title: Horae belgicae. Studio atque opera Hoffmanni Fallerslebensis
creator: Hoffmann von Fallersleben, August Heinrich, 1798-1874, ed
text: 19. Hij nam het hoofdje bij het haar, hij wierp het in haar schoot: 'houdt daar, mijn jongste dochterken, beweent deze appel rozet. 20. Och, zou dit al bewenen dat hier te bewenen was, zou hij wel al de daghen waren die daar komen in het jaar. Ondanks Amst LB. bl. 62. Omdat Haar LB. 16. en 87. dr. Thinis Mijnwiet 1, 136. — Dr. 20, 1. Och fehlt. — Obschon alle Duitse fut gescha uzereinstimmen, so ist doch bei Willems Nr. 71. sehr viel abgewartet worden. Le Jeune, Volkss. Nr. 62. hat sich nun auf Str. 7. beschränkt: Hij nam het meesterlijn bij de band en bracht haar van de lind, als naar een afgelegen land, de moeder en haar kind. Wie passt das min lu de folgenden Strophe: Na, zit ik hier gebonden? Das Anstößige wird dadurch eben so wenig beseitigt wie durch die Änderung bei Willems: Hij nam ze bij de banden; en bracht ze van de lind naar afgelegen landen: daar baarde zij een kind. Ein entsprechendes deutsches Lied ist nicht vorhanden. Nur der Anfang findet sich in einem Abschiedslied, das ich am Niederrhein oft singen hörte: Wenn alle Wasser waren Wein und alle Berge wären Edelsteinen, und sie wären mein, so soll mir mein Schäferlein noch viel lieber sein. Gegen kommt das Lied noch dänisch und schwedisch vor. Das dänisch, wie man es in Norwegen findet, wordt es mitgeteilt in Ny eng, Udvalg af Danske Viser 1, 72-76. (Hör. belg. 2, 120-122). Es schließt also: Uden stod Jomfhiens Faderland, og lytted, og lytted derpaa; han droog sein Schwert, og met et Slag hangt Ridderen Hoeden van zijn wang. Jeg er må verutrede og sørge for alle stunder, al Verden mig imod ganger; Christ gi'r, jeg vil under sorten død begraven med Ridderen min! Så tog han det blodige Hoved, slångte det i Jomfruens Skød: og havner da end noget Omgang for kvægt, må da nok begynde hans Død. Jomfruen tog det blodige Hoved, kyssede det tre Gange på Mond: Ja, vel har jeg havt den Sidder så Igår i samme Stand. Das schwedische Lied (Svenska Folkvisor 3, 61—63) ist minder fullständig. Die 11. Strophe des niederl. Liedes laatet hier also: Och ungarskjen ten tog upp det snøvhvita linn, slog Jungfru på blekkblomstrende kind: 'och aldrig skall da følge en riddare af land, før han gav troenheten sin. Das Lied selbst schließt nach den Versen: 'jag minnes väl den dagen i dag, han red i gulsadeln rød.' mit der Strophe: Och Jungfru tog app sin armhvita linn, slog henne på blekkblomstrende kind: 'och aldrig skall da følge en riddare af land, før han sværet troenheten sin. Daar ging een jager uit jagen, Zijn ver al in het woud, Hij vond daar niet te jagen, als een gebonden man oud. De Jager, zeide hij, jager, In 't bosch daar wandelt een wijf, Komt zij jou in 't gemoed, 't zal kosten jouw jonger lijf. Zou ik voor een wijf vrezen? Ik vrees noch voor geen man.' Eer hij dat woord ten halven had, doet kwam er dat boze wijf aan. Zij nam hem bij de armen, en 't paardje al bij den toom, en klom er met den borg op, die zeventig mijlen was hoog. De bergen waren hooge en de dalen die lagen zoo diep, daar lagen er twee gezoden, den derde lei aan een spit. 'Zal ik hier moeten sterven, als ik voor mijn ogen aanzie? Mag ik mij wel beklagen, dat ik er een Griekman ben? Bent gij ook van de Grieken, daar is er mijn man van daar. Noemt mij eens jouw ouders, laat horen of ik ze kan. Zou ik mijn ouders noemen, wie weet of gij ze wel kent? De koning van de Grieken, dat is er de vader van mij. Zijn huisvrouw Margareta, dat is er de moeder van mij. De naam moet gij wel weten, wie dat er mijn ouders zijn. De koning van de Grieken, dat is zoo een mooie man. zoudt gij niet hoger wassen, wat baat jou het leven dan? Zou ik niet hoger wassen, ik ben er maar elf jaar oud, ik hoop er nog hoger te wassen als er boomen staan in het woud. Zoudt gij nog hoger te wassen als er boomen staan in het woud, Zoo heb ik nog een dochter die is jong en daar toe stout. Zij draagt op haar hoofdje een kroon van parelen fijn: als kwamen er koningen, zij zouden voor haar niet zijn. Zij draagt op haar borsten een lelie met een zwaard: den booswen oit der hellen is voor mijn dochter vervaard. Gij roemt zoolt op uw dochter, ik zou dat ik ze eens zag! Ik zou ze heelheilig kussen en bieden haar goeden dag. Ik heb nog een klein paardje, het loopt sneller dan de wind, dat zal ik u heimelijk leenen: gaatje zoekt dat gij het vindt. De jager zat op het paardje, hij reed er zoolt lustig voort: adieu, jouw zwarte hoer, jouw dochter is veel te boos! Had ik jou in mijn klaauwen als ik van de morgen had, jij zou het mij niet zeggen, dat ik was veel te zwart. Zij nam daar op eenen knoesten en sloeg er al op den boom, dat al de boomen daverden en al de bladeren schoon. Hollandsch: nach Volksliederbüchern in Grimm, Algemene Nederlandse, 161—164 (Hoor. belg. 2, 158). — Dr. 8, 2. wol m lesen zouden je u behendig wel toefen — 19, 8. daal al de boomen in het groene woud. Obelisk Willem (Nr. 60) als Quellen seines Textes noemt verschillende afschriften und Grimm anagt, so hou ik doch alle Abweichungen van Grimm voor eigenmächtige Änderungen von Willems' Hand. Jacob Grimm spricht sich über dieses Lied also ans: „Dieses schöne, in