title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Wat de Heer Bierman aldaar heeft uitgevoerd of uit te voeren salie, weet ik niet; uit het gevecht heeft hij aan de Luvenburgse Heren gebracht, ziet men zeer wel, wat Woeste dessinieuw die Maj. voor heeft en hoe hij zich zoekt meester te maken van de hele Saksische Kreis, en dat zijn dessinieuw daaromtrent zijnzelf, die. Vgl. oben p. 668 die Anmerkung zur Resolution von Holland vom 12. Februar 1683. Beauchet sich auf Diest. Vgl. oben p. 639 n. 3. Digitized by Google Coning van Denemarken, Christiaan de Vier van de Voor gehad en all verre gebracht, had, en all U H. Ed. derhalven voor wel kunnen denken, wat het antwoord all daar is gevestigd. Ik beken, dat het niet onbegrijpelijk toeval is, dat Ö. C. D. zou kunnen aanschouwen, dat de oorlog in die kwartieren aangezeten was, want ik weet niet, wat voordeel Ö. C. D. daar uit zou kunnen trekken, en kan mij niet voorstellen, dat het aan S. C. D. niet ten alderhoogsten verdenking is, dat een Fransman (wiens zoon van gereformeerd papier is geworden) het leger van Denemarken in die gewesten zal commanderen; dat Denemarken zwanger gaat, om een Franse Armee all daar desgelijks te doen komen, en dat zulks all daar een zo grote macht, die meest van Frankrijk zou afhankelijk zijn, bij een zal komen, dat men daar na niet zal weten, hoe men het stellen kan, en zeker door alle de voorbereidingen zal men niet anders effectueren, dan dat op een generale oorlog zal ontstaan of dat Sweden geobliged zal worden in de Franse partij weer te keren. Want ik kan U H. Ed. heel wel verzekeren, dat Frankrijk op deze uit door de Graaf van la Guardie ten ondersten werkt, om de Sweden weerom aan zijn kant te krijgen, en niets spaart van dreigementen aan de ene en beloftes aan de andere zijde, om tot dat zijn voorstellen te kunnen geraakten. Ik wenst daarom wel eens te weten, wat S. C. D. eigenlijk beoogt; zant het kan in mijn gedachten niet komen, dat S. C. D. graag zou zien den aanwas van de Franse macht, of dat die zou willen adviseren de procedueren, die de Franse gehouden hebben, om aan het Rijk en aan Spanje te ontnemen, 't is gewonnen aan haar sinds de jongste vrede ontnomen is. Indien Ö. C. D. dat niet, maar de vrede voor heeft, zo kan die immers op geen eerlijker wijze worden gevorderd, als op die, op welke wij het troosten te doen. U H. Ed. weet, dat desen Staet noch by vrede noch by oorlogh eenige de geringliste partieuliere voordeelcn oft avantages beooght, dat hy alles alleen doet, om te mögen bekoomen een gemeync vey- ligheyt, die bestaen moet in een goet verstant tusschen alle de gein- teresseerdeu en in een goet vertrouweu, dat men den anderen tegens opkoment geweit sali assecureren. Wat nuw desenaengaende naerge- geven sal moeten worden off niet, daerop hebben H. H. M. haer noyt willen verclaercu, om dat sy buyten haer geallieerden geen riemen uyt haer leer konden snijdcn en het niet te pas konde koomen, dat sy haer explieeerden, soo langh men in geen ouderhaudelinge en was, •) Der Graf de Roye. Erinan et Reclam, Memoire« I. p. 20ü n. 2(33. 44* Digitized by Google 692 IX. Verhandlungen flher eine nene Coalition. dat immer« een conduitte is, die by niemant gelaeckt off mispresen kan werden, en ick en sie niet dat C. D. eenige swarigbeyt kan hebben, om dien voet te volgen, sullende naer myne geringe opinie geen oorlogh te vresen off te vcrwaghten sijn, indien Vrankryck siet dat hy alles oj) het lyff soude krygen, indien by iets niews begint. en de Keyser en Spaguen in geeu staet synde, om iets niews te be- ginnen; immers als de Keyscr en Spagnen in die staet souden syn. soo soude Vrankryck die wysheyt well bebben, om dat voortekomen door tractaten, dewyl hy well weet, dat alle de geallieerden de vrede verre voor den oorlogh profereren. En bedroeft my de ongelegentbeyt van S. C. 1). des te meer, om dat ick wel weet, gelyck ick gelove. Dat 8. C. 1). Ock well bekent is, dat Vrankrijk S. C. D. en desselfde Doorluchtige Cheurhuys seer tegengesteld is, en alles, wat tot verklaring van dien kan strekken, gemeen sal ondernemen, en dat alles, wat men nu voorgeeft, inder daad dient, niet om S. C. D. interessens te willen bevorderen of die bewijzen van affectie te willen geven, maar enig blijk, om door de divisie van verscheyde Princiënten en die tegens lande-iren te inciteren, de fundamenten van syn grootsbegrijpen vaster en vaster te leggen, en te overrompelen alles, wat hy middenwijle sal kunnen meester worden. Entin, het zal veel aan de wijze conduite van S. C. D. bangen, dat men tot een bepaalde vrede of tot een miserabele oorlog komt. Indien S. C. D. bekommert is, dat Zweden iets zoude kunnen attesteren, of ombrageus mag zijn, van dat Zweden een groot aantal militie op den Duitsen Boden zoude kunnen brengen, of zo S. C. D. daarin iets anders beogt: ik bid dat ik het mag weten, want ik geloof dat wij hier uitrent zo wel nu als voor het toekomende S. C. D. zo