title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: VINCENT VAN 0 0 CI! i . vrcugde schrijf ik deze weinige regelen terf '«(Ing v^n den tw-eeden druk der Brieyen. r V^at ik bij de eerste uitgave zoo vurig boopte, is 3WanrI.ieid gebleken zij hebbeu hun weg gevondenj i ted de harten der menschen. | ^ l it alle oorden der wereld körnen de getiiigeniss^^i tot in b, lioe de zuivere menschelijkheid van *en knnstenaar» de lezers van zijii nen, ouc f’ü öirtroert. , . ^ - Zoo zatl 3M.ch. ook deze t.Troede iiügave • die m geen ^nkel opzicht van de eerste verscliiit — nieiiwe vrien- den maken. ‘ — l- f ! j I VINCENT VAN GOGH: BRIEVEN I 1872—1882 } j VINCENT VAN GOGH BRIEVEN AAN ZIJN BROEDER UITGEGEVEN EN TOEGELICHT DOOR ZIJN SCHOONZUSTER J. VAN GOGH-BONGER EERSTE DEEL MIJ. VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE LECTUUR OVERTOOM 230 TE AMSTERDAM — MCMXIV DIT BOEK IS GEWIJD AAN DE NAGEDACHTENIS VAN VINCENT EN THEO ,,En (zij) zijn ook in hun dood niet gescheiden** Samuel 2, 1:23 VOORWOORD Het zou werkelijk een merkwaardig boek zijn als men zien kon hoeveel hij (Vincent) gedacht heeft en hoe hij zichzelf gelijk is gebleven. Brief van Theo aan zijn moeder. 8 September 1890. Toen ik in April. 1889 als Theo ’s jonge vrouw ons appartement in de Cite Pigalle te Parijs betrad, vond ik onder in een klein bureau een lade vol brieven van Vincent, en week aan week zag ik daarna de weldra zoo bekende gele enveloppes met het karakteristieke schrift den inhoud der lade vergrooten. Na Vincent ’s dood sprak Theo er met mij over dat iets van die brieven bekend moest worden gemaakt, maar de dood nam hem weg, eer hij ook maar een begin van uitvoering aan dit plan had kunnen geven. Bijna vier en twintig jaar zijn sedert dien verloopen. Veel tijd is noodig geweest om de brieven te ontcijferen en te rangschikken, wat des te moeilijker viel daar meestal de datums ontbraken — maar er was een andere reden, die mij weerhield ze eerder bekend te maken. Het zou een onbillijkheid zijn ge- weest jegens den doode, belangstelling te wekken voor zijn fn')\soon, eer het WPr/i waaraan hij zijn leven gaf, erkend werd en gewaardeerd zooals het verdiende. Vele jaren zijn verloopen eer Vincent als schilder erkend is; thans kan men hem als mensch leeren kennen en begrijpen. Mögen de brieven met pieteit gelezen worden. Amsterdam, Januari 1914. J. van Gogh-Bonger. VINCENT VAN GOGH naar een zelfportret uit 1888 (Rijksmuseum te Amsterdam) THEO naar een potloodschets van Meyer de Haan ( 1889) INLEIDING De familienaam van Gogh Staat waarschijnlijk in verband met het Duitsche grensstadje Goch, doch reeds in de i6e eeuw waren er van Gogh ’s in Holland gevestigd. Volgens de Annales genealo- giques van Arnold Buchelius woonde er toen een Jacob van Goch in Utrecht ,,in den Uyl achter ’t stadshuis” en Jan Jacobszoon, die ,,in den Bijbel onder de Lijnmarkt” woonde, ,,ginch met wijn ende boeken om” en was , ,borgerhopman Zijn zuster Mar- garetha stierf in 1597. Zij voerden reeds het wapen: een balk met drie rozen, dat het familiewapen der van Gogh ’s gebleven is. In de lyde eeuw zijn er verscheidene van Gogh ’s die hooge staatsambten in ons land bekleeden, o.a. Johannes van Gogh, magistraat van Zutphen, die in 1628 Thesaurier generaal der Unie wordt; Michiel van Gogh, eerst Consul-generaal van Brazilie, later Thesaurier van Zeeland, die in 1660 tot het gezantschap behoort dat Koning Karel II van Engeland bij zijn troonsbestijging begroet. Ook is omstreeks dien tijd een Cornelius van Gogh Remonstrantsch predikant te Boskoop, en zijn zoon Matthias, eerst geneesheer te Gouda, wordt later predikant te Moordrecht. In het begin der i8de eeuw is het maatschappelijk peil der familie weer gedaald. Er vestigt zieh te ’s Hage een David van Gogh, die gouddraadtrekker is van beroep, evenals zijn oudste zoon ‘Jan, gehuwd met Maria Stalvius, behoorende tot de Waalsche gemeente. De tweede zoon van David, Vincent, geb. vöör 1729, over- leden 1802, was beeldhouwer van beroep en moet in zijn jeugd in Parijs zijn geweest; in 1749 was hij een der Cent Suisses. Met hem schijnt de kunstbeoefening in de familie te zijn gekomen en ook het fortuin; hij stierf ongehuwd en liet eenig kapitaal na aan zijn neef Johannes (1763-1840) den zoon van Jan van Gogh. Deze Johannes was eerst gouddraadtrekker als zijn vader, maar XI werd later godsdienstleeraar en voorlezer in de Klooster- kerk te ’s Hage. Hij was gehuwd met Johanna v. d. Vin uit Mechelen, en hun zoon Vincent (1789-1874) werd door de erfenis van zijn oud-oom Vincent in- staat gesteld in de theo- logie te studeeren te Leiden. Vincent — de grootvader van den Schilder — was een man van groote geestes- gaven en buitengewone plichtsbetrachting. Reeds op de Latijnsche school onderscheidde hij zieh en behaalde alle prijzen en ge- tuigschriften; ,,de naar- stige vlijtige jongeling Vin- cent van Gogh verdient met recht om zijn goed gedrag als onafgebroken ijver zijnen medeleerlingen tot voorbeeld gesteld te VICE-ADMIRAAL J. VAN GOGH worden” getuigt 1805 de rector der school, de Booy. In Leiden studeert hij vlug af en promoveert