title: Hoogstra, Sjoerd Sanders: Proza-bewerkingen van het leven van Alexander den Groote in het Middelnederlandsch
creator: None
text: LXXXI waren: gram maakt herhaaldelijk plaats voor toernich (41, 30; 49> 35; IOIi 6) en zoo ook vergramt voor vertoernt (52, 24); staphans wordt vervangen door haestelic (119, 24; 145, 8) en vollec door haestelic (41, 30) en door snellicken (bl. 75, 19); dapper wordt verworpen voor snel (46, 7) en droeve voor droevich (105, 21; 108, 4). De prototype nu, waarop deze drie teksten, behoorende tot de iste groep, teruggaan, houden we niet voor eene zelfstandige bewerking van de bron — daarvoor is de globale overeenstemming met de 2<le groep van hss. te groot — maar voor eene vrije, zelfstandige copie van een tekst, waaraan ook de lezing van de 2'te groep is ontleend. Deze drie hss. zijn onafhankelijk van elkander en berusten op één gemeenschappelijken grondtekst. Dat A. en G. geen afschriften van C. zijn, vergt nauwelijks nader bewijs. C. heeft zooveel uitlatingen, zooveel eigenaardige inlasschingen, zijn slot is ook zoozeer afwijkend van dat der andere teksten, dat het, dunkt ons, zeker is, dat de twee eerstgenoemde hss. geen copie van C. zijn. A. en C. zijn ook geen afschriften van G, zooals de volgende uitlatingen in laatstgenoemden tekst bewijzen: bl. 77, reg. 15: 89, 27:99. 23; 110, 7—8; 112,4; 117,25; 124, 27; 142, 30-31 ; 167, 92. Tusschen A. en G. bestaat groote overeenkomst, die zelfs zóó ver gaat, dat enkele fouten in A. door G. zijn overgenomen, b.v. 76, 29; 109, 18, 22; 114,28; 121, 14; daarenboven is er een treffende overeenstemming van de miniaturen in G. met de pen- teekeningen in A; ‘t aantal is in beide precies hetzelfde, terwijl ze met ééne uitzondering ook op dezelfde plaatsen voorkomen, 't Is dus vrij moeielijk met eenige zekerheid te zeggen , dat G. geen afschrift van A. is. Het overnemen van bovengenoemde vergissingen evenwel, die zoo gemakkelijk te verbeteren waren, geeft ons, naar we meenen, het recht te zeggen, dat niet zeer voor de hand liggende verbeteringen niet op rekening van den overschrijver gesteld mogen worden. Waar A. dus fouten of uitlatingen heeft: Cap. IIII, Opschrift; bl. 93, 23; Cap. XXXVIII, Opschrift: Cap. XLVI, Opschrift; bl. 142, 2 ; en 129, 39), diecorrespondeeren metkorrekte lezingen in G, daar hebben we een, zij 't dan ook geen onomstoo- telijk, bewijs, dat deze laatste tekst geen afschrift van den eerste 6 TEKST II. 93 fo. 75d. 5 uter stat tot Alexandrum om hem een bede te bidden. Ende Alexander zwoer, dat hy op dien dach negeen bede op hem doen en soude. Doe sprac die wise man: „Nu bidic dattu dese stat slechtes”, ende aldus verkeerde hy Alexandrum van sinen quaden wille mit suptijlheden; want Alexander hielt sijn woert, io ende en dede sijn bede niet ende aldus bleef die stat staende , die Alexander meynde te vellen. Te deser tijt was Epicurus oic te Athenen in die stat zeer vermaert; mer hy doelde in enigen zaken, want hy seide, dat die meeste zalicheit vanden mensche wair in weeldicheit van den vleysche; oec dat Got deser werlt 15 niet en rockte ende dat die sielen storven ruitten lichamen. Hy seide oic zommige goede punten, want hy seide: „So wie wijs- heit wil vercrigen, hy moet alle weeldicheit laten varen, want dat edelste dinck, dat wesen mach, dats willige armoede. Want dien sijn goet luttel (ofte voel) dunct, hy en mach nemmermeer 20 rijc werden, want so wie der naturen recht leven wil, hy en mach nemmermeer arm werden; want selke comen van groten goede ter armoeden (te groten goede) ende dan beginnen sy eerst hair kaytivicheiden.” Hy seide oic: „So wie erghent eten sal, hy 5. C. om Alex. een bede; H. hem (ontbr.). 