title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: En ’t komt me 00k voor, dat er meer karakter is in b.v. die kop- pen, die ik te ’s Hage reeds maakte en enkele andere figuren, dan in ’t overige wat ik deed. En ’t zal misschien verständig zijn, nog meer uitsluitend me op ’t figuur te concentreeren. Alleen ’t figuur Staat toch altijd ergens in, en de entourage komt men soms 00k vanzelf toe, als zijnde het onmisbaar ze te maken. Moe wou hierbij schrijven, ik maak het dus kort daar ik U dezer dagen toch die penteekeningen zend. Ik weet niet vooruit wat ik doen zal met die koppen, doch ik wil het motief uit de karakters zelf afleiden. Ik weet echter wel waarom ik ze maak, en waartoe in ’t algemeen. Ik ben wel nieuwsgierig vroeger of later dat schilderij te zien, dat gij hebt gekregen. *) De sage zelf begrijp ik nu niet precies, wat men er mee wil. Daarom niet, omdat ge zegt: het figuur is Dante-achtig, doch, het is symbool van een kwaden geest, die de lui in den afgrond lokt. Zeker kan zulks moeielijk samengaan, daar het sobere, strenge figuurtje van Dante, geheel doordrongen van verontwaar- diging en protest tegen wat hij had zien gebeuren, in protest tegen tfe gruwelijke, middeneeuwsche misbruiken en vooroordeelen, zeker een der oprechtste, eerlijkste, nobelste is, die denkbaar zijn. Kortom, van Dante zeide de lui: ,,Voila celui qui va en enfer et qui en revient”, heel iets anders er zelf in te gaan en weer uit te komen, dan ’tsatanieke, anderen er in lokken. *) Bedoeld is een schilderij van den Zweedschen Schilder Josephson — de voor- studie van zijn later beroemd schilderij: De Waternix. 391 457 Gevolgelijk, een Dante-achtig figuur kan men niet een satanieken rol laten speien zonder enorme misvatting van karaker. En ’t silhouet van een Mefisto is mächtig anders dan van Dante. Van Giotto schreef men in zijn tijd ,,le premier il mit ,,la bont6” dans l’expression des tetes humaines”. Giotto schilderde Dante, en met veel gevoel zooals ge weet, want ge kent ’t oude portret. Waaruit ik conclusie trek, de expressie van Dante, hoe triest en melanko- liek, is essentieel een uitdrukking van iets oneindig goeds en teers. Satan of Mefisto stel ikme dan ook gansch niet Dante-achtig voor. Doch reden te meer, waarom ik wel nieuwsgierig ben eens te zien, hoe het op ’t schilderij in elkaar zit. Gefeliciteerd met Nieuwejaar. t. a. t. Vincent. 392 Waarde Theo, Hierbij nog eenige krab- bels van koppenstudies. Van thuis hoorde ik ge een goed jaar hadt ge- had, en een aanbieding van frs 1000 per maand, die ge geweigerd hadt. Ik kan me begrijpen dat bij G. & Co. eenmaal zijnde, ge er blijft, ’t is een van de eerste groote huizen geweest, welnu, ’t zou ook nog wellicht ver- scheidene concurrenten kunnen overleven. Echter ik blijf ’t er voor houden, dat het met ’t jaar moeielijker zal worden de routine, die de schilderijhandel tot he- den volhoudt, door tevoe- ren en een nieuwe tak- tiek van zaken doen nu te vinden, zal ’t gebeuren? misschien wel niet. 458 Haast geen jaar begon ik, dat een somberder aspect had in een somberder stemming, en ik verwacht dan ook geen toekomst van succes, doch een toekomst van strijd. Het is buiten triest, de velden een marnier van klonten zwarte aard en wat sneeuw, meestendeels enkele dagen daartusschen van mist en slijk, de roode zon ’s avonds en ’s morgens, kraaien, verdord gras en verlept rottend groen, zwarte boschjes, en de takken van de populieren en wilgen nijdig als ijzerdraad tegen de trieste lucht. Dit, ik zie ’t in ’t voorbij gaan, en ’t is alleen in harmonie met de binnenhuizen, erg somber in deze donkere winterdagen. Het is ook in harmonie met de physionomie van boeren en wevers. De laatsten hoor ik niet klagen, maar ze hebben ’t bar. Een wever, die hard doorwerkt, maakt een stuk van 60 el b.v. in de week. Terwijl hij weeft, moet een vrouw voor hem zitten spoelen, dat is de klossen garen win- den, dus zijn er twee die werken en er van leven moeten. Op dat stuk wint hij netto b.v. f 4.50 in die week, en als hij ’t naar den fabrikant brengt, krijgt hij menigmaal tegenwoordig de bood- schap, dat hij pas over 8 of 14 dagen een nieuw stuk kan meenemen. Dus loon laag niet al- leen, maar werk vrij schaarsch. Er is dan ook dikwijls iets gejaagds en onrus- tigs in de lui. ’t Is een andere stem- ming dan die van de charbonniers, die ik bij- woonde in een jaar van greves en veel onge- lukken. 459 Dat was nog wel erger, maar toch het is hier nu ook dikwijls navrant; de lui zijn stil, en letterlijk nergens hoorde ik iets, wat naar oproerige redenaties geleek. Maar ze kijken evenmin vroolijk als de vigelante paarden of de schapen, die per stoomboot naar Engeland worden getransporteerd. Gegroet, ik hoop dat ge zult kunnen sturen, ik heb niet heelemaal een gülden meer, en moet vandaag nog eenige uren model heb- ben, dus morgen zit ik weer vast, doch wellicht komt Uw brief. t. a t. Vincent. 