title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: te Boston, als het derde deel der Handbooks on the history of religions ed. prof Morris Jastrow Jr. te Philadelphia. Over doel en plan van dit werk kan men het eerste hoofdstuk der Inleiding nalezen. Dat ik een deel er yan, dat een zelfstandig geheel yormt, ook in onze taal uitgeef, geschied t in de oyer- tuiging dat een historisch overzicht van het germaansche heidendom yoor den beschaafden lezer van belang is, niet zoozeer nog om het yeelvuldige gebruik dat van mo- tieyen uit dien tijd in de hedendaagsche letterkunde ge- maakt wordt, als om een leemte aan te yuUen in veler historisch weten« Om geheel andere redenen dan de klas- sieke oudheid, maar in niet mindere mate, verdient de germaansche de algemeene belangstelling. Ik meen dus aan hen, die in de geschiedenis van onzen volksstam en zijne yerwanten belang stellen een dienst te doen door Digitized byCjOOQlC VI hun in een leesbaren rorm het oudste yerleden onzer germaansche voorouders te schetsen. Heb ik du8 bij deze uitgave den „general reader" en niet den geleerde op het oog, ik vlei mij dat ook voor beoefenaren der godsdienstgeschiedenis mjjn uiteenzettin- gen eenige winst kunnen afwerpen. De poging om een historisch beeld te leveren möge voorbarig wezen, door zulk een poging wordt althans de eisch waar het op aan komt met nadruk gesteld. Terecht zogt prof. R. C. Boer: „het zal misschien een taak der toekomst wezen, aan de „band der archaeologie te onderscheiden tusschen mythi- „sche Toorstellingen , die in verschillende perioden aan „elkander opvolgende cultuurvolken ontleend zijn'' (Mu- seum, Augs. 1899). Ik haal deze woorden aan om aan te dulden in welke richting , ook volgens mij , voor een deel „de taak der toekomst'* ligt. Overigens zal ik niet over mjjn arbeid allerlei opmer- kingen maken ter verklaring , toelichting of wellicht veront- schuldiging. Alleen moet ik vermelden dat dit werk reeds geheel afgedrukt was in het voorjaar 1899 Van litteratuur die daama versehenen is , heb ik dus geen gebruik kunnen maken, anders zou ik b.v. met 0. Bremer, Ethnogra- phie der germanischen Stämme (in Paul's Grundriss' HI) mijn voordeel hebben gedaan. Ik heb mij tot het bewerken* der omvangrijke stof, die hier in een overzicht is samengebracht, niet gezet, zon- der te weten welk een waagstuk ik ondernam. Ik gevoel al het hachelijke voor iemand die geen philoloog is om een boek als dit in het licht te zenden. Des te hooger waardeer ik het dat ik mijn arbeid voor de uitgave onder Digitized byCjOOQlC TU het oog Tan een meester in het, vak heb mögen brengen. Met groote dankbaarheid vermeid ik dat mijn amtgenoot dr. B. Symons van zijn kostbaren tijd menig nur heeft ge- geven aan het nazien mijner proeven , met een nauwkeu- righeid waarin ik gaame de scherpte van zijn weten- schappelijk oordeel , maar ook zgn vriendelgke gezindheid te mijwaart heb opgemerkt. Ook de betreurde voormalige chef der firma De Erven F. Bohn , wijlen de beer J. K. Tadema , wiens groote wel- willendheid ik jaren lang mocht ondervinden, heeft op de meest voorkomende wijze mijne wenschen ten opzichte dezer uitgave vervuld, waarvoor ik gaame openlijk mijn dank uitspreek. P. D. Chantepie de LA Saussaye. Leiden j 1 Februari 1900. Digitized byCjOOQlC INHOÜD. Inleiding. HooFDSTUK I. Doel en plan van bet werk .^ Blz. 1 „ II. De gescbiedenis der germaansche mytbologie. „ 8 Historisch gedeelte. HooFDSTUK 1. De prebistoriscbe t^den Bbs. 59 „ IL Stammen en volken „ 78 „ III. Germanen en Bomeinen „ 118 „ lY. Heidendom en Cbristendom „ 141 „ y. De dnitscbe beldensage. „ 167 „ VI. De Angelsaksers „ 187 „ VII. Het Noorden tot den Vikingentgd „206 „ VIII. Noorwegen en IJsland. — Gescbiedenis en litteratuur • «229 „ IX. Folklore „268 „ X. Moraal „ 283 Digitized byCjOOQlC INLEIDING. HOOPDSTUK I. Doel ttii plan van het werk. Tot den germaanschen voortijd trekt ons machtig en daaraan bindt ons blijvend het land dat wij bewonenen het bloed in onze äderen. Dit is ten volle waar voor DuitscherB, Hollanders, Engeischen, de scandinayische volken, gedeeltelijk voor Franschen, wat de afstamming betreft ook voor de Amerikanen der Vereenigde Staten. Wij mögen dan onzen godsdienst van de Joden en'onze beschaving van de „klassieke" volken der oudheid ont- vangen hebben, de oorsprong van ons natuurlijke leven is bij de oude Germanen te zoeken ; al zijn deze niet onze geestelijke voorouders, zij zijn onze stamvaders, van wie wij zoowel veel van onzen aanleg als allerlei voorstellin- gen en gewoonten geerfd hebben. Het gaat ons ter harte zoo nauwkeurig mogelijk te weten waarin dat erfgoed bestaat, in onderscheiding van en in verband met wat wij van vreemden ontvingen. Daarbij komt dat de gestalten en verbalen uit den ger- maanschen voortijd in onze eeuw bij vemieuwing de ver- beelding bezig houden. In de nieuwe letterkunde herle- 1 Digitized byCjOOQlC ven de noorsche goden en beiden, de duitsche Nibe- lungen; wij geyoelen een eigenaardige bekoring van die mytben- en sagenwereld, al is zij niet verbeerlijkt in meesterwerken zooals die der griekscbe kunst. In dit boek zal een overzicbt gegeven worden van onze kennis aangaande bei beidendom bij de Germanen. Het woord mytbologie, daarvoor gebruikt, duidt zoowel de mytben en verbalen zelf als bun wetenscbappelijke be- bandeling aan. Deze dubbele beteekenis baart ecbter even- min moeilijkbeid als bij bet woord bistorie, waarvan betzelfde geldt. Meer bezwaar scbijnt bet op te leveren bet gebeel van den beidenscben godsdienst onder den naam van mytbo- logie te begrijpen. Immers nocb de cultus nocb de gods- dienstige gewoonten en instellingen Valien onder bet begrip mytbe , al staan zy tot mytbologie ook vaak in betrekking. Godsdienstgescbiedenis en mytbologie zijn volstrekt niet betzelfde ; bij de bebandeling van boogere cultuurvolken, wier godsdienstig leven wij uit bun litteratuur kennen, is bet zeer noodig