title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: bsb00073031_00581 563 De President gaf het echter als zijne opinie te kennen, dat Natal niet kon toegelaten worden spoorwegverbinding met de Republiek te hebben, tot dat de Delagoa-baai-Spoorweg klaar was. Hij zeide dat hij ten gunste van de opmeting was, maar niet voor het dadelijk aanleggen van de lijn, daar dit in strijd zou zijn met de conventie die men met den Vrijstaat had aangegaan, en ook hun eigen keel zou afsnijden, daar zulk een lijn den Delagoa-baai-Spoorweg zou verbannen. De Kaap-Kolonie was de vriend van de Republiek even als Natal, en het zou thans niet eerlijk zijn om Natal op zijde te stooten. Hij wenschte Natal te helpen, doch kon zulks niet doen, als hij zag dat hij daardoor den Staat schade aandeed. Hij had steeds aan Natal gezegd dat hij den spoorweg daar­ heen niet zou kunnen doen aanleggen tot de lijn van Delagoa-baai klaar was, want de handel zou natuurlijk van den kortsten weg gebruik maken. Een zeer ernstige zaak, die groote gevolgen had, werd door den heer Jan Meyer voorgesteld. Hij vroeg namelijk of het waar was, dat de heer Lippert, die de concessie voor het maken van dynamiet en buskruit had, 7500 kisten dynamiet had ingevoerd onder den naam van Guhr-impregné, en na eenige informatie van de Regeering omtrent de zaak, besloot de Raad eene Commissie van vijf leden aan te stellen om de zaak te onderzoeken. De zaak was daarom zoo belangrijk omdat er in Johannes- burg geweldige klachten over het dynamiet waren, en de Kamer van Mijnen zich in den laatsten tijd sterk met de zaak bemoeid had. Gedurende de laatste helft van Mei vond er eene bijeenkomst plaats tusschen de Presidenten Kruger en Reitz te Vereeniging, doch het lekte niet uit wat er toen tusschen de hoofden der twee Republieken plaats vond. Een geweldig tooneel vond in den Eersten Raad plaats omtrent het verkiezen van een Notulenhouder van den Uitvoerenden Raad, eene betrekking toenmaals vervuld door den heer Bok. Er waren leden, zooals de heeren Maré en Loveday, die van opinie waren dat een Notulenhouder niet noodig was, en de heer Loveday maakte de aanmerking dat de leden van den Uitvoerenden Raad steeds in den Volksraad zaten en een van hen maar het werk moest doen. ZHEd. die inderdaad niet schijnt te hebben kunnen klaarkomen met den heer Loveday, verloor hier zijne gewone bedaardheid en zeide dat het hem speet Volksraadsleden zoo te hooren spreken. Doch hij wist wat het was; het was de geest, die thans buiten heerschte en zeide: „Verzwak het Gouvernement en breng het ten val.” Men trachtte zijne beenen af te snijden. Als men hem en de leden van den Uitvoerenden Raad niet meer in den Volksraad wilde hebben, dan zouden zij hun eigen werk gaan doen, en dan moest de Volksraad maar zien, hoe hij klaar kwam. 247 22 Januari 1879 door een ontzettend groot impi overvallen werd, en slechts weinigen de slachting ontkwamen. Sir Bartle Frere zuchtte nog onder dien vreeselijken slag, toen Piet Joubert op 4 Februari hem te Pieter-Maritzburg ontmoette, en hem de boodschap overbracht dat de Transvaalsche burgers vast besloten waren hunne onafhankelijkheid terug te krijgen. Sir Bartle Frere zeide dat dit eene onmogelijkheid was; de Minister van Koloniën had toch tot tweemalen toe gezegd, dat de annexatie onherroepelijk was. Hij, de Hooge Commissaris, was gewillig het Transvaalsche volk tegemoet te komen; hij zou hun zelfbestuur geven en een vrije Constitutie. Joubert antwoordde dat het volk vrij wilde wezen en met geene concessies van eenigen anderen aard zou tevreden zijn. „Ik had gedacht,” zeide Sir Bartle, „dat mijnheer Kruger en gij het aan uwe landgenooten duidelijk zoudt gemaakt hebben, dat zij zoo onafhankelijk kunnen zijn als zij begeeren, of ooit geweest zijn; een eigen Regeering kunnen hebben, en bescherming hunner bezittingen, evenals in de Kaap- Kolonie.” „En,” voegde hij er met nadruk bij, „vergeet niet dat op ulieden de verantwoordelijkheid zal rusten, als uit onkunde versmaad wordt wat ik u aanbied. En als het Transvaalsche volk zich straks aan den rand van een afgrond zal bevinden, denkt er dan aan, dat ik het nog met mijn laatste woorden gewaarschuwd heb.” Op deze aanspraak kon Joubert slechts de schouders ophalen, en herhalen dat het volk vrij wilde wezen. Slechts ééne zaak verkreeg hij, en dat was dat Sir Bartle Frere beloofde om zoodra mogelijk zelf naar de Transvaal te komen, en den toestand van zaken in persoon te bezien. In de Transvaal teruggekomen, deed de heer Piet Joubert op de plaats Eendracht in het district Heidelberg verslag van zijne zending aan het Volks-Comité, dat daarop besloot eene vergadering te houden op de plaats Kleinfontein, 36 mijlen van Pretoria, op den 18den Maart, en het publiek daarvan kennis te geven. Daarop schreef men een brief aan Sir Bartle Frere, hem insgelijks kennis gevende van deze bijeenkomst. Op den 3den Maart werd Sir Owen Lanyon door Hoofdrechter Kotzé als Administrateur van de Transvaal ingezworen en hij beschouwde het daarop zijn plicht om een onderhoud met het Volks-Comité te hebben. Dit onderhoud vond dan ook op 24 Maart plaats. De nieuwe Administrateur weidde lang en breed uit over de voordeelen die men genoot onder Britsch bestuur, waarop Kruger het volgende antwoordde: „Al deze voordeelen en de goedgunstige wenschen van Hare Majesteit om den voorspoed van de Transvaal te bevorderen, waren reeds aan de eerste deputatie uitgelegd, en ook aan de tweede, door de Ministers in Engeland, en derhalve kan men geen grootere voordeelen opnoemen dan 665 zooveel mogelijk op de hoogte van zaken, en had juist dienzelfden dag (de twee telegrammen kruisten elkander) aan den Secretaris van Staat voor Koloniën geseind: XIX. Van Hoogen Commissaris. Aan Secretaris van Koloniën. Ilc hoor van goede bronnen dat de beweging te Johannesburg in duigen gevallen is. Inwendige twisten hebben geleid tot de geheele instorting der beweging, en de leiders der Nationale Unie zullen nu waarschijnlijk de beste termen met President Kruger maken, die zij kunnen. 