title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Mocht gij dezer dagen bij Mauve en Jet körnen, groet hen dan hartelijk voor mij, en breng er aangename uren door en zeg de 130 duinen en de zee maar eens voor mij goeden dag. En zeg Mauve de Photographie naar zijn teekening, de Ploeg op den akker, op mijn kamertje hangt, en mij telkens weer aan hem herinnert. Leest gij iets moois? Ik zou zoo graag aan het lezen willen gaan van heel veel boeken, maar mag niet. Als gij John Halifax eens kunt krijgen, lees het dan nog maar eens, al is het wij het met weemoed lezen, toch laat ons niet zeggen ,,dat is niet voor mij”, want het is goed te blijven gelooven in alles wat goed en edel is. — Onlangs is naar ik hoorde, de man overleden wiens leven en karakter tot het schrijven van dat boek aanleiding gaf, hij heette Harper en was het hoofd van een uit- gebreiden boekhandel te Londen. Eens ontmoette ik te Londen op straat de Schilder Millais juist nadat ik zoo gelukkig was geweest verscheiden van zijn schilderijen te zien, en die edele figuur deed mij aan John Halifax denken. Millais schilderde eens de verloren penning, eene jonge vrouw die des morgens vroeg in de schemering naar de penning, die zij verloren heeft, zoekt (er is een gravure van: The lost mite), en niet het minst mooi is in zijn werk een herfstlandschap : Chili October. a Dieu kerel, -ontvang in gedachten een hartelijken handdruk en geloof mij, na groeten ook aan Uw huisgenooten Uw ZOO liefh. broer Vincent. De zaal in het Trippenhuis waar de Staalmeesters van Rembrandt hangen is weer open, uit de kerk körnende liep ik er even heen, vlak naast de Rembrandt hangt dat bewuste portret van v. d. Heist. 103 Waarde Theo, Amsterdam 27 Juli 1877. Dank voor Uw laatsten brief, van huis hoorde ik dat gij reeds bij Mauve zijt geweest, dat zal wel een goede dag zijn geweest, bij gelegenheid hoor ik er zeker wel eens van. Hierbij eene bijdrage voor Uwe verzameling n.l. drie lithographieen naar^ Bosboom en twee door J. Weissenbruch, vond ze dezen morgen bij een boekenjood. — Zou dat eene naar Bosboom de kerk te Scheveningen zijn? Het andere is de groote kerk te Breda, het derde naar zijn schilderij dat op de groote tentoonstelling te Parijs geweest is. Die twee naar Weissenbruch troffen mij — 131 misschien hebt gij ze al, maar mogelijk ook wel niet. Ga toch maar door met het verzamelen van dergelijke prenten, en van boeken ook. Tegenwoordig verzamel ik Latijnsche en Grieksche thema’s en allerlei geschritten over geschiedenis enz. Ben aan een over de kerkhervorming bezig, dat nog al lang wordt. Sprak onlangs een jongmensch, die pas zijn admissie-examen voor de Leidsche Hoogeschool had gedaan met gelukkigen uitslag — gemakkelijk is het niet, hij vertelde mij wat hem gevraagd was; maar ’k heb toch maar goeden moed, met Gods hulp zal ik er doorkomen en door de volgende examens ook. Mendes heeft mij alle hoop gegeven dat wij aan het einde van drie maanden ZOO ver zullen körnen, als hij zieh had voorgesteld indien het goed ging. Toch zijn Grieksche lessen in het hartje van Amsterdam, in het hartje van de Jodenbuurt, op een zeer warmen en drukkenden zomermiddag, met het gevoel dat vele moeilijke examens, die door zeer geleerde en listige Heeren professoren zullen worden afgenomen, boven het hoofd hangen, wel eens meer benauwend dan de Brabantsche korenvelden die nu wel mooi zullen zijn op zulk een dag. — Maar wij moeten maar door alles ,,voort- streven” zooals Oom Jan zegt. Een paar dagen geleden vielen bij de Kattenburgerbrug een paar kinderen in het water. Oom zag het en kommandeerde de sloep van de Makassar, die in het dok ligt. Er werd een jongetje op- gehaald; met twee scheepsdokters, die Oom er naar toe zond, ben ik met de mannen die het jongske droegen in eene apotheek geweest, en zijn alle pogingen in het werk gesteld om het kind weer bij te brengen, doch dat is niet gelukt. Terwijl werd het herkend door den vader, die op de werf stoker is, en is het lijkje in eene wollen deken naar huis gebracht. Nog anderhalf uur heeft men gezöcht, meenende er nog een meiske ook was in- gevallen, doch dat schijnt gelukkig zoo niet te zijn. ’s Avonds ben ik nog eens naar de menschen terug geweest, het was toen reeds donker in huis, het lijkje lag zoo stil in een zijkamertje op een bed, het was zoo’n lief jongske. Er was groote droefheid, dat kind was het licht van dat huis als ’t wäre, en dat licht was nu uitgedoofd. Al uit zieh de smart bij ruwe menschen ook ruw en zonder waardigheid, zooals bij de moeder onder anderen, toch gevoelt men in zulk een klaaghuis veel, en die indruk bleef mij den geheelen avond, toen ik nog een wandeling maakte, bij. 132 1.1. Zondagmorgen deed ik een mooien tocht, n.l. eerst naar de vroegpreek: Ds. Posthumus Meyes in de Noorderkerk, toennaar het Bickerseiland, waar ik op den dijk längs het IJ wandelde tot het weer kerktijd was, en toen naar de Eilandskerk waar Oom Stricker preekte. Zoo gaat de tijd voort en snel ook, wij zijn reeds weder bijna aan het einde der week. Hoe gaat het U kerel, zoo heel dikwijls dagelijks