title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: U H. Ed. weet, dat desen Staet noch by vrede noch by oorlogh eenige de geringhste particuliere voordeelen oft avantages beoogbt, dat hy alles alleen doet, om te mögen bekoomen een gemeyne vey- ligheyt, die bestaen moet in een goet verstant tusschen alle de gein- teresseerden en in een goet vertrouweu, dat men den anderen tegeus opkoment geweit sali assecureren. Wat nuw desenaengaende naerge- geven sal moeten worden off niet, daerop hebben H. H. M. haer noyt willen verclaeren, om dat sy buyten haer geallieerden geen riemen uyt haer leer konden snijden en het niet te pas konde koomen, dat sy haer expliceerden, soo langh men in geeu onderhandelinge en was, '} Der Graf de Koye. Erman et Reclain, Memoire« I. p. 20t> u. 203. 44 * ß92 *x- Verhandlungen über eine neue Coalition. dat imnier8 een conduitte is, die by niemant gelaeetft off mispresen kan werden, en ick en sie niet dat S. C. D. eenige swarigheyt kau hebben, om dien voet te volgen, sullende naer myne geringe opinie geen oorlogh te vresen off te verwaghten sijn, indien Vrankryck siet, dat hy alles op het lyff soude krygen, indien hy iets niews begint, en de Keyser en Spagnen in geen staet synde, om iets niews te be- ginnen; iinmer8 als de Keyser en Spagnen in die staet souden syn, soo soude Vrankryck die wvshevt well hebben, om dat voortekomen door tractaten, dewyl hy well weet, dat alle de geallieerden de vrede verre voor den oorlogh profercren. En bedroeft my de ongelegentheyt van S. C. I). des te meer, om dat ick wel weet, gelyck ick gelove, dat S. C. D. oock well bekent is, dat Vrankryck S. C. D. en desselfs Doorluchtigh Cheurhuys seer tegen is en alles, wat tot verkleyninge van dien kan strecken, geerne sal ondememen, en dat alles, wat men nu voorgeeft, maer dient, niet om S. C. D. interesten te willen bevor- deren off die preuven van affectie te willen geven, maer eenighlyck, om door de divisie van verscheyde Princen en die tegens malkande- reu te incitcren de fbndamenten van syn grootsheyt vaster en vaster te leggen en te overrompelen alles, wat hy midlcrwyle sal kunnen meester worden. Entin, het sal veel aen de wijse conduitte van S. C. D. hangen, dat men off tot een eerlycke vrede off tot een miserabelen oorlogh komt. Indien S. C. D. bekommert is, dat Sweden iets soude mögen attenteren, off ombrageus magh syn, van dat Sweden een groot aen- tall militie op den Duytsen Boden soude mögen breiigen, off soo, S. C. D. daerin iets anders beooght: ick bidde dat ick het magh weten, want ick gelove dat wy hier ontrent soo wel nu als voor het toeko- mende S. C. D. soo veel gcnoegen sullen kunnen doen hebben, als deselve in redelyckheyt soude kunnen waghten, ende kan ick U H. Ed. well verseeckeren eerst, datter niet een schip, jae niet een man van desen Staet naer Gothenburgh gesondeu is, datter niets ter werelt is besloten off geresolveert, om de Sweden tot het transport van Troe- pen te versoecken «ff dat transport te faciliteren, en dat Sweden selfs niet genegen is, transport van Troepcn derwaerts te doen, indien off syn eygen noot off die van de Geallieerden hem daer toe niet obli- geren, en ick will geerne bekenneu dat ick oock onder die geene ben, die raedeu daermede te dilayeren, om te doen sien, dat men van dese syde niet soeckt oorsaeck off aenleydinge tot ombrage te geven. Ick kan niet locheneu, datter verscheyde mael is gesproocken van de hulpe, die men den anderen moet preBteren, in cas yemant Wierde geatta- Digitized by Google Friedliche und wohlwollende Politik des Staat«. • 693 queert, maer ick kan daer over well byvoegen, dat men dat meer van Denemarcken als van S. C. D. gevreest heeft, en hoewell S. Con. Maj. van Denemercken ons seer groote reden van ombrage geeft en dat den Heer Ryxcantzelier Graeve van Ahlefeit all een seer wonder- lycke tael tegens den Heer Moering gevoert heeft, en men nu we- derom voorheeft den handel van de ingcsetenen deser landen aldacr ten uyttersten te ineommoderen, soo heeft men evenwell aen dese syde noch niets in het aldergeringhste ondernomen, om dat men aen S. C. D. wilde doen sien, hoe seer men hier traghte alle niewigheden voor te komen. 'T is waer, dat wy besigh syn met een considerabele Equi- page, maer meer ora ons daer van te kunnen dienen, als om daer mede voor äff iets te doen; want men doet de schepen nu maer pre- pareren en gereet maecken, om des noot spoedigh zee te kunnen nemen, sonder dat men tot noch toe over haer employ heeft gedeli- bereert. Men heeft hier oock vecl gesproocken van de Alliantie tusschen de Keyser en Polen gesloten en van wat effect die soude kunnen syn, om Sweden in cas van noot te kunnen assisteren, maer wy hebben oock in die discursen seer klaer doen blycken, dat wy niet souden kunnen lyden, dat S. C. D. benaedeelt soude werden, en blyven noch van die vaste intentie, om S. C. D. oock by den Keyserlycken Hove te doen bekomen alle redelycke satisfactie, soo dat ick waerlyck kan seggen, dat desen Staet S. C. D. en syn interesten immers soo seer considereert als haer eygen, en dat S. C. D. niet allcen niet te vrescn heeft, dat desen Staet off soude willen aensicn off conniveren, dat aen S. C. D. de geringhste ongemacken souden werden toegebracht, maer dat sy S. C. D. tegens sodanige entreprises selfs souden helpen en assisteren, hoewell sulx niet