title: Spreekwoordenboek der nederlandsche taal, of verzameling van nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd. 2
creator: Harrebomée, P. J
text: Van de laatste zijn er 1560 van aanwijzingen voorzien en 460 uitgelegd, terwijl er 97 in de Bijlage zullen voorkomen. GORINCHEM, 5 november 1862. P. J. HARREBOMEE. LXXVIII ERRATA IN AFLEVERING 8, 9 EN 10 VAN DEEL II met goed uitblaast slag borst zijde 1854 tot water om een zemelknooper Men de streek van Noord-Brabantse Langstraat genaamd voorhandschen ti Hij | bl. LXXV, kol. 2, reg. 28 staat: mijn „ 348, »„ 1 » „ met „, 882, » 2% » 24 ,, wijktecht » % nm 4 „ gezang „ 888, „ 1, „» 11 ,„ vleugelen „3, 5 1, „18 ,„ dijden vroeger in Deel I: „ xxv, „ 1, „ 8 , 1850en „ 31, » 2% „» 26 , water „ 881, „2%. 4% „ eene „ 2, „ 2% „ 19 ,, zemelknooper „2% » #8 „ Hij in Deel II: „ XLIX, „ 2, „ 45 ,, het Zuid-Hollandsche gehucht » % „ 46 ,, Langstraat „ LIX, u 2, „ 54 titel „ 201, „ 2%, „ 10 „ Het „ | Op reg. 7 van het eerste L. S. van Deel I, twee ongetekende bladzijden bevattende, staat: schudblad Zee: schudblad Op WOORD is overgeslagen het bij OLIE opgenomen spreekwoord: Zij is geen oliezaad wanneer Aan de beide spreekwoorden: Hij drukt almanakken, en het is nog geen Nieuwjaar en. boekweit mag den Mei niet zien, Dat zeggen alle wijze lieden, ontbreekt het laatste deel, zoodat eene nog Op NIEUWJAAR en het andere nog Op LIEDEN moet geplaatst worden. NEDERLANDSCHE SPREEKWOORDEN. "Hem de volle lengte van genoeg, om van eens anderen, zweet en te teren. (Zie BLOED.)" Die u naar de kunst vleit, houd vast, dat hij Kiekt (zie zonne.) | aan de werelds ploeg wagen. (Zie BEDROG.) Lagen, om te plagen. 2 Een hoer schreit, legt zij aan lagen. (Zie LAAGTE.) Droog vuur naar de hoogte, als een stok naar (Zie HOOGTE.) Laag te blijven staan, zullen nimmer den overkomen. (Zie BERG.) Of de wil vliegen, dan zijne vleugels reiken, tuimt naar de laagte. 3 Een gard in de laagte, noch zaad op LAARN. Een lange laan, die geen draai heeft. (Zie DE LAAN.) Dat wil zeggen: ik laat mij door geen schoon egen. Het is de waarheid van het Franse Leeuw, vermoedelijk uit een ander.” Dit kluchtspel is door W. DEN ELGER in het Ned. vertaald, en opgenomen in het Deel zijner Tooneel-Poezy. Die verdeeling van den buit door den Leeuw is een der fabels van ESOPUS, en waaruit mogelijk het spreekwoord ontleend is: Gemeente potten met heeren zieden wel sterk, maar deelen kwalijk. De leeuw besprak het buitgemaakte hert geheel voor zich alleen; zodat de koe, de geit en het schaap zich met het zieden der potten dienden te vervolgen.) Het is een biervlieg (een bierbuik, of: een bierlaars). (Zie Esof) Het past hem als een ezel de laarzen. (Zie Ezel.) Hij giet het in, of hij het in een laars gooit. (6) Hij giet het in zijn laarzen niet. (7) [De dronkaard giet den sterken drank liever in de keel dan — in zijn laarzen, als voetreizigers een doen, om het doorlopen der voeten te voorkomen.] Hij heeft een laars aan. (8) [Hi is 200 dronken, dat hij op zijn beenen niet staan var.] Hij is binnen met zijn halve laarzen. Hij schiet in zijn laars. (9) Hij ziet er uit als de gelaarsde kat. (Zie Kat.) Iemand een vat wijns gelaard en gespoord vereeren. Ik wilde hem daartoe de laarzen wel verschaffen. Ik wil het nog niet eens in mijn laars (9: schoenen) hebben, laat staan in mijn lijf. Kousen, die het water keeren, zijn zoo goed als laarzen. (Zie Kous.) Met laarzen en sporen. (10) Dat wil zeggen: geheel toegerust; alles en alles bijeen, wat tot een zaak behoort. Zoo zegt men vergelijkender wijze: Een hoentje gelaard en gespoord en iemand een vat wijns gelaard en gespoord vereeren. Oude laarzen behoeven veel smeermiddel. (11) Smeer de laarzen van een vuile persoon aan het vuur, hij zegt, als ze brandt. Wat den beenen goed is, is der laarzen kwaad. (Zie Been.) Wat nood is 't, dat gij mijne laarzen vet maakt? (12) Zijn er ook laarzen onder gerekend? (13) Zoo iemand op zijn laarzen p..., Is 't tijd, dat hij zijn boeltje mist. (Zie BOELIN.) De laatste zal schijtebroek zijn. Die de laatste is, moet ramp hebben. Ik kom nog zover vroeg als de laatste. Vele laatsten zullen de eersten zijn, en vele eersten de laatsten. (Zie EERST.) Beter laat dan nooit. (Zie de Bijlage.) Beter wat te vroeg dan te laat. Daar men ’t laatste eerst zegt. [Harde woorden zeggen, is, volgens SARTORIUS, de zin dezer spreekwijze. In gewonen twist begint men zacht en eindigt hard; hier is’t al dadelijk hard.) Het allerlestant het allerbest. Het is nooit te vroeg, maar staat te laat. Het laatste is zooveel als het eerste, en het eerste als het laatste. (Zie EERST.) Iemand zijn laatste geven. Is ’t al weer zoo laat? Laat jeugd heugt best. Weinig te laat, veel te laat. LAATDUNKENDHEID. Laatdunkendheid is een plaag voor de jeugd en lieden van een klein vermogen. (Zie Jongheid.) Onwetendheid en laatdunkendheid gaan samen. (Zie ONWETENDHEID.) LABARLOT. Het is een Labarlot. [Dat wil zeggen: hij is er ongelukkig afgekomen. Mogelijk is dit spreekwoord oorspronkelijk van de mislukte pogingen van de kolonel CLAUDE LA BARROTTE, 172 1599, om zich van Woudrichem meester te maken. Hij was een van die Spaanse bevelhebbers, die aan prins MAURITS in verschillende gevallen handen vol werk gaven. Eerder vroeger had LA BARROTTE een inval in den Bommelerwaard gedaan, en zich daar weten te nestelen, toen hij op Woudrichem afkwam; maar even te laat, nadat een der burgers, door den torenwachter gealarmeerd, nog den tijd had, om de stad in te belegeren. La BARROTTE moest onverrichter zaken aftrekken. || en m || Sei. Prov. bl. 330. Bartorius pr. X.38. Tuinman 1. 