title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Wit den ouderdom van het opschrift van Tsjakra-Tsjaira betreffende raffles heeft twee voorbeelden bijgebracht van Am- tkrictfche opschriften, welke aan den geleerden wilkins verkondigde, bem voorkwamen, het eene gelyijk te zijn aan de voorhoofd van Leteren, dat denkelijk voor 8 of 9 eeuwen op het vasteland in gebruik was, het andere van een een weinig jongere schrijfwijs te wegen. Nu wil het toeval, dat een der Leteren van ons opschrift in het eerstgenoemde, door raffles afgekeurd, opschrift te berkenen is. Het is dan geoorloofd, met weinige woorden een vergelijking te maken. Wij vertonen op plaat III het opschrift van ons beeld (onder 1). Uit de daaronder staande vertaling, en over- brenging in gewone Semitische Leteren (n°. 2 en 3) ziet men, dat elke lettergreep uit één figuur bestaat. Wij hebben reeds gezegd, dat in het Sanskriet alle medeklinkers, wanneer er geen andere klinker bijstaat, zijn een korte a worden uitgesproken. De eerste en derde figuur zijn dan de enkel medeklinkers (s/t); de tweede en Vierde zijn dubbele, (gra) te samen geleden uit een k en een r, respectief. De letters en deze weinige verklaring geven wij volgens de Sanskrietse spraakwet van wilkins, welke in grote afhankelijkheid. Waar- AANVANSCHE BEURDEN. II, APRIL 1815 Wanneer men naar het opschrijven van Brambanan (bij apples afgetekend), dan vindt men dat deszelfs achtste letter (bij ons n°. 9) op diezelfde plaats insgelijks uitgelegd wordt als een ka (ons n°. 5). Er staat, wel is waar, nog een loodregte streep achter; doch, zodanig ons niet vergissen, diene deze hechts of de a lang te doen aanpreken, aan deze streep zal er dus veilig afgerekend kunnen worden. Maar nu is deze ka van Brambanan aan de onze van Singhasari geheefd ongelijk. Wij durven niet zeggen, of de eerste letter van het eerste der andere opschrijven bij apples dezelfde letter ka of enige andere voorstel is. Zoo ja, dan zou deze vorm een derde soort zijn, van die van Brambanan en van de onze verschillend. Maar een verder onderzoek naar de vraag, welke van die twee of drie vormen de oudste is, kan niet dan van ervaren beoefenaars der bij ons nog zo vreemde Sanskrietse taal verwacht of gevorderd worden. Ik maak echter zwarigheid of van dat onderwerp af te stappen, zonder een aanmerking mee te delen, welke de goede trouw... 15» C. J. C. REUVENS, OVER ONDERzoek Niet verboden deze verzwegen: dat bij mij, na het gesprek met den beer, de gedachte ontstaan is, of de eerste en derde letter van ons opschrift ook een va of wa konde zyn (zie op de plaats nr. 6 en 7) en dus begeleidt geheel te lezen zoude kunnen wezen vakra-vakra of wakra-wakra, Ik heb echter begrepen, aan de lezing van die beroemde geleerde en raar ervaren uitlegger van Sanskrietse opschriften, die, beneden van jonbs en CELEBROOKS de grondvester der studie van het Sanskritische mag genoemd worden, vol vertrouwen te mogen hechten. Die aangetoonde lezing heeft intussen uitwijdingen, noodzakelijk gerelateerd aan de vraag, of de inhoud van het opschrift met de Boedisten-faam in enig verband konde staan: een vraag, die ik ontkennend beantwoord. Maar al moest die lezing vervallen, ik zoude roep den arbeid, die wellicht anderen aanleiding kan geven tot geschiedkundige nasporigen, in het minste niet beklagen. Kunstwaarde. Wij beginnen met voorzeker aan te nemen, dat onze drie voorwerpen gebeeldhouwd en geenszins, zoo als voorheen voorgedragen is, gegoten zijn geworden. Reeds de heer Cornelius heeft, in zijn onuitgegevene Memorie over de oudheden van Brambanan,(a) zich tegen dit, op Java geopperde denkbeeld. (a) Bl. la. Dit is het hs., Brambanan betreffende, door de boven, (bl. ix.) bedoeld. JAVAANSCHE BEELDEN II. APRIL 153 mogen verklaren, dat bijvoeging van de aanmerking, dat de steentjes van de naastbij gelegene vuurbergen gehaald schijnt te zijn. De soort van alle de Javaanse beelden in het museums van Leyden wordt door de hoogleeraar Reinwardt voor de op Java voorkomende algemene rotsformatie gekend, welke voornamelijk uit veldspaats, hoor nhlende, magnetisch ijzer enz. in verschillende graden van menging, is samengezeld: naar de aard van welken steen die onvermoeide reiziger op Java een bijzonder onderzoek heeft gedaan, welke welhaast ter openbare kennis zal gebracht worden. Crawfurd houdt de soort der Javaanse oudheden in het algemeen voor bazaltisch. Maar het is een overal verbreide neiging van den menschelijke geest, om aan zulk een schijnbaar gelijkend middel de voortbrengselen van verhevenere kunst of van geduldde oefening toe te schrijven, tot welke de toeschouwer zichzelf te zwak gevoelt. Zoo heeft men, in verschillende landen, de kolommen, Obelisken en beelden der oudheid in graniet of marmer, te Senive in Italië, te Algiers enz. (0 Memorie van den berucht, Zie Aanhangstl N*. VI% 154 C. J. C. REUVENS, OVER DE ARTE de barbaren, vreemd, door Griekse of Romeinse kunstenaars bewerkt, zelfs het tienentwee van de Nürnbergse in de hoofdkerk te Frankfort gehouden voor voortbrengselen meer van den oven, dan van den beitel, meer van de dode werken van de natuur, dan van het bedaarde overleg, de warme verbeelding, en het constante geduld des kunstenaars. Wij