title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 231 ALBERICO GENTILI met al de warmte der overtuiging in de toewijding van een boek aan PHILIPS SIDNKY, MACCHIAVELLES lof onbewimpeld verkondigd !). — In de staatkunde der XVI® en van een goed deel der XVlle eeuw, werd de dubbel- Yhartigheid onder de grondregelen van zelfbehoud of van ge- oorloofde verrassing en verschalking aanbevolen 2). — Onze treffelijkste Staatslieden, in de Fransche en Italiaansche scho- len gevormd, zijn ongetwijfeld gedurende de worsteling tegen Spanje, in meerdere of mindere mate, aan dezelfde beginse- len verkleefd of liever van die smet niet vrij geweest. — Het besef van magt en grootheid heeft, na den vrede van Munster, die wapenen als verroest en versleten door de meeste Nederlandsche Diplomaten doen wegwerpen; vöör de vestiging van de onafhankelijkheid der Republiek scheen niet slechts geweld met: geweld, maar ook list met list gekeerd te mogen en te moeten worden. — En dat althans LEICESTER er geen bezwaar in vond, naar de omstandigheden of zijne verlegen- heid hem knelden, de waarheid te verkorten, te ontkennen en te liegen, zijne misleide volgelingen te verloochenen en wat dies meer zij, bevestigt een tijd- en landgenoot, de eer- lijke cAMDEN. — »Wanneer LEICESTER gewaar werd, schrijft hij, dat zijn gezag van dag tot dag afnam, heeft hij zich tot bedrog gekeerd en voorgenomen factiöen onder het volk te voeden, Zeiden en andere steden onder zijne magt te brengen. — Doch als hij van deze hoop door de straf van sommigen verstoken was en zwaren aanstoot had gegeven, heeft hij, door de Koningin in Engeland teruggeroepen, het Gouvernement afgestaan en den Staten de vrije bestiering der Provinciön overgelaten. — Men heeft niet te twijfelen, of hij — 1) ALBERICI GENTILIS, de Legationibus Libri tres, Londini 1585 (Illustris- simo PHILIPPO SYDNEIO.) L. III, ec. IX. p. 109 sq. 2) HEFFTER, Das Europüische Völkerrecht der Gegenwart, $ 232: »qui neseit dissimulare nescit regnare.” — WICQUEFORT, ’Ambassadeur, L. I. Sect, VII p. 174. 232 had in den zin de heerschappij aan zich te trekken !).” — Tot LEICESTER’S meest geachte en welmeenende raadslieden behoorde de wijze en veelbeproefde LEONINUS, gewis geen vijand der Monarchie, hij die achtervolgens REQUEsENs en Don Joan, MATTHIAS en ANJOU gediend had en nu ook den Engelschen Landvoogd en diens vertrouwelingen, met Geldersche vrijmoe- digheid de voordeelen van een gematigd Bewind voorhield. Dan, gelijk de Kanselier zelf getuigt 2), te vergeefs; door de overreding van anderen belezen en verschalkt, was LEICESTER onvatbaar voor verbetering, en had zijn bestuur weldra een ongelukkig einde. — Wij kunnen er bijvoegen, dat de gron- den zoowel door zijne echte als door zijne valsche vrienden en verleiders aangevoerd, voor ons in onlangs uit de Archi- ven opgedolven stukken bloot liggen. — Indien LEICESTER, door het reeds gebeurde verbitterd, herwaarts terugkeerde, welke zoude zijne gedragsliin ziin? Zoude hij minzaam en welwillend, zich voor nieuwe misslagen hoeden? Zoude hij integendeel zijnen wederstrevers norsch en gebiedend, schrik en ontzag aanjagen 3) en hen tot vertwijfeling pogen te bren- gen door de voorspiegeling van de onvermijdelijke bevredi- ging met Spanje, 200 niet alle eischen der Koningin en de zijne ingewilligd wierden? Hij was blijkbaar uit Engeland wedergekomen met opzet om dit laatste te beproeven, maar Hollands Advocaat stond pal, en binnen’s jaars stierf de be- 1) Zie de vertaling bij BRanpT, Zist. der Reformatie, I. 746. 2) vAb ipsa LEICESTRIO in cousilio retentus fui, eumque fideliter et libere de omnibus admonui, quae ad Rempubl. pertinerent, sed aliorum persuasioni- bus circumventus et deceptus ad bene agendum moveri non poluit, zdeogue et breve imperium hahnuit et infelicem exitum.” — DELERAT, (bij NWIOFF t. & p.) Vita Elberti Leonini. 3) Avis & la Reine d’Angleterre bij GROEN v. PRINSTERER, Archives, 2 Serie T. I. 39. »Terrere ni pavent.” (Tacit. I. Ann.) P. 42-- 45, 47—63. Sur les raisons pour ou contre le retour du Comte de LEICKSTER — (p. 6d— 68) Avis & LEICESTER (p. 72— 76). 233 schaamde eerzuchtige door verdriet wegens het mislukken van zijn’ toeleg verteerd I). Het voegt ons billijk te zijn en EuLizaBEte’s karigheid 2), die LEIGESTER meermalen in verlegenheid had gelaten, niet uit het oog te verliezen. — Na hare ontevredenheid over ziine eerste handelingen, kon niets verderfelijker zijn dan de telkens rijzende geschillen over de nietvervulling der be- dingen van het Tractaat en over de daarop gepleegde inbreu- ken door de Engelsche krijgsbevelhebbers. — Maar doodelijk moest het gezag van den Landvoogd in de openbare meening getroffen worden door de bewering, dat Nederland reddeloos uitgeput, volstrekte behoefte had san den vrede met Spanje, en door de ontdekking dat ELIZABETH met PHILIPS onderhan- delde op het tijdstip, dat onze vestingen door verraad of pligtverzuim aan Parma werden overgeleverd 33) — Hier te lande mogt men het te veel op de Koningin laten aanko- men, wederkeerig te Londen vergde men het onmogelijke van de Republiek en zocht men met fraai klinkende uit- meting van eigen verdiensten en grootmoedige belangstelling te betalen. Met onwederlegbare bondigheid zien wi) OLDENBARNEVELT’S bedrijf door de gewezen Raden van State onder LEICESTER, in 1589 Gezanten in Engeland, SEBASTIAAN VAN LOOSEN en JACOB t) Den 14 September 1588. (Register van Holland, 20 Sept.) »Is adver- lentie gekomen, dat den 14 deser den Grave van LEYCESTER ’s morgens om- trent tien uren in Engeland is gestorven.” — Ter Vergadering der Genera- liteit van 1 April bevorens was LEICESTER’S originele Acte, houdende neder- legging en overdragt van het Gouvernement en Kapiteinschap-Generaal der Nederlanden in dato 17 December 1587, door den Raadsheer KILLIGREW vertoond. 