title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: [Antwort des Kurfürsten. BewchliiBs, din Rhein unterhalb Mainz zu passiren. Gegen den Feind geschieht nichts, vielmehr spricht man vom Frieden. Die Staaten haben ein Recht, sich darüber zu beschweren.) 23. Oct. Heute hat er obige Antwort vom Kurfürsten erhalten, die aber die Frage ganz übergeht, was man eigentlich zu thun beabsichtigt. Man heeft eijndclijk naer veel overlcgs met den heere Churfurst van Mentz, Montecuculi ende de geueraels persoonen geresolveert, uiet over den Main, inaer over den Ryn te passeren, ten welcken fiue tvvee Ingenieurs werden afgezonden, om beneden Mentz eeu plaetae te di8pieieercn , om de brugli te slaeu, hetwelcke noch zijn tyd zal vereijsschen '). In des wordt aen den vijandt, zooveel het mij toesehynt, tot noch tue door toedoeu van deeze twee armecn geene de iniuste inconinio- diteijt toegebraclit. Het is nu den thiendeu dagh, dat dezelve aen deze plaetse hebben gestaen niet zeer schoon weder ende zonder rce- gen, waerdoor de weghen zijn opgedroogt ende bequaem om te mar- cheeren, ende of ick instantelijk heb aengehouden, dat meu doch de marsch tot aft>reuk van de vijanden wilde voortzetteu, zoo wert mij tot antwoord gevoecht, dat men daertoe wel genegen is, maer zonder bewilliging van die geene, die de keyzerlyke trouppes commandeert, niet cau doen, behalve andere excuses, die men daeromtrent maeckt, ende ick wordc ineer ende meer in inijne opiuie geconfirineert, dat deese het voor als uoch niet en zoecken ende haer met de hoope van een vreede te maecken amuseren, wacromtrent veel wordt gesproocken ende onder haer voorslaegen gedaen van een armistitium, binnen de- welcke men die zoude contracteren. Ick meijne onder ootmoedige correetie, dat H. H. M. redeneu hebben, om haer over deeze conduite ende dat er nicts effectiefs Inj de handt genomen wordt, tegens de Keijzerlijke ende Branden- burgsche Ministers in den Haege te beclaegen ende te verzoecken, ') Nach den Protocollen (von Anhalt und Schwerin) über diese Berathung wurde es noch zweifelhaft gelassen, ob man bei Bingen oder bei Nierstein den Rhein überschreiten solle. Mainz hatto Lahnstoin vorgeschlagen. Digitized by Google Beschluss, den Rhein zu überschreiten. Der Prinz dringt auf Eile. 305 dat den heere Churfurst de voldoeninge van de alliantie believe te praesteren, ende zal ick afwacliten, wat dezelve niij daeromtrcnt zullen believeu te gelasten. Der Prinz von Oranien an den Fürsten von Anhalt. Dat. Bodegrave 24. Oct. 1672. (Eigenhändig.) [Bittet, ihren Marsch zu beschleunigen, und versichert, dass er das Seinige thuu werde.] J'ay este fort aise d'apprendre par celle que vous avez pris la 24. Oct. peine de m'cscrire, que vostre niarche a este jusques assteurc ') encore asses heureuse. Je nay qu'ä vous prier de la hater autant quil est possible et de vous approcher plus de ces quartier» iey. Je suis re- solu de envoyer en peu de jours un expres ä Monsieur l'Electeur pour luy infornie encore plus particulierement de mes sentimens, de quelle maniere que je croy qu il pouroit agir et aussi des mes dessins. Ce- paudant vous prie d'estre asseure que j'agires autant qu'il nie sera possible et que je ne manqueres pas de faire autant de divertion de ce coste iey que je poures. 11 nest pas besoin que l'on nous recom- niande cela, puis que c'est absolument nostre interest et une cbose in- dispansable. Je ne vous puis dire d'aventage pour cette fois que de vuus prier encore de batcr vostre marcbe et de venir plus en de ca. Der Prinz von Oranien an Anierongen. Dat. Leger by Bo- degrave 24. Oct. 1672. (Eigenhändig.) [Soll den Kurfürsten zur Eile ermahnen. NUheres wird Krosigk melden.] Ick heb seer wel alle U Ed. brieven ontfangen, maer met verwon- 24. Oct. dering uyt deselve gesien, dat den Overste Crosec nogh uiet en is aengelandt: uyt de welcke U Ed. sal vernenien niyne sentiraenten aen- gaende het ageereu van de Auxillieren troupes, daer ick tegeuwoor- digh anders niet en sal by doen, als U Ed. seer ernstigh te versoe- cken, S. C. D. op het serieuste aen te nianen, syne niarch soo ras doenlyck voort te setten ende te nadereu aen desc kaut, sonder soo veel omwegen te gebruyeken. Ick ben van intentic, oni eeueu ex- pressen in weynigh daghen aftesenden nae den Heer Ceunorts, oiu hem verder te inforniceren van myne gedancken, te presseren in actie ') Sic; i. c. k cette heuro. Maier. xur Gesch. d. Gr. KurHirsien. III. 20 Digitized by Google 30f> V- FcI<lzuK am Rhein und in Westfalen. te willen treden ende kennisse te willen geven, op wat vor een raa- niere ick aen dese kant vermeen te ageeren. Ondertuscheu soo ge- lieft U Ed. S. ('. D. te verseeekeren, dat ick niet naelaten en Bai, alles te doen 't gene in niaght is, otn den vvant afl)reuck te doen ende te- gens den selve te ageeren — ick en durf de pen niet verder toever- tronweu. Resolution der Generalstaaten. Dat. 24. Oct. 1672. [Alle Friedensvorscliliige sind Amüsement». Der Staat kann die französischen und englischen Bedingungen nicht annehmen. Der Marsch der brandcnbnrgisehen Trup- pen ist vertragswidrig. Ilat noch nichts zu ihrer Befreiung von der franzüsischen Uebermacht beigetragen Vertrauen, das» der Kurffirst die Allianz beobachten werde.] 