title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Alle bijzonderheden na te speuren, waarin een nauw- keurige kritiek der verbalen en vergelijking met andere berichten ons historische stof doet vinden of vermoeden, ligt niet binnen ons bestek. Vooral de oud deensche sagen- geschiedenis is hier rijk vertegenwoordigd , al speien de Denen zelf in het gedieht de hoofdrol niet. Maar ook van meer dan een uiterst belangrijken strgd bewaart de Beowulf de herinnering: van dien tusschen de Graten en Zweden , eindigende met den ondergang van het koaing- schap der Geaten , van dien der scandinavische Vikingen *) Gregor. Tur. Ill, 3; Gesta Francor. c. 19. Digitized byCjOOQl!^ 201 (want ZOO mögen wij ze wel noemen , al leefden zij ver- scheidene eeuwen vöör den z.g. Vikingentijd) met de Priezen, van dien tusschen de Denen en de Heaärobearden. Deze laatste Yolksstam , waarin men soms Longobarden , somR Herulers heeft gezien, bewoonde een of meer der tegenwoordig deensehe eilanden en werd in een veete met de Denen vernietigd. De herinnering aan deze ge- beurtenis is evenwel dermate verbleekt, dat in delatere vormen der sagen (bij Saxo) de beiden der Heaärobearden , Proda en Ingeld, onder de deensehe vorsten zijn opgeno- men. Maar door den Beowulf en Wldsiär is de heugenis dezer strijdhaftige Barden (dit schijnt de naam te betee- kenen) niet verloren gegaan. Zij is vastgeknoopt aan de regeering van dien Hröärgar, den deenschen koning, dien ons gedieht als een ideaal teekent , in zijn jeugd dapper en krijgshaftig , later wijs en goed , mild en vredelievend. Dezelfde bouwde ook de zaal Heorot (Hleidr bij Roes- kilde), een middelpunt van het heldenleven in hetNoor- den, in den Beowulf het tooneel van de verwoestingen door en van den strijd met Grendel. Zijn nu al deze sagen van stamverwante volken in het angelsaksische epos ontwikkeld , wat tot het verleden hunner eigene stammen in engeren zin behoort, laat zieh wellicht niet volkomen nauwkeurig bepalen. Stel- lig de gestalten van Garmund, Oflfa, Eomeer, hoogst waarschijnlijk ook de hoofdtrekken der mythen. De aan- knoopingspunten aan de engelsche periode zijn evenals de vermelding van christelijke toestanden gemakkelijk te herkennen maar het is duidelijk dat dit niet behoort tot de eigenlijke stof der mythen; het is waarschijnlijk aan Digitized byCjOOQlC 202 den christelijken dichter van het epos toe te kennen. Dat achter de yoornaamste bedrijven yan den Beowulf natuurmjrthen schuilen is zeker, en althans voor een zijner heldendaden, en wel de yoornaamste , is een aannemelijke yerklaring te geyen. Dit is niet de zwemwedstrijd met Breca, waaromtrent ik de gedwongene en onderling van elkander afwijkende yerklaringen yoorbijga. Het is niet onwaarschijnlijk dat ook hier een natuurmythe de grond is yan het yerhaal ; maar het is ook mogelijk dat \7ij een zeer opgesmukte mededeeling yan een historisch feit of nog eer dat wij eenyoudig het werk der dichterlijke fan- tazie voor ons hebben. In Grendel en zijn moeder hebben wij evenwel onmiskenbaar met waterdemoneji te doen. Grendel's geregelde verschijningen in de zaal Heorot zijn te vergelgken met die talrjjke geschiedenissen van den waterman die molens bezoekt. De hooge watervloeden en de diepten der zee zijn dan in die ruwe watermonsters , Grendel en zijn moeder, verpersoonlijkt. De mythe be- hoort te huis aan de kust der Noordzee, die immers van ouds een moordzee is; stellig niet oorspronkelijk te Heorot-Hleidr op Seeland, waar men van de zee geen last had. Deze yerklaring der mythe ligt voor de band; toch teekenen wij aan dat Laistner op hoogst yernuftige wijze een andere heeft voorgedragen , die in sommige be- schrijvingen van het gedieht (b.y. Beowulf XXI) steun schijnt te vinden : Grendel en zijn moeder zouden de nevelen wezen die aan de kust vän Jever en Ditmarschen zooveel verderfelijke ziekten brengen, en Beowulf ,Fege- wolf" de windheros die de nevelen verjaagt. Anderen weder andere. Mij dunkt echter, dat men het karakter Digitized byCjOOQlC 203 van waterreuzen aan Grendel en zjjn moeder niet kan ontzeggen. Op het laatste groote avontuur yan Beowulf, zijn strijd met den draak , past een natuurmythische verklaring even- zeer en eyenmin als op de drakenkampen yan Siegfried , Dietrich, Ortnit en zoovele andere beiden. De allegorie op het Vikingenleven , dat den gouden buit schenkt aan wie het zeemonster trotseert, is wel vernuftig maar stel- lig ' niet oorspronkelijk. Mythisch zijn die drakenkampen buiten kjjf; naar het natuuryerscbijnsel dat er in ligt, kan men slechts gissen. Een zeer belangrjjke zijde yan het onderwerp is door yelen verwaarloosd , door MüUenhoflF met reden in het licht gesteld. Wjj hebben hier namelijk niet alleen met natuurmythen maar ook met een kultuurmythe te doen. De oude heroen zijn genealogisch de stamheeren der yol- ken of vorsten, en tevens worden hun de oorsprongen der beschaving toegeschreyen. In de reeks Sceaf, Scyld (de stamheer der deensche koningen), Beaw is over drie heroen yerdeeld wat eigenlijk aan een enkelen toe- komt: yan Sceaf is alleen de aankomst, yan Scyld de uityaart, yan Beaw daarentegen het rijke heldenleven yerhaald. Oorspronkelijk zal dit alles yan den e6nen stam- heer bericht zijn, die tot de Angelsaksers behoort; de betrekking yan zijn geslacht met de Denen