title: Grondbeginselen der physiologie van den mensch
creator: Hermann, Ludimar, 1838-1914
text: 390 VOLTOOIJING DER Wat de overige ontwikkelingsprocessen betreft moeten wij hier nog van de volgende melding maken: 1. Het medullaire kanaal (bladz. 383), waarvan het Jumen door verdikking van den wand hoe langer zoo naau- wer wordt, toont reeds zeer vroeg aan het blaasvormig uiteinde der hersenen twee dwarssleuven, waardoor drie hersenblazen ontstaan. Elke blaas geeft aan we£örszijden een blaasvormig, later gesteeld uitsteeksel van zich af, die den eersten aanleg van de drie hoogere zintuigsorganen met hunne zenuwen vor- men (van voren de olfactorius; de tweede blaas is de aanleg van den opticus, de derde die van den acusticus); in de kleine blaasjes ziet men den eersten aanleg van de peripherische zenuw- territoriön. — In de oogblaas, die onmiddellijk onder de huid is gelegen, stulpt zich van voren eene blaasvormige uitbogting der huid in, welke ten slotte wordt afgesnoerd en de lens met haar beursje vormt. De oogblaas, die op deze wijze in zich zelve is naar binnengestulpt, valt eenvoudig tot een halven -bol zamen, doordien zich de voorste helft (netvliesy digt tegen de achterste (chorioidea) aanlegt. Nu ontstaat tusschen lens en netvlies het glasachtig ligchaam, en rondom, door eene laag- vorming die van het middenste kiemblad uitgaat, de sclerotica, welke met het bedekkende gedeelte der huid (hoornvlies) ver- groeit. — De drie hersenblazen leveren (van voren naar achter gerekend) de derde hersenkamer, de holte der c. c. quadrigemina (aquaeductus Sylvii) en den ventriculus quartus. De eerste geeft aan weerskanten eene nieuwe blaas van zich af, waarvan de holte de zijdelingsche kamer (1ste en 2de; de gemeenschap met de pri- mitieve blaas geschiedt door het foramen Monroi), en waarvan de wand de hemisfeer van de groote hersenen vormt; deze zijbla- zen woekeren bij den mensch over alle overige heen. Op de- zelfde wijze ontstaan uit de derde blaas de beide blazen van de kleine hersenen. Tusschen de eerste en tweede blaas ontstaat wijders reeds vroegtijdig eene tamelijke scherpe buiging, zoodat gene op de voorzijde van het embryo ombuigt. De ganglıen (thalamı optiei, enz.) ontstaan als verdikkingen der blaaswan- den. 2. Het darmkanaal vertoont zich het eerst als een enkelvoudige buis, die alleen in het midden, waar het mesen- terium het langst is, zwak gebogen is (zie beneden fig. VIII). In de leverstreek vormt het eene buikige uitzetting — de aan- leg van de maag, die later door draaijing hare blijvende lig- ging inneemt en op deze wijze haren bodem en de beide curva- turen verkrijgt. Door verlenging van de darmbuis en gelijktijdige verlenging van het mesenterium ontstaan verder de lissen der dunne darmen en de kronkelingen van de dikke. Het stuk van den ductus omphalo-mesentericus, dat in het embryo is gele- EMBRYONALE ONTWIKKELING. 391 gen, scheurt aan den navel af en vormt een rudimentair aan- hangsel van het onderste gedeelte des ileums. 3. Hethart, aanvankelijk eene regte mediane buis (bladz. 385) verandert reeds zeer vroeg van vorm, en wel zoo, dat het aderlijke (achterste, onderste) uiteinde gebogen naar het slagaderlijke opstijgt, zoodat het geheel (met de aanvangsplaat- sen der aderen) eene Svormige gedaante aanneemt (zie beneden fig. I). De oorzaak daarvan is hierin gelegen, dat de bogen der aortae een tijd lang naar achter in aantal toenemen, terwijl de voorsten verdwijnen; hierdoor wordt het voorste uiteinde van het hart naar achter geschoven, terwijl het aderlijke uit- einde op zijne plaats blijft liggen. Nu kan men drie afdeelin- gen aan het hart onderscheiden, die zich van voren naar achter zamentrekken: aderboezem (waaruit zich later de twee hart- ooren uitstulpen), kamer en bulbus aortae. Daarop vormt zich een in de lengte verloopend tusschenschot, eerst in de kamer, later in den aderboezem (doch niet volkomen), waardoor twee afzonderlijike kamers en twee hartboezems, die door het fora- men ovale met elkander in gemeenschap staan, geboren wor- den. — Van de drie, ten laatste overblijvende (zie boven) paren aortawortels levert het eerste de carotiden en de subeclaviae (regts blijft de gemeenschappelijke stam); het tweede vormt links den blijvenden aortaboog, die naar de oorspronkelijke aorta descendens gaat en waaruit de vaten van het eerste paar ontspringen; zijn regter tak verdwijnt. Het derde paar geeft de arteriae pulmonales af; de regter boog verdwijnt tot op zijne a. pulmonalis, de linker blijft met de aorta descendens verbonden door middel van den ductus Botalli. Ten laatste verdeelt zich de slagaderlijke bulbus in dier voege, dat het ge- ‚ deelte, hetwelk de longslagaderen afgeeft met de regter kamer en het overige (met den aortaboog) met de linker verbonden is. Al het bloed kan evenwel nog uit het regter hart in de aorta komen, zelfs zonder vooraf door de longen te gaan, en wel deels door het foramen ovale, deels door den ducetus Botalli. ‚Eerst dan wanneer de ademhaling door de longen is begonnen, dus na de geboorte, sluiten zich deze twee wegen van gemeen- schap, zoodat voortaan al het bloed van het regter hart in de longen wordt gebragt. 4. De veranderingen der pis- en geslachtsorga- nen komen hoofdzakelijk hier op neer, dat de buizen van de primordiale nieren, respectievelijk de mürtzer’sche buis in de uitlozingsbuizen van de geslachtsorganen overgaan, terwijl de nieren nu voor goed hare blijvende functies op zich nemen. Bij alle embrya, onverschillig welk geslacht zij later zullen vertegenwoordigen, komt eerst een gedeelte van de blinde darmpjes der primordiale nieren met de kiemklier (bladz. 384) 392 VOLTOOIJING DER in verbinding. Ontwikkelt zich dit gedeelte tot een bal, dan ontstaat er eene regtstreeksche gemeenschap van de takken der primordiale nieren met de zaadkanaaltjes, die in den bal voor den dag komen; de kanaaltjes van de primordiale nieren ver- lengen zich in hooge mate, kronkelen zich kluwenvormig en veranderen in den bijbal, de buis van de primordiale nieren in het vas efferens met eene verwijding, de zaadblazen, terwijl de blinde darmpjes, die niet met den bal vergroeijen, de vasa aberrantia Halleri vormen; doch de mürner’sche buis ver- gaat geheel en al tot op een klein gedeelte na, waarover beneden zal gesproken worden. — Ontwikkelt zich de kiemklier tot een eijerstok (vergel. bladz. 