title: Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
creator: Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands) | Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Netherlands). Afdeeling Natuurkunde
text: 1°. Dat de palen van het zeehoofd (pier) te Leith in 1850 gebouwd, welke met zorg waren gecreosoteerd, in 1860 zeer sterk door de limnoria bleken aangetast te zijn. 2°. De werf te Invergorden aan den zeearm van Cromarty; volgens de schrijver was daar het hout met groote zorg gecreosoteerd, zodat de vooraf gewogen palen na de creosotering 10® per cubieke voet aan gewicht waren genomen; na een drietal jaren waren sommige palen tot 1½ duim diep vernietigd. 3°. Dat het goed uitgezochte Merseensch hout, dat met zorg te Glasgow was gecreosoteerd, en onder opzicht van de Heer Stevenson voor de haven van Scrabster was gebruikt, reeds na dertien maanden door de limnoria vrij sterk was aangetast. De schrijver komt tot het besluit, dat de creosotering het hout slechts zolang tegen de limnoria beschut, als de oppervlakte daarvan door een laag creosootolie bedekt is. Wij kunnen tegen dit besluit niets inbrengen, daar wij gelukkiglijk geen ondervinding omtrent de door dit diertje gedaane verwoestingen bezitten, maar herinneren hier slechts, dat, zooals uit onze vroegere Verslagen herhaaldelijk gebleken en door de nu laatstelijk weer opgedane ondervinding bevestigd is, dit besluit niet toepasselijk is op de Teredo navalis, die zich door zulke oppervlakkige beletsel niet laat weerhouden, maar daaren tegen het goed gecreosoteerde hout verschoont nog lang nadat het dunne olielaagje, dat er aanvankelijk aan kleef, verdwenen of door wegkapping opzettelijk verwijderd is. In de Vergadering van 27 November 1858, vestigde wijlen ons geachte lid de aandacht van de Afdeeling op de verwoestingen door den Paalworm, vooral te Nieuwendam, aangericht. Uw naar aanleiding van deze mededeeling benoemde Commissie heeft nu gedurende ruim zes jaren onafgebroken haar aandacht op dit gewichtige onderwerp gevestigd, en, gesteund door een subsidie van het Gouvernement, een groote reeks proefnemingen gedaan met het doel om een afdoend middel te vinden tegen die verwoesling, die onze zeeweringen zo kostbaar maakt. Is de daarop bestede tijd, zijn de daarvoor toegestane gelden nulteloos verspild, of heeft het onderzoek een voor de wetenschap en voor het vaderland nuttig resultaat opgeleverd? Uw Commissie verneukt, dat het antwoord op deze vraag niet twijfelachtig is. De wetenschap is in het bezit gekomen van een volledige kennis van het maaksel en van de levenswijze van dit insectelijk weekdier, en ons vaderland, hetwelk jaarlijks zulke grote opofferingen heeft moeten tonen tot herstelling der houten zeeweringen, die onophoudelijk door den Paalworm weder worden vernietigd, is in het bezit gekomen van een middel, hetwelk, mits goed aangewend, den duur der houten verdedigingswerken tegen de woede der zee verviervoudigen, mogelijk vertienvoudigen kan, en hetwelk, wat de moeilijkheden en de kosten aangaat, in geen vergelijking komt met een, zoo als uit onze proeven gebleken is, niet meer afdoend middel, namelijk de bespijking met wormnagels. De ilegering eindelijk is voor het vervolg ontslagen van het aan een onderzoek onderworpen der vele, meestal door onkundigen voorgeslagen middelen van besmering of anderzijds van het hout, als behoedmiddel tegen de verwoestingen van den Paalworm. De resultaten door Uw Commissie verkregen, worden daarenboven volkomen bevestigd door de in het buitenland, vooral in Engeland, Schotland en Frankrijk genomen proeven. Twee aan de Afdeeling door Z.E. den Minister van Binnenlandse Zaken, bij missive van 22 Juni 1864, N^ 238, 3**® Afd. Waterstaat toegezonden verslagen, mogen hier niet onvermeld blijven. Knockout. Het eerste is van den Heer crepin te Ostende van 5 Eebruarij 1864 en is een vervolg op het reeds in ons Derde en Vilfde Verslag medegedeelde rapport van dien Heer over ziine proeven, genomen met su’phas cupri en creosootolie; tervvijl voor den sulpbas cupri ook in Belgie ons vroeger geuit ongunstig oordeel is bevestigd, zegt de Heer crepin na een zevenjarig onderzoek over de creosolering het volgende: // L’experience nous parait aujourd hui ddeisive, et nous f/ pensons pouvoir conclure que les bois de sapin bien pre- n pares a la creosote, avec des huiles de bonne qualite, 1/ sollt ä l’abri des atteintes du taret et dans des condi- ( 179 ) 0 tions qui leur assurent une longue duree. Tout se re- 0 duit donc, ä notre avis, ä uue question de bonne pre- 0 paration avec de bonnes huiles creosotees, et ä remploi 0 de bois propres ä Tiinpregnation. On a reconnu que les 0 bois resineux s’impreguent beaucoup mieux que les autres, 0 et que les sapins blaues doivent etre rejetes.” Het tweede stuk is een rapport van den ook