title: Verhandeling over eene nieuwe wijze, om de hardnekkigste ziekten, die haare zitplaats in den onderbuik hebben, voornaamlijk de hijpochondrie, zeker en in den grond te genezen : Verhandeling over de verstoppingen des onderbuiks, en nieuwe wijze om dezelve zeker en in den grond te genezen
creator: Koning, W. J. de
text: Doch zij overleed niet lange daarna, deels door kommer, doch meer door schrik. Want eens een tigemaakten leeuw, die men voor geld lierzien, naderend, viel deze haar, niet een oorzaak, die men liggend kan bevroeden, zo vriendelijk aan, dat men haar nauwlijk van hem kon losrukken. De heer Sacus was nu nieuwsgierig, om te weten, of de oorzaak van de ziekte, welke mijn vader had opgegeven, gegrond was: Hij haastte zich om het lichaam van deze ongelukkige te openen, en vond in de daad vele klieren van het darmvlies, en de meesten der teeldeleden, deels zeer gezwollen en deels geheel verhard. Mijn overleden broeder heeft in zijn werkhandeling, over de Atrophia, de volgende geschiedenis van ziekten aangesteld, welke klaar bewijzen dat enkel de verstopking van de darmvliesklieren in staat is, om bij de onschuldige jeugd een onwettige geilheid zelfs ook zaadvloekking te verwekken. Een jong heer, welke pas huwbaar was geworden, was uit hoofde van een onmatige geilheid en gedurige zaadvloekking geqweld. Deze tegen natuurlijke sterke prikkeling, nevens enige andere kenmerken, overtuigden ons, dat een verstopking van het darmvliesklieren de oorzaak was. De genezing ging naar zulk een rijke inrichting, was van die uitwerking, dat de lijder, toen hij negentien jaar oud was, van deze ongelukkige kitteling verlost werd, en vervolgens een gematigde kuischheid en een volkomen gezondheid verkreeg. Een andere melancholieke bloedrijk jongeling, bephelder in zijn achtende jaar, een vette, welgerichte, maar toch aanhoudende en prikkelende zaadvloeking uit de penis, welke hem zeer ongerust maakte; omdat hij van deze ongeveild kuischheid bewust was, kon hij zich herinneren, dat iemand hem genaamd deze Venusziekte had besproken, waarover hij eindelijk over raad te plegen. Eindelijk door deze kwaal geheel verzwakt, was hij genoodzaakt, met een Geneesheer daarover te spreken. Deze schreef hem alles voor, wat de kunst tegen de zaadvloek, vermogt, maar onze Lijder won er niet het minst bij. Hij nam zijn toevlucht tot meer andere Geneesheeren, die ook allen dezelfde weg insloegen, en dus even zo min het beoogde oogmerk bereikten. De hardnekkigheid van de ziekte bracht hem bij zommigen in verdenking van de verreichte kuischheid en werd hem bevolen het gemakkelijke middel daar tegen aan te nemen. Maar omdat deze ongekwalificeerde raad even vruchtloos was, trokken zij de hand van hem af. Het is een bekende zaak, dat het bloed in de spleenaderlijke vaten bewaard, en te traaglopende, dikwijks een bijzondere soort van tsherpe aanneemt, en in den omtrek van den aars een jeukend zweet verwekt, dat zich tot in het binnenste der teelden uitstrekt. Deouden hebben reeds aangemerkt, en BOERHAVE en anderen hebben het ook bevestigd, dat de hypochondristen, of miltzugigen zeer tot geilheid, die zich ook in de ontlasting der zwarte gal vertoont, en tot zelfbevlekking geneigd zijn. De heer WRKARN brengt een geval bij, dat de vliegende jichtstoos een grote ontstelling in de schaamdeelen veroorzaakt heeft. De heer PRETSCH schrijft daar tegen de jicht toe aan het onmatige venusvermaak, inzonderheid aan de onanie, hetwelk hij door een groot aantal van ondervindingen bevestigt; en ikzelf heb. Zie Anleitung für das Landvolk. Kapit. 10. Zie Vermischte medizinische Schriften. Zie Geschiedenis praktische Fälle vom Gicht. gezien, dat het een de oorzaak en de uitwerking van het andere kan zijn. Men vindt ook nog verschillende waarnemingen van periodiek jeukende schaamleden door geloofwaardige schrijvers aangetekend, welks oorzaak uit onzuiverheden in de lichaamswegen ontstaat was, en door het zuiveren van deze wegen ontstaan werd. Zo genas SIMON SCHULTE een vijfjarig meisje, dat alle avonden en nachten daarmede behept was, door ontlastende middelen. Rietkerk heeft hetzelfde aangegeven van een zwangere, welke door braakmiddelen, die BRUNNER in een dergelijk geval ook gebruikt zijn, genezen werd. Zo heeft men ook opgemerkt, dat veelen, die onder de vallende ziekte gebeukt zijn, en wier darmen vol slijm waren, ongemeen wellustig en gulzig zijn. Onder deze oorzaken is de verstopping der darmsekreten, en voorafgegaan, of daarop gevolgd door bederven van het waterige deel van het bloed, iets wat bij kinderen het meest voorkomt, en wat ik kan met waarheid verzekeren, dat ik sinds twintig jaar, gedurende welken tijd ik er veel oplettender op was, vele kinderen, door een genezing van deze onreine bron, van de zelfbeïdmeling bevrijd, ten minste het zover bijgehouden heb, dat het hunnen ouders of opzieners weinig moeite kostte, hen van dit vlees af te wennen. Ten einde de ongelovigen van deze gewichtige waarheid nog nader te overtuigen, zou ik hier de geschiedenis van vele zulke ongelukkigen met al de daarmede gepaard gaande omstandigheden, verhalen, indien ik niet vreesde, dat ik deze onschuldige kinderen, die door ziekte daar toe gebracht, en nu ten dele volwasen, kunschte persoon zijn, op vele plaatsen te kennen en schaamrood, zou maken. Doch zo veel kan ik uit hunne bekendnis ontdekken, dat dikwijls een geringe gelegenheid hen verleidt, heeft, om de zieke kitteling eindelijk wellustig toe te geven, die dan eerst echt begon te werken, wanneer zij uit dartelheid, staande of liggend, elkander omarmden en stevend gedrukt, of de een zich schrijlings op de knie van de andere gezet, of de jongens zich een tijd lang op de buik gelegd hadden. Ook heeft het bekende aanprijzingenmiddel der oude wellustelingen, het gevoel op de billen, de geile kitteling dikwijks nog meer gaande gemaakt. Wanneer men bij de kinderen bespeurt, dat zij de bovengemelde houdingen, bewegingen en draaiingen van het lichaam, dikwijks met een hitzigheid, die hunne anders bleke wangen rood verwarme maken, en dat hun gezicht onder dit bedrijf verandert, of dat de halfgelopen oogjes lodderig, een weinig traag of gebroken staan, met een woord, ocelli putridi gelijken, kan men hen veilig tot de oprichting van de regte bekennis noodzaken. Men kan hiervan nog zekerer zijn, wanneer men sporen der zieklijke oorzaeken