title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Deze depêche, die van de hand van den heer W. E. Bok. den Secretaris der deputatie was, is ongetwijfeld een zeer goed in elkander gezet docu­ ment, dat op eene zuivere en historische wijze de ware toedracht der zaak uiteenzette, en dan ook werkelijk een taai stukje voor Sir Michael Hicks Beach was, dat hem geruimen tijd nam om te verteren, want het duurde bijna een maand voor hij antwoord gaf, waarschijnlijk wachtende op een verdere depêche van Sir Bartle Frere, die dan ook schreef dat per slot van rekening iedereen in Zuid-Afrika erkende dat de Transvaal Britsch moest blijven; en dat de protesten uit de Kolonie tegen de annexatie wel levendig genoeg waren, doch van eene minderheid uitgingen. Door zulke woorden werd dus de Britsche Minister van Koloniën in zijn ideeën gesterkt, en toen hij, na daartoe eene oproeping van de deputatie te hebben ontvangen, eindelijk een antwoord op hun brief zond, luidde dit antwoord als volgt: 1) Downingstraat, 6 Augustus 1879. Mijne Heer en! Ik heb nauwkeurig overweging geschonken aan de stukken, welke gij mij achtergelaten hebt, bij onze ontmoeting van den 10den der vorige maand, en ik zal thans eerst uwen brief van dien datum behandelen. 1) Het cursief in de volgende depêche is van ons, om daardoor de aandacht dei lezeis op de voornaamste beweringen te vestigen. 482 gelegenheden meer gebeurd. Het resultaat was zooals men verwacht had. President Kruger werd herkozen met 4483 stemmen, terwijl Generaal Joubert slechts 834 op zich vereenigde. Op den 7deu Mei 1888 opende ZHEd. den Volksraad met eene aanspraak, die toen ter tijde veel opschudding maakte, juist omdat zij zoo weinig inhield, vooral daar er weinig of niets omtrent de Goudvelden werd gezegd, noch van het plan, door den President aan Sir Donald Currie medegedeeld omtrent het oprichten van een Eersten en Tweeden Volks­ raad, in welken laatsten de nieuwe aankomelingen iets te zeggen zouden hebben. Het bleek echter later, dat de zaak nog niet geheel in orde was, doch toch nog in deze zitting van den Raad zou behandeld worden. Er was echter één aanmerking in de aanspraak die van belang was en dat was de aanstelling (op verzoek van Lo-Bengula) van den heer P. D. C. J. Grobler, als Consul of vertegenwoordiger van de Republiek bij de Matabele natie, een muisje, dat later een lang staartje had. Dat de aanstelling van zulk een persoon van het hoogste gewicht voor de Republiek was, daar viel niet aan te twijfelen, want er was thans zekerheid dat de satrapen van Rhodes vasten voet in het land hadden gekregen, en Lo-Bengula geheel onder den invloed der Engelschen was geraakt; iets dat een paar weken later bewezen werd door het overhandigen van het volgende document door den Britschen Agent aan de Transvaalsche Regeering: OVEREENKOMST. Het Opperhoofd Lobengula, Bestuurder van den Stam bekend als de Amandebele, tezamen met de Mashuna en Maka Malaka, schatplichtigen daarvan, geeft zijne toestemming tot de volgende artikelen en voorwaarden: Dat vrede en vriendschap voor eeuwig zal bestaan tusschen Hare Biitsche Majesteit, hare onderdanen en de Amandebele natie; en het contracteerende Opperhoofd, Lobengula, verbindt zich zijn uiterste best te doen om eenige vredebreuk tusschen hen te beletten, dit tractaat ten nauwste te doen uitvoeren, en op die wijze den geest van het tractaat van wiendschap na te komen, hetwelk aangegaan werd door zijn overleden ’vader, het Opperhoofd Umsilagaas met den toenmaligen Gouverneur van de Kaap de Goede Hoop, in het jaar Onzes Heeren 1836. Het is ^rder overeengekomen door Lobengula, Opperhoofd in en over Amandebeleland met zijne voornoemde afhankelijkheden, namens zichzelven en zijn volk, dat hij niet zal treden in eenige correspondentie of tractaat met eenigen Vreemden Staat of Macht, om te verkoopen, ver­ vreemden of af te staan, of zulke verkooping, vervreemding of afstand 462 zou kunnen bedreigen, zou hij weigeren. En moest hij, in het belang van land en volk de hand boven het hoofd der Goudindustrie houden, zoo zou men geen andere rechten van hem verkrijgen, dan die welke hij door den uitersten nood gedrongen, verplicht was toe te staan. Dat, begreep hij, moest zijn politiek zijn, en kon hij aan die politiek vast­ houden, tot door verloop van tijd een amalgamatie der oudere en nieuwere bevolking mogelijk was gemaakt, dan zou hij de Republiek gered hebben en de vruchten van die politiek kunnen plukken. Ongetwijfeld is zulk een conservatieve (in den waren zin des woords) politiek, voor den niet-Afrikaanschen lezer onbegrijpelijk en onverstaanbaar, evenals zij tot heden zulks is voor eiken uitlander, die de zaken van zijn gezichtspunt beschouwende, geen woorden sterk genoeg kan vinden, om de staatkunde van Paul Kruger te veroordeelen. Doch wat was eigenlijk die staatkunde en wat was haar doel? Doodeenvoudig dit: om van een democratische Republiek langzamerhand een aristocratische Republiek te vormen, waarvan de aristocratie zou bestaan uit de eigenaars van den grond, en het daaraan onderworpene gedeelte van het volk geen grond­ eigendom zou hebben, maar alleen het recht van grond-gebruik. Daarom die veelvuldige bepalingen van 99-jarige huur, die van kracht is in gevallen van standplaatsen en op de Goudvelden in het algemeen. De geschiedenis levert