title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: te vormen, en aan de onderscheidene Afdeelingen de ver- langde inlichtingen te verstrekken. Alle Correspondentiön en andere stukken, die tot 1796 ter Griffie van Hun Hoog Mogenden bewaard werden, zocht men te vergeefs bij zijn Departement. De vereeniging der politische en commerciele Afdeeling, in Frankrijk van elkander gescheiden, kon hier gevoegelijk op den bestaanden voet voortduren; te meer, nu de staatkundige belangen van het Koningrijk Holland waren gewaarborgd door de bescherming van het groot Federalief stelsel des Keizers 2). Des te vlijtiger en met de borst konden de Ambtenaren dier Afdeeling zich op de behartigiug van onze handelsbelangen toeleggen. Een in ’t oog loopend ver- schijnsel van de nieuwe orde van zaken, was het gebruik der Fransche taal bij de diplomatische briefwisseling ; voorzeker ter geruststelling van LoDswisk, wien op het gebied vooral der internationale betrekkingen, niets verborgen mogt blijven. Tot dat einde werd dan ook de toevoeging aan het Depar- teınent van eenige personen gevorderd, bij uitstck in die taal bedreven ?). De gezamenlijke kosten van het onderhoud %) »L6tablisement de ce Burcan est absolument neoessaire pour former une collection complöte des Traitds, manifestes, ddelaratious, eonventione” enz, (Verg. II* Del, Iste Stuk, Bülage XXXVIN). 2) »Les int6r&ts politiques da Royaume de Hollande &tant placks sous In sanvegarde du grand syatöme fäderatif” 3) »D’ailleurs Pasage de ia Langue frangaise que le soussigne se propose introduire sans d&lai ponr toute la correspondance, exigera” enz. In het Leoensberigt van rauck locat men (8 Julij 1806), dat die uit Spanje terag- gekeorde jengdige Diplomast naar den Haag ontboden was, ndoor den Heer Van DER 60x, om hem in het burean van Buitenlandsche Zaken wegens de groote drukte, te assisteren.” Brieven, bl. 10. — Koning Lopkwisk erkent 16 242 der Hollandsche Diplomatie, zoo van de Ministers buiten ’s lands, als van het Hötel voor het Hoofd van het Depar- tement en van een geschikt huis voor de Bureaux, niets uit- gezonderd, werden op zes tonnen gouds geraamd. Maar uithoofde van de door naroLeon beloofde tusschenkomst, om de Hollandsche Vlag door de Barbarijsche Mogendheden te doen eerbiedigen, had van DER Gozs de geschenken en spen- datien aan die roover-Staten, niet onder die som begrepen, en meende hij, dat dit gansche onderwerp als van ouds, meer betamelijik tot de bemoeijing van het Ministerie van Marine behoorde !). De constitutionele beginselen in het stuk van Begrooting en van overleg met het Wetgevend Ligchaam, smaakten den toenmaligen Leider van onze Diplo- matie, geenszins. Bij iederen post der jaarlijksche dienst van het Departement, een onderzoek en debat van de Kamer te willen uitlokken, en hare Leden in te wijden in al de bij- zonderheden van een Bestuur, uitsluitend door Zijne Maje- steit te oefenen, zou beneden de waardigheid van den Monarch zijn en niet eens de beöogde bezuiniging te weeg brengen. — Het Wetgevend' Ligchaam moest derhalve aan den Koning tot onderhoud der Buitenlandsche Betrekkingen eens af, een jearlijksche som van zesmaal honderd duizend gulden ver- zekeren, betaalbaar iedere maand een twaalfde, op een man- daat van den Minister van Buitenlandsche Zaken, die aan den Koning, wegens het gebruik dier penningen, rekenpligtig zou zijn. — Gewis zou in onze dagen, niettegenstaande de weelderige levenswijze 200 sterk is toegenomen, en de Staats- züjne begaafäheid in deze regelen. Docxm, Aistoriques, T. II, 399): »rauck, jenne homme trös-instrait, d’une grande esp6rance.” !) Tractaat van 23 Mei 1806 (’savonds te 9 nur onderteekend tusschen NaroLeon en de Bataafsche Republiek) Art. 248 kas van koloniale baten overvloeit, wel eenige bedenking gevallen zijn op de even onvruchtbare als dure Legatie te Parijs, voor welke sints de laatste jaren telkens niet minder dan zestig duizend gulden 1) waren uitgetrokken! En toch klaagde BRANTSEN, nu en dan, steen en been, dat hij die 200 ruimschoots representeerde, daarmede niet uitkwam. Onze Legatie had in genoemde hoofdstad, een eigen Hötel 2), van hetwelk alle buitengewone Commissarissen of Gedepu- teerden nevens den Gezant en ook nog andere gasten, zich bij voorkomende gelegenheid bedienden. Niets natuurlijker dan dat Lopewısk, den Troon van Hol- land beklommen hebbende, hoe eer zoo liever in de rij der gekroonde hoofden als Broeder opgenomen wenschte te wor- den; maar om dit verlangen vervuld te zien, moest de oflicile kennisgeving nan de Vreemde Mogendheden vooraf- gaan; schoon hij de aanvaarding der Koninklijke waardigheid zelfs wilde medegedeeld hebben däär, waar zijne erkenning niet ligt, immers niet onder de toenmalige omstandigheden, te verwachten was. Zou die kennisgeving al dan niet, ook aan de Hoven van Berlijn en van Weenen geschieden? De Koning zag niet in waarom niet, maar oordeelde toch op dit punt, een bepaald antwoord van BRANTSEN te behoeven, of dit bij de zigtbare verkoeling tusschen waroLEon en den Koning van Pruissen, die het zich zamenpakkend dreigend onweder aankondigde, te Parijs wel zou worden opgenomen 3). „De excellente voornemens van onzen Koning,” schreef FALCK #), „die door de Staats-Courant genoegzaam publiek waren gemaakt, zijn niet naar den smaak geweest van den 4) f 50,000 tractement en f 10,000 equipagegeld. Notulen van hei Staats- Bewind, 10 Februarij 1808. 