title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: - . Treden wij in bijzonderheden ; wij zullen aan on- ze redenering kracht bijzetten. Leest men de brie- ven van RurIcius, Bisfchop van Zimoges , die bij den aanvang van dit tijdperk gebloeid heeft; hoe vervuld zal men die vinden ‘met wijze en .treffen- de vermaningen ter betrachting van: Godvrucht en deugd, en met Christelijke vertroostingen var het verflagen gemoed (*)! Hoc menige wel doordachte grondregel tot het leiden van een heilig en gelukkig le« (*) Rurıcı Epistolae, apud' canısıum. Tom. I. p. 631 sqgq. OVER DE VOORTGANGEN , ENZ, 365 ieven flaat er in de.briefwisfeling van DESIDERIUS , die meer dan eene eeuw, later bisfchop van Cahors of Quercy geweest is, opgeteekend (*)! Welke fchoone en edele gevoelens 'hooren wij CAESARIUS van -Ärles, COLUMBANUS, BONIFACIUS „ en andere Kerkvoogden of zgeloofspredikers nopens de onbe- paalde liefde. tot den naaste, of den ftandvastigen ftrijd tegen de zonde, of'de beoefening van kuisch- leid en matigheid, of ’s menfchen volmaking' voor eene betere wereld uiten; wanneer wij flechts de moeite nemen‘_om ‘op te. flaan hetgeen NEANDER daarover heeft bijeengezameld (})! De taal dezer mannen moge hier en daar de bewijzen van het bederf, hetwelk door onkunde en bijgeloof veroor- ‚ zaakt is geworden, aan de hand geven; maar- groo- tendeels is zij dezelfde als de:taal der vermaardfte Kerkvaders, die hun licht aan den Bijbel ontftoken hebben. Wij willen. wel toe te fiemmen, dat er door iederen- Monnik of Priester in de Middeleeuw zoo niet. gefproken is geworden; maar men zij toch op zijne hoede, wanneer men de berigten van latere geleerden te dezen aanzien leest! „ Deze”, zegt FLiGIus ($), „ is een goed Christen, die menig- maal te Kerk komt en voor, Gods altaar offers brengt ;; ..(°) ehe DESIDERII en 44 DESIDERIUM.' Ibid.p;' 631 5qq. 2 | -(}) Denkwürdigkeiten IL B. ı Heft, Ss: 68 ff. 2 Heft, s. 52 ff. 93 ff. ($) Yira s. ELicu apud D’. acnery, Tom, II. p. 96. 366 OVER DE- VOORTGANGEN „ ENZ. brengt; die van zijne vruchten niet proeft, voor hij Gode iets gebragt heeft; die yerfcheiden dagen, eer er heilige- feesten gevierd worden, ook met zijne vrouw de kuischheid bewaart, op dat hij met een gerust geweten tot het altaar des Heeren moge na- deren; die eindelijk de -geloofsleuze of het gebed des Heeren ‘in het geheugen .heeft. — — — Koopt uwe zielen vrij van de, firaf, zoo lang gij nog de middelen in uwe magt hebt! — — Brengt offers en tienden aan de Kerken‘, geeft kaarfen aan de ge- wijde -plaatfen naar dat gij bezit! — — — Komt ook menigvuldigmaal te Kerk, vraagt nederig om de voorfpraak .der:Heiligen! Als gij dit in acht gei nomen hebt, zult gij, ten dage des oordeels „ on- bezorgd voor den regterftoel des eeuwigen Regters komen en zeggen: Geef, o Heer! want wij hebben gegeven.” Zie daar de letterlijke overzetting van het Latijn, hetwelk bij mosnerm (*) ftaat afgedrukt. Het ftaat bij dien beroemden man tot eene procve van de jammerlijke verbastering, waartoe de gods- dienstige denkwijze in de zevende eeuw vervallen: isz en wel bijzonder tot een bewijs, dat de Christenen: van dien tijd den toegang tot den hemel zoo goed als aan niemand ontzeiden , ‚die flechts de Kerk met gaven verrijjkte. Wie verwondert zich nu, dat het zoo is opgevat, als of in deze woorden alles be- grepen ware, wat ELIGIUs van den mensch gevor- derd heeft, om aan de hemelfche zaligheid deelach- tig . (Hy lc. pP. 269. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 367 tig te kunnen worden? MacLAme, de vertaler van MOSHEIMS werk, heeft hiertoe vooral den weg ge- baand, door aan te teekenen, dat wij te dezer plaats eene omftandige en wijdloopige befchrijving van het karakter eens goeden Christens ontmoeten „ in welke geene de minfte melding wordt gemaakt van de lief- de tot God, van de onderwerping aan zijnen wil, van de gehoorzaamheid aan zijne wetten, of van de regtvaardigheid, goedwilligheid en Jiefde tot de menfchen (*). Aan dezen gaf ROBERTSON geloof en nu bragt hij de plaats bij als eene opmerkelijke getuigenis van een’ Schrjver, door de Roomfche Kerk voor heilig verklaard, dat de barbaren , vol- gens de Godsdienstige grondregels der duistere eeu- wen, aan alle pligten meenden te voldoen, met het naauwkeurig in acht nemen van witerlijke plegtighe- den,. zonder dat zij naar heiligheid en deugd fton- den, waardoor de mensch Gode alleen behagelijk zin kan (}). Zoo maakte hij van ELıicius cen? Schrjver en ging tevens zoo ver, dat hij deszelfs woorden als maatftaf van de algemeene denkwijze in dit geheele tijdperk deed voorkomen : en in deze: oordeelvelling volgde HALLAM weder zijnen beroem- den landgenoot ($). Wij zouden meer andere ge-: leerden noemen. kunnen, die in-hetzelfde voctfpoor 5 ! (*) Kerkel Gefchiedenis III D. bi. 46. (t) T.a p. I. D. bl. 39, 40. II. D. bl. 62 volgg. (SI Tu a. pı Pr 353» 354. 