1) De heer Chamberlain was verbaasd; hij kon dit niet gelooven. Daarom telegrafeerde hij dadelijk weder, om den Hoogen Commissaris te vragen of hij zeker was dat de beweging te Johannesburg in duigen was gevallen. Doch dit was na het verzenden van telegram no. XVIII, en zeer waar­ schijnlijk na dat Flora Shaw hem den inhoud van no. XVII had mede­ gedeeld, hetgeen natuurlijk zijn ongeloof aan het bericht van den Hoogen Commissaris verhoogde. Zou het zoo onmogelijk zijn om een reden te vinden voor het zenden van dat raadselachtige telegram no. XVIII. Wij hebben geene officieele verklaring van de zaak, doch kunnen toch officieele stukken in verband er mede aanhalen. In Pretoria werd Duitschland vertegenwoordigd door een zeer flink en bekwaam man. Consul Von HerfF, een man die een oog in het zeil hield, en door de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek niet alleen geheel vertrouwd werd, maar ook in haar vertrouwen was. Reeds op 26 December had Consul Von HerfF een telegram direct naar Berlijn gezonden, te kennen gevende dat er een opstand in Johan­ nesburg aan het broeien wTas, en ook daarna zond hij een verder telegram. Men vergete niet dat, reeds toen, men te Pretoria wist van de tegen­ woordigheid der Chartered politie of in alle geval van gewapende troepen op de Westelijke grenzen der Republiek, en dat men daar eenige suspicie had. 2) Nu is niets natuurlijker dan dat Consul Von HerfF deze zaak mededeelde aan Berlijn en zijne private vermoedens over de zaak te kennen gaf, vermoedens misschien gegrond op zekere berichten door hem van Duitschers in Johannesburg ontvangen. De heer Lionel Philips in zijn artikel in het Julinummer 1897 van de Nineteenth Century, klaagt er ten minste over, dat de „Duitsche neven” Pretoria zoo goed geinformeerd hebben van wat te Johannesburg omging. 1) Het Engelsch is: „I learn on good autbority raovement at Johannesburg has collapsed. Internal divisions have led to the complete collapse of the movement and leaders of the National Union will now probably make the best terms they can with President Kruger.” 2) Zie later (in volgend hoofdstuk) een telegram van Kliodes aan Jameson hierover, d.d. 27 December 1895. 438 alleen, dat dit gedaan was tengevolge van een getroffen accoord met Engeland, maar ook met het volle medeweten of op den raad van Kommandant-Generaal Joubert.” Er bestond dus vooreerst niet de minste opgewondenheid te Pretoria. Geheel anders in de Kolonie. Daar maakte de Ultra-Engelsche partij, reeds ten zeerste verstoord omdat de verkiezingen zooveel Afrikaners in het Parlement hadden gebracht, en het ministerie in den zin van dezen regeerde, van de gelegenheid die de Proclamatie hun bood gebruik, om de hartstochten aan den gang te brengen. Zoo spoedig mogelijk werden er publieke vergaderingen in de voornaamste steden der Kaap-Kolonie belegd. Op den 23sten September had zulk een vergadering in de Kaap­ stad plaats, en wat ging men daar te keer! De heeren A. Ebden, J. W. Leonard, C. Fairbridge en de Eerw. John McKenzie waren er de voornaamste sprekers, doch geen man die heftiger (en wij zouden bijna zeggen gemeener) sprak dan de heer J. W. Leonard, die reeds als Procureur-Generaal zich het tegendeel van een Staatsman betoond had, en nu een volslagen „Jingo” was geworden. Twee dagen daarna werd Woodstock op een even mooie aanspraak van den heer McKenzie vergast. Doch de groote bom zou nog losbarsten. Op den 29sten September ontving de Transvaalsche Volksraad een brief van Generaal Joubert, waarin hij schreef, dat hij al zijne betrekkingen nederlegde, daar het hem ónmogelijk was, die langer te bekleeden. Hij zou in Pretoria blijven tot het einde van October, en was gewillig om op eenig punt verslag van zijne verrichtingen als ambtenaar te geven. Echter verzocht hij den Raad niet aan te dringen op eene verdere explicatie van de redenen die hem tot dezen stap bewogen. Het was geene onbekende zaak. dat er in de laatste maanden eene aanzienlijke wrijving geweest was tusschen den President en den Kommandant-Generaal; niet zoo zeer dat Joubert persoonlijk iets tegen Kruger had, maar wel om reden dat de eerste sterk gekant was tegen den imloed van Ds. du Toit, die van zijn kant geen gelegenheid voorbij liet gaan om wantrouwen tegen den Generaal te verwekken, zooals de Patriot van die dagen bewees. De Raad hield, na de ontvangst van dezen brief een geheime zitting, en na afloop daarvan zeide de Generaal: „Re stem met den Volksraad over­ een, dat het de behoorlijke manier is voor een ambtenaar die bedankt, om op zijn post te blijven totdat een ander in zijne plaats aangesteld is. Maar hier is het een ander geval. Het spijt mij te hooren van een lid van den Uitvoerenden Raad dat ik in een moeielijke positie zal geraken, daar het zal schijnen alsof ik de