denk ik aan U. God helpe ons om al worste- lende boven te blijven, het is goed, gij U aan goede artisten aan- sluit, ook ik klem mij nog zoo aan de gedachtenis van velen hunner vast. Overwin het kwade door het goede, Staat er, en daar kan men naar zoeken, en daartoe kan God helpen en ons de dagen dragelijk maken met veel goeds er tusschen door, en ons voor al te groot zelfverwijt bewaren. Toen Oom Jan dien middag waarop dat ongeluk gebeurde, de sloep en de dokters kommandeerde om te gaan helpen, zag ik hem in zijn element. Nu moet ik aan mijn werk, maar moet toch nog dit blaadje vol schrijven. Ben ’s morgens nog al eens vroeg op, en als de zon dan opgaat over de werf en eenigen tijd later het werkvolk komt, is het een heerlijk gezicht uit het raam, en zou ik U wel eens hier wenschen. Zou ik later op zoo’n morgen nog eens zitten werken aan een preek over ,,Hij doet zijn zon opgaan over boozen en goeden”, of over ,,ontwaak gij die slaapt en sta op uit de dooden en Christus zal over U lichten” of over ,,Het is goed den Heer te prijzen in den morgenstond en het is den oogen goed de zon te aanschouwen ” , ik hoop het. Het is toch alsof de zon nergens zoo mooi schijnt als in eene pastorie of in eene kerk. Het is heerlijk om aan de geschritten te werken zoo ’s morgens vroeg. Als gij tijd en een postzegel en papier hebt schrijf dan weer eens spoedig, oom Jan laat U groeten. Daar in- de duinen moet het dien avond, dien gij beschrijft wel goed geweest zijn. Bij oom Cor in den winkel zag ik dezer dagen ,,Les evangiles” van Bida,*) wat is dat mooi, het is niet omte zeggen hoe mooi het is; er is zeer veel in dat werk dat aan Rem- brandt doet denken. En nu een handdruk in gedachten, en van harte het beste U toe- gewenscht, en geloof mij steeds Uw zoo liefh. broer Vincent. *) Schilder van Oostersche onderwerpen, leerling van Delacroix. 133 Waarde Theo, Amsterdam, 3 Augustus '77. Dank voor uw laatste schrijven, waar ik blijde mede was en waar- voor hartelijk dank. Gij zijt dus bij Mauve geweest, en hebt het er goed gehad, hebt gij nog bij hem zijnde geteekend? Bij Weissenbruch was ik 00k eens op het atelier, een paar dagen voor mijn eerste vertrek naar Londen, en de herinnering aan wat ik daar zag van studies en schilderijen, is mij nog zeer duidelijk, even als die aan den man zelven. Vertel eens iets van de tentoonstelling, die gisteren zal zijn geopend, als gij weer schrijft, wat zouden de artisten hier op de werf veel dat geschikt is om geschilderd te worden, kunnen vinden. Ds. Meijes was eenige dagen geleden hier met twee zijner zoons, en Oom gaf ons permissie om de werf en de werkplaatsen te gaan zien, de smederijen enz. waren nu natuurlijk aan den gang, dien Zondag dat wij er samen waren stond alles daar stil; ik was 00k met Oom Pompe en Jan op het wachtschip de Wassenaar, dat 00k zeer interessant is. Deze week was het huis hier vol volk. Oom en Tante Pompe en Jan, Oom Cor, Vincent en Bertha v. Gogh uit Haarlem. Laatstge- noemde is een zeer lief meisje. Was 1.1. Zondag in de vroegkerk bij Ds. Hasebroek, en des morgens weer in die Oudezijds Kapel, waarvan ik u reeds vertelde. Zoo dag bij dag doe ik mijn best er mij in te werken, en in het Latijn en Grieksch vooral, en heb reeds heel wat thema’s gemaakt, samengesteld uit zinnen die mij aan de oude schooldagen herinneren, als b.v. ; ,, Welken zeer uitstekenden wijsgeer hebben de Atheners ter dood veroordeeld? Den zeer braven en wijzen Socrates. Ons leven is zeer gelijk aan eene reis en blootgesteld aan zeer vele en zeer groote rampen en ongelukken. De natuur van Odysseus en de druiven van den wijngaard”. Dezen morgen was ik vroeg op, het had des nachts veel geregend, maar zeer vroeg brak de zon door de wölken heen, de grond en de Stapels hout en balken op de werf waren doornat, in d^ plassen weerkaatste de lucht geheel goud door de opkomende zon en om 5 uur zag men al die honderden werklieden, als kleine zwarte figuurtjes overal heen zieh verspreiden. Nog al dikwijls kom ik op de studeerkamer van Oom Stricker. Hij is zeer knap en bezit heel wat mooie boeken en heeft een groote liefde voor zijn werk en betrekking. Had 1.1. Maandag een zeer opgewekten brief van Pa uit Helvoirt. 134 Van huis hoorde ik dat gij eene rekening van Dr. Coster hebt ge- kregen groot f 40. , dat is nog al een kruis en het betalen daarvan zal u herinneren aan het gevoel dat men heeft, wanneer een kies getrokken wordt; kon ik u maar wat bijstaan, maar dat ik goud noch zilver heb, dat weet gij wel. Door list moet ik aan geld voor de zakjes in de kerk körnen, dikwijls, b.v. : door het in een tabaks- winkel voor centen wisselen van postzegels, maar jongen al wor- stelende blijven wij boven en gij weet dat van de armen in het Koninkrijk Gods wordt gezegd, dat zij Zalig zijn. Telkens als ik Oom Vincent weer zie, treft mij opnieuw iets onbe- schrijfelijks liefs en ik zou zeggen goeds en geestigs dat in hem is, wat het is weet ik niet. Pa heeft het nog veel meer, en Oom Jan heeft het in een anderen vorm, en in oom Cor is het 00k; onder honderd menschen zal men er niet altijd