- de eeuw kwara Drenthe met Friesland onder Hertog karel van Gelder , en in 1536 onder Keizer karei, V. In 1580 trad het de Ulrechtsehe Unie bi], eit had toen ftem in Staat; doch door rennenberg af- vallig gemaakt, en door maurixs (1592) heroverd z'ynde , werd het flechts als, een bijkomend gedeelte van den Staat aangezien. De regdringsvorm was als in de andere Provincien; doch hier waren, benevens de edelen, geene fteden, maar elgenerfden , en des Landdrost had de voorzitting in de Statenvergadering of landdag. Het hooge regt werd waargenotnen door den Etstoel (afkomftig van Et, Heit, vader, en dus hetzelfde als Gerusth , Scnatus of Patres Conscripti , Ja Signoria bij andere volken) , beftaande uit 36 le- den , die de Landdrost -jaarlijks tweemaal bijeenriep. ’ De hoofdplaats van Drenthe is Assen , bijna midden in ’t land , waar de Smilde begint ; langen tijd flechts een vielt (oorfpronkefijk van een nonnenklooster) , ’t welk in 1796 niet meer dan 600 inwoners telde, hoezeer de zetel van Drenthe' $ regdring; Koning lodewuk Napoleon verhiefhet tot ■ eene ftad , en meende er een aanzienlijk opvoedingsge- fticht te vestigen , ’t welk echter niet tot ftand gekomert is. Die Koning beflooc 00k de kanalen des Iandfchaps uit-' tebreiden , en het daardoor meerder vertier te geven. In 1815 had Assen, volgens den Staats- Almanak , reeds bijna 1200, en thans 1830 inwoners. Het heeft weinig geregel- de Digitized by Google 431 bescurijving der nederlanden. de (traten, doch meesstal fchoone groote, nieuwe gebou- wen , eil een niet onaanzienlijk , regelmatig en wac ftijf aan- gelegd boseb. — Veel aanzienlifker is Meppclt , een groot vlek op de Ovcrtjsselsche grenzen , met 5330 inwoners , aan de zamenvloeijing van verfcheidene beken gelegen , die door het Zwarte Water in de Zuiderzee vloeijen, hetwelk aan die vlek een goed vertier gceft. Men fpint er vlas , weeft er lijnwaad, zeildoek, geltreepte wollen ftoffen, enz. Hier is bok eene goede Lat ij tische fchool. Tusfirhen deze twee plaatfen loopt de meergenoemde vaart de Smitdl , ann wier oevers een dorp of anhzieniijke“ veen-colonie van denzelf-' den naara ligt , met eerte fraaije grööte’koepelkerk , die men uren ver zien kan ; voorts meer- andere welvarende dorpen. De veen-colonie de Smilde gelijkt , volgeos den Heer van hog:;ndopjs meer naar eene ftad, dan naar eeji dorp, en heeft 2250 inwoners. Ruincruv/d met. ’R&i/ien is eene Heer* ljjkheid met ,1450 zielen j, lloogtveen, te rnidden der vee- nen, een zeer groot dorp, en de oudfte veen-colonie de- zer ftreken , voor ruim anderhalve eeuw door de familie van egten ontgonnen , en nrderhand door eene Maatfchap- * ‘ f , 1* - • < l pij , grootendeels uit HoHandsche geldfchieters beftaande , voortgezet : er is reeds eene tweede Maatfchappij opgerigt. Thans is Hoogeveen, gelijk alle veen-colonien , in tegeno- verftelling der oude plaatfen, een zeer fchoon en bloeijend dorp., gebouwd als eene ftad , met 5000 inwoners , waarin reeds foipmige groote huizen door renteniers bewoond wor- den , omringd door wei- en bouwlanden , en bosfehen, zoo ver het 00g zieh ukftrekt. :Zuik, eene weldaad der Voorzienigheid is he; hooge veen voor Drenthe ! Etl gelijk: deze ftreek kon de geheele Proyiocie worden , zoo jmen de afgravingen doorzette. Zuidwide heeft 1100 in>vpu§rsi; Beilen ligt in de hoogfte ftreek des landfehaps aan de wa- terfcheiding , en heeft met de onderhoorigheden 1800 inwo- ners ; Digitized by Google D R E N T H E. 433 ners; Grollo is eene geringe buurt, doch waar voormaals de Statenvergaderingen , naar de wijze der Duitsc’ie volken , on- der den blooten herael gehouden werden , het behoort met Schoonloo onder Rolde (1200 zielen); Zuidlaren , op de Gro- ninger grenzen, heeft 1050 inwoners, veel vertier, en is met vele aangename buitenplaatfen omringd, niet verre van daar is een meirtje; in den zuidoostelijkften hoek des land- fchaps vindt men de door natuur en kunst fterke grensves- ting Koevorden , tusfchen het groote Bourtangcr- en het Ech- tensche moeras, ’t welk haar zeer tot befcherming dient, hoewel haar omtrek 1 thans niet zoo moerasfig is , als voor- heen. In 1592 nam Prins maurits deze fterkte in; en Graaf willem lodewijk van Nassau maakte haar in 1607 tot eene bijna onverwinnelijke vesting ; door verwnarloozing echter vervielen de werken, en de plaats in 1672 in han- den der Munstersclten ; doch werd, op den Iaatften dag van dat jaar, door den dapperen Groningschen bevelhebber ra- benhauft , vooral door toedoen van de Koevorder fchoolon- derwijzer meindert van tienen, bij verrasfing hernomen. In 1813 door de Franschen bezet zijnde, deed zij aan de omliggende ftreken door uitvallen zeer veel nadeel , en werd eerst door den wapenftilftand van April 1814 ontruimd. Zij heeft 2170 inwoners, en hare werken zijn nog in goede orde, doch het kasteel is niet meer hoübaar. De Her- vormden , Roomschen en Joden hebben hier elk eene kerk. Dolen , een fraai dorp , ’t welk in de gemelde belegering , en 00k federt door brsmd fterk geleden heeft, doch door asfurantie-gelden geheel nieuw opgebouwd is. Voorts de tPijk met 1600, Ee/de en Nijeveen elk met 1150, en Reize met 1020 inwoners, de woonplaats van den in 1748 bekend gewordenen landman hiddema. » Onder Drenthe behoort de vermelding van de gewigtigfce ftaats- en landhuishoudkundige onderneming onzer dagen in E e Ne- Digitized by Google 434 BESCHRlJVlNG DER NEDERLANDEN. Nederland , de