title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: 2) Hoewel het misschien eenigen mijner lezers mag vermoeien, heb ik het noodig geacht om deze officieele stukken, die veel licht op de zaak werpen, hier ten volle op te nemen, ten einde dit werk zoo volledig mogelijk te maken. 12 de Boeren west en noord van Graafï-Reinet zich er buiten, het waren de Grensboeren, die den opstand bewerkten, en weigerden zich aan het wettig gezag te onderwerpen. Marthinus Prinsloo stond als het ware aan hun hoofd en met hem waren zulke ruwe karakters als Coenraad du Buis, die als een verbannene in Kafferland woonde, en Jan Botha. Doch ook anderen met welbekende namen vond men onder de insurgenten, en wel hoofdzakelijk namen welker dragers een belangrijke rol ook in den Trek, en in de latere geschiedenis der twee Republieken hebben gespeeld. Zoo waren er Gerrit Rautenbach, Barend Bester, Gerrit Scheepers, Lucas Meijer, Jacob en Jan Kruger, Paul en Willem Venter, enz. De Engelsche Regeering zond Generaal Van de Leur met een sterke troepenmacht om den opstand te dempen, en dit geschiedde dan ook zonder bloedverlies, maar een groot aantal der oproerlingen, waaronder de bovengenoemde personen, werden gevangen genomen en werden, na lang verzuim, te Kaapstad tot verschillende onteerende straffen veroordeeld, sommigen tot levenslange gevangenisstraf, anderen tot verbanning, som­ migen zelfs op het schavot tentoongesteld. Toen in 1801 de Kaap door de Engelschen aan de Hollandsche Regeering werd teruggegeven, werden deze gevangenen ontslagen, behalve Adriaan van Jaarsveld, die in de gevangenis overleden was. Zij, die onze Afrikaners kennen, zullen moeten toegeven dat deze gebeurtenis een ontzettenden indruk op de Grensboeren moet hebben gemaakt. De smaad en hoon hunnen bloedverwanten en vrienden door de Engelschen aangedaan, moet een diepen wrok in hun hart hebben gelaten, en de verhalen die de ontslagene gevangenen deden, toen zij weder tot de hunnen terugkwamen, hebben ongetwijfeld het gevoel van haat tegen de Engelschen, en alles wat Engelsch was, aangewakkerd. Ontstaat bij onze Afrikaners eens zulk een gevoel, dan wordt dit niet spoedig uitgedoofd. Wij hebben Slachtersnek van 1815 nog niet vergeten noch vergeven; is het te verwonderen, dat men in 4815 de gebeurtenissen van 1800 niet uit het oog verloren had? Naar mijn bescheiden oordeel staat Slachtersnek in een direkt verband met den opstand van 1799; dezelfde familiën hebben er een rol in gespeeld; evenals in 1799 waren het ook in 1815 de Grensboeren die voornamelijk deel aan het verzet tegen de Engelschen namen; in het eerste was zekere Marthinus Prinsloo de leider; in het tweede Hendrik Prinsloo, als ik mij niet vergis de zoon van den vorigen. De grondsteen van den Grooten Trek werd in 1800 gelegd; van dien tijd af begon de haat tegen de Engelsche Regeering. Van 1803 tot 1806 bleef de Kolonie onder het Bestuur van de Bataafsche Republiek, en daar noch De Mist noch Janssens zich erg schijnen bemoeid HOOFDSTUK VII. De eerste grondslagen van de Transvaal. De Transvaalsche Staat, heeft zooals zoovele andere, haar ontstaan te danken aan eene twist. Na den dood van Uys ontstond er onder een deel der Emigranten een zeer heftig gevoel tegen Hendrik Potgieter. Men uitte de grofste beschuldigingen tegen hem, en beweerde zelfs dat de dood van Uys het gevolg was van zijn (Potgieters) lafhartigheid, doordat hij niet tijdig de eerste divisie te hulp was gekomen. Dit is iets zeer onwaar­ schijnlijks en komt niet overeen met het karakter van Potgieter, die lang geen lafaard was, al was hij stug en overheerschend van aard. Doch in de hitte van den partijstrijd gebruikte men zulke uitdrukkingen en Hendrik Potgieter was er de man niet naar om zich ongestraft te laten beleedigen. Hij was gekomen om de Emigranten in Natal te helpen; wilde men zijne hulp niet meer, goed en wel, dan zou hij terug gaan. Hij had liet land tusschen Vet- en Vaal-Rivier, waar hij en de zijnen rustig konden wonen, nu hun oude vijand Moselikatse het land verlaten had. Doch Potgieter nam veel meer menschen met zich dan hij gebracht had, want natuurlijk waren er velen die een rustig leven aan de Westzijde van de Drakensbergen verkozen boven een leven vol gevaren in Natal. De heer Charel Cilliers in zijn dagboek, dat verschijnt in „Hofstede’s Geschiedenis van den Oranje \ rijstaat zegt, dat Potgieter met meer dan de helft der menschen den berg weder overtrok, en de heer J. N. Boshoff, die den Trek van Potgieter tusschen Zand-Rivier en de Drakensbergen ontmoette, schreef dat er 150 mannen met hunne families waren. Met Hendrik Potgieter trokken in Mei 1838 de Krugers, en met hen de jonge Paul. Had de knaap in Natal vreeselijke dingen gezien, en had hij daai zijn tweeden vuurdoop ondergaan, toch had hij daar met iemand 78 Wanneer men dezen brief leest, dan komt onwillekeurig de treurige gedachte ons in den geest: „Waarom heeft men niet in de Transvaal meer naar de vermaningen van den grooten leidsman geluisterd.” Had men zulks gedaan, dan had de geschiedenis der Republiek zeker een anderen loop gehad. Doch zelfs thans is het niet te laat aan dien brief gehoor te geven, en het scherpe zwaard van haat en tweedracht, van twist en oneenigheid voor immer te begraven. 