393 Waarde Theo, Ge zoudt mij een zeer groot genoegen doen, met nog voor me te zien te krijgen: Illustration No. 2174, 24 Octobre 1884. ’t Is reeds een oud No., doch aan ’t bureau zal men ’t nog wel geven. Er Staat in een teekening van Paul Renouard, een greve van wevers te Lyon. Ook een uit eene serie over de Opera, waar- van hij ook etsen heeft uitgegeven, naar er Staat — le Harpiste, die ik erg mooi vind. Dan heeft hij nu ook nog pas gemaakt Le monde judiciaire, die ik van Rappard kreeg, ge kent die waarschijnlijk uit de Paris Illustre van Damas. Maar de teekening van de wevers vind ik ’t mooist van alle, en er is zooveel corps en volheid in, dat me dunkt die teekening zieh goed zou houden bij Millet, bij Daumier, bij Lepage. Als ik denk hoe hij tot die hoogte is gekomen door van ’t begin af naar de natuur te werken zonder andere lui te volgen, en hoe toch hij in harmonie is met de heele knappe lui, ook wat tech- niek betreft, al heeft hij van ’t begin af zijn eigen manier van doen gehad, dan vind ik hem alweer een bewijs van dat, als men maar doorgaat met zieh aan de natuur te houden, het met ’t jaar beter wordt. Waar met den dag meer ik van overtuigd word, is dat die lui er niet körnen, die van het worstelen met de natuur geen hoofdzaak maken. Ik vind dat men als men de meesters met aandacht heeft ge- tracht na te gaan, men hen allen terugvindt op zekere momenten, diep in de werkelijkheid. Ik bedoel, wat men noemt hunne schep- pingen, zal men ook zien in de werkelijkheid, naarmate men 460 soortgelijke oogen, soortgelijk sentiment heeft als zij. En ik ge- loof dan ook dit, indien de critici of kenners meer met de natuur vertrouwd waren, hun oordeel beter zou wezen dan nu ’t de routine is slechts in schilderten te leven, en die onderling te vergelijken. Wat natuurlijk als zijnde een kant van de kwestie in zijn verband goed is, doch solide basis mist, als men de natuur gaat vergeten en niet diep doorkijkt. Kunt gij niet begrijpen, dat ik hierin misschien geen ongelijk heb, en om nog duidelijker te zeggen hoe ik het meen, is het niet jammer, dat gij b.v. zelden, of haast nooit meer komt in die binnenhuizen, of omgaat met die menschen, of die stemmingen in landschap ziet, die in de schilderijen welke ge ’t mooist vindt, worden geschilderd. Ik zeg niet dat in uw werkkring ge dit kunt doen, juist omdat men veel en lang moet kijken op die natuur, eer men tot de overtuiging komt, dat wat de groote meesters voor meest aangrijpend hebben geschilderd, toch zijn grond in ’t leven en de werkelijkheid zelf heeft. Een basis van solide poezie, die eeuwig als daadzaak bestaat, en gevonden kan worden als men diep genoeg graaft en zoekt. Ce qui ne passe pas dans ce qui passe, dat bestaat. En wat Michel Ange in een almachtig mooie beeldspraak zeide, dat vind ik Millet gezegd heeft zonder beeldspraak, en door Mil- let kan men ’t best leeren kijken misschien, en ,,een geloof” krijgen. Als ik later mooier werk maak, zal ik toch niet anders werken dan nu, ik bedoel het zal dezelfde appel zijn, doch rijper; ik zal zelf niet omdraaien in wat ik van ’t begin af heb gedacht. En dit is de reden waarom ik van mijn kant zeg: indien ik nu niet deug, deug ik later ook niet, maar indien later, dan ook nu. Want koren is koren, al lijkt het voor stedelingen op gras in ’t begin, en ook omgekeerd. In elk geval, of de lui goed of niet goed vinden wat en hoe ik doe, ik voor mij weet geen anderen weg, dan zoolang worstelen met de .natuur tot zij haar geheim zegt. Ik ben steeds werkende aan diverse koppen en handen. Ik heb er ook weer een aantal geteekend, misschien zoudt ge er wat in vinden, misschien ook niet, wat kan ik er aan doen. Nog * eens, ik weet geen anderen weg. Maar ik kan me van U dat niet begrijpen, dat gij zegt: misschien vinden we later moois , ook in de dingen van nu. Als ik U was, zou ik zooveel zelfvertrouwen en zelfstandige opinie er op na houden, dat ik wist of ik nu kon zien wat er in een ding was al dan niet. Enfin, weet dat soort van dingen voor Uzelf. De maand is nog wel niet geheel om, maar mijn beurs is wel ge- heel leeg; ik werk door zoo hard ik kan, en ik geloof voor me zelf dat juist door aanhoudend ’t model te bestudeeren, ik mijn roer wel recht zal houden. Ik wou ’t U mogelijk was eenige dagen vöör den eersten reeds te zenden, om diezelfde reden dat de einden der maanden me altijd zwaar zijn, waar ’t werk me veel kost en ik er niets van verkoop. Dit zal echter niet altijd zoo duren, want ik werk te hard en te veel, dan dat ik althans ’t niet zoover brengen zal, ik er mijn kosten uithale zonder in afhankelijke positie te zijn. En voor de rest, de natuur buiten en de binnenhuizen, ze zijn prächtig van stemming hier tegenwoordig, ik doe mijn best den tijd niet te verliezen. Gegroet, t. a t. Vincent. 394 Waarde Theo, Wel bedankt voor Uwe bezending Illustrations, waar ge me recht veel pleizier mee hebt gedaan. De diverse teekeningen van Renouard vind ik alle mooi, en kende ze geen van alle. Doch, maar dit is niet om U meerdere moeite te geven, maar wegens ik er dingen over schreef die op de andere teekeningen van hem misschien niet geheel en al toepasselijk zijn, doch de eigenlijke compositie van R., die ik bedoelde, is er niet bij, wel- licht is dat No. uitverkocht. Het breede in ’t figuur was daar superbe in, het was een oud man en eenige vrouwen en een kind geloof ik, die niets zaten te doen in een weversinterieur, waar de getouwen stil stonden. Van Salon '84 had ik nog niets in reproductie gezien, en kreeg nu althans eenig idee van sommige interessante schilderijen door het Salon Nummer. Onder anderen van die compositie van Puvis de Chavannes. Ik verbeeld me dat de Harpignies met die ondergaande zon prächtig moet zijn geweest. En de schilderijen van Feyen Perrin, waar croquis van in staan. Wat mij 00k trof was een meisjesfiguurtje van Emile Levy: Japo- 462 naise, en ’t schilderij van Beyle: Brüleuses de Varech, en dat van Cottin: l’Ete, 3 naakte vrouwenfiguren. Met ’t schilderen van die koppen ben ik druk doende. Ik Schilder overdag en ’s avonds teekenen. Ik heb zoodoende er zeker reeds een 30 tal geschilderd en evenveel geteekend. Met dit resultaat dat ik kans zie, om het over een poosje hoop ik, nog heel anders