title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Wiens te zeer getei^de langmoedigbeid , * den’ hoon , zijne eeuwige liefde aai^daan , wanncer eene Narie die liefde moedwilHg, als ’t wäre, v’erfchopt , niet de ontzagchlijkfte betooningen van' zijne rccht\-aardigbeid ,• als Rechter der' wereM,' ndelijk vergeldt i en , — ^ zullen de menfchen hem niet voor onverfchillig omwent den deugdzaa-' men cti ondengenden houden ftnffen moer.' En’zeker, wie oogen in bet ' voorhoofd heeft , ziet, doch ziet met ontzecting', hoe de God-' beid Nederlatid wenkt met d« tuchtende roede; zedert den gedachten watervlocd van 1775, heeft geduurig de d^ne flog op den anderen Neder~ lani getroffen; ftormen hebben onze dijktn ge- ichud, wier toeftand zoodanig is, dat zij niet, en dan zelfs nog ter naauwer nood, zonder on- noemlijke fchatten kunnen gehouden, en bevei- ligd worden tegen bet geweld der fteeds hooger gaande zeegolven. — Buitenlandfche oorlog en binnenlandfche beroerten , en hollende tweedragt hebben de pijiaaren v n NeSrlands ftaatsgebouw doen waggclen, en wie, die alles Tarnen ver- gtliikt, kan zieh verzekeren, dat dezelve vast- gefteld en beveiligd zi'n ? Zijn ’er nog niet Mm 5 ge- Digitized by Google 544 ÜITZICHTEN tvz. gfduurige oorlogen genichten vanoorlc^en?«. Pen Albefhiurer alleen is bet bekend , wat 'er voor de voUtoi yaa Europa , wat ’ei bqzonder vqot, Nederland te wachten Ikai! Ik ben geea Dweepec, ik-ben niet zwaarmoedig van geeat, maar de voorzeggingen van den Bijbel, de gedeldheid van bet menschdom omtrent Goda-, dienst en zeden , de gebeurniisfen» vooige- vallen zijn en nag daagüjks voorvallen, veigun-, nen mij niet te zwijgen, ik moet ipreken, Nt- derlandl Nederland! gij (hat op den ksnt van uwen ondergang! Uw verderf is onvermijddiik.,^ ten zij eene zoo fpoedige als noodzaaklijke her- vorming, den noodlottigen dag afkeerde, of ten minften nog eenigen tijd uitftelde. > • W ■ i .... Z^jd l:y Google I DERDE HOÖFDSTUK. • *1 * >1 t Evenwel, daar zija nog^ 4eug^7'atnen onder aUe klasfen .van menfchen in Nederland, men< fcfaenvriendeo, die niec all^ecn in (Ulte klaagen Over hec ,a]gemcen .bederf der zeden, die hun^ ne wenfchen, onj bet, behpud van Nederland io hunne binnckamercn voor den troon des Al- ' t befhiurers breogen , maar die ook opcnlijk daar van (preken, d^r omerene beeuigen, en dat meejc is, werkzaani ^ijn, om de kennis en begmzelen fan -Göttien« en deugd in Nederland, ook oader den geme«nm man, te brengen. Daar ^ordt’ nag .g^bpid, om wdien bet ,moog]ijk is, den ondergs(ng,yan Nederland te verhoe^en — ^elaas I ^ mt^ ,4*® » ™ogten ^ die welmeenentk . pogingen gelukkig (laagen! 7 ^al deze yrensch tier oprepJten in Nederland vetvuld worden, zal de algof^^eid onze hpop verlpeyendigen 'door, dq bli^kerij zijne gunst, wiOr'die/ b(-daard depkt., erkeoc dan niet, dat het, .noodzaaklijk zij,^het. waare middel van' behoud, .tpr ,had4 t® nemen en iri,,het werk te, (lellep^ £n welk middel is 'er , onder den zegen van" GO®,, anders,’ waar^door Nederland gered kan worden,, da%. eene algemeene Hetvormng^ Eene herfellirg van den Godsdienst, door desr zelfs kundigheden aJgemeener te piaaken , dep per- bied Digitized by Google 54^ MIDDEL van HERSTEL. bied voof,<Jenzelvm te h^ieuwen, en deszelfs voorfchriften ' vftn gclöof en deugd'^^ daadlijk te beöcfenen? Eene bervomiing der zeden^ door we- der te keeren töf deiigdcn en loflijke boe- danigbedcn , door welken onzen ‘voorvaders zichr verdiend en berocmd hebben gemaakt? Met woord , door de bron van bet' verdcrf te ftop-* pen, waar door allcen alle zorgclijkc gevolgen kunnen voorkomcn worden? ^ ' ‘ * Men zai bet, ho6p ik, op rekenfng Van mij- ne hanlijke zucht voor bet welzqn van Neder-^ Hellen , als ik ten be^fluite van dit werk',’ nij pnderwindö ; öib deZe 'middefen'' van herftel aan te prijzen en ieder'i die’ bet' ¥aderland be-* mint, op te wekken, om bet rfjde -lot b^el' van' bet algemeen, toe te' btengen." '' ' In de eerfte plaats korat bet niij voor, daii bloote klagten over bet verval , wrWoze be-' fchouwingen van bet toenemend verderf, hier niets kunnen afdoen. ■“ — Is bet dan hebas ! zoo verre gekomen , dat bet beboud des Lands boo* peloos is? Is de rijd zoo boos,'dat de verftandi- ge geheel moer zwijgen? I$<dan de dnikpers, dfe, volgends de merkwaardige woorden van den laat- ften'^Bededagsbrifef,'"vr//"möer zt/h, om mttige y aarheien onäer het memchdom - te yerfpre\dtn i niet meer een gefebikt middel , om heitzame faadgevingen medc te ■ deeten? — 'Indien dit Zoo wäre , ja dan kon de deilgdzame niet an- der; Digitized by Google MiDDBL VAN HERSTEL. XII. Boek. 5*7 ders doen, dan zieh in den raantel zijner «m- fohuld wikkclen, en zieh afzonderen in eenen of anderen verborgen hoek of winkel » en het noodloc van een bedorven volk asm de hand van den rechtvaardigen Rechter van hcmel en aar- de overlacen, toi dat die zwaare tijden voorbij gelopen zi]vu Maar is ’er nog eene flikkering van hoop, daa verdubbele elk, Wien nog Nederlandsch bloed door de aderen loopt, zijne werkzaamheid , om tot hulp en redding van het veege Nederland toe te fchieten. Ik prijze zeer de opwekkingen , welke in de. laatfte jaaren gefchied zijn, l'choon zij tot hier toe, maar al te weinig vrucht hebben gedraa-_ gen , om toch de opvoeding der hinderen te ver- beteren , en het zoo ellendig geileide fchoolwe- zen te hervormen, en ik wenfehe, dat ^6ns de Natie begrijpe, hoc veel belang het Vaderland beeft , dat het toekomend gedacht, endeszelfs^ cerde jeugd^ reeds gevormd worde, tot eerlijke menfehen , rechte Nederlanders , en waarlijk God- vruchdge Christenen; ik wenfehe, dat allen, die door hun gezag, aanzien, achtbaarheid en eer- waardigheid , den mee$ten nadruk kunnen bij-- zetten aan de verbetering der fchoolen en der opvoeding, hunnen ijver tot dit zoo gewigtig en belangrijk oogmerk belleeden met infpanning* van alle krachten , onvermocid en onverdroten be- Digitized by Googl 54« MIDDEL VAN HERSTEL. befteeden; ja, ik ben verzekerd, dat, hoe ge ring ook tot nog toe de uicwerkzels der aan- ge wende pogingen zijn mögen, zij raei den tijd, niet geheel ijdel en vruchteloos bevonden zul- len worden ; doch met die alles geloof ik , dat men de Hervorming niet alleen behoore noch behoeve te bepaalen tot het volgende geflacht; ik geloof; dat, met vrucht, zou