373), dan ontstaat uit de vergroeijing met de ook hier gekronkelde blinde darmpjes der primordiale nieren geen communicatiekanaal, maar het orgaan, dat als analogon van den bijbal kan beschouwd worden — het ROSEN- MÜLLER’sche orgaan, bij-eijerstok — vergaat tot op een klein gedeelte na, dat men later in het mesovarium kan aantreffen. Daarentegen verkrijgt de mürter’sche buis niet ver van haar bo- venste uiteinde, digt bij het ovarium, eene wandstandige ope- ning, die door franjes is omgeven; de mürter’sche buis zelve gaat in eene tuba over; de onderste uiteinden van beide buizen vergroeijjen, terwijl het gemeenschappelijke stuk wijder wordt en zich tot baarmoeder en scheede verdikt. Somwijlen strekt zich de verwijding ook op de gescheiden buizen uit (uterus bicornis). Ook bij den man blijft eene verwijding van de mürter’sche buizen, een analogon van de baarmoeder, als vesicula prosta- tica [uterus masculinus] (ek. H. wEBER) bestaan. De bovenste blaasvormige uiteinden van de murter’sche buizen blijven meestal bestaan, bij de vrouw als een blaasje in de nabijheid der tuba, bij den man als „hydatis Morgagni.” — Is bij de sluiting van den navel de urachus afgesnoerd, dan vormt het stuk der al- lantois dat in het embryo nablijft de pisblaas (waarvan de top met den navel door de pisgangstreng in verbinding bljft). Het onderste gedeelte der allantois, die tegelijkertijd de openin- gen van de pis- en geslachtsorganen bevat, wordt sinus uro- genitalis genoemd. Aan we£rszijden der opening van den laatsten ontstaan twee wrongvormige verhevenheden der huid, die bij de vrouw de groote schaamlippen vormen, doch bij den man over de opening tot den balzak zamen- smelten en zich in een blijvenden naad (raphe) sluiten. V66r de opening ontstaat nu een langwerpig ligchaam, dat aan zijne onderste oppervlakte eene sleuf heeft, welke naar achteren im den sinus urogenitalis uitloopt. De randen van deze sleuf sluiten zich bij den man, waardoor de kanaalvormige pisbuis ontstaat, die aan de spits van het langwerpig ligchaam, den penis, uitmondt; het achterste gedeelte van de pisbuis wordt EMBRYONALE ONTWIKKELING. 3953 door den sinus urogenitalis gevormd. Bij de vrouw daarentegen blijft de sleuf open, hare randen ontwikkelen zich tot de kleine schaamlippen, en het ligchaam zelf verandert in de clito- ris. De sinus urogenitalis wordt echter zoo kort, dat hij nog slechts wit eene groeve tusschen de kleine schaamlippen bestaat, waarin de scheede en de pisblaas (als korte pisbuis) afzonderlijk witmonden. — Bij het mannelijke embryo heeft in de 8ste maand de descensus testiculorum (het neerdalen van de ballen in den balzak) plaats, waarover men in de leerboeken over ont- leedkunde meer bijzonderheden kan vinden. Over de invloeden, waardoor het geslacht van het embryo bepaald wordt, is nog niets bekend. Uit statistieke opgaven wil men gevonden heb- ben, dat er in den ouderdom van de ouders een zekere invloed zou gelegen zijn op het praedomineren van het eene geslacht boven het andere; doch ook deze invloed wordt op verschillende wijzen opgegeven. 5. De ledematen ontstaan als wratachtige uitsteeksels, die eerst laat in de lengte groeijen, aan de zijden van den romp. De ontwikkeling van de weefsels, een van de voornaamste deelen der ontwikkelingsgeschiedenis, maakt ge- woonlijk een onderwerp der weefselleer uit, zoodat wij hier kunnen volstaan met te v&rwijzen naar de leerboeken over his- tologie. Volgens de oudere theorieen over de kiembladen (PANDER, VON BAER, BISCHOFF) bestaan er wezenlijk slechts twee kiembladen, een buitenste „ani- male,” dat overeenkomt met de huidplaten met het sensoriele blad, en een binnenste, „vegetatieve,” overeenkomende met de darmvezelplaten met het darmklierblad;; tusschen deze twee zou vervolgens uit een afzonderlijk „vaat- blad” het vaatstelsel ontstaan. De medullaire plaat is hier eenvondig cen „dekmassa” van eene buis die in het animale blad door zamensmelting is ontstaan. — REICHERT kent in zijn theorie reeds het splijtingsproces in het middenste kiemblad (hier „stratum intermedium” genoemd), doch deze theorie onderscheidt zich van die van REMAK daardoor, dat zij geen sensorieel blad aanneemt, maar stelt dat de oorspronkelijke kiemblaas als een „omhullingsvlies” blijft bestaan en dat de eigenlijke kiembladen zich eerst later van binnen uit daartegen aanleggen; tusschen het omhullingsvlies en het stratum inter- medium ontstaat als een afzonderlijk (tot den vruchthof beperkt) „bovenste” kiemblad de medullaire plaat, die tot het medullaire kanaal zamensmelt. Het omhullingsvlies vormt in zijn gedeelte dat door het amnion is afge- snoerd (vergel. bladz. 387) aan het embryo de hoornlaag van de huid, en aan de binnenzijde van het amnion zijn epithelium (endamnion). Om eenige cardinale punten van de ontwikkeling duidelijk voor te stellen kunnen de hier volgende schematische teekeningen eenigermate bij- dragen, die allen behalve I doorsneden van het embryo voorstellen. — I. is eene vlaktevoorstelling, van het embryo van binnen (van de holte der kiemblaas) uit; zij toont het schoenvormige embryo (bladz. 