title: Uitmuntende geneeskundige proeven en waarnemingen over onderscheidene ziekten
creator: Kortum, Carl Georg Theodor, 1765-1847
text: oor werden krampachtig en met grote pijn te faamengetrokken, ook de neus, welke pijn voor hem gevoeliger dan alle andere was, — de ons derbuik werd met een ongemeen schielijke af wisfeling krampachtig ingetrokken en weerom vitgerekt, dan. @&ns werd het geheele lichaam fijn of kromde zich agterwaarts in de houding van eenen strak gefronsten boog, na verloop van enige minuten voedend daarop onverhoeds de hevigste spierkrampingen aan armen en benen, en een zeer volle krampachtige ademhaling enz. Hij was gewoonlijk, toch niet altijd gedurende den aanval buiten kennis. Na de aanvallen was hij zeer vermoeid, zwaar neerzittend, of viel in slaap. Ik heb verscheidene krampstillende middelen van tijd tot tijd bij dezen jongeling aangewend, inwendiglijk leerde ik hem gebruiken Valeriaanwortel, Dippels olie, flinkende brand, en in de luchtdoek Campher, Ipecacuanwortel in kleine giften, zinkbloezen, ver-. . Zachtende emulgie waarbij onder anderen ook het zaad van bilfenkruid gevoegd werd. Warme en in het vervolg ook koude baden, kun je misiel der eikenboom enz. Ook lier ik wanneer ik een plaatselijke volbloedigheid in het hoofd vermoedde, welke aan de genezing enkele hindernissen konde toebrengen, van rijk tot rijk bloedzuigers aan beide de flappen van het hoofd tijdens, en in geval meerdere verhitting bij het plezen had, schreef ik hem verkoelende en bloedverdundende middelen voor — terwijl ik mij weerom op eenen anderen tijd van Spaanse vlieg-pleisters bediende, enz. Alle deze middelen brachten wel is waar gedeeltelijk enige verbetering te weeg, de toevallen kwamen zedert eenige maanden niet meer dezelfde hevigheid ten voorvoorschijn, de lijder was meermalen drie dagen en langer daarvan bevrijd, en bevond zich gedurende die tijd zeer wel, zag er gezond uit en ging naar school enz. De vertrouwvastheid buiten huis en het rondlopen scheen hem wel te bekomen. Thans was hij gewoonlijk des morgens ... gens wanneer hij ontwaakte , en des avonds zo- ‚dra hij zich ter rust begaf, aan deeze toevallen 'bloor geiteld, dezelven waren echter niert veel ıbetekenende en van korten duur, en beftonden fomtijds flechts in eene bedwelming, welke we- derom fpoediglijk verdween. Ondanks dic al- des verfcheenen echter deeze toevallen wederom heviger ;. en het bleek thans al te duidelijk, dat die: jongeling op are na niet heriteld was. Her 'gebruik der laauw warme baden bragt. geene "bedaaring der ftuipen te wege, terwijl de kou- ‚den gemeeulijk de: aanvallen veroorzaakten. Her «hoofd was zo ‚gevoelig, ‚dat het uitkammen van \zijne hairen bijna altijd een aanval: verwekte, ‚warmeer men ook met de grootite zachtheid ten voorzichtigheid te werk ging. Wanneer ik het !’faamentrekken der neus en de krampagtige 'intrekkingen van den onderbuik. in den aanval 5 Ex L aan- 162 _Siuuintrekkende ziekte bij kinderen. aangetrokken, kon ik het denkbeeld van een aanwezigheid van wormen nimmerminder laten varen, ofschoon ik vele vermogende geneesmiddelen reeds daartegen had aangewend, zonder een enige worm ten voorbeeld te kunnen brengen. Ik proefde thans een compositie van vilzeltje met kaliumchloride, enz., doch zo dikwijls als hij dit middel gebruikte, werden de toevallen zo hevig, dat ik van hetzelfde moest afzien. Ik liet hem nu eenige dagen naar elkaar desmorgens vroeg van komkommertje met zoete kwik gemengd inneemen, en daarbij rijklijk drinken een krachtig afkoepje van het wormenmiddel - helminthochorion. Hierop volgde een sterke ontlasting, en met dezelfde reeds op den tweede, en derde dag een menigte maaijen, het welke onderhand nog bevoed werd door middel van klysosteen uit Aem met veel olie en gemeen zout. Van die tijd af aan dar zich deze maaien ontlast hadden - ronde wormen kon men daarbij niet ontdekken - waren alle die suipirekkingen geheellijke verdwenen waarmee die jongeling langer dan een half jaar geworsteld had. Het is echter zonderling, dat hij in het begin der ziekte na het gebruik van verschillende tot dat einde aangewende wormmiddelen en klysosteen geen maaien ontlastte; ik moet evenwel bekennen, dat alle deze middelen, welken van den beginnen af aan door mij zijn woorgelicht, geen kwik inhielden. Voor het overige waren deze maaien in dit geval buiten tegenstelling geenszins de eerste oorzaak der suipziekte, maar daar werd door dezelfde vlechts toevalliger wijze een prikkeling veroorzaakt, welke die ziekte, die vele kinderen te gelijk, en bijna als een algemeen heerschende kwaal aanviel, verlengde en versterkte. Ongekierd maakte. In Stolberg weinig kinderen aangetroffen, welke met deze ziekte behept waren, en men verder in deze geheele omgeving van het landstreek geen soortgelijke