voegen hierachter een korte memorie van den majoor en luitenant-kolonel, hundert, omtrent een dergelijke opvatting van de Barbaarsken : een volk, welke ten gevolge van het weer in de ziel een kunstenaar niet liggen zal kunnen verplaatsen. De (4) Von Völckers, Über den Sardonyx, aangetrokken door Eudes des Fretes, p. 301, b. d. Clark, Travels T. III. p. 1, en vervolgens (derde uitgave in 8°.). Met enkele edele tijden heeft Bras een handeling plaats, die den natuurkundigen niet onbelangrijk is, doch welke niet tot kementieting toe komt. In de Bombay Transactions (1892) vindt men, bij voorbeeld, een bericht over het veranderen van de kleuren der Karneolen in India, door middel van vuur. (£) Dit is nun, in het jaar 1812 te Frankfurt verzekerd door o. Bohmte, eenen der stad Bibliothekaren en zeer gevestigde kenner van de kunst der middeleeuwen. In het uitgebreide Tafelboek van Nürnberg, II. D. 1585 (8 9.), vindt men, dat Adam Kraft, een Nürnberger in de 16e eeuw, (buitenbeelden van icoonachtige composities vervaardigde, en van daar in oude legenden gezet had, de kunst te begeleiten om steunen zacht en weer hard te maken. Wij willen dus, indien deze gelieerde opgave valt, niet alle overleveringen omtrent beeldwerk van composities vermelden; maar enkele voorbeelden hebben gewiss tot menige fabel aanleiding gegeven. JAVAANSCH HEELDEN. II. APD. 155 De meeste Indische beeldwerken verraden ongenoegzame ontwerp-kundige kennis, een omstandigheid, wegens door sommigen aan het menigvuldige baden en zalven, welke de omtrekken des lichaams verwijkt maakt, door anderen aan het oneindige aanhang van symbolen wordt toegegeven, welker gebruik den kunstenaar naar afzonderlijk van ziet een hoge klasse van gedachten te verheffen. Hoe dat ook zij, de schrijver van deze verhandeling heeft ongeklooeelijk meer achting voor de Indische kunst begonnen te voelen, nadat hij het uitgebreide beeldje van de zoogenoemde Poetri Dater heeft leeren kennen, welke tegen geen verhoudingen zondigt, in den algemenen aanleg en houding ongekroeld bevallig is, en in werkelijke behandeling een stugtheid vertoont, waarmee een Europese kunstenaar naast welke zwaar te werk gaan. Inderdaad ook, in die er geleerden en reizigers zijn, die op de Indische kunstwerken laag vallen, anderen verhelfen tot hoogste hetgeen zij gezien hebben, en wij kunnen. Zie zeer verfoeide oordeelvellingen bij boetiorr, Andeut. zu 14. Vtrks. üb. Archäol. p. 4; beck, Grundr. der Archäol. p. 29; welke zeggen HERDER en paull. a s. barthol. de Indische kunstwerken verachten, ondanks dat zij den ouden stijl niet anders, dan kleine mentale of houten beeldjes en tekenmateriaal op papier, hebben. Verder zeggen sommige, p. im maurische, Indisch Antiquariaad, verschil, stößt en lamme, p. loa, 169. Over het gepresene of gelaakte uit kleine tekeningen niet beoordeelen. Indien men voor Egyptische blokken plek in de oude - kundige verzamelingen wel en te recht eene plaats inruimt, moet men de Indische wezenlijke kunstwerken niet onbekend en zonder onderzoek laten zijn. Het kon nog van enig belang zijn voor de gehele Javaanse geschiedenis en kunst, niet te vorellen, tot welke hoorn des overvloeds de levensgrootte beelden behooren, welke aan de beeiden van Shri Bhavere en Ganesha zoo menigvuldig te bespeuren zijn. Wij wensen, dat de leden van de Eerste klas van het Instituut, en andere geleerde natuur-onderzoekers zich daarmee mogen bezig houden. Het gebrek aan ontleedkans jaiste omtrekken, en de vlaakheid en rondheid van het niet gefpiete vleesch, zijn aan onze stukken zeer zichtbaar, vooral aan de handen en voeten: echter, zodan zouden het den schrijver duinen, niet veel raeer in het oog lopend, dan aan vele Boedisten- of Dsjaina- beelden in het Oost-Indische Museum te Londen. De zitting van Bheireva heeft wel iets natuurlijks, indien men dezelfde, gelijk wij gedaan hebben, aan dronkenfit toerecht schrijft: anders niet. De kleine afgehoewene mensenhoofofd bij denzelfde, bet olifantshoofd van Ganefa en deszelfde lotusplant zijn zeer wel en meer natuurlijk bewerkt. Maar in alle de gedeelten der beide verdienen de werktuigelijke nauwkeurigheid en het gedeelde des kunstenares vele lof: men ziet de kleding en Geriatrische van den Ganefa. De beide, welke in Java tewerk, den meest Oost-Javaanse uithoek van Java, en die welke op Bali gevonden worden, zijn, volgens de getuigenis van Crawford, en van den heer Reinwardt, ten gevolg daarom is het, dat Crawford dezelfde aan eenieder godsdienst toeschrijft. Maar, terwijl wij naar de nadere bewijzen van dat gevoelen wachten, kennen wij de mondelinge getuigenis van den heer Reinwardt, die dezelfde vergelijkt bij een der beide van eenen, gewisse Indonesische tempelwachters, uit het Rafflesche, welke beeld zich thans in het museum te Leiden bevindt: en onder dat oogpunt kan de schrijver van deze verhandeling niets anders, dan de gemeende oordeel over de ruwe beelden. Hij moet er zelf bijvoegen, dat zulke voorwerpen naauwelijk zijn de beide kundigen behooren, vermits derzelver bewerking den natuurlijken vorm van den groven leenklomp slechts weinig gevoeld is. Van wat beter allooi, schoon nog altijd een leun, is het basrelief in het Leidse museum, welke een straatmeed Ramakerti voorstelt, en denkelijk van Jagoe bij Malang afkomstig is. Aan den grooten Bhrama, denkelijk van Singa-Sari, thans in dezelfde verzameling, is gebrek aan ontleedkunde zeer in het oog loopende: de banden zijn geheel misteekend, de lichaam is fleur, maar de gezichten zijn redelijk wel. Naast aan die beeld, in een opklimmende rei, doch ver beneden de Poetri Dedes, zou men de drie beelden kunnen doen volgen, waarover wij handelen. Diezelfde zullen, schoon van wat harderen steen en dus minder... Voici les notes critiques et corrections apportées à la copie éditoriale de cette publication. 