title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: bijgeloof was toegewijd. Zij zöchten heul in de vrije Nederlanden , vooral te Amsterdam , waar de handel in het laatst der zestiende, en den aanvang deF zeventiende eeuw , zoo verbazend toenam , dat huygens haar twecmaal Venetic durfde noemen , hetwelk zeer veel zegt, wanneer men de magt en den rijkdom van Venetie , nog in de zestiende eeuw, iiedenkr. Deze glans van Amsterdam duurde, wat den handel betreft , nog tot op het laatst der acht- tiende eeuw , hoewel met eenige vermindering voort , tot dat de omwenteling van 1795 haar den doodfteek gaf, en hare mededingfler Londen op het puin van den Nederlandschen handel tot de onbetwiste ko- ningin der zeeen verhief. Na de omwenteling van 1813 is die handel wel weder eenigzins aangewak- kerd , doch heeft zijne voormalige hoogte op verre na nog niet bereikt. Integendeel fchijnt Hamburg thans de gelukkige mededingfler van Amsterdam te worden , en die flad zelfs te zullen overtreffen. De lijst der inkomende fchepen in Ttxel en het Vlie be- droeg in 1794 2479, en had in 179a 2805 bedra- gen; terwljl het getal der inkomende fchepen in 1814 (wel is waar eerst federt den 1. April) 1426, en der uitgaande 1575 bedroeg. Wanneer men hierbij de fchepen voegt, die in dat jaar de Maas zijn ingeloopen, ten bedrage van 1284, (en dat der uitgeloopene 1308) zoo bekomt men een geheel van 2,710 fchepen, die in Hollandsche ha- vens zijn binnengekomen , en van 2,883, die uitge- gaan zijn, terwijl het middelgetal der jaren 177s tot Digitized by Google I N L E I D I N G. »5 tot 1795, de twee oorlogsjaren met Engeland uit- gezonderd, 4,140 uitmaakte. De toeftand van den handel in het begin en op bet einde van dat tijd- vak was genoegzaam dezelfde. In het vredejaar van 180a waren 3548 bodetns te Amsterdam, en 1786 in de Maas binnengeloopen. In 1812 en 1813 zag het IJ ieder jaar flechts veertig, en de Maas niet meer dan tien zeefchepenl In 1817 zijn weder 3077 fchepen te Amsterdam , meer dan 1700 te Rotterdam , en 220 te Schiedam binnengeloopen. In de laatfte plaats was over de 32,000 last granen, meest rogge en garst, ingekomen. Te Antwerpen was het getal der ingekomene zeefchepen in 18x7 999. — Doch dit was het gevolg van den verba- uend fterk ’aangewakkerden graanhandel, ten gevol- ge van een misgewas in 1816, en van den vrijen handel destijds in dat artikel. — In 1822 liepen in Amsterdam uit Tcxel , het Vlie en Terschelling bin- nen 2159, in de Maas 1312, in de Schelde 580, •te Ostende 292, te zamen 4343, en zeilden uit •4355 fchepen. Sedert is dat getal in de neordelijke /• /j. • •havens verminderd, doch de handel is te Antwerpen jneer aan het klimmen dan aan het dalen. De koophandel van Antwerpen bleef , federt de bemagtiging der ftad door de Spanjaarden , tot op 1795 in een’ kwijnenden toeftand, en de Belgische Provincien bloeiden meer door den inwendigen rijk- dom van hunnen vruchtbaren grond , dan door hun- nen handel. Daar de Schelde geflpten was , zoo dat geene groote vaartuigen uit zee die rivier mogten - opzeilcn, maar mqn alles over Holland moest trek- ß 5 ken, /«■ /-O. / Digitized by Google s.6 I N L E I D I N G. kcn , zoo bepaalde zieh de zeehandel veelal tot Ostende en Brügge , die echter ook door de Hollän- ders in hunne ondernemingen belemmerd werden, zoo dat de Oostenrijksche re gd ring eene Oostindischc Maatfchappij , die zij in 1721 te Ostende wilde op- rigten , moest laten te niet gaan. Echter begonnen handel en fabrijken in de laatfte jaren der 0 osten- rijksche regdring aanmerkelijk toe te nemen, fchoon Joseph II. de heropening der Schelde in 1785 liet afkoopen. Het vredes - tractaat van 1795, ’t welk Holland tot een afhankelijk gewest van Frankrijk vemederde, bepaalde die heropening ten behoeve van het nu F rausche Belgie, dan de zee-oorlog inet Engeland liet daarvan geen genot fraaken. Echter begunfligden de Franse hen , zoo veel zij konden, den Belgischen handel ten koste van den Holland - sehen. De bevrijding van hun juk en de overeen* komften te Parijs en Weenen in 1814 en 1815 heb- ben beiden op een’ gelijken voet gebragt, en voor beiden even zeer de zee geopend. Het hangt dus nu van de aloude werkzaamheid , nijverheid en goe- de trouw des Hollandschen koopmans af, om daar- mede zoo mogelijk de ontegenzeggelijke voordeelen , die de ligging van Antwerpen den Brabander aan- biedt , op te wegen. Beider mededinglng onder ddne regdring kan nu van eene fchadelijkfe jaloersheid in een’ heilzamen wedijver veränderen. De koophan- del in de zuidelijke gewesten heeft reeds in 1815 zeventien tonnen gouds aan het land opgebragt. De lastgelden voor inladdfchc lehepeil bedroegen 76,407 francs: voor vreeradc 327,530 francs. De invoer c 'i van Digitized by Google I N L E I D I N .G. *7 van koffij bedroeg 17 millioen fr. Geraffineerde fui- ker 8§ millioen fr. Zijden Hoffen over de 800,000 fr. Katoenen lijwaden bijna x millioen fr. Wijnen ruim 1,400,000 fr. Lakens en kafimieren 1,633,000 fr. Garen kanten 396,09a fr. En eindelijk manu- facturen in ’t getneen 13,017,635 fr. Onder de buicenlandfche handelstakken is die op de Oostzce in vroegere tijden wel de bloeijendfte ge- weest, wat de Holland sehe gewesten betrof, doch na 1780 ontzettend verminderd, terwijl de Engel- schen daarvan de voordeelen aan zieh trokken. In 1778 gingen nog 3406 Nederlandsche fchepen door de Zond , in 1790 2009; en in 1814 flechts 550. Nogtans is de hout- en graanhandel met de Oostzee thans een dier Weinige takken , die nog aan Amster- dam zijn overgebleven. — De handel met de Brit* sehe eilanden is voor ons van belang; tot nog toei zijn wij de commisfle-handelaars van dat Rijk voor ' een goed gedeelte van Duttschland en Zwitserland * terwijl de meestal bewerkte goederen en metalen ; die men van daar haalt, den RJHjn op verzonden worden. Daarentegen voorziet Nederland