title: Uitmuntende geneeskundige proeven en waarnemingen over onderscheidene ziekten
creator: Kortum, Carl Georg Theodor, 1765-1847
text: In ziekte vrees ik een braakmiddel voor, dat uit jijpeccuanwortel en braak-wijnstokken bestond. Zelfs bij diegenen, daar ik eerst op de derde of vierde dag bijkwam, diende ik gemeenlijk een braakmiddel toe, zo herzelve nog niet gebruikt was, dat zonder enige bedenking kon geschieden, dewijl zich geen merklijke toevallen van ontvlieging — bijvoorbeeld volle maag en gelopen maag, verheffing en voortdüuring van pijn bij het betasten van de onderhuid, ook gedurende de tussenchapsoeningen der stoelgangen — openbaarden. Slechts bij zeer weinige lijders vond ik her aderlating noodzakelijk. — Alzodanig was mijn voornaamst middel, waar door allen genezen werden, en limiatief afkoeling van Althee-wortel, alleenlijk met Manna vermengd, wanneer de pijnen hevig en er weinig tekens van galachtige of slijmige vuiligheden waren, met Manna en Tamarinde of Cremor Tein, of Seignette- of Polischrest-zout verbonden, wanneer de pijnen minder en er klaarblijklijking kenmerken van vuile stoofjes voorhanden waren; doch deze bijvoegzelen der zouten moesten in alle gevallen sleetst in een gebrachte hoeveelheid geschieden. Zulk een mengsel met verkoelende en zachtlokkend ontlastende middelen verbonden, dat altijd lauw-warm werd gebruikt, verzachtte steeds de pijnem, maakte de stoelgangen, die te voorren alleenlijk in een dringend uitpersen van een roodachtig eiland, nu papilla, galachtiger en meer verbonden verminderde de koorts, en bewerkte in de meeste gevallen de genezing geheel en geern. Enkele ontlastmiddelen, als amarinde, rode enz. vermeerderden de pijnen, en bekwamen kwartijk, doch des te beter, wanneer zij sleetst als een bijvoegsel ten het lymoog afkoeling werden toegediend. In plaats van den gewoon drank, die altijd lauw-warm gebruikt werd, verordende ik dun gekookt water, waarin een paar Klauw-bladeren, een slokje van Kamillebloemen, een paar zaadjes en een weinig Zoet-hout, ook wel, tegen de koorts van weinig belang was, een paar hoender-natte, Bekookte fruit, en in alle gevallen een weinig goed gaar gebakken wittebrood werden gegeven. Allen liet ik merken een waarachtige verlichting der pijnen en aller toevallen, een arme pap van verzachtende kruiden, als Sprok. MDZen, "Welverwachting, Bilzen-kruis, Ca: "Kalm bloemen, Lijnzaad, enz. in water en melk gekookt, op den onderbuik leggen, met een doek Servet wel bedekken, en dezelven door middel van een andere, die op den rug vastgebonden werd, vast zodat de pap eenige uren warm bleef, en de lijdeler het uitflappen uit het bed, dat werens de veelvuldige persing tot den volledige onverwacht is, niet kon afvallen. — Armen of vermogenden lieden schreef ik in plaats van het hierboven gemelde afkooksel, na toegediende braakmiddelen, gemeenlijk een poeder voor witte drop van Zoetheid-hout, Room van Wijnstok en Arabische gom beïntegreerd, ik liet daarbij een drank van ongepelde gerst, voor berstens toe met water gekookt, vlijtiglijk lauw-warm drinken. Anderen liet ik als een huismiddel alleenlijk gerstewater met pruimen nat gebruiken, en een warmen omgeslochten, ongebleekt in water en melk gekookt garen op den onderbuik leggen, en. Zij worden gezond. Velen gemeen liedjes gebruikten stoppende huismiddelen, als taaie pepermunt met melk, warm wittebrood met room, wijn en nootenmuskaat, brandewijn met peper, fijne broodjes met melk en kanne, ja- zelf gebraakte speciaal. Allen zonder onder- scheid ondervonden hiervan een deugdelijke uitwerking, veelen moesten zulks met hun leven boeten, bij anderen namen de koorts benevens anderen ziekten en zelfs de stoelgangen hevige lopende, en niet dan meer veel moeite, zo zij bij tijds naar gepaste hulp omzagen, werden zij nog gered. Een beter huismiddel, dat de inwoners hier te land gewoonlijk in de rode loop gebruiken, en waarvan zich veelen niet zouden eenig nut bedienden, was een mengsel val van honing, room van melk en verse boom- sap waarvan nu en dan 3 eetlepel vol werd ingenoomen: doch zal, uit hoofde van de grote aantocht van betere verzachtende middelen, geen enkele arts zulke olieachtige smeertjes in de rode loop kunnen aanprijzen. Was nu door die lijmige en tegelijk verklevende ontlastmiddelen de koorts na eenige dagen verminderd, de tong zuiverder geworden, de pijnlijke dors en de persfing tot den koelgang des niettegenstonden met alle hevige pijn voordoen, als dan schreef ik overal met de achtbaarste en beste uitwerking van het Opium. — Gemeenlijk des avonds in een rijke dosis giften, bv. 235 tot 30 druppels Zaan, die id. met of zonder een emulgie van Imandes en Klaproos. Meestendelijk werd deze giet eenige avonden achter elkaar herhaald, over dag her afgekookt van Althea-wortel thee Menta. Voordat gebruikt. Deze geneeswijze was van een voortreffelijke uitwerking; de pijnlijke rode loop veranderde daarop in een loos buikloop, de persfing verdween, de koelgangen werden meer gebonden, een heilzaam zweet volgde daarop en her duurde, niet lang meer, of de genezing was volbracht. Ten tiende heeft de helft mijn lierden gedragen deze Epimanie het Opium op deze wijze meer een voortreffelijke werking gebruikt; anders heb ik het zelf niet merk opgemerkt verzoenend gevonden, zo lang als de koorts nog hevig was, en daar aanmerklijke veranderingen al reeds in de eerstelijke wegen ontwikkeld gal. Voorzien voorhanden waren. Slechts zeer weinige gevallen