kolonien der Maatsthappij van IVcldadigheid , hoewel die gedeettelijk ook in Overijael cn Fricüand liggen : doch de Mocder-colontc , het middelpunt en de meeste ont- ginningen zijn tot nu toe in Drenthe. Ilet waren eenige menfchenvrienden , en daaronder vooral de Generaal van den dosch , die deze groote onderneraing — de vermindering der arraoede in de fteden der zee-provincien door ontgin- ning van woeste gronden in de landgewesten — in 1 8 18 tot ftand bragt door de oprigting der MaaUchappij van Weldadigheid , aan wier hoofd zieh weldra de beminde Ko- ningszoon , Prins frederik , ftelde , en die haar verheven doel door naauwelijks noemenswaardige jaarlijkfche bijdra- gen , maar dan ook van vele onzer landgenooten , zocht te bereiken , en werkelijk voor een groot gedeelte reods heefc bereikt. De eerfte aanleg drangt den naam van Frederiks - oord ; federt voegde men daarbij nog voor de zes onder- fcheidene daaronder behoorende kolonien de namen Willems - oord , Wühclminds-oard , enz. , doch thans onderfcheidt men dezelvcf enkel door nommers. Thans zijn er drie kolonieu nit zes vroegere bijeengetrokken (vlak aan de Qverijssehche en FriescJte grenzen , zoo ,dat zelfs een gedeelte daarvan op den bodem dier beide Provincien ligt), op den i. Januarfj 1827 bcvolkt met 2163 zielen, behalve de koloniale amb- tenaren en derzelver huisgezinnen , te zamen ruhn 400, dus in ’t gehcel bijna 2700 zielen. Aan de Ommenchäns (eigenlijk in Ovcrijsscf) is eene ftraf-kolonie voor bede- laars opgerigt, fterk 1901 zielen, waarbij nog 110 vrije bewoners van groote landhoeven gevoegd zijnde, de be- volking op 11 11 zielen brengen. (De ftraf-kolonie dient echter niet enkel voor bcdelaars, van elders aangebragt, maar ook ter verbetering van onwillige en luije kolo- nisten , en van zedelooze meisjes uic de vrije kolo- nien.) De derde volkplanting is Feenhuizen, beftemd voor de Digitized by Google t> R E N T H E. 435 de weezen en yondelingen , wanrmede men achcte, dat de ftedelijke daarvoor beftemde gereichten in Holland overladen waren, terwijl men derzelver opvoeding tot den landbouw en in de vrije lucht ook voor gezonder en min kostbaar hield. Uit dien hoofde zijn er tusfehen de ftedelijke re- gdringen in Holland en de Maatfchappij van Weldadigheid, door toedoen der hooge Regdring , fchikkingen beraamd om een aanzienlijk aantal weezen en vondelfngen naar Feenhui - zen overtebrengen. (*) Deze opgaven genomen uit bet altezins nuttige Ttfd- fchrift dt Vriend des Vaderlands , door de Maatschappij van tt'et- dadigheid uiegegeven, I Sc. bl. 92. E e 2 DE Digitized by Google 43<S BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. DE PROVINCIE OF H E T GROOTHERTOGDOM LUXEMBURG. Hot Groothertogdom Luxemburg , fcboon eigcnlijk nict tot de Ned er landen , maar tot Duitschland be- ll oorende , verdient echter hier tnede befchreven te worden , zoo uit hoofde dat de Koning van Ncder- land tevens Groothertog van Luxemburg is , als om dat dit gewest , reeds federt de vijftiende eeuiv aan Nedcrland behoorende , nog vier Afgevaardigden ter Statenvergadering zendt, en de hoofdftad het bol- werk van , en de fleutcl tot Nedcrland aan de zuid- oostzijde is. Genoemde Groothertogdom grenst ten Noorden aan Luiker/and, ten Oosten aan het P russische Groothertogdom van den Nederrhijn , ten Zuiden aan Frankrijk , ten Westen insgelijks aan Frankrijk , aan het Hertogdom Bouillon , en de Provincie Na- men. De breedte van het Noorden naar het Zuiden zal vijfentwintig , de lengte van het Oosten naar het Westen, federt den. aflland van een gedeelte des lands aan Pruissen, vijftien uren bedragen. — De grond is zeer bergachtig , en wordt grootendeels door het vermaarde en oudtijds veel grootere Ardenner - woud beflagen , waarom het ook onder de Franse Ae regdring den naam van Departement des ForSts of cer Digitized by Google LUXEMBURG. 437 der Wouden droeg. In het zuidelijke , zeer bergach- tige gedeelte vindt men vele bosichen , in het mid- den veie beiden. Men vindt er een weinig rogge , boekweit, haver, peulvruchten en aardappelen, boomvruchten (vooral appelen) , hennip , vlas , en een weinig wijn aan de Moezel , doch voornamelijk is het rijk aan houtgewas, wild, ijzermijnen, fteen- kolen en fleengroeven. Ook bezit het Ardenncrv/oud eene foort van fchapen , wier vleesch door de berg- kruiden zeer maisch en aangenaam is ; ook paarden : beide worden uitgevoerd. De lucht is gezond , gelijk in alle berglanden, doch niet fnerpend koud, uit hoofde der matige hoogte. De rivieren zijn , behal- ve de Moezel , die het land zuidoostwaarts befpoelt, ook de Ourte , die noordwaarts, de Semois , die westwaarts in ,de Maas, de Elze en Our, welke vereenigd den naara van Sure of Soure (Hoogd. Sauer') dragen , en te zamen in de. Moezel vallen ; de Our en Soure bepalen het Hertogdom ten Oosten. Luxemburg heeft bijna geene läge vlakten , dan aan de Soure en Moezel; groote bergvlakten wisfelen af met de hellingen der gebergten. De rotfen zijn van zandlteen , Hechts hier en daar met kalklteen en gips afgebrpken, en gaan naar het midden des lands, waar de eigenlijke Ardennen beginnen , in leijen over. Hier is het land vooral zeer onvruchtbaar , en veelal met heide bedekt. Overal fchittert nog de oorfpronke- lijke ruwheid uit; de toppen der bergen zijn ten dee« le met ruige bosichen begroeid , en men vindt nog wel enkelde eiken te midden der korenvelden, die als grenspalen zijn Haan