een vinden, die aan hen herinnert, laat ons hun beeid en hunne gedachtenis maar bewaren. Zou het dat zijn wat Fenelon in zijn Telemaque als volgt be- schrift? Celui auquel il s’etait adresse par hasard etait un etranger, qui avait un air majestueux mais cependant quelque chose de triste et d’abattu, ‘il paraissait revenir quelquefois a d’autre temps, il avait quelque chose soit de tres decide ou d’emu et d’agite. A peine 6coutat-il d’abord la question de Telemaque, mais enfin il repondit: Ulysse, vous ne vous trompez pas, a ete requ chez le roi Alcinous, comme en un lieu oü l’on craint Dieu et oü Ton exerce l’hospitalite, mais il n’y est plus, et vous le chercheriez inutilement, il est parti pour Ithaque, si les Dieux irrites souffrent enfin qu’il puisse revoir ses Dieux penates. — Telemaque le regardait fixement; plus il le regardait plus il etait emu et etonne. Cet inconnu, disait-il a Mentor, m’a repondu comme un homme, qui ecoute a peine ce qu’on lui dit, et qui est plein d’amertume. Je plains les malheureux depuis que je le suis, et je sens que mon coeur s’interesse pour cet homme, Sans savoir pourquoi. Il m’a assez mal regu, a peine a-t-il daigne m’ecouter et me r^pondre. Alors Mentor lui dit: Je ne m’etonne point mon eher Telemaque de vous voir emu ainsi. La cause de votre douleur qui vous est inconnue, ne l’est pas a Menlor, c’est la nature qui parle et qui se fait sentir, c’est eile qui attendrit votre coeur, l’inconnu qui vous a donne une si vive emotion est le grand Ulysse. Il s’en va tout droit a Ithaque, 135 deja il est bien pres du port, et il revoit enfin ces lieux si long- temps desires. Vos yeux l’ont vu mais sans le connaitre, bientöt vous le verrez et vous le connaitrez et il vous connaitra, mais maintenant les Dieux ne pouvaient permettre votre reconnaissance hors d’Ithaque. Son coeur n’a pas ete moins emu que le votre, il est trop sage pour se decouvrir a nul mortel, dans un Heu oü il pourrait etre expose ä des trahisons. Ulysse votre pere est le plus sage de tous les hommes, son coeur est comme un puits profond, on ne saurait y puiser son secret. Il aime la verite et ne dit jamais rien qui la blesse, mais il ne la dit que pour le besoin et la sagesse, comme un sceau tient toujours ses levres fermees a toutes paroles inutiles. Combien a-t-il ete emu en vous parlant? combien s’est- il fait de violence pour ne point se decouvrir, que n’a-t-il point souffert en vous voyant. Voila ce qui le rendit triste et abattu. ’ ’ En nu kerel een hartelijken handdruk in gedachten. Groet hen bij Mauve en als gij anderen ziet, vooral ook uw huisgenooten; heb het zoo goed mogelijk, van harte wensch ik toe uitkomst te vinden voor de betaling van die rekening. a Dieu en geloof mij Uw ZOO liefh. broer Vincent. 105 Waarde Theo, Amsterdam 5 Augustus 1877. Dank voor uw brief van gisteren, dat was een goede, waar men wat aan heeft en die mij een wäre verkwikking was. Ik vond er een paar postzegels ingesloten, waarvoor hartelijk dank, verder zegt gij een postwissel te zullen sturen opdat ik naar ’s Hage zou körnen om de tentoonstelling van teekeningen te zien. Die postwissel is heden, Zondagmorgen, ook gekomen, dank daarvoor en voor Uw vriendelijk aanbod, echter zend ik U het geld terug en kom niet, hoe gaarne ik ook al de mooie en interes- sante zaken, waarvan gij schrijft, zou zien. Heb reeds geweigerd om naar Baarn te gaan, ten eerste omdat ik mijn Zondag liever besteed met hier eenige malen naar de kerk te gaan en nog wat te schrijven en te studeeren, ten tweede omdat ik het geld van de reis aan Oom Stricker, die geld van Pa heeft waarover ik desnoods kan beschikken, zou moeten vragen, en dat ZOO min mogelijk hoop te blijven doen. Ga ik naar ’s Hage, dan moet ik ook naar Baarn, en dan blijft het niet bij een keer — quoi qu ’il en soit — ’t is beter van niet. 136 Daarenboven jongen, ik weet gij het zelf zoo noodig hebt. Toch hartelijk dank hoor. Ik ben er niet rouwig om dat ik niet altijd geld op zak heb. Naar zoo ontzettend veel zaken heb ik groote begeerte, en als ik geld had zou ik het misschien spoedig uitgeven aan boeken en andere zaken, waar ik best buiten kan, en die mij van de onmiddellijk noodige Studie zouden aftrekken. Zelfs nu is het niet altijd gemakkelijk tegen de af leiding te vechten, en als ik geld had zou dat nog erger worden. En men blijft hier op de wereld toch altijd arm en behoeftig, dat heb ik al wel reeds gezien; in een ding echter kan men rijk worden, in God, en dat is een deel, dat niet zal weggenomen worden. En er kan een tijd körnen waarin wij ons geld beter kunnen besteden dan aan de beste boeken enz., en waarin men spijt zou hebben als men veel uitgaven voor zieh zelven gedaan had in zijn jongen tijd, — als wanneer wij misschien eens een eigen huishouding hebben en anderen om voor te zorgen en te denken. In het midden des levens zijn wij in den dood, dat is een woord dat ons allen ook persoonlijk aangaat, dat is eene waarheid, die wij weer bevestigd zien in hetgeen gij mij mededeelt aangaande Carolien v. S. en vroeger zagen wij dat ook aan een andere