title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Gisterenmiddag ben ik geweest op den zolder van het papier- magazijn van Smulders op de Laan. Ik heb daar gevonden — 502 weet ge wat — het dubhele Ingres onder den naam van Papier Torchon, het was een soort nog ruwer van grein dan het Uwe. Ik stuur U een staaltje om U eens te laten zien. Er is een heele partij, oud en belegen reeds, erg best. Nu heb ik er maar een half boek van genomen, maar voor later kan ik daar terecht. Nu was ik er voor een ander doel, n.l. het honigpapier wat ik nu en dan heb — zeer goedkoop, afkomstig van een niet afgeleverde bestelling voor ’t kadaster. Dat is zeer geschikt voor fusain geloof ik, en ’t zijn groote veilen, getint zoowat als ’t Harding. Gij ziet, dit staaltje heeft een grein zoo ruw als een stuk zeildoek. Dat wat gij meebracht is aardiger van kleur, en heerlijk b.v. voor studies van slootkanten en gronden. Ik ben echter ook blij, ik deze nieuwe partij ontdekt heb. Nu kerel, harteiijk dank voor alles, een handdruk in gedachten, ik ga aan ’t werk. — Zeg Pa en Moe recht harteiijk goedendag, bedank hun voor wat zij U voor me medegaven, en zeg dat ik hun spoedig eens schrijven zal, volgens afspraak echter niet over buitengewone dingen. Adieu, heb goede dagen verder en een goede thuiskomst in uw gewonen werkkring en geloof me, t. ä t. Vincent. Waarde Theo. In mijn vorigen brief zult ge een krabbeltje gevonden hebben van dat bewuste perspectiefraam. Daar net kom ik van den smid vandaan, die ijzeren punten aan de stokken heeft gemaakt en ijzeren hoeken aan het raam. Het bestaat uit twee lange palen: met Sterke houten pennen gaat het raam daaraan vast, ’t zij in de hoogte, ’t zij in de breedte. Dit maakt dat men op ’t strand of op ’t weiland of op een akker, een kijkje heeft als door 't venster. De loodlijnen en waterpas- ^lijnen van ’t raam, verder de diagonalen en het kruis, of anders een verdeeling in kwadraten, geven vast en zeker eenige hoofd- punten, waardoor men met vastheid een teekening kan maken die^de groote lijnen en proporties aangeeft. Dan tenminste wanneer men gevoel heeft voor de perspectief, en begrip van de reden waarom en de wijze waarop de per- spectief de lijnen een schijnbare verandering van richting, en de 223 503 massa’s en vlakken een verandering van grootte geeft. Zonder dat helpt het raam niets of bijna niets, en duizelt men als men er door kijkt. Mij dunkt gij zult wel voelen, dat het een heerlijk ding is dit vizier te braqueeren op de zee, op de groene velden of ’s winters op de besneeuwde vlakte of in den herfst op het grillig netwerk van dünne en dikke stammen en takken, of een stormlucht. Het stelt — met veel oefening, en met langdurige oefening, iemand in Staat om bliksemsnel te teekenen — en de teekening vaststaande, bliksemsnel te schilderen. Eigenlijk is het absoluut voor ’t schilderen goed, want lucht — grond — zee — daar moet het penseel bijkomen, of liever om die met teekenen alleen te kunnen uitdrukken, is het noodig de penseel behandeling te kennen en te voelen. Ik geloof ook zeker dat het op mijn teekenen nog heel wat invloed zal hebben als ik eens een tijd Schilder. In Januari heb ik dat geprobeerd reeds, toen is het echter weer gestopt, de reden van dat stoppen was ook bepaald, behalve een paar andere dingen, dat ik nog te weifelend was bij ’t teekenen. Nu is een half jaar daarover heengegaan geheel toegewijd aan het teekenen, welnu ’t is met frisschen moed dat ik opnieuw begin. Het raam is werkelijk een mooi stuk gereed- 504 schap geworden, ’t spijt me gij het niet eens nog gezien hebt. Het kost mij ook nog een aardig duitje, maar ik heb ’t zoo solide laten maken dat ik het niet gauw verslijten zal. Ik begin dus Maandag met het maken van groote fusains daarmee, en met het schilderen van kleine studies — lukken die twee dingen dan zullen hoop ik, spoedig betere geschilderde dingen volgen. Ik zou dus willen dat tegen dat ge weer eens bij me komt, het atelier een echt schildersatelier geworden zal zijn. Dat het in Januari niet vlotte, ge weet het lag aan verscheiden oorzaken, maar apres tout het kan beschouwd worden als eene averij in de machine — een schroef of een stang die niet sterk ge- noeg was en door een sterker stuk vervangen moet worden, lets wat ik me aangeschaft heb, is een sterke warme broek, en daar ik even voor ge kwaamt pas een paar stevige schoenen heb gekocht, ben ik tegen weer en wind gewapend. Tegelijk is het mijn bepaald doel om door dit landschapschilderen een paar dingen van tecliniek te leeren, die ik noodig gevoel te hebben voor mijn figuuT. Het uitdrukken van verschillende stoßen namelijk, en den toon en de kleur. In een woord het uitdrukken van het corps — van de massa — der dingen. Door Uw körnst is het dat ik er nu toe overga, maar voor ge kwaamt is er geen dag geweest, dat ik er niet op deze wijs over gedacht heb, alleen ik had nog wel langer uitsluitend bij zwart en wit en den contour me bepaald. — Maar nu ben ik eenmaal in het schuitje. Adieu kerel, nogmaals een hartelijken handdruk en geloof me, t. a t. Vincent. 