lijders ontmoette, volgde deze kwaal niet wel als een algemeen heerschende ziekte kan worden beschouwd, zal men het evenwel niet ongepast beoordelen dat ik deze ziekte met de benaming van luiperkende ziekte - om dat ding toch een naam te geven - beschreven heb: te meer daar de ziekte der kinderen alhier in verschillende opzichten veel overeenkomst had met de genoemde suipirekkende ziekte, - Morbus spasmodicus convulsivus epidemicus, Raphanus een die men gewoonlijk afleidt van gestoken gebakken brood van het zaakornton- enz. en waarover de Heer Taube ons een volledige beschrijving heeft gegeven. Ook kon hier dit gestoken gebakken brood zeer veel aandeel aan deze ziekte hebben, daar men toen tijdens de talrijke oorlogen der Fransen weken alhier last aan had in: % I sSiipirekkende ziekte bij kinderen. ingekwartierd waren, voor een groot gebrek aan koorn bevreesd was, en het brood om die redenen door aardappelen, peulvruchten, en veel- ligt andere voor de gezondheid schadelijke bije voegzelen van de bakkeren vervalschte werd, Hier bij komt nog in aanmerking, dat alle kinderen, welke door deze krachtige toevallen overvallen werden, zedert ver verschillende weken veel akers of de vrucht van de beukenboomen bijna dagelijks gegeten hadden, waarvan de beukenbosjes, die rondom deze plaats gelegen zijn, ons dit jaar rijklijk voorzien hadden, en waarvan de kinderen wegens derzelver zoete smaak grote liefhebbers waren. Was niet hierin volslagen de oorzaak van deze ziekte gelegen? Het is immers genoeg bekend dat het gebruik van deze beuken-akker vooral rauw en ongekookt, ongezond is, dat het eenigszins een verdoovende kracht bezitten, derzelver veelvuldig gebruik hoofdpijn en duizeling veroorzaakt, en zelfs een fletse maag deze verscheidenheid kunnen verdragen. Ook heeft mij iemand verhaald, dat hij op eenen zekeren avond bij de maaltijd de verste beuken-olie gebruikt hebbende, daarvan den geheelen nacht een bedwelming en duizeling in het hoofd gehad had. Men heeft insgevuld waargenomen dat van het gebruik deze beuken-akkers toevallen op de zenuwen ontstaan zouden. Dat is Schmiedel en Selig disf en Maagd Maria en de Frutti van de Fagia Erleng. 1783. Siulpirekkende ziekte bij kinderen. Dat het flegma voedzeld derhalve zeer waarschijnlijk de oorsprong van deze ziekte is, kan men reeds opmaken uit de onthulling van een menigte gasstoffen na het toedienen van braak- en purgeermiddelen, en de door deze middelen in korte dagen bewerkte genezing. Met dat al was het te verwonderen, dat maar weinige kinderen, die allen van goeden huize waren, door deze ziekte aangetast werden, daarentegen vond men een aantal anderen, welken ofschoon zij even zo veel en meer van dit flegma voedsel en van deze aarde gegeven hadden, daarvan echter geen de minste nadeelige uitwerking ondervonden hadden. Ik kan derhalve niet anders veronderstellen, dan dat de eerstgenoemde kinderen, wellicht voor een gedeelte van wie erfelijk overgeërfd, meer gevoeligheden voor deze ziekte hadden. Als een aanhangznel tot dit opstel zal ik hier nog, een paar gevallen aanhalen van die fluiperkende ziekte, welke Sauvages en anderen met de benaming van heilige ziekte — Phleranostos — beïmdeld hebben, en wel om dat men eertijds dusdanige lijders voor betooverd of van den boven geest bezeten hieldt. Een meisje van 14 jaar, dat de maandschappen nog niet had, bleek en tamelijk mager van gestalte, en haar welk evenwel tot hier toe een goede gezondheid genoten had, begon nu Bass schrijft: 166 Suipirekkende ziekte bij kinderen. Niet meer zit te kussen zitten. Alle harren, beenen, armen, handen, en vingers gingen heen en weer; het hoofd schudde heen en weer; het aangezicht werd in allerlei gedaante zien: de oogen en de oogleden; ook de lippen en de tong hadden een tegengestelde beweeglijkheid; de spraak werd flammend; op den stoel schoof zij geknikt heen en weer; zonder waggelen en zonder omver te vallen kon zij van den eenen hoek van het vertrek naar den anderen gaan; zij kon zonder bijna te eten noch drinken, dewijl zij door haar geknikt heen en weer bewegen van haar handen alle voedsel en drank uitstortte. In deze toestand verbleef zij den gehele dag, in de nacht genoot zij een tamelijk goede rust, Zij had daarbij een goede eetlust, klaagde over iets, en was volkomen bij haar kennis. Soms gevoelde zij een jeuking in den neus. Zij had een natuurlijke pols en men kon uit dezelve geen volbloedigheid vermoeden, Ik schreef haar zachte ontlatingmiddelen voor, welke ik met wormmiddelen vereenigde; zij ontlastte daarop eenige wormen, zonder dat men in haar toestand eenige verandering kon bespeuren. Nu deed ik haar dagelijks een voetbad met bruikwater, eenen kramp verzwakken en de spieren zachtjes bevoortstelende Thee drinken, als men een poeder uit. Masnefia