title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Toen Shepstone uit Zululand (waar hij een bezoek aan Cetywayo had gebracht) terugkwam, liet hij door middel van den heer Osborn een brief aan Kruger in antwoord schrijven, waarin hij dezen waarschuwde tegen de door hem aangenomen positie, en vooral ried, het volk niet op te ruien. Hij haalde ook aan wat Kruger te Nauwpoort had gezegd, namelijk dat als alle vreedzame middelen niet hielpen, „zij dan maar zichzelven moesten helpen,” en zulke taal meende hij was zeer gevaarlijk. Ten laatste verzekerde hij Kruger dat de annexatie onherroepelijk was. Op zulk een antwoord wenschte de Rustenburger niet te zwijgen, en hij schreef weder den volgenden brief: Boekenhoutfontein, 4 Maart 1878. Aan Zijne Exc. Sir Theophilus Shepstone, Administrateur van de Transvaal. Uwe Excellentie! Ik was zeer blij, om. door instructie van Uwe Exc., van den heer Osborn een antwoord op mijn brief te ontvangen. Ik ben dankbaar voor de openhartigheid waarmede Uwe Exc. een onderwerp behandelt, dat van het grootste belang voor Harer Majesteits Regeering is, zoowel als voor mijn land, en ook dat Uwe Exc. mij in eene positie plaatst, om den weg te verklaren, dien ik zal volgen om mijn doeleinde te bereiken, namelijk de erkenning van de onafhankelijkheid van de Transvaal. In de eerste plaats ben ik Uwe Exc. zeer dankbaar, daar ik geene intentie heb om eenige stappen te nemen, die onaangenaam kunnen zijn voor de Regeering van Hare Majesteit, eene Regeering die ons eenmaal onze 730 De Engelsche natie was woedend; een vliegend eskader werd uitge­ zonden; drie schepen naar Delagoa-baai georderd, en het scheen voor een oogenblik of de Britsche Regeering het op een oorlog met Duitsch- land zou laten aankomen. Dit werd echter vermeden, hoewel het telegram tot heden toe den Duitschen Keizer alles behalve populair heeft gemaakt en nog steeds een steen des aanstoots is. Het bleek dat de heer Chamberlain geneigd scheen om op vriendelijke wijze eene schikking te treffen tusschen de Engelsche Regeering en het Gouvernement der Transvaal. In het begin van Februari 1896 ontving President Kruger den volgenden brief van den Hoogen Commissaris, welke gedateerd was 28 Januari 1896. Hoogedele Heer, Ik ben door Harer Majesteits Gouvernement gelast aan UHEd. eene hartelijke uitnoodiging aan te bieden om naar Engeland te komen met het doel om aldaar te bespreken alle kwesties die betrekking hebben op de veiligheid van de Zuid-Afrikaansche Republiek en de algemeene welvaart van Zuid-Afrika. Ik voeg hieraan toe, dat, ofschoon Harer Majesteits Gouvernement niet kan toestemmen artikel 4 van de Londen-Conventie te wijzigen, er andere zaken open zijn voor vriendschappelijke bespreking. Harer Majesteits Gouvernement hoopt dat UHEd. zult komen als gast van het Britsche Gouvernement, dat gevoegelijke arrangementen voor uw verblijf en eveneens schikkingen zal maken voor een van Harer Majesteits schepen om u naar Engeland te brengen van uit Delagoabaai of eenige andere haven door u verkozen. UHEd. zult waarschijnlijk verlangen om door een of meer uwer Uitvoerende Raadsleden te worden vergezeld, en indien zoo heelt de uitnoodiging ook op hen betrekking. Het verschaft mij veel genoegen het middel te zijn deze uitnoodiging aan UHEd. toe te zenden en ik vertrouw dat, zoudt ge kans zien, die aan te nemen, het ïesultaat Aan uw bezoek zal blijken gunstig te zijn voor geheel Zuid-Afrika. Het is thans achteraf gebleken, dat deze vriendelijke uitnoodiging haar ontstaan niet vond in het brein van den Engelschen Minister van Koloniën zel\e, maar dat dit plan hem aan de hand werd gegeven door het Kaapsche Minibterie, waarvan Sir Gordon Sprigg, de premier, en Sir James Sivewright een der leden was, en verder is het ook thans bekend dat dit Ministerie (<>f althans eenigen der leden er van) den raad gaf, dat men ook den heer -1. G. Kotzé, den Hoofdrechter der Republiek, zou uitnoodigen, om als het ware ï aul Kruger ter zijde te staan. Dat, zooals men nu inziet, er iets a< htt'i die uitnoodiging schuilde; dat men een zelfs nu nog niet geopen- was in vele opzichten alles behalve een succes geweest. De Compagnie was er zelf steeds op uit om hare eigene zakken te vullen; de vrije handel was gestremd; van de Boeren werden tienden geëischt, en de prijzen der goederen waren zoodanig bepaald dat de Boer er weinig profijt uit maakte. Bovendien waren de ambtenaren niet altijd even eerlijk en nauwgezet; dikwijls vonden er afpersingen plaats, en werden er meer rechten geheven dan de bepalingen der wet wel toelieten. Voornamelijk was dit het geval met die ambtenaren die in de Kaapstad of in de buurt woonden, en onder hun bestuur waren er dikwijls tijden dat de Boeren het zwaar te verantwoorden hadden. Reeds spoedig, vooral na de regeering van Willem van der Stel, die als Gouverneur veel ontevredenheid veroorzaakte, begon zich een aandrang onder de Boeren te vertoonen om steeds meer oostwaarts, verder het binnenland in te trekken, en de afstand tusschen zich en de heeren van Kaapstad te vermeerderen. Het lijdt geen twijfel of de Fransche Hugenoten en hunne afstammelingen hebben in deze zaak het voorbeeld gegeven. Van welk groot nut ook de Hugenoten of Fransche vluchtelingen voor de kolonie zijn geweest, en hoe men hun ijver en vlijt mag bewonderen, zoo valt het niet te ontkennen, dat door hun aankomst er een onrustig element onder de kolonisten werd gebracht, dat al spoedig zich openbaarde. Minder gehecht aan de Vereenigde Provinciën der Nederlanden, levendiger en doortastender dan de flegmatieke Hollander, die eenmaal