title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Die avondlucht blauw overgaande aan den horizon in gloed tus- schen wölken van een rookkleur met oranje of liever rosse reflec- £ies. De massa huizen donker maar toch nog steenkleur warm, een silhouet dat iets sombers en dreigends heeft. Voorgrond een vaag terrein in de schemering, zwart zand, ver- lept ,gras, tuingrond enfin waarop enkele zwarte, naargeestige appelstammen, hier en daar een pruikje gele herfstblaren eraan. Dit maakt hij absolaut geheel uit zichzelf, maar is het niet een goede 563 opvatting, een echte impressie goed gevoeld? Maar in een jaar is men geen Schilder, dat hoeft ook niet. Alleen er loopt reeds een goed ding onder door en de hoop is wakker, in plaats van dat men zieh machteloos voor een muur voelt. Ik weet niet, hoe het mij verder gaan zal. Op het oogenblik, als ik van dien uitmuntenden duivel, dien fameusen La Tour lees, sakkerloot wat is het echt, en wat heeft zoo’n kerel ’t leven, be- halve zijn geduchte geldzucht, goed aangepakt en het schilderen. Ik heb nu pas Frans Hals gezien, welnu, ge weet hoe ik er vol van was, U er onmiddellijk lang over schreef, over het in eens er op zetten. Wat is er nu een overeenkomst tusschen de inzichten van La Tour etc. en Frans Hals, als zij met pastel dat men wegblazen zou kunnen, het leven uitdrukken. Ik weet niet wat ik doen zal en hoe ’t mij gaan zal, maar ik hoop de lessen die ik in den laat- sten tijd zoodoende neem, niet te vergeten: in eens kortaf — maar met absoluut geheele inspanning van al wat men aan geest en attentie hebben möge. Tegenwoordig — niets is me liever dan ’t werk met ’t penseel, er mee teekenen ook — inplaats van een ontwerp in houtskool te maken. Als ik me afvraag hoe de oude Holländers aanlegden, sta ik voor de betrekkelijk zoo weinige eigenlijke teekeningen. En wat teekenen ze verbazend. Maar — ik geloof in de meeste gevallen begonnen ze, vorderden ze, eindigden ze met hun penseel. Zij vulden niet in. Een van Goyen b.v. — ik zag van hem nu pas die in de collectie Dupper, een eikeboom op een duin in den storm, en de Cuyp: gezicht op Dordt. Een verbazende techniek maar met niets en als vanzelf — enbuiten de verf en — doodeenvoudig schijnbaar. Maar ’t zij in figuur, ’t zij in landschap, wat is er steeds onder de schilders een streven geweest, om de lui te overtuigen van dat een schilderij iets anders is dan de natuur in een Spiegel, iets anders dan nabootsen, n.l. herscheppen. Ik zou U nog veel willen zeggen, over wat Chardin vooral mij te denken geeft betreffende kleur, en het niet maken van de lokale kleur. Ik vind het prächtig: „Comment surprendre — comment diredequoiestfaitecettebouche demeublee, qui a d’infinies delicatesses. Cela n’est fait que de quelques trainees de jaune et de quelques balayures de bleu!!!!" Toen ik dit las dacht ik aan Delftsche van der Meer, het stads- gezicht in den Haag, als men dat dichtbij ziet is ongeloofelijk , en gedaan met heel andere kleuren dan men op een paar pas afstand zou vermoeden. Gegroet, ik heb niet willen nalaten U dadelijk te zeggen, hoe mooi ik het boek van de Goncourt vind. t. a t. Vincent. 432 Waarde Theo, (November.) Deze maand moest ik mijn huur betalen en ik heb toen meteen tegen Mei mijn werkplaats opgezegd. Waar de schaduwzijde van is dat het, door de buren die ge weet, zeer onvrij voor me is en ik merk dat de lui bang blijven voor den pastoor, ofschoon wellicht die verder zieh daar niet mede moeien zoude. Doch gegeven er bezwaar is geweest, is het ’t vierkantst om eens te veränderen. Het laatst wat ik gemaakt heb is een nog al groot ding van een ouden molen op de kale hei, een donker silhouet tegen een avond- lucht Gegroet met een handdruk, t. ä t. Vincent. Waarde Theo, In het boek van de Goncourt vond ik den volgenden zin in het artikel over Chardin door U aangestreept. Na gesproken te hebben over ’t siecht betaald worden van de schilders, zegt hij : ,,Que faire, que devenir? II faut se jeter dans une condition subalterne ou mourir de faim. On prend le premier parti”, zoö zegt hij verder, hehalve enkele martelaars, gaan de rest ,,schermmeester, soldaat of comediant” worden. Dat is au fond wel degelijk nog een waarheid gebleven. Wegens gij het bovenstaande hadt aangeteekend, achtte ik het mogelijk gij, vooral waar ik U juist bericht heb dat ik mijn tegenwoordige werkplaats heb opgezegd, kondt verlangen te weten wat ik me verder voorneem te doen. 433 565 Geheei en al zijn de dagen van nu niet eender als die van Chardin. En tegenwoordig zijn er een paar dingen moeielijk weg te rede- neeren. Het aantal schilders is veel grooter. Nu maakt het op het publiek direct een fatalen indruk als een Schilder ,,er iets bij doet”. Ik ben betrekkelijk daar geenszins boven verheven, ik zou zeggen: Schilder door, maak eens een honderd en als ’t niet genoeg is twee honderd studies, en kijk eens of dat niet U over ,,’tiets er bij doen ’ ’ heen zet. Dan zieh wennen aan armoede, kijken hoe een soldaat of een sjouwer leeft en gezond blijft bij weer en wind met het gewone volkseten en woning, is even praktisch als ’t een gülden of wat meer verdienen in de week. Men is toch voor zijn gemak niet in de wereld, en hoeft het niet beter te hebben dan een ander. Dat helpt toch betrekkelijk niets of men ’t wat beter