2) „Le naturel froid et chiche de la Roine et du grand Thresorier” bij GROEN p. 75. : 3) LEICESTER zelf erkende »la laschet6 et trahison faicte par STANLEY.” Brief aan Maurıts uit Greenwich, 4 Febr. 1587, bij GROEN V. PRINSTERER, Archives (2° Serie) I. 37. 234 VALCKE, verdedigd !). — Het was overigens de Advocaat zelf, die de middelen tot het klemmend betoog had verstrekt. — »d’Actien van de Heeren Staten, zoo luidde het Berigtschrift, sullen sy in allen vrymoedelijk en besonderlijk justificeren — 1°. uyt de Remonstrantiön aen den Heere Grave van LEYCESTER, in den jare 1586 tot verscheyden tijden by de Staten gedaen ; 2°. uyt den inhoude van de brieven van den 4 Februarij 1587; 3°. uyt de Resolutiön den Heere Baron vAN BUKHORKST Op Syn overgegeven poincten gegeven 2); 4”. uyt de nadere Declaratie op de voorsz. brieven van den 4 Febr. aen denselven Heere gelevert; 5°. uyt de Remonstrantien by de Heeren Staten van Holland ter wederkomste van den Grave van LEYCESTER in den jare 1587 gedaen, en de gedrukte Justificatie van dien; 6°. uyt de eygen justificatie van de complicen van den seditieusen handel binnen Zeyden voorgenomen; 7°. uyt de 'Memorie van den Heere orTeL, in den jare 1588 medegege- ven; 8°. uyt de missiven daerop aen Haer Ma! gevolgt; %. uyt de antwoord gemaekt en overgeleverd op de Propositie van den Baron van wırLucsy in Martio anno 1588 3), met de Deductie gemaekt op de proceduren van Sonoy en syne adherenten ; 410°. uyt de confessie van Sueguei; 11°. uyt den Placcate 4) gemaekt tegens de verraders en schelmen van — 1) Reeds onmiddellijk na het vertrek van LEICESTEN, was VAN LOOSEN met CASENBROOT naar Engeland gezonden (Register 15 Januarij 1588). Rapport van hunne Legatie Register 31 Maart 1588. — Thans hadden LOOSEN en vVALCKE tot Ambtgenoot JACOB D’EGMONT, Heer van Kenenburg. (Depechen Provinc. Utrechtsch Archief). 2) LEICESTER, (Correspondence p. 161, 364, 378. »My Lord of BUcE- HuRST, mythinks, would doe gret good here.” (Aan waLsinaHam, 27 Juli) 1586). En 30 Julijj: »My Lord of suckuussr wonld be a very fitt man,” enz. Z. voorts wegens de zending van dien Staatsman, GROEN V. PRINSTEREB, Archives t. a. p., P. 45 (ELIZABETH aan MAURITS). — en p. 60. 3) Z. het Zegister van Holland, 14, 15 Maart 1588. 4) Placaat der Staten-Generaal 17 April 1589 (Naamlijst der verraders) in het Nederl. Placcaetb. van schaer, Amsterd. 1644, I. 94—109. u -—— 235 Geertrusdenberg; 12°. uyt de geschriften gemaekt soo op ’t gene by den Heere wirLucpy, als by den Heere BonLEy, en ten laesten by den Heere caron is overgeleverd.” — Zij moesten als reden der voortdurende oneenigheid in de Repu- bliek, voornamelijk aanwijzen ELIZABETHS onwil, om bij eene openbare Acte van desaveu de bewerkers der factiön en woe-, lingen te logenstraffen, in stede van hen, zoowel in Enge- land als ten onzent te ondersteunen, en zelfs de welgezin- den met verwijten te bejegenen. Ten aanzien der Negotiatie, welke de Koningin nogmaals met Spanje mogt voorslaan, wilde de Instructie, dat de Gezanten zich zouden »behelpen met de voorgaende depeschen deerop gedaen !), en met de beste redenen justificeren, dat de Staten H. Mat begeerte daerin niet hebben konnen toestaen.” — Maar met het fier gevoel der reeds niet meer twijfelachtige onafhanke- lijkheid, werd aan het slot ingescherpt 2), dat die regtvaar- diging niet de beteeekenis moest hebben van een verweer- schrift of Apologie; de Gezanten hadden slechts bij wege van inlichting en kennisgeving, naar omstandigheden en naar hun beste weten, deze of gene punten bij te brengen 3); »also de Staten ziel verstaen der Landen saken, elders dan binnen deselve Landen, by contestatie te doen justificeren.” Zoo spoedig en krachtig had de uitheemsche aanmatiging en overmoed den nationalen zin gewekt en verlevendigd! Dat OLDENBARNEVELT hier in aller naam sprak, schoon die taal van wege de Staten-Generaal moest gevoerd worden #), 1) Z. het Register van 30 Nov. 1587. 2) Depeche der Gezanten 7 Junij 1589: »Dat wy nyet en verstonden de saecke hier (te Zonden) litigieur te maccken ofte dat by H. Mat ofte haer Ed. daerop jugement gegeven zoude worden.” 8) »Alleenlijk by forme var informatie en advertentie, en anders niet.” Verg. BOR, XXVle B, fol. 427 volg. (12 Mei 1589). 