veel genoegen zullen kunnen doen hebben, als deszelfde in redelijkheid zoude kunnen wachten, en kan ik Uw Hoog Edelheit. Well verscheurde eerst, dat er niet een schip, ja geen een man van dese Staats naar Göteborg gesonden is, dat er niet iets ter wereld is besloten of geresolveerd, om de Zweden tot het transport van Troepen te verspinnen of dat transport te faciliteren, en dat Zweden zelf niet genegen is, transport van Troepen derwaarts te doen, indien of syn eigen nood of die van de Geallieerden bemachtigen daartoe niet verplichten, en ik wil gemeen bekennen dat ik ook onder diegenen ben, die raden daarmee te discreteren, om te doen zien, dat men van deze kant niet zocht oorzaak of aanleiding tot ombragelen te geven. Ik kan niet loogeren, dat verscheidene malen is gesproken van de hulp, die men den anderen moet presteren, in cas yemand Wierde geattaqueerd. Friedelijk en welwillende Politiek des Staats. Ik kan daaraan wel bijvogevochten, dat men dat meer van Deviemarken als van S. C. L. gevreest heeft, en hoewel H. Con. Maj. van Denemarken ons een seer grote reden van ombragelen geeft en dat de Heer Rijkskanselier Graaf van Ahlefeld all een seer wonderlijke taal tegen den Heer Moren gevoerd heeft, en men nu weerhoudt voorheeft den handel van de ingesetenen in deze landen alldaar ten uitersten te incommoderen, zo heeft men evenwel aan deze zijde nog niets in het aldergeringste ondernomen, om dat men aan S. C. D. wilde doen zien, hoe seer men hier trachtte alle nieuwigheden voor te komen. 'T is waar, dat wij besigh zijn met een considerabele Equipe, maar meer om ons daar van te kunnen dienen, als om daar mee voor af te something te doen; want men doet de schepen nu maar prepareren en gereed maken, om des noodspoedig te zee te kunnen nemen, zonder dat men tot nog toe over haar employ heeft gedelegerd. Men heeft hier ook veel gesproken van de Alliantie tussen de Keizer en Polen gesloten en van wat effect die zou kunnen hebben, om Sweden in cas van nood te kunnen assisteren, maar wij hebben ook in die discursie seer klaar doen blijkken, dat wij niet zouden kunnen lijden, dat O.C.D. benadeelt zou worden, en blijven nog van die vaste intentie, om S.C.D. ook bij den Keizerlijken Hove te doen bekomen alle redelijke satisfactie, zodat ik waarlijk kan zeggen, dat deze Staaten S.C.D. en zijn interesten immer soo seer considerant als haar eigen, en dat S.C.D. niet al te vreesd heeft, dat deze Staaten off zouden willen aanschouwen of conniveren, dat aan S.C.D. de geringste ongemakken zouden worden toegebracht, maar dat zij S.C.D. tegens zodanige enterprisen zelfs zouden helpen en assisteren, hoewel zulks niet zouden kunnen geschieden, indien andere haar off haar geallieerden zouden willen aanvallen, en dat S.C.D. haer met die attaquanten soude willen voegen, dat sy niet kunnen ver- trouwen en achten souden een van haer aldergrootste ongelucken te wesen. Ick sal daer niet meer by doen als allecn, dat daervan noch een evidente preuve kan syn, dat den Heer Envoy6 van Saxen voor- geslagen hebbeude, dat men de te maecken alliantic daermede soude limiteren, dat S. C. D. van Saxen niet gehouden soude syn eeuige troe- peu te geven, 'indien de geallieerden met S. C. D. van Brandenburg in misverstant souden mögen vallcn, soo wcl wy als Sweden daer aen aenstonts de hant hebben gegeven, en bidde ick U H. Ed. derhalven, dat U H. Ed. de negotiatie aldaer soo veel mogelyk will voortsetten, immers S. C. D. van alle verdere engagementen dehorteren en per- Digitized by Google 694 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. moveren, om Dcnemarcken tc bewegen van tot geen feytelyckheden toetetreden, kunnende S. C. D. verseekert syn dat raen alhier voor desselfs interesten oock het uytterste rcspect heeft en hebben aal. Amerongen an d. Uathspensionär. Dat. Potsdam 24. April 1683. [Empfang de» Schreibens vom 17. April. Geheime Conferenaen mit dem dänischen Gesandten. Audien« beim Karfürsten. Dessen Klagen über Schweden« feindselige« Verhalten. Ablehnung jeglicher Allianz mit Schweden. Einem besonderen Vertrag mit dem Staat ist der Kurfürst nicht abgeneigt. Braunschweig - Lüneburg. Dcrfflingex und der Kurprinz.] 24. Apr. Er hat Fagel's Schreiben vom 17. empfangen mit der Nachricht, dass allgemeinen Gerüchten zufolge zwischen Frankreich, Dänemark und Bran- denburg abgeschlossen sei. Soo veel tot nog toe hebben kunnen uitspreken, geloven niet dat er iets effectief dien aangaande is gesloten, alhoewel de gestaagde conferenties, die de Heeren Biermann deze week met de bewuste twee Ministers tot Berlin en heden hier heeft gehouden, en buiten welke geen van alle de Geheimen Raads ofte andere daarvan iets voorkomt, sommige doch geloven, dat wat importants wordt behandelt, waarvan de welgeintentioneerde het best vertrouwen niet hebben. Ik heb gisteren de eer gehad, een uitspraak afsonderlijk met S. C. D. meest over onbeduidende zaken te spreken, en onder anderen van