reeds in ons Derde Verslag genoemden Heer forestier te Napoleon Vendde, van 18 Januarij 1861 niet een naschrift van 3 Maart 1864; het handelt over proeven genomeu in de ha- veu des Sables d’Olonne en ä la Pointe de Devin (Tie de Noirmoutier) niet hout doortrokken met sulphas cupri en een paar geheime iniddelen, die alle onvoldoende zijn ge- bleken en met creosoot-olie, over welk laatste middel de conclusie deze is : 0 Ces r^sultats confirmeut pleinemeut ceux constates ^ 0 Ostende, et il uous parait difficile de se refuser ä ad- 0 inettre que les experiences d’Ostende et les Sables d'Olonne 0 sont d^cisives, et prouvent d’une maniere incontestable 0 que le taret ne saurait attaquer des bois convenablement 0 creosot^s.” Uwe Commissie beschouwt haar onderzoek als afgeloopen. Zij wenscht echter nog niet ontbouden te worden, zoowel dewijl zij verneert dat het nuttig is te constateren hoe lang de creosotering van de gemakkelijk door creosootolie doorlatende houtsoorten deze tegen de inwerking van den Paalworm beschut, als ook omdat zij een grote waarde hecht aan de beantwoording van de vraag, of het eikenhout, waarmede, zooverre haar bekend is, nog niemand proeven van creosotering heeft genomen, op zulk een voldoende wijze kan worden gecreosoteerd, dat het even als het groen hout tegen de verrotting van den Paalworm bestand is. Uwe Commissie wenscht de proefpalen, die nu gedurende jaar en meer jaren weerstand hebben geboden, alsmede de op een verbeterde wijze alhier gecreosoteerde eikenpalen gedurende ten minste drie jaren ongestoord in het zee-water te laten, en na die tijd aan de Afdeeling verslag te doen van bare bevinding over den toestand dier palen. Amsterdam, 25 Februari 1865. J. W. L. VAN OORDT, P. HARTING, E. H. VON BAUMHAUER. TABEL I. STATION NIENWE DAM. BOOMWATER. LAADWATER. DATUM, voorraad. NAAM. VOORM. 1 NAAM. + A.P. — A.P. 1864. u. m. u. m. u. m. u. m. Januarij 15 6 9 — — 0,34 // — — — 12 30 — 0,46 Februarij 1 6 5 — — 0,15 ff — — — 1 — 1 0,35 ff 15 7 13 — — 0,16 — // — — — 1 16 — 0,26 Marej 1 6 30 — — 0,33 u — — — 12 45 — 0,30 ff 15 6 45 — — 0,49 n — — — 1 — 0,95 April 1 8 5 — — 0,30 // — — — 2 15 — 0,70 ff 15 8 12 — — 0,22 ff — — — 2 27 — 0.67 u 30 7 69 — — 0,15 u — — — 2 6 Ü,05 Mei 14 7 27 — — 0,02 ff — — — 1 45 — 0,45 Junij 1 11 40 — — 0.07 ff — — — 6 25 — 0,28 n 16 9 41 — — Ü.08 H — — — 3 50 — 0,28 Julij 1 11 52 — — 0,19 _ ff — — — 6 — 0,06 ff 15 9 54 — — 0,02 ff — — — 4 — 0,22 Augustus 1 — — 7 10 —– 0,50 // — — 1 26 — 0,05 u  // — — 2 — 0,05 ff 15 — — 7 — 0,60 // — — 1 — 0,18 October 3 — — 9 — 0,37 u — — 3 20 — — 0,02 ff 15 — — 7 46 — 0,20 // — — 1 46 —– 0.41 November 1 — — 8 32 0,30 ff — — 2 37 — — 0,12 ff 15 — — 8 15 — 0,22 ff — — 2 28 — —f. December 1 — 45 — 0.20 — 2.64 — 0.03 16 — 9 — 0.33 — 2.59 — 0.13 31 — 9.16 — 0.17 3.22 — 0.20 Tegenover bladz. 180. zzo zzo 2. t. w zzw 0 H zw zw t. w wzw W't. z o ozo NNW NNO N t. W WZW zw t. w WNW W t. O WZW ONN ONN ZW t. w NNO Westers wind Dampig Helder Betrokken, mistig Betrokken Bewolkt Bewolkt Helder Bewolkt Mooi weer Betrokken Regen Bewolkt Dik bewolkt Bewolkt en zonneschijn Betrokken Bewolkt Mooi weer Betrokken Bewolkt en zonneschijn Betrokken Bewolkt Helder Mooi weer Betrokken Bewolkt en zonneschijn Dampig Zwaar bewolkt Dampig Grauw, vorstig Mislig Grauw C. 2.5 2.2 2.5 3 3 3 3 5.5 6 6.2 6.7 7 7.5 9.2 12.2 11 12 12 13 15 15.7 16.5 17 17.2 18 19.5 19.5 18.7 17.6 17.7 16.5 17. Ü 15.5 16. Ü 12 13 11 11 7.5 8 6 0.5 5 5.2 2.5 ° C. 1.0 0.0 — 1.2 +0.8 3.9 6.5 4.0 5.4 9 4.4 8. 5.8 15.7 8.4 10.0 18 14 12 14.6 16.2 14.3 15.4 15.6 10.5 18.0 18.0 10.1 18.7 16.4 18.4 15.8 15.0 11.4 16.6 7.8 11.6 3.8 8.0 5.6 8.3 3.4 6.4 0.2 0.4 0 1.2 gram men. TABEL 1. STATION VLISSINGEN. OATDU. HOOG VOOR ABN. NAAM LAAT WAARSKYND HUIDIG PEILSTAND WIND* PROGNOOS TEMPERATUUR CHLORO-FŒ DOCH- VOOR NAAM WATER LOCHT PRESSIE 1864. JANUARIJ 16 06 7.40 18 t. 0 Betrokken. 0,3 0,1 32,0 13 FEBRUARIJ 1 8,86 Ligt bewolkt. 31,0 FEBRUARIJ 5 3,32 Helder. 31,0 MAART 1 7,00 Betrokken. 2,0 3,1 31,4 4 APRIL 1 7,40 Bewolkt, regen. 32,5 APRIL 7 8,30 Helder. 30,9 MEI 8 8,20 Helder, regen. 31,8 JUNI 10 11,3 Ligt bewolkt. 31,1 JULI 2 6,43 Bewolkt. 12,3 AUGUSTUS 5 7,28 Bewolkt. 32,0 SEPTEMBER 8 5,45 Bewolkt. 31,3 OKTOBER 12 3,89 Ligt bewolkt. 31,0 NOVEMBER 4 3,53 Bewolkt. 30,8 DECEMBER 2 4,17 Helder. 31,9 1865. JANUARIJ 16 6,05 8,86 JANUARIJ 6 7,40 18 t. 0 Betrokken. 0,3 0,1 32,0 31,3 FEBRUARIJ 1 5,39 Ligt bewolkt. 31,0 FEBRUARIJ 13 3,32 Helder. 31,0 MAART 1 3,89 Bewolkt. 31,6 MAART 6 7,00 Betrokken. 2,0 3,1 31,4 APRIL 1 7,40 Bewolkt, regen. 32,5 APRIL 7 8,30 Helder. 30,9 MEI 8 8,20 Helder, regen. 31,8 JUNI 10 11,3 Ligt bewolkt. 31,1 JULI 2 6,43 Bewolkt. 12,3 AUGUSTUS 5 7,28 Bewolkt. 32,0 SEPTEMBER 8 5,45 Bewolkt. 31,3 OKTOBER 12 3,89 Ligt bewolkt. 31,0 NOVEMBER 4 3,53 Bewolkt. 30,8 DECEMBER 2 4,17 Helder. 