is doorlater oyerdragen of vermengen der sagen tot stand gekomen. Die stamheer Scyld-Scefing, die als kind op een schip met wapens en kleinodien, slapend op een schoof yan koronaren aan de kust landde , yertegenwoordigt de goe- deren die aan het yolk zijn rang en waardigheid yerze- Digitized byCjOOQlC 204 keren: scheepvaart , krijg, koninklijke heerschappij en landbouw. In Beaw is dan de rol van den kultuurheld verpersoonljjkt , die de zeemonsters verslaat opdat zijn volk yeilig wone. Duidelijker dan de natuurmythen laat een kultuurmythe als deze zieh in haar enkele bestanddeelen begrijpen '). Ook hier is de oogst dien de heldensage voor de kennis der godenmythe levert uiterst schraal. Want de vereen- zelviging van Scyld-Sceaf-Beowulf met Ing-Freyr, door Müllenhoff bepleit, möge meer toelachen dan die met eenige andere godheid , wij moeten ook hier aan de ver- zoeking om achter een held een of anderen god te zoeken weerstand bieden. Des te meer geeft ons het Beowulfepos een beeld van het leven der oude Zeegermanen. Geven de Heliand en gedichten van Kynewulf onwillekeurig allerlei trek- ken uit de germaansche oudheid, de Beowulf geeft ons die direct. Het leven van woeste kracht in den strgd met de zee, de goudzucht die zoo sterk op den voor- grond treedt dat Beowulf stervende zieh nog vermeit in den aanblik van den verworven schat, de bouw en in- richting der heldenzaal Heorot en de feesten daar gevierd, de uitvaart van den held zoo omstandig beschreven: deze en soortgelijke bladzijden maken dit oudste germaansche .') Zie hierover Müllenhoff, Beovulf (de daar voorgedragen vereen- zelviging van Sceaf met den longobardischen Lamissio uit Paulus Diac. I 15 is meer vernuftig dan overtuigend) , en „Sceaf und seine Nachkommen" (in Z.f.d. Alt. VII). Een verhaal van Skeaf und Skild, gelgk het nog onder 'tvolk leeft, opent JfÄ/^«»Ao^'« Sagen, Märchen und Lieder aus Schleswig, Holstein und Lauenburg. Digitized byCjOOQlC 205 heldendicht dat wij bezitten voor ons bij uitstek belang- rijk. Het genoemde toch weegt ruimschoots op tegen de onbelangrgkheid der avonturen en der karakters. Inder- daad schetst de Beowulf niet anders dan de meest gewone heldenstukken : strijd met monsters en draken. Van fijnere karakterteekening is ook geen spoor. De personen zijn niet veel meer dan abstracte typen : de dappere held , de wijze koning, de afgunstige hoveling, de trouwe dienstman. Vrouwen speien er geen rol in, de koningin is weinig uitgebeiteld. De meeste mannen zijn uiterst woordenrijk, behept met grootspraak en kinderachtige nieuwsgierigheid. De wijsheid die Hrödrgar ten beste geeft; is ook yaneen vrij alledaagsch soort. En toch lezen wij den Beowulf met belangstelling. Het is het epos der oude zeehelden; de ruwe zeden en toestanden van de Germanen der 6e eeuw treden in een levend beeld ons daarin te gemoet. Digitized byCjOOQlC HOOFDSTÜK VII. Het Noorden tot den Vikin^entijd. Bronnen. Ben bijzonder rijke bron is Saxo Orammaticus Historia Danica (ed. P. U, Müller en J, M, Velschoto met notae uberiores 2 deelen 4^. 1839 en 1858); krit. uitg.vanil. Holder (1886). Yan zijn 16 boeken behandelen 9 de sagen- bistorie. Ook Sven Affesen(12e eeuw) compendiosa bistoriaregum Baniae, en de Annales Lundenses (tot ± 1265) leveren stof over de oude deenecbe bistorie. De ouddeenscbe liederenrSr. Onmdtvig , Danmarks gamle Folkeviser (5 deelen 4P, , vooral I 1853); W. Qrimm Altdäniscbe Heldenlieder, Balladen und Märeben (1811). Van de noorscbe brennen komen bet eerst in aanmerking de Tnglingasaga (bet eerste deel der Heimskringla van Snorri Sturluson); ook in de Fornaldarsögur over den voortijd vöör Harald Härfagri is stof te vinden. Van de po^zie zijn som- mige Eddaliederen en ook enkele poetiscbe stukken als Bjar- kamäl, Kräkumal van belang. Deze noorscbe litteratunr ver- melden wij uitvoeriger bij een volgend boofdstuk. De grenzen van wat bier en wat bij dat vervolg beboort zijn niet scberp te trekken. Naast deze brennen beeft men in den laatsten tijd bij toe- neming gebruik gemaakt van een ander soort van gescbrifben , vroeger te zeer verwaarloosd , nml. de bistoriescbrijvers en kloosterkronieken der Middeneeuwen , zoowel in de noorscbe landen zelf als in West-Europa, die voor de gescbiedenis van de Vikingentocbten, de invallen der Noormannen en Digitized byCjOOQlC 207 de door hen gestiebte rijkeii de rijkste en meest echte bron- nen zijn. Van de kerkgesebiedenis : Adam v. Bremen (lle eeuw) ; bet leven van Amkar door Bimhert, (9e eeuw), uitgegeven in Pertz, Mon. Grerman. en vertaaid in de Oeschichtschreiber der deutschen Vorzeit, Litteratuur: N. M, Fetersen^ Danmarks flistorie iHe- denold (1834 2e Opl. 3.d. 18Ö4/55); X. Chr. Müller, Dan- marks Sagnbistorie (1836 4e uitg.1874); P. JB?. if Ä/^er , Saga- bibliotbek (3 d. 1817—20); J, KSars, üdsigt over den norske Historie (2 d. I 1873); P. A. iftwwJÄ, Det norske Folks Histo- rie 8 d. I* 1852); C A, E, Jessen, IJndersögelser tilnordisk Oldbistorie (1862); Joh. C, H. B, Steenstrup, Normanneme (I Indledning inormannertiden , II Vikingetogene , III Danske og norske riger pä de brittiske jö^er , IV Danelag, 1876 — 1882); O Storm, Kritiske Bidrag til Vikingetidens Historie (1878); J, J, A. Worsaae, Minder om de danske og Nordmaendene i England, Skotland og Irland (1861); 0. -F. Kewry , Tbe