inderdaad voorbeelden op van een dergelijke staatkundige ontwikkeling, vooral in de republieken der oudheid, doch dat geschiedde onder geheel andere omstandigheden en duurde over een langer tijdperk dan voor de Transvaal zou beschikbaar wezen. En wat was in die republieken der oudheid, of zelfs in de republieken van Noord-Italië gedurende de middeleeuwen het geval? Dat de democratie wel veranderd werd in een aristocratische regeering, doch dat deze weder ontaardde in oligarchie, waar de teugels van den Staat in de handen van zekere invloedrijkste familiën kwamen of zelfs monarchie of vorstelijk bestuur daarvoor in de plaats trad. Dat was, en dat is nog heden, het groote gevaar voor de Staatkunde 'an Paul Kruger, en als men somtijds in de nieuwsbladen leest van den overwegenden invloed, die sommige familiën, zooals b. v. de Wolmaransen, en de Kochs verondersteld 1) worden te hebben in de Regeeringskringen der Transvaal, dan zou men beginnen te gelooven dat de zaken ook daar zich op de gewone wijze ontwikkelen, en de geschiedenis zich ook daar herhaalt. En aan dezelfde oorzaak is het te wijten, dat men Paul Kruger 1) Ik zeg hier opzettelijk verondersteld, want het is nog zeer de vraag of zulks werkelijk het geval is, en of het niet een der hersenschimmen is, die de Engelsche bladen in de Transvaal zoo dikwijls te voorschijn roepen. 401 Regeering er op zal blijven staan om dit grondgebied der Vrijbuiters te annexeeren zonder verlof van Harer Majesteits Gouvernement. 4°. Om de Conventie-lijn te veranderen, en toe te staan dat de Transvaal de gronden der inboorlingen-hoofden Montsiwa en Mankoroane annexeert. Dit is de weg nu door dat Gouvernement verzocht. 1) Van alle deze maatregelen beschouw ik den laatsten als den minst verkieselijken, wegens redenen reeds vroeger door mij opgegeven.” 1) Sir Hercules Robinson vergist zich hier blijkbaar. De Transvaal verzocht alleen de gronden van Massouw en Moshette te annexeeren. 26 HOOFDSTUK XVII. De jaren 1864 en 1865. Het eerste werk van President Pretorius was het zenden van een sterk commando onder Ex-Kommandant-Generaal Joseph van Dijk naar Lijden- burg om de Kafïeropperhoofden Mapok en Malewu tot hun plicht te brengen. Doch toen Kommandant Van Dijk in de nabijheid dier Kaffer­ stammen kwam, bevond hij dat de machtige stam der Swaries het werk voor hem had gedaan, en Mapok en Malewu zoo goed als vernield had, en het eenige dat hij te doen had, was om aan de treurige overblijfselen hunner stammen behoorlijke locaties aan te wijzen. Deze zaak dus afgedaan zijnde, meende Pretorius zijne aandacht te moeten wijden aan de grensregeling met de Zulu’s. In 1854 namelijk had Panda aan zekeren Cornelis van Rooyen en anderen een stuk grond aan den voet van de Drakensbergen afgestaan, doch de oostelijke grens van dit stuk was zoo onnauwkeurig aangewezen, dat er reeds spoedig moeilijkheden daaromtrent ontstonden. Dat stuk grond was thans het district Utrecht, en zooals reeds gezegd, maakten de Zulu’s aanspraak op een deel er van. In December 1864 gingen de President en de heeren Paul Ivruger en Joseph Fourie dan ook naar het district Utrecht en zonden boden naar Panda en diens zoon Cetywayo (die thans feitelijk het gezag in Zululand voerde) om dezen te verzoeken afgevaardigden te zenden, ten einde gezamenlijk de grenslijn behoorlijk af te bakenen. Dit werd dan ook gedaan, doch reeds in Februari 1865 zond Cetywayo een aantal zijner krijgers naar de grenslijn en liet al de bakens omver­ werpen. Dit veroorzaakte eene hevige ontsteltenis in het zuiden van de Republiek, en men verwachtte algemeen een inval van de Zulu’s, want hoewel men wist dat de oude Panda welgezind was jegens de Boeren, 526 hun herinneren, dat de huwelijksvoorwaarden nog niet waren opgesteld en indien zij het niet deden, dan zag toch hij, de President, in, dat zulk een document met de grootste omzichtigheid moest worden opgesteld. In één woord President Kruger maakte op Natal geen aangenamen indruk hij dit bezoek, en de Natalezen schenen veel meer idee op Generaal Joubert te hebben, en een correspondent van de Cape Argus, die de feestelijkheden beschreef, deed dit zeer duidelijk uitkomen en was van gevoelen, dat Kruger bij de eerstvolgende Presidentsverkiezing zou uitvallen en Generaal Joubert, de man op wien de progressieve partij hare hoop en verwachting had gesteld, zou worden gekozen. Op den 5den Mei kwamen beide Volksraden bijeen en werden door ZHEd. gezamenlijk geopend. Onder hen, die thans leden van den Tweeden Volksraad waren geworden, was de heer Ewald Esselen, vroeger Rechter van het Hooge Gerechtshof, doch die thans die betrekking had neder- gelegd om als een der voormannen van de zoogenaamde progressieve partij een rol in de politieke wereld te spelen. Voor het oogenblik beschouwde men hem als een beslist tegenstander van President Krugers politiek en er waren niet weinigen die hem als den toekomstigen President der Zuid-Afrikaansche Republiek zagen. De toekomst bewees bchter, dat de heer Esselen niet die qualiteiten bezat, noch den ijzeren wil had, welke het deel moeten zijn van hem die de gelukkige tegenstander van President Paul Kruger wil wezen. Reeds op den 2den dag der zitting bracht ZHEd. een uitvoerend raads­ besluit voor den Raad, waarin aan de Nederlandsche Spoorweg-Maatschappij het recht werd