384) met de vaten van de area vasculosa. Door het voorblad van den schoen heen ziet men het reeds Svormig gekromde hart, waarvan van boven twee aortawortels, van onder de beide v.v. omphalo-mesentericae uitgaan; door de opening . van den schoen (navel) ziet men de beide nog gescheiden aortae met het paar a. a. omphalo-mesentericae, dat daaruit ontspringt; in de area vasculosa 394 GEBOORTE. zün de slagaderen flaauw, de aderen scherp geteekend, De overige figuren zijn deels dwarssneden (ir, ıı, ıv, vı, vu), deels mediane overlangsche sneden van het embryo (v en vım). De dwaarssnede vı komt overeen met de lijn AB in de overlangsche snede v;, de dwarssnede vır eveneens met de ljjn vw in vım — De letters hebben overal dezelfde beteekenis. ya m Tag 3 Is IV 77 u H > RIERRAEN ZA y 1 =—pauHm h hoornplaat. dn darmnavel (ductus omphalo- m medullaire plaat, medull. kanaal. mesentericus). mg motorisch-germinatief blad. hn huidnavel. d darmklierblad. Fe fovea cardiaca (voordarm). c chorda dorsalis Fp fovea posterior (einddarm). u primordiale wervelplaten. ; a amnion (losgeraakt en omge- s zijplaten. slagen peripherisch gedeelte p pleuro-peritoneale holte, van de huidplaat; in fig. vı H huidplaten. links nog met de darmvezel- D darmvezelplaten. plaat verbonden, regts reeds M middenplaten (mesenterium). losgeraakt en in de hoogte S strotplaat. stijgende). Ch chorion frondosum. Al allantois. nb navelblaas. ur urachus. OÖ hart. el eloaca (nog zonder aarsope- T aortaboog. ning). vo vena omphalo-mesenterica. a0 arteria „ st sinus terminalis. L, Jever. Om de teekeningen 200 veei mogelijk voor een duidelijk overzigt ge- schikt te maken, zijn op de dwarssneden ıv en vıı in de middenplaten de doorsneden der beide aortae, der beide worr’sche ligchamen enz, niet aan- gegeven. Geboorte. Door de voortschrijdende ontwikkeling van het ei wordt GEBOORTE. 395 de baarmoeder hoe langer zoo sterker uitgezet, zoodat ten laatste ook haar hals geheel verstrijkt. Tegelijker tijd neemt de dikte van hare wanden door groei en nieuwvorming van spiervezels, buitendien ook door eene sterke ontwikkeling der bloedvaten, in een buitengewoon hooge mate toe. Eindelijk , ongeveer 280 dagen na de bevruchting, wordt door ten eenen male nog onbekende oorzaken het nu rijpe ei uit het moe- derligchaam ontlast. Deze actus komt tot stand door rhyth- mische, pijnlijke zamentrekkingen der baarmoederspieren, de weeän, met medewerking van de buikpersing (bladz. 75). Het ei wordt bij den mensch niet in gaven toestand uit- gestooten, maar eerst na verscheuring van zijne vliezen het embryo, en later. het overige van het ei. Die vliezen zijn van buiten naar binnen gerekend: 1. de decidua reflexa (bladz. 379), 2. het chorion, dat op de plaats, waartegen de allantois is gele- gen (in de normale ligging niet aan den uitgang der baarmoeder) den moederkoek vormt, aan den mond der baarmoeder derhalve geen vlokken bezit, 3. het amnion (de navelblaas list als een onbeduidend deeltje tegen de placenta aan, bladz. 388). Deze vliezen welven zich ten gevolge der drukking van de eerste weeen als een blaas door den mond der baarmoeder naar voren, scheu- ren eindelijk op eene plaats, en nadat onmiddellijk daarop een groot gedeelte van den liquor amnii (vruchtwater) is afgeloopen , ligt een gedeelte van het foetus, gewoonlijk de schedel, vrij voor het oog. Daarop wordt, nu eens vroeger dan ceens later, de vrucht uitgedreven, hetgeen vertraagd wordt door de we£r- standen, die deels de engte van het bekken, deels de engte van den mond der baarmoeder, van de scheede en vulva opleveren. Gelijktijdig raakt ook de placenta, niet alleen de foetale, maar ook de uterine, dus een gedeelte van het slijmvlies der baarmoeder (bladz. 388), van den baarmoederwand, die zich langzaam zamen- trekt, los, — een verschijnsel, dat natuurlijk met eene bloeding moet gepaard gaan. Na de geboorte van het vrije foetus be- vindt zich de placenta met de eivliezen, die aan haren rand bevestigd zijn, wel is waar reeds los, doch bijna altijd nog in den uterus, en het foetus door de lange navelstreng daar- mede verbonden. De navelstreng bestaat uit de volgende deelen: 1. de steel van de allantois (voortzetting van den urachus), met de navelvaten, de nog kloppende beide slagaderen en de ader, die, door eene nog niet met zekerheid bekende oorzaak, bijna altijd spieraalvormig gekronkeld zijn; 2. de in- gekrompen ductus omphalo-mesentericus met de navelblaas; 3. de van den huidnavel uitgaande .buisvormige steel van het amnıon, hetwelk alsdan de binnenzijde van de placenta bekleedt en aan haren rand op dien van den chorion overgaat; deze steel omgeeft alle andere deelen. De hoofdmassa van de na- 396 VERANDERINGEN NA DE GEBOORTE. velstreng wordt uit de drie navelvaten gevormd, die in een week bindweefsel (slijmweefsel), de wHarron’sche gelei, zijn in- gebed. Zoodra de placenta los begint te worden, houdt de foetale ademhaling door het moederlijke bloed op, en ten gevolge daarvan doet zich een plotseling gebrek aan zuurstof in het bloed voor, dat de aanleiding geeft tot de eerste inade- ming door de longen (scHwarrz; vergel. bladz. 72). De in de baarmoeder aanwezige placenta heeft nu voor het kind geen nut meer en de navelstreng, waarvan de slagaderen ophouden te kloppen, kan, na vooraf in het stuk, dat aan het kind zit, onderbonden te zijn, doorgesneden worden, als men niet wachten wil tot dat de moederkoek met de eivliezen (,„na- geboorte”) van zelf wordt uitgestooten. Het kind is met een laag huidsmeer (vernix caseosa) overtrokken. Nadat de na- geboorte heeft plaats gehad en de bloeding door voortschrij- dende zamentrekkingen der baarmoeder (,naweeön”) gestuit is, begint eene regeneratie van het slijmvlies der baarmoeder en verkleining der spierlaag met nieuwvorming van vezelcellen ; het eerste gaat met eene slijmige, aanvankelijk bloederige uitvloei- jing (lochien) gepaard. — Bij de geboorte beginnen de melk- klieren der moeder af te scheiden (bladz. 