ontdekt, bijvoorbeeld gezwollen klimmen. Doch de meisjes van meerder jaren maken zier van een wederzijdige onanie zeer verdacht, wanneer zij elkander dikwijks op een driftige wijze liefkozen. Zulken, die dit kwaad reeds lang gepleegd, en zorgvuldig bedekt gehouden hebben, worden niet alleen door de gemelde ziekte verraden, maar ook door de blauwe kringen om de flauwe en verliefde oogen, door de bleekekleur, door de pokken op den neus, door een benauwd en met spiertrekkingen vergezeld braken, en door een ik weet niet wat in het geheele gelaat, dat zelden bedriegt; doch zegt niet laat beschrijven. Ik heb opgemerkt, dat de kinderen, die door ziektebleed tot de somme zonden zijn aangezet geworden, na hun herstelling veel eer naar de vermaningen hebben geluisterd, dan zulken, die door onderricht en voorbeelden daartoe verleid waren. Maar bij zulken, bij welken dit kwaad door lange oefening als tot een tweede natuur geworden is, bij welken de wellustige denkbeeldens te diep in de verbeelding ingeprent zijn, is het helaas! weinig hoop van betering, schoon de zieklijke prikkeling weggenomen, en ongerijdt is. Ik herinner me nog een geestig en frisch meisje van ongeveer veertien jaar, dat deze schandelijke handeling zo duidelijk gedreven had, dat men eerst na verloop van twee jaar op haar spoort kwam, door gevalletjes immobiel vernietigend dagelijks riekende werk- en offeranden, van Priapus, die men nauwelijks van een ervaren vrouwtje zou kunnen verwachten, ter ontdekking. Alle bedreigingen en vermaningen, (alle vriendelijke kastijdingen) die een Rus zou hebben gedaan flikkerven, en alle verminderingen middelen door ijs en fijler voorbij, nevens hetaanhoudend kastijden waren niet in staat, deze te drijven. Midden onder het kastijden riep zij: Straf mij, zoals gij wilt, ik kan het echter niet laten! Men liet haar derhalve aan haar noodlot over, en dit anderzins aanvallig meisje, welke uit geen onaanzienlijk geflamd gefloten was, doch haar ouders vroeg verloren had, werd reeds in haar zestiende jaar moeder van een kind, waarvan een Jood de vader was. Met deze trok zij over Zee naar Amerika, om dit land te helpen bevolken. Men vertoonde mij dezen uitstap. Ik moest iets van mijn bedoeling afgaan, en breedvoerig worden, indien ik Geneesheeren, Ouders en Opzichters van de jeugd een zo niet geheel nieuwe, echter niet genoeg opgemerkte en behoorlijk tot nut gemaakte ontdekking van een oorzaak wilde leren kennen, welke de stugge vader van een tweevoudig ongeluk is. Dewijl zijzelf als ziekte 'op zichzelf reeds ellendig maakt, en als werking, welke tevens de deur voor de ondeugd open zet, de ziekte ongeneeslijk doet worden, en ook niemand onheilen sticht, die nog gevaarlijker zijn, in invloed op het bederven van de late nakomelingen hebben, en gelegenheid tot een merklijke ontvolking geven. En deze kwaade uitwerking volgt des te eerder, wanneer de onanisten, gelijk dikwijks gebeurt, zich menigvuldige zelfs bevlekken. Kingen en eenen zogenoemden goedaartigen drui-per of witten vloed veroorzaakt hebben, of ook door zulk eenen zijn besmet geworden, die kwaadaardiger en bij hen meestendeels hardnekkig is. Om dezelfde reden, waarom het verspillen van het zaad en de geestachtige vogten van denzelfden aart door letterblokken, driften, vermoeiingen, etc. van de verzwakking der vaste deelen, en de verandering der vloeibaren, die vervolgens de voortplanting van de infectie bevorderen, door het veerkragt kwijlen der hypochondristen, de vaakste ontlastingen van, melk van zwakke zogende vrouwen, en het verlies van veel bloed door onmatige aderlatingen en door wonden, voornaamlijk door vaakste bloedvloeijingen, tot welke de infectie al meerlijk gelegenheid geven, ook veel daarvoor. Tot deze klasse behoren ook de kwaadaardige roode loopen, als mede de langdurige buik- en pisvloeden, etc. waarmede zieklijken aangevallen worden, welke buiten die reeds bedorven vogten hebben. De dagelijkse ondervinding leert ook, dat de kwalijk behandelde, waar men geen volmaakte herstel had, of langdurende, heete, met ontsteking, gal-, roet- en zenuwkoortsen, etc. de krachten ten sterkste uitputten, een groote zwakheid en halve lamheid, of ook wel een droge, onbuigzame stijfheid der vezelen, en een deels ontstekingagtige verdikking, of een andere gebrekkige gevoelvastheid van de nog rauwe van derzelver vloeibaarheid beroofde vogten, welke, volgens HIPPOKRATES, welinfecties en zonwijlen melancholie veroorzaakt, ten minsten meer gelegenheid tot de infectie geven. Een dergelijke kwaadaardige gevoelvastheid der vaste en vloeibare deelen komt voort uit geweldige en hardnekkige pijnen. Als deze, met kramp vergezeld, dikwijks op dezelfde plaats in den onderbuik komen, zal zulk een plaatselijk gebrek dan veerkragt aannemen, en word daar door des veersder aan de infectie blootgelegd. Veld. Men heeft wit het onveranderlijk verblijf op dezelfde plaats, welke gemeenlijk daar mee gebracht gaat, verstijvingen in de plaatsen en verstoptingen van andere ingewanden zien ontstaan. Onder al deze oorzaaken zijn er mij geen enkelige volledig voorgekomen, als het onmatig gebruik van geestverrukkende dranken, voornamelijk van brandewijn en andere liqueurs, als medehet misbruik der elixirs met brandewijn gemengd, als bijvoorbeeld van de wuivets en STOUTONS elixirs, de vreemde overgang van sterke lichamelijke bewegingen tot traag rust, de onmatigheid in het leroefenen, inzonderheid de grote ingefixtheid op een onderwerp, daar de ongeruste flap, het gebrek aan beweging, de nadelige houding van het lichaam en de kwaadde spijsvertering dan bij komen. Doch meestendeels ontdekte ik, dikwijls eerst na een onvermoeid navragen, de volgende gelegenheden gevende oorzaaken tot de Suffocatie, als heimelijke zorgen, opgekropte wraakzucht en gramslot, bekommertheid, droefheid, hartzeer over eenig verlies, ongelukkige liefdedrift e. z. v. Deze moet men als fluipers en knagers beschouwen, wanneer zij, gelijk gemeenlijk gebeurt, bij aanhoudendheid werken, en dus ook het kwaad ongeneeslijk maken. Dit heb ik helaas! dikwijls genoeg ondervonden. Niet minder, maar des te zekerer, laten de geopte of in wanorde geraakte darmvloed, welke bij Hippocrates reeds veracht was, en kwalijk genezen afgaande koortsen een verstopping van de ingewanden des onderbuiks na, wijl bij beiden gemeenlijk een grondklaar tot de Suffocatie gevonden