24. Oct. Auf Bericht der Deputirten für die Sachen der Tripleallianz über die Schreiben Anierongeu's vom 13. uud 15. Oct. ist beschlossen : Dat aen den gemelten Heer van Anierougen lal werden gerescribeert, dat H. II. AI. hnmers soo geeru als andere potentaten de vreede in 't Chri- stenrijck ende namentlijek van Vranckrijck ende Groot Brittannien sa- gen herstelt ende gestabilieert, ende dat deselve van die bare vrede- lievende intentie, albevoorcns dat de saecke tot extreiniteijteu ende rupture was uijtgebcrsten, aen alle bare geallieerdens niet allecu con- tidente ende opeutlijeke coniniunicatie gegeven, neen niaer oock soo bij expressc besendingen als schriftelijeke inissiveu aen de hoochstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelaudt ronde ende sincere vercla- ringen bebben gedaen, dan dat alles te vergeefs ende van geen het minste effect is geweest; dat H. H. M. dienvolgende niet eonnen ge- loven, dat de propositien ende voorslagen, om tot een vrede te ge- raecken, ijets anders sijn dan aniusementen, dienende oni de wapenen van haer geallieerden op te houden ende derselver militie te doen cousumeren, om niiddelerwijlen tijt ende gelcgcntheijt te hebben van de vijantlijcke wonden te verstercken, nieuwe Ligucs te formeren ende diftidentie tusschen deselve Geallieerden te doen ontstaen, Sonderlinge daer niet allcen H. H. M., inaer oock de gebeele wcrelt seift' nijt de schriftelijke conditien van vreede van wegen de hoogstged. Coningen van Vranckrijck ende Engelandt aen (lesen Staet voorgesebreven ') seer licht sal connen aftuemen ende bcgrijpen, van wat nijtsichte ende con- sequentie sijn de desscijncn Sonderlinge van den hoochstged. Coningb van Vranckrijck, ende dat II. H. M. meijnen, dat van geen vrede ge- sproocken off gebandelt can werden, die niet soude geven een vol- cunien gerustheyt ende verseeckeringe soo wel aen deseu Staet als l) In Folge des Vertrng* vou Herswijck vom IG. Juli 167Ü. Mignet IV. 4tf. Digitized by Google Die Staaten lehnen nlle Frledensrorachlttge ab. 307 aen alle de geallieerdens, ende daeroni nimmermeer soodanige propo- sitien sullen cunnen aennemen ende aggreeren, voor ende alleer de « voorsz. verseeckerheijt soo voor liaer als voor hacr geallieerden sal connen werden bereijckt. Dat II. H. M. haer niet genoech connen ver- wonderen, dat daer de Traetaten tusschen (lesen Staet ende S. C. D. intercederende soo elaer ende uijtdruckelijck niede brennen, dat den hoochstgem. Heer Churfnrst nae het verloop van twee inaenden, te reeckenen van den dach äff dat de aenritsgelden souden sijn betaelt sijne Armee op de (kontieren van Westphalen bij den anderen hebben ende daerniede tegens de vijauden van desen Staet ageren soude, nu meer als drie maenden nae de voorsz. tweeinaenden tot noch toe niet alleen niets daerniede is uijtgereeht ofte geeffeetueert, maer dat de Armee, die haer aen de cant van Westphalen hadde beginnen te ver- toonen, van daer affgetroeken ende wederom seer diep in Duijtslandt ende van de frontieren van desen Staet te rugge getrocken is, sonder dat men tot noch toe eenige de minste informatie off naerichtinge heeft gehadt off ontfangen, t sij nijt den gem. Heer van Amerongen off oock uijt S. C. L>. Ministers alliier, wat de eijgentlijcke meeninge ende intentie van S. C. I). is geweest ende wat H. H. M. van doselve te wachten hebben, als alleen dat in gencre is geallegeert ende bekent gemaeckt, dat alles ten beste van de gemeeue saecke wierde gediri- geert ende beleijt, daer nochtans wanneer men van den voet in het voorsz. Tractaet geprescribeert ende vastgestclt ten besten van t ge- meen eenichsints verstont te recederen ende äff te wijcken, het selve niet anders dan niet gemeen coucert ende niet goetvinden van H. H. AI. geschieden condc, voornamentlijck daer men door de voorsz. verande- riuge heeft versuijmt de Troupes tot hulp van desen Staet gedesti- neert, soo wanneer die noch firis ende niet affgemat waren, tegens de gematteerde Troupen van den beer Hertoch vanTurenne in actie te breiigen ende alsoo occasie endo aenleijdiuge aen den gemelten beer Hertoch heeft gegeven, om deselve sijne Troupes te refrescheren ende die met andere Troupes uijt Yranckrijck gecomen te verstercken ende de militie haer alhier in t herte van t Land bevindende soodanich ge- posteert te houden ende te verstercken, dat men, de Armeen van de geallieerden soo verre geelongeert blijvende, sonder groot gevaer daer- tegens niet hooftsacckelijcks tot noch toe heeft können in t werck stellen, daer nochtans indieu de voorsz. gealliecrdc Armeen haer op de frontieren van desen Staet hadden vervoccht, men wedersijts mi- litie soude hebben connen conjungeren ende de voorsz. vijauden bin- nen dese Landen ten alderuijttersteu in allen deelen ende gelegent- 20* Digitized by Google 308 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. heden incommoderen ende van daer delogeren. Dat H. H. M. van S. C. D. geen ander vertrouwen connen off mögen bebben, dau dat deselve de opgericbte Tractaten sal adimpleren ende voldoen, ende tot haere gerustbeijt versoecken ende venvachteu, dat boochstgcd. »S. C. I). hacr cenmael eijndelijcken de effecten daer van sal doen sien ende bckeut inaecken, wat sij van hcm beere Cburfurst seeckerlijck te verwacbten bebben, om in geen onseeckerbeijt langer tc blijven ende bare mesures inet eenige fondamenten te mögen nemen, ende dat bij beer van Amerongen 't gunt voorsz. is, op de beste ende bcquaemste maniere ende niettemin sericuselijckcn aen S. C. D. sal rcpreseuteren ende voordragen ende siju wedervaren aen H. H. M. bekent maecken. Der Ratlispensionär an Anierongen. Dat. Haag 24. Oct. 1672 '). (Eigeubaudig.) [Dor Marsch der verbündeten Armee ist unbegreiflich. Ihr Hin- und Herziehen der Reise der Kinder Israel zu vergleichen. Turenne hat man in Westfalen ungestört gelassen. Der Kurfürst wird von seinen Ministem getttuscht, die den Niederlanden gar nicht helfen wollen. Missatimmung darüber hei den Regenten im Haag. Die UnthRtigkeit dieser Armee hat die staatische verhindert, etwas zu unternehmen. Frie- den will man nur in Gemeinschaft mit den Alliirten, halt jedoch die Bemühungen von Mainz und Neuburg für französische Intriguen. Schwerin und Meinders