title: In de kustlanden van Noord-Afrika. Het Maghreb
creator: Kol, Henri Hubert van, 1852-1925
text: In Algerie zijn soms bronnen verdwenen na de bebossching, en vele putten van boschwachters daalden tot lager niveau naarmate, bij verhopen groei, de dieper gaande wortels van sommige boomen (gomboom en baobab) meer water 5 à 10 m. diep uit den grond haalden. Juist de gewassen die het beste weerstand bieden aan droogten, putten den ondergrond het sterkste uit. Verder is de infiltratie onder de boomen vaak klein; en door de bewouding der Landes, in Algerie, en rondom Rome in de Pontijnsche vlakte, zijn vele moerassen opgedroogd. Uit het geheel kale bergen der Ventoux komt door de Fontaine Vaucluse (reeds door Petrarca bezongen) 60 % van den regenval in forsche stromen te voorschijn, met een maximum debiet van 150 m3 per seconde. General Bernard. Bulletin de la Société de Geographie d'Alger (1908). Verder wil ik op dit ingewikkelde vraagstuk niet ingaan, doch thans verwijzen naar wat ik schreef op blz. 85 en v.v. van "Naar de Antillen en Venezuela", en in de vorige afdeeling. De zaak moet in onze Oost in Studie worden genomen, wat tot heden op schandelijke wijze werd verzuimd. Met beschouwingen, cijfers en proeven in het vochtige en koude Europa, met veel langzamer plantengroei en andere boomsoorten, kan niet worden volstaan; de zaak is daarvoor van te groot gewicht. Tal van onderzoekingen in de tropen zijn alsnog noodig, wil men niet blindelings elkander napraten, zonder vasten grond onder de voeten. Zeker, "boomen" beschermen de bodem tegen verdamping, doch hoeveel water gaat daarentegen door de uitzweeting van hun bladeren verloren, water dat zij aan de bodem onttrekken? Welk verschil bestaat er tusschen den regenval boven het bosch, op zijn bodem en in zijn onmiddellijke nabijheid? Hoe groot is het waterverbruik van verschillende boomsoorten? Hoe is de toestand van het grondwater in het bosch, op nabije gelegen bouwgrond, dan wel op woest terrein? Welken invloed had herwouding op de bronnen? Is het juist dat zij de bronnen aan de oppervlakte doen verdrogen, doch daarentegen van de dieper liggende het debiet versterken? Op zulk een onderzoek werd door mij reeds sedert jaren in de Eerste Kamer aangedrongen; Ministers beloofden het, doch het bleef achterwege. Een houtvester zou in Duitsland een onderzoek instellen (voor Oost-Indië van weinig nut), doch zijn Rapport is nooit verschenen. Zoowel aan het Departement van Koloniën in Den Haag, als bij de Regering in Indië, verkeert men omtrent deze levenskwestie voor elke tropische kolonie nog vrijwel in volslagen duister! Men zingt den lof van herwouding altijd en overal, men gaat daar aan sommen besteden, doch waar en hoe, en onder welke omstandigheden deze moet geschieden... men weet het niet. Mijn conclusie is natuurlijk niet, dat elke reboisatie uit den boos is: wel dat men, door deze kwestie niet behoorlijk te onderzoeken, zich schuldig maakt aan roekeloos plichtverzuim, wat men eenmaal zal betreuren, wanneer het te laat is. Doch, er is meer, waarop de aandacht moet gevestigd worden. In het Zuidelijke Fessan (Tripolitanie) regent het zo goed als nooit, en toch onderhouden talrijke bronnen daar de vruchtbaarheid, groeien er de fijnste dadelsoorten van Afrika. Van waar komt dat water? Artesisch water van bergen is uitgesloten; zou dit vocht dan uit den dampkring worden aangetrokken, dan wel een sterke dauw zou zien concentreeren tot water, dat dan door den zandbodem wordt opgeslurpt? Waarom vloeien de bronnen in deze streken sterker eenigen tijd voor dat de eerste Winterregens vallen? Ook dit vraagstuk dient aan een zorgvuldig onderzoek te worden onderworpen. Met slechts te klagen over ontworteling, komt men er nu eenmaal niet. Ook hier hoorde dat "en sapant les arbres des djebels (montagnes), las Arabes ont porte le coup de mort à la Tripolitaine, car ils ont ruine le sol!" (Malthusien). Is dit wel zoo zeker, dan wel eenvoudig een legende? Talrijke onderzoeken der laatste jaren hebben immers overtuigend aangetoond, dat hier gedurende de historische tijden geen noemenswaarde verandering van klimaat heeft plaats gehad. Ook de Romeinen klaagden over de droogte, en moesten door talrijke grootere en kleinere werken daarin voorzien. De beschrijving der Ouden luidde nog ongunstiger dan die in onze dagen. Sallustius schreef: "Er is gebrek aan water in dan hemel en op de aarde", en Plinius herhaalde reëelmalen: "Africa mist vooral water (terraque penuria aquarum)." De regens waren niet rijker dan thans, en hun verdeeling even ongelijkmatig als heden; doch viel zij, dan was het in de vorm van hevige stortbuien, op hun weg alles vernielende, wat ook nu nog voorkomt. Nergens is er in die geschreden van rijkdom aan bosschen sprake. Trouwens herwering, al ware het hier denkbaar, kan alleen ten koste van veel geld geschieden, en eerst na tal van jaren helpen, indien al ooit daarbij baat kan worden gevonden. Een veel goedkoper, sneller werkend en beter doeltreffend middel in deze landen, is dus het vermeerderen van het ondergrond-water en het doeltreffend gebruiken daarvan. Voor de vermeerdering van het grondwater verkeer deze woestijn-gronden juist in