hebben mij aanleiding gegeven, het Opium ook in kijkteeren - die uie Ajezel of Alihae-wortel werden toebereid - ter bedoeling van de persoon in den endeldarm aan te wenden. Bij verhoudelijke patiënten onthoofd zich gedurende der ziekte - dikwijks meer dan eens - tekenen van "opbruisende gal-stoffen in de maag, en toen werden herhaaldelijk braakmiddelen noodzakelijk. Anderen daarentegen moest men geheel op het einde der ziekte nog een braakmiddel geven, waarop alsdan de volkomen genezing volgde. Ook vielen er gevallen voor, waarin het verzuimen van een goeden leefregel bij lieden, welke kort te vooren van den rooden-loop waren genezen, een voor een weer verstorting verwekte, en her en herhaald gebruik van braak- en ontlastmiddelen noodzakelijk maakte. Op die wijze was een volwassen meisje van een hevige roode-loop bijna hersteld, zij had over dag flauwe weinige ongefinelde diarree en was zonder koorts, maar haar eetlust was bot en nuttig de een of andere taamelijk portie aardappelen met room en daarna, waarop echter onmiddelijk de hevigste koliek-pijnen met braken volgden. Ik vond niet de maag door een braakmiddel verder daarvan te ontlasten, maar liet het meisje terstond een mengsel nemen, wit amaranten, bitjes-zout en Manna beïntegreerd, wiens werking zo gewenscht was, dat het meisje zonder verder enge maken wel door haar gezondheid weer kreeg. - De leefregel moest ten allen tijde zeer zorgvuldig, ook wanneer de lijder zijn volkomen beterchap naderde, in acht genomen worden. De maag en de ingewanden worden door de roode-loop gevoeliger, en kunnen na denzelfde - vooreerst - niet dan de zachste spijsjes verdragen. Inzonderheid moet ook gedurende en na deze ziekte, het lichaam en vooral de onderbuik door kleeding, bedekking, gematigde warmte van het vertrek en door het beletten van schrikken voor het vatten van koude, worden bewaard. Verscheidene kwakzalvers in deze landstreek. Schreven niet geringe aandacht de koorts en de hevige pijn in de onderbuik hunnen rode loop beheerden lijderen Rhabarber voor. Veel goedaardige rode loopers werden daarbij doodlijk gemaakt, anderen veel langzamer en veel meer moeite, dan door verkoelende en bedaagrende middelen genezen. Ook kinderen konden evenzo min de Rhabarber verdragen dan de volwassenen. Niet alleen bij terhalze buikklachten zonder koorts en ware woede-uitvallen van rode loop, eveneens ook bij waanzin de buikloop na het begin van den rode loop, na lange tijd te scheen te zullen aanhouden, heb ik de tijd met een bijvoegsel van Arabische gom en Kamille-water meer nut doen gebruiken. In het laatste geval heb ik ook wel van het IJslandse mos in een afkoeksel met of zonder knofnota of bast van Cascarilla een goede uitwerking ondervonden. Om van andere pijn trekkende, krachtige, versterkende of opklarend middelen gebruikt te maken, heb ik geen gelegenheid ontmoet. Zuigelingen kwamen er, schoon de pijn hevig en de stoort de stoortingen zeer menigvuldig en bloedig waren, gemeenlijk zonder zwaarzijdigheid hoofd. Een verzachtende warme pap op de onderbuik, inwendiglijk met de moedermelk een afkoeksel van Althee-wortel en Zoethout met Manna waren bij hun mijn enige middelen; zelden werd ik genoodzaakt, des avonds een of twee druppels Laudanum in een emulsie te geven. Kinderen beneden de drie jaar, die niet meer aan de borst der moeder zogen, werden heviger aangetast, en verscheidene overleden, schoon de handen en voeten. Tot de dood toe warm bleven, met een niet verzwakte en blij langzaam fneller wordende pols. Zodanige kinderen zijn zwak, slap en prikkelbaar, bijna in dezelfde graad als zuigelingen, zij moeten echter de zo gezonde moedermelk misstaan, en worden misschien om die redenen veel heviger door de roode loop aangetast. Veel mensen, bij welke men echter geen gering begin van de roode loop bij hoort, namelijk een weinig pijn in de onderbuik en buikloop, herstelden volkomen, na voorzover gemeenlijk een braakmiddel ingenomen te hebben, door het gebruik van een afkoeling van Aloe-wortel, Manna en Tamarinde, en door zich warm te kleden; de uitwerking van dit afkoeling was vijz zekerder dan die van de Rhabarber, waardoor niet zelden een lang was, verärgerde. — Vele klaagden over deze Epidemische roode loop over verschillende klachten van plaats hebbende vuigigheden in de eerste wegen; voor zulke waren die middelen de dienstige, welke de ontlasting bevoorderden en de uitwassing onderhielden, als Sal Sedlizenfis met Manna vermengd. Bij mensen die de roode loop hadden, vertraagden de verouderde ophopingen en verstoppen in de ingewanden de geneeswijze merkbaar, waardoor dat de verstoppen door de met de roode loop verzonden koorts opgelost, tot gewanden uitgeperst werden, en nu eens in de vorm van een geel en pap met witte klontjes, die naar het gefopte wit van een ei geleken, vermengd dan eens als geel pi, vermengd, door een afkoeling van Kamille-bloemen. Roode loop, die in het begin van weinig bekkende pijn en hardlijvigheid, en hadden alle opbruisingen gebregt en allengs in de ingewanden uitgeperst werden. zwaarwiegend, zwartgallige vuile stof, dat soms als een te grooten hoofd werd gevormd, enz., ont. Als werden, welke ontlaating geduurende de koorts in groote menigte bleef aanhouden, na dat de pijn, de persslingertor den stoelgang en de bloedige afloop, meer en woord de 100-de-loop, alreeds verminderd en bijna geheel verdwenen was. In zulke gevallen moest men door een afkooksel van Gras-wortel en Paardebloemen