title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: Google This ıs a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is ın the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so ın order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. “Wenn wir der Zeit, in welche diese Gegensätze fallen, nicht den harten Vorwurf völliger Geistlosigkeit machen wollen; woraus anders lässt sich der Ernst, mit welchem scheinbar über leere, nichtssageude Formeln und Begriffe gestritten wurde, und die Energie, mit welcher der über das abstracteste Problem der Speeculation entstandene Streit in alle Verhältnisse dex Lehens eindrang, erklären, als aus der Voraussetzung der richtigen Ahnung, dass die Gegensätze, um welche es sich handelte, eine weit tiefere Bedeutung haben, als der Streit seiner unmittelbaren äussern Erscheinung nach vermut!:en liege.’ Baur, Geschichte der Lehre von der Dreieinigkeit und Menschwerdung Gottes, 1. bl. 357. GESCHIEDENIS DER ONTWIKKELING VAN HEFT CHRISTOLOGIESCH DOGMA GRIEKSCHE KERK. 325— 680. NUN WVUNVWN EENE BIJDRAGE TER WAARDERING DER HISTORIESCH-KRITIESCHE BESCHOUWING VAN HET DOGMA, DOOR J. P. MÜLLER, LAATST PREDIKANT BIJ DE DOOPSGEZINDE GEMEENTE TE ROTTERDAM. —0y AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1865. Yo. A 4 GEDRUKT B1J C. A SPIN E Z0ON. m — -ıu AAN MIJN WAARDEN O0O0OM EN HOOGGESCHATTEN LEERMEESTER, DEN OUD-HOOGLEERAAR AAN HET SEMINARIE DER ALGEMEENE DOOPSGEZINDE SOCIETEIT , D:. S MULLER, TEN BLIJK VAN OPREGTE TOEGENEGENHEID EN DANKBARE HOOGACHTING. t Is mi) een groot genoegen, waarde Dom, dat ik bij de uitgave van dit geschrift ook U nog mag begroeten, die reeds voor een tiental jaren de eerste beginselen er van gezien en mi) aangemoedigd hebt het begonnen werk te voltooijen. | Geljjk ik toen reeds af elate “one ng dat ik te allen %» N I ee tjde op uwe hulp N Fa Den, 290 hebt Gj) dat woord later gestand sed van uwe Bene: stelling in al wat mij betreft was ik steeds verzekerd. De behoefte aan wel verdiende rust heeft U, den tach- tigjarige, niet weerhouden, mij, den dertigjarige, te helpen, te leiden, teregt te wijzen. Wel ben ik U dank daarvoor verschuldigd; en ik voel mij te meer ge- drongen dien dank in ’t openbaar uit te spreken, omdat ik nog zooveel meer van U ontvangen heb, dat ik hier niet eens kan opnoemen. Ware het gegaan, geliik ik altijjd wenschte, gelijk ook Gijj zoudt gewenscht hebben: een ander had met U in dezen dank gedeeld.e Gij gevoelt wat ik be- doel; ’t is de herinnering van uwen ontslapen vriend en ambtgenoot, mijnen onvergetelijken leermeester, de herinnering van VAN GILsE die zich aan mij opdringt. Al erkennen wij beiden dat zijn dood in onzen kring geen eigenliike leegte heeft veroorzaakt, toch betreuren wi) zijn verlies, als dat van een man die voor de behoefte van ons hart zoowel als voor de Wetenschap te vroeg van ons is heengegaan. Het is U voorzeker lief, dat ik ook aan den ontslapene gedenk, en Gij verbljdt U in den geest, dat de naam van uwen vriend ook bij mij ziin goeden klank heeft behouden. Moogt Gi) zelf, waarde Oom, wien God tot op dezen dag reeds zoo groote gunst heeft bewezen, in 't genot van diezelfde gunst voortaan blijven deelen. Nog staat Gij daar in ons midden, krachtig naar ligchaam en geest, en men bemerkt ter naauwernood dat reeds vier vijfden eener eeuw over uw hoofd zijn heengegaan. Ook ik dank God voor dat voorregt, U bewezen; en ik doe het met de bede, dat Hij tot aan het einde toe het U onverminderd blijve verleenen. Hij bescherme, Hij beware U gedurende uw verderen leeftiid en schenke U eenmaal volkomen rust in de onverstoorbare gemeenschap van Zune liefde! N ALILITKLIITTTNNANISLNDSNANNNTINIIIINNINNDTNSANANNNN IV NINTNINRTTNNN VOORBERIGT. Terwijl ik gereed sta de laatste hand te leggen aan het geschrift, dat ik aan het theologiesch publiek van ons Va- derland aanbied, voel ik mi) gedrongen rekenschap te ge- ven van het ontstaan er van, en mede van het doel dat ik bij de beıwerking mi van den beginne af heb voor- gesteld. De beginselen van dezen arbeid dragen de dagteekening van mijn studententijd, toen ik, in 't jaar 1853, met een ““Overzigt van de geschiedenis der christologie tot aan het concilie van Efezus, bepaald met het oog op den strijd der alerandrinsche en antiocheensche School’, de studie der theologie aan onze Kweekschool vaarwel zeide, om op het gebied van het werkelijke leven. de ontvangen lessen in toepassing te brengen. Aangemoedigd door mine leer- XI meesters, min hooggeschatten oom, den vud-hoogleeraar Dr. 8. MULLER, en min vaderlijken rriend, den helaas! vroeg untslapen D!. 5. Van GILSE, had ik loen reeds voorgenomen dat eerste (verzigt breeder uit te werken. Ik vertrouwde , dat het mi; zou gelukken met die uit- en omgewerkte proeve de doctorale waardigheid van de theologiesche Fa- culteit der Leidsche Hooyeschool te verwerven. Na mine komst in min eerste gemeente, sloey ik de hand aan 't werk om dat doel te bereiken. Reeds had ik de nieuwe latijnsche omwerking voltooid en de eerste bladen lagen ten afdruk gereed, toen ik gehoor meende te moeten geven aan den welgemeenden raad, om ter mille van juistheid en duidelijkheid van uitdrukking, het geschrevene nog eens aan eene herziening te onderwerpen. De gedachte kwam toen bj mi op, of het niet raadzaam ware de muoedertaal te gebruiken, en, na verkregen vergunning daarvoor, zette ik m’) van nieuws tot den arbeid. De wankele staat mijner gezondheid belette m:j echter zoo snelle vorderingen met mijn werk te maken uls ik wel wenschte. Mine gezondheid bleef ook later geschokt en ik voelde mi) door eene hand over hand toenemende kwijniny van ligchaam en geest weldra derwiüze neergedrukt, dat ik tot min grievend leedwezen, mi) zelfs genoodzaakt rond, mine toenmalige standplaats in onze gemeente van Rotterdam up XI te geren, ın de hoop om elders genezing voor mijne kwaal te vinden. Ik meende de rust, mij daardoor bereid, niet beter te -kunnen gebruiken dan wanneer ik min gestaak- ten arbeid weer opvatte. Wel was het mö onder ’t werken een pünlüke gedachte, dat ik mijn voornemen niet geheel zou kunnen ten uitvoer brengen, maar min werk zelf troostte mi; en gaf gedurig afleiding aan min veront- rustende gedachten en de noodige kalmte om tot den einde toe voort te gaan. Wat het doel betreft dat mi) voor den geest heeft ge- staan, 200 heb ik reeds op den titel aangeduid welk een beteekenis men aan dezen urbeid moet hechten. De wijs- geerige behandeling der geschieden:s van het dogma kmijnt in de Kerk hier te lande, terwijl Duitschlands grootste theo- logen met ingenomenheid en yelukkigen