sind verdßchtig.] .Oct. Ick will seer geerne bekennen, dat ick de demarebes van den Heer Cheurfurst niet kan begrijpen; want daer bet tractaet tusseben desen Staet ende S. C. D. opgereght in specie medebrenght, dat des- selfs arme"e nacr het verloop van twee maenden, te reeckeneu van den tyt dat de aeuritsgelden uytgctelt souden wesen, liaer soude be- viudeu op de frontieren van Westphaelen ende tegens de vijanden van desen Staet in actie treden, ende daer mitsdien de voorsz. nrm6e den 2f>. July aldaer badde moeten wesen ende tot de actie koomen, soo heett men ons naer het verloop van seer veel tijts de voorsz. Armee ontrent llalberstadt doen sien, ende naer bet arrivement van de Keyscrlycke troepes die te rugge doen gaen Duytslant in, om den Rhyn tot Cobeleutz te passeren ende alsoo bet gemeyne best te be- bartigen, ende nu bevint men wederom, dat die noch boger naer Francfort is getrocken, om de Main te passeren, onder pretext dat den ') Das Schreiben ist zwar schon gedruckt (bei Sypesteyn, Ncdorland en Bran- denburg p. 52), indess vereinzelt in einer kleinen Schrift; auch ist ea für den Zu- sammenhang hier unentbehrlich. Digitized by Googl * Unzufriedenheit der Staaten und Fagcl'» mit dem Marsch der Alliirtcn. 3Q«) Heere Cheurfurst van Trier de passage ter Cobelentz weigeren soude: Voorwaer, wanneer ick dit alles overlegh, dunckt my dit well sonder comparatic evcnwell de Reyse van de Rinderen Israels naer Canaan, die soo wanneer sc op de frontieren van dat lant gekomen waeren, wederom te ragge ende naer de Grensc van Egypten trocken. Waut iudien men den Staet tegens de tractaeten over de weghen van Franc- fort helpen wilde, soo soude de volckeren immers soo ras ende eerder tot Francfort als tot Halberstadt hebben kunneu wesen, ende was dien- volgende niet van node geweest eerst soo grooten detour naer Halber- stadt ende van daer wederom noch groter naer Frankfort te doen. Waiit dat ick soude kunnen dencken, dat soo voorsightige ende geex- perinienteerde hooffden, als 8. C. D. by sigh heeft ende als in de key- serlycke Armee liaer bevinden, op een losse voct, sonder van Cheur- trier ten vollen verseeckert te sijn, de wegh naer Cobelentz voorn. souden hebben genomen, soude seecker inet all te weinigh fondament geschieden, ende sehynt het my onbegrypelyek , dat daer den Heer Cheurfurst van Halbcrstadt reght naer de Westphaelsc landen inarche- rende sigh hadde kunnen bedienen van een sehoonen hoop volcks al- daer liggende ende in syne landen by syne cygene onderdaenen, van de Fransen getijranuiseert ende sulcks van haer t' eenemael avers, alle hulpe ende faveur soude hebben genoten, sigh heeft laten dispo- neren, ora syne forces te verdeylen, syne eyge landen ten proye aen syne vyanden te geven ende sigh soo verre ende soo diep in Duyts- lant te engageeren, versuymeude met eenen om den Heer Marechal de Tu renne, die doenmalen, soo de Ministers van S. C. D. my selfs meermaelen hebben verklaert, seer swack ende gecn 20,000 man sterck was ende daerenboven een armee hadde, die door het continucel mar- cheren seer was gematteert, een notabel voordeel afftesien, ende den hooggem. Heer de Türen ne occasie gevende, om sigh te refraicheren ende verstercken, ende werde ick gedwongen hier om te geloven, 't geen men my all voor eenigen tyt seeckerlyck heeft geschreven, dat het met de voorsz. Duytsse armee niet well gemeynt was; niet dat ick die opinie van S. C. D. kan opvatten, maer om dat deselve door syne Ministers ende andere hooge personages, die den Heer van Fromenteau misschien wat gevoelyck sal hebben geimbueert, van syne waeraghtige interesten misschien wert gediverteert, ende dat men i?. C. D. de saecken anders laet voorkomen als die in der daet sijn, ende baert dit niet allecn by de Regeeringe in het gcnerael, maer selfs by de best geintentioneerde seer groot misnoegen, daer aen Ii H. Ed. ende ick, die tot noch toe ten uyttersten hebbe geijvert, om 4 Digitized by Google 310 v- FeldEug am Rhein und in Westfalen voor de betaelinge der bewuste suhsidie penningen sorge te dragen, niet wciuigh en participeren , werdende niet duysterlyck geseyt, dat men veele gelden tot noch toe heeft geremitteert, sonder eenigh effect van het tractaet te genieten orte sonder aen den Staett , den Heere Prinee van Orange oft* U II. Ed. eenige ouvertures te duen, wacruninie meu van den expressen text van het tractaet is affgeweecken ende andere mesurcs genonien heeft« ende als nien hierover raet de Mi- nisters van S. C. D. in woorden is geweest, soo en heeft men van haer geen ander antwoort bekomen. 311 alles, wat niet tot eeiie gemeyue securiteyt en wert ter hant genomen. Ick sie daerom voor aimisenienten ende fransse streeeken aen alles, waj, wegens den Heer Cheurfurst van Mentz ende hertogh van Nieu- hnrgli wert gepretexeert, ende dat inen daer door maer maght sal geven aen Viwickryck, om ander geallieerden buyten de partye te houden ende sigli te verstereken; want indien Vranckryck eenighsints vredeugedaghten hadde, soo en sonde hy geen propositien hebben gedaen, die niet anders als niet een totaelen ondergangh van dese re- publycq ende vervolgeus mede van desselfs geallieerdens ingewillight kouden werden. Men komt ons nn well inet ander voorslaegen aen de haud ende die voor ons soo plausibel syn, dat men sigli daer aen wellicht vergaepen soude, maer deselve, hoe speeieus die oock syn, hebben tot noch toe geene ingressie gehadt, om dat men vast geresol- veert is, syne geallieerden in het minste niet te verbieten, ende ben ick daeromme te meerder geformaliseert om de groote naerlatigbeyt ende traegbeyt, die ick in onse geallieerden bespeure; want dat men meynte een groote saeck gedaen te hebben, dat men het leger van den gem.