title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: niet verder nae beneden den Kijn quam afjesacken (online de redenen in de laatste conferentie bij de Heeren Montecuculi en de Goes gealgueert, van dat de Magistrat der Stadt Köln alsnoch blijft weigeren, Rijksvolkereen te nemen, of u CD niet communicatie van de opgemelde Keizer. Ministers zich niet en behoorte te emparereren van de Steden Worms, Creuznaach, Hingen, Höchst, Trier en Coblentz boven en beneden Maas en op de Rijn gelegen en waardoor die Stadt gedeckt en zijn Heeren Cur- en hersten sedier gesteld zouden worden. Het welke zo U CD na zijn wijdberoemde vermogen geloofd in opmerkingen te animadverteren en alles te overwegen, wat daarbij te overwegen valt, zal hetzelfde niet alleen op goede redenen vinden geloofd, inderdaad ook dat het van grote utiliteit zal zijn, als waar door de vijanden zullen blijven gesloopt van Zijne en der Geallieerden Landen en genoodsaakt, om zich gestaakt in der Elzas, Lotharingen en Vrankrijk in stand van defensie te houden tegen die Troepen, die tot besetting van de voorgestelde plaatsen over wieter hier zouden blijven en die zij continu met achterdocht hebben te observeren. Ja, en kauw U CD (na hij Gedep. geïnformeert wordt) met het occuperen van de voorgestelde plaatsen in de Elzas, Lotharingen en de Bisdommen van Toul, Metz en Trier. Verdun tot sijn welgevallen onder contributie zetten en de veel daaruit trekken en meer, als lienen het onderhoud van de voorstellen volkoren soude kosten. Daar tegenover, zo V.C.I.D. liet gene voorstellen pretendeerende den Rijn quam te verbieten, niet alleen te bevrezen staan, dat de hooghgemelde Cur- en Fürsten ten deelen noemens volens baar in de partij van Vrankrijk zonden moeten begeven en baar te een iemand losmaken van den band, wanneer de zij aan het Rijk verplicht zijn, den vijand in banden gevende zo notabel gedeelte van hetzelfde en zo considerable Rivieren, zulke hier in overweging komt het axioma: Praesit praevenire quam praeveniri. De voorstellen Steden en andere meer, die II C.I.D. daarboven nog zouden kunnen bezitten op den Rijn, Main en Moesel zullen kunnen omvatten een groot gedeelte van hare armen en aldaar alle levensmiddelen voor Mensen en peerden tot begevoojen vinden, insonderheid als in het nuttigen van deszelfde goede orde wordt gemaakt en men de Ingezeten geen overlast en doet. 3-4000 Paarden kunnen er juist naar Westfalen schicken, um nach Gelegenheit gegen Köln und Münster zu agieren. In allen gevallen zal het van de onderste importantie zijn, dat 1' C.D. den Rijn als voorseijt is, naar beneden passeren, om zich, zo mogelijk, met H.H.M. wapenen te versterken; zo niet, het bezetten van de Rivieren benevens het versend van een gedeelte van zijne Troepen naar de Westfalese Landen als voors is, werkelijk te maken. Amerongen aan den Riffel. Dat. Rüsselsheim l. Dec. 1672. De Subsidieus voor de twee laatste Maanden heeft er nu met Bedauern l.Dec. angewiesen in Betracht der geringen Erfolge, welche bis jetzt die Allianz mit Brandenburg gehabt, obgleich die brandenburgischen Minister viel Wesens damit machen. Man darf nicht viel dagegen sagen, dass Einige gleich mit einer Verständigung mit Frankreich drohen. Das profluirte nun zwar nicht aus des Kurfürsten Natur, aber derselbe kann, von den Kaiserlichen und einigen seiner Minister umgeben, nicht immer tun, was er will. Weil nun und er sind der Ansicht, dass man den Kurfürsten solange wie möglich am Rhein halten müsse. Er hat heute den Anfang damit gemacht, den Kurfürsten in diesem Sinn zu bearbeiten, und er hofft auf Erfolg, wenn es durch Andere nicht umgestossen wird. Durch den bisherigen Feldzug haben allerdings die Brandenburgischen die Franzosen abgezogen und beschäftigt, aber man kann noch viel mehr erreichen. V. Keldzug am Rhein und in Westfalen. Amerongen an den Gräfen. Dat. Rüsselsheim 4. Dec. 1672. 4. Dec. Das fünfte von ihm dem Kurfürsten übergebene Memoire schickt er mit. Er fürchtet aber, dass seine Wirkung durch die Kaiserlichen wieder paralysiert werden wird. Man wird wohl nächstens den Rhein verlassen und nach Westfalen gehen. Dass hier nichts geschieht, liegt nicht am Unvermögen, sondern am schlechten Willen. Es kann aber alles noch gut gehen, wenn Brandenburg in Westfalen getrennt von den Kaiserlichen agiert und von den Niederlanden aus mit 10,000 Mann, wovon früher schon die Rede gewesen, verstärkt wird. Schwerin hat gesagt, der Kurfürst sei hierzu geneigt; doch schwanken hier alle Consilia. Amerongen an den Rathspensionär. Dat. Rüsselsheim 8. Dec. 1672. Schwerin und Mainz bringen ihm Antwort auf sein letztes Memoire. Auf des Raths des Kurfürsten von Mainz lehnt der Kurfürst die Übergabe über den Rhein ab und wird durch Westfalen auf Köln ziehen. Alles Anschein nach wird man aber den Rhein den Franzosen ganz preisgeben und in Westfalen bleiben. Weil nun widerspricht die Gründe Schwerins, der Beschluss des Kurfürsten steht aber fest. Der Kurfürst von Trier. Von den Alliierten ist nichts zu hoffen. Vaubrun. Der Herzog von Lothringen. 