title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: ook groot verschil in de theologiesche praktijk, in moraal en exegese. De askese der Antiocheners is over ’t algemeen meer gematigd, menschelijker met &&n woord en gaat de maat niet zodte buiten als die der tegenovergestelde rigting : hun exegese, hoewel met uitzonderingen, is waarlijk exegese, de methode die zij aanhangen, de historiesch-grammatiesche en kritie- sche. Inzonderheid zijn zij in de christologie er op uit het goed en onschendbaar regt van den menschelijken factor te handhaven: ze zijn niet z66 ingenomen met de heerlijkheid van den Logos, of zii kunnen buiten haar ook nog iets an- ders zien, en dat andere, het historiesch-empiriesche, het positieve in dendCÖhristus, trekt zelfs meer hun aandacht dan het dogmatiesche en speculatieve. In dat licht vertoont zich hun systeem voor de eerste maal ten tijde van den strijd der alexandrijnsche school tegen Apollinaris. Ook de antiocheensche school heeft door Diodorus deelgenomen aan dien strijd, maar met een gansch andere bedoeling en om een geheel andere reden. Over welk punt in het systeem van den laodiceen- schen bisschop de Alexandrijnen gevallen zijn is ons thans reeds bekend, en wij herinneren ons meteen, dat zij voor ’t overige in beginsel en methode het geheel met Apollinaris eens waren. Daarentegen is het Diodorus juist te doen ge- weest om de onhoudbaarheid van het beginsel in het licht te plaatsen. Hij schreef een werk onder den titel moöc TOVC ovvovoracrac, met welken naam hi) Apollinaris en diens aan- hangers bedoelde, omdat zij beweerden, zooals Theodoretus het uitdrukt, ovvovolworv yeyevfodaı Kal kpacıv rhc Ieörnroc kat rov avSpwrov. Een fragment bij Leontius (Basnage, p. 592) uit dat werk luidt in de vertaling als volgt: “filius Dei propter -“nullum, caro filius propter filium: et quid dico, propter filium? 101 ‘“‘propter nos caro. Et ne existimetis blasaphemum esse verbum, - “petite demonstrationes. Si homines non peccassent, non Opus “fuisse (sic!) lege; justo enim non est posita lex. Si non auxis- “sent peccatum, qui erant in lege, non opus fuisset gratia.. Op diezelfde voorstelling van een liberum arbitrium of lie- ver beneplacitum divinum is het systeem gebouwd, waarin al wat de antiocheensche christologie, en in ’t algemeen de antiocheensche rigting, eigenaardigs heeft, helderder en meer kennelijk uitkomt dan in een der andere bekende systemen. Dat stelsel is van Theodorus van Mopsuestia, en zal thans in de eerste plaats onze aandacht vorderen. Als aan het hoofd van dat systeem zou men deze stelling van den auteur kunnen plaatsen, die wi) bij Marius Mercator bewaard vin- den (Garnier I, p. 100): “quod placuit Deo, hoc erat; in duos status dividere creaturam, unum quidem, qui prae- 102 sens est, in quo mutabilia omnia fecit, alterum autem qui futurus est, quum renovans omnia ad immutabilitatem trans- feret.” Die stelling, die indedaad de spil is waarom alles draait, is al aanstonds een proeve van de voorliefde der Antiocheners voor de empiriesche methode boven de aprio- ristiesche en speculatieve. Zij is afgeleid uit het waarge- nomen feit dat het wezen van den mensch van tweederlei natuur is, dat hij door zijn ligechaam aan de aarde en de zigt- bare wereld, door den geest die in hem is, aan de onzigt- bare wereld toebehoort, aan die orde van zaken die niet op de aarde maar in den hemel t’huis is. De mensch is dus volgens Theodorus de incarnatie van het goddelijk voorne- men, het levend en persoonlijk beneplacitum divinum. Hij is het middenpunt der beweging waaraan al wat gescha- pen is van den beginne onderworpen geweest is, en waardoor het aangevangen werk van God voltooid en volmaakt worden moet. Volgens Theodorus heeft God vooruit geweten dat de mensch, met het predikaat van volmaakte vrijheid gescha- pen, van die vrijheid een verkeerd gebruik zoude maken, en zich al aanstonds in den beginne tot zonde zou laten ver- leiden. Om in de storing die daardoor in zijn oorspronke- lijk plan van zelf zou te weeg gebragt worden, dadelijk te voorzien en haar noodlottige gevolgen zooveel mogelijk te voorkomen, heeft God reeds bij de schepping, zoowel van den mensch als van de wereld, op die storing acht geslagen, en ziin werk terstond zoo ingerigt, dat het te gelegener tijd haar ook weder te boven komen kon. Den mensch heeft hij sterfelijk geschapen, met een ligchaam, dat met den geest reeds niet meer in harmonie en als ’t ware reeds be- gonnen was ook tegenover den geest zijn regt te laten gel- den, en de wereld is onder zijn bestuur al dadelijk een too- neel van louter wisselvalligheid en veranderlijkheid gewor- I Vgl. het volgende fragment bij Mai, Spicileg. patr.: “BovAduevog eis Ev ra nävra ovvijpIaı, memoinke Tv AvIpwrov, EE öparov iv avykeipt- vov TOV OWpaTog, Kal auyytvovc Ty Hawontvy crioe IK yic yap ovyre- ıar Kal atpog kai bVdarog Kal mupög‘ aoparov Öl rg Yuxuc.”" 108 den. Die schikking moest in de eerste plaats dienen om de gevolgen van den onvermijdelijiken val van ons geslacht als ’t ware vooruit te loopen, en ze daardoor minder noodlottig en voor den mensch zelven minder pijnlijik te maken; terwijl zii in de tweede plaats met de bestemming van den mensch in verband stond, en er op ingerigt was om hem te bewe- gen, tot zijne roeping terug te keeren. Daarover heeft Theo- dorus zich in dezer voege uitgelaten (Hardouin, Acta concil., III. col. 33): “Deum morti naturae nostrae aditum ad nul- lam utilitatem non dedisse, sed quoniam seiret utile esse nobis, magis autem omnibus rationabilibus, prius quidem malorum et deteriorum fieri aditum, postea autem deleri quidem haec, introduci autem meliora.. Nam si quidem sta- tim ab initio immortales nos fecerit et immutabiles, nullam differentiam ad irrationabilia haberemus, proprium nescientes bonum. lIgnorantes enim mutabilitatem, immutabilitatis ig- norabamus bonum, nescientes mortem, immortelitatis lu- crum nesciebamus, ignorantes corruptionem, non laudabamus incorruptionem, nescientes passionum gravamen, impassibili- tatem non mirabamur, nescientes malorum experimentum , bonorum illorum non poteramus scientiam mereri” 1. Hier is nu evenwel het punt waar de schrijver zich zelf al aan- stonds tegenspreekt, of, op zijn minst genomen, althans niet gelijjk blijfft. Zooals hij de zaak voorstelt, is de verandering die de zonde in den oorgspronkelijken toestand van den mensch eenmaal te weeg gebragt heeft, toch in geenen deele het werk en het gevolg der zonde. Men zou dus verwachten, dat Theo- dorus aan de zonde ook de magt niet had toegekend om dien toestand te laten voortduren, m. a. w. om den mensch te beletten, zich door het vrij gebruik zijner vermogens bo- I Vgl. t. a. p. col. 34: “nam sciebat quidem (Deus) quod peccabunt om- nimodo: concedebat vero hoc fieri, expedire iis cognoscens. Sed enim non erst possibile, nos aliter discere peccatum, et passionum molestias, et de- teriora et nostram infirmitatem in his demonstrandam, ad ostendendam magnitudinem immutabilitatis, quam postea nobis esset donaturus, nisi sic fuissent haec ab initio a Deo dispensata, ut collatione et experimento in- finitorum malorum bonorum possimus scire magnitudinem.” 