51. 73, 118, 177. Folgman bl. 188. Zuphonta bl. 584, Sichel- tema Il. bl. 87. Bogaert bl. 68. 8 Berrillus bl. 94. Zegerus bl. 57. de Brune bl.189. Sartorius pr. X. 36, Willems III. 53, Lam LABBERDAAN. Je kunt er geen labberdaan voor eten. LABYRINTH. Hij is in het Labyrinth. 15 [Dat wil zeggen: hij is in het naauw en weet zich in 't geheel niet te redden. Labyrinth was een op het eiland Creta doolhof, welks verwelkte gangen 200 in elkander liepen, men bezwaarlijk ongang vinden kon.) Liıcu. Beter is 't gezwegen, Dan daarna een' isch kregen. 16 } Daar mag niet een lachje af. 17 Dat is een lach, die op schreijen zal uitkomen. ! Dat is een sardonische lach. 19 LADDER. Allengsche sportjes raakt men op de ladder. Dat is een ladder met rare sporten, zei de en hij zag een' graadboog. (Zie BOER.) Dat is een voltigeer-sprong, zei Tijs, en hijzag dief van de ladder stooten. (Zie DIEF.) Die geene kan heeft, moet de leer gebruiken Zet de kan van je En de leer aan je). (Zie za Die zulke ladders hebben, raken lig in vensters. Dat wil zeggen: het zal met hen niet afwagen, want zij scharen zich onder de eenders. Die zulke ladders hebben, die op verkeerde manier zichzelf in de hoogte gen, raken lig in zulke vensters, ktj wel door een hennepen venster, dat is: opgehangen.) Gij komt nog vroeg genoeg, als men de ladder draagt. 21 Het is een goede leer; maar het zijn slechte Hij beeft als een dief op de laatste sport adder. (Zie DIEF.) Hij komt een sport hoger op de ladder. Hij moet op de ladder. Hijtrektdeladder op,die hem om hoog gebragt Ik ben kortademig, hoekomik deladder op, zei hakige Dries, en hij moest hangen. (Ziean Klaar ıs Kees, zei de jongen, en hij zag zijn’ hangen (of: vande ladder stooten). (Zie Jox@ Men belooft, eenen vriend te verhoogen, en onttrekt hem de ladder. Met eene ladder in zijn graf klimmen. (Ziee Och, geef mij nog een Eu peltje, strak zal ik niet lusten, zei Arie Hangebast, en hij klaar, om van de ladder gestooten te word (Zie ARIE HANGEBAST.) Wie de ladder beklimmen wil, moet van de ste sport beginnen. LADe. Dat is al weer strijk in het laadje. 22 Waeıberge Wijn bi. 15. 5 Jan. 38. v. Bd 310. Yoetesit bi. 122. 14 v. Alkemade bl. TB. 3 Mots bl. 58. 9 Sartorius sc. 1V. 9. a 3 Witsen 339. 10 Willems VIL]. 296. 17 Witsen 275. 4 Bervilius bl. 3891. Gruterus Il. bl. 185. Mergh 11 v.d. Venne bl. 194. 18 Sartorlus pr. VIII. 13. Bu.11. 13 Servillus bl. 305°. Sartorlus pr. 11.98. 19 Witsen 18. 6 Servilius bi. 391. 6 Campen bl. 110. Metjer bl. 52. 7 Mots bi. 38, 47. Gruterus 1]. bl. 197. de Brune bl. 327, 63), 487. Merghbi.4. Tuinman II. bi. 13 Prov. seriosa bl.38. Gruterus 11. bi. 167, III. bl. 118. Mergk bi. 43. Wassenbergh bi. 91. Hoeuft XXXIV. EZuphonia bi. 53. Krerta bl. 333. Bcheltema Il. bl. 66. Bermoen bi. 54. v. 20 Osts bl.411. Sel. Pros. bI.213. Moddermmi 2 Campen bl. 110. Meijer bi. 82. Schelterna I. bi. 63. pur bij de fiesch (of: aan de lade) zit, zegent zich kgeiven eF het eerst). (Zie FLESCH.) baalt alles in zijn laadje. LADING. ‚ r zit eene geheele scherpslading in. boonen (Of: Belading) scheep hebben. (Zie Boon.) vlag dekt de lading. 1 heeft u een lading? 2 LAFAARD. Wand is verschrikkelijker dan een lafaard in vuur. [Woordspeling, waarbij verschrikkelijk genomen wordt in den zin van Vur schrik aan.] Meestal lafaards. LAFENIS. Keeft lafenis noodig. Zo re 'schers hebben altijd gelijk. Keeft de laf schers op zijn zijde. LAK Een paar roode kousen aan de beenen en een pijp lak in de mond had, geleek hij juist oom ooljevaar. (Zie BEENEN.) "lak met ouwelen, heeft een lak (of: Geen mensch zonder lak). 8 LAKEN. Woorden en laken: neem altijd wat tegen het Nopen. Aanstaande avontuur, mijn schaar, ga ik de kleermaker, en hij nee, onderaan. (Zie KLEERMAKER.) de dwazen zooveel niet versnipperden, zijde laken waren beterkoop. (Zie DWAAS.) was een mooie preik, zei de snijder, men saar de el bij het laken. (Zie EL.) de voorzichtigheid schuilt zoowel in wollen laken als zijde stoffen; maar schaamte moet hetzelf . (Zie DEKSEL.) een ezel om laken zenden. (Zie EZEL.) zijkant is erger dan het laken. 4 "Er zijn grotere dingen van een land," zegt DR MERY, „dan zich meer op hetzelfde voorstaan, denk die in het midden des lands wonen." 5 en de uiteinde van het laken moet ook het uiteinde van de anne (of: Het laken en de el moeten gelijk uit- men). (Zie EINDE.) Het gezegelde laken. 