158 C. J. C. REUV., OVER DRIE EVAANSEN. BECLOP AFT. II. § 9. minder beschreven, Tris wel overeenkomstig den vijl van meeste alle kleinere Javaanse ebeide, welke zich te Leyden bevinden, en van welke wij eenige op plaat Vll en VIII hebben medegedeeld. Deze aanmerkingen na tot een geheel brengende, befluiten wij met te zeggen, dat de beeiden gewis niet van het laagste en flechste tijdvak der Javaanse kunst zijn ; ook dat er wel op Java veel beter bewerk te vinden is; maar dat het, voor het tegenwoordige, nog volstrekt niet te geven valt, of deze beeiden ons al of niet de kunst voorstelden op die hoogte, welke dezelve bereikt had in het meest bloeiende tijdperk van den staat van Singasari. AANHANGSEL Javaanse ebeidwerken of legenden, welke van de Indische godenleer schijnen af te wijken. Om te onderzoeken, of er op Java ebeidwerk bestaat, dat niet Indisch is, dienen wij eerst een overzicht te nemen van den Javaanse geschriften fabelkring. Onze lezers zullen zijn Levden in zijn verhandeling over de Indo-Chinese talen (a) te Java , noch bij andere Volkeren van den Indischen Archipel , eigenlijk Indie levende, enige melding gemaakt. Ook geloof ik niet, dat er bij alle deze Volkeren andere geschriften voorhanden zijn, dan in de oudere of nieuwere plaatselijke talen en tongvallen: en dus geen Sanskrietsche Poerana's. Maar deze Poerana's worden op Java vervangen door andere legenden, hetzij in het Kawi, of in geleerde Javaansch, hetzij vervolgens in den hedendaagseen tongval: beide in maak of ongebonden taal. Elk van deze geschriften- 100 C. 3. C. BUBVENS, OVER DRIE Geschiedenis begint met een soort van cosmogonie of ten minste theogonie volgens de Javaanse begrippen; en gaat, bij wijze van aaneengeschaakt verhaal, over tot de opvolgers der goden, de eerste koningen van het een of andere der Javaanse rijken: want Java is nooit beenendig onder 46 afgelopen opperhoofd geweest. In hoeverre nu die geschiedenis in alle bijzonderheden van den inhoud, en in hunne titelen, gelijkwel het geval is, als de Sadjara, Radja - Djawa, Kanda of Pepakam en Manek-Maya, met gelijksoortige stammen op het vasteland van India al of niet overeenstemmen, kan niet dan door de ervarenste lezers van deze laatste, meestal onuitgegevene en zelfs on- vertaalde werken beoordeeld worden. — Doch de hoofdzaak komt hierop neer, dat Brama, Mahadeva (aldus schijnt te zijn) hier (1) De uitdrukking beenendig dient tot nauwkeuriger bepaling van het geveld door te lezen, ald. p. 189. (2) In Sadjara- Radja- Djawa onderscheidt men vrij duidelijk Raja en Java: dus is zulks denkbaar (geschiedenis) der verhalen van Java. (Zie dit boek in de drie eerste delen van het Statav. Gewattekap door vaniperen.) Kanda is, ook op het vasteland, de naam van een afdeeling der reden bij sommige Candi genoemd: zie Atlas. Ret, 1, p. 23, 385, 399, 459. Pepakam betekent mislukte oude geschiedenis: zie Atlas. /. p. 393; vgl. met //. p. 64. (Over de Kanda of Pepakam handelt Atlas. //. p. 373.) Manek-Majo wordt in het begin van het geschreven zelf, dat dien naam voert, de mens vertaald; Atlas. //. p. De schrijver (raffles, p. 5, niet * van Manek-Maja voor geheel plaatfelijk; zie nog een woord daarover, p. 373. JAVAANSCHE BEELDEN. AAN H. I. 161 hier besproken genoemd te worden, en Pisjnoe zoonen zijn van Sanjang Goeroe, of Batava Goeroe (welk hetzelfde betekent), en deze van Sanjang Toengal, en verder nog hoger op tot Adam toe: of wel in plaats van den hiergenoemden Sanjang Toengal wordt Sanjang Vifefa zonder verdere opklimming vermeld. Deze zelfde Javaanse leer is ook nog hedendaagsch in het naastgelegen eiland Bali (a) * waarheen de uit Java verdreven Indische godsdienst zijn zetel heeft gevestigd. Goeroe is de wel bekende man van meester, en als zoodanig door geheel Indië op het vasteland, op Ceylon (k) en op Java in meerdere of mindere maat gebruikelijk. Goeroe wordt toegepast zoo wel op de allerhoogste priesters, als op schoolmeesters, en op huisfijne onderwijzers. Zelfs heeten ouders Mahagoeroe, grote meester, ten opzichte van goede kinderen: een van de goeroe van zijn onderdanen; een beer. de goeroe van zijn bedienden. Batara betekent god in de taal van het eiland Bali (b); is eigenlijk hetzelfde als avatara, welk op het vasteland bijzonder voor een menschwording van de godheid gebruikt wordt. (a) Raffles, in Batav. Genootsch. I. Discours, p. 61,62; in zijn Java, II. p. ccxxxii. (b) Raffles, //. p, LXV. (c) Over de algemene betekenis, en over die van hoogepriester, zie dubois, //. 