8. Dec. Sein letzter Brief mit dem Memoire vom 1. Dec. war vom 4. Dec. Zehrt sein den 6. Da ist vollendet in seinem logement gekommen, die Herren von Schwerin und Mainz, welche mir zu Präsentation von den beiden Weibernom Beben gerapportiert, dass Seine Königliche Hoheit die vorsätzliche Memoire hatte lesen und examinieren in Gegenwart von den Prince von Anhalt, Montecuccoli, die Goes und dem Weibernom von Schwerin und darauf geantwortet, Seine Excellenz den so dito abgesenden an den Kurfürsten von Mainz, ohne ihm zu sondern op zwei von den vorgestellten Punkten in der vorsätzlichen Memoire enthalten, namentlich das Passieren über den Rhein oder welches das Besetzen von den Städten enthalten, und was er dem Kurfürsten gesinnet sein, so in der Memoire angenommen wurde. Danach antwortet Schwerin, dass Ihr Seiner Königlichen Hoheit gegenübe keine Sinthe können an den Rhein zu passieren, viel weniger eine oder einige Städte darauf und auf zu besetzen; in welchem Fall alle Kurgonen und Fürsten, die suedlich nicht gepaßt haben, sich gegen ihn vor Frankreich sollten erklären; um welchen Grund dann den lieben Kurfürsten von Brandenburg, als nun nicht gütig und found, eine von den beiden vorgestellten Punkte anzunehmen. voorslagen, integraal, en dienvolgens geresolveerd was, aan deze zijde den Hijn naar beneden te inbrengen, tot beste van de Stad Cöln, en dat men alsdan naar beneden met den Prins van Oranje zou kunnen concerteren (dit waren zijn eigen woorden), dogh met dit verstand, men de voorgestelde marsch niet den Kijn na, maar hoger aan de rechter hand door de graafschap Waldeck zou dirigeren, uit oorsaak van gebrek van voorraad, die men langs den oever van den Rijn zou kunnen vinden. Den Heere Weenen, dat ik heb gezien, daarop gerepliceerd, dat wij uit de continuïteit, die men vijf à zes weken had gehouden in het bestuur van deze wapenen, of schoon menigvuldige contrariërende verzekeringen daar tegen waren gedaan en de bruggen met zo veel ookhopen en moedwillige over den Rijn en Maas geslagen, met commercie gevaarlijk gevreest, men den Rijn (hetwelke niet lichte het salutairste was) niet zoude passeren, veel minder de meergewoon. Steden tot meerwaarde afbreken van de Vijanden besetten; dat het afgaan van de voorsz. rivier op deze zijde en het verzekeren van de Stadt Köln, mitsgaders het concurreren van deze Troepen met Zijne Majesteit wapen, wij wel inschaakten voor een derde als goed zak, maar dat wij uit het gene van Inj beere van Schwerin ons o, dat subject geloofde te zeggen, ons niet genoeg geïnformeerd hadden en hem met toelating afvragen, of die hulp waar was met deze marsch secours in de Stadt van Köln te brengen, den Rijn aldaar te passeren en zich met Zijne Majesteit wapen te concurreren; daarop Zijn Excellentie ons zeer dubieus heeft geantwoord en gezegd, dat hij in 't een en 't ander grote zwaarheid zag, zulks ook dat derde middel, naar het ons toeschijnt, zal komen te ontstaan en zij misschien geresolveerd hebben, den Rijn te eenmaal te verlaten en zich naar haar Westfalese Landen en daar omheen te begeven, waaronder wij vermoeden zij Oost-Vrijelanden zullen comprehenderen en dat door de Keizerse doen bezet tot totale ruïne van die Vorst, en de Fransen daar door occasie zouden gegeven worden, om niet alleen den Rijn boven en beneden te bezetten, en van de voorn. opgeven dan vijand was gebracht en gericht ter plaats, daar hij zich tegenwoordig bevond. De heer van Schwerin heeft hier op met veel difficuliteiten geantwoord en onder anderen gezegd, dat Worin was een rijkstad, dat de andere steden aan particuliere vorsten toegelaten, die het bezitten van deselde zeer zouden offensiveren en voornamelijk ook het Cur- en furstelijke College tot Keizersburg; dat de Prins van Condé, staande op de Zak en geconjureerd met de troepen van Turenne, bij aldaar deze den Khluv kwamen te passeren, zij periculum solidum loopen van geslagen te worden; dat ook aldaar, naar de Curfurste was bericht geworden, geen genoegzaam voorraad was, alle welke objecten en meer andere die zij maakten, bij de berekende Oversten Wienom, die Land en Luijden aldaar kent, met sehr palpable redenen waren opgelost; dat sulcus niet mag gelden. Het besluit was, dat 8. C. D. nu hetzelfde had geresolveerd en volgens den voorm. Wienom een Edelman aan den Prins van Oranje zou moeten sturen, om hem van zijn S. R. daaraan notificatie te geven. Gem. heeren zeiden verder, dat S. C. D. geintentioneerd was, de Curfurste van Trier te zenden en, waar het mogelijk was, hem te overtuigen, dat hij