3) nos, Perslag enz., bl. 8. 3) Zie Bijlage XX (LoDEwisg’s brioven aan VAN DER cors, uit Mente 28 Jalij, 9 Augustus 1806, bl. 78. 4) Brieven, bl. 166 (11 Augustus 1806 aan M. u. SIcoamta). 16* 244 grooten TIeer te Parijs. Vandaar de spoedig afgewisselde bevelen omtrent de Vloot. Ook zal de organisatie der Armde vooreerst uit dien hoofde niet 200 economiek kunnen ziju als men zich had voorgesteld. Het is nog niet zeker of men een veldtogt tegen Pruissen zal kunnen vermijden, dat appa- rent de dupe zijn zal van het arrangement tusschen Frankrijk en Engeland. Omtrent dit laatste twijfelt men niet of het zal finaal tot stand komen, maar de vreugde deswege is hier !) minder algemeen dan gij zoudt denken. De meesten hadden gespeculeerd op de voortduring van den oorlog en dus groote aankoopen gedaan van koloniale voortbrengselen, welker prijs nu aänmerkelijk gedaald is.” Toch hadden die kooplieden, die den Vrede tusschen Groot-Britannie en nAro- LEON voor onmogelijk hielden, juist gezien; en zoo in de onderhandeling te Parijs met Lord varsouru onder het Ministerie rox aangeknoopt, aan Engeland trouweloos en achterbaks de teruggave van datzelfde Hannover was voor- gespiegeld, dat Pruissen door NAPOLEON daartoe gedwongen, in bezit had genomen 2), het bedrog zou te Berlijn uitlekken, en met de geweldenarijen door den nieuwen Groot-Hertog van Berg en Kleef murat, zoowel als met de stichting van het Rhijnverbond en de in bezitneming van Wesel, door den Keizer der Franschen zamentreffende, het Pruissische Hof tot de wanhopige oorlogsverklaring aan den nog over Oos- tenrijk zegevierenden Veroveraar noodzaken. Het zou Koning opzwisk niet gelukken, zich van een 1) To Amsterdas 2) Depöche nit Berlijn, 29 Maart 1806 aan van DER GOES: »Voorgisteren heefi het Ministerio oen Nota aan den Heer zacksoN ter hand geateld, waarin men te kennen goeft, dat Engeland cone Coslitie tegen Frankrijk gesmend hebbende, waafran de uitslag niet ganstig voor Grool-Britannie nitgerallen was, zünde onder anderen Hannover in handen der Franschen gerankt, Z. M. (de Koning von Pruissen) in ’t geval gekomen was, om eenige van deszelfs Erflenden te osderen, en daareutegen Hannover als achdvergoeding iu hezit te nomen.” (Archief BRANTSER). 245 werkdadige deelneming aan dien oorlog te onthouden !), maar gedenkwaardig blijft zijn streven, om van zijnue vredelievende gezindheid te doen blijken in een tijdgewricht, toen de spanning tusschen Pruissen en NArOLEON nog niet lıaar top- punt had bereikt. Opmerkelijk is in dit opzigi eene be- tuiging van 6 Augustus 1806, die zeer treffend van de gewone taktiek van zijn’ Broeder verschilt, om door het aankweeken van een vinnigen pennenstrjjd tegen de Vorsten en Volken, op welke hij gebeten was, de oorlogsvlam te doen uitbarsten. „Ik heb,” schrijft 10DEwIsK aan zijn Minister, „den brief ontvangen, waarin gij mij de klagten van de Gezantschappen van Oostenrijk en Pruissen tegen den Redac- teur van het Amsterdamsch Avondblad, mededeelt. Ik laat u weten, dat ik 200 even last heb gegeven, de uitgave van dat Blad te doen staken, met bepaling, dat alle Courantiers of alle andere Schrijvers, die zich zullen verstouten in mijnen maam of op een ligtvaardigen en onbezonnen toon over be- vriende Regeringen te sprek@n, gestraft zullen worden als verstoorders der openbare rust, en als overtreders van hunne pligten jegens mij 2). Ik verlang, dat gij van den inhoud van dit besluit aan de Agenten van Pruissen en Oostenrijk kennis geeft, en dat gij hun zegt, hoe aangenaam het mij zijn zal, dat hunne Gouvernementen in den spoed waarmede ik een misbruik, zoo strijdig met de waardigheid en met den geest van elke regtvaardige Regering heb beteugeld, mijne zucht zullen erkennen, om met hen in goede en on- 1) Dat hij Holland van dit uienw offer aan de Alliantie met Frankrük zocht te ontheffen, schijnt uit zijne brieven aan vax DER aozs to blüken. »Je desire avoir le Trait6 fait aveo la France, et qui porte le nom de Trait# de La Haye: envoyez-moi le.” ı(ovie). (Bigenhandig; wit Aken 22 Augustus 1806). Voorts nit de vragen (eigenhandig billet zonder dagteckoning): »Quel est le Trait6 actuellement existent? A quoi m’engago-t-il A Fonverture de Ia eampagne?” (Archief VAN DER GOES). 2) Op evengemeld briefje komt deze vraag des Konings voor: vquelle est Pepoquo od le Journal du soir d’Amsterdam fut supprim6?” 246 gekrenkte welwillendheid te leven, en om mij steeds te be- ijveren de vriendschappelijke betrekkingen, die de Volken onderling en derhalve hunne Regeringen behooren te ver- binden, ongestoord te handhaven 1).” Maar zoo wopewisk derhalve niets naliet om zijnerzijds de goede verstandhouding met het naburig Pruissen te be- waren, niemand minder dan hij, was bij magte den doode- lijken slag af te wenden, met welken naroLEoN die Monar- chie eerlang dacht te verpletteren. Ook de Corsikaan vergat zijne grieven niet, die hij wederkeerig tegen het Kabinet van Berlijn kon doen gelden. Of had niet het voornemen tot inlijving van Holland bij Fraukrijk, in den jongsten tijd um geene andere reden ter zijde gesteld en met het tegen- woordig Koningschap verwisseld moeten worden, „dan om de stellige verklaring door Pruissen gedaan, van liever den laatsten