title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Er is in den omgang met die modelten iets aardigs, men leert veel van hen, ik heb dezen winter lui gehad, die mij wel steeds in herinnering zullen blijven. ’k Vind het een aardig woord van Eduard Frere, dat hij zijn modellen zoö aangehouden had, dat ,,celles qui posaient dans le temps pour les bebes, posent main- tenant pour les meres”. Nu adieu Theo schrijf spoedig, ’t beste U van harte toegewenscht, geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. 76 Waarde Theo, 3 Februari. Zeer verlangend ben ik weer naar Uw schrijven; daar wij reeds 3 Febr. hebben (en de tijd van de post 00k heden voorbij) schrijf ik maar eens uit voorzorg. Is ’t dat gij een paar dagen later ge- schreven hebt zoo komt alles in orde, maar wegens ’t geen dezen winter gebeurde met den brief, meid ik het U voor ’t geval gij vöör den eersten mocht hebben geschreven. Dan zoudt ge misschien wel doen eens te informeeren. Ik heb gemerkt dat de bestellers brieven voor den Schenkweg wel eens medegeven aan personen die daar wonen, in plaats van dat ze ze zelf bezorgen. Het is voor de bestellers soms een heel eind uit den koers en ik weet het daarom, omdat de besteller ’t mij zelf wel eens heeft gevraagd iets voor hem te bezorgen onlangs, ’t geen ik natuur- lijkerwijs deed, doch er evenwel bij dacht aan den verloren ge- raakten brief. Enfin! Wij hebben hier deze dagen, vooral van nacht, stormweer. Het zal spoken op zee. Hoe gaat het met Uw zieke? Uit wat gij schreeft, zie ik dingen die mij erg treffen, (b.v. dat zij de schuld betaalde van den man, die haar bedrogen had), die wel iets nobels zijn. Dat ,,niet thuis” treffen van dat lid van de Karner, bracht mij den naam te binnen die Punch geeft aan den secretaris van binnenl. zaken, (the Home secretary is zijn titel). Dit persoonaadje heet in Punch nooit anders dan the seldom at Home secretary. Wat zijn er veel van die Seldom at home men- schen. En hen allen tezamen noemt Dickens het circumlocutie kantoor, circumlocution office. Er staan veel lui te züchten voor de deur van die how not to do it inrichtingen, en niet minder diep wordt er misschien daar ge- zucht, als op de oude Pont des Soupirs. Dezer dagen ben ik erg slap geweest, ik heb mij wat overwerkt vrees ik, en die ,,droesem” van het werken, die naweeen van overspanning, wat zijn die beroerd. Het leven heeft dan de kleur van vuil water, ’t wordt iets als een aschhoop. Dan zou men wel eens een vriend bij zieh willen hebben. Soms heldert dat den doffen mist op. In zulke dagen heb ik soms ontzettend veel zorg over de toe- komst, en melankolie over mijn werk, en voel mij machteloos. 263 77 Maar ’t is gevaarlijk te veel daarover te spreken of te malen, dus genoeg. Ik heb toch zitten werken aan een aquarel, schets weer van spit- ters of liever straatwerkers hier op den Schenkweg, maar ’t deugt niet. Ik heb ook eens met conte een paar figuren geteekend, die geloof ik beter zijn. Niet met conte alleen, maar ’t geheel natgemaakt en de scha- duwen laten vloeien, de lichten weer uitgehaald. Het kan ook wel zijn ik kou gevat heb, maar ik moet vöör ik werkelijk iets doen kan, die lamheid kwijt zijn. Ik ben bezig ,,Uit mijne gevangenistijd” te lezen van Frits Reu- ter, wat erg geestig is. Die Duitschers hebben hun eigenaardigen humor, weer anders dan de Engelschen. Herkomer heeft ook eens een boerenvastenavond gemaakt, iets als Boeren Breughel, waar dat ook sterk in is. Van Herkomer gesproken, ik las onlangs eene soort levensbe- schrijving van hem, ofschoon tamelijk onvolledig. Maar dit viel me in ’t oog onder anderen. Hij heeft een tijd gewoond en geschilderd in een leegstaand huis of dat niet eens af was misschien, daar hij de huur niet had. Toen kwam hij aan de Graphic, en was betrekkelijk uit de zorg. Maar ook toen hij daar reeds geemployeerd was werd hij nog weinig geacht. Zoo zelfs dat het eerste idee van the Last muster at Chelsea Hospital, zijnde een teekening die betrekkelijk maar weinig verschilt van de definitieve compositie doch een zeker ruw aspect heeft, bijna verworpen werd. Niemand van de Graphic administratie keurde het goed, behalve alleen de manager, (’tzou me zeer verwonderen, als die nu nog aan ’t bestuur was.) Die kreeg het er door dat de schets geplaatst werd, en vroeg Herkomer of hij voor hem het meer uitvoerig wilde opnieuw maken. Dat is dus de oorsprong van een schilderij, dat sedert en te Parijs en te Londen de besten in verbazing heeft gebracht. Nu zou ook bijna ieder de eerste schets heel mooi vinden. Tevens stond daar nog in, hoe hij niet iemand is die gemakkelijk werkt, integendeel van ’t begin af en steeds sedert, te worstelen had met een soort onhandigheid, en geen schilderij maakt zon- der ontzettend veel hoofdbreken. Dat hij ook steeds nog zelfs nu, door velen onaangenaam 78 genoemd wordt, is iets wat ik mij haast niet begrijpen kan. Er is niets innigers te bedenken haast dan zijn werk. Als gij komt, zal ik U de houtsnee van het oudevrouwenhuis eens la- ten zien, minder bekend doch niet minder mooi dan de oude mannen. Iets als de naaischool te Katwijk van Israels. Nu schrijf eens spoedig, als ge ’t niet reeds gedaan hebt. Ik verlang erg naar bericht hoe ’t met Uw zieke gaat. Het beste daarmee en met alles. Ook gefeliciteerd met Pa ’s verjaardag. Ik stuurde Pa eene teekening die ik gemaakt had naar aan- leiding van aanmerkingen, die Pa op het eerste oude man- netje van de lithographie gemaakt had. Niet omdat ik Pa precies gelijk gaf, doch ik dacht: nu weet ik hoe ge ’t zoudt willen heb- ben, ik zal het voor U trachten te maken, doch ik vrees het is mij niet gelukt. Zoo ook als men zijn best doet, lukt het niet altijd om de menschen ’t naar den zin te maken. Pa schreef wel niet dat hij ’t niet goed vond, doch het schemerde er toch in door. ’t Kan best zijn ’t ook niet deugde. Enfin, als ge thuis komt, zullen ze ’t U wel eens laten kijken. Adieu, maar zeg hun er niets over. t. a t. Vincent. 