title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Ik heb derhalve niet langer kunnen afwijzen, de gereitereerde begeerte van S.C.D. hierin naartoe komen, om daarvan aan S.H. en U.W. Ed. gestr. in secretesse te berichten, die na haar bekende wijheid en voorsichtigheid best moeten kunnen oordelen, wat daaromtrent gedaan of gelaten moet dienen te worden. Ik beviak io't seecker bericht, dat d' Heeren Kantzler Brandt, die van wegen deze Kurfürst in 't verleden jaar als Afgezant naar Stockholm is gedelegeert geweest, reeds daarvoor in mandementen soude gehad hebberij, de cessie van Stetin bij de Ministers van dat Hof onder de hand te zetten tegen eenige plaatsen in het Kurfürstelijk Pommern, waar men deze zijde genegen was daar tegens wederstand af te staan, maar dat die voorslagen doemaals weinig ingressie hebben gevonden. Water van zijd, wete niet, doch mijn eenige van de versietste, dat den Staat dat werck voor eerst niet plat van de hand behoorde af te wijzen, maar liever eenigen tijd draegende te houden (insonderheid zolang de apparentie blijft continueren, dat Vrankrijk een vloot in de Oostzee zal zenden), waardoor de Fransen en Deensen desseinen al vry wat verset zouden worden. Soo veel ik kan penetreren, is men niet al te wel voldaan, uit oorsake dat het zenden van deze vloot alleen met de Deensen geconcerteerd is, zonder voorgaande communicatie met dit Hof, ofschoon de Ministers van Denemarken mede afgeven van deze tijding gesurprijnen te zijn. S.C.D. zou mede een scherpen brief hebben doen afgaan aan desselfs Commis ofte Equipagemeester genaamd Brouw, tot Hamburg residerend, die den Fransen Intendant in 't opsoecken van de voorsz. vlooten behulpzaam zou zijn geweest en twee daarvan, in Churf. dienst zijnde, aan de Fransen overgelaten, waarover S.C.D. zeer geïrriteerd zou zijn geweest en twee daarvan, in Churf. dienst zijnde, aan de Fransen overgelaten, waarover S.C.D. zeer geïrriteerd zou zijn geweest. Geresolveert was, sigh met S. Keizer. Maj. in een defensieve Alliantie te zetten, bestaande voornamelijk in deze drie navolgende punten: 1. Dat vermits S. C. D. miltia effectief uit 34,000 man bestond, het S. Keizer. Maj. geloofde, zou voor een derde deel van deszelfde, te weten 10,000 man, onderhouden te verschaffen, tsij bij forme van subsidie ofte kwartieren, waaruit rent den Churfürst zijn Meester eindelijk onderklaar had van dat met 300,000 Rd. jaarlijks contentement wilde nemen. 2. Volledige verzekering van satisfactie wegens het Hartogsdorf Jagerndorf. 3. Wegeus de drie vorstendommen in Silesien soude de discussie van dat werk tot een andere occasie gereserveert worden, doch voorbehoudens S. C. D. recht tot deszelfde. Weigern. Heere Graaf bevond zich tegenwoordig nog tot Berlin, alwaar door een kleine indispositie zedert een dag of twee is opgehouden. Der Ratshuis te Amsterdam. Dat. Haag 26. Juni 1683. [Unterhandlungen zwischen dem Kaiser und Brandenburg. Unterredung Fagel's mit Kramprich. Dessen Antwort. Die Alliantie mit dem Staat ist das beste Mittel, auch vom Kaiser Satisfaction zu erlangen. Versprechen des Prinzen. Neue Schwierigkeiten. Die Bedenken des Kurfürsten gegen die Spanien betreffenden Bestimmungen sind ungegründet. Die Geldofferten des Staats und Spaniens.] Am 22. heeft hij das Schreiben vom 15. empfangen en es am volgende 26. Juni. Tag Nachmittag dem Prinzen mitgeteilt, der, wie er selbst, aus dem Inhalt geschlossen hat, dass man mit dem Werk zu Ende sein werde, sobald zwischen dem Kaiser und dem Kurfürsten eine Einigung gefunden sei, nachdem die est den Prinzen und ihn versichert hat, dass der Kurfürst mit den von Spanien und dem Staat offerirten Geldsummen zufrieden sei. Mit dem Benehmen des Kaisers ist der Prinz sehr unzufrieden, und auf seine Order hat Fagel mit Kramprich eine lange Unterredung über Jägerndorf und die schlesischen Herzogtümer sowohl, wie über die Quartiere gehabt; Kramprich hat wiederholt, er sei über die Sache nicht instruiert, wisse aber gewiss, dass der Kaiser, wenn der Kurfürst sich zu ihm und dem Reich schlage wolle, beweisen werde, wie hoch er dessen Freundschaft achte, und auf Fagel's Frage, ob der Kaiser die prätendierte Fürstentümer nicht als Verfalleene Lehen wieder auszuteilen könne, geantwortet, dass Digitized by Google 724 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Könne ohne Bewilligung der böhmischen Stände nicht geschehen; wenn aber der Kurfürst der guten Partei beitrete und dann die Sache mit der guten Vertretung vorbringe, werde der Kaiser gewiss zeigen, wie sehr er das Kurhaus schätzt; über die Quartiere wolle er nach Wien schreiben und die Sache möglichst zu befördern. Auch der Prinz ist bereit, das Interesse des Kurfürsten am kaiserlichen Hofe nach Kräften zu unterstützen, meint aber, dass der Abschluss der Verträge dadurch nicht aufgehalten werden darf, schon aus dem Grunde, weil die Staaten, wenn die Sachen der Alliierten gut gehen und der Kurfürst sich ihnen anschließt, um so besser im Stande sein werden, sein Interesse zu befördern, da sie ja überhaupt bei der ganzen Sache für sich selbst nur Schutz und Freiheit im Auge haben. Außerdem verspricht der Prinz auch hier im Staat und bei Spanien alle seine Kräfte anzuspannen, „ohne S. C. D. interessiert by gelegentheit so hoch te done gelden, als die von den Staat selbst, und dass desselben darauf van harten wenschte, dass S. C. D. in diesem Fall het werk