deszelfde verstaan, dat de Heeren Biermann hem zoude gezegd hebben, dat de Koning van Zweden voor eenigen tijd aan die van Denemarken een naadere Alliantie had doen aanbieden, om samen meer handen te hebben om de Heeren Kurfdürst van Brandenburg op het leven te gaan en de te doen conqueren te delen. En of wel mijn dit onmogelijk scheen te zijn, waar te zijn, zo werd het echter genoegzaam met diere woorden bevestigd, het welke dan hoogstgedachte Beierse Kurfdürst geen kleine genoegen heeft gegeven. Andere vermoeden, dat het een Fransche artificie is, om zich bij deze tijd hiervan te bedienen. Het is een ongeluk dat zich altijd geen Zweedse Minister aan dit hof bevindt, ook niet van de Keizer en de Kroon van Spanje, die hun Meesters zaken hier kunnen verspreken. Wat als soms met overzoekigheid en bekommering zo doet, wordt dat niet wel opgenomen en geantwoord, dat ze wel abus worden. Bij vervolg van discours over het werk van Spanje, zei ik dat ik bericht werd, dat men uit Madrid tijding had bekomen, dat de zaken in die stad waren gebracht en aan de heer Marquis de Granada geremdeert 200,000 Rd. in geaccepteerde wisselbrieven, dat over de andere 300,000 Rd. aan het hof aldaar werd geëxtracteerd, om die te assigneren op zeker vaste effecten in termijnen te betalen, waarvoor de heer Marquis was geautoriseerd, om die te kunnen reguleren, in geval S.C.D. het gemeene welzijn meeleefde te handhaven, conform de voorslagen bij mij vorenemen gedaan. De repliek was, dat het niet van zijn convenenties was, verscheidene respecten, die dan tenminste op de Zweedse Liga, daarin zich niet konde inlaten, en als ik voorstelde het interesse, dat hij, heeren Curiefurst, zo wel als de Staat, bij de conservatie van de Spaanse Nederlanden had, dewelke groot perilijk liepen van verloren te gaan, zo nam verder de vrijheid van te vragen, alhoewel zonder daartoe gelasten te zien, bij alderdien aan de voorschot voorstellen niet geloofde te deferen, of S.C.D. zich dan bij provisie met H.H.M. niet nader zoude kunnen engageren, tot wederszijds defensie, om voor te komen aan alle gedrochten reuwigen en nieuwigheid, die de Fransen in het Kijf ofte in de Spaanse Nederlanden wederom zouden willen ondernemen, dewijl dezelfde mij veelmalen de eere had gedaan te zeggen, dat hem zijn alliantie met Vrankrijk daarvoor niet en verbondt en zulks ook niet graag zoude zien. En na dat zich een weinig daarop had bedacht, beleefde S.C.D. 't antwoord te geven, dat hij zich wel met H.H.M. nader wilde alliëren, zo die daarvoor genegen waren, en ook van intentie was, met de eerst een Minister naar de Haag te sturen, om te vernemen, wat dienaangaande zoude kunnen voorgebracht worden. Ik heb heeren Curiefurst met respect gerepliqueerd, dat hetzelfde maar een invallende gedachte van mij was geweest, en, zo hij in voegen als vooren iemand zoude willen sturen en zijn goede intentie aan de Staat betuigen, dat vertrouwen, men S.C.D. in alles zo veel zoude te gemoed gaan, als de redelijkheid enigeins konde toelaten, dewijl H.H.M. geen andere intentie hebben, als met dezelfde te blijven in een goede verstandhouding en, waar het mogelijke is, een vaste en seurere vrede te helpen bemiddelen. Of nu hierop iets zal volgen, moet men afwachten. Dit is een verhaal dat ik in confidentialie gekregen heb, dat de heer Bierman niet anders als een dilatorisch antwoord heeft gegeven van zijn heeren en meesteren, heeft aangevangen en onder anderen, dat HH. FF. DD. zich op zijn gepresenteerde niet had kunnen verklaan, zonder voren te weten, wat 8. C. D. van Brandenburg in zulk belangrijke zaak zoude resolveren, 't gevoel aanleiding gegeven, om de besending naar de Bronswijckse koevoet te doen, gelijk in mijn vorige brief geschreven, dan in plaats van de Heere Fuchs zal de Heere Meijnders daartoe gebragt worden. Mijn Heer de Kurfürst en Veldmaarschalk Dorfflingh is gisteren van Berlin hier aangekomen, den laatsten express daartoe ontboden zijnde, daaruit hij niet goedts omgeven was. De eerste vond eigh ook eens bekommert, alhoewel mij gescheiden, dat van het verhandelen van de Heere Bierman hem geen kennis werd gegeven. Dit is, mijn Heer, al 't geen ik tot nog toe heb kunnen doorschrijven en effectueren. Bij aldien 8. C. D. genoegzaam blijft zitten, dan mag met den Staat nader te handelen, zoo late aan Uw. Edelheid en andere haar hoogewijze oordeel, of men verdere poursuite tot het afsenden van iemand naar den Haag zal hebben te doen. Ander rongen aan den Rathspensionär. Dat, Potsdam, 1. Mai 1683. 1. Mai. Über Fageis Schreiben vom 20. April hat er sich mit dem Kurfürsten lang unterhalten. Derselbe bleibt dabei, sich mit Dänemark zu verbinden, um einen schwedischen Truppentransport auf deutschem Boden zu verhindern; Frankreich werde sich nicht hineinmischen, wenn auch Andere ihren Streit mit Schweden unberührt lassen. Hessen. Man spricht hier davon, eine französische Armee von 30,000 M. werde durch die Clevischen Lande, wo ihr Wesel und Lippstadt eingeräumt werden sollen, nach Oldenburg marschieren, um Lüneburg im Zaum zu halten. Der Kurfürst hat dies freilich als erlogen ganz abgeleugnet. Am anderen an den Griffier. Dat. Potsdam 1. Mai 1683. 