heeft; onze jonge jaren kunnen we toch niet vasthouden. Als dat kon! maar dus het eigenlijke wat gelukkig maakt, mate- rieel gelukkig, jong zijn en lang blijven wel — dat is hier niet — dat, is in Arabie of Italie niet eens, al is dat daar beter dan hier. En ik voor mij ben van meening dat men ’t meest kans heeft om krachtig te blijven en zieh te vernieuwen, onder den tiers etat van nu. Enfin. Ik zeg dus dat ik in ’t schilderen ’t zoek te vinden zonder bijgedachten. Maar ik zal denk ik wel doen, het portretten maken in ’t oog te houden, als ik verdienen wil. Ik weet dat het lästig is, ’t de lui naar den zin te maken met de ,,gelijkenis” en ik durf niet vooruit zeggen, dat ik me zeker van mijn zaak voel. Geheei onmogelijk acht ik ’t echter zeker niet, want de menschen hier zullen wel almee zijn als de menschen elders. De boeren nu en de lui uit ’t dorp vergissen zieh niet, en zeggen grifweg, zelfs tegen me in , als ik zeg dat ze ’ t mis hebben , dat is Reinier de Greef, dat is Toon de Groot, en dat is Dien van de Beek, etc. En her- kennen zelfs een figuur van achteren gezien somtijds. In stad hechten de burgerluidjes, en zeker niet minder de cocottes altijd, wie ze ook zijn, aan portretten. En Millet heeft ontdekt dat de scheepskapiteins er ,,iemand om achten” zelfs, als hij dat kan. (Voor hun maitressen aan wal zijn die portretten denkelijk bestemd). Dat is nog niet geexploiteerd. Herinnert ge U dat uit Sensier? Ik 566 heb het altijd onthouden, hoe Millet zieh zoodoende te Havre staande hield. Nu in ’t ruwe is mijn plan om naar Antwerpen te gaan, hoe of wat kan ik onmogelijk berekenen vooruit. Ik ben te weten gekomen 6 adressen van kunsthandelaars, dus ik wou wat medenemen, en verder heb ik voor ’t werk plan, zoo- dra ik er kom — een paar gezichten van de stad te schilderen — rede- lijk groot — en die direct te exposeeren ook. Dus alles concentreeren om daar iets uit te richten. En er arm naar toe gaande, kan ik er in geen geval veel verliezen. Nu wat hier betreft, ik ken de streek en de luidjes te goed en ik houd er te veel van dan dat ik zeker weet, ’t geheel uit wäre. Ik zal een vertrek zien te huren waar ik mijn boel berg, en ben dan gedekt tevens, in geval ik in Antwerpen me voor een tijd terug wil trekken, of ’t heimwee naar buiten mocht krijgen. Wat betreft ,,’tiets er bij doen”, van begin af aan heeft b.v. Ter steeg me daarover gezanikt. En dat was zaniken , wat er ook overigens van Tersteeg zij. Die er ’tmeest over praten, zijn tevens niet bij machte te preciseeren wat dan. En wat dat betreft, om in mijn geval het geheel optehelderen, als ik er ,,iets bij deed”, dan zou het eenige wezen dat, als ik ’t zij handelaars, ’t zij schilders kende, ik eens iets met schilde- rijen zou doen eventueel, door b.v. eens voor hen naar Engeland te gaan, etc. Zulke dingen natuurlijk die bij ’t schilderen zieh direct aanslui- ten, maken een uitzondering, maar anders in den regel een schilder moet geheel schilder zijn. Vergeet ook niet dat ik niet voor melancolicus in de wieg ben gelegd, de bijnaam dien ik hier in de buurt heb, is algemeen ’t ,,schildermenneke”, en het is niet ten eenemale zonder een dosis malice dat ik naar ginder ga. Nu heb ik echter ook gedacht aan Drenthe, doch als bezwaar- lijker uitvoerbaar. -Dat echter goed zou zijn voor ’t geval, dat mijn werk uit het boerenland in Antwerpen mocht bevallen. Als de dingen van hier ’t zij nu, ’t zij later bevallen, dan zou ik er op doorgaan en ze afwisselen met- soortgelijke uit Drenthe. Doch de kwestie is dat ik maar een ding tegelijk kan doen, dat als ik druk in boerenschilderijen zit, ik met zaken in stad me niet kan bezighouden. 567 Het moment van nu is juist geschikt om er eens uit te breken, daar ik gescharrel met het model nemen heb gehad, en verhuizen ga in alle geval. Wat dat betreft, in deze werkplaats vlak naast den pastoor en koster zou er nooit een eind aan komen, dat is te voorzien. Dus dat verander ik. Maar overigens het maakt op de lui geen absoluten indruk, en met een ander vertrek te huren en ’t een paar maanden te laten rüsten, is de intrigue haar kracht aanmerkelijk kwijt. Kon ik nu de paar eerstvolgende maanden ginder zijn, December en Januari, was dat niet ’t beste? In Amsterdam logeerde ik voor 50 Cents in een volksgaarkeuken, dat zou ik ginder 00k doen, of nog liever met een of ander Schilder accoord maken om op zijn atelier te kunnen werken. Er komt nog een reden bij, dat het niet abso- luut onmogelijk is ik ergens een gelegenheid vind om naakt te schilderen. Op de akademie zouden zij me niet willen, noch 00k ik denkelijk — maar — bij een beeldhouwer b.v. (er moeten er zeker een paar wonen) kan men licht eenige Sympathie vinden. Het spreekt vanzelf, dat men met geld zooveel modellen kan krijgen als men wil, doch zonder dat is het een moeielijke kwestie. Toch er zullen ginder wel lui zijn, die naakt model nemen en met wie men zieh, wat de kosten betreft, combineeren kan. Ik heb ’t voor veel dingen noodig. Terwijl ik U schrijf, ontvang ik uw brief Gij ziet dat ik mijn gaan naar Antwerpen zoowat ter zelfder tijd wou schikken als Moe’s reis, die in Februari zoowat om is. Tus- schen dan en het definitieve verhuizen van hen, ben ik öf te Nuenen terug, öf — als er iets bijzonders me langer hield toch steeds direct bereid om als