uüslag, er zich aan toewüden; ja relen onder ons achten het naauwelijks langer de moeite waard de aandacht er bi) te bepalen. Ik voor mi) ben niet van dit gevoelen, maar hou mi) veeleer over- tuigd, dat die geschiedenis juist in den tijd dien wij bele- ven, van het hoogste belang is, en dat een grondige en gezette studie der historiesche documenten van ons christeljk geloof het ware middel aan de hand geeft, om den heeten strijd onzer dagen te helpen temperen en eener slechting nader te hrengen. In dien guest heb ik beproefd in de volgende bladen XIV het bewijs te leveren dat de historiesch-kritiesche beschou- wing van het dogma de minachting geenszins verdient waarmee men haar vaak van verschillende zijden bejegent ; en het berouwt mü na het voltoorjen van dat werk niet, dat ik die gedachte van mi) niet terstond onderdrukt heb. Of ik evenwel reden heb mi er over te verblijden — dat zal de tjd moeten leeren. Van de groote gebreken die min werk aankleven , ben ik zelf genoegzaam overtuigd, en behoef ik dus het oordeel dat er over gaan zal, althans niet te vreezen. Ik hoop en vertrouw alleen, dat het oordeel niet onbillyk wezen zal, en dat, 200 men iels goeds vinden mogt, men het niet om der gebreken wil geheel ongeteld zal laten. Iets goeds heb ik gezegd: en wie zal mi; dat woord ten kwade willen duiden! Of zal men den vader hard vallen, die de hoop op het behoud van het kind vasthoudt, dat hij met zorg en moeite heeft opgekweekt en grootgebragt?... DOESBORGH, J. P.M. 31 December 1864. INHODUD. INLEIDING................ Beat RT UERTERTAT ENT 1— 28. — EERSTE TIJDPERK. Van het concilie te Nic&a (325) tot het eerste concilie te Konstantinopel (381). GESCHIEDENIS DER GESCHILLEN AANGAANDE HET WEZEN DER FACTOREN VAN DEN PERSOON VAN CHRISTUS. . „see cecer. 000. 29 — 96. $ 1. Eerste beginselen van het dogma. Arıus en ATHA- NABIUS- ven. .0.. rennen 2) + BR: 8 2. APOLLINARIS. 2.220 sornereen en ee ee ... 54-—- 85. $ 3. De bestrijders van APOLLINARIS. GREGORIUS van Nyssa eN ÜREGORIUB van Nazianzus ..ececencenenennnreen 86— 96. TWEEDE TIJDPERK. Van het concilie te Konstantinopel (381) tot het concilie van Chalc&don (451). GESCHIEDENIS DER GESCHILLEN AANGAANDE DE VERHOUDING DER FACTOREN VAN DEN PERSOON VAN CHRISTUS..» .eereeenere.n 97—220. $ 1. De christologie der antiocheensche school. THEODORUS van Mopsuestia en NESTORIUS.....ve.::csorneonn0ne 97-125. $ 2. De christologie der alexandrijnsche school, vertegen- woordigd door CYriLLus, patriarch van Alexandrie..125—161. $ 3. Kritiek der beide voorafgaande systemen in hunne ver- houding tot vroegere stelsels en met betrekking tot hun eigen zamenstel en onderlinge verhouding....... 161. 190 $ 4. Eurvcnszs. Het concilie van Chalcedon............. 191-220. RRRITNLANNSIIANIIIIIIIININIRININRNDANANNANFRANKARIEITANII XVI DERDE TIJDPERK. Van het concilie van Chalc&don (451) tot het zesde oecu- meniesche concilie van Konstantinopel (680). bladz. GESCHIEDENIS DER TWISTEN OVER DE UITLEGGING VAN HET BYM- BOOL VAN CHALCEDON, EN VAN HUNNE GEVOLGEN. .2.20....221—327. $ 1. Het monophysietisme en zijne voornaamste woordvoer- ders. SEVERUS en JuLIAnus. De secten onder de Monophysieten....seoseecereecerernnennen euren... 221— 270. & 2. Monotheletisme en Dyotheletisme. THEODoRUS van Pharan, Honorıus, en MakARIıUS van Antiochie; SOPHRONIUS, AGATHO, en het zesde algemeene con- Glenn ss yet .270 - 327. SLOT sans ee ee ER 328-381. INLEIDING. Reeas ziin er nagenoeg dertig jaren verloopen, sedert het land, van waar, van de dagen der Hervorming af, haast iedere beweging’ op godsdienstig gebied is uitgegaan, aan de wetenschap der godsdienst eenen stoot gegeven heeft, waarvan de kracht zich nög doet gevoelen. Die thans mannen zijn, staande op de middaghoogte des levens en daarboven, zij herinneren zich nog den indruk, te weeg gebragt door de verschijning van het werk, dat door den een tot de beruchte, door den ander tot de beroemde werken geteld wordt, het Leben Jesu van Strauss, dat eigenlijk geen regt, en ten hoogste maar een half regt had om dien naam te dragen. Hoe dat werk, als een donderslag bij helderen hemel, hen eensklaps opjoeg uit hunne rust, en als een ijzeren hand- schoen van verpletterend gewigt hun vlak in het aangezigt werd geworpen! Hoe het was, niet bij den enkele, maar bij honderden, als voelden zij den grond onder hunne voeten dreunen en wegzinken; hoe duizenden den schrijver hun Ho- sanna toeriepen, terwijl andere duizenden hun anathema aan- hieven! Hoe men in het eerste oogenblik naauwelijks wist, met welke wapenen dien onvoorzienen aanval met hoop op goeden uitslag te keeren; hoe zelfs de geroepen verdedigers in den beginne besluiteloos stonden, en wie het best bere- kend was voor die taak, haast het meest terug deinsde, om- dat hi) het best kon oordeelen over de kracht, die de vijand 1... 2 in ziine beweging gelegd had. Hoe men huiverde bij het nacijferen van die koelbloedig opgemaakte balans, die het aktief van het historiesch christendom dier dagen tot nul, ja beneden nul deed dalen; en terwijl de een, die toch niets te verliezen had, juichte; hoe de ander zich aan wanhoop overgaf, niet wetende wäär voor ’t vervolg zijn kapitaal te plaatsen! Die eersteindruk is voorbij gegaan, en zoowel die juichtoonen als die angstkreten hebben voor een goed deel opgehouden. Gelijk het in dien tijd, na de eerste uitgave van het genoemde werk, haast eene gewone spreekwijs ge- worden was, dat het met het Christendom nu wel zou ge- daan zijn, zoo hoort men tegenwoordig velerwege, dat Strauss heeft uitgediend, zoodat zijn boek op zijn hoogst nog tot de curiosa kan geteld worden, tot de merkwaardige bijdragen voor de kennis van de geschiedenis der menschelijke dwaas- heid. Maar wie wat dieper doordenkt, zal met dat geroep toch kwalijk kunnen instemmen. Met het | oog op de teeke- nen der tijden zal hij zich niet kunnen ontveinzen, dat de verketterde privaatdocent van Tubingen nog altijd eene der magten van dezen tijdis, en dat het boek, waardoor hij zij- nen naam gevestigd heeft, met een dier steenen kan verge- leken worden, die in de bedding onder het waterpeil gele- gen, de rigting van den voortschietenden stroom tot zekere hoogte bepalen. Heeft Strauss dan zooveel nieuws in ’t midden gebragt, dat zijn invloed zoo uitgebreid is geworden? ’t Is er z66 ver van af, en hij heeft er zich zö6 weinig op toegelegd nieuwe argumenten te verzamelen, dat velen (o. a. Tholuck in zijn be- kend geschrift: Glaubwürdigkeit der evangel. Geschichte) vrij- heid hebben gevonden om hem daarover vrij hard te vallen. Zij hebben er hem een verwijt van gemaakt, dat