zijn steden van Trier en Koblenz in Keizerlijke, Brandenburgische en Spaanse handen wilde laten vallen, en ten dien einde aan den Graaf van Monterey had geschreven, om de zijne uit Luxemburg in Trier te brengen; hetwelke de Heer Wienom en ik vermeenden, dat bij hooghgem. Graaf uit verschillende respecten zijn difficulteit zou ontmoeten. Zij voegden daarbij, om sulcus de Cururste van Trier te beter te doen snijden, dat men hem zou aanbieden een pensioen van 10,000 rijksdaalder. ternaamd, te betalen bij den Keizer en H.H.M. en hem, Heer, Kurfürst van Brandenburg, mij versoeckende dat ik een civiel brief aan hooggeëerde Kurfürst van Trier wilde schrijven en denselven daartoe exhorteren, ook in naam van H.H.M. een derde minder of meer van de voorsz. penningen uit te loven, dewelke, zeggen zij, na met de contributie zouden kunnen gerachterd worden. Wij vonden deze voorslag, uitgesondert het uitloven van het geld, wel niet onbillijk, maar vermenen, dat die van geen effect zou zijn, wanneer men den Rijn alvorens te abandonneren, en heb daarom geantwoord, dat ik tot uitloving van het geld niet en ware geautoriseert, maar het zag aan H.H.M. zou advies zijn. En wat het civiele schrijven betreft, ik mij ter begeerte van H.D. daarop aan te boeden en te vorderen, wel konde overwegen, zodat men de voorsz. Steden met een welgenomen intentie kon samen te roepen en de contributie daaruit, in Lotharingen en Frankrijk zou vorderen, het van van klein belang zou zijn den Kurfürst van Trier daar uit 10,000 rijksd. per maand te beloven, waar mee dezen Kurfürst van ons zijn geschreven met toegestemming, dat zij van hetgene in deze conferentie tussen ons was gepasseerd, aan S.C.D. zouden rapporteren. Ik heb versocht, dat mij een positief schriftelijk antwoord op de voorsz. memorie mocht worden gegeven. Sij naemen aan ook dat te verhouden. Den beer Weibenom, en ik meijnen, dat daarmee nu genoeg ontdekt is, dat H.H.M., zo lange deze wapenen geconjureert blijven, van deren assistentie voor eerst weinig ofte niets hebben te verwachten, en het werk daarheen wordt gedirigeerd, om baar tot het aangaan van een des-avantagieuze vrede te constringeren. De assidue conferentie tusschen Mr. de Vaubrun, die zich tot nog toe tot Maart heeft opgehouden, en de Ministers in beide deze Armeen, mitsgaders het dagelijks oversenden van brieven tusschen dezelfde, item het relaxeren van notabel gevangenen, die men naar goed accueil weerom dimitteert, en het misvoksen, dat men aan den oude hertog van Lotharingen geeft, dewelke niet anders rechercheert, als met zijne Troepen geëm- ploijeert te worden, om met de vijanden te vechten, bevestigen ons in deze opinie, en kunnen wij als Dienaars van den Staat niet nalaten, hetgene ons daaromtrent uitkomt, getrouwelijk te notificeren, gelijk wij het dubbelde van deze op huiden aan over Köln toesenden, op dat H.H.M. en hooghgem. hier maatregelen daarop nemen en op andere expediteur deugen, wat ten beste van de doorgevochten vrijheid te doven staat; barre ongelukkige dessin, het op nieuws gepasseerde tot Avendonk, mitsgaders dat men van de uitgesonden scheepsvloote geen succes verneemt, doet de kwelijke geëffecteerde met de juiste reputatie van barre conduite spreken. God de heeren bewaard deze voor meerder onheil. ') Bei Ameidc am Leck befand sich eine kleine Schanze zur Deckung der dor- tigen Schleuse, welche der Oberst Bamphield mit einem Regiment besetzt hielt. Als Laxem bürg am 27. Nov. den Posten angriff und mit Granaten beschosa, floh die Iksitaung, da sie durch schlechte Bezahlung des Solds deraoralisirt war. Sype- steyn eu de Bordes II. 171. Sylvins, Vervolg op Aitzema I. 1. 485. Digitized by Google I 344 V. Feldaug am Rhein und in Weßtfalen. Amerongen a. cl. Rathspensionär. DatRlisselsheim ll.Dec. 1672. ll.Deo. YVeibnom'8 und .seine neuliche Antwort auf das Anbringen von S ch w e- rin und Meindcrs scheint den Erfolg gehabt zu haben, dass man den Rück- zug nach Westfalen aufgegebr n und wieder über den Khein zu gehen beabsich- tigt. Wenigstens repnrirt man die Brücken. — Roms winekel hat sich hier beschwert, dass seine (A tu e ronge n's) ungünstige Berichte aus dein hie- sigen Lager die Zahlung der Subsidien erschwerten '). Das ist ganz un- gerechtfertigt; er kommt dadurch in Verlegenheit, da man hier sagt, wenn die Subsidien nicht gehörig ausgezahlt und dadurch die Erfolge des Feld- zugs vereitelt würdeu, so seien seine Berichte Schuld. Amerongen a. d.Rathspensionär. Dat. Rüsselsheini H.Dec. 1672. [Rückzug nach Westfalen beschlossen. Die Verweigerung der Subsidienzahlung und -gegenürtigend gegenüber den französischen Intrigen. Der Kurfürst hat nach wie vor den besten Willen Amerongen rill h, die Zahlung bis auf Weiteres noch fortzusetzen.] 