title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: 8) »Hanne haid heeft niet de glanzig zwarte kleur der negers, maar is lichter en naar het bruine trekkende. Overigens verschillen zij hierin van de echte negers : het wollige haar groeit in bosjes, elk haar is spiraalvormig gekruld. Het voorhoofd is hooger en het achterhoofd niet zoo plat afloopende : de neus steekt meer uit. De bovenlip is langer en meer voornit stekend, zoo zelfs, dat de kin geeu deel van het gezigt vormt , welks onderste gedeelte door den mond gevormd wordt. De billen zijn lager dan bij de negers, maar de kalten even hoog." Volgens een Papoea van nieuw-Guinea. Zie baffles, II, 235. Zij zgn allen klein, nooit langer dan 5 voet en hebben zwakke ledematen. De Andamanen worden beschreven door B. h. colen- BBQOKE, On the Andaman islands , in As. res., IV, 385. Over de Papoeas zie G. w. EABL, The native races qf the Indian Archipelago. Lond. 1853. 4) MABSDEN, p. 4, CBAWFÜBD, 11, SO. 5) CBAWFÜBD, 1,19. Vgl. de opgavcn bij bitteb, III, 1140. Over d« grootc overeenkomst der Maleische volken onderling vergel. men baffles, Java, I, 56. 6) 6 voet 2 dnim (Rijnl. maat) moet de inlandsche soldaat in het Nederl. leger hebben. v. d. t. Digitized by VjOOQIC HÜNNE TYPE. 17 de vroQwen 4« voet 11 duim. Hunne onderste ledematen zijn vrij groot en zwaar, maar niet misvormd. De armen zijn meer vleeschig dan gespierd. De vrouwen hebben eene naar evenredig- heid van de grootte van hun ligchaam kleine borst; hun geheele bouw mist de symmetrische sierlijkheid der vrouwen van Indie. Het gezigt is rond, de mond wijd, de tanden zijn, wanneerzij niet kunstmatig zijn bedorven, bijzonder schoon. De kin helt over tot een vierhoekigen vorm, en de hoek van het beneden-kakebeen steekt in het oog vallend vooruit. De kaakbeenderen zijn hoog en de Wangen daardoor tamelijk hol 1). De neus is kort en klein, nooit vooruitstekend , maar ook niet stomp, de oogen zijn klein en zwart, zooals bij alle oosterlingen. De kleur der huid is ge- woonlijk olijfkleurig 2,), met weinig verscheiden heid; klimaat en levenswijze schijnen geenen invloed op hen te hebben; de licht ge- kleurden vindt men in het westen^ maar onder dezen wonen eenigen, zooals de Bataks op Sumatra, juist onder de linie; de Javanen, die in hunne levenswijze de beschaafdste onder allen zijn , behoo- ren tot de donkerkleurigste stammen van den archipel, de Dajaks op Borneo, van welke sommige stammen kannibalen zijn, tot de lichtsten. De huidkleur is helder en zuiver; blozen kan men zeer zelden bij hen waarnemen. Het haar is lang, giad, ruw en steeds geheel zwart. Zij zijn niet zeer harig, behalve op het hoofd; op de ledematen en op de borst der mannen vindt men bijna nooit haar, en de baard is zeer dun. 1) Deze holheid der wangen is het gevolg van het slijpen der tanden; want bij de natien, die zulks nog niet doen, zoo als b. v. bij de diep in het binncnland wonende Bataks, is de wang vol te noeraen, en even zoo bij de natien, die de tanden siijpen voör den ieeftijd , waarop zulks anders geschiedt. Het is zonderling, dat geen der schrijvers over dit ras van het meest in het oog vallcnde kenmerk melding maakt« namelijk van de baitengewoon dnnne bovenlip, die de oorzaak is, dat de lippen, — wanueer de tanden , die over het algcmeen vrij lang zijn , op elkander sfaan , — zoo lang de tanden nog niet geslepen zijn, den mond niet sluiten. Zou dus het slijpen der tanden, dat bg alle natien van den archipel nog niet in zwang is, toegeschreven moeten worden aan de zncht een natuarl\jk rasgebrek te verhelpen? y. d. t. 2) CRAWFUBD zegt brown'Coioured f bovengenoemd gevoelen is dat van w. tan HUMBOLDT. BAFFLES, I, 59 zegt : zij zijn eerder geel, dan koperklenrig of zwart, en CRAWFURD, I, 23 merkt zelfa op, dat goudgeel bg de Maleijers de schoonste huid- klenr is. Dit gevoelen deelt maksden, p. 14. 2 Digitized by VjOOQ IC 18 MALEISOH TAALSTELSEL. De bewoners der Indische eilanden komen in gedaante en kleur het meest met de Siamesen en Burmesen overeen, ofschoon zij ook van dezen belangrijk verschillen. In een woord zij zijn een zeer daidelijk afgescheiden volk , onderling zeer op elkander gelij- kend, maar zeer verschillend van alle andere volken. Terwijl de Maleijers ligchamelijk het meest overeenkomen met de bewoners van westelijk achter-Indie, wijst hunne taal aan, dat zij in de naauwste verwantschap met de lichtkleurige volken van den grooten Oceaan staan. Niet alleen de Malagassen 1) in het Westen, ook de bewoners van de eilanden der zee taaschen het Paasch-eiland , nieuw-Zeeland, de Vriendschaps- en de Sand- wiehs-eilanden hebben talen, die met de Maleische verwant zijn 2). Dit is niet alleen eene overeenstemming in de aanwijzing der voorwerpen door dezelfde of door volgens bepaalde wetten veranderde vereenigingen van klanken of woorden, maar deze talen behooren allen tot hetzelfde grammatische systeem 3). Dit systeem is niet gegrond op verbuiging, waardoor de betrekking der woorden in eenen zin tot elkander wordt uitgedrukt; zij ge- lijken in zooverre op de eenlettergrepige talen, welker eensylbig- heid zij echter volstrekt niet bezitten, daar zij integendeel meer tot meersylbigheid overhellen ; haar hoofdtrek is : „de woorden als tot eene bepaalde grammatische kategorie behoorend te ken- merken, of wel algemeene betrekkingen en verhoudingen er door uit te drukken, waardoor een geheel aantal er van aan een begrip van soort onderworpen is 4)." Deze vormingen nuanceren dikwijls op de fijnste wijze de beteekenis der grondwoorden ; vooral in het Tagaalsch heeft zieh een dergelijk , zeer kunstrijk systeem ontwik- keld. Daar de grammatische verbuigingen ontbreken, dient of de woordplaatsing tot aanvulling, bf grammatische woorden worden, ofschoon zelden , in plaats van de vormen gesteld. In het aantal dier vormingen en in de klank-middelen , door welke zij worden \ ) Wel te verstaan de op Madagaskar heerschende Maleische stam der Hoewas. v. D. T. 2) w. VON HUMBOLDT, Ueber die Kawi- Sprache , T, 209, 216, 223, 280. 