1. Mai. Der dänische Gesandte Biermann hat sich die ganze Woche in Berlin aufgehalten und verschiedene Conferenzen mit Meinders und Fuchs gehabt, denen auch Rebenac beigewohnt. Den Gegenstand der Verhandlungen hat er nicht erfahren können. Es wäre sehr zu wünschen, dass Lamberg und Grafenthal, die erwartet werden, schon hier wären, um den Kurfürsten von seiner Untreue zu überzeugen. Der französische Gesandte intriguiert eifrigst gegen ihn als zu kaiserlich gesinn und suchte den Kurfürsten zu bewegen, ihn den Oberbefehl zu entheben und aus seiner Stellung zu entfernen; doch war Alles ohne Erfolg. Rebenac erzählt sogar, dass der Kurfürst selbst dem alten Feldmarschall eine Summe Geldes geboten, um ihn für seine Pläne zu gewinnen, Derfflinger sie aber mit Verachtung von sich gewiesen habe. Den gleichen bildete der Abschluss des Bündnissos Frankreichs, Brandenburgs und Dänemarks gegen Schweden, der am 30. April erfolgte. Der schwedische Gesandte Eberhard Grafenthal. zu verhindern, dass durch engere Bündnisse zwischen Frankreich, Dänemark und Brandenburg ein neuer Krieg entzündet wird. Der Kurfürst tut sein Möglichstes, um dies abzuwenden, aber die Artificeien der Gegner gehen einmal dahin, den Kurfürsten immer mehr gegen Österreich, Spanien und Schweden aufzureizen, und sie wenden dazu alle bedenklichen und undenklichen Mittel an. Meinders reist nächstens zu den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg, um ihre Ansichten über das Anbringen von Biermann zu sondieren. Amerongen an den Kriegsrat. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Der Resolution der Generalstaaten vom 20. April gemäß hat er dem 4. Mal. Kurfürsten vorgetragen, dass die Fürstin von Ostfriesland sich bei den Generalstaaten darüber beschwert, dass die ostfriesischen Stände den Kurfürsten durch Kuiphausens um noch mehr Truppen ersucht hätten, und ihre Vermittlung bei ihm, um die gänzliche Räumung Ostfrieslands durch die brandenburgischen Truppen zu erlangen, nachgesucht habe. Der Kurfürst hat erwidert, ersteres sei nicht wahr, und letzteres könne er nur mit Vorwissen des westfälischen Kreises tun; übrigens könne die Fürstin zu der Räumung selbst das Meiste beitragen, indem sie sich mit den Ständen vertrage. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Potsdam 4. Mai 1683. Antwort auf Fagels Brief vom 24. April: Sein Vorwurf ist ungerecht; 4. Mai. Er hat Fuchs damals am 13. April, als derselbe fragte, ob sein Anbringen ihm direkt vom Staat aufgetragen sei, nur gesagt, dass allerdings der Geheimhaltung wegen auf Wunsch des Kurfürsten selbst von den Generalstaaten keine positive Resolution gefasst worden sei, dass aber die Mehrzahl der Provinzen die von ihm vorgebrachten Ansichten teile, und wenn die vom Kurfürsten erhobenen Schwierigkeiten erst einmal beseitigt seien, könne die erforderliche Resolution schnell gefasst werden. Er glaubt, dass Fuchs die ganze Frage bloss aufgeworfen hat, um einen Vorwand zu haben, die Verhandlungen abzubrechen. Er wird ihm nun bei der ersten Gelegenheit die Resolution der Generalstaaten vom 23. April mitteilen. Er wird immer dahin trachten, Brandenburg für die gute Partei zu gewinnen oder wenigstens von Bündnissen mit Frankreich und Dänemark abzuhalten. Mit Bremen ist noch nichts Definitives abgeschlossen; zwei Kuriere sind nach Paris und Kopenhagen abgesandt. Man wartet auch erst auf den Rapport von Meinders über seine Verrichtung bei Braunschweig-Lüneburg. Vgl. Pufendorf XVIII. 91. Digitized by Google (Eigenhändig.) [Erfolglosigkeit aller ihrer Bemühungen am kurfürstlichen Hofe. Das Mißtrauen desselben gegen Spanien, Schweden und den Staat ist ganz grundlos. Geringe Forderungen der Alliierten an den Kurfürsten. Derselbe soll sich endlich erklären, was er eigentlich will.] A. Mr. Ick hebbe voor desen met veel bekommert geremarqueert, hoe seer men in het stuk van de onderhandelingen heeft geflottert aan het Hof van S.C.D., en hoe seer men deszelfde heeft getracht te persuaderen, van dat de Keyser, Spanje en Sweden S.C.D. niet goeds, maar veel quets wilden, en het heeft mij al meer en raar ontset, dat alle voorslagen, die ick hebbe gedaan om S.C.D. gerustheid te geven, oft van geen ingressie syn gewest oft geen operatie hebben gedan. Ick hebbe U H.Ed. verscheidene malen gebeden te mogen weten, wat S.C.D. eigenlijk van Sweden begeerde en wat gerustheid deszelfde desiderierte rond het overvoeren en onderhouden van Sweedse troepen op den Duytssen Bodem; maar ick hebbe darop nooit antwoord bekomen, zo dat ick niet weet wat ick hier van kan zeggen. Ik heb voorgeslagen, en Spangen zou daar mee te Vreden syn, dat S.C.D. zich engageert alleen tegen alle nieuwe ondernemingen van Vrankrijk, zonder dat