6 [Bezegelde laken is laken, dat met een goed gezicht, "daar het zegelloot aan is," zegt ruiman. Men bezigt deze Dr samen gezaghebbende personen. Hij heeft 't gezegd, en dat is genoeg.) Het ganze laken van een kleur. (Zie KLEUR.) Landalaken, dat geen verwachting aannemt (of: Zijne verwachtingen vervolgt). 7 "Men zegt dit van lafaards, omdat die in gevaar geen stand houden.) Het laken in de beste vouw slaan. 8 "Yperen was in de middeleeuwen door zyne Kilgestrekte industrie, door zyne talrijke laad.) H. F. Storck, Geschiedenis van de Kletterijen bij St. Jacobs Kerk te Leeuwarden. 9 Waskoten bl. 151. 10 Gheurtz bl. 37. Geertz bl. 103, 106. Tuinman II. 9 Cats bl. 464. Willems VII. 16. Van der Veen bl. 374, 4 Narr Ken. 21 11 Sel. Prev. bl. 140. Oerlemans pr. 111.36. Harrewegomee IV. bl. 339. 13 Cats bl. 51. 13 Cumpen bl. 133. Sartorius pr. V. 88, VII. 80, LAKEN. Kenniskweg hele Europa door bekend. Geen wonder dus, dat men vroeger bij het spreekwoord: Het laken in de beste vouw slaan, den naam die stad voegde. Zoo leest men immers in de Minne-poppen van ROEMER VISSCHER: „Het was wel goed, dat alle mensen haar zelf ook zoo troosten, slachtend die van Yperen, die slaan (zoo men zegt) het Laken in de beste vouw.” En bij een ander Schrijver, namelijk bij JAN DE GRIECK, luidt het: „'t Is eigen aan onze Brabanders, schuif hun naaburen ook al wat mee doen, dat zij malkander zooo met vreemde kluchten als andere kale grapjes soms wel bejegenen, slachtoffers de kinderen van Yperen, die slaan (volgens men zegt) het laken in de beste vouw.” Zie SERRURES Vaderl. Museum voor Nederlandsche Letterkunde, Oudheden en Geschiedenis, Deel I, bl. 250. Hij heeft er nog al zo iets van aan kapellen. (Zie KAP.) Hij is van het echte laken. Dat wil zeggen: hij bestaat na in den bloed.) Hij is wel gekleed met maar een laken. (Zie LUIT.) Hij rekent bij de hoed, wat het hele laken kosten moet. (Zie HOOE.) Hij snijdt het laken, alvorens het te meten. (Zie SNIJ.) Hij haalt het laken en het geld. (Zie GROND.) Hij zet er den lakenen bril bij op. (Zie BRIL.) In het fijnste (of: beste) laken is het meeste bescherming. (Zie BEDROG.) Laat laken, laken blijven. (Zie LAKEN.) Men legt het goede laken niet te pronk. (Zie PRONK.) Men maakt hem van datzelfde laken een pak (of: een rok en een broek) maken. (Zie BROEK.) Met laken is het laken Best schoon te maken. (Zie SCHOON.) Nu kwam het laken allerbest ter snee. (Zie SNEE.) Van grof laken Kan men geen fruike kleding maken. Van weinig laken kan men geen grote mantel maken. 14 Voor een slecht laken zet men een schoon monster. 15 Wanneer het laken versleten is, komt de draad te voorschijn. (Zie DRAAD.) Wij zijn zoo zalig in voddenbaai als in goud- of zilverlaken. (Zie a Wil naar het laken Uw kleeren maken. (Zie KLEED.) Zoo de wol is, is het laken. Al wat in ’t bedde wordt gesproken, Dient met de lakens toegeloken. (Zie BED.) Dat is eene leelige vlek (of: kwade streep) in een schoon laken (of: een mooi kleed). (Zie KLEED.) Dat is het doodlaken. (Zie Dood.) Dat over tafel wordt gesproken, In ’t tafellaken blijft geloken. 16 Het is geen kinderspel, als de oude lui in het bed Kost, zei Joor, en hij sch... al de lakens vol. (Zie BED.) Het is te breed voor een servet, en te smal voor een taflatken. (Zie BREED.) Hij neemt het mee onder de lakens. 17 sec. III. 91. Meijer bl. 64. 14 de Brune bl. 336. 15 Oats bl. 466. de Brune bl. 189, 334. Sel. Pros. bl. 186. Bogaert bl. 17. 16 Graterus II. bl. 1930. de Brune bl. 387. Mergh bl. 6. Sel. Pros. bl. 48. Meijer bl. 107. 17 Winschooten bl. 139. Tulmann I. nal. bl. 3. LAKEN. Hij steekt in kwade lakens. Hij wil zijn voeten verder uitsteken dan het laken. Hij zeilt plat voor ’t laken. Ik heb een vet wijf, zei magere Joor, ze zal mij voor geen vlo voets tussen de plooien van de lakens gaan zitten. (Zie Joor.) Met de billen van ’t bed, zei meester Barend, dan bevuil je de lakens niet. (Zie Barend.) Schoonheid en boosheid liggen dikwijks onder één laken. (Zie Boosheid.) Water in den Maart is erger dan een vlek in het laken. Wij zullen ons mes aan ’t tafellaken vegen. [Geen, zonder betalen.] Zij liggen (of: alopen) onder één laken. AKKEI. Daar gaat niets de vrijheid van het paard boven, dat zoowel een prins als een lakei ter aarde werpt. (Zie Aarde.) Hebt u mijn behendigheid gezien? vroeg de freule, van het paard vallende met de billen bloot; ja, antwoordde de lakei, ik zie ze nog. (Zie Behendigheid.) Hij gaat, daar de paus (of: keizer) te voet (of: zonder lakei) gaat (of: geen ambassade kan zenden). (Zie Ambassade.) Hij heeft met de lakeien in den raad gezeten. Hij is zoo hoovaardig als een lakei, die op zijns meesters paard zit. Als de lammeren zitten, zo spelen ze of slapen. Ben ik niet geroepen, om schapen te hoeden, laat het lammeren zijn. De paarden stonden als lammeren. De wolf vindt iets een oorzaak, waarom hij het lam eet. 108 spreekwoorden is ontleend aan een der fabelen van LA FONTAINE. Het is een hals, een Jan achter 'tam. (Zie HALS.) Het is een man als onze Klaas, en die was zóó wreed als een lam. (Zie KLAAS.) Het makkelijke schaap wordt van alle lammeren gezoogen. Het schaap en het lam herkennen elkander aan hun geblaat. (Zie GEBLAAT.) Hij is zóó mak (onnoozeel, of: zoet) als een lam. Lam! lam! is des wolfs vesperklok. (Zie KLOK.) Lamsvlees en rundvlees zieden niet wel samen. Men gebruikt dit spreekwoord, wanneer de gehuwden zeer ongelijk in jaren zijn.] Leer een wolf spreken, hij zal altijd roepen: lam. Sint Jakob bij een' ran, Sint Peter een lan. De veeman, die op zijn voordeel bedacht is, Bancho-Panca bl. 97. v. Morebeck bl. 264. Witsen bl. 604, 513, Winschooten bl 138. Sei. Prow. bl, 330. Sartorius tert. X. 37. Witsen 483. Tuinen I. bl. 214. Zegerus bl. 3. 