3) Ibid., p. 283. 4) Ibid., p. 285, waar het charakteristieke van dezen taalstam voortreffetgk en duidelijk wordt blootgelegd. Digitized by VjOOQIC HUNNE AFDEBLINGSN. 19 bewerkt, vertoont zieh de groote verscheideuheid dezer talen; zij worden verdeeld in twee hoofdclassen , die met hare geographische ligging overeenkomen ; die der Zuid-zee staan tegenover die van den archipel ; tot de laatsten behoort de Malagassische, de eersten zijn de eenvoudigaie en oudste 1). Even als in den geheelen taalstam het systeem op versehillende wijze gevormd is en daardoor twee classen ontstaan, vertoonen zieh ook binnen de Maleische classe of de talen van den archipel ondergeschikte onderscheidingen , door welke zij, even als de eilan- den, op welke zij heerschen, in vele groepen verdeeld worden. Deze verdeeling geeft ons tevens een overzigt van de volken van den archipel. Wij beginnen met het Westen 2). 1) Het schiereiland Malaka is, zoo als bekend is, van Sumatra uit bevolkt^ waar nog heden het rijk Menang Kabau in het bin- nenland aan beide zijden van den evenaar als algemeen stamland der Orang Malajoe of Maleijers in den engsten zin erkend wordt 3). Hunne eerste colonie was Singapoera, ongeveer 1160 gesticht; sedert 1252 was Malaka de hoofdstad. De taal der Maleijers heerscht niet slechts in deze hanne oudere woonplaatsen^ maar is ook die der Korintji, die ten zaiden aan Menang Kabau wonen 4); door colonien is het Maleisch ook wijd over den archipel verbreid; het is tevens de lingua Franca voor het verkecr aldaar geworden; daardoor zijn vele Maleische woorden in andere talen overgenomen. 2) Sumatra. — Wij kennen hier de Bataks ten noordoosten van Menang Kabau , de bewoners van Atjeh 5) of van de noordspits van Sumatra, de B^djang ten zuidwesten van Menang Kabau, de Lampoeng in het zuidelijkste gedeelte van Sumatra; deze hebben versehillende talen, die bijna allen slechts door woordenlijsten 1) W. VON HUMBOLDT, p. 291, 288, 293. 2) Het eerste belangrijke overzigt over de talen van den archipel is gegeven door JOHN LETDEN, on the langiMgcs and Uißrature of the Indochinese nationa in de Aaiatic reiearehes, X, 158 vlgd. 3) MARSDEN, Sumatra, p. 827. cbawfued, II, 871. 4) Ibid., p. 18. 5) (of Atjeh); bij de Portugescn A^em en bij de Engeischen Acheen. v. d. t. 8* Digitized by K:jOOQ IC 20 HÜNNE AFDEELINGEN. bekend zijn, echter slechts in zooverre, dat hare meer of min groote verwantschap met het Maleisch zeker is 1). 3) Java. — Met de nabarige eilanden in het oosten heeft het vier talen: het Soendasch in het westelijke, bergachtige binnenland, het eigentlijke Javaansch in het overige gedeelte van het land, en vervolgens de talen van Bali en Madoera 2). 4) Van Borneo weten wij met betrekking tot talen nog alleen dit, dat er daar bij de Dajaks, zoo als men de minder beschaafde in het binnenland wonende volken noemt, zeer velen gevonden worden; ofschoon zij zeer onbeschaafd zijn, en sommigen nog menschen eten, behooren zij volgens de kleur tot de Maleische stammen; het zijn dus misschien verwilderde Maleijers, even als de Drang B^noewa (de menschen van het land) en de Djakoens op Malaka 3). 5) Op Celebes vindt men twee grootere talen: die der Boegis (of juister Woegis) en die der Makkasaren (of Mangkdsaräs) , behalve de meer beperkte Mandar en de tongvallen van enkele wilde stammen in het binnenland, die den naam Harafora (AI- foeren) of Toeradja dragen, naar hunne lichtere kleur te oordee- len tot de Maleijers behooren en misschien slechts verdrongene en verwilderde stammen van het groote eiland-volk zijn. De talen van vele naburige eilanden, van Sßmbawa tot Timor en verder, zijn meer verwant met de talen van Celebes, maar minder bekend 4). 6) Op de Philippijnen, heteiland Mangindanao en in den archipel der Soeloe eilanden heerschen onderling verwante takken van de groote Maleische taal, waarmede wij door den ijver der Spaan- sehe geestelijken zijn bekend geworden. Er zijn er namelijk vier: 1) MARSDEN, p. 28, 35. Op de eilanden aan de westkast van Samatra komen vele kleinere talen voor. Is Sumatra niet Sanskrit : de schoon begaafde? las. — Sumatra is een door het Arabisch heen door de Portngesen aan het eiland gegevea naam , en eene verbastering van Samoedra (Sanskr. „oceaan''), den ouden naam vao het hedendaagsche Pasei, en in de middeneeuwen de voornaamste handelplaats op de oost-knst van het eiland. In de Arab-Mal. theologische werken heet Pasei nü nog Samathrä. v. d. t. 2) RAFPLES, Java, I, 356. Zeitschriß f. d. K. d. ^/ , IV , 232. 3) \S. VON HUMBOLDT, I, 6. RITTER, IV, 1, 182. 4) CRAWFURD, IT, 60. RAFPLES, TT, 187. M.AR8DEN, p. 44, 49. W. VON HUM- BOLDT, II, 310. Digitized by VjOOQIC HUNNE AFKOMST. 