6. F. F. H. Mer Alexander; B. F. neghene bede om hem doen soude; C. geen bede; E. H. om hem. 7. B. E. I*. II. dese wise; B. F. dan dattu; H. bidic di dan dattu. 8. B. E. F. slechs; H. slechste; C. verkeerden. 9. B. E. F. quaden (ontbr); H. quaden sinne; C. F. suplijlheiden; G. II. subtijheden. 10 B. ondede; E. aldus so. 11. C. meynden te destrueren ; E. Te deser stat; Exicucus; G. Epipurus ; H. desen tijden; Ephicurus. 12. II. tot Athenen so vermaert inder stat; C. tot Ath. inder; dwaelden; F. doelden; H. dwaelde. 13. C. selicheit; E. menschen. 14. B. weeldicheden; E. weellicheden; F. weeldicheiden; H. weeldicheden van vleysche; B. E. F. vleesch; B. E. F. H. oec dat Got deser werlt (H. werelt) niet en rochte (E. F. rechte, H. achet) ende dat die sielen storven (F. II sterven) mitten lichamen. 16. H. Ende hi seide; enige: 17. B. ghecrighen; II. crighen, die. 18. H. Want dat.... rijc werden (ontbr.); C. dinck, datmen vónden mach, dat is ;E. dat is willich; B. F. willich; F. dat sijn mach. 19. E. wie; F. wien; C. sie groet; luttel ofte veel dunket; F. te luttel; G. dunkt (ontbr.) 20. B. rike; II. want wie. 21. F. wil (ontbr.); B. F. hine mach; B. C. E. F. H. wantselcke(E. H. sulke) comen van groten (C. grote) armoede (C. armoeden, E. F. H. armoede) te (C. toe, F. ten II. tot) groeten goede mer dan; G. ter armoeden tot groten goede. 23. B. B. kativicheit; C. kaytivichcit; G. kaytivicheden ; B. E. F. so (ontbr.); B. C. E. F. eten; G. sal eten. _ 14 Voor de invoeging cf. varianten en Sp. Hist. I4. XXXI. 25. — 22. In het hs. is „ten goede doorgehaald; daarna zijn er punten onder gezet. 208 AANTEÊKENINGEN. Men treft hem in het Mnl. ook aan in den Proza-Theophilus (ed. Verdam), bl. 153: sy stede, bl. 160: dy sonden, Rek. v. Zeel. I, 148: Pieter sy sone en Lu tg. I, 632: „ daer si schijn (van het licht) nien wordde belet”. De Spraakkunsten van Dr. Franck, § 220 en Dr. Van Helten, § 342 nemen den vorm nog niet op. 8. d r i e steden. De bewerker is hier in de war geraakt, hoe duidelijk de lezing bij Maerlant ook is. S p. H i s t. I4. XL, 14—18: „Ende hi hem maecte twee steden : vs. 15. Alexandrie ende Bucifalline, Inde eere sijns ors, dat in de pine Porrus doodde, ende daer na Was gheheeten Nycia ”. Vinc. cap. XLIX spreekt ook van twee steden: ,,Niceam et Bucefalam”. 