gebleven, toen men de ou- Ec 3 de / Digitized by Google 438 BESCHRIJVING DER NEDERL ANDEN, de bosfchen uitroeide. Want van bet aloude, on- metelijke woud, waarin men nog het thans uitge- roeide geflacht der oerosfen vond, en waar rarel de Groote jaagde , waar duizendjarige boomen in vre- de den dood des ouderdoms flierven, is niets, of zijn ten minße flechts weinige fporen meer voorhan- den. De Franschen zijn ontzettend verkwistend met dit geboomte te werk gegaan , en de boeren hebben , na den overtogt der bondgenooten , ook het banne tot de verwoesting bijgedragen , om weilanden voor de fchapenteelt te winnen. — Deze houtverfpilling beeft de fchadelijke gevolgen gehad , dat de weinige »vateren grootendeels zijn opgedroogd, en thans vele bergen dor en naakt zijn; zelfs het weinige jonge bout, dat op deze naakte hoogten geplant is, kan nu het geweld van den wind niet of naauwelijks meer weörflaan. De waterfcheiding tusfehen Maas en Moezel is meest in dit geval. Zoo droevig echter het land op zulke plaatfen is , zoo fchilderachtig , bekoorlijk en rijk vertoont het 2ich elders , vooral aan de Soitre , tusfehen Dickirch en Echternach , eene ßreek , die de Khijnlamkn aan fchoonheid weinig toegeeft. Door den (mallen zoom aan den voet der bergen windt zieh het Rille ri viert- le tusfehen elzen , esfen , oude eiken , populicren , en vruchtboomen heen , terwijl de boorden zelve ( ntet biezen en waterplanten begroeid zijn. Van tijd tot tijd verhelfen zieh bevallige buitenplaatfen , afge- wisfeld door fmederijen. In het zoogenaamde Muh- Icnthal daarentegen vertoont de Natuur bare eerbied- wekkende grootheid: Rcile, lijnrcgte rotfen verrijzen als ! Digitized by Google LUXEMBURG. 439 * als zoo vele reuzengeftichten raet torens en bolwer- ken ; niet , als het werk der menfchen , met mos be- groeid, maar aan den voet cn oj> de kruin met bos- fclien omgeven en bekroond. Geweldige fteenbrok- ken , in en op den grond en in het bedde der rivier verltvooid, fchijnen van den ouden reuzcnftrijd te getuigen. Eiders opent zieh , te midden eener woes- te Natuur , eene groote natuurlijke grot , doch met een’ fmallen ingang, door de inwoners le trau da Han genaamd , en eerst federt eenige jaren meer be- kend en bezocht geworden; eene grot, die de eeni- ge van belang in Nederland is, maar volgens des- kundigen aan grootte, belangrijkheid en merkwaar- digheid vele beroemde holen evenaart , zijnde vol dropfleen-figuren van de zonderlingfte gedaante. Een fnelloopend riviertje, de Lesse , doorftroomt deze grot: hare glibberige boorden maken het gaan in dezelve echter vrij moeijelijk. Deze vloed heeft wel dertien of veertien uren noodig om alle de holten en kloven van den berg door te kronkelen , doch bij den uitgang is zij kalm en bedaard als een meir , en hier vormt eene flatige rots een groot en breed gewelf, zijnde de ingang van het hol. Daarna vloeit de ri- vier boven Ditiant in de Maas. De bewoners van dit land zijn over ’t algemeen fterk, welgemaakt, levendig, doch weinig befchaafd. Schoon de oeverbevvoners der Moezcl en Soare , en die der omftrcken der hoofdflad (hoewel zeer be- dorven) Hoogduitsch fpreken , ontdekt men toch reeds \ fpoodig, vooral aan de vrouvven, den overgang tot Franschc taal en kleeding, ln het hoogfte gcdeelte des E c 4 Groot- Google 440 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. 1. Grootherrogdoms behoort de volksftam tot de Wa- len, die wij reeds in het naburige Luik, Iienegou- wen en Namen hebben aangetroffen , en die mis- fehien (gelijk bun naam en taal fchijnt aanteduiden) een overblijflel der oude Kelten of Gaelen ( 'Walen ) zijn , welke , gelijk in Bretagne , zoo ook hier , op de gebergten eene toevlugt voor de invallen der Franken en andere Duitsche volksftammen zöchten. Het Walsch is eene taal , die ten deele voor Fran - sehen zelve onverftaanbaar is. Het gelaat van dezen volksflam is bruin , de gelaatstrekkcn doorgaans lang- werpig , van voren met fcherpe omtrekken, een doordringend oog en levendig voorkonien. Zij zijn arm, en fciiijnen de lager wonende Duitschers te haten. De oude inwoners des lands waren de Tricrenaars of Treviren , een zeer bekend Gallisch volk. Onder de Fränkische Vorflen behoordc het geheele slrdcn- nervoud tot het Koningrijk, ’t welk voorhecn Ju- strasien en naderhand Lotharingen genaamd werd. De eerfle Graaf van Luxemburg was Siegfried , in 963. Na het uitilcrven van zijn huis, in 1136, kwam het aan Namen; hendrik, bijgenaamd de Blinde , rcgccrdc over beide Graaffchappen tot in 1194: toen kwam Luxemburg aan Graaf thibaut van Bar , uendrik’s fchoonzoon, en daama aan walram II., Hertog van Limburg , wiens naneef, Graaf hendrik III. van Luxemburg , zijn leven ver- loor als bondgenoot van zijnen neef, den Hertog van Limburg , in een merkwaardig tvveegcvecht met nertog jan I. van Braband , te midden van den flag bij Digitized by Google LUXEM, BURG. 441 bij Wocringcn in 1288. Zijn zoon hendrik IV. werd in 1308 tot Duitsch Keizer verkoren, welke waardigheid 00k deszelfs ltleinzoon karel IV. en achterkleinzonen wenceslaus en sigismond beza- ten , tevens inet de kroon van Boheme , die jan I. , Keizer hendrik’s zoon, een der grootfte helden van zijne eeuw , door de keuze des volks bekleedde. sigismond bezat 00k het Koningrijk Hongarije , zoo dat uit het Luxemburgsche Huis in de veertiende en vijftiende eeuwen vier Keizers en mede vier Könin- gen gebloeid hebben. Keizer sigismond