hij in de hoofd- zaak niet veel meer heeft gedaan, dan de wapenkamers van vroeger eeuwen te plunderen; en al laten: wij voor het oogen- blik daar, of in die manier van strijden ook stof voor een verwijt ligt, het geincrimineerde feit zelf als zoodanig is voor geene tegenspraak vatbaar. Maar van waar komt het dan toch, vragen wij met te grooter aandrang, dat hij een zoo 3 geduchten stoot heeft kunnen geven? Gelijk Schwarz, in zjjne Geschichte d. deutschen Theologie, in der tijd zoo te regt heeft aangemerkt, de kracht van Strauss ligt in de mees- terlijke wijze, waarop hij de bekende bezwaren weet te rang- schikken en te groeperen. Terwijl het nooit aan bestrijders der evangeliesche geschiedenis heeft ontbroken, zoo heeft vöör Strauss toch niemand ondernomen, haar zoo ganschelijk te vernietigen. Mag men het zamenstel dier geschiedenis bij een gebouw vergelijken, zoo zou men het verschil tusschen den Tubingschen geleerde en zijne voorgangers het best onder deze beeldspraak kunnen voorstellen, dat de laatstgenoemden hier en daar wel enkele steenen hebben losgebroken, maar dat Strauss ook het staande metselwerk tot op den grond toe ge- slecht heeft. ’tIs hem niet genoeg, de buitenwerken te ont- mantelen, maar wanneer hij de ringmuren omver geworpen heeft, dan begint zijn eigenlijike aanval, en hij rust niet, tot dat ook het binnenste der sterkte is ingenomen, en het laatste overblijfsel van geloofwaardigheid der evangeliesche geschiedverhalen geheel als weggevaagd is. Hij gaat bij dien aanval te werk met de meest mogelijke taktiek, met volkomen kennis der partij, waartegen zijne slagen gerigt zjin. Hij put zich niet uit in heftige uitvallen, hij weet te goed dat er geen beter middel is om zijne eigen zaak hopeloos te bederven. schatting gesteld, om ze maar eerst in handen te krijgen, maar hij heeft ze geslepen te zelfder tijd, ®n puntiger &n ligter gemaakt &n gemakkelijker oı te hanteren: en geen wonder, dat hij niemand heeft gevonden, wiens arm krach- tig, wiens 00g scherp genoeg was om al zijne stooten en sla- ] * 4 gen af te keeren. Ik zal wel niet beweren, dat Strauss de zaak heeft voldongen, en dat het laatste woord in haar reeds is gesproken, maar de grond, door hem ondermijnd en in alle rigtingen doorwoeld, heeft zijne vastheid van weleer nog niet terug gekregen ; en zoo veel althans is zeker, al staat het oude gebouw nog, dat de muren aan het wankelen zijn geraakt, en ieder oogenblik gevaar loopen van geheel in Een te storten. Wij behoeven ons dus waarlijk niet te verwonderen, dat ook de verdedigers der aangevallen sterkte alspoedig begre- pen, niet te kunnen volstaan met de taktiek, waarvan men zich in vroeger tijd bediend had. Toen mogt het voldoende wezen, hier en daar een breuk, een geschoten bres te vul- len en digt te metselen; nu de vijand was binnengedrongen, niet döör maar 6ver de muren, zou het ware dwaasheid ge- weest zijn, niet op andere middelen bedacht te wezen. En daar was indedaad geen ander middel, dan een nieuw ge- houw op te trekken, als ’t ware tusschen en uit de puin- hoopen van het oude, dat wil zeggen, dat het geheele leven ven Jezus, zoowel wat de feiten betreft, als de voorstel- ling, door de kerkleer daarvan gegeven, aan een geregeld onderzoek van voren af moest onderworpen worden. Gelijk men dit aanstonds begreep, zoo heeft ook’ meer dan den vol van moed zich gezet tot dien arbeid; en zoowel de beschrijving van het leven van den Gekruisigde, als de wetenschappelijke redactie der leer aangaande het eigenaardig wezen van zijnen persoon, hebben reeds velen getrokken om hunne krachten mede aan die goede zaak te wijden. Maar deze onderneming die zoo veel beloofde, heeft tot dusver, naar ’t mij althans voorkomt, maar weinig vruchten gedragen. Het gebouw is wel nieuw, dat aan de vereenigde pogingen van al die ar- beiders zijn ontstaan heeft te danken, dat wil zeggen, het is pas gebouwd, en ziet er ook anders uit dan vöör vijftig of honderd jaren. Maar als men het van naderbij beziet, blij- ken de bouwstoffen, waaruit het bestaat, wel degelijk voor het meerendeel de oude steenen te wezen, die alleen wat nieuw behouwen en anders gefatsoeneerd zijn; maar die juist door die laatste bewerking zoo veel van hun vroeger gehalte 5 hebben verloren, dat zijthans bij den minsten stoot terstond dreigen los te raken. Zoo velen toch na Strauss zich aan eene biografie van Jezus gewaagd hebben, in Duitschland zoowel als elders en ook hier te lande, daar is op zijn hoogst een enkele, die geschreven heeft gelijk men schreef in de dagen, toen de mythiesche verklaring nog een onbekende zaak was. Verre wegde meesten, al is’t dan ook in verschillende mate, hebben zich van den invloed van hun ketterschen voorganger toch maar niet kunnen vrijwaren; en als tegen wil en dank hebben ook zij moeten getuigen, dat het met de hoog- geroemde objectiviteit der evangeliesche berigten vaak al zeer treurig uitziet. Maar zij hebben daarbij tevens de oude leer van de axiopistie willen handhaven. ’tIs wel waar, dat diezelfde leer, niet geschraagd door het dogma van de theo- pneustie, als ’t ware los in de lucht hangt, maar met benijj- denswaardige stoutheid zette men zich heen over dergelijke bezwaren; en terwijl men dus met de eene hand de nieuwe wetenschap huldigde, was men met de andere bezig om de oude christologie weer op de been te helpen. Sedert dien tijd staat dan ook hasst iedere levensbeschräving van Jezus onder den invloed van een zeker geijkt en aangenomen stelsel, dat wel de moeite waard is om er onze aan- dacht een oogenblik bij te bepalen. Om het maar kort weg te zeggen, ’t is het geliefkoosd stelsel van geven en nemen, van kritiek oefenen zonder dat men kritiesch te werk gaat, en zich als geloovig voordoen zonder eerlijik en opregt te ge- looven; een stelsel, wel gemaakt om in de behoeften van het oogenblik te voorzien, en als een dekmantel gebruikt te worden, waaronder men veel wetenschappeliijke zonden en ook veel ketterijjen kan verbergen, maar nietom wetenschap en geloof veel vooruit te helpen, en de zaak der waarheid te dienen. Waar dat stelsel wordt toegepast, daar kan het niet wel anders, of de hoogste regterlijike magt komt in han- den, niet van het geloof noch van het oordeel, maar blijft rusten bij het digestief vermogen, dat ieder van nature heeft medegekregen; en dat eene biografie, op zulk eene leest ge- schoeid, den toets onmogelijk kan doorstaan, dat heeft wel 6 geen betoog, geen uitvoerig betoog van nmoode. Hoc groote plaats in de evangeliesche geschiedverhalen de wonderen be- slaan, behoef ik, aan wien dan ook, naauwelijks te