title: Waarnemingen omtrent de zenuwkoortsen en derzelver komplicatien
creator: Numan, A
text: Zu ee 7x Pr + > G 4 . a Pa = u ri a "r ° usa 10; wir R nl Ä x B + { R + N 5 S 2 " Ä % ö ‚ R N " ‘ \ \ R t > j Er h E DE. FR e S- ip 5 e: 4 Pi. ’ \ : ‚ a RE N, 2 N 2 i x x N wo Ä ren K © \ Pe ei f E R RE 4. r 1 - \ = v 3 4 ö h Z ” { . T P, in 2 > .- & x R (ne kr se ‘ I T . g 4 ” “ ‘ { ., “ x Sr at, aa Li ci u Fan, AR 5 en ae > PETE RR a — nn a RIESE EIG Se ET FEEZT y/ Prsch) » - 3 u Nat Be af IR = a er s f Du u + Zr wm WAARNEMINGEN OMTRENT DE TENUWKOORTSEN EN DERZELVER KOMPLICATIELEN, DOOR CHIRURGE WILH HUFELANDS VOOR HENEN DOCTOR EN HOOGLEERAAR IN DE GENES- KUNDE TE JENA, THANS LIKAARTS VAN DEN KONING VAN PRUISSEN TE BERLIJN. — > Eu>— Uit het Hoogduitsch vertaald, Door IN UMA N, DOCTOR IN DE GENEESKUNDE OP HET HOGEZAND. m > Met een Voorrede VAN E. $. THOMASSEN 4 THUESSINK, DOCTOR EN HOOGLEERAAR IN DE GENEESKUNDE, ENZ. ENZ. TE GRONINGEN. Uit de EDEN van de BRON in Groningen en te AMSTERDAM, bij H. EEKHOFF en L. VAN ES, is het stukje, hetwelk thans vertaald in het licht van de schrijver verschijnt, al reeds verschillende jaren geleden, eerst in het Journal der Praktische Heilkunde, en daarna ook afzonderlijk gedrukt, door de waarlijk groote HUFELAND aangegeven. Daar nu dit Journal voor algemeen gelezen wordt, zal ook dit stukje voor de opmerkzaamheid van nadenkende geneesheuren in ons vaderland tot zich trekken, en ook hier en daar veel nut gebracht hebben. Daar echter alle geneesheuren het Hoogduits niet verstaan, en er 200 jaar, ook in het geneeskundige vak, uit die taal vertaald en uitgegeven wordt, had ik reeds lang verwacht, dat dit stukje ook een' vertaler zoude gevonden hebben. - In deze hoop, lang te lezen zijnde, heb ik de Heer NUMAN aangeraden, dit niet zeer gemakkelijk werk op zich te nemen, en ik vleit mij, dat hij zich vast deze taak ook zeer wel heeft gekweten, en met de meeste getrouwheid en zorgfelijkheid des schrijvers gedachten heeft uitgedrukt. Wat het stuk zelf betreft, ordel ik niet, dat dit van mijne zijde enige aanbevalingen zal noodig hebben; de schrijver is ook in ons gehele vaderland bekend voor een' man, die, door zijn uitmuntende talenten en gematigde denkwijze, de achting en het vertrouwen van ieder hoogachter der geneeskunde verdient heeft. Offert dit werkje zeker geneeskundige kennis vereist, en van blote empirische praktijk niet overal zal voldoende worden „denk ik echter dat men, zelfs aan jeugdige als zelfs aan geëxposeerde geneesheer, geen geringen dienst zal bewijzen, wanneer men hun niet alleen de blote lezing, maar ook het herhaald bestuderen van dit boekje aanbiedt. Ik voor mij wil graag bekennen, dat ik in geen enkele taal eenig stuk gelezen heb, het welk ik hier mee in beknopt- en klaarheid durf vergelijken, en dat ik door de onderzoeking vooral de nuttigheid vanzelfsprekend heb leeren waarderen. Ik beken graag, dat HUXHAM, CULLEN, REIL en vele anderen, waar onder wij ook met recht onze verdienstelijke MICHEL mogen tellen, ons de zeer algemeen wordende zenuwkoortsen hebben leeren kennen en onderscheiden,— dan, wanneer wij daar mee onzen schrijver vergelijken, dan blijkt het al ras „dat niemand zeer, met zeer veel nauwkeurigheid en onpartijdigheid, vrij van alle fijngevoel-zucht, de moeilijke complicaties en wijzigingen van deze ziekten heeft behandeld, als onze schrijver; en het is vooral in dit opzicht, dat ik dit stuk aan elke geneesheer tot nauwkeurige onderzoek en navolging durf aan te raden. Dit Dit neemt intussen niet weg, dat men hier of daar een aanmerking, vooral omtrent het meer bepaalde gebruik van sommige geneesmiddelen, zou kunnen maken; en het was ook eerst mijn voornemen, om dit in een voorberigt werkstuk te maken, was de schrijver zelf, mij daar in niet voorgekomen. Toen dit stuk bijna was afgedrukt, kwam mij in handen de voortreffelijke verhandeling over de zenuwkoortsen, welke onder het leger in Oost-Pruisen, gedurende den voorgaanden winter, gehecht hadden. In dit werk heeft de schrijver niet alleen zeer duidelijk en breedweg gehandeld over verschillende toestanden, welke hem in deze Epidemie zijn voorgekomen, en welke wij ook dikwijks ontwaard hebben, maar ook vooral meer bepaald gesproken van het recht gebruik der voornaamste middelen, en de bepalingen onder welke dezelve behoort te worden aangewend; zodat ik daar bijna niets zoude weten bij te voegen. Het is daarom ons voornemen, als dit werk de goedkeuring onzer landgenoten wegdraagt, hetzelfde onmiddelijk te laten volgen. Ik moet hier, alleen nog bijvoegen, dat het bijna ondoenlijk was, om alle uitdrukkingen, welke in Duitsland algemeen zijn aangenomen, duidelijk te vertalen, en dat men daarom niet geheel van Duitschismen is kunnen vrij blijven, wilde men niet den geheelen zin veranderen, of duister worden. E. J. THOMASSEN A THUESSINK. Groningen den 5 Maart 1808. IN Voorrede van den Schrijver. Mensen, het uitgeven van deze bladen heb ik de volgende oogmerken. Voor eerst, om de werkzaamheden en den aard van ons Clinisch Instituut, omtrent de behandeling der ziektekoorts in de laatste jaren, aan den dag te leggen. Ten tweeden, om vele, niet genoeg geoefende Geenstheren, juiste denkbeelden en grondregels van behandeling deze gewichtige, thans algemene ziekte, of veel meer heerlijke veldheid, mede te deelen. Maar in het bijzonder, om de gewichtige leer der Complicaties deze ziekte, welke, door de Browniaanse aanstichting van zaken, thans geheel en al ontsteld, ja, uit vele hoofden geheel verdrongen is, door de onderwijding te laten en derzelve in detail op de geneeswijze praktisch aan te tonen. Ik vloog er mij geheel niet aan, of mijne grondregels en regelingen in een of ander heerlijke leer- inmiddels! zelfs niet; dit weet ik nogtans, dat zij in het deepfelf van de Natuur passen, en dat ik niets ge- schreven heb, hetwelk ik niet door herhaalde onder- vinding bewaard heb. Ik kan daarom staat maken op de goedkeuring van hen, die zich deze ter neer gewijde zaken aan het ziekbed ten nutte maken en dezelfde beproeven zullen; en dit is mijn genoeg. VOOR- IN MO Oo Dr Bladzijde. Inleiding. Faye . : IR I. De behandeling der Zenuwkoorts. . . 