werd nog- tans geen gebieder van Luxemburg , waaraan zijn va- der , Keizer karel IV. den Her togstitel verbonden , en tevens het aanzicnlijke Graaffchap Chiney daarme- de vereenigd had, waardoor het land meer dan ter helfte vergroot werd. Keizer wenceslaus had het- zelve reeds aan zijne nicht elizabeth , dochter van zijn’ tweeden broeder jan, en vrouw van antoni van Braband en jan van Bcijcrcn , vcrpand , die , om de eifchen van den Landgraaf van Thüringen , die 00k aanfpraak op het land maakte , te keer te gaan , de toevlugt nam tot filips van Bourgondie , bijge- naauid de Goede , en hem die land als momboir of Kuwaard (beftuurder) afftond. filips werd echter met zijne Bourgondiers door de Luxemburgers ge- haat, die meer van de Thüringers of Saksers hiel- den , welke Hoogduitsch fpraken , gelijk zij , terwijl filips hen tot de Fransche taal wilde noodzaken. In 1443 niaakte zieh de Hertog van Bourgondie bij over- rompeling van de Bad Luxemburg incester, waarop zieh kort daarna het kastecl overgaf. Nu liet eli- Ee 5 za- Digitized by Google 442 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. ZAUETH het land aan filips tegcn eene jaarwedde over , en na dien tijd bleef Luxemburg beftendig aan de Ncderlandsch- Bourgondische (naderhand Spaamch- Oostenrijksche') heerfchappij gehecbt, hoezeer een zijtak der oude Hertogen in Frankrijk bloeide, en onder anderen den overwinnaar van Fleurus in 1690 ■voortbragt. In 1795 door de Framche volksmenners overheerd, en federt onder het monfterachtige Rijk van buonapaute gekromd, mögt Luxemburg in 1815, door de befchikkjng der Europische Souverei- nen , eenen nicmven Hertogsftaf in de handen des doorluchtigen Konings der Ncderlandcn eerbiedigen , welke Monarch hetzelve tot fchadeloosftelling voor zijne Duitsch-N assausche erflandcn bckomen heeft , en wegens hetzelve zitting en ftem heeft op den T) ui t sehen verbondsdag. Bij het JVeener Tractaat van 9 junij 1815 is het tot een Groothertogdom verheven. De toeftand des lands, onder de Oostctirijksche regdring, was zekerlijk niet ongelukkig; de ingeze- ten had weinig belastingcn tc betalen , en befpeurde tiaauwelijks het aanwezen der Regdring; de Staten des lands hadden een* grooten , en voor hetzelve zeer gunfligen invloed , en alle plaatfen waren met inboorlingen bezet ; zoodat de ingezetenen door gec- nc omftandighcden , gelijk hunne Belgische naburen , van de trouw aan Oostcnrijk werden afgetrokken , maar hetzelve 00k in den opftand van 1789 allecn van. alle Niederlanden getrouw bleven. Van daar hun afkeer van de Franschen , gerecdlieid tot afval in 1814, en ijver voor de algcmecne wapening in 1815, die zclfs door den drukkenden last der in-' kwar- Digitized by Google LUXEMBURG. 443 kwartiering, welke zij federt 1814 bijna onafgebro- ken moesten verduren , geenszins verflaauwde. Deze inkwartiering was intusfchen dubbeld bezwarend voor een volk , hetwelk alles behalve rijk is , en in den iandbouw en mijnwcrken Hechts het noodige beHaan vindt. — De Geestelijkheid in het Luxemburgschi heeft in de jongfie tijden, door haar merkwaardig adres aan den Koning ten behoeve van het Collegium Philosophioum , waarin zij de vljanden van de ver-r. lichting der Geestelijkheid bij Keizer juliaan ver- gelijkt, een duidelijk bewijs harer redelijke en ver- lieht e denkvvyze gegeven , • hetwelk zeer gunflig en befchamend aflleekt bij verfcheidene andere Neder « landsche Roomsche Geestelijken , die toch meer in de nabijheid van het licht wonen. Het algemeen on- derwijs in Luxemburg kon echter beter zijn. De nijverheid is tamelijk , en beflaat meest in linnenwe- verij; de handel is zeer gering. Luxemburg heeft zeventien Heden , en acht k wat- tieren ten platten lande. Men verdeelt het naar de taal der inwoners. De hoofdftad des laijds is Luxemburg aan de Elze, oud- tijds in ’t Uoogäuitsch Lutzclburg , en in de taal der eiende eemv Lutzelinburhut (misfehien Kleinburg ) , wel niet groot , doch algemeen beroemd als het Gibraltar van Nederland , eene vesting-, niet dan door honger te dwingen. Gelijk dit Groothertogdom door zijne bergen Neerlands boiwerk aan de zuidoostzijde is , zoo is het in ’t bijzonder deze vesting in den zuidoostelijken hoek des lands. Toen Keizer Jo- seph II. in 1782. de vestingen der Nedcr/atidsche fteden liet ontmantelen , verzamelde hij al, het gefehlt en de krijgsbe- hoef- 1 Digitized by Google 444 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. hoefteii te Luxemburg. Door den eerften Cräaf van Lu- xemburg aangelegd , werd zij van tijd tot tijd vergroot ; in de jaren 1543, 1559 en 1597 werd zij door de Franschen belegerd , die de twee laatstgemelde keeren het beleg moes- ten opbreken. Doch in 1684 maakte zieh lodewuk XIV. meester van dezelve, verbeterde de vestingwerken zeer aanmerkelijk , en behield dezen fleutel van Frankrijk tot in 1 697, wanneer hij denzelven in den Rijswijkschen vrede fe- rtig gaf. In Julij 1795 gaf Luxemburg zieh aan de Fr ari- schen over, en bleef in hunne magt tot den vrede van 1814. Thans is zij eene verbondsvesdng des Duitschen Rijks. De voomame (lerkte dier vesting beflaat in den rotsgrond, waarop zij gedieht is , zoo dat de belegeraars buiten (laat zijn loopgraven te maken. Het getal der inwoners bedraagt omtrent 10,000, die meest Hoogduitsch ipreken, en zieh van Iinnenweverijen , het maken van aardewerk, en den ijzerhandel gendren. De (lad is in bmen- en benedenstad verdeeld (waarvan