man der Armde te zullen wagen, dan omtrent de voorgenomene vereeniging lijdelijk te blijven 2)?” En in welk verdrag met Rusland, had men zich niet vöör den slag bij Austerlitz, tegen Frankrijk ingelaten? Welk doel hadden de toerustingen van Pruissen gehad vö6r de oorlogskans ten voordeele van den nieuwen Keizer beslist was? Stak een en ander NAPOLEON geweldig in den krop, eene in het verschiet opkomende en in haast ner te vellen Coalitie 3), een Noor- delijik-Duitsch Verbond, met Pruissen aan de spits, en tot 1) Aan VAN DER G0XS (nit Mentz 6 Augastus 1806). Doch teregt wecs men in den Annual Register, op deze willekeurige inkrimping der oertijds in Hul- land zoo vrije drukpers: „The journaliste whom he (LoDEwLrK) punished might possibly deservo the chastisement thoy receive; bat the summary proceeding — affords a melancholy sample of the subdued and degraded state into which {he ones free press of Holland has unhappily fallen.” (1806, History of Europe) p- 216. 2) no&ız, Verslag enz., bl. 18; en zie boven bi. 187.. 3) Vorg, Sir ROBERT ADAIR (in na te melden Historical Memoir, p. 326 volgg.): "BONAPARTE is not a man who will auffer it long to be in doubt who are his friends and wAo are his enemies.” 247 bedwang van het Rhijnverbond beraamd, had zijn toorn niet kunnen ontgaan; en zoo had noch de afstand van Neuf- chätel, dat BERTHIER als Vorst moest huldigen, noch de ootmoedigste houding van den Eersten Minister HAUGwITZ te Parijs I), de schrikkelijke wraak kunnen verbidden. Eene uitvoerige dep£che van Bourpeaux uit Berlijn, wei- nige weken v6ör de uitbarsting der onverzoenlijke veete, den 6-September 1806 2) geschreven, werpt een helder licht over den hagchelijken staat van zaken. „Ofschoon de ver- houding tusschen Pruissen en Frankrijk nog steeds dezelfde blijft en geene verandering aanbiedt, die de hoop op het behoud van den Vrede van het Vasteland zou kunnen ver- meerderen of verminderen, gaan inmiddels de krijgstoerus- tingen niettemin onafbroken door. Van alle kanten komen troepen op of worden binnen kort op de hun aangewezen plaats verwacht. De bezettingen van Berlijn en Potzdam zijn bijna geheel ontbloot; in de eene en de andere zijn slechts enkele bataillons van het depöt, vijf eskadrons der lijfwacht en het eerste bataillon der Garde overig. Deze laatste corpsen zullen eerst met ’s Konings bagaadje vertrekken, en dan eerst naar het Leger trekken, wanneer de zending van den Heer V. KNOBELSDORFF geen gewenschte uitkomst mogt opleveren. Niet v66r den 12den of den 144% dezer maand zal men dien- aangaande iets kunnen vernemen, tegen welk tijdstip de eerste depöches van dien onderhandelaar te gemoet worden gezien. Intusschen, vervolgt BourDzAux, zijn de Broeders des Ko- nings, Prins HENDRIK en Prins wıLLem eergister naar hunne Brigaden op reis gegaan: Hunne Koninklijke Hoogheden zullen onder den Prins van oransz-Fulda dienen, die heden %) »De Graaf vas mavomırz is efeelif den 14 dezer naar Parüs ver- etrokken.” (Uit Berlijn aan van DER aoxs, 18 Jannarij 1806). En verg. het schilderachtig verhaal door 7. v. GENTZ van de door HAuawırz verdunrde krenking, bij Dr aannrn, Zist. göndr. des Traitds, T. X, 76, 111 mir. 3) Ann VAN DER Go2s (Archiof BRANTSEN). 248 zelf vertrekt en over een gedeelte van den regter-vieugel het bevel zal voeren. Prins LODEWISK FERDINAND van Pruissen heeft ons insgelijks verlaten, om het bevel over de voorhoede “te aanvaarden, tot welk einde hij zich naar Dresden heeft begeven. Wat het reserve-Leger in de omstreken van Cü- strin verzameld aangaat, men ınaakt toebereidselen om het in de nabijheid der hoofdstad te doen kamperen. De be- woners van het platte-land hebben last ontvangen om hunnen oogst te bergen, vermits er twee kampen moeten worden opgerigt, het een te Köpenick, een klein vlek twee uren van hier gelegen, het ander vlak bij de wallen van Berlijn. Al die maatregelen, hoe ernstig ook, zouden geene be- zorgdheid inboezemen, omdat eensdeels Pruissen enkel ver- langt gerust te worden gesteld omtreut hetgeen zijne be- koınmering gaande heeft gemaakt; terwijl aan de andere zijde Fraukrijk, zich gereed makende Duitschland te out- ruimen, die bekommering verdrijft en de geruchten te niet doet, volgens welke Zijne Keizerlijke Majesteit tegen Pruissen een’ aanval in het schild voert. Doch het staat te vreezen, dat de weinig vredelievende stemming van Rusland, gevoegd bij de bedekte kuiperijen van de partij, die aan dat Rijk verkocht is, ten laatste over het gematigd stelsel van den Koning zal zegevieren en een of anderen stap te weeg bren- gen, die den oorlog onherroepelijk ontsteekt. Men verzekert, dat de in het begin dezer week uit Petersburg, bij de HH. V. HAUGWITZ en V. STACKELBERG 1), door buitengewone koe- riers overgebragte depöches, duidelijk doen zien, met welk ‚ ongeduld het Russisch Kabinet het uur verbeidt, waarin Pruissen zich tegen Frankrijk zal verklaren. Evenwel blijkt daaruit tevens, dat gemeld Kabinet zich niet stellig wil 1) „De Graaf v. STACKELBERG, die in den Ha: Minister van Rusland) geresideerd heeft, is alhier gearriveerd.” (Uit Berlin, 18 Januarij 1806). Verg. deze Geschiedenis, TIe Deel, 1" Stuk, bl. 334. 