gegeven eene nieuwe leening aan te gaan en zulks onder eene garantie van den interest door de Regeering, niet tegen 4 percent zooals vroeger, maar tegen eene hoogere rente. De President, die wist dat de Maatschappij ontzettende en onverwachte uitgaven had gehad en bepaald geld noodig had om met succes haar werk ten einde te kunnen brengen, en die geen oogenblik er aan twijfelde, dat zoodra de lijn maar eens gereed was, de Maatschappij geheel in staat zou zijn aan al hare verplichtingen te voldoen, ondersteunde het verzoek met al zijne macht en ging zelfs zoover, dat hij zijn geheel salaris aanbood, ingeval de Maatschappij de rente niet kon betalen. Een aantal leden, zooals de heer Jan Meyer en de heer Loveday, waren sterk tegen de garantie van de rente op de leening tot een hooger bedrag dan 4 percent, doch ten laatste werd een voorstel van de heeren Prinsloo—Wolmarans, waarbij het uitvoerend raadsbesluit werd goedgekeurd, aangenomen met 18 stemmen tegen 11. Lenige dagen later vond iets plaats, dat wel niet direct met den 541 elk gedeelte van het Lagerhuis ondervonden te hebben, gelegenheid had om hier te zijn. Wat hij aantoonen wilde, was, dat er geenerlei strijd bestond tusschen hetgeen men in dit land en hetgeen men in het moeder­ land erkende; dat het geheele denkbeeld der Kolonie daarin bestond, dat het beginsel van zelfbestuur in alle deelen erkend werd en men moest toegeven, dat de Kolonie bekwaam was om elke binnenlandsche zaak ter hand te nemen. Het beginsel moest in Engeland erkend worden, dat de hier geboren kolonisten, wier voorouders het land reeds lang bewoond hadden, beter geschikt waren tot het behandelen hunner zaken, dan zij die 7000 mijlen ver af woonden. Dat was het beginsel van den Afrikaner-Bond. Sommigen meenden wellicht, dat de betrekkingen tot de Rijksregeering verandering behoefden en dat op den duur eene afscheiding zou moeten plaats hebben. Daar wilde hij thans niet over spreken, doch hij hoopte, dat onder het beginsel van zelfbestuur, de Kolonie nog lang een deel van het Britsche Rijk zou blijven, bijzondere voorrechten onder het invoertarief genietende. Men mocht hierover lachen, maar een invoertarief, dat de Kolonie be­ gunstigde, zou b. v. voor den wijnboer zeer voordeelig zijn. Hij meende dat in die richting een groote stap voorwaarts was gedaan, nu hij zulk een ontvangst in Engeland genoten en tevens gelegenheid bekomen had tot aanwezigheid in eene vergadering, waar men vroeger met twijfel en wantrouwen het oog op vestigde. De Bondsorganisatie achtte hij eene uitdrukking van het verlangen des volks om deel te hebben aan het bestuur van het land en als Eerste Minister gevoelde hij, dat hij door met de Bondsmannen te onderhandelen, zich met de vertegenwoordigers des volks in betrekking stelde. Wat eene Regeering te doen had, dat was te handelen naar de wenschen van de meerderheid der bevolking. En nu had hij bijna negen jaar met de Bondspartij samengewerkt, alleen omdat hij beschouwde dat die partij de bevolking van het land vertegen­ woordigde. Hij had dit gedaan zonder hoop om op den duur aan het bewind te komen, maar louter uit de overtuiging, dat dit de rechte politiek was om in het Kaapsche Parlement te volgen. Het scheen hem een grootsch denkbeeld, dat er een groote partij van grondeigenaars was, die een aandeel in de politiek nam en dat deze aan de steden en elk ander gedeelte des volks een goed voorbeeld gaf, door werkdadige belangstelling in de zaken des lands. Sedert Kimberley in het Parlement vertegen­ woordigd was — hij wilde zich dit niet als een verdienste toerekenen, maar het was een feit — had Kimberley bijna altijd in het Parlement met den Bond samengestemd. Iets anders, waaraan hij veel gewicht hechtte, was dat het programma van den Bond met dat van iemand, die 494 Zwaziland rechten boven den grond konden verkrijgen, en door den invloed van de heeren Joachim Ferreira, Stoffel Tosen en anderen gelukte het ook een aantal hunner verscheidene grazings- of weide-concessiën van Umbandine in verschillende deelen van het land te krijgen. Dit gaf eene zoodanige verwarring, dat zelfs Shepstone geen kans zag om Umbandine alleen het bestuur over de zaken te doen voeren, en op die wijze werd er, wat ten minste het bestuur over en de behandeling van rechtszaken tusschen de Blanken in Zwasiland betrof, een Comité van Blanken aan­ gesteld, waarvan een deel uit Engelschen en een deel uit Boeren bestond. Op deze manier werden de zaken in het land in orde gehouden, hoewel er verscheidene malen gevaar schijnt bestaan te hebben, dat het tusschen de Boeren en de Engelschen tot eene botsing zou komen, en in het einde van November 1887 er zelfs geruchten in omloop waren, dat een groot aantal Boeren op de grenzen gelagerd waren, met het voornemen om een inval in Zwasiland te doen. Deze geruchten waren van dien aard, dat Shepstone zich verplicht gevoelde om naar Pretoria te gaan met het doel om President Kruger er over te zien. Deze erkende zonder aarzeling dat volgens de Conventie met Engeland, de Transvaal de onafhankelijk­ heid van Zwasiland moest waarborgen en verzekerde Shepstone, dat hij een ieder zijner onderdanen, die daar ongeregeldheden zou beginnen, ten strengste zou straffen. Ondertusschen schijnt Shepstone geen al te mooie rol in Zwasiland te hebben gespeeld; eene concessie