de laatfte eigenlijk drie voorfteden uit- maakt: Grund , Clausen en Pfaffcnthaf) , en eene kwarciers- hoofdplaats. — Deze (lad heeft 00k een Atheneüm. I. Het IValsche kwartier (door IValen bewoond). Chiney , eene aloude, thans vervallene (lad, en genoeg- zaam een dorp , aan de Fransche grenzen , eertijds de hoofdplaats vnn een uitgebreid Graaflchap, met omtrent 1000 inwoners. , Firton , mede eene kwartiers hoofdplaats met bijna 1 500 inwoners en ijzermijnen. Neufchdtegu , eene kwartiers-hoofdplaats , mede met bijna 1500 inwoners, waar goede jaarmarkten zijn. Zij ligt in het ruwfte der Ardennen. Bastogne , te midden des Hertogdoms , en na de hoofdftad de beste plaats van hetzelve , waarom zij bij fommigen 00k wel den nnam van Parijs d.r Ardennen voert. Zij is eene 1 kwar- Digitized by Google LUXEMBURG. 445 kwartiers-hoofdplaats , en tele 1 860 inwoners. De ingeze- tenen beftaan van de veeteelt en graanhandel. Hare vee- markten zijn beroemd. De Spaansche Veldmarfchalk deck, in zijne jeugd een bode , was nie deze plaats. St. Hubert , een ftadje met 1520 inwoners, weleer eene rijke Benedictijner Abdij, van welke de Roomschgezinden vele wonderdadige genezingen van de dolle-hondsbeet , door het Iijk van St. hubert aldaar gewerkt , verhalen. Zij be- hoorde voormaals tot Luik , fchoon midden in het Luxem- burgsche gelegen. Oudtijds was haar naam Andain of An- dere. Frankrjk maakte daarop van ouds aanfpraak , als op een leen van Bouillon. Marche , met den bijnaam en Famlne , zijnde dit het noor- delijke en meer vruchtbare gedeelte des Hertogdoms, naar de oude PItaemani genoemd. In 1577 werd hier het zooge- noemde Eeuwig Edict , ten gevolge van den Gcntschen vrede , gefloten ; doch reeds het volgende jaar weder door Don jan gefchonden. Marche was onder de Framchen eene Ar- rondisfements-hoofdplaats van het Departement der Sambre en Maas , grootendeels met het tegenwoordige GraafTchap Namen overeenkomende , doch is, volgens het 2. Artikel, § 6 en 7 der Grondwet, met Luxemburg hereenigd. Het heeft 1560 inwoners, en is eene kwartiers-hoofdplaats. La Roche , eene kleine ftad aan de Ourthe , aan den voet van een fterk bergkasteel, met 1120 inwoners. In 1702 brandde het plaatsje grootendeels af. Durbuy, eertijds de hoofdftad van een Graaffchap, met een dbstijds zeer fterk rotskasteel, en 275 inwoners; Et al- le , met ijzerwerken en 1300, St. Liger met eene papier- molen en bijna 1400, Habay la Fielle met 850, en Habay la Neuve met 1300 inwoners en ijzerwerken; Jamoignes Herbeumont met 1000 zielen; Bertrix met bijna 1400 in- woners, in een zeer boschrijk oord. Hier zijn den rijke lei- Digitized by Google *4<S BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. leifleengroeven. Ftlltrs dtvant Orval met 670 inwoners en ijzerwerken. 2. Het Duitsche kwartier (door Duitschers bewoond). Ar Ion , eene 011 de fl ad aan de rivier Semois , met 3000 inwoners, de hoofdplaats van een voortnalig GraafTchap en thans van een kwartier, op eene hoogte, aan den rijweg tusfchen Luxemburg en Namen. De (lad brandde in 1785 geheel af. Er is eene korenmarkc, en er zijn ijzerfmelte- rijen in de ncbijheid. Fanden , aan de Our , die de grenzen met de Pruissische Staten maakc , en haar in oude en nieuwe stad verdeelt , met 1 470 inwoners , ligt midden tusfchen bergen , en was voor.- heen , onder den titel van GraafTchap, een Domein van het Iiuis Oranje. Midden in de ftad is eene rots met een kas- teel. In den omtrek groeit eene foort van Moezelwijn ; men heeft er lakenweverijen en leerl ooijerijen. Gvcvenmachern , aan de Moezel , in eene aangename en vruchtbare vlakte,waar veel Moezelwijn groeit, eene kwar- tiers-hoofdplaats met 2080 inwoners. Deze plaats heeft, vooral in 1552 en 1705, veel door den oorlog geleden. Echternach , aan de Soure, vijf uren van Luxemburg, en drie van Trier , met 3400 inwoflcrs , eene overoude plaats , waarvan reeds in de zevende eeuw, onder den naam van Epternacus , toen als een klooster, gewaagd wordt. Deze Abdij werd in 1596 door de Holländers geplunderd, en de Abt gevankelijk medegevoerd. Hier zijn linnen- (tafelgoedj) weverijen , tabaksfabrieken , eene porceleinfabriek , fleenbak- kerijen en papiermolens. Diekirch, een ftadje in 1688 van hare wallen beroofd ; er groeit hier veel wqn ; het is eene kwartiers-hoofdplaats met laken- en lederfabrieken , gipsbereiding en bijna 2000 inwoners. Moesdorf, waar de Elze en Our tot de Soure I ineenloopen, Voorts Digitized by Google LUXEMBURG.. 4<17 Voorts nog de ftadjes Witz met 3380, Rcmich met 1900, Houffaüze met 890, en het vielt Ml rieh (wel te onderfcheiden van Marche en Famine') met 2220 inwonerj aan de Elze: het heefc vele vruchcboomen. •) * Onder Luxemburg behoort HET HERTOODOM BOUILLON, door het Weener Congres in 1815 onder de middel- lijke heerfchappij, of het oppergezag des Konings der Nederlanden geplaatst , terwijl het onmiddcllijkc gebied of bezit aan den Prins van rohan guemenäe is toegewezen. Dit kleine Hertogdom ligt westelijk van Luxem - bürg , tusfehen hetzelve en het Fransche landfehap Champagne , behoorendc voorheen tot het Departe- ment der Sambre en Maas , waarvan het den zuid- hoek uittnaakte. Het is zeer bergachtig, als lig- gende te tnidden der Ardennen , zoo dat de meeste voortbrengfelen der Luiksche en Luxcmburgsche berg- hnden aan hetzelve gemeen ziin. Dit gebied was oudtijds het erfdeel van den be- roemden Hertog godfried van Bouillon, opper- bevelhebber