lieber tot eeu goede conclusion wollte helfen bringen. Aus dem gestern Abend eingetroffenen Schreiben vom 19. Juni hat er indessen ersehen, dass sich wieder neue und nach seinem Urteil unüberwindliche Anstöße erhoben haben, die ihm unbegreiflich sind, während es bei der Unterhandlung mit dem Kaiser nur noch auf die Quartiere ankommt. Diese Sache wird der Kaiser wohl bewilligen, und er will das Seinige dazu tun, dass es geschieht. Dagegen beim Vertrag mit dem Staat finden sich zwei sehr große Schwierigkeiten. Einmal nämlich, dass man plötzlich Bedenken trägt, sich zu einem Engagement mit Spanien zum Schutz der spanischen Niederlande zu verpflichten, obwohl man freie Hand zu haben öffentlich behauptet. Dass das Interesse des Kurfürsten an der Erhaltung der Niederlande beteiligt ist, scheint unzweifelhaft; sie schützen ihn vor einer plötzlichen Überrumpelung von Westen her. Und wie soll Spanien zu bewegen sein, so große Summen Geldes zu bezahlen, so lange der Kurfürst nicht auf jenes Engagement eingeht? Zumal da Frankreich selbst erklärt hat, nichts Neues unternehmen und den Frieden nicht stören zu wollen, und Spanien bereit ist, über die beiderseitigen Ansprüche in friedliche Unterhandlung zu treten. Und was das Verlangen angeht, der Kurfürst solle Frankreich nicht unterstützen, falls es von Spanien wegen der Reunionen angegriffen wird, so kann er darauf doch ohne Bedenken eingehen, da sein Vertrag mit Ludwig XIV. ihn doch unmöglich verpflichten kann, die Länder Frankreichs zu garantieren und zu schützen, die es mit keinem Recht der Welt besitzt. Uebrigens kann jeder Scrupel des Kurfürsten dadurch beseitigt werden, dass die obige Verpflichtung in einem geheimen Artikel aufgenommen und so gefasst wird, dass Brandenburg Frankreich nicht assistiert, bis dieses sein Recht auf die Reunionen bewiesen hat. Was ihm aber am überraschendsten gewesen und am meisten leidenschaftlich ist, ist dass der Kurfürst mit den vom Staat angebotenen 500,000 fl. nicht zufrieden ist. Wenn derselbe sich bei Spanien, das doch fast gar keine Subsidien bezahlt hat, mit 200,000 Rthlr. bar, 300,000 Rthlr. in Assignationen begnügt, ist es doch unbillig, wenn er vom Staat, der die Subsidien von 1674 bis 1676, also weit mehr als 300,000 Rthlr. bezahlt hat, noch mehr als 200,000 Rthlr. verlangt. Es ist zu hoffen, dass der Kurfürst dies einsieht und mit 500,000 fl. zufrieden ist. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 26. Juni 1683. Eben schickt ihm der Prinz Amerongen's Schreiben vom 19. wieder 26. Juni, zurück und lässt ihm sagen, es scheine ihm unbegreiflich, wie der Kurfürst für einen Vertrag, der hauptsächlich Spanien, wenigstens mehr als den Staat, angeht, so viel mehr vom Staat verlangt als von Spanien, und er wisse nicht, was er dazu sagen solle; wenn der Kurfürst nicht zu bewegen sei, mit dem Kaiser und Spanien zusammen abzuschließen, so möge er es nur mit Ersterem allein tun; da es bloss darauf ankomme, ihn von Frankreich zu detachieren, so möge Amerongen auch auf diesen Fuß verhandeln. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 26. Juni 1683. Antwort auf dessen Schreiben vom 19. Die spanische Sache wird nun am 26. Juni, wohl bereinigt sein, da der Kurfürst die genannte Summe als Satisfaction annimmt; nur muss man bald bestimmte Zahlungstermine festsetzen. Man hofft hier noch immer, dass der Staat und Schweden wegen der Nachricht von der Sendung einer französischen Flotte nach der Ostsee auf die Alternative mehr Rücksicht nehmen, als es prima fronte schien, und dem Kurfürsten den Schutz Schwedisch-Pommerns übertragen werden, um die Pläne Dänemarks und Frankreichs in der Ostsee kreuzen zu können. Meinders hat in Hamburg das Project, eine französische Flotte nach der Ostsee zu schicken, mit anregen helfen. Die Franzosen, die dadurch den Kurfürsten nolens volens auf ihre Partei zu ziehen geblättert, leugnen es wieder, weil sie nun den entgegengesetzten Erfolg bemerken. Die Sendung dieser Flotte und die Heirat des Prinzen Georg von Dänemark mit Anna von York hat den Kurfürsten gegen Frankreich und Dänemark etwas aufgebracht, weil beide Pläne ihm nicht vorher mitgeteilt worden sind, welche gute Stimmung er und die wohlgesinnten Minister möglichst nähren. Gestern hat ihm der Kurfürst bei einer Partie im Tiergarten gesagt, er wolle dem Kurfürsten von Trier auf seine Bitten 300 Mann schicken, um seine Festungen gegen die französischen Bedrohungen schützen zu helfen. Die dänischen Minister suchen eine Zusammenkunft des Kurfürsten mit ihrem König in der Nähe von Lübeck zu veranstalten, haben aber noch keinen Bescheid erhalten. Es ist Hoffnung auf Ablehnung vorhanden. Der Rathspensionär an Amerongen. Dat. Haag 29. Juni 1683. Seine Brief vom 22. hat er gestern Abend empfangen und dem Prinzen mitgeteilt. Das Resultat desselben ist, dass in Berlin noch Alles schwankt und die geringste Veränderung in der Weltlage auch die "humorlosen" in Berlin verändern kann. Was den Vorschlag, dass Schweden in Stettin abtreten solle, angeht, so glaubt er schwerlich, dass dies dazu bewogen werden kann, ebensowenig wie der Staat, 500,000 Reichsthaler zu bezahlen. Man kann dies um so weniger verlangen, als sie beide, Schweden und der Staat, nicht unmittelbar bedroht sind, und wenn sie nur stillsitzen und dass deutsche Reich und Spanien ihre Sachen allein ausmachen wollen, von Reich gar nichts zu fürchten haben. Schweden