title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Digitized byCjOOQlC 280 speien, zjjn het bij de Qermanen de natuurgeesten ; na- tuurlijk is dit onderscheid niet absoluut, maar een ineer of minder. Bij de Reuzen treedt de plompheid en wijsheid, bij de Dwergen de kunstvaardigheid en slimheid op den voorgrond. In de noorscUe mythologie der Edda is een begin van een opvatting der Reuzen als een ouder goden- geslacht en een aan de Äsen vgandige macht; zoo stelsel- matig als bij de griekscbe Titanen en Giganten is dit evenwel niet ontwikkeld. In de duitscbe folklore, trou- wens ook in Franknjk en Engeland, komt hier en daar de dichterlijke gedachte te voorschijn van Elven die in de liefde tot menschen een onsterfelijke ziel begeeren te knjgen ; een trek die wel populair maar niet heidensoh is« Als wij over germaansche Folklore spreken treft het ons altijd, dat wij geen scherpe grenslijntusschen de de gestalten der „lagere mythologie" die in haar voortleven en die der eigenlijke mythologie kunnen trekken. De voorstelling die in de eene de ontwikkeling der andere ziet bevredigt eveu- min als de omgekeerde , die in Folklore alleen de populaire verbastering der mythologie ziet. Er bestaan verscheidene klassen van wezens die wij noch uitsiuitend tot de eene noch tot de andere zijde kunnen brengen. Zoo reeds die Reuzen en Dwergen, die tot de Folklore behooren maar te gelijk in tal van mythen en zelFs in den cultus een plaats hebben. Zoo de Nornen en Valkyren ; vooral de eersten speien in menig volkssprookj« een rol, en toch mögen wij ze niet ver- geten, wanneer wij het pantheon beschrijven waaraan de Germanen gelooFden. Het is ons hier slechts om voorbeelden te doen , daarom behoeven wij ze niet te vermeerderen. Alleen de noor- Digitized byCjOOQlC 281 scbe Berserkers wil ik nog yermelden. Die tierende hel- den, die bij oogenblikken bezeten, aangedaan zijn met bovennatuurlijke kracht , kennen wij ook wel van eiders. Maar wie kan yoorbijzien hoe eigenaardig noorsch zij zijn behandeld? Als de krijgshaftige Scandinayiers van exta- tische toestanden spreken en van bovennatuurlijk vermö- gen , denken zij uitsluitend aan het physieke , aan boven- menschelijk krachtsbetoon. Zoo zijn ook weer de Berserkers niet voornamelijk als een ethnographisch gegeven te rangschikken onder het hoofd bezetenheid of gedaante- verwisseling (zij zijn in beren veranderde menschen) ; zij zijn kenmerkend voor de historie der noorsche denk- beeiden en gevoelens. Bg deze historische b.eschouwing der folklore komt een vraag op, die vaak is geopperd, en die juist aan het slot van ons geschiedkundig overzicht op haar plaats is. Hoe zou het germaansche heidendom zieh ontwikkeld hebben , indien het niet door de invoering van het Chris- tendom wäre gestuitP Bewjjst de verbazend groote om- vang der zoo diep in het volk wortelende folklore niet, dat het heidendom nog levenskrachtig was, en slechts gedwongen in een andere bedding vloeide, die van het volksleven, toen het uit de hoogere levenskringen ge- bannen was? Geheel bevredigend laten zieh deze vragen evenmin beantwoorden als eenige gelgksoortige vraag, over het- geen had kunnen zijn maar niet geweest is. Evenwel hier kunnen wij toch met vrij groote beslistheid ons oor- deel vestigen. Van een leer die door priesters overgele- verd of gevormd, in het volk leefde hebben wij bij die Digitized byCjOOQlC 282 zuidelyke Germanen, die in de volksrerhuizingen tothet Christendom overgingen, evenmin iets bespeurd als hij de Scandinaviers. Aan de pogingen die de laatsten deden om hun mythen eenigszins te ordenen lagen alleen wel- licht in V^luspä en Lokasenna godsdienstige beweeg- redenen ten grondslag. De meening dat de Germanen, waren zij niet gekerstend , tot geestelijker , monotheistische opyatting gekomen zouden zijn , rust op niets en is integen- deel bij onze kennis hunner toestanden geheel onaanne- melijk. Ook een organisatie van den cultus vinden wij bij de Zuid-Germanen in 't geheel niet, bij descandina- vische volken in hoogst eenvoudige vormen. Hoe weinig de priesters er belang bg hadden het heidendom te hand- haven zagen wij zoowel bij de Angelsaksers als bg den ijslandschen God^i. Het sterkste bolwerk van het heidendom waren , naast de politieke, nationale motieven bij Priezen, Saksers, !N^oren, de gehechtheid aan de oude heilige plaatsen en gebruiken , het geloof aan de tegenwoordigheid van god- delijke wezens in bosch en water, de oude omgangen bij het wisselen der saizoenen , de geloften bij den beker aan een of anderen god. Dit nu duurde in de folklore voort. Daarin vinden wij voorwaar niet alleen overblgf- sels uit den heidenschen voortijd, verreweg het meeste dagteekent