4) Z. wegens het Presidentschap der Heeren van Holland, ter Vergadering der Staten-Generaal, »wesende den tijd, dat de bevordering van zulke en gelijke zaken tot zijaeu laste quam,’’ OLDENBARNEVELT’S Verhooren, bl. 97, 236 blijkt uit de onderteekening van den Geloofsbrief aan ELIZA- BETH en van de andere diplomatische stukken, welke den Gezanten werden overhandigd. Zoozeer was sints LEICESTER’S vertrek, de invloed van Hollands Minister ter Generaliteit ge- wassen, dat hij toen reeds, gelijk dertig jaren daarna, ın Engeland beschouwd werd als de Albestierder van ’s Lauds zaken. Met beleid en behendigheid had hij zich van de ge- legenheid bediend, en niet alleen Lord wırLouchpy !) binnen de palen zijner bevoegdheid als Zuitenant-Generaal weten te houden, maar ook, zoo als vroeger werd aangemerkt 2), door de uitbreiding van het gezag der Staten-Generaal, de tegen- woordigheid der Engelsche Leden in den Raad van State on- scnadelijk gemaakt. — Dit kon der aandacht van de vreem- delingen niet lang ontglippen en nu heette het, dat gelijk men onzen Gezanten schamper toebeet, » den Advocaet OLDER- BARNEVELT alles gouverneerde; dat niemand hem dorst weder- spreken; ja geadverteert te zijn, dat eenige van henluyden he ontsagen, en niet derven adviseren; dat hy sedert 3 weken herwaerts noch hovaerdiger was geworden als te voren 3)” enz, Het is van dit tijdstip, waarop de Minister van Holland sedert de dsgen van wıLLEeM I met de parlementaire taktiek ter Generaliteit bekend, niet zelden het Voorzitterschap der Algemeene Staten bekleedde, dat de diplomatische bemoeije- 1) Register, 14, 15 Maart 1588. 2) Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 123 volg. — Verg. ook het Register van Holland, 5 Maart 1588. Bezwaren van den Raad, om op den naam en titel der Staten-Generaal »in dienst te continueren.’’ Voorziening der Staten v. Holland — »ten einde by den Heere KELGREY (KILLIGKEW), nog andere niet gesustineert soude mogen werden, dat by die van Holland daarin het voorsz, Tractaat ware gecontribueert.” (gecontravenieerd). 3) Bor, XXVleste B. fol. 453. — Men gaf ten antwoord, zooals de Raad- pensionaris HEINSIUS dit kart aanstipl: »1°. dat syn autoriteit soodanig niet en was; 2°. dat hy was een dieuaer van ’t Lant bedienende een staet die veel swaricheden ende opsprake subject is, en dat hy (OLDENBAKNEVELT) daerom het een yder niel van passe kan maken.” -— (H. S, van DER HEIM). 237 ' nissen van dit Collegie, zonder u2tslusting nogtans van den Raad van State, veelmin van de Staten der Provincien, zigt- baar toenemen. — Hoewel niet oppermagtig, maar alleen de zeven souvereine Gewesten vertegenwoordigende, was het deze Vergadering tot welke de buitenlandsche Ministers, over een of ander onderwerp hebbende te zegotieren, zich nu gemeenlijk wendden. — De regtsbeginselen nopens den internationalen werkkring der Staten-Generaal waren evenwel nog zoo weinig gevestigd, dat de Ambassadeurs van Engeland, zich in 1590 geenszins vergenoegden met de mondelijke verklaring, dat »het Collegie of corgus van de Staten-Generaal, gecomposeert wesende by de Gedeputeerden van de geunieerde Provin- ciöen, — is het souverein Collegie van den Lande, hetwelk geen Överheer heeft, maar die Gedeputeerden van de Provin- ciöen, te weten die Staten van deselve, aan welke zy heure actiin en Resolutiöin moeten verantwoorden.” — Zij lieten zich niet nader en dieper met H. Ho. Mog. in, dan na het schriftelijk antwoord van de Gedeputeerden ter Generaliteit ontvangen te hebben, »dat de Articulen (der beöogde nego- tiatie) aan de Provinciön gesonden waren, en dat die haar Resolutiön en last daarop gesonden hadden aan hun resp‘ Gede- puteerden, en dat zy in conformiteit van dien souden besoig- neren, en Zracieren met de gem® Heeren Ambassadeurs 1).” Geen wonder: van zeer versche dagteekening was meer dan den blijk der diplomatische bedrijvigheid van den Raad van State. Nog in het najaar van 1588, had de Raad den Pensionaris van Delft, LEONARD DE VooGT en den Agent ORTEIL, »tot dienste van den Lande” afgevaardigd om van den Koning van Sckotland, den zoon van MARIA STUART, JACOB VI, Ophef- fing van een beslag en van reprösaslles te verzoeken 2); en — m — I) SLINGELANDT, Stuatk. Geschr. 1I. 247—249. Resol. der Staten-Gene- raal 25, 26 Julij 1590. 2) Ron, XXV B. fol. 275 volgg. DE vooGr was sedert Lid v. den Hogen Raad van Holland, Zeeland en Westfriesland. 238 wel »agtervolgende den last en Instructie die by den Rade van State daartoe is gegeven.” — Verre van de bevoegdheid van dat Collegie te betwisten, vermaanden de Staten van Holland hunnen Agent tot welwillende en ijverige zamenwer- king met den Pensionaris DE VOOGT. Zij deden meer. 2ij benaarstigden zich de betrekking met Schotland, zoo moge- ljjk, op den besten voet te brengen, en besloten »tot dien einde Syne Majesteit eenige vereering te doen met eenige jonge Hollandsche paerden, wesende vrugten deser Landen — van de beste die sullen wesen te bekomen, — soo na van eender hoogte en hair, als doenlijk is. 1)” — Omstreeks het- zelfde tijdstip komt een ander voorbeeld van zoodanig gemeen overleg van die van Holland met den Raad van State voor, in de zending en bezoldiging van den beruchten roerviuk te Utrecht, den Predikant HERMAN MoDET. ÖOok deze ontving ziine Commissie en Instructie van het gemeld Collegie, en werd op eene jaarwedde van vijf honderd ponden naar de Oostersche steden gezonden 2). De heillooze onruststoker zoude nu tot nut van den Staat, te Zmbden, Bremen en elders in Duitschland werkzaam zijn, en had hij onlangs in Eugeland kwaad zoeken te brouwen, thans werd hij als geheim corres- pondent te Keulen en Munster gebruikt 3), zijne depeches aan OLDENBARNEVELT en den Burgemeester REINIER CANT Onder den bedekten naaım van HENDRIK VAN BENTHEM rTigtende. Daarentegen was’de meer aanzienlijke en kostbare Ambas- sade naar Denemarken en de Duitsche Vorsten, na vele be- 1) Register van Holland, 15 October 1588; 21 November 1588; (20 Oct. Commissie voor Mr. GERARD HAMEL, Pigeur, tot aankoop van »ses jong® hengstpaarden voor den Koning van Schotland.”) Ziö nog Register 22 Maart, 24 Mei 1589. 