16. II. Behandeling der Toevallen. . . . 46. III. Behandeling der Komplicaties. . 359. IV. De Rheumatische of Katharsale Komplicatie. . 60 2. De Gastrische Komplicatie. . 63. 3. De Ontstekingachtige Komplicatie. 122. 4. De Roetachtige Komplicatie. . 153. Ziekte gevallen. 157. De heerschende ziekte - gevoelde ziekte was in de Laatste jaren, ook bij ons, zoo als bijna overal, van een zenuwachtige, of, indien men zich van het nieuwe woord bedienen wil, van ascetische aard. Dezelfde vertoonde zich wel het meest in de hevige ziekten, maar nogtans ook in de flepende, welke er verfchillend door gewijzigd waren. De zweren oorzaak was grootendeels gelegen in de dampkring, in de schielijke warmteelingen van het meer vochtige dan droog weer. Deze schielijke afwisseling was vooral in het vochtige winterse weer zo buitengewoon, dat ik mij eens herinner, (den 19 Dec.), waarop de Thermometer op 12 graden onder het vriespunt (Reaum.), en de Barometer op 27 graden 10 lihien vond; en den volgenden morgen vond de Thermometer op 12 graden boven het vriespunt, terwijl de Barometer op 27 duimen gezonken was. In de aanhoudende westen en zuid-westeren winden, en in de lage stand der barometer, (welke, naar mijn ervaring, even zo zeker een zenuwachtige (asthenisch) ziekte karakterte weeg, brengt als de oosten en noord-oosten wind een ontstekingachtige (of een ziekte - gevoeligheid veroorzaakt) en vooral in het gemis van een behoorlijke aanhoudende, zuivere en droge winterkoude. Men mag toch verwijzingen maken zo veel men wil, wij noordelijke volken moeten tegenwoordig, eens in het jaar, een gezeten tijd van droge koude hebben, zal de voorgeschiktheid tot slapheid, zenuw-zwakheid, verfijning, wormen, ophoping van gal en zinken, welke in onze luchtfreekte, bij vochtige, koude, of veranderlijke jaargangen zo gemakkelijk ontstaat, weggenomen worden. En was dus binnen 24 uren een onderzoek van 24 graden in warmte, en van bijna een duim in de drukking der lucht. Zulke een snelle verandering werkt ten hoogste nadelig en verzwakkend op het zenuvengestel, op de huid, de longen en het hoofd, en brengt de ongelukkige verdelingen der vochten en gevaarlijke ophoping van deze te weeg; van daar ook, dat bestendig op zulke tijden, beroerten en zinkinngen het allermeest voorkomen, zo als ook bij ons net geval was. Het is nu reeds twee jaren, dat ons geen streng winterkoude te beurt viel. Hierbij komen misschien nog andere chemische gebreken des dampkrings, gebrek aan zuurstof, aan elektrische stof, gebrekkige vermenging der luchtbestanddeelen, enz., die misschien ook uit het ontbreken van een behoeflijk en gezettend vorsttijd hun oorsprong hebben, en welke wij zeker tot nog toe, uit gebrek aan genoegzaam gevoelige scheikundige en werktuikundige maatstaven en herkenningmiddelen, niet in staat zijn van te kunnen kennen (analyses). Het menselijk lichaam alleen is hier tot op zekere hoogte gelijkst met een herkenningmiddel, de beste Eudiometer. Hetzelfde neemt zeer gemakkelijk, door de gesteldheid des dampkrings, in zijn prikkelbare en gevoelige werktuigen, een bijzondere stemming en werkingswijze aan, die wij dan, omdat zij algemeen is, algemeen heersen gelende gesteldheid (Epideemische Constitutie) noemen. Zulk een stempel bederf en scheikundige ongesteldheid der lucht kunnen soms wel lang, ja zelfs verschillende jaren, voortduren, indien niemand een aanmerkelijke omwenteling in den dampkring een verandering te weeg brengt; en zoo laat het zich begrijpen, hoe een zodanig algemeen epideemisch karakter der zieke-natuur soms jaren lang heersen of staan blijven kan, welke SIDENHAM en STOLL, Zeer te recht, stammen. Men kan niet ontkennen, dat de epideemische gesteldheid mede haar oorsprong verfbreidt zij aan den vlechten toe staand dier dingen, welke Het staande ziekte-karakter, hetwelk zich verschillende jaren onderhoudt en als dan in een ander overgaat kan, is voorzeker een der merkwaardige verschijnselen der bewerktuigde natuur, en kan volstrekt alleen worden afgeleid uit den dampkring en uit een gebrekkige gesteldheid van denzelfde, die dit karakter onderhoudt. Ja, wij zien, dat de dampkring zelf aan zulk een gebrekkige gesteldheid ziekte wezen kan, die zich verschillende jaren door onderhoudt. Er volgen soms wel jaren op elkander, die volstrekt het karakter van vochtigheid, of van koude, of van onbeschrijvelijkheid dragen, en dan kunnen er weer gezette jaren verschijnen, welke zich door warmte, of droogte, of beschrijvelijkheid onderscheiden. De naden van aanzienlijke wonden, externe en fontanelen worden pijnlijk; die aan de jicht lijdt, gevoelt ziekelijke gewaarwordingen, wanneer het weer veranderen zal: het lichaam gevoelt dikwijks de fijnere veranderingen des dampkrings ver te voren, eer nog de merkbare veranderingen ontstaan; ja het gevoelt diezelfde in besloten ruimtes, warme en droge vertikken, ja zelfs in het bed, met één woord, in een toestand, waar de merkbare eigenschappen van temperatuur, van vochtigheid, enz. geheel anders gefelt zijn, dan in de vrije lucht. Bijzonder merkwaardig is voor mij altijd geweest, de overeenstemming der verandering