title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciele partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciele doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door Individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciele doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet verteilen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google Staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereld wij d toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books .google . com D5 [60 a /y/Vj IRLF *ß 03 3^b r T. A S S E N 'S IfK^ i OESCHIEDEias PlSGllEN ARG Lh „.KÜKI'T.IO A*»«« •TAI.» ■'••«»»-"«> E AMitmtl'A« r VViN l»KH l'osr J... 1862. DigHT; :izea oy ^^j v^ 9-J'. .. .. BOEKERIJ .. .. VAI*I DE NEDERLANDSCHE AF- DEErUNG DER THEOSOFISCHE VEREENIGING. -:- -:• -:. -:- -:- -:- VOLGNUMMER. Nieuwe Serie. =>F BOEKERIJMERK. r^;^ AFDEEUNG. -nJÄ- -^ =€'-"■', n. I ■••■>,' IS I <i:f ü •4 t| L ASSEN'S GESGHIEDENiS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Digitized by VjOOQIC THE LIBRARY OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESENTED BY PROF. CHARLES A. KOFOID AND MRS. PRUDENCE W. KOFOID Digitized by VjOOQIC LASSE GESCHiEDENIS INDISCHEN ARCHIPEL, ^IIBLIOTHEEK, van de Nederlandsche Afdeeling der Dr. A. W. DE KLEECK, PSASC£PTOR AAN HST STAD8 OYKSASUJU TB AMSTERDAM ÜTKBCHT, VAN DBB POST Jr. 1862. Digitized by VjOOQIC V PRESERVATION copyadded original to be RETAINED J^A'"^ Ö T995 aniUT m sieiek * bimirt. Digitized by VjOOQIC V<ss VOORAFSPRAAK. Toen ik bij de bewerking van een „kandboek der algemeene ge- sckiedenis^^ in eene behoefte mlde voorzien^ waarop tot nog toe door geen onzet geachiedschrijvera was gelet, om namelijk bij de gesckie^ denU van ons vaderland tevens in körte trekken die omer O.-Indi' 8cAe bezittingen te voegen^ maakte ik achtereenvolgens kennis met BAFFLBS (the history of Java), mabsden's History of Samatra en crawfürd's history of the Indian archipelago, descript. dictionary en on the existence of the Hinda religion in the island of Bali, en trachtte uit hunne werken een overzigt der gesckiedenia van den Indischen archipel zatnen te stellen. Spoedig bemerkte ik echter^ dat hoe voortreffelijk de historische Studien dezer Engeische geleer- den in menig opzigt mögen zijn^ ze in vele andere part§dig ^n niet op degel^ke taalstudie waren gegrond. Bij de Nederlanders zag ik te vergeefs om naar een goed overzigt: van dbr aa en an- deren behandelen alleen de geschiedenis der Europaeanen na 1500 «. Chr.f HAGEMAN hoopt slechts stof op een^ zonder eenige kritiek. Bij de Duitschers vestigde ik toen mijne aandacht op de Indische Alterthumskunde van den Bonnschen Hoogleeraar lassen. De hoofdstukken , door dezen uitstekenden Orientalist aan de geschiede- nis van den Indischen archipel gewijd {die van de vroegste tyden tot op de komst der Portugesen loopt)^ kwamen my hoogst belangryk voor. Zij getuigden van de grondigste kennis van Sanskrit en van bronnenstudie zoo als men die zelden aantreft. De hand van den grooten meester was er overal zigtbaar» Bij nader onderzoek bleek het m.ij echter ^ dat het lassen byna geheel aan kennis van het Javaansch en Maleisch ontbrak; eigennamen^ uit rafflest craw- Digitized by VjOOQIC VI VOORWOüRD. FUAD overgenomen^ waren dikwyls zonder dezen niet herkenbaar 1), en kunne opgaven waren menigmaal niet door kern begrepen^ het aanwyzen der linguale cl, i en ii in het Javaansch was geheel verwaarloosd; Javaanache en Maleieche woorden waren voor Sanskrit aangezien en daaruit verklaard. Het werk behoefde dus eene ge^ heele kerziening. — Ik verstand tn^ daaromtrent met mijnen vriend Dr. u. N. VAN DEB TUUK en met diens welwillende Aulp bragt ik de bewerking tot stände die Aierby aan het publiek wordt aange^ boden. Tot de nitgave besloot ik deels, omdat de hooge prijs van lassen'« werk dietis „geschiedenis van den Indischen archipeV^ voor velen ontoeganielyh maakte^ deels omdat de veranderingen en aan* teekeningen er eene geheel andere gedaante aan gaven. Het is allezins billyk, dat ik hier mededeel^ welken weg ik by de bewer- king ben gevolgd. De tekst is gedeeltelyk onveranderd gebleven; zaken^ die door Lassen verkeerd waren opgegeven en bekend zijn^ werden stilzwygend veranderd. In de noten hebben wy de overige onnaauwkeurigheden aangewezen. Hetgeen daarin door den Heer VAN DBE TüUK is bygevoegd of wederlegd, is met de letters v. d. t. geteekendj opdat men my niet eene eer zou geven^ die my niet toekwam. By de spelling is geheel op de uitspraak gelet naar het Stelself dat by de beoefenaren van de Malajo-Polynesisehe taten is vast gesteld, Het is ligt mogelijk , dat by de gebrekkige kennis djer bronnen van den Indischen arehipel niet alles tot klaarheid is gebragt* fTy hebben echter getracht het gedeelte van Lassen^ waarin die wordt behandeldy zoo veel mogelyk bruikbaar te maken; de lezer beoordeele hoe wy hierin zyn geslaagd. Dit werk^ hoe on^ volmaakt ooky möge tevens ten spoorslag strekken aan e^ onzer geleerden^ die beter met het terrein bekend is dan Lassen , om zelf een werk ooer onze belangryke bezittingen te vervaardigen. Amsterdam, 1 Mei 1862. Dr. A. W. DE KL£RCK. 1) Zoo vindt men daar Kebishi voor Sibhi, batoe voor