wird sich bedenken, durch das Opfer eines so wichtigen Ortes auf seine Kosten den Sturm, der im Anzug ist, abzuwenden, da es bei demselben selbst ziemlich wenig Gefahr läuft. Einen solchen Vorschlag kann man also Schweden nicht einmal machen, geschweigen denn ihn durchsetzen. — Uebrigens weiss er sicher, dass Frankreich keine Schiffe nach der Nord- oder Ostsee schicken will; sollte es doch geschehen, so wird der Staat noch mehr dorthin schicken, um seine Interessen und seine Alliierten zu schützen. Es tut ihnen sehr leid, dass man auf den Kurfürsten nicht rechnen kann, aber wenn er sich nicht bald entschließt, zur guten Partei überzutreten, wird man sich nach anderen Freunden umsehen müssen; man kann nicht länger warten. Amerongen an den Griechen. Dat. Potsdam 29. Juni 1683. Keer terug van Meinders aan Hamburg. Gesprek met dezelfde. Een vreedzige Gesinnung is zweifelhaft. Ankunft van een dänische Gesandten. Mitteilung des Kurfürsten über die von ihm demselben ertheilte Antwort. Der Kurfürst erklärt, auf die Pläne Frankreichs und Dänemarks nicht einzugehen zu wollen. Graf Lainberg reist, recht zur Unzeit, nach Dresden. Juni. Zedert meinen letzten Bericht vom 25. dieses ist das Heer Meil- ders ten selves am 28. 's avonds laat hier angekommen, habende aan S.C.D. in een lange audiëntie van seine Verrichtungen aan de Bronswijck-Lüneburgsche hoven, gelijk mede van 't gepasseerde bij de conferentie tot Hamburg uitvoerlijk rapport gedaan. Des anderen tags, wesende sondag, als ick verhindert werd te hove te gaan, rencontreerde S.W. Ed. Dr. Harn aan de antichambre, aan welke na meine dispositie vraagde en of ick dien morgen niet boven zoude komen; als daarop geantwoord werd, dat hij geloofde van geen, soo antwoordde weigern. Heere Meijnders, dat gerne met den Heer van Amerongen wilde spreken en, soo 't geen ongelijkheid gaf, dien middag met deszelfde alleen komen eten, gelijk dan geschiede. Het premier abord was seer vriendelijk, en gelijk taame lijkt familie met den anderen zijn, soo Waarde ick S.W. Ed., of hij den vrede of den oorlog mede bracht, waarop resolut antwoordde: den vrede; soo seifde ick: zaalig zijn de voeten der geenen, die den vrede verkondigen. En daarmede zijn wij geraakt in een wijds loopend discours over 't subject van zijn nego- tiatie aan de Bronswijck-Lüneburgsche hoven. Abtretung Stettin abgelehnt. Intrignen von Meinders. Sinds de visite van de keizer en tot Harburg en zo vooruit aan 't eten en drinken. Ik kon tijdens deze visite niet onopgemerkt merken, dat die Heer nergens eenigszins verdeckte schoten aanrichtte, ofschoon de onze S. W. Ed. aan de couvert werden voorgeset. Enten het besluit was, dat hij den Kurfürst zijn Meester niet had kunnen aanreden, zodat in verdere engagementen met iemand te begeven, waaruit nieuwe feitelijke of oorloofsgeruchten in of om het Rijk kunnen ontstaan. Ik repliceerde, dat sulks zeer over een kwam met het sentiment van de Heeren mijn Principalen, en dat ik verhoopde, dat tussen den Staat en S. C. D. in 't toekomende meerder harmonie, als voor desen, over de middelen, om tot dat oogziets te geraken, mochten gevonden worden, waarmee wij naar vele uiterlijke demonstraties van civiliteiten voor dat maal van den ander zijn geschehen, alhoewel naderhand hericht werd, dat die beer S. C. D. al weer andere gedachten in 't oor had geseten, niet veel verschillende van die gene, dewelke den heer Die st aan d' Heeren van Dijkvelt bij 't geven van een visite had voorgebracht, gelijk S. W. Ed. gestreden mij bij zijn jongste van den 22. dezes heeft geschreven, waaruit te presumeeren is (zoo als de welgeintentioneerde het hier vermeent), dat hij heeren Die est tot zoodanige voorstellen eer door d' Heeren Meijnders uit Hamburg is geinstrueerd geweest als van hier, dewijl mij tot nog toe niets dergelijks is voorgekomen. Gisteren avond kwam de Heer Gabel, Deenschen afgesonden, te post van Berlijn, versocht en verkreeg aanstonds een aparte audiëntie bij S. C. D., en als ik vandaag vroeg te 6 uur hiervan geadvertent was, ben ik bij de levende Heere Kurfürst gegaan, alwaar mij door de Heeren Fürst van Anhalt en Dörfling occasie werd gegeven, om met deszelfde apart te spreken. Heb ik mijn discours opgevat met een vraag, of S. C. D. mij iets gelastte te gelten, om met de huidige post naar Holland te berichten, verder nam de vrijheid te zeggen, dat ik verstaan had, dat de Heeren Gabel gisteren avond laat hier was geweest en desen nacht weer naar Berlijn vertrokken. Hoogstgedeeld Heer Kurfürst geloofde mij insprekende te antwoorden, dat het waar was en dat gem. Heer hem had komen aandienen, dat de bewuste Franse Oorlogsvloot (waarvan in mijn voorgaand gementionerd is) nog in hare havenen, doch t' eenmaal zeilverdicht lag, en dat Z. Maj. van Frankrijk aan den Koning van Denemarken zijn Meester geschreven had en geoffereerd, dat de voorsz. vloot op zijn versoeck aanstonds zee soude kiezen ende op de Elve ofte in de Oostzee kormen, om geemploijeert te worden, daar het hoogstged. S. Maj. van Denemarken soude goedvinden; dan dat deselve niet had willen resolueren het voorsz. versoeck aan Frankrijk te doen, alvorens niet S. C. D. daar over te concerteren, ten eind om in soo een belangrijke sake gelijkke maatregelen te nemen. S. C. D. seijde daarop te hebben geantwoordt, dat hij als een trouw vriend en geallieerde van den Koning zijn Meester niet konde aanrazen, een Franse