* Heer de Tu renne van dese t'rontieren heeft affgetrocken, is gansch niet waer, all soo langb hy oeeasie heeft om, so haest wy uyt onse holen sullen komen, syn troepes by de andere, die op de Veluwe syn, te conjuugeren, sonder dat hy behoeft besehroorat te syn voor een maght, die soo diep in Duytslant geengageert ende soo verre van hem geesloigneert is. Iek bidde daeromme ten ernstighsten, dat Ü H. Ed. dese saeeken naer haer importantie aen S. C. D. will voordrae- gen ende hem op de voldoeninge der tractaeteu sommeren ende een waeckent oogh houden op den Heer van Swerin, dien men my voor vast seyt seer aen de Fransse partije, ende op den Heer Meynders, den men seeckerlyek gclooft door den Heere Smisingh hi de partye van den Bisschop van Munster te sijn, hocwell de Cheurvorstelycke Ministers sulex alliier tegenspreeeken. Ick sal hier niet meer byvocgen als dat ick van seer goede hant verseeckert ben, dat de Coning van Sweden de conservatie van desen ötaet seer ter herten neemt, well syn uytterste eflforten tot eenc vrede doen, maer niete ondernemen sal, dat ons hinderlyck kan wesen, ende Engelaut geerne van Vranck- ryck gedetacheert sagh. Digitized by Google 312 V. Feldsug am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen 27. Oet. 1672. [C'onfcrenz mit dem Kurfürsten, Montccuccoli u. A. Dur Kurfürst fordert ihn auf, seine Ansieht von der Sachlage vorzutragen. Er rcc&pitulirt den hishcrigen Verlauf des Marsches; der Marsch nach Coblcnz sei festzuhalten, dort Posto zu fassen und den Franzosen die Zufuhr abzuschneiden; Turenne kann das nicht hindern, sich höchstens am linken Ufer der Mosel festsetzen. Der Kurfürst entschuldigt sich we- gen der Aenderungcn des Marsches und verspricht den Vorschlag in Erwägung zu ziehen. So lang die Armeen zusammenbleiben , ist nichts zu erwarten. Seine Be- schwerden werden meist mit Vorwürfen beantwortet.] 27. Oct. Der Bericht der au den Rhein unterhalb Mainz geschickten Ingenieure über die dortige Passage wird abgewartet. S. C. D. eergisteren met den grave Montccuculi, den baron de Goes, den prince van Anhalt ende den vrijheer van Schwerin in conferentie gaeude, heeft mij versoeht daermede te willen compa- reren, alwaer verscheenen sijude heeft S. C. D. het woord believen te nemen ende tot my te »eggen, dat Inj niet des Keijzers ende sijn arme"e niet soo veel moeyte, costen ende ongeniacken door de peni- bele wegen, veroorsaeckt door den gestadigen regen, tot aen dese plaetse was gecomen, die sij billijckeu wat hadden moeten laeten uit- rusten , soowel in paerden als nienschen, dewelcke voor een groot ge- deelte gedruckt, lam ende afgereden waeren, en dat hij beere Cheur- furst nevens de aenweesende beeren wel geeine wilde verstaen myn sentiment, wat ick vermeijnde, datter verders ten besten van het ge- meijne weesen gerequircert wierdt Waerop mij bedanckt hebbende van de eere, die ö. C. D. mij beliefde te doen, om mij tgeene voorsz. is te partieipereu, heb met respect geseijt, dat ick van den beginne deescr marsch ende als wij van Halberstadt opbraecken, niet anders heb geweteu, als dat S. 0. D. deselve ä droicture op de Weser lanex Hoxar naer sijne Westphael- sche landen, soude voortgezet hebben, omme in conformitc" van de opgerichte tractaeten tegens de vijanden op het efficacieuste te ageren, gelijk deselve mij de eere hadde gedaeu doenmaels tot meermaelen te seggen ende ick oock aen den Staet ende 8. W hadde overgeschre- ven. Dat naderhandt ende als meu met den Graeve Monte cueuli voor de eerste maelc hadde gesproockeu, deselve was veraudert ende men geresolveert had, die op Coblentz te Yigtcn, om aldaer of daer omtrent den Rijn te passeren, en waervan S. C. L). in den marsch mij hadde believen te zeggen, dat hij door den beere Croseck expres ten dien fine afgezonden 8. H« mijuheer den prince van Orange hadde kennisse gegeven, niet twijffclende of soude deselve om de gealle- geerde redenen daerinne genocgen scheppen. Digitized by Google 4 Proposition Amerongon's im Kriegsrath. 3i3 Dat naderhandt als de arniec den Ii. deeses tot Dodcnliof ') was aengekomen ende alsulcx nict inecr als acht mijlen van Coblentz, inen de linkerhand waere afgeslagcn ende uaer (lese plaetse boven Frank- fort leggende tegens den Main gemarcheert ; dat desetye Wer nü ^/ twaelf dagen in zeer sehoon weder zonde blijven Jeggen ende noch lagh, hetwelcke ongetwyfl'elt II. II. M., die inet zooveel verlaiigcifUgDun^ trouppes al voor langh op haer grenzen hadden te gemoet gezieu, seer zoude ontroeren, als se door mij daervau zullen weesen versten- digt, gelijk ik devoirs halven niet hadde können underlaetcn niet alle posten hetzelve te notificeren. Dat ick voor raijn gering sentiment ende naer het oordeel van crychsverstandige , met dewelke ik dagelyks sprak, onder ootmoedige correctic vermeyndc, dat het bij den Staet niet zou wezen te verant- woorden, zoo de arniec hier langer blecve staen, maer dat, mijns 001- deels, nu men zieh zoo verre van de Westphaalsehe landen hadde geesloigneert, het dienstich waere, dat S, C. I). geliefde zijn eerste desscin van naer Coblentz te marchcren alsnoch in het werck te stel- len, oranic daer of daeromtrent den Hhijn te passeren ende de armecn te posteren tusschen die rivier ende de Moezel cn zieh daervan te ein- pareren, um alzoo alle vorderen toevoer aen den vijanden te beletten, waertoe den beer Churfurst van Trier alle hulpiniddelcn hadde aen- geboden. Dat de jongste ingekoonieue adviesen van Coeln ver- meldden, dat den Marechal de Turenuc den l.V-'j- deeses noch tot Mulheijm hadde gelegen, en alsulcx men niet hadde te bevreesen, dat hij deesc passage over den Iiijn soude couien tc beletten, dewijle hij alvoorens de revieren de Zieg ende de Laen hadde te passeren, ende dat men op