title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: 187 volinaakt worden , en hierin zich steeds gelukkiger en zaliger gevoelen. De menschelijke toestand is deze , dat de enkele personen reeds door hiinne afstammmg van zondige ouders eene vddrbeschiktheid (praedispositie) tot aardschgezindheid en zingenot hebben , en door Imn le- ven in eene zondigende maatschappij aan velerlei veiiei- ding blootstaan ; terwijl zij , zelve door daaraan toe te geven zondigende , weder ligt de zonde des menschdoms doen toenemen en anderen tot zonde brengen. Door deze tweezijdige beschouwing des menschen wordt velerlei nioeijelijks, dat aan de eenzijdige zoowel der Protes- tanten als der Roomschen eigen is, weggenomen. De oor- sprong, de schulcl, de vergefelijklieid en de vernietiging der zonde komen daardoor in lielclerder licht; de vrijheid en zelfstandigheid , maar ook de afliankelijkheid en ver- leidbaarlieid des mensclien wordt,, begrijpelijker ; bovenal wordt de liefde , heiliglieid en wijsheid van God in het toelaten, beperkeu en overwinnen der zonde veel duidelijker. De derde eigenaardiglieid is , dat wij ook in de bescnou- wiug des menschen alles meest uifc Jezus Christus afleideu. Wij doen dit telkens, nit ziju persoon, zijne geschiedenis en zijn werk. Des nienschen nafamr en aanleg kornt eerst regt in liet licht in den Menschenzoon, die de eerste en eenige vol- niaakte mensch was , \relke ooit deze aarde betrad. Dat wij van Gods geslaclite zijn , hebben Heidenen en Israelieten gevoeld en uitgesproken, maar wij zien het in dien Broeder, die al onze bewondering en liefde wekt. Doch zien wij in zijn persoon , wat de mensch kan en moet worden : in zijn werk ondervinden en aanschouwen wij, dat Hij ons , ja atte menscheu ook wil volmaken ; want Hij kwam op aarde , om eene Kerk te stichten , die eenniaal geheel het mensclidom zal omvatten , en hefc middel zal zijn , oni alle menschen tot gelijkvonnigheicl aan Hem op te leiden. Ook de menschelijke fjestemmin.y wordt cerst regt in Jezu;; 188 Christus gekend. Hij is geen hoog boven de aarde zwe- vend ideaal , waar tegen wij bewonderend opzien, zonder het ooit te kunnen bereiken; Hij is vleesch van ons vleesch en been van onze beenderen geworden, opdat wij door Hem aan Hem zouden gelijk worden. Hij is , orn. dit beeld te gebruiken , de type , of de inuntstempel , waaraan elk inenscli gelijk worden moet, en waardoor hij Let worden kan; verg. Hebr. II: 6 11. Daartoe heeft Hij meer gedaan dan voor aclittien eeuwen eenige jaren op aarde om te wandelen; daartoe heeft Hij de Kerk gesticht, door welke Hij voortgaat, mensch bij mensch en volk bij volk tot zich te trekken en met zijnen zin , zijne heiligheid , zijne wijsheid , zijne liefde te vervullen , en in zijne ge- meenschap en in gemeenscliap met alle Heiligen en met God zelven zalig te maken. Eindelijk ook de menschelijke toestand wordt eerst regt uit Jezus Christus en zijne geschie- denis gekend. Als geheel zondig en bedorven in Gods oog vertoont zich die toestand reeds daarin , dat Hij het noodig achtte, zijnen Zoon op aarde te zenden en aan de vreeselijk- ste smarten te onderwerpen, om de menschen uit hunne zonde en ellende te redden. Yoorts leeren wij de zonde wel niet kennen in Jezus Christus , daar Hij zondeloos en heilig was , maar aan Hem, daar zijn zedelijk volmaakte toestand ons doet zien , hoe verre wij afgedwaald en hoe diep wij bedorven zijn. Nog meer zien wij dit uit zijn lot, nade- inaal de menschen , uit zinnelijkheid , aardschgezindheid , zelfzucht , hoogmoed en volslagene verblinding en vereel- ting in de zonde , Hem , den volmaakten en liefdevollen Breeder , hebben verworpen en als een uitvaagsel des inenschdorns den dood der ergste misdadigers doen sterveu. Te duidehjker blijkt de vreeselijkheid der zonde uit Jezus lot, omdat dit lot niet als eene enkele uitzondering in de geschiedenis der wereld staat, niaar de Israelieten vroe- ger eveuzoo hebben gedaan met hunne Profeteu , de Hei- 189 denen rnet hunne Wijzen en alle volken nog met hen , die hun 't Evangelic of voor 't eerst prediken of zuiver- der verklaren ; zoodat , waar ook elders of wanneer ook Gods Zoon op aarde ware verschenen, Hij 'tzelfde lot door der menschen boosheid zou hebben ondergaan , als Hij nu heeft geleden van lien , die nog } t best van alien voor Hem waren voorbereid. Maar geen bewijs is er toch te vinden voor den aard, den omvang en de vreeselijklieid der zonde, 'twelk zoo klemt, als Let lot van Jezus Chris- tns. Andere kwalijk bejegende menschen hadden immers nog eenige verkeerdheid , waardoor zij ten minste eenige aanleiding gaven tot zulk eene behandeling. Maar nu de volmaakte , zachtmoedige , liefdevolle weldoener der men- schen door het best voorbereide volk met de vreeselijkste woede, juist om zijne geheel eenige volkomenheid , is uit- geworpen en vertreden , alsof Hij een schandvlek der aarde was, nu is er geen voorwendsel meer, om het on-. inenschelijke en duivelsche der zonde te bedekken. 