14 Dec. Gruterus 1. bl. 92. Cats BL. 472. Adag. quadam bl. 6. Vosters bl. 138. v. Eijk bl. 72. Tuinman J. bl. 369. Willems VIII. 97. Ontsm bl. 436. Neus-Sprekwo. 31. Gheurtz bl.79. Sartorius tert. VII. 38. Zam bl. 356, v. Eijk 11. LI. 79, wa. bl. 29. de Jager Bijdr. bl.100. Manvis bl.1238. Bancho-Panama Bijdr. bl. 109. v. Duyse bl. 218. Cats bl. 413. Mergk bl. 857. LAN doe zijn schapen omstreeks Sint Jakobus (1 Juli) koppelen, en ze omstreeks Sint Petrus (31 Januari) zullen kleinen. Wanneer het lam geschoren, dan zorgt God voor een zelden wind, om het te verwarmen. (GOD.) Zijn hart klopt als een lammeren-staartje. (Zie HAN) Zijt gij met een' zak vol wolven geladen, zet het vrij op de markt neder, gij zult er geen lammeren uit halen. Zooveel lammerten worden er geslagen als schapen. LAMBERT. Het was mooi Lamberts kwartier. (Zie KWARTIER) LAMME. Vroeg rap, vroeg lam. 14 LAMMERT. Hij heeft streken van Lammert. Ik heb wel voor heeter vuur gestaan, zei Lammert, en hij stond tot zijn keel toe in het water. (Zie ZERL.) LAMP. Daar is een neus aan de lamp. 15 De lamp kan zonder olie niet branden. Die eenen lamp noodig heeft (af: Die het licht van de lamp wil genieten), moet er olie indoen. Die geen hoer, arme of zot in zijn geslacht baar is geboren van de lamp of het lemmet. (Zie ARM) Eene vergissing kan plaats hebben, zei de buurman, goot hij azijn in de lamp. (Zie EEN) Er is weinig (of: geen) olie in de lamp (ook: Het is een lamp zonder olie). 17 Men gebruikt dit ter voorteering zoowel van geestelijke als van lichamelijke behoeften; past het toe op al, wat bijna of geheel is geput, bijvoorbeeld mijn flesch. Is dan tegen de man in de kracht van zijn leun of een zaak in vollen fleur, dan zegt men: is nog olie in de kan (of: het vaten). Het ruikt naar de lamp. Hier met de lamp; licht bij met de kaars. (Zie KAARS): Hij heeft leelijk aan (of: van) de lamp gelikt. 18 Hij heeft meer olie in de lamp verbrand dan gedronken. 19 Hij loopt tegen de lamp. 20 Hij wil de lampen niet aansteken. 21 Men zoekt geen lamp, als de zon op is. Non semper oleum, zei de drommel, en bijna in de lamp. (Zie DROMMEL.) Zijne liefde brandt als de aal aan een vergekken koesterdt in een blauwe lamp. (ZIE BLIK.) LAND. Aan land gaan. 22 Aan land gezwommen, en nog verdronken. Achter dat land is geen land. Al ben ik van het land, ik wil niet verkocht worden. 23 (Zie de Bijlage.) 16 de Brune bl. 115, 19. Witsen 108. 17 Gheurtz bl. 6,19. de Bruns bl. 210, 667. 18 Everts bl. 348. 19 Servilius bl. 304. 20 van Wasenberg Friessen bl. 64. 21 Sermoen bl. 86. 22 Winschooten bl. 138. 23 Gruterus bl. 19. Mergilius bl. 1, 9. De onderdanigen hebben een' weddengedaan. (Zie WEDDEN.) Zeist eerst ledig hoofd buiten's lands, Hij blijft een domme gans. (Zie GANS.) De dag doorgebroken is, loopt het land onder. (Zie DAG.) In de een wolf den anderen eet, zóó is er honger in het land (of: woud). (Zie HONGER.) In het land betaalt, betaal ik ook. Ik mij niet prijs, en een ander mij niet prijst, dan moet ik ongeprezen het land uit, zei de gras- maaijer. (Zie GRABMAAIJER.) Men de boter op het land vindt, is de karn bewoond. (Zie BOTER.) Viel bij van den toren, aan zou hij bij zijn vroew op bed te land komen. (Zie BED.) Een landbouwer, arme landbouw. (Zie BOUWER.) Een land, arme volk. Het ligt in alle landen. (Zie BEDRIJF.) Als je niet te ver van land, zóó gij niet kunt beminnen, Als arm te land, dan rijk op zee. (Zie ARME.) Een bedorven dan verloren (of: geen) land. Mijnheer, is het daarvan oorspronkelijk? Zeven zet in de keuken, dan duizend op het veenland. (Zie KEUKEN.) In de haal (of: in ’t net) dan twee (of: ten) in de lucht (of: over ’t land). (Zie uit den lande dan schrankelbeen.) Is uw land, en behoudt aan. Is geen hand vol, Maar een land vol. (Zie KAY.) Zie ik land voor. Die hoeveelheid op te eten, behoef ik geen mens kulp; dat kan ik alleen wel aan. Die alles voor zich ziet, moet behoeften van anderen te leiden, spreekt aldus. Men daarom deze het ten eerdere in den mond, Zegt een matroos: ik sla ik land voor? Recept kijkt: Land voor den bak! dat hetzelfde Wel, dan is hij verplicht, den bak al het meest. Doet veel landwinden. Doet kwerk in ’t land. (Zie KUNST.) Ga naar huis (of: te lande) komen. (Zie DANKBAAR.) Rijdt