224 Waarde Theo, Gedurende de dagen verloopen sedert Uw vertrek, heb ik met het schilderen een paar proeven genomen. En dacht dat gij mis- schien wel nieuwsgierig zoudt wezen, hoe ’t mij gegaan is. Ik wenschte wel dat gij nog maar eens een uurtje op ’t atelier kondt zyn, dat was de beste weg om U te zeggen hoe ’t was uitgevallen. Aangezien zulks natuurlijkerwijs niet kan, wil ik U alleen maar zeggen dat ik 3 geschilderde studies heb. Een van een rij knot- ^wilgeij in ’t weiland — (achter de Geestbrug) dan een Studie van den kolenweg vlak bij mij in de buurt — en heden was ik weer in de moestuinen op de Laan v. Meerdervoort, en vond daar een aardappelland met een sloot. Een mannetje met blauwen kiel 505 en een vrouwtje waren bezig de aardappels op te rapen, en die figuurtjes heb ik er opgebracht. Het land was een witte zandgrond, half omgespit — half nog bedekt met de rijen verdroogde stengels — met groen onkruid er tusschen. ln ’t verschiet donker groen en een paar daken. Die laatste Studie vooral heb ik met bijzonder veel pleizier ge- maakt. Ik moet U zeggen dat het schilderen me niet zoo vreemd voorkomt als ge misschien denken zoudt. Integendeel is het mij bijzonder sympathiek om reden het een krachtig uitdrukkings- middel is. En tegelijk kan men er teere dingen mee zeggen ook, een zacht grijs of groen laten spreken midden in de ruwigheid. Ik ben er zeer blij om dat ik het noodige gereedschap heb, want ik heb mijn lust al dikwijls eigenlijk bedwongen. Het opent een veel ruinier horizon. Nu zou ik ’t wel aardig vinden om zoo maar stillekens te zorgen er een goed aantal geschilderde studies op mijn atelier körnen te hangen, zonder daarover te spreken als een verandering. • En in geval iemand zieh verwondert van mij geschilderde dingen te zien, te zeggen: dacht gij dan, dat ik daar geen gevoel voor had, of dat niet kon? Alleen ik heb veel werk gemaakt en zal het blijven maken van het teekenen, omdat dit de ruggegraat van ’t schilderen is, het geraamte dat al de rest steunt. Ik heb er zooveel pleizier in Theo, dat ik mijzelf om reden van de kosten meer zal moeten bedwingen dan aanzetten. Deze studies zijn van middelmatige grootte, wel iets grooter dan ’t deksel van een gewone schilderkist, omdat ik niet in het deksel werk maar het schilderpapier voor de Studie met punaises vastmaak op een raam waar doek op gespannen is, dat makkelijk in de hand te dragen is. Voor ik grootere dingen Schilder, ga ik ze grooter teekenen, of als ik ’t procede vinden kan — ik zal er naar zoeken — er wat men noemt grisaiUes van maken. Het wordt een te dure geschiedenis als men met de verf niet zuinig is. Maar kerel, het is heerlijk voor mij dat ik nu weer zooveel goede werktuigen er bij heb gekregen, nogmaals dank voor alles. Ik zal mijn best wel doen te zorgen, gij er geen spijt van behoeft te hebben, maar de satisfactie van te zien het voor- uitgaat. 506 Ik schrijf U nu inaar allccn 00ns voorloopig oin t0 Z0gg0n ik 00n b0gin h0b g0inaakt. Dat d0 stucÜ0s nog mooi0r mo0t0n \vord0n spf00kt vanz0lf, dat 0r Z0k0r nog aan ontbr00kt 00k, maar dit g0loof ik, gij 00k in d0Z0n 00rst0 r00ds zi0n zoudt dat 0r i0ts van buiten in is, i0ts dat b0wijst ik g0vo0l voor d0 natuur h0b 0n h0t schild0rshart in mij zit. Hi0rbij 00n kl0in krabb0ltj0 van d0 L. V. M00rd0rvoort. Di0 mo0stuin0n daar h0bb0n 0011 soort Oud- Hollandsch cach0t, dat mij altijd aantr0kt. Nu, W0I t0 rust0n, ’t is r00ds laat, m0t 00n handdruk, t. a t. Vinc0nt. Ik h0b Zola ,,la Curoo” ondorhandon. To0n ik d0Z0n briof goschrovon had, kwam hot mij voor dat er -iets aan mankoordo. Ik dacht: ik moot zorgon, dat ik hom schrijvon kan dat ik 00ns zoo’n brok zand, Z00, lucht, hob aangopakt, zooals wo ’t samon te Schovoningon zagon. Toon hiold ik mijn briof op, on marchoordo dozon morgon naar ’t Strand, on bon daarvan zooovon torug- gckomon mot oon tamolijk grooto goschildordo Studio van zand, ZOO on lucht, on oon paar pinkjos, 2 mannotjes op ’t strand. 507 Er zit nog duinzand in, en ik verzeker U dat ’t niet bij deze blijven zal. Ik dacht het U pleizier zou doen te vernemen dat ik dit eens had aangepakt. Zooais gezegd, ik wil zorgen dat tegen dat ge terugkomt, ’t zij over een half jaar of eenige maanden, ’t zij over een jaar, het atelier een schildersatelier is geworden. Deze krabbeltjes zijn in groote haast gemaakt zooals ge zien kunt. Nu ’t wat vlot zal ik maar trachten ’t ijzer te smeden terwijl ’t heet is, en nog wat doorschilderen. Is ’t gij tegen den 20sten het gewone zenden kunt, ZOO is er geen kwestie van dat ik niet nog een tijdje uit- sluitend er mij mee bezig kan houden. Ik geloof dat reeds na een maand geregeld schilderen, het atelier een gansch ander aanzien zou hebben. Hopende dat dit U genoegen zal doen, druk ik U nogmaals de hand en wensch U van harte voorspoed in alle dingen. 225 Waarde Theo, (15 Augustus ’82.) Ge moet het mij niet kwalijk nemen dat ik U weer eens schrijf — het is om U te zeggen dat ik in het schilderen zoo bijzonder pleizier heb. Verleden Zaterdagavond heb ik een ding aangepakt waar ik al dikwijls van gedroomd had. — 508 Het is een gezicht in de vlakke groene weilanden met hoopen hooi. Een kolenweg met een sloot er. längs loopt dwars er door. En aan den horizon midden in ’t schilderij, gaat de zon vuur- rood onder. Ik kan ’t effekt onmogelijk zoo in de haast teekenen doch zie- hier de compositie. Maar ’t was geheel een kwestie van kleur en toon, de schakee- ring van de gamma kleuren van de lucht, eerst een lila nevel — waarin de roode zon half bedekt door een donkerpaarsche wolk met schitterend rood fijn randje; bij de zon reflecties van vermiljoen, maar