title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 3) Zoo en niet ULEFELD, schrijft DE REEDTZ, Repert. histor. et chronolo- gique des Traites conclus par la Couronze de Dannemarc (p. 84) den naam van dien Staatsman, 335 of weinig, aan de voorbereiding der T’reves van Nederland met Spanje I), nu moesten op dat voorbeeld en in denzelf- den geest onze Staatslieden » alle mogelycke officien, soo int publicg als int particulier,” aanwenden om eerst eene wapen- schorsing, en vervolgens den vrede »ofte een lang Bestandt” te bevorderen 2). — Konden zij hierin niet slagen, zij moes- ten den beide Vorsten vertoonen, hoe En het belang van hunne Rijken @n dat der Republiek de onbelemmerde voortduring van scheepvaart, handel en trafiek vereischte, en dat de hinder en willekeur den Nederlanders aangedaan te onregtmatiger waren, dewijl H. Ho. Mog. »in haren lanckdurigen en geheel noote- iyck oorlogh, nyet alleen voor hen selven maer genoech voor de geheele Christenheyt, immers voor alle Evangelische Rycken en Landen tegen het Roomsche en Jesuyis-voornemen tot eene generale heersching soo over de conscientiöin en andersints, alle discretie en eiviliteyt hadden gebruyckt, latende de passage vry,’” en de onderzaten van Hunne Majesteiten in alle redelijk- heid bejegenende 3). — Vooral hadden de Gezanten ten taak, de erkenning van het regt van onzijdigheid te verwerven, en daarop aan te dringen, »dat de passerende personen, schepen en goederen nae andere »ewlrale Landen gaende off uyt an- dere »eutrale Landen naer dese Landen comende, sonder belet, empeschement, nieuwe beswaernisse ofte lasten mogen passeren, en nyet anders als volgens de laeste Accorden en Verdragen en werden beswaert.” Doch, hoe ijverig de bemoeijing en hoe taai het geduld 1) Art. XII. 2) In het Tractaat van Bestand van 9 April 1609 wordt alleen (met ver- zwijging der Deensche Gezanten) , melding gemaakt van de Ambassadeurs van Frankrijk en Groot-Britannie, voorts »de l’Electeur Palatin et du Duc de Brandenbourg, du Marquis d’ Ansbach, et du Land-Grave de Z/esse,, envoyez au diet lien de la part des susdicts Roys et Princes, pour ayder & avancer une si bonne oeuvre.” 3) Art. XVI—XX. 336 waren van het drietal uitstekende Mannen uit Holland afge- vaardigd !), de tijden waren nog verre af, waarin de onbuig- zame halsstarrigheid van Koning CHRIsSTIAAN eene harde en onvergetelijke les van de Nederlandsche Diplomatie, door eene ontzagwekkende vloot onderschraagd, zoude ontvangen. Ten gevolge der onhandelbaarheid van den Deen, woedde de door persoonlijken haat ontstoken krijg voort. — Eerst na het overlijiden van KAREL ıx, konden hetzij de nadere schriftelijke Vertoogen van H. Ho. Mog. 2), hetzij de zoo lang verschoven tusschenspraak van JAcoB I 3), van uitwer- king zijn. In het laatst van Januarij 1613 werd de vrede tusschen de beide Kroonen, na zware verliezen voor Zwe- den, gesloten op voorwaarden , welker vernederende en drukkende last den ridderlijken Gustaar ADoLF diep moet hebben gegriefd, maar dien hij met behulp der Nederlandsche Republiek, eerlang voor het verarmd Rijk dragelijk maakte. Met welke aandacht en belangstelling de Noordsche aange- legenheden destijds in Holland werden gadegeslagen, kan af- geleid worden uit de berigten, welke een jeugdig, sedert beroemd Staatsman, ADRIAAN PAuw, uit Amsterdam naar Kon- stantinopel aan onzen eersten Orator of Ambassadeur aldaar, 1) Z. wegens den onvruchtbaren afloop der zending en de antwoorden van CURISTIAAN (15 Aug. en 8 Sept. 1611) uit Calmar, van KAREL IX en GUS- TAAF ADOLF (28 en 29 Aug. 24 Sept. 1611) uit het kamp bij Aysdy, Nederland en Zweden, bl. 49—55, 87. 2) Z. bi] van DE water, Groot Utrechtsch Placaatb. I, 514, (Nederland en Zweden, bl. 183 volg.) het Placaat van 5 Maart 1612: »dat by de Hooggem. Heeren Staten-Generaal eenpariglijk verstaan en geresolveert is, al dewyle d’oorloge tusschen beyde de voorsz. Koningen is personeel, ende dat caroLus den Koning van Sweden — deser wereld is overleden , mits welke deselve oorloge behoord te cesseren, gelyck by H. Ho. Mog. ten selven eynde by expressen bode aan den Koning van Denemarken en de Stenden des Ryks van Sweden zoo serieuselyck is geschreven ,” enz. — Reyister van Holland 15 Maart 1612. 3) Ook op ernstigen aandrang van CARBON te Londen, ingevolge daartoe ontvangen last uit ’s ZZage. Register, A. 1612, fol. 946. 