title: Hoogstra, Sjoerd Sanders: Proza-bewerkingen van het leven van Alexander den Groote in het Middelnederlandsch
creator: None
text: V instellingen en gebruiken, meer als vriend dan als vijand werd beschouwd ? De Alexander, zooals wij dien kennen uit de vele verhalen, die den historischen Koning van Macedonië op den achtergrond gedrongen hebben, is een beeld der Oostersche fantasie, op wier rekening de vele ongelooflijke tochten, bovenmenschelijke ondernemingen en wonderen gesteld moeten worden, die de historische kern tot onkenbaar wordens toe omgeven. Deze fabelachtige mededeelingen, waaraan eeuwen later voortgewerkt hebben, dateeren zeker uit den tijd, waarop de Grieksche soldaten van Alexander’s leger uit onbekende streken naar eigen haard teruggekeerd, hunne landgenooten in opgesmukte soldatentaal verhalen opdischten van wat ze gezien hadden of meenden gezien te hebben. De ongelooflijke verhalen uit de wonderlanden van ’t geheimzinnige en daardoor juist aantrek­ kelijke Oosten, die de voortdurende aanraking met de Perzen en de heldhaftige terugtocht der tienduizend in Griekenland in omloop hadden gebracht, werden vermeerderd, vervormd en geconcentreerd om den zegevierenden Griek, wiens roemrijke overwinningen op den aartsvijand van Hellas zulk een gevoelige en patriotische snaar deed trillen in de gemoederen zijner land­ genooten. Toen al deze verhalen, om een historische kern gegroepeerd, te boek gesteld werden, kreeg de sage een vasten vorm; in bijzaken, in onderdeden werd ze nog voortdurend gewijzigd naar tijd, plaats en omstandigheden, in hoofdzaak evenwel bleef ze dezelfde, zooals ze ons wordt medegedeeld door den zoogenaamden Pseudo-Callisthenes. Dezen vasten vorm verkreeg de sage ’t eerst in Egypte en waarschijnlijk te Alexan- drië, i) waar de Ptolomeën Grieksche kunst, wetenschap en beschaving tot eene bewonderenswaardige hoogte wisten op te voeren. Waarschijnlijk niet lang na Alexander’s dood heeft een vriend of gunsteling der heerschende dynastie, op aansporing van Ptolometis, den Egyptischen oorsprong van Alexander ver­ zonnen om de Egyptenaren te doen vergeten, dat ze een vreemd juk droegen. Hij behoefde daartoe der waarheid geen te groot geweld aan te doen. De stichting van Alexandrië, de vereering I) J. Zacher. Ps.-Call. s. 5. TEKST II. 197 die te peerde waren” Bij Maerlant S p. Hist. I4, XIX, 40 lezen we: „Ende Alexander, die bescoot In den wijch IX man te voet Ende C ende XXX (var. XX) ridders goet.” Het Lat. ceciderunt wordt dus in de I’roza-uitgave weer­ gegeven door verloos, bij Maerlant door bescoot (het Gentsche fragment heeft: stoet) en in al onze hss. door b e s t o n t. Op gezag van deze plaats alleen geeft het Mnl. Wdb. i. v. bescieten, 2 op: er bij inschieten, verliezen. Zoolang er geen meer bewijsplaatsen voor deze beteekenis van bescieten tot staving bijgebracht worden, valt het moeielijk ze te aanvaarden. Immers, wat voor onmogelijke kracht zou het prefix b e- hier moeten hebben ? Met evenveel recht zouden we voor b e s t o n t (een synoniem van bescieten in den zin van: aanvallen) deze beteekenis kunnen aannemen. Wij trekken de juistheid van Maerlant’s overzetting in twijfel, en te meer, omdat er in deze passage nog eene andere onnauw­ keurigheid voorkomt. Met Alexanders historie (reg. 27) wordt, we hebben dit reeds hiervoren opgemerkt, het E p i- tome bedoeld, dat inderdaad (I, 41) van den regen e ende vanden on weder gewag maakt. Hetgeen volgt in onzen tekst (reg. 27—30): die aldus seit....vrientscap maecten, komt evenwel niet bij Julius Valerius, maar bij Justinus XII voor. Reeds bij Maerlant valt deze verwarring op te merken, waartoe de tekst bij Vincentius volstrekt geen aan­ leiding gaf. Deze schrijft Cap. XXVII: „In hoe proelio primo quod fuit (ut ait Justinus) in campis Adrestis fuerunt Persarum septingenta milia militum, quorum magna cedes fuit. Sed de exercitu Alexandri non ceciderunt nisi novem pedites et centum viginti equites, quos rex Alexander impense humatos statuis equestribus donavit, cognatisque eorum immunitates dedit; per hanc victoriam maior pars Asie ad ipsum defecit. Sed de repen- tino himbre (=imbre) celitus emisso in hac pugna sola loquitur historia Alexandri.” Bij defecit is de aanhaling uit Justinus ten einde; door zijne volgorde heeft Maerlant den laatsten zin, die van Justinus 218 BIBLIOGRAFIE. ’t Beste werk, dat over den Oosterschen tak der sage ver­ schenen is. ’t Werk is ook afzonderlijk uitgegeven en reeds uitverkocht. S i r W. O u s e 1 e y : Observations on some extraordinary Anecdotes, concerning Alexander in: Transactions ofthe Royal Society of Literature. Vol. I, part. II, p. 5, London 1829. Is thans van weinig belang meer. Dr. Ausfeld: Zur Kritik des Griechischen Alexander-romans, Untersuchungen über die unechten Teile der altesten Uberliefe- rung. — Karlsruhe, 1894. Zie: H. Becker in Zeitschrift enz., XXVIII, s. 379. D. S. R. G e i g e r : Die Alexander-mythcn vergheften mit den sogenannten Evangelischen mythen in: Zeitschrift f ü r die historische Theologie, herausgegeben von D. Chr. Fr. Ilgen. Bd. VIII, Heft. III, s. 119. — Leipzig 1838. Bestrijding van Renau’s werk: ,,La vie de Jéstls." Dr. H. Christensen. Die Vorlagen des byzantinischen Alèxander-gedichtes in: Sitzungsberichte der philos.- philol. und der hist. Classe der Königl. Bair. Akademie der Wissenschaften zu Miinchen. Heft I, s. 33. 