in 1811, dus op 22 jarigen leeftijd. Hij heeft er een grooten kring van vrienden; zijn album amicorum bewaart hun herinnering in tal van Latijnsche en Hollandsche ontboezemingen ; een klein met zijde geborduurd tuiltje vergeet-mij-niet.en viooltjes geteekend E. H. Vrijdag 1810, is van haar die een jaar later, toen hij beroepen was te Benschop, zijn vrouw werd. Zij hebben een lang gelukkig huwelijksleven ge- had Samen, eerst in de pastorie te Benschop, daarna te Ochten in N. B. en van 1822 af te Breda, waar in 1857 ^ijn vrouw stierf en hij tot aan zijn dood bleef wonen — een algemeen geeerd en gezien man. Twaalf hinderen werden uit hun huwelijk geboren, waarvan slechts een op jeugdigen leeftijd overleed; er heerschte een warm hartelijk familieleven in het gezin, en hoe ver het leven de hinderen 00k soms uit elkaar bracht, zij bleven altijd trouwelijk deelen in elkaars lief en leed. XII Twee van de dochters huw- den hoog geplaatste mili- tairen — de latere generaals Pompe en ’s Graeuwen ; drie ‘bleven ongehuwd. De zes zoons brachten het allen tot een eervolle positie in de wereld ; J ohannes ging bij de marine en klom op tot den rang van Vice- admiraal; toen hij 1877 te Amsterdam Directeur was van de marinewerf, woonde Vincent tijdelijk bij hem in. Drie van de broers werden kunsthandelaar ; de oudste, Hendrik Vincent (,,Oom Hein” zooals hij in de brieven genoemd wordt) had eerst een zaak te Rot- terdam, die later de firma Oldenzeel werd, en vestigde zieh daarna te Brussel ; Cor- nelis Marinus stichtte te Amsterdam de bekende firma C. M. van Gogh, eerst in de Leidschestraat, later op de Keizersgracht. (Hij werd door zijn neven dikwijls inplaats van 00m Cor kortweg C. M. genoemd.) De deirde, die den meesten invloed heeft gehad op den jongen Vincent en Theo ’s leven, was Vincent, wiens gezondheid te zwak was om te kunnen studeeren, hoewel zijn vader de grootste verwachtingen van hem had en die nu te ’s Hage een klein winkelt je in verfwaren en teekenbehoeften begon dat hij in weinige jaren uitbreidde tot een kunsthahdel van Europeesche vermaardheid. *) Hij was een buitengewoon begaafd, geestig en schrander man, die grooten invloed had in de kunstkringen dier dagen; daartoe aangezocht associeerde hij zieh met Goupil te Parijs, welke zaak eerst daarna tot zoo ongekenden bloei ^'kwam; zelf vestigde hij zieh toen te Parijs, en aan het hoofd van zijn zaak te ’s Hage, nu een filiaal van het huis Goupil, kwam de Heer Tersteeg die tot op heden dezelfde functie bekleedt. Hier was *) Zie Johan Gram, ,,Haagsche Stemmen” van Maart 1889. XIII het dat Vincent en Theo hun opleiding ontvingen; Goupil was ,,de zaak” die zulk een groote rol speelde in hun leven, waarin Theo bleef en waarin hij carriere maakte, waar Vincent zes jaar in we'rkzaam is geweest en waar ondanks alles zijn hart aan bleef hangen, omdat hij ’t in zijn jeugd beschouwde als ,,’t mooist, ’t best, ’t grootst van de wereld.” (brief 332.) Slechts een van de zes zoons koos het beroep van den va- der. Theodorus (geb. 8 Febr. 1822 — overleden 26 Maart 1885) studeerde te Utrecht, promoveerde, en werd in 1849 beroepen te GrootrZundert een klein dorpje in N. B. nabij de Belgische grens, waar hij door zijn vader in het ambt bevestigd werd. Hij was een man van buiten- gewoon knap uiterlijk (door sommigen werd hij de mooie dominee genoemd) beminnelijk karakter en fijne gaven van geest en gemoed, maar als prediker bezat hij geen bizonder talent, en 20 jaar lang bleef hij onopgemerkt in het stille Zundertsche dorp eer hij een ander beroep kreeg, en 00k toen bracht hij het niet verder dan de kleine Brabantsche gemeenten Helvoirt, Etten en Nuenen. Maar in zijn kleinen kring was hij zeer geeerd en bemind en zijn hinderen hielden afgodisch veel van hem. In Mei 1851 was hij gehuwd met Anna Cornelia Carbentus, ge- boren IO Sept. 1819 te ’s Gravenhage, waar haar vader Willem Carbentus — gehuwd met A. C. v. d. Gaag — een bloeiende boekbinderszaak had. Hij had o.a. de eerste grondwet gebonden en daarmee het praedicaat ,,koninklijk” boekbinder verworven. Zijn jongste dochter Cornelia was reeds eerder gehuwd met Vincent van Gogh den kunstkooper, zijn oudste dochter was de vrouw van den in Amsterdam algemeen behenden en geeerden dominee Stricker. DE KUNSTKOOPER V. VAN GOGH UIT PRINSENHAGE XIV Ds. TH. VAN GOGH, VADER VAN DEN SCHILDER XV Het huwelijk van Theodorus van Gogh en Anna Carbentus was zeer gelukkig; hij vond een trouwen steun in zijn vrouw, die van ganscher harte deelde in zijn werk, ondanks haar eigen groot gezin steeds met hem de gemeenteleden bezocht, en wier opgewekt- heid en levendige geest in den sleur van het stille dorpsleven nooit gedoofd werd. Zij was een merkwaardige, beminnelijke vrouw, die tot op hoogen leeftijd (zij werd 87 jaar) toen zij haar man en drie volwassen zoons overleefd had, haar geestkracht en levenslust behield, en haar leed droeg met zeldzamen moed. Een van haar bizondere gaven was, naast haar innige lief de voor de natuur, 00k de groote gemakkelijkheid om haar gedachten op ’t papier te brengen; haar nijvere handen, die altijd bezig waren voor