voor den aanleg van een spoorweg door Zwasiland, origineel aan zekeren Farrell verleend, doch die later bleek op geheel onwettige wijze te zijn verleend, kwam in handen der Transvaalsche Regeering (die geheel onbewust van de onwettigheid er van was) en het schijnt dat Shepstone hier op de eene of andere wijze achter heeft gezeten, hoewel het rechte van de zaak nog niet bekend is. En toen er tusschen de Engelsche partij zelve oneenigheden ontstonden, en Shepstone op alles behalve nette manier handelde met zekeren Thornburn en diens eigendom, werd de positie van ?s Konings Adviseur onhoudbaar en moest hij het land verlaten, waarop de heer Miller, de Secretaris van het Blanke Comité, zijne plek innam. Eenige Transvaalsche afgevaardigden, waaronder de heer Smit, Vice-President en Dr. Krause, de Staatsprocureur en een Britsche Commissaris, Kolonel Martin, bezochten gezamenlijk het land, zonder echter tot eenig resultaat te komen. Sir Hercules Robinson, de Hooge Commissaris, met het Engelsche Ministerie over den toestand in Zwasiland correspondeerende, had dui­ delijk zijne opinie te kennen gegeven, dat de eenige manier om de zaak te schikken, was het overhandigen van het land aan de Transvaal. Waar­ schijnlijk trachtte hij dit ten deele te verkrijgen op aandrang van zijn 91 voor de binnenlandsche politiek van President Kruger. Er valt niet aan te twij­ felen, dat die politiek op zekere punten voor verbetering vatbaar is, maar indien deze verbeteringen of veranderingen, die zekere sectie der bevolking eischt, plotseling werden ingevoerd, stond Paul Kruger voor een rebellie. Vijf weken na zijne inzwering vertrok President Pretorius naar Bloem­ fontein, vergezeld van den heer Goetz. Wat ook de voorwendsels voor die reis mogen zijn geweest, zooveel is zeker, dat het eigenlijke doel niets anders was dan het bewerkstelligen der Yereeniging. Pretorius schijnt geheel zeker te zijn geweest, dat men hem in Bloemfontein met open armen zou ontvangen en dat de geheele Vrijstaat op zijne plan­ nen zou ingaan. Nu was er wel eene partij in het Noorden van die Republiek, die gunstig gezind was voor het denkbeeld van Unie, doch in het Zuiden was eene veel sterkere partij, die daarvan niets wilde weten. Pretorius, wiens doeleinden gegist werden, kreeg eene tamelijk koele ontvangst te Bloemfontein, waar de Vrijstaatsche Volksraad juist zitting hield, en waar er op den 28sten Februari een nationaal feest was, ter eere van den derden verjaardag van de onafhankelijkheid des Staats, bij welke gelegenheid men het nieuwe wapen en de nieuwe vlag zou begroeten. Bij deze gelegenheid gedroeg zich Pretorius zeer onver­ standig en onpolitiek, en weigerde hij het feest bij te wonen, iets dat natuurlijk als een groote beleediging door het Vrijstaatsche Gouverne­ ment werd opgevat. Daarbij werd openbaar dat hij op eigen houtje een boodschap naar Moshesh had gezonden, dezen verzoekende hem te Bloemfontein te ontmoeten, en hierover door eenige Vrijstaatsche Volksraadsleden te rede gesteld, begon Pretorius plotseling een hoogen toon aan te slaan, en ging zelfs zoover om als erfgenaam van zijn vader aanspraak te maken op een groot deel van den Vrijstaat. Zulke aan­ matigingen waren niet te verdragen, hem en den zijnen werd aange­ zegd, dat zij binnen 24 uur Bloemfontein moesten verlaten, en hieraan gehoor gevende, vertrok Pretorius naar Natal. De Volksraad gelastte daarop dat stappen zouden genomen worden tegen de voornaamste onder­ steuners van Pretorius in den Oranje-Vrijstaat en deze werden ook werkelijk in staat van beschuldiging gesteld wegens oproer. Gedurende de afwezigheid van Pretorius had de heer S. H. Lombard, lid van den Uitvoerenden Raad, als President geageerd. Een sterke voorstander van Pretorius zijnde, zette hij dadelijk St. Schoeman af als Kommandant- Generaal (deze had n.b. de betrekking geweigerd van het begin af) en vaardigde hij verder een proclamatie af, die zoowat gelijk stond met een oorlogsverklaring tegen de Republiek Lijdenburg. Op 7 Maart 1857 werden deze handelingen door den Volksraad goed- 823 positie, die de Transvaal tegenover het overige van Zuid-Afrika, uitge­ zonderd den Oranje-Vrij staat, inneemt. Zij staat bijna geïsoleerd. De algemeene opinie schijnt te zijn, dat die isolatie-politiek een geliefkoosd stokpaardje van den Transvaalschen President is. Zij, die zoo denken, misgissen zich naar onze meening. Geen man is er in Zuid-Afrika, die meer zou willen medewerken tot het belang van Zuid-Afrika in het algemeen, dan Paul Kruger. Maar met den besten wil van de wereld kan hij dit niet doen. Men tracht hem van alle zijden een vlieg af te vangen. De Kaap-Kolonie, zoowel als Natal doen hun uiterste best om te beletten, dat de Transvaalsche handel, of althans het wettig deel er van, over Delagoa-baai gaat. Wil de Transvaal een Tolverbond aangaan, dan legt men haar zulke preliminaire voorwaarden voor, dat geen binnenlandsche staat, die niet haar eigen zeehaven heeft, er aan kan denken ze aan te nemen, zonder een soort van zelfmoord te plegen. Neemt de Transvaal beschermende maatregelen voor haar eigen belang, zooals b.v. door het sluiten der Driften, dan durft de Kaap-Kolonie werkelijk haar, door middel van Engeland, niet alleen van eene verbreking van de Conventie beschuldigen, maar vindt men zelfs een Kaapsch