zeer gunstige omstandigheden; alleen de sterke verdamping is een nadeelige factor, doch overigens is de helling van den bodem meestal niet sterk, de komvorm der meeste stroomgebieden gunstig, terwijl het opslurpend vermogen der grondsoorten en de hevige stortbuien waarin de regen valt, de opname daarvan in den grond in de hand werken. Alleen in de bergstreken zou men met groot succes door eenvoudige dammen in de droge rivierbeddingen, door het vormen van vijvers, door doelmatige grondbewerking, het maken van geultjes langs de Hellingen en de bedekking van sommige vergaarplaatsen met grind of steenen, en vooral door talrijke kleine aarden dijken, de zogenaamde "barrages des pauvres", de bronnen kunnen versterken. Welke prachtige resultaten aldus werden verkregen, bleek mij duidelijk bij een bezoek aan de onderneming Khanguet van de heer Dumont in Tunesie, die door "bouches" aan de bodem te verschaffen en door "faire boire la terre", onder de leuzen "arretez d'en haut" en "arretez partout" - "pas de vitesse d'écoulement", er in slaagde letterlijk elk droppel regen te benutten. Onder de deskundige leiding van deze ingenieur-agronoom kon ik gedurende een zware regen de visuele constateren, dat geen druppel water op zijn terreinen verloren gaat. Ook in Algerie zijn deze proeven genomen. Op kleiner schaal wordt ditzelfde beginsel - vermeerdering van het grondwater - veelvuldig toegepast, o.a. in de uitnemende aanplantingen van olijfboomen in Sfax, waar men vaak van de naburige hellingen regenwater naar een boom leidt, die door dijken dan wel door een kuil is omringd. Ook door aan elk boom (door ruime plantwijdte) bijna een hectare terrein te verschaffen, waarvan het ingedijkt regenwater hem ten goede komt, slaagde men er in, een winstgevende cultuur mogelijk te maken in dit bij uitstek droge klimaat met een regenval van niet meer dan 300 mm. Doch, nog eens, in de woestijnen is allereerst noodig een naderonderzoek van het grondwater, van de diepte waarop het voorkomt, van zijn beweging en hoeveelheid; daarna: zoeken naar de beste middelen om het weer aan het daglicht te brengen. De Studie van het Grondwater. Op het rotsige Barka-plateau, dat zich als een steile klip tot 300 m. boven den zeespiegel uit de Golf der Groote Syrte verheft, bleek bij een onderzoek ingesteld door de Commissie van de "Jewish Territorial Organisation" (1909) de geologische formatie al uiterst ongunstig te zijn. De geheele rotsmassa bestond tot beneden den zeespiegel uit zeer poreusen kalksteen, die het water naar zee liet afstroomen, behalve bij Cyrene, waar een kleiachtige laag, minder doordringbaar, de Apollo-fontein en talrijke andere bronnen deed ontstaan. Door een reeks van kleine, gemakkelijk uit te voeren boringen, diende dus de hydrologische toestand van den ondergrond op daarvoor geschikte plaatsen te worden onderzocht. Ook de plantengroei en de aanwezige putten kunnen waardevolle gegevens verschaffen betreffende de beste wijze om nut te trekken van "een der voornaamste reservoirs, die in den aardbol worden gevonden" (Rolland). Ook de talrijke ruïnen, vooral in Tunesie, oude waterwerken der Romeinen, kunnen in dit opzicht waardevolle gegevens verschaffen. Want reeds door deze werd de (nog steeds in onze Koloniën zeer deerlijk verwaarloosde) methode van bevloeiing door onderaardsch grondwater veelvuldig toegepast, waardoor deze zeer droge streken eenmaal de voorraadschuur van Rome vormden. Merkwaardige bizonderheden kwamen daarvan te mijner kennis, doch ik kan ze thans niet bespreken. Het opgenomen regenwater dringt door de zwaartekracht in den bodem, tot het stuit op ondoordringbare of althans weinig doordringbare grondlagen, waar het zich dan verzamelt. Diep schijnt het in Tripolitanie niet te zinken, wat uit enkele putten blijkt, terwijl ze in den zomer (naar men mij mededeelde), in de oued-beddingen vaak op geringe diepte reeds water wordt gevonden. In de Mechia krijgt men soms volop water op slechts 1 meter diepte, en aan het Strand treden bij eb brennen te voorschijn. Artesische boringen bij het Strand mislukten; de Ghurianbergen kunnen niet zo veel water geven; het vochtige Soedan ligt op meer dan 1300 kilometer afstand;... al het water der oasen is dus niets anders dan regenwater in den grond gedrongen, waardoor daarvan zo goed als niets verloren ging. Dit grondwater nu beweegt zich met een uiterst geringe snelheid in de richting der zee, tenzij het voor die tijd een natuurlijken of kunstmatigen uitweg vindt naar de aard-oppervlakte. Door enkele putten te graven in de oueds, en deze bv. met fluoresceine te kleuren, zou men deze snelheid kunnen berekenen. Dat deze klein is, blijkt wel uit de ervaring bij de Haagse duinwaterleiding, waar in het fijne zand enkele tientallen van jaren noodig zijn, voor het afpompen in het midden van de grens van het draineergebied bemerkbaar is. Naar de hoeveelheid grondwater behoefte men nauwelijks een onderzoek in te stellen: deze moet wel zeer groot zijn. Een kubus meter droog zand absorbeert immers 420 liter water; maakt men gaten in den bodem van den bak, dan stroomen daarvan 200 liter weg, zodat in het volledig verzadigde voehtige zand nog 220 liter overblijven, ongeveer 