31,9 1866. JANUARIJ 16 6,05 8,86 JANUARIJ 6 7,40 18 t. 0 Betrokken. 0,3 0,1 32,0 31,3 FEBRUARIJ 1 5,39 Ligt bewolkt. 31,0 FEBRUARIJ 13 3,32 Helder. 31,0 MAART 1 3,89 Bewolkt. 31,6 MAART 6 7,00 Betrokken. 2,0 3,1 31,4 APRIL 1 7,40 Bewolkt, regen. 32,5 APRIL 7 8,30 Helder. 30,9 MEI 8 8,20 Helder, regen. 31,8 JUNI 10 11,3 Ligt bewolkt. 31,1 JULI 2 6,43 Bewolkt. 12,3 AUGUSTUS 5 7,28 Bewolkt. 32,0 SEPTEMBER 8 5,45 Bewolkt. 31,3 OKTOBER 12 3,89 Ligt bewolkt. 31,0 NOVEMBER 4 3,53 Bewolkt. 30,8 DECEMBER 2 4,17 Helder. 31,9 10.1 30.0 – 1 45 3.96 N 11 11.6 31.1 Mei 14 50 – – 6.86 NO Ligt bewölkt. 15 16 30.1 – – 1 20 4.03 NNO Helder. 18.3 19.2 31.4 Junius 1 10 30 – 7.21 NÖ Bewölkt. 13 12.6 30.2 – 4 60 3.53 ONO Ligt bewölkt. 13.3 14 30.2 – 9 15 – 7.07 W t. N Bewölkt. 19.1 19.5 30.2 – 3 26 3.25 WNW Ligt bewölkt, regen. – – 31.3 Julius 1 11 10 – 7.28 NWt. W – 15 14.2 30.7 – – 6 36 3.75 NNW Bewölkt. 18.3 16.3 29.6 u 16 9 16 – 6.79 0 Helder. 16.5 16.1 32.2 II – – 4 3.82 ONO II 17.5 18.3 32.3 Augustus 1 – 12 40 – 7.28 WNW Bewölkt. 20 21 29.7 u – – – 7 3.68 W t.N – 21 22 31.3 – – 11 10 – 7.00 NNO Ligt bewölkt, 20 21 31.0 U – – 5 50 3.39 II Bewölkt. 19 18 33.8 September – – 7 10 – 3.89 Wt. N Ligt bewölkt. 18 18.3 29.6 u – – 1 10 – – 7.50 W Bewölkt. 18.3 19.3 32.7 – – 6 15 – 3.60 ZW t. w – – IB 16 32.5 – – 12 20 – – 7.64 – – 16 17 29.9 October 1 – – 7 45 – 3.46 NO II 10 10.1 30.5 u – – 1 45 – – 7.36 NO t.N Ligt bewölkt. 10,1 30,8 15 6,40 3,68 11 9,1 9 29,6 11 12,45 7,71 Nol 0 10 10 November 1 8 3,39 October 8 8 29,1 2 2,05 7,21 9 9,3 29,3 7 15 3,60 4,3 6,1 29,9 1,45 7,92 Betrokken 6,1 7,1 28,7 December 1 8,15 3,39 Bewölkt 3,3 4,3 29,3 2,15 7,57 Betrokken, mist 4,0 4,1 29,4 8,20 3,25 Betrokken 0,1 -0,1 31,9 2,30 7,80 Central Park, New York Tadel, Station Stavoren Datum Gebarend water Lucht Voolume water Peilschoon Wind Weersomschrijving Temperatuur van het water Meter met water Driehoek Schoonheidsindex Voorhoor Naarmiddag Naarmiddag Totale bezetting Volkstelling 1 januari 9 80 Helder, vorst 18,3 3 18,4 Februari 9 40 Helder, vorstig 8,9 3 8,9 Maart 9 60 Mistig, koud 26,4 4 30 Mistig 19,5 6 9,7 --- 3 --- --- 16 20 --- 6 11,1 n 16 --- 9 --- 35 w Harde wind, buijig. 6 17,2 --- 3 --- 76 WNW --- 5 18,1 April 1 --- 9 30 --- 40 w Winderig. Bewölkt. 7 22.9 i 15 --- 2 30 --- --- 10 wzw Stijve wind, beider. 7 22.6 u 15 --- 10 30 --- 100 ozo Harde wind, koud. 6 9.4 --- 30 --- 40 zo --- 6 21,3 Mei 1 --- 10 --- 105 ozo --- 8 21.0 --- 4 --- 65 --- 8 20,9 n 15 --- 10 30 --- 60 NW Helder, zonnig. 16 10,1 --- 4 30 --- 15 WN W --- 16 20,7 Junij 1 --- 1 --- 40 NW Stijve koelte, bewölkt. 11 9,4 --- 7 --- 10 NO Stijve koelte, regen. 12 9,1 w 15 --- 11 --- 60 W Helder, zonnig. 20 23,7 --- 5 --- 15 NW Beroekken, broeijig. 19 23,5 Julius 1 7 --- 60 --- W Buijig, harde wind. u 23.9 --- 1 --- 10 --- WNW n 14 28,4 --- 11 --- 50 N Betrokken, winderig. 17 21,3 --- 5 --- 15 NNO --- 17 22,3 Augustus 1 8 30 --- 20 --- ZW Harde wind. 19 21,4 --- 2 30 --- 25 w --- 19 21,4 --- 16 7 --- 20 --- N 18 19,8 --- 1 --- 30 N Betrokken, harde wind 17 20,8 September 1 9 --- 40 ---  1 10 — — volzee. N Betrokken. koud. 13 19,2 // — — 4 30 — NNO Buitje, koud. 13 20,4 /, 16 9 — — 40 — N Harde wind. 10 23,8 — 3 — lu // // 11 22,7 November 1 10 — — 30 NO Helder koud. 9 21,5 — 4 — 70 NNO u 9 22,2 f/ 15 10 30 — — — 10 Z Mistig. 5 20,6 — 4 30 — 50 ZZW Dikke lucht. 5 14,6 December 1 11 — — 15 zzo Mist. 5 16,2 — 6 — 55 z Mist. 4 16,6 10 30 — — 30 ozo Betrokken, vorstig. 1 14,7 — 4 30 — 80 1 zo Helder, vorst. U 15,2 u 31 8 — 10 — WNW Betrokken, winderig. 2 18,4 u — 1 — — 2 40 NO 1 Helder, vorstig. 1 18,9 C. , 4 . . 'v‘>W • >. Jtf*” central PARK, new YORK. V. up.'rt> /•.j >*4 fr|, TADEL III. STATION HARLINGEN. 1 1 DATUM. BOGOWAARDE. VOORMAND hamido. LAATSTE BERGT. TOEVOEHT. KAMIDBn 1 PHILSBERG. WIND-QUARTER. WeekSEORDBOEDJE. 1 1 CHLOROFORM. TEMPERATUUR. Gehalte BETER wat^e. jiKlOOOCC. 1 1864. I u. m. 1 u. m. U. OL u. m. ' palmen. 1 ® C. gram men. Januarij 1 — 12 45 — — — 4 0 Helder vriezend. 0.5 26.4 » — — 1 — 6 45 — 16 H Vriezend. 26,8 u 15 — 1 12 — — — 4 n Dikke lucht. — 1.5 1 iö,1 // — — : — 7 12 ! — 18 n H — '.5 25,2 Kebruarij 1 1 1 53 1 — — — 1 z 1 Vorstig. 1 — 1,5 24,8 " 1 — ! — — 7 53 — 14 zw 1 " 1 — 1,5 «4,7 // 15 — 2 16 — — i volzee. WZVA' 1 Koiid en mistig. — l 22,5 1 U 1 — 1 — 8 16 i — 12 w ! Koud, beider. — 1 22,9 Mnart 1 , — 1 23 : — — — 1 zw Harde wind 0 23,7 " ~ 1 — — i — 7 23 ' — 12 // 1 // — 0,5 24,2 ,, 15 1 — 1 4U , — — — 3 0 Helder. 5 22,6 H ' — 1 — 7 46 ! — 16 u // 4 24,0 April 1 ' — — 8 31 — — 12 zw Regenachlig. ti,5 ^ 1 ,5 u — 1 — 3 — i volzi'e. w Harde wind. 7 21,1 « 15 — — 8 40 — 14 NO Buijig. 8 ' 31,1 II , — 3 15 — — — 1 // f* 8,5 30,8 Mci 1 — — 9 43 — — 13 ZW II !l.5 29 3 II t — 4 24 — — — 3 w Mooi weer. in :il,0 « 15 — — 9 — — 14 NO Stijve wind. 11,5 31,2 II — 3 36 — — — 6 N Buijig, dikke lucht. 