705 Dinsdagmorgen werd de expeditie ingehaald door een ruiter van Mafeking hun achterna gezonden, en deze gaf aan Jameson, en aan verscheidenen der Hoofdofficieren een brief, inhoudende een directe order per telegraaf van den Hoogen Commissaris, om dadelijk terug te keeren. Het antwoord was: „dat men naar de depêches zou zien.” Natuurlijk is dit gedrag van Jameson alleszins. Hij wist dat de Hooge Commissaris niet in het geheim was ingewijd, en hij begreep dat Chamberlain nog geen bericht kon hebben omtrent den inval en dus niet de instructies aan Sir Hercules kon gezonden hebben. En wetende dat Chamberlain Rhodes en hem steunde, kon hij het gemak­ kelijk wagen om de orders van den Hoogen Commissaris in den wind te slaan. Vroeg op Woensdagmorgen kwam een depêche-rijder uit Pretoria bij de troepen aan, en overhandigde het volgende telegram, door den Hoogen Commissaris aan Sir Jacobus de Wet, Harer Majesteits Agent te Pretoria, gezonden, met last het Jameson te doen toekomen: „Harer Majesteits Regeering keurt ten sterkste uwe handelwijze af om de Transvaal binnen te trekken met een gewapende macht; uwe hande­ ling is officieel afgekeurd. Gij wordt gelast het land te verlaten, en zult persoonlijk verantwoordelijk worden gehouden voor de gevolgen van uwe ongeautoriseerde en zeer onbehoorlijke handelingen.” Dit telegram moet eenige suspicie bij Jameson verwekt hebben, dat er iets niet in den haak was. Doch hij meende dat er misschien een mis­ verstand was, en dat dit wel opgehelderd zou worden zoodra hij te Johannesburg was. Hij schreef dus het volgende antwoord terug aan Sir Jacobus de Wet. Waarde Heer! Ik heb de boodschap van Zijne Excellentie den Hoogen Commissaris ontvangen, en wensch te antwoorden, ter informatie van Zijne Excellentie dat ik natuurlijk gaarne zijne instructiën zou willen opvolgen, maar dat, daar ik een zeer grooten troep van mannen zoowel als paarden heb te verzorgen, en mijn voorraad achter mij verbruikt is, ik gedwongen ben om heden morgen voor zulk doel naar Krugersdorp of Johannesburg te gaan. Terzelfder tijd moet ik erkennen, dat ik begeerig ben om mijne belofte te vervullen in antwoord op een verzoek van de voornaamste inwoners van den Rand om mijne medemenschen, die in grooten nood zijn, te helpen. Ik heb niemand gehinderd, en heb aan alle Boeren 45 betaalt een kerkeraadslid een derde minder dan anderen. In ieder geval diende de zaak met bedaardheid overwogen te worden, want maakte men de Kerk lam, dan verlamde men den Staat.” Het zijn zulke ideeën, zulke oogenschijnlijke nietigheden, die de uitlander niet begrijpt, die hem een glimlach van medelijden op het gezicht doen komen, doch die voor den eenvoudigen Transvaalschen Boer, opgegroeid in het geloof zijner voorvaderen, van het grootste gewicht zijn. Dikwijls was er eene partij in den Volksraad, die op kleingeestige wijze de vrees voor het verlies der onafhankelijkheid van de Republiek te ver dreef. In zulke gevallen toonde Paul Kruger steeds dat hij boven onbehoorlijke partijzucht verheven was, en slechts dat wilde, wat recht en billijk was. Dit bleek o. a. in het volgende geval. De heer Jules Franck was behoorlijk gekozen geworden tot lid van den Volksraad voor het dorp Lijdenburg. Er was echter eene partij in den Volksraad, die geenszins met hem ingenomen was, omdat hij, hoewel reeds jaren lang in het land gevestigd en behoorlijk als burger er van opgenomen, van vreemde afkomst was, en men in zulk geval, in de Transvaal den gekozen persoon zeer dikwijls met mistrouwen aanziet, en hem niet graag een aandeel in het bestuur van ’slands zaken toekent. Het werd nu ontdekt, of althans men meende ontdekt te hebben, dat de heer Franck een der onderteekenaars van de memorie aan Sir Theophilus Shepstone ten gunste van de annexatie was geweest, en daarop werd er in den Volksraad een voorstel gemaakt, dat alle loyalen, die indertijd die en dergelijke memories hadden geteekend, voor altijd zouden belet zijn om of Volksraadslid te zijn of eenige betrekking in Staatsdienst te bekleeden. Ding dit voorstel er door, dan zou de heer f ranck, die nog niet ingezworen was, onder de uitgeslotenen vallen. President Kruger was het volstrekt niet met dit voorstel eens. Eerstens begreep hij dat er kwestie hieromtrent kon ontstaan met de Engelsche Regeering, doch in allen gevalle beschouwde hij het voorstel onbillijk, als allen ovei denzeltden kam scherende. Hij sprak in den Volksraad op 4 Juni 1885 dus over deze zaak en zeide: „ZHEd. wilde dat men niet den verkeerden weg insloeg. Op de petities komen naamteekeningen voor van verscheidene burgers, die hier in het land zijn opgegroeid; en er zijn petities van velerlei aard, aan Shepstone gericht, toen de Regeering nog op de been was. De onderteekenaars daarvan, ZHEd. wilde het toestemmen, hadden hoogverraad gepleegd. Dan zijn er petities opgesteld aan de Britsche Regeering, toen ZHEd. voor het eerst naar Europa ging, en die beweerden dat de Volkspartij slechts een kleine meerderheid uitmaakte. Die onderteekenaren waren onder de Blanken in Schoemansdal, zoowel als onder de burgers van het commando zelve, heerschte de grootste verdeeldheid, en slechts met moeite kon de Kommandant-Generaal orde bewaren. Daarbij kwam, dat er een groote sterfte onder de paarden en ossen der leden van het commando plaats had en er zelfs een schaarschheid van proviand begon gevoeld te worden. Kruger riep zijn krijgsraad bijeen en beraadslaagde met hen wat men doen zou. De Krijgsraad was eenparig van gevoelen, dat men niet op de plek kon blijven, doch Schoemansdal moest opgeven en met het commando naar een meer zuidelijke en gezonder streek moest trekken. Den Kommandant-Generaal viel het zwaar dit te doen en het ging hem zeer ter harte om Schoemansdal aan de Kaffers prijs te geven. Hij bood derhalve den Krijgsraad aan, om het lager voorloopig onder com­ mando van Th. Pretorius terug te zenden, terwijl hij, Kruger, met eenige menschen te Schoemansdal zou blijven, en zou trachten het dorp te behouden totdat de achterste menschen meer ammunitie hadden, wanneer het commando zich weder bij hem kon voegen. Doch de Krijgsraad wilde dit voorstel niet aannemen, daar hij het plan te gevaarlijk vond. 1) Men besloot dus Schoemansdal te verlaten. Nauwelijks was het besluit van den Krijgsraad bekend onder de inwoners van het dorp, of een aantal der ingezetenen met Ds. N. J. van Warmelo 2) aan het hoofd maakten hunne opwachting bij den Krijgsraad en wezen dezen op de gevolgen die mochten voortspruiten, indien het dorp werd ver­ laten en den Heidenen ten prooi gegeven; zij zeiden, dat zij zouden vaststaan en staande blijven om het dorp te verdedigen en indien mogelijk in bezit te houden. Daarop bedankte de Krijgsraad de ingezetenen voor de door hen aangebodene standvastigheid en besloot aan hunne wenschen te voldoen; en hun werd de bescherming van het dorp opgedragen onder behoorlijke krijgsofficieren. Doch dienzelfden dag ontving de Krijgsraad van een ander aantal ingezetenen eene memorie, meldende dat de meeste menschen die in den morgen zich hadden voorgenomen het dorp te blijven beschermen, nu van opinie waren veranderd, waardoor het plan om het dorp te behouden werd verijdeld, te meer daar deze memorialisten 1) De bijzonderheden dezer zaak zijn duidelijk uitgekomen in de getuigenissen afgelegd voor de reeds meergemelde Volksraad-Commissie. 