4. Dit is genoeg over de Anthropologie ; wij gaan voort , om de Soteriologie of de HeiZsleer, de vierde afdee- ling , te beschouwen. "Wij noemen deze afdeeling Heilsleer, niet, omdat zij aangeeft , wat het N. Yerbond ons leert over het heil des Christens en der Christenen; rnaar omdat zij zelve aan- wijst of leert, welk heil volgens het N. "Verbond Jezus Christus ons geeft. Want hebben de "Wijsgeeren ons eene beschouwing van deugd en godsdienst geschonken , Gods Zoon geeft deze groote goederen zelve aan elk , die ze wil aannemen. Plato verdichtte een (naar zijn iuzien) vohnaakten Staat, die nooit heeffc bestaan of kan ontstaan; Jezus Christus sticMte eene hernelsche Gemeente op aarde , welke hoe langer zoo vaster , omvattender en vol- maaktei 1 wordt. 191) Dit is eene eerste bijzonderheid in deze afdeeling; wij spreken niet van de zaligmakende leer des Evangelies , maar van 't Evangelic als eene kraclit Gods tot zaliglieid , dewijl wij daardoor tot den Zaligmaker (niet alleen Zalig- heids-leeraar) komen en dan door Hem zalig worden. Eene tweede bijzonderheid is, dat wij ook hier weder op de Kerk grooten nadruk leggen. Gelijk de zonde een bederf der enkele personen en der menschelijke maatschappij beide is , zoo moet de zaliglieid een goed zijn van de menschen elk op zick zelven en van lien te zamen, en net niiddel, om deze zaliglieid te verkrijgen en te genieten, het zamenleven der menschen in eene Gemeente. Eene derde bijzonderheid is , dat wij hier niet blijven staan bij 't begin des heils , J twelk Jezus Christus ons schenkt, geloof en wedergeboorte, maar ook veel nadruk leggen op den voortgang en de vohnaking van dit heil , de liefde en de gelijkvormigheid aan God. JNatuurlijk is ons 't beginsel of de oorsprong van der menschen behoud en heil hieriii gelegen, dat de onverdiende liefde door God in Jezus Christus betoond worclt jegens diep bedorvene en ellendige zondaren, en dat deze van de zijde der menschen, die door God daartoe opgeleid worden, ook werkelijk wordt opgeinerkt, vertrouwd en geloovig aangenomen. Doch deze liefde van God is niet alleen eene verlossende, welke ons, door ons van zondenvergeving te vergewisseu, van schrik en angst voor God bevrijdt; zij is ook eene reinigende, welke den lust tot zondigen bij ons dooft en uitroeit; zij is ook eene op- wekkende , welke de in ons sluinierende zedelijke krachten levendig en werkzaam rnaakt ; zij is eene sterlcende , vol- niakende en van heerlijkheid tot heerlijkheid opvoerende liefde. Het veiiosseu is derhalve maar eene eerste weldaad van God in Christus, welke in hen, die haar aannemen, door vele nog grootere wordt gevolgd. Zoo worden wij dan ook, hoewel altijd van God afhankelijk blijvende, steeds 191 meei zelfstandige , volwassene kinderen of zonen van God; waarom wij dan ook Paulus woord wofttGia, , door aan- neming tot Jcinderen doorgaans vertaald, met zoonschap of brengen tot zoonscJiap wedergeven , waardoor de toestand van zelfstandige, volwassene kinderen het best schijnt te worden aangeduid. Nog kan ik als eene vierde bijzonderheid hier opmerken, dat wij in dat deel der Heilsleer , waar wij de laatste dingen behandelen , hebben aangewezen , dat de tussclien- staat , welken men heeft gesteld tusschen der menschen sterven en het laatste oordeel , een verdichtsel der Godge- leerden is, 'twelk in het 1M". Verbond geenen grond heeft. Immers daar wordt, op de wijze der Hebreen, gehandeld over de opstanding der dooden of der menscJien , niet over de opstanding des vleesehes. Maar toen in de Kerk de denkbeelden der Grieken opkwamen over de onsterfelijk- heid der ziel, heeft men het N. Yerbond misverstaan, en nu een tusschenstaat willen hebben, welke zou beginnen van het sterven des ligchaams, en waarin dan de ziel na een voorloopig oordeel zou voortleven tot op het laatste oordeel , als wanneer die ziel haar vroeger ligcliaam zou herkrijgen. Yan dit dubbel oordeel en den tus- sehenstaat weet het Evangelic niets. Dit leert ons , dat de gestorvenen dadetijk elk him laatste oordeel ontvangen en dan in paradijs of hel komen; terwijl het jongste al- gemeen wereldgerigt zal zijn voor hen, die leven, als deze aardsche haishouding voorbij gaat; Avaarbij dan te' vens het vroegere over de voorheen gestorvenen gevelde oordeel aan alien openbaar en het heil der enkelen door dat van alien voltooid zal worden. 192 G. Hierinede neem ik afseheid van de Dogmatiek, oru nog een enkel woord over de Apologetiek te spreken. De Apologie is ons de aanbeveling (niet alleen de ver- dediging) des Christendoms , van wege deszelfs geheel eenige voortreffelijkheid ; de Apologetiek de aanwijzing , hoe die aanbeveling behoort ingerigt te worden. Zij is ons het tweede deel der eigenlijke Godgeleerdheid en het slot aller godgeleerde wetenschappen , dewijl men alleen dat met regt kan aanbevelen, 'twelk men vooraf van alle zijden naauw- keurig heeft leeren kennen, door beoefening en beschou- wing beide. Met eene vooraanstelling der Apologetiek, gelijk sommige Duitschers plegen te doen, zouden wij dus nooit vrede kunnen hebben. Het meest eigenaardige in onze behandeling der Apo- logetiek is , denk ik , de beschouwing van het gebruik en de waarde des Bijbels. Doch daaraan wordt geene afzon- derlijke afdeeling gewijd. De Apologetiek bestaat nit drie deelen: aanbeveling 1) van Jezus Christus, 2) vanzijnKerk, 3) van zijne godsdienst; maar nu wordt bij elk der drie deelen , en wel bij het eerste het uitvoerigst , over de bronnen gehandeld , waaruit men Jezus , zijne Kerk en zijne godsdienst kan leeren kennen. Dit heeft , onzes inziens , het groote voordeel , dat wij dadelijk weten , uit welk oogpunt wij den Bijbel (en de overige bronnen, die hier gebezigd moeten worden) hebben aan te prijzen: als bronnen voor de kennis van Jezus en zijne Kerk en godsdienst. Derhalve kan nu niet in aamnerking komen , of de Hebreeuwsche en Grieksche taal des Bijbels zuiver is; of de Bijbel van Genesis tot Openbaring eene verzameling van zedelessen en voorbeelden bevat; of hij 193 als een wetboek van goddelijk regt uit den Kernel is neergedaald; of hij overal Gods woord bevat of Gods woord is. Niet de Bijbel, maar Jezus Christus en zijn werk in de wereld en in onze harten is het, waarom het ons te doen is , en de Bijbel , hoe lioog door ons om meer dan eene reden geschat, heeft alleen daarom voor ons eene geheel eenige waarde , dewijl hij dien Jezus Christus en de voorbereiding en uitvoering van zijn werk zuiver leert kennen. Hoog en geheel eenig noemen wij nu evenwel ook deze Tvaarde , ja zoo groot , dat de Bijbel ons het boek der boeken is, dat hij het volks-, het huis-, het gewetensboek der geheele menschheid moet wor- den. Ik heb reeds over dit onderwerp bij den aanvang dezer Ujzonderheden gehancleld J ) ; doch moet er nu nog iets bijvoegen, om alles tot zamenhang en klaarheid te brengen. De bronnen, ^vaaruit wij den Heer leeren kennen, zijn eerste en tweede. De eerste en verreweg voornaamste zijn, a. de Mvangelieen , die verklaringen van oog- en oorgetuigen over Jezus daden en woorclen bevatten, waaruit wvj nu Jezus leven rnoeten opmaken; b. de JBrieven der Apostelen, hier alleen te beschouwen als getuigenissen van tijdgenooten en vrienden over den Heer; c. de Hmidelingen der Apos- telen, waarin wij den Heer , hoewel ligchamelijk afwezig , de Kerk zien besturen. De tweede en veel minder voor- name bronnen zijn, a. de overlevering der KerJc aangaande Jezus als haren stichter en zijn leven, dood en opstanding, b. v. in de feesten, aan die gebeurtenissen gewijd, en in de viering des H. Avondmaals , welke van de oudste tijden af plaats had, als ook in de precliking van Hem, die, hoe dikn'ijls bezoedeld , nooit ophield. Deze overlevering is eene bevestigiug der Evangelieen. De Brieven der Apostelen wor- Bovcn 1)1. 59-67. 13 194 den bevestigd door b. de getuigenissen van Christenen uit alle eeuwen, die de kracht des Heeren in hun hart en geest liadden ondervonden *). Eindelijk is Lucas werk in de Handelingen, voortgezet in c. de verzameling van gedenk- stukken der Kerkgeschiedenis , waaruit blijkt , dat de Heer altijd is voortgegaan. zijne Kerk te bewaren, telkens te rei- nigen, uit te breiden en te volinaken. De Schriften des O. Yerbonds vermelden wij eerst bij de tweede afdeeling, dewijl zij minder op Jezus persoon, dan op Christus werk betrekking hebben. Yan die bronnen nu doen wij de eerste en verreweg voornaamste kennen in hare ongeschondenheid , echtheid en geloofwaardigheid, welke drie zaken wij evenwel opmer- ken, dat ook aan vele der tweede bronnen toekomen. Docli daarua spreken wij over 't geen aan de eerste alleen wordt toegekend , dat zij canoniek en van God ing eg even zijn. Canoniek beteekeiit in den canon of in de reeks der boeken opgenomen, welke men der Gemeente in de Kerk voor las. De grond , waaroin men deze daartoe nit koos , gene ter zijde zette , was , dat men de eerste als van God ingegeven beschouwde. Doch nu werd deze ingeving in de oude Kerk minder aan de boeken zelve, dan wel aan de schrij- vers toegekend en dan ook niet alleen tot de allereerste leeiiingen des Heeren beperkt, rnaar tevens tot latere voor- treffelijke Kerkleeraars uitgestrekt. Deze min beperkte opvatting is onzes inziens de ware; doch wij komen dan toch na uaauwkeurig onderzoek tot de slotsom, dat alleen in de schrifteu des N. Yerbonds de werking des heiligen geestes geheel zuiver wordt gevonden, waarom aan deze moet getoetst worden , wat later in de Kerk is geleerd en geschreven 2 ). J ) Ecu aantal er van. is verzameld door J. M. SAILEU, Brief e aws alien JaJirhunderte der cJiristlicJten Zeitreclmung , VI deelen. 2 ) Zie Loven bl. 71. 195 Later, in de tweede afdeeling, waarin wij de Kerk van Christus aanbevelen , spreken wij weder over cleze bronnen en voegen er nu de schriften des Ouden Verbonds bij , wier echtheid, ongescliondenheid en geloofwaardigheid en geheel eenige waarde wij ook hier in 't algemeen handha- ven ; terwijl wij elders , vooral in ons Tijdschrift , menige bijdrage leveren , hoe ook deze boeken ons de werking van Gods geest in de bijzondere openbaring , aan Israel ge- schonken, rein en heerlijk voor oogen stellen. de bronnen , waaruit Jezus gekend moet worden , te hebben gewaardeerd, gaan wij over tot aanbeveling van zijn persoon en werk. Wij doen dit eerst en vooral vergelijkender wijze. Wij vergelijken den Heer in zijn persoon en werk eerst met de grootste mannen der Oudheid, b. v. Confucius, Zoroas- ter, Mozes, Pythagoras, Socrates, en toonen, hoe verre Hij boven hen uitmunt, zoodat him aller grootheid door de zijne in de schaduw wordt gesteld. Maar ook