title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Doch wij moeten hier een woordje zeggen omtrent Kapitein Heany en zijn boodschap, een der meest geheimzinnige en onverklaarbare dingen van de geheele zaak. Kapitein Heany heeft zijne verklaring voor het Engelsche Parlementaire Comité afgelegd, en dat op zulk eene wijze, dat een ieder begreep, dat hij meer wist dan hij wilde vertellen en zijn geheel gedrag bij zijne ondervraging was van dien aard, dat men er verbaasd over staan moet, want toen men hem eenige pertinente vragen deed, gaf hij het brutale en koele antwoord: „Kijk eens hier; ik heb mij vrijwillig HOOFDSTUK X. De Dood der Groote Aanvoerders. Het jaar 1853, als het ware, het eerste jaar van de Vrije Republiek ten noorden van de Vaal, was een jaar vol smart en verlies. De jonge Staat had niet alleen met allerlei inwendige moeielijkheden te kampen, doch verloor gedurende den loop van het jaar zijn beide aanvoerders, Hendrik Potgieter en Andries Pretorius. Wat de inwendige moeielijk­ heden aangaat, zoo was er een volslagen gebrek aan geld in de Staatskas. De Grondbelasting of zoogenaamde Recognitie werd zeer ongeregeld betaald, hoewel zij zeer laag was gesteld; men had zelfs niet het noodige contante geld om de weinige ambtenaren te bezoldigen; en er was geene mogelijkheid om ook zelfs den geringsten zweem van eene politiemacht te hebben. Inderdaad was die ook niet zoo hoog noodig, want er werden zeer weinig misdaden gepleegd, en toen eens te Potchefstroom een Boer in een twist een zijner metgezellen vermoord had, veroorzaakte dit een geweldige sensatie, en was zijne ter dood veroordeeling en executie een aandoénlijk tooneel. De heer Jacobus Stuart zag dat het land geld noodig had en dat er eene bevolking in den Staat moest komen, die hand in hand met de oude bevolking samenwerkende, het land zou helpen ontwikkelen. Theo­ retisch had de heer Stuart ongetwijfeld gelijk, doch hij was te weinig bekend met het ware karakter der Emigranten en hunnen schuw van vreemdelingen, om zulk een plan op doelmatige wijze ten uitvoer te leggen, en was daarbij eenigszins te idealistisch en zijn tijd te veel vooruit. Stuart had namelijk het plan om een deel der gronden, die nog onbezet waren, aan Hollandsche Emigranten te verkoopen tegen een zeer redelijken prijs, en dan met de opbrengst er van een Lands Bank op te 420 Men bezocht Amersfoort, Leiden en Utrecht, waar men overal met hartelijkheid en vreugde ontvangen werd, en daarop toog men naar de groote havenstad Rotterdam, die aan de deputatie een schitterend onthaal gaf, en waar onder anderen de Jongejuffrouw van Warmelo, de dochter van Ds. van Warmelo, predikant te Heidelberg, Transvaal, een prachtigen eerekrans aan ZHEd. den President aanbood. Eiken keer na deze uitstapjes keerde de deputatie naar Amsterdam terug, en hier duurden de feestelijkheden en vergaderingen in één stuk door. Op één dier vergaderingen gaf Ds. du Toit aan een aantal belangstellenden, zeer veel en zeer belangrijke informatie over de Transvaal, met het doel om de handelsbetrekkingen tusschen Nederland en de Republiek te bevorderen. Eindelijk moest de deputatie Nederland verlaten, en op den 17den Maart begaf zij zich naar Antwerpen in België. Hier bewezen de Vlamingen dat zij niet wenschten achter te staan bij hunne Hollandsche broeders, en men bracht President Kruger en zijne metgezellen eene prachtige ovatie. Ook in Belgie’s hoofdstad Brussel ontving men de gedelegeerden met geestdrift. Het was thans tijd dat men naar Lissabon ging, waar zeer belangrijke zaken te verhandelen waren, voornamelijk met betrekking tot den Delagoa-baai Spoorweg. Op weg daarheen moest men Parijs, de hoofd­ stad van Frankrijk, aandoen, en dacht hier eenige dagen te vertoeven, ten einde te zien of men een handelstractaat met de Fransche Republiek kon aangaan, en een Franschen Consul te Pretoria doen aanstellen. De ontvangst der Transvalers te Parijs was recht feestelijk, en de fransche nieuwsbladen hadden kolom op kolom omtrent de geschiedenis der Republiek, over de Boeren en het feit dat mannen zooals Joubert en Du Toit van de Fransche vluchtelingen afstamden. De President der Fransche Republiek ontving den President der Zuid-Afrikaansche Repu­ bliek op de hartelijkste wijze, en zooals de heer Du Toit het uitdrukte was het alsol eene oudere zuster hare jongere met liefde omhelsde. Het Geographisch Instituut van Frankrijk gaf een feestmaal ter eere \an de deputatie, waarbij de beroemde Ferdinand de Lesseps den \ ooizittersstoel innam en in een schoone rede de gezondheid van President Kruger instelde. Ook in Madrid, Spanje s hoofdstad, hadden de Delegaten een audiëntie bij den Koning, en in Portugal werd hun niet alleen alle eer bewezen, doi h toonde de Portugeesche Regeering dat zij geheel gewillig was om met die der Transvaal samen te werken, en was men bereid om dadelijk een aanvang met den Spoorweg van Delagoa-baai naar de Transvaalsche gienzen te maken, waarvoor dan ook spoedig daarop eene concessie verleend werd aan een Amerikaan, den heer McMurdo. 