21 het Tagaalsch , de hoofdtaal op het eiland Lu^on , het Bisajasch , Fampangasch en Ilokosch^ benevens andere kleinere taleu 1). In het noorden van Lu^on vindt men nog de oorspronkelijke taal van Formosa (het Faworlangsch) , die met het Maleisch verwant is 2). Wanneer men overweegt, dat de verwantschap der Maleische talen en die van de Zuid-zee zoodanig is, dat zij de afstamming der volken^ die ze spreken, van een gemeenschappelijken wortel onderstelt 3), dat de talen der Zuid-zee de zuiverste, oorspron- kelijke type er van bewaard hebben, dat vervolgens onder de twee hoofdclassen van het groote eiland-volk de bewoners van de Zuidzee-eilanden en niet de met hen in taal verwante bewoners van den Indischen archipel de schoonste, krachtigste ligchaamstype onvermengd hebben bewaard, terwijl deze type in den archipel door toenadering tot het achter-Indische charakter misvormd is, dat in de Zuid-zee, tot in de nabijheid van nieuw-Galedonie, de nieuwe Hebriden en van nieuw-Ierland het schoone ras uitslui- tend en onvermengd gevonden wordt en men eerst in het westen van dit gebied op het oostersche negerras stoot, het welk de oudste bevolking van den Indischen archipel moet geweest zijn, dat eindelijk de passaatwinden tusschen 10® N. b. en 10° Z. b. tien maanden onophoudelijk in de Stille-zee uit het oosten waaijen en alle stroomingen van den Oceaan daar dezelfde rigting hebben, zoodat de kleine schepen en de geringe kennis der scheepvaart bij de eiland-bewoners zulke hinderpalen noch overwinnen, noch vermijden konden; dan schijnt aileen de meening, dat de bevolking van den archipel uit het oosten daar heen gekomen is , geloof te ver- dienen 4). Daar onderwierpen zij de inlandsche Papoea-stammen, echter niet zonder vermenging en misvorming van hunne eigene type. 1) MARSDEN , p. 39. Vt. VON HUMBOLDT, II, 315. 2) s. KLAPKOTH, descriptton de Vilt de Formosa, in de Mimoirea relatifs ä l'Asie I, 321. In de Verhanddingen van het Baiaviaansch genootschap, XVIil, p. 31 en vlgd. en p. 437 vigd. komen twee Faworlangsche woordenboeken voor. Het eerste is zeer uitvoerig. 8) W. \0N HUMBOLDT, II, 216. 4) MO£RENHOUT, Voyage aux ilet du yrand Oc4an, II , p. 250. d*urvill£, Voyage de CAstrolahe philoIogie, p. 301. Digitized by VjOOQIC 22 HUNNB AFKOMST. Zij bewaarden, wat de grammaticabetreft, hunne taal zui verdien minste de grootere volken; waarschijnlijk hebben zij enkele woorden voor nieuwe voorwerpen uit de overal verschillende talen der Papoea, waarmede honne afzonderlijke stammen in aanraking kwamen, overgenomen, daar zelfs het rijke en reeds vroeg tot vaste vormen gekomene Sanskrit niet vermijden kon , enkele uitdrukkingen aan de vroegere Indische talen te ontleenen. Hieruit kan men het verklaren, dat op vele kleinere eilanden van den archipel zeer gemengde talen voorkomen. De Maleijers kwamen niet overal in groot getal aan , en daar waar de Fapoea's het grootst in aantal bleven, bleef ook een grooter gedeelte van hunne taal behouden. Wij weten echter over de vermenging dezer kleinere talen nog zeer weinig en het bewijs, dat de alleen in enkele Maleische talen voorkomende woorden aan de oorspronkelijke (hoofd-)talen van een verschillenden stam ontleend zijn, moest eerst voldoend geleverd zijn. Hoe verder de Maleijers van elkander op de tallooze eilanden woonden , des te gemakkelijker kon hunne gemeenschappelijke taal bij elken stam iets bijzonders aannemen 1). Eene geheel tegenovergestelde rigting moet men aan den loop 1) CRAWFURD bouwt zijü vcrmoedeu van een oorspronkelijk, groot Polyuesisch volk, waardoor de algemeene Polynesische taal verspreid werd, op zijne analyse der talen. Hij verplaatst dit volk naar Java. Zie Ind. Arch. IT, 86. De verspreiding van hier uit over den grooten Oeeaan is echter bij na onmogelijk. Ook kwamen de Maleijers gewis niet als eon enkel volk in den archipel, maar in verschillende stammen ver- deeld en op verschillende tijden. crawfurd geeft de volgende bestanddeelen op van elke Maleische taal: Ind.Arch. II ,79. 1) de oorspronkelijke taal der onbeschaafde horden , uit welke de stam zijnen oorsprong had, die voor het radicale gedeelte der taal kan worden gehouden ; 2) de groote Polynesische taal; 3) de taal van den naburigen stam; de vier overige bestanddeelen behooren tot vreemde talen, Sanskrit, Arabisch enz. — Zulk eene afleiding der volken en talen en de mechanische zamenvoeging der laatsten kon onmogelijk door eeuen taalgeleerde als Wilhelm von Humboldt worden beaamd en deze heeft dan ook cbawfurd's hjpothese grondig wederlegd, Über die Kawi-Sprachey II, p. 212 vlgd. Ook had marsden er reeds gewigtige bedenkingen tegeu gemaakt, p. 18. cra>vfurd's eerste bestanddeel zoa eerst na naauwkeurige vaststelliog der klankwetten en van den geheelen wortelschat der Maleische talen, vervolgens na onderzoek der nog overgeblevene Papoea-talen (van welke wij nog zeer onvoldoende woordopgaven bezitten) kunnen worden bepaald. Maar dit is nog niet geschied. Daarbij is zijn derde bestanddeel niet gemakkelijk Vau de oorspronkelijk Polynesische of Maleische woorden te onderscheiden. Digitized by VjOOQIC OORSPRONKELIJKB BBSCHAVING. 23 der hoogere beschaving bij de volken van den archipel toeschrij- ven. Deze ging van het westen naar het oosten, kwam uit V(56r-Indie en vormt den band, door welken de geschiedenis van den archipel in noodzakelijken zamenhang staat met Indie. Men moet gewis toegeven , dat in den archipel een zekere , niet ge- heel te verwerpen trap van beschaving oorspronkelijk en zonder vreemde hulp bereikt was, waarschijnlijk overeenkomende met die, welke de Europaeanen op de eilanden van de Stille-zee vonden 1). De beweging, die in deze niet verder voortgaande beschaving ge- bragt werd, de elementen van hoogere beschaving, even als het meer kunstrijke gebruik van de schatten der natuur , de meer ont- wikkelde vorm van het godsdienstige bewustzijn met zijne gevolgen, eene rijke mythologie en epische poesie, eene grootsche tempel- bouwkunst en eindelijk de kennis van het schrift kwamen uit Indie en hebben breede sporen van den Indischen invloed op de ontwikkeling der eiland-be woners achtergelaten, zoo dat de ge- schiedenis er van de Indische aanvult. 