Vikings in Western Cbristendom 789—888 (1891); Baul B. du Chaillu, Tbe Viking Age (2 v. 1889). Over Saxo: O. Elton en F, York Powell, Tbe first nine books of tbe danisb bistory of Saxo txrammaticus (1894 uitg. der Folklore soc.; bet boek geeft in een uitvoerige inieiding een bespreking van allerlei wat op Saxo betrekking beefb, in de mytbologie te veel de willekeurige combinaties van F. Byd- herg overnemende) ; X. Ettmüller, Altnordischer Sagenscbatz (1870, geeffc ook voor 'tgrootste deel de verbalen van Saxo). De wetenscbappelijke bebandeling na Müller' Velschow'snotae te veel verwaarloosd , is weer met kracbt opgevat door A, Olrih, Kilderne til Sakses Oldbistorie (2 d. 1892—94, een uitvoerige proeve van zifting tusscben de noorscbe en de deen- scbe bronnen van Saxo) met daarop gevolgde discussie tusscben Steenstrup en A, Olrih in Ark. f. nord. Fil. XIII , XIV) , over bet Brdvalialied A Olrih , Brävallakvadets KsBrnperaekke (Ark. Digitized byCjOOQlC 208 f. n. fil. X), en mede over de Starkadliederen in K. Müllenhoff D. Alt. k. V, en over de ouddeensche sagen in zijn Beovulf. Van speciale Studien zijn nog te vermelden: Ä 5f^yö , Helge- digtene (1896); Ä. C 5o^, Zur dänischen Heldensage (Sievers' Beitr. XXU). Aanraking met en verhouding tot de Kelten : M, Mogh, Kel- ten und Nordgermanen im 9en u. lOen Jb. (Jahresb. Realgymn. LeipzigJ1896) ; H, Zimmer , Keltische Beiträge (Z.f.d.A. XXXII, XXXin, XXXV); H. Zimmer^ Ueber die frühesten Berüh- rungen der Iren mit den Nordgermanen (Sitzber. Ak. Berlin 1891) ; K, Meyer en Ä, Nuit , The voyage of Bran the son of Febal, with an Essay upon the irish vision of the happy otherworld and the celtic doctrine of rebirth (2 vol. 1895 — 97 Grimm libr. vol. IV, VI). Over de eerste zending vooral de reeds vroeger aangehaalde Kirchengeschichte van A, HaiicJc; en nu ook een kort en zaak- rijk opstel van J. Steenstrup, Vort forste Naboskab medTys- kerne (Dansk Tidsskr. 1898). Inhond. Historie en Sage. — Oude sagen van den voortgd. — Geslachtslgsten. — Frodi: vredergk, Fenja en Menja, Grottasongr. — Hrolf Kraki : Berserkers , Bjarkamdl. — Starkad : kritiek der Star- kadliederen. — Slag bg Brävalla: Odhin's rol daarbg , Haralds dood. — Verdere mythische stnkken. Vikingentijd. — Ragnar Lodbrok. — De godsdienst der Vikingen. — Kelten en Germanen. — Invloed van het verkeer der Noormannen met leren. — Vreemde invloed op de SkaldenpoSzie en Edda. De epische sage der Zeegermanen: Hilde-Gndmn. Hjad^ningavig. Bekeering. Harald's doop (826). — Anskar. — Doop van Vikin- genv ersten in Frankrgk en Engeland. „S'il est vrai, comme l'a dit Fontenelle , que l'histoire „n'est qu'une fable convenue, il n'est pas moins vrai „qua la fable est souvent une histoire möconnue" *). Tegen ') Michel Servan , het woord is door Steenstmp als motto van een zgner hoofdstnkken gebmikt. Digitized byCjOOQlC 209 de waarheid in deze woorden uitgedrukt is op verschil- lende wijze in ouderen en nieuweren tijd gezondigd. De middeneeuwsche schrijvers, Snorri in de Tnglingasaga (Heimskringla) , Saxo in de Historia Danica lijfden de sagen eenvoudig bij de geschiedenis in , en zelfs mythen , euemeristisch opgevat, leverden historische stofiOthinus was een oude koning geweest, Hotherus en Balderus hadden werkelijk geleefd. Heden ten dage ziet men daar- entegen soms het historische element in de sagen voorbij : helden en goden , wild en willekeurig met elkander ver- eenzelyigd, worden gelijkelijk naar de mythologie verwezen, Reeds bij de behandeling der duitsche en der angel- saksische sagen werd op het historische daarin de nadruk gdegd. Hetzelfde wat wij daar vonden geldt in nog hoo- ger mate yan de sagen die ons uit den voortjjd van de noorsche volken , vooral yan de Denen die het eerst op het tooneel komen, is overgeleverd. Met dein een vorig hoofdstuk behandelde angelsaksische sagen veelszins sa- mengeweven, ook met de sagen der andere* scandinavische volken verbonden; — er treden onder de hoofdpersonen der deensche historie van Saxo een Noor (Eirikr Mdlspaki) en een Zweed (Starkad) op — ; bevatten deze sagen de kern der oudste geschiedenis van het Noorden. Dit wordt steeds meer erkend , nu de litteraire kntiek de brennen der be- richten aan het licht brengt, en nu het onvruchtbare combineeren van verbalen en personen voor ziften volgens strenger methode heeft plaats gemaakt. Schoon geen der brennen zelf opklimt tot den tijd vöör de Vikingenperiode , zoo is toch een groote groep van sagen, die in het Noorden inheemsch wareneer de Denen , Noren 14 Digitized byCjOOQlC 210 en Zweden op die zeetochten met de volken van West- Europa in aanraking waren gekomen f duidelijk te onder- scheiden van de niet minder talrijke verbalen welke van later tijd dagteekenen of welke de Noormannen eerst aan anderen ontleend hebben. Op die oudste groep willen wij hier het eerst de aandacbt vestigen. Een eenigszins vol- ledig overzicht der sagen beproeven wij niet; alleen het älgemeene karakter dier verbalen en het licht dat zij op den godsdienst 'doen vallen houden ons hier bezig. Evenals angelsaksiscbe en andere germaansche vorsten, ZOO stammen ook noordsche koningen van een godheid, meestal Odhin of Rig-Heimdallr, af. Naast de angelsaksiscbe stamtafels verdienen de lange lijsten der deensche koningen vermelding '). Hoeveel gewicht