keuze van het volk verwerp. Doch 520 kralen waren verbrand door het Transvaalsche Commando, onderwierp de oproerige stam zich en kwam er met een vrij geringe boete af. In November 1890 bezocht de heer Rhodes de Transvaal op zijn terugweg van het Noorden naar de Kaap-Kolonie en het was bij die gelegenheid dat de heeren B. Yorster Jr. en Adendorff hem zagen omtrent eene zekere concessie, die zij in Banyailand hielden en welke zij den heer Rhodes te koop aanboden. De heer Rhodes weigerde echter dit te doen, op grond dat de concessie niets waard was, daar zij verleend was door een klein onder-Kapiteintje van Lo-Bengula en derhalve in de concessie door dezen laatsten verleend, begrepen was. Uit deze zaak ontstond de welbekende Adendorfï-Trek, die inder­ tijd eene geweldigfe sensatie door geheel Zuid-Afrika maakte, en door welken, ware het niet door de flinkheid van President Kruger, er bijna oorlog tusschen Engeland en de Republiek uitbrak. Reeds in het midden van Maart 1891 begon zich een gerucht te verspreiden, dat er in Juni van dat jaar een groote Trek zou plaats vinden naar Banyailand, niet alleen uit de Transvaal, maar ook uit de Kaap-Kolonie, den Vrijstaat en zelfs Natal. Documenten en geschriften, op de zaak betrekking hebbende en bepalende niet alleen den datum waarop de Limpopo-rivier zou worden overgetrokken, maar ook welke regeeringsvorm in de nieuw op te richten Staat zou heerschen enz., werden door geheel Zuid-Afrika verspreid. De heer L. D. Adendorff schijnt het leeuwenaandeel te hebben gehad in het opkrijgen van dezen Trek, maar er waren heel wat lieden in de Kaap- Kolonie, zooals Ds. S. J. du Toit en de heer Gideon Malherbe van de Paarl, die een warm belang in de zaak stelden, en een aantal mannen van invloed in de Transvaal, o. a. ook Generaal Joubert werden genoemd als de waarschijnlijke leiders van den Trek. President Kruger verklaarde, reeds vóór zijn vertrek naar Natal in het einde van Maart, zich ten sterkste tegen dien Trek. In de Kaap-Kolonie gaf de heer C. J. Rhodes als Besturend Directeur der Chartered Company te kennen, dat den trekkers niet toegelaten zou worden om op eigen houtje een Staat te stichten binnen de gronden aan de Chartered afge­ staan, waarvan Banyailand (dat o. a. de Limbabye-ruïnen insloot) een deel uitmaakte. De heer Rhodes gaf dan ook te kennen, dat hij allen, die den Limpopo zouden overtrekken, hetzij doodschieten, hetzij gevangen zou laten nemen. Echter zeide hij aan den anderen kant geene objectie te hebben om de Afrikaners in Mashonaland toe te laten, indien zij zich aan zekere voorwaarden wilden onderwerpen en begrepen, dat in zulk geval zij Britsche onderdanen zouden zijn. Intusschen had ook de Hooge Commissaris zich met de zaak bemoeid 270 Sir Garnet zeide tot den tolk: „Zeg aan den heer Joubert, dat de Unie van de Transvaal met het Britsche Rijk voor immer zal bestaan, en niet zal herroepen worden. 1) Ik ben op het oogenblik op weg om langzaam Pretoria te bereiken, en na mijne aankomst aldaar zal ik een Uitvoerenden Raad aanstellen om mij te assisteeren, en zal met hunne hulp denkelijk eene Constitutie voor de Transvaal opstellen, welke ik ter bekrachtiging van Harer Majesteits Gouvernement naar Engeland zal zenden. Ik beloof dat die Constitutie zooveel vrijheid als mogelijk aan iedereen zal geven onder de Regeering van Hare Majesteit. Ik zou graag mij willen bedienen van den raad der mannen van dit land, en daarom heb ik den heer Joubert laten roepen.” Joubert. „Zeg aan Zijne Excellentie, dat ik hem dank zeg voor zijne openhartigheid. Derhalve ben ik ook verplicht om ronduit te spreken, ten einde hem niet te misleiden. Het spijt mij, dat mijn advies hem niets of weinig zal helpen. Zijne Excellentie begon met te zeggen dat de Unie — of zooals ik, of liever wij het noemen, de annexatie — voor immer is. Als ik dit in dien zin moet aannemen, dan is er ééns vooral een einde aan alle samenwerking tusschen het volk en het Gouvernement. Dan is er geen wettig volk, dat het recht heeft te handelen; dan zijn wij een verdrukt en vertrapt volk, dat aan zijne voeten ligt, een volk voor wie ik dan geen woord kan zeggen. Wij worden dan niet als een volk erkend, en het spijt mij dat ik Zijne Excellentie geen hulp of assistentie kan geven.” Sir Garnet. „Zeg aan den heer Joubert, dat het mij leed doet, dat hij het Gouvernement niet wil helpen om het land goed te doen. Ik heb met Generaal Stander (dit is de bekende Adriaan Stander) en andere heeren gesproken, en zij hebben beloofd mij te zullen helpen. Ik wensch met iedereen te spreken omtrent den toekomstigen voorspoed en het geluk van het land, maar niet omtrent de annexatie. Dat is eenmaal eene zaak door eene hoogere hand afgedaan. Het was niet met het doel om Harer Majesteits grondgebied uit te breiden, dat wij de Transvaal hebben geannexeerd. Dat bewijst Zululand. Daar ligt dat rijke land aan onze voeten, en wij hebben het niet geannexeerd.” Joubert. „Zeg aan Zijne Excellentie, dat juist dat feit een nieuwe oorzaak van klachte en van verdriet voor mijn volk zal zijn, want daaruit moet ik dadelijk opmaken, dat wij slechter zijn, en erger behandeld worden dan de Kaffers. Cetywayo, die Harer Majesteits Koloniën in gevaar 1) Dit was het eerste en eenige officieele bericht, dat de Transvaalsche Boeren kregen, aan­ gaande het niet toestaan door Hare Majesteit de Koningin van het verzoek in de Memorie vervat. 