te doen. Ik denk, dat het me voor ’t figuur in ’t algemeen helpen zal. Vandaag had ik er een wit en zwart tegen de vleeschkleur. En ik ben 00k aan ’t zoeken naar blauw altijd. De boerenfiguren hier zijn in den regel blauw. Dat in ’t rijpe koren of tegen de dorre blaren van een beukenheg uit, zoodat de verschoten nuan- ces van donkerder en lichter blauw weer levend gemaakt worden, en aan ’t praten gebracht door oppositie met goudtonen of rood- bruin, is erg mooi en heeft me van ’t begin af hier getroffen. De lui dragen hier instinktmatig almee van ’t mooiste blauw, dat ik ooit heb gezien. Het is grof linnen, dat ze zelf weven, scheering zwart, inslag blauw, waardoor een zwart en blauw gestreept patroon ontstaat. Als dat verflenst en wat ontkleurt door weer en wind, is het een oneindig stille, fijne toon, die juist de vleeschkleuren releveert. Enfin blauw genoeg om op alle kleuren, waarin verborgen oranje elementen zieh bevinden, te ageeren, en ontkleurd ge- noeg om niet te rammelen. Doch dit is een kwestie van kleur, en de kwestie van den vorm is ’t geen er nog meer op aankomt voor mij op ’t punt, waar ik nu me bevind. Om den vorm uit te drukken gaat, geloof ik, wel ’t best met een bijna monochroom koloriet, waarvan de tonen hoofdzakelijk in intensiteit en in waarde verschillen. B.v. La source van Jules Breton was geschilderd in een enkele kleur bijna. Maar men dient wel iedere kleur op zichzelf te bestudeeren in verband met haar tegenstelling, eer men goed zeker van zijn zaak kan zijn om harmonieus te wezen. Toen er sneeuw lag, heb ik nog een paar studies van onzen tuin geschilderd. Het landschap is sedert veel veranderd; we hebben nu prächtige avondluchten van lila met goud boven tonige Sil- houetten van de woningen tusschen de massa’s hakhout, dat een rosse kleur heeft, waarboven ijle zwarte populieren uitsteken, terwijl de voorgronden verschoten en verbleekt groen zijn, gevarieerd door strooken zwarte aarde en dor bleek riet aan de slootkanten. 463 Ik zie dat alles ook wel — ik vind het even superbe als wie dan ook, maar mij interesseert nog meer de proportie van een figuur, de verdeeling van het eirond van een kop, en ik heb geen houvast voor de rest, eer ik ’t figuur nog meer in mijn macht heb. Enfin, — eerst het figuur, ik voor mij kan de rest niet begrijpen zonder, en ’t is ’t figuur dat de stemming er aan geeft. Ik kan me echter begrijpen, dat er menschen zijn als Daubigny en Harpig- nies en Ruysdael en zooveel anderen, die absoluut en onweerstaan- baar worden meegesleept door het landschap op zichzelf, hun werk voldoet ten volle, omdat zijzelf voldaan waren door lucht en grond en een plas water en een struik. Ik vind het echter een almachtig aardig woord van Israels, dat hij zeide van een Dupre: ,,het is net een figuurschilderij. ” Gegroet en nogmaals dank voor de illustraties. t. a t. Vincent. 395 Waarde Theo, Dank voor de spoedige zending van het geld van deze maand, dat trouwens spoedig körnende, mij meer helpt. Dank ook voor de prächtige houtsnee naar Lhermitte, een van de weinige din- gen die ik van hem ken, want ik zag slechts deze: een troep meisjes in ’t koren, een oude vrouw in de kerk, en een mijnwer- ker of zoo iemand in een kroegje, en La moisson van hem, en anders nooit iets, en niets ooit zoo teruggevende zijn eigenlijke manier van doen dan deze houthakkers. Indien de Monde Illustre iedere maand een compositie van hem geeft, dit maakt deel uit van eene serie ,,Les mois rustiques”, dan zou ’t me mächtig veel genoegen doen die serie in zijn geheel bij te houden, en heb ik steeds erg graag dat ge ze zendt. Want ik zie hier natuurlijk nooit iets, en ik heb het toch noodig nu en dan eens iets heel moois te zien, en dus houd gerust de een of andere keer b.v. frs 20 af, maar stuur me zulk soort van dingen, als ze in de illustraties voorkomen. Wat nu betreft dat ge schrijft, dat als ik iets klaar had dat ik dacht goed was, gij wildet probeeren ’t in te zenden voor den Salon, ik apprecieer ge dit doen wilt. Dit op den voorgrond, en er bij verder, dat als ik ’t 6 weken eer geweten had, ik getracht zou hebben U voor dit doeleinde iets te zenden. 464 Nu heb ik echter niets dat ikzelf lust zou hebben in te zenden, ik heb zooals ge weet den laatsten tijd bijna uitsluitend koppen geschilderd. En dat zijn studies in den eigenlijken zin van ’t woord, n.l. ze zijn voor ’t atelier bestemd. Toch ben ik dadelijk heden begonnen om er eenige te maken, die ik U sturen zal. Omdat ik het mogelijk acht het zijn nut kan hebben, gij als ge bij gelegenheid van den Salon licht nog al lui ontmoet, iets — zij het slechts studies , kunt laten kijken. Ge zult zoodoende ontvangen een oude en een jonge vrouwekop, en waarschijnlijk meer dan een van die twee modelle'n. Gegeven wat ge me schrijft over Uw gevoelens betreffende diverse opvatting van koppen, geloof ik dat deze die regelrecht uit een hut met bemost stroodak komen, al zijn ’t studies en niets anders, U niet absoluut ontoepasselijk zullen voorkomen. Als ik ’t 6 weken eer geweten had, zou ik een spinster of spoelster — geheel figuur ervan hebben gemaakt. Om even terug te komen op die kwestie van de vrouwekoppen genre Jacquet, niet van vroeger doch van tegenwoordig. De reactie daar tegen, zeker gemotiveerd, van lui die koppen schilderen van meisjes zooals b.v. onze zusters, ik kan me best begrijpen dat er schilders zijn die zulks doen. Whistler deed het verscheidene keeren goed; Millais, Boughton — om slechts te spreken van lui van wie ik indertijd zooiets zag; Fantin Latour ken ik weinig, maar wat ik zag vond ik