1/4 van het volume van de zandmassa. Trouwens, de hooge cijfers, voor ons duingebied berekend, hetwelk in omvang tegenover deze zandstreken klein is te noemen, staan ons allen nog te goed voor den geest. De meest geschikte punten om deze watervoorraad aan te tasten, moeten natuurlijk ter plaatse worden nagegaan, doch zijn dan niet moeilijk te vinden. Het grondwater volgt in den regel, zij het met zwakker bochten, den loop van het bovenaardsche water, althans wanneer geen vulkanische werkingen hebben plaats gehad; de "thalweg" geeft dus meestal de noodige aanwijzingen, wat door enkele boorgaten is te controleren. Het eenige wat dan te doen nog overblijft, is het naar boven te brengen van het water, liefst, vanwege het verlies door wegsijpelen en verdampen, zoo dicht mogelijk bij de plaatsen waar het moet worden gebruikt. In de oueds van Zuid-Tunesie was een debiet van 5 liter per sec. in een open aardleiding soms reeds spoorloos verdwenen op 30 m. afstand. Aan grote reservoirs zal wel niet worden gedacht, dus is het zoeken van goedkope pompen of putten de hoofdzaak. Voor de Amerikaanse molen zal men waarschijnlijk dikwijks den noodigen wind missen, en stoom- of motorpompen eischen een snelle aanvoer van water, wat door drainagibuizen of zoogenaamde "Samelrohren" wel is te verkrijgen. Op enkele plaatsen kan door onderaardsch afleiden volgens een flauwe helling het water aan de oppervlakte worden gebracht. Men verkeert hier trouwens in volkomen gelijke omstandigheden als bij de wateronttrekking aan onze duingronden, wat technisch niet de minste bezwaren heeft opgeleverd. Goedkoop zal wellicht dit oppompen niet zijn, doch dan mag daarbij het volgende niet worden vergeten: le men gebruikt water dat anders geheel verloren gaat; op een regelmatigen aanvoer kan worden gerekend; het grote rendement van dezen rijken bodem zal, voor de meeste gewassen, de kosten wel ruimschoots vergoeden; en ten slotte, van de uitkomst van den oogst is alsdan in dit land van honger en dorst uitgesloten. Ook zal men zich wel moeten tevreden stellen met cultussen die niet al te veel water eischen, en daarbij de meest winstgevende (bv. groenten en primeurs) uitkiezen. De bevloeiing uit putten door guerbas wordt reeds, naar wat we zagen, in Tripolitanie hier en daar toegepast, en dan met de beste resultaten; ook op den lagere kostprijs van het water is reeds hiervoor gewezen. Aan irrigatie op grote schaal, door den waterrijkdom van het woestijnzand te benuttigen, werd tot heden in deze Turksche provincie, jammer genoeg, nog niet gedacht. CONCLUSIE. Sinds eeuwen werden deze landen verwaarloosd, waren zij overgeleverd aan tyrannie en wanbeheer. Een behoorlijk onderzoek naar de rijkdom aan water in den boezem van den bodem verborgen, heeft nooit plaats gehad; voor weinige jaren was er geen enkele barometer te vinden; aan regenwaarnemingen werd alleen door vreemdelingen gedacht. De landbouw geschiedde op primitieve wijze, als voor eeuwen: men wierp wat zaad op den bodem, liet het onkruid voortwoekeren, en verder in den letterlijken zin Gods water over Gods akker loopen. En juist de irrigatie in de woestijn, waar water vrijwel de eenige rijkdom is, eist lokaal onderzoek en speciale oplossingen voor elk geval, terwijl men meestal met niet zeer grote complexen, en dan ver van elkaar gelegen, zal te doen krijgen. Vooral de wijze van drenvieren verlangt een nauwkeurig onderzoek en geologische Studie van den bodem, die soms alleen door een dunne kalkkorst tot onververbaarheid is geraakt. Veel achterstand moet worden ingehaald, doch dan is er nuttig werk te verrichten, en kunnen deze landen een betere toekomst te gemoed gaan. De Jong-Turksche Regering blijkt dit ten volle te beseffen. Uit gesprekken met den "Wali" bleek mij, dat hij voornemens is de ruïnen der Romeinen te laten opzoeken, en deze of wel te herstellen, dan wel in de nabijheid daarvan nieuwe irrigatie werken aan te leggen. Artesische boringen mislukten, doch een paar kranige Fransche Gouvernements ingenieurs, op zijn verzoek uit Tunis hierheen gezonden, waren tijdens mijn verblijf reeds met een onderzoek naar de mogelijkheid van bevloeding begonnen. Dat gegronde hoop van slagen bestaat, bleek mij bij een langdurig bezoek aan de waterwerken in de Ziban, waar op a. bij Biskra onder de droge zandzee rijke bronnen werden opgespoord, en op ruime schaal irrigatie toegepast, gepaard met een nauwkeurige waterverdeeling. Later hoop ik daarvan een en ander nader te kunnen meedeelen, en tevens te spreken over de "Irrigatie door inondatie" bij Kairouan (het Afrikaanse Mekka), in het hartje van de barre woestijn met schitterende resultaten toegepast. Door de welwillendheid van de "Controleur civil" in deze provincie van Tunesie, kon ik daarmee afdoende kennis maken. Voor onze Koloniën is daaruit veel te trekken; doch ik hoop, dat de ervaring in die beide woestijnen en te Khanguet opgedaan, ook Tripolitanie eenmaal ten goede komen zal. De nood dringt, de eilanden schreit ten hemel. Met 70 zakken, elk gevuld met precies 1000 steentjes, in kuilen te werpen ten einde regen te verwekken, kan niet meer worden volstaan; nog minder met het geselen van een Rabbijn, zoals vroeger