van den barometer, met de verandering der organische natuur. Zodra als die gewaarwordingen in het levende lichaam ontstaan, vertonen er zich ook veranderingen in den fiand des barometers medewerking. De oorlog bevat, als het ware, in zich alle schadelijke magten, welke in staat zijn, een algemene zenuwachtige asthenische gevoelde van het menschdom te veroorzaken. Hier behoort te toe de gewichtige omstandigheid, dat een aanhoudende lage barometerstand, altijd van een meer zenuwachtige gevoelde der bewerktuigde natuur, en een aanhoudende hogere stand van dezelfde, integendeel, van een meer ontspannende gevoelde vergezeld wordt. Hierop nu is ook de gewichtige praktische gevolgtrekking gegrond, dat evenzo wel heerschende genceswijzen zullen moeten, en dat ten minsten de geneeswijze evenzo wel haar stand grondkarakter hebben moet, als de algemene ziekte-gevoeligheid; en dat wij bij gevolg genoodzakt zijn, een tijd lang, ja een reeks van jaren door, meer ontstekingwerende (antiphlogistisch), dan een tijd lang meer prikkelende en versterkende, en op een anderen tijd meer grippisch te werken te gaan. Hij, die uit dit wisselend karakter der geneeskunde, derzelver onvolmaaktheid zoude willen afleiden, zou zeer veruwissen. Veel meer bewijst zulks, dat zij zich in alle opzichten naar de behoefte der natuur weet te schikken. Evenzo onbilinear is het, dat men dit bijzondere geneesheeren, zoo als bijv. den grooten ARD Hier vereenigen zich algemene treurige zielssgesteldheid, vrees, angst, schrik en kommer, algemene gebrek of bedorven voedsel, opeengedrukt pakking van mensen in legers, woningen en ziekenhuizen, en de daaruit voortvloeiende beperking van lucht en ontwikkeling van besmettende stoffen. Het werd daarom van ouds voor een algemeen erkende waarheid gehouden, dat oorlog, hongersnood en pest onafscheidelijke gezellen waren, en ook ditmaal, helaas! werd deze waarheid weerom bevestigd. In onze streken, in bijna geheel Duitschland, ja in een groot gedeelte der naburige landen, was nu, sedert twee jaren, een zenuwachtige ziekte-karakter de heerschende of standaard gesteldheid. De voornaamste ziekten, welke sedert den herfst Dit mogen vooral die jonge geneesheeren hopen, welke tans zoo gaarne aanvankelijk op hunne eerste ondervinding een leersfel bouwen, en bijv. de geheele Geneeskunde, naar de tans staande zenuwachtige gezondheid, beoordeelen. In de herfst van 1796 voorkwamen, en meer of minder in deze algemene gezondheid deelden, wat: hevige en vlievende zenuwkoortsen, gastrijke, vooral fijn en wormkoortsen, verkoudheden en reumaten, roos, keel-ontstekingen, pleurissen, hooltijheid, jicht, oogziekten, huiduitslagen zo wel hevige als langdurige, pokken, die alleen sporadisch voorkwamen. Algemeener waren de valse pokken, kinkhoest, hypochondrie, hysterie, stamachtige ziekten, (zelfs de St. Vitus dans, die anders in onze streken zeldzaam is) verlammingen. De persoon vertoonde zich niet dan zeer zelden in deze herfst, ofschoon zij in eenige aangrenzende oorden sterker heerschte. De zenuwkoorts bleef nogtans de hoofdziekte, en daar dezelve zich door eenige bijzonderheden onderscheidde en nog behandelingsleidende voortduurt, verdient zij een meer nauwkeurige overweging. Ik veronderstel, het algemeen kenmerkende onderscheid van de zenuwkoorts bekend te zijn, en verwijz ik des aangaande naar HUXHAM, (opera, editie Reichel), welke dezelfde het eerst beschreven heeft, en wiens schildering nog altijd een meesterstuk blijft. Soms, Pijretologia. FRANK, Epitome. van VOGEL, Praktisch Handboek. Dezelfde kwam zelden op éénmaal aan, maar ver- vroeg verschillende dagen gingen er voorboden vooraf, welke bestonden in vermoeidheid, verdrietelijkheid, zwaarte in het hoofd, veelvuldige huivering, gebrek aan eetlust, aangezeten pols, onrustige slaap, enz. Zeer dikwijls vertoonden zich in het eerst alle teekenen van een zinkingskoorts, welke in zenuwkoorts overging. Ook maakten soms andere koortsvormen, als gastroïdische, ja zelfs ontstekingachtige, het begin uit, die echter weldra in ware zenuwkoorts overgingen. De overgang of het ware zenuwachtige karakter verraadde zich door de nutteloosheid van die geneesmiddelen, welke in het begin tegen het, in de eerst instant opklappende ware of wellicht schijnende karakter der ziekte werden aangebracht, door de schadelijke werkingen van alle ontlastende middelen, door de toenemende toevallen van het hoofd en van het zenuwgeval, door den gestaagd sneller en kleiner wordenden pols en toenemende zwakheid der spieren. De kenmerkende toevallen der zenuwkoorts begonnen vervolgens meer en meer toe te nemen, welke men alle voor de drie volgende hoofdzaamheden van onderkenning der zenuwkoorts aan te kunnen toewijzen. 1. Aandoening van de algemene gewaarwordingsplaats (senforthum) van het zenuwweefsel en van alle de verrichtingen, welke daarvan onmiddellijk afhangen. 2. Tegen elkaar inlopende of striidige toevallen. 3. Vermindering of verliezende kracht der spieren. 