daarboven een strook geel dat groen werd en hooger blauwachtig, het zoogenaamde Cerulean hluCy en dan hier en daar lila en grauwe wölken die reflecties pakken van de zon. De grond nu was een soort tapijtweefsel van groen — grijs — bruin maar vol schakeering en wemeling — het water van het slootje schittert in dien tonigen grond. Het is iets wat Emile Breton b.v. zou schilderen. Dan heb ik een groot brok duingrond nog geschilderd — geem- pateerd en vet geschilderd. Van deze twee, van de kleine marine, van het aardappelveld, iveet ik zekery dat men er niet van zegyen zou dat het almee mipi eerste (jeschüderde studies zijn. Om U de waarheid te zeggen verrast het mij een beetje, ik had gedacht dat de eerste dingen naar niets zouden lijken, ofschoon dat later beter zou worden naar ik dacht, en ofschoon ik ’t zelf zeg, ze lijken wel degelijk naar iets en dat verwondert me een beetje. 509 Ik geloof het daardoor komt dat ik v66r en aleer ik begon te schilderen, zoolang heb geteekend en de perspectief bestudeerd, om een ding dat ik zag, in elkaar te kunnen te zetten. Nu sedert ik mijn verf en schildergerei gekocht heb, heb ik dan ook gesjouwd en gewerkt, dat ik doodaf ben nu ’t op moment, van 7 geschilderde studies. Er is er ook nog een bij met een figuur- tje, een moeder met een kindje in de schaduw van een grooten boom, in toon tegen een duingrond waar de zomerzon op schijnt. Haast een Italjaansch effekt. Ik heb letterlijk mijzelf niet kunnen houden, ik kon er niet van afblijven of er van uitrusten. Er is zooals je mogelijk weet eene tentoonstelling van de Teeken- maatschappij. Er is een Mauve — een vrouwtje aan een soort weefgetouw, zeker uit Drenthe, die ik superbe vind. Gij hebt er waarschijnlijk bij Tersteeg wel van gezien, er zijn prächtige Israels — o.a. ’t portret van Weissenbruch, met een pijp in den mond en zijn palet in de hand. Van Weiss. zelf mooie dingen, landschappen en een marine ook. Er is een zeer groote teekening van J. Maris, stadsgezicht ver- bazend. En mooie W. Maris, zeug met biggen o.a., en koeien. Neuhuijs, Duchätel, Mesdag. Van den laatste behalve een mooie groote marine, twee Zwitsersche dingen die ik wel wat bete en zwaar op de hand vind. Maar de groote marine is mooi. Israels heeft nog 4 groote teekeningen, een meisje bij ’t raam — kinderen bij ’t varkenshok — de teekening van ’t kleine schilderij van den Salon — een oud vrouwtje dat ’t vuur opstookt in de schemering, indertijd geetst voor de Kunstkronijk. Het is wel animeerend om zoo eens iets te zien, want dan zie ik, wat ik nog veel moet bijleeren. Alleen dit wilde ik U zeggen — ik gevoel dat er dingen van kleur bij mij voor den dag körnen bij ’t schilderen, die ik vroeger niet had, dingen van breedheid en krachten. Nu zal ik U nog niet direkt wat sturen — laat het eerst eens wat rijpen, maar weet ik vol ambitie er in ben en geloof dat het voorloopig vlot. (Vöör er 3 maanden om zijn echter, zal ik U iets sturen om U op de hoogte te houden, en een idee te geven.) Maar dat is mij juist een reden om door te zetten, en nog dat- gene bij te leeren wat ik hebben moet. Beschouw dus hetgeen ik van mijn eigen werk zeg niet alsof ik er reeds over content was, het tegendeel is waar, doch dit ge- loof ik dat gewonnen is, dat ik voortaan als iets mij treft in de natuur, meer middelen tot mijn dispositie heb dan vroeger om het met nieuwe kracht uit te drukken. En ik vind het niet onaangenaam dat nu voortaan ’t geen ik maak er wat smakelijker zal uitzien. Ik geloof ook niet dat het me hinderen zou, als mijn gezondheid bij tijden eens van streek was. Voor zoover ik kan nagaan zijn het de slechtste schilders niet, die nu en dan een week of 14 dagen hebben, dat ze niet werken kunnen. Dat heeft wel eens zijn oorzaak, dat zij juist diegenen zijn, ,,qui y mettent leur peau”, zooals Millet zegt. Dat hindert niet, en men moet mijns inziens zieh niet sparen als het er op aankomt, is het dat men een tijdje uitgeput is dat komt weer terecht, en men heeft gewonnen dat men zijn studies binnen heeft, net als de boer zijn koren of hooi. Nu denk ik voor mij voorloopig nog niet aan rust houden. Alleen ik heb gisteren, Zondag, weinig gedaan — althans niet bepaald naar buiten geweest. Ik wil zorgen dat al kwaamt ge reeds dezen winter, ge het atelier vol geschilderde studies vindt. Van Rappard ontving ik gisteren een brief, hij is naar Drenthe geweest, en uit twee krabbeltjes te oordeelen die hij mij stuurde, heeft hij niet stil gezeten. Hij schijnt zeer hard te werken en goed ook, zoowel aan figuren als aan landschap. Nu a Dieu ik moet er op uit, met een handdruk, t. ä t. Vincent. Het is nu net ongeveer twee jaren geleden dat ik in de Borinage begon te teekenen. 226 Waarde Theo, Zaterdagavond. Ontvang mijn hartelijken dank voor Uw brief en voor het inge- slotene. Zoodra ik Uw brief ontving, heb ik in eens nog voor zeven gülden verf gekocht om weder wat voorraad te hebben en de Teemtes aan te vullen. Wij hebben hier gedurende de geheele week veel wind, storm, regen gehad, en ik ben talrijke malen naar Scheveningen geweest om het te zien. J.