Engeland tegenwoordig niet flechts van boter en ltaas, maar 00k van vlas, mefikrap en granen, waarvan de in- voer (gelijk men in het Parlement erkend heeft) thans uit de Nederlandsche Provincien grooter is dan (in vredestijd) uit Frankrijk. Deze laatfte handel wordt meest over Antwerpen gedreven, gelijk de overige handeltakken met Groet-Britannie over Rot. terdam. De handel op Frankrijk is doorgaans xa millioenen tot ons nadeel; die op Spanje , Portu * galt Digitized by Google I N L E I D I N G. a8 gal, Italic en de Lcvant is grootelijks in ons voor- > deel, doch thans ook, door de mededinging van andere Mogendheden , de fterke uitvoer van granen uit Odessa , en den ellendigen toeftand van Sparijc , zeer aanmerkelijk vermihderd. De handel op Noord - America is van de Ncdcrlandschc zijde lijdelijk , even als die op Engeland, en de menigvuldige invoer van daar , tabak , rijst , huiden , enz. kan tegen de uitgevoerde jenever en eenige fabrijkgoederen niet opwegen. De handel op de Oost- en Westindische volkplantingen van den Staat is federt de bezetting derzelven door de Engelschen zoo aanmerkelyk ver- anderd, dat de oude opgaven daaromtfent thans niet meer bruikbaar zijn. Voorecrst hebben wij de volk- plantingen Berbice , Essequeho en Demerary , waar- aan de Engelschen ontzettende kapitalen liadden te. koste gelegd, verloren; lioewel de Engelsche regd-, ring aan alle ingezetenen dezer landen , welke , het- ?ij plantaadjen aldaar, hetzij hypotheken op die plan- taadjen hebben, bij een in 1815 gelloten verdrag dezelfde vrijheid van handel derwaarts , als aan hare eigene onderdanen , en onder dezelfde wetten , ver- leend heeft. Ten anderen is de handel onzer inge- zetenen naar de Oostindien thans (met uitzondering der Molukken en van Japan) na den val der 0 ost- indische Maatfchappij zoo wel voor Nederlandsche ingezetenen als vreemdelingen vrijgefteld. Eene han- delmaatschappij , in 1824 met het ontzettende kapl- taal van 37 millioenen opgerigt, handelt voorname- lijk op de Oost- en Westindien , doch zonder uitslui- tend voorregt. Ten derden hebben die volkplantin- gen Digitized by Googl I N L £ I D I N G. gen in de läatfte jaren de grootfte veranderingen in beftuur, inrigtingen en landbouw ondergaan. Ten vierden is de zeer voordeelige fmokkelhandel over Curagao met het vaste länd van Zuid - America af- gedaan , doch daarentegen dat eiland nu als eene vrije haven voor alle Natien opengefteld, waarvan men de gevolgen thans moet afwachten. Voorts zijn voor den Nederlandschen handel nieuwe bron-. nen geopend in Braztlie , de tegenwoordige Repu- bliken Mexico , Guatimala , Columbia , enz. en op het eiland St. Domingo ( Haiti ), thans in handen der Zwarten, in zoo verre wij in het gebruik dier bronnen niet reeds door de Engelschcn zijn voorge- komen. De handel op den Rhijn is een gewigtige tak van uit- en invoer; men verzendt dien ftroom op coloniale goederen , visch , enz. en doet hout * wijn, fabriekwaren , en andere goederen denzelven afkomen. De binnenlandschc handel is van zeer veel belang , uit hoofde van den verfchillenden aard der voortbrengfelen. Vooral trekt Holland uit het rijke Belgie zeer vele ruwe ftoffen en fabriekgoede- ren, en de uitvoer derwaarts, die door het fluiten der Schelde voor Holland de balans deed overflaan , zal. nu wcl voördeelig voor Braband zijnA Het ge- hecle kapitaal , in den Hollandschen handel omgczet , werd voorheen in gevvone tijden op bijna 350 mil- lioenen begroot ,• en het aaijtal fchepen onder Nt r- derlandsche vlag (in 1813 volftrekt nietig) was in 1814 reeds 1500. . . -'.'j . i Tot bevordering van den binnenlandschen handel ^ dienen de gegravene kanalcn , vooral onder de regtf- A ring Digitized by Google I N L E I D ? N G. fing onzcs tegenwoordigen Konings aangelegd : na- melijk de Willemsyaart bij Zwolle , tusfchen den Ussel en het Zw arte Water , dienende om de fcbeepvaart van Deventer naar Zwolle te bekor- ten, de Zuidwillemsvaart tusfchen 's Hertogenbosch en Maastricht , door de barre Peel en het Kem- penland, bet Zederikskanaal tusfchen Vianeti en Gorinchem , in verband met de voor groote fche- pen verruitnde vaart tusfchen Utrecht , Amster- dam en de Lek, om dus de vaart voor de Keul- sche fchepen gemakkelijk te maken; vooral echter /. Xf/iv/fM,, het groote Noordhollandsche kanaal tusfchen het ZJ- J/-' *■ 1J en de Helder , door Purmerend en Alkmaar been, otn de pndiepten der Zuidcrzec te raijden, voor koopvaardij- en zelfs voor oorlogfchepen ge» fchikt, in December 1824 voltoöid; voorts eene mehigte goede ftraatwegen. De fabrieken van Nederland behooren nog tot de gewigtigfte van Europa. Bijna alles , wat tot de behoeften en getnakken des levens behoort, wordt hier verwerkt, en eene optelling in bijzonderheden zou jjopdzakelijk door de menigte onvolledig zijn. fabrieken van lakens en andere wolle goederen heeft ,4iJ. men te Veryiers en andere ftreken der Provincie fuik en Limburg , te Leuyen en elders in Zuid- braband en Namen , Noordbraband (vooral te Til- burg en Eindhoyen) , te Gent , St, Nicolaas , Eec- loo en elders in Oospvlaandercn , te Leyden, Delft en elders in Holland , te Utrecht en Amers- foort , te Deyehter, te Groningen, enz. — Zeer aanzienlijk zijn 00k de linnenfab riehen , vooral in Vlaan- Digitized by Google I N L E r D I N G. 3i Viaanderen , Gent , Kortrijk , «ft. Nicolaas , en in de MeijerLj van V Hertogcnbosch , te Eindhoven , Ge- wirr en elders. In Haarlem zijn mede goede lin- nenreederijen : doch de weleer zoo beroemde garen- bleeken zijn er deerlijk vervallen. Op de Duitsche grenzen, te Enschedd, Almelo , Hengelo en Borne heeft men fabrieken van allerlei linnenftoffen , Mar- seiile , fervetgoed, bontjes, damast, bombazijn enz. Het geheel der ftoffen uit vlas en hennip vervaar- digd, zoo tot eigen gebruik als buitenlandfchen in- voer wordt op 45 Millioenen guldens aan waarde