title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Nu schrijft gij over een mannequin. Daar is geen bepaalde haast mee, maar ’t zou mij van veel dienst zijn bij ’t composeeren en ’t vinden van standen, dat voelt ge wel. Liever wacht ik echter wat langer en heb een beter, dan spoedig een al te gebrekkig werktuig. Maar vooral houdt een open oog voor alle mogelijke platen of boeken over proportie, en informeer daar zoo goed naar als ge maar kunt, dat is onuitsprekelijk veel waard, zonder dat kan men niet vlug eene compositie van figuren daarstellen. Verder ’t een of ander over de anatomie van ’t paard, en schaap, en koe, maar niet met het oog op de veeartsenij, maar veeleer met betrek- king tot het teekenen van voornoemde dieren, is voor mij zeer wenschelijk. Als ik U ZOO om al die dingen vraag, dan is het omdat gij allicht eens in de gelegenheid zijt zeer goedkoop betrekkelijk zulke bladen te vinden, gelijk ik zelf er ook al eenige heb gevonden. Als ge ooit in de gelegenheid waart om b.v. Bargue of Violet-le-Duc eens te vragen naar die proportiebladen, allicht was dat het beste kantoor voor een dergelijk renseignement. 244 Later met U samenwonen zou ik natuurlijk heerlijk vinden, maar zoover zijn we nu nog niet. Was het dat C. M. zieh liet vinden om mij voorloopig nog ergens in te werken, waarlijk ik zou ’t niet versmaden. Zelfs van betrekkelijk siechte artisten kan men soms veel indi- rect leeren, zooals b.v. Mauve veel van Verschuur leerde met betrekking tot het in perspectief brengen van een stal, en een wagen, en de anatomie van een paard, en toch hoezeer Staat Mauve boven Verschuur. Als ge soms op de Salon ’t schilderij van Madiol kunt recomman- deeren, doe het dan, want er is veel moois in, en de man zit in de penarie met veel kleine kinderen. Hij schildert aan een smidse, die ook goed wordt, en onlangs vond hij een oud vrouwtje, dat superbe is van teekening, en kleur vooral. Maar hij is erg ongelijk. Zijn krijtteekeningen zijn dikwijls uitmuntend. Deze brief is wel wat lang, maar ik kan hem niet korter maken. Als ik er over spreek dat het wenschelijk wäre, dat althans voor ’t publiek, maar veel liever inderdaad, C. M. en anderen van gedachten veränderen mij aangaande, dan is het omdat b.v. iemand als Roelofs niet weet wat van zoo’n scheeve positie te denken, of er moet iets aan mij haperen, of aan den anderen kant, maar hij ziet : there is something wrong somewhere anyhow. Zoo iemand is dus wat al te voorzichtig, en laat zieh voorloopig niet met mij in, juist op ’t moment, dat het mij het meest nood- zakelijk is, raad of terechtwijzing te hebben. En dergelijke ervaringen zijn althans niet aangenaam; resteert of ik met geduldige energie voortwerkende, niet gaandeweg vorder? Ik meen van ja. Where there is a will, there is a way. En zou ’t mij later kwalijk te nemen zijn, als ik dan mijn revan- che nam? Een teekenaar teekent evenwel niet ter wille van revan- che, maar ter wille van de lief de tot het teekenen, en die dringt sterker dan eenige andere beweegreden. Aldus wellicht dat later nog sommige dingen terechtkomen, die nu nog niet in den haak zijn. Dezen winter heb ik veel houtsneden verzameld. Uwe Millets zijn vermeerderd met verscheidene anderen, en ge zult zien dat Uw kapitaal houtsneden etc. niet renteloos bij mij gelogeerd heeft. Van en naar Millet heb ik nu 24 houtsneden; de Travaux ^ des champs er bij rekenende. Maar zelf teekenen dat is de hoofd- zaak, en daar moet alles op toe werken. ’t Goedkoopst was allicht dat ik dezen zomer te Etten door- 245 bracht, er is daar stof genoeg. Komt U dit wenschelijk voor, kunt ge Pa er over schrijven, ik ben bereid mij te schikken in kleeding, of iets anders, zooals zij dat maar willen, en allicht liep ik C. M. dezen zomer aldaar eens tegen ’t lijf. Werkelijk bezwaar bestaat daartegen niet zoover ik weet. Er zal altijd, hetzij in of buiten de familie, verschillend over mij geoordeeld of gesproken worden, en men zal steeds de meest uiteenloopende meeningen hooren opperen. En dat neem ik niemand kwalijk, daar betrekkelijk slechts zeer weinige menschen weten, waarom of een teekenaar zoo of zoo doet. Maar boeren en burgers verdenken in ’t algemeen iemand, die om schilderachtige plekken of figuren te vinden, in allerlei plekken, hoeken en gaten zieh begeeft, die een ander niet bij voorkeur opzocht, van zeer veel snoodheid en booze oogmerken, waaraan geen haar op zijn hoofd denkt. Een boer die mij een ouden boomstronk ziet teekenen, en mij een nur lang daar voor ziet blijven zitten, denkt dat ik gek ben, en lacht mij uit natuurlijk. Een jonge dame die haar neus optrekt voor een werkman in zijn gelapt en bestoven en door- zweet werkpak, kan zieh natuurlijk niet begrijpen waarom iemand de Borinage of Heijst bezoekt, en tot de maintenages van een kolenmijn af daalt, en ook die komt tot de conclusie, dat ik gek ben. Maar dat alles kan mij natuurlijk volstrekt niet schelen, als maar gij, en de Heer T., en C. M., en Pa, en anderen met wie ik te maken heb, dat beter weten, en wel verre van daar aanmerking op te maken, zeggen: je vak brengt dat mee, en wij begrijpen waarom dat zoo is. Zoodat ik herhaal, in de gegevenen is er toch eigenlijk geen bepaalde reden waarom ik, b.v. niet als dat zoo uitkomt, naar Etten of naar den Haag zou kunnen gaan, ook al wordt er wat over geredekaveld door heertjes en dametjes. Aangezien dus Pa bij gelegenheid van zijn bezoek mij zeide: ,,schrijf maar eens aan Theo, en bedissel met dezen wat ’t beste wäre, en ’t goedkoopste uitkwam”, zoo zult gij mij Uw ziens- wijze in dezen wel