11. Dez. Mijnen laatsten aen l; W. Ed. ist geweest van den 11. deses. Zeil, liccest S. C. L. noch verscheide inländische rädte gehalten in den Graf van Monteoll und andere hohe offiziere und vermittels der innehaltung und vorstellung, schnell und streng wieder geresolveert morgen mit den Legionen von hier auf zu brechen, die Main über die Brücken zu passieren und den Weg über Wetselaer auf zu slagen; werwärts sie dann vorders sollen gaan, ist mir noch zu oft unbewusst, nachdem so man an den gerüchten aller in dem Leger irgendwas machen deferecen, Bonden sie in der Armee nach den Westfälischen Landen trecken. Den Heere Roms wijnkel heeft met de jongste post weer geschreven, dat U W. Ed. grote schwärzerheit in de vorige betaling der subsidie penningen maakte en datgene hij hem voor (lezen) had beloofd, nu moeilijkheden op voorgeven, dat mijne brieven vermelden, dat men voor den Kijn bleef leggen, zonder die te passeren en te merkwaardig te attenteren waarover men hier ganz te onvreeden is geweest. Ik heb verzoekt uitslag uit des gemeende Heere Romswijnkel brief, over hetgene hij op dat subjeict hier mochte geschreven hebben, welke niet hebbe bekomen. Bij aldien H.H.M., gelijk hij hier Romswijnkel schrijft, de voorsz. moeilijkheid continueren te motiveren, zie ik grote verwijdering tusschen baar en S.C.I.D. te gemoed, en geloof H.H.M. aan d' een side te kunnen verklaren. Romswijnkel (aan den Kurfürsten, Haag, dec) beschwert zich overigens niet zowel over Amerongen' berichten, sondern berichtte, Fagel konde en wilde de Subsidie niet beschaffen, zo lang de alliërde Armee niet zit, en daarop konde hij niets verweren. Vgl. indese, onder, p. 352 n. S. die vorige Note. Digitized by Google Die Subsidien sind fortzuzahlon, weil der Kurfürst den besten Willen hat. Sidereren, van wat gevolg het zal wezen, soo de opgerichte alliantie tusschen haar en S. C. D. bij manquement van vorder betalingen der Subsidien compt geveervert te worden, daar de France van de uijt af, dat ick de eere heb gehad des Staats interesses aan dit hof ware te nemen, met andere handelen listen en praktijken hebbende gearbeidt, diffidentie tusschen de hooge Coalitieers te verwekken, dit tot hun voordeel sollen debiteren en alomme, voornamelijk in het rijk, door validieren voor een ongekendheid ofte onvermogen van den Staat; want het is zeker, dat in een S. C. D. uiet onderlaken daar mee te flatteren en chamouilleren, bij aldien H. H. M. tot deze extremiteit quarieren te resolven, het hem aan geen subsidie tot onderhoud van zijn armee zoude ontbreken, waaromtrent de Fransen door de derde en Vierde hand, soo ick bericht wordt, grote offertes doen. Ende gelijk ick voorheen geschreven heb, soo en is van het generous en goed natuurlijk van mijn heer den Kurfürst, die ick van den begin tot nog toe zeer geporteerd voor H. H. M. interesses heb gevonden, zul je niet te verwachten, soo lange hem daar toe door het inhouden van de subsidie geen oorzaak wordt gegeven, hebbe de hooggeëerde Kurfürst tot confirmatie van hetzelfde nogmaals gisteren in aanwezigheid van de Heeren Kolonels Weibe no m en Epp (welke laatste tenzelfde dag van S. H. aan den Heere Kurfürst afgesonden zijnde hier was aangekomen) mij raad zeer assertief woorden gelaten te zeggen, dat hij wilde en zoude ageren, ja zelfs den geheelen winter over, soo ver den tijd en het seizoen zal toelaten, 't gene wij H. H. M. Ende S. Ht vrij mochten verzekeren, ende bij aldien hij 10,000 man sterker was, sich van de Keiserse Truppen soude separeren, gelijk H. H. Ed. Selbe breder bij geschrift sal worden gegeven, om aan S. Ht te rapporteren. Ik kan aan de andere zijde wel overwegen, dat in a) het gene geduurende deselben marsch is gepasseerd en ik geobliged was geweest als een Minister van den Staat over te schrijven, H. H. M. weinig oorzaak van vernoegingen hebben gevonden, hoewel zij hier vermoeden, dat zo uit alles, echter veel is gedaan, dat men den Staat considerabele aantallen van Vijanden van den hals heeft getrokken en gericht tot die extremiteiten, dewelke bekend zijn. En bij aldien zij den marsch naar Westfalen dirigeren (gelijk zij nu zeggen te willen doen) tot voorkoming van de commotie (zo ook zij dat hier vroom), die men aan den Heere Roraswinkel heeft gedaan van geen subsidies meer te betalen. Ten ongebruikt gij men het Tractaat punctueel na de Letter executeren, zodan daaraan gecontraveneert aan de intentie van mij besteden den Prins van Orange, die den heer Overste Weibellum eerst en nu weer den heer Overste Eppes heeft afgezonden met instructie, om ons te inviteren, ons marcheer over den Rijn naar beneden voort te zetten, om ons niet bij H.H.M. en de Spaanse Troepen te conjoingeren, daar wij tot nog toe onze hebben aangehouden, of we wel elders te ageren: zulks, uit bij ons best, dat deze zaak vol beconvergingen mijus geringer, uit den