ratoet gamung voor goenomg, Bahumas voor Banjoemas , KUi ?oor ämi, Pengeram voor Pangeran, Bumang voor Bonang, Demani voor Danawa, Pala Lusut voor Poelou La^oei, Pa^ jumbahan Ibrahim voor Pan. Djimboen enz. enz. Digitized by VjOOQIC I N H U D. I. DB INDISCHE AECHIPEL p. 1—14. Ligging. — Grenzen. — Binnenzeeen. — Günstige ligging voor den handel. — Moesons. — Eilanden- groepen. — Betrekking tot vöor-Indie. — Algemeene beschrijving. — Voortbrengselen. — Kruidnagelen en muskaatnoten. — Kam- fer. — Dieren. — Metalen. IL DE VOLKBN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL p. 15—23. Aostralische Negers en Maleijers. — Hunne type. — Maleisch taalstelsel. — Hanae afdeelingen. — Hunne afkomst. — Oorspronkel^'ke beschaving. III. GBSCHIEDBNIS VAN DEN INDISCHEN AECHIPEL p. 24—55. Oudste berigten over Java. — Oudste geschiedenis van Java. — Over- leveringen omtreut de overkomst der Indiers. — Beteekenis van den naani Tritastri. — Beteekenis van den naam Sang Jwang Goeroe. — Beteekeuis van den naam Watoe Goenoeng. — Beteekenis van den naam Batara Goeroe. — Ouddte geschiedenis der Javanen. — Ondste religieuse en politieke geschiedenis van Java. — Oorsproog van het Javaansche schrift. — Berigt van laroboelos over eeu Indisch aiphabet. — Oudste bekende beschaving der Javanen. Digitized by VjOOQIC VIII INHOUD. IV. KENNIS DEE GRIEKBN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL, p. 56-81. Ptolemaios over Java. — labadioc. — fierigt van lamboelos. — De bewo- ners van dat eiland. — Hanne godsdieust en instellingen. — Hun scbrift en hunne taal. — Hunne instellingen. — Dil eiland is fiali, volgens las- sen. — Onderzoek omtreut dit eiland van Prof. millies en Dr. van der tuuk. Y. VEBDERE GESCHIEDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL, p. 81 — 147. BraWidjaja Sawela Tjala en Ardi Kasoema — Aditj^adharma. — Rijk van Adilyadharma. — Boeddhismus op Java en Sumatra. — Invloed der Boeddhisten op Java. — Geschiedenis van Padjojaran, — Koning Oettoenggadewa. ~ De dynastie van Madjapahit. — Verovcringen van AngkaWidjaja. — Verapreiding van den Islam op Java. — Raden Patah. — Bonwvallen van de Indische bouwkunst. — Kasten op Bali. — Brahmanen op Bali. — Kawi-letterkunde. Digitized by VjOOQIC L De Indische ArehipeL Ligging. Grenzen. In den archipel vinden wij eilanden , waarvan eenige zeer groot zijn; de zee beslaat echter meer ruimte^ en naast de grootere eilanden vult een ontelbaar aantal kleinere en zeer kleine de zee. Wij zijn in den archipel , op weinige uitzonderingen na , bijna steeds in de nabijheid van den evenaar en altijd onder de keerkringen ; geheel eigenaardige voortbrengselen van den grond komen hier voor, en zelfs het menschenras en de aldaar gebezigde talen vormen door hunne eigenaardigheid een afgezonderd geheel. Het is eene wereld op zieh zelve, maar te gelijk een overgangs-gebied tot het naburige vaste land; het ligt in zijne geheele uitgebreidheid digt bij achter-Indie , en een gedeelte van dit eilanden-rijk , het schier- eiland Malaka, hangt met achter-Indie zamen; de meest noord- oostelijke eilandengroep reikt bijna tot aan de zaidkust van China, de meest noordwestelijke strekt zieh diep in de Bengaalsche zee uit en bereikt bijna de zuidwestelijke punt van Pegoe^ aan kaap Negrais; de meest oostelijke liggen in de nabijheid van die^ welke tot de eilanden-wereld van den grooten Oceaan tusschen Azie en Amerika behooren. In overeenstemming hiermede hebben de be- woners van den archipel of liever het bescbaafdere gedeelte onder hen in deze Oceaan-wereld hnnne naaste stamverwanten. De ar- chipel ligt, wat den afstand betreft, verder van voör-Indie ver- 1 Digitized by VjOOQIC » ETG ENA ARDIGE LIGGING. — GRENZEN. wijderd, maar door de opene zee en de regelmatig wederkeerende winden is hij gemakkelijk te bereiken ; hij draagt de talrijkste en merkwaardigste sporen van den invloed, dien v(5or-Indie op zijne inwoners heeft uitgeoefend. De archipel is eene geographisch afgeslotene wereld, ofschoon hij overal doortogtstraten voor de grootsie schepen aanbiedt. Deze afsluiting grondt zieh op de ligging en groepering der verschil- lende eilanden 1). De noordelijke punt van de meest noordwestelijke eilanden ligt on- der 14® N. b. ten zuiden van kaap Negrais; van hier loopt de reeks der Andaman-eilanden in den 110 — 111*^®" meridiaan ten oosten van Ferro zuidwaarts; aan deze sluit zieh de keten der Nicoba- ren aan, van 9*^—7° N. b., lll"*— 112° O. 1. naar het noord- einde van Sumatra onder 113° O. 1. en 5° 40' N. b. Dit groote eiland strekt zieh ten Z. Z. 0. tot aan 6» Z. b. en 123° 80' 0.1. i^it, door eenen eilasndkete^ aan de westkuat begeleid. Dit is de westelijke grens van den archipel. In het oosten, er mede even* wijdig, ligt het schiereiland Malaka» aan de landengte bij de ri- vier Paksjan 10° N. b. 2) tot aan kaap Eomania 1° 22' 30'^ en Kaap Boeroa 1° 15' N. b. in het zaiden , tusschen de jneridianen 116° en 122°. De straat van Me^laka» o{ de zee tusschen het schiereiland ten oosten en het eiland Sumatra ten westen, leidt uit de BeQgaaUche zee n^a? den archipel; doQr d^ vele eilanden aan de zuidspits van Malaka yormt ä^i^ de atraat vcile kletneie doortogten« Aap de zuidspits van Sumatra tusschen