title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Ik ga van een paar teekeningen photographies laten maken in cabinetformaat, of iets grooter, (om te zien, hoe ze in ’t klein zouden doen) bij een photograaf die teekeningen van ter Meulen, Duchatel, Zilcken heeft gephotographeerd. Hij doet ’t voor 75 Cents, dat ’s niet duur nietwaar? Ik zal den Zaaier en de Veen- stekers laten doen voorloopig, de een met veel kleinere, de andere met een groot figuur. En lukken die dan zou ik U later als ik teekeningen had, photo ’s kunnen sturen om te laten kijken aan Buhot b.v., of hij soms dacht ze te kunnen plaatsen. Van die ze dan willen kunnen ze de teekeningen zelf ter reproductie krijgen, of kan ik ze over teekenen op hun papier. Nogmaals gegroet Theo, ’t beste. Schrijf maar weer spoedig. Ik laat die photo ’s maken, want we moeten voet bij stuk houden bij Buhot; ik moet een beetje zien te verdienen om weer wat nieuws te kunnen opzetten, en eens wat te schilderen ook, want ik ben er nu net voor gestemd. Apres tout vind ik niet heel aardig van C. M., dat ik op mijn schrij- ven, waarbij ik de moeite nam twee croquis van de teekeningen in kwestie te maken, zelfs geen syllabe antwoord ontving. Evenmin aardig vind ik ’t van Tersteeg dat hij nu ik van mijn kant getracht had ’t ijs te breken, niet eens aankwam. Dat hij ’t druk heeft is maar laria, want dat is hier de reden niet, eens in ’t jaar kon hij wel tijd vinden eens te körnen. 200 4 Mauve heeft niet alleen onaangenaamheid gehad met mij, maar hij heeft om maar iets te noemen ook onaangenaamheid gehad met Zilcken. Ik zag nu pas de etsen van Zilcken en daarevenbij den photograaf photo ’s naar teekeningen van Zilcken. Laat mijzelf daar, maar bij dezen verklaar ik niet te begrijpen wat M. tegen Z. heeft in te brengen, zijn teekeningen waren goed en geens- zins siecht, ’t is wispelturigheid van Mauve. Ik voeg nog een half blaadje bij om eens over Brabant te praten. Onder de figuren van typen uit het volk die ik maakte, zijn er verscheidene die een bepaald wat menigeen zou noemen ouder- wetsch karakter hebben, ook wat opvatting betreft, b.v. een spitter, die meer heeft van die welke men op de in hout gesneden basreliefs der gothieke kerkbanken wel eens aantreft, dan van een teekening van nu. Zeer dikwijls denk ik aan de Brabantsche figuren, als mij bijzonder sympathiek zijnde. Iets wat ik ontzettend graag hebben zou, wat ik ook gevoel dat ik maken kan, mits onder zekere omstandigheden van geduldig poseeren, is het figuurtje van Pa op een heipad; ’t figuur streng geteekend met karakter, en zooals ik zeg een stuk bruine hei- grond waardoor een smal wit zandpad, en een lucht met wat passie aangezet en even uitgedrukt. Dan b.v. Pa en Moe gearmd — in een herfst entourage of met een beukeheggetje met dorre blaren. Ik zou ook ’t figuur van Pa willen hebben als ik een boeren- begrafenis maak, waar ik terdeeg plan op heb ofschoon ik er veel moeite aan hebben zou. Daargelaten minder er toe doende verschillen in godsdienstige opvatting, is mij het figuur van een arm dorpspredikant als type en karakter, een der meest sympathieke die er bestaan, en ik zou me zelf niet zijn als ik het niet eens attaqueerde. Als ge komt zou ik recht gaarne eens met U overleggen, hoe te doen betreffende eene reis naar ginder. Ge zult dan wanneer gij b.v. mijn teekeningen van weesmannen zien zult, wel be- grijpen wat ik wil en hoe ik het bedoel. ’f Is mij te doen om een teekening te maken die niet precies ieder- een begrijpen zal, het figuur vereenvoudigd uitgedrukt in ’t essen- tieele, met gewilde voorbijziening van die details welke tot ’t eigen - . lijke karakter niet hooren en slechts toevallig zijn. ’t Moet n.l. niet zijn ’t portret van Pa, maar veeleer de type van een arm dorpspredikant die een zieke gaat bezoeken. Zoo ook het ge- 201 armde paar bij den beukenheg de type van een man en vrouw die met elkaar oud zijn geworden en waar de liefde en trouw gebleven is, veeleer dan de portretten van Pa en Moe ofschoon die er voor poseeren zullen hoop ik. Alleen zij moeten weten, dat ’t serieus is, wat zij uit zichzelf misschien niet zien zouden wanneer de gelijkenis niet precies is. En zouden er een beetje op voorbereid moeten worden dat in geval dit gebeuren mocht, zij zöö moeten poseeren als ik het stel, en niet er aan veränderen. Enfin dat zou wel gaan en ik werk zoo langzaam niet dat het voor hun een groote moeite zou behoeven te zijn. En ik voor mij zou er zeer aan hechten het te doen. Het vereenvoudigen der figuren is iets waar ik mij zeer mee preoccupeer. Enfin, ge zult zelf er eenige zien bij de figuren die ik U zal laten kijken. Als ik naar Brabant ging, ’t zou dunkt me moeten zijn zeer zeker geen uitstapje of pleizierreisje, maar een körte tijd van zeer hard werken en bliksemsnel. Van expressie gesproken in een figuur, ik begin hoe langer hoe meer tot de overtuiging te körnen dat die zit niet zoozeer in de gelaatstrekken dan wel in de heele tournure. Ik vind weinig dingen zoo afschuwelijk als de meeste akademische tetes d ’expression. Ik kijk liever eens naar ,,de nacht” van Michel Ange, of een dronkaard van Dau- mier, of de spitters van Millet, en die bewuste groote houtsnee van hem