Oorloobvloote in de Oostzee ofte omtrent de Elve te versoecken, waaruit ongetwijfeld nieuwe feitelijkeheden zouden ontstaan, van dewelcke hij avers was ende daartoe nog dat nog raadt konde geven; doch bij aldien S. Maj. van Denemarken van desen ofte geenen aangetast mochte worden, dat in sulke een geval den houde van de alliantie met hoogstged. "Groon gemaakt exact volgens de presteren, hem Heere afgesonden voor ogen stellende het gevaar en de schaamte, die de eerste agressors zekerlijk op zich zouden laden. Als dit eerste niet opnam, hadde gen. Heere Gabel een tweede versocht gedaan, namelijk off S. C. D. de goedheid zoude willen hebben, om met den Koning zijn Meester tusschen Hamburg en Lübeck te abbouchereren, alwaar deszelfde zich eer lange zoude bevinden. Desen voorstel was bij hoogstged. heer Kurfürst insgelijcks beleefd ongeexcuseerd, vermijdende S. C. D. dat deze bijeenkomst niet zeer noodig zoude wesen, dewijl deszelfde alom grote omvang en jaloezie zoude veroorzaaken en daarom beide wederszijds hun Ministers hadden; doch zodra S. Maj. in 't Holsteense kwam en nog een van de zijne desideretere, dat S. C. D. alsdan niet zoude nalassen, nog een Minister derwaarts te senden: zegende hoogstged. Heer Kurfürst in confidentie tot besluit, dat hij uit al deze handel wel zag, dat men voornevens was door niemand van Deense Markten hem met Frankrijk meer en meer te engageren, alhoewel den Graaf van Koblenz gepresenteerd met meer retenue procedeert en zich ten dien hene zo breed niet uit laat; doch dat hij heer Kurfürst niet geintentioneerd was, zich in zo bedenkelijke desseinen te laten inwikkelen, maar afwachten wilde, wat op zijn geproponede aan den Graaf van Lambergh en mij van Wenen en uit den Haag zoude worden geantwoord. Weigeren. Graaf en ik, ofschoon wij te samen familiaar leven, en zin in alles niet van een verstandt, en zeggen de welgeintentioneerde alhier neffens mij graag, dat S. H. Ed. de voorsz. antwoordt van Wenen alhier afwachten, maar schijnt deszelfde daartoe niet te kunnen" gedisponeert worden, wilende morgen ofte overmorgen, soo hij afgeeft, naar Dresden verreizen, ten fine als in mijnen jongsten aan U W. Ed. gestr. hebbe geadviseerd, alhoewel de Heere Saksische afsante, die gisteren weerderom derwaars is vertrokken, mede van opinie was, dat dit hof bij deze tijdsgeweldigheid niet een dag sonder een Keizerlichen Minister te worden gelaten. Dit geeft dan alwederom nieuwe bekommerteden, insonderheid als men considereert, hoe langzaam en schoorvoetende alles van 't Keizerlijke Hof voortkomt. Amerongen aan den Rathspensionär. Dat. Potsdam 3. Juli 1683. [De Prinz en Fagel zijn over den Stand der Verhandlungen im Irrtum gewesen. De Erklärung Diest's is geschapt zonder Ermächtigung. Grosse Schwierigkeiten sind noch zu überwinden. Die Satisfaction vom Kaiser. Krankheit des Kurfürsten. Conferenz mit Fuchs. Neue Bedenken tegen ein Engagement mit Spanien. Vorteile, welche dieses von der Befriedigung der Geldansprüche des Kurfürsten zu erwarten hat. Da Versprechen, Frankreich niet beistehen, unmöglich. Fuchs schaft de Schuld am Bündnis mit Frankreich auf Andere. Er proponiert ein Auskunftsmittel. Gründe, warum der Kurfürst vom Staat mehr zu fordern berechtigt ist als von Spanien, und warum die Republik Ursache hat, das Geld nicht zu sparen. Er wundert sich darüber, dass sowohl Fagel wie der Prinz von Ora- 3. Juli, neuer Ansicht an seinem Schreiben vom 15. Juni entnommen, dass die Verhandlung am hiesigen Hofe zum Ziel gelangen werde, sobald zwischen dem Kaiser und Brandenburg eine Einigung hergestellt sei. Das Missverständnis kommt daher, dass Fuchs in der damaligen Conferenz ihm nur über diesen Punkt im Auftrag des Kurfürsten Eröffnungen gemacht hat, dass der Kurfürst in Betreff des anderen erst die Antwort des Prinzen und Fagel's auf den am 4. Juni durch Fuchs erteilten Bescheid hat abwarten wollen. In Bezug auf die Äusserung von Die st findet er sich genögtigt zu berichten, dass gemäß Heere Fuchs van mij daarover aangesprochen zijnde, nicht sonder große Überraschung verklaart hat, dass gemäß Heer van Die st um dem letzte Punkt, zu wissen die 500,000 fls. wegen des Staates zu betreffen, keine der mindeste Befehle hat gehabt, vermits ich genügend bewusst war, dass die vorsichtigste Erklärung ganz nicht konform war mit der Intention des des Kurfürsten seinen Meister, segnend dass, bei älteren durch den Heer van Die st so öfter Avancen waren getan, Sie Würde sie müssen wissen, wie sich zu können verantworten und von wem dazu last bekommen hatte; doch um alle weitere Brouillarde und Verwirrung dies anfangend in zu kommen, so geht mit diese Post ein Rescript von Seiner Königlichen Hoheit an mehrere Herren van Die st, worin sie sehen können, wie fern Seine Würde Edelheit verstanden. Die deselben van den Staat pretendeert, nicht in den Haag, sondern hier in seiner gegenwärtigen Weise wird gehandelt. Was mir belangt, belustigt Ew. Ed., gestern verseen, zu sein, dass ich von Herzen gewünscht hatte, dass die hochgedachte S.C.D. sich mögen haben lassen fallen, dass die Sachen durch einen anderen geleitet wären, die viellicht mehr Glück und Dexterität könnten haben, um diesen Stein des Anstoßes, welcher ich nun fast vier Jahre gewendelt habe, zum Wohlgefallen zurückzuschlagen, zu mehr vorteilhaftem Ergebnis als die Wege zu legen, zu mehr vorteilhaftem Ergebnis als die Wege zu legen. Auch