aan den bestaanden toestand van zaken gewoon was, kon het Fransche geslacht zich niet gemakkelijk schikken naar de omstandigheden. De tocht oostwaarts begon dan ook, eerst langzaam, doch strekte zich steeds uit. Te vergeefs trachtte het bestuur der Oost Indische Compagnie hieraan paal en perk te stellen. Eerstens gevoelde zij zelf het gevaar van eene bevolking die op verren afstand van het centrale punt woonde, en die zij dus w’einig in hare macht had; tweedens beteekende de vermeerdering van het grondgebied het aanstellen van meer landdrosten en andere ambtenaren, en dus meer onkosten. Toch was men allengskens verplicht om eerst het district Swellendam op te richten, en toen de Boeren nog meer oost- en noordwaarts trokken, moest ook het district Graaff-Reinet gevormd worden. In den betrekkelijk korten tijd van 75 jaren waren de grenzen der volkplanting verplaatst van de Breede Rivier 424 in hechtenis gehouden, in de nabijheid van de Kaapstad. Bisschop Colenso van Natal, diens dochter en eene andere dame, Lady Florence Dixie, die een reis naar Z.-Afrika gedaan had en waar Lord Kimberley al te danig bang voor was, maakten echter zulk een „bohaai” over den Zulu-Koning, dat men eindelijk besloot hem naar Engeland te doen komen, waar men hem op de allergekste manier ophemelde en hem vorstelijk ontving. In Zululand, met Sir Garnet Wolseley’s dertien staatjes, was het echter geenszins rustig, en deels om aan den aandrang van de Exeter-Hall-partij en Lady Florence toe te geven, deels wellicht omdat men meende dat een centraal bestuur in één Opperhoofd gevestigd, zou leiden tot de be- daring van de onlusten in Zululand, besloot men Cetywayo in zijn konink­ lijke waardigheid te herstellen, onderworpen aan bepaalde conditiën, en onder een soort van Engelsch protectoraat. Op 10 Januari 1883 landde Cetywayo dan ook te Port Durnford en nam weder de teugels van het bestuur van Zululand in handen. Doch de verwachting dat de komst van Cetywayo de rust in Zululand zou herstellen, werd bitter teleurgesteld. Usibepu, een der machtigste opperhoofden, die aan het hoofd van een deel der Zulu’s stond, weigerde totaal iets met Cetywayo te doen te hebben. Deze werd echter ondersteund door zijn broeder Dabulamanzi en zijn zoon Dinizulu. Er ontbrandde spoedig een hevige krijg, die eerst met afwisselend geluk gevoerd werd, doch waarin ten laatste Cetywayo zoodanig verslagen werd, dat hij te Etshowe zich weder onder de bescherming der Engelschen moest stellen, die inderdaad ten einde raad waren, wat met hem te beginnen. De En- gelsche Rijksregeering had er niet den minsten lust in om zich een nieuwen Zulu-oorlog op den hals te halen, of zijne verantwoordelijkheid in dat deel van Zuid-Afrika te vermeerderen. Een deel der Zulu’s, n.1. de partij van Cetywayo en Dinizulu — men noemde ze Usutu s schijnt nu de hulp der Boeren te hebben inge- ïoepen tegen Usibepu. Reeds in September trokken een aantal Boeren zoowel uit de Iransvaal als uit Natal, de grenzen van Zululand over, en zetten zich in Oham’s land, in het noorden, neder. De Engelsche Regee- ring schreef hierover eene depêche aan de Transvaalsche autoriteiten, doch deze antwoordden, dat zij niets met de zaak te maken hadden en dat de Engelschen zelven de macht in handen hadden om de Boeren uit Zululand te jagen. Doch scherpe maatregelen tegen de Boeren te nemen, dat wenschte de Engelsche Regeering niet, daar zulks eene reeds onaange­ name zaak nog ingewikkelder zou maken. De heer Flynn werd naar de Boeren gezonden om met hen te spreken en ook de heer Joubert begaf zich naar de Zulugrenzen. Doch met hun beiden konden zij de Boeren 192 De heer Kruger antwoordde dat, daar de Engelsche Minister van Koloniën weigerde om de annexatie-kwestie te heropenen, hij (spreker) met Dr. Jorissen had geconsulteerd en zij beiden tot de conclusie waren gekomen, dat er niets verder aan de zaak te doen was. Men kon toch Lord Carnarvon in zijn gezicht geen leugenaar noemen. Daarop namen eenige andere sprekers het woord, doch de ware toon van het volk werd eerst gehoord uit den mond van den dapperen en onvergete- lijken Henning Pretorius, toen deze op luiden toon zeide: „Liever dan mij aan de Engelschen te onderwerpen, zal ik mijn bloed voor mijn land vergieten.” De heer P. Venter scheen minder mannelijk te zijn geweest; hij zag het nut er niet van in om tegen Engeland te vechten; eene aanmerking die de diepe verontwaardiging van Henning Pretorius gaande maakte. Deze zeide, men had zijne vrijheid gekregen bij de Zandrivier-Conventie van 1852 en waarom niet nu? Achtmaanden lang had hij zijne gevoelens bedwongen, maar van daag moest hij spreken. De heer Vorster maakte daarop een voorstel dat men eene Volksstemming zou houden omtrent de annexatie, en met dat doel eene Commissie zou benoemen ter opneming der stemmen, zulke Commissie te bestaan uit dezelfde leden die heden met de deputatie eene conferentie hadden gehad. Dr. Jorissen hield daarop een korte rede, waarin hij te kennen gaf, dat het hem heel natuurlijk voorkwam, dat men de deputatie blameerde, en hij had dit dan ook verwacht. Doch hij raadde het volk aan geene onbekookte besluiten te nemen, doch voor het voorstel van den heer Vorster te stemmen. Na eenige verdere redevoeringen (waaronder een bijzonder scherpe van den heer Hendrik Schoeman) werd het voorstel van den heer Vorster met bijna algemeene stemmen aangenomen, en ging de vergadering, tot groote verlichting van Shepstone, op ordelijke wijze uit elkaar. Op den 23sten Januari werd door Paul Kruger eene tweede vergadering gehouden te Nauwpoort in het district Potchefstroom. Hier werd hetzelfde voorstel als dat in Pretoria aangenomen, en een aantal leden tot eene Commissie gekozen, waarvan ex-President M. W. Pretorius de Voorzitter zou zijn. Verder werd besloten dat de Commissieleden streng moesten toezien dat geen persoon onder de 16 jaar, de Memorie teekende, en ook niemand die vóór 11 April 1877 geen inwoner van de Transvaal was. Men wilde eerlijk en oprecht te werk gaan. De leden der Commissiën begonnen dadelijk het land te doorreizen, en men kwam overeen dat men een vereenigde samenkomst zou houden op 4 April 1878. ter plaatse Doornfontein in het district Pretoria. 