title: De verdiensten onzer voorouders in het vak der diplomatie
creator: Vreede, George W
text: « Zie hier , wier welbelegde woorden 9 Gestemd op mannelijken toon , De ichaal vereflenden van ’t Noorden , En beeiden Dencmarkcns lioon.» Digilized by Google 29 land , in de wäre beteekenis des woords , zelj ständig mögt heeten , noch door Franschen , noch door En- gelschen , noch door eenigen anderen vreemden in- vloed bestuurd. Wilt Gij beter zijn geheim kennen , ik zal dit door Kluit laten ontvouwen, die wist ,• wat Staatkunde was. (i)- t « Gelijkhet metde menschen gaat , dusluiden zijne woorden , zoo gaat het met de Natien . Zelden be- günstigen zij elkander , dan voor zoo verre en zoo lang zij daarin haar eigenbelang bevorderd zien , al is het , dat zij door verdragen zijn verbonden , alzoo * men dan den regel van eigenbehoud of convenientie weet te pas te brengen. Dit is , helaas! in het Staatsregt van Europa als een axioma geworden , en ’t wäre te wenschen , dat Staatslieden en Minis- • 11 • ters. dit meer in ’t oog hielden ; niet , om ’t na te volgen , maar , om zieh van vleyende beloften , en ’t schoon voordoen van anderen te wachten. Dit was , zegt Kluit, de schrandere politiek van den Heer Johan de Witt.» (2) Hetgeen mij voorkomt , een meesterstuk zijner Staat- 4 4 ' V * (1) Jets over den Engelach . Oorlog , bl. 148. (1794.) (2) Hiermede stemt Sihoh Stetl in tijne Ophomat en Bloei der NederU overeen. Baco f de Sapaient Veter . v. Sttx s. Fobdeea , ( Lugd . Bat • 1623* Ed . tert,) waarschuwde ook voor een onbe- kommerd vertrouwen op de heiligheid Tan' verdragen: « Illud nimio plus quam oporteret verum est, Fobdeea. quacunque solen- nitate et religione iuramenti munita parum firma esse. — Tanto magis , quod Principibus facile sit per pratextus varioa , et apeexosoa , cupiditatea auoa , et fidem minus ainceram tueri 1 1 velare,* etc. Digitized by Google 30 I künde te zijn, is de zcgepraal op Vadcrlandschevoor- oordeelen behaald, wanneer de nood buitengewone maatregelen eischte. Als de magt van Frankrijk te zwaar en overwigtig op Europa drukte , en bet ge- heele vasteland dreigde te beheerschen , zoo niet te overweldigen , maakte de Witt geene zwarigheid , zieh tegen dien vijand met Staten te vereenigen , welke men gewoon was , als de erfvijanden van Nederland aan te zien. Tachtig jaren lang had men tegen Spanje gestreden ; blocdige oorlogen hadden Nederlanders en * Engelschen elkander wederkeerig doen baten , eene stemming , die nog heden niet verdwenen is. Gelooft Gij , G. H. , dat zij eveneens den helderen blik van de Witt benevelde ? Neen — hij had eene groot- schere Staatkunde. Hij dacht, dat het stelsel van het TVeteldburgerschap met reden afkeuring ver- diende , wanneer het onverseküligheid voor den ge- boortegrond voedde ; maar , hij dacht niet minder , dat het stelsel van nationale antipatkie'en in zijne gevolgen heilloos en bespottelijk was. Voor het we- zenlijk welzijn van zijn dierbaar Vaderland meende hij , dat men uitgewischte schulden niet weder op- halen en oprakelen moest. En , ik vraag het met vertrouwen : waar eindigen dan de verwijten ? waar komt dan ooit rust en vrede? waar daagt dan ooit op de wereld het Rijk van verlieh te en broeder- lijke eendragt tusschen alle Staten op ? — Neen — z6o bekrompen dachten onze Vaderen niet, toen zij Spanje eene grootmoedige , maar tevens, echt Digitized by Google 31 staatkundige hulp boden , — dat zelfde Spanje , (1) betwelk zij voor de edelste belangen der Mensch- heid tachtig jaren lang hadden beoorloogd: zo6 dachten zij niet, toen zij de eerzucht van Lodewuk willende stuiten, met Engeland en Zweden de han- den in edn sloegen en het Brievoudig verbond (2) sloten , nadat de Ruyter naauwelijks van de boorden der Theems zegevierend was terug gekeerd. Het is zulk een genot , de Verdiensten van Mannen te herdenken , die , zoo als de Witt , in plaats van liefde en erkentelijkheid, de schrikkelijkste misken- ning en ondankbaarheid ondervonden , dat ik welligt te lang bij zijne Staatkunde verwijle. Ik mag echter niet voorbij gaan te herinneren, dat de Witt , bij al j zijne Diplomatische handelingen , den rang der Republiek , (3:) als eene eerste , zoo niet de eerste j Zeemogendheid van Europa, met den meesten ijver deed eerbiedigen ; dat hij , die eene zeldzame ken- ; nis der belangen van handel , zeevaart en nijverheid J bezat, met eene bewonderenswaardige zorg in alle (1) Maar Spanje soll verdient niet minder lof. Z. de Mim .. Hiet. cl Polit, d. Pays-Bas Autrich. van den Keiierl. Staatsraad 1 2 3 bs Nbm , 1. 10Ö. , >.i hi... •* ' (2) Over dat Verbond spreekt Heeren *eer «choon^, Gcsch. d,. Europ. Staatensyst. I. 218. Z. mede het Essai sur la nicessiti du ritabl. du Boy . d. Pays-Bas , 1833 p. 6. " «t j \ * (3) Bes. Holl. 20 April J662. 