422 het voorgelezen welkomstadres. Wij zijn zeer verblijd ons heden weder in het midden van den Volksraad te bevinden, die door ZHEd. den waarnemenden Staats-President is opgeroepen, om ons verslag, dat, zoodra zulks gelegen komt, kan worden voorgelegd, aan te hooren. De deputatie vertrouwt dat het volk en de Volksraad niet teleurgesteld zullen zijn over het verrichte, en dat men niet van oordeel zal zijn, dat de deputatie haar plicht niet heeft gedaan. De onafhankelijkheid des lands is in de eerste plaats verkregen, de Suzereiniteit bestaat niet meer, 1) en de Republiek is opgenomen in de rij der natiën. De Deputatie heeft goedgedacht om na hare verrich­ tingen in Engeland en met toestemming der Britsche Regeering, van de gelegenheid gebruik te maken om zich te wenden tot andere Staten van Europa, om onze Republiek opgenomen te krijgen in de Statenrij, en hierin is zij volkomenlijk geslaagd. Ik kan nog opmerken dat al zou het geheele verslag goedgekeurd worden, er desniettemin geen stuiver extra belasting op het volk zou behoeven te wrnrden gelegd, zelfs ook niet voor de constructie van den spoorweg tot aan Pretoria. Hiertoe is de deputatie door de hulp van vriendenhanden in de gelegenheid gesteld. Kortom, in de hoofdzaak is verkregen wat er verlangd werd, en ik vertrouw dat alles recht zal wezen.” President Kruger kwam aldus in het midden van zijn volk terug. Geen vleierij, geen feestmalen, geen schitterende ontvangsten, geen gesprekken met Keizers of Koningen hadden een greintje van zijn karakter veranderd; en al had misschien deze Europeesche reis zijn gezichtskring verruimd, en hem met meer ontwikkelde toestanden bekend gemaakt, zoo was het gevolg er van niet, dat hij die toestanden door zijn volk wilde laten aannemen, maar dat hij een beter inzicht kreeg in hetgeen zijn land en zijn volk noodig had. Er was echter één resultaat van die reis naar Europa, een resultaat, dat groote gevolgen had. Dit was het feit dat Ds. S. J. du Toit een aanmerkelijken invloed had gekregen op den Transvaalschen President. Waartoe die invloed leidde, zullen wij binnenkort zien. 1) Het is hier ons doel niet om de kwestie te bespreken in hoever die ongelukkige zereiniteit nog bestaat. Doch wij moeten hier aanmerken dat Lord Derby kort na het liten van de Conventie van Londen in het ErüreW.hp Poriën-*1-1' — , „--- jl^wxxxioxO CJ. V tl II ZUU IIIO 6 landsehe, Fransche en Duitsche nieuwsbladen van dien tijd, die over wordt echter algemeen aangenomen dat de Suzereiniteit vervallen is. 301 hunne belastingen achter waren, aanschrijven, onder straffe van gedag­ vaard te worden. In het district Potchefstroom, dat met Rustenburg de voornaamste patri­ otten bevatte, waren een groot aantal burgers achterstallig, en deze kregen allen hunne aanmaning van Landdrost Goetz. In antwoord hierop deden een aantal der aangeschrevenen den Landdrost weten, dat zij op 7 October zelve te Potchefstroom zouden zijn. De man die hen hiertoe den raad gaf, en die van dien tijd af een belangrijke rol in de geschiedenis der Transvaal heeft gespeeld, was de heer Petrus Andries Cronjé, een Afri­ kaner van uitnemende dapperheid, doch eenigszins voortvarend van geest, en die derhalve al meer dan moe was van het naar zijn oordeel onnoo- dige getalm van het Volks-Comité. Daar hij Kommandant van zijn district was, genoot hij een aanzienlijken invloed, en maakte dan ook daarvan ruimschoots gebruik. Op den 7den October 1880 reed Cronjé met omtrent 130 man het dorp Potchefstroom binnen, en hield stil voor het Landdrostkantoor, waar hij aan den Achtbaren Landdrost het volgende schrijven overhandigde. Mijnheer, Wij, de ondergeteekenden, burgers van de wijk Schoonspruit, district Potchefstroom, erkennen de ontvangst van uwe aanschrijvingen tot het betalen der belastingen, welke door ons zouden verschuldigd zijn, en geven te kennen: Dat wij ten allen tijde bereid zijn eenige belastingen, aan ons wettig Gouvernement verschuldigd, te betalen; dat wij echter meenen, dat gij, handelende voor en ten behoeve van het Britsche Gouvernement — hetwelk zich op een onwettige wijze, en tegen onzen wil van ons land heeft meester gemaakt, en zich aan ons opdringt — niet gerechtigd zijt die belastingen ten behoeve van dat Gouvernement van ons te eischen, daar het door ons niet als een wettig Gouvernement wordt erkend, omdat wij tegen hetzelve protesteeren en het nooit eerbiedigen zullen vóór het ons, volgens recht en billykheid, teruggeeft hetgeen het ons met verkrachting van alle rechten, wetten en tractaten heeft ontnomen, opdat de meerderheid der bevolking het erkenne, waaraan wij ons dan zullen moeten onderwerpen. En om van onzen ernstigen wil een duidelijk en wettig bewijs te leveren, bieden wij u de van ons gevorderde betalingen onder protest aan. Dat wil zeggen: dat wij bereid zijn, die gelden aan u te overhandigen, onder uitdrukkelijke voorwaarde, dat gij ons daarvoor kwitanties afgeelt, waarin duidelijk vermeld staat, dat die gelden op heden aan u onder protest zijn betaald, en verder, dat gij u verbindt die gelden zoolang onder zoodanige 265 maken de vrijheid niet uit en die begeeren wij terug. Het zijn kostelijke vrijheden, zonder welke ook een vrij volk ongelukkig is, maar het zijn juist de vrijheden, die wij tot den 12den April 1877 hebben gehad en die Sir Theophilus Shepstone ons heeft ontnomen. Geen volk, dat eerbied voor zich zelf heeft, kan dit verlies zijner vrijheid laten afkoopen door een gedeeltelijke teruggave van hetgeen het eens heeft bezeten. Op het verslag van dit onderhoud met Uwer Majesteits Hoogen Com­ missaris beroepen wij ons, om den ernst, den heiligen wil van het volk te doen gevoelen. Wat kunnen wij anders? Moeten wij naar het zwaard grijpen? Uwe Majesteit, wij kunnen u niet verbergen wat op dit oogenblik in Pretoria, de oude hoofdstad der Republiek, geschiedt. Het is een open stad, vol met huisgezinnen, vrouwen en kinderen. Een handvol Uwer Majesteits troepen is daar aanwezig. Uwe vertegenwoordigers daar hebben bevolen of toegelaten, in de opene straten schansen en borstweringen op te richten; private huizen zijn met schietgaten doorboord. Waarom? En tegen welken vijand? Tegen ons, het ware volk der Zuid-Afrikaansche Republiek. Is er een