10. De S p. H i s t. I4. XL, 20, heeft: ,, XIIIIM volx, stout ende goet Ende IX hondert wagenen groot”. Vinc. cap. L spreekt van: ,, peditum copias XIIII millia, octin- gente quadrige”. Drie onzer varianten hebben het juiste getal der strijdwagens bewaard, een bewijs tc meer, dat onze bewerker een ander hs. dan het uitgegevene voor zich heeft gehad. De verschrijving van XLM voor XIIIIM lag voor de hand. Cap. XLVII, 17. e v e r e. De S p. H i s t. I4. XLV, 26 heeft: eyteren groot, waarvoor de uitgevers willen lezen: ever- beren groot. Ligt everen groot niet meer voor de hand ? Cap. LI, 6. b e r a d e. Dit woord is hier geen verbogen nvl. van b e r a e t in den zin van overweging, beraadsla­ ging, maar van beraet = baraet, bedrog, zoo als uit de lezing van den A 1 e x. X, 705 blijkt: „De coninc ende sine liede saghen • Onder die bome, onder dier haglien, Si wachten hem jeghen baraet”. — Cap. LIIII. De inhoud van dit hoofdstuk beantwoordt aan CXVIII IIET VOLKSBOEK VAN ALEXANDER. Middeleeuwsch en ridderlijk kleed beroofd en in ’t eenvoudiger pak van den 15de eeuwschen poorter gestoken: in’t proza-kleed. Zoo zien we dus, dat met de macht ook langzamerhand de genoegens van de ridder-wereld afdaalden tot de lagere rangen der maatschappij; de stroom liep sterk in „democratische rich­ ting”. Deze metamorphose was evenwel niet de eenige, die de ridder-roman zich moest laten welgevallen; met het uiterlijk kleed, dat uitgetrokken werd, onderging ook dikwijls de inhoud eene sterke verandering, vooral in België, waar een jaloersche priester­ schaar beducht was voor eigen „ naam en faam ”, voor den verschuldigden eerbied jegens gekroonde hoofden en de waardig­ heid van hooge prelaten. „ Men vond, dat er zooveel in kwam van vrouwen ende van minne, en van tovenaers ende nigromantie, terwijl ze ook niet altijd dien eerbied voor koningen en priesters inprentten, dien men dezen verschuldigd is. Sommige Volksboeken, die al te goddeloos en gemeen waren, werden kort en goed op den „index” geplaatst, andere werden aangehouden en toegelaten op voorwaarden, dat er eene „editio castigata” van gemaakt werd, waaraan ook de kerk haar zegel kon hechten. Het is verder komiek om te zien, hoe ijverig gewaakt wordt, dat er zelfs geen „jonkvrouwen” meer optreden, die „seer behaghel sijn in ’t aensien ”; dat er niet meer gezworen of gevloekt wordt; dat gekroonde, d. i. van God gezalfde hoofden, niets kwaads of onbehoorlijks meer doen, en dat vooral de bisschop zich altijd waardig gedrage” 1). ’t Noorden, dat eerst later België in beschaving en rijkdom op zij kwam en voorbij­ streefde, was weliswaar zoo kieschkeurig niet, nam minder aanstoot aan een vloek en had er schik in, wanneer ’t eens een bisschop in ’t ootje kon nemen, maar toch heeft deze stemming in ’t zuiden — waar Antwerpen, de rijke bron van Volksboeken was 2) — haar invloed doen gevoelen, naar wij meenen, in de keuze der Volksboeken in ’t noorden. Reeds Jonckbloet 3), die zich overigens van de Volksboeken met een Jantje van Leiden afmaakt, heeft de opmerking ge- 1) Dr. Matthes—Heemskinderen, Inl. XXIII. 2) v. d. Bergh t. a. p. bl. 198. 3) Geschiedenis, Dl. I, bl. 402. INLEIDING. LXXVII een ander hs. overgenomen met het slot, dat aldus luidt: „Nu hebs danck ende loff onzen Heere Jesus Cristus ende Maria, zijn ghebenedyde moeder, die my zoo langhe gespaert hebben, dadt ick tot eenen eynde gebrocht hebbe de historie ende dwerc van der bybelen ende vander Joden gesten, die beghin ende figueren waren vanden Kerstenen volcke, totdat die Joden haren name ver­ loren ende haer vrintscap medt Gode, ende dadt de heylige kercke toewas ende voortganck begost te hebben deur der heiligher apostelen predicatie. Dit werck eynde