2) Ds. \ an W mmelo, een man \an uitmuntend karakter en misschien een der meest gerespecteerde predikanten in de Z. A. R., heeft tot aan zijn dood volgehouden, dat het verlaten van Schoemansdal eene schande was en blameerde Kruger er voor. Dat Z.Eerw. zeer gevoelig en misschien eenigszins partijdig op dit punt was, laat zich gemakkelijk begrijpen. Z.Eerw. toch had hard gewerkt in Schoemansdal voor kerk en school, en hij zag nu op eens het werk van meer dan vier jaren ten gronde gaan. Dat dit zeer zwaar vooAiem was, is verstaanbaar; maar dat hij onder de omstandigheden Kruger er voor blameerde, is minder begrijpelijk. 525 willen. Ten einde dit doel te bereiken is het mijn plan om eene bijeen­ komst van afgevaardigden der verschillende partijen bij elkander te roepen om met elkander te beraadslagen. Of ik zulke stappen zal kunnen nemen, hangt geheel en al af van het gevolg dat deze brief zal hebben. Ik heb de eer te zijn, enz. S. J. P. Kruger, Staats-President. Wij twijfelen niet dat de bedoelingen van President Kruger uiterst prijzenswaardig waren, doch het feit dat hij zelf tot een kerkgenootschap (de Christelijk Gereformeerden) behoorde, dat niets met de kerk-kwestie te maken had, zoowel als het feit dat het kon gezegd worden dat hij misbruik wilde maken van zijne positie als Hoofd van den Staat, ver­ oorzaakte dat ZHEd. het gewone lot onderging van alle derde personen die zich inlaten met de ruzies van twee anderen. Hij werd door geen van beiden vertrouwd, en door beiden gelaakt. Op zijne reis naar Natal, toen hij tot de grenzen werd geëscorteerd door een groot aantal burgers uit het district Wakkerstroom, sprak hij dezen weder aan, en gaf hun den raad om de kerkgeschillen te beslechten, daar deze* thans zoo hoog liepen dat zij het bestaan van den Staat bedreigden. Generaal Joubert zeide later, dat hij hoopte dat de onschul- digen niet in deze ernstige zaak zouden lijden, maar dat de straf zou vallen op hen die deze ruzies opstookten en aan den gang hielden en er waren niet weinigen, die hierin een duidelijke aanduiding op den President zagen. Te Charlestown, waar ook de Gouverneur van Natal tegenwoordig was, werden de Transvalers met koninklijke eer ontvangen. Op een feestmaal aldaar gegeven, hield Generaal Joubert een Engelsche rede, waarin hij de hoop uitsprak, dat de spoorwegen spoedig zouden worden verlengd tot in de Transvaal en ook dat de Republiek en Natal steeds zouden samenwerken. President Krugers politiek was nu juist op het oogenblik niet ten gunste van Natal, omdat hij inzag dat uiteindelijk de Natalsche spoorweg de grootste mededinger van den Delagoa-spoorweg zou zijn, en derhalve was ZHEd. geenszins ingenomen met de aanspraak van den Generaal en meende dat die te voorbarig was. Zooals hij het uitdrukte: „Hij begon nu juist Natal een heel aardig meisje te vinden, en Piet was nu al begonnen de geboden te laten afkondigen.” Toen op den 10den April de heer J. N. Boshoff, de Thesaurier-Generaal, een aan­ spraak te Pieter Maritzburg hield, die ook Natalsgezind was, kon Kruger nauwelijks zijne verstoordheid hierover verbergen, en zeide hij, dat de heer Boshoff evenals Generaal Joubert de geboden liet gaan, doch hij moest 170 hier aankwam, er Afrikaansche stemmen voor zou winnen. Wat hij nooclig had was een man, die geheel gewillig was, niet alleen om zijne (Carnarvon’s) plannen uit te voeren, maar die ook in het bezit was van den noodigen tact om zijn rol goed te spelen. Zulk een .man vond hij in Sir Bartle Frere, die jaren lang ambtenaar in Engelsch-Indië was geweest, en daar, vooral in den opstand van 1857, zeer gewichtige diensten aan de Britsche Regeering had bewezen. Sir Bartle Frere nam de betrekking aan, onder voorwaarde dat hij, volgens zijn rang £ 2000 per jaar meer zou krijgen dan zijn voorganger. Het is echter merkwaardig dat het uit de officieele stukken volstrekt niet blijkt, dat aan Sir Bartle Frere medegedeeld was, wat het ware doel was van de zending van Sir Theophilus Shepstone! Zou hij het geweten hebben? Dat lijdt geen twijfel, al gaf de geslepen staatsman zijne verbazing te kennen, toen hij van de annexatie hoorde. De Engelsche Regeering had op de meest vriendelijke en beleefde wijze aan President Burgers kennis gegeven van het voorgewende doel der zending van Shepstone. De vraag of Burgers het ware doel giste; of hij het misschien privaat wist, zal misschien nooit kunnen beantwoord worden, en het past ons niet om haar over zijn graf te bespreken. Maar zooveel is zeker, dat er één man in Zuid-Afrika was, die precies wist wat er aan den gang was, en die man was niemand anders dan President Brand van den Oranje-Vrijstaat, die op 16 September 1876 in Kaapstad terug kwam uit Engeland, waarheen hij gegaan was om de kwestie der Diamantvelden te regelen. Dat Brand toen de Transvaal niet gewaarschuwd heeft, is hem later door vele Afrikaners kwalijk genomen. Doch niet alleen was de Vrijstaatsche President waarschijnlijk aan strikte geheim­ houding gebonden, maar heel mogelijk heeft hij ook geen anderen uitweg voor de Zuster-Republiek gezien, en heeft hij, zooals menige andere Afrikaner toen gedaan heeft, zich deerlijk vergist omtrent den waren geest die ongemerkt onder het Transvaalsche volk heerschte. Bovendien was het van het grootste belang voor den Oranje-Vrijstaat, dat er een krachtig bestuur in de Transvaal werd gevoerd, want raakten de Zulu’s en de Zoutpansbergsche Kaffers daar baas, dan was het te vreezen dat ook de Vrijstaat spoedig in een oorlog met die Naturellen zou worden gewikkeld. Aan den anderen kant moet echter niet vergeten worden, dat als de Transvaal Engelsch grondgebied was en bleef, de onafhanke­ lijkheid van de alsdan eenige Boeren-Republiek in Zuid-Afrika groot gevaar liep, en onder zulke omstandigheden wel verplicht zou geweest zijn het Confederatie-schema aan te nemen, iets wat natuurlijk Lord Carnarvon zeer goed begrepen heeft. 