title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »Nu., • t is mij ,wel," zeide 7^n vad^r t^delflk, »ab ik alle beroepen naga, weet ik niets beters te bedenken, <Mfn zonder /kapitaal te theginnen." En ZOO gingen vader en zoon op een igpqden dag cnaar xBftester Ghristiaan HüjjgQns , een man , die dis zeer (knap in zgn vak bekeod stond. Mi) was e^ oofn v^ disn ib^- roemden wiskund^e van dien itte^tn, doeh sx^eenrnodi met den didbterli^n geest van zijn ibrpeder Con^tQötijn , no0h met dien van zijn neef esenige vefwaat3cb4p rte beritten. Spinoza deehje^den mee^ter in d^n :loop van het ge^^j^k mec^e, dat hij de eerste .regels der optica, zootwel als de be- ginselen der wiskünde reedß beende , eq yirpeg «hem vervQl- gens , of hij het handwei;k «in een half jo^r zou kuiinen ileeren. -X)e mcsester , die ctUes tot ;hie0:oe k^dmaangeho^i^ ihad, vloqg bij de^se woqrden zoo \5er§toord ^van ^^nsto^L op , dat zpi bril ihem bijna van den :neu3 ;viel. »Wat denkt ge wel? • t ils ^wn duivelöch te worden, :^Uce griltei sis de jeugd tcgenwoordig in hethoofdheeftl" riep*" hij uit »Ik ben seven Qn ve^rtig jaren in de ^aak werk- zaam g&weest en mag käios «eggen , dat ik mijn handw^k 231 vtrsta en dat ik • t aan een ander kan leeren, len toch hfeb ik ginds in den winkel verscheidene gezellen , die hü al Vijf dn'Zeven jaren lang bij mij in de leer en toch nog iSet knap genoeg 2ijn , om dat microscoop , dat daar ligt, uit en'm eöcander te zetten, zoöals het behoort. Gij denkt nisßir, dat men alles uit de boeken 'feto leeren, maar ik geef geen idait yaot al die gesChie<!teiöffs^en ; Wet pa^er is /geduldig ; men kan; er op drtikken, Svat nteri inäar wii. Ik heb oök eens een microscoop gemaakt vdigens een be- srfirijving, die ik in een bo^'hÄd getezen, öiäar hetdiiig was totaal ^onbruikbaar. Wie de zäak niet zäf beoefent , '^zal zijn »ieven lang tiiet leferen , hoe men het glas de gef- leischte i^asdieid geeft. Ba 1 äl die geieerdheid dient tot niets." Ook de vrouw väri den gezichtkühdige had zieh bij het gezelscbap gevoegd, en terwijl zij driftig m€t:haar knSjp- .bril heen en weder zwaaide, ondersteunde «J^* de wöörden ii^^an haar echtgenoot, «eggende : »Ja , ^l§ ^nctn dat alles ' iniär^ z6o "gemakkelijk kön leeren , zou iedere botterik zieh zeker aanmeldeh , am brillenslijper te worden." 't Kosttib ' moeite , de goede menschen tot bedaren te brengen; ' : ' »Ik ben zoo meegaknd als een lam ," hernam meester Huijgens; »wie met mij niet overweg kan, kän *t met nie- mand ter wereld." .»Ja, eigenlijk zijt ge al te goed voor ierfereen," viel zgulvroiiw hem in de rede;. »en wat «ge dan'aan anderen te Veel geeft, möet ge op mij tv^eer uitzuinigeii." »€aj z^t er -de rechte naar, om ü glöes te kten welge- vaUen:,'! lufdde het schertsend arttwoord van den meester. »Maar iic zäl eerlijk en openhärtäg met u spreken," ging 232 hij voort, zieh tot zijn bezoekers wendende. »Ik wil niet, dat gij later zegt, dat ik u dit alles vroeger had moeten zeggen. Vooreerst dan : 't is een ongezond Handwerk ; zooals ik hier voor u sta , heb ik zeker meer dan drie ki- lo*s glas ingeslikt. Lang zal ik 't ook niet meer maken ; maar in God's naam 1" »Zwijg toch, Christiaan," viel zijn vrouw hier in, »als men diep in de zestig is en in drie jaren geen duit voor den dokter en den apotheker heeft behoeven uit te geven, is 'tnog ZOO erg niet, dunkt mij." »Praat maar, ik weet, wat ik zeg," hernam haar man met klem en gewicht, tenyijl hij den wijsvinger van zijn rechterhand nu van den pink tot den ringvinger der linker liet overgaan , zeggende : »ten tweede is 't een onvoordeelig handwerk, dat weinig of niets opbrengt." »Ja, daarin heeft hij gelijk," merkte zijn vrouw aan. »Toen wij onzen winjcel opzetten, waren wij en Groenwoud zaliger, die bij het afgebrande stadhuis gewoond heeft, de eenigen en nu zijn er drie en twintig in de stad. Men ver- dient nauwelijks meer het water om soep van te koken en toch moet men zijn eer op- en de zaak aan den gang houden. Wij zijn twee oude luidjes, die weinig noodig hebben en de tering naar de nering zetten ; maar ik weet niet, hoe menschen het maken, die een troep kinderen hebben en van een kleine Verdienste moeten leven." Door deze berichten ontmoedigd, wilde de oude Spinoza eerst zijn toestemming terugnemen , doch Baruch bleef bij zijn besluit en zoo kwamen zij met den meester overeen , dat hij tegen een geringe vergoeding zoolang bij hem in de leer zou komen, als het hem behaagde. 