Staat niet grote voorzichtigheid en na H.H.M. gewone wijze in ernstige deliberatie dienst te worden en geconsidereert, of het beter is de subsidie ploteling in te nemen, daar door zij veel desperate resoluties mochten nemen, of wel deszelfde nog een maand twee of drie te continueren, verwachtende wat uiteindelijk God de bereidheid in des gewaardeerd te geven. En vergeef ik zeer dienstelijk, dat ik daar omheen van H.H.M. intentie ten alderspodeigsten in de post op Bijlhof (derwaarts ik vertrouw, dat S.C.D. in persoon gaat en ik hem sal volgen) onder adres van den heer Generaal-Major Eller, Gouverneur van die graafschap, mag worden geinformat en weet, waar na ik mij in het toekomende heb te reguleren. Memoire (VI.) Amerongens, Weibellums und v. Eppes. Dat. Russelsheim 14. Dec. 1672. Der Prinz verlangt Mastrieht. Der Kurfürst und die Kaiserlichen sollen nach dem Elsaß marschieren, ein Teil der Reiterei nach Westfalen gehen. 14. Dec. Nachdem Weibnacht sich über fünf Wochen, um des Kurfürsten intrinsische Meinungen zu verstehen, vergeblich aufgehalten hat, habe der Prinz Oberst Eppes abgeschickt, um ihn an die Erfüllung des von Krosigk versprochenen zu erinnern. „Ende also hochgemütter, H' sich nun eine geruhsame Zeit mit seiner Armee geconjugiert mit den Spanischen Truppen zur Nichtbeachtigung von 24,000 Combattanten um Mastricht und het Land von Lüttich und Geldern hat aufgehoven, hat Seine Hoheit Uns durch unser Wohlwillen participieren verscheiden konzepte vorzuslassen, die den vorherigen Eppes von derselben in last sich gegeben, um mithilfe einer oder der anderen Wegen es möglichst unter das Aveu und das welgefallen von Unser Hoheit Werkstelligkeit zu machen. Durch den Marsch nach Westfalen werden Erneuerung der Jalousie bei Lüneburg erweckung. Am besten wäre gewesen, wenn die alliierte Armee über den Rhein marschiert und sich mit ihm vereinigt hätte. Da nach Beseitigung der Brücke hierzu keine Aussicht vorhanden, so möge der Kurfürst mit den Kaiserlichen nach dem Elsaß marschieren, dort Posten fassen und den Feind den Winter über möglichst incommodieren und seine Forces ruinieren. Ein Teil seiner Reiterei solle aber nach Westfalen gehen und dort nach Befehl des Prinzen nebst dem kurfürstlichen Fußvolk gegen den Feind agieren, in welchem Fall der Prinz mehr Truppen, namentlich Reiterei, nach Vreßland senden werde. Einige Kaiserliche sollte in Namen des Römischen Reichs Lüttich besetzen und es vom französischen Joch befreien; Spanien erbietet sich, dazu auch einige Truppen zu stellen. Der Prinz werde einen Teil seiner Kavallerie dieserhalb in den brabantischen Städten lassen, um desto leichter Lüttich zu Hilfe zu kommen. Dem Herzog von Lothringen möge man einige Truppen geben, damit er vom Mittelrhein aus energisch agieren könne. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Frankfurt, 15. Dec. 1672. Vollständige Verwirklichung seiner Wünsche unmöglich. Aufbruch des Heeres nach Wetzlar. Weitere Pläne des Kurfürsten. Die Verbindung mit den Kricgsminnistern ist an Allem Schuld. Montecuccoli schreibt das Memoir vom 14. Dec. ab und will nach Ostfriesland marschieren. Eergisteren heeft mij den Heeres Oversten Eppe in 't hoofdquartier 15. Dec. Von S.C.D. zu russischen Umladungshafen Hochgeehrte Reische geschrieben den 4. dieses, überbracht und dabei berichtet, dass die gene S.H.E. von U.I. beim mündlichen Unterricht in mandatis hatte, bestehend aus verschiedenen Punkten, die ich aus seinem Munde gehört habe, in einer Memoranden vervat und gestern vor der Präsenz von S.H.E. und den Herren Webern an S.C.D. überbracht, darauf anwendend beim Mund so viele Gründe und Motive als wir vernünftig denken, zu Unterstützung des vorgestellten; dann conden aus dem Antwort nicht vernehmen, dass uns alles nicht würde eingewilligt werden, das welches auch teilweise bei diesen Wintertagen unmöglich ist. S.C.D. hat gesagt, dass er die vorsitzende Memorien der Präsenz des Prinzen von Anhalt und Montecuccoli würde lesen und uns in einem Tage oder zwei darauf antworten. Zunächst passieren heute die Truppen über zwei Brücken den Main und marschieren nach Wetzlar auf der River, der Lahn gelegen, südlich die von dem Rhein genommenen; und so ich vertraue, wird man durch die Grafschaft Waldeck und Stift Paderborn nach den Westfälischen Ländern gehen; doch sollen in den Städten Friedberg und Wetzlar 3000 Keiserische Fußvolkern bleiben stehen und überwachen. S.C.D. hat uns wieder viel Gutes getan, dass er den Krieg in uns Westfälischen Ländern nicht weiterführen will, das genießen wir vielleicht hoffen, ist voornemens den Herrn Pötnitz an U.H. zu senden. Online niet deszelfde te concentreren, wat men afbreuk van de vijanden over winter verder zou kunnen ondernemen; had de Stadt Trier of Koblenz nog kunnen geconfronteerd worden, dat