title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: Die bevolking moest langzamerhand uit den flaat der kindschheid tot dien der jongelingfchap worden overgebragt, en daartoe konden leeraars en leidslie- den, die zelven nog in de laagte en düs binnen haar bereik ftonden, haar vecl mees dan anderen. dienen. | Wij kunnen het kloosterleven in de cerste heift der middeleeuw nog van cen’ anderen kant befchou- wen, om daarin de hand der Opperfte wijsheid. te ontdekken. Toen wij in het cerste deel cene fchets van den Godsdienftigen toeftand gaven, waar- in Europa’s volken ten tijde van den val des Wes- terfchen Keizerrijks verkeerd hebben ,„ leerden wij de Franken, de Sakfers, de Friezen, de bewoners van andere ,,. bijzonder Noordelijke en Noordooste- lijike landen kennen, als nog gehecl aan het heiden- dom van hetgeen wij hier gezegd hebben, de geruigenisfen van fchrijvers aan te halen. In mMmasıLLons Annales vindt men een’ overvloed van bewijzen voor elke door ons vermelde bijzonderheid. Mist jemand dit belangrijke werk; hij kan zich met sanbErs Ge/chiedkundige Be- ferouwing enz. I D. bl. 65 volgg. behelpen, 424 OVER DE. VOORTGANGEN, ENZ. dom verflaafdl. Maar zou de Zedelijke en Gods- dienstise Befchaving in dit werelddeel eenmaal wor- den ingevoerl; dan mocsten dezen zoo wel het Christendom aannemen „ als Gothen, en ‚Sweven, en Burgondiers en de verdere floopers van het Romein- [che gebied: ja dan moesten de Hongaren, de Polen, de Rusfen, en al de ‚S/ayifche naburen der Germanen zich met de Latinfche of Grickfche Kerk vereenigen. En daartoe was het noodig, dat er menfchen gevonden werden, die deze volken op- zochten, hun de gangbaar gewordene leer verkon- digden en de afgoderij, waaraan zij' zoo zeer gc- hecht waren, nadrukkelijk te keer gingen. Nu be- vreemde zich niemand over de vraag, of anderen dan de kloosterlingen zulks wel op zich genomen ,- laat ftaan met gelukkigen uitflag volvoerd zouden hebben ! WVerbeelden wij ons de zoodanigen, die aan vrouw en kinderen, of althans aan de maat- fchappij naauw verbonden zijn, en in de genoegens van het gezellig verkeer deelen! Stellen wij, dat aan dezen de taak wordt opgedragen, om zich van de dierbaarfte betrekkingen af te fcheuren, het va- derland zelve te verlaten en onder woeste en bloed- dorstige barbaren den naam van CHRISTUS te gaın prediken! Er zullen zeker weinigen zijn, die zulk eene taak gewillig aanvaarden: en worden enkelen door Godsdienstig .gevoel gedrongn, om het te beproeven; zij zullen, of halverweg terug deinzen , of zich althans voor die ftoutmoedige zelfopoffering wachten , zonder..welke er niets gocds te hopen is. Er GVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 425 Er zou derhalye van de bekeering der heidenfcl:e volken niet veel gekomen zijn, indien dit werk al- leen door gewone geestelijken had moeten gefchie- den. Die waren aan het vaderland, waarin zij woonden, aan de Kerk, welke zij bedienden, aan de maatfchappelijke betrekkingen, in welke zij ver- keerden„ doorgaans te naauw verbonden, om de regte zendelingen naar woeste en onherbergzame oor- den te zijn. Daarenboven weten wij, dat velen hunner,, gedurende de cerste helft der middeleeuw , nog in huwelijksgemeenfchap geleefl hebben, hct- welk hen belette, zich zulk eene taak te laten welgevallen; en dat het heidendom in Europa groo- tendeels is uitgerocid geweest, voor en aleer het gelukt was, die huwelijksgemeenfchap onder hen geheel te ftuiten (*). Ook had menig bisfchop zich te diep in ftaatszaken ingewikkeld, om zich met den vereischten ernst op de bekeering der bar- baren toe te leggen (}). Het was daarom eene volftrekte behoefte, dat er 'eene bijzondere klasfe var menfchen beftond, die dezen zoo mocijelijken arbeid verrigtte: en dit waren de kloosterlingen. Dezen hadden aan geene huifelijke of maatfchappelijke betrekkingen of genoegens. vaarwel te zeggen, om onder afgodifche horden ‘met het teeken var het kruis te verfchijnen. Dezen waren gcheel en al zich zelven meester, om te land of ter zee heen te reizen en (*) Pranck. III B. s. 579 ff. (}) Prister. IB. s. 371. 426 OVER DE. VOORTGANGEN, ENZ; en daar om te zwerven, waar de weg, de wind of de fortuin hen leidde. Los genoeg van de aarde, om vrijheid en leven voor de zaak van de Gods- dienst te wagen, konden. dezen ftoutmocdig in digte wouden en akclige woestijnen doordringen „ midden onder een bijgeloovig volk het heidendom beftrijden „ de afgodsbeelden en ‚tempels des noods met eigene handen omver halen, en, werd de domme menigte door priesters en wigchelaars tegen hen opgeruid, het zich getroosten als martelaars te fterven. Ja zij alleen waren in flaat, om, met opoffering van rust en gemak, bosfchen uit te roeijen, moerasfen te dempen, en gronden te bewerken „ waarvan eerst na verloop van jaren zou te oogften zijn: want met geene zorg voor het dagelijkiche onderhoud van tee- dere betrekkingen belast, wisten zij, dat hun kloos- ter eenmaal de vruchten van hunnen arbeid plukken zou. Zulke mannen waren een AUGUSTINUS, een _ COLUMBANUS, CN WILLEBRORDUS , een BONIFA- CIUS, ECM ANSGARIUS, -CeEN CYRILLUS EN METHO- pıus, en vele anderen, welke wij nevens hen noe- men konden. Drogredenaars van later tijd, die eene oppervlakkige wijsgeerte in plaats van het heilig Evangelie zochten in te voeren, en met de wereld, die duor hen bedrogen werd, voor het afgodsbeeld eener verfiinde zinnelijkheid neörkuielden „ hebben hun vernuft gefcherpt om ze befpottelijk te maken (*). | Maar (*) Onbefchaamder heeft zich zeker wel niemand uit- gelaten, dan A. voN KOoTZEBUE, in deszeifs Gefehichte des OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 427 Maar terwijl zij zelven in de gefchiedenis met cene