title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: In dezelfde periode nu als de skaldenpoezie zijn de liederen der Edda ontstaan. Toch is er een groot verschil tusschen beide, zoowel in de metra als in het gebruik der kenningar , dat in de oudere gedichten der Edda zeer gematigd is. Daarbij komt dat de Eddaliederen anonym zijn, geen enkel er van is met grond aan een bekenden dichter toe te schrgven. Ook de aard der stukken is een andere. De skaldenverzen zijn naar aanleiding van voor- vallen in het leven vervaardigd, zij zijn met de levens- geschiedenis hunner dichters of der vorsten nauw ver- bonden. In de Edda niets dergelijks: hier is het louter te doen om te verteilen of om een bepaalden inhoud Digitized byCjOOQlC 254 mede te deelen. Niet het bonte leven der Vikingen en akalden vormt den achtergrond ; het zijn mythen en ver- balen, die hetzij als dichterlijke oefening hetzij met een bepaald doel in Noorwegen ^ IJsIand , Groenland poetisch zijn bewerkt. De naam Edda wordt gebruikt voor twee verzamelin- gen: de bundel van liederen met längere of kortere op- echriften en aanteekeningen in proza, de z.g. poetische Edda; en de Snorra Edda, in proza doch waarin deaan- halingen van verzen, grootendeels uit die liederen, niet schaarsch zijn. Het woord Edda komt voor in den zin van overgrootmoeder, dit geeft echter in de toepassing op deze litteratuur geen zin ; het wordt tegenwoordig meest ver- klaard als poetiek, hetgeen eigenlijk alleen op de Snorra Edda kan slaan ; anderen brengen het in verband met de flchool van Oddi door Ssemund op IJsland gesticht '). De kritische vraagstukken die het ontstaan der en- kele liederen en hun verzameling betreffen, zijn hoogst ingewikkeld. De kenteekenen die op het spoor leiden van den oorsprong der losso gedichten zijn vooreerst te zoeken in hun taal en metriek, dan in wat zij aangaande natuurverschijnselen , flora en fauna bevatten, dan in historische toespelingen en eindelijk ook, voorzichtig toe- gepast, in hetgeen de vergelijking van mythen en sagen aan de band doet. Met deze criteria komen wij er toe de Vikingenperiode voor den tijd en hetzij Noorwegen *) Zoo Eirikr Magnüsson in The sagabook of the Yiking club (zie Academy Nov. 30 1895); vooral B, Symons, Over afleiding en betee- kenis van het woord Edda (Versl. en Med. k. Ak. 1898). Digitized byCjOOQlC 255 hetzij IJsland voor het land te houden, waar deze lie- deren gedieht zijn M- De verzameling evenwel, die tot allerlei interpolaties aanleiding gaf, is van later tjjd. Zij is eigenlijk niet afgesloten; komen de voornaamste ge- dichten in de verschillende Handschriften voor , van enkele liederen, die men in sommige wel in andere niet vindt, is het twijfelachtig of men ze tot de Edda rekenen moet al dan niet. Deze verzameling draagt in geen enkel op- zicht een godsdienstig karakter; de Edda behoort niet tot de ^bijbels"; wij hebben hier alleen een bundel van mythische en heroische liederen , die met cultus in geen en met geloof slechts hier en daar in verband staan. Van de 35 liederen waaruit de poetische Edda bestaat laten wij aanstonds het twintigtal waarvan de beiden« sagen (vooral van de Volsungen-Nibelungen , voorts de Helgiliederen en het lied van Vjörlund) den inhoud vor- men, buiten bespreking; wij hebben deze stukken reeds vroeger vermeld. Ook de 13 of 14 godenliederen kunnen wij niet stuk voor stuk behandelen. Zij heeten k v i ^ a ballade, mdl spreuk- of leerdicht, ljö& lied, spd Orakel, senna strijd, pula reeks, en zijn zeer uiteen- loopend van inhoud en toon. Men heeft ze soms naar de goden, die de hoofdrol hebben, verdeeld, vooral de ') Zie de tabel in Finnur JönssorCs Lit. Hist. I p. 65, die de meeste liederen naar Noorwegen plaatst in de 10® eeuw, alleen een gedeelte van Hdvamdl zou uit 't eind der 9®, en de groenlandsche en ys- landsche heldenliederen uit de 11« en de ysl. Gripisspa zelfs uit de 12« eeuw zyn. H. Gering daarentegen brengt weer meer tot IJsland, ook V^luspä, welks noorweegsche oorsprong evenwel, volgens Eoffory en Symons, uit een natuurschildering blgkt. Digitized byCjOOQlC 256 Odhinsliederen en de Thorsliederen als twee groepen onderscheideu ; er is echter geen reden om aan de los naast elkander staande stukken een zekere orde op te dringen. In een paar staan de genealogieen op den voor- grond : in de ons reeds bekende Hyndluljöi^ en op andere wijze in Rlgsfula, waar Rlgr (Heimdallr) de stamvaders teelt der drie standen: frflell, karl en jarl. Eenige bestaan voor een groot deel uit lijsten van kenningar of mythi- sche namen , min of meer gezet in een mythisch kader : Grlmnismdl, Alvissmäl, Vaffnil^nismdl. In een paar is van de mythe een poetisch sprookje gemaakt, zij be- schrijven hoe Thor als Freyja verkleed van den reus Thrym zijn hamer terughaalt (Thrymskvil^a), en hoe Freyr Gerda wint (Skfrnismdl) ; deze twee gedichten behooren tot de meest bekende en fraaiste. Dat er tal van echte natuurmythen , min of meer vermengd , in deze liederen schuilen is onmiskenbaar : zoo.in het verhaal van Svip- dag die Mengl^l^ wint (Svipdagsmdl) , in den str^d van Thor niet de Miäfgaräfsslang (HymiskviÄFa). Op een an- deren trap staan de verbalen van de tochten die Odhin, in allerlei gestalten vermomd, ondemeemt om wijze vrou- wen te raadplegen of zieh in een wedstrijd met een reus in te laten (VegtamskviÄFa of Baldrs draumar, en Vaff ni>- nismäl). Oeheel kunstmatig is de oneigenljjke mythe van Odhin die 9 nachten gewond door den speer aan den van den wind bewogen boom hing; welke