mehrere vorliegende holländische Liederbücher angenommene, aber gewiss alte Lied, steht in Beziehung mit der altdeutschen Poesie und ist wohl auch der Form nach sonst unter uns gangbar gewesen. Die 8. Strophe würde sogar durch die hochdeutsche Wendung: so ist mein Vater genannt, — mehr Rundung bekommen; andere Reime liegen sich aber auch nicht gut aus der niederen in die höhere Mundart setzen. Der ganze Ton, was viel mehr bedeutet, ist der der deutschen und dänischen Heldenlieder. Wolfdietrich zieht auch aus Griechenland und begegnet in der Wildnis seiner Riesenmutter Rumy oder Kuvy, die sich zu beschauen zwei Rinderhäute braucht, ihn als einen erkannten Verwandten in ihre Hütte zu sieben anderen Riesinnen führt und zuletzt ihn samt seinem Ross, als wäre es ein Eichhorn 22 (72) Meilen übers Gebirge trägt (Wolfdietrich Str. 1510-1680). Der Zusammenhang ist unverkennbar, wiewohl da nichts vom Anbieten der Tochter und dem Namen Margareta (Mergart?), hier nichts von jenen sieben; dort friedlich, hier mit List und Zorn geschieden wird; solche Abweichungen sind natürlich und notwendig und bei Übereinstimmungen, wie der Vortrefflichkeit zwischen der Riesin und dem jungen Helden, seiner griechischen Abkunft und seinem samt dem Pferde Getragenwerden übers Gebirge, nicht dagegen anzuschlagen. Die Erzählung des Volksliedes ist weit vorzüglicher, vollständiger und mythischer als die des Heldenbuchs; der alte schon von der Riesin gebundene Mann, der Frauen im Walde steht und den Helden warnt, kommt auch sonst in Märchen vor, so wie die List, womit sich der Jüngling aufs Zauberpferd schwingt und der bösen Feindin übermütig spottet, dass sie weiter ihm nichts kann anhaben, in andere Sagen eingeht. Das Weltweib, 1. Het waren twee koningskinderen goed, zij waren hoog geboren, zij konden van alle haers vaders goed malkanderen geen trouw beloven. 2. 'Zuster, zeide hij, zuster mijn, mijn zuster landesvrouwe, woudt gij mij vrouwekleiders aandoen, groot wonder zult gijder aanschouwen.' 3. *Broeder, zeide zij, broeder mijn, dat waar ons beide groot schände! daar vrijdt zoo menigen koningskind ZOO ver al in vreemde landen.' 4. Hij schoot aan een hemdetjen wit, een hemdetjen wit van zijde, daar over schoot hijder een rokjen rood, een rokjen van kermeszijde. T). Hij zetten een kroon al op zijn hoofd, een kroon was rood van gouwe. *) Den Willems wegläset: dan eenen man was oudt. 59 hij zag uit zijn bruin oogen zqo wel gelijk een wereldsche vrouwe. 6. 'Nu zadelt mij inijn berste paerd, mijn alderbeste van vijyen, dat ik mag rijden over berg^ over dal al na mijn zoete lieffenP 7. Hij reed orer berg, over dieper dal ZOO meniger stoute mijlen, . ZOO lang dat hij voor dat hooge huis quam, daar de schoone zat op der tinnen. 8. 'Kijk uit vader, kijk uit moeder, kijkt uit broeders alle vijven! hier komt dat wijf, dat wereldsche wijf op een appelgraauwe ros aanrijden.^ 9. 'Zegt mijn, zegt mijn, wel wereldsch wijf, zegt mijn bij uwer machten: hoe veel mannen hebt gijder gehad op een wintersche koude nachten? 10. Zij stak op haar handjes twee, haar yingers alle achten: 'alzoo veel mannen heb icker gehad al op een wintersche koude nachten.' 11. 'Zegt mijn, zegt mijn, wel wereldsch wijf, bij wie ZOO wilt gij slapen? bij mijn of bij mijn Schildeknecht of bij mijn onderzaaten?' 12. 'Bij Jon of bij jou schildeknecht niet noch bij jou onderzaaten. Beer, koning, gy hebter een dochterkijn, wou gij daar mijn dat toelaten? 's Nachts, ongeveer rond middennacht, het meiske weende zeer. Wie heeft het mijn jongste dochter gedaan, of gesproken als aan haar eer? Niemand en heeft het mijn leed gedaan noch gesproken als aan mijn eer. Het werelds weif is zó moe gegaan, zij kan haar wenden noch keeren. De vader haalt op zijn slingerband, hij sloeg ze onder haar wangen, zodat ze neder ter aarde viel, de tranen schoten over haar wangen. 'O vader, zei ze, vader van mijn, die slag zal u berouwen: als morgen ochtend dat baantje kraakt, groot wonder zult u daar aanschouwen. 's Morgens vroeg, het was schoon dag, de haan kraaide om te kleeden, toen was zijn jongste dochterkijn met het wereldsche vrijf gereden. Nu zadelt mij mijn beste paard, mijn beste ros van vijven! De bloempjes die aan de groene dale staan zullen mij den weg wel wijzen. Hij reed over berg, over dieper dal zodat meniger stand mijlen zodat lang hij bij een schaapherder kwam, die zijn schaapjes daar ging weiden. 20. 'Zegt mijn, zegt mijn, schaapherder fijn, zegt mijn bij uwer trouwen, wie komen al deze schaapjes toe die de ooren blinken van goud? 21. Als ik het immers zeggen moet, ik zeg bij mijnder trouwen, die komen dat wijf, dat wereldsche wijf toe met baren wel landesvrouwen. 22. 'Zegt mijn, zegt mijn, schaapherder fijn, zegt mijn bij uwer trouwen, wie komt daar dat huis dat hooge huis toe, daar de vensters blinken van goud? 23. Als ik het immers zeggen moet, ik zeg bij mijnder trouwen, het komt daar dat wijf, dat wereldsche wijf toe met baren wel landesvrouwen. 24. Komen zij dat wijf, dat wereldswijf toe met baren wel landesvrouwen, ja want gisteren avond heeft hij ze gehaald en morgen zal hij ze trouwen. 