erg best, Chardin -achtig. En dat ’s veel. Ik voor mij echter ben geen persoonlijkheid, die veel kans heeft om met dat soort meisjes op genoegzaam intiemen voet te komen, dat ze poseeren willen. Speciaal met mijn eigen zusters niet. En ben wellicht ook vooringenomen tegen vrouwen, die japonnen dragen. En is mijn territoor meer, die jakken en rokken dragen. Doch wat ge er van zegt vind ik waar — namelijk dat het heel goed kan} ze te schilderen, en ’t als reactie tegen de Jaquets van nu en v. Beers etc. raison d’etre heeft. Alleen dit toch — Chardin (laat ons in zijn naam samenvatten het streven dier reactie, dat zou althans Fantin Latour goedvinden) Xhardtn was Franschman en schilderde Frangaises. En de Hol- landsche , fatsoenlijke vrouwen missen m.i. al heel erg bijzonder dikwijls het charme dat de Fransche meermalen hebben. Gevolgelijk, zoogenaamd ’t fatsoenlijk deel van de Hollandsche 465 30 vrouwen is niet zoo heel erg aantrekkelijk om te schilderen of over te denken. Maar zekere gewone dienstmeiden daarentegen zijn weer erg Chardin-achtig. Ik schilder tegenwoordig niet alleen zoolang ’t licht is, doch zelfs ’s avonds bij de lamp, in de hutten, als ik ternauwernood iets op mijn palet kan onderscheiden, om zoo mogelijk iets te vatten van de eigenaardige effecten van verlichting ’s avonds, met b.v. een groote slagschaduw op den muur. Zeker heb ik in een paar jaar tijds niets zoo moois gezien, als die houtzagerij van Lhermitte. Wat zijn zijn figuurtjes in die compositie gevoeld en gewild. Nogmaals dank ervoor, t. a t. Vincent. 396 Waarde Theo, De koppen die ik U beloofde, heb ik eenige van klaar, doch nog niet geheel droog, doch zooals ik reeds schreef, ze zijn in een donkere hut geschilderd, en ’t zijn studies in den regelrechten zin van ’t woord. In vroeger dagen reeds had ik een begin ge- maakt met U geteekende studies te sturen. Dat zulks toen niet is doorgegaan, is tegen mijn intentie geweest. Ik werk hard, en stel dat slechts i van de io of 20 studies, die ik maak, iets hebben dat ze de moeite waard doe zijn om te zien, die enkele, ’t zij meer ’t zij minder in getal, al zijn ze nu niets waard, zijn ’t later wellicht wel. Niet op zichzelf zoozeer, als in verband met andere studies. Wat hier 00k van zij — ik wil ’t opnieuw eens probeeren, en zoodra ze dus geheel droog zijn en ik ze uithalen kan, stuur ik U een paar koppen en 00k een schetsje van een garenwindster. En daar hoeft het bepaald niet bij te blijven — want daar meer dan een vol jaar ik haast uitsluitend me heb ingespannen op ’t schilderen , durf ik wel te beweren, deze iets anders hebben dan de eerste geschilderde studies, die ik zond. Als ik b.v. laatst die prächtige houthakkers van Lhermitte zag, dan weet ik zeer wel dat een groote afstand me nog scheidt van zoo iets zelf te maken. Doch wat betreft mijn opvatting en manier van zoeken, n.l. steeds direct buiten of in de berookte, arme hut, encourageert mij ’t zien van zijn werk. Want ik zie (b.v. aan details in koppen, in handen) hoe artisten als Lhermitte, ’t 466 boerenfiguur niet alleen van op een vrij grooten afstand, maar van heel dichtbij bestudeerd moeten hebben, niet nu, terwijl ze met gemak en zekerheid scheppen en composeeren, doch voor ze zulks deden. ,,On croit que j ’imagine — ce n’est pas vrai — je me souviens” zei een die meesterlijk composeeren kon. Wat mij nu betreft, ik kan nog geen enkel schilderij laten zien, desnoods nog geen enkele teekening. Maar studies maak ik wel, en juist daarom kan ik me heel best voorstellen de mogelijkheid er een tijd kome, dat ik ook grif weg composeeren zal kunnen. En trouwens ’t is moeilijk te zeggen waar Studie ophoudt en schilderij begint. Ik denk over een paar grootere doorwerkte dingen, en als het eens was dat ik helderheid kreeg om de effecten, die ik op ’t oog heb, weer te geven, in dat geval zou ik de studies in kwestie nog hier houden, want dan zou ik er zeker voor noodig hebben het is b.v. zoo iets: Namelijk figuren tegen ’t licht van een raam in. Ik heb er studies van koppen voor, zoowel tegen ’t licht in als met ’t licht mede, en ’t heele figuur heb ik al verscheiden keer onder handen gehad; garen windende, naaister, of aardappels schillern En face en en profil, het is een moeilijk effect. 467 Doch ’k geloof wel er een paar dingen mee geleerd te hebben. Gegroet, ik wilde niet langer wachten weer eens te schrijven. t. a. t. Vincent. 397 *) Waarde Theo, (April *85. ) Het is mij gegaan, als U, in zoover dat als ge schrijft de aller - eerste dagen het werken nog niet als gewoonlijk ging, ik dezelfde ondervinding had. Het zijn dan ook dagen geweest, die ons allen heugen zullen, en toch is de totaalindruk niet verschrikkelijk maar alleen ernstig. Het leven is voor niemand lang en de kwestie is maar, iets er mee te doen. Vandaag ging ’t schilderen weer beter, de eerste twee koppen mislukten mij, die van heden is een kop van een jong meisje, bijna een kinderkop. Wat kleur betreft is het een tegenstelling van schel rood met flets groen tegen de kleur van het gezichtje, zooals er reeds een kop is bij die ge mede naamt. Ik wil wel eens vernemen of die opgerolde goed zijn overgekomen. Als ik dacht dat C. M. het meende, dat hij vroeg naar kinder- koppen, zou ik hem deze wel kunnen sturen van vandaag, maar... ik kan niet zeggen ik animo gevoel, tenzij hij meer bepaald iets vrage, in correspondentie te treden. Het kan evenwel geen kwaad, hij eens op ’t atelier was. Ik wil ook wel eens een nieuw stilleven beginnen van die judaspen- *) Eerste brief na den plotselingen dood van hun vader. 