kunnen geär- beid worden aan de verbetering des volks, In- dien zij, die invloed op het volk hebben, die werk recht ijverig aangrijpcn, en op de rechte wijze, uitvoeren. Een werk, zoo voortreflijk als nodig , om een Land te behouden , dat het oog- lljn van Europa plagt te wezen , eil grond hadt, om zic’.i op eenen bijzonderen zegen van de Al- goedheid te beroemen, maar nu een Land, welks inwooners het verdorven hebben! Men beginne met aan den Godsdienst zijnen luister weder te geven! — Dit kan en zai ge- fchieden, wanneer men dien in zijn eigen en waar licht voordraagt. Gij Leeraars der Christenen! van welke gezindheid gij zijn moogt, gij , die door uwe bediening zulke groote en duure verplichiing hebt, gij zijt het, eerwaardi- ge Mannen! die tot verbetering van de Natie veel kunt uitwerken gedenkt aan het veor- fchrift van onzen gezegenden jezus, uwen ea mijnen Heer, ftelt de waarheid van den Gods- dienst in deszelfs licht voor, opdat zij aan al<« len Digitized by Google MIDDEL VAN HERSTEL. XIL Boek. 549 len haaren glans vertoone! Predikt het Etum* gelte aan het menfchdom! ■ Het Euäftgelie! Blijmare! — — Zie daar den grooten inhoud van het Christendom! —. De verkondiging, dat God de wereld met zieh ver- zoend heeft door zijnen Zoon, en dat aan een’ iegelijken, wie hij 00k zij, die jezus aanneemti en geiooft , vergeving van zijne zonden , en de gunst van God, als Hemel vader, gefchonken is— Wanneer het geloof aan God en zijne Voor- zienigheid, dat geloof, het welk met vertrou- wen en vrijmoedigheid tot den troon des Eeu* wigen toetreedt, en den Vader der menfehem als zijnen Vader eerbiedigt en aanroepc, welk geloof wij aan het Euängelie van jezus, en aan zijnen Geest te danken hebben , wortel fehlet in het hart van den fterveling, groeit het fpoe- dig op tot eenen vruchtbaren boom, die de vruchten van alle deugden , goede gezindheden niet alleen maar voorna'amlijk goede daaden en verrichtingen , tot eer van God en tot welzijn van het menschdom, draagt- Wanneer de Christenen onder elkanderen twis- ten over hunne bijzondere leerftelzels en mee- ningen , elkanderen , om hunne verfchillende ge- voclens, liefdeloos verdenken, en baatlijk behrni- delen, dan zeker kan het niet anders^ of de Godsdienst, Wiens hoofdwet lief de is, verliest zijnen luister, maar voomaamlijk verliest de Chris- te- Digitized by Googl 550 MIDDEL vAit HERSTEL. t^ijke Godsdien» zijnen ^ invloed, ' zoodra men zijne wezenlijke eigenfchap en bedoeling, weU ke is den fterveling tot God weder te bren» gen , den fterveling weder te vertroosten mec de aankondiging vanGods,in Christus aan de wereld bewezen, gunften^, verdonkert, en die niet in derzelver wezenlijk fchoon voordraagt. — i Wanneer de menfchen zieh God niet yoorftellen » als hun God , dan wijken zij vorder en verder van dat zalig middenpunt onzer gantscbiijke be> ftemming af, en zoodra zij van God afwijken« Hem , den besten Vader, ten hunnen opzigte, als hard, ftreng, of onvcrfchillig befchouwen, en moedeloos worden, wie berekent in dat geval de gevolgen? — Zij laten den Godsdiensr vaa« ren , willen zieh met denzelven niet meer be- kommeren, noeh hunne ziel kwellen, zij