herinne- ren. Gaat men nu zoo te werk, — en ziehier toch, wat tegenwoordig nog altijd doorgaat voor de hoogste, ja voor de eenige wijsheid, — dat. men hier een wonder laat weg- vallen, en daär er een laat bestaan, en wat verder op een derde al weer poogt weg te cijferen, om zich aan het vierde des te hardnekkiger, te wanhopiger vast te klemmen, dan zie ik waarlijk niet wat men eigenlijk doet buiten hetgeen Strauss gedaan heeft, behalve dat men vrij wat meer dan hij, zich eenvoudig door willekeur laat besturen. Ik althans verklaar zelfs van verre niet te begrijpen, waarom het ver- haal van de hemelvaart volstrekt waarheid moet wezen, als het berigt der opwekking van het dochtertje van Jairus (vol- gens Neander zelfs van Lazarus) even goed als op een objec- tief feit, op subjectieve waarneming en zinsbedrog kan rus- ten; en ’t is’ mij evenmin helder, waarom wij gehouden zijn om aan de wonderen der geboorte te gelooven, als wij regt hebben om b. v. het verhaal van de verheerlijking op den berg voor een mythus of legende te verklaren !. Niet ! Neander had volmaakt gelijk toen hij zeide (vg. Leben Jesu, bl. 788): ‘wir können aus dieser Reihe übernatürlicher Thatsachen kein Glied weglas- sen, ohne das Ganze zu verstümmeln": en 't is indedaad onbegrijpelijk, hoe de man, bij zulk een juist besef van de solidariteit der evangeliesche ver- halen, toch nog zoo veel hecft kunnen bijdragen, om de wijsheid, in den tekst bedoeld, ingang te dven vinden. — Voor 't overige staat de methode, waarbij ik de aandacht mijner lezers tot dus ver bepaald heb, vrij wel op €ene lijn met eene tweede, die schijnbaar imet de eerste niets gemeen heeft; ik bedoel de gewoonte, door velen aangenomen, om telkens voor €en van de vier evangelieen eene exceptioncle geloofwaardigheid te eischen. Im- mers ook op deze wijze erkent men wel het regt der kritiek, maar be- perkt haar tevens in de uitoefening van hare regten; gelijk men het regt der kerkleer erkent, maar toch niet in zijn ganschen omvang wil handha- ven. ÖOppervlakkig beschouwd, schijnt dat wel eene zeer onschuldige en onschadelijke gewoonte te wezen, maar zij dient indedaad nergens toe, dan om diezelfde authentie en axiopistie, tot wier verdediging zij uitge- dacht is, op den duur feitelijk te vernietigen. OÖ die geloovige kritiek, wat al zonden heeft zij niet op haar geweten! 7 anders is het gelegen met de verschillende bewerkingen, die de leer omtrent den persoon van Jezus na Strauss onder- gaan heeft. ’t Lag dus, zou men haast zeggen, voor de hand, dat er niet anders overschoot, dan op geheel nieuwe grondslagen eene nieuwe leer te ontwerpen; en toch hebben de meesten, ook op dit gebied, zich met halve maatregelen beholpen, die alleen gediend hebben om het bestaande kwaad nog tienmaal erger te maken. Men heeft niet met de kerk willen breken, en tevens het goede regt der wetenschap willen handhaven; de oorspronkelijke terminologie heeft men behouden, maar diezelfde oude termen hebben zich uitleggingen moeten ge- troosten, wel geschikt om de ontwerpers dier symbolen van verontwaardiging nog in hun graf te doen beven. Eenen Christus heeft men geleerd en aan de wetenschap opgedron- gen, die meer had van een dier monsterachtige gedrogten , waarvan de zangers der Oudheid en der Middeneeuwen we- ten te verhalen, dan van den Zoon des menschen, die in alles aan ons gelijk was, behalve in de zonde; en terwijl de oude leer althans dit vö6r zich had, dat niemand zich kon vergissen in hetgeen zij onderwees te gelooven, heeft men het in onzen tijd zoo ver gebragt, dat wij op christo- logiesch gebied ons in een waren doolhof bewegen. Hoog- klinkende namen zijn het, ledige klanken, waarmede men ons voedt, en die men ons als wetenschappelijke formules niet zonder ophef aanprijst; woorden, waarvan ieder maken kan wat hij wil, en die in zödö ver uitnemend op hunne plaats zijn, maar die zich bepaald verzetten tegen iedere poging, om hunnen veelkleurigen en nevelachtigen inhoud binnen scherpe vaste liinen te brengen. Ik weet wel, dat de nederlandsche theologie in dit opzigt nog veel vooruit heeft boven die van,andere landen, en de verwarring bij ons nog niet zoo groot is, als b. v. vöör weinig jaren bij onze duitsche naburen. „Maar geheel zijn wij van haar toch niet verschoond gebleven. Ik heb hier inzonderheid het oog op de zoogenaamde supranaturalistiesche rigting. Een van hare meest 8 bekwame verdedigers, Dr. C. P. de Groot, heeft haar onlangs (vgl. Waarheid in Liefde, 1863, 1. bl. 156) onder meer omschreven als deze rigting, “die het supranaturele wetenschappelijk vasthoudt, dewijl zij wijsgeerig en kritiesch alles onderzoekt, en het nu op gronden van natuurkunde, geschiedenis en wijsbegeerte erkent, zonder supranaturalis- tiesch te zijn; die een afkeer heeft van de spinozistiesche en hegelsche verstandsvergoding, waarop de moderne rigting grootendeels steunt, en deze als onwetenschappelijk bestrijdt.” Bedrieg ik mij, of legt reed3 deze beschrijving getuigenis af van het gebrek, dat gebrek aan 6äenheid wel te verstaan, waarop ik daareven gedoeld heb? De supranaturalistiesche rigting, zegt Dr. de Groot, “heeft een afkeer van de spi- nozistiesche en hegelsche verstandsvergoding en bestrijdt haar als onwetenschappelijk.” Ik had waarliik nooit ver- wacht, dat de moderne rigting, wier relatieve waardering der verstandelijke vermogens haar reeds vaak genoeg de be- schuldiging van ongeloof gekost heeft, dat diezelfde rigting, op den koop toe, nu ook nog het verwijt van vergoding van het verstand zou moeten hooren. Ik begrijp die boutade van Dr. de Groot dan ook in geenen deele, en vermoed alleen dat hij onder die verstandsvergoding deze gewoonte van de voorstanders der moderne rigting bedoeld heeft, om op wetenschappelijk gebied de hoogste en laatste beslissing alleen aan het verstand over te laten. De toegevoegde clau- sule, waarbi) die “verstandsvergoding” voer ““onwetenschap- pelijk” verklaard wordt, bevestigt mij in dat vermoeden; of liever, zij is het geweest, die mij daarop gebragt heeft. Ik meen dus vrijheid te hebben, om de supranaturalistiesche rig- ting op mijne beurt als die rigting te beschrijven, die bij de behandeling van wetenschappelijke vragen, in het belang der wetenschap zelf, behalve het verstand nog een tweeden ex- ponent ter hulp roept, aan wien, in geval van botsing, het verstand zich zal dienen te onderwerpen. Welke magt voor dien tweeden exponent, dien regter in het hoogste ressort, in aanmerking komt bij de genoemde rigting, wij kunnen het opmaken uit de eerst aangehaalde zinsnede, die wij thans I in overweging zullen nemen. Dr. de