862 weggetrokken om te bouwen op eigen verdiensten en alzoo Gods Woord te toetsen en alles op losse schroeven te zetten, zoodat er geen fondament is, en wanneer deze prediking niet in het oog gehouden wordt, zoo weet gij wat de Christenen op de aarde, die vasthouden aan Gods Woord, te strijden hebben. Ik praat niet van ondergeschikte punten, maar van de hoofdpunten, en die daaraan vasthoudt heeft te kampen met den geest der lucht. De duivel had de ziel van Kaïn ingenomen en deze erkent de straf niet; hij stelt zich God gelijk, stelt zijn offer in en God moet tevreden wezen met wat in Kaïns oogen mooi is en deze zingt den Heer lofliederen, die uit de natuur voortkomen, doch die hij meent Gode aangenaam zijn, maar God verwierp ze, want God vond bij Kaïn geenen godsdienst. Hij was buiten Gods Woord, maar hoe lieflijk zijn de voeten dergenen, die vrede verkondigen, zooals Abel, Hij erkent het vonnis in het Paradijs gevallen, dat de mensch verdoemd is, hetgeen de duivel ingebracht heeft met het toetsingsrecht, en neemt een eerstgeboren lam, en dit ziet op Christus, ja, en bidt door den geest, dat de straf, die hij verdiend heeft op het Lam moge vallen, daar hij anders eeuwig in den dood zal zijn. God neemt het offer aan en verhoort zijn gebed en daar hebben wij den Vader, Zoon en Heiligen Geest. De gestrengheid van de wet wordt niet geëerbiedigd door de menschen ter oorzake van het toetsingsrecht van den duivel en evenmin het verlossings­ werk van Christus door den Heiligen Geest. Predikt dan deze woorden: „Hoe lieflijk zijn de voeten dergenen, die vrede verkondigen.” Staat dan vast in den strijd. Na dit, ging President Pretorius naar Zoutpansberg om te zien op vredelievende wijze eenige orde in Zoutpansberg te brengen; en met behulp van den heer Steph. Schoeman, die thans de plaats van J. Albasini had ingenomen, gelukte hem dit dan in zeker opzicht en konden de Boeren ook weder hunne plaatsen gaan bewonen. In Februari 1869 vroegen Mapela en andere Kapiteins om vrede, en dit werd hun onder zekere voor waarden toegestaan. Daarop begonnen de stammen weder een oorlog onder elkander, maar de Regeering was thans wijs genoeg om zich met de ruzie niet te bemoeien. Doch de wraak die de Boeren niet konden uitoefenen, kwam spoedig op de hoofden der Zoutpansbergsche Kaffers neder uit een geheel ander kwartier. Reeds in 1867 had J. Albasini om hulp tegen de Zoutpans- bergers gevraagd bij hunne oude vijanden, de Zwazies, doch deze waren toen verhinderd aan dat verzoek gehoor te geven. Doch in het begin van October 1869, trokken omtrent 2000 Zwazies Zoutpansberg binnen, en vernielden de bergstammen te vuur en te zwaard. Magatha werd bijna uitgeroeid, en evenzoo Swaas, en andere kleine Kapiteins. De kralen werden verbrand en eene vreeselijke slachting werd onder de vrouwen en kinderen aangericht. Ook Pago werd met wortel en tak uitgeroeid, en toen Paul Kruger in December 1869 te Piet Potgieterskust kwam, zag hij spoedig dat er vooreerst niet veel meer te vreezen was van de Kaffers in die buurt. Kort daarna echter brak de koorts op zulk een hevige wijze te Piet Potgieterskust uit, dat de inwoners besloten het dorpje te verlaten, en daarop werd Marabastad de zetel van den Landdrost van Zoutpansberg. 439 omstandigheden maken het onmogelijk voor mij om een eerlijk en fatsoenlijk ambtenaar te zijn, en nu wilt gij mij nog voorwerpen dat ik de keuze des volks met minachting behandel. Dat is mij bitter, maar nog eens moet ik zeggen dat het mij onmogelijk gemaakt wordt om het land verder te dienen.” Het woordje ónmogelijk scheen èn den President en den Volksraad onverklaarbaar en men wilde den Generaal een verderen uitleg doen geven. „Zelfs de Kaffers behooren te weten, waarom de Generaal bedankt,” zeide President Kruger, voor wien deze gebeurtenis natuurlijk eene zeer onaangename zaak was. Doch Joubert weigerde eenige nadere publieke verklaring te geven, en daarop benoemde de Volksraad eene Commissie om met hem een onderhoud te hebben. De behandeling dezer zaak duurde geruimen tijd, en ten laatste schreef de Generaal een brief aan den Volksraad, waarin hij zijne redenen gaf. Het voornaamste gedeelte van dezen brief luidde: „Ik verklaar thans openlijk en verzeker de wereld en mijne mede­ burgers, dan geen persoonlijk gevoel van mij tegen den heer Paul Kruger, onzen tegenwoordigen Staats-President, mij heeft doen besluiten om dezen bepaalden stap te doen, daar ik alle andere grieven enz. op zijde heb gezet; en hoewel wij beiden, in onze verschillende betrekkingen misschien somtijds van opinie hebben verschild, zou dat geen reden voor mij zijn geweest om mijne betrekkingen neder te leggen en mij uit het ambts- leven terug te trekken. Doch ik wensch thans openlijk te herhalen wat door mij laatst in den Volksraad is gezegd: dat daden van de Piegeering, in der haast door den Achtbaren Volksraad goedgekeurd in een onbedacht oogenblik, met betrekking tot onze buitenlandsche politiek aangaande de Westelijke grenzen, waarheen ik als Speciale Commissaris werd gezonden om bloedvergieten te voorkomen, het voor mij onmogelijk hebben gemaakt om de Regeering en het land langer te dienen. Ik beschouw het thans ten volle mijn plicht om de oorzaak, die het Gouvernement er toe leidde om deze on verantwoordelijken en ontij digen stap te nemen, toe te schrijven aan de