108), en eerst als deze afscheiding ophoudt, nagenoeg na 10 maanden, komt de sedert de bevruchting [ofschoon niet altjjd] weggeblevene men- struatie weder voor den dag. D. Veranderingen na de geboorte. Gelijk bekend is, zijn met de geboorte de ontwikkelings- processen van den vorm en van de verrigtingen nog niet afge- loopen. Voornamelijk het begin van het buitenbaarmoederlijke leven en de volgende tijd tot aan de geslachtsrijjpheid zijn door belangrijke veranderingen van het ligchaam gekenmerkt. In deze tijdruimte (zuigelings- en kinderlijke leeftijd) heeft de ont- wikkeling der beenderen, de eerste en tweede tandvorming, de sterkste groei, doch bovenal de ontwikkeling van de zielsverrig- tingen plaats, die zich van den eersten lagen trap, die veel met reflexieverschijnselen overeenkomt, door de verscheidenheid der uitwendige indrukken (ervaring, waarneming, leeren) al meer en meer ontwikkelen. [Over de weefselontwikkeling van het been- en tandweefsel raadplege men de leerboeken over weel- selkunde.] Onder groei verstaat men het toenemen in alle afmetin- gen en in het gewigt van het ligchaam, veroorzaakt doordien de ontvangsten van het organisme meer bedragen dan zijne uitgaven. Alle weefsels en ligchaamsdeelen nemen daaraan deel, DOOD. 397 zoodat in het algemeen de proporties van het groeijende lig- chaam onveranderd blijven. De groei berust hoofdzakelijk op het toenemen van het aantal der weefselvormende elementen , in het algemeen het gevolg van de celdeeling, veel min- der op de vergrooting van de reeds bestaanden, ofschoon deze den groei zeer wijzigt. De gewone maatstaf voor den groei is het toenemen in de lengte van het ligchaam, en deze is wederom hoofdzakelijk gebonden aan den groei der beende- ren. Dit proces, dat in een naauw verband staat met dat der verbeening, duurt zoo lang als er nog verbeenende bouwstoffen in de lengte-as des beens voorradig ziin, — bij pijpbeenderen dus, zoolang de beenkernen van de beide epiphysen nog door een laag kraakbeen van de diaphysen gescheiden zijn. Dit duurt ongeveer tot het 22ste levensjaar, als wanneer de pijpbeenderen een stuk vormen, derhalve de groei in de lengte voltooid is. — De groei in andere afmetingen en het toenemen in gewigt hou- den nagenoeg tot het 40ste jaar aan. Eene vermindering van gewigt komt in de eerste levensdagen na de geboorte voor; waarop na het 50ste jaar eene vermindering in de lengte volgt. Men verdeelt gewoonlijk het menschelijke leven in de volgende tijdperken („leeftijden”): 1. leeftjd van den zuigeling, van de geboorte tot het verschijnen der eerste tanden (de 7—9 eerste maanden): sterkste groei, vermeerdering in lengte nagenoeg %, (20em.); 2. leeftijd van het kind, tot aan de tweede dentitie (9de maand—7de jaar): groei in het 2de jaar na- genoeg van 10, in het 3de nagenoeg van 7, en vervolgens elk volgend jaar nagenoeg 5), em.; 3. leeftijd van den knaap tot aan de geslachtsrijp- heid (7de—14de jaar); 4. leeftijd van den jongeling, tot dat de leng- tegroei voltooid is (15de—22ste jaar); 5. leeftiijd van den volwassen mensch (vroegtijdige mannelijke leeftijd), tot aan de involutie [ophouden der maandelijksche bloedvloeijing] bij de vrouw, en beginnende teruggaande vorming bij den man (22ste—45ste jaar); 6. leeftijd der langzame te- ruggaande vorming (latere mannelijke leeftijd en grijsaardsleeftijd) van het 45ste jaar tot aan den dood. De teruggaande vorming in het latere leven bestaat in allerlei processen van slijting, zamenschrompeling en ont- binding, waarbij het ziekelijke nog te weinig van het normale gescheiden is, dan dat wij de verschijnselen hier kunnen op- nemen zonder de grens der physiologie te overschrijden. E. Dood. Met den dood houden de het leven kenmerkende pro- cessen in het organisme op (vergel. de inleiding), waarin nu een reeks van processen begint, die men onder den naam van „ontbinding, rotting” zamenvat. . Waardoor nu eigenlijik het leven ophoudt, daarover zijn de meeningen zeer verdeeld. Het natuurlijkst is het, dat men de verrigtingen van het organisme, beweging en warm- 398 DOOD. teproductie, en vooral de eerste omdat zij ligt wordt waarge- nomen, als het characteristicum van het leven beschouwt. Ge- ljk men van zelf begrijpt, kan men echter onder de bewegingen slechts eene automatische als kenmerk van het leven aannemen, en onder deze is er geen, die meer regelmatig is en tevens meer in het oog valt dan de beweging van het hart. Daarom wordt gewoonlijk de stilstand van het hart als teeken van den dood beschouwd. | Al kan men nu hiertegen in het midden brengen, dat het ophouden van &&ne verrigting niet het ophouden van allen in zich sluit, zoo is toch de stilstand van het hart een zeker teeken dat de dood niet ver meer af is; want de verrigting van 'elk orgaan is aan den toevoer van zuurstofhoudend bloed gebonden, die immers door het hart tot stand komt; daarom is het stilstaan van het hart een van de voornaamste oorzä- ken des doods. Een nader onderzoek naar de oorzaken van den dood leert het volgende: 1. aangezien de verrigtingen het resultaat zijn van de oxydatieprocessen, zoo vloeijen daaruit al dadelijk drie soor- ten van den algemeenen dood (zie beneden) voort: gebrek aan oxydatiebouwstoffen of aan de anorganische stoffen, die voor de Tevensprocessen onmisbaar zijn, dus gebrekkige voeding; 2. gebrekkige toevoer van zuurstofhoudend bloed; 3. het ontbreken der voorwaarden voor de oxyderende werking der zuurstof. Naar gelang dat deze omstandigheden op alle ligchaamsdeelen of op een daarvan inwerken, kan er een algemeene of slechts een plaatselijke dood in het midden treden. De laatste (necrose, gangreen, koudvuur) kan op zijne beurt een algemeenen dood ten gevolge hebben, als hij organen treft, waarvan de verwoesting het leven doet ophouden. — Door het in elkander grijpen der levensprocessen kunnen de drie soorten van dood onmogelijk streng van elkander gescheiden worden; elk van de drie omstandigheden sleept meestal de twee andere na zich; wij zullen dus slechts op elke omstandigheid afzon- derliijk kunnen letten, voor zoover zijj primaire oorzaken van den dood opleveren. I. Gebrekkige voeding is eene zeer veelvuldige oorzaak van den dood, die echter altijd slechts middellijk werkt (ophouden van de verrigtingen in de hart- en ademha- lingsspieren). In wezen veroorzaakt zij een langzamen dood; tot deze rubriek behooren: de hongerdood (bladz. 151 en volgg), de dood door gebrek aan water (b. v. bij de cholera), de dood door „grijsaardszwakheid ‚” gedeeltelijk ook de plaatselijke dood, door plaatselijke stoornissen in den bloedsomloop. II. De toevoer van zuurstofhoudend bloed kan verminderen of ophouden: 1. door gebrek aan bloed, ver- DOOD. 399 bloeding door opening van groote vaten of van het hart zelf. Is de bloeding niet doodelijk, wordt het verlies weder vergoed door water (bladz. 