de laetste post vattende, als tot Lahnsteyn, Nassau, Diets ende Limburg, sijnde vier stedekens op de voorz. rivier gelegen, de- selve diermaten coude verzeeckereu , dat de Flansche armee daer niet zoude connen overcomen. Dat ick vorders geint'ormcert wäre, dat de voorz. armeen boven Coblentz tusschen den liyn ende de Moezel seeuur souden kunneu sUien ende in haer geweit hebben inet het leg- gen van rwee bruggeu l>eyde dezelve riviercu ende haer bequaemlijk van alderhande toevoer souden können voorzien ende die den vijandt outhouden; dat den marechal de Turenuc van de noordzijdc des Ryns, tot Bon ofte Andernach passerende, zieh zoude mocteu campe- rcu laiigs de Moezel, hetgeene voor de Fransche natie in het aen- stande saizoen bezwaerlijk zoude wezen; dat oock dezelve van daer ') Dudenhofen bei Wetzlar. Digitized by Google 314 V. Fuldzug aui Rbeiu uud iu Westfalen. inet meerder faciliteit soudeu councn verloopen, alzoo zij geene rivie- rcn niecr voor hacr hadden, voor dewelke de dcsertcurs nu steuijten ende genootzaekt zyn längs Frankfort de Mayn op haer naer Bazel ende in der »Sweyts te begeven, om alsoo wederoni naer haer landt te komen. Dat dit waren mijne geringe consideratien, die ik voor het tegeu- woordige konde hij breiigen, ende zoude verwachten van de generen- siteijt van S. C. D., dat hij er salutairder mogte in het werck stellen, waerdoor liet doel ende oogwit van de alliantie met H. H. M. opgerigt iu deeseu hoogdringenden noodt conde werden bereijkt. Het beliefde S. C. D. daerop te repliceren, met voorwendinge van verscheijde re- denen, waerom hij sijnen marsch tot driemaelcn hadde inoeten verän- deren, als eerstelijk de comste van den Mareclial de Tu renne met eeue armee van 4<MKX> man int landt van der Marek; ten anderen, dat hij abusivelijk wierdc onderricht, dat de brug tot Hoxar waerc af- gebrooeken, ook dat inen verstaen hadde, dat die van Trier de pas- sage tot Coblentz ende door zijn landt zoude weijgeren, ende overzulex zieh aen den Curfurst van Meutz hadde moeteu addresseren. Dat hy beere Curfurst deezen niijnen voorslag zoo vreemt niet en vonde ende voor dezen motte aldacr presente beeren daerover hadde gesproken ende tot dien eijnde ordre hadde afgesoudeu, dat eenige pusten lange de rivier de Laen zouden worden bezet, dan dat ze becotmnert wae- ren, waer men zooveel seheepen bij den anderen zoude crijgeu, om by dit hooge water den Riju te beslaen; dat ze tot dien eijnde alle de scheepen tusschen Frankfurt ende Coblentz hadden doeu arresteren ende den heere generael-lieutenant Goltz met bequaeme personen hadden uitgezonden, om hier of daer boven Coblentz cene bequaeme plaetse op den Kijn te disspiciereu , waer men deselve gevoegelijkst zoude cunnen passeren, ende dat men nu moste afwachten, wat daer- van zoude werden gcrapporteert, als wanueer 8. C. D. met de voor- geroerde beeren ende mij naerder wilden overleggen ende den dag, om op te breecken, soo zeer verspoedigeu als mogelijk waere, ver- zoekende dat ick aen den Staet ende Ö. Ht daervan wilde kennisse geven. Ick bespeure alsnog, dat dit werk zo« zeer niet en wordt beeijvert, als mijns oordcels den noodt wel vereischt, ende hebbe opinie, soo de conjunetuur dezer anneen niet waere geschied, den Staet het effect van haer tractaet met 8. C. D. al soude geobtineerd hebben, want het geenszins aen desselfs ijver ende goede meijninge ontbreekt; maer het schijut, dat men om de voorschrevcu coujuuctie nu aen zoo langzaeme Digitized by Google Antwort des Kurfürsten. Vorwürfe gegen die Staaten. 315 conseils verobligeert is meer te nioeten def'ereren, als men uijt gene- gentheid niet en doet, ende ZOO lang het traetaet niet den Keyzer ende II. H. M. niet en is geratiticeert , waertegens men hier debiteert, dat den heere Gremonville tot Weenen zeer molieert ende hetzelve tot noch toe heeft opgehoudeu, zoo is niet te gelooven, dat, dceze arnieen geconjungeert blijvende, yet werckelijks tegen den vijandt zullen at- tenteren, ten waere zy hun quaemcn te separeren, hetwelcke vrij zyn ongelegendheid zoude vinden, ende of mij wel dit in het binnenste van mijn ziel bedroeft ende dat ik zie, dat zoo schoonen tijd, omnie nog yets tegens de vijanden te attenteren, werdt versuijmt, zoo en durve ick echter hetzelve niet anders als niet niodestie ende cireuni- spectie tegenspreeeken, waut men voert mij voort te gemoet, dat men door dezen march den Staet zoo machtigen vijandt heeft van den halsch getrocken ende haer de macht gegeven, ommc zick zelven te redden, waervan men tot noch toe zoo weinig succes vernain, dat al het ondernomene een quacdcn uitslag hadde ende dat bij gebrek vant een ofte het ander, datter in de armee deficieerde, oock dat op ver- scheijde poincten, die ick van den heere Curfurst verzocht was soo tot Halbcrstadt als op den marsch over te schrijvcu, geen de miuste antwoordt quam, veel men dat ick haer coude berigteu, ottse eens in deliberatie waeren geleijt, als daer waeren het werk van den hcr- togh van Lothringen, den Churfiirst van Saxen, raevrouw de landgravin van Hessen-Cassel, het senden van eenige volckeren uijt MaeBt rieht in Cöln. over welck laetste ick mij de cere hebbe gegeven van aeu S. H' te schryven, mitsgaeders de betaelinghe van het superflus der trouppes boven het traetaet in dienst genomen, hetwelcke dan hier te hove misnoegen geef't ende bij sommige aenleidinge, omme quaelijk van den Ötaet te gevoelen. Anierongen an den CJriftier. Dat. Bergen 27. Uet. 1672. (In Chiffern.) IPrivatunterredung mit dtm Kurffirsten. Beschwerde über die Kaiserlichen. Der Kurfürst entschlossen , sich im Nothfall von ihnen zu trennen. Der Herzog von Lothringen.] Nae dat mijnen voorgaenden was aigesehreven, heeft Ameron- 27. Oct gen occasie gehadt, met