wordt. Doch door de kwaadloos afgaan van koortsen verschilt niet alleen zulken, die te vroeg, maar ook die te laat, of door schadelijke middelen verlopen worden. Van de eerste onbedaande behandelingen heb ik veel meer en erger uitwerkselen gezien, dan van de uit vrees te lang uitgefuste beperking der koorts. De meeste gewone daarvan waren in het algemeen de zogenoemde koek, of de verstopping van de milt en lever, de water- en geelzucht en aamborstigheid, zenuwziekten, vallende ziekte, enz. Zij zouden echter zeer zelden gevolgd zijn, indien men, ten aanzien der vroege en late koortsbetering, geregeld gehandeld had, of wanneer men verchillende geloofde oorzaken der koorts, en de daar mee samengetelde Kwaal gedacht, welke eigenlijk het tijd punt moeten bepalen, wanneer de koorts veilig gestopt kan worden, in aanmerking genomen had. En welk opmerkend navorchend heeft niet, zo wel als ik, meervoudig maar waargenomen, dat, onder het gebruik der losmakende en ontlastende middelen, een grote menigte van slijmafge, zwartgallige en andere soorten van vuiligheid uitgeworpen werd, na welker ontlasting de koorts, zonder koortsbast te gebruiken, en zonder andere ongemakken te vrezen, die de koorts naliet, weggenomen werd. Ik twijfel ook niet, of het zal anderen, zo wel als mij, dikwijls gelukt zijn, de koorts, welke tot groot nadeel van de Lijder weggenomen was, door visceraalmiddelen weer te doen komen, en met hulp van deze in dit geval heilzaam werking der natuur, de ziekten, welken door de te haastige behandeling ontstaan waren, in korte tijd te genezen. Toen ik mij voor ongeveer dertig jaar in een streven van den Opper-Elzas hield, alwaar de afgaande koortsen gemeen waren, kwamen veel door opgefopte koortsen kwalijk behandeelde Lijders bij mij. De meesten hadden den koek, ten minste waren zij met gedurige weinigstortingen gekweld, niet afstaande zij, na een eerste ontlastingen, de koortsbast in grote giften gebruikt hadden. Ik schreef deze een eerste afkooksel voor van visceraalkruiden en dergelijke wortelen, met een of ander middelzout gemengd, voornaamlijk gebruikte ik de versche gentiaanwortelen daartoe, die in het nabijgelegen gebergte groeien, en zag er een gewenst gevolg van. Mijn overleden vader genas op dezelfde dag als dezulken, wiens koortsen kwalijk behandeld waren; namelijk door de koortsstrook meer beweeglijk te maken, onder anderen een zekere Russische gravin, welke door verfcheiden bekwaam Geenenieurs voor ongeneeslijk was verklaard. Deze gravin was door eenen hardnekkigen en fterschen vloed, welke zij na een opgefijpte anderendaagse koorts gekregen had, zeer verzwakt, doch werd door verzagtende, krampstillende en zagtvoedende klijfstrepen, waarvan haar om de twee uur een half pint gezet werd, binnen veertien dagen volkomen daarvan hersteld. Met de krachten kwamen de hypochondrische toevallen ook weer, waarmede zij reeds voor den aanval der koorts gekweld was. Hiertegen werden haar viscerale klijfstrepen e. z. v. voorge schreven, haartevens waarbij schouwend, dat zij op een wederinval der koorts moest bedacht wezen, die de genezing zou verhaasten. De koorts kwam ook in de daad weer. Bij geluk was haar gemaal afwezend, die het ten hoogsten kwalijk nam, dat men zijn gemaalin met voordacht ziek gemaakt had. Maar toen hij haar bij zijn terugkomst volkomen hersteld vond, verontschuldigde hij zijn verstoorde uitdrukkingen met te zeggen, dat hij de taal van eenige Geenenieurs had gevoerd, welken hij op zijn reis daar over geraadpleegd had. Men vindt verfijnde voorbeelden in de schriften der Geneesheeren, dat de vallende ziekte dikwijks een gevolg kan zijn van de vroeg opgestopte koorts, en men zou er nog meer vinden, indien men de opgevatte koorts als de oorzaak van deze kwaal beschouwd had. Ik zal echter eenigen der voorbeelden, waarvan ik getuige ben geweest, aanhalen. Een hypochondrische kunstenaar, die zich door een anderendaagse koorts zeer verlicht gevoelde, kreeg ten eerste na het gebruik van de koortsmiddelen de vallende ziekte in plaats van de aanvallen der koorts; en hij kon niet anders, dan door de visceraalkliesteren daarvan bevrijd worden, na dat de zelven veelerlei infarctus hadden gedaan ontlasten. Een man van zestig jaar, van een galagtig gestel, doch die gezond scheen te zijn, werd onverwacht door een tussenpoosende koorts aangevallen, welke hij uit ongeduld niet wilde hebben loop laten nemen, en ze derhalve doorbraakmiddelen en veel koortsbast in haar geboorte liet vormen. Doch hij haalde zich daardoor een zwakke en zieklijke lichaamsgeestelijkheid op de bal, welke na verloop van zes jaar in een vallende ziekte overvloeg, die even zo lang de gewone middelen werkten, en in tegendeel dagen nog te erger werd. Dit bewoog hem eindelijk, zich aan onze geneeswijze, die hem in het eerst zeer vreemd voorkwam, stukelijk te onderwerpen. Dezelfde was van het gewenste gevolg. Na verloop van vier weken geraakte de voor twaalf jaar opgevatte koorts weer aan den gang, en binnen drie weken verdween zij geheel, met de vallende ziekte en de oorzaak der ziekte, de in menigheid ontlaste infarctus. De Liër, met de kliesteren nu geheel bevredigd, bediende er zich dagelijks van als een voorbehoedmiddel en werd daar door in staat gehouden, om tot in zijn vierentachtigste jaar, met ongemene lichaams- en zielekrachten zijn bezigheden te kunnen verrigten. Bij een anderen grijsaard van zes en zestig jaar kwam het wel niet zo ver, dat hij de vallende ziekte kreeg, doch de voorboden van dezelve, of liever, van een beruchte zenuw aandoening, als gewelde hoofdpijn, loomheid, gefloten buik, duizeligheid, slap- en machteloosheid, volgden onmiddellijk na de opgevatte anderendaagse koorts. Deze werd door onze geneeswijze ook weer volkomen hersteld, na dat bij de gemaakte koorts, die echter langer aanhield, dan bij de eerste, een aanmerklijke menigte zwart, verroeste inktingend bloed, deels door den stoomgang, deels door braken uitgeworpen was. Zij ontlastte zich ook tot zijn volkomen genezing in menigvuldige in een zwarte en taam gedaante. De bekwaamde heer Dr. Jassoy, die hier met veel lof de geneeskunde oefent, en die ik, zoo wel als de heer Dr. Müller, mijn liederen veilig kan aanbevelen, en die mij, zoo wel als de laatste, dagelijks getrouw bijstaat, heeft onlangs een derden dagfche koorts, welke naar geen koortsbast luisde, met een dikke en barre