anderen, grepen zoo vlug, niet alleen naar naald of breinaald, maar 00k naar de pen. ,,Ik maak vast een woordje klaar ’ ’ was een van haar geliefkoosde uitdrukkingen, en hoevele van die woordjes kwamen altijd juist van pas opwekking en bemoediging brengen aan hen, tot wie ze gericht waren. Bijna twintig jaar lang zijn zij 00k mij tot troost en opbeuring geweest, en in dit boek, dat als een gedenkteeken is voor de zoons, voegt 00k een woord van dankbare herinnering, gewijd aan hun moeder. Den 3oen Maart 1852 werd in de pastorie te Zundert een doode zoon geboren, maar een jaar later op denzelfden datum beviel Anna van Gogh van een gezonden jongen, die de namen van zijn twee groot- vaders ontving Vincent Willem; en die in aanleg en karakter zoowel als in uiterlijk meer zijn moeder ’s hoedanigheden geerfd had dan die van zijn vader. Het doorzettingsvermogen en de onbuigbare wils- kracht, die Vincent later toonde, waren wel in aanleg in zijn moeder aanwezig, 00k had hij van haar den scherpen doordringenden blik van onder de veruitstekende wenkbrauwen; de blonde gelaatskleur van beide ouders ging bij Vincent in het rossige over, zijn gestalte was middelmatig van lengte, tamelijk breed in de schouders, en hij maakte een stoeren stevigen indruk, ’t geen 00k bevestigd wordt door de woorden van zijn moeder, dat geen van de kinderen, be- ll alve Vincent, sterk van aanleg was. Een minder sterk gestel dan ’t zijne zou 00k reeds veel eerder bezweken zijn onder ’t geen hij van zijn krachten vergde. Als kind was hij moeilijk van humeur, dikwijls lästig en eigen - zinnig, en zijn opvoeding was niet geschikt dit tegen te gaan; voor hun oudsten vooral waren de ouders al zeer teerhartig. Eens toen grootmoeder van Gogh uit Breda in Zundert logeerde, woonde zij XVI DE VROEGERE PASTORIE TE ZUNDER! Geboortehuis van Vincent en Theo een van de lästige buien van den kleinen Vincent bij ; zij die met haar twaalftal wel flinkheid geleerd had, nam den kleinen bengel bij een arm en met een klap om de ooren zette zij hem de kamer uit. Hierover was zijn moeder z66 gebelgd dat zij een dag lang niet met haar schoonmoeder sprak, en eerst den liefderijken aard van den jongen vader gelukte het een verzoening tot stand te bren- gen; hij liet ’s avonds een wagentje inspannen en reed met de twee vrouwen naar de hei, waar zij bij een prächtigen zonsondergang zieh met elkaar verzoenden. De jonge Vincent had een groote liefde voor dieren en planten en legde allerlei verzamelingen aan; van bizonderen teekenaanleg was vooreerst niets te bespeuren; wel moet hij als 8-jarige eens een oliefantje van stopverf geboetseerd hebben, dat zijn ouders aan- dacht trok, maar hij had ’t dadelijk weer vermeid toen er zijns in- ziens te veel notitie van werd genomen. Korten tijd bezocht hij de dorpsschool, maar zijn ouders vonden dat hij door den omgang met de boerenjongens te ruw werd, en voor de ondertusschen tot een zestal aangegroeide kinderschaar in de pastorie werd nu een gouvernante gekozen.' Twee jaar na Vincent XVIII KERKJE TE ZUNDERT XIX was een dochtertje geboren en weer twee jaar later, den eersten Mei 1857 nog een zoon, die den naam van zijn vader ontving. Op hem volgden dan nog twee zusjes en een broertje. De jongste zuster Willemien, die met haar moeder bleef wonen, was de eenige met wie Vincent later nog wel eens gecorrespondeerd heeft. Theo was zachter en vriendelijker van aard dan zijn vier jaar oudere broer; hij was tengerder van voorkomen, en fijner van ge- laatstrekken, maar even rossig blond als Vincent, met dezelfde lichtblauwe oogen, die zieh soms verdiepten tot een groenachtig blauw. In brief 338 beschrijft Vincent zelf de overeenkomst en het verschil in hun beider voorkomen, en Theo schreef mij in ’8p het volgende over Vincent ’s uiterlijk, naar aanleiding van Rodin ’s marmeren beeid het hoofd van Johannes den Dooper. ,,De beeldhouwer heeft zieh een figuur van den voorlooper van den Christus gedacht, dat frappant gelijkt op Vincent. Toch zag hij hem nooit. Die expressie van lijden, dat met voren en bulten verwrongen voor hoofd, waar denken en voor zichzelf streng zijn op te lezen Staat, is van hem, al is het voorhoofd van Vincent wat meer geinclineerd. Vorm van neus en structuur van kop is hetzelfde”. Toen ik later het beeid zag vond ik er een volkomen gelijkenis met Theo in. De twee broers waren van kind af sterk aan elkaar gehecht; waar de oudste zuster, zieh in jeugdherinneringen verdiepend, spreekt van Vincent ’s plaagzucht, herinnerde Theo zieh alleen dat Vincent zulke heerlijke spelletjes verzinnen kon, dat ze hem uit dank- baarheid eens een rozenboompje uit hun tuintje cadeau gaven! Hun jeugd was vol van de poezie van het Brabantsche buiten- leven; zij groeiden op tusschen de korenakkers, de hei en de mastbosschen, in die eigenaardig gevoelsvolle sfeer van een dorps- pastorie, waarvan de bekoring hen hun leven lang bijbleef. Het was misschien niet de vorming die ’t meest geschikt was om hen te harden tegen den zwaren strijd om ’t bestaan, die zij beiden te voe- ren zouden hebben ; zij moesten al zoo vroeg in den vreemde en met