van later eeuw. Toch ligt in deze folklore ook de historische continuiteit , de samenhang van het volksleven in heidenschen en christelijken tijd. Digitized byCjOOQlC HOOPDSTÜK X. Moraal. / Inhoud. Omvang der „Sittengeschichte''. — Doel van dit hoofd- stuk. — De Germanen van Tacitus. — De zedelgke beteekenis der goden en der mythen. — Gestalten der heldensage. — Stemming in de periode der volksverhnizing en in den Vikingentgd :fatalisme,sceptici8me. — Trekken nit Saxo. — H4vamäl. — De zedelgkheid der laatste hei- densche eeuwen in het Noorden. „Conduct «is of prime importance in any modern notion „of reli^ion, — that is to say, the conduct ofeachindi- ^vidual. Early religion looks to the conduct of atribeor i,race in its relation to ancestral spirits orprotecting gods" '). Daarom mag in geen geschiedenis van een bepaalden godsdienst een kenschetsing ontbreken van zijn zedelijk gehalte. Want in zijn moreelen invloed, of in de afwezigheid daarvan, ligt een der belangrijkste kenmerken van elken godsdienst. Trouwens betreedt men hier geen scherp afgebakend, integendeel een schier onbegrensd gebied. , Wat de Duit- schers Sittengeschichte noemen reikt aan de ^^ne zijde de band aan de geschiedenis van Staats- en rechts- instellingen , de Verfassungsgeschichte, aan de andere aan de folklore. Van beide is zij onderscheiden ; toch mag noch de zedeljjke beteekenis van Staats- en ') F, B, Chimmere^ Germanic origins p. 472. 19 Digitized byCjOOQlC 284 rechtsvormen noch die van populaire gebruiken aan haar aandacht ontgaan. De maatschappeljjke verhoudingen tus- sehen aanvoerders en onderhoorigen, vrjjen en slaven, man en vrouw, ouders en kinderen heeft de geschiedenis der zeden niet minder te onderzoeken dan de gebruiken bij geboorte, huwelijk en dood, bij feesten of in verband met het bedrijf. Wat hetzjj het openbaar recht, hetzij de openbare raeening als kwaad straft of brandmerkt, wat men in een bepaalden kring en tijd bewondert, watmen verafschuwt, de denkbeeiden en gevoelens die het leven der individuen beheerschen, de idealen, motieven en Stemmingen : dit alles levert stof voor de geschiedenis der zeden. Zij kan dus slechts geschreven worden door wie de brennen voor de historie van een bepaald tijd- vak gebruiken kan, en daarbij een fijnen tact en een juisten blik bezit om de gegevens die hij noodig heeft te vinden, te beoordeelen, te tangschikken. Het zal nooit een lichte taak wezen uit daden en woorden te be- sluiten tot de motieven en stemmingen waaruit zij voort- komen, tot den algemeenen geestelijken toestand waarin zij wortelen. Even moeilijk is het om uit de enkele trekken de zedelijke atmosfeer te beschrijven van een bepaalden tijd. Voor de lange periode, waarover wij in dit boek handelen, niet minder dan 1000 jaren, is die Sitten- geschichte nog niet geschreven: wie het ondernemen zal haar te geven, zal voor menig onderdeel over de schraal- heid der brennen te klagen hebben. Veel van wat zulk een geschiedenis zou beheizen valt buiten ons bestek. Immers noch de voortzetting der antieke noch de invoering der christelijke zeden Digitized byCjOOQlC 285 gaat ons hier aan. Evenwel, de heidensch-germaansche zijn met die beide schier overal zoo innig samen ge- weven, dat wij ze onmogelijk eenvoudig van elkander kunnen scheiden. Hier zuUen wij, evenals in het vorige hoofdstuk over folklore, enkele proeven geven. Wij stellen de vraag: welken invloed heeft het heidensche geloof op de zedelijkheid gehad? of juister: w^elke is de godsdienstige beteekenis der zedelijkheid welke wij bij de oude Germanen vinden? Met die vraag komen wij weder het eerst tot Tacitus. Uit hetgeen wij p. 128 over den godsdienst hebben opgemerkt, kan men de voornaamste karaktertrekken der zedelijkheid afleiden. Wij spraken daar van „hetge- heimzinnige en het verband met het leven van den stam". Inderdaad is het gevoel dat den ouden Germaan tegenover zijn goden bezielde veel meer ontzag en vrees geweest dan vertrouwelijke gemeenzaamheid. Tech waren die goden door de auspicien in de volksvergaderingen tegenwoordig , en trokken zij met het heir ten strijde in de veldteekenen die men uit de bosschen medenam. Wel viert men te hunner eer feesten, en zijn het dan ^laeti dies"; maar dat de godheden die bovenal men- schenoflFers eischen meer schrik dan vertrouwen inboeze- men is duidelijk. Die goden zijn de stamheeren der volken ; van een nadere betrekking tusschen hen en de enkele personen vinden wij geen aanduiding. Niet alsof het indi- vidueele leven in dat van den stam zou zijn ondergegaan ; integendeel doet Tacitus uitkomen hoe sterk de instellingen der Germanen het persoonlijk eergevoel ontwikkelden, Dit komt uit zoowel in wat hij van den comitatus (cap. Digitized byCjOOQlC 286 13, 14) , als in wat hij van het huwelijk en de reinheid van zeden zegt (c. 18, 19). Onderlinge wedijver en trouw aan den priuceps zijn de deugd van het gevolg in vrede en oorlog; terwijl de sexueele reinheid der Germanen bij onzen schrijver geteekend wordt met kleuren gekozen om de tegenstelling met het zedebederf te Rome te doen uit- komen. Godsdienstig gemotiveerd zijn die dapperheid, trouw , kuischheid , kortom die deugden van het persoon- lijke leven in de voorstelling van Tacitusniet; zelfsc. 