title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: III. s. 104, juLiaan var de volksbijgeloovigheid vrij- keurt, en de Schrijver van Romes tweede overheer[ching der wereld, onder den naam van katholijke kerk, bl. 2 volgg. hem zoo verheft, als had hij bij zijne groote deugden geene groote gebreken gehad. Veel juister oor- deelt cıgson. Vol, IV, pag. 55 sqq. Men zie ook van HERWERDEN , de JULIANO imperatore religionis christianae hoste, eodemque vindice, p. 26 sqq, welk boek ons het antwoord aan de hand geeft, wanneer wij vragen mogten: waarom er, onder het beftuur der _Voorzienigheid,, zoo zij den voortgang der menschheid bedoelt, midden tus- fchen Christenkeizers in, een JuLıaan den troon be- klommen hebbe. - VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 2# al jaren en jaren door; men had flechts .de .oogen op te flaan, om te zien, dat het meer en meer ver- kwijind. Het Christendom kon, ook nadat- het tot den rang van openlijke Godsdienst verheven was „ geene herftelling te weeg brengen, wijl het daartoe aan de wereld niet gefchonken was geworden; en ook te naauwer nood zijnen voet in het Westen gezet had, of het leed zelf aan die verbastering, welke zich in letteren ,„ kunften en wetenfchappen openbaarde (*). En andere middelen, welke deze en gene te baat nam, om het kwaad in zijnen loop te ftuiten, ga- ven aan hetzelve nog meer voedfel, of waren ten minfte tot: bereiking- van dat doel ongenoegzaam. De kwaal was niet minder dan een doodelijke kanker, die, hoe langer hoe verder voortgekropen, eindelijk aan het hart genaderd was, en nu bleef er voor het uitgeteerde ligchaam niets anders dan -fterven over (t). Doch (*) De blinde woede der Christenen, zegt HEEREN, Bistor. Werke. IV Th. s. 43. dat tot den ondergang van de werken der oude letteren en kunften welligt nog meer bijgedragen heeft dan de overftroomingen der Barbaar- fche volken. Dit is mogelijk wat te ftout gefproken ; maar echter geeft hij overvloedige bewijzen van de na- deelen, die de dweeperij der Christenen heeft te weeg gebragt. (+) Zie bovenal meıners, Geschichte des Verfalls der 22 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN Doch het zou met het Westerfche keizerrijk 200 verre niet gekomen zijn; ware de verduistering van het licht der kennis het grootfte kwaad geweest , waaronder hetzelve zuchtte. Maar herinneren wij ons nu hetgeen wij te voren (*) nopens het zede- bederf gezegd hebben, hetwelk ten tijde van den val dezes Rijks het Christendom zoo wel als het Heiden- dom in Europa bezoedelde; wij zien dan geheel de Maatfchappij in zulk eenen toeftand verzonken, dat het niet anders zijn kon, of Rome moest zijn gebied verliezen. Of hoe is het mogelijk, dat ecn Staat, ik zeg niet, in wezen blijft, maar zich in de heer- fchappij over een half werelddeel handhaaft; wanneer alle edele gevoelens in denzelven fchier geheel ver- ftikt,.en die deugden, waardoor hij zijne meerderheid over naburen en vreemdelingen verkregen heeft, door zoo vele ondeugden vervangen ziin? Het is toch de Bijbel alleen niet, die ons leert, dat geregtigheid: cen volk verhoogt en ongerestigheid hetzelve verne- dert. Treedt de zucht voor pracht en weeldein de plaats der oude eenvoudigheid en foberheid; de groote menigte,kan hieraan op den duur niet voldoen ,„ zonder anderen van hun eigendom te berooven en vijandfchappen te verwekken en aan te kweeken. Gaan dartelheid en ligtzinnigheid, zwelgerijj en ontucht, gelijk door- Ä gaans Sitten, der Wisfenschaften und Sprache der Römer. s. 238 ff. (*) Gefchiedenis der Zed. en Godsd. Befchav. enz, I D, bl. 426 volgg. l VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRAJKS ENZ. 88. waans gefchielt, hiermede vereenigd'; weldsa worden de krachten van ligchaam en ziel uitgeput en bijft er niets dan een ontzenuwd : menfchengeflacht. over. Het kwaad klimt tot nog vervaarliiker hoogte, als de geest der dwingelandij van den troon des alleeii» 'heerfchers onder alle rangen en ftanden afdaalt, den fterke overal tot een’ verdrukker var den zwakke maakt, en daardoor den ecnen zoo hevig tegen den anderen aanzet, dat het op ecene geweldige botfing moet uitloopen. Voegen wij hier nu nog den ramp* zaligen invloed bij, welken het Egoismus op het maat+ fchappelijk beftaan heeft, wanneer het bij groot en klein de eenige drijfveder van werkzaamheid is. Dan tast het de kiem van die gezellige deugden aan, tot welker beoefening de natuur ons opleidt door ons als behoeftige wezens te vormen. Dan wijkt de vaderlandsliefde en er wordt op niets anders uitgegaan, dan om uit de gemeene schipbreuk te relden wat men voor zich zelven redden kan. Eerlijkheid en trouw volgen de vaderlandsliefde en verdwijnen uit het burgerlijik verkeer als verwezen ballingen. List en logen, knevelarij en diefftal doen zich allerwegen voor en verpesten het element „ waarin de bewoners van fteden, dorpen en geluchten leven moeten, Het zedeloos beftaan neemt zijnen oorfprong uit den fchoot der huisgezinnen „ waarin het aan- komend geflacht tot allerlei wanbedrijf opgroeit, en verbreidt zich van daar over de maatfchappij even als het onkruid, hbetwelk vrijelijk opgefchoten „ aan den vruchtbaren akker het aanzien geeft van een’ woes- BA OÖVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN woesten en onbebouwden grond. Om kort te gaan, het bederf dringt ten laatfte zoo diep door, dat het den Staat ondermijnt: en nu moet dezelve vallen, zonder dat eene menfchelijke magt bekwaam is, ‘om dien val te keeren of te verhoeden. Dit geldt in vollen nadruk var het Westerfche. keizerrijik. Reeds vöör de regering van AUGUSTUS hadden de burgeroorlogen onder