title: Spinoza
creator: Berthold Auerbach
text: »Waarom geeft men 'tmij dan niet?" zeide hijopkalmen 33 toon. »Ik ben immers priester ; kom , wasch mijne banden ; nu ben ik onrein, maar dan wil ik het gaaime ontvangen/* Ik begaf mij naar den inquisiteur en deelde hem mede, dat Jeronimö wel is waar nog altijd wat verward in zijn hoofd was, doch nu zelf naar het heilig avondmaal ver- langde. De inquisiteur liet daarop de gansche orde sa- menkomen , en toen al de priesters den langen gang dportrokken met het gewijde vaatwerk en den aangrijpenden treurzang, zong Jeronimö luidkeels mede en zelfs toen deze geeindigd was, bleef hij met gevouwen handen het de profundis clamavi zingen. Daarop rukte hij zijne handen schielijk uiteen, legde ze op zijn hoofd en zong in het Hebreeuwsch: »Heilig! Heilig 1 Heilig I Adonaj Zebaoth! (Jehova, God der heirscharen). -i^Ave Maria gratiä ple- na,'' mompelde hij vervolgens werktuigelijk en nog altijd in dezelfde houding. De inquisiteur nam dit oogenblik waar, om hem de hostie toe te dienen, die hij gretig tot zieh nam. »De kelk! Geef mij. den kelkl" riep hij, »ik ben immers priester!" De inquisiteur reikte hem dezen toe, en hij sloeg er beide handen krampachtig om heen, terwijl hij er den joodschen sabbatszegen over uitsprak. Toen richtte hij zieh met het laatste overblijfsel zijner krachten in het bed op en stond daar in zijn gansche huiveringwekkende gedaante voor ons, roepende: »Op Gideon! Verbrijzelt de kruiken! Brand! Brand!" Hij bracht den kelk aan de lippen, wierp hem tegen den muur, dat de glasscherven rinkelden, zakte ineen en — was dood." Hier zweeg de spreker. Hij streck met de hand over de oogen en trad op het venster toe. Niemand waagde I. 3* 34 het, een woord te uiten; wie kon de rechte uitdrukking vinden voor hetgeen er in zijne ziel omging? Doodsche stilte heerschte in het vertrek. Eindelijk nam Casseres zijn pkats aan de tafel weer in en ging met zijn verhaal voort : »De was half bewusteloos naast Jeronimo's legerstede neergezonken ; de kelk lag bij mij, de wijn stroomde over den grond. De durfde mij niet qprichten, uit vrees, dat mijn blik het eerst dien van mijn beul zou ontmoeten. »Sta op!" dus sprak een ruwe stem mij aan. De gehoor- zaamde; de inquisiteur stond v66r mij; al de monniken waren vertrokken. »Hoe heet ge?" vroeg hij barsch. De weifelde: zou ik al dan niet mijn waren naam opgeven? Misschien was hij dezen al op het spoor gekomen en zou een leugen mij nog wreeder dood doen sterven. Zoo zeide ik dus de waarheid. Hij vroeg naar een getuige. »Hier kent niemand mij," antwoordde ik, »maar mijn zwager, don Juan Malveda te Cordova, kan mijn getuigenis beves- tigen, dat die Casseres, in wiens woning te Segovia de inquisitie hare eerste zitting heeft gehouden, mijn voorvader is." De weet eigenlijk niet, hoe ik den moed heb gehad, op dat beslissend oogenblik aldus tot den inquisiteur te spreken. »Zweer mij," zeide hij, na een lange, onbe- schrijfelijk pijnlijke stilte, »neen, zweer niet, maar weet, dat als ge een tittel of jota van datgene, wat ge hier gezien hebt, over uw lippen laat komen, gij met uwe beide kinderen uw leven op den brandstapel verliest. Gij zijt in mijne macht, ik houd u met onzichtbare koorden gebenden , ontsnappen kunt ge mij niet." — Hierop gaf hij een dienenden broeder bevel, de poort van het gebouw voor mij te ontsluiten. 35 Als wij de geschiedenis van den profeet Jona in letter- lijken zin mögen opvatten, moet het hem, toen hij door het zeemonster werd uitgespuwd, te moede zijn geweest als mij op dat oogenblik. Die huiveringwekkende treurzang klonk mij nog altijd in de ooren en toch was alles stil om mij heen. Ik was angstig en gejaagd ; alles kwam mij even geheimzinnig voor, iedere struik, waarover het maanlicht heengleed, scheen mij te wenken, spoed te maken. Onrust en vermoeidheid benamen mij bijna het denkvermogen en niemand, niemand in het rond, bij wien ik troost en moed kon putten! — Daar zag ik omhoog naar het flikkerend sterrenheir — God, de God der legerscharen, was ook mij nabij en mijn gansche ziel verdiepte zieh in het gebed tot den AUerhoogste. Ik kwam eindelijk in de herberg aan, waar ik mijn paard op stal had gelaten, zadelde dit en reed spoorslags heen. De maan was achter de wölken verdwenen en alleen het matte schijnsel der sterren verlichtte mijn eenzamen weg. Zelfs het paard scheen door onzichtbare zweepslagen voort- gedreven te worden; het snoof en schuimbekte en rende voort in wilde vaart. Misschien, dacht ik, is de ziel van een vergramden vijand der joden, misschien wel de ziel van den overleden grootinquisiteur zelf in het dier gevaren en nu veroordeeld, mij buiten het bereik mijner vijanden te brengen. Soms, als het den kop naar mij omwendde en mij met zijn vurige oogen aanzag, scheen het tot mij te zdggen: boet ik mijn vroeger leven niet voldoende? Ik was bijna bevreesd voor mijn eigen schaduw, die längs rotsen en struikgewas voorbijvloog en drukte mijn paard de sporen nog dieper in de zijden. — Gij, die in vrijheid 3* 36 zijt geboren en u in vrijheid beweegt, gij kunt u geen denkbeeld maken van de gewaarwordingen , die in zulke oogenblikken de ziel vaneenrijten : de aarde lost zieh in ijdele dampen op, de hemel is verdwenen en alle schrik- beelden en spookgeschiedenissen , die wij ooit in onzen geest hebben opgenomen, worden dan bij ons verlevendigd. Indien er een wonder gebeurde, zouden wij het zonder eenige verbazing aanzien, want alles is een wonder, alles is onbegrijpelijk geworden — en ons eigen leven nog het onbegrijpelijkst. Uitgeput kwam ik te Cordova bij mijne zuster aan; eerst in hare omgeving durfde ik weer vrij ademhalen. Toen ik den volgenden morgen in den stal naar mijn paard ging zien, lag het dood op den grond; zijn groote oogen staarden mij nog even akelig aan als den vorigen avond. Met een frisch Andalusisch ros van mijn zwager, zette ik de reis voort. Ik nam afscheid van mijne zuster, doch ik durfde haar niet zeggen, dat we elkaar niet zouden wederzien. — In mijne woonplaats te- ruggekeerd, had ik echter alle gevoel van rust en veiligheid voor goed verloren. In lederen vriend, die mij hartelijk welkom heette, in lederen vreemde, dien ik op straat ontmoette, meende ik een afgezant te zien van die moor- denaarsbende , die zieh een rechtbank noemt; ieder droeg onder zijn mantel , dacht mij , die bloedroode / op zijn borst. Mijn vroegere onbezorgdheid was geweken; angst en wantrouwen vervulden slechts mijn gemoed. Daarbij kwam nog , dat mij altijd , hetzij ik waakte of sliep , Jero- nimo's beeld voor den geest stond; gij ook, sprak een stem in mijn binnenste, gij ook loopt gevaar zulk een dood te sterven, verlaten door uw God, dien gij uit laf- 37 hartigheid hebt verzaakt, terwijl ge heen en weder dob- berdet tusschen waarheid en huichelarij. Ik verkocht al wat ik bezat en maakte mij niet zonder groot gevaar uit de voeten, daar niemand, zooals gij weet, Spanje zonder bijzondere vergunning des konings vertaten mag. Ik zond mijne kinderen längs verschillende omwegen vooruit; zij z^n nu te Leiden, doch de volgende week hoop ik hen hier te halen. Wilde ik u alles verteilen wat ik heb uit- gestaan, eer ik hier ben gekomen, dan zou ik morgen ochtend nog niet zijn uitgepraat; 't is echter al laat en we blijven immers nog eenige dagen bij elkander." »Ja, de kaarsen zijn ook bijna geheel opgebrand en morgen is 't de zesde Ijar, dan moeten we vroeg opstaan," zeide de gastheer. En allen begaven zieh te rüsten. Even aangenaam en gezellig als een joodsche woning er vrijdagsavonds bij gelegenheid van een feestelijke samen- komst uitziet, een even somberen en zelfs huiveringwek- kenden indruk maakt zij na afloop daarvan. De zeven kaarsen branden langzaam op in het ledig geworden ver- trek en een zonderling gevoel bekruipt ons bij de gedachte, hoe het eene licht na het andere uitgaat en alles eindelijk in diepe duistemis gehuld is. De wet verbiedt namelijk, op sabbat een licht uit te blusschen af het aan te steken en in de hand te nemen. In het hoekhuis op den Burgwal zocht ieder in het donker zijne legerstede op, doch de schrikwekkende ver- balen van den vreemdeling hielden allen nog een geruime poos uit den slaap. De oude Chaje sliep reeds lang en droomde juist van Mirjam's bruiloft en van de gewichtige rol, die zijzelve 38 hierbij speelde , toen deze , die de kamer met haar deelde, haar bij den arm wakker schudde. »Wat is 't? Wat is *t?" vroeg Chaje verschrikt, zieh de oogen uitwrijvende. »Gij snurkt zoö hard en praat zoo in den slaap, dat ik er angstig van word,'* antwoordde Mirjam, maar in den grond van de zaak was 't een andere vrees, die haar, aandreef om de slaapster te wekken. In de diepe duistemis meende ze elk oogenblik den geest van haar oom op haar te zien afkomen en poogde nu door spreken dien angst te verdrijven. C3iaje vertelde nu haar droom; »'t was Jam- mer dat zij wakker was geworden," zeide zij. Ze watertandde nog van al de lekkere gerechten, die bij de bruiloft waren rondgediend. »Ik zat naast den bruigom met mijn gouden ketting om en roodzijden japon aan," besloot zij haar verhaal ; »ja, lach maar vrij : wat iemand in den nacht van vrijdag op saterdag droomt, komt even zeker uit, als het nu sabbat over de geheele wereld is." Mirjam was blijde, dat Chaje zoo spraakzaam was; hare opgewonden zenuwen kwamen hierdoor eenigszins tot bedaren. »En hoe zag mijn bruigom er uit ?" vroeg zij , terwijl ze het hoofdje op de kussens vlijde. Ongelukkig wist Chaje zieh dit niet goed te herinneren , maar hoe hij ge- kleed was en wat hij met haar gesproken had en wat alle gasten gezegd hadden — dat alles kon ze haarklein ver- teilen. Zij praatte nog , toen het jonge meisje al lang sliep. En zeker droomde Mirjam niet van geesten en spoken» want toen ze den volgenden morgen wakker werd, trok zij schielijk de deken over het hoofd, sloot nogmaals de oogen en deed al haar best , haar droom verder te droomen. Niet ZOO opgeruimd was Baruch ontwaakt. Ook hij had 39 met luid kloppend hart zijn slaapvertrek opgezocht, doch ZOO al de schim van zijn oom hem hieir niet in de duis- temis was versehenen, toch had hij te strijden met een geest, die hem met diepen schrik vervulde en loodzwaar op de borst drukte. Met luider