25. Heb ik mijn dochter zoo wel besteed, zoo wil ik wederom keeren al na mijn eigen koningin en na mijn landadelijken.' HolUndisch: Scheltema's Samml., Anf. des 18. Jahrs. Das Lied heeft de Überschrift: Een Nieuw Amorose Liedeken, van Wereltsche Wijf. Stemmen: Het waren twee Zusters in het Wonnetrotje, maar veel te oud. Drack: 16, 4. tal 'ij (mit gij) — 24. hij ze fehlt. 1, 4. malkanderen, eenander — de trouw beloofde, die Ehe veraprechen — 4, 1. aanschieten, anziehen — 4, 4. kermis, Scharlachseide — 16, 1. ophaalen, aufheben — slinks, links — 16, 4. morgen ochtend, morgen — 85, 1. een die je er besteed, een Tochter verheiraten. Nr. 15. Der Ritter und die Maid. Een ridder en een meisje, jong en oud, zitten op een klein riviertje, dat stond stil, dat water, terwijl ze van goede minnen spraken. "Ooh, zei de stout ridder goed, ik zou graag weten waarom dat water stil staat, alsof ze van goede minnen spreken." Dat water stil staat, dat geeft me geen vreemd gevoel: ik ben zo veel jong enmaal gebrocht in grote allende. Hela, zo veel jong enmaal gebrocht in zware allende, wacht, wacht o, stout ruiter goed, dat je god niet ziet zelden!" "Ik weet nog een zo hoog en brede berg, boven alle bergen is hij hoger, die zal ik nog in dal brengen, daarom is het dat ik poging." "Sul di mijn vaders hoge berg tot een dal brengen, ik zie je liever, stout ridder goed, bij uw keel hangt!" Ik had nog veel liever dat u die zonneschijn bekeek, als onder de hol van uw voeten, dan had je al om uw keel." Dat meisje was jong en daar toe gericht, ze wist niet wat ze deed; toen ze in haar liefde armen lachte, toen werd de berg ten onder. "Och zei ik, zei ik, meisje jong, is naar mijn keel gehangen? Nu is diens vaders hoge berg in een dal gevallen." Och doe dat, meisje, g ware voor dat je een kindje bleef dragen, ga je al voor de ridder staan, gaat hem om genade vragen. 11. 'Genade, stout ridder, fijn, genade van mijn leven! Ik was een goed meester, nu moet ik met uw kinderen blijven. 12. 'Wat genade zouden ik u doen? Gij en zijt geen keizerin, ik moet u mijn schildknaap geven, cos ik hem daar toe gebracht heb.' 13. 'Uwen schildknaap en wil ik niet, hij is mij veel te snode; als mijn hoge berg ten neder gaat, ik hoop dat gij hem nog wel hoger zult brengen.' 14. Dat meiske had een broer stoat, hij was haar goed en getrouwen, als hij haar deden wel in aansicht, hij bewees haar al metter trouwen. 15. Ook deed die broeder zich voorzorgen dat zij een kindje bleef dragen, hij ging al voor den ridder staan, hij baat hem mee te graven. 16. 'God groet u, zei hij, stout ridder, ver, stout ridder vrij van waarden! ook die met uw kind was bevallen, die liet hier dood op de grond.' 17. 'Och is zij dood dat schone wijf, die ik overschoon en beminde, zo en zal ik nu nog nooit meer mijn grauwe ros berijden. 18. Haalt mijn sabel en ook mijn schild, mijn zwaard aan aan mijn zijde ik wil gaan rijden zelfvertrouwen, men vindt daar veel valse boden.' 19. Ook deed hij op de beiden kwam, hij hoorde de doken klanken, hij hoorde wel aan de doken klank dat zij in de aarde moesten zinken. 20. JSi nam sinen broinen schilt, hi werd hem op der aarden: Liggen daar, liggen daar, goot broine schilt! Van mij een zulde niet gedragen worden. 21. Heft op uwen bruinen schilt, hangt hem onder uw side! Als waar u vader en moeder dood, den rouw moet u laden. 22. Als waar mijn vader en moeder dood en mijn broeders alle sterven, So en waar de rouw niet als groot was als dit is van deze mooie vrouw. 23. Doe hi op dat kerkhof kwam, hi hoorde die papen zingen, Hi hoorde wel aan de papen zingen dat zij de vigilia aan moesten gaan. 24. Doe hi in de kerken trok, hi zag de jonge mensen staan in bare, Gebed met een barbecu, recht als zij nu of dood waren. 25. Hi hief op dat barbecu, hi zag de jonge mensen de vingergrijpen roeren, Ook deed zij boven loecht haar rode mond doen zij de ridder voelde. 26. Sta op, sta op, mijn zachte lief, mijn overschone jonge vrouw, Ik ga je nu nooit meer doen zulden groten ontrouw. 27. Wel op, wel op, mijn zachte lief, mijn overschone jonge vrouw! Als waar mijn vader en moeder leden, zo zal ik je tot een vrouw trouwen. 28. Als waar mijn vader en moeder leden en mijn broeders alle sterven, So zal ik je houden voor mijn broed en trouwen je tot een vrouw. Antw. LB. Nr. 46. (Uhland Nr. 97. B. Willems Nr. 60.) — Dr. 2, 3. (staat) — 4, 1. fehlt jongen — 4, 3. fehlt daar ik weet waar ik u — 9, 1. fehlt das zweite recht nun — 13, 3. fehlt gehakt — 18, 1. een cadeau — 24, 8. met een barbecu — 26, 3. monde. Willems 15de Str. 7. weg und hat nur 67 Änderungen gemacht. Hieraussichtlich sich das ein deutschen Gelehrter erlaubt, so würde das etwa eine arge „Verfälschung'' genannt haben. Zwei Proben: 11, 3. ich war eher eine gute Mädchenlinie, 4. und muss ich von nun mit Kindlein bleiben. 13, 3. all liegt mein hohe Berge tief nieder 16, 4. hier bestand erhemaligen ten Grabe zu fragen. 17, 4. mein graues Ross berüthen oder wennens. 18, 3. men vindet der Talscher Boden so viel, 4. ich will dahin südlich gehen rijden. 23, 4. dass sie hier ihrer Ehre willen brachten. 26, 4. tun sie ihn gehörig werden dahin voren. 66 26, 4. nun werde ich noch mit zu trauen. Nur eine einzige Lesartustilgung sich rechtfertigen, nämlich 18, 8. 