men aan geslachtsbereke- ningen bechtte blijkt o. a. uit een Eddalied, Hyndluljöp , waarin Ottar , de bescbermeling van Preyja , door de reuzin Hyndla onderwezen wordt in de afstamming van allerlei edele geslachten , waaronder de Skjoldungen, bet deensche koningshuis. Die opsomming van namen blijft ook later een kenmerk voor de noorsche litteratuur. Nog de ijslandscbe saga's beginnen gemeenlijk met de geslachten bunner hoofdpersonen zoo ver mogelijk op te balen en alle fami- liebetrekkingen na te sporen. Ook bet verbaal vanveld- of zeeslagen bestaat soms uit niet veel meer dan de namen der voornaamste strijders. Onder de oudste deensche koningen te Loire op See- land , die in de sage leven . behoort Froäri. Dat die sage van den aanvang af het deensche rijk als 6en voorstelt, ^) Men vindt ze bg Petersen^ Danm. Hist. I, 137; II, 5. Digitized byCjOOQlC 211 onder den opperkoning te Leire, terwijl toch ettelijke trekken op verbrokkeling onder allerlei kleine vorsten wijzen , is niet vreemd. Froifi nu was de vredevorst (latere geleerdheid maakt hem daarom tot een tijdgenoot yan keizer Augustus); zoover de noordsche spraak gaat is de Frodevrede bekend. Geen mensch deed in zijn dagen een ander leed, al had hij den moordenaar aangetroffen van vader of broeder; geen dief of roover in het land,opde Jellingeheide (Jutland) kon men veilig een gouden ring laten liggen. Dit duurde tot hij van den zweedschen koning twee reuzenvrouwen Fenja en Menja kocht, die met groote molensteenen , de molen Grotti , hem zouden malen goud , vrede , geluk ; zij mochten daarbij niet langer rüs- ten dan de körte poos, die de koekkoek zweeg. Een noorsch lied, in Skdldskaparmäl (proza-Edda) ingelascht, verhaalt hoe zij in stede van FrolS^'s meel (goud) den koning onheil en wraak maalden. Toen de beide reuzinnen daarna door den vijand weggevoerd werden, maalden zij zout , de schepen zonken en de lading maakte voortaan de zee zilt. Duidelijk spreekt hier de mythische voorstelling van een vroegeren gelukstaat; de verstoring daarvan wordt aan de goudzucht van den koning toegesohreven ; toch schijnt het mij al te gewaagd daarmede te vergelijken wat wij in enkele regeis van Voluspa lezen dat Gollveig (even- eens de macht des gouds vertegenwoordigende) den eer- sten krijg onder de goden veroorzaakte. Die strjjd van Äsen en Yanen behoort bij de behandeling der mythen te huis. Het is waarschjjnlijk dat daarachter de goden van verschillende germaansche volksstammen schuilen. Maar het is er verre van, dat wij in ons historisch overzicht Digitized byCjOOQlC 212 overzicht van dit yerhaal gebruik kunncn maken om daaruit oude godsdiensthistorische feiteD af te leiden. Qeen der oude vorsten is beroemder dan Hrolf Kraki *), de zachtmoedige , dappere en milde koniug te Leire , die ± 600 zou geregeerd hebben, schoon de sage hem ook weer niet ver van Froäri verwijdert, in wiens tjjd Chriß- tus geboren zou zijn. Van dien Hrolf loopen heel wat anecdoten. Een daarvan verklaart zijn bijnaam: toen de vorst nog jong v^as had een boerenzoon V^ggr hem dien gegeven, verwonderd geen kloeke heldengestalte maar een schraal mannetje (Kraki) vöör zieh te zien. Deze Hrolf w^as de zoon dien koning Helgi bij zijn eigen doch- ter Trsa, onwetend van die betrekking, verwekt had: Trsa huwde later den zvreedschen koning Adils. Hrolf verwierf zijn roem in den strijd met de Saksers, maar vooral met dien zweedschen koning. Deze toch had de twaalf deensche Berserkers die hem in een gerecht op het ijs van het Vcenermeir hadden geholpen niet v^aar- dig beloond , en nu trok Hrolf tegen hem op en betoonde zijn moed door over het vuur te springen, zijn beleid door zijn vervolgers te verdeelen en Adils te vemederen, terwijl hij goud achter zieh strooide, dat die vervolgers bukkend opraapten. Ook in Hrolf's laatsten strijd w^aarin hij overwonnen w^erd door de tooverijen zijner zuster Skuld, stonden de Berserkers, vooral de voornaamste onder hen B^ärvar Bjarki hem ter zijde. Toch bezweek de koning, doch hij w^erd door V^ggr gewroken. Deze Over hem o.a. Hrölfssaga Kr.; Sn. Edda (Skildskap.) ; Heims- kringla (Yngl. S. 33, 34); Saxo II. Digitized byCjOOQlC 213 laatste strijd nu en Hrolf's val zijn het onderwerp van het oude Bjarkamäl, dat uit losse verzen en de latijn- sche navolging bij Saxo te reconstrueeren is '). Dit lied was beroemd in 't Noorden en leefde in 't geheugen , vöör den slag waarin de heilige Olaf viel bij Stiklestad (1030) had de skalde pormödr het nog voor het leger gezongen. Een geheel eigenaardige plaats in de noorsche poezie heeft de held Starkad bekleed. Wij bezitten de oorspron- kelijke liederen niet , maar verscheidene noorsche saga's ') spreken min of meer uitvoerig van hem, en Saxo geeft een omstandig bericht van zijn heldendaden en ^elfs een latijnsche poetische navolging van epische gedichten over zijn leven. Door een scherpzinnige analyse heeft MüUen- hoflF') acht Starkadliederen onderscheiden en hun opvolging bepaald. Deze gedichten verschillen onderling zeer in geest en toon , enkele verteilen op onderhoudende en waardige wjjze een of ander avontuur of bedrijf van den held, enkele, zooals een smaadlied op den koning en de ko- ningin , zijn plat en vies , ook humoristische trekken ont- breken niet. Starkad, schoon hij te Upsala t'huis behoort, speelt vooral