64—75. Over de schoolmeesters, goeroe in Hindustan in Miniature, IV. p. 112. (d) Raffles, //. p, LXV. X Digitaled door Google. Zoo zijn ook Sanjang, Sanjang IV Sefa, en Raja een ritueel van god in de oude taal van Java. Het laatste wordt ook van de goden in India gezegd, de zeer gebroedwijke titel is eens voorzegd. Sanjang Toengal, eindelijk, de naam van de vader van Batara Guru wil zeggen de grote en eenige. Waarschijnlijk hebben de verder opklimmende namen insgelijks hunne betekenis. Onder deze zinnebeidige wezens speelt Batara Guru altijd de voornaamste rol, en na hem Batara Visjnoe: Batara Guru wordt, wel is waar; door sommigen niet zonder goede redenen gehinderd voor Siva zelf (welke ook op het vasteland in India gespeeld in het geloof van zijn volgelingen de hoogste godheid is, en boven Visjnoe verheven); toch ook Vermoes toch ook Mahadeva (Siva) als zoon van Batara Guru, en dus als broeder van Visjnoe voorkomt, terwijl hij wel de waarheid is dat de Javaanse dichters hieromene wiffelen. De Crawf. Ind. Artkel. II. p. aao. Raffles. // p. 110. not. Alwwar nie de Maasvitch jaarboeken de Bitara van Madjapahit wordt vermeld. Bitara is gewoon Batara: gelijk onze Ganesa door de Javanen Bitara Gana genoemd wordt. Raffles. p. civ. (0 Crawf. Ind. Arch. II, p. 119, aanvullingen Javaanse Beeldboom. Aanhang I. 163 Deze opvolging nu van wezens, door blootgelegde gemeene delen gekend, en zonder bepaalde karakters (althans voor zover men weet) ; derzelver ouderdom en rang boven de goden van het vasteland, Vishnu en anderen, en de opklimming tot Adam, zijn een denkelijk latere vermenging van plaatselijke en zelfs ook den Mahometaanse godsdienst ontleende begrippen, met den Quilicheten fabelkring. Wat verder de wonderverhalen van de Javaanse vorsten, welke zich aan die theogonies aanpassen, althans voorzover ze verschillend van hen afstammen, moeten bevatten, zal wel van zelf spreken. Maar dat ook de echte Indische fabelkring in de Javaanse letterkunde diep was ingewoven, blijkt duidelijker niet de Indische heldendichten, welke nog steeds bij de Javanen bestaan, en zelfs het onderwerp uitmaken van de Wayang of toentuivertooningen. Wij zullen hier de twee voornaamste aanhalen: den Rama, en den Brata Yuda, beiden in het oude Javaanse kennismaken. Deze twee toch kormen overeen met de twee grote gedichten op het vasteland, den Ramayana, bevatten de wonderdame van Rama, een avataar van Vishnu. Over den Rama, zie Raffles, p. 387 en verder; over den Brata Yuda, zie daar p. 389, 410 en verder. De naam zal wellicht hetzelfde zijn als Mahabharata: volgens in de Ceylonse berichten wordt de oorlog van Ravana (het onderwerp van het andere gedicht, den Ravana) genoemd Rawana Yuda (Afstand. Res. VI, p. 49). X B Digitale door Google 10*4 C. f. C. REOGENS, OVER DRIJIK Vaststellen; een denkbeeldig verhaal van den grooten oorlog een oorlog om troonopvolging tussen de Koerosten en Pandava's, waarin de geschiedenis van Krishna, een andere avatar van Vishnu, een groot plaatsbekleedt. Maar, terwijl het conkel van het eerste gedeelte, Rama, even als in het oorspronkelijke voorbeeld, op Lanka (denkelijk Ceylon) geplaatst wordt, verraad men in het Brata Yudha het merkwaardige verloopen dat de gehele geschiedenis, welke in het Noordelijke Hindustan, aan de rivier de Dsjemna of Dsjumna hoort, met alle namen van plaatsen, personen en omringende gebieden, in het geloof des volks op Java wordt overgebracht, en ten gevolge daarvan geheele reeksen van Indiase voorwerpen in de Javaanse geschiedenis worden ingelascht. De oude geschiedenis van andere volkeren levert vaker voorbeelden op van een dergelijke overdracht: Perzisch werd niet minder door de Perzen, en niet minder door de Chal cen in Egypte, dan door de Grieken als hun landsman geëerd; maar een dergelijke strijd om de eigendom kan men zeggen, geen plaats had. (") Raffl., p. 413; //• P. tu JAVAANSCHE GEBIED. AANH. t. 16$ hebben, of beide de partijen moeten zien op een langdurig bezig en dagelijks gebruik der overleveringen kunnen beroepen. Met deze overtoepassing duurt de Javaanse kunst en omstandigheid in enig verband, dat de uitgepakte tempelengroep op Java — zijnde een verzameling van bijna vierhonderd op zichzelf staande kapellen, met enkele hoofdgebouwen, op de berg Praauw (0), nabij Pahalengan (welke men voor het toneel van den oorlog houdt) — nog heden ten dage de namen draagt van alle de helden, welke in het gedicht voorkomen, zodat aan elk van hen een dier kapellen, als tempel, wordt toegekend. Het is mogelijk, gelijk wij reeds zeiden, dat deze tempelgroep een Boedisten-anklag is, waarop de afbeelding van Braminische heldenbij ministerlijke schikking is toegelaten, of wel, waarop derzelvers namen verkeerdelijk worden toegepast. Ook kan, zij het gebouw Bramensch of van de Boedisten, de legende vader zijn dan het gebouw, en oorzaak gegeven hebben tot deszelfs aanleg. Doch ook indien de legende zelf een gevolg is uit het beschrijven van die tempeltjes ontstaan, en dus jonger, moet men daaruit blijken dat het gebouw een begraafplaats is, gelijk Raffles zulk een gebouw noemt. De Brahmanen hebben veel te grooten afkeer van de beelden, die een last opleggen aanbrengen, of mausoleums op te rekenen, en de Boedisten zullen, om de Brahmanische gebruiken volgen, niet het dus alleen van kapellen, die