163 hij zich prachtige resultaten had voorgesteld 1) — moest hij aan het geroep gehoor geven en een ander plan uitdenken. Binnen een week daarna had Burgers geen 300 man uit een leger van 1500 meer bij zich, en zelfs de Volksstem, die tot nu toe door dik en dun den President had ondersteund, moest eerlijk bekennen dat de Secoecoeni-oorlog eene ongelukkige mislukking was geweest. Bijna geheel verlaten door zijn commando, en omringd dooreen pruttelend restantje, zag Burgers geen andere kans dan om vrijwilligers te laten aan werven tegen soldij en een belofte van een aanzienlijk aandeel in de te nemen buit. In den dapperen Duitschen oud-officier Kapitein von Schlickmann, die aan de helling van Secoecoeni’s berg aan het hoofd van een troep kleurlingen flink had gevochten, vond hij een uitnemend aanvoerder voor zulke vrijwilligers, en spoedig stond deze aan het hoofd van eene aanzienlijke bende. Burgers gaf daarop last om twee forten te doen bouwen, namelijk een op Korhaankopje en een te Steelpoort, en daarop ontbond de President het commando en kwam in het begin van September weder te Pretoria aan, waarheen ook de Volksraad ter vergadering opgeroepen was. Deze buitengewone Volksraadszitting werd op den 4den September geopend, en in zijn aanspraak bij die gelegenheid wierp Burgers de schuld van de mislukking van den oorlog op de Commando-wet en de militaire inrichting in de Transvaal, en stelde hij eene geheele verandering van zaken voor. De discussie die hierop volgde, was bijzonder heftig, en een groot deel der Raadsleden gaf de schuld aan het gedrag van den President zelve, die daarop van „verraders in het kamp” sprak, hetgeen ongetwijfeld doelde op Stephanus Prinsloo. Zelfs M. W. Pretorius, de Kommandant-Gfeneraal, moest erkennen dat de zaken in de war waren geloopen. De oorlog had een macht van geld gekost en men had geld moeten leenen van de Cape Commercial Bank tot een bedrag van £ 20.000. Deze leening was door Burgers en den Uitvoerenden Raad aangegaan zonder toestemming van den Volksraad, en in den Uitvoerenden Raad had de President omtrent deze zaak een harden strijd gehad met Paul Kruger, die sterk tegen dezen maatregel gekant was, en ook in den Volksraad verklaarde dat hij de noodzakelijkheid er van niet kon inzien. Na eenige scherpe aanmerkingen keurde de Volksraad de handeling van de Regeering in dezen goed. Om echter de leening te dekken werd eene oorlogsbelasting 1) De Secoecoeni-oorlog kwam den President natuurlijk onder de omstandigheden zeer ongelegen, maar het was onder zijn vrienden in de Kaap-Kolonie wel bekend dat hij, met het oog op hetgeen in den Vrijstaat in Jan Brand’s eerste dagen geschied was, van een Naturellen­ oorlog op zichzelf een groote versterking en consolidatie der Z. A. Kepubliek wachtte. 84 M. W. Pretorius, en deze trok dadelijk op met alle beschikbare man­ schappen uit Potchefstroom. Door het district Rustenburg trekkende, werd hij aldaar aanzienlijk versterkt door Paul Krugei en de zijm n, zoodat hij bijna 400 man onder zich had, toen hij zich met het commando van Piet Potgieter vereenigde. Hulp kwam zelfs uit den V rijstaat, die paarden en ammunitie zond ter ondersteuning, terwijl zelfs een paar Engelschen uit dien Staat zich bij het commando aansloten. Na eene beraadslaging besloten de beide Kommandanten, te trachten een der grootste spelonken stormenderhand in te nemen, en op 25 October 1854 werd ook daartoe eene poging gedaan. Dit bleek echter ondoenlijk te zijn, daar de Kaffers een hevig vuur onderhielden uit de zijgangen, waardoor eenige burgers gedood en gewond werden. De Krijgsraad werd weder bijeengeroepen en men besloot de spelonken te blokkeeren en ten strengste te bewaken, zoodat er niemand in of uit kon. Gebrek aan water en voedsel zou dan de Kaffers wel verplichten om zich overte- geven of anders zouden zij allen den dood in de spelonken sterven. Verder werden in de naburige streek patrouilles uitgestuurd om de kralen te verbranden en het vee der Kaffers te nemen, en aan het hoofd van een dezer patrouilles stond Paul Kruger, die dagen lang in de streek rond­ zwierf, en zich in vele opzichten verdienstelijk maakte, hoewel er weinig te vechten was. Het duurde niet lang of het bewijs werd geleverd dat de taktiek der Boeren de rechte was. Het gebrek aan water deed zich snel gevoelen, en de Kaffers trachtten in den nacht uitvallen te doen om het water te bereiken, doch werden zonder genade door de sterke wacht doodge­ schoten; en men berekent dat bijna 1000 hunner op die wijze het leven verloren hebben. Doch een zeer zwaar verlies werd ook den Boeren toegebracht, want toen Pretorius en Potgieter eene verkenning nabij den mond van de groote spelonk deden, trof een kogel Piet Potgieter op zoodanige wijze dat hij dadelijk dood ter aarde zeeg. De blokkade duurde bijna een maand, en daar de paardenziekte erg begon te heer- schen en men vreesde alle rijdieren te zullen verliezen, besloot Pretorius een tweeden storm op de spelonk te wagen. Deze gelukte dan ook in zooAeiie, dat de burgers een groot deel van de spelonk binnendrongen, zonder eenig bijzonder verlies, doch de ontzettende stank der doode Kaffers en de duisternis die er in de spelonk en de zijgangen heerschte, beletten hen om verder te gaan. Men had zich echter van het feit overtuigd, dat de wraakoefening eene vreeselijke was geweest; bijna 3000 Kaffers boetten den moord van Hermanus Potgieter en zijn partij mrt hun leven. De