9 Dec, J666 , aan Ambassadeur« jn de Verlader, der Staten-Generaal niet den titel vau Excelleotie te geven. v* Zvsck, Cod. Bat . v« Cercmon. Wetten $ IV. Digitized by Google 32 omstandigheden , bijzonder, bij het aangaan van ver- dragen , het voordeel zijner Landgenooten behartigde ; eindelijk , dat hij , ook in zijne betrekkingen met Staten , waarover Nederland zieh met reden kon. beklagen, (1) de beginselen yan regtraardigheid en menschelijkheid steeds naauwlettend in hetoog hield waarom zijn .gezag door schrijvers oxer het Regt der Yolken, zelfs meer dan eens, bij twijfelachtige gevallen, ter beslissing ingeroepen is , en met nadruk heeft ge- golden. . Het is mij leed , dat ik , bij dit vlugtig overzigt , t zijne trouwe en.bekwame vrienden, Coenraadyan Beuningen , Burgemeester va n Amsterdam y Hibro-j nymüs va» Beyerningk , Burgemeester van Gouda ,. de Ambassadeurs Boreel , Meerman en andere niet , dan ter loops, vermelden kan. Hunne onschatbare Verdiensten mogten wel eens breedvoerig uiteen gezet worden. Boven allen munt de grootc va» Beunin- gen uit , van wien Voltaire (2) * zeide , dat hij aan. de levendigheid en het vernuft van een’ Franschman , i de hooghartigheid van een’ Spanjaard , en de fiere rondborstigheid van een’ Hollandschen Republikein paarde. Men mag er trotsch op zijn , zulk een’ naam te kunnen noemen , wanneer men de verlegenheid (3) • • ; • * * * » (l) Z. b. v* ViiTTM. , Droit de» Gen», L. III. Ch. 8. $ 142. ('Over het regt ▼an wedervergelding, ) ' (2) Siecle de Lotus XIV. (3) Lettre» du Comte »’Eitjud*» (4 D6c, 1664) T. II, 445. Da Digitized by Google 33 + van XODEWIJK' XIV en van zijne Ministers bespeurf, - die , het scherpziend oog , van tan ,Beüningbn vreezende, hun best deden, zijne benoeming tot Gc- zant te Parijs te voorkomen. Van Beuningen be- hield aan het schitterend Hof van Lodewijk al zijne stoutheid , en moet aan den hoop kruipende vleijers , die den Koning bewierookten , een zeldzaam wezen hebben toegeschenen , dat voor geen’ valschen God zijne knieen boog. Vroeger had onze Landgenoot aan de Köningen van Zweden en Denemarhen de wet ge- steld, en, toen de eerste (1) dreigdede Sond te zullen sluiten, mannelijk ten antwoord gegeven ; « dat hij de houten sleutels dier zeeengte in het dok van Amsterdam had zien liggen. » - # , ‘ Van dezen grooten Man gaan wij tot een’ anderen over , op een nog hooger standpunt geplaatst. Wil- lem III, in bijna hopelooze omstandigheden Stad- houder geworden, sprak met zijne heldentaal allen hart in het lijf, verdreef de Franschen , joeg een aanzienlijk gedeelte van Duitschland tegen Lodewijk in het harnas en wist hem , door het treffen van • • •>»»*/«». ■i •, Koning «elf had in een* brief van 17 Aug: 1663 (ibid. p* 221) ge-_ schreven : « 11 eat infaillible , que Borkil etont rappelt , on aub- »tituerait v. BsuimifiBH en aa place ; ain#i je perdraia beaucoup en cet behänge, puiaque celui-ci joindrait V habile ä la malice de Vautre . » ■ v' .• ; £) (I) Karel X van Zweden zeide: « Tune ego claudam Fretum'' Sundicum : » — « At ego, hernam v« BzcainGBif , clavea ■ ligneas hujus Freti in portu Amttclodamensi vidi, c Yerg. ook de Aan- teek. op den Xdcn Zang der Geusen , II. 93. , 3 , •. Digitized by Google 34 ♦ een’ afzonderlijken vrede met Engeland , (1) van lijn’ magtigsten Bondgenoot kuurling mögt men den ver- achtelijken Kabel II noemen , op eene behendige wijze te berooven. Zoo haalde Nederland adern , en de Nijmeegsche vrede , het werk van onderscheiden beroemde Diplomaten , (2) heelde de wonden , aan het ligchaam van den Staat toegebragt. Overigens , was ook later, de Staatkunde van Willem de oude Staatkunde van de Witt; maar, met meer gehik, dan deze, kon hij Frankrijk bestrijden. Met* den val van DK Witt , was , hetgeen men de Loevestein - sehe partij heette, eveneens gevallen, ten minste ontmoette Willem weinig openltjhen tegenstnnd ; zelfs hield de geheime verstandhoud k»g der misnoeg- den met vreemde Staatslieden geheel en al op , toen de Vorst een en andermaal het gezag des Heerschers had doen gevoelfcn. Had db Witt met eene steed« wakende vijandige gezindheid teworstelen, Willem vond' zelfs ondersteuning bg de voormalige vrienden van den Raadpensionaris , bij VAK Bbüningek en Bkverkikgk. Zijn huwelijk vooral met eene Ingel- sehe Prinses , maakte hem tot een’ g ed roh te n m e d e- f (1) Alllantie en Defenri/ Yerbond tw ^ Febr. 1674} Verband VHP 0 %. ZfßVMrt, vtS jf. Vecembtr tan hetzelfde jaar. (2) Ondcr de Ntderlanders , welke op het Congres te Nijm«gM* versehenes , tehje men, behalte Betmm»gk en Bo*pt, den be- Lenden Siaatsman Wmpi ui Hmi> Van de Fransche sijde wa- ren er afgetaardigd Mannes, als d^tsadss en »*A uux ; tan de Engelsche , de edele Turn. Oter den Kijmeegsches trede lese men , onder anderen , Hsss» , t. a. p. I. 223 — 226, Digitized by Google dinger van Lodjkwijk XIV, bragt hem. althans het toppunt van zijnen roen* nader, Yan Nederlandr 6che hulp zeker , op die ; van het Duitsche Rjjk vejrtjouweade , vestigde, onafgebroken zijne aandacht, ipet eene ;streeleridc hoop , op de misslar- ,gpn des Eflgelschen Koniugs* De naauwkeurige ont- wikkeling van de middefcn ,i wa^rvqn Wille* M zjq|x tien (1) jaren lang bediende , per hij > oordeelde , dat het nur der uityoering. yap ,zijn verheven . ontwerp geslagen hadi, zoud^ * op . zieh zplye eene gewigtige hijdrage zijn tot de. Geschipdenis der Diplomatie. ? 