5. Veranderlijkheid der hoofd-toevallen, als van den pols, der ademhaling, der pis en der huid-affcheiding, De voornaamfte waren: een zeer zachte , kleine, fnelle, ongelijke, fomwijlen echter bij» na natuurlijke pols, veelvuldig huiveren, fom- wijlen alleen eene prikkelende of de huid za- men trekkende gewaarwording , hartnekkige huid- kramp, fomwijlen plaatfelijk zweer, ongelijke warmte der onderfcheidene deelen,, vliegende hit- ‘te bij fommigen aanhoudende, drooge , brandende “ hitte, bij anderen een onverdragelijk gevoel van hitte, bij eene uirwendig naauwelijks voelbare warmte, bij defterkfte hitte en droogte der tong geene dorst, peeshuppeling, opfpringing, ont- roering, algemeene beving, trekkingen, kramp- achtig lagchen en weenen, hoofdpiin, bedwel« ming, fuizen der ooren, ijlen, fomtijds terftond van het begin af, het welk meestijds zacht, maar ook fomwijlen razend was, krampen in de borst, fteken in de zijde. Zelden vertoonden er zich petechien of gierstuitflag; ook eenige malen kwamen er blaren, met een waterachtig vocht gevuld, ten voorfchijn; inzonderheid die merkwaardige ftrijdigheid tusfchen de ge- fteldheid van den pols en de overige toevallen, wel- k:auı) welke hier namelijk in de omgekeerde reden fond mer de ziekte toevallen, en daar door ter- ftond den aard de ziekte (zwakheid) duidelijk te kennen gaf. Hoe kleiner namelijk en zwak- ker de pols wierd, des te fterker verminderden hitte, her ijlen, de plsatfelijke pijnen en alle aandoeningen; hoe meer zich de pols verhief, fterker wierd, des te meer namen de hitte en de overige verfchijnfelen der ziekte af. Ditzelf- de had plaats met de geneesmiddelen. Al het geen prikkelend en verfterkend werkte, ver- minderde de hitte, de fnelheid van den pols en de andere toevallen der ziekte. Dit was, wel is waar, niet altijd zoo kennelijk in her begin der ziekte, wanneer er nog krachten overig waren, het ofitdekte zich nogtans al meer en meer, naar mate zii door de ziekte meer uit- geput wierden, en bij, een’ hoogen trap der ziekte was de wijn werkelijk een verkoelend en bedarend middel. Bij dit alles kon men dikwijks de twee hoofd-vormen der zenuwkoorts, verhoogde en verminderde gevoeligheid, duidelijk onderscheiden, en dit was van een gewichtigen invloed op de behandeling. Evenwel had dit niet altijd plaats, en dikwijls bleek de geheele gebrekkige werking des zenuwgestels in een veranderde werkingsswijze van hetzelfde (anomalische reactie). Ja soms vonden beide gevoelsheden, de verhoogde en verminderde gevoeligheid, in hetzelfde lichaam met elkaar afwisselend, zonder dat men uitwendige oorzaken voor deze verandering ontdekken kon. Het zijn geen deze Epidemie bijzonder eigendoms, waren katarrhale en reumatische toevallen, die delen de ziekte voorafgingen, delen dezelfde vergezelden; pijn door de ledematen, niezen, pijn in de keel, en vooral een zeer lastige hoest, die meerendeels droog en krampachtig was, en met de zenuwkoorts zich verhief en weder afliet, maar ook longontsteking veroorzaakte. Gastrolabiele toevallen waren niet algemeen, ten minsten niet wezenlijk met dezelfde verbonden, en waren, indien zij aanwezig waren, dikwijls alleen fijntomatisch, als gevolgen van de door de zenuwkoorts ontstelde gastrisch en galafscheidingen. Ja ik zag voorbeelden, waarin de spijsvertering zoo weinig aangedaan was, dat de lijders, de geheele ziekte door, tamelijk normaal een goed verteerden. Echter gebeurde het in enkele gevallen, dat zij een ware complicatie uitmaakten, of veel meer, dat de oorspronkelijke koorts gastrisch was, en eerst in haar vervolg een zenuwachtig karakter had aangenomen, vermits alleen ontlastingen der maag en ingewanden een einde aan de ziekte maakten. Algemeener evenwel was de complicatie van wormen. Deze maakten de zenuwkoorts merkelijk heviger en de gevoelenswijze meer samengeteld. De aanhoudendheid van de koorts was in dit geval langer, dan ik ooit heb waargenomen, ja zelfs kon tot 6 of 8 weken voortduren, zonder dat de hevige toevallen veel verminderden. En dikwijks ontstonden dan nog verfschillende kwade gevolgen, als stofverplaatsingen, langdurige zwakheid en dergelijken. Inzonderheid was de grote snelheid van de pols merkwaardig, die dikwijls de lijders nog verschillende maanden na de ziekte eigen bleef, en hetwelk duidelijk ten bewijze verstrekte, dat de door de ziekte veroorzaakte ziekelijke prikkelbaarheid van het hart en slagadergeveld, niettegenstaande de algemene verbetering, als het ware, als plaatvlekige ziekte nog overgebleven was, iets, hetwelk men nog algemeener bij het zenuwgevel aantreft. De voorzegging was, zooals in alle zenuwkortsen, ten eerste twijfelachtig. Er konden zijn, opzwellen van de buik, meteorisme, tuimelingen, ongeregelde, nauwelsinks voelbare pols, zwemmen, pluizen, beletten doorlatting, onwillekeurige ontlading van pis, van den afgang en dergelijken, anders doodelijke teekenen aanwezig zijn, zonder dat zij den dood aanduidden; en soms kon het uiterlijk aanzien zeer dragelijk schijnen, terwijl nogtans de dood plotseling volgde. De scheidingen waren op gelijke wijze zeer onbepaald; soms was bij het herstel, noch in opzicht tot den tijd, noch tot de ontlasting, iets waartegen men kon, waarbij echter ook de herstelling meende te zijn, volkomen en moeilijk was. Soms, integendeel, werden duidelijk scheidende dagen en ontlastingen waargenomen, scheidend zweet en pis; echter waren de onvolkomen scheidingen (verplaatsingen) veel algemener, inzonderlijk voor, gierstuitvloek, bloedzuurstellingen, ettergezwellen, en ook enkele reizen blaasachtig uitvloek. Tweemaal zag ik een scheidenden loop. Op den hooggere trap der ziekte verscheen een verbluffende loop, en met iedere ontlasting verhief zich de pols en gevoelde de lijder zich sterker en vlugger. Hierbij merkte ik het volgende op: hoe meer de koorts zuiver zenuwkóòrts was, des te minder ontwaarde men kritische verklarende verschijnselen en afcheidingen, maar hoe meer er een vrolijke (het zij reumatische of gastrische) complicatie aanwezig was, des te zekere kon men daarop te staan maken, en des te meer waren zij tot de herstelling noodzakelijk. Eens vertoonde zich een duidelijke hippocrenatie. Een vrouw, welke reeds drie weken aan een steeds verergerende zenuwkóòrts ziek was, verviel, ongeveer op de 21ste dag, (want bepaald kon men dit