soude kunnen geschieden, indien andere haer off haer geallieerden souden willen acntasten, en dat S. C. D. haer met die attaquanten soude willen voegen, dat sy niet kunnen ver- trouwen en achten souden een van haer aldergrootste ougelucken te wesen. Ick sal daer niet meer by doen als alleen, dat daervan noch een evidente preuve kan syn, dat den Heer Envoyc van Saxen voor- geslagen hebbende, dat men de te maecken alliantie daermede soude limiteren, dat S. C. D. van Saxen niet gehouden soude syn eenige troe- pen te geven, *indien de geallieerden met S. C. D. van Brandenburg in misverstant souden mögen vallen, soo wel wy als Sweden daer aen aenstonts de hant hebben gegeven, en bidde ick U H. Ed. derhalven, dat U H. Ed. de negotiatie aldaer soo veel mogelyk will voortsetten, immers S. C. D. van alle verdere engagementen dehorteren en per- 694 IX. Verhandlungen Ober eine neue Coalition. moveren, om Denemarckcn te bewegen van tot geen feytelyckheden toetetreden, kunnende IS. C. D. verseekert syn dat men albier voor desselfs interesten oock het uytterste respect heeft en hebben sal. Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Potsdam 24. April 1683. [Empfang des Schreibens vom 17. April. Geheime Confercnzen mit dem dänischen Gesandten. Audienz beim Kurfürsteu. Dessen Klagen über Schwedens feindseliges Verhalten. Ablehnung jeglicher Allianz mit Schweden. Einem besonderen Vertrag mit dem Staat ist der Kurfürst nicht abgeneigt. Braunschweig - Lüneburg. Derfflinger und der Kurprinz.) .Apr. Er hat Fagel's Schreiben vom 17. empfangen mit der Nachricht, dass allgemeinen Gerüchten zufolge zwischen Frankreich, Dänemark und Bran- denburg abgeschlossen sei. Soo veel tot noch toe hebbe können uijtvorschen, gelove niet, datter ijets effective dien aengaende is gesloten, alhoewel de gestadige conferentien, die d' Heere Bier man deese weeck met de bewuste twee Ministers tot Berlin ende hedeu hier heeft gehouden, ende buijten de- welcke geene van alle de Geheijme Raaden ofte andere daarvan ijets voorkomt, sommige doet geloven, datter wat importants werdt verhan- delt, waarvan de wclgeintentionneerdc het best vertrouwen niet en hebben. Ick hebbe gisteren d' eere gehadt, een uijre afsonderlijck met S. C. D. meest over indifferente saecken te spreecken, ende onder anderen van deselve verstaan, dat d' Heere Bierraan hem soude geseijdt heb- ben, dat den Coningh van Sweden voor eenigen tijt aan die van Den- uemarcken een naadere Alliantie hadde doen aanbieden, omme gesae- rnender handt d' Heere Churfurst van Brandenburg op 't lijff te gaan ende de te doene conquesten te deelen. Ende of wel mij dit onmo- gelijck sekeen waar te sijn, soo wierde het echter genoegsaam met diere woorden bevestight, 't welck dan hoogstged. heere Churfurst geen kleijn ombenoegeu heeft gegeven. Andere vcrmeijnen, dat het een Fransse artificie is, om sigh bij dese tijdt hiervan te bedienen. T is een ongeluck dat sigh altans geen Swcedscheu Minister aan dit hoff bevindt, oock niet van den Keijser ende de Croon Spagnien, die haare Meesters saken hier können verspreecken. Waut als Bomwijlen met omsightigheijt ende bekommeringe sulx doe, werdt dat niet wel opgenomen ende geantwoort, dat soowel II. H. M. als ick geabuseert werden. Bij vervolgh van discours op 't werck van Spagne körnende, seijde dat ick bericht wierde, dat men uijt Madrid tijdinge hadde be- komen, dat de saken in dien Staudt waaren gebracht ende aan de heere Marquis de Grana geremitteert 200,000 Rd. in geaeeepteerde wissel- Digitized by Googl Klagen des Kurfürsten über Schweden. 695 brieven, dat over de andere 300,000 Rd. aan 't hoff aldaar wierde ge- tracteert, omme die te assigneren op seeckere vaste effecten in tenni- nen te betaelen, waartoe weigern. Heere Marquis was geauthoriseert, omrae die te können reguleren, in cas S. C. D. het g€meijne welwesen mede beliefde te handthaven, conform de voorslagen bij mij voorhenen gedaan. De replicque was, dat sulx niet wag van sijne convenientie uijt verscheijde respecten, die dan termineerden op de Sweedsche Ligue, daarin sigh niet soude inlaten, ende als ick voorstelde het interesse, dat hij heere Churfurst soo wel als den Staat bij de conservatie van de Spaansche Nederlanden hadde, dewelcke groot perijckel liepen van verloren te gaan, soo nam verders de vrijheijdt van te vraegen, al- hoewel sonder daartoe gelast te sijn, bij aldien aan de voors. voor- slagen niet beliefde te defereren, of B. C. D. sigh dan bij provisie met H. H. M. niet naader soude können engageren tot wedersyts defensie, om voor te kommen alle gedreijgde reunien ende nieuwichcden, die de Franssen in 't Rijck ofte in de Spaansche Nederlanden wederom souden willen ondernemen, dewijl deselve mij veelmalen d' eere hadde gedaan te seggen, dat hem syne alliantie met Vranckrijck daartoe niet en verbondt ende sulx oock niet gerne soude sien. Ende naadat sigh een weynig daarop hadde bedaght, beliefde S. C. D. t' andtwoorden, dat hij sigh wel met H. H. M. naader wilde allieren, soo die daartoe genegen waaren, ende oock van intentie was, metten eersten een Mi- nister naar den Hage te senden, omme te verneinen, wat dienaen- gaande soude mögen voorgebracht werden. Ick hebbe hoogstged. heere Churfurst met respect gereplieeert, dat 't selve maar een invallende ge- dachte van mij was geweest ende, soo hij in voegen als