- Ik" heb er twee kleine marines van teruggebracht. In het eene zit reeds veel zand — maar het tweede toen het eigen- lijk stormde en de zee tot zeer dicht aan de duinen stond, heb ik tweemaal geheel moeten afschrappen, om reden van de dikke 511 I laag zand die het geheel bedekte. Het waaide zoo dat ik mij haast niet kon staande houden, en haast niet kijken door het stuiven. Ik heb het er toch zoeken op te krijgen, door nadat ik ’t afge- schrapt had, in een klein herbergje achter de duinen het er on- middellijk weer op te zetten, en van daar uit weer te gaan kijken. Zoodat ik er toch een paar Souvenirs van heb. Maar een ander souvenir is dat ik weer koude heb gevat, met de gevolgen die ge weet, die mij gedurende een paar dagen nu dwingen thuis te blijven. In dien tusschentijd heb ik eenige figuurstudies geschilderd — ik stuur U twee krabbeltjes. Het schilderen van figuur trekt mij zeer aan, het moet echter nog rijpen — ik moet meer het procede leeren kennen — dat wat men wel eens noemt ,,la cuisine de Hart”. In ’t begin zal ik veel moeten afkrabben, dikwijls opnieuw beginnen, maar ik gevoel ik er mee leer en het mij een nieuwen frisschen blik op de din- gen geeft. Als ge weer stuurt zal ik wat goede marterpenseelen opdoen, die de eigenlijke ^e6^'enpenseelen zijn naar ik merk — om een hand of profiel mee te teekenen met kleur. Ook voor fijne boomtakken etc. zijn ze bepaald noodig merk ik; de Lyonsche kwasten, al zijn ze fijn, maken te breede streepen of toetsen. Mijn Schilder - papier is ook haast op — tegen i Sept. zal het er nog al op aan- komen om nog eenige dingen te nemen, maar ik zal er körnen met het gewone. Dan wilde ik U nog eens zeggen, dat ik verschillende dingen in Uw schrijven geheel met U eens ben. Voornamelijk dat ik ten volle toestem dat Pa en Moe met al hun voor en tegen, personen zijn die in den tegenwoordigen tijd zeer zeldzaam te vinden zijn — hoe langer hoe schaarscher worden — en misschien is ’t nieuwe gaar niet beter — en die men dus te meer moet apprecieeren. Ik voor mij apprecieer hen dan ook wel degelijk, alleen ik vrees dat datgene waaromtrent gij hen nu voorloopig gerustgesteld hebt — vooral in geval ze mij weerzagen — zou terugkeeren. Zij zullen nooit kunnen vatten wat schilderen is — niet het begrip krijgen dat een figuurtje van een spitter — eenige voren omge- ploegde grond — een brokje zand zee en lucht, serieuse motieven zijn en zoö moeielijk maar ook zöö mooi, dat het wel degelijk 512 de moeite waard is, zijn leven er aan te wijden die poezie welke er in is, weer te geven. Tevens wanneer in vervolg van tijd nog meer dan nu, zij mij zouden zien ploeteren en sjouwen op mijn werk — het weer uit- krabben en veränderen — het nu eens streng vergelijken met de natuur — en dan weer er eene verandering in brengen zoodat zij niet precies het plekje meer herkennen of het figuur, dan zal dat hun steeds eene teleurstelling blijven — zij zullen niet kunnen begrijpen dat het schilderen niet in eens gaat, en steeds weer in de gedachte vervallen: ,,dat ik het eigenlijk niet ken”, en dat echte schilders op een heel andere manier zouden werken. Enfin ik durf mij geen illusies scheppen, en vrees wel het niet zal gebeuren dat Pa en Moe werkelijk oprecht er schik in zullen hebben. Dit is geen wonder en het is hun schuld niet, zij hebben niet geleerd te zien, zooals gij en ik het geleerd hebben, zij kijken naar andere dingen dan wij en dezelfde dingen zien we niet met dezelfde oogen, zij wekken niet dezelfde gedachten op. Te wenschen zulks anders kan zijn is gepermitteerd, het te ver- wachten is mijns inziens niet verständig. Zij zullen zieh moeielijk mijne gemoedsstemming kunnen be- grijpen, en niet weten wat mij drijft als zij mij dingen zien doen die hun vreemd en zonderling voorkomen, ze wijten aan onte- vredenheid, onverschilligheid of nonchalance, als er toch iets anders in den grond ligt, namelijk de lust om coüte que coüte datgene na te loopen wat ik voor mijn werk hebben moet. Zij hebben nu het oog misschien op het ,, schilderen met olieverf'\ nu zal het dan eindelijk körnen — en och wat zal het hun tegen- vallen als zij het zien zouden, vrees ik, en zij er niets dan klon- ten verf in zullen zien — tevens zij beschouwen het teekenen als een ^ yvoorhereidende Studie' \ een expressie waar ik sedert jaren onuitsprekelijk het land aan heb, en zoo onjuist mogelijk vind. Zooals ge trouwens weet. En als zij mij dat evenwel zien doen als, vroeger, zullen zij denken ik nog steeds aan die voorberei- dende Studie ben. Enfin! Maar we willen het beste hopen en ons best doen om hen gerust te stellen. 'Wat ge mij mededeelt omtrent hunne nieuwe omgeving interes- seert mij ten hoogste. Zeer zeker zou ik wat graag zoo ’n oud kerkje en kerkhof met zandgraven en oude houten kruisen, trachten te maken. 33 513 Ik hoop wel dat het er eens van körnen zal. Dan schrijft ge over een stuk hei en mastbosch vlak in de buurt, wel ik heb een altijd- durend heimwee naar hei en masthout, met de eigenaardige fi- guren. Een vrouwtje dat hout sprokkelt — een boertje dat zand haalt — enfin dat eenvoudige dat iets groots heeft als de zee. Steeds is bij me de gedachte om als zieh de gelegenheid eens voordoet, de omstahdigheden er toe leiden, mij ergens geheel buiten te vestigen. Ofschoon ik hier overvloed van stof heb — het bosch, het Strand, de Rijswijksche weilanden vlak bij, en dus ook letterlijk bij elken voetstap een motief. Het zou zijn ook om reden van goedkooper wonen. Maar er is nu op ’t moment, zoover ik zie geen bepaalde aan- leiding en dus ’t heeft geen haast. Alleen ik zeg het U, om U te doen begrijpen, hoe