1 ) Een van de leerzaamste en aanlokkelijkste gedeeltea van het werk van ckawfurd 1*8 zijne bepaling van den oorspronkelijken toestand van beschaving van den archipel door de taal. De resullaten van zijn onderzoek worden hier met zijne eigene w^oorden wedergegeven , II, 85 : „Volgens de bewijzen, die^ in de taal liggen, kunnen wij over de beschaving van dit volk het volgende aannemen : zij hadden eenige vorderingen gemaakt in den landbouw , zij kenden het gebruik van het ijzer en hadden bewerkers van dit metaal, even als van het goud, en maakten waarschijnlijk kleine sieraden van dit laatste; zij kleedden zieh in weefsels uit de vezelachtige basten van planten, die zij op het weefgetouw weefden; zij kenden echter nog niet het gebruik van boomwollen weefsels , die zij eersl later van het Indische vaste land verkregen ; zij hadden de ossen eu buffels getemd en gebruikten die als trek- en last-diereu; het zwijn, het hoen eu de eend gebruikten zij tot voedsel. Zulk een volk stoud naar alle waarschijn- lijkheid op een hoogeren trap vau maatschappelijke beschaving, dan de oude Mexi- canen, die het gebruik van het ijzer en van de grootere diereu niet kenden; ook vertoont de verre verbreiding der taal over de zceen, dat zij belangrijke vorderingen in de scheepvaartkunst gemaakt hadden, hetwelk de Meiicaneu niet hadden gedaan. Indien zij de schrgfkunst eu eeneu iulandschen kalender bezateu, zoo als waar- schijnlijk is, overtroffen zij hen nog meer." Digitized by VjOOQIC III. Gesehiedenis van den Indischen Archipel, i) In den Indischen archipel is Java het eenige eiland, welks geschiedenis men tot in vroegeren tijd kan opsporen, ofschoon het begin van zijne geheel zekere geschiedenis veel later is dan zelfs in achter-Indie ; want zij begint eerst geheel zeker te worden met het jaar 1474, waarin Madjapahit, de hoofdstad van den mag- tigsten inlandschen staat door de Mohammedanen verwoest werd. Deze'gebeurtenis vormt een keerpunt in de Javaansclie geschie- denis , omdat tot dien tijd de Indische invloed op Java de eenige was gebleven en zieh ongehinderd had doen gelden, maar van dien tijd af de Islam zijne werking begon te doen gevoelen. Men vindt echter nog eene vroegere gebeurtenis, waarvan men den tijd met genoegzame zekerheid kan vaststellen en die belangrijk genoeg is , om hier als het tijdstip te worden aangenomen, van waar men de geschiedenis van Java kan beginnen. Dit is de stichting van Möridang Kamoelan in het jaar 603 of 599 na Chr. door den uit Indie overgekomen brawidjaja sawela tjala, wiens rijk het eenigste is van de oudere , dat langen tijd bestaan heeft 2). 1) De correctie der inlandsche eigenamen bij lassen liet zoo veel te wenschen over, dat wij overal stilzwijgend daarin veraudering hebben gemaakt. veetal. 2) RAPFLES, history of Java , II, 82. Deze stichting had plaats in 525 der Ja- vaansche Saka-aera, welker aanvang öf, zoo als in Indie, 78, öf 74 jaar na Chr. wordt gesteld. — Er worden meer dan een M'endang opgegeven; Mendangkamoelan is *t begin- Mendang. v. d. t. Digitized by VjOOQIC OUDSTB BBRIGTEN OVBR JAVA. 25 Over hunne oude geschiedenis bezitten de Javanen geene wer» ken, die in den eigenlijkeu zin den naam historische verdienen; zij spreken elkander in vele gevallen tegen en bevatten meestal sleehts overleveringen 1). Eene meer naauwkeurige opgave kan hier daarom wegblijven. Het onder alle, ook de grootere eilanden van den archipel zoowel door zijne gunstige ligging, als door zijne menigvuldige en kostbare voortbrengselen bevoorregte Java kan als eene vreed- zame bezetting der Indiers worden beschouwd en de geschie- denis kent geen tweede voorbeeld van eene zoo gewigtige onder- neming der Brahmanen, die het plan hadden opgevat, hunne beschaving naar een vreemd land over te brengen. Een Stem- pel is op de oudste godsdienstoverleveringen , de politische in- stellingen en de volksvermaken , even als op de taal en de letierkunde gedrukt; de oud-Indische epische overlevering neemt een gedeelte van de oudste geschiedenis in, en de groote strijd, die in den Mahäbbärata wordt bezongen , wordt als op het eiland plaats gehad hebbende voorgesteld ; het schritt en de tempelbouw- kunst zijn van Indischen oorsprong en deze bezit op Java grootsche gedenk teekenen van een eigenaardig Charakter, welke met die van het Indische vasteland om den voorrang kunnen wedijveren 2). Even zeker als dit feit is » zoo onzeker is ook de tijd der Indische volkplanting, van welke deze alles doordringende en duurzame invloed op de beschaving van Java uitging. Daar de inlandsche berigten omtrent dit punt verschillen, zai het niet ongepast zijn 1) SAFFLES, II, 6i. lu de archiven der Javaansche vorsten worden zulke Schriften bewaard. Ook bezit clke voorname familie afschriften en vertalingen er ran en brok- stukken van geschied boeken. Men vergelgke hiermede de familie -annalen der voorname Romeinen d k. 2) Vergel. wilh. von Humboldt, Ueber die Kawi-Sprache auf Java, I, 43, die zieh das uitdrukt: „Wanueer men alles, waardoor men in de Javaansche gods- dienstige en geschiedkundige overleveringen, in de politieke instellingen , de letter- kunde en de nationale feesteii ann Indie en Indische taal, overlevering, dichtkanst en godsdienst wordt herinnerd, afzonderlijk wilde opsomraen, moest men eigenlijk eene geheele schildering van Java en zijne bewoners maken ; want alles zonder uit- zondering ademt dezen noordwestelijken invloed." Digitized by VjOOQIC 26 GBSCHIEDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. van buitenlandsche berigten daaromtrent