raadgevingen van personen, die, geïnfluenceerd door aan mij onbekende beweegredenen, niet hebben geaarzeld om de Regeering en den Volksraad verkeerdelijk te leiden. De Generaal noemde daarop de gevolgen van die verkeerde stappen op, en hoewel hij vasthield aan zijne bedanking, gaf hij zijne gewilligheid te kennen om de Regeering en het volk te helpen zich uit hunne lastige positie te redden. Het was dus de annexatie-proclamatie van 16 September, die den Generaal tot dezen uitersten stap had gedreven ; het was dus ook de 777 tegenwoordigers der Mijn-Industrie, als adviseerende leden insgelijks zitting hadden in deze Commissie. Zoowel de aanstelling als de samenstelling van deze Commissie werd door Johannesburg en de pers in het algemeen toegejuicht, en men ver­ wachtte groote dingen van haar. De Commissie begon hare werkzaamheden te Johannesburg en hoorde een aantal getuigen. Deze getuigenis werd echter zeer eenzijdig gegeven; de meeste personen wierpen al de schuld op de Spoorweg-Maatschappij, het dynamiet-monopolie, de hooge belastingen en de schaarschheid van Gekleurde arbeiders, en men zorgde op zeer geslepen manier, dat de Commissie geen kijkje kreeg achter de gordijnen, en weinig of niets vernam van de administratie der Mijn-Maatschappijen of van de financiëele verrichtingen der groote huizen. Geen wonder dus dat de Commissie misleid werd, en zonder veel moeite een speelbal werd in de handen van hen, wier werk men eigenlijk moest onderzoeken. Het rapport droeg dan ook hier al de sporen van, en de Regeering was niet weinig verbaasd om te bevinden, dat dit rapport grootendeels wenken bevatte aan haarzelve, hoe de industrie te gemoet te komen. De voornaamste aanbevelingen van het rapport waren: 1°. Eene zoo groot mogelijke vermindering van het invoer-tarief op levensmiddelen. 2°. Het aangaan van onderhandelingen met de andere Staten van Zuid- Afrika omtrent het goedkoop transporteeren en verkrijgbaar stellen 3° 4°. van Gekleurde arbeiders voor de mijnen. Het trachten te doen verminderen van het transito-tarief der andere Staten in Zuid-Afrika. Het doen van onderzoek door de Regeering naar de mogelijkheid om het dynamiet-monopolie te vernietigen; het Gouvernement intusschen zelf dynamiet in te voeren, en het aan de mijnen tegen inkoopsprijs te verkoopen, plus 20 shillings per kast voor invoerrechten. Eene vermindering van de spoorweg-tarieven gelijkstaande met £ 500,000 op de bruto-winsten der maatschappij. Het nemen van maatregelen tegen het stelen van goud-amalgama. Het aanstellen van eene Commissie bestaande uit vertegenwoordigers van de Regeering zoowel als van de mijn-industrie, met het doel om te waken over drankverkoop, het pas-systeem, den gouddiefstal en dergelijke zaken. De Regeering had thans twee wegen open; zij kon óf dit onvoldoende rapport naar de Commissie terugverwijzen met opdracht om verder onderzoek in de zaak te doen, met opgave van bepaalde punten, óf zij 5°. 6°. 7°. 607 bestuurder had, niet geneigd om die Conventie, die te veel macht in handen der Kaap-Kolonie gaf, te vernieuwen. En dit vooral niet daar binnen weinige maanden de Delagoa-baai-Spoorweg geopend zou worden tot aan Pretoria en ook de Natalsche Spoorweg flink vorderde. Het was van het hoogste belang voor de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij die zulke ontzettende kosten had gehad en zulke groote financiëele moeie- lijkheden had moeten doorworstelen, om thans in eene positie te worden gesteld, waardoor zij in staat was zich schadeloos te stellen voor hare opofferingen. En daar de Transvaalsche Regeering niet alleen een groot aantal aandeelen van de Maatschappij in handen had, maar ook als het ware borg stond voor hare obligatiën, zoo waren de belangen van Regee­ ring en Spoorweg één en dezelfde. Het was dus zaak dat men gewis was, dat een voornaam deel van het traffiek over de grootste lengte in bezit van de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij zou gaan en dus niet via de Kaap-Kolonie, waar slechts omtrent 50 mijl aan de Zuid- Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij behoorde en waar uit het vrachtloon der goederen de Kolonie bij verreweg het meeste voordeel genoot. De eenige wijze om dit te doen was om aan de Zuid-Afrikaansche Spoorweg- Maatschappij een vrije hand te geven in het regelen der tarieven en haar niet aan een maximum te verbinden door het hernieuwen der Pretoria- Spoorweg-Conventie. Het valt licht te begrijpen, dat de Kaap-Kolonie sterke mededingsters had in de twee andere lijnen, vooral wegens den bijna viermaal langeren afstand dien zij moest afleggen. Zij was het eerste in het veld geweest, en de handel had zich gevestigd in hare havens, en dit waren natuurlijk twee groote voordeelen. Sinds 1893 had zij reeds heel wat aan hare spoorwegen verdiend, doch de renten op de leeningen voor die spoor­ wegen aangegaan, benevens het feit dat hare spoorweginkomsten, daar zij een gemakkelijke vorm van indirecte belasting waren, het grootste deel harer algemeene inkomsten uitmaakten, maakten dat het van het hoogste belang voor de Kaap-Kolonie was, dat zij het vervoer behield. Te dien einde verlaagde zij dan ook hare tarieven, doch de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij verijdelde hare pogingen door harerzijds het tarief van Vaalrivier naar Johannesburg en Pretoria te verhoogen, vooral op zware goederen. In November 1894 kwamen de heeren Elliott en Price van het Kaapsche Spoorweg-Departement naar Pretoria om te zien of zij met de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij tot geene overeen­ komst konden komen. Zij maakten een voorstel dat eigenlijk hierop neêr kwam: dat alle ontvangsten der spoorwegen naar Johannesburg zouden te zamen genomen worden; dat 50 percent er van aan de Kaap-Kolonie 386 wenscht te komen om een werk des vredes tot stand te brengen, is het door hun invloed dat de buitenwereld in den waan gebracht wordt, alsof de Regeering, door nooit gestilden honger naar land gedreven, vergrooting van grondgebied begeert. Alleen aan die valsche voorstellingen is het toe te schrijven dat zelfs een onder-Secretaris van Staat voor Koloniën in de najaarszitting van het Engelsche Parlement heeft kunnen zeggen, dat wij vermeerdering van grondgebied hadden gevraagd. Indien de keuze der bevolking mij den zwaren last op de schouders legt van Staats­ president, zal het mijne voornaamste taak zijn in dezen zin de onafhan­ kelijkheid van den Staat te handhaven, in zijnen rechtmatigen invloed ten goede en tot bewaring van den vrede ook onder de Naturellen­ stammen aan onze grenzen. 