2) Reyister 15, 19 November 1588. so XXlIlIste B, fol. 860 volgg. In- structie van den Raad der stad Utrecht (21 December 1586) voor Mr. PHIL. BATTALLER Griffier v. den Hove en voor ZZ. Modet. $) BRANDT, Hist. der Reformatie I. 756. nt sep en 0 239 denkingen door den Graaf van nonExLo en zijne Ambtgenooten aanvaard, ter Generaliteit vastgesteld !); het: werd allengs regel dat de diplomatische Commissien en Instructien uit de Algemeene Staats-Vergadering ontsproten. — Zoolang der- halve de Advocaat OLDENBARNEVELT däär zoowel als ter Dag- vaart van Holland den toon gaf, bij het Bondgenootschap' de belangen van het Gewest, bij de Staten der Provincie de belangen der Unie behartigende, mogt men het bij uitheem- sche Hoven trachten te verbloemen, het feit dat hij de Repu- bliek der Vereenigde Nederlanden in waarheid bestierde, was onloochenbaar. — Een treffend bewijs van onderscheiding gaven de Staten van Holland aan hunnen Minister, toen zij bij de met Vorstelijken luister gevierde doopplegtigheid van zijn jonggeboren zoon, als getuigen verschenen, en eene pillegave van zeshonderd gulden, met eene lijfrente van tweehonderd gulden ’s jaars vereerden. Slechts twee jaren van een vrij volksbestaan had men beleefd, toen die schitterende hulde van erkentelijke Republikeinen den eenigen burger werd toe- gebragt ?). — ULDENBARNEVELT toch had den stouten wensch verwezenlijkt, door den schranderen Fries ALBapA, den onder- handelaar te Keulen 3), in een vertrouwelijk schrijven geuit. -1) Register 3, 16 November 1588. Depeche der Staten van Holland aan den Graaf: »Hebben wy alvoren Uwe Gen. ten hoogsten willen bedanken van de groote gunste en affectie — en dat deselve hem niet en heeft ontsien daar- voren alsulke groote sware reise aan te nemen — agtervolgende de Commissie en Instructie van de Staten-Generaal” enz. Register 14 Maart 1588. Depeche van HOHENLO aan OLDENBARNEVELT, uit Rostock. Register 8 Febr. 1589. 2) Register 10 November 1590. (lıeınsıus H. S.) 3) ALBADA aan REMBERT ACKEMA uit Worms, 1 Jan. 1584. »Si Ordines Generales ejusdem animi fuissent quo nostri, et simul liberam aliquam formam Reip. instituere voluissent, omissis MMonarchicis istis imperüs” enz. De vrije Fries dacht nog aan iets anders, aan de voorvaderlijke Friesche Hoofden. — Aan BUEMANIA vroeg hij (1 Nov. 1583) »Cur non — ad veteres suas Potestates redeunt?” -- » Alias Potestates, sive Gallicas sive Germanicas — vulere sinant, longe melius Patria nostra paulatim se habitura est.” Bij GABBEMA, Epist. Clar. Pir. p. 774, 776. Z. nog wegens ALBADA, Mr. R, W. TADAMA, Prijsv. 240 Hij had de banden der Monarchie geheel verscheurd; hij had de vernederende toevlugt tot buitenlandsche Opperheeren of Beschermers versmaad en door een wijs en ordelijk beheer der geldmiddelen, overbodig gemaakt. Trots de neteligste verwikkelingen, ten spijt der dusgenaamde onoverwinnelijke Spaansche Vloot die onze kusten 'bedreigde !), met verijdeling der Utrechtsche zamenzwering die uit Engeland begunstigd werd 2), had hij ’s Lands zelfstandigheid gered en met de daad getoond, dat men niet langer Regenten unit den vreemde behoefde. Het schijnt hier de plaats, het stelsel van den Advocaat in de leiding der Diplomatie, beknopt uiteen te zetten; eerst tegenover den vijand en gedurende den oorlog en het Bestand met Spanje; vervolgens met opzigt tot de voornaamste en naburige Magten. — Had men door het herstel van het open- baar gezag, Vorsten leeren ontberen, Alliantiön hetzij dan met gekroonde hoofden of met Republieken, waren onmis baar; en zoo men al ook dezen, dikwerf veelbelovenden maar bedriegelijken steun had durven verwerpen, de Nederlandsche handel en scheepvaart moest door het ongestoord, vriend- schappelijk verkeer ook met afgelegen Staten beveiligd, door Tractaten bevorderd en uitgebreid worden. — Waren de ge- wone wegen door den krijg of door de bekrompen ijverzucht belemmerd of versperd, men moest zich nieuwe tot in andere werelddeelen banen; wat reeds onder het Ministerie van BUYS was gezaaid maar geen wortel had kunnen schieten, zoude nu ontluiken en aanvankelijk bloeijen. — Slaan wij derhalve thans een’ blik op de Europesche en de koloniale Politiek van Hollands Minister. over de Gesch. v. het Veemgerigt enz. (Leiden 1857) bl. 158. (Vrije Fries, V° Deel bl. 313). 1) Register van Holland, 19 November 1588 (Dank- en Bededag uitge- schreven), 2) Register, 7, 8, 11 October, 37 November 1588. (PKOUNINCK, BRAREL, _ KLEEBHSGEN — NIC. V. MEETBEBCKE). 241 l. Betrekkiny tot Spanje. De ongelukkige Staatsman zelf heeft ons de taak gemak- kelijjk gemaakt. Wij kunnen ons geen juister begrip van zijae diplomatische bedrijvigheid, van de onveranderlijke strek- king zijner inzigten vormen, dan hetwelk de zeventigjarige Grijsaard met verwonderlijke helderheid en getrouwheid van geheugen zijnen Regters op staanden voet en voor de vuist in de pen heeft gegeven. — Na herinnerd te hebben dat hij sedert het begin van 1588, met de Nederlandsche Agenten, Gedeputeerden en andere publieke Ministers in Frankrijk, Engeland , Schotland en Duitschland op bevel en last zoo van de Staten-Generaal als van die van Holland briefwisseling had gehouden !), logenstraft hij de vraag nopens de Spaansche pistoletten, aldus met hei beroep op zijne onvergetelijke daden: »Dat hij ook sedert den jare 1588 veel en menigfuldige gepro- poneerde Vredehandelingen met vele welgefundeerde redenen van de Staten 2) heeft