18 van de geschenken sprekende die de man aan zijn vrouw geeft ijboves et frenatum equum et scutum cum framea gladioque" (gedeeltelijk wel als koopsom der bruid, ge- deeltelijk om haar gemcenschap met de krijgshaftige ver- richtingen van den man aan te duiden), voegt hij er bij „hoc maximum vinculum, haec arcana sacra, hosconiu- gales deos arbitrantur", d. w. z. waar wij Romeinen heilige plechtigheden (b. v. de confarreatio) verrichten en de huwe- lijksgodheden (Juno vooral) aanroepen, daar sluiten bij de Germanen deze zinrijke geschenken zonder zulke sacra een niet minder hechten band. Zoo behooren de goden geheel tot den cultus , die trouwens met de staatkun- dige en maatschappelijke orde nauw was verbonden ; dat de straf aan misdadigers voltrokken een sacraal karak- ter had, gelijk elke breuk van den vrede een vergrijp was tegen de goden, staat wel c. 12 niet met zoovele woorden , maar volgt toch uit het verband met wat c. 7 en ook eiders van het germaansche recht medegedeeld wordt. Daarbjj treft ons dat de maatstaf voor dat recht ZOO hoog Staat. Want al brengen wij ten volle in rekening, dat de tegenstelling met de zonden der beschaving te Digitized byCjOOQlC 287 Rome Tacitus vaak voor den geest staat, zoo bljjft het turpe en infame van verraad, trouweloosheid, laag- hartige misdaden , onnatuurlijke ontucht en wat dies meer zij , getuigen van het reine zedelijk gevoel der oude Ger- manen, hoe ruw het overigens bij drank en spei möge toegegaan zijn. Zijn de goden bij Tacitus de Wächters en handhavers van het recht zoowel in het thing als in het heir, daarin bestaat hun blijvende zedelijke functie ook in de volgende eeuwen. Zoover wij hen in het germaansche recht en in den cultus leeren kennen , straflFen zij de overtreders die hun te na komen , of die den heiligen vrede, d. i. de orde van het volksrecht of in het legerkamp, verbreken. Maar hiertoe bepaalt zieh ook hun zedelijke beteekenis. Zij zijn niet tot persoorilijke dragers geworden van zedelijke eigen- schappen of idealen. De enkele goden krijgen in de volks- verbeelding bij uitzondering een eigen gestalte, b.v. Wodan als ruiter; een persoonlijk karakter hebben slechts enkelen hunner in de poetische Edda-mythologie. Zelfsishet aan- tal hunner functies vergeleken met dat der goden in de hoogcr ontwikkelde mythologieen , uiterst beperkt; ook weer alleen Wodan-Odhin staat in eenigszins veelvuldiger betrekkingen : tot den storm, tot de dooden, totdenkrijg, tot de poezie, tot de magie , tot den landbouw, al is dit niet alles even oorspronkelijk. Maar de uitdrukking van hooge denkbeeiden of gevoelens, aesthetische of ethische, zoo- dat de dienaar der goden in den aanblik van hun beeld of het denken aan hun daden zieh zedelijk gesterktgevoelt door hun tegenwoordigheid : dat zijn de germaansche goden in geenen deele. De mythen die van hen verhaald wor- Digitized byCjOOQlC 288 den staan op den bodem van het natuurleven of zjjn dichterlijk vrij ontwikkeld, geen zedelijkemaatstafwordt aan die bedrijven der goden aangelegd. De scandinavische mythen, welke deze bewering schijnen te logenstraflFen , kunnen wij niet tot de oorspronkelijke rekenen. "Vooreerst schijnt de oorlog tusschen de Vanen en de Äsen (V^l. 21-24) ook een ethische beteekenis te hebben en in Gull- veig-Heiärr de verderfelijke macht van het goud belichaamd te zjjn. De dienst der Vanengodin Freyja zou dan door de strengere vereerders van Odhin veroordeeld zjjn; en zoo zou de hier beschreven krjjg , waarmede de gouden eeuw een einde nam, niet alleen een cultusmythe maar ook een zedelijke mythe wezen : door het goud is het kwaad in de w^ereld gekomen. Hiermede komt dan overeen de vloek die volgens de heldensage der Volsungen-Nibelun- gen op het goud rust, op den schat die aan al zjjn be- zitters den dood brengt siads de dwerg Andvari er zijn ring op had gelegd (Reginsmäl). Men kan opmerken dat toch, zelfs volgens V()lu8pä, niet met het goud op zieh zelf de eilende is begonnen , immers Yq\. 