toestand was echter zoo geworden, dat het onmoge- 516 en hierop legde de Regeering in een brief aan hem hare bezwaren tegen de voorgestelde Conventie voor, te kennen gevende dat zij geen kans zag die voor den Volksraad te leggen. De Conventie was niet een zoodanige, als waarop de Republiek, op grond van hare rechten, aanspraak had. Er was geen vooruitzicht, volgens de termen er van, dat Zwasiland ooit bij de Transvaal zou ingelijfd worden, hoewel het historisch daartoe behoorde, en de Zwasies hun bestaan als eene natie aan de Transvaal hadden te danken. Bovendien was het land aan bijna alle kanten door de Republiek omringd, en hadden de Transvalers de grootste belangen er in. De Conventie bevatte voorts een onbestaanbare Constitutie, die waarschijnlijk tot twisten zou aanleiding geven. De spoorweg naar Kosi-baai was, met de daaraangehechte condities, van weinig waarde. De tractaten tusschen de Republiek en de Kafïerhoofden Zambaan en Umbegesa werden dood­ eenvoudig geignoreerd, en wat den kleinen Vrijstaat aangaat, zoo kon de Britsche Regeering daarmede niets anders doen, dan hem aan de Transvaal laten. Nu volgde er eene lange correspondentie, en werden een aantal kleine modificaties van de Conventie voorgesteld, waarbij de Rijksregeering weinig van belang prijs gaf, en de Republiek veel verloor. De heer Hofmeyr had in een zijner brieven geschreven dat later de Britsche Regeering de aanspraken van de Transvaal op Zwasiland in consideratie zou nemen, doch hij weigerde dit in de Conventie te doen plaatsen. 1). Op den 4den Augustus werd de Conventie ten laatste door den Uitvoe­ renden Raad geteekend, en hare hoofdpunten waren toen als volgt: 1°. Het tegenwoordige gezamenlijk bestuur in Zwasiland zal blijven bestaan; de Gouvernements Secretaris en de Thesaurier zullen gezamenlijk door den Hoogen Commissaris en den President worden aangesteld. 2°. De Transvaal geeft al hare rechten op om met inboorlingen-opper- hoofden ten Noorden of Noordwesten van den Staat eenige tractaten te sluiten. 3°. De Transvaal krijgt een streep gronds, niet meer dan 3 mijlen breed door Zwasiland en Amatongaland voor een spoorweg, en ook een stuk gronds met een middellijn van tien mijlen te Kosi-baai. Het laatste zal eigendom der Republiek zijn; het eerste is slechts eene vergunning, en blijft onder hetzelfde bestuur als de rest van Zwasi- 1) Er bestaat geen twijfel of de heer Hofmeyr heeft door deze handeling zeer veel afbreuk gedaan aan zijn invloed in de Transvaal, en wij vreezen dat men dit in Regeeringskringen te Pretoria nog geenszins vergeten heeft. 455 gevonden had. 4) In werkelijkheid leverden de Barberton goudvelden gedurende het jaar 1885 de waarde van omtrent £120,000 in goud, wat natuurlijk nog maar weinig was. Het jaar 1885 zou echter niet ten einde spoeden, zonder eenige gewichtige gebeurtenissen. In October vond er eene onaangename geschiedenis plaats met den heer A. Nellmapius, een der directeuren van de Kruit-fabriek, en iemand die op zeer bevrienden voet met President Kruger stond. De Directeuren in Europa hadden één hunner, den heer Robertson uitgezonden, om onderzoek naar de financiëele zaken der Fabriek te doen, en deze bevond, dat er geld verduisterd was, beschul­ digde den heer Nellmapius hiervan en deed dezen arresteeren. Een lang voorloopig onderzoek vond plaats, en de heer Nellmapius werd ter terecht­ stelling verwezen, waardoor, zooals wij zullen zien, later nog ergere dingen veroorzaakt werden. Massouw, de man die steeds aan de zijde van de Republiek had gestaan, was echter, nu hij geheel aan de Transvaal onderworpen was, ontevreden geworden, daar hij meende daardoor niet die voordeelen te genieten, die hij wel verwacht had. Hij weigerde dan ook in November 1885 om zijne belasting te betalen, en begon zich daarop dadelijk te verschansen. De Regeering, die vernomen had dat ook in andere deelen des lands Kafferhoofden opstandig zouden worden, als er zacht met Massouw werd gehandeld, besloot derhalve korte metten met dezen Kapitein te maken. Generaal Joubert trok met een sterke krijgsmacht en de artillerie naar Mamusa, Massouws sterkte, en toen het opperhoofd weigerde zich over te geven, werd Mamusa, na een zeer hevig gevecht, door de Transvalers genomen. Massouw sneuvelde in den slag, doch de Boeren leden een verlies van 8 dooden, waaronder de dappere Komman- dant Schweizer der artillerie. Na deze gebeurtenis bleven de andere Kafferkapiteins zoo stil als muisjes. Door een kleinigheid ontstond er ook een verwijdering tusschen de Kaap-Kolonie en de Republiek. In de Kolonie was men, wat de geld­ middelen betrof, er slecht aan toe, en in het begin der Parlementszitting had men daarom een besluit genomen om de tabakscultuur op beteren voet te brengen. De Transvaalsche Regeering wilde daarentegen de belasting op Transvaalsche tabak in de Kolonie laten opheffen, en vroeg hierom, tegen het einde der zitting, in een telegram om „een Tolverbond”; 1) De heer Struben had reeds in Juni 1884 een goudhoudend kwartsrif in den Witwaters- rand ontdekt, en stilletjes aldaar gewerkt. Later bleek het dat dit rif op eenige diepte verdween, en eerst daarna kwam men op de gedachte om de banket-riffen te onderzoeken, hetgeen eerst in 1886 plaats vond. HOOFDSTUK XXXIV. Paardekraal en het begin van den Strijd. Sinds de annexatie waren de belastingen door de Transvaalsche Boeren al zeer slecht aan de nieuwe Regeering betaald, want eensdeels