zwarte kool geteekend ftaan, bewondert elk, die de waarheid liefheeft, deze monniken, als helden var oN- des Deutfchen Reiches von desfen Urfprunge bis zu desfen Untergange. Van BoNIrACcIus fprekende, zegt hij: „ Velen noemen hem Duizschlands grootften weldoener. Wie zal hem dezen roem onbepaald toekennen, zoo lang geen God openbaart, of aan de Duitfchers geen hooger geluk op aarde zou te beurt gevallen zijn, wa- ren de heilige bosfchen onaangetast gebleven. De ver- hevene Christelijke godsdienst brengt hare belijders in den hemel; maar op aarde verandert zij (getuige zij de gefchiedenis!) in het wezenlijke niets. Daar heerfchen zoo voor als na dezelve [l. derzelver invoering] dezelf- de hartstogten en misdaden. Niet minder vertoonen zich deze beiden in onze dagen, dan in die der Karten en Cherusken. In de plaats van doode afgoden traden levende, de Papen.” In de fchriften van een’ man, die zulk eene taal voert, moet, waarlijik! wel een geest van ligtzinnigheid en ongodsdienstigheid ademen: en het ware daarom te wenfchen, dat deszelfs tooneelftukken eindelijk eens van onze Vaderlandfche fchouwburgen ge- weerd werden, Het boek zelve hebben wij nier gele- zen, maar de woorden in der tijd uit de Allgemeine Li- Zeraturzeitung van het jaar 1817. s. 288 aangeteekend, benevens de volgende, daarbij gevoegde oordeelvelling : ‘„ Behoort Rec. nog het verkeerde dezer ftelling aan te wijzen? Neen, hij zou zich fchamen, er ook flechts ne letter over te fchrijven, en merkt alleenlijk aan, dat er meer zulke uitvailen in dit boek voorkomen.'” 423 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ« onfterfelijiken roem en onfchatbare waarde, „ Eene loffelijke geestdrift ,” zegt GıBBON (*), „ voerde hen naar de: tenten en de hutten der barbaren: ar- moede, vermoeijenisfen en gevaren waren hun lot: hunne ftoutmoedigheid deed hen werken en lijden: hun drijfveder was zuiver en verdienstelijk: hunne belooning voor het tegenwoordige beftond in de ge- tuigenis van hun geweten en in den eerbied van een dankbaar volk.” W\WVaren zij met velerlei bijgeloovig- heid befmet; wij zien dit te eerder voorbij, omdat zij zonder overdrevene begrippen niet hadden kunnen doen, wat zij gedaan hebben. Bij de bedelmonni- ken, meestal ballasten der maatfchappii, komt het alleen te pas, zulks zwaar aan te rekenen: doch die orden zijn van lateren oorfprong. Wij fpreken hier van die mannen, door wier onvermoeiden jijver het. heidendom in een groot gedeelte van Europa is uit- geroeid geworden. Daarvoor hadden zij vrijheid, en leven, en al wat hun dierbaar was, veil: terwijl zij zich vaak niet ontzagen van, gelijik AnsGarıus (}), netten te ftrikken of ander gering werk te doen, om zich het fober ftukje broods te winnen. Door vrou- welijke kloosterlingen werden zij, gelijk BONIFA- cIUs, door LIOBA, THECLA, CUNEHILDA en äl- ‘ deren ($), ter uitbreiding of bevestiging van het 5 (*) Vol. X. p. 218, (+) Laupecl, Origines Hamburgenses &c. P.74 116. ($) MasıLLon. Tom. II. p. 142 sqı. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, 429 geloof, edelmocdig bijgeftaan. Zij vergenoegden zich dikwijls niet met heidenen tot belijders van CHRIS- Tus te maken, maar namen hunne bekeerlingen, om ze des te beter van de oude verkeerdheid af te wen- nen, in hunne kloosters op: eene gewoonte, waar- omtrent BROES (*) te regt vraagt, of zij nog niet navolgingswaardig zijn zou, wanncer de bekeering van woeste menfchen aan geftrenge Katholijken „ niet aan vrije: Protestanten werd opgedragen. Reeds daar- door werkten zij op de zedelijkheid, dat zij in eene ongeregelde maatfchappij min of meer een geregeld leven invoerden (}). Zij gaven het voorbeeld van die menfchenliefde, welke zich aan de bevordering der be- langen van anderen gehezl toewijdt,, het voorbeceld van de verhevenfte zelfverloochening , voor welke geen offer te zwaar is; ook het voorbeeld van ftille werkzaam- heid, aanhoudende vlijt en ftipte orde, die in hun- nen wandel, hunne gedragingen en hunne huishou- ding doorftraalden ($). Met eigen handen bouwden zij kloosters en kerken en leiden zoo doende den grond voor dorpen, vlekken en fteden, waar men te voren niets dan moerasfen en wildernisfen gezien had. Binnen hunne muren hadden zij plaatfen tot verzorging van ongelukkigen en bewezen zij de plig- ten der gastvrijheid aan vreemdelingen, die 'elders te ver- (*) ID. bl. 2or. (F) Royaarps t. a. p. bl, 117. ($) Pranck, II B. s. 482. 430 .QVER DE VOORTGANGEN, ENZ. wergeefs eene toevlugt zochten, Het akkerwerk was het voornaamfte bedrijff, hetwelk de infteller hunner orde, BENEDICTUs, hun had opgelegd, en velen hunner ‘met naarstigheid en gewilligheid . uitoefen- den (*); En waren zij tot eene losbandige en luije levenswijze vervallen;. dan werd menigeen nog door gebrek genoodzaakt, de. handen aan den ploeg te flaan (Ct). Zoo hebben: wij; het aan hen te dan- ken, dat, door geheel het ‘Westen van Europa heen, vele woeste ftreken lands in vruchtbaren grond herfchapen zijn: en wie zal er aan twijfelen, of (*) Merkwaardig zijn de woorden, waarmede cun- BERT, naar het eiland Faro& geroepen, var zijne med- gezellen affcheid nam. Indien, zeide hij, de Goddelijke genade mij te dier plaat[e vergunnen zal, dat ik van den arbeid mijner handen leven kan, zal ik er gaarne bliiven; anders zal ik, met Gods wil, zeer fpoedig tot u terug keeren. Zie BEDA. Lib, IV. cap. 28, waar wij zien, dat hier bijzonder het akkerwerk bedoeld is ge- worden: zoo als denkelijik ook in het verhaal (I. II. cap. 2), waarmede dat van GALFREDUS Monumetensis (Hist. Reg. Britann. Lib. IX. cap. ı2) genoegzaam woordelijk overeenkomt, dat Aucustiınus, bij zijne komst in Eugeland, een klooster gevonden heeft, in hetwelk meer dan twee