hoeveel weemoed, met welk onuitsprekelijk heimwee bleven zij nog jaren lang verlangen naar ’t ouderlijk huis in ’t Brabantsche dorpje op de hei. Vincent keerde er later nog weer, en bleef uiterlijk altijd ,,de buitenman”, maar 00k Theo die geheel en al de fijne Parijzenaar geworden was, bleef in zijn hart iets houden van den ,,Brabantschen jongen”, zooals hij zieh graag lachend noemde. Terecht schrijft Vincent eens: ,,er zal altijd iets van de Brabant- XX. sehe akkers en hei in ons blijven, ” en als hun vader gestorven is en moeder de pastorie heeft moeten verlaten, klaagt hij: ,,nu is er niemand van ons in Brabant meer”. Later in ’t zieken- huis te Arles als zijn trouwe broer hem bezoekt en met teeder mede- lijden ’t hoofd naast hem op ’t küssen vielt, fluistert Vincent: ,,net als in Zundert” en kort daarop sehr ij ft hij : ,, Pendant ma maladie j ’ai revu chaque chambre de la maison a Zundert, chaque sentier, chaque plante dans le jardin, les aspects d’alentour, les champs, les voisins, le cimetiere, l’eglise, notre jardin potager derriere — jusqu’au nid de pie dans un haut accacia dans le cimetiere!” (Brief 573.1 Zoo onuitwischbaar bleven die eerste zonnige jeugdherinneringen. Toen Vincent 12 jaar was ging hij naar de kostschool van den Heer Provily te Zevenbergen; uit dien tijd is geen enkele bizonder- heid vermeld — alleen schrijft een van de zusjes later aan Theo: ,,weet je nog wel op Moe’s verjaardag, dat Vincent dan uit Zeven- bergen kwam en wij zooveel pleizier hadden? ’ ’ Van vrienden die hij daar gemaakt zou hebben is niets bekend. Toen hij 16 jaar was kwam de keuze van beroep aan de orde, en hierin werd Oom Vincent geraadpleegd. Deze, die zieh intusschen in den kunsthandel een groot fortuin verworven had, moest zieh om zijn zwakke gezondheid vroeg uit het drukke zakenleven te Parijs terugtrekken — hoewel nog finantieel in de zaak betrokken — en had zieh gevestigd te Prinsen- hage, dicht bij zijn ouden vader te Breda en dicht bij zijn lievelings- broer te Zundert. Den winter bracht hij met zijn vrouw meestal te Menton door en op de reis daarheen bleef hij dan altijd nog even te Parijs, zoodat hij van de zaak daar op de hoogte bleef. Aan zijn landhuis te Prinsenhage had hij een galerij laten bouwen voor zijn fraaie collectie schilderijen, en hier was ’t dat Vincent en Theo. hun eerste kunstindrukken opdeden. Er was een innig hartelijk verkeer tusschen de Zundertsche pastorie en het kinderlooze gezin te Prin- senhage; ,,het wagentje” uit Prinsenhage werd door de hinderen -in Zundert met gejuich begroet, want het bracht menige verrassing van bloemen, vruchten en versnaperingen mee, terwijl wederkeerig het beminnelijk opgewekt gezelschap van den broer en zuster uit •Zundert dikwijls een zonnestraal bracht in de stille omgeving van den ziehe te Prinsenhage. Ook deze broers Vincent en Theo, die slechts een jaar in leeftijd scheelden, waren sterk aan elkaar gehecht, en het feit dat hun vrouwen zusters waren, maakte de band nog hechter. Wat was natuurlijker dan dat de rijke XXI kunstkooper zijn jongen neef en naamgenoot bestemde om hem later in de zaak op te volgen — misschien wel zijn erfgenaam te worden? Vincent kwam dus in 1869 in de zaak in den Haag als jongste bediende, onder leiding van den Heer Tersteeg, en ging vol moed een goede toekomst tegemoet. Zijn kosthuis was bij de familie Roos op de Beestenmarkt, waar na hem Theo later 00k woonde, een gezellig burgergezin waar hij materieel uitstekend verzorgd werd, maar waar van eenigen intellectueelen omgang geen sprake kon zijn; dezeh vond hij echter bij de verschillende familieleden en jeugdkennissen van zijn moeder, waar hij veel aan huis kwam, o.a. de familie Haanebeek, van Stockum en Tante Fie Carbentus met haar drie dochters, waarvan een later huwde met Anton Mauve, een ander met A. Le Comte. Tersteeg zond aan de ouders de beste berichten omtrent Vincent ’s ijver en bekwaamheid, en evenals zijn grootvader vöör hem, is hij ,,de naarstige vlijtige jongeling” wien iedereen welgezind is. Als hij ruim drie jaar in den Haag geweest is, komt Theo, die nog in Oisterwijk op school gaat (dicht bij Helvoirt, waarheen hun vader intusschen beroepen is) een paar dagen bij hem logeeren en daarna, in Augustus 1872, begint de correspondentie tusschen de beide broers, die van dit eerste nu vergeelde, half vergane, haast nog kinderlijke briefje af, onafgebroken voortgezet wordt tot Vincent ’s dood, toen men nog een half voltooiden brief aan Theo bij hem vond, waarvan het hopelooze ,,que veux-tu? ’ ’ aan ’t slot is als een moede- loos gebaar, waarmee hij uit het leven scheidde. De voornaamste gebeurtenissen uit hun beider leven staan in de brieven vermeld en worden hier slechts aangevuld door bizonder- heden van Theo zelf vernomen of ontleend aan de correspondentie van de ouders met Theo, die eveneens in zijn geheel bewaard is gebleven ( de brieven van Vincent aan zijn ouders zijn helaas niet bewaard) — dagteekenend van Januari 1873 toen Theo, nog maar 15 jaar oud, naar Brussel ging om 00k in den kunsthandel te worden opgeleid. Die brieven — vol van de teederste