met Tamarinde, Manna en Polygonium te hulp komen, en van deze gelegenheid, om de verstoppen uit den weg te ruimen, gebruik maken. Maar zulke middelen moest men aanhouden tot dat de tong zuiver was, en de stoelgangen natuurlijk werden. Tussen beiden openbaarden zich ook wel te kennen, die herhalen aanwenden van een braakmiddel aanduiden. — Een heer van omstreeks 36 jaren, die er altijd wel uitzag, en zwaarlijvig was, liet mij bij zich ontbieden, toen hij reeds bijna zes weken aan den rooden loop was onderhevig gewest. Deze roode loop was in het begin een galberegter vorm gewest, en de lijder was een ongelooflijke hoeveelheid van galstoffen door herhaalde braak- en ontlastmiddelen kwijt geraakt. Hij had nu en dan een barbier en ook des avonds menigmaal Opium gebruikt. Toen zich alles tamelijk wel scheen te schikken, ontlastte de lijder eensklaps een halve emmer vol pik zwart bloed, — dat zonder twijfel opgehoopte waren van bloed en zwarte gal, die hij zedert langen tijd had bij zich. Hierop verergerden alle toevallen, anderen viel hem een ten hoogste pijnlijke persslingertot den stoelgang. Zeer zwaarlijk, die nog enige weken aanhield. Een griauwe riet uitersten flinkende stof werd aangetast. De arts maakte uit het ontlasten bloed op, dat er anfilten aanwezig waren, en schreef hem mengsels met zwavel en Arnica enz. voor. Ik vond den lijder merkbaar koortsvast en meer tamelijk hevige en aanhoudende pijnen in den onderbuik, die door het betasten van denzelfde werden vermeerderd. Ik raadde hem het gebruik van verzachtende en verkoelende middelen aan, waardoor deze lijder onder den bijstand zijner geneesheren, toch langzaam, weer hersteld werd. Een zogenaamd roodvlam had wij in deze Epidemie niemand aangetroffen, en ik had de gelegenheid om te onderzoeken welke hoofdreden de gelegenheid had ontbroken, om een dergelijke loop te vermiden. De tweede Klasse onder mijn zorg, werd meergezien met den rooden loop gepaarde, klaarblikse gezondheid, gal koorts, Febris biliosa dyenterica - gelijk ik, denzelfde morgen zal noemen, aangetast. Het eerst, te weten de gal koorts, was de hoofdzaak, en de rode loop vloeide als een bijkomende symptoom aan te merken. Se N 268 De Roode-loop. In dit geval was de koorts en derzelver toevalken - hoofdpijn, dorst, hitte, zwakte der ledematen - veel heviger dan bij de meeste anderen met de rode loop behekte lijders, de tekens van een ophof van gal bespeurde men veel duidelijker, de afloop was wel dikwijls meer bloed vermengd, pijnlijk en meer koel en persisterend gepaard, doch over het geheel genomen zeer galagtig, menigvuldig en dreigend, daar in tegendeel de afloop bij hen die een echt rooden loop hadden, meer met stukken bloed vermengd was. In zulke meer den rooden loop gepaarden gal-koortsen brachten brak- en ontlastmiddelen een vermogende uitwerking te wege; de laatsten konden en moesten in veel meer giften toege diend en met derzelver gebruik langer voorgedaan worden, dan in andere vormen van rooden loop; Opium werd in dit geval niet vereist, evenwel verrekend warme papillen en feringen op den onderbuik enigermaat verlichting, lichte bijvoegzelen tot de ontlastmiddelen waren nutteloos en aan het oogmerk niet voldoende, — kortom de geheele geneeskunde moest zo als die van de gewone gal-koortsen worden ingediend, zonder verder daarop te letten, of dezelve ook wegens de plaats hebbende hevige schokking meer den rooden loop gepaard waren. Zo ras als de gal-stoffen na de ontlastmiddelen verminderden, verdwenen ook alle toevallen van den rooden loop, zodra de genezing van de gal-koorts bij sommigen na eenmaal ten halve voltooid was, en voordien nog veel meer giften, met een afzekkel van Sene-blizen vermengd, vereist werden. — Toen omstreeks het midden van de maand October het, tot hier toe tamelijk koel weer eenen tijd lang weerom warmer werd, had de roode loop meestal slechts de gedaante van zulk eenere gal- of gal- schijnende slijm-koorts, waarbij de stuks met bloed vermengd was, en welker genezing, over het algemeen zeer gemakkelijk volbracht werd; duurende de koude van de maand November openbaarde zich echter weerom de ware roode-loop, doch heerschte dezelve niet meer zo algemeen en in zulk een hevigen graad als voren. Van de derde klas van lijderen, die door den rooden loop waren aangetast, heb ik bij geluk in deze Epidemie slechts vier gezien en be. gehandeld, waarvan ik echter gezien heb kunnen redden. Bij deze bevatte her onderverfchied daarvoor dat zij reeds in de eerste dagen hun wereld ziekte koude handen kreegen, die vervolgens met een koud en klam zweet bedekt werden, hun pols was uitermate klein, hard en nauwelijks te voelen, waarna dezelfde ook spoedig aan beide handen wegzonk, zodat men daartegenoverstaande de grootte opmerkelijk bij hield. Derelijkerwijs de roode loop, derzelver bevoelen geen spoor van een pols bleek meer kon ontdekken. Bij deze soort van lijden begon de roode loop met hevige pijnen en een menigvuldige bloedige afloop. De pijnen werden ondertussen weliswaar dragelijk, en de lijders scheen naar het uiterlijk aanzien zich tamelijk wel te bevinden, spraken onbelemmerd en welgemoed, konden ook wel alleen gaan, hoewel de gehele lichaam weggezonken pols, de doodlijke koude der handen en voeten, en — doch niet altijd — des aan gezicht, alsmede de hoedanigheid der ontstingting, welke snel naar een doode stank begon te reiken en in weerwil van de lijder geheel dun af te lopen, te kennen gaven, dat zich het