duizend monniken zullen ge- weest ziin, die met handenarbeid den kost wonnen, (+) Een opmerkelijk voorbeeld daarvan geeft ons het Chronic. Senon. bij D’ acHery. Tom. Il. p. 617. fchoon de Schrijver zelf her echter afkenrt, OVER DE VOORTCANCEN, ENZ. 431 of ook daardoor de Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving geholpen zij geworden, om hare beginfelen heinde en ‚verre te verbreiden (*)? Hetgeen wij tot dus verre gezegd hebben „ brenge ons niet in verdenking, als of wij die verbästering van gcloof en zeden, welke er van tijd tot tijd on- der de kloosterlingen is doorgebroken, moedwillig voorbijzagen! Niemand gevoelt meer de gegrondheid der zoo luidkcels aangehevene klagte over de aards- gezindheid en losbandigheid, de zwelgerij en on- tucht, de verzaking van al wat eerwaardig en heilig is, waartoe monniken en nönnen maar al te dikwijls vervallen zijn. Menigmaal fchroomden zij niet hun- ne belofte openlijk te verbreken, en in de wereld terug te keeren, om zich in ccn’ maalftroom van ongeregtigheid te florten. Op vele .kerkvergaderingen zelve hoorde men uitfpattingen van allerlei aard, waaraan zij fchuldig waren, opnoemen. Het be- hoort te dezer plaatfe niet de oorzaken van- zulk een verregaand bederf na te. vorfchen: en die zijn door anl- . CD) Wit fpreken hier voornameliik over die landen .yarı Europa „ waarin zich de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving, door geheel de eerste helft der middeleeuw heen, vertoond hebben : maar hoe zeer de kloosterlingen ook in Zweden, Denemarken, Rusland den grond tot die Befchaving hebben gelegd, zie men bij GEIJER. IB. s. ııı ff. strauL, IB. s. 182 ff, en andere fchrijvers. ! 432. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. anderen ook duidelijk . genoeg aangewezen (*). Maar hoe groot dit bederf geweest zij, wij behoeven daarom niets terug te nemen van. hetgeen wij ter eere der kloosterlingen hebben aangeteekend. De- zelfde reeds meermalen :aangehaalde Schrijver, die onlangs een zwart tafereel van derzelver. ondeugden en wanbedrijven voor den Neder!andfchen lezer heeft opgehangen „ zegt met zoo vele woorden: De ge- jehiedenis van de kloosters. der Benedictijnen is die yan de befchavying der middeleewwen (}).. En maken wij een behoorlijk onderfcheid tusfchen perfonen , plaatfen en tijden; dan kunnen.wij hem dit zonder genige de minste bedenking nazeggen. .Voor en aleer de verbastering onder monniken en nonnen eigenlijk regt begon door te-breken, waren de Angelfakfers, Hesfen, Thuringers, Friesen en anderen reeds groo- tendeels Christenen geworden, _Nooit' was dezelve ook zoo algemeen, of er bevonden zich onder de menigte van ongodsdienstige en zödelooze menfchen ook zulken, die een’ .beteren zin ten toon |fpreidden. Dit blijkt zonneklaar uit -de hervormingen, die er van tijd tot tijd door de kloosterlingen, niet flechts op aandrijving der wereldlijke magt, maar ook uit eigene beweging ondernomen zijn. Getuige zij hier vooral de flichting van cLucny, die in den aanvang der (4) Praner. IUB s 47 I B. 's. 695 ff, SCHROECKH. Th. XX, s. 69 ff. ($) Sanper. a. p. I D, bl. 92. OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 433 der tiende ecuw den toon gegeven heeft, om on- der monniken en nennen regel en, tucht te herftellen , en onderfcheidene Kkloosters tevens veel naauwer dan te vofen met elkander te verbinden! Getuige zij ook de opkomst van een aantal nieuwe orden, cer de kruistogten nog begonnen waren! Wij erkennen, gaarne met HALLAM (*), dat ook zulke hervormin- gen bij lange na niet voldoende zijn geweest om een kwaad te weren, hetwelk uit de voorgefchrevene leefwijze natuurliik voortvloeide: maar zelfs dit- kwaad had, onder de leiding van Gods aanbiddelijk beftuur,, zijne nuttigheid. Zag men onder hen, die voor heiligen op aarde doorgingen, de zeden fchro-, melijk verbasteren; dit deed velen, die zich door dweepachtige geestdrift uit de maatfchappij zouden hebben los gefcheurd, te algemeenen beste, bij hun- ne betrekkingen blijven. En nam die verbastering gaandewegs in uitgebreidheid toe; zij maakte het voor ieder een’ aanfchouwelijk, dat eene zamenfcho- ling van monniken en nonnen met de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving niet beflaan kon; maar al- leen de ftrekking had gehad, om derzelver beginfelen onder de barbaren in te voeren. Hoe meer die be- ginfelen in de gemoederen doordrongen; des te meer naderde de tijd, dat de kloosters hadden uitgediend. Zij werden dan ook door de bevolking hoe langer hoe meer met cen’ blik van verachting aangezien „ en ten laatste, door miüdel der gezegende Kerkher- | Vor- (*). T. a. p. Vol. III. p. 352. SE; Ee 434 OVER DE VOORTGANGEN , ENZI vörining ,- overal yernietigd,) waar- men de Dosen voor den glans: der ’zuivcre Evangelicleer opende. Waarom het der: Voorzienigheid'behaagd.hebbe; ze elders 'nog in land te''houden‘, is eene zeer Moeije- lijke vraag: maar tot' het laatste’deel’ dezer gefchie> ‚denis gekomen , :zullen wij'beproevefi ,. of'wij.in de Auistermis ook eenig licht 'vinden kunnens: -- ' Gaan wij met onze BETRER -yanı het klooster- even tot Aet' huifelijke leven’ over; ook daar zien wij de 'Zedelijke en Godsdienstige- Befchaving., opi welk cene gebrekkige wijze het ‘ook zijn.moge, ge= dürende de 'eerste helft der: middeleeuw „. onder de bevolking van Europa 'werken; :Dit zien wij dan: vooral met. innig welgevallen‘, -wanneer wij; den toe=: Stand van vroegere geflachten "hiermede vergelijken.: Naar gezinnen , op zulk eenen goeden«voet ingerigt,. als wij ze te onzen' tiide, vooral' bij den zooge- noemden middelftand „ in ınenigte mogen aantreffen , zouden wij bij geheel de Oudheid te vergeefs’ zoe-. ken. De zoo hooggeroemde