233 Het was dus nogmaals een nieuwe atmosfeer en wel eene , die met peklucht en glaszand vervuld was , waarin Spinoza zieh thans bewoog. Een groot gedeelte van den dag bracht hij voortaan in de werkplaats door. Hij leerde het gebruik van den scherpen diamant, die in het eene been van den passer was gezet, om stukken glas van ver- schillende grootte uit te snijden, maar altijd namen deze stukken bij het breken nog allerlei kristalvormen aan. Spi- noza werd nu allengs ingewijd in het vak. Hij leerde, hoe men het uitgesneden stuk glas met pek op een schroefmoer vastmaakt, deze aan een hevel bevestigt en dan met den rechtervoet het rad in beweging brengt. Hier omheen was een riem gespannen, die rondom een spil liep, waarop e!en vlak, looden bord was geplaatst; terwijl dit ronddraaide drukte men dan met de linkerhand het glas er zoolang tegen aan, totdat het den vereischten vorm had gekregen. Voortdurend moest er wat drijfzand op het bord gestrooid worden, om de ontbranding der met elkaar in aanraking komende harde Stoffen tegen te gaan en het lood ruwer en scherper te maken. De eerste bewerking was hiermede afgeloopen. Waarschijnlijk had Spinoza zieh dit werk min- der vermoeiend en bovenal zindelijker voorgesteld ; maar juist deze bijkomende omstandigheden dreven zijn naden- kenden geest des te meer aan, tot het wezen der zaak door te dringen. De menschen zijn gewoonlijk geneigd , ruwe en het reinheidsgevoel kwetsende werkzaamheden met minachting te verwerpen ; doch Spinoza gewende zieh al meer en meer , om alles wat hem voor oogen kwam , niet oppervlakkig te beschouwen, maar aan een nauwkeu- rig onderzoek te onderwerpen. En ook dit bedrijf is slechts 234 in zeker Qpzictkt onzindelijk; alleen terwi^l men er äffede bezig is, wordt men met 2and en ^of bedekt; op zichzelf beschouwd, stelt bet zieh de hoogste zuivertietd^nreinhcid ten doel. — Bij de tweede bewerking wcrd bedist, of hfet glas een holien dan wel e^i boUen vorm zou oatvangen, en naar gelang hiervan werd een hoUe of boUe geel ko- .peren plaat op den cilindei; gezet; tegen de eene ^oigde van het glas werd nu met pek een sdiroef bevestigd en deze door middel van een stift in de moer op dekoperen plaat rondgedraaid , waama men weer op dezelfde w^s handelde , als bij het eer$te gedeelte der bewerking. On- derwijl moest het drijfzand, nu tot stuifzand verdund, door .middel van een penseel op de plaat gestrooid worden, terwijl men telkens een slok water üit^een daar neveüfis staanden tinnen kroes in den mond moest nemen en ha^ biermede besproeien. Nadat beide kainten zoover gereed waren, moest het glas nog een derde bewcrkiög ondergaän. De 4<operen plaat werd warm gemaäkt -en een ronde tinnen doek aan eene zijde met glaslijm, adn de andere itietijz^er- 0i3$yde bestreken, waafna men h^t voortdurend we6r met water besproeide en zoo 4iet glas {K)\!^tte. Had dit de^rie verschiUende bewerkingen: slijpen, gladm^en en.polijsteh, ctfidergaan en konmen^^r zdfs met een k)up geen spdtje of oneffenheid möer op oatdekken , dan was het gereed. «Spinoza had de aan zijn handwerk verbonden moeiUjk- heden spoedig overwonnen, en het>öer&te briöeglas, dathij van de ruwe jgrond^of af , zonder hulp van Vneemden, tot volkomen tevredenheid van zijn meestervoltooid had, deed zijn oc^en van blijdschap sd^itteren. 'tWaä h^m als >waren Juij en die doode stof elkaar tot wedericeerigen -dtak v^- 235 iplicbt: had ;zij ni^t:door hem j)are>be$t€mming bereikten {iK>,^t de rwerkman haar niet daiikbaar 2^, dat zij.thaas ' den .Stempel van zijn wil droeg ? De wiskußdige . ber^«i?>fi>gen en rsamanstdtingeii van^de £^en b^gr^ep hij '^ictusel^er, dan zyn leenneester>had dur- ven denken. Hij schaen dus .toch nog iets aadefs dane^nkel 4;>aniutte zaken uit de bqeken te rhalen ! Terwijl Spinoza hier .gkizen sleep , om de bijzienden :£!n zwakken van, gezieht in deze lichaam^^fekeateg&miOiet^e kernen, werkte hij niet minder j^verig om de geestelijke pupiUen van tijdgenooten en nak(»nelingsehap te onder- steunen en te verstärken. — Hij was blijde, dat het onop- houdelijk geslijp en geratel geen druk gesprek tusschen j^^n kameraden toeHet. Des te oi^gestoorder kon hij zieh aan zijn gedachten overgeven. Onder de werklieden bevond zieh ook een opgeruimd jongman met Jn^amende, fijae rgelaatstrekken en bloAde lok- ken , die hem tot op de schoudefs aeervielen ; zingend en fluitend .kwam hjij ^gewooiiüijk de deur binnenstrompel^ , want hij ^ii|g <:jp Jmikken , da^rsjijn voeteakrom-enbinnen- waarts g^roeid waren. Tenvjifl<hij zjjjn krukken naastzich neerzette.en na,et opgestrooptehemdsmouweni zijn Werkbank geiceed mas^te, die hij op een eigenaardige wijs met de kiiie in beweg4i^.«bi;a^ht, rhield hij gewoonlijk de eene >of andere ojleenspraak. Zoo zeide hij eeas : »Ben «ik er niet veei b^ter aan 1(0.^, dan k^oning Nebucadnezar ? Hij heeft im- xoers voe$en van >aarde gehad en .zou.niet over cinze siechte traten /hebben kunnen «trompelen. ik heb een boom zijn Itnnen ontrukt en .niij daarvan vc^ten^gemaakt ; den eersljen den besten -adelaar , die mij in den weg komt , trek ik de 236 vleugels uit en naai ze aan mijn lichaam. Ik heb alle recht, van onzen Heven Heer te eischen, dathij mij vleugels geeft; Avaarom heeft hij mij voeten geschonken, die ik niet gebruiken kan f Maar dan, broeders, dan is 't met werken gedaan ; dan kunt ge vijf dagen in de week luieren en heeft niemand meer verrekijkers noodig. Wil een geleerde ^heer soms we- ten , hoe 't er op een van de sterren uitziet , ik , Peter Blijning , ben zijn man ; ik stijg voor een goede fooi naar omhoog en zie alles wat er te zien valt. Misschien blijf ik dan wel daar boven en kom in *t geheel niet meer bene- den ; als zoo'n mooi meisje op de maan mij tot man wil hebben , heb ik er niets tegen ; hier moet ik toch onge- trpuwd sterven." Deze en dergelijke redeneeringen lokten steeds een scha- terend gelach uit , en hij nam iedere gelegenheid waar , om zijn hart te luchten. »Eigenlijk zijn wij allen, zooals wij hier zitten , krukkenmakers en anders niet ; wat de lieve Heer bedorven heeft , moeten wij weer verhelpen. Had hij de menschen betere oogen gegeven, dan hadden ze immers geen verrekijkers en geen brillen noodig. God vergeve 't mij , maar ik ben dikwijls werkelijk boos op hem. Waarmede heb ik het verdiend , dat hij mij half klaar in de wereld heeft gestuurd f Als daar ginds geen betere voeten te krijgen zijn , dan mag hij de eeuwigheid voor zieh behouden ; ik bedank er althans voor." Zijn kameraden wisten niet , wat zij hierop zouden antwoorden , doch Spi- noza trachtte hem te overtuigen , dat lichamelijke smarten en ontberingen eigenlijk slechts van geringe beteekenis zijn en dat het de hoogste bestemming des menschen is , over- eenkomstig Gods beschikking te leven en niet naar een 237 kracht te verlangen , die hem van nature onthouden is. »Ja, ge hebt goed praten," hemam Peter op een wee- moedigen toon. »Ge hebt goed praten , maar verlang ik dan iets meer , dan wat mij als mensch toekomt ? Kon ik maar e^ns in mijn leven dansen , dan zou ik gaame willen sterven. Als ik dansmuziek hoor , ja, zelfs nu, terwijl ik er aan denk , zou ik van boosheid uit mijn vel willen sprin- gen ; ik schaam mij dan zöö en heb dikwijls meer gedron- ken dan goed voor mij was, alleen uit angst, dat ik in trä- nen zou uitbarsten." Spinoza deed 2ijn best , Peter in een kalmer stemming te brengen en nam hem bijzonder voor zieh in , door nu en dan zijn raad en hulp bij het werk in te roepen. Onze wijsgeer werd echter spoedig gewaar, dat het nietgemak- lijk is van de steile hoogten van het idealisme tot de alle- daagsche behoeften en vragen der gewone menschenldnde- ren af te dalen. Ook in de werkplaats was het gerucht doorgedrongen , dat Spinoza zulk een groot geleerde was, en de gezellen waren niet weinig trotsch op hun medeleerling en pochten op hem in de herbergen. Tegenover hemzelf evenwel leg- den zij nog altijd een zekeren trots en een neerbuigende vriendelijkheid aan den dag, omdat hij toch slechts een jood was. Zijne gevoeligheid op dit punt bedwingende , poogde Spinoza alleen hun goede eigenschappen op te mer- ken ; met zijn goedaardig, doch vast karakter wist hij hun ruwheid te ontwapenen , en het duurde dan ook niet lang, dat allen , zonder uitzondering , met wäre hoogach'ting voor hem bezield werden. Een kort en krachtig woord , bij de eene of andere gelegenheid door hem gesproken , droeg 238 somsnog läng däarna zegenrijke vrnchten bij ieder, die het gehoord had: Ook meester Hüi^nsenzijftevroöw- wa- ren bij«oßder ingenomen met den stilkn en bescheidienjort»^ gelihg. Het^ waren geen^ Herders en vissdiers , geen men- sG^^'' van^^ eenvoudigen levenswandd en die vooftdürertd oragang häddön met de vrfjenatüur,'t6t'Wiehif, evenalsvroe- ger de oude wijxeni. zich^ kon wenden; zijne eigen kenniä vet- meerderend ennieuwe kennis uitstrooiend*. Daar was een- wereÜ, zeer aiw^kend , wat'werkxaamheid en'beAijvigheid betreft , van haar oorspronkelijken eenvoud ; datär waren mensehfen^- die den^ ganschfen^ dag- onder aHerfei wereldsch gedruisch döorbrachten*; geen wonder, dät 's avonds; wan* neer het dagwerk was afgdeopen, een^emstig woord slelehts met moeite tot' de ziel doordrcmg! En toch, hetzij bij de ruisehende beek-oPbij het snorrende rad , de menscheKjke geest blijft aWjd en overal dezelftle, evenafe de'lueht, diede verschillende golvingen van het geluid voortplänt; en-het priesterdom, dat aande eeuwig« wet gehoorzaamt, moet zieh telkens weer vernieuwen.- Zooab iedere zaadkorret ontkiemt en elfce plant voor ziohzelf leeft, en toch alles in de natUur door den mensche4ijken wil: geleid wordt en tot e^n geheel samensmelti zooisook de nienscheKjke bedrij^ vigheid in allerlei beroepen gesplitst ^ die ieder , naar 'het onderd^ dat hem is aangewezen, moet vervüUen. Veorr den denkenden geest evenwei vereenigt zieh alles te zanafen tot^een groot, ondeelbaar raderwerk. Spinoza achtte zieh gdukkig, een dergenen te zijn,- dit het leven door de kracht hunaer banden als het wäre ver* nieuwen. Wänt alles wat bestaat, moet delevensvoorwaarden vervuUenj waaraai3> 't is^ onderworpen; doch dearbeidisde 239 vrije openbaring van den mensch. H^ gehoorzaamtliierdoor aan-'de wet de» levens, hoewel hg er- zieh uit vrije beweging aaur onderwerpfc; en 't is een-grootsch, majestueus koor, waarin al dat leeren en pennen , dfit hameren , graven , bpren en koken samensmeft, dat uit de verschiUende werk- plaatsen opstijgt De natuur lekit een onbewust leven, d^ k|^nnis^ vergenoegt zieh met denksen*; de arbeid vereenigt leven en denken. Spinoza was dus recht opgeriMfnd en met zichzelf tevreden. Niet ZOO tevreden was- Olympia, teen?hijhaar^ijnnieuwe levensw^s mededaelde. »Wel doet het nrij genoegen," zeide zij , »dat wij ook inj dit opzicht overeenstemmen-; want van den morgen tot den avond over onze eigen gedachten of die van anderen tC' zitten.broeien, ditkostonsteveeJöfte weinig inspanning; meestal begint het mij dan voor de oogen te schcmeren e^i ben ik blij , we^ een händwerk te mögen opnemen. Als.ik. met wo! op stramien werk^i kan ik altijd het best dpikpn. Het ge ginds di^n rand'van gewerkte rozen? AI-" lerlsi geschjedenissen, nog veel dwazer en uitgebreider datn dß. Gesta Romanorum , zijn daar tussehen die draden ge- vldohtenl Höe bKj was ik destijds, zulk een handwerkte kennen." »De werk echter niet alleen-, om mtjn banden lets te doen, maar ook om m^tanden iets te bijten te geven." »De heb al lang gemerkt," antwoordde Olympia, »datd^ lezing van Tacitus u buitengawoon -humoristisch stemt." »Dat.wist ik niet Doch *t is mij volkomen ernst, dat ik door mijn händwerk in mijn toekomstig levensonderhoud hoop te voorzien/^ 240 »Waartoe hebt ge dan zooveel kundigheden verzameld? Ik hoop toch niet, dat dit enkel egoi'sme is? Mijn vader wil zijn instituut vergrooten en dan zult ge daar leeraar worden, of wilt ge liever niet mijn collega zijn?" »Neen, liever niet. Noem het zelfzucht of wat ge wilt, maar ik ben mijzelf het naast en moet eerst met mijzelf gereed zijn. Kan ik dan later den menschen iets onderwijzen, waarmede ik hun van nut en dienst kan zijn, dan ben ik daartoe bereid , maar nooit zal ik de geringste overtuiging tegen vergankelijk geld of goed verkoopen.'* »Gij komt altijd als de Deus exmachina^'^ ze\AtO\yTapiai tot den binnentredenden Oldenburg. »Weet ge al, dat onze nieuwe doopeling zieh met vuur en ijver toelegt, om een handwerk te leeren?" »Om apostel te worden, wilt ge zeggen," antwoordde Oldenburg. »Was *t nog een bedrijf, zooals bij voorbeeld de landbouw, waarmede de groote wijzen en staatslieden der oudheid zieh bezighielden, dan zou ik nog zwijgen," vervolgde Olympia ; »er ligt iets grootsch en verhevens in, op die wijs de beide uitersten te vereenigen en met een hoog ontwikkelden geest denzelfden arbeid als de ruwe natuurmensch te verrichten. Zelfs het handwerk van een visscher entimmermanheeftnog iets poetisch, maar om in een kamer achter een winkel glazen te slijpen — men kwijnt er bij weg, naar lichaam en ziel! Mij loopt een rilling over den rüg, als ik maar aan glazen slijpen denk, 't Is bepaald stuitend, zieh voor te stellen , dat de hand van een wijsgeer het rad van een machine draait en zulk dom gereedschap hanteert!" »Minacht dat gereedschap niet," antwoordde Spinoza met 241 bijzonderen ernst in den toon zijner stem, »'t is een zinne- beeidig kenteeken der menschelijke natuur. Het dier heeft slechts de werktuigen, die hem zijn aangeboren, om zieh een nest te bouwen , zieh voedsel te verschaffen , om ?ich te verdedigen en op zijn beurt anderen aan te vallen; de mensch heeft de krachten der natuur buiten hem tot zijn ledematen gemaakt. Mist hij al het vermögen om te vliegen ab een vogel, om zieh schielijk voort te bewegen als een hert — pijl en kogel halen beide in; kunnen zijn tanden slechts met möeite den grond omspitten — hij laat het ijzer smelten qtl smeedt er houweelen en ploegen van en brengt de dieren onder het juk , en hakt boomen en steenen in stukken en geeft er allerlei vormen aan. De gereedschappen, waarmede wij iets scheppen en tot stand brengen, zijn de hoogste erfenis der menschheid, zijn heilige overleveringen. Wie zijn nakomelingen een verbeterd werktuig nalaat, helpt en steunt hen in hun pogen, en op dit gebied worden duizenden onsterfelijke geesten gevonden, die onvermoeid voortwerken, zonder dat hun naam bewaard blijft. Ik zou mij gelukkig achten , indien ik , hetzij met het hoofd of met de banden iets tot stand kon brengen, dat der menschheid tot nut of genoegen kon verstrekken ; nooit mag men evenwel vergeten , dat al hetgeen ons door de vaderen is overgeleverd, slechts het werktuig is om zelf iets nieuws te scheppen." »Dat klinkt alles zeer fraai en verstandig," zeide Olympia, doch , als een echte vrouw bij haar eigen meening blijven- de, liet ze er schielijk opvolgen: »maar ik vind toch, datge dat alles kunt weten en denken, zonder zelf handwerksman te zijn. Waarom zoudt ge u zelf met die heilige bijlen, hei- lige houweelen en heilige vijlen belasten?*- 16 242 »Omdat ik , om in uw geest te antwoorden , een heilig lichaam met mij omdraag, dat dagelijks voedsel verlangt. Bovendien wil ik u aan het handwerk, dat ikgeko^nheb, alle kunsten der dialectica bewijzen: twee holle glazen op elkaar gelegd, doen ons het voorwerp, dat men hiermedp beschouwt, in omgekeerde gedaante zien, terwijl het reflec- tieglas daartusschen het in zijn wäre gestalte naderbij brengt." »Wanneer zijt gij geboren?" viel Oldenburg hem plotse- ling in de rede. »Een zonderlinge vraag van een doopgetuige !" lachte Spinoza. »Als ge 'tnog niet weet: in de maand November van het jaar 1632." »Dat komt goed uit," hernam Oldenburg; »dan hebt ge zeker nooit iets van den apostel van Görlitz gehoord, die met de Apocal3rpse dweepte en altijd in bijbeltaal praatte. In November '24 heeft hij het tijdelijke met het eeuwige verwisseld. Hij was een eerzaam schoenmaker van zijn ambacht , en nu zal ik uit de Openbaring aantoonen , dat er zeven jaren na zijn dood een nieuwe philosoof het levenslicht moest aanschouwen , die 00k een handwer- ker is." »Die vergelijking gaat mank ," viel Olympia hier in , »want Jakob Beume was een schoenmaker en werd als zoodanig philosoof, terwijl onze Malediktus van philosoof handwerker wordt." »Neem mij niet kwalijk," hernam Spinoza, »de vergelij- king gaat niet mank , maar heeft integendeel een been te veel, want er liggen niet zeven, maar acht jaren tusschen 24 en 32." »Dat komt er niet op aan ," antwoordde Oldenburg , J V 243 »zulk een been kan geamputeerd worden. Maar nu in ernst : ge beleedigt ons , uwe vrienden , met op die wijs voor uw toekomst te willen zorgen. Naar mijn gedachte , nicig daarvan geen quaestie zijn ; niet alleen in het bijzijn van onze gezamenlijke vrienden , maar in het bijeijn van ieder ander zou ik u dit onder het oog durven brengen. Hebt gijzelf mij niet toegestemd , dat er onder vrienden gemeenschap van goederen moet bestcian ? Zijn wij dan zöö aetherisch, dat we enkel schoonklinkende woorden en ge- voelens en niet ons liefelijk klinkend geld met elkaar mö- gen deelen?