5 Teen, niet* als MoNMOUXH , wilde hij alleen. de bliu- .de krijgskans doen beslisjen.- Niet te vergeefs had- .den Dijeveld en van Ciiters de Republiek in E9- geland vertegenvyoordjgd., Zpoveel men 9p menschje- ,Üjke berekeningen kon bouwen , maar op berekpnin- gen , die zelden fafdden, , ; zqe $ch*ander was het brein , .waaruit zij spxoteöi, zoo zekpr was JYillem van den -uitslag zijner> ondexneming. Eerst , toen de onverza- >delijke veroveringszuohtvan Lo^wijk, door geene bezworen verdragen te beteugelen , gewelddadige in- lijvingen van Duitsche Staten schaamteloos regtmahge hereenigingen had durven noemen ; toen de Groote . Ktming y door dagelijksche , honende aanmatigingen, Spanje , Duitschland en Italic verbitterd had, en de . w,reedaardige vervolging van millioenen schuldelooze * . f»«„. f , , „ • . . ' • ' 1111 •* « «• < J I ‘ >.'♦,» nx fr (I) Over de reeds lang te voren doof’ Wmii III gekoestenle hoop, den' Eri^elfdren troon te iulfen bfestjjgen , zie men b’Atavx , JVtgociations en Holl. I, 22 , 28 f l6 »ui*. 36 Hugenoten , martelaren van hun geloof , na da metnee- dige herroeping van het Edict van Nantes, (1) de Protestantsche Torsten tot wraakneming aanvuurde ; toen de toeleg , om , in gemeenschap met de Stuarts in "Engeland , de Staatkundige en Godsdienstige vrijheid van Europa te vernietigen , duidelijk gebleken was, en het gansche Vasteland f met enkele uitzonderingen , J zich onder Willem’ s banieren had geschaard: eerst 'toen, stak deze, op eene oti|zaggelijke vloot van meer dan zeshonderd schepen, met 15000 Neder- * landers en Duitschers bemand , naar Groot-Britanni# ' over : hij werd er Koning , en de zege van Europa , "van die vrijheid, welke’ hij verdedigde, was beslist. "Eene eeuwige eer voor Nederland , maar, die het *duur moest koopen. Van dat oogenblik taande de ' luister van ons Vaderland : het werd als een middel , < als een werktuig beschoujvd ; het speelde nog lang ' eene rol , maar , die rol was niet meer de eerste, ~Wij maakten Engeland groet; het werd een linie- schtp ; wij daarentegen eene sloep , welke gewillig -iü Ti : ilvf ':l rr’i-.r thvy: jivi».- .*fSTwi i • • > 1 • * - ■ .i-üriri u3'j--JhiU mu n^-uiyjil (1) Belangnjk is het Vollend getuigeau der Statcn van Holland $ Wcst-Friedand , (/W. van 25 Sept 1670) Placaat tot na- t turalimtio “der dugtelingen:' « dat ook byionder deze proviocie 4 in magt en rykdota toegenomeu U door den toevlded van verdreven .^.^gelukkke die «m d ® formeerde religie of andere hardigheden leijaagd zynde , haar toe- vlugt genomen hebben in deze provincie , en aldaar van oudi veel fhebben gecontribueerd tot vermeerdering van aeringen manufac- »torer* en welvaart, » Groot Pfac. Book Tfy^ Plac » ,.<!• Gener. 2J Oct» J7JS, Ibid« bl« 87« ^ tv j r-i*. Digitized by Googl 37 • werd medegesleept. >-r Die vergelijking is niet Tan • mij ,. G, T. : zij is van den grooten Frederik (l).j « Het zij intusschen rerre van mij , sindien ik dit al konde , iets van den wettigen roem van Willem III ite willen nemen, om dien van anderen te verhängen. • Integendeel ik verehr in hem een’ der eerste Staats- lieden en ; Veldheeren , ;en den tweeden redder yan ,Nederland. Gaarne ; herinner ik.* tevens H aan f( de a> kundige Diplomaten, die hem zooijverig bijstonden. Ik moet u tot. dankbaarheid stemmen voor : Caspar en Hendrik Fagel, voor Godard var Reede tan Amerongen , voor Nicolaas Witsen, Bur- gemeester van Ameterdam , in ’t bijzonder voor de onverzettelijkheid en onwankelbare trouw van een’ edelen Zeeuw , van van Citters. Voor alles echte* mbet ik de waarheid zeggen, en deze is,. dat Nör derland zijn’ ondergang voor geen gering gedeelte aan Willem’s verheffing tot Koning te wijten heeft.\ De schuld ligt meest bij de hardnekkige navolgers vän zijn staatkundig ' stelsel ,. ierwtjl de toestcmd van Europa , met iiame van Frankrijk , aanmerkelijk ver ander d was. Willem leefde, als wäre het , uit« sluitend , voor het doel , om , door Frankrijks ver~ nedering , het evenwigt van Europa te herstellen. Hij zag zijn’ wenseh vervuld. Bij zijn’ dood , was Lo- dewijk , op verre na, niet meer zoo geducht, als , * r %% *\ , * • • * \ (1) Zij komt ook voor in de M&tn. Souvenirs et Aneedot. van Sifioi. Zie mede Lacmtiixx, Hut* de France au XVHle SiicIe , II. 389, (Paris, 1808.) - : ; in' vroögör d* *g<Ju «r.