title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Door dit middel breidde hij zijne magt uit , waarvan hij zieh fchrander bediende, om het Despotismus van den vorst fomtijds te veriler- ken , en cindelijk zelfs door zijn eigen Despo~ tismus te verzweigen.” „ Dus heeft hec vervalschte cltristendom den fmaak bedorven , het licht der wetenTchappen verdoofd, en met de on- Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 35 onwetendheid en duiftemijfen de gccftelijke fla- vemij ingevoerd. ” Eeuwen verlicpen, terwijl het menschdom on- dcr dezc flavemij zuchtte, cn fchoon fomtijds hier en daar de wijze en deugdzame zijne ftera vcrhief, de ooren waren vcreeld, de harten te ongevoelig, om op te merken. In ’t begin der zestiende eeuw fcheen het menschdom rijp te zijn, om verbetering te kunnen genicten. — Luthek, zwiNCLius en kalvyn troffen geheel Europa in eene gefteldheid aan, waar in men alleen 6^n enkel vonkjen nodig hadt, om het geheel door het weldaadig en hcilzaam vuur der waarheid te ontfteken. Nu kon men hoopen , dat het menschdom eindelijk gehoor zou geven, en zijn waar geluk, in de betrach- ring van liefde en deugd, volgends de lesfen van het gezegend Euängelie, zou Hellen: maar het tegendeel is gebeurd. Dcze verbetering ontHak in veele landen den fakkel van twee- dragt, de aflchuwlijkffe tweedragt, en van den noodlottigften burger - krijg affchuwiijke llaats - orkaanen verzelden haar , hielden de ge- Wenschte vruchten der vcrlichting verre terug, en maakten, voor eenen tijd lang, den toelhind van het menschdom eer erger dan beter. Al fpoedig maakte de geest der onderdrukking zieh weder meester zelfs van die genen, welke ntauwUjks hunne vrijheid bevochten hadden. G a ZcKi «6 ALGE M EENE Zells dezen wilden nu ook aan anderen het juk oplcggen, die hetzelve het cerst van zieh afge- fchud hadden; ook dezen wilden nu aan allen het denken verbieden , welke niet , gelijk zij , wilden denken. In onze ecuw heefe men vemieuwde pogin- gen zien aanwenden , om het menschdom te vcrbetcren. De wijsgeerte hervatte haare krachten, de wijsgeerte boodt aan den gods- dienst de hand, om famen tot dat verheven ein- de mede te werken. Maar, tervvijl men zieh voorftclde, alle de kluillers, die den vrijen gcest boeiden, te verbreken, verviclen veclcn tot de fpoorlooste losbandigbeid , en wilden zelfs de vermaaningen der waarheid, de lesfen der wijsheid, de hcilzame voorfchrilten van den godsdienst, nict cerbiedigen. Zij, die met den titcl van fterkc geellen , vrijgeeften , enz. pronkten , hebben onbcfchrijflijk vcel kwaads vcröorzaakc, zoodat het te vreezen ftaat, dat de gevolgen zieh in fchrikbarende onheilen van het menschdom openbaaren zullen. Dus zijn de christenen, even gelijk weleer de jooden , voor God ftrafbaar wegens de verwaar- loozing van zijne genadige en gunstrijke inrich- tingen, om het heil des mcnschdoms te volmaa- ken, en het is door de gebeurenisfen der ecu- wen bewezen, hoe diep verdorven het mensch- dom is. — Nog erkent men dit nict algemeen en Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 37 cn oprecht, men zal het moeten erkennen, wannecr de oordeelen der Godheid de inwooners der aarde gercchtigheid zullen leeren. Dan zal het oogmerk der Godheid bereikt wezen, dan zal het teeken des zoons des menfehen verfchijnen , dan zuUen Jooden en Heidenen zieh famen vereenigen, en aJ het menschdom onder den vreedzaamen feepter van jesus, ’swerelds Heiland, gelukkig wezen. — Ziedaar het beloop van PAULUS redenbeleid! DERDE HOOFDSTUK. Ik zeide in het voorgaande hoopdstuk, dat het onderzoek, hoe verre het menschdom in befchaafdheid gevorderd is , eene afzonderlijke plaats vereischte, dit iioofostuk zij daar- loe gefchikt! Ik heb, indien men wü, in mijne Irvwijings- redenvotring , oyer den tegenwoordigen voor- of nadeeligen ßaat van het Christendom , en het geen omtrent denzelven in V vervolg door ons mag gehoopt , of moct gevreesd worden, gehou- den den 26 Fehruarij 1784. dit onderwerp reeds , ten minftcn gedceltclijk , behandcld , wij willen het hier nog uit een ander oogpunt be^ fchouwen. Men heeft onze eeuw de verliebte, de wijs- geerige eeuw genoemd, en is mild geweest, in allerhande lofTpraken aan haar te befteden ; men heeft geroemd, dat de geleerdheid uitge- breid, de zeden befchaafd, de oorlogen min bar- baarsch, de menschlijkheid mecr gevierd is. — Daarentegen heeft Rousseau, een fchrander brein , maar korzel ' hoofd , eene treurige fchilde- rij opgehangen van den toelland der zeden in onze eeuw. „ Ik befchuldig , ” zegt hij , „ de „ menfehen van onze eeuw niet, dat zij met „ alle ondeugden befmet zijn , waar zij mede „ be- Digiiized by Google ^ ALCEM. AANM. I. Boek. 39 „ befmet zouden kunnen wezen; warn zij bezit- „ ten alleen de ondeugden der laffe zielen; zij „ zijn alleen flechts bedriegers en deugnieten; „ want ik geloof, dat zij onbekwaatn zijn, om „ ondeugden te begaan, waartoe vcel raoed en „ ftandvaitigheid vercischt werde. ” Zie daar twee geheel onderfcheiden geeuige* nisfen. Laar ons een 00g van overweging (laan, op her gcen de gebeurenisfen van onze tijden aan ons venoonen ! Een geächt fchrijver heefe gezegd: „ nog „ heerscht doorgaands in de kabinerten eene „ fchranderheid , welke mec den godsdienst, en „ met de menschlijkheid , in de openlijkfte ftrij* „ digheid ftaat. Deze roepen den vorst en zijne „ llaatsdienaaren zoo wel als den geringften bur- „ ger toe : alle menfehen zijn uwe broeders : alle „ uwe onderdaanen zijn uwe kinderen; uwe groot- „ fte zorg moec zijn, hoe gij gelukzaligheid , „ welfhnd, en vergenoegen over allen uitgieten, „ hoc gij alles, war u en uwe ftaaten omringt, ,, bloeiend en gelukkig kunt maaken.” Gene in- tegendeel voert eene onmcnschlijke , eene bar- baarfche taal: „ gij hebt voor alles te vreezen, wat u omringt. Uwe geringftc onderdaan is „ bedacht , om zieh aan uwe wenige hcerfchappij „ te onttrekken ; de magtige, om uw gewcld door „ het zijne te verzwakken, uw aanzlen met o C 4 M Digitized by Google 4° ALGEMEENE ,, te deelen, of het u geheel te ontrukken; „ de verliebte , de gelecrdc, werde oproerig ,, met woorden , met fluitredenen , met haairkloo- „ ven, daar hij het met openlijk goweld niec „ doen kan. Alles is voor den troon vreeslijk. „ Wat denzelven niet openlijk dürft aangrij- „ pen, zoekt hem heimlijk te ondermijnen. De „ flaaf is altijd de natuurlijke vijänd van zijnen „ meester. Gij moet dus een ieder van uwe „ onderdaanen als een’ heimlijken oproermaaket „ aanzien ; gij moct jegens ieder op uwe hoe- „ de zijn. Nog meer hebt gij voor uwe na- „ buuren te vreczen. Hunne grootheid, hunne ,, rijkdommen, hun bloci, hun rust dreigen u „ den ondergang. Gij moet alleen groot, gij „ moet alleen magtig, gij moet alleen rijk zijn. „ Uw bloei, uw welfland, uwe zekerheid zijn „ verloren , Indien anderen niet zwak , indien „ zij niet ellendig, indien zij niet uwe flaaven „ zijn. Hen daar toe te brengen, moet uw „ eenige toeleg zijp.” Dit was veele duizend jaaren lang de taal van de ftaatkunde; zij is het nog, cn de wijsheid der grootfle flaatsman- nen beftaat in het uitöefenen van haare afTchu- wcüjke grondregels. Hoc bloe'icnd , hoe bc- wonderenswaardig zou niet de topfland der vol- ken worden , indien men alleen de helft der gaven berteedde, om hen gelukkig te maaken, welke men verkwist, om mistreuwen, eilende, en Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 41 en flavemij cnder hcn te ondcrhouden cn uit te breiden ! „ De meefte ftaats-inrichtingen van Europa ■ dragen nog de kentekenen van de wUdheid en ruwheid van die tijden, waar in zij geflidit zijn geworden. De gewelddaadigheid gaf haar den oorfprorg; zij behiclden haare bcvestig!ng en gefteldheid door andere gewelddaadighcdcn , door ongeregeldhedcn , en door oneenighe- dcn.” Dus fprak een wijsgeer voor eenige jaaren, cn welke gebcurenisfen hebben wij zedert be- Iccfd! Daar zijn oorlc^en gevoerd, die het menschlijk hart hebben doen 'krimpen , door de afTchuwIijke wreedheden, die daar in gc- pleegd zijn , welke aan de barbaarfche ceuvven cn volken niets toegegeven, indien zij hen zelfs nict overtroflen hebben. — Men leze de gefchiedenis van den zevenjaarigen oorlog door arciien- H o L T z , en men oordeele , of de oorlogcn thans menschlijker gevoerd worden, dan in de verwilderdfte eeuwen? Het waren riet al- leen Kalmukken en Kofakken , volken , die reg nader aan den (hat der wildheid, dan aan den ftaat der barbaarschheid zijn, die de verfoeilijk- fte gruwelen pleegden, van rooven, branden, moorden , vrouwen en maagdenfehenden , zoo dat de groote frederii:, door edcler gevoa- lens bczield, op het gezigt der vcrwoefle pr.v 1, C 5 vin- Digiiized by Google 44 ALGEMEENE vintien, der fteden en vlekken, in puinhoopen verkeerd, en nog rookende onder de asfche, der vluchtende ellendelingen , die , van alles beroofd , omzworven , alle andere hartstochten aan de wraak onderfchikte , toen hij geboodt, geen 66nen Rus , in den veldflag, pardon te geven. Maar doorgaands zijn groote zielen flcchts weinig in getal! In Hanau liet de Fran- fche intendant foullon, de •rcgecring, den adcl , de magübraat , en de voomaamftc bur- gers, Digitized by Google 44 AL GE M EENE gcrs, 93 perfoonen, uit hoofde van eene ge- weigerce contributie, in ^^n enkcl vcrtrek op- fliiiten , alwaar zij, drie dagen en twee nachten, zondcr fpijze en drank, en zonder (laap, uit gcbrck aan plaats, meercndecls ftaande moeften doorbrcngcn. Deze, onder Christenen , in zulk gcval , ongehoorde bchandcling kreeg, op den dcrden dag, nog die bijvoegzel, dat de wacht niemand tot voldoening der natuurlijke nood- druft uit. de kamer mögt laten gaan. Hun werdt zelfs water en brood geweigerd, en toen de regeerings-raaden van gunderode, van KUGo en andere opgefloten (laats-perfoonen, dit van hunne tijranncn vcrzochtcn, fchreef 6en van dezelven, met naame la so ne, ten ant- woord: „ Ik wil u dezen avond het begeerde verlof wel toeftaan, en gij zult brood en wa- ter bekomen, maar verwacht zulke infchiklijk- heden niet meer.” Als ARCHEN HOL TZ ons de overrompcling van Berlijn in het jaar 1760, en de plunde- ringen cn mishandelingen , aan die hoofdftad, en aan frederiks (loten en lusthoven ge- pleegd, befchrijft, zegt hij onder anderen: „ De Oostenrijkers overtrofTen de Rusfen in deze be- zigheid verre zij volgden hunnen volkshaat en roofzucht zelfs hospitaalen, de toe- vluchtsplaatzcn \>an zieke en behoeftige men- fchen, die wilde barbaaren verfchoond zouden heb- Digitized by Coogle AANMERKINGEN. I. Eolk. 45 hebben , hadden geen beter lot. Roof was de Icuze. Niet bleven de kcrken ver- Ichoond. Men roofde de kcrkgcrccdfchap- pen en armen - kasfen. Zclfs werden eenige gra- ven geöpend, om de verrotte lijken van hunne doodklcedercn te berooven.” „ Deze roofzucht en wildheid was gelijk aan eene befmedijke ziekte. De Saxifche foldaa- ten, die in befchaafdheid van gccne krijgslie- den in Europa overtroflen worden, verloochen- den hier gchcel hun volks-karaktcr De heer- Hjkile verzamcling van zcidzame cn gedeeltclijk onfehatbare kunstwerken, van Gviekfehs banden beärbeid , en in RoTne verzaineld, die frede- RiK in Charlottenhurg bczat, werdt chans, niet een roof des tijds, niet een ofler van kunsrver- •* ächtende Horden. Neen! befchaafde krijgsliedcn van een volk, bij het welk de künden blocien, vemlelden ze openlijk. Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 47 mm, en 00k bij de Irokezen vreemd zijn, die- nen voor den veder der gcfchiedenis , en moe- tcn als gedceltens van her karaktermatige van dczen oorlc^ aan de nakomelingfchap gemeld worden.” Dac het menschdom blooze ! dat alle gevoeli- ge wezens onpartijdig oordeelen, wat er zij van de groocer befchaafdheid , van de zachter raensch- lijkheid in het oorlog, welk reeds op zieh zclf barbaarschheid is, alfchoon het met der- gelijke wreedheden niet gepaard gaat. , Het is waar, min derk fpreekt archen- HOLTZ van de Pruisfen, hij roemc derzelver krijgstucht; fredrrik, hun Koning, was een wijsgcer. — En met dir al, hoe raoet men het poemen, wanneer gevangen foldaaten gedwongen worden, onder Pruhßfche vaandelen, tegen hun eigen vaderland te dienen; men vraagde niet, of zij dienen wilden, zij werden tot de Pruisßfche vaandels gefleept, moesten den eed van getrouw- heid zweeren, en dus tegen hunne landslieden vechten. Eene wijze van werving greep ftand, welke, in natuur en uitgeftrektheid , nooit haars gelijke op aarde hadt. — Allerwegen wer- den gehuurde gelukzoekers uitgezonden, die de Dienfchen bepraatten , om in Pruisfifelun dienst te treden; men gaf aan jonge lieden raildelijlc patenten y waarbij zij tot luitenants en kapiteins bij de Pruisßfche ann^e benoemd werden. Veele zoons Digiiized by Google 48 A I. G E M E E N C soons bcdolen huniie vaders, gclijk bedienden hunne heercn, en fpocdden met hama patenten raa Maagdenburgy alvvaarmcn hcn als gemcene lekrauten aannam, cn tnct geweld onder de re- giinenten ftak. Is dit befchaafdhcid ? Zou men het bij onbefchaafde naticn nict doe- mcn als menfchendieverij ? Men vocrt den oorlog met meer menschlijk- • hdd, zegt men, maar men ovenvegc, hoe de kjijgskunde in onze eeuw gehccl van gcdaante verändcrd , meer van kanon , monieren , cn kar- touwcn gebruik maakt, dan van dappcrheid cn heldenmoed, en fterk-gcfpierde armen. Met al - vemiclende bomben cn glot’iende kogels fchiet men de fteden in brand, verw'oest de fchoonfte gebouwen, verkeert alles tot echen puinhoop, en vemielt de levens der weerloze ingezetenen en ftilfte bürgeren. Eene menigte inwooners hadden hun Icvcn ver- loren, of waren gemist, en nog meer, wier lot te vooren wclvaarcnd geweest was, waren nu ZOO arm als bedelaars. Vcele honderd huisge- zin- Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 45 Zinnen, die door den vlijt van lalrijke geflach- ' len opgekomen waren , en de vruchten daar van, als hun erfdeel, in ftille rust genoten had- den , verloren nu weder alles. Bloedverwan> ten, door de banden van tederheid en liefde aan 6^n verbonden , werden nu gefcheiden. Die van de manlijke kunne namen den pelgrims- ftaf in de hand, verlieren hun ongelükkig vader- land, en zöchten hun brood onder eene vreem- de luchtftreek. Jonge dochters , in overvloed opgevoed, en van veele handen bediend, verfie- len nu alle haare aangename uitzigten , en wer- den zelve dienstbaar, om haar leven te onder- houden.” enz. Zoo onbefchaafd werdt deze ooriog, geduu- rende zeven jaaren, tusfchen befchaafde naden gevoerd. — Geheei Achter -Pommeren^ en een dcel van Brandenburg was eene woeftijn; ande- re landen bevonden zieh in eenen niet veel be- ter toeiland ; het ontbrak of geheel aan raen- fchen, of ten minften aan mannen. De vrouwen gingen in veele provinticn achter den ploeg, in anderen ontbraken zelfs dezen. Men zag groote ftreken vruchtbaar land, daar de fporen van den voorgaanden akkerbouw niet meer kenbaar wa- ren. De Amerikaanfche woeÖijnen aan den Ohio en Orenoko vertoonden thans hunne beeldenis in de bebouwde velden van Germanien aan den Oder en IVezer. Zeker officier fehreef, dat hij L DEEL. D ze- Digiiized by Google 50 ALGEMEENE» zeven dorpen in Hesfen doorgeredcn , en daar in niet meer dan enkel mensch gevonden hadt. Dit was een predikant, die zijn eigen boonen kookte. De dichter heeft dan de akeligheden van de- zen ^oorlog niec vergroot , als hij zingt : Zie, hoe de krijg tlömme woedc, Geborften uit zijn’ holle moordrpelonken, Hoe gloeit het zwaerd, van bloed. Van bnrgetbioed doordronfcen ! Cetnigt, o ürtsden, Bresiau, Praag, Hoe veele dappre beiden Nefirvielen op uw omgelegen velden, Zoo aenigmaal bedekt met bloed en nederlaag. Ctrmanje's droevige Elbe zuchcte , Maar ’t züchten fmootde in ’t donderend kanon. Die bange landdrooin vluchtce, Verbaasd naa zijne bron. ' ' De grijze Moldau dorst den wagen Niet mennen längs zijn nat. De lijken wederhieiden ’t vlugge rad. De flroom was zelf vennoeid , door zoo veel doOn te dragen. Hoe kwijnt het graanrijk Pruisßich veld , Verwoest door en door Tartaren benden, - Op ijsliik krijgsgeweld , En eerloos aaagden-fchenden, Geleerd, en wat barbarffche aard, I Door rooven , moorden , branden , Ooit heeft getoond in overwonnen landen , Die zelfs in ’t (lomme graf het kil gebeent’ nlet fpaart. I I Wanneer de moedige /imtrikaan, te lang ge- fard , eindeiijk zijne vrijhcid. hemam , en zijne rech- ■ Digilizedby^ .oogle A ANMERKINGEN. I. Boek. 51 rechron, onder het bcleid van den grooten Was- hington, en andere wairdigc mannen, hand* haafde, hebben \vij eerUjke en vrijgeboren DuU- fchersy door hunne landbccrcn en vorften , alt bccsten, aan Engeland zien verkopen, met ge- weld ln fehepen pakken; en lieden, die naauvv- lijks in hun leven den naom van den Oceäan gehoord hadden, aan alle de vcrfchrikkelijkhc- den en gevaaren der woefte golven blootgefteld, zien overvoeren naa een ander wereld-decl, om daar voor de overbeerfching tc vecliten, de ont- luikende vrijheid te beftrijden, en in het land der Hunnen cn Irokeezen, verre van hun vader- land, afgefcheurd van vrienden en maagden, het leven zonder roei«, ract fchande en verächting, ce eindigen ! Brittanje , een fier gewe*t , van ’t aardrijk argefcheiden , Admt nieu dan oproer, krijg. Men zag hier van alöm Karcouwen en kanon aaufleepen, en de trom Aan ’t romlen , en het al zieh tot den togt bereiden. Men zag hier moedera van haar’ zoon Beroofd, in de ooriogsfmarie deelen; Hem fleepen , in den dienst der kroon, Nia ’skonings drijvende kafteelen. Iloe ziet hij om, en wenscht den Britfehen grond Het iongst vaarwcl met bieek beftorven mond, , Bedacht, dat hij hcc wo6n der baren, En winden moeiiijk kan ontvaren^ Of zo hem zickte