koud-vuur al in de ingewanden had gevestigd. Niet dan kort voor den dood veranderde het aangezicht, de onderbuik werd gespannen en opgezet. De voorwerpen bij welke ik deze omstandigheden heb waargenomen, waren een jongeling ongeveer 20 jaar oud, welke tot daar toe altijd gezond en sterk was geweest, een gezond man en een vrouw, beiden boven de veertig jaar oud, en een kleine magere vrijster. De drie eersten van deze lijderen kwamen op den vierden dag overleden, terwijl de vierde nog leefde, maar volledig verlam was. verdienen dag te vieren, terwijl dat deze ziekte bij de laatsten omstandig elf dagen duurde, — Een spoediglijk tot het koud vuur overgaande, ontsteking der ingewanden, schijnt in zulke gevallen plaats te grijpen, en het is uit, die hoofdzaam mogelijk, een reddingsmiddel aan te wenden. Zo wel voor de arme als voor de rijke, de natuur schiet de tijd te kort, om bij een zo spoedige tot het koud-vuur overhelgende ontsteking zulker edele delen, als de ingewanden zijn, hulp te verlenen. Bij kwaad, appige, verzwakte, ouder wordende, meer scherpe gevoel behepte lange haaren kan voor het overige deze toestand het meest voorkomen. De vermELde bejaarde vrijster was zwak van gevoel, in werd in het begin der ziekte al te sterk voor braak- en ontlastmiddelen aangerast, die tot verergering, van haar toestand kunnen hebben medegewerkt. De chinine, camfer, arnica, wijn en uitwendige opwekkende zweetmiddelen konden de krachten wel eenig maat opbeuren, zodat waren echtet tegen de dood niet opgewassen. De beide gemelde mannen hadden in de eerste dagen hunner ziekte insgelijks, zeer zekerlijk tot hun nadeel, rhabarber gebruikt. De vrouw heb ik zelfs van den begin af onklaar mijne behandeling gehad; ik gaf haar, na een koekje van braakmiddelen, het limege afschoksel meer manna en wegens de hevigheid der pijn des avonds opium, en het verlagen en verzwakken van de strooming op den onderbuik leggen enz. — en alles hielp niets, en zij overleed reeds op den vierden dag. De Roode loop. Niet veel beter was de toestand der lijders van de vierde klasse. Ik bemerkte denzelfde voornaamlijk bij verveelde vrouwen, die reeds boven hun jeugdige jaren, door komber uitgeput, door scheve heden kwaad gevapen, en over het algemeen zwak, weinig en ziek waren. Bij deze openbaarde zich reeds in het begin der ziekte, die toch, naar dat het zich liet aanzien, niet zeer hevig scheen te zullen worden, een groote moedeloosheid, zij kregen wel veelvuldige stoelgangen, en ontlastten met dezelven geheel gulpens helder en gezond schijnend bloed; de pijnen en de gevoeligheid des onderbuiks waren bij het begin in de eerste dagen der ziekte hevig, in het vervolg niet zeer aanvattelijk hoewel de lijders onophoudelijk klaagden en steenden, meer uit een algemeen gevoel der ziekte, dan wel wegens een pijnlijk en plaatfelijk gevoel; de onderbuik was nimmer gefild, maar bleef tot de dood toe geheel zacht; ook kon men bij deze lijfsteres bijna in het geheel geen gal-stoffen bespeuren. Derzelver handen waren dikwijks reeds in de eerste dagen koud aan te voelen, vervolgens werden dezelven aanhoudend kouder; nog thans kon men de pols, fchoon. de gezondheid zeer zwak werd, de gehele ziekte door zeer duidelijk voelen — voor het overige was dezelfde, wel is waar, koosachtig, doch gematigd zacht en zacht. De ziekte hield een langen tijd aan, en wel twee of drie weken aan, en evenwel: maakte gemeenlijk de dood daar een einde aan. Eenige eetlust bleven zij tot weinige dagen voor haar dood behouden. In het begin konden de lijders van deze ziekte weinig de minste ontslastmiddelen zonder vermeerdering van pijn verdragen, zelfs niet eenmaal het afkoeken van thee-wortel, mansa verbonden het welke ik altijd als een gevaarlijk teken beschouwde. Ook versterkende middelen, bv een afkooksel van China mer Salep, Indiesch wier ik onder verschillende bij blijken van het grootst gevaar beproefd, konden zij bezwaarlijk verdragen. Ik bepaalde mij derhalve hoofdzaaklijk bij het toedienen van een kleine afkooksel zonder enige bijvoegsel, bij Amaniel, melk met Arabische gom en andere emuldia, ik nam gerst en haver-gortwater drinken, zeer weinig geloofde suiker, ook wel een weinig witte met beschuit, alsmede dun hoenderenrag gebruiken. Des avonds gaf ik, om de pijn in de onderbuik en de gemoedsaandoeningen te doen bedaarden, en eveneens voor vermindering van de stoelgang, weer Opium met een gewenste uitwerking; des morgens na het gebruiken van Opium waren de handen warmer en beter genoemd met hoop vervuld. Wegens de ieterieke toevalen, welke tussen beide middelen tot voordeel kwamen, liet ik een afkooksel van Can. S Ba Mill. Mijn boemen en een weinig Hoffmans-droppels gebruikte, — In den onderbuik werd aanhoudend ingefreefd een zwavelzure zout van kamfor 5 in olie ontbonden, met de geest van ammoniak-zout en laudanum en droog gewarmde doeken daarover heen gelegd; ook leerde ik wel een Spaansche vliegen pleister op den buik leggen. Het pappen van den onderbuik kon men meestal niet verdragen, het veroorzaakte benauwdheid en vermeerderde de pijnen. Bij de meesten der lijders, welken echter over het geheel niet veel in getal waren, deden alle deze middelen geen werking; zij verzwakten in tegendeel de lijders nog meer, de krachten zonken weg, zij verloren alle hoop tot herstelling, de dunne en met veel bloed vermengde stoelgangen duurden onophoudenlijk voordat, het aangezicht was ingevallen, en een zachte dood maakte aan dit alles