uit datzelfde huis. Het heeft mij getroffen en van ganscher harte hoop ik dat zij nog hersteilen zal, o wat is er een droefenis en treurigheid en lijden in de wereld, en in het openbaar en in het verborgene. Wat is er veel veranderd in dat huis, wanneer men het vergelijkt bij wat het was eenige jaren geleden, ,,das war vor langen Jahren, wenn wir beisammen waren”; dat was de tijd van ,,der Wirthin Töchterlein”, en Longfellow zegt: ,,there are thoughts, that make the strong heart weak”, maar daar Staat ook bovenal: ,,Laat hem die de hand aan den ploeg slaat, niet omzien en wees een man”. De plaat naar de schilderij van Ruijsdael, Haarlem en Overveen heb ik er eens op aangezien, die Schilder wist het ook wel. In geval zij spoedig zoover herstelt, dat zij weer naar ’s Hage mag vervoerd worden, en gij haar dan ziet, groet haar dan en als gij een woord kunt vinden om haar op te wekken of moed te geven, en haar er aan te herinneren, hoe groote reden van zijn zij heeft en als^het wäre recht om te leven om harer hinderen wil vooral, zeg het dan en gij doet een goed werk. Een krachtig woord uit het hart op zijn tijd gesproken, kan verkwikken en goed doen. Was hedenmorgen nog al vroeg op en ging om ongeveer 6 uur de deur uit naar de vroegkerk, daarna wandelde ik door allerlei 137 oude straten, waar ik U wel bij had willen hebben; gij kent het schilderij (tenminste de lithographie en houtsnee er naar) van Daubigny: Le pont Marie, daar dacht ik aan. Ik wandel graag in oude nauwe, min of meer sombere straten met apotheken, steen- en andere drukkerijen, en winkeis van zeekaarten en magazijnen van scheepsvictualien enz., die men daar bij de Oudezijds Kapel en de Teertuinen en het eind van de Warmoesstraat vindt, alles spreekt daar. Toen nog even Vos*) en K. gaan goedenmorgen zeggen, en toen naar de Eilandskerk, waar Ds. ten Kate, de dichter van de Schepping en schrijver van vele mooie boeken, preekte over Rom. 1:15 — 17. Het was een zeer volle kerk, en als men die gezichten zoo aanzag, dan zag men iets van het geloofy want daar- van stond op menig gelaat, op dat van mannen, en op dat van vrouwen, op verschillende wijze in de trekken geschreven, iets te lezen. Zijn Stern had soms klanken en uitdrukkingen als die van Pa, en hij sprak zeer goed en uit een overvol hart, en hoewel de preek niet kort was, de kerk was uit voor men het wist bijna, want zijn woord boeide zoo, dat men aan geen tijd dacht. Heb verleden week tot afwisseling een uittreksel gemaakt van de reizen van Paulus en daar een kaartje bij geteekend, dat is een bezitting. Oom Stricker gaf mij onlangs een boek over de Aardrijkskunde van Palestina (Duitsch, v. Raumer), dat hij dubbel had. Dit is wel een aardig gedeelte uit Telemaque: Mentor dit: la terre n’est jamais ingrate, eile nourrit toujours de ses fruits ceux qui la cultivent soigneusement et avec amour, eile ne refuse ses biens qu’a ceux, qui craignent de lui donner leurs peines. Plus les labou- reurs ont d’enfants plus ils sont riches, si le prince ne les appauvrit pas, car leurs enfants des leur plus tendre jeunesse commencent a les secourir. Les plus jeunes conduisent les moutons dans les päturages, les autres, qui sont plus grand, menent de ja les grands troupeaux, les plus ages labourent avec leur pere. Cependant la mere prepare un repas simple a son epoux et a ses chers enfants, qui doivent revenir fatigues du travail de la journee, eile a soin de traire ses vaches et ses brebris, et on voit couler des ruisseaux de lait; eile fait un grand feu autour duquel toute la famille inno- cente et paisible prend plaisir a chanter tout le soir, en attendant le doux sommeil ” *) Ds. Vos schoonzoon van Ds. Stricker. 138 Vooral is het aardig als men het zieh denkt geillustreerd door de etsen van Jacque. Daar net komt Uw briefkaart, dank voor het spoedig bericht, van harte hoop ik dat gij een goeden Zondag hebt gehad. De nicht] es Fanny en Bet ’s Gr. en Bertha zijn nog hier en zijn bloemen in het huis. Bertha vooral is een aardig meiske. Groet Uw huisgenooten en ontvang in gedachten een handdruk van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Kan geen couponnetje krijgen, dan moet ik het U in postzegels terugzenden. 106 Waarde Theo, Amsterdam i8 Augustus 1877. Het is mij een behoefte U weder eens te schrijven, misschien duurt het nog een betrekkelijk langen tijd eer wij elkander weerzien, hoewel toch in elk geval ik hoop dat wij met Kerstmis samen te Etten zullen zijn.Tante Mina was 1.1. Zondag jarig en daar dien avond zijnde, vroeg Oom Stricker mij het een en ander, en scheen niet ontevreden .... ik merk wel dat ik een eind ben gevorderd. Donderdagmorgen had ik het wel aardig ; Oom was uit de stad naar Utrecht, en om 7 uur moest ik bij Stricker zijn, omdat Jan naar Parijs ging en ik beloofd had hem uitgeleide te doen tot aan het Station van de Holl. Spoor. Was dus vroeg opgestaan en zag de werklieden op de werf körnen, terwijl de zon heerlijk scheen. Gij zoudt schik hebben in dat eigenaardig gezicht van dien stroom zwarte figuren, groot en klein, eerst in de nauwe straat