fpaarue, en florin, en pekelvloed, Hij nog den Irokeet zal voedan met zija bloed. D 1 J Icsfc by Google ALGEMEENE 5a Heefc men de Engelfchen niet bericht, en voorgeworpen , dac zij, in den flag op Doggers- bank ^ den 5 Augustus 1781. welke den naam van z o u T M A N en andere Nederlandfche zee- helden, bij den laarilen naneef, met roem in ge- dachtenis zal doen blijven, met glas, fpek enz. gefchoten hebben , om , door onmenschlijke wreedheden, de wonden ongeneeslijk , of de pij- nen en fmerten te heviger te maaken ? Wan- neer zulke betichtingen zeifs flcchcs met fchijn kunnen ingebracht worden, dan valt er zeker niet te roemen op de bevordering der befchaafd- heid en den voongnng der mcn>chlievendheid. Sla ik mijn onderzoekend 00g op die verwar- ringen en verdecldheden , welke tot daadlijkheden uitgeborften, genoegzaam alle landen van Europa ontrusten, en die bloed- en moord-gebeurenisfen hebben opgeleverd, daar de jaarboeken der vol- ken naauwlijks voorbeelden van weten , dan trenn mijn hart, omdat het daar door overtuigd wordt, dat de bcfchaaving en verbetering van het menschdom , met beft-ekking tot menschlievend- heid en deugd , in plaats van vorderingen te doen, fterk achteruitgaat , en zeifs, Indien wij gcene waarborge in godlijke beloften hadden, hoopeloos zou fchijnen. Wanneer heerschzucht, ten einde de rechten der menschlijke vrijheid te vertrappen , geene middclen , hoe vloekwaardig 00k , onbeprocfd laat, \ Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. Laat ons het beduit opmaaken. De be- fchaafdheid, de menschlijkheid is in Europa niet toegenomen; het tegenwoordig menschdom heeft geer.e rocroftoiTc , dat het becer is dan zijn* voor- Digitized by Google AANMERKINGEN. t Boek. 55 Toorvaders ! Daar is maar al te veei over- geW«ven van de voorige wilde en oobefcbaafd« »den ! Indien, het geen te vreczen ftaat, da oorlog in Europa op nicuw uitbarften, ik duchte, de verbinering zai menfehen, die getoond heb* ben, tot welke wreedheden zij in ftaat zijn, ver* voeren , om denzelven tot den bloedigftcn , ‘ ver* nielendften , gruwzaainften te maaken, die mis* fchien ooit onder befchaafde voiken gevoerd zijn. - — De Vader van het menschdom wende die ordieil' genadig van de voiken af, indien zijn rcchmardig ongenoegen nog plaatze voor ge* nade kan overlaten! , En wat moct men oordeelen van de verlieh* ring van Europa? De wetenfehappen - zijn in) onze eoaw tot een’ hoogen trap van volko* menheid geftegen ; wijsgecrte, ' fraaie leereren, vemuft en fmoak zijn uitgebreid ; genootfehap* pen alötnme opgerccht, tot bevordering der ge- leerdhcid ; een aantal voorcreflijke ^ boeken ge- fchreven, «n in ’t licht gebracht, tot handhaaving der wnarbeid, en verneerdering van kundighe- den. '-—*•- Maar aan den anderen kant, Ichijnt het gR>s van het menschdom zoo min wijzer als betw te worden. ' Men heeft in deze eeuw ' dweepers ^ geeftenzieners en zoogenaamde profecten gevonden, die-groow aanhangen heia- ben. geniaokt ; > bedri^ere , die voorweodden , i D 4 gc®«- 5<> AL.GEMEENE geesten uit den afgrond te 'kunnen oproepen , hebben geloof gevonden ; het bijgeloof heerscht nog onder het gemeen in de meeste landen van Europa ; en de godsdienst werde weder ge- bruikc, om de gemoeden der menfehen gaande te maaken. Dutuchlands verwijfde heldenzöonen met glin- fterende witte zijden kousfen , het ligchaam met het fijnst borduurwerk, het hoofd met wijdsch gekapte haicen verlierd, hoppelen door het Opera -huis of de conccrt-zaal, of leeren aan de Ipeeltafel, tot ongeluk voor hun en hun vermögen, de naamen der oude beiden voor het eerst op de fpeelkaarten kennen , naauwlijks hebben zij zoo veel kracht, dat zij, Wanncer zij het waagen durven , zieh uit hun , Ichitterenid rijtuig te begeven , in llaat zijn , het zijden zorniefcherm boven' hun gepoederd hoofd te houden ; de aandaandc moeder van zoonen , die de eer van Duitschtand raoesten verdeedi- gen , ligt den gantfehen dag met bleeke , maar door behulp der konst rood - gefchilderde wan- gen, vadzig op' een Sofa neergezegen; ol war D 5 naar Digitized by Googic 5» ALGEMEENE naar huislijke bezigheden zweeim , jaagt haar een fchrik op den hals, die is ver benedea haaren rang in gezclfchap der blinkend« petit ■ maitres den avond, aan de fpeeltafeU of op eene of andere openbaare vermaakplaati door te brengen, is de geheele beagheid de* 2er ontäarde vrouwen, die ongelukkig moeder geworden zijnde, even onnaeuurlijke half-moe* ders zijn. ” — De andere fchrijver fpreekt dus: „ Welk ee* bedrieglijk fchouw(]jel zien wj in den gant- fchen hoop van bijzoodere wezens, waar lüt eenige Eurofüfehe volken beihtsn 1 De veldeo vertoonen aan alle kanten menigeuWige akker» ' lieden, wicr fterkgefpierde armen de aardc haar re voortbrcngzels onrrukken ! Eene owelbare menigte ran bnrgetm , , als o'p'elkandcren geftai- peld, bewoont de groote fteden; eh derzclver werkzaamheid , bet zij tot den arbeid of het vermaak, levert een becooverend fchouwli>el!opl Eene klockmoedige en vuurige jeügd, m de knnsndes oorlags geöcfend, beftecdt .haar leven ten diende des vaderlands!. ,. [Zulk een denkbecld <zon een. meosdi, uit de woeflenijes van Afrika. in Europa oveigcvoerd , van ee# gcbecl Volk opvatten. Dan, wat zal hij be* fpeuren, indien hij zieh door den fchljn niet laat verblinden , inaat het eerfte gezicht mec I eene’ naauwkeuriger en. wijsgeeriger befchou- wing Digitized by Google AANMERK INGEN. I. Boek. 55 wmg paart? Het goede denkbccid , van dit Volk opgcvat, zal vcrdwijnoo, naarmate hij hef geflacht WC« te ontvrikkelen , om de bijzon- dere wezcns te befpiegelen. In de velden zal Dnze befchoiiwer inenfchen, die door de natuut flerk gefchapen zijn, maar van Jangxnmerhand ver/wakken, gewaar worden. menfchen , die de fmorten van de gebreken hun* ner Ouderen dragen. ” — Dan die zij genoeg, om ons te doen zien, wac er zij van den voortgang