368 OVER DE VGORTGANGEN, ENZ getreden zijn. Doch wat vinden wij nu:-in her oor« fpronkelijk levensberigt van den Heilige? Zeker de- zceifde door ons overgenomene taal, waarin alzoo een der voornaamfte fieraden zijner eeuw zich als een prediker van bijgeloovige en geheel onchristelijke werkheiligheid jammerlijk ten toon ftelt; maar‘toch ook leeringen en vermaningen van beteren aard, echt Christelijke voorfchriften, daar tusfchen in gevloch- ten. Ericıus noemt het, nameliik, te gelijk een kenmerk van den Christen, aan vreemdelingen de voeten te wasfchen en hen äls zijne dierbaarfte be- trekkingen lief te hebben; aan de armen, naar dat men bezit, aalmoezen uit te reiken; geen bedriege- like weegfchalen of valiche maten te gebruiken ; ziin geld. niet op wocker te geven; voor zich zel- ven kuisch te leven, en zijne kinderen en naas- ten kuisch en in. de vreeze Gods te leeren leven. Hij voegt er .vervolgens bij: „ Gij hebt gehoord, Broeders! hoedanig goede Christenen zijn. Daar- om beijvert u, zooveel gij. kunt, met Gods hulp, dat gij niet valfchelijk den naam van Christen draagt, maar echte Christenen zijn moogt! Bedenkt en vol- voert fteeds de voorfchriften van CHRIıSTUs; reikt naar uw vermogen aalmoezen uit; bewaart den vre- de en de liefde; .roept hen, die verdeeld zijn, tot de 'eensgezindheid te rug; vliedt de leugen ; beeft voor den meineed; geeft geene valfche getuigenis 5 begaat geen’ diefftal; leert en tuchtigt oök uwe kin- deren, die gij bij den doop voor uwe rekening hebt genomen, dat zij altijd .in “de vreeze. Gods leven; wect , OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 369 weet, dat gij borgen voor hen bij God zijn; viert den dag des Heeren, uit eerbied voor de opftanding van CHRISTUS, Zonder de verrigting van eenigen Daaffchen arbeid; deelt in de plegtige vereenigingen der. Heiligen met een vroom gemoed; bemint uwen naaste. als u zelven; wat gij wilt, dat u gefchiede , doet ook .dit aan anderen; wat gij niet wilt, dat u gefchiede, doet het aan niemand; bewaart bovenal de liefde, wijl de liefde eene menigte van zonden bedekt; weest ‚herbergzaam, nederig, al uwe be- koinmering op God werpende, daar hij voor u zorg draagt; bezoekt de zieken, vraagt naar de gevangenen, necemt de vreemdelingen op, voedt de hongerigen , kleedt- de naakten ; veracht de wigche- laars en toovenaars; houdt u aan gelijkheid van ge- wigt en maat, aan ecne regtvaardige weegfchaal , aan een regtvaardig fchepel, aan eene eerlijke pint; en eischt niet meer terug dat gij gegeven hebt, noch vordert voor het‘ geleende geld van iemand woeker.” Dit alles lezen wij tusfchen- hetgeen door MOSHEIM is overgefchreven; en deze heeft de woor- den ook zoo doen afdrukken, dat hij de uitlatingen zelf duidelijk te kennen gaf. - Ten flotte zegt de Prediker: ,„ Als gij dit in acht genomen hebt, zult gij, ten dage des oordeels, onbezorgd voor den regterftoel des eeuwigen Regters komen en zeggen: Geef, o Heer! want wij hebben gege- ven: heb barmhartigheid; want wij hebben barm- hartigheid gedaan: wij hebben volbragt .hetgeen I. - Aa : Gij 370 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ« Gij bevolen hebt: fchenk Gij hetgeen Gij beloofd. hebt (*)!” Zoo krijgt ”s mans rede dan ceene veel betere houding. Het kenmerk van den Christen wordt niet alleen in uiterlijikheden en bijgeloovig- heden, gezocht; maar ook in de betrachting van, eerbaarheid en regtvaardigheid, var liefde. jegens God en den nraaste, Ook is het befluit veel minder aanftooteliik, wijl de Toehoorders daarin althans naar Gods barmhartigheid en belofte, als gronden van vertrouwen, gewezen worden. Aupoüönus, de befchrijver van °’s mans leven legt hem daarom deze taal in den mond tot &en blijk van deszelfs dagelijkfchen Ijver in het vermanen der menfchen , om, zoo als hij zegt, Gode in waarheid te dienen, fteeds regtvaardigheid te deen, gedachtig te zijn aan de weldaden van CcurısTus en deszelfs naam al de dagen huns levens te prijzen. Voorts fchijnt de uitgever van dit werk met grond aan te merken, dat hetzelve vervalfchingen van ceene latere hand ondergaan heeft (}): maar moesten wij dit op deze plaats toepasfen; wij zouden de kritiek met meer- dere gerustheid uitoefenen door er iets - Onchriste- lijiks, dan door er iets Christeljks uit weg te nemen. Dergelijke gevoelens, als er aan ELIcIus worden toegekend, hooren wij ook uit den mond van ve- | lien, (*) T. a. p. pP. 96, 97. (}) Annot, p. 87 et 123, OVER DE VOORTGANTEN, ENZ. 971 len, die ten tijde van RAREL den Groote, en daarna geleefd hebben. De Benediktijner Abt smarAGDus fchreef verfcheidene nuttige boeken en daaronder ook eene onderwijzing voor den Vorst tot het leiden van een Christelijk leven (*). Geheel het opftel betreft de zedeleer: en het is wel alles behalve vrij van misvattingen en verwarringen; maar dient echter grootendeels tot aanprijzing van ware Godvrucht en deugd. Dit gefchiedt zelfs zonder aanhaling van Kerkvaders, en enkel en alleen op gezag van de Heilige Schrift, de Apocryphe boeken des Ouden Testaments daarbij ingefloten. De liefde en wel de werkdadige liefde jegens God en den .naaste flelt de Schrijver als den grond van al het overige in het eerite Hoofdftuk voor. Vervolgens. fpreekt hij over de betrachting van de geboden des Heeren, over de vreeze des Heeren, over de wijsheid, de voor- zigtigheid ,„ de opregtheid „ de lijdzaamheid , de regt- vaardigheid, het oordeel, de barmhartisheid, de verheerlijking van den Heer door de werken. Nu beveelt hij den. Vorst het opbrengen van tienden en eerftelingen, belooft hem in wijdfprakigen ftijl op de (*) Smaracdı Abbatis Via Regia, apud D’ACHERY. Tom. I. p. 238 sqq. MABILLON twijfelt I. c. Tom. II. p. 453, of het boek aan KAREL den Groote, dan wel aan diens zoon , LODEwWIJK den Frome, zij opgedragen, Maar er komen cap. ıı en elders bijzonderheden voor, die het hoogst. waarfchijnliijik maken, dat de opdragt aan KAREL zelven