helpen afslaan, ter tijt toe de Spaengiaerts ende Eertshertogen gebragt zijn tot het bewilligen van mette Heeren Staten te handelen als haar gelijke, te weten, als met Regenten van vrije Landen, daarop zy nyet en pretendeerden 3); en dat daarop by interventie van Hare Maj' van Vrankrijk en Groot- Bretsgnien de voorsz. handelinge eintelijk eerlijik en dienstelijk is gesloten; en dat de Heeren Staten daarvan de vrugten nu elf jaren hebben genoten, daarin gerckent twee jaren als 1607 en 1608, dat men onder stilstant was handelende. Dat sedert hetselve Trac- taet, hij met grooten ernst heeft helpen bevorderen het Tractaet totte hanthoudinge van dyen mette Ambassadeurs van hoogstged. Con. Majt. van Vrankrijk en Groot-Bretagnien, het Accoort tus- !) Verhoor van 26 November 1618, bl. 110. Z. deze Inleiding, Eerste Gedeelte, Bijlage VIII bl. 43. 2) Van Staat. $) Verg. hiermede het nagenoeg gelijklaidend verhaal in de Aemonstrantie ‚. van 20 April 1618. | 16 242 schen Zijne Maj!. van Vrankrijk en de Heeren Staten van Hollant op het onderhout van vierduysent soldaten te voet en twee com- pagnien te peerde, ende notanter dat voor de posteriteit tot een exempel behoort te dienen, dat de penningen voor "t beloofde secours altijts zes maanden te voren zouden worden geadvanceert. Dat hij ook heeft helpen vorderen en te wege brengen het Accoort tusschen de Gezanten van hoogstgedagte Co. Majt van Groot- Bretangien en de Heeren Staten opte betalinge en vereffening van Zijne Maj® schulden op redelijke dagen. Dat hij na ’t vooraz. Tractaet mede met allen ernst heeft helpen vorderen het recht van den Cheurfurst van Brandenburg en Hertog van Nyenburg in de Landen van Gulik, etc. en jegens de violente occupatie van den Eertshertoge LEOPOLD des Casteels en stad Gulik, aan denselven een heftigen brief ingestelt; en in den jare 1610 geweest over de Resolutie van Zijn Exc. den Prince van ANHALT, en Prince HEN- RICH VAN NASSAU, daarbij secretelijk geresolveert werde omme te slaan 't volk, ’t welk op den name van den Keyser en den voorsz. Eertshertog in ’t Land van Luyck vergadert waren, ’t welk ook geöffectueert is. — Dat hy met sonderlingen ernst heeft helpen beleyden, dat de fortsen van Vrankrijk, Engelant, de Vereenigde Cheur- en Fursten, en van deze Landen ’t samentlyck voor Gulich gebragt zijn, en de veroveringe met gemeene magt gedaan heb- ben, opdat den Spaengiaert en den Eertshertoch AELBERT hen daerjegens nyet en zouden derven stellen. — Dat hy insgelijks heeft helpen vorderen en effectueren het Tractaet tusschende voorSz. Vereenigde Cheur- en Fursten en deze Landen, opte mutuele assistentie; ook de hant helpen houden dat gehandelt is tusschen de Co. Majt. van Sweden, en ook van de Hanzesteden en deze Lan- den, ende dat tot kennisse gecomen zynde den quaden cours die de Hertoch van Nyenburg voor hadde met correspondentie des Eerts- hertogen, hy Zijn Exc. int jaar 1614 secretelijk heeft geassisteert en gesecundeert, omme de zaken van Gulich te verzekeren 1). Dat hy ook anno 1615 Zijn Exc. heeft gesecundeert int stellen van de ordre op ’t secours van Brunswyk, en daarop intelligentie gehouden _ metten Heeren BIJ 2), VAN DEN SANDE En STICEE, tot Lubeck ende 1) Z. deze Inleiding, hiervoren bl. 58 en Bijlage XX. De naam van den allaar gemelden Wurtembergschen Diplomaat is volgens MEMMINGER, Würten berg. Jahrbuch. f. Vaterl. Gesch. 1824 s. 157 volgg. v. BOUWINGHAUSEN. 2) Lees Rn, gelijik Verhooren bl. 83, 84. Hier wordt bedoeld son. BIE- 243 Hamburch respectivelijk wesende. — Dat hy ook met grooten ernst tot afbrek van de Portugiesen en Spaengiaerts heeft helpen arbey- den en te wege brengen, dat men die van de Oost-indische Com- pagnie daartoe geencourageert en ook met drie hondert duysent gulden jaarlyks geassisteert heeft. En dat hy bovendien zoowel den Hertog en Republyke van Venetien, als den Hertoge van Sa- voyen jegens den Coninck van Spaengien en het Huis Oostenrijk heeft geencourageert met goede vermaningen, met ’t favoriseren van tochten van Graaf JAN VAN NASSAU, en accorderen van date- ljjek secours. — Uyt alle welke redenen hy verhoopt dat myn Heeren Gecommitteerden , hooggedagte Heeren Staten-Generaal, Haere Exc. en Gen. I) en een yegelijk zullen claarlijk bevinden , dat hy is deselve die hy gewecest is van ’t begin van de oorloge, altijts gebleven, en met Gods hulpe blijven zal 2).” Wij weten dat OLDENBARNEVELT met de openlijke betuiging zjner onschuld, met de onwankelbare kalmte en onverschrok- kenheid die haar kenmerken, de eeuwigheid is ingegaan 3). Ons onderzoek heeft geenszins de strekking van een ver- weerschrift. — Met de invlechting van de meesterlijk geim- proviseerde schets van den gevangen Advocaat, van dit wel zamenhangend tafereel van zijne veertig-jarige toewi)ding aan de dienst des Vaderlands, hadden wij geen andere bedoeling, dan het als geleidelijk hulpmiddel bij de beschouwing van dit onafgebroken, rusteloos streven te gebruiken. — Maar wie kan zonder aandoening en ontroering op het onverganke- ljk gedenkteeken staren, dat de zoo ondankbaar bejegende Staatsman zich in den kerker gesticht heeft? Voegen wij bij — 2. Mr. 1. a. 3. w. Baron stoet, Stukken betrekkel. de onderhandelingen in den jare 1615, te Lubek gevoerd enz., bij Nistorr, Bijdragen Iste Deel (1837) bl. 192 volgg. — De Pensionaris van Nymegen heet BırLıus bij DUDLEY-CARLETON, Lettres, Mem. II. 242. I) Prins MAURITS en Graaf WILLEM LODEWIJK. 