dit eiland eq Java loopt de straat Soenda* 1) Het ontwerpeu en verbeteren der zeekaarten van den Indischen archipel is in de laatste jaren eene hoofdbezigheid geweest der zeeofficieren. £en zeer werkzaam lid der voormalige »commissie ter verbetering der Indische zeekaarten" was tot 1856 de loitenant kapitein melyill tan carnbee, die in dit jaar op het eiland Onrost stierf. Van de officieren die nieawe kaarten ontwierpeu verdienen vooral vermel- ding: moeth (Oost-Borneo), moddebman (Poeloe-baai), stbuik (Kapo-Pasang eilanden), GEBZEN (Nias) , DE STUEBS (straat Soenda) , edeling (baai van Tjenrana) ; van deb WEELOEN (westkust van Borneo). Van de latere algemeene kaarten bekleedt die van den genernal majoor waltheb (1857) voorzeker de eerste plaats. d. k. 2) Vgl. LASSE^i, Indische ÄUerthumshinde, 1, 327. Digitized by VjOOQIC GRENZEN. 3 Het groote eiland Java tusschen 6^ 52' en 8® 46' Z. b. 1) van 122® 51' tot 132° 13' O. 1. vorint het eerst den zuidelijken grens; de kleine Soenda-eilanden ^ daarna de zuidelijke Banda-eilanden volgen elkander oostwaarts op, parallel met de zuidkust van Java , en zetten deze grenzen met bijzondere gelijkvormigheid en uitge- breidheid (300 geogr. mijlen) tot voorbij 150° O. 1. voort ; slechts enkele^ zooals Tjandana of de Sandelhout-eilanden en Timoer ste- ken boven den keten uit en bereiken 10° Z. b. Talrijke^ maar smalle zeestraten openen doortogten uit de» groote Zuid-zee 2). De oostelijke grens is de meesi afgebrokene en onregelmatige ; de Aroe-eilanden (6°— 7° Z. b-, 152°— 153° O. 1.) en het wes- telijk gedeelte van nieuw-Quinea (0° 30'— 4° 10' Z. b., 149°— 153° O. 1.), dat bijna twee afzonderlijke , van het grootere, eigen- lijke nieaw-Gainea gescheidene eilanden vormt, maken het zui- delijk gedeelte van dezen grens uit, die daarop meer westelijk door Gilolo (146° O. 1.) en het zuidelijkste der Philippijnen , Mindanao (140° — 144°), noordwaarts naar Losong (Lupon), (tusschen 137°— 142° O. 1., 12® 20'— 18° 42' N. b.) loopt; ten noorden daarvan liggen de kleine Basji-eilanden^ nog meer noord- waarts wordt Formosa in de nabijheid van de oostkust van China (138°— 139° 40' O. 1.) door den noordelijken keerkring door- sneden« De ingangen door deze eilanden uit de Stille zee zijn opener en breeder^ dan de overige^ en heeten „passa^es,'* zooals die van Qilolo, Mindanao en Losong. De noordelijke grens loopt van het zuidelijke Losong uit längs de ver uitgestrekte Palawan-eilanden (tusschen 137° 17' en 135° O. 1., IV 30'— 8° 24' N. b.) naar het noordoosten van Bor- neo; tusschen dit groote eiland en de kust van Malaka liggen tallooze kleine eilanden en vooruitstekende rotsen , die onder de groe- pen der Natoena en Anamba (123°— 127® en 2° 30'— 4° 50°) zijn begrepen, de binnenzee van den archipel afsluiten en den doortogt bemoeijelijken* 1) T. STAMFORD B APPLES , the Uslory of Javo, London, 1817, I, 1. 2) De naam {tiemoer of tiemor) beteekent het OosUn in de talen van den archipel ; Tjandana is Sanskrit, john ceawfued, hUtory oj the Indian archipelago, I, 6. 1* Digitized by VjOOQIC 4 BINI^RNZEREN. Het grootste van alle eilanden van deze zee , Borneo, ligt bijna in het middenpunt van het dus begrensde gebied van het noorden naar het zuiden en van het westen naar het oosten (tas- sehen 6° 20' N. b en 4° Z. b.. 126° 80'— iSÖ« 30' 0. 1.). De grootere omliggende eilanden hebben wij, op ^^n na, reeds allen genoemd; zij zijn ten zuiden Java, ten westen Sumatra en het schiereiland Malaka, ten noorden Losong (Lu^on), ten noord- oosten Mindanao , de twee grootste Philippijnen ; eiudelijk in de nabijheid ten oosten .Celebes, het meest wonderlijk gevormde eiland der wereld, dat uit vier lange, smalle, ten oosten en zui- den uitspringende schiereilanden bestaat, met eenen breeden zee- boezem daar tusschen; de uiterste punten liggen op 1** 50' N. b. en 5° 40' Z. b. tusschen 137°— 143° 0. 1.; de zee vult voor- zeker een groot gedeelte van het zoo beschrevene land. Het getal der overige eilanden op te geven zou onmogelijk zijn» en indien het geschieden kon, zou het hier doelloos zijn. Het zij voldoende hier te zeggen , dat de archipel 16 eilanden be- vat, die slechts den vierden rang in deze eilanden-wereld inne- men, maar daarbij eene oppervlakte van tusschen 9000 en 1550 Eng. D mijlen hebben 1). De kleinere eilanden vornien 6f ketenen, zoo als in het oos- ten van Java, 6f groepen, die vele eilanden bevatten. Tusschen deze groepen en de grootere eilanden stroomt op vijf plaatsen de vrije, opene zee, en vormt als het wäre binnenzeeen. Deze zijn de Ghinesche zee tusschen achter-Indie , Malaka en Borneo, die echter buiten den archipel ligt; de Java-zee tusschen Java en Borneo, ook wel Soenda-zee genaamd; ten derde de zee tusschen Celebes, Boero, Ceram ten N. en de grensketen ten zuiden, zee van Banda genaamd, de vierde ligt ten N. van Celebes, ten 0. van Borneo, ten Z, van de Soeloe-eilanden en Mindanao; zij heet de zee van Celebes; de vijfde wordt ingesloten door Mindanao, 1) Volgcns berekeuing ca optelling van crawpurd, III, 534; I, 3. Volgens hem zijn: van den eersten rang Borneo met 212,500 en Sumatra met 180,000 Eng. Q m. ; vau den tweeden Java met 50,000, Malaka met 48,000, Celebes met 55,000; van den derden Losong (Lufon) met 80,000, Mindanao met 25^000 Q m. Digitized by VjOOQIC GÜNSTIGE LIGGING VOOR DEN HANDEL. — MOESONS. 