Ministerie, dat krachtdadigen steun in een oorlog tegen de Transvaal wil geven. De Afrikaner partij in de Kaap-Kolonie is, op enkelen na, geen zier beter. Zij begint ook al, net als de Engelsche koopman, op niets anders te letten dan op de geldbeurs. „Belast niet mijn brandewijn en wijn,” roept de Kaapsche wijnboer, „anders ben ik je vijand.” „En mijn graan ook niet,” roept de korenboer. „En mijne vruchten ook niet,” schreeuwt de vruchtenkweeker. En men verwacht dat de Transvaal hare Koloniale neefjes te hulp zal snellen, en hare eigene belangen, hare eigene Boeren, geheel zal verwaarloozen. Nemen en Geven, is een mooi spreekwoord, dat men dikwijls in de Kolonie hoort; tegenover de Transvaal brengt men het ongelukkig niet in practijk. Zoolang de Afrikaner-partij zich niet wat fermer in de Kaap-Kolonie houdt; zoolang zij nog zoo zwak blijkt te zijn, dat zij toelaten moet dat Rhodes en zijne ondersteuners meer en meer veld winnen; zoolang zij niet eenmaal den voet plat neêrzetten, en tegen die luitjes zeggen kan: „Tot hiertoe en niet verder”, zoolang kan geen mensch verwachten dat de Transvaal van haar kant de ware sympathie voor de Kaap-Kolonie zal betoonen. Zoolang de Transvaal niet zeker is, dat zij binnen een paar jaar tijd geen Jameson-inval op grootere schaal zal hebben zoolang zal zij hare insolatie-politiek moeten vervolgen; en die zekerheid kan zij 156 krasse taal in het verdedigen van de oude Vierkleur, en al vond er toen een opschudding in den Raad plaats, die den Voorzitter tot opheffing der zitting bracht en Burgers tot eene waarschuwing had moeten dienen. Doch de tong van Burgers was te glad, en toen in eene discussie over den aankoop van ammunitie de heer Bührmann er rond voor uitkwam, dat de President roekeloos geld verspilde, antwoordde deze op bitse wijze, dat hij niet in den Raad kwam om lessen in de moraliteit van het lid van Lijdenburg te ontvangen. De Transvaalsche President had slechts één denkbeeld met de oude Emigranten gemeen, en dat was de noodzakelijkheid om eene verbinding te' hebben tusschen de Z.-A. Republiek en hare natuurlijke haven, Delagoa-baai. Reeds kort na zijne inzwering, had hij stappen genomen om een goeden wagenweg daarheen te doen maken, en nu kwam hij voor den dag met een schema voor een spoorweg van Delagoabaai naar Pretoria. Het kostte hem niet veel moeite om dit schema door den Raad goedgekeurd te krijgen, autorisatie te krijgen om daartoe een leening van £ 300.000 te sluiten, en verlof te ontvangen om naar Europa te gaan om deze zaak zelf te regelen, een verlof dat zooveel te gauwer werd toege­ staan, omdat zijn geneesheeren eene reis voor het behoud zijner gezond­ heid bepaald noodig achtten. Doch gedurende de zitting van den Volksraad gebeurden er eenige dingen, die Burgers hadden moeten toonen dat de toenmalige zonneschijn spoedig zou plaats maken voor zware onweerswolken. De heer Buchanan verloor zijn zetelplaats in den Uitvoerenden Raad, en de heeren Vorster en Jeppe, toen leden van den Uitvoerenden Raad en ondersteuners van Z.H.Ed. werden vervangen door twee zijner grootste tegenstanders Paul Kruger en Christiaan Joubert, beide mannen die met den ouden voor­ trekkersgeest waren bezield. De verkiezing van Kruger wekte eene algemeene verbazing, en de Volksstem (toen zeer bekwaam door den heer J. F. Celliers geredigeerd en sterk Burgersgezind) meende dat de heer Kruger de hem aangebodene betrekking niet kon aannemen, daar hij verleden jaar gezegd had zich uit het publieke leven te willen terugtrekken. Doch Paul Kruger nam het wel degelijk aan, want al had hij zich voor het oogenblik aan het ambteloos leven gewijd, zoo was die tijd niet nutteloos te Boekenhoutfontein versleten. Integendeel hij had stil, doch ijverig gewerkt en geen wonder dat de Volksstem van 19 Dec. 1874 eenigszins zwartgallig was, en zeide: „Laat men zich nooit verbeelden dat de tegenwoordige samenstelling van den Uitvoerenden Raad hoofdzakelijk het werk is van het zoogenaamde Dopper-deel van den Raad. Zeker hebben zij hun aandeel gehad in het 99 gepasseerd. De heer Schubart, de Staatssecretaris, die zonder verlof den heer Pretorius naar Bloemfontein vergezelde, en als een sterke onder­ steuner van dezen bekend stond, kreeg zijn ontslag, en de heer J. H. Struben, een aanhanger van Schoeman, werd in zijne plaats aangesteld. Op dat tijdstip was de Staatsprocureur een zeer bekwame Hollander, de heer B. C. E. Proes 1), en deze stond in dien tijd op alles behalve goeden voet met Pretorius. Dat Pretorius in April 1860 belet werd zich met Transvaalsche zaken te bemoeien en hij dus feitelijk geschorst werd, daar was hij wel eenigzins zelf de schuld van, want op vergaderingen, die hij hield, gebruikte hij dreigementen, o. a. dat indien de Transvaal zich niet met den O. V. S. wilde vereenigen, de Vrijstaat inkomende rechten zou heffen op alle producten uit de Transvaal, en ook op alle goederen, die door den Vrijstaat naar de Transvaal gingen. Pretorius heeft dit later ontkend, maar achteraf bleken deze berichten wel juist te zijn. Op den 10den September zou de Volksraad te Pretoria vergaderen, en Pretorius moest tegenwoordig zijn, niet alleen omdat zijn verloftijd verloopen was, maar ook omdat hij, volgens Volksraadsbesluit van April 1860, ver­ antwoording van zijne verrichtingen moest doen. Dat hij een