Groot heeft daar gesproken van een wetenschappelijk vasthouden van het su- pranaturele, van een erkennen op natuurkundige, geschied- kundige en wijsgeerige gronden. Ik heb hoogen eerbied voor de wetenschap, maar twijfel toch aan hare magt, gelijk deze, naar ’t schijnt, bij Dr. de Groot bekend staat. De na- tuurkunde zal hem den weg wijzen, om het supranaturele te vinden! Maar de natuurkunde is uit haren aard aan de stof en aan de stoffelijke verschijnselen gebonden; en wat zou zin dan weten van die dingen, die niet met de ooyen gezien worden? Ja, zegt men, maar de natuurkunde is niet in staat, om alle stoffelijke verschijnselen te verklaren; en zij dringt ons dus in z66 ver wel degelijk tot de erkenning van het supranaturele, omdat de randselen, die zij overlaat, an- ders in ’t geheel geene oplossing zouden vinden! Uitmuntend ; maar is dat nu eene erkenning op wetenschappelijke gron- den? Ik zou het laten gelden, als de bewuste raadsels door de tusschenkomst van dien supranaturelen factor nu maar wezenlijk verklaard werden, en ophielden raadsels te wezen; maar zoo als de zaken staan, kan ik het even goed stellen zonder het supranaturele, omdat wij er toch nergens ook maar denen stap verder med komen. Maar dan de geschied- kundige gronden! ’t Kan wezen, dat het aan onbedrevenheid in de geschiedenis is te wijten; maar mij is wezenlijk geen enkel feit bekend, waarop het zegel van het supranaturele z66 duidelijk en kennelijk geprent staat, dat wij onweten- schappelijk zouden handelen, als wij dat bovennatuurlük ele- ment niet mede in aanmerking namen. Of zou Dr. de Groot hier inzonderheid aan de &ewijde geschiedenis gedacht heb- ben? Ik kan dat naauwelijks onderstellen, en verwacht van zijne logica integendeel betere dingen ; want zulk eene ge- dachte zou eene petitio principii wezen, zoo kolossaal, als schier geene andere ter wereld. Wat eindelijk de gron- den betreft, die Dr. de Groot aan de wijsbegeerte wil ontleenen, ik wist waarlijk niet wat ik las, toen ik hem daarvan hoorde gewagen. Hoe iemand tegen de onweten- schappelijke verstandsvergoding kan schrijven, en dan nog 10 nog waarde hechten aan wijsgeerige redeneringen en be- toogen, die toch louter van verstandelijken aard zijn, inde- daad, dat is mij te hoog, en mijn brein kan die tegenstrij- digheid niet vatten. Is Dr. de Groot met dat al van oor- deel, dat de wijsbegeerte ook op supranatureel gebied wel degelijk kracht van bewijs heeft, däärover willen wij voor ’s hands in geenen deele met hem regten; maar wel onder- stellen wij, dat het hem moeite zou kosten, het bewijs voor die bewijzen te leveren, en de stelling aannemelijk te. Ware ’t nu alleen nog maar het hart, het kwaad zou zoo groot nog niet wezen; maar men moet verder gaan, als men het ware wezen dier rigting wil beschrijven. ’t Blijkt toch bij nader inzien, dat er een goed deel van het oud histo- riesch en dogmatiesch geloof achter dat godsdienstig geloof wegschuilt, en dat deze twee de ware contröle-houders zijn, waaraan de wetenschap zich moet onderwerpen. Haar regt, het regt der wetenschap, wordt wel erkend, ja men maakt ook wel gebruik van haar, en geeft haar vrijheid om tegen de oude leer der kerk hare aanvallen te rigten. Maar zij heeft die leer pas even geöntameerd, ‘of zij wordt aanstonds wederom tot stilzwijgen veroordeeld. Zoo veel van het oude als maar eenigzins kan, als niet in waarheid onverstandig is en te zware eischen doet aan wetenschappelijke en godsdien- stige overtuiging, z66 veel moet behouden blijven, en als de wetenschap ook daärtegen protesteert, wordt haar protest 11 niet aangenomen ; en Zi) heeft dan voortaan eenvoudig for- mele waarde, als hulpmiddel om het verbroken verband van het stelsel van nieuws op geregelden voet te brengen. Neem b. v. de leer aangaande de Schrift, en wat het suprana- turalisme van haar gemaakt heeft. ’t Is waar, het heeft de oude inspiratie-leer en de volstrekte onfeilbaarheid der ge- wijde schrijvers verworpen; maar heeft het nu ook de leer van de axiopistie dier documenten prijs gegeven? Het heeft de leer der feilloosheid uitgedacht, en in de praktijk althans tot dusver nog niet verloochend ; het verwerpt de leer van de goddelijkheid der Schrift, maar kan toch maar niet besluiten om datzelfde boek een werk van menschen te noemen, het past zelfs de kritiek daarop toe, maar eischt toch van diezelfde kritiek, dat zij het meest kritieke niet aanroere! Neem de wonderen des Bijbels.. Terwijl de oude leer rondweg erkende, dat het wonder is contra naturam, heeft het supranaturalisme wel begrepen, dat die leer uitgediend had. Zonder eenige aarzeling heeft het met haar gebroken, maar aanstonds3 gedaan wat het kon, om ook deze breuk zoo veel mogelijk te genezen; en het wonder is volgens deze rigting eenvoudig supra naturam, dus niet meer dan een ongewoon en op zijn hoogst een buiten- gewoon verschijnsel! Maar is dat dan geene halfslachtigheid, geen geven en nemen, geen opbouwen en weder afbreken ? Neem de christologie: wat is er onder den invloed van dat stelsel niet van haar geworden! Dat men de leer van de Drieö6önheid, de leer van de twee naturen, als onhoudbaar uit het systeem uitmonsterde, wie zal het niet van harte toe- jJuichen, die wezenlijk op het bezit eener gezonde wetenschap prijs stell. Ook sprak het geheel van zelf, nadat men die oude leer eenmaal vaarwel gezegd had, dat men aan den Christus zijne plaats onder de geschapen wezens aanwees, en dat men hem als zoodanig niet enkel een begin van bestaan gaf, maar ook van zijne vorming en opleiding,, zijne trapsgewijze ont- wikkeling en voortgaande volmaking niet alleen voor de leuze gewaagde. Maar terwijl het supranaturalisme dus van den eenen kant de vrijheid en den vooruitgang der wetenschap 12 huldigde, had het te zelfder tijd een ware haast om weör terug te keeren op zijne schreden. De gloriekroon, door Nicea en Konstantinopel om het hoofd van den Gekruisigde gevlochten, zij was toch te schoon en te heerlijik, om haren glans geheel uit te dooven, daar was te veel aantrekkelijka in dat beeld, om het gansch en al te verbrijzelen. Tot de oude leer van den Logos heeft men zijne toevlugt genomen , en deze van nieuws vereenzelvigd met de leer van den Chri- stus. Van den Logos heeft men een geschapen wezen gemaakt, en den Christus tot den rang van den eerstgeborene aller schepselen verheven; een begin heeft ınen hem gegeven, ja wel in den tijd, maar lang vöör alle historiesche tijden,, en eenen hemelling van hem gemaakt, die eerst in de volheid van den tijd op de aarde is komen wonen! Ik zal hier niet drukken op de velerlei