11,5 31,0 Junij 1' — — 11 42 — 13 // Regenachlig. 14 30,4 n — — 6 13 — — 3 NO üoed weer. 13 29,6 ,/ 16 5 15 — — — 2 N 14 27,1 // — — — 11 30 — 14 n II 14 27,2 Julij 1 6 23 — — — + 1 w Buijig. 15 27,0 u — — — 12 34 - 12 zw II 17 27,6 // 15 — — , 10 23 — — 13 NW Mooi weer. 18 28,8 w — — 4 57 — — - 1 II Veranderlijk. 18 28,4 Augustus 2 8 48 — — volzee. w Stijve wind. 18 24,0 // — 2 58 — ll II Harde wind. 18 2 t.O // 15 6 15 — — — 2 NNW Goed weer. 17 27,7 // — ’ — 12 32 — 14 NW Betrokken. • 17 27,1 September l i» 3 — — volzee. ZW Helder weer. 17 25,7 u — — — 1 3 90 — 12 Zt. W Betrokken. 17 26,3 „ 15 8 20 i — — — 2 0 t.O Buijig. 16 , 31,2 « — — 1 2 30 — 14 Z Broeijig. 1 27,6 Üclober 1 9 60 1 — 1 — — 1 N ; Mistig. 30,9 II i — 3 13 1 - 14 NW 1 I 33,7 1/ 15 8 41 1 — ' — 1 volzee. 1 N 1 Buijig en koud. 1 10 30,8 U — “ 1 3 — 12 W // 1 1« 30.4 November 1 9 40 ■ — — — l ZW Koud. 1 7 27,3 n ““ ; 3 67 , — 14 w Mistig. 1 ^ — u 15 9 31 1 — i — 1 ' z Mooi weer. 1 4 20,1 II 1 3 41 — 13 u H 1 * 21,6 1 December 1 9 67 ! — ' 1 volg. zw Harde wind. \ * 19,5 n ' 4 60 — 11 w 1 * 1 3,5 22.0 H 1 5 10 20 1 1 ' — 7 N t. 0 Vorst. 1-16 23,1 n i 1 4 12 — 16 o tt 1 - 0,5 2 4,1 n 31 lU 25 - — + 6 NW Helder weer. 1 l 27,4 n ’ i 1 _ 4 35 1 — II Nevelachtig. “ ‘ 26,1 ^ KEW YORK OPMERAANDE OVER HET ZANDDILUVIUM VAN NOORD-DUITSLAND, NEDERLAND EN BELGIË. DOOR W. H. H. STARIKG. Geruimen tijd geleden deelde ik eene reeks waarnemingen, over de gronden van Nederland, mede in den Konst- en Letterbode, 1844, II. blz. 7, en 1845, 1. blz. 83 en 111, en beschreef daar eene vorming, die mij toenmaals toe scheen hedendaagsch of alluviaal te zijn, en welke ik onder den naam van Broekgronden of Broeken onderscheidde. Het zijn uitgestrekte zandvlakken, veelal door eene dichte onder de oppervlakte liggende zandvlakte gekenmerkt, die ik grotendeels als voormalige meerbodems meende te moeten besproken. Later, in 1846, beschreef ik, in eene verhandeling over de Aardkunde van Salland, blz. 57, onder dienzelfden naam van Broeken, dezelfde gronden, gelijk zij in Overijssel voorkomen, aldaar begreep ik toen reeds, dat zij niet tot het hedendaagsche alluvium, maar tot het voorwereldlijke diluvium behoorden. In 1852 leerde ik de toenmalige verschenen Geologische kaart van België kennen, en zag daaruit, dat Dumont, onder de naam van Sable campinien, volkomen dezelfde gronden als mijn broekgronden aanduidde en die ook als afdeeling van het diluvium beschouwde. D’Omalius d’Hallov, in zijn Geologie populaire de Belgique, vereenigde zich niet met deze zienswijze van Dumont, maar beide, op theoretische gronden, tot het gevoelen over, dat dit sable campinien van veel vroegeren oorsprong was en zelfs tot het pliocenische tijdperk behoorde. Dit gevoelen werd onveranderd door hem wedergegeven op blz. 341 der zevende uitgaaf van zijn Abrege de Geologie, die in 1862 het licht zag. In de Bodem van Nederland, opgesteld in 1856, waarvan de aflevering, die het diluvium behandelde, in 1857 in het licht verscheen, beschreef ik deze, toenmalig door mij op het terrein onderzochte zandgronden op nieuw, en gaf die toen de naam van Zanddiluvium. In 1858, in de Verhandelingen des naturhistorischen Vereins der preussischen Rheinlande und Westphalens, XV. blz. 23, erkende en beschreef ook Van der Mark deze zandgronden, als de jongste afdeeling van het diluvium in Munsterland. In 1861 had ik het genoegen, met de hoogleeraar FORCHHAMMER het zeer sterk ontwikkelde diluvium bij Kopenhagen te bezichtigen. Ik sprak hem toen ook over ons zanddiluvium, zond hem later stalen van zandoerbanken, en vernam daarop van hem, dat deze gronden in Denemarken, op gelijke wijze als in Nederland, voorkomen. Onder de naam van Terrain de Landes zijn zij op het geologische kaartje aangeduid, dat de Eludes Sconomigues sur le Danemark van de heer EukNE tisserand, in 1865 in het licht verschenen, vergezelt. Onlangs, eindelijk, heb ik een Geognostische Overzichtskaart van Hannover door Dr. Hüttner, hoogleeraar aan de polytechnische school te Hannover, ontvangen, die bij een statistisch werk behoort, het Festschrift zur Seculärfeier der Bandwirtschafts-Gesellschaft zu Celle, in 1861, op last van het Hannoversche Ministerie van Binnenlandse Zaken uitgegeven. Ons zanddiluvium is op deze kaart onder den naam van: ander Flussschluff aangeduid. Dit nu is, in weinige woorden, de geschiedenis van de wijze waarop het zanddiluvium, gelijk dat in het westen van Noord-Duitsland, in Nederland en in België voorkomt, opgemerkt en aangewezen is geworden. Na deze gronden nauwkeurig te hebben onderzocht, verkoos ik, gelijk ik zoo even zei, de naam van zanddiluvium boven die van Broekgronden om verschillende redenen, omdat namelijk de Broeken van Gelderland en Overijssel, vlak gespoelde en vlak gestoven zandvlakten, wel is waar