139), dan kan toch de hoeveelheid van de roode bloedligchaampjes zoo gering zijn, dat zij niet bij magte zijn de wisseling der zuurstof van het bloed op eene voldoende wijze te doen plaats hebben ; — 2. door het ophouden van de beweging des bloeds, hetwelk voorkomt: a. plaatselijk door sluiting (onderbinding, thrombose, embolie of doorsnijding) van de toevoerende slagaderen, of door gestoorde afvloeijing van het bloed tengevolge van beletselen in de aderen; het gevolg is plaatselijke dood (zie boven) of ook registreeks algemeene dood, als namelijk de stoornis in den bloedsomloop in de be- langrijkste vaatstammen voorkomt; b. algemeen door een po- sitieve drukking in de borstkas (bladz. 59—60) of door eene vermindering en stilstand van de hartbeweging; deze kan ontstaan: door verwoesting of gebrekkige voeding (atrophie) van de hartzelfstandigheid, het ophouden van. den bloedsomloop in de arteriae coronariae, sterke prikkeling van het verlengde merg of van de vagi (dat slechts in hoogst zeldzame gevallen als pathologische toestand voorkomt), verlamming van de gangliön van het hart door specifieke invloeden (hartver- siffen) of door een gebrekkigen toevoer van zuurstof. — Ook zou men zich kunnen voorstellen dat de bloedsomloop door eene algeheele werkeloosheid van de hartbeweging kan ontstaan, b. v. bij verwoesting of werkeloosheid der klapvliezen van het hart; — 3. door eene gestoorde opname van zuurstof in het bloed; hiertoe behooren alle verstikking veroorzakende invloeden, die bladz. 79—80 zijn opgesomd, en waarvan er een, namelijk het ophouden van de actieve ademhalingsbewegingen (de natuurlijk onschadelijke apnoe door een overvloed van zuur- stof daargelaten bladz. 72), hier ten opzigte van de wijze van zijn ontstaan een weinig van naderbij moet beschouwt worden. De actieve ademhalingsbewegingen kunnen namelijk ophouden : a. door verlamming van het ademhalingscentrum in het ver- lengde merg, door beleediging of verwoesting (b. v. door apo- plexie), gebrekkigen toevoer van bloed of van zuurstof (om reeds genoemde oorzaken), eindelijk inwerking van verlammende vergif- fen (opium, enz.); b. door stoornis in de zenuwgeleiding naar de ademhalingsspieren, b. v. doorsnijding of zamendrukking van de phrenici, vergiftiging door curare; c. door verlamming van de ademhalingsspieren, het middenrif; d. door tetanus van de ademhalingsspieren, b. v. door vergiftiging met strychnine, of ' door prikkeling van de vagi; e. door werktuigelijke beletselen in de uitzetting van de borstkas, b. v. drukking. Il. Over de voorwaarden der oxydatieproces- sen is nog uiterst weinig bekend. Wij hebben reeds vroeger 400 DOOD. gezegd (bladz. 174), dat de gemiddelde temperatuur des ligehaams een vereischte is voor het leven. Groote of althans aanhoudende afwijkingen van deze middelbare grens (zoowel daarboven als daaronder: verhitting of bekoeling met geljktijdige opheffing der middelen die de warm- te reguleren) veroorzaken den dood. Het is mogelijk dat er ook vergiffen voorkomen, die, evenals de gistingstuitende middelen, de oxydatieprocessen onmogelijk maken. Het onderzoek naar de wijze waarop de op het organisme werkende nadeelige invloeden (ziekten, beleedigingen, abnormale uitwendige omstandigheden) den dood kunnen veroorzaken , — is een onderwerp van de pathologische wetenschappen. Een physiologischen („natuurlijken”) dood noemt men gewoonlijk den dood ten gevolge van „grijsaardszwakte,” eene soort van dood, waarvan de naaste oorzaak niet bekend is, doch waarvan de meer verwijderde oorzaken aan de in den ouderdom afnemende verrig- tingsvatbaarheid van alle organen, deels door atrophie, deels door weefselontaarding moeten toegeschreven worden. Het afgestorven ligchaam gaat, nadat het verschijnsel der lijkverstij- ving voorbij is, in ontbinding over, tenzij deze door een spoedig indroogen of door rottingwerende middelen verhinderd wordt. De ontbinding, waarvan wij nog weinig weten, bestaat in eene langzame oxydatie van de organische bestanddeelen door de atmosferische zuurstof, onder den invloed van een ferment, dat waarschijnlijk altjd uit Vibrionen bestaat (PAsteur). De zoogen. „doodsvlekken” (livores) kunnen als voorboden van deze ontbinding beschouwd worden, waarvan men zich met de lijkverstijving als een tamelijk zeker bewijs van den dood bedient; de doodsvlekken zelve ontstaan door diffusie van de kleurstof der bloedligchaampjes, eerst in het serum, vervol- gens in de vloeistoffen van de vaatwanden, parenchymateuse weefsels en de huid. NASCHRIFT. Juist in den aanvang van mijn arbeid werd ik twee maanden lang op het ziekbed geworpen; daaraan moeten de vele drukfouten toegeschreven worden vooral van de 5 eerste vellen, die tijdens mijn ziekte door een andere hand moesten gecorrigeerd en gerevideerd wor- den. Wij laten de voornaamsten daarvan (onder verzwijging van en- kele fouten in de interpunctie en namen van auteurs, zooals op bladz. 64: BERNARE, SCHIF in plaats van BERNARD, SCHIFF, bladz. 234: TUNKE in plaats van FUNKE, bladz. 314 scHULTZ in plaats van SCHULTZE) in onderstaand lijstje volgen, waarover ons de lezer, om de bovengenoemde niet te hard zal vallen: 17 Blade. 5 regel 16 v. ” Il 5, Be ve Dev 44, hy HI DiyD 5 A 20 5, SE a 2 Kae, ® Bl, 94,29, 82, cahronzuur , merenzuur moet zijn: Bladz. 51 regel 12 v. o. staat: Mr DE VO B\ DE. a ee Bir. BaAvh 5 “ BA. , 2. ee e Mae > Eh We 0 5 ei & 0, opschnfit r Der ii Vebun Beyer 5, te voorziene reden, naar we hopen, wel niet o. staat: materieelen moet zijn: werktuigelijken lioeghaam 6 „» ligehaam. aan de stofwisseling moet zijn: van de stofwisseling. moet zijn: /leurlooze alcalesca ,„ „ eene alkalische v. 0. staat: cahrinezuur , cahrylzuur , caprinezuur , caprylzuur , capronzuur , mierenzuur kleurlose afhangt: moet zijn: afhangt: 1, de 00,,0op „ ,„ het CO, op De CO, 5 „ Het CO, voorstuwt os » voortstuwt Jusschen Pr » Zusschen ed ® ne ec voro rn rn wordt ht , »„ wordt zü of in FE; ; 402 NASCHRIFT. Bladz. 