en room van Wijn en nu en dan een weinig ERBE ges van. Stuipertrekende ziekte bij kinderen. Van Salderen gebruikt. Dit alles had zulk een voorstellijke uitwerking, dat na verloop van acht dagen deze stuipertrekkingen reeds voor een groot gedeelte verdwenken waren. Kort daarna kreeg zij haar maandelijkse zuiveringen, en sinds die tijd is die juffrouw heel welvaren. Ongelijk heviger tastte een soortgelijke ziekte een meisje van vijf jaar aan, dat gezond en bijna al te rood in het aangezicht uitzag. Bij deze beweegden zich alle delen des lichaams op een geweldige wijze heen en weer, en zij was genoodzaakt bestendiglijk in bed te blijven liggen. Ook in de nacht duurde deze haar toestand voordien, en er verliep een hele week eer dat zij spelen kon. Zij was daarbij zo eigenzinnig, dat men haar onmogelijk enige geneesmiddelen kon doen gebruiken. Zo dikwijls als men dat probeerde, maakte zij zich boos en daardoor werden de stuipertrekkingen erger. Men had haar gewoon drank vermengd met eenige dagen Braakwijn, hetwelk wel braakingswerkt, toch haar toestand niet verbeterde, en men was niet in staat om haar klieren te prikken. Evenmin kon men haar ontlastende en wormendoodende middelen, hoe zeer dezelfde ook gepast schenen, doen gebruiken. Het gezuurde mij evenwel uiteindelijk een weinig van Jalappe, deels in melkpap, deels op een lepel bos: Boterham zodanig te verbergen, dat zij hetzelfde inkreeg. Toen zij hiervan langzaam tien keer gebruik had, ontlastte zij een pik zwarte stoef echter zonder wormen. Hierop geraakte zij weer tor flaapen, en men kon klaarblijklijk merken dat zij herhaalde. Op dezelfde wijze herhaalde ik nog enige dagen het gebruik van de hrast van Falappen, waarop zij nog eens een pikaktige zwarte stoef ontlastte, haar aan gezicht die hoog rode kleur verloor, en het meisje volkomenwelvaardend werd. Il, (NENTING DER KINDERPORIJ Ik heb voor weinige jaren een klein ontwerp over de inenting der pokken in het licht gegeven, waarin ik enige waarneemingen, die door mij bij talrijke inenting in het jaar 1791. Gemaakt zijn heb ik medegedeeld. Zedert die tijd heb ik weer omringd honderd kinderen in verschillende jaren ingeënt waarvan de uitkomst altijd gelukkig was. Ik heb geen enkel overlijden van een door mij ingeënt kind beleefd, en nimmer heb ik bij mijn behandeling kwaad gevolg zien overblijven. Mijn laatste inenting zijn door mij aan twee en zestig kinderen verricht in de maand December van het jaar 1793 en in Januari 1794 en wel gedurende dat er kwaadaardige kinderpokken algemeen waren en de hevende lichaamsgevoeligheid over het geheel zeer ongunstig was. Ik leg thans het algemene voor oogen van de uitkomst van mijn nieuwere waarnemingen, voorafgaand aan die van de laatste inenting. Wat vooreerst de wijze van inenting betreft, bedien ik mij tegenwoordig van geen enkele andere meer, dan van die welke door middel van een lans- . Ondertussen verkeert veelen nog in het denkbeeld dat de zoondeugd van de ingeënte pokken geen gevolg heeft van de inenting als inenting beschouwd, maar dat dezelfde van de meerderde zorgvuldigheid waar mee dezelfde voorbereid en behandeld werden afstammen zou. Dan de waarnemingen der gekundige inenters bevestigen dit gevoelen gensegzaam te wederzien, en antwoord dat de ingeënte pokken zelfs onder de ongunstige toevalloomschandingen zich toch over het geheel genomen bereiken goedaardigheid van de natuurlijke pokken onderstreken, zodat men de laatsten ook nog 20 zorgvuldig behandelen, en de voorwerpen waar dezelfde krijgen, nog 20 gezond en nog 20 wel voorbereid zijn. Lanceren boven aan den arm verrijkt word, op wiens punt een weinig verfijnd of gedroogd en weerom vogtig gemaakte pokschaft genomen word... Ik maak mer de punt van het lancet een kleine afgeplakte schrap, zodan dezelfde even begint te bloeden, en veeg de pokschaft daarover af. De pleisters en al het overige verband laat ik weg. Deze bandelwijze is zeer gemakkelijk en mislukt nimmer. Veelen heb ik aan beiden armen ingedaan, en onder de zo even gemelde 62 kinderen was er geen een waarbij de inenting niet gelijk had, offchoon ik aan sommige kinderen welken zie ik nier zul had, naauwlijks een bemerkbaar plek, kon toebrengen. Onbedoeld is die wijze van inenting de zekerste en, van onfeilbaarlijk, wanneer het werktuig zelf waar mee de inenting verricht met pokschaft voorzien is, en de schrap voorhanden. Ze hadden gelijk maar het teken aan de gemaakte wond werd medegedeeld, daarentegen mislukt die wijze van inenting zeer dikwijls, waarin men eerst met het lancet een schrap in de huid maakt, of door middel van een kleine spaanse vlieg, pleisterde de opperhuid weg neemt, en daarna eerst door draad of op een andere, onbekende wijze van deze pokkenstof gebruik maakte. Men vindt hier en daar bij de