4., die anderen sind haltlos. Das deutsche Lied wird noch jetzt in vielen Gegenden Deutschlands gesungen, überall mit eigentümlichen Zusehzern und Wendungen, s. Schles. Volkslieder Nr. 4. Erk Liederhort Nr. 26. Ein alter Text ist bis jetzt nicht aufgefunden worden, deshalb aber ist das deutsche Lied noch keine Übersetzung (wie Willems sich hier wie sonst gewöhnlich ausdrückt, wenn er auf das Deutsche verweist), es ist ebenso wenig aus dem Niederl. übersetzt wie die schwedischen Lieder von Herzog Nils und von Herrn Malmsteins Traum, s. Schles. Volkslieder S. 11. Im Deutschen wie im Schwedischen nimmt Alles ein tragisches Ende: das Fräulein ist wirklich tot und der Ritter ersticht sich. S. 2. das nimmt mich Wunder — 5, 4. denken, nach etwas trachten, streben — 14, 3. an Erscheinung tun für Erscheinung tun, offenbaren — 24, 8. Leichentuch. Nr. 16. Todtenamt 1. Het daglicht in den oosten, Het lichtte overal Hoe weinig weet mijn lief, Ook waar ik heen zal, Hoe weinig weet mijn lief! 2. Och, waren al mijn vrienden Dat mijn vijanden zijn, Ik voerdu in vreemd lande, Mijn lief, mijn minnekijn! Ik voerdu in vreemd lande. 3. Daar waar sou ik mijn voeren, Al tout ridders wel gezemd? Ik lig in mijns liefde armkens Met groter waardechtendheid Ik lig in mijns liefde armkens. 4. Licht in uw liefde armen? Hela! Ghi ziet niet waar: Ga heen naar de linden groene, Verscholen zo lig hij daar, Ga heen naar de linden groene. 5. Meisje nam baar mantel En sie gaat een ganse Tot de linde groene, Daar sie den doden vindt, Tot de linde groene. 6. Och, lig dit hier verslagen, Versmoord al in uw bloed! Dat heeft gedaan uw roem En uw hoge moet, Dat heeft gedaan uw roem. 7. Och, lig dit hier verslagen Die mij te troosten placht! Wat hebt u mij gelaten? Veel droeve dagen; Wat hebt u mij gelaten? 8. Meisje nam baar mantel En sie gaat een ganse Tot de poort van haar vader Die sie ontsloot van voren, Tot de poort van haar vader. 9. Och, is hier enige heer Of enige edel man, Die mij nu mijn doden Begraaf helpen kan? Die mij nu mijn doden - ' 10. Die heren zwegen stil, Zij en maakten geen geluid; Dat meisje keerde haar om, Zij ging al verdenkend uit, En zij ging weerom. 11. Zij nam hem in baar armen, Zij droeg hem voor den dood In een sneeuwveld korter tijd Tot als meneghen stond, In een sneeuwveld korter tijd. 12. Met seinen witte zwaard Dat zij die aarde op groef, Met haar sneeuwwitte armen Ten grave dat zij hem droeg, Met haar sneeuwwitte armen. 13. 'Nu wil ik met gaen begrijpen in een klein cloosterkin en dragen zwarte wilens en worden een nonnekijn, en dragen zwarte wilens.' 14. Met haar klaarder stem die misse dat zij sang, met haar sneeuw witte banden dat zij dat bellen klaar, met haar sneeuw witte banden. Antw. LB. 1644. Nr. 78. (Uhland Nr. 96. B.) — Dr. 9, 8, 6. fehlt nu — 14, 1. met haar klaar stem. Oudt Amst. LB. 61. 70. (Hör. belg. 2, 101.) Str. 8. 'weren wart ghy met voorzet, stond miter wel ghemoet?' 'Al onder de lindeboom groen, mijn troost, mijn waarde goed.' Dit wel ghemein was later schoon unverwachtlijk geworden, anders zou wel daselbst in de volgende strofe de eerbewijding niet wel ghemoet gerechtig zijn, waar Willems verandert: met waardevol en groot. Na Str. 10. van deze schans: Met hare ghelen hare dat zijder bloed afwreef, met haar sneeuwitte banden dat zij zich wenden verbond. (Spätere Lesart voor hierboven: lieten haar blonde haren wreef bij hem af het bloed, met haar sachte banden sloot ze smekende oogen toe.) Met zijn blanken zwaard dat zijder dat grauw groef, niet hunnen blanken armen dat zij hem ter aarde droegen. Met hare blanken banden dat zijder dat bellen klaar, uit de barre helle keel dat zij de vigilie klaar. "Ein will ich mich begnügen, in eine deinen Klosterkinne und tragen den schwarzen Willen, um den Lenz meiner Liebe zu ernten." Mit diesem Text des Amsterdamer Liedes stimmt ganz überein der aus Brederoo's Werken entlehnte Text in Le Jeune Volksweisen Nr. 6. Brederoo, der weithin beliebte Amsterdammer, Volksdichter (1618), hat aus diesem Lied ein Trauerspiel gemacht. Es erschien erst lange nach seinem Tode unter dem Titel: „Q. A. Brederoods' Spiel, auf dem alten Liede: "Het dagent niet den Oosten. Op de Regel: Die quäkt, doet, quäkt ontmoet." Bei seinem Tod unvollendet geblieben, wurde es fortgemacht durch einen Liebhaber der Poesie. Amsterdam, 1644. Wie prosaisch Brederoo das schöne Lied aufgefasst hat, lehrt schon das Sprichwort: Wer Böses begeht, Böses empfängt, um welches er die ganze Geschichte sich drehen lässt. Der unglückliche Geliebte wird als ein leichtsinniger und liederlicher Mensch geschildert, der also ganz von Rechtswegen im Zweikampf unterliegt. Brederoo lässt ihn sterbend noch sagen von seiner Geliebten: "Was sage ich um Trost erhalten, dass du dein Roemer sollst genießen und nicht mehr, die mich benommen hat, deine Ehrlichkeit und deine Ehre!" Zwei ebenfalls verschiedene Texte in Scheltema's Mengelwerk 1, 199-202 und L. G. Visscher's Bloemlezing 1, 48-60. Willems (Nr. 48) hat unter diesen Texten eine kritische Auswahl gemacht, aber mit wenig Glück: So hat er die dritte Zeile jeder Strophe der Melodie zu Liebe um einen ganzen Fuß verlängert, wozu doch wohl schwerlich eine rechtfertigende Quelle nachzuweisen wäre. Gleich in der ersten Strophe ändert er: hoe weinig wusstest du, meine Liebe, in der zweiten: ich fuhr zu verreiten durchs