deszelfde geëngageerd zou zijn iets te doen, in cas tusschen Vrankrijk en Spangen enige querelen of afhankelijkheden mochten ontstaan, over het geen Vrankrijk naar de Nimmeeghsse Vrede aan Spangen ontnomen heeft, mits dat Brandenburg ook Vrankrijk, blijvende buiten nieuwe enterprises en van Spangen over het genomene naar de Nimmeeghsse vrede aangetast werdende, niet zou kunnen secoureren. En men zou Sweden hebben kunnen disposeren, om met S.C.D. te convenieren over het aantal Krijgsvolk, dat die Maj. op den Duitsen bodem zou houden, en men zou dan verder hebben getracht, om S.C.D. van den Keizer redelijke Bastaardie te doen erlangen, en indien de zaak nog over dien boeg gewent kan worden, 't zal hier uitgewerkt kunnen worden. Maar ik vrees dat men zich al te verre zal hebben verspreid. Ik moet daarom de vrije macht nemen, om U.H. Ed. te zeggen, dat alles, wat men heeft uitgestrooid van de onevenwichtige vaart van Spanje en van Sweden, is puur vals en valselijk versierd door menschen, die S.C.D. Soorten te bedriegen. Spanje zal zich genoegen moeten nemen met een Tractaat in voegen, voordat verhaalt, en wij ook, en daarop het beloofde geld aan S.C.D. laten toekomen, en dan behoefte men van geen andere engagementen, associaties, conventies of iets dergelijks te spreken, en dat kan S.C.D. immer zeer wel doen, zonder te prejudicieren de Alliantie met Frankrijk gemaakt, en als men met Zweden convenieert over de macht, die de Maj. in Nederlanden mag hebben, en dat dat geschiedt de concert met S.C.D., zo kan ik niet zien, dat deselven daaromtrent ook ongerust kan zijn. U H.E. schrijft, dat S.C.D. zich nog wel met deze zijde wil engageren; maar waarvoor kan dat helpen, zo het niet mede relatief is tot de Spaanse Nederlanden? Immens ik bid dat men eens mag weten, waarheen de Alliantie met Frankrijk en Denemarken. markten gaen en wat men eintelijk wil, dewyl ick zekerlijk te gemoed sie, dat off een generatieleden zwaren oorlog sal ontstaan, die aen S. C. D. en deren Staet ten ndersten nadeelig sal zijn en alleen maar sal dienen, om de macht van Vrankryck tot harde oppressie groter te maken, off dat de Keizer en Spanje sullen worden geobligd, de wil van Vrankryck te mogen doen, inzgelyk tot voordeel van de Fransche macht en vermindering van S. C. D. en deren Staat, en daarbij S. C. D. vervolgens ganzeh niet gebaat sal zijn en zich sal hebben gechargeerd met den haat van zijn beste en oprechte vrienden. 'T was waar dan best, dat U H. Ed. de zaken daarop de voet bij mij voorgeslagen justeerde, ik naers vernam, wat men op die voet will doen, en dat ten spoedigsten bij missive bekend maakte. Wil men evenwel van daar iemand herwaarts senden, dat het dan ten minsten iemand mag hebben, daar mee men confidentie kan plegen, zonder dat het aan den Ambassadeur van Vrankrijk hier communiceert werd. Ik bid dat hieromtrent geen tijd mag worden verspild. Amerongen aan den Griffier. Dat. Potsdam 8. Mai 1683. [Neue Bemühungen, den Kurfürsten zum Eintritt in die Association zu bewegen. Abgelehnende Antwort desselben. Grund davon die Erbitterung gegen Schweden. Klagen des Kurfürsten über den kaiserlichen Hof. Seine Ansprüche an denselben. Vergeblicher Versuch, durch Fuchs den Kurfürsten zu einem anderen Beschluss zu bewegen.] Ik hebbe zedert het afgaan van mijn jongsten aan U W. Ed. 8. Mai. Van den 4. dezes C. D. in een particuliere audiëntie met respectvol gemaakt den inhoud van H. H. M. Resolutie van den 23. April en deszelfde getracht tot induceren (gelijk ik nu driemaanden aan den anderen onophoudelijk heb gedaan) tot het intreden in de Liga. Van Associatie met de daarop gevolgde speciale conventie, behelend het denombrement van krachten, sonder 8. C. D. verder te solliciteren tot het aangaan van een naadere Alliantie met de Kroon Spanje; waarvoor, om hooghstgede. Heere Churfurst te persuaderen, ik heb bijgebracht alle de redenen en argumenten, zo mij van tijdt tot tijdt zijn gesuppediteert geworden en die verder daarbij heb ik kunnen extraheren. Dan deszelfde hebben het ongeluk gehad van geen ingressie bij S. C. D. te vinden, zeggend deszelfde, dat mij tot meermalen had verklaard geen genoegzaamheid te hebben, om zich met de Kroon Spanje (van dewelke zo snel was bejegent) in nieuwe engagementen in te laten, veel minder met zijn eigen geld, 't geen men hem conditioneel aanbood; daartoe te laten koopen; dat hij van de aquilimitie van die Maj. verwachtte, dat deszelfde hem zijn rechtmatige pretensie zonder verder beding zou doen voldoen; en wat de generale Ligue van Associatie betreft, dat al in den Jaar 1681, als ik S. C. D. op bevel van H. H. M. daartoe uitgenodigde, dan hadde verklaard deszelfde niet te kunnen bijtrekken, ten opzichte van S. Maj. van Zweden, die daardoor aanleiding kon gegeven worden, om met een redoutabel getal van Troepen weer in Duitsland te komen, hetwelke doen ter tijdt en ook tegenwoordig geensind van zijn conventie; dat daarom een nabuurt, die