1897. Bespreekt een hs. te Venetië van ’t jaar 1388; ’t gedicht zelf is gemaakt tusschen 1200—1350. ’t Hs. volgt de jongere redaktie der sage en stemt ’t meest overeen met L ( = Leidsche Hs.). H. Vogelstein: Adnotationes quaedam ex litteris orien- talibus petitae ad fabulas, quae de Alexandro Magno circum- feruntur. — Breslau 1865. — (Dissertatie). Stern: Zur Alexander-sage. — Wien 1861. Römheld: Beitrage zur Geschichte der Kritik der Alexander- sage. Programm von Hersfeld, 1873. Bevat een beknopt overzicht van de bewerkingen der Alexander- sage. Dr. J. G. Th. Grasze: Die groszen Sagenkreise des Mittel- alters, zum ersten Male historisch entwickelt, kritisch beleuchtet 176 BIJLAGEN die coninc, sijn rijck te regeren nae die reden ende niet na die wille.” — (volgt eene ellenlange moralisatie). BIJLAGE II. Gesta Romanorum, uitgave 1481. Cap. XXXIX. Van die wonden ende quetsuren der sielen. ,, Alexander die grote coninc heeft gheregneert, die heerscapie had over al die werelt. Het gheboerde eens, dat hi een groet heer van volc vergaderde ende een stat beleyde. Ende in dat velt voer die stede verloes hi voel volcs; ridderen ende knechten, sonder slage ende ongequetst storven si. Ende want hem dit seer verwonderde, so dede hi sijn philosophen, sijn wyse meesters, roepen ende seyde: „O, mijn lieve meesters, hoe mach dit geschyen, dat mijn volc aldus sonder quetsinghe sterven ?” Si antwoerden:,, Lieve, genadige heer, dat en is gheen wonder, want op die muer van der stat is een basiliscus, dat is een so venijnde dier, so wye dattet aensiet, vant gesicht werden si ontsteken met venijn ende sterven.” Die coninc vraechde: „Wat remedye is tegen dit basiliske, dit dier?” Si antwoerden: ,, Laet een spigel hoech opriechten tusschen dat volc ende die stat daer dat dier is, ende so sal die reflixi ende aensieniwghe weder tot hem selven comcn ende dan salt selve sterven.” Ende alsoet is ghesciet.” — (Volgt eene moralisatie.) BIJLAGE III. C. Julii Solini, Collectanea rerum memorabilium. Cap. 47. „Portae Caspiae panduntur itinere manu facto longo octo mi- libus passuum: nam latitudo vix est plaustro permeabilis. in his angustiis etiam illud asperum, quod praecisorum laterum saxa liquentibus inter se salis venis exundant umorem affluentissimum , qui constrictus vi caloris velut in aestivam glaciem corporatur: ita labes invia accessum negat. praeterea octo et viginti milium passuum tractus omnis, quoque inde pergatur humo arida, sine praesidia sitit. tune serpentes undique gentium convenae a verno statim die illue confluunt. ita periculi ac difficultatis concordia ad Caspios nisi hieme accessus negatur.” CL HET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. toebehoorende aan de Maatschappij der Nederl. Letterk. te Leiden. We weten dus ook niet of deze vertaling van de eerste P a r t i e van ’t Speculum in alle exemplaren van den eersten druk dezes bijbels wordt aangetroffen, dan wel of slechts de gril van dezen of genen lateren bezitter deze beide uitgaven van denzelfden drukker broederlijk door een stevigen band ver- eenigd heeft. In den gelijkluidenden herdruk van dezen bijbel van ’t jaar 1516 komt deze vertaling niet voor; ook niet inde nieuwe bewerking van ’t jaar 1518. De tekst dezer vertaling in den bijbel van 1513 beantwoordt volkomen aan de uitgave van 1515, zoodat niet alleen ’t aantal folio’s precies hetzelfde is, maar ook de zelfde drukfouten in beide werken voorkomen. Een paar voorbeelden, die voor beide edities gelden: fol. V komt tweemaal voor; op fol. Lil volgen fol. XLIII, XLVIII, LV. op fol. LXII volgt fol. LXIV, op fol. LXXV, LXXVII tweemaal. fol. XXVII c. 10 reg. v. ond.: dat si dat si. fol. XXXV b. cap. 18 reg. 2: een ander hootfman. fol. XLV c. laatste regel: bevochteë, en fol. CVIII reg. 19: philolozooph. Van eene vermeerderde of verbeterde uitgave kan dus hier geen sprake zijn. Ook wordt de hierdoor verkregen zekerheid, dat men met één en denzelfden druk van de Proza- uitgave te doen heeft, nog versterkt door ’t feit, dat de pagi- neering van den bibel in de uitgave van 1513 niet doorloopt in de vertaling van ’t Speculum, wat zeker wel ’t geval zou geweest zijn, indien de uitgever ze als één werk had beschouwd; de bijbel heeft a ii — D iii, de vertaling begint met A ii en eindigt met Pqiii. De eerstgeboorte van den druk van 1515 der Proza-vertaling van t Speculum blijft dus gehandhaafd, ook tegenover den pietendent die, zijns ondanks wellicht, er aanspraak op scheen te maken. 395 400 405 4io 415 l8 DIE HYSTORIE VAN ALEXANDER. bin here van alder werelt.” Doe seide Deogenes: „O, arm here, mijn knecht is u heer, want gi dient die rijcheit ende daer arbeid gi om ende die rijcheit heb ic overwonnen ende si is myn knecht. Oec seit gi, gi sout mi aerts guet geven. Dat en heb gi geen macht, want ic en wil niet hebben.” Doe seide Alexander: ,, Ic mach u wel wat ontnemen ” Doe seide die meester: „ Gi en mocht mi niet ontnemen, want ic en hebbe niet dan deze cuup; die geef ic u, so en heb ic niet.” Doe seide Alexander: „Ic mach u dat leven nemen.” Die meester seide: „Gi en hebt dat geen macht; dat sel ic u bewisen. Daer sit een vliech op uwen arm. Doot die.” Dat dede die coninc. Doe seide die meester: „ Hebgi der vliegen haer leven genomen, so laet mi dat leven sien. Doe seide die meester : „Gi moecht mi doden, mer mijn leven niet nemen, want die siel is dat leven ende dat en congi niet begripen. Dese ende desergelyk disputaciën die hadde Alexander mit den meester Deogenes. Aristoteles die was Alexanders meester ende hi beruspede Alexander, omdat hi gaerne geselschap hadde mit wiven ende seide hem, dat hi daermede sijn leven cortede, sijn lichaem crancte ende sijn sinnen verstroeyde. Doe liet Alexander dat geselscap after mit sinen wive ende maecte doe conversaci ende wanderinge mit sinen heren. Doe die coninghinne Rosa vernam, dat Alexander geen geselscap mit haer en geerde, doe ginc si tot Alexander ende vraechde hem, waarom dat hi haer geselscap scuwede. Doe seide Alexander haer al, dat Aristoteles hem geseit hadde: hoe dat geselscap der vrouwen der mannen 194- C. E. heer ; D. een heer; C. alle der; C. D. E. arm heer. 395. F. de rycheit. 396. F>. arbeit. 397. F. oec seide ghi; eerds; des en hebdi. 398. F. wilt. 399.C.u(ontbr.); D. F. ne­ men. 400. F. de meester; nemen 401. F. Cupe; F. dan niet. 402. C. ontnemen. 403. C. ge­ nen; F. dies gheen; C. D. E. ic u. 404. F. uwer; F. de coninc. 405. C. E die vliege; 1'. hebdie 406. F. woert soe seide de. 407. C. D. E. F. want die siel is dat leven (F. dieven); F. condi. 408. D. E. deser ende; C. D. E. F. desergeliken; F. dispentacien 409. F. die (ontbr.); hadde All. ende Gyogenes, die meester; E. mitten. 409 457. Aristoteles.... ofgaen, ontbreken in F. 409. C. D. E. die was. 411. C. so gaerne: C. D. E. mit sinen wive. 412. D. cortede ende. 413. C. verstroeyden. 414. E. doe (ontbr.) 415. C. mit sinen heren enden wanderinghe. 411 1 mit sinen wive. HET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. cxxv op haar reis door de geleerde wereld volgen, waarbij we kennis zullen maken met eene nieuwe illustratie van het Vergiliaansche: „fama crescit eundo”. In het hier voren genoemde werk van J. Berger de Xivrey bespreekt de schrijver onder de werken, die de sage van Alexander behandelen, ook de hem bekende uitgaven en vertalingen van de Historia Alexandri Magni de Praeliis. Na de overzettingen in Duitschland vermeld te hebben, komt ons land aan de beurt, p. 193: „On a aussi dans le XVe siècle imprimé deux fois une traduction hollandaise, Delft 1488, 1491.” De Fransche schrijver neemt dus reeds als positieve waarheid aan, dat 't Nederlandsche Volksboek van Alexander eene ver­ taling is van de Historia de Praeliis. Vijf jaren na ’t verschijnen van V. d. Bergh’s werk kwam in Duitschland eene studie van de pers van Dr. J. G. Th. Grasze: „ Die groszen Sagenkreise des Mittelalters etc.” (cf. Bibliografie). Natuurlijk wordt ook de Cyclus van Alexander behandeld; tal van werken over de Alexander-sage, in bijna alle talen van Europa, worden opgesomd; ook Nederland krijgt een beurt en, na op bl. 451 gewag gemaakt te hebben van „des be- kannten Jacob van Maerlaent Alexander”, vervolgt de schrijver met verwijzing naar p. 63 van v. d. Bergh’s Volksromans: „Das Prosabuch von Alexander hingegen (Historie van de grooten koninc Alexander, Delft 1488, 1491) [Ich weisz nicht, ob Folgendes im Catal. bibl. Roever. T. I, p. 126 nr. 539 angeführte Buch dasselbe ist: De historie van Alexander Mag- nus deur broder Vincentius van Beauvais, Antw. 1515, fol. ] ist aus dem Lateinischen gemacht.” Dr. Grasze wil dus van eene bewerking naar een ouder gedicht, zooals V. d. Bergh scheen te vermoeden , niets weten , maar ver­ klaart stellig, dat ’t Volksboek „aus dem Lateinischen gemacht ist”. Als er weer vijfjaren verloopen zijn, komt een Belgisch schrijver onze aandacht vragen voor eene studie over de Alexander-sage. De heer Florian Frocheur plaatste in de „ Messager des Sciences historiques” etc. van 1847 een artikel (p. 393) getiteld: „Histoire romanesque d’Alexandre-le-Grand ”, dat sterk op een uittreksel uit de bovengenoemde studie van Grasze gelijkt en weinig nieuws brengt. INLEIDING. XLV staat. Aan ’t slot van onzen tekst komen de grafspreuken van 8 filosofen bij Alexander’s graf voor, die in de oudere redac­ ties van de Historia ontbreken, maar gevonden worden in sommige latere, geïnterpoleerde teksten. Deze filososofische ontboezemingen waren evenveel zoo zeer in den geest der Middel­ eeuwen en zoo zeer ook in andere werken, b. v. de Gesia Romanorum, verspreid, dat hij deze stof niet noodzakelijk aan de Historia behoeft ontleend te hebben. Trouwens, zij wijken èn in schikking, èn in inhoud in onzen tekst te veel af om hieruit ’t gevolg te trekken, dat de bewerker twee redacties der Historia voor zich gehad zou hebben bij zijne vertaling. Hoewel dus de volgorde van onzen tekst zich geleidelijk aan­ sluit bij de oudere redactie der Historia, moet deze toch reeds interpolaties gehad hebben, zooals we die in de jongere aan­ treffen ; een paar plaatsen van onzen tekst komen alleen in de jongere redacties van Leo’s werk voor. Waar we de Historia aanhalen gebruiken we een der oudere lezingen (Red. I) en wel de uitgave van Dr. Landgraf; voor onze citaten uit red. III bedienen we ons van de uitgave van Dr. O. Zingerle (cf. Bibliografie). Reeds op de eerste bladzijde komt de eigenaardige wijze van werken van onzen Middeleeuwschen schrijver uit. We zullen bij de meest afwijkende punten even stilstaan om de „eigen­ aardigheid” van onzen tekst in ’t oog te doen vallen. Drie sterk sprekende punten trekken de aandacht: i° dat Nectanebus „doe wonende was mit (= bij) den coninc Philips van Machedonyen 2° dat „hi daer in den hove was gemint”; 3° dat Philippus hem „beval mit sijnre coninghinnen sijn hof te bewaren.” Men zou kunnen meenen, dat dit „wonende” in zeer uitge­ braden zin moet opgevat worden als „wonende in Macedonië.” Hiertegen strijden punt 2 en 3, die duidelijk doen uitkomen, dat onze bewerker wil zeggen, dat de toovenaar bij den koning aan ’t hof vertoeft. Dezen vriendschappelijken omgang tusschen den verdreven koning-toovenaar van Egypte en Philippus, vindt men, voor zooverre wij weten, in geen verhaal over Alexander geboekt. Steeds wordt ’t zóó voorgesteld, dat Necta- LXXX INLEIDING. We plaatsten dit laatste woord opzettelijk in het enkelvoud, omdat de acht hss., waarvan hier sprake is, op één prototype teruggaan. De heer Van Druten, die weer den geheelen tekst in zijn onderzoek insluit, is ook van meening, dat „alle op één origineel en op één model heenwijzen” i). ’t Betrek­ kelijk gering verschil, dat er tusschen de teksten van onze acht hss. valt op te merken, doet ons tot hetzelfde besluit komen voor den „ Alexander ”. Waar evenwel de heer Van Druten door de omvangrijkheid zijner taak zich genoopt zag te verklaren: „ doch eene nadere verwantschap is ons nog niet mogelijk aan te wijzen”, hebben wij voor den veel kleineren tekst, die ’t doel van ons onder­ zoek uitmaakt, zulk eene nadere verwantschap trachten aan te toonen. Deze acht hss. splitsen zich al dadelijk in 2 groepen : tot de eerste groep behooren : A, C, G; tot de tweede behooren: B, D, E, F, H. De eerste drie onderscheiden zich van de tweede groep in meer dan één opzicht. Vooreerst hebben ze niet zulk een uit­ gebraden tekst, zooals de volgende passages bewijzen; BI. 44 reg. 13; bl. 68, reg. 19; bl. 70, reg. 21; bl. 90, reg. 24; bl. 93, reg. 14; bl. 110, reg. 31. Deze plaatsen behooren wel tot den oorspronkelijken tekst, zooals de bron, waaruit deze genomen is, bewijst, waaruit we dus kunnen opmaken, dat de eerste groep op een ander afschrift teruggaat dan de tweede. Maar ook in bewerking verschillen deze 3 hss. van de vijf overige, wat vooral uitkomt in de woor­ denkeus. ’t Is soms werkelijk of een puristisch streven zich openbaart bij den bewerker van dezen tekst, zoo stelselmatig vervangt hij : salcoers door hulpe (Cap. 22, Opschrift; bl. 144, 13, 18), payse door vrede (bl. 50 reg. 9; 82, 27; 108, 7) ghebac- taeldijt door gescheert (bl. 84, 5) of door gheordineert (bl. 108, reg. 11), battaeldien door heere (109, 14; 118, 12); verder vervangt hij sommige woorden, die wij vooral in Vlaamsche teksten hebben aangetrofifen door andere, die den meer noordelijk wonenden landsman schijnen te verraden of hem althans gewoner 1) J. v. Druten, t. a. p. I, 1, bl. Si. TEKST I. ï87 570. De tekst is hier vrij onduidelijk. De H i s t o r i a (red. I) laat Alexander aldus spreken tot Antigonus, die hem van Candaules’ komst verwittigt: „Revertere tabernaculum tuum et sede in solio regali et die : „ Ego sum Alexander rex et prae- cipe homini tuo, ut faciat venire ad te quasi Antigonum, hominem tuum, et veniat ad me et adducat me ante te quasi hominem tuum. Et dum venio ante te recita mihi omnia ante ipsum iuvenem, quaecunque tibi dixit et interroga me sub persona Antigoni, ut dem tibi consilium, quid exinde facere debeas.” 589. De yseren veteren maakt onze bewerker er bij. De Historia (red. I) III. 22: „Vidi ibi et aliud cubiculum constructum super ligna maxima cum rotis et trahebant eum viginti elephanti”; red. III, c. 109 verschilt hier nog al, doch brengt geen licht. 604. De moralisatie is geen vinding van onzen bewerker. Men vindt ze ook in de H i s t o r i a, hoewel in eenigszins andere woorden: ,,, Unde scias, Alexander, quia nullo modo debet elevari cor hominis in elevatione, qualiacumque sequantur eum prospera, et ne cogitet in corde suo, quod non inveniat alium hominem fortiorem sibi, qui eum superabundet.” Met het oog op dezen laatsten regel is ’t wellicht beter met D. te lezen: „ stère of also stère.” 609. Historia (red. I): „ Et Alexander: „ quia traditus sum per mcam voluntatem (= mit wille), primum occidam te, postea memet ipsum”; en de heeft dus de kracht van omdat; cf. Mnl. Wdb. i. v. ende II, kol. 643. 616. De jongste zoon heet in de Historia: Carator. Over andere namen cf. Zacher, s. 164. 636. duvelen. Volgens zijn christelijk begrip vertaalt onze Middeleeuwer d i i door afgoden en vult hun gezelschap aan met duvelen, die in onze kluchten en boerden zulk een groote rol spelen. In den tekst der Historia, dien hij hier vrij nauwkeurig volgt, trof hij deze booze geesten niet aan. Zijn 178 BIJLAGEN. Die seste seste (1. seyde): ,, Gysteren ontsach hem tvolck, die hem nu snoede achten.” Die seste (1. sevende) seyde: ,, Gysteren had hie vriende ende viande, mer nu heft hie sie al gelijck.” Aldus spraken XX philosophen, die daerom stonden om den alre(n) mechtigsten conninck Alexandero, dat te lanc weer te vertellen. Hier eindigt fol. 290c. Op fol. 2god staat alleen : Et sic est finis. Deo gratias. PROZA-BEWERKINGEN VAN HET LEVEN VAN ALEXANDE.R DEN GROOTE IN HET MIDDELNEDERLANDSCH. xn INLEIDING. van Utrecht, de oudste, en van Straatsburg van de jaren 1486, 1489 en 1494 de meest bekende zijn. De tekst van de Historia heeft hetzelfde lot ondervonden als zijn prototype, de Grieksche Pseudo-Callisthenes, wat te verwachten was een prozawerk, dat zooveel gemakkelijker aan wijziging was blootgesteld dan een gedicht en zoo dikwijls gecopiëerd werd. Verschillende invloeden hebben hier verandering in de volgorde, daar weglatingen, elders belangrijke interpolaties te weeg gebracht. Voor zoover men de hss. nauwkeurig onderzocht heeft, vallen ze onder drie redacties: 1) I. de oudere, kenbaar aan den echten proloog en de begin­ woorden: „Sapientissimi Egyptiorum”, waartoe de hss. van Bamberg en München behooren; II. de jongere, geïnterpoleerd en gewijzigd, waartoe 3 hss. te Parijs behooren; III. de teksten, die ’t meest gewijzigd zijn door invoegingen en veranderingen in de volgorde; hiertoe behooren o. a. de drukken 2). Reeds in de 1 ie eeuw begint Leo’s werk zijn invloed te doen gel­ den ; Josippon of Gorionides, een Fransche ofItaliaansche Jood, maakt er gebruik van in zijn Hebreeuwsch werk over de ge­ schiedenis der Joden 3) en Israël Lévi 4) meent, dat de Latijnsche Historia reeds in 1061 in ’t Arabisch moet vertaald zijn, omdat de Hebreeuwsche bewerking der Historia van Samuel ibn Tibbon (+ 1200) duidelijk een Arabisch prototype verraadt. Het duurde niet lang of de Historia de praelus vond ook aan deze zijde der Alpen eene welwillende ontvangst. In Duitschland vinden we ze reeds in ’t begin der 12e eeuw als excerptum opgenomen in ’t Chronicon van Ekkehard van Aura, gestorven in 1129 te Bamberg 5). Toch schijnt het 1) cf. Kinzel: zwei Recensionen, s. 3 vlg.; Landgraf: Die Vita etc. s. 10. 2) Wellicht brengt een nauwkeurig onderzoek der door P. Meyer gevonden hss. nieuwe verrassingen. Deze geleerde meent, dat enkele dezer teksten eene geheel afzonderlijke klasse vormen (t. a. p. II p. 37, noot 2). 3. J. Zacher, t. a. p. s. 133. 4) Revue etc. III p. 246. 5) cf. Zingerle: Die Quellen, s. 19, noot 2. — Arcliiv der Gesellschaft fttr altere deutsche Geschichtskunde Bd. IX s. 673. LXXVIII INLEIDING. aldaar, „„maken omtrent een rasier ende omtrent III viertelen der maten van Aelst.”” De afschriften, waarvan ’t een wat sterker dialektisch gekleurd is dan het ander, verraden alle een noordelijken of oostelijken tongval. De meeste der overschrijvers zijn zeker mannen uit de Rijnstreek geweest, zooals woorden: sulver, spul, vorder, over­ spui, norgen, nochter, voel, druech; guede, Meten, enz., aanduiden; ’t sterkst noordelijk gekleurd zijn H. (cf. Tekst I), G. en vooral E, dat steeds twie, zelfs in samenstellingen, heeft; deze overschrijver vervangt ook geregeld’t woord ors doorpaert. F. is minder sterk gekleurd; de vorm oen als acc. sing. masc. van ’t pers. voorw. van den 3den persoon, die bl. 49, reg. 32, bl. 105, reg. 27, bl. 108, reg. 39, en bl. 115, reg. 33 voorkomt, treft men ’t meest aan in oostelijke dialekten 1). B. bewaart nog zuiverder in zijn vormen ’t Vlaamsche dialekt. Een hs., dat in meer dan één opzicht alleen staat, is C. (Oi). Het is sterk Duitsch gekleurd, en moet dus een zeer oostelijk wonend landsman (?) tot overschrijver gehad hebben. We maken opmerkzaam op de volgende vormen: solde, zoolde, golt (= goud), alt, altheit, holte, colt, stolter, stoltheit, dorch, by dem (bl. 157) desem stride (bl. 67), dern lande (bl. 72), geisel, telken en het in de 15de eeuw in westelijke tongvallen nog zelden 2) voorkomende sich, nl. bl. 160, reg. 22: „ so dede sic sich pallieren”. De uitlatingen zijn in dit hs. ook sterker dan in een der andere, zooals uit onze variant-opgaven blijkt. De overschrijver heeft ook deze eigenaardigheid, dat hij een nieuw hoofdstuk herhaaldelijk begint met: „ In dier tijt ”, b.v. Cap. VII, X, XII, XV, XXIV, XXVI, enz. Op bl. 94, reg. 25, voegt hij in : „ Voert seyde dese meyster ” en Cap. XLII opent hij met het zelfstandige: „In Alexanders historie leest men”, een begin, dat in geen der andere hss. wordt aangetroffen 3). 1) cf. Mnl. Wdb. i. v. hi. III, kol. 419; geen onzer Mnl grammatica’s neemt den vorm op. 2Ï cf. Dr. van Helten , Mnl. Spraakkunst. Groningen 1887, § 335 c. 3) Clignett heeft dit hs. gekend, zooals blijkt uit enkele citaten in zijn „Bijdragen’’; zij komen voorop bl. 301, 336, 348, 365, 374 van dit werk en zijn genomen uit: „Historie van Alexander den Grooten achter den bijbel van 1360”, zooals Clignett meldt. Dit als verklaring van wat V. d. liergh „Volksromans” bl. 64 zegt van een door Clignett gebruikt hs. van den „Alexander”, „dat naar de taal te oordeelen tot de 15e eeuw behoort.” i6o ALEXANDERS HYSTORIE. Cassander, Antipaters zoen. Mer nochtan en bleef Olimpias hierna niet lange vrouwe van dien lande, want die heeren hatense alle. Ende hierna cort quam Cassander binnen den lande op io haer. Ende doe Olimpias vernam, dat Cassander mit menighen Grieken op haer quam mit toernen moede, so nam sy mit haer Hercules, Alexanders zoen, ende Roxanes, Alexanders wijf, hair zoens wedue, die sy zeer mynde, ende sy vloe om die vreze van Cassandre in een vreemde stat. Ende Cassander toech 15 mit alle sinen heer voir die stat ende beleydsze dair bynnen. Mer die poerte wart so bedwonghen mit honger ende Olimpias oic, dat sy die stat op boeden te gheven behouden lijf ende lede. Doe vraghede Cassander raet, wat hy dairmede doen wilde, ende alle die heeren riepen: „Men salse doden”, so dat hare 20 niet hulpen en mochte die voirwoirde, die si ondersproken had. Als Olimpias dit vernam, dat alt volc dus toernich op haer was, so dede sy hair haestelic palieren nader zeden eenre coning- innen, ende sette haer crone op hair hoeft, ende sy nam an elke zide van hair een camerier, ende ginc also uut tegen dat 7. B. E. F. H. scme; B. E. F. Mer nochtan en bleef 01.; H. Mer nochtans so bleef; C. G. Mer Ol. en bleef. 8. B. E. F. H. vanden ; C. van desen. 9. C. alle gemein- liken; B. want hierna. 10. B. op haer (ontbr.); ende nam die macht van den lande aen hem. Mer doe Ol.; E. F. H. 01. hoerde. 11. H. Grieck; B. grammen moede; C. H. toernighen moede. 12. B. Raxanen ; B. E. F. II. wijf (ontbr.). 13. B.—H.hairs; C. mynden; B. en sy vloech; G. sy (ontbr.); E.—H. vloech. 14. B. in ene vaste stat; C. vremde; B. F. trac. 15. E. al sijn ; B. al sinen; C. beleyden. 16. E. Mer die stat; H. poert wort so ghedwonghen. 17. G. H. boden op te gheven; C. beholdeliken; F. lijf ende leven. 18. C. vragheden; E. dairmede (ontbr.); F. hier­ mede. 19. B. F. Men slase doot; H. heren rieden hem: slaetse doot; B. E. F. H. doot, sodat hare niet hulpen (F. helpen) en mochte die voirwoirde, die si onder­ sproken had (H. hadden). Als Ol. 21. C. dat alle dat; B. gram; F. H. aldus. 22. C. sie sich haesteliken pallieren; F. hi haer; E. pareren ; B. E. F. naden sede (ontbr. E., F. seden) , H. sede; B. E. F. II. vander (E den) coninghinnen. 23. C. sie setten ; H. ende si. 24. B. E. in eiken side; G. op elke ; II. an .... hair (ontbr.); F. carner- rier; H. ende si. 14. vreemde stat. Vinc. V. 10 in Piduam (= Pidnam) urbem secessit. —20. Sp. II i s t. Iv. 8. 34: „Voerwoerde en halp clene no groot.”. — 22. palieren is een bijvorm van paleren, pareren, Fr. parer. 124 ALEXANDERS HYSTORIE. bomen twe, staende inden middel ende elc was wel hondert fo. 79b. voete f hoge, ende dair hinc balseme an, die dair afdroep gelijc 20 krieken. Ende die coninc ende sijn ghesellen raepten dier balse­ men voel, om dat sy so wel roeck. Want die coninc leyde mit hem bynnen IIIC van sinen ridders. Ende om dat dese bome so scoen waren ende van balseme so wel geladen, so waende Alexander, dattet dair plach te regenen. Mer die paep zwoer, 25 dat dair nye regen, noch voegel, noch beeste en quam, ende hy seide hem, datsy ghewyët waren inder zonnen ende der manen eer, ende dat sy so scoen ende so lanc worden, dat wair van heilicheiden. Doe woude Alexander den boemen doen offerhande, mer die paep verboetet hem, ende hy hiet hem 30 ende sinen luden, dat sy die boemen aenbeden souden ende cussen. Dese paep ende die ludc van dien lande sy plagen wel IIIC jair te leven ofte meer. iS 1>. H. twe (ontbr.); B. E. F. H. midden staen; G. twee scone bome staen. 19. B F. G. H. voet; E. voeten; ende (ontbr.); F. G. balsame; B. E. F. H. ende was ghelijc. 21. C. soevoel; B. E. E. F. II. leyder; wel IIIC; C. leyden. 22. C. H. boem. 23. ï. so (ontbr.); B. E. F. scone; H. mit balsem; C. soe wael geladen van balsem; waenden. 24. B. plach zere; E. seer plach; F. dair seer plage te reghene; II. datter daer veel plech. 25. II. datter; B. no yreghen; C. regene; F. noyt reghen ; G. noch beest noch vogel. 26. B. E. F. A. want hi seide; E. F. H. dat die boem ; H. ge wiet; E. G. H. ende inder. 27. B. E. G. ere; F. H. so lanc ende so scoen ghe- worden (F. worden) waren; E. so lanc ende so schone waren gheworden; B. lanc worden waren van heilicheiden; C. lanc waren; G. ende .... worden (ontbr.). 28. C. weer van; E. dat wair (ontbr ); E. F. G. H. boem. 29. E. offerande doen; B. F. verboet hem; C verboet dat; E. F. H. hi (ontbr.); E. beval. 30 B. F. lieden; E. sijnvolc; G. H. sine lude; H. boem. 31. C. paep seide; B. F. H. dese lude; E. dat volc;H. van desen lande. 32. C. H. of meer. 20. IC r i e k e n. A 1 e x. X. 646 : „Sie saghen uten bomen wellen Balseme, diemen diere coopt, Ghelijker wijs dat hars loopt Ende hanghet uten kerseboom.” 22. cf. Inleid. 148 ALEXANDERS HYSTORIE. leven niet en is ghelijc dat ghemeenlic alle menschen leven is, so dattet ons ongheloefliken dunct wesen, en deedt dat wy van dy ghehoert hebben. Hierom, coninc Didime, so bidic dy, 5 dattu om onser liefden wille wilste overscriven met dinen brieven , oft wair is dat wy van dy ghehoert hebben, ende makes ons vroet, of ghy dus leeft om exempel te geven van uwen leven. Ende dit doet onss, op dat, als wijt horen, dat wy onse leven dairna keren moghen, oft ons ghevallen mach also. Want lee- 10 ringhe is een vry dinck, ende wijsheit en scaedtniet, alsmense ter ghemeenre nutscap besicht ende brenct. Ghelijc dattet eenre barnender keersen niet en scaedt, al ontsteect men dair voel ander keersen an, dair die ander lilde by zien, want hair licht en wart dies te mynre niet.” DYDIMUS ANTWOERDE TOT ALEXANDER. Cap. LXIIII. Dydimus, die coninch van den Bracmannen, antwoerde Alexander in deser manieren. „Heer coninc, du versmades onse boden, die wy totty zeynden als onweerdige lude, nochtans 2. B. E F. H. u leven ; B. E. F. H. is (ontbr.) so. 3. C. alsoe dat ons; B. E. I*. II. dunct orgheloeflic sijn; B. en (ontbr); B —F. dede dat; H. van dy (ontbr.). 4. E. omme; E. bidde. 5. B. F. lieve wil; C. liefde willen; F. onsen lieven; H. Heften; B. E. F. wils; C. willes; II. wil. 6. C. ofte dat; E. oft oec; E. aen di; hebben (ontbr ); C. makens; E.make; H. maket. 7. II. dus (ontbr.); C E. G. aldus. 8. B. E. k. H. onss omdat (II. dat) wi also (II. also als) wy u leven hoeren ons (E. dat wij ons) daema keeren moghen. 9. H. ons als ghevallen mochte. 10. B. ende scaedt; B. alsmenre; E. meenre. ïi. E. totten ghemenen oerbaer; C. ende gebruckt; E. ende bernet; H. ende bruuct. 12. E. eenre broeder kaerse; B. C. kerssen; F. dat eenre; H. scaet en ontsteket; E. F. dair (ontbr.); E. F. G. vele. 13. B. F. andere; B C. F. kerssen; II. menre veel an dier koersen dair; B. ghesien; hare. 14* ■ en wort des; G. des de; B. F. niet te minder; II. en wort des niet te minre. Opschrift: C. Didimus die antwoirden; D. Dits Did. enz.; E. F. II. Dydimus (ontbr.); C. dat LXIIII Capittel. i. II. den coninc; F. den (ontbr.); C. die antwoerden. 2. E, Alex. ende seide; G. den coninc Alex.; F. in desen; B. F. here; II. versmaetste. 3. C. alse onwer- dige; B. E. F. nochtan; C. G. nochtant. 3. en deedt = ware het niet, cf. Mnl. Wdb. i. v. doen II. 1. d. 9- Sp. Hist. I4. LVIII. 13: „Dat wire ons an mogen keeren”. INLEIDING. III waar de wieg en bakermat staan der meest verbreide Alexander- sage, geldt hij als de zoon van den door de Perzen verdreven toovenaar-Koning, Nectanebus II, die in de gedaante van den god Ammon de Macedonische vorstin, Olympias, om den tuin leidt en bij haar een zoon verwekt, die haar .wreker’ wor­ den zal. Flavius Josephus i) laat hem naar Jeruzalem komen en den eenig waren God aanbidden, terwijl in de Syrische en vooral in de Ethiopische bewerkingen der sage de Grieksche veroveraar als monotheïst en vereerder der Drieëenheid 2) optreedt, die tot volken en vorsten proclamaties richt, vol van christelijke gedachten en bijbelsche uitdrukkingen. Wie zou b. v. den leer­ ling van Aristoteles herkennen in deze woorden, waarmede Alexander zijn brief aan zijn officieren begint: „Komt en laat ons erkennen, dat de Heer, mijn God, de Schepper van mij en van U, dien ik in vervlogen tijden niet kende (want duivelen hadden mijne oogen verblind, zoodat ik het licht niet zien kon) God, onze Schepper en onze God is; en indien ge Hem niet kent, dan betaamt het u Hem te leeren kennen en Hem te dienen, hetzij gewillig, hetzij tegen wil en dank, want Hij heeft u in mijne handen gegeven en Hij heeft mij tot Koning over u gesteld.” 3) En wanneer Latijnsche bewerkingen de Oostersche sage toegankelijk hebben gemaakt voor de Westersche menestrelen der Middel-eeuwen, dan treedt de Grieksche held op als een volmaakt ridder, die op Middel- eeuwsche wijze oorlog voert en met Middeleeuwsche ridder­ deugden is toegerust. En waaraan heeft Alexander deze overgroote bekendheid te danken ? Aan zijn bijzonder karakter en de wijze van optreden, naar wij meenen. Dat de Oostersche verbeelding getroffen werd door de buitengewone verschijning van zulk een jongen onweer­ staanbaar held, die alles aan zich onderwierp, wat hij op zijn zegevierenden tocht ontmoette, is niet te verwonderen. Zijne persoonlijke dapperheid, die levensgevaar verachtte, de ont- 1) Antiqu. Jud. XI. 8 § 3 sq. 2) Budge: The Life etc. Introd. XXVI. 3) Budge, als boven, p. 47, 140 ALEXANDERS HYSTORJE. mijn geslachte, die van Achilles gecomen is, dats alle gestorven omtrent sijn dertichste jair mit groten evele.” Sijn ridders seiden, dat hy verraden waer, ende sy riepen alte lude ende jamerlic: 30 „ Ay lasy! wie heeft ons mit so groten moert beroeft onsen coninc? Die dit gheselscap ghestoert heeft, hy sal menigen man sijn leven nemen, want des gelijc en wart nye ghesien VAN ALEXANDERS DOOT. Cap. LIX. Alexander dede hem draghen in een hoge stat, dair en alle sijn volc mocht zien leggen in so groeter pinen. Ende hy lietse al tot hem comen, ende hy beval, dat men nyemant verbieden en soude, die dair comen woude ende cussen hem sijn hant. 5 Ende dair quam tot hem menich stout man in efflieten tranen ende mit natten oegen, die groeten jamer maecten. Ende hierna bat Alexander sinen vrienden, als hy doot waer, datmen hem mit dieren speciën balsemen soude, ende datmen voeren 27. C. al mijn geslecht; F. alle mine; B. G. gheslacht; B. F. H. dat van; B F. comen; C. dat is al; E. is, sijn alle; H. al. 28. H. dertich; C. ovele; H. evelen. 29. B. F. ware; C. alle lude; jamerliken. 30. E. ay laci (2maal); F. ay laysy; FI. ons beroeft mit dus groten moert; B. E. F. dus groter; B gheroeft. 31. H. Ende die; ghescoert; die sel. 32. B. noyt; C. Want men desgelijc nye eer gesien en heft; II. desghelijcs en wert. Opschrift: F. van (ontbr.); C. doede; LIX Caplium. 1. C. In dier tijt dede; F. op een hoglie stede; E. H. daer hem. 2. E F. al sijn; C. daer hie mochte al sijn volck oversien in soe; E. hietse. 3. C. E. F. II. alle. 4. E. souden; die dair quamen wien ende hem sijn cussen wouden; B. ende hem sijn cussen woude; F. H. ende .... hant (ontbr.). 5. C. stolt; E. stout ridder, die alle storten haer tranen; B. eflieten; D. mit uutvlietenden tranen; C. afvlietenden; F. ridder in eflieten; G. man mit veel tranen; H. stout ridder in oflate van tranen. 6. C. naeten; II. grote jammer; B. E. F. II. ende (ontbr.). 7. E. G. sin e vrienden; B. F. dat menne. 8. H. hem (ontbr.); C. F. duren; G. diere; H. duerbaren; C. F. balsamen; E. besalven ende balsemen souden ; B. datmenne; C dat men oen. 27. geslachte, die; cf. Mnl. Wdb. i. v. geslachte. — 30. beroeft. Lees met den variant en den S p. H i s t. LUI. 52: gheroeft. — 31- ghe­ stoert, 1. ghescoert. — 32. S p. H i s t. LUI. 54: „Want d i n e gelike wart nie verheven.” 5.— efflieten. Geen onzer hss. heeft hier het juiste woord bewaard. Men leze: met heeten tranen, zooals ook de S p. Hist. I4. LIIII. 9 heeft. INLEIDING. XXIX We zien dus, dat ’t jaar 1358 moet zijn, zooals ook Leendertz gelezen heeft. Terloops worde hier opgemerkt, dat deze aanteekening in volkomen dezelfde hand geschreven is als ’t hs. zelf, waaraan Leenderts twijfelde 1). Het moge bevreemding wekken, dat dit hs. met fol. II begint evenals C. Leendertz heeft dit zóó trachten te verklaren, dat „men” (wie is die „men”?) waarschijnlijk ’t schutblad medegeteld heeft, want er ontbreekt niets.” Ten opzichte van „ men ” staan we voor twee mogelijkheden: of ,, men” is de bewerker, öf de nummering is van lateren datum. Daar de Romeinsche cijfers der folieering hetzelfde schrift ver­ raden als 't hs. en ’t zeker de gewoonte was in de Middel­ eeuwen de folio’s te nummeren ter voorkoming van vergissingen, kunnen we bijna als zeker aannemen, dat de bewerker zelf zijn folio’s genummerd heeft. Dan kan hij ’t schutblad niet meegere­ kend hebben, omdat dit van lateren datum is, wellicht uit den tijd, toen ’t hs. werd ingebonden, ’t Schutblad is namelijk van papier, ’t hs., zooals we zeiden, van perkament. Maar aange­ nomen eens, dat de folieering van latere hand is, en deze „het schutblad had meegeteld.” Wat zou dan dezen cijferaar weerhouden hebben om ook dit schutblad te nummeren? En toch ontbreekt de I er op. Neen, de bewerker van A, evenals die van C is zeer nauwkeurig geweest, wat ons meer zal blijken bij onze hss. en ’t verheugt ons, dat wij iets op de credit zijde van den Middeleeuwschen „scriptor” kunnen zetten, wiens gildebroeders gewoonlijk zulk een verbazend „te kort” te hunnen laste zien komen. De vergelijking van A en C met D, E en F — alle vijf hss. behooren tot ééne familie — toont aan, dat ’t complete hs. een proloog had, die in D, E en F juist één folio beslaat. Deze proloog is bij A en C verloren gegaan of de bewerker heeft hem, om ons onbekende redenen, weggelaten, maar van deze weglating rekenschap gegeven door zijne nummering met fol. II te beginnen. In allen gevalle is ’t „er ontbreekt niets” van Leendertz onjuist. Het dialekt van hs. A. komt ter sprake, wanneer we eerst alle hss. de revue hebben laten passeeren. Hs. B maakt een treurig figuur op onze lijst. Volledigheids- I) Navorscher, bl. 338. CXXXÏI HET VOLKSBOEK VAN ALËXANDER. schappelijken ernst, dat aan de betrouwbaarheid van Dr. Schotel’s werk een merkbaren knak toebrengt. Nu we gevonden hebben wat de inhoud van ons Volksboek niet is, komen we vanzelf tot de positieve zijde van de kwestie: waaraan de inhoud dan wel beantwoordt. Zooals we reeds zeiden geeft Campbell in zijn „Annales” vier uitgaven van ons Volks­ boek op, door ons aangeduid met de letters A — D. D (Campbell, n°. 960) hebben we nergens kunnen opduiken; het is „spoorloos verdwenen”, zou Dr. Schotel zeggen. A (Camp­ bell, n°. 957) bevindt zich, zooals reeds Campbell meedeelt, in de Koninklijke Bibliotheek te Berlijn, welke ons ’t werk bereidwillig ter inzage overzond. B (Campbell, n°. 958), vroeger’t eigendom van Prof. Serrure, is tijdens diens leven nog in andere handen overgegaan en be­ vindt zich thans als „peperkoek bewaard” in de bibliotheek van den hertog van Arenberg te Brussel, waar ’t in de afdee- ling hss. en wiegdrukken het nummer 1058 draagt. Deze biblio­ theek , die eene kostbare verzameling van werken moet bezitten, is, naar ik te Brussel van vertrouwbare personen vernam, een ware tuin der Hesperiden om toegang te verkrijgen. Aan de bereidvaardigheid en vriendelijke welwillendheid van den humanen geleerde J. van den Gheyn, „ Conservateur h la section des manuscrits de la Bibliothèque royale”, wien ’t na vele vergeefsche pogingen eindelijk gelukte tot dit heiligdom toegelaten te worden, dank ik de mededeelingen, die ik van deze uitgave van ons Volksboek geef. C. (Campbell n°. 959» 3e supplém.) is nog ’t eigendom van den Brusselschen Hoogleeraar Alphonse Willems, door wien ’t mij met de grootste bereidwilligheid ter vergelijking met de andere uitgaven werd afgestaan. \ an de vier edities van ons Volksboek kunnen we dus drie, en van verschillende jaren, nog aanwijzen, waaronder ook de reeds door andere schrijvers genoemde uitgave van 1488. Te oordeelen naar de mededeelingen, ons verschaft aangaande INLEIDING. XI exemplaar bevindt zich op de Koninkl. Bibl. in den Haag i) waarvan de volledige titel luidt: „Historia Alexandri Magni, regis Macedoniae, de praeliis,” is algemeen bekend onder den ver­ korten titel: Historia de praeliis. In enkele hss. o. a. die te Bamberg en te München 2) wordt het werk ingeleid door een proloog, waarin ons wordt medegedeeld, dat Johannes en Marinus, hertogen van Campanië (941—965) een zekeren „Leo archypresbyter” als ambassadeur naar Constantinopel zonden, waar hij onder andere boeken een „Historiam continentem certamina vel victorias Alexandri Magni, regis Macedoniae,” vond en overschreef. Op aansporing van Hertog Johannes zette Leo later dit werk in ’t Latijn over. De Grieksche tekst der sage, dien Leo bewerkt heeft, sluit zich wel bij de oudere, Alexandrijnsche lezingen aan, maar heeft ook reeds vele wijzigingen ondergaan; tevens vindt men hierin reeds bestanddeelen, die in de jongere redacties worden aangetroffen 3). Daarenboven vertaalt Leo zijn origineel zeer vrij en in een Latijn, dat den Ciceroniaansch- gevormden classicus de haren te berge doet rijzen. Dat Leo echter een werk leverde, dat èn om zijn inhoud èn om zijn popu- lairen vorm in den smaak der Middeleeuwen viel, bewijst het groot aantal handschriften, die voor den dag gehaald worden, naarmate ’t onderzoek omvangrijker en nauwkeuriger wordt. Toen Zacher in 1867 zijn Pseudo-Call. uitgaf, was ’t aantal bekende hss. nog zeer gering; in 1884 kon Kinzel 4) van 14 gewag maken; in ’t volgende jaar vermeldde Landgraf er reeds 19 in zijn: „Die Yita Alexandri Magni, waarvan er evenwel één, No. 13 geschrapt moet worden 5). In 1886 toen P. Meyer zijn voortreffelijk werk over de Alexander-sage in de Fransche litteratuur uitgaf, waren er reeds 63 hss. voor den dag gekomen. Tot in ’t laatst der Middeleeuwen bleef ’t werk zijne populariteit handhaven, wat ook blijkt uit het aanzienlijk aantal drukken, waaronder die 1) cf. Campbell „Annales” No. 140. 2) cf G. Landgraf. Die Vita etc. 3) J. Zacher, s. 109. 4) Zwei Recensionen, s. 3. 5) P. Meyer. II. p. 393- TEKST I. 9 stat, die hiet Conici. Daer sende hi sijn boden toe, of si hem op wouden geven. Die uut der stede die namen die boden ende hingen se. Doe wort die coninc toornich ende belach die stede ende hi wanse ende destrueerdese ende maectese te niet. Doe 185 die Romeynen vernamen den zege, die Alexander hadde, doen senden si hem IIM ridders te hulp ende maecte worscap ende vrede mit hem. Doe Alexander naecte dat lant van Judeën, doe sach hi op eenre nacht een visioen in sinen slaep: hem docht, datter een biscop tot hem quam mit biscop gewade, mit 190 enen myter op sijn hoeft, een palster in sijn hant ende hant- scoen an mit vingerlingen van goude ende hadde gulden scoenen an sijn voeten. Ende die biscop sprac tot hem ende seide: ,, Alexander, als gi in een lant coemt, daer gi aldusdanigen man siet mit aldusdanigen abijt u gemoeten, misdoet dien lande 195 niet, mer doet hem eer ende vrientscap, so sellen u alle dingen voerspoedelic gaen.” Doe Alexander ontwake wort, doe docht hi om dat vysioen ende hielt dat in sijnre herten. Doe toech Alexander voert ende wan al die landen, daer hi quam ende quam doe int lant van Judeën. 200 Yadus, die biscop van Jherusalem, die vernam dat Alexander alle die lande wan ende hem onderdanich worden. Doe hi hoerde, dat hi Jherusalem naecte, doe vercyerde hem die biscop mitten 181. F. hie Conychy; sinen bode ; toe (ontbr.). 182. D. steden; die .... stede (ontbr.); doe namen si. 183. F. en hingen; wert de coninc Allexander; ende hi belach; hi (ontbr) wantse. 184. F. makese. 185. D. die zege. 186. C. te hulpe ende maecten vrienscap; D. E. vrienscap; F. te hulpen ende maecten vrienscap; ende vrede (ontbr.). 187. D. naect. 188. F. eender; in een visioen; sclaep. 189. E. F. dat een; C. F. bisscops gewaden; F. ende met. 190. F. ende enen; in de hant; enen hantscoen. 191. van .... voeten (ontbr). 192. D. die sprac. 193. F. Alexander (ontbr.); E. in een lant (ontbr.); D man siet mit aldusdanigen (ontbr.); F. dusdanigen man siet u ghemoeten endemesdoet. 195 F. ende vrientscap (ontbr.); selen. 196. E. voerspoedelijken; F. gaen voerspoedeleec. 197. C. ontwaec ; E. ontwaerc; reg. 197 en 198. ontbreken in F.; F. doe (ontbr.); Allex. toech. 199. C. alle; F. alle de; daer hy quam (ontbr.); C doet int. 200. F. ende die bisscop Jadus ; van Jherusalem (ontbr.); dat te Jherusalem, dat; Alexander (ontbr). 201. F. alle die landen in sine handen ginghen; D. E. landen. F. doe.... naecte (ontbr.). 202. C. D. E. die biscop hem; F. doen verscierde 181. Conici? Zie Inleid. 186. 1 maecten vrienscap. 189. 1. mit biscopsgewaden. INLEIDING. 