der befchaafd- heid en der verbetering van bet menschdom; en tevens, otn ons te bevestigen in het geen wij in het voorgaande hoofdftuk zeiden van de vreeze, welke ons bekommen, dat de wereld nog treurige tijden zal moeten beleeven, voor dat die gelukkige ceiiwcn zullen daar ziin , met welker blij en heuchelijk vooruitgezicht wij re- den hebben ons te vertroosten. VIER. Digitized by Google * VIERDE HOOFDSTUK. Eer wij dit eerfte Boek bclluiten, zal h« niet ondienftig zijn , ter . opheldering van het onderwerp , velk wij bchandeljn , dat wij nog eenige algemcene aanmerkingen maaken, betreffende de oorzaaken van het vervaJ en den ondergang der (laatendommen , bijzonder der gemeenebesten , ten einde wij in (hat ge- lleid worden , om , na de befchouwing van den zcdenlijken toeftand, in welken onze Natie zieh thans bevindt, een des te ge^ronder be- fluit op te maaken , omtrent het geen het toekomende, naar waarfchijnlijkheid , zal ople- veren. Wanneer wij de gefchiedenisfen en jaarboe- ken der volken raadpleegen, leeren wij de oor- zaaken van derzelver ondergang onderfcheiden in uitwendige en inwendige, in natuurlijke en zedelijke , welke foradjds afzonderlijk , maar niet zelden met vereenigd geweld, het llaats- gebouw rammeten, tot dat het onder het ge- wigt zijner rainpen bezwijkt, cn onherllelbaar nederllort. De volken worden, voJgends onderfcheidene regeerwijzen en ftaats - inrichtingen , befluurd. Het flaaflehe Dosten, door eenen zachten hemel en meest-a] vruchtbare aarde gelokt tot gemak en Digitized by Google 6z ALGE M EENE en genot van de noodwendighcdcn cn gcrijflijk- hcden des levens, welke de natuur aldaar zoo mildelijk aan haare zoonen aanbiede , verän- derdc, zoodra de bijzonder ftammen zieh tot groote maatfehappijen vormden, de aardsvader- lijke befhiuring, welke elkcn ftam, uit ö6nen ftamvader voortgeQiroten , door zegenende in- vloeden gelukkig niaaktc , en die zieh nog, ln een’ flaauwen weörfchijn venoont in de Emirs der Arabifche horden, welke door de wocftijnen omzwerven, met eene despotike of oppermagtige rcgccrwijze, volgcnds welke aan 66n hoofd alle de ftaats-zorgen , alle de be- langen der onderdaanen, volftrckt, worden aan- bcvolen , zoo dat de wil van allen aan zijnen wil onderworpen is. — Het fpreekt van zclf, zoo lang dere behccr- fchers voortvoeren, vaders des volks te zijn, en deze regeerwijze blcef gelijken naar het vaderlijk beduur van een bijzonder huisgezin, Icefde de onderdaan in eene zachtc ftilte , en de buitengewoone aandoenlijkheid van den Oosterling, Mne vrucht der warme luchdb'eek, gaf aan clk tegenwoordig genot eene alvcr- mogende bekoorlijkheid. — De eerlle ftichters dezer llaatcn waren weldoeners en vaders van hunne volken, en alle burgers waren kinderen of knechten , die van den wenk van hunnen vader of heer afhingen. •— Zoo lang was er Digitized by Coogle AANMERKINGEN. I. Boek. 63 er eene ecnfteinmigheid tusfchen hei hoofd en de leden van den ftaat , de vorst hcerschtt Over den geest, niet min dan over de ligchaa- tnen, zijner onderdaanen, en dezen zagen het heil, het welvaaren, en de glorie van hunnea Vom aan, als het heil, her welvaaren, ea de glorie van bet vaderland. — Zoo lang was 00k zoodanige Staat veiiig en gedacht; hij nani zelfs van cijd tot rijd toe in grootheid, nabuu^ rige volkcn onderwierpen zieh , door eerbied genoopt , of bcgecrig , om in dczelfde voor- rcchien te deelen , vrijwillig aan den rijkftaf van zoodanige goede vorften , of werden, in gevalle van oorlog, genoodzaakt, voor de magt van eenen vorst , die dow de liefdc van zijne onderdaanen onderilcund werde, te bukkea. Doch wee het menschdom, zoodra che cen- ftc rijden veriopen waren, en de despoten alle deokbcclden verloren van bet vaderlijk gezag, «n van de deogd; zooA^ zij begreepen, dat alles, alle banne onderdaanen, derzelver li^* chaamen, leven, goederen, eer, met d6n woord ol wat TBcn kan opaoetnen als het eigendom van den tncnsch, alken om hunnert wil, en voor hon gefchapen was, en hunne grilzicke luimen en lüsten ten dienst moest ftaan. Welk cen onderfcheid ! c yr us regeerde , Zögt een oud fchrijver, de Perjen^ gelijk cen beeder zijne kudde. Hij zoigde voor het wel- zijn Digitized by Google ^4 ALGEMEENE zijn en voor de weide der kudde; en wanneer hij de Meder s beöorloogde, en Babyion innam, ZOO gefchiedde zulks tot dat cinde , dewijl hij aan geenen uitheemfehen en roofzuchtigen wolf eenen toegang tot zijne kudde wilde toelaten. Doch KAMBYSES, cn naderhand x e r x e s , werden van goede herders, booze wolven, die hunne fchaapen verfcheurden , cn van alle echte wetenfehap en wijsheid verre vervreemd bleeven. Maar nu was ook de grond der despotieke ftaaten ondermynd. Liefde had plaats ge- maakt voor vreeze; alle vreezen den despoot, en de despoot vreest allen. Het despotisme heeft zijn verderf in zieh zelf, en kan niet langer ftaande blijven, dan zekere gelukkige omftandig* heden famenlopcn ; uit het luchts - gefiel , den godsdienst, en de aart van het volk voortvloeien- de. Anders heeft men den 66nen dwinge- land door den anderen zien onttroonen, elken bijzonderen landvoogd een vijand van den troon worden, het volk, hoe flaafsch, geneigd tot oproer cn muiterij, en eindelijk den ftaat, hoe geducht ook raaar verzwakt door de ver- vtijfdheid en wreedheid van den despoot, en de moedeloosheid van het volk, door elken nabuur, die, magtig of zwak , flechts ondememend en werkzaam is, zien'te onderbrengen. De volken van het Noorden , min gefchikt tot ilavemij, verkozen eene regeerings - vorm, wel- ke Digitized by Coogle AANMERKINGEN. I. Boek. 65 ie meer gebonden en bepaald was. - — In £«- ropa vindt nicn Monarchien ^ allccnheerfchingen , in welken wel de vorst aan het hoofd vqm den ftaat is, niaar nicts mag noch kan ondememen tegen .de groniwetten van den ftaat , door de tiatic, of door dcrzelver edelcn en aanzienlijken västgefteld