8 ontbreekt het den Äsen op het Idaveld niet aan dat schitterend metaal. De oorsprong der voorstelling is niet op te sporen, het gaat niet aan haar vast te knoopen aan den afkeer dien, volgens Tacitus, de oude Germanen hadden tegen alle weelde en verfijning. Zeker is dat in de volksverhuizin- gen de Germanen in het algemeen en in den Vikingentjjd de Noormannen in het bjjzonder zieh allerminst van het goud afkeerig hebben betoond. Doch dit is niet de eenige zedeljjke motiveering welke de liederen der Edda aan de mythen geven. Door de Digitized byCjOOQlC 289 schuld der goden, het bedrog dat zij tegen de Reuzen pleegden, en in het tafereel van den ondergang der wereld zijn zedelijke denkbeeiden in de mythen ingeweven. Ook de gestalte van Loki tegenover de andere Äsen, vooral bij den dood van Baldr, is die van den boozen God. Evenwel heeft men de beteekenis dezer ethiseerende be- werking, welke de mythen hadden ondergaan, sterk over- schat. Niet de geheele noorsche mythologie is er van doortrokken , slechts enkele mythen zijn er door gekleurd. Daarenboven is het allerminst waarschijnlijk dat wij hier met een algemeen verbreid, levend volksgeloof te doen hebben; de mythen die V7ij op het oog hebten zijnjuist die welke het meest door» de dichters vrij ontwikkeld zijn. Belangrijker dan de godenmythen zijn de heldensagen, wanneer wij vragen naar zedelijke denkbeeiden belichaamd in levende gestalten. Niemand heeft met meer smaak en fijn gevoel hierover gesproken dan ü hl and, die de voor- naamste soorten van lieden , welke de heldensage ons tee- kent („die Könige, die Meister, die Recken, Heergesellen, die Ungetreuen, die Frauen") uitvoerig kenschetst *). Volgens hem is, in de beide hoofdvormen van het ger- maansche leven: het gezetene in vaste woonplaatsen en het rondtrekkende op krijgstocht of zeevaart, de band welke alles samenbindt, de voornaamste deugd de trouw; *) Tk heb het oog op de afdeeling „das Ethische" (Schriften I p. 211 — 347) van de in haar geheel meesterlijke Studie over de „Heldensage'* die het eerste deel zijner Schriften beslaat. Ook deel VII der Schriften (waaruit wij een zinsnede van p. 555 aanhalen) handelt over de noor- sche en duitsche heldensagen. Onder nieuwere geschriften bevat W. P. Ker, Epic and romance (1897) over deze zijde der zaak goedft opmerkingen. Digitized byCjOOQlC 290 ^in ihr erkennen wir die beseelende und erhaltende Kraft „des germanischen Lebens". Haar vinden wij in alle ver- houdingen terug, zij bindt met de hechtste banden en drijft ook tot de meest onverzoenlijke wraakzucht. Vandaar die twee wonderbare gestalten van het middeneeuwsche epos: Hagen de trouwste en meest trouwelooze tegelijk, Eriemhilt de teerste vrouw voor haar man bij zijn leven en na zijn dood en de duivelin voor hare vijanden. In al de ZOO zeer verschillende heldensagen keert dit motief terug, nu eens als verheerlijking der trouw (in de gotische Amelungensage) dan als de tragedie der ontrouw (in de frankisch-burgondische Nibelungensage). Ook ühland weet v^el dat die heldensagen allerlei bestanddeelen van tal van eeuwen in zieh hebben opgenomen , zelfs de midden- eeuwsche „Minne" en „Rittersitte" is er niet vreemd aan, maar hij acht toch dat deze hoofdtrek echt en oud en algemeen germaansch is , en reeds uit de schildering van Tacitus ons tegemoet treedt. Het epos is »im Ganzen des Volkslebens und der Volkssitte begründet". Hoezeer nu ook ten volle moet erkend worden dat de eeuwen waarin de epische poezie der heldensage zieh heeft ontwikkeld op den inhoud en de gestalten , de denkbeeiden en gevoelens die wij daarin vinden haar Stempel hebben gezet, ZOO is het toch duidelijk dat wij in de personen uit die sagen gestalten hebben uit de. stormen dervolks- verhuizingsperiode en van den Vikingentijd, karakters eenvoudig en groot , Germanen met hun trouw , hun dap- perheid, hun ruwheid, hun wraakzucht. Daarin gelijken de, anders in tijd en omgeving zoo ver uit elkander lig- gende en daardoor ook zoo ver uiteenloopende, karakters Digitized byCjOOQlC 291 yan de noorsche heldenliederen der Edda , van de Beowulf en van de middeneeuwsche duitsche epen op elkander. Misschien was het wat onbillijk dat ik boyen p. 205 die uit Beowulf ^abatracte typen" noemde, althans zij zjjn stellig geen yoortbrengels yan reflectie, maar leyende wezens, al is dat leven in zoo massieve yormen yoorge- steld dat er weinig schakeeringen in zijn waar tenemen. Dit is eenigszins anders zoowel in de noorsche als in de duitsche yormen der heldensage, yooral in de laatste, waarin ook de zachtere en teerdere tinten in de karakters zijn aangebracht. Wat ons in al deze personen treft is hun zekerheid en yastheid aangaande plicht en recht. Zij leefden in tijden yan groote beroeringen, waarin alles los scheen tegera- ken. Bjj hun yerre tochten en in den snellen ondergang yan rijken scheen