5 de midden-Philippijnen , Palawan , het noordoostelijke gedeelte van BoMieo, en ten zuiden door de Soeloe-eilanden ; deze laatste ge- ven haar hären naam. Deze zeeen vormen een belangrijken cha- raktertrek van den archipel; op haar meestal rüstig water kunnen de bewoners met de regelmatig afwisselende winden gemakkelijk van het eene gedeelte van hun gebied naar het andere overvaren. Deze bepaalde winden begünstigen ook de togten uit den archi- pel naar het naburige vaste land : in drie dagen bereikt men van de oostkust van China de noordoostelijke groep der Philippij- nen; in tien het midden van den archipel; in vijftien komt men er van vddrJndie ; slechts drie weken worden vereischt om het zuidelijke Arabie van Sumatra en Malaka te bereiken. Deze gun- stige ligging is des te belangrijker , omdat de gemeenschap ter zee tusschen Arabie en Indie ten W., en China ten O. door den archipel loopt. Niet minder gelukkig is de ligging voor het meer uitge- breide verkeer van den tegenwoordigen tijd ; van de kaap de ^^Goede Hoop" en de westkust van Amerika komt men door eene opene zee met regelmatige winden gemakkelijk en veilig in den archi- pel. Hier moest zieh noodzakelijk een middenpunt voor den we- reldhandel vormen , zelfs indien de eilanden hiervoor niet vele der gezochtste en eenige der zeldzaamste en kostbaarste waren aan- boden. De moesons 1) of regelmatige winden van deze zee , welker belang voor de geschiedenis van de ontwikkeling der eiland bewoners zoo groot is, verdienen kortelijk te worden vermeld. Volgens de al- gemeene wetten der winden in de nabijheid van den evenaar, moest de archipel den passaatwind hebben, maar deze wordt hier door het land, waarop hij stuit^ gestoord. In den Indischen Oceaan waaijen de moesons met halfjarige afwisseling van 3° Z. b. af naar het noorden, de zuidwest-moeson in het algemeeu van April tot October, de noordwest-moeson in de tweede helft des jaars. Zoo ook in de Chinesche zee. Maar van 10° Z. b. tot 3^ Z. b. en in December en Januarij dikwijls tot 2° N. b. vindt men in den archipel tegenovergestelde moesons; een zuidoost- I . LASSEN btizigt hier en eiders het Kngeische monaoon. d. k. Digitized by VjOOQIC 6 MOESONS. — BILANDBN-QROBPKN. moeson waait van April tot October, in de tweede helft van het jaar een noordwest-moeson; zij zijn het hevigst in de Java-zee, maar strekken zieh tot nieuw-Qainea nit. Zij vormen echter in den archipel zelven eene tegenstelling; de weatenwind brengt in Java regen, de oosten- helder weder van April tot October; bij de Molukkos is de oost-moeson stormachtig en regenaanbren- gend, die nit het westen droog en zacht 1). Eilanden-groepen. Daar alle eilanden van dezen grooten archipel, met uitzonde- ring van de Philippijnen, in de nabijheid van den evenaar gelegen zijn, vindt men natuurlijk eene algemeene gelijkvormigheid van klimaat, van gewassen en dieren, en ook van menschen. Maar een enkele blik op de kaart vertoont terstond de afwisseling, dat naast kleine eilanden groote vaste landen voorkomen ; de eersten begünstigen de visscherij en het zeeleven , alleen op de laatste kon de landbouw zieh op raimere schaal ontwikkelen, en zoo staten met hoogere beschaving te voorschijn roepen. Maar een naauwer onderzoek toont ons, dat er ook in andere opzigten onderscheid tusschen de verschillende deelen bestaat, dat met de geographi- sche lengte en de verwijdering van het middenpunt der bescha- ving in verband schijnt te staan. Wij willen dit met de eigene woorden van den naauwkeurigsten kenner en grondigsten beschrij- ver dezer landen mededeelen 2): „Het eerste deel vormen Ma- laka, Sumatra, Java met Bali en Lombok en twee derde van westelijk Borneo tot aan 181° O. 1. 3). De gewassen en dieren dezer afdeeling zijn eigenaardig en zijn van grooter nut, dan die 1) HAFFLES, Java, I, 80. CRAWPUBD, I, 9. Vccl belangrijka over klimaat en ge- zondheidBtoestand is b\j een gebragt door Dr. Friedman {Niederländiach-Ost-und Westindien), die zicb tasschen 1840 en 1849 als officier ?an gezondheid der marine in deze colonien bevond. chisholm , Ä manual of the climate and diseases of the tropical countries. Lond. 1822, p. 17 vlg. D. k. 2) CEAWPURD I, 7. 3) CRAWFUKD zcgt llö« ten O. van Gr. (183o 80/ 33"), hetwelk bUjkbaar te veel is. Digitized by VjOOQIC BILANDBN-GROEPKN. 