178 regel 23 v. o. staat: voor moet zijn: voorts TEN 2 v.0. ,„ Änjimmerszijn, ,„ züjimmers haar „ ade bvo » levendige os » levende a5 EEE 8.9. be -, nogeuR, » 0». mogelüjk: Pa: a ee en 9 DR ERE oe de la] muB „ verkale » „vertikale ua? 3v.0 » M.Schultze),„ » HM. -Schultze) voor, ae a BA ee A, le ie eree M zul Wo, (die 0) degerlüjke » ».. Jergelijke „ legt), 3» » legt) prikkelt, „. ontstaan, „ ‚stilstaan ,. = © So "af, REGISTER, A. Altstem 224. Aangezists-hoek 346. a 97. zenuw 89, 251. mmonia 15. Aars, ontstaan daarvan 389. Aberratie, chromatische — 263. er sphaerische — 268. Absorptie der gassen 41. Accommodatie 262. Amnion (139) 387. Ampullae 202—203. Amyloied 19. Analgesie 354. Anelectrotonus 237, 239—240. & van het trommelvlies Autagonistische spieren 206. 998. Aorta, aortaboog, ontstaan daar- Achromasie 268. aa 2 a „ Ademhaling 65. Arbeid, werktuigeliike — 3, 176, Ademhalings-bewegingen 67, 336— 192. HITESDEWESINZIEN an Arbeidend ligchaam 164. r een MIR, Arbeidseonsumptie 168. 5 geruischen 70. Area germinativa 380. 4 kanaal 73. „ vasculosa 384. F spleet 220. Arthrodien 208. werktuigen 66. Artt. helieinae 377. Ader en , zie Halte) Aspiratie der borstkas 59, Aderfiguur (371) 278. Assen van de gewrichten 208. Aesthesodische zelfstandigheid 354. „ het oog 278. Afscheidingen 8; zie ver der Secreta, Astigmatisme 268. Seeretie. Atropine 264—265, 267. Afstand, schijnbare — 292. Automatie 51 noot, 327, 329. Afsterven van de spier 185. » in de medulla oblongata » „ zenuw 235—236. 336 en voleg. Akephalokyste 371. » „ het ruggemerg 334 Albuminaten, zie Eiwitachtige lig- en volgs. chamen. » „ den sympathieus 333 Albumine 21. en volgg. 358. Albuminoiede ligchamen 17, 23. BE. Allantoine 29. Baarmoeder 370, 392, 395. Allantois 387, 392. Balans van de krachtwisseling 165. 404 REGISTER. Balans van de stofwisseling 146. Bloedkristallen 37. Ballen 368, 376, 384, 392. Bloedligchaampjes 36, 129. Balzak 392. eerste vorming Basstem 224. der — 384. Beeld 953. 974 Bloedvaten, zie Vaatstelsel. Beeldpunt i i Borstkas 47, 67 en volge. Beenaarde 86. Borststem 224. Belasting 196. Brandpunt 259. Belemmerings-banden 210, 330. DBrekingswetten 258. ;; zenuwen 52, 117. 5 constructie v. d.— 259. BELL’s wet 253. Brillen 265, 269. Benzoezuur 35. Broeding 369. Bepaling van de grootte en den Brunnxer’sche klieren 98. afstand van het voorwerp 293. Buikpersing 73. Bevestigimgsbanden 210. Buikspeeksel, zie Pancreas. Bevruchting 365, 368, 378. Buis, MULLER’sche — 384. Beweging 2, 176, 192. van het bloed 53. © ” Hr » de darmen 115— Calabarboonen 265. 116. Capaciteit, vitale — 70. = „ het hart 54. Capillairen, zie Haarvaten. & „ de Iympha 128. Cardinale punten (voor het oog) moleculaire — 203. 260. peristaltische — 114. Caseine 21, 108. Bijharten 64. Centraalorganen van het zenuwstel- Bijziendheid 265. sel 7, 82 Bilifulvine 26, 94. Cerebrine 24. Biliphaeine 26, 94. Chalazae 368. Biliverdine 26, 94. Chiasma nervorum opticorum 286. Bindweefsel 21, 24. Cholalzuur 33, 93. Binoeulair zien 281. Cholepyrrhine 26, 94. Blaas, zie Pisblaas. Cholestearne 33, 94. Blaasbalg 217, 224. Chondrine 24. Blad, motorisch-germinatief — 382. Chorda dorsalis 383. sensoridel— 382. „» tympani 89. Bladluis (geslachtswisseling) 371. Chorioidea 263—264, 269— 270. Bloed 11,186, 229. Chorion 380. bestanddeelen van het — Chyl 127. 26, 36. Chylvaten 122—123. drukking van het —, zie Span- Cicatricula 368. ning in de vaten. Clitoris 393. gassen van het — 41. Cloaca 384, 387 hoeveelheid van het — 44, Coitus 368, 377. 139. Colostrum 109. omloop van het — 45, 53 ” bolletjes 109. en volgg. Combinatietoonen 217—218, 225, soorten van — 43, 76. 306. stolling van het — 38. Compensatie der spierkrachten aan verdeeling van het — 63. het stemorgaan 223. REGISTER. 405 Complementaire kleuren 374. Dood, oorzaken van den — 390. Consonanten, zie Medeklinkers. „ teekens van den — 400. Constante stroom 239. Doodsvlekken 400. Consumptie door overmaat 157. Doolhof 301. Contractie, zie Zamentrekking. Dorst 143. Contractiele zelfstandigheid 177, Draaipunt (bij de a) 208. 201. = van het oog 279. Contrastkleuren 276. Drekstoffen , ontlasting ı den — 116. Coördinatie 352. Dromometer 62. Comea, zie Hoornvlies. Droom 350. Corpora cavernosa 376. Druivensuiker, zie Suiker. Corrr's orgaan 303, 304. Drukkingszin 321. Cumulus proligerus 373. Ductus Botalli 391. Curare 187, 244... „ omphalo-enterieus 381. Oysticercus 371. | „ venosus Arantii 388. Cystine 27. Dwangbewegingen 356. N Dyspnoe 72, 79, 338. Darm-ademing 74. B „ follikels 127. Echinococeus 371. „ gassen 15, 74. Ei 365, 367, 872. „» kanaal, ontstaan van het — ontwikkeling van het — 369. 381, 389. vorming van het — 373. „ klierblad 382. Eijeren, primordiale — 373. „ Klieren 98. Eijerstok 365, 373, 384, 392. „ vezelplaat 383. Eivliezen, accessoire — 368, 380. vlokken 122. E in de baasmeder 395. Hannatr, beweging van de — 115, Eiwit, zie Albumine. 116. Eiwitachtige ligchamen 16, 19. Decidua 379. Beeren van de: spier ' 179, Deeling als vorm van voortplan- 1 N ting 364. » u valea a ee Dentitie 397. Elastine 24. Descensus testiculorum 393. Eleectrieiteit, als prikkel 238. Dextrine 30. opwekking van — 118 Diathermansie der middenstoffen 190, 235, 329. van het oog 272. Electrotonus 237, 239. Dierotie, zie Polns dierofus. Elementen 13. Differentietoon 306. Embryo 380. Diffusie (41) 82. Endosmose, zie Diffusie. Digestiesappen 87 en volgg. Energie, specifieke — 245, 247. Dilatator iridis 263-—264, 266— 3 van de spier 193—194. 267. Entoptische beelden 277. Discantstem 225. Eintotische waarnemingen 311. Diseus proligerus 373. Epilepsie 338. Disdiaklasten 178. Erectie van den penis 376, 377 Dojer 367, 369. Sn Rh Dojerzak 381. „ de vrouwelijke ge- Dood 397. neigen 375. 