*' »Ik waardeer uw edel en onbekrompen aanbod," luidde het antwoord, »maar ik heb u ookgezegd, dat ik nooit een geschenk, zelfs van een vriend, aanneem, zoolang ik voor mijzelf den kost kan verdienen." Spinoza liet zieh door niets weerhouden om zijn hand- iverk vlijtig te beoefenen. VIJFTIENDE HOOFDSTUK. HET ONUITGESPROKEN WOORD. »Hoe bevalt u Kerkering?" vroeg Olympia op zekeren dag, toen hij het onderwijs niet bijwoonde. »Evenals u ," antwoordde Spinoza. »'tis misschien niet goed, dat wij ons aanwennen, elkaar het woord voor den mond weg te nemen," hemam zij; »wat hebt ge op hem aan te merken?" Spinoza bloosde tot achter de ooren. Hij vondhetmoei- lijk , hierop een rechtstreeksch antwoord te geven ; want eensdeels had hij in stilte ook reeds dezelfde aanmerkingen op Olympia gemaakt, en anderdeels was hij bevreesd, dat Olympia zijn woorden aan ijverzucht zou toeschrijven. In een oogenblik verdrongen al deze gedachten zieh in zijn ziel; doch Olympia liet hem niet lang tijd tot nadenken, daar zij er schielijk op liet volgen : »Kerkering heeft een goed hart, dat is zeker; zijn woordenrijkheid iseengebr^k, dat al de bewoners der Duitsche Hanse-steden aanldeeft." »Nu merk ik," antwoordde Spinoza, »dat het nietalleen den joden is opgelegd, allen te zamen beoordeeld te wor- den naar den eerste den beste, die onder iemands bereik valt. Ga echter eens na, hoe kalm en bedaard Oldenburg 245 is, hoe hij de zedeleer in alle opzichten inpraktijkbrengt; waarbm neemt ge hem dan niet liever tot type der be- woners van de Duitsche Hanse-steden ?" »Gij hebt alweer gelijk," antwoordde Olympia; »gezult mij nog zoover brengen , dat ik niets en niemand meer durf beoordeelen ; ik laat mij altijd te schielijk door den indruk van het oogenblik leiden en gij beziet de zaken meer van den algemeenen kant." »Noem het mannelijke trots, als ge wilt," viel Spinoza haar in de rede , »maar gij bevestigt op nieuw de onder- vinding, die ik vroeger bij mijne zusters en hare vriendinnen heb opgedaan : dat de vrouwen namelijk nooit zuiver rechtvaardig kunnen zijn ; ze beoordeelen niet de daad , maar den dader en zijn öf zeer voör- 6f zeer tegen hem ingenomen." »Wel mogelijk. Wij zijn niet wijsgeerig geschapen. Doch ongetwijfeld stemt gij mij toe , dat al dat sierlijk gesnap , dat gerammel met overal gangbare munt u toch ook niet bevalt. Laaf men zulke legpenningen ten allen tijde rond- gaan, dan slijten ze af, verliezen den frisöchen Stempel en behouden alleen de hun eenmaal toegekende nominale waarde. Ze zijn meestal zelfbedrog of nog iets ergers." »Ge moet de dingen zöo nauw niet nemen. Is 't denk- beeld niet prachtig uitgedrukt : slechts eens, als de godheid zieh met de menschheid vereenigt, mag het allerheiligste van den tempel des harten geopend en het onuitsprekelijke in woorden vertolkt worden ? Ja , 't is evenzeer een symbool van wat er zoo dikwijls in het menschelijk leven voorvalt; of vermoeden onze medemenschen niet uit enkele spleten^ 247 die zieh nu en dan openen, wat daar binnen in ons hart besloten is en niet mag worden uitgesproken ?" »Elk vermoeden , hoe gegrond ook , sluit niettemin dwa- ling in zieh." »Neen , hier niet , hier zeker niet. O , het is zoo zalig , geen woorden noodig te hebben om overtuigd te zijn, dat al de vezelen önzer ziel zöö onnaspeurlijk diep , als het wäre , zijn saamgegroeid met die van een ander. Wat is heerlijker , dan bij al de duizenderlei ondervindingen des levens eUcaar in de oogen te kunnen zien, en te weten : daar binnen leeft alles met dezelfde kraeht en dezelfde on- verstoorbare harmonie als in uzelf?" 't Was een blik van onuitsprekelijk, innig verlangen, waar- mede Olympia tot Spinoza opzag; een donkere blos over- toog hare wangen , haar lippen trilden , in al hare vrouwe- lijkheid stond zij voor hem. — Spinoza zag haar kalm aan. Zou de man, die zulk een fijne opmerkingsgaaf bezat, het streven en worstelen van die ziel niet begrijpen? Gevoelde hij niets voor haar, of bestreed hij met geweld een opkomende neiging, die hem en Olympia beiden sleehts leed en ver- driet kon berokkenen? »Dagelijks zie ik meer en meer in," hemam hij, na een oogenblik van pijnlijke stilte , »dat het onuitgesprokene , dat gij bedoelt, zoowel als datgene, wat wij van God en de natuur denken, ook onuitgesproken moet blijven ; meestal wordt men toeh maar half of verkeerd begrepen." 