249 verklaren, dan nadat de Koning zich dermate zal verbunden hebben, dat het hem niet ıneer mogelijk zij op zijne stappen terug te komen. Men voegt er bij, dat 80,000 man Rus- sische troepen in de nabijheid der Pruissische grenzen op het eerste sein, gereed worden gehouden om ’s Konings Leger te versterkon, en door een veel aanzienlijker hulp zullen gevolgd worden. Een eigenhandige brief van Keizer aLexan- per aan den Koning, eergister per koerier overgebragt, behelst, naar men zegt, de sterkste verzekering zijner vriend- schap en laat niet den minsten twijfel over of Z.K. M. zal ingeval van eene vredebreuk, met Fruissen gemeene zaak maken. De Russische partij legt dan ook in dit oogenblik een verwonderlijken ijver aan den dag, om op de openbare meening te werken !) en de gemoederen te verbitteren. Zij verspreidt de zonderlingste uitstrooisels en verzekert onder anderen, dat het Tractaat door den Heer ouBrıL ondertee- kend 2), Pruissisch-Polen aan den Grootvorst CONSTANTIN ınoest schenken; welk beding eene der redenen was van de ballingschap van den Heer ousrız, die werkelijk naar zijne go>deren is verbannen. Het is te hopen, dat de wijsheid van het Pruissisch Kabinet al de kunstenarijen van eene partij zal verijdelen, van welke sommigen uit blinden hast tegen Frankrijk handelen, terwijl anderen door valsche be- grippen van vaderlandsliefde en eergevoel worden weggesleept. Saksen is tot het Noordelijk Verbond 3) formeel toegetreden, 1) Het was ook to Peteraburg, dat de beroemde Fragmente aus der neusten Geschichte des Politischen Gleichgewichte in Europa, van den talentvollen r. v. GENTZ hot licht hadden gerien. 2) Het verdrag te Parjs met Frankrük, afzonderlük en met witslniting van Engeland, door den Russischen Staatsrand PIERRE D'OuBBIL geteckend, door Keizer ALEXANDER niet geratificeerd. 3) Sir nopsar avam (Historical Memoir of a mission to the Court of Vienna in 1806, p. 125, 822, schrijft aan rox nit Weenen 8 September 1808: » From Coont Stadion I learn that a large Prussian force is assembling in Saxony, and that the Elector of Hesse-Cassed had signed the Treaty of Counter-fede- 250 onder de leiding van Pruissen, en ’s Konings troepen moeten gister op het gebied van dien Staat gerukt zijn. Die Sak- sische wapening is met een ongeloofelijke geheimhouding aan- gelegd en ieder oogenblik kan die krijgsmagt zich bij de Pruissische aansluiten. De bezetting van Lauenburg door de Zweden en de op heffing der blokkade van de havens van Pruissen 1) hebben zich bevestigd, maar de ware drijfveren, die tot dien staat van zaken hebben geleid, liggen nog in ’tduister. Men gist, dat het bezwasr om uit Rusland granen te bekomen, en de noodzakelijkheid om de troepen, die op de grenzen van Zweedsch-Pommeren lagen, elders te gebruiken, die vreemde schikking hebben uitgelokt.” En hoe het Noordelijk Duitschland sints geruimen tijd tegen den Franschen overweldiger in het harnas was gejaagd, had al in het voorjaar, uit Hamburg eermnoın berigt 2). „Men verkoopt. alhier, schreef hij, onder de hand een, nog niet ter kennis der Politie gekomen hekelschrift, hetgeen den niet zeer zinrijken titel voert: BONAPARTE, der du bist im Himmel, geheiligt werde dein Name. Hetzelve bevat. op 80 bladzijden, de hevigste aanvallen tegen den Keizer NAPOLEON en Frankrijk, met betrekking op de oude ge- schiedenissen; dan, het verheft zich weinig of niet boven den gewonen trant van dat, zoo nutteloos als in de meeste gevallen, kwaadaartig soort van geschriften.” Doch iets later wees hij op twee andere integendeel hoogst merkwaardige ration, notwithstanding all the temptations and even threats of BONAPARTE to induce him to join the allied Powers of the Rhine.” ") seıxmorD nit Hamburg, 22 April 1806: »Gister vernam men alhier per estafetto van Husum — de tijding van de door het Britsche Gouverneiment be- slotene blocade van de Ele, Weser, Eems en Trave.” — Waarom niet ook van de Oder, vroeg de Bataafsche Diplomaat, indien de Engelschen, niets ont- ziende, den Praissischen handel geheol en al wilden »doen staken?” (Archief BRANTSEN). ®) Ann van DER 0oEs, 7 Februarij en 4 Maart 1806 (Archief BRANTEER). v 251 geschriften van anti-napoleontische strekking, het „Frag- ment de Polybe” en de te Berlijn verschenen „Attila, der Held des fünften Jahrhunderts,” die vol 1) treffende-zin- spelingen op de gebeurtenissen van den dag, gretig werden verslonden. Die levendige pennenstrjjd, — waarvan REINHOLD het gewigt wel niet miskende, — anders toch had hij daarvan in zijne depöches zeker geen gewag gemaakt —- had buiten twijfel den anti-Franschen geest gevoed en de beide Kabinet- ten van Berliin en de Tuileriön, zoowel als een goed deel van Duitschland en de Franschen al meer en meer van elkander vervreemd; zoodat, schoon nog op den 15 Augustus de Napoleonsdag in de Pruissische hoofdstad werd gevierd, al v66r het einde van September de teerling was geworpen. Het inrukken der Pruissische troepen in Saksen ?), had den Franschen Gezant DE LA FORFST, op bevel van NAPOLEON verpligt zijne passen. te vragen 3). Men had te Parijs dien gewapenden intogt voorzien en zich op de gevolgen daarvan voorbereid. Maar het Kabinet van Berlijn dat integendeel noch op den bijstand van Oostenrijk, noch op dien van Engeland kon rekenen, dat zelfs niet eens de onmiddellijke hulp der Russen te zijner beschikking had, en in zijn zelf- genoegzamen waan alle voorzorgen versmaden zou tot dat eensklaps de naakte en noodlottige waarheid het Hof, de Ministers en Veldheeren tegelijk overviel en alle tegenwoor- digheid van geest deed verliezen, dit Kabinet ging nu in zijn dolzinnigen overmoed te werk op eene wijze of het van A) Het Fragment de Polybe, eenige jaren geleden door miju” Ambtgenoot zovens herdacht, en de Attila van wijlen mijn Leermeester te Gent, Prof. RASSMAnN. 