468 ningen en dorre blaren tegen blauw, omdat hij daar ook iets van zeide. Ik ben natuurlijk van plan hard door te zetten, maar het is erg noodig ik mijn verfrekening in ’t gelijk breng zoodra mogelijk. Het is alle andere jaren geweest, dat ik omstreeks dezen tijd heb kunnen gelijk maken en mij wat nieuw gereedschap aanschaffen. En dit jaar heb ik de laatste maanden zooveel geschilderd, dat ik er eigenlijk nog meer behoefte aan heb dan anders. Ik wou er toen ge hier waart niet over doorpraten, of U veel tegenspreken, maar als ge zeidet dat ik nog wel eens veränderen zou en evenmin als Mauve altijd in Bloemendaal gebleven was, ik ook niet altijd hier zou blijven, kan wezen, maar ik zie anders voor mezelf geen heil in van woonplaats veränderen, omdat ik hier een goed atelier heb en de natuur hier zeer mooi is. Vergeet niet dat ik bepaald overtuigd ben een boerenschilder niet beter kan doen dan een voorbeeld nemen aan Barbizon. Wonen en leven goed midden in ’t geen men schildert, want het is buiten iederen dag nieuw en anders. Kortom de twee redenen voor het buitenwonen zijn, dat men er meer werken kan en minder onkosten heeft. Tusschen nu en den tijd dat ge van den zomer weer hier komt liggen, laat ons zeggen een maand of drie. Als ik dag aan dag hard werk kan ik tegen dien tijd weer een 20 tal studies voor U hebben, en bovendien een twintigtal andere, om als gij wilt eens mee naar Antwerpen te gaan. Doch het is hoog noodig ik zoodra mogelijk mijn verfrekening eens af doe. Ge weet, ik heb noch in Februari, noch in Maart er U een woord meer over gesproken. Maar ik heb ’t niet gemakkelijk gehad die maanden, dat kan ik U wel zeggen. Het is gij hebt, met een groote witte muts, die zoowat is als dit. En zou er als pendant voor kunnen dienen. hier weer guurder ge- worden. Zoodra we een paar mooie dagen heb- ben, zal ik iets van het kerkhof maken. Het kopje dat ik vandaag maakte, is dunkt me zekec zoo goed als die 469 Als ge die twee op verguld bristol zet, zouden ze misschien goed in het goud staan, beter doen dan op zichzelf. Gegroet, met een handdruk en nog dikwijls denkend aan uw bezoek, t. a. t. Vincent. 398 Waarde Theo, Nog steeds ben ik zeer onder den indruk van het pas gebeurde — ik heb deze twee Zondagen ook maar doorgeschilderd. Hierbij nog een krabbel van een manskop, en een van een stilleven met judaspenningen in den- zelfden tränt als dat wat ge meenaamt, op den voorgrond zijn een tabaks- zakje en een pijp van Pa. Als ge ’t soms hebben wilt, kunt ge ’t natuurlijk recht graag krijgen. Moe ziet er goed uit, en het veel brieven schrijven geeft voorloopig nogal af- leiding. Maar natuurlijk nog erg bedroefd. Ik weet niet of ge U nog herinnert, dat ik in Ja- nuari, toen de sneeuw op de akkers lag en de zon rood opkwam in den nevel, U schreef dat ik haast nooit een jaar in somberder stemming had aangevat. Zeker is het, dat er nog heel wat zal komen kijken voor ons allen. Natuurlijk zult ge wel begrijpen het niet voor mijn gemak is, dat ik in ’t atelier zal gaan wonen. Voor mij worden zoodoende de dingen al weer nog moeielijker, doch ik ben overtuigd het in hun voordeel is dat ik wegga. Ik ben dan ook geheel besloten. 470 Het is wel te voorzien dat Moe ’t volgende jaar naar Leiden zal gaan. Dan zal ik de eenige zijn, die nog van thuis in Brabant blijft. En mij is ’t gansch niet onwaarschijnlijk, ik er de rest van mijn leven blijven zal ook. Trouwens ik begeer niets anders dan goed diep in ’t boerenland te zitten en ’t boerenleven te schilderen. Ik voel dat ik er me een werkkring kan scheppen, en dus ik zal bedaard mijn hand aan mijn ploeg houden en mijn voor door- trekken. Ik geloof dat gij anders er over dacht, en dat wellicht gij mij liever een anderen weg zoudt zien gaan, wat woonplaats betreft. Maar ik denk wel eens, dat gij meer oog hebt voor wat men in stad kan doen, doch van den anderen kant ik buiten meer me thuis gevoel. Doch het zal mij nog heel wat moeite kosten, voor ik mijn schil- derijen in ’t hoofd van de lui zal inprenten. Intusschen, ik ben geenszins van plan me te laten decourageeren. Ik dacht nog aan wat ik las van Delacroix, 17 schilderijen van hem werden geweigerd ,,dix-sept de refuses” vertelde hijzelf vierkantweg aan zijn vrienden. Ik dacht vandaag dat het toch almachtig dappere kerels waren die baanbrekers. Maar ook nu moet de strijd worden voortgezet, en met zooveel en zoo weinig als ik waard ben, wil ik voor mij ook vechten. En dus Theo wat we nu weer begonnen zijn, ik hoop dat van weerskanten we er mee door gaan; in afwachting van of liever terwijl ik tob op meer importante composities, stuur ik U de studies, zooals ze regelrecht uit de hutten körnen. De lui zullen natuurlijk spreken van niet af, of van leelijk, etc. etc., maar — mijns inziens toch laten kijken. Ik voor mij heb een vast geloof dat er enkele lui zijn, die in ’t stadsleven verzeild en gebonden, onuitwischbare indrukken houden van buiten, en die hun leven lang een heimwee blijven voelen naar het veld en de boeren. Zulke liefhebbers worden wel eens getroffen door sinceriteit, en hun hindert niet wat anderen afstuit. Ikzelf weet hoe ik vroeger in stad uren rondliep längs de vitrines, om ergens een of ander kijkje op n’importe quoi van buiten te zien. Wij zijn nu in ’t begin van het laten kijken; dat gaandeweg wij 471 er enkele lui voor zullen vinden, ik geloof het vast en zeker. De omstandigheden dringen ons, en langzamerhand zullen we ook nog wel beter dingen kunnen wijzen. Nu op ’t oogenblik preoccu- peert mij sterk het afdoen van mijn verfrekening, en bovendien heb ik