be- groot. Katoenweverijen vindt men meest in.de zui- delijke Provincien: deze fabriek is echter, door de affcheiding dier gewesten van het Fransche keizer- rijk, verminderd. Het is moeyelijk, de waarde daarvan te bepalen. Katoenweverijen zijn behalve te Gent , Leuven , Antwerpen , in verfeheidene gemeen- ten van Zutdbraband , Henegouwen , Antwerpen en Noordbraband , vooral te Lier (in 1817 nog van 800 werklieden, vroeger van 1500) en elders. Kantfabrieken , waar de beste kant van Europa ge- maakt wordt,; heeft men te Brussel ; van mindere waarde zijn die van Mechelen , Antwerpen en elders in Braband en Viaanderen. Men rekent 50,000 werkfters aan dezelve. Tapijten worden in zeldza- me voortreffelijkheid te Doornik en te Baarn in de Provincie Utrecht vervaardigd. Te Leyden heeft men veei dekenfabrieken , welke tak van beflaan al- daar nog bloeit, alsmede de Polemieten , eene foort van grein voor China . Te Antwerpen bleckt men kantengarens. Groote hoedenfabrieken zijn te Brus- sel , Digitized by Google 3» I N L E I D I N G. \ /. sei, Vihoorden , Lokercti (in Oostvlaatidcren') enz. Brussel bewerkt ook gouden en zilveren Hoffen , en uitmuntende rijtuigen, vooral koetfen. In Hcnegou ■< wen wordt kamerdoek bereid. Men bleekt te Haar- lem linnen en garen. De Belgische en Hollandsche verwerten zijn zeer geacht. De zijde - fabrieken , die weleer te Haarlem bloeiden, zijn genoegzaam verdwenen; echter bewerkt men er nog zijden gaas, voorts garenlint of band , men twijnt er garen , enz. De Noordhollandsche papier- en houtzaagmolens zijn wereldberoemd. Men vindt ook vele olij- en kruid« molens. De ijzerfmederijen in Luikerland , Luxem- burg, Hencgouwcn, enz. zijn aanzienlijk. De por- celein-fabrieken hebben die hoogte niet bereikt, als wel in Duitschland. Men kent de Hollandsche fnuif- en tabaks-fabrieken, enz. Het verval der wol-fabrie- ken werd vroeger eenigzins door den bloeiderjenever- ftokerijen vergoed, vooral te Schiedam, in Braband en in het voorrriaals Luiksche ftadje Hasselt. Men rekent, dat er in wel 500 gemeenten grootere of •kleinere branderijen beltaan. In de Vereenigde Ne- der landen allddn berekende men in 1798, dat jaar- lijks voor 17 millioenen jenever en moutwijn ge- ftookt werd. Deze trafijk vermindert echter, al- •thans in Schiedam , zeer aanmerkelijk : vele brande- rljen ftaan er ftil, en het vertier der overige wordt jaarlijks geringer. De oorzaken daarvan zijn menig- maal in de Vergadering der Staten - Generaal behan- deld [% doch tot nu toe niet weggenomen. Ook zijn de weleer zoo belangrijke brouwerijen in Holland zeer veel verminderd; in Braband en Overijssel ech- - ter Digitized by Google I N L E I D I N G. 33 ter nog in beteren bloei. Men kent het Leinen - sehe- , Diester -, Berger- en Dev enter - bier. Van den rijkdom en de menigte der voortbrengfelen on- zer nijverheid heeft de Natie gelegenheid gehad, zieh mec eigen oogen te overtuigen op de twee groote tentoomtellingen , die in de jaren 1820 en 1825 te Gent en Haarlem hebben plaats gehad, en inder- daad alle verwachting hebben overtroffen. Het aan- genaamfle daarbij was, dat de laatfle ( Haarlemsche ) tentoonftelling , volgens het algemeene oordeel, de Gent sehe nog ver overtroffen heeft: een blijk, dat de fabrieken in deze vijf jaren over ’t geheel, al« thans in bewerking en 00k in aantal van voortbreng- felen, vooruitgegaan zifn, Over de geaardheid der ingezetenen kan men in weinig woorden zeggen , dat nijverheid , arbeidzaam- heid , goede trouw , vemuft in uitvindingen , vro- lykheid en opregtheid weleer de algemeene hqofd- trekken uitmaakten; dat echter de omwenteling in de zestiende eeuvv, door bijna al de handel-nijver- heid naar de noordelijke Provincien over te brengen , bij de Holländers en Zeewwcn de meeste der voor- noemde eigenfehappen in eene hoogere mate, dan elders, heeft doen bloeijen, terwijl de drang der bezigheden en het luchtgeftel hier meer bedaardheid , ftilzwijgendheid , vrijheid van geweldige hartstogten, en eene zekere koelheid in het dagelijkfehe leven hebben voortgebragt , die men bij den vluggen , vro- lijken, zinnelijken en driftigen Belgier (vooral den Luikenaar) , welke reeds veel meer het Fransche karakter nadert, te vergeefs zou zoeken. Opregl- C heid I Digitized by Google I N L E I D I N G. 34 heid echter is fiecds de hoofdtrck in den Ncdcrlatid - sehen imborst gebleven , cn verzaakt zieh ook geen- zins in den handeldrijvenden Holländer , Wiens goe- de trouw een der fteunpilaren van zijn onbepaald ■krediet was. Het is intusfehen waar, dat de om- •wenteling in 1794 en 1795, cn do intogt der Fran- sehen , in het volkskarakter , zoo wel der noordelij- ke als zuidelijke Nederlanders zeer heillooze fporen heeft achtergelaten. Het grootfte nadeel deden deze gebeurtenisfen aan een groot gedeelte van den door- gaans zoo zedelijken middelftand , welke grootendeels tot armoede verviel, en waarvan een ander gedeelte zieh door ongeoorloofde , flinkfehe of läge middelen verrijkte, of tot posten verhief. Met dat alles is er 110g genoeg van de oude eigenfehappen overge- bleven , om den Nederlander ook nu nog voor door- gaans getrouw aan zijn woord , eerlijk en rond in den ©mgang, werkzaam, vernuftig in uitvindingen , gods- dienftig en bij uitftek weldadig te verklären, doch aan den änderen kant floeg de winzucht van velen tot gie- jrigheid en kleingeestige inhaligheid over (thans begint bij niet weinigen de tegenovergeftelde ondengd te heerfchen) ; de onmatige dronkenfehap is een erflinet op het karakter der lagere volksklasfe , vooral in de noor- lijkc gewesten ; en de godsdienftigheid ontaardt in de zuidelijke Provincien maar al te vecl in een duister bij- geloof en onverdraagzaamheid jegens andersdenken- den, ©f, wanneer men daaraan niet hecht , verliest zij zieh veelal in onverfchillighcid of minachting voor al- le geopenbaarde Godsdienstleer , gelijk zij in de noor- delijke (qudtijds vcel meer dan thans) door eene me» nig' Digitized by Google I N L E I D I N G. 35 tilgte huichclaars en fchijnheiligen werd nagebootst. De vaderlandsltefde heeft in de noordelijke gewestei wel in het groot plaats ; doch in het klein , in ge* hechtheid aan vaderlandfche taal, zeden, gebruikeri en voortbrengfelen , zou nog xnenige verbetering te wenfchen zijn. Voorts is dit volk door een taai ge* duld beroemd , hetwelk ter uitvoering zijner ontwer. pen geene moeite ontziet, hetwelk op die wijze zijn land aan de zfce ontwoekerd heeft, en nog daarte- gen befchermt, en ’t welk zeer veel van zijne Re* genten verdragen kan, maar, eindelijk getergd, op- vliegt en niet weder is t’ondertebrengen. Deze bljzonderheid geleidt ons van zelven tot de lotgeyallen van Nederland. Het zuidelijke gedeelte heette oudtijds Gallia Belgien, en deszelfs ingeze- tenen werden door cesar voor de ftrijdbaarfte der Gallicrs verklaard. De landen tusfehen Maas , Waal en Rhijn maakteh het eiland der Bataviercn Uit , en ten noorden van den Rhijn woonderi de Friezcn , beide Duitsche volken. Batavien en Belgien wer- den in de derde tot de vijfde eeuw onzer tijdreke- ning door de Franken , mede een Duitsch volk, overmand , die in de zevende eeuw ook meesters van Friesland werden. Toen ßelden zij, volgens het toenmalige leenftelfel, over de onderfchcidene land* fchappen Hertogen (die van Braband of Neder- Lo- tharingen , en later die van Luxemburg , Limburg en Gelder ) en Graven aan (die van Viaanderen , Holland en Zeeland , Henegoimen , Artois , Namen en Zutfen). Het cigenlijke Friesland bleef eene vrije Heerlijkheid , cn Utrecht werd een Bisdom , C 2 waar- t Digitized by Google ,36 I N L E I D I N 0. waaronder ook Ovcrijsscl , Groningen en Drentbt belioorden. De Hertogen van Braband en Graven van Viaanderen waren onder die allen de magtigfte Vörden, en toen in de jaren 1383 en 1430 het magtige Huis, van Bourgondie (Kt.Graaflchap en Her- togdom won , maakte het zieh eerlang door huwe- lijk, geweld of fchijhbaar vrijwilligen afftand ook vän de overigen nieester, die onder K?izcr ka&el V. een’ geboren’ Neckrlander , in *548 plegtiglijk tot: ^nen Staat, afbankelijk en ohder de befcher- ming van het DuiUchc Rijk * verbeven werden. Dan de hevige Godsdienstgefchillen dier eeuw , en vooral de afwezigheid van karel’s zoon , filips , uit het land , die , een geboren Spanjaard zijnde , Neder- land als een afgelegpn erfgoed befchouwde , en met ftiefvadcrlijke hardheid behandelde , gaven tot alge- meene misnoegdheid , en , bij de wreedc maatregelen van het Hof en de zending van alva, weldra tot den opdand der Provkieicn Holland en Zeeland aan- lekling, waarbij zieh in 1576 te Gent bijna alle de overige: gewesten voegden. Maar de gellepenheid en ongemeene bekwaamheid des Spaamchen Stad- houders , Prinfen van parma , haalde weldra de zui- delijkfte of zoogenoemde IFaalsche Provincien tot on- derwerping aan Spanje ovpr, waarop dan Braband -en Viaanderen door geweld werden t’ondergebragt ; echter verhuisden de verlichtfte en gegoedfte ingeze- tenen van daar, meestal naar Holland , zoo dat de overigen zieh ligtelijk onder het ftaatkundig en gods- dienftig juk van Spanje en Rome krönten, hetwclk zekerlijk de oorzaak is, dat nien in deze fchoone gc- Digitized by Google INLE'IDING. 37 gewesten, te midden van het verlichtfte gedeelte van Europa , zoo lang een duister bijgeloof en een’ afkeer voor verlichting heeft aangetrofFen , die geheel niet in den aard des volks liggen , maar aan de meer dan hon- derdjarige ongeftoorde heerfchappij van^ö/y'uzijn toe? tefchrijven, en ook veel verminderen. De vereenigde JVederlandsche gewesten klommen intusfehen tot eene benijdenswaardige hoogte van voorfpoed ; na een’ tach- tigjarigen ftrijd werden zij in 1648 door Spanje voor vrij erkend: in 1668 beletteden zij, door den vrede te Aken , dat alle de Spaansche Ncderlanden niet aan Frankrijk vervielen , doch konden niet verhinderen , dat lodewijk XIV. zieh daarvan toen, en in 1678 bij den vrede te Nymegen , een aanzienlijk gedeelte toeeigende. De oörlog van 170a, om de Spaansche erfopvolging gevoerd, vond dien veroveraar geheel in het bezit der Spaansche Neder landen , op naam van zijn’ kleinzoon filips V. , doch de overwinnin- gen der bondgenooten , vooral de ongehoorde po- gingen der Vereenigde Neder landen , ontrukten hem dien buit, en dezen bekwamen, bij den vrede te Utrecht in 1713, het gebied over de Spaansche Ne- der landen , hetwelk zij echter, bij het verdrag van Barriere des jaars 1715, weder aan Oostenrijk af- ftonden , onder voorwaarde , van binnen eenige be- paalde vestingen op de Fransche grenzen bezetting te mögen ; houden. Dit verdrag fchond Keizer Jo- seph II. in 1781; hij deed de Holländers uit de grensvestingen vertrekken, en dezen flopen, het- welk in 1792 en 1794 den Franschen fchoone gele- genheid gaf, om door twee veldflagen (bij Gemappe C 3 en Digitized by Google I N L E I D I N G. 3S en Fleurus ) het geheele Belgische Nederland te be- jfnagtigen, waarop dan ook in het jaar 1795 het Vereenigde Nederland volgde. Het laatfte kocht vöor 100 millioenen benevens Maastricht , Vcnlo , Staats -Limburg en Staats - Viaanderen , een’ fchijn van onafhankelijkheid ; het eerfte werd nog hetzelf- de jaar (179s) geheel bij Frankrijk ingelyfd. Dit- zelfde lot ondergingen in Maart 18I0 eerst Staats- Braband , Zeeland en een goed gedeelte van Gel- der land , en in Julij deszelfden jaars het geheele toenmaüge koningrijk Holland (hetwelk federt 1795 zes omwentelingen en vijf conftitutien gezien had), tot door de gunftige befchikkingen der Voorzienig- heid op het einde van 1813 eerst de Vereenigde Nederlanden zelve het jufc afwierpen, en uit eige- ne vrije keuze de Hooge Overheid aan Z. K. H. den Prinfe van Oranje - Nassau opdroegen , die in Maart 1814 door de-Natie op billijke voorwaarden gehuldigd werd, terwijl in Pebruarij 1814 de Belgi- sche Provincien door de bondgenooten verlost, in Augustus daarop volgende bij voorraad, en in Fe- bruarij 1815 bepaaldelijk door het Weener Congres ander het Souverän gezag van den Vorst der Ver- eenigde Nederlanden , onder den titel van een Ko- ningrijk geplaatst, en dus alle de Nederlanden , na eene fcheiding van 230 jaren (federt de inneming van Brussel en Antwerpen door parma) , weder bij- eengebragt werden. De bevolking der Nederlanden is naar de onder- fcheidene ProvinciSn aldus in evenredigheid tot de oppervlakte (ofliciele opgave 1. Januarij 1826). , Noord - Digitized by Google I N L E I D I N G. 39 Vicrk. geogr. mtflen. Bcvolklog. Noordbrdband . . 