duidelijker bewijs noodig, dat de annexatie tegen den wil van het volk is, als na twee jaren de hoofdstad van het land op die wijze tegen het volk beschermd moet worden. Het schijnt dat men ons verleiden wil tot het aanrichten van een bloedbad, en wij zijn er zeker van dat, evenzeer als ons dit onuitspre­ kelijk grieft, het Uwer Majesteits ongenoegen zal verwekken. Te meer wanneer Uwe Majesteit verneemt, dat onder de verdedigingsmiddelen ook dynamiet wordt aangewend. Wij willen niet beslissen of op dien maat­ regel niet toepasselijk is de afkeuring van het gebruik van ontplofbare kogels, waarvan de toenmalige Secretaris van Staat voor Koloniën in 1876 de Republiek, hoewel ten onrechte, verdacht. De edele Lord noemde zulks eene barbaarsche wijze van oorlogvoeren. Moet het dan tot een oorlog komen? Het kan Uw wil niet zijn, evenmin als het onze wensch is. Uwe Majesteit kan niet willen regeeren over onwillige onderdanen. Wij smeeken U, maak een einde aan dezen ondragelijken toestand en gelast Uwen Hoogen Commissaris in Zuid-Afrika, ons onzen Staat terug te geven. Onwillige onderdanen Uwer Majesteit, maar oprechte, trouwe buren willen wij zijn. Drie jaren geleden was het de Zuid-Afrikaansche Repu­ bliek, die hare bereidwilligheid te kennen gaf om eene conferentie bij te wronen, om over algemeene belangen van Zuid-Afrika te spreken, uitge- noodigd door Lord Carnarvon om over de confederatie te spreken. Twee 289 Het Yolks-Comité verklaarde dat het gereed was om deze besluiten, zooveel de omstandigheden zulks doenlijk maakten, te doen uitvoeren, doch aangezien er geruimen tijd noodig was om de voorloopige maat­ regelen te nemen, werd de volgende bijeenkomst bepaald te Paardekraal, op 6 April 1880, als wanneer men hoopte in staat te zijn, de Zuid- Afrikaansche Republiek te herstellen. Tot zoolang moest het volk zich nog rustig en bedaard houden. 19 BLADZ. JOHANNESBURG EN JAMESON.669 JOHANNESBURG IN OPSTAND.986 Doornkop.703 Het lot van Jameson en Johannesburg. De plannetjes van den Heer Chamberlain. De terechtstelling der Reformers. De gebeurtenissen der laatste twee jaren. De toenadering der twee Republieken en de laatste Presidents Verkiezing. President Kruger in zijn privaat leven. Het . verleden, het heden en de toekomst. AANHANGSEL I. „Het Zandrivier tractaat” (17 Januari 1852). » II. De London-conventie. » III. De Inzwering van President Kruger op 12 Mei 1898. » IV. Het beroemde antwoord. » V. De gebeurtenissen in de Z.-A. Republiek 712 728 743 759 787 797 816 829 832 842 869 gedurende de laatste maanden 897 395 teekenen der Conventie. In aanmerking nemende de verwarde en tegen­ strijdige berichten, die indertijd omtrent deze zaak verschenen, is het zeer moeielijk de ware oorzaak van den krijg uit te vinden, doch het waarschijnlijkste is het volgende: Een der onderkapiteins van Montsiwa, Machabi genaamd, ging gedurende den Vrijheidsoorlog over naar Moshette. Toen de oorlog voorbij was, wenschte Machabi naar Montsiwa terug te gaan, doch deze weigerde hem zijn oude kraal terug te geven of hem als onderdaan weder aan te nemen. Het schijnt dat Moshette toen een kleine macht met Machabi zond om dezen te beschermen, doch Montsiwa viel die macht aan en sloeg haar op de vlucht. Zoodra men in de Republiek vernam dat er onlusten op de Westelijke grenzen waren uitgebroken, vaardigde het Driemanschap de volgende Proclamatie uit: PROCLAMATIE. Wij hebben met veel droefheid het bericht vernomen dat in de maand Mei vijandelijkheden weder zijn uitgebroken tusschen Montsiwa en Moshette, en ook tusschen Secheli en Lentio of Zamian. Wij weten dat onze burgers geen deel zullen nemen in eenige van deze bloeddorstige twisten tusschen woeste barbaren, even goed als zij zulks niet deden in laatstleden Mei. Toch beschouwen wij het onzen plicht om de inwoners van dit land te gelasten, zonder onderscheid om striktelijk af te laten eenig aandeel daarin te nemen, op straffe van vervolgd te worden volgens de wet. Verder wordt aan alle officieren gelast, ingeval gewapende Kaffers te eeniger tijd over onze grenzen mochten komen, hen dadelijk te ont­ wapenen, en alles in bezit te nemen wat zij als buit bij zich mogen hebben, totdat zulks aan de rechtmatige eigenaren kan teruggegeven worden. Men moet dit duidelijk verstaan: alle Kaffers die met wapens of buit binnen onze grenzen komen, moeten ontwapend worden, en de buit in bewaring genomen worden. Gegeven onder onze hand te Pretoria, den 21sten October 1881. S. J. P. Kruger Vice-President P. J. Joubert Lid van het Driemanschap Doch toen deze proclamatie verscheen hadden de zaken een geheel ander aanzien genomen. Moshette was van zijne zijde Montsiwa aangevallen en had deze in het nauw gebracht, en nu kwam Mankoroane Montsiwa te hulp, terwijl David Massouw zijne ondersteuning aan Moshette gaf. HOOFDSTUK LIX. De plannetjes van den Heer Chamberlain. De Engelsche Staats-Secretaris voor Koloniën had het in het begin het verstandigst gedacht om een zeer vriendschappelijke houding tegenover de Transvaal aan te nemen, daartoe gedrongen door het effect, dat de Jameson-inval op de Groote Mogendheden van Europa had gemaakt. Nu was juist op dezen tijd, gelukkig of ongelukkig, Dr. Leyds, de Transvaalsche Staats-Secretaris te Berlijn, waarheen hij gegaan was om specialisten te zien over een lastige keelkwaal. Dat natuurlijk een man als Dr. Leyds een oog in het zeil hield, spreekt van zelf; dat hij dadelijk van uit Pretoria in kennis werd gesteld met het gebeurde, is zeer begrijpelijk; dat hij, zoover hij in zijne positie kon, de noodige maat­ regelen nam, is iets, dat men hem zeker niet kwalijk kan nemen. Er is indertijd gezegd geworden, dat de Transvaalsche Republiek dadelijk steun heeft gezocht na de eerste kenniskrijging van den Jameson-inval bij Duitschland en Frankrijk. Zulks is ten minste van Engelsche zijde beweerd, hoewel President Kruger dit officieel heeft ontkend. 