104 ven het peil te verheffen tot hetwelk hij reeds in den aan- vang van zijn bestaan, en dat eigenlijk niet door zijn schuld, verlaagd en neörgedaald was. Maar zulk een beweren, hoe consequent dan ook en, streng genomen, niet te vermijden , zou bepaald in strijd geweest zijn met de leer der kerk en der Schrift, die beiden eenparig de noodzakelijkheid var ’s menschen verlossing verkondigden. Die autoriteit woog te zwaar bij Theodorus om ook maar in gedachte van haar af te wijken; van daar dat ook bij hem de stelling niet ont- breekt, dat de mensch, na zijne eerste zonde, niet langer be- kwaam was om het voorgestelde doel zonder hulp te berei- ken. Opdat het goddelijik voornemen niet zou verijdeld worden, was het dus noodig dat aan den dienaar der zonde gelegenheid gegeven werd om met kracht tegen zijn mees- teresse op te staan ©n haar banden te verbreken. De Logos is dus vleesch geworden; zijne menschwording, wel verre van een bloote Ööxnoıc te wezen, was de volmaakte werke- lijkheid, of zijn openbaring zou zonder vruchten gebleven, en zijn aangeboden bijstand geen hulp geweest zijn 1; bui- tendien heeft hij zich vereenigd met een volslagen mensch, wien hoegenaamd niets ontbrak dat een deel is van het ge- wone menschelijk wezen. Met kracht bestreed Theodorus de leer der Synusiasten of Apollinaristen, dat de vleeschgewor- den Logos geen menschelijke ziel gehad heeft, en van den mensch alleen het ligchaam heeft aangenomen. Vooreerst om de tegenstrijdigheid (zie boven) die daardoor in de voor- stelling van het goddelijk wezen gebragt werd; ten andere omdat die stelling.hem voorkwam in strijd te zijn met het uitdrukkelijk beweren der Schrift, dat Jezus zijn groote da- den niet door zijn eigen kracht, maar in den geest van God volbragt heeft !. Jezus is dus in allen deele waarlijk mensch ! Hardouin, t. a. p. Maar ze weten toch ook van eene eenheid die in dezen tegen- woordigen tijd t’huis behoort, en verstaan daaronder dien toestand, waarin de beginselloosheid van den overgegeven dienaar der zonde plaats gemaakt heeft voor de heerschappij van den vast en onveranderlijik beginsel, in welks dienst de mensch gelegenheid heeft zijine aangeboren krachten te ı T. a p. 16: “si pro sensu (dyri voög) Domino Christo, qui est se- cundum carnem, deitas facta esset, quid sancti spiritüs operatione Christus indigebat? Si enim pro sensu quidem deitas sufficiebat, ad omnia autem ejus virtus, necesse erat inde omnia fleri, ut superflua esset spiritus sancti habitatio. Sed nunc unctum esse dicit ipsum spiritu et habitasss in 60 spi- ritum, et ad omnia adjuvisse proposita, et doctrinam inde ipsum accepisse et virtutem, et inde impetrasse justificationem,, et inde immaculatum fac- tum esse.’ — Vgl. 26: “qui Dei spiritu unctus est, omnino aliquid inde assumsit: quis autem furens dicat de spiritu aliquid assumsisse divinam naturam ?" 2? Erepoı nv avI’ Eripwv yeyovöres, neraorävrec öl eis ähIaprov Zumv and roü wapövrog Piov, obdepiav anaprıpärwv kvöxAnaıw vronkvonev.” 106 vefenen; een oefening waarbij hij evenwel aan geenerlei vreemden invloed onderworpen is, maar geheel op eigen voeten staat, en alleen door zijn eigen wil in zijne verrigtin- gen geleid en beperkt wordt. Van die inhabitatio (&volxnorc, ovvolknoıc) divina, die de grondslag van de geheele antiocheensche christologie mag heeten, vinden wij eene zeer uitvoerige beschrijving in een fragment bij Basnage, I. p. 583 vlgg. “Si intelligamus,” zoo hooren wij daar Theodorus, of liever zijn vertaler, spreken, — ‘quomodo fit inhabitatio, sciemus etiam modum et quae differentia modi. Inhabitstionem igitur alii quidem dixerunt factam esse substantia, alii vero energia (oi utv ovola yeye- vhodaı amsbnvavro, £repoı 68 evepyela). Excutiatur igitur an aliquid horum sit verum. Ac primum nobis illud sit con- cessum, utrum in omnibus inhabitat, an non? Sed quia non in omnibus manifestum est, hoc enim tanquam quid eximium sanctis Deus pollicetur, aut denique his, quos velit ipsi de- dicatos esse. Atque dicere substantia quidem inhabitare Deum, maxime indecorum est. Necesse enim aliogui sit in his solis substantiam ejus includere in quibus inhabitare dieitur; et erit extra omnia alia, quod absurdum est dicere in natura infinita, quae ubique est et nullo loco circumseribitur: aut si dicant ubique Deum esse ratione substantiae, necesse erit cum omnibus inhabitationem ejus communicare, et non solum cum hominibus, sed cum animantibus ratione carentibus, et cum inenimatis, si dicamus inhabitationem ejus substantia fieri. Utrumque horum est indecorum. .Idem dici potest in energia sive operatione. Aut enim rursus necesse est opera- tionem illi circumscribere in his solis, in quibus scilicet in- habitat, et quomodo verum erit omnia Deum procurare et omnia gubernare et in omnibüs ipsum operari quae con- veniunt: aut impartientes omnibus ipsius operationem — quod quidem decens est et consequens, si quidem omnia ab eo firmantur — in omnibus inhabitare eum dicemus. Igitur ne- que substantia neque operatione fieri inhabitationem Dei dici potest. Quid igitur relinqguitur? Manifestum ergo est, quod oporteat dicere fieri inhabitationem evoorla i. e. beneplacite: 107 vÖokia vero est optima voluntas Dei, quam faciet in lis ac- quiescens qui studuerunt se ei dicare (7 aplorn al kalkiorn JeAnaıce Tov Ieov Hv Av worhorran apesIeic Toic avartiodaı aurıp Eomovdardaıv), aro Tov Ed xal kala Soreiv aurıp ep! av- rov. Infinitus enim cum sit et natura incircumscriptus ad- est omnibus: beneplacito autem, ab aliis longe abest, aliis proximus est. Proximus fit affectione iis qui hac propinqui- tate dignati sunt, et rursus longinquus efücitur peccantibus: neque natura separatus neque hac propinquior