la bergere, of naar een oud paard van Mauve, etc. 300 Waarde Theo, Voor ik naar Scheveningen ga, wou ik nog even een woordje met U praten. Ik heb ’t maar eens doorgezet met de Bock dat ik bij hem een pied-a-terre krijg, misschien zal ik nu en dan bij Blom- mers eens aangaan ook. En dan is mijn plan een tijdlang Scheve- ningen geheel en al als hoofdzaak te beschouwen, ’s morgens er heen te gaan en den dag te blijven, of anders als ik thuis moet zijn dat in ’t middaguur te stellen als ’t te warm is, en dan ’s avonds er weer heen. Dit zou me nieuwe idees geven vertrouw ik, en rust, niet door stilzitten, maar door verandering van om- geving en bezigheid. Ik zit anders wel nog diep in ’t werk. Vandaag nog eens den weesman gehad, en wel voor iets dat me plotseling in ’t hoofd 202 kwam ik nog eens door wou zetten voor ik aan iets anders be- gin. Ge moet weten ik toch nog eens in ’t weeshuis ben geweest op een bezoekdag. Toen had ik daar het tuinmannetje gezien en geteekend uit het raam. Nu dat wou ik niet laten schieten, en Staat er nu op in dezen vorm zoo ongeveer voor zoover ik me uit ’t hoofd herinner. Gisterenavond heb ik een cadeau gekregen dat mij enorm plei- zier deed, (van die twee landmeters — want er is een tweede nog bij gekomen sedert,) namelijk een zeer echt Scheveningsch buis met staanden kraag, pittoresk, verkleurd en gelapt. Ik heb voor zoover me doenlijk was, mijn schildergerei in orde gebracht en aangevuld wat ik mankeerde en me van tram- kaartjes voorzien etc. Vanmorgen heb ik de negatieven gezien van drie photo ’s. Ik ben verlangend naar de drukken, en heb wel hoop zij alzoo in ’t klein iets zijn zullen waarmede wij bij de illustraties zullen kunnen demarches doen. Ik denk er over het tuinmannetje van heden *ook te laten doen, want dat figuur is veel, veel uitvoeriger dan in dezen krabbel en entourage ook minder tarn dan hier. Ik hoop U volgende week drukken van photo ’s te kunnen zenden. 203 Maar kerel, ik wou U wel vragen Uw uiterste best te doen, om als ’t eenigszins kan mij nog iets te sturen, want ik ben reeds a sec door een en ander ik absoluut noodig had om Scheveningen te kunnen beginnen. Het hoeft niet veel te zijn maar iets om den tijd door te körnen, en in ’t duin niet absoluut op een droogje te zitten. De photo ’s zijn: Zaaier, Aardappelwroeters en Turfstekers, laatstgenoemde kwam mij voor ’t best te doen. Vindt ge dat niet aardig van die landmeters, ’t zijn aardige vroolijke lui, die me veel gezelligheid al hebben bezorgd. Ze beginnen werkelijk wel aardige schetsen te maken, maar zitten beiden voor hun eindexamen, een voor dat van landmeter en de ander voor ingenieur. Als ik me wat georienteerd heb op Scheveningen dan zal ik de vrouw nu en dan meenemen om te poseeren, of ten minste plaats en grootte van figuren aan te kunnen geven. Ik verlang erg naar U kerel, ik hoop er bij ’t werk iets zal zijn waar ge eenig pleizier in hebt, en dat ge wat gevorderd vindt. De Bock zag nog sommige geschilderde studies van verleden jaar en vondt er iets in, maar mij bevallert ze hoe langer hoe minder, ik hoop er betere te maken dit jaar. Zondag krijg ik den photograaf op ’t atelier om eens met hem te praten wat ’t best voor photo ’s zou zijn onder de figuren die ik heb. Ik zou niet weinig in moeielijkheid zijn als gij absoluut niets extra ’s zenden kondt. Ik heb enkel het bepaald onmisbare ge- nomen voor de schilderdoos, maar heb toch zoo goed als niets kunnen overhouden. Het Scheveningsche buis is me een meevallertje. Ik schreef U eens dat ’t me misschien gaan zou als toen ik jaren geleden ook te ’s Hage woonde, dat het eerst een beroerde tijd zou zijn maar later prettiger worden, ’t is in menig opzicht dezen laatsten tijd gezelliger en prettiger geworden al. Nu adieu, doe wat ge kunt en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. 301 Waarde Theo, Voor Uw schrijven, voor het ingeslotene dank ik U ofschoon ik een gevoel van droefheid niet kan onderdrukken over wat ge zegt: ,, betreffende ’t vervolg kan ik U weinig hoop geven”. 204 Bedoelt ge dat uitsluitend ten opzichte van het finantieele ik zou er ’t hoofd niet om laten hangen, maar moet ik het opvatten als slaande op mijn werk, weet ik niet recht hoe ik het verdiend heb. Het treft net dat ik U de proeven van photo ’s naar een paar van mijn laatste teekeningen kan sturen, welke ik U al eerder be- loofd had doch niet halen kon omdat ik platzak was. Ik weet niet hoe ge dat woord bedoeld hebt, ik kan ’t ook niet weten Uw brief is te kort, maar ’t gaf me een onverwachten stoot recht in de borst. Maar ik wou wel eens weten, hoe het er mee gesteld is, of gij iets in me hebt opgemerkt dat ik niet vor- derde of zoo. Betreffende ’t finantieele zult ge U herinneren gij mij schreeft over siechte tijden maanden geleden, mijn antwoord was: goed, reden om van weerskanten dubbel ons best te doen, zie gij me te zenden het uiterst noodige, ik zal er achterheen zitten om weer een eind op te schieten, zoodat we misschien bij de illustraties iets plaatsen kunnen. Sedert zette ik diverse grootere composities op touw, waarin meer een sujet was dan in enkele figuurstudies. Zoo valt nu mijn eerste zending photo ’s om desnoods te kunnen toonen aan den