uit te gaan om voor het volgend onderzoek eenen vasten grondslag te leggen. De belangrijkste getaigenis is die van den Chineschen pelgrim FA-HiAN, die op de terugreis naar zijn vaderland, hetwelk hij in 414 bereikte, Java bezocht 1). Hij noemt het Se-pko-H, welke naäm eene verminkirtg is van Jaioadwlpa, d. i. eiland Java^ en ver- klaart, dat daar toentnaals vele ongeloovigen en Brahmanen waren, maar dat van de leer van boeddha toentnaals nog geen spraak was. Behalve dit berigt is de opgave van ptolemaios hier van veel gewigt 2). Volgens hem heet dal eiland labadioe^ hetwelk hij door „gersteiland" verklaart. Volgens hem was het hoogst vruchtbaar, en vond men er ook goud. De twijfel of door den Alexandrijnschen geograaph werkelijk Java, en niet eenig ander eiland van den archipel bedoeld is wordt door iwte zaken opge- heven. De eerste is, dat de naam, die door den Chineschen reiziger er aan gegeven werd , dezelfde is , omdat laba-dioe slechts eene verminking is van Jawa^dwipa, De inlandsche naam is nog behenden, behalve dat de aanvangletter naar den aard der Prakrittaal in dj is veranderd, welke verwisseling reeds in eene oud-Javaansche inscriptie voorkomt 3). Ook noemen de Maleijers het eiland tanah Djawa of „het land Djawa" 4). Wanneer de naam ook op andere eilanden van den Indischen archipel is toegepast en men onder- scheid gemaakt heeft tusschen een groot- en een klein-Java, 1) Zie Foe Koe Ki^ ou relation des royaiimes ßouddhiques, bl. 360 en 867. Dezelfde vorm komt voor in de Japansche Encyclopaedie, uameüjk Tjepho; zie Foe K. K., p. 564. 2) PTOLEMAIOS, VII, 2, 29.*Iafitt(fiov , atjfiaivsi' xQiO-'^q vijaoq fV(poQO)zdTff cf« Xfy€iai, ^ ^yijaoq tlvay nal evt TtktZaxov x^vGov JCoi^fZv, De hoofdstad heet Argure {* ^QyvQ'^ , de zilveren). Ook delisle, reichardt en anderen houden het voor Java; anderen houden het voor Sumatra (ook von Humboldt, Kti(, Unters., 1, 64); MANNERT (V, 192) houdt het voor het eiland Bangka en gosselin voor Ilha do Afei. "Welligt raoet men bij Ptolemaios lezeu * laßaduit. d. k. ä) Deze nog niet bekend gemaakte inscriptie vindt men op een in een ouden Javaanschen tempel outdekt beeld van Boeddha; het is in het Sanskritsche, Sjardoela- wikridita geuaamde, metrum vervaardigd, en naar den vorm van het aiphabet kan men het in de achtste eenw stellen. De ligging van den tempel wordt niet opgegeven. 4) W. von HUMBOLDT 0. a. , p. 63 vlg., waar de verschillende beteekenissen van dit woord worden opgegeven. Digitized by VjOOQIC OUDSTB GBSCHIEDENIS VÄ.N JAVA. 27 bewijst dit latere gebruik van den naam niet tegen de oorspron- kelijke, uitsluitende aanspraak van Java op zijn bezit 1). De tweede zaak betreft de opgave, dat dit eiland zijne Sans- kritsche benaming daarvan bekomen heeft, dat het rijk aan gerst geweest is, welke beteekenis ' ook het Sanskritsche woord Jawa heeft. Nu wordt wel is waar gerst op Java, even als op andere eilanden van den archipel, slechts weinig gebouwd ; raaar men mag daarbij niet uit het oog verliezen , dat dit Sanskritsche woord ook voor andere soorten van koren kan zijn gebruikt, en in dit geval zeker gebruikt is, omdat volgens de inlandsche overlevering de bewoners in den oudsten tijd slechts ^eue soort van koren kenden, die in het J SiV^Sinsch dßtffawoel ^ 2) in het Latijn „panicam Itali- cum" heet 3). Voegt ttien hier nog bij, dat, volgens de getuigenis van den- zelfden geograaph , eene stad op het gouden schiereiland of Malaka den naam Kokkondgara droeg 4) , welks tweede deel in het Sans- krit ,,8tad" beteekent, dan blijkt hieruit en uit den Sanskritschen naam van Java, dat beide landen in het eerste derde gedeelte der tweede eeuw na Chr. aan de bewoners van voor-Indie bekend waren en dat zij ten minste op Malaka eene stad hadden gesticht. Dat 1) Na hetgeen wij weten van den naam Djawa (of Sanskr. Jäwa) als naam van Sumatra uit eene inscriptie te Pagar roejomy , waarvan in dit werk later zal gespro- ken worden, en omdat het waarsehijnlijk is, dat de Maleyers zieh vroeger Javanen hebben genoemd (zie aant. op 't Bataksche leesboek, bl. 43), wordt de toepassing van labadioe op Java zeer twijfelachtig, te meer daar ptolemaios van goud, dat op Java niet gevonden wordt, spreekt. y. d. t. 2) Maar dit djewawoet bevat ook het Indische Jäwa, daar het eene zamentrekking is van djawa awoet en das: strooi- of ßjnkorreUge djäwa beteekent, hetwelk overeenkomt met den Batakschen naam djaba oerh, daar oere hetzelfde is als het Jav. awoet. v. d. t. 8) BAPFLES, 0. a., I, 122 en II, 67. De eerste uit ludie gekomene colonisten ontdeklen deze soort vao koren bij huane aaukomst en veranderden den ouden naam van het eiland Nocsa (d. i. eiland) Kending in Noeaa Djawa. Ook in een, onge- twijfeld later, Chineesch werk viudt men, dat Java zijueu naam, die er Tjaoja luidt, van de groote menigte daar groeijende panicum Italicum gekregen heeft. Dat bat Sanskritsche woord jawa in de taleu van den archipel ook op andere soorten van koren, dan garst, wordt toegepast, blijkt hieruit, dat in de Lampong-taal djawa tarwe beteekent; op Soem enap heeft echter djaba de Sanskritsche beteekenis bewaard; zie BAFFLES, App, p. CVI, vgl. ook V. D. TUUK, Bataksch Wdb. onder djaba. 