stem en uit het diepst zijns harten sprak Baruch zijn avondgebed , terwijl hij een bijzon- deren nadruk legde op het bezweringsformulier, dat hij drie malen herhaalde : »In naam van Jehova , van den God Israels, aan mijne rechterhand Michael, aan mijne linkerhand Gabriel, vöör mij Uriel, achter mij Raphael en boven mijn hoofd Schechinath-El (de heilige geest)." — Hij verborg zijn gelaat in de kussens en drukte de oogen dicht, doch was te diep ontroerd , om vooreerst den slaap te vatten, Hij had slechts weinige uren rust genoten , toen zijn vader hepi te midden van een verwarden droom wak- ker riep , daar het tijd was , naar de Synagoge te gaan. VIERDE HOOFDSTUK. DE SYNAGOGE. Nog lag een lichte nevel over de Straten der stad Am- sterdam uitgebreid en was het woord Jakobshuis, dat met vergulde Hebreeuwsche letters boven den ingang d^r Sy- nagoge op den burgwal prijkte , siechts flauw zichtbaar , toen reeds een groot aantal mannen en vrouwen zieh tus- schen de zeven zuilen verdrong, die den ingang tot de syncigoge vormden. Ook Baruch , zijn vader en hun gcist bevonden zieh onder de menigte. Binnentredende , stapte ieder op een der twee groote marmeren schalen toe , die nevens de beide deurposten waren aangebracht, draaide de koperen kraan van den waterbak öpen en waschte zieh de banden ; Baruch nam hierbij het voorschrift van den Talmud trouw in acht , om zieh eerst de rechterhand te wasschen. Vervolgens ging men drie trappen af. ledere Sy- nagoge moet namelijk in de diepte gebouwd zijn , omdat er geschreven Staat : »Uit de diepten roep ik tot u , o Heer!" (Ps. 130, i). Daarop legde ieder der aanwezenden een grooten wollen doek met een rand van drie blauwe strepen en aan de vier hoeken met franje omzoomd , over 41 <le schouders ; de vroomsten onder hen , tot wier getal Baruch ook behoorde , bedekten hiermede ook den hoed. »Hoe schoon zijn uwe tenten , o Jakob; uwe woningen, o Israel!" (Numeri, 24, 5) zong een goed geoefend koor van knapen ; en hier althans waren deze woorden geen ijdele Uank, want het eenvoudig, in verheven stijl opgetrokken gebouw was fraai versierd. In het ruimste ge- deelte, tegen de oostzijde , waar eens de heilige stad Jeru- salem heeft gestaan , en waarheen de jood , wanneer hij bidt , zijn aangezicht keert , hielden twee steenen leeuwen de tafeis vast, waarop de tien geboden gegrift waren. Zij stonden boven de heilige arke , waar de rollen der wet bewaard werden , terwijl daaromheen in een halven cirkel bloeiende amandel- en citroenboomen in bont beschilderde houten bakken waren aangebracht. Want sedert de joden uit hun Spaansch vaderland verdreven waren , liet men elk jaar boomen , die de verandering van lucht konden verdragen , met een klomp vaderlandsche aarde , waarin zij wortel had- den geschoten , uit het roomsch-catholieke schiereiland over- komen en versierde hiermede de synagoge, opdat men zieh, zij 't slechts eenige uren , in de zoo dierbare beemden zou kunnen verplaatsen. Het uitvoerig morgengebed , dat de voorganger met luider stem uitsprak , bood aan ieder ruim- schoots gelegenheid tot rondzien en opmerken ; doch toen hij eindelijk het Israelitisch geloofsformulier (Deut. 6 , 3) aanhief , viel de gansche gemeente met vromen ijver in. Het was geen welluidend, zoetvloeiend gezang ; het geheele gebouw weergalmde als van woest veldgeschreeuw ; het was immers hun oorlogskreet , waarmede zij het leven en den dood duizend malen ten onder brachten : Hoor, Israel , 42 Jehova, onze God, is een eenig God ! 't Was , alsof elks geest zieh met geweld trachtte in te denken in het onnaspeurlijk bestaan der Godheid. Ook Baruch drukte zijn sidderende oogleden toe en balde zijn banden krampachtig ; een heilige opgewondenheid maakte zieh van hem meester en zijn geest verhief zieh als het wäre boven het stof. Met opgeheven aangezieht sprak hij de woorden uit , terwijl hij , naar het voorsehrift der oude wijzen , alle rampen en gevaren voor het oog zijns geestes liet voorbijgaan , waarmede hij vol- gaame bereid was , zijn geloof aan den eenigen God te be- zegelen. Door deze vrome overpeinzingen voelde hij zijne ziel als met hemelsehen dauw gedrenkt. — Na afloop van het morgengebed werden de beide vleugeldeuren der heilige arke geopend. De rollen der wet, in broeaat gewikkeld en rijk met verguldsel en edelsteenen versierd , trokken aller blikken tot zieh en op deze heilige piek noemden de drie aanzienlijkste leden der gemeente aehtereenvolgens de namen der steden en landen op , waar joden ter wille van het geloof hun leven hadden gelaten ; de martelaars , die zieh het meest hadden onderseheiden , werden afeonderlijk ver- meld en eindelijk werd ook de lijst der afgestorvenen van het laatste jaar afgelezen. Raehel Spinoza was eene der eersten van deze; haar naam werd met eere genoemd en tevens melding gemaakt van het aanzienlijk legaat, dat zij aan de Talmudsehool »de Kroon der Wet" had nagela- ten. Met weemoedige blikken zag Barueh zijn vader aan ; in de herinnering zijner jmoeder mengde zieh ook de ge- daehte aan hare raadselaehtige Moorsehe afkomst. — De heilige arke werd nu wederom gesloten en