een einde, — Ook in die gevallen scheen het, dat de oorzaak van den dood gelegen was in een kwaadaardige, koud-vuurbrengende ontsteking, der ingewanden, die niet zoo snel de overhand nam als bij de lijders van de derde klasse. Om ook nog van de naaste oorzaak en de wijze, op welke de rode loop zijn oorsprong had, meer te weten. neemt, iets aan te merken, hou ik mij verzekerd, dat niet dan herhaling van koude, voornamelijk in den onderbuik, de aanleiding is. De leidende oorzaak van den roode loop is, dat het een wezenlijke zinkingskoor is, die zich in de zeiktheid der rokken van het gemeente plaaat - dat dus de galgevallen niets dan bijkomende oorzaaken zijn, en op zichzelf in geene deel een ware rooden loop voordragen, doch meestal door het uitwerken zich van een prikkeling en koorts, die zich bepaalt op het WEEGN, GAT de galblaasverwijdering, en daar her voormaakt en enigste behoedmiddel tegen de roode loop daar in bestaat, dat men zich zorgvuldig voor het verwijderen van koude aan den onderbuik waagt. Die voorraad van menschen, welken het meest aan het wachten van deze koude blootstaan, zijn, worden ook het veelvuldigste door den roode loop aangerast. Hierbij behoren inzonderheid de sandlieden, welken op het veld en de weiden arbeiden, en zich des morgens vroeg, zodat het lichaam genoegzaam gedekt is, aan een gevoelige koude van het najaar blootstellen en zich in den dauw ophouden, arme lieden, die buiten faustzijn lichaam behoorlijk te dekken, waarbij ons dikwijks het geval is, dat het voedsel komt, hetwelke veroorzaakt, dat het lichaam geen genoegzame sterkte en veerkracht verkrijgt, om zich tegen de onaangekondigde ingrepen der herfst-koude te kunnen verweren. Men behoeft zich derhalve niet te verwonderen, dat de roode loop vaak optreedt bij sommige mensen, terwijl andere er volkomen tegenbestraald zijn. verwonderen, dat in de bij ons heerzende Epidemie in de hutten der armoedigen en ten platten lande, de door den rooden-loop aangetaste liggende, zo wel kinderen als volwassenen, bij dozijnen vind bijeen liggen, terwijl dat er in de huizen van vermogende lieden alleen enkele gevallen van den rooden-loop te zien zijn. Het werkzaamst voor verwekking van den rooden-loop is het vatten van koude in den morgenstond, wanneer men zo even het warme bed verlaat en strekkend uitgewaaid heeft. Ook draagt de lange nachtrust reeds veel daarvoor bij, dat het lichaam des morgens het minst in staat is, deze onaangenaam indrukken, bijvoorbeeld van die voor de huid zo gevoelige koude, te weerstaan. Over dag en des avonds zin alle werktuigen van het lichaam reeds in meer werkzaamheid en beweging gebracht, en juist daarom is deszelfs tegenwerking des te sterkere. Nogthans leert ons ook de ondervinding, dat het vatten van koude voor al wanneer het lichaam zeer verhit en strekkend bezweet is, op iederen tijd van den dag, in den herfst gemakkelijk den rooden-loop veroorzaakt. Het schadelijkst blijft echter in dit opzicht in alle gevallen het vatten van koude in den vroegen morgen, op welken tijd bovendien de nacht-koude het sterkste wordt gevoeld. Het is mij zelf meer dan eens gebeurd, dat ik op een koude herfstmorgen, in den vroegen onderbuik met wol bevond, dat ik wel te dekken, al naar gewoonte nog een zomerkleding had aangetrokken, zo ras als ik mij aan de open lucht bloot stelde, terstond koolkikker-pijnen gevoeld, welke zekerlijk voor een voor van rooden-loop zouden zin overgegaan, indien ik mij niet ogenbliklik warmer gekleed, en door het doen van beweging een zacht zweet veroorzaakt had, waaronder deze koolkikker-pijnen spoedig verdwenen. Zuigende kinderen worden het ligtelijkst door den rooden-loop aangetast, dewijl zij des morgens vroeg gebakken worden, vervolgens eenigen tijd half naakt op den vloer blijven liggen, in de open lucht rond gedraaid worden en aan de koude blootgesteld worden. Dat dit varen van koude voornamelijk afstampt Ihr najaar den rooden loop verwekte, zulks leg, Ik merk anderen deels op deze wijze uit, dat de onderbuik in die jaarstijd in vergelijking met de Andere delen van het lichaam zwakker en Aan allerlei voorzorgsmaatregelen het meest Gevoelig is, daar in tegendeel op andere Van het jaar het hoofd, de borst en de Hals meer aangedaan worden, — deels daar- Door dat in de herfst de warme dagen zeer gewoonlijk met koude nachten afwisselen. — Dat De roode loop in het een jaar niet in dezelfde graad en zo algemeen heerst als in Andere jaren, daarop moet men de grondoorzaak in de veranderlijkheid van het jaar zoeken. Ook gedurende omzet algemeen heerzende Rode loop kwamen zinkinken en Rheumatische Kwaal in andere delen des lichaams meer voorkomen. Inzonderheid rond het einde Der maand Oktober en in November, toen de Rode loop begon te verminderen, waren ver- Koudheid, hoest, ziekte, tandpijn enz. zeer gemeen, en de gal-koortsen gingen meer reumatische toeval gepaard. Er Were ook verscheidene gevallen, waarin na Eene verwaarsloosde, vleugels behandelde of gestopte rode loop, na daar de lieden reeds veertien dagen En langzamer dan normaal over een andere kwaal leidden. Grooter van alle -deszelfs. toevallen bevrijd geweest en wederom uitgegaan, waren, onverhoeds zich een hevige, Rheumatisme in. een of beide. beenen openbaarde, vergezeld met zwelling, onver- draaglijke pijn, en koorts; bij sommigen was het ook roosig. Door een braakmiddel en herhaaldend gebruik van verkoelende ontstekingmedicijnen, door het opleggen van warm gemaakte