zwarigheden, die aan deze leer in den weg staan. Ik zal niet vragen welken waarborg men heeft, dat zij wezenlijk aan de werkelijkheid ontleend is; hoe niet de leer, maar het feit, dat de Christus mensch is geweest, met en naast haar bestaan kan, hoe zij strookt met eene gezonde psychologie en anthropologie, en zich dus weten- schappelijk laat regtvaardigen. Ook zal ik er niet op wijzen, hoe weinig men door haar wint, en dat de heerlijkheid van den Christus in ’t minst niet door haar gebaat wordt; noch ook, dat zij is opgetrokken op den grondslag eener combi- natie van plaatsen, waarbij op het verschil tusschen de apos- toliesche typen in het N. Verbond hoegenaamd geen acht wordt geslagen. Ik zal mij alleen bepalen bij de halfslachtigheid en tweeslachtigheid dier leer, en mijne lezers voor ’s hands alleen daarvan zien te overtuigen. De Christus der supra- naturalisten moge de eerstgeborene van alle schepselen we- zen, hi) staat toch in de rij der schepselen, en zijn wezen duldt als zoodanig geene predikaten of attributen, die de geschapen natuur over ’t algemeen niet kan verdragen. Zij zelve geven dat ook tot op zekere hoogte toe, en zijn er niet karig med, om wel te doen uitkomen, hoe ver zij in dit opzigt de oude leer alreeds voorbij gestreefd zijn; maar toch kunnen zij niet besluiten, die premisse geheel uit te 13 werken, en telkens komt er we£er iets voor den dag, dat lijnregt daartegen indruischt. Ook hun geschapen Logos, hun Christus, die uit dien Logos om zoo te spreken gevormd is, ook hi) heeft deel aan de goddelijke almagt, de alwetendheid en de alomtegenwoordigheid Gods. Hij was wel niet vol- maakt van den beginne, maar voor ’t overige toch absoluut volmaakt, en zijne heiligheid, ook in hare verschijning on- der de menschen, volstrekt gelijk aan de heiligheid van den Vader; hi) heeft een tijdperk van ontwikkeling doorgeloopen, maar ’tis er toch verre van af, dat diezelfde ontwikkeling van essentiö6elen inhoud geweest is. Zij heeft integendeel alleen hierin bestaan, dat hem gelegenheid werd gegeven, om de schatten in zijn binnenste verborgen gaandeweg ten toon te spreiden, hij heeft eigenliijk niets opgedaan in al dien tijd, wat hij niet reeds bezat toen hij zijine loopbaan intrad; van het begin tot aan het einde van zijn leven ishjj altoos dezelfde gebleven, en zijne groote volheid is in geen enkel opzigt ook maar iets grooter geworden! Zie, dat de oude kerkleer een dergelijken Christus verkondigde, dat lag geheel op haren weg, en zij behoeft zich deswege niet te regtvaardigen ; maar dat men nog voortgaat met die predi- king, nadat men de premisse, waarop zij rust, geheel heeft weggeworpen, ik beken dat ik mij däärvan geen denkbeeld kan maken. Al die verschillende stellingen, die ik daareven genoemd heb, ze zijn klaarblijkelijk in het nieuwe stelsel een- voudig overgenomen uit het oude, zonder dat men er ook maar aan gedacht heeft, of ze in die nieuwe omgeving wel op hare plaats zouden wezen; en geen wonder dan ook, zoo lang men op dat standpunt blijft staan, dat men telkens weör van nieuws, of eigenlijik hoe langer zoo meer, met zijjine leer en met zich zelven in de war raakt !. Neen, dan ! Mijne lezers zullen het mij niet ten kwade duiden, dat ik mij niet kan onthouden, hun althans &&ne proeve me& te deelen, waaruit zij kun- nen opmaken, of ik te hard heb geoordeeld. Het tijdschrift Waarheid in Liefde bragt ons in zijnen jaargang voor 1863, 1ste Stuk, bl. 77—97, een opstel van den Hr. J. Douwes Jr., dat als gemaakt schijnt om mijn be- weren te staven. De geleerde schrijver trekt daarin te velde tegen de 14 nog tienmaal liever geheel omgekeerd op den weg, en terug gekeerd tot de oude orthodoxie, die zich zelve vrij wat be- stelling, door den welbekenden Heinr. Lang in der tijd in de Zeitstim- men verdedigd, “dat de overgeleverde supranaturalistiesche denkwijs in het godsdienstige moet wijken voor de wereldbeschouwing, die door de ontdekking van Copernicus de heerschende is geworden in den nieuweren tijd.” Zonder nu nog daarvan te spreken, dat de Hr. Douwes zich zijne taak zeer gemakkelijk heeft gemaakt, doordien hij al keuvelend en voort- redenerend een supranaturalisme van eene geheel nieuwo soort, hetwelk hij van alle essenti&ele kenteekenen van het oude eerst zorgvuldig ontdaan heeft, doordien hij dus een zeer gewijzigd supranaturalismo voorstelt als het mikpunt, waartegen Lang zijne nanvallen gerigt heeft, zal ik mij hier eenvoudig bij het volgende bepalen. Op bl. 82 vig. lezen wij deze woor- den: “met de copernicaansche wereldbeschouwing, zoo beweert men, is ten eenenmale in strijd de supranaturalistische voorstelling van het komen van Christus in en zijn heengaan van deze wereld. Dat een modern theoloog hier juist de krasse orthodoxe vorm, waarin de Kerk der middengeuwen en de onde protestantsche Kerk zich bewoog, tot mikpunt van zijne aan- vallen kiest, en spreekt van het ongeriimde, om zich een God voor te stellen, die den hemel verlaat en nederdaalt op deze lage aarde in den schoot eener jonkvrouw, en die later met een menschelijk ligchaam, een ligchaam van vleesch en bloed, weder van deze aarde opstijgt naar hemel- sche gewesten, en daar hoog boven lucht en wolken en sterren zich ze- telt op eenen hemeltroon: dit verwondere ons niet, want het is bij velen eene gebruikelijke taktiek, om in het bestrijden van eene meening deze eerst tot eene karrikatuur te maken, althans in hare onredelijkste gedaante voor te dragen, en dan met alle magt er tegen te velde te trekken." Eilieve, waar haalt de Hr. Douwes die karrikatuur van daan, waartoe de moderne theologie die oude supranaturalistiesche voorstelling, volgens hem, verlaagd heeft? Hij weet zoo goed als ik, dat wat hij eene karri- katuur gelieft te noemen, letterliik den inhoud weörgeeft niet alleen van het dogma van de oud-orthodoxe partij, maar ook van de leer die de nieuwere supranaturalisten, de eigen geestverwanten van den Hr. Dou- wes, belijden, met dit onderscheid, dat de Jeöc Aöyog der oude orthodoxie in het nieuwere stelsel eenvoudig de Logos heet, en tot den rang van een geschapen wezen gedaald is. Dan ’t zij zoo, wij willen ons dat ver- wijt van den Hr. Douwes voor het oogenblik niet verder aantrekken; maar verlangen dan ook te dringender te hooren, wie de Christus volgens den Hr. Douwes en het supranaturalisme dan toch eigenlijk wel geweest is. En wat krijgen wij ten antwoord? “Dit is de ware grond van de supranaturalistische voorstelling,” zoo lezen wij op bl. 83, “dat de mensch Jezus Christus is het vleesch geworden Woord van God, de persoon, in 15 ter heeft begrepen. In het