raadselach- tige regeis in Hävamäl al vrij wat hoofdbrekens hebben gekost. Van kultuurhistorische of godsdiensthistorische beteekenis kan het lied zijn waarin Hdrbari (Odhin) als veerman aan Thor den overtocht weigert, waarin beide Digitized byCjOOQlC 257 goden hun bedrijven opnoemen. en het overwicht van Odhin over den plompen , boerschen Thor sterk uitkomt : men wil er de tegenstelling van een ouden en een nieuwen tgd in zien. Dat in den tijd der krijgshaftige Vikingen en der dichterlijke skalden Odhin, de god die de krijgers in Val- hall opneemt en die den dichterdrank heeft verworven, ßteeds meer Thor heeft verdrongen , is een meening sedert lang geopperd en die bij velen bijval vindt. Nu iszeker Thor oudtijds in Noorwegen de voornaamste god geweest evenals in Zweden naast Freyr , maar ook Eddaliederen hebben hem een hooge plaate gelaten, o. a. Lokasenna ^ en op IJsland is hij ij vorig vereerd. Waarsohijnlijk zijn deze gediehten voor het meeren- deel in Noorwegen in de 10^ eeuw vervaardigd. Zi} verplaatsen ons dan in de laatste tijden van het heiden- dom. Zij loggen getuigonis af yan een bemoeiing mot, een belangstelling in de oude goden, die allerminst gelijkt op een levendig geloof. De oude goden leven in de gedachten der menschen, men vertelt gaarnevanhen en schept een zeker behagen in hun slimheid, hun avontu- ren. Zij gelijken op de menschen , zij zijn alleen lichame- lijk sterker en beschikken over toovermacht. Dit laatste vooral : het vermögen van Odhin om allerlei gestalten aan te nemen , alle geheime wijsheid, tooverliederen wordt zeer gewaardeerd. Van zedelijke eischen in verband met de goden is geen sprake. Van een geestelijken strijd tegen het opkomend Christendom bespeuren wij in de genoemde gediehten al even weinig als van dien beroemden wee- moed die volgens sommigen de grondtoon zou wezen der geheele noorsche mythologie. 17 Digitized byCjOOQlC 258 Evenwel: drie gedichten, de gewichtigste, lieten wij nog ter zijde; zjj eischen een opzettelijke beschouwing. AUerperst V^luspd. De opzet van dit stuk iszonder twij- fel grootsch. De waarzegster, de v^lva, spreekt daarin Tan het ontstaan der wereld, de eerste blijde samenkom- sten der goden , den eersten krijg tusschen Äsen en Vanen, allerlei schade den goden door het noodlot beschikt , dan yan de laatste katastrofe , den strgd waarin de goden vallen, aan het einde yan het herstel , de wederkomst dier goden herboren tot een nieuw bestaan. In het kader, waaryan dit slechts de ruwe omtrekken zijn, passen een aantal yan mythen, die min of meer omstandig zijn medege- deeld. De tekst yan V^luspd is niet overal zuiyer'); ook zijn er interpolaties die aanstonds in het oogyallen, daar- onder een dwergenkataloog. Er is aan de ßtudie van dit gedieht reeds zooveel moeite besteed, dat het waairlgk niet voorbarig is, daaruit de slotsom te trekken die de gods- dienstgeschiedenis noodig heeft. Men kan de talrijke meeningen aangaande Y^luspd tot drie terug brengen. Volgens de eene is het gedieht een geleerd product uit cHristelijke en klassieke voorbeelden samengesteld : wij behoeven hier bij deze hypothese van Bugge-Bang en E. H. Meyer niet nogmaals stil te staan. Voor MüUenhoflf is V^luspd het heerlijkste werk van het germaansche heidendom, zegevierend weerlegt hij hot Vigfüsson in G. P. B. heeft getracht dien tekst te herstellen en een „prophecy of the three Sibyls" gereconstrueerd, vooral met behulp der Snorra-Edda , het een en ander evenwel zeer willekeurig. Daaren- tegen heeft Müllenhoff D. A. K. Y. l het gedieht methodisch geie- constrneerd. Digitized byCjOOQlC 259 jneeste wat zijn tegenstandera te berde brengen, te recht xwijst hij op de parallellen eiders in de gerraaansche wereld ¥oor kosmogonie en eschatologie te vinden : maar hij be- wij8t te veel en maakt het niet begrjjpelijk hoe een noor- flche dichter die verheven opvattingen zoo steUelmatig heeft ontwikkeld; de historische aehtergrond voor deze hooge vlucht ontbreekt. Wat drong den dichter aldus de som van den ouden godsdienst op te maken P Wat stelde hem in staat het zoo te doen als hij het deedP Deze vragen liet MüUenhoff onbeantwoord. Bevredigender is de voorstelling van Finnur Jönsson. V^luspä verplaatst ons in den tijd van gisting in N"oorwegen onder koning Häkon , den christehjken voedsterling van ^i^elstän. De pogingen Tan den koning om het Christendom in te voeren brengen beroering in de gemoederen. Nu maakt zieh een ernstige beiden op en vat de heidensche voorstellingen van oorsprong en einde der wereld in een grootsch gedieht samen. De Btof voor dat gedieht leveren de heidensche mythen. Maar onwillekeurig is de dichter onder den invloed van het •Christendom , dat hij bestrijdt zonder het te noemen. Hg heeft van schepping , van schuld , van oordeel hooren spre- ken, ook van opstanding en herstel. Het plan een godsdienstig Schema der wereld in haar ontstaan en ver- gaan te ontwerpen, wäre zonder kennis van het Christen- dom bij hem wel niet opgekomen. De aandrift daartoe bespeuren wij eiders in het germaansche heidendom niet. Zoo werkt hij op een christelijk Schema met heidensch materiaal. Wat in dat materiaalouder of jonger, oorspron- kelijk of ontleend is, ontleden wij hier niet; de hoofd- eaak er van is stellig heidensch. Maar de samenhang is Digitized byCjOOQlC 260 nieuw. De dichter Tan V^luspä tracht de mythen,diein de andere liederen zoo weinig met geloof uit te staan hebben, te maken tot den inhoud eener godsdienstige wereldbeschouwing. Wat kan hem daartoe