2) Verhooren, bl. 131-133 (26 November 1618). 3) »Mannen en gelooft niet, dat ick een Landtverrader ben; maar sal ster- ven als een trouw Patriot van ’t Vaderlant.” Verklaring op het schavot 13. Mei 1619. Berigt van een oog- en oorgetuige in ’t Leven en Sterren van 3. VAN OLDENB., bl. 514. 16* m nn SUPER ade — ap — gr ren — are er 244 het voldingend pleidooi, dat OLDENBARKEVELT onder de eersten had behoord, die in 1572 wıLıem ı als Gouverneur erkenden en ALVA voor tiran hielpen verklaren ; dat hij als vrijwilliger en op eigen beurs tot ontzet van Maarlem en Leiden te velde was getogen !); dat hij in 1580 en 1581 de afzwering van PHILIPS en daarna de opdragt van het hoogst Bewind aan uRANJE had helpen besluiten 2). — ÖÜnzes inziens getuigt de gansche loopbaan van den Advocaat tot het einde toe, van den onuitroeibaren haat tegen Spanje; van een politisch-diplo- matisch bedrijf, tijdens den oorlog bezield door de zucht tot bevrijding van het Gemeenebest, en gedurende de verademing welke het Twaalfjarig Bestand had geschonken, door het pligtbesef der vereischte voorzorg en waakzaamheid bij de aanstaande hervatting der wapenen 5). Wij maken de woor- den van den mishandelden Minister tot de onze: »Ende en can nyet geloven, dat eenig ongepassioneert verstandig man in desen Staat eenige reden ter wereld can hebben of beden- ken, ter contrarie jegens hem, wesende zyne actien van 200 lange jaren zoowel na als vödr den Treves tot offensie van de Spanjaerts, Eertshertogen ende hare adherenten, zoo notoir en menigvuldig, dat een yegelijk dezelve overwegende dies- aangaande contentement van hem moet hebben, hebbende hij — in ’t aannemen van de defensie van der Landen vrij — ende geregtigheden, de ware Christelijke Religie ende vrij- 1) Verhooren, bl. 127, 188. 2) Verhooren, bl. 128: »weseude van teekenaars in getal van ongeveerlsk sestig personen, daarvan nyemant in ’t leven zy als Ay en nog twee.” 3) Fraai luidt do verdediging van OLDENBARNEVELT’S onschuld tegen den volkswaan die hem ook na den dood vervolgde, terwijl de Verantwoording van H. DE GRooT diens lasteraars beschaamde, in den onlangs uitgegeven brief varı MANIA VAN REIGERSBERGH (bij de HH. voLLENHOVEN en SCHOTEL, Mid- delb. 1857, bl. 91): »waer hy (Ds @rooT) doot zoowel als den Advokaedt is, en hadde hy geeu ghelegentheyt ghehadt om zyn onschuldt aen den dach te brengen, dat zy van lıem zouden gelooven, ghelyck zy van den Advokaeds doen.” (11 November 1628). 245 heid der conscientie in den jare 1572, hem teffens geresolveerd alle eerlycke acten tot offensie der Spangiaerts en hare adhe- renten te plegen, om hem metten selven onversoenlijk te maken.” Hij was zich ten volle bewust niets nagelaten te hebben, om de mogelijkheid van eene verzoening af te snij- den, of, gelijk hij zich uitdrukte, vom hem irreconeiliabel te maken, daar noch wel XII notable acten by hem gepleecht ziin, die elk, boven alle voorgaende hiervoren gespecificeert, voor crimen laesae majestalis by die van ’t Huys van Bour- goengien zouden gehouden worden, en dat hij van zijn jonck- heit af geleert heeft, dat Zeeren-peren nyet en ralten , nochte zulke acten vergeten worden !).” Wij zijn dan wel gedrongen, het in de Sententie van 13 Mei 1619 geheel verzwegen, en eerst na de onthalzing van den Advocaat, met verfoeijelijke list officieel geuit en ver- breid vermoeden van landverraad 2), als een dier kunstgre- pen aan te merken, waarmede de partijzucht hare slagtoffers nog in het graf vervolgt. — Het geldt eene heilige zaak, de nagedachtenis van den grijzen Raadsman der Republiek, Rog in onze dagen aan eerroovende gissingen ten prooi. Terwijl de schitterende daden van den Veldheer of Zeeheld met geestdrift worden toegejuicht, en zelfs den tegenstander be- wondering afpersen, wordt de verziende wijsheid van den Diplomaat, in stilte, langs duistere wegen werkzaam , door tijdgenoot en nakomeling niet zelden miskend, bespot, be- lasterd 3). — Nog in een der laatste verhooren verklaarde OLDENBARNEVELT, zijne eer en die van de zijnen met vuur ver- dedigende, dat hij voor »openbare valsheyt, smadelijcke en schelmse leugenen en den zeggers en toestanders van dien I) Verhooren, bl. 179 (30 November 1618). 2) Circulaire der Staten-Generaal, 19 Mei 1619. Inleiding, Eerste Ge- deelte, bl. 78. 3) Z. wijders mijne Aanteekeningen, naar aanleiding van onuilg. Stukken Op den maurıts van Mr. c. m. v. DER KEMP, (Utrecht 1844), bl. 15 volgg, 246 voor zulke” hield die gezegd of beüamd hadden, »dat hy voör of na de Treves totten dage van 't arrest op zijn Dersom, metten Spangiaerts, den Eertshertogen,, den Marquis SPINoLA of yemant van die zijde, verstant zoude gehad hebben, van denselven gelt, geldswaarde of belofte ontvangen, en daer- oımme yets gedaen of gelaten !).” Dan, meer dan genoeg van de gewaande misdaad. Liever staan wij stil bij die handelingen in het straks medegedeeld overzigt vermeld,, welke nadere toelichting behoeven. — Aller- eerst moeten de voorslagen tot vrede met Spanje ter sprake komen, bepaaldelijk die van 1587 en 1588, dooreuizageruen den Koning van Denemarken 2) te vergeefs aangedrongen. — Wie leest niet met schaamte, dat de eigen landgenooten van den kloeken en onbevreesden Staatsman hem poogden te verstrikken met de on- edele vraag 3), of hij niet weleer beweerd had, dat de Republiek ook zonder Engelsche hulp, den Spanjaard het hoofd kon bieden? Wat men aan OLDENBARNEVELT’s hooghartigheid in die hagehelijke dagen verschuldigd is, hebben anderen breeder ontvouwd #); hij zelf vergenoegde zich zijnen Regters te antwoorden: »Seyt, dat Milort Buckenforst hier wesende in den voors. jare, gelast was om een Vredehandel tusschen Spaengien, Engelant en dese Landen te proponeren, en dat hij zulks voor den staat van de Landen zeer dangereux vindende, by alle middelen gearbeyt heeft om hem te diverteren van het proponeren of openen van den voorsz. last, en dat hij daertoe wel sad meer 1) Verkooren, bl. 208 (9 Maart 1619). 