4) PTOLEHAIOS, VII, 2, 25. Digitized by VjOOQIC 28 GESCHIEDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. reeds 300 jaar vroeger Brahmanen volkplantingen in achter-Indie gesticht hebben kan meii met bewijzen voldoende staven 1). Het belangrijkste feit echter is, dat men in het begin van de vijfde eeuw op Java vele Brahmanen vond, daarentegen vol- strekt geene Boeddhisten. De oudste historische overleveringen der Javanen vermelden de aankomst van Adji-Saka 2). Sommigen stellen zieh dezen voor als een magtigen vorst, die eene volk- rijke colonie op Java stichtte, maar door eene pest genoodzaakt werd terug te trekken , anderen daarentegen als een heiligen of eenen God. De meeste Javanen schrijven aan hem de invoering der godsdienst , een geregeld bestuur en het letterschrift toe , ook een wetboek, waaruit, naar men meent, ongeveer 900 nog een uittreksel voorhanden was. Daar Adji-Saka, welke woorden in het Sanskrit Adi-Sjäka 3) moesten luiden, het begin der Sjäka-aera beteekenen, blijkt het duidelijk, dat de Javanen uit misverstand van den stichter dezer aera eenen vorst of een goddelijk wezen hebben gemaakt, aan wien zij het invoeren van godsdienst en wettelijke orde toeschre- ven en dat van hunne voorstelling alleen juist is de gelijktijdigheid der eerste Indische volkplaating raet het aanvangsjaar der Sjäka- aera 4). Over deze overkomst van Indiers komen nog twee overle- veringen voor, onder welke die de voorkeur verdient, waarin de 1) LASSEN, Ind. AUerth., II, 1084. 2) Hieruit blijkt, dat friedrich's bewering in de verhandelingen van het Bataviaansch genootschap (XXII Dl.) ; uit welke een uittreksel is medcgedeeld in a. weber's Ind. Studien, II, 124, dat de Hiudoes en de Brahmanen op het vroegst 500 na Chr. op Java zijn gekoraen, niet aanneembaar is. raffles, II, 66. 3) Volgens de aanmerking van w. von Humboldt, I, 11, noot l is adjiw&BT- schijnlijk eene klankverwiaseling met ädi, Sanskr. 6e^tn. (Adji, dat zoowel in het Ja- vaanscb als Bataksch vorst beteekent , is het Sanskr. adht, dat als voorzetsel opper" beteekent, als b. v. in adhipa, opperheer, koning^ en geraakkelijk in talen, die diergelijke zamenstelÜDg niet kennen, als een afzonderlijk woord kon gebruikt worden, v. d. t. 4) De afwijking in de aanvangsjaren der nera bij de Javanen , van vier of vijf jaren van het wäre begin, is , zoo als w. von Humboldt, I, 10, noot 3 opraerkt, door het invoeien,in het jaar 1683, van het Mohammedaansche maanjaar, op Java ontstaan, waar vermoedelijk vroeger de juiste tijdrekening gevolgd werd, zoo als nog heden op Bali, cbawfubd, The history o/the Indian archipelago, I, 800, Digitized by VjOOQIC OVeRLEVERINGEN OMTRENT DB OVERKOMST DER INDIERS. ^9 Brahmaan Tritresta optreedt als degene, die uit Indie de begin- selen der beschaving aan de Javanen bragt, terwijl de tweede eenen afstammeling der Pändawa's, als den stich ter der Indische volkplanting doet voorkomen en zoo de oud-Indische epische overlevering met de inlandsche verbindt 1). Tritresta voerde op Java, door talrijke volgelingen vergezeld, het eerst de Indi- sche godsdienst en de Indische kunsten in. Hij stelde ook de aera vast. Zijn opvolger werd beheerscher van het eiland, en er bestaat eene opsomming van achttien vorsten, door welke 1) Volgens de tweede was Praboe djaja Baja de VLJfde afstammeling van Ardjoeua en een magtig vorst van Astina (d. i. van Eastinapoera). Een zijner leenmannen (Poeng- gawa) werd afgezonden, om de vreemde landen op te zoeken en te civiliseren. Hij landde bij deze reis op Java in het eerste jaar der aera en veranderde den vroe- geren naam Noesa Ken*deng in Noesa Djawa. Het eiland was toen door Raksasa's bewoond , met welken h\j hevig streed. Hg ontdekte twee lijken dezer monsters , van welke elk een biad had, het eene met onde lelters, het tweede met Siamesche beschreven; hiernit vormde zieh het Javaansche aiphabet van twintig letters. Nadat hij het tijdstip zijner ontdekkingen had opgeteekend en overal, waarheen hg geko« men was, herinneringen van zijne tegeuwoordigheid had aehtergelaten , keerde hij naar Astina terug , waar hij den vorst een gesehreven berigt over alles , wat door hem gezien en verrigt was, overhaudigde. De weinige waarde dezer overlevering blijkt zoowel daaruit, dat Ardjocna tot koning van Hästinapoera verheven en hem een ander onbekende opvolger, wiens naam in het Sanskrit Prabhoe Djajabhaja is, gegeven , als daarnit , dat de strijd met de Raksasa's naar Java is overgebragt. Even min bruikbaar is eeoe andere voorstelling der oadste Javaansche geschiedenis. Men viudt die in eene prophetische Chronologie uit latereu tijd , uit welke eene plaats door BAPFLES, (p. 69) is medegedeeld. Chr. op Java, en in het eerste jaar zond een Romeinsch vorst {een vorst uitRoem, Staat er, en dus een Turksch vorst naar de opvatting der Mohammedanen. v. d. t.) , twintig-duizend familien naar Java, die allen, met uitzondering van twintig, om» kwamen, die naar Rome {Roem, d. i. Turkije) terugkeerden. Verder ieest men, dat een Koning van Kalingga in het jaar 10 twintig-duizend man naar Java zond , die zieh vermenigvuldigden, maar in een onbeschaafden toestand hieven, totdat Kano (of Kanua) iu het jaar 289 aan de regering kwam en in Wirata regeerde. Dit is, zooais bekend is, een andere naam van den uit de epische poesie bekenden Matsya, Djajabajs ver- legde volgens dit berigt zgne residentie vau Astina naar Kediri op Java iu 800. Hierbij maken wij de opmerking, dat in de opgaven der oudere Javaansche koningen , Indische en Javaansche namen door elkander zijn geworpen ; saffles, p. 80 , 81 en w. von HUMBOLDT, p. 68, waar er op gewezen wordt, dat bij eenige namen titeis zijn gevoegd, b. v. prabhoe, beer. Tot de eersten behooren, behalve Ardjoena, b. v. nog Soejodhana en Pariküit, tot de laatsten Watoe goenoeng y d. i. steen van den beig. Digitized by VjOOQIC 80 OBSCHIBDBNIS VAN DEN INDISCHEN A.RCHIP£t- de Perioden van Tritresta tot op de stich ting van het rijk Djanggala, in de negende eeaw, wordt aangevuld. Er bestaat ook nog eene