weigerden zij dit vrijwillig te doen, en anderdeels was het Engelsche Gouvernement tot nu toe tamelijk voorzichtig geweest met het invorderen der belastingen. In het eerste begin was de reden daarvan, dat men wist dat de Boeren zeer weinig contanten hadden, daar er groote schaarschheid van geld heerschte; later meende de Regeering, dat, in den opgewonden toestand van het volk, het met kracht invorderen der belasting licht oorzaak tot botsingen kon zijn. Zij, die dan ook betaalden, dedén zulks onder protest. Nu het volk echter zoo rustig was, en men, zooals reeds gezegd, meende dat de agitatie zoo goed als uitgedoofd was, begon het Gouvernement te Pretoria een eenigszins hoogeren toon op dit punt aan te slaan, en buitendien er was een gimse-Constitutie met een Wetgevende Vergadering gemaakt, een vergadering, welker leden, deels Engelschen, deels Afrikaners a la Stander, door de Regeering werden gekozen, en waarvan een paar Engel­ sche leden op hun manier voor vrijheid ijverden; maar welker doel geen ander was dan om de Regeering in belastingszaken een vrije hand te geven. 1 rouwens, ook wat het rechtswezen betrof had men eene verandering gemaakt door den heer de Wet, „Recorder” te Kimberley, die men als zeer Engelschgezind kende, tot Transvaalsch Hoofdrechter aan te stellen, moetende Rechter Kotzé onder hem staan. 1) Men liet nu al de Landdrosten, die met 1) De behandeling Rechter Kotzé aangedaan was allergemeenst, en toen deze drie maan­ den verlof vroeg, met het doel zijne zaak voor het Engelsche Ministerie te leggen, stond Sir Garnet wel dit verlof toe, maar onder de bepaling dat dit verlof in de Transvaal moest doorgebracht worden. Zulke handelingen zijn niet erg geschikt om het publiek een hooge opinie van Wolseley te doen hebben. 398 ik hem van zijne vroegste dagen af ken; en ik ben er verzekerd van dat Hare Majesteit en het Britsche Gouvernement even misleid worden omtrent Montsiwa als indertijd omtrent de annexatie.” Inmiddels werd er in het gebied der twistende opperhoofden hard gevochten, en Mankoroane en Montsiwa konden het tegen Massouw en Moshette en hunne Boeren niet uithouden. Taungs werd genomen en in April moest Mankoroane naar Barkly vluchten, en bereikte later met groote moeite weder zijn land. Kommandant Ferreira werd nu in het begin van Mei 1882 door President Kruger naar de grenzen gezonden, ten einde te trachten een einde te maken aan de geschillen. Bij zijne aankomst bevond hij dat Massouw en Moshette omtrent tusschen de 300 en 400 vrijwilligers hadden (waaronder N. B. 60 deserteurs van het Engelsche leger, volgens Ferreira de meest woeste van het klompje), en dat dezen van plan waren om Mankoroane aan te vallen. Hij had een onderhoud met laatstgenoemden Kapitein, die erg uit zijn humeur was, en klaagde dat zoowel Engeland als de Kolonie en de Oranje-Vrijstaat hem weigerden te helpen; dat de Engelschen hem verraden hadden en hij dus besloten had om zich tot de Transvaal te wenden, en den President te vragen hem te redden. Na veel moeite gelukte het Ferreira om Massouw te doen instemmen in een wapenstilstand van 14 dagen, beginnende op 24 Juni, ten einde hem, Ferreira, de gelegenheid te geven de voorstellen van Mankoroane voor het Transvaalsche Gouvernement te leggen. Na de aankomst van Ferreira had de heer Hudson, de Britsche Resident, een onderhoud met President Kruger. Deze zeide dat als het land van Massouw en Moshette tot Transvaalsch gebied verklaard werd, hij zeker was dat hij een einde aan de twisten zou maken, doch zoolang het gebied van de vier opperhoofden niet onder een beschaafde Regeering werd gesteld, zouden er moeielijkheden bestaan en was er gevaar dat er een nieuwe Staat zou gevormd worden, waarvan de inwoners niets dan last zouden veroorzaken. Hier kon de Resident niet op ingaan, doch hij telegrafeerde aan Sir Hercules Robinson, dat hij beschouwde dat het Engelsche Gouvernement zich direct met de zaak behoorde te bemoeien. Ferreira had bij het sluiten van den wapenstilstand het voorstel gedaan, dat beide partijen drie Commissarissen zouden aanstellen, ten einde de zaken in dispuut te regelen, en dat het Transvaalsche Gouvernement in geval van verschil, de eindbeslissing zou hebben. Doch toen dit aan den Hoogen Commissaris voorgesteld werd, weigerde hij beslist de Transvaal toe te laten, om zich officieel met de zaak te bemoeien. 195 vrijheid heeft gegeven, en in wier rechtvaardigheid ik het volste ver­ trouwen stel. 1) Toen ik het volk op de bijeenkomst te Pretoria aansprak, waren de gemoederen van de menschen, zooals Uwe Exc. zeker zult weten, in den hoogsten graad onthutst en verbitterd, zelfs zoo, dat bloedvergieten er het gevolg van zoude zijn geweest, indien door middel van bijzondere maatregelen het publieke gevoelen niet op een anderen weg was geleid geworden, en derhalve richtte ik de aandacht van het volk op de petitie aan Lord Carnarvon, zooals voorgesteld door den heer Vorster. Ik erken dat ik gezegd heb dat ik volgens de wet zou handelen, en ik ben er zeker van dat tot op heden ik niet op eenige andere wijze heb gehandeld; want de wet laat het opstellen van petities toe, en ook het aanbieden daarvan aan de autoriteiten. En daar het volk mij verzekerde, dat de documenten, die eene meerderheid ten gunste van de annexatie aantoonden, onwaar waren, is het naar mijne meening niet onwettig, om hunne onwaarheid te bewijzen. Welk beschaafd mensch kan het