fremde Lande; gegen das Ende hin hilft er sich durch Hinzufügung von Beiwörtern: mit harten, sauben Schwertern, mit härteren Händen, schönerer Stimme. Dieses Lied ist alt, schon im 15. Jahrhundert wurde sein Anfang zur Bezeichnung der Melodie geistlicher Lieder hinzugefügt (s. Hör. belg. 2, 83). Willems weist ihm noch ein höheres Alter zu. Dieses Lied war bereits in der ersten Hälfte des 14. Jahrhunderts bekannt, als die belgische Gertrud, Begine von Delft und geboren zu Voorburg in Holland, dasselbe täglich zu singen pflegte „referendo Carmen ad dilectam suum Jesum Christum"; weshalb sie dadurch den Namen Gertrud von Oosten erlangte. Diese Begine war eine niederdeutsche Dichterin. Acta Sanct. Bolland. Januar 1, 848. Ein niederdeutscher Text (bei Uhland Nr. 95. A.) aus Holland's niederdeutscher LB. (Auf. des 17. Jahrh.) stimmt ganz mit dem Antw. LB. Das deutsche Lied hat sich nicht bis auf die spätere Zeit erhalten. Im 16. Jahrhundert sangen es noch die Bauern, es ist deshalb in einer Handschrift "Purengesang" überschrieben. So abweichend es in der Mitte vom niederländischen Liede ist, so stimmt es zu Anfang und zu Ende mit ihm überein. Es steht zuerst gedruckt in Mone's Anseiger 4, 455, danach bei Willems blz. 115 und Mittler Nr. 21, M 3, 2. wel gemüt, stattlich — 4, 2. bilol ach! — 6, . Versmor, ersticken, überhaupt umkommen — 13, 3. wile, viel, lat. velum, frz. voile, Schleier. Willems erklärt schwarze Wilen durch schwarze Tücher, falsch: die schwarze Weiß trugen die Professorsschwestern, er lag über dem weißen leinenen Schleier oder Beffel und ging bis über die Schultern, s. Schmeller bayer. Wb. 4, 55. — 14, 4. belleken, Glöcklein. 2. De ridders sprak zijn bevelheter toe: "Och, Hansken, lieve geselle, nu sadelt mij met mijn alderbeste ros, laat missen over de veld," dat clag, dat klaag ik god, laat ruischen over de veld. 3. Doen hi dat groene woud over quam, dat ros viel ten eerden. "Help mij, Maria, moeder gods! wat zal mijns nu gegeven, dat klag ik god, wat zal mijns nu gegeven? 4. En hi hief op een liedeken, liet zingen, alle druk wouden bi vergeten, zo luid dat op ter salen klan, daar zijn liefde was gezet, dat klag ik god, daar zijn liefde was gezet. 5. Ze stond haar hoofd ten tinne uit, met twee bewende ogen: "Help mij, Maria, schoone moeder gods! men gaat mijn liefde ontwijken, dat klag ik god, men gaat mijn liefde ontwijken. 6. Ze nam dat booswicht in haar schoot, ze wist wel van den bloed: "Help mij, Maria, schoone moeder gods! boei woe is mij te moede, dat klag ik god, boei woe is mij te moede. 7. Ze nam dat zwaard als matteknop, ze zette op haar hart, liet het zó lichtjes in haar binnenste gaan, des badde die ridders smerten, dat klag ik god, des badde die ridders smerten. 8. Nu zijn daar twee geloofsdweepen dood, de een om des anderes willen. Waar vindt mens nu in kerstentijd die dragen zulke minne, dat klag ik god, die dragen zulke minne? 9. Nu zijn daar twee geloofsdweepen dood, och waar zal mens er graven? Al onder een eglentier, dat graf zal roosken dragen, dat dag ik god, dat graf zal roosken dragen. Antw. LB. 1644. Nr. 151. (Uhland Nr. 92. Willems Nr. 63.) — Schon die Reime zeigen, dass dies Lied aus dem Deutschen herstammt; vergessen ist hochdeutsch. Das deutsche Original ist noch nicht wieder aufgefunden. ff 9, 3. Die wilde Rosenströich. Nr. 18. Die Nonne. Ich stehe auf hohen Berg; ich saß unter dem See wert in, ich saß ein Schiffchen driven darin waren drei Reiter in. Den alten Jonathan mit, der in dem Schiffchen war, der schöne mit einnes te trinken der Köse' Wein aus einem Glas. Ich brene, habelose Mädchen! das zu Gott gesunden muss! Kein anderer sollte küssen, wert gilt was richer von Gut. Bin ich ein habelose Mädchen, ich bin bin alleine nicht: in einer Dosten will ich reiten, Gott lohn' ihm das mit Rittertum. Hi sprach: "Wohl schön junge Frau! als gingst du in das Klooster, wie hätte ich wissen, wie du die Nonnenkleider alle stehen!". Mehr doch sie in das Kloster kam, hier Vater der war tot, man fand in allen meiner Herrschaft kein reicher Kind und war groß. Der Ritter hatte so hastig wegen, hi sprach: "Sadelt mit meinem Peer!" dass sie in das Kloster gekommen, dass ist das meine Herze so dort. Mehr doch hi durch das Kloster kam, hi schlug an den Rinc: "Da ist der jungste Nonne die hier seit der Weihe erhalten?" "Das allerjüngste Nonnenkind und mag nicht kommen mehr, sie sitzt als hier erschlossen und sie ist Jesuses Bruder." "Sie sitzt hier in besloten, und ist sie Jesuses Bruder: möchte ich sie einmal sehen! sie sende wohl kommen mehr." Das allerjüngste Nonnenkind ging vor den Ritter stehen, hier Haare waren abgeschoren, die Minne war als getan. 12. 'Ghi meucht wel thuiswaert riden, ghi meucht wel thuiswaert gaen, ghi meucht een ander kiesen, mijn liefde is al yergaen. 13. Doen ic een haveloos meisjen was, doen stiet ghi mi motten yoet; hadt ghi dat woort ghesweghen, het hadde gheweest al goeC Ondt Amflt. LB. bl. 84. (Hör. belg. 8, 128); Oadt HmerL LB. 16. en 27. drak (danach hier). Im Ondt Amst. LB. nach 5, 2. ende als ghi wijdinghe ontfaet — 7, 4. da;t w dai mijnder harten $eer deert, Obschon diese Liederbücher viel jünger sind ab das Antwerpener, ■o halte ich doch den Text in dieser Ueberlieferong für den ftltem; die fünfte im Antw. LB. hinzugefugte Zeile jeder Strophe hat nnr an deutlich den Anschein eines späteren Zusatzes. Von dem entsprechenden deutschen Liede ist kein alter Text yor- handen, es hat sich nnr mündlich fortgepflanzt Es ist wol das am meisten verbreitete Volkslied und wird noch heute in fast allen Gegenden Dentaeh- lands gesungen. S. meine Nachweisongen Hör. belg. 2, 130. Schles. 