binnenkort willen doen weten. Heijst of Calmpthout zijn zeer schilderachtig, te Etten is ook stof, desnoods hier ook, hoewel ik dan toch verhuizen zou naar Schaerbeek. Scheveningen of Katwijk werd allicht mogelijk als C. M. jegens 246 mij van gedachte veranderde, en dan kon ik nog profiteeren direct of indirect, van de Hollandsche artisten. Wat betreft de kosten, ik reken ze te bedragen op zijn allerminst ± loo francs per maand, minder is niet mogelijk, ,,den dorschenden os zult ge niet muilbanden. ’ ’ Aldus wacht ik Uw nader schrijven betreffende dit een en ander, en werk intusschen bij Rappard. Rappard heeft wel sommige flinke studies geschilderd, o.a. een paar naar de modellen van de akademie, die flink zijn aange- pakt. Wat meer passie of hartstocht zou hem niet schaden, wat meer zelfvertrouwen, en wat meer durven. Jemand zei mij eens: ,,Nous devons faire des efforts de perdus, de desesperes”. Voila ce qu’il ne fait pas encore. Zijn teekeningen met de pen, landschap, vind ik zeer geestig en bevallig, ook daarin nog wat meer passie evenwel gaandeweg s.v.p. En nu neem ik afscheid met een handdruk in gedachten, en blijf t.t. Vincent. 143 Waarde Theo, 12/4, ’8i. Van Pa gehoord hebbende, dat er kans is dat gij Zondag a.s. te Etten zult körnen, en dat het goed zijn zou als ik alsdan ook aldaar wäre, zoo vertrek ik derwaarts heden. Zoodat ik hoop U weldra te ontmoeten, ’t geen ik met groot ver- langen tegemoet zie, ook daar ik twee teekeningen geschetst heb bij Rappard ,,The lampbearers” en ,,The bearers of the bürden”, waarover ik wel met U wilde beraadslagen over de verdere uit- voering. Om ze klaar te krijgen, zal ik op de een of andere manier de noodige modellen moeten hebben, en alsdan heb ik het ver- trouwen, dat er iets goeds van komt, n.l. een paar composities, die ik aan Smeeton Tilly, of de lui van de Illustration of derge- lijken kan toonen. Ik vertrek dus heden, en meid U dit, opdat gij niet wellicht te Brussel naar mij zoeken mocht. Ik zou te Etten graag nog een paar schetsen op de hei maken, daarom ga ik een paar dagen vroeger. Alzoo ik hoop wij elkaar spoedig zien, en druk U in gedachten de hand. Yours truly, Vincent. 247 .♦ ' Pastorie te Etten. ETTEN APRIL 1881 -DECEMBER 1881 Als Vincent den zorner van i88i in Etten bij zijn ouders doorbrengt en er hard aan het werk is, komt er een nichtje uit Amsterdam te gast — een jonge weduwe met haar zoontje. Zij is mooi en aantrekkelijk, zacht en beminnelijk van aard, en toont zieh dankbaar voor de vriendelijkheid die Vincent haar kleinen jongen betoont. Zoo ontstaat er een soort vriendschap, die bij Vincent in hartstochtelijke liefde overgaat; zonder dat deze ook maar in het minste beantwoord wordt. De jonge vrouw is nog te zeer in haar leed verdiept om te denken aan een nieuwe liefde. Deze teleurstelling, die Vincent nooit te boven is gekomen brengt een groote omkeer in zijn leven. Het verblijf in Etten wordt hem onhoudbaar en op het eind van ’t jaar trekt hij naar den Haag. 144 Waarde Theo, (Etten, i Mei i88i). Van harte wensch ik U geluk met Uw verjaardag. Nog telkens denk ik aan Uw bezoek, ik ben blij wij alzoo elkaar weer eens hebben gesproken, en hoop het er van körnen zal, gij ook in den zomer nog eens zult körnen. Sedert eenige dagen ben ik hier, en het is buiten mooi, maar het weer laat nog niet alle dagen toe om buiten te teekenen. 248 Ik ben intusschen begonnen aan de Millets. Le Semeur is af, en de 4 Heures de la journee geschetst. En nu moeten daarbij nog körnen: les Travaux des champs. Er was zooals ge weet een tentoonstelling van aquarellen te Brussel, en die was vrij interessant. Er waren 4 Mauves of 5, Bücherons, J. Maris: duinen, net een schilderij van Ruijsdael of V. d. Velde, dan J. H. Weissenbruch, superbe, 5 groote tee- keningen. Roelofs dito, 00k 5 stuks groote, dan Gabriel en v. d. Sande Bakhuijzen en Valkenburg en v. Trigt en P. Stor- tenbeker en Vogel etc. van de Holländers. Dan was er een Mesdag, die men moest weg denken om eenige andere teekeningen te kunnen zien, althans zoo ging het mij. ’t Strand bij schemering, stormachtig weer, lucht met grauwe wölken met rossen gloed van de ondergegane zon. Op den voorgrond een visscher te paard, een rijzig, zonderling donker silhouet, dat zieh tegen de witte schuimende golven afteekent. Die figuur spreekt met lui aan boord van een pink, die op ’t tweede plan ligt te dobberen. Op dek zijn lui bezig met een lantaarn, en zij hebben het met den man te paard blijkbaar over het anker, dat hij moet körnen halen. ’t Was een groote importante teekening, breed gedaan, en zoo krachtig, dat zooals ik zei, eigenlijk niets ’t er bij uithield. Wat mij nog trof waren 2 teekeningen van ter Meulen, schapen in de duinen, en schapen in de sneeuw, dat wordt terdeeg goed. Dien man heb ik, als ik mij wel herinner, bij Bakhuijzen op ’t atelier zien tobben en blokken, en hij is er toch gekomen nu, althans die twee teekeningen waren uitmuntend. , ^ Dan waren er teekeningen van Meunier: Varlet dans une grange, gedistingueerd van kleur en behandeling, van opvatting 00k, doende denken aan Millet b.v. qua eenvoud en trouw aan de natuur; van hem 00k nog een Chauffeur en een fabrieksarbeider. Er waren 00k verscheidene teekeningen van Rochussen. En nog meer, maar eigenlijk trof alleen Meunier mij, van de Beigen. Rappard gaat over drie weken naar Holland, en zal denkelijk dezen zomer buiten blijven werken, en daarna den volgenden Winter misschien naar Parijs, maar vooreerst zal hij daar niet heengaan om er te blijven. *^Ik geloof, dat hij toch terdeeg een emmer