gefchied is, Ara n72 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ2. de vervulling van dezen pligt de eeuwige zaligheid, en befluit ‘met’ deze woorien: „ zulk een’ grooten en onbefchrijfeljjken fchat zult gij, o Koning! in de toekomst . ontvangen, indien gijj uwen God flechts door tienden en eerftelingen vereerd hebt:” woorden „ die buiten verband met het voorgaande befchowwd,, ens ligtelijk in den waan zouden bren- gen, dat de Schrijver ware Godvrucht en deugd onnoodig had geacht, als er maar ‘dienften aan de Kerk bewezen werden. Doch het tegendeel blijkt ook vit hetgeen hij een weinig lager over de ne- derigheid, vredelievendheid, zachtmoedigheid enz. volgen laat. Verdient derhalve sMARAGDUS ZOO wel wegens dit gefchrift, als om andere redenen (*), gunftig beoordeeld te worden; dit geldt ook nopens het kort begrip van een Christelijk leven, door deszelfs tijdgenoot, den niet min beroemden THEO- DULPHUS, ten gevalle der priesters onder zijne Parochie veryaardigd, als hetwelk waarlijk de ge- heele : zedeleer van het Evangelie, offchoon met wanbesrippen en bijvoegfelen naar den geest van die eeuw, bevat (}). CrAupmws van Turin, die niet veel later gebloeid heeft, komt hier bovenal in aanmerking: daar hij de zaak van Godvrucht en deugd niet flechts met ‚buitengemeenen ijver voor- ftond; maar zich ook nadrukkelijk verzette tegen een (*) Scuroecku, Th. XXIII, s, 119, 120. (+) Capizula ad Presbyteros parochiae suae, apud sırmoNnD, Tom, II, p. 671, 672. OVER DE VOORTCANGEN, ENZ. 373 een aantal bijgeloovigheden , welke in de Kerk waren ingedrongen. Welligt herinnere zich de lezer ’s mans luimige- redenering tegen het aanbidden vau bet kruis: „ Indien het kruis wordt aangebeden , dat dan ook de’ jonge dochters aangebeden worden „ dewijl eene maagd curısrtus gebaard heeft; dat ook. de kribbe worde aangebeden, dewijl de Heer daarin gelegen heeft; dat ook de ezels worden aan- gebeden, dewijl de Heer op eene ezelin gezeten heeft (*).” Inzonderheid ging hij, geijk men weet, de invoering van de beeldendienst te keer, en had hierover groote onaangenaamheden te lijden. Ja over menig punt van de Godsdienst uitte hij zulke zuivere gevoelens,,. dat hij door velen, offchoon te onrest, als een hoofd der Waldenzen is aangezien , en BARONIUS tegen hem allerhevigst is uitgeva- sen’ (}). Doch ?s mans groote tegenftander Jonas, Bisfchop van Orleans, mogt al de beeldendienst en andere dwaze inftellingen, welke door hem ver worpen werden, verdedigen; hij lier echter niet na allerlei heilzame lesfen tot verlichting des ver- fiands en verbetering van hart en wandel aan de menfchen voor te houden. Dit zien wij onder an- deren uit zijn gefchrift over het vo/ksonderwijs ($) , dat: (*) MARTINE et DURAND, Colectio Veterum Scripto= rum etc. Tom, V. p. 972, 973. Ct) Spanheım , Hist. Eccles, Saec. IX opp. Tom. I, P. 1403, 1404. (8) De institutiome laicali , apud v’AcHEry. Tom. I, p. 255 sql. 374 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. dat zich.over die ftukken der geloofsleer „ welke met de praktijk het naauwst verbonden: zijn, en over scheel de zedeleer uitftrekt. Wij verwonderen ons waarliik over de vrome flemming des gemoeds , welke hier allerwegen uitblinkt; al. ftaan kerkelijke bepalinsen er ook met Christelijke waarheden en geboden dooreen gemengd, en al 'maakt de opfteller zich ook menigwerf aan overdrijving van het goede fchuldig, Nu konden wij nog veel meer loflelijke voorbeelden bijbrengen; maar de vrees voor te groote uitvoerigheid doet ons befluiten met het mededeelen van eene Vorftelijke verklaring,. „ De eerfte grond der. Christelijke Godsdienst” ,„ ftaat er dan, „ is het regtzinnig geloof. En dit geloof is dan waaer en vruchtbaar, wanneer. het verfierd wordt door goede werken, dat is, door hoop, liefde, nederigheid, ‘kuischheid, ingetogenheid , ma- tigheid, eensgezindheid, eendragt, regtvaardigheid , vroomheid, barmhartigheid, onfchuld, opregtheid en de overige daaraan gelijk. Deze alle beftaan in de liefde jegens God en den naaste. Want zonder dezelve kan .niemand Gode behagen en zalig worden (*). | Ä ‘- Bijaldien van de tweede helft der negende eeuw tot de kruistogten toe het getal .derzulken kleiner is | | gC- (*) Copitular. Reg. Francor: Lib. VI. cap. 162, apud CANCIANUM, Barbarorum Teg. antig. Vol. III. p. 276. | ‘OVER- DE VOORTGANGEN , ENZ, '875 ‚geweest, die de Christenheid doör hunne taal tot de beginfelen der Zedelijk€ en Godsdienftige Be- fchaving opleidden ; hebben wij eene der voornaamste oorzaken van dit verfchijnfel te zoeken in het gedu- tige toenemen der bijgeloovigheden, waartegen uit den -aard der zake niets te doen was, zoo lang de tusfchenkomst van buitengewone omftandigheden daarvoor geen’ «dam zette. Hoe meer uiterlijkheden men voor ware Godvrucht en deugd in de plaats ftelde, en hoe meer hulpmiddelen men wist uit te vinden, om tegen dezelve onbeichroomd te zundi- gen; op des te lager” prijs fprak het van zelf, dat zij ftonden bij volk en Geestelijkheid. Tot welk. een uiterfte varı onbefchaamdheid moest men het ook niet drijven in eenen- tijd, waarin cen ALBE- RiK töt Rome’s inwoners zeggen durfde: Her eer- waärdige Rome: is 200 verdwaasd geworden, dat het aan het bevel yan hoeren gehoorzaanmt ; en evenwel kort daarna met zijne ontuchtige moceder MAROZIA het bewind over’ de ftad voerde; terwijl zijn niet minder verachtelijke fliefbroeder, joannes XI, de