rabbi Isaäk Aboab trad voor het altaar , dat in het midden der syna- 43 goge stond. Hij was een mager, pokdalig mannetje met een hoog voorhoofd , uitpuilende grijze oogen en een rooden baard, die wangen en kin bedekte. »AI ga ik door een dal van schaduwen des doods , ik vrees geen kwaad ; want Gij zijt met mij ; uw stok en uw staf, die vertroosten mij," (Ps. Rabbi Saul Morteira, met wiens statige, welgedane ge- stalte wij gisteren reeds kennis gemaakt hebben, verscheen nu voor het altaar. »Den dood vemielt hij gansch en al en de Heer wischt de tränen af van alle aangezichten. En den smaad zijns volks doet hij verre weg van over heel het aardrijk" (Jes. 2$, 8), dus begon hij op zachten toon. »Ik zie deze gemeente rond en wederom heeft een jaar hare rijen gedund. Wederom zal een jaar aanbreken en voor menigeen onzer tevens die dag van droefheid en blijdschap; wellicht zal ook mijn pleiats ledig zijnl Ook de mijne! Heer, hier ben ik, zal ik antwoorden, als gij mij roept." Dit zeggende, sloeg de rabbi zieh met beide banden op de borst, zoodat de woorden hem in den mond bestierven. Een geruime poos sprak hij over het plotselinge van den dood en de droefheid der achterblijvenden ; met moeite weerhouden snikken Stegen uit de getraliede galerij, waar de vrouwen zaten, zelfs hier en daar onder de man- nen op; slechts enkelen, die een lijkrede op sabbat onge- past vonden, bleven ongeroerd. Ook Baruch stonden de tränen in de oogen; hij voelde zieh zoo gelukkig, zoo nabij zijn God, dat hij op dat oogenblik wenschte te sterven, om altijd bij Hem te kunnen blijven. »Dringt de 45 züchten terug, die zieh een uitweg willen banen, want God de Heer wischt de tränen van ieders aangezicht," riep de rabbi. Na zijn tekst op ieders lot in het bijzonder te hebben toegepast, sprak hij, naar aanleiding hiervan^ ook over het lot van geheel Israel; »want de Heer zal den smaad zijns volks over de gansche aarde te niet doen; doch alleen zij , die het woord Gods in hun hart bewaren^ mögen op zijne hulp vertrouwen." Aan deze woorden knoopte hij een geestige, hoewel vrij scherpe polemiek tegen het christendom vast; heftig ijverde hij tegen de menschelijke waanwijsheid , die zieh verstoutte, zelfs het meest verborgene te willen doorgronden. »In het hoofdstuk van den Talmud, Chulin genaamd, wordt het volgende verhaald: Keizer Hadrianus verlangde op zekeren dag van rabbi Jehosua, dat hij hem den Ongeschapene zou laten zien ; zonder dat beschouwde hij zijn geloof en zijne leer als ijdel. 't Was een warme, zomersche dag. De rabbi voerde den keizer naar het veld. — Zie ginds in de zon, zeide hij tot den vorst. — Dat kan ik niet, antwoordde deze; het licht verbündt mijn oogen. Het ligt niet zoozeer in den aard der Joden, om alles ge- loovig aan te nemen , dan wel om zelfs de woorden hunner leeraars aan de geopenbaarde wet en hun eigen gezond ver- stand te toetsen. Het droeg slechts gedeeltelijk hunne goed- keuring weg, dat zij nog een predikatie moesten aanhooren , want reeds had een man met een ineengedrongen figuur, doch uiterst beschaafd voorkomen , de door Saul Morteira verlaten plaats ingenomen. Het was rabbi Menass^ ben Israel, de man, wiens vroegtijdige en veelzijdige geestontwikkeling alom bekend was. Reeds op zijn achttiende jaar werd hij tot rabbi benoemd, verwierf grooten naam als geneesheer en staats- man tevens en voerde een schriftelijken strijd met Hugo de Groot over de schoonheden der idyllen Vcm Theocritus en met rabbi Isaäk Aboab over de vermenging der metalen in het standbeeld van Nebucadnezar. Zijne vrouw, eene kleindochter van den beroemden don Isaäk Abrabanel, stamde in rechte lijn van David, den koning van Israel, af. Rabbi Menasse hield een körte poos de hand voor de oogen, en hief toen aan met een welluidende stem, die door de gansche synagoge weerklonk: »Huis van Jakob 1 komt en laat ons wandelen in het licht des Heeren! (Jes. 2, 5). Heden verjaart de dag, waarop wij dit huis inwijdden, dat wij den Heer gebouwd 47 hebben , toen Hij ons hier een wijkpljaats liet vinden tegen onze vervolgers; maar niet door de kracht onzer banden hebben wij dit alles bereikt. Als God het huis niet bouwt, vergeefs arbeiden de bouwlieden. Wij hebben den Heer hier eene woning gesticht; doch o! mochten deze wan- den zieh uitzetten en verwijden, zoover de hemel is ver- heven boven de aarde; mocht mijne stem de gansche wereld doordringen en overal weerldank vinden, als zij hciar toeroept: Huis van Jakob, komt en laat ons wande- len in het licht des Heeren! Gij allen weet het, ook mijn vader, een edel man, moest eindelooze martelingen on- dergaan en redde niets dan het naakte lijf uit de banden dergenen, die zieh christenen noemen; ziet echter niet meer om naar den somberen kerker, ziet voorwaarts naar het Ucht, dat ons van alle kanten tegenstraalt." De schrijver van het werk »De redding van Israel," ging vervolgens voort met in bezielde taal, hoewel niet altijd zonder gezochte beeiden en vergelijkingen , de nood- zakelijkheid te betoogen, dat ook de Joden met hun tijd moesten medegaan en zieh de algemeene ontwikkeling ten nutte maken. Onder het »licht des Heeren" verstond hij de klassieke Studien , zoowel als de leeir van Mozes. Hij ijverde tegen de Poolsche en Duitsche Joden, wier bekrom- pen levensbeschouwing en geringe maatschappelijke Stelling hij voomamelijk aan hun gebrek aan wetenschappelijke ont- wikkeling toeschreef. Eindelijk verheugde hij de gemeente met het Amen. Onder het zingen van een loflied, werd nu een van de rollen der wet uit de heilige arke genomen. Toen zij voorbij Baruch werd gedragen, vatte hij den zoom van 48 het brocaat, waarin zij gehuld was, en dnikte dezen vroom aan zijne lippen. De Thora werd op het altaar ontrold en bij ledere afdeeling, die de voorbidder las, was een der drie voorafgaande predikers opgeroepen, om er den zegen over uit te spreken. Bij de vierde afdeeling verhief de voorbidder zijne stem en riep: »Onze leeraar en meester (Doctor en Magister) rabbi Baruch ben Binjamin sta opT' Baruch Spinoza, wien deze eeretitel gold, bloosde tot achter de ooren ; hij stond op van zijn plaats en begaf zieh naar het altaar, waar hij met sidderende stem den zegen uit- sprak. Alle aanwezigen verwonderden zieh over het onge- hoord geval , dat zulk een groote eer een jongeling van vijftien jaren ten deel viel; doch slechts weinigen keurden deze afwijking van de bestaande gewoonte af , daar Baruch bemind was door allen, die hem kenden. — Met het lange, zoogenaamde mussaph (eindgebed) werd de gods- dienstoefening besloten. VIJFDE HOOFDSTUK. VADER EN ZOON. Aan de deur heerschte een geweidig gedrängt leder wenschte Baruch en zijn vader geluk met de eer, die hun weervaren was. »Dat is zeker," zeide de vader tot zijn zoon, terwijLzij samen huiswaarts keerden, »die predikatien hebben vandaag! te lang geduurd; de sprekers moesten bedenken, dat ze voor leege magen preeken. (Vöor het morgengebed mag men namelijk geen spijzen gebruiken), Laat u dit tot waar»- schuwing zijn, als ge ook eens zööver zijt. Verbeugt ge u daarop?" »Alles draait mij nog voor de oogen," antwoordde Ba*. ruch. »Welk een eer! — hoe zal ik mij haar ooit waardig maken?" »God kweeke dien vromen zin ook verder in u aan/' hemam zijn vader, welgevallig met het hoofd knikkende. »Brave menschen worden licht kleinmoedig, als hun een groote eer is overkomen. Vertrouw op God, die u heeft uitverkoren ; hij zal u ook de kracht geven, om uwe roe-, ping te vervullen. En zeg dan tot u zelf : gij zijt uitvejko- ren, omdat gij de kracht in u hebt" I. 1 50 Op den drempel zijner woning legde de vader, evenals den vorigen avond, de banden op het hoofd zijns zoons en zegende hem wederom, zeggende: »De Heer make u gelijk aan Ephraim en Menasse." Mirjam kwam henreeds op de trap te gemoet en over- handigde Baruch een perkament, dat zijn leermeester Saul Morteira voor hem had gezonden : het was zijn schriftelijke benoeming tot rabbi. — Zijn vader opende terstond de zilverkast en nam er den fraaisten met gouden voet prij- kenden beker uit, om dezen den volgenden dag aan den leermeester zijns zoons te doen toekomen. Baruch mocht van nu af den titel van rabbi voor zijn neiam voeren. Een zonderlinge schrik maakte zieh van hem meester, zoo dikwijls hij zieh door bezoekers met dezen titel hoorde aanspreken; het was hem, alsof hij een onziehtbare kroon op het hoofd droeg. Spoedig had hij eehter met vijanden in zijn binnenste te kampen, die hem, in zijn eigen oogen althans , van al die majesteit beroofden. Hij maakte nu deel uit van de stemgerechtigde Wäch- ters der wet en het was niet alleen bescheidenheid , als hij zijne hem daarvoor prijzende medeleden verzekerde, dat hij zieh niet krachtig genoeg voelde voor de hem geschon- ken waardigheid. Was 't dat gevoel van afmatting, dat ieder overvalt, die ten laatste een lang gewenseht doel heeft bereikt ? Allerlei twijfelingen ontstonden thans in zijn gemoed , waarvan hij enkele vroeger al oppervlakkig gekend en ge- makkelijk bedwongen had , doch waarbij nu telkens nieuwe kwamen, die nog nooit bij hem waren opgerezen. Als nijdige booze geesten spotten zij met zijne waardigheid en lieten hem rust noch duur. 51 Baruch zat soms als wezenloos voor zieh uit te Staren. De geest van Jeronimo, van den man met het verdeelde hart, die hem 's nachts niet versehenen was, seheen hem thans bij helderliehten dag uit lederen hoek aan te grijnzen. Aan tafel , waar men op zijn gezondheid dronk en hij de held van den dag was, werd hij van lieverlede mede vroolijk en deelde in ^ de algemeene feestelijke stemming. Toen hij 'snamiddags den dagtekst met de daarbij be- hoorende verklaring nogmaals voor ziehzelf nalas, werd hij eerst na een geruime poos gewaar , dat wel zijne oogen en lippen lazen, doeh dat zijne ziel ver afgedwaald was. Hij werd boos op ziehzelf en smeekte God in vurige be- woordingen, hem bij te staan en in het geloof te verster- keii. Zijne tränen vielen op het geopende boek en gaven lueht aan zijne inwendige benauwdheid. Met luide, kraeh- tige stem, alsof hij ze aan de vergaderde gemeente verr kondigde, sprak hij nu de woorden der wet, Wciardoor de booze geesten voor het oogenblik verdreven werden en voor een zalig gevoel plaats maakten,* dat zijn gansehe ziel doorstroomde. Daar kwam zijn vader de kamer binnen en ging tegen- over hem zitten. Hij sloeg het geopende boek dieht en zeide half sehertsend, dat Barueh nu wat minder vlijtig kon zijn , daar hij , zoo jong nog , reeds zulk een hooge waar- digheid had verkregen; hij moest nu zijn best eens doen, zijn liehaam te versterken. Barueh zette het boek in de käst en greep zijn vader bij de hand. »O, mijn zoon," hernam deze, »van de eer, die u is weervaren, geniet ik mede in zevenvoudige mate. Gij weet niet — moeht ge 't eens zelf ondervinden! — hoe 4* . 