waar de zon maar even in schijnt en dan later op de werf. Heb daarna ontbeten met een stuk droog brood en een glas hier, dat is een middel dat Dickens aanraadt aan hen, die op het punt zijn van zelfmoord te begaan, als zijnde zeer geschikt om hen althans voor eenigen tijd van dat voornemen te doen afzien. En 00k al is men nu niet juist in zoo’n stemming, is het wel goed dat toch nu en dan eens te doen, en er b.v. aan Rembrandt’s schilderij de Emmausgangers bij te denken. Wandeide voor ik naar Stricker ging nog door de Jodenbuurt en op den Buitenkant, oude Teertuinen, Zeedijk, Warmoesstraat en längs de Oudezijds Kapel en de Oude- en Zuiderkerk, door allerlei oude straten met smederijen en kuiperijen enz. en door oude Stegen, zooals de Niezel, en grachten met oude 139 smalle bruggen zooals die waar wij dien avond te Dordt stonden. Het was aardig om daar in de vroegte de beweging te zien beginnen. Heb een geschrift gemaakt waarin al de gelijkenissen in orde ge- rangschikt zijn en de wonderen enz., en ben ook bezig dit zelfde in het Engelsch enFransch te doen, in afwachting er later ook Latijn en Grieksch bij komt. Overdag heb ik het druk voor Mendes en doe het dus ’s avonds laat of b.v. heden tot diep in den nacht en ’s morgens. Zoolang in Engeland en Frankrijk geweest zijnde, zou het niet goed zijn indien ik de talen niet langzamerhand gron- diger mächtig werd en ze tenminste onderhield, er Staat: ,,polissez le Sans cesse et le repolissez ’ ’ en ook : , ,travaillez, prenez de la peine ’ ’. Hoe hebt gij het kerel, schrijf weer een woordje als gij kunt, gij vindt het immers goed dat ik U het geld terugzond, en weet, ik ZOO heel heel qraag körnen zou, om U eens weer de hand te drukken en ook om de tentoonstelling. Maar voorloopig ga ik ’s Zondags de stad niet uit, het mag niet. Had dezen morgen nog een gesprek met Mendes over M. Maris en liet hem die lithographie van die 3 hinderen, en ook ,,un bap- teme” zien, en hij begreep het zeer goed. Mendes doet mij wel eens denken aan L’imitation de Jesus Christ van Ruyperez. Weet gij iets naders aangaande Caroline? Ben nog even heen en weer geweest naar Utrecht op den dag van de receptie van Hendrik *) , heb ook voor U gelukgewenscht. Het was er zeer deftig, veel mooi groen in de kamer, de bruid zag er lief uit. Te Utrecht zag ik den Dom nog en een andere oude kerk en het academiegebouw, dat heeft zeer veel van de Cloisters bij West- minster Abbey. Dag Theo, heb het zoo goed mogelijk, groet Uw huisgenooten. Ontvang de groeten van Oom Jan. a Dieu, een handdruk in ge- dachten van Uw ZOO liefh. broer Vincent. 107 Waarde Theo, Amsterdam 27 Augustus 1877. Het gaat tegen Moe’s verjaardag, daarom stuur ik U hierbij een couponnetje van f 1.23 1/2, want ik zou wel gaarne met U samen iets geven. Het is niet veel, maar alles wat ik heb, als gij er even veel bij legt dan kunnen wij er echter een goede photographie voor hebben. Gij zult er zelf wel een uit kiezen. ,,Le Christ mar- *) Zoon van oom Jan van Gogh. 140 chant sur la mer” van Jalabert is weer duurder, daar had ik anders aan gedacht, en weer heel veel duurder zijn de Emmaus- gangers van Rembrandt. Enfin, gij weet het ook wel en zult wel een goede keus doen, maar schrijf desnoods op een briefkaart den titel van wat gij zult gekozen hebben. Dank voor uw brief waar ik blij mee was, evenals met een op- gewekten brief van huis, die gisteren kwam. Gisteren was het een regenachtige morgen, zoodat ik mijn overjas reeds aantrok om naar de vroegpreek in de Noorderkerk te gaan. Daar preekte Ds. Posthumus Meijes (de jonge n.l.) over Hand. IV : 1 1. ,,Deze is de steen die van de bouwlieden veracht is, welke tot een hoofd des hoeks geworden is”. Zijn zoon kwam gisteren hier, en was eenigen tijd op het studeer- kamertje, kwam n.l. vragen of ik dezen avond daar aan huis wilde körnen, wat ik gaarne heb aangenomen. Was ook nog eens bij den ouden Ds., zijn vader, verleden week. Was gisterenmorgen ook in de Eilandskerk bij Oom Stricker, die sprak over Luk. xi : 28. Des middags en een gedeelte van den avond ben ik bij Oom Stricker geweest en had dus een goeden Zondag; heb dikwijls gedacht hoe gij het zoudt hebben. Zoudt gij in het najaar de reis doen, en dan ook naar Amsterdam körnen? Van harte hoop ik dat, schrijf het eens zoodra gij iets dien aangaande hoort. En wij moeten het zoo zien te schikken gij hier kwaamt logeeren, er is in huis plaats genoeg en het hoeft maar een woord aan Oom te kosten. Wij moeten maar woekeren met den tijd en gelegenheid om samen te zijn. Heb vandaag nog heel wat te werken; hebt gij het druk in de zaak? Verleden week is er op de werf een schip (monitor de Draak) te water geloopen, dat was interessant om te zien en een groote vreugde voor het werkvolk. Op Bickerseiland zijn ook veel scheepstim- merwerven, maar voor kleinere vaartuigen; als ik er kom, zie ik ze altijd maar eens goed aan, als men zelf wil leeren werken moet men op de werklieden letten, en als men een studeerkamertje heeft op de werkplaatsen ; want evenals op een scheepstimmerwerf in aanbouw zijnde grootere en kleine