MARIUS en SYLLA, POMPEJUS en CESAR, de tweefpalt tusfchen den raad en het volk, de overheerfchingen van Grieken- land en het Oosten, Afrika en Egypte, Spanje , Galli en andere gewesten van Europa de ondeug- den onder de Romeinen vermenigvuldigd. Livıus vangt daarom, ten tijde van dien Keizer, zijne ge- Jchiedenis reeds aan met de klagte over de algemeene drift naar weelde en wellust, waardoor men zich zelven en den Staat den val berokkende. Het zede- bederf nam, onder het bewind der keizers „ door de verfpilling van het burgerregt „ door de. vermenging van het edele bloed met dat van losbandige of woeste vreem- delingen, door de zich fteeds verder en verder ver- breidende zucht voor het geheimzinnige, wonder- fpreukige of groteske, ‘die met de verbastering van letteren „ kunften en wetenfchappen gepaard sing, en door de onophoudelijke invoering van Aziatifchen praal en trots, hand over hand toe. De opperhoof- den van den Staat gaven menigwerf aan hunne onder- danen, terwijl zij zich, gelijk de Despozer aan den Eufraat en den Tiger, als Goden deden aanbidden , het VAL "DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 25 het voorbeeld van de fchandelijkfte wanbedrijven , die met uitfchudding van alle fchaamte openlijk door hen begaan werden (*). En:niet flechts dat zulke bui- tenfporigheden door de groote menigte gedurende het leven van die onzinnigen gretig werden nagevolgd; maar nog na hunnen dood werkte het vergif, het- welk zij verfpreid hadden, op de harten, om er alle gevoel voor deugd en eerbaarheid in te verftikken. Rome vergat hoe langer hoe meer wat het te voren geweest was, en afltammelingen van voorvaders, die de wereld overwonnen hadden, begeerden ten laatfte, gC- (*) Letterlijk zegt ueropıanus Zst. Lib. V. cap. 6 van HELIOGABALUS, dat hij zijne wanbedrijven niet eens bedekken wilde. Maar hetgeen THOLUCK in NEAN- DERS Denkwürdigkeiten aus der Geschichte des Christen- thums und des Christlichen Lebens, 1 B. s. 178 ff.in een kort beftek bijeen heeft gebragt, doet ons bij vele, ook vroegere, keizers en keizerinnen trekken van onbefchaamd- heid opmerken, zoo als wij die nergens elders aantref- fen. Wat hunne dwaze zelfverhefiing aangaat; her is bekend , dat DIOKLETIAAN , die groote voorftander van Aziatifche ijdelheid, het bevel heeft uitgegeven, om hem als God te aanbidden. Doch de gruwzame DoMI- TIAAN had zich een paar eeuwen te-voren reeds Zoo ver vergrepen, dat hij zich den eertitel van Aeer en God toe- eigende. Men zie suEron. in Domit. Cap. 13. AÄUREL. vict. de Caesar. Cap. 39. Eurtrorius Lib, VII. Cap. 23, die evenwel niet in het oog houdt, dat reeds CALIGULA hierin was voorgegaan. Zie MEINERS: Ss. 59 ff. 26 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN gelijk jJuvenatıs het uitdrukt, niets anders dam brood en fpelen (*). Het Christendom , hetweik , volgens den kerkvader AuGUsTInus (}) , het eenige red- middel voor het vitgeteerde Rome was, had zich in den aanvang met moed en kracht tegen den ftroom des kwaads verzet en menige fchoone zegepraal bevochtenz maar ontaardde„ langzamerhand van zijne besinfelen „ zoo dat het buiten ftaat werd gefteld, om den geest des tijds in deszelfs alvernielende vaart te ftuiten. Zoodra toch. de oorfpronkelijke eenvoudigheid gewe- ken was, ontftond er tweederlei kerk, ceene 'uitwen- dige en eene inwendige ($). Maar juist door die ver- deeling was de kracht gebroken, om het bederf af te weren. . De uitwendige kerk vermengde zich met de wereld, nam al het onreine in zich op, hetwelk haar toeftroomde, en werd aan een’ modderpoel ge- lijk, die flechts troebel water oplevert. De inwen- dige zag daarop, niet zonder reden, met een’ blik van (*) Panem et Circenses. juv. Sat. X vs. 78 sqq. (1) De Civitate Dei. Lib, II. Cap. 19. ($) Eigenlijk is dit een gevolg van de menfchelijke onvolkomenheid. Reeds in de fchriften der Apostelen zijn er flaauwe fporen van te vinden. Doch de onder- fcheiding van het ware en het fchijnbare ligchaam var , CHRISTUS , Zoo als die beiden in de &ene kerk vereenigd zijn, treffen wij, gelijk de Hoogl. kısr, Verhand. van TEYLERS Godgel, Gen. XXX D. bl. 182 opmerkt, het eerst bij AUGUSTINuUS aan, En nu was zij maar al te noodzakelijk geworden. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 27 van verachting neder en wist al wat zich van de befmetting zuiveren wilde, aan zich te trekken; maar zonderde zich nu ook van de maatfchappij af, vorderde eene geftrengheid, welke het menfchelijke dikwijls te boven ging, zocht in ligchaamskwellingen menigmaal zekere vergoeding voor het gemis van ware heiligheid, en deed gaande wegs het getal der zulken toenemen, die onder eene grove monnikenpjj een verzinnelijkt en ondeugend hart omdroegen. De heilleer , welke het bederf beftrijden moest, werd nu ook hoe langer hoe meer verbonden met legenden uit eene popwlaire Mythologie; met ftellingen en lcefre- gels, door dweeperij of bedrog uitgedacht; met plegtigheden, deels uit de gebruiken van het heidendom, deels uit de fchaduwachtige offerdienst der Levieten ontleend : in &&n woord „ met hetgeen tegen den reinen en geestelijken zin van het Evangelie ftrijdig en veel- eer gefchikt was, om den voortgang van het kwaad te bevorderen, dan te beteugelen of te ftuiten (*). Ja door een jammerlijk misverftand van datzelfde Christendom, hetwelk aanleg en vermogen heeft, om de wereld tot volmaking te brengen, werden niet alleen vele ondeugden voortgeplant, maar ook de menfchen in eene luiheid en vadzigheid sceftort, die hen van de deelneming aan ftaatszaken afkeerig maak- ten, de vaderlandsliefde in de beginfelen fmoorden , zC- (*) Dit zijn ten deele