schrijvers voorbeelden van kinderen, die nog nooit gepokken hadden, en bij welken de infectie, of later herhaalde reizen verricht, niet gevat had. Den echter wel- gevatte Welke kinderen op die tijd, wanneer zij ingenozen werden, geen vatbaarheid in lichaam was om deze pokkenstof in werking te brengen. Toch is het een feit, dat soms dit gebeurde, dat zij deze kinderen op die tijd wanneer zij ingenoogen werden, geen vatbaarheid in lichaam had om deze pokkenstof in werking te brengen. Tegen dit gevoel ik evenwel niet ontkennen, dat zulks soms plaats hebben kan, zolang ik nog thans van gevoelen, dat men uit de meeste gevallen een verkeerd gevolg trekt, en dat het mislukken van dezelfde alleenlijk aan de wijze van inenting toekomstschrijven mag, want ten minste zijn meer dan anderhalfhonderd kinderen bij welken ik de inenting met het lancet, dat wel van pokkenstof voorzien was, triomfantelijk aan de arm besmerd geraakt, daar tegen is het mij verfcheldene reizen bij dezelfden mislukt, bij welken ik de inenting door een stukje en draad of met blaren trekende pleisters ondernam. Mijn hoofd oogmerk was, bij de inenting, op de plaats van de inenting te blijven, zodat op die plaats geen open verzwerking voor het voorschi is, welke laatste bij kinderen altijd, om dat het alle dag noodzakelijk is, zeer lastig is, meestal moeilijk geneest, en dikwijks nog aanwezig, na dat zij deze kinderziekte te boven zijn, open blijft, en uit hoofde van de sterke prikkeling van dit eigenaartig vergift in de opene wond, zeer gelijk een ontlengende gezwel van den geheelen arm veroorzaakt, en waarvan ik daadlijk een beschrijving geeven zal. Waarom ik de wijze van inenting door middel van een fleekje, van een draad en blaartrekkende plek, voor onvoldoende houdbaar, dat heb ik reeds op een andere plaats gezegd. Doch om ook door het met pokkenvocht besmette lancer de inenting op zulk een wijze te doen, dat er volledig geene opene verzwerking ontstaat, daarvoor behoort voorzichtigheid en eigen oordeering. Onder de gemelde twee en zestig kinderen verdreef het mijmal van een ieder dat het door het inenten gemaakte wondje in een ettergezwel veranderde, dat na het opdroogd, maar niet na het genezen, welke beweeglijk wortel had, nog een tweede keer openvrat, en die kwaal bleek zo ernstig te zijn, dat de jongen, die zestien jaar oud was, er in een vroegtijdige dood stierf. Gen der pokken in eenige weken lang open bleef. Men kan dit bijna altijd verhoeden, wanneer men de wonden zeer zorgvuldig en oppervlakkig maakt, zodat ze nauwelijks bloeden, 2) met een regelmatig punt van het lancer, en 3) dat men zo veel mogelijk de infectie verhindert met verzorging en niet roestige pokkenvloeistoffen. Bij teere kinderen is deze voorzorg allernoodzakelijk; dewijl bij deze de wondjes ligt bij te verergeren en een fijere ontsteking na zich slepen; en dit is een der hoofdoorzaken, waarom ik bij de teere zuigende kinderen de infectie niet gaarne verrichte, 1 Reeds in de vrolijke jaren van mijn praktijk zijn mij vijf gevallen voorgekomen, waarin de infectie een hevig gewel gepaard met een ontdekking van den gehele arm vervolg had. Viermaal toe gelukte het mij dezelfde se te verdelen, daarentegen had ik twee maal het ongeluk dat bij tien kinderen van twee jaar, in weerwil van alle mijn poogingen om ziekte te verhinderen, de gehele arm begon te verzwellen. De vijf kinderen kwamen gelukkiglijk te genezen, ook bleef de arm onbeschadigd en werd vervolgens de gezondheid volkomen hersteld, gelijk. Wen kan echter liggelijk begrijpen, dat ik mij ser ongerust maakte, en dat deze kleine kwestie Heren veel uitstonden; zo dat ik zeker die tijd bij de introspectie - alle opmerkzaamheid gebruikte om dit onaangename toeval meer dan iets anders te beletten. Mijn zijn ook voorbeelden bekend, dat andere artsen hetzelfde ontmoet hebben: bij die schrijvers daarentegen, welken over de intentie der kinderpokken geschreven hebben, — vele derzelven heb ik ten dien einde nagezien — heb ik weinige voorbeelden van zulke toevallen gevonden, en ben derhalve niet geneigd te geloven dat deze schrijvers niet opreep genoeg gewest zijn om zulke onaangename gebeurtenissen bekend te maken. Her kan niet misverstaan of die wijze van intenting, welke door een fleekje, een draad, blarenrekend pleisters, door het invrijven van een gedroogde en tot poeder gemaakte pokkencorst, en door een oppervlakkige insijding in de huid verricht wordt, Oorspronkelijke tekst: Inenting der Kinderpokken. Oorspronkelijke tekst: word, enz. heeft meermaals soortgelijke gevallen te weghen gebracht. Het is voor het overige met den oorsprong en voordgang van dit ontstekingsachtig gezwel aan den arm op volgende wijze gelegen. In het beloop der ingeënte pokken, wanneer de uitbroeding reeds plaats heeft, of ook wel