^CkMUHfc cn-TuftRNNE, Louvois cn Luxembourg waren niet meer; / geen. Cj&BJShi was !*neer daar, erntet uitgeput' Rijk frissche krachten He gfeveö. ( 1 ) : Maar 7 WhxemIs navolgers, hier* • mede niet te vreden;? en aan de beschouwing ran htinhen vötfrgaäger inet eenaijdigheid , het is niet te fcütkOönen,' verknöcht , ( 2 ) wikkelden » ons in den Öpaafestfien Süccessie-wrlog , die eil > j aren dunrd e , •strdomen bloeds deed störten, de Nationale schuld tot etefce schrikharende ! hoogte opvoerde , eh Engelandts ’lntloed , yoor Nederland door zijn överwigt nadeelig geworden, bnderhield r i Wel is waar \ onderscheid- den zieh onze krijgslieden dp de eervolste wijze : on- Verw elkbare lauweren pinkten de Veldmaarschalk van DüWerkerk, - de Generaal Slangenburg en Pr ins Jan Willem Friso ; eene legennagt ,■ die meer dan 130,000 man beliep, en bij welke, aegt men, (3) 30 Dohsche Torsten, als Generaais in onze soldij , dienden , * streelt den Nationalen trots ; doch, de krijgseer alleen is gehle ven , « de vinchtenvan vroegere overwinningen gingen door den siag bij Denain ver- loren , de schatten waren verspild r en de onmatige eischen der Diplomatie in rook verdienen. • 1 « t * ( * +>/ 1 * x t ■ « i ^ » m » ' ^ t t ( 2 ) Zelft de gematigde Heeebit spreekt van « die eigensinnige Be - schraenjitheit von Hbiesius. » T, a, p. I. 282 « i ■ / • ‘ ^ nu'>i ■■ \ .<*•/.»♦ • < n 1 «* (,r r * o . I ; • . (3) Voitue«, Siecle de Ltfvia XIV» n Zie ook AfrvR. Metile»~ kax», De toestand van Nederland vergeleK fen*« II. 191. “ i Digitized by Google pensionaris Heinsius , 4® Pensionarissen Buts en ?an mr Bussen mogte® Loöewuk «en oogenblik aan hunne Töetön «ien ; de vrengde der zegepraalhad hen bedwdmd , ien , in die noodlottige bed welming , wezen ag voorwaarden van vrede ran -de band , wSelke zij te laat en (1) vruchteloös terugwenschten. Bij bannen haat tegen Frankryk , haddem zij ; zieh wel bet Toorbeeld Tan L&dewijk in 1672 voor den geest mo— gen stellen : wat bad dezen -het misbruik zynerover— winning gebaat? ■ De bersensebirnmige Marriere vas,bij den'UtrecbtscbenYrede , onzeeenige bait. Met hoeveel ; zorg <de bedingen ter veriekering van dien vermeenden waarborg door ©nze Stafctsliedengemaakt werden, mögt men met reden Tragen, waartoe die taUooze opofferingen hadden gestrebt? •■Sedert rustten *wij , in den lettcrly kei*zin , op die lau- vreren. Men verviel tot een ander uiterste. Onze land- tnagt , kort teToren aoo geduckt, werd niet alleen, tot Ter betering van ’s Lands geldmiddelen ,.Terminderd, maar deerlijk verwaarloosd : dezeemagt, die , door de gedurige verbindtenissen met Engeland , reedsveelbad geleden, verviel geheel. Vijf- en- twintigjaren lang sluimerde men in, de pogen stehende voor de groote vordereren , welke de , Engelschen in den handel , '(l) Ken kenthetgeaegde . van i den. Kardinaal xu Pou avao tot <ic?Nederland&che Gehanten -te 1 Utrecht: ^«-Keaaieora, lß$ • circon— stancee tont chongöes , ?il famt changer , du ton • Noua traikrom che» tou», de vouset tont von* » Duclos, Mttn* ttßrtti wr U rign$ dt Uns 2UY* I. 75. 5e £dit« (Pari», 1806.) 40 * den * lantlbouw en ! het- fabrijkwezen maakten. i (1); Slechts enkele malen öntwaakte men, als een min geväarlijke nabuur den naijver van de beide Zeemo- gendheden wekte , * (2) of * als de onmenschelijke mishandeling yan ongelukkigegeloofsgenooten eene emstige voorspiCÄaki bij het Fransche Hof eischte. Nog eerbiedigde 1 men * eene Republiek } Welke . zieh weleer tot zoo hoog een >aanzien had verheven ; nog gaf men gehoor aan hare vertoogen ,: en was "'s Hage riiet zelden het middelpun^ der Negotiation in Europa onder het Raadpensionarisschap van den eerwaardigen Simon tan * Siingklandt. Ach , had de achtbare taal van dien Man zoo veel in zijn Vaderland mögen gelden , als zij in de kabinetten van Landen ,, JVee- ?i en en V ersailles gold ! Maar , te vergeefs toonde hij de ; onvermijdelijke noodzakelijkheid aan, om xle flienigvuldige gebreken, in de Staatsinrigting inge- ^slopen , te herstellen: men mögt soms daaraan een weinig nadenkens wijden, van de uitvoering , van het slaan van handen aan den arbeid , kwam niets. *Te vergeefs bezigde Slingelandt tot zijn oogmerk (1) A. SiKozrs, Verbandet, bl« 228. (2) Placaat der S taten- Generaal fegende vaart uit de Oosten- rijhsche Nederl, op Indit . 