1) Maar veronderstel één oogenblik dat het zoo was, zou dit dan iets verkeerds in de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek zijn geweest? Eerstens meende men te Pretoria (en men had er goeden grond toe) dat een inval zooals die van Jameson, niet zonder medeweten van de Britsche Regeering kon geschieden en begreep men verder, dat de inval geen ander doel kon hebben, dan om de Republiek haar onafhankelijkheid te ontnemen. Nu was die onafhankelijkheid van de Transvaal niet alleen 1) D. w. z. de President heeft ontkend, dat hij ooit het Protectoraat van eenige -vreemde mogendheid heeft gevraagd. Dit is iets anders dan hulp vragen. 281 In Regeeringskringen te Pretoria was men alles behalve in zijn schik met deze deputatie, daar men meende dat door deze blijken van sympathie de Boeren in hun verzet zouden versterkt worden, hetgeen ongetwijfeld het geval is geweest. Want hoe glad Sir Bartle Frere ook tegen de deputatie sprak, was het zeer duidelijk voor hen, die er op tegenwoordig waren, dat hij erg met de zaak verlegen was, en volstrekt geen lust had om de kwestie met hen te diep te bespreken. Intusschen was Sir Garnet Wolseley naar het land van Secoecoeni vertrokken om daar met een sterke Engelsche macht, ondersteund door een groot Zwasi-Commando, te trachten dit nog steeds oproerig opper­ hoofd ten onder te brengen. Dit gelukte hem dan ook in allen deele, doch niet zonder aanzienlijk verlies. Op den 27sten November werd de sterkte van Secoecoeni stormenderhand genomen, en toen vijf dagen daarna het Kaffer-opperhoofd zelf werd gevangen genomen door Majoor Clarke en Kapitein Ferreira, in een grot, waarin hij de vlucht had genomen, was de krijg natuurlijk uit. Het Yolks-Comité had kennis gegeven dat op den 10den December 1879 het volk zou samenkomen te Wonderfontein, omtrent zes uren van Pretoria. Nauwelijks had het bericht hiervan Sir Garnet Wolseley bereikt, of hij vaardigde de volgende, alleszins zeer onverstandige proclamatie uit: KENNISGEVING aan de inwoners van de Transvaal, door Zijne Excellentie Sir Garnet Joseph Wolseley, Gouverneur en Opperbevelhebber in en over het "Transvaalsche grondgebied. Het is mij bericht geworden, dat de inwoners van de Transvaal het plan hebben om op den 10den December e. k. bij elkander te komen, ten einde politieke zaken te bespreken. Volgens mijne opinie kan er niets schadelijker zijn voor de belangen en het welzijn van het volk, dan eenige poging om hunne hooiden op hol te brengen, en hunne loyaliteit te verzwakken door verzamelingen, waarop het publiek opgewonden gemaakt wordt, en ik heb oorzaak te vreezen dat zekere kwaadwillige personen in deze zaak eene agitatie op touw zetten, waardoor velen, door vrees of onkunde, in onvermijdelijke moeielijkheden zullen worden gebracht, Ik beschouw het raadzaam dat alle personen in staat worden gesteld te verstaan, in welke gevaarlijke positie zij zich plaatsen, en vooruit te begrijpen de zware en schrikwekkende gevolgen, die er voor henzelven en hunne familiën en eigendom kunnen ontstaan, door deel te nemen 891 De Regeering wordt door de verklaring van den Secretaris van Staat, dat een der hoofd bedoelingen, die Harer Britsche Majesteits Gouvernement in het oog had, was het verhinderen van bemoeiing van eenigerlei Buiten- landsche Mogendheid tusschen Hare Majesteit en de Zuid-Afrikaansche Republiek, onwillekeurig gebracht tot de opmerking, dat de bedoeling van Harer Britsche Majesteits Gouvernement, op zich zelve en alleen, billijkerwijze niet geacht kan worden de eenige toetssteen te zijn waarnaar de doeleinden der conventie moeten worden beoordeeld. Immers de bedoeling van beide partijen dient in deze te gelden. De Regeering merkt nog op, dat het niet vleiend is eene verwijzing tot arbitrage van een in geschil zijnde tractaatskwestie naar een bevriende derde Mogendheid, zooals den Oranje Vrijstaat of den Zwitserschen Bond­ staat te beschrijven als „bemoeiing tusschen Hare Majesteit en de Zuid- Afrikaansche Republiek.” De Regeering kan zulk een verwijzing niet anders beschouwen dan als een vriendelijke hulp die gevraagd wordt in het belang van bestendigen vrede en van orde in Zuid-Afrika. Ten aanzien van de precedenten ten gunste van arbitrage in de vooraf­ gaande dépêche dezerzijds, van den 7den Mei laatstleden aangevoerd, valt het deze Regeering moeilijk het onderscheid te bespeuren, dat Harer Britsche Majesteits Gouvernement nu tracht aan te toonen tusschen de vorige gevallen en die van nu. De Secretaris van Staat voor dé Koloniën zegt, dat er ónder de door hem vermelde omstandigheden geene vergelijking kan zijn tusschen het vaststellen bij arbitrage van de details eener grenslijn, en de uitleg bij arbitrage van de bedoeling der conventie. De Regeering wenscht ten opzichte van deze contentie op te merken, dat het vaststellen van de Westergrens eene der principieele zaken was in de schatting van beide Gouvernementen. In elk geval, de arbitrage die werd uitgekozen, was arbitrage door een buitenlandsche Mogendheid, waarop de Secretaris van Staat thans zijne aanspraak tot uitsluiting zoekt te doen gelden. De contentie, dat dé werkelijke beslissing van den Hoofdrechter van den Oranje-Vrij staat in de zoogenaamde Koelie-kwestie, niet eene uitspraak was over de bedoeling van zekere clausule van de conventie (zoowel als over de interpretatie van zekere wetten der Zuid-Afrikaansche Republiek), wordt