Kerk beheerschte (*), Maar dit een en ander wetr- hield beter gezinde mannen niet van hunne ftem te- gen den geest hunner eeuw te verheffen. Wisten zijj zich:al van de ıheerfchende wanbegrippen niet te ontflaan,. hielpen 'zij die zelfs met mond en pen verbreiden of vermeerderen; zij gingen echter de ze- | de- (*) Lurrprannus, de rebus Imperatorum et Regum. Lib. Ill.eap, ı2. Verg. scuroEckg. Th. XXIL. s, 347 & 376 QVER_DE VOORTGANGEN , ENZ deloosheid nadrukkelijk te .keer. Zoo deed, met meer andere hervormers der monnikenorde ,„ oo van Clugny , die zijne kloosterlingen- niet .alleen tot op- volging der in onbruik geraakte leefregelen van. BE- NEDICTUS verpligtte, maar hun. ook vele nieuwe oefeningen opleide; waardoor zij zulk eenen naam van ingetogenheid .en heiligheid verkregen, dat de tiende- eeuw .nog .niet geäindigd was, of de firenge tucht dier abtdij verbreidde zich .door Frankrijk eu zelfs naar Iitaliö, Spanje en ‚Engeland (*).. - Het- zelfde voetfpoor betrad ArTo, Bisfchop van Ver- celli, door. zijne onderhoorigen van de luiheid en losbandigheid tot het lezen van den Bijbel, het ftre- ven naar Godsdienstige kennis en eene ‚onberispelij- ke levenswijze terug te roepen: ;terwijl hij zich hiertoe insgelijks van vele Evangelifche voorfchrif- ten bediende, op welke BENEDIcTrus weleer gedron- gen had (+).. Nog veel krachtiger. verzette zich RATHERIUS , Bisfchop van Verona „ wien SIEGBERT van Gemblours een’ man. van. verwonderlijke op- regtheid noemt ($), tegen den. voortgang, van het kwaad: en: dat niet flechts in zijne overdenkingen , die hij in de gevangenis ten nutte. van alle ftanden . VeI- (*) Woorden :van ’ EICHHoRN, Gefchichte der Litte- ratur, 1. B.:s. 762. Verg. MABıLLon. Tom, III. p} 387 sg4.. E Boa . (+) Artonis Episcopi ir: 5 Er D’ ACHERY, Tom..I..p. 402 sqq. ($) De Seriptoribus. Eccles.- cap. 127, P- 1067 FABRIC, OVER DE VOORTGANGEN, ENZ; 377 veryaardigde .en in andere fchriften (*); maar ook in zijne Predikatiön: (4). Tot een procfje diene ‘het befluit cener Leerrede, in welke hij zijne toe heorders tot zelfonderzoek , berouw van zonde, en onthouding had opgewekt ;’” Maar, zal jemand zeg- gen, indien wij ons van al wat het vleesch ver- langt, onthouden 5° hee ‚zullen wij..dan leven:? Ver- langt een hongerige niet te eten, een derstende niet te drinken, offchoon dan niet overtollig,, noch kost= baar? -Die flaperig is (om uit de ontelbare behoef- ten‘, die eerbaar en noodzakelijk zijn, deze flechts bij te brengen), wenscht. die niet te. flapen? Wjj moeten ‚hierop antwoorden „ dat door dit voorfchrift het noodzakelijke niet ontzegd wordt, maar het overtollige,, het fchadclijke, het oneerbare , het door God verbodene.. Van .hier, dat een der Apostelen zegt: Verzorgt het vleesch niet. t0$ begeerlijkhe- den ($)t, Waar ons gewisfelijk wordt voorgefchre- ven het ‚ligehaam zoo ‚van het noodzakelijke te ver- zorgen, dat wij de ziel’ aan geenerlei; vermakelijk- heid onderwerpen , ‚op dat wij, terwijl de rede de meesteres , het vleesch de dıenstbare zijn moet,, om de dienstbare de meesteres niet verdrukken;.en zij, die te gehoorzamen had, gebiede, noch die-te ge- bieden had., gehoorzame, - Voor_ het overige is onze onthouding ,' zoo zij niet van driederlei- aard is „als : j Ä les (*) Scımozcku. Th. XXII. s. 508 ff. (T) Sermones, apud p’ ACHERY l, c. pP. 384 sqq. vooral p. 392. ($) Rom. XIII: 14 578 OVER DE’ VOORTGANGEN, ENZ, lezins titttelöos ‘tot de volkomenheid: te weten‘, dat wij ons vooreerst van kwade overlezgingen , ten tweele varı fchaädelijke gefprekken, ten 'derde var. werkzaamheid‘, die tesen de vrees of Jiefde voor God ftrijdig is, onthouden: ‘op dat wij, hetgeen God ons barmhartislijk verleene! van alle befmet- ting van vleesch-en ‘geest gereinigd, althans in deze heilige -dagen het allerheiligfte! Pa/fhen , dat op de- zelve 'volgen zal, met ’vreugde en blijdfchap kummen - sieren door Hem geholpen , die met den Vader en den Heiligen Geest in alle eeuwiglieid als God le£ft en 'regeert, Amen.” Wij köhden- nu nog bij meer andere Schrijvers ftilftaan, die de zaak van Ze- delijkheid en Godsdienstigheid - kloekmoedig hebben “ voorgeftaanz doch fot de voornaamfte, zoo als perRus Damiani, ANSELMUS van Canterbury, ıvo van Chartres, waarvan de twee laatfte nog lan- ge na den aanvang der kruistogten ‘werkzaam zijn geweest, zullen wij berieden moeten terug komen. Zoo. zwijgen wij hier ook van de Paiwfen,, die aan de bevordering van het goede de hand 'geleend heb- ben, en van Kerkvergaderingen, daartoe bijeen geroepen. Dit alleen willen wij doen opmerken , dat, zoo zich in de eifde eeuw al mindere ftem- men’, ’dan te voren, tegen het kwaad ‚verheven heb- ben,: de. Keirkvergaderingen juist te dien tijde te menigvuldiger en te ijveriger zijn geweest, om het= zelve in zijne vaart te ftuiten (*). | Er (*) EieHHoRn. t. a. p, S. 769.; OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 379 - Er -wordt ‘derhalve aan de cerfte helft der Middel- eeuw een groot onrest 'aangedaan „ wanneer men het zoo voorftelt, als of de gevoelens van Zedelijkheid en Godsdienstigheid toen bijkans geheel wit de maat- fchappij geweken waren, Het is zoo, flechts hier en daar zijn er de biijken van voorhanden , dat er brieven of bocken gefchreven, of befluiten geno- men, of redevoeringen gehouden werden, waarin zulke gevoclens doorftraalden: en het meeste, dat er nog gedaan werd, gefchiedde ten