264 Waarde Theo, 5 Februari. Hartelijk dank voor Uw brief en voor het geld. Als ik Uwe brieven over Uwe zieke lees of herlees, komt mij veel in de gedachten. En ik zou U nog veel meer er over willen vragen en schrijven, doch vanwege ik de persoon slechts ken door Uwe brieven, is het alles te vaag en te onbestemd en heb ik wel eens een brief er over weer verscheurd. Maar geloof dit, steeds is het in mijne ge- dachten onwillekeurig, en dat behalve de weemoedige gedachte aan haar lijden, zulk eene ontmoeting iets is waar gij dankbaar voor zijt, en als een niet alledaagsch geluk beschouwt, kan ik mij best begrijpen en stem ik volkomen mee in. Dat je *ne sais quoi als van de hei, of dat denken doet aan haar geboorteland die oude kust van Bretagne, is iets, dat op den duur als gij langer met haar zult geweest zijn, eer sterker dan zwakker zal worden meen ik. Ik vond Uwe uitdrukking: ,,zal ze later zijn als de hond met den herdef of iets beters” wel karakteristiek, acht gij het niet waar- schijnlijk dat het den eenen tijd veel van den anderen tijd ver- schillen zal? 79 In een zelfde liefde zijn zooveel verschillende toestanden of ge- daanteverwisselingen; juist door de getromvheid aan een zelfde liefde — dat het telkens weer anders wordt. Het is nog een moeielijke passage die operatie — als ik U was zou ik niet veel tot haar spreken over later eene betrekking zoeken, daar in verband juist ook tot haar voet *) de toekomst zoo onbe- stemd is — laat het liever onbestemd. Want ik zou vreezen juist in b.v. een crisis van pijn, zij zeer ten ontijde een idee fixe om- trent ,,dit of dat moet ik doen” zou kunnen krijgen, dat gebeurt meer bij zieke vrouwen, ’t welk haar mogelijk ietwat obstinaat zou maken tegen haar eigen hart in, en ’t welk U smarten zou, omdat het uit delicatesse was gij haar door het idee van betrek- king, de toekomst juist vrij en onafhankelijk wildet laten, en zij ’t mocht opvatten als was zij U onverschilliger dan wel ’t geval is. Misschien is dit een en ander te vaag uitgedrukt, maar delica- tesse begrijpen de vrouwen lang niet altijd, evenmin als humor, en ofschoon men zeker met delicatesse behoort te handelen, zoo ontstaan er soms misverstanden door, (wel is waar is men daar niet aansprakelijk voor mijns inziens) die ’t leven moeielijker maken. Enfin. Ik weet niet of Heijerdahl b.v. iets schilderachtigs in de vrouw met wie ik ben — zoo in haar dagelijks doen en laten — zou vinden. Daumier echter zeker wel. Ik dacht aan Heijerdahl ’s woord: je n’aime pas qu’une figure soit trop corrompue — bij het teekenen, niet van de vrouw, maar van een ouden man met een verband op ’t oog — en ik vond het niet waar. Er zijn van die ruines van physionomies waar toch iets in is, dat ik b.v. ten volle uitgedrukt zie in de Hille Bobbe van Frans Hals of sommige koppen van Rembrandt. Nu betreffende Heijerdahl, eigenlijk twijfel ik niet of zijn bedoe- lincj met het woord is zoo dat het wel goed zal zijn, maar als men dat er niet bij dacht zou ’t geloof ik niet doorgaan. In den laatsten brief dien ik U schreef, vroeg ik terloops naar ’t werk van Lhermitte. In compte rendus van de Black & White Staat hij bijna altijd bovenaan, als ,,the Millet and Jules Breton in Black & White”, en stond er b.v. eene beschrijving van eene teekening van oude vrouwen op de falaises, en over zijn manier van doen stond, dat niemand brutaler, stouter, krachtiger was dan hij, zöö dat het verbazingwekkend was en niet naar andere *) De zieke moest geopereerd van een gezwe! aan den voet. 8o teekeningen geleek, en breeder dan de breedste was aangezet. Men vergeleek hem bij Legros ook, doch slechts met de buiten - gewoonste, meest hors ligne teekeningen of etsen van Legros, welke, b.v. de kerkbank, ook zeer krachtig en breed zijn. Kerel ik ben nog altijd wat lam, en ik heb een tamelijk duidelijke waarschuwing dat ik voorzichtig moet zijn — mijn oogen voelde ik soms mij vermoeid voorkwamen, maar wilde mij niets in- beelden. Nu van nacht b.v. echter vooral, is er veel afscheiding van het vocht dat men steeds in de oogen heeft, en plakten de oogharen telkens dicht, en het kijken kost mij moeite, en is als ’t wäre troebel. Nu sedert reeds half December zoowat heb ik zitten blokken zonder ophouden, op die koppen vooral. Ik ben deze laatste week expres veel in de lucht gegaan om op te frisschen, en heb een paar baden genomen, veel mijn hoofd met koud water gewasschen etc. etc. Maar in zoo’n tijd is men zoo beroerd, ik heb een groot pak stu- dies — maar ik heb er dan geen pleizier in en vind ze alle siecht. Rappard schreef mij deze week weer, zal pas gaandeweg weer normaal worden schreef hij, was zwak, maar begon nu en dan eens een eindje te wandelen buiten. Schreef anders helder en klaar over verschillende dingen het werk betreffende. Nu en dan krijgt het alles buiten iets