337 den reeds genoemden HAGa, overbriefde. — »Men spreect hier veel, meldt hij den 26 Februarij 1613, dat de vrede tus- schen Denemarcken en Sweden zoude wesen getroffen, en wert by velen van daer comende geconfirmeert; doch van de con- ditien van ’t Tractaet can men als noch niet seeckers verne- men.” — Vier maanden daarna schrijft de toenmalige Pensi- onaris der magtige koopstad !), later Hollands Eerste Minis- ter, meer uitvoerig over de verhouding tot Denemarken, welke z00o wegens de onredelijke verhooging der tollen, als uithoofde der in het oog loopende toenadering van CHRISTIAAN IV tot Spanje, van dag tot dag meer zorg baarde. — »De Gedepu- teerden van de Republicque van Zubeck, verhaalt hij, hebben omtrent dezelve tijt, namentlyck in de maent van Mey door haere Gedeputeerden seeckere Alliantie met de Heeren Staten geconcludeert, versegelt en beeedicht, tenderende alleen tot manutentie van de vrije commercie, navigatie ende traffijeque, ende daertoe hebbende respective privilegiin ende gerech- ticheden 2); waernae de Heeren Staten op den XXVen Mey brieven zoo aen den CGoninck van Denemarcken als aen zijne Rijexraeden hebben affgesonden, omme van Zijne Mat affschaf- finghe van de beswaerlicke tollen te obtineren 3). Gelijck oock die van Zubeck ten selven fine hebben geschreven. En alsoo daernae omtrent in ’t laeste van Mey alhier brieven van voorsz. CGoninck quaemen, waerbij Sijne Ma! de versochte af. schafiinge echter difficulteerde, zijn de voorgaende aflgeson- den brieven met andere nieuwe, voor antwoorde op Zijn Mat 1) Als zoodanig verscheen »Doctor ADRIAAN PAuw” het eerst ter Dagvaart van Holland den 25 Aug. 1611. (Zegister fol. 253, 428). 2) Register, A. 1613 (5-29 Maart). De onderbandelaar der Hanzestad was de Syndicus MARTINUS NORDANUS. Verg. AITZEMA, Saken v. Siaet en Oorlogh I, 170 volgg. — xuuir, Index Chronol. Feder. , n°. 271, 277, 285. 3) Register, A. 1613, fol. 9: »dat beyde Hare Majesteyten — in hare gemaakte Vrede by Brieven gefeliciteert en voorts ernstelijk versogt sullen worden, die Seylage ende Traficque teu besten, die sware lasten af te doen” enz. Z. wijders Aegister, fol. 34, 40. 22 338 schrijven gesecondeert; zoo aen den Coninck als aen de Rijexraeden, dewijl dese maent een Rijexdach tot Coppenkagen wort gehouden. Ende indien Zijne Ma! op beider zijts bil- licke ende rechtmatige versoecken nae behooren niet dispo- neeri, soo souder wel een meerder swaricheyt ende onheyl uyt mogen ontstaen, ”t welck wij verhopen Godt Almachtich sal verhoeden. — Sijne voorsz. Ma' van Denemarcken heeft ‘in solemnele Ambassade nae Spagnien gezonden de Heeren JACOB ULEFELT ende JONAS CHARISIUS die hier op de Vredehan- delinge zijn geweest; zynde deselve den 28°tea Aprilis lestle- den met twee schepen uyt de So»? nae de Coronje 1) gevaeren; welcke conztra-visite volgende op twee voorgaende visiten weghen den voorsz. Coninck in Denemarcken gedaen, gheen cleen bedencken alhier veroorsaeckt 2).” Hier zijn wi) tot de eigenlijke beweegredenen der Alliantie tusschen Nederland en Zweden gekomen ; eene. verbindtenis van welke de schrandere nacA de grondslagen had gelegd, zonder dat echter KArkL IX 3), in weerwil van al zijne aan- zoeken, de sluiting der vurig begeerde overeenkomst had mo- gen beleven. — Geen wonder: ook bij HENDRIK Iv, nieuwe- ling op den troon van Frankrijk, gelijk de Boeren-Koning op dien van Zweden, had JacoB VAN DYCK moeijjelijk te over- winnen bezwaren ontmoet 4): men schroomde te Parijs door de erkenning van den Hertog van SÖDERMANLAND, die toch 1) Corunha. 3) Uit Amsterdam 18 Junij 1613. (Welwillend medegedeeld door den Rid- der pauw van Wieldrecht). 8) PUFENDORF, Comment. de rebus Suecic. L. XII, fol. 428 (A. 1640): nCarolum regem foedus Hollandicum magnopere quondam affectasse,” enz. 4) HENDRIK IV aan JEANNIN en DE RUSSY, 8 April 1608. (Negotiations, p. 300 suiv.). »Le porteur de la presente nomme JACQUES D’YcK, Docteur, nous a porte une lettre de nostre tres — cher Cousin CHARLES, Eleu et, couronn6 Roy de Suede — mais comme jnsques ä present nous n’avons donne par no8 leltres le nom et titre de Roy absolu dudit pais audit Charles; que c’est chose qui n’a encore est6 faite aussi par aucun Roy Chrestien, et quil n’est raisonnable que nous Soyons /e premier & ce faire sans bonnes considerations”’enz. 339 even als sıcısmunp van Polen een Wasa was, het beginsel der Legitimiteit te krenken. — De angstvalligheid van het Fran- sche Kabinet moest de Haagsche Staatslieden