deze twee onderwerpen te onderscbei- den. Maar bij stammen en volken, die op lageren trap staan en waaromtrent onze kennis fragmentariscb is , levert bet geen bezwaar op ook aan de raeer algemeene beban- deling den titel van mytbologie te geven. Dit möge logiscb minder juist zijn , voor de Germanen geschiedt bet alge- meen en wij zullen ons bier aan dit gebruik bouden. Onder germaanscbe mytbologie verstaan wij dus al wat wij van den godsdienst der aude Germanen , d. i. Duit- scbers, Angelsaksers, Scandinaviers, de gotbiscbe. en an- dere oostgermaanscbe volken weten. De grens onzer be- Digitized byCjOOQlC handeling is de bekeering dier volken tot het Christen- dom, die in het Noorden eerst omtrent 'tjaar lOOOplaats vond. De heidensche bestanddeeien bij de christelijke Germanen, in de Middeneeuwen en tpt op onzen tijd, zuUen wij van onze beschouwing niet geheel kunnen uit- sluiten, op zichzelf behooren zij niet tot ons onderwerp. De my thologie is een historische wetenschap : dit mag als uitgemaakt gelden. Daaruit volgt dat zij geheel ge- benden is aan de stellige gegevens , de getuigenissen die historisch gewogen moeten worden, naar herkomst en karakter beoordeeld. Is dit reeds niet gemakkelijk, nog veel grooter moeilijkheden ontmoet men , zoodra men de enkele trekken gaat samenvoegen en uit het gevondene materiaal het gebouw der mythologie doet verrijzen. Hier betreedt men het schijnbaar effen maar inderdaad uiterst steile päd der mythenverklaring. Niets toch is gemak- keljjker dan met een vernuftigen inval of volgens eükele gangbare ideeen de mythische beeiden en verbalen te verklaren; men gebruikt dan de trekken die in de ver- klaring passen, laat het overige liggen en bespeurt niets van de leemten in de historische gegevens. Maar alle trekken van een mythe en alle mythen aangaande een god of beld in hun samenhang en eenheid te verstaan, dat is altijd bijzonder moeilgk en in zeer vele gevallen volkomen onmogelijk. „Einen gedanken finden ist spiel, „ihn ausdenken arbeit; eine mythologische thatsache er- „gründen — wie soll ich das nennen? Du kennst das „Unkraut, den hahnenfuss, das nach allen selten ran- „ken sendet: wo immer der sporn einer ranke den boden „fasst, entsteht eine wurzel und neue pflanze ; rasch über- Digitized byCjOOQlC „zieht sich damit eine weite strecke. Nun, wer dieyer- „ästelung dieses unkrauts über einen grossen rasenplatz „hin bis zur letzten wurzel bloss legen wollte ohne ein ^föserchen zu verletzen, würde eine geduldprobe auf sich „nehmen, mit der sich mythologische Forschung allenfalls „vergleichen Hesse *). Daarenboven is het de vraag of de eenheid welke men zoekt en vindt ook werkelijk bestaat. Wij staan aan aller- lei misverstand bloot. Wij maken algemeen wat uit een verborgen hoekje te voorschijn is gekomen, zien voor volksgeloof aan wat door de verbeelding van een dichter is geschapen , houden voor oorspronkelijk wat van jonge dagteekening is. Nu ligt er wel in het erkennen dezer gevaren een middel om er zieh tegen te wapenen. Ook geeft de rijke stof zelf tal van aanwijzingen hoe men haar moet gebruiken; maar toch blijft het noodig steeds gedachtig te zijn aan de grenzen van het bereikbare. Wij kunnen de mythologische stof niet laten liggen zon- der te beproeven haar te ordenen en te verstaan; maar van elken stap dien wij daarbij doen moeten wij ons rekenschap geven , en ons recht om een gebouw te stieb- ten en het verstrooide tot ein geheel samen te voegen, spreekt niet van zelf, het moet in elk bijzonder geval gestaafd worden. Hetzelfde geldt van het schetsen der godsdienstige ontwikkeling. Gelijk voor menig ander zoo wordi; ook voor dit gebied, de germaansche mythologie, als hoog- stc doel gesteld het geven van een ontwikkelingsge- H, üsenery Eeligionsgeschichtliche Untersacliangen I (1889) p. XI. Digitized byCjOOQlC schiedenis. Nu is het ongetwjjfeld onze taak reden te geven van de veranderingen , die voorstellingen , verba- len, gebruiken hebben ondergaan. Of evenwel die ver- anderingen in eenzelfde lijn liggen, of wij ze volledig genoeg kennen om ze in baar samenbang te bescbrijven, bf wij, in 6en woord, van ontwikkeling kunnen spreken, dat is een vraag, wier beantwoording telkens een bij- zonder onderzoek vereiscbt. Deze opmerkingen zouden bier doelloos zijn, indien zij niet de strekking badden om die systematische een- beid en die eenparige ontwikkeling aan de ger- maanscbe mytbologie te ontzeggen. Een zekere eenbeid , zooals die zicb vertoont bij gewassen van soortgelijken of denzelfden bodem, zuUen wij bier vinden, groepen van verscbijnselen en parallelle verscbijnselenbescbrijven. Op de veranderingen die in den gang der bistorie zicb voordoen zuUen wij wijzen, Maar een systeem en ont- wikkeling zal evenmin ons uitgangspunt als ons resultaat wezen. Veeleer zullen wij de enkele volken en tijden nauwkeurig moeten onderscbeiden. Het plan van dezen arbeid staat met deze overwe- gingen in verband. In een zooveel mogeljjk aaneenge- scbakeld verbaal zullen de verschillende onderwerpen die tot de germaanscbe mytbologie bebooren onder de aandacbt van den lezer worden gebracbt. Het onder- zoek zelf wordt bier niet medegedeeld, Ook is geen nieuwe stof opgedolven. Op bet oogenblik bestaat er minstens evenzeer beboefte om de reeds aanwezige stof te ordenen en te doen zien welk beeld zij ons geeft van bet germaanscbe beidendom, dan om nieuw materiaalte Digitized byCjOOQlC 6 zoeken. In het eerste ligt de taak van dit werk. Daarom zal faet geen opzettelgk overzicht der bronnen bevatten. Alleen door een uitroerige kritische behandeling zou zulk een overzicht waarde hebben, en deze zou de stof zelf reeds grootendeels Vorwerken. Om dus verdrietige herhalingen te vermgden, worden de bronnen bij de enkele hoofdstukken opgegeven. Wel was het noodig voor de geschiedenis der Studien eenige ruimte af te zonderen. Zeer dikwijls is zulk een ge- schiedenis ballast , of althans