doek, verf, penseelen noodig. Daar gij door ’t overlijden van Pa voor thuis buitengewone dingen hebt moeten doen, heb ik ’t volgende gedacht: Gesteld dat gij U niet bij machte gevoelt, mij te geven wat andere jaren in ’tvoorjaar en zomer ik extra ontving, en wat trouwens ik niet missen kan. Zoudt ge in dat geval ’t niet billijk vinden, ik bij de regeling van de zaken mij eene som van b.v. f 200 voorbehoud van mijn aandeel, dat ik overigens recht graag aan de jongeren laat. En ook in zijn geheel zal kunnen overlaten, indien gij mij helpen kunt. Ik beschouw het trouwens niet dat ik mijn aandeel aan hun laat, doch dat het door U is, dat zij het mijne houden kunnen. Als ik in ’t atelier ga wonen, is het onvermijdelijk ik er b.v. een käst laat timmeren, want ik heb nu geen bergplaats hoegenaamd, en ik zal ook het licht nog verbeteren. Verhuizen zou voor mij even erg zijn als brand, en ik geloof trouwens, dat we er wel boven op blijven zullen met volharding en inspanning. Ik zal denk ik ’s avonds, zoodra ik in ’t atelier woon, geregeld gaan aquarelleeren, hier thuis in de kamer kan dat niet goed. Tot zoolang blijf ik ook ’s avonds naar ’t model werken. Ik heb plan deze week te beginnen aan dat geval van die boeren rond een schotel aardappels ’s avonds of — misschien zal ik er daglicht van maken, of beide, of ,,geen van beide”, zult ge zeggen. Maar ’t zij ’t gelukke, ’t zij ’t mislukke, ik ga aan de studies voor de verschillende figuren beginnen. Gegroet, met een hand- druk, t. a t. Vincent. Waarde Theo Het heeft mij eenigszins verwonderd nog niet eens een woordje van U ontvangen te hebben. Ge zult zeggen ge hadt het nu te druk daaraan te denken, en dat kan ik dan ook wel begrijpen. Het is reeds laat, maar ik wilde U nog eens zeggen dat ik recht 472 hartelijk hoop dat voortaan de correspondentie weer wat leven - diger zal worden dan ze den laatsten tijd wel was. Hierbij gaan twee krabbels naar een paar studies, die ik maakte, terwijl ik tevens bezig ben opnieuw aan die boeren om een schotel aardappels. Ik kom daar net van thuis, en heb bij het lamplicht nog gewerkt er aan, ofschoon ik het bij dag ditmaal heb aangezet. Ziehier hoe de compositie nu geworden is. (Zie pag. 474). 1k. heb het op een vrij groot doek geschilderd, en zooals de schets nu is, zit geloof ik er wel leven in. Maar ik weet toch zeker, dat b.v. C. M. spreken zou van mis- teekend, etc. Weet ge wat daartegen bepaald gezegd kan worden? dat de mooie lichteffecten in de natuur eischen men zeer snel werke. Nu weet ik wel dat de groote meesters, vooral in de periode van hun rijpe ervaring, en wisten af te maken en het leven wisten te Ibehouden. Maar dat is iets wat ik vooreerst zeker niet zoo zal kunnen. Op het punt waar ik nu sta echter, zie ik kans om een gevoelde impressie te geven van wat ik zie. Niet altijd letterlijk precies, veeleer nooit precies, want men ziet de natuur door zijn eigen temperament. 473 Wat ik U nu zou willen aanraden is ’tvolgende: laat de tijd niet voorbij gaan, laat mij zooveel werken als maar eenigszins moge- lijk is, en bewaar de studies van nu af aan allen bij U. Ik wil er echter liever nog geen een van teekenen, want ik zou ze niet graag als schilderijen in de wandeling hebben, die men later als men wat naam mocht maken, terug dient te koopen. Maar het is goed dat gij ze laat kijken, want ge zult zien dat we den een of den anderen dag iemand vinden, die hetzelfde wil doen, wat ik U voorstel, n.l. een verzameling studies maken. Ik ben voornemens om geregeld ’s morgens uit te gaan, en ’t eerste ’t beste, dat ik de lui op ’t veld of in huis zie doen, maar aan te pakken. Zooais ik trouwens nu ook doe. Gij zoekt nieuwe idees voor den kunsthandel, het idee goed te zijn voor de liefhebbers is niet nieuw, doch het is er een dat nooit oud wordt. Zoo ook securiteit geven bij een koop. En ik vraag U, is een lief - hebber er niet beter aan toe, wanneer hij van een Schilder b.v. 20 zeer uiteenloopende schetsen heeft voor denzelfden prijs dien hij billijkerwijs zou moeten betalen voor een schilderij dat af was, zoodat het als handelsartikel in de wandeling kon körnen. Als ik in uw positie was, ik zou wegens gij toch veel jonge schil- ders die nog geen naam hebben, kent, ook eens beproeven ge- schilderde studies in den eigenlijken handel te brengen, niet als 474 schilderten, doch opgezet op de een of andere manier op ver- guld Bristol b.v., of zwart, of donkerrood. Maar ik sprak daar van securiteit geven. Niet alle schilders maken veel studies — maar velen toch, en vooral de jüngeren moeten het zooveel mogelijk doen nietwaar? Wie de studies van een Schilder heeft, kan wel zoo goed als zeker zijn, (dat komt mij althans zoo voor) dat er een band is tusschen den schilder en hem, die niet makkelijk zoo maar uit een gril kan worden gebroken. Er zijn menschen nietwaar, die schilders in den tijd, dat zij nog niet verdienen, protegeeren — goed. Maar hoe dikwijls gebeurt het niet, dat zulks beroerd eindigt, voor beide partijen onaangenaam. Eenerzijds omdat de protec- teur onvoldaan is over geld, dat gansch in ’t water is of althans schijnt. Anderzijds omdat de schilder meer vertrouwen, meer ge- duld en belangstelling meent te mögen vergen, dan men geven wil. Maar in de meeste gevallen is het door nonchalance van beide zijden, dat de misverstanden ontstaan. Ik hoop, dat dit tusschen ons niet het geval zal wezen. En ik hoop dat langzamerhand mijn studies U wat nieuwen moed zullen geven. Noch gij noch ik zijn tijdgenooten van dat geslacht, dat Gigoux in dat boek dat ik van U las, terecht ,,les vaillants” noemt. Maar in dezen tijd het enthousiasme van toen te houden, is niet te min geraden naar ’t mij voorkomt, want dat het geluk de dapperen begünstigt is toch wel dikwijls waar, en wat daar ook van zij, van het geluk of ,,la joie? de vivre” namelijk, men moet werken en durven, wil men wezenlijk leven. En ik zeg laat ons veel schilderen en productief zijn, en ons zelf zijn met gebreken en kwaliteiten; ik zeg ons, omdat het geld van U, dat ik weet U moeite genoeg kost me te verschaffen, U recht geeft om als er iets goeds in mijn werk komt, het voor de helft als uw eigen creatie te beschouwen. Tracht eens iemand van Le Chat Noir te spreken, en te vragen of zij een krabbel van die aardappeleters willen, indien ja en op welke grootte, want dat is me onverschillig. Gegroet, met een handdruk t. a t. Vincent. 