schepen liggen en geleidelijk klaar körnen, en ook van Stapel loopen, zoo moeten ook op een «tudeerkamer grootere en kleinere werken worden ontworpen en ,,by patient continuance in well doing” voortgezet en met Gods zegen voleindigd. Jongen ik verlang zoo naar U, kom maar spoedig en zie het zoo te schikken, wij eenigen tijd kunnen samen zijn. Zouden wij misschien nog een Zondag hier samen kunnen hebben, ZOO gaarne zou ik wenschen gij de Oudezijds Kapel eens zaagt, en er den een of ander, b.v. Oom Stricker, eens hoordet. Toe, zie het te schikken. Dat boek van Daudet, waarover gij schrijft, ken ik niet. Nu, ik moet aan de Grieksche thema’s, groet Uwe huisgenooten en ook Mauve en Jet als gij er komt. a Dieu beste broer, een harte - lijken handdruk in gedachten, gaarne stuurde ik U meer voor Moe’s verjaardag, maar ’t kan niet, heb het zoo goed mogelijk, geloof mij steeds Uw liefh. broer Vincent. Oom Jan heeft plan voor 8 dagen naar Helvoirt te gaan met i Sept., dan hoop ik daarvan te profiteeren door ’s avonds lang beneden in de kamer te zitten schrijven, dat kan ik anders ook wel, maar oom ’s slaapkamer is vlak bij en ik moet dus voorzichtig zijn; kan wel Op mijn slaapkamer gaan zitten, maar daar is de verzoeking om te gaan rüsten te sterk als het laat is, en op mijn studeer- kamertje is geen gas. 108 Waarde Theo, Amsterdam 4 September 1877. Hierbij een woordje voor A. en voor L., toe schrijf gij er wat bij, en zend het dan tegen Moe’s verjaardag. (Ik wil er U wel bij zeggen dat de reden waarom ik ze aan U stuur, is dat ik vrees tegen dien tijd geen postzegels te hebben, behalve voor thuis. Schrijft gij soms eerst later, laat dan ook dezen maar wachten). Oom Jan is 1.1. Zaterdag naar Helvoirt gegaan, tot den 10®^ Sept. denkt hij weg te blijven en dus is het dezer dagen hier stil in huis, maar toch vliegen de dagen om, daar ik dagelijks les heb en daar- voor moet werken, en zoo graag zelfs nog de dagen wat langer zou willen hebben, om nog wat meer af te krijgen, want het is niet altijd gemakkelijk werk, en al heeft men er ook een geruimen tijd op gezeten, geeft het nog maar een schrale voldoening, enfin wat moeilijk is, is goed, daarvan voel ik de overtuiging in mij, ook al ziet men geen resultaten. Ben voorts bezig om l’Imitation de J6sus Christ geheel over te schrijven van een Fransche uitgave, die ik van Oom Cor te leen 142 heb, dat boek is subliem, en hij die dat schreef moet wel een man naar Gods hart zijn geweest; ik kreeg eenige dagen geleden, misschien omdat ik die lithographie naar Ruyperez zoo dikwijls aanzie, zulk een onweerstaanbaar verlangen naar dat boek en vroeg het aan Oom Cor te leen ; nu zit ik daar ’s avonds aan te schrijven, het is een heel werk maar een goed gedeelte Staat er Op, en ik weet geen beter manier om er wat van in het hoofd te krijgen. Ook heb ik Bossuet ,,Oraisons funebres” maar weer eens gekocht (voor 40 cts. ben ik ze mächtig geworden), ik voel mij gedrongen om de zaak met kracht aan te vatten, ik denk wel eens aan dat woord , ,de dagen zijn kwaad ’ ’ en men moet zieh wapenen en trachten zoo veel mogelijk iets goeds in zieh te hebben om te kunnen weerstaan en voorbereid te zijn. Het is zooals ge weet, geen kleine onderneming, en den uitslag weten wij niet, en dus in elk geval wil ik trachten een goeden strijd te strijden. Het is een eigenaardig boek dat van Thomas a Kempis, daar zijn woorden in zoo diep en ernstig, dat men ze niet zonder ontroering en bijna vrees kan lezen, tenminste als men ze leest met een op- recht verlangen naar licht en naar waarheid, die taal is wel de welsprekendheid die harten wint omdat zij uit het hart voorkomt. Gij hebt het immers ? Er is iets dat ik mij gedrongen voel te zeggen tegen U voor wien ik geen geheimen heb. — In het leven van Oom Jan, van Oom Cor, van Oom Vincent is veel, veel goeds en schoons maar toch ontbreekt er iets aan. Zoudt gij niet denken, dat als de twee eerstgenoemden, zooals dat dikwijls gebeurt, des avonds hier in die U bekende mooie en stemmige kamer zitten te praten, dat niet een gezicht is dat het hart goed doet, vooral als men hen aanziet met lief de zooals ik dat doe? En toch — de Em- mausgangers van Rembrandt zijn nog mooier en dat had het kunnen zijn, en nu is het dat wel bijna, maar niet geheel. Pa heeft wat zij missen — ,,het is goed een Christen te zijn en bijna en ook geheel - lijk want dat is het eeuwige leven”, en nu zal ik nog zelfs verder gaan en zeggen: hetgeen in hen ontbreekt, ontbreekt in hun huis en in de hunnen, en dan zult gij zeggen of tenminste denken, aan den man, die den Splinter in zijns broeders 00g zag en niet merkte den balk in zijn eigen 00g — en dan zal ik daarop antwoorden : daar is mogelijk wel wat van aan, maar dit althans is een waar woord : ,,het is goed een Christen te zijn en bijna en ook geheellijk.” Eenige dagen geleden bracht ik een avond door in de studeerkamer van Ds. Meijes, niet den ouden Ds. maar dien bewusten man, die mij in de kerk zoo had getroffen. Het was een aardige avond, hij vroeg een en ander over Londen, waarop ik hem nog al kon antwoorden