bewogen heb- ben , ZOO niet vrees voor het veldwinnend christeljjk geloof? Niet onwaarschijnlijk is de duistere Lbkasenna in soort- gelijke omgeving ontstaan. De goden zijn vereenigd tot een drinkgelag bij ^gir, behalve Loki en Thor. De eerste treedt de zaal binnen, en in leveüdigen dramatischen stijl ontspint zieh een gesprek, waarin Loki al de goden en godinnen smaadt; zinspelende op allerlei, ons voor een deel onbekende mythen , haalt hij de schandalen van hnn leven op. Eindelijk verschijnt Thor, de eenige die tegen liem opgewassen is, en brengt hem tot zwijgen. Men heeft in dit lied van alles gevonden: een weemoedigen, een tragischen, een frivolen toon; men heeft van Lucianus en Voltaire gesproken en van Aristophanes ; men heeft zelfs in den dichter een Christen gezien die de Äsen met dezen spot bestrijdt, vergetende dat aan het einde Thor de schoone rol heeft en op den lasteraar de overwinning behaalt. Het waarschijnljjkst is , dat de dichter een over- tiiigd beiden was, die met verontwaardiging de godde- loosheid en lastertaal, in Loki verpersoonlijkt , afwijst; Thor is evenwel krachtiger dan alle leugen en smaad. Van de Eddaliederen rest ons nog Hdvamdl. Dit ge- dieht vormt geen eenheid ; onder een titel zijn een zestal ongelijksoortige stukken , fragmenten van mythen , toover- spreuken (Ljö^atal) samengevoegd. De voornaamste stuk- ken zijn het eerste en het vierde, waarin zedelijke voor- Digitized byCjOOQlC 261. Schriften van wgsheid, vooral bedachtzaamheid , vruclit van levenservaring , zijn neergelegd. Voor de kennis van verhoudingen en toestanden leveren deze vrij uitvoerige liederen belangrijke gegevens ; voor den godsdienst geven zij alleen een negatief resultaat, daar zij toonen hoe weinig de zedelijkheid en het leven in 'talgemeen van religieuze gedachten en raotieven doordrongen was. In een der fragmenten lezen wij zelfs dat het beter is in 't geheel niet te bidden dan overmatig te offeren. Van het leven op IJsland in de 10^ en in 'tbeginder lle eeuw geven ons de saga's een aanschöuwelijk beeld. Want al liggen tusschen haar opteekening en de gebeurte- nissen een paar eeuwen, in den beperkten kring der familien bewaarde de inondelinge overlevering niet alleen de namen die den stamboom uitmaakten, ook de daden en lotgevallen leefden in de herinneiing voort. Om dezen tijd te leeren kennen moet raen in de saga's zieh ver- diepen ; het naast elkander zetten van losse trekken er uit geeft den indruk van het leven zelf niet terug. Wij kunnen niet zeggen dat er litterarisch aan de karakter- teekening der personen zooveel zorg is besteed, maar toch leven de gestalten omdat zij naar het leven zijn genomen. Wij hebben de personen vöör ons: Kjartan en Gudrun uit de LaxdfiBla, den goffi Snorri uit de Eyrbyggja, de hoofdpersonen uit de Njäla: Njal en Gunnar die elkan- der getrouw blijven in weerwil van de booze inblazingen en vijandige daden van Hallgerd, Gunnar's vrouw, dan de edele Bergthora, die den man niet wil verlaten aan wieu zij haar leven verbünden heeft en met hem sterft bij de Njälsbrenna (1011), Flosi, die deze daad moet Digitized byCjOOQlC 262 boeten met ballingschap en lange omzwervingen. Deze karakters zijn doorzichtig , eenigszins massief, niet ver- fijnd. Sterk ontwikkeld is het eergevoel , datbij de veeten en de bloedwraak een nog sterker beweegreden is dan haat of moordlust. Ook de vronwen zijn krachtige natu- ren , de gelijken van den man , hem ophitsend tot wraak of trouw zijn lot deelend. Naast het persoonljjke eerge- voel is er een sterk ontwikkeld gevoel voor recht, de besluiten van het Alping worden geeerbiedigd. Dat ont- zag voor het recht verhindert dat de Staat onderga in de tallooze private veeten. Merkwaardig is, dat het recht ZOO weinig godsdienstig karakter draagt; de verandering van geloof bracht in de politieke en juridische instellin- gen geen noemenswaardige wijzigingen. Wel Valien in het oog die eigenaardigheden die zieh overal vertoonen waar het godsdienstig leven weinig krach- tig is. Vooreerst het welig tieren van allerlei vormen van bijgeloof. De saga's zijn vol van berichten omtrent doo* den die nog rondspoken, bloedregen, verschillende voor- teekenen, ook droomen, al is het meerendeel der ons medegedeelde droomen als onecht, d. w. z. als litteraire fictie, te beschouwen '). Ook een fatalistische stemming schemert vaak door. De mannen die met zooveel kracht en sluwheid zieh wisten te handhaven, bogen het hoofd als het noodlot naderde; zij gevoelden zieh dan feigr, (schotsch fey, ons veeg), den doode gewijd, en onder- gingen mannelijk wat zieh niet liet afwenden. *) Zie W. Henzen^ Ueber die Träume in der altnordischen Saga- litteiatur (1890). Digitized byCjOOQlC 263 Reeds vroeg hebben IJsIanders werk gemaakt van de geschiedenis der vestiging en van die van hun stamland Noorwegen. De eerste was Ari (1067 — 1148), dien Snorri Sturluson (1178 — 1241) naast de skaldenverzen noemt als hoofdbron voor zijn geschied werk. Deze Snorri is een van de grootste ges^lten uit de ijslandsche geschiede- nis, erfgenaam van de sociale positie, den politieken aanleg en de litteraire overlevering van een der aanzien- lijkste geslachten. Hij was staatsman en herhaaldelijk wetspreker, mengde zieh ook in de binnenlandsche twis- ten van Noorwegen, en werd vermoord op geheim bevel van den koning dien hij had tegengestaan. 