Grieken: en ‚Romeinen’ wisten even min als de Oosterlingen van een huife-: lijik leven, gelijk dat naar de -regelen van Zedclijk-: heid en. Godsdienstigheid ‘zijn moet.: Toen het: Christendom in de wereld kwam, knoopte het zich' aan de wetten en gebruiken, welke het in de maat-. fchappij aantrof, en moest zich vergenoegen met zoodanige, die het zonder eene geheele omkeering. van ‘den Staat niet kon afichaffen, te veredelen of te verzachten. Zoo werkte het zeker- ook eeniger- MA- OVER DE VOORTGANGEN, ENZI 435 mate bij die Germaan/che volken, welke in het Ro- meinfche gebied invielen , van dat. zij door een laauw licht van hetzelve begonnen. beftraald te : worden. Doch zeo lang zij' nog omzwierven, om zich eigene bezittingen te. zoeken, bleven zij meestal: .bij de voorvaderlijke gewoonten en inftellingen,-’ De Her- vorming dagteekende zich cerst- onder 'hen' van den tijd, waarop zij, in. de ovctheerde landen- gevestigd, nieuwe maatfchappijen oprigtten. Nu vlocht 'zich de leer van het Evangelie, voor zoo verre zij die kenden, zoo wel met.de wetten en gebruiken hun ner ‘overwonnelingen, als met huhne' eigene ze- den ineen.’ Van tijd tot tijd werden ook die Ger- manen, welke- aan de flooping des Rijks geen deel genomen hadden, werden ook de S/zven tot- hen in eene naauwe betrekking gebrast.- Zoo zag men dan in Europa den aanvang van dat huifelijke leven; hetwelk „. vooral-in latere ecuwen „zoo vecl tot heil der «menschheid : heeft bijgedrager‘. - "Vestigen wij kortelijk de aandacht op drie voorzame”bijzonderhe- den: de behandeling van het vrouwelijk geflacht‘, de opvecding der kinderen, den tocftand 'der dienst- bare klasfe! Zal de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving in het huifelijke leven.doorftralen ; dan moet de behan- deling van, het vrouweljk.geflacht „ gelijk. wij reeds hebben ce (*),. overeenkomstig. deszelfs waar- (*) I Deel, bl, 79 En Ee 436 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, wäarde zijn: "zoodat men aan de vrouw , als de an- dere: helft der menscliheid, een’ gelijken rang. als aan den ‘man -toekent; haar eenen werkkring naar mate van haren aanleg en hare krachten bepaalt, en met haar 'niet -flechts als een zinnelijk, :maar als een zedelijk en onfterfelijik wezen. omgaat, „ Hoezeer zii nu-te Rome”, zegt een hedendaagsch fchrij- ver (*), „ reeds hooger ftiond, dan bij den Griek, die in dit opzigt meer Oostersch dacht, en de huis- vrouw noch op een gastmaal medenam „ noch aan de moeder des gezins de cerfte plaats toewees in het huis , haar integendeel afzonderende in het .vrou- wenvertrck; was zij ook ‘te Rome ver van die zedelijke fchatting, die menfchelijke gelijkheid te deelen, die, onder den invloed van het Christen- dom, de nieuwere tijden haar hebben gegeven.” Dit kan men elders met voldoende bewijzen geftaafd vinden: (}). En bragt niet de aard der zaak in maatfchappijen, waar. de verdienstelijkheid jegens het Vaderland ’s menfchen hoogfte doel was, den ver- nederden ftaat van het andere geflacht: mede, al ftond de vrouw juist niet zoo: laag meer, als zij ons bij HOMERUS voorkomt? Weel erger was nog ha- (*) u. ]. CH Tuoruck, in NEANDERS Denkwürdigkeiten. 1 B. s. 203 ff. QYER: DE.VOORTGANGEN , ENZ& 437 kare 'behandelinig in het Oosten. Hier was zij. ook, dan, wanneer zij. als de eenige.echtgenoot het hart. yan haren man gewonnen „..of. deszelfs ‚gunst „als de, uitverkorene. boven.jaloerfche ‚mededingfters ,ver- worven ;had; in.den grond flechts eene flayin „.die op: de.:wenken. van: haren meester paste. - Dat 'zij genoodzaakt werd. het. gelaat „ _zelfs voor magen en bloedyerwanten , achter. een? . fluijer . te: verbergen , maakte haar lot nog meer beklagelijk.. Nu kon her ook. niet. anders, :ef in de-woning van ‚den Ooster- ling. ‚heerschte eene vervelende , doodfche' eenzelvig- heid, waarin zich neauwelijks eene,, fchaduw: van het. huifelijke. leven vertoonde.. Toen de Evangelie- ker in de wereld werd ingevoerd , bewees zij; ook deze weldaad. aan de menschheid, dat zij- beide ge- Nachten: nader ann. elkander bragt, Niet alleen: ver- vulde zij. het. hart van den man_met. gevoelens, van liefde ,„ : waarvan niemand -eer; den heilzamen invloed ondervond, ‚dan zijne. wederga; maar Zij_ heiligde den echt ook. als..eene Godsdienstige verbindtenis tusfchen- twee wezens, voor :dezelfde zaligheid ge» fchapen. (*).. Weldra. kreeg. .de. vrouw nu. ook: een? nieuwen werkkring, waarin, zii hare waarde aan- fchouwelijk. mktes hetzij als vrome huismocder , die het gezin door woorgd ‘en wandel tot Zedelijk- heid en Godsdicnstigheid zocht .op te leiden; het- zij als onvermoeide en trouwe weldoenfter = ar- | : ©) NEANDER , Aligemeinc Gefehieite vs. w Bi 2 Abti. s, 49ı 2 — 438. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. men ,'. kranken‘, ' gevangenen, vreemdelingen; -hetzif als 'heldin, ‘die,.-gelijk eene BLANDINA, POTAMIE- NA ,. PERPETUA EN FELICITAS, aan 'männen het voorbeeld:. gaf,.;om ‚voor ‘den naam van Cukıstus kloekmoedig: te; Hijden ' en te fterven: (*). ..i Evenwel had het Christendom-aan de wetteti’ en. regelen, wel- ke het ten beste. van ‚het. yrouwelijk.geflacht. voor- fchreef, die »Oosterfche ‚kleuren moeten: geven,: wel- ke: met. zijnen.: Palestijnfchen'oorfprong .-en de ge- bruiken van zijne..eerfte belijders - ftrooktei. Ook was -het ' buiten 'flaat . geweest', om-, -in -het :mäaat- fchappelijke leven met die kracht :in: te. grijpen‘, dat de oude;.grondflagen. vervielen. Het bragt derhalve door ziinen ‘veel..vermogenden invloed wel: te weeg, dat de: vrouw, hooger dan te voren gefchat..werd, en dat’ er. huisgezinneh en zelfs :vele‘. huisgezinnen wa- ren „@waarin. 2jj de. ‚plaats bekleedde ,„.