grootendeels tot het zanddiluvium behooren, naar alles wat zanddiluvium is, op verre na niet de gestalte van zulke Broeken heeft; omdat de naam Broek, bijna gelijkluidend met Bruch, veen, ligt aanleiding kan geven tot een verkeerd begrip; omdat ik dit zanddiluvium duidelijk wenschte te onderscheiden van het grinddiluvium, de oudere afdeeling van onze diluviale gronden, die hier, naar hunne herkomst uit het noordoosten, oosten en zuidoosten en uit het zuiden, onderscheiden kunnen worden in: het Scandinavisch, het Gemengde, het Rhijn- en het Maas- of Ardenner-grinddiluvium. Mijn beschrijving van het zanddiluvium in de bodem van Nederland, past volkomen op het Sable campinien van Dumont, en het lijdt bij mij geen twijfel, of het zand van België is volkomen hetzelfde als dat van Noord-Brabant en het overige Nederland. In het zuiden omvat het echter een en een grootere leembanken dan in het noorden, hetgeen gemakkelijk te verklaren is, doordien het naburige grind-diluvium, dat van de Maas of de Ardennen namelijk, ook een leembevattende lagen bevat dan de andere afdeelingen. Zulke leembanken, als die van Calmpthout, welke de vele miljoenen sleepsters voor de vestingwerken van Antwerpen geleverd hebben, weet men in het noordelijke zanddiluvium nergens aan te wijzen. De uiterlijke vorm van het zanddiluvium en het sable campinien is overigens dezelfde; vlakten zijn het of zachte terreingolvingen, en kleine, platte heuvels van slechts weinige meters hoogte. Wijders dezelfde, genoegzaam waterpassende ligging der samenstellende lagen, waar die te zien zijn. Hier en daar laagjes fijn grind; en dan enkele keien en zelfs weleens sterke afgeronde grote steentjes; alles evenwel van dezelfde steensoorten als waaruit het grind en de keien van het naastbijgelegen grinddiluvium bestaan. Overblijfselen van dezelfde diersoorten der voorwereld, van Mammoth en den Bison (Bos priscus), vindt men in het sable campinien en in ons zanddiluvium; misschien ook van het Rund der voorwereld (Bos primigenius), zoo het niet waarschijnlijker is, dat dit, een uitgestorven hedendaagsch dier, alleen aan de oppervlakte van het zanddiluvium, te midden der in latere tijden verplaatste bovenlaag, voorkomt. Steenstrup althans heeft zijn voorkomen in het zoogenoemde steenen tijdvak der oudheidkenners als zeker bewezen, zoo als onder anderen ook in de Verslagen en Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeling Natuurkunde, XII blz. 114 door mij is opgemerkt. In België, hier te landen, in Munsterland, in Hannover en Denemarken, overal, zijn deze zandgronden gekenmerkt door zandverbanken, die diep onder de oppervlakte liggen en uit den plantengroei haar oorsprong hebben. Deze banken zijn dus niet oorspronkelijk aan het zanddiluvium eigen, maar eerst in latere, hedendaagse tijden ontsprongen. Ook vertonen deze gronden dikwijks als meerbodems, waarvan de oevers door zandduinen, door water meerduinen bedekt zijn, en niet zelden zijn zulke voormalige meren thans nog bestaande, of door den mensch reeds uitgeputte veenlagen. De wording van ons zanddiluvium moeten wij ons, geloof ik, op de volgende wijze voorstellen. Het is gevormd tijdens het nog in wezen zijn van den manimouth in deze streken, bij het eindigen van den diluviaaltijd, of bij diens overgang in den alluviaaltijd. In alle gevallen waren toen de grind en keien van het grinddiluvium herwaarts overgebracht en de alzoo gevormde zeebodem was reeds boven de oppervlakte der zee opgeheven. Het grinddiluvium heeft de bouwstoffen geleverd voor het zanddiluvium, en dit is het afspoelsel, door den regen en kleine beekjes, van het eerstgenoemde gedurende een lange reeks van eeuwen. Het is dus ougeveer op gelijke wijze ontstaan als, later, de zoogenoemde groengronden van Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel, door nog tegenwoordig aanwezige beekjes en kleine rivieren, gevormd zijn. Als zodanig zijn dus, tusschen de heuvels van het grinddiluvium, de valleien aangevuld, en aan hun voet zijn uitgestrekte zandvlakten ontstaan. Zuidwaarts, in België, in Limburg boven Sittard en in Gulikerland, stuit het zanddiluvium plotseling tegen de kleigronden, die tot het Limoges Hesbaye van du-Mont, het Löss van den Rijn, behoren, zonder dat 't nog du-Mont, noch mij is kunnen gelukken om ergens, op de grens der beide gronden, een zodanig ontblote piek te vinden, dat hieruit iets op te maken was over hunnen relatieve ouderdom. Totdat het iemand gelukken mag dit vraagstuk op te lossen, moeten wij aannemen, dat beide gronden te gelijker tijd gevormd zijn. Is echter een van beide later ontstaan dan de andere, dan zal het, geloof ik, blijken, dat het löss, althans gedeeltelijk, de jongste is. Dit mijn zanddiluvium, het sable campinien van Dümont, is in den jongsten tijd van twee zijden aangevallen, en is de tijd, waarop ik