tegen het einde der ziekte wanneer dezelven opdroogen, beginnen de wondjes, welke te voor beginnen minder te dragen, in het begin ontflaakser aan den arm in de nabijheid der wondjes en in dezelfde geheele omtrek een meerder aantal spanning, de arm wordt elastischer, harder en begint merklik te zwellen, waardoor het kind denzelfde minder bewegen kan, over pijnen in dezelfde klaagt, of zulks door tekenen te kennen geeft; den volgenden dag heeft zich het gezwel gemeenlijk al ready over den geheele arm, waarvan de opperhuid doorgaans meer gefrustreerd is en rooder wordt, totdat aan de hand verkrijgt; de pijnen in dezelfde vermeerderen zich, het kind laat den arm, wanneer men dezelfde niet ondersteunt, hangen en bij het bevoelen wordt men meerder warmte, hardheid, en hitte dan in den gezonden arm gewaar, De bij de infectie gemaakte wondjes zijn nu geheel opgedroogd. Indien men de verdeling van dit gezwel niet bevoordelen kan, ontstaat er binnen korte tijd een verzwering, en de arm breekt of van zelf door en alsdan vloeit daar een meer of minder grote hoeveelheid goede etterstoffe uit, die zich in den vertrokken gevormd heeft, of dezelfde moet geopend worden. In het laatste geval bereikt men zelden meer een enkele opening zijn oogmerk te doen, zodanavervolgens plastic van den arm op nieuw een verzameling van etter gebooren wordt, welke insgelijks door een incisie moet ontlast worden. Na de opening van het gezwel volgt ook natuurlijk de genezing. Voor het overige brengt dit gezwel geen vermindering, of verflakkerij toe aan den verderen voortgang der kinderziekte, integendeel etteert de pokken ook behoorlijk, en drongen ter rechter tijd op. In alle gevallen, waarin ik dit ontstekingsachtig gezwel aan den arm waargenomen heb, ontdekte ik ook zeer weinig pokken. “Om deze ontzetting van den arm te halen, is het noodzakelijk, de gemaakte wondjes te verzorgen, te weten, wanneer door de inenting op zichzelf, of ook toevalligerwijze na dezelfde een volflaagje ettergezwel ontflaamt — met een verachtende zalf aanhoudend te bedekken, dezen twee maal per dag op nieuw te verbinden en wel toe te zien dat het verband niet los geraken, of een vrijweg van het hemd plaatshebben, en daardoor een prikkeling te wege tewege, De beste zalf daartoe bevat verfste amandel olie met een zeer klein gedeelte gefmolten waschazel, nauwkeuriglijk met kaliumcarbonaat vermengd; men filtreert van hetzelfde een weinig op een stukje linnen en legt het op de wond, niet op pluksnel, dat gedeeltelijk te vast op de wond kleeft en daardoor prikkeling verwekt. Ik heb alleenlijk maar deze zalf tot twee- maal toe een al reeds ontstoken gezwel aan den arm in eenen nacht doen flakken, dewijl zulks te gelijk veroorzaakte dat de wond rijklijk gedragen had. Men kan ook met nut een verzachtende pap uit kruim van wittebrood, en melk volgens Dimdale — lauw- warm om den geheelen arm leggen. Ik heb echter ondervonden, dat een zalf uit Campher en een dooier van een eit aan zodanig een gezwel van den arm, als reeds door mij beschreven is, meerder nader dan voordeel toegebracht heeft, een welke zalf benevens het inwendig gebruik der pokken-pillen wit qua kwik "bereid ons de Heer Hoffmann verzekerd met veel nut re hebben aangewend bij een dusdanig gezwel aan den arm, het welk zich reeds den derden dag na de inenting bij verfcheiden mensen openbaarde, en welken met bedorvene pokken of waren ingeënt. Beter is nog een pap van kruim van wittebrood en een ontbinding van loodzout in water verdund, vooraf een weinig warm gemaakt, om den gezwollen arm te leggen, of een spoeling van een sterkt aftrekkel van specerijachtige kruiden met bijvoeging van Cerutak in water ontbonden, terwijl de wond zelf alleenlijk met deze verzachtende zalf ver- bonden wordt. — wanneer men bloedzuigers aan den ontstoken arm plaatst, verminderen dezelfde zelfs enigzins de ontsteking en het gezwel, doch kunnen de verzweering volstekelijk niet beletten, vooral wanneer het niet gelukt door verzachtende middelen de door de inenting gemaakte wondjes weer normaal te doen draagen. Vindt men echter dat het gezwel aan den. Jaren vroeger vormde de reeds ten volle gevormde, en de uitgesproken hevigheid als dan zijn gemeenlijk de wondjes opgebroken, en laatten na, en daar blijft alsdan geen anderen raad over, dan door verzwaring. Wende pappen uit kruim van wittebrood, melk, een dooier van een den honing enz. de verzwaring zo spoediglijk als mogelijk te beoordelen. Bij het kind van een half jaar, waarvan ik hierboven gewag maakte, volgde na de inenting geen opene verzwering, maar al deenselijk een pokkel; de door de inenting gemaakte wond bleef gefloten, en evenwel ontstond er een gezwel aan de arm dat tot verzwering overging. De oorzaak hier van was, naar alle waarschijnlijkheid, gelegen in de