19 Junij 1723. Groot Plac • Bock VI. 1390 volgg* Om ook de voorstanders der Oostendesche Compa- gnie te hooren , 1 * leze men den Kdzerlijken Staätsraad de Not , M6m, hist • et polit* des Pays-Bas Autrich . I. 158 — 164* Vernie- * tiging dier Handel-Maatachappij bij Art. ö ran het fPeener-V erd rag d. 1 d. 16 Maart 1731» Acte van toetreding der Staten- Generaal d. d. 20 Febr. 1732. « 4 ••• 41 hdrdc vermaningfcn ; en weeshij op de toekomst , welke zijne woorden bevestigen zou. « De Regenten dienen te ontwaaken , zeide hij , uit de jegenwoordige /e- targie 9 die sooseer -de overhand genoomen heeft^ •dat bet te dugten is, dat yeele daarin sullen blyven, totdat se de eene tyd of de andere onsagt wakker gemaakt worden . »(1) — Het was voor God ,• nog voor de Werelt , te verantwoorden , soo men bet -ältyd liet aankoomen op miraculen 9 sonder de mid- -delen te gebruiken, welke de reden en de ondervin- ding van alle tyden , aan de hand geven.» (2), «Ligtelijk begrijpt men, dat, indien de in letargie -gedompelde Regenten, zieh, ook na Sungelandt’s dood , niet over de huishouding van den Staat bekom- «merden, zij nog veel minder, lust hadden, jegens vreemde Mogendheden eene houding aan te nemen , welke de.«roemrijke daden van Johan de Witt en -Willem III in bet geheugen riep. De tijden mogten i veranderd zijn , de verdediging der Staatkundige en s Godsdienstige vrijheid mögt niet meer zulk een schit- i terend tijdvak aan de Republiek beloven ; Oostenrijk en Frankrijk dreigden niet meer, bet is waar, het evenwigt van Europa’s .Statenstelsel te verbreken, doch , - de vrijheid der %ee had men meer , dan ooit , te handhaben . Men vreesde voor inbreuken op -de onafhankelijkheid der Staten op het Vaste-land , (1) Staaik . Gcschr • I« 260- II, 18, 93, oni. (2) Ibid. I. 266. •• ’ Digitized by Google 42 even, als of de ontzettende ceemagt der Engehefan en hunne veroveringen in andere Werelddeelen , voor eene Zeemogendheid en handeldrijvenden Staat geene oplettendheid verdienden ; even , als of de heeuehappij der baren , : de wegneming en opbrenging onzer sohfe- pen , lijdelijk geduld moesten Wörden door de naköme- lingen Tan hen , over wier vloten eens TroMp en de Hutter geboden • Weinig yoel ik mij gedrongen , om bij de aanlei- •ding stil te staan , die Nederland , ria een* vijf- en- twintigjarigen slaap , niet tegen den evengemelden vijand, maar tegen Frankrijk, in den Oostenrijkschen successie-oorlog », het zwaard deed trekken en de voor- •deelen van het handelsverdrag opofferen, door den Gezant van Hoet , een’ Man , op wien Gorinchem roem mag dragen , met dat Rijk gesloten (1)« Wij sloegen den raad van van Hoet in den wind , en za- gen te laat , hoe heilzaam zijne voorspellingen wa- hren (2). Sedert den vrede van Aken bleef onze -Staatkunde , uit zwakheid , eenzijdig. Hield al eens de invloed van Engeland op , het was slechts, om »voor. dien van Frankrijk, of van eene andere Mo- t gendheid , plaats te maken. De rei onzer geachtste Diplomaten eindigt met de Graven van Wassenaar- tlii iKiflli t. 1 (1) Cnmmercietractaat Tan 21 Dee. 1739, toor 25 jaren aartge- gaan , bij Decreet Tan 31 Dec* 1745 door den Koning Tan Frank- rijk herroepen. Kldit, Jets over den laat st* Engelsch . Oortog « bl. 4. (2) Ciubiei, Täfer* der JVederl, Ge sek , X» 3$3 volg. Digitized by Google Twiekilo P»minck ,v*n mt Onno ■i£wifiR, f Vv Haren * (1) met (jen -laa taten Raadpensio- näris , van DB Swbgjeä , en zim’ tjjdgenoot , den Am- t v sterdamschen i Buigemeektär 4 RE njdürp , i Heet Van Marqueile . r(2) f Hunne pogingen konden efchter den -val van het ondermijnd Oemfeenebest riiet verhoeden ; tijdelijke hulpmiddelen vtardn,' onbestand tegen den schök, door onzalige partijschäppen , . in2onderheid , door de Fransche omwenteling;, tfc treeg gebfagt. r4- .Maar, de ral zelte van dfen Staat leerde nög, köe wijs de Staatkunde van de Witt was^geweest , lom .zieh door geen* vreemden invloed te laten besturen ; want , in 1795 , kragten de Izorgdtaosheid , ontrouw en het onderling misverstand der Bondgenooteh , niet -minder, dän inwendige verdeeldheden , ons ten vak (3) , t , r • ’ “ (1) v, Hahr verscheen met Bbrtirck yab Rhoor te Altem ff««- t * ^ » • * •£ * Mir , Gesch . d. Europ , Slaatensyst. II. 24« Eene weinig ver- eerendo voorwaarde , door de llederl. RepnbKek loegegeven, ver- xekerde aan de Frä rischen de overgave VAn MaOstriclU* La6rbtilu, Hist, de France au XVII Je Stiele , II. 419.. 3 .. • ' 1 „ * (2) Rehdorp ofschoon nooit , naar ik meen, buitenlandsche saken ge- leid hebbende, was bij vreemde Vorsten en Staatslieden met lof bekeöd. Z» »yne Memorien % I« 69 en volgg. 229 en voigg. II, J07envö%g* (3) Var as Spiegel , Brteven en NegoHat.Vlt. 72, 82, 1Ö3 , 141 , 308, 3l3, 3 22 volgg. 