factus, habi- tudine vero voluntatis utrumque efliciens. Hoc enim modo magis servatur illi incircumscriptio, si videatur non tanquam cuidam necessitati servire incircumscriptioni naturac suae. Si enim qui ubique adest substantia, adesset etiam benc- placito, aliter rursus servire necessitati reperiretur, non jam secundum voluntatem praesentiam exhibens, sed habens vo- luntatem infinitati naturae consequentem” (vgl. Mai, Scriptt. vett. nova collectio, VI. p. 300 vig.). Ik heb mij de moeite getroost de aangehaalde plaats in haar geheel over te schrijven, omdat zij voor het regt ver- stand der antiocheensche christologie indedaad van het lıoogst belang is. Wij hebben evenwel niet genoeg aan haar, en moeten ook nog weten van welken aard die goddelijke inwoning, wier wezen in dat fragment maar in ’t algemeen beschreven wordt, in ’t bijzonder bij Christus geweest is. Ook aangaande dat punt laat de schrijver ons niet in het onzekere; want in een ander fragment (bij Basnage, p. 584) geeft hij, van de inhabitatio in filio de volgende beschrijving. “Quemadmodum igitur,” zegt hij daar, “inhabitatio fit bene- placito, sic beneplacitum modum inhabitationis variat. Sicut enim substantia omnibus praesens non in omnibus inhabi- tare dicitur, sed in iis, quibus adest beneplacito, sic quam- vis inhabitare dicitur, non tamen omnino aequalitas inhabi- tationis reperitur, quin potius modus inhabitationis consenta- neus erit beneplacito. Cum ergo vel in prophetis vel in apostolis, vel denique in justis inhabitare dicitur, in ipso tamen Christo non sie dicimus factam esse inhabitationem , sed tanquam in filio. Sed quid est tanquam in filio? Quia 108 sceilicet cum inhabitasset, totum quem assumserat sibi univit, et fecit eum comparticipare totum honorem quem qui inha- bitabat natura filius, communem cum eo habere voluit 1.” In dien zin woonde God in Christus reeds van de geboorte af, en verhief Hem door die beschikking al aanstonds boven het peil der gewone menschelijke natuur, boven al- len die buiten den Zoon in zijn welbehagen gedeeld heb- ben ?; de openbaring van dat welbehagen hield verder als gelijiken tred met de ontwikkeling van den Christus, en op haar beurt stond die ontwikkeling in verband met den voortgang en de klimmende intensiteit dier openbaring. “Je- sus autem”, schrijfft Theodorus (bij Basnage, p. 585; Mai, p. 304), “proficiebat aetate et sapientia et gratiaapud Deum ! Vgl. den oorspronkelijken tekst bij Mai, fragm. I. p. 302: “dyrep roi- vuv rpomov Ty evöorig n kvoixnoıg yiveraı, rövV abröv Tpörnov n eböorie Kai röv rüc tvoınoewg Tpomov ivalAlärra. Worep ydp Fäcı Try oboig ma- puv, ob mäoıw Evomeiv Abyeraı, dAAd rovroıg olg Av ry evdoria mapy, obrw Kay Evoweiv Akynraı, our 1009 TO TÜC Evomnoswc TAVTWE EÜpiokerau, AM aröAovdov EEeı TY ebdoria kai röv rc kvownoeug TpöroV. Örav Toi- vuv 7 iv Toic amooröAoıc, N dAwc dv roic Öwaloıg Lvoıkeiv Akyyraı, dv abrıp utvroı nv Evoirnow obx oürw dantv Yeyevjodaı, AAN oc ir wip. ri ö& dorıv TO wc dv vi; Wwore lvouhoag , 8A0v uiv Eavryp TöV Aaußavöuevor vwoev, maptokedace Öt abröv avpueraoxeiv abrıp FANG TC Tiuäc, Yc ab- röc 6 ivowwv viög W@v dVosı nerixei.” 2 Hardouin, III. col. Homines quidem progressum videbant, Deus vero non videbat solum, sed testimonio approbabat, et in iis quae fiebant coo- perabatur. Illud igitur est etiam manifestum, quod tanto perfectius et majore facilitate virtutem exsequebatur, quanto Deus, qui in principio ipso formationis ejus sibi eum unierat, majorem e se illi cooperationem praebebat ad perficiendum quae opus erant, ad salutem omnium omnia illius gubernans, et ad perfeetiora incitans, et labores illius sive ad animam sive ad corpus pertinerent, ex majore parte allevans.” En wel had Christus die laborum allevatio noodig, want gelijk alle menschelijke ontwikkeling met strijd en moeite gepaard gaat, zoo was ook de zedelijke vorming van den mensch Jezus aan die onvermijdelijike voorwaarde gebonden. Ook hij zelf die voor zijne geloovigen de banden der zonde verbroken heeft, ook hij heeft, volgens 'Theodorus, voor zijn eigen persoon tegen de zonde gestreden, en dat niet maar in schijn noch voor de leus maar indedaad en in waarheid. Theodorus heeft die worsteling als een toestand beschreven, waarin "plus inquietabatur Dominus et certamen habebat ad animae pas- siones quam corporis” (Hardouin, col. 25). Hij wil niet we- ten dat de Heer die onrust zonder hulp is te boven geko- men, maar hij is wel op zijn hoede om die hulp als eene werking voor te stellen, die de eigen wilskracht van den Verlosser gebonden en te niet gedaan heeft. Volgens hem bestond die hulp eenvoudig in een zekeren invloed van het goddelijk welbehagen op de bestaande gemoedsgesteldheid van den Christus, waardoor deze in den grond der zaak gewijzigd noch veranderd werd; zoodat de geheele verrigting van dien invloed enkel hierop neerkomt, dat het spel der natuurlijke eigenschappen van den Zaligmaker gaandeweg 110 meer intensiteit, meer kracht en werking gekregen heeft !. Medium, tusschenpersoon bjj dat alles, is de heilige geest , wiens werking Theodorus in dezer voege beschreven heeft (Hardouin, col. 16): “quod enim dictum est ducebatur a spiritu, aperte hoc significat quod ab eo regebatur, ab eo ad virtutem propositorum confortabatur, ab eo ad haec .quae oportebat ducebatur, ab eo cogitationibus corroborabatur, ut in tantum certamen sufüceret. Cujus ad salutis opus perfi- ciendum accedente cooperatione, quum ‚ante crucem ipsum esurire videamus, et sitire sciamus, et timere intelligamus, et ignorare reperiamus, a mortuis postquam resurrexit, per- fectam deinde exhibet unionis ostensionem, nullam habens separatam aut abseissam operationem verbi Dei.” Met de opstanding heeft dus een bestaan van geheel andere natuur zijn aanvang genomen, en al blijft ook in dien verhoogden toestand het menschelijk element zijn wezen altoos behouden, al wordt het nooit vergoddelijkt en als ’t ware geabsorbeerd door den goddelijken factor, het wordt in allen deele zoo naauw met dezen vereenigd, dat het voortaan als bij overdragt de- zelfde heerlijkheid en eerbewijzen deelachtig wordt, die van nature alleen aan het goddelijk wezen toekomen. Of, zoo- als Theodorus het uitdrukt (Hardouin, col. 17): “mori qui- dem feeit Deus secundum legem hominum, impeccabili autem facto nova ex morte ipsi exstitit vitae periodus: per quam impassibilis factus et immutabilis, ad dexteram Dei sedens, eodem pariter ex meritis cum Deo fruitur honore et adora- tione, omnibus quidem divinae naturae debitam adoratio- nem reddentibus, comprehendentibus autem adoratione et I Mai, fragm. II. p. 303 (Basnage, p. 585): “eixev re kai pommv ov NV ruxodcav mpdc TA xpeirtw ty mpöc Tov Yeov Adyov Evwoa, nc kai nkiwro Kara mpöyvwoıv Tod YeovV Adyov, dvwIev abröv kvwoavroc &avrp. obrw ÖN Toürwvy ürdvrwv Everev EUIÖC nerd THc Ötarpioewg Eoxe uw moÄ- Anv mpög TO kakdv ryv dnixIeav, doxsrw Öl oropyy Mpöc TO KaAöv dav- röv ovvanbac, avaAoybv TE TY oikeig mpoItosı Kal rı)v Tod Jeov Aöyov ovv- £pyesıav Öexönevog, ürpenrog Aoımöv ruc imi To xeipov ueraßoAijc Ötern- ptiro' ToUro uiv abröc oVTwg EXwv yvoumv, Toüro ÖL ig mpo9icewc olrw Ötarnpovnivng abryp TY ToV Jod Aöyov avvepyeig.” 