sympathiek mij zoo’n landstreek is als die welke gij beschrijft als de nieuwe woonplaats van Pa en Moe. Ik gevoel mij dezer dagen recht gelukkig door het schilderen. Ik heb mij heel wat ingehouden en bepaald tot het teekenen, juist omdat ik zooveel treurige histories weet van lui die er zieh onbekookt inwierpen — het in ’t procede zöchten en gedesillusio- neerd wakker werden zonder iets gevorderd te zijn, en tot over de ooren zieh in de schuld gestoken hadden door de dure dingen, die zij verknoeid hadden. Daar heb ik van meet af aan een schrik en huivering voor gehad, ik heb het teekenen beschouwd, en beschouw het ook nog als het eenige middel om hetzelfde lot niet te deelen. En heb het teekenen lief gekregen, in plaats van het als een last te beschouwen. Nu echter geeft ongedacht bijna, het schilderen mij veel mimte, stelt mij in Staat effekten aan te grijpen vroeger ongenaakbaar, juist die welke mij toch apres tout ’t meest sympathiek zijn, en ’t geeft me in veel kwesties zooveel meer licht, en nieuwe middelen om effekten uit te drukken, dat dit een en ander mij recht gelukkig maakt. Het was toch zoo mooi op Scheveningen dezer dagen. De zee was vöor den storm haast nog imposanter dan toen het eigenlijk storm was. Gedurende den storm zag men de golven veel minder, en was er minder een effekt als van de voren van een omge- ploegd land. De golven volgden zoo snel op elkander, dat de een den ander verdrong en er ontstond door de botsing van de watermassa’s 514 een soort schuim als stuifzand, dat het eerste plan van de zee als in een soort waas hulde. Maar het was anders een nijdig stormpje — te nijdiger — en als men er wat lang op keek te indrukwekkender, omdat het zoo weinig lawaai maakte. De zee had een kleur van vuil zeepsop. Er was daar op die piek een pinkje, ’t laatste van de rij, en eenige donkere figuurtjes. Er is in ’t schilderen iets oneindigs — ik kan het U niet zoo uit- leggen — maar juist voor het uitdrukken van stemming is het zoo heerlijk. Er zijn in de kleuren verborgen dingen van har- monie of contrasten die vanzelf medewerken, en waar men anders geen partij van trekken kan. Morgen hoop ik weer eens naar buiten te kunnen. Ik heb nog van Zola gelezen: La faute de l’abbe Mouret, en Son Excellence Eugene Rougon, ook mooi. Een nobel figuur vind ik Pascal Rougon, den dokter die in de verschillende werken voorkomt, echter steeds op den achtergrond. Hij is wel een be- wijs, dat hoe verdorven een ras ook zij, het steeds mogelijk blijft door wilskracht en principes de fataliteit te overwinnen. Hij vond in zijn vak eene kracht, die sterker was dan de natuur die hij van zijn familie had, en in plaats van zieh aan zijn natuur - lijke neigingen over te geven, ging hij een rechten helderen weg, en verviel niet in dat troebele water waar al de andere Rougons in verzopen. Hij en Mme Frangois uit Le ventre de Paris zijn mij de meest sympathieke figuren. Nu adieu, ik denk veel aan U^en dolgraag zou ik U nu en dan eens zien. Ontvang een hand- druk in gedachten en geloof me, t. a t. Vincent. Terwijl ik dezen schrijf heb ik nog een Studie gemaakt van een jongen — grisaille, houtskool, olie, en heel weinig kleur, alleen voor den toon. 227 Waarde Theo, Zondagmiddag. Zooeven ontving ik een goeden brief van thuis, die mij recht veel genoegen doet en waaruit het mij duidelijk blijkt dat Uw bezoek en de dingen die gij omtrent mij en mijn werk gezegd hebt,, een indruk heeft achtergelaten om hen gerust te stellen. Dit kan, geloof ik, geen andere dan wenschelijke gevolgen heb- ben, en ik dank U nog in ’t bijzonder voor de manier, waarop gij over me hebt gesproken, ofschoon ’t mij voorkomt ge meer 515 goeds van een en ander gezegd hebt, dan ik nu reeds verdien. Zij schijnen thuis zeer ingenomen met hun nieuwe omgeving, en zijn nog vol van Uw bezoek. Zooais trouwens ikzelf ook, want verscheidene dingen, die ge mij gezegd hebt, zijn oorzaak dat ik nog meer aan U denk dan vroeger, zeker niet met minder genegenheid. Vooral ook ’t geen ge me over Uw gezondheid hebt medegedeeld, is oorzaak dat ik dikwijls aan U denk. Mij gaat het wel, ik bevind mij er goed bij niets er meer om te laten, en er maar door te marcheeren. Toch is ’t, zooals ge be- grijpt niet geheel over, bij tijden vooral ’s avonds na vermoeienis heb ik hinder, maar gelukkigerwijs is ’t niet meer zoo geworden dat ik er niet door werken kan. Deze week heb ik een paar vrij groote studies geschilderd in het bosch, die ik getracht heb hooger op te voeren en meer te door- werken dan de eerste. Die, welke geloof ik me ’t best gelukt is, is niets anders dan een stuk omgespitte grond — wit, zwart en bruin zand na een plas- regen. Zoodat de klonten aarde hier en daar licht vatten en meer spreken, Toen ik voor dat brok grond een tijd had zitten teekenen, kwam er een onweer met geduckten plasregen, dat wel een uur duurdc. Ik was er echter zoo fei op geworden, dat ik maar op post bleef, en ZOO goed mogelijk een schuilplaats zocht achter een dikken boom. Toen het eindelijk over was en de kraaien weer begonnen uit te vliegen, had ik er geen spijt van het af gewacht te hebben, om reden van den prächtigen, diepen toon, dien de boschgrond na den regen gekregen had. Daar ik begonnen was voör den storm met een lagen horizon, op mijn knieen, moest ik nu op mijn knieen in de modder gaan zitten, en ’t is om reden