beflui- ten het tegenwoordig leven . te genieten , zoo veel zij kunnen , en die beftuit openc hun den weg, om alle ondeugden te pleegen, welke hun, in het een of ander opzieht, fchijnen tot deze hunne laage bedoeling te kunnen dienen , en hun vermaak en genot in dit leven te ver- fchaften. Nu berekene, men, welke gevolgen het ver~ Dorzaaken moet, wanneer meo den mcnsch op' fpoort, om, door de betrachdng der deugd, God te behaagen, zonder hem vooräf te verze- keren, op duchtige gronden te'verzekeren, dat God # aLgEMEEN tAFfeRfe£L. XII. B6ek. 55 t God met hun verzoend iä ! — De weg der öeugd is fteil en moeflijk en fiaafe voorfchrif- fen zijn , de niensch bezwijkt , en eens zieh fchüldig bevindende, wordt Wj moedeloos; en weec niet , waat aart zieh te hoüden Maar bok vooräl berekene men , welke gevol- gen hec hebbeh moet , wanneer men den menseh geftadig voorhoudt , dat hij van God gefcheiden en van deszeiß gunst beroofd zijn- de, het Opperwezen ja wel hem wil genadig zijnj döor en in jezus, dien hij nodig heefti maar dat hij eehrer, fehoon Vrijheid hebben- de , om rot God te rug te keeren , daar toe geen recht heefr, ten zij hij zieh ander het Euängetie bevindt\, dus fpreekt men en dus fj)rekende, fehrikt men de menfehen af, maakt hen radeloos verfterkt het ongeloof, en zij vervallen eindelijk , uit wanhoop , tot het verwaarloozen van allen Godsdienst. Misfehien oordeeleh fommigen , dat ik hier al te diep mij in die vak begeve, verder dart mijn beftek fehijnt ihede te brengen, doeh zij weteni dat ik^ door ervaaring, overtuigd ben, dat dit waarlijk eene voomaame bron van het verval van Godsdienst, en het daarmede ge- paard gaande verval van zeden , en daar uit Weder voortvloeiende verval van het algemeeii welvaaren zij. II. PKEi.. N 0 Het Digitized by Google m 552 ALGEMEEN TAfEREEL. Het menschdom gevoclc gebreken, bet menich- dom is onrustig, omdat het naar tust ver^ langt. In het midden der tegenwoordige duis-. temisfe , die roisfehien donkerer zal worden, befpeur ik echter reeds de fchemering van dat licht, het welk eens de wereld zal beftraa- len, Men herfteHe in die ontruste , aan. die bijna hcopeloze menfchen het gcloof er^ vertrouwen op eenen God, die rijk is in barni- hanighcdcn, men geve hun verzekering, dat zij hunne misdaaden belijdeivie , en die latende, vergeving bij God hebben> dat hij, in jezus de wereld mei zieh verzoend hebbende , als een gunstrijk Vader die allen j die in jEZys naam tot Hem körnen , zijne gunften wil be- wijzcn. Dan, dan zal dit geloof en de overtuiging, dat God zoo rijk is ip barmhar- tigheden , het nu rustcloos omzwervende mensch- dora tot bedaaren , tot ftille erkentenis van hun- ne verpligtmg , om den Hemelfchen Vader lief tc hebben , en 00k hunne evenmenfehen , als, hinderen van dien zelfden Vader, te beminnen, weder brengen. Dir zal invloed hebben op al hun gedrag, 00k als menfchen en bur-, gers in alle hunne betrekkingen, zij zullen lee- ren, het - hunne te doen, en vertrouwen, dac, God het zijne doen zal. Iloe menige voorbeelden heb ik ontmoet, gcdiiurcnde mijnen leeftijd en opmerking op Jtlij- L Digitized by Google ALQ^MEEN TAFEREEL. XII. Boek- 553 