een weinig oude en zeer gevoelige bedorven pokkenvoch, waarmee de inenting verricht was, en in de bij zulk een eng kind zo aanmerkelijke prikkelbaarheid van de huid. Bereedds des anderen daags na de inenting zwelde de arm, dit gezwel werd echter wel ras door middel van de kamfer als verdeling, en niet dan binnen den tijd der opdrooging begon de arm andermaal op te zwelen en zo heviglijk te ontsteken, dat men de verzwering niet kon beletten. Inenting der Kinderpokken. Ik vond dat deze ontheking van den arm na de infectie der pokken veel overeenkomst heeft met die van den balzak bij eenen druiper; waar bij dezelfde altijd vermindert of ook geheel en al ophoudt. In beide gevallen heeft een eigenaartig vergift plaats, het eerst brengt dat der pokken het laatste dat van eenen druiper te wege. Het gelukt nimmer om deze ontsteking van den balzak te verdelen, indien men niet te gelijk den druiper wederom hersteld, gelijk het onmogelijk is de ontsteking van den arm weg te nemen, zonder de bij de infectie gemaakte wondjes wederom te doen dragen. Men heeft reeds de vraag geopperd en beantwoord, welke jaargang voor de inenting het geschiktste zou zijn. Sroul schrijft ons voor om de inenting der pokken alsdan te volbrengen wanneer er geen epidemie van kwaadaardige pokken of van koortsen plaats heeft, waardoor deze zelf alsdan noodwezenlijk zouden verergeren; en raadt dienvolgens aan om daartoe vooral het den zomer naderend voorjaar te verkiezen. Dat zou zekerlijk wel de veiligste wijze zijn; toch valt er in de praktijk zelden enige gelegenheid voor om van dit voorfchrift gebruik te maken, dewijl sommige ouders niet gemakkelijk de afscheiding van kinderen begeeren. Ik heb altogether zonder mij te laten afschrikken door het jaar of de heerschende Epidemie, te laten aflschrikken als de inenting ondernomen, wanneer de natuurlijke pokken in zwang waren, om dat mijns bedunkens dit juist het tijdstip is waarin de kinderen, welken nog niet gepokt hebben, het meest dit behoedend middel, te weten dat der inenting behoeven. Alleenlijk heb ik bij de behandeling deze ziekte altogether op de heerschende lichaams gevoeldeheid, en alsdan de ontsteking voort te zetten. Ik heb de ingebrachte pokken op alle tijden van het jaar bijna nooit gevaarlijk ondervonden. De vaccinaties welke ik verricht heb zijn in de winter van het jaar 1793 tot 1794 geschiedenis op die tijd, dat het gevaar grooter was dan men zich kon verbeelden. Er heersten toen algemeen boosaardige, faamenvloeiende, en bederfelde wegens bruting brengende pokken. Na dat in het voorjaar des jaar 1793 de mazelen en vervolgens de kinkhoest zich wijd en zijd onder de kinderen verspreid had, trof men zedert eenige maanden een vlamkoorts, met of zonder flikkering, onder de kinderen - als ook bij volwassenen - in deze hele landstreek algemeen aan, welke door een verkeerde behandeling aan veelen het leven kostte. Hooploos zou het er een dubbele Epidemie plaats hebben, te weten van kwaadaardige pokken en een vlamkoorts of vlamtend infectie op de borst, en boven die in den onaangenaamen winter. Verrichte Ik, echter de inenting bij vele kinderen, met een gewenschte uitkomst - Hoewel ik ook van den gewouden regel afwijken moest. Het behandelen der ingebrachte kinderen met berekening tot een koude en nat jaarstijd en een in zwang gaande vlamtende geestelijkheid. Het al te koel houden der ingeënte kinderen, het welk men zo algemeen, hoe wel verkeerd aangepreekt heeft, bracht juist de dood: te wege. Een zeker heelmeester ondernam in de maand Oktober bij zeer ruig weer in deze landstreek bij eenige kinderen de inenting, en deed dezelven valest het gewone voorziche de open lucht genieten en koel houden, terwijl hij hen ook ter voorbereiding een sterkt ontlastmiddel toediend had. De meesten van deze kinderen kwamen deze ziekte gelukkig te boven; uitgenomen en tot hier tot nu gezond en sterkt jongeling welke het zijn leven kostte. De pokken kwamen bij deze op den regen dag echter matig in het voorbijgaan, en alles scheen een gewenst verlopende te kondigen. Doch op den eersten dag, na de uitbotting der pokken werd deze jongeling krankzinnig, misvormd, men bespeurde tekenen van schuiftrekkingen; en de roodachtige huid rondom de wondjes werd bleeker. De heelmeester had ergens gelezen, dat voor schuiftrekkingen, welke geduurdender uitbotting der ingeënte pokken uitstaan, geen beter middel was dan de open en koude lucht, deed derhalve dit jongetje onaangezien het tamelijk goed weer in den tuin rond draagen, en zocht den zelve op te beuren en te vermaakken. Doch hierop werden de toevallen flauw, en ik werd in den nacht te hulp geroepen; doch daar die plaats anderhalve uur van hier gelegen was, kwam ik eerst den volgenden morgen om 6 uur aldaar aan, toen deze jongeling kort te