matrasjes met gedroogde kruiden, Zement en een weinig Camphers gevuld, waarbij in het vervolg nog een uitwaseming verwekken de Thee van de Arnica met duiersbloemen kwam, ruimde ik alle deze ongemakken ten minsten binnen den loop van tien dagen uit. De Roode loop. Aan allen die mij om een voorbehoedmiddel tegen den hevelden rooden-loop verzochten, heb ik geene anderen raad gegeven dan zich warm te houden en voor al den onderbuik met wollen kleertjes te dekken, als mede zorg te dragen van de maag niet te overladen en zich van onverdachte pijn te onthouden, en ik kan verzekeren, dat er geen een van duizenden, die deze raad nauwkeurig volgden, door den rooden-loop werd aangevallen. Tenslotte het artikel der besprekende eigenschap van den rooden-loop ben ik met eerder — die zeer ten onrechte de genezing van andere ziekten betwiste — van hetzelfde gevoelen. Niet dan de koorts, die met den rooden-loop gepaard gaat, kan, wanneer deze tot bederf overhelt, het zenuwgemetel aangrijpen, en kwaadaardige beïnvloeding veroorzaken, niet de roode-loop zelf, noch minder de goedaardige. Onder de menigte van mensen, die den door den rooden-loop aangetaste lijderen oppasten, is mij ten minsten geen voorbeeld van enige besmetting voorgekomen, indien zij slechts de zoeven gemelde voorzorgsmaatregelen in acht namen. Gemeenlijk is het deze verkoudheid-floos in de gedachten, die het wezenlijke van den rood loop uitmaakt, min of meer ophooping van galv die bovendelijk in deze soort ziekte van den herfst een voormaandere vorm heeft. De rood hoorntjes, welke alleen lijken als de uitwerking van een ongewoon prikkeling in den onderbuik voldoende, worden aangemerkt. Deze toevallige wijze onttant aan de krampachtige stoffen zekerlijk weggenomen worden, en deswegen worden de braak- en onlustmiddelen bijna altijd vereist, zij genezen ook in sommige gevallen, die soms voortreffelijk ontwikkeld en bepaald bijna geheel alleen deze ziekte; echter, leert de dagelijkse ondervinding evenwel, dat dit op verre na niet altijd herhalend is. — Naar mate dat de verkoudheid-stof, die zich op de vlotten en her Gedachten geplaatst heeft, of eenerlei zacht en goedaardig is, of datzelfde een waar en hevige of rooskleurige tot het koud vuur overhellende ontsteking volgens de verschillende eigenschappen van de lichamen der lijderen veroorzaakt, gaat de rood loop meer min of meer gevaar oplopen. En een eindeloosheid strekt zich uit, fenomen bij zoon. De volgende eeuw tot de denkbeeldige schuring van Arnold Bach: Zinneloosheid, omringd een bijzonder voorwerp. Waarnemingen over waanzin of krankzinnigheid, uit het Engels van C.G. Ackermann 1784 - een, waar is waar, tot de verbluffende voorraad, waar iemand - bij 122 in het eerste deel van dat werk - zich verbeeldt een stem of een geluid te horen, dat hij eigenlijk niet moest hopen. Krankzinnigheid, schijn: onder deze niet de geschikte uitdrukking voor dezelfde gevallen te zijn, vermits die lieden, dit eenvoudig verkeerd denkbeeld uitgezonderd, hun gevolgde verstand hebben. Beter bevatte, zou deze soort gevallen onder de benaming Amentia Dartildis, als Bart. Een koopman van ongeveer 40 jaar, kort en gezet van gestalte, zwaarlijvig, bloedrijk, een rood en weinig opgezwollen aangezicht en seen, koppigen hals, is reeds zedert drie jaar onderhevig aan zulk een beguiling van de zintuigen van het gehoor, hij verbeeldt zich, namelijk bijna geduurlijk stemmen te horen, die hem allerlei dingen toeroepen en hem daarover zeer plagen. Deze beguiling is zo sterk, dat die man, die voor het overige bij zijn volle kennis is en zijn bezigheden op de beste wijze waarneemt, zichzelf volstrekt niet overreikt kan, dat deze stemmen echt niet buiten hem aanwezig zijn; hij meent verbeelding, dat hem deze plaag, van boosgroten door middel der toverkunst wordt toegebracht, - De schrik en een overdreven bezorgdheid van zijn middelen te verliezen scheen hoofdzakelijk tot den oorsprong van dit ongemak aanleiding gegeven te hebben. Het schijnt naamlijk zijn begin genomen te hebben met de eerste inruk van de Franse troepen in deze landstreek omstreeks het eind van het jaar 1792, zelfs die man zelf bewust, dat hij reeds twee jaar vroeger soms wijlen enige blijken daarvan ondervonden had. Toen ter tijd sprak hij alreeds enige dagen lang daarvan, dat in het huis van zijn buurman door de aldaar ingekwartierde soldaten zo veel gezongen en geschreven werd, hetwelke hem zeer lastig viel. Niemand van zijn huisgenoten had iets dergelijks ondervonden, velden floeg men in het begin geen acht op de woorden van die man. Welras ving hij echter aan, dat geen te herhalen, dat hij, volgens zijn zeggen, hoorde zingen en schreeuwen, daar gedeeltelijk in Fransche verbreid, over het geheel in een verward gebabbel, en naar de zelfs inhoud, hoofdzaaklijker in bedreigingen omtrend zijn persoon en goederen bevestigd — hij zat soms wijlen eenige minuten lang, als in verrukking, naar de gewaande stemmen te luisteren. Ik vreesde voor een verwarring van zijn verstand, en liet dus de lijder, wiens pols vol was en die bovendien aan de aderlasten gewoon was, zo vite bloed af te tappen, ik gaf hem een terwijl een en enkele dagen aan elkanderen kragtdanige ontlastmiddelen, legde een Spaansche vliegen-pleister in den nek enz. Op deze middelen scheen hij enigszinds tot bedaaren te geraakten, hij zat niet meer met verrukking te luisteren, en de stemmen scheen niet meer zo hevig aan te doen. Hij hield echter nog altijd aan