-die haar als Ue »-wederhielft ‚van den: man toekwaiı-; ‚het werd in zijne:: weldadige -werking wel geholpen door de tijds- omftandigheden „..die evenzeer eene zachtere -behan- deling: der 'vrouw..en ‘dus gok: zachtere wetten te haren! opzigte noodzakelijk..maakten, als cene meer “ (*) De segur, Les Femmes, leur condition et leur influence dans Tordre social. Tom. I. p. 355 ss. Muvn- TER, die Christin im Heidnifchen Haufe. s. 8 ff. 20 fl. 43 ff en mijne verhandeling over den invloed van het vrouwelijk geflacht op de verbreiding van het Christen- dom en dagrdoor op de befchaving van Europa, in Nieuw Christel. Maand/ch. cnz. V D. bl. $57 volgg. - QVER DE VOORTGANGEN-, BNZ. 439 gelukkige ‚beoefening..der 'zedelijke wijsgoerte dit--vor- derde. (*)5 ‚maar .die verbindtenis van beiden „als wezens -.yan 'gelijke ' waarde , welke zich_zoowel tot het 'toekomende s als tot | het, tegenwoordige deven uitftrekt; ‚was in de maatfchappij als zoodanige.nog niet ‚‚aanwezig, ,, toen .de ' Germanen: het: Westerfche Keizerük bemagrigden. CA IE LEERE Er ! ‚Bi. de RER ‚fond Bra de vrouwW,. van yrocgen- tijd af, op hoogeren. ‚prijs .dan--bij andere oude. ‚volken. Aan ‚haar gelacht. werd bijzonder gene maauwe gemesnfchap ‚met boyenmenfchelijke we- zens. toegekend.; .Zij 'maakte:- zich . bovendien ecr- waardig door, hare, kuischlieid;. al. vloeide. die ook minder ‚uit een zoo zuiver beginfel voort,. om.in de yolle, kracht. des ‚woords ; deugd. te ‚kunnen.. 'hee+ fen:(}). Met. den man deelde zij dan ook .gelijke- ik ‚als, wederhelft in -zoet..en .bitter, dat hem te beurt :viel. En evenwel,. bevond. zij ‚zich ‚niet .op de ‚plaats harer beftemming.. De. Germaner, waren, parbaren., : bij "welke ‚het. regt van ‚den .fterkfte gold:.en daar- kan. het. niet anders, of de vrouw woet., in, ıngerderen; of minderen graad onderdrukking lij- +(#). De .RHoER,, Dissert. ‘de effectu: Rel. Christ, in Jurisprud, Rom. 124.599. (+) Zie hergeen wij reeds :gezegd a ID. bl 472, 496 , 497. Verg. ECKHART. t. 9 p. Tom..I. p. 406. De sesur. t. a. p. Tom, FE. p. 172 ss. 440 ÖVER DE- VOORTGANGEN , ENZ: iijiden (*). Zij moest derhalve voor 'haren echtse- noot den akkerbouw en andere -zware werkzaamhe- den verrigten, opdat hij zonder hindert oorlögen , gen of rooven, en voor het everige zich aan 'woest. vermaak of aan den flaap overgeven kon (})- In- alle- geval hield men haar niet in die waarde, welke haar naar het plan van den Selepper toe- kwam. Daarvan was zij ook nog verftoken , toem deze - volken het Westerfche ' Keizerrijk 'innamen. Hoe het nu met hare verheffing 2ij-toegegaan , kun- nen wij niet in bijzonderheden aanwijzen, wijl de leiddraad der Gefchiedenis ons ontbreekt. Buiten twijfel heeft het oorfpronkelijk volkskarakter 'er ze keren erond toe gelegd. Wij- mogen derhalve met DE SEGUR ($) zeggen: „ dit zijn die volken, wels ke het meeste er aan hebben toegebragt, on in Europa dien geest van billijkheid, gematigdheid en welgemanierdheid- te verfpreiden , waardoor onze ze+ den zieh bijzonder kenmerken”. Denken wij daar en boven aan de-kracht der Romeinfche wetten , welke zij in de’door hen overheerde landen vonden ingevoerd en waarin met het gebrekkige ook velerlcä goeds 'vereenigd was !: Denken wij ook aan de nood«- " Za- (*) IseLın, Ueber die Gefchichte der Menschheit IB. s. 239 ff. 323 ff. Pockeus, Characterfehets der vrow- wen. IE D. bl, 56 volzg. (f) Prister. I. B. s. 150 fl, (SIT. &. p. p. 176, 177. OVER DE VOORTGANGEN'; ENZ. A4t zakelijkheid, waarin zij verkeerden, om de vrouw in. den zwarenarbeid te gemoet te komen en zelven de händen aan het werk te flaan, wilden zij de nu verkregene bezitting als eene begeerlijke , erfenis aan hunne kinderen overlaten! Zelfs heeft het leen- ftelfel, door de bevordering van den huifelijken om+ gang, er niet weinig aan toegebragt, om de waarde der vrouw in het regte licht te ftellen (*). ‘Maar gelijk de vrouw reeds lange vöör de algemeene verbreiding van het leeftelfel wit hare vernedering was begomnen op te rijzen; zoo was zij dit vooral aan eene meer vermogende tusfchenkomst verfchuldigd. „OnzeGods«- dienst allecn”, ZCSt BERNARDIN DE SAINT PIERRE (}), „ heeft de echtverbindtenis en de orde der natuur ga- degeflagen. Zij is de 'eenige van alle Godsdiensten der aarde, die de vrouw aan den man als eene we- derhelft voorftelt; de overige laten haar: aan hem als eene flavin over. Het is enkel aan de Gods- dienst, dat onze vrouwen ‘de vrijheid te danken hebben , welke zij in Europa genieten. En het is de vrijheid der vrouwen, waarop die der volken gevölgd is.” "Mogelijk zal iemand wel huiverig ziin,' om dit zoo zonder bepaling aan te nemen; maar het Christendom heeft er toch zeker bij de Germaanfche volken „ hetzij die hetzelve voor hunne > VEI» (*) Lezenswaardig zijn de aanmerkingen van GuızoT. Les. IV. p. ı5 ss. offchoon hij aan den lic van her leenftelfel al te veel toefchrijft. (}) Etudes de la nature. Tom, IV. p. 356, 36%, 444 OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ, verhuizing reeds ‚omhelsd.,hadden, of daarna: cerse amhelsden , het meeste toe ‚gedaan , dat zij maat- fchappijen . vestigden , waarin het andere geflacht Cen- maal zijn kon, = bet naar zijnen aanleg en zijne befteniming ‚wezen ‚moest... „Want, hoe verbasterd de Eyvangelieleer reeds was, .toen zij tot die volken kwam; .zij. had ..niet alleen ZOO: veel van harc 00r- fpronkelijke voortreffelijkheid behouden , dat zij hun zachtere -gevoelens indrukte,; maar gewende hen pok. aan: eene eerdienst ». die op het beginfel van de. gelijkheid der beide fekfen, rustte, Daarenbo- ven; werd, de echt nu bij hen als eene Gods- dienstige verbindtenis. geheiligd: en rangfchikte men dien vervolgens onder de Sueramenten. der Kerk ; deze misvatting bragt. zelfs het hare toe, om fan in,‚de..oogen van halye barbaren te eerwägrdiger te ‚maken.