wljnc mcdamsnfchen , y^n licden , dien het hier Ijaperde ; en hoe heb ik mij altijd beijverd , om dir geloof te prediken , en het ongeloof te keer te gaan ! — Maar helaas ! met hoe wei- nige vrpcht ! Niets is moeilijker , dan het on' geloof te overwinnen , te meer wannecr dit ver- fterkt wordt door de wijze van voordragt van de Godsdienst- leere. Ik leze van de ver-, Ipieders , door m o s e s naa Kanniin gezonden , dat den van dezelven , door een kwaad geruch- te over dat Land, en moeilijkhcid , die het zou hebben , om het te vermeeftcren , oorzaak wa- ren, dat geheel Israel ongeloovig werdt, en tot ftraffe van dat ongeloof in de Woeftijn moest omkomen , terwijl de twee braave vrien • den des Volks, josua en kaleb, tegen dien ftroom niet op konden, alfchoon zij zonder de waarheid iet te kort te doen, of de mocilijk- heden te onnteinzen, het volk vermaanden, om op het Opperwezen hun vertrouwen te ftel- Im. -rrr— Ik leze van de Farizeh'n in de tij- den van den Zaligroaker , die zelvcn niet in het rijk van God ingingen , en anderen ver- hinderden om in te gaan , die regcl op regel , gebod op gebod vermenigvuldigden, en dus den yveg tot God als verfperden, en welk was het gevolg? een algemeen ongeloof onder de Joo- den, eene verächting van den Godsdienst, ver- warringen , oneenigheden , bedorvea zeden , op- N n 2 rc e* Digitized by Google 55+ ALGEMEEN TAFEREEL; foeren , en eindelijk de ondergang van hot Joodsch gemccncbest. Doch, hoe zeer ik mij betet bewust ben, mijn Lezer zal misfehien denken , dat ik die Ml eene foort van geestverrukking fchrijve , ik herhaal dan , in een eenvouwiger ftijl ; de her- ftelüng van den waaren Godsdienst, den G ods- dienst, die op God betrouwt, en Hem waar- iijk en hartelijk bemint, zie daar het eerlle en voomaamfte middcl van herftel voor een ver- dorven volk I En voor een volk , dat zieh Christenen noemt, de herflelling van den Chris- ten - Godsdienst in zijn oorfpronglijk fchoon. — Hier toe kumien alle Leemrs van dezen Gods- dienst Digitized by Google ALGEMEEN TAFEREEL. XII. Boek. 555 dienst veel toebrengen , injdien zij , met ter ajde ftelling van alle bijoogmerkcn , het men.'chdoBi trooscen , en de eeuwige en greti- 2eloze liefde van den Hemclfchen Vadcr, zoo als. die y in hei aangezicht van j e z u s , onzea HeUaod, zieh heerlijk venooni , aankondigen, en op. dien grond opfpooten , om aan dis liefde van God., die ons eecst heefc liefge- bad , nu ce beSnewoorden , door een deugdzaam gedrag. — ^ Men verbreide deze kundigheden onder de menfchen , men vcrlichte ben omtrent faunne waare becrekking jegens God,. en d« pligeen, die daar uit voortvloejen , en bewee- ge hen dus op eenC' redelijke en vatbaare wij- ze' tot het geloof. — — Men toone huo, dai de Godsdienst nict beilaat in eene belijdenis met den mond, in veele fraaie woorden, nwar in de kracht van een. hart en zeden verbete-» rend, geloof; niec in uiiwendige plcgtigheden , maar in l«t volbrengen van zqne pligten. — • Zie daar de hoofdbron van herftel geöpend, waaruit de overige- middelen ter verbetering van zelf zullen voortvloejen. Ik zal djt fchetso wyze voorftellen , de uitbreiding aan bw na-* denken