vooren ymandt wilde senden ende sijne goede intentie aan den Staat betuijgen, dat vertroude, men S. C. D. in alles soo veel soude te gemoet gaen, als de redelijckheijt eenigsins konde toelaeten, dewijl H. H. M. geen an- dere intentie hebben, als met deselve te blijven in een goede versten- tenisse ende, waar het mogelijck, een vaste ende secure vreede te helpen bemiddelen. Off nu hierop ijets sal volgen, moet men aff- waghten. D' Heere Ditfurdt') heeft mij in confidentie geseijdt, dat d' Heere Bierman niet anders als een dilatoire antwoordt van sijne heeren ende meesters heeft ontfangen ende onder anderen, dat HH. FF. DD. sigh op sijn geproponeerde niet hadden können verklaaren, sonder ') Braunschweig-Lüneburgischer Abgesandter. Digitized by Google 696 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. alvooren te weten, wat S. C. D. van Brandenburg in soo importante sake soude resolveren, 't geen aanleijdinge heeft gegeven, omme de besendinge naa de Bronswijckse hoven te doen, gelijck in mijne voo- rige heb geschreven, dan in plaetse van d' Heere Fuchs sal d' Heere Meijnders daartoe gebruijckt werden. Mijn Heer de Churprins ende Veldtmarschalck Dorfflingh sijn gisteren van Berlin hier aangekomen, den laatsten expres daartoe ont- boden sijnde, daeruyt Inj niet goedts omineerde1). Den eersten vondt sigh oock eenigsins bekommert, alhoewel raij seijde, dat van 't ver- handele van d' Heere Bier man hem geen kennisse Wierde gegeven. Dit is, mijn Heer, al 't geene ick tot nogh toe hebbe können penetre- ren ende effectueren. Bij aldien S. C. D. genegentheijt blijft thoonen, om met den Staat naader te handelen, soo late aan U W. Ed. Gestr. ende andere haar hooghwijs oordeel, of men verdere poursuites tot het afsenden van ijmandt naar den Hage sal hebben te doen. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. l.Mai. lieber Fagel's Schreiben vom 20. April hat er sich mit dem Kur- fürsten lauge unterhalten. Derselbe bleibt dabei, sich mit Dänemark zur Verhinderung eines schwedischen Truppentransports auf deutschen Boden zu verbinden; Frankreich werde sich nicht hineinmischen, wenn auch Andere seinen Streit mit Schweden unberührt Hessen. Man spricht hier davon, eine französische Armee von 30,000 M. werde durch die Clevischen Lande, wo ihr Wesel und Lippstadt eingeräumt werden sollen, nach Oldenburg marschiren, um Lüneburg im Zaum zu halten. Der Kurfürst hat dies freilich als erlogen ganz abgeleugnet. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. I.Mai. Der dänische Gesandte Biermann hat sich die ganze Woche in Berlin aufgehalten und verschiedene Conferenzeu mit Meinders und Fuchs ge habt, denen auch R6heuac beigewohut. Den Gegenstand der Verhand- lungen hat er nicht erfahren können1). Es wäre sehr zu wünschen, das» Limberg und Gräfenthal'), die erwartet werden, schon hier wären, um l) Der französische Gesandte intriguirtc eifrigst gegen ihn als zu kaiserlich ge- sinnt und suchte den Kurfürsten zu bewegen, ihn des Oberbefehls zu entheben und aus seiner Nähe zu entfernen; doch war Alles ohne Erfolg. Rebenac erzählt so- gar, dass der KurfQrst selbst dem alten Feldmarschall eine Summe Geldes geboten, um ihn für seine Pläne zu gewinnen, Derfflinger sie aber mit Verachtung Ton Bich gewiesen habe. *) Denselben bildete der Abschluss des Bündnisses Frankreichs, Brandenburgs und Dänemarks gegen Schweden, der am 30. April erfolgte. *) Der schwedische Gesandte Eberhard Grafenthal. Digitized by Google Der Kurprinz und Derfflinger. Ostfriesland. 697 zu verhindern, dass durch engere Bündnisse zwischen Frankreich, Däne- mark und Brandenburg ein neuer Krieg entzündet wird. Er thnt sein Mög- lichstes, um dies abzuwenden, aber die „Artificienu der Gegner gehen ein- mal dahin, den Kurfürsten immer mehr gegen Oestreich, Spanien und Schweden aufzureizen, und sie wenden dazu alle bedenklichen und unbe- denklichen Mittel an. Meinders reist nächsteus zu den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg, um ihre Ansichten über das Anbringen von Bier- mann zu sondiren1) Amerongcn an den Griffier. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Der Resolution der Generalstaaten vom 20. April gemäss hat er dem 4. Mai. Kurfürsten vorgetragen , dass die Fürstin von Ostfriesland sich bei den Generalstaaten darüber beschwert, dass die ostfriesischen Stände den Kur- fürsten durch Kniphausen um noch mehr Truppen ersucht hätten, und ihre Vermittlung bei ihm, um die gänzliche Räumung Ostfrieslands durch die braudenburgischen Truppen zu erlangen, nachgesucht habe. Der Kur- fürst hat erwidert, ersteres sei nicht wahr, und letzteres könne er nur mit Vorwissen des westfälischen Kreises thun; übrigens könne die Fürstin zu der Räumung selbst das Meiste beitragen, indem sie sich mit den Stän- den vertrage. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Antwort auf Fagel's Brief vom 24. April: Sein Vorwurf ist ungerecht; 4. Mai. er hat Fuchs damals am 13. April, als derselbe fragte, ob sein Anbrin- gen ihm direct vom Staat aufgetragen sei, nur gesagt, dass allerdings der Geheimhaltung wegen auf Wunsch des Kurfürsten selbst von den General- staaten keine positive Resolution gefasst worden sei, dass aber die Mehr- zahl der Provinzen die von ihm vorgebrachten Ansichten theile, und wenn die vom Kurfürsten erhobenen Schwierigkeiten erst einmal beseitigt seien, könne die erforderliche Resolution schnell gefasst werden. Er glaubt, dass Fuchs die ganze Frage bloss aufgeworfen hat, um eineu Vorwand zu ha- ben, die Verhandlungen abzubrechen. Er wird ihm nun bei der ersten Ge- legenheit die Resolution der Generalstaaten vom 23. April mittheilen. — Er wird immer dahin trachten, Brandenburg für die gute Partei zu gewin- nen oder wenigstens von Bündnissen mit Frankreich und Dänemark abzu- halten. Mit Bier mann ist noch nichts Definitives abgeschlossen; zwei Couriere sind nach Paris und Kopenhagen abgesandt. Man wartet auch erst auf den Rapport von Meinders über seine Verrichtung bei Braun- schweig-Lüneburg. «) Vgl. Pufendorf XVIIL 91. Digitized by Google 698 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 4. Mai 1683. (Eigenhändig.) [Erfolglosigkeit aller ihrer Bemühungen am kurfürstlichen Hofe. Das Misatrauen desselben gegen Spanien, Schweden und den Staat ist ganz grundlos. Oeringe For- derungen der Alliirten an den Kurfürsten. Derselbe soll sich endlich erklären, was er eigentlich will.] Ick hebbe voor desen met veel bekommeringe geremarqueert, hoe seer men in het stuck van de onderhandelinge heeft gefluetueert aen het Hoff van S. C. D., en hoe seer men deselve heeft trachten te per- suaderen, van dat de Keyser, Spangen en Sweden S. C. D. niet goets, maer veel quaets wilden, en het heeft mij all meer en meer ontset, dat alle voorslagen, die ick hebbe gedaen om S. C. D. gerustheyt te geven, off van geen ingressie syn geweest off geen operatie hebben gedaen. Ick hebbe U H. Ed. verscheyde maelen gebeden te mögen weten, wat S. C. D. eygentlyck van Sweden begeerde en wat gerustheyt de- selve desidereerde ontrent het overvoeren en onderhouden van Swecdse troupen op den Duytssen Bodem; maer ick hebbe daerop noyt ant- woort bekomen, soo dat ick niet weet wat ick hier van kan seggen. Ick hebbe voorgeslagen, en Spangen soude daermede te Vreden syn, dat S. C. D. sigh engageerde alleen tegens alle niewe ondernemingen van Vrankryck, sonder dat deselve geobligeert soude wesen iets te doen, in cas tusschen Vrankryck en Spangen eenige querellen off fay- telyckheden moghten ontstaen over 't geen Vrankryck naer de Nira- meeghssc Vrede aen Spangen ontnoraen heeft, mits dat Brandenburg oock Vrankryck, blyvende buyten niewe entreprises en van Spangen over het genomene naer de Nimmeeghsse vrede aengetast werdende, niet soude secoureren. En men soude Sweden hebben kunnen dispo- neren, om met S. C. D. te convenieren over het getall van Krygsvolck, dat die Maj. op den Duytssen bodem soude houden, en men soude dan verder hebben getraght, om S. C. D. van den Keyser redelycke satisfactie te doen erlangen, ende indien de saeck noch over dien boegh gewent kan werden, 't sal hier uytgewerckt kunnen werden. Maer ick vreese dat men sigh all te verre sal hebben verseylt. Ick moet daerom de vrymoedigheyt nemen, om U H. Ed. te seggen, dat alles, wat men heeft uytgestroyt van de ongenegentheyt van Spanjen en van Sweden, is puyr vals en valsselyck versiert by menschen, die S. C. D. soeken te bedriegen. Spanjen sal sigh genoegen met een Tractaet in voegen vooren verhaelt, en wy oock, en daerop het beloofde gelt aen S. C. D. laeten toekomen, en dan behoeft men van geen andere en- Digitized by Google Ungerechtigkeit des Misstrauens des Kurfürsten gegen die Alliirten. ß99 gagementen, associatien, conventien off iets diergelyck te spreecken, en dat kan S. C. D. immers seer well doen, sonder te praejudiceren de Alliancie met Vranckryck gemaeckt, en als men met Sweden conve- nieert over de maght, die die Maj. in Duytslant sal mögen brengen, en dat dat geschiet de concert met S. G. D., soo kan ick niet sien, dat deselve daerontrent oock ongerust kan syn. U H. Ed. schryft, dat S. C. D. sigh nogh well met desen Staet will engageren; maer waer toe kan dat helpen, soo het niet mede re- latif is tot de Spaensche Nederlanden? Immers ick bidde, dat men eens magh weten, waer heen de Alliantien met Vrankryck en Dene- marcken gaen en wat men eygentlyk will, dewyl ick seeckerlyck te gemoet sie, dat off een generaelen swaeren oorlogh sal ontstaen, die aen S. C. D. en desen Staet ten uyttersten naedeeligh sal wesen en alleen maer sal dienen, om de maght van Vrankryck tot haer oppressie groter te maecken, off dat de Keyser en Spanjen sullen werden geobli- geert, de will van Vrankryck te mocten doen, insgelyckx tot accres van de Fransse maght en verminderinge van S. C. D. en desen Staet, en daer by S. C. D. vervolgens gansch niet gebaet sal wesen en sigh sal hebben gechargeert met den haet van syn beste en opreghtste vrunden. 'T waer dan best, dat U H. Ed. de saecken daer op de voet by my voorgcslagen ajusteerde, immers vernam, wat men op dien voet will doen, en dat ten spoedighsten by missive bekent maeckte. Wil men evenwell van daer yemant herwaerts senden, dat het dan ten minsten yemant magh syn, daermede men confidentie kan plegen, son- der dat het aen den Ambassadeur van Vranckryck alhier gecommuni- ceert wert. Ick bidde dat hierontrent geen tyt magh werden versuymt. Amerongen an den Griffier. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Neue BemUbungen, den Kurfürsten zum Eintritt in die Association su bewegen. Ablehnende Antwort desselben. Grund davon die Erbitterung gegen Schweden. Kla- gen des Kurfürsten über den kaiserlichen Uof. Seine Ansprüche an denselben. Ver- geblicher Versuch, durch Fuchs den Kurfürsten su einem anderen Bescbluss su be- wegen.] Ick hebbe zedert het afgaan van mijnen jongsten aan U W. Ed. 8. Mai. van den 4. deeses S. C. D. in een particulicre audientie met respect bekendt gemaackt den inhoudt van H. H. M. Resolutie van den 23. April ') ende deselve getracht te induceren (gelijck ick nu drie maanden aan den anderen onophoudelijck hebbe gedaan) tot het intreden in de Ligue •) 8. oben p. 658 n. Digitized by Google 700 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. van Associatie met de daarop gevolgde speciale conventie, behelsende het denombrement van forces, sonder S. C. D. verder te sollieiteren tot het aangaan van een naadere Alliantie met de Croon Spagne; waar- toe, om hooghstged. Heere Churfurst te persuaderen, ick hebbe bijge- bracht alle de redenen ende argumenten, soo mij van tijdt tot tijdt sijn gesuppediteert geworden ende die verders daarbij hebbe können exeogiteren. Dan deselve hebben het ongeluck gehadt van geene ingressie bij S. C. D. te vinden, seggende deselve, dat mij tot meermalen hadde verklaart geen genegentheijt te hebben, om sigh met de Croon Spagne (van dewelcke soo qualijck was bejegent) in nieuwe engagementen in te laaten, veel min met sijn eijgen gelt, 't geen men hem conditione- lijck aanboodt, daartoc te laaten koopen; dat hij van de aequanimiteijt van die Maj. verwaghte, dat deselve hem sijne rechtmaetige pretensie sonder verder bedingh soude voldoen; ende wat de generale Ligue van Associatie betrefte, dat al in den Jaare 1681, als ick S. C. D. op ordre van H. H. M. daartoe inviteerde '), doenmaals hadde verklaart deselve niet te können bijtreden, ten opsichte van S. Maj. van Sweden, die daardoor aanleijdinge konde gegeven werden, omme met een re- doutabel getal van Trouppen wederom in Duijtslant te komen, het- welcke doen ter tijdt ende oock jegenwoordigh geensins wa&van sijne convenientie ; dat soodaenigh een nabuijr, die hem heere Churfurst voor deesen met soo veel injustitie tegens de gemaackte Tractaten op 't lijff was gevallen, hem deswegen altoos een reghtvaerdige jalousie dede hebben, ende derhalven, soo veel mogelijck, soude voorkomen, ten eynde desselfs maght soo veel niet als voorheen omtrent sijne lan- den soude hebben te apprehenderen. Ende wat precautien ick S. C. D. daer tegens trachte te geven met het aanwijsen van de securiteijt, die daarin resideerde, bij aldien deselve de voors. Ligue van Associatie beliefde te amplecteren, excuserende het gepasseerde in den jongsten oorlogh op de minderjaarigheijt van den Coningh ende het selve aan die geene imputerende, dewelcke doemaals de Kegeeringe in hadden, soo wilde dat echter niet opnemen. Daarbeneffen8 temoigneerde hoogstged. Heere Churfurst oock geen- sins van t Keijs. Hoff voldaan te sijn, klagende over verschcijde tor- ten, die hem van S. Keijs. Maj. waaren aangedaan; ende ofschoon men nu 5 maanden aan den anderen had gerucht ende selfs van voor- name Ministers uijt Wien wierde overgeschreven , dat den Grave van Lamberg met billijekmatige satisfactie in körten herwaers soude koo- ') 8. oben p. 621. 638. Digitized by G Wiederholte Ablehnung der stattlichen Propositionen. 701 men, soo was tot nogh toe daarop het minste niet gevolgt, seggende dat men aldaar hadde willen afwaghten den uijtslagh van den Rijx- dach tot Warschau, omme, soo de alliantie tusschen den Keijser ende Polen bestendigh bleeflf, sigh daarvan in de onderhandelinge alhier te bedienen ende minder satisfactie aan hera heere Churfurst te presen- teren1); dat al 't selve niet alleen evident was, niaar d' Heere Straat- man in een gehouden discours met den vrijheer van S werin bij des- selfs jongst aanwesen tot Wien sulx niet hadde verborgen gehouden, verders daarbij voegende, dat S. Keijs. Maj. hem heere Churfurst niet alleen t' onreeht onthieldt het voretendom Jagereudorp, maar dat nogh daarenboven die drie hartoghdoinmen van Brieg, Legnitz ende Woulau te pretenderen hadde, die bij hooghtged. Keijs. Maj. onder voorgeven van een vervallen leen waaren aangeslagen, de gereformeerde kercken, die aldaar in groote meenigt waaren, weghgenomen ende veele van de religie verdreven ; dat opgeni. vorstendommen uijt krachte van voor- gaande Pacta familiae tusschen de heeren S. C. D. voorvaederen ende die van de heeren hartogen van Brieg nu op heui waaren gesucce- deert, waarvan mij de bescheijden bij gesehrifte soude doen ter handt stellen. Ick hebbe daarnaa niet d' Heere Geheijm Raadt Fuchs bij sijne aankomste alhier over den inhoudt van opgem. Resolutie gesproocken ende S. W. Ed. geremonstreert de gevaerlijckheijt, die in de voors. antwoort resideerde, ende hoe apparent het was, soo men aan d' eene sijde naa H. H. M. heijlsame voorslagen niet wilde luijsteren ende aan d' andere sijde sich nader met Vranckrijck ende Dennemarcken jegens de Sweeden engageren, omme die Croon uijt oorsake van een gedreijgt transport van eenige Trouppen in 't Rijck offensive aan te tasten, dat daaruijt een generalen oorlogh soude ontstaen, die S. C. D. soo ten opsichte van sijn hooge jaaren ende indispositie als wcgens sijne landen en luijden alsoo weijnigh soude dienen als geen eenigh Potentaat in Europa; weshalven ick S. W. Ed. (die sigh voor desen van diergelijcke troublcn, waardoor aan Vranckrijck aauleijdinge