den beer Cheurfurst van Brandenburg een uijr afsonderlijck te spreecken ende hem andermael voorgehouden het groote interesse, dat den Staef leede by het traiueren van dese marche, ende dat hij Anierongen niet onduijdelijck remarqueerde, dat het- «el?e door Montecuculi en den Baron Goes wiert veroorsaeckt, hem Digitized by Google 316 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. andernmcl biddendc, dat hij geliefdc de conscrvatic van den Staet ende sijn eijgen interest in acht te nenicn, niet soo vele expressieu als hem Anierongen mogelijk was bij te brennen. Waerop hij hecfl geant- woord, dat Inj licui van haer niet langer soude laeten amuseren, ende so» haest het rapport van den Lieutenant -Generael (roltz inquam, soude marcheren, al waert alleen niet sijne trouppen. Alle sijne ge- ucraels persoonen, uitgesondert cen, siju van mijn scntinient. Der Kurfürst will dem Herzog von Lothringen die in Minden und Lipp- stadt stehenden 8000 M. überlassen zu selbständigen Operationen, wenn die Staaten den Herzog mit in den Frieden einschliessen wollen. Memoire (II.) Anierongen's an den Kurfürsten. Dat. Bergen 21/31. Oct 1672. [Beschwerde über die neuen Verzögerungen. Mangel an allen Vorbereitungen. Fal- sche Absichten derer, die den Marsch nach Coblcnz verhindert haben. 1'lüUlichc neue Verminderung des Planes und Verschiebung der offenen Action.] .Oct. Er habe immer erwartet, dass der Kurfürst gemäss den eigenen und den durch Schwerin gegebenen Versprechungen seinen Marsch fortsetzen und den Rhein überschreiten werde; finde aber nun zu seinem Leidwesen, dass derselbe von einem Tag zum andern verzögert wird. Als man in Hal- berstadt den Plan geändert, hätte es sich gehört, ten opsichte van de pas- sage over den Rijn tot Coblents sulcken overleg te maecken, dat het daer aen niet hadde können manqueren, en hij nu tot sijn leetweesen en bekommeringe vernecnicn nioet, dat selfs niet de mintste voorsie- uinge daer ontrent is gedaen, veel min eenich vast desseijn geforrneert, hoe ende waer men de paSsage over den Rijn wil neemen, daer bij- aldien men deese saeck, onder ootmoedige correctic, met ernst hadde willen entreprenneren , al het selve voor de aenkompste aen deese plaetsc had bchooren parat te vinden, het welcke oock licht hadde können geeflecrueert werden, dewijl aen d' andere sijde des Rijns geene vijanden orte andere obstaculen sich doenmaels bevonden, die het selve hadden können verhinderen. Sulcx dat men het daer voor moct houden, ten minsten dat Sijn Heeren Principaelen het soo kön- nen opneemen, dat die geene, welcke deesen marsch naer Coblents soo plausibel hebbeu voorgcstclt, andere intentie hebbeu gehadt als waer toe het Tractaet tusschen II. H. M. ende S. C. D. sign onderling ver- obligcert, um alsoo U C. D. van het selve, dat hij bij alle occasie met soo veel genereuxhcijdt ende sinceriteijt verclaert heeft te willen naer- komen, indircctelijck aftetrecken. Daher die vielen unbegreiflichen Ver- änderungen. Ende of wel U C. D. nogh voorleedcn vrijdagh hem Extr. Gedep. op sijn vertreck naer Franckfurt heeft belieft te gelasten, dat Digitized by Goog EntschluM des Kurfürsten, sich von den Kaiserlichen zn trennen. hij den Staet ende S. Ht Mijn Heere den Prince van Orange in der- selver naem soude verseeckeren, dat U C. I). vast geresolveert was, op de wederkompste van de Heeren Lieutenant-Generael Golts ende Generael-Quartiermecster Chiege den Rijn ontrent Overweesel beue- den Ments te passeren, het welcke hem uiet een missive van den Heere Baron van Schwerin op ordre van U C. D. uogh gisteren is gecon- firmeert, ende t' selve inet de post naer Hollandt heeft overgeschree- ven, soo compt welgemelte Baron van Schwerin tot sijn groote ver- wonderinge heui nochtans ten sehen dage in name U C. D. rapporte- ren, dat oock dat desseijn weder was verändert ende nu geresolveert, eerst den Mai in ende daer nac den Rijn te passeren, het welcke al wederom een langen train van tijdt sal nae sigh sleepen. Anstatt wie es der Vertrag vorschreibt, mit Frankreich zu brechen und feindlich in Action zu treten, werde man sich in kurzer Zeit durch die Jahreszeit ge- zwungen sehen, die Truppen in die Winterquartiere zu legen. In Holland sei mau damit höchst unzufrieden. Er verwahre sich ausdrucklich gegen alles Unheil, das aus diesem Marsch hervorgehen werde, und bitte um bal- digste schriftliche Antwort. Antwort des Kurfürsten auf das zweite Memoire Amerongen's. Dat Bergen 22. Oct. 1672. Was in seinen Kräften gestanden, hat er gethnn. Die Zurüstungen l.Nov. zum Rheinübergang haben sich nicht eher beschaffen lassen. Von kaiser- licher Seite wird hoffentlich alles zur Beschleunigung des Marsches ge- than werden. In Westfalen werden die Feindseligkeiten nächstens be- ginnen. Amerongen an den Griffier. Dat. Bergen l.Nov. H572. Da er weder Antwort aus dem Haag erhält, noch die Armee vorrückt, l.Nov. so hat er es für seine Pflicht gehalten, ein zweites Memoire an den Kur- fürsten zu senden, worauf er auch gleich Antwort erhalten. Das ist das Einzige, was er thun kann; so lange die Kaiserlichen da sind, ist freilich auf Erfolg nicht zu rechnen. Heute ist aus Wien die Nachricht von der Ratification des Vertrags zwischen «lein Kaiser und den Niederlanden an- gelaugt. Aus Schweden ist Wungelin hier angekommen, um mit dem Kurfürsten zu verabreden, wie der Unterdrückung der Niederlande zuvor- zukommen sei. » Memoire (III.) Amerongen 's an den Kurfürsten. Dat. Bergen irgS. 1672. Recapitulation der Resolution der Gencralstoatcu vom 24. October. 2. Nov. Digitized by Google 318 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Griffier. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1 672. 