alleen voor vakgeleerden van belang , dus in een boek dat op een wijderen kring van lezers rekent, misplaatst. Hier is het echter anders. De germaansche mythologie ontleent een deel van haar waarde daaraan, dat zij in enkele harer vertakkingen over materiaal beschikt zonder wederga rijker, dan eene harer zusteren. Wil men questien die op heldensage, of wel die op folklore betrekking hebben, wetenschap- pelijk onderzoeken, om het even of men over Indiers of Grieken of welk ander volk handelt, dan zal men van de germaansche mythologen moeten leeren hoe zij met dergelijke vraagstukken omgaan. Dit is de voor- naamste reden waarom een geschiedenis der germaan- sche mythologie van algemeen belang is , en in een boek als dit niet mag gemist worden. De eigenlijke behandeling is te splitsen, naar den aard van het onderwerp, in twee groote afdeelingen. In de eerste worden de gegevens historisch geordend, de tijden en volken in hun eigenaardigheden geteekend, kortom de fragmenten eener geschiedenis, voor zoover de bronnen dat toelaten, geschetst. De tweede moet de Digitized byVjOOQlC enkele godengestalten met de mythen, de voorstellingen en gebruiken, den cultus beschrijyen , wel met inacht- neming van de verschillende herkomst van dit een en ander, maar toch zooveel mogelijk de losse gegevens groepeerende. Eerst daarna kan men de slotsom opma- ken, het oordeel vestigen over den aldus beschreven godsdienst, zijn karakter en zijn plaats in de rij der godsdiensten bepalen. Digitized byCjOOQlC HOOFDSTÜK n. De gescMedenis der germaansche mythologie. Litteratuur. De algemeene overzichten onder den titel van Geschichte der germanischen Philologie van B. von Bau- mer (1870 in Geschichte der Wissensch. in Deutschland IX) en van H. Faul (in FauV^ Grundriss der germanischen Philolo- gie * I) bevatten vrij wat stof ook voor de geschiedenis der germaansche mythologie, evenals de vele verhandelingen en recensies vooral in J, Grimm , Kleinere Schriften (8 B. 1864 — 90) ; W. Grimm , Kleinere Schriften (4 B. herausg. von G, Hvivrichs 1881 — 87); N. M, Fetersen, Samlede Afhandlinger (4 D. 1870—74). Beknopte overzichten in E, H Meyer, Ger- manische Mythologie § 1 — 10; W. Golther, Handbuch der germanischen Mythologie p. 1 — 54; B, Sijmons, De ontwik- keligsgang der germaansche mythologie (redev. 1892). Over de twee grootste gestalten op dit gebied van wetenschap heb- ben wij biographieen van W. Scherer, Jacob Grimm (2eaufl. 1885), Karl MüUenhoff (1896). De geschiedenis der germaansche mythologie, die iets anders bedoelt te geven dan een min of meer voUedige bibliographie of wel een overzicht der voornaamste wer- ken , moet zieh drieerlei voorstellen. Zij wil vooreerst doen zien hoe in den loop der tijden de bronnen zijn gevon- den en toegankelijk gemaakt, en het daaruit verworven materiaal is bewerkt. Dan : welke resultaten zijn verwor- ven, hetzij om later te worden gewijzigd hetzij als een Digitized byCjOOQlC voor goed yaststaand bestanddeel onzer kennis. Eindelijk : dat de algemeene geestelijke stroomingen der beschaving inyloed gehad hebben op het onderzoek door de onder- werpen te bepalen waarop de aandacht viel , de gezichts- punten waaruit men de stof beschouwde. In ons verhaal zuUen wij telkens yan het ßene land naar het andere moeten yerhuizen, vooral de duitsche en de scandinayische behandeling der germaansche oud- heid hebben meestal yerschillende banen ingeslagen en zijn ook heden nog dikwijls gescheiden. Deze wetenschap draagt minder dan de meeste andere vakken een inter- nationaal karakter, al oefenen ook de geleerden yan yerschillende landen wederzijds inyloed op elkander. Reeds in de 17e eeuw heeft het niet ontbroken aan geschriften waarin hetzij het yolksgeloof , hetzij de anti- quiteiten yan een bepaalde streek werden behandeld. Zoo schreef de schotsche predikant R. Kirk in 1691 een tractaat oyer „elves, fauns and fairies'' dat nog in 1893 als historisch monument herdrukt werd*); en te onzent yerzamelde J. Picardt allerlei „antiquiteiten" *). Reeds in 1648 had El. Schedius de eerste poging gewaagd een yolledige germaansche mythologie te leye- ren, een yrij lijyig werk, waarin de plaatsen der oude schrijyers oyer allerlei yolken zonder historischen zin R' Kirk, Secret Commonwealth (1691) with comment by A. Lang (1893 Biblioth^qne de Carabas). -) Johan Picardt^ Antiquiteiten der provintiea en landen gelegen tusschen Noord-zee, IJssel, Emse en Lippe 1660. Over hem zie L. Knappertj Navorscher Mei 1894. Digitized byCjOOQlC 10 worden behandeld *). Bij deze twee bronnen: het volks- geloof en de klassieke schrijvers , kwamen nu weldra de geschriften die men in het noorden gevonden had en de oudheden in allerlei gewesten van Duitschland opgedol- ven. De boeken en opstellen die deze stof geheel of ge- deelteljjk beschreven, waren in het midden der 18e eeuw reeds tot een duizendtal geklommen. Bijzondere vermel- ding verdienen Tr. Arnkiel, die het eerst de werken der scandinavische geleerden gebruikte *), en J. G. Key s- 1er, die de romeinsche inscripties en het volksgeloof inlijfde *). Bijna al de schrijvers uit deze periode hielden de heidensche goden euhemeristisch voor gestorven beiden ; geen van hen vermocht de stof historisch af te bakenen door tasschen Germanen en Kelten te onderscheiden. Yan de scandinavische landen zou de stoot uitgaan voor een vruchtbare behandeling der germaansche oudheid. Wij moeten echter niet meenen, dat in deze gewesten de bloeitjjd der middeneeuwsche litteratuur ongemerkt is overgegaan in de periode der historische studio. Zelfsop IJsland, den zetel der oud-noorsche litteraire ontwikke- ling, waren in de 15e en 'tgrootstegedeelteder 16eeeuw het historisch verleden ende inheemsche litteratuur schier EL Schedii de Diis Germanis, sive veteri Germanorum, Gallo- mm, Britannorum, Yandalorum religione (1648). ^ Trogülus Arnkiel, Cimbrische Heydenreligion ; ausführliche Erörterung was es