daarover te klagen, en vertelde onophhouwenlijk herhalingen, dat hij door zijn ingebeelde stemmen vernam, het welke — volgens het zeggen van de lijder — in een verwarde gans, in meerderlei talen, in bedreigingen, knibbelaars, herhalingen van de stemmen van andere hem bekende lieden enz. bestond, gedeeltelijk ook in belachelijke bedenkingen, waarover die man tussenuit bij zichzelf lachte. Wanneer men hem wilde overreden en overtuigen, dat zijn gewaarwordingen van stemmen flesch ingebeeld waren, en dat derzelver grondoorzaak in een ongeluidigheid van zijn lichaam gelegen was, werd hij zeer moeilijk en tegenstrevig, en bracht hij aan bij zijn duidelijke waarneming en op zijn nog niet verzwakt verstand; hij sprak ook met kennis over alle andere voorwerpen op een oordeelkundige wijze, en nam zijn gewone bezigheden, uitgezonderd de eerste dagen zijner ziekte, met de mogelijkheid nauwkeurigheid waar. Men trachtte zijn opvattingen en andere denkbeelden ongedeeld te houden, men onderhield zich met hem over andere voor hem belangrijke voorwerpen, hij sprak echter niet graag van iets anders dan van zijn ongemak, en beweerde, dat de stemmen hem zo sterke plaagden, dat hij wel gebracht werd, zijn aandacht daarop te vestigen. Hij at en dronk met smaak, in de eerste nachten sliep hij vredig, in de volgenden echter wel, doch zo ras als hij ontwaakte hoorde hij weerom zijn stemmen. Wanneer hij iets wilde lezen, klaagde hij, dat de vreemde stem hem voortlas, en hem daardoor op een gevoelige wijze stoorde; wanneer hij wilde schrijven, werd hij insgelijks, zo als hij zei, verhinderd en in verwarring gebracht, door het toeroepen van de woorden, die hij schrijven zoude, of van andere in het geheel niet tot de zaak behorende woorden, door bedreigingen enz. Niemand kon hem helpen. dan met de grootste moeite kon hij desweegens zijne briefwisseling houden. De voor hem 'ge- voelige' door de ingebeelde stemmen hem her- haalde reizen toegeroepen bedreiging bestond daarin, dat zij tot aan zijn dood nimmer zouden ophouden hem te kwellen. — Hij begon zich nu allerlei denkbeeld van zijn kwaal te vormen; dan verbeelde hij zich eens, dat de soldaten, die bij hem in huis waren geweest, hem een soort van vergiftigd hebben inggegeven, dat bij hem die klachten veroorzaakte, dan meende hij wederom duidelijk te zijn dat men op een rechtlijnige wijze hem een speeltuig aan het hoofd had aangebracht, en daarmede klanken en stemmen en een pijnlijk door de hersenen dringend gevoel veroorzaakte, — hij sprak van geheime Konservenmakers, van toverkunsten en dergelijken, welke daarbij hun rol moesten spelen: hij begon, thans zelf in te zien, dat de klachten niet van de soldaten in zijn buurt kwamen. Ik heb al het mogelijke aangewend, om deze man te helpen, doch tot heden met weinig uitwerking; het schijnt, dat de grondoorzaak in een aangeborst gebrek gelegen is, dat de genezing, bezwaarlijk maakt; want verscheidene lieden van het geslacht van deze man zijn buiten zijn stand geweest. Ik heb een regelmatige oplossende geneeswijze tegen ver- stopte slijmvaten van den onderbuik, waarvan blijken voorhanden waren, in het werk gezet, in de nek eenigen tijd een. Serong doen dragen en een koud druipbad gebruiken enz. doch vruchteloos. Nadat deze man, de ongemakkelijkheid van zijn stemmen uitgezonderd, zich geheel wel gevoelde, kon ik hem tot het innemen en aanwenden van geneesmiddelen vaak onder dit voorwendsel bewegen, dat het lichaam daardoor tegen het nadeel, dat noodzakelijk uit de onaangename van zijn noodlotte stemmen ontstond, zou worden beschermd. Om zijn gedachten te vertrouwen en te versterken, enz. Zorneloosheid omkerend Op andere voorwerpen te vestigen, verordende Ik kleine reizen te doen, die echter van weinig nut waren. Hij werd overal op deze wijze geplaagd; de afwezigheid van huis en de bekommering over zijn zaken, die hij nu niet kon nazien, scheen zelfs zijn onrustigheid te vermeerderen. Ik vergenoegde mij dus Met hem, zo veel mogelijk aandachtigen, dat hij zich tegen de onaangename indrukken der stemmen met alle inspanning van krachten verzetten, aan de bedreigingen geen geloof schen, zich in het geheel niet daaraan stooren en, niet daarvan spreken moest, — dat het mer de stemmen zeer natuurlijk toegewand was, dat de vervolgers niet in staat waren hem het min- st nadeel toe te brengen, en welras ze van zelve zouden ophouden hij te plaagen, zo hij zich sterk tegen dezelfde met verachting wapende, — dat hij door schrijven en be zichzelf zijn gedachten niet al te hard moest inspannen, dat hij veel liever in aangename sfeer, schapen door het kaartspel, door zich met anderen over allerlei voorwerpen, doch niet over het praten zijner tegengestelde stemmen, te onderhouden, vertrouaging moest zoeken enz. Wanneer ik bespeurde, dat door die bevallingende vertegenwoordigingen het bloed te verward in beweging was geraakt, liet ik bem bedriegende middelen inneemen, ook wel adertrekken, waardoor alijd enige verligting werd te weegte gebracht — over het geheel deed ik hem een verkoelenden leefregel houden en alle verhitte dranken vermijden, schoon ik hem wegens zijn gewoonte het gebruik van een weinig wijns moest toelaten. — Dit alles bewerkte zekerlijk enige verligting; de lijder sprak soms weken lang weinig van zijn ongemak, hij beweerde, wel is waar, inogie aldoor de stemmen te horen, doch dat ze (niet zo hevig meer waren, de hersenen niet zo igevelig aangetast werden, en de bedreigingen een weinig