een rol aan het deensche hof; hij is de vriend van koning Frotho, de pleegvader van dienskin- deren Ingellus en Helga, over wier eer hij waakt, deels door den koning uit zijn traagheid op te wekken en tot mannelijke wraak aan te sporen , deels door van de prin- ses smaad te weren. Het is al even wanhopig hier histo- rie als natuurmythen te zoeken. Zooals de verbalen nu A. Olriky Danske Oldkvad i Sakses Historie (1898). ') Hervararsaga, öautrekssaga , Ynglingasaga. ») D. Alt. k. V. 301 vv. Digitized byCjOOQlC 214 v66r ons liggen können wij hun oorsprong niet nagaan; er zijn sagen van Zweden, Denen en Heajrobearden, tot wie Ingellus volgens Beowulf behoorde, in samengesmolten. Maar Starkad is de representatieve figuur van het Noor- den in de laatste eeuwen van het heidendom, de ideale held y al valt er ook wel schaduw op zijn persoon. Want terwijl Odhin hem rijk heeft toegerust met heerlijke gaven heeft Thor daar andere aan toegevoegd die de eerste be- derven, vooral dat hij drie schandelijke daden (NÄings- werken) zou bedrijven. Over 't geheel echter bljjft hij de vertegenwoordiger der heldendeugd, snel, sterk, vastbe- raden , volhardend , door geen wenden ooit verhinderd den strijd voort te zetten, vol van zelfbewuste kracht, niet gelijkend op de woedende , blaffende , als wolven huilende, schuimbekkende Berserkers. Sterk treedt op den voorgrond Starkad's verachting voor alle verwijfdheid en weelde, overdaad in spijs en drank , verfijning van leefwijze, gooche- laars en spelers; in dit alles ziet hij het begin van het verval, de wäre heldenkracht wordt er door gesloopt. XJit dezen voortijd is een der belangrijkste gebeurtenis- sen, waarbij Starkad mede een rol speelt, dat bellum Bravicum , dat men den trojaanschen oorlog van het Noor- den heeft genoemd, dat allerwege in de noorsche litte- ratuur vermeld , bij Saxo en in 't ijslandsche S^gubrot om- standig verhaald wordt. In dien slag bij Brävallir tussohen Harald Hildetand van Denemarken en den zweedschen koning Ring zien velen een historischen strijd , omstreeks 730 dus kort vöör *t begin der Vikingenperiode ; zelfs aangaande de historische oorzaken en gevolgen van dien oorlog wisten oudere geschiedschrijvers , zooals Manch, Digitized by VjOOQIC 215 allerlei mede te deelen. Later zagen anderen ook hier niet anders dan een stuk mythologie : de slag bij Brd- yallir was een vorm van dien eersten mythischen oorlog die in de wereld ontbrandde. Noch bij het eene gevoelen noch bij het andere heeft men vasten grond onder de voeten. Tot betere resultaten heeft de litteraire kritiek geleid. Uit de berichten, zooals zij tot ons gekomen zijn, heeft Olrik het oorspronkelijk noorsche gedieht met zijn staven trachten te reconstrueeren, en wij hebben nu vöör ons de opsomming der beiden die elkander op dat slagveld onttmoeten, ongeveer ISOnamen. Bij Brdvallir traden ver- tegenwoordigers van het geheele Noorden tegen elkander in 't strijdperk, ook Tylenses, schoon IJsland eerst ver- scheidene eeuwen na den tijd waarin de slag zou hebben plaats gegrepen werd ontdekt. Het Brävallalied moet in de tweede helft der lle eeuw vervaardigd zijn; in ver- scheidene trekken spreekt de herinnering aan de zeesla- gen bij Sv^ldr (1000) en bij Helged (1027); de groote scheepstoerustingen voor een veldslag onnoodig (alleen de Denen moesten transportschepen hebben) zijn van deze zeeslagen eenvoudig overgenomen ; het noorsche lied wijst op Telemarken , boogschutters uit die landstreek beslissen het gevecht. Müllenhoff heeft het Brävallalied geprezen als, naast Voluspa , het meest grootsche gedieht uit het Noorden ; hier Wdt de dQodsklok over de heidensche, heroische wereld. De strekking schijnt echter minder wijd ; het verhaal bij Saxo spreekt duideljjk door de redevoeringen aan de beide vorsten vöör 'tbegin van den strijd in den mond gelegd. In beide legers strijden Noren en IJslanders, maar Digitized byCjOOQlC 216 over 't geheel staat hier de vereenigde kracht van Zwe- den en Noren tegenover Denen met een meerderheid van uitheemsche volken, Saksers en Wenden. Hierop wijst koning Ring, en op de aanmatiging der Denen die gefnuikt moet worden; terwijl Harald de zijnen bezweert te bedenken dat de Denen meer gewoon zijn hun naburen te onderwerpen dan hun te gehoorzamen. Dit is de hoofd- gedachte van het lied ; in zoover althans schuilt er histo- rische waarheid achter, dat het van den alouden strijd tusschen Denen en Zweden reeds in den sagentijd getuigt. AI vermögen wij dus in het Brävallalied niet de betee- kenis te vinden van een afscheid aan de oude wereld , ZOO zijn godsdienstige voorsteilingen er toch niet afwezig. Niet alleen de drie Skjäldmeyjar (Schildmeisjes) die in het deensche leger strijden, vraarvan eene na Harald's val hem in de regeering zal opvolgen; maar vooral de rol die Odhin speelt is hier van beteekenis. In zijn lange roemrijke regeering is Harald steeds de lieveling van Odhin geweest , die hem de v^igvormige slagorde (svfn- fylking) heeft geleerd. Maar nu heeft Odhin het vuur van den krjjg aangestookt en in de gestalte van den wagen- menner Brunn voeyt hij Harald ten verderve , ja werpt den blinden grijsaard ter aarde en doodt hem , die door staal onkwetsbaar v^as , met de knots. Doch hierin hebben vf ij geen verraad te zien ; het is de laatste , hoogste gunst die