80 328,026 Antwerpen .. . . 48 330,125 Zuidbraband . . 66 488,927 Limburg. . . 70 324.3<S8 Gelder land ...... • • 95 385,573 Luik ........ . . 103 337.019 Oostvlaandcren ..... . . 49 693,3 >3 H'estvlaanderen . . .. . . 68 568,258 Henegouwen ...... . . 80 553,48S Namen. . . 44! 190,482 Holland ; ; ; • • 43 • • 55 394.550 44 >.453 836,003 Zeeland . . 28' 132,221 Utrecht . . 24 1 *9,35 1 Friesland • • 54 “ 205,016 Overijssel . . 62 162,791 Groningen . . ... • • 3 7 1 57,973 Drenthe • • 37 • 54,835 Groot-Hertogdom Luxemburg . . 108 29G759 .V 6,059,524 Volgens deze opgave is Oostvlaanderen naar even- redigheid der grootte het meest, Drenthc hct tninst bevolkte gewest. Indien men de bevolking onzerO. I. bezittingen, waarvan Java alltäön 5 millioenen in- woners telt, hierbij mag rckenen (hetwclk tegen- woordig uit hoofde van den verbitterden oorlog , die aldaar gevoerd wordt , minder veilig is) zoo kan de geheele fom der onderzaten van het koningrijk der Ncder landen in de vier werelddeclen (met influiting der bezittingen op de ' kust van Guinea , van Suri- C 4 ' ««- Digitized by Google 40 I N L E I D I N G. name cn de Westindische eilanden) wel op ia mil- lioenen worden gefchat. De geldmiddelen der Vereenigde Ncderlanden wa- ren vöör de hevige onlusten van het laatst der acht- tiende eeuw in den bloeijendften toeftand , zoo dar de Staatspapieren tot tien ten honderd boven de no- minale waarde verkocht wefden , hetwelk men voor- namelijk aan den tweeendertigjarigen vrede (1748 — 1780), de eendragt van binnen, en een goed en gematigd beftuur heeft toe te fchrijven. Sedert deed de Engelsche oorlog , de burgergefchillen , vooral de oorlog met Frankrijk in 1793, en deszelfs nadeeli- ge gevolgen, tot op 1795 een jaarlijks te kort van 8 millioenen ontflaan fbehalve nog 22 millioenen aan buitengewone voorfchotten in de zeven jaren) , het- welk na de verovering van 9ns land door Frankrijk in de fchrikbarendfte evenredigheid toenam, en de renten der Staatsfchuld federt 1795 tot i8o4 van 18 tot 34 (*) , en federt tot 37 millioenen vermeerder- de; zoo dat men van 1795 tot 1805, om het jaar- lijks te kort te dekken, genoegzaam 41 pCt. van de bezittingen, en 53 pCt. op de inkomften betalen moest , ter demping van welken afgrond de amalga- me of ineenfmelting der fchulden van alle Provincien in 1798 Hechts weinig bijdroeg. Meer beloofde het ftelfel van Algemcenc Belastingen , door den Raad- penfionaris schimmelpenninck in 1805 ingevoerd, waardoor de knellende heffingen werden afgefchaft, en de landprovincien met Holland en Zeeland gelijk ge' (*) METELERKAMP, II. D. bl. 45—83. Digitized by Google I N L E I D I N G. 4i gefteld , doch de fpilzieke aard des Fr arischen Konings, die in 1806 hier den troon beklom, en die in 1807 veertig, in 1808 dertig, en in 1809 twintig millioenen aan leeningen voor het te kort opnam, bragten, benevens den inval der Engelschen in 1809, het land in zulk een’ wanho- pigen toeftand , dat er geen redden aan fcheen , en Napoleon, bij deszelfs inlijving in 1810, het land bankeroet verklaarde , en Hechts een derde der fchul- den overnam. Deze flag, voor velen allernoodlot- tigst, heeft echter, eenmaal doorgeftaan, bij de we- deroprigting van onzen Staat het heilzame gevolg ge- had , dat er nu aan herftel der geldmiddelen te den- ken was , gelijk dan 00k de wijze maatregel met de Werkelijkc en Uitgcstelde Schuld zoo wel den ge- senkten rentheffer door -hoop op de toekom'st ver- troost , als het krediet van den Staat , zonder op de gedane ftappen terug te komen, zeer aanmerkelijk heeft doen rijzen. In den aanvang van 1815 rezen ' de Staatspapieren van 52 tot 4 6 ten honderd, daal- den wel door de vrees voor oorlog weder tot 36, doch hebben zieh federt op 50, en in 1824 zelfe een* tijdlang tot 60 ten honderd (laande gehouden. De fchuld der F treenigde Nederlandcn was bij de ver- mindering op een derde /i, 719,460, 591 : — en bleef dus na dezelve/573, 153, 530:6: iof; de overige f (thans doode fchuld) waren /i, 146,307,060 : 13: 5J, waarvan echter veel reeds in werkelijke fchuld over- gegaan, gelijk deze geamorttseerd is. Deze geeft aan renten nog geene 14I millioenen. Voor de hal- ve Russische fchuld van 500 millioenen, overgeno- C 5 men Digitized by Google 42 I N L E I D I N G. men voor onze bevrijding, en vvaarvan de <5<*ne helft door Groot - Britannie gedragen wordt, alsrae- de voor de fchävergoeding aan Zweden voor Gua- deloupe , hebben vvij kolonien afgeftaan; en beta- len van de andere helft of 05 millioenen der Rus- sische fchuld renten en aflosfing. Hietbij komt nu de fchuld, die Oostenrijk onder verband van Belgie gemaakt had, ten bedrage van 32 millioenen gul- dens. In het jaar 1816 zijn van de 61 millioenen opbrengftcn /37,7Ö4,ooo door de noordelijke , en / 24,020,000 door de zuidelijke Provincien gedragen. In 1816 bedroegen de uitgaven 82 millioenen, in 1817 73,400,000 guldens. Sedert 1820 is de be- grooting der Staatsbehoeften verdeeld in eene voor tien jaren vaststaande , en in eene jaarlijksche of eenjarige , die over meer veranderlijke onderwerpen loopt , en jaarlijks aan de Staten-Generaal ter goed- of afkeuring wordt voorgelegd , gelijk de eerfle eens om de tien jaren. Een Amortisatic-Syndicaat , in 1823 opgerigt, is met verfcheidene betalingen en aflosfingen gelast, en daartoe met de opbrengst en vrijheid tot verkoop van Domeinen toegerust. De inkomften van dezen flaat , die federt 1815 bij de uitgaven jaarlijks te kort fcho- ten, beflrijken dezelve federt drie jaren geheel,na de vestiging van het finantiele ftelfel. De hoofdbronnen dier inkomften zijn: grondbclasting , personale be- lasting in verfchillende takken, als personeef mobi - lair en patenten , — accijnsen , inkomende en uit- gaande regten. De gelegenheid van dezen Staat maakt dcnzelven bo- Digilized by Google INL. EIDING. 