mit der cimhrischen und mitternächtlichen Völker als Sachsen etc. ihrem Götzendienst vor eine Bewandtniss gehabt (reeds 1690, 4 Th. 1703). ') J, G. Keyaler, i^ntiquitates selectae septentrionales et celticae (1720). Digitized byCjOOQlC 11 vergeten ; de renaissance begint eerst tegen 't einde dier 16e eeuw met den historischen en litterarischen arbeid van Arngrimr Jönsson en Björn Jönsson & Skarä^sd. Wel was reeds eiders vrij wat gedaan : de parijsche uitgaaf van Saxo dagteekent van 1514 en in het midden der eeuw had de laatste katholieke aartsbisschop vanüpsala, Olaus Magnus, een eerste proeve van noorsche my- thologie gegeven, geput uit Saxo, de latgnsche schrij- vers en de toestanden van zijn eigen tijd ^). Ook had hij de monumenten onderzocht en een runen-alfabet op- gesteld. Eerst in de 17e eeuw echter namen de Studien een hooger vlucht. In Denemarken hielden vooral Ole Worm, Stephanius en P. Resenius zieh bezig met monumenten en Runen , met de uitgave van Saxo en de verzameling van handschriften. Dit laatste was mogeljjk geworden nadat op IJsland de bisschop van Skalholt Brynjolf Sve^insson in 1640 het voomaamste hand- schrift der reeds vroeger bekende prozaische en in 1643 voor het eerst de poetische Edda had gevonden. AI gingen er zoowel in de tweede helft der 1 7« eeuw als bij een groo- ten brand te Kopenhagen in 1728 vrij wat handschriften verloren , er was nu toch een omvangrijke litteratuur, ook van saga's, gevonden, die in 4 groote verzamelingen be- waard den grondslag zou vormen voor de vordere studio. Wij bezitten ze in de handschriftendoorBrynjolf zelf bijeen- Het werk dat in 1555 verscheen heette: historia de gentium septentrionalium variis conditionibns statibnsqne, zie daarover o.a. L. Knappertj Bijblad van de hervorming 11 Jan. 1894. Over zyn kaart 0. Brenner, Die ächte Karte des Ol ans Magnus vom Jahre 1539 (Christiania Vid. Selsk. Forh. 1886). Digitized byCjOOQlC 12 gebracht en in 1662 den koning van Denemarken toe- gezonden (cod. Kegii), in de coUectieyan Ami Mag- nussen tusschen 1690 en 1728 (cod. A. M.). Deze beide groepen van Mss. zijn te Kopenhagen ; de door Stephanius bijeengebrachte handschriften zijn nu te Upsala (cod. ü.) , terwijl een vierde groep , uit IJsland van de laatste helft der 17e eeuvr afkomstig, nu als Codices Holmenses (cod. H.) te Stockholm is. Van de herkomst en den ouderdom dezer litteratuur vormde men zieh in den eersten tijd , en nog lang daarna, de meest fantastische voorstellingen. Het gevondene was slechts een klein gedeelte eener archetypische Edda, die tot de „Ansen" zelf of tot de koningsdochter Edda , kort na de dagen van Odhin , opklom, de patriarchale leer der oude Atlantisbewoners bevatte, 300 jaren v66r den tro- jaanschen oorlog, ja de oudste Runen dagteekende men van 2000 v. Chr. Afhankelijk van de deensche geleerden schreef de Zwitser Malle t een werk, waarin hij onder deninvloed van 18e-eeuw8che denkbeeiden de geschiedenis als bescha- vingsgeschiedenis opvattende , het noorden hoogelijk prees als bakermat der vrijheid tegen de tyrannie, en verscheidene stukken der Edda door vertalingen aan zijn landgenooten bekend maakte. Het werk werd in 1770 in 't Engelsch ver- taald door bisschop Percy met eenbelangrijke voorrede, waarin voor het eerst tusschen germaansche en keltische verbalen en oudheden scherp onderscheiden werd *). ^) P. H, Maltet , Northern Aotiquities, transl. by bish, Percy is nog herdrukt in 1882. Digitized byCjOOQlC 13 Ook de schoone letteren maakten zieh van de vondsten meester. In Duitschland ontsnapte de waarde der oud- noorsche litteratuur niet aan den ruimen blik yan Her- der, die onder allerlei ISeeeuwscheinvloeden deroman- tiek der 19e eeuw voorbereidde , en wiens breede en diepe geest kosmopolitische belangstelling paarde aan zin voor na- tionale eigenaardigheden , voorliefde voor het natuurlijke aan een oog voor historische ontwikkeling. Zoo heefthij nieuwe stof bewerkt en nieuwe gezichtspunten geopend. Yan heinde en ver verzamelde hij volksliederen , en rekende tot die naieve ,, Stimmen der Völker" vrij wat, dat wij heden niet meer als zoodanig beschouwen. Zoo zag hij in Yoluspa een primitief product, al erkende hij ook dat de kritiek aangaande dat gedieht haar laatste woord nog niet gesproken had. Ook de minder beroemde F. D. Grat er maakte stof uit de noorsche mythologie en uit de volks- poezie meer algemeen bekend *). Bij de ingenomenheid met den inhoud kwam nu in Denemarken patriotische geestdrift. Öhlenschläger trachtte in zijn gedichten- cyclus Nordens Guder (1819) de oude mythen te doen herleven, waarbii hij uitging van de meening dat de Eddaliederen deelen waren van een geheel. Eveneens meer tot de litteratuur dan tot de wetenschap behoort wat de oudere Grundtvig op dit gebied heeft ge- leverd. N. F. S. Grundtvig '), de vijand van het rationa- lisme, de man die opkwam voor het persoonlijk geloof In zijn tijdschrift Bragur (8 Th. 1791—1812). *) N. F. S. Grundtvig, Nordens mythologi eller Sindbilled-Sprog historisk-poetisk ndviklet og oplyst (1832, een omwerking van een reeds in 1807 versehenen o verzieht). Digitized byCjOOQlC 14 en het levende woord tegenover de versteening in leer en kerk, heeft ook voor nationale volksontwikkeling ge- ijverd en zeer sterk zijn Stempel gezet op het geestelijk leven van zijn volk. Zijn geestdrift yoor den oud-noorschen heldentijd, zgn yernuft in de behandeling der mythen, wier diepzinnige beeldspraak hij duidde, zijn smaakvoUe vertolking dier oude verbalen in scboone gedichten , mögen yoor de wetenschappelijke studio weinig vruchten hebben afgeworpen, zij deden den heldentijd vöor het geestelgk oog van zijn volk verrijzen. Inmiddels was de meening dat de Edda een overoude , oorspronkelijke, heerlijke mythologie bevat, niet zonder tegenspraak gebleven. De man , die een eeuw na Brynjolf zijn bisdom van Skalholt bestuurde, Finn Jönsson, vond in de Edda ook christelijke