op het minst weerhouden, openliJjk de partij van KAREL ıx te omhelzen en zal zijne uitnoodiging tot de Z’reves — handeling overbodig, zoo niet onmraadzaam hebben doen achten. — Maar de veel- belovende zoon van den Overweldiger, de van kindsaf Holland bij uitstek genegen GUSTAAF ADOLF, zoude gelukkiger zijn; hij kon den onderstand en de voorschotten der Republiek, deels tot lossing der kostbare panden bij het Vredes-Trac- taat aan Denemarken ingeruimd, met name van het sterke Eifsborg \), deels tot den krijg met Rusland en Polen, niet ontberen ; Nederland, daarentegen, behoefde een’ Bondgenoot, niet zoo zwak als de Hanze, om den overmoed en de afper- singen van CHRISTIAAN Iv te betoomen en de onbelemmerde scheepvaart, de vrijheid der Oostzee te verzekeren. — De Koning van Denemarken moge in vervolg van tijd 2), na den val en dood van OLDENBARNEYELT, den oorsprong der ver- schillende Alliantiön bedektelijk tegen hem gerigt, in onedele drijfveren gezocht hebben, welke hij zonder eenig bewijs aan de Politiek van den Advocaat toedichtte, wie anders dan CHRISTIAN zelf en zijne steeds verdachte, door het dubbel- hartige Britsche Hof 3), anzinnig bevorderde Spaanschgezind- heid droeg de schuld van de voorkeur, door Hollands Eer- 1) Register 80 Sept.—22 October 1616, fol. 183. kıuıt, Index Chronol. 11 April 1613, 5 April 1614, 14 Junij en l Dec. 1616, 26 Nov. 1618. 2) Rapport der Legatie van GASPAR VAN VOSBERGEN (10 Dec. 1620—29 Maart 1621. Prov. Utrechtsch Archief) : vDat Syne Ma! imputeert aen den Advocat BARNEVELDT alle dese alliantien, daervan eenige gemaeckt syn in seer ongelegene tyden” enz. Nederland en Zweden, bl. 141. 3) JEANNIN, Negotiat. p. 231. »Aussi est-il certain que le Roy de Dane- marck ne fera autre chose qu’escouter, et que ses resolutions dependront .tou- siours des Conseils d’Angleterre.” (28 Jan. 1608). mENDRIK Iv aan zijue Ge- zauten (27 Febr. 1608). »Ils (de Engelschen) se vantent qu’ils porteront avec eux au traite qu’ils feront, le Roy de Dannemarck’” enz. (p. 248). 22° 340 sten Minister aan het verbond met Zweden gegeven? Nog in Juli 1643, nadat men zoowel te .Zubeck als te ’s Hage alle middelen had uitgeput, om door zamenwerking van on- derscheidene Kabinetten, den onredelijken tolheffer tot toe- geeflijkheid te nopen, en de Hanzestad brieven van den Keizer, de Staten-Generaal dergelijke van de beide Koningen van Groot-Britanniö en’ Frankrijk aan CHRISTIAAN tot dat einde had- den verkregen, besloot men ter dagvaart van Holland »mid- delertyd met gatientie en alle goede discretie te verstaan, wat oerdre den Koning van Denemarken metter daad gebruy- ken sal, en daarna te adviseren en resolveren hetgeen tot dienst en welstand der Landen bevonden sal worden te be- hooren !).” —- Van den uitslag der bemoeijingen van den Ambassadeur van Jacop ı te Kopenhagen, SINCLAIR, ten be- hoeve der Nederlandsche Republiek, kon men zich, trots alle betuigingen, niet veel voorstellen 2); — de wangunst, waar- mede de bloei van onzen handel te Londen werd beschouwd, maakte den vreemden Diplomaat tot slechte voorspraak van onze reeders en kooplieden. — Had cHRISTIAAN reeds in 1608, schoon nevens de Koningen van Frankrijk en Groot-Britannig, deelgenoot der negotiatie met de Aartshertogen, geweigerd eene Alliantie of Zigue met de Staten-Generaal tot waarborg der Treves aan te gaan 3), nog tien jaren daarna boezemde zijne dubbelzinnige betrekking tot de Hoven van Madrid en Brussel, den Nederlanders achterdocht in. — Toen de 1) Register 17—20 Julij 1613, fol. 40. 2) Register 1—19 Julij 1614, fol. 71 volg. 3) Register 26 Januarij 1608: » Aangaande de Alliantie ende Confederatie met de Kon, Mat van Denemarken, eensamentlijk de Chur — ende Fursten van Duytsland, — deselve Heeren Gesanten daartoe niet en hadden volkomen last.” (fol. 453). Zie overigens JEANNIN, Neyotiat., p. 187 (17 Aug. 1607): nLedit Sieur de BARNEVELT m’a dit encore, qu’ils envoyeront au premier jour vers le Roy de Danemarck ä ce mesme eflet; et qu’ils se promettent aussi quil envoyera ses Deputez.’”” — Z, wijders wegens het aandeel der Deensche Ge- zanten aan den Vredehandel, JEANNIN, p. 840, 344, 419. 