zou waren ons oordeel een grote zaken geweest. Men is hier alarmerd, als of H.H.M. met de conducte van deze armen volgens het gegeven ick hun van tijd tot tijd daarvan gehad geadviseerd, ganz niet wel te vreeden zouden zijn en den heere Homswinckel gedreigd hebben, geen subsidie meer te betalen, dat ick onder onbevrediging correctie hoe dan ook gerestaureerd staat voor een gevaarlijk zaak aanzie, en wat ick op dat onderwerp aan den heere Kaedtponsionaris Fagel schrijf, gelieve U bij uit de volgende kopie te zien, die naar zijn hoop wij shet zal kunnen oordelen, of zulk te doen voor als nog tijdig is. Bij aldus den Heer Kurfurst niet de Keizerse arme gevonnegirt geweest en zich daarvan als nog konde separeren, is niet te twijvelen, of zou den Staat en U H.t niet meer tevredenheid gebracht hebben en als nog erlangen, die daar door de banden genoegzaam gebonden zijn geweest. Men wil niet nog op die wijze doen geloven, dat niet het Tractaat met den Keizer en H.H.M., of schoon geratificeerd, geexchanged zal worden, ten zij men in plaats van obligatie contant geld gekregen, het welke soort der niemand in den Staat wist was als ick, ick voor alsnog niet zou doen, want haar armee verloopt en deserteert zeer en zal een geruiming tijt werken hebben, eer ze in zo een Staat contant als ickse de eerste maal zag, dan ick submitteer mij graag aan Uw beter oordeel. Den 18e vorige maand is de heer wezenom met mij hier tot Frankfurt gekomen en zullen wij overmorgen te samen weer naar het leger gaan. F. s>. Deze morgen compt bij mij den Heer Overste Eppe, dewelke de 11' missive gisteren aan Montecuculi overgeleverd en daarbij mondige geexponeerd te gunstig denselven had gelast. Op het eerste was hem geantwoord, dat zij met de march naar Westfalen niemanden zouden olfenderen, ook geen neutrale vorsten haar landen betrekken, insonderheid niet die van Groningen en Oost-Friesland. De 18e van vorige maand, bij Sylvia, Vervolg op Aken I. 1. 4%. Vgl. Tuffendorf XI. 31) rechtvaardigt de Kurfürst zijn vorige Verhalten, de veranderingen in de Operatiesplannen, berief zich op den Nutzen, den zijn Inzug schon in de Staaten geleistet, en versprakt het Beste, voor de toekomst. — De Staaten besloten op 17e Januari 1673, dit schrijven niet te beantwoorden, maar, zonder een Abschrift ervan te laten zien, het in de Secrete Casse te deponeren. Digitized by Google Plaats Montecuccoli 349 Bronswijck. Op de conjunctie had hij geantwoord, dat Bich sulks wel liet zeggen, maar qualifiek was te effectueren, hetgeen twee rivieren te passeren en een sterke vijand voor zich staan. In den Elsass, waarop hij gesproken, dat zijn Keizer daar niet te doen had, veel weiniger kon dat onderhemen zonder zijn order; ook verder in den Elsass optreden naar de Keizerlijke terreinen, dat zou den Keizer geven indien doen, zeggen vorderders, dat ze in deze troepen nu 4 maanden aan den ander genoeg gehad hadden, en dat bij II, II, M. en U daartegen niet gedaan was. Dit waren, zei de Heer Eppe, die deze gecommuniceert heeft, zijn eigen woorden in antwoord, voegende daarvoor toe, dat hij de memoires van den Heer van Anjou in de hand van den Kurprins zou laten examineren, in S. C. D. daarop resolueren, 't geen ons doet vermogen, dat Montecuccoli naar Oost-Vrijland wilde, om als men den vrede maakte, den Staat zo veel te naderen te zijn en dan misschien die taal te voeren, die door de Turken, Deense en Zweedse in het jaar 1672 tussen Zweden en Denemarken werd gevoerd. De Prins van Oranje aan Anjou. Dat Binche. 23.Dec. 1672. (Eigenhandedig.) De aanval op Charlemagne mislukt. Binche veroverd, maar nutteloos. Het wordt naar Holland teruggekeerd en bittet den Kurfürsten, dat wat hij door Eppe verlangt, toe te staan. De Heer van Dona zal U Ed. hebben geïnterviewd van het des- 23. Dec. Sind sie, 't is geene Wy haben gehabt ein Charleroy' an zu attackieren. Den Nach Osnabrück zu marschieren, hatte der Kurfürst zuerst vorgeschlagen, weil von da an eine leichte Verbindung auf der einen Seite mit Dänemark und auf der anderen Seite mit der sächsischen Armee herzustellen. Im Januar 1673 forderte sodann Louis die Einräumung der ostfriesischen Plätze an die kaiserlichen Truppen. (Grimoard, Lettres de Turhune II. 152. Nachdem der Prinz in Maastricht fast drei Wochen vergeblich auf die Ankunft des Kurfürsten gewartet hatte, gab er endlich die Hoffnung auf das Erfolgen seines ersten Planes auf und entschloss sich, auf Anrat des Marquis de Montecuccolo, den spanischen Gouverneur, die Festung Charleroi an der Sambre durch einen Handstreich wegzunehmen, welche die Verbindung der französischen Armee in den Niederlanden mit ihren Magazinen in Frankreich bildete und damals eine geringe Garnison hatte, da ein Teil auf die Nachricht von des Prinzen Zug nach Maastricht Hierene Grave van