338 enz. Heeair , II. 186 folgg. Ovet het gebrek aan overeenstemming tusschen de Bondgenooten , zijn der lezing wel w&ardig de Mimoires Uris des papiers cTun homme d'itat y door sommigen aau den Vorst v. Harderberg , door ande- ren , met meer schijn van waarheid, aan Fa. Schorle toegeschreven. Paris y 1828. Hen z. ook het belangrijk werk van den Hoogleeraar J. R. Thorbrckr , Over de verändere in hei Statenstslsel von Eu» ropa , Leiden , 1831, (Eerste Stuk.) t Digitized by Google 44 • Ik heb het gewaagd , eene ruwe, zeer gebrekkige schets der Staatkunde te geven welke onze Voorva- - deren in htwne betrekking tot andere Mogendheden volgden. Ik weet , hoeveel daaraan ontbreekt , maar , zeker zal ik genoeg gezegd hebben , om .U , zoo dit ;noodigmogt zijn, onze dure terpligtingen aan hetvoor*- geslacht , « ook in het vak der Diplomatie 9 eeniger- mate te doen waarderen.i — Wij hebben gezien , hoeveel onze Diplomaten ter uitbreiding van den ? Nederlandschen roem hebben bijgedragen. Doch, ihetgeen in het oog van elk braaf Man , dien roem eene ;dubbele waarde bijzet, is de gegronde aanmerking, waarmede ik deze verhandeling zal besluiten , ' dat , terwijl elders meermalen van de Diplomatie het snoodst misbruik is gemaakt, de Nederlandsche Di- plomaten (1), daarentegen , er zieh meestal eene eer in stelden, de goede irouw tot rigtsnoer hun- ner handelingen te nemen. Zij veredelden een vak , hetwelk zoo dikwerf was ontheiligd , en bewe- zen ; dat behendigheid en geslepenheid met de naauw- gezetste braafheid en eerlijkheid gepaard kunnen gaan. , . ’ . ’ r * (1) Immert, gaf de Graaf d’Ataux aan onze landgenooten dit Yoortreffelijk getuigenia: « Tant il eat vrai , que dant cette R6- f * # ▼ * -i * r publique , oü ils sont de bonne fox , ilt aouffrent Tolontiers un plus grand mal » qu'on leur fait avec juatice , qu’un moindre qu'on Jeur fait contre la teneur de» trait » Hooirdokp , ds Guuiziho III p 123. Zoo gunatig dacht Btrmimosk niet. Quaest . Jur 9 Publ . lib. II c, X in f. ( r 1 ' Digitized by Google c I * < '• AANTEEKENINGEN. «V » ■' * Reeäs lang heb ik het betreurd, dat wij geen* waardigen tegenhanger van de Flassan’s Histoire de la Diplomatie Frangaise bezitten. Onze Di- plomaten , met name , die uit het roemrijkst tijdperk der Republiek , behoeven waarlijk yoor de Fransche niet te wijken , — en , hoeveel edeler waren niet de beginselen, door welke de Nederlandsche Staatkunde werd bestuurd ! Hoeveel grootscher was het , Eu- ropas evenwigt te verdedigen , dan schitterende ta- lenten tot vemietiging van hetzelve te misbruiken ; hoeveel schooner , Godsdienstige en Staatkundige vrij- • H t . • heid krachtdadig te beschermen , en tot het nage- • * i slacht te doen overgaan ! • Niemand heeft dit beter gewaardeerd , dan een der eerste geleerden van Europa de beroemde Guizot. i » Vöör eenige jaren zeide hij tot zijne toehoorders : (1) < « Vous serez frappd de la capacitd , de l’habiletä de la diplomatie frangaise. Les noms de Mess, de Torct ,• d’Avaux , de Ronrepos, sont oonnus de tous les hommes instruits. Quand on compare les • • « ♦ • » • % . . . .> . ' * * (I) Coura d' Histoire Moderne , J4e Lecon « 1828.' 46 depöches , les mdmoires , le savoir — faire , la con- duite de ces conseiUers de Locis XIY, avec celle des negociateurs Espagnols , Portugals , Alle - wände \ on est frappe de la superioritd' des ministres V >« # * » mm 4 "Vt 0 • * » * • if» U 1 » , francais ; non-seulement de leur serieuse activite , de leur application aux affaires , mais de leur liberte d’esprit ; ces courtisans d’un Roi absolu jugent les drenemens eiterieurs les partis», les besoins de la Überte , les revolutions populaires , beaucoup mieux que la plupart des Anglais eux-memes de cette epor que, D n’y a de diplomatie en Europe au dix- septieme siede , qui paraisse egale a hp diplomatie francaise , que la diplomatie hollandaise . Lea mir nistpes de Jean jde Witt et de Güillaujje d’Oraxge, de ces ilfaisfres ckefs du parti de la liberte civile et religiey$e , sont; les seuls qui paraissent en etaj de luttep qoptre les serriteurs du grand Roi absolu. » » _ In eene oordeelkundige en volledige geschiedenis der Nejdepla^dscbe Diplomatie , die welligt deze of gene bek warne schrijver ons geeft , zullen ook de ver- diensten der Staatslieden her dacht moeten worden, aau wie heV^aderland >. na 1795 ? , verpligting had, #isschie^.k TO en dan eveneens die Mannen in aan.- mesrking> welke , nog.onder de Grafelijke Regering , ten m^te , yan den Staat buiten ’s lands, werkzaam wäre» (1), 4Ueen ter lopps merk ik dif a qa. (I) Register van Mr. Aaet t. d. Goes. 1. 24. 1 76. 180«.. f Dachvaerf gehouden mitten Zvngefyc/nin» .neu#, 4? Digitized by Google 47 1) Bl* 6. « Dat de toon der Diplomatie naar omstan - digheden klimt en daalt . » Ten minste , ik ge-, loof niet, dat liet altijd waar is, wat Heeren zegt : «Aach ein Staat gilt hier das wofuer er sich giebt. » Zeker , wordt difc van dag * tot dag tot dag moeijelijker. Verg. over dit gezegde Mr. A. J. v. d. Heim, Dissert. Eist. Polit. de An- tonio Heinsio, p. 118. 