de drommel op een’ ezel door het land. (Zie DROMMEL.) Ga aan land blijven, om de vliegen van de koeien te keeren. (Zie KOR.) Gaat landziek worden. Land boort den haan niet kraaijen. (Zie HAAN.) Bevat veel landwegen. (Zie WEGEN.) Blijft de dag zo, om landziek te worden. De laatste schepen (of: schippers) liggen langst aan land (ef: wal). (Zie de Bijlage) Gehakt men des te meerder schat, wat voor groote prijs verkregen wordt, en dit de meeste eenlezing van het woord is, wordt het zelfs gebruikt bij het zien van voorraad, die te kostbaar zijn, om zich aan te schaffen. In dat geval, en ziende 2. schepen, niet op de schippers, bezigt men het spreekwoord van meisjes, die veel niet afgevraagd zijn van de liefde zijn, maar zooveel in hun minnaars vorderen, en daarom veel velen hebben afgezien, dat haar niemand meer durft of veel vragen. De heemlandshoort, zitten reikt ver. (Zie HEER.) De oude schepen blijven aan land (of: wal). (Zie OUD.) Oude meisjes worden niet meer ten huwelijk gevraagd. De paauwen komen in het land met de Walen, op Thorouts feest. (Zie FEEST.) Des heeren (of: Des vorsten) hand is zoo groot (of: Reikt zoo ver) als ’t land. (Zie HAND.) Des meesters voeten verbeteren het land. (Zie BETTEREN.) De verdragers behouden het land. (Zie VERDRAGERS.) De wijze teert, naardat zijn landschap groot is. (Zie de Bijlage.) Dezelfde maan, die ik te Parijs gezien heb, zei de Duitscher, zie ik hier in ons land ook. (Zie Duitscher.) Die altijd het hoogste land bezeilen wil, geraakt wel tussen de klippen. (Zie KLIIP.) Die de zee weet te drinken, kan droogvoets aan land komen. (Zie AAN LAND KOMEN.) Die houdt zijn hand, Behoudt zijn land. (Zie HAND.) Die niet door het land rijdt, weet niet, wat genoegen is. (Zie GENEUGEN.) Die op het ijs niet vallen wil, blijve op het land wandelen. (Zie 113.) A Die ter zee gewend is, kan op het land niet aarden. (Zie 18) Die water wil maken tot land, Sta met zijne goudbeurs in de hand. (Zie BEURS.) Die wil wandelen achter land, Neemt vrij zijn beurs ter hand. (Zie BEURS.) Drie dingen moet men niet aan- of af raden, zei de wijze geer: naar het beloofde land te trekken, een huwelijk aan te gaan, en oorlog te beginnen. (Zie DING.) Dwazen hebben voordeel in alle landen. (Zie DWAAS.) Dwazen zijn vrij in alle landen. (Zie DWAAS.) Een ambacht is zoo goed als eigen land. (Zie AMBAHT.) Eene naarstige hand En sparende tand Koop een ander land. (Zie HAND.) Eene slak in 't land Geeft de boer een ijzere tand. (Zie BOER.) Graterus III. bl. 158. de Brune bi. 399. Meijer 100. Gruterus II. bl. 131. Mergk bl. 8. Gruterus III. bl. 144. Meijer bi. 81. Witsen 93. de Brune bl. 68. v. Eyk I. 2.130. v. Lennep bl. 190. LAND. Eene trouwe hand Mag wandelen door al het land. (Zie HAND.) Een fel landvorst wordt heer van land-uit. (Zie HEER.) Een lage waterstand Geeft vruchtbaar land. (Een oud man in zijn land, een jonge daar buiten, Die zeggen veel dingen, die niet sluiten. (Zie DING.) Een schip aan strand, Een huis aan land. (Zie MUSS.) Eens eerlijken mans erf ligt in alle landen, (Zie ERVEN.) Een trage hand Krijgt leed en schande; Een kloeke hand Krijgt eer en land. (Zie EER.) Eer in een land Is elders schand. (Zie BER.) Elk land heeft zijn manieren. Ergens aan land was ijlen. 3 Dat wil zeggen: gij komtingevaar, en zult de straf voor uw boosheid niet ontgaan. Als de wind sterk waait naar de landzijde, loopen de schepen gevaar, tegen de kust te verbrijzelen. In dezelfde zin zegt men: Het zal hier op het land waaijen. Er is geen haven (of: geen land) mee te bezeilen. (Zie HAVEN.) Er komt geen muis in ’t land, Of zij laat een gouden tand (ook wel: Er is geen muizen-tand, Of zij brengt goud in ’t land). (Zie Goud.) Ga zeilen langs het land, En rijden op het strand. 4 (Zie de Bijlage.) Geen zet Verheven in zijn land. 5 Geld en land Mag niet zijn in één hand. (Zie) Gezegend is het land, Waar het kind zijn moeder verbrandt. (Zie KIND.) God wordt niet meer gedacht, Is men aan land gebracht. (Zie God.) Handsregt En landsregt. (Zie HAND.) Haring in ’t land, De dokter aan kant. (Zie DOKTER.) Het bedrog is ’s lands meester. (Zie BEDROG.) Het geld regeert het land. (Zie GELD.) Het is beter, van een duin de schipbreuk te aan- schouwen, dan op een plank te drijven, op hoop van aan land te komen. (Zie DUIN.) Het is een arm land, daar niets goeds wast. (Zie GOED.) Het is een goed land, daar men aan en af kan razen. 6 Het is een kwaad land, daar niemand voordeel heeft. 7 Het is een land, overvloeijende van melk en honig. (Zie HONIG.) Het is een ongelukkig land, waar de armen op de trappen van de paleizen der rijken zitten. (Zie ARME.) 1 Zanddood bl. 73. 3 Kampen bl. 76. 3 Witsen bl. 485, v. Elmk I. nal. bl. 54, 4 Maas bl. 457. de Brune bl. 370, 417. 5 Campen bl. 38. Ghcurtz bl. 12, 21. Gruterus II. DI. 144. Mergh bl. W. Winschooten bl. 29. v. Alkemade bl. 56. v. Duyse bl. 211. 20 Maart 33. 6 v.d. Venne bl, 312. 7 Prov. seriosa bl. 40. v.d. Venne bl. 91. Tuin- man I. bl. 158. v. Vioten bl. 369. 