Walddeck heeft het Edict geinformeerd, hoe het omgeving is geweest door de strenge voorzien deszelfde des syn agente volgen, zonder welke ik niet en twijfel onder Godes tegen het zouden lieben gesuccedeerd, 't geen een grote saek zou zijn geweest; inaeg tegen den Almogende wil en is niet te doen. Onder tuakken heeft ineen (dease plaats begonnen), die van grote consideratie zouden zijn geweest, indien men deszelfde door de afgelegenheid had kunnen besetten. Als ik nu den tijd van 't jaar zeer verlopen is en dat ik niet en zie tegenwoordig in deze kwartieren iets nuttigs tot de gemeene saek te kunnen doen, en ook het nodig is, dat ons volk zich verfrisheert, om bequemer te zijn voor de komende zomer te kunnen ageren: zo ben ik geresolveerd, niet een gedeelte van de Ruytereye van den Staat naar Holland te terug te trekken en de rest nog eenigen tijd in deze kwartieren te laten, onder het bevel van den Heer Grave van Walddeck. Ik verklaag U Edelheid hiervan kennis te geven, omdat U Edelheid niet versocht, dat deszelfde gelieft te doen, wat ik hem niet heb doen versocht door den Overste Epp. U Edelheid gelieft hierop te zien en versocht te zijn, dat ik ben etc. Amerongen aan den Griffier. Dat. Sachsenberg 26. Dec. 1672. 26. Dec. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch durch die Berge unter strömendem Regen hier angekommen; die Hauptarmee unter Montecuccoli und Anhalt steht in Frankenberg und wird dann links ab nach Köln marschieren, während der Kurfürst mit seinen 3000 Reitern nach Lippstadt will. Der Kurfürst hat ihn beauftragt, es den Generalstaaten, Friesland und Groningen bekannt zu machen, dass er sofort nach seiner Ankunft in Westfalen kräftig gegen Köln und Münster agieren werde. Man soll die Subsidien ja pünktlich nach Bremen schicken, da an Geld hier grosser Mangel sei. Der Kurfürst hat sich in Bremen energisch gegen die Ausfuhr von Munition nach Münster erklärt. Amerongen an den Greiffier. Dat. Bielefeld 2. Jan. 1673. 1673. Gestern ist man nach einem beschwerlichen Marsch — schlechte Wege und grosses Wasser — von Sachsenberg über Lippstadt hier angekommen. Nach Tongern geschickt worden war. Am 12. Dec. erschien der Prinz plötzlich mit 30,000 Mann vor dieser Festung. S. Rousset, Louvois 1. 405 ff. Sylvinus, Verrolg op Aitern I. 4yf. Bannecke If. 344. Der Plan des Prinzen auf Charleroi scheitert. Eifer des Kurfürsten. Der Kurfürst ist voll Eifer gegen Köln und Münster, welche seine Leute so gemisshandelt, einzuschreiten. Heute hat er ihm durch Schwerin einige Briefe, betr. die Friedens-Angebote Münsters, mittheilen und seine Verwunderung ausdrücken lassen über Montecuccoli's Benehmen, der vor 10 Tagen versprochen, gegen Köln und Münster kräftig zu agieren und sie zu strafen, und nun ihren Anträgen Gehör schenken. Man möge ihm schleunigst die Ansicht der Generalstaaten und des Prinzen von Oranien darüber zukommen lassen. Auch hat der Kurfürst an die Bezahlung der Subsidien erinnert. Amerongen an den Prinzen von Oranien. Dat. Bielefeld, 5. Jan. 1673. [Weibnachmittag Abreise. Der Kurfürst mit dem bisherigen Verlauf des Krieges selbst nicht zufrieden und misstrauisch gegen die Kaiserliche Schonung und Nachgiebigkeit gegen ihn jetzt durchaus notwendig. Ungünstige Berichte aus dem Haag. Langsamkeit der Beschlüsse der Staaten. Die Gesinnung des Kurfürsten ist gut.] Zu, wird über den Stand der Dinge in den beiden Armeen mündlich das Nähere berichtet haben. Erst heute ist ihm des Prinzen Schreiben vom 23. Dec. zugekommen, welches inhaltlich ich anstossend S. C. D. habe ge kommuniziert, die U Ht dacr vuor doet bedancken ende mij expres versucht hat, deselben zu wollen versichern von seiner Genesung, umme ten besten van 't geneijn ende nicht concert van U H voort an zu wollen argumentieren, waar umtent hij mij nie erpressien hat gedaan (met betuijgingen dat al het gepasscerde voor henieu hem nicht t' eenmaal naer seine krankheit was uitgevallen, ende waar über hij sommige insimuleerde, die het mij uit toestaat hier te noemen, nagerij sal reserveren ter tijd tuet het geluck sal hebben nicht U Ht zelf te spreken) als ich de penne nicht kan vertrouwen, ende meinen ich onder ongemoeide correctie, nachdem hooghged. Kurfürst sich begint te merken, dat hij durch den conducte van de Keijserliche Ministers ende die hier van de seine haben angehangen, reden beeil uit te zijn, dass man ihm hoch renun statu uit te en behoort te negeren, gelijk alle particuliere brief uit den Haag aan dit hof. Montecuccoli hatte am 30. Dec. aus Adorf dem Kurfürsten die Bedingungen mitgeteilt, unter denen der Bischof zum Frieden bereit sei, und ihre Annahme empfohlen unter Hinweis darauf, dass der Bischof sonst französische Hilfe herbeibringen werde. Der Kurfürst forderte aber in seiner Antwort (dat. Sparenberg 12. Jan. 1673) vor Allem energische Massregeln gegen Münster, über den Frieden könne man nur unter Zustimmung der Staaten verhandeln (Pr. Staatsarchiv. Vgl. Qrardaard, Lettre de Türen ne 11. 