2) Bl. 7. «Een geruime tijd verliep f per hij» enz. Over dien tijd, vooral over de diengten, door P. A. TAN DER Werff reeds, v.ofa hei beleg van Leiden bewegen , zie men Klcit , Geseke d. Holl. Staatsreg. I., 486 en volgg. , en de Schriften , door den Hoogleeraar Mr.. H. W. IrDEMAN aan- gehaald in de Ophelder . en Bijvoegs. tot Bilder- dyk’s Gesch. d. V adert. YI. 267. 3) Bl. 9. bij de noot. Over de oneenigheden tusschen de S taten van Holland en Zeeland en den. Piins van Oranje, kan men ook nazi/en V4 H de Spiegel , Onuifg. Stukk, I. 55. Z, verder Mr. T. P. Tr^s- UNG , Commentat. de prydent . Gülielmi \ in re - publica perturbata , praemio, omata (1831.) p. 201 , en andere schrijvers. ln de Koninkl. Bifeho- theek te 's Hage vindt men de twee volgende st^k- ken, mij door mijn’ vriend, den Bibliothe^is ■ >»i .■ ter van Mr. Adbuax t. d. Gobi. IV. 66. Betel, van 15 Not. 1555 nopende de daggelden van de Edelen ende Gedeputeerden van de Steden , eoo ter Daghvaert comparerende , als buyten den Lande reg sende; 9 en op Tele andere plaaUen. Digitized by Google V 48 . . Holtrop, vertoond : « Lettre d’un gentilhomme , .. vray patriot , a Messieurs les Estats-Generauli as- ; semblez en la Tille d’Anvers. Anno MDLXXIX,» ■. * en : . « Response a un libelle . fameui nagueres pu- blie contre Monseigneur le Prince d’Orenges , et . intitule : Lettres d’un gentilhomme etc . faicte par - i Philipps de Marnix Seigneur du Moni St. Al- degonde etc. A Mess, les Estats Generaulx du • pays-Bas , avec ledit libelle icy-joinct a la fin. ' Anvers , 1579. » 4) Bl« 10« «Elizabeth.» Aangaande de tusschen- . komst van Engeland in de Nederlandsche geschil- , len , leze men , nevens anderen , Bond am , Onuitg. * Stukk . I. 320. (Memorie van den Engelschen - Ambassadeur , d, d. J7 Jan. J577 , II. 73.) 5) Aid. « V redehandeling. » Vredehandeling te ' Bredain 1575. Van de Spiegel, Onuitg. Stukk. I. 1. volgg. 6) Bl. 13. Over Paulus Büts, z. Bondam, t. a. p. II. 186, 194, 199 volgg. Bilderdijk, t. a. p. VI. 114; over van der Mtle , Bondam, I. 53. ♦ HL' 2äO ;, enz.* en , over Elbertus Leoninüs (de Leeuw) ; denzelfden : • L 101, 158 volgg.- 243, ' 321. enz. *'Bij die Staatsliedeil mag Johan van 1 • der Does gevoegd wordeii. 7) Bl. 14. «Leicester.» De Geschiedenis zijner Landvoogdij vindt men ; vrij uitvoerig bij H. de : v Groot, Annal . L. , , „ * t , * vm \ • < it v \\'\ )1 J •.** * “» ' . i , 1 *1 • •*.. f ' } i I i i l Digitized by Google 49 i\\ä t. 8) Bl » In 1610 hadden de Repu- • r \ blieken elkander over en weder Ambassadeurs toe- 4'. vTi ? T .Ji* < > * t. [ «ezonden ; de Ridder Cornklis v an der Myle ging naar Venetie ; Contarini kwam naar Hol- land. ; Van Meieren spreekt over die betrekkin- y .gein met zijne gewone omslagtigheid. Nederl. Eistor. XXXII Boeck fol. 606 volgg. Den 24sten — Xlil "• # T *! T4 Hj.TT # ‘ _ _ . December van hetzelfde jaar sloten de  Han- del >> met den Keizer van Marocco, te vinden bik tan Meteren, fol. 618 6 volgg. In 1611 vertrok * Cornelis Haga naar Konstantinopel , ^ * » »T • • i * « * * * daar de Porte de Vereenigde Nederlanden tot het aangaan van een Yerbond had aangezocht. Ook zag men in Holland een’ Gezant van Perxie , y v.” * . >* . • f * wiens houding echter verdenking baarde. Andere diplomatische handelingen , of mislukte pogingen # • / t* ■ " k • > . ' * * > • ' * . tot bet aanknoopen van verbindtenissen met vreero- — .ji j rr •' * •.}'*. i' ’ •» , de Staten , ga ik met stilzwijgen voorbij , zoowel, • • f > . ** ^ • * • » ’ ^ • r als de Indische aangelegenheden. b - . « »• * : \ , ^ ° . •'* r ‘-’' ’ #> 91 Bl. 19. « Denemarken en Z weden. » Hoger* ", < ’» ' ‘ - \ beets keerde nogtans met zijne mede-afgevaardig- }  627 b. ' , ’ * ; .) ? t t - * ’ • ' i 10) Aid . . « Engeland. » Onze* gewone Gezant m dat Rijk was , . gedurende vele jaren , NoeL de Caron 1 Oldenbarneveld’s vriend. Hunne brief- wisseling gaf groote verbittering. . PK aerachtige Eistor . van het leven en sterven van 0&DENBAR- ’ * , * { i , J ) l* c J't J ■* ' ' i / nevelt, bl. 154 , 160 enz.. — * A\) V \ • »i ■ * • • * * 1 - i Digilized by Google — ffij Al n*jJ -n: »n II Ml 50 11) Bl. 21. « Hij schreef daarin den Diplomaten re- gelen van regt vöor. » Grotitjs , de Jure Belli ac Pacis , Prolegom. n. 22. « Verissimum illud , omnia incerta esse simul a jure recessum est. » n. 25 en 26 , 27. « Nemo tis se facile adjun- git quibus jus , fas , fidem vilia putat. » N. 28. << Ego cum ob eas quas jam dixi rationes com- pertissimum haberem , esse aliquod inter populos jus commune , quod et ad betla et in bellis va- leret , cur de eo instituerem scriptionem cauws babui multas ac graves. » Videbam per Chris- 4 tianum orbem vel barbaris gentibus pudendam A4 I bellandi licentiam: levibüs ant nullis de causis J A tllniVSOiifin L.J M f i- ad arma procurri , quibus seine] sümtis nullam jam divvni , nullam humani juris fever entiam , plane quasi uno edicto ad omnia scelera emisso furore. » Lib. III cap. 20 $ XI n. 1. de fide publica. 