3. Wij moeten de erfenis onzer vaderen handhaven. Het tractaat van Zandrivier is voor ons allen de hoeksteen onzer vrijheid! Toen wij ten vorigen jare de Conventie sloten met Hare Majesteit de Koningin van Engeland, was dit een gelukkig einde van een rampzalig misverstand, dat gedurende vier jaren en langer de Regeeringen van Engeland en van deze Republiek van elkander had vervreemd. Sinds is daar een einde aan gekomen. De benoeming van een vasten vertegenwoordiger der Engelsche Regeering in ons land is een waarborg dat de vroeger zoo dikwijls voorkomende stoornissen der goede verstandhouding niet meer zullen voorvallen. Het vele gebrekkige in de bepalingen der Conventie, ten vorigen jare gesloten, wordt hoe langer hoe meer ingezien, en ik vertrouw met Gods hulp in staat te zullen zijn eerlang de Engelsche Regeering te overtuigen dat verandering der Conventie, in den geest der voorstellen van den Edelachtbaren Volksraad, niet langer kan uitgesteld worden. 4. Nog één punt. Wat ons ontbreekt tot ontwikkeling onzer hulp­ bronnen en het tot stand brengen van noodzakelijke publieke werken, is — kapitaal. Zulks is onze aandacht geenszins ontgaan, doch daar wij nog steeds in onderhandeling waren, konden wij ons vroeger op dit punt niet uitspreken. Nu, meenen wij, is ook hierin voorzien. Het is ons gelukt den grondslag te leggen voor een degelijke Nationale Bank, door middel waarvan buitenlandsch kapitaal zal instroomen ten nutte van uwe Regeering en burgerij. Twaalf maanden lang zullen de burgers gelegenheid hebben aandeelen te nemen in gemelde Bank; in alle landskantoren zal gelegenheid daartoe opengesteld worden. Binnen kort zult gij in kennis gesteld worden met volledige bijzonderheden desbetreffende. Hopende dat onze trouwe God, die ons tot dusverre zoo genadiglijk door alles henen geholpen heeft, onze bevolking ook leiden zal naar Zijnen ♦ 792 10,000 naamteekeningen prijkten op het totaal der verzoeken, waarin men hem vroeg zich andermaal candidaat te stellen. Het antwoord van Paul Kruger op de gezamenlijke requisitiën luidt aldus: Weledele Heeren, Geachte Medeburgers en Landgenooten! Het is mij een aangename plicht u te danken voor uwe talrijk geteekende requisities, waarin gij mij verzoekt mij andermaal verkiesbaar te stellen tot Staatspresident der Zuid-Afrikaansche Republiek. Ik dank u omdat uit de bewoordingen van uw verzoek blijkt, dat het vertrouwen, mij in het jaar 1882 geschonken, nog steeds in u voort leeft. Ondanks het gevoel van mijne tekortkomingen had ik destijds geen vrijmoedigheid de roepstem tot aanvaarding van het hoogst verantwoordelijk ambt van Staatspresident af te wijzen. Ik gevoel die tekortkomingen en groote verantwoordelijkheid thans meer dan ooit te voren; want er is, sedert ik voor het eerst na onze herstelde onafhankelijkheid uw roepstem aanvaardde, veel voorgevallen dat ons met nadruk heeft herinnerd aan de hooge noodzakelijkheid om met onverpoosde zorg te blijven waken, en de lendenen omgord te houden, opdat de door God ons geschonken onafhankelijkheid niet verloren ga. Bittere ervaringen hebben ons doen zien, hoe velen beproefd hebben onzen politieken gezichtseinder te verdonkeren, en hoe men onder valsche voorwendsels heeft getracht ons oog te benevelen, opdat wij het gevaar niet zouden zien. Die overwegingen vooral, doen mij, bij het licht der opgedane ervaring inzien, dat ik te kort zou schieten in mijn plicht, indien ik mij niet bereid verklaarde, mijne diensten andermaal te wijden aan het Vaderland, zoolang de Heer, die mij tot heden daartoe gesterkt heeft, mij ook de vereischte kracht doet behouden in de toekomst. Ik geef dan, onder biddend opzien tot den Regeerder der volkeren, gevolg aan uw verzoek. Indien ik herkozen word, zal het mijn eerste en hoogste streven zijn om te zamen met de leden van den Uitvoerenden Raad die duurgekochte onafhankelijkheid als een heilig, ons toevertrouwd pand te bewaren. Gij zult het, bekend als gij zijt met mijne politieke zienswijze, mogelijk niet noodig achten, dat ik die bij deze gelegenheid verder voor u open leg. Zooals ik u vroeger heb gezegd, beleid ik ook op staatkundig terrein de eeuwige beginselen van Gods Woord, hetwelk ons leert de leuze „recht 185 naar de Transvaal was gekomen, en die niet alleen vlug met de pen, maar ook met de moderne talen bekend was. In Mei 1877 vertrok de deputatie uit de Transvaal om over de Kaapstad, de reis naar Engeland te aanvaarden: Voor den heer Jorissen, een Hollander van groote kennis en bekwaamheid, die reeds veel gereisd had, en de 6000 mijlen lange zeereis al eens had gemaakt, was het gaan naar Europa een zaak van betrekkelijk weinig moeite. Doch geheel anders was het met Paul Kruger. Hoewel 51 jaren oud, was hij nog nooit op de woeste baren geweest; ja, wij meenen, dat hij zelfs nog nimmer „die groot zeewater” had gezien, want gedurende zijn oponthoud in Natal in het jaar 1837, was hij niet naar „de baai” geweest. Voor een man van zijne eenvoudige opvoeding, die geheel onbekend was met de manieren en levenswijze van de Europeesche wereld; die opgegroeid was in eene omgeving welker denkbeelden aan die van het begin der 17de eeuw verwant waren (wij zeggen dit niet als een verwijt); voor zulk een man was een reis naar Engeland iets gewaagds, vooral als men in aanmerking neemt dat Kruger op een diplomatieke zending ging en misschien