4. Nov. Am 1. November hat er die Resolution vom 24. Oetoher empfangen, gleich am anderen Tag dem Kurfürsten ein drittes Memoire übergeben und es mit allen möglichen Gründen bekräftigt. Schriftliche Antwort hat er noch nicht erhalten, aber Schwerin hat ihm gesagt, dass der Kurfürst die Ankunft des vom Prinzen von Oranien angekündigten expressen Ge- sandten abwarten wolle, um dann mit diesem und ihm die zu thuenden Schritte zu berathen. Der Kurfürst ist gestern von Bergen längs des Mains drei Stunden weiter nach Hofheim marschirt; was weiter geschehen soll, wird geheim gehalten. Türen ne hat die Sieg passirt und rückt gegen die Lahn vor, und jetzt verhindert die hiesige Armee nichts, sich mit ihm zu schla- gen. Ein kleines Rencontre hat schon stattgefunden zwischen den Fran- zosen und einer brandeuburgischen Streifpatrouille; Einige hätten lieber ge- sehen, dass dies nicht geschehen sei, weil sie die Meinung bisher aufrecht erhalten, dass Frankreich das Reich uoch uicht verletzt und angegriffen: Sapieuti sat! Amen »ngen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672'). 4. Nov. Das kleine Scharmützel mit den Franzosen an der Lahn*) ist dem Kur- fürsten sehr erfreulich gewesen, und er hat gestern zu ihm gesagt: „soo DU de keijserlijcke niet willen dat dit een volcomene rupture zij, soo nullen wij andere mesures moeten uemen.* — Die Kaiserlichen sind sehr schönes Volk, aber was nützt das, wenn sie nicht handeln. Er hofft sehr, dass der Prinz einen Offizier herschicken wird, dem er erzählen kann, was er der Feder nicht anvertrauen darf. Wenn die beiden Armeen sich nicht ver- einigt hätten, würden dem Kurfürsten jetzt die Hände nicht so gebunden sein. Doch das darf man nicht laut sagen, soust werden die Leute hier erst recht trotzig. • ■ Amerongen an d. Rathspensionär. Dat. Frankfurt 4. Nov. 1672. [Empfang de» Schreibens vom 24. Oct. Genugthmmg über die tiebereinstimnuiug ihrer Beider Ansichten. Krosigk. Monteeuccoli und de Goes sind an allein Unheil * Schuld. Der Kurfürst wird gellmeht Ausflüchte und Vorwürfe Montecuccoli's. Des Knrfürshn Gesinnung int gut, aber nicht die seiner Küthe. Dieser Verlauf der Dinge war nicht vorauszusehen.] 4. Nov. DTat am 3. sein Schreiben vom 24. Oct. empfaugen und sich gefreut, dass seine Ansicht über die Dinge und die von ihm bisher gethanen Schritte mit denen der Staaten übereinstimmen, obwohl er bisher ohne alle Nach- richten aus Rolland war. Denn auch Krosigk, der vor 10- 12 Tagen hier ') Das Schreiben vollständig abgedruckt bei Sypesteyn p. 69. *) Am 30. Oct. S. v. ürlich II. 74. Digitized by Google Neue« Schwanken de« Kurfürsten. 319 angelangt ist, hat ihm nichts mitgebracht. Die Erklärung des Prinzen, die dieser überbrachte •), ist ihm iiiitgetheilt worden. Met verwondert mij, dat 8. C. D. Ministers in den Hage haer op mij beroepen, als of inij het intriusieque van des Churfursten meij- ninge ontrent de voorgeroerde directie van den marsch meer als haer bekent was, daer sij ongetwijffelt met den voorn. Cvoseck haddeu geeonfereert ende haer Mcesters meijninge uyt den selven können vatten ende het pnrticulicrc desseijn, <lat men mij niet heeft geopen- baert, vernomen hebben. Als ick tot Halberstadt aenquam, vondt ick den Heere Curfurst seer wel gedisponeert ende geintentiouneert om deu wegh naer Westphaelen in te slaen, inaer met de aenkompste van den graef van Montecuculi ende de ftoes, die de armee daer nogh langer als thien dagen ophielden. is dat desseijn, soo het im blyckt, verändert, ende daer van gaf men mij geen kennisse, voor en aleer dat wij in den marsch wacren, ende praetexeerdeu, dat men bij Hoxar de Weeser niet cost passeren, om dat den Bisschop van Munster de brugge hadde afgebrooeken, dat naemaels niet waer is bevonden, ende oversnlx geresolveert had, regelreght op Cob- lents toe te gaeu, den Rijn ende de Moesei te sluyten ende van daer aenstondts eenige duysendt voetkneghten de Kivier af in Cöln te breiigen, online haer van de Stadt te empareren, welk des- seijn men mij seyde dat den voorn. Croseck aen S. H» sovide gaen bekent maecken. Dan het vcrvolgh heeft doen sien, dat dit het but niet en was, ende waer in ick vastelyck versekert ben, dat den Cur- furst is geabuseerf geweest, gelijck hij my tot mecrmalen heeft ge- tesmoigneert niet wel te vreeden te sijn. Wat die twee in IT W. Ed. brief geexpresseert'j daer ontrent gedaen hebben, weet ick niet, maer wel dat sc zedert 1-1 dagen herwaerts mij getesinoignecit hebben, haer dese marsch niet gevalligh was. Maer daer sijn der onder de voor- naemste Militaire, die men dat Hevens de Kcijserse wil te last leggen, ende soo het mij toeschijut, kau ick haer daer niet vrij van kennen. Alle de argumenten in ÜW. Ed. missive vervat , omme (lesen marsch te detesteren, sijn peremptoir, veele van die ende andere meer heb ick van tijdt tot tijdt geallegucert, ooek selfs in de tegenwoordigheydt van S. C. D. tegens den graeve van Montecuculi, Fürst van Anhalt ende Baron van Sweriu, hun presserendc omme met de Trouppes naer beneden te gaen; waer op hij graeve van Montecuculi beliefde te repliceren, dat ick wel gelijck hadde voor mijn Mcesters interessen te ') 8. oben p. 295. *) .Schwerin und Meinders. Digitized by Google 320 V. FeMzug am Rhein und in Westfalen. sorgen, maor dat den Keijscr ende den Churfurst oock mosten haer arnicen conserveren ende haer niet soo plotselyck gaen praeeipitcren in een Landt, als was het Landt van der Marek, het Stift van Mun- ster, daer de vijanden alle de fortressen niet een uytgesondert op de Hivieren den Rijn ende (V Yssel rondt om geoceupeert hadden tot aeu de zec toe, van dewclckc sij in dit saisoen van 't jaer beswaerlyek haer eenige souden können afueemen ende oversulex aldaer als een uvtgegetcn Landt van honger ende konmier souden