0ns gaat hier echter meer zijn litteraire werkzaamheid ter harte, die veelzijdig en uitgebreid is geweest. Hij schreef de Heims- kringla, een verzameling van 16 saga's, die eenaaneen- geschakeld verhaal geven van Noorwegen's historie, en de Snorra-Edda , die den mythologischen en poetischen schat der oudheid samenvat. Zoowel van bet een als van het ander is hem zonder voldoenden grond het auteurschap ontzegd. Ook behoeven wij die tweeerlei verzamelingen niet als ongelijksoortig te beschouwen. Van ouds waren de poezie en de historie verbonden , de skalden in histo- rische gebeurtenissen gemengd , hun liederen bestemd om de heugenis van groote daden te bewaren. Beginnen wij met de Heimskringla. Het werk geeft de geschiedenis in biografieen. De personen zijn scherp nit- gebeiteld, vooral de gestalten van Harald Härfagri en der beide Olafs; oude skaldenverzen zijn ingelascht; hetge- heel is voor de kennis der historie een bron van den eersten rang; de schrijver heeft ook op den samenhang Digitized byCjOOQlC 264 der gebeurtenissen een juisten blik. Merkwaardig is de eerste saga, de Tnglingasaga , voor een deel gegrond op Jjöärölfs Ynglingatal. Evenals Saxo zoo behandelt Snorri de oude mythen euemeristisch ; hij verhaalt de komst van Odhin uit Azie, zijn krijg met de Vanen, zgn vestiging in Zweden , zijn macht in den strijd en in tooverkunsten , eindelijk zijn dood „door ziekte in Zweden". OokNj^r&r ^n Freyr en Freyja hebben geleefd eer zij als goden wer- den vereerd; van Freyr blijft men in Zweden de vrucht- baarheid en den vrede verwachten. Nog meer dan de geschiedschrij ver boezemt ons de mytho- graaf Snorri belang in. Hij heeft den poetischen voorraad der noorsche litteratuur met den ijver van den geleerden verzamelaar, die tegelijk een nazaat der skalden is, be- werkt. Het voornaamste stuk dier prozaische Eddaishet ti-actaat Gylfaginning (de verblinding of begoocheling van koning Gylfi) , waarbij zieh aansluiten de vertellingen van Bragi (Bragaroe&ur) ; dan de verklaring en toelichting der poetische metaphers (kenningar) en van verschillende be- namingen (heiti) uit godenmythen en heldensagen (Skäld- skaparmäl); eindelijk een kunstgedicht van ruim 100 cou- pletten , tot lof van koning Häkon en Jarl Skiili , waarin alle strofenvormen der noorsche metriek zijn gebruikt (Hdttatal). Bij de behandeling der enkele mythen komt na- tuurlijk telkens de vraag te berde of en hoe zij in de Snorra Edda voorkomen. Hier trekt alleen het standpunt van den achrijver, de strekking van zijn werk onze aandacht. In Gylfaginning ontvangt koning Gylfi door den hooge , den even hooge en den derde (Hdr, Jafnhär en priäri) pnderricht in de mythologie; het werkje heet ook frä Digitized byCjOOQlC 265 As um ok Tmi. De stof is voor een goed deel uit de meest bekende Eddaliederen geput, waarvan uit 6 of 7, nagenoeg in den vorm zooals wij ze bezitten , verzen ge- citeerd worden , maar er zijn ook trekken van eiders ont- leend. Een strenge volgorde heeft dit tractaat niet. Uit- voerig is de kosmogonie behandeld , waarbij Ginnungagap (de gapende kloof ) en de oerreus Tmir een voorname plaats innemen; maar wij kunnen van de toedracht der zaak, gelijk zij daar beschreven wordt , geen wel samenhangend overzicht geven , verschillende voorstellingen kruisen elkan- der. Vorder krijgen wij allerlei nomenclaturen : de wonin- gen der goden, die goden zelf, ook de beschrijving van den boom Tggdrasil's. De mythen, die uitvoerig verteld worden, zijn die van Loki en van Thor, zij zijn onge- veer als sprookjes behandeld, vooral de vermakelijke tocht van Thor naar UtgarÄaloki. Het slot vormt ook hier de beschrijving van den laatsten strijd der goden en den ondergang der wereld. Tragen wij nu naar de bedoeling van Gylfaginning , dan geeft het tractaat zelf en niet minder het verband met de andere gedeelten der Snorra Edda voldoende ant- woord. Wij hebben met poetiek te doen. De oude poezie wordt naar vorm en inhoud in inventaris gebracht, als handleiding voor de skalden die nog leven en de oude traditio zullen voortzetten. Bugge heeft IJsland hetlonie van het Noorden genoemd eü Snorri met Herodotus ver- geleken. Ik wil aan de Verdiensten van den schrijver van Heimskringla niet te kort doen , maar de verzamelaar der Snorra-Edda doet aan de geleerden van Alexandrie den- ken. In eigenlijken zin kunnen wij niet van een strek- Digitized byCjOOQlC 266 king in dezen arbeid spreken. Wel kan een mythograaf de mythen uit een bepaald oogpunt beschouwen; doch Snorri verzamelt slechts de poetische beeiden en uitdruk- kingen. lets anders is in Gylfaginning evenmin als in BragaroelZ^ur te vinden, die weer enkele andere mythen , van I&un en Thjazi, van het winnen van den dichter- drank bevatten. Van veel belang is het na te gaan in hoever wij bij Snorri christelijke bestanddeelen moeten aannemen. Ruim 200 jaren na den overgang ligt het zeer voor de band dat een auteur uit de 13® eeuw over schepping en escha- tologie niet schrijft zonder dat christelijke denkbeeiden te voorschijn komen. Achter de drie die Gylfi te woord staan met hun doorzichtige namen zal wel de drieeen- heid schuilen ; Snorri kent ook een hoogsten God , Alvader , die vöör alles bestaat en eeuwig leeft. Overigens geloof ik niet dat het aandeel der christelijke leer aan de voor- stellingen van Gylfaginning groot is; de dogma^s zouden dan al bijzonder kunstig verstopt wezen, en wij kunnen niet nagaan met welke bedoeling dit zou geschied zijn *). Een andere vraag van ruim zooveel beteekenis is : hoe kunnen wij in het hier medegedeelde de echte mythen van de kunstmatige , dichterlijkfe ziften ? Wij vermeldden reeds dat de mythen sprookjesachtig