- Ook kon het niet anders „ of de ver- hefing .der Mocdermaagd tot. het hoogfte vooT- werp ‚van vertrouwen, de heiligyerklaring van vele anderen, die zich door hare, het zij wezenlijke, her zij ingebeelde vroomheid cen’ onfterfelijken roeut verworyen hadden en de talrijjkheid ‚var VTOUWC- lijke - kloosterlingen moesten tot de. herftelling van het: andere geflacht in deszelfs waarde behulpzaam zijn (*). , Zoo had zelfs het fchandelijkfte bijge- loof onder menfchen ,„ wier oogen te beneveld waren om de zuivere waarheid te zien, nog cdlie welda- . di- (*) Eneruarn, der Geist des Urchristenthums. 111 B. s. 260, 261. OVER DE VOORTGANGEN, ENZs 443 dige werking. - Welligt hebben ‘ook de monniken , die den akkerbouw. op zich' namen’ en gene -ligtere taak voor de nonnen overlieren „ er door. hun voor- beeld .toe bijgedragen „ dat de teedere kunne tot den ftillen, huifelijken kring, waarvoor zij gelchapen was, wederkecrde. . Nu gingen: .de verbeterde 'inzig- ten en zachtere zeden ook tot de Hesfen, Thurin- gen, Friezen, Sakfers, en ändere zoo. Slavifche als Germaänfche volken over, die van tijd tot. tijd,, het zij eigenwillig, ‘het zij door dwang. Christenen ‘ werden, en. waaronder er zulke \wvaren ,. bij welke de vrouw: nog veel- lager: geftaan. had, dan bij de veroveraars van het. Westerfche Keizerrijk. Ook.zij hoorden. zich vermanen „ om in kuischheid de vrou+ wen. lief te hebben, en haär als. Zwakkere ıvaten de -verfchuldigde cere te. geven (*). Gruwzane. ge+ woonten werden .er.''uitgeroeid ,„. z00 als de verplig- ting der vrouw, :om zieh met het»lijk.. van den ‚man te laten ‘verbranden' (+). :En, in’ plaats van, met haar te. blijven, handelen, als of zij alleen ten ge- valle van het mannelijk :geflacht gefchapen:! was ,.be- gon .men haar. de: verlorene regten.en ‚daarmede. die wäardigheid - weer. te..geven,. welke..de: .oorzaak .en het‘ uitwerkfel van het gebied is, dat zij heden ten dage in Europa uitoefent ($)., |. Is we Kr a “ Her (*) Woorden van her Capizul, Reg. Franc. Zib. WI. apud cancıan. Tom. 11. p. 283. 623 Prister, ID. s. 347. ($) Ascırzon. Tom. Ll.'p. 312. I 444 OVER DE VOORTGAÄNGEN, ENZ, ‚Het zij; echter verre van ons op .het ondering verkeer. der beide fekfen in de cerfte helft.der Mid- deleeuw ecne lofrele te willen houden. : De Schrif- ten uit die tijden zijn opgevuld met klagten over de ontucht, die er in de maatfehappij heerschte. De kloosters . zelven: waren niet .zelden fchelen van dierlijken. wellust. ]& de hoofden.vari den. Staat fehaamden zich . menigmaal niet, dit kwaad epenlijk te bedrijven. Aan de. Frankifche en Duitfche ho- ven was onder.anderen het houden van bijzitten vrij algemcen, - en ‚deze en gene floeg nog tot erger over. (*). Wil men '&n voorbeeld uit duizenden; men denke aan KAREL den Grooie! De berigten nopens- zijne ongeregeldheid in dit ftuk ‘zijn wegens den “menigvuldigen liefdehandel „ waarin hij ingewik- keld:.is geweest, zoo verward, dat het ons onmo- gelijk is, de kloen. los. te winden; maar zoo vec kunnen wij op grond wan eenparige getuigenisfen wel zeggen, dat hij, gedurende het leven zijner vier xsrouwen.. en vooral na derzelver. overlijden „ ver- fcheiden : bijzitten had, waarmede. hij gemeenfchap hield' (+). Onder de Kerkelijken had de ongebon- denheid niet minder voet gekregen : terwijl zij zich | | buie (*) Pranck u. a, p. II B. s. 281 ff, Prister. IR B. s. 126. A Chron. 5. Benign. Diyion. apud »’ Acuery. Tom. II. p. 374. Chron. Turon. apud MARTENE Et DURAND Tom. V. p. 952. Annal. Vet. Franc. ibid. p, 900. Chron. Rich. Pict. id. p. 1163. Bouquet. Tom, V. p. 399. x OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, 445 biriten den echt. voor het gcemis cener wettige vrouw {chadeloos ‚zochten .te ftellen. Zelfs wist het bij- geloof: zich wijs te maken, dat men aan zijne on- kuifche driften vrijelijk .bot vieren en evenwel een Godvruchtig en deugdzaam man zijn kon (*). Maar het zou echter onzes inziens overdreven zijn met PLANCK te beweren, dat in de negende, tiende en eifde eeuw fchier alle geestelijken, van den bisfchop af tot den geringften dorpspriester toe, openlijk met bijzitten leefien, en zich zcelven voor halve heiligen rekenden, ja hier en daar door het volk voor volınaakte heiligen gerekend werden, wanneer en omdat zij zich met cene enkele vergenoegden (+). Zoo min wij toch ergens voor zulk eene verregaan- de verbastering genoegzaam bewijs gevonden heb- ben; zoo duidelijk blijkt het, en uit de handclin- gen van. menige Kerkvergadering, en uit de werken van min of meer bekende Schrijvers, dat er.altijd velen gewesst zijn, die van zulk een losbandig ge- drag cen’ wezenlijken afkeer hadden. Doch in al- ien gevalle werd de ontucht, die men onder het hei- (*) ScuLosser geeft ons t, a. p. IIB. 2 Abth, s, 132, 133 uit de Acta Episcop. Rothomagens. een proef- je, herwelk wij liefst in het Latijn overnemen, Hic yir „ lezen wij daar nopens den opvolger van bisfchop HUGO, magnae pietatis et honestatis fuit — — —; sed, carnis fragilitate superatus, quam plures filios procreavit, | (+) III B, s. 588, 589. 