beiden toegewijd zijn. C. F. C. REGENBEEK, OVER GRIEF Volgens dat de Indische sabel-stam op Java uitgebreide wortelen heeft geschoken: en men vertelt, dat slechts enkele geringe Javaanse wijzigingen op die oorspronkelijke stam en wilde takken gebracht zijn geworden. Wanneer men nu dit onderzoek omtrent de gedenkstukken der kunst zo ver mogelijk uitbreidt, vindt men, dat dezelfde alle met de Indische kunstwerken overeenkomen. Wezenlijke afwijkingen van de Indische voorbeelden, enkel en alleen verklaarbaar, niet de plaatselijke sabels en overleveringen, hebben wij nog niet gevonden. Crawfurd heeft ons, zoals gezegd is, ten onregte een soort van Javaanse beeldwerk aan te nemen, met het Indische volksvertrek niet gemeen hebbende, en los van een nog ouderen inlandsche godsdienst afkomstig. Het enige onderscheid, dat ons voorkwam, is dit: dat sommige beeldwerken nog bekend zijn bij den Javaan onder dezelfde naam (doch een weinig bedorven), die dezelfde in den Indische sabelkring droegen: en dat andere beelden nieuwe namen uit de latere sabelgeschiedenis, of niet later bijgeloof, hebben gevangen. Laat ons enige voorbeelden doorlopen. 1. Het beeld van Durga te Brambanan, welke de Javanen noemen Loro Jonggrang. De naam wordt gezegd te betekenen de verhevene zieke moeder: dan de Javaanse legende, welke de reden van die vreemde naam bevat, is wel beloofd, maar niet medegedeeld door den heer Cornelius, aan wiens handwerk, denkelijk, zowel als ras. Digitized by Google JAVAANSCHt DEELSEN. AANH. I. 167 fles en mackbnzib, als de fchnjver van deze verbandeling , de kennis van de geheele omftandigheid te danken hebben Maar deze benaraing laat zieh zeer wel uitleggen aU flechts ee» ne verbastering van den eitel « aan Kali roeermalen gegeven, bij voorbeeld in de Malati Maikavai de groote moeder der na- tuur (*> 3. De namen van Bitora Cotta, Gana Singa Jaya, Singa Jaya alieen T of Kaja Demang , aan den Ganefa van Bramhanan gegeven, (r) zijn welligt gedeeltelijk titelt» In hec woord Gana ftraalt Ganefa (Gannis zoo als her roeermalen fchijnc ultgefpro- ken te worden) daidelijk door. Singha, leeuv, in het bijzonder gebruikelijk van de Boedisten -vorden van Ceylon, zagen wij reeda (i) voorkomen in de zamenftelling Sfagka.Sena, vorßelijke troon. Kaja Demang is een bekende drei («)- 3. Een fprekend voorbeeld daarentegen van het geven van nUuwe namen aan Indlfche beeiden meenen wij in het Leijdfche mofeoro te vinden, in het beeldje van de Poetri Beda, Dit ftnkje, van de uitmontendfte bewerking, die wij ooit aan Indisch beeidwerk, hetzlj te Londen of in oos vaderland , gezien heb. O) Raffe.. IL p, 14 } mackknzie , Jourtu to Brami, p, 1. (Bat ort. Gen, Vlh V), (*) Af, Res, X, p, 458. («) Raffe«, //., titelplaat, en p, 14. (d) Elf, 148, mJ (*). (0) Zie bij vol. ulamoi Desert, Vei, III, p. 94. 168 C. t. C. REUVENS, OVER DRIE hebben, is van Malaise afkomstig, en min voet (7 palm, 7 d. Nederlandse.) hoog Hetzelfde is geven den te gekozen raad een eeuwige veld, Jokko Loeloe genaamd, ongeveer anderhalve voet (4 pal) hoog, waaraan niets fraais te zien is, vertoonende negen ogen en zelfs enige kleine gaten in het aangezicht, doch welke niet is overgezonden. De hoofdinhoud der legende, welke wij in het volgende aanhangfel geheel zullen mededeelen, is deze: „dat genoemde Jokko Loeloe zoon was van Kiaay Bezaar Palaying, eenen Balinees (inwoner van het eiland Bali), en (lichter en opperhoofd van eenen kolonie op Java: dat hij als kind, volgens Indische gewoonte, was verloofd geworden aan de Poetri (of Prinses) Dedes, dochter van Hardi, koning van Medang Kemoelan: maar dat die bij uitstek schoone reisje met Jokko Loeloe, dien zij nooit gezien had, getrouwd zijnde, van zijn mismaaktheid eenen zoo grooten afkeer opvatte, dat zij zich verdronk, en dat Jokko Loeloe, het lijk vindende, haar voorbeeld volgde." Maar in dezelfde legende komen nog twee trekken voor, die eenen verwarring van legenden schijnen aan te duiden. „ Kiaay Bezaar Palaying, twijfelende, of niet de vrocht, waar- aan zijn vrouw zwanger was, het gevolg zou zijn van ontrouw, had haar voor spellender wijs gedreigd: dat, indien het kind, „ waarvan zij stond te bevallen, ongeveer zou zijn, hetzelfde voor de ge- (a) Poetra en Poetri, zoon en dochter in het Sanskriet, betekent in het Javaans bepaaldelijk vorstenzoon, en -dochter. Katalogus II. p. CXFUt. Digitized by Google JAVAANSCHE BEELDEN. ACHT. I. 10> „geboorte in waterzooke veranderen," en hij had er bijgevoegd, „dat, indien zij een meisje ter wereld bracht, hetzelfde „Si Dedas genoemd worden.** Zoo werd de bedreiging, als de voorafgaaf, is helaas verband niet het overige van het verhaal: het kind werd zeer wel geboren, en was niet een meisje, maar een jongen, Jokko Loeloe, Maar de bijna te gelijker uit geborene dochter van Hardt, waar- aan deze jongen verloofd werd, heette insgelijks Si Dedas, en wordt derhalve ook genoemd de Poetri Dedet.— Dedas, Dedit* Dedes,\% ontwijfelbaar een verkeerde spelling vanzia en hetzelfde woord: de hoogleeraar Reinwardt geeft Dedis op, als de gewone uitspraak. Het fraaie beeldje nu, de Poetri Dedes genoemd, is een jong zittend vrouwspeerson, met vele sieraden aangezeten, en omvatten- de, met de linkerarm, den kleed en bloem van een naast haar opgezette lotusplant. Deze lotus-plant heeft een onbekend sieraad boven op de bloem, ongeveer als bij raffle //. plaat a. »°. 