den menschen geen houyast meer oyer te blijyen. Toch is er bjj die uitwendige onzekerheid yol- strekt geen zedeljjke anarchie. De menschen weten wat hun te doen staat, zij hebben hun plicht duidelijk en eenyoudig y6ör zieh, de zedeljjke orde staat yast. Een godsdienstige wijding heeft die zedeljjke orde niet; wjj zouden met moeite iets oyer heidensch-germaansche yroom- heid uit de heldensage kunnen samenlezen. Des temeer oyer het zedelijk leyen. Bjjzonder treffend is de tegen- stelling, die ik zooeyen aanduidde en die de geheele hel- denpoezie der Germanen doordringt. Onder de stormen waarin niets blijft staan , is de mensch standyastig in zgn trouw aan zjjn beer, aan zjjn woord, aan zijn wraak, kortom aan het 66ne dat de plicht hem yoorschrjjft. Van strijd of innerljjke tweespalt is daarbij geen spoor; juist Digitized byCjOOQlC 292 dit treft ons zoo sterk in de karakters van Hagen en Kriem- hilt, dat zij het gruweljjke, het onmenschelijke evenzeer Tan harte , even gaarne volvoeren als het edele en groote. Ook de andere gedachte: het besef van het wissel- vallige van alle dingen, loopt als een roode draad door de heldenpoezie heen. Zij bepaalt trouwens grootendeels de stemming van de perioden der volksverhuizingen en der Vikingentochten. Het zjjn tragische motieven welke in de germaansche heldenpoezie klinken; wij denken aan de gotische verhalen van Ermanarik , aan de longobardische van Alboin , den kloeksten en dappersten vorst, bezongen in oude liederen welke wjj nog duideljjk in het proza van Paulus Diaconus herkennen, die smadelijk valt als slachtoflfer der wraak zjjner gemalin *). Het is , gelijk die oude Vandaal zoo weemoedig opmerkte en gelijk in de ge- schiedenis van zjjn volk zoo sterk bewaarheid zou worden : geen menschelijk werk staat op vasten grond , niets van wat bestaat is voor de toekomst zeker, in de toekomst is niets on- mogeljjk ^). En zoo predikt ook het middeneeuwsche epos der Nibelungen steeds dit 6ene: vreugd eindigt in leed; een denkbeeld waarin wjj den nagalm hooren der stemming van een geheele historische periode. Dit gevoel van het wisselvallige, het onzekere van alles, waarbjj niets zekers overbljjft dan de dood dienmenniet kan ontvluchten wanneer hjj bestemd is, maar die den mensch toch niet treft eer de bepaalde dag des doods gekomen is ; dit fatalisme vinden wij zoowel bij de noor- sche Vikingen als bij de volken der volksverhuizing. Van Paulus D.I., 24; 11,28. «) Procop, B. Vand. I, 22. Digitized byCjOOQlC 293 het geloof aan het noodlot zijn er nog overblijfsels in den Heliand en bij de Angelsaksers (p. 164, 196), degeheele noorsche litteratuur is er vol van *). Alles ia voorbestemd en niemand ontgaat zijn lot. Met vroomheid heeft deze stemming weinig te maken , het is een blind noodlot waar- aan men zieh onderwerpt. Doch niet met doflfe berusting, maar met onverschrokken moed gaat men in die onzeker- heid voort. Grimm heeft dit treffend genoemd „sorgen- freien fatalismus" '). Wist men vooruit dat men sterven zou in den strijd , dan is er geen reden zieh te sparen , dapper er op los; wist men dat men zou blijven leven, dan ook dapper gestreden, het ergste is te vallen als vluchteling ') : nu men het niet weet , handelt men naar de conclusie die voor beide gevallen dezelfde is. Wan- neer des levens uren voorbjj zijn lachend te sterven, geljjk aan Bagnar Lodbrok in Erdkumdl wordt in den mond gelegd; onverschrokken, gelijk die Jomsvikingen, die met roem vallen onder het zwaard van Thorkel zonder een woord van vrees te uiten *) : ziedaar wat den man betaamt. Van dergelijke trekken is de noorsche litteratuur vol; wg mögen ze gerust als karakteristiek beschouwen voor de stemming der Germanen in die eeuwen van tochten en strijd te land en te water. De roem is meer dan het leven. „herrlicher Ruhm ist nnser, ob heut' oder morgen wir sterben; „niemand erlebt den Abend, wenn der Nomen Spruch erging" *). 1) Tal van plaatsen aangehaald door Maurer^ Bekehrung II p. 162-165. «) J. Grimm, D. M\ Vorrede XLI. ') Sverriss. c 47. *) Jömsvikingas. c. 47. *) Ham^ismdl 31 (vertaling van if. Gering). Digitized byCjOOQlC 294 Het jagen naar roem en het steunen op niets dan op eigen kracht is stellig geen godsdienstige stemming ; het komt mij evenwel voor dat men te breed uitgemeten heeft het z. g. scepticisme der Noormanneninden Vikingentijd. Dit is vooral geschied door F. Dahn, die zijn opzichtige novelie ;,Sind Götter?" verdedigd heeft door een twaalftai Toorbeelden uit de litteratuur der Noren bijeen te bren- gen ten bewijze van hun scepticisme *). Nu is het zeker dat in de tiende eeuw menigeen niet meer offerde noch aan Odhin geloofde, maar uitsluitend op eigen arm ver- trouwde en „geloofde aan zieh zelf"; doch dit legt toch geen getuigenis af van een sceptische reflectie. Er zal wel in elken tijd dergelijkongeloofgeweest zijn, en dat woeste krijgers meer op eigen kracht steunen dan op de goden is stellig geen vreemd verschijnsel. En daartegenover staan ook van Vikingen uitingen van vertrouwen op Thor die de strijders zal bij staan. Wel moeten wij aannemen dat over 'tgeheel de invloed welken het geloof aan hun goden op het gedrag en de stemming der Vikingen had, gering is geweest. Velen waren goddeloos; het woordzelf (goÄFlauss) komt van versoheidenen voor , zonder dat wij hen daarom tot „vrijdenkers" mögen stempelen in den zin dien wij met dat woord verbinden. Een rijken oogst van gegevens over de moraal kan men uit Saxo binnenhalen. Want al waa hij een Christen die in het Latijn schreef , wij zagen reeds hoeveel oud en echt materiaal, zoowel van noorsche als van deensche herkomst *) Skepticismus und dotterlengnung im nordgermanischen Heidentham (Bausteine I 133 — 135). Men zie ook Finnur Jönsson^ Litteratur Historie I p. 30 vlg. Digitized byLjOOQlC 295 bij bewaard heeft. De idealen van dapperheid , grootmoe- digheid der beiden en van kuischheid der vrouwen, de ouderwetscbe afkeer van een Starkad voor alle weelde en verfijning, tal van spreekwoorden , vooral in de redenen van Ericas disertua, waarvan ettelijke ook in noorscben vorm eiders voorkomen, maar waarvan ook de andere, wel niet alle maar tocb voor een goed deel, wijsbeid be- vatten die reeds lang gangbaar was : dit alles ademt den geest der germaanscbe oudheid. Wij merken in 't voorbijgaan op, dat die wijsbeid reeds gaarne den gnomi- scben, puntigen vorm kiest, waarin zij in bet gebeugen gegrift blijft. De inboud is over 't gebeel die der alle- daagscbe praktijk aller eeuwen, bier gekleurd door de strijdlustige zeden van den tijd, met minacbting voor lafaards en dwazen, de edelen en vrijen verheffende boven de slaven („de slaaf is een valscbe vriend'% „edele vaders, edele zonen") , veelal in beeiden aan bet leven ontleend („Zeilen is sneller dan roeien'', „zien wij 'toor van den wolf , dan weten wij dat de wolf niet ver is'*). ') Op e6n trek wenscb ik meer bijzonder nadruk te leggen, nml. op de waarbeidsliefde 5 die boog in eere was; ^plurimum quippe deformitatis olim ab illustribus viris in mendacio reponebatur" (IV p. 167), betgeen de scbrijver tegenover de zeden van zijn eigen tijd doet uitkomen „qui mentiri ac fallere inter vitia sordesque non ducimus" (IV p. 179). Er wordt gewicbt aan gebecbt dat Amletb (Hamlet) bij 1) Een lijst door York Potvell in Elton' s vertaling der „first nine books of Saxo Grammaticus" (1894) p. LXXXV- LXXXIX. Men vindt ook een lijst van oudnoorsche spreekwoorden in de Icelandic prose reader (1879) p. 259-264. Digitized byCjOOQlC 296 alle listige maatregelen die hij beraamde en uitvoerde om zieh aan 'tgevaar te onttrekken en den moord van zijn vader te wreken , toch leugen wist te vermijden (III 50). Dit laatste voorbeeld is des te merkwaardiger omdatwij daaruit zien dat de waarheidsliefde allerlei dingen niet uitsloot, die wij onder bedrog rekenen, Indien maar for- ipeel de waarheid gehuldigd was, en daardoor het per- soonlijke eergevoel van den man gered , dan mocht men gerust rekenen op den valschen schijn van een dubbel- zinnig woord of een geveinsde houding, waardoor de tegen- stander misleid werd. Ja , deze slimheid strekte den man eer tot roem dan tot schände. Op deze wijze is de beruehte trouweloosheid der Noormannen, waarover zoo vele mid- deneeuwsehe brennen klagen, zeer goed met hun waar- heidsliefde overeen te brengen. Spitsvondig maakten zjj gebruik van dubbelzinnigheden in de uitdrukkingen van een gesloten verdrag; hun eer was ongerept, zij hadden hun woord niet gebroken *). De leugenaar en de verrader zijn verachtelijk. Tot in de laatste dagen van het hei- dendom blijft deze besehouwing heerschen. "Wij vinden haar in de voorstelling dat de schuld welke de Äsen op zieh laden , bestaat in het breken van hun belofte aan de Reu- zen gedaan voor het voltooien der burcht: ,da wankten die Eide, die Worte nnd Schwüre, die festen Verträge, die man vordem schloss" en bij het zedelijke bederf, dat aan het einde der wereld voorafgaat, is de voornaamste misdaad naast moord: meineed *). Zoo Steenstrup, Normannerne IE (Vikingetogene) p. 354 vlg. ') V(»luspd 26, 39, men zie ook Sigrdrifumdl 23. Digitized byCjOOQlC 297 Evenals bij Saxo zijn het losse trekken , die wjj uit de poetische Edda samenlezen. Zij zijn daar samengevat in enkele spreukenverzamelingen , vooral in Hdvamjil. Wij merkten reeds op (p. 261) dat ook hier de moraal weinig religieus van karakter is; dit zou waar blijven, ook