koud water over den rüg heeft gekregen daar indertijd, maar dat is geen reden waarom hij er niet bij een nieuw verblijf meer voorspoedig zou 249 kunnen zijn. Zeker is het, dat hij sedert heel wat is gevorderd. Ik ben toch zoo blij, dat het alzoo is geschikt, dat ik eenigen tijd rüstig hier kan werken, ik hoop zooveel studies te maken als ik maar kan, want dat is het zaad waar later teekeningen van körnen. Schrijf mij van tijd tot tijd toch, en houd mij zoo mogelijk van een en ander dat U treft, op de hoogte, en komt het U ter ooren, er hier of daar een teekenaar kan worden geplaatst, denk dan aan mij. En nu is het posttijd, ik zal U op de hoogte houden van wat ik doe, en gij moet ook maar eens zeggen van tijd tot tijd, wat gij mij zoudt raden bij voorkeur te teekenen en te zoeken, soms zal ik er nut van hebben, soms misschien niet, maar zeg maar gerust eens ’t een en ander, dat zal ik aan U ook doen, en dan moeten we maar wederkeerig trachten kaf van koren te scheiden. Adieu, met een handdruk in gedachten. Waarde Theo, Ik voeg een woordje bij omdat er aan U wordt geschreven, want ik dacht ge ook van mij wel eens wildet hooren, wat ik eigenlijk uitvoer. Als het niet regent ga ik elken dag naar buiten, meest op de hei. Ik maak mijn studies nog al vrij groot, zooals gij er reeds een paar gezien hebt bij uw bezoek, zoo heb ik o.a. een hut op het heike gemaakt, en ook die schuur met mosdak op den Roozen- daalschen weg, die ze hier de Protestantsche schuur noemen. Gij zult u mogelijk herinneren wat ik bedoel. Dan de molen daar vlak tegenover op dat weiland, en de olm- boomen op het kerkhof. En ook nog een met houthakkers, die bezig zijn op eene uitge- strekte vlakte alwaar een groot mastbosch is geveld. En verder tracht ik zoo de werktuigen te teekenen als: kar, ploeg, eg, krui- wagen, etc. etc. Die met de houthakkers is nog het best uitgevallen, en zou denk ik U bevallen. Misschien komt Rappard dezen zomer nog eenigen tijd hier, ik heb een brief van hem. In gedachten een handdruk en geloof mij, t. ä t. Vincent. 250 146 Waarde Theo, Het is tijd dat ik U weer eens een woordje schrijf. Ge moet weten dat Rappard hier is geweest, een dag of 12, en nu is hij weer vertrokken. Natuurlijk moet gij de groeten van hemjhebben. We zijn samen nog al veel uit geweest, verscheidene malen, o.a. naar de hei bij Seppe, naar de zoogenaamde Passievaart, een groot moeras. Aldaar heeft Rappard een groote Studie geschilderd (I meter bij 50) waarin veel goeds was. Overigens heeft hij een stuk of IO kleine sepias gemaakt, 00k in ’t Liesbosch. Terwijl hij aan ’t schilderen was, heb ik een penteekening ge- maakt van een andere piek in ’t moeras, alwaar veel water- lelies groeien (bij den Roozendaalschenweg). Wij zijn 00k samen naar Prinsenhage geweest, doch Oom lag te bed en is weer niet wel. Rappard gaat wel vooruit in zijn werk dunkt me, hij schijnt naar ’t geen ik van hem hoorde, een goed ingericht atelier t’huis gekregen te hebben. Nu gaat hij deze week naar Loosdrecht, alwaar hij een maand denkt te blijven. Hij werkt 00k geregeld en veel. Ik heb gekregen Cassagne: Traite d’aquarelle, en ben bezig dat te bestudeeren; al zou het zijn dat ik geen aquarellen maakte, ZOO zal ik er toch nog allicht veel in vinden, b.v. voor sepia en inkt. Want tot heden ben ik nog maar uitsluitend met potlood blijven teekenen, opgewerkt of uitgehaald met de pen, desnoods met een rietpen, die breeder werkt. Hetgeen ik geteekend heb in den laatsten tijd, bracht die manier van doen 00k mee, daar het zulke onderwerpen waren als waarbij veel te teekenen was, 00k perspectief teekenen, n.l. enkele werk- plaatsen hier in het dorp, een smidse, timmermanswinkel en klompenmaker. Willemien is nu vertrokken, en dat spijt mij, zij poseert zeer goed, ik heb een teekening van haar, en nog van een ander meisje, dat hier gelogeerd heeft. Daar heb ik een naaimachine op gebracht. Er zijn tegenwoordig geen spinnewielen meer, en dat is voor scliilders en teekenaars wel erg jammer, evenwel er is iets voor in de plaats gekomen dat niet minder pittoresk is, en dat is de naaimachine. •Hoe Staat het eigenlijk met Uw naar hier körnen dezen zomer, is er nog geen kans op dat dit werkelijk gebeurt? Ik hoop het dat er van körnen zal. 251 Rappard schijnt er daar te Loosdrecht een eigen bootje op na te houden, dat is nogal gezellig. Van Loosdrecht denkt hij naar Gelderland te gaan. Hij zou U zeer graag eens ontmoeten, en ik heb hem beloofd dat als ge kwaamt, en ik wist vooruit wanneer, ik ’t hem zou laten weten, omdat hij alsdan ’t zoo zou zien te schikken dat hij U eens zag. Of hij nog weer naar Parijs terug zal gaan, weet ik niet, hij sprak er in ’t geheel niet van. Of dit een teeken is dat hij er niet meer over denkt, dan wel of integendeel il couve son projet, dat weet ik niet. Als ik te rade ga met de omstandigheid, dat hij pas 23 jaar oud is en meer dergelijke dingen, dan zou ’t mij niet verwonderen of het laatste was ’t geval. Gij zult hoop ik, als ge eens een oogenblikje disponibel hebt, wel eens schrijven. Als ge soms kans ziet om mij een catalogus van den Salon te bezorgen, dan zou ik mij daarvoor zeer recom- mandeeren. Rappard gaat, naar hij mij zeide, zieh 00k al de boeken van Cassagne aanschaffen. Hij sukkelt nog met zijn perspectief, en ik weet geen beter geneesmiddel voor die kwaal, althans als ik er zelf volkomen van mocht genezen zou ik het aan die boeken te danken hebben, dat wil zeggen aan ’t in praktijk brengen van de theorie, die er in Staat. Het in praktijk brengen er van, kan men er evenwel niet bij koopen, wäre dat zoo, er zou meer debiet van zijn misschien. En nu adieu met een handdruk. t. a t. Vincent. 