moeten hebben Creperen. Ende wierdt mij hij die occasic niet onduysterlyck voorge- worpen, dat in den Staet alles verwart ende confus stondt; dat men van hare assistentie niet hadde te verwachten; dat ick op mijne aeu- konipste tot Halberstadt hadde gcrapporteert, dat S. \b inet een arni^e van ontrent 20,000 man drie weeeken daer nae soude können in 't veldt komen; dat naderhandt sulcken conlusie ende desordre in de po- lieie ende milieie was voorgevallen, dat ick haer op de hedige uyr nogh niet konde berichten, met hoeveel Trouppes men soude können te berde komen; dat alle 't geene men ondernam van geen succes en was ende dat bij mampiement van ordre ende directie. Eutin, Mijn Heer, men wierp mij doenmaels ende noch dagelijeks soo veel obsta- culen voor, als men kan uytdencken; ende meenen sij, dat se hare saecken met veel meerder prudentie ende voorsichtieheydt doen als bij ons niet geschiedt, ende als ick dat obloqucre, soo geeft het somwij- len misnoegen, daer ick mij nochtans in inoet treecken, om haer niet ergers te doen doen. Dit kan ick echter seggen , alhoewel men de menschen iu 't harte niet eu kan sieu, dat myn heer den Curfurst soo goede sentimenten beert als II. II. M. souden können wenschen, maer gelijck hij niet geweilt, en is buijten sijn raedt yet te doen, soo geeft het vecltydts ongelegenthcydt. Maer wat hoven synder tegenwoordigh, die niet gecorrumpeert en Bijn ende daer men geen diverse opinien over dit wcereldts weesen heeft? Dat het tot nogh toe niet conform II. II. M. intentie is gegaen, is mij niet te imputereu, ende hoop ick dat alle eerelijcke Lin den mij die justicie sullen doen van moeten ge- tuygen, als sc mijne brieven aen de regeringe, UW. Ed. Memoire (IV.) Amerongens und WeibnomV) an den Kur- fürsten. Dat. Flörsheim a. M. 6. Nov. 1672. [Der Prinz steht in Mastricht und erwartet, dass der Kurfürst sofort nach Cöln mar- schirt. Günstige Erfolge sind davon zu erwarten, namentlich der offene Beitritt Spa- niens. Lebensmittel sind in jener liegend in Ueberfluss vorbanden. Sio erwarten baldigen günstigen Bescheid ] Den ondergesehreeven extrs. Gedep. van de H. M. Heeren Staten 6. Nov. General der V. N. geaboueheert hebbende niet den Heere Colonel We- ben um, expres afgesonden van S. 11t, Mijn Heere den Priuce van Orange, om aen U C. D. bekent te niaeeken het desseijn, dat hooghgem. Ht voorheeft, onmie eouform het gene den Oversten Croseck hem van de intentie van U C. D. voor eenige weecken heeft toegebraeht ende bij U C. 1). selfs nogh naederhandt met brieven aen Ö. \b is ge- contirmeert, te ageren, vindt sich verplicht, nevens den voom. Heere Webenuni op expresse ordre van hooghgem. Frince U €. D. voor de vierdemael te remonstreren de voortsettinge van den marsch met sijn armee over den Hijn, nacdemacl S.H« ingevolge van LI C. D. begeerte bereydts is gemarcheert met alle Bijne Cavallerfe ende een goedt ge- declte van de int'anterie door Brabandt naer de Stadt van Mastricht, onmie in verwachtiuge van U C. D. trouppes deselve Stadt niet alleen van alle uoodtweudighedeu te voorsien, inaer oock omme te beletten het desseijn, dat eenige voorhebben van de Luijckcnpyrs te engageren tot het aennemen van de wapenen tegens de welgeiutentionneerde par- tije ende vorders soo viel mogelijck de Trouppes onder Duc de Duras in die gewesten staende t' incommoderen *). Ende nadeniael op dese >) S. oben p. 249. lJ So unterschreibt er sich selbst Sonst wird er auffallender Weise stets We- be DU in genannt. — Er wurde am 29. Oct. vom Prinzen von Oranien abgeschickt (Creditiv au den Fürsten von Anhalt im Herz. Arch. H.-A.), der über den Kurfür- sten, namentlich weil er die durch Krosigk gemachten Versprechungen nicht ge- halten, ernstlich erzürnt war. (Relation von Blaspeil und Romswinckel vom 18/28. Oct. bei Pufondorf XI. Ü5.) *) Nachdem der Prinz von Oranien vergeblich versucht hatte, die französische Linie erst in Naordcn, dann bei Wocrden zu durchbrechen, bcscbloss er, den Alliir- ten selbst entgegenzuziehen und das Corps des Herzogs von Luxemburg von Frank- reich abzuschneiden. Am 8. Nov. — er war also am G. Nov. keineswegs schon in Mastrieht — brach er mit einem Heere von 24,000 M. auf und gelaugte durch Bra- bant, das wegen Tureuuc's Marsch au den Rhein von iranzübiseben Truppen entblösst Muut. xur Gesch. d. Gr. Kurfürsten. 111. 21 Digitized by Google 322 V. Feldzug am Rhein und in Westfalen uijre hooghgem. Heere Prince albereydts met de meergenoemde Troup- pes sigh aen dien oordt l)evindt, soo sullcn U C. D. nae harc hooge wijsheydt können oordeelen, hoc important het is, dat sijne Armee ten spoedichstcn den Rijn passerende sigh ontrent Cttln liete rinden in het Landt van de vijanden, alwaer sij liebbende soo notable secourssen als van den Koningh van Spanne ende II. H. M. aen de handt, die haer in min als 24 uijren konneu joigncrcu ende ten allen tyden van den anderen separeren, nae dat het raison de guerre eompt te vereij- sehen, niet alleen alle eorrcspondentie tusschen den Koningh van Vranekrijck ende sijne Trouppes souden afsnijden, maer oock te gelijek haer bevechten met het sweerdt ende den honger, bchalveu dat het mede van de hooghstc importantie is, dat de Spaensche sieude de vi- goreuse intentie van U C. IX, omme met sijne ende des Kcijsers Trouppes op het efticacieuste te ageren, daer door sullen bewoogen werden tegens Vranekrijck ende bare Adhaerenten te breeeken ende de Hegeringe van Luijck, dcweleke tegenwoordigh balanceert, onge- twyffelt de goede partye sullen doen toevallen. Ende of wel hier tegens bij eenige soude mögen gcallegueert werden, dat door de bij- eeneompste van soo stercke armeen het aen levensmiddelen ende fou- rage eijudelyek soude komen te mampieren, soo gelievc U C. D. 