't Was duidelijk , dat hij Olympia's gedaehten geraden had en ze nu op een ander onderwerp wilde overbrengen. »Bc zal morgen niet bij u kunnen komen," ging hij voort, 2>daar het huwelijk van mijne zuster Mirjam met den jongen 248 Casseres dan voltrokken wordt. Ik hoop hartelijk, dat zij gelukkig zal worden I Zij begrijpt mij nog het best; den halven nacht hebben we soms met elkaar zitten praten." Deze wending van het gesprek had echter niet het ge- wenschte gevolg. »Gij zijt toch veel gelukkiger dan ik," zuchtte Olympia, »ik sta ZOO geheel alleen op de wereld. Mijne moederheb ik nooit gekend. Gij kunt niet beseffen , hoe groot dat ge- mis voor een jong meisje is. Ik heb er dikwijls over nage- dacht , en zeker zou ik geheel anders zijn geworden , als ik niet onder mannen opgegroeid en niet alleen door mijn vader was opgevoed geworden. Mijn eenige broeder is in den oorlog gesneuveld ; hij was verloofd met mijn nichtje Cecilia, die, zooals gij weet, zoolang mijn vader op reis is, bij ons aan huis woont. Zeker waart ge zeer bevriend geworden met dien goeden Cornelius — misschien meer dan met mij — ?" »Dat betwijfel ik — doch hoe vreemd, dat gij beiden zulke heidensche namen hebt!" Wilde Olympia deze opmerking niet hooren of ontging ze haar inderdaad? Hoe het zij, op denzelfden toon ver- volgde zij : »Dikwijls is de gedachte bij mij opgekomen, dat als een van ons beiden moest sterven, ik vrij wat beter had kunnen gemist worden. Cornelius zou zieh nuttig gemaakt en het leven genoten hebben; maar ik, waartoe leef ikeigenlijkf" »Om gelukkig te zijn in uw eigen omgeving, om kennis en genot rondom u te verspreiden döor uw helderen geest en beminnelijk voorkomen," antwoordde Spinoza, verstoord op zichzelf, da«ir zulk een gezegde hem bepaald zondig voorkwam. 249 »Ge schertst," cintwoordde Olympia, thans niet zonder bitterheid in den toon harer stem, »eens, ik beken *t open- hartig, was ik ijdel genoeg, mij dat ook te verbeeiden, maar later heb ik ingezien, dat de natuur mij een ander omhulsel had moeten geven en in een ander tijdperk op het wereldtooneel doen optreden." »Zwijg toch, als ik u verzoeken mag," viel Spinoza haar in de rede; »ik ben overtuigd, dat ge beter over de wereld en uzelve denkt. Ik durf uw lof niet verkondigen , want ge zegt immers altijd, dat mij alle schoonheidszin ontbreekt." Op dit oogenblik kwam Cecilia het vertrek binnen en brak hierdoor een gesprek af, dat beiden pijnlijk aandeed. Spinoza nam schielijk afscheid en ging naar huis met het zalig gevoel van zichzelf overwonnen te hebben. Krachtig had hij , naar hij meende , de eerste kiemen van Olympia's neiging voor hem onderdrukt , maar toch voelde hij een ze- keren heimelijken triomf, dat zulk een meisje alszij, hem uit eigen, vrije beweging lief had. Olympia was dien ganschen avond ontstemd en toen ze zieh 's avonds te rüsten legde , bevochtigde zij haar küs- sen met tränen, »'t Is ver met u gekomen ," zeide zijbij zichzelve , »dat ge op die wijs tot iemand spreekt en hij de armen niet naar u uitstrekt." Zij zuchtte diep en Ce- cilia vroeg haar herhaalde malen , wat haar scheelde, maar zij gaf geen antwoord en hield zieh daarop , alsof zij sliep. Uren lang bleef zij echter nog wakker. »Hij is ongevoe- lig en zelfzuchtig, een verstandsman , maar meer niet!" Neen, z6ö kon , zöö wilde ze niet aan hem denken; zijn kinderlijke bescheidenheid , zijn groote oprechtheid en bo- venal die uitdrukking van welwillendheid en algemeene men- 250 schenliefde in zijn gelaatstrekken , die vriendelijke glimlach om zijn fraaien mond , die gloed in zijn donkere , onpeil- bare oogen — ^ neen , 't was haar onmogelijk , met tegen- zin aan hem te denken. Zingend stond zij den volgenden morgen op, en terwijl zij voor haar spiegel trad , scheen haar gelaat te zeggen : »Neen , ik geef 't nog niet op. AI was hij een God en al achtte hij zieh verheven boven alle menschelijke harts- tochten , mijne eer en mijn gevoel van eigenwaarde zijn er mede gemoeid. Hij zal voor mij neerknielen en dan, heb ik hem eens zoover gebracht , dan zal ik nog eens zien wat ik doe." Met inwendig zelfbehagen maakte zij haar toilet. Niet ZOO opgeruimd kleedde Mirjam Spinoza zieh in haar bruidsgewaad , daar het godsdienstig gebruik me- debracht , dat men hierbij telkens in allerlei schrille en zon- derlinge tegenstellingen verviel. Onder de schitterende bruidskleederen moest de bruid het hemd dragen j waarin haar stof eens aan den schoot der aarde werd toevertrouwd — het doodshemd , en Miijam*s weelderige lokken moes- ten van dezen dag af onder muts en sluier verborgen zijn. Zij moest het lange , op Grooten Verzoendcig gebruikelijk gebed met het uitvoerig Zondenregister opzeggen en mocht spijs noch drank gebruiken , totdat haar echtgenoot haar bij de inzegening van het huwelijk onder den troonhemel den dronk der liefde in het bruiloftsglas toereikte , haar hieruit liet drinken en het glas vervolgens tegen den muur aan stukken wierp. Het familiefeest , de eenige gelegenheid waarbij de joden zieh na hunne versprciding over den aärdbol tot eenvroo- 251 lijk samenzijn vereenigden , was ook hier in vollen gang. De aandoeningen , door de toebereidselen tot het huwelijk en door de plechtigheid zelf opgewekt , hadden voor een lustige, opgeruimde stemming plaats gemaakt. De jonge echtgenooten drukten elkaar de band, als om hiermee te kennen te geven , dat de zoo even gesloten verbintenis slechts een hernieuwing was van hunne