der Lezeren overlatende.. • Zoodr» de Nederlander zijn vertrouwen' op den pod zijner vaderen vemieuwd heefe,. zal hij tevens deugdzaam worden ; de Godsdiensc zal hem verhefen tot dq bezeffen van zijne N n 3 waar- Digitized by Google Ss6 MID DEL. van HERS TEL. waarde\als niensch , die Kjl den gröoten, den burger, den gemeenen man even gelijk verede^ len , wanpeer zij zieh zelven , en eik den ant- deren , als nienfehen , als hinderen van denzÖf- den vader, erkennen , • bij Wien al her onder» fcheid der redelijke fchepfclcn daiir in beftaat^ dar zij al of niet op hem i vertroawön al of niet hem gehoorzamen, al of niet deugdmni ei;n , en die, zonder. aanneming van den per* fobn, oordeclt naar eens icgelijks werk; daar door zal de groote van hoogmoed en onder- drukking tertig gehenden , en de bui^er en gei gemeene man opgefpoord worden , om eere re bewijzen , dien hij eere , en ecrbied , dien hü cerbied verfchiiidigd is. — Dir deze gezindhe* den zou eendrachr en onderlinge liefde en hoog- fchatting noodwendig v'oortvloejcn. ^ Zutks cdele zielen zonden de vrijheidv in Gods* dienst en burgerdaat , als het fchoorifte aard-^ fche goed , beminneti , en > bevorderen', v R ij-i HEID, die niet in wetteloze ongebondenhetd, maar in de verSdniging van alle krachten, han- delingcn, en be'doelingen tot her algemeen wef* zijn van allen en elk, in de ondergefchiktheid aan de beste en heilzaamfte wetten beflaat. — ^ Het genot dezer vrijheid zal in Christe- tenen de liefde tot hat Vadcrland ten boog* ften trap vorheifen. Wie zou niet een Vadcrland beminnen , dac het genot van Gods- dien- Digitized by Google MlDdEL. VAN HERSTEL. XII. Boek. 557 dienlHgc en burgetUjke vrijhbio, met eens- gcdode Uefdcrijkheid van allen omirent allen, geniet. Dere Vrijheid en Vaderlands-liefde zou de verflapte vedrkfacht van den opcnbaaren geest CefprH puhlicq) en van de nijvere arbeidzaam- heid op nieuw verilerken ; allen zouden , elk In rijnen kring, rang, en posc, de ijverigfte pogingen aanwenden , om dat te doen , en Werkllellig te maaken , wat zijn pligt vsm hem vordcrdc, niet meer door de flinkfche inzigteo van eigen baut en bijzondcr voordeel , maar door de nJtmuncende en waardige roerzels van het älgemeen belang van allen gedreven. — En alleh dus weder werkzaam werdende, zal elk , zieh tot zijnen kring bepaalende , en rij- nen pligt werkzaam volbrengende , tevens zijn eigen welzijn bevorderen, tcrwijl hij medewerkt tot nut van het aigemeen , en de verbroken Hofmortie zal herfteld worden , dewijl alle de leden flechts ddn geheel zullen uitniaakcn. De Godsdienst deze deugden herdeld heb- faende, zal den invloed van pracht en weel- de betcugelen , daar hij elk vergenoegd maakt niet zijnen Haar, en den mcnsch verheft bo- ven ijdele en niets waardige beuzclingen. Hij zal de liefde herftellen in de huisgezinnen tusfehen de echtgenoten , en de ouderen zieh doen vereenigen , om hunne kinderen door eene N n 4 ver- Digitized by Google 55» MIDDEL. van HERSTEU verftandige en geregelde opvoeding, hct gcluk| ^ac zij finaakcn , insgel^'ks deelächtig te doea worden. Wanneer dp menfchen den Godsdienst len fteüen in krach; cn nie; in woprdeo , zaT de Godsdjenat bun matigheidi, kuiscbheid^ ei^ alle zedelijke deugden voorljbhrijvea en ^en krachcigden inboezempn , bij zal eetlijkheid, 0-ouvv , oprcphtheid in, bandel en. wandel , gul- Ip geoiecnzaa.mbcid ip dep omgang en verkee? onge, gepaard me; befghaaljde welyocglijkheid ^ verwekken. Edelmoedige liefderi^kbeid en huJp-, betooning , en daadlijke deelneming in dp rampcn van ellepdigen zak een gcyolg zijn van de algeroecoe menscbbevendheid , dopr den Godsdienst verhopgd to; broederlipfde,, terwijl, dezelfJe Godsdienst den geringen ms» liever. door vlijt ajn eigep bfopd zal doen etcn , dan, lui te teeren op de aalmoesien der., milddaa- digbpid- lyjct e^n woord , de Godsdienst zal de menfchen aftrpkken yan alles, waardpor aij hun- ncn hemeirphcn Vadcr ongenoegen gevpn zpu- dcn kinsnen, eö intpgendecl. doeq betr^hten^ alles , wat hen als. menfchpn , als leden dpr^ Maatfphappij , pn v9QtäI. als Christenpn hßri teumt. ' ' Dczen , dc^qn zijn de qiiddelcn vaa hcq-,. l;tl. — Gij vn'enden van het menschdoro; gij- ^.eeräars vaq den Godsdienst !, gij allen, die in- vloed. Digitized by Google ^HDDBL. VAN HERSTEL. XH, Bqek. 559 «locd- hebt op uwe medemenfchen ! gij, allen, 4!e tot nut van . algemeen aan uwe ver* pligtingen wilt voldoen , llelt deze kiwdighe- den in het rechte licht ; verlieht , verbetert dus uwe j mederaenfehen ) dan, tnaaf dan ooh alleen w^uineer de menseh leert , wat hÜ * de- groQtHe nlet meer, dan ^ mensch^ de gfr fingl^ mani niet min dan een mensch^ bei-' de voorwerpen . van Gods ondermende goed- heid , en , elk üi zijnen kring , beßemd tot de hooge en gewigtige oogmerken , om zelf ge-r lukkig te wezen, CB tot het g^luk van ander ren nuccig te zija , dan zal men de deugden, die een voik grootmaaken , zien herleeven, ^ de ondeugden ^ die hc;tzclve ten ondergang bren- gen, zullen, even gelijk de nevelcn voQr,de ftraalen dec heldere middagzon, verdwijoen. - , Ik weet , boe eenvonwig ^n waarächtig dit plan van hejftel en hcrvoriping 00k zij , das het tevens., niet door zijne eigene natuur, maai? door de fchuld der menfehen, zeer moeilijk, en , zonder, de geoaderijke tuslchenkomst cn zegen van de hoogße Goedheid, onuitvoerbaar. is. — r Ik weet, dat^ heerschzucljt cn eigen be-, lang ten allen tijJe tegen de wave verlichting en verbetering vai\ het mens<;hdpm aangewerkc, en zieh benaarftigd hebben.,, om de menn Ichen geheel onkundig en blind te houden, o€- ^uQn^ aandacht af te leiden, en tj^ Mt Digitized by Google »nOOEL. VAk HERSTEL. : töt fwisten over bijzondere gcrodens en ni^ Hihgd»i 1— ^ !k wett, hob verdeeld bet Chris- tehdott U M zi^tie bijzondere otttacdngn on> Wele leerthlkken. Ik weet, hoe eik vöo? b^zoader Tamenftfel der Iee«j> tehv^l- Hit waare in ^»ezenlijke pttfit, waar- ttebr , in de diad Het ChrhteHäem ^ kteh sflle Gödsfienflen bnderfcbeidt j vrQ blg®w®e<^ ovet he'f boo^ Wordt geüleö. WiftnÜ^ dft: |Trtnt m het ruiver licht Werdt gdfcid, m de Cfarisrenens hoe zeet dan ook bi b^son^ dere be^ppen vcrfchfllende , het daar in eeni waren , dat zij daadlijk geleof, rtlet met den tnond, maar itaet het hart, viYlidit door de zahgmaakehde kenhis van jb2ua, gaven aaü den fnhhiÄl van het Eüängelie , dat God ffhet hun vei-zoiend is , vmnneer door dat geiotf dö Uefde zegeYietde , «oii ’er geene ^l^eöbeid Wezen voor den twht en hierschzHehc van Zö!