ick utten Latyne in Duyt- sche te maken int jaer ons heeren Jesu Cristi doen men screeff duyzent III hondert ende eenentsestich op Sinte Jans Babtisten avont als alle Kerstenen in vreuchden ende in blysscappen plachten te wesen in die eere van zijnder gheboerten. Van den beghinne der weyrelt tot dezen daghe waren gheleden vijff duyzent ses hondert acht jaren ende neghen maenden.” Het jaartal 1431, dat we in ’t Brusselsche hs. lezen, duidt vrij wel den tijd aan, waarin de meeste, zoo niet alle, deze hss. geschreven zijn. Het eene mag wat vroeger , ’t andere wat later zijn, alle behooren toch waarschijnlijk tot het middendor I5<le eeuw, te oordeelen naar het schrift en de miniaturen, waar­ van de meeste, naar we meenen, de Bourgondische kleederdracht verraden. Van ’t hs. te Weenen schrijft Dr. Von Tiefenauons: „Die Handschrift ist nirgends ausdrücklich datirt; indess gehort sie dem 15 Jahrhundert an.” Dit nu is de tijd, waarop onze hss. gecopiëerd werden; ver­ vaardigd , d. w. z. vertaald werd de prototype eene eeuw vroeger. De jaartallen 1360 en 1361 zijn zonder twijfel door de scrip- tores uit hun voorbeeld overgenomen. We krijgen dus een tekst uit de I4de eeuw, die tamelijk trouw bewaard is gebleven, vermengd met de dialektische eigenaardigheden van de 15de- eeuwsche overschrijvers. Het dialekt, waarin de prototype onzer afschriften vertaald is, is Vlaamsch. Prof. Verdam 1) meent dezen vertaler, wiens naam onbekend is, in „Aalst of de omstreken dier stad” te mogen zoeken: „althans op fol. $ya (hs. A) waar hij eene bij de Joden gebruikelijke maat wil verklaren, maakt hij die op de volgende wijze duidelijk: „„Vier ephi””, zegt hij, I) „Tijdschrift”, t. a. p. bl. 1. TEKST II. 131 wit als snee. Ende van dair quamen sy saen optie rieviere Ganges, die in die bibele Phison hiet(e), ende sy coempt ghe- lopen uuten Paradise. Deze rieviere is so wijt, datmen van den enen oever opt ander niet zien en mochte. Dairna quamen 25 sy dair sy vonden beeste, dien voir uuten hoefde quamen hoerne, die getant waren als een sage ende van dien sloegen sy doot VIIIM CCCC ende een. HOE ALEXANDER DER MEGHEDEN LANT WAN. Cap. LV. Aldus doirvoir Alexander dat wylde Indien, ende quam nu dair hy Porrum vant te Faciaten, inteylant, dair hy Alexanders verbeide mit alle den heere. Hier beval Alexander alle dien heeren , dien hy tlant van Persen bevolen hadde, dat sy deden maken 5 groete, lange columpnen van finen goude, ende dat sy alle die yeesten dairin scriven souden, ende dat sise by Porrus rade in dat hoechste Indiën, ende (dat sise) verre over Liber Bachus ende Hercules palen setten souden; ja ende thien voet hoger maken souden dan haer palen waren, want hy was dieper togen 21. B. E. F. H. ende (ontbr.) van; E. G. H daen. C. sie schier; E. F. op die; H. opter ryvier Ganghers. 22. C. der bibelen; G. bibel; H. inden bibel; B. F. heet; C. E. II. hiet; B. coomt; E. hi comt; H. die comt. 24. B. enen oever dander niet oversien en mochte; C. op dat ander; E. opt (ontbr); E. F. dander niet oversien en mach; G. mocht; H. anden anderen niet oversien en mochte. 25. H. da si von­ den; B. C. E. F. H. beesten; C. den vuer; F. die; H. die voer; B. hoenre; C. H. lioernen; E. hoern. 