446 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. lıeidendom zeker nocit uit zucht naar heiligheid ge laten had, nu als cene zonde tegen God aange- fchreven, en ieder lid van de maatfchappij, die dezelve beging, kon het weten, dat hij zich aan cene zedelijke misdaad fchuldig maakte (*). De veclwijveriji werd bij die volken ,„ waaronder zij van onheugelijke tijden in zwang ging, met nadruk be- ftreden, en zoo ook overal geweerd, waar zij be- gon in te fluipen, al moest men ook het houden varı bijzitten met oogluiking toegeven, of al was men verdwaasd genocg van dit zelfs gocd te keu- ren (}). Het huwelijk tusfchen denen man en dene vrouw werd niet flechts door ftaatsverordeningen , maar ook door de Godsdienst als de eenige wettige verbindtenis erkend en als zoodanig algemeen inge- voerd. De ligtvaardigheid, waarmede men bij de echtfcheiding te werk ging, zag men door de Kerk ftuiten, wijl zij tot regel aannam , die alleen in ge- val (*) Zelfs bij Koningen werd zij als onheilig meg kracht tegengegaan, zoo als bij THEODERIK door Co- LUMBANUS , volgens het Chronicon van FREDEGARIUS 11 cap. 36. (+) Merkwaardig is her verhaal van FREDEGARIUS, Chron. cap. 48 nopens zekeren koopman samo, die, Koning der Wenden geworden, twaalf vrouwen uit dit volk gehad, en daarmede twee en twintig zonen en vijftien dochters gereeld zäl hebben. WVoorts zie men BOUQUET. Tom, V. p. 645. Leisnıt. Tom. II. p. 134. D’ACHERY. Tom. I. p. 598. Cancıanı Tom, I. p. 208. OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ.' 447 wal van overfpel te’ dulden. Gefnedenen, die i Oosterfche hoven en paleizen, ook in het Grickfche Keizerrljk, zoo talrijk waren, om het andere: ge- flacht te bewaken, werden in de meeste landen van het Westen, ook waar men “eene wulpfche' lecf- wijze leidde, maar weinige gevonden. Er was hier geen fcheidsmuur, die den vrijen omgang tusfchen’ beide de fekfen belemmerde. Van haren kant zag' de vrouw nu ook geen' hinderpaal, die haar als: voorheen welrhouden: kon, om hare vermogens naar eisch te ontwikkelen en die deugden ten toon te fpreiden, tot welke zij in haren kring geroepen werd. Zoo werd de grond gelegd tot die vereeni-’ ging van echtgenooten door den teederen band der’ liefde, welke niet flechts de zinnelijkheid ftreelde , maar ook voor het aardfche leven behulpzaam was, om het tot eene voorbereiding voor een beter leven te doen dienen. ee | “Wij komen tot een twecde ftuk, waarvan voor het huifelijke lcven zoo vecl afhangt,, de opyoeding der kinderen. Op welk ceene wijze nu die vpvoe- ding, volgens de regelen der Zedelijke en Gods- dienstige Befchaving , behoort te zijn ingerigt , heb-’ ben wij te voren gezien (*). Maar hoe verre we- ken. de beroemdfte volken der oudheid daarvan af, doordien zij den mensch enkel en alleen voor de: burgerlijke maatfchappij trachtten te vormen! Te | . Athe=: (*) I. D. bl. 81 volgg. N 448 OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. Athene werd voor het &£ne geflacht die zorg gedra-. gen, dat het in vrede of oorlog den ftaat dienen kon; terwijll men het andere doorgaans, van de kindschheid af, in het achterfte deel van het huis opfloot, waar. de vermogens van den geest dikwijls onontwikkeld bleven. Bij de Romeinen deelden de. dochters veel meer in het onderwijs, hetwelk aan. de zonen gegeven werd: maar gelijk hetzelve door- gaans alleen de kunsten en wetenfchappen betrof en. .het hart aan zich zelve overliet; zoo was de groote. menigte des volks hier van alle befchaving bijna geheel verftoken (*). Heerschten er elders wetten. en gewoonten, die tegen de natuur aandruischten. en den toeftand van het kind beklagelijk maakten ; men zag die ook onder het gebied van Rome, waar de vader het regt had, om zijn kroost te vonde-., ling te leggen, te verkoopen en te dooden. En, dit regt heeft niet voor de tweede ceeuw onzer. jaartelling zijne kracht beginnen te verliezen. In hoe .verre. nu de- beoefening der . zedelijke wijs- geerte, waaraan VAN BIJNKERSHOER ZOO vecl toc-- fchrijft (+), hetzelve in onbruik heeft doen komen, laten wij ter beoordeeling aan anderen over. Wij voor ons twijfelen er niet aan, of het bovenal de R | in- (*) Scuwarz, Gefchichte der Erziehung. I B. s. 258° ff, 325 ff, (t) De Jure occidendi, vendendi et exponendi libe- ros. apud Veteres Romanos, in Opusc, Far. Argum. pP. 145 599. ur Far OVER DE VOORTGANGEN „ ENZ, 449. invioed van het Christendom geweest zij, die hier. weldadig werkte. Wij fpreken nu niet van den geest der menfchelijkheid, welke hetzelve toen reeds: ongemerkt tot in de hoven en gerigtzalen verfpreid- de; maar die de Schriften der Apologeten en andere Kerkvaders gelezen heeft, herinnert zich zeker een aantal plaatfen, waarin zij deze en dergelijke wreed- aardige behandeling der kinderen nadrukkelijk te keer: gaan. Vervolgens kwamen KONSTANTIJN en zijne opvolgers op den troon, en tot JUSTINIANUS. toe gaven zij, door de Bijbelleer verlicht „ onder- fcheidene wetten uit, die hetzelfde doel hadden (*). Vergeten wij vooral niet ‚aan dien beteren zin te denken, welken het Christendom in de harten zij- ner opregte belijders heeft ingedrukt! En daardoor hielp het niet alleen harde en onmenfchelijke zeden en gewoonten aflchaffen,; maar bewoog ook de ou- ders, om hunne kinderen, en wel zonen en doch- ters tevens, als zedelijke en onfterfelijke wezens op te voeden (}). Doch hiermede was de maatfchappij als €) DE RHOER up. p. 137 ‚ 138. Verg. THOLUCK t. 2a. p. 5 212 fl. (}) Die eene proeve hebben‘ wil van hetgeen de menschheid te dezen. opzigte aan het Christendom ver. fchuldigd zij geweest, vergelijke alleen maar het opftel Ilsgi naldwv dywyis (Over de opyoeding der kinde- ren), hetwelk men, op naam van PLUTARCHUS, aan het hoofd van deszelfs Opera moralia heeft geplaatst, ll. Ff met 450 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. als zoodanig nog niet genezen varı die ongevoelig- heid voor de ware belangen der jeugd, welke.de oude volken gekenmerkt had. Hiermede was er nog niets gedaan voor die Westelijke. en .Noordelijke ftre- ken van Europa, waarin er noch van eenige ver- ftandsontwikkeling, noch. van eenige vorming des harten geweten werd. Daar en boven deden onkun« de en bijgeloof ecne menigte belijders.van jEezus , die op de zinnelijke en lage