43 boven anderen gefchikt tot de zecvaart , welke dan ook , benevens den handel , langen tljd de hoofdbron van beftaan voor de' ingezetenen geweest is, en thans, na de heropende zee , weder worden kan. Tot befcherming derzelve diende fints de oprigting van den Staat eene behoorlijke zeemagt , welke in de zeventiende eetiw zoo aanzienlijk werd , dat men van toen af tot in 1795 Nederland benevens Enge- land uitfluitend de Zcemogendhcden noemde. In den Spaänschen oorlog, doch vooral in de drie Engel- sche oorlogen van 165a, 1665 en 167a, werden 66, 75, ja 100 en 150 fchepen (hoewel van minder kalt - ier , dan de tegenwoordige) gelijkelijk in zee gezon- den. Na dien tijd geraakte de zeemagt allengs in verval, en beftond in 1766 Hechts uit a5 fchepen van linie , 13 fregatten , en ao kleinere vaartuigen ; de Engelsche oorlog van 1781 deed echter dit ver- val eenigermate herftellen, zoo dat men in 1792 we- der 36 liniefchepen , 9 vijftigers, ai fregatten, en 4 6 mindere vaartuigen telde (*), die echter door de afdanking der zeeofficieren in 1795, het ongeluk van den bevelhebber lucas in de Saldanhabaai , den noodlottigen zeeflag bij Kampcrduin (11. Octo- ber 17 97), de overgave der vloot aan de Engelschen in 1799, en andere onheilen reeds.in den aanvang dezer eeuw bijna vemietigd was» Onder de 1 Kran- iche heerfchappij lag in het Nieuwe Dicp weder een tamelijk eskader, en een ander op ftroom voor Ant- werpen , die, volgens het vredesverdrag te Parijs van (*) METELERKAMr, II. D. bl. 227—233. Digitized by Google 44 I N L E I D I N G. ▼an 31 Mel 1814, het eerfte geheel, en het andere voor een derde gedeelte, weder aan den Staat ge- komen zijn, doch federt meer door allerlei on- gclukken , zoo in de Europische als Indische wate- ren, hebben verloren, dan er fchepen bij gebouwd zijn. Men mag het getal der oorlogfchepen thans op 20 van linie , en ao fregatten en kleinere vaar- tuigen rekenen. Oorlogshavens zijn: Vlissingen, Hellevoetsluis en het Nieuwe Diep bij den Helder. De oorlogfchepen worden te Vlissingen , Rotterdam en Amsterdam op ’slands werven gebouwd. De zeemagt moet , behalve de befcherming onzer kusten en fcheepvaart, 00k wel voornamelijk dienen tot verdediging onzer Oost- en Westindische bezit- tingen, die alle, gedurende den oorlog met Enge- land, in handen der Britten gevallen zijn , waarvan de Oostindische volkplantingen en bezittingen thans weder in het bezit van den Staat gekomen zijn , en beftaan 1.) uit het eiland Java , een der vruchtbaarfle gedcelten der wereld, vooral aan rijst, waarmede het bijna de geheele Oost zou kunnen voorzien , koffij , waarvan de teelt federt vijftig jaren meer dan vertiendubbeld is , en ’t welk tegenwoordig een groot gedeelte van Europa voorziet , katoen , indigo (thans weinig of niet) en andere belangrijke voortbrengfe- len, thans 00k met influiting van het Rijk van Bantam , 2.) uit de Moluksche eilanden, vooral de eilanden Amboina en Banda , benevens Ternate ; op eerstgemelde worden kruidnagelen ,t op het twee- de muscaatnoten en foelie bij uitlluiting gekweekt: voorts eenige punten op Tidor (ten deele nog Bor- tu* Digitized by Google I N L E I D I N G. 45 tugeesch') en op het groote eiland Cer am , Macas- sar op Celebes , Sumbawa , enz. bij Java; 3.) Ult Banca , beroemd om deszelfs tinmijnen (begroot op 4,250,000 ponden jaarlijkfcbe opbrengst), Billiton , en de voormalige Engelsche bezittingen op het groote eiland Sumatra , namelijk Fort-Mar Iborough of Ben- coulen , voorts Padang , beide op de west- en Palem - bang op de oostkust. Sumatra levert veel pqper , en heeft in de binnenlanden op Menangcaboe veel goud. Tegen de Engelsche bezittingen op dit eiland zijn door ons in 1824 afgeftaan de ftad Malacca op het fchiereiland van dien naam en alle onze kantoren en fterkten in Hindostan en Bengale , zoo dat onze raagt zieh nu geheel tot de eilanden van den zooge- naamden Indischen Archipel bepaalt. 4.) Op Borneo mtsfehien het grootfte eiland der wereld , oefenen de Ncderlanders gezag op de westkust op Sambawa ( Samba en PontianaF) , en op de zuidkust (Ban- jermassing). Van de Americaansche bezittingen be- zitten wij nog Suriname op het vaste land van Guy- ana , alwaar de koffijteelt op bijna 13 \ millioenen, die van fuiker op bijna 27 millioenen , die van ka- toen op ruim 1,700,000, en die van cacäo op 307,000 ponden gefchat wordt, van alje welke uit- gevoerde artikelen de waarde bijna 1 6 millioenen guldcns bedraagt. Daarenboven bezitten wy nog de eilanden Curapao , in 1826 tot eene vrije haven ver- klaard , niet ver van de kusten der Republiek Co- lumbia ( Venezuela ), Bonaire en Aruba , waarop men klompcn massief goud gevonden heeft , St. Eu- stathius , Saba en St. Martin ; voorts nog in Afri- Digitized by Google I N L E I D I N G. 46 ca eenige kantoren (5!