7 det overige streken. De grond is bijzonder vruchtbaar en züer geschikt om plantaardig voedsel van de beste soort voort te breii- gfen. De bescbaafde inwoners hebben eene algemeene overeen- komst in zedeny talen en instellingen ) zij zijn bescbaafder dan die der overige deelen en faebbefil groote voMerirfgen in kunsten, wapfeii- en letterKuride g^maakt. Rijst is bun voedsel, en dezei 16 ÖYtit het a)gem€bti in overvloed voorhand^n. Het middenpünt der tweeide groote afdeöiing is Celebes; daar- ioä bebo6reh bovendien de nabij gelegene eilanden ten zniden , Sa- Ittjer en Böetdiil, de Soenda-eilanden ten zaiden, van S^mbawa af oostwaarts tot aan 141° O. 1. en de geheele oostkust van Bor- neo toi aan 8® N. b. Zoowel planten-' als diei^enwereld hebben hier efen eigenäardig ebarakter; de grond is minder vrnchtbäar dan in de voorgaande afdeeling, en minder geschikt oth rijst en koren van de beste soort voort ie brengen. De bescbaafde in- wondts hebben zeer belangrijke vorderin gen in de nnttige kun* steb gemaakt, maar banne bescbaving staat met die der eerste afdeeling vergeleken op eenen lageren t^ap. In taal, zeden en politieke instellingen komeu zrj in bet oog loopend onderling oter- een. Eijst is hun voomaamste voedsel; maar deze is vrij schäatsch, en meestal is sago de hoofdschotel. De derde afdeeling wijkt zeer af van al de overigen. Zij strekt zieh uit van 10° Z. b. tot 2° N. b., van 141° Ö. 1. tot 150° O. 1. Het Charakter der moesons is hier, zoo als gezegd is, tegenover- gesteFd. Het grootste gedeelte der planten en dieren der twee eerste afdeelingen verdwijnt in de derde , waar wij in de beid« natttörrgken nieuwe en in clk ffnder deel der wereld onbekende voortbrenfgselen aantreffen. Het is bet vaderland der mnskaatnoten en kraidnagelen , het eenige land, dat ze in de grootste voltnaakt- heid oplevert. De grond is niet vrachtbaar genoeg om de e(Jelere soorten van voedeiid^e planten voort te brengen. Bijst kan men ter naacrwernood bonwen en het gewone voedsel van het volk is sago. In taal, zeden en politieke instellingen komen zij onder- ling overeen, maar wijken merkbaar van al hunne naburen af. Zij staatf ver bij de naburen der t^ee eerste afdeelingen in be- sckwing, in magt en rn de kennis van nnttige konsten ach« Digitized by VjOOQIC 8 EILANDEN-GROEPKN. — BETEEKKIN6 TOT V(5<5E-INmE. ter. Zij hadden nooit uit zieh zelven behoefte aan een letter- schrift. De vierde afdeeling is gewis het meest duidelijk gecharak- teriseerd, doch er vertoonen zieh in het oog loopende afwijkin- gen, die hun charakter aanwijzen en hen der opmerkzaamheid waardig maken. Zij ligt tusschen 4° — 10° N. b. en 134® — 144° O. 1. en sluit de noordwesthoek van Borneo, de Soeloe- archipel en het groote eiland Mindanao in. De gewassen zijn meestal eigenaardig, maar hebben in zekere mate deel aan het Charakter van die der gezamenlijke drie vorige afdeelingen. De kruidnagelen en muskaatnoten zijn inlandsch, maar van eene mindere soort. Sago wordt zeer dikwijls gegeten , maar rijst is er het hoofdvoedsel. In hunne beschaving staan de bewoners hooger dan die der derde, maar beneden die der eerste^ ja zelfs der tweede afdeeling. Taal, zeden en instellingen zijn eigenaardig, aan hen on- derling gemeen , maar van die van alle overige nabaren verschillend. De vijfde en laatste afdeeling is de bekende groep der Philip- pijnsche eilanden, tusschen 10° en 19° N. b. Eene zoo zeer ver- schillende geographische breedte veroorzaakt een betrekkelijk groot verschil van klimaat en natuurvoortbrengselen. Deze afdeeling van den archipel ligt uitsluitend binnen de stormachtige streck der Orkanen, en deze omstandigheid alleen geeft rceds aan het land een bijzonder charakter. De grond is bijzonder vruchtbaar en rijst is het voedsel der beschaafdere stammen. De grond is zeer günstig voor den groei van het suikerriet en van de ta- baksplant, maar levert noch den peper der eerste, noch de fijne specerijen der derde afdeeling, noch eenige van die smakelijke en eigenaardige vruchten, die de streken van den archipel charak- teriseren , die binnen den tienden graad van den evenaar liggen , en die in alle overige landen der aarde onbekend zijn. De ze- den, de politieke instellingen en vooral de taal der inwoners wij- ken in geest en vorm van die der bewoners van alle andere deelen van den archipel af. Naar deze verdeeling kunnen wij ook de betrekkingen bepalen, waarin de archipel historisch tot v6or-Indie staat; de naauwste aanraking heeft plaats met de eerste afdeeling, vooral met Java; Digitized by VjOOQIC . BETREKKING TOT VOOR-INDIE. — ALGEMEENB BESCHRTJVING. 9 met de tweede is de aaiiraking middelHjk en schijnt tot Celebes beperkt te zijn ; de derde en vierde hebben van Indischen invloed slechts enkele sporen overgehouden , en deze zijn nog slechts uit de tweede , zoo niet uit de derde band. Van de vijfde geldt dit in nog hoogere mate, behalve dat de hier gevondene alphabets van Indischen oorsprong zijn; maar ook in dit geval is het eene mededeeling uit de tweede band. De archipel is over het algemeen bergachtig; deketen, die men op de eilanden der zuidelijke grenzen vindt , is valcanisch en bevat nog werkende vulcanen. Alleen op de grootere eilanden vindt men zeer hooge bergen; nergens echter schijnen zij de sneeuwhoogte te bereiken 1). Wegens de smalte der landen kunnen ook de grootere eilanden geene belangrijke rivieren hebben , ofschoon er op Sumatra en Java velen worden gevonden ; alleen het in een gedron- gene, groote Borneo maakt eene uitzondering 2). Het land is ge- 1) Malaka wordt ib zijne geheele lengte door eenea bergketen doorsDeden, welke de voortzettiDg is van de derde groote achter- lodische raeridiaaDketen ; de hoogste berg, dien de Portugesen Ophir ooemden, bij de stad Malaka, is 4000 voet hoog. Sumatra is eveoeens van het noorden naar het zuiden in het midden door eene keten doorsneden. Tan welke de rivieren naar beide zijden afstroomen. De hoogte is hier belangrijk; de Ophir is 13,424 Eng. voeten