52 gelukkig een vader zieh gevoelt, die zelf naar onderschei- ding gestreefd heeft en haar nu door zijn zoon ziet be- halen; gij zijt thans mijn vreugde en mijngeluk, uwroem en eer zijn mij thans meer waard dan de mijne. Ik ver- plaats mij in den tijd van den Messias en kan mij nu eenig denkbeeld maken, hoe het den vader te moede zal zijn, die den verlosser zijn zoon mag noemen. Godvergeve mij, dat ik ZOO trotsch op u ben en eigenlijk moest ik dat alles voor mijzelf houden, maar — ge moogt toch ook wel weten, hoe gelukkig gij mij maakt, niet waar? Mijn laatst overgebleven broeder is dood , en zie , de wond is met hemelschen balsem geheeld — gij zijt nu mijn zoon en mijn broeder geworden." Baruch had zijn vader nog nooit zoo ontroerd gezien ; vertrouwelijk zag hij tot hem op ; vader en zoon begre- pen elkander. De oude man s;teunde het hoofd met de hand en zeide na een körte stilte op kalmer toon: »Hebt ge eens niet een wensch, Baruch? Spreek hem dan uit. Ik zou u zoo gaarne een belooning geven voor het genoegen, dat ik aan u beleef." Dit was een natuurlijke overgang tot de alledaagsche werkelijkheid en Baruch maakte er gebruik van om met een wensch voor den dag te komen, dien hij reeds lang met zieh had omgedragen. »Laat mij dan Latijn leeren, die taal van alle ongewijde schrijvers! Waarom zou ik hierin achterstaan bij Isaäk Pinhero, Aäron de Silva en zoovele anderen mijner mede- seholieren?" »Wel nu, aan dien wensch zal ik voldoen. De algoede Grod, die u tot hiertoe geleid heeft, zal u ook verder be- 53 waren, dat ge geen vergif uit die geschriften zuigt. En verlangt ge anders niets?" »Is het waar," hernam Baruch, beschroomd vöör ^ich ziende, »is het waar, wat Rodrigo Casseres gisteren avond van de Moorsche afkomst mijner moeder — hare nage- dachtenis zij gezegend! — gezegd heeft? Deed ik Chisdai Astruk onrecht, toen ik hem, nu een jaar geleden , een slag in zijn aangezicht gaf, omdat hij mij daarmee plaagde?" Het gelaat van zijn vader onderging bij deze woorden een plotselinge verandering; hij staarde somber vöör zieh en perste de lippen op elkander. Eindelijk kreeg hij een sleutel uit zijn zäk, opende hiermede een käst, nam er de doodskleederen uit, die iedere vrome jood steeds in ge- reedheid moet houden en vouwde ze uit elkander, totdat hij een rol papier vond, die hij aan Baruch overreikte , zeggende : »Ziedciar, lees. Gij hebt den dood mijns broeders ver- nomen, gij zijt de erfgenaam van ons aller leven en stre- ven. Vergeet dat niet. Eigenlijk waren deze woorden eerst voor u bestemd geweest, als mijn mond voor eeuwig gesloten was; doch — 't is beter zöö. Gij zijt krachtig genoeg." Met sidderende hand stak hij hem het geschrift toe en ging heen. Thans begaf hij zieh met Casseres naar de groote haven, den zoogenaamden buitenkant, die van het «entonig geschreeuw der matrozen weergalmde en waar den gelukkigen vader nog menig blijk van belangstelling van zijne geloofsgenooten ten deel viel. Vervolgens mciakte hij zijn gast opmerkzaam op de in vruchtbaar land herschapen polders en kon hierbij een zekeren trots 54 in zijn nieuw en met inspanning van alle krachten aan de zee ontworsteld vaderland niet verhelen. Terwijl hij Casseres de inrichting der watermolens, der dämmen en dijken verldaarde, en hem mededeelde, hoe ieder dier vruchtbare landouwen als het wäre hare eigen geschiedenis had, zag zijn vriend met hooge ingenomenheid rond. AAN MIJN EENIGEN ZOON BARUCH ALLEEN. Als gij deze woorden leest, is mijn mond voor altijd gesloten. Mijne ziel is dan wederom bij haar, aan wie zij altijd heeft toebehoord en van wie ik u thans verbalen wil. Mijn gehe^le jeugd Staat mij weer duidelijk voor den geest — het rood der schaamte bedekt mijne wangen, doch uit smaad en leugen heb ik mij mögen opheffen en eindelijk een gelukkig leven veroverd. Hoor dan. Ik was twintig jaren oud, toen ik in het voorjaar naar Sevilla reisde, om mijn broeder Mozes, nu Jeronimo ge- noemd, in zijn klooster een bezoek te brengen. Ikzeg, dat ik twintig jaren oud was, doch ik kende reeds de menschen en hunne huichelarij. Het ongeluk en de noodzakelijkheid Vcin te veinzen maken iemand vöör den tijd oud en wijs. Ik ging dus naar Sevilla. Mijn broeder ontving mij met ijzingwekkende koelheid en stak mij nauwelijks de band toe door de tralien van het spreekvertrek. »Wereldling, ik heb niets met u uit te staan, wat verlangt ge van mij?" riep hij. Zulk een ontvangst verwijderde mij voor goed 56 van hem. Mijne bezigheden dwongen mij, verscheidene weken in de stad en hare omstreken door te brengen. Acht