6 Tuinman II. bl. 73. 9 v. Eijk Il. nal. bl. 50. 11 Gruterus I. bl. 111. 13 Witsen 169. 18 v. Hall ll. dl. 8. 15 Tuinman I. bl. 963. 10 Servillus bl. 329. Gharts bl. 74. Zegerus bl. 54. Gruterus II. bl. 132. MeryA bl.3. Tulnman I. bl. 188. v. Zutphen II. 24. 14 Witsen bl. 491, Winschooten bl. 183. 16 Winschooten bl. 133, v. Lennep bl. 138, 37 Aday. quedam bl. 39. 18 Sartorius pr. I. 30. v. Eljk IT. nal. bl. 54. 19 Tuinman II. bl. 164, 302, vr. Eijk I.bl.96. v. LAN. > . een schoone ridder met zijne twee morg ands. Het is een vogeltje, dat men in ons land zwijn noemt. Het is een vogel uit verre landen. Het is geen wijsheid, tegen de heeren te schrijven, die u uit uw land en goed kunnen verdrijven. Het is kwaad, in een kwaad land geboren te zijn; u moet er altijd weer wezen. Het is kwaad land, daar geen respijt is. Het is verdorren, in ’s vijands land te komen, maar kwaad, om daar weer uit te geraken. Het is maar late boekweit; zij staat mooi op het land, maar er zit geen zaad in. Het is vrede in alle Duitse (of: Christen) landen. Het land behoort zwakker te zijn dan de landwerker (of: De landbouwer is sterker dan het land). Het land is gered! Het land komt nu een beetje tot zijn verste beleven. Het land ligt nog braak. Het land zal ervan gewagen. Het lieve kind is te land gekomen. (Zie KIND.) Het zal hier op het land waaijen. Het zal op een blauw landschap uitdraaien. Het zeegat of armoede is zijn voorland. (Zie ARMOEDE.) Het zijn katten op 't land (of: strand). (Zie: KAT.) Het zijn lichte vogels, die liggen van lucht en laat veranderen. Heusch van mond en trouw van handen, Mag het door alle landen. (Zie: HAND.) Hij doet hem met kaken achter land loop. (Zie: KAK.) Hij doet naar handregt, Niet naar landregt. (Zie: HAND.) Hij durft niet van land steken. Hij gaat op landontdekking uit. Hij heeft het land als een stier (of: als hond stieren). Hij heeft het land om de graven. (Zie: GAR.) Hij heeft land noch zand. Hij is geen heer van zijn land, die van zijn hoveniers gehaat wordt. (Zie: HEER.) Hij is naar het pieren-land. Hij is noch vroed noch wijs, Die van het land gaat op het ijs. (Zie: 118.) Hij is schipper te voet (of: te land). Hij is zot, die meer verteert, dan zijn land wat eet. Hij komt bekwaam uit, die een vreemd vuur stuurt, zonder te weten, wat land er voor steven. Hij kwam in het beloofde land. Lennep bl. 138. v. Lennep bl. 198. v. Eijk 1. nal. bl. 43. v. Lennep bl. 128. v. Eijk III. bl. 9. Gheurtz bl. 50. Sartorius tert. VIII. 100, X Witsen bl. 507. Winschooten 1.238. v.4 made bl. 168. Tuinman I. sa. bBI.28. v. I. bl. 135, naf. bl. 50. Müller bl. 816, v. la bl. 190. Hij was in het land van belofte, (Zie: BELOFTE.) De miergroef het land uit. De reist naar een ander land. De uitzuurt van land (of: wal). De startt bij land. De voorde uit het land gevangen. De zal dat land niet bezeilen. De geeft geen ketterij in het land brengen. (Zie: KETTERIJ.) 55 zit op een vast land aan. But velt er uit als 's lands welvaren. a zet land noch zand. 4 Zu stad en land aan malkander praten. 5 Paschen zoo in 't land? Is 't, bold land; Zeeland, geen land: Ik houd bt met den beikant. (Zie HEIDE.) a bebben tanden In alle landen. (Zie HOND.) Eg and, lichte turf. 5 Af van 't land van Schouwen. 6 Onder land Heeft zijn' zon. 7 En de kaart van het land geven. (Zie KAART.) In het land opjagen. 8 Viadat er 200 geen in zeven heeren-landen. (Zie EEER. PR beef van schrik, als een morgen lands van 't Piken van eenen kraai. (Zie KRAAI.) Eer de schoonsters wel voor een jaar of twee met @x dingen langs het land zien loopen. (Zie DING.) Kom uit het kleiland, en houd veel van de klus- ten, zie Maaitje. (Zie KLEI.) Heb je verzooverd, zoo ver, als Giod eenen voet land heeft. Dit land (of: grond). (Zie GROND.) Weet je, waar dat schip aan land moet komen. Niet op zee, 200 als v. Eijk zegt, wordt diDetect, „als men met het bloote oog, of der mi van een kijker, enige kust ontdekt.” Land vooruit! roept de zeeman, die des eerst een land ontdekt. Te eerst? zegt men, bij het zien van enig voorwerp, hetwelk men voorkomt, en dat men das niet verwacht, of wel bij het einde van een werk: Ik zie land. Ook de zeeman bezagt het, als hij al den grond van den etensbak ontdekt.) Alle landen bijten de honden en lasteren de meeden. (Zie HOND.) Alle landen zijn holle (of: gebroken) potten. Alle zienden en landen Eerste grote verstanden. Land is ook goed wonen. Bet = der blinden is Ennoog koning. (Zie KUS.) Dat land van behulp wonen de meeste mensen. Dat land van belofte sterven men wel van honger. (BELOFTE.) LAND. In vette landen zware weg. Isodateenland; het vergaat van de Keuzen. (Zie KERS.) ’t Is een wijze van het land: Lang van tong en kort van hand. (Zie HAND.) Kiel, Wielen, Rand om ’t land. (Zie KIER.) Klein land, kleine winst. Kloeke geesten en kundige handen Worden gevoed in alle landen. (Zie GEEST.) Kuilenburg is zijn voorland. (Zie KUILENBURG.) Kunst is welkom in alle landen. (Zie KUNST.) Landen verzanden, Zanden verlanden. Land en zand rondreizen. Land koopen en een goed huwelijk doen, gebeurt niet alle dagen. (Zie DAG.) Land ontdekken. 