tegenover de bekwaamste staatslieden van Engeland zou moeten staan. Doch de Leeuw van Rustenburg was niet alleen moedig op het slagveld en onver­ saagd in een hagelbui van kogels of assegaaien; hij bezat ook dien hoogeren moreelen moed, die den mensch in staat stelt om zijn plicht tegenover land en volk te doen, onder welke omstandigheden dan ook. Het was hem om het even of hij een praatje hield met zijn buurman in het Rustenburgsche dan of hij in een van Engelands kasteelen met een Prins of Hertog stond te spreken over Zuid-Afrikaansche zaken. Hij was en bleef steeds Paul Kruger, de man die God vreesde, en geen mensch ontzag; een man van geen groote boekgeleerdheid, maar begaafd met een uiterst gezond verstand en ijzeren wil; een man die wist wat hij wilde, en niet rustte voor hij zijn doel bereikt had. Daags na hun vertrek uit Pretoria schreef Shepstone eene depêche aan Lord Carnarvon, waarin hij verhaalde dat hij een onderhoud met de leden der deputatie had gehad vóór hun vertrek. In dien brief komt het volgende voor: „De heer Kruger zeide, met die rondborstigheid, waarmede hij steeds tot mij spreekt, dat in geval van het niet slagen der deputatie, ik hem een even getrouw onderdaan van de nieuwe Regeering zou vinden, als hij onder de oude was geweest. Dr. Jorissen zeide met dezelfde flinkheid, dat hij erkennen moest dat de verandering onvermijdelijk was, en verklaarde te gelooven dat de herroeping van de annexatie een groot onheil zou zijn.” Het gezegde van Dr. Jorissen kunnen wij begrijpen, doch Shepstone heeft óf Kruger misverstaan of anders heeft deze de 633 en de vrijheid van de drukpers, en het recht om publieke vergaderingen te houden, aangevallen zijn. Wij komen thans tot het Rechterlijk systeem. Het Hooge Gerechtshof van dezen Staat is, daar wij geen vertegenwoordiging hebben, de eenige bewaker van onze vrijheden geweest. Hoewel het over het algemeen zijn werk op bekwame wijze verricht heeft, zijn de zaken in zeer onvol­ doenden toestand. De Rechters worden slecht betaald, hunne salarissen zijn nooit met zekerheid vastgesteld, de meest minachtende behandeling is hun aangedaan, en de positie en onafhankelijkheid van de Rechtbank is meer dan eens aangevallen. Een gedetermineerde poging werd twee jaren geleden door President Kruger en de Regeering gemaakt om de Rechtbank ondergeschikt aan het Uitvoerend Gezag te maken, en nog maar kort geleden hadden wij in de Witfontein-zaak de jongste der gevallen, waarin de Wetgevende Macht ingegrepen heeft in verkregene rechten. De Rechterlijke Administratie door mindere ambtenaren, door Naturellcn- Commissarissen en door Yeldkornetten heeft veroorzaakt, en veroorzaakt nog, de grootste onrust in het land; en ten laatste, Heeren, is het groote bolwerk der vrijheid, 1) het recht om terecht te staan voor jury-leden, die onze gelijken zijn, aan ons onthouden. Slechts de burger of de genaturaliseerde burger heeft het recht een jury-inan te zijn, of, in andere woorden, ieder van ons loopt gevaar van terechtgesteld te worden voor de zwaarst mogelijke misdaad door jury-leden die in geen enkelen zin onze gelijken zijn, die tot een verschillend ras behooren, die ons met meer of minder haat aanschouwen, en wier hartstochten, indien ontwaakt, hen, als zwakke menschelijke wezens, er toe kunnen brengen om de grootste onrechtvaardigheid te plegen, en mannen zelfs hun leven te ontnemen. Veronderstel, dat onder de tegenwoordige spanning op politiek gebied, sommigen van ons zouden terechtgesteld worden voor een Boeren­ jury op eenige aanklacht, waarmede politiek gemoeid was; zouden wij dan voor onze gelijken terechtstaan? en zouden wij een kans hebben om eene zuiver rechtvaardige behandeling te ontvangen ? Wanneer wij de administratie nagaan, dan zien wij dat er de ontzet- tendste geldverspilling heerscht; dat Geheime Dienstgelden weggegooid worden; dat men het bedrag door den Volksraad toegestaan overschrijdt, dat het publieke crediet verpand wordt, zooals in het geval van de Neder- 1) Dit is natuurlijk een zuivere kwestie van opinie. Er zijn verscheidene rechtsgeleerden in Zuid-Afrika, die van gevoelen zijn, dat als het jury-svsteem alhier afgeschaft werd, het land over het algemeen er veel beter aan toe zou zijn. 528 tijd geleden de aandacht van ZExc. er op gevestigd, dat de Britsche Regeering door den heer Hofmeyr overeengekomen was, dat als er eenmaal een gevestigd bestuur in Zwasiland was, en de verschillende aanspraken op Concessies behoorlijk geregeld waren, Harer Majesteits Gouvernement gereed zou zijn om te luisteren naar eenig voorstel omtrent Zwasiland dat ZHEd. wilde voorbrengen. Hij (ZExc) moest thans daarop antwoorden dat het onmogelijk voor Harer Majesteits Regeering was om iets te bespreken of in consideratie te nemen, zoolang troepen en gewapende personen in de Transvaal werden bijeengebracht met het doel om land te nemen en een Republiek te stichten in een landstreek die onder Britschen invloed stond. De informatie, die hij omtrent den Trek ontvangen had, was zeer verschillend van inhoud, en het zou hem verheugen te vernemen dat de rapporten omtrent den Trek niet vertrouwbaar waren. Doch de onrust, die over de zaak heerschte, had reeds Harer Majesteits Gouvernement verplicht om troepen naar Bechuanaland te zenden, die gereed waren om eenige poging te weerstaan die een Staat, bevriend met Harer Majesteits Gouvernement, mocht maken om zich in bezit te stellen van Britsch grondgebied. Hij geloofde dat het den President even zooveel als hem zou spijten als er iets gebeurde dat eene vriendelijke Conferentie in de toekomst onmogelijk maakte. ZHEd. moest weten dat de tegenwoordige toestand van zaken tot veel ernstiger dingen aanleiding kon geven; daarom verzocht hij hem allerdringendst om al zijnen invloed te gebruiken en het dreigende gevaar bekend te stellen. Toen deze brief van den Hoogen Commissaris gelezen was, begon de heer Lombard de discussie, en zeide dat de Chartered Company zelf de