111 illum, quem inseparabiliter sci(un)t esse conjunctum.” In zoo ver is Christus de tweede Adam, de eerstgeborene van vele broederen. In hem hebben de geloovigen, zoo velen hem door het geloof waarlijk ingeplant zijn, den vasten waarborg hunner opstanding, en van een nieuw leven waarin ook zij door den dood zullen overgebragt worden: ze zijn leden van het ligchaam van Christus, en zullen gaandeweg aan hem gelijik gemaakt worden, in zijne ontwikkeling niet al- leen, maar ook in zijne volmaking. Ja, van zulk een wer- king is de voltooide verlossing, volgens de voorstelling van den schrijver, dat haar invloed zeifs in de geestenwereld reikt, tot de demonen of engelen die hun beginsel niet be- waard hebben; ja Theodorus is lang niet vreemd van het denkbeeld, dat ook de gevallen geesten nog tot bekeering zullen komen, tegen den tijd der zoogenaamde tweede opstan- ‘ding, wanneer het eerste tjjdperk in de ontwikkeling van het scheppingsplan voor goed zal gesloten zijn 1. Het kan niet van belang ontbloot zijn te weten hoe Theodorus, dien wij thans hebben leeren kennen als ijveri- gen voorvechter voor de kennis der ware menschheid van den Verlosser, gestaan heeft tot de kerkelijke exegese, en den usus loquendi van zijn tijd zoo ver deze onder den in- vioed der kerkelijke dogmatiek stond. Beriep de alexandrijn- sche school zich voor haar stelsel bij voorkeur op de be- kende plaats Joh. I. 14, ook de antiocheensche leeraar vond in die woorden zijne leer uitgedrukt, en twijfelde geen oogen- blik of hij wel regt had. ze voor zijn doel te gebruiken. “Ilud factum est,” zegt hij (Basnage, p. 586), “non aliter I Garnier, IL. p. 100, not. 59, 60: “quorum principium 'nobis ostendit in dispensatione Domini Christi, quem ex nobis exsistentem resuscitavit ex mortuis et immortalem corpore et immutabilem fecit anima, per quod de- monstravit quia circa universam creaturam hoc futurum est.” — “Illo corto constituto, quod quemsdmodum nobis per resurrectionem et corpus incorrup- tum et immutabilis anima erit, eodem modo et invisibilibus et rationabili- bus naturis immutabilitatem mereri continget, nunc quidem aceipientibus conversionem, ut versa multoties millia daemonum ostendunt, tunc autem in immutabilitatem nobiscum fnturis.” 112 dici posse reperimus, quam pro eo quod est ro dokeiv i. e. videri; quatenus enim apparebat sive videbatur Verbum caro factum est, videri autem sive apparere non significat hic, non accepisse carnem veram, sed non factum esse carnem. Quando enim dicit, accepit, non secundum speciem apparentem, sed secundum veritatem accepisse dieit, quando vero dicit, fac- tum est, tunc kara To Soxeiv i. e. secundum speciem appa- rentem, non enim mutatum est Verbum in carnem” 1. Nu is het zeker waar, dat eene exegese als de alexandrijnsche, die uit de aangehaalde woorden de geheele leer der Evwarc halen wilde, weinig eerbied toonde voor den oorspronkelijken zin der Schrift, en zich niet beroemen kon op haar onpartij- digheid’en grammatiesch-historiesche naauwgezetheid. Maar men zal toch ook moeten erkennen, dat deze proef van antiocheensche uitlegkundige wijsheid evenmin van zulken aard is, dat wij haar als proefhoudend kunnen aanmerken. Ze is een product van dogmatiesche willekeur, zoo goed als de alexandrijnsche verklaring; ze stoort zich even weinig aan de oorspronkelijke bedoeling van den schrijver, en gaat haar eigen gang , met het vaste voornemen om per fas aut nefas de woorden zoo te draaijen, dat ze moeten zeggen wat de exegeet gaarne wenschen zou dat ze gezegd hadden. Geen wonder evenwel dat eene rigting, zoo bepaald afkeerig van al wat ook maar den schijn had van eene apotheose van den menschelijken factor, of omgekeerd, van eene wezenlijke k&vworg van het goddelijk element in den persoon van Christus, zich niet kon vereenigen met den usus om Maria als Jsoröxoc te vereeren. “Cum igitur interrogant ,” lezen wij bij Bas- nage, p-589: “an sit Maria avSpwrorökoc 1) Ieorökoc, dica- tur a nobis utrumque, illud quidem natura rei, hoc vero re- latione. Hominipara quidem natura, quando quidem homo I! Mai, fragm. VIII. p. 305: “ivradda' roivuv rö iytvero ovdapüc Eri- pwg Atyeodaı Öuvanevov ebpnkanev, 7 ward TO Öboreiv, — Tb ydp doreiv ö Aoyog odpE &yivero‘ To ÖL Öoreiv ob Kara Tö un) eiAndivaı odpra aAnSn, dAAd xard rd un yeyevijodar Örav utv yap ZMaßev Atyy, ob xara ro do- xeiv aAAd xara ro dAndic Akyeı, dran Öl £ykvero, TörE xard ro Öoreiv, ob yap neremom‘n eis oapka.” 113 erat qui in ventre Marise fuit, et ex eo prodivit; Deipara vero, quia Deus erat in homine quem peperit non circum- seriptus secundum naturam, sed in ipso exsistens secun- dum habitudinem voluntatis 1. Etenim cujusdam fatuitatis instar, dicere esse Deum ex virgine genitum, quum non idem sit genitum et quod est in genito, templum et verbum, quod est in templo” (p. 590). Met hand en tand verweerde Theodorus zich tegen de bewijzen waarmeö de voorstanders van het Jeord«og hun gevoelen poogden te verdedigen. Ter- wijl de laatstgenoemden b. v. tegen de antiocheensche leer in het midden bragten “Sr: ro 'Inoovuc Ovoua swripa anuaivei”, en vroegen: “awrnp #uc Av 6 AavSpwroc Atyoıro;” (Mai, fr. XVI. p. 307)gaf hun tegenstander op die vraag ten ant- woord, dat ook de zoon van Nun in zijn tijd dienzelfden naam gedragen had, ja dat nog wel uitdrukkelijk verhaald wordt, dat Mozes zelf dien naam aan zijn opvolger gegeven had (Num. XIII: 16). Al heeft men dus geen regt om te beweren, dat het sterven van den Christus met den dood van een gewonen mensch in allen deele gelijk staat, hij is toch gestorven als een mensch en heeft de bitterheid des doods indedaad en in waarheid geleden. Die splitsing tusschen den Zoon van na- ture en