ftemming van. het hei- dendom met ecn’ blik van verachting nederzagen , tot een ander uiterfte vervallen : zoodat zij, bij het beftuur van hun kroost, de zorg voor dit aardfche leven te. zeer uit het oog verloren. Zelfs :was het te vreezen, dat eene opvoeding, waardoor men het zankomend geflacht nutteloos voor de wereld ‘en ongelukkig voor zich zelve maakte, .door ‘val- iche bezrippen van vroomheid, algemeen in zwang zou gebragt worden. Maar mu verfchenen de .Ger- manen, drongen ftroomsgewijze in het Romeinfche gebied, en de taak, die zij op. zich namen, om nieuwe rijken te grondvesten, dwong hen aan den overdrevenen ijver palen te zetten. De behande- Ing van het kind, als of het reeds een hemelling was, lieten zii meestäl voor de 'oude bewoners des lands- over, die, door den druk des tijds, op aarde niet veel meer te hopen hadden. Ook waren zul- met het gefchrift van den een’ of anderen Kerkvader over dit onderwerp, bijv. curysost, Tom. II. p. 316 sq4. MONTEF. | u OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 451 zulken hunner, die reeds het Christendom hadden aangenomen, als Arianen, afkeerig van de in de Kerk heerfchende zucht voor het kluizenaars leven , waaruit zulk eene verkeerde rigting voortvloeide. Doch vooral ftrooktz dit niet met de oorfpronkelijke zeden der Germanen, bij weike de kinderen , voor wier opvoceding weinig zorg werd 'gedragen „ meest- al aan de natuur werden overgelaten en tot fterke menfchen opsroeiden (*). Welk een’ invloed nü rceds de belijdenis van het Evangelie, het verkeer met de Romeinen en andere gebeurtenisfen of om- ftandigheden op hen gehad hebben, voor zij zich in onderfcheiden landen van Europa neerzetten, dur- ven wij niet beflisfen; maar zulk eenen fprong had- den zij nog wel niet gedaan, dat zij tot een tegen- overgefteld uiterfte vervallen waren. Neen, zij be- ftonden blijkens de gefchiedenis , ook toen ter tijde, althans voor de groote meerderheid, nog uit woeste barbaren ,. die zich over de geestelijke Befchaving van hun Kroost weinig of niet bekommerden, en het genoeg rekenden, zoo zij de krachten des lig- chaams hielpen ontwikkelen. Ä Deze volken waren derhalve bij hunne komst in het Westen, wat het voornaamfte ftuk der opvoe- ding -betreft, buigbaar als het was, hetwelk al- lerlei gedaanten aanneemt. Doch dit maakte hen juist -:(C*) Wij gebruiken hier de woorden van reum, Hand: boek der Gefchiedenis over de Middeleeuwen 1 D. bl. 125. Ffoe 452 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ juist gefchikt, om de vorming van het kind voor ce zinnelijike en voor de bovenzinnelijke wereld te vereeßigen. Nu werkten,, nadat zij zich in de over- heerae landen hadden neergezet „ onderfcheidene oor- zaken daartoe mede, dat zij dit in praktijk bragten: maar de voornaamfte, zonder welke alle overige weinig zouden gebaat hebben,, was de gemeenfclhap met het Christendom. En zoo vele volken zich, in de eerfte helft der Middeleeuw, met verzaking van het heidendom doopen lieten , namen ongevoelig de beginfelen der opvoeding van hen over. Even wel ging die opvoeding gelukkiger in de meer Noot- delijike, dan in de meer Zuidelijke ftreken van Eu- ropa: en dit zoo om andere redenen, als omdat de mensch zich hier het geheele jaar door in de vrije natuur verlustigen kan; terwijl hem daar de gelteldheid van den dampkring verfcheiden maanden lang binren ’s huis houdt, en dus de ouders zich overvioedige’ gelegenheid zien aangeboden , om voor hun kroost, naar ligchaam en geest, te zorgen (*). Doch dat alles ook daar, waar de zaak het beste flaasde,, uiterst gebrekkig is geweest, kan niemand verwonderen, die aan de toenmalige gefteldheid van Europa denkt. Intusfchen was het reeds iets groots , dat men zich in landen, waar het aankomend ge» flacht tot dus verre genoegzaam in het wilde was ni (*) Dit is eene zeer juiste aanmerking van BoN- STETTEN, PHomme dw Midi et PHomme du Nord. p. 165, 185, OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 453- opgegroeid „ deszelfs belangen eenigermate begon aan te trekken. Dit was van des te hoogere waarde, wijl men zich onthield van een aantal verkeerde in- ftellingen en gebruiken, die onder Grieken, Ro meinen en andere volken den mensch verhinderd: hadden ,- dat hij tot Zedelijke en -Godsdienstige -Be- fchaving kwam. -Zoo wel het meisje, dat men: te: voren Zoo zeer veronachtzaamd had, als de knaap, werd het voorwerp van de teedere zorg der ouders. Ook aan kleinen, welke door ligchaamsgebreken de uiterlijke bevallisheid misten, of waarvan de maatfchappijj wit dien hoofde weinig verwachten kon, leerde men deze zorg evenmin onttrekken als aan anderen. Kon het nog niet volftrekt belet wor- den, dat ongevoelige ouders hunne kinderen in tijd’ van nood verkochten; er werd, op het voorbeeld: van vroeger wetgevers, uitdrukkelijk verboden „ hen- te vcrkoopen aan vreemdelingen „ of te verpanden „. of van de vrijheid te berooven (*). Waar men tor dus . (*) Cancıanı. Tom, I. p. ır. Tom. IIE p. 363. Tom, IV. p. 244. Verg. p. 502. .Wij vinden aldaar p. 119. onder de oude wetten der Jisigathen deze x Het is aan ouders niet geoorloofd hunne kinderen te verkoopen ‚„ of weg te geven, of te verpanden, Dit is te merkwaardiger, daar onder dit. volk,, toen het nog in het Oosten was en door hongersnood gedrukt werd, de ouders, volgens JORNANDES, de rebus Geticis. Cap, 26, werkelijk hunne kinderen aan de Romeinen vers kocht hebben, &n wel 200, dat zij de vrijkeid ‚verloren, 454 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ« dus: verre de heidenfche gewoonten had. aangehou- den van de handen gewelddadig aan derzelver levemr te flaan, werd dit met kracht geweerd (*). Men begon ‚in den zuigeling, van dat hij op de wereld. 