147 V/aarde Theo, In uw laatsten brief schrijft ge, er veel kans is ge betrekkelijk reeds binnenkort naar Holland körnen zult. Dit doet me pleizier, omdat ik er zeer naar verlang om U te zien. Nu ik weet ge komt, vind ik het nog veel meer onnoodig U ’t een of ander op te zenden, ’t geen ik licht zou gedaan hebben als ge niet waart gekomen, opdat ge zoudt zien dat al zijn mijn teekeningen nog bij lange na niet wat ze moeten worden, zij evenwel naar ik meen niet siech - ter worden. Enfin ge zult zien wat er van is, als ge komt. In mijn vorigen brief schreef ik U een woordje over een catalogus van 252 den Salon, ik deed dit opdat ge er aan zoudt denken in geval ge en eens een kunt opvangen. Evenwel desnoods kan ik er natuurlijk zeer wel buiten, ’t is geen levensbehoefte. Maar iets anders is eigenlijk wel een levensbehoefte, en als ge komt en ’t is u niet al te moeielijk meeslepen, breng daar dan wat van mee. Namelijk van wit papier Ingres. Ik heb er een voorraad van mee- gebracht uit Brussel en heb er met pleizier op gewerkt, daar het zieh goed preteert voor de pen, en vooral ook voor een rietpen. Nu heb ik er sedert eenigen tijd niet meer van, en kan hier niet anders krijgen dan glad papier zonder grein (tenzij men dan Whatman of Harding zou nemen, maar dat is wat te duur voor schetsen, papier Ingres is van lo Centimes per vel meen ik). Ainsi, doe je best om er eene kleinere of grootere partij van in je koffertje te werken, en ge zult me daar meer pleizier mee doen dan met iets anders. Ik heb nog een teekening gemaakt in ’t Liesbosch en nu is ’t ver- bazend warm geworden, al te warm om overdag op de hei te zitten, en ik werk t’huis dezer dagen om teekeningen van Holbein uit de Bargues te copieeren etc. Ik heb ook eens naar aanleiding van een en ander dat ge indertijd gezegd hebt, een paar por- tretten naar photographies probeeren te teekenen, en houd het er voor dit een goede oefening is. Gelijk ik reeds zei, schrijf eens als ge kunt, en ontvang een hand- druk in gedachten, Vincent. Waarde Theo, Recht prettig vond ik het dat ge weer hier waart, en wij weer eens praten konden over een en ander. Nog steeds blijf ik het jammer vinden, dat wij nog niet veel meer kunnen samen zijn. Niet dat ik aan praten op zieh zelf veel waarde hecht, maar mijn bedoeling is, dat ik wel wenschte we elkaar nog veel beter en intiemer kenden, dan nu ’t geval is. Dat dacht ik vooral nog in ’t teriTgrijden van Rozendaal, toen ik U naar ’t Station gebracht had, ook naar aanleiding van sommige dingen waarover we in ’t laatste oogenblik het hadden in ’t Station. Het verbeugt mij, dat in Uw brief van heden ge hoop geeft, dat 148 253 ’t niet ZOO enorm lang duren zal, voor ge weer eens terugkomt. Natuurlijk ben ik weer heelemaal beter, ben evenwel den dag na Uw vertrek in bed gebleven, en heb eens gesproken met Dr. van Gent, een flink, practisch man; niet omdat ik deze onbe- teekenende malaise de moeite waard rekende, maar veeleer omdat in ’t algemeen, wel of niet wel, ik graag eens van tijd tot tijd een dokter spreek, om te weten dat alles in orde is. Als men ZOO nu en dan een gezond en waar woord over gezondheid hoort, krijgt men, dunkt me, daaromtrent langzamerhand veel helderder begrippen, en als men zoo ongeveer weet, waar men zieh voor moet wachten, waar men zieh aan moet houden, dan gaat men niet mee met allerlei wind van meening, met allerlei nonsens, die men zoo dikwijls over gezondheid en ongezondheid hoort. Ik ben verder druk aan de Exercises au fusain te teekenen, op ’t papier Ingres dat ge hebt meegebracht, ’t kost mij moeite genoeg om aan dat werk te blijven. ’t Is veel meer animeerend om iets buiten te teekenen, dan zoo’n blad uit de Bargues, maar toch, ik heb mijzelven de taak opgelegd, ze nog eens, en dan ook voor ’t laatst, door te maken. ’t Zou niet wel zijn als ik verviel bij het teekenen naar de natuur in te veel details, en groote dingen over ’t hoofd zag. En dat vond ik veel te veel in mijn laatste teekeningen. En ’t is daarom dat ik nog weer opnieuw die methode van Bargue (die werkt met groote lijnen en massa’s, en eenvoudige, fijn gevoelde con- tours) wil bestudeeren. En laat ik momenteel het teekenen buiten rüsten; dan wanneer ik er op zal terugkomen na körten tijd, zal ik beter oog krijgen op de dingen dan vroeger. Ik weet niet of gij ooit Engelsche boeken leest, zoo ja, dan kan ik U zeer recommandeeren ,,Shirley” door Currer Bell, schrijf- ster ook van een ander boek ,,Jane Eyre”. Dat is zoo mooi als de schilderijen van Millais of Boughton of Herkomer. Ik vond het te Prinsenhage, en las het in drie dagen uit, hoewel ’t een vrij volumineus boek is. Ik wenschte wel dat alle menschen hadden, wat ik zoo lang- zamerhand begin te krijgen, het vermögen om een boek zonder moeite, in körten tijd te lezen, en er een Sterken indruk van te behouden. Het is met het boeken lezen als met het schilderijen zien, men moet zonder twijfelen, zonder aarzelen, zeker van zijn zaak, mooi vinden wat mooi is. Ik ben bezig om zoo langzamerhand al mijn boeken weer in orde 254 te brengen, ik heb te veel gelezen om niet systematisch voort te werken, om althans eenigermate te trachten op de hoogte te körnen van de moderne litteratuur. Het kan mij soms zoo erg spijten, dat ik nog niet veel meer weet van geschiedenis, b.v. vooral ook van de moderne geschiedenis. Enfin met spijt hebben, en bij de pakken neerzitten, daar zou men niet verder mee körnen, maar vooruitscharrelen is wat men moet zoeken te