341 straks gemelde Pensionaris van Amsterdam, ADRIAAN PAUW, in 41618 als een der meest met de Noordsche zaken vertrouwde Leden van het Gezantschap, dat FLoRIS VAN PALLANDT tot Hoofd had, naar Denemarken toog, werd hem en zijnen Ambt- genooten onder anderen, met ernst aanbevolen zoo mogelijk uit te vorschen, op welken voet cHRISTIAAN in waarheid met Spanje stond. » Sullen — zoo schreef Art. XL der Instructie van 21 Mei 1618 voor 1), mede neerstelyck ondersoecken, wat in de voorgaende besendingen die van wegen de Conincklycke Ma! van Spagnen, ende de Eertshertogen in Denemarcken syn gedaen, met Syne Mat is gehandelt, ende waertoe de gene die al- daer noch verwacht worden, aengeleyt sijn, ende sooveel doen- lyck, het gemoet van Syne Mat ende desselfs Raden, van alle han- delingen metten Paus ende Pausgesinde soecken te diverte- ren.” — Men lette op het doel van deze aanzienlijke bezending 2), in de jongste maanden van het Bewind van oLDen- BARNEVELT beraamd en uitgerust. — Niets zeker legt duide- lijker dan deze Ambassade, den afkeer aan den dag, dien de Advocaat voortdurend van Spanje en diens medestanders ver- wijderde. En blijkt het uit het Zapport der Nederlandsche Gezanten, dat onze Staatslieden den toeleg der Pauselijken duchtten, die met sıcısmunp en het Huis van Oostenrijk tegen GUSTAAF ADOLF zamenspannende, er naar streefden, om »haer niet weiniger in ’t Noorden, als andere gewesten van de 4) Rapport van FLORIS, Graaf van Oulemborg, enz. van 22 Mei—7 Aug. 1618. De overige Gezanten naar Denemarken waren JOHAN BERCK, Al.BERT JOACHIMI EN TACO VAN BURMANIA THO FERWERTH, Z. Register 5 April 1618, en SCHOTRL, FLORIS I en Il VAN PALLANT, Graven van Öulembory, Arnhem 1846, bl. 192-195. 2) DUDLEY-CARLETON, Lettres, N&yoc. II, 256: »lis (de naar Denemarken bestemde Gezanten) venoient ponr m’informer des ordres dont ils &toient charg&s, (dep&che van '!®/,, April 1618) qui sont me dirent-ils , de travailler principalement & €Etablir une bonne intelligence entre le Roi de Dannemarck et cet Etat, de faire tous leurs efforts pour attirer ce Prince dans l’Union des Princes Protestans,” enz. 342 Werelt, onder een machtich, ende voor den Euangelischen naeburen bedenckelyck Hooft te verstercken,” de eigenhandige aanteekeningen van CHRISTIAAN IV 1) leveren het bewijs dat men te 's Hage maar al te wel onderrigt was. Den 3 Januarij van hetzelfde jaar had de Koning aan Don FRANCISCO DE NE- DInA op Frederiksborg een gehoor verleend, waarbij die Diplo- maat zich beijverde, Z. M. te bewegen, de Sort voor de Ne- derlanders te sluiten, tot de Katholyke Zsga toe te treden, en de Polen tegen de Zweden te helpen. Een schier gelijk- tijdig berigt van den Deen canısıus, die naar Engeland ge- zonden, hier te lande op de heen- en terugreize 2) zonder oflicieel karakter vertoefde, doet het mistrouwen hetwelk de ‚onzen aangaande CHRISTIAAN’s inzigten koesterden, helder uit- komen. - - »Toen ik, meldt hi) in zijn verslag aan den Ko- ning, in Holland was aangekomen, en onderweg allerlei ge- ruchten betrekkelijk de denkwijze der Staten vernomen had, vond ik mij genoopt mij eerst naar Amsterdam te bege- ven, däär den juisten grond te peilen en te verstaan, welk middel ik beproeven moest om de bedoelingen van Uwe Mat al dadelijk te bevorderen 3), en te beter voor te bereiden, 1) Schreib-Kalander van CIRISTIAAN iv, door NYERUP in het Deensch uitgegeven. 2) Register 20 Maart 1618. — Underdanigste Relation (Deensch) of Unterthänigste Relation (van CarısıUs) dessen was ich zufolge Kön. Maj. gnädigster Instruction u. Befehl in Niederland bei den Stuaten u. in Gr. Brittanien bei S. K. M. daselbst verrichtet habe auf meiner Reise vom 16 Jan. bis zum 13 Aprilis im Jahr 1618. (Medegedeeld door den Ridder Pauw v. Wieldrecht). $) Twee belangen, de verkrijging van het Aartsbisdom Bremen en de vrije vaart op O. Indid, gingen Koning CHRISTIAAN zeer ter harte. — De Gezanten naar Denemarken, hadden, volgens cArLEToN II, 257, magtiging — »de lui offrir — leur intercession dans l’affaire de Breme ,” en zouden gedurende hun verblijf te Kopenhagen in de bedoelde 'vaart bewilligd hebben. (CARLETON, II, 858, 3 Nov. 1618). »Le Roi de Dannemarck pretend que les Etats lui ont promis d’envoyer des ordres expr&s aux Indes-Orientales, pour que ses vaisseaux ne fussent pas molestes par les leurs’ enz. 343 wat vervolgens te 's Haye moest verrigt worden. Want ık vreesde, dat zoo ik eensklaps en bij het vooroordeel, dat de Staten en andere inwoners van deze Provinciön voeden van Uwer Majesteits ongunst en vervreemding, en tevens van Hare neiging tot de Spaansche partij, de mij medegegeven Koninklijke Brieven had overhandigd zonder vooraf de ge- moederen beter gestemd te