hoog. Ook zijn er vulcanen op het eiland. Op Java ligt de keten meer naar de znidzijde van het eiland, maar hare vertakkingen doorloopen ook de meeste overige deelen van het eiland ; de zuidkust is steil en ontoegankel\jk , de vlakten van het eiland liggen aan de noordkust. De groote keten is vnlcanisch en vele vulcanen zijn nog in werking; de geheele reeks der eilanden in het oosten van Java is blijkbaar eene vnicanische verhooging; ook hier vindt men nog werkende vuurspuwende bergen; de Tambora op Sembawa had in 1815 eene der raerkwaardigste en meest verwoestende uitbarstingen. De Ardfoena (-berg) op Java is 10,614 Eng. v. hoog. De TegaU en Semeroe zijn echter nog hooger. B APPLES I, 11 vigd. Ook Celebes heeft bergen van meer dan 8000 voet hoogte; in het N. 0. vindt men Tnicanen. Zie Account of Cetebe» , bg raffles, II, 181. De bergen van Borneo zgn nog geheel onbekend. windsor earl, sketch oj the island of Jlorneo en zijn voijage to the west coast of Borneo, IV, 85. Ook op de Philippinen zijn vulcanen ; de bergen zgn ook hier zeer hoog. berohaus , Asia, I, die Philippinen, p. 33, 39. 2) De Samba» is meer dao 200 Eng. m. van zijne monding landwaarts in yoot schepen bevaarbaar. Zoo ook de kleinere Poentianak. windsor earl, III, 5; IV, 176. De rivier van Koetei aan de. oostkost schgnt nog grooter te z\jn. Ibid. p. ISl. Ook de ßandjarmasin behoort tot de grooten, p. 184. — veth, Bomeo*H westerafd, T. D. K. Digitized by VjOOQIC 10 AliGEMBRNB BESCHKUVTNG. — VOORTBRBNG8ELKN. woonlijk bedekt met digte wouden der grootste boomen ; dikwijls strekt zieh de welige groei tot aan de boorden der zee uit. Bebalve Op Celebes , waar zij ook niet zeer groot zijn , vindt men geene gras- vlakten; dorre zandwoestijnen vindt men nergens. Geen land vkk bij den evenaar heeft eene zoo talrijke en ontwikkelde inländische bevolking. Het is door zachiheid van klimaat, rijkdom van voott- brengse}en en gemakkelijk verkeer met andere landen een der schoonste en meest begunstigde landen der geheele aarde. Eene meer nitvoerige beschrijving der afzouderlijke deelen van den archipel ligt buiten het plan van dit werk; wat hier tot be* grip van latere mededeelingen in groote trekken moet worden bij- gevoegd, is eene algemeene opgavc van de belangrijkste eigen- aardige voortbrengselen dezer eilanden 1). Voortbrengselen. Wij hebben reeds boven vermeld, dat rijst bij het grootste ge- deelte der eilandbewoners, even als in Indie, het hoofdvoedsel vorrat ; Java is namelijk een voor den rijstbouw voortreflFelijk geschikt land; zijne rijke bewatering, de vruchtbare bodem, het gelijkma- tig warme klimaat maken het op de gunstigste plaatsen mogelijk, ten allen tijde van het jaar rijst te oogsten 2). Op een gedeelte 1) Orer Malaka geeft bitter bijna al het tot dus ?erre bekende IV, 1 , 1 vigd. Ver- volgens NEWBOLD over de afzonderlijke staten van het schiereiland in het As. J. of B. III, 601; IV, 241, 2»7, 537; V, 61, 257, 505, 561, 626. Over Sumatra Tgl. MARSDEN, history of Sumatra, London, 1818. De Memoirs of the life and plubic Services qf Sir. T* S. rapfles, London, 1830. Over de Bataks Joum. of the R. As. Soc. II, 43 van james low; Trans of the R. As. Soc. I, 485 van de zendelingen Burton en Ward (vertaald in de Bijdr. van 'tKoninkl. Delftschlust.) Jnng- hnn's Battaländer, Willer's verh. over Mandheling (Tijdschr, voor N. 1., 8"*« Jaarg.)* enz. enz. Account of Bali bij rafples, Java, 11 , 231. Over de Philippijnen : Bistoria de las isla» Pküipinas, por Martinez de Zuniga. berghaus, p. 5. 2) De tgd van den rijetoogst is voor man en vroaw, voor groot en klein een feest. De bewoners der Javaansche dorpen {dessas) en gehnchten (kampongs) gaan daD> naar het veld, binden de gnrven op en keeren dan op wagens met karboowen' (bos caribo) bespannen terug. — De rijst heeft in de inlandsche talen dile V^rsehil- Digitized by VjOOQIC VOORTBRENGSELEN. — KRÜIDNAGELEN EN MÜSKAATNOTEN. 11 van den oostelijken archipel vervangt de sagopalm (metroxylon Sagoe), die ook over andere deelen verspreid is, de rijst; de boom is op ^^ne uitzondering na de laagste der palmen , en heeft op ^^ne uitzondering na den diksten stam^ welks zwamachtig merg de stof oplevert, die aan de inwoners tot brood dient. De boom groeit in groote wouden en vereischt geene zorg. Qeene voedingsstof van het dagelijksche leven wordt gemakkelijker ge- wonnen; zij Staat echter bij de rijst en bij de verschillende soor- ten van koren der gematigde luchtstreek in voedzaamheid ach- ter en wordt te gemakkelijk verkregen , om de inwoners op wel- dadige wijze tot inspanning te knnnen aansporen. De archipel bezit in groole hoeveelheid de overige voedende planten en boomen, die in de tropische gewesten te huis behoo- ren; wij können die hier niet allen opsoramen; slechts de meest eigenaardige zuUen wij vermelden. De in het wild groeijende Gomoeti-palm 1), de dikste van allen, geeft aan de inwoners te gelijk zijnen palmwijn , zijne suiker , een voedingsmiddel en eene voortreflFelijke grondstof voor touw. In vruchten bezit de archipel den rijksten en kostbaarsten overvloed ; de allerschoonste vruchten van deze soort, de mangoestan 2) en de doeri^anS), groeijen in geen ander land. Niet minder groot is de rijkdom