van dergelijke avonturen, die in ver- schillenden vorm zeer dikwijls zieh voordoen, dat het mijns in- ziens niet overbodig is een gewoon arbeiderspak aan te hebben, waar men minder aan bederven kan. Het resultaat van dezen keer was, dat ik ’t brok grond mee naar ’t atelier kon nemen — ofschoon Mauve mij bij gelegenheid, we spraken over een Studie van hem zelf, wel terecht zei: dat het een karwei is om die kluiten aard te teekenen, en er wijking in te krijgen. De andere Studie uit het bosch is van groote groene beukestam- men op een grond met dorre blaren, en een figuurtje van een meisje in ’t wit. Daar was de groote moeilijkheid het beider te houden, en lucht te breiigen tusschen de stammen die op ver- schillende distanties staan, en de plaats en relatieve dikte van die stammen verändert door de perspectief. Te maken dat men er in ademen en rondwandelen kan, en het bosch ruikt. Met bijzonder pleizier heb ik deze twee gemaakt. Evenzeer als iets wat ik op Scheveningen zag. Een groote vlakte in de duinen, ’s morgens na den regen; het gras is betrekkelijk zeer groen en daarop de zwarte netten uit- gespreid in enorme cirkels, waardoor tonen ontstaan op den grond van een diep roodachtig, zwart, groen grijs. Op dien somberen grond zaten of stonden of liepen als zonderlinge don- kere schimmen, vrouwen met witte mutsen, en mannen, die de netten uitspreidden of repareerden. Het was in de natuur zoo aangrijpend eigenaardig somber en streng, als het mooiste wat men van Millet, Israels of de Groux zieh denken kan. Boven het landschap een eenvoudige grijze lucht met lichte streep boven den horizon. Ik heb er ook ondanks buien regen, op een vel geölied torchon een Studie van gemaakt. Vöor ik bij machte ben om dat hoog op te voeren, moet er nog veel gebeuren, maar het zijn zulke dingen, die mij in de natuur ’t meest aangrijpen. Wat is het buiten .toch mooi als ’t alles nat is van den regen — vöor- onder- na den regen. Ik moest eigenlijk geen regenbui laten voorbij gaan. Dezen morgen heb ik al de geschilderde studies eens opgehan- gen in ’t atelier, ik wou ik er met U eens over kon spreken. Zooais ik trouwens gedacht had, en er op gerekend terwijl ik aan den gang was, heb ik nog heel wat moeten bijkoopen, en is het geld er bijna aan doorgegaan. Ik heb nu 14 dagen lang om zoo te zeggen van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat geschilderd, en als ik zoo voortging zou het te duur uitkomen, zoolang ik niet verkoop. Ik acht het mogelijk dat als gij de dingen zaagt, ge zeggen zoudt ik niet maar bij tijden als ik er bijzonder lust in heb, maar gere- geldf als absolute hoofdzaak, er mee door moest gaan al bracht het eenige hoogere kosten mede. Maar ofschoon ikzelf het verbazend graag doe, en waarschijnlijk voorloopig niet zooveel zal schilderen als mijn ambitie en lust meebrengt, wegens de zware kosten, ik reken dat ik niets ver- lies door veel van mijn tijd aan ’t teekenen te geven, en doe dat niet minder graag. Echter ik ben in twijfel — het schilderen is mij meegevallen — misschien zou het de weg zijn er alle kracht bij te zetten en te sjouwen met ’t penseel vooral — maar ik ver- klaar het niet te weten. In elk geval — het teekenen met houtskool is eene zaak, die ik zeker weet dat ik nu meer dan vroeger moet bestudeeren — in elk geval heb ik genoeg te doen en kan voort, ook dan wanneer ik mij met schilderen wat matig kan ik even hard werken. Als het is dat ik nog al talrijke studies nu geschilderd heb in körten tijd, het komt dan ook omdat ik er op doorwerk, en dat ik letterlijk den heelen dag doorwerk, haast geen tijd nemende zelfs om te eten of te drinken. In verscheidene studies zijn kleine figuurtjes — ik heb ook aan een grooter gewerkt en reeds tweemaal het geheel afgekrabd, ’t geen ge misschien overijld zoudt gevonden hebben als ge ’t ef- fekt gezien hadt, maar ’t is niet uit overijling, het is om reden ik gevoel dat ik het nog beter kan met wat sjouwen en zoeken, en dat betere wil ik absoluut bereiken, het möge meer of minder tijd, meer of minder moeite kosten. Het landschap zooals ik het nu heb aangegrepen vereischt ook bepaald figuur, het zijn studies voor fonds, die men zoo door en door bestudeeren moet, om reden de toon van ’t figuur daarvan afhankelijk is en het effekt van ’t geheel. Dat wat mij meevalt in ’t schilderen, is dat met dezelfde moeite van een teekening, men iets mee naar huis brengt dat veel meer de impressie weergeeft, en veel aangenamer is om te zien. En tegelijk ook juister. In een woord, het is dankbaarder dan het teekenen. Alleen er wordt absoluut voor vereischt, dat men be- trekkelijk met zekerheid de juiste proportie en plaats der voor- werpen weet te teekenen voor men begint. Vergist men zieh daarin, komt er niets van terecht. Ik verbeug mij op den herfst, tegen dien tijd moet ik bepaald zorgen weer verf en verschillende dingen in voorraad te hebben. Ik houd ZOO bijzonder veel van die effekten met gele blaren, waar de groene beukestammen zoo mooi tegen doen, en de figuren niet minder. Dezer dagen las ik gedeeltelijk een tamelijk melankoliek boek ,,Brieven en dagboek van Gerard Bilders”. 