naar deze Regeering meent, duidelijk wederlegd door den tekst der uitspraak. Gemakshalve wenscht de Regeering dien tekst, voor zoover thans noodig aan te halen. Er staat: „Nademaal zekere geschillen ontstaan zijn tusschen de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek en de Regeering van Hare Majesteit de Koningin van het Vereenigd Koninkrijk van Groot-Brittanje en Ierland, 400 heden op de Zuid-Westelijke grenzen. De tweede periode kan eerst later door ons behandeld worden, doch wij zullen dit hoofdstuk besluiten met een document opgesteld door Sir Hercules Robinson, op verzoek van den Secretaris van Staat voor Koloniën, toen hij, de Hooge Commissaris in 1883 in Engeland was. Dat document bewijst welke verkeerde politiek deze Staatsman, later een der beste Gouverneurs der Kaap-Kolonie, toenmaals volgde, terwijl hij aan den leiband van den Eerwaarden John McKenzie liep. Zijn Excellentie schreef: „Ik denk dat de tijd thans gekomen is, waarop men beslissen moet, of de Conventie zal blijven bestaan, of dat men van haar afstand zal doen; en het antwoord op deze kwestie zal van belang zijn in het beant­ woorden van het verzoek, nu weder door de Transvaalsche Regeering gedaan, om aan hun land te annexeeren het stuk land zoo onwettig door vrijbuiters in bezit genomen, wier handelingen steeds door de Transvaalsche Regeering ondersteund werden. Het schijnt mij toe, dat er vier wegen open zijn voor Harer Majesteits Gouvernement om stappen te nemen aangaande den ongelukkigen toestand van zaken op de Zuid-Westelijke grenzen. 1". Om de Vrijbuiters met geweld te verjagen uit het grondgebied van Mankoroane en Montsiwa. Harer Majesteits Gouvernement heeft zich echter reeds tegen dezen maatregel verklaard, en thans zou die niet kunnen genomen worden zonder groote kosten en grooter gevaar van langdurig verzet, dan eenige maanden geleden het geval was. 2°. De Conventie van Pretoria te vernietigen en terug te keeren tot de bepalingen van de Zandrivier Conventie. Deze weg, indien gevolgd, zou de tegenwoordige applicatie van de Transvaal om op de Zuid- M estelijke grenzen tusschenbeide te treden beslissen; want wordt de Conventie van Pretoria herroepen, dan zou het Transvaalsche Gouvernement vrij zijn, zijne grenzen uit te breiden tot aan den Atlantischen Oceaan, 1) welk recht geëischt werd in eene proclamatie van President Pretorius. •)°. Te blijven staan bij de tegenwoordige grenzen, zooals in de Con­ ventie bepaald, en te weigeren eenige uitbreiding dier grenzen toe te staan, en tegelijkertijd geen actieve stappen te nemen om die te handhaven. Het resultaat van zulk een maatregel zou zijn, dat of de 4 rij buitere er in zullen slagen om de twee onafhankelijke ïepublieken, die zij geproclameerd en Stellaland en Gosen genoemd hebben, op vaste grondslagen te vestigen, of dat de Transvaalsche 1) Als dit zoo was, waar bleef de Keate uitspraak dan, die in directe tegenspraak hiermede werd gegeven? 870 Dat antwoord toch blijkt grootendeels gebaseerd te zijn op stellingen die haars inziens niet zijn te verdedigen. 3. De belangrijkste stelling voorkomende in het antwoord is ongetwijfeld die rakende het bestaan van suzereiniteit over de Zuid-Afrikaansche Republiek, eene stelling, die sedert de conventie van Londen thans voor het eerst in eene officieele dépêche van de zijde van Harer Britsche Majesteits Gouvernement wordt opgeworpen. Alhoewel niet voor de eerste maal wenscht de Regeering, ter voorkoming van alle misverstand en voor en aleer zij hare uitdrukkelijke bezwaren tegen bovenstaande stelling ontwikkelt, duidelijk te constateeren, dat zij bereid is zich alleszins te houden aan de bepalingen van de conventie van 1884. 4. Als inleiding tot de bespreking der suzereiniteitskwestie wenscht deze Regeering voorop te stellen, dat Harer Britsche Majesteits Gouver­ nement, telkens wanneer het in de dépêche onder beantwoording gewag maakt van suzereiniteit, slechts die suzereiniteit kan bedoelen welke werd neergelegd en omschreven in de conventie van Pretoria van 1881. Op deze basis dan ook rusten de tegenwerpingen der Z. A. Republiek, die deze Regeering, naar zij meent, volkomen rechtvaardigen in het trekken harer conclusie dat zij sedert de conventie van 1884 niet het bestaan eener suzereiniteit erkennen kan. 5. Waarin die suzereiniteit zoude bestaan werd indertijd duidelijk gedefi­ nieerd door Lord Kimberley, Harer Britsche Majesteits Secretaris van Kolo­ niën. In diens dépêche, van den 31sten Maart 1881, zegt hij onder anderen: „Entire freedom of action will be accorded to the Transvaal Government so far as is not inconsistent with the rights expressly reserved to the Suzerain Power. The term suzerainty has been chosen as most conveniently des- cribing superiority over a State possessing independent rights of Govern­ ment, subject to reservations with reference to certain specified matter s." „The most material of these reserved rights is the control of the external relations of the future Transvaal State, which will be vested in the British Government, including of course, the conclusion of treaties and the conduct of diplomatic intercourse with foreign Powers.” — 1) 1) Algeheele vrijheid van handelen zal aan het Transvaal Gouvernement worden toegestaan zoover als niet onbestaanbaar is met de rechten uitdrukkelijk voorbehouden aan de suzereine macht. De uitdrukking suzereiniteit is gekozen als de gevoeglijkste beschrijving van de superioriteit over een Staat die onafhankelijke rechten van bestuur bezit onderhevig aan voorbehoud met betrekking tot zekere gespecificeerde zaken. Het meest materieele van deze gereserveerde rechten is de controle van de buitenlandsehe relaties van den aanstaanden Transvaal Staat die opgedragen zal zijn aan de Britsche Regeering natuurlijkerwijze insluitende het sluiten der tractaten en het voeren van diplomatieke onderhandelingen met buitenlandsehe mogendheden. 