geschiedde. Dat er verwaarloosde bronnen waren in de woestijn, waarnaast de bodem bezaaid lag met lijken van mensen van dorst gestorven, zoals Nachtigall vertelt, en dat alleen, doordien de autoriteiten niet meer geprikt van het zand hadden gezorgd, mag niet meer voorkomen. Die dorstenden en hangerenden moeten geholpen, de bezwaren van het klimaat kunnen overwonnen worden; de legende der oase van Mechia kan onwaar worden gemaakt. Deze oase is, volgens die Arabische legende, het enige overblijfsel van een reusachtig woud, dat ooit Tripolitanie, van de stranden der zee af tot aan het Ghuriangebergte toe, bedekte, een dorpende schaduwdak vormend voor de gelukkige bewoners, die er naar hartelust konden voeden. Doch de mensen in dit Nachtigall, Sahara und Sudan p. 647. Paradijs vele aan de zonde ten prooi, en God vergunt Satan de straffen.... Deze zonde over zee een beeldschone maagd, rijdend op een gouden visch. De zoon van de Sultan snelt haar van de bergen af tegemoet, vraagt en verkrijgt haar liefde, na de plechtige belofte haar nooit te zullen aanraken. In het donkere woud breekt de Prins zijn eed, doch nauwelijks heeft zijn hand de fee aangeraakt, of een afgrond opent zich en zij verdwijnt, het land vervloekend, en met haar verdwijnen alle bomen van het land. De weelderige plantengroei ging verloren, zonder enige hoop op herleving. Welnu, met die herleving staat het niet hopeloos; uit den ondergrond kan weer nieuwe vruchtbaarheid ontspruiten; het daar aanwezige water kan het zo vurig verlangde middel zijn voor dit schijnbaar door de schuld der mensen vervloekte land der woestijn. Panorama van Tunis. HOOFDSTUK VI. EEN FRANSC PROTECTORAAT. FROM MANY AN ANCIENT RIVER, FROM MANY A PALMY PLAIN. THEY CALL US TO DELIVER THEIR LAND FROM ERRORS CHAIN. De toestand voorheen. TUNISIE, het Ifrikia der Arabieren, waarvan de oude geschiedenis met die van Carthago samenviel en dat daarna een Romeinse Provincie werd, doorliep vrijwel de zelfde reeks van lotgevallen als bereid in de geschiedenis van Tripoli is geschetst. Na de Arabische heerschappij kwam de Souvereiniteit der Turksche Sultans, tot dat Bey Hammuda het juk der Osmanen afwierp, en een militaire Oligarchie vestigde, die veel overeenkomst had met die der Karamanli bij zijn Oostelijke nabuur. Tot 1871, alvorens de Porte de autonomie van Tunesie erkende, en aan de Beys het recht van erfelijke troonsopvolging volgens het eerstgeboorterecht verleende. De Bey was een absolute autokraat: zijn wil en willekeur was wet en gezag; het eigenbelang van den vorst, het eenige streven van den Staat; als "cadi aller cadi's" vertegenwoordigde hij in zijn persoon de rechtspraak en het recht; eigen genot, weelde en praal was het enig doel van zijn regeren. De Bey had dus alle macht in handen; de inkomsten van het Rijk waren zijn inkomsten, zelfs het publieke domein was nauwelijks begrensd. "L'appareil formidable d'un pouvoir absolu, les moeurs accommodantes d'un pouvoir paternel, tel était le gouvernement beylical" (Paul Lapie). Recht was het enige wat hij meende aan zijn volk te moeten verschaffen; wanneer hij zich bemoeide met landbouw en nijverheid, was het alleen om zijn inkomsten te vermeerderen, niet in het belang der gemeenschap. Onderwijs, armwezen noch openbare werken trokken zijn aandacht, en beschouwde hij geenszins te behoelen tot de taak van den Staat. Blindelings hadden de vorsten in het midden van de vorige eeuw uitgestrekte gronden weggeschonken aan gunstelingen; een Fransman kreeg de beschikking over alle bergen van het Zuiden en het monopolie van den geheelen alfa-oogst. Het grondbezit — in den regel individueel of familiaal, zelden communaal, dus als "arch" bezeten — was onzeker, berustte niet eens op vaste, vaak op valsche titel en was een voortdurende bron van processen en knevelarij. Om aan de hebzucht van den despoot te ontsnappen, stonden de landbouwers hun grond af aan godsdienstige genootschappen, door er "habous"-gronden van te maken, die bijna 3 besloegen van de geheele oppervlakte. Wie een mooi paard had, sneed het een oor af of verminkte het op andere wijze, om den Heer niet in verleiding te brengen het hem te ontnemen. De landbouw werd dus verwaarloosd, aan sparen werd niet gedacht; de inheemsche industrieën (het weven van chechias, d.i. hoofddeksels, en van tapijten, benevens het pottenbakken) geraakten in diep verval. Wegen bestonden er niet. Behalve een korte weg van 4 km, gaande van de hoofdplaats naar het paleis van den Bey, het Bardo, had men er zichtbaar de paden, platgetrapt door voetgangers en ruiters, en gegleufd door de wielen der wagens; de groote banen der Romeinen waren spoorloos verdwenen. Ook de oude havens waren vervallen, en de groote schepen moesten op een uur afstands van Tunis ankeren; zelfs de zoo nuttige antieke drinkwaterleidingen waren in puin gevallen. Van een jaarlijkse begroting van de inkomsten en uitgaven was geen sprake. Zulk een budget voorziet de toekomstige uitgaven, en in Tunis leefde men van de hand in de tand; trouwens, de inkomsten waren onzeker. De voornaamste, vrijwel de enige belastingen volgens de Koran, waren de tienden, doch de Beys voegden daar aan toe alle mogelijke heffingen die hun, op