lente-achtigs, en ’t zal niet lang duren, of de leeuwerik gaat weer zingen in het weiland. Zoudt gij nog in de lente körnen??? Ik vrees er nu wel voor, ik wou graag eens praten over de studies van dezen winter met U en ook eens met Rappard, als hij beter zal zijn komt hij wel eens. Ik zal betrekkelijk eens een week of zoo rüsten en veel blijven buiten loopen, om eens nieuwe gedachten te krijgen. Ik wou wat halen uit mijn studies voor aquarellen b.v., maar het vlot nu op ’t moment niet. Ik zie er nu net uit in mijn oogen en mijn gezicht alsof ik erg aan het doordraaien geweest ben, wat echter natuurlijkerwijs nie t het geval is — integendeel, maar wie weet of ik over eenigen tijd weer niet eens merk, deze of gene dien ik tegenkom de obser- vatie gemaakt heeft dat ik blijkbaar op den siechten weg ben. Die dingen zijn soms zöö mal, dat ik er onwillekeurig om lachen moet. Er zijn ’s avonds bij het ondergaan der zon effecten van donkere wölken met zilveren randen, die prächtig zijn, b.v. als men op ’t Bezuidenhout of den boschkant loopt. 6 81 Gij kent dat wel van vroeger, uit het raam van ’t atelier is het ook mooi of in ’t weiland, men voelt de lente in de verte en nu en dan is er reeds iets zoels in de lucht. Adieu kerel, nogmaals dank voor Uw brief, heb voorspoed met Uw patient, ik hoop dat ik spoedig weer eens een teekening vind of een Studie waar iets in mocht zitten, het is zoo onpleizierig als men rust nemen moet. Men kan niet rüsten, juist omdat men moet} adieu met een handdruk, t. a t. Vincent. 265 Waarde Theo, 8 Febr. Van harte feliciteer ik U ook met Pa ’s verjaardag, en dank U voor Uw brief, dien ik zooeven ontving en blij mede ben. Dat de operatie achter den rüg is daar wensch ik U vooral geluk mee. Zulke dingen als ge beschrijft, doen ijzen. Möge het nu maar overwonnen zijn, en de crisis althans achter den rüg. Arme vrouw ! Als de vrouwen in hun denken soms niet die energie en veer- kracht hebben als de mannen die er naar gestreefd hebben om door te denken en te analyseeren, zou dat haar kwalijk te nemen zijn, mijns inziens niet, omdat zij in ’t algemeen zooveel meer kracht moeten besteden dan wij in ’t pijn lijden. Zij lijden meer en zijn gevoeliger. En al begrijpen zij soms niet wat men denkt, zij zijn soms wel vatbaar om te begrijpen of men goed voor hen is. Ook al niet in alle opzichten, maar ,,de geest is wel gewillig” en er is eene soort goedheid in de vrouwen soms, die geheel eigenaardig is. Het zal U een pak van ’t hart zijn, dat de operatie heeft plaats gehad. Wat is het leven een raadsel, en wat is de liefde een raadsel in het raadsel. ’t Zelfde blijven is ’t eenige wat ’t in letterlijken zin zeker niet doet, maar de veranderingen zijn van den anderen kant een soort verschijnsel van eb en vloed, en doen aan de zee zelve niets af of toe. Sedert ik U ’t laatst schreef, heb ik mijn oogen wat rust gegeven en er mij goed bij bevonden, ofschoon ze nog steken. Weet ge wat ik onwillekeurig dacht, dat in den eersten tijd van het schildersleven men het zichzelf onwillekeurig soms moeielijk maakt — door ’t gevoel van de zaak nog niet meester te zijn - door een onzekerheid waarin men verkeert of men die overmeesteren 82 zal — door den grooten lust om vooruit te komen — door dat men zichzelf nog niet vertrouwt — kan men eene zekere gejaagdheid niet van zieh af zetten, en men jaagt zichzelf, ook al wil men niet gejaagd werken. Men kan er niets aan doen, en ’t is een tijd dien men ook niet missen kan, en die niet anders mag of kan wezen, m.i. In de studies ook ziet men zelf de gejaagdheid en een zekere preciesheid, die Staat lijnrecht tegenover de kalme breedheid die men zoekt, en toch bevindt men er zieh siecht bij als men bepaald op die breedheid wil gaan werken en zieh toeleggen. Hierdoor ontstaat soms een opkropping van zenuwachtige onrust en overspanning, en men voelt een drukking als op som- mige zomerdagen voor het onweer. Ik heb dat ook weer nu gehad, en als ik me zoo voel verander ik eens van werk, juist om weer van voren af te beginnen. De moeite die men in den eersten tijd heeft geeft soms iets pijn- lijks aan de studies. Dit beschouw ik echter niet als iets wat mij ontmoedigt, omdat ik ’t in anderen, die later dat vanzelf toch meer en meer kwijt- raakten, ook evenzeer als bij me zelf heb opgemerkt. En bij tijden houdt men dat moeielijk werken zijn leven lang geloof ik, maar niet altijd met zoo weinig resultaat als in ’t begin. Wat gij van Lhermitte schrijft is geheel in overeenstemming met wat in de compte-rendu van een expositie Black & White stond. Van eene brutaliteit van aangrijpen, welke haast bij niets hier te vergelijken is dan bij Rembrandt, spreekt men daar juist ook van. ’k Zou wel eens willen weten hoe zoo iemand Judas opvat; gij schrijft over een teekening: Judas voor de schriftgeleerden van hem; ik geloof Victor Hugo dat zou kunnen gedetailleerd be- schrijven, 266 dat men 't zag , maar de expressies te schilderen zou nog moeielijker zijn. Ik heb een blad Daumier gevonden: ,,Ceux qui ont vu un drame” en ,,Ceux qui ont vu une vaudeville”; ik begin hoe langer hoe meer naar Daumier te verlangen. Er is iets pittigs en ,,bezon- kens” in hem, hij is leuk en toch vol gevoel en passie; soms dunkt mij, b.v. in de dronkaards, en waarschijnlijk ook in de Barricade die ik niet ken, vind ik een hartstocht, die men zou willen vergelijken bij het wit gloeiend zijn van