een of ander, samen met uw ,,voor ’t vervolg kan ik U weinig hoop geven”, Is er iets bijzonders??? Ik ben wat zenuwachtig er over, ge moet eens spoedig weer schrijven. Nu de photo ’s zooals ge ziet zijn: Zaaier , Aardappelwroeters , Turf Stehers. Nu heb ik er nog andere gemaakt: Zandgrocve , On- hruidverbranders , Mestvaaltf Aardappelwroeter i figuur, Kolen- laderSy en nu heb ik op Scheveningen deze week gewerkt aan Nettenver stellen (Scheveningsche visschersvrouwen). En nog twee grootere composities van Duinwerkers, (een van welke ik nog eens aan Tersteeg liet zien), die ofschoon er nog veel aan te sjouwen zal zijn, toch datgene zijn wat ik ’t liefst zou voleindigen. Lange rijen spitters — arme lui van stadswege aan ’t werk gezet — voör een stuk duingrond dat omgespit moet worden. Maar dat te maken is enorm zwaar. In Turfspitters ziet ge een eerste idee er van. Ik zou er zoo melankoliek niet over zijn broer, als gij er niet iets .bij zeidet dat me zorg geeft. Gij zegt: ,,laat ons hopen op betere tijden ’ Zie dat is een van die dingen, waar men mee op moet passen 205 m.i.. Hoop hebben op betere tijden moet niet een gevoel zijn maar een iets doen in het heden. Mijn doen is in zoover afhankelijk van Uw doen, dat als gij met zenden zoudt verminderen, ik niet voort kan en desperaat zou zijn. Juist omdat ik de hoop op betere tijden levendig in me voelde, bleef ik er met alle kracht me inwerpen — in ’t werk van }t , }heden ’ ’ , zonder verder over de toekomst te denken, anders dan dezelve overgevende in ’t vertrouwen er loon na ’t werk zoude zijn, ofschoon de onkosten op eten, drinken en kleeren moesten be- zuinigd worden telkens week aan week meer en meer. Ik stond nu voor kwestie naar Scheveningen te gaan, voor kwestie schilderen. Ik dacht: kom, doorzetten. Maar nu zou ik wenschen niet begonnen te zijn kerel, want het zijn onkosten meer en ik heb het niet. De weken gingen voorbij, vele, vele weken en maanden in den laatsten tijd, dat telkens de onkosten iets zwaarder waren dan ik met alle tobben en hoofdbreken en uitzuinigen kon bijhouden. Zoo als het geld van U komt moet ik er niet alleen io dagen mee rondkomen, doch zooveel direct afbetalen dat die io dagen die voor de borst staan van den eersten af on ne peut plus mager zijn. En de vrouw moet ’t kind de borst geven en ’t kind is sterk en groeit, en ze zit er dikwijls mee er geen zog is. Nu ik zit in ’t duin of ergens anders ook met een enorm gevoel van flauwigheid bij tijden, omdat er niet in komt. Schoenen gelapt en kapot van allen, en meer andere petites miseres die maken men rimpels krijgt. Enfin ’t zou niets zijn Theo, als ik maar de gedachte kon houden toch zal ’t gaan, doorzetten maar. Nu echter is ’t woordje van U ,,ik kan voor ’t vervolg weinig hoop geven”, voor mij iets als ,,the hair that breaks the camels back at last”. De last is wel eens zöo zwaar, dat het eene haart je meer het beest tegen den grond doet vallen. Nu, que faire — Blommers zag en sprak ik op Scheveningen reeds tweemaal, en hij zag een paar dingen van me en vroeg me eens bij hem te körnen. Ik maakte eenige geschilderde studies daar, een brok zee, een aardappelland, een veld met nettenverstellers, en hier thuis een kerel in ’t aardappelland die kool plant op de leege plekken tus- schen ’t aardappelloof, en dan onderhanden de groote teekening van ’t nettenboeten, zooals ze ’t noemen. 206 Maar mijn lust voel ik vergaan, men heeft behoefte aan een vast punt ergens. Zie dat ge me zegt: hoop maar op de toekomst, is net als of ge zelf geen hoop meer hebt betreffende mij. Is dat zoo? Ik kan ’t niet helpen, ik ben niet prettig door de zorgen ik wou dat ge maar eens hier waart. Gij zegt dat de autographies wat mager zijn van effect, het ver- wondert me niet in ’t minst als ik denk dat ’t physiek van iemand op zijn werk influenceert, en mijn leven is te droog en te mager, waarachtig Theo ter wille van ’t werk zouden we een beetje beter moeten gegeten hebben, maar ’t kon er niet af en het zal zoo blijven, als ik niet een klein beetje meer ruimte krijg op een of andere manier. Daarom toe, laat de photo ’s eens kijken aan Buhot of zoo, als ge zelf niet sturen kunt en zie een debouche te vinden door hem als ’t kan. Ik heb er haast berouw van dat ik weer ben gaan schilderen, want als ik er niet mee vorderen kan, wou ik liever ik ’t maar daargelaten had. Nu het gaat niet zonder verf, en verf kost duur, en omdat ik nog wat moet betalen aan Leurs en Stam kan ik niet laten oploopen. En ik schilder zoo graag. Nu ik weer bezig was, kreeg ik in dingen van verleden jaar weer meer pleizier, en heb weer geschilderde dingen in ’t atelier ge- hangen. De zee waar ik vreeselijk veel van houd, zij dient met schilderen geattaqueerd te worden anders heeft men er geen vat op. Zie Theo ik hoop maar dat gij den moed niet opgeeft, maar waarachtig als ge gaat spreken van ,,geen hoop geven voor ’t ver- volg” dan word ik melankoliek, want gij moet den moed en de energie hebben om te zenden, anders zit ik vast zonder dat ’t in mijn macht is om voort te körnen, want die vrienden konden zijn, zijn vijandig geworden en schijnen ’t te willen blijven. Denk er eens over na, dat ik toch niets deed dat dit motiveeren kon