hem heere Churfurst voor dezelfde met zo veel ongerechtigheid tegen de gemaakte Tractaten op het lijf was gevallen, hem deswegen altijd een rechtvaardige jalouxie deed hebben, en derhalve, zo veel mogelijk, zou doen voorkomen, ten einde desselfde zijn macht zo veel niet als voorheen om zijn landen zou hebben te grijpen. En wat preventies ik S. C. D. daar tegens tractatie te geven met het aanwijzen van de securiteit, die daarin resideerde, bij aldien deszelfde de voors. Ligue van Associatie geloofde te amplecter, excuserend het gepasseerde in den jongsten oorlog op de minderjarigheid van den Koning en hetzelfde aan die geneen imputerende, dewelke toen de Keuzeling in hadden, zo wilde dat echter niet opnemen. Daarbij temusteerde hoogstged. Heren Curussen ook geen sims van de Keizer. Hof voldaan te zijn, klagend over verschillende torturen, die hem van de Keizer. Maj. waren aangedaan; en ofschoon men nu 5 maanden aan den anderen had gerucht en zelfs van voorname Ministers uit Wien werd overgeschreven, dat den Graaf van Lamberg met billijk en matige satisfactie in korte tijd herstel zou kunnen krijgen. Wederholde Ablehnung der polnischen Propositionen. Men, so ook was, tot nog toe daarop het minste gevolg, seggende dat men aldaar had willen afwachten den uitslag van den Rijksdach tot Warschau, om, zo de alliantie tussen den Keizer en Polen bestendig bleef, zich daarvan in de onderhandelingen alhier te bedienen en minder satisfactie aan hem te presenteren. Dat al 't zelf niet alleen evident was, maar dat de Heren Stadsman in een gehouden discours met den vrijheer van Schwartzenberg bij deszelfs jongste aanwezigheid tot Wien zulks niet had verborgen gehouden, verder daarbij voegende, dat S. K. Maj. hem, heer Kurfürst, niet alleen het onrecht onthield het vorstendom Jägerndorf, maar dat nog daarenboven die drie hertogdommen van Brieg, Legnitz en Wohlau te pretenderen had, die bij hoogge d. K. Maj. onder voorgeven van een vervallen leen waren aangelegd, de gereformeerde kerken, die aldaar in grote meerderheid waren, weghenomen en vele van de religie verdreven; dat opgenomen vorstendommen uit kracht van voorgaande Pacta familiae tussen de vorstelijke S. O. D. voorvaderen en die van de heerlijke hertogen van Brieg nu op hem waren gesuccedeerd, waarvan mij de beschrijving bij geschrift zoude doen overhandigen. Ik heb daarna met de Heren Geheimraad Fuchs bij zijn aankomst alhier over den inhoud van opgemelde Resolutie gesproken en S. W. Ed. geemonstreerd de gevaarlijkheid, die in de voorst. antwoort resideerde, en hoe apparent het was, zo men aan de ene zijde naar de vreugde van zijn voorstellen niet wilde luisteren en aan de andere zijde zich nader met Frankrijk en Denemarken tegen de Zweden engageren, om die Kroon uit oorzaak van een gerechte transport van enige Troepen in 't Rijk offensief aan te tasten, dat daaruit een generale oorlog zou ontstaan, die S. C. D. Soo ten opsichte van zijn hoge jaren en indispositie als wegens zijn landen en luijdeus, als weinig zou kunnen dienen als geen enkel potentie in Europa; weshalve ik, S.W. Ed., die sig voor des ons van diergelijke trouwelen, waardoor aan Frankrijk aanleidingen zou gegeven worden, om onder pretext van deze of geen te assisteren zijn desbeiden tegen het Rijk en de Spaanse Nederlanden voort te zetten, al altijd avers heeft getoond, onmiddellijk versocht, dat hij andermaal de goetheit wilde hebben, het bovenstaande S.C.D. op 't krachtigste te representeren. Gem. Heren maakten daarin geen enkele schwierigheid, maar alle de grieven, zowel hem als had voorgebracht, te herhalen en vermeende en zelfs nog meer andere daarbij doend, zeiden bedenken te hebben, dat S.C.D. daarin zou kunnen consenteren. Eenigen tijd daar na heeft S.W. Ed. mij gerapporteerd, dat hij S.C.D. op het voorstel subject wijloos had onderhouden en deszelfde alle mijn redenen en argumenten voorgehouden; dan dat hij mij tevreden liet zeggen, dat hoogstged. Kurfurst bij de gegeven antwoord persisteerde, met protestatie uitspraken, dat hij al altijd met den Staat van H.H.M. de oude en vertrouwde vriendschap wilde continueren. Uit al het welke H.H.M. na haar hooge wijsheden zullen kunnen afnemen, wat apparenie daar overig is, daarom meerhoogstged. Heeren Kurfurst tot het intreden in de Lijn van Associatie met den aanklager van die te kunnen induceren. Amerongen aan den Ruthspensionär. Dat. Potsdam 8. Mei 1683. Gerüchte am Hof über eine Allianz zwischen Frankreich, Dänemark und Brandenburg und einen bevorstehenden Krieg mit Schweden. Fuchs kann die Wahrheit derselben nicht leugnen. Eine unzweifelhafte Erklärung vermeidet aber Fuchs. Dessen Klagen über das Benehmen des Kaisers, Spaniens und Schwedens. Nachrichten über bevorstehenden Zwist zwischen dem Staat und England. Veranlassung zu demselben. Mai. Bozen 't geene heute an d' Heere Griffier schreibt, hat noch zu vögen, dass als ich mit d' Heere Fuchs in Diskursen war, gelich da darin