509 vergezeld door Aavokaat W. P. Schreiner als rechtsgeleerd adviseur, in het begin van December in Zwasiland aangekomen. Doch reeds vóór zijne aankomst was de Zwasi-koning, Umbandine, overleden, en dat feit was niet juist geschikt om den toestand er op te verbeteren. Wel was er geen vrees voor eene kwestie omtrent de erfopvolging, daar ’s Konings zoon Bunu door het volk spoedig gekozen werd, en zijne moeder het Regentschap voor hem aanvaardde; doch dadelijk na den dood van Umbandine werd de heer Offy Shepstone weder tot raadgever der natie geroepen, en met hem aan het roer van zaken, kon men verwachten dat er spoedig groote oneenigheid tusschen de Blanken zou ontstaan, daar hij volstrekt niet overeen kon komen met het Comité, zooals toen samengesteld. Sir Francis de Winton had met Generaal Joubert, Generaal N. J. Smit en Staatsprocureur Krause, die hem en de zijnen te Embekelweni ‘ ontmoetten, namens de Transvaalsche Regeering, een lang onderhoud, en daaruit bleek het dat de Zuid-Afrikaansche Republiek of haar President voor geen oogenblik verheelde, dat het hun wensch was om Zwasiland een deel van het gebied der Republiek te zien uitmaken. Zonder heel veel moeite kwamen de Britsche speciale Commissaris en de Transvaalsche afgevaardigden tot eene verstandhouding dat vooreerst een gezamenlijke regeering over Zwasiland vereischt werd, en men koos dan ook drie Commissarissen om tijdelijk dit bestuur te voeren, totdat de Britsche Regeering het rapport van Sir Francis de Winton had ontvangen en daarover dan later, direct of door middel van den Hoogen Commissaris, met de Regeering der Republiek zou onderhandelen. Het rapport van Sir Francis de Winton was geenszins ongunstig voor de Transvaal, en vermeldde dat zelfs als de Rijksregeering geen kans zag om de Transvaal Zwasiland te laten annexeeren (wat Sir Francis de Winton blijkbaar het raadzaamste vond) er in elk geval zekere rechten aan de Transvaal moesten worden afgestaan, ten einde haar een gele­ genheid te geven om een spoorweg naar Kosi-baai te maken door Amatongaland, wraardoor de Republiek haar eigen haven zou kunnen hebben, met bepaling echter dat de Transvaal in zulk geval een Tol- Conventie met de Kaap-Kolonie zou aangaan. 1) De Rijksregeering besloot, na ontvangst van het rapport van haren 1) De toestemming om aan de Transvaal een directe verbinding met de zee te geven, schijnt op het oog een groot voordeel voor de Republiek; maar in waarheid had zij niet veel te beteekenen, want een spoorweg naar Kosi-baai was eigenlijk eene practische onmoge­ lijkheid, en zou, al was hij aangelegd, van weinig nut zijn geweest, wegens den slechten toestand van de baai, en President Kruger wist dit ook zeer goed. H0LLANDSCH-AFR1KAANSCHE UfTOEVfR-S MAATSC v/^JACQUES DU SS EAU AMSTERDAM kaapstad 441 schadelijken invloed der Du Toit-partij. Het is niet te ontkennen dat van dien tijd af de ster van den Paarlschen predikant begon te tanen, en dat het later noodig werd bevonden eenige veranderingen te maken in het personeel van den Uitvoerenden Raad. Gedeeltelijk in allen gevalle was dit toe te schrijven aan deze onthullingen; gedeeltelijk echter aan den lang­ zaam klimmenden invloed op den President van den jongen Hollander, die het ambt van Staatsprocureur bekleedde en die, stap voor stap, het middelpunt der zoogenaamde Hollander-partij werd, die het nooit met Du Toit heeft kunnen vinden, omdat zij hem spoedig doorgrondde, en hij ten zeerste verstoord was de kans te hebben verloren om in de Transvaal de groote piet te worden. Generaal Joubert gaf zijne redenen op, den 19den October 1884, zeven dagen nadat de proclamatie van 16 September teruggetrokken was. Er was namelijk bericht uit Engeland gekomen, dat troepen op weg waren naar Zuid-Afrika, onder bevel van Sir Charles Warren, om een einde te maken aan de onlusten op de Westelijke grenzen der Republiek, en op den 8sten October kwam er te Pretoria een telegram van Sir Hercules Robinson, waarop hij namens de Rijksregeering het Gouvernement der Zuid-Afrikaansche Republiek opriep om de proclamatie terug te trekken. Daarop verscheen in de Staatcourant van 16 October 1884 de volgende PROCLAMATIE door ZHEd. den Staats-President, met advies en toestemming van den Uitvoerenden Raad der Zuid-Afrikaansche Republiek. Nademaal het gebleken is dat mijne voorloopige proclamatie in dato 16 September 1884, haar doel, namelijk het stichten van vrede op de Westelijke grenzen der Zuid-Afrikaansche Republiek, tot mijne vreugde volkomen heeft bereikt; Nademaal het mijne vurige wensch is, dat deze toestand duurzaam moge blijven bestaan; Nademaal nu voor de in deze handelende Regeeringen de weg open­ staat om haren invloed te gebruiken op de betrokken partijen tot het minnelijk verkrijgen van een duurzamen vrede; En nademaal wellicht mijne genoemde voorloopige proclamatie daartoe in den weg zou staan; Zoo is het, dat ik, Stephanus Johannes Paulus Kruger, Staats-President der Zuid-Afrikaansche Republiek, met