nicht ohne Gründe, dass Ew. Ed., gestern (myn Auffassung auch nicht ohne Gründe) entscheidet, dass sich darum die neuen und unüberwindlichen Annexionsbestrebungen sowohl im Verhältnis zu Spanien als zu H.H.M. zeigen, nicht widerstehend den ununterbrochenen Vorwürfen, die bei mir und anderen deswegen sind und noch werden, angebracht werden. Für die Bemühungen des Prinzen und Fagel bei Kramp, um die Forderungen Brandenburgs an den Kaiser vorzubringen, hat Fuchs verbindlichst gedankt; als er (Amerongen) aber weiter gesagt, der Prinz und Fagel würden besser im Stande sein, zur Befriedigung dieser Forderungen durch den Kaiser beizutragen, wenn man die Verträge abschließt. So gut mir nicht unklar ist, dass das Werk bei S.C.D. und den Ministers nicht sofort angenommen wird, aus Rücksicht darauf, dass man im Hinblick auf dessen hohe Jahre und unbeständige Gesundheitsdisposition bedacht ist, auch nicht weniger in der Lage ist, sich zu verpflichten, die vorzusatzenden Präsentionen zu valideren, bei zugleichen man diese Gelegenheit fruchtlos ließ vorbeigehen; dass S.C.D. satisfaktion wegens Jagerendorf bekommen, geneigt ist, seine restierenden Präsentionen auf den drei vorstendommenden in Schlesien zu einer anderen Gelegenheit zu reservieren. - Lamberg ist, bis Antwort auf die letzten brandenburgischen Forderungen aus Wien kommt, mit Erlaubnis des Kurfürsten nach Dresden gereist. Hiermede sal ick overgaan tot het geene U W. Ed. gestr. eerete gehaudelose in antwoord van den mij nieuw van den 11). Junij behelst, waarop deselve gelieve gedient te zijn , dat voor als nogh niet heb kunnen dienstig oordelen, de raisonnementen tot weg neming van de onstaan accenten zowel wegens de Spaansche als van wegens den Staats, in deselve vervatt, aan S. C. D. voor te brengen, uit oorsake dewijl deselve sinds 2 a 3 dagen wederom een tamelijk veilig acces van 't podagra heeft gekregen, waardoor in 't beste humoor niet is geraakt. Dogh hebbe d' Heere Fuchs bij een visite in 't lange daarover onderhouden ende de argumenten op ieder punt passende niet alleen ordentelijk geproponeert, maar ook voor Het meeste gedeelte uit de W. Ed. gestr. missive voorgelezen met gedienstigheid, verschoeide dat S. W. Ed. Orabeswacht wilde weten, de voornaamste punten daarvan bij de beste gelegenheid aan de Heeren Kurfirst zijn Meester naar zijn bekende dexteriteit en ijver voor de goede zaak zoodanig voor te dragen, ten einde alles eenmaal tot eeuwig spoedig en gewenst einde mogten worden gebracht. Gem. Heer heeft het navolgende daarop gelaten te antwoorden: Wat eerstens dat directe Engagement met Spanje tot Verhinderung nieuer Reunionen aanbetracht, zo gaf Fuchs toe, dat de Gronden Fagel's op ditzelfde berechtigd zouden zijn; maar Z.W. Ed. voegde daarbij, dat al die motieven niet krachtig genoeg zouden scheuren te zijn, om S.C.D. te bewegen, dat hij zijn bedorvene Landen en Lieden op 't uiterste zoude moeten uitputten, om de Spaanse Nederlanden op zijn eigen beurt te helpen conserveren; dat H.H.M. beter als jijnand wisten, wat het had de Spaanse interesten te emouseren en te eenmaal aan te trekken, en wat men van de reciproque assistentie van die Kroon in geval van aanval, dewelke met hare eigen bescherming zo notoir verlegen is, had te verwachten. Wat aankomt dat Spanje niet zoude kunnen worden bewogen, om zoveel grote geldsommen te deboursen, zo lang S.C.D. het directe engagement met die Kroon tegen de borst is, daarop werd geantwoord, dat men deze zijde verassene, dat in 't geene daartegen van wegen S.C.D. werd aangeboden, deze drie naavolgende voordeelen voor die Kroon resideren: 1. Dat S.C.D. de bewuste somme in voldoening van de Spaanse pretenties accepteerende, daarmede van de hand weg alles de voordeelen, zo hem bij Vrankrijk aangeboden waren, zoude invaal deszelfde resolveren, wilde zijn satisfactie van die Kroon door andere wegen te zoeken, en onder anderen in specie, dat Vrankrijk deswegen presseerde S.C.D. tot het hele overquartier van Gelderland te verhelpen, zegende hij Heere Fuchs, dat hij voor zijn persoon zeer aversof van zodanige consilia was, ook over den Kurfirst zijn Meester ganzengeen dispositie bemerkte van daarna te kunnen luisteren, doch dat men echter daaruit klaar genoeg konde zien, wat hem andere bij ontstentenis van een minnelijke accommodement zouden proberen te indragen; 2. dat S.C.D. met den Keizer en H.H.M. desen is bericht; dat het waer was, dat 500,000 Rd. een grote somme was, maar dat men ook geloofde te considereren, dat het nog maar vrij weinig proportie had tot dat geene, dat 8. C. D. ex foederibus met recht badde kunnen zien. Aangaande het tweede of laatste punt van het voorgespte engagement, te weten dat 8. C. D. Frankrijk niet zoude assisteren, in val die Kroon bij Spanje over het geconformeerde zedert den Nijmegschen vrede mochte aangetast worden, is bij de gen. Heren geantwoord, dat de Kurfurst zijn Meester niet zoude kunnen resolveren een geheim artikel daarvan te maken, om dat, zulks om ongekwalificeerd verborgen kunnen blijven, hij daar door ten eerste aan het ressentiment van Frankrijk geexposeerd zoude zijn en bij deszelfde voor een Bondsbreekers gedecrieerd. Ik kan U W. Ed. gestr. in vertrouwen berichten, dat als ik dit punt wat sterk urgeerde en de solide redenen in U W. Ed. gestr. missive die aangaande de onderhandelingen ter neerzetting van voorbrachte, die heer zich van de kracht van