buik, met hoofdpijn, dofheid en zinneloosheid vergezeld was, en uit fijn magtige, galagtige inflamedie ontstond, uit den grond genezen, alleenlijk door dit alles het taaiest en jarenlang verzameld zetzel door de visceraal-klijfters en andere losmakende en uitdrijvende middelen te maken en te ontlasten. Hij klaagde bij die gelegenheid, dat de vooroordelen, die nog alom heerschten, hem zoo de handen bonden, en men hem vericlend maal verweten had, dat hij door zijn klijfters de lieden van al hun kracht en vormen beroofde, welken het lichaam zigtbaarlijk en bij menigvuldig werden ontnomen. Uit hetzelfde misvertrouwen, hetwelk door Geneesheeren ingeboezemd werd, weigerden de lieden, zodra zij meenden genezen te zijn, het verder gebruik der middelen tot een volkomen herstelling, waarvoor zij eerlang hevige en felle pijnen in den onderbuik, in den aars en de teelden moesten uitstaan. Zij verdwenen echter door sterke ontlastingen van de nagebleven, veelverwijkende, rottende en deels taam vuiligheid, binnen vier weken, en maakten plaats voor een duurzame gezondheid. Ik heb voor zes weken aan de zorg van dezelfde jonge Geneesheer een Hollandse huisvrouw overgegeven, welke meer dan drie jaar met een derden dagfche koorts, ten minsten met gedurige weerinflortingen gezweld was, welke haar, reeds als bruid, om dringende redenen, tijdelijk geoppt werd, en die zigin, het vervolg zeer weinig aan de herhaalde pogingen der Geneesheeren, om haar uitherken, kreunde. Hij werkte, op mijn raad, op de fijn, en gaf in het eerst ontbindende, zachte braak-, buikzuiverende middelen, welke laatstenteelsten niet pillen van zeep, met extract van aloë gemengd, bestandden, en liet naderhand de spuugglaszeep, waarvan ik hier onder de beschrijving zal mededelen, nevens herhaalde visceraal-klijfters, met het gewenscht gevolg, gebruiken. De dagelijkse ontlastings van glasachtige slijm, nevens andere verharde vuiligheden, was zo groot, dat, volgens de getuigenis van de lijderes,zelfde om de andere dag wel zes kannen zou bedragen hebben, terwijl de kragten ontdoen meer toe- dan afnamen en de koorts merklijk verminderde. Zodra deze vuiligheid eens losgemaakt en in beweging gebracht was, waren eenige glazen met een weinig wijn warm opbruikend schwalheimer water van die uitwerking, dat dertig of veertig zulke ontlastingen volgden, waarbij echter de aanval van de koorts om de andere dag, hoewel gematigder, vervroegde. Doch naderhand kwam dezelfde ook weer telkens later. Des niettegenstaande vertoonde zich nog onverhoedsch een overblijfsel van andere voorstellen van inflammatoir, hetwelk, onder allerlei krampachtige toevalen, in de gedaante van grote stukken lever, van darmzeef, vellen en zwarte gal uitgeworpen werd. Tegenwoordig is deze onnatuurlijke afloop met de koorts derwijze gemindert, dat de herstelde persoon mij kortom, met de schone blozende kleur, bekend, dat zij nu volkomen tot haar vrolijke blijdschap overtuigd was van mijn voorspelling, die zij in het eerst niet had kunnen geloven. De heer Dr. MÜLLER heeft laatst ook een derderdagse koorts, bij waarbij een buikwaterzucht met voelbare verharding in het rechterwiek van het buikje gekomen was, enkel door het gebruik van de visceraalklischten en de genoemde spuugglaszeep in korte tijd weggenomen, en behandeld nog een ander Lijder aan de 'Koorts op dezelfde wijze, welke dagelijks deels vloeibare slijm en deels vaste, samenhangende, of losse klompen losse, die naar zaamgerolde vaatdoeken gelijken. Ik ben over de verkeerde geneeswijze der tussechenpoosende koorts zo breedvoerig geweest, en derzelver uitwerking door verschillende voorbeelden, die mij onder het schrijven invielen, getracht te bevestigen, ten einde velen Geneesheeren omzichtiger te maken, welken niet weten of geloven, dat de koude koortzen dikwijls zulk een gevaarlijke vijand in de hinderlaag hebben, die alleen in staat is om de koorts te veroorzaken en te verergeren, en dat deze koorts als zij wel behandeld wordt, heilzaam is, en zekere genezing zeer bevorderen, doch daartegen, wanneer deze te vroeg gezuiverd wordt, een des te grooter onheil veroorzaken kan, hoe meer de koortsstof te voren in beweging gebracht en aan het gisten gemaakt is, en daar door een gevaarlijke hoedanigheid aangenomen heeft. Hier leeft nog een vrouw; die kort na haar bevalling door een gierstkoorts en kort daarop door een afwijzende koorts, welke beiden aan eenen voorafgaande ongepaste leefregel toe te schrijven waren, aangetast werd. In de koude der koorts floeg de gierstgatige uitvloeiing in, en gaf gelegenheid tot een zware slaap, die eerst na de begonnen hitte en daarbij weer opgekomene uitvloeiing afliet. Hier was gevaarlijk, in deze kritieken staan aanval af te wachten. Ik liet derhalve grote giften van zuurzout geven. Doch haar koortsbevechtende kracht door het plegen dat zij bewerkte, verliezende, werden wij door de tweede verheffing der koorts verrast, welke de kraamvrouw ten volle in de staat van een schijnlijke dood bracht, die de krachtigste hulpmiddelen zolang weerstond, dat men alle hoop begon op te geven. Eindelijk ontdekte ik sporen van warmte, welke lang na de uitvloeiing deze koortzige uitvloeiing en het leven weerbracht. Ik poogde mij deze tijdsjeep zonder vertoeven te nuttigen, want nauwelijk was het zweet ten volle uitgebroken, of ik liet alreeds een begin maken met de koortsbehandeling, daar ik hulp bij deed, en waarmee ik ook in koudstroom en stovings aanhield, totdat de tijd van de eerste komende aanval. Deze bleef gelukkig achter en liet mij tijd, om de oorzaak der ziekte te zoeken. Vergelijkt men de huidige inzichten met die van vroeger, dan is het verschil ademstekend. Hoe vele duizenden van dezelfde lijders zijn niet door de koortsbast, inzonderlijk in zekere hevigheid koortsen, wanneer de eerste aanval al gevaar deed zien, van de nabije zijnde en wissende dood gered? Maar het is te beklagen, dat deze onvergelijklijke, eertijds verachtelijke, nu te algemeen aangeprezen geneeskunde in de handen van onbezonnen lieden tot een vergift kan worden. Doch men heeft van de ontijdige opstopping van de koorts op verre na zo veel onheil van dezelfde niet te wachten, als van de heete, opstekende en verdovende middelen, die tot hetzelfde einde worden gebruikt, terwijl de koortsbast door zijn versterkende, verlammende en verrotting tegenwerkende eigenhoofd er veel