symbool van Chalcedon, en niet minder in het zoogenaamde Symbolum @Quicungue, is het wien de volheid van het goddelijk leven voor ons aanschouwelijk gewor- den is, de volkomen openbaring der waarheid en der godzaligheid. Wij houden hem dan niet voor een product der menschheid, of eene noodwen- dig en natuurliik uit den stam des menschelijken geslachts ontsproten twijg, maar Hij is ons de nieuwe mensch, van God gezonden en van God uitgegaan, de tweede Adam en tweede schepping Gods, de nieuwe reine tak, ingeent op den bedorven stam en bestemd, om met zijne hoogere levenssappen den geheelen boom te doordringen en te veredelen en hem nieuwe vruchtbaarheid te geven.” Maar ik bid u, brengt deze geheele beschrijving ons ook maar &£en stap verder? Zijt gij wijzer, nugij ze ge- lezen hebt? of weet gij, even als ik, nog even weinig als te voren van het geheim, dat u tot dus ver vermoeide? Tegen de beschrijving op zich zelve hebben wij niets, en zeggen daarop varı harte ja en amen; maar wel hebben wij dit tegen haar, datzij zich unitgeeft voor de oplossing van een zuver wetenschappelijk problema, terwijl zij zelve niets weten- schappelijks heeft, en alleen tot stichting kan dienen. Mogt iemand het laatste niet ontkennen, maar toch met een zijne stem willen verheffen te- gen mijn eerste beweren, welnu, hij beproeve dan eens wat hij van die woorden kan maken. Was Christus mensch, mensch in den vollen zin van het woord, van den aanleg en het wezen der menschen ? neen, roept de Hr. Douwes ons toe, want hij was geen product der menschheid, geen twijg uit den stam van het menschelijk geslacht op natuurlijke wijze ontsproten! Dus een hemelling, voor 't minst een wezen uit eene andere, eene hoogere en betere wereld? neen, zegt de Hr. Douwes alweer, want dat is eene karrikatuur van de waarheid, en ook in het N. T. is van het persoonlijk voorbestaan van den Christus, naar onze overtuiging, geene sprake! De Hr. Douwes en de modernen? en wij kunnen bovendien ook deze vraag niet onderdrukken, of de christologie van den Hr. Douwes zich wel door iets anders onderscheidt dan door hare beginselloosheid, haar gebrek aan 16 groote beeld van den Christus met zulke trekken geteekend, dat men ten minste weet in wien men, volgens die docu- inwendige vastheid en haar‘ zwevenden en nevelachtigen uitwendigen omtrek? Maar hasst nog erger heeft de Hr. Douwes het gemaakt door hetgeen hij elders (bl. 86, 87) omtrent de hemelvaart van Jezus in het midden ge- bragt heeftl. Daar lezen wij woordelijk het volgende: “wij stemmen het gaarne toe, dat de voorstelling van boven en beneden op het heelal toe- gepast eene ongerijmdheid #, maar zien volstrekt niet in, dat daarom (een oogenblik: Lang beweert ook niet, daarom alleen, maar daarom, in verband met andere gronden, die de Hr. Douwes zelf ook niet geheel en al wegwerpt, vgl. bl. 88) Jezus hemelvaart, d. i. een ligchamelijk zigtbaar heengaan van deze aarde, een heengaan van Hem op buitenge- wone wijze voor de oogen der jongeren, niet als eene werkelijke gebeur- tenis kan aangemerkt worden. Wilde de Heer Jezus toch het zijnen jongeren doen zien, dat Hij, na het lijden en den dood gesmaakt te heb- ben, overging tot eene hoogere orde van dingen, dat zijn heengaan was eene verheerlijiking van Hem, en in Hem van den mensch, die hierin bleek in waarheid voor hemelzaligheid bestemd te zijn, wij begrijpen niet, hoe dit anders, dan in den vorm van eene zigtbare verhooging boven de aarde kon geschieden.” En verder: “men noeme het, zoo men wil, eene verhevene goddeliike accommodatie naar de vatbaarheid der jongeren en naar de kinderlijke voorstelling der menschheid ook voor volgende eeuwen: Jezus gaf door een zigtbaar opstijgen van de aarde naar dat bovenaard- sche gewelf, dat onzen gezigtskring bepaalt, eene zinnelijke aanschouwing van eene bovenzinnelijke waarheid. Dat zigtbaar opvaren was niet meer dan de vorm, waarin hij de waarheid kleedde. Die waarheid was: dat Hij zelf voort bleef leven in meer verheven, meer uitgebreiden en heerlijken werkkring; dat zijn koningrijk niet van aardsche, maar van hemelsche, niet van zinnelijke, maar van geestelijke natuur was; dat Hij van nu af niet meer ligchamelijk, maar alleen geestelijik met hen en al de zijnen zou blijven.” Zoo waarlijik? en wäär in 'shemels naam, in welken brief, welk evangelie of welke openbaring, staat ook maar &&n woord van al die frasijigheden te lezen? De Hr. Douwes draagt ze hier voor op eenen .toon, 266 beslist en alles afdoende, als behelsden zij de meest onomstoote- lijke, ja de ontwijfelbare en onwederlegbare waarheid; en toch, als men ze van naderbij beziet, wat zijn zij anders dan redmiddelen, om het verstand te paaijen, en de eischen der kritiek, wier regt men zelf erkent, toch maar te kunnen negeren. Ik kan niet eens zeggen, dat zij als zoodanig vernuftig uitgedacht zijn; maar dat nu daargelaten, wat hebben wij eigen- ljjk aan al die spitsvondigheden, en waartoe diende het, zich 200 af te sloven? Of is de Hr. Douwes waarlijk van gedachte dat hij het bewuste 17 ' menten , heeft te gelooven. ÖOnhoudbaar zijn ze, die stellin- gen, maar omschreven met eene precisie, die eere doet aan feit ook maar een weinig meer aannemelijk gemaakt heeft? Maar blijft het bezwaar dan niet bestaan, dat Lang in der tijd gemotiveerd heeft; om ”t even of wij de uitlegging van den Hr. Douwes aannemen, dan of wij beter oordeelen om ze op hare plasts te laten? De Hr. Douwes heeft wel gezegd (bl.87): “men vergete niet, dat het hier niet aankomt op de rigting, in welke de Heer, opgevaren van de aarde, is voortgegaan naar die ons nog onbekende plaats in Gods heelal, die voor Hem bestemd was, en dat wij, zoodra wij beginnen te vragen, wat daar geschied mag zijn boven de wolk, die Hem aan het oog der zijnen onttrok, het gebied der menschelijke navorsching verlaten,” — maar ook die woorden zijn niet anders dan eene van die ongemotiveerde magtspreuken, waardoor men in hopelooze gevallen zich uit eene persing redt, wier kracht men op eene zeer onaangename wijs heeft ondervonden. 