2) »L’entree des Prnssiens en Saze öteit prövne A Paris, enz. 3) Depöche van BOURDEAUX aan VAN DER GOES nit Berlin, 28 September (»tir€ du chiffre”). Evenwel zou CAILLaRD, met de andere Leden der Fran- sche Legatie, vooreerst te Borlijn blijven. 252 eene wisse overwinning, van een nieuwen slag bij Rosbach verzekerd ware. „Men verzekert, meldt sownpeaux, dat het ultimultum waarbij de terugtogt der Fransche krijgs- magt uit Duitschland wordt gevorderd, morgen !) uit het hoofdkwartier zal worden afgezonden, en dat een ontken- nend antwoord het sein zal zijn tot den aanval 2). Het bevestigt zich gelijk ik de eer had u per vorigen koerier daarvan te verwittigen, dat men van hier die ontruiming geöischt heeft, en dat men daarentegen te Parijs op de ontwapening heeft aangedrongen 3). Uit eene naar ik geloof echte bron verneem ik, dat men hier heeft besloten aan geen der Agenten van de in dezen oorlog gewikkelde Mo- gendheden te doen weten dat zij moesten vertrekken, maar dat men voornemens is te wachten tot dat hunne Regering hen terugroepe. Het blijkt duidelijk dat de kunstenarijen der Russische partij, en de razemij der officieren om te willen vechten, eindelijk de overhand hebben behouden, en dat men dit bepaald wil #).” Dien ten gevolge en nadat alle hoop op het behoud van den vrede was opgegeven, moesten onze diplomatische be- trekkingen met Pruissen worden afgebroken, dat overigens op dien tijd LoDewisK nog niet als Koning van Holland had erkend. Tegen zijne verwachting ontving de Charge d’Af- faires BOURDEAUX, van de Pruissische Regering de aanzeg- ging Berliin te verlaten, en onzerzijds kon men wel niet nalaten op. gelijken voet jegens den Vertegenwoordiger van 1) 24 September 1806. 2) „Lion assure, que Fultimafum par lequel on demando la retraite des troupes frangaises do PAllemagne sera exp£did du Quartier general demain, ot qu’une röponse negative sera le signal de Pattaqne.” 3) „Quo @'iei Yon a demande cette retraito, ot qa’& Paris on a insists sur lo dösarmement.” 4%) „Il parait &rident qne les intrigues du parti Russe, ct la fürear des militaires de faire la guerre, l’ont enfin emporte, et que Fon y ent dcide.” 253 dat Kabinet te ’s Hage, te werk te gaan, door hem zijne passen toe te zenden l). In het vooruitzigt van den niet te vermijden krijg, ge- durende welken voor de veiligheid van het Rijk zoowel langs de kust als aan de Oostzijde zorg behoorde te worden ge- dragen, terwijl wAroLEoN niet alleen over de Hollandsche krijgsmagt tot een inval in Duitschland, maar ook over ’s Konings persoon, als een var zijne Onder-Bevelhebbers 2) dacht te beschikken, was Lopzwısk uit Wiesbaden, waar hij zich tot herstel zijner gezondheid ophield, naar de Re- sidentie teruggekeerd. En hier reeds vöör en gedurende den veldtogt, kon eene botsing niet achter blijven tusschen den onverzettelijken, hardvochtigen Keizer, wien het wel of kwalijk varen van Hollaud te eenemaal niet trof, en den ge- moedelijken jongeren Broeder, die met alle inspanning zijner krachten en van zijn goeden wil, over een uiterlijk nog vrij Volk onafhankelijk poogde te regeren, en de lasten onder welke het zuchtte, te verligten. Want wat moest er van den reddeloozen staat onzer Finantien worden, indien bij al het- geen reeds voor de Land- en Zeemagt gedaan was, in het belang van nwaroLeon’s verbazende en zich telkens verder uitstrekkende ontwerpen, zonder zich aan de plegtigste be- loften te kreunen, bij den stilstand van koophandel en zeevaart, den onderdanen nogmaals bezwaren zouden worden opgelegd die eindelijk niet meer te torschen zouden zijn? wat dan? volgens den Keizer was het middel zeer eenvou- 1) van DrR @ors aan den Koning 17 October 1806: „Je dois, Sire, firer Pattention de Votre Majestö sur cette dernidre dep&che de Berlin, et Lui de- mmander si Elle ne juge pas convenable d’agir envers le Chargs d’Affaires de Sa Majests Prussienue do Ia möme manidre que ce Monarque en a agi envers 16 Charge d’Affaires de Votre Majestö en Iui donnant des passeporta,” 2) ruısas, Hisi, du Consulat ei de U’Empire, T. VII. Doch op geen punt, 266 onwrikbaar als op dat van het ondermijnen van ’s Lands crediet door zulken roof, bood de Koning door GosEL overreed 3) eu zich de beginselen der Hollandsche trouw in het nakomen der verbindtenissen eigen gemaakt hebbende, kloek en regtschapen eeu edelen tegenstand. — NAPOLEON dorst ons het verlies van onze Volk- plantingen verwijten, alsof hij bezield ware geweest met de opregte zucht om die te behouden of ons bij den algemeenen Vrede, in het genot van de ons door de Engelschen ont- rukte Overzeesche Bezittingen, als eerliik Bondgenoot te herstellen 4). Zoo sprak hij terwijl zijne Negotiatie met 1) Hoe varoı£on telkens op dat aanbeeld sloeg, zie men in de Documents Kistoriques van LODEWIIK: „il revenait A Ia charge A chagne lettre, pour la banqueronte.” (I. 233.) 