onderlinge gelof- ten ; de jeugdige bruiloftsgasten wisselden blikken en de eenen bloosden en werden stil, de anderen overmoedigen luidruchtig, om hunne beschroomdheid te verbergen. AI de aanwezigen praatten en schertsten en toch werd ner- gens een wanklank vemomen; ieder liep heen en weder en las de vreugde op het aangezicht van den ander. Aan tafel gezeten , verheugde men zieh , aldus vertrouwelijk sa- men te zijn en bracht dit in woorden eil dronk elkaar toe en vermeerderde hierdopr de feestvreugde. Ieder roemde het bruidspaar , hun knap uiterlijk , hun welwillende gezindheid , hun toekomstig geluk en gevoelde als het wäre een terugkaatsing van dit alles in zijn eigen gemoed. Te midden van dien kring zijner bloedverwanten envan al die vreugde en blijdschap om hem heen , was het Ba- ruch echter droef en eenzaam te moede. Dacht hij aan Olympia of voelde hij zieh wellicht niet op zijn gemak , omdat hij door zijn denken in den laatsten tijd van dien vertrouwden kring vervreemd was geworden ? De maaltijd was afgeloopen en het gezelschap verdeelde zieh nu in verschillende groepjes. Vroolijk klonken de stem- men dooreen. , nu en dan door luid gelach afgebroken. Baruch was aan tafel blijven zitten. Zijn gelaat was don- 252 kerrood gekleurd , want ook hij had even dapper als de anderen van het »zoete vuur" gedronken. Peinzend hield hij de oogen op den bodeni van zijn glas gevestigd. Chisdai die , ten einde het blauwtje te verbergen , dat hij vroeger bij Mirjam had geloopen , nu » niet op haar bruiloft had willen ontbreken , naderde hem thans met Ephraim Cordoso. »De wijn verbeugt des menschen hart !" (Ps. 104 , 1 5) declameerde hij , lustig den beker zwaaiend. »Dat is dan waarschijnlijk de reden ," antwoordde Ba- ruch , »waarom de Talmudisten verlangen , dat men geen zuiveren wijn gebruike , maar hem met water aanlenge." Hij zeide dit in zijn glas, en Chisdai scheen het niet te hooren. »Ja ," beweerde Ephraim , zijn beker tegen Baruch op- heffende , »onze voorvaders hebben ook het leven genoten, Daar Staat immers in den Talmud : de geest Gods rust slechts op de menschen , als zij vroolijk zijn ? Ik heb t bijgewoond , dat wijlen professor Barlaeus tot rabbi Ma- nasse ben Israel zeide : dat alleen de Grieken , niet eens de Romeinen , de kunst hadden gekend om goed en pret- tig te leven , doch dat de Joden zieh met niets anders had- den bezig gehouden dan met na te vorsehen wie en wat God was en hoe men Hem moest dienen. Hiermede wa- ren zij dan ook een tamelijk eind ver gekomen , maar alle waar levensgenot en levensvreugd waren hierbij te gronde ge- gaan. Nu , als hij eens terugkwam , zou hij zien , of wij bij al onze vroomheid niet vroolijk en opgeruimd konden zijn.*' »Ge meent het goed, Ephraim," zeide Baruch, hembe- scheid doende. 2>En indien 't al waar was, wat die Christen beweerd 253 heeft," riep Chisdai met zijn hand op de tafel slaande, »zou men niet alle genoegens, ja, het leven zelf willen geven voor de overtuigfng , dat wij alleen de openbaring van het waarachtig wezen Gods bezitten? Wij alleen zijn immers vrij Vcin edlen waan en alle zelfbedrog." »Hol hol" hemam Baruch, »nu gaat ge wat al te ver. Weet ge dan niet, dat in het tractaat Sabbat, bladz. 32, van den Talmudist rabbi Samuel verhaald wordt , dat hij nooit over een brug ging, als hem niet iemand van een ander geloof vergezelde , ömdat de satan tegen twee gods- diensten tegelijk machteloos was?" Chisdai krabde in zijn jeugdigen baard. »Gij bestu- deert thans de Grieken en Romeinen," hervatte hij; »doch vindt ge niet, dat het jodendom alles en nog veel meer in zieh bevat, dan alle volken met al hunne wetenschap ooit hebben kunnen doorgronden ?" »Als men de zaak op de keper beschouwt," antwoordde Baruch, »dan Staat er in den bijbel even zoo weinig of even zooveel omtrent de zuivere waarheid als in andere boeken. Wees onpartijdig , zet uw joodschen hoogmoed ter zijde en zeg dan , of men zieh de menschelijke ziel niet nu in het bloed, dan in den adem verscholen, denkt? Ik ga nog verder en vraag u : wordt God op alle plaatsen in den bijbel als een geestelijk wezen voorgesteld ? Ik weet wel , dat de bijbel voor iedereen bevattelijk heeft moeten gemaakt worden , maar denk eens : God wordt in de ruimte voor- gesteld, want hij daalt, in wölken en vuur gehuld,opden berg Sinai neer ; en in het vizioen , waarin Mozes hem Zcig, stond hij op een vloer van Witten saffiersteen. En dat is de hoogste voorstelling , die men zieh van God maken 254 kan! Wel is waar zijn er hier en daar ook meer verheven en zuivere denkbeeiden omtrent God in den bijbel , maar hoe hij in alles en boven alles bestaat, hoe hij alles heeft geschapen en in wezen houdt , dat wordt overal ondersteld, doch nergens bewezen. En zelfs datgene, waarop wij het meest steunen, het begrip van God als den Eenige , is niet voldoende en kan slechts in oneigenlijken zin worden opge- vat, daar wij ons onmogelijk een juist denkbeeld kunnen maken van het algemeen bestaan van God en ditevenmin in woorden kunnen brengen." Chisdai balde zijn vuisten onder de tafel. »En dan de profe- ten ?" merkte hij aan, »heeft geen hunner er iets vangeweten ?" »De profeten waren ongetwijfeld groote en rechtschapen mannen," antwoordde Spinoza, »voor het meerendeel be- zield met een vurig verlangen om de oneindigheid en het heelal te doorgronden. Welnu, als de goddelijke geest steeds onmiddellijk uit hen had gesproken, hoe zouden zulke eenvoudige dingen hun dan verborgen zijn gebleven?" In het lange en breede wijdde hij nog over dit onderwerp uit en , in bijzonderheden af- dalende, werd hij allengs scherper en bepaalder in zijn uitdrukkingen. Chisdai bleef uiterlijk kalm en bedaard, doch soms knarsetandde hij van drift. Toen hij eindelijk genoeg had gehoord, stond hij op, zonder verder een woord te spreken , en verwijderde zieh met Ephraim. 