worden verteld. Maar in de beeiden en gestalten der eschatologie en vooral der kosmogonie schuilt zonder twijfel echt materiaal, d. w. z. wat inhoud was van het volksgeloof; maar even zeker ^) Van den kritischen arbeid over Gylfaginning zgn vooral te ver- melden de opstellen van E. Mogk in P.B.B. VI en VII. Digitized byVjOOQlC 267 heeft het als systeem geen plaats in den heidenschen godsdienst. Dit geldt ook van den wereldboom : hij heeft zijn oorsprong in de fantazie der skalden en behoort niet tot het volksgeloof. Over de ijswereld en de vuurwereld, de oorspronkelijke kloof, en zooveel meer, is het ver- metel met een algemeen oordeel te beslissen dat zij ge- leerd maaksel zijn, want voor het een en ander levert de Folklore allerwege parallellen. Dergclijke vragen als wij hier aanroeren hostenden evenwel voor Snorri en zijn tijd niet. Hij bracht de my- thisch-poetische stof bij elkander. Dat hij dit zonder inwen- dige tweespalt en zonder strijd naar buiten in christelijken tijd doen kon , bewijst hoe weinig men aan zulk een afbeid beteekenis voor den godsdienst toekende. Wij vinden hier niet wat in een zekere periode geloofd werd. Alleen losse trekken van echte zoowel als van dich terlijke mythen zijn er uit te putten. Dat ook in H Noorden heidensche gewoonten bleven voortduren, blijkt evenals in Duitschland uit de wetten. In allerlei vormen woekerde het bijgeloof voort. Betoo- vering b.v. om vee te genezen of te behouden, ja zelfs het voortzetten van den ^Berserkergang" , het oflferen op de oude heilige plaatsen aan de heidensche goden en het gaan naar de Finnen , het gebruiken van allerlei toover- middelen in huis en op het veld, werd zoowel volgens de noorweegsche als de ijslandsche wetten streng gestraft. Hiermede gaan wij over tot het onderwerp van het vol- gende hoofdstuk. Digitized byCjOOQlC HOOPDSTÜK IX. Folklore. Bronnen en litter atuur. Deze vallen hier grootendeels samen en bestaan in verzameliugen van sproken en sagen, zeden en gewoonten. Hoe schier onoverzienbaar die litteratuur is, blij kt b.v. uit de grootendeels bibliographische overzichten in FauVs Grundriss, onder de afdeelingen Skandinavische Volkspoesie van J, A, Inrndell, Deutsche und niederländische Volkspoesie van John Meier y Englische Volkspoesie van A, JBrandl, Sitte van U, MogTc ; het is geheel overbodig hier uit die honderden van titeis enkele over te schrijven. Alleen zij op het groo- tendeels gewestelijk karakter van de meeste dier verzamelin. gen gewezen. Tot aanvulling diene: A. Olrik, Folkeminder (uit Salmonsens Konvers. Leks. 1897). Bij de meeste duitsche mythologen staat folklore op den voorgrond; wij herinneren aan J, en W, Grimm, J, W. Wolf, Fr, Fanzer, A, Kuhn, F, L. W. Schwartz, W* Mannhardt, L. Laistner, E. H, Meyer^ ook de nieuwsten F, Mogk, W, Qolther, het minst bij K. Müllenhof', al heeft hij de sagen van Holstein verzameld. Van de speciale tijdschriften komen vooral in aanmerking de 20 deelen van Lazarus u. Steinthal (de laatste deelen ook TT, Jahn) Zs. f. Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft (1860- 1890'!; K, Weinhold, Zs. des Vereins f. Volkskunde (sedert 1891); Folklore Record, sedert 1883 Folklore Journal ; de uit- gaven der engelsche Folklore Society waarvan dit het orgaan is zijn over 'talgemeen van veel waarde. Ook in Frankrijk ver- schijnen reeksen van uitgaven van „traditions populaires". De middeneeuwsche litteratuur levert vrij wat op waaruit wij kennis van folklore verkrijgen : uit de 13e eeuw Qervasius Digitized byCjOOQlC 269 von Tillmry, Otia imperialia; Caesarius v, Heiaterhach^ Dialo- gus miraculorum ; Jctcohwi a Voragine, Legenda aurea; met minder rijke oogst de z.g. G-esta Romanorum ; rijk daarente- gen aan gegevens de Zimmersche Chronik uit de 16e eeuw. Ook de meer populaire rechtsbronnen , de z.g. Weisthümer ^ die J. Grimm voor zijn Rechtsaltertümer gebruikt en daar ppge- ßomd heeft, ook de Sachsenspiegel (begin der 13e eeuw), de Schwabenspiegel e. a. bevatten populaire stof» Van volksliederen zijn twee verzamelingen ongee^enaard: 8v, Qrundtvig , Danmarks gamle Polkeviser (6 D. 1853 — 1890) ; F, J. Child, Bnglish and scottisch populär ballads, (sedert 1882 8 vol.). Ben menigte van oude gebruiken zijn nog te vinden in J. ^ra/w?, Populär antiquitiesofGreatBritain( 1795 new ed, bij JET. Ullis 3 vol. 1882). Verder is te weinig acht geslagen op het uitnemend en historisch bewerkt materiaal voor volkssagen in Duitschland te vinden in L, UhlancTs Schriften. Voor de behandeling van folklore in 't algemeen zijn te noe- men de beroemde inleidingen van J. Orimm, Deutsche Mythol., van W. Mannhardt , Antike Wald- u. Eeldculte en van K. Müllenhoff, Schlesw. Holst. Sagen , die het onderwerp in zeer verschillenden zin behandelen. Verder: ^. Go«^t^m , Contcs po- pulaires de Lorraine (2 vol. 1886); W. A. Clouston, Populär tales and fictions (2 vol. 1887) , beiden , op Benfey's voetspoor, den oosterschen (indischen of egyptischen) oorsprong der sprook- jes aantoonend; F, Linnig , Deutsche Mythenmärchen (1883), een mythologische verklaring van een aantal van Grimmas Märchen; F. Liehrecht, Zur Volkskunde (1879); J, O, von Hahn, Sagwissenschaftliche Studien (1876) en Griechische u. albanesische Märchen (1864), vooral van belang door de ta- bellen der „märchen- und sagformeln"; G. W, Coa? , An intro- duction to the science of comparative mythology and folklore (1881 verouderd); Marian B, Cox, An introduction to folklore (1895 een praktisch overzicht); beter en beknopter ö. L. Gomme , The