gedachten met schan- delijke verzinsels vermengd , terwijl hij in zijn kort over- zicht het voornaamste van den godsdienst niet zonder nüchtere kritiek behandelde ^). Meer gerucht maakte de reactie die in Duitschland aan 't woord kwam. Beeds Keysler had in 1720 christelijken invloed op de noor- sche mythologie vermoed; tegen het einde der 18© en in 't begin der 19e eeuw vond deze meening steeds meer ingang door de werken van v. Schlözer*), Fr. Adelung'), Fr. Rühs*). Dikwijls noemt men deze drie schrjjvers in e6nen adem, wetenschappelijke ') Finnus JoÄawnaews, Historia Ecclesiastica Islandiae (4 vol. 1772). ') Von SchJözer^ Isländische Literatur und Geschichte (I. 1773). ') Fr, Adelung in Becker's Erholungen 1797. *) Fr. Bühs, Die Edda (1812). Ueber den Ursprung der isländi- schen Poesie aus der angelsächsischen (1813). Digitized byCjOOQlC 15 waarde heeft alleen het werk yan den Ictatste. In de noorsche mythologie onderscheidde hij germaansche volks- voorstellingen , christelijke ideeen en brokstukken uit grieksche en romeinsche mythologie. De Edda moest niet Yoor gemeengoed der Germanen , zelfs niet aller Scandina- viers worden gehouden, zij was kunstpoezie op IJsland onder angelsaksischen invloed ontstaan, de beschaving in het Noorden was van christelijken oorsprong. De verwant- schap dezer denkbeeiden met nieuwere theorieen en resul- taten springt in het oog. De hoofdzetel dezer Studien bleef vooralsnog Kopenha- gen. Daar had men den voorraad der handschriften en der monumenten, daar zag men in het bewerken dezer stof een yaderlandsch belang en genoot de studie machtige ondersteuning. Van Snorri's Heimskringla werd 1777 — 1783 op kosten yan den deenschen kroonprins een fraaie uitgaaf in drie deelen bezorgd. In 1806 begon men met de oprichting yan een museum yoor noorsche öudheden; in 1809 met de uitgaaf der deensche Ksempeyiser. lets later (1815) gaf de IJslander Thorkelin de editio princeps yan Beowulf. Op ruime schaal beoefende Kasm. N y e r u p (1 759 — 1 829) de oud-deensche yolkslitteratuur , de archaeologie en de mythologie. Onder de grondleg- gers der moderne linguistiek behoort R. K. Kask(1787 — 1832), die den oorsprong yan het Noorsch yondinhet oud-thrakisch , waaryan ook Grieksch en Latijn afstam- men, maar zijn yergelijking niet tot de aziatische talen wilde uitstrekken. Minder beyreesd yoor oostersche en egyptische parallellen in de mythologie, bewijs yan den oyerouden gemeenschappelijke oorsprong , was de IJslander Digitized byCjOOQlC 16 Finn Magnusen (1781 — 1847), die zoowel door de uitgave van teksten als in mythologische werken ') een reusachtige stof bearbeid heeft, waarvan niet weinig nog heden bruikbaar is, al kan men evenmin aan zijn astronomische verklaringen als aan de juistheid zijner oostersche parallellen of den trojaanschen oorsprong der noorsche volken geloof slaan. Zoo breidde de gezichtskring zieh uit, al waren de combinaties nog fantastisch en willekeurig. Zelfs werd reeds een enkele poging gewaagd om in de mythologie oudere en jongere bestanddeelen te ziften, door Skule Thorlacius in een verhande- liiig oyer Thor en zijn hamer*). Geen dezer mannen echter heeft duurzamer werk ge- leverd dan P. E. Müller (1776-1834). Hij stond den tegensprekers te woord en bepleitte de echtheid der „Asa- leer" op een wijze die aan de Grimmas en aan velen na lien afdoende scheen. Voor het eerst heeft hij een rijk en goed geordend materiaal van heldensagen en histori- sche sagen uit de middeneeuwsche noorweegsch-ijslandsche litteratuur bewerkt. Ook zijn uitgave van Saxo metPro- legomena en notae uberiores, na zijn dood door J. M. Velschow voltooid, heeft blijvende waarde '). ^) Priscae veterum Borealium myAologiae lexicon (1828); Edda- laeren og dens oprindelse (4 d. 1824 — 1826). Een beschouwing over Finn Magnusen in N, M. Petersen Saml. afh. III; een overzicht van de noorsche Studien in dit tgdvak in een belangrgk stuk van 1820 in W. Grimm, kleinere Sehr. III. -) In Skandin. Museum 1802. ') P. E, Müller, lieber die Echtheit der Asalehre und den Werth der Snorroischen Edda (deensch 1812, duitsch reeds 1811); Saga- Digitized byCjOOQlC 17 Duitschland was tot het optreden der gebroeders Grimm bij den mythologischen arbeid der Denen en IJslanders zeer ten achteren. Wel was met de nationale herleving na de flansche overheersching door den minister von Stein de stoot gegeben tot die reusachtige yerzameling van historische brennen, de monumenta Gennaniae his- torica, onder leiding van G. H. Pertz, waarvan het eerste deel in 1826 het licht zag. Hoe onontbeeriijk nu deze geschiedbronnen ook voor de kennis van 't germaan- sche heidendom op den duur zouden blijken, aanvanke- lijk had haar uitgave op deze Studien weinig invloed. Het is moeilijk billijk te oordeelen over den mytholo- gischen arbeid in de eerste decennien dezer eeuw onder invloed der romantische strooming in Duitschland ver- riebt. Die beweging zelf heeft aan de beschaving en de Studie goede diensten bewezen. Door de gebroeders A. W. en Fr. Schlegel en door Tieck werden de taal en de wijsheid der üindu's, werden Calderon en Shakespere, werden de Middeneeuwen en de volkspoezie binnen den gezichtskring gebracht. Een machtige aan- trekking noopte dit geslacht zieh ook met den nationalen voort^dy het germaansche heidendom bezig te houden. Dit geschiedde echter niet door de genoemde hoofden der beweging. Voor mythologische Studien werd Heidel- berg het middelpunt. Dtwtr vinden wij Görres, von Arnim, Brentano, Creuzer. Jos. Görres^) (1776 — 1848) wel- bliothek (I 1817, II 1818, III 1820); Saionis Grammatici Historia Danica (I 1839, II 1858). ') J. Görres, Die teutschen Yolksbücher. Nähere Würdigung 2 Digitized byCjOOQlC 18 licht de geniaalste van dezen geheelen kring , heeft dait- sche volksboeken uitgegeven, en in de Heldensage zoo- wel den samenhang tusschen noorsche en duitsche sagen erkend, als in de stormen der volksyerhuizing de