de woorden van GıBBon. Vol, V, p. ııı sqq. welker waarheid de fchrijvers der Kerkelijke Gefchiedenis volkomen bevestigen, 08 __ODVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN zekere dweeperij met een ander vaderland aankweeck- ten, en de maatfchappij allengskens in een’ dood- flaap vervallen deden, welken de Oosterfche wijs- geerte, de geest des befpiegelenden levens en andere oorzaken hadden voorbereid (*). Nu mogt het eene ‚ weldadige befchikking der Voorzienigheid zijn, dat de Opperhoofden des Rijks zich, van de vierde eeuw af, aan de kerk aanfloten; maar hoe weinig er door hunne toetreding voor ware Godsdienftigheid en zede- lijkheid gewonnen ware, had reeds het voorbeeld van KONSTANTIJN, den eerften Christenkeizer „ ge- leerd, die dezelfde wreedheid, met welke hij in Galli de overwonnen koningen van Franken. en Allemannen voor de wilde beesten geworpen had, aan CRISPUs zijnen zoon en andere zijner betrekkin- gen &) Men tijgt het Christendom dikwijls de invoering vanı bijgeloof en dweeperij en dus ook die van het daar- uit ontfproten zedebederf aan; maar hetzelve is te dezen opzigte geheel onfchuldig. De verbijstering van den menfchelijken geest heeft alleen het kwaad berokkend, Al ware het heidendom in Europa blijven heerfchen; de tweede en derde zouden niet minder dan de volgende eeuwen de Magie, Theurgie en dergelijke onzinnigheden in alle krin- gen hebben doorgedreven. TEnnEMmans Geschichte der Phi- losophie, Th. VI en VII zal een’ ieder hiervan overtui- gen. Men zie SELTENREICH over de voortplanting van het Christendom , in de nieuwe Verhandd. van het Haagsch Gen. voor het jaar 1816, bl. 60 en vooral de zanteek. van den Vertaler. bl. 330 volgg. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 29 gen uitoefende, door zijne handen met hun bloed te beviekken (*). De geestelijkheid mogt, var ’s mans (*) Men heeft maar al te dikwijls uit het oog ver- loren, dat het twee verfchillende vragen zijn, of Kon- STANTIJIN door God verkozen is geworden, om het Christendom in Europa te bevestigen; en ofhij zelf hart en 'wandel naar de beginfelen van het Evangelie heeft in- gerigt. Het eene ftaat mijns inziens zoo boven allen twijfel verheven, dat ik hierin het bijzonder beftuur der Voorzienigheid eerbiedige en tevens eene bron van rijke zezeningen vinde. Men zie de Hoogleeraren kıst, de Commutat. quam Constant. M,. auct. Societas subiit Christ. pP. 45 sqq. en RoolJENs in het Christel. Maandfchrift voor den befch. Stand, 1 D. bl. 329 volgg. Doch men zou der waarheid te kort doen, bijaldien men het an- dere beweren wilde. Niet, dat ftaatkundige inzigten den keizer alleen bewogen hebben, om zich aan de kerk aan te fluiten. Het tegendeel kan men bij SCHROECKU, Christliche Kirchengeschichte Th. V. s. 82 ff. bewezen zien, en blijkct ook uit de bedrijven van niterliike Godsdienstigheid, die hem worden toege- fchreven. Maar waarom zou hij regtzinnigheid (gelijk SPITTLER zZegt, Grundriss der Geschichte der Christl. Kirche, s.80 Ausg. 5), niet boven vroomheid gefteld, ja het niet opregtelijk met her Christendom gemeend heb- ben , offchoon hetzelve op hem., wegens den hem aangebo- renen ruwen aard dien indruk ‚niet maakte, dat het hem tot ware Godvrucht en deugd geleidde? Hoe dit ook ziin moge, ’s mans boven aangevoerde wreedheid rust te zeer op de getuigenis varı geloofwaardige fchrijvers, 30 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN ’s mans komst op den troon af, aan de verdrukkin- gen ontheven zijn, waaronder zij zoo lange gezucht had: maar hoe meer zij federt dien tijd in rijkdom, magt en aanzien toenam; des te fterker ontwikkelde zich in dezelve eene trotschheid, heerschzucht en ijdelheid, waardoor velen hunne heilige bediening onteerden, en het aanfchouwelijk maakten, dat zij niet minder de dingen dezer aarde, dan die des hemels zochten. De oude bevolking van het Westen en van Rome in het bijzonder begon reeds eeniger- mate het heil der ziele aan de zorge en de voorbede der priesters over te laten; ‚terwijl zij in het onbe- perkt genot van vermaken en wellusten, even als het zwijn in het flijik omwroette „en de goederen eener betere wereld flechts onder die voorwaarde begeerde, dat zij indeze wereld aan clke opkomende drift kon bot- vieren. Men behoeft alleen de fchriften van saLvıanus te doorbladeren (*), om zich de zedelijke laagte, waar- om die te mogen ontkennen. Men zie EurTrorıus Lib. X cap. 3, 6. AURELIUS vIcT. de Caesaribus. Cap. 41. Hist. misc. Lib. XI. p. 37 en anderen, door HEINICHEN ad EUSEBIUM, Histor. Eccles. Lib. X. Cap. 9 aangehaald. Intusfchen zal men aan de gisfing van Gı8gBon.Vol. III. p. 85, 86, niet veel gewigt hechten,, als men in het oog houdt, dat EuTropius, in navolging van velen ouden, bij her beoordeelen der vorsten, meer op het openbare, dan op het bijzondere leven van dezelve gezien heeft. (*) Vooral ’s mans gefchrift de Gubernatione Dei, inzonderheid Lib. IV. p.73 sqq. Lib. V. p. 87 sqq. Lib. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. SI waartoe die bevolking omftreeks het midden der vijfde eeuw gezonken is, levendig te kunnen voor- ftellen. Nu werden dan ook de barbaren zoo vele er met die bevolking zamenfmolten , in dien zin Romeinen, dat zij, met verlies hunner oorfpronkelijkheid ,„ tot wekelijkheid vervielenen de ondeugden hielpen verme- nigvuldigen. Zoo was dan eindelijk het Christendom tot die verbastering gekomen, waarvan wij boven een treurig tafereel hebben opgehangen. En offchoon het ons in het vervolg blijken zal, dat zulk cene verbastering noodzakelijik geweest is, om de zede- liijke en Godsdienstige Befchaving in het hedendaag- fche Europa te vestigen; heeft zij echter de inftand- houding van de oude wereldheerfchappij grootelijks tegengewerkt, in plaats van die te bevorderen. Met de prediking en verbreiding van het Evangcelie was .dan de laatfte proef genomen, of Rome met de onderhoorige gewesten zich nog bezinnen en den gruwel der verwoesting voorkomen wilde. Doch deze ook mislukt zijnde, plaatfte zich de Godheid op den troon der geregtigheid. Daar werden de Ver- VII. p. 147 sqq. Hier en daar moge den fchrijver, bij het maken van vergelijkingen tusfchen de Romeinen en de Barbaren, een woord ontvallen zijn, hetwelk een weinig te fierk is; maar ook op die plaatfen, waar hi) zich van geene vergelijking bedient, teekent hij de zeden van zijnen tijd met zwarte kleuren: zoo als Lib, IIL. p. 49, waar hij de kerk zelve een’ moddeipoel van ondeugden noemt, 52 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN verdienften van de Koningin der volken tegen der- zelver wanbedrijven en ondeugden opgewogen. Maar de evenaar floeg te haren nadeele uit; zij werd te ligt bevonden, om haar nog langer voor den val te behoeden. Nu werd het vonnis uitgefproken: gelijk gij uit het niet geworden zijt; zoo zult gij tot het niet wederkeeren (*). En hoe zou Rome „ ten tijde van AUGUSTULUS , in ftaat zijn geweest, om de voltrekking van dit von- nis te doen vertragen of opfchorten? Het had niet alleen zich zelve door de keuze van de duisternis boven het licht en door de najaging van allerlei zedeloosheid voor den val rijp gemaakt; maar het was ook in omftandisheden gekomen, die het van de magt beroofd hadden, om den doodelijken flag van zich af te keeren. | Het (*) Het is met den aanleg van dit werk niet over- eenkomftig, bij elke bijzonderheid de fchrijvers te vermelden, op wier getuigenis word: aangegaan. Dit is hier endaar alleen bij het gebruik maken van derzelver woorden. of om andere bijzondere redenen gefchied. De meeste,, die ons den toeftand van Rome en her Westen, onder het gebied der Keizers, leeren kennen, kan men vinden bij BECK, Anleitung zur Kenntnis der allgemei- nen Welt- und WVölker-Geschichte, II. Th. s. 463 fl. Dat niemand meer verdient geraadpleegd te worden, dan GIBBON, behoef ik niet te zeggen. Ware hij. maar. zoo vooringenomen tegen het .Christendom niet, dat men hem met behoedzaamheid behoort te lezen! VAL.DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 33 Het eerfte, dat hier in aanmerking komt, is de onmatige uitgeftrektheid gronds, welke de Romeinen veroverd en aan het Rijk gehecht hebben. VEL- LEJUS PATERCULUS (*) geeft ons een overzigt van de gewesten, die, van tijd tot tijd, aan het- zelve onderhoorig zijn geworden: en. wanneer wij er ‚ nu die landen bijvoegen, waarvan zij zich naderhand geheel of ten deele meester hebben gemaakt; dan zien wij, om van Aziö en Afrika niet te fpre- ken, de grootfte helft van Europa in hunne magt (}). Zeker was het, gelijk reeds ORIGENEsS opmerkt ($); eene wijze befchikking van God, dat in die dagen, waarin het Christendom moest worden uitgebreid 5 zoo vele volken onder het gebied van denen Keizer waren; maar die volken in onderworpenheid te hou- den en derzelver grenzen tegen buitenlandfche inval- len te befchermen „ kostte den Romeinen veel meerdere moeite, dan waarop de vergrooting van het Rijk hun was te flaan gekomen, Eensdeels fchoot bij hen de magt van wapenen te kort, om de menig- vuldige vijanden, welke zij zich berokkend hadden , genoegzaam te bedwingen: anderdeels ontbräk het hun aan de vereischte veerkracht, en waren zelfs de hoofden van den Staat er met den besten wil niet voor berekend, om alle punten met behoorlijke zorg gade te flaan en de ongelijkfoortige en tegen elkander ftrij- (*) Histor, Rom. Lib. II. Cap. 88 sq, (+) Gisson Vol. I. p. 26 sqq. ($) Contra Celsum Lib. Il. Cap. 30. € 34 . ..QVER, HET VERBAND TUSSCHEN: DEN. ftrijdige, deelen tot een: beftaanbaar geheel te vereeni- gen. En hetgeen. inboorlingen noch vreemdelingen deden, om; zich aan het gezag der heerfchappijvoer- ders van Europa te onttrekken, gefchiedde door de ftoutheid der legerbenden zelve, die, van tijd tot tijd aan het muiten geflagen, tegen den Keizer op- ftonden en den uit hun midden tot deszelfs plaats- bekleeder uitriepen. Er verliep eene reeks van jaren, waarin de euvelmoed der foldaten zulk eene menigte legerhoofden, hetzij te gelijik, hetzij na elkander, tot Keizer maakte, dat de gefchiedfchrijvers het zekere getal voor het onzekere nemen en, met zin- fpeling op hetgeen te Arhene gebeurd is, van certig tirannen fpreken. „ Ik weet niet,” is de opmer- kelijke taal van FLoRUs (*), „ of het voor het Romeinfehe volk niet beter ware geweest, met SiciliE en Afrika tevreden te ziin, of ook, bij het gemis van deze, over zijn /taliö te heerfchen, dan tot die grootheid op te wasfen, dat het door ziine eigene krachten verteerd werd.” Deed nu de uitge- ftrektheid van het Rijk, welks beftuur voor den Opperhoofd te veel omvattend was, ligtelijk fcheu- ringen ontftaan; zij drong menigen Keizer, om bloedverwanten of gunftelingen met zich op den troon te plaatfen,, of althans met onbepaalde volmagt naar elders heen te zenden: maar hoe dikwijls ge- droegen deze zich als Oosterfche Satrapen door zichzel- ven tot alleenheerfchers op te werpen! Hoe dikwijls gold (*) Rerum Rom. Lib. III. Cap. ıa, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. %8 sold hier het woord van LACTANTIUS (*), dat de wereld veel minder tot regeren dan tot uitzuigen der volken verdeeld werd! Tegen het einde der vierde eeuw achtte THEoDosıus de:Groote het niet alleen tot bewaring van huifelijike rust, maar ook tot handhaving van