hebben, daarop niet zoodanig ant- woord zoude volgen, hetwelk tot eene goede uitkomst leiden kon. Daarom heb ik eene aanleiding gezocht tot een on- derhoud met de beide Burgemeesters BOLESZON en PAWE die in deze stad de voornaamste Regenten zijn.” — Een der Se- cretarissen vervoegde zich tot hem en kondigde hem het be- zoek van een’ Gedeputeerde aan, »in de meening, schrijft cARISIUS, dat ik herwaarts met de hoedanigheid van Gezant was algevaardigd.” BoELES en pAuWw verkeerden in den waan, dat curıstıaan de Bourgondische Ridderorde (het Gulden Vlies) had aangenomen, carısıus verzekerde hen van het tegendeel. Men ziet uit dit verhaal van den Deenschen Diplomast, hoeveel aan de toenadering, laat staan aan eene Alliantie tus- schen Denemarken en Nederland ontbrak. De Koning mogt minder Spaansch zijn, dan men in Holland wist, de schijn was tegen hem, gesterkt door de veeljarige kwellingen, waar- over onze schippers hadden geklaagd, door den nadeeligen indruk van de onaangename bejegening van onze Ambassa- deurs — Bemiddelaren in 1641. — Na de eerste koele ont- vangst van den Graaf van Kuslenburg en zijne mede-Leden !), mogt het onthaal ten Hove thans weinig te wenschen hebben gelaten 2), ook ditmaal echter keerden de Nederlandsche Ge- — 1) Zie bij SCHoTEL, bl. 199 volg. 2) Schreib-Kalender van CHRISTIAAN IV, uit het Deensche Archief mede- gedeeld door c. F. wEGENER. »Am 10 (Jnnij 1618) kamen die holländischen Gesandten nach Kronborg, Am 11 hatten die holländischen Gesandten au- dienz und waren zur tafel bei mir. — Am 17 war ich auf jagd mit den holländischen Gesandten und hielt tafel zu Z’srom. Am 19 ward einem ihrer 344 zanten onverrigter zake terug; zij waren er niet in geslaagd, CHRISTIAAN’S naijver jegens den elken dag meer door het bui- tenland gewaardeerden Koning van Zweden te overwinnen. — Eene der redenen waarom hij weigerde tot de Evangelische Unie toe te treden, was, naar de verklaring der Deensche Commissarissen, het geschil over, het Opperbevel van het bondgenootschappelijk leger, »de Directie, die Z. M. niemant anders soude connen toestaen.” Had men alzoo te 'sHage dien eigenzinnigen, stuggen hoog- moed herhagldelijk, niettegenstaande menig voorkomend hul- debetoon, ondervonden, met open armen 1) snelde GusTAAr ADOLF, van hoogachting jegens Holland doordrongen, den Vrijstaat te gemoet, Zoo uitbundige lof aan Nederland te Stockholm werd toegezwaaid, zoo luide integendeel verhief men te Kopenhagen de magt van den erfvijand der Republiek, met krenking zelfs van bare waardigheid. »Ons werde seker- lyck bericht’’, zoo schrijven de Gezanten REINOUT VAN BREDERODE, Heer van Veenhuizen, Bas en Joackmmı in 1645 en 1616 in Zweden en Rusland, ter demping van den tusschen die Kroonen gerezen oorlog en ‘tot behoud en uitbreiding der vaart op de Oosizee werkzaam, — »dat in Denemarcken d’ Heer uLFELDT gesegt heeft, dat de laetste Legatie uyt Denemarcken aen den Coning van Spaignen heeft gestreckt om te vernieuwen de oude Bundtnissen met het Huys van Burgundien; dat in het Hoff aldaer vele van ’t voorsz. Huys werdt gesproken, mitsgaders zeer gepresen den Coning van Spangien ende d ’Eertshartoge ALBERT, ende haere macht hooch verheven; ende ter contrarie van de hovelingen Uwe Ho. Mog. macht seer vercleynert 2).” — Secretairen 100 Thir geschenkt, Und jagd gehalten auf dem Frederiksborger- See ‚,” enz. | 1) PUYENDORF, Comment. de rebus Suecic. L. XII fol. 425: s»GUSTAvVUM ADOLFUM ambabus manibus arripuisse, majore quidem quam nunc (A, 1640) neceseitate ob bellum Polonicum et Moscoviticum.” 2) Nederland en Zweden , bl. 127. 345 Zulk berigt had OLDENBARNEVELT’S schoonzoon overgebriefd. — Zoo had niemand meer dan de Koning van Denemarken zelf !) den Advocaat het wel gekozen middel aangewezen, om een on- dragelijken trots te fnuiken en de daarmede gepaarde schraap- zucht te beteugelen. — Doch de Alliantie van H. Ho. Mog. met GUSTAAF ADOLF, die zoolang zij duurde, perk en palen stelde aan CHRISTIAAN’s vroeger onmatige vorderingen, kwam eerst na het Tractaat met de Hanze tot stand, en was ge- deeltelijik daarvan een uitvloeisel. — Ook de zending van carısıus in 1648 naar Holland en die van de Nederlandsche Diplomaten naar Kopenhagen betroffen niet enkel Deensche aangelegenheden, maar ook gebeurtenissen in het Duitsche Rijk voorgevallen, op welke het geraden dunkt, vooraf een vlugtigen blik te werpen. Betrekking tot de Evangelische Keurvorsten en