16 Land peilen. 17 Landsman, schandsman; weet gij wat, zoo zwijg. 18 ’s Lands wijs, ’s lands eer. (Zie EER.) Land voor den bak! (Zie BAK.) ’t Land werd wel gebouwd Door ’t paard, dat langzaam knoopt. Langs het land is het best, om te roeien. Liep uw vader niet met kousen en schoenen in ’t land? (Zie Kous.) Ligt land, ligten zeden. 19 Loop naar het peperland. 20 Meeuwen aan land, Onweer aan strand (of: Storm voor de hand). (Zie HAND.) Men acht geen verstand In zijn eigen land. 21 Men bebouwt (of: bezaait) goed land slechts ten halve. 22 " [Men moet den grond niet uitmergelen. Dat ten halve hier in compagnie zoude beteekenen, gelijk MELVERzekert, is niet waarschijnlijk. ] Men treft er zoo geen aan in de vijf Heeren-landen. (Zie HEER.) Men vindt geen raarder volk dan te water en te land. 23 Men ziet aan zijn’ neus wel, hoe na bij land. 24 (Zie de Bijlage.) Men zou het land wel uitloopen. 25 [Men gebruikt dit spreekwoord alleen in een goeden zin, aan bespreekt het bij overheerlijk schoon weer. Met den hoed in de hand Komt men door het hele land. (Zie HAND.) Met den levende zal men het land behouden. 26 Na veel bijleggen zeilt men het begeerde land aan boord. (Zie BOORD.) Neemt gewoonte de overhand, Zoo gaat ze door ’t hele land. (Zie GEWOONTE.) Nu ben ik in bekend land. 27 Ons land ligt in een’ polder. 28 Oordeel van het schip niet, als het nog op het land staat. v. Lennep bl. 164, Cats bl. 463. Sei. Prov. bl. 147. 23 Provinciale serie, blad 20. Campen, blad 132. Gheuris, blad 51. Gruterns III, blad 160. Meljer, blad 64, 96. Km 13 Gruterus II, blad 150. MergA, blad 27. 23 Bartolius, proefschrift IV, 80. Verzotsten, blad 218. 14 Sel, Provinciale, blad 176. 31 de Brau(e), blad 439. Sartorius, sectie VII, 85. Wins- GIDS, PILLARD, 6. Zanddwarv, blad 51. 15 Cats, blad 458, 439. Mergk, blad 56. Tulnman II, blad 225. Schooten, blad 133. Tuinman I, blad 190. July 23. WILL. Septl., blad 84. Mulder, blad 434. Modderman, blad. Zupkhoen, blad 516. v, Zutphen, blad 113, v. Bik I. Oostereiland, blad 104. Tuinman IX, blad 16 Winschooten, blad 133, blad 96. Modderman, blad 106. v. Lennep, blad 122. Dombi. 21 17 Winschooten, blad 138. 25 Gheurts, blad 50. Sanchez-Pancra, blad 53. Bogaert, Losnap, blad 158. 18 Provinciale serie, blad 38. Campen, blad 8. Gheurts, blad. Pa piece, Di. 33. Campen, blad 89. Gheurts, Zagerus, blad 38. Gruterus I, blad 118. Mergh, blad 3. Tuinman I, blad 197. Meljer, blad 5. 19 Sartorius, derde X, 86. 36 Oampen, blad 19. Sartorius, proefschrift XI, 96. Meljer, blad 7. 27 Sartorius, tweede X, 50. 38 Winschooten, blad 198. LAND. Oost-Indie zal zijn voorland zijn. 1 Op een anker te land koning. (Zie ANKER.) Op een vlak land noemt men een kleinen heuvel als een grooten berg. (Zie BERG.) Op het ijs Kent men ’s lands wijs. (Zie 178.) Op Sint Pieters banden Trekken de ooievaars naar der landen. (Zie BAND.) Over honderd jaar komen de Heidenen in het land. (Zie HEIDEN.) Over land zeilen. 2 Piet is een knappe schilder: hij fabriceert landkaarten in het hemd. (Zie HEMD.) Rakette en maankop vindt men in alle landen, [Men past dit spreekwoord op het lustige toe. Rakette behoort tot de moeskruiden, en is van een hechte zelfstandigheid. De papier) is een plant, veel zaad (slaapballen) en slaapmutsend vermogen heeft. Het groeit als onkruid tot midden in het korenveld toe.] Roep geen mosselen, voor gij aan land zijt (of: eer ze aan land zijn). 8 Rosmalen is een ellendig land: ’s Winters in het water, en ’s zomers in het zand. Spaarmond koopt Snieermond zijn huis en land af. (Zie HUIS.) Steek den vinger in de aarde, en ruik, in wat land gij zijt. (Zie AARDE.) Stroo en geen hooi van het land is scha voor de hand. (Zie HAND.) Toen de Geuzen in het land kwamen, hield het biechten op. (Zie @GEUS.) Uitlandsch gebruik maakt inlandsche vreemdelijkheid. (Zie GEBRUIK.) Van verre landen liegt men veel. 4 Varen naar de warme landen. 5 Verandering van land kan een edelman maken. (Zie EDELMAN.) Vette landen, vette lieden. 6 Vier gelouterde zuivere kievits-eieren op een hoek lands in een nest. (Zie B1.) Voor dat geld koopt men geen land. (Zie GELD.) Vreemde spijzen deert de maag; Nieuwigheid is het land een plaag. Vrome inlanders zijn beter dan inlandsche ondeugden. 7 Waar het ploegijzer verroest, daar wordt het land niet wel bebouwd. (Zie IIZER.) Waar moet dat schip land zeilen ? Wanneer de zeeëieren breken, dan stinken ze meer, dan wanneer de landeieren breken. (Zie BI.) Wanneer een prins springt uit den band, Dan lijdt dikwijls het gehele land. (Zie BAND.) Wat baat schaamte en schande, Als er honger is in het lande? (Zie HONGER.) Wat is dit een vruchtbaar land, zei blinde Fop, en stond midden op de Mookerheide, ns FOP.) Wat men op eens anderen land zaait of plant, is men kwijt. 8 Wee het land, welks koning een kind is! (Zie KING.) ### CORRECTION ### Vrome inlanders zijn beter dan inlandsche ondeugden. 