#. George del Mina cn ande- ren) op de kust van Guinea. De eerlooze flaven- handel is 00k bij ons geheel afgefchaft. De krijgsmagt van den Staat der Vereenigde Ne - der landen (de Belgische , als eene afhankelijke Staat, leverde flechts eenige regirnenten aan Oostenrijk') bedroeg vddr 1795 in gewone tijden doorgaans ruitn 36.000 man , die echter in tijden van oorlog of ge- vaar, gelijk in 1667 , 1746 en 1794, op 60,000, 70,000, 80,000, ja in den voorbeeldeloozen krijg van 1702 — 1713 op ruim 130,000 man gebragt werd. Na 1795 moest de Nationale krijgsmagt aan- 2ienlijk verminderd worden, uit hoofde der 25,000 Franschen , die men genoodzaakt was in dienst te nemen. Schoon dezen in 1801 volgens een bijzon- der verdrag op 10,000 man verminderd werden, was echter de Staat genoodzaakt in 1803, ten tijde van den vernieuwden oorlog met Engeland , weder 18.000 man Branchen in dienst te nemen , en daar toen het eigen leger 21,461 man beliep, was de gcheele krijgsmagt bijna 40,000 man, met uitzon- dering der Coloniale troepen, en waarbij men moet fekenen , dat de Franschen dubbel zoo veel'aan het land kostten, als de Holländers. Sedert werd bij napoleon’s landoorlogen de Nederlandsche krijgs- öiagt boven alle evenredigheid vergroot, en moest in Duitschland , Spanfc , enz. dienen. Wanneer men thans , na de verdubbeling van den Staat, der- zelfs leger in gewone tijden op 72,000 man brengt, zoo gaat men het gematigde peil onzer gewone vre- dejaren nlct te boven , doch wanneer de landmilitie , waar- Dlgitized by Google IN LEIDING. 47 waaruit thans bijna onze gehccle krijgsinagr. beftaat , geheel op de beeD is , maakt zij een vecl Herker aantal oit, en zal wel inet ruitcrij , artillerie , Zwitscrs en coloniale troepen ten minfle 90,000 man bedragen. Behalve eene zoodanige krijgsmagt, de noodige her* Helling van alle , of althans van fommige geliechte vestingen in Viaanderen , zoo als Ostende , ljperen , Doornik , Bergen in Hemgouwen , Charleroi en Na- men , opgebouwd van de door Frankrijk ln 1815 bekomene fchadeloosflellingen , en ten deele van En- gelschen onderfland ; gedekt in de uiterfte linkerflank door Luxemburg , in de tvveede linie door de Zeeuv- sche flroomen, Bergen op Zoom , Breda , Grave en 's Bosch , en in de derde door de Rhijn- en Maas- armen, voorts längs de Maas door Maastricht en Venlo , aan de oostzijdc der Vereenigde Nedcrlanden door eene vierdubbelde linie (de Drcntschc moeras- fen,de IJssel, de Grcb , e,n de dubbelde Holland * sehe waterlinie) , die alle van overftroomingen voor- zien zijn , is de Staat , mits de eendragt van binnen heerfche, bijna onverwinnelijk. De regdringsform is geniatigd eenhoofdig ( monar - chaal) en grootendeels op denzelfden voet, als vöör de febeiding der gewesten in de zestionde eeuw. Na deze fcheiding toch bleef het zuidelijke gedeelte deszelfs voorregten (althans in naam) behouden, • wordende de 'Hooge Regdring van wege den Ko- ning van Spanje , en naderhand van wege den Keizer van Oostenrijk , door een’ Algcmecn Bestuur- der {Gouverneur- Getier aal) waargenomen. In elk gewest waren bijzondere Staten, uit de Gccstelijk- heid , Digitized by Google 48 I N L E I D I N G. heid, den Adel cn den derden of Burgcrftand za- mengcfteld, die vooral bevoegdheid hadden, om fchattingen in te willigen , en voor het behoud van *s lands regten te waken. In het noordelijke gedeel« te daarentegen, of de Republiek , was de bepaling der Souvcremiuiti - regten een beftendige twistappel tusfchen de Staten der bijzondere gewesten, en'der- zelver Afgevaardigden in de Algemeene Staten. Men kwam eindelijk ftilzwijgend overeen, dat de Hooge Overheid , wat de belangen des Bondgenootschaps aan- giilg, aan de Algemeene Staten (nogtans behoudens ruggefpraak met derzelver lastgevers , de Staten van iedere Provincie), doch wat de bijzondere aangele- genheden der gewesten betrof, aan derzelver Staten zou toekomen. Dan deze fcheidslinie van bijzon- der en algemeen was zoo flaauw getrokken, dat daaruit te meermalen zware twisten en beroerten ont- ftonden. Daar nu de ondervinding gelserd heeft, dat de vrijheid met eene gematigde Alleenregiring zieh even zoo goed verdraagt, als met de heerfebappij van velen , zoo heeft men, in de Staatsregeling van 1814, alle die moeijelijkheden door de opdragt der Hocgc Over heid aan het Huis van Oranje in d£ns afgefneden. Deze Staatsregeling behield de Algemee- ne Staten , bijna in den ouden vorm, doch fneed alle ruggefpraak met de onderfcheidene gewesten af. De IVetgeyende magt behoorde aan hun en den Vorst gezamenlyk, de inwilliging der jaarlijkfcbe uitgaven aan hun bij uitfluiting. Zij mogten voorftellen doen, en die van den Vorst goed- of afkeuren. De Pro- vinciale Staten werden van allen invloed op het al- ge- Digitized by Google I N L E I I) I N G. 4 9 gemeen beftuur ontheven , en ook hunne werkzaara- heden omtrent den inwendigen toeftand hunner ge- westen aan de goedkeuring van den Souverein on- derwospen. Eene waardigheid, welke die der oude bijzondere Stadhouders van elke Provincie , ten tijde van karel V. verving, Avas die van Commissaris des Konings , of Gouverneur , welke in de vergade- ring der Staten voorzat, en een middelperfoon tus- fchen deze en den Vorst uitmaakte. Deze waardig- heid heeft wel iets van die , welke in de Vcreenigde Noord - Americaansche Provincien , thans nog, de Gouverneur bekleedt. De magt der onderfcheidene gewesten aldaar is echter grooter, dan thans hier te lande werd raadzaam geachr. De verdubbeling van het grondgebied in 1315, en wel met een volk, dat, hoezeer van gelijken oorfprong als wij , toch magtig in zeden , gewoon- ten en Godsdienst verfchilde , heeft eene herziening en wijziging der Staatsregeling noodig gemaakt. De magt van den Vorst, thans met de koninklijke waar- digheid bekleed, blijft dezelfde, behalve eenige na- dere bepaling wegens de verbonden en verdragen , welke hij , zonder voorafgaande toeftemming der Al- gemeene Staten , niet vermag te bekrachtigen , zoo- dra dezelve een’ afftand of ruiling van een gedeeltc des grondgebieds inhouden. — De Staten -Generaal zijn, volgens de veranderde Grondwet, in twee Ka- rners verdeeld, waarvan de leden dereerfte, welke het Aristokratische