advies en toestemming van den 514 voorstel dat alle zaken betreffende het Mijnwezen onder beheer van den Tweeden Raad zouden zijn, en hoewel ZHEd. hier zeer tegen was, op grond dat dit dien Raad een gevaarlijke macht zou geven, ging dit voor­ stel er toch door, en op 23 Juni passeerde deze belangrijke verandering in de Grondwet der Republiek hare derde lezing met 34 tegen 5 stemmen. Eene voor ZHEd. persoonlijk zeer onaangename discussie vond daarop in den Volksraad plaats over het verleenen van eene concessie voor het brengen van water in pijpen van de Vaalrivier naar Johannesburg, en dit voornamelijk omdat de concessie aangevraagd was door den heer Eloff, een schoonzoon van den President. De discussie ging zoover, dat ZHEd. den Raad vroeg om liever de documenten, op de zaak betrekking hebbende, aan de Regeering terug te geven, doch dit scheen niet doenlijk en daarop stond de Raad de gevraagde concessie toe. Wij moeten thans tot de Zwasiland-kwestie terugkeeren, die nu een zeer kritiek tijdperk was ingetreden, zelfs zoo kritiek, dat er voor het oogenblik (al was dat toen ter tijde niet algemeen bekend) werkelijk vrees bestond voor de afbreking van diplomatieke relaties tusschen Groot- Brittannië en de Republiek. Na de meer of min informeele bespreking dezer zaak te Blignaut’s Pont met President Kruger, had de Hooge Commissaris de wenschen van de Transvaalsche Regeering aan de Rijksregeering bekend gemaakt en daarop schreef ZExc. onder dato 28 April een brief aan President Kruger, waarin hij niet alleen bekend maakte welke de inzichten der Rijks­ regeering waren, maar deze voorstelde als het gevolg van een afspraak tusschen hem en President Kruger. Men zou Zwasiland gezamenlijk besturen; de Transvaal zou eene kleine strook gronds tusschen haar en het eigenlijke Zwasiland gelegen (de zoogenaamde Kleine Vrijstaat) kunnen annexeeren; de spoorweg naar Kosi-baai zou kunnen gemaakt, en ook zou het Britsche Gouvernement de concessie indertijd aan de Tiansvaal door de Zwasies verleend (nl. voor het maken van een spoorweg door Zwasiland) erkennen. ZExc. beweerde dus te meenen, dat dit meer of min de termen waren provisioneel tusschen hem en den President te Blignaut’s Pont overeengekomen. Piesident Kruger ontkende dadelijk dat er zoo iets was als een provi- sioneele overeenkomst tusschen hem en den Hoogen Commissaris. Hij had slechts beloofd om de voorstellen voor den Uitvoerenden Raad te leggen, doch deze kon ze niet goedkeuren. ZExc. gaf daarop te kennen, dat de Rijksregeering geen andere termen zou geven en zond een Concept- Conventie welke die termen inhielden, met verzoek die voor 18 Juli 1890 goed te keuren, anders zou de Rijksregeering zelve de orde in Zwasi- 180 zij tevens, bij herhaling, zich volkomen bereid heeft verklaard om met Harer Majesteits Regeering zoodanige tractaten te sluiten of verbintenissen aan te gaan, als noodig mogen geoordeeld worden voor de algemeene beveiliging van de Blanke bevolking van Zuid-Afrika, en gewillig is zoodanige verbintenissen stiptelijk na te komen; aangezien dat, volgens publieke verklaringen van Harer Majesteit’s Minister van Koloniën, Lord Carnarvon, er geene begeerte bestaat bij de Britsche Regeering om het volk der Z. A. Republiek tegen zijn zin onder haar gezag te dwingen, en nademaal het volk, hetzij door memoriën of anderszins, bij groote meerderheid, duidelijk heeft te kennen gegeven er niet toe genegen te zijn; en nademaal de Regeering overtuigd is niet in staat te zijn tegenover de overmacht van Groot-Brittannië de rechten en onafhankelijkheid des volks met het zwaard te handhaven, en bovendien in geenen deele een stap wenscht te nemen, waardoor de Blanke inwoners van Zuid-Afrika, in het aangezicht van den gemeenschappelijken vijand, tegenover elkander zouden worden verdeeld of in vijandelijke aanraking met elkander komen, tot groot onheil van de gansche Christelijke bevolking van Zuid-Afrika, voor dat allereerst het laatste middel beproefd is, om langs vreedzamen weg en vriendschappelijke bemiddeling de rechten des volks te verzekeren; protesteert de Regeering ten sterkste tegen deze handelwijze van Harer Majesteit’s specialen Commissaris, en besluit tevens eene commissie van afgevaardigden onverwijld naar Europa en Amerika te zenden, met volmacht en instructie om desvereischt een derden persoon bij zich te voegen, ten einde te beproeven aldaar in de eerste plaats de belangen en de wenschen des volks voor Harer Majesteit’s Regeering te leggen, en zoo dit geen gevolg moge hebben, hetgeen de Regeering diep zou betreuren en alsnog niet kan gelooven, dan te trachten de vriendschappelijke hulp en de bemiddeling van andere Mogendheden in te roepen en allereerst van die welke de onafhankelijkheid van dezen Staat hebben erkend. Tot leden van de Commissie worden benoemd de WelEdelGestr. heeren S. J. Nooit is een document door de belanghebbende partijen met meer verschillende inzichten ontvangen dan dit protest. Burgers zelf heeft waarschijnlijk gemeend om zooals Koning Frans I van Frankrijk te 901 oogenblik alsof het tot een krijg zou komen, vooral daar er geruchten rondgingen dat Dinizulu, de onlangs door de Engelsche Regeering uit zijne verbanning teruggeroepene Zulu-Koning, aan den Zwasie-Koning zijn hulp had toegezegd. 