en bevestigd. — Volgends het doel der eerfte oprechters van deze regeerings - wijze moest de Monarch alle goed voor het volk kun- nen uievoeren , dat hij wilde ^ en Hechts mooglijk was, terwijl hij buiten ftaat werd gefteld, oni eenig kwaäd te verrichten, het zij dan door de wetten, die hij, nict min dan zijnc onderdaanen, moest eerbiedigen, het zij door toegevoegde raa- den, ftaaten des volks, parlementen, of welke middelen men daartoe heeft uitgekozen. — En, in de daadj zoo lang bloeien zulke Monarchien ZOO lang de Monarch zijne grootheid en geluk in het uinroeren van zijne plichten, en' in de grootheid en het geluk van zijn volk, ftolt; zoo lang het wederzijdsch vertrouwen heerscht; maar wanneer de Monarch de wetten begint te ver- achten, alles, met tcr zijde ftelling van goeden raad, met aflehaffing of verwaarloozing der bij- zondere ligehaamen (en kollegien, aan welken, naar ’slands wetten, het bewind van zekere bij- zondere zaaken is aanbevolen, naar eigen wilie- keur begint uit te voeren^ wanneei' hij of de edelen, of den burger, of den landman, raes I. DEEL. E ‘ Digiiized by Google 66 ALGEMEENE woord, welken rang ook, verdrukt, om det anderen tp verheffen, en daar door zijn eigen- dunkelijk gezag re vergrooten, dan is het ver- trouwen verbroken , de Monarchie flaat over tot een despotisme, en dewijl dit ftrijdt tegen het groot beginzcl der Monarchie,, moet dezelve wel dra , in dit gcval , tot haaren ondergang hellen ; de bindzels van zulk een (laacsgebouw worden dan losgerukt, en het ftort in puinhoopen, bij den mindcn aanval van buiten; of de klasfe, die te veel gedrukt is, tot wanhoop overgeflagen , ver- vult alles met tweedragt, oproer, en burgerkrijg. De misbruiken, welken de menfchen, bij het verloop der eeuwen, in het despotisme en in dp Monarchie ondervonden, gevoegd bij de verhe- ven pogingen van edele zielen, brachten gemee- nebesten voort, in welken niet ^6n enkel hoofd willckeurig alles zou befchikken, of wel, fchoon in het eerst door wetten bepaald, zieh boven dezclven zou kunnen verheffen, en voor de vrij'^ heid der onderdaanen nadcclig worden; maar in welken de rechten der menschheid gehandhaafd, en eene zekere gelijkheid, in nieer of minder mate, ftand zou grijpen, het zij men eene re- gecring der besten, (arißoeratie') of eene regee- ring des volks (democratu) of eene uit beiden gemengde verkoos. Van dezen, als naasc tot ons onderwerp behoorende , moeten wij meer bijzonder Ipreken. Wij Digitized by Google AANMERK INGER I. Boek. 6f f / Wij aijn echter niet voatnetnais te onderzoe- ken, welke dczer regeerings - wijzen in een ge- jneenebest de verkieslijkfte zij , of het meest toebrenge tot de veilighetd en duurzaatnheid iran het geluk van een volk. Dit zou ons ver- vocren tot ftaatkundige be/piegelingen » welke geheel niet tot onzen taak bebooren. Dit al/een is aan te merken. Het beginzel , waar uk de gemeenebest-regeering haaren oor- fprong genomcn heeft, was, de zucht, om den burger, en alle de leden der maatfchappij , ge- tneenfchappelijk in de algemeene welvaart te doen deelen, en met blootgefteld te laten aan de lui* men of willekeur van eenen ecnigen. — Hier toe werdt dan ook een gemeairchappeJijk doei vereischt, en eene harmome of overeenftemming van alle de leden tot ^6n en hetzelfde oog> merk, om alle de bijzondere belangens te ver> Wenigen tot, en dienstbaar te maaken aan hot «Igemeen belang van allen. — In alle eenhoof- dige r^eeringen, het zij despotieke^ of monar- <hak is de oppervorst het middenpunt , waar olles famcnloopt, van waar ook alle krachten en werkzaatnhedcn van den geheelen llaat be> zield worden, en haar leven ontvangen; doch in elk geraeenebest, behoort het algemeen bo» lang het middenpunt te zijn, waar alle ilraalen, van alle punten van den omtrek de? geheels, famenvloeien ; ik wil z^ea, alle krachten, ad# E a werk- Digitized by Coogle 68 A L G E M E.E N E werkzaamheden , van alle de leden van het ge- meenebest , moeten , niet allen ijver en ingefpart- nenheid, het algemeen belang van het vaderland zocken en bevorderen. Wanneer wij dit grondbeginzel als eene oir loochenbare waarheid vastftellen , kunnen wij ouk bclluiten, welke de oorzaaken zijn van het verval en den ondei^ng der gemeenebesten. — Zoo lang het geraeenebest bij dit waare grond- beginzel blijft, zonder daarvan af te wijken, zal het bloeien, en geen gevaar te vrcezen hebben; njaar dan, wanneer dit middenpunt, het alge- meen belang, uit het oog verloren wordt, dan nadert het noodlottig tijdflip met verhaaste fchre- den, in het welk zoodanig gcmeenebest onder- gaat , en een einde ncemt. Wij hebben gezegd , dat de oorzaaken van deren ondergang zijn kunnen uit wendige of in- wendige, natuurlijke of zedelijke; door de uit- wendige en natuurlijke verfta ik, de overheer- fching van magtige vijanden en vreeslijke oor- logen; het kan gebeuren, dat eene onwedrihan- bare overmagt een vrij gcmeenebest met oor- logs-geweld aanvalt, en hetzelve door kracht van wapenen noodzaakt, om zieh te onderwer- pen. De gefchiedenisfen leveren daarvan voor- beeldcn op. Zoo heeft , in onzen tijd , het vrijheid - lievend Corfiko moeten bukken voor de overmagt der Frat^chc wapenen. — Nog- thans Digitized by Coogle AANMERKINGEN, I Boek. 6^ is die ook zeker, dat, wanneer zoodanige getheenebesten bij haare oorfpronglijke natuur gebleven , en door geene zedelijke inwendige oorzeaken bedorven \varen , zij niet oyerheerd werden, dan na eenen dapperen en roemruchti- gen wederlland, zoodac de roem der overwon* nen gemeenebesc - gezinden de eeuwen overleef-' de; en hunnc vijanden geene dan bloedige lau- len behaalden. Zoo eerlijk viel Numantiä, welks naam niet dan mcc eerbied en medelijdon ge- noemd, cerwijl de overmoed van den verbaster* den Rßmein gevloekt moet worden. — Ja, niet Zelden werkten zoodapige geweldige aanvallen, in plaacs van den gevreesden