er iets gebeurde, present te zijn. Deze moet weg, maar ik schrijf U binnen een paar dagen. Gegroet, t. a t. Vincent. Schrijf me eens spoedig, wat ge denkt van dat naar Antwerpen gaan, ik geloof er niets tegen is. 434 Waarde Theo, Ik verlang nu wel naar Antwerpen. Het eerste wat ik er doe, zal denkelijk wel zijn, de schilderijen van Leys in zijn eetzaal te gaan 568 zien als men die zien kan. Ge weet die Promenade sur les rem- parts, en die welke Bracquemond etste: La Table, La Servante. Ik verbeeld mij dat het er van den winter mooi zal zijn ook, aan de dokken met sneeuw. Ik zal natuurlijk een paar schilderijen meenemen, en ’t zullen die zijn die ik anders dezer dagen aan U had gezonden. Een groote molen op de heide ’s avonds, en een gezicht op het dorp achter een rij populieren met gele blaren, een stilleven en een aantal teekeningen van figuren. Op ’t oogenblik zit ik hier een beetje vast met het werk. Het vriest stevig, zoodat het buiten werken niet meer gaat. Model nemen is beter ik kortaf niet meer doe, zoolang ik in dit huis woon; althans pas als ik terugkom. Dan spaar ik mijn verf en doek om ginder ammunitie te hebben. Hoe eer ik weg kan dus hoe liever. Ik ontving dezer dagen een brief van Leurs over mijn schilderijen. Tersteeg en Wisselingh hadden ze gezien en ze ,,niet geschikt voor hen” gevonden, schreef hij. Toch blijf ik er bij dat ik lui tot andere gedachten zal brengen, al zij het dan, dat Tersteeg en Wisselingh niet willen. Ik heb pas gelezen een paar boeken op de manier van de Souve- nirs van Gigoux, die mijn vriend in Eindhoven had laten körnen, waarin over de lui van toen, vanaf Paul Huet te beginnen ik heel interessante dingen vond. En die mij moed geven ik de natuur niet verkeerd heb aangepakt, noch de techniek van schilderen, al geef ikzelf graag toe dat ik nog veränderen zal en moet. Daar hebt ge de koppen die bij U zijn, er moeten er goede bij zijn, ik ben er zoo goed als zeker van. Dus vooruit maar. Ik geloof dat deze winter niet vervelend zal zijn. Het is natuurlijk dat het vooral een kwestie van hard werken zal wezen. Maar er is iets eigenaardigs juist in ’t gevoel, dat men in ’t vuur moet. Van die verf die ik hier goed zelf kan laten wrijven, neem ik voor- raad mede, maar het zal mij nog wel helpen als ik ginder nog §en paar kleuren in beter kwaliteit kan vinden. Ik neem ook minstens een 40-tal raampjes mede van de grootte van die Studiekoppen die bij U zijn. En teekengerei en papier, zoodat hoe ’t me ook gaat ik altijd wat doen kan. Doordat ik jaren lang absoluut alleen gewerkt heb, verbeeld ik mij dat al wil en al kan ik van anderen leeren en technische dingen zelfs o vernemen, ik toch steeds wel door mijn eigen ooqen zal zien en oorspronkelijk aanpakken. Dat ik echter dingen zal trachten bij te leeren, niets vaster. En als ik kan, vooral ’t naakt figuur. Ik stel me echter voor, dat om modellen te nemen zooveel als ik wil en goed , ik in eens niet klaar zal zijn, maar het geld er voor door andere dingen te maken, zal moeten vinden. Hetzij landschappen, hetzij stadsgezichten, hetzij portretten zooals ik zeide, of, al was ’t uithangborden en decoraties. Of, wat ik in mijn vorigen brief niet noemde onder de dingen, die ik wel er bij zou kunnen doen, les geven in schil- deren, met stilleven schilderen latende beginnen, ’t geen geloof ik een andere methode is dan die van de teekenmeesters. Op die kennissen van me in Eindhoven heb ik daar proeven mee ge- nomen, die ik zou durven herhalen. Zeker is het dat ik onmiddellijk vertrek, zoodra ik weer ’t maand- geld van U heb. En wat dat betreft, mocht gij door een of ander toeval in Staat zijn het een week eerder te zenden, zou ik ook een week eerder vertrekken. Het spreekt echter vanzelf dat ik hierop niet reken. Ik ben blij dat ik nu voor dien tijd het museum in Amsterdam nog eens ben gaan zien, want ik heb bij ’t werk sedert gezien dat ’t geen ik daar zag, me nuttig is geweest. Als gij den tijd hebt, schrijf eens spoedig. Daar ik met het inpakken van mijn boeltje al doende ben, spreekt het vanzelf dat ik met mijn gedachten meer ginder ben dan hier. Ik heb hier maar aanhoudend doorgeschilderd om het schilderen te leereny om vaste begrippen over kleur te krijgen, etc., zonder dat er in mijn hoofd veel plaats overbleef voor andere dingen. Maar toen ik er eens een paar dagen uitgebroken ben naar Am- sterdam, is het mij uitmuntend bevallen eens schilderijen terug te zien. Want het is soms verdomd hard uit de schilderijen en de schilderwereld geheel uit te zijn en van anderen niets te merken. Ik heb toen sedert nog al verlangen gekregen een tijd althans er in terug te körnen. Als men er eens een paar jaar glad uit is en met de natuur wor- stelt, wil dat wel eens helpen, en krijgt men er misschien een nieuwen voorraad moed en gezondheid tevens door, waar men in geen geval echter te veel aan heeft, want het schildersleven is bar genoeg dikwijls. Ik zal wat mijn werk betreft er mee moeten doen naar omstan- digheden, ik bedoel als ik soms kennis met een kunstkooper kan 570 aanknoopen, er ’t meest op werken hij een en ander van me kan laten zien. Maar uitstel is geen afstel, en vooral als ’t me mocht lukken nieuwe studies van koppen of figuren te maken, ziet ge er spoedig wat van. Het eene landschap dat ik medeneem en mogelijk beide, maar dat met de gele blaren, ik geloof dat het U ook zou bevallen, ik sluit er een haastig croquis van in. De horizon is een donkere streep tegen een lichte streep lucht van wit en blauw. In die donkere streep vlekjes rood, blauw - achtig en groen of bruin, het silhouet der daken en boomgaarden vormende, het veld groenachtig. De lucht hoogerop grijs, waar- tegen de zwarte stammet j es en gele blaren. Voorgrond geheel met afgevallen gele blaren bedekt, waarin 2 zwarte en een blauw figuurtje. Rechts een berkenstam wit en zwart, en een groene stam met roodbruine blaren. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. Waarde Theo, Hartelijk dank voor het biljet van frs 50 en uw schrijven. Dat ik Dinsdag a.s. vertrek, zult ge U kunnen begrijpen als ge na- gaat, vooreerst dat ik er zeer naar verlang, tweedens dat ik hier met mijn werk gevaar heb vast te raken door gebrek aan model, terwiji door de kou ’t buiten werken is opgehouden. Wat betreft dat zeker ik het gemis aan een werkplaats te Ant- werpen voelen zal, ja dat is zoo. Maar ik moet kiezen tusschen een werkplaats zonder werk hier, en werk zonder werkplaats ginder. ’t Laatste heb ik genomen. En met opgewektheid die zelfs zöö groot is, dat het in mijn gevoel een retour d’exil is. Immers het heeft lang geduurd ik geheel uit de schilderwereld uit was. En in dien tusschentijd zijn mijn krachten wat gerijpt, zoodat ik meer onafhankelijk me voel van de gewone intrigues om iemand er uit te knikkeren. Ik bedoel dat te ’s Hage ik met het penseel — ik zeg niet met mijn teekenen — zwakker was dan de rest, en door-’top ’t schilderen en kleur te gooien, ik lichter te overdon- deren was dan nu mogelijk blijken zal. Wat Rubens betreft ik verlang er erg naar, maar hebt gij er op tegen Rubens wat opvatting, wat sentiment van zijn religieuse 435 57i onderwerpen betreft, theatraal, siecht theatraal zelfs dikwijls te vinden? Ziehier — neem Rembrandt, Michel Ange — neem de Pen- seroso van Michel Ange. Stelt voor een denker nietwaar? Maar, zijn voeten zijn klein en vlug, maar zijn hand heeft iets van het bliksemsnelle van een leeuwenklauw, en — die denker is tevens de man van actie, men ziet dat zijn denken is een zieh concentreeren, maar — om op te springen en op de een of andere wijze te ageeren. Rembrandt doet het anders. Zijn Christus in de Emmausgangers vooral, is meer ziel in een lichaam, dat niet zoö is als een tors van Michel Ange althans maar toch — het gebaar van overreding, er is iets puissants in. Zet er nu een Rubens naast, een van de vele figuren van medita- tieve personen — en zij worden lui die om redenen van digestie- bevordering, zieh in een hoek geretireerd hebben. Zoo met alles in ’t religieuse of philosophische, hij is er plat en hol in, maar wat hij kan is — vrouwen — als Boucher en beter — daar geeft hij nog ’t meest juist mede te denken en is er ’t diepst in. Wat hij kan — kleurcombinaties — wat hij kan is — een koningin, een staatsman maken, goed geanalyseerd, zöö als ze zijn. Maar het bovennatuurlijke — dat waar magie begint neen — tenzij een zeker iets oneindigs leggen in een vrouwenexpressie, die echter niet dramatisch is. Ik vond een passage over Gainsborough, die alweer mij animeert tot in eens werken. Ziehier: ,,C’est cette brusquerie de touche, qui donne tant d’effet. La spon- tanere de son impression y est tout entiere, et se communique au spectateur. Gainsborough avait d’ailleurs une methode par- faite pour assurer l’ensemble de ses compositions. II ebauchait tout d’un trait son tableau et le poussait harmonieusement du haut en bas, sans isoler son attention sur de petits fragments, sans s’obstiner aux details, car il cherchait l’effet general et il le trouvait presque toujours, gräce a cette large vue sur la toile, qu’il regardait comme on regarde la nature, d’un seul coup d’oeil.” Ik zal U uit Antwerpen het boek van Ch. Blanc, enz. sturen, zoo- dra ik er een paar studies bijvoegen kan. Daar ik niet weet waar ik zal logeeren, zou ik U willen verzoeken als gij i December schrijft, den brief te adresseeren Poste restante, tenzij ik U nog berichte. Want ik zal dezer dagen nog wel eens schrijven. 572 Ik vond in een revue het inliggend sonnet van Jules Breton. Nog eens, wat mijn betrekkelijk plotseling vertrek van hier aan- gaat, ik zou indien ik geen stoornis met de modellen gehad had, nog den winter hier hebben doorgebracht. Maar het doorzetten van hier met model te werken, stuit in de bevinding niet zoozeer op de tegenwerking van den pastoor, die door direct absoluut negeeren van mijn kant geneutraliseerd was als die op zichzelf stond, maar het miserabele is dat al durf ik er tegen in, de men- schen aarzelen en meer schrik hebben dan ik verwacht had. En ik onderneem het niet of ik moet er op kunnen rekenen dat zij durven. Ga ik nu een paar maanden weg, dat kan helpen, en helpt het niet dan verdient er ook geen een van degenen, die ik verleden winter alle weken wat er voor gaf, dezen winter iets er aan. Gegroet, t. a t. Vincent. 