1) Het schijnt echter dat Bunu geheel en al van zijn stuk werd gebracht door het krachtig optreden der Regeering, en dat het machtbetoon der Republiek zijne aanhangers bewees, dat een zich gewapenderhand verzetten slechts kon uitloopen op de vernietiging der Zwasie-natie. In allen gevalle hoorde men plotseling dat de Zwasie-Koning, die na ontvangst der dagvaarding beloofd had naar Bremersdorp te komen, en dit zelfs aan Generaal Joubert verzekerd had, gevlucht was en wel naar Zululand, d. i. op Britsch gebied. Begeleid door 18 volge­ lingen en een Engelschen raadgever, Rathbone genaamd, kwam hij in het district Ingwavuma aan, doch werd daar dadelijk ontwapend. Door deze handelwijze was wel het gevaar voor een oorlog geweken, maar vond de Transvaalsche Regeering zich in een lastige positie, want terwijl de conventie van 1894 niets van een opvolger van Bunu zeide, was het toch duidelijk dat de bedoeling der Conventie was dat de Souvereine macht over de Zwasies zelve niet in handen der Republiek zou zijn. Er werd dan ook besloten (waarschijnlijk in overleg met den Hoogen Commissaris) om een tijdelijk opvolger van Bunu te benoemen, en als zoodanig werd de Koningin-moeder aangesteld, blijkbaar met goedkeuring der Induna's. Een deel der troepen werd thans naar huis gezonden, en op'het oogenblik is de Regeering der Republiek bezig met maatregelen te treffen omtrent het innen der hutbelasting. De best inge- lichte personen meenen dat alles in vrede zal afloopen, doch er zijn ook anderen die beweren, dat de invordering der hutbelasting heftigen tegen­ stand zal ontmoeten. Hoe dit ook zij, de Regeering heeft alweder bewezen dat zij, meer dan eenige andere Staat in Zuid-Afrika, den slag heeft om inboorlingen zaken krachtig en ferm te beslissen, en het lijdt geen twijfel of haar krachtdadig optreden heeft het vergieten van bloed voorkomen. Het spreekt van zelf dat Bunu door de Natalsche Regeering moet uit­ geleverd worden om voor zijn misdaad terecht te staan. Op dit oogen­ blik is hij echter nog in Xatal, en het is niet onmogelijk dat Engelsche negrophilisten door hunne bemoeizucht deze zaak eene zeer lastige kwestie kunnen maken, die tot diplomatische verwikkelingen kan aanleiding 1) De terugroeping van Dinizulu, en het hem weder toelaten zich in Zululand te \ estigen, is een van die stomme politieke fouten, die de Engelsche Regeering steeds begaat onder den invloed der Negrophilisten. Heel mogelijk zal Engeland nog bitter berouw o\er dien stap hebben. 626 positie stel door u te komen helpen, en ik moet het bewijs hebben dat ik door u geroepen ben.” De samenzweerders van Johannesburg hadden weinig lust hiertoe. 1) „Charles Leonard behoort zulk een invitatie te teekenen als Voorzitter van de National Union; dat is, als zulk een invitatie absoluut noodig is;” merkte iemand op. Doch de heer Leonard scheen niet erg pleizier te hebben, om zoo iets alleen te doen. „Als sommigen van u zullen samenteekenen, dan zal ik het ook in mijn private capaciteit teekenen,” zeide hij ten laatste. Ja, er waren er die het zouden meeteekenen, en nu ging de heer Leonard in der haast aan een tafeltje zitten en schreef het volgende, thans historisch document. Dr. Jameson. Johannesburg. 2) Mijnheer, De stand van zaken in dezen Staat is zoo kritiek geworden, dat wij verzekerd zijn, dat binnen korten tijd er een botsing tusschen het Gouvernement en de uitlanderbevolking zijn zal. Het is voor ons ter­ nauwernood noodig te herhalen wat thans iedereen weet. Laat het voldoende zijn te zeggen, dat de positie van duizenden Engelschen en anderen hoe langer hoe meer ondragelijk is geworden. Niet tevreden met de uitlanderbevolking in werkelijkheid al de inkomsten van het land te laten betalen, terwijl hun vertegenwoordiging geweigerd wordt, is het de politiek van het Gouvernement geworden om langzamerhand de vrijheden van het individu te belagen en de zekerheid van eigendom zoozeer te ondermijnen, dat een gevoel van groote ontevredenheid en gevaar wortel geschoten heeft. Een vreemde clique Hollanders beheerscht tot op een zekere hoogte onze toekomst, en beproeft in vereeniging met de leidslieden der Boeren, die in een richting te sturen, die geheel vreemd is aan den aard des \olks. Iedere openbare daad vertoont de meest besliste vijandige gezind­ heid, niet enkel tegenover iederen Engelschman, maar ook tegenover de naburige Staten. Om kort te gaan, de binnenlandsche politiek van de Republiek is van dien aard, dat zij niet alleen de geheele uitlander­ bevolking van zich vervreemd heeft, maar ook een groot deel der Boeren, 2) Ik \olg kier het verhaal zooals door Dr. Jameson en de heer C. Leonard aan het Bntsche Parlements Comité verteld, volgens Blauwboek no. 311. Augustus 1897. -) ' olgens de getuigenis van Dr. Jameson voor het Engelsche Parlements Comité is die brief met opzet niet gedateerd geworden; eerst op 20 December, toen hij die naar Kaapstad zond, vulde hij dien datum in, wat natuurlijk een geheel andere kleur aan de zaak gaf. 83 natuur was, schoot daarop den jongen Kaffer dood. Daarna ging Potgieter met eenige andere Kaffers naar eenig ivoor kijken, dat aan de andere zijde van een randje was, en gedurende zijne afwezigheid werden alle zijne metgezellen op de vreeselijkste wijze vermoord en hunne lijken mishandeld. Pretorius, die een paar maanden op de plaats des onheils was, schreef aan een zijner vrienden het volgende: „Met mijn eigen oogen heb ik gezien, wat mij per brief gemeld was. De meeste lijken waren die van vrouwen. Een lijk, dat van een langen man, was vreeselijk mishandeld. Al de vingers waren opengesneden van de toppen af tot aan de palm van de hand; het hoofd was afgesneden, en de romp was in het water geworpen. Elke soort van mishandeling werd op de arme slachtoffers uitgeoefend. In een van de kralen werd gesmolten menschelijk vet gevonden, waarin de handen op spitten waren gebraden. Daarbij vonden wij nog