voren, na dat hij eenige uuren had gelegen te zeuren, den geest had gegeven. Het gehele lichaam was bleek en ineengevallen, de wondjes en pokken waren allemaal verbleekt: die volgens het verhaal der omstanders reeds zedert gezaaid hadden. Teren bleek geworden en ingevallen waren. Een verwarmende en opwekkende behandeling zou deze jongens gered hebben, gelijk zulks optimaakten is uit de volgende waarnemingen, welke ik in de maanden December en Januarij aan mijn eigen inventaris gemaakt heb. Ik bemerkte dat bij de meesten van deze kinderen, naamlijk ten tijde der uitbotting de pokken bloed niet genoegzaam naar de huid gedreven werd. Zij gevoelden huiveringen, werden week, loom, kragteloos, bleek, braakten zonder dat men enige tekenen van kwaad in de maag kon bespeuren, de roodachtigheid rondom de wondjes verbleekte, en de pols werd zwakker. In alle besluiten was de oorzaak van dit alles gedeeltelijk gelegen in den kouden jaargetijde, en gedeeltelijk in de heerschende fysieke gevaarlijkheid die zelf op de ingeplante kinderen ten gevolg had. In invloed had, en welke zich onder andere kenmerkt door een verzwakking der levensgeesten en een verminderde aandrang der vogten naar de opperste opperoppervlakte van het lichaam, waartoe dan ook grootendeels behoort die koorts, welke men bij de schrijvers onder het opschrift van 'een vloeiende zenuwkoorts vindt. - De benige gemaatigde en zelf indien de onbeduidende zulks vereisen een meerdere warmte van het vertrek, warme beddekens, een warm aftrekvel van Pietersblommen, en soms een weinig zweet waren toereikend om den aandrang der vogten naar de huid volkomen te herstellen, en gemoedzaam te onderhouden, zo dat de pokken talrijk genoeg, zich voor het komend voorfchijnen. Schoon de uitbarsting niet spoedig, en bij sommige kinderen binnen den id 4 van vijf of zes dagen tevreden, werd de ziekte zelfs wel hun haren regelden loop behield en een gelukkig einde nam. Wanneer de uitbarsting volkomen aan was volbracht en sommige pokken reeds begon aan te wijken, bevonden zich de kinderen buitengemeen wel, en zij liepen geen se id dat de zelven naar binnen zouden blazen, verder was men ook in diezelfde verwarmende, wekkende leefwijze verplicht te verminderen. Dat ik in dat geval de anders bij de inenting gewoone voorbehoedende en verzwakkende middelen, te weten ontlastende en braakmiddelen, kwik, en een schraal voedsel enz. Achterwege liet, dat spreekt vanzelf. Waren er kenmerken aanwezig dat de eerste wegen met slime of wormen bezweren waren, dan diende ik de noodzakelijke ontlast en wormdrijvende middelen toe, eer ik de inenting verrichtte. In de tijd welke tussen de inenting en herhaling van de pokken koorts verloopt, onthield ik mij van alle ontlastmiddelen, maar schreef veel meer aan sommigen zwakke kinderen het gebruik der kinavoor, benevens een versterkend en verwarmend voedsel van gemakkelijk te verteeren vlees, en een weinig wijn enz. Ik diende den dag na de inenting aan een jongen van derde halve jaar, de eerste van die ik ditmaal inente, een ontlastmiddel toe met verzoete, kwik vermengd. Hetzelfde bracht onverwacht een tamedelijke verlichting. Sommigen, en velemaal met recht, zijn van gezien dat de verwijde kwik, waarmede men gewoonlijk iemand tot de inenting voorbereidt, niet overal en zeker ongevaarlijk dient te worden toegepast, maar dat hetzelfde gelijk ieder ander middel zeker bepaalde gevallen heeft, waarin het nuurtig en schadelijk is. Wat daarvan elders te lezen is, behoort tot de leer van de kinderarts. liiksterke uitwerking re. wege en de jonge behield nog eerige dagen daar aan open li, Niettegenstaande ik alles in het werk deed om hem te versterken en te verwarmen, bleef hij echter zeer zwak, de wondjes begonnen in het tijdperk der uitbotting te verbleeken, dezel-ve viel ook flauw, de jonge werd koud, bleek, kreeg kramp in de spieren, begon te rillen, viel in flauwte, en bevond zich in groot gevaar. Een groote spaanplaster tussen de schouderbladen gelegd, het inwendige gebruik van camfor, een warm vertriking, en een goed deksel herstelde binnen weinige uren de uitwaaseming, de pols werd sommer, de toevallen vermindert, een rijklijke uitbetissing van pokken volgde daarna en alles ging wel. Dit geval, benevens andere verschijnselen, welke ik bij verschillende andere kinderen, die te gelijkertijd door mij waren ingeoont, waargenomen heb, hebben mij ten volle aangetoond, hoe de inenting in den tegenwoordige tijd moest behandeld worden. Vermijding van al dat eenigzins kon verzwakken, een maatiglijk warme leefwijze, een zachtlijk opwekkende en de uitwaaseming bevoordeelende behandeling wendde ik zedert die tijd, een paar weinige zeer bloedrijke en sterke kinderen uitgezonderd, bij allen aan, en bij geen vertoonde zich verder enige toeval dat ean Inenting der Kinderpokken. 