573 ANTWERPEN EIND NOVEMBER 1885-EIND FEBRUARI 1886 436 Waarde Theo, Wilde U berichten dat ik in Antwerpen ben en reeds een en ander heb gezien. Ik heb een kamertje gehuurd, Rue des Images No. 194, boven een verfkoopman, voor frs 25 in de maand. Dus als gij schrijft adresseer daar s.v.p. uw brief, inplaats van Poste restante. Ik begin met U te verteilen dat ik de eetzaal van Leys heb gezien, ge weet: La Promenade sur les Remparts, Les Patineurs, La Recep- tion, La Table, en op een paneel tusschen de ramen St. Luc. Tot mijn verwondering was, verbeeld ik me althans, de compositie nog al anders — ofschoon ik nog niet in de gelegenheid ben om de photo ’s naar de schilderijen erbij te vergelijken — nogal anders dan de definitieve composities. Dan, het is geschilderd a fresque — dus op ’t pleister van de muren. Fresco nu moet en kan eigenlijk eeuwen durend zijn, doch deze zijn reeds aanmerkelijk verschoten, en die boven den schoorsteen vooral (stuk uit La Reception), 00k eenige barsten reeds. Ook heeft de hoogstsnuggere zoon van Baron Leys eene verbetering in die zaal gebracht door eene deur te laten vergrooten zoo, dat uit Les Patineurs de beenen van de kerels, die op de brug staan en over de leuning kijken, weggesneden zijn, wat een deplo- rabel effect maakt. Dan is het licht er fataal siecht; nu is de zaal oorspronkelijk geschilderd — stel ik me voor — om dienst te doen bij lamplicht. Daarom, omdat ik waarachtig niet zien kon, door een fooi aan de bonne heb ik de kroon laten aansteken en toen zag ik beter. Na zooveel wat mij betrekkelijk tegenviel — in de eerste plaats dat de kleur, a fresque en helaas vrees ik siecht fres- que, niet is wat we van Leys gewoon zijn, na zooveel wat me tegenviel — toch superbe. — De meid, de vrouw bij den bakkerswinkel, de amoureux en andere 574 figuren in de Promenade sur les Remparts — ’t stadsgezicht ä vol d’oiseau, ’t silhouet der torens en daken tegen de lucht, gescharrel van schaatsenrijders op de bevrozen vest — superbe van tournure. Heb ook gezien ’t museum van oude schilderijen en ’t Musee Moderne. Ik ben ’t met U eens dat de figuren op ’t eerste plan — die koppen — in le Christ au Purgatoire, zeer mooi zijn, mooier dan de rest en dan ’t hoofdfiguur : vooral die 2 blonde vrouwenkoppen is Rubens premiere qualite. Bijzonder trof mij de Frans Hals — Visschersjongen, M. de Vos — portret van overste van gilde, Rem- brandt zeer mooi, twee kleine Rembrandts die misschien wel niet van R. zijn maar van N. Maas?? of zoo: Jordaens — zoo de ouden zongen: van Goyen, S. Ruysdael. En de Quentin Matsys, de teekening ,,St. Barbe” van v. Eyck, etc. Musee Moderne: de groote Mols is Mesdagachtig, met smeeren van Vollon duidelijk er in (Vollon kende hem goed), Braekeleer, niet de siechte — een Brabantsche herberg, curieus mooi; mooie landschappen van C. de Cock, Lamoriniere, Coosemans, Assel - bergs, Rosseels, Baron, Munthe, Achenbach, een mooie Clays, twee oude Leys’ — een Braekeleerachtig, nog een romantiek, de laatste mooi; een mooi portret van Ingres, een mooi portret van David, nog andere mooie dingen, ook horrible zaken als: levensgroote koeien van den godvruchtigen Verboeckhoven, enz. Maar ik heb in de winkeis al bijzonder weinig gezien, haast niets, een schilderijtje van een hand groot nog niet eens zoo mooi als Raffaelli, anders niets bijzonders, en ik vrees in den handel cate- gorisch de dood in den pot. Doch — het is een goed oud-Hollandsch spreekwoord: desespereert niet. Antwerpen vind ik mooi, heb diverse kruistochten in de stad gemaakt, längs de kaaien is het echt. Nu, het kan nooit kwaad Antwerpen een beet je te kennen, dat wel zijn zal zöö als alles en overal, n.l. desillusioneerend doch echter met zijn eigen nuance. En dan, het is wel eens goed te varieeren. Gegroet, schrijf eens spoedig als ge wilt, t. a t. Vincent. 437 Waarde Theo, Zaterdagavond. Wilde U nog eenige impressies van Antwerpen schrijven. Van- morgen heb ik een hee echte wandeling gemaakt in den plas- 575 ’» regen, een tocht die ten doel had om mijn goed van het douanen- kantoor te halen: de verschillende entrepöts en hangars aan de kaaien zijn erg mooi. Verscheiden keeren reeds ben ik op allerlei manieren längs die dokken en kaaien gewandeld. Vooral wanneer men uit ’t zand en de hei en de stilte van een boerendorp komt, en in lang niets anders dan in een stille omgeving is geweest, is het curieus als contrast. Het is een ondoorgrondelijke warboel. Een van de spreekwoorden van de Goncourt was: , Japonaiserie for ever”. Wel die dokken zijn een fameuse Japonaiserie, grillig, eigenaardig, ongehoord — ten minste men kan ’t zoo zien. Ik zou er wel eens met U willen loopen, om te weten of we ’t zelfde kijken. Men zou er alles kunnen maken, stadsgezichten — figuren van ’t meest uiteenloopend karakter — de schepen als hoofdzaak met water en lucht, een fijn grijs — maar vooral — Japonaiserie ’s. Ik bedoel, de figuren zijn er altijd in beweging, men ziet ze in de zonderlingste entourages, alles grillig, en er ontstaan vanzelf telkens interessante tegenstellingen. Een wit paard in den modder, in een hoek waar hoopen marchan- dises met zeildoek bedekt liggen — tegen oude zwartberookte muren van ’t magazijn. Doodeenvoudig, maar een effect van Black & White. Men zal door ’t raam van een zeer elegante Engelsche kroeg uit- zien op den vuilsten modder en op een schip, waar b.v. liefelijke koopwaar als veilen en buffelhoorns uitgelaten worden door monsterieuse sjouwerlui of uitheemsche matrozen, daarnaar of naar iets anders Staat voor ’t raam een zeer blank, zeer fijn Engelsch meisje te kijken. Het