475 400 Waarde Theo, Hartelijk dank voor Uw aangeteekenden brief van gisteren en het ingeslotene. In gevolge er van schrijf ik weer dadelijk eens en sluit hierbij in een krabbel, meer precies dan de vorige naar mijn laatste Studie. Ik heb haar niet zoo ver kunnen doorwerken als mijn voornemen was geweest, ik schilderde er 3 dagen aanhoudend van vroeg tot laat aan door, en Zaterdagavond begon de verf reeds in een toestand te raken, die het verder werken niet toeliet tenzij ze eerst geheel gedroogd zij. Ik ben heden naar Eindhoven geweest om een klein steentje te bestellen; daar dit de eerste moet worden van een serie lithogra- phies die ik voornemens ben weer te beginnen. Toen ge hier waart, vroeg ik U naar de kosten van reproductie met ’t proced£ G. & Co. Ge zeidet toen, meen ik, frs 100. Welnu, het oude, nu zoo weinig in tel zijnde, gewone lithografisch procede is toch, vooral te Eindhoven misschien , heel wat goedkooper. Ik krijg nu gebruik van den steen, greinen, papier en drukloon voor 50 ex. voor f 3. Ik denk te maken een serie motieven uit het boerenleven, enfin — les paysans chez eux. Heden deed ik een prächtige wandeling van uren ver met eenkennis van me, van wien ik U de eerste aquarel van een figuurtje lietzien. Ik zeg niet dat er b.v. in Bretagne, b.v. te Katwijk, b.v. in de Borinage niet nog aangrijpender natuur is en meer dramatisch, ja, maar niettemin, de heide en de dorpen hier zijn toch 00k zeer mooi, en er eenmaal zijnde zie ik er een onuitputtelijke res- source voor motieven uit het boerenleven in, en de kwestie is maar — aangrijpen, werken. Ik heb groote lust weer aquarellen en teekeningen te gaan maken 00k, en als ik in mijn atelier woon zal ik ’s avonds daarvoor wel tijd maken. Het deed mij enorm veel genoegen, dat gij die frs 100 zond. Zooais ik zeide, het was absoluut noodzakelijk ik eenige dingen betaalde, en dat preoccupeerde mij. Het is echter niet dat de lui mij lästig vielen, doch omdat ik wist dat zij er om verlegen waren. En daarom schreef ik dat ik misschien in de noodzakelijkheid zou wezen bij de regeling der zaken iets af te houden. Maar dat vervalt nu, ofschoon ik U wel zeggen kan ik zeker weet, het jaar heel bar zal zijn. 476 Maar ik denk maar aan wat Millet zeide: „je ne veux point sup- primer la souffrance , car souvent c’est eile, qui fait s’exprimer le plus energiquement les artistes.” Ik denk te verhuizen tegen i Mei , ofschoon natuurlijk het wel is met Moe en de zusters toch zie en voel ik het zoo pour le mieux is, want op den duur zou het samenleven bezwaarlijk houdbaar zijn. Wat ik niet aan hun persoonlijk, noch ook aan mij persoon- lijk zoozeer toeschrijf, dan wel veeleer aan het onvereenigbare van de idees van menschen, die een stand ophouden en een boeren - schilder, die daar niet aan denkt. Als ik zeg dat ik een boerenschilder ben, dat is werkelijk zoo, en zal U wel meer blijken in ’t vervolg, ik voel mij thuis daar. En ’t is niet voor niets, dat ik bij de mijnwerkers en de turf- boertjes en de wevers en boeren hier zooveel avonden bij ’t vuur heb zitten peinzen, tenzij ik geen tijd had om te denken door het werken. Door op alle uren van den dag voortdurend het boerenleven te zien, ben ik er zoo ingeraakt dat werkelijk ik aan niets anders haast ooit denk. Ge schrijft dat de stemming van ’t publiek, n.l. onverschilligheid, tegenover ’t werk van Millet, zooals ge in de gelegenheid waart pas op die expositie te zien, niet bemoedigend is, noch voor de artisten, noch voor hen, die schilderijen moeten verkoopen. Dat ben ik eens, doch Millet zelf heeft dat gevoeld en geweten, en mij trof zoo bij ’t lezen van Sensier, zijn gezegde aan ’t begin van zijn carriere, dat ik me niet woordelijk herinner, doch wel de beteekenis ervan, n.l.: dat (n.l. die onverschilligheid) zou erg ge- noeg voor me zijn als ik behoefte aan mooie schoenen en een heerenleven had, doch — puisque j’y vais en sabots , 'je m'en tirerai. En dat is ook uitgekomen. Wat ik dus niet hoop te vergeten, is, dat ,,il s’agit d’y aller en sabots”, n.l. tevreden te zijn in zake eten, drinken, kleeding, slapen, met waar de boeren tevreden mee zijn. J}at deed Millet, en, trouwens begeerde niet anders , en dat maakt dat in mijn oog als mensch hij aan de schilders een weg heeft gewezen, die b.v. Israels en Mauve, die nog al weelderig leven, , niet jn ijzen, en alweer zeg ik: Millet is vader Millet , n.l. raads- en leidsman in alles voor de jongere schilders. De meesten die ik ken , maar ik ken er niet veel echter van hen, zouden daar voor bedanken; wat mij betreft, ik denk er zoo over en geloof 477 ten eenemale wat hij zegt. Ik spreek wat uitvoerig over dat woord van Millet, juist omdat gij schrijft over de kwestie, dat als stadbewoners boeren schilderen, hun figuren