25 Potgieter een lager op, en maakte toen eene overeenkomst met het opperhoofd Makwana, omtrent het afstaan van de landstreek tusschen de Vet-Rivier en de Vaal-Rivier aan de Emigranten. Dezen verspreidden zich daarop rustig langs die streek: een aantal hunner echter trokken de Vaal-Rivier over en zetten zich neder in het tegenwoordige district Potchefstroom. Het is niet te ontkennen dat dit eene uiterst onvoorzichtige handeling van de trekkers was. Men mag aannemen dat zij bekend waren met het bestaan van Moselikatse en zijne geduchte Matabelen; aangezien zij met Morokko, het hoofd der Barolongs te Thabanchu goed bevriend waren, moeten zij ongetwijfeld van Moselikatse iets vernomen hebben. Doch in plaats van hier en daar vaste lagers te vormen, door het samentrekken der wagens, verspreidden zij zich wijd en zijd; hier stond een kamp, een paar uur verder weder een en zoo voorts. Zooals wij zullen zien, moesten zij deze onvoorzichtigheid duur bekoopen. Doch voor dat wij het verhaal van dezen Trek verder vervolgen, moeten wij een oogenblik wijden aan de familie Kruger, waartoe ZHEd. de Staats-President van de Zuid- Afrikaansche Republiek behoort. in het Stamboek van de Zuid-Afrikaansche Geslachten, dat begonnen was door den overledenen heer Christolfel C. de Villiers, en later voortgezet is door den bekwamen Zuid-Afrikaanschen Geschiedschrijver, Dr. G. M. Theal, komen vier families Kruger voor, allen uit Duitschland afkomstig. Na veel moeite is het den schrijver gelukt, den stam van het onderwerp dezer levensschets, na te gaan, en volgens uit hem verstrekte informatiën is deze als volgt: De stamvader van het geslacht is Jacob Kruger, een Duitscher van geboorte en afkomstig uit Berlijn, waar hij omtrent 1686 het licht zag als de zoon van Frans Kruger en diens echtgenoote Elizabeth Hartwigs. Jacob Kruger kwam in 1713 als zeventienjarige jongeling in de Kaapstad aan, in dienst van de Oost-Indische Compagnie. Hij schijnt echter door een of ander ongeluk het gebruik van een zijner handen te hebben verloren, waarna hij den dienst der Compagnie verliet, en verlof kreeg zich te Stellenbosch als burger neder te zetten. Hier huwde hij met Johanna Kemp, en uit dit huwelijk ontsproten 8 kinderen. Het zesde kind was een zoon, die op 8 April 1725 gedoopt werd met den naam van Hendrik Kruger en die naderhand in het huwelijk trad met Francina Cloete. Het schijnt dat reeds Hendrik Kruger zich heeft aangesloten aan den Trek Oostwaarts, die wij in het tweede hoofdstuk hebben beschreven. Zijn zoon Gert Kruger, die op 21 Mei 1750 gedoopt werd, trouwde reeds op 12 November 1769 met Susanna Lacija Buys, eene dame uit eene 595 uitslag der belangrijke onderhandelingen thans aan den gang tusschen Uwe Exc. en het Gouvernement van dezen Staat. Zij zijn echter bevreesd, dat de beteekenis van de tegenwoordige crisis en de noodzakelijkheid om dadelijk de zware lasten, die op hen rusten weg te nemen, nog niet goed begrepen worden door de Regeering en den Volksraad van dezen Staat. Hoewel zij ervan verzekerd zijn, dat hunne belangen goed bezorgd zijn in UExc.’s handen, zouden zij eerbiediglijk doch ernstiglijk willen verzoeken dat UExc. al uwen invloed zult gebruiken om de ondragelijke lasten te doen wegnemen van de Britsche onderdanen in deze Zuid-Afrikaansche Republiek, alsmede om hunne rechten en voorrechten te doen erkennen als gehoorzame (sic!) burgers, die zoo grootelijks hebben bijgedragen tot den vooruitgang en de welvaart van den Staat.” Op 28 Juni kwam de Johannesburgsche deputatie te Pretoria aan en onder leiding van de heeren John Tudhope, J. W. Leonard en St. John Carr begaf men zich, met het adres van 14,800 naamteekeningen naar het Transvaal-Hotel. Hier hield de heer Tudhope een prachtige rede, waarin hij aanhaalde hoe slecht de Uitlanders door de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek waren behandeld, hoe hunne verzoekschriften met hoon onlangs door den Volksraad waren ontvangen, enz. enz. en dat, nu geen deputaties, bijeenkomsten en petities meer hielpen, men als een laatste middel toevlucht zocht bij den Vertegenwoordiger van Hare Majesteit en dezen verzocht met zijn invloed tusschenbeide te komen. In zijn antwoord hierop zeide Sir Henry Loch, dat tot dusverre er de grootste vriendschappelijkheid had geheerscht tusschen ZExc. en ZHEd. den President in het voeren van de tegenwoordige onderhandelingen, doch dat hij de deputatie zou aanraden om in een bedaarden geest te werken voor het herstel hunner grieven. Zoo sprak ZExc. in het openbaar en zeker kon de Transvaalsche Regee­ ring zich niet beklagen over zijne gezegden. Doch wat zeide hij in het privaat, in een onderhoud, dat hij nog dienzelfden avond met de deputatie had? Heel wat anders, hoewel men dat toen niet deed uitlekken en het eerst na den Jameson-inval, toen Sir Henry reeds een Lord en lid van het Hoogerhuis van Engeland was, aan den dag is gekomen. Er werd tusschen hem en de deputatie gesproken over een gewapend verzet van de zijde van Johannesburg en wat waren de woorden van den Hoogen Commissaris, gelijk hij zelf in het Hoogerhuis heeft gezegd: „Om mijne positie te versterken, vroeg ik aan de deputatie hoeveel wapenen zij toen in Johannesburg hadden. Zij antwoordden mij, dat zij omtrent duizend geweren hadden en op zijn hoogst tien patronen voor elk geweer. Ik wees hen toen daarop hoe nutteloos het zou zijn, als