ijzer. Dat is ook in sommige koppen van Frans Hals b.v., ’t is zöö stem- mig, dat het koud schijnt, en kijkt men er even op. . . dan 83 Staat men verbaasd, dat iemand blijkbaar met zooveel emotie werkende en geheel opgaande en zichzelf verliezende in de na- tuur, tegelijk die tegenwoordigheid van geest heeft om met zoo vaste hand het er op te zetten. In studies en teekeningen van de Groux vond ik iets dergelijks. Misschien is Lhermitte ook zoo’n wit gloeiende. En Menzel ook. Er zijn wel eens in Balzac of Zola van die passages, o.a. in Pere Goriot, waar men in woorden een graad van passie vindt die wit gloeiend is. Ik denk er wel eens over om een proef te nemen, om op een heel andere wijs te gaan werken. Namelijk meer te durven en te wagen. Alleen ik weet niet of ik niet nog meer direct het figuur absoluut met model moet bestudeeren. Ik zoek ook naar een middel om naar verkiezing het licht op ’t atelier te kunnen afsluiten of laten invallen. Het valt nu niet genoeg uit de hoogte dunkt mij, en er is te veel. Voorloopig heb ik met bordpapier wel eens afgesloten, maar ik zal zien ik van den huisbaas luiken krijg. Wat in den brief stond dien ik U schreef verscheurd te hebben, is wel in den geest van wat gij zegt. Maar bij ’t meer en meer merken, dat men zelf niet volmaakt is en tekort schiet, en anderen dat zelf de ook hebben, en er dus gedurig moeielijkheden körnen die het tegenovergestelde zijn van illusies, zoo geloof ik dat wie daardoor den moed niet ver- liezen en niet onverschillig worden, er door rijpen en men moet verdragen juist om te rijpen. Soms kan ik me haast niet begrijpen evenwel, dat ik pas 30 jaar ben en voel mij zooveel ouder. Dan n.l. voel ik me ouder, als ik denk dat door de meesten die mij kennen, ik als een mislukt sujet wordt beschouwd, en meen dat als er niet nog een paar dingen veranderden ten goede, dit wer- kelijk het geval zou kunnen worden, en als ik denk 7 zou zoo kunnen worden , dan voel ik dat met een realiteit dat ik er geheel onder gedrukt ga, en mij de lust vergaat, als was ’t werkelijk zoo. Ben ik nu meer normaal en kalm gestemd, dan ben ik wel eens blij dat 30 jaar om zijn, en niet om zijn zonder dat ik voor ’t ver- volg daar iets in geleerd heb, en voel kracht en lust voor de vol- gende 30, voor zoover ik ze haal. En zie in mijn verbeelding jaren van ernstig werk, en gelukkiger dan de eerste 30. 84 Hoe het in werkelijkheid zijn zal, het hangt niet alleen van mij af, de wereld en omstandigheden moeten ook medewerken. Dat wat mij aangaat en waarvoor ik aansprakelijk ben, is dat met die omstandigheden waarin ik ben, ik woeker en mijn best doe om vooruit te körnen. Als werkman is men op den leeftijd van 30 juist aan ’t begin der periode waar men vastheid in zieh voelt, als zoodanig voelt men zieh jong en vol lust. Toch is er tegelijk een tijd van ’t leven achter den rüg, die maakt dat men weemoedig is dit of dat nooit meer terug zal körnen. En is het geen laffe sentimentaliteit soms een zekeren rouw te voelen. Enfin. Veel begint eigenlijk pas als men een jaar of 30 is, en zeker is dan alles nog niet uit. Maar men verwacht niet dat van het leven, wat men reeds ondervonden heeft ’t niet geven kan. Men begint veeleer duidelijker in te zien, dat het leven maar een soort van bemestingtijd is, en de oogst is niet hier. Daarom heeft men ook wel eens een qu ’est-ce-que qa me fait tegenover het oordeel van de wereld, en mag men betrekkelijk als dat oordeel al te sterk drukt, het zieh van de schouders schudden. Misschien moest ik nu dezen brief ook maar weer liever ver- scheuren. Dat de toestand jler vrouw U zeer absorbeert, kan ik mij begrijpen, en is wel een van de dingen die noodig zijn voor haar behoud, en het goed gaan der herstelling ook. Want men moet er zieh inwerpen, en geldt het woord v/el eens: if you want it well done, you must do it yourself, you must not leave it to others. Dat wil zeggen de algemeene zorg er voor, en het overzien van ’t geheel moet men vasthouden. Wij hadden een paar echte lentedagen, o.a. 1.1. Maandag, waar ik van genoten heb. De wisseling van de jaargetijden is iets dat het volk erg voelt. B.v. in een buurt als de Geest, en in die hofjes of zoogenaamde „geefhuisjes”, is de winter altijd een benauwde en moeielijke en bange tijd, en de lente eene verlossing. Als men er op let, ziet men zoo ’n eerste lentedag een soort evangelie is. En het is navrant om zooveel grauwe verflenste gezichten op zoo’n dag expres naar buiten te zien körnen, niet om iets be- paalds te doen, maar als om zieh te overtuigen dat de lente er is. Zoo b.v. verdringen zieh soms allerlei personen van wie men 85 ’t niet verwachten zou, op de markt rond eene piek waar een koopman met crocussen, sneeuwklokjes, morgensterren en andere bloembollen Staat. Soms een perkamente commies van een minis- terie, een soort Josserand blijkbaar, in een kale zwarte jas met vetten kraag — die bij de sneeuwklokjes vind ik mooi. — Ik geloof dat het arme volk en de schilders met elkaar gemeen heb- ben het sentiment van het weer, en de wisseling der jaargetijden. Natuurlijkerwijs voelt iedereen dat, maar voor den meer ge- goeden burgerstand zijn het zoozeer geen evenementen, of ver- ändert het de gemoedsstemming in ’t algemeen niet heel veel. Een aardig woord van een polderwerker vond ik: ,, ’s winters lijd ik evenveel kou als het winterkoren”. Nu, voor Uw zieke zal de lente zeer zeker