dit terrein, zeer vruchtbaar brein kon uitvinden, en wisselden de tiende-heffing naar den loop der omstandigheden. Geld was in dit land — waar elk roerend bezit weinig in trek, immers gemakkelijk afneembaar was — in die tijd vrij zeldzaam; men moest dus veel van de belastingen in natura heffen. Daardoor kreeg de Staat magazijnen, gevuld met granen en olijfnoten; was hij oliefabrikant en handelaar in tarwe; maar daardoor tevens afhankelijk niet alleen van de oogsten, doch ook van de marktprijzen. Zowel de "medjba", als de "asjoer", "kanoen" en "mahsoelat", benevens de "lezba", "zekat" en "hokor" kwamen ongeregelde binnen, met de in- en uitvoerrechten ging dit beter, in zooverre zij niet aan den strijkstok bleven hangen. De belastingschuldigen betaalden minstens het dubbele van datgene wat was voorgeschreven, doch de schatkist kreeg daarvan slechts een klein deel, en de kosten der inning waren zeer hoog. Buiten de steden moest het hoofdgeld met gewapende hand worden afgedwongen, door een legermacht, aan het hoofd waarvan gewoonlijk de troons-opvolger, de "Bey el Mehalla" werd geplaatst. Deze troepen trokken plunderend en brandschattend door het land, en daar alle officieren, generaals, en zelfs de kroonprins hun deel van den buit namen, kwamen zij vaak met bitter weinig geld weer aan het paleis van den Bey terug. De militie-plicht trof alleen de stedelijke bevolking; en wanneer iemand er niet in geslaagd was, door geld of andere middelen daarvan bevrijd te raken, was hij tot levenslangen militie-dienst gedoemd, waarvan alleen ziekte, ouderdom of de dood hem konden verlossen. In al die gelden, zoooo moeizaam verkregen, worden door den Heer van land en volk op ergerlijke wijze verbrast. Na 1815, toen de Europese Mogendheden hadden opgehouden hun tribuut te betalen, ten einde den zeeroof af te koopen, en dus den handel in blanke slaven de geldkist van den Bey niet meer vulde, verdubbelden deze vorsten hun pracht en hun weelde, naarmate hun inkomsten daalden. Te midden van dorre en eenzame oorden verrees op een wenk van den Souverein het een paleis na het andere, een uitgave eischende van miljoenen; en elke Bey bouwde zich een nieuw verblijf op plaatsen, waar thans de cactusstruiken en wilde vijgeboomen welig tieren. Een talrijke familie, als parasieten levende, en veelvuldige favorites aasden op de schatkist, en ledigden deze om het snelst. De Bey kende op financieel De "asjoer" of tiende werd geheven van de producten van den bodem; de "kanoen" is een belasting op de olijf- en palmbomen; de "medjba" een hoofdelijke belasting van de stedelingen. De "lezba" was een hoofdgeld betreffende de nomaden en in de oasen geheven van elken palmboom; de "zekat", oorspronkelijk een godsdienslige belasting, werd een heffing voor elk stuk vee; "hokor" noemde men de pacht, betaald voor het gebruik der domeingronden. Onder de "mahsoelat" verstaat men diverse belastingen, o.a. zegel- en mutatie-rechten; zij waren verpacht aan den meest biedende. Doch weldra brak een periode aan van leningen in den vreemde, van binnenlandsche opstanden en van inmenging der buitenlandsche Mogendheden; Tunesie viel in de klauwen van Europeesche crediteurs, moeilijker af te schepen dan de inheemse schuldeisers. De Krim-oorlog, waarbij de Bey den Heerscher der Geloovigen had bijgesprongen, gaf den doorslag. Er werd geleend voor weder opgebracht renten, geleend in 1863 en 1865, de schuld geconverteerd in 1867, toen van 45 miljoen fr. uitgaven, 7,9 of 35 m.m. aan renten, geleend voor 10 m.m. voor leger, vloot, bestuur, enz. moest worden besteed. Wel redde men zich tijdelijk door de Soldaten niet te betalen, de schepen te verpachten en het Hof op credit te doen leven, doch in 1870 bleef Tunesie financieel in gebreke, wat heftige protesten uitloekte van de, vooral Franse, geldschieters. Toen (in 1885) Tunesie onder Fransch bewind kwam, stak dit gebied van 1,5 miljoen inwoners diep in de schulden, tot een bedrag van 142,5 miljoen fr., en was dit land uit de „Duizend en een Nacht", zijn ondergang nabij; dit land, waar regeerden „le bon plaisir et la fantasie" van het Hof en zijn hovelingen, doch waar het volk leefde in bittere armoede en gebrek, bezwijkende onder den druk der lasten. Om niet verder terug te gaan, wordt hier alleen op de economische ellende van de jaren 1865 tot 1867 gewezen. Drie opeenvolgendeoogsten, die van 1864 tot 1866, waren mislukt, en voedingsschaarschte was daarvan het gevolg; om het lijden nog te vergrooten, teisterde de Cholera drie lange jaren de bevolking, die zieh met wortelen moest voeden. Dr. Nachtigall, de bekende Afrika-reiziger, was ooggetuige van deze treurige toestanden: de lijken lagen langs de wegen zonder begraven te worden; men verzamelde ze elken morgen in de karavansarais en in de Moskeeen, en stapelde ze dan op hoopen. Honger, typhus en pest kwamen, en in de stad Sousse alleen stierven dagelijks 200 mensen aan deze geest. In de straten der steden zwierfen wandelende geraamten rond, als gieren aanziedend op enig voedsel; in de woestijnen werden karavanen aangevallen en beroofd. De barre koude van de winter kwam de smarten nog verhoogen, en eigenaren kapten olijfboomen en dadelpalmen, hun enig