periode van haar ontstaan bij Goten, Franken en Burgondiers gezien, al meende hij daarnaast te onrecht in die Hel- densagen slechts fragmenten te vinden van een verloren kolossaal gedieht. Later echter wendde Görres zieh van de germaansche oudheid af om in de aziatische mythen, op de wijze van zjjn geestverwant Creuzer , diepe Symbolen eener reine waarheidskennis te ontdekken. Creuzer zelf heeft zieh met de Germanen niet ingelaten, maarinzijn geest zijn aan zyn groote werk twee deelen over Slaven , Kelten en Germanen toegevoegd door F. J. Mone(1796 — 1871), die ook over Heldensagen niet onverdienstelijk schreef, althans voor dien tijd goede stof bijeenbracht , al is ook hij behept met de gewoonte in mythen specu- latieve gedachten te vinden *). Strenger oordeel moet geveld worden over het werk van L. Achim von Arnim {1781—1831) en Clemens Brentano (1778—1842) die 1806 — 1808 een aantal volksliederen uitgaven onder den titel des Knaben Wunderhom. Het werk maakte grooten opgang, maar aan de kritische oogen van den der schonen Historien-, Wetter- und Arzneybücblein , welche theils innerer Werth, theils Zufall, Jahrhunderte hindurch bis auf unsere Zeit erhalten hat (1807); der gehörnte Siegfried und die Nibelungen (Zeitung f. Einsiedler 1808). F» J. Mone , Geschichte des Heidenthums im nördlichen Europa (2 B. 1822—23, deel 5 en 6 van Creuzer); Untersuchungen zur Geschichte der teutschen Heldensage (1836). Digitized byCjOOQlC 19 mythologischen scherprechter J. H. Voss ontging het niet hoe slordig de uitgave was en hoeveel waardelooze stof er onder liep. Van al wat in deze periode in Duitschland geleverd werd yallen de deugden en de gebreken dadelijk in het oog. Er was levendige belangstelling , en aan groot- sche opvattingen ontbrak het niet. Maar men ging onkri- tisch te werk , combineerde allerlei trekken met een wilde fantazie, en meende dat mythologische gedachten door een soort van poetische ingeving den begaafden geleer- de invielen. Zoo verbaast het ons niet, dat de boeken van dezen tijd geen blijvende waarde bezitten. Vele ger- maansche godheden, die b. v. G. Klemm opsomt, heb- ben nooit bestaan; men heeft die Krodo, Jecha, Ham- mon, Jodute, en hoe zij verder heetten, later soms met zekere moeite uit de germaansche mythologie weer raoeten verwijderen '). In een boek , dat zelfs nog een tweede uitgaaf beleefde , werd Hertha met Demeter, Isis, lo , Thetis en tal van andere godinnen vereenzelvigd *). Nu en dan dook een gedachte op die toekomst had of werd vruchtbaar werk verriebt. Zoo toen H. Leo op de geographische beperking van den „Othins^dienst in Duitschland de aandacht vestigde*); en toen F. H. von der Hagen (1780—1856) te Berlijn over het Nibelun- genlied en de noorsche sagen die daarmede verband hou- den, uitgaven en Studien gaf met minder grootsche ge- ^) G. Klemm , Handbuch der germanischen Altertumskunde (1836). -) C. K, Barths Hertha und über die Religion der Weltmutter im alten Teutschland (2e Aufl. 1835). *) H, Leo, Ueber Othins Verehrung in Deutschland (1822). Digitized byCjOOQlC 20 dachten maar nuchterder geleerdheid dan wat van den heidelberger kring uitging '). Komen wij nu tot de gebroeders Grimm: Jacob (1785—1863) en Wilhelm (1786—1859), dan zien wij ook in hen de zonen dier romantische periode. Zij stonden min of meer in betrekking tot den heidelberger kring, zij het dan ook van verre; de Jurist Savigny, Jacob's geliefde leermeester, was een zwager van Bren- tano , en von Arnim gaf den laatsten stoot tot de uitgave der „Märchen". Van de afdwalingen der romantiek wist Jacob zieh niet geheel vrij te houden; een van zijn eerste opstellen over „Irmenstrasse und Irmensäule" is vol van wilde etymologieen en fantastische combinatien. Toch is, zoowel in persoonlijkheid als in arbeid, van den aanvang af een groot verschil tusschen de gebroeders Grimm, de degelijke, bescheiden geleerden, die met onvermoeiden vlijt hun wijd, maar te voren afgeba- keiid^ gebied , de duitsche oudheid bearbeidden , en de romantici, die in theorie en praktijk een onbeteugelde genialiteit tot levensregel maakten, en niet minder dan alles te gelijk omvatten wilden. Was het dezen te doen om het verleden te repristineeren , ook bij de Grimms's stond de nationale voortijd met het leven van het heden in verband, maar zij wilden die oudheid toch in de eerste plaats historisch begrijpen. Daarom hebben zij ook yeel meer zieh met detailonderzoek bezig gehouden. In de overleveringen uit het germaansche heidendom Van F. H, von der HagetCa Altdeutsche und altnordische Hel- densagen in 3 deeltjes zag van I en II een 3e dr. 1872 , en van III een 2e bewerkt door A* Edzardi 1880 het licht. Digitized byCjOOQlC 21 ziet Jacob niet , volgens de leer yan Oreuzer , diepzinnige Symbolen eener oorspronkelijke priepterwijsheid , maar de poetische voortbrengselen der volksfantazie. Die scheiding tusschen het populaire , natuurlijke en de kunstproducten , die hij verre achterstelt , is een der hoeksteenen van de beschouwing van Jacob Grimm. Dat de gebroeders het den hoofden der romantiek niet naar den zin maakten bleek o. a. uit een scherpe recensie door A. W. Schlegel in Heidelberger Jahrb. 