406 Excentrische verplaatsing 247. Excreta 81, 145. Rn Falsetstem 223. Fermentachtige ligchamen 24. Fibrine 22, 38. Fibrinogene zelfstandigheid Fibrinoplastische a; Filtratie 82. Flikkerbeweging 202, 378. Fluisteren 225. Fluorescentie der middenstoffen van het oog 269. Foetus 395. Follikels 127, 130. Graafiaansche — 373. Fovea cardiaca 384. „ eentralis retinae 271. » posterior 384. &. Gaan 214. Gal 93. bestanddeelen van de — 26, 93—94. Galblaas 93. Gangliöncellen 328, 340. Ganglion submaxillare 89. Gangreen 398. Gassen, absorptie van — 41. schadelijke — 80. Gaswisseling 74. Geboorte 394. Geelzucht 94. Gehoor-beentjes 299— 300. „ gang 296. „ orgaan, schema van het — 295. „ zenuw 302. Geleiding in de gangliöncellen 329, 332. = „ de hersenen 356. der luchttrillingen door de beenderen 296. der luchttrillingen door de Jucht 296. in het ruggemerg 353 — 355. van den werkzamen toe- stand door de spier 195. 122,29. REGISTER. Geleiding van den werkzamen toe- stand door de zenuw 242— 245. Geleidingsvermogen in twee rigtin- gen 243. Generatio spontanea 363. Geruisch 217, 308. Geslachten 365. Geslachts-drift 368. „ organen, ontstaan van de —391—393. „ Tjpheid, zie Puberteit. » vereeniging, zie Coitus. „ wisseling 371. Gevoel, soorten van — 317. Gewaarwordingseirkel 323. Gewrichten 205, 207. Gewrichtssmeer, zie Synovia. Gezigts-as 278. » hoek 2677 276,298. „ orgaan 255. „ stralen 261, 274. „: veld 275: zenuw 249, 266. Gistingen van de urine 100. Gens sublingualis 88. h; subaiesitibrie 88. Glans 292. Globuline 21, 23. Glottis, zie Stemspleet. Glutine 24. Glycerine 29, 31—32. Glycine 28, 35. Glycocholzuur 28, 93. Glycogeen 30, i36 en volge. Graafiaansche follikels 373. Groei 396. \ EB. Haarvaten 45, 59. Haematine 26, 131. Haematodynamometer 55, 58. Haematoidine 26, 95. Haematokrystalline 22, 37. Haemine 26. Haemodromometer 62. Hanentrede 368. Harmonie der klanken 308. Hart 46. bewegingen van het — 46, 53, 54 en volgg., 338, 344. u a a I Fe REGISTER. Hart, gangliön van het — 51. inhoud van het — 55. ontstaan van het — 3834, 391. "Harten , accessoire, — zie Bijharten. Hart-stoot 50. „ toonen 50. Hefboomen 205. Hemiopie 286. Hermaphroditisme 365. Hersenen 339, 345. groote — 345. kleine — 357. ontstaan van de — 390. Hersenzenuwen 249. Heupgewricht 209— 210, 212. Hippurzuur 28, 35, 100. Hoesten 73. Honger 143. Hongerlijden 151. Hoofdpunt Hoofdvlak el Hoofdstem (falsetstem) 224. Hoofdstraal 258. Hoorbuis 297. Hooren 302. grenzen van het — 299. Hoorn 23, 145. Hoornplaat 382. Hoornvlies 256. & "as 278. Horopter 282, 285. Huid, resorptie door de — 126. „ ademing 74. „ plaat 383. „ smeer 107. Hydatis Morgagni 392. Hydrodiffusie, zie Diffusie. Hyperaesthesie 355. Hyperkinesie 355. Hypermetropie 265. Hypoxanthine 28, 190. u, Icterus 94. Identieke punten 282. Idiomuseulaire zamentrekking 195. Inademing, 67—68, 337. eerste — 396. Inanitie 152. 407 Inductie 277, 353. Inductiestroom als prikkel 239. Ingewandswormen 363, 371. Inosiet 31. Inosinezuur 27. Intercentrale vezels 248, 352. Intercostale spieren 67—68. Involutie 372, 397. Iris 264, 266—267. Irradiatie 277, 353. Irritabiliteit der spier 187. Fi. Kaasstof, zie Casäine. Kaauwen 113. Katelectrotonus 237, 239. Keelspiegel 223. Kegels van het netvlies 290 en voleg. Keratine 23. Kervingsproces , zie Splijtingsproces. Kiem-blaas 380. „ blaasje 367, 372. „ bladen 381, 393. „.vlek 867, 372. Kieuwbogen 389. Kieuwen 66. Kieuwspleten 389. Kiezelzuur 14. Kikvorschstroom 185. Kinesodische zelfstandigheid 354. Klank 217, 305. Klanken, harmonie der — 308. Klapvliezen 48, 60. Kleurblindheid 274. Kleuren 272 en volge. complementaire — 274. contrast — 2376. gemengde — 274. Kleurenschijf van vewron 273, 276. Kleurstoffen 26. Klieren 85. BRUNNER’ sche — 98. LIEBERKÜHN’Sche — 98. MEIBOM’sche — 108. Klimhoogte 196. Klinkers 225. Kniegewricht 210, 213. Knipoogen 294. 408 Knooppunt 258. Knopvorming 364. Kogelgewrichten 208. Koolhydraten 29, 135—136. Kooloxyde 42, 80. Koolstof 150. Koolzuur 14, 43, 75—76, 80, 190. Koortshuivering 324. Kootgewricht 214. Koudbloedige dieren 172. Koudvuur 398. Kraakbeenderen van het strotten- hoofd 219—220. Kraamzuivering 396. REGISTER. Livores, zie Doodsvlekken. Lochiön, zie Kraamzuivering. Longen 66, 75, 99. ontstaan van de — 386. Loopen 216. Lympha 127. beweging van de — 128. Lymph-harten 128. klieren en follikels 127 , 130. ligchaampjes of — bolletjes 88, 129, 180; vaten 122, 336. Ri. „ ” ” Krachten, het afgeven van — aan Maag 115. de buitenwereld 165. het omzetten van —, of krachtwisseling 2, 8, 161. levende — 2%, 163. Kreatine ee 100, 101, 190. Krop der vogels 113. Kruising van de zenuwvezels in de hersenen 356, 357. Kruispunt van de rigtingslijnen 261. Kymographion 58. Ri. Labyrinth, zie Doolhof. Larve 370. Laryngoskoop, zie Keelspiegel. Latente prikkeling 193. Lebklieren 90. Leeftijden 397. Lens 256, 263. Leueine 27, 97. Levende krachten 2, 163. Levenskracht 1. Lever 93, 132, 136. ontstaan van de — 386. Lever-ferment 136. „ suiker, zie Suiker. Licht als spierprikkel 188. Lichten van het o0og 270. Lisrgerkünnv’sche klieren 98. Lijkverstijving 185, 186, 400. Lijm 24. Lintworm 371. Liguor amnii 395. ontstaan van de — 390. sliimklieren van de — 87, 386. „ 8aD. 90. Macula lutea 271. Magen van de herkaauwende dieren 113. Medebeweging 352. Medegevoel 353. Medeklinken 308. : Medeklinkers 227. Medulla oblongata 336, 344, 355. Medullair kanaal 383, 389. ni plaat 382, 389. Meison’sche klieren 108. Melk. 108. bolletjes 109. suiker 30, 109. „. Zuunte, 37,0 Melodie 309. Membrana decidua 379. granulosa 372. ” Schneideriana 313. Menstruatie 374 Mesenterium 384. Mesting 156. Metaalglans 292. Metamorphose van de insekten 370. progressieve — 11. regressieve — 17. Mieropyle 367, 872, 373. Middenplaten 384. Milt 130, 132. Minimale stofwisseling 148. ” ” ” REGISTER. Moederkoek , zie Placenta. Moleculair schema voor de spier 183. 