verge- lijken wij Hem met de idealen, welke zich de Ouden schiepen , b. v. de Indiers van een mensch geworden God, de Israelieten van een volmaakten Koning, de Grie- ken van een volmaakten Wijze of Wijsgeer , en bewijzen, dat de Heer in werkelijkheid hoog zelfs boven deze schep- pingen der verbeelding staat. In de derde plaats vergelijken wij Hem met de nitnemendste Christenen , b. v. een Pau- lus , Origenes, Chrj'sostomus , Bernhard, Luther, Wilber- force , die uit Hem hunne kracht hadden , maar merken er bij op , hoe verre ook zij nog beneden him voorbeeld en vriend bleven. In de vierde plaats teekenen wij aan , dat ook nog geen ideaal van Christelijke dichters of wijs- geeren Christus heeft kunnen nabij komen. Eindelijk , dat zelfs niet eens iemand volkomen geslaagd is in de po- ging, om den Heer in al zijne grootheid af te malen; 196 zoodat Hij blijkt volrnaakt te zijn boven al, wat er ooit op aarde was en gedacht is en dusverre gedaclit kan worden. In dergelijken geest bevelen wij ook in de tweede afe- deeling de Kerk aau; waarorn wij haar eene geheele afdeeling wijden , behoef ik niet meer nit te leggen. De derde afdeeling is gewijd aan de aanbeveling cler Christelijke godsdienst. Hierin onderscheiden wij drie zaken; wij toonen aan, hoe voortreffelijk is a) het geestelijk leven der Christenen, dat is, der Christenen elk voor zich, fy liet JcerJcelijJc leven der Christenen, dat is, in hunne onderlinge gemeenschap als leden van een groot ligchaam, c) de wetenschappelijke of wijsgeerige waardering des Chris- tendoms , dat is , de hooge waarde onzer godsdienst hierin gelegen , dat zij het strengste onderzoek kan doorstaan en uitlokt. De geheele Apologetiek slaat terug op de ordening der theologische wetenschappen in onze Encyclopaedic *) ; de eerste afdeeling op de Uitlegging des 1ST. Yerbonds, de tweede op de Kerkgeschiedenis, de derde a] op de Moraal, b] op de Pastoraal, c] op de Dogmatiek en hare voorbe- reiding, de Theologia Naturalis. Dit echter en geheel de eenheid van onze zienswijze is geen gevolg van eeii kunstig beraanid oveiieg. Wij zijn niet uit hoogmoed en eigenzin naar iets nieuws gaan zoe- ken; wij hebben geen stelsel willen bouwen, geene school willen stichten ; wij hebben , naar onzen pligt als Evange- lische Theologen, gezocht de waarheid Gods steeds dieper te kennen en, door de geschiedenis en door de inzigten van vroegere en latere Godgeleerden , geholpen en voor- gelicht , naar onze mate , haar gemeend in eenige opzigten ') 13oven bl. 54 59. 197 eenvoudiger en duidelijker, redelijker en aanneinelijker s vruchtbaarder en zegenrijker te kunnen voorstellen , dan zij ons was overgeleverd. Zoo is onze zienswijze van zelve ont- staan , onder de krachtige liulp vooral van onze Nederland- sche en van vreemde hedendaagsche Geleerden, onder veel strijd en naoeite, gebeden en zorgen. Onze zienswijze, zeg ik; ons stelsel kan ik niet zeggen; want een juist afgerond en afgebakend geheel van leeringen zoeken wij niet. Waren wij leeiiingen van eenen menschelijken Meester^ dan kon dit plaats hebben; nu wij alien te zamen broeders zijii, die alleen van Gods Zoon willen afhangen, is er geene volkomene eenheid van weg en uitkomst mogelijk, niet dan eenheid van uitgangspimt en do el. Daarin dus komen wij alien, en komen alle bijzonder- heden onzer Theologie, overeen, maar ook daarin alleen: dat wij van Jezus Ghristus beginnen, om Gods openba- ring en opleiding in Hem steeds dieper te doorgronden, en dat wij in Jezus Christus eindigen , om Hem en in Hem zijnen Yader steeds meer te verheerlijken , door aan Hem zelve al meer gelijkvormig te worden en anderen gelijk- vormig te makeu. Hiermede eindig ik net nitgebreidste en in vele opzigten moeijelijkste deel mijner taak. Ik ga tot enkele andere punten over , die , naar ik hoop , nu veel korter kunnen afgedaan worden. Eerst vat ik al het bijzondere zamen, om nu met een blik te doen zien, wat ons eigenlijk karakteriseert of kenmerkt. YII. Het hoofdlcarakter van onze eigenaardigheicl wensch ik in eenige trekken te doen uitkornen. 198 1. Een eerste trek, rnijns inziens, van ons weteuschap- pelijk en kerkelijk karakter is , dat wij niet dan niterst zelden negatief zijn en genoegzaain altijd positief, dat wij weinig af breken , veel opbouwen. Het negatieve kan niet geheel verrneden worden; me- nige, onzes oordeels dwalende, stelling. moet word en be- stredeu; menige, naar onze overtuiging verkeerde, liandeling als zoodanig in net liclit gesteld. Maar men kan op twee- derlei Avijze negatief zijn ; men kan vermaak hebben in verwoesten en vernielen. Gelijk twee in den oorlog vijandig tegen elkander staande partijen vestingwerken laten sprin- geu, niagazijnen verbranden en nienschen dooden, zoo kan men ook op wetenschappelijk en kerkelijk gebied, zelfs wanueer men alleen eerlijke wapenen gebruikt, J tgeen bij znlk strijden zelden het geval is, hevig tegen elkander optrekken, het versch.il vooral doen uitkomen, het goede in den anders deukeude voorbijzieu , het kwade aanwijzen en breed uitmeten, zonder nog kwaad te verdichten, 'tgeen ook gansch niet zelden geschiedt. En zulk een verclelgings- krijg wordt, lielaas, in en buiten ons vaderland door velen