ontdekken van eene onwaarheid, een wetsovertreding noemen? Met referte naar de terugtrekking van de Volksstemming door Lord Uarnarvon, neem ik aan (en het zou onbillijk zijn er anders over te denken) dat de Minister waarlijk onder den indruk verkeerde, dat de werkelijke meerderheid ten gunste van de annexatie was, en dat deze plaats vond op verzoek van die meerderheid. Indien zulks het geval ware, dan stem ik er mede in, dat de Minister het land een weldaad deed door het te redden; dat de annexatie niet kan teruggeroepen worden, en dat Lord Carnarvon zich zeer onvriendelijk jegens mij zou hebben gedragen, als hij in het houden van een Volksstemming had toegestemd. Maar juist omdat ik dit vertrouwen in den Minister stel, geloof ik ook, dat als Zijn Lordschap inziet dat de berichten omtrent de meerderheid zonder grond waren, Harer Majesteits Gouvernement dit land zijne vrijheid zal teruggeven. Het schijnt mij toe, alsof Uwe Exc. van opinie is dat de petitie aan Hare Majesteit de Koningin moest zijn gericht. Ik zou dit als eene onbe­ leefdheid tegenover den Minister hebben beschouwd, als een wantrouwen van zijn Lordschap; maar daar het laatste niet bestaat, heb ik de petitie aan Lord Carnarvon doen richten. In uwen brief refereert Uwe Excellentie naar eene aanmerking welke 1) Het zij hier gezegd, dat, aangezien de schrijver onmogelijk de origineele Hollandsche brieven van den heer Kruger in handen kon krijgen, hij deze en andere brieven vertaald heeft uit de Blauwboeken, en dus er niet voor instaat dat de origineele woord tot woord hetzelfde waren. 894 African Republic must be construed by the convention and the limited departure from the convention assented to by her Majesty’s Government, any departure in excess of the limit assented-to by Her Majesty’s Govern­ ment would be breach of treaty obligations.” 1) Deze woorden, geschreven op last van Harer Britsche Majesteits Gouvernement, zijn opvallend van groote beteekenis en»toonen onweder- sprekelijk het verschil van opvatting aan van de zijde van Harer Britsche Majesteits Gouvernement toen en nu. De Regeering kan met het oog op het voorafgaande tot geen andere conclusie komen dan dat beide precedenten van arbitrage onder de conventie van Londen, waarop deze Regeering haar verzoek steunt, om de tegenwoordige zaken in verschil aan arbitrage te onderwerpen, strikt van toepassing zijn. Maar haar verzoek wordt niet alleen gerechtvaardigd door deze prece­ denten; de Zuid-Afrikaansche Republiek meent zich ook te kunnen beroepen op het toenemend streven onder alle Staten van Europeeschen oorsprong om, vooral over kwesties van uitleg van een tractaat, den vreedzamen weg van arbitrage, die zoo zeer door deze Regeering zou worden geapprecieerd, in te slaan. Het recht der Zuid-Afrikaansche Republiek — van een zwakken Staat tegenover een machtigen — om te vragen om een onafhankelijke beoor- deeling van uitgestrektheid van rechten en verplichtingen tegenover het Gouvernement van Hare Britsche Majesteit kan dan na al het aange­ voerde, naar de meening dezer Regeering niet twijfelachtig zijn onder het Volkenrecht en de Regeering besluit dus, ook met herhaling van hare beweegredenen, inzichten en beschouwingen, uitvoerig uiteengezet in hare dépêche van den 7den Mei, Harer Britsche Majesteits Gouvernement met het oog op wat ZijnHoogedelgestrenge de Secretaris van Staat zelf heeft gezegd: „Dat in gevallen van dien aard arbitrage de beste weg was onder beschaafde natiën” andermaal beleefdelijk te naderen met het verzoek dat het beginsel van arbitrage zal worden aangenomen. Ik heb de eer te zijn, Uwer Excellentie’s dienstwillige dienaar, Dr. W. J. Leyds, Staatssecretaris. 1) Dat, dewijl de tractaatverplichtingen van de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek moeten worden verklaard uit de conventie en de beperkte afwijking van de conventie, waarin Harer Majesteits Regeering heeft toegestemd, elke. meerdere afwijking van de speelruimte, waarin Harer Majesteits Regeering heeft toegestemd, een verbreking van tractaatverbinte- nissen daarstelt (any departure in excess of the limit assented to by Her Majesty’s Government would be a breach of treaty obligations). 443 Daarbij kwam dat zij de sympathie genoten van een aanzienlijk deel der van Niekerk-partij in Stellaland. De heeren Upington en Sprigg wisten het echter zoo te bewerken, en boden de Gosenieten zulke goede voorwaarden aan, dat op 22 November 1884 eene overeenkomst tot annexatie van Gosen aan de Kolonie werd geteekend door gemelde twee Ministers aan den eenen kant en door den heer Gey van f’ittius en zijn Uitvoerenden Raad ter andere zijde, waar­ door het werk van Du Toit vernietigd werd en schijnbaar de vrede hersteld was, en alle moeielijkheden uit den weg geruimd waren. Doch de Rijksregeering bleek deze schikking niet te willen goedkeuren 1), en de Jingo’s in de Kaap-Kolonie waren er zoo woedend over dat men de heeren Upington en Sprigg in beeltenis verbrandde. Sir Charles Warren, (ongelukkig juist de minst geschikte man voor zijne taak, daar hij een militaire despoot was en dingen deed, die deden twijfelen of hij wel goed bij zijn verstand was) kwam met een aanzien­ lijke macht in Zuid-Afrika, en vertrok dadelijk na zijne aankomst naar Bechuanaland. Op verzoek der Rijksregeering zou President Kruger een samenkomst met hem hebben, en deze vertrok dan ook in het begin van Januari 1885 van Pretoria. Vóór zijn