het gebied,noodzakelijk eene. fplitfing tusfchen het. Oosten en het Westen te maken en het bewind van het eene aarı AucAanpıus, van het. andere aan HONORIUS Op te dragen: doch verre varı door dien maatregel het gezag te ftevigen, verbrak hi; daardoor den zwakken en fchier. verteerden band, die het geheel tot dus verre nog cenigermate had bijeengehouden. Weldra zag men naijver, wan- gunst en andere booze gezindheden den. vrede ftoren. Het eene deel wilde over het andere heerfchappij voeren. Door beide werden er barbaren aangewor- ven, om elkander te beoorlogen. Doch het . Oosten zond fteeds zijne woeste benden uit, om het Westen, hetweik tot geen tegenweer meer beftand was, in te nemen. Van tijd tot tijd werden er ftukken van het Westersch Keizerrijk afgebrokkeld. Ook in des- zelfs binnenfte deelen ontftonden er fcheuringen „ die‘ niet langer te ftoppen waren. Ten laatfte fchokte alles uit een en de helft van het gevaarte lag daar als een puinhoop neder. En kwam een tweede verfchijnfel bij, de ontvol- king van /zaliö in het gemeen en van de hoofdftad in het bijzonder. Zeker fchijnt de rekening varı GIB- (*) Instit. Divin. Lib. VII. Cap. 16. Co 36 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN GIBBON (*) niet te kaag te zijn, als hij de onderda- nen , welke cLaupıus onder zijn gebied gehad heeft, ep.een getal- van honderd en twintig millioen men- fchen: fchat.. Maar in allen gevalle zal er heden ten dage ;ten zij men misfchien den Keizer van China moet uitzonderen,. wel geen alleenheerfcher op de wereld zijn, die over zulk eene verbazende menigte den fchepter zwaait, als vele Keizers van Rome onder hun. beftuur gehad hebben. Beftond al een groot gedeelte der onderhoorigen uit volken, die, zoodra zij de kans fchoon zagen, het juk hunner meesters affchud- den; verfcheidene gewesten waren echter zoo geheeh in den Staat ingelijfd, dat zij deszelfs bloei en wel- vaart, als de hunne, behartigden. Inzonderheid bevatte /raliö eene burgerfehap, deels uit de be- roemde wereldftad ontfproten, deeis door de banden des bloeds en andere . betrekkingen aan derzelver be- woners naauw verknocht, en allezins genegen, om voor de behoudenis van het Rijk de wapens op te vatten en des noods het leven te laten. Doch be- denken wij nu eens, hoe die getrouwe aanhangers van Rome’s heerfchappij onder de vreemdelingen, op wier grond zij zieh hadden neörgezet, langzamerhand verfmolten, of onder den druk der tijden vergaan , of met geweld uit hunne erve verdreven zijn! Be- denken wij, wat de fteeds toenemende afkeer van het huwelijksleven, de presfing tot de krijgsdienst in vreemde gewesten, de gedurige vernieuwing van den binnenlandfchen oorlog, tot ontvolking van /talil en al» (*) Vol, I p. 59, 60. VAL- DES WESTERSCHEN REIZERRIJRS ENZ. 97 andere gedeelten van den Staat gedaan hebben! Er is. nu nog niet gefproken varı twee der ergfte plagen, pest en hongersnood , die’ook in het Westerfche Kek zerrijk., tot op de laatfte.tijden toe „- jammerlijke ver- woestingen hebben aangerigt,. En wanneer wij het 00g vestigen op zoo vele bloedige veldflagen, als de Romeinen genoodzaakt zijn’ geweest, ‘tot voor de poorten der hoofdftad toe, aan de Barbaren te leve- ren; behoeven wij. dan nog wel te vragen, of de bevölking voor een aanmerkelijk gedeelte zij uitgeftor- ven? Nu kon het dan ook. niet anders, of er kwa- men eindelijk handen te kort, om het waggelend ftaatsgebouw nog eenigermate te ftutten en.te bewa- ren voor eene volflagene inftorting. Nog te fterker liet dit gemis zich gevoelen, daar Rome: zelve- aan ontvolking zoo fchromelijk geleden had, „ Toen de, zetel des gebieds ,” zegt MONTESQUIEU (*), „in het Oosten ! gevestigd was, ging bijkans geheel Rome daar heen over: de Grooten bragten er hunne flaven, dat is te zeggen, bijna het ganfche volk,, en /zaliö werd van zijne inwoners beroofd.” Dit nu zijn gewisfelijk dichterlijke uitdrukkingen, van welke de waarheid ons gebiedt iets af te trekken; zoo als ook van hetgeen hij volgen laat: dat de riikdommen, die men uit Azi2 en Afrika haalde, nu niet naar Rome , maar naar Konflantinopel gebragt werden (+). ' Doch er (*) Considerations sur les causes de la grandeur . des Romains et de leur decadence. Chap. ı7. (}) Even zoo fchijnt het tafereel, hetwelk roux-' 38 __OVER HET VERBAND TUSSCHEN: DEN | er is geen ‘twijfel aan, of door de verplaatfing var den rijkstroon, en de veranderingen „ die daaruit voort= vloeiden, velen bewogen werden, om zich met den heerfeher in de nieuwe hoofdftad neär_ te zetten. „ Door zijne Keizers verlaten,,” zegt LE BEAU (*), „ werd Rome gelijk aan een groot en ;prachtig ge- bouw, hetwelk weldra zijne fierlijkheid en ten laat- fte zijne ftevigheid verliest, _ wanneer het ophoudt door. den eigenaar bewoond te worden.” Nog te eerder lieten zich de burgers tot verhuizing uitlokken, wijl.de nieuwe Hoofdftad voor den koophandel veel ge- legener dan de oude was, en men däär veelminder dan hier voor het geweld van veroveraars behoefde te vreezen en dus vee] geruster wonen kon. Dit bleek. vooral onder de laatfte Keizers, toen GENSERIK EN RICI- MER, Om nu van ALARIK niet te fpreken, Rome door de kracht der wapenen innamen en bin- nen deszelfs muren de verfchrikkelijkfte plunderin gen en moordtooneelen aanrigtten. Toen is het weer, zegt SCHLOSSER (}), de Christelijke Gods- dienst geweest, die de ellende verzachtte. Maar zoo bewonderenswaardig de liefdedaden zijn, welke eeN DEOGRATIAS van Äarthage, een PAULINUS van Ä No- FERRAND, P. 58, 59 ophangt, veel te fterk gekleurd te zijn, (*) Histoire du Bas-Empire Tom. I. p. 498. Vergel. vooral GIBBoN. Vol. III. p. 20 sqq. (T) Weltgeschichte in zusammenhängender Erzählung. 