handbook of folklore (uitg. der folklore soc. 1887) ; Digitized byCjOOQlC 270 grootendeels een andere stof bewerkte E, H. Meyer, Deut- «che Volkskunde (1898). De afdeeling over Sitte in FauVs Grundrisse (Xu) is zeer ongelijk bewerkt: van de „skandinavische Verhältnisse" geven V, Qutfmfimdsson en Kr. Kälund een uitvoerig o verzieht, voor de „deutsch-englische Verhältnisse" A, Schultz alleen metho- dologische wenken, terwijl E, Mogk voor de „volkstümliche Sitte der Gregenwart" in een groot aantal van titeis de bronnen opgeeft. Inhoud. Bepaling van folklore. — Onderscheiding van verbalen en gebruiken. Sprookjes. — Animistische beschouwing. — Historische behandeling mogelijk. De kerk tracht de overblijfsels van het heidendom uit te roeien. — Heidensche goden als christelgke heiligen — Later ontstaanvan folklore. Verbalen en gebruiken plaatseiyk bepaald — Kalender. — Op- tochten by de saizoenen. — Gebruiken by den oogst. — Wilde jacht •en woedend heir. ~ Reuzen en dwergen, wezens die zoowel tot de mythologie als tot de folklore bebooren. — Eigenaardig noorscb karak- ier der Berserkers. Vermoedelgke ontwikkeling van *t germaanscbe heidendom. — Folk- lore als de schakel tusschen het heidensche en het christelyke volksleven. „Die Volkskunde hat die Aufgabe, das Volk, das ist eine ^bestimmte, geschichtlich und geographisch abgegrenzte ^Menschenverbinding von Tausenden oder Millionen, in ^allen Lebensäusserungen zu erforschen.'' Zij is dus „eine nationale und historische Wissenschaft"* In een harer hoofdstukken onderzoekt zij „die volksthümlichen „religiösen Meinungen und Handlungen, Aberglaube kurz- „weg genannt" ^). *) K, Weinhold, Was soll die 7olkskunde leisten? (Zs.f Völkerps. u. Sprachw. 1890 p. 1—5). Digitized byCjOOQlC 271 Zoo K. Weinhold in het zeer körte , voortreffelijke op- fltel, waarin hij voor een historische behandeling pleit van wat wg met een niet onbestreden naam folklore noemen. In de schatting van hem die deze uiteenzetting beaamt, komt dus aan de germaansche folklore uit de Middeneeuwen en den nieuweren tijd een plaats toe in het historisch overzicht. De taak der mythologie bij de studio van folklore is : in al- lerlei sprookjes, zeden, populaire gebruiken en rechtsinstel- lingen het heidensche bestanddeel aan te wijzen. Uit dea aard der zaak kunnen wij hier alleen enkele groote lijnen trekken en voorbeelden bjjbrengen. Vooreerst moeten wjj tusschen de vertellingen en de gewoonten een vrij scherpe grenslijn trekken. De laatsten wortelen vrij wat dieper in het volksleven dan de eersten. Men heeft lang de sprookjes al te zeer op den voorgrond gezet. In die verbalen vond men dan de godenmythen terug; het sprookje was „the poor relation" van mythe en heldensage, het „patois" der mythologie: de schoone slaapster in 't bosch Brunhild, het sprookje van den troü* wen Johannes de mythe van Freyr en Gerda, een ver- haal van een keulschen burgemeester die in 1276 een leeuw doodde , kon niet anders wezen dan de mythe van Tyr, Deze beschouwing door een groot aantal van voorbeelden schijnbaar gestaafd , heeft evenwel schipbreuk geleden. Het is volstrekt niet duidelijk hoe en waarom een zoo groot aantal van mythen in sprookjes zou zijn omgezet. Daarenboven is het gebleken dat vele sprook- jes van oosterschen oorsprong zijn, längs litterarischen weg naar Europa gekomen en daama door de volksfantazie Digitized byCjOOQlC 272 bewaard en bewerkt. Eindelijk is een groot aantal van iden- tische vertellingstypen in mythen, Heldensagen en sprookjes te vinden ; de overeenkomst en de verbreiding er van laat zieh niet nader verklaren. Een ander geval is het met die talrijke bestanddeeleu in het volksgeloof en volksgebruik , die te herleiden zjjn tot gedachten welke allerwege de lagere trappen van het ^even des menschdoms kenmerken. Het geloof aan zielen en geesten die rondwaren , aan bezetenheid en gedaante- verwisseling , aan overeenkomst tusschen hetvegetale en het animale leven, aan algemeene bezieling, aandemagi- sehe kracht van zekere formulen en praktijken: kortom al wat men sedert Tylor met den algemeenen naam Tan animisme aanduidt, vinden wjj overal; bij hooger ontwikkelde volken zou het een overblijfsel zijn van den oorspronkelijk wilden toestand. Bij deze beschouwing zoekt men steeds naar „ethnographische parallellen" ; wat men b.v. bij Germanen vindt wordt toegelicht door soortge- liike gebruiken misschien van Polynesiers, of, dichter bij , van de volken der klassieke oudheid. Hvi is echter duidelijk dat deze methode ons niet schenkt het beeld van het leven van een bepaald volk. Geen germaansche eigenaardigheden , maar , zij het bijzonder rijke , ger- maansche parallellen voor algemeene gedachten komen op deze wijze aan het licht. Mannhardt. erdende wat hem de „Fragebogen'' die hij in alle windstreken had rond- gezonden, opleverden, niet historisch maar naar alge- meene gezichtspunten. Intusschen is het de vraag of voor een andere, werke- lijk historische behandeling van folklore stof te vinden Digitized byCjOOQlC 278 is. Gelukkig kunnen wij daarop, althans wat de Germa- nen aangaat, bevestigend antwoorden. De gegevens, die men gewoonlijk onder den naam folklore samenvat , maken deel uit van het materiaal waaruit wij de beschaving , de zeden en gebruiken van het volk in de verschillende. Perioden van zijn historisch bestaan leeren kennen. Alleen in verband met die geschiedeni^ der beschaving is folklore een belangrijke studio, en nergens beter dan op germaansch gebied .zijn wij in staat die