2) „Vous perdez vos colonies; je ne ferai rien pour la Hollande si vons diminnez vos forces de terre et demer. Il faut avoir cinquante milie hommes et vingt vaisseaux de ligoe, et imposer forlement vos rentes." Ce n'est pas vous qui ponvez sauver Ia Hollande: de quoi vows mäles vom ? que des Hol- landais euz-mönes s’arrangent,” enz. Documents historiques 1. 224, 230. %) „Le Roi n’ajouta foi aux diseours de GOGEL qu’en ce qui avait rapport % Ja bangueroute,” enz. (Documents histor. I. 235.) 4) Wel schijut bij zelf in het Iaatst van 1801, op het toen Bataafıch Cochin een begeorigen blik te hebben gemorpen. Lord MALMEspuRT in züne Diaries IV. 184 gewangt van een berigt uit Weenen „that Cockin is coded by the Dutch fo France.” Hetgeen van ner aors den 5 Januarij 1803 san SCHIMMELPENNINCK schrijvende ontkent, nogtans met de eanmerking: „Het ” 255 Groot-Britanniö, niet enkel ten koste van het bedrogen Pruissen tegen de teruggave van Hannover, maar ook tegen den afstand al weder van eene der gewigtigste onzer 200 menigmaal gewaarborgde Koloniön, bijna doel had getroffen ! Was Ceylon de prijs van den Vrede van Amiens geweest, nu zou men ons nog al te gelukkig hebben geacht met het verlies van de Kaap de Goede Hoop zoo al niet van Su- riname !), den Vrede te kunnen koopen. En toch bevroedde hij zeer wel de waarde van die Volkplantingen voor een handeldrijvende en zeevarende Natie, als de onze; — dat de Koloniale questie voor het Moederland eene levensvraag was 2). Waar het pas gaf, stelden zijne onderhandelaren tegenover het door de Engelschen immer aangedrongen be- ginsel van het ui possidelis, als grondslag der Vredehan- deling, het onhoudbare, van dien eisch als verderfelijk hetzij dan voor de Bataafsche Republiek of voor het onlangs ge- sticht Koningrijk, met nadruk in het licht; — maar hoe klemmend dit betoog ook ware, van elders blijkt, dat de Negotiatie niet wegens Suriname of Demerary, Essequebo en Berbice, in 't oog der Franschen zoowel als der Engel- schen ondergeschikte punten, — maar wegens het Europeesch geschil over Dalmatiö en het meest over Sicilie, al voor het overlijden van den welwillenden rox afsprong 3). Had het Kabinet van St. James op dit laatste willen toegeven, de afstand van een paar Nederlandsche Kolonien meer of minder zou het geweten van NAPOLEON niet weörhouden is niet onmogelijk dat het Fransche Gouvoruoment op die possessie specalatie makende dat gerucht verspreidt, om one op die aanrage te prepareren.” 1) Verg. rursns, Hist. du Consulat ei de P’Empire, T. VI. 542. 2) Annual Register 1806, p. 754. 3) »On dit qu’un conrier Anglais,” meldt BRANTsEN den 14 Sepember 1806, »a port6 Ia nonvelle de Ia mort de M. vox. Cet 6vänement, joint aux antres, Iaisse peu d’espoir pour une pacifieation avec PAngleterre” (Aan var DER Goxs). En verg. Sir ROBERT ADAIR, t. u. Pı 256 hebben; en te gereeder had hij in het verlies toegestemd, daar al weder bij deze Negotiatie, zoo als bij de vroegere van Amiens en Rijssel, op onze tusschenspraak en zamenwerking als onafhankelijke Mogendheid en Bondgenoot, even weinig werd gelet, alof wij slechts een Wingewest waren en ons onwedersprekelijk regt niet op de duidelijkste Tractaten steunde. Het strekt den Hollandschen Minister te Parijs, den Staatsman die ruim twintig jareu vroeger, in die zelfde stad den Vrede der oude Republiek met Groot-Britannie had helpen sluiten 1), ontegenzeggelijk tot eer, dat hjj wiens dagen reeds geteld waren, geen lijdelijk toeschouwer dier Negotiatiön begeerde te blijven, waar hij wist als zelf- standig onderhandelaar ten nutte van het Vaderland te moeten optreden. „In een vertrouwelijken brief meldt de Heer BRANTSEN mij, 200 schreef de Minister VAN DER com aan den Koning 2), dat de onderhandelingen met Engeland schijnen te vorderen. Hij gelooft dat het thans het geschikt oogenblik is daarover met den Prins van Benevento ?) te spreken, want — voegt hij er bij +) — daar men mij als ’s Konings Gezant behandelt en beschouwt, zal men mij toch wel niet de bevoegdheid betwisten, om Hollands eer en belangen voor te staan.” Eenige dagen daarna was BBANISEN, die Lord YARMOUTH in een gezelschap bij TALLEY- RANK ontmoette, op de zaak teruggekomen. Hij berigtte dat de Engelschman de hoop koesterde den Vrede tot stand te zullen brengen; dat hij wel is waar slechts gemagtigd 1) Hot Tractant van 20 Mei 1784. Zio wznponr, Memoriön, 1Ie Deel, Bülage. — muanTsen’s Ambigenoot bij die Negotiatie, was de gewone Am- bassadeur der Republick in Frankrük, LESTEVENON VAN BERKENRODE. 2) 2 Augustus 1806. 3) TALLETRAND. 4) «Car, dit-il, paisque l’on me traite et considdre comme Ministre du Rei, Yon ne me disputera pas la facultö de prendre A coenr F’honueur et les in t#räts de la. Hollande.” 