de god aan den dapperen Harald bewijst; de gunsteling van Odhin zal geen smadelijken stroodood sterven maar eervol vallen op het slagveld, met duizende dapperen, geöerd door de schitterende uitvaart waarvoor zijnvijand Ring zelf zorg draagt. Digitized byCjOOQlC 217 Zoo leveren de oude sagen niet alleen stof voor de geestelijke sport der mythenvergelijking, maar ook het een en ander dat vpor den ouden godsdienst van belang is. Trouwens moet de litteraire kritiek beslissen wat ah in- heemsch en oud kan gelden, en zij heeft over de inge- wikkelde vraagstukken lang nog niet haar laatste woord gesproken. Wij staan nog verlegen als wij willen uitma* ken welke trekken uit de drie Helgiliederen oorspronke- lijk deensch welke noorsch zijn. Deze liederen behooren tot de moeilijkste der Edda; zij verbalen ons van twee Hel- gi's; doch de prozastukken , welke een kunstmatig ver- band tusschen de verschillende sagenfragmenten maken, kennen er drie, die zij als dezelfde persoon, tweemaal wedergeboren, voorstellen. Zeker is hier inheemsche stof, maar even zeker is die stof met jongere bestand- deelen vermengd; ook de jongste pogingen om het een van het ander te ziften hebben nog tot geen zekere uit- komst geleid. Duidelijker is het mythisch materiaal in de noorsche saga's en bij Saxo , hoe euemeristisch ook medegedeeld, te herkennen. Wel heeft Saxo zelf het lang niet altijd herkend ; al weet hij ook dat het Odhin is die bij Brävallir in den gang van zaken ingrijpt, eiders vermoedt hij niet dat dezelfde god in meer dan 6en vermomming en onder verschillende namen optreedt. Odhin is die 6enoogige grijs- aard die reeds aan vorst Hadding de slagorde had geleerd, hij heet Yggr (Uggerus) en dan weer Hroptr (Rostarus). Bij het ziften van Saxo's brennen in deensche en noor- sche heeft Olrik er op gewezen dat de eersten arm, de laatsten rijk zijn aan „bovennatuurlijke" motieven; voor- Digitized byCjOOQlC 218 spellingen en tooyerijen, ingrijpen der goden in de ge- beurtenissen, Valkyren en Skjäldmeyjar (de laatste, niet aan- stonds met Valkyren te vereenzelvigen , zijn trouwens ook aan de deensche sage niet vreemd), Berserkers ^dat effekt- nommer der noorsche saga Verteilers" , b.v. die Arngrims- zonen , van wie zoo buitengewone stukken worden verteld , gedaanteverwisseling en herleven. Zooveel is zeker, al nemen wij ook aan dat de beschouwingen van latere schrij- vers de sagen welke zij ons mededeelen hebben gekleurd : die sagen zgn toch geen litteraire producten, maar be- vatten een kern van historie uit den voortijd. Oude zeden spiegelen zieh daarin af : b. v. dat de koningin met haar gestorven gemaal in den dood ging, gelijk de geschie- denis van Asmund en Gunnhild (te üpsala) toont. Ook waren de sagen populair * bezit , gelijk vele eigennamen bewijzen, en de plaatsen waar men van ouds en voor een deel nog heden de graven van oude beiden toont. Met de Vikingentochten in de tweede helft der 8e eeuw begint voor het scandinavische Noorden de historische tijd, waarin de Noormannen (dien algemeenen naam gaf men hun , onverschillig of zij Denen , Noren dan wel zeldza- mer Zweden waren) met de volken van West-Europa in aanraking kwamen. Trouwens staan Ragnar Lodbrok ') en zijn Zonen die in 'tbegin der 9e eeuw in Engeland stre- den, slechts in 't schemerlicht der historie. Zijn doodslied is het Eräkumäl, dat hij zou gezongen hebben in den kuil met slangen, waarin de northumbrische koningEUa ^) Over hem Kagnarssaga en verscheidene andere noorsche berichten, ook Saxo IX. In allerlei onderdeelen löopen de meeningen van geleer- den als Jessen, Storm, Steenstrup over hem nog uiteen. Digitized byCjOOQlC 219 hem had doen werpen; het gedieht is eyenwel uit veel later tijd (omstreeks 1200). De godsdienstige beteekenis der Vikingentochten moet men niet onderschatten. Want, ofschoon er bij dezeont-« moeting tusschen heidenen en christenen geen zweem is van een godsdienstoorlog , en het stellig geen godsdien- stige motieven waren die deze zeevaarders uit hun land hadden gedreven, zoo spredkt het toch van zelf dataan beide zijden in den nood de godheden aan wie men ge- loofde te hulp werden geroepen. Dat deze benarde tijden op de christenheid niet zonder invloed bleven , eensdeels door het aanzien te doen stijgen van menigen heilige Wiens bescherming men verwachtte of had ervaren, an- derdeels door priesters en monniken op den voorgrond te brengen en zelfs hun krijgswapenen in de band te geven, zij hier alleen aangestipt. 0ns is het te doen om wat wij van den godsdienst der Vikingen zelf vernemen , en om hetgeen zij in de landen waarin zij verkeerden van nieuwe voorstellingen opdeden. Wat het eerste be- treft, ZOO was het den Noormannen bovenal om buit en roem te doen; wanneer zij gevangenen maakten stelden zij wel nu en dan den eisch van het Christendom te ver- zaken, gewoonlijk vroegen zij schatting of aanwijzing van verborgen rijkdommen. Toch gevoelden zij zieh als de krijgers hunner goden ; vaak wordt Thor genoemd ; welke god op den voorgrond stond hing meest af van de streek waaruit de bende afkomstig was. Bij nederlaag of in benauwdheid kwam het echter ook voor dat een bijge- loovige vrees. voor den machtigen christengod de heide- nen overviel, dat zij hem aanriepen of eengeloftededen. Digitized byCjOOQlC 220 Uit den aard der zaak