518 Die stierf op den leeftijd waarop ik zoowat begon, als ik dat lees ben ik niet rouwig laat begonnen te zijn. Zeker was hij ongeluk- kig en werd dikwijls miskend, maar tevens vind ik een groote zwakheid in hem, iets ziekelijks in zijn karakter. Het is zoo’n soort historie als van een plant die te vroeg opschiet en niet tegen den vorst kan, en op een goeden nacht daardoor tot in den wortel geraakt wordt, en dan verflenst. Eerst heeft hij het goed — is bij een meester — als in de broeikas — vordert daar snel, maar te Amsterdam Staat hij bijna alleen en ondanks zijn knapheid kan hij het er niet houden, en hij komt eindelijk bij zijn vader thuis terug, geheel ontmoedigd, ontevreden, lusteloos — en schildert daar nog wat, en gaat eindelijk aan tering of een andere kwaal dood op zijn zSste jaar. Wat mij niet bevalt in hem is dat terwijl hij schildert^ hij over vreeselijke verveling en luiheid klaagt als iets waaraan hij niets doen kan, en steeds blijft hij ronddraaien in ’t zelfde hem te benauwde kringetje van zijn vrienden, en in de amusementen en levensmanier die hem de keel uithangen. Enfin, — hij is een sympathiek figuur voor mij, maar ik lees liever het leven van vader Millet of van Th. Rousseau of van Daubigny. Als men het boek van Sensier over Millet leest krijgt men moed, en van dat van Bilders wordt men beroerd. In een brief van Millet vind ik altijd wel een opsomming van moeielijkheden, maar toch: ,,j ’ai tout de meme fait ceci of cela, ’ ’ en verder steeds een in ’t gezicht hebben van andere dingen die hij absoluut doen wil, en ook ten uitvoer brengt. En bij G. Bilders is ’t mij te dikwijls: ,,ik heb deze week het land gehad en zitten knoeien — en naar dit of dat concert of comedie geweest, waar ik nog beroerder vandaan kwam”. Hetgeen mij in Millet treft, is dat eenvoudige: ,,il faut tout de meme que je fasse ceci ou qa. ” Bilders is heel geestig en kan op potsierlijke manier verzuch- tingen slaken over manilla’s pointus, waar hij trek in heeft en die hij niet koopen kan, over kleermakersrekeningen, die hij geen kans ziet te betalen, hij beschrijft zijn angst over geldzaken zöo geestig, dat hijzelf en die het leest er om moet lachen. Maar hoe geestig die dingen ook gezegd zijn, ik heb er toch het land aan, en heb meer respect voor de prive moeielijkheden van Millet, die zegt: ,,il faut tout de meme de la soupe pour les en- fants”, en niet spreekt over manilla’s pointus of amusementen. 519 ’t Geen ik zeggen wil is dit. In zijn levensopvatting is G. Bilders romantiek geweest en de illusions perdues niet te boven gekomen, en ikjvoor mij reken het in zekeren zin een voorrecht, dat ik eerst begonnen ben, toen romantieke illusies achter den rüg waren. Ik moet nu schade inhalen, hard werken — maar het werk is juist als men illusions perdues achter den rüg heeft eene be- hoefte, en een van de weinige genoegens die over blijven. En daar ontstaat een groote rust en kalmte door. Het spijt me nu wel dat het nu misschien wel een jaar duren zal, voor ge hetgeen ik Schilder eens alles bij elkaar ziet, (ook al zou ik U nu en dan wat sturen), en wij er eens over spreken kun- nen wat en hoe te doen. Dat het zijn nut zal hebben ik nu deze dingen geschilderd heb, meen ik U te kunnen verzekeren. Mis- schien kan datgene lukken wat in Januari mislukte. De reden waarom ikzelf zeer blij ben met het schilderen is niet het aan- gename aspect, maar het geeft mij licht in andere kwesties van toon en vorm en stof, waar ik tot nu toe voor stond en mach- teloos was, en nu met dit middel eens kan aanvallen. Ik zie nu b.v. ook meer kans om weer eens met houtskool te beproeven en resultaat te krijgen. Verdenk mij vooral niet van onverschil- ligheid omtrent het verdienen, den naasten weg daartoe in te slaan is ’t geen ik bedoel. Mits het tot werkelijke en blijvende Verdienste zij, die ik voor mij slechts in ’t verschiet zien kan op conditie er iets waarachtig goeds in mijn werk komt, niet door uitsluitend werken op ver- koopbaarheid — dat men later bezuren moet — maar door oprechte Studie van de natuur. Was het dat gij aan het geschilderde zaagt dat het daarmee het meest vlotten zou kunnen, zoo zou ik natuurlijk niet weigeren meer te schilderen. Alleen als het is dat het nog lang duren moest eer ’t verkoopbaar werd, zou ikzelf de eerste zijn om te zeggen, dan moeten we ’t intusschen met de meest mogelijke zuinigheid aanleggen, en door teekenen vermijdt men veel kosten en gaat zeer zeker solide, ofschoon langzaam vooruit. Ik zie in deze ge- schilderde dingen eene verandering, en ik schrijf het U omdat gij beter dan ik zoudt kunnen zeggen, in welk verband dit tot den mogelijken verkoop zou kunnen staan. Het komt mij voor de geschilderde studies aangenamer zijn om te zien dan ’t geen ik teekende in elk gei)al. Voor mijzelf hecht ik minder aan het meer aangename, minder 520 magere effect, en stel het doel dat ik bereiken wil, in de uitdruk- king van strenger en mannelijker dingen, waar ik eerst nog veel voor sjouwen moet. Maar was het dat gij zeidet: werk op die boschgezichtjes, of land- schappen, of marines, dan hoeft dat grooter en ernstiger dingen niet te verhinderen en zou ik daar niet op tegen hebben. Alleen ik zou moeten weten, dat zij de penseelen, de verf, het doek waard zijn, en ’t geen geld verspillen is er veel te maken, maar de kosten er weer uit zijn te halen. Was dat zoö of kon het zoo worden, dan kon het een middel worden om mij in Staat te stellen moeielijker dingen te onder- nemen. In dat geval zou ik er zelfs met groote ambitie op werken. Ik wil beginnen ze nog wat te laten