4 R „ zenuw 237. Moleculaire beweging 203. Mondholte, ontstaan van de —389. Mondtoonen 225—226. Motorisch-germinatief blad 382. Motorische gangliöncellen 340 , 343, 353—354. Mouches volantes 278. Mucine 23. Mürter’sche buis 384, 391. Multiplicator 181, 190. Mydriasis 264, 267. Myographion 193. Myopie 265. N Naaste punt (bij de accommodatie) Nabeelden 276, 293. Nageboorte 396. Natoonen 310. Navel 381, 388. blaas 381, 388. streng 395. „ vaten 388, 398. Naweeen 396. Necrose 398. Nervi laryngei 72, 251, 252. Nervus accessorius 251. acustieus 302. facialis 89, 251. glossopharyngeus 251, 316. lingualis 89—90. oculomotorius 250, 267. olfactorius 314. opticus 249, 266. recurrens 251. splanchnieus 117. sympathicus 52, 89, 254, 3833, 342, 358—359. trigeminus 89, 250, 267, 316. tympanico-lingualis 90. vagus 52, 71, 117, 138, 144, 251. Netvlies 270 en volgg. ” ” 409 Netvliesbeelden 261. Neus 313. Neusholte , ontstaan van de — 389. Nieren 100. ontstaan van de — 386. primordiale — 384, 391 en 392. Niezen 73, 316. Noeud vital 77—12, 337. Normaalvlakte 387. Nut der spieren 203. ®. Oedeem 126. Ontaarding der zenuwen 236. Ontvangsten van het organisme, het opnemen van stoffen 140. Ontwaken 351. Oog 255. ontstaan van het — 390 schema van het — 256. werktuigen ter bescherming van het — 294. as 278. leden 294. spiegel 270. spieren 280. 295. werktuigen ter bescherming van het — 313. Oor-schelp 296, 312. „ smeer 106, 313. Oorspeekselklier 88. Openings-tetanus 240. » zamentrekking 240. Ophthalmometer 257. Ophthalmoskoop, zie Oogspiegel. Opname door overmaat („Luxus- aufnahme”) 154. Opslorping, zie Resorptie. Optometer 266. Opwekbaarheid, opwekking 187, 236. herstelling van de — 1839, 241. wijzigingen in de » Oor — 2317. Organische verbindingen 15. Organisme 1. 410 REGISTER. Organisme, arbeidend — 164. rustend — 163. Orgelpijpen 218. Ötolithen 302, 304. en zakjes 302. Ovarium, zie Eijerstok. Overlading 194. Ovulum, zie Ei. Oxydatie 2, 15. » In het bloed 133. „ ei 369. Oben 19, 8. u, Pacmrsche ligschaampjes 318. Panereas, zie Alvleeschklier. s sap 97. Papillae van de huid 318. „u tiong 216: Par enchymsappen 82,788,7126. Parotis, zie Öorspeekselklier. Parthenogenesis 365. Partiaaltoonen 217, 306. Penis 361, 392. Pepsine 91.. Peptonen 20, 91. Peristaltische beweging 114. Perspiratie 74. Pryzr’sche pläques 127. Pezen 177, 181. Pharynx 114. Phrenograaf 71. Pigmenten, zie Kleurstoffen. Pijlgif, zie Ourare. Pijn 319. Pigüre (van BERNARD) 138. Pis enz., zie Urine. Pisblaas 104 en volg. ontstaan van de — 392. Pisbuis 104 en volg. ontstaan van de — 392. Pisleiders, zie Ureteren. Pisstof 19,29, 99,103, 168—169. Piszuur 28, 99. Plaatszin 322. Placenta 370, 388, 395—396. Planten 4. Platvoet 214. Pleuro-peritoneale holte 381, 382, 3835—3854. » Point vital, zie Ademhalingseentrum. Polarisatie aan den multiplicator182. % in het oog 269. ” van de zenuw, zie Elec- trotonus. Pols 57. veelvuldigheid van den — 53. Poortader 46, 93. ontstaan van de — 386. Prikkels, elektrische — 187. normale of natuurliike — 187. scheikundige — 188, 241. thermische — 188, 241. werktuigeliike — 188, 241. Primaire stand van het oog 279. Primitiefbundels 177. Primordiale eijeren 373. R nieren 384. = wervelplaten 383. Proef van ARISTOTELES 320. »» » PURKINJE-SANSON 263. SCHEINER 262, 266, 273. & „ STENSON 186. : Progressieve metamorphose , zie Me- tamorphose. Prostata, zie Vesicula prostatica. Proteinestoffen 19. Protoplasma 203. Pseudoskoop 291. Psychophysiek 348. Ptyaline 88. Puberteit 366, 372. Pulsus dierotus 59. Pupil, zie Iris. BE. 185, 190. 5» „ zenuw 234, 242. Bellosig 827,829, 889. in die REN 344. het oog 263, 269. oor 296. 7 5 muggemert: BA den sympathicus 342. wetten voor de — 341. Reflexiekrampen 344. Reactie van de spier 179, 33 bp) >] >) „ ) DE] i N ! L | REGISTER. 411 Reflexietonus 335. Schrede 215. Regio olfactoria 314. Schroefgewricht 208. Register van de stem 223. Scerotum 392. Regressieve metamorphose, zie Me- Secreta 81. tamorphose. bestanddeelen van de — 84. Regulatorische zenuwen 330. Secretie 81. Resorptie 112, 121. Secundaire stand van het oog 279, Retina, zie Netvlies. 283, 285. Reukorgaan 313. Sensoriöel blad 382. Reukvlies, zie Membrana Schnei- Sensorium, zitplaats van het — deriana. 345 en volgg. Reukzenuw 314. Serum, zie bloed. Rheoskoop 180. Sinus terminalis 385. physiologisch — 181. „ urogenitalis 392. Rhodankalium 15, 88. Skelet, mechanisme van het — 206. Rhythmus van de automatie 332. Slaap 350. | „ hartbewegingen Slagaderen, zie Vaatstelsel. 41, 50. M Slakkenhuis 301, 303, 304, 307. Ribben 67—68. Slikken 114. Rigting van het geluid 312. Slim 23, 87, 99. Rigtingshoek 287. Slijmklieren van de maag 87, 386. Rigtingslijnen 261. Sluitings-zamentrekking 240. Rijpworden van het ei 373. Sluitspieren 105, 335—336. Rotting 397. Smaak-orgaan 316. Ruggemerg 334, 342, 346, 353 ,, zenuw 316. en volgg. Snelheid van de beweging des Ruggemergs-strengen 353. bloeds 61. f: zenuwen 253. N „ het gaan 216. Ruiken 314. H „ de geleiding in de s zenuw 245. i Snuiven 314. Sarcine, zie Hypoxanthine. Soorten, ontstaan van de — vol- Sarcode 201. gens DARWIN 364. Sarcolemma 177. Sopraanstem 225. Schaamlippen 392. Spankrachten 2%, 162. Scharniergewrichten 208. ‚ Spanning van de stembanden 220. Scheidingsliinen 279, 282. ” in de vaten 54. ‚Scheikundige stralen 272. Specerijen 141, Schema van den bloedsomloop 45, Specksel 88. 53 en volgg. Spermatozoön, zie Zaaddraden. ” » » gehoörgang 295. Sphincteren, zie Sluitspieren, ss » » het oog 256. Sphygmograaf 58. » (moleculair —) voor de spier Spier-ademing 76—77, 180. 183. ,„ arbeid 189, mn is » „ zenuw ,„ gevoel 320, 325. 231. „ mioud 179: Scherpte van het zien 275. „ ‚Imitabiliteit 187. Schildklier 130. kracht 198—-199. ontstaan van de — 386, prikkels 187, ” 412 REGISTER. Spier-stroom 181, 185—186, 190 Stroom, negatieve varlatie van den — en volgg. 191. „ suiker, zie Inosiet. Strot-bogen 389. „ tonus 105, 334. „ plaat 384, 389. „ vermoeijenis 188, 236. „ spleet 389. stolbare — zelfstandigheid, Strottenhoofd 219. PAD REEN 123377 kraakbeenderen van het „ zn 325. het — 219, 210. Spieren 176. Strottenhoofd, onderste — bij de vo- bestanddeelen der— 178, gels 221. 179. Subjectieve beelden 276. dwarsgestreepte — 177. Suffocatie, zie Verstikking. gladde — 200. Suiker 18, 130, 135—136. nut der — 203. 55 (diabetes —) steek 138. 