al werd deze wijsheid aan Odhin in den mond gelegd , waarop de titel Hävamdl ((Je spreuken van Hdr, denhooge) wijst; niaar de mythische strofen 13, 14 waar Odhin spreekt, zijn waarschijnlijk ingevoegd, en aan de overige spreuken van het eerste gedeelte is de fictie , dat de god de spreker iä, geheel vreemd *), terwjjl ook in het vierde stuk, vol- gens Müllenhoff de kern van het geheel, niet Odhin maar de zanger Loddfdfnir zou spreken. Doch wat hiervan ook zij, en afgezien van de vraag of het toeschrijven van spreuken en priamels aan Odhin , evenals hij de god der Runen was, min of meer oud en oorspronkelijk zij ge- weest : de inhoud der moraal die wij hier vinden draagt stellig geen godsdienstig karakter. Deze moraal strekt haar gezichtskring niet wijder uit dan de alledaagsche verhoudingen van het aardsche leven, van de samenleving. Zij geeft meer raadgevingen dan geboden en is geheel op nut en voordeel gericht. Verstand en ervaring prediken hier voorzichtigheid en wijsheid; men zij op zijn hoede voor zieh zelf om niet door onverstandig spreken of onma- tigheid in drank zieh te schaden , men wachte zieh voor den valschen vriend , voor den dwaas , voor de vrouw van een ander; maar den man dien men wantrouwt bejegene men met glimlachende vriendelijkheid , hem vergoldend ^) Over Hdvamdl Müllenhoff, D. A. K. V p. 250—288, waartegen Fin- nur Jdnsaon J p. 223-244. Digitized byCjOOQlC 298 gelijk met gelijk. Over wai den gast betaamt, over de yriendschap, over de voordeelen van het zwijgen, over den argwaan die steeds op zijn hoede is, maarookovei het voorzichtig oordeel dat in acht neemt dat geen mensch ZOO goed is of hij heeft zijn fouten en geen zoo siecht dat hij tot niets deugt : over dergelijke onderwerpen be- vatten de spreuken puntige , soms treffende gezegden. De ouderdom is geeerd , men ontziet het grijze haar van den zanger, want vaak spreekt de grijsaard goed; een ge- zindheid die volgens de saga's in het Noorden niet alge- meen was, daar de kindsche oude dag, die zoo vaak boosheid en eigenzinnigheid meebrengt, daar soms voor- werp is van spot, hoogstens van medelijden *). Een samen- hangend beeld van het leven krijgen wij natuurlijk uit deze spreuken niet; de deugd die 't meest op den voorgrond treedt is hier niet dapperheid, die trouwens wordt onder- steld, maar wijsheid in den zin van voorzichtigheid , argwaan. De horizon strekt niet vorder dan dit äardsche leven; onder alle omstandigheden is het beter te leven dan dood te zijn, en na den dood blijft alleen de roem leven , de goede naam welken de doode verwierf sterft niet. Niet alleen in Hävamäl komt die wijsheid aan het woord , wij vinden ook eiders hier en daar spreuken , vooral in de als aanhangsel bij Sigrdrifumäl gevoegde strofen 22 — 37, waar de elf getelde spreuken met de tusschen in gestrooide vier of vijf ongetelde blijkbaar een los stuk zijn, dat in den mond der Valkyre zonderling zou passen. In hoofdzaak dezelfde vindt men Yolsungasaga *) Zie K. Kälund, Sitte in PauVs Grundr.* III p. 424. Digitized byCjOOQlC 299 c. 21. Ook hier is er slechts sprake van „blijvende naroem'\ Ook hier heerscht de voorstelling dat den held niet alleen moed maar ook wijaheid betaamt, waardoor hij b.v. de vriendschap schuwt van den zoon wiens vader hij ver- slagen heeft, omdat de wraak niet sluimert. Onder de voorgeschreven plichten valt onze aandacht op de negende, om den man dien men dood vindt liggen te begraven; of deze plicht in 't algemeen een mythischen achter- grond heeft, omdat met het vleesch der onbegravenen de wolf zieh voedt die de zon bedreigt (V^l. 41),i8zeer twijfelachtig. De verhoudingen waarin deze spreuken ons verplaatsen zijn hoogst eenvoudig. Het openbare politieke leven be- slaat er slechts een kleine plaats , al wordt een en ander- maal het fing vermeld. Van strijd komen uitsluitend de veeten en de wraak der Familien en enkele personen voor. Alleen de toestanden en overleggingen van een mensch die als vreemdeling aanklopt aan een deur zonder van de ontvangst zeker te zijn, die geen gras moet laten groeien over den vaak langen weg welke hem tot de woning zijns vriends brengt, die weet dat een. kleine gave soms men- schen aan elkander verbindt en dat matige wijsheid het hart meer verbeugt dan al te veel weten , die het gevaar kent van de arglistige vrouw welke aan den weg zit en van den glimlachenden vijand , die bedenkt dat men vroeg moet opstaan om buit te erlangen en om zijn werk niet te verzuimen: kortom de dingen die de uitwendige om- standigheden van het leven betreffen zijn hier over 't ge- heel met scherpen blik gezien en in puntigen vorm weer- gegeven. Maar tot de diepte van het inwendige, waarlijk Digitized