niet weten, terwijl het begin der koorts niet nauwkeurig kon bepaald worden) in zulk een toestand, dat men niet anders dan den nabij zijnden dood verwachtten kon. Aanhoudende, zachte toetering, een uitermate kleine, snelle pols (140 tot 160 slagen in een minuut), pluizen, onwillekeurige afvoet, vermoeidheid, zodat zij zich niet bewegen kon, steeds des avonds tot zulk een hoogte, dat men in den nacht haar einde verwachtte. Dan in denzelfden nacht scheedde haar ziekte. Met verwondering zagen wij den volgende morgen de ergste toevallen verdwenen; den pols en de krachten opgekomen; de huid, die tot hier toe altijd droog was geweest, gelijkmatig warm en vochtig; de pis, die altijd bleek en helder was geweest, troebel en van een roodachtig zweem voorzien; en te gelijk vertoonden er zich op de huid waterblaasjes van verschillende grootte, waarbij in het vervolg nog spanning kwam. Van deze nacht af aan begon haar herstelchap, die wel langzaam, maar echter binnen drie weken volkomen volgde. Wie is in staat, om zulke een daadzaak, volgens de Browniaanse prikkel-theorie te verklaren, alwaar bij den doodelijken trap van indirecte zwakheid, zonder eenen nieuwe alvermogenden prikkel, (die hier in 't geheel niet bestond) geen hulp of redding is? En wie erkent hier niet eenen inwendige "zelfwerkzame natuurkracht, die zich bij eenen hopelozen toestand, onder zekere omstandigheden, vermannen, en de geheele ziekte een andere gedaante, zoo wel als de ten gronde gaande bewerking een nieuw leven geven kan? Bij de genezing had men op drie zaken te letten, 1. Op de behandeling der zenuwkoorts voor en op zichzelf, 2. Op de behandeling der toevallen; 3. Op de behandeling der complicaties. 1. Behandeling der Zenuwkoorts. Het eerst moest de grondoorzaak, of naaste oorzaak der ziekte behandeld en weggenomen worden. Deze nu bestond in zwakheid en ongeregelde werkingswijze van het geheele zenuwgestel. Deze vorderde het gebruik van prikkelftendë, versterkende, behoorlijk voedende, maar ook krampstillende en bedarrendë middelen. Hierbij echter gingen wij niet empirisch te werk, maar hielden het oog, bij derzelver aanwending, op de volgende omstandigheden. Eenige der leven opwekkende middelen konden en moesten bij iederen lijder, zonder uitzondering, aangewend worden. Hiertoe behoorden het bestendig genot van zuivere, dikwijks vernieuwde, droge lucht. Het ontbrak ons aan de gelegenheid, anders ben ik overtuigd, dat ook de lucht, verzadigd met zuurstof, of gedesflogistiseerde lucht, hier uitermate nuttig zou zijn. Voorts mag warmte en het dikwijls waschen des geheelen lichaams, vooral der ledematen, met warm water, waarbij zout, wijn, brandewijn, ook wel een weinig gekamferd brandewijn, gemengd waren. Dit diende niet alleen tot ontspanning der huidkramp, maar ook tot algemene opbeuring der krachten, in welk laatste opzicht nogtans de hoeveelheid der bijgevoegde prikkelende middelen, naar den ver verschillenden graad der zwakheid moest worden bepaald. Met opzicht tot de overige middelen, had men zorgvuldig het oog te houden op de twee verschillende gestelden der zwakheid, of dezelfde, namelijk met verhoogde, of verminderde prikkelbaarheid gepaard ging. Dit evenwel kon men geenszins uit de voorafgaande oorzaken opmaken, maar alleen uit de aanwezig zijnde toevallen, en uit voorzichtig genomene proeven. Bemerkte men bijvoorbeeld dat alle de gewone prikkelingen, welke of op het levensbeginnel, of op de zintuigen, of op de ziel haar invloed hebben, een zeer snelle en sterke uitwerking hebben; dat de pols snelle en zeer veranderlijk was; dat wijn en andere prikkelende middelen de toestanden verergerden, den pols en de ademhaling sneller maakten, en het ijlen vermeerderden, zoo was hier de zwakheid met verhoogde prikkelbaarheid verbonden. Ontbrak dit alles, lag de lijder onverstreng, gevoelloos, of geheel flapperig voor zich heen,; maakte niets, zelfs niet de voor hem belangrijke denkbeelden, of voorwerpen, enig indruk op denzelfde; bracht de wijn geen de minste verandering in den pols of weeg, dan was het zwakheid met verminderde prikkelbaarheid. In het eerst geval moesten de zachtste prikkelende middelen, in het laatste in tegengestelde, de krachtigste en vlugste aangewend worden, en men kon hier bij de giften volstrekt niet algemeen bepalen. Men moest in het laatste geval zo lang, zo wel wat betreft de hoeveelheid der prikkelende middelen, als in de uitkiesing van steeds frisser prikkelende— op klimmen, tot dat men bemerkte, dat de pols een gunstige verandering onderging, (dat de te lange som van levendiger, de te snelle en ongeordende innerlijk bedaard en sterker, de kleine voller en krachtiger werd) dat het ijlen, de geneigdheid tot flapjes, de krampachtige toevallen verminderden, waartoe soms wel een buitengewone hoeveelheid van prikkelende middelen vereist werd, zodat in een geval niet eerder beter schap volgde, dan na dat, binnen 24 uren, twee ponden goed Rhijn wijn, twee oncel koorts-bast, een vkrupel kamfer, evenzoveel muisjes, dertig druppels laudanum, en nog daarenboven prikkelende mosterdpitten aangewend werden. Het geval is te belaagbaar, om hetzelfde hier niet omstandig te beschrijven. Ik werd bij een van de lijders geroepen, die van nature een zwak mens was, en die reeds vele dagen aan een zware zenuwkoorts ziek was, zonder iets te gebruiken. Ik vond hem in een kleine, met damp vervulde, en daarboven verbazend verhitte kamer, in een met gordijnen behangen bed, waar wel het stinkende damp van zijn eigen uitvalming hield. Hij lag ten uiterste afgemat daar neder; zijn matte blik was bedroefd op hetzelfde voorwerp gericht; hij was zichzelf heel weinig