eigenlijk, althans niet motiveeren kon dat Mauve b.v. of Tersteeg of C. M. zoo koel zijn niet eens iets te willen zien of een woord spreken, ik vind ’t menschelijk men over ’t een of ander en froid gerake, maar ’t en froid zijn vol te houden zelfs nu er meer dan een jaar passeert en na herhaalde pogingen om ’t bij 'te leggen, is niet aardig. Zoo eindig ik voor heden met de vraag : Theo, toen in ’t begin 207 gij tot mij spraakt over ’t schilderen en we hadden toen kunnen vooruitzien ’t werk van nu, zouden we geaarzeld hebben te vin- den dat het recht was ik Schilder zou worden (of teekenaar dan, wat doet het er toe)? Ik geloof niet dat we toen geaarzeld zouden hebben om door te zetten als we b.v. deze photo ’s hadden kunnen vooruitzien niet- waar, want er moet toch een schildershand en oog zijn, wil men zoo’n geval uit het duin in een of anderen vorm creeeren. Nu echter is het dikwijls ik zoo beroerd me gevoel, als ik de lui antipathiek zie blijven en koud, dat ik den moed verlies. Nu ik redresseer me dan weer, en ga weer aan ’t werk en lach er om, en omdat ik in ’t heden werk en geen dag laat omgaan zonder te werken, geloof ik dat ik wel degelijk hoop heb op de toekomst, ofschoon ik ’t gevoel daarvan niet heb, want ik zeg het U, er schiet me geen spacie in mijn hersens over om over de toekomst te philosopheeren, zij ’t om me van streek te brengen, zij ’t om me te troosten; het heden vasthouden en niet laten voorbijgaan zonder te zien er iets uit te halen, ziedaar wat ik geloof plicht te zijn. Tracht gij U dus ook ten opzichte van mij te houden aan het heden, en laat ons volhouden wat we kunnen volhouden, liever heden dan morgen. Toch Theo hoeft ge me niet te sparen als ’t een kwestie is van geld alleen, en als gij als vriend en broer maar ietwat Sympathie voor ’t werk houdt, verkoopbaar of onverkoopbaar. Als dat ’t geval maar is dat ik in dit opzicht Uw Sympathie houden mag, dan kan ’t me bitter weinig schelen, en dan moeten we kalm en koelbloedig raadschaffen. Dan als er geen hoop is voor ’t ver- volg in ’t finantieele, zou ik proponeeren een verhuizing naar buiten op een dorp, qeheel buiten , uithalende de helft van huis- huur, en voor ’t zelfde geld als men hier voor siecht betaalt, goed en gezond eten, noodig voor de vrouw en de kleintjes en voor mij eigenlijk ook. Tevens nog voordeelen hebbende voor modellen misschien. Ge weet verleden zomer heb ik geschilderd — verscheidene studies heb ik nu weer eens opgehangen, omdat bij ’t maken van nieuwe ik er weer oog op kreeg er toch iets in was. Indirect hielp dat schilderen me voor mijn teekenwerk gedurende de wintermaanden en ’t voorjaar, en voerde ik dat op tot deze laatste teekeningen toe. Nu echter voel ik weer ’t goed zou zijn een tijd te schilderen en ik dat noodig heb om toniger te worden, 208 ook in de teekeningen. Ik had plan de wijven die in ’t gras netten zitten te verstellen, tamelijk groot te schilderen maar op Uw woord zie ik er van af tot ik u spreek. Ik heb nog drukjes van de autographies gekregen, doch ook nog zwak, maar de man zegt nu hij er eigenlijk meer inkt op had moeten doen en er me nog betere zou geven. N’importe, ik heb er eens een proef mee genomen om in klein formaat als voor illustratie croquis te maken. Och Theo ik zou veel meer kunnen vorderen als ik ’t wat ruimer kon hebben. Maar ik weet er niets op te verzinnen, overal stuit ik op onkosten. Als ik de historie van dezen of genen Schilder lees, zoo zie ik ze toch allen geld noodig hadden en beroerd werden als zij niet voort konden. Schrijf eens spoedig want ik ben niet prettig en in tweestrijd of ik Scheveningen durf doorzetten dat met kosten aan Schilder - gerei gepaard gaat. Ik heb Breitner nog gesproken sedert over die drie aangezette composities. Het was wel zoo iets, van dat hij ze in een moment van van streek zijn had gemaakt. Hij zeide mij hij er spijt van had ze zoo gemaakt te hebben, en liet mij een veranderde compositie zien van den dronkaard, en studies van gemeene straatwijven, die oneindig beter waren. En ik zag ook een paar in wording zijnde aquarellen en een schilderij van een hoefsmederij, die met een bedaarder en juister hand en hoofd waren gedaan. Ik las een boek dat hij me leende: Soeur Philomene, van de Gon- court, die ,,Gavarni” schreef. De geschiedenis passeert in een gasthuis, erg goed. Ik had gehoopt ge wat zoudt hebben kunnen sturen — nu in elk geval, vooral als ge geen geld hebt moet ge me eens spoedig schrijven, want ’t is een toer moed te houden in de gegevenen. Ik vind de teekeningen waarnaar de photo ’s zijn, nog niet diep genoeg van toon, nog niet genoeg de emotie die de natuur op- wekt weergevende, maar als ge dit vergelijkt bij ’t geen ik mee ben begonnen, met de figuren van vroeger, zoo meen ik mij niet te vergissen, er een richting van vorderen in is en dien stroom mögen we niet loslaten. Dus laat ons zien door te sjouwen. Ik wou ge maar eens kwaamt. Schrijf in elk geval spoedig, adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 14 209 Ik vind het niet goed Theo, om uit te geven meer dan men ont- vangt — maar als ’t een kwestie is van werkstaken of doorwer- ken zoo ben ik voor ’t doorwerken tot het uiterste. Millet en de andere voorgangers hebben doorgezet tot den deur- waarder toe, of sommigen hebben gevangen gezeten, of zijn moeten verhuizen her en derwaarts, doch ik zie in hen niet dat zij hebben gestopt. En bij mij is ’t nog maar in ’t begin, maar als een donkere schaduw zie ik het in de verte en maakt ’t me soms het werken somber. 