ondergang, her geluk en den bloei der gemeenebesten uit. — De inval van xerxes in GrUkenland raec de gantfehe niagt van hec Oosten, welke alles dreig-r de te overftroomen , diende, om de Athenünr zen in de veldcn van Marathon te leeren, wat de uiterde pogingen van vrijheid - ademende bur- gers vermögen, cn deedt de Griekfche gemee- nebesten hunne wezenlijke en inwehdige krach- ten kennen. — De geduchtde pogingen van Ji€t magtig huis van Oostenrijk tegen de edele Zvitzers hebben geftrekt , om de grondflagen van bun gemeenebest te vaster te vestigen — even gelijk onze dappere voorvaders geöefend werden en grootgemaakt , door den 8o jaarigen oorlog met de Spaanfehe dwingelanden. E 3 Men 7» ALGEMEENE Men heeft zelfs voorbeelden, dat nederlage« en rampen, die aan gemeenebesten den laatftea flag dreigdcn te geven, derzelver ve^rkrachi in- tegendeel hebben verftaald, ioo dat zij te heer- Mjker en luifterrijker het hoofd om hoc^ beup- den. — Nooit vertoonde Korne zieh dandvasd'» ger dan na den noodlottigen veldflag bij Canna, en van dien tijd af begon het zijne overwmnin- gen allerwege uk te breiden. — - Waimeer ln het jaar 167a twee magtige Köningen, nog daar- inboven onderfteund door het bondgenootfehap van Keulen en Munfler^ ons vaderland, ontbloot Tran krijgsbenden , verlaten van bondgenooten , inwendig verzwakt door partijfchappen en ver- deeldheden, aanvielcn, en gantsch Europa Ne» derland voor verloren bieldt , toen verzatnelde het Nederland zijne krachten, boodt den vijand m het hart van ’t land het hoofd; hep- fteldo niet alleen de geleden verliezen, maar ver- Ipreidde zelft eenen veel vermögenden invloed op het evenwigt van gantsch Europa. Dus zijn zoodanige uirwendige en natuurlijko rampen van geduckte oorlogen, waarbij men voe- gen kan alle andere natuurlijke tegenfpoeden , verval van koophandel, duure tijden, volks-ziek- ten» *ardbevingen , en foortgelijken wel vreesHjk maar niet altijd doodlijk voor de gemeenebesten; Bij zijn nooit zoo gevaarlijk, als de inwendige cn zddelijke. «k»« De Digitized by Google A ANMERK ING EN. I. Boek. 71 De inwendige of redelijke oorzaken van on- dergang zijn voor gemeenebesten ongelijk ver- derflijker, dan de ultwendige en naiuurlijke, daar wij tot hier toe van gefproken hebben. — Deze ondcrmijnen regelrecht de grondvesten , waar op het heil des vaderlands rust, en doen den Staat afwijkeo van de oorfpronglijke in- richting, waardoor hij noodzaaklijk in duigen Ipattcn , en te niet gaan moet. Wanneer t door voorfpoed, en vermeerdering van rijkdommen, de gelijkheid tiufchen de on- derTchciden klasfen van bürgeren en ingezetenen wordt wcggenomcn , welke gelijkheid , min of meer in eene tnate , gecvcnrcdigd naar de plaats hcbbende regeerings- vorm, in elk gemee- ncbest moet gevonden worden, zal elk der bürgeren het nodig belang (teilen in het bc; houd des vaderlands, en wanncer eenigc weinige patricien of edele familien, door heerschzucht vervoerd, zieh het geweld aanmatigen , cn de andere ingezetenen beginnen te drukken ; of wanncer uit die zelfde bronnen van voorfpoed, overvlocd, en rijkdommen deze gelijkheid de behoorlijke paalen te buiten gaat, zooJat alle ondergefchiktheid verloren raakt, en ieder der ingezetenen even groot wil wezen, ieder even vccl vril te zeggen bebben, zoodat de klem der regeering yerwrikt , het gezag en de eer* bied der overheden aan eene zijde gezet wordt, E 4 dan 7» ALGEMEENE dan cpenen zieh verfcheiden bronnen van verdeYf, her welk een gemeenebest overflroomt, gelijk een watervloed, en ten laatften alles verniclt. In beide de gezegde gevallen neemt weelde en danclheid van dag tot dag toe, en deze, wat men ook zeggen möge, zijn hoogst-ver- derflijk voor gemeenebesten , zij blusfchen de naarftigheid, de arbeidzaamheid, en ijver uic, door welken gemeenebesten alleen beftaan kunr nen; zij verilappen de waare ve^rkracht, ont- zenuwen de Vermögens, ^n verdikken de liefdo tot hec vaderland. Het eigenbelang vemieeftert alle harten, en daar dit de overhand krijgt, moet het algemeen belang , de maatfehappelijke welvaart achter? daan, maar daar is men ook bl otgedeld, oin aan omkoping gehoor te geven, om eer en trouw , en plige , en eed op te offeren voor geld, ofbeloften van eer-ambtenen hevordering, Dus zijn alle banden ontfnoerd, en hec gemee- nebest fnelt met verhasste fehreden ten verderveu Wanneer van de twee bovengemelde geval- len het eerde plaats grijpc , dac is , wanneer alleen zekere geflachten en Familien groot , T'jk , vermögend , en vervolgends aan weelde overgegeven raaken, terwijl de overige ingeze- tenen van tijd tot tijd verarmen, zullen de al- gemeene belangen moeten wijken voor de bij- zondere bel^ngep dezer aanzienlijke geflachten , ter- Digitizoü l»/ t 'iOOgle AANMERKINOEN. I. Boek. 73 terwijl de overige ingezetenen geheel onver» fchillig worden voor een vaderland, het welk zieh als' een ftiefmoeder jegens hen gedraagc , en in bet welk geene deugden noch bekwaam* heden , maar alleen geboorte cn rijkdomnien den weg openen rot eere, aanzien en beJoo- ning ; en wat kan men in een gemeenebest verwachten van laauwe ingezetenen , die het welvaarcn des vaderlands niet gemeenfcbappelijk behartigen of zieh aantrekken? Heeft het tweede geval plaats, dat de be- hoorlijkc ondergefchiktheid ophoudt , en elk voor wergever en regent wil fpeelen , dan wordt 'er eene wijde deur geöpend voor alle verwarrin- ringen, voor eene volftrekte regeeringloosheid, met alle derzelver geduchte gevolgen. In beide gevallen loopt het gemeenebe« ge- vaar van partijfchappen en tweedragt; en wee dan zoodanig een gemeenebest! wee! wanneer de dolle burgerkrijg, in woede ontlloken, in eigene ingewanden wroet , en door ondcrlinge moorden , rooven , plünderen , mishandelingen , dat te Wege brengt, het geen de verCeniging van alle andere oorzaaken te famen niet zou hebben kunnen uitwerken. — Ik zal dit alles