folklore in haar historische omgeviDg te plaatsen. Van een aantal gebruiken weten wij direct dat zij voort- leefden uit het oude heidendom , doordat zij als zoodanig door de westgotische of frankische of angelsaksische Syno- den of in de kerkelijke geschriften werden verboden. Hei- densche speien, paardenrennen , maaltijden tegen hemel- vaart, bronnenvereering , allerlei vormen van magische zegenspreuken en wat dies meer zij trachtte de kerk als overblijfsels van 't germaansche heidendom met moeite uit te roeien. Ook in het populaire recht en in symbolische handelingen is er niet weinig wat hiertoe behoort. Wan- neer nog laat in de Middeneeuwen een worp met een steenen hamer de grenzen van een akker bepaalde, dan was dit uit oude tijden herkomstig; de steenen hamer was geen gereedschap dat een aartsbisschop van Mainz of een graaf van Nassau anders in gebruik had. Hetzelfde geldt van de gestalten der oude goden die achter chris- telijke heiligen schuilen. Donar-Thor met zijn hamer, zijn rooden baard, den draak dien hij doodt, komt te voorschijn achter St. Joris, St. Olaf; Wodan met zijn hoed, zijn mantel, zijn schimmel, of als wilde jager achter St. Maarten, St. Michel. 18 Digitized byCjOOQlC 274 Er is een uitgebreide litteratuur die de heidensche trek- ken in volksgeloof en volksgebruik beschrijft. Daarbij dient niet slechts het nationale van het algemeene, het ger- maansche van het vreemde te worden onderscheiden , maar ook hetgeen werkelijk uit de heidensche oudheid af kom- stig is van het eerst later ontstane. In de Middeneeuwen en tot in den nieuweren tijd vormt het volk beeiden en zeden naar heidenschen tränt. De oude heidensche voor- stellingen en gestalten leven voort, maar niet invasten, onveranderlijken vorm , het volk is er niet aan gebenden, het bewaart het oude in nieuwe, eigenaardige combina- ties , het voegt er ook allerlei nieuws aan toe. Zoo alleen kunnen wij ons van den staat van zaken rekenschap geven en verkrijgt de germaansche folklore haar eigen historisch karakter, als belangrijk deel der algemeene kultuurge- schiedenis. Enkele voorbeelden mögen dat duidelijk maken; wij stippen daarbij alleen de onderwerpen aan,wieruit- voerige behandeling eiders behoort. De verzamelingen van sprookjes en sagen , gewestelijk geordend, doen ons zien hoe vast allerlei verbalen aan bepaalde plaatsen zijn verbonden. Vooral bosschen en brennen, maar ook oude kasteelen worden nog bezocht door witte vrouwen of oude burchlheeren. Wat daarbij treft is dat niet zoo in 't algemeen van natuurgeesten of rondspokende zielen gewag wordt gemaakt , maar dat be- paalde voorvallen worden verteld. Daardoor maken die verbalen een levend bestanddeel uit van het volksleven. Meer dan 6^n trek daarin is uit den heidenschen voortijd afkomstig. Den ouden Germanen waren bosschen bijzonder heilig. Digitized byCjOOQlC 275 Tegen de vereering van bronnen moesten de christelijke Synoden voortdurend ijveren. Hoe veel men er aan hechtte de oude stamheeren te blijven herdenken en den half of geheel mythischen voorvader te vereeren is ons telkens gebleken. Evenwel wat het landvolk nu nog gelooft en vertelt is niet eenvoudig de nagalm van het geloof van 1500 jaar en langer geleden. Historische gebeurtenissen uit de vroegere of latere Middeneeuwen zijn evenzeer in die verbalen te vinden. Een verzameling als die van Mül- lenhoff over Sleeswijk-Holstein doet dat duidelijk zien. Het Volk vertelt nog het een en ander van de oude my- thische personen Skeäf en Skild. Het vertelt ook van een zwarte Griet en een langen Pier , die geleefd hebben maar op den voet van mythische gestalten behandeld worden. Het vertelt eindelijk allerlei dat noch in mythen noch in sagen wortelt maar plaatselijk bepaald een dich- terlijk fantastische voortzetting is van oud geloof en ge- bruik. Rijk aan leering is de kalender, o. a. de namen der maanden *). Wij grijpen er een voorbeeld uit. OpIJsland heeten de vier eerste maanden van 't jaar forri , Goi , Einmänad^r, Harpa. In deze namen schuilt geen mytho- logie, zij hebben grootendeels appellatieve beteekenis. Maar men heeft er een mythe van gemaakt: Thor en Goi zijn de ouders van Einman en Harpa, bij 't begin ') Over dit onderwerp is een rgke litteratuur, van den kalender af in Finn Magnuaen^s Lexicon, een indigeste compilatie met hoogst wil- lekenrige verklaringen, tot het kenrige boekje van K, Weinhold ^ Die deutschen Monatsnamen (1869). Digitized byCjOOQlC 276 hunner maanden werden zij , de eerste door huisvadera , de tweede door huisvrouwen, de beide anderen door jonge knapen en meisjes ingehaald en begroet; de ^bonde" die Thor inhaalde hinkte dan in zijn hemd en slechts 66n been in den broek het huis om en gaf eenfeestwaarbjj het vrooljjk toeging. Wij hebben hier gebruiken die heidensch zieh voor- doen maar toch niet tot den heidensch en tijd opkiimmen. Dat de wisseling der saizoenen reeds bg de duitsche stammen van Tacitus met optochten werd gevierd blijkt uit het Nerthusfeest en uit het schip van Isis. Wij zijn dus gerechtigd de talrijke voorjaarsoptochten met een schip op een wagen, vooral in de ÜTederrhijnstreek '), voor een voortzetting van heidensch gebruik te houden. Maar het Volk heeft het daarbij niet gelaten. Allerwege wordt het nieuwe saizoen ingehaald, de winter verjaagd; of wel de groene zomer, een wit gekleed met bonte Unten versierd meisje , en de winter , ingepakt in pels en stroo , zingen een beurtgezang ; of wel vroolijke gasten halen de Meikoningin of den ,,Pfingstlümmel" in. Hier