deselve geconvinceerd vindend, die met het optrekken van zijn schouderen beantwoordde en tot zijn onschuld gealdere had, dat S. W. Ed. na Den Haag was gesonden, ten tijde het voorsz. Tractaat met Frankrijk alhier is gesloten, en dat bij zijn terugkomst die sache bereits ganz gedaan zijnde, hij stil gezwegen had en de verandering van die gelaten aan diegene, dewelke daartoe had geraden; dat wanneer de bovenstaande casus mocht komen te ontstaan, dat het de den Churfürst zijn Meester alsdan aan rechtmaakende redenen en pretexten niet en zoude manqueren, om een andere uitleg aan dat Tractaat te geven; en op dat Spanje en H.H.M. vooraf van alle scrupules die aangaande mochten worden geliberd, zal S.C.D. aan de heer van Amerongen op zijn Churfürstelijk woord en trouw te verklaren, dat in zodanig geval Frankrijk niet en zal assisteren, en dat ik ten dien doel de eigen woorden van U.W.Ed. gestrekte missive bij geschrift zoude overgeven en aan S.C.D. voorlezen, waarop dan zodanige mondelinge verklaringen zoude doen, en hoop men om de bovenverhaalde redenen, dat men dit punt naar behoorden zal weten te rechtvaardigen. Concernerende de satisfactie, zou men van H.H.M. desidereren, zal U.W.Ed. gestrekte uitspreken aan S.H. van den 19. Juni gezien hebben, dat ik mij van de redeneringen bij U.W.Ed. in den Facts proponing a solution. Die Satisfaction vom Staat 733 sijn wat breeder geëxtendeerd doemalst al had bedient ende aanwazende, dat het voor HHM hart goede vallen, in deze veel zwarter en onlijdijker als Spanje, op dewelke SC D. een ende deszelfde pretentie had, te worden getracteerd, en dat mijns oordeels zoondanig partijdig onthaal ten opsichte van de gemeene Religie, affiniteit met het Hollands huys van Orange, oude en vertrouwde vriendschap, genegenheid, zo SC D. en den Staat voor SC D. hoorde interessen altijd gehad en nog hebben, en in onderhoud vermits de bekende ongelegenheid van des Staats financie door mij niet kon ik geschikt worden. Doch werd daarop elkens geantwoord, dat het vrij anders daar mee geschaapt is; dat het wel waar is, dat het bewuste Tractaat in den jaare 1674 Spanje zo wel als HHM tot een ende deszelfde verbintenis en geboekt en derhalve uit dien hoofde SC D. zo wel op d' een als d' andere gelijke pretentie had; doch dat de excessive en bijna onherstelbare schade, zo SC D. Clevische en Westfalese Landen door 't maken van den aparten vrede is toegebracht, alleen aan HHM waar te imputeren, te nemen door die SC D. verseen was geworden, dat de neutraliteit van desselfde Clevische en Westfalese Landen zo licht bij 't maken van den voorsz. vrede bij Vrankrijk had kunnen bedongen worden, welken vrede de Kroon Spanje in 't eerst zelfs tegengesproken had; 2. dat HHM door toedoen van hare Geallieerde, al te geend, dat ze gedurende den Oorlog verloren hadden, gereducereert hadden, daar Spanje daartegen genootschaft was geweest, zo veel van hare door denselven vrede aan Vrankrijk te cederen en af te staan; dat als een Creditor aan een van zijne debiteuren, op dewelke hij twee gelijke schulden vorderingen heeft, uit desselfs onvermogen ofte andere inzichten het meerendeel van de schuld remitteert, den anderen schuldevaar daaruit geen gelijk recht kan uietieren; dat U W. Ed. gestr. beter als iemand anders wist, om wiens wil de voorsz. Tractaten waren gemaakt; dat de Kurfürst zijn Meester omtrent de voorsz. satisfactie sig door hem in de conferentie den 18. Juni gehouden specifiek verklaart had, en dat zelfs daarvan nog vrij wat afstedingen zouden zijn en verdere de termijn van de betalingen tot genoeg van den Staat gesteld worden, zijnde S. C. D. geensinds van intentie den Staat met de voldoening van deszelfde te accalmeren, zegende dat het aan S. Ht ene U W. Ed. gestr. hoog en wijs oordeel gesteld liet, of 't niet beter voor den Staat zou zijn, wat dieper in de beurs te tasten en daardoor apparent een securiteit vrede te obtineren. IX- Verhandlungen über eine neue Coalition. Als bij inaanwaring van dien veelal een nieuwen en landsverderflijken oorlog sujet te zijn, te meer om dat men klaar konde zien, dat zedert het veranderen van de Brandenburgsche consilie de Fransgeheurde Deense dessin meritiekelijk waren verruikt. Enfin, het besluit was, dat hij aannam de Kurfürst zijn Meester. Het bovenstaande op 't favorabelste voor te brengen en alles, wat mogelijk was, van zijn kant tot een goed en lijdelijk accommodement te contribueren. En dat ik aannam van onze verhandeling aan Zij. W. E. gestr. te berichten, die needsense S. H. naar haar hooge en bekende wijze best zou kunnen oordelen, wat in deze zaak ten beste van den Staat verdient gedaan of gelaten te worden. Amerongen aan den Rathspensionär. Dat, Potsdam, 3. Juli 1683. 