dagen was ik te Sevilla geweest, zonder dat ik mijn broeder had teruggezien. In het gezelschap van de levens- lustige Lindo's en Majo's bracht ik menig gelukkig uur door, al drong zieh menige droeve herinnering aan den bloeitijd van ons geloof hier te Sevilla bij mij op. De tegenstelling met destijds was zoo groot! Eenzaam be- zocht ik den godsakker, voor de poort van Minjoar, die sedert vijfentwintig jaren verwoest was; hier had eens het stoflelijk overschot der grooten onder Israel gerust, hier stond eens het prachtig gedenkteeken van onzen voor- väder, rabbi Baruch de Espinosa, wiens naam gij draagt. Niets was er echter meer van te zien , niet eens wees een verweerd opschrift de pkk aan, Wfuir het gebeente van den edelen man aan de aarde was toevertrouwd; zelfs in het graf hadden de Spanjaarden hun nog geen rust gegund, maar ook hier goud en zilver en godde- looze geschriften bij hen gezocht. Op zekeren dag bekroop mij een onweerstaanbaar ver- langen , (na al wat dientengevolge is voorgevallen , noem ik het een goddelijke beschikking) , om mijn ontaarden en paapschgezinden broeder nogmaals te bezoeken. Even blijde en welgemoed , alsof ik den heiligen berg van Sion be- steeg , waar God zieh in vroeger eeuwen in al zijne heerlijkheid openbaarde , stapte ik naar den Trianenburg, waar papen nu in naam van den schepper regeerden. Ik kon mij geen rekenschap geven van die blijmoedige 'stemming en haar evenmin van mij afzetten. Toen ik het spreekvertrek binnentrad , ontmoette ik een jong meisje » 57 dat snikkend en met den zakdoek voor het gelaat de deur wilde uitgaan. »Sennora," zeide ik, »kan ik u soms hel- pen , beschik dan — " Het meisje liet mij niet uitspreken; zij hief de sprekende , donkere oogen tot mij op , waarbij twee groote tränen haar längs de lange wimpers over de Wangen rolden , schudde het hoofd en ging heen. Ik werd door een dienstdoenden monnik in de cel van mijn broeder gebracht. Krampachtig drukte hij mij de hand en toen mijn gids de cel vertaten en de deur achter zieh gesloten had, viel hij mij weenend om den hals, uitroepende : »Benjamin, mijn broeder, zijt gij daar! — doch ik ben geen Josef, ik heb mijzelf verkocht! O, hoe schoon en liefelijk is 't , als broeders te zamen wonen , en zie , nu is 't weer als van ouds : gij zijt wel de jongste , maar hebt toch altijd invloed op mij gehad.'* Waarschijnlijk zag hij aan de uitdrukking op mijn gelaat, hoe de tegenstelling met zijne eerste ontvangst mij verbaasde ; hij verzocht mij althans deze te willen vergeten en vergeven; hij had niet anders kunnen doen , zeide hij , daar het spreekvertrek zöö gebouwd was, dat de prior, wiens cel zieh daartegenover bevond , zelfs het minste woord kon verstaan. Men wan- trouwde hem altijd nog halT en hij had dus willen toonen, dat hij, ZOO noodig, alle banden der natuur verloochenen, Rechts de priesters als zijne broeders en alleen de kerk als zijne moeder erkennen kon. Hij beschreef mij nu zijn ge- heele levenswijs en hoe hij in stilte den God zijner vaderen aanbad ; de sluwste kuiperijen , de afgrijselijkste moordge- schiedenissen , alles deelde hij mij mede met onbewegelijk, schijnheilig vroom gelaat; slechts zelden was een lichte glimlach rondom de hoeken van zijn mond zichtbaar. Ik 58 gaf hem mijne verbazing over zijn dof , onverschillig voor- komen te kennen. »Het verraderlijk gelaat,'* antwoordde hij, »dät is onze grootste vijand. Daarom heb ik , met Gods hulp , dit ZOO Stomp en ongevoelig mogelijk gemaakt. Zij zag mij niet en ik stapte haar voorbij, doch nauwelijks had ik drie schreden afgelegd , toen ik mij als met on- weerstaanbare macht tot haar voelde teruggedreven. »Sen- nora /' zeide ik , »ik heb het recht niet , in uwe geheimen te dringen, maar wä het recht, u mijne hulp aan te bie- den , indien ik u van dienst kan zijn." Later heeft zij mij bekend , dat de belangstellende toon mijner stem haar nog meer vertrouwen had ingeboezemd dan de ridderlijke ge- zindheid, die mijne woorden te kennen gaven. »Heiaas, mijn goede heer, de dood alleen kan mij red- den," antwoordde zij op een toon van smartelijke berus- ting. Haar gansche voorkomen had voor mij iets onbe- schrijfelijk bekoorlijks en toch had ik zoowel door de val- lende avondschemering , als door den mantel , die hare gestalte bijna geheel omhulde , nog niets van haar ge- zien dan hare schitterende oogen. Een ongekend gevoel maakte zieh van mij meester, terwijl ik daar vöör haar stond ; 't was mij niet mogelijk , mij los te rukken en mijns weegs te gaan. Dat was iets anders dan ehkel medelijden , iets anders dan enkel belangstelling in het verdriet van een medemensch ; destijds wist ik het nog niet , doch 't was de liefde , die mij hier gevangen hield en die zieh in ons openbaart , als wij met het wezen in aanraking komen, dat de Hefer voor ons geschapen heeft. Ik sprak nog lang met het jonge meisje , met Manuela , zooals zij heette ; zij vroeg mij , of ik 't haar niet kwalijk wilde nemen , dat zij mijne hulp had afgeslagen ; ongeluk en verdriet hadden haar geleerd, alle menschen te wan- 60 trouwen. Tranen verstikten hare stem. Zöö jong