byCjOOQlC 300 persoonlijke leven dringt deze wijsheid niet door: van gezindheden is eigenlijk geen sprake, nauwelijks van deugden , het zijn voor 't meerendeel slechts regeis voor het gedrag. Ook de overtuiging dat het leven vergan- kelijk is heeft geen weeke , elegische tint over deze voorschriften gespreid , gelijk vaak in de epische helden- sagen het geval is. Er is over 't geheel in deze gnomische wijsheid van stemming en dieper gevoel weinig te be- speuren. Gelukkig wordt dit beeld aangevuld , ja het krijgt eerst kleur en leven door de tafereelen en personen der noor- sche saga's. Ook hier vindt trouwens de geschiedenis der zeden minder gevoelens en stemmingen dan instel- lingen en daden te boeken. Want, gelijk wij boven zagen (p. 261 vlg.), zijn de zin voor recht en eer, de trouw en de wraak de massieve, telkens terugkeerende motieven der handeling. Hoe geheel gespeend aan senti- mentaliteit deze tijd was blijkt wel uit de verhouding der geslachten : liefde v66r het huwelijk is even zeldzaam als trouw in het huwelijk regel *). Niet alleen Bergthora geeft een voorbeeld van deze trouw, als zij weigert gered te worden uit het huis waarin haar man en kinderen zullen verbranden, maar zelfs Signy in de Volsungasaga , die hären gemaal Siggeir van den aanvang heeft gehaat en hem op alle wijze ontrouw is geweest , acht het toch haar plicht, nu haar wraak aan hem is voltrokken, met hem te sterven (Vols. s. c. 4 — c. 8). Ons oordeel over de afwe- zigheid van zulk een gevoelsleven als veelal de nieuwere ') Zie E. Kälund, Sitte in PauVs Grundriss^ III p. 421. Digitized byCjOOQlC 301 lyriek bezielt, zou waarschijnlijk wel niet anders worden al kenden wij de nu verloren proeven van erotische poezie, waarmede de skald pormö&r zijn meisje bezong, en waar- naar hij zelfs den bijnaam ontving Kolbrünarskdld. Senti- mentaliteit zal wel aan deze Noren en IJslanders even vreerad geweest zijn als het overpeinzen der problemen van leven en dood, „the pale cast of thougt", datman- nelijk durven en wagen verhindert. In de weinig ontwik- kelde verhoudingen bleef de geest op de uitwendige wereld gericht, vormde geen theorieen en ondernam geen ontdek- kingstochten in de onbekende streken van het mensehelijk gemoed. De behoefte van den geest aan het wij de, onbe- grensde, geheimzinnige werd grootendeels bevredigd door toehten op zee en in vreemde landen; voedsel kreeg die geest uit de verhalen der avonturen in de verte en het deelnemen aan de veeten in de eigen omgeving. Geestelijk beperkt is tot de laatste dagen van het heiden- dom de horizon gebleven. Ook bij de Scandinaviers der tiende eeuw zijn het de massieve deugden van dapper- heid, trouw en grootmoedigheid , die geprezen worden, alleen gecompliceerd door de wijsheid; doch dat zulk een dubbelhartige slimheid metwaarheid en trouw strij dt werd niet gevoeld. Het leven is naar buiten gekeerd, maar daarom nog niet oppervlakkig. Integendeel bezitten de karakters een groote vastheid , een geconcentreerde kracht. De menschen blijven niet beneden de vaak moeilijke taak welke het leven hun oplegt. Zij staan pal tegenover den dood, onverschrokken bejegenen zij de gevaren, de weder- waardigheden, de vijanden. Deze moreele toestanden doen ons mede begrjjpen, dat Digitized byCjOOQlC 302 de overgang tot het Christendom betrekkelijk met zoo weinig schokken heeft plaats gehad. Het eigenlijke leven was er zoo weinig mede gemoeid; dit bleef veelal het- zelfde na als v66r de bekeering. Wij zagen hoe weinig de moraal in die laatste heidensche periode der Scandi- naviers de sanctie en de motiveering van den godsdienst bezat. Welnu, de christelijke prediking , die de heidensche goden en den heidenschen cultns afschafte , verbood hoog- stens eenige gewoonten , die al te zeer tegen de christelijke voorschriften indruischten, maar liet overigens de bestaande zeden onaangetast. Wanneer Njal bij zijn dood zegt „put „your faith in God, and believe that he is so merciful „that he will not let us burn both in this world and the „next" *), spreekt hij natuurlijk als Christen, maar eigenlijk doet dat tot den geheelen geest van het verhaal weinig af. Het Christendom is in het Ifoorden niet gepredikt en gebracht als een nieuw zedelijk ideaal. Vandaar dat de geschiedenis der scandinavische volken zoo geleidelijk voortgaat, zonder dat de kerstening er een nieuwe periode opent. Eerst na lang tijdsverloop zou het ook daar blijken, dat het Christendom een zuurdeeg is in het zedelijk leven van ons menschelijk geslacht. ') G, W, Dasent, The story of burnt Njal c. CXXVIII. Digitized byCjOOQlC Digitized byCjOOQlC Bij de üitgevers dezes is mede Terschenen: ZEKERHEID EN TWIJFEL. DOOB Dr. P. D. CEANTEPIE D£  