niet breeder uithaalen: mont TESQuiEU, GIBBON, CH andere voortreflij- ke fchrijvers hebben dit onderwerp opzetlijk behandeld, doch dit moest ik niet verzuimen, E 5 als Digitized by Google algemeene 74 als het welk her voomaamfte vtn allen is, dat, gelijk de godsdienst de grootfte vastigheid det insatfchappijen in ’t gemecn is , dezelve in ge- meenebesten in ’t bijzonder, h« ftevigtt tirw ' is, welk het gebouw famenhoudc, hei welk, da godsdienst verwaarloosd werdende, otiherftelbaat infton. — Den invloed van den godsdienst op den welvam der maatfchappijen kan , nadat een groot Staatsman van onzen ti)d, nadat eeo KECKER, zulks opzcclijk bctoogd heeft, nie- mand in twijfel irekken. — Zoo lang de vol- ken den godsdienst eerbiedigen, die hebben de voorbeelden van alle eeuwen gelcerd , zelfs bij «ulke nahen , wier godsdienst een ellendig bij- geloof was , cn hoe vecl te mecr bij zulke Christen - volken , die den waaren godsdiensf bclijdcn, den godsdienst van jesos,’ welke alle menfehen , op de volmaaktfte wijze , de volmaaktfte pligten voorfchrijft, cn eenen God en vader der menfehen met vertrouwen en lief- de leert eerbiedigen , wien de grootfte opper- vorst rekenfehap zai moeten geven , ten^ijl de minfte gedachten van den geringften der onder- daanen zijne godlijke alwetendheid , en wijze voorzienigheid niet ontgaat ! — *oo lang , zeg ik , de volken den godsdienst eerbiedi- gen , is er bij hun een vast middenpunt , een onwrikbare grondflag , waar hun heil , hun- ne vredc , hun wclvaart ziel» veilig op ves- tigt — Digitized by Google AANMERKINGEN: I. Bom. 7S dgt. • — Laat de wijsgaeren mgen , of een Staat, uit cnkeL ongodUten beftaande, moogüjk zou zijn ! — Laat fommigen hunner beweeren, dat eene maatfcbappij van oprechte chriuenen geene duurzaambeid zou kunneo hebben ; met al hun haairklooven zuJlcn zij niets uitrechten, btj iemand , die , zonder zieh aan wijageeri- ge ingewikkelde en verwarde redenkavellngen over te geven, de waarheid bemint, zooalszijis. Rampzalig het land , waar^ de godsdienst verwaarloosd wordt ! waar de r^eering zieh tot den godsdienst niet verbonden acht, maar dien alleen aanmerkt als een werktuig en mid- dcl , waar van zij zieh , naat goedvinden , cn naarmare tijd en orallandigheden vereifchen , bedienen mag , en hem als een breidcl of toora aanziet , om 'bet eenvouwig gemeen ln onder« werping te houden! ' ' Reeds van ouds af was dit het gevoelen der wijzen. Ik zal mij , ten dien einde , enkel Op dönen , maar ddnen der grootfte Staatkun- digen der oudheid, beroepen. — Indien men aan de godbeid ” — zegt c i c e r o e^ens — „ geene verdering fchuldig is, dan is er geene eerbaarheid van zeden', dan is er geen gods- dienst; en in dat gei'al zullen wanSrdens en verwarringen op den aardhodem heerfchen. Voorwaar Ik zie niet , hoe , indien men den godsdienst wegneemt, nogthans rddelijkheid , bur- Digitized by Google 7(5 • ALGEMEENE burger>maatfclnippii, en de voornaatnde ondet alle maatCchappelijke deagden , de gerechtig- beid, zouden können belhan. ” Zonder godsdienst gecne_ redelijkheid ; geene gerechtigheid; geene burgerniaatfchappij ! 6 hoe befchaamt een beiden , zekere nieuwerwetfche ftaatkundigen , die anders nog den naam van thristenen willen voeren! , Ja,t aondcr .godsdienst, geene redelijkheid. Wie wd redeUjk . hand^len , .wanneer hij enkel ain bijzond» belang zoekt; wanneer hij nie- mand vertrouwen kan ; en allen vreezen moet ? Zonder godsdienst , geene gerechtigheid. Ce- weld neemt haare plaats in, en (looc haar van den achtbaren zetel. Zonder gpdsdienst , heeft de dcrker cn ipogtiger het recht pp zijne zijdc^ en hij rekent zieh beyoegd, om,te doen, wat zijne krachten vermögen. De zwakker heef^ altijd eene onrechtvaardige zaak,.en is verpligt, fe lijden , het geen hij niet , kan afweeren. Zonder godsdienst , geene burger - maatfehapt pij. Deelen, welken niet famenhangen, maakeq Qooit ddn gßheel uif. De. butter- maatfebappij beihat toch verre of na, niet alleen in de fa-, menleving en onderiingc verkecriqg. Wajiröm geven wij anders dezen naam niet ook aan pene kudde fchaapcn of een drift rundbeesten? ^een! daartoe wordt iet meer gevorderJ. — * Pe barten en de handclingen der bijzondere le- Digiiized by Google AANMERKIN-GEN. L Boek. yi ledcn moeten tot gemecnfchappelijk dod famenftemmen. In . die zedelijk ligchaam moet liet gefteld zijn, als in het zinlijke. Alle de leden moeten onderling verbonden zijn, elkan* der en wederzijdsch hunnen dienst bewijzen, en die alles moet het welz/jn van het gehed bedoelen. — En hoe zal nu een zedelijk lig- chaam zonder godsdienst beflaan ? - — Evefi gelijk een natuurlijk zonder ziel en leven. Het zal dood wezen, en dra in het ftof varvallen. Zoodra wij den godsdienst uit den ftaat verbannen , onmemen wij met 6dns aan alle deszelfs leden alle werkzame beweeggronden , en alle bekwaame hulpmiddelcn , om alle bui- tenfporigheden te beteugelen. Zonder gods- dienst bliift de maatfehappij eene verzameling van menfehen , die als het redenloos vee ce werk gaan, en zieh alleen van woelende harts- togten Taten bcheerfchen. Men kent gecn recht » geene bfllijkheid, geen aanzien, geene wet, geen ’ ,algemeen belang en welvaaren; de geest van ongebondenheid , en onäfhanglijkheid, heersch-^ Zucht, hoogmoed, geldzuchc, wraakzucht, en wellust woelt op de ongeftuimigfte wijze. Wanneer men 6öns zoo ver komt, dat men den godsdienst geheel verwerpt, dan wordt te- vens het licht der rede uitgcbluscht , dan blij- ven er geene echte denkbeeiden raeer overig van het geen, recht en onrecht; eerlijk en on- eer- Digiiized by Google ALGEMEENE 7» eeriijk; geöorloofd en onge5orioofd is; geene echte denkbeeiden van de gehoorzaamheid , die men aan de overigheid, volgends ’slands wetten» verfchuldigd is; van de verpligting, om het al> gemeen welzijn te bevorderen ; geene denkbecl- den van algemeene menfchen - iiefde. 