evenwel kunnen wij over den gods- dienst van deze zeeroovers en woeste krijgers weinig zeg- gen; yerscheidene berichten wijzen er op dat bij hen yeelal een fatalistische stemming heerschte: tegen het onveranderlijke , tegen hetgeen hem opgelegd is vermag ook de machtigste niets. Van den anderen kant was het geloof aan eigen kracht schier onbegrensd; velen ver- trouwden meer op hun dapperheid dan op de goden. Belangrijker is het te onderzoeken welken invloed nog minder de voorbijgaande tochten en invallen dan weide blijvende nederzettingen vooral in lerland en Engeland op de Noormannen hebben gehad. Op allerlei wijzen , door huwelijk, handel, krijgsgevangenen kwamen die Noor- mannen met frankische, engelsche, keltische christenen in aanraking. De invloed van dien omgang strekt zieh over eeuwen uit. Reeds omstreeks 650 vinden wg Noren uit H^r^aland op de Shetlandseilanden , en tot de laatste eeuwen (12e en 13«) der klassieke noorsche litteratuur was er een onafgebroken verkeer tusschen IJsland en lerland , Noorwegen en de britsche eilanden. De omvang, aard, beteekenis dezer invloeden: ziedaar de brandende questie onder de mythologen der laatste decennien. Laat ons eerst letten op den omgang tusschen Kelten en Noord- germanen vooral in lerland *). In de vroegere Middeneeuwen was lerland de zetel der hoogste beschaving in Europa. De iersche zendelin- gen hebben wij reeds vroeger ontmoet; maar ook de ier- sche geleerden waren gedurende verscheidene eeuwen, ') £en parallel tusschen den keltischen en den germaanschen aan- leg b§ Sara, Udsigt I p. 161—168. Digitized byVjOOQlC 221 tot in den karolingischen tjjd, de leeraars van eiders Tergeten wetenschappen. De keltische geest heeft het nergens in de materieele besohaving yer gebracht, maar in wetenschap en poezie, in fantazie en geestdrift zjjn de keltische leren van de 4e eeuw, toen zij het Chris- tendom aannamen, tot de lOe voorgangers geweest. Er zgn in lerland een paar rijke sagencomplexen gevormd; ook in 't Westen van Engeland ontstonden , trouwens voor een deel naar fransche modellen, vertellingen (Mabino- gion), en in Wales zou , zegt men , geen huis geweest zjjn waarin men geen harp vond. Met deze bevolkingen nu kwamen de Noormannen veelvuldig in aanraking. Beeds op die eilanden benoorden Schotland , waar zij de iersche kluizenaars vonden , later op IJsland waar zulke anacho- reeten de Noren v66r waren geweest en dat steeds leven- dige betrekkingen met lerland heeft onderhouden. Sedert 't eind der 8© eeuw begint ook de meer duurzame vesti- ging der Noren in lerland, waar zij hun rijkjes stichtten. Welken invloed de beide volken op elkander oefenden is niet in bijzonderheden na te gaan. Wij weten van nauwe familiebanden tusschen hen, en vinden tal van iersche namen onder de ijslandsche geslachten. De leren waren in praktisch opzicht de minderen , zoowel in krijgs- kunst als in politiek, en het was den Noren niet moeilgk onder het vaak zoo verdeelde volk meesters te blijven. Maar in kunst en wetenschap hebben zij veel van de leren overgenomen; de skaldenmetriek en de iersche zjjn ver- want, hoogst waarschijnljjk de eerste van de laatste af- hankelijk '). Ook de kunst der prozavertelling , eiders in de ^) Zoo o.a. Edzardi^ Hildebrand ^ Mogk, tegenover Zimmer. Digitized byCjOOQlC 222 germaansche wereld niet zoo sterk ontwikkeld, hebben de IJslanders die er in uitmunten waarschijnlijk van de leren geleerd. Daartegenoyer komen in de iersche epische ver- balen trekken voor, uit de germaansche sagen overgenomen. Aan het feit dat de Skalden- en Eddapoezie niet van v66r den Vikingentijd dagteekent kau niet meer getwij- feld worden. Nu kent reeds de oudste Skaldenpoezie uit de 9« eeuw de voomaamste mythen*); hieruit volgtmet zekerheid dat die mythen niet kunstig in later eeuwen zijn gemaakt, maar nog niet dat die mythen reeds uit de eerste 7 eeuv^en in Noorwegen dagteekenen, noch dat het stelsel, de samenhang v^aarin wg ze v66r ons hebben even oorspronkelijk is. De invloed der eeuwen, waarin Noormannen zieh met Angelsaksers en leren ver- mengden, moet zoowel op den inhoud als op den vorm der mythen en sagen groot geweest zijn. Veel van wat de Scandinaviers verbalen is niet bij hen ontstaan , maar van Franken, Friezen, Saksers of op de britsche eilan- den overgenomen; wij weten dit zeker aangaande de heldensagen van den Volsungen-Ifibelungen-cyclus, Ook christelijke gedachten kunnen zijn ingeslopen. Maar dat de noorsche mythologie eerst in den Vikingentijd geheel zou zijn ontstaan, is door de oude deensche en noorsche sagen en door wat de oudste skaldenpoezie reeds onder- stelt uitgesloten. Nog minder aannemeljjk is, dat die Noormannen hun mythologie als geleerd product uit Vir- giliusy, latijnsche mythografen, christeljjke en joodsche ') Dit is aangetoond door Finnur Jdnason , Mytiske forestillinger i de aldste skjaldekvad (Ark. f. nord. Fil. IX 1—22). Digitized byCjOOQlC 223 Sibyllen en apokryfen zouden hebben bijeen geknutseld. In een volgend hoofdstuk zal het karakter der Skalden- en Eddaliederen van naderbij beschouwd worden. Hier zij alleen er op gewezen, dat aan de ontwikkeling der mythen de Vikingentijd een machtigen stoot heeftgege- ven. Deze ontwikkeling stond dus onder vreemde invloe- den , maar toch op den eigen bodem der noorsche mythen en sagen. Een