belangstelling en zorg voor den zoon, die zoo vroeg al de wereld ingaat — ,,wat ben je toch al vroeg groot Theo” schrijft moeder, aan wien hun hart zoo hangt, omdat hij meer dan een der anderen hun liefde met oneindige teerheid en aanhankelijkheid beantwoordt, en ,,de kroon wordt van hun ouder- dom”, zooals ze hem zoo gaarne noemden, die brieven verteilen alle kleine bizonderheden van ’t dagelijksche leven in de pastorie; XXII wat er in den tuin bloeit en hoe de vruchtboomen dragen, of de nachtegaal al gehoord is en wie er alzoo op bezoek komt, wat de tekst was van vader’s preek, hoe ’t met de zusjes en ’t broertje gaat, en tusschen alles door bizonderheden over Vincent. Deze is in Mei 1873 overgeplaatst naar de zaak in London; bij zijn vertrek uit den Haag krijgt hij een prächtig getuigschrift van den Heer Tersteeg, die 00k nog eens aan zijn ouders schrijft, dat ieder in de zaak zoo graag met Vincent te doen had — liefhebbers, koopers en schilders, en dat hij ’t zeker ver zal brengen. ,,’t Is een heerlijke voldoening dat hij zoo dit eerste tijdperk van zijn werk kan eindigen, en daarbij is hij zoo eenvoudig gebleven” schrijft moeder. In Londen gaat het hem aanvankelijk zeer goed; Oom Vincent heeft hem bij enkele kennissen geintroduceerd en hij is met ijver in de zaak bezig, verdient al f 90, en hoewel ’t leven er duur is, weet hij nog telkens wat over te sparen om naar huis te sturen. Als een echte businessman koopt hij zieh een hoogen hoed ,,waar men in London niet buiten kan” schrijft hij, en hij geniet van de dage- lijksche tochten van zijn woning in de voorstad naar de zaak in Southamptonstreet in de City. Zijn eerste kosthuis is bij een paar dames, die er twee papegaaien op na houden, ’t is er wel goed maar hem wat te duur, daarom ver- huist hij in Augustus en komt nu bij Mrs. Loyer, de weduwe van een curate uit ’t Zuiden van Frankrijk, die met haar dochter Ursula een dagschool houdt voor kleine kinderen. Hier beleeft hij het gelukkigste jaar misschien van zijn leven. Ursula maakt diepen indruk op hem ,,ik heb nooit iets gezien of gedroomd als de liefde tusschen haar en haar moeder” schrijft hij aan een van de zusjes, en ,,heb haar lief om mijnentwil”. Hij schrijft er nog niet over aan zijn ouders, want hij heeft Ursula zelf nog niet zijn liefde bekend — maar zijn brieven naar huis zijn strafend van opgewektheid, hij schrijft dat hij toch zoo- veel goeds geniet, ,,ik heb een heerlijk thuis, ” en in de volheid van zijn hart roept hij uit ,,het rijke leven, Uw gave o God.” Als er in September gelegenheid is een pakje naar London voor hem mee te geven, is het wel teekenend wat er o.a. wordt ingesloten : een bouquet halmen en een krans van eikenblaren, door Theo die in- tusschen uit Brussel naar den Haag is overgeplaatst, gemaakt toen hij met vacantie thuis was; Vincent moest toch iets op zijn kamer hebben dat herinner de aan de geliefde Brabantsche velden en bos- schen ! Hij viert een gelukkig Kerstmis bij de Loyer ’s en in dien tijd XXIII stuurt hij wel eens een teekeningetje naar huis, o.a. van de straat en het huis waar hij woont en van het interieur van zijn kamer ,,zoodat we die ons goed voor kunnen stellen, ’t is zoo duidelijk” schrijft moeder. In dien tijd schijnt hij wel eens aan de mogelijkheid van schilder worden gedacht te hebben; later van uit Drenthe schrijft hij aan Theo: ,,wat heb ik niet te London staan teekenen längs de Theems Embankment, als ik ’s avonds uit Southamptonstreet naar huis ging — en ’t leek naar niets ; was er toen iemand geweest die mij gezegd had wat perspectief was, hoeveel moeite zou me gespaard zijn, hoeveel verder zou ik nu zijn.” Ook is hij in dien tijd in aanraking geweest met Thijs Maris, maar hij durfde zieh tegenover hem niet vrij uiten en sloot zijn Ver- langens en wenschen in zieh zelf op — hij moest nog een langen lijdensweg gaan eer hij zijn doel bereikte. Met Januari krijgt hij verhooging van salaris en tot ’t voorjaar toe blijven zijn brieven vroolijk en opgewekt; in Juli zal hij naar Holland körnen en schijnt voör dien tijd met Ursula gesproken te hebben over zijn liefde, helaas blijkt het nu dat zij al in stilte ver- loofd is met iemand die voor Vincent bij hen inwoonde. Hij tracht nog er op te influenceeren dat die verloving verbroken wordt, maar dit gelukt hem niet en met dit eerste groote verdriet komt er een verandering in zijn karakter; als hij dien zomer met vacantie thuis komt is hij mager, stil en onopgewekt, een ander mensch. Maar hij teekent nog al veeL Moeder schrijft ,, Vincent maakte nog menig mooi teekeningetje, hij teekende ’t slaapkamerraam en de voordeur, dus dat gedeelte van ’t huis, en ook nog in het groot die huizen in London waar zij met hun raam tegen aanzien; ’t is een heerlijke gaaf, waar hij vee^ aan kan hebben.” In gezelschap van zijn oudste zuster die er een betrekking zocht, keert hij naar London terug; hij gaat nu op kamers wonen in Ivy Cottage 395 Hensington NewRoad, en daar, zonder eenig familie- leven, wordt hij hoe langer hoe stiller en eenzelviger en ook hoe langer hoe godsdienstiger. De ouders zijn blij dat hij bij de