toe kan doen, om de koortsstof te temperen, en tot ontlasting te bevorderen; de anderen daartegen vlieden, om zo te spreken, den wolf op, en maken hem nog woedender en onbeschaamd. Maar, wie zou geloven, dat de sympathische, bijgeloovige middelen, die enkel door en op de verbeeldingskracht werken, bij eenvoudige lijders de koorts zekerder en tot hun grootste nadeel, kunnen verdrijven? Toen ik te Homburg onder mijn overleden vader de geneeskunde oefende, kwamen in korte tijd vele landlieden met tering, geelzucht en waterzucht raad vragen. Een koopman uit Frankfurt had hun alle de koorts, in weinig dagen afgenomen, zo als zij zich uitdrukten, door een briefje met rood schrift, door elk met drie kruisjes ondertekend. Bijgeluk was de koopman een kennis van ons, die aan de vermaningen gehoorzaamde. Hij was zeer verbaasd, toen hij vernam, dat uit een welgemeende kortswijl ernstgeworden was, en verzekerde, dat zijn winkelkneg de rol van wonderdoctor gespeeld, het briefje met een niets betekenend "abra cadabra" beschreven, ten eerste na de ondertekening verstrekt en weggeworpen had; doch de boeren wist gemaakt, dat hij toverkruiden in de briefjes zou pakken, welke, zodra zij dezelfde doorgebeten zouden hebben, de koorts onfeilbaar zouden verbannen. Ik heb reeds hier boven, hier en daar bewezen, dat de fibrillair infarctus, als voorafgaand symptoom van het verwoest, hetwelk een onevenwichtige stof, dan de gal en het dik van het bloed, daartoebevat, onder de overigen het meest en in de grootste menigte voorkomt, en dat het darmkanaal derzelver gewoon zitplaats is. Ik vind ook dagelijks het gedarmte, zelfs bij zulken, bij welke ik geen voorafgaande oorzaak, geen duidelijke gelegenheid tot zieklijke voordraging der fibril kon ontdekken, met zulk eenen verbazenden voorraad opgevuld, dat ik moet bevatten, dat deze buitengewone vergadering der eersten wegen ook plaats kon hebben bij personen, die voor het overige gezond waren, wanneer het bloed zijn uitvalstreck allengs derwaard werpt, en hetzelfde uit veelerlei oorzaken aldaar teruggehouden wordt, en door langheid van tijd zodanig aangroeit. Dan is er een hoogsten waarschijnlijkheid, dat de natuur zich van de gezonde gebaande en bekwaamde weg, als de algemene vuilnisbak des lichaams, tot haar afzcheiding- en reinigingswerk bedient, waardoor de andere afscheidingen, bij voorbeeld de uitwassing, gevoeglijk vergoed worden. Uit hetzelfde oogpunt beschouw ik ook de zwarte drek der kinderen (meconium), namelijk als een bloedafzcheiding, tot deszelfs zuivering afgescheiden en met gal, darmfibril en misschien met het liquor amniot vermengd, welke, wanneer dezelfde grote hoeveelheid aanwezig wordt, den eersten grond tot de infarctus in de baarmoeder legt. Ik ben dikwijls verbaasd geweest over de onbegrijpelijke menigte, welke veel kinderen, na het gebruik van laxeermiddelen, of van het eerste ziekte, afgingen. Dit had inzonderheid plaats bij zulke kinderen, wier moeders gedurende hun zwangerschap hun eetlust te streng voldaan, of een goede voorraad van slim en zwarte gal in de eerste wegen verzameld hadden. Veeltijds echter was dit niet het geval. De goede uitwerking der pillen van Strauß en dergelijken, die men op veel plaatsen, zelfs ook zonder voorkennis van de Geneesheer, doch in geringe giften en meer een weinig salpeter, aan elke kraamvrouw geeft, heeft mij volkomen overtuigd, dat weinigen van dezelven, die in grote steden wonen, van de gemelde gebreken vrij te spreken zijn, en dat uit die hoed voorzeker jonggeborenen veel sterker ontlastingen dan naar gewoonte moeten hebben. Men volgt mijn voorbeeld, dan zal men dikwijls tot verbazing gewaar worden, welke een onverwachte ziektestoos bij moeder en kind huisvestte. Hoe dikwijls zag ik niet reeds driedaagse kraamvrouwen zulke deels vellige, deels rossige, zwartgalachtige misgewassen van het bloed en de darmen, en haar kinderen een dergelijke vuiligheid, tot verzorging vanzelf behoeden? Le — 109 Deze zwarte drek was zo taai, dat de gewone ontladende middelen vrugtloos waren. Er leeft nog een erfprins van een vorstlijk huis en geniet van een volmaakte gezondheid, welke door de verzameling van deze taaije drek, die naar geen manier of spoort van rhabarber luisterde, enige dagen na zijn geboorte de hevigste stuit trekkingen (eclamatie) kreeg, welken acht dagen lang duurden. Hij werd er niet geheel van bevrijd, dan na dat ik die middelen met venetiaanse zeep in tamelijk sterke giften liet mengen, en deze ook in de kleintjeseter. deed, waar door de ontlasting van een verbazingende en ongelooflijke menigte van deze drek bewerkt werd. Ik ondervond voor korten tijd bijna hetzelfde aan een kind van een half jaar. In eenen aanval van diarree scheen het indeed dood te zijn, doch door prikkelende met zeep gemengde kliesteren e. z. v. kwam het weer bij, en werd weer als op nieuw in het leven gebracht, na dat de kliesteren en andere middelen deze pekachtige vuiligheid in grote menigte uitgedreven hadden. Tegenwoordig behandel ik nog een kind van zeven weken, hetwelk men voor verloren hield, wijl zedert tien dagen de inwendige en uitwendige diarree, met eenen verdoende flaar, dag en nacht bij hetzelfde afwisseldend. Schoon men mij verzekerde, dat het genoeg ontlastende middelen had gehad, liet ik echter aan hetzelfde nog een laxeremiddel met braakwijnsteentjes vermengd, en met zeep daarin ontbonden, beurtelings geven, zo dikwijls als het kon likken, en om de twee uren een verzagend zeepkliester zetten. De zwarte drek, met kliem vermengd, werd daar door zo sterk ontlast, dat het den aanwezenden onbegrijpelijk voorkwam, hoe de darmen die konden bevatten, en hoe het op zigzelf zwakke kind, niettegenstaande de verbazingende ontlastingen, zichtbaar inkragten en gezondheid kon toenemen. De menigte en taaiheid van deze zwartgroenachtige lijm, die zich vast aan de darmen zet, deed mij de mogelijkheid vooronderstellen, dat dezelve, even als de andere infecties, vele jaren lang achterblijven, tot verzameling van menigerlei flegmatische, zuurde en vuile flib, die zij naar zich trekt, of waarmee zij zich hardnekkig vermengt, en alsdan ook het groeien van wormen, welke anders gedurende en na de koorts lichter kunnen worden, verdreven worden, begonstigt, en eindelijk, wanneer dezelfde door een besmetting en koortsachtige bewegingen aan het gisten gebracht is, tot de schriklijkste