bewust en dwaalde in zichzelf. De pols was uitermate klein, floeide 150 malen in een minuut, ja soms nog sneller, zodat men denzelfde nauwelijks tellen kon; alle zijn ledematen beelden, de pezen trokken, de adem was angstig, dikwijls trillend, dan zuchtend; hij was meer een olieachtig, kwalijk riekend zweer overdekt, en de tong, die hij niet dan met moeite uit kon teken, was zwartachtig bruin en geborsten. Alles duidde den hoogsten graad van een boosaardige zenuwkoorts aan, en men kon met zekerheid vooruitzien, dat hij in deze toestand ten hoogsten nog tweemaal vierentwintig uur leven kon. Alles kwam in dit geval daarop aan, om de zoveel gezonken krachten fijnop te beuren, maar daarnaast de uitwendige hitte en de hem omringende, bedorvene lucht te verwijderen, welke ongetwijfeld aan deze verergering een groot aandeel hadden. Ik liet terstond de vederbedden en bedgordijnen wegnemen, en alle de vensters openen, zodat de lucht bedroefd koel en zuiver bleef. Daarnaast schreef ik de volgende verbinding van de krachtigste en vlugste prikkelende middelen voor. *. Pulsatilla, rad. Serpula, Virginica 3.8. —— corallinum, chininum 31. Infusie van rhenan, optimale 36.18: aangevuld met Camphora en Lithium. Solus. Mosch. orient. gr. XV. Laud. Ling. Sijd. gtt. xxx. Zie. cort. aur, Zi. m. d. S. EN S. Alle tweeuren een halve flesch voor een heel kopje. Ik lie alle vier uren een kleister van China met valeriana zetten, en evenzo dikwijks de ledematen met gekamferde brandewijn en wijn wassen, en mosterd pappen aan de kuiten leggen. Om de colliquatie en het zweer te matigen en de vezel meer samenhang te geven, wordt het zuur elixir van HALLER dagelijks voor een drachma onder het drinken toegediend. Bewondering waardig was de uitwerking van deze vereenigde middelen. Reeds den volgenden dag vond ik den zo snel en uitermaten kleinen pols op 90 flaken in een minuut terug gebracht en aanmerkelijk opgeboerd; het hoofd vrijer, zoo dat mij de lijder kende, en sneller meer ijlde; het sidderen en trekken van de pezen opgehouden, de huid natuurlijk warm, met een kritische uitwerfsheid overdekt; de tong vochtiger en zuiverder. De middelen werden alle voortgezet, doch hoe meer de lijder in krachten toenam, des te meer werden de gisten der sterke prikkelende geneesmiddelen verminderd en daarentegen de vaste prikkelende middelen (stimulantia tonica) vermeerderd; en op deze wijze was de lijder, na een tijdverloop van 8 dagen, volkomen buiten gevaar, terwijl bij 8 dagen te voren nog een kind des doods geweest was. In het tweede geval, (zwakheid met verminderde prikkelbaarheid) moest integendeel de zachte graad van prikkel aangewend worden; en hier was dikwijls de juiste bepaling der gift, en nog meer de uitkiezing der middelen, nog bezwaarlijker, dewijl hier dikwijls nog een bijzondere idiootnerafie mee vergezeld ging, welke niet alleen den sterkeren trap van prikkeling, maar ook de vroegtijdige eigenaardigheden van een aantal middelen niet verdroeg. Hier zou die gift, als de evengenoemde, de zieke, door de hevige wederwerking, die zij zou hebben verwekt, gedood hebben; men moest dus zolang de hoeveelheid der middelen verminderen, en ook gedurig anderen van zachtere aard aanwenden, als men van de gegevene middelen nog een te sterke onregelmatigheid der pols, vermeerderd ijlen, vermeerderde zenuwgevoeligheid, toeneming der trekkingen van de hitte, der colliquative ontlastingen bespeurde. DE VERKLARING Her kenmerk daar men het juiste punt en het regte middelpunt getroffen had, bevatte daarin, dat men de zoo even genoemde toeval niet merkte; dat de pols nader aan hare gezonde gesteldheid kwam en zich verhief zonder te snel of te hard te worden; dat de colliquative ontlastingen ophielden, de grote gevoeligheid en beweeglijkheid der zenuwen, inzonderheid der ziel, verminderden; — meer en woord, dat er zich meer rust, maar met gestalteerde kracht vertoonde. Tussen deze twee uitersten nu, den hoogsten trap der verhoogde prikkelbaarheid en onvatbaarheid voor prikkeling (supor) waren ver schillende tussengraden, die evenzo vele wijzigingen en tussen graden der prikkelende geneeswijze noodzakelijk maakten, welke men evenwel naar dezelfde grondregels en ver schijningsvormen bepalen kon. Had men op deze wijze de geneeswijze begonnen, dat is, den eersten aanstoot toe een meer krachtige en regelmatiger werkzaamheid van het zenuwgestel gegeven, zo moest men op denzelfden voet voortvaren, alleen met dat onderscheid, dat men bij dezulken, bij wien men meer de zwakkere prikkels had moeten beginnen, dezelfden in dezelfde evenredigheid vermeerderde, tot dat zij niet meer wilden werken, en de versterkte kracht, de te grote vatbaarheid voor prikkeling verloor; daar men in tegendeel, wanneer men van wegens ongevoeligheid, met de sterke prikkels had moeten beginnen, dezelfden in dezelfde evenredigheid verminderde, als de met de toename van kracht vermeerderde vatbaarheid voor prikkeling. prikkeling derzelver werking te hevig maakte, en even daarom door zwakkere prikkels dezelf- de werking onderhouden worden kon. Waren nu de krachten door deze genceswijze reeds meer opgewekt en de prikkelbaarheid nader aan den trap van hare natuurlijke werking geko- men, am de vaste, meer zamentrekkende ver- fterkings- middelen te kunnen verdragen, dan mocsten deze er bijgevoegd worden, om de ge- nezing te bevestigen en te voltooijen. ; De middelen ter vervulling dezer oogmerken beitonden vooreerst en hoofdzakeliik in de v/ug- sige prikkelende middelen,, bekend onder denamen van excitantia, flimulantia, analeptica, waarbij echter derzelver foortelijke of qualitative ver- fcheidenheid, zeer wel in het 