hevigen tegenstand zou ontmoeten, dat wist Pretorius, want de Volksraad bestond thans meerendeels uit Potgieters-gezinden, en Cornelis Potgieter, Land­ drost van Lijdenburg, had er een overwegenden invloed in. Vergezeld van 200 man, allen gewapend, trok Pretorius de zetelplaats der Republiek binnen, en zijne volgelingen sloegen een dreigenden toon aan, die niets goeds voorspelde. Bij de opening van den Volksraad zeide Pretorius. dat hij gewillig was een verslag te geven, doch eischte, dat men eerst het besluit van April 1860 omtfent zijne feitelijke schorsing zou terugtrekken. Proes, om zijn advies in den Raad gevraagd zijnde, gaf te kennen, dat de herroeping van dat besluit beneden de waardigheid van den Volksraad was. Door toedoen van Proes besloot de Raad daarop, dat het onwettig was voor één en denzelfden persoon, om President van beide Republieken tegelijk te zijn, eene decisie, gegrond op de bepaling der Constitutie, dat de President geen andere occupatie of ambt zou hebben gedurende zijn ambtstijd. Men verzocht Pretorius te bedanken, en deze. die voor het oogenblik niet sterk genoeg was om zijne tegenstanders het hoofd te bieden, legde zijne betrekking neder, en de heer J. H. Grobler bleef waarnemend President. 1) Wat men ook van den heer Proes mag zeggen, hij was zeker een der bekwaamste Hol­ landers, die ooit in de Transvaal geweest is. De adviezen, die hij indertijd aan den Staat gaf, waren ongeëvenaard, en als het niet was dat plaatsgebrek ons belette, hadden wij graag eenige daarvan overgenomen. 838 Deze goedkeuring zal geacht worden verleend te zijn als Harer Majesteits Regeering niet binnen zes maanden na de ontvangst van een afschrift van zoodanig verdrag (dat haar zal moeten overhandigd worden terstond na de voltooiing er van) zal hebben te kennen gegeven dat de sluiting van zoodanig verdrag strijdig is met de belangen van Groot Brittanje of van een van Harer Majesteits bezittingen in Zuid-Afrika. Schulden dei- Art. 5. De Zuid-Afrikaansche Republiek zal verantwoordelijk zijn voor het onbetaald bedrag van de schulden waarvoor zij verantwoordelijk was op de dagteekening van de Annexatie, te weten, de Kaapsche Handelsbank Leening, de Spoorweg Leening en de Weeskamer schuld, welke schulden een eerste vordering zullen zijn op de inkomsten der Republiek. De Zuid-Afrikaansche Republiek zal bovendien verschuldigd zijn aan Harer Majesteits Regeering een bedrag van £ 250.000, dat een tweede vordering zal zijn op de inkomsten van de Republiek. Delging van Art. 6. De bovengenoemde schuld der Zuid-Afrikaansche Republiek betaHng°\°an aan Harer Majesteits Regeering zal renten opbrengen berekend tegen renten. drie en een half percent, van de dagteekening van de bekrachtiging dezer Conventie, en zal gedelgd worden door de betaling van renten en delgingsfonds van zes pond sterling en negen pence per £ 100 per jaar, waardoor de schuld in vijf en twintig jaren zal zijn gedelgd. Genoemde betaling van zes pond sterling en negen pence per £ 100 zal halfjaarlijks betaalbaar zijn in Britsche munt aan het einde van elk half jaar van de dagteekening der bekrachtiging; met dien verstande dat de Zuid- Afrikaansche Republiek vrijheid hebben zal aan het einde van elk half jaar het geheel of een deel van de uitstaande schuld af te betalen. Renten berekend tegen drie en een half percent uitstaande op de schuld onder de Conventie van Pretoria zullen betaald worden als te voren tot op de dagteekening van de bekrachtiging dezer Conventie. Art. 7. Alle personen die eigendom bezaten in de Transvaal op den 8sten dag van Augustus 1881, en het nog bezitten, zullen de eigendoms­ rechten die zij sedert 12 April 1877 hebben genoten, blijven genieten. Geen persoon, die loyaal gebleven is aan Hare Majesteit gedurende de vroegere vijandelijkheden, zal eenigen overlast lijden ten gevolge van zijn loyaliteit, of blootstaan aan eenige crimineele vervolging of eenig burgerlijk rechtsgeding, wegens eenig deel door hem genomen in verband met zoodanige vijandelijkheden, en al zulke personen zullen volle vrijheid hebben in het land te wonen, alle burgerlijke rechten en bescherming voor hun persoon en eigendom genietende. 450 alleen diende om de Wester-grenszaken te regelen en niet tegen de Republiek.” Dr. Jorissen antwoordde hierop en zeide dat ZHEd. de Staatspresident het woord lafhartig had gebezigd; hij zou ZHEd. hierin niet navolgen; dat woord zou wel ’t allerlaatst op spreker behooren toegepast te worden.Hij geloofde dat in de proclamatie van aanhechting en in de annexatie van het land op de Zuid-Westergrens de eerste reden der verwikkelingen moest gezocht worden; maar spreker achtte het nu niet geraden in die zaak te treden. Spreker had onlangs gelezen hoe een der leden in het Britsche Parlement tot Gladstone de woorden gericht had: „Gij zijt de oorzaak van het bloedvergieten in de Soudan, maar wij zullen ons onder de omstandigheden bij de zaak nederleggen.” Dat wilde spreker nu niet aan ZHEd. zeggen en daarom was hij er voor het verslag aan te nemen en goed te keuren.” 