heldensage die wij in een vorig hoofdstuk lieten rüsten, vindt hier haar plaats, omdat zij het leven der Zeegermanen tot achtergrond heeft : de Hilde-Gudrunsage. Of er bepaalde historische gebeurtenissen in terug te vin- den zijn is zeer twijfelachtig ; maar duidelijk spiegelen deze verbalen het Vikingenleven af met zijn verre toch- ten, vreemde landen (lerland en Normandie) , rooven van meisjes. woeste strijd waarin de kinderen in de wieg niet werden gespaard. Deze sage bezitten wij in veel minder verscheidenheid van vormen dan die der Volsungen en Nibelungen. Een kort verhaal in Skdldskaparmdl , een enkele noorsche saga, S^rlapättr, Saxo, een toespeling in een duitsch gedieht van Lamprecht (12e eeuw), eindelijk het epos Gudrun (13e eeuw): ziedaar alles. In dat duitsche epos zijn drie sagen vereenigd , over drie opeenvolgende geslach- ten zieh uitstrekkende : het verhaal van Hagen is slechts het voorspel , de Hildesage is de hoofdsage waarvan die van Gudrun een uitloopster is met een aantal wijzigingen en vooral met het nieuwe motief van den medeminnaar (de z.g. Herwigsage), dat in een parallelle shetlandsche ballade afzonderlijk is uitgewerkt. De zachtere geestder Digitized byCjOOQlC 224 middeneeuwsche duitsche poezie heeft het woeste en het tragische der oorspronkelijke sageoveralgetemperdof ver- wijderd ; gelijk het daar ligt is Gudrun een lied der trouw , en daarbij een verhaal van avonturen met hier en daar tafereelfjes die tot de aantrekkelijkste genrestukjes in de litteratuur behooren (het uitstallen der koopwaren bij de schepen der Hegelingen, het zingen van Horand, de prinsessen wasschende aan het Strand). Het hoofdmotief der Hildesage echter leeren wij slechts uit de Snorra- Edda kennen. Koning Högni jaagt Hedinn achterna, die zijn doch- ter Hildr geroofd heeft. Als zij elkander bg Häey (een der Orkney's) ontmoeten, wil Högni niet meer van ver- gelijk en boete weten, hij heeft zijn zwaard Däinsleif dat dwergen hem smeedden, nu eenroaal getrokken, en Staat op zijn wraak. Zij -vechten den ganschen dag, 's avonds keeren zij tot de schepen terug. Maar in den nacht wekt Hildr door tooverij al de gevallen beiden weer op; den volgenden dag begint het van nieuws; zoo zal deze strijd , die Hjaä^ningavlg , voortduren tot de godensche- mering. Deze kamp nu is, gelijk wij zeiden, op een der Orkney 's gelocaliseerd , Saxo plaatst hem op 't eilandje Hiddensee bij Rügen, Lamprecht aan den Scheidemond (Wülpenwerder). Dat het geheele verhaal een natuurmy- the is, springt in het oog: het altijd weer van vorenaf aan beginnen wijst op de wisseling van dag en nacht; doch daarom kan men toch niet in de personen der sage natuurwezens zien. Een noorsch bericht maakt Freyja (d. i. in dit geval Prigg) tot de oorzaak van den strijd , zij moest Odhin verzoenen over haar ontrouw begaan om den kost- Digitized byCjOOQlC 225 baren Brisingamen te verkrijgen. MüUenhoffziet derhalve in den Hjaäfningavfg slechts een historisch-epischen vorm van de halsbandmythe. Ook hier evenwel laten de bijzon- derheden geen nauwkeurige mythische verklaring toe , al is het duidelijk , dat die strijd een mythisch karakter draagt. Eveneens mythisch is de gestalte van Wate, den onstui- migen en razenden reus *). Zoo is de heldensage der Zeegermanen (zoowel Beo- wulf als Hilde-Gudrun) parallel met die der volken uit den tijd der volksverhuizing. In beide vinden wij den mythischen strijd tusschen licht en duisternis oftegende woeste natuurkrachten. Het historische geeft in de duitsche heldensagen meer werkelijke personen en gebeurtenissen terug, de Hegelingensage daarentegen schildert meer de algemeene historische toestanden uit den Yikingentijd. 0ns rest nog een blik te werpen op de eerste zendings- werkzaamheid onder de scandinavische volken en wat wii daarbij van het heidendom vememen. De historieschrij- vers, vooral Adam van Bremen, maar ook Rimbert in zijn leven van Anskar, zijn gelukkig minder karig in hun mededeelingen over heidensche toestanden dan Beda bij de Angelsaksers ; ja Adam, die de geschiedenis schrijft der diocese Hamburg-Bremen, van den aanvang met de zending naar het ISToorden belast , deelt heel wat omtrent Saksers , Slaven , Scandinaviers mede , o. a. dat uitvoerige ') Men heeffc in hem een „Odhinsheros", een „waterrens'*, een „stormdemon" gezien: Müllenhoff (Z.f.d.A. VI); Weinhold (Z.f.d. A. VII); Symons (ö^. Hds. § 60) beschonwen hem als zeereus; W, Sauer, Mahabharata und Wate; E. H, Meyer, Germ. myth. §385, beiden als windrens. 15 Digitized byCjOOQlC 226 bericht omtrent den tempel te Upsala, de beeiden der drie hoofdgoden (Thor, Odhin en Freyr), de menschen- oflfers en het negenjaarljjksch feest (IV : 26 , 27). Toch kan men niet zeggen, dat deze schrjjvers ons een dui- delijke voorstelling geven van den loop der zaken. In het leven van Anskar is het beeld van dezen zendeling ; stellig een der groote en aantrekkelijke beeiden uit de zendingsgeschi^denis ; hoofdzaak. Doorgaande ontsnapt ons de samenhang en de beteekenis der verhaalde gebeurte- nissen, die niet in het lic'.t treden der algemeene poli- tieke verhoudingen ; het verhaal legt allen nadruk op de bekeeringen door wonderen te weeg gebracht , en plaatst ons telkens voor het onverklaärde feit dat het heidendom toch in weerwil daarvan ongebroken bleef heerschen. 