ook welkom zijn, möge het haar goed gaan. Wat is die operatie eene moeielijke, althans ik schrikte toen ik de beschrijving las. Met Rappard gaat het beter, schreef ik U hij zenuwkoorts in ’t hoofd gehad heeft ? Voor hij weer als vroeger kan werken moet nog duren, maar hij is begonnen te wandelen nu en dan. Ik zal Uw raad om eens met thee de oogen te betten, opvolgen als ’t niet weg gaat. Daar het aan ’t verminderen is, laat ik het nu voorloopig zijn natuurlijken gang maar gaan. Want vroeger heb ik er geen last van gehad, behalve dezen winter nog eens met kiespijn, en geloof dus het meer iets toevalligs is doordat ik mij buitengewoon ingespannen had. En integendeel kan ik tegenwoordig de vermoeienis van de oogen bij het teekenen beter uithouden dan in ’t begin. Schrijf weer spoedig als ge kunt, en geloof me met een handdruk, t. a t. Vincent. Ik weet niet of gij de ,,geefhuisjes” op de Brouwersgracht tegen- over ’t gasthuis kent. Ik wou daar wel eens gaan teekenen als het weer het toelaat. Ik maakte deze week er reeds een paar krab- bels. Het zijn eenige rijen huisjes met kleine tuintjes, die naar ik meen het armbestuur hooren. 266 Beste broer, Het is weer Zondag en ik schrijf weer eens. Soms komt het mij voor ik nog niet warm en hartelijk genoeg U gezegd heb, hoe zeer mij getroffen heeft, wat gij mij dezen laatsten tijd mededeeldet. 86 Wat betreft of eene oprecht gemeende liefde een illusion perdue zou kunnen worden, ik betwijfel niet of zoo gaat het soms; ’t zou me zeer verwonderen als ’t in Uw geval zoo gaan zou, en met mij zelf geloof ik ook niet dat het zoo gaan zou. Michelet zegt wel eigenaardig dat liefde eerst een spinnerag is, en groeit tot de sterkte van een kabeltouw. Wel te verstaan op conditie van getrouwheid. Ik wandelde dezer dagen veel op de Geest, en in die straten en Stegen waar ik veel met de vrouw verleden jaar in ’t begin ge- loopen heb. Het was nat weer, ik vind het alles daar dan prächtig, en toen ik thuis kwam zei ik tot de vrouw, ’t is nog net verleden jaar. Ik schrijf dit eens met betrekking tot desenchantement, neen, neen, er is wel een verflensen en weer uitspruiten in de liefde als in de heele natuur, doch niet een sterven geheel en al. Wel is er eb en vloed, doch de zee blijft de zee. En in de liefde ’t zij voor eene vrouw, ’t zij voor de kunst b.v., tijden van uitputting en machteloosheid, doch niet een blijvend desenchantement. Ik beschouw liefde, even als vriendschap, niet alleen als een ge- voel maar vooral als een actie, en juist als het een werkend zijn is, en een inspanning, zoo heeft het een revers van afmatting en machteloosheid. Waar men oprecTit en te goeder trouw lief heeft, daar rust geloof ik zegen op, ofschoon dat de moeielijke tijden niet weg neemt. Ik ben blij dat het met mijn oogen niet erger is, en veeleer reeds veel minder, maar geheel weg is ’t nog niet, en ik moet er mee voorzichtig zijn. ’k Moet u zeggen, ik was er niet over gesticht. Wat zou ik graag eens met u praten — want ik ben niet moede- loos over het werk, niet lusteloos en ook niet machteloos, maar ik zit er wat mee in, en dat komt misschien omdat ik eens wat wrijving zou moeten hebben met zulken, als men er mee over spreken kan; en met wie zou ik er hier in de gegeven omstandigheden over kunnen spreken, er is er op ’t moment geen een met wien ik ver- trouwelijk ben. Niet dat ik meen er geen te vertrouwen zijn, dat zij verre, maar met zulken ben ik ongelukkigerwijs te weinig in relatie. Ik denk wel eens dat nu jaren geleden, toen ik voor ’t eerst te ’s Hage kwam bij G. &Co., van de drie jaren die ik er door- bracht, twee tamelijk onpleizierig waren maar het laatste veel gezelliger, en dus wie weet of ook nu weer niet een dergelijk verschijnsel zal plaats hebben. Ik vind het spreekwoord heel leuk: when things are at the worst 87 they are sure to mend, doch nu vraag ik soms wel eens, zijn we nu onder de hand aan ,,the worst”, want ,,the mending” zou mij niet onwelkom zijn. Enfin. Dezer dagen las ik ,,le Peuple” door Michelet, of liever las het een tijd geleden reeds dezen winter, maar het kwam eerst dezer dagen in herinnering weer sterk bij mij op. Dat boek is snel en blijkbaar gehaast geschreven, en als men slechts dat van Michelet las, zou men geloof ik ’t niet heel mooi vin- den, of er minder door getroffen worden. De meer doorwrochte boeken als La Femme, L’Amour, La Mer en de Histoire de la Re- volution kennende, vond ik het iets als eene ruwe schets van een Schilder, van wien ik veel houd en had het als zoodanig een bijzonder charme. De manier van doen van Michelet vind ik voor mij benijdenswaardig. Ik twijfel geen oogenblik, of onder de schrijvers zullen er veel zijn, die de techniek van Michelet afkeuren, zooals sommige schilders meenen ’t recht te hebben de techniek van Israels te bedillen. Michelet voelt sterk, en wat hij voelt smeert hij er op, zonder zieh in ’t minst te bekommeren hoe hij ’t doet, en niet in ’t minst aan ,, techniek” of algemeen aangenomen vormen denkende in an- deren zin, dan voor zoover hij ’t in een of anderen vorm gooit, zoö dat ’t te begrijpen is voor wie ’t begrijpen willen. Le Peuple is m.i. minder een premiere pens£e of impressie echter, dan veeleer een onaf ge werkte maar vooruit toch doordachte en gewilde conceptie. Sommige brokken zijn blijkbaar in haast naar de natuur gedaan, en toegevoegd aan andere gedeelten die meer doorwerkt en