1. B. s. 709. Dergelijke juiste opmerkingen komen ook 465; 676, 721 en elders voor, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS "ENZ. "39 ‘Nola en dergelijke vrome mannen 'aan de ohgelukki- «gen bewezen hebben; zoo weinig hebben zij kunnen verhoeden „ dat eene ontelbare menigte menfchen door vuur of ftaal omkwam, of, van have en goederen beroofd„ naar elders’ vlugten moest, Inzonderheid ‚verdient het onze, opmerking, dat de oude ‚geflach- ten, wier voorouders den achtbaren raad door de kracht varı welfprekendheid ‚voorgelicht en beftuurd, of de legers van den Staat. op derzelver zegevierende togten geleid, of door de beoefening van letteren, kunften en wetenfchappen eene onfterfelijkheid- van naam verworven hadden , deels uitgeftorven ‘of naar het Oosten verhuisd, deels onder de. kloosterlingen verfmolten zijn. Er was dan geene nakomeling- fchap, die, uit het bloed van groote mannen voort- gefproten, derzelver beeldtenisfen en gedenkteekenen als bijzonder eigendom bezat, en zulk, een dier- baar kleinood, te hunner gedachtenis,. aan: de kinderen naliet. - En nu zag men zich, te : Roms zoo wel, als in geheel het Westen. dien veelvermo- genden prikkel ontnomen,. om. alles aan te grijpen,, wat tot herftelling van het vermolmde en. ingezakte Staatsgebouw dienen kon. Maar met het verdwijnen van doorluchtige familien, verdween ook meer en meer de liefde voor de oude wereldftad en het ge- bied, hetwelk zij gegrondvest hadden. Het eerge- , voel werd door eene ijskoude en doodelijke onver- fchilligheid verdrongen. Schier hıet eenige, dat men nu nog zocht-te bevredigen, was lage eigenbaat: cn voor deze was er zoo wel bevrediging te vinden | on- 40 __OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN onder de heerfchappij van barbaren, als onder het :bewind van de afftammelingen der burgers , welke ‚fieraden voor volk en vaderland geweest waren. Aan deze bedroevende omftandigheden heeft zich nu ook nog eene derde aangeknoopt, namelijk de 'aandrang van vreemdelingen. Terwijl toch de af- -ftammelingen der oude bevolking hoe langer hoe ‘meer in getal verminderden, kwamen zich van tijd tot tijd nieuwe huisgezinnen op den verlatenen grond neerzetten. Dit gefehiedde zoo wel in het hart van "Italit, als in andere ftreken. Zelfs in de aanzien- ‘lijkfte fteden van het Westen ,„ zelfs binnen Rome’s muren wemelde het van buitenlanders, die er zich met der woon gevestigd hadden. En grootendeels ‘waren het de zoodanigen „ die de nooddruft, of het -geweld van wapenen gedwongen had, aan hunne 'verblijf- of geboorteplaats vaarwel te zeggen en zich telders een tweede vaderland te zoeken. Merkwaardig is het verhaal van oLYmPIoporuUs (*), dat Rome alleen, nadat het door de Gorker was ingenomen , volgens de opgave van deszelfs Prefekt ALBInUs, op @enen dag een? toevloed van veertien duizend zielen gekregen heeft. Hetgeen dus bij zekeren ouden fchrijver van de volken des lands gezegd wordt, -dat zij, even als de rivieren naar de alles inzwel- gen- „ (€) Bij puor. Biblioth. Cod. LXXX. Tom.l. p. 59, BEKK, VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 41 gende zee, naar Rome zamenvloeiden (*), mogen wij op dezen aandrang der Barbaren toepasfen. ‘ Hoe zouden dezen nu van een’ Staat, welks onverzade- liike heerschzucht zoo lang mogelijk was voortge- gaan, om alles aan zijn gezag te onderwerpen , of- fchoon die hen thans onder zijne befcherming nam , geen’ innigen afkeer hebben? Moest ook het gros van vreemdelingen, zoodra het de zedelijke laagte , waartoe de nazaten der voormalige Romeinen ver- zonken waren „ door gemeenzamen omgang „ van.nabij kennen leerde, niet met een’ blik van verachting op de hun overgeblevene heerfchappij nederzien? En kon het dan wel anders, of zij floegen, althans op weinige uitzonderingen na, de handen ineen, om, waar het fcheen, dat hun de gelegenheid openftond , hunne eigene landslieden aan het beftuur te brengen, en al wat het gebied van Rome op den gewonen ‚voet behouden wilde, te verdringen of te verdelgen ? Maar nog veel meer kwaads deden die. ftroomen vari vreemde Volken, die, van uit. het Oosten. opge- togen, geheele gewesten, met verdrijving of over- heerfching van den landzaat, innamen. 42 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN’ dig waren. Noemden zij zich al bordgenooten, en zag men zich werkelijk genoodzaakt, hen als zoo- danig aan te nemen (*); er was niets verderfelijker dan een bondgenootfchap „ hetwelk de gemeene wel- vaart aan de handen van barbaren toebetrouwde , die men voorzien kon, dat, bij het ontftaan van de minfte oneenigheid, de vriendfchap in vijandfchap zouden verkeeren en tegen de legers van den Keizer optrekken. . Evenwel zou dit ook nog zoo fpoedig den val van. Rome’s heerfchappij niet berokkend heb- ben; waren. die legers uit burgers zaamgefteld ge- weest, door wier aderen het voorvaderlijk helden- bloed vloeide en wier hart voor de behoudenis der oude grootheid klopte. Maar reeds van eeuwen her had men begonnen met Barbaren van allerlei oorfprong in foldij te.nemen. Reeds aucusrtus had daarvan het yoorbeeld gegeven door de hulpbenden van Ba- tayieren en andere overwonnen volken onder zijne lijfwacht te fteken, of met zijne krijgsknechten te vereenigen (}). Velen zijner opvolgers waren het- zelf- (*) Intusfchen gefchiedde dit niet flechts veiligheids- halve, maar ook, gelijk MoNTEsquiru 1. c. ch. 18 op- merkt, gewinshalve,, wijl zulk eene krijgsmagt min kost- baar was, En geldbefparing was er hoogstnoodig, omdat het Westen nu zoo welals het Oosten voor eene bijzondere hofhouding te zorgen had, en om vele andere redenen, - (+) Reeds heeft zich cesar in den PAar/falifchen veld- flag van Gallifche en Germaanfche hulpbenden bediend, en onder deze zijn Baravieren geweest. Zie FLORUS, Rerum Rom. Lib. IV. Cap, 2 $ 5, 48. ucan, Phar/al. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 43 zelfde voetfpoor ingeflagen. Onder AURELIAAN be= ftonden de Romeinfche legers misfchien wel voor de helft uit Barbaren. Prosus nam er nog meerder in zijne dienst, en zoo bleef derzelver getal gedurig aanwasfen. . Nadat het Rijk door THEoDosIUs ver- deeld was geworden, beftond de geheele krijgsmagt , zoo wel in het Westen als in het Oosten,, genoeg- zaam allen uit vreemdelingen: zoodat HONORIUS en zijne opvolgers zich bijkans alleen op dezen verlaten. moesten. Hoe veel het misverftand var de Christenleer „ vooral in de drie eerfte eeuwen , er toe gedaan hebbe, om de inboorlingen van de kriigs- Lib. I. vs. 431, 432. Ook denkt men thans vrij alge- meen, dat hij met de Baravieren cen krijgsverbond ge- floten heeft.‘ Zie wAcenAaar, Vaderl, Hist. ID. bl. 46 volgg. BıLverdizk, Gefchiedenis des Vaderlands, :1 D. bl. 27 volgg. Van KAMPEN, Gefchichte der Niederlande, IB. s, 14, 20. ‚Het is zeer mogelijk: doch de. zwak- heid der bewijzen fchijnt laatstgenoemden fchrijver tot het vermoeden gebragt te hebben, dat her »vrijwilligers vie dit volk geweest zijn, die bij het Romeinfche leger- boofd. dienden. Althans is de plaats van LUCANUS, ‘hoe.veel er buitendien ook wordt aangehaald,, de eenigr, waarin wi) van Batavieren in CESARSs leger vitdrukkelijk gewaagd vinden. Van eene bondgenootfchap zwijgt die Dichter zoo wel, als cesar zelf in zijne boeken de bello Gallico. Ook is het woord Bazayi waarfchijnelijk nier van de hand des Dichters; En het zeggen van cıvıLıs bij tacırus Hist. Lib. IV. Cap. ı7 is voor meer dan &ene uitlegging vatbaar, en zier zeker op lateren tijd, 44 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN krijgsdienst af te fchrikken, en dus de aanwerving var buitenlanders noodzakeliik te doen worden, kunnen wij te dezer plaats niet onderzoeken (*). Doch dit is zeker, dat het door zulk een’ drang van omftandigheden ten laatfte onmogelijk is . gewor-. den, om ARome’s gebied nog. langer op te . houden. Of wie zouden dat gedaan hebben? Keizers, die op. de wenken van: een’ RICIMER en zijns gelijken pasfen moesten „ en als luchtverhevelingen zich naau- welijks vertoond hadden, of zij verdwenen? Een AUGUSTULUS „ van welke de gefchiedenis niets ‚meer, dan HOMERUS van NIREUS, te zeggen 'weet, dat hij fchoon is geweest(+)? Neen, het Opperbeftuur was reeds ftilzwijgende in andere handen overgegaan, toen aan hetzelve de fchijn van meesterfchap gelaten ' werd. De innerlijke owertuiging van groot en klein , dat de Staat onder het geweld der vreemdelingen be- zwijken moest, verflapte allerwegen de harten, ‘om nog eine procve tot redding te wagen. Welligt | hielp (*) Lacrtanrtius Il. c. Lib. VI. Cap. 20, zegt zonder eenige bepaling, dat de krijgsdienst den regtvaardige niet geoorloofd is. En in dien geest hebben vele kerkvaders, vooral vöör KoNSTANTIJN, gefproken; geliik men zien kan bij BARBEYRAC, Traite de la morale des Poöres de V’Eglise. p. 104, 105, 140 ss. Doch dat allen zoo nier gedacht hebben, kan men bewezen vinden bij GRoTIUS, de Jure belli et pacis, Lib. I. Cap. 2, en bij NEANDER Denkwürdigkeiten. Th. I. s. ı77 ff. en Antignosticus, s. ı10 ff. (}) Le seau. Tom. VIII. p. 96. VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 4$ hielp het gerucht ‘der oude voorfpelling, dat er twaalf eeuwen aan de heerfchappij waren toegelegd , bij zulken, die aan dergelijke dingen geloof gaven, de moedeloosheid vergrooten (*). Aan den anderen kant kreeg de eedverwantfchap, waardoor men van binnen met de veroveraars van buiten reeds lang had zaamgefpannen, zulk eene vastheid, dat er maar een enkele ftoot noodig was, om het rijks- gebouw om ver te werpen. Nu verfcheen oDoACER en bijkans zonder bloedftorting vestigde hij zijnen troon op deszeifs puinen. Zoo natuurlijk laat zich derhalve de val van het Westerfche Keizerrijk verklaren: en wie zou zich nu over de vernietiging van een’ Staat, die de be- ginfelen der Befchaving over een groot gedeelte var Europa verfpreid heeft, verwonderen kunnen? Wie zou, bij de bedachtzame overweging van de ooiza- ken dezer gebeurtenis, daarin fporen van eene on- doelmatigheid vinden, welke hem twijfelingen aan het beftuur eener wijze Voorzienigheid inboezem- den? Het is hier hetzelfde geval, als wanneer de ftormwind een? boom omverwerpt, die langen. tijd een’ overvloed van vruchten gedragen heeft; maar eindelijk door ouderdom te zeer is uitgeteerd, om .iets anders, dan waterloten of kwijnenden bloefem voort te brengen. Deszelfs ternecrftorting mag men, verre van daarover geftoord te zijn, voor eene wel. daad (*) Niesung. I, Th. s. 154, 155, 46 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN daad rekenen, wijl hij nu de voedzame:fappen van den grond niet meer nutteloos naar zich ;trekt, maar voor een nieuw en beter plantfoen plaats - maakt. En die weldaad wordt te grooter, wanncer hij jeug- dig gewas ,„ hetwelk hij met zijne verftervende, maar toch nog 'breede takken overfchaduwde, ook in deu groei verhin crd heeft. Dit beeld verdient op Rome te worden overgebragt. Niet flechts, dat die wereldftad de heerfchappij over‘ het Westen verloren heeft, toen de menschheid dezelve zonder fchade misfen kon; maar dit is ook in eenen tijd gefchiel, waarin de Zedelijke en Godsdienftige Befchaving zulks vol- ftrekt vorderde. Eene langere voortduring van het Keizerrijk zou tot niets anders gediend hebben , dan tot verlenging van den heilloozen ftrijd met de Barbaren ,„ wie er van het Kapitool de wetten geven zou. De wingewesten zouden nog fleeds in zekere afhankelijkheid gebleven zijn en derzelver nieuwe bewo- ners daardoor belemmerd zijn geworden, om van de selegenheid tot zelfftandige ontwikkeling hunner krach- ten „ die hun juistnu gegeven was, gebruik te maken. En wat zouden intusfchen de landen, die zich aan Rome’s gebied nog altijd onderwerpen moesten „ van deszelfs invloed hebben te wachten gehad? Zeker geene andere, dan eene eenzijdige, gebrekkige , bui- ten Zedelijkheid en Godsdienftigheid omgaande Be- fchaving. Maar werd zulk cene Befchaving nu nog langer verfpreid, nu de barbaarfche volken gereed ftonden, om den grond tot een’ nieuwen maat- fchappelijken toeftand te leggen; dit moest verwar- rın- 5 VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 47 ringen te weeg brengen, die op de beginfels nadee- lig zouden werken. Bovendien mogt de verftoring van dat broeinest der ondeugendheid,„ waarvoor wij de wereldftad met fchier geheel /raJi2 , in die tijden,, te houden hebben,, geen uitftel lijden; wilde het kwaad in die landen, waar zich thans nieuwe Staten te vormen hadden, de gemoederen niet aanfteken en zoo geheel bederven „ dat uit woeste en geharde volksverhuizers een verzwakt en ontzenuwd geflacht te voorfchijn kwam. De val van het Keizerrijk was derhalve niet flechts nuttig, maar noodzakelijk : en in dezen treu- rigen loop der dingen vertoont zich zoo wel als in de heugelijkfte gebeurtenisfen de vinger der Voor- zienigheid, welke het menschdom langzamerhand tot Zedelijke en Godsdienftige Befchaving geleidt. Maar behoeven wij wel te blijven ftilftaan bij de gedachte, dat ARorze’s heerfchappij, ten tijde harer vernietiging , voor de Zedelijke en Godsdienftige Be- fchaving had uitgediend? Zouden wij haar geene te hooge waarde toefchrijven, bijaldien wij dit zonder bepaling gelden lieten? Heeft zij wel ooit gedaan hetgeen men met rede van eenen Staat ver-. wachten mag, die ’s menfchen wezenlijke volma-. king bedoelt? Wij hebben boven gezegd, dat de val van Rome’s heerfchappij de hinderpalen heeft weggenomen, die het ontflaan der Zedelijke en Gods- dientige Befchaying in Europa belemmerden. Wel- aan! begeven wij ons tot het onderzock naar de bewijzen, waarop dit gezegde rust! Wordt het be- 48 OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN bewaarheid gevonden; het zal aan den gang van on% betoog eene ongemeene kracht bijzetten. Oppervlakkig befchouwd fchijnt niets wenfchelijker te zijn dan eene algemeene wereldftad, waar de Befchaving haren zetel heeft en van waar zij hare- zegeningen over alle gewesten van den aardbodem verfpreidt. Wij zien daarvan een bekoorlijk beeld in de zon, als zij van uit het middelpunt, waarin zij geplaatst is, geheel het halfrond van onzen pla- neet met hare ftralen befchijnt. Zoo fchenkt zij niet alleen aan verre van elkander verwijderde oordernt het genot van hetzelfde licht, maar doet zij dezelve in dit genot ook te gelijker tijde deelen. Evenwel zij dit niet zonder bepaling gezegd, daar zich ook hier, gelijik men weet, naar mate van de ver- fchillende ligging der hemelftrecken, in het oog loopende verfchillen van gloed en warmte . opdoen. Bovendien zien wij de zon niet aan den hemel ver- fchijnen, of zij moet aan de andere helft der aarde haren glans onttrekken.. En vocgen wij er de op- merking bij, dat de natuurlijke wereld van de zede- lijke te zeer onderfcheiden is, dan dat er tusfchen den gang van beiden eene volkomene gelijkheid be- ftaan kunne. Hoe fraai het derhalve klinken moge, als men voor de Befchaving een middelpunt verlangt, van waar zij zich over alle gewesten van den aard- bodem ‚verfpreide; de voordeelen, welke hieruit zouden ontftaan, zijn veel meer denkbeeldig, dan wezenlijk. Zelfs beweren wij dit ook zonder fchroom,, wau- VAL DES WESTERSCHEN KEIZERRIJKS ENZ. 49 wannder men haar in een middelpunt plaatfen wil, hetwelk voor Europa alleen dienen zal. Laat ons toch de gelijkmatigheid van hare werking eens toege- ven; zij zou aan de voorwaarde, dat zij zich overal in dezelfde kleur en gedaante vertoonde „ altijd verbonden zijn: en wat is eene eenheid zonder ver- fcheidenheid ? Zij zou van uit de plaats, waar zij haren zetel had, de wetten voorfchrijven, naar welke geheel de wereld, of geheel het werelddeel zich rig- ten moest: en waar blijft hare waarde, zoodra zij ophoudt het gewrocht van een’ vrijen geest te zijn? Maar al ftoorde zij ook nergens de vrijheid in de uitoefening van hare regten; al troffen daarenboven de menfchen met elkander eene overeenkomst, om haar nergens een’ grenspaal te zetten, dien zij niet _ overfchrijden mogt; hoe vaak zouden echter bos- fchen en woestijnen, bergen en zeeön haar in hare gangen ftuiten! Wat nog meer is, naar de wereld- ftad, waar de Befchaving woonde, zouden van uit alle oorden ,„ op weinige uitzonderingen na, de edel- fte vernuften heenftroomen, en daardoor zou het onvermijdelijk zijn, dat men elders, althans op vele plaatfen, in eene doodelijke kwijning verviel. Dit is in zekeren zin met het oude Rome werkelijk ge- “ beurd:en in het kleine zien wij er ook de fprekendfte proeven van, als wij het oog flaan op die landen van Europa ,welker hoofdftad fchier alles tot zich trekt, wat den bloei en luister eener maatfchappij uitmaakt ; terwijl het in de vele ftreken buiten dezelve zoo gefcha- pen ftaat, dat-de vieemdeling, hoorde hjj er in het Il. D da- x6 ° OVER HET VERBAND TUSSCHEN DEN dagelijksch verkeer dezelfde taal niet, zich list-'ijk verbeelden zou, dat hij zich onder een ander volk bevond. 