eenige daad van 442 Uitvoerenden Raad, en in deze gemachtigd door den Edelachtbaren Volks­ raad der gemelde Republiek, die intrek. Gegeven onder mijne hand ten Gouvernements kantore, Pretoria, op heden den 13den dag van October 1884. S. J. P. Kruger, Staats-President. W. Eduard Bok, Staats-Secretaris. Dat was het gevolg der politiek van Ds. S. J. du Toit! Voor de eerste en laatste maal 1) moest President Kruger, op eenigszins vernederende wijze, het gedane ongedaan maken, op eene oproeping van Engeland. De Rijksregeering had besloten zich thans direct met de onlusten in Bechuanaland te bemoeien, en troepen voor dat doei naar Zuid-Afrika uit te zenden. Door de gematigde Engelschen en door alle Hollandsche Kolonisten werd deze stap ten sterkste afgekeurd, want de directe inmen­ ging van den Imperialen factor was geenszins gewild in zaken, die voor­ namelijk de Kaap-Kolonie betroffen, en het Kaapsche Ministerie bewees dan ook spoedig dat zij er niets meê ophad, een feit waardoor Sir Hercules Robinson in eene alles behalve aangename positie werd geplaatst. Buitendien, waarom moest, terwijl men in Sir Leicester Smyth hier een Generaal had, die het met de Afrikaanders vinden kon, een war- en heethoofd als die akelige Warren, aan het hoofd eener expeditie geplaatst worden ? Jingo’s, zooals Leonard, Ebden en anderen juichten en hadden reeds in September de Empire League in de Kolonie opgericht, ter steuning van den Imperialen invloed; een politiek monster, dat evenals andere misgeboorten, gelukkig geen lang leven had, en binnen vijf maanden grafwaarts gedragen werd. liet Kaapsche Ministerie wilde nog een laatste poging wagen, om de zaken te beslissen, en zond derhalve de heeren Upington en Gordon Sprigg, beiden leden lan het Ministerie, naar Bechuanaland. De zaken waren hier misgeloopen. Zooals reeds gezegd, had Ds. du Toit de plaats van Joubert ingenomen op 16 September als Commissaris op de Westelijke grenzen. Du loit kwam op 22 September te Vrijwilligers Rust in Gosen aan, werd ei met een adres ontvangen, hield een prachtige rede en heesch (zooals later bleek tegen den zin en in strijd met het bepaalde verbod van President Kruger) eenige dagen later er de Transvaalsche vlag. De Gosenieten, onder aanvoering van den heer N. Gey van Pittius waren nu wat blij, en hunne reeds sterk anti-Engelsche of anti-Koloniale gezindheid werd natuurlijk door de daad van den heer du Toit versterkt. 1) Er zijn misschien sommigen die nog op het terugtrekken van de sluiting der Driften in 1895 zullen wijzen, doch dat was een geheel andere zaak, die ter behoorlijker plaatse zal behandeld worden. 124 verdelgd. Doch nadat de Blanken er zich gevestigd hadden, en de Kaffers onder hunne bescherming stonden, en dus een tijdperk van rust tegemoet gingen, vermeerderden zich de stammen op de eigenaardige wijze der Zuid- Afrikaansche inboorlingen, en spoedig kreeg onder hen een zeker opper­ hoofd, Ramapulana, een aanzienlijken invloed, zoodat hij als het ware dezelfde positie begon in te nemen, die Moshesh in Basutoland bekleedde. Verder was er in Zoutpansberg een gemengde stam van Bastaards en Kaffers onder bevel van zekeren Michael Buys, wiens vader Coenraad Buys of du Buis, indertijd aan de Oostelijke en later aan de Noordelijke grenzen der Kolonie een niet onbelangrijke rol speelde, en zelfs een dochter van Gaika, het bekende Kafferopperhoofd, tot vrouw had. Langzamerhand zetten zich tusschen de Kaffers in Zoutpansberg een aantal Europeanen neder die tot het schuim der aarde behoorden, mis­ dadigers en vluchtelingen, die zich hier uit het bereik van den arm der wet beschouwden. Deze hielden zich bezig met het jachtmaken op olifanten, welker ivoor in die dagen een der voornaamste handelsartikelen uitmaakte. Onder hen bevond zich een zekere Portugees, met den naam van Joan Albasini, een man die een ontzettenden invloed onder de Kaffers verkreeg, en dien men ook, te recht of ten onrechte, verdacht hield van op groote schaal slavenhandel te drijven met de Portugeesche volksplanting te Delagoabaai. Deze Albasini woonde op eenigen afstand ten oosten van Schoemansdal, toen het voornaamste dorp in de Zoutpansbergen, waar in d 863 een zekere Jan Vercueil Landdrost was, terwijl Ds. N. J. van Warmelo, een Hollander van geboorte, er als Predikant der Nederduitsch Hervormde Kerk werkzaam was, en er veel deed voor kerk en school. De olifantjagers hadden ieder een aanzienlijk getal Kaffers in hunnen dienst, die door hen op de jacht of op handelsexpedities werden uit­ gezonden, en een groot deel dezer Kaffers ontvingen van hunne meesters de noodige geweren en ammunitie ten gebruike, een maatregel die een der voornaamste redenen was van de te beschrijven onlusten, want in zeer vele gevallen liepen zulke Kaffers met de geweren weg naar hunne stammen, zoodat door dit systeem de Kaffersstammen in Zoutpansberg langzamerhand in het bezit van een aanzienlijk aantal vuurwapenen kwamen. Albasini schijnt hetzelfde gedaan te hebben, Roch zijn invloed in Zoutpansberg was van dien aard, dat de Tranvaalsche Regeering meende de oogen voor zijn gedrag te moeten sluiten, en hem zelfs tot Superintendent van Naturellen in het Noorden benoemde, eene positie waarvan de sluwe Portugees uitnemend gebruik wist te maken, vooral daar hij aan niemand verantwoording schuldig was, dan aan den Uit­ voerenden Raad der Republiek. 