Loyer’s weg is — ,,er waren daar te veel geheimen en ’t was geen familie als gewone menschen, maar zeker zal hij er teleurstelling van gehad hebben, zijn iliusie’s niet verwezenlijkt zijn” schrijft vader, en moeder klaagt: ,,de avonden zijn al ZOO lang en hij heeft vroeg gedaan in de zaak, het is wel een- zaam zoo niet in een familie, als het maar goed gaat”. Zij maken zieh bezorgd over zijn eenzelvig teruggetrokken leven. Oom Vincent XXIV dringt er ook steeds op aan dat hij zieh meer onder menschen zal bewegen ,,dat is even noodig als dat hij knap in de zaak wordt, ’ ’ maar de gedrukte stemming blijft, de brieven naar huis worden schaarscher en moeder begint te denken of de Londensche mist hem ook kwaad kan doen en of, al was ’t een tijdelijke, overplaatsing ook goed zou zijn. ,,Arme jongen hij meent het zoo goed en ik ge- ioof dat hij het voor zieh zelven niet gemakkelijk heeft.” Oom Vincent bewerkt in October '74 inderdaad een körte over- plaatsing naar de zaak te Parijs, maar Vincent zelf is daar weinig over gestiebt en uit boosheid schrijft hij niet naar huis, tot groote droefheid van zijn ouders. ,,’t Is maar een knorrige bui” zegt zijn zuster en Theo troost: ,,’t gaat hem toch goed”. Eind December gaat hij weer naar London terug waar hij zijn zelf de kamers betrekt en ’t zelf de eenzelvige leven leidt. Voor ’teerst wordt hij een zonderling genoemd. Zijn teekenlust heeft weer opge- houden maar hij leest veel, en de aanhaling uit Renan waarmee de Periode uit Londen besluit, toont duidelijk waar zijn gedachten mee vervuld^zijn en hoe hij reeds toen streefde naar het hooge ideaal: ,,mourir a soi-meme, realiser de grandes choses, arriver a la noblesse et depasser la vulgarite ou se traine l’existence de pres- que tous les individus. ’ ’ Slechts wist hij toen nog niet welke richting hij gaan moest om dat te bereiken. In Mei 1875 wordt hij voor goed overgeplaatst naar Parijs en speciaal belast met de schilderijengalerij, waar hij zieh echter volstrekt niet op zijn plaats voelt; hij voelt zieh meer thuis in zijn ,, cabin”, het kamertje op Montmartre, waar hij s’oehtendsen ’s avonds met Harry Gladwell in den Bijbel leest, dan tusschen het mondaine Parijsche publiek. Zijn ouders merken wel uit zijn brieven dat het niet gaat, en als hij met Kerstmis thuis komt en alles besproken wordt, schrijft de vader aan Theo: ,,ik geloof haast dat ik Vincent moet aanraden over 2 of 3 maanden zijn conge te nemen ; er is zooveel goeds in hem, maar daarom kan het echter toch noodig- zijn dat zijn positie ge- wijzigd worde, hij is bepaald niet gelukkig.” En zij houden te veel van hem om hem te overreden tot iets, waarbij hij zieh niet ge- lukkig voelt; hij wil leven voor anderen, nuttig zijn, iets goeds tot stand brengen, hoe hij weet het zelf niet, maar niet in den kunst- handel, dat weet hij wel, en als hij na zijn terugkomst uit Holland met den Heer Boussod * ) het beslissend gesprek heeft dat eindigt met * ) De Heer Goupil is in dien tijd opgevolgd door zijn schoonzoons Boussod en Valadon. XXV zijn ontslag legen i April, accepteert hij dit zonder iets tot zijn verontschuldiging in te brengen. Er was hem vooral kwalijk ge- nomen dat hij met Kerstmis en N. Jaar, de drukste tijd in Parijs, naar huis was gegaan. In zijn brieven schrijft hij er tamelijk luchtig over, maar hij voelt wel hoe somber en dreigend de wölken boven zijn hoofd beginnen samen te pakken; op 23-jarigen leeftijd Staat hij nu broodeloos, zonder eenig vooruitzicht op een betere carriere; Oom Vincent is diep teleurgesteld over zijn naamgenoot en trekt de handen van hem af; zijn ouders, hoe welgezind 00k, kunnen niet veel meer voor hem doen, zij hebben hun kapitaal moeten aanspreken om de opvoeding der kinderen te beköstigen, (het predikantstraktement was meen ik f 820) Vincent heeft zijn deel genoten, nu zijn de jongeren aan de beurt. Het blijkt dat Theo die zoo vroeg al de raadsman en steun van allen wordt, er nu reeds over gesproken heeft dat Vincent Schilder zou worden, maar op dit oogenblik wil hij nog niets daarvan hooren. Zijn vader spreekt van een betrekking aan een museum, of raadt hem aan in ’t klein een kunstzaak op te richten zooals oom Vincent en oom Cor vöör hem gedaan hebben; hij zou dan zijn eigen kunst- inzichten kunnen volgen en niet meer schilderijen verkoopen, die hij zelf leelijk vond — maar zijn hart trekt weer naar Engeland en hij wil bij ’t onderwijs gaan. Naar aanleiding van een advertentie krijgt hij in April 1876 een betrekking in Ramsgate bij Mr. Stokes, die zijn school in Juli verplaatst naar Isleworth. Hij heeft er echter alleen kost en in- woning zonder salaris, en neemt dus spoedig een andere betrekking aan op een ietwat deftiger school te Isleworth bij Mr. Jones, een methodisten-domine, bij wien Vincent ten slotte zoowat als hulp- prediker fungeert. Zijn brieven naar huis zijn somber, ,, ’t is of me iets dreigt” schrijft hij, en zijn ouders voelen wel dat ’t onderwijs hem 00k niet bevredigt. Er wordt nog gesproken over Fransch of Engelsch middelbaar examen, maar daar wil hij niets van weten. ,,Ik wou hij in natuur of kunst kon