soude gegeveu werden, om onder praetext van deese ofte geeue te assistereu sijne desseinen tegens het Rijck ende de Öpaausche Nederlauden voort te setten, altijdt avers heeft gethoont) instantclijck versochte, dat hij andermaal de goetheijt wilde hebben, het bovenstaande S. C. D. op 't krachtighste te representeren. Gen», heere maackte daarin geeue swae- richeijt, maar alle de grieven, soo hem hadde voorgebracht , repete- l) Vgl. oben p.678 n. 685 die Bericht« Bruijnincx's vom 18. Mttri u. 8. April. Digitized by Google 702 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. rende ende selfs nogh meer andere daarbij doende, seijde bedencken te hebben, dat S. C. D. daarin soude consenteren. Eenigen tijdt daar- naa heeft S. W. Ed. mij komen rapportereu, dat hij S. C. D. op 't voors. subject wijtlopigh badde onderhouden ende deselve alle mijne redenen ende argumenten voorgehouden ; dan dat hem leet dede mij te moeten seggen, dat hoogstged. Churfurst bij de gcgevene antwoordt persisteerde, met protestatie nochtans, dat hij altijdt met den Staat van H. H. IL de oude ende vertroude vruntschap wilde continueren. Uijt al hct welcke H. H. M. naa haare hooge wijsheijt sullen können afnemen, wat apparentie daar uverigh is, omme meerhoogstged. Heere Churfurst tot het iutreden in de Lige van Associatie met den aankleve van dien te können induceren. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Gerüchte am Hof über eine Allianz zwischen Frankreich, Dänemark und Branden- burg und einen bevorstehenden Krieg mit Schweden. Fuchs kann die Wahrheit der- selben nicht leugnen. Eine unzweideutige Erklärung vermeidet aber Fuchs. Dessen Klagen über das Benehmen des Kaisers, Spaniens und Schwedens. Nachrichten Uber bevorstehenden Zwist zwischen dem Staat und England. Veranlassung zu demselben.] Boven 't geene heden aan d' Heere Griffier schrijve, hebbe noch te voegen, dat als ick met d' Heere Fuchs in discoursen was, gelijk daarin vermelt, hem onder andere vraegde, wat doch naa soo veel gehoudene conferentien met d' Heere Bierman eijndclijck idaaruijt stont te verwachten; dat een ijder hier aan t HofF seijde, datter een Alliantie was geprojecteert, omme neffens Vranckrijck ende Denne- marcken den Coningh van Sweden, het zij dat hij sijne Trouppen in Duijtslandt overschipte ofte niet, offensive te waeter ende te lande t' at- tacqueren; dat om soodaenig voornemen te favoriseren ende het huijs van Bronswijck- Lüneburg (die geseijdt werden soo gevaerlijcke des- seinen niet te können approberen) t' intimideren, een starcke Franse Armee door de Cleefsche Landen den Rhijn soude passeren ende haar Wezel en Lipstadt, tot seeuuriteijt van dat S. C. D. bij die geallieerde bestandigh soude blijvcn, iugeruijmt werden, jac dat men daarenboven debitteerde, bij aldien den Hartoch van Cell sigh neffens haar wilde engageren, dat hein tot een erkentenisse het Stifft Hildesheim soude werden gegeven: waerop S. W. Ed. antwoorde, dat noijt eenige dier- gelijcke voorslaegeu in de conferentie waeren voorgekomeu, ende hij nimmermeer den Churfurst sijn Meester soude können aenraeden, om vrijwilligh eenighe sijner vestinghen in de Fransse banden te stellen, veel min die door sijne Landen de passage te vergönnen tot oppressie Digitized by Google Der Krieg nait Schweden wahrscheinlich. 703 van andere, maer dat niij echter niet konde onthouden, datier projecten lagen (waervan men door de heere Meinders aan de voorn. Hoven liet openingbe geven), die hem dcdcn apprehenderen, het zij deselve aldaar voor goedt aangesien wierden ofle niet, dat een Oorlogh tussen de twee Noorder Croonen daeruijt stont te volgeu, in welcken geval S. C. D. volgens voorgaande Tractaten ende t geene jegenwoordigh in tieri was, soude genootsaeckt sijn, jegens Sweeden mede in 't speul te komen, ende hij derhalven verhoopte, dat H. H. M. niet deselve geen mesures souden nemen, die eenige ombrage aan Dennemarcken ende hoogstged. Heere Churfurst mochten geven, dewelcke noch een Alliantie niet den Staat hadde, die hij oprechtelijck wilde naakomen, ende soo . daaraen ijets verdere deficieerde, raen deserzijds genegen soude wesen daerover te handelen. Dit alles verhaelde voorn. Heere Fuchs met soo veel circumlo- cutien, dat nauwlijckx daaruijt konde bcsluijten, off S. C. D. intentie was, om selfs de Sweeden aan te tasten, of schoon haere Truppen te rugh bleven, dan of hij als een geallieerdc van Denneniarken die Maj. niet eeuighe Trouppen in sulcken geval alleen soude assisteren, waerop naerdere explicatie versoeckende kreegh een ambigue antwoordt ende dat hij geen ordre hadde, omine niij dies aangaende sijns Meesters sentimenten, die hij selfs nogh niet t' eenemael had ingenomen, eenig- sins t' ontdecken, maar niij wel konde verseekeren, dat het verhan- delde niet soude werden geconcludeert, alvooren d' Heere Meinders van sijne reijse was gereverteert , seggende dat het onbegrijpelijck was, dat, daar men nu bij naar drie maanden van d' intentie van Dennemarcken ende de besendinghe van d' Heere Bier man naar de Huijsen van Bronswijck ende dit hoff hadde gesproocken, niet het minste van den Keijser ende Sweeden hier wierdt voorgebracht, ome S. C. D. van soodaenighe desseinen te wederhouden, alleen dat de Heere van Amerongen1) de eenigste Ministers was, die op ordre van de heeren sijne Principaelen voorstelde de