andere teekenen van ongetoomde wreedheid, die ik fatsoenshalve niet kan nederschrijven. Of de slacht­ offers deze mishandelingen vóór of na hun dood ondergingen, kan ik natuurlijk niet zeggen. Dit vreeselijk schouwspel, dat mijne ziel met ontzetting vervuld heeft, heeft mij tot het vaste besluit doen komen om de barbaren te straffen, zelfs al moet ik daarbij het leven verliezen.” Een nog vreeselijker lot dan dat der andere vermoorden trof den ongelukkigen Hermanus Potgieter. Hij werd letterlijk levend gevild door de wreede barbaren, en men zegt, dat zijn huid tot een karos werd gemaakt. De verontwaardiging, die zich van de Transvalers meester maakte bij het vernemen der tijding van dezen ontzettenden moord, laat zich gemakkelijker begrijpen dan beschrijven. Daarbij kwam dat de stam van Makapaan, door eenige andere naburige stammen geholpen, een inval in de Transvaal deed, zoodat de menschen verplicht waren lagers te betrekken, en hunne woningen den wilden horden in handen vielen. Zelfs in het district Rustenburg werden twee groote lagers gevormd, één in het dorp zelve en een te Boekenhoutfontein, de plaats van Paul Kruger. die juist eenigen tijd te voren tot Kommandant van zijn district was gekozen. Er werd eenparig besloten om Makapaan aan te vallen en den moord te wreken. Kommandant-Generaal Piet Potgieter was de eerste, die met een klein commando van bijna 150 man in het veld was, en zonder slag ot stoot de kraal van Makapaan bereikte. Dit opperhoofd had zich echter in de woeste bergen en in de groote spelonken, die er waren, verscholen en Potgieter zag spoedig dat hij met de kleine macht te zijner beschikking niets kon uitvoeren. Hij zond dus om hulp bij Kommandant-Generaal 311 in Pretoria, zeker vreezende, dat nu de onwaarheid van hare berichten naar Engeland aan het licht zou komen, heeft de kroon op haar werk van tyrannie gedrukt door den Editeur dier courant, wegens de open­ baring dier Volksverklaringen, voor het publiceeren van oproerige geschriften, crimineel te vervolgen. De vrijheid der drukpers was haar een doorn in het oog. 27°. De onwil van het volk in het betalen van belastingen leidde tot kleine botsingen. Nog werd alles door de leiders van het volk gedaan, om een openbare vredebreuk te beletten. Met volkomen goedvinden van den Kolonialen Secretaris en den heer Kruger werd besloten te beproeven, of de groote Volksvergadering, die aanstaande was, de oplossing der moeielijkheden nog niet langs vreedzamen weg zou kunnen bereiken. 28°. Toen heeft het der Regeering in Pretoria goedgedacht, in weerwil van die overeenkomst tusschen den Kolonialen Secretaris en den heer Kruger, en twee dagen vóór den dag der samenkomst, eene proclamatie uit te vaardigen, die ons de keus laat tusschen deze twee: om óf als rebellen behandeld te worden, óf onze eeuwige rechten als een vrij Volk te handhaven. 29°. Wij hebben beslist, en het Volk heeft ons den weg aangewezen. Wij verklaren voor God, den Kenner der harten, en voor de wereld: iedereen die van ons als oproermakers spreekt is een lasteraar! Het Volk der Zuid-Afrikaansche Republiek is nooit onderdaan van Hare Majesteit geweest, en wil het ook niet wezen. 30°. Wij keeren dus terug tot het protest van de Regeering boven aangehaald en verklaren, dat van onze zijde het laatste beproefd is om langs vreedzamen weg en vriendschappelijke bemiddeling de rechten des Volks te verzekeren. 31°. Wij geven dus aan iedereen te kennen, dat op den 134en December 1880 de Regeering is hersteld; de heer S. J. P. Kruger is opgetreden als Vice-President, en zal met de heeren M. W. Pretorius en P. J. Joubert het driemanschap uitmaken, dat het bestuur des lands zal uitvoeren. De Volksraad heeft zijne zitting herva’t. 32°. Alle ingezetenen van het land, die zich rustig houden en gehoor­ zamen aan de wetten, zullen onder de bescherming der wet staan. Het Volk verklaart vergevensgezind te zullen zijn voor alle burgers der Zuid- Afrikaansche Republiek, die door omstandigheden er toe gekomen zijn om tijdelijk de zijde van het Volk te verlaten, maar dat het niet beloven kan, die vergevensgezindheid uit te strekken tot die burgers dei Zuid- Afrikaansche Republiek, welke als openbare vijanden van het \ olk optreden, en door hunne leugenachtige voorstellingen de Engelsche regeering voortdurend bedriegen. 819 zwaren tocht ziet ondernemen. Zal hij niet medegaan ? Hij weifelt! Neen, God heeft hem voor een ander gewichtiger werk uitverkoren. Hij blijft. Hij wordt zelfs weder lid van den Uitvoerenden Raad. Wie weet kan hij misschien den stormvloed van ongerechtigheden, die zijn landgenooten dreigt te verdelgen, nog eenigszins stuiten. Daar ontbrandt de oorlogs- fakkel! Zijn dat zijne Transvaalsche Boeren, die daar wijken voor Secoecoeni. Ja, zij doen het, omdat een ander dan Paul Kruger ze leidt. Heeft God Zijn volk verlaten? vraagt de Rustenburger zich af. Daar komt 1877; daar leest men de Annexatie-Proclamatie; daar waait de vlag van Engeland over de eenmaal vrije Transvaal! Is dit het einde van den bangen strijd voor het zelfbestaan; is dit het einde van het tooneel dat begon met dat heerlijk gezicht, dat Paul Kruger te Rustenburg zag, toen Andries Pretorius en Hendrik Potgieter elkander de broederhand gaven en het tractaat van Zandrivier goedgekeurd werd ? Zal zoo de Transvaal ten onder gaan? de onafhankelijkheid en de vrijheid aldus opgeofferd worden. Neen, niet zoo lang er noch één teeken van leven in Paul Kruger is! O! die jaren van 1877 tot 1881; wie zal ze beschrijven, zooals ze behoorden beschreven te worden. De tong is te zwak, de pen te lang­ zaam. Doch