nutte van Pries- ters en Monniken, Maar breidt zich het rijk van Godvrucht en deugd dikwijls meer ‘in het verbor- gene dan openlijk uit; wij mogen wel aannemen, dat er veel goeds gefticht is geworden , zonder. dät er berigten van werden opgeteekend. Daarenboven zij het ons genoeg, dat het onder hen, die wegens hunnen rang en ftand ech? grooten invloed op: de menigte hadden „-te geenen tijde aan mannen ont- broken heeft, welke de dierbaarfte belangen der menschheid behartigden. En toen alle Befchaving van uit ‘Dbisdommen en kloosters uitging, kon’ het wel niet anders, of hetgeen voor de maatfchappjj weldadig zijn zon, imoest .hier .begonmen. worden. Dat alles genoegzaam in het Latin gelproken en gefchreven werd, was het natuurlijk gevolg van'.de gebrekkigheid der volkstalen, welke tot lange na den danvang der kruistögten voortduurde. Wij. dur- ven dan ook hieruit met sCHRoEcKu geen befluit trekken, dat, er op de behoefte van den grooten ‚hoop- - 339 OVER DE -VOORTGANGEN,„ ENZ,, hoop der Christenen weinig- acht is geflagen (*). Zulk een -befluit zal nog te minder geldig zijn, als, wij er op letten, hoe' lang men in het Westen nog eenigermate gemeenzaam met het Latin gebleven zij. Het duurde toch in die landen, waar het Romanisch gevormd werd, misfchien wel tot de tiende eeuw, eer die taal onder de bevolking volftrekt niet meer verftaan werd (}). Elders was zij,. tot diep in de achtite eeuw „ bij ongeletterden zoo wel als geletterden , vrij gebruikelijk. Waar zijin den dagelijkfchen omgang geheel was uitgeflorven ,„ werd zij ook nog wel door anderen „ dan dopr zulken aangeleerd, die zich voor den Geestelijken fland voorbereidden. Er waren Vors- ten, die er zich met mond en pen van bedienen konden ,. zoo als LODEwIJK de vrome met menigen ‘anderen afftammeling uit KARELS geflacht „ en voor- al orro Ill. Op zoo hoogen prijs werd zij hier en daar gefteld, dat orro I, die bij zijne komst. ep den troon niet eens in ftaat was, om te lezen en te fchrijven, er zich, naar het verhaal van wITI- eHInD ($), daarna, en wel met vrucht in ocfen- | de. .(*) Th. XXII, s. 303, 304. (+) Wij willen daarmede echter niet zeggen, dat ge- heel de bevolking het Zarjn, of toen, of ook te vo- ren verftaan heeft: waartegen gewigtige bedenkingen gemaakt zijn. door WESTENDORP , Antiquiteiten. 1. D. bl, r73 volgg. :($) Antales Lib. II, apud meısomIum , Rerum Ger- manic. Tom, 1. p. 650. | OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 351 ‚de. Het ontbrak derhalve aan gccue aanzienlijke lecken, die de bekwaamheid hadden, om de Chris- telijke gevoelens, welke de Geestelijken in de La- tiinfche taal voordroegen „ zelven te verftaan en aan anderen mede te deelen (*). Doch in allen gevalle was het vöösr de Middeleeuw nog nooit vertoond , dat zulke gevoelens, in eene maatfchappij, ten tijde harer eerfte vorming, geuit en onder derzeiver lc- den verfpreid werden. Nooit had ze eene gehecle bevolking, gelijk niet tegenftaande alle onheiligheid nu plaats vond, ftilzwijgende als gevoelens erkend „ welke ieder mensch beamen moest. Zelfs waren zij geheel en al nieuw voor dat gedeeite der barbaren,, .hetwelk zich, door de omhcelzing van het Christen- dom, aan de veroveraars van het Romeinsch ge- bicd of derzelver afftammelingen aanfloot. Wij ‚fchromen derhalve niet, onder de bewijzen, dat de beginfelen van Europa’s Zedelijke en Godsdienstige Befchaving reeds in de eerfte helft der Middeleeuw beftaan hebben, de openlijke voordragt van deze gevoelens te noemen. De jammerlijke bijgeloovig- 'heid, die er aan vastkleefde, ontnam haar wel veel ‚van haren invloed op den menichelijken geest; maar zoodanig eene tegenwerking kon uit de maatfchap- pij, die zich in hare kindschheid ontwikkelde , niet geweerd worden. Zij moest, wat meer is, gaande wegs toenemen, hoe meer het overgebleven licht yan een vrocger tijdperk verdween. Doch gebeurde dit (*) F. SCHLEGEL, €. a. p. 5 238 A. g2 OVER DE VOORTGANGEN:, ENZ, #7} dit” onder: Gods aanbiddelijk Beftuur‘, opdat er cene gcheel nieuwe fchepping ontftaan zZou.; de Voorzie- nigheid zorgde ook, dat er van .elders eenige ftra- len doorfchoten „ die de donkerheid verminderden. De heerfchende dwalingen en verkeerdheden werden, namelijk, nu eens meer in het verborgen, dan eens openlijk aangetast. Zulks deden niet zelden men- fchen, die het oude Gnosticismus of Manicheismus op nieuw ter bane bragten, zoo als de Paulicianen, die uit het Oosten naar het Westen overkwamen. En, welk ecn’ affchrik men ook vrij algemeen van hunne leerftellingen had, op menigeen’ maakten zij echter dien indruk, dat hij de oogen opende en het bederf ontwaar werd, hetwelk er in .de Kerk huis- vestte. Ook. waren er anderen, die, door een beter verftand van het Evangelie geleid, alleen ter- be- ftrijding der ingeflopene bijgeloovigheden witgingen en de zeden van de befmetting zochten te reini- gen (*). Intusfchen behoeven wij de opgave, door RICCHINT gedaan (+), flechts vlugtig te overzien, om er het befluit uit op te maken, dat er, na den val van Rome, geflachten aan geflachten zijn uitgeftorven, zonder dat zulke ketters in het Wes- ten te voorfchijn traden, of althans groot gerucht verwekten. Doch het is opmerkelijk,, dat zij zich | juist (+) Jas R De Valdensium Secta ab Albigensibus bene distinguenda: pP. 98 sqq. (t) Praefat. ad moneTAr libros quinque adversus Catharos et Valdenses. p. XIV. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, 333 juist in die elfdee «uw heinde en verre begonnen te vertoonen, waarin er onder Priesters en Monni- ken de minfte tegenweer tegen het bederf gevonden werd. Was het misfchien ook een voorteeken, dat, sclijik men zich vijanden in de Roomfche Kerk be- rokkende, wanneer men de beginfelen der Zedelijke en Godsdienstige Befchaving wilde invoeren, het zoo ook buiten die Kerk zijn zou, dat zij zelve zich het meest ontwikkelde en Zuropas het meest beweldadigde ? Er is nu nog ceene derde bijzonderheid ,„ waarop wij, om Zuropa’s Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving, van den val des Westerfchen Keizerriiks af.tot aan de kruistogten toe, in de beginfelen te zien beftaan, de aandacht moeten vestigen. Het ziin, nameliik, de maat/chappelijke grondjlellingen , welke ons die beginfelen aanfchouwelijk maken. En te meer behooren wij daarop te Ictten, hoe minder anderen ,„ althans voor zoo verre ons bekend is, ze in dat licht geplaatst hebben, hetwelk wij fchijnen te .mogen wenfchen. Evenwel zullen wij bij der- zelver opgave de kortheid betrachten kunnen : daar zij deels voortvloeijen uit hetgeen tot dus verre reeds beredeneerd is geworden; deels van dien aard zijn, dat eene beknopte voordragt ter overtuiging voldoen- de is. Zij betreffen het geloof aan God, de be- trekking tusfchen menfchen en menfchen , de hoop op een ander leven. Wan- 334 OVER DE -VOORTGANGEN, ENZ. Wanneer wfj ons met onze gedachten in de eerfte helft der Middeleeuw verplaatfen; dan zien wij de Christenen in Europa velerlei wanbegrippen nopens de Godheid koesteren. De leer van Vader „ Zoon en Heiligen Geest, weike anders het middelpunt is, waarop al de waarheden varı het Evangelie uitloo- pen, ftelde men meestal op zulk eene wijze voor, dat de eenheid van het Opperwezen er niet mede beftaan kon. Men bragt de karaktertrekken , weike het heidendom aan zijne afgoden toefchreef, almede op dit Opperwezen over. In plaats van vertrouwen op God te hebben, liet men zich voor Hem, als onverbiddelijken heerfchappijvoerder vaak eene flaaf- fche vrees aanjagen: en door eigenwillige cerdienst trachtte men -te vergoeden hetgeen men te kort kwam . met opzigt tot de gehoorzaamheid aan des; zelfs geboden. Men ging dus even eens te werk als het kind, hetwelk zich van zijne ftoutheid be- wust is en nu den vader, waarvoor het zich bes angstigt, door woorden en beloften zockt te paai- jen, of zijne toevlugt tot fchijnheilige vertooningen neemt, om hem, is het mogelijk , de oogen te ver- blinden. Dit waren grove afdwalingen,, en nog te meer beklagelijk, omdat zij van ceuw tot eeuw ver-. ergerden. : Doch in allen gevalle waren het afdwalin- gen, \waaraan men. zich fchuldig maakte, na dat het heidendom voor het Christendom- geweken was. De afgoderij,. welke -munAamMED- in Arabiö. niet had kunnen uitroeijen, zonder : openbaringen var den heinel te verdichten en het volk aan een’ nieu- wen OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 335 wen band: van plegtigheden te leggen, was bier in Europa voor altijd te niet gedaan (*). De leer van een eenig Opperwezen bleef behouden, tot welke bui- (*) Mogelijk zou iemand zeggen, dat oude heidenfche gebruiken nu en dan wel eens op nieuw in praktijk zijn gebragt; en dit is niet te ontkennen : maar daarom is men tot de oude afsoderij niet teruggekeerd,. Ten voorbeelde diene hetgeen te Rome zal gebeurd zijn bij de krooning van KAREL den groote, dat Paus Leo III hem te voet viel en hem die hulde van aanbidding be- wees, welke voormaals de Keizers genoten hadden, Dit wordt ons in een aantal oude fchriften berigt bij MARTENE Ef DURAND, Coll, Fett. Script. Tom. V. p. 907 , 958. en BOUQUET, Tom. V. p. 23, 53, 79, 165. Zoo vinde men het ook in de Annales Regum Franco- rum „‚doorgaans aan EGINHARD toegefchreven ,pag. 215. Doch ecınuarnd Fita CAaRoLI M. cap. 28 zwijgt van de aanbidding, en insgelijks doen dit de fchrijver van de Annal. Franc. 1. €. p. 66. Hermanni Chron. p. 365. SıcEserti Chron. p. 378. Ook is het nier voorbij te, zien, dat allen, die er van gewagen, juist dezelfde woorden bezigen. Men zou dus kunnen twijfelen,, of de zaak wel hebbe plaats gegrepen. Doch wij willen niet te veel bechten op een vermoeden, waartegen uit de gefchiedenis zelve nog al wat is in te brengen. Liever merken wij aan, ‚dat her bedrijf van LEO, die zelf den grootfien, afkeer van het oude ‚bijgeloof had, zoo het werkelijk is voorgevallen , niets anders is geweest dan eene lage en fchandelijke vlei- jerij, aan KAREL bewezen, om hem met .de voor- 1. Bb ma- 336 'OVER DE VOORTGANGEN, EN2. buitenfporige denkbeelden men ook verviel. En hoe digter men aan de kruistogten naderde , des te die- per fchoot zij wortel. Zij drong dermate tot alle rangen en ftanden door, dat geen mensch er een oogenblik aan twijfelde. Ja evenmin werd er iemand in den Staat als in de Kerk geduld, die daarvan afweek. Zoo was er dan uit een mengelmoes van allerlei, mecstal heidenfche volken eene maatfchappij ontftaan, waarin de erkentenis van Gods eenheid , dat bolwerk van alle Zedelijke en Godsdienstige Be- fchaving, tot eene vaste grondfteling lag. Doch met deze grondftelling was het geloof aan dien God, wiens eenheid overal beleden werd, ook naauw ver- bonden. De blijken daarvan zien wij in alle ge- denkteckenen en gefchriften, welke wit die ceuwen van barbaarschheid tot ons gekomen zijn. Inzon- derheid