gevaeren, die sij ver- meijuden daarin te residereu; dat hem leet was, dat de saecken soo qualijck wierden gemanieert, gevende daarvan de schult aan den Keij- ser, Spagnien ende Sweeden. Als wij in deese serieuse discourssen waeren, quam d' Heere Meiuders daartoe, die mede het sijne bijbrachte ende het dreijgende ongeval met veele woorden van sijn Meesters schouders sochte te de- ') Aus dieser Erwähnung des Schreibers in der dritten Person geht hervor, das» der Brief, von dem mir nur das Concept vorlag, zum Theil oder ganz in Chiffern geschrieben war. Digitized by Google 7Q4 IX. Verbandlangen über eine neae Coalition. tourneren ende de oorsaeck van dat aan andere te imputeren, ende voornaementlijck, dat de Spaensche in soo pressante gelegentheijt opi- niatreerden, om de bewuste arbitrage aan Engelandt te lauten verblijven. Entin het besluijt was, dat de saecken aan weerzijden veel gevaers onderworpen waeren, maar dat men van twee quaeden hier het beste, soo sc vermeijnen, kiesen soude, waaruijt te bevreesen is, dat alle re- denen van inductie op 't gemoet van mijn Heer den Churfurst niet sullen vermögen. Ten selven daege heeft man S. C. D. doen geloven, datter een Alliantie tussen Engelandt ende Dennemarcken was geslooten, waero- ver groote ontsteltenisse in Sweeden soude wesen; dat het gepleegde voor Bantam in Engelandt onder de gemeijnte wierdt gedecrieert ende vergeleecken bij 't geene voor deesen in Ambona is gepasseert ') ; dat door een Expressen daerover satisfactie soude werden gevordert, ende die Maj. 2(5 oorloghschepen dede equiperen, hetwelcke sijn reflectie ten goeden voor Dennemarcken ofte, soo aan die natie geen satisfactie door de Hollandtse Oostiudische Compagnie gegeven Wierde, niet ten besten voor den Staat moste hebben. Ick hebbe meermaels geremar- queert, dat als men hier groote saecken voorheeft, dan voor af veele onwaerheden uijtstroijt, gelijck vertrouwe dat dese Engeische tij- dinghe oock sal wesen. Ainerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 11. Mai 1683. [Empfang von Fagcl's Schreiben vom 4. Mai. Audiens beim Kurfürsten, um ihn zur Annahme der neuen Vorschlfige zu bewegen. Conferenz mit Fuchs über dieselben. Vorläufige ablehnende Antwort des Kurfürsten. Der Hof ist durch die Aussichten auf Eroberung Pommerns und Bremens verblendet.] 11. Mai. Ick hebbe mij gisteren aanstonts naa den ontfang van U W. Ed. gestr. missive van den 4. deeses te Hove begeven, omme den inhoudt van dien S. C. D. in een afsonderlijcke audientie met respect voor te dragen, waar het mogelijck, tot het aangaan van de voorslagen daarin verrat te disponeren, ende gelijck voorts tot die audientie ben gead- mitteert, soo hebbe op de beste wyse ende naa mijn uijterste vermö- gen getracht S. C. D. te doen begrijpen alle de redenen ende argu- meuten bij U W. Ed. gestr. ten finc voorsz. aangevoett. Het beliefde S. C. D. mij voor deese gedane ouverture te be- dancken, seggende dat het saken van d' uijterste importantie waren, ende derhalven sijnen Geh. Raadt Fuchs van Berlin soude ontbieden, om met mij daarover in conferentie te koomen, ende door denselven >) Im J. 1621. Aittema L 356. 372. v. Kampen II. 52. Digitized by Google England und Dänemark. Neue Proposition Amerongen's. 70b sijne bedenckingen aan mij soude docn participeren; gelijck dan deesen morgen bij d' overcomste van weigern. Heere in t breede is geschiedt. Daarop is gem. Heere (naa dat het voornaamste van ons verhandelde in seven puncta kortelijck op 't papier gebraght hadden) ') daar van aan den Churfurst sijn Meester rapport gaan doen, mij belovende dat alle mijne bijgebraehte redenen naa vermögen soude appuijeren, ende en passant daar bij voegende, dat bij wenste, dat H. H. M. in den beginne mijuer laatste aankomste alliier belieft hadden soodanige voor- stellen te doen; dat mij nogh voor sijn vertreek naa Berlin de intentie van den Churfurst soude bekendt maken, gelijck twee uijren daaruaa is geschiedt, als wanneer gedachte Heer mij tuet een prolix discours van punct tot punct heeft geantwoort, beginnende hctselve, dat den Churfurst sijn Meester wegens de uijterste importantie van die gedaeue voorstellen soo terstoudt niet wel konde antwoordeu, dogh vermits ick hem te verstaan hadde gegeven, dat H. H. M. wel wensteu met een promt antwoort gedient te sijn, hij mij de praeallable consideratien van S. C. D. geordent was bekendt te maken, 't gcene voor een provisio- neel antwoord konde strecken. Ende vennits weigern. Heere met vecle wijtlijftigheijt ende omsichrigheijt sijn discours Voerde, soo hebbe, omme de memorie te subleveren, vermocht, dat het voornaamste van dien ipso dictante door Mr. Hain in de peu moghte gevat werden, het welcke toegestaan Wierde, iu voegen U W. Ed. gestr. uijt de bijlagc sal be- lieven te sien1), uijt het welcke U W. Ed. gestr. naa sijn bekeude ') 1. Der Kurfürst soll sich nur gegen alle neuen Unternehmungen Frankreichs engagiren, ohne zu etwas verpflichtet zu sein, wenn zwischen Frankreich und Spa- nien über das nach dem Nimweger Frieden Geraubte Streit entsteht; dagegen soll er, wenn Frankreich wegen seines Raubes von Spanien angegriffen wird, Frankreich auch keinen Beistand leisten. 2. Schweden würde man disponireu können, sich über die Zahl des Kriegsvolks, das Schweden auf deutschem Boden haben darf, mit dem Kurfürsten zu vereinbaren. 