vertrek hield hij eene vergadering van Kommandanten, waarin hij dezen de noodzakelijkheid op het hart drukte om hunne burgers bedaard en rustig te houden. Op die bijeen­ komst zeide Kruger het volgende omtrent het ophalen van den Trans- vaalsche vlag in Gosen. Hij had op een zekeren Dinsdag, zeide ZHEd., een brief van Ds. du Toit gekregen, waarin deze schreef dat hij den volgenden Zaterdag de vlag zou hijschen. Daarop had ZHEd. terugge­ schreven, dat dit niet gedaan mocht worden voor de goedkeuring van Hare Majesteit verkregen was. Toen echter zijn brief aankwam was de vlag alreeds geheschen, doch ze werd dadelijk afgehaald. Daarop kreeg ZHEd. een telegram van den Hoogen Commissaris, zeggende, dat de vlag nog gewaaid had, na de terugtrekking der proclamatie. ZHEd. antwoordde toen, dat hij reeds tien dagen te voren zulks verboden had. Op den 15den Januari kwam President Kruger, begeleid door den heer T. N. de Villiers, lid van den Volksraad, en door Dr. Leyds, den Staats- procureur te Vleifontein, in Rooigrond aan, en daar hield hij de volgende aanspraak tot de bewoners van Land Gosen. 2) 1) Sir Hercules Eobinson schijnt, als niet weinigen in de Kaapstad, zijn Ministerie beschouwd te hebben als aan inherente zwakheid lijdende, en het daarom in deze zaak niet naar eisch te hebben ondersteund; en ook later bleef zijn politiek in Bechuanaland zoo verkeerd mogelijk. 2) Hoewel er weinig in deze aanspraak is, dat onze lezers niet reeds weten, beschouwen wij het niet meer dan billijk haar hier in haar geheel te geven, ten einde te toonen welk verhaal de President zelf van de toedracht der zaak gaf. 278 Transvaal. Nu, wat ook gezegd mocht worden over de toestemming van de Transvaal, hij meende, dat de deputatie het hierin met hem zou eens zijn, dat er geen ander land was dat het bestuur van de Transvaal had kunnen overnemen ten tijde dat de annexatie plaats vond; en als het bestuur er van niet door den heer Burgers, hoewel onder protest, was overhandigd, dan zou de annexatie nooit geschied zijn. En verder meende hij, dat het thans de tijd was om de deputatie te verzoeken speciale aan­ dacht te wijden aan de wijze waarop zij de annexatie bespraken; want bij een annexatie maakt het een groot verschil of men in zeker opzicht met de zaak instemt, of wel dat het Gouvernement dat het volk vertegen­ woordigt, er in toestemt, of dat het land eenvoudig met geweld in bezit genomen wordt. Hij haalde dit aan, omdat verkeerde uitdrukkingen gewoonlijk veel verder gingen dan gemeend werd op het oogenblik dat zij gezegd werden, en een paar woorden, komende van dit deel van de Kolonie, konden ontzettend veel kwaad in de Transvaal veroorzaken. Hij wenschte de deputatie ook in beraad te geven om goed over hetgeen zij aan de hand hadden gegeven na te denken. Zij hadden een vriend­ schappelijke en redeneerende Conferentie voorgesteld; dat was, eene Conferentie waarop de zaken met verstand tusschen de partijen konden besproken worden.” Nadat de heeren Saul Solomon, J. H. Hofmeyr, J. X. Merriman en anderen Zijne Excellentie hadden toegesproken, hernam Sir Bartle Frere: „De heer Hofmeyr schijnt van opinie te zijn dat dezelfde personen, die aan mij hebben gezegd dat zij weigerden in bijzonderheden te treden, nu gewillig zouden zijn om die bijzonderheden in een Volksraad te bespreken, en verstandig zouden zijn, en alleen het nut van het land in het oog houden. Zij mochten misschien alles ongedaan maken, dat reeds gedaan was. Als de heer Hofmeyr meent dat de Conferentie tot zulk eene doel kan leiden, dan kan ik niet met hem overeenstemmen. Zij hebben aan mij gezegd dat zij zulke bijzonderheden niet wilden behan­ delen; en dat zij ons zelfs niet in onzen laatsten nood wilden helpen, daar zij niet ongaarne zouden zien dat wij uit het land werden verjaagd. Zij verkozen om een held als Piet Uys een martelaar te zien worden — want hij was werkelijk niets anders — boven het verleenen van hunne hulp, en zeiden dat zij over niets anders wilden spreken dan de ont­ ruiming van hun land. Als de heer Hofmeyr denkt dat zij thans een anderen weg zullen inslaan, zou ik graag eenige van de redenen willen weten, waarom hij dat gevoelen koestert; want mijne ondervinding doet mij tot een geheel andere conclusie komen. Toen ik daar was, zeide ik en ik herhaal het hier — want het blijft ten allen tijde waar, dat zij toen, 215 wordt bestendigd door den Administrateur. Het is geheel onnauwkeurig te zeggen, dat er eenig gevaar te vreezen was van Secoecoeni, want het is genoeg bekend dat hij nooit buiten zijne sterkten kwam. Zoo ook met betrekking tot de Zulu’s. Sir Theophilus Shepstone heeft gezegd, dat tengevolge van deze ontdekking, dat is, de mislukking om Secoecoeni te verdrijven, voor het eerst aan de Naturellen-stammen buiten de Republiek, van de Zambezi tot aan de Kaap, de groote verandering kenbaar was geworden, die er plaats had gegrepen in de respectieve positie tusschen de Blanke en Zwarte rassen, en er een groot gevaar bestond voor invallen (waarschijnlijk door de Zulu’s) en dat iedere neder­ zetting in Zuid-Afrika in gevaar was. Het is onze klachte, dat dit eene zeer overdrevene en onverantwoordelijke gevolgtrekking is. Het gevaar, zooals het door hem beschreven wordt, is nooit gevoeld geworden, noch door de Regeering der Republiek, noch door hen, die dergelijke gevaren hebben doorworsteld met dezelfde Naturellen, toen onder Dingaan meer vereenigd dan nu. 