gezöcht zijn. — De Bock schijnt, naar zijn pelsjas te oordeelen, in buitengewoon florissante omstandigheden te zijn, ik had hem nu in ’t geheel niet gezien in maanden, maar kwam hem tegen eenige dagen geleden, zooals gezegd in allerprachtigste pelsjas, etc. Toch vond ik hem er niet florissant uitzien. Hebt gij wel eens in u zelf Sympathie gevoeld voor een persoon, in wien gij zaagt dat hij ongelukkig was, doch die evenwel zieh voordeed en be- schouwd werd als voorspoedig, en dan in uzelf gevoeld: als ik zocht vrienden met hem te worden, zou hij of denken dat ik hem verneukte, en zou ’t haast ondoenlijk zijn zijn vertrouwen, veel meer nog zijn gehechtheid te winnen — of al kwam ik zoo ver, zou hij toch zeggen ,,ik ben eenmaal in dit schuitje” etc., en zouden we niets op elkaar kunnen uitwerken? Het is zöo dat 88 ik aan de Bock denk, en ofschoon ik wel degelijk Sympathie voor hem heb, en veel van wat hij maakt mooi vind, zoo geloof ik niet, dat hij en ik iets aan elkaar zouden hebben, en wij tegen- overgestelde dingen zien in het leven vooral, en in de kunst ook. Het is mij wel eens moeielijk om eene vriendschap op te geven, maar als ik op een atelier kom, en zou moeten denken bij mijzelf: spreek over koetjes en kalfjes, raak geen kwestie aan die impor- tanter is, en zeg niet Uw eigenlijk gevoelen over dat of dat in de kunst, dan zou ik er melankolieker door worden dan als ik ge- heel weg bleef. Juist omdat ik graag oprechte vriendschap zou zoeken en volhouden, is het mij moeielijk mij te schikken naar conventioneele vriendschap. Als van weerskanten verlangen bestaat om vriendschappelijk te zijn, wordt men, ook al heeft men eens oneenigheid, zoo licht niet geergerd aan elkaar, of al wordt men dat, men maakt het weer op. Waar conventie is, is ’t haast onvermijdelijk er bitter - heid ontsta, juist omdat men zieh niet vrij kan gevoelen, en al uit men dan ook zijn wäre gevoelens niet, zoo zijn die toch vol- voldoende om wederzijds een blijvende onaangename impressie achter te laten, en het hopeloos te maken men met mogelijkheid iets aan elkaar hebben kan. Waar conventie is daar is argwaan, en uit argwaan körnen allerlei intrigues. En met wat meer op- rechtheid, zou men elkaar ’t leven makkelijker maken. Intusschen wordt men toch gewoon aan bestaande toestanden, maar normaal is het niet, en als het mogelijk was in eens zieh te verplaatsen een 30, 40 of 50 jaar terug, zou men geloof ik in dat tijdvak meer zieh thuis gevoelen dan in dit, dat wil zeggen gij of ik b.v. zouden er ons thuis in voelen, geloof ik. Over 50 jaar zal men geloof ik, dit tijdvak niet terug wenschen. Want komt er een ,,pruikentijd ’ ’ uit voort, zoo zal men te suf zijn om in ’t geheel er over na te denken, en als er verandering ten goede komt, tant mieux. Ik geloof niet dat het absurd is, het mogelijk te achten er nog weer een soort pruikentijd in de toekomst kan liggen, want dat vfrät men de pruikentijd noemt in de Hollandsche geschiedenis, had toch ook zijn oorsprong in het loslaten van principes, en in het vervangen van het oorspronkelijke door het conventioneele. Als de Holländers willen, zijn ze de staalmeesters, maar als het zout zouteloos wordt, is het een pruikentijd. Niet opeens, doch dat ’t er van körnen kan, bewijst de geschiedenis. 89 Het is mij wel eens moeielijk te gelooven, dat een tijdvak van b.v. slechts 50 jaar voldoende is, om eene geheele verandering teweeg te brengen, zoo dat alles omgekeerd is. Toch juist door soms na te denken over de geschiedenis, ziet men die betrek- kelijk zoo snelle en onophoudelijke wisselingen. En ik voor mij kom daardoor juist tot de conclusie, dat ieder mensch, zij ’t 00k een klein, toch nog altijd eenig gewicht in de schaal legt, en ’t niet onverschillig is hoe men denkt en handelt. De strijd is maar kort, en ’t is de moeite waard oprecht te zijn. Als er velen oprecht zijn, en willen wat zij willen, dan wordt het heele tijd- vak goed, althans energiek. Ja ik denk veel aan wat gij in den laatsten tijd mij hebt geschre- ven. Ik geloof er een groot verschil zal zijn tusschen de vrouw welke gij hebt ontmoet, en die met wie ik nu reeds een vol jaar ben, maar zij hebben met elkaar gemeen het ongeluk, en dat zij vrouwen zijn in elk geval. In ’t groot beschouwd is zoo ’n ontmoeting als eene verschijning. Hebt gij van Erckmann Chatrian Madame Therese gelezen? Daar komt eene beschrijving van eene herstellende vrouw in, die erg treffend en mooi gevoeld is, ’t is een eenvoudig boek maar het is diep tegelijk. Als gij Mme. Therese niet kent, lees het eens, ik geloof dat zij het 00k mooi zou vinden, en er door getroffen worden. Ik betreur het wel eens dat de vrouw met wie ik ben, boeken al evenmin als kunst begrijpen kan. Maar dat (ofschoon zij dit gedecideerd niet kan) ik toch zoo aan haar gehecht ben, is dat niet een bewijs er iets oprechts tusschen ons is? Later wie weet of zij ’t niet leert vatten, en het een band temeer tusschen ons wordt, maar nu met de kinderen begrijpt gij, zij ’t hoofd reeds vol heeft. En juist door de kinderen vooral is zij in aanraking met de werkelijkheid, en leert vanzelf. Boeken en werkelijkheid en kunst zijn voor mij soortgelijk. Vervelend gezelschap zou ik iemand vinden, die buiten ’t werkelijke leven wäre, maar iemand die tenvolle daarin is weet en voelt vanzelf. Als ik de kunst niet in het werkelijke zocht, dan zou ik waar- schijnlijk haar dom vinden