vermelt, ihn unter andere fragte, was doch nach so viel gehaltenen Konferenzen mit d' Heere Bier man endlich idarauischt steht zu erwarten; dass jeder hier an 't Hof seine Seite, derer Allianz war projektiert, um nach Nevers und Dänemark den König von Schweden, heraus, dass er seine Truppen in Deutschland übersetzen oder nicht, offensiv zu Wasser und zu Lande zu attackieren; dass um solche Vorhaben zu favorisieren und das Haus von Braunschweig-Lüneburg (die gesagt werden so gefährliche Desseinen nicht zu können approbieren) zu infiltrieren, eine starke französische Armee durch die Cleverlande den Rhein zu führen und nach Laipstadt, zur Sicherung des Schwerpunktes, dort soll diese gealliierte Armee bleiben, eingründet werden, ja dass man daarenboven veranlasst hat, bei älteren Verträgen die Herzogin von Sachsen, sich nach ihrer Willen zu engagieren, dass man ihr zu einer Erkenntnis, das Stift Hildesheim, würde gegeben: wobei der Kurfürst antwortete, dass noch nicht einige dergleiches vorgeschlagen in der Konferenz vorgekommen, und er nimmermehr den Kurfürsten seinen Meister, könnte anfahren, um freiwillig einige seiner Festungen in die französische Bindungen zu stellen, viel mehr, dass die durch seine Lande die Passage zu vergnügen, bis aufs Dasein. Van andere maar dat rijk echter niet konde onthouden, datter projecten lagen waarvan men door de beeren Mein der aan de voorm. Hoven liet openingen geven, die hem deden vermoeden, het zij deszelfde aldaar voor goed aangesien werden of niet, dat een Oorlog tussen de twee Noorder Kroonen daaruit stond te volgen, in welk geval S. C. D. volgens voorgaande Tractaten ende 't geen tegenwoordig in vere was, soude genootschap zijn, tegen Sweeden mede in 't spel te komen, ende hij derhalve verhoopte, dat H. H. M. met deszelfde geen maatregelen zouden nemen, die enige ombragende aan Denemarken en hoogstged. Heere Kurfurst mochten geven, dewelke nog een Alliantie met den Staat had, die hij oprechtelijk wilde naakoming, ende zo daarop iets verder deficieerde, men deserzijds genegen zoude zijn daartoe te handelen. Dit alles vertelde voorn. Heer Fuchs met soo veel omwegen, dat nauwelijks daaruit konde besluiten, of S. C. D. intentie was, om zelfs de Sweeden aan te tasten, of schoon hare Troepen terughielden, dan of hij als een geallieerd van Denemarken die Maj. met enige Troppen in sulken geval alleen assisteren, waarna naderere explicatie versoeckende kreeg een ambig stepantwoord en dat hij geen order had, om me dies aangaande zijn Meesters sentimenten, die hij zelfs nog niet t' eenmaal had ingenomen, eenig sens t' ontdekken, maar mij wel konde verzekeren, dat het verhandelde niet zoude worden geconcludeerd, alvorens d' Heere Meinders van zijn reis was gerevat, seggende dat het onbegrijpelijk was, dat daar men nu bij naar drie raanden van d' intentie van Denemarken en de besending van d' Heere Bier man naar de Huizen van Gronswijk en dit hof had gesproken, niet het minste van den Keizer en Zweden hier werd voorgebracht, om een stand van zodanighe desseinen te weerhouden, alleen dat de Heere van Amerongen de eenigste Ministers was, die op order van de heeren zijn Prinselijke voorstelde de gevaaren, die zij vermeinden daar in te resideren; dat hem leek was, dat de zaken soo snel werden gemanieert, gevende daarvan de schuld aan den Keizer, Spanje en Zweden. Als wij in deze serieusse discoursen waren, kwam d' Heere Meinders daartoe, die met het zijne bijbrachte en het dreigende ongeval met vele woorden van zijn Meesters schouders zocht te demonteren en de oorzaak valt dat aan andere te imputeren, en voornamelijk, dat de Spaanse in soo pressante gelegenheid opvatte, om de bewuste arbitrage aan Engeland te laten verblijven. Anderen klopte de pas ontvangen berichten, dat de Frans zoude terugtrekken en uit de oorlog, en de Zweden zouden dienst nemen aan het Spanjaards, om te voorkomen, dat Zij in Ac so kwaad zoude afgeschreven zijn. Maar om de rol van prins te spelen, die een nieuwe coalition samenspteelt, die de Fransen en Spanjaarden wederom tegenover elkaar zette, die de Zweden weer op het verdedigend aan zette, en het hele spektakel van nieuwe manoeuvres oproept, die de oorzaak valt aan de oorlog te voeren, waarbij het eigen belang van elk land niet z zwaarwegend is als de noodzaak om de eigen schuld te verbergen, die aan een onbesliste oorlog valt te imputeren. Enfin, het besluit was, dat de zaken aan beide zijden veel gevaar onderworpen waren, maar dat men van twee kwalen hier het beste, zo snel mogelijk, moest kiezen, waaruit te vreesen is, dat alle redenen van indicatie op het genoegen van mijn Heer de Kurfürst niet zullen kunnen. Ten zelfde dag heeft men S.C.D. doen geloven, dat deze Alliantie tussen Engeland en Denemarken was gesloten, waarover grote ontstening in Zweden zou moeten zijn; dat het gepleegde voor Bantam in Engeland ouder dan de gemeente werd gedecretend en vergeleken bij het gene voor deensen