26. E. sier. 27. H. achte dusent. Opschrift: B. F. der maghede; D. der (ontbr.); C. meechden ; E. G. H. maechden; G. Ho; H. dat maechden; Ca. LV. I. B. F. H. Dus; B. II. dit; E. die. 2. C. H. tot Fac. 3. E. H. Alexander ontbeide; F. ontbeide; C. verbeiden; B. F. allen den heer; C. sinen heer; B. E. F. H. alle (ontbr.); C. G. den heeren; C. dat lant; F. hijt; E. F. II. tlant van Pertsen ende van Meden; C. E. G. had; B. E. F. H. daden. 5. B. E. F. H. colummen ; C. paelen ; van finen goude (ontbr.); C. dat sie daer. 6. B. E. F. geesten; B. E. F. H. scriven deden (B. daden) 7. C. sie sie veer; bij .... verre (ontbr.); B. E. F. H. rade voeren souden (B. soude) int hogheste; G. dat sise (ontbr ); B. E. F. II. Liber Bacus ende Hercules palen. 8. H. ende oec tien. 9. C. II. souden (ontbr.); B. E. G. hare; B. deepper; C. dieper int lant; B. C. E. F. H. ghetoghen; G. toghen. (ontbr.); int lant getogen. 27. Lees met den Sp. Hist. XLIX. 50 en Vinc. Cap. LX: CCCC ende L; de bewerker heeft zeker de L voor een I aangezien. XCVI INLEIDING. Vs. 12 : „ ... . dedem sonder ghenaden Afsniden alle sine lede : Nese, lippen ende oren mede, 15. So dats eiken man ofdochte, Diene anescouwen mochte. Nochtanne sloot men tiere stonde In eene hutte met eenen honde, 1) Dat men sien mochte daer in , 20. Omme te vervaerne der lieder zin.” Deze opsluiting in eene „hutte” beantwoordt niet erg aan ’t doel om den misvormden filosoof tot een afschrikwekkend voor­ beeld te doen dienen van allen , die hem „ sien mochte(n) dair in.” Dan was zeker de wijze, waarop men den Munsterschen Wederdooper behandelde , doeltreffender. Laten we eens zien of Maerlant het zóó bedoeld heeft. De Proza-vertaling zegt fo. 90b: „Ende hierom dede hem Alexander sonder genade afsnyden zijn ooren, zijn lippen ende sinen nose. Ende hier na dede hi hem also mismaect mit eenen honde in een kevie (kooi, hd. Kafig) setten om dat hi van yegeliken also gesien soude mogen worden ende oeck om alle die andere hier mede te vervaren.” Dat deze lezing beter is dan die van Maerlant blijkt uit de woorden bij Vincentius , Cap. XLVI: „ Insuper in c a v e a (i. e. kevie) eum cum cane claudi iussit et ad metum ceterorum circumferri ”, waarin we in het bijzonder de aandacht vestigen voor het verbum circumferri, daar het in ’t oog springt, dat het circumferre met het doel om den rondgedragene te laten zien veel beter in een „kevie” dan in een „hutte” kan geschieden. Wanneer we nu onzen teksten raadplegen komen we nog verder en vinden we „the right word in the right place”. Onze hss. zijn verdeeld: vier hebben „muere”, wat geheel verkeerd is en drie hebben nog ’t rechte woord bewaard, dat Maerlant ongetwijfeld geschreven heeft met het Latijnsche cavea voor zich, nl. „inute”, een Middelnederlandsch woord, dat kooi beteekent. Hierop volgt eene plaats in Cap. XXXVIII, waarin aan het slot gesproken wordt over den strijd tusschen Alexander 1) B. L. hutte. c INLEIDING. Wij schrijven deze onnauwkeurigheden der Leidsche uitgevers voor een deel toe aan hun verkeerde meening, dat de Proza-verta­ ling dichter bij Maerlant dan bij Vincentius staat i), waardoor zij met deze vertaling geen rekening genoeg gehouden hebben. Voor Bk. IV verwerpen we deze meening beslist, waarvoor we nadere