of zoo, nu wou ik het wel liever anders, maar ben toch tevreden met wat het is. Ik hoop deze week weer geregelder te kunnen werken; ik voel het zoo dat ik om in te halen wat ik laat begonnen ben, dubbel 90 moet werken, en ’t is juist het gevoel dat wat mijn leeftijd be- treft ik bij anderen ten achter ben, dat mij geen rust laat. Dezer dagen zal Montmartre wel die eigenaardige effekten heb- ben, die Michel b.v. geschilderd heeft, n.l. dat verdorde gras en zand tegen de grijze lucht. Althans in de weilanden is het tegen - woordig dikwijls zoo van kleur dat men aan Michel denkt, de grond geel-bruin, verdord gras met een natten weg met plassen, de boomstammen zwart, de lucht grijs en wit, de huizen op een afstand tonig en toch nog kleur hebbende b.v. in ’t rood der daken. Die effekten zijn sprekend genoeg, en het geheim van Michel is een zoodanig, dat het afhangt (als bij Weissenbruch) van juiste opmetingen nemen, juist proporties zien van voor- grond tegen achtergrond, en ’t juiste voelen der richting die de lijnen nemen door perspectief. Deze kwesties zijn niet een toevallig vinden, (’twerk van Michel is overvloedig genoeg, en ik zie er duidelijk uit hoe hij als ’t wäre op een hoogte was, dat fiij het speiende deed), maar het is een weten , en ik geloof dat Michel vöor zijn tijd dat alles vlotte, wel eens verbaasd en teleurgesteld heeft gestaan, dat het niet vlotten wilde. m Hoe eenvoudig het alles schijne, er zit een zeer uitgebreide alge- meene wetenschap achter, als achter meer eenvoudig er uitziend werk, b.v. dat van Daumier. Nu. ik eindig dezen, schrijf weer spoedig als ge nog niet reeds ge- schreven hebt. Ik ben verlangend te weten of bij Uw patient zieh geen buitengewone gevolgen van de operatie hebben geopenbaard. Ik vind het wel aardig, dat in den eersten brief dien ik van Rap- pard nu na zijn ziekte ontving, hij weer met veel animo schreef juist over houtsneden die hij gevonden had, o.a. van Langon. Hij is er nu zöö attent op, dat ik hem niet meer animeer, en in ’t begin hechtte hij er toch evenmin aan als anderen. Zijn col- lectie wordt zeer goed, en ik meen in wat hij doet en wil, in- vloed te zien juist van de Engelschen, ofschoon hij er verre van- <laan is natuurlijkerwijs iets te imiteeren. Maar dat hij b.v. stu- dies ging maken in de Blindeninrichting vöör zijn ziekte, is een flink praktisch gevolg van zijn liefde voor teekenaars als Herkomer of Frank Holl. Adieu kerel, schrijf spoedig, met een handdruk, t. a t. Vincent. 9i 267 Waarde Theo, Recht hartelijk dank voor Uw brief en hoogst welkom was mij ’t ingeslotene, het helpt mij terdeeg. Ik begin met U te zeggen dat het een pak van mijn hart is, het verleden van de vrouw over welke gij schrijft, iets heel anders is dan wat ik eerst onwille- keurig gedacht had. Dat n.l. zij niet alleen misere gekend heeft of bekrompenheid, doch ook iets anders, zoodat ik meen dat zij veel meer dan eene vrouw, die van jongs aan door de misere ge- krenkt is en niet beter weet of ’t hoort zoo, U ten volle appre- cieeren zal, ook wat beschaving en ruimere begrippen aangaat. Aan ’t geen ge zegt omtrent lezen b.v., zie ik, dat zij een gevoel heeft ’t welk veel andere vrouwen absoluut niet hebben. En eene vrouw als zij, wat is ze zonder man die haar waardeert en begrijpt? Iets navrants, ja ge zegt het wel, iets als een geest of schim. Het is voor ons mannen ook wel eens bitter hard, dat alleen zijn. Het woord van Michelet is diep: ,,Pourquoi y a-t-il une femme seule sur la terre?” Gij zeidet eens of liever schreeft het: ernst is beter dan de fijnste raillerie, nu juist is het hier ook zoo mee, moet men zoo’n figuur niet ernstig opvatten? Ik bedoel, het leven van ons mannen is zoo afhankelijk van onze relaties met de vrouwen, en omgekeerd is het natuurlijkerwijs evenzoo, dat het mij voorkomt men niet met de vrouwen spotten moet of het licht achten. Als men goed leest zijn de Petites miseres de la vie conjugale van Balzac zeer, zeer ernstig, en goed trouw gemeend, niet om te scheiden doch om te vereenigen, doch dat zien niet allen er in. Mij dunkt dat in het werk van Ary Scheffer gij haar ook terug zult vinden. Betreffende lectuur, zoo komt mij het werk van Michelet voor iets te zijn wat haar stemming en toon zal geven. En Victor Hugo evenzeer. En de lectuur, die Michelet zelf wenschelijk acht voor eene vrouw, is 1’ Imitation de Jesus Christ van Thomas a Kempis, natuurlijk de oorspronkelijke uitgaaf, niet het verknoeide wat door de geestelijkheid verdraaid is. Doch van Fransche literatuur weet ge allicht meer dan ik. Het boek van Thomas a Kempis is zoo mooi als b.v. Ary Scheffer’s Consolator, het is iets dat men bij niets anders kan vergelijken. Maar ik heb er wel eens uitgaven van gezien, die geheel met op- 92 zet verdraaid en veranderd waren, doordat aan elk hoofdstuk was toegevoegd een soort uitlegging, die afschuwelijk was. Zoo heb ik er nog een zelf, waar ik me eens aan bekocht heb. En weet ge wat mij voorkomt iets uitstekends te zijn, juist als een zieke frissche lucht uit het boek moet inademen? Het is La nature chez eile van Bodmer met den text van Theo- phile Gautier . De oude Serien verkrijgbaar aan de Illustration of Monde illustre. Doch ik zag onlangs een Nature chez eile, die veel dünner en minder frisch was dan de eerste series, en waar de text ook niet van Th. G. was, geloof ik. Waarschijnlijk later door Bod- mer gemaakt, toen