der kruisvaarders in het beleg van Je - ruzalem ten jare 1099. Vö<5r dezen togt had hij dit Hertogdom aan de kerk van Luik verpand, tus- fehen welke en de Graven van der mark menig- vuldige twisten over de heerfchappij ontftonden , uit welken hoofde dit fluk lands bij de Franschen den naam van het land der geschillen (Ja terre des dibats') plagt Digitized by Google 448 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. plagt te dragen. Vervolgens, toen het Franscht Huis de la tour d’auvergne in de regten der oude Hertogen trad , vond hetzelve een’ veelvermo- genden fteun in den magtigen Koning van Frank- rijk , lodewjjk XIV. Niettegenftaande dus gemelde Huis in 1641 zijne aanfpraken aan het Bisdom Luik voor 1 50,000 Brabandsche guldens verkocht had , maakte lodewjjk. nogtans gcbruik van den oorlog des jaars 1672 , om den Bisfchop , die zieh tegen hem verklaard had, dit landfehap te ontneraen, en het aan den Heere de la tour d’auvergne , Her- tog van Bouillon , zijnen opper-kamerheer, afteftaan. Sedert dien tijd tot de omwenteling bleef dit Huis , waarvan de beroemde turenne een jongere zoon was, in het bezit, doch werd roen, even als alle adelijke geflachten in en omtrent Frankrijk , van het- zelve verftoken. Bij de herftelling van zaken in Eu- ropa is echter , op de bovengemelde wijze , voor den afflammeling van het oude Hertogshuis, die zieh toen in Engeland bevond, gezorgd. Bouillon , een ft ad je aan de Semois , met een vrij fterk kasteel, op eene hooge rots, en 2360 inwoners. De Ko- ning van Frankrijk had voorheen, ingevolge een verdrag des jaars 1681 , met zijnen befchermeling gefloten, het regt om in deze ftad bezetting te leggen. Behalve deze kleine ftad heeft het Hertogdom geene plaats van belang. * Digitized by Google B IJ V O E G S E L E N. » Bladz. 13 en 18. Omtrent de gefteldheid van den grond, vooral in betrekking tot de gefchiktheid tot ftalvoedering voor het vee, beefc de Heer van der chijs , thans • toc onderfteuning bij den Hoogleeraar reuvens in deszelfs oud- heidkundige nafporingen geplaatsc, eene doorwrochte Ver- handeling gefchreven, die bij de Faculteit der wis- en na- tuurkundige wetenfchappen te Leyden in 1826 bekroond is. Wij zullen daarait het een en ander kortelijk mededeelen, omdat deze Verhandeling in de Latijnsche taal heeft moeten gefchreven worden , hoewel verreweg de meesten , die daar- bij belang hebben , geen Latijn verftaan , en daartoe 00k in geenen deele gehouden zijn. Het wäre te wenfehen, dat voor dezulken dit ftuk vertaald werd. Groningen. Aan de zeekant en den Dollart vruchtbaar : binnenslands vele veenlanden , heiden en moerasfen. Hier is de ftalvoedering zeer nuttig. Drenthe. Hoog gelegen, zand en heide, weinig water. Groote behoefte aan mest. Hier is de ftalvoedering vooral aanteprijzen. Friesland. Ten oosten en zuiden veen, zand en eenige heide: doch ten noorden en westen klei-, voortreffelijke bouw- en weidegrond. Overtjssel. Behalve aan de rivieren (vooral in Masten- broek en het kwartier Vollenhove , waar zeer goed weiland is) veel heide , moeras en veengrond , 00k eene rij heuvelen. 1 De weide is hier zeer fchaars , en de ftalvoedering (reeds aan de Ommerscham ingevoerd) zou er zeer nuttig zijn.. Gelderland. In de Betuwe de uiterwaarden zeer vrucht- baar , minder de binnendijkfehe weilandcn , die nog gebrek Ff aan Digitized by Google 450 B1JVOEGSELEN. ran mest hehben , en dus de ftalvoedering behoeven , vooral in de heiden der Feluwe , die echter raeest gefchikt is voor bet kweeken van dennenhout. Zutphen is zandig: doch heeft ook (nan de rivier) goed weiland. Nmd-Braband. Gelijkc veel op Drcnthe. Aan de Maas en in het land van Heusden en Altena zijn goede wei- en korenlanden: in het oosten veei turf. Antwerpen. Zand en beide heerfchen ook in het noorden cn oosten van Antwerpen, welke Provincie zuid- en west- waarts zeer vrnchtbaar is. Hier is de ftalvoedering bekend, en reeds federt vele jaren in gebruik. Umburg. Over ’t algemeen heeft dit gewest niet den vruchtbaarften grond , vooral in het dorre Kempenland en de Peel, oit heide en moerns beftaande. Ten zuiden de rivier de Demer is het land vmchtbaarder r aan de Maas vindt men vele goede weilanden. Geüjk in Drenthe en Overijssel drijft men het vee hier btj dag naar buiten op eene fchrale weide, en des avonds naar ftal, hetwelk meer na- dan voordeelig is. Zuid-Braband. Dit gewest ligt hooger dan de vorige, is heuvelachtig en zeer vruchtbaar : doch heeft weinig wei- landen , waaraan men door de ftalvoedering te gemoet komt. Luik. Deze Provincie kan men ten aanzien van den land- bouw in vijf gedeelten fmaldeelen : i.) De groote noorde- lijke vlakte, tusfchen de Maas , Limburg en Zuid-Braband , of Hesbayc , waar de akkerbouw tamelijk bloeit : het land is t zeer vruchtbaar. 2.) Het Maasdal, bij uitftek gefchikt voor weilanden en boomgaarden: de heuvels echter, die deze vallei omringen , zijh dor. 3.) De landen op den reg- ter Maas-oever (Condrez) vrij vochtig, doch gefchikt voor haver en fpelt (men mest hier veel met kalk). 4.) De weilanden aan de Bovenmaas (weleer Oostenrijksoh- Limburg'). Van hier komt de bekende Limburgsche kaas. Men maakt : . hier Digitized by Google BIJVOEGSELEN. 45* * hier geen gebruik van de flalvoedering. 