bezit, om, ten einde zien brandhout te verschaffen, doch vooral om te ontsnappen aan de buitensporige belasting waaraan zij werden onderworpen, daar de Bey hen die nog iets bezaten, liet betalen voor hen die reeds van alles waren beroofd. Een opstand brak uit, en een der gekerkerde leiders werd vergiftigd; de "terreur" heerschte, en de bevolking verminderde in aantal met 33 pct. Om nog geld te trekken uit al die smarten, had de Bey aan een rijk Inlandsch ambtenaar het monopolie gegeven voor den verkoop van alle meel van buiten aangevoerd, wat natuurlijk legio buitengewone prijzen aan zijn arme onderdanen werd verkocht. Ook bracht hij vals geld in omloop, waardoor de koopkracht van de reeds gedeprecieerde zilveren munitie nog daalde. Zoö was de Vorst van Tunesie voor het tot stand komen van het Protectoraat, en zijn trawanten of handlangers waren niets beter. Allen stalen, van den hoogsten Minister tot den minsten schrijver toe. De Caïds of Gouverneurs der Provincies kenden geen ander doel, dan zo veel mogelijk geld en goed af te persen van hun ondergeschikten en daarvan zo weinig mogelijk naar het Paleis te zenden. Het waren op hun beurt kleine Souvereintjes, generaal en prefect, rechter en schatmeester te gelijker tijd. Hun ambt was koopbaar, dus zij moesten zich schadeloos stellen op de bevolking. Zij werden door Dr. Peysson als volgt beschreven: "de Beys hebben onder zich de Caïds, dat zijn de Intendanten en afpersers der koninklijke inkomsten. Deze Caïds zijn kleine tyrannen, roovend en plunderend, en die de arme Arabieren volgens hun grill en hartelust laten ombrengen." En toch, in vele Oostersche landen, doch vooral in Noord-Afrika, is de welvaart van een volk afhankelijk van de wijze, waarop het wordt geregeerd; een eerlijk en rechtvaardig bestuur brengt vrede en geluk, een wrevel en tyrannieske Regeering steeds armoede en verval. Als medewerkers hadden de Caids door de notabelen van elk dorp of elken stam gekozen sheiks, die op vier verschillende wijzen zichtbaar geld wisten te verschaffen, en wel door brutale diefstal, dan wel door onwettige heffingen, verder door verkregen gunsten en buitensporige voorrechten, en ten slotte voor een klein deel door een regelmatige bezoldiging. Vooral de rechtspraak echter was een rijke bron van inkomsten: bij elke gunstige of niet gunstige gelegenheid regende het boeten als hagel op de "gent taillable et corveable a merci". Wie zich niet willig lief vilden, werd zonder vorm van proces in een stinkenden kerker geworpen, zonder vaststelling van de duur van zijn straf, en verbleef daarin, tot het de dorpsdespoot behaagde daar aan een eind te maken. En ondanks het wanbeheer der Beys, ja hun wreedheden en gruwelen; ondanks soms hevige krisissen en beroeringen, wisten deze despoten meer dan 200 jaar lang het gezag in hun familie te handhaven. Zij vonden steun bij een deel der bevolking gedurende de veelvuldige opstanden, en wisten als persoon zelfs eerbied af te dwingen en de sympathie van het hun trouwe volk te verwerven. Reeds sinds lang poogde de Porte de onafhankelijkheid aan de erfelijke heerschappij te ontnemen, en deze — evenals reeds in 1835 in Tripolitanie was geschied — weer in afhankelijke pachas te herscheppen. Dit streven van Turkije om de verloren overheerschappij te herwinnen, deed den bey nadere aansluiting zoeken bij Frankrijk, doch belette niet dat hij, gedurende den Krimoorlog in 1854, zware offers bracht om den sultan met zijn troepen tegen Rusland te steunen. In 1853 beklom Sidi Mohammed den troon, die als een modern reformator willend optreedt, aan Tunesie een Grondwet schonk en een Parlement. Met geestdrift begroette door de Christenen en Joden, vonden deze hervormingen krachtig verzet bij de Mohammedanen (Arabieren, Bedouinen en Mooren), en barstte er een opstand uit, toen de bey het hoofdgeld, "medjba" of "lezba", verdubbelde om de noodige maatregeleen tot verbetering te nemen. Kort daarna (in 1859) overleed hij, en was zijn opvolger Mohammed es Saddok genoodzaakt het hoofdgeld te verlagen, terwijl hij het Parlement tot een schijnvertooning maakte. Oorspronkelijk zou dit "Conseil Supreme" bestaan uit 60 leden, waarvan 20 door den bey werden benoemd uit een lijst, opgemaakt door de Ministers en de notabelen. Sidi Saddok verminderde het aantal en wist zijn creaturen een meerderheid te verschaffen, waardoor hij de groote bevoegdheid, gegeven aan dit lichaam, dat alle Regeeringsdaden vooraf moest goedkeuren, veilig kon laten behouden. De douane-rechten waren al verpand voor de buitenlandsche leeningen, doch weldra moest op last der Groote Mogendheden een internationale Commissie toezicht houden op de financien (Decreet van 5 Juli 1869); en op nagenoeg alle inkomsten werd beslag gelegd, om deze te verdeelen onder de geldschieters, die woekerrenten hadden bedongen. De schuld bedroeg toen fr. 160 miljoen, een jaarlijkse rente eischende van niet minder dan 20 m.m. (fr. 19.495.000) of van 12,5 pct., en de totale inkomsten van het Regentschap bleven zelfs beneden dit bedrag. De Bey zelf werd aldus de pandeling zijner in hoofdzaak Fransche schuldeischers, en financieel was het land zijn ondergang nabij. Om een eind te maken aan deze