den Zoon des welbehagens, geeft evenwel volgens Theodorus geen vrijheid om van een tweetal zonen te spreken * Men mag de beide factoren beschouwen van wat I Mai, fr. XXI. p. 308: “ovöt ydp rd ümo roü ’Iwdäyvov wpög abröv eipnutvov — odöL Toüro dvamphası TO Töv ävSpwrrov elvaı rbv Bamrıköuevov' apudosı yap aurp xal Kara röv ric davIpwnörnrog Aödyov. dmeimep Kara re abrnv Tv apernv mov elxe av Ömepoxnv mpdg "Iwavvnv, kalt dıa rıv Evorcovoav abry ricg Jebrnroc HVow, obx untp 'Iwävunv uövov, dAAd Kai dUmip mävrac AvIpwrovug, Hön 6 Kal Urtp vv kriow Exwv ro dkiwpa, Öxaiwc Eyvupidero.” ?2 Basnage, p. 887; Mai, fr. XIV. p. 307: “aAAd Aoyorowüyraı mpöc nnäc, Örı Ei ÖVo riAsıa Hdoronev, mävrwc ÖVo Kai Todg viodg &poünev. "AM ldor kai viöc eippraı dv Try Jeıgypady ar’ alrd rg Sedrnrog vrek- ypnutvng roic Aolmoıc dvIpwzroıg ovvrerayutvog' xal obk Yon Öbo Hantv Todc viodc, elc ö8 6 viöc önokoyeiraı Öwalwc, dreitep 7 rüv dboswv diai- peoıc dvayraiwc ÖdelAcı dtausvew, kai rn) Tod mpocwrov kvworg dömord- orwc dvAarreosaı.” Vgl. fr. XXXIII. p. 310. r—- 115 kant men wil, ze zijn en blijven altoos twee zeer verschil- lende naturen. .Geen der idiomata van den een kan dienen om den ander te gerieven of te verrijiken. Inzonderheid is dat het geval met hun persoonlijk bestaan, en ’t zij dan in concreto of in abstracto, ’t zijn twee onderscheiden wezens, die beide geheel op zich zelf staan. ’t Heeft er dus inde- daad veel van dat wij hier wel degeliik met een dubbeltal van personen te doen hebben '. En toch zijn die twee als een, want zij staan in betrekking tot elkander even als man en vrouw, die in het huwelijk als den vleesch geworden zijn. Hunne eenheid is een aovvädbsıa, een zamenvoeging of zamenkoppeling en geen zamenvloeijing, een £vwarc oxeren, die uit de verhouding ontstaat die zij jegens elk- ander in acht nemen; maar ze is met dat al een reöele eenheid, even reöel voor ’t minst, als de &vwarc $vaı«n der Alexandrijnen maar wezen kan. ’t Is een eenheid, die rust op hetgeen wij overeenstemming in beginsel zouden noemen, op de eenstemmigheid van hare factoren in denken, willen en handelen; een eenheid, met den woord, die zich onderscheidt. door haar zuiver ethiesch karakter, een trek dien geen an- der stelsel dier dagen, ’t zij van vroeger of later tijd, met het antiocheensche gemeen heeft ?. Niet zoo volledig uitgewerkt, maar voor ’t overige van denzelf- 1 #"Orav utv yap räg Hbasıc drarpivwuer, reAtiav Tv Ylcıy ToV Jeod Aöyov Yantv, al rElcıov TO mpbgwrov, obdE ydp Anpöcwrov Eorıy vmo- oracıv eimeiv’ reAeiav Öl Kai nv Tod dvIpwrov Hloıw, kai TO Tpöcwrov önolwe”. 2 Basnage, p. 586; Mai, fr. VI. p. 305: “ravraxdIev äpa Önkov, wc zepırröv utv TO Tüc wpdoswg xal dmperic al dbapuöLov Eraory Tüv Hü- owy, Adıaltrwc Id’ davrüc newäone, mpoönkov dt wc Td rüc Evworwc &hapuöLov. Ard yap ruurnc ovvaxdeicaı al Hucsıc, Ev mp6cwmov Kard vv evworv dwer&\soav. "Dore ömep OÖ xüpıog imi TE ToU dvöpög Kal rüc yv- vawög draw, dore obkirı eioi Öbo, AAAd odpE uia, elmouev Av Kal neig Eirötwg Kay’ Evwaswg Adyov, ware oukerı eiol Ödo mpöcwra AAAa Ev, ön- Aovorı Tüv Hboewv drarerpıuivwv. "Qamep yap treiob Avnaiverar To dpıd- MP Täc Övadoc TO niav Akysodaı rı)v oapra — obrw xävravda ob Avpai- vera Ty Tov Hloswy ÖLapopge Tod Tpogwrov 1) Evwarg.” 3% 116 den aanleg als het systeem van ’Theodorus, is het stelsel van dien voorstander der antiocheensche rigting, wiens uitgespro- ken overtuiging als ’t ware de vonk geweest is die de hoog opgehoopte stof eindelijk heeft doen ontbranden, de leer van Nestorius, den bekenden patriarch van Konstanti- nopel. Bij hem draait alles, om zoo te spreken, om zijn ingewortelden afkeer van het schibbolet der Alexandrijnen , het beruchte Jeordkoc, waartegen reeds Theodorus met zoo- veel kracht was opgekomen. Men heeft den ijverigen strij- der voor de ware menschheid van den Verlosser om dien afkeer wel eens van woordenzifterij en kleingeestige bekrom- penheid beschuldigd, en ’t valt dan ook niet te ontkennen dat de schijn indedaad tegen hem is, en dat hij zelf tot dat verwijt wel aanleiding gegeven heefl. Maar van den anderen kant mag men toch ook niet vergeten, dat aan het gebruik van dien naam, al klinkt hijj nog zoo on- schuldig, meer vast was dan men soms denkt en bij den eer- sten opslag zou verwachten. Zoodra dit punt eenmaal vast staat, dat God — of laat het al wezen, de tweede persoon der Godheid — waarlijik als mensch geboren is, dan staat niets de stelling in den weg die naauw zamenhangt met dat eerste beweren, dat diezelfde goddelijke persoon het lijden en den dood ondergaan heeft, m. a. w. dat God mensch ge- worden is, en werkelijk in het vleesch onder de menschen gewoond heeft; eene leer, die wel bestaan kon met de £vwaıc zooals de Alexandriinen haar verklaarden, maar die een gruwel wezen moest in de oogen van een voorstander der ovvassıa, der Evwoıg oxerıcn die in de school van Theodo- rus geleerd werd. Wie over de nestoriaansche christologie met billijkheid wil oordeelen, die mag in de eerste plaats niet vergeten, dat 117 Nestorius zoo min als Theodorus in het leven en sterven van Christus niets meer en niets hoogers gezien heeft dan in het leven van ieder ander mensch, die vooralsnog zijn dagen hierbeneden doorbrengt. Ook volgens dezen Antio- chener is het zoo gesteld met het leven, lijden en sterven van den Christus, dat men niet zeggen kan dat de godde- like factor, de Logos, daarmeö volstrekt niets heeft te ma- ken. Het zii mij vergund op die bijzonderheid wat meer bepaald te wijzen, en Nestorius zelf voor mijn uitgesproken gevoelen te laten opkomen. Wij vinden ook bij hem de voor- stelling die wij reeds bij Athanasius geconstateerd hebben, dat de verschillende momenten van het lijden van Christus alle betrekking hebben op eenig bijzonder kwaad waarvan de menschen verlost moesten worden, of op een bijzonder kenmerk der schuld die bij God tegen hen opgeteekend stond, en waarvoor zij vergeving noodig hadden (vgl. Hom. VII, $ 13—20). Nadat hij op zijn manier die stelling heeft bewezen, met beroep op de verschillende momenten der verzoeking van Jezus, op zijn lijden aan het kruis en dergeljjke 1, gaat hij in dezer voege voort om zijn stelsel nog nader toe te lichten (bij Garnier, II. p. 36). “Vide nunc naturam nostram in Christo apud Deum causam adversus dia- bolum perorantem, et justis hisce utentem allegationibus: In- jJuria opprimor, justissime judex, diabolus me iniquus im- pugnat, evidenti adversus me utitur impotentiae tyrannide. Esto, priorrem Adam tradiderit morti, quia ejus peccati oc- casio fuit, secundum Adam, quem ex virgine figurasti, ob quam, rex, noxiam crucifixit? Qua etiam causa latrones cum ipso suspendit? Cur qui peccatum non fecit nec dolus inventus est in ore ejus cum iniquis est deputatus? An forte ! «Eseae causa Adam poenae debitor factus est, solvit hanc Christus in deserto esuriens, diaboli super escae refectione consilium spernens. Ile divinitatis contra Deum appetitae reatum incidit, cum audiisset a diabolo: eritis tamquam Dii, et escam promptus invasit. Sed hanc Christus exsol- vit, quando daemoni potentiam promittenti respondit: vade Satana, cet. Ex inobedientia in ligno Adam poenae debitor fuit, reddidit et hanc Chri- stus, in ligno obediens factus.” 