en hij vertelde mij van zijn werk en den zegen dien hij zoo blijkbaar had ondervonden. Op die kamer hing een zeer goede houtskoolteekening, voorstellende een godsdienstoefening, die hij gewoon was des winters ’s avonds bij zieh aan huis te houden, zeer goed, Israels zou er wel plezier in hebben gehad, werklieden en hunne vrouwen maakten het gehoor uit. In het boek van Dore over Londen staan ook wel derge- lijke onderwerpen. Ben ook nog een avond bij Stricker geweest, en hoorde Oom 1.1. Zondag preeken over i Kor. iii: 14 ,,zoo iemands werk blijft, dat hij daarop gebouwd heeft, die zal loon ontvangen”. Het is mij dikwijls als voelde ik reeds iets van zegen en van ver- andering in mijn leven. Wat zou ik graag U allerlei dingen hier wijzen en laten zien, zoo dikwijls denk ik in de Jodenbuurt en ook op andere plaatsen aan de Groux, daar zijn interieurs met houthakkers, timmerlieden, kruidenierswinkels, smidsen, apothekers enz. enz., die hem in verrukking zouden hebben gebracht; zoo zag ik dezen morgen een groote donkere wijnkelder en pakhuis openstaan, daar kwam een schrikbeeld voor mijn geest een oogenblik, gij weet wel wat — in het donker verwulf liepen mannen met licht heen en weer, dat is nu wel iets dat men dagelijks zien kan, maar er zijn oogenblikken waarop de dagelijksche gewone dingen een buiten- gewonen indruk maken, en een diepe beteekenis en een ander aanzien schijnen te hebben. Dat wist de Groux zoo goed in zijn schilderijen en vooral ook in zijn lithographien te brengen. Daar juist terwijl ik dezen zit te schrijven, komt uw brief. Dank er voor ; wat mij zeer verraste was dat Gladwell te ’s Hage is. Doe hem mijn hartelijke groeten en och wat zou ik graag hebben, dat hij eens hier kwam; schreef hem dadelijk een briefkaart om hem te vragen zijn best te doen om ook nog naar Amsterdam te körnen, tracht ook gij hem er toe te bewegen. Gij weet zelf hoe interessant het voor een vreemdeling is om de stad te zien, de werf en buurt hier ook, en wat zou ik hem graag den weg wijzen zooveel in mijn vermögen is. En ik verlang naar zijn bruine oogen, die ZOO konden glinsteren als wij de schilderijen van Michel en anderen bezagen, of over ,,many things” spraken. Ja het zou 144 niet kwaad zijn als hij maar kwam, en zoo lang mogelijk bleef zelfs, en ik geloof dat wij wel zouden voelen er iets oprechts ge- meends in onze vroegere vriendschap was, en dat die niet klein was; als de tijd daarover heen gaat voelt men dat niet altijd levendig meer ,,but it is not dead, but it sleepeth” en opdat het weer wakker en levendig werde, is het goed elkander weer te zien. Hierbij een woordje voor hem, mij dunkt hij moet Holland niet uitgaan zonder het Trippenhuis en van der Hoop te hebben gezien; doe uw best maar om te maken hij het doet, tenminste als het zoo kan gebeuren en hij het niet tegen zijn zin doet. ’k Moet van avond nog opzitten zoo lang ik de oogen kan open houden, en eindig dezen dus, heb ik tijd schrijf ik het blaadje nog vol. Als uw kennismaking met Gladwell wat krachtig is en wat goeds achter laat, dat zou ik heerlijk vinden, ’t is al een heele tijd ge- weden sedert ik hem het laatste zag. a Dieu ontvang een handdruk in gedachten, heb het goed, geef een hand aan Gladwell voor mij, en geloof mij steeds Uw ZOO liefh. broeder Vincent. 109 Waarde Theo, Amsterdam 7 Sept. 1877. Het was mij een heerlijke gewaarwording Gladwell’s stem te hooren in de gang, terwijl ik boven zat te werken, en hem een oogenblik later te zien en de hand te drukken. Gisteren hebben wij een goede wandeling gedaan door de voornaamste straten en bij de meeste kerken, en zijn dezen morgen voor 5 opgestaan om het Volk op de werf te zien körnen, en zijn daarop naar Zeeburg ge- wandeld en zijn naar het Trippenhuis geweest 2 maal, en hij alleen naar v. d. Hoop, en 00k was hij bij Oom Cor in de zaak, (die echter niet in stad was), en bij Mendes op de kamer. Nu hebben wij 00k nog plan eens naar Oom Stricker te gaan (want daar ben ik heden ten eten gevraagd en waag het er maar op, hem mede te brengen). Ep. 00k zou ik zeer gaarne nog eens met hem op Bickerseiland zijn, maar misschien is er geen tijd. Heb hem aangeraden om 00k naar Haarlem te gaan en de schilderijen van Frans Hals te zien, en daar gaat hij nu heen, en niet naar Antwerpen zooals hij van plan was, maar houdt Belgie voor later en bepaald zieh nu uitsluitend tot Holland. Ook brachten wij een geruimen tijd op het studeerkamertje door, en hebben gesproken over ,,things new and old.” IO 145 Nu zal hij ook nog eenigen tijd bij U zijn, en verlangt uw kamertje te zien, en wat gij van prenten hebt. Kreeg van hem Bunyan: the Pilgrim ’s progress, dat is een aanwinst, evenals Bossuet: Oraisons funebres, die ik onlangs zeer goedkoop heb gekocht, en de Imitation van Th. a Kempis in het Latijn, die ik van Vos kreeg, en die ik hoop eenmaal in het Latijn te kunnen lezen. Hij heeft hier verscheiden stukjes gelezen uit Bungener, Esquiros, Lamenais, Souvestre, Lamartine (Cromwell) en had plezier in de lithographieen naar Bosboom; wij hebben er een ge- kocht bij een jood, en hij heeft