73 VoUuUeder 8. 3). (dasa noch nachsatra^n: Furmenich Völkent 2, 111. Simrock Yolksl. Nr. 22. Fiedler 8. 160. Erk Liederhort Nr. 18e. MitÜer Nr. 276. Ton Ditfurth 2.Th. Nr. 18— 23.)£.M«ior8chwäb.Volk8l.Nr.l66.) f Nr. 19. Die Nonne. 1. Ic stont op hoghen berghen, ic Bach ter see waert in, ic sach een scheepken driven daer waren drie ruiters in, den enen stont in minen sin. Den alderjongsten ruiter, die in dat scheepje was, de schans met eens te drinken den wijn niet een glas, God loont hem die dat was! Ik hoor u, dein haveloos meisje! Ghi zijt van haven bloot; om dat ghi een dein haveloos meisje zijt, daar om ik u laten moet, ghi en hebt ja geen goed. Ben ik een dein haveloos meisje, ik ben niet alleen niet: in een kloosterken wil ik rijden, God loont hem die met riet, dat ik niet alle genoegen zou hebben. Och jonge vrouw, als ghi in het klooster gaat en als ghi wijn drinkt, hoe zou ik weten, hoe u die nonnedeider staan, als ghi in een klooster wilt gaan. Maar doe zij in dat klooster quam, haar vader die was dood, men vond in al mijn heren land geen rijke kind en was groot en niet van faaven bloot. De ruiter had zo haast vernomen, hij sprak: 'sadelt mij een peer! Dat zij in het klooster is gekomen, dat mijner harten zo severe deert, het is mij wel te riden.' Maar doe hij voor dat klooster quam, hij loopt aan de rand: 'waar is dat alderjongste nonnenkind dat hier leegt wijn te drinken? het is zo schone kind. Dat alderjongste nonnenkind kan niet komen uit, zij zit al hier besloten en zij is Jesna bruut, zij looft hem overal. Dat alderjongste nonnenkind ging toen den ruiter staan, haar haarkron was afgeschoren, die minne was al gedaan, nonnenkleeders had zij aan. Ghi mocht wel thuiswaarts rijden, stout ruiter! Ghi mocht wel gaan, ghi mocht een ander verkiesen, mijn minne is al gedaan, ik heb een ander leven aangegaan. 12. Doe ik een dein haveloos meisje was, doe stiek gij mij motten voet, om dat ik jong en arm was, , ik en had doe geen spu stehe nu te vrede uwen moest Antw. L!B. 1644, Nr. 87. (Uhland Nr. 961 B.) — Dr. 3, 1. gehakt B, 1. jong/rott zone — 7, 1, had — 8, 1. fehlt dal ff 4,5. genoeg, Freude — 6, 2. 8,4. wijngaard , wijngaard, Weiße, in Aker oderdo — 6, 4. groß, angesehen — 7, 4. het daar mit, es dauert mich — 12, 4. spu Fortgang, Glück. Willems (Nr. 56.) hat diesen Text zu Onmde gelegt, aber öfter die 75 Lesarten des bolltodisehen Textes eingefügt; jedoch auch eigene Änderungen gemacht, z. B. 4 , 5. dat ik der wereld ontylied. . Die 3. Str. lautet bei ihm also: Ik bringt een haveloos meisje, dat Q God zeggen moeti geen andere soudie verkies, waar gij wat rijk van goed, dats geen mij u laten doch. und die 6. Str. Hi sprak: wel schön jonge frau) so gij in het klooster gaat, hoe gij zich sondig het weten als gij daar de wijding ontfaat, hoe dat u dat nonnenkleed staat. Wie sich nun das Lied im Munde des Volks nach und nach gestaltet hat, lernen wir aus dem folgenden Texte. f Nr. 20. Die Nonne. Ik ging op hooge bergen staan en keek er ter zeezijd in, daar kwam een schuitje gevaren daar zaten drie nonnen in, een mijn zoetelief zat er bij! Wat geeft men haar te drinken? Den koelen wijn uit een glas: drinkt uit, o helaas arm kind! drinkt uit, o haveloos meisje! Ei, een nonnenkens werd het. Wen nonnenkens wil ik worden, tot een klooster wil ik gaan, mijn haren moeten afgesneden, het nonnenkleed aangetrokken: wel aan, snel lief, 't is haast gedaan. Hij stak zijn paard met sporen, hij reed er naar het kloosterwaart in, hij vroeg naar het jongste nonnenkens die er laatst was komen in, ei, die laatst was komen in. Het allerjongste nonnenkens en mag niet komen uit, ze moet Maria dienen, ze is nu Jesus bruid, ei, is ze Jesus bruid? Mag ik haar zien noch spreken en geen enkele troost ontdoen, ik zal 't vier in het klooster steken, ik zal 't klooster doen vergaan, ei, hoort mijn woorden aan. Het allerjongste nonnenkens kwam voor de tralie te staan, ze zei: "Gij stoute ridder! gij komt te laat hier aan, ei, gij moet nu waart gaan." Hij stak zijn paard met sporen, hij reed het klooster uit, langs een zoo klare fonteinen waar hij in het water sprong, ei, waar hij in verdronk. 't was geen acht dagen na desenz, de nonne ging om brood, langs die zoo klare fonteinen daar vond ze haar zoetelief dood, ei, in het water versmoord. 10. Zy keerdege hem, zy wendege hem, zy leide hem op hären schoot, zy riep met luider stemme: 'ach, zoetelief, zyt gy dood, ei, zyt g'in het water versmoord? 11. En is hier geenen beere of geenen edelman, die my hier dezen dooden ter eerde bestellen kan? ei, die hem begraven kan?" 77 12. De nonne passeerde klooster^ zy sineet er haer nonnenkleed in, zy riep: 'adieu myn kloosterT zy riep: 'adieu de min! ei, 'k en keer daer myn leven meer in.' Vl&much: mündlich atu der Umgegend Ton Kortryk, bei Willems bl. 147. — Bei W. 3, 8. tiw haerken. ^ 7, 2. tralie, fT%. treillis, Gitter — 10. 