interieur met figuur gansch in toon, en als licht — de zilverachtige lucht boven dien modder en de buffelhoorns, alweer een reeks van tegengestelden, die nog al kras is. Er zullen Vlaamsche matrozen met overdreven gezonde gezichten, met breede schouders, krachtig en vol en door en door Antwerpsch, mosselen staan te eten of bier drinken, en met veel lawaai en beweging zal dat geschieden — oppositie — daar komt een zeer klein figuurtje in ’t zwart met de handjes tegen ’t lijf onhoorbaar aan- sluipen längs de grijze muren. In een encadrement van gitzwart haar — een klein ovaal gezichtje, bruin? oranje-geel? ik weet het niet. Even slaat ze de oogleden op, en kijkt met een scheeven blik uit 576 een paar gitzwarte oogen. Het is een Chineesche meid, geheim - zinnig stil als een muis — klein, wandluisachtig van karakter. Wat een contrast met de groep Vlaamsche mosseleters. Een ander contrast — men gaat door een zeer nauwe straat tus- schen geducht hooge huizen, magazijnen en bergplaatsen. Maar beneden aan straat kroegen voor alle natien met bijbehoo- rende mannelijke en vrouwelijke individu’s. Winkels van eet- waren, van zeemanskleeren, bont en woelig. Die straat is lang, men ziet er telkens iets echts, en het is bijwijlen een gewoel, als er een stand je is, krasser dan elders, b.v. ge loopt daar te kijken en in eens gaat er een hoerah op en allerlei ge- schreeuw. Op klaarlichten dag wordt een matroos door de meiden uit een hoerekast gesmeten en door een woedenden kerel vervolgd en een sleep meiden. 'Waarvoor hij blijkbaar zeer bang is — ten minste ik zag hem over een hoop zakken klauteren en door een raam in een magazijn verdwijnen. Heeft men nu genoeg van dat lawaai — aan ’t eind der aanleg- plaatsen waar de Harwich en Havrebooten liggen ziet men — de stad achter zieh hebbende, voor zieh uit niets, absoluut niets dan een oneindigheid van vlak halfoverstroomd weiland, verbazend triest en nat, golvend dor riet, modder, de rivier met een enkel zwart bootje, water op den voorgrond grijs, lucht mistig en koud- grijs — stil als de woestijn. ’t Ensemble nu van de haven of een dok — nu eens is het meer verward en grillig dan een doornheg, verward zöö dat men geen rust vindt voor het oog, zoodat men duizelt, gedwongen wordt door het papillotteeren van kleuren en lijnen, nu eens hier, dan eens daar te kijken, zonder dat het bij lang kijken op een zelfde punt zelfs mogelijk is, het een uit het ander te houderi. Maar gaat men op een piek waar men een vaag terrein als voorgrond heeft, dan krijgt men weer de mooiste stilste lijnen en de effecten, die b.v. Mols dikwijls maakt. Nu eens ziet men een meid die prächtig is van gezondheid, en althans schijnbaar heel loyaal en naif vroolijk, dan weer een aangezicht zöö geniept valsch, dat men er een angst van krijgt als van een hyena. Niet te vergeten de van de pokken geschonden gezichten, die een kleur hebben als gekookte garnaal, met flets grijze oog j es zonder wenkbrauwen, en weinig, glad, dun haar, kleur van puur varkenshaar of iets geler; Zweedsche of Deensche types. Om er te werken, ’t zou mooi zijn, maar hoe en waar? 37 577 Want men zou al bijzonder gauw ’t er te kwaad kunnen krijgen. Ik heb toch een heele partij straten en Stegen doorkruist zonder avonturen, heb heel fideel met diverse meiden zelfs zitten praten, die mij blijkbaar voor een schipper hielden. Ik acht het niet onmogelijk, dat door het maken van portretten ik nog eens aan goede modellen kom. Vandaag heb ik mijn goed gekregen en gereedschap, waar ik hard naar verlangde. En ik heb mijn werkplaats dus in orde. Als ik betrekkelijk kosteloos aan goed model kon körnen, dan was ik voor niets bang. Ik reken het ook niet erg dat ik geen geld heb zoöveel als noodig wäre om door betalen te forceeren. Misschien is het idee om portretten te maken, en die met poseeren te laten betalen, een secuurder weg, want het is in stad niet zoo als bij de boeren. Enfin. Zeker is het dat Antwerpen voor een Schilder zeer curieus en mooi is. Mijn werkplaats is nogal dragelijk, vooral omdat ik een partij Japansche prentjes tegen de muren heb gespeld, die mij erg amu- seeren. Ge weet wel van die vrouwenfiguurtjes in tuinen of aan ’t strand, ruiters, bloemen, knoestige doorntakken. Ik heb er vrede mede dat ik gegaan ben, en hoop van den winter niet stil te zitten. Nu het is mij een rust dat ik een hokje heb, waar ik bij siecht weer werken kan. Dat ik nu deze laatste dagen niet in buitensporige weelde precies leven zal, hoort tot de begrijpelijke dingen. Zie dat gij den eersten uw brief wegzendt, want ik heb mij van brood voorzien tot dan, maar ik zou voor verdere dagen in de rats zitten. Mijn kamertje valt me nog erg mede en het ziet er bepaald niet triest uit. Nu ik mijn 3 studies die ik mede nam, hier heb, zal ik ook eens naar de marchands de tableaux zien te gaan, die echter naar ’t schijnt meest in gesloten huizen wonen, geen etalage aan straat. Het park is ook mooi, ik heb er nog op een morgen zitten teekenen. Nu ik heb dus in zoover geen tegenspoed, wat woning betreft ben ik geborgen, want ik heb door nog een paar francs te laten schieten een kachel en een lamp gekregen. Vervelen zal ik me niet licht, dat verzeker ik U. Ik heb ook Oc- 578 tobre van Lhermitte gevonden, vrouwen ’s avonds op ’t aard- appelveld, prächtig. Novembre