in Ambon is gepasseerd; dat door een Express over dit onderwerp satisfactie zou moeten worden gevordert, en die Maj. 20 oorlogsschepen deed equiperen, hetwelke zijn reflectie ten gunsten voor Denemarken of, zo aan die natie geen satisfactie door de Hollandse Oost-Indische Compagnie gegeven werd, niet ten bestaan voor de Staat moest hebben. Ik heb meermal gesteld, dat als men hier grote zaken voorheeft, dan voor af vele onwaarheden uitstrooit, gelijk vertrouwen dat deze Engelse tijding ook zal zijn. Amerongen aan den Kathespensionär. Dat Potsdam 11. Mei 1683. [Empfang von Fagel's Schreiben vom 4. Mai. Audienz beim Kurfürsten, um ihn zur Annahme der neuen Vorschlage zu bewegen. Conferentie met Fuchs, Over dieselleben. Voorlopige afhulpende Antwort des Kurfürsten. De Hof is door de Aussichten op Eroberung Pommerns und Bremens verblindt.] 21. Mei. Ik heb me gisteren aanstonds na den ontvang van U.W. Ed... Gestr. missive van den 4. dersten te Hove begeven, om den inhoud van die S.C.D. in een afsonderlijke audiëntie met respect voor te dragen, waar het mogelijke, tot het aangaan van de voorslagen daarin vervat, te disponeren, en gelijk voorzover tot die audiëntie ben aangevraagd, is geadmitteerd, zo heb ik op de beste wijze en na mijn onderste vermogen getracht S.C.D. te doen begrijpen alle de redenen en argumenten bij U.W. Ed. gestr. ten overzicht aangevoerd. Het belieefde S.C.D. mij voor deze gedane ouverture te bedanken, zegend dat het zaken van d' uiterste belang waren, en derhalve zijn Geh. Kaard Fuchs van Berlin zoude ontboden om met mij daarover in conferentie te komen, en door denselven te worden gehoorzaamd. In J. 1621. Actua I. 356, 372, van Kampen II. 62. Daarop is gem. Heeren (naar dat het voornaamste van ons verhandelde in acht punten kortelijk op 't papier gebracht hadden) daarvan aan den Kurfürst zijn Meester rapport gaan doen, mij belovend dat alle mijnaar bij gebrachte redenen naar vermogen zouden aanmoedigen, en en passant daarbij voegende, dat Indien hij wenschte, dat H.H.M. in den beginnen mijn laatste aankomst alhier belieef hadden zodanige voorstellen te doen; dat mij nog voor zijn vertrek naar Berlijn de intentie van den Kurfürst zoude bekend maken, gelijk twee uren daarvan is geschiedt, als wanneer gedachte Heer mij toegeef een prolix discours van punt tot punt heeft geantwoord, beginnende hetselve, dat den Kurfürst zijn Meester wegen de uitstekende belangrijkheid van die gedachte voorstellen zo toentijds niet wel konde antwoorden, doch vermits ik hem te verstaan had gegeven, dat H.H.M. wel wenschten met een prompt antwoord gedien te zijn, hij mij de voorstelbare overwegingen van S.C.D.G. geordend was bekend te maken, 't geen voor een provisioneel antwoord konde strekken. En vermits heeren met vele wijzigingen en omsichtigheid zijn discours voerde, zo heb ik, om de herinnering te subveren, versocht, dat het voornaamste van die den ipso dictante door Mr. Ham in de pen mag worden gevat, hetwelke toegestaan werd, in voegen van U.W. Ed. gestr. uit de bijlage zal behoefig zijn te zien, uit hetwelke H.W. Ed. gestr. naar zijn bezoek 2. Schweden würde man disponieren können, sich über die Zahl des Kriegsvolks, das Schweden auf deutschem Boden haben darf, mit dem Kurfürsten zu vereinbaren. 3. Wegen der kaiserlichen, 4. Wegen der spanischen Satisfaction. 5. Ueber eine Allianz zwischen dem Staat und dem Kurfürsten mit Einschluss der spanischen Niederlande. 6. Wie weit der Kurfürst sich bereits mit Frankreich und Dänemark engagiert hat oder sich zu engagieren im Begriff steht. 7. Wegen der Sendung eines kurfürstlichen Ministers nach dem Haag. 8. Provisionelle Antwort des Kurfürsten auf die obigen 7 Puncte. Ad 1. Da Spanien die friedliche Abtretung des bereits Occupirten abgelohnt und mit Frankreich darüber Streit angefangen hat, es ist eine Ruptur zwischen Beiden zu besorgen, und während derselben ist es keinem Theil zu verdenken, wenn er Eroberungen zu machen sucht. Wenn nun Frankreich während seines Kriegs mit Spanien neue Eroberungen macht, so würde er, im Fall der Annahme des Amerongen-Materiel. lur Gasch. d. Gr. Kurlursten. Ul. 45 Digitized by Google 706 IX. Verhandlungen über eine neue Coalition. wissend dass können annehmen, oft sodannige antwort wird solidis 18 te beslüssen ende oder der finale antwort, so darauf Staat te folgen, ter intention van den Staat ende U W. Ed. gestr. wird ausgefallen. * Es ist zu beklagen, dass so rechtsgültige vorstellen so wenig Eingang schienen zu sollen finden. Das offen liegen von Pommern und den Stiften von Bremen und Verden werden hier vertont mit solch dan angenehme farben abgemalt, dass es zu bequemen ist, dass der Augen dadurch stand verblendet zu werden. Gott gebe? dass es ihnen nicht geht gleich den hunden in der labeled von Aesopus, die uaa der Schatten taste und untertassen den block liet fallen. Ich sal so viel unglaublich tragische, dies begonnen werk ter intention van U W. Ed. 