4. Het kapsel van de Poetri is Braminensch; zij zit met de beenen kruislings over elkaar geflonken, en de banden hebben de bespikkelende hoeding van de Boedisten: welke drie attributen ook, vereenigd zijn bij raffles op de volgende plaat, n". 1. Alles is genoegzaam onge- schonden. Het lijkt nauwelijks twijfel, of het beeldje zelf een echte Indiase godin voor: naastdenkbeeldijk Laksjmi, de vrouw van Vishnu, doch samengevoegd uit Braminisch en Boedistisch er- dienst, gelijk meermalen, vooral op Java, voorkomt s» De («) Zie Salt, Bombay Trans. I. >/2i48 Vervolg; zie hierboven, */. 133. De geheele legende komt ons dus voor, een late volksverbeelding te zijn, gemaakt van dingen niet slechts betreffend beide: elk gedeelte van welke legende ook natuurlijk laat verklaren. Gezien in den roker gevorderden lijst der maatschappij de wereld een natuurlijken trek heeft tot romans en tooneelvertoningen, waarbij het onderwerp is bloeiende jeugd, leven en huwelijk; zodat ook ongekund vervallen volkeren in die zelfde menselijke aandoeningen gewoonlijk de afstigging der beeldwerken van hun roep beïnaamde voorouders. Aldus verhalen of verdichten de Arabische schrijvers over Aegypte, dat er al tegenwoordig van de groote Sphinx, die zij voor het beeld van eenen vorst houden, op eenen zekeren afstand, weelder een griottenbeeld van gelijke hoogte bestaan heeft, des vorsten bijna voorstelende de welke samen in Oosterse zeden en verhalen genoegzaam gelijk staat met die van zijn gemalin. Niet minder zien de boeren, in onze noordelijke streken van Europa, in de groeve ruwe stenen der hunebedden, dan eens een gezelschap van jonge dertig en eenen bruid en bruidsgenoegen, met nens gezelschap, welke onder kerkhof in de veiling gingen dan ca, en tot hunne straf verweend zijnd dan weduwe. En Aldus in Derbyshire, in Engeland, de Archieven Brit. vol IX, p. 97, staat voorgesteld, uit de Archieven Brit. genoemd, doch door verzuim niet opgetekend, wil zich thans bij herhaling nazoenken niet weder laten vinden. Inmiddels ziet men andere stenen, welke bruilen en bruiloftsen genaamd worden, opgegeven, doch minder gelukkig verklaard, in hetzelfde deel, p. 358. De taart komt met ons Indiaansch beeldje overeen, een blonde, die, volgens de beschrijving, trots was, een wens deed, die met haar broedergemeenschap en gezelschap van stenen te vullen. Die wens werd terstond vervuld, wat voor een taart dan ook een gelukkige afloop had. Het nieuwe en geschatte aanzicht van de andere standbeelden, het beeld Jiirfo genaamd, welk aanzicht uit de beschrijving van de heer monniksgewaad op re maken kon, kan insgelijks aanleiding geven, om die uit te leggen als het beeld van een misbakken man, met wie de Patriarch Joods moest trouwen. Dan vermits dat beeld veel kleiner is, zat het hoogstwaarschijnlijk een godenbeeld te zijn, dat in eenig ander gedeelte van denzelfden tempel, of heiligen omtrek, en geenszins in eenige symmetrie met dat vrouwenbeeld gelegen had. Wij zouden verdelgissen, dat de Lotus, een bekende waterplant, de oorsprong zou zijn, loo wel van het verhaal der bedreiging, dat het kind zou de geest in water zou veranderen. In de eenheidslegende, als in de andere, van de geheele geschiedenis van het verdrinken in eenen tijger. En vermits wij reeds (W. 103) hebben aangetoond, hoe menigmaal de taart op allerlei bescheiden te Malang voorkomt, voegen wij er bij, dat waarschijnlijk ook het kleinere standbeeld, de Jokko Leeloe, met eenen lotus zal voorgesteld zijn. Wel is waar moeten wij betuigen, die ingewikkelde kluwen, Y t Digitaled by Google C. J. C. RIJSTVELD, OVER BRIEF Nee, opzicht tot den naam van de persoon van den Dallneet, Aziatisch Palanding, en zijn zoon Joe, niet te hebben kunnen ontwarren; maar daarentegen is de naam van Hardi vrij duidelijker, en een nader bewijs voor onze gissingen. Ardj, of Hardi Kafuman, en diens volger Hardi Wijaja, koning van Medang Kamelang, zit in de Javaanse geschiedenisverhalen, verzameld en in orde gebracht door den gewezen regent van Demak, befaamd als voorzieningen, aan wier naam en leeftijd bet gebeugd van den grootsten bloei der beeldende kunsten en der bouwfelen van de uitgestrekte tempels van Borobudur en Prambanan verbonden is. Dit volksgeloof schijnt zeer algemeen verspreid te zijn. Hetzelfde is ook in het eerste van de drie verschillende inlandse geschiedverhalen, door Raffles medegedeeld, dat van den tegenwoordigen Soemohoenan, te vinden. In dit handschrift, toch, waarin het rijk van Medang Kamelang slechts met een woord vermeld wordt, is echter de stichting der tempels van Prambanan onmiddellijk na de vermelding van het genoemde rijk geplaatst. En hierbij moet men nog de aanmerking voegen, dat Raf. p. 70. Het is verder, met opzigt tot ons onderwerp, onverklikkelijk, or het lang ververfd Medang Kamoelang in de bouwvalken van het district van Wirafabi, daar wel in die van Brambanan te richten. JAVAANSCH HEELDEN. AANH. I. 173 dat, in alle de drie laatstgenoemde bronnen, de eigenlijke geschiedenis van Java, wanneer de veroveraars uit het vasteland er niet