5.) Het gedeelte van het Ardennerwoud , hetweik aan Luxemburg grenst, en zeer onvruchtbaar is. De rotsgrond is flechts door eene dünne laag klei bedekt. Namen. Zeer berg- en fteenachtig, behalve in het zeer naauwe dal der Maas , en de breedere vlakte ten noordeq. In de Districten Dinant en PhUippeville is hooge heide- grond ; overal klaagt men over gebrek aan mest , waartoe men zieh van turf, asch en kalk bedient. Luxemburg. Onvruchtbare , met hei begroeide bergen in het grootfte gedeelte des lands, 00k verfcheidene moeras- fen, die wel optedroogen waren. Henegouwen. Ook hier heeft men eenige heiden, doch 00k vele vruchtbare ftreken , en in het gebergte zelye lei- groeven en fteenkolenmijnen. Oott-Flaanderen. Deze Provincie is geheel vlak. Zij is door geheel Europa wegens baren uitmuntenden landbouw bekend ; koren , aardappelen , vlas , hennip en koolzaad kö- rnen hier in overvloed voort. Men heeft weinig of geen weiland : de ftalvoedering is er ingevoerd , doch niet overal. West-Hlaanderen. Bij Dixmuiden en Veume klei en goed weiland , zoodat de ftalvoedering hier minder noodig fchijnt. Bij Damme is grond uit zee aangefpoeld, waarin men nog - geheele fchelpen vindt. Zeeland. Dit gewest heeft kleigrond; dus veel koren- bouw, en naar evenredigheid minder weiland. De ftalvoe- dering beftaat er niet ; een Duitscher had daarvan bij Mid- delburg eene proeve genomen , en hield vijftig en meer run- deren , doch moest zijn land afftaan , omdat het nieuwe ka- naal daardoor gegraven werd. Sedert is deze proef niet hervac. > Holland. Voor het grootfte gedeelte uit weiland beftaan- de , zoo dat de ftalvoedering hier niet noodig is , behalve misfehien aan den duinkant. F f a Ut- Digitized by Google 45® BIJVOEGSELEN. Utrecht. De grond is zeer verfcheiden : ten noordoosten heeft men zand, ten zuidoosten hooge klei, ten noordwes- ten veengrond, ten zuidwesten lagere klei. De heiden worden op 20,000 morgen gronds gefchat , en zijn (voor- cerst) flechts gefchikt voor dennenbosfchen. In de hooge klei plant men granen , tabak en heeft 00k weilanden : deze laatfte echter voomamelijk ' in de lagere klei ; de beste längs de Lek. Bladz. 15. Reeds van 1803 tot 1808 werden er 42,165 last 5 mudden meer aan allerlei granen en daaruit verftookte jenevcr uit- dan ingevoerd uit de voormalige Rcpubliek allein! zulks blijkt uit de registers van het beftuur. Bladz. 19. Schapenteelt. De jaarlijkfche opbrengst der wol in de noordelijke Provincien wordt op 1,776,000 pon- den gerekend. Op Texcl maakt men veel fcbspcnkm. In Luxemburg zijn bij de 200,000 ftuks fchapen, doch van eene gemeene foort. Bladz. 20. Ganzen vindt men vooral overvloedig en goed in Ovcrijsset en Gelderland. Voor de fuikerrnffinaderijen worden verbazend vele hoendereijeren gebruikt. Aid. Ook Luxemburg heeft aanzienlijke bijenteelt. De- zelve bedroeg in 1814, in die Provincie alld£n, 10,263 bijenkorven; men won aan hanig 233,700, en aan was 31,269 ponden. Dezelve kon in oostelijk Nedcrland nog veel verbeterd worden, daar de Mumterlanders thans hun- ne bijen op onze gronden doen zwermen. Bladz. 23. Steenen. De fteenen, die men in Ncderland Vindt , zijn op verre na niet genoegzaam tot de behoefcen van beftraten en bouwen ; warn in de noordelijke gewesten beteekenen de fteengroeven niets. Men maakt fomtijds hier en daar gebroik van den naburigen ßent/xmer-fiesn : doch verre weg de meeste bouwftof uit het delfTcoffelijk rijk be- ftaat uit gebakkcn steenen; fteetjbakkerijfn zijn dus in ver- fchei- Digitized by Google B IJ V O E G S E L E N. 453 fcheiilene gedeeken des lands een belangrijke tak van bc- ftnan. De zoogenaamde Schotsche stecnen komen niet uit Schotland , maar uit Henegouwen , en de naam is verminkt van het plaatsje Emsine, waar de fteen gegraven wordt. Ook de Pietersberg bij Maastricht ievert allerlei fteenen op. Del groote fteenen echter , waarmede men thans de dijken voor- ziet , komen te fcheep uit Noorwegen. De kalk wordt ten ge- bruike niet zoo zeer uit kalkfteen als wel uit fchelpen gebrand, Bladz. 25. Het getal van alle vaartuigen in de noorde- lijke Provincien, die een’ mast voeren, bedroeg in 1823 meer dan 8000. ' ' . . ... Bladz. 29. Tot bevordering van binnenlandfehen handel dient de Nederlandsche Bank , oorfpronkelijk met een ka- pitaal van vijf millioenen opgerigt, in 500 Accien , «fk re- gen 1000 guldens, die briefjes afgeeft, welke elk oogen- blik betaalbaar, en dus, geiijk de Enge/sche ban knoten , van veel gemak zijn in het dagelijkfche leven : voorts de Maatschappij voor de Volksvlijt te Brussel, op Domeinen van Z. M. den Koning gevestigd. • n De munten van het Koningrijk der Nederlanden zijn : zlU vermunten, Guldens, de ftaande zilvermünt, verdeeld in 100 cents, voorheen in 20 ftuivers, elk tegen 8 duiten of i($ penningen; 2, 5, 8, 10, 28 ftuivörftukken; Holtand- sclte Rijksdaalders (50 ft.); heele, halve, vierde en achtftö Zeeuwsche Rijksdaalders (52 ft.); Ducatons (63 ft.). 'In alle handelingen met de regering of openbare beanibtefi wor- den echter de ftuivers of penningen niet meer erkend , maar in ernten gerekend, eene kaperen munr, waarvan er in 1822. te Amsterdam allddn voor driemaalhonderd vijftigduizend gul- dens zijn uitgegeven. ,• De gouden munten zijn: de hoe längs zoo zeldzamer ■ge- ziene Dukaat , tegen vijf gülden vijf ftuivers , doch measraf duurder, naar mate den prijs van het goud; het Vijf- en F f 3 Ticn- Digitized by Google ♦54 BIJVOEGSELEN. Tienguldensstuk , de heele en halve gouden Rijtkr (hier zeer lehaars) van veertien guldens, enz. Er zijn twee Rijksmunten , te Utrecht en te Brussel: doch het Collegie van Raden en Gcneraalmuntmeesters is le Utrecht gevestigd. Bladz. 