wat de schrijver niet op papier kan zetten, dat heeft Paul Kruger met ijzeren stift in onvergetelijke daden op de steenen tafels der Wereld-Geschiedenis gebeiteld. Rustig, kalm, onwrikbaar streefde hij naar het doel, dat hij beoogd had. Geen moeite was hem te groot, geen reis hem te ver, de Oceaan zag hem 24,000 mijlen zijner wateren klieven. ,-Te vergeefs! Houd op! Onderwerp u. Gij kunt het toch niet volbrengen! Engeland is te machtig.” Zoo klonken hem de woorden tegen van mannen, die hij kende als zijne vrienden. „Engeland is machtig, maar God, mijn God, onze God is nog machtiger,” klonk het antwoord van den onwrik­ bare, van den man met den stalen wil en hij gordde zich aan tot den strijd. De zijnen volgden hem. Bronkhorstsprüjt, Laingsnek, Ingogo en Spitskop; uwe namen zijn als zooveel lauwerkransen om het hoofd van Paul Kruger en om de hoofden van hen, die hem moedig ter zijde hebben gestaan. Vier onverwelkbare kransen, kransen van eer, van dapperheid, van menschelijkheid tegenover den vijand! Kransen, die de Victorie voor de Transvaalsche Maagd bracht, toen zij. in al hare kracht en schoonheid, de ketens verbrak, waarmede de Dwingelandij haar gekluisterd had! Kransen, wier loovei niet zal verwelken, wier bloemen niet zullen verbleeken, en wier schoonheid door alle eeuwen zal schitteren! De strijd is gestreden; de vrede is hersteld; de vierkleur wappert in 815 Pericles heeft hij de leiding van een staat, waar, schoon zij heet eene democratie te zijn, één groot man door zijne persoonlijkheid baas is. In één woord: Paul Kruger is — Paul Kruger. Als een ruwe, ongekapte rots, van de fijnste en de schoonste soort van graniet, staat hij voor de menschheid; een type van kracht, moed, en vaderlandsliefde; een voorbeeld voor allen, meest voor ons Afrikaners. Hij is, wat men ook van hem zegge, de verpersoonlijking van het Afrikaanderisme, met al de deugden en weinige van de gebreken er van. Vast houdt hij daar in Pretoria het roer van den geliefden Staat; zijn helder oog ziet al de klippen en de branders, die vóór hem en ter zijde van hem bruisen en zieden; maar kalm en rustig blijft hij onder al het geloei van den storm. Het schip zal misschien onder hem de haven niet bereiken, maar als de tijd daar is, dat hij het roer aan iemand anders moet afstaan, mogen wij er van verzekerd zijn, dat het schip even hecht en sterk, ja nog meer zoo zal zijn, als toen hij het eerst het roer aanvaardde. Rustig ligt de Leeuw van Rustenburg; het oog gericht op God; de klauw op de vlag der onafhankelijkheid. Geen teeken van aanval bemerkt gij; slechts een waakzame, verdedigende houding neemt de Leeuw aan. Maar, past op! Bij het eerste naderen van het gevaar, schudt hij zijne manen, en richt hij zich op. En wee, wee hem, hoe machtig hij ook zij, die de vlag der Transvaalsche Onafhankelijkheid durft aan te raken. Strijden zal die Leeuw; zich verdedigen tot aan zijn laatsten druppel bloed zal hij; en al mocht hij zieltogend en overwonnen nedervallen, dan zal het zijn, gewikkeld in de vierkleur, die dan het doodskleed zal uitmaken van Stephanus Johannes Paulus Kruger. 760 Uitlanders gaven bijna £ 70,000; de Regeering £ 25,000 en de Zuid- Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij voor eerst £ 10,000. De gewonden en hulpeloozen werden op de meest menschlievende wijze verpleegd en verzorgd; de aanzienlijkste dames wedijverden met elkander in liefde­ plichten. ZHEd. de President bracht zoodra mogelijk een bezoek aan de plek des onheils, zoowel als aan den speelgrond van de Wanderer’s Club, waar een aantal gewonden lagen. Blijkbaar geroerd door wat hij zag (want zelfs mevrouw Hammond moet op meer dan ééne plaats getuigen dat Paul Kruger een edel hart heeft) prees hij Johannesburg en zijne bewoners voor hetgeen zij in deze gedaan hadden tot verzachting van het leed der lijders, en haalde hij voor hen de woorden aan: ,,Zalig zijn de barmhartigen, want hun zal barmhartigheid geschieden.” Toen in Mei-maand de Volksraad bij elkander kwam, waren er een aantal voorstellen van de Regeering, die niet weinig opzien baarden. Het eerste was een op het oog zeer strenge Perswet, die natuurlijk maakte, dat de heertjes tegen wie zij gemeend was, „moord en brand,” begonnen te schreeuwen, en daarin niet weinig werden gesteund door de Engelsche bladen in de Kaap-Kolonie, zoowel als door de Pers in Engeland zelve. Het is natuurlijk altijd een scherpe maatregel dien de Regeering neemt, als zij verplicht wordt handelend tegenover de Drukpers op te treden, vooral in een land waar, zooals in de Zuid-Afrikaansche Republiek, vrijheid van drukpers bestaat. Doch het is een zeer oude stelregel van onze Boeren-Republieken, dat vrijheid niet tot losbandigheid moet overslaan. En het was ongetwijfeld zeker dat er in geheel Zuid-Afrika, en vooral in de Zuid-Alrikaansche Republiek, een toon door de Engelsche nieuws­ bladen werd aangeslagen, die beneden alle critiek, en volstrekt niet in overeenstemming met de regelen der fatsoenlijke journalistiek was. De Star te Johannesburg was gedurende de beroeringen aldaar het mondstuk der Reformers geweest; het blad had oproer gepredikt in bijna elke uitgave, en zelfs sedert het midden van Januari had men niet opgehouden om op alle mogelijke wijze de Regeering de handen te binden, haar te belasteren en de gekste, louter op effect berustende berichten te verspreiden, met geen ander doel dan om de agitatie aan den gang te houden. En ook de Engelsche bladen in Pretoria waren, deels althans, hierin niet achter- gebleven. Met het oog op het gebeurde, meende de Regeering dat zij in staat moest