1815 gegeven van wat zij in 1813 in de „Altdeutsche Wäl- der" hadden geleverd. Deze bestrijding, die veel opzien baarde, liep vooral over de verkeerde opvatting die J. Grimm voorstond van poezie en sage; zijn beoordeelaar dreef den spot met de „Rumpelkammer", de „Trödel" van oude sagen, welke de Grimm's met zooveel eerbied behandelden; met wat een ander in die dagen noemde hun „Andacht zum Unbedeutenden". Het woord is voor de karakteristiek der Grimmas in gebruik gebleven, en instede van een verwijt tot een lofspraak geworden. De veelszins onbillijke beoordeeling van Schlegel heeft Ja- cob Grimm niet verbitterd, maar genoopt den weg in te slaan van strenger, dieper grammatische Studien , waarop hij in den loop der jaren zijn „deutsche Grammatik", zijn „Geschichte der deutschen Sprache", en, samen met zijn broeder, het „Deutsches Wörterbuch" geleverd heeft, en de schepper der historische spraakkunst is ge- worden. Hij behoort tot de grootste linguisten, al zijn zijn etymologieen niet sober en streng genoeg. Voor ons doel moeten wij er op wijzen dat J. Grimm het innig verband tusschen mythe en taal heeft gezien ; nog heden Digitized byCjOOQlC 22 is de taal rijk aan „erzmythische" uitdrukkingen , wier recht verstaan ons eei^ deel van het geesteljjk levenon- zer voorouders doet kennen. Toch lost hij de mythologie niet op in woordverklaring ; zijn mythologisch werk is das niet door het onhoudbare van vele zijner etymolo- gieen gesloopt. Gelijk voor de linguistiek zoo is J. Grimm op menig ander gebied, hetzij alleen hetzij te zamen met zijn broeder Wilhelm, de baanbreker geweest. Van de ver- zameling der „Kinder- und Hausmärchen" ') en vän de „Deutsche Sagen" *) komt het leeuwendeel aan Wilhelm toe. In de „Märchen" verzamelden zij met wetenschap- pelijke nauwkeurigheid hetgeen in het volk van die streken van Midden-Duitschland , waar zij tehuis waren, leefde, en maakten het tot een blijvend, levend bezit van de ge- heele natie. Minder populair werden de „Sagen", waarin de plaatselijk bepaalde en de historisch overgele verde sagen zijn yerzameld. Uitsluitend Jacob's eigendom zijn de „Deutsche Rechts- alterthümer" '). Was zijn geest afkeerig van juridisch formalisme en spitsvondigheid , reeds bij Savigny hadhij geleerd het recht niet als een afgetrokken stelsel maar in zijn historische ontwikkeling op den bodem van het volksleven te beschouwen. Daarom zocht hij ook bij de *) De 2 deelen der Märchen versehenen voor 't eerst 1812 en 1814. Zg zgn vele malen herdrnkt; een derde deel met „Anmerkungen'* is er in 1822 bijgevoegd. 2) 2 d. 1816 en 1818. ') 1828 ; later onveranderd herdrnkt. Over J. Grimmas juridische Studien: E» Huebner^ Jacob Grimm und das deittsche Recht (1895). Digitized byCjOOQlC 23 Studie van 't recht het „stille walten der volkspbantasie" op te sporen in de symbolische handelingen, de poeti- sche formales, spreekwoorden en gewoonten. Hij putte zjjn stof dus minder uit de officieele wetboeken dan uit de populaire „ Weisthümer" , waarin de plaatselijke en lan- deliike zeden tot ons spreken ; hij gaf van deze brennen verscheidene deelen uit, een arbeid later door Rieh. Schroeder voortgezet. Ook in een geschiedenis der mythologie mochten deze veelzjjdige bemoeiingen van J. Grinmi niet onvermeld blgven, omdat hij het eene gebied nooit van het andere afscheidde, het was hem om de kennis van het volks- leven in zijn eenheid te doen: taal, recht, mythe waren daar de verschillende uitingen van, welke hij in haar onderling verband zag. W. Scherer noemt hem een „genie der combinatie" , gelijk Lachmann een „genie der kritiek" was. Inderdaad valt zijn buitengewone combinatie- gave overal in het oog. Zij heeft hem soms op dwaal- wegen gebracht en samenhang doen zien waar wij dien niet meer aannemen. Maar zij heeft hem ook het verbazend groote aantal yan details waarover hij beschikte als tot een geheel behoorend doen zien, zoodat hij al die bij- zonderheden niet samenvoegde door den band van een afgetrokken stelsel of gekunsteld Schema., maar zag in de levende eenheid van het historische volksbestaan. Grimm ziet alles levend. De taal, zegt hij, heeft oorspronkelijk geen doode woorden ; in het recht ontdekt hij de „sinn- liche Elemente"; de mythologie put hij grootendeels uit den „nie stillstehenden fluss lebendiger sitte und sage". Dezen geest en dezen blik bracht J. Grimm mede bi| Digitized byCjOOQlC 24 de bewerking der „Deutsche Mythologie" *); zij verklaren zoowel de blijyende Verdiensten als de groote leemten van dat werk. Omtrent het gebruik der bronnen geeft de schrij- ver rekenschap in de klassiek geworden voorrede voor den tweeden druk. Het woord „deutsch" op den titel beduidt niet, als in sommige andere werken van J.Grimm, alge- meen germaansch, maar sluit ditmaal het scandinavische uit. Wel stamt de Edda „aus entlegenster vorzeit", maar het is Jacob hier er om te doen dat de duitsche stof in haar zelfstandige waarde uitkome. Dan zal blijken dat het noorsche en het duitsche elkander wederkeerig steunen en bevestigen: „dass die nordische mythologie echt sei, folg- „lich auch die deutsche, und dass die deutsche alt sei, „folglich auch die nordische". Die eenheid scheen Grimm en velen na hem een wetenschappelijk verworven, evident resultaat. Alle bedenkingen tegende „echtheid" der Edda waren immers door P. E. Müller zegevierend weerlegd. De duitsche stof en de noorsche voegden zieh harmonisch samen. Heden ten dage zien wij hier een zwakke piek in de grondslagen van Grimmas mythologie. De questie was niet zoo stellig uitgemaakt als hij meende. Zij is zelfs nu nog voor zeer velen een open vraag. Van de bronnen heeft J. Grimm de geschreven „Denk- 'mäler" niet verwaarloosd , maar toch meer gewicht ge- hecht aan de levende overlevering die ons onmiddellijk raet het heidendom verbindt, en aan de volkssage. Ook ^) le uitg. 1835 2 B.; 2e (met de belangrgke „Vorrede" verrgkt) 1844; 3e (onveranderd) ; 4e (in 3 B., met Nachträge uit Grimmas schriftelgke nalatenschap , bezorgd door El. H. Meyer) 1875 — 78. Digitized byCjOOQlC • 25 hier lag naast groote voordeelen een niet gering gevaar. Het levende in woord, sage , gewoonte , door de poetische volksfantazie geschapen, blijvend b'ezit yan het volk, is voor J. Grimm ook het oorspronkelijke , het overoude. Zoo heeft hij niet zelden aan den reinen voortijd yan het duitsche yolk toegeschreyen wat wij nu kennen als yoort- brengsel der christelijke Middeneeuwen , en mythische gedachten geyonden in de poetische beeldspraak yan middeneeuwsche dichters. Daardoor nu is zeer yeel yan het materiaal yan J. Grimm's „Deutsche Mythologie" yoor ons niet meer, althans niet meer in dien yorm bruikbaar. Zoo zouden