118 exsecranda ejus intentio non manifesta est? Aperte mihi tan- quam imagini tuae, domine, invidet. Sine ulla causa irruens in me subvertere me nititur: sed tu mihi justum judicem trihue. Iratus est mihi causa praevaricationis Adae, pro quo si ha- bes Adam sine peccato tibi conjunctum, ut propitieris exoro. Esto: propter illum corruptioni me tradideris, propter hunc de incorruptione participa. De mea uterque eorum natura est. Sicut prioris in morte particeps fui, et immortalis vitae seoundi particeps fiam. Indubitatis et inexpugnabilibus fir- mor allegationibus. Omnifariam adversarıum supero. Si de corruptione , quae ex Adam mihi facta est, controversiam mo- verit, ex illius qui peccatum non fecit vita ego e diverso praescribam. Et si me ille ex illius accusat inobedientia, ex hujus eum obedientia reum ego constituam.” Ook Nestorius erkende dus in Christus een hooger, goddelijk beginsel, en was verre van hem gelijk te maken aan degenen die door hem van zonde verlost zijn, of hij had onmogelijk aan het werk van dien Verlosser dat hoog gewigt kunnen toeschrij- ven, dat hij blijkens de aungehaalde plaats aan het leven en sterven van den Heer altoos toegekend heeft. Maar hoeveel nu dat goddelijk beginsel ook bijgedragen heeft' om het werk van den mensch Jezus in zijn gevol- gen rijk gezegend en Gode welbehagelijk te maken, ’t is God zelf niet Die geboren en mensch geworden is, en van de gewone voorstelling der &vavSpwrrnaıc heeft Nestorius klaarblijkelijk niets willen weten. ’t Is dus wel de moeite waard de aandacht bij ziine weörlegging van het gevoelen der tegenpartij te bepalen, die de leer die hij verwierp, met zooveel ingenomenheid en ware hardnekkigheid verdedigde. In de eerste plaats beschuldigt hij de voorstanders van het alexandrijnsche $eorökoc, dat zii met hun beweren, dat de tweede persoon der Godheid als mensch geboren en gestor- ven is, aanleiding gaven tot het verwijt dat het Christendom niet beter was dan een vermomd en verbasterd Heidendom '. I Vgl. hom. I: “sciscitandum an Jeoröxoc dicenda sit, i. e. puerpera Dei sive genitrix Dei Maria, an vero dvIpwrrordkoc i. e. hominis genitrix. 119 Een tweede beschuldiging is deze, dat de tegenpartij een vervolg leverde op de ketterijj van Arius en Apollinaris. daar zijj van den eeuwigen Logos zelf het voorwerp van het ljden maakte, en hem dus weör van nieuws tot den rang der schepselen verlaagde 1; ja, dat zij zelfs schul- dig stond aan een veel grover dwaling dan de ariaansche, daar zii den goddelijken Logos niet alleen aan den Vader on- dergeschikt maakte, maar zelfs onderworpen aan een dier geschapene wezens, die zelf door den Logos een begin van bestaan gekregen hadden %. Eindelijk verwijt hijj aan die lasteraars der goddelijike bedeeling, dat zii aan den heiligen geest de eer niet gaven die hem toekwam, en hem van zijn hooge waardigheid moedwillig en met opzet vernederden, om van hem een dienaar en onderworpene van dienzelfden Christus te maken, die integendeel juist door den bijstand van dem geest de eer verworven heeft waar- meö hij bij den Vader gekroond is 3. Zoo bewees hij ook Habet matrem Deus? ergo excusabilis gentilitas, matres Diis subintrodu- cens.” Hom. IV. 2: “qui Deum simpliciter dicit de Maria natum, primo omnium nobilitatem gentibus prostituit dogmatis, atque exponens in me- dium, vituperandum id ridendumque proponit: statim enim paganus cum reprehensione accipiens, quia de Maria Deus est natus, inferet adversus Christianum : necessario enim qui dicit simpliciter de Maria natum Deum audiet: ego natum et mortunm Denum et sepultum adorare non queo.” I Hom. I. 7: “non peperit creatura eum, qui est increabilis, non re- centem de Virgine Deum Verbum genuit Pater: in prineipio enim erat Verbum, ut Johannes ait. Non peperit creatura creatorem, non creavit Deum Verbum spiritus sanctas; quod enim ex ea natum est, de spiritu sancto est.” Vgl. de aanmerking van Theodoretus op den eersten anathe- matismus van Cyrillus (Aubert, VI. p. 204): “si autem non est homo qui in utero virginis formatus est, sed Deus Verbum, quod ante saecula est, factura igitur spiritus erit Deus Verbum.” 2 Hom. IU.%4: “et isti quidem (Ariani), tametsi majestate paternae deitatis Verbum Deum minorem delirent, non tamen novellum fatentur: hi autem eum etiam beatae Mariae secundum et posteriorem esse pronun- tiant, et temporalem matrem opifici temporum divinitati consignant.” 3 Hom. III. 1: “ampliorem in Christum injuriam excogitantes, spiri- tum sanctum a divina dissecant natura. Hic, inqguam, spiritus, qui tam magnam gloriem donavit, esse ab his asseritur Christi servus.” 120 aan die drijvers van de leer der &vavSpwrrnorc, dat hun ge- voelen bepaald in strijd was met de gewone waarneming bij iedere geboorte, dat het wezen hetwelk geboren wordt, altoos aan de moeder homogeen is, en geen moeder iets ter wereld brengt, dan wat van den 'geslacht met haar of althans van dezelfde natuur is ?. Hij brengt hun al verder onder het oog, dat zij werden geoordeeld vooreerst door de leer der kerk, die het mysterie der geboorte tot dusver niet aangeraakt had; en ten tweede door de Schrift, wier schrijvers zich over dat geheim in gansch anderen zin uitlaten. Hij herinnert dat in den brief aan de Hebreörs (VII: 3) van den Zoon van God geschreven staat dat Hij is amarwp, aunmwp; aysveaAöyn- TOC, AATE apxıv TWv nuspwv unre Lwnc TeÄoc Exwv; en dat van den anderen kant de predikaten der gewijde schrijjvers voor den Christus meestal van dezen aard zijn, dat ze geen zin hebben tenzij de ware menschheid van den Ver- losser boven allen twijfel verheven is. Maar het meest komt de ijverige strijdder voor de ovvaseıa