302 Beste broer Zondagavond. Of het koortsachtigheid is of zenuwen of iets anders, weet ik niet — maar ik voel mij niet wel. Ik denk aan die expressie in uw brief in verband met verschillende dingen meer dan noodig is hoop ik. En heb een onrustig gevoel dat ik niet van me af kan zetten ofschoon ik het heb getracht af te leiden. Er is immers niets, of is er wel wat, als er wat is spreek dan ronduit wat voor soort van obstacles er zouden in den wind zijn. Schrijf in elk geval eens, als ’t kan per ommegaande of er iets is of niet. Ik kan ’t niet helpen als het zonder oorzaak is, maar ben in eens beroerd geworden, het kan reactie zijn van dat ik me overspannen heb. Schrijf me eens in elk geval kerel, hebt ge de photo ’s gekregen? Ik ga nog een eind loopen om te zien of het wegtrekt. Gegroet en t. a t. Vincent. Ik heb eigenlijk geen vriend behalve U, en als ik beroerd ben zijt gij me altijd in de gedachten. Ik wou ge maar eens hier waart en we toch nog eens overleggen konden over een verhuizing naar buiten. Behalve wat ik U reeds schreef is er anders niets bijzonders met mij en gaan de dingen wel — maar ik kan wel wat binnen - koorts gekregen hebben of zoo, en ben beroerd. Ik heb weer moeten betalen rechts en links, huisheer, verf, bakker, kruidenier, schoenmaker, weet ik wat, en het overschotje is weinig. Enfin maar ’t beroerdste is dat men na veel zoodanige weken soms de krachten wat verminderd voelt om de dingen te dragen, en een algemeene vermoeienis begint te voelen. 210 Al' hebt ge niet om direkt te sturen broer, zie dat in elk geval ge mij eens, zoo ge kunt, per ommegaande schrijft. En met betrekking tot die bewuste toekomst, als er onraad zou wezen zeg het maar gerust, homme avise en vaut deux, ’t is beter te weten precies waar men mee zou te strijden hebben. Ik heb nog zitten werken vandaag, maar er overviel me in eens een malaise door merg en been die ik niet precies weet waaraan toe te schrijven. Het is op zulke momenten dat men van ijzer zou willen zijn, en het land kan hebben maar vleesch en been te zijn. Ik had aan U geschreven vanmorgen vroeg maar toen ik mijn brief had weggebracht, was het net of in eens al de moeite die ik al gehad had met een en ander, zieh samen pakte, en het werd mij te sterk, omdat ik de toekomst niet begreep meer. Anders kan ik het niet zeggen, en niet begrijpen het waarom van dat het niet vlotten zou met het werk. Mijn gansche hart heb ik er op gezet, en dat kwam me als een vergissing voor, momenteel althans. Toch kerel gij weet het zelf, waarop in de praktijk, in ’t wer- kelijke leven waar zal men zijn kracht en zijn denken en gees- tesinspanning aan geven? Men moet er maar een slag in slaan, en zeggen ik zal wat doen en het doorzetten. Nu en dan kan het verkeerd uitkomen en kan men stuiten op een muur, als de lui het niet hebben willen, maar toch men hoeft niet het zieh aan te trekken nietwaar? Ik geloof niet dat men er zieh over be- roerd maken moet, maar het wordt iemand soms te sterk en men wordt beroerd, al wil men anders. Nu dacht ik dat ik spijt had, dat ik indertijd maar niet in de Borinage ergens ziek geworden en kapot gegaan was, in plaats van het schilderen. Want ik ben U maar tot last en ik kan het toch niet helpen, want om goed te worden zou men veel periodes door moeten, en intusschen is hetgeen men maakt daarom niet siecht als men zijn best er op doet, maar er zouden lui moeten zijn, die het beschouwden in zijn verband en richting en streven, eh niet eischten ik weet niet wat ze eigenlijk willen. Ik zie nu de dingen zwart in. Als ik ’t nog alleen was, maar het is de gedachte aan de vrouw en aan de kinderen, die arme scha- . pen, die men veilig zou willen houden en zieh voor aansprake- lijk voelt. Het gaat goed met de vrouw in den laatsten tijd. 21 1 Ik kan met hun er niet over spreken, maar voor mijzelf werd het me al te bang vandaag. Werken is ’t eenige wat men doen kan, als dat niets helpt, is men ten einde raad. En ziet ge, het zit hem daarin dat de mogelijkheid om te werken af hangt van het plaatsen van ’t werk, want men heeft onkosten — hoe meer men werkt hoe meer onkosten, (ofschoon dit laatste niet in alle opzichten). Het niet plaatsen, als er anders geen in- komsten zijn, maakt vorderingen onmogelijk die anders van- zelf zouden volgen. Enfin kerel ik ben er benauwd over geworden meer dan ik dragen kan, over den algemeenen stand van zaken, en ik zeg U mijn ge - dachten. Ik wou dat gij maar eens spoedig kwaamt. Enfin en vooral schrijf eens spoedig want ik heb er behoefte aan. Natuurlijk kan ik met niemand anders zoo over de dingen spreken als met U, want anderen hebben er niet mee te maken, en zijn er buiten. 