255 Spinoza bleef dus alleen achter. Eigenlijk was hij boos op zichzelf en had geen zin , om van tafel op te staan en zieh bij het andere gezelschap te voegen. Juist had hij een glas wijn in een teug opgedronken , om zijn muizenissen te verdrijven , toen de bruid op hem. toetrad. »Wat hebt ge toch gedaan?" hief zij aan. »Die akelige Chisdai spuwt vuur en vlam tegen u. Zoo even was ik bij Chaje in de zijkamer en herinnerde haar, hoe zij eens van mijn bruiloft gedroomd had, toen ik Chisdai hoorde uitroepen: »Vervloekt zij de lucht, die die snoodaard in- ademtl Nu hebt ge het gehoord, Ephraim, hoe Baruch God en de profeten belasterd heeft! Hij verdiende, dater een hand uit den hemel was gekomen , om hem zijn booze tong uit den hals te rukken. Maar ik zal niet rüsten , eer hij van de aarde verdelgd is!" — Ephraim poogde hem tot bedaren te brengen. »'tis goed, dat gij er bijwaart," ging Chisdai voort. »Een getuige is niet voldoende. Gij moet met mij naar het Sanhedrin gaan; hij moet in den grooten ban gedaan worden; zijn nek zal zieh krommen onder mijn voet." Ephraim antwoordde, dat hij niets tegen u wilde getuigen en dat hij niets gehoord had. »Welzoo," riep Chisdai, hem b^ den arm grijpende, »wiltgenietf Dan zal ik er u een eed op laten doen , dat ge niets gehoord hebt, en zijt ge daartoe in Staat, dan kunt ge methemter helle varen!" Ik heb alles gehoord, zonder dat ze mij zagen. Wat zuUen we doen , Barueh ? Weet ge wel, dat ge op die wijs ons allen in het ongeluk stört? Heiaas I dat ikzööiets op mijn trouwdag moet belevenl" Spinoza stelde zijn zuster zoo goed mogelijk gerust, doeh zelf had hij evenmin vrede bij het voorgevallene. 256 2>Hoe groot en verheven kwam ik mijzelf gisteren voor ,'* dacht hij, »toen ik tot Olympia zeide, dat ieders gevoelen omtrent de onzienlijke dingen onuitgesproken in zijn eigeh ziel besloten moest blijven. Nu heb ik mijzelf beproefd." De zaak hinderde hem geducht. Chisdai's bemoeiingen bleven zonder gevolg. leder, dien hij deelgenoot maakte van zijn grieven , werd door de gedachte aan Benjamin Spinoza en zijn invloedrijken aan- hang teruggehouden ; ook konden er slechts woorden , geen feiten tegen Baruch worden aangevoerd. Chisdai moest dus een betere gelegenheid afwachten en liet zieh dit welgevcdlen , daar Baruch's vader kort na Mirjam's huwelijk op nieuw een erger aanval van zijn vroegere on- gesteldheid kreeg. Niemand wilde natuurlijk den zieken man de praatjes meedeelen , die omtrent zijn zoon in omloop waren. ZESTIENDE HOOFDSTUK. PANTHE'ISME. Van dag tot dag ontsloot Olympia steeds meer den rijken schat van haar denken en gevoelen voor Spinoza , en hij liet zieh van zijn kant gaame medeslepen door haar levendigen en opgeruimden geest. Zij bezat niet alleen den moed , zoo zelden bij vrouwen te vinden , om de zuivere waarheid te eischen , ten einde er haar denken naar te regelen , maar ook om aan dien eisch vrij en on- bekrompen te voldoen. Daarbij bezat zij een soort van gees- telijke huishoudelijkheid en spaarzaamheid , die haar aan- dreef, om alles wat men haar aanbracht, ook al kon zij 'tvooreerst niet gebruiken, vlug en dankbaar in bewaring te nemen. Zoo wist zij een ander altijd iets nieuws te ontlokken en niet zelden gebeurde het dan , dat zij met het een en ander , dat de aanbrenger zelf vergeten had , ter gelegener tijd als bij verrassing te voorschijn kwam , waardoor ze hem in dubbele verrukking bracht; vooreerst over de zorgvuldige bewaring en vervolgens over de trouwe bewaardster daarvan. Zoo was het licht te verklaren , dat Spinoza's gedachten dikwijls naar Olympia afdwaalden en 17 258 dat hij haar, meer dan een zijner vrienden, tot deelgenoot maakte van al wat er in zijn ziel omging. Was zulk een toewijding geen liefde ? Spinoza meende, dat Olympia's bezit niet het doel van zijn wenschen was; hij had veel op haar aan te merken, en weet de liefde iets te berispen aan het voorwerp harer vereering? Met recht keurde hij het af , dat Olympia nog ZOO dikwijls zinspeelde op het rijke en weelderige leven , dat zij vroeger geleid had; was met zijne komst een nieuw leven voor haar begonnen , waartoe diende dan die herin- nering aan het verledene ? Moest dit niet spoorloos verdwijnen voor het zalig heden? Olympia had zieh ver- der verbeeld , door haar historisch recht het haar thans gedeeltelijk verlatende natuurrecht te versterken, maar juist dat Spinoza dit in haar afkeurde , kon ten bewijze die- nen, dat hij niet zoo geheel vrij was van het verlangen naar haar bezit. Wenschte hij niet de alleenheerschappij over haar? Spinoza en Oldenburg waren op zekeren ochtend bij Olympia. 