1) Dat Kruger op zulke taal niet kon stilzwijgen, spreekt van zelf en hij ontkende dan ook direct, dat de tegenwoordigheid der troepen moest gezocht worden in de oorzaak door Dr. Jorissen genoemd en hij zou dit kunnen bewijzen uit telegrammen en geschriften van Harer Majesteits Gouvernement. Maar tegelijkertijd wilde hij zeggen dat Dr. Jorissen door zijn handelwijze en schrijven 2) er veel toe had bijgedragen om aan de oproermakers stof te geven om te schrijven zooals ze gedaan hadden, en om de kwaadstokers te versterken. ZHEd. beschouwde dat er door het schrijven van Dr. Jorissen bijna oproer, opstand en tweedracht was ontstaan onder het volk.” De Voorzitter van den Volksraad, de heer C. J. Bodenstein, vond het geraden om de verdere bespreking der zaak uit te stellen, doch toen de discussie er over op 11 Mei hervat werd, toonde de President dat hij zich het gezegde zeer aantrok en zeide hij o. a.: „Hij zou niet vragen op ’t oogenblik iets te zeggen, indien niet, als hij wachtte, verscheidene sprekers weêr de gelegenheid zouden hebben aan de beurt te komen na zijne rede. ZHEd. wilde den Raad iets omtrent zichzelven mededeelen. In zijn eed had hij gezworen: Trouw aan Land en Volk. Als ZHEd. daaronder zijn invloed gebruikte om twee­ dracht te verwekken, dan was hij niet trouw; om den vrede te bewerken en zooveel mogelijk bloedvergieten te voorkomen en nochtans de rechten niet te laten varen, dat was zijn plicht. 2) Dr. Jorissen schreef toen in die dagen veel inleidings- en andere stukken in de Volksstem. 389 burger kon worden na vijf jaar inwoner te zijn geweest en tegen betaling van £ 25, behalve het nakomen van zekere regulatiën. En dit was de eerste van die veranderingen in het stemrecht, waarover later zoo uitzettend door de Uitlanders werd geschreeuwd, doch die in alle gevallen door de bijzondere omstandigheden werden vereischt; en het lawaai er over gemaakt, bewijst op zich zelve niets anders dan de woede van zekere personen, die zich door deze maatregelen belet zagen om hunne plannen uit te voeren, en waren een zeker teeken dat die gemaakte veranderingen juist hoog noodig waren. Reeds in Mei, toen de nieuwsbladen schreven over de noodzakelijkheid van de verkiezing van een President, was de naam van den heer J. G. Kotzé, die sedert de teruggave van het land weder zijn ouden zetel als Hoofdrechter had ingenomen, genoemd als een geschikt persoon voor de hooge Staatsbetrekking. In werkelijkheid was men in Juni dan ook bezig om in Pretoria eene requisitie voor hem te doen teekenen, toen hij kort daarop een rechterschap te Kimberley van het Koloniale Gouver­ nement aannam en zijne betrekking als Hoofdrechter in de Transvaal nederlegde. Dr. Jorissen, de Staatsprocureur, ageerde daarop als Hoofd­ rechter, doch de positie werd definitief aan den heer Melius de Villiers, den eersten gewonen rechter in den Oranje-Vrij staat, aangeboden. Deze bedankte echter voor de eer, en kort daarop verzocht Hoofdrechter Kotzé, die wegens private redenen geen kans zag zich te Kimberley te vestigen, verlof om zijne bedanking terug te trekken, hetwelk hem toe­ gestaan werd, zoodat hij in Augustus weder te Pretoria was; en na zijne terugkomst aldaar gaf hij duidelijk te kennen, dat hij in geen geval de kandidatuur voor den Presidentszetel zou aannemen. De heer David Benjamin was omstreeks het midden van 1882 er in geslaagd, om met de individueele delvers in het Lijdenburgsche eene overeenkomst te treffen, waardoor hij in staat gesteld werd de hem verleende Concessie aan te nemen. Doch omtrent denzelfden tijd werden rijke goud-ontdekkingen gedaan in de zoogenaamde Kaapsche vallei, niet ver van het tegenwoordige Barberton, en spoedig waren daar weder een aantal delvers verzameld. Dit kwam volstrekt niet overeen met de denkbeelden van Paul Kruger, doch hij werd hierin tegengewerkt door Kommandant-Generaal Joubert, die beweerde dat men „even goed den oceaan zou kunnen trachten te keeren, als de instrooming der nieuwe bevolking/’ Te midden van deze, inderdaad zeer lastige maatschappelijke kwestiën, werd de Republiek in een Naturellen-oorlog gewikkeld, ten gevolge der volgende omstandigheden. „Zend volgend telegram aan Kol. F. Rhodes: Zware suspicie is ontstaan; denkt gij zeker dat wedrennen van allergrootst belang zijn vergeleken met groote kansen van ontdekking, dagelijks verwacht, waardoor onder deze omstandigheden het noodig zal zijn eerder te handelen; laat J. H. Hammond zwakke vennooten informeeren meer uitstel, meer gevaar; Dr. Woff zal volledig uitleggen redenen om liever te vervroegen dan zaak uit te stellen: doe al wat gij kunt om voltooiing der werken te verhaasten.” Wat waren nu de redenen van dit uitstel, die men te Johannesburg eigenlijk had? Wij zullen bevinden dat er later heel wat bijzondere redenen waren, doch vooralsnog vertoonden die zich niet. Men begrijpt dat het excuus omtrent de wedrennen louter gekheid was; dat er iets achter zat. Wel, de eigenlijke reden was dit. De 28sten December viel tusschen Kerstmis en Nieuwjaar, en er waren een aantal zeer verstandige leden van het Comité van de Nationale Unie die begrepen, dat dit een zeer ongeschikte tijd was om een oproer in Johannesburg te beginnen. Van Kerstmis tot Nieuwjaar is de groote Spree-week van Johannesburg, de tijd wanneer er een ontzaglijke kwantiteit drank wordt gedronken en een heele hoop lieden, vooral de mijnwerkers en het lagere volk, in groote opgewondenheid geraakt door het overmatig gebruik van dien drank. Om op zulk een tijd eene revolutie te beginnen was blijkbaar eene dwaasheid, en zoo iets kon even gevaarlijk worden