toevallen gelegenheid geven kan. Ontelbare ontdekkingen hebben mij in deze gedachte versterkt, en op de overblijfselen van de zwarte drek, en de daarmede vermengde vuiligheid van andere hoedanigheid oplettender bij de ziekten der kinderen, en omzichtiger bij de voorbereiding tot de natuurlijke en ingene kinderpokken gemaakt. De bedrieglijke schijn van een frisse gezondheid heeft mij nooit misleid, ik heb veeleer zulke kinderen, die deze sterke gevoed zijnde, een overvloedige gezondheid schenken bezitten, aan een sterke voorbereiding onderworpen. Want ik wist bij ontdekking, dat deze buitengewone lijvigheid, of zulk een hooge trap van gezondheid, welke Hippocrates reeds verdacht voorkwam, zelden natuurlijk is, maar meestal, gelijk het schielijk verworden der volwassenen, geen gunstige gelegenheid gevende oorzaak heeft. Zulke grote, vet kinderen, die er zo ongemeen wel uitzien, vallen dikwijks in een ouderdom van 7 of 8 jaren, gelijk de heer Tissot verzekert, in schriklijke ziekten, welke uit rottige stoffen en stoelvtrekkingen bestaan. Uit die voorzorg schreef ik een vijfjarig, dik, vet meisje met bloezende wangen, aan het welk de kinderpokken zouden worden gedaan, drie weken lang voor de operatie, en nog eenige dagen daarna, beurtelings oplosende en zacht ontlastende middelen, nevens de visceraal fijleren voor. In het eerst ging zij nu en dan een weinig vlam af van veranderende kleur; maar, hoe zeer waren de ouders niet versteld, toen zij ten laatsten een geheel waterpot vol meer pekachtige stoffen zagen? En niettemin begonstigde de heilzame ontlasting van deze verboringsmiddelen. gen, kwaadaardige strot den ongekomen gelukkigen uitval derzelfde in ontving ten hoogsten. Op denzelfden tijd ondernamen de voorbereiding van drie jongens. De eene van dezelfde was van overal van een zieklik gevoel, doch slechts mager en zwaklijk; de twee anderen schenen gezond te zijn, dat weinig Geneesheeren deze voorbereiding nodig geoordeeld zouden hebben. Doch bij de eerstgenoemde vertoonde zich niet alleen natuurlijkerwijs in de afgang; maar bij de gezondten van deze jongelingen werd daartegen een grote menigte van de gemelde vuiligheid ontlast. Zo gelukkig deze welgezuiverde jongens de pokken door het aan hebben, in zulk een groot levensgevaar geraakten, niet lang daar na, twee jonge vrouwen, en een jongetje, wijl men voor de inenting, ondanks alle waarschuwing 'zulk een noodige voorbereiding voor overtollig geboden had. Zij werden niet alleen gedurende, maar ook na de uitbotting door de vreesklijke stuiptrekkingen aangevallen, die niet eerder ophielden, dan na dat door kijfstreken een sterken afloop van zogenoemde wormfliam bevorderd was. In de natuurlijke kinderpokken gebeurt het nog meer, dat de beste hoorten van dezelfde onverwacht inflaaten, of kwaadaardig en dodelijk worden. SIDENHAM, DE HAEN, FREIND, Tissot en anderen klaagden reeds over deze raadzeloze verschijnselen. De laatste schrijft ze toe aan de wederopleving van het pokkenfiege; maar ik heb de oorzaak van deze treurige verandering veelvuldig in de verstopte ingewanden des onderbuiks, doch meest in de verzameling van vuiligheden in de eerste weken gevonden, die, gelijk ik reeds gemeld heb, dikwijks zo taai en onbedwinglijk zijn, dat zij onontbeerlijke ontlastende middelen vereisen. Ik ondervond dit nog onlangs bij een jongetje van vijf jaar. Gedurende de scharlakenkoorts werd hij vier weken lang, schoon dagelijks, gepurgeerd, en eerst tegen de zesde week kon hij, na het gebruik van sterker werkende middelen, daarvan ontlast worden. Vooreenige jaren werd ik bij een meisje van zeven jaar geroepen, hetwelk, na de uitbotting van zeer goedaardige en weinig pokken, plotseling in een zware flauwte viel, waarbij de pokken bijna onzichtbaar werden. Schoon men mij verzekerde, dat de Liërde altijd gezond was gewest, nooit eenen dikken buik had gehad, en dat men haar uit voorzorg, kort voor dat zijtekens van de pokken kreeg, verschillende malen gepurgeerd had, liet ik toch niet na, haar ten eersten een ontlastende kliersmeer voor te schrijven. Nauwlijks had dezelfde een pot vol lelijke, slijmachtige vuiligheid ontlast, of de levensgeesten werden weer opgewekt, en de pokken kwamen te gelijk merkbare kleur te voorzijn. Dit geval bewijst ook, dat men wegens verborgen oorzaken van ziekte het beste voorkomen van gezondheid niet zeker kan zijn, en derhalve met een goed geweten de voorbereiding nooit kan nalaten. Zij alleen kunnen het doen, die een uitzondering van de regel zijn. In de binnenstad dringt geengeestelijke overweging. Doch ik wil hierdoor geen ongepaste voorbereiding, die niet naar de omstandigheden en veranderende lichaamsgevelden is geschikt, begunstigen. Want door een schielijken overgang van een gewoonde tot een ongewoon leefwijze, door te zwaar en te schraal voedsel, en door te heftig en te scherpe ontlastende middelen wordt het lichaam zichtbaarlijk verzwakt en zieklijk gemaakt. Wanneer ik daar tegenover mijne Liijders, die ik zat de kinderziekte voorbereid, dagelijks een of twee ondoodende en verrotting tegenstandend visceraal- massa kreeg. Ik kreeg een kijkje op de lijkbeenderen, die de taaije vuiligheid wekken maken, voorzichtig, en daarbij de mixtuur van Riverius, zometijds met een paar grind braakwijzen gemengd, als het beste oplosfend middel liet nemen, en om de anderen dag een verzagend middel, nevens de wijnstroom met kalk gemengd en in veel Schwalheimer, Fachinger of Seltzer water ontbonden, of in plaats daarvan de wortel van jalappe, met kalk en amandelen tot een poeder wel gewreven, en met een of twee grind zwavel van spijsglas en half zo veel calomel gemengd, des nachts in zulke giften liet nemen, dat des morgens, voor het gebruik der klijfstelen, een paar meer dan gewoon stoelgangen volgden; wanneer men daar mee zo lang aanhield, tot dat men iets onnatuurlijks in den afgang bespeurde; wanneer zulks onder geïnfectie opwekking en verlevendiging van den geest, en zachte bewegingen des lichaams in de open lucht geschiedde, die echter zo moestgezeld zijn, dat zij geen kwaad invloed bij ongekende gezonden, ik zeg niet zieke, kon hebben; en wanneer eindelijk de gewone leefwijze niet te streng veranderd, maar slechts beperkt werd : zijn dezulken zo min verzwakt geworden, dat zij veel eer in kragten toenamen en een betere kleur kregen, enkel naar elke, zelfs de strekste, onthulling