2 18 elk en een iegelijk, wie maar heeft medegewerkt om ze te formuleren; en ik zeg wederom, dat is meer dan men zeg- gen kan van de meeste hedendaagsche geijkte christologiesche stelsels, die zich door hunne deugdelijkheid even weinig aan- bevelen, en veelal door helderheid en duidelijkheid in geenen deele uitmunten. En toch is het bij mij zeer de vraag, of die halfslachtig- heid aan de behoeften van dezen tijd op den duur voldoen zal.e. Ik meen toch, dat dit geslacht zich onderscheidt door een sterk sprekend verlangen naar realiteiten. Die opmer- king is in de eerste plaats van kracht op het veel bewogen gebied van het staatkundig leven. Gelijk het constitutiona- lisme, het grondwettig bestaan der volken, in ’t algemeen de leus is die deze eeuw op hare banier heeft geschreven, zoo verlangt deze tweede helft, dit onderdeel dier eeuw, de vol- ledige toepassing van dat grondwettig beginsel in zijn geheelen omvang. Met constitutionele zegswijzen niet te vrede, eischt men met kracht en klem handelingen en daden; en het pogen openbaart zich allerwege, om de gegevens van het aangenomen stelsel te verwerkelijken en als met leven te be- zielen. Verlaten wij het staatkundig terrein, en begeven wij ons op wetenschappelijik gebied, ook däär openbaart zich hetzelfde verschijnsel. Neem de historiesche wetenschappen b. v.; welk een afstand tusschen het subjectivisme van voor- heen, en de objectieve studie, die men tegenwoordig te baat neemt. ’t Is er thans niet meer om te doen, de feiten te schikken en te rangschikken , te teekenen en te kleuren, ge- ljjk zi) wel eens konden geweest zijn, maar wat men aan het licht brengen wil, dat is het ware wezen dier feiten; en gelijik men zich vroeger maar niet van de gewoonte kon los- maken, het gebeurde te waarderen naar gelang van ieders eigen individualiteit, ieders meeningen en inzigten, ja des noods van ieders aandoeningen en edele of onedele hartstog- ten, zoo legt men er zich thans op toe, de geschiedenis door de geschiedenis zelve te verklaren. Het valsche en gemaakte pragmatisme heeft zijne rol uitgespeeld, en de historiografie van dezen tijd is hare kracht elders gaan zoeken. Haar roem 19 is het werk dat zij besteedt, om de geloofwaardigheid en echtheid der gewaarborgde documenten te keuren, om overal door te dringen tot de kern, in dat veelkleurig omhulsel besloten: en terwijl zii de geschiedenis begrijpt, niet als een toevallig aggregaat, maar als een geordend geheel, als open- baring van den zedeliiken «öouoc, spoort zij de wetten op, die ook aan deze reeks van verschijnselen haren vorm en hare vaste gedaante gegeven hebben. De natuurkundige we- tenschappen gaan denzelfden weg, en ook op dit terrein houdt men zich met algemeene beschouwingen minder bezig, dan met de gezette en strenge waarneming der feiten. Ook de natuur wil men kennen zoo als zij is, en niet gelijk zij zich voordoet; en met onbezweken ijver poogt men in hare ge- heimen äl dieper door te dringen, en de grondslagen aan het licht te brengen, waarop zij haar kunstig zamenstel in der tiid gebouwd heeft. Dat eindelijk ook het maatschappelijk leven dienzelfden trek en diezelfde behoefte kent en daaraan gehoorzaamt, ieder nieuwe dag leert het ons, en den blik rondom ons is voldoende om ons daarvan te overtuigen. Volks- welvaart en volksgeluk b. v., en wat vraagstukken van ge- liken aard buitendien de gemoederen bewegen, ’t kan zijn dat men soms wat 6enzijdig te werk gaat bij het pogen, om ze op te lossen en uit den weg teruimen, maar niemand zal kunnen ontkennen, dat men het ernstig meent, en er wezen- liik met de daad op uit is, om dien gewenschten toestand in het leven te roepen. Afgetrokken stelsels, schitterende en veel belovende, maar denkbeeldige theorieön ter verbete- ring van het bestaande, ze mogten in vroeger tijd met geest- drift ontvangen worden, ons laten zij koud, en wekken op zijn hoogst ons medelijden. Op den breeden bodem der wer- kelijkheid moeten de plannen en ontwerpen staan, die zich bij dit geslacht aangenaam willen maken. In werkelijke be- - hoeften moeten ze voorzien, en de middelen, die ze aan de hand doen, moeten niet uit de lucht gegrepen zijn: in den woord, ze moeten berekend blijken voor het doel, waarop ze gerigt zijn, en het beoogde doel zelf moet niet te hoog liggen voor het bereik van menschelijk pogen. Ik zou nog Jr 20 verder kunnen gaan, ware het niet dat ik mij van mijn onderwerp reeds te ver heb verwijderd: maar is de con- clusie dan wel zoo gewaagd, dat onze realistiesche tijd, als hijj in die rigting blijft voortgaan, op den duur met die twee- slachtige theologie geen vrede zal kunnen houden? Maar als wij het wel bezien, dan is die breuk reeds voltooid, en is er eene breede kloof tusschen het oude niet alleen, maar ook het nieuwere kerkelijke stelsel, en tusschen de godsdienstige bewustheid van velen, die toch juist de minsten niet zijn onder hunne broederen. Gaan wij na, hoe die breuk ontstaan is, zoo valt het niet te ontkennen, dat ze is te weeg gebragt juist door dat realisme onzer dagen. Beschouwt men de theo- logiesche fractie, waarop ik thans het oog heb, uitsluitend in hare hoedanigheid als vertegenwoordigster van een weten- schappelijk beginsel, dan zijn de stellingen waarvan zij uit- gaat, van den volgenden inhoud.. “Wij willen niet weten ,‚” zeggen hare leden, “van al die dorre abstracties, waarmeö men het hoofd vulde ten koste van het hart, dat behoefte heeft aan degelijker spijze. Wij hebben ruimschoots genoeg van al ‚die vermoeijende zwerftogten, dat pogen om op het gebied, waar de zuivere metaphysica gezag voert, het brood des gees- tes te vinden: en wij van onzen kant, wij eischen van de bespiegeling, dat zij binnen den gezigtseinder blijve, en in plaats van uitsluitend haar eigen belang te zoeken, bedenke wat er van het leven is, waarvan zij het bestaan veel te veel miskende. Wij verlangen, wij staan er op, dat het leven zelf de basis zij van iedere redenering over de dingen des levens, wij willen feiten zien, en ons met bloote syllo- gismen niet laten paaijen: de wetenschap, die wij verkiezen, mag wel opklimmen tot hetgeen daar boven is en niet met oogen gezien wordt, maar den vasten grond onder hare voe- ten mag zij nooit laten varen.” Maar ook voor zoover die- zelfde fractie een religieus beginsel, eene godsdienstige be- hoefte vertegenwoordigt, is zij een kind van den geest, dien ik reeds herhaaldelijk genoemd heb. Hare leden verwerpen het kerkelijk stelsel, niet om hunne wetenschap alleen, maar ook om hun geloof, omdat zij ook met betrekking tot het geloof 21 naar werkelijkheid en waarheid dorsten. Wat men onder den naam van christelijk geloof hun te voren aanprees, zij von- den daarin maar weinig van het wezen dier gezindheid, zoo als zij zich aan hen voordeed in de gedaante desgenen, die ook in het geloof onze voorganger geweest is. In hunne schat- ting is het geloof, dat geloof waarin Christus geleefd, en waarop hij stervende als ’t ware zijn zegel gezet heeft, de geheele overgave van den mensch aan God, het onbeperkt vertrouwen op die getuigenis van Hem, diein het hart van iederen ster- veling van den beginne nedergelegd is. 