gesteld worden om een oproerig blad direct den mond te snoeren, door het recht van schorsing toe te passen, en daarom stelde zij de wet voor, die door den Volksraad zonder belangrijke discussie werd aangenomen. Aan den Britschen Agent, den heer Conynghame Green, 161 Transvaalsche President moest dus naar meer buigzame mannen zoeken, en hij vond zulk een man in Ex-president M. W. Pretorius, wiens talenten als generaal nooit erg schitterend waren geweest. Als Luitenant-Generaal stond hem echter een man ter zijde, wiens bekwaamheid en moed buiten twijfel waren, n.1. de heer N. J. Smit, de latere held van Ingogo. De oproeping door Burgers gedaan werd op uitmuntende wijze door de burgers beantwoord, en tegen het einde van Juni was een aanzienlijke macht te Krugerspost in lager, op niet verren afstand van de stad van Johannes, die aan de Spekboomrivier woonde. Op den 4den Juli deed het commando een aanval op den sterkverschansten Mathebi’s Kop, en onder aanvoering van den dapperen Kommandant Joseph Lewies, en Veldkornetten Henning, Pretorius en Stephanus Roos, gelukte het den Boeren den Kop in bezit te nemen. Het gedrag der burgers was in dezen slag ongetwijfeld uitmuntend. Intusschen was ook het Zwasi-commando gekomen, dat zich met een afzonderlijke afdeeling van het Boerenleger, onder Kommandant Philip Coetzer, vereenigde, en bestemd was een aanval op de stad van Johannes te wagen. De Zwasies zouden van den eenen kant den berg oprukken en staken werkelijk een deel der stad in brand. Aan een anderen kant van den berg stonden de Boeren die een veldgeschreeuw aanhieven, maar tot geen aanval overgingen. Enkele leden van het commando drongen bij den Kommandant aan om voort te rukken, maar ’t was, zeide hij, te gevaarlijk. Op de Europeanen van het commando maakte dit den indruk van lafhartigheid; wellicht was het, van den kant van den Kommandant veeleer vasthoudendheid aan een Boerenmanier van vechten, die men aan Mathebi’s Kop, tegen veler wensch had laten varen. Johannes kreeg in het gevecht een doodelijke wonde, maar de Zwasies moesten aftrekken en waren in ééne woede over de Boeren, zoodat men zelfs in het Lijdenburgsche, toen zij huiswaarts trokken, voor een aanval van hen vreesde. Toen President Burgers van het gebeurde vernam, was hij zeer verbolgen en wilde hij Coetzer terstond voor een krijgsraad laten verschijnen; maar diens vrienden bewerkten dat hij „voorloopig” met verlof naar zijn plaats terug mocht. Later stond hij terecht en werd hij tot eene hooge boete veroordeeld; maar in die dagen had de Regeering reeds niet meer de macht om zulke vonnissen ten uitvoer te doen leggen. Kommandant de Villiers had intusschen het commando overgenomen. Middelerwijl was er reeds eene groote ontevredenheid in het Hoofdlager ontstaan. Ten eerste was er niet weinig mompeling over de wijze waarop de krijg werd gevoerd; in plaats van den vijand op de oude n 616 geweest der Zuid-Afrikaansche spelers, doch een speler riep de hulp van Engeland in voor zijn eigen doeleinden. De Driften zouden heropend geworden zijn zonder aandrang van buiten, want de behoeften van de Transvaal waren zoodanig, dat het deze versperring niet voor langen tijd had kunnen volhouden. Hetzelfde resultaat zou dus, wat de Kaap-Kolonie betreft, hebben plaats gevonden, en men zou die verbittering vermeden hebben, die altijd het geval is met buitenlandsche interventie.” 1) De Transvaal kreeg een ultimatum, en — zij verbond zich de Driften niet weer te sluiten. Dat Paul Kruger hierin verstandig handelde, lijdt geen twijfel, want eerstens was de Transvaal voor het oogenblik niet in eene positie om krijg te voeren, deels omdat zij niet genoegzaam gewapend was, en deels omdat men rekening moest houden met de bevolking van Johannesburg, en tweedens omdat de Vrijstaat, zooals men bevond, ongewillig was om in deze zaak de Zuid-Afrikaansche Republiek ter zijde te staan volgens de Conventie van Potchefstroom, daar President Steyn, die pas den heer F. W. Reitz als Hoofd van den Staat was opgevolgd, van opinie was, dat dit een der gevallen was, waarin de Zuid-Afrikaansche Republiek de rechtvaardigheid harer zaak bewijzen moest. 2) De Drift-kwestie was gesloten: men kwam voor het oogenblik tot eene bestaanbare schikking omtrent de spoorwegen, maar — er was ontzettend veel kwaad gedaan, en er Was eene klove tusschen de Transvaal en de Kolonie ontstaan, die in lange jaren niet weder zal sluiten, zelfs al heeft de Jameson-Raid er een soort van brugje over doen ontstaan. De zaak was een les voor President Kruger. In Zuid-Afrika was voor hem geen steun te vinden, dat was zeker; en het werd duidelijk dat hij met lieden te doen had, met wie hij steeds van het hoofd tot de voeten gewapend moest spreken. Dr. Leyds, die veel hinder had van zijn keel, ging naar Duitschland; tegelijk zond men naar Europa om een aantal kanonnen en geweren, alsook ammunitie daarvoor; plannen werden beraamd om Pretoria in staat van verdediging te stellen en ook om Johannesburg te bedwingen, als het lastig werd. Er ging een gehuil van woede en ergernis op uit de editoriale kantoren 1) In zijn History of a Crisis is de heer Garrett natuurlijk geheel in de wolken over de manier waarop volgens hem „de Transvaal in haar schulp moest kruipen,” doch dat laat zich van iemand met de opinies van den heer Rhodes wel begrijpen. -) Had President Steyn geweten van de overeenkomst tusschen de Rijksregeering en de aap-Kolonie, dan had hij zeer waarschijnlijk eene andere houding aangenomen, en gezien dat het hier een verdediging van het Republikeinsche beginsel in Zuid-Afrika gold. 