Vorsten; tot het Hanzeverbond. Oppervlakkig wekt het bevreemding, dat terwijl bij de Unie van Utrecht het leenverband der Nederlanden met het Room- sche Rijk ongeschonden was bewaard, en een tal van edele telgen uit het Huis van Nassau aan de spits stond der op Spanje zoo bloedig bevochten vrijheid, desniettemin tot het twaalfjarig Bestand met geene naburige Mogendheid, zoo wei- nig diplomatische aanraking van eenige beteekenis opgemerkt wordt, als juist tusschen de Republiek en Duitschland. — Zullen wij het verschijnsel zoeken te verklaren door de on- ) DUDLET-CARLETON schrijft 3 Nov. 1618. Zetires et Negot. II, 857, wegens eene nadere zending van caRısıus, dat deze den val van OLDENBAR- Nevstt toejuichte, »en ce que outre qu’il a ete le principal instrument de la Ligue avec les Villes Anseatiques, il paroit — que dans les differends entre les deux Rois de Dannemarck et de Suede, il &toit porlö et prevenu pour le dernier.” 346 bedrevenheid der meeste Duitsche Vorsten in staatszaken? Zul- len wij met den daarin doorkneeden Minister van HENDRIK IV, DE VILLERUY, stoutweg beweren, dat zij over de Politiek veelal oordeelden als de blinden over de kleuren 1)? — Zeker liep men te ’s Hage niet hoog met hetgeen uit die streken op- daagde, zelfs niet met de uit Weenen of Praag gedagteekende brieven des Keizers; hetzij dreigend of welwillend, zij boe- zemden vrees noch hoop in aan het koelzinnig verstand der Nederlandsche Regenten, die snoeverijen en ijdele beloften uit eene rijke en lange ervaring, van de wezenlijkheid hadden leeren onderscheiden 2). Wederkeerig kan men het een beroemden Publicist der XVilde eeuw toegeven, dat Duitschland van den kant der vre- delievende Republiek, krijgshaftig ter zee, maar niet te land, niets te duchten had 3); eene sterke legermagt, door het geld der Nederlanders onderhouden, werd voor hunne eigen vrijheid gevaarlijk geacht. Zoo moesten zij zich veeleer ge- lukkig rekenen dat de Duitschers hun niet met geweld de steden ontnamen, waarin zij bezetting hielden en die zij als grensvestingen tegen de Spanjaarden gebruikten. Doch ziedaar, hoe minachtend, nu.en dan, over de Duit- 1, 8 November 1607 (uit Fontainebleau), »Nos Princes d’Allemagne & ceux qui les servent, jugent des affaires da monde comme les aveugles font des couleurs; il ne faut pas s’arrester ä tout ce qu’ils mandent ou font mander.” Negotiations de M. JEANNIN, p. 198. (Uitg. in fol. Parijs 1656), 2) JEANNIN en DE RUSSY aan HENDRIK IV. (Uit ’s Hage, 24 November 1607): »l’Empereur a escrit des lettres aux Estats, dont nous envoyons la copie & V. M. — Ce qui vient de cet endroit, n’est pas de grande efficace parmy ceux qui manient cet Estat, lesquels jugent sainement de ce quiils en peuvent esperer ou craiudre.” Negotiations, p. 221. 8) SEVERINI DE MONZAMBANO (PUFENDORF), de Statu I/mperii Germanici , Cap. VII, (edit. noviss. 1684, p. 256). »„Belgis .foederatis nec voluntas est, nec facultas in Germaniam aliquid moliendi. Nam nec ipsi ad militiam ter- restrem fere idonei, aquatiles animantes — satis habent si Germani per vim non eant repelitum urbes, quas ipsi praesidiis insedere, muniendis contra Hispanos suis finibus,” 347 sche staatswijsheid in Holland, reeds in het tijdperk van OLDENBARNEVELT de staf mogt gebroken worden, een van den strijid tegen Spanje onafscheidelijk, nooit uit het 00g ver- loren punt, eene nimmer te verlaten of prijs te geven borst- wering; een belang dat tot gestadig en naauwlettend toezigt drong op hetgeen in het Duitsche Rijk, in ’t bijzonder in de nabijheid van het grondgebied van den Staat mogt voor- vallen en het vermoeden wekken, dat de vijand zich van de gebeurtenissen bedienende , onverhoeds eene of andere sterkte zoude veroveren of zich daarin nestelen, vanwaar hij de Re- publiek zelve kon aanvallen of verontrusten. Bekreunden zich de Nederlanders alzoo niet in het minst aan de klagten en het beroep van Keizer RupoLF op eene, wel is waar, in 1579 nog erkende, maar in 1607 niet langer houdbare en versleten leenroerigheid }); sloegen zij. het Vertoog in den wind, dat bij de handeling met Spanje, zijne voorkennis en bewilliging als van den Opper-Leenheer, niet kon ontbeerd worden, zonder welke men het regt niet had »van dese Vereenigde Nederlanden een /rye Republycque te maken”, des te zorgvuldiger waakten zij voor de hand- having van de eens onder dezen of genen titel verworven of feitelijk aangematigde bevoegdheid tot