ingemengd worden, eerst het rijk van Medang Kameelang aanviert. Die alles dan te zamen nemende, is het natuurlijk, dat de verzonnen legende alleen twee delen beidewerk, waarvan het eigenlijke geheugen was verloren gegaan, aan de bekende tijdvak van den bloei der kunst, aan de eeuw der vorsten van Medang Kameelang, zich aangeknoopt geworden. De persoon van Kiamat Bezaar Palayang zoude in andere opzichten een historische persoon kunnen zijn, en die zoude op Bali, van waar hij gezegd wordt afkomstig te zijn, onderzocht moeten worden. Misschien komt hij ook wel voor in de tooneelvertoningen. Maar voor zover de uitlegging van de twee bestaande beeldjes betreft, gelooven wij de onwaarheid der legende tot een grote waarschijnlijkheid te hebben gebracht. De naam zelfs van Dedes, door de hedendaagse Javaan aan de schoone Poetri gegeven, is zeer denkbaar uit den kring van zijn eigen gedachten genomen. Dedes, indien men het raadsel vertaald mag, betekent mutkut f» Laat zijn. Beide gevoelens worden steeds gehouden: het laatstgenoemde zelfs in beide de genoemde Geschiedenissen (Rap. p. 84, en 69, 70: waar de twee namen Ichinen verward te worden). Maar kapkels zegt dat die oude landen met meer overtuiging en volgens plaatselijke overleveringen in Wirafabi te plaatsen (p. 53) : en die niet ver van Alang, overeenkomstig met onze legende. Rap. p. 90. Laar ons thans nog verdere voorbeelden van gelijken aard doorlopen. Er wordt gezegd, dat men nog heden op Bali beelden maakt van de plaatselijke goden, Batara Toengal, Batara Golong en anderen. Maar dit bericht is afkomstig van eenen Mahometaan (0), dus van den belijder van eenen godsdienst, die, evenals de Joodse, volgens de leer der Rabbinen, alle kennis van bestanden kent bij zijn volgelingen verdooft. Indien er in het gehalede bericht iets waars is, denken wij, ten minste, dat de Mahometaan eenen verkeerden naakt aan de beelden zal gegeven hebben. Batara Toengal is, volgens de Kanda, onzichtbaar, en wordt dat, in de Javaanse toonellemarionetten, Geëerd door een zon, of een lichtglazuur voorgesteld (1). Wij vinden bij horstbeeld een basrelief van Jagat in het Malangse verbeeld, eenen strijd tussen beschafde mensen en Raksasas verbeeldende en eenige stukken van dergelijken Inboud, misgezogen wel van zelfde gebouw, bevinden zich in het Leidse Museum. Raksasa nu zijn, in de plaatselijke Javaanse overleveringen, de oude bewaarders van Java. Maar in de ons behandelde uitrekfels uit den Indische Romans aan de ene Mahabharata komen dezelfde wezens ook zoo menigvuldige malen voor, dat deze op Java niet oorspronkelijk te hoogen behooren. Die basreliefs zullen dus uit den Ramayana of een ander epos genomen zijn. 6. Ook spreekt rapport van een beeld te Madjapah, door de hedendaagse Javanen, Menak Jingga genoemd. Deze Menak Jingga is bekend in de geschiedenis van Madjapah als een opperhoofd van Balambangan, een mismaakten mensch, die op de band van zekere princess van Madjapah aanvraag maakte: dat is aan zodanig een der rassen geliefde onderwerpen der vajatiga, of tooneel - marionetten. Maar zolang ons geen afteekening van het aldus genoemde beeld onder de ogen zakt, zullen wij de waarschijnlijkheid van die benaming op dezelfde lijn houden met die van onze Portugees Dedes, en dan denken, dat die Menak Jingga een verdoopt Indisch beeld is. 7. Dan het zevende voorbeeld, welk mij te voren meer in twijfel bracht, is het basrelief genomen van de twaalfde plaat in het tweede deel van rapporten, "q . 7. Hetzelfde behoort tot den ruwen tempel van Soemera, op den berg Lamas. Rapport hierover is niet een stuk der beeldwerken uitgelegd, maar hetzelfde is Egyptische voorstellingen. 8. Rapport p. 55, beschrijft hetzelfde als een standbeeld, schuinvaste aanleunende tegen een gedenkbeeld. Daar men dit stuk echter geen standbeeld kan noemen, toont men geen enkele verwachting onder te vinden in de opgaven der plaat vorm en de verscheidene stoken van gemeende plaat. Onder de verbalen, welke het aanstaan hebben van geheel en al plaatselijk te zijn, behoort, in de aardse plaats, dat, waarmede de Javaanse geschiedenis aanvangt, betreffende Prabu Jayabaya, eerstenteen koning van Giling Wesi op Java: welk, met eenig verfchil van uitbreiding en voordragt van sommige omstandigheden, door van iperen uit de Sajjara Radya Djawa, en door raffels uit de Kanda y wordt hergebragt. Het gedeelte van dat verhaal, waarop het hier scheen aan te komen, is de strijd van Prabu Jayabaya met Pijnoe, en deszelfs overwinning en ten dood brenging door die godheid. Prabu Jayabaya had natuurlijk (gelijk de Thebaanse Sphinx) het voorrecht van niet te kunnen overwinnen, behalve wanneer men zijn raadvol raadde: en dan nog allen op zeker wijze ten dood te kunnen worden gebracht. Maar Pijnoe wist, door middel van een spion, beide zijne geheimen uit te voren, en herdus ten onder te brengen. Nu is het duidelijk, dat, in de bovenste der drie reijen met beeldwerk van het gemeende barrelief, het beeldje, op het hoofd der langgerekte banden, een godheid voorstelt: welk denkbeeld men heeft uitgedrukt, door achter dit figuur den omtrek van zulk een fijnen ruggezet te tekenen, als gewoonlijk aan de beelden der. Digitized by Google JAVAANSCHE