303 Beste broer, Sedert ik U gisteren schreef heb ik rondgeloopen met een ängstig en onrustig gevoel en vannacht kon ik er niet van slapen. Het is — zal ik kunnen doorgaan of zal ik niet kunnen doorgaan — kort en bondig is dat waar ik over tob. Gij hebt nu voorloopig de photo ’s en met die voor U zult ge U mijn gemoedstoestand juister kunnen voorstellen, dan voor gij ze hadt. De teekeningen welke ik nu maak zijn mij een schim van wat ik bedoel, doch een schim die reeds een bepaalde gedaante heeft en wat ik zoek, waar ik op af ga is niet iets vaags, doch dingen uit de volle werkelijkheid, niet anders onder den duim te krijgen dan door geduldig en geregeld werken. Zie zieh voorstellen dat ’t een werken met horten en stooten zou moeten worden is iets wat mij een schrikbeeld is. Niemand kan zonder geld werken, met zoo weinig mogelijk te werken is raadzaam dunkt me, doch iedereen zou bij de gedachte aan ’t ophouden of tekort körnen van ’t geen men absoluut noodig heeft, zieh neer- gedrukt voelen en melankoliek. O Theo er is last en tegenspoed verbonden aan het werk, maar wat is het in vergelijking van de misere, die voor den dag komt als iemand een leven zonder activiteit leidt. Dus geen moed verliezen, en we moeten elkaar maar ’t hart sterk zoeken te maken inplaats van week of van streek. 212 Nu heb ik met Blommers gesproken over ’t schilderen, hij wil ik het doorzetten zal; ik voel ook zelf dat ik, na deze io of 12 groote teekeningen gemaakt te hebben nu op een punt ben waar ik van manier moet veränderen, in plaats van er meer op dezelfde wijs te maken. Dat waar ik U over schreef, (en waar gij ook over schreeft, onze gedachten hebben elkaar weer gekruist), de magerheid of wat men la secheresse noemt, is hetgeen aan de orde van den dag is om te overwinnen en mag geen chronisch gebrek worden. Zie ik vind het weer merkwaardig dat werkelijk gij en ik weer ’t zelfde schijnen te hebben gedacht, want als gij er maar een enkel woord van schreeft, het is ’t geen direct in ’t 00g valt in die twee autographies en in de foto’s ook. Het komt mij voor, een en ander zoo kwaad niet zou zijn als er dat gebrek niet in was. Ik heb aan oorzaak en middelen om het te overwinnen ge- dacht, en zie geen anderen weg dan in mijzelf de werkkracht te vernieuwen, en op mijn physiek ook wat te werken, daar het een kant op gaat die niet goed is. Ik heb absoluut wat geld noodig en moet me, en in mijn gestel en in mijn schilderkist wat restaureeren, anders zou ik vreezen dat er later dingen zouden körnen kijken, die moeilijker terecht zouden te brengen zijn. Het is nu in ’t begin — de laatste teekeningen zijn hier en daar minder droog dan vroeger zelfs. Als ’t nu zijn mocht Theo dat ik ergens op eenige manier wat hulp of Sympathie kon krijgen zoo zou ik denken dat het spoedig genoeg zoude opfleuren kunnen. Ik zou U een soortgelijk moment van secheresse kunnen aan- toonen in de historie van menigeen, die het radicaal overwonnen heeft. Bijna al de lui die de Ecole de Rome doorgemaakt hebben, en die een tijd van assidu blokken op ’t figuur gehad hebben, körnen aan het eind van den cursus met betrekkelijk knappe, betrekkelijk heel precies geteekende dingen voor den dag, die echter niet aangenaam zijn om te zien, daar er iets van une äme en peine in is, ’t welk ze later verliezen als ze zieh wat vrijer tfoelen en bewegen kunnen. Nu reken ik me echter zoo knap niet als voornoemde lui, evenwel ik heb zonder onder den dwang van een bepaalden cursus te 'zijn, toch terwille van mij op te werken in het teekenen, mijzelf opgelegd om het figuur met volharding te bestudeeren. En juist door die inspanning, door dat overwerken ben ik in de secheresse verzeild. 213 Ik wou dat ge spoedig kwaamt. Nog eens, terwille niet van mijn plezier of gemak maar terwille van de orde en het vorderen van het werk, zou het goed zijn als ik wat ruimte kon krijgen. Als gij dezen brief leest in verband met de gezonden foto’s zoo zult ge geloof ik zien, dat ik de zwakke zijde der teekeningen zelf zie en middelen om die zwakheid te contra- carreeren zie en zeer zeker niet weiger er aan te werken om te overwinnen, doch tevens sta voor de vraag hoe ik aan ’tgeen ik er voor noodig zou hebben, komen zal. Dat ik ’t niet heb reken ik echter Uw schuld niet te zijn, maar het is toch de mijne ook niet en que faire, que faire? Rüsten is geen sprake van, maar afleiding vinden in verandering van manier van werken en van motieven zou geloof ik iets goeds zijn. Ik voel een behoefte na die figuurstudie ’s veel in dingen als de zee, het bronzige aardappelloof, stoppelvelden of omgeploegde aarde te kijken. Om tijd te winnen heb ik mijzelf niet gespaard, me op alles bekrompen mits ik maar doorwerken kon, doch nu kan ik weinig meer uit me zelf krijgen, geen wissels op mijn eigen levensbehoeften meer trekken. Er is aan dien kant niets meer uit te persen, er is maigreur en secheresse. Enfin apres tout ik hoop me, wat er ook komen moet, niet zwak te houden, en heb hoop een zekere werkkoorts en woede me desnoods er doorheen zou dragen, zooals een schuit door een golfslag over een rif kan worden gedonderd of zandbank, en van het onweer profiteeren kan om niet te vergaan. Doch zulke manoeuvres lukken niet altijd, en zou ’t wenschelijk zijn de piek te kunnen omzeilen met wat laveeren. Apres tout, als het mislukt, wat is er aan me verloren, zooveel hecht ik ook niet eraan. Maar men zoekt in ’t algemeen het leven te doen vrucht geven inplaats van maar te laten verwelken, en denkt bij tijden dat men zelf eigenlijk ook een leven heeft, dat niet onverschillig is voor de wijs waarop men er mee rondspringt. Maar het is niet in mijn macht. Als ik niet eens een extraatje heb, zoo moet ik telkens als ik ’t gewone ontvang er zooveel van geven, er niet veel overschiet voor de io dagen die voor de borst staan, op den laatsten waarvan men op den weg loopt met een zeer zwak en flauw gevoel in den maag, en dan krijgt zoo ’n zandweg in ’t duin iets woestijnachtigs. Schrijf in elk geval eens spoedig of ge in de photo ’s iets vindt. Adieu, een fermen handdruk in gedachten, t.at. Vincent. 