12) Aid . « Eene Christelijke liefde tot de Mensch— heid » enz. Grotiüs , ibid. Proleg . n. *50 : « Novo foedere in hoc utör , üt döceaih , 'quod non aiiitride disci potest, quid 'C/irüliariis li- eeät. » Eib. I cap. I in fine. Lib. III cap. 25 § VIII : Iriscribat Tiaeb Deus (qui solüs 'hoc po- test) cordibus eorum , quorum rbs Chfistiana in manu est , et iisdem mentem divini humeeni- que juris intelligentem duit , quaeque semper cogitet lectam se ministram ad regendös homines , Deo cafissimum animal . » Edel drukt zieh de Gröot ook uit in de opdragt van zijn : Mare liberum : (Ad Piincipes Popul bsque liberos Or- n Digitized by Google 51 bis Christiani.) « Haec si h.omo nullus nescirc potest nis} homo esse desieril , haec si gentes viderunt quibus ad verum omae caecutientibus sola naturae fax illuxit , quid vos sentire ac facere aequum est, principes populique Christiani?» 13) Bl, 23. « Frankrijk. » . Yerhopd van Februarij 1635 , tusscben dat Rijk en de Republiek geslo- ten , tot het gemeenschappeljjk voeren van den oorlog in de Spaansche Nederlaqden. De on- derhandelaren van onze zijde waren Pauw en de Knutt. Dat Fredkrik-Hsndrik zelf aan de later ' > f. V > / J * f • I »7 ( 1 * , I, * i tusschen de beide Staten beraamde krijgs-ontwer- v ; » pen een voornaam aandeel nam , is niet onnatuur- lijk , et blijkt bijzonder uit de Lettres du • lr * * Comte d’Estrades, T. I. 10—20 etc. Maar, zonderling is het stuk , hetwelk op p. 92 yoor- komt , pamelijk het : . \<< Pfojet de traite fait entre M. le Prince d’Oraflge Guhj-Aümb , et M. le Copite ;D’Estrades en 1650 ? >> waarbij , pnder * r anderen , wordt yoorgeslagen « Que pareillement M. le Prince d’Orange promet de rompre avec VE spagne , et d’entrer en pampagne ledit jour r ; 1 Mai 1651 — et d’attaguer Anvers. » enz. Z. tnede Mr. P. Simons, Johan ims .Witt, 1. 197. ;Er zijn er eyenwel , die aan de echtheid van dat stuk twij feien. . : , | 14) Aldaar. « Het Noorden. » Gewapqnde qqder- . handeling bij de Hovqn van Koppenhageq en Stockholm A. 1644, Yerdrag met Denemarken, wegens den Spudschcn To\, voor den tijd yan veertig Digitized by Google jar en. Nieuw verdrag A . 1 6 47 , voor een gelijk tijd vak. Eene magtige vloot , onder het bevel Tan den Vice- Admiraal Witte Cornelisz. de With , die 900 koopvaardijschepen beschermde, hadaan detaal der verdedigers onzer handelsbelangen nadruk bijgezet. : Mr. J. C. de Jonge, Levensbesc kr. van Witte • » * • • Cornelisz. de With , F erhandel. en Onuitg. Stukk . I. 158 Tolgg. « 4 15) Bl. 24. « Een’ afzonderlijken vrede met Spanje te sluiten. » Men vreet, hoe hoog dit door » i Frankrijk opgenomen werd. Zulke klagten brag- ten wtj tegen de Engelschen in , toen deze zieh , in den Spaanschen Successie -oorlog , ' aan het 4 t • i Bondgenootschap tegen Frankrijk onttrokken ; en , eveneens klaagde Oostenryk in 1748 over het teekenen derjjvoorloopige vrede-punten door de Zee- . * 4 * * ' mogendheden. — De Fransche Gezant te Munster , ■ * Servier , was over den afval der Staten zoö vergramd ; dat hij aan Mi Zarin schreef : « De Griffier Müsch heeft mij , op zekeren tijd , onbe- / schaamd genoeg , gezegd , dat zijne Meesters nooit «een Verbond maakten, of zip waren tevens be- ^ * fc l f l ~ * • ’ dacht op middelen , om de stukken welke hun ■ r t * : ■ , ' . ' ’ < *. * ongelegen kwamen, met m t te voeren.» (1) Ik zal niet onderzoeken , in hoe verre wij regt had- den, het aangaan van eenen vrede met Spanje buiten Frankrijk , niet als eene verbreking onzer u j r: verbindtenissen van 1641 *en later , te beschou- , * > ■ "* i (1) GiiMim t Tafor . der Nederl , Cmcä. VI, 243. 53 wen. ’ Maar , . zoo Servier waarheid gesproken heeft , welke waarde kan dan nog het verhaal van * Müsch hebben, iemand , die zich,'gelijk bekend is , liet omkoopen ? Van Zürck , Codex Batav . v. Corruptie. Töen de Kardinaal M azarin zieh , nog in 1661 ; over den afzonderlijhen vrede beklaagde , en vorderde , dat de Staten , bij het sluiten van een nieuw Yerbond met Lodewijk XIV , de verze- kering gaven, van het beter , dan de vorige , te zullen onderhouden, verwierpen de Nederland- sche Gezanten , onder welke van Bednin&en was , dit beleedigend voorstel , zegt men , in de vol- gende fiere bewoordingen : « dat de Staten gee*e andere verzekering zouden geven , dan hun woord en zegel , waarop zij verdienden , geloofd te wor- ■ den, zoo goed als eenig Yorst ter wereld ; en , . dat het hun onmogelijk zou zijn , met den Ko- . ning te handelen, zoo Z. M. staan bleef op an- dere verzekering, dan hij zelf begeerde te ge- . . ven. » (2) 16) Aid. « Alb. Joachimi. » Bedrieg ik mij niet , dan werd die Ridder reeds in 1611.naar Emb^ den gezonden , waar hij , door zijne ambtgenoo- ten ondersteund, met den Heer van 0 ost-Fries- . land een verdrag trof. van Meteren , fol. 624 b. 