voor de oproer­ lingen, als voor hen, tegen wien men in opstand kwam. Men zou natuurlijk, zoodra de opstand begon, de mijnen moeten sluiten; de mijn­ werkers zouden dus naar de stad moeten komen. En wie ging dan dit halve dronkenmansspul in orde houden? Wie kon de verzekering geven, dat als men het gepeupel wapende, zooals een deel van het plan was, dat gepeupel, door sterken drank verhit, niet de wapenen zou keeren tegen de mannen zelve, die ze opgestookt hadden ? En zoo zij dit deden, dan waren de leiders bevreesd, dat zij in grooter gevaar van wege hunne vrienden dan van wege hunne vijanden zouden zijn. 1) Als men waarlijk dit bezwaar te Johannesburg had, zoo schijnt men het te boven te zijn gekomen; in alle geval hoort men niets meer er over. Doch plotseling seinde de heer Hays Hammond, een der meest vertrouwden van den heer Rhodes het volgende op den 18den December. -Van Hammond. Aan Rhodes. Kan geen overeenstemming brengen tusschen de verschillende belangen zonder Beit. Flotatie moet uitgesteld worden tot zijn aankomst; hoe spoedig kan hij komen? 1) Toen op 31 December de opstand werkelijk uitbrak, was een der eerste daden van het Reform-Comité om allen drankhandel te beletten, zoo ver zulks mogelijk was. Men kocht zelfs geheele voorraden op, en liet den brandewijn uit de vaten loopen, ten einde te ver­ hinderen dat het gepeupel zich te buiten ging. 34 trok partij in do zaak, en daardoor werd de oneenigheid vermeerderd. Zoo kwam het dat kort na zijne terugkomst van Mosega, Hendrik Potgieter en de zijnen een afzonderlijk kamp aan de Vet-Rivier vormden, en dit kamp den naam gaven van Winburg, ter gedachtenis aan de behaalde overwinning. Een aantal nieuwe aankomelingen uit de Kolonie sloten zich bij Potgieter aan, want er was grond genoeg voor allen. De twist tusschen de partijen liep hoog, en wie weet wat er niet plaatsgevonden had, indien er niet één man uit de Kolonie was gekomen, die door zijne erkende bekwaamheid, zijn grooten takt, en persoonlijken invloed de zaken tot bedaren bracht. Die man was Pieter Retief. Geboren in de Wagenmakers Vallei nabij Wellington, had Retief in zijne jeugd eene betere opvoeding genoten dan het meerendeel der Emigranten. Reeds vroeg trok hij naar het Oosten, waar hij zich in Grahamstad vestigde nog voor de Engelsche Settlers in Port Elizabeth aanlandden om Albany te bevolken. Hier trad hij in groote contracten met het Gouvernement, en verschafte heel wat hulp aan de Settlers, door hun werk te verschaffen, en tot het voorzien der koornmarkt mede te werken. Eerlijk, stipt, en oprecht voerde hij deze contracten geheel ter bevrediging van de Engelsche Regeering uit, en verdiende er ook goed geld mede, terwijl hij persoonlijk in hooge achting door de Engelsche Kolonisten werd gehouden, zelfs toen hij, na eenige onvoorzichtige bouw-speculatiën, veel van zijn eigendom verloor, en in de Winterbergen ging boeren. Doch Retief was te veel Afrikaner van hart, om niet spoedig in te zien dat de Oostelijke Boeren gegronde grieven hadden tegen de Engelsche Regeering. In den oorlog van 1834—1835 tegen de Kosas, was hij Kommandant van zijn district, en bleek hij een dapper en bekwaam krijgsman te zijn. Doch toen na den opgelapten vrede van 1835, Sir Andries Stöckenstrom, Luitenant-Gouverneur van de Oostelijke provincie werd, en een geheel verkeerde politiek tegenover de Kaffers voerde en voorstond, toen liet Retief zijn stem krachtig daartegen hooren, met het gevolg dat hij uit zijn post als Kommandant op arbitraire wijze door den Luitenant- Gouverneur werd ontzet. Hierdoor gegriefd besloot Retief, die door den oorlog bijna geheel geiuïneeid was, om liet voorbeeld van Potgieter te volgen en de Kolonie te verlaten. Voor zijn vertrek publiceerde hij in een courant reeds toen in Grahamstown uitgegeven, een document, waarin hij in eerlijke en rondborstige taal de redenen opgaf van den Trek. Dit document is reeds verscheidene malen in het Engelsch en het Hollandsch gepubliceerd, doch is toch van zoodanig belang, dat ik niet nalaten kan om het hier over te nemen. Het luidt als volgt: Dat bracht de Koloniale Boeren, die wisten welke een ontvolking er door zulke bewegingen werd teweeg gebracht, op het denkbeeld of zij daar niet wellicht voorsteden konden vinden waar geen Engelsche Regeering het hun lastig kon maken. Twee jaren vóór de Groote Trek begon, brachten eenige Boeren over land een bezoek aan Natal. Zij waren Pieter Lavras Uys, zijn broeder Jacobus Uys, Johannes de Lange, Stephanus Maritz en Gerrit Rudolph. Zij hadden 14 wagens bij zich. Het is zeer waarschijnlijk dat reeds in 1834 er een plan onder de Oostelijke Boeren bestond om den Trek te beginnen, en dat de vorengenoemde vijf mannen gezonden waren om Natal te bespieden; nu men wist dat er te Port Natal een klein troepje Engelschen zich bevonden, en berichten waren reeds daarvandaan gekomen over de uitmuntende schoonheid en vruchtbaarheid van het land. Doch de Katfer-oorlog van 1834—1835 verhinderde den Boeren hun voornemen dadelijk uit te voeren, en toen Uys en zijne metgezellen terug kwamen vonden zij den oorlog in vollen gang. Het laat zich begrijpen dat de verliezen welke de Oostelijke Boeren leden, en de na den oorlog gevolgde politiek der Engelsche Regeering, de Afrikaners snel deden besluiten de plannen van 1834 uit te voeren. 