wij nog meer kunnen aanmerken , b. y. op de yele onhoudbare etymologieen , het yaak willekeurig gebruik yan yreemde parallellen, het niet opnemen yan de mythologische gegeyens uit de heldensagen. Lieyer echter wijzen wij op den onyergelijkelijk rijken inhoud en de yele yruchtbare gezichtspunten yan de „Deutsche Mythologie". Nu nog , na meer dan 60 jaren , kan men niet dan tot eigen schade bg de behandeling yan een of ander onderzoek uit de duitsche mythologie yerzuimen het daarop betrekking hebbende hoofdstuk yan J. Grimm tot uitgangspunt te nemen. Die 38 hoofdstukken , ineenigs- zins losse volgorde, beyatten noch een stelsel noch een historische ontwikkeling. Tech yörmen zij een eenheid en geyen te zamen een aanschouwelijk beeld yan de gods- dienstige yoorstellingen en gewoonten uit den yoortjjd. Dat yele trekken in dat beeld door yoortgezet onderzoek yer- ouderd zijn, doet weinig af aan de beteekenis yan J. Grimm's arbeid. Dit boek blijft nog de studio leiden en beheerschen, want daarin is de grond gelegd yoor alle Digitized byCjOOQlC 26 yerder zoeken en bouwen op dit gebied. J, Grimm heeft yolkomen bereikt wat hij zieh voorstelde: het onderzoek niet te belemmeren maar aan te wakkeren. Dat ook de gebreken van een werk als dit ijverige navolgers hebben gevonden is niet te verwohderen. Maar dat lateren kon- den verbeteren en aanvuUen wat bij die navolgers enbij den meester ontbrak, hebben zij weder, voor een goed deel althans, aan J. Orimm zelf te danken. Ifaast Jacob Grimm stond zij n broeder Wilhelm. Van hetgeen zij gemeenschappelijk uitgaven verdient hier nog vermelding de „Irische Elfenmärchen" ^) met een zeer uit- voerige inleiding , waarin de gestalten en de levenswijs der Elven uitvoerig worden geschetst , en de Edda ') , waar- van de heldenliederen in hun oog de brokstukken waren van een groot nationaal epos, gemeenschappelijk bezit aller germaansche volken. Had Wilhelm alzoo deel aan het werk zjjns broeders, wiens grootere naam den zijne in de schaduw stelt, wij mögen zijn eigen, zelfstandige Verdiensten niet miskennen. Hij richtte zijn blik meer naar het Noorden , behandelde de Runen , vertaalde oud- deensche liederen en balladen ') , waaronder volgens hem sommige uit de 5e en 6e eeuw afkomstig waren. Zijn hoofdwerk is dat over de heldensage *) , waaromtrent hij ^) Irische Elfenmärchen übers, von den Brüdern Grimm (1826). *) Lieder der alten Edda, ans der Handschrift heransg. ü. erklärt dnrch die Brüder Grimm (I 1815). *) Altdänische Heldenlieder (1811). Zgne kleinere Schriften zgn veel r^ker aan opstellen en recensies over noorsche stndien dan die van Jacob. *) Die deutsche Heldensage (1829; 2e a.vLß..dooT MiÜlenhoffhezoTgd. 1867; 3e door Ä. Steig 1889). Digitized byCjOOQlC 27 voor 'teeret een rijken schatvan „Zeugnisse" verzamelde, om daaruit „Ursprung und Fortbildung" dier sagen na te gaan. Hij plaatst, de heldensage ]os van historie en mythologie in een min of meer nevelachtige „poetische Mitte". Juister had zijn broeder gezien*), dat de epische stof haar wortelen zoowel in de mythe als in de geschie- denis heeft. Zoo hadden de beide broeders bij alle samenwerking ieder ook zijn eigen studieveld en zelfs eenigszins verschillende geestesrichting. Wilhelm stond tusschen zijn broeder Jacob en een anderen geleerde in, die minder universeel van aanleg en minder uitsluitend op germaansch gebied wer- kend, toch op deze Studien een even blijvenden en diepen invloed heeft gehad als J. Orimm. Karl Lachmann (1793—1851) heeft de strengere kritiek der klassieke Philologie, waarin hij een m'eester was, op het terrein der germanistische Studien ingevoerd. Aan mythologischen arbeid heeft hij niet direct deelgenomen, maar door zijne werken over de Nibelungen *) het onderzoek der helden- poezie op nieuwe bauen geleid. Gelijk F. A. Wolf met Homerus gedaan had zoo trachtte Lachmann het epos der Nibelungen te ontleden en te reconstrueeren door de z.g. „liedertheorie". Hij heeft ook wel over den in- houd der sage, de historische en mythische bestanddee- J' Grimm ^ Gedanken über Mythos, Epos nnd Geschichte (1813 in Kl. Sehr. IV). ') Ueber die ursprüngliche Gestalt des Gedichts von der Nibelun- gen Noth (1816); Kritik der Sage von den Nibelungen (1829 ver- sehenen 1832); Zu den Nibelungen und zur Klage. Anmerkungen (1836). Digitized byCjOOQlC 28 len er yan, zijn geyoelen gezegd; maar hoofdzaak bleef voor hem het uit de handschriften vaststellen van den tekst en het litterarisch ontleden van de enkele liederen. Zoo vulden de Grimm's en Lachmann, die elkanders Verdiensten erkenden , elkander aan. Maar meer dän de Grimm's heeft Lachmann een school gesticht ') , welke tegenover de diffuse verklaring van mythologen die zieh op J. Grimm beriepen, de heilzame tucht der philologische methode handhaafde. De Grimm's en Lachmann hebben onder hun tijdge- nooten geen evenknieen gehad. Toch komt een eigen, eervolle plaats toe aan den Tübinger professor en dichter L. Uhland (1787 — 1862)*). Zijn omvangrijke Studien over volkspoezie, sagengeschiedenis en noorsche mythologie munten uit zoowel door groote kennis als door smaak- volle opvatting. Zijn geschritten over Odhin en over Thor zijn niet vrij van allegoriseerende natuurverklaringen en onderscheiden te weinig de verschillende bestanddeelen in de mythenvorming, maar de stof is er niet dormede- gedeeld , met zorg bewerkt en aantrekkelijk verteld. Het beste evenwel wat Uhland voor deze Studien geleverd heeft bestaat in de karakteristiek der epische poezie , wier verschillende verbalen en gestalten hij op onovertroffen wijze teekent. ') Die school had sedert 1841 haar orgaan in 3f. ITau/j^^s Zeitschr. f. deutsches Alterthum , in 1873 door Müllenhoff overgenomen , later door Steinmeyer ^ sinds 1890 door Schroeder en Boethe, *) Na zgn dood. zgn verzameld en voor een goed deel voor 'teerst uitgegeven Uhland'a Schriften zur Geschichte der Dichtung und Sage (8 B. 1865—73). 