3. Juli. Nu deze zaak, die hij in Fagelly's tweede schrijven vom 26. Juni aanbevolgt, kan hij er nu niets doen, dat Anhalt en Lamberg afwezig zijn. Doch heeft hij van Anhalt gemeld, dat de dingen stonden in Wien in een Abschluss tussen de Kaisers en Brandenburg günstig, en er zou gewiss tot een Alliantie komen, als men van de Turken een Waffenstillstand of Frieden erlangt. Voor 4 of 5 dagen is hem van een hoge Persoonlijkheid gemeld worden, de Keizer heeft durch Lamberg dem Kurfürsten zur Entschädigung für seine Ansprüche auf Jägerndorf die Insel Ameland anbieten lassen, als ein von den Generalstaaten widerrechtlich vorenthaltenes Reichslehen. Zo trachtet de Een zijn Last dem Anderen op te buren, wodurch de gemeine Sache weinig wordt gefördert. De Rathspensionär aan Amerongen. Dat, Haag, 10. Juli 1683. [Die kaiserliche und spanische Satisfaclion. Das Engagement mit Spanien. Die Ge- fabren der französischen Nachbarschaft sind für den Kurfürsten eben so gross wie für den Staat. Das Verlangen, dass die Republik die kurfürstlichen Hilfstrappen un- terhalten Bolle, ist nicht gerechtfertigt nnd unmöglich zu erfüllen. Das Anerbieten Frankreichs, dem Kurfürsten das Overquartier von Gelderland abzutreten, ist zwar verlockend, aber von gefährlichen Folgen für die Zukunft. Der Prinz wünscht hin- sichtlich der Ansprüche des Korfürston an den Staat das Ultimatum zu wissen.] 10. Juli. Het ig niij leet uyt H.Ed, missive van den 3. deser te verneinen, dat de saekeu aen het hoff van 8. C. D. soo wel ten reguarde van den Keyser als ö. Com. Maj. van Spaigne ende desen Staet haer rightig- heijt nogh niet hebben bekonien. Ick wil hopen dat het geene, dat men inet S. Keys. Maj. nogh oneffen heeft, tot Weenen ten genoegen ') Eine der — zu den vereinigten Niederlanden gehörigen — friesischen Insclti Digitized by Google 1 Die Verhandlungen mit dem Kaiser. Gefahren der Uebermacht Frankreichs. 735 van S. C. D. aal können werden gevonden, dewyl den Heer Cram- prich my veracekert, dat men aldaer niet ongenegen soude wesen, S. C. D. aatisfactie te geven op desselfs preteusien nopende Jageru- dorf. Voor soo veel de saeke van Spaigne aengaet, ick sal niet nae- laten, deaen dagh daerover te apreeken met den Heer Fuen-Major, om te mögen vaatatellen en de termynen, op dewelcke de vooraz. 300,000 Rd. aoude werden gegeven, eu dat de aaaignatien op effecten 't ay van aout of andere aeeker mögen weseu, dat S. C. D. daerinne ayne gerustheyt kan hebben. Maar het doet mij lezen, dat men aldaar ondanks moeilijkheden de defensieve alliantie tegen aanvallende inspanningen (want voor 80 veel aanvang, dat S. C. D. S. Con. Maj. van Vrankrijk niet oude ansamateren, ingeval die Maj. van den Koning van Spanje oude moeten worden aangezien over 't goede deel van Franse Maj. van Spanje genomen heeft 't ander de Nymegen vrede, meent S. H. dat men expedienten gevoegd zal vinden tot S. C. D. voldoening, daar men gepersuadeerd is, dat de Franse macht niet kan aankruisen, onder die genen die in de nabuurgebieden, te acabeleren en in een continue angst te houden van eeuwig schrik, eer zij in positie kunnen "teile u van of van vrienden geholpen worden, overrompeld te worden. Want wat kan er beter zijn, dan dat men met gemeene huizen weerstaat op een andere bodem en met hulp van diegenen die geattaqueerd worden, hoe licht en gering die hulp ook mag zijn, een overmacht, die men zich daarna tegen te verdedigen leidt en daarom men, hoe de nabuur meer en meer aanklopt, zich meer en meer verschaarft, ongeacht of onmogelijk gemaakt, minder en minder rechten aan kan doen. Indien S. C. D. niet aan de Spaanse Nederlanden en een vreemde van Vrankrijk zou worden, als die werden overbeert, beter oude misachttien syn reflectie groots gebrek aan, of S. C. D. aangesloten in een Alliantie defensief met die Maj. oude behoren te begeven; maar daar Vrankrijk nabuur wordt, zou en S. C. D. daardoor geëxposeerd, om van een oude machtig nabuur de wetten te moeten aanvngen of zich alleen daartegen te kunnen opstellen, achting het mij toe te zeggen, een zaken, die geen bedenklijkheid heeft, dat men die nabuurgebieden behoort te ontwijken, zo lang men immer kan, en ik mij schaap wel overweg, dat in den jaaren 1662 en 1663, als die ene Staat Vrankrijks beste vijand was en die Maj. proponeerde, dat men de Spaanse Nederlanden met die ene Staat oude deelen en aan H. H. M. in die partage wilde geven allemaal, wat ze oude hebben geoordeeld van haar conveniëntie zo wel ten aanzien van de commercie als de veiligheid van haar vrouwen. tieren te wesen', die proposition ig gedeclineert, om dat men dan een onvermiedelijke nabuur van Vrankrijk zoude zijn geworden, en dat men tegen die nabuurschap zo seer aenzien, dat men oordeelde dat sulx was een van de grootste zwaringen, die de Staat konde ontmoeten. Of nu S. C. D. met die nabuurschap beter zoude gaan gepast, als de andere naburen van Vrankrijk, en minder daar tegen aenzien als H. H. M., moet ik aan desselfs booghwys oordeel gesetzt laten, en is het secours, dat S. C. D. in sodanige gelegenheid zenden zoude, zo groot niet, dat betreft deszelfde naar mijn geringe oordeel zoude behoren te dienen, om daardoor te helpen voorkomen een ongemak, dat wij altijd hier heel hoog hebben geacht en daarom wij alle deze zwaringen essueren, dat is de Franse nabuurschap. Want indien die vrees voor dat ouheijl ons niet ontsette, wij zouden Vrankrijk en Spanje met den andere seer wel laten hebben en tobben en dat spelen alsof wel als een ander kunnen aanzien. Dat S. C. D. de manschap, die deselben aan Spanje te verpachten soude, desen Staats soude laten toekomen, maar dat die de voorz. manschap soude onderhouden, soude maar een groter accablement voor den Staat wesen, die alreeds alhier als overleden door het onderhoud van haer eigen militie immers in redelijkheid niet kan gebracht werden, op zich te nemen de betaling van nog meerder militie alleen tot de lening van de voorz. Spaanse Nederlanden, en indien die voet wederom soude worden genomen om de assistentie, die de hoge geallieerden aan den andere tot gemeene