werken” schrijft moeder, die wel voelt wat er in hem omgaat. Met bijna wanhopige kracht klemt hij zieh vast aan den gods- dienst, om daarin bevrediging te vinden en voor zijn verlangen naar schoonheid, en zijn verlangen om iets te zijn voor anderen: ’t is soms of hij zieh bedwelmt aan de welluidende zoetvloeiende klanken der Engelsche teksten en gezangen, de romantische be- koring van een klein kerkje en het vrome waas van liefelijkheid in den Engelschen dienst. Er is in zijn brieven uit dien tijd een haast XXVI ziekelijke overgevoeligheid. Meer en meer gaat hij spreken . over een betrekking in verband met de kerk — maar als hij met Kerst- mis overkomt uit Engeland wordt er toch besloten dat hij niet meer naar Isleworth terug zal gaan, daar er in geen enkel opzicht voor- uitzichten zijn. Hij blijft echter op goeden voet met Mr. Jones, die later zelf in de pastorie te Etten komt logeeren en dien hij daarna ook nog in Belgie ontmoet. Nog 4ens gebruikt Oom Vincent zijn invloed en bezorgt hem een plaats in den boekhandel van Blusse en Braam te Dordrecht; hij schikt er zieh in, maar de lust is niet groot, teekenend zijn de woorden door een der zusters in dezen tijd aan Theo gericht: ,,Jij denkt dat hij iets meer is dan een gewoon mensch, maar me dunkt dat het vrij wat beter zou zijn als hij zieh zelf hield voor een ge- woon mensch. ’ ’ Een ander schrijft ,,hij wordt suf van vroomheid’ Het Evangelie te verkondigen is nog steeds het eenige wat hem begeerlijk lijkt, en ten slotte wordt er een plan gemaakt om hem in Staat te stellen de Studie in de theologie te beginnen. De ooms in Amsterdam zeggen hun hulp toe; bij oom Jan van Gogh op de Marinewerf zal hij inwonen, wat al een groote be- sparing van onkosten is, oom Stricker bezorgt hem een goeden leeraar in de oude talen — den behenden Dr. Mendes da Costa — en geeft hem zelf ook nog les ; bij Oom Cor in den kunsthandel kan hij altijd zijn hart nog eens ophalen aan het zien van kunst, en ZOO doet ieder wat om het hem gemakkelijk te maken, behalve Oom Vincent die het met dit plan geheel oneens is en er niet aan mee wil werken, waarin hij ten slotte blijkt gelijk te hebben gehad. Vol moed tijgt Vincent aan ’t werk, hij moet zieh nog eerst prepareeren voor het Staatsexamen, eer hij de Studie aan de Uni- versiteit kan beginnen, het zal wel 7 jaar duren eer hij klaar kan zijn; ängstig vragen zijn ouders zieh af of hij de kracht zal hebben om vol te houden, of hij, die nooit gewend is geweest aan geregelde Studie, op zijn 240 jaar zieh daar nog toe zal kunnen dwingen? Die tijd in Amsterdam, van Mei 1877 tot Juli 1878 wordt een lange lijdensgeschiedenis. Na het eerste half jaar begint Vincent de moed en ook de lust te ontzinken; thema’s maken en spraak- kunst leeren is niet wat hij zoekt — de menschen troost en op- ^Tjeunng brengen door het Evangelie, dat is zijn verlangen en daarvoor is toch al die geleerdheid niet noodig! Hij snakt naar fractisch werk, en als tenslotte ook zijn leeraar inziet dat Vincent nooit klaar zal körnen, raadt hij hem de Studie maar op te geven. In het Handelsblad van 30 Nov. 1910 geeft Dr. Mendes da Costa zijn XXVII persoonlijke herinneringen aan den later zoo beroemden leerling, van Wien hij menige teekenende bizonderheid vertelt, zijn ner- veuse, bekorende vreemdheid van uiterlijk, zijn goeden wil om te leeren, de eigenaardige gewoonten van zelftucht en zelfkastijdingen ten slotte zijn totale ongeschiktheid voor geregelde Studie. Niet längs dieM weg zou hij zijn doel bereiken ! Zelf komt hij er rond voor uit, dat hij blij is ’t zoo ver maar is gekomen en dat hij nu met meer moed de toekomst tegemoet kan gaan, dan toen hij zieh hopeloos aan de Studie wijdde, wat hij later ,,de kwaadste tijd” van zijn leven noemde. Hij wil ,,laag bij den weg blijven” en nu ’t liefst Evangelist worden in Belgie; daarvoor worden geen diploma’s gevraagd, geen Latijn of Grieksch ; slechts drie maanden aan de opleidingsschool der Evangelisatie te Brussel, waar men tegen betaling van kosten inwoning gratis les krijgt, en men kan een aanstelling krijgen. In Juli reist zijn vader met hem er heen, vergezeld van Mr. Jones die op zijn doorreis naar Belgie juist een paar dagen bij hen te Etten heeft doorgebracht, en samen bezoeken zij de verschillende leden van het Comite der Evangelisatie: Ds. v. d. Brink uit Rousselaere, Ds. Pietersen uit Mechelen en Ds. de Jong uit Brussel. Vincent deed daar uitstekend zijn woord en maakte een goeden indruk; ,,zijn verblijf in den vreemde en het laatste jaar te Amsterdam zijn toch niet geheel zonder vrucht geweest en hij weet als hij uitkomt wel bewijzen te geven dat hij reeds veel heeft geleerd en opgemerkt in de school van het leven” schrijft vader, en Vincent wordt dan ook aangenomen als leerling. Toch zien de ouders met nieuwe zorg deze nieuwe proef beginnen. ,,Ik ben altijd zoo bezorgd, dat waar Vincent ook komt of wat hij doen zal, hij het door zijn zonder- lingheid en wonderlijke denkbeeiden en opvattingen van ’t leven over- al zal afbreken” schrijft moeder en vader voegt er bij: ,,Het smart ons ZOO als wij zien dat hij