1G3. 167). komende daarna van melden en dat in ons de subsidiën wil doen opgehouden. Ik heb tot diverse malen mijn overwegingen daarover aan Zijne Majestät en den Heer Raad Pensionaris van Hollandt geschreven, maar nog tot nu toe zo gelukkig niet geweest, dat van Zijn Majestät eenige het minste antwoord daarop behaald bekomen, vastberustend vertrouwende, naar van particulier werd bericht, dat zij nu maar beter eeuwig nog niet andere niet kunnen schrijven, dewijl alles in de regering fuutieert, en dat zonder de presentie van UZ hoe geen vaste resolutie ten eenen of ten anderen heeft kunnen genomen worden. Alle de brieven van de Heere Roniswin nickel zedert eenige posten verstreken niet anders als van een feodaal dispositie, die der in de regering is tegengekomen, ook dat men geintentioneerd was geen subsidie aan deszelfde te betalen. Van wat inziet dat is ende hoe ontzien bij de oorzaak sukkels te verdragen, blijk ik aan V II hooghuis oordeel. Hierbij geen, die zich in diergelijke schrijven verbeugt, op hoop dat daar door niet alleen het Tractaat, maar ook de goede intelligentie tussen de staat en hooghstged. Kurfürst mocht geinventeert en verbrochen worden. Mijn eerste van dag door den briefier Graaf geworden de ratificatie over het Tractaat tussen den Keizer en H.H.M. Dan ik kan tot nog toe niet verneen, ook niet S.C.D., zo bij mij nog bedenke beeil gezegd, dat bij die gene, dewelke de conducte van de Keizerlijke armee hier in banden hebben, daarop enige reflectie werd genomen. Mijn gevraagd of ik geen order had, zonder den Graaf van Montecuccoli het beschrijven te melden en hem te verhoeden, dat bij in vigeur van die nevens S.C.D. tegen de vijanden wilde ageren, waarop ik bepaald antwoordde van neen. Ik zie ni 1 H.H.M. resolutie van den 11. December, dat deszelfde op het voorstel van Keizerlijke Ministers aan den Kurfürst van Trier beloofd werd, ook conditie dat bij zijn vestingen van Koblenz en Ehrentstein niet Keizerlijke Troepen ten gemeenen besten zouden bieden, hierover heb ik als voor ses weken aan de briefier Graaf geschreven, als waarom wij niet deze Ungünstige Nachrichten aus Holland. Beitrag in Osnabrück. 353 Armeen noch auf den Rhein und Main stehend in der Zeit war gut; aber ich denke, dass es zu spät sein wird. Weesen und dass die Kurpfalz, sie sehnsuchts von den vornemsten Reviere gesplittet, die auxiliarische Volkerei heran zu warten (ob wohl da zu erreichbar ist) so dürften sie temperieren, säck zu unterstanden, wären von seiner totalen Ruine abhängig. Ich sehe keine Verbesserung, dass gegenwärtig steht zu betrachten, dass die Hohe und Würdige könnten gut finden, dass man über Winter nach rechtem Zeitpunkt gemäß Gelegenheit neben dem Kurpfalz von Brandenburg! gegen Coln und Münster kraftvoll agieren; wären dazu beispielsweise ein allgemeines Dispositiv, ja selbst außerhalb der Kaiserschen, indien sie nicht auch wollen, gleichwie er mir noch heute hat erklärt, und dass zu diesem Zweck eine continue Korrespondenz zwischen S.C.D., U.H.D. und den dort eingerückten Truppen von beiden Seiten sollen kommandieren, hochnotig sein. Hohevadelicher Kurpfalz bleibt noch geintentioniert U.H.D. den Heeren Pelitzi zu senden, da wann, kann ich nicht schreiben. Ich bleib mit Respekt etc. Der Prinz von Oranien an Amerongen. Das Haag 7. Jan. 1673. (Eigenhändig.) Subsidien. Contributionen in Osnabrück. Auf dem Brief, der dem Herrn Kurpfalz an mich in Chef hat, 7. Jan. geschrieben, habe ich dem Herrn Kommissar gewünscht, es zu beantworten, also wie ich mit S.C.D. gehe, ich habe es bekommen. Derselbe schreibt, ich hier nebst dem anderen Gegenstand von seinem Schreiben, betreffend die Subsidie, mit Belieben, dass ich darauf in Augenschein nehmen, zu wachen, endlich erlangt, 't welches ich sicher sein werde. Voor deze reis en heb ik u, Ed., anders niet te adviseren, hoopende dat deszelfde mijn twee voorgaande wel zal hebben opgevangen, als alleen dat Brasser mij adviseert van Zell, dat aldaar seer goed genomen is, dat men contributie van het Stift Osnabrück komt te zien, 't welke een seer quade effect zoude veroorzaakt, indien men daarop insisteerde, ja zelfs zoude kunnen die Vorsten verplichten in een andere partij te treden. U, Ed., geliekt deze zaak te considereren na haar belangrijkheid en naar haar uiterste devoir aan te wenden, dat deze zaak mag worden beloofd en de geestelijke contributie niet gevordert, als ik anders een groot kwaad te gemoed zie en niet en twijfel, als deze zaak den Heer de Kurfürst wel zal zijn voorgedragen, hy hetzelfde zal beletten. Mijnheer, met de Geschiedenis van de Groote Krijg, uit het Jaar 1672. 