2) Register, 11 Dec. 1587, »overmits ook het aanhouden van den Koning van Denemarken en andere Heeren.” (Propositie van den Engelschen Ambass. HEBBERT). 3) Verhooren, bl. 140, »of hy in den jare 1587, ten (yde Milord zuckEN- HOBST hier was, nyet en heeft verclaart dat dese Landen magtig genoeg wa- ren omme de oorloge uyt te voeren ?”” (28 Nov. 1618). 4) ktLuıt, Hist. der Holl. Staatsreger. 11, 464 volg. 495 (Vervolgde Vredehandel): »Dewijl in dien tijd niets buiten den Heer OLDENBARNEVELDT omging” enz. 247 van de magt van ’t Lant in generale termen mag hebben ge- sproken, maar dat hy in syn gewisse en gemoet tot maintie- nement van de zaken deser Landen jegens 't gewelt der Spaen- giaerden, boven de assistentie en genade van God Almagtig, en alle mogelijke debvoiren, die men hier te lande can te wege brengen, geoordeelt heeft de assistentie van de Vrien- den ende Geallieerden deser Landen ten hoogsten nodig te wesen.’ — Het; Register van Holland toont, dat de pers werd dienstbaar gemaakt om op de openbare meening te werken en den handel te ontraden. Met goedkeuring der Staten zag een Vertoog (Discowrs) van saILLy in het Fransch en Nederduitsch het licht, met geheimhouding echter van den naam des schrij- vers en des drukkers, alsmede van de plaats der uitgave. — Het behelsde bedenkingen en gronden van mistrouwen »op 't voorstel van den vyand aangaande den Peis en syn beleid !).” — Dat OLnENBARNEVELT sints lang de Negotiatie der Spaanschen bij het Engelsche Hof met bekommering had gade geslagen, bleek wit de depäche van 22 Junij 1587, bij welke de Agent ORTEIL was gelast geworden, naauwkeurig cp de gedragingen der wederpartij te letten, en den Staten, zelfs door een’ keer herwaarts en bij monde, tijdige inlichting te geven ; »wat by ANDRIES DE CALOO, AUGUSTYN GARAFYN 1) en andere aldaar soude mogen zyn gehandelt aangaande de Pacificatie.”” — Zoo warn was de ijver, ten deze door Hollands Advocaat aan den dag gelegd, dat men hem betichtte zich in de Vergadering der Staten van dat Gewest te hebben laten ontvallen, » dat Hare Majesteit Syne Exc. (Deicester) gelast soude hebben, hem in het Gouvernement van de Geunieerde Provinciön absolut te doen bevestigen,’’ met den slinkschen toeleg om »door eenen Peys met den Prince van Parma gemaakt, of nog te maken,” Nederland weder aan het juk van pniLips te onderwerpen. — 1) Reyister van 10 December 1587. 2) Bij van eerp, VI, B, fol. 190. aus. GRAFFIGNA. Verg. Strada, de Bello Bely. Dec. 11. L. IX, p. 517 sqg. 248 En zeker zoolang kLizaBETa, wier Gezanten tot den Vrede- handel naar Oostende overstaken, eenig uitzigt op het be- houd van den vrede met Spanje behield, liepen de onzen on- vermijdelijk gevaar den toorn der Koningin op zich te laden, indien zii »om ın geene eouwige Zyrannye en slavernye te vallen !),” geene redenen onbeproefd lieten, om H. M. te overreden, de ijdele hoop voor goed te laten varen. — WiL- LEM LOBEWIJK VAN NASSAU en de Gedeputeerden van Z’rzesland hadden eene bijzondere uitnoodiging van KILLIGREW, een der Engelsche Leden in den Raad van State, ontvangen, om de welwillende poging der Vorstin door het afvaardigen van Com- missarissen uit hun midden tot de diplomatische bijeenkomst te bevorderen 2). — Zoo was dan de zaak des vredes ELIZABETH wel ernst 3), toen de verschijning der ontzagwekkende vijan- delijke vloot haar toonde, dat men haar in slaap had willen wiegen en het verleden doen bezuren. Voor hen die aan het onzinnig verwijt van OLDENBARNEVELTS Spaanschgezindheid geloof slaan, is het feit niet onverschillig, dat reeds in 1589 de 'wrok der Engelschen, wien hij het hoofd had durven bieden, met name van Lord WILLOUGHBY en van den Belgischen pamfletschrijver 4), die den Brit zijne pen had geleend, zich niet had ontzien de vaderlandsliefde van den onbuigzamen Advocaat in verdenking te brengen. Was de aandrang der Koningin van Engeland, der toege- 1) Register, 17, 30 November 1587. 2) Bij GaBBEMA (2 Maart 1588) Zpistol. p. 583—593. 3) Z. hierbijj Dr. 2. Frrvin, Tien jaren uit den Tachtig-jarigen Oorlog 1588— 1598, Eerste Gedeelte, Leiden 1857, bl. 7, 13 volg. 4) Te weten HOUFFLIN, voorheen Secretaris van den Raad van State in Brabant. Verg. Bor, XXVlste B, fol. 455 volg. »Men mocht staende hou- den (zoo beweerde wILLOUGHBY) dat BARNEVELT -- soude de mieeste verrader van de werelt zijn, omdat men segt, dat hij geschreven en belooft heeft aen RICHARDOT, President van den Raed van State des Hertogs van Parıta, dab . hy so regeren soude de saken der Vereenigde Provintien, — dat deselve landen wederom vallen souden in des Konings van Spangien handen,” enz. 249 negen Bond- en geioofsgenoot, vruchteloos geweest, nog min- der leende men te 's Hage het oor aan de lastige en meer of min verdachte aanzoeken van andere Mogendheden, nu eens in waarschuwenden en vermanenden, dan weder in dreigenden en