0og gehouden moest worden. Men kon de verfchillende prik- kelende werking op tweevoudige wijze ver- krijgen, of door het onderfcheid der giften, of door her onderfcheid der intenfieve prikkelende kracht van her middel zelf. Zoo kon bijv. hetzelf- de middel in zes dubbele gift-eene zes dubbele, prikkeling verwekken,, en als dan een middel, dat 1N® Er) intenfief zes maal fterker was, gelijk zijn, zoo als in tegendeel dit zes maal fterker middel, wanneer het maar tot een zesde gedeelte van. Eene bepaalde gift of eenheid gegeven werd, aan het vorige intenfief zwakker middel in werking gelijk was. Dit echter gold niet ten aanziende van alle middelen; want er zijn middelen, welke een bepaalde intensieve prikkelende kracht bezitten, dat zelfs de kleinstegift altijd nog een sterkeren indruk maakt, dan een intenfief zwakker middel in de sterkste gift; zo bijvoorbeeld kon de kleinste gift van heuvelap of brandewijn niet volkomen gelijk geacht worden met den Spiritus Mindereri en dergelijke zachte prikkende middelen. Een hoofdonderscheid van deze intensieve kracht is ook vooral daarin gelegen, dat sommige den omloop der vochten meer, sommige minder of in het geheel niet aanzetten, en bijgevolg, onafhankelijk van de zenuw prikkende kracht, meer of minder verhitten. Ook kon zelfs de individuele verfchillendeheid en gevoeligheid des voorwerps aan sommige middelen meer, aan anderen minder prikkende kracht geven. Er werd dus tot een methodische behandeling volstrekt vereist, de middelen naar deze verfchillende graden te rangschikken, en ik wil hier volgens deze opklimmendeorde de voornaamste nogmen, welke wij gebruikten, terwijl ik met de zwaksten zal beginnen. Spirit. Mindereri, Rad. Valerianae, Rad. Senegae, Vin. Antim. Hush., Flor. Zingel, Spir. Nitri duleis, Flor. Cham. vulg. et roman., Herb. menth. cerisp. et piper., Rad. Angelic., Rad. Caryoph., Flor. et Rad. Arnicae, Rad. Calamus Arom., Rad. Serpens. Virga, Ajaj feta, Castoreum, Siliqua Vanillae, Vinum, Liquor aod. Hof'm., Liquor C.C., door verzadiging, niet door verhitting bereid, Sal Suc. Eenigen, inzonderheid de Weener schrijvers, gebruiken altijd de naam Polijgala. Dit geeft echter verwarring, omdat deze alleen de gezichtsnaam is, en geen enkele andere soort, de Polijgala amara gebruiken, die in werking wezenlijk van de Polijgala Senega verschilt, daar deze een meer oplosende, minder prikkelende en geheel geen tonisch versterkende kracht bezit, weshoudende men haar zelve in het tweede tijdperk van ontstekingsachtige koortsen, vooral bij borstontstekingen, met zo veel voordeel gebruikt, alwaar de Polijgala amara nadeelig is. Ik noem daarom de een altijd Senega en de andere Polijgala amara. Voor het overige moet ik nog herinneren, dat de Scres daar bij uitnemendheid te pas kwam, waar de borst aangedaan was, en de huid en pisafscheidingen verfloeid waren. Voorbeelden wil ik, tot slots om iets van de kracht van deze af te leiden, te offeren twee voorrechtingen, een van de zwakker en een van de sterkere soort mededeelen. In geval dus, alwaar, vanwege het gebonden hoofd, van te grote gevoeligheid, alleen de zachtere trap van prikkeling kon worden aangewend, bedienden wij ons gewoonlijk van het volgende middel. BL. Pulv. rad. Valer. Silyvestr. Zij. —- Senegae 31. Ebulliant cum aq. Fontan. Zij. Col. adde Spir. minder. 38. Vini antim. Huxh. gti. x. Syr. cort. aur. Zij. Om de twee uren twee lepels vol te nemen. Dit middel was dikwijls alleen voldoende, om de volledige genezing te bewerken. Waren echter, vanwege de uiterste ongevoeligheid, de sterkere prikkels noodzakelijk, dan werd de volgende formule aangewend. Pulv. cort. chinae optim. Zij. rad. Serpentariae 38. rad. Arnicae ziii. Inf. vino rhenan. [eu gallie. "generosa": ti. Ada Adde Camphorae Di. in Lig. anod. [olutae. Moschi orientali 31. Laud. Lig. Sijd. gtt. xxx. m. d. S. Alle twee uren of om het uur een kopje vol, niet doorgezijgd, te nemen. Ook wierden er nog wel, indien dit niet voldoende was, 60 of 80 druppels van de Tinfl. Chinae wjıy tr. of Naphtha, bij iedere dosis bijgevoegd. De vanille wierd in twee gevallen, met ongemeen veel voordeel, alle twee uren, van viertotachtuuren, aangewend, daar al andere prikkels niets meer uitwerkte. De wijn bleef nog steeds altijd een der hoofdmiddelen, hetwelk soms door geen ander kon vervangen worden. Het gewone gebruik dezer middelen was van zeer grote waarde, deels in zulke gevallen, alwaar men niet voldoende durfde prikkelen, of waar de maag en de borst al te gevoelig waren, zoo als dit bij kinderen niet zelden plaats vond; deels in zulke, alwaar men het inwendig gebruik nog versterken en de opwekkende kracht tot op het hoogste drijven moest. In het eerste geval deden herhaald wasfchen met een warm mengsel van water, wijn, zeep en geurige kruiden, of voetbaden, of ook een geheel warm bad van warm water met melk, of met een weinig dig wijn of geurige kruiden gemengd, een uitnemende uitwerking, en ik weet verhalen vele middelen, welke bijna alleen door zulke zacht versterkende baden zijn hersteld geworden, die tevens het voordeel hadden van de huid te openen en op te wekken, een omstandigheid, die voor de herstelling van het grootste aanbelang was. Bij zeer gevoelige en uitgeputte voorwerpen kan ik de werking der warme melkbaden, van 4 water en 1 melk, niet genoeg roemen. Wierden, integendeel, sterker prikkelende middelen gevorderd, zoodanig werd met het binnengewende gebruik ook de buitenwende aanwending der krachtigste prikkelende middelen verbonden, waartoe ik bring, het herhaalde wasfchen mer wijnen gekamferde brandewijn met een afkooksel van mosterd, ook wel meer bijvoeging van tinctuur