zelfs ook op het veld der Godgeleerdheid en Kerk gevoerdj Men kau ook op eene andere wijze negatief zijn, na- melijk als de beeldhouwer , die nit een ruw marmerblok een heeiiijk standbeeld te voorschijn wil brengen. Hij erkeiit de voortreifelijkheid der stof, Avelke hij bewerkt, maar hakt en beitelt en slijpt af, totdat eindelijk het ongevornide stuk steen in een Apollo of eene Yenus is herschapen. In dien zin is men in het wetenschappelijke en kerkelijke negatief, als men in elke leerstelling en rig- ting, hoe verward, onjuist en onwaar ook, de ware kern opzoekt, haar ontdoet van ^tgeen onjuist of overdreven is , en nu die kern rein en helder in het licht doet treden. Zoo willen wy uegatief zijn. "Wij verwerpen b. v. de leer der praedeslinalie , Avelke bij Augustinus en Calvijii hoofddogme 199 is, geenszins, maar alleen hare on-evangelische omkleeding en verbastering '); wij ontdoen haar van de leer cler repro- batie of verwerping, of van dat onderdeel, dat God zou besloten hebben het meerendeel des menschdoms niet te begenadigen, maar in eeuwige ellende te laten versmachten ; wij laten de electie of verkiezing staan, waardoor God het eene volk vroeger, het andere later tot zijn rijk brengt, en voeren aldus de praedestinatie terug tot den zin, waarin Paulus haar voordroeg , als het vaste besluit van God , om achtereenvolgens volk bij volk met het Evangelic te begunstigen , maar door middel der electie , dat is , dat God het eene volk door hei andere dus het eene vroeger het ander later toebrengt, zoo eindelijk de volheid der Heidenen doet ingaan en ook geheel Israel zalig maakt , in een rijk of een huisgezin van breeders en zusters. Erai zoo doen wij in de leer van Jezns godclelijke natuur, van onze zondenschuld en straf, van het geloof als een werk van Gods genade. Ja, wij verwerpen schier geen dogme, geene rigting, geen kerkgenootschap; wij stellen ons niet tegenover andere rigtingen of scholen , alsof wij de waarheid in elk opzigt bezaten en niet zeer veel van voorge- slachten en tijdgenooten hadden geleerd en nog moesten lee- ren; neen, wij zoeken het goede en ware overal op , ten einde dit worde gekend en gevolgd door ons en alien , en ten einde wij mogen bijdragen, om door dit te laten nitkomen, het ver- keerde en onware, zoo veel mogelijk van zelve en stilzwijgend, te doen vervallen. "Wij spreken daarom zeer weinig van 'tgeen ons mishaagt in anderen ; hnnne geschriften halen wij meest alleen aan, in zooverre wij er mede instemmen, er uit geleerd hebben en onze lezers daarheen kunnen verwijzen , om verder onderpigt tp erlangen. Wij zetten doorgaans , uitgaande van de Heilige Schrift vooral van het Evangelic volgens de Schrift, alleen en eenvoudig onze eigeue ziens- ') Vcrg. boven bl. 178-180. 200 wijze uiteen, en laten liet, aan ieder over, deze als waar aan te nemen of te verwerpen , zonder dat wij het verschil van ons en anderen opzettelijk pogen in liet oog te doen springen. Strijdschriften geven wij dus ook niet uit; alleen bij uitzondering hebben wij ons enkele rna- len gedwongen gezien, eenige woorden ter verdediging te spreken; maar tien en twintigmaal hebben wij uitdagin- gen tot strijden afgeslagen. Het schoone woord van Lavater is ons uit het hart gesproken : Verstoor niet , vddr gij gebouwd hebt; geef, eer gij neernt; en ueem nooit, vddr gij iets beters kunt geven." Of liever : wij gevoelen de waarheid van Ulhnanns gezegde J ) : Eene hervorming is nooit louter aflreken^ rnaar altijd een door onvermijdelijk afbreken heengaand oplouwen" Nu wenschen wij rnede te werken, dat er eene voortgaande hervorniiug van Kerk en wetenschap zij , breken dus zoo weinig mogelijk af en bonwen liever op het bestaande voort. Of, om een ander beeld te gebruiken: de Christelijke Kerk is ons een levende boom, die zich steeds dieper, vaster en vruchtbaarder kan ontwikkelen; rnaar dan nioet hij ook niet onigehouwen of behakt worden , maar met wijze hand besnoeid en gehol- pen , opdat het hinderende wegvalle en zijne eigene levens- kracht zich steeds rijker openbare. Yoorzigtig snoeijende en verzorgende tuinlieden zoeken wij daarom te zijn en medearbeiders met God, die dezen heeiiijken levensboom ons geschonken heeft en zelf wil zegenen, orn de aarde tot een nieuw paradijs te maken. 2. Een tweede trek van ons hoofdkarakter is: veree- niging van despieffeliny en beoefening. Als beininnaars der beoefening of der practijk toonen 1 ) Aan het slot zijner voorrede voor liet werk : Reformatoren vor der Reformation. 