185 Het blijkt uit deze voorbeelden, onder welke eene bepaling het voorfchrift, om de ingeënte kinderen luchtig te houden, moet worden ver staan, hoe noodwendig het is de behandeling der ingeënte pokken naar de omstandigheden te veranderen, en hoe volstrekt noodzakelijk het opzicht van een kundigen geneesheer daarbij is. Men moet derhalve het ontwerp van hoogsten afkeuren, om kwakzalvers en zelfs den gemeenen man met de inenting, door verspreiding van enige leerboeken als een voor hen geschikt beroep bekend te doen worden. ‚V6ör eenige jaaren werden eenige kinderen in ‘het Cleeffche door eenen kwakzalver ingeent, waarvan ’er drie aan de ingeönte pokjes geftor- gen zijn, en zo veel ik bij nader onderzoek (kon gewaar worden en uit de omftandigheden sefluiten, werd hun dood veroorzaakt door de- selven ontijdig in de open lucht te "brengen, ®a deezen zijn op dezelfde wijze. als hier bo- sen gemelde kleine lijder, die door ‚den heel- neester werd. ingeönt, overleden. « Men zou in den eerften opflag. kumnen den. ‘ken, dat het warm houden van ingeänte 'kinde- : ren, het welk ik in fommige gevallen aange- oreezen heb, ftriidig ware mer het voorfchrift van den grooten STOLL — om nu niet van an- dere fchrijvers' gewag te maaken — welke in. rijne beknopte grondregelen over de inenting >ij er doorgaans eene verkoelende ‚leefwijze ge Ms $% en x f R RR: & Re 186 Inönting der Kinderpokjes. en de de open lucht aanprijs. Dan men hou- de eensdeels wel in het oog. dat sTOLL voor» naamlijk. bier ‘bedoelt die behandeling der inge- Ente kinderen , welke in eenen warmen en voordeeligen jaarsijd verrigt werd, en 'er gee- ne Epidemie ‚heerscht, in welk ‚geval over. Het geheel eene verkoelende 'geneeswijze vereist, word; en als dan moet men vlug her gewichtig voor schrift, welk hij geeft in de grondregel wel te denken te verlaat; want hij zich aldus uitdrukt: ", ondertussen moet men zorg dragen dat geen andere ziekten zich openbaren, en in geval de ziekten moeten ontstaan zijn, moet men zodanige geneeswijze in het werk om weinig voorzorg te nemen van de ziekten het gevaar is." In die gevallen welken door mij zelden had zulk een geneeswijze plaats — te weten een algemene sterkende krachtige, en op de zenuwen werkende gesteldheid, die ook op de ingebrachte kinderen een grooten invloed had — welke volgens een verwarmende geneeswijze voorzien werd. Men begrijpt niet dat ik van gezondheid, als of men de ingebrachte kinderen in den winter altijd warm houden moest. Zeker, vinden als dan het gebruik der open lucht niet in die mate plaats, als in den zomer. Ondertussen heb ik bij de veelvuldige inwijkingen, welken ik in den winter van het jaar 1790 tot 1791 ondernam, waargenomen dat het luchtig houden der ingebrachte kinderen van den kinder, uitvloeide was. Ik bespeurde bijna bij geen van deze kinderen in het tijdperk der uitbotting eenen verzwakten aandrang naar de oppervlakte des lichaams of dat de wondjes verbleekten; doch tegen der tijd heerste de koor nier algemeen. Steeds levert de rode of bleekachtige gestalte der wondjes het zekerste kenmerk op, in hoe verre men gebruik moet maken van een verkoelende of van een meer verwarmende geneeswijze, en uit die hoofde verzuim ik nooit om dagelijks bij de ingebrachte kinderen de wondjes aan den arm te bezichtigen. De reeds eerder in 'het boven aangehaalde opzettel door mij gesprokken aanmerking, dat men de pokken niet ligt beschreven, heb ik meermaals bevestigd gevonden. Want ik heb ook deze reis in menige huizen nog zeer jonge kinderen niet ingeënt, en met dat al was er onder hen geen van dat symptoom werd, of schoon zij de gelegenheid daartoe niet ontweeken. Een moeder liet buiten mijn weten haar zuigend kind bij naacht, de geheele ziekte door, bij haar twee ingeënte kinderen slapen, om aan hetzelfde daardoor, zo zij zich verbeelde, op een gemakkelijke en natuurlijke wijze de aandoening mededeelen; doch ongezien door alles had zulks voor mijne grofheid eenvoudig geen. Inenting der Kinderpokken. In tegenstelling tot mijn vooroordeel, waarvan ik wederlegd ware, dat de meeste ingeënte kinderen bij herhaal van ziekte zwak worden en geen hoge ouderdom bereiken, zoude ik tot versterking van dit vooroordeel mij op mijne eigen ondervinding kunnen beroepen. De heer ondernam voor omstand twintig jaar, zo wel hier in Siertberg als in de omliggende landstreek bij vele kinderen de inenting. Deze zijn thans grootendels tot rijke jaren gekomen en mij bijna allen van persoon bekend. Bij een nader daaromtrent in het bijzonder in het werk gesteld onderzoek, heb ik in het minst niet kunnen merken, dat die lieden ongezond waren dan anderen van een gelijk getal welken niet ingeënt waren, of dat er aldaar meer van de geïnte dan van de niet-geïnte waren overleden. 