in groote boomen voor gebouwen en huisraad; ook is het getal van die, welke gom of harst opleveren, zeer belangrijk. Van specerijen is de archipel alleen bezitter van den kruidnagel en de muskaatnoot. De eerste behoort oorspronkelijk op de vijf Molukkos te huis en groeit minder welig, wanneer hij naar de naburige eilanden wordt overgeplant; ZOO draagt de kruidnagelboom op Amboyna^ tot welk eiland de Hollanders vroeger „ter liefde van hun monopoliesysteem," den lende namen, naarmate zij in den bolster, gebolsterd of gekookt is, zoo heet b. v. in bet Javaanscb de niet gebolsterde pari (hoog-Jav. pantoen) de gebolsterde uwos; (boog-Jav. beroB) en de gekookte stga boog-Jav. {aekod). d. k. 1) Meer bekend onder den Jav. naam aren^ en in de Molukkos onder den van de Portagesen ontleenden Sagvweer. v. d. t. 2) LA.S8EN bezigt bier bet Engelscbe mangmtin; de vrucbt beet in bet Maleiscb manggisia en in bet Javaanscb verkort manggis. v. d. t. 3) d. i. ode doovnige" wegens de stekels op de sebil dezer yrucbt (durio zibt- thimts), V. D. T. Digitized by VjOOQIC 12 KRÜIDNAGELKN EN MÜSKAATNOTEN- bouw trachtteii te beperken, 2 ä 3 jaren later vrueht, dan in zijn oorspronkelijk vaderland , en vereischt meer zorg , terwijl hij zonder eenige verzorging Iiet best op de» Molukkos groeit. Deze reeds bij de Ouden zeer gezochte specerij wordt echter door de bewoners van de eilanden , op welke zij te huis behoort, niet gewaardeerd of gebruikt, ja zelfs de naatn is niet van de oorspron- kelijke bezitters van het gewas^ maar van de Chinesen en Indiers afkomstig 1). De muskaatnootboom was oorspronkelijk meer ver- spreid en wordt in nieuw-Holland , Kotjin China en het zuidelijke Dekhan gevonden, maar draagt hier slechts eene vrueht zonder specerij ; de kring van den werkelijken groei van den boom is bijna eveneens begrensd als die van den kruidnagel; hij omvatCeram, Gilolo, Ternate en de ouiliggende eilanden, Amboyna, Boero en de naburige. Dezen boom hebben de Hollanders trachten uit te roeijen, behalve op de drie kleine eilanden, Poelo Ay, Banda en Nera. Ook de waarde van deze specerij wordt door de oorspron- kelijke bezitters gering geschat ; de algemeene naam daarvoor in den archipel is Sanskrit 2). Eigenaardig in den archipel is de koelit-lawang 8), eene soort van laurier, welks hast door de in woners als specerij en als parfum gebruikt wordt; de schors van 1) CRAWFURD, I, 497. Tjangkeh en Boewak- of Boenga-Lawang, d.i. vrueht of bloesem van den Lawangga ; dit is de Sanskritnaam van den boom en (in hei nentr.) van de vrueht naqvifpvXXov {garyophyllon y plinius. Bist. naU XII, 15) schynt niet van Indischen oorsprong te zijn (zie noot 3). 2) Pahy uit het Sanskr. phala , {vruchf). cbawpurd, p. 506. De Sanskrit-lexica geven aan het woord ook de beteekenis mnskaatnoot. crawiturd verwerpt met regt de opgave van rumphius, dat de Dekhausche naam djai/ul //Javaansche bloem*' be> teekent en steJt daarvoor in de plaats djatiphala , vrueht der djati, vermoedt echter , dat dit de Teak-boom van Java is. Echter kenden waarsehynlijk de Indiers den boom beter, daar zij de specerij ook djatikosja, „uit de Schede der ((/a/t-noot ontstaande" noe- men. Djati schijnt dus zoowel den boom als de noot aan te dulden^ kosja moet het netvormige oinhulsel der noot zijn. Sanskrit ook (rikha, aamoedrunta {van het einde van den Oceaan) enz. 3) Dit lawangga {kruidnagel) is Sanskrit; de M'aleische naam is koeliet hwang (d. i. lawang -hast); lawang is, zooals ik in mijn Bat. woordenboek heb aangetoond, het oud -Maleische woord voor »spijker" (Bataksch: labang) en deswegen de naam van den kruidnagel. Het bl^kt dus, dat het Sanskrit hier van het Mal. den naam ontleend heeft. y. p. t. Digitized by VjOOQIC KAMFER. — DIEREN. 18 den w^oei dient tot hefczelfde doel; deze boom groeit alleen in westelijk nieuw-Guinea. Wij willen hier nog slechts twee zeer gezochte en beroemde voortbrengsels van den archipel vermelden. De kamferboom verschilt van den kurier, ait welken de kamfer in Japan gewonnen wordt en is eeu hooge boom des wouds, die in de vlakte digt bij de kust in het wild groeit; hij komt slechts voor op Sumatra en Borneo en wel uitsluitend tusschen den evenaar en 3° N. b. De kamfer is eene gekristalliseerde olie, die men in sommige dezer boomen vindt. Den naam kunnen wij tot aan het Sanskrit nagaan, waarin die karpoera^ d. i. „wif* is 1). Benzoe (Engelsch : frankincense) is de gom , die uit eenen niet hoogen boom voortkomt , welke slechts in dezelfde streken als de kamfer, ofschoon hier en daar ook ten zuiden van de linie, in heete, vochtige läge landen en op vetten grond groeit; het is eene be- kende, nog heden zeer gezochte wierooksoort , die de eilandbe- woners evenzeer gebruiken, als de Mohammedanen en Christenen. De naam is inlandsch en luidt kamanjan of mtnjan 2). Minder rijk is de archipel aan bijzondere dieren, namelijk nuttige, wan- neer men de visschen uitzondert, die in overvloed gevonden wor- den en aan vele stammen bezigheid en voedsel verschaffen. De olifant behoort behalve op het nuordwestelijke Borneo slechts op Sumatra en Malaka te huis; op deze beide laatsten ook de zeld- zame tapir 3); den koningstijger vindt men op de genoemde eilanden en op Java. De orang oetan , de ^^mensch des wouds" 4) wordt op Sumatra en Malaka in reusachtige grootte gevonden, bovendien op Borneo en eiders. Het paard is klein van ras; 1) In het Maleisch kapoer Baroes, d. i. eigenlijk, wegens de gelijkenis, Baros- 8che kcdk. In het Dajaksch heeft nog den nevenvorm karapoera, waaroit blijkt, dat het iolandsche woord ait het Sanskrit moet overgenomen z\jn. v. d. t. 2) CBAW7URD, p. 515. Voor de Sanskritnamen vergel. men lassen, Ind. AU, I, 290. In het Bataksch hamindjon of Kemendfin. v. D. t. 8) AiiaHc Journal of B ITI, 605. 