van onnatuurlijke vuiligheid indedelijk versterkt voelden. Dit alles heeft ook plaats ten aanzienvan andere koortsen met uitval vergezeld. Ik ben hier in zo zeker van mijn zaak, dat ik mij op alle Geneesheren beroep, namelijk op zulken, die niet te traag, te verwaand of te trots zijn, om elke kleinigheid nagenoeg, voornaamlijk de afvallen te bezigen en nauwkeurig gade te slaan, of niet bij de ongelukkige uitkomst, der aan derzins goedaardige kinderziekte meestentijds het beschreven lichaamsdeel door den stoelgang geloosd is. Ik heb ook nog aan te merken, dat zo wel deze zwarte drek der kinderen, als de gal- en slijmafgotten vuiligheid zich wel meestendeels in de darmen onthouden, doch ook dikwijks werkt in de poortader influiperen en aldaar gegeven tot nieuwe en erger verstoppingen, en dat zij, gelijk ik reeds gezegd heb, inzonderlijk de pituita, tezamen met de kwaade spijsvertering, leefregelen verkeerd gedragen der kinderen en hunner moeders, het grootste aandeel aan de verstopping der darmseksklieren hebben. Onder de oorzaken, die voornaamlijk de moeder voor de boven beschreven infarctus vatbaar maken, tel ik, behalve de algemene, inzonderheid de voorafgaande vroegtijdige verlossingen, de onmatige bloedvloeiingen, de ongeregeldheid en de te schielijke ophouding der kraam- en maandelijke zuivering, de ongeregelde leefregel der zwangere vrouwen, en de verzameling van eenen verharden drek in den kronkeldarm, driftigheid en gemoedsbewegingen der kraamvrouwen, het misbruik van heete, drijvende, zamentrekkende en verdovende middelen, het vast binden van het lijf van dezelven en veelerlei andere nadelige behandelingen van onbekwame vroedvrouwen. De nadelige gewoonte van den damp der koolen door middel van stoken onmiddellijk tegen het lichaam te laten gaan, doet er ook veel toe. Van de misflagen in den leefregel van zekere spijzen en dranken e.z.v. als oorzaken van den infarctus vind men in het zevende hoofdstuk gehandeld, hetwelk men daar over kan nazien. Derde Hoofdstuk. Van de Kanssen. Ik moet het geval met mijn zakhorloge verhalen. Hetzelfde had jarenlang zeer wel gegaan, zonder dat ik er enig ongemak aan had gevoeld, wanneer op het onverwachtste de wijzer in zijn omloop begon te vertragen. Te vergeefs spaande ik de veer; ik moest eindelijk besluiten, om het in handen van de beroemde binnen- en buitenlandse kunstenaars te geven, om het te herstellen. Deze doorzogen het inwendige gevoel, redeneerden en herhadden elk volgens zijn onderlingen gevoel en wijze. Het uurwerk werd schoon gemaakt, gesmeerd, gelapt, en zelfs met een sterke veer voorzien. Ik kreeg het toen weer in handen, en moest veel aan arbeidsloon betalen, doch het ging evenwel niet beter. Ik had derhalve vastbesloten, hetzelfde te vervangen, doch gevangen ontdekte ik, dat de wijzer zo dicht op de plaat lag, dat hij er op gleed, en dus in zijn gang gehinderd moest worden. Maar na wellicht had men denzelfde een weinig spanning gegeven, of hij liep veel te snel. Ik trok hieruit een zeer juiste volgende gedachte bij mijzelf, in gebreken, die zij met de ogen zien en met de handen tasten kunnen, zich verplaatsen op het spoor, hoe veel te meer moet hun kompas verstrekt worden, wanneer zij op ontdekkingen uitgaan, die in het duister verholen zijn, en voor welke de zinnen nauwelijks doordringen kunnen. Hieronder nog verfijnde voorbeelden aanhalen, welken bewijzen hoe ligt een onderzoeker, zelfs in ziekten, welke hij voornaamlijk behandelt, op het twaalfspoor kan gebracht worden. Des bloeden zou strekken en verstikkingen te weg brengen. Hoe dikwijls ben ik in deze gissing niet gesteld, waarheen ik in dergelijke hardnekkige ziekten, en voornaamlijk in de ingewortelde hypochondrie, tot het gebruik der visceraalkliesteren die naar de gesteldheid van de tegenwoordige omstandigheden afgesteld en alsdan altijd zeker ten minste vertrouwd waren, overgegaan ben, en gezien heb, welke een verbazingende menigte instorten tot herstelling van de Lijder ontlast werd. En ik zou mij nog meer van deze oorzaak hebben kunnen overtuigen, indien de hypochondristen, die uit hoofde van hunne kwaadloomenten en geneeslust, den Geneesheer en zichzelf zelden lang getrouw blijven, daartoe konden worden bewogen, dat zij zich standvastig aan een aanhoudende geneeswijze onderworpen. Ik kan dus de meeste tekens der hypochondrie, bij voorbeeld de gebreken der spijsvertering, van den eetlust vermindering van den stoelgang; der huid, het hartkloppen, de winderigheid, de benauwdheid, het pijn en drukken, de grote hitte, neiging tot zuur, tegengestelde natuurlijke gevoel van de pislozing, onwillekeurige kwijeling, etc. met des te meer vertrouwen, als zo vele tekens van de instorten opgeven, wanneer ik mijzelf overrede heb, dat deze kwalen niet enkel uit de bovengenoemde bron vloeien, die vrij van zwarte gal is, en dat zij niet tegengestelde middelen die er tegen gericht zijn, hardnekkig blijven, of zelfs nog onbedwinglijker daar door worden, dien overigens ook van geen oorzaken, die gemakkelijker weg te nemen zijn, voorzien zijn. Zo hebben de gebreken der spijsvertering, die dikwijks van geen belang schijnen te zijn, wanneer zij door gepaste middelen, welken tevens het darmkanaal van rauwigheden en wormen zuiveren, versterken, en aan hetzelfde verdeelde vereiste prikkelbaarheid weer geven, zich niet laten wegnemen; wanneer zij bij de vaste leefregel en zonder de minste aanleiding gevoeliger waren, dan bij het genot van grove kost en moeilijk verterende spijs, wanneer zij een kenmerk op zekere tijden komend, aanvallen, hetwelk op bepaalde tijden weer komt; en wanneer zij al lang geduurd hebben, om geen bedenklijke veranderingen in het poortadergevoel te weeg te brengen; altijd tot een gegronde aanwijzing gediend van mijne geneeswijze tegen de verstopping in de vaten der poortader te richten, ten minsten tegen de vuiligheid die van daar in de darmen word afgezet. Want de ondervinding had mij reeds geleerd, dat een kwaad spijsvertering van de beschreven soort zelden zonder visceraalkliesteren middelen grond kon verhelpen worden. En eindelijk een verstandig Geneesheer in twijfel trekken, dat een goede spijsvertering plaats heeft, waar de lever en de milt verhoort zijn, uit die hoofde kragteloos en minder geschikt, de gal te weinig of te veel afgezonderd en alle de andere sapjes tot de spijsvertering dienende, kwalijk