meen dat het ontstaan is, in twijfel getrokken. Ik voelde mij geroepen om dit hier openlijk in bescherming te nemen, vooral ook omdat ik hierdoor weer in de gelegenheid zoude zijn om de inzichten van den scherpzinnigen natuuronderzoeker Dümont, een man, die, betrekkelijk de geologie van België, langs andere dan de gewone wegen, tot resultaten is gekomen, welke alle latere onderzoekers, zelfs zijn bestrijders, hebben moeten erkennen als volkomen juist. Zijn meeningen omtrent de gelijktijdigheid der Belgische vormingen met die van het buitenland mogen grootendeels verkeerd zijn, de opeenvolging der vormingen en hare onderdeelen in België zelf is nooit weersproken. Van de ene zijde is het zanddiluvium aangevallen door het buitenlands lid onzer Akademie, den Heer d’Omalius d’Halois, zoowel in het zooeven aangehaalde werk, de Atlas der Geologie, als in een paar brieven waarbij hij mij wel heeft willen vereeren. Van de andere zijde is dit geschied door den hoogleeraar Hunaus op zijn straks genoemde overzichtskaart der geologie van Hannover. In de korte verklaring van die kaart, bleek het: Das ältere Flussalluvium bestaat uit den horizontal abgelagerten, zuweilen mit Thontheilen gemengten Sand- und Grusmassen, welche von den in früherer Zeit größeren Flüssen und Strömen in ihrem Ober- und Mittellauf abgesetzt wurden und deshalb wenig oder gar kein Gerolle, wie sie in der Diluvialperiode so häufig auftreten, oder nur kleinere Dimensionen derselben und in geringer Zahl enthalten. De heer HUNANUS is volkomen bekend met rainen geologische arbeid. Niet alleen bezit hij de reeds verseenen bladen der geologische kaart van Nederland, maar ik heb hem ook eenen afdruk, voor de geologie alleen, van mijne schoolkaart, door een verklaring in het Frans opgehelderd, toegezonden; en buitendien nog kopijen van mijne groote kladkaart op die bladen onzer topographische kaart geteekend, waarop de grenzen van Hannover aangegeven zijn. Dat hij ouder dan den naam van älteres Fluss-alluvium dezelfde gronden bedoelt als ik onder den van zanddiluvium heb aangegeven, blijkt duidelijk uit zijne kaart, waarop, hoewel eenigzins gebrekkig, mijn zanddiluvium, onder den naam van Älteres Flussalluvium, van mijne kaartlen is overgenomen. Uit de boven gezegde is het duidelijk, dat deze gronden niet tot het alluvium behooren, waarmee men aan dit woord in tegenstelling van diluvium, de betekenis hecht van vonningen uit het jongste, het hedendaagse, het nog voortdurende tijdperk der geschiedenis van de aardoppervlakte. Ook zijn deze gronden niet rechtstreeks uit grote rivieren bezonken, geen Flussalluvium. De uitgestrekte vlakten, welke daarmede, tot op een grote diepte, bedekt zijn in België, Nederland, Münsterland en zelfs in Hannover aan de voet van het Weser-gebergte, omstreeks Quackenbrück en in Oldenburg, overal zonder dat daarbij eenige oude stromingbedding hoesoever in verband staat, pleiten daarom ten sterkste. Wanneer grote rivieren dit gevormd hadden, dan moesten er, ten blijk van het terugtrekken van die rivieren, zulke oeverbanken aan te wijzen zijn, als ik bij voorbeeld, aan de Maas en den IJssel heb aangetroffen en beschreven in de Verklaringen en Mededeelingen der Koninklijke Akademie. Afd. Natuurkunde, Deel X, blz. 285. Mogelijk is het dat er zulke oeverbanken in het zanddiluvium uitgegroefd zijn, aan de oevers van de Elbe, de Aller en de Weser, zooals wel, naar de ligging op de kaart van Dr. HUNäus, te vermoeden is, en dat juist dit hem op het dwaalspoor heeft gebracht. Die oeverbanken zijn echter een gewrocht van latere tijden, en hebben niets gemeen met de oorspronkelijke wording van deze gronden in het diluviale tijdperk. Uit mijn voorstelling van die wording, vergeleken met die van Dr. HUNäus, moet men alzoo besluiten, dat het zanddiluvium geen Ouders Flussalluvium zijn kan, maar dat die naam alleen past op de zoogenoemde oeverbanken van tegenwoordige grote rivieren, gelijk die zo meesterlijk door HITCHCOCK in Noord-Amerika, en later ook aan de Maas en den Rijn, zijn aangewezen. Ik kan niet nalaten om, in 't voorbijgaan, op een verkeerdheid te wijzen in de overzichtskaart van Dr. Huisman, op het niet onderscheiden van het midden van de hooge en lage veenen. Het moet toch een averechts voorstelling van de zaak geven, wanneer men, in ligging en oorsprong zo geheel verschillende gronden onder een naam samenvat en met een kleur op de kaart aanduidt. Wanneer men ze niet onderscheiden wil, daarom zij in ouderdom, in tijd van ontstaan, overeenkomend, dan diende men evenmin zandstuivingen, beek- en rivierbeddingen en zeeaanse polingen, onderling of van de hooge en lage veenen, op de kaart te onderscheiden. Even verkeerd is het om, gelijk hier ook is geschied, de zeeduinen en de gewone zandstuivingen op diluviale gronden niet van elkaar te