uitvoerige legende over hem, welke verdient hier te worden vermeld, omdat daarin belangrijke brokstukken der otidste geschiedenis , godsdienst en politiek van Java voorhan- den zijn 1). Zij luidt als^volgt: voor dat Java bewoond was, stond het onder bescherraing van Wishoe. Toen hij den Sang Jwang Goeroe beleedigd had, werd Tritresta ^ de zoon van Djäta- präsi en de kleinzoon van Brahma als beheerscher van Java uitge- zonden , waar hij tien jaren oud met de Brähmaansche vrouw Kall van Kambodja hawde en zieh met achthonderd familien van Kalingga aan den voet van den berg Sömeroe vestigde; de hoofdstad van zijn rijk verkreeg den naam Giling W^si. Zijne zonen heetten Manoe Mänasa en Manoe Mädkawa 2), en zijne onderdanen verme- nigvuldigden zieh zoo, dat hun aantal spoedig twintig duizend be* droeg. In Kalingga leefde een man , wiens naam in het Javaansch Watoe Goenoenu en in het Sanskrit Räd^a Sjaila parwata luidt 3), die van de schoonheid van 8mta en Landtp^ twee onder bescherming van Tritresta levende vrouwen, had gehoord, die opzocht, aan- viel en doodde, Hij regeerde daarna honderd en veertig jaren , en onder zijne regering kwam het land tot grooten bloei. Hij nam veeitig zonen en even zoo vele dochters der inlandsche vorsten aan en gaf hun namen der goden van den Indischen hemel (of Swarga). Wegens deze en andere handelingen werd hij in het jaar 240 door Wishoe met den dood gestraft 4). In dit jaar zond Batara Goeroe van den berg Sawela Tjala (in Kalingga) Goetaka om als vorst in Giling Wßsi te regeren, waar hij na eene regering van vijftig jaren stierf. Zijn zoon en opvolger Eaden 1) De verzaraeling van legenden, waarin zij zieh bevindt, is vervaardigd door Nata Kasoema , den panembahan of vorst van Sotmenap op Madoera. Hij stond zcer in aanzien wegens zijne geleerdheid. baffles, II, 70. 2) Zoo als de Sanskritsche vorm zal geweest zijn, niet Madewa, (dit is de Jav. nitspraak van MahTdewa, eenen der namen van Sjiwa. v. d. t.) 8) De Sanskritsche naam vindt men bg raffles, I, 377, waar een nittreksel uit het Javaansche werk Kanda wordt medegedeeld. 4) FRIEDRICH (Verh. van het Bataviaach Gen., XXXIII, bl. 52) verklaart dit verhaal te regt voor eene fabel ter verklaring der 30 woekot's of astrologische weken. v. d. t. Digitized by VjOOQIC BRTBBKENIS VAN DEN NA AM TEITAS'ÜRI. 31 Sawela Tjala bleef twintig jaren in het bezit der kooinklijke waar- digheid, Het volgende gedeelte van het verhaal behoort hier niet te huis, omdat het aan de geschiedenis der Päiillawa's en hunne voorgangers ontleend is. Na de mededeeliog der overleveringen betreffende Adji Saka , Tritresta en zijne opvolgers ga ik over tot de verklaring van hären inhoud, waarbij vier punten moeten worden behandeld: de oorsprong der Indische volkplanters op Java, vervolgens de door hen raedegebragte godsdienstleer , ten derde de opgave, dat het Javaansche schrift van Indischen oor- sprong was; ten vierde moet worden onderzocht, of de Javanen behalve het letterschrifjb ook nog de kennis van andere takken van beschaving aan de Indiers te danken hebben. Wat . het eerste punt betreft, kan siecht s de opgave , dat Java van Kalingga uit gecoloniseerd is, op geloofwaardigheid aanspraak maken, daar de andere, dat het Goezerat geweest is, alleen in een. later, en met zieh zelf in tegenspraak staand berigt daarover voor- komt, en Goezerat bovendien te ver van Java ligt om als uitgangs- punt van uit Indie aangekomene volkplanters te kunnen door- gaan. Van Kalingga daarentegen verklaren de classieke schrijvers, dat reeds voor den aanvang der Javaansche aera zeereizen uit eene haven aldaar zijn ondernomen 1), zoodat er geen ge- gronde twijfel bestaat, dat de Indiers toen hunne zeereizen ook tot Java zouden hebben uitgestrekt. Hier komt nog bij, dat de Javaansche Schriften niet alleen Tritresta van uit Kalingga zijne reis naar Java lateu ondernemen , maar ook Watoe Goenoeng en Goetaka van daar laten aankomen. Het is twijfelachtig of het juist is, dat de berg in dit land, van welken de zoo even ge- noemde vorst door Batara Goeroe naar Java werd gezonden, Sawela l^jala geheeten heeft, daar de naam eerder als een titel moet worden , beschouwd , die hem tot aandenken aan het stiebten eener stad van dezen naam op Java, gegeven werd 2). 1) LASSEN, Ind, Alterth. l, 168 noot 3 en II, 543. d. k. 2) w. VON HUMBOLDT, I, 12. Sawela heteekent in het Sanskrit: met cenen greus vooTzien, Tjäla, het dak van een huis; de titel schijut dus in verband te staan met het stichtea eener stad. Digitized by VjOOQIC ä2 GBSCHlEbENIS VAN t)KN INDISCHEN ARCHIPEL. Om het godsdieustige gedeelte der thans behandelde Javaansche overlevering te begrijpen, is het noodig. de beteekenis van sommige daarin voorkomende eigennamen na te gaan. Wij beginnen met den Brahmaan Tritresta, wiens naam ook Tritroesti en Tritroeshta geschreven wordt 1), niet die van eenen mensch kan geweest zijn, maar die van den fabelachtigen verlegen woordiger der oudste over- planting van de Brahmaansche beschaving naar Java. Onder de verschillende vormen zal waarschijnlijk de door eene geringe ver- andering verkregene Tritastn de wäre zijn, omdat die alleen uit het Sanskrit kan worden verklaard. Deze beteekent namelijk „die uitgerust is met de wapenen van Trita" eenen god uit de We- da's, die äptja (de water-bewoner of water-beheerscher) genaamd en met den god van den wind, Wajoe, te gelijk genoemd wordt; hij komt ook voor als een bestrijder der booze geesten en als een bevrijder der wölken, die door hen achter de bergen worden gevangen gehoaden 2). Hij was das zeer geschikt om door de Brahmanen, die de zee