tegen de stelling op, die de alexandrijnsche school op haar standpunt zonder erg verdedigde, örı Seöc £&oravpwsn. Dat beweren is in de schatting van Nestorius zoo monsterachtig en avontuurlijk, dat hij haast niet genoeg woorden vinden kan om het tegen te spreken; want het is onmogelijk volgens hem, dat God den dood ondergaan heeft, zonder dat Diens onveranderlijk we- zen geheel en al veranderd is, en eigenschappen aangeno- men heeft die daaraan van nature volstrekt en ten eenemale ’ Hom. III. 4: “quin immo nec matrem Christi esse concedunt. Si enim non hominis natura, sed Deus Verbum erat, quem illa pariebat, quae peperit nequaquam mater ejus qui natus est invenitur: quomodo enim aliqua fiet ejus mater qui a natura genitricis est alienus. Quodsi vera mater ab iis appellatur, ergo qui editus est, non divinitatis natura est, sed homo; siquidem proprium omnis est matris, consubstantivum sibi pa- rere. — Neque Maria Ieoröxoc dicenda, neque alia quaedam mater geni- trix habenda animae in parvulo inhabitantis, quem partu ediderit: nec de- nique, quum de beato Johanne praedictum fuerit quod infans adhuc ex matris utero spiritu sancto foret impletus, propterea Elisabet dicenda ma- ter spiritüs sancti, qui a tali nuncupatione de natura sua abhorret.” 121 vreemd zijn. In dien geest verwijt hij aan degenen die in die leer niets onbehoorlijks zagen, niets wat Gode onwaardig en met zijn wezen in strjjd is, dat zi) “in theatricas fabulas Deum Verbum audeant deducere, tanquam idem sit pannis involutus et mortuus” (Hom. VII: 8). “Non oceidit,” roept hi) uit (ibid. 4 vigg), “Pilatus deitatem, sed deitatis vesti- mentum, non Deus Verbum sindone a Josepho involutus se- pulturae mandatus est. Quomodo enim ille hoc poterat pati, qui tenet circulum terrae et omnes habitantes in ea tanquam locustas, sicut ait propheta. Non ipse mortuus est qui vivi- ficat; qui enim subsisteret qui mortuum suseitaret? Venit homines mortuos suscitare: nam ipse mortuis invenitur auxi- lium ferre jacentibus, non ipse tanquam jacens auxilii inops esse.” Ook op bijbelsche gronden bestreed hij die voor- stelling, zoo b. v. in de tweede homilie, waar hij zelfs zeer uitvoerig is in zijn pogen om haar alle regt van be- staan "te ontnemen. Vooreerst herinnert hij dat het als bewijs voor de ware godheid van den Zaligmaker al zeer weinig afdoet, of de gewijde schrijvershem God, of Zoon van God, of Gezalfde, of Heer of Heilige noemen. Hij maakt dat beweren goed door de eenvoudige herinnering, dat diezelfde namen ook wel gebruikt worden voor perso- nen wier menschelijke afkomst aan geen twijfel hoege- naamd onderworpen is: en nadat hij door die opmerking het betoog der tegenpartij voor een goed deel heeft ont zenuwd, zet hij zich voorts om de absurditeit dier leer nog sterker aan te dringen. “Quoties igitur,” zoo lezen wij ter aangehaalde plaatse, ‘“‘sancta scriptura dictura est vel gene- rationem ex beata virgine vel mortem, nusquam Deum di- cit, sed aut Christum aut Jesum aut Dominum, quoniam haes tria naturas indicant duas, modo hanc, modo illam, modo utramque. Est autem tale quod dico: quoties nobis generationem ex virgine scriptura commemorat, quid dicit? misit Deus Filium suum, non dieit: misit Deus Verbum; sed utitur eo nomine quod naturas indicat duas. Quia enim filius homo est et Deus, dieit: misit Deus Filium suum Jactum ex muliere; ut cum audieris factum ex muliere statim 122 reputes nomen positum quod naturas indicat duas. Audi Jam in morte, et vide sicubi tandem Dei nomen est positum (ei Eorı wort xeluevoc 6 Jedc), ut passibilem Deum induca- mus. 1 Kor. VIH: 6, de goddelijke zonder de menschelijke ; terwijl eindelijk onder datzelfde woord, in spreuken en gezegden als bij Matth. VII: 22, en 1 Tim. IV: 8, de goddelijke en men- schelijke natuur te zamen bedoeld worden. Tot zööver de polemiek van Nestorius, die eigenlijk het voornaamste bestanddeel is van hetgeen hij heeft nagelaten. Wat hij verder in ’t midden gebragt heeft om zijn eigen stelsel bij zijn höorders aan te bevelen, is volmaakt op de- zelfde leest geschoeid als het systeem van 'Theodorus ,„ en behelst dus eigenlijk niets nieuws, waardoor wij nader in- zigt krijgen in de leer die toen te Antiochiö gepredikt werd. Om het verwijt te ontgaan, dat de Zoon van God, Dien hij aan de wereld als haar verlosser voorstelde, een wezen was van zoodanig tweeslachtigen aard, dat het bepaald onmoge- ljk was dat zulk een wezen ooit op aarde geleefd had, om zich tegen die beschuldiging te dekken, ging Nestorius denzelfden weg dien wij Theodorus reeds zagen inslaan. Evenmin als de leermeester wilde de leerling van een an- dere vereeniging van het goddelijk en menschelijk element -in den persoon van Christus hooren, dan allen van de &vworc oxericy, de eenheid die haar grond had in de onder- linge betrekking dier twee genoemde factoren. Ook vol- 123 gens Nestorius stonden die factoren tot elkander als twee persoonlijke wezens, die beide in zich zelf geheel afgerond en volmaakt steeds blijven wat ze zijn, en van hetgeen hun modus existendi raakt nooit aan elkander iets afstaan. Maar ook hij beschouwde die wezens toch als een, en liet het aan niets ontbreken om die eenheid telkens weör van nieuws in helder licht te plaatsen. Hoe ver hij ze uit elkander houdt met het oog op hun natuurlijke attributen, hij brengt ze bij elkander door de stelling eener overeenstemming op zedelijk gebied, eener ethiesche homogeneiteit die wel tegen de na- tuurlijjke opweegt. Om die reden wil ook hij het mensche- ljk element, laat ik liever zeggen den menschelijken factor laten deelen in de gansche heerlijkheid en in alle eerbewijzen die de goddelijke van regtswege ontvangt en die hem van nature toekomen 4. Maar toch blijft Christus ook voor hem, even als voor zijn voorganger, altoos Deus in homine en kan nooit Deus homo worden 2. De menschelijke natuur is het werktuig en als ’t ware de woon- en werkplaats van den Logos (Hom. I. 7: “non peperit creatura creatorem, sed peperit hominem, deitatis instrumentum ; non creavit Deum Verbum spiritus sanctus, sed Deo Verbo templum fabricatus est, quod habitaret, ex virgine”), en ook in haar verhoogden toestand blijft die verhouding bestaan, gelijk zij van den be- ginne geweest is. Die geheele zienswijze bragt natuurlijk mede, dat volgens Nestorius geen der predikaten die aan een der twee factoren van nature eigen zijn eenvoudig van ! Hom. II. 4: “ Christus, secundum quod ost Christus, indivisus