het leggen van be- zetting in de aangrenzende landen; des te scherper zagen zij toe , dat niet de verandering van Heer of van regeringsvorm die bevoegdheid in de waagschaal stelde. — Vandaar voor- eerst de tusschenkomst in de eindelooze Oostfriesche geschillen en het regt van garnizoen van H. Ho. Mog. in de stad Zmbden en de sterkte Zieroord 2); ten andere de deelneming aan den krüg of liever de gewapende bemiddeling der Staten-Generaal 1) r. van MIERıSs, Verhandel. over de Leenroerigheid v. het Graafschap in Holland, bl. 40 volg. 2) gıuıt, Hist. Feder. Bely. federati, p. 118. »Nam secutis dissidiis (de Oostfriesche onlusten) semper fere immixti fuere O. ©. — ut nonnullis visum est, justo majorem auctoritatem interdum sibi vindicando.” 348 nevens Frankrijik en Groot-Britanni@, door de betwiste erf- opvolging in Kleef en Gulik in 1609 uitgelokt. — Maar toch ware het even eenzijdig als onjuist, de diplomatische betrekking der Republiek tot Duitschland zoo eng te bepalen; reeds v66r het Bestand met Spanje, was de toenadering tot enkele Protestantsche Keurvorsten en Vorsten uit een meer algemeen politisch belang een voldongen feit, — een scha- kel in de keten van het Statenstelsel, dat ELIZABETH gelijk HENDRIK IV voor den geest zweefde. — Sints een aantal jaren onderhield Nederland den Agent PIETER CORNELISZ. BREDERODE 1) als gewoon Minister bij verschillende Hoven van het Duitsche Rijk, met name bij de aan Nassau verwante Huizen van de Paltz en Hessen werkzaam 2). — Dan, hoe noode en schoor- voetend men tot zoodanige uitgave had besloten, blijkt uit het Register van Holland van 23 December 1598 : »Gedeli- bereerd zynde, of geraden is in dese gelegenheid een .Ze- gatie in Duitschland aan de Cheur- en Fursten, en andere Stenden des Ryks te schikken : Is eindelyk versiaan , dat in de voorsz. sake vele consideratien stonden te overwe- gen, en dat na alle apparentie meer ondiensten als diensten uit de voornoemde Legatie in dese conjuncture souden staan te verwagten, en dat daerom de sake daarna soude worden beleid, dat mies by besendinge maar met, andere bequame middelen devoir soude worden gedaan, om den Cheur- en Fursten ie remonstreren het interest van den Heiligen Ryke, 1) »Doctor PETRUS BREDERORIUS, Agent in Duytschland,‚” heet hij Zegister, A. 1612, fol. 946. Verg. boven, bl. 251, 47, 48. 2) JEANNIN, Negotiations, p. 136 (17 Aug. 1607). »Monsieur de BARNE= vEeLT — m’a dit que leur Agent qui est in Allemagne leur a mand6 que Monsieur l’Electeur Palatin envoyeroit au premier jour ses deputez icy, et qu’il s’en alloit vers l’Electeur de Brandebourg, qu’il se promettoit en devoir faire autant;” — BUZANVAL aan VILLEROY, 17 Oct. 1599. (Zettres et N&gociat. p. 304): »l’Agent de ces Messieurs ecrit ce que dessus de Cassel, d’oü il donne toute bonne esperance d’une Etroite intelligence des dits Princes avec cet Estat.” 349 door des vyands proceduren op den Ryksbodem en jegens verscheidene Lidmaten van den H. Ryke 1).” Wij vinden hier het zoo even aangeroerd geschilpunt tus- schen de Duitsche naburen en de Republiek aan de eene, tusschen hen en Spanje of de Aartshertogen aan de andere zijde, in het voorbijgaan aangeduid. De krijgsmagt van beide partijen legerde zich beurtelings in deze of gene vesting langs den Rhijn en de naaste omstreken ; sommige, zoo als Rhinberk, werden ontelbare malen genomen en hernomen ; het ongelukkig uitgezogen land was middelerwijl aan al de rampen des oorlogs ten prooi. De een noch de ander wilde zonder voldoende zekerheid het vreemd gebied ontruimen 2), — zich daartoe bereid verklarende wanneer die gegeven zoude zijn, maar die steeds ongenoegzaam werd geoordeeld. — Op deze spil draaide het gansche Kleef-Guliksche geschil uit het oogpunt der Nederlandsche staatkunde, zonder merkelijke wijziging in den loop van twintig jaren, vöör of na het Tractaat van Xanten. Doch de zaak is te gewigtig, dan dat wij niet zouden trachten, het doorzigt van OLDENBARNEVELT zoo vroeg en. standvastig ook in deze aangelegenheid betoond, in eenige trekken te doeu uitkomen. — Hij had het over- lijden van den Hertog van Kleef niet lijdelijk afgewacht, maar bereids in 1605 het gevaar voorziende, de maatregelen be- raamd, die als de gevreesde gebeurtenis zoude voorvallen, onverwijld behoorden aangewend te worden. — »Geopent 1) Register, fol. 491 volg. Verg. vroeger Register. 14 Dec. 1598. »Is in consideratie geleid of eenige besendinge aan de Duitsche Heeren en Vorsten behoort gedaan te worden.” (fol. 438). 