gebiedenden toon geuit. Geene verleidelijke inblazingen of wel scherpe Vertoogen, geene sluwe Agenten, die de ge- moederen in ’t geheim kwamen polsen en ondertasten, geene luisterrijke en plegtstatige Ambassades bragten het beleid van den welberaden Minister van Holland een oogenblik tot wan- kelen. Immers wij aarzelen niet en achten ons geregtigd te beweren, dat, niettegenstaande de collegiale inrigting der Regering, OLDENBARNEVELT bij uitstek het bewind der Buiten- landsche Zaken voerde. En gelijk nog heden in de Ver- eenigde Staten van Noord-Amerika, in de alle takken des Bestuurs omvattende jaarlijksche Boodsckap !), door den Pre- sident aan de Volksvertegenwoordiging een uitvoerig verslag van de gewigtigste voorvallen en handelingen op diplomatisch gebied wordt aangeboden;; gelijk dit gebruik voorheen en nog onlangs in de Fransche Republiek 2) navolging vond, zoo ziet men, van tijd tot tijd, den Advocaat ter Staatsvergadering van Holland, den stand der Vereenigde Nederlanden in hunne verhouding tot vreemde Magten bloot leggen. Wij willen het met eenige proeven staven. — »Is,” dus leest men in het Zte- gister van 27 Augustus 1597, by den Advocaat verhaal gedaan 3) 3) President's Message. 2) Expose de la situation de la Republique, 1” Frimaire an IX in het Bulleiin des Lois. (2. dergelijke E’xposes an X, XI, en 25 Ventöse an XII in het Bulletin n®. 534, p. 254—264). Verg. de Fransche Constitutie van 4 November. 1348, Art. 52. 3) Elders (Register van 26 Febr.—15 Maart 1597) heet het zonder uit- drukkelijike vermelding van dien Staatsman, eenvoudig: »Is voorts rapport gedaan van de advisen gekomen soo uit Spaiyne als uit het Hof van den Keiser, van Don GUILLAUME de ST. CLEMENT en den Admiraal van ARRAGON, daaruit de vermeerdering der verbittertheid van de Spaignaaris jegens dese en Nabuur-Landen als de Furstendommen Gulik, Cleve, Berg, ook de stad Aken, ende selfs jegens de Engelschen blijkt.” nen rear en m re 250 van hetgunt in de gemeene sake is gepasseert sedert de laatste Vergaderinge van de Heeren Staten, soo in Yrankryk, aan- gaande het belög van Amiens, in Engeland beroerende de vloot aldaar, als binnen dese Landen, belangende den veld- leger, de verovering van Zökynderk, ende de verligtinge van de Cumäille-schans van den vyand. — Voorts van de antwoorde den Gezanten van den Keiser gegeven by Missive aan Syn Majesteit, als aan de Gecommitteerden van het Ryk. En van de audientie en antwoorde gegeven aan den Ambassadeur van den Koning van Polen, op de Propositie by hem van wege Syn Majesteit aan de Heeren Staten-Generaal. — Dat mede de Gezanten van den Koning van Denemarken ver- wagt worden, die eerst souden gaan aan de Koninginne van Engeland, om mede te proponeren de sake, aangaande den Vredehandel met den Koning van Spaigne.”’” — En gelijk in de nieuwere Republieken, het diplomatisch bedrijf van het tıjdelijk Hoofd der Uitvoerende Magt, door het Vertegenwoor- digend Ligchaam beäamd of gegispt wordt, zoo hechtte de Vergadering, bij die gelegenheid, het zegel van hare goed- keuring aan het verrigte. — »En is verklaart en geresolveert, dat in de voorschreven sake wel en wijsselijk is geprocedeert, ende dat den Ambassadeurs van den Koning van Denemarken op het stuk van den Vredehandel gelijk antwoord als de an- dere in substantie sal gegeven worden.” — Een sneller en periodisch middel van verbreiding der politische nieuwstij- dingen was overigens reeds destijds in de Keussche Adpisen of wekelijksche Couranten voorhanden, die door de klerken van den: Griffier van H. Ho. Mog. ten behoeve der belang- hebbenden werden afgeschreven !). Te Calass was sints eenige jaren ANTOINE DE SAILLY, als Agent van Holland, Zeeland en West-Friesland werkzaam, om »dagelyks te adverteren, wat -— 1-2. 1) Register , 16 Jan. 1598. — Men had wijders ie Keulen tot Agent HENDRIK VAN BILDERBEEX. Register 15 Maart 1595. 251 gereedschap tot Duynkerken en andere vijanden-steden ge- maakt werd, tot nadeel van dese Landen, en andere voor- vallende saken 1).” — Ook ontving OLDENBARNEVELT regel- regt uit sSpanje kondschap door aldaar bezoldigde zendelin- gen. — Hij zelf, zijn gedrag verdedigende, beroept zich niet alleen op de depeches uit Engeland van No@L DE CARON, maar ook op die van RODENBURCH uit Spanje 2), door welke het belagchelijk, maar tevens zorgelijk ontwerp van een huwelijk van den Britschen Kroonprins met de oudste Infante was uit- gelekt. — Op zoodanige wijze steeds grondig door de gewone Agenten der Unie en der Provincie ingelicht, vond de Advo- caat zich in staat gesteld, met helderen blik in de toekomst te lezen en de tot ’s Lands welzijn vereischte maatregelen te beramen. — Gretig werd gebruik gemaakt van iedere gele- genheid welke zich toevallig mogt voordoen om die kennis te verrijken. Toen CoRN. BREDERODE zich in het voorjaar van 1595 naar Frankrijk begaf, verklaarden de Staten, » dat soo- verre hij gedurende sijne voornoemde reise eenige merke- lijke diensten dese Landen dy advertentie of andersints soude konnen doen,” dit naar behooren zoude vergolden worden 3). Ongeveer in denzelfden tijd werd het verblijf van den jeug- digen FRANCOIS VAN AERSSEN aan de voornaamste Hoven van Italie, dienstbaar gemaakt aan het inwinnen van »solide ad- nn nn I) Register 5—27 Jaauarij 1593, fol. 10. — Z. een berigt van salıLr (niet saıLLE) bij Frumn, bl. 67 (A. 1591), en mijne uitgave van BUZANVAL, p. 8, 209, 215, 239. 