gedeelte der Staatsinrigting uit- maakt , door den Koning voor hun leven verkozen worden , en den ouderdom van veertig jaren moeten D be- Digilized by Google So I N L E I D I N G. bcreikt hebbcn (zij zljn dus niet erfelijk , gelijk de Engelsehe en Franschc Pairs, doch ftaan ook niet ter keuze des Volks , gelijk de Senaat sieden in Ame- rica'). De leden der tweede Karner, het Demokra- tische gedeelte der Conftitutie uitmakende , moeten dertig jaren oud zijn , en worden door de Staten der Provincien benoemd , beftaande uit Edelen , of Rid- derfchappen , en afgevaardigden der fteden en van den landelijken ftand , die op hunne beurt ter keuze van de regdringen der fteden of distrikten ftaan , ge- lijk dezen door kiesvergaderingen vernieuwd worden. Dus daalt de wetgevende magt, längs ondcrfcheide- ne trappen , tot in den fchoot des volks terug , het- welk in de oude Nedcrlandschc Republiek niet over- al plaats had. In Holland b. v. werden de regdrin- gen der fteden door den Stadliouder , op voordragt dier regdringen zelve, vernieuwd, en het platte ' land geheel niet vertegenwoordigd, dan allden, zoo men wilde , door de Ridderfchap , welke echter Hechts de ftem eener enkele ftad had. In de Land- provincien daarentegen, Gelderland , Overijssel , enz. had men eene gezworene gemeente , welke veel met de thans bepaalde kiesvergaderingen overeenkwam , behalve dat die perfonen ook eenig deel aan de waarborging van de belangen der gemeente hadden. Onder den Koning , en ter zijner keuze , houdt zieh een Raad van State (gelijk van ouds onder de Sta- ten - Generaal) , ten getale van vierentwintig leden, bezig met de maatregelen van inwendig beftuur van den Staat , deszelfs bezittingen in andere werelddee- len, en de voorftellen aan de Staten -Generaal te doen , Digitized by Google I N L E I D 1 N G. 51 doen, alsmede met dicgene, welke deze bij den Ko- ning mogten doen. De Prins van Oranje (dus is de titel van ’s Konings oudften zoon , den beftemden troonopvolger) 5s van regtswege lid van denzelven* Men heeft Ministers voor de Juftitie , den Vice-Preß« dent van den Raad van State , voorts voor het zee* wezen , de buiten- en binnenlandfche zaken , de geld» middelen, koopliandel en volkplantingen, den water« ftaat en publieke werken , den Directeur voor de Her- vormde en andere eeredienften, buiten den Rooro- fchen, voor kunften en wetenfehappen , den Direc- teur-Generaal der ontvangften , en dien der posterijen. Het bewind van oorlog ftaat onder Z. K. H. Prins frederik der Nedcr landen. Bij de regterlijkc magt zijn de voordeeligfte bepalingen voor de burgeriijke vrijheid der ingezetenen bij de Grondwet vastgefteldi Er komt een Wetbotk en een Hooge Raad voor alle de Nederlanden. Nog heeft men de Rekenkamer , den boogen Raad van Adel, beide in den Hage , de hooge Militaire Vierfchaar, het Collegie voor de Munt te Utrecht , de Nederlandsche Bank te Amster* dam , de Bank te Brussel , en andere Collegien. De godsdienstige genootfehappen in Nederland hebben volgens de Staatsregeling gelijke regten , en gelijke aanfpraak op het bekleeden van waardighe- den , ambten en bedieningen. In de noopdelijke ge- westen maken de Heryormden de meerderheid (vier zevende der bevolking) uit, welke gezinte ook de Koning benevens deszelfs geflacht belijdt. Op de- zelve volgen in talrijkheid de Roomschgezinden (twee zevende van alle de ingezetenen), welke in de zui- D 2 de- f Digitized by Google 5* I N L E I D I N G. delijkc Prövincien bijna de gcheele bevolking uitma- ken. Na deze beide kerkgenootfchappen komen (hoewel op een’ verren afftand) in aantal van leden de kleinere Protestantsche gezinten (en vvel eerst de Lutherschcn , daarna de Doopsgczindcn en Rcmor» - tiranten) , voorts de J ansenisten. Te Amsterdam vindt tuen enkele Grickcu en Armeniers. De on- bepaalde vrljheid van geweten in Ncderland lokte voor meer dan twee eeuwen, en ook naderhand, vele Joden, x ooral uit Portugal, herwaarts. Deze Portngccschc Joden onderfchciden zieh door incerde- re befchaving, vvelvaart (fomtijds zeer aanzienlijken rijkdom) en aanzien boven de zoogenaamde Hoog- duitschc Joden ; van welken een groot aantal , voor- al te Amsterdam , wonen. De burgerlijke regten , van welken de Joden , als eene vreemde Natie , lang verfloken waren , zijn hun thans gefchonken. De I/eryormden worden befhiurd j.) in het lioog- fte r essort door een Synode ’t welk niet , gelijk voorheen , provinciaal , maar blijvend nationaal is , en beftaat uit tien Predikanten , uit de onderlchci- de gewcstelljkc kerkbefluren ( Holland in Ztiid- en Noordholland gefmaldecld zijndc), voorts uit eenen predikant der Walsche kerken, eenen ouderling, beurtclings door de Provincialc kerkbefluren te be- noemen , en een’ hoogleeraar van elk der Hooge- fcholen. De Koning benoemt den President en Vi- ce-Pres ident voor elke zitting. Er zijn een of meer Commissarissen Politiek. 2.) De gcweslclijke kerk- besturen worden door de klasfen benoemd. 3.) De- ze zijn teil getale van drieenveertig : zes in Gelder- land; Digitized by Google I N L E I D I N G. 53 land; namelijk Arnhem , Nymegen ■ Zu t fett , Titl , Bommel en Harderwijk ; zes m Zuidholland: ’s Ha- . ge , Rotterdam , Leyden , Dordrecht , Gouda , en Brielle; vijf in Noordholland : Amsterdam , /fitoj*. /en , Alkmaar , Hoorn en Edam ; vier in Zecland; Middelburg,' Zieriizee^ Goes cn -IJzendijke ; drie in Utrecht Utrecht , Amctsfoort en IVijk ; vijf in Friesland': Leeuwarden , .Swe«?*, Harlingen , Do£- kum tn liccretiveen ; drie in Over ifs sei : Zwolle , /)<£. venter cxiKampin; vier in Groningen: Groningen , Winschoten , Appingadam en M Meist uin ; vier m Noordbrabatid ; . ’r Iiertogenbosch , , Heusden , en Eindhoven ; en drie in Drcnthe : Assen , Meppel en Koevorden. 4.) De klasfen zijn vcrdeeld in rin- gen, die Bditer Hechts een toezigt ovcr de onder- fcheidcne gemeenten- hcbben. 