780 kwestie is nog hangende en zal waarschijnlijk verder worden besproken in de Raadszitting van 1898. De Regeering heeft verder van hare zijde gedaan wat zij kon om Johanneshurg en de mijn-industrie tegemoet te komen. Zij heeft den Stadsraad te Johanneshurg doen oprichten, een der meest populaire ambtenaren der Zuid-Afrikaansche Republiek, den heer J. Z. de Villiers, tot Burgemeester der stad benoemd en een ruim crediet aan den Stadsraad bezorgd. Door de bemoeiingen van Dr. Leyds te Delagoa-baai is het de Regeering gelukt de belasting die de Portugeezen hieven op arbeiders voor de Goudvelden, aanzienlijk te doen verminderen en heeft zij met de Portugeesche Regeering verdere maatregelen getroffen, waar­ door, naar alle waarschijnlijkheid genoegzaam gekleurde arbeid voor de Goudvelden zal worden verzekerd. De heer Albu heeft korten tijd geleden met cijfers aangetoond, dat niettegenstaande al het getier men toch steeds in staat is om jaar in jaar uit de kosten van de productie van het goud te verminderen, en elk onbevooroordeeld persoon is er van overtuigd, dat, wanneer men in Johanneshurg zelf begint met inwendige hervormingen op het gebied der mijn-industrie, de kosten van productie nog minstens met 20 pCt. kunnen verminderd worden. Maar zoolang alles slechts op een Boom wacht, en ieder met een speculatiegeest bezield is, inplaats van grondig te onder­ zoeken waar de kneep ligt, zoolang zal Johanneshurg tegen de Regeering schreeuwen. In een aanspraak, gedurende October 1897 door den heer S. B. Joel gehouden bij gelegenheid van de jaarlijksche vergadering van aandeelhouders in de Barnato Consolidated Mines, zeide deze heer: ,,Er is geen twijfel of de markt met haar overvloed van kapitaal, wacht slechts op de aanname van het industrieele rapport.” Dat was het juist. Men had daarop een Boom aangelegd, en dit liep mis. Vandaar die tranen.” De Regeering der iransvaalsche Republiek handelt uiterst verstandig met de mijn-industrie niet te vertroetelen en haar op kunstmatige manier met valsche hulpmiddelen te ondersteunen; die Industrie behoort op haar eigene beenen te staan, en als die beenen te zwak zijn wegens het heerschen ’van de Engelsche ziekte, dan behooren de mijnen zelve het geneesmiddel uit te vinden om hun ruggegraat wat sterker te maken, en het opbolsteren er van zal niets dan kwaad doen, en een speculatie-geest versterken, die tot heden een der grootste hinderpalen geweest is voor de ontwikke­ ling dei industrie. „Schoenmaker, blijf bij je leest,” is een spreekwoord, waar de Johannesburgsche financiers wel over mogen denken, in plaats van zich met politiek te bemoeien. Tenzij men Paul Kruger wil beschul- 7 Nog een paar woorden en dan is deze Inleiding ten einde. In de laatste hoofdstukken van dit boek worden de gebeurtenissen van 1896 en 1897 behandeld, om de eenvoudige reden, dat zij van zoodanig belang zijn, dat het werk zou ontsierd zijn, indien ze waren uitgelaten. Geen jaar heeft de menschheid een beter inzicht in het persoonlijk, zoowel als in het politiek karakter van President Kruger gegeven, dan het jaar, dat begon met den Jameson Inval. Er zullen misschien lezers zijn, zelfs onder mijne mede-Afrikaners, die zich niet zullen vereenigen met de inzichten in de laatste hoofdstukken hiervan blootgelegd. Doch als men President Kruger en zijne daden wil beoordeelen, dan moet men zich op een Transvaalsch standpunt stellen, en uit zulk oogpunt heb ik hem beschouwd. En dat Transvaalsch standpunt is van het grootste belang voor geheel Zuid-Afrika; hij die zich eenigszins op de hoogte van zaken wil houden, of eenig begrip wil hebben van den tegenwoordigen politieleen toestand, moet dat Transvaalsche oogpunt verstaan. Om Paul Kruger thans uit eenig ander gezichtspunt te beoordeelen, daarvoor is het minstens vijf-en-twintig jaar te vroeg. Zelfs uit een algemeen Zuid-Afrikaansch oogpunt kan men geen oordeel vellen over zijne handelingen, om de eenvoudige reden dat dit standpunt, wegens de thans heerschende verschillen van meening in Zuid-Afrika zelf niet kan bepaald worden. Mij bleef dus de keuze om den Transvaalschen President te beschrijven of van een Transvaalsch of van een Engelsch standpunt. Kan men het mij, als Afrikaner die voor Afrikaners schrijft, kwalijk nemen dat ik er geen heil in zag, en ook weigeren zou, om het Engelsche idee van Paul Kruger aan te hangen? Eenig nationaal gevoel moet zelfs de meest onpartijdige geschiedschrijver hebben, of anders wordt hij een levenlooze pop, die tot niets anders in staat is dan machinaal gebeurtenissen op te teekenen — een kroniekschrijver. En voor dat baantje heb ik alsnog geen ambitie! 150 Doch de partij van Burgers was te sterk, en daarbij kwam het feit dat men geen krachtig persoon kon vinden om als tegenkandidaat te staan. Noch het werken van Kruger, noch de pogingen van de Kaapsche predikanten, noch het vrij grove schelden van Ds. Lion Cachet in de Kaapsche en Transvaalsche nieuwsbladen konden de verkiezing van hun tegenstander beletten. Thomas Francois Burgers werd met 2964 stemmen gekozen; de heer Robinson kreeg er maar 388. Burgers legde dadelijk de predikants-toga neder, vertrok naar de Transvaal, waar hij met de grootste feestelijkheden als redder ontvangen werd, en werd op 1 Juli 1872 als Staats-President van de Zuid-Afrikaansche Republiek beëedigd. Het was een bittere kelk die Paul Kruger moest ledigen. Doch nu Burgers wettiglijk als President gekozen was, gevoelde Kruger dat hij als burger van den Staat en als ambtenaar de overheid moest gehoorzamen, en hij was een der eersten die den nieuwen President te Pretoria verwelkomden, en hem bij zijne inzwering, in een korte maar krachtige aanspraak geluk wenschten. zaken echter zijn zooals hierboven opgegeven, blijkt uit een volledig verslag van de te Potchefstroom gehouden Kerkvergadering, dat in Mei 1872 in het Volksblad verscheen, en blijkbaar van de hand van een der toehoorders is. 