al zijn ze 'präch- tig geschilderd onwillekeurig toch aan de faubourgs van Parijs doen denken. Ik heb die impressie ook wel eens gehad, (ofschoon de vrouw, die aardappels rooit, van B. Lepage, beslist een uitzondering maakt m.i.) maar zit hem dat niet juist daarin, dat de schilders zoo dikwijls niet diep genoeg in ’t boerenleven in zitten persoon- lijk. Millet zegt op een anderen keer: dans l’art il faut y mettre sa peau. De Groux — dit is een van zijn kwaliteiten, schilderde terdeeg boeren. (En het rijk vroeg van hem historiestukken! die hij ook goed maakte, maar hoeveel beter was hij als hij zichzelf kon wezen.) Het blijft altijd een schände en een schade voor de Beigen, dat de Groux nog niet ten volle geapprecieerd is als hij verdient. De Groux is een van de goede Milletachtige meesters. Maar al er- kende noch erkent ’t groote publiek hem, en al blijft hij als Dau- mier, als Tassaert in ’t duister, er zijn toch lui, om alleen maar b.v. te noemen Mellery, die tegenwoordig weer werk maken in zijn sentiment. Van Mellery zag ik onlangs in een illustratie een familie Schip- pers in ’t roefje van hun schuit — man, vrouw, kinderen om een tafel. Wat de algemeene Sympathie aangaat, ik heb jaren geleden in Renan daarover gelezen iets, dat mij altijd is bij gebleven en wat ik altijd zal blijven gelooven, dat wie werkelijk iets goeds of nuttigs wil tot stand brengen, op de goedkeuring of appreciatie van ’t algemeen niet moet rekenen noch die begeeren, maar integendeel niet anders verwachten, dan dat slechts zeer enkele harten, en dat nog misschien , zullen medegevoelen en mede doen. Als ge Chat noir tegenkomt, kunt ge voorloopig dit krabbeltje hun laten kijken, maar ik kan als zij yt willen een beter maken , want dit is nog zeer in haast, en dient slechts om van effect en compositie U een idee te geven klaarder dan ’t eerste. Gegroet en bedankt, met een handdruk, t. a t. Vincent. Dat ik voornemens ben zelf ook een litho te maken van dit geval, hoeft ge Chat noir niet te zeggen. Die litho wordt trouwens niet uitgegeven, doch is geheel prive; overigens als zij het niet willen 478 hebben, geef ik er niet veel om, want ik zal zelf wel lithografeeren wat ik lithografeeren wil. 401 Waarde Theo, Inliggend een paar interessante bladzijden over lcleur , namelijk de groote waarheden waarin Delacroix geloofde. Voeg daarbij ,,les anciens ne prenaient pas par la ligne mais par les milieux’’, dat is met de cirkel of ellipsvormige basissen der massas beginnen in plaats van den contour. Voor dat laatste vond ik de juiste woorden in het boek van Gigoux, doch de daadzaak zelf hield me al lang bezig. Mij dunkt naar- mate ’t geen men doet, gevoeld is en leven heeft, wordt het ge- critiseerd, en wekt ergernis op, doch tevens overwint het op den duur de critiek. ’t Geen gij me schrijft over M. Portier deed mij zeker veel ge- noegen, doch het zal de vraag wezen of hij volhoudt. Alleen ik weet dat ze bestaan, zekere nog al zeldzame lui, die ,,foi de charbonnier” hebben en door de publieke opinie niet heen en weer bewogen worden. Dat hij er ,,personnalit6” in bespeurde, doet me recht veel ge- noegen en trouwens meer en meer zoek ik ook mezelf te zijn, ’t me onverschillig latende betrekkelijk of men het heel leelijk of beter vinde. Dat wil niet zeggen ’t me onverschillig zou wezen of M. Portier blijve bij de opinie die hij heeft opgevat, integen- deel ik zal trachten dingen te maken, die hem er in versterken. Ge ontvangt met deze post een paar afdrukken van een lithographie. De schets die ik in de hut schilderde, zou ik met eenige wijzigin- gen wel in een definitieven vorm van schilderij willen overwerken. En zou er wellicht een zijn dat Portier exposeeren kon of dat we naar een tentoonstelling konden zenden. Tenminste ’t is een geval dat ik gevoeld heb, en een zoodanig, waar ikzelf net zoo goed als andere critici gebreken en bepaalde fguten in zou weten aan te wijzen. Doch er zit een zeker leven in, en misschien meer dan in zekere schilderijen waar gansch geen fouten in zijn. Ik. ggloof ook dat als Henri Pille er zeggen over had, de Chat noir ’t misschien niet zou hebben geweigerd. Dit kon me nu overigens niet veel schelen, want om onafhan- kelijk te zijn wil ikzelf lithografeeren leeren. 479 Als ik de schets omwerk tot schilderij, dan maak ik er tevens een nieuwe litho van, en wel zoo dat de figuren, die nu tot mijn spijt omgedraaid zijn, weer recht komen. Opdat de brief niet te dik worde, daar Moe ook nog schrijft, eindig ik; later meer en dank voor uw schrijven. Met een handdruk, t. a t. Vincent. Les anciens n’ont admis que trois couleurs primaires, le jaune, le rouge et le bleu, et les peintres modernes n’en admettent pas d’autres. Ces trois couleurs en effet sont les seules indecomposa- bles et irreductibles. Tout le monde sait que le rayon solaire se decompose en une suite de sept couleurs, que Newton a appelees primitives: le violet, l’indigo, le bleu, le vert, le jaune, l’orange et le rouge; mais il est clair que le nom de primitives ne saurait convenir a trois de ces couleurs, qui sont composites, puisque Torange se fait avec du rouge et du jaune, le vert avec du jaune et du bleu, le violet avec du bleu et du rouge. Quant a l’indigo, il ne saurait compter non plus parmi les couleurs primitives puis qu’il n’est qu’une variete du bleu. Il faut donc reconnaitre avec l’antiquite, qu’il y a dans la nature que trois couleurs veritable- ment elementaires, lesquelles en se melangeant deux a deux, engendrent trois autres couleurs composees dites binaires: l’oran- ge, le vert et le violet. 