1. keerdege n. wendege, mundartlich, pt. von keren und wenden« f Nr. 21. Herr von Maldeghem. 1. Mijn here van Malleghem die quam ghereden, buiten Brugghe daer staet een lindeken breit, daer vant hi een herderken was deine, hi moeste vertoUen al wast hem leit 2. 'Och herderken! ic soude u gaeme vraghen, mocht ic onbegrepen van u ghesijn: waen coomt u die lusteliken hören? desghelijcs en hebbe ic niet ghesien.' 3« 'O here van Malleghem, rijdt wech u wer Straten I want daer leit u so Inttel an; stake ic op minen hören, mijn lammerkens senden werden gram.' 4. Dat herderken dede dat hem die heren baden, hi sette den hören aen sinen mont: die lammerkens quamen daer uit ghespronghen ghelijc die hase loopt voor den hont* 5. 'Och here van Malleghem, sijt willecom, willecom so moet ghi sijn! ons ghelach moet ghi betalen, wi drinken so gaeme den coelen wijn.' 6. Mijn here van Malleghem ghinc in sijn buidel, hi langde daer die peiminghen waren root: 'houdt daer, lieve ghesellen! dats uw ghelach te baten. want uw gebeelsehap is met te groot 7. Si namen alle zijn ridders gesmeden en alle zijn swore goed, si lieten hem weer te Maldeghem rijden, dat deden si om zijn edel bloed Antw. LB. 1544. Nr. 113. ohne Str. 8—11; so aach bei Uhland Nr. 164. A. — Dr. 2, 1. treten (geslijn) — 3, 1. fehlt van — 7, 1. gieten. AT 2, 2. onbegrepen, ongetalde — was, woher — 3, 3. den hoor steek, das Horn blazen. Nr. 22. Herr von Maldeghem. 1. Mijnheer van Maldeghem ging er al buiten jagen drie milkens buiten Brugge, daar stond er een linde breed; bij en vond er niets ter jagte dan een berderken klein; hij moest bem tegenkomen, bet waart bem lief of leed. 2. 'Wel berderken, wel berderken! ik zou er u gen Tragen wat wonder avondroos is in dit bosch te zien? Van waar komt deze buren, deze overschoonenen buren? als ik bem laatst aanschouwde beboorde ik bij aan mijn.' 3. 'Mijnbeerken van Maldeghem, ga hier uit onze straat! want deze schoonen buren ga ik u niet aan; blies ik op mijn buren, mijn overschoonenen buren, de zesendertig ketelaars al zouden wezen gram.' 4. Mijnheer van Maldeghem en wilde 't niet geloven, hy barst hem ende zette hem aan zijn roode mond. de zesendertig ketelaars kwamen uit 't bosch gesprongen, gelijk de wilde hazen voor een tamme hond. 5. 'Houdt op, o kameraden, van kappen ende kerven! en slaat er toch mijnheer van Maldeghem niet dood! ik heb met hem gereden door dorpen en steden, zeven jaar gedronken en gegeten van zijn brood.' 6. Mijnheer van Maldeghem die schoot er al in zijn tasche en gaf drie gouden penningen aan deze in herder koen. Ons zesendertig mannen van avontuur, Er is voor dat een of dat ander Geen koussen ofte schoen. Mijnheer van Maldeghem, Gij moet ons hier beloven, Geheel vast gaan beloven Aan onze eerlijkheid, Dat gij het niet zult zeggen Of met geen pen schrijven, Als dat het bos van Maldeghem Met roovers is beleid. Mijnheer van Maldeghem Die heeft stil gezwegen, Hij en heeft het met geen pen Geschreven of gezegd, Maar heeft met zijn voeten Te Brugge in 't zand geschreven, Als dat het bos van Maldeghem Met roovers lag beleid. Joh. Wilh. Wolf, Niederländische Sagen (Lpz. 1843) Krs. 102. S. 153. Ohne Angabe der Quelle (Uhland Nr. 161. B. Mit alter Schreibung; Snellaert, Kade en nieuw liedjes Nr. 72.) Bij Wolf nog een 9 — 12 Str. Ton Partij van Duitsland hinzugekocht. — Dr. 1, 2. Uit (uitgenomen). ff 3, 7. Ketelaars, Kesselflicker, Loses Gesindel. Die Kesslers gehörten zu den unredlichen, angeachteten Handwerkern. Wegen ihrer fahrenden Lebensweise galten sie schon vroeg voor Landfahrer und Betrüger: Soo wird ihrer unter dem Namen Kesslers schon im 12. Jahrhundert gedacht, Genesis Fandgniben 2,31. Zeile 24 — 30.— 6, 1. 2. wordt bij Wolf vertaald: „Houd een met Kappen en Kerben", Kappen, hauen — kerrgen, einschneiden — 6, 8. Konssen ofte schoen, Strümpje of Schuhe. Willems hat einen von den oben abweichenden Text in sieben Strophen. Er bemerkt dazu: "Mir vorgesungen in der Umgebung von Maldeghem durch Hm. Willems von Reclooe und andere. Man weist dort noch die Gruben, wo die Räuber wie man sagt, eingekerkert waren." Trotzdem scheint es mir, als ob der Willemssche Text Nr. 54 aus den beiden oben zusammengesetzt ist. Doch wäre möglich, dass hier ein fehlender Text zum Grund liegt. Die drei letzten Strophen lauten in alter, von W. nicht recht durchgeführter Schreibung, also: * Unheil verkauft man in Maldeghem, * die stolze Seele will gut kommen, gehalt sich nicht betalen, wie trinken geheime Wijn. Schwehr, dass man nicht soll sagen dass man in diesen Boschen mit Gewehren hat getrunken oder Gewehren hat gesehen. Sie namen sind gesehen und sind als besten Panden, hier muss sein Bündel mimen: "Halt da, mein Penninc root!" Ich will geheil betalen, ich will an Unheil nicht sprechen, maer Freund, eure Gesellschaft ist mir jetzt schon zu groß." Mijnheeren van Maldeghem macht wieder nach Maldeghemenden. Sie geben ihm zu, geleite als um sein edles Blut. Hi hevette Still geswungen, mehr auf der zweiten neergeschrieben, hi Bnigghe in die Stadt mit dem Teen van sein Voet. Nr. 23. Thijsken van den Schilde. 1. Es ist gut, Vrede in alle deutschen Ländern sonder Thijsken van den Schilde, hier liegt zu Delden gefangen, hier liegt gefangen so schwerlich auf sein Leben. . 2. De vrouw aan de rand van het schilde lacht op hoger tinnen, ze zag de heren, de burgers komen binnen, ze zag daar Thijsken haar liefste boer niet. 3. 'Ghi ruiters, ghi rovers, ghi heren van de straten! waar heb je Thijsken van den Schilde laten? waar heb je laten die liefste boer, mijn?' 4. 'Och, vrouken van den Schilde, nu en laat u niet verlangen, dat Thijsken van den Schilde te Delden leidt gevangen, hij leidt gevangen zo zwaar op zijn lijf!' 5. Dat vrouwen van den Schilde en wouden niet geloven, ze deden haar paarden zadelen en gingen, ze reden te Delden als voor dat hoge huis. 6. 'Och, Thijsken van den Schilde, dat ben jij daar binnen? so steek uw hoofdeken als uit de hogere tinnen, laat me aanschouwen uw fiere jonge lijf!' 7. Thijsken van den Schilde en liet hem niet verdrieten, hij liet zijn hoofdeken ter hogere tinnen uit schieten, hij liet haar aanschouwen zijn fiere jonge lijf. 8. 'Thijsken van den Schilde, ghij en woudt mi niet geloven, dat ghij bij dagher bij nacht zou'd laten uw ruitenen, uw roven, dat ghij zou'd laten uw roven ter halve middemacht.' 9. 'Ja, vrooken van den Schilde, dat kwam bij uwen schuldens, dat ghij zou'd dragen dat zilver en goud giuden, dat ghij zou'd dragen dat rode beslag goud.' 10. 'Och Thijsken van den Schilde, had dat woord gehoord, met zilver en rode goud had die op doen weggenomen, dat u nu zal kosten dines fijne jonge lichaam.' 11. 'Och vrouken van den Schilde, en zoudt dat niet verdrieten, dat met die ravens, die vogels zenden eten, dat met zouden eten zo veel dein vogeltjes?' 12. 'Och Thijsken van den Schilde, en laat u niet verlangen, ik zal uw raadje met roosjes omhangen, daar op zal rusten dines fijne jonge lichaam.' Antw. LB. 1544. Nr. 69. (Hör. bel^. 2, 137. Willems Nr. 108.) 8, 2. ruitenen en roven, plündern en rauben — beslag goud, Goldplättichen, womitt etwas beschlagen wird, aan Kleidung en Pferdegeschirr. Nr. 24. De Gesellen aus Rosenthal. Stern: Jan mijn beer van Valkenstein. 1. Wie wil horen een nieuw lied? hoort toe, ik zal u zingen van drie gesellen uit Rosendaal, op vrijbuitzest dat zij gingen. 2. Zij gingen bijna bij nacht niet, maar zij gingen op avontuur zo lang tot dat zij geldloos waren, dat duurde een kort uur. 3. Als zij ter halve weg kwamen, een koopman kwam haars tegengeen: 'lecht af, lecht af jonge koopmans, goed.' Zoals boven. Wilt gij die reis behouden, uw leven? Ik leeg niet af van mijn koopmansgoed En daar toe mijn jong leven, Hebber nog zilver en rode goud En dat alles icker jou geven. Die koopman zinnen tas, ontsloot En hier schonk wel honderd kronen: Soudt daar, gesellen van Bosendaël Verteertse met pruiken schone T. Doe sprak de jongste als van de drie: Die buit willen wij gaan delven, En geven de koopman zijn half goed weer, Mocht hij een koopman blijven. Doe sprak de outste als van de drie: Die buit willen wij gaan houwen, En koop ons elk een appelgraaf ros En rijden naar Antwerpen binnen. Als zij Antwerpen binnenkwamen, Antwerpen binnen de muren, Zij werden op een pijnbank geleid: Dat de anderen jonge herten trokken. Nu zij ongeveer al ons leden lam: Wat zullen wij gaan beginnen? Ik en wilde niet meer naar Bosendaël gaan En hoorde de nachtegaal zingen. O nachtegaal, dein vogeljacht, Hoe hebt u mijn bedrogen? Gij placht te zingen onder een perenboom, Veel schoon pruiken ogen. O nachtegaal, klein vogelkijn, Wil je mij leren zingen? Ik zong in het woud, klein vogel stout, Niemand kon je anders bedwingen. Bent u in het woud, klein vogel stout, Kan ik je niet bedwingen, Smoor jou dan de haagel, de koude sneeuw, Het loof als van de lindeboom. ▼ ala; Inteij. des Staunens u. Schmerzens, Grimm 6r. 3, 288 ff. Fehlt in den nl. Wb. — 5,1. tas, Tasche, Börse — 5, 3. houdt daer, nehmt, das firs. tenezi — 6, 2. clieven, spalten, Iheilen — 7,2. houen für honden — 8, 8. pijnbanc, Folter — 10, 3. placht, pflegtet — 11, 4. 10, 2. mijn för mi — 12, 1. beut fSr sijt f Nr. 25. Der unschuldige Knabe. 1. In Oostenrijk daar staat een huis zeer firaai en wel ten toone, van marmer en albastertsteen, en blinkt van goude schoone. 2. Daar op zoo leit een jongeling teer op zijnen hals gevangen, wel veertig vademen onder de aard bij adderen en bij slangen. 3. Zijn vader quam tot Rosenberg al Yoor den toom gegangen: 'och zoone, liefste zoone van mijn, hoe zwaar legt gij gevangenT 4. 'Och vader, liefste vader mijny zeer zwaar leg ik gevangen, wel veertig vademen onder de aard bij adderen en bij slangen.* 5. Zijn vader wel tot de beeren sprak: 'wilt mijn den gevangen los geven, drie honderd goudguldens zal ik u strak wel voor den jongeling geven.' 6. 'Drie honderd goudgulden helpen u niet, die jongeling moet sneven: 85 hij draagt een gouden keten ziet^ die brengt hem om zijn leven.' 7. 'Dat hij een gouden keten draagt, die en heeft hij niet gestolen, die heeft hem vereerd een schoone maagd uit liefden onverholen.' 8. Men haalde den jongeling uit den toom en gaf hem 't sacramente. 'och rijke god van den hemel hoog, nu gaat het aan mijn ende V 9. Men voerden hem voort ter poorten uit, die leere moest hij opstijgen: 'och meester, laat mijn een kleine tijd ^JT^ j^^ leven beschnjenf 10. 'Een körten tijd en laat ik u niet, of gij mij mögt ontrmnen. 