BEELDEN. AANHANG. I. 177 Indische godheden te zien is, (bij voorbeeld bij Raffles pl. 18): en boeken dat het een hoofd met vier armen en de vleugel op het hoofd der flank, zijn kenmerken van Vishnu (b). Het (cheen duel, dat op de bovenste reis van Watoe Goeong voor Vishnu vindt, en wel zo als hij in de kanda beschreven wordt, met de bhasta of beschrijving des lands in de hand, bezig het raadsveld voor te stellen; dat eerst op de tweede reis de leeuw, zijnde volgens de kanda een raksasa, doch die hier als een aap afgebeeld zijn, het raadsveld uit Watou Goeong zelf uithoorde; welke soort van onzekerheid in de tijdsopvolging den kunstenaar naar wel veroorloofd kan wezen: en dat op de derde reis Vishnu, en zijn zoon Sri Ghat, den koning ter dood brengen, door zijne beide armen van een te rukken, welk het enige tovermiddel was om hem het leven te benemen. Zoo schoon schijnend als wellicht deze interpretatie was, zo zeer is het toch vermoedelijk geworden, dat zij de waarheid onthulde, een nader onderzoek ons heeft doen zien, dat bijna alle van dezen tempel zijn te zien tot Vishnu, en tot de geschiedenis van Rama, een avataar van Vishnu, terugbrengen. Wij zullen dit nader aantonen in het volgende. Wanneer men na dit verband in acht neemt, en daarbij bedenkt, dat het flechet bij 0») Vij een dergelijke verschijning van Vishnu in de purana's p, 299, (b) De Hand Sesh-naga is vooral een kenmerk van Vishnu (pandava /. p, 236, 399) echter meestal zevenhoofdig of met zeer veel kronkelen afgebeeld tt. - 178 C. F. C. RUSSENS, OUDHINDISCHE bij beschrijving is, dat wij den aap op de tweede reis voor den leeuw hebben gespeculeerd, waarvoor eigenlijk geen genoegzame reden was; en dat de gewaande Watou-Goeong op de derde reis, ook wel degelijk een zijden haartje voor eenen aap kenbaar is, dan zal men, in dit reliëf veel sneller enkele toonelen uit den Ramayana herkennen. Boven aan dat Vishnu denkelijk met Rama: (want de avataren worden wel eens van de godheid zelf onderfiguren genoemd): op de tweede reis ziet men den sterke aap Hanumant (het leger van Rama bestaat, in dat mythologische heldendicht, uit apen) als gezant van zijn beer in gesprek ziend met den. Het voornaamste, waarop het aankomt, zijn de grootere omstreken. POLIËR, p. 177. BALDAUS, bl. 83; POLIËR, p. 367 of 370. Baldäus, W. 82; volume, p. 360. Digitized by Google JAVAANSCH HEELDEN AANHANG I. 179 Kenmerken van het raften en de kenmerken (symbole) der meest in het dagloopende personen: en deze meenen wij, zowel in die als in alle de bewuste eedwerken van den tempel van SukareWE te hebben waargenomen, en verder, in gemelde Aanhangsel met enige waarachtigheid te kunnen bewijzen. Deze voorbeelden zijn van Javaanse, niet Ingehuize eedwerken, verwerpende, als waarvan sommige stammen op verkreerde namen hun door den hedendaagse Javaan gegeven, andere door mannen in bond den Europeaanse nitlegger hecht weinig in twijfel kunnen brengen, en verder het aantal platen van raffles en crawford overziende, waarvan verre de meeste teer bekend, andere minder bekend doch niet betwiste personen der Islam; fabrieke voorstellen, die wij in het Aanhangsel hopen uit te leggen; befluikt wij met te zeggen, dat alle Javaanse eedwerken, waarvan ons afbeeldingen onder het Oeg zijn gekomen, met den echt-Indischen tempel gemerkt zijn. AANHANGSEL Nº II Javaanse legende omtrent het beeldje, Poetri Dedes genaamd. Vertaling der missie van den hoge monnereau, Admiraal Keuzendet aan den Hoogeweer Rijneveld, Directeur van Landbouw, Kunsten en Wetenschappen op Java. (Mei 1819.) "Deze geschiedenis, welke de oude Javanen van twee eeuwen in onderons bezien hadden geven, staat in de Javaanse taal geschreven, en door den Raden Bepatti en Hoofd van hier, breedvoerig verhandeld, neem ik de vrijheid nevens deze UED. aan te bieden." "Het een beeld wordt Poetri Dedes genoemd, en is zeer fraai, fijn en kunstig gewerkt; hetzelve heeft niets anrups, maar overtreft vele hedendaagse beeldhouwkunsten; het zit net de vroegen over de dijlen gefallen, zoo dat de bal van den voet boven ligt, en is van het hoofd tot het pedesdal, waarop hetzelve zit, circa twee en een half voet hoog, alles is fierlijk en wel geproportioneerd. "Het tweede beeld is Joko Loelo genoemd, en heeft niets fraais noch fierljk, en van veel grovere composities in vergelijking van het eerste; en is niet hooger dan circa een en een half voet, en aan de band veel beschadigd, vernoemende maar een oog en eenige kleine gaten in het gezicht, en hebben: zoo als ook in de historie voorkomt: "dat namelijk Joko Loelo met de Poetri Dedes zoodanig getrouwd waren, voor zodat elkander gezien hadden; dat de Poetri schoon en beminnelijk was, en Joko Loelo door de pokken het linkere oog had verloren, en door dezelve zeer getekend was." "Dat de Poetri, baron met een blik van afkeuring, ontstelde, en gevoelde het zwaarste harteleed om met een man, welke haar afzichtelijk voorkwam, te moeten leven; en besloot, zich liever zelf van het leven te berooven, zooals zij dan ook deed met in een vijver te springen, en zich aldaar — een verdrietig leven benaming." "Joko Loelo, die, zoo min als iemand, wist waar de Poetri was, ging haar zoeken, en vond haar reeds dood in den vijver. 