257 was om te onderhandelen en Preliminaire Artikelen te slui- ten, maar dat hij zijn best deed om een eind-verdrag te bewerken, hetgeen hem oneindig verkieslijk voorkwam !). Doch hose de Keizer en TALLEYRAND er niet aan dachten, ons als regelregt belanghebbende partij in de Negotiatie met Engeland eene plaats te gunnen, het werd door een anderen brief van BRANTSEN 2) bevestigd, volgens welken hij sedert de hervatting der conferentiön met Lord var- =mouru’s mede-arbeider, den Graaf van LAUDERDALE, den Prins van Benevento zeer weinig had kunnen zien en spre- ken; dat al wat hij van den Franschen Minister had kun- nen te weten komen, zich tot de verzekering bepsalde, dat de Keizer de belangen van Holland onafgebroken ter harte nam, en dat men op de welwillende bedoelingen van zijne Keizerlijke Majesteit staat kon maken. En zeker, aan tegenspraak op het stuk van onze Kolonien, welke Groot-Britanniö zocht te behouden, had nAaroLeon het niet laten mangelen; maar een pleidooi, waarbij het schrik- beeld van onze niet af te wenden inlijving, al weder even sluw en behendig als voor ons ontmoedigend, aan het verlies van onze Overzeesche Bezittingen als onvermijde- ljk gevolg verknocht werd. „Indien ten gevolge der toe- passing van het beginsel uti possidelis, — zoo rede- neerde ’s Keizers onderhandelaar oLaRkE, sedert Hertog van 1) van n2a @ozs aan den Koning, 6 Augustus 1806. (BRANTSEN aan van DER coxs, 81 Juli; 1806). 2) Supplöment au Journal Politique, Leyde 19 Decembre 1806: „Et, en snpposant möme, que le Cap et Surinam et autres possessious Hollandaises enssent pu ätre detachdes döfinitivement du Royaume de Hollande, n’est-il pas certain, que son ineorporation aveo 1’Bmpire Frangais süt 816 Ia snite neces- sairo du refus qa’anrait fait l’Angleterre de lui restituer ses Colonies? Qael sersit en efiet, lo moyen de maintenir une Nation, qui n’aurait que des detten, && A laquelle l’absonoe absolue de tout Commerce Öterait tont moyen de les payer?” 3) „Quelque chose que puissent allöguer L.L. E. E. les Plönipotentiaires de $. M. Britannique, il est impossible, qu’ils me soient pas convaincne, quil est extrömement difförent pour Ia Grande Bretagne de voir le Texe} et ’em- bouchure du Rkin et de la Meuss soumis aux Donanes Frangeises, que de lea voir sonmis & celles des Hullandais.” A) »Ainni done, sans la restitution- de-ses Colowies, In Hollande deviendrait foregment une Province de ’Eınpire Frangais; car, en aoccptant In couronne 259 Nog bevond zich Lord nAunernare in Frankrijks hoofd- stad, schoon de Vredehandel sints lang mislukt kon heeten !), toen NAPOLEON reeds in het hart van Duitschland stond, en de oorlog met Pruiseen onverhoeds uitbarstte. Het is voor de eer van den laatsten Gezant uit Berlijn naar Parijs ter voorkoming,, zoo mogelijk, van dit onheil afgevaardigd, niet onverschillig, uit de dep&ches van BRANTSEN het bewijs te leveren, dat die Pruissische Diplomaat niet zoo belagche- }jk — kortzigtig was, als van de Fransche zijde veelal ten nadeele van den Heer v. KNOBEISDORFF is beweerd. „Ik schrüf u dit blad in onze moedertaal, zoo meldt de Hol- landsche Minister vertrouwelijk aan van DER cos den 30 September 1806, om u te doen voelen, dat het alleen voor u is. #) Vandaar dat BRANTSEN schrüft: »Les Ministres de Saxe et de Hesso- Cassel sont bien dans la gäne; ils espärent comme M. DE KNOBELSDORFF, mais ie eraignent.” (Nan van DER GOES, 28 September 1806.) 1 260 verder, in de zijdelingsche uitstrooisels, dat dit ten oog- merk had, Pruissen tot wapening te noodzaken of te vor- leiden; wijders in de gezegden, welke de nieuwe Groot- Hertog van Berg wuRAT, zich openlijk bij de wapenschon- wing te Dusseldorp had laten ontvallen; en eindelijk in de bitse dagblad-artikelen met geen ander doel daarin geplastst, dan om het Pruissische Hof, de krijgslieden en de Natie te beleedigen, te tergen en aan te hitsen. Niettemin zou KNOBELSDOBFF zijn „best doen tot reconciliatie,” en met dat inzigt begaf hij zich na bekomen verlof van TALLBYEAND, even als vele Diplomaten van het Rhijnverbond, naar Mentz. In den vroegen morgen van den & October vertrok de Pruissische Generaal, na den avond te voren een’ brief van den Koning, zijn meester, voor den Keizer ontvangen te hebben, dien hij nog hoopte te overhandigen vöör het te last ware, gelijk hij zelf duchtte, daar de Fransche en Pruissische troepen elkander reeds 266 digt genaderd waren, dat de voorposten bijna op elkander stieten en men een bloedig treffen van de beide Legers binnen acht of tien dagen voor onvermijdelijk hield. Zoo vreesde KNOBRLSDORFF zelf !) en schreef onze BRANTSEN op dien tweeden October; op den negende werd de Pruissische voorhoede onder het bevel van den Genersal TAUENZIEN, geslagen; daags daarns sneuvelde de heldhaftige maar onbezonnen Prins LODEWLK FERDINAND bij Saalfeld, en reeds den 14i bezweek de Monarchie van den grooten rrırs op het slagveld van Jena. 1) BRANTSEN san VAN DER GOES, 2 October 1806. »M. DE KNOBzLsnont avait (naar hetgeen hij aan BRANTSEN den avond te voren gezegd had) tout lien de eroire que le eontenn de la lettro (van den Koning van Pruissen san NAPOLEON) öteit fort amical et que le Roi y 16moignait son desir de retaklir la bonne intelligence avec la France, mais il eraignait que peut-Btre los affaires ne seraient trop avancdes A son arrivde (bij den Keizer). — BRanTeEn bevestigt die vroes en voegt er, volgens de jongste berigten uit Dnitschland bij: „On ne dontait pas que sous Awit ou dir jours il n’y et quelgo affaire.” 