letterlijk (jeen levensvreugd kent, doch altijd maar rondloopt met gebogen hoofd, terwijl wij toch al deden wat we konden om hem tot een eervol doel te brengen! ’t Is alsof hij opzettelijk kiest wat tot moeite leidt.” Inderdaad was dat Vincent ’s streven; zieh zelf vernederen, zieh zelf vergeten, zieh zelf opofferen, mourir a soi-meme, dat was zoo- lang hij nog zijn toevlucht in den godsdienst zocht, het ideaal dat hij najaagde, en nooit deed hij iets ten halve! Maar längs door anderen gebaande wegen gaan, zieh schikken naar den wil van anderen, dat lag niet in zijn aard, hij wilde zalig worden op zijn eigen manier. Als hij eind Augustus op de school te Brussel komt, die nog maar XXVIII kort bestaat en slechts drie leerlingen telt, is hij bij delessenvan meester Bokma zeker de verst gevorderde, maar hij is er niet op zijn plaats en voelt zieh ,,als een kat in een vreemd pakhuis’^ zooals hij zegt en wordt om zijn zonderlingheden in kleeding en manieren nog al geplaagd. Hij mist ook de gave om uit ’t hoofd te spreken, en moet zijn voordrachten dus altijd voorlezen, maar ’t grootste bezwaar tegen hem is, ,,hij kende geen onderwerping ’ ' en als dan ook de drie maanden proeftijd om zijn krijgt hij geen aanstelling. Hoewel hij (in brief 126) dit maar terloops aan Theo vermeid! schijnt hij het zieh zeer te hebben aangetrokken. Zijn vader ont- vangt berieht uit Brussel (waarsehijnlijk van het hoofd der sehool) dat Vineent zwak is en vermagerd, niet slaapt en in een zenuw- aehtigen, overspannen toestand verkeert, zoodat ’t beste zal zijn hem te körnen halen. Onmiddellijk reist hij naar Brussel en weet nog alles ten beste te sehikken. Vineent gaat voor eigen rekening naar de Borinage, woont er tegen vergoeding van fr. 30 per maand, bij M. van der Haegen, Rue de 1 ’Eglise 39 te Paturages bij Mons, waar hij ’s avonds de hinderen les geeft; hij kan zieh oefenen in ziekenbezoek en bijbellezing houden, en als dan in Januari het Comite weder ver- gadert zal men zien hem alsnog een aanstelling te bezorgen. De omgang met de mensehen daar bevalt hem goed, in zijn vrijen tijd teekent hij groote kaarten van Palestina, (waarvan zijn vader er vier besteld a f 10 ’t stuk), en tenslotte krijgt hij in Januari 1879 nog een tijdelijke aanstelling (voor 6 maanden) te Wasmes tegen fr. 50 per maand, waarvoor hij bijbellezing moet houden, hinderen leeren, en ziehen bezoeken — dus werk naar zijn hart. Zijn eerste brieven van daar zijn vol tevredenheid en hij wijdt zieh met hart en ziel aan zijn werk, maar vooral aan het practische deel er van, en gaat Op in het verplegen van ziehen en gewonden. Spoedig vervalt hij echter weer in de oude overdrijving, hij tracht de leer van Jezus letterlijk in praktijk te brengen, geeft alles weg, zijn geld, zijn kleeren efi*bed, verlaat het goede kosthuis bij Denis in Wasmes en trekt alleen in een armzalig hutje waar het noodigste ontbreekt. Reeds had men zijn ouders hierover geschreven, en als dan eind Februari ^'Ds.'Röchelieu uit Brussel op inspectie komt barst de bom los, want zööveel ijver is te veel voor de Heeren, en iemand die zichzelf zöö verwaarloost kan niet tot voorbeeld dienen van anderen. Er wordt over hem vergaderd door den kerkeraad van Wasmes, en als hij niet naar raad luistert zal hij zijn post kwijt zijn. Zelf neemthij het nog XXIX al kalm op; ,,wat zullen wij nu doen” schrijft hij, ,,Jezus was ook bedaard in den storm; ’t moet misschien eerst siecht worden eer ’t beter wordt. ’ ’ Weer gaat vader naar hem toe en weet nog- maals den storm te bedwingen, hij bezorgt hem weer in ’t oude k'osthuis, maant hem aan tot wat minder overdrijving en een tijd lang gaat weer alles goed, hij schrijft tenminste dat hij geen aan- merking meer hoort. In Juli körnen dan weer siechte berichten. ,,Hij voegt zieh niet naar het verlangen van het Comite en er blijkt niets aan te doen te zijn, ’t schijnt dat hij onbuigzaam blijft bij aanmerkingen, die men op hem maakt”, schrijft moeder, en als dan de 6 maanden van zijn tijdelijke aanstelling om zijn, wordt hij niet weer benoemd, maar laat men hem drie maanden tijd om naar iets anders om te zien. Hij verlaat Wasmes en trekt te voet naar Brussel om Ds. Pietersen die uit Mechelen daarheen verhuisd is, om raad te vragen; deze schildert in zijn vrijen tijd, en heeft een atelier, wat wel de reden zal zijn geweest, waarom Vincent zieh juist tot hem wendde. Vermoeid en verhit, ontdaan en in overspannen toestand kwam hij er aan, en zoo verwaarloosd was zijn voorkomen dat de dochter des huizes die hem opendeed, verschrikt haar vader riep en zelf wegvluchtte. Ds. Pietersen ontving hem vriendelijk, bezorgde hem goed logies, noodigde hem den volgenden dag aan tafel, liet hem het atelier zien en daar Vincent eenige van zijn schetsen van mijn- werkers had meegebracht, is er waarschijnlijk zoowel over teekenen en schilderen als over Evangelisatie gesproken. ,, Vincent maakt den indruk van iemand die zichzelven in den weg Staat” schrijft Ds. Pietersen aan de ouders en moeder voegt er bij: ,,hoe gelukkig dat hij toch nog altijd iemand vindt, die hem voorthelpt, nu Ds. Pietersen”. 