214 304 Waarde Theo, Zooeven thuis körnende van Scheveningen vind ik Uw brief, waarvoor hartelijk dank. Veel dingen er in doen mij genoegen. Vooreerst ben ik blij dat de donkerheden in de toekomst aan onze vriendschap niets kunnen veränderen of er mee te maken hebben. Verder ben ik blij dat gij spoedig komt, en dat gij vooruitgang bespeurt in het werk. De verdeeling van Uw inkomsten direct en indirect onder niet minder dan 6 personen is wel merkwaardig. Doch de onderverdeeling van de frs 150 van mij onder 4 levende wezens, terwijl al de onkosten voor model, teekengerij, Schilder - behoeften, huishuur er af moeten, geeft 00k wel te denken nietwaar? Als het eens kon wij die frs 150 uit het werk haalden ’t ingaande jaar — ik reken ’t ingaat bij Uw bezoek, zou een heerlijk ding zijn. Wij moeten daarover raad schaffen. Het is jammer dat ik met het schilderen niet wat verder ben, ik moet dat toch nog eens expliceeren vanaf ’t begin. Toen ge verleden zomer hier geweest zijt, kreeg ik geld van U om me eens flink in te spannen. Ik heb toen Stam en Leurs er van moeten betalen, en heb bijgekocht en direct betaald en ben aan ’t werk gegaan. Toen bovendien schreeft ge een tijd later dat gij geld zoudt binnen krijgen en dat dan ,,de verf en de schil- derkist niet ontbreken zou”. Doch dat heeft niet zoo mögen zijn, want van dien tijd af zijt ge als ge ’t U herinneren kunt zelf niet zonder tegenspoed geweest. Evenwel in ’t begin van den winter of liever in ’t eind van den herfst kreeg ik weer een ex- traatje. Toen moest daar weer geld voor Leurs af, ik had toch geschilderd in die herfstdagen, o.a. toen we de stormen op Sche- veningen hebben gehad. We stonden toen voor den winter en ik achtte ’t niet raadzaam in nieuwe onkosten me te steken bij de meerdere uitgaven voor brand, etc., daar er weinig van het extraatje overschoot. Nu, ik ben toen weer eens flink model gaan nemen en zeer zeker is de periode van toen tot nu dezen laatsten tijd er eene geweest, dat ik voel in ’t figuur gevorderd te zijn. Maar bij het maken van die figuurstudies was het absoluut niet mogelijk verf te koopen of te aquarelleeren, want als ge nadenkt zult ge U herinneren, hoe gij meermalen gemeend hebt te kun- nen sturen en er niet van körnen kon, eerst meendet ge in Maart doch daarvoor hebt ge zelf nog geld moeten opnemen. 215 En hebt voor de vrouw moeten zorgen, en hebt het geval met H. v. G. gehad, en later stilstand in de zaken betrekkelijk. Nu, ik heb ’t soms toch willen doen als ik eenigszins dacht het te kunnen schipperen, ik heb nog geld van Rappard opgenomen, ik heb een extraatje van Pa gehad. Maar hoe gaat het — als de meikever die aan den draad zit, een eindje vliegen kan, doch dan stuit op iets fataals. Ik begon dingen, doch zoodra de maand uit was moest ik voor ’t betalen der rekening weken krom liggen, soms haast onhoudbaar gegeneerd. Zoo niet altijd heb ik dat kunnen doen wat in mijn hart was en is om te doen. Enfin den moed niet verloren, we moeten opnieuw er op hameren. Ik heb daar juist eenige studies van marines meegebracht, die zouden kunnen tot grondslag dienen voor aquarellen, als die heele kleine van de laatste badgasten, die ik U eens in een brief stuurde. We zullen ons best doen maar wel zijn het moeielijke tijden. Waar ik pas aan begon, wat eigenlijk meer dan iets anders pres- seert, is het schilderen van figuurstudies maar ik sta perplex hoe ’t te beköstigen. Ik heb t atelier laten veränderen ook nog. Het is er zoo mee dat ik zelf al lang op hoop geteerd heb. Maar ge komt spoedig — dat ’s een goed ding, in elk geval ziet ge dan eens wat ik nog hier heb, en zult dan wel zien ik niet veel stilgezeten heb ook. Ik moet echter zien ik wat kracht krijg, want als ik die wat terug mocht vinden, zal ’t hoog noodig zijn ze te gebruiken. Want mijn kracht is er bij ingeschoten, het is niet normaal dat ik moe ben als ik een eindje loop als van hier naar de post, en zoo is het tegenwoordig. 