261 En zoo ook zou de Koning van Holland, hoe schoorvoetend aan het opontbod van zijn heerschzuchtigen Broeder ge- hoorzamend, zich door diens verwonderliike zegepraal in staat gesteld zien, om terwijl maroLzon uit Berliin wetten gaf, niet enkel voor Pruissen !), maar schier voor het gan- sche Vasteland verbindend, op zijn voorbeeld Deereten uit te vaardigen ter regeling van het voorloopig Bewind over 'Westphalen en Oostfriesland 2); alsmede over de aangrenzende Landen van Oldenburg en Delmenhorst, Jever, Kniphausen en Varel. ıopswisx benoemde er Gouverneurs-Generaal en andere tijdelijke plaatsbekleeders; maar juist, terwijl hij uiterlijk al dit oppergezag oefende en te Munster eu elders de hulde der Duitsche overheden ontving 3), zou hij maar al te grievende teekenen van de onzekerheid zijner eigene wankelende Regering ontwaren, zonder dat men zelfs de moeite nam hem te ontveinzen, dat bij slechts de schaduw, van een’ Koning vertoonde. Het was de Fransche Minister te ’s Hage, dezelfde die als stmonvırır's opvolger onder den Raadpensionaris SCHIMMELPENNINCK, hier te lande was verschenen en zonder nieuwe geloofsbrieven, dusverre te ’s Hage bleef, te weten, de Generaal DUPONT-CHAUMONT, die Lopewisk bij dezen veldtogt tot in Keur-Hessen had ver- gezeld, en hem de geheimen van wAroLzon’s staatkunde in ®) L’Emperenr se trouve si bien de faire la paix dans la Capitale de son ennemi,” merkte BEANTSEN aan, »gae je no sorai pas surpris, qu'il ne l’aocorde & In Prusse que dans Berlin m&me.” Aan van DER Gozs, 21 September 1806. 2) Verg. Bijlage XXI, bl. 7989. 3) =. v. nopsıschwinau, Leben des Ober-Präsidenten Freih. von VInckE Berlin 1853 I, 286, 289. »Am 202 (October 1806) langte König Lovıs maroLson von Holland an; er wurde von der Kammer ir corpore bewill- kommnet, war sehr herablassond, sprach sich aber mit groszer Anmeszung dahin aus, dasz Preuszens Herrschaft über diese Länder für immer vernichtet sei. Übrigens milderte er auf vınoke’s Instanz die Pferde-requisition seiner Generale, uud bewies grosze menschenfreundlichkeit gegen die zurückgebliebenen ungläck- lichen Soldatenweiber.” 262 de langdurige gesprekken, welke de Koning op de terugreize van Kussel met hem hield, zonder omwegen ontsluijerde. ‘Thans eerst werd het hem duidelijk, waarom er nog geen Gezant des Keizers formeel bij den nieuwen Koning van Holland was geacerediteerd; de zaken van dat Land waren immers nog niet geheel en voor goed geregeld !). Daaram werd Lopewisk bij het yroofe Leger enkel als Prins van den bloede beschouwd;; van eene Ridderorde der Unie, van LODB- wısk’s krooning en dergelijke zaken meer, in ’sKoniugs oogen van belang, wilde de Keizer niet hooren 2). Daarom mogten ook de Hollandsche troepen geen afzonderlijk en bestendig Legercorps uitinakeu, en nog veel minder in de Gewosten achterblijven, die door het vereenigd Leger onder ’s Konings bevel, in bezit wareu genomen. Kortom, het in Holland ingesteld Koningschap was geen voor altijd vol- dongen feit 3). De voorproef van hetgeen hem bij deze gelegenheid weder- voer, had wopewisk bij eene diplomatische handeling die niet in den smaak zijns Broeders viel, reeds eenige weken vroeger gehad. Hij zelf maakt er in zijne Gedeukschriften ter loops melding van, en verhaalt, dat hij tot Ambassadeur te Parijs, den Generaal pumoncrau benoemd had, die den veld- togt van 1805 onder den Keizer had gemaskt, oordeelende , dat hij geene dien Vorst meer welgevallige keuze had kunnen doen; naar, zegt de Koning, men weigerde ronduit hem aan te nemen, en wilde liefst den ouden BRANTsEN behouden. 1) «O’ötait par oe que les aflairen de ce pays w’slaiend pas iermindes.” Docum, historiquse, 1, 248. 3) Docum. historiques, I, 249: »que l’Ordre de ’Union, Ze aruronnement „ cie. ne convenaient point & ’Empereur.” 3) Docum. historiguea, Il, 6: «Le Göndral DUPONT cHauoNT, Ministre de France en Hollande prs de Vancien Gonvernement, w’avsif point enoore ren de nowvelles \ettres de erdance; cela seul suflsait pour proaver les rues necrötes quon avait sur Ia Hollande.” 263 ‚Van den Generaal DumoxcBau schreef naroLkon, wil ik aiets weten 1);”” ook gaf hij Lopewisk den raad, aan de vwreemde Hoven geene kennis van zijne Troonsbeklimming te doen geworden; een raad evenwel dien de Koning goedvond in den wind te slaan. 5 Wij hebben hier met een feit te doeu — de sedert: in- getrokken aanstelling van den Generaal pumoncxau -- te zonderliug, om er niet eenige oogenblikken bij te verwijlen. rlk berind ij in de onnangename verpligting, berigtte VAN DER GOES, „Uwe Majesteit te verwittigen, dat bij het gehoor aan den leer BRANTsEN tot zijn afscheid naar hij dacht, door Zijne Keizerlijke en Koninklijke Majesteit ver- leend 2), Hloogstdezelve hem in de rede is gevallen mei de weag, wie zijp opvolger zou ziin? Waarop de Heer BRANTsEn den Generasl Dumonceau noemde, maar de Keizer hernam, dat die krijgsman in de Diplomatie geheel onbedreven was 3); dat men iemand hebben moest, die voor die betrekking paste, eu dat de keuze niet onverschillig was; dat het onder groote Mogendheden gebruikelijk was geen’ Ambassadeur te benoe- wen, alvorens men had doen polsen of de persoon al dan !) nJe ne veux pas da General DUmoncKau, etc.” Docum. kistoriques, 1, 230 saiv. — »On le refusa vertement, ei on voulut conserver le vienz BRANTSEN.” 3) BRANTEEN san Van DER 0ors, 28 Julij 1806. 3) NAPOLEON aut BRANTSEN: „Qu’est-ce que co Odnral gai n’a jamais fait ee mötier-lä; — il ne m’est pas indiff£rent guel soit l’Ambassadeur qu’on nomme poar vons sncceder, il fant quil me eonrienne. Le Rei anrait dA me con- salter, iZ oa #rop vie, il eat jeune, il fant caleuler los rennltats avant de Miro _ la chose; il est d’asage, möme entre les grandes Pnissances, de ne pas fizer son choix pour un Ambassadeur, sans avoir sond6 si Ia personno est agreable. 