leeren ons dit de wetten en verordeningen , federt den val van Rome uitgegeven. Die van jus- Tınıaan en andere Griekfche Keizers konden wij in de malige Keizers der Romeinen gelijk te ftellen, En dat wij op het woord sanbidding (adoratio) niet al te zeer drukken moeten, leeren ons reeds de uittrekfels, uit de Orat. Apol. III de imaginibus van JOoANNES Damascenus door SCHROECKH Th, XX. s. 538 ff. gemaakt. Wij zien hier toch die 'aanbidding in foorten onderfcheiden, zoo dat zij deels geoorloofd ,„ deels ongeoorloofd gerekend werd. En deze onderfcheiding was, gedurende de eeuwen der barbaarschheid, zoo wel gangbaar in het Westen als in her Oosten, OVER 'DE VOORTGANGEN, ENZ: 887 de eerfte plaats aanhalen. Maar wij bedoelen nu al- ieen de zoodanige, die het Westen van Europa betroffen hebben. Wij bedoelen wetten en verorde- ningen, welke men aan KAREL den groote en des- zelfs opvolgers of aan andere Christenvorsten van later tijd verfchuldigd is geweest. Wij bedoelen ook de veranderingen en bijvoegfelen, welke ons in de de oude inftellingen der onderfcheidene Germaanfche volken, met kracht van wet, voorkomen. In die alle zaamgenomen wordt de Godsdienst en dus het geloof aan God, zoo als de Bijbel het leert „ tot grond gelegd. Dikwijls hebben die ftukken eene Godsdien- ftige inleiding , of reeds bij de eerfte verordening een’ Godsdienstigen toon (*). De Vorsten noemen zich | in (*) Cancıanı, Barbarorum leges antiquae. Tom. 1. p. IOI, Io2, Io4, 106, 139, 143, 144, 228. Tom, III. p. 133. Tom. IV. p. ı2, 13, 207, 225, 234, 2355. Zelfs in de inleiding op de Salifche wetten, Tom, II. p. 9, 10. komt het Frankifche volk voor, als on- langs tot het regtzinnig geloof bekeerd, vrij van ket- terfche gevoelens en door God, aan wien het zijnen oorfprong verfchuldigd is, tot het zoeken naar den fleu- tel der kennis aangeblazen. Maar merkwaardig is voor- al de inleiding op de Ripuwarifche, Alemannifche en Bojifche werten, Tom. II. p. 269, als waarin uitdruk- kelijik ftaat aangeteekend, dat de zoodanige, die met de Heidenfche zeden overeen kwamen, naar de Chris- telijike leer veranderd zijn geworden, Intusfchen trekke men dit niet te ver; daar ook hier de vroegere leef- bb a wij- 88 ONVER DE VOORTGANGEN, ENZu in dezclve dikwijls Stedehouders van God of cHR%B- tus, die bij hun beftuur: of hunne wetgeving als bevelmagtigden van hooger hand te werk gaan (*); De waarzeggerij wordt er in verboden als cen God- vergeten bedrijf, de meineed al mede als ecne zwa- re zonde tegen God, het verminken van een’ flaaf of eene flavin, als eene onteering van Gods beeld (}). Wij vinden er de Mozaifche zedewet bovenaan ge- fteld, of een of ander gebod van dezelve lerterlijk overgenomen ($). Wij zien er de opbrengst der tiengen voor Kerken ‘en Priesters in aangemerkt als eene opbrengst van het wettige deel, hetwelk Gode toekomt en hetwelk hij beveelt, dat men zal uit- reiken (**). Aan zülken, die oneerbiedigheid jegens God begaan, zijn er boeten in opgelegd , opdat ande- ren, leeren, welk eene vreeze Gods er onder de Chris- tenen zii (}}). Geen wonder, dat ook daar, waar het wijze der Germanen fteeds ten grondflag ligt. Verg. Gu1zoT. Legon. III, p. 24, 25. (*) L. c. Tom. I. p. 106, 138. Tom. Il. p. ı2o0, Tom. III. p. 174. Tom. IV. p. 293. (+) Tom. I. p. 119, 136, 137. Tom. IV. p. 140. ($) Tom. III. p. 263. Tom. IV. p. 243, 244. In- tusfchen onderging de Mozaifche wet ook hier de ver- minking, dat het tweede gebod tegen (de beeldendienst er werd uitgelaten, (**) Tom. III. p. 67. (tt) Tom. II, p. 324, 360. OVER DE: VOORTGANGEN‘, ENZ; 339 het nog noodig is, de afgoderij nadrukkeliik wordt tegengegaan. (*). Ja, wat meer is, er worden in: deze wetten menigvuldige zedelijke voorfchriften gegeven, zoo als het licfhebben van God boven alles, het vermijden van allerlei: ondeugden,, die: geen aardfche Regter ftraffen kan, het betrachten van die matigheid, regtvaardigheid en Godzaligheid , welke de Apostel als de hoofävereischten van het Christelijke leven aanmerkt (}). Zie daar cenige bij- zonderheden ,„ uit wetten en verordeningen van on- derfcheiden. volken, tijden en perfonen. bijeen ge- brast ($). Nu halen wij- dezelve niet aan, om alles onbepaald te prijzen. Godsdienstige en burger- like inftellingen worden. hier. toch gelijkelijk als ver- ordeningen van den Staat: befchouwd. Zedekundige voorfchriften en. maatfchappelijke wetten vindt men er dooreen gemengd. Wanbegrippen nopens het Evan- ' (*) Tom. IV. p. 246, 291, 304. (+) Tom. III. p. 385. Tom. IV. p. 346, 276, 300, Verg. Tir. Ir ıı. ($) Eene meer onderfcheidene ontwikkeling rekenden wii. onnoodig, daar het ons hieralleen te doeun was, om den godsdienftigen geest voorteftellen, die er in de eerfte helft der Middeleeuw onder de bewoners van Westelijk Europa geheerscht heeft, En offchoon wij Spanje nu: minder in aanmerking nemen, meenden wij ook dat wet- boek der: Yifigothen , waarin savıcnY II. B. s. 69 zegt,, dat befchaving, welfprekendheid en zelfs wijsgeerte zigtbaar zijn, niet gehcel te mogen voorbijgaan.. 