curateele, die elke hervorming onmogelijk maakte, werd een leening gesloten onder garantie van Frankrijk, ten einde Tunesie van deze bloedzuigers te verlossen. Plundering van gestrande Fransche schepen, benevens schending der Algerijnsche grenzen door de stammen der Khroumirs, die de bosschen en bergen in het Noord-Westen van Tunesie bewonen, was voor Frankrijk op aanvraag deze geïdentificeerde geldmannen voldoende aanleiding om (31 Maart 1881) zelfs zonder oorlogsverklaring het land binnen te vallen en eenvoudig in beslag te nemen. Het Fransche leger strekte over de Algerijnsche grens, een ander leger landde te Bizerta, drong door tot Tunis, en noodzaakte de Bey (12 Mei 1881) het Tractaat van Kasr el Said of "du Bardo" te onderteekenen. Frankrijk nam daardoor de Regeering in handen, de Bey mocht geen verdragen meer sluiten met andere Mogendheden, waartegenover hem het behoud van den Troon voor hem zelf en zijn wettige opvolgers werd gewaarborgd. Bij decreet van 22 April 1882 werd dit alles nader geregeld, en werden alle Gouvernementsdiensten in handen gesteld van Fransche Ministers. Toen in 1882 Sidi Ali den Bey Troon besteeg, barstte er een opstand los in het Zuiden, waar de berichten van het succes van Bou Amena in Algerie tegen de Franse overheerschers was doorgedrongen; het Tunesische leger werd door de opstandige Arabieren bij Testur verslagen. De Franse vloot kwam te hulp, en overrompelde bijna zonder bloedvergieten de havensteden Sfax en Gabes in het Zuiden, en 28 Oct. 1882 bezette generaal Saussier zonder een schot te lossen Kairouan, het religieuze centrum der Bedouinen, het Afrikaanse Mekka. Een nieuw Tractaat werd 8 Juni 1883 te la Marsa gesloten, waarbij de Bey zich verbond om, zoowel op administratief- als op juridisch- en financieel terrein, alle hervormingen door te voeren die de Franse Regeering mocht noodig of wenselijk achten. Het Protectoraat was tot stand gekomen. In het Tractaat van het Bardo kwam het woord „protectoraat" niet voor, doch in dat van 1883 luidde het in art. 1: „pour faciliter au gouvernement francais son protectorat, le Bey s'engage" etc. En eenmaal voorzien van deze volmacht, heeft de Franse Regeering, in afwijking van haar vroegere gewoonte, niet meer getracht de Inlandsche bevolking te assimileeren, doch heeft geëerbiedigd en gehandhaafd de inheemse zeden en gewoonten, benevens de oude Organisatie, alleen strevende naar verbetering daarvan in verband met de veranderde omstandigheden. De „capitulatie", d.i. de eigen rechtspraak der Europeanen voor de consulaire rechtbanken, werden afgeschaft, en elke vreemde inmenging werd ten strengste geweerd. In Frankrijk zelf was de publieke opinie geenszins gunstig gestemd voor deze bezetting van Tunesie, evenmin als voor die van Tonkin en Madagascar; ook was het Franse volk vrij kalm gebleven bij de intervenitie der Engelsen (1882) in Egypte, waar Engeland een Protectoraat had geschapen. Frankrijk stelde zoveel weinig prijs op het bezit van Tunesie, dat het een aanbod voor in bezit te nemen (haar op het Congres van Berlijn gedaan), had van de hand gewezen. Dit waren de redenen waarom, toen verder weifelen onmogelijk was, men in Tunesie nu eens het systeem van het protectoraat wilde toepassen, wat een kostbare bestuursregeling bespaarde. De macht van den Bey werd geknood, doch zodanig dat zijn onderdanen dat nauwelijks bemerkten. Hij bleef op zijn troon en in zijn paleizen omgeven van uiterlijk vertoon; alle wetten en verordeningen droegen zijn zegel en handtekening. En toen de Bey het praatje deed rondstrooien, dat de Franschen alleen in zijn land bleven omdat hij hen daar duldte, waren zelfs de ergste Mohammedanse dwepers genoodzaakt het hoofd te buigen. Velen die naar Tripolitanie waren verhuisd, keerden geleidelijk terug; het land bleef rustig, de handel bleef leven, de oogsten waren schitterend, dus zelfs Allah was met de Franschen: hoe konden dus opstandskreten een echo vinden? De arbeid werd hervat, en met vreugde zagen de bewoners dat zowel het loon van de arbeid als de prijzen der producten door de aanwezigheid der Franschen gestegen waren. De economische evolutie, gepaard gaande met tact en matigheid bij de hervormingen, verdreef alle vooroordelen, en deed den stillen wrok en haat verdwijnen, waarmee in den aanvang de vreemde indringers werden begroet. De veiligheid van personen en goederen, de zucht naar winst zette alom de ploegen in beweging; wie geen grond had ter bewerking bood de spierkracht zijner armen aan, en gemeenschappelijke belangen maakten steeds nauwer den band tusschen de beide rassen, voorheen door een afgrond gescheiden. Elke ruwe en gewelddade ingrijpen werd vermeden, en de evolutie der maatschappij, die evenmin als de ontwikkeling der individuen groote sprongen maakt, doch geleidelijk groeit en vooruit schuift, kreeg aldus vrije baan. De beschavende arbeid van Frankrijk kon alreeds in 1886 een aanvang nemen, dankzij de gelukkige keuze van bestuursstelsel, waartoe de omstandigheden hadden gedreven. Frankrijk had de handen geenszins vrij, het moest de gevoeligheid der andere Mogendheden ontzien, en daar zijn invloed berustte op zijn verhouding tot den Bey, was handhaving en zelfs versterking