30. Het groote Noordhollandsche kanaal is twintig Amsterdamsche voeten (van elf duim) diep , en achttien uren (van den Helder tot Buiksloot) lang. Aid. Ferners bevat dertig groote lakenfabrieken , en le- vert (door elkander gerekend) jaarlijks omtrent 30,000 ftuks lakenen. Doch de geheele omtrek werkt 00k voor die ftad. Te Faals , op de grenzen van Limburg en nabij Aken , vindc men 00k eene groote lakenfabriek. Bladz. 32. Eindhoven in Noordbraband heeft 00k zeer aanzienlijke hoedenfabrieken. , Aid. Ook de z 00 belangrijke looijerijen , vooral in de zuidelijke gewesten, en in de noordelijke op verfcheidene plaatfen, te Amsterdam , Zutphen, Dcventer, enz. hadden wel mögen genoemd worden. Volgens de cloet hebben dezelve de waarde van drie millioenen aan leder , die door het looijen op zes millioenen gebragt wordt, en 600,000 guldens zuivere winst geven. De fchoen- en zadelmakers verdubbelen de waarde van het aldus bereide leder nog, »00 dat het over de twaalf millioenen bedraagt. 1 Bovendien zijn er eene menigte andere trafieken en fa- brieken , die wij kortheidshalve onmogelijk hebben kunnen opnoemen , maar bij de ondericheidene plaatfen zullen ver- melden , zoo als zeepziederijen , lijmkokerijen , wasbleeke- > goud- en zilverwerken , verfwaren , boraxfabrieken te Amsterdam , loodwitfabrieken , chemicalien , zontketen , pa- ptermakerijen (vooral in de Feluwe en te Zaandijk ) , glas- blazerijetr (voor omtrent 750,000 guldens jaarlijks); te Brussel zijn glasiäbriekcn , die het Boheemsche en Engelsche . glas * '• v r 1 Digitized by Google BIJVOEGSELEN. 455 glas niets toegeven, werken in brons (te Doornik, Brunei en Gent), papieren behangfelfabrieken (die wel eene halve millioen winst geven), chocoiaadfabrieken , vooraJ te Mid- delburg in Zeeland, te Amsterdam, enz. Sedert eenigen tijd bouwt raen ftoombooten , ook van de grootfte foort , tus- fchen Capelle aan den (llollandschen) JJsscl en lßselmonde. Er zijn brandfpuitfabrieken te Eindhoven enz., hennipen brandfpuitflangen te Borne in Overijssel, lettergieterijen te Haarlem, Brussel, Antwerpen enz., koetfen- en andere rij- tuigfabrieken , vooral te Brussel in de grootfte volmaaktheid. Bladz. 75. De vestingwerken van Heusden zijn thans ge- floopt. Bladz. 128. Zie hier eene echte lijst der bevolking ten platten lande van de zeventien hoofdfehoutambten van Gel- derland , op den 1. Januarij 1825. VELUWE. Overveluwe . ..  13,594 Riji van Nymegen. n,995 Nederbetuwe 7 .. • • 10,532 Maas en Waal .. • • 11,781 Tielerwaard . .. • 11,312 Bommelerwaard .. • 11,318 Buren en Kuilcnburg • • 3,858 Totaal .. • 202,041 Digitized by Google 4S<5 BIJVOEGSELEN. Bladz. 187. fVerwick heeft in den omtrek zeer goeden tnlandschtn tabak, die er flerk gekweekt, en naar Frankrijk cn Duitschland , ja tot naar ItaUl verzonden wordt. Te Ctmines en in deze geheele ltreek wordt in kant , linnen ga- rens en wollen goederen gewerkt. Bladz. 149. Geheei Luik heeft thans geene naauwe (tra- ten meer : dit is Hechts van het noordelijke gedeelte te ver- ftaan. Sedert oratrent den jaren zijn er in den omtrek van het palais de justice mime pleinen en ftraten aangelegd , en een fraaije fchouwburg gebouwd. Luik is de geboorte- plaats van den beroemden Cotttponist gretry. * RE- Digitized by Google REGISTER utZö, r. 70. Aa (Müsse/-'), r. 415. Aa (Oostwdder-) , r. 41^. ( Pekel -), r. 415. -zfo (Ruit er-), r. 415. yfa (JVestwolder-) , r. 415. Aagtekerke, 340. Aalsmeer, 292. /Iaht , Distr. 170. Aalst , 172. Aalst , Prov. N. Brab. 78. Aalst, Prov, Gelderl. 134. Aalten, 142. Aaltre, 169. Aandijk , 320. Aardenburg, 35 t. Aarlanderveen, 276. Aarfchot, 109. Aath, Distr. 200. Aath of Ath, 200.. Abbekerk, 320. Abcoude , 365. Abtswoude, 259. Achtkarfpelen , 382.. Acquoi, 230. Adegem ,170. Aduard , 422. Aelbeke, 189. Aerdrijcke , .180. A. Aerzeele, 100. Agatha CSt. 1, 78. Aigremont, nt?. Aywailles, 150. Akerfloot, 307. Akkrum , 393. Akswijk, 316.. Alblasferdam , 231. Alblasferwaard, schiereil. 230, Alkemade, 276. Alkmaar, 306. Almelo, 410. Almen , 143. Almkerk, 76. ' Alphen, Prov. Gelderl. 131. Aiphen, Prov. Z. Holl. 278. Altena (Land van), 75. Alveringhem, 185. Amay, 153. Ameland, eil. 398» Amersfoort, 369. Aftersfoortfche heide , 368. Amstel, r. 219. 281. Amstelland, 281. Amstelveen , 291/ Amsterdam, hoofdaad , 281. Andel , 76. Andrd (St.), 180. Andries (St.); 133. 134. Ff 5 ' An- Digiiized by Google 45« REGISTER. Anna (St.), 391. Anneland (St.), 34.8. Anfeghem , 189. Ans et Glain, tfo. Anthde , 212. Antoing, 300. Antonfs Polder (St.), 337. Antonis (St.), 178. ANTWERPEN, PrOV. 84. Antwerpen, Arrond. 85. Antwerpen , stad, 86. Appeldoorn, 140. Appeltere-Eychem, 172. Appelteren, 131. Appingadam, 422. Ardennes, 209. Ardenner-woud 13. 43 6. Ardoye, 190. B. Arkel, 229. Arlon, 446. Amemuiden, 338. Arnhem, kwartier, 134. Amhem, koofdstad , 13 6. Arquennes, 203. Asperen, 229. Asfen , Prov. N. Brab. 78. Asfen , Prov. Drenthe , 431. Asfendeift, 305. Asfenede, 170. Autryve, 189. Avelghera, 189. Avenhorn , 320. Avennes, 154. Avezathen, 132. Awirs, 150. Axel , 353. Baatnbrugge , 365. Baarderndeel , 386. Baardwijk, 75. Baify-Thy, 106. Balgojen , 13p. Balk , 391. Ballum, 393. Barbanpon , 202. Bardcles , 202. Baren , 370. Barneveld. 138. Barradeei , 386. Basfevelde, 170, Bastogne, 444. Batenburg, 131. LI Bath , fort , 342. Bauvechain-Tourrines , 1 10. Bavichove, 189. 