bewijzen zullen aanvoeren in ons hoofdstuk over het „Volksboek van Alexander”. — Alhoewel de Spiegel dus ’t leeuwenaandeel geleverd heeft voor onze geschiedenis van Alex­ ander , is dit werk toch niet de eenige bron geweest, zooals we nu verder zullen zien. De inhoud van hoofdstuk XXI van onzen tekst, waarin over de stichting van den tempel op den berg „ Garasim ” gesproken wordt, ontbreekt in den Spiegel. Maerlant vond deze passage niet in Vincentius en oordeelde ’t ook niet noodig dit hors d’oeuvre uit Comestor in te vullen. Voor onzen bewerker, bij wien ’t begrip „Geschiedenis der Joden” op den voorgrond stond, mocht ze niet ontbreken en nu Maerlant hem hier in den steek liet, nam hij deze geschiedenis, vrij getrouw vertaald, uit de Historici Scolastica over. De wijze, waarop de bewerker verband brengt tusschen dit hoofdstuk en ’t volgende verdient even onze aandacht. Hij springt maar niet klakkeloos van den hak op den tak, samenflansende wat hij in zijne bronnen vindt; hij tracht van de verschillende deelen een goed samen­ hangend geheel te maken en brengt hier en daar eene verdienste­ lijke aanknooping en geleidelijken overgang tot stand. Om dezen overgang hier te krijgen, doet hij een stap achterwaarts, in Coinestor’s werk en opdat, Sar ab alle, over wien Comestor uitvoerig spreekt in cap. IV, niet zoo maar in eens uit de lucht zou komen vallen, neemt onze auteur een zinnetje uit cap. III van de Historici Scolastica, waar Saraballa voor ’t eerst ten tooneele verschijnt: „Hic (Darius) praefecit regionibus trans flumen Saraballem ”, vlecht dit samen met het verdere verhaal in cap. IV en krijgt op deze wijze een samenhangend geheel. Niet alleen hier, ook op enkele andere plaatsen verraadt onze be­ werker een smaak voor orde en regelmaat, die hem tot eer strekt. Hiertoe behooren de verbinding tusschen cap. XVII en XVIII i) cf. Sp. Hist. Inleid. L. vlg. XCIV INLEIDING. Cap. XLV reg. 19. IIIIM ridders. „ XLVII „ 15. XX ridders. „ LVI „ 6. Ananarcus. S p. H i s t. Cap. 21 vs. 5. Tybre. (B. Tibere; G. Tybere). „ 26 ,, 46. Passages. (B. Parssarges). 11 35 ,1 34. drie dagen. (B. IIII dagen). „ 38 ,, 54. XXX dagen. B. .L. XX dagen). n 43 11 33- IHM ridders. (B. L. IIIIM ridders, L. ridderen.) ,, 45 ,, 22. XXX ridders. (B. L. XX ridders). ,, 51 „ 9. Ataxarcus. (B. Anaxerces). Enkele dezer passages komen nog ter sprake bij ’t punt, dat we reeds even aanstipten, nl. dat onze tekst dienen kan om enkele lezingen in het teksthandschrift der Leidsche uitgave, te verbeteren. Van deze mogen we geen enkele overslaan; daarom zullen wij ze alle in geregelde volgorde behandelen. De eerste komt voor Cap. II: „Hoe Neptanabus Alexander wan.” De Plgyptische toovenaar-koning is nauwelijks, gedurende de afwezigheid van Philippus, in Macedonië aangekomen, en om den roep zijner tooverkunst door Olympias ontboden, of hij wordt ,, mit haerre minnen bevaen ” en weet op sluwe wijze 't recht van echtgenoot van haar te verkrijgen. Om Olympias gerust tc stellen en zijn streek te verbergen, laat hij den af­ wezigen koning in een droom zien, hoe een God ,, die Ammon hiet” met de koningin „gemene was”. Als een droomuitlegger den koning verklaart, wat er eigenlijk gebeurd is, wordt hij razend en breekt op staanden voet naar Macedonië op. Olympias wordt bang. Vs. 48: „Olympias, die wart vervaert, Ende onthaeldene blidelike. 