van spaanse vliegen, de gedurige omwikkeling der ledematen met hierin natgemaakte doeken, omflagen om den buik van herb. menth. piper., Rad. Calam. Arom., Flor. Chamom. roman., Lavendul. met wijn gekookt, baden meer /pirizus vini Camphoratus en dergelijken aangezet. Hiertoe behoort ook de aanwending der rood makende middelen, mosterd pappen en spaanse vliegen. Deze waren van onberekenbare waarde, en overtroffen niet alleen dikwijls alle andere prikkelende middelen in het opwekken der krachten, wanneer deze door niets anders konden worden opgebeurd, maar hadden tevens nog het grote voordeel, om plafajfelijke toevallen op het slechtst door tegenprikkeling af te leiden en te verdrijven (waarover ik beneden meer zal zeggen). Was het oogmerk, dezelfde als prikkelende middelen te gebruiken, dan werden zij op de gevoeligste plakken, bijvoorbeeld aan de kuiten, aan de ene zijde der dijen, aan de voetzolen, op de maag en ruggraat gelegd en afgenomen, voor dat zij blaren hadden geroken; en dikwijls herhaald, zodat bij verhalde, verschillende lijders en in een zeer gevaarlijk tijdsdeel van de ziekte, bij aanhoudendheid, 6 tot 8 dagen lang, dagelijks nieuwe aangelegd werden. Was, integendeel, het oogmerk van derzelver aanwending, om een plafajelijk ongemak weg te nemen, zodanig moesten dezelfde zo na aan het zieke deel worden aangelegd, als mogelijk was. Ook was de aanwending van deze middelen in klisteren van grote nuttigheid, dels in gevallen, waar eigenzinnigheid van de lijder, of een bijzondere gevoeligheid van de maag, of diarree het inwendig gebruik niet veroorloofden, dels om de algemene soort der prikkelende werkingen nog te vermeerderen. Het komt in de daad dikwijks bij uitvloeit veel aan op de plaats, waarop men de prikkeling aanbrengt, en men vergeet toch niet, dat het gewoon inwendig gebruik van middelen toch in de daad ook niet anders is, dan de plaatselijke aanwending van het middel op een punt van het lichaam, de maag, welke daardoor voorzeker een groot voorregt verkrijgt, dat zij zeer vatbaar is voor prikkeling en het middelpunt der gewichtige gevoeligheid van de zenuwen uitmaakt. Maar bij zenuwziekten en zenuwkoorts, waar zo veel plaatselijke zwakheid en verlammingen ontstaan, kan het gebeuren, dat juist de maag plaatselijk een minder gevoelig vat heeft, in een soort van verlamming verandert wordt, en het gevolg daarvan is, dat de op haar aangewende, dat is, inwendig genomen middelen, weinig of niet uitwerken. Hier behoeven wij een andere plaats te kiezen, die nog meer vatbaarheid voor prikkeling bezit, en de middelen werken daarna voortrefelijk. Voorzeker is naast de maag het onderste gedeelte van de darmbuis tot dit oogmerk de voornaamste plaats, en daar door de aanwending van de middelen in klitten dikwijks oneindig werkzamer, dan door dezelfde in te nemen, gelijk mij de ondervinding daarvan in veelvuldige gevallen overtuigd heeft. Alleen moeten dan de middelen zoo gekozen en gemengd worden, dat zij niet, met het hoofd ten gevolg plaatsvallige prikkeling, te schellijk weerstaan, hetwelk men daardoor verkrijgt, wanneer men zulke middelen verkiest, welke niet te hevig prikkelen; een kleine hoeveelheid op eenmaal (4 of 6 ouncen), maar dikwijls (alle 4 uur) aanwendt, en slijmachtige of ook verdoovende middelen daarbij voegt. Zeer geschikt waren hiertoe: de Rad. Valeriana, Arnicae, Angelica (2 drachmen tot een klisteer), Cort. Chinae (3 of 4 drachmen), Herb. Rute, Menthae crispa., Flor. Chamom., eenige lepels wine, Moschus, Camphora (4 greinch), Semin. Sirap. (1 drachma), daarbij gevoegd Sem. Li. li of Rad. Althee, eivijver, en bij grootere prikkelbaarheid, Extr. Hyoscyamus of Nuc. Vomic. (2 tot 4 greinen), Laud. Liqu. (4 tot 6 greinen). Eene tweede klasse van middelen, welke tot deze aanwijzing behoorden, waren de tonische versterkende middelen. Hier toe verwijs ik alle, welke niet slechts eene voorbijgaende prikkeling, (zoo als bij de bovengemelde vlugtige prikkelende,) maar eene duurzame verhooging der kracht, niet enkel vermeerdering der kracht-uitting, maar van het kracht-vermogen bewerkten, welke bij gevolg, na het ophouden der werking, geen op-houden der versterkte kracht-uitting, of, het geen bij de vlugtige prikkelende middelen het geval is, zelfs vermeerderde zwakheid, (debilitas indirecta) ten gevolge hebben, maar waarbij de vermeerderde kracht, ook na het gebruik van het middel, blijft voortduren, omdat door hetzelfde niet enkel de werking, maar ook het werkings-vermogen vermeerderd is. De ondervinding leert ons, dat deze werking bij de vaste, of tonische versterkende middelen en bij de voedzels gevonden wordt, en het onderscheid tussen deze en de vlugtige prikkende middelen moet daarin gelegen worden, dat zij niet, zoo als deze laatsten, enkel de opwekking (erregung, uiting der kracht) vermeerderen, maar aan de bewerktuigde stof een eigenlijke mededeel worden, (*), het moge nu bestaan in eene verbeterde scheikundige vermenging, of werktechnische geledigheid van dezelve, waardoor haar levensvatbaarheid en werkings-vermogen verhoogd en tevens geregeld wordt, want het is merkwaardig, dat deze middelen ook tevens de ei ei-) (*) Bij de voedzels is dit wel aan geen twijfel onderhevig; maar uit de overeenkomst der versterkende werking laat het zich vermoeden, dat ook bij de tonische versterkende middelen, hier of daar iets, maar eene fijnere stof, in ons overgaat en aan onze zelfstandigheid wordt mee-gegeven. Km) eigenfchap bezitten, om de anomalische of ongeregelde wederwerking en ziekelijke prikkelijkheid, welke een gevolg der zwakheid zijn, te verminderen en tot haar natuurlijke gesteldheid terug te brengen. 