7 Waar het ploegijzer verroest, daar wordt het land niet wel bebouwd. (Zie IIZER.) Waar moet dat schip land zeilen ? Wanneer de zeeëieren breken, dan stinken ze meer, dan wanneer de landeieren breken. (Zie BI.) Wanneer een prins springt uit den band, Dan lijdt dikwijls het gehele land. (Zie BAND.) Wat baat schaamte en schande, Als er honger is in het lande? (Zie HONGER.) Wat is dit een vruchtbaar land, zei blinde Fop, en stond midden op de Mookerheide, ns FOP.) Wat men op eens anderen land zaait of plant, is men kwijt. 8 Wee het land, welks koning een kind is! (Zie KING.) Zij hebben het beloofde land voor zegen. Zijn land ligt in zijn schoenen. Hij bezigt dit dan een denkbeeld, die eet van zijn bezittingen, terwijl die hier niets bezit. Zijn schip van land steken. Schip van land steken is zoowel de voorbereidingen maken, om te vertrekken; is zeeman gereed, om zee te bowen, dan stapt hij van land (of: wal). Men past dit toe, wanneer iemand een voorgenomen werk ten uitvoer brengt. Zijne elke mag er gaan, maar vliegt er in gehele land niet. (Zie GELISK.) Zijn wil is geen landsrecht. (Zie de a e.) Zijt gij van een goed verstand, zóó eer de zee, bin? te land. Zonder die grote hand van boven zouden alle landen omkomen. (Zie BOVEN.) Zonder trouw: de handel is geveld, en het land staat onvast. (Zie HANDEL.) Zoo God een land straffen wil, zondt Hij het zedingeland. (Zie DWINGELAND.) Zoo veel land, 200 veel zeden. (Zie BIJLAGE.) LANDBOUWER. Arme landbouwer, arme landbouw. (Zie BOUW.) De landman slaapt maar drie geruste nachten. Een landman, die maar alleen tarwe zaaide, ziet zijn oogst dikwijls mislukken. Een landman spreekt het liefst over zijn ossen, en de landbouwer is sterkere dan het land. (Zie LAND.) Paardenvleesch en paardenzweet is des landbouwers beste mest. Dat heb ik eens in den mond gehad, landheer! " Een landheer," zegt SCHELTEMA, "bij een zijner boeren te gast, en onder het eten een stuk boter in den brij. Bezig zelve er uit te nemen, om het optafel af de boer koeltjes en zonder erg te kennen. Dat heb ik eens in de mond gehad, landheer!" Men gebruikt dit spreekwoord, wanneer men iemand van een vermeende goede zussen afkeerig tracht te maken. Gruterus III. bl. 165. Meijer bl. 77. Oats bl. 437. Sei. Pros. bl. 150. Prov. serlosa bl. 3. Mots bl. 18. Gheurtz bl. 50. Graterus III. bl. 168, 109. Mer DI. 43,45. Adag. quadam bl. 58. Wysheil! 138, Gruterus III. bl. 189, Weeteelt bl. 111. Scheltema I. bl. 0. "NDHEBER. Dat is hij, die zeventien goden aan twintig ziet, en zijnde een landheer een man 's jaars. (Zie DAG.) Dat moet die oesters, daar ge zoveel van gehad hebt? De boer aan zijn landheer, bij krijgt al meer kranken te eten. (Zie ALIKRAK.) LANDNETER. Hans meent te zijn in alle straten, wordt door een Hansje uit den zadel geworpen, en daarna in den sloot. (Zie HANS.) bt is daar of daaromtrent, zei de landmeter. (Speelt den landmeter.) Men zegt dit van den dronkaard, als hij zwelgende in de straat gaat. LANDDROT. Deelt met het leven der landgenoten, als de wind met de bladeren des wouds. (Zie BLAD.) LANG. Lang zul je hem met deel verkoopen. Se EL. Is set 200 breed, als het lang is. (Zie BREED.) Een wat kort. LANGKLOOT. Men zegt er geen langklooten meer om geld te komen zijn. (Zie GELD.) , LANGZAAM. Dat heb ik eens in de mond gehad, landheer! Voorzichtig, en langzaam liep het. (Zie ook.) De bram gaat zeker. Lans, jagen lieden past de lans; Maar wel ter aarden Mannen. Een van de tong is erger dan die van een lans. Een lans heeft, probeer het tegen de Mooie lansknecht zonder lans! Een beest, al had hij ook duizend lansen. BEEST. Precies van zijn lans een spintje. Aan lanspierzen tijdens (oft maken). Een man een lans breken. LANSKNECHT. Mooie lansknecht zonder lans! (Zie LANS.) Pard en geld en Latijn: Dat brengt een overbodig bijna. (Zie GELD.) Viel mij snel uw vriend vinden, alleen vroom Sknecht. Stapel al geen lansknechten, die lange spietsen Dragen. Loopt als een dronken lansknecht in het rond, Niet moeder baart tweemaal ’s jaars. (Zie LANTAARN.) Heeft zijn hoer een schoon gezicht, ’t Is een lant aan zonder licht. (Zie AANGEZICHT.) Hij keek met een lantaarntje. Maar, om kennis te maken, zei losse Flip, “Hij liet zijn licht zien met een hondentrap Waar naar bed, daar de nachtgenadel zeven jaren. Volgens de Bijkomende voorwoorden, 8, Buune ti, 288. Bruya bi.158. Sermoen bI.56, IX. Mavis bi.134. Sanchez-Pancia bi. UM Begert bi. op. Int de bi. ERS, Bet. Versans Li. 54, 86, 116°. Ulp. Pr. V1.73. Vrijen bi. @. 7 Bartolus sc. VIII. 51, 8 Servilius bi. 259. Zegerus bl. 55. Gruterus II. bi. 147. More bi.123. Bell. Prov. bi. 137. Bartolus 9 Gelenrtz bl.18, @. Sartorius pr. I. 56. Tuillier 1.5.3297. Adag. quadam bi. 38. Adag. Thesaurus bl. 85. Reddingius 31. v. Waesberge LAP. op gezongen had. (Zie BED.) Glazen zijn geen lantaarnen. (Zie GLAS.) Het is een grote lantaarn zonder licht. 9 Het is een klein licht voor z'n grote lantaarn. 10 Het is net een lantaarnpaal. 