onderscheiden, hoewel dit enigszins minder bezwaar geeft, omdat de ligging in de meeste gevallen reeds den verschillenden oorsprong aanduidt. Hetgeen de Heer d’Omalijx d’Halema tegen het sabelcampinien, en bijgevolg ook tegen mijn zanddiluvium, geproosterd heeft, betreft vooreerst de naamswijziging van brokken in zanddiluvium, hetgeen ik mij veroorloofd heb zoodra ik, twaalf jaar geleden, nader kennis met deze gronden had gemaakt. De even zo opgegeven redenen van die verandering zullen, vertrouw ik, voldoende zijn om over het kleine gebrek van die naam heen te doen stappen, dat hij op alle uit zand bestaande lagen uit het diluviale tijdperk toepasselijk is, en dus niet bepaaldelijk alleen op deze gronden past. De Heer d’omalius is wijders niet overtuigd, dat het sable campinien op het diluviaal gruis uit de Ardennen ligt, alzoo op dat gedeelte van ons grinddiluvium hetwelk ik Maasdiluvium genoemd heb. In Noord-Brabant, evenwel, en zeer zeker ook overal in België, kan men zulks opmerken op alle plaatsen waar de beide gronden aan elkander grenzen, zoals aan den voet van den grindrug, welke van Alphen over Rijen naar Oosterhout loopt, en die als 't ware onder het zanddiluvium oostwaarts en westwaarts wegschiet. Daar, onder andere, waar het zand in de nabijheid van die ruggen weggestoken is, ziet men regelmatig het grind en de keien van het onderliggende grinddiluvium voor den dag komen, zo hier in Noord-Brabant als op de Veluwe, in Overijssel en bij het Scandinavisch diluvium in de noordelijke provincies. Bij het graven van het Kempenkanaal op de hoogte van Lommel, heb ik ook, evenals DUMONT, duidelijk opgemerkt, dat daar het Maasdiluvium, in diepte, onder het zanddiluvium ligt. De Heer d’omalius kan zich niet voorstellen dat het Belgische en Noord-Brabantse grinddiluvium tot hetzelfde tijdperk van ontstaan behoort als het zanddiluvium, omdat de vorming van het laatste moeilijk kan toegegeschreven worden aan de uit het zuiden toestroomende wateren, die, zonder twijfel, het grind en de keien van het eerste hebben overgevoerd. Deze zweerigheid vervalt echter geheel wanneer men slechts inziet, dat het zanddiluvium veel later en op een andere wijze, door zich heel geheel anders bewegende wateren, gevormd is, dan het oudere en gedeeltelijk daaronder liggende steengruis uit de Ardennen. In de streken van Antwerpen ligt, volgens de kaart van DUMONT, het sable campinien onmiddellijk op de Cravordening, of het zijstroomje scaldisch van DUMONT, en dit zand vermoedt de Heer d’Omalius dat eerder tertiair en wel pliocenisch, dan quartair of diluviaal is. Het zand ligt, met volkomen overeenkomende lagen, een stratificatie concordante, op den crag, en is van deze alleen onderscheiden door een volkomen gebrek aan versteeningen, waarvan de crag, gelijk bekend is, een overvlood bevat. Bij vormingen, welke zo weinig verandering in de waterpassen ligging ondergaan hebben, als de tertiaire gronden om Antwerpen, heeft deze overeenstemmende ligging der lagen, in zo ver, wel te verstaan, die te herkennen zijn, weinig te beduidend, en bewijst evenmin een onafgebroken voortgang in ontstaan van het zand en den crag, als van den crag en het daaronder liggen bolderbergse zand, en weer van het bolderbergse zand en den hieronder ligend rupelsteen. Bij de jongste ontgravingen voor de vestingwerken van Antwerpen zijn toch deze drie vormingen voor de dag gekomen: want tusschen de vorming van den midden oligocene rupelsteen, en het miocenische bolderbergse zand, is een langdurig tijdperk voorbijgegaan, waarin de Steenburger gronden, dat zijn de gronden van Crefeld en, in Limburg, het zwarte zand van Elsloo, bezonken zijn. Tusschen de vorming van het bolderbergse zand en van den crag, althans van de bovenste craglaag, is de neder-rijnse en limburgse bruinkoolvorming, met haar witte zanden en zandsteenen, en buiten deze de gronden van de Beneden-Elbe, dat is, ten onzent, die van Eibergen, gevormd, en dus een zeer lange reeks van eeuwen verlopen zijn. Het is gevolglijk in het minst niet onwaarschijnlijk om aan te nemen, dat er tusschen de vorming van den crag en het zand, dat deze te Antwerpen bedekt, het gehele, langdurige tijdperk verlopen is, waarin het zuiden, oosten en noordoosten hunne grind- en keiraassa’s herwaarts hebben aangevoerd, waarin namelijk het diluvium is gevormd, en dat alzoo dit zand werkelijk het sable campinien of het zand diluvium is. De heer d’Omaus, zoo hij dan al wellicht toegeven zal, dat het zanddekvium van noordoostelijk België en Noord-Brabant jonger is dan het grinddekvium, en als een afslijtingsel of afspoelsel van dit laatste moet worden beschouwd, meent dan toch gronden te hebben om te moeten aanvaarden, dat het zand van het westen der provincie Antwerpen en van Vlaanderen, tot een oudere voorraag behoort, tot de pliocene vloek, welke