Boeren naar hun land gelokt had. Hij vond het onbillijk dat aangezien er ook trekkers van Natal, de Kolonie en den Oranje-Vrijstaat waren, al de blaam op de Transvaal zou gelegd worden. Men kon zeker met recht den Hoogen Commissaris antwoorden, dat hij zijn eigen menschen uit de Kolonie moest beletten om naar hier te komen en zich bij den Trek aan te sluiten. Spreker wilde echter weten of het Uitvoerend Raadsbesluit met algemeene stemmen in dat lichaam was aangenomen. De President zeide, dat de Kommandant-Generaal tegen het besluit had gestemd, en deze werd toen geroepen om zijne redenen op te geven. Generaal Joubert zeide, dat hij het in zooverre eens was met den President, dat men zooveel mogelijk mocht vermijden om kwaad te stichten, maar zijns inziens ging de proclamatie te ver, daar zij veronder­ stelde, dat men macht kon uitoefenen op personen die buiten de jurisdictie van de Republiek waren. Hij herinnerde zich, dat in de vroegere Britsche tijden, toen hij nog een kind was, er gezegd was, dat het er niet op aan 414 Welkom aan u, President Kruger, die rustig, moedig en volhardend uw land gediend hebt van uw jeugd af als Staatsman en Veldoverste. Welkom aan u, Generaal Smit, held van den Vrijheidsoorlog, wiens ronde taal, wiens roemrijk, onversaagd gedrag aan geheel het Hollandsche volk den moed en de bezielende overtuiging der voorvaderen in dank­ bare herinnering heeft gebracht. Welkom aan u, Stephanus Jacobus du Toit, die van ouden Hugenoten- stam, den hartstocht voor vrijheid en waarheid der Fransche hervormden hebt geërfd, en die de jonge Republiek met zeldzame geestkracht en begaafdheid gediend hebt. Wij begroeten u als vertegenwoordigers van een volk, dat in taal en zeden, in karakter en godsdienst, in afkomst en traditie na aan ons verwant is.” Een aantal kleine meisjes bestrooiden den weg van het Spoorweg­ station tot aan het rijtuig of liever de rijtuigen, waarin de deputatie zou plaatsnemen, en de weesmeisjes boden prachtige bloemkransen aan de leden. Daarop hield Professor J. W. Gunning eene zeer schoone aanspraak, die wij, omdat zij eene roerende snaar aanraakt, hier in haar geheel geven. Hij sprak als volgt: Hoogedele Heer President! Edele Heeren! leden der Deputatie van de Zuid-Afrikaansche Republiek. Hoewel ik gaarne de taak om u aan deze plaats toe te spreken, opge­ dragen had gezien aan een ander, meer geroepen en geschikt om Am­ sterdam te vertegenwoordigen, wil ik, nu dit niet het geval zijn kon, niet miskennen welk een voorrecht en eer het is, u in dezen kring te mogen verwelkomen. Immers zijn hier vereenigd autoriteiten en vertegen­ woordigers van elk levensgebied uit zooveel mogelijk alle rangen en standen, alle groepen der burgerij van Amsterdam, samengekomen op uitnoodiging eener algemeene commissie, in welke mannen uit bijna alle deelen des lands zitting hebben, gelijk u straks blijken zal, wanneer deze heeren de eer zullen mogen hebben aan u te worden voorgesteld. Niet \an enkel plaatselij ken aard is dus deze bijeenkomst; zij draagt een meer nationaal karakter; zonder te groote overdrijving meen ik dus wel te mogen zeggen, dat gij hier de bevolking van Nederland ontmoet, begeerig om u in hare hoofdstad, waar zij zich altijd bijzonder Hollandsch gevoelt, te begroeten en hulde te bieden. ^ ilt mij echter veroorloven, hooggeachte mannen! aanvankelijk uwe 740 Van Engelsche zijde heeft men, soms op boosaardige, soms op spottende wijze, zelfs tot heden toe niet opgehouden aanmerkingen te maken over de wijze waarop Paul Kruger zijne burgers en zijne artillerie heeft gewapend; men heeft de ontzaglijke sommen aangehaald, die de Trans- vaalsche Regeering uitgegeven heeft voor den aankoop van kanonnen, geweren en ammunitie. Honend noemden de Engelschen dat geldver- spillen; met woede vermeldden de Cape Times en diens consorten, dat er zoo en zoo vele forten om Pretoria werden aangelegd en zelfs een fort werd gebouwd, dat Johannesburg kon bestrijken. Met woede, ja werkelijk, dat was inderdaad het geval. Dat die „domme Boer” zoo slim was geweest om door de plannen van Joe Chamberlain en zijn vriend Cecil John Rhodes te zien; dat hij eene annexatie onmogelijk maakte en zelfs een oorlog tusschen Engeland en de Transvaal een zaak van zooveel gevaar maakte, dat zelfs het Britsche Kabinet daarin niet wilde toe­ stemmen ; dat was iets waar de Engelsche Jingo’s gif en gal over spuwden. Want thans weet men goed genoeg, dat in de eerste helft van 1896 het dichter bij zulk een oorlog was, dan men zelfs in Zuid-Afrika toen wist. Joe Chamberlain liep met een ultimatum, dat zoo goed als een oorlogsverklaring tegen de Zuid-Afrikaansche Republiek was, in zijn zak; het zenden van regiment na regiment in Zuid-Afrika was niet doelloos. Doch de Engelsche Eerste Minister, de Markies van Salisbury, bedwong hoewel met moeite zijn jongeren en meer verwaanden ambtgenoot en plaatste het veto tegen diens plannen. Inderdaad, de Engelsche Premier, tegelijk Secretaris voor Buitenlandsche Zaken, zag in de verte dreigende onweêrswolken naderen; als dat onweêr boven het hoofd van Engeland samenpakte, dan had de Britsche Leeuw al zijne krachten noodig tegen de Adelaars van Rusland, Frankrijk en misschien Duitschland en zou het niet gaan om den Leeuw van Rustenburg, wiens „Te wapen, Broe­ ders! misschien door geheel Zuid-Afrika zou klinken, ook nog tegen zich te krijgen. De onbesuisdheid van den man, die zich een naam in de Engelsche politieke wereld wilde maken, die in zijne verwaandheid meende, dat de mantel van Lord Beaconsfield op hem gevallen was, werd in hare vaart gestuit en Joseph Chamberlain zag zich verplicht om in plaats van met het zwaard, den strijd met de pen te voeren; in plaats van bloed te vei gieten, mocht hij inkt vermorsen. Doch hierin had hij een tegen­ stander, die zijn staal meer dan waardig was en die wist om den Engel­ schen Minister de grootste onaangenaamheden in de fijnste taal te zeggen. Die tegenstander was Dr. J. W. Leyds. 