4) Dit is niet de naam, dien de Maleijera aan het dier geven, daar zij het, even als de Bataks mawas noemen. Onder orang oetan verstaat men in het Maleisch jyoen wilde." v. d. t. Digitized by VjOOQIC 14 DIBREN. — METALBN. maar schooD en krachtig, het wordt echter siechts weinig gebruikt. Het rund wordt op de eilanden niet gemist, zijne plaats wordt echter gedeeltelijk door den buffel ingenomen, die van voortref- felijke soort en zeer gemakkelijk te temmen is; daarom wordt hij ook als ploeg- en lastdier gebruikt. De eilanden zijn rijk in zeldzame vogels met prachtvolle vederen , die voor sieraden wor- den gebruikt; als handelsartikelen zijn de nesten van eene zekere zwaluw belangrijk , omdat de Chinesen daarvan groote lief heb- bers zijn. De archipel bezit zeer voortreflFelijke metalen; geen land is rij- ker aan tin {ümak)^ hetwelk op Malaka en de eilanden aan de kust er van, vooral op Joenkceylon, daarna vooral op Bangka voorkomt. Goud daarentegen is zeer algemeen verspreid; naar den rijkdom volgen elkander op Borneo, Sumatra, Malaka, Cele- bes , Losong (Lugon) ; waarschijnlijk is ook nieuw-Guinea er zeer rijk in; weinige landen leveren zoo veel er van op, als Borneo. IJzer vindt men niet dikwijls, en in geene groote hoeveelheid ; van de nuttige metalen is koper het meest voorhanden; ook hiermede zijn Sumatra en Borneo het meest begunstigd. Zilver en lood zijn nog niet in den archipel ontdekt. Eindelijk behoort Borneo tot de weinige landen, waar diamanten gevonden worden. Digitized by VjOOQIC IL De volken vnn den Indischen Archipel. De archipel biedt , zooals de eilandenwereld der groote zee in het oosten, het merkwaardige verschijnsel van eene dabbele be- volking op, de bewoners behooren öf tot een negerachtig ras, bf tot een bruinachtig; het laatste heeft men gedeeltelijk het Malei- sche, gedeeltelijk het Polynesische genaamd, en wanneer men de twee hoofdafdeelingen er van, naar mate zij ten oosten, of ten Westen van de eilanden van nieaw-Gainea wonen , onderscheidt, hen in eene v<5or- en achter-Poiynesische verdeeld; de vdor-Poly- nesische behoort tot den archipel 1). De negerachtige stammen vindt men in den archipel^ metuit- zondering van nieuw-Guinea, waar zij alleen of bijna alleen het land in bezit hebben , naast de brnine, slechts in het binnenland der groote eilanden, in oorspronkelijke onbeschaafdheid en stomp- zinnigheid, in wouden een kommervol leven leidende; zij zijn zonder twijfel door de bruine menschen naar deze wildernissen verdrongen ; op de Sunda-eilanden zijn zij in den historischen tijd nitgeroeid 2). Zij verdwijnen over het algemeen voor de bescha- 1) HABJSDiEV , an tht Polynesian or East-insular languaget, in zgne MiscftUaneous wark$, Londoa 1884, p. 8 zegt: hither , ßtrther Polynesian, w. von Humboldt, Uelw dk Kawi'Sprache , I> 1| vigd. 11, 208 noemt de geheele Tolkenfamilie Mo' Umh, dd brainklearige voiken in den arehipel MciUiach in engtr^n zin. 2) CIUWVVED, I, 18, Digitized by VjOOQIC 16 AUSTRALISCHK NEGERS £N MALRIJtIRS. ving, zooals de noord-Amerikaansche Indianen; op het in bescha- ving het meest gevorderde eiland van den archipel, Java» zijn zij geheel verdweneu; zij komeu thans nog slecbts in enkele stre- ken voor 1). De Maleijers noemen hen Poewapoewa „kroesha- rig 2)'% van daar ons Fapoea; de Spanjaarden de kleine negers (Negritos); op sommige plaatsen dragen zij nog andere namen. Deze Australische negers verschillen echter inderdaad door ligcha- melijke kenteekenen van de Afrikaansche 3). Hunne arme» weinig bekende talen schijnen bij elken kleinen stam af te wijken ; evenzeer wijken zij gezamenlijk van de taal van het tweede volk af 4«). Dit komt in de afzonderlijke stammen zoo zeer overeen , dat dezelfde algemeene beschrijving voldoende is 5), Hunne lig- chaamsgestalte is kort, ineengedrongen en krachtig; de mannen zijn gemiddeld niet langer dan 3 voet 2 duim (Engeische maat) 6), 1) Op LosoDg (Lu90d) heeten z\j Igoloti; te Kedah (Qaeda) op Malaka Samang» BiTTEB, III, 1130. Zij bezitten geheel de Andaman-eilandeii. Ook op andere eilan- den komea zij in klein aantal voor. Hanne voornaamste woonplaatsen zijn thans nienw-HoUand , vervolgens nieaw -Guinea en de zuidoostwaarts daaraan grenzende eilanden. Men meeot, dat ook de Nicobareu door Maleijers bewoond zijii; cbaiivfubd, I, 25. HELFEB, As. /. of B, VIII, 977 verklaart hen voor een mengsei van ver- schillende naburige volken. Dit komt meer met de taal, die niet Maleiscb is, overeen. 2) Deze beteekenis door lassen opgegeven, is alles behalve zeker de oorspronkc- lijke; daar het Maleisch wel dit ras npoewa poewa" noemt, maar voor ukroesharig" een ander woord bezigt. v. d. t. 