2) BuzanvaL, Leitres et Neyociat., 12 Januarij 1600: »Ledit Duc (van Kleef) a escrit icy pour cet effet, mais il y a une clause.en sa lettre, qui porte que les Etats ayent & retirer leurs garnisons partant qu’on donne donne caution que les Espagnols ne s’en empareront point apres qu’elle en sera sor- tie; laquelle caution estant donnee, ces Messieurs ne feront aucune dificulte en la reddition de la place, comme ils disent. Mais je voy celto asseurance si dificile et ä donner et ä prendre,” enz. 350 zynde, — dus leest men in het Zegsster van Holland den 19 April 1605, de handelinge by de Heeren Staten-Generaal geöntameert met de Afgesanten van de Cheurvorsten 1), Palts- grave by den Rhyn en Markgrave van Bandenburg, Preten- denten en naaste geregtigden tot de successie van ÜOleve, Gr lick, Marck, Berg, Ravensberg en Ravensteyn, ingevalle den jegenwoordigen Furst mogte komen te overlijden ; is mits de aangeboden assistentie van de hooggemelde Cheurvorsten, van in drie jaren aan de Geunieerde Landen te sullen betalen 300,000 Duytsche guldens, het stuk gerekent tot 15 batzen, bedragende ongeveerliik onser munte 600,000 ponden van 40 grooten het pond, te weten de annis 1605, 1606 en 1607, t’elken jare een derde part van dien; en de goede nabuurschap die men van de selve hooggemelde Cheurvorsten beide van de AReligie zynde, de sake vervallende, soude heb- ben te verwagten 2); en deliberatie daarop gehouden, goed en den Geunieerde Landen dienstelyk gevonden, dat de voorsz. handelinge by de Generaliteit soude worden geconcludeert ende eintelijken tot assistentie de voorsz. hovuggemelde Cheur- vorsten toegeseid, en belooft worden alsulken getal ruyteren en knegten, als den staat van den Lande alsdan de sake vervallende, soude mogen lyden ; en sooverre de Afgesanten net deselve generale toesegginge ?) niet en souden willen ne- men contentement (als men bedugt neen) maar dat se aan- 1) Te weten Paltzgraaf FREDERIK; JOACHIM FREDERIK, Markgraaf tot Brandenburg en Keurvorst, en JOHAN SıGIsMUND, Markgraaf van Branden- burg, enz. Z, wegens vroegere beirekking tot JOACHIM FREDERIK en de zending van Doctor DIRK WEYER (wYEn), Register 16 Junij 1597; BOR, XXXIIIste Boek, fol. 236; van rexo, XII B. fol. 446 (A. 1595). 2) Register 24 Aug. 1605, fol. 602. »Is uit de laatste advisen uit Duyts- land verstaan, dat de principaalste Euangelische Cheur- en Vorsten, tot den welstand der Nederlanden blijven geaffeetioneert.” 3) Toch vergenoegden zich de Duitsche Diplomaten met de onbestemde helofte van »een nootwendich aental krijghsvolck te paerde ende te voet met syn toebehooren.” 351 houden souden om set sekers te hebben ; dat men sulks uit- terlyken van wege de Generaliteit sal mogen belooven, assisten- tie te sullen doen voor ses maanden of den tyd van den oorloge, om de voorsz. Landen en successie gedurende, van 1000 ruyteren te paarde ende 4000 krygsvolk te voet, of sulke andere, als de gelegenheid en staat van den Lande sal mogen Iyden.” Op die voorwaarden kwam eenige dagen daarna 1), zon- der uitdrukking nogtans van een bepaald getal het Tractaat tot stand, zestig jaren later opgerakeld en voor het eerst in druk verschenen ?); een verdrag dat van de Nederland- sche zijde, prijkt met de onderteekening van de hier eens- gezinde MAURITS en OLDENBARNEVELT 8); namens de Duitsche Vorsten gesloten door WOLRAD V. PLESSEN en OTTO HENDRIK V. BYLANDT, Vrijheer van Aäeydi, maar uit welks inhoud blijkt 4), dat der Staten Agent BREDERODE, van het eene Hof naar het andere trekkende, middelerwijl niet had stil geze- ten. Vöör en na het door scherp ziende Ministers van het buitenland gevreesd, door de baatzuchtige bejagers der heil- looze nalatenschap met; ongeduld verbeid, overlijden van den Hertog van Kleef, welks berigt schier op den eigen dag der sluiting van de Tröves 5), te Antwerpen nieuwe bekom- mering baarde, is in de briefwisseling der geleerde Staats- 3, Te ’s Hage 25 April 1605. 2) aıtzEma, Saken v. Staet en Oorlogh, XIe Deel, 2° St. (45"te Bock), bl. 1086 volg. 3) De andere onderhandelaren waren WILLEM LODEWIJK VAN NASSAU, En ALBERT JOACHIMI , toen Pensionaris der stad Goes, in wınwoon’s Memorials III, 135, (16 Maart 1609) aangeduid als »Monsieur JOUCHING, an honest -and sufficient man.” 4) »Doch de 50,000 guldens, welcke de Heeren Keurvorsten, Paltsgrave, Keurvorstelyke Hoogheydt albereyts verwