title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: Ten minsten geeft zij een verzameling van gal te kennen in de eerste wegen, of bevestigt het zeggen van HIPPOKRATES, dat zij, die een meer dan gewoon roodheid in het aangezicht hebben, volbloedig zijn, of een grote menigte verhardreldrek in den onderbuik bevatten. Bij de hypochondristen is de gewoonte tot spuwen nog meer verdacht. Want dit komt meestal van een gestremden omloop des bloeds in de poortader, of ook van een taamje, slijmige vuiligheid, die zich in de darmen verzameld heeft, na uitdrijving van dewelke het spuwen veeltijds ten eerste opgehouden heeft. De ouden beschouwden het terce uitwerpen van zuur giftig smaakend speeksel reeds als een teken van de zwarte gal. Doch er zijn ook gevallen, dat het tegengestelde spuwen, hetwelk eindelijk zelf Infarctus verwekt, enkel door kramptrekkingen en wormen veroorzaakt wordt. Op dezelfde wijze moet men de dunne, bleeke, heldere en menigvuldige pis beschouwen, die dikwijks een voorbode van kramptrekkingen is, en zowel dezen als de Infarctus verzelt. De troebel, liggend stinkende pis, met een vet, kleverig, kleiëchtig, vlokkig, lijmig, vezelig en zandig zetzel is geheel ongewoon bij zwakke personen, die met een zwakke maag, rauwe heden, wormen e.z.v. gekweld zijn; die zwakke spiervellen en aandoenlijke zenuwen hebben, en uit die hoofde bij de minste gelegenheid aan grote wanorden bloot gelegd zijn; die geftigde pis afstrijvende middelen gebruiken; die, voornaamlijk na eenen onreinen zaadvloed, zweeren e.z.v. in de pisbuis behouden, en die met aanvallen van dijt gedreigd worden. Ik heb vaak personen, die voor het overige gezond waren, ontmoet, die meer dan twintig jaren, wegens zulke pis, die nog daarnaast met een vetvlieze, of den zogenoemden pauwenstaart bedekt was, te vergeefs in bekommering hadden geleefd. Dit heeft mij echter niet zeker gemaakt, om daaruit bij veelen niet eenen verborgen vijand te vermoeden. Want ik heb dikwijks ondervonden, dat deze pis een gevolg van de infractus, of van stollend speenaderlijk bloed was, het welke zich eindelijk met de slijm in de blaas vermengde; datzelfde des te troebeler en zwaarder werd, hoe langer men er meer her innerijden. Bluik der visceraalkliktten aanhield, en dat de natuur zich door dezen weg voornaamlijk vatbaar de vermoeidende stollingen ontlastte. Wanneer vele grote delen zich in de pis op den grond zetten, zegt reeds HIPPOKRATES, berekent zulks zwarte smaal. Dit is voornaamlijk het geval van loodvergiftiging of zwarte pis. Zo bemerkte VALERIUS een zwarte pis, die zich alle jaaren drie- of viermaal vertoonde met een sterke zwelling der milt en blauwe kleur des lichaams, doch die sterke pisontlasting weer verdwenen. En zo heeft SCHMIDT waargenomen, dat na de ontlasting van een inktzwarte pis, een hevige hypochondrie telkens zeer verlicht werd. Bij vrouwen, die met opstijvingen gekweld zijn, is de verlichtende ontlasting van een zwarte pis zo zeldzaam niet. Daartegen heeft BURGGRAF waargenomen, dat bij vele kinderen waterzucht en vallende ziekte daarop gevolgd zijn, welke hij echter door visceraalmiddelen, rhubarb en z. v. fijliefke kon genezen. Eveneens omtrent is het geschilderd met de kleverige, stinkende zweet, welke ik om die reden mee onder de Infarctus en de kritieke ontlastingen van dezelfden gereld heb. De traagheid of zwaarheid der ledematen, koude van dezelfden en ook van het gehele lichaam, en de dofheid der ledematen, verdoofdheid, duizeligheid. Zie ook de aangehaalde plaatsen. S. 47: I 150 ven de flaaploosheid, of de onnatuurlijke neiging tot flaap, de zeer lange, ongeregelde en twijfelachtende pols, het vlaam van de flagaderen in het onderlijf, en de opgezette, gelubdende, harde buik, evenzo de dikwijks voorkomende, schielijke overgangen door de pijnen in het lichaam behoren insgelijks tot de plagen der hypochondristen, welken even zo wel van rauwigheden, wormen, winden en kramptrekkingen, als van wezenlijke inflammaties afvallen. Daarentegen heb ik opgemerkt, dat hunne onafgebroken beklemmingen, met moeilijke ademhalingen, diepe zuchten, hunne benauwdheid en schrikachtigheid, of hunne gevoeligheid voor spasmen en zwaarte onder de korte ribben, als of hun hart geënistigd gekneld, of hun buik door eenen band ingedrukt was, en hardnekkige kolieken, die een zekere plaats innemen, veel meer door eenen ongelijken en deels gestremden omloop van het verdikte bloed der poortader veroorzaakt worden. De kwaadheid van het bloed, die men bij het aderlaten ziet, is veel bedrieglijker. Ik heb bij Lijders, die vrij van infarctus waren, dikwijks een zwart en dik bloed, en bij anderen, die er veel beheer waren, een zeer dun bloed ontdekt. Misschien, omdat deszelfs dikke delen zich in de poortader verzameld hadden. Verscheidene Lijders klagen over koude of hitte, welke het afvlietende bloed hun op de huid verwekt had. Doch dergelijke gevallen zijn te zeldzaam, om ze als kenteken te kunnen opgeven. Men ziet dikwijks, dat de hypochondristen, of andere zieke lieden, zonder eenige gelegenheid gevende oorzaak, behalve den gevaarlijken overgang van een arbeidzame levenswijze in een leeg, zeer fchielijk vet worden. Dit verschijnsel verdwijnt, volgens mijn ondervinding, nog meer oplettendheid dan de magerheid, welke zonder blijkbaar oorzaak ontstaat, die alleenlijk meer bedenklijkheid baart, wanneer dezelfde zich meer aan de bloote handen en tussen de knokkels van dezelfde vertoont. Want het ongewoon vet worden is meestal een kenteken van groote wanorden en verstopping in den onderbuik. Ik heb zware ziekten en den dood, en ook soms kritieke ontstappings van allerlei soort en door verschillende wegen, en daarop de vorige magerheid zien volgen. Ik zal een paar gevallen bijbrengen. Een man, die wegens zijn ongemakken der hypochondrie soms nu en dan klaagde, werd tot zijn en zijn vrienden vreugd, schielijk dik en vet. Doch het duurde niet lang; want hij kreeg een barstende derdendaagse koorts, welke onaangezien alle aangewende krachtige visceraalmiddelen den dood tot gevolg had. Bij het openen van het lichaam vond men de oorzaak in een verbazingwekkend opgezwolgen lever te bestaan, welke ten deel verhard, ten deel verrot was. Het ligt mij nog vers in het geheugen, hoe vinnig de onschuld der klerken bij deze treurige gelegenheid aangevallen en vervolgd werd. Men schreeuwde ze uit als het moordtuig, het welke een eind gemaakt had aan het leven van deze Lijder, die nog eens door het vroegtijdig gebruik van hetzelfde had kunnen gered worden. Mijn God! hoe raasden de Geneesheren niet rondom zijn graf! CANITZ Maar mogelijk zochten deze zich te wreken, wijl op denzelfden tijd veel ziekten, die door hun als ongeneeslijk verklaard waren, door deze verketterde geneeswijze uit den grond weggenomen werden, het welke veel gerucht maakte. De hypochondristen zijn dikwijks met aambeien gezweld, en, omgekeerd, zijn de mensen die aambeien hebben, dikwijks aan ongemakken der hypochondrie onderhevig, wijl deze beide ziekten uit dezelfde bron voortvloeien, en elkaar de andere zich ook beurtlings kunnen voordragen. Het is logisch te begrijpen, dat de vloeiing der aambeien, wanneerzelfde in wanorde geraakt is, en te geheimloos gestremd is, voornaamlijk geschikt is om de infectie te veroorzaken; en de ouden hebben reeds aangemerkt, dat dezelfde in de daad de stichtster van dit onheil kan zijn. Maar het zal menig een vreemd voorkomen, dat bij dezelfde aambeien, wanneer derzelver loop niet afgebroken is, en zij rijklijk vloeien, men alsdan insgelijk zulk een kwaadaardige stof kan vermoeden. Ten minsten in zulke gevallen, waar in de geregeld vloeiende aambeien de plaats houden van onder de asch smeulende infectie, en haar tegenwoordigheid verbergen; waar in de natuur, bij elke dergelijke gewaarwording tot verlichting van den Liider dezen weg instaat, waar in zij de tegengestelde ophoping in de nabuurgewassen, die nog vrij van verstopingen zijn, en derzelver uitzetting, dus de kramptrekkingen, de pijnen e.z.v. en de radiale gezwellen van verharde vleesstukken in de afgelegen delen verhoedt, of vermindert; waar in zij menigmaal door den afvloed van een lepel vol bloed de schriklijkste en gevaarlijkste toeval veel zekerer wegneemt, dan een pond bloed door aderlating afgereden; in zulke gevallen derhalve, waar in dit folamen miserum den naam van aambeien, en de grote lofpraarken en gelukwenschingen zelfs van MARTIJN LUTHER, welken FRIEDR. HOFMANN aanhaalt, verworven heeft, zullen weinige Genezen op de gedachte komen, dat bij dezen gelukkigen toestand infectie te vrezen is, of daar uit kan ontstaan. Ik zelf heb mij op verschillende wijzen door dit gunstig ongemak laten verblinden, en ik kan echter genoegzaam van hettegendeel overtuigd zijn. Want ik heb dikwijls gezien, dat de gereguleerde aambeien door een sterk afvloeiend vark, bedorven, en verrot bloed en polypaggige gewassen door de viscerale slierpijn bewerkt, tot welzijn der Liider verdwenen zijn, en dat ook de sterk vloeiende niet altijd de zware toevalen der hypochondrie en zelfs het bloedhoesten en braken kon verhoeden. geweldige hartstogten geven gelegenheid tot deze aambeijen, bevorderen het uitbreken van dezelfde en door verkoelende middelen, die den afloop gemakkelijker en den harden drek weken maken, door aderlaten, koekkijsteren en vermijding der oorzaaken worden deze veelal in hun beginstadium weggenomen, doch door de aanhouding der oorzaaken en het ontijdig tegenwerken der Geestelijke Heeren ook dikwijls in Infarctus veranderd. De ondervindingen van den heer Dr. Cloostius komen hier in volkomen met de mijnen overeen. Hij verzekerde mij, dat hij zich zedert twintig jaar niet eens bedrogen had, wanneer hij zowel de geregelde “vloeijende aambeijen, als de ongeregelden en blinden, als zij een tijd lang geduurd hadden, als gevolg van Infarctus beschouwd en behandeld had. Volgens kan men de toevallen, die aan de aambeijen eigen zijn, met recht in de klasse der kenmerken stellen, Men kan ze met des te meer zekerheid daarvoor houden, wanneer men de gemelde voorloopers van aambeijen van elkaar heeft onderscheiden. Doch daar toe wordt veeliopkendheid, kundigheid en ondervinding vereist. Onder deze toevallen komen bij mij de volgende, wanneer zij dikwijzig op een bepaalden tijd weer komen een net de overige gewone ongemakken, la. Als ledepijn e.z.v. gepaard zijn, inzonderheid in aanmerking: namelijk koliken, maagkramp, walging, braken, geeuwhonger, kramptrekking, benauwdheden, trekking, spanning in den nek, pijn in het agterhoofd en duizeling; valke longontsteking, met lozing van een naar water gelijkende stof; nierenpijn, aambeien der blaas, moederschede, pisbuis en des fecaldarms, die zo wel bloedig als slijmig zijn, zwelling der teelballen; jeukende uitloop, zweeren en fistels rondom en in den aanvang. Deze verschijnselen hebben dit eigen, daar zij vaak op bepaalde tijden werkten, waar door het gemakkelijker werd, derzelver nog verborgen bronnen, die ook zeer tot het periodieke neigden, te ontdekken. In het algemeen werd, mijns inziens, door den periodieken loop in allerlei ziekten en derzelver toevallen de noodzaak tot het ontledigen van de eerste en andere wegen van rauwheid en stoornissen duidelijk aangewezen. Ten minste heb ik de visceraalklieren altijd als het beste middel daar tegen bevonden. Zo werd, volgens de Ad. Berol. Dec. 1. vol. 8, pag. 87, ook een vrouw van een periodieke maagpijn door het aanhoudend gebruik van klieren genezen. En: zo heeft de uitmuntende waarnemer, de heer MEDIKUS, onder andere periodieke ziekten, een vallende ziekte door het dagelijks gebruik van hetzelfde middel overwonnen. Onder de ziekten der kinderen is er mij geen menigvuldiger voorgekomen, dan deze, bij dewelke ik altijd dezelfde geneeswijze gelakking aangewend heb. Het gebeurt ook, dat gezond verschijningen met periodieke gasvorming in de eerste wegen, merk koolsagtige kramptrekkingen en andere pijnlijke toevallen, met wanorde in het hele lichaam aangevallen worden, zonder dat gebrek in de leegregel, gemoedsbewegingen; ongunstig weer, noch enige andere bekende oorzaak gelegenheid daartoe gegeven hadden. Als ik onder deze omstandigheden, of niet lang daarna, allerlei onnatuurlijke vuiligheid door den stoelgangen pis zag uitwerpen, besloot ik, dat deze onverwachte ontroering een poging der natuur moest zijn, om zich van een vreemden last, van een reeds verdikt, beoefend en onnatuurlijk bloed, dat in de poortader opgehoopt zoon nog beweeglijk is, en vooral vanzelfs belangrijk gedeelte, op de volgende wijze te ontdoen. Wanneer namelijk de poortader, door de verzameling van dit bloedige vloeistof, voor een zekeren trap verzet wordt, ontstaan er kramptrekkingen; welken de vaten zamentrekken, die dus aldaan bevatte vuiligheid met geweld en met ontwillinging van het hele lichaam door haar nauwe monden in de darmen drijven; of wanneer het bloed, dat buiten den omloop gebracht is, eindelijk een gistende, prikkelende scherpte aanneemt; zo moet het in deszelfs vaten, en in het hele lichaamsgestellte een dergelijke verandering te weeg brengen. Het bepaalde wederkomen van dit verschijnsel zou men misverstanden dus kunnen verklaren, dat tot de nieuwe ophoping van de infarctus tot het punt van haar werkzaamheid, die hierdoor gaande geworden is, zekere tussenuimte van tijd vereist worden. Doch het schijnt dat, behalve andere medewerking gegeven oorzaken, bijvoorbeeld de grote prikkelbaarheid van het gedarme, er nog een onverklaarbaar iets moet zijn, eerst, het welk aan de gewoonte het onuitwischbare indruk zet, het standvastige karakter verleent, en dat zeldzame iets, dat wij door eigenaardigheid zoeken uit te drukken. Doch menigmaal vertonen zig deze wanorden in het lichaam, zonder dat men spoor van zulk een onnatuurlijke vuiligheid in den aftocht ontdekt. In dit geval verzamelen en verharden de fecaliën, die in het gedarmde opgehoopt zijn, zich daar zo lang enzover rustig, tot dat zij op het gebruik van gepaste middelen, of van zelve plotslijndes tegengelijders menigteloos breken. Maar, wanneer een gedeelte van de verharde vuiligheid wekt, en de daar in opgefloeide scherpte ontbonden, ontwikkeld, en, na een zekeren tussentijd, werkzaam begint gemaakt te worden; of wanneer de vuiligheid, die "in het darmkanaal overgaan is, door de warme, vogtige lucht, en ten toeval van veelerlei kwaaier stoffen, gedeeltelijk een roetachtige, of zuur gisting, die het gedarmde prikkelt, overgaat; of wanneer door bijmenging van andere vuiligdheden, tegen hun natuur tegenstredend, zij een vreemde soort van bederf aanneemt, die al zier scherpte van bijzonder soort nadruklijker werkt, en tot dit scheikundig werk, en tot hare werklijke voltooiing. Komendheid zekere weeken, dagen en uren verklart worden: zo moeten de intestijnen na hun overgang in het darmkanaal, dezelfde periodelijke vertoningen maken, als zij bij den doorgang door de monden der vaten gemaakt hebben. Of de invloed der maan en der andere planeten iets daartoe doen, kan nog niet bepaald worden. Wanneer van het onzuivere bloed, dat in de vaten vrij komt, iets losgemaakt, bij de maag van het bloed gemengd, en van daar door de nauwe wegen der nieren, of der huid, e. 2. V. gedreven wordt, kan de bovenbeschreven wanorde insgelijks ontstaan. Zonder twijfel onderneemt de natuur deze kritieke heilzame ontlasting in het gedarmte, of door andere wegen, zelfs zonder een vreemde bijkomende oorzaak, veel dikwijzer, dan men zich verbeeld. Ik heb mijne gedachten daarover reeds in het eerste hoofdstuk gezegd. En mogelijk zou menig duister verduistering daar door verklaard kunnen worden, indien men er meer acht op wilde geven. Ik ken verscheidene personen, die op hunne gezondheid zeer oppassend zijn, en schier om de vier weken, na een onpasselijkheid, door een troebele pis of door een buiksontlasting, weer hersteld worden. Hoe dikwijls gebeurt het niet, dat men, zeer wel zittend, onvoorziends zwaarmoedig en benauwd wordt, spanning en knijping in de buik voelt, zonder er gelegenheid toe gegeven te hebben, of dat men door een oogenblikkelijke huivering overvalt? Gemeenlijk zegt men bij deze gelegenheid tegen iemand bij wijze van gelukwensching: "Daar loopt er een over uw graf." Dit is nu een oude en algemene spreekwijze, die op den toestand zeer gepast is, en wel zou verdienen, om tot tekst voor een geneeskundige leerrede te worden gekozen. Deze leerrede moest het den Geneesheren blootleggen ten strengste aan te tonen, dat zij deze gunstige gelegenheid, daar de natuur zo heilzaam werkt, om zich van eenen verborgen vijand te ontdoen, immers niet verzuimen, maar haar door het gebruik van visceraal- en andere middelen te hulp kwamen, en hierdoor gevaarlijke gevolgen te voorkomen, die van de onmerkbare vergadering van de Inflammaaties, zelfs enkel in de darmen, bij lieden, die volkomen gezond schijnen te zijn, te vrezen zijn. De uitwendige tegengestelde gezondheid des lichaams verlaat dikwijls de inwendige; hoe bedrieglijk ook misschien het uitwendig goed gelaat is. Dus hebben de waarnemers reeds van oude tijden af de blerken, geelachtige, ofgeelgroene, bruine of aardige huid. agtige kleur van het aangezicht, het onklaar, blauwachtig, geelachtig of al te bleek wit in de flauwe oogen, en den donkeren, ingevallen kring om dezelven als een gewichtige aanwijzing van gevaarlijke wanordening in den onderbuik een zwartgallige gesteldheid aangemerkt. Maar de gelaatkenner zal in het gelaat van den Lijder nog meer (*) Deze verandering moet blijvend, geheel ongekomen, niet aangekroesd en geen gevolg zijn van kwaad spijsvertering, krampen en gemoedsbewegingen, welke de gedaante van het aangezicht zeer veranderen. RIERZIERCHER 148 tekens van de verborgen infectie ontdekken, die niet zeer in het oog vallen, en ligter over het hoofd gezien worden. Wanneer ik daarin een zekere verandering ontdekte had, die men niet nauwkeurig met woorden kan uitdrukken, kon ik met genoeg- zekerheid haar aanwezigheid befluiten. En deze verandering bestaat in een vreemd gelaat en desselfs trekken, die aan het gelaat van den lieder niet eigen, maar er dikwijks geheel vreemd tegen zijn, geen andere oorzaak hebben, waaruit zij ontstaan, en aanboren zijn, bijvoorbeeld in een diep denkend, wild of vertwijfeld, angstig treurig wezen, het welk zelfs bij vrolijke gelegenheden, onder het lachen en andere hartstogten, doorstraalt; in een onovereenstemming van het gezicht met de wezenstrekken; in het koudvogtige gelaat van eenen galagtigen; in het droefgeestige van eenen bloedrijkend, en het oudgrijze van eenen jeugdigen. Doch er zijn nog andere verschillen van een zieke gelaat, die minder merkbaar zijn. En dit is weer een ik weet niet wat, een iets, hetwelk ziekte en dood voorstelt, zij eerder laat gewaar worden, dan beschrijven, en welks ontcijfering juist elk zaak niet is. Want bij een natuurlijke gezondheid word ook nog een gelaatkundig gevoel vereist, hetwelk door lange oefening zeer verfijnd is, wanneer men niet even als de blinden over kleuren wil oordelen. Mogelijk komt er nog een zeker indekening, of, soms wel, een gelukkige inval bij in aanmerking, die, als een straal des lichts, het duister der ziel onverwacht verlicht, en waar door men, in verwarring ontstaandigheden, de oorzaaken en middelen scheiden. Gelijk treft, en veelvuldig zekerer daar door geleerd, word dan door geleerdheid, spitsvindige bespiegelingen, en wiskunstige betogingen. Als aliquid in medico, quod nec dici nec describi potest. Om voor geen fantasist aangezien te worden, waagt ik mij wel, om mijn eigen ondervindingen en die van andere mannen, die even zo min gelovig als bijgeloovig zijn, mee te delen. Zij, die in de gelaatskunde niet geoefend, noch daartoe opgelegd zijn, kunnen niet begrijpen, dat het gezicht van eenen gelaatkenner zo diep in het binnenste der ziele en der ingewanden van het lichaam kan dringen. Hoe zou ik het hun derhalve kwalijk kunnen nemen, wanneer gebeurtenissen, die er de waarheid van bevestigen, hun als vertelzeltjes voorkomen? Maar ik ben met anderen, welke gedeeltelijk nog in leven zijn, veelvuldige maal ooggetuige geweest, dat mijn overleden vader, die, ongeroemd gesproken, een der grootste meesters in deze kunst was, uit de wezens van lijders, die tot die tijd toe hem onbekend waren, waar in wijlen leergelden dikwijks niets onnatuurlijks konden ontdekken, hunne ziekten, toevallen, en zelfs den stiptelijk daarop volgenden dood, geleerde. Ik bedoel hier de eenvoudige en uit die hoede onbedrieglijke gelaatskennis, alleenlijk tot onderwerp hebbende de verschillende gedaante der oogen, en de wezenstekken, welke zich daar naar richten, en die ik voor twintig jaar heb getracht nader op te helderen in de verhandeling over de temperamenten, welke zeer onnauwkeurig uit de handen van den uitgever is gekomen. Zeer had. De gelaatkunde heeft nog nooit zo vele hoogalgers en tegenpartijen gehad als heden ten gege. 'Ik wensch zeer dat beiden niet te ver mogen gaan. Maar, wanneer de veragtende der gelaatkunde, de begerig zijn, zig op een gemakkelijke wijze van de waarheid der kennis van de temperamenten te overtuigen, raad ik hun, door eenen kenner eenige gezonde jongens van zes tot tien jaar, van verschillende temperamenten, voor zich te laten kiezen, eenen galagtigen (cholerieken), eenen koud vogtigen (phlegmatieken), eenen droefgeestigen (melancholieken) en eenen volbloedigen (plethorieken), die alle vier in een hoog trap zijn, en bij voorbeeld den galagtigen tegen den koud vogtigen etc. te stellen. Het contrast der hemelbreed verschillende gezichten etc. zal hun dan zo treffende zijn, dat hun ongeloof wel ras in verbaasdheid, en hun toonloos spotten in bewondering sal veranderen. Deze wijze is mij bij veelen gelukt, en zelfs bij zulken, die geen aanblik hadden van het onderscheid des gezichts, als de verrader der aangeboren hoofdneigingen, die nooit veranderd, maar wel gematigd kunnen worden. Zommigen van de opgenoemde kenmerken zijn het alleenlijk beperkt, veelen zijn onder zekere voorwaarden en omstandigheden meer of minder zeker, en de meesten, enkelen uitgezonderd, bedrieglijk. Om derhalve van de aanwezigheid van de Longkwalen zeker te worden, moet men verschillende kenmerken te gelijk in aanmerking nemen, en, het welk ik als een hoofdzaak aanbevel, de voorafgaande oorzaak, de ziekten, die er mee gaan, als de volgende naar gaand. Ook moet men aandacht geven op het klimaat en de lucht, waarin de Lijder leeft, op zijn spijs en dranken, op zijn handwerk, ouderdom, gezwollenheid, temperament, en zelfs op de lichaamsgevoeligheid en ziekten zijner ouderen. Men moet met hulp van de ondervinding wel overwegen, welke van de oorzaak inzonderheid gelegenheid tot de Longkwalen geven, en welke soort van ziekten er gewoonlijk uit voortvloeien. Eindelijk moet men zich daarbij herinneren, dat zij, naar verschillendheid van de ingewanden, welke zij verstoren hebben, van ouderdom en van de levenswijze, en naar een bijzondere gevoeligheid van het lichaam of van hetzelfde eigen geaardheid, niet alleen verschillend gematigde werkingen, maar ook bij sommigen nauwelijks merkbaar, bij anderen daar tegen zeer hevige toevallen kunnen verwekken. Dit kan men even zo min verklaren, als dat een half verroeste long soms veel minder ongemak veroorzaakt, dan een kleine zweer van dezelfde. Wanneer men van de tegenwoordigheid der ziekte genoegzaam zeker wil oordelen, moet men onder de bovenreeds gemelde oorzaken voornamelijk ook in aanmerking nemen de voorafgaande gistingstoffen, welke in de buikziekte en de vachten verdikt, de ontijdige geopende koude koortsen, de gevolgen van kwalijk behandelde heete koortsen, de tremming der longen en andere afscheddingen van het bloed en deszelfs waterig gedeelte, den kouden dronk in de hitte of in de gramkap, de schielijke verkoudheid met schrik, de hevige, doch gemurde gramkap, grote vrees en schrik, het misbruik van verhitende dranken, de aanhoudende knagende hartstogten, de al te sterke inspanning der krachten van den geest, de plotselinge verandering van de gewone levenswijze. Zo moet men ook aanmerken, dat de buikpijn en de gal de Spanjaard en Italiaan bijzonder eigen zijn, terwijl de bewoners van waterige gewesten, of zij die een vogtige, bedorven lucht inademen, en veel water drinken, zeer tot taamte, lichtvallende vachten, tot korbut, die zo wel een gevolg als een oorzaak van de Infarctus kan zijn, en tot koude kwaadaardige koortsen geneigd zijn; en dat men zulken, die aan een zwaren kost, en een wekelijke levenswijze gewend zijn, of die een zittend beroep hebben, of daar zonder beweging is en een ongezond houden vereist, insgelijks moet tellen onder de gevonden, die van de Infarctus niet vrij zijn. Zodra ik van mijne Lijders kon verhoren, dat zij in hunne kindsheid of jeugd sterke uit den neus bloed hadden, of aan de buikpijn onderhevig waren, of dat er zijkwanden van verstoppte darmvochtige klieren opgedaan hadden, was ik van mijn zaak tamelijk verzekerd. Want menige grove ondervindingen hebben mij geleerd, dat wanneer in meer gevallen ouderdom zich hier na geen longterstand openbaren, er echter in den ouderdom bedenklijke ziekten in den onderbuik ontstaan. Men komt des te eerder op derzelver spoor, wanneer men, bij het nagepeuren van de Infarctus, in overweging neemt, dat de toevallen van dezelfde ziekten, doch die lieden aan een verkillend temperament aangetast hebben, zich niet eveneens vertonen; dat dezelfde bij voorbeeld bij eenen koudvochtigen zager zijn, dan bij eenen galagtigen e. z. v. en dat het een temperament boven het andere, zeker meer uit hoofde van deszelfs onderafzonderde samenstel des lichaams, meer vatbaarheid voor de Infarctus bezit. De geliefde bezigheid der melancholieken bij voorbeeld wordt. De Inflammatie van de vaten der maag openbaat zich door verschillende tekens en laat zich gemakkelijker ontdekken dan de anderen, wanneer men op de volgende omstandigheden aandacht geeft. De Liijd, die daar mee beheerst is, voelt een spanning, persing, pijnlijke drukking, of een zwarekte om het hart, welke dikwijks met een hard gezwel, hetwelk men uitwendig kan voelen, vergezeld zijn. Veeltijds wordt de slokdarm samengetrokken, zo dat het slikken moeilijk wordt. Dikwijls veroorzaken aanhoudende of op gezette tijden wederkomende hik en zuchten, benauwdheden, hartkloppingen, en een hevige maagpijn, welke enige uren duurt, grote ongemakken. Zij worden daarenboven door duizeligheid, loomheid en drukkende hoofdpijnen gekweld. Benauwdheid, flauwheid, een dringend verlangen tot braken, en dadelijk braken van taamijke slijm, met bloedstrepen en stukjes geronnen bloed vermengd, zowel van kleur water, zijn insgelijks gewoonlijk. Dit gebeurt gewoonlijk des morgens vroeg. Dikwijls is de adem zo stinkende, dat zij den Liieder zelf zeer verveelt. Zomtijds is de mond droog, en dan volgt er weer een geregeld wederkomende kwijning. Dan ontbreekt de eetlust, en de lijdende heeft een wal van de spijzen, en dan heeft hij weer een onmatige trek tot eten. De buik is schier altijd verstoopt en de pis is rauw, dun en bleek, dikwijls echter zeer troebel. Bij de maagkomende komt er meestal beurtelings bij een moeilijke persting door de aambeinen, en bij de vrouwen ongeregeldheid in de maandelijkse zuivering. Ondertussen kunnen deze, en zelfs geringere ongemakken, jaar lang duren, voor dat zij den bovenbeschreven weg ter ontlastking door bloedstroom nemen. Als dit niet volgt, dan blijft deze voort van infectie ook dikwijls een raadzel voor den navorcher. Zo heeft de heer Storr bij de ontleding van eenen kleermaker, die zedert twaalf jaar klachten over een verfchietende pijn onder den hartkolk geklaagd had, de vaten der maag met zwart bedorven bloed onnatuurlijk uitgezet gevonden. De zwartgallige, polijpegrijze en vlaagige vorm van de vaten der baarmoeder, of liever, derzelver voordragende delen van daarin de holtheid der baarmoeder, ontdekken zich door de voorafgaande gelegenheid gevende oorzaken, door ongeordendheden in de maandstonden, of eenen dikwijks weerkerenden, onmatigen, of al te veel samen afgang van te dun, vlaagig, wankleerig, schijnend, of dik, lijmig, vezelachtig, klontergevormd, zwart, dikwijls verrot bloed; door gedurige en schielijke hartkloppingen, benauwdheid en opdruistigheid; door bleeke dunne pis, die al testerk, veeltijds te weinig ontlast wordt, en met slimvezelen e. z. v. beladen is, door eenen drukking en pijn ter plaats van het schaam- en heiligbeen, gelijkende naar de wens, als mede door weerkomende pijnen in de dijen; door dun waterachtig vocht in de borsten, en door eenen hardachtigen, dikwijks zeer dicken buik, die echter niet, gelijk bij zwanger geworden vrouwen, gewelfd is, waarbij dan dikwijls zwakkingen der baarmoeder, vrees voor miskramen, opstijging en gewaarwordingen van pijnlijke scheuten omtrent de baarmoeder komen. Dezelfde. Ratio Med. P.1. pag. 239. Ka 150 ———— de kentekens ontdekken ook de mol@, of de zoge- noemde zuigers, die van een bedorven menschlijk eij, waarvan men gemeenlijk de fpooren in het voordbrengzelziet, en van den ontaarten moeder- koek ontftaan, en de geneeswijze niet veel veran- deren. Schoon deze foort van Infartus niet zo moeilijk te ontdekken is als de anderen , word zij egter dikwijls voor eene zwangerheid, waterzugt e. z. v. gehouden. In zulke twijfelagtige geval- len , waartoe weinig voldoende kentekens var In- far&tus uittevorfchen waren, heb ik, om zekerer te gaan, mij van de volgende kunstgreep bediend, Ik koos namelijk zulke 'middelen, die voor de on- derfcheiden waarfchijnlijke oorzaaken der ziekte gefchikt waren, zonder aan de eene of de andere nadeel te doen, Ik liet de visceraalklijfteeren, wel- ken op menigerlei wijzen gefchikt zijn, en altijd zeker werken, laauw, en eindelijk ook koud ge- bruiken, Na veelvuldig gebruik van dezelven fchreef ik zulke middelen voor, welken de ontlas- ting van de Infar&tus door eene prikkeling e. z. v, onfeilbaar bevorderen, en onderzogt bij derzelver werking den afgang. Ik werd dan gemeenlijk in mijne gisfing gefterkt, en van de zaak zeker. Het zekerfte kenteken van de oorzaak der ziekte, ın den onderbuik verborgen liggende, is dus dezigt-" baare uitwerping van het corpus deliöti, of de af- gang van het boven befchreven en buiten den om- loop gebragte ontaarte bloed en deszelfs beftaan- deelen door den ftoelgang, en deels door braken, Maar zonder de nauwkeurige bezigtiging van dezen afgang , zal het eenen Geneesheer moeilijk vallen, I — 151 om juist te bepalen, welke foort van Infareius in ‚her lichaam de overhand heeft. Want uit de op- genoemde kentekens kanmen zo wel de eene alsde andere gisfen. Doch het fchijnt , dat die, aan welken ik den naam van flijmagtige Infaretus ge- geven heb, zig door eenige, haar eigenzijnde, ka- raktertrekken onderfcheiden en doen kennen, wan- neer een groot gedeelte daarvan in het fpijskanaal overgegaan is. Men kan zulks zien uit het vol- gend getrouw verhaal. Het bevat zekerlijk ver- fcheiden berhalingen der toevallen , die aan beide foorten van Infar&tus eigen zijn, en is misfchien om die reden te breedvoerig geworden. Want de- ze foort van Infar&tus komt mij veel meer dan de anderen, ja dagelijks verfcheiden maalen voor. En om die redenis elke kleine omftandigheid mij versch in het geheugen. Wanneer de fijne vuiligheid zich alleen, of door de zwartgallige e. z. v. vergezeld, in de darmen steeds meer en meer opgehoopt heeft, en ook wel taaiër geworden is, bezwaart zij dezelfde, overpakt derzelver wanden, stoort de opstrevende vaten in hun werk, brengt de wormswijze beweging in wanorde, en prikkelt reeds als een vreemd lichaam; maar dit gebeurt nog veel meer, want als deze scherpe, zuur, garstige of rottende overblijfsels van kwalijk verteerde spijs, gal en wormen vermengd worden; wanneer zij aan het gisten geraakt, en winden veroorzaakt, of wanneer zij zich onder en in de maag in menigvuldige verzameld heeft, daar zij de grootste wanorde maakt, en haar tegenwoordigheid allerduidelijkst openbaart. Aan deze veranderlijke zitplaats der ziektestoff, aan haar ongelijke en eigen gesteldheid en die van het lichaam, welke haar bevat, en aan meer andere verborgen oorzaken moet het toegekend worden, dat de kentekens, welken deze voor van Infarctus ook gemeenlijk verzellen, bij onderfcheiden zieken zeer verschillende zijn, dat men dezelfde dan veel bij elkander, dan zeer weinig, dan hevig, en dan zacht, of nauwelijks merkbaar aantreft. In het algemeen heb ik de volgende toevallen, als zo vele kentekens opgemerkt. Eene onaangekende, dikwijks knagende gewaarwording omtrent de maag, die zowel met een gewaarwording van heete zoute, of van een ijskoude, welke meer aan de glasfijl eigen is, vergezeld wordt; gebrek aan eetlust, walging, neiging tot braken, zuur, rottend maagdood, en stinkenden adem. Bij anderen een gulzigheid, met ongemeen sterke spijsvertering, en die zich veeltijds tot ongewoon vlees en vreemd soortige dingen uitstrekt; of eenen bijkomenden gevoelhonger, die slaapverwekkend veroorzaakt, beklemdheid der borst, benauwdheid spanning onder de korte ribben, nachtmerries; drukking, zwaarheid en zware kloppen onder den hartklopper; tussendoosende pols, een periodiek, droog en krampachtig hoesten met lenden- en dijepijnen en gezwel in de ballen, afwisselend; krampachtige beweging der darmen, rommeling, lichte koliken, gevoel van een loomheid in den onderbuik in de uiterste ledematen; hoofdpijn, verwarde redenen; duizeling, flauwheid, gebrek aan het gezicht en de stem; een ongevoelige onverchilligheid omtrent de geliefde voorwerpen; goede en kwaad luiken, lachen en huilen zonder reden; of aanhoudende zwaarmoedigheid, zware benauwdheid en krachteloze spieren, nevens allerlei andere toevallen van hypochondrie en opstijgingen, die meestal met ongewoon aanvallen van koorts vergezeld zijn. Dikwijls is de pis helder, raauw, doch veelal troebel, melkachtig, met zeer veel vormigzette klei. Sommigen lozen veel vormig vloeibaar door den tanden den mond, en wanneer het zeldzaam geval plaats vind, dat men zulk soort moet afleiden, is het bloed gemeend met een spekachtige huid bedekt. Veelen hebben een neiging tot buikloop, wanneer gemeend een vormig, rottend vlies door den stoelgang geloost wordt; dikwijls heeft er verstopping van den buik plaats, die, hetwelk wel opgemerkt moet worden, sterke purging weerstaat; bij sommigen is de buik hard, dik, en gefronen, of aan de rechter of linker weekzijdige zijde des buiks gezwollen, bij de meeste volwassenen natuurlijk of krampachtig teruggetrokken, schaapachtig de darmen door deze slib als vol gepropt zijn, en de tong zuiver, die men bij anderen met een witachtige lijm overtrokken vindt. Bij sommigen zijn de trekken en de kleur van het gezicht even als de bovenbeschrevenen; bij anderen bedriegt de kleur, nevens den eetlust, den flauwte van het vlees. door den schijn van een onbeïindigde gezondheid of zwaarlijvigheid; veelen zijn aan uitvallende huid, schorheid tandvleesch, vloeijende ooren en lopende oogen onderhevig, en bijeenigen heb ik een dikke uitgevlagene bovenlip, gezwollen, ontstoken en schurftige neus, jeukende van denzelfde, tandknersfijn, nevens de overige toevallen, die den lint- en anderen wormen eigen zijn, waargenomen, zonder dat ik bij de ontlasting van de zogenoemde wormflijm een spoor van dezelven ontdekt had. Bij anderen was derzelver aantal te gering, dan dat zij zulke vreeslijke uitwerkingen zouden hebben kunnen doen. Dit bracht mij op de gedachten, dat deze toevallen, die men als zekere kentekens van de wormen opgeeft, meer aan de vliegende vuiligheid in de darmen dan aan dezelven, moeten toegegeschreven worden. De volgende verhalen van ziekten zullen reeds voldoende zijn, om deze gissing te bevestigen. Een jong vrouwspersoon had zedert drie jaaren de gewone ongemakken van den lintworm, waaronder de dikwijks weerkomende geenhonger, de gewaarwording van een zuigende, rollende of golfswijze beweging in de darmen zich kenmerkten. Zij verzekerde mij, dat zij reeds stukken van den lintworm met spuug geloosd had, en dat zij verfcheiden kruiken met water van zeid. Echutz en ook sterke purgatie met kwikzilver gemengd, die weinig afloop bewerkten, te vergeefs had gebruikt. In de vaste overtuiging van de tegenwoordigheid van deze worm, floeide ik het middel van MUFFER voor, hetwelk destijds het grootste gerucht maakte. Ik zocht de taamheid verfchuilt, eerst door losmakende middelen en voornaamlijk door viscerale klisteren, die met duivelsdrek, valeriaan en wortel en alfa gel gemengd waren, beweeglijk te maken, en door het middel van stroop, bestaande uit wit den wortel van valeriaan, jalap, een of ander middend zout, met de oxymel feititicum aan den gang te helpen. Onder het gebruik van deze voorbereidende middelen, die ik, zekerheidshalve, altijd nodig oordeel, den zeer krachtige artsenijengebruik die alsdan zelden vereist worden, vooraf te laten gaan, ging zij zulk een menigte van lelijk stinkend deeg af, doch zonder wormen; dat het stalletje, hetwelk zij eenen ganzen nacht nauwlijks een uur lang kon verlaten, bij de twintig maal moest geleegd worden. En de gewenschte genezing volgde zonder wormen af te gaan. Wie zou bij deze vrouw, die eerder vet dan mager was, en een blozende kleur, doch een eenigzins opgezette buik had, zulk een menigte van rottige dingen hebben kunnen vermoeden? Het tweede geval is dit. Een Dorpprediker, welke dertig jaar oud, van een sterke gestel, en aan grove kost en sterke lichaamsbewegingen gewend was, werd plotseling door toevallen van vallende ziekte, of beroerte aangetast. In het eerst kwam dezelfde op gezette tijden, doch ten laatsten verfcheiden maal daags onregelmatig en telkens heviger. Hij gebruikte verfcheiden Geneesheren, en vele artsenijen tegen de aambeien, zinken en kwaak geestigheid e. z. v. Eindelijk werd hij onder voorgeven, dat zijn ziekte een ongeneeslijke hoofdkoorts was, verlaten. Hij nam zijn toevlugt tot mij. Na een nauwgezet onderzoek, kon ik, behalve de duizeling, de verzwakking en hardlijvigheid, geen andere ongemakken, en in den leefregel e. z. v. van deze Geestelijke, die altijd gezond was geweest, geen gebreken ontdekken. Daar ik nu ontelbare reizen, inzonderlijk bij kinderen ondervonden heb, dat dergelijke toevallen van vallende ziekte en stuiptrekkingen meestal van slijmafgeigheid oorsprong zijn, en dat bij het uitbersten van zulke hevige toevallen, de minderen, die tot aanwijzing van de oorzaak hadden kunnen dienen, onmerkbaar of verborgen zijn, maakte ik geen bedenken om de genezing zingend tegen de wormfijn terugvallen. Ik liet daarom, benevens de genoemde kliersreken, zoutzuren, met kwikzilver gemengd, gebruiken, welke eerlang een viltkleur op de huid van een zeldzame soort van harde puisten, die zich tot in het wit van de oogen en onder de nagels vertonen, en daarop een merklijke vermindering der toevallen bewerkten. Niet zeker zijnde, of deze verlichting aan de uitdrijving der scherpte naar de uitwendige delen of aan den afloop van vuiligheid, welke daarbij kwam, moest toegevoegd worden, liet ik met deze geneeswijze aanhouden. Zij was vandaag volgdoende, dat kort daarna opgekomen worm en twee vreemde ovaal, haairige, van voor een hoornswijze toelopende lichaamen van anderhalven duim lang te voorzichtigen. Toen de afloop van deze vijandelijke wezens de uitwerking niet had, welke ik mij daarvan beloofde, vermeerderde ik de giften van het uitdrijvend middel, waarop zulk een sterke afloop van slijmige vuiligheid volgde, dat de Lierte er over ontsteld en verfchrikt was. Doch hij had ras reden van vermaak te zijn. Want hij werd bij elke ontlasting een des te sterker toenemende kracht en verminderende duizeling gewaar, hoe dikwijler bij deze ontlasting had. Toen zijn zwager, een veldscheerder, de goede uitwerking van deze geneeswijze, die hem te voren niet behaagde, zag, bedankte hij er zich opgoed geluk van bij zijn vrouw, welke ook opstijgingen had, en zij had insgelijk een gewenst gevolg. Een derde geval was met een oud, zwak, uitgeteerd, doodbleek man, die een hardnekkigen, rotzakken, slijmigen en verzwakkenden buikloop, had, met miselijkheid, knaagend gevoel in de maag, kolk, kramptrekkingen, loomheid en andere ongemakken, welken uit wormen ontstaan. Hij zei ook, indedelijk spooren daarvan in den afloop gezien te hebben, en beschreef ze als stukken van reepjes deeg. Doch het waren zo gevormde stukken slijm. Want toen ik de bovengemelde geneeswijze gebruikte, met dit ondersteuning, dat ik versterkende middelen, den koortsbast en eindelijk het stroomwater van Wilhelmsbad en tevens pap van gestorven ratten over den buik lei, nam de buikloop wel merkbaar toe, doch er vertoonden zich niet de minste sporen van wormen; maar wel een lelijke taaije vlieg van veelerlei kleur, welker menigvuldige ontlasting, verrevan te verzwakken, de kragten en de gezondheid herstelde. Wijl de gewone tekens van den lintworm mij zo dikwijls misleid hadden, was de onderrichting van den heer Claus, hoe men van de onschuld van den lintworm verzekerd kan zijn, mij zeer aangenaam, schoon mijn geneeswijze weinig veranderd werd. Wanneer de heer Claus denkt, dat er een lintworm schuilt, laat hij zes drachmen terpentijn in een pond water door middel van een doosje van een eier oplossen, en dit den Liër, voor dat hij gaat flapen, binnen twee uuren bij gedeelten innemen. Indien er een lintworm is, zullen er des nachts of den volgenden morgen eenige stukken van afgaan. Ik nam deze proef daar mee aan een jongen kloostertuinier, die, ongeacht zijn langdurige en menigvuldige ongemakken, welke tekens van den lintworm waren, echter een gezond en blozend gelaat had, behalven dat zijn oogen droevig stonden. Dit middel veroorzaakte wel een ontlasting van vele stofen, maar geen afgang van wormdeelen. Toen ik hem voor dat hij naar bed ging eenige drachmen Glaubers wonderzout, met eenige grepen braakwijnsteen, in een bittere aftrekzalf ontbonden, des morgens de visceraalklieren en vervolgens des namiddags ook pillen uit duivelsdrek, osierengal en allice liet gebruiken, begon de verstopte buik allengs los te worden. Doch eerst na verloop van ver verschillende weken vertoonde zich vuiligheid van bijzonderen aart. Zij geleek naar de grauwe, met slijm doorknieste pijpaarde, en de Liër ging tot zijn behoudenis eerst dagelijks, vervolgens om den anderen of den derden dag dezelfde duurende een half jaar pondswijze zonder wormen af. Schoon ik nu door meer dan honderd dergelijke gevallen overtuigd ben, dat de Infectie zonder wormen dezelfde treurige rol in het menschelijk lichaam speelt, als de wormen, en schoon het allerwaarzijnlijkst is, dat de wormen die treurige rol spelen, zonder dat er een infectie is. fchijnlijkst is, dat de laatsten in de eersten ge- teeld worden, daar in leven en zich bewegen en dat zij zelden zonder deze vuiligheid kunnen groeien, zo kan het echter gebeuren, dat zij, na een onvermoeid uitroeien van hunne zogenoemde nesten, nog enig overblijfsel behouden, waarin zij zich met hunnen bek verbergen en tegen alle middelen stand houden. Ik werd zedert kort hiervan overtuigd. Ik schreef voor een maand of twee een oud man de bovengemelde middelen tegen den lintworm voor. Vier weken daarna ontmoette hij mij op de straat, en prees de gelukkige uitwerking van de artsenijen, die juist niets van den worm uitgedreven, doch hem van een verbazende menigte schil en daar door van zijn gewoon ongemak verloren hadden. Ik raadde hem, deze des niettegenstondere te herhalen. Voor enige dagen kwam hij bij mij en klaagde alleenlijk over eenen lastigen uitvloed van de huid, naar de neteluitvloed gelijkende. Ik schreef hem acht poeders voor, waarvan elk uit twintig granules poeder van jalappe, een granule zoet gemaakt kwik en evenzo veel zwavel van spijkglass bestond, en dat hij des morgens, des avonds en des nachts moest nemen. Na het gebruik van het tweede poeder volgden sterke ontlastingen met pijn en flauwte vergezeld, en het derde drong met weinig ongemak den lintworm uit, die, zonder de stukken te rekenen, volgens zijn beschrijving, over de dertig ellen lang was. Doch, indien het gedarmde niet van die schil was gezonden geworden, zou dit poeder den worm waarschijnlijk niet hebben kunnen uitdrijven. Onder de ziekten door wormen, welken VANDEN BOSCH, in zijn huisdeel over de Constitution van Epidemieën, getekend heeft, vind men verhalen over verschillende gevallen; die duidelijk, gelijk ook door het openen van lijkjes bewijzen, dat de gewone toevallen van wormen ook van de pituita, welke ten minste de meeste lijders zeer veel, dikwijls in verbazingende menigte, veeltijds met weinig wormen, kwijt raakte, Kunnen ontstaan. Ik moet derhalve voorzichtig, volgens de partij van deze schepzels aannemen, welke dikwijls onschuldig, en volgens proclaat en GÖZE en volgens mijn eigen waarnemingen, ons aangeboren zijn. En misschien doen zij bij het begin van de zware infectie en bij derzelve aan groeiing in de darmen meer nut dan schade. Want door hun bewegingen, door hun prikkelen, en zelfs door hun zuigen bevorderen zij den overgang van de pituita uit het bloed in de darmen, tot zuivering van hetzelfde, en even daar door derzelve ontlasting, na dat zij een gedeelte daarvan verfloden en door de vertering verdund hebben. De beschuldiging, dat zij de darmen doorboren, komt meer op de scherpe, doorknagende en rottige vuiligheid, die zekere plaatjes der darmen ontsteekt, week maakt, en hun daar door den weg baant. De scherpe vuiligheid van eenen anderen aard, die met de infectie gepaard is, en in de eerste wegen en het bloed heerscht, het zij dat dezelve de oorzaak of de uitwerking van derzelfde, of van eenen vreemden aard, toevallig, door aansteeking lang voor of bij derzelfde ontstaan zij, verdient nog meer aandacht, wijl zij de toevallen van de infectie inzonderheid bij gevoelige zenuwen, tot welke zwakheid zij dikwijls gelegenheid geeft, zeer vermeerdert en derzelfde dikwijls vreeslijk maakt. 