rijpen, nog wat hooger op te voeren. Dan over een paar maanden b.v. stuur ik U er eens iets van en kunnen we zien. Ik geloof dat de meeste schilders op deze wijs zieh naar hooger dingen hebben opgewerkt. Dingen die siecht waren van beginsel, onwaar en valsch van richting, zou ik niet willen maken omdat ik de natuur te lief heb. Maar wij staan voor deze kwestie: om tot iets hoogers en beters te körnen, moet ik nog veel studies maken. Wat zal ’t voor- deeligst uitkomen, die studies te teekenen of te schilderen? Dan wanneer de geschilderde onverkoopbaar zijn, zeer zeker is het dan voordeeliger te teekenen met houtskool of iets anders. Maar gesteld het was mogelijk de kosten goed te maken van ge- schilderde studies, dan wilde ik U zeggen dat ik uit principe daarop niets zou tegen hebben, nu ik zie dat het mij eenigszins vlot en misschien een buitenkansje zou kunnen worden. Uit principe heb ik alleen tegen op het spendeeren van verf voor dingen die men met iets anders ook leeren kan, dan wanneer er van verkoop toch nog geen kwestie is. Noch U noch mijzelf zou ik op kosten willen jagen die noode- loos zijn, maar ik zie duidelijk dat de geschilderde dingen een aangenamer aspect hebben. Dit brengt mij in twijfel wat te doen. Mijn geld is nog niet geheel op maar veel heb ik niet meer , wij hebben heden den twintigsten, als ik ’t wel heb; voor huiselijke behoeften heb ik deze maand eer minder dan meer uitgegeven dan gewoonlijk. Ik heb dus nu wel in eens veel moeten geven voor schildergerei, maar er is veel bij wat op den duur blijft. Maar 521 alles is wel duur. Ik hoop gij spoedig wat zenden kunt. Ontvang een hartelijken handdruk in gedachten, en geloof me, t. a t. Vincent. Ik hoop van harte dat gij dit schrijven niet beschouwen zult alsof ik nu reeds de pretentie had, dat met deze eerste studies iets te doen is. Vroeger kon ik althans beter dan nu zeggen wat iets waard was en of het aan den man te brengen was of niet, nu blijkt het mij dagelijks ik zulks niet meer weet, en het komt er voor mij nu meer op aan de natuur te bestudeeren dan de prijzen der schilderijen. Maar ik zie, dunkt mij, dat de geschilderde studies een veel aan- genamer aspect hebben dan hetzij de met zwart en wit geteekende, hetzij de aquarellen die gij onlangs zaagt. En daarom ben ik in twijfel of het mogelijk zou zijn, het schilderen als absolute hoofd- zaak misschien ondanks de meerdere kosten voordeeliger zou kunnen uitkomen. Ik heb liever dat gij zulks beslist dan ik, vanwege ik U in de be- oordeeling van het finantieele succes competenter acht dan mijzelf, en ik U volkomen vertrouw dat gij daarin juist ziet. Gij hebt mij gezegd, mijn best eens te doen om te trachten een teekeningetje wat op te voeren in aquarel, ik geloof dat juist door het schil- deren ik, als ik weer aan het aquarelleeren ga, meer in Staat zal zijn dan vroeger. Maar als dat eens minder goed uitvalt, moet ge U echter niet decourageeren, en ikzelf ook niet, en U niet geneeren mij opmerkingen te maken. Opmerkingen die mij ge- maakt worden, sla ik niet systematisch in den wind, maar er is meer tijd noodig iets te veränderen dan om de verandering aan te wijzen, in veel gevallen. Zoo heb ik nu nog dingen in praktijk gebracht, die Mauve me in Januari gezegd heeft. En bijv. dat brok grond geschilderd naar aanleiding van een gesprek over een Studie van hem. 228 Waarde Theo, Zondagmorgen. Zooeven ontvang ik Uw zeer welkomen brief en wil er, daar ik toch vandaag eens wat rust houd, direkt op antwoorden. Ik dank U er wel voor en voor het ingeslotene, en voor een en ander wat ge er in zegt. En voor Uw beschrijving van die scene met de werklui te Mont- 522 martre, die ik zeer interessant vond daar ge er de kleuren bij zegt, zoodat ik het zien kan; wel bedankt er voor. Ik ben blij dat ge ’t boek over Gavarni leest, ik vond het erg interessant, en heb er Gavarni dubbel lief door gekregen. Is het dat Parijs mooi is en zijn omstreken, we hebben toch hier ook geen klagen. Deze week heb ik iets geschilderd, dat U geloof ik eenigszins de impressie zou weergeven van Scheveningen zooals we ’t zagen, toen we er samen wandelden. Een groote Studie van zand, zee, lucht — een groote lucht van fijn grijs en warm wit, waar een enkel piek je zacht blauw door schemert — het zand en de zee licht — zoodat het geheel blond wordt, geanimeerd evenwel door de brutaal en eigenaardig gekleurde figuurtjes en pinken, die tonig worden. Het motief van de schets die ik er van maakte, is een pink waarvan ’t anker gelicht wordt. De paarden staan klaar om er voor gespannen te worden, en dan de pink in zee te trekken. Ik' stuur er U ingesloten een krabbelt] e van. Ik heb er veel sjouwerij aan gehad, ik wou dat ik ’t maar op paneel geschilderd had, of op doek. Ik heb er in getracht meer kleur te brengen, n.l. diepte, vastheid van kleur. Het is wel curieus, dat gij en ik dikwijls dezelfde gedachten schijnen te hebben. Gisterenavond kwam ik b.v. terug met een Studie uit het bosch, en juist was ik deze week, vooral toen, zeer verdiept geweest in die kwestie van diepte van kleur. En had er met U erg graag eens over gesproken, juist naar aanleiding van de Studie die ik maakte, en ziedaar in uw brief van hedenmorgen spreekt ge toevalligerwijs er net over, dat ge op Montmartre ge- troffen waart door de sterk geprononceerde kleuren, die toch harmonieus bleven. 