801 wij echte Nederlanders te zijij, wier streven altijd practisch was. Onderwijzing, prediking, opleiding der Gemeente, huisbezoek, voorgang in deugd en godsvrucht, deelneming in de genootschappen om het Evangelic en deszelfs oor- konden onder alle volken, in alle huizen en alle harten te brengen, het leven naar Chrisfcus voorbeeld, het een zijn met Hem. en God : dit is ons het voornaamste in den Evangeliedienaar. Maar met die beoefening wenschen wij het helder inzigt te paren , waarom en hoe zoo te handelen ; wij wenschen de practijk door de theorie te zniveren , te leiden en te volmaken. Wij leggen ons derhalve op ernstige studie toe , maar alleen van onderwerpen , die voor geest, gemoed en leven belangrijk zijn. "Wetenschap is ons daarom op zich zelve van geene waarde; want de mensch is niet om de wetenschap , maar de wetenschap om den mensch. Alleen die wetenschap boezemt ons belang in, welke strekt, om den mensch meer mensch te maken, om het leven der menschen, het leven van geest en gemoed, het leven in huis en kerk en staat, te ontwikkelen, te besturen en te heiligen. Het duidelijkste blijkt dit nit de Encyclopaedia, Theologi CJiristiani van Pareau en mij. Geheel dit boekje en de behandeling er van in onze lessen is er op ingerigt, om den Student tot Christen, tot kundig en wetenschappelijk Christen en aldus tot voorganger en leidsman der Gemeente te vormen. Eeeds de titel toont het. Het ware ons eene on- mogelijkheid geweest eene Encyclopaedia Theologiae te schrij- ven. Hebben wij door dit of eenig ander geschrift de Godgeleerdheid welligt in enkele opzigten iets verder ge- bragt: ons eigenlijk doel was, de toekomstige Godgeleerden , die ons werden toevertrouwd, te vormen. Het eerste boekje, dat wij him geven , om zich op het veld onzer werkzaam- hedeii bekeud te rnaken , is daarom eene handleiding, hoe , 202 wanneer zij eerst door gewoonte als kinderen, en door liefde als knapen het Christelijk leven aanvankelijk bezit- ten , nu iii lien als jongelingen dit leven verder nioet ontwikkeld worden , en nu , in 't bijzonder ook door de wetenscliap en in 't algemeen door liet Universiteits-leven , de Christelijke Godgeleerde of Godgeleerde Christen meet gevornid worden ; wat zij dus hebben te doen , hoe te leven , hoe te bidden , hoe zamen oni te gaan , welke wetenschappen en hoe elke wetenschap, hun noodig, ter bereiking van het hooge doel zich eigen te makeii. Ongehoord en vreeind is dit alles niet: wij hebben ook hierin een voorganger in Yan Heusde, wiens Ency- clojiaedie , in de twee eerste deelen zijner Socratisclie scJiool in denzelfden geest is geschreven : ja , in elke Encyclopaedia Theologiae vindt men iets dergelijks : niaar even bepaald en alzijdig ontwikkeld, en dus even stellig practijk ge- maakt tot doel , theorie tot middel , den te vormen menscJi tot hoofdzaak , de vonnende wetenscliap tot middel , heeft vdor ous, zoo ver wij weten, dit mernand gedaan, gelijk Avij; ofschoon men in den Hervormmgstijd er minder ver af was , dan later en nn ook weder meer daartoe komt dan voor een vijftig jaar J ). 3. Een derde trek, aan ons godgeleerd karakter eigen, is de den mensch zelven ontwiJcJcelende methode., De Socratisclie methode , door Yan Heusde aangeprezen , von- den wij alras in grooter volmaaktheid bij onzen Heer Jezus Christus. Yooral Pareau wees op haar; onder zijne leiding werd reeds in 1835 eene doctorale verhandeling geschreven door H. N. LA CLE , Over de leer methode van Jezus Christus , als daarop gerigt , dat de eigen geest der menschen worde ontwikkeld (De Jesu Ckristi instituendi imtliodo , hominum ingenia excolente] , waarin de zaak zelve ') Vcrg. Eitcijdop. Tkeoloyi Christ. 26. 203 werd aangewezen, en haar groud, doel en voortreffelijk- heid , ook boven de methode van Socrates , uiteengezet *). Institutio, vorming, opleiding, eigene ontwikkeling, is liet voornaamste , wat wij bij Studenten en Gemeenteleden beoogen. Zij verschilt bij ons van wetgeving , die alleen de daden regelt, van onderwijs, dat net verstand verlicht, van tucht, die de fouten verbetert. Zij is ons de voeding, sterkiiig en leiding van geheel den inwendigen mensch, opdat hij waarlijk mensch worde ; zij ontwikkelt en beweegt Let gemoed en wekt en verlicht den geest , opdat de" kweekeling geheel opgroeije en sterk worde naar zijne inwendige kracht, en zelf zijn wil buige en zijnen hande- lingen regele naar 'tgeen liet liart gevoelt en het verstand inziet 7 dat goed, sclioon, heilig en waar is, ten einde hij zelf, wat kwaad en onwaar is, uit zijn hart uitroeije, en rein en wijs en heilig worde. Wij drukken op dit alles , dewijl 't ons voorkomt, dat velen onderwijzen en opleiden niet onderscheiden, en dus, indien zij leeraars zijn , wel het eerste , maar niet het tweede doen. Dus leeren vele jongelingen aan de Universiteit wel een philosophisch stelsel, maar niet, te philosopheren ; leeren zij 'tgeen hunne onderwijzers denk^n, niet, zelve te denken ; leeren ze wetten , dogineu , classieke schriften kennen , niet, het regt te ontwikkelen , de waarheid te zoekeu, classiek te schrijven. Zeer komt ons, om dit doel te kunnen bereiken, de inrig- ting onzer Nederlandsche Universiteiten te stade. Theremin heeft ergens 2 ) als hoogst wenschelijk beschreven, dat de J ) Later (in 1852) ontwikkelde B. I. RIEDEL dit onderwerp verder in zijne vcrhandeling , De Jesu doctrina de Deo, liomine et kominis cum Deo conjunctions e rerum natura, petita, , sine de Jesu CJiristi Theologia, naturatt. Verg. mijne Instit. Theol. Nat. p. 35 sq. 2 ) Ueier die deutschen Universltiiten, Em Gesprlich , iu zijne Abend- slunden, II B. Berlin 1S3G. 204 Duitsche Universiteiten auders niogten ingerigt worden, dan ze nu zijn, opdat de studie ineer wetenschappelijk en liet leven ineer zedelijk zou worden , de duelleii wierden ge- weerd en de Studenten zich van staatkundige bernoeijingen niogten onthouden. Hij nieent , dat een middel deze vier doeleinden zou kunnen bereiken: ket veranderen van de alleensprdken der Professoren op hunne lessen in zamenspra- Jcen van lien met de Studenten. Meer dan liij wenschte , ge- scliiedt werkelijk aan onze Hoogescliolen. Alle Professoren kunnen bij oiis in al hunne lessen zanienspraken liouden met liunne leerlingen , en zeer vele doen het inderdaad. Van deze gelegenlieid maken ook wij vlijtig gebruik en zien, 'tgeen zelden op aarde geschiedt, dat kier de werke- lijklieid liet gesclietste ideaal in eenige opzigten overtreffc. Want wij liebben 't als Studenten ondervonden en onder- viuden het nog als Hoogleeraren , dat men deze metliode van zainensprekeii verder kan doorzetten dan Theremin vermoedde, dat mogelijk was, en dat men het tevens kan doen met nog heerlijker uitslag, dan liij er van ver- wachtte. Hoe veel er ook bij ons ontbreke : de studie is toch wetenschappelijk en het leven zedelijk bij veelmeer jougeliedeu aan de Nederlandsche dan aan de Duitsehe Universiteiten, en duellen en staatkundige bemoeijingen zijn bij onze Studenten geheel onbekend. Om waarlijk onze leerliugen te vormen, liebben wij ook in onze Encyclopaedic telkens aangewezen, hoe de Studen- ten zelve aan de Academic elk vak voor zich liebben te beoefeuen ; gelijk wij ook in "Vraagboekjes , in geschriften voor de Gemeente en in Leerredenen altijd alien tot eigen inzigt en eigen nadenken zoeken te leiden. Met multa, maar multum , niet vele dingen, maar veel, of ook maar weinig en dit veelzijdig, te behandelen, is ons streven. Yan- daar zijn onze Academische leerboeken betrekkelijk ineestal zeer kort. De Encyclopaedic is eene schets ; de Dogniatiek 205 is een resume van onze geheele beschouwing van J t Chris- tendom,- de Kerkgeschiedenis doet de hoofdveranderingen en hoofdpersonen in de lotgevallen der Kerk nitkomen , maar streeft, ten einde deze goed te doen kennen, naar geene volledigheid in velerlei zaken. Uit onze ziel is gesproken , wat Melanthon schreef aan 't hoofd zijner eerste uitgave der Loci Communes : Wij moeten niet veel moeite be- steden in het bepalen dier hoogverlievene leerstukken over God, Gods eenheid en drieeenheid , de verborgenheid der sehepping, de wijze der menschwording van Gods Zoon, enz. Ik vraag IT , wat hebben de scliolastieke Godgeleer- den nu gedurende zoo vele eeuwen bereikt, terwijl ze zich met deze punteh alleen ophielden ? Zijn ze niet in hunne overleggingen dwaas geworden , en hebben ze him leven lang niet gebeuzeld ? . . . . Took zou men hunne dwaasheid kunnen voorbijzien, zoo ons die dwaze twisten niet intus- schen het Evangelic en de weldaden van Christus hadden bedekt Dit is Christus kennen : zijne ^veldaclen ken- nen , niet, wat die menschen leeren, zijne natiiren en de wijze zijner menschwording beschouwen." Boeken halen wij dus ook niet veel aan. In de Ency- clopaedic en Kerkgeschiedenis meer dan elders, en in } t geheel voor de historic van leerstukken of zienswijzen nog al 't eene en anclere. Maar wij vreezen er voor, onze Handboeken tot magazijnen van citaten of van boekentitels te maken , en onze leerlingen in den waan te brengen , dat boekenkennis geleerdheid zou zijn, geleerdheid-weten- schap, wetenschap-wijsheid, wijsheid-godsvrucht. 4. Hiermede kom ik tot een vierden trek van ons hoofdkarakter , in 't vorige reeds nu en dan aangeduid , dat wjj onze Leerlingen en de Gemeente bovenal tot gods- vrucJit zoeken op te leiden. Onze catechisanten , onze hoorders in de Kerk , onze Studenten , ook in de colle- 206 giekanier, tot eenvoudige, kinderlijke, hartelijke vroomlieid te leiden is ons lioofdzaak. ~W~el is oils , Hoogleeraren , voor de laatsten de wetenschap eene heilige en belangrijke zaak, aan welker nasporing wij de vlijt en kraclit wij den, welke God ons sclienkt : of zouden wij anders met een rein geweten op onzen post kunnen blijven ? Maar zij is ons zulk eene belangrijke zaak, ten einde, in voorgangers en leden der Gemeente beide , de Christelijke godsvrucht , liet een zijn met Cliristus en God , met alle kraclit te wekken , te reinigen en te volmaken , als het hoogste en beste goed a ). Doch liier komt bij , dat wij (en daarop vooral wil ik /tier drukken) , als de echte Mystieken , deze godsvrncht niet afhankelijk maken van bepaalde begrippen over de godsdienst , van eene geijkte Dogniatiek. Wei moet er aanschouwing der waarheid zijn voor 't oog des geestes ; die den Zoon van God niet aansclionwt, kan het eeuwige leven in Hem niet bezitten; docli dit aanschouwen door de verbeelding en door de rede kan zeer wel bestaan zonder liet brengen van de slotsom dier aanschonwing in begrippen door liet verstand. De waarheid kan toch op velerlei wijze worden voorgesteld, voor het oog in beel- den, voor het oor in toonen, voor het gevoel in hande- lingen, voor de verbeelding in verhalen, voor de rede in denkbeelden , en, ja, zij kan het ook voor het verstand in begrippen en leerstellingen ; maar aan deze laatste voor- stelling hebben aUeen zij behoefte , die wetenschappelijk zeer ontmkkeld zijn en nu de waarheid op het eene ge- bied in zamenhang willen brengen met die op elk ander. De Gemeente heeft dus aan deze laatste voorstelling groo- tendeels geene behoefte , daar zij niet wetenschappelijk is gevormd of gevormd kan worden. En ook voor de weten- 1) Encycl. 