bevoeren, als beschermgeest gekozen te worden, en daarom aan den verdichten leider van hunne onder- neming den naam, „met de wapenen van Trita uitgerust" te geven. Wij zuUen hem voortaan met dezen naam noemen. Dat hij tot eenen kleinzoon van Brahma gemaakt is, was natuurlijk 3) ; wanneer hij in de bovengemelde plaats als vader van Manoe Mänasa wordt opgegeven, heet hij daarentegen op eene andere diens zoon 4). Deze beide voorstellingen kan men zoo met elkander in overeenstemming brengen, dat Tritästri deels als de invoerder der wettelijke orde, op Java als de vader van den mythischen wetgever, wordt opgevat, maar deels als diens zoon, voor zoover hij van hem de kennis der wet verkregen heeft. De Javanen bezilten wel een Mänawasjästra of wetboek van Manoe, maar dit 1) De eerste is bij raffles de gewone, de laatste vindt men bij hem uit het Kanda , 1 , 383 , de Iweede geeft ceawfurü in 0« the existence oj tke Hindu reit- gion in the island of Bali in de Asiatic. researches , XIII, 155. 2) LASSEN. Ind, AU. Nachträge, I, 521; LXXXIX. 3) De naam van den vader kan waarschijnlijk worden verklaard door djTita, ge- boren en den ongebruikelijken vorm prasja , spijs, van as;', cten. Het zou dan betee« keneu: „Bij wien het voedsel van zelf ontstond." 4) RAFFLES, I, 383; II, 72. Digitized by VjOOQIC BBTEEKENIS VAN DEN NAAM SANG JWANG GOEROE. 33 is een afzonderlijk werk en geene vertaling van het Indische van dezen naam !)• Eene overdrevene vereering van Tritästri door de Javaansche Brahmanen, blijkt uit de meening, dat Manoe manasa of „de uit zijnen geest geborene" genaamd wordt, om- dat deze benaming slechts aan Manoe Swäjambhoewa, den uit Brahmä's geest geboren Manoe toekomt. Wanneer men dezen naam ook toekent aan Mädhawa of Wisnoe (doch zie noot %, bl. 30), is dit, wanneer deze opgave werkelijk in hunne schritten voorkomt , eene bepaalde afwijking van de voorstellingen der Indische Brah- manen, welke daarin denkelijk zijnen grond heeft , dat Tritästri ook voor invoerder der vereering van Wis'noe op Java doorgaat, zoo als later zal blijken. Over den tweeden naam , Sang Jwang Goeroe , künnen wij kort zijn. Het tweede woord beteekent niet oorspronkelijk Qod, maar moet vergeleken worden met het Maleische relative partikel jangy d. i. die of hy die i). Sang is een dergelijk tot titel geworden voornaam woord 3), Later is Jwang in het Javaansch tot eenen titel der godheid en eindelijk ook alleen en zonder bijvoeging in de beteekenis van het begrip der godheid overgegaan. Goeroe is, zoo als bekend is, een Sanskritsch woord en beteekent eenen leeraar, vooral in de heilige wetenschappen De geheele naam moet die van een ouden Javaanschen god zijn geweest. Hij was voor de aarde, welke hij beheerschte, het hoogste wezen 4). Evenzoo is het gelegen met Watoe Goenoeng. Wanneer hij in het bovengenoemde berigt 5), een mensch en een koning van 1) RAPFLES, I, 392. 2) VI, VON HUMBOLDT, 1, 102. (Dczc afleiding is zeer onwaarschijnlijk, daar het boven vermelde Jwang in het Kawi hjang Iiüdt, en aldaar God beteekent, blijkens het Mal. kijanjan {he.m^), dat uit kahjangan (goden-verblij/) is ontstaan; zoo ookis hijang in het Bataksch verheveUj majestueus; in het Kawi wordt pahjangan blgkens Wiwäha bi. 2 door patapan {Jcluizenaarsverblijf) verklaard ; hiertoe behoort misschien ook het Jav. ejang, grootvader; immers wij zien aan grootvader (in het Bat. ompoe, en in het Mal. datoek) de beteekenis Heer gehecht. v. d. t. 3j Sang, vindt men in het Javaansch, Maleisch en Bataksch voor eigenDamen van vcreerde personen; dat het een voornaamwoord is, is nog niet uitgemaakt. v. d. t. 4) W. VON HUMBOLDT, I, 209. 5) Zie noot 1 , bi. 29. 3 Digitized by VjOOQIC 84 OESCHISDENIS VAN DEN INOISCUBN ARCRIPBL. den steen des bergs genaamd wordt, is dit blijkbaar een mißverstand van lateren tijd. Yolgens een oud Javaansch opschrift weiden de steenen openbaar en algemeen vereerd , en te oordeelen naar hun- nen naam, liggen alle tempels op het eiland Bali op bergen. De steenen worden in de inscriptie „een sluijer tusseben de menschen en de godheid" genaamd en gingen daarom door voor hunne zigt- bare plaatsvervangers 1). Watoe Gteenoeng is das waarschijnlijk een inlandsche berggod geweest. Wannee? zijn zetel naar Indie verlegd wordt, is dit klaarblijkelijk eene dwaling. Uet is moeijelijk de wäre beteekenis van Batara Goeroe aan te wijzen. Terwijl een der naauwkeurigste en bekwaamste be- schrijvers van den Indischen archipel, in overeenstemming met de tbans heerschende meening der Javanen , dezen god voor Sjiwa hoadt^ heeft een der grootste geleerden het denkbeeld geuit, dat Batara Goeroe dezelfde is als Boeddha 2). Daar het hier de plaats niet is om deze vraag uitvoerig te behandelen, zij het ver- oorloofd te verklaren , dat wel in de bepaald latere Javaansehe mythen-verzamelingen 3) en andere werken eenige sporen van invloed van Boeddhistische meeningen op de voorstellingen van Batara Goeroe zijn aan te wijzen , maar dat het niei overtnigend blijkt, dat hij oorspronkelijk eene Boeddhistische godheid is ge- weest, omdat hij in de ondste Javaansche gedenkteekenen, waarin van hem spraak is, niet als zoodanig voorkomt. De naam Batara^ kan men niet als het Saitökritscke woord awatara (nederdaling)^ waarmede, zoo als bekend is, de mensch- wordingen van Wisiioe worden aangeduid , verklaren , maar het is slechts de Javaansche uitspraak van het Sanskritsche woord hkaüära {vereeremwaardig) ^ hetwelk hetzelfde is als bhaüäraia. 1) EAPFLES, II, App. p. CCXXI, en p. CCXXII en tt. von HUMßaLDT, I, 106. 2) cRAiffFURD, Hist. of the Ind, arch. II, 219; w. von Humboldt, I, 2«9. 