-* ke ftienichen , die n« door het voorftaan ett beweeren van han faitJeRßel , ,en het beftrijdeti der genen, die daatvan veiichillen, zieh eenen naain raaakeh ^ en aanzlen verkrijgen , ohi oVe# de gemoederen van eenvouwige en odkondigi menibhen heerfchappij te vöercn. — Dit alles weet ik, eh bezef dus duidlQk gehoeg, hoe veele hinderpaalen ’er opgeruinid, höe veete zwaarigheden overwOnnen zullen tnoeten Wor- den, eer men dftgroote ftiiddel «al ^en werken.—. Ik Digitized by Google IBDDELVVi» HErRSm« XH; Bmx. 5^« «* Ik ' voorzie ^ dac mea ' zel^s (paedig gerce^ zal. wBzen , om het geen ik hier cwee hoofdbefcboldigingen in rte brepgen. Mes zal zeggen , dac ik niede tehoore tot < d^ nieuwe Hervormers , welke de leerflukken valf den Oodsdienst aan eene, zijde Setten, ea v«s het Christendom niet meer dsA eenen natiatf* lijken Godsdienst niaaken, dSt ik een Schere- time wil invowen. * Men zaJb eeh twedr deh zeggen , <hit ik de menfchen i)nl koefle^ iPet een . vertronwen , dat & den> naftiH Mien en bigen Hemeiwi^ tot eedeä breedeli en' rufmen Mleg maake, ik zai 'daar tnets ehtwoofdep 'dmi eenvouwig «Stv - dat dfe kerk« .fijke gefthft^eWsfttt ten overvhjede leeren-.^ [ dat geene leerilukken' van den Godackenst tx^t be* ter beflißt z^n geWoriWh^ dah nid« aUe driA heVigheid' der gemoederen bedäard: ware^ eh dat ik voor gdoove, d^ heÜ' cSde^ Jtoek vän meer. verhevetr leerihdritfei dÄ dersl teet vruchi . kal kühnen gelbhiedeir^ wamteäc de gemoederen door het geloof in, en eerbied voor God , en door de Christelijke liefde voor waarheid vatbaar zijn , en zonder cenige bij- öogmerken enkel de tvaarheid zoeken. — En wat het tweede betreft , zo men onder Christelen het vertrouwen op de waarheid van God , en op beloften , in het Euängelie . van jEZUs bevat , een ijdel vertrouwen verkiest te no«- Digitized by Google MIDDEL. VAN HERSTEL. Wn , «ou ik mij bedroeven , en tevens te mee^ veraekerd zijn , dat het ongeloof te ovetwinnen , 'en ' waare deugtt ult het beginzel van gekof tQ betrachten, in de daad^ geen mime en gemaki Bjke, maar een moeiBjke en naauwe weg is, otn welken het -menschdom te doen bewan-^ delen, hooger invlueden nodig zijn. ' Met ' dit alles ben ik, door de beloften van de GodUj ko openbarmg , gefterkt door ver- scheiden redenen, afgeleid uit de natuur en .het beloop der tnenwhlijke zaaken, en het beftuur der- Godlijke Yoor^enigheid, verzekerd, dat #dns de verliohdng , ,dat eens het rijk van waarheid en deugd, het rijk van. jnsus, zieh in lulster vertoonen zai , wanneer de aarde een toneel 'zal wezenl van Gods heerlijkbeid; doch hetgeeri eens bij de herftelling van, den joodfeht» Staat; na de wederkomst uit Babel, den inhoud der Godlpraak uitmaakte , blijft ook heden, waar-t heid: Niet door kracht noch- door geweld, maar; doorminen geen zaL dit geschieden j ff rechte isttOVA, TOESTAND DtR NEDERL. N A T I E. TOESTAMD DRR MEDERL. N A T I E. \ Digitized by Coogfe Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google. 