10-26. 207 schappelijk ontwikkelden doet het wel veel af voor him verstand , welke begrippen zij hebben; maar veel minder voor hunne godsmucM, voor deze is de aanschouwing der waarheid door het oog des geestes de ware weg tot het hart; gelijk men dan ook ziet, dat menschen-van de ver- schillendste , ja van lijnregt tegenover elkander staande be- grippen, toch vrome en edele Christenen zijn, en onder menschen van dezelfde begrippen de eene braaf, de andere slecht is J ). Geloof, hoop en liefde, deze drie blijven , en zij be- hooren alle drie tot het leven des gemoeds ; maar talen t profetieen , meeningen en begrippen vergaan , zoo als zij hier in ons zinnelijk-geestelijk bestaan aanwezig zijn met dit ons ligchaam. Die eeuwige bestanddeelen van ons gemoedsleven bij alien te kweeken is daarom ons streven. Het hoofdkarakter onzer Theologie is derhalve, dat zij is positief en practisch, en wel in dezen zin, dat zij op eigene ontwikkeling , ook op eigen inzigt dringt , doch meest om zuivere en gemoedelijke godsvrucht te bevorderen en ook de voorgangers der Gemeente in de eerste plaats tot wijze en vrome Christenen te maken. *) Verg. PAREATJ, Hoe er bij Christenen van meer regtzinnige en van tneer vrijzinnige begrippen overeenstemming in de waarheid bestaan kan als grondslag hunner onderliuge vereeniging in de liefde , in Waarheid in JAefde, 1850 , III; als ook cene verhandeling van mij , Over de ding van het Dogma tot de Waarheid, aid. 1852, I. 208 vm. Heb it voor u, Mijne Vrienden ! liet hoofdkarakter der" eigenaardigheid geschetst van ons, Groninger Godgeleerden, ik dien ook wel onze verJiouding tot andere rigtingen eenig- zins te kenmerken. Als ik mijn oog laat gaan over den toestand der Kerk in alle eeuwen , stemmen wij welligt het meest overeen met de Alexandrijnsche school. Imniers in natumiijkheid en eenvoudigheid van oorsprong , in iiet werken van vele Geleerden in eenen geest , in de aanneming van het Christendom als historisch feit, 'twelk philosophisch moet begrepen worden, in de beschouwing van de verhouding der Mozaiische wet en der Grieksche wijsbegeerte tot het Evangelie , in de vereeniging van vrije navorsching met gemoedelijke godsvrucht, in ijver voor de uitbreiding des Christendoms , als noodwendig kenmerk des waren Chris- tens , en in vele bijzonderheden en leerstellingen zeh^ bovendien, is er eene groote overeenkomst tusschen hen en ons ; doch wij zijn daarin hunne leerlingen en hebben ook met de onderzoekiugen van vijftien eemven nieer ons voordeel kunnen doen , terTsdjl de Alexandrijnen als The- ologen bijna geene voorgangers hadden. Uit de latere tijden zijn het de voorloopers der Hervor- ming, Wessel en Erasmus, met wie wij veel overeenstem- men ; ook doeii wij het met de Jansenisten en Pietisten , namelijk in het gezelschappelijk streven van velen naar een wetenschappelijk en kerkelijk doel uit liefde tot de waarheid en tot den Heer en zijne Gemeente. Gaarne stellen wij onze verhouding tot de Bationa- listen , de Boornsch-Catholieken en de Hervormers in het licht. Onlangs gaf een Eransch Godgeleerde een werk uit, waarin hij de rigting van deze drie aldus 209 fcenmerkte *) : Het Christendom wil de harten niet min- 1 der door het gezag, clan door de vrijlieid tot de waar- heid brengen; doch het Boomsch-Catholicisme overdrijffc hefc gezag, zooclat het de vrijheid vernietigtj het Katio- nalisme overdraft de vrijheid, zoodat dit het gezag opheftj terwijl het Protestantisme, zonder nog regt te weten hoe, de vereeniging dezer twee iiitersten zoekt te bereiken." Is deze voorstelling historisch juist, dan zijn wij noch Eoomsch-Catholieken , noch Eationalisten , en zelfs naau- welijks Protestanten ; want , moet ik deze woorden gezag en vnjJieid behouden , dan dien ik te zeggen , dat wij de Christenen door gezag tot vrijheid , door geloof tot inzigt pogen te brengen. Maar liever bezig ik die twee woorden niet en stel ik met mijne vrienden de zaak aL'lus voor : Het Christendom is geen gezag , rnaar een historisch. feit> voor achttien eenwen begonnen en (hierin hebben deBoomsch- Catholieken gelijk) nog steeds voortgaande; het is eene ge- gevene historische openbaring en opleiding van God , die elke eeuw, elk jaar rijker wordt. Deze moet men, na onderzoek , niet als een gezag , maar als eene daadzaaJc aannemen of erkennen; even zoo als de zinnelijke natuur voor den dier- en plantkundige geen gezag heeft, maar eene bestaande zaak is , welker ontkenning eene belagche- lijkheid zou zijn. Gods openbaring en zijne opleiding in Christus nu wordt wel eerst door ons als kinderen geloofd en aangenomen , op en door het gezag onzer ouders ; doch het ligt niet in den aard dier openbaring en opleiding, dat zij met gezag gepaard moet zijn en blijven, maar in de behoefte der kinderen ligt het, dat zij eerst alles op of door gezag moeten aannemen. Zoodra wij beginnen volwassen te worden, onderzoeken wij vrij en zelfstandig !) P. JALAGUIER , Du princlpe Chretien et du Catholicisme , du Ra- tionalisms et du Protestantisms, Toulouse 1854. Ik ken het werk uit L' Esperance van 17 Aug. 1854. 