echter nog niet. Hebt gij die soms bijgehouden? Ik heb ook gezien, dat er een Figaro illustre is met een mooie teekening van Raffaelli. Ge weet mijn adres is 194 Rue des Images, adresseer dus daar uw brief s.v.p. en het tweede deel van de Goncourt, als ge ’t uit hebt. Gegroet, t. a t. Vincent. Zonderling is het dat mijn geschilderde studies hier in stad don- kerder doen dan buiten, komt dit omdat het licht in stad overal minder helder is? ik weet het niet, maar dat kan meer schelen dan men oppervlakkig zeggen zou, het heeft me gef rappeerd, en ik zou me kunnen begrijpen dat dingen die bij U zijn, ook donkerder lijkenen dan ik buiten meende ze waren. Toch die welke ik nu medenam, doen niet siecht met dat al, de molen, laan met herfst- boomen en stilleven en een paar kleintjes. 438 Waarde Theo. (December). Dank voor uw brief en ingesloten frs 150. Wilde u zeggen dat ik blij ben naar hier gegaan te zijn, ik heb verleden week nog 3 studies geschilderd, een met achterkanten van oude huizen, uit het raam bij mij gezien, twee in het park. Een daarvan heb ik bij een marchand geexposeerd. Verder heb ik ook bij twee anderen hetgeen ik van buiten medebracht in commissie ge- geven. Bij een vierden kan ik een gezicht op de kaai exposeeren, zoodra ’t weer me toelaat het te maken, omdat hij een Mols had waar hij wel iets bij wilde hebben. Verder heb ik van dien laatst- genoemden nog een adres gekregen, waar hij mij verzekerde ik goed ontvangen zou worden. Nu zijn deze marchands niet de grootste van Antwerpen, maar toch zag ik bij allen onder veel w^t mij niet aanstond, zulke dingen als me bevielen, b.v. bij een een schilderij van v. Goyen, en een Studie van Troyon, bij den ander een Mols en kleine hollandsche schilderij tj es, bij een ander dat kleine schilderij dat ik u zeide als Raffaelli was, (het is van Moor- mans) en enkele goede aquarellen, bij een ander diverse goede marines van jonge Beigen. Figuur zag ik er al heel weinig, en ik ben voornemens te trachten wat figuren te maken daarom. 579 Het adres dat die bewuste marchand me opgaf, is juist van een van de groote handelaars, Nicolie, die geen etalage hebben maar in een gesloten huis hun exposities houden. Ik wil daar echter met figuur komen. Dan, ik heb ook nuttige ressources ontdekt voor verf, etc., waar ik vrij goedkoop terecht zal kunnen. Ik heb ook Linnig opge- scharreld, dien gij mij van den zomer, toen ik u vroeg of ge in Antwerpen lui kendet, noemdet; maar hij heeft niets dan wat miserable oude schilderijtjes, schildert zelf zoowat als Vertin, maar scheen mij toe een gedecourageerd man te zijn, voor zoo- ver hij ooit courage möge gehad hebben, wat ik niet op veel schat. Al deze heeren klagen echter steen en been over dat er niets om- gaat, enfin dat is geen nieuws. Ik hoop binnenkort dat schilderij, waar ge over schrijft, te gaan zien. Ik heb het echter druk met heen en weer loopen gehad en nog om die lui op te Sporen en tevens ook de jacht op modellen. Dit laatste is steeds geducht bezwaarlijk, maar ik heb ’t elders wel gevonden en dus ik zal ook hier zien. Ik heb voor morgen afspraak met een prächtigen ouden man — zal hij komen?? Ik heb heden mijn voorraad verf, dien ze uit Eindhoven me na- stuurden, gekregen en betaald, over de frs 50. Het is hard, geducht hard te blijven werken als men niet verkoopt, en letterlijk zijn verf te mo.eten betalen van wat voor eten en drinken en wonen alleen niet veel te veel zou wezen, zuinig ge- nomen. En dan bovendien de modellen. Enfin. Toch is er een kans en zelfs een goede, want er zijn er betrekkelijk weinig die tegenwoordig werken. Dit is hun m.i. maar half (voor de andere helft wel) kwalijk te nemen, want het is soms te bar. Toch bouwt men rijksmuseums van honderdduizenden, en soort- gelijke zaken, maar de artiesten creveeren bijwijlen. Maar wat er ook van dit alles zij, het was mij behoefte zelf eens weer in de dingen een kijkje te gaan nemen, en de kans om iets te doen is niet minder, eer heel wat meer dan ik veronderstelde. Ik heb verscheiden photo ’s naar Jan v. Beers gezien, sommige dingen van hem zijn toch met veel karakter gedaan, maar ik verbeeld me dat iemand als b.v. Manet zeer veel meer Schilder is dan v. Beers, en het mooier, artistieker doet. Als ik hier wat meer be- kend was, als ik de modellen die ik zag, krijgen kon! — Gisteren was ik in het Cafe-concert Scala, iets als Folies bergeres, ik vond 580 het er saai en natuurlijk afgezaagd, maar — ik heb mij geamu- seerd met de toeschouwers. Er waren prächtige vrouwenkoppen, werkelijk buitengenwoon mooi onder de brave burgerluidjes op de achterste banken, en in ’t algemeen vind ik het wel waar, wat men van Antwerpen zegt, dat de vrouwen er mooi zijn. Ah! ik zeg het nog eens, als ik modellen naar mijn keus kon krijgen! Wat me zeer koel laat zijn de massa Duitsche meiden, allen naar een model gefabriceerd zou men zeggen, die men bij de cafe-concerts ziet. Batzelfde ras ziet men, schijnt het, tegen- woordig overal, net als het Beiersch bier, ’t schijnt een artikel te wezen dat en gros geexporteerd wordt. Ik vind al die Duitsche elementen, die waar men ook komt, zieh tegenwoordig nestelen, zoo gloeiend vervelend. In Parijs zal ’t wel net eender zijn dat de moffen zieh overal indringen. Enfin ’t is een vervelend ding om over te