nog, had zij dus ook reeds de smart van nabij leeren kennen O, de ongelukkigen begrijpen elkaar spoedigl Zij vertelde mij, dat haar vader reeds sedert drie maanden in het klooster gevangen gehouden werd , en dat zij nu hier aan den weg wilde wachten , totdat de inquisiteur uit de stad terugkwam. Zij wist wel , dat haar eigen leven hierbij gevaar liep , omdat het aan ieder , wie *t ook wäre , zelfs aan een eigen kind , bij de wet verboden was om genade te smeeken voor iemand , die van ketterij beschuldigd was , maar zij had er niet tegen , met haar vader te sterven. Bezorgd zag zij nu echter den avond vallen, zonder een woord ten zijnen gunste te hebben kunnen spreken. »Welaan," zeide zij, »morgen zal ik 't wederom beproeven , den wreeden man hier op te wachten." Dit zeggende , stond zij op en verwijderde zieh met vlugge schreden. Als vastgeworteld bleef ik staan , doch toen hare gestalte door een kromming van den weg uit mijne oogen verdween , kon ik 't niet langer uithouden en snelde haar na. Op de helling van den heuvel , waar men de prachtige brug over de Guadalquivir van verre zien kan , zag ik drie in wijde , witte mantels gehulde ge- daanten met langzame schreden naderen. Manuela viel den voorsten te voet ; een hartverscheurende kreet bereikte mijn oor; een der achtersten slingerde haar op zijde. Ik ijlde naderbij ; de drie mannen zetten bedaard hun weg voort ; toen zij in mijne nabijheid kwamen, vertraagde ik mijn stap , nam mijn hoed af en boog. Het was de inquisiteur, door twee Benedictijnermonniken vergezeld; van hun drijf- jacht op menschenzielen keerden zij thans naar den Tria- nenburg terug. De minuut, die ik hier in ootmoedige 61 houding moest staan , met duizend vloeken over het hoofd van den onmensch en duizend zorgen voor Manuela in het hart , scheen mij eene eeuwigheid toe. Als een pijl uit den boog snelde ik voort en haalde Manuela in, die met wag* gelende schreden de poort naderde. Zij herkende mij en bleef staan. Ik hijgde naar den adem en kon eerst geen woord uitbrengen, maar greep hare hand. »Ik bid u, laat mij gaan ," smeekte zij , zonder ze evenwel terug te trek- ken. Ik bezwoer haar — o, dieper dan ooit gevoelde ik, hoe rampzalig het is , het heiligste , waarbij men zweren kan, niet te mögen noemen4 — ik bezwoer haar, op mij te vertrouwen. Nu legde Manuela hare beide banden op mijn arm en zag mij met betraande oogen aan. Ditmaal zal ik de inspraak van mijn hart volgen. Ik kan niet ongelukkiger worden dan ik reeds ben." Aarzelend legde zij den arm in denmijne, dien ik haar aanbood. »Zoo ben ik hier nog nooit ove» straat gegaan," fluisterde zij, terwijl wij een zijstraat dicht bij de poort insloegen. Ik poogde haar gerust te stellen, doch zij wikkelde zieh nog dichter in haar manteL Zwijgend stapten wij naast elkan« der voort, totdat wij in een nauwe straat, niet ver van de kerk Onze Lieve Vrouw van de Pilaar, een klein onaan- zienlijk huis binnentraden. »Zijt ge daar eindelijk, Manuela ?" dus klonk ons een schelle stem te gemoet , terwijl een ge- zette vrouw met een licht in de hand de Irap afstnompelde. >A1 dertien malen heb ik een Ave Maria gebeden en St. Jago een waskaars van drie kilo's beloofd , als gij behouden thuis kwaamt. Wel zoo, mijn duifje, wien hebt ge daar bij u? Geloofd zij de heilige Maagd, is dat ni^t don AI- 62 ^/fonso Sajavedra uit Valencia? Mijn oude oogen — " »Be- driegen u, Laura; 't is niet mijn neef, maar een vreemde, €en vriend, mieen ik, die ons helpen wil," zeide Manuela. »Ziet ge wel ," ging de oude vrouw voort ; »ik heb 't u immers wel gezegd: als gij er op uitgaat, zullen we ge- holpen worden. Overal , waar ik kwam , werd ik als een uitgeperste citroen weggeworpen; maar 't is, zooals het spreekwoord zegt: een blinkende reaal met des konings beeltenis er op, is beter dan een afgesletene. Ge moogt er waarlijk trotsch op zijn , edele ridder, dat mijn schuchter duifje met u een uitzondering -heeft gemaakt." Enzooging zij voort met Manuela' s deugd hemelhoog te verheffen en beschouwde 't als een wonder, dat zij zieh aan mij had willen toevertrouwen. Het kostte Manuela moeite, haar tot zwijgen te brengen. Nadat de oude vrouw mij van het hoofd tot de voeten had opgenomen, verliet zij het ver- trek. Manuela kwam met neergeslagen oogen haastig op mij toe en greep mijne hand. »Sennor," zeide zij be- schaamd , »wat denkt ge toch wel van mij ?" »Dat wij elkander liefhebben , voor tijd en eeuwigheid liefhebben ," antwoordde ik, hare hand aan mijne lippen brengend. »O, moeder!" zuchtte zij, »waarom moest gij sterven, eer ge uw kind nog eens gelukkig hadt gezien?" »Maar, Sennor," ging zij voort, met de hand voor de oogen, om haar tranenvloed te verbergen, »ik ken u en gij kent mij immers niet?" — »We kennen elkander wel ," antwoordde ik; »op hetzelfde oogenblik heeft God ons beiden de liefde doen kennen; is dat niet voldoende?" — O, hoe zou mijne pen de gewaarwordingen , die mij door- stroomden, na zoovele jaren naar waarheid kunnen sehet- 63 sen ; en toch, ook nu nog, terwijl ik reeds met e^n voet in het graf sta , doortintelt mij een zalig gevoel in de herinnering. 