onmiddellijk hieronder ligt. Het zanddekvium zou dus in twee, in tijd van ontstaan ver uit een liggende afdeelingen gesplitst moeten worden, in een oostelijk diluviaal en een westelijk pliocensisch zand. De voorname grond voor dit gevoelen is, dat er in de provincie Antwerpen en in de Vlaamse regio geen overblijfselen van het moedergesteente, het grinddekvium, zouden voorkomen; en dit is ook werkelijk het geval; want de grindrug met Limburgse rotsgruis, die zich het meest westwaarts uitstrekt, is die tussenvoor in Noord-Brabant. Maar mij schijnt zulk een ver verwijderd liggen van de oorsprong deze zanden niet zo onbegrijpelijk te zijn; omdat ook in de noordwaarts de zanddekvium zich zeer ver schijnt uit te strekken, de oudergrond vormend van Holland, van de Zuiderzee, van Vriesland en Groningen en zelfs van de Noordzee. Onze duinen zullen bovendien wel bestaan uit diluviaalzand, dat, door de huidige zee, van de plaats gedreven en opgeworpen is tegen de kustlijn, waar de wind dit vervolgens opgevat en samen geblazen heeft. Zeer waarschijnlijk is het buitendien, dat de Vlaamse tertiaire gronden niet weinig van hun zand afstaan, en alzoo ook tot de samenstelling van het aangrenzende zanddekvium bijgedragen hebben. Het rode zand van het pliocene systeem, dieselen vindt men onder anderen, zoo ik mij niet vergis, terug in de sterke rode gekleurde zandstuiven, die het kamp van Beverlo omringen, en ik meen dit ook, zelfs veel verder noordwaarts, bij Mill, niet ver van Grave, te hebben aangetroffen. In Vlaanderen zal een vlijtig naspeuren waarschijnlijk wel iets dergelijks doen vinden. Dit innergewaarde systeem, diestijn, bedekt de toppen van de tertiaire heuvels in het zandgebied van België, en is, voor weinig jaren eerst, door een gemeentelijke inventarisatie, in Engeland ten zuiden van de Theems aangewezen. Het komt mij niet onaannemelijk voor, of hierbij te denken aan zeeduinen uit den pliocenischen tijd, aan het opgewaaide zand van de kragving. Zoolla, er zijn er geen versteenen in het Vlaamse zanddiluvium gevonden, die duidelijk een pliocenischen oorsprong aanlonen, blijft het vermoeden van den Heer d’Omalie een hypothese. Daarentegen, moet men niet vergeten, dat er in Vlaanderen herhaaldelijk mammothbeenderen aangetroffen zijn, die het aanwezig zijn in deze streken van gronden uit het diluviale tijdperk aan tonen. De wijze waarop die beenderen hier voorkomen bewijst duidelijk, dat deze dieren te die plaats geleefd hebben, en dat hun overblijfsel niet eeuwen lang na den dood derwaarts vervoerd kunnen zijn; want was dit niet het geval, dan zou men het voorkomen in alluviale gronden van verplaatste diluviale beenderen kunnen vermoeden. Ik wil het den Heer domelijk wijders gaarne toegeven, dat het bezwaarlijk blijft om zich een duidelijk beeld te maken van de groote meren of zoetwaterkommen, waarin zich het zanddiluvium gevormd heeft, in zo ver men dit niet alleen als een afspoeling aan de voet der heuvelen en heuvelruggen van het grinddiluvium beschouwen kan. De oevers dier kommen zijn verdwenen, of door dikke lagen van alluviale oorsprong bedekt geworden. Dat er hier echter iets dergelijks bestaan heeft, als twaalf bij de groote meren van Noord-Amerika, is hoogstwaarschijnlijk. De piek, die het Huronmeer beslaat, is ruim zes keer zo groot als de geheele oppervlakte, die door het zanddiluvium van België, Nederland en Hannover wordt ingenomen. (193) Even raadselachtig als de voormalige grenzen van het zanddiluvium, blijven nog steeds die van het löss in België en het noordwesten van Frankrijk. Te vergeefs toch zoekt men naar de noordelijke oevers van het zoetwatermeer, waarin de kleilage van dit löss bezonken moeten zijn. Uit al dit alles kan, naar mijn inzien, de slotsom worden opgemaakt: dat het zanddiluvium van Nederland dezelfde vorming is als het sabel canipeum van Duimont in België, ook waar dit in Vlaanderen op diens kaart is aangewezen; en tevens dezelfde vorming als het Aeliters Flussalluvium in Hannover van HüNäus; Dat het zanddiluvium geen aluviale, maar diluviale vorming is, hoewel op de grenzen van beide tijdperken ontstaan zijnde en den overgang inakende van het een tot het andere. Het is aldus ouder dan de voormalige oeverbanken der tegenwoordige rivieren, die op vele plaatsen hare bedden in het zanddiluvium hebben uitgegroeid; Dat het zanddiluvium grootendeels bezonken schijnt te zijn in zoetwatermeren, hoewel meestal de oevers dier meren niet meer te vinden zijn; Dat, eindelijk, de bestanddeelen van het zanddiluvium voornamelijk ontleend zijn aan het grinddiluvium, aan de heuvels en heuvelruggen die zand, grind en keien uit Scandinavië, en uit de geborgen zaken die Nederland oostwaarts beperken, uit de Rijnstreeken, en uit de Ardennen, vervuld zijn. OVER ELEKTRISCHE SPANNING EN POTENTIAAL. DOOR B. VAN RBERS. 