praten. Door het zien van wat schilderijen van anderen, heb ik allerlei idee’s voor als ik in ’t voorjaar weer buiten zal zijn. tevens in ’t algemeen versterkt zieh mijn vertrouwen om met alle kracht, die maar disponibel is, door te gaan. Antwerpen is mooi van kleur, en alleen om de motieven is ’t de moeite waard. Ik heb op een avond een bal populaire van matrozen etc. gezien bij de dokken ; dat was alleraardigst en het ging er zeer fatsoenlijk toe. Dat zal echter niet op alle van die bals ’t geval zijn. Hier was niemand b.v. dronken of niemand dronk ook veel. Er waren zeer mooie meiden, van welke de allermooiste leelijk. Ik bedoel een figuur, dat mij f rappeerde als een verbazend mooie Jordaens of Velasquez of Goya — was een in ’t zwart zij , een of andere herbergierster denkelijk, met een gezicht leelijk en onregel- matig, maar met een leven en piquant a la Frans Hals. Zij danste uitmuntend met ouderwetsche manieren — o.a. eens met een soort welgesteld boertje, die een groote, groene parapluie onder den arm had, ook terwijl hij verbazend vlug walste. Andere meiden droegen gewone jakken en rokken en roode doeken; de matrozen, kajuitsjongens, etc., alleraardigste types van gepensionneerde scheepskapiteins, die kwamen kijken. Bijzonder echt. Het doet goed lui te zien, die zieh waarachtig amuseeren. Nu gij ziet dat ik niet Stil zit, maar hoe geducht bezwaarlijk het is court d’argent te zijn, ik kan ’t niet genoeg zeggen. Mijn beste kans is in figuur, omdat er maar heel weinig betrekkelijk zijn, die het doen, en die kans moet ik werk van maken. Ik moet mij hier er in werken, totdat ik met goede figuurschilders in relatie kom — Verhaert b.v., en dan is portretten maken, stel ik me voor, ’t middel om wat te verdienen voor grootere dingen. Ik voel een kracht in me om wat te doen, ik zie dat mijn werk zieh houdt tegen ander werk, en dat geeft mij een verbazenden lust om te werken, en in den laatsten tijd dat ik buiten was, was ik beginnen te twijfelen, juist omdat ik merkte dat Portier blijk- baar er niet meer om geeft. Als ik het ruimer had, dan zou ik wel meer kunnen maken, maar ik ben voor een deel afhankelijk van mijn beurs, wat produceeren betreft. Ik heb ook een idee voor een soort enseignes, dat ik hoop uit te voeren. Ik bedoel b.v. voor een vischkooper stilleven van visschen, voor bloemen, voor groenten, voor restaurant. Mij dunkt dat als men goed gearrangeerde motieven nam, groot i meter bij J/2 meter of 3/4 b.v., zulk een doek mij 50 frs zou kos- ten, niet meer, desnoods 30 frs als ’t meevalt, en het te probeeren wäre er eenige te maken. Zooveel is zeker, ik wil gezien worden; later zullen we ons mogelijk moeten decourageeren, maar we zullen het erg uit zien te stellen. Als ge tijd hebt, schrijf mij nog weer eens. Het eind van de maand zou zeker bar zijn, tenzij gij me dan nog wat kunt steunen. Er hangt voor mij zooveel misschien van af, voet bij stuk te kunnen houden. En men mag er ook niet hongerig of beroerd uitzien. Integendeel, men moet zien mee te werken, om leven in de brouwerij te brengen. Gegroet, met een handdruk, t. a t. Vincent. 439 Waarde Theo, Wilde U nog eens schrijven om U te verteilen dat ik doorgezet heb met model. Ik heb twee vrij groote koppen gemaakt, bij wijze van proef voor portret. Vooreerst die oude man, waar ik U reeds van schreef, een soort kop het genre als die van V. Hugo; dan heb ik ook een vrouwen- studie. In het vrouwenportret heb ik lichtere tonen in het vleesch ge- 582 bracht, urit, getint met carmijn, vermilloen, geel, en een licht fond van grijsgeel, waarvan het gelaat enkel is afgescheiden door het zwarte haar. Lila tonen in de kleeren. Rubens maakt wel een Sterken indruk op mij, ik vind zijn teekenen kolossaal goed, ik bedoel hier de teekening van koppen en handen op zichzelf. Ik word geheel medegesleept door b.v. zijn manier om in een gezicht met veegen puur rood de trekken te teekenen, of in de handen de vingers door soortgelijke veegen te modeleeren. Ik ga nog al eens naar ’t museum, en zie dan naar weinig anders dan enkele koppen en handen van hem en Jordaens. Ik weet dat hij niet zoo intiem is als Hals en Rembrandt, maar het leeft zoo , die koppen op zichzelf. Waarschijnlijk kijk ik niet naar die, welke ’t meest algemeen bewonderd worden. Ik zoek zulke brok- ken als b.v. die blonde koppen in St. Therese au Purgatoire. Ik ben ook juistter wille van Rubens zoekende naar een blond model. Maar gij moet het me niet al te kwalijk nemen, dat ik U zeg, ik niet toe kan körnen met mijn geld voor deze maand. Ik heb nog verf bijgekocht en twee nieuwe soorten van teeken- penseelen, die mij uitmuntend bevallen en waar ik nauwkeuriger mee kan werken. Dan waren mijn doeken die ik meebracht, te klein voor de kop- pen, daar ik andere kleuren gebruikende, meer ruimte voor mijn entourage noodig heb. Dat alles en de modellen ru'ineeren me. Ik zeg U dit zoo dringend mogelijk, want als men tijd moet ver- liezen, verliest men dubbel. Ik hoop de laatste dagen van de maand, als ik van de koppen nog wat er bij heb, een gezicht op de Schelde te gaan maken, waar ik ook een doek voor genomen heb. Ik kan daar ook bij siecht weer terecht in een herberg te St. Anne, dat is vlak aan den over- kant van de hoogte waar de L. Vrouwekerk is. Er hebben daar al meer schilders gezeten. 