heeft het Volk op het oude voortgesponnen ; het zou even ongerijmd wezen dit alles aan het germaansche heidendom toe te schrijven als er een bijzondere godsdienstige beteekenis in te vinden. Soortgeljjk is het met de vuren ontstoken om onheil af te weren, de z.g. ,,Notfeuer" (nodfyr reeds in den Indiculus superstitionum vermeld) en met de vele gebrui- ken met oogst en veeteelt verbonden ^). Zonder twijfel *) Zie de beschrijving in Grimm D. M/ p. 214 ügg, *) Hierover vooral belang jk Ü, Jahn , Die deutschen Opfergebränche Digitized byCjOOQlC 277 leven daarin heidensche gewoonten voort ; voor 't Noorden is het uitdrukkelijk gezegd dat Freyr voor de vruchtbaar- heid oflFers ontving. Toch is het gedwongen al de bijzonder- heden van 't geeii heden nog geschiedt tot de heidensche periode te doen opklimmen. Het meeste is uit den heiden- schen wortel in de christelijke eeuwen gegroeid. Wat er van godsdienstige beteekenis in schuilt draagt een heidensch karakter, ook bij wat van later oorsprong is; raaar het godsdienstige denkbeeld is bij de ^laatste schoof ", bij de tooverbezems waarmede men het vee aanraakt om er de ziektegeesten uit te drijven , en bij zooveel meer op den achtergrond geraakt. Dit is zeker, dat de gebruiken zoo- als zij nu voorkomen met het duitsche boerenleven zijn samengegroeid , tot het historische volksleven behooren, meestal gewestelijk gewijzigd. Een zeer voorname rol in het volksgeloof speelt de voor- stelling van de wilde jacht of het woedende heir; de eerste meer in Noord- de tweede in Zuid-Duitschland , onder allerlei naraen sedert de Middeneeuwen verbreid. Het algemeene dat aan deze voorstelling ten grondslag ligt is niet moeilijk te ontdekken. In het razen en gieren van den storm hoorde men den wilden jager en zijn stoet voorbijgaan. Die jager is veelal de windgod Wodan, die tevens god der dooden is , zijn gevolg zijn de zielen , sterven heet hier en daar „in het oude heir gaan". *Zijn dus de grondbestanddeelen van dit beeld twee: de wind en de schare der zielen, het is niet alleen met een aantal van trek- bei Ackerbau und Viehzucht (1884); en H, Pfannenschmid^Grerma.- nische Erntefeste im heidnischen u. christlichen Cultns (X878). Digitized byCjOOQlC 278 ken vermeerderd maar op een menigte plaatsen en in de verschillende strekea vertoont het een bijzonder karakter. Hier komt de stoet uit een bepaalden berg, ginds zjjn bepaalde personen aangewezen als er toe behoorende. Wij moeten ook hier in de folklore niet uitsiuitend zoeken naar de algemeene parallellen met voorstellingen die ook eiders voorkomen, maar bovenal naar het bijzondere dat de germaansche opvatting onderscheidt. Met een grooten rijkdom van bijzondere wijzigingen vinden wij hier dat heir dat door de lacht stormt. Met verschillende tijden van 't jaar, met bepaalde plaatsen, vooral bergen, met half mythische sprookjes als de jacht op een dier of een vrouv7, met het lot der zielen na den dood, met enkele personen v^ier woestheid die straf verdiende van rus- teloos te moeten rondtrekken , met allerlei voorteekenen die het Volk aan wind en luchtverschijnselen hechtte, enmet nog veel meer staat die „wilde jacht" , dat „woedende heir" in verband. Wij beweren natuurlijk niet dat de reusachtige stof in vertelsels en sprookjes, gebruiken en bijgeloofover dit onderwerp opgetast zieh zuiver historisch laat ordenen. Evenmin dat dit alles, gelijk het in de christeljjke Midden- eeuwen en in 't moderne leven der landlieden bestaat , uit het germaansche heidendom stamt. De volksfaatazie heeft de aanwezige kiem ontwikkeld. En bovenal leeft in die wil- de jacht , de groote heljager , de oude Wodaa nog onder het Volk voort. Wel is de wilde jacht niet noodwendig maar toch dikwijls met den god Wodan verbonden , ende geh eelevoor- stelling heeft bij de Germanen een levendigheid, een aan- schouwelijkheid, een verscheidenheid gelijk nergens eiders ^an het beeld van die scharen in de lucht en hun aanvoerder Digitized byCjOOQlC 279 toekomt. Dit nu bedoelen wij met het historische element in folklore , afgezien van de vele bjjzondere historische aan- knoopingspunten die het beeld van die jacht en dat heir krijgt, doordat men §r dezen of dien in herkent v^iens aandenken in vreeze is blijven leven. Allerwege in de germaansche folklore ontmoeten wij Reuzen en Dwergen; in geheele reeksen van sprook- jes en verbalen speien zij een hoofdrol, in tal van ge- bruiken leven zij , ja ook van godsdienstige vereering zijn althans Elven niet verstoken. Nu valt het gemakkelijk ook hiervoor de algemeene ethnographische parallellen op te Sporen. Natuurgeesten van berg, bosch en water, wilde boschmenschen , reusachtige berggeesten , kunstvaar- dige^aardmannetjes, plaagzieke kabouters: men vindt ze bij verscheidene volken; om hetleven van het stille volkje der Elven te beschrijven hebben de Grimm's zieh tot ler- land gewend *). Maar naast dat algemeene toont de germaansche wereld menige eigenaardigheid. Niet alleen dat wij hier den rijksten oogst lezen van voorbeelden voor deze wijd ver- spreide voorstelling ; maar de Reuzen en Elven hebben karakter van land en volk aangenomen. Ook zij zijn plaat- selijk bepaald , met bepaalde bergen of brennen verbon- den, in de geschiedenis van dorp of geslachtingeweven. Velen van hen dragen namen, vooral Dwergen, en zijn ZOO tot personen geworden. Terwijl bij de baltisch-slavi- sche volken de familie- en huisgeesten de voornaamste rol ^) Irische Elfenmärchen von den Brüdern Grimm (1826 met uit- voerige Einleitung). 