definitie moeten presteren, moeten, zullen diegene, die die subsidies soude moeten geven, zodanig worden gechargeerd, dat zij die niet soude kunnen betalen, alle de andere geallieerden op een ende deselven voet soude willen getracteert worden of uit haere alliantie scheide, zodat U H. Ed. seer wel begrijpen kan, dat een prestatie van secours gerestrict aan het onderhoud van hetzelfde secours een saek is, waarop men geen fondament toe kan leggen om de consequentie, die het uitsigt slepen soude, en de inconveninenten, die men in den vorigen oorlog heeft gezien dat daaruit is geresulteerd. Wat aangaat de pretentie, die tot ons laste zijn gemaakt en nu nog begroot worden op 500,000 Rd., daarvan heb ik in mijn laatste breder membrane gemaakt; ik wenschte van harte dat ik middel soude kunnen vinden, om S. C. D. meerder satisfactie te doen hebben als U H. Ed. aangeboden heeft, maar U H. Ed. weet, hoe alle de profeten predikten dat voorzichtigheid, rationaliteit en terughoudendheid de beste middelen zijn voor een vreedzame oplossing van conflicten, en indien dit niet werkt, dan is de oorlog de grootste wreikelijkheid, die men zichzelf kan aandienen. Digterzeden bij 1 Subsidieplichting onmogelijk. De Overquartier van Oelderland. 737 Vijfentwintig duizend gaande gelden, zeventienhonderd gulden, twintig duizend Riksdaler en veertig duizend Spaanse reële, die S. C. D. hier na geen betalingen zou kunnen krijgen, als men de somme zou komen te vergroten. Ik geloof niet, dat S. C. D. zich met Pruisen nader willende, misschien niet veel meer voordeel zou kunnen krijgen, als men aan deze zijde geeft of belooft zou kunnen krijgen. Want het is al de wereld meer al te wel bekend, dat Pruisen veel machtiger om te geven en veel resoluter om te beloven, als iemand van de andere geallieerden, en zijn eerste maxime is, aan alle die zich met hem willen vochten, te beloven een gedeelte van de landen van diegenen, die hem tegen zijn, en geloof ik, dat S. C. D. weet, wat Pruisen geduurend den laatste oorlog nog aan de Heer Kurfürst van Saksen bande lieten aanbieden ten opzichte van S. C. D. Cleves en andere landen, om hem tegen S. C. D. op te zetten, ten tijde als S. C. D. Aan de Franse was geopposeerd, en sulkx komt het mij niet vreemd voor, dat Frankrijk Spain en dessen Staaten voor hun pretentie op Spanje. Maar wat zouden dezelfde gewonnen hebben, als Frankrijk Spanje en dessen Staat overmeesterd, en dat mitsdien het overquartier aan Sint-Cloud gebleven? Seeker niet anders als zijn Landen en Lieden geexposeerd te hebben aan de nabuurschap van een macht, die men dan niet meer zou hebben kunnen resisteren en die voor een maximum hout, dat het eerlijk en billijk is ondernemen en uitvoeren alles wat geacht kan worden van zijn voordeel en conventie te zijn, zonder aansicht van recht of onrecht, en indien vervolgens het beloven en geven van Frankrijk of van Spanje en dessen Staat de maat zou moeten slaan van de vriendschap tussen Sint-Cloud en dessen Staat, zo zou wij seekerlijk moeten begrijpen, dewijl Frankrijk machtiger is om te geven als wij en heel niet vies valt, om een andermans goed weghtegeven, als hij 't naar zijn conventie kunnen. S. Ht heeft evenwel gewild, dat ik U H. Ed. zou versoeken, dat dezelfde eens beslissende te zullen sonderen, wat eigenlijk zou zijn het Ultimatum van S. C. D. betreffende desselfs pretentie ten aanzien van dessen Staat, en in wat termijn dezelfde de voldoening van dat Ultimatum zou begeren. Want de zaak voort te dragen, zo als die nu is, acht S. Ht, zo wel als ik, dat seekerlijk niet zou kunnen slagen, of van enig effect zijn, hoewel ik van opinie ben, dat men de Keuringscommissie tot het uittovelven van meerder gelt niet zal kunnen disponeren. Ik zal dit van U H. Ed. verwachten, op dat U H. daar af keuringskennis gekregen hebbende mag weten; wat dezelfde zal kunnen uitrekenen. Mater, und Geschichte der Großen Kurfürsten. Ul. 47 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. Amerongen an den Ratshofspensionär. Dat. Potsdam, 10. Juli 1683. 10. Juli. Sein Schreiben vom 29. Juni hat er dem Kurfürsten noch nicht mitgeteilt, wegen dessen fortwährenden Unwohlseins und der durch den plötzlichen Tod der Kurprinzessin verursachten Trauer. Doch hat er gestern mit Fuchs eine Konferenz darüber gehabt und ihm vorgestellt, warum Fagel den Schweden nicht die Ceason Stettin und den Staaten nicht die Zahlung von 600,000 Reichsthalern vorschlagen könne. Fuchs hat geantwortet, dass erstere verwunderte ihn, da man hier von verschiedenen Seiten gehört, dass die schwedischen Minister selbst schon von dergleichen reden; übrigens werde sich der Kurfürst auf keinen Fall mit der von den Staaten angebotenen Summe begnügen. Fuchs hat dann von sich selbst zwei andere Vorschläge getan, die er dem Prinzen berichten will. Die dänischen und französischen Minister behaupten positiv die Ankunft einer französischen Flotte in der Ostsee. Jabel hat gestern wieder dem Kurfürsten vorteilhafte Vorschläge gemacht, in denen er versprochen, sein König werde das von dem Seinen ergänzen, was Frankreich dem Kurfürsten zweimal abgeschlagen. Kr ist versichert, dass der Kurfürst sie wieder höflich ablehnen werde, da er sich mit Frankreich und Dänemark nicht näher einlassen will, so lange noch Hoffnung auf Veränderung mit dem Kaiser, Spanien und dem Staat ist. Amerongen an den Ratshofspensionär. Dat. Potsdam, 17. Juli 1683. 