van die macht een vereiste. Uit deze verplichting vloeide vanzelf het Protectoraat voort, al was dit stelsel geheel in strijd met de Fransche koloniaal politiek. Deze kenmerkte zich immers reeds sinds eeuwen door het sluiten van een nauwen band tusschen het Moederland en de Kolonien, die zooveel mogelijk werden beheerd als Fransche Departementen, en liefst geheel en al geassimileerd moesten worden aan de Westersche begrippen van recht en wetgeving. In ruil daarvoor dekte Frankrijk de tekorten, droeg een groot deel der uitgaven, en schonk met ruime hand subsidies om te voorzien in hun nooden. Wat dit bestuursstelsel heeft gekost, en welke treurige resultaten het heeft opgeleverd, kan men aanschouwelijk leeren kennen in de Fransche Antillen, op Reunion en vooral in het zo nabij gelegen Algerie. In Tunesie heeft men dit dwaze en fatale stelsel verlaten, en een anderen weg ingeslagen, door niet langer het inheilige de instellingen van het Moederland in te voeren, doch eenvoudig de bestaande organisaties te handhaven en te verbeteren, de zeden, gewoonten en godsdienstige inzichten der bewoners eerbiedigende. Het inheemse bestuur werd onverlet in stand gelaten; alleen werd hij Decreet van 23 Juni 1885 een vertegenwoordiger van de Fransche Regering aangesteld met den bescheiden titel van „Resident General". Men zou een proef nemen met de regeneratie van Tunesie, uitsluitend werkende met de krachten en de bronnen van inkomsten van het land zelf, onder leiding en voogdij van enkele Fransche Ambtenaren en technici. De taak was niet licht te noemen. Een werkelijk groot man, de Minister Cheretedine, had er reeds vroeger met ernst naar gestreefd, de wetgeving in overeenstemming te brengen met de eischen van den modernen tijd; doch zijn werk, nauwelijks gereed bij zijn dood, had hem niet overleefd. Alles bleef dus nog te doen. De eerste Resident Cambon maakte zo min mogelijk wetten; hij stelde zich tevreden met te zoeken naar inheemse voorschriften, meestal in onbruik geraakt door de indolentie der bestuurders, en deze dan beter toe te passen. Daardoor kreeg hij den steun der traditie en der historie; kwamen regelingen tot stand, gegroeid met het volk, zicht geheel aanpassende aan zijn behoeften en gewoonten, soms zelfs aan zijn vooroordeelen. Vooral in een land, waar talrijke godsdiensten in botsing kunnen komen, waar de volgelingen van Rome en Geneve, van Mozes en Mohammed zijde aan zijde leven met die van den Fetish-dienst, was voorzichtigheid bij elk ingrijpen op godsdienstig gebied ten strengste geboden. Hoe was het mogelijk geweest om te egaliseren, door in eenzelfde administratief keurslijf te wringen de aan vaste woonplaatsen gebenden Kabylische landbouwers met de Nomadische Arabieren der Sahara; de vreedzame handelaren der steden in de Sahel met de krijgszuchtige Touaregs en de achterlijke Negers van het binnenland? En deze bevolking van Tunesie, zóó samengesteld wat afkomst, levenswijze, gewoonten en karakters der Individuen betreft, vormde voor de overgroote meerderheid een compacte massa door de eenheid van geloof, door liefdevig cement van den Islam. Van alle de landen rondom de Wereldzee, waarvan zoveel verschillende volken de bodem betraden, staan nergens zooveel voetsporen van immigranten als in het Carthago der Puniciërs en het Ifrikia der Romeinen. De oorspronkelijke bewoners, de Berbers, zagen uit het noorden Latijnen, Vandalen, Noormannen en Franken, uit het oosten Spanjaarden, uit het zuiden de Getuli dan weer Zwarten uit Sudan, uit het oosten Feniciërs, Grieken, Joden, Arabieren en Turken opdagen; nieuwe zwermen spreken er neer. En thans nog leven er twee volken, scherp van elkaar gescheiden door aanleg en karakter, de Nomaden en de Geveystanden, die, naast elkaar wonend, vreemdelingen blijven voor elkaar. Het is de eeuwenoude scheiding tussen de mannen der vrije, strevende naar vrijheid en onafhankelijkheid, en de mannen der vaste woonplaatsen, trots op hun bezittingen en angstvallig voor de aanvallen hunner krijgshaftige medeburgers, hun geborene erfvijanden en voor altijd gereed ziehend van hun rijkdommen meestal te maken. En boven deze allen een Islamitische Staat, welks voornaamste, zóó niet enige ideaal is, Mohammed te eeren en de rechtspraak uit te oefenen; welks voornaamste doel het is veel belastingen te innen; als welks hoogste Wet de voorschriften van den Koran gelden, en waar het bestuur wordt gevoerd door een absoluut heerscher, vreemd aan alle verdeeling van administratieve arbeid. In zulk een land, onder zulk een bevolking, onder zulk voorwaarden moest Frankrijk orde en regel brengen in den chaos; het is er in geslaagd, doch het kon alleen door toepassing van het Protectoraat. Het stelsel van bestuur droeg alles voor rede weg: van de Fransen, die het onvoldoende van een duurzaam corps veeleischende en minder ervaren, zoo niet onbruikbare Europeesche Ambtenaren; van de Tunesiers, die het juist niet voelden; van de opvolgers van de Islam, die door te gehoorzamen aan de Bey de Christenen konden dienen zonder Mohammed te beleedigen. Wie zal ooit kunnen schatten de millioenen gelds en de stroomden bloeds door dit Protectoraat bespaard? Het inlandsche zelfbestuur. 