3. Wegen der kaiserlichen, 4. Wegen der spanischen Satisfaction. 5. Ueber eine Allianz zwischen dem Staat und dem Kurfürsten mit Einschluss der spanischen Niederlande. 6. Wie weit der Kurfürst sich bereits mit Frankreich und Dänemark cngagiit hat oder sich zu engagiren im Begriff steht. 7. Wegen der Sendung eines kurfürstlichen Ministers nach dem Haag. J) Provisionelle Antwort des Kurfürsten auf die obigen 7 Puncte. Ad 1. Da Spanien die friedliche Abtretung des bereits Occupirtcn abgelehnt und mit Frankreich darüber Streit angefangen hat, so ist eine Ruptur zwischen Bei- den zu besorgen, und während derselben ist es keinem Thai) zu verdenken, wenn er Eroberungen tu machen sucht. Wenn nun Frankreich während seines Kriegs mit Spanien neue Eroberungen macht, so würde er, im Fall der Annahme des Am er on- Matcr. zur Gesch. d. Gr. Kurfürsten. LU. 45 Digitized by Google 706 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. wiisheijt sal können afnemcn, of uijt soodanige antwoort ijets solids is te besluijten endo of de finale antwoort, soo daarop staat te vol- gen, ter iiitentie van den Staat ende U W. Ed. gestr. sal uijtvallen. T is te beklagen, dat soo rechtinatige voorstellen soo weijnigh iugressie »chijncn te sullen vinden. Het open liggen van Ponimeren ende de Stiften van Bremen ende N eiden werden hier vertoont inet soodanige aangenaine eonlenren afgeniaalt, dat het te bevresen is, dat de oogen daardoor staan verblint te werden. Godt gevc, dat bet haar niet gaat gelijek den liondt in de fabel van Aesopns, die naa de sehadnwe taste ende oudertnssehen den brock liet vallen. Iek sal soo veel inogclijek traghten, dit begönne werek ter intentie van II W. Ed. gestr. te beleijden, ende alle bedenekelijeke devoiren daartoe aanwen- den, 't geene bidde U W. Ed. gestr. te willen gepersnadeert te sijn. geu'schen Vorschlags, verpflichtet sein, gegen Frankreich zu agiren, was doch mit seiner früheren Erklärung an dieses nicht vereinbar, auch nicht zu verlangen ist, so lange er mit Frankreich in Allianz steht. Doch wenn nach des Kurfürsten Rath Frieden geschlossen wird, so hat er freie Hände, denselben gegen Jedermaun (ne- minc excepto) zu garantiren. Dieser allgemeine Friede ist also das beste Mittel, allen ferneren ronlusten* vorzubeugen, und die Staaten thuu am besten, wenn sie sein Zustandekommen befördern. Ad 2. Der Kurfürst hält es für ein Werk „de longue hab ine", eine genügende Erklüruug von Schweden hierüber zu erlangen. Auch kann die vereinbarte Zahl jederzeit leicht überschritten werden. Endlich würde der Kurfürst durch solche For- derungen „sijn geiuoet tegens de Swecden te verre bloot geven ende aanleijdinge aan die Croon, omme sigh in tijden en wijlen daarvan te ressenteren". Ad 3. Der Kurfürst hat nie gegen Kaiser und Reich gehandelt und wird es auch nie thun. Da aber seine Ansprüche auf der höchsten Billigkeit beruhen, so werden die Staaten ein gerechtos Werk thun, wenn sie ihm vom Kaiser die verlangte Satisfaction verschaffen. Ad 4. Dasselbe wünscht er in Betreff der spanischen Satisfaction. An Bedin- gungen darf aber dieselbe nicht geknüpft werden, höchstens an die der Garantie des zu schliessenden Friedens. Ad 5. Vor Ahschluss dieses Friedens kann sich der Kurfürst zu keinem Vertrag entschlicsseu, der die spanischen Niederlande mit includiit. Ad 6. Das ist ein Gcheimniss, das dem Kurfürsten nicht allein gehört. Doch will er erklären, doss noch nichts abgeschlossen ist und auch über nichts verhandelt wird, das irgendwie mit seiner Allianz mit dem Staat oder seiner Pflicht gegen das Reich streitig ist. Dagegen hofft er auch, dass Amerongcn seine wohlmeinenden Warnungen nach Hause geschrieben hat, nicht durch Erleichterung des Transports schwedischer Truppen auf deutschen Boden neue Schwierigkeiten zu verursachen. Ad 7. Der Kurfürst hat bereits den Herrn von Di est mit neuer Instruction nach dem Haag geschickt, in der Hoffnung, dass seine Person dort angenehm sein werde, hat sich aber die Freiheit vorbehalten, darin jederzeit eine Aendcrung zu treffen. ■ Digitized by Google Provisorische ablehnende Antwort des Kurfürsten. Kriegsrüstungen. 707 Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 15. Mai 1683. K6benac, Biermann und Gabel haben vorgestern und gestern wie- 15. Mai. der Audienz beim Kurfürsten gehabt; über die Verhandlung erfahrt mau nichts, da das grösste Geheinmiss beobachtet wird. Diejenigen, die eiue engere Verbindung Brandenburgs mit Frankreich und Dänemark wünschen, lassen nicht nach die Vortheile derselben auszumalen, während von kaiser- licher und schwedischer Seite gar nichts dagegen geschieht und seine Vor- stellungen keinen Eingang findeu. Lamberg, dessen Ankunft — nebst der gewünschten Satisfaction vom Kaiser — er schon so lange erwartet, kommt noch immer nicht. Resolution der Generalstaaten. Dat. 18. Mai 1683. Amerongen soll auf seine Schreibeu vom 8. Mai geantwortet werden: 18. Mai. wenn Laraberg nach Berlin kommt oder sich sonst eine günstige Gelegen- heit findet, soll er seine Bemühungen, den Kurfürsten zum Eintritt iu die Haager Association zu bewegen, wiederholen und ihn namentlich auf die allerhöf liebste Weise von allen Thätlichkeiten gegen Schweden abmahnen, indem er ihm die Gefahren für seine und der Generalstaaten Lande, als die am meisten exponirten, vorstellt, welche daraus entstehen könnten. 