0 ik zet toch door natuurlijk, maar ik moet er wat aan doen. Mijn gezondheid is daarom niet van streek in den grond of chro- nisch, want het is niet door excessen veroorzaakt maar door te weinig voeding of te slappe op den langen duur. Nu dit jaar zal wat presseert om te vorderen zijn, dat er geschil- derd moet worden. Nu geef ik U nog eens in overweging iets, waar ik verleden jaar reeds met een woord over heb geschreven, doch U geloof ik door ’t hoofd is gegaan. Hier moet ik betalen voor verf etc. den particulieren prijs uit de tweede hand. 216 Zou ’t niet mogelijk zijn ge verf mächtig werd van Paillard of zoo iemand, in een zekere hoeveelheid tegen den netto prijs uit de eerste hand, dus van den maker zelf? Dat zou ongetwijfeld een stap nader zijn om te maken dat de verf niet hoefde te ontbreken. En zou ik heel blij zijn reeds als we dit zoo konden schikken, dat gij telkens als ge zendt b.v. io francs af wildet houden. Dat maakt 30 francs per maand, 90 in de drie maanden, en zou ik U niet telkens lästig vallen om een paar tubes doch als ik netto prijslijst heb, opgeven ’t benoodigde voor 3 maanden. Wilt ge hierover eens Uw gedachten laten gaan, ik geloof dat zou een goede maatregel zijn. Paillard of Bourgeois of wie dan 00k komt er niet op aan. Gij als handelaar zoudt wellicht in de termen vallen tegen netto prijzen te krijgen. Ik had nog een plan om tot iemand te spreken over me verf te leveren tegen netto prijs, doch hij kan niet hoor ik van hem, nu ik er eens over gepraat heb. Ge moet maar zien dat ge spoedig komt broer, want ik weet niet hoelang ik het zal kunnen volhouden. De dingen zijn me wat te veel, ik voel dat ik er onder bezwijk. Ik zeg het U ronduit, dat op zoo’n manier ik bang word, dat ik er niet körnen zal, want mijn gestel zou goed genoeg zijn, als ik niet lang had hoeven te vasten, maar ’t is telkens geweest of vasten öf minder werken, en zooveel mogelijk koos ik het eerste, totdat nu ik te slap ben geworden. Hoe dat uit te houden? Den invloed ervan zie ik zoo duidelijk en klaar in mijn werk dat ik er bekommerd over word hoe verder te körnen. Gij moet hierover niet spreken broer, want als zekere personen zoo iets wisten zou het zijn: ,,o zie je wel, dat hebben we al lang vooruit gezien en vooruit gezegd”, en niet alleen zouden ze me toch niet helpen, maar bovendien me de mogelijkheid afsnijden om met geduld weer aan te Sterken en me te redresseeren. Gegeven mijn tegenwoordige omstandigheden kan mijn werk niet anders zijn dan het is. Als ik mijn lichamelijke slapheid kan te boven körnen, zullen we Zien te vorderen, ik heb het al uitgesteld en uitgesteld om me te versterken, omdat ik voor anderen te zorgen heb en voor ’t werk. Maar ik ben ten einde raad nu, de vooruitgang in ’t werk is niet . te verwachten voor ik wat sterker ben, het blijkt me al te duide- delijk in den laatsten tijd dat mijn physiek er op influenceert. Ik verzeker U dat het niet iets anders is dan een verzwakking 217 door inspanning en te slappe voeding. Sommigen die over mij wel eens gepraat hebben als had ik een soort kwaal, zouden er weer over beginnen, en dat is een kletspraatje dat heel leelijk is, en houd het dus voor U zonder er verder over te praten, als ge hier komt. Maar de droogheid in het werk is betrekkelijk buiten mij om, en zal veränderen als ik er me boven op kan werken. Hetgeen ik ’t meest naar verlang is Uw körnst, en dat we samen ’t werk eens doorloopen en elkaar weer eens zien. Gegroet en in den tusschentijd zie ge eens een keer meer schrijft, want ik heb er behoefte aan. En dank voor dezen laatsten brief hoor; heb ’t zoo goed mogelijk. Het zal weer een kwestie zijn van vasten moeten deze volgende dagen tot Uw brief weer komt. Schrijf zoodra het U mogelijk is. 305 Waarde Theo, Vanmorgen komt een man bij me die 3 weken geleden een repa- ratie aan de lamp voor me gedaan had en van wien ik tegelijker- tijd eenig aardewerk had gekocht, dat hij me zelf opdrong om te nemen. Hij kwam mij een standje maken dat ik zijn buurman pas be- taald had en hem niet. En dat met ’t noodige lawaai, vloeken, scheiden etc. Ik zeg hem dat ik hem betalen zal zoodra ik geld onvang maar ’t op ’t moment niet heb, en dat is olie in ’t vuur. Ik verzoek hem de deur uit te gaan en eindelijk duw ik hem de deur uit, maar hij, misschien expres ’t daarop latende aankomen, pakt mij bij den nek en gooit me tegen den muur aan en verder plat op den grond. Zie dit is iets, waar ge uit ziet met welke petites miseres men te maken heeft. Zoo ’n kerel is sterker dan ik he — ze geneeren zieh niet. Nu zulk slag zijn al de kleine winkeliers etc., waar men voor dagelijksche behoeften mee te maken heeft. Zij körnen zelf vragen dit of dat van hen te nemen of als men naar een ander gaat, vragen om klandisie, maar als men ongelukkigerwijs langer dan een dag of 8 met betalen moet wachten is het scheiden en stand j es maken. Enfin ze zijn eenmaal zoo, en wat zal men er van zeggen, ze zitten zelf 00k in de engte soms. Ik schrijf U ’t geval eens om U te toonen dat het wel ietwat urgent is, dat zoo mogelijk ik wat geld kon maken. 218 Toen ik naar Scheveningen ging heb ik er nog een paar moeten laten wachten. Ik heb een beetje zorg broer, en nogal verdriet en moeite. Ik verlang naar Uw komst, omdat ik het wel decideeren wou of ik verhuizen moet al dan niet. Om het hier te kunnen houden, zou ik iets meer moeten verdienen in ’t algemeen, het weinige dat ik tekort kom maakt het leven hier onhoudbaar. Overigens het werk heb ik zoozeer geen tegenspoed mee, wat betreft dat al de petites miseres mijn lust erin niet influenceeren, en niet beletten ik toch een en ander maak. Bij de Bock staan een paar kleine marines, een met een woelige, een met een kalme zee, in welk genre ik enorm graag zou doorgaan. Gisteren een boerenwoning met rood dak onder hooge boomen. 