hij wat van zijn eerste entrain verloren had. Kerel, ik heb met zoo’n pleizier visscherskoppen geteekend met den bewusten zuidwester, waarop, toen ik hem kreeg, de visch- schubben nog vastgeplakt zaten. Het gevoel, dat gij op Uw wandeling naar het gasthuis of zieken- inrichting zult gehad hebben den dag, dat gij haar bezocht nadat zij de operatie had ondergaan, is dat niet een van die dingen, waar men haast niet over spreken kan, zoo sterk zijn die emo- ties, althans toen gij me schreeft over die operatie, dacht ik terug aan verleden zomer, toen ik de vrouw bezocht den dag van haar bevalling. Ge schreeft onlangs over zekeren Laurensy die meestal groote teekeningen of schilderijen maakte. Nu wist ik niet wie hij was, (tenzij een die oostersche landschappen etc. maakt), maar heden zag ik eene ets van Courtry, naar een schilderij van Jean Paul Laurens, eene scene uit den revolutietijd, en vond die zeer mooi, vooral wat sommige typen en koppen betrof. Maar dat zijn schilderijen misschien niet zoo mooi doen als de ets, acht ik zeer wel mogelijk. Blijft het werk van Jules Goupil nog mooi? Zulks te vragen, daar komt men toe, als men mannen als b.v. Emile Wauters en Hoe- terinx hun krachtige grepen in de werkelijkheid ziet verwisselen voor zaken, die ja precies en ook fijn gevoeld zijn, doch het stoute van hun eerste werk niet halen, en haast eene zekere be- deesdheid verraden. En als ’t zoo gaat, dat is jammer. Om stout te blijven, als Israels b.v., wat zijn er weinig, die het volvoeren. Ik zag onlangs eene nieuwe uitgaaf van de prentenboeken van R. Caldecott, en kocht er twee van, n.l. illustraties bij Washing- 93 ton Irvings Sketchbook, welke 2 tezamen slechts 1 Shilling nu kosten, ’t Is eene beschrijving van ’t Kerstfeest op een dorp in ’t begin van deze eeuw. Die kleine teekeningetjes zijn pittig als die van Jacque b.v., of Menzel. Ge moet als ge komt, toch 00k eens weer de houtsneden zien. Er zijn van die lui, zooals nu Caldecott b.v., die geheel eigenaardig zijn en verbazend interes- sant. Wat wou ik we zoo ’s avonds of Zondags eens meer samen zijn konden. Om zoo eens te zoeken in van die dingen, die menig- een voorbij loopt. Ik ben aan ’t lezen van Eliot : Middlemarch. Eliot analyseert als Balzac of Zola, doch Engelsche toestanden met een Engelsch gevoel. Adieu kerel, het beste met alles en nogmaals hartelijk dank, t. a t. Vincent. 268 Waarde Theo, Reeds Zondag had ik U willen schrijven, maar ik wachtte er nog mede, omdat ik iets doende was wat nog niet beslist was. Een week of wat geleden las ik Fritz Reuter ’s , ,Uit mijn gevangenis- tijd”, waarin allergeestigst beschreven wordt hoe Fritz Reuter en anderen, die vestingstraf hadden, zieh het leven zoo gezellig mogelijk maakten en van hun ,,plaatsmajoor ” verschillende Privileges bemachtigden. Dat boek bracht mij op de gedachte om mijn huisbaas te atta- queeren, 00k met het 00g op zekere verbeteringen, die mij het werk gemakkelijker zouden maken. En ik ben dikwijls over en weer te Voorburg geweest waar hij woont, om een en ander van hem gedaan te krijgen. Er lagen hier oude blinden en planken, die ik gebruiken wilde, doch het kostte moeite ze te krijgen. Doch ik heb ze. Ge weet er zijn 3 ramen op ’t atelier. Die geven veel te veel licht, zelfs als ik ze afsluit, en heb ik reeds lang er over gedacht hoe het te verbeteren. Maar hij wilde niets doen, tenzij ik ’t hem betaalde. Maar nu heb ik door een nieuwe attaque 6 stuks blinden en een stuk of 6 lange planken. Die blinden worden nu doorgezaagd, zoodat er luiken körnen waarmee men manoeuvreeren kan, en naar verkiezing meer of minder licht kan afsluiten of laten invallen, ’t zij van boven, ’t zij van onder. 94 Uit dit krabbeltje zult ge denk ik wel zien, het heel leuk gaat. En de planken zijn voor een groote käst in ’t alkoof tot berg- plaats van teekeningen, prenten, boeken, en kapstok voor diverse kielen, buizen, oude jassen, doeken, hoeden en den zuidwester niet te vergeten, die ik voor de modellen noodig heb. Ik heb den huisbaas trouw betaald, en hem nu kort en bondig gezegd, dat als hij de huur laag vond voor het huis, ik zulks niet wilde tegenspreken, doch hem in consideratie wilde geven die huur op zichzelf voor mij zwaar was. En ik zöö niet grif werken kon , en niet vorderen voor ik beter licht had. Dat als hij ’t niet veränderen kon, ik van mijn kant werkelijk van atelier zou moeten veränderen. ar\ Dat als ik ’t kon betalen, ik ’t over mijn kant zou laten gaan, maar nu niet in omstandigheden was om meer te betalen dan ik deed. Dat dus hoogere betaling van mijn kant buiten kwestie was, en ’t er van afhing of ik blijven zou, of hij al dan niet dit wilde maken; was hem mijn weggaan onverschillig, zoo zouden we als goede vrienden zonder meer woorden scheiden. Nu toen 95 zei hij : neen, hij wilde wel iets doen, en zoo kwamen we eindelijk er op neer dat ik alleen een paar gülden werkloon te betalen heb. Hij is herhaaldelijk zelf op ’t atelier geweest, en is niet een af- zetter bepaald, ofschoon een tamelijk scherp sabeltje, (iets van een Yankee). En ’t scheen dat het atelier hem meeviel, (hij was er niet geweest sedert Juli verleden jaar) en althans op ’t atelier zijnde kreeg ik het er door, en zelfs makkelijker dan ik ge- dacht had. Had men maar altijd op ’t atelier met de lui te doen! maar ik voor mij kan daarbuiten niet veel van de lui gedaan krijgen en niet goed met ze omgaan. 