verminderden; doch deszelfs toeval wordt bij afwezigheid ook weer erger. Wanneer die man de een of andere onaangename ontmoeting had en deze hem benauwende verbeeldingen veroorzaakte, werd het met de stemmen altijd flapper. Ook heb ik onlangs een kind, van middelbare leeftijd, ontmoet die zich sinds geruimen tijd in dezelfde toestand bevindt. Hij is volkomen bij zijn zinnen en gezond naar het lichaam. Dat de geest die hij hoort, van werklijk buiten hem bestaannde wezens afzijn, zulks verbeeldt hij zich ondertussen zo vast als de echte lijder. Volgens zijn verhaal nam die kwaal haar aan, op die wijze, dat hij in de nacht met schrik wakker werd, en voor zijn kamer de tachelen met kettig geweer op de grond smeulde, en hem een dreigende stem hoorde uitdaagen, om op een bepaalde plaats in het bosch te verschijnen. Hij was onwverwacht opgestaan, en had niemand voor de deur van zijn vertrek gevonden, de stem had echter nog veel dreiging herhaald, hij was dus nog in die nacht naar die aangewezen plaats gaan, en had daar ook niemand gevonden. Zedert die tijd had die fijn hem geduurt, misleid, hem, zo ras als hij iets wilde lezen, alles voor gelezen enz. Hij was daarover in den beginnen bijna woedend geworden, en om die fijn te ontgaan; langzamerhand had hij zich daaraan gewend, door alle mogelijke inspans had hij daarop geen acht meer gegeven, en met den tijp aanmerkt, dat het des te erger werd, hoe meer hij daarover sprak en zulks anderen verhaalde, en op deze wijze waren hem zijn toestand thans draailer geworden. Tot het gebruik van geneesmiddelen had hij nooit willen overgaan. Horatius heeft al reeds van dergelijke zelden voorkomende verrukkingen der zintuigen van het gehoor melding gemaakt in de volgende plaats: Horatius, Epis. 1, 2 v. 125: Fuit haud ignobilis Argis, Qui se credebat miris audire tragoedos, In vacuo laetus sessor plausorque theatro; Caetera qui vitae fervaret munia recto More; Ik kan ook nog het voorbeeld van eenen ouden man aanhalen, die, al hoewel hij zedert meer dan twintig jaren hardhoor was en zedert eenige jaren bijna geheel doof was, toch regmaal, het meest des nachts en in den droom beweerde, een volledig muziek met gezang te horen, en die het zich volstrekt niet uit het hoofd liet praaten, dat zulks werklijk buiten hem bestond, daar hij toch voor het overige bij zijn volkomen verstand was. Dat is: Daar was een zeker aanzienlijk man te Argos, die zich verbeeldde de heerlijkheid te hoaren; en die toch op het ledige toneel was en het schouwspelet met handgeklap toejuicht. Overige verbeeldde hij de plichten der lakenleiding als een eerlijk man. Het nut van het heilaps in een hevige ziektehoofdigheid en in krampachtige toevalen bij koorts. Niet zo bekend, als hetzelfde wel verdiend te zijn, is het gebruik van het heilaps in hevige ziektehoofdigheden bij heete koorts in al die gevallen, waar reeds de koortsen gezuiverd zijn, de bloedrijkheid door aderlating weggenomen, en geen ontgifting der ingewanden aanwezig is. De geweldige ziektehoofdighed, die ik hier bedoel, ontstaat in het beloop van menige heete koorts, en bestaat in een aanhankend raaskallen, in een overal luide en rad spreken, schreeuwen, zingen, woeden, tieren, in een gedurig proberen om uit het bed op te staan met zulk een sterke inspanning van kragten — dat dikwijks verzekende lieden vereist worden om den lijder in zijn bed te houden: — in toornvloeden, en in een dreigenden en vuurigen blik, in een afwisselend flauwvallen en snel verdraaien of rollen der oogen, in een opgezet, menigal zelfs tillend geval dat is gelijk een gefronste en in stijving gebrachte metalen snaar aan te voelen pol. De huid en de tong. BET in een hevige jalhoofdigheid enz 291 'zijn droog, de pis klaar en helder, de handen hebben, zij zijn dan eens koud dan weerwarm, de urine springt op, de lijders willen te drinken en slaan het aanbodde drinkvat weg. Nogthans klimt deze kwaal niet altijd tot die top op, daar alle die toe (vallen te vroegen aanwezig zijn. — Veel schrijvers beelden deze toestand meer de naam van een waanzin, welke in de meeste gevallen een onttekening der hersenen ten gronde heeft, — Zeer dikwijks bemerkt men bij zulk een jalhoofdigheid klaarblikkelijke tekenen eenner prikkeling van galstoffen in de maag, van 'allerlei soort van vuiligheden in de ER we- zen, en alsdan moet men 'braakmiddelen , vervelende oplossende en buikzuiverende middelen, en geenzins heroplossingen van Opium aanwenden. Even 'o min vindt hier laarste plaats, — maar veel eer aderlatingen en een bederfverminderende vervelende behandeling — wanneer de pols vol en groote hitte of zelfs. tekenen van onttekening der ingewanden aanwezig is. Daarentegen ontmoet men ook wel het geval, dat de jalhoofdigheid, nadat de lichaamsweten volledig mogelijk gezuiverd zijn en een kenoegzame hoeveelheid van bloed afgetapt is, verwel niet vermindert, maar veel meer zon er blijk van inwendige onttekening — geduurend erger word, en alle toevallen des Iijders e. Ae prikkeling van het totaal in zijn inwendig aangetaste zenuwgestel te kennen geven, of dat de beschreven ijzige hoofdheid zich eerst laat bij den verderen voortgang der ziekte openbaart, na daar men al lang te vooren voor de benoodigde ontlastingen heeft zorg gedraagen. En het zijn juist deze gevallen, waarin het zeulzame als het beste van alle krampstillende middelen, van den voortreffelijksten dienst; doch de gift daarvan moet zo juist zijn, dat daar rust en slaap op volgt. 