1) Vs; 50: Doe sprac hi: „Ic weet sekerlike Hoe die saken sijn vergaen : Du en heves van geenen man ontfaen Dit kint, maer van enen gode.” Dus trooste hi die vrouwe blode, Vs. 55. Pinde al in behendicheden.” 1). B. L. blodelike. TEKST II. 127 man, dijn sterfdach naeket zeer, want ten naesten jair ende ter negender maent selstu sterven binnen Babilonien der stat. Dijn vrient, dair du des niet af wanen en kanste, die sal dy doden. Doe weende Alexander harde zeer ende sijn drie gesellen , 10 die mit hem waren; nochtan was Alexander in twivele o ft hem enich van dien drien doen soude. Ende hem beromvet, dat hi niet ghevraecht en had wiet hem doen soude. Ende dus gingen sy van dair uut eten, mer Alexander en mochte niet eten van rouwen, voiren dats hem sijn lude zeer baden. HOE DER ZONNEN BOEM ALEXANDER DIE DERDE ANTWOERDE GAFF. Cap. LIII. Doe Alexander gegeten had, so was hy harde neernstich om te tijde te comen voir den dage ter sonnen boem om weder antwoirde te ontfaen van dat hy begeerde te weten. Ende hy ginc ten muerewart vanden bosch mittien drien, die voir mit S hem waren. Ende doe sy ten pape quamen, so vonden sy en leggen slapen, ende overdect mit hude onder den boemen. *4 Want die lude en hebben aldair anders negeen slaeplakene. Ende 6. G. stervedach; C. die naket; B. E. F. int naeste; II. ende (ontbr.). 7. C. salstu; E. so selstu; H. seltu; C. te Bab. binnen der staet. 8. B. F. ende dat sal doen , dair duus niet af wenen en const; E. Ende dat sal doen dijn vrient, daer du es niet op vermoeden en seis; II. Ende dat sal di doen een dijn vrient, daer du des niet op en waenste; B. E. F. H. die... .doden (ontbr.). 9. B. E. F. Alex. weende; G. soenen ende gesellen die by hem. 10. C. nochtant; E. noch was Alex.in; B. F. twivelinghen; E. H. twivelinghe; C. of enich, die by hem waren van u.E.desen drien; B. E. F. II. soude. Ende hem berouwet, dat hi (II. hys) niet gevraecht en had wiet hem doen soude. Ende aldus. 13. E. F. H. van dair (ontbr.); B. van dien ute eten; C. Alex. die en. 14. B. E. F. van droefheden voir; F. dat hem; E. sijn volc. Opschrift: E. Hoe dat; B. Ei. F. die sonneboem; E. F. derderwerf antwoerde; D. II. die derde vraghe antwoerde; H. Ca. LI. 1. B. F. gheten; G. hadde; E. G. H. neerstich; F. nerenstich. 2. C. voir der sonnenboem. 3. G. van dien dat hi begeerden; B. E. weten noch. 4- G. H. ter mueren; B. E. F. van dien; C. bosch om antwoerde mit; E. F. G. mit dien; H. mit die drie; E. eerst voir; B. F. II. voir (ontbr.) 5. B. Ende doen; E. II. totten pape; H. so (ontbr); B. vonden siën noch ligghen; C. sie oen liggen; E. H. si (II. sine) hem noch liggen slapende. 6. B. E. F. mit huden onder ende boven; C. hueden; H. huden boven ende beneden onder. 7. B. ghene slapelaken; C. H. geen slaeplaken; E. dair ghene slaeplaken; I. dair genen slaeplaken. 7. ter n e g h e n d e r m a e n t. cf. A1 e x. X. 753, waar hetzelfde staat en de aant. van Dr. Franck. — 11. Dat de varianten de goede lezing bewaard hebben bewijst A1 e x. X. 76,_764, _ 1. D o e .... w e te n is aanknooping van onzen bewerker. — 8. slaep­ lakene. Alex. X 790: lilaken. 