est, et filius secundum quod est filius, indivisus est. Non enim habemus duos Christos vel duos filios, neque est apud nos primus Christus et secundus, neque alter et alter, neque iterum alter filius, et iterum alter filius, sed idem ipse est duplex, non dignitate sed natura (aüröc 6 elc darı Öımkoüg, ob rö dia dAAd ry HBceı).” — Vgl. hom. I. Ik zeg uitdrukkelijk, geen der predikaten die aan een der beide factoren van nature eigen zijn: want Nestorius kent ook nog een andere soort van predikaten en namen, die de uitdrukking zijn voor al die hoedanigheden die de factoren aan bijkomende oorzaken ontleenen, en dat deze van tijd tot tijd overdragteliijk gebruikt worden, daartegen is onze Antiochener zö6 sterk niet ingenomen !. Hij is alleen een vinnig tegenstander van de avrıusSlioracıc zooals Apollinaris en de alexandrijnsche theologen haar begrepen, en een van zijine leerredenen, de zesde, is geheel en uitsluitend er op ingerigt om die leer voor goed van dwaling te overtuigen 2, ! Hom. U. 8: “erat quidem Deus Verbum ante incarnationem et filius et Deus cum Patre, sumsit vero novissimis temporibus servi formam. Sed cum sit et antes filius, et ita vocetur post assumtionem, non potest vocari divisus filius, ne duos filios constituamus; sed quia illi conjunctus est, qui erat a principio filius, non potest secundum filiationis dignitatem divisio- nem suscipere. Propterea et Deus Verbum nominatur Christus, quia habet conjunctionem cum Christo perpetuam.” Vandaar ook, hoe ongunstig Nesto- rius zich ook doorgaande uitlietover de vereering van Maria als Jeorörog, dat hij kon verklaren zich onder voorbehoud ook met dat gebruik wel te kun- nen vereenigen ; in zijn eersten briefaan Coelestinus (Garnier, I. p. 67), waarin deze woorden voorkomen: “si quis autem hoc nomen $9eoroxov, propter natam humanitatem conjunctam Deo Verbo, non propter patientem pro- ponat, dicimus quidem hoc vocabulum in eam quae peperit non esse con- veniens, ferri tamen posse propter inseparabile templum Dei Verbi ex ipsa: non quia ipsa sit mater Dei, nemo enim antiquiorem se parit.” Evenwel gaf hij altoos de voorkeur aan namen als Jeoööxocg of xpıoro- röxog, waarover hij zich uitlaat in zijn derden brief aan Coelestinus (Garn. p. 87), alsmede Hom. VII. 48 (ibid. p. 39). ® Garnier, p. 31: “apostoli nomen in Christo audientes Deum Verbum male intelligunt apostolum esse. Legentes item pontificis vocabulum, Deum esse imaginantur pontificem: mira dementia! Si enim Deus pontifex est, guis erit qui officio ejus debeat coli? si Deus oblaturus est sacrificia tan- quam pontifex, nullus erit, cui offerantur, Deus. Unde igitur iis Deus pontifex appellandus visus est, qui sacrificio secundum sacerdotii ritum ad profectum suum non indiget (0 Ivoiag eig mpoxomiv idiav kard roüc dp- xueptac u xpiswv); perpetuus quippe possessor divinitatis. Non angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Numquid semen Abrahae 125 Gelijik wij uit dat betoog kunnen opmaken was het voor Nestorius volstrekt onmogelijk, het persoonlijk beginsel in ’den Zaligmaker bij den Logos te zoeken, en geen wonder dus dat hij het als een groote inconsequentie, ja als dwaasheid be- schouwde, den Logos met attributen te verrijken die aan een leven ontleend zijn, dat eigenliik van den aanvang tot den einde geheel buiten het onveranderliijk wezen van dienzelf- den Logos omgaat. $ 2. DE CHRISTOLOGIE DER ALEXANDRIJNSCHE SCHOOL, VERTEGENWOORDIGD DOOR CYRILLUS, PATRIARCH VAN ALEXANDRIE. Daar is zeker geen grooter onderscheid, geen breeder klove denkbaar, dan het verschil tusschen de stelsels bi) wier zamenstel wij het laatst onze aandacht bepaald hebben, en de gevoelens van den man die bekend staat als de woord- voerder der alexandrijnsche dogmatiek, van de school die er roem op droeg de bewaarster van het erfdeel te wezen dat Athanasius bij zijn heengaan aan de kerk had nagelaten. Cyrillus, met wiens uitvoerig uitgewerkt systeem wij ons thans bezig moeten houden, Cyrillus dan begint met dezelfde stelling waarop ook het betoog van Nestorius gebouwd is, ‚dat Christus, om onze verlosser te wezen, noodzakelijk de vereeniging van den mensch met God moet geweest zijn. est ipsa divinitas? Audi consequentem etiam vocem: unde debuit per omnia fratribus similis fieri. Numquid divinitati? quos enim Deus Ver- bum habere potuit fratres similes sui” ? U Lib. ad Regin. p. 100: “ei nal ro0c övrag naxpav did ro mAaväcdaı xara röv xöonov wai tv AIeormrı Örarekeiv, Eyybc meroinnev To alua Xpı- oTrod, mug obr Avayrala roic imi rüc yjc n roü Aöyov oapkwaıc”; Vgl. de santeekening van den schrijver op Hebr. II. 14. 15: “odxouv Lreuörnrep avidenrov Iv r5 dvdpwmov Hbası rd karapyijoaı Idavarov' imwexpärnro yüp 126 Maar zoodra het er op aankomt het wezen en karakter dier vereeniging te beschrijven, wordt het ons terstond duidelijk, door welk een onmetelijken afstand de leer van den Alexan- drijin van de antiocheensche gescheiden is. Terwijl het Nes- torius, terwijl het Theodorus te doen is om de klove tus- schen de beide factoren in den Christus zoo breed moge- ljjk uit te meten, zoo breed als het maar eenigzins ging zon- der dat hun onderlinge en wederzijdsche betrekking op het spel gezet werd, heeft de volgeling van Athanasius gansch andere behoeften. Hij is er op uit die bestaande en er- kende elementen zoo digt mogelijk bij elkander te brengen, zoo digt als het maar kan, zonder dat zij daarom ophouden verschillende elementen te wezen. Hem voldoet het niet te weten dat God in Christus met de menschen een zekere betrekking aangeknoopt en sedert onderhouden heeft. Bij hem ziin verstand en gemoed beide z66 geschapen, dat het ware behoefte voor hem is meer dan dat te kunnen gelooven; de God Dien hij vereeren kan, moet niet een God van verre maar wel zeer van nabij wezen, een God Die met de menschen waarlijk omgang: gehad en hun van zijn wezen niet karig meögedeeld heeft. Terwijl dus de Antiocheners uit eerbied voor den goddelijken factor diens verhouding tot den menschelijken als ouvägeıa beschrijven en bespreken, heeft Cyrillus in de plaats dier ovvadesıa, niet uit gebrek aan eerbied voor den goddelijken factor, maar om zijn belangstelling in de heerlijkheid van den menschelijken, de &vwoıc gezet en de persoonliike eenheid der factoren gehandhaafd ; gelijk hij zijn tijdgenooten toeroept: “dıaßeßarovusta obvodov ufv rıva Kal rıyv übmto Adyov ovvöpounv eic Evwaorv avlowv re Kal avouolwv merpaxDaı hloewv.. 