gefeliciteerd zijn, waarbij meervoudige kramp trekkingen en wanorde in de wormswijze beweging der darmen plaats hebben, die door een vertraagde omloop van het verdikte bloed in de poortader, en een tegengestelde verzameling van het nog vloeibare in sommigen dezer vaten geforceerd onderhouden worden. Men moet den weinigen, of al te herkennen, ongeordende eetlust, de zoode, de walging e. z. v. uit hetzelfde oogpunt beschouwen, wanneer men ze voor tekens van de zwerfkog zijn wil houden. Want de onverteerde kost, het zuur, e. z. v. en het bloed, dat buiten zijn omloop gebracht en bedorven is, en inzonderheid de vaten der maag, uitzet, kunnen even zulke wanorde in het spijskanaal voordragen. De proeven met honden genomen, welken men deels melk en deels spek met hulp sap leiden, hadden tot gevolg, dat de melk in de half verlamde maag ras ten uitersten zuur, en herspek garstig en loogachtig rot werd. Zij bewijzen, dat het zuur wel zeer ligt in de eerste wegen kan voorgelogen worden; in zo verre de werktuigen der spijsvertering te kragtelooze zijn, om de zuurde gisting van de daartoe geneigde spijs en dranken te beletten; maar, wanneer deze aan de gewone middelen niet luistert, valt de verdenking niet alleen op den moeilijken omloop des bloeds, welke, nevens de loom rust van het lichaam, de voortbrenging van het loogzout zeer vermindert; maar voornaamlijk op de gebreken der gal en haar werkplaats, wanneer namelijk de verstopte poortader in het algemeen belet is, de stof voor de gal in behoorlijke menigte en voedzaamheid te leveren, en de milt in het bijzonder buiten staat gebracht is, om de loogagtige, verdunnde uitwaaseming op te nemen en aan de gal, als een van haar verifieinde delen, te laten toevloeien. Van de verstopping der lever zal ik niets spreken. Wanneer onze voorvaders de milt wegens haar zuur beschuldigden; en Hippocrates van de galagtigen zei, dat zij tot zuurde oprispingen geneigd zijn, en ten laatste in ziekten van zwarte gal vervallen, moeten zij denkbaar ook een kwaad gevoelde tegen de lever, en de milt vermoed hebben. Zij, die geen bedenking maken, om uit de gevolgen der proeven buiten het lichaam aan haar bezield, en vicedien. Boeder dikwijks op eene onbegrijpelijke wijze werkend konstgeest, genomen, te redeneren zullen uit de woorden van PRINGLE, volgens welke rotte dierlijke zelfstandigheden, wanneer zij, in een bloedwarmte bij meel of spijs mengd worden, een zuuragtige gisting verwekken, en een scherp en wrang zuur nalaaten bespuwen, dat bij onze lieden een kwaadaardig zuur moet ontstaan, wanneer haar zwart galagtige en schor vliegensheiden, dat in het darmte verzameld en rot gemaakt is, met de gemelde spijs begint te gisten. Zo veel ris als zeker, dat het zuur, wanneer het zich met zulke soorten spijs vermengd heeft, daarin beschermd vindt tegen de zuurbrekende middelen, en zonder een volkomen uitroeiing, niet be dwongen wordt. Behalven de gemelde oorzaken van de overhelling tot zuur, is er mij nog een zeer merkwaardige voorgekomen. Ik heb namelijk gezien, en aan mijzelf ondervonden, dat de ingefaald schurft en andere vormen van uitvloeiing van de huid, die dikwijls een gevolg van de ischaemie zijn, of daar mee gepaard gaan, niet alleen gelegenheid tot een zwakheid der zenuwen, maar ook tot zuur in de maag gegeven hebben. Het gebruik van drooge spijs, en inzonderlijk de zitrende levenswijze veroorzaken bij de hypochondristen dikwijks een hardlijvigheid, die ligt te overwinnen is; veeltijds is gebrek aan veerkragt der eerste wegen een oorzaak van. Men kan de oorzaken ras ontdekken, wanneer men bemerkt, dat versterkende, zamentekkingende middelen, de koortsbast, de pontia, e. z. v. den stoelgang meer bevorderen dan terughouden. Maar dikwijks ontstaat de aanhoudende hardlijvigheid, met de harde scybala, uit krampachtige zamentrekkingen der speervaten, of uit infarctus van polieslagpijn, versteend en ook geronnen, verrot bloed. Hierbij komt de behoorlijke bevogtiging en afzetting van de slijm, welke de darmen glad maakt; hinspelen op de hardnekkigheid deze kwaalen ook aan een gebezonderde glas- of lijmgewas denken. Doch, hoewel het grootste gedeelte der geenen, die aan de infarctus lijden, met verstopingen in den onderbuik, ten minste met een moeilijke droogere stoelgang gekweld zijn, is dit echter geen gevolg, dat de alvliere vloeibare stoelgang niet dezelfde oorzaak zou kunnen hebben. Ik heb ten minste verschillende dergelijke lijdenden gehad, wier afgang niet eerder een natuurlijke livigheid kreeg, dan nadat zij van de verstopping in den onderbuik ontheven waren. Veelal kon ik eenen langdurigen buikloop, niet anders beugelen, dan door de geneeswijze, die tegen de infarctus gericht is. En hoe dikwijls geeft ons de natuur geen aanleiding tot deze gedachte, wanneer zij door een kritische buikontlasting veelerlei, zelfs gevaarlijke, hoofd- en borstkwaallen e. z. v. wegneemt. Men vindt voorbeelden genoeg, dat de buikloop aanmerkelijke ziekten genezen heeft, doch men heeft maar al te zelden een natuurlijke stoelgang, waarbij de afvloeiing van de darmen regelmatig plaats heeft. De aanmerkingen waren de gelegenheid geven om oorzak van de klachten is geweest. Veelal beschouwde ik bij onze hardlijvige lijders eerst een neiging tot den buikloop, wanneer de gestremde stofvaten begonnen beweeglijk te worden en in de darmen over te gaan, of ook wel een tijdlang daarna, insgelijks, wanneer de gemelde harde, taamje en met scherpte doorweekte drek los ging, ontbonden werd, en de darmen prikkelde. Meestal evenwel werd de langdurige buikloop veroorzaakt en onderhouden door een dikwijks verborgen kwaal van allerlei soort, of door onzuiverheid des bloeds, die zich tegen de darmen wendt, welken op zichzelf reeds slap zijn. Van hoe weinig belang het hartkloppen is bij volbloedige personen, die met opstijgingen, kramp trekkingen en winden gekweld zijn, zo is nog zo'n een verfstopping der lever e. z. v. gelijk de heer PHEDEN insgelijks ondervonden heeft, dikwijzer een gelegenheid gevende oorzaak van hetzelfde. De opvliegende hitte (Phlogosis) is, als een uitwerksnel van flegm te spijsvertering, van kramptrekkingen, koude voeten, en beginnende verkoudheid, van weinig belang, maar zonder dergelijke gelegenheid gevende oorzaken kan dezelfde veelal als een kenmerk van de Icthus en als een voorbode van zware ziekten beschouwd worden. 