mij Order gegeven er nog eenige voor hem te koopen bij voorkomende gelegenheid. Van harte hoop ik gij een goeden avond met hem zult hebben, en ik geloof hoe meer gij in hem zoekt, hoe meer gij in hem zult vinden. Wij Spraken over een en ander, en wat wij tot elkaar gezegd hebben is dit: velen hebben, gekomen zijnde op een punt van het leven waar men een levenskeuze doen moet, gekozen voor hun deel: ,,the love of Christ and poverty” of liever ,,give me neither poverty nor riches, feed me with bread convenient for me”. De tijd van samenzijn is mij omgevlogen en had wel gewenscht wij wat langer samen mochten zijn gebleven, maar dat kan niet en ieder moet wederkeeren op zijn weg, en voortgaan te doen wat de hand vindt om te doen, zooals hij geroepen is, en ik voor mij ben er dankbaar voor in den grond van mijn hart, dat ik hem heb mögen weerzien en in hem terugvinden, wat mij tot hem aantrok. Hij vertelde mij dat gij zeker de reis met de nouveautes zult doen, en wel over een week of vier, dan hoop ik dus U ook weer eens te zien. Van harte hoop ik hij een aangename en goede herinnering aan zijn bezoek in Holland zal hebben, het is moedig van hem, dat hij dat plan maar eens heeft doorgezet. Groet Uw huisgenooten, heb een goeden avond met hem en ont- vang in gedachten een handdruk van Uw ZOO liefh. broer Vincent. Waarde Theo, Amsterdam i8 Sept. 1877. De tijd nadert, dat gij voor de Heeren G. en Cie. zult op reis gaan, en reeds verbeug ik mij er op, U weer te zien en te spreken. 146 Wat ik U wilde vragen is dit : Zoudt gij het niet zoo kunnen schikken, dat wij eenigen tijd wat gerust en bedaard samen zouden zijn, ik dacht ZOO minstens een heelen dag? Deze week was Mendes uit de stad, logeert eenige dagen bij een Ds. Schröder te Zwolle, die in der tijd les van hem kreeg. Hier- door minder bezet zijnde, kon ik het voornemen ten uitvoer brengen om de etsen van Rembrandt op het Trippenhuis eens te gaan zien, en ben er dezen morgen geweest, en ben blij ik het heb gedaan. Nu dacht ik, daar zijnde, zouden Theo en ik die niet samen eens kunnen zien? Denk er eens over na of gij een dag, of nog langer kunt afzonderen voor dergelijke dingen. Wat zou iemand als Pa, die zoo menigmaal, des nachts ook, met een lantaarn voorzien, tochten maakt b.v. naar een zieke of ster- vende, om met hem te spreken over Hem, wiens woord ook nog een licht is in den nacht van lijden en doodsangst, gevoel hebben voor etsen van Rembrandt, zooals de vlucht naar Egypte bij nacht, of de begrafenis van Jezus. Die verzameling op het Trippenhuis is prächtig, ik zag er veel dat ik vroeger nooit had ontmoet, ook sprak men mij daar over teekeningen van Rembrandt op Fodor. Als gij denkt dat het goed is, spreek er dan eens over met den Heer Tersteeg, en schrijf van te voren een woordje wanneer gij komt, dan werk ik vooruit om vrij en ter Uwer beschikking te zijn wanneer gij komt. Ik kan niets van dien aard zien, ook schilderijen b.v., of ik denk aan U en allen thuis. Zit anders tot over de ooren in het werk, want het wordt mij duidelijk wat ik eigenlijk moet weten, wat zij weten en waardoor zij bezield worden, die ik gaarne zou willen volgen. ,,Onderzoek de Schriften” Staat er niet voor niets, maar dat woord is een goede wegwijzer, en ik zou wel zulk een schriftgeleerde willen worden, die uit zijn schat oude en nieuwe dingen kan voort- brengen Pa. schreef gij naar Antwerpen zijt geweest, ben verlangend om te hooren wat gij daar hebt gezien. Lang geleden zag ik de oude schilderijen op het museum ook, en meen mij zelfs nog een mooi portret van Rembrandt te herinneren; als men duidelijk kon onthouden zou heerlijk zijn, maar het is daar- mede even als met het gezicht op een langen weg, in de verte schijnen de dingen kleiner en als in een nevel. Er is hier op een avond brand geweest op het water, n.l. een schuit M7 met arak of iets dergelijks. Was met Oom op de Wassenaar, er was betrekkelijk geen gevaar, daar men de brandende schuit tusschen de andere schepen uit had weten te krijgen en die aan een paal had vastgelegd. Als de vlam wat hoog werd zag men den Buitenkant en de zwarte rij menschen, die daar stonden te kijken, en de bootjes, die om den gloed heen en weer voeren, schenen ook zwart in het water waarin de vlam weerkaatste; ik weet niet of gij photographien naar Jazet kent die in der tijd in de Gale- rie photographique waren, nu echter zijn vernietigd: ,,La nuit de Noel”, ,,La conflagration”, en anderen, het was iets dergelijks. Het begint reeds te schemeren, ,,blessed twilight ” noemde Dickens het en wel had hij gelijk. Blessed twilight, vooral wanneer twee of drie in eensgezindheid bijeen zijn en als schriftgeleerden uit hunnen schat oude en nieuwe dingen voortbrengen. Blessed twilight, wanneer twee of drie vergaderd zijn in Zijnen naam, en Hijzelf als in het midden van hen. En zalig hij die deze dingen weet, en ze ook doet. Dat wist Rembrandt, want uit den rijken schat zijns harten heeft hij o.a. voortgebracht die teekening in sepia, houtskool, inkt etc. (die op het British Museum is), voorstellende het huis te Bethanie. 