599 QVER DE VOORTGANGEN;, ENZ» Evangelie flaan er nevens Christelijke waarheden en lesfen. Maar vergeten wij niet, dat wij hier van eeuwen fpreken, waarin de nieuwe wereld eerst eem begin gemaakt heeft, om zich van de banden der oude gewoonte te bevrijden (*). Het tijdperk der kindschheid moest men, ook te‘ dezen aanzien, doorgaan, om tot den bloei der jongelingfehap te komen. Ook is het altijd de vraag, of men zich in Jatere jaren door wijsgeerte niet al te ver van het ftandpunt, waarop een wetgever voor .een Chris- tenvolk ftaan moet, heeft laten afleiden (}). Neemt iemand deze vraag kwalijk, wij.kunnen het ons te ligter getroosten, omdat het antwoord ons thans tamelijk onverfchillig is. WVij vergenoegen ons met de beyinding, dat men in de cerfte helft der Mid- deleeuw,, ook bij. het beftuur .van den Staat, van het geloof aan denzelfden God, dien wij nu ver- ceren, is uitgegaan, Vo6ör Rome’s valmoge dit geloof , althans bij de meerderheid der Christenen , veel zuiver- der van wanbegrippen en veel hartelijker geweest zijn; maar nooit had het zulk een beftanddeel van gehect de maatfchappij uitgemaakt, dat het van geflacht tot geflacht ftilzwijgend werd voortgeplant, even als ware het den mensch ingefchapen. | wz (*) Broes. t. 2, p. bl. 231. (t) Van AaLrnen, Predikt het Evangelium allen crea- zuren! Eene Staatsmaxime in het Ryk van waarheid en deugd. bl. zo volgg. 150 volgg. @VER. DE: VOORTGANGEN, ENZ, SIoP ‚ Wij 'komen tot eene tweede bijzonderheid ,„ met de voorgaande naauw verknocht„ de beirekking: tus- fchen menfchen en menfchen. ,„ Bij alle oude vol- ken”, zegt REINHARD (*), „ befpeurt men, zelfs. in die tjden, waarin zij door wetenfchappen en kunsten reeds een’ aanmerkelijken trap van befcha- ving bereikt hadden, eene zekere. woestheid „ wreed- heid en ruwheid,, die zij aan de andere volken, aan Buitenlanderen inzenderheid „ lieten ondervinden, als. ook een zeker gebrek. aan menfchelijkheid,, dat hen grootelijiks deed vervreemd zijn van die vurige deel- neming en echte welwillendheid, die de menfchen jegens elkander in hun binnenfte behoorden ontwaar- te worden, en die zoo zeer gefchikt is, eene har-- telijike verbroedering, eene wederzijdfche onderfteu- ning, eene onderlinge vorming en eene wezenliike zucht voor elkanders geluk aan te kweeken en uit te breiden.” Nu. beredeneert hij- dit met overtui- gende bewijzen, en doet zijnen lezer onder anderen zien, dat de oude volken van onderlinge vereeni- ging weinig of niet geweten en geene gemeenfchap met celkander gehad hebben, dan ‘die uit verove- ringszucht ontfproot. En men behoeft inderdaad flechts een’ vlugtigen blik te flaan op de meest ver- maarde landen, om volkomen met hem in te ftem- men. De Joden, volgens TAcırus, vijandig te- gen. (*) Proeven over het plan, hetwelk de Stichter des: Christendoms tot heil der wereld ontwierp, Met aanteck. door J. L. WOLTERBEEK, bl. 198, 199. | 392 OVER DE VOORTGANGEN ,„-ENZ. gen alle anderen (*), waren de eenigen niet, die door detı rampzaligen geest van Particularismus be- heerscht werden. Ook bij de Egyptenaars ging die z00 verre, dat naburige fteden met elkander cen? onverzoenlijken oorlog voersen (}). Gricken en Romeinen beftempelden al wat vreemdeling was met den verachtelijiken naam van bardaar. Nu was cHRısTus in de wereld gekomen, om de menfchen te verbroederen ($): en hoe meer het Evangelie zich over Europa uitbreidde; des te klaarder deden zich de gezegende gevolgen zijner’komst opmerken. Niet als of het nu tot die incenfmelting werd ge- leid, waardoor alle onderfcheid tusfchen volken en volken zou ophouden. Dit was nooit bedveld geworden en kon ook zonder de verhindering of ftoring van menigerlei goeds niet gefchieden. Maar die oude, ingekankerde haat tegen buitenlanders als de zooda- nige werd te keer gegaan, waardoor men zich drij- ven liet, om fteeds in vijandfchap met elkander te leven. En daardoor werd buiten twijfel vour eene hoogere Befchaving, dan de oudheid gekend had, de weg gebaand. Nu zij het wel verre van ons te beweren „ dat men het vroegere kwaac in de ecrfte helft der Middeleeuw heeft kunnen ftuiten. De gefchiedenis | g°- (*) Histor. Lib. V. cap. 5. Ä (+) Men herinnert zich de XV Satira van JUVENA- rıs, bij welke weser ook andere plaatfen der Ouden aanhaalt, ($) REINHARD. t, a. p. bl, 28 volgg. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 393 getuigt- op elke biadzijde van de aanflagen, die de volken, door drift en heerschzucht vervoerd, tegen elkander gefmeed hebben en van de rampzalige ge- volgen, welke dit naar zich fleepte. Wij kennen daar en boven dien Nationalen trots, welke zich in menig land van Zuropa heeft ingedrongen en zoo | vast gezet, dat hij in mindere of meerdere mate tot op den huidigen dag voortduurt. Doch de naau« we betrekking tusfchen menfchen en menfchen is echter 'cene grondftelling der maatfchappij geworden. Van hier die geftrenge zoo wel als zachte maatre- gelen ter bekeering der heidenen, waarvan wij bo+ ven gefproken hebben. Van hier de verklaring van HENDRIK JI, dat men voor het heil van het men- fchelijk geflacht, hetwelk boven alle andere fchep- felen uitmunt, des te meer zorgen moct, hoe ze- kerder het is, dat de Almagtige tot deszelfs verloös- fing zijn’ cenigen Zoon van den hemel heeft gezon- den (*). Van hier dit zoo veel beduidend voor- fchrift: „ Dewijl wij &&nen God, den Vader, in den hemel hebben en &öne moeder, de Kerk, din ge- loof, een doopz; daarom moeten wij als &en hart in vrede en eensgezindheid leven , indien wij tot de eene ware erfenis van het hemelfche Koningrijk be- geeren te komen (}).” Het is zoo, dit betreft al- _ leen de Christenen; maar als dezen zich, in hun 5 (*) Cancıanı. Tom. I. p. 237. (}) Ibid. Tom. III. pP. 377. 394 OVER DE VOORTGANGEN ,„ ENZ. 