doen. Het deed mij recht veel plezier, je in je gesprekken onlangs enkele malen op waarlijk goede philosofie te betrappen, wie weet wat een nadenkend wezen je metdertijd nog wordt. Als ,, Illusions perdues” van de Balzac je te lang is, (2 deelen), begin dan eens met: le Pere Goriot, i deel slechts, hebt ge een- maal Balzac gegeten, dan zult ge dat boven enorm veel andere dingen prefereeren, onthoud den bijnaam van de Balzac ,,vet4ri- naire des maladies incurables”. Tegen dat ik de Bargues af heb, zal het herfst worden, dat is wel een heerlijke tijd om te teekenen, ik wilde wel, dat dan Rappard nog eens weer hier kwam. Ik hoop ook te slagen met een goed model te vinden, b.v. Piet Kauf man, de arbeider, maar ik denk dat het beter zal zijn hem niet hier aan huis, maar hetzij op de werf, hetzij bij hem thuis, ’tzij op ’t veld, te laten poseeren met een schop of ploeg of iets anders. Maar wat een toer is het, om de lui aan ’t verstand te brengen, wat poseeren is. — Boeren en burgers zijn desperaat verstokt op ’t punt waar ze niet af willen, dat n.l. men niet anders moet willen poseeren dan in zijn zondagspak, met onmogelijke plooien, waar noch knie, noch elleboog, noch omoplaten, noch eenig ander lichaamsdeel zijn karakteristiek deukje of verhevenheid in heeft gemerkt. Waarlijk dat is een van de petites miseres de la vie d’un dessinateur. Nu adieu schrijf eens als ge kunt, en ontvang in gedachten een handdruk, en geloof me t. a t. Vincent. Waärd^ Theo, Daareven kom ik terug van een reisje naar ’s Hage, ik ben van avond alleen thuis, daar Pa en Moe nog te Prinsenhage zijn. Nu is het dus een goede gelegenheid U eens te verteilen van een en ander. 255 L.l. Dinsdag ging ik van hier, nu is het Vrijdagavond. Ben te ’s Hage geweest bij den Heer Terste,eg bij Mauve, en bij de Bock. De heer Tersteeg was zeer vriendelijk, en zeide, hij vond ik was vooruit gegaan. Daar ik de heele serie Exercises au fusain I — 6o weer gemaakt had, nam ik die eens mede, en ’t was ook bepaaldelijk naar aanleiding daarvan dat hij het zeide, want hij hecht er althans nog een zekere waarde aan, dat ik die maak, alsmede dat ik nu en dan eens een figuur van Millet, Boughton of anderen copieer, en de meesten vinden dat minder goed. Zoo had ik dan daar eenige satisfactie ook van dat werk. Bij Mauve was ik een middag en avond gedeeltelijk, en zag veel moois Op zijn atelier. Mijn eigen teekeningen interesseerden Mauve meer. Hij heeft mij heel wat wenken gegeven, waar ik blij om ben, en ik ben zoowat met hem afgesproken, dat ik binnen betrekkelijk körten tijd, als ik weer wat studies heb, opnieuw bij hem zal körnen. Hij heeft mij een heele partij van zijn studies laten zien, en ze mij uitgelegd — geen schetsen van teekeningen, of ontwerpen voor schilderijen, maar werkelijke studiebladen, schijnbaar onbeteekenend. Hij wil mij aan ’t schilderen hebben. Met de Bock nu, heb ik met genoegen kennis gemaakt; was op zijn atelier. Hij heeft een groot schilderij van de duinen, waar veel goeds in is, onder handen. Maar die kerel moet figuur gaan teekenen mijns inziens, om nog heel wat andere dingen te leveren. Ik geloof dat hij een echt schilderstemperament heeft, en nog niet zijn laatste woord heeft gezegd. Hij dweept met Millet en Corot, maar gaven die beiden zieh moeite voor ’t figuur, ja of neen? De figuren van Corot zijn wel niet zoo bekend als zijn land- schappen, maar dat neemt niet weg, dat hij ze toch gemaakt heeft. Trouwens bij Corot is iedere boomstam geteekend en gemodeleerd met een aandacht en liefde, als goldt het een figuur. En een boom- stam van Corot is nog heel iets anders dan een van de Bock. Een van de mooiste dingen van de Bock, vond ik een copie van Corot. Die zou wel niet licht voor een echte doorgaan, maar was toch zeer serieus, serieuser dan menige valsche Corot, waarvan ’t verschil met een wäre, minder in ’t oog springt. Dan heb ik met hem ’t Panorama van Mesdag gezien, dat is een werk waar men alle respect voor moet hebben. Ik heb er bij gedacht aan een woord, ik meen van Burger, of Thore, over de 256 Legon d’anatomie van Rembrandt: le seul d6faut de ce tableau est de ne pas avoir de defaut. De 3 teekeningen van Mesdag op de tentoonstelling hadden mogelijk meer defauts, maar wekten onmiddellijk Sympathie, althans zoo ging het bij mij. Van de tentoonstelling gesproken, er v/as een superbe teekening van Israels: naaischool te Katwijk; Mauve: een ploeg, superbe, schapen in de duinen, en dan nog een enkel figuur, een arbeider, die Op den grond zit uit te rüsten, ’s avonds. Artz had er 3 teekeningen, als ik mij wel herinner, een scene in een gestiebt, oude mannen en vrouwen die pap zitten te eten, zeer important, zeer goed en serieus, verder twee Studiekoppen vol karakter, man en vrouw van Scheveningen. Weissenbruch had o.a. een teekening met waterlelies, zoo eenvoudig, zoo vol stijl, ZOO vol kennis en liefde, dat veel teekeningen van anderen ’t er niet bij uit hielden. Hoewel men ’t op deze tentoonstelling duidelijk zien kan, dat er heel wat knappe landschapschilders onder de jongeren zijn. Duchätel o.a., en Neuhuijs. Alb. Neuhuijs had een groote figuurteekening, die superbe was. Een meisje en twee kinderen. Een nieuwe verschijning was ’t werk van Clara Montalba. Dat is een zeer eigenaardig talent, doet mij denken aan Rochussen in sommige dingen. Bij den heer Tersteeg zag ik 00k nog veel moois van Valkenburg, Neuhuijs, etc. etc. J. Maris had prächtige dingen op de tentoonstelling, o.a. twee meisjes in ’t wit, bij de piano, en een molen in de sneeuw. Willem Maris zag ik nog bij de Bock, wat heeft deze een mooie schets van hem, een weg in den winter met een figuurtje onder een parapluie. Toevallig heeft Bosboom mijn studies gezien, heeft mij nog een en ander gezegd er over, maar ik wenschte, ik maar eens meer gelegenheid had, om door hem terecht gewezen te worden. B. is een van die menschen die de gaaf hebben om 00k a^ anderen iets te leeren, en aan ’t verstand te brengen. Hij had 3 of 4 goede teekeningen op de tentoonstelling. Ik ben in den Haag geweest tot Donderdagmorgen. Toen ben ik nog Xiaar Dordt gegaan, omdat ik in de spoor een piek gezien had, •"die ik eens teekenen wilde. Namelijk die rij molens. Hoewel het regende, heb ik het toch nog gedaan gekregen, en zoo heb ik althans nog een Souvenir meegebracht van mijn uitstapje. 17 257 Ik heb bij Stam papier Ingres gevonden, eens zoo dik als ’t ge- wone, daar kan men wat meer op doen. Maar helaas is het wit. Zoudt gij soms kans zien mij bij gelegenheid wat van dat zelfde soort te bezorgen, dat zoowat de kleur heeft van ongebleekt katoen of linnen? Zooais er eenige veilen bij die vorige partij, die ik van U heb, waren, en zooals dat waarop de Exercises au fusain gedrukt ^ijn. Teekent men op ’t wit, moet men noodwendig een vlakken toon over ’t heele papier brengen voor men begint. Zoo ben ik dus naar den Haag geweest, misschien kan het een begin zijn om weer serieus met Mauve en anderen bekend te worden. Dat zou ik wel willen. In gedachten druk ik U de hand. Ontvang mijn dank er voor, dat gij mij zoo trouw helpt in dezen. Om de kosten had ik het wellicht gelaten, althans nog uitgesteld. t. a t. Vincent. De Bock was nog zeer in zijn schik met de teekeningen van Millet, die hij van U heeft gekocht. 150 Waarde Theo, (Etten Sept. ’8i.) Hoewel ik pas kort geleden U heb geschreven, zoo heb ik ditmaal U nog iets meer te zeggen. Namelijk dat er een verandering in mijn teekenen is gekomen, zoo wel in mijn manier van doen, als in het resultaat daarvan. Ook naar aan- leiding van een en ander dat Mauve mij zeide, ben ik opnieuw begonnen te werken naar levend model. Ik heb er onderscheiden personen hier toe kunnen krijgen gelukkig, o.a. Piet Kauf man, de arbeider. Het zorgvuldig bestudeeren, het aanhou- dend en herhaaldelijk teekenen van de Exercises au fusain van Bargue heeft mij beter inzicht gegeven in het figuurteekenen. Ik heb leeren meten en zien, en groote lijnen zoeken. Zoodat ’t geen mij vroeger wan- 258 259 hopig onmogelijk scheen, nu langzamerhand mogelijk gaat wor- den, Goddank. Tot 5 maal toe heb ik een boer met een schop, enfin ,,un becheur” geteekend, in allerlei standen, tweemaal een zaaier, tweemaal een meisje met een bezem. Verder een vrouw met witte muts, die aardappelen schilt, en een herder op zijn stok geleund, en eindelijk een ouden zieken boer, op een stoel bij den haard gezeten met het hoofd in de handen en de elbogen op de knieen. En daar zal het natuurlijk niet bij blijven, als er eens een paar schapen over de brug zijn volgt de geheele kudde. Spitters, zaaiers, ploegers, mannen en vrouwen, moet ik nu onop- houdelijk teekenen. Al wat tot het buitenleven hoort, onderzoeken en teekenen. Evenals veel anderen dat deden en doen. Ik sta nu niet meer zoo machteloos voor de natuur als vroeger. Uit den Haag bracht ik conte in hout, (evenals potlood) mede, en daar werk ik nu veel mede. Ook begin ik met het penseel en de doezelaar er in te werken, met wat sepia of O.-I. inkt, en nu en dan eens met wat kleur. Zeer zeker is het dat de teekeningen, die ik dezen laatsten tijd gemaakt heb, weinig lijken op iets anders wat ik tot nu toe maakte. De grootte van de figuren is zoo ongeveer die van een Exercise au fusain. Wat betreft landschap, ik houd het er voor dat dat er in geenen- deele bij hoeft te lijden, integendeel het zal er bij winnen. Hierbij een paar kleine schetsjes om U een gedachte er van te geven. Natuurlijk moet ik de menschen die poseeren, betalen. Wel niet veel, maar omdat het dagelijks terugkomt, is dit eene uitgave meer, tot zoolang ik er niet in slaag teekeningen te verkoopen. Maar daar slechts zelden een figuur mij totaal mislukt, zoo zullen de kosten van model, er naar ’t mij voorkomt, reeds be- trekkelijk spoedig gansch en al kunnen uitgehaald worden. Want voor iemand die een figuur heeft leeren aanklampen, en vasthouden tot ’t op zijn pooten op ’t papier Staat, is in den tegenwoordigen tijd nog wel wat te verdienen ook. Ik hoef U wel niet te zeggen, dat ik U deze schetsjes alleen zend, om U een gedachte te geven van de pose, ik heb ze vandaag gekrabbeld in körten tijd, en merk dat er heel wat op de proportie aan te merken valt, zeker meer dan op de eigenlijke teekeningen althans. Ik heb een goeden brief van Rappard, die druk aan ’t werk 260 2Ö2 schijnt te zijn, hij stuurde mij zeer aardiee schetsen van land- schappen. Ik zou wel willen, dat hij nog eens voor eenige dagen naar hier kwam. Dit is een akker of stoppelveld, waar men aan ’t ploegen en zaaien is, heb daarvan een vrij groote schets met opkomend onweer. De twee andere schetsjes zijn poses van spitters. Ik hoop er daarvan nog verscheidene te maken. De andere zaaier heeft een korf. Enorm graag zou ik eens eene vrouw laten poseeren met een zaaikorfje, om dat figuurtje te vinden dat ik in ’t voorjaar U heb laten zien, en dat ge op den voorgrond van ’t eerste schetsje ziet. Enfin, zooals Mauve zegt: ,,de fabriek is in volle werking”. Als gij wilt en kunt, denk dan om het papier Ingres van de kleur van ongebleekt linnen. Schrijf me eens spoedig, en ontvang een handdruk in gedachten. t. a t. Vincent. 1 51 Waarde Theo, (Sept.) Daar er weder een brief naar U toe gaat, zoo sluit ik een woordje in? Vian harte hoop ik, dat gij het goed maakt, en eens een half uurtje zult kunnen vinden om mij weer eens te schrijven. Ik wil U nu nog zeggen wat ik heb uitgevoerd, sedert ik U het laatst geschreven heb. 263 Vooreerst twee groote teekeningen, (krijt en iets of wat sepia), van knotwilgen — zoo ongeveer als onderstaand schetsje. Verder een dito,'maar in de hoogte, van den Leurschenweg. Dan heb ik weer een^paar keer model gehad, spitter en mandemaker. En dan heb ik van Oom uit Prinsenhage verl. week een verfdoos gekregen, die vrij goed is, zeker goed genoeg om mee te be- ginnen, (de verf is van Paillard). En daar ben ik zeer blijde mede. Nu heb ik eens dadelijk beproefd een soort aquarel te maken, als bovenstaand motief. Ik reken mij zeer gelukkig model te kunnen krijgen, ik ben ook met een paard en ezel aan ’t scharrelen. 264 265 Vooral voor het teekenen met waterverf is dat bewuste dikke papier Ingres zeer goed, en heel wat goedkooper dan ander. Toch heb ik er niet bepaald haast mede, want ik heb eenigen voorraad, maar helaas effen wit, uit den Haag meegebracht. Enfin ge ziet ik ben druk aan den gang. Oom gaat morgen naar ’s Hage, en zal allicht nog met Mauve eens spreken over de kwestie wanneer ik weer eens bij hem zou körnen. En nu a Dieu, ik heb ver geloopen vandaag en ben verbazend moe, maar wilde den brief niet weg laten gaan zonder iets in te sluiten. Heb het goed, en ontvang een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 152 Waarde Theo, Recht veel genoegen deed het mij zooeven Uw brief te ont- vangen, en vanwege ik toch reeds dezer dagen voornemens was om U te schrijven, doe ik het nu onmiddellijk naar aanleiding van Uw schrijven. Dat gij het papier Ingres hebt afgezonden, vind ik heerlijk, ik heb nog wel wat, maar niet meer van de bewuste kleur. Dat de heer Tersteeg U omtrent mijn teekeningen heeft gezegd, wat hij gezegd heeft, verbeugt mij, en zeer zeker niet minder, dat gij zelf uit de gezondene schetsjes vindt er vooruitgang is, in- dien die aanvangt te körnen, dan zeker hoop ik terdeeg te werken, zoodat noch gij, noch de Heer T., die meer günstige opinie be- hoeven terug te nemen, ik zal mijn best doen U in dezen niet te bedriegen. De natuur begint altijd met den teekenaar te weerstaan, maar ZOO wie het waarachtig ernstig opneemt, laat zieh door dien tegenstand niet van streek brengen, integendeel, ’t is prikkel te meer om te overwinnen, en in den grond zijn de natuur en een oprecht teekenaar het eens. Maar de natuur is zeer zeker ,,intahgible”, toch men moet haar aanpakken, en dat met vaste hand. En na nu eenigen tijd met de natuur geworsteld en ge- streden te hebben, begint die wat meer meegevend en gedwee te worden, niet dat ik er al ben, niemand is er verder vandaan dan ik zelf dat te meenen, maar ’t begint beter te vlotten. De strijd met de natuur heeft somwijlen wel iets van wat Sha- 266 ■ kespeare noemt ,,Taming the shrew”, (d. i. de wederstrevende overwinnen door volharding, bongre et malgre). In veel dingen, maar bepaaldelijk in ’t teekenen, meen ik, dat ,,serrer de pres vaut mieux que lächer”. Hoe langer hoe meer gevoel ik dat bepaaldelijk het figuurteekenen goed is, ook indirect ten goede werkt op ’t landschapteekenen. Als men een knotwillig teekent als wäre die een levend wezen, en dat is toch eigenlijk zoo, dan volgt de omgeving vanzelf be- trekkelijk als men maar al zijn aandacht geconcentreerd heeft op dien bewusten boom, en niet gerust heeft voor dat er iets van het leven in kwam. Hierbij een paar schetsjes, ik ben nog al dikwijls op den Leur- schen weg bezig tegenwoordig. Werk ook nu en dan met water - verf en sepia, maar dat lukt zoo in eens niet. Mauve is naar Drenthe, heb afspraak met hem ik naar hem toe zal körnen, zoodra hij mij schrijft, maar misschien komt hij nog eens een dag te Prinsenhage. De Fabritius te Rotterdam ging ik nog zien op mijn laatste reis, en ’t doet mij pleizier dat o.a. die teekening Mesdag onder je oogen is gekomen. Als de teekening van Mevr. Mesdag, waarover je schrijft, is gele rozen op een mosgrond, dan heb ik die op de tentoonstelling gezien, en waarlijk dat is zeer mooi, en zeer artistiek. Wat gij over de Bock zegt vind ik in allen deele waar, ’t is ook mijn gedachte omtrent hem, maar ’t was mij nog niet gelukt het ZOO in woorden te brengen, als gij ’t in Uw brief doet. Indien hij zieh kon en wilde concentreeren, voorzeker hij wäre een beter artist dan nu. Ik heb hem. ronduit gezegd: de Bock, als gij en ik een jaar lang ons toeleggen op ’t figuur teekenen, dan zijn wij beiden, na verloop van dien tijd, heel andere lui dan nu op ’t moment, indien we ons niet aangrijpen, en maar blijven voortgaan zonder iets nieuws er bij te leeren, dan blijven we niet eens wat we zijn, maar stilstaande gaan we achteruit. Als we geen figuur teekenen, of anders boomen als waren het figuren, dan zijn we als menschen zonder ruggegraat, of met een zwakke. Millet en Corot, van wie we beiden zooveel houden, konden die een figuur teekenen, ja of neen? Ik meen die meesters stonden voor niets. En hij gaf mij daarin ook wel gedeeltelijk of geheel gelijk. Trouwens hij heeft, geloof ik, terdeeg serieus gewerkt aan dat Panorama, en ook dat zal in ’t algemeen, al wil hij ’t zelf niet erkennen, een günstigen invloed op hem hebben. 268 4 Hij zei mij met betrekking tot dat Panorama een alleraardigst woord, dat oorzaak was ik veel Sympathie voor hem voelde. Ge kent wel den Schilder Destree. Deze was met een zeer pedant air naar de Bock toe gekomen, en had hem gezegd, natuurlijk zeer uit de hoogte, maar toch zoetsappig, en ondragelijk prote- geerenderwijs : de Bock, ze hebben mij ook gevraagd om dat Panorama te schilderen, maar ik heb gemeend, aangezien het iets onartistieks was, het te moeten weigeren. En toen de Bock daarop: ,,mijnheer Destree wat is gemakkelijker, een Panorama te schilderen, of te weigeren een Panorama te schilderen, wat is artistieker, het te doen, of het niet te doen'^” Of dit precies dezelfde woorden waren, weet ik niet, maar zeer zeker was de repliek in dezen zin, en vond ik dat zeer raak. En heb er evenveel respect voor, als voor Uwe handelwijze betref- fende de oudere en wijzere leden in Uwe vereeniging, die ge op hun eigen ouderdom en wijsheid hebt laten teren, terwijl gij zelf wat jonger en energieker de zaak hebt doorgezet. Dat is wäre Philosophie, die ons aldus doet handelen als de Bock en gij bij die respectieve gelegenheden, van zulke philosophie kan men zeggen, dat zij ook praktijk is, net als Mauve zegt: ,,kleur is ook teekenen”. Mijn papier is vol, dus eindig ik en ga er eens op uit, ontvang mijn besten dank voor Uwe krachtdadige mede- werking, en een handdruk in gedachten, en geloof mij, t. a t. Vincent. 153 Waarde Theo Etten 3-9 1881. Er ligt me iets op het hart dat ik U verteilen wil, en misschien weet ge er reeds iets van en vertel ik U geen nieuws. Ik wilde U zeggen, dat ik dezen zomer zooveel ben gaan houden van K. Doch toen ik haar dit zeide, antwoordde zij mij, dat haar ver- leden en haar toekomst voor haar een bleven, en zij dus nooit mijn gevoelens kon beantwoorden. Toen was ik in een geduckten tweestrijd wat te doen, mij te resigneeren tot dat: nooit, neen, nimmer, of nog niet de zaak voor beslist en geeindigd te houden, en nog wat goeden moed te houden, en ’t nog niet op te geven? ’t Laatste koos ik. — En tot heden heb ik geen berouw van die opvatting, hoewel ik nog altijd sta voor dat nooit, neen, nimmer. Natuurlijk heb ik sedert heel wat ,,petites miseres de la vie hu- 270 maine” ondervonden, die als ze in een boek geschreven waren, mogelijk zouden kunnen dienen om den een of ander te amuseeren, doch als men ze zelf beleeft, zeker geen aangename gewaar- wordingen kunnen geacht worden te wezen. Evenwel tot op heden ben ik blij, dat ik ’t resignatie of ;,how not to do it” systeem maar overliet voor wie er trek in hebben, en mij aangaande nog wat moed vatte. Een der redenen waarom ik U tot heden er niet over schreef, is dat de positie waarin ik mij bevond, zoo vaag en ongedeci- deerd was, dat ik die U niet kon uitleggen. Nu evenwel zijn we zoover dat ik er over heb gesproken, behalve tot haar zelve, tot Pa en Moe, tot Oom en Tante S., en tot Oom en Tante te Prinsenhage. De eenige, die, doch dat zeer officieus en in ’t apart, mij gezegd heeft dat er werkelijk, indien ik hard werkte en voorspoed had, kans voor mij was, is iemand van wien ik ’t volstrekt niet ver- wachtte: Oom Cent. Deze had schik in de manier, waarop ik het ,,nooit, neen, nimmer” van K. opvatte, n.l. het niet zwaar tillende, maar er zoowat gekheid mee makend. Enfin zoo hoop ik te blijven doen, en zwaarmoedigheid en zwaartillendheid verre van mij te doen. Intusschen hard werkende, en sedert ik haar ontmoet heb, vlot mijn werk veel beter. Ik zeide dat nu de positie zieh zoowat decideert; ik geloof dat ik enorm veel moeite zal hebben met de oudere personen, die de zaak reeds nu voor beslist en geeindigd houden, en mij zullen trachten te dwingen er van af te zien. Vooralsnog geloof ik zij zeer zacht te werk zullen gaan, mij aan ’t lijntje houden, en met een kluitje in ’t riet sturen, totdat ’t groote feest van Oom en Tante in December voorbij zal zijn. Daarna vrees ik er maat- regelen genomen zullen worden, om mij er uit te knikkeren. Vergeef mij deze wat harde termen, die ik gebruik om U de po- sitie duidelijk te maken; ik geef toe dat de kleuren wat hard zijn, en de lijnen wat sterk getrokken, maar ’t zal U toch een duidelijker inzicht in de zaak geven, dan wanneer ik er wat omheen praatte. Verdenk mij dus niet van gebrek aan achting jegens de oudere personen. Alleen geloof ik dat zij er bepaald legen zijn, zij zullen trachten te zorgen dat K. en ik elkaar noch zullen kunnen zien, noch spreken, noch schrijven, juist omdat zij zeer wel be- grijpen, dat indien we elkaar zagen, spraken of schreven er kans was op gedachtenverandering van K. K. zelf meent nooit van gedachten te veränderen, en de oudere Personen trachten mij te overtuigen, dat zij niet veränderen kan, doch hebben toch vrees voor die verandering. De oudere per- sonen toch zullen omtrent deze zaak veränderen, niet dan wanneer K. van gezindheid verändert, doch dan wanneer ik iemand za) geworden zijn, die op zijn minst f looo per jaar verdient. Nog eens, vergeef de harde contours waarmee ik de dingen afteeken. Gij zult misschien wel van mij hooren zeggen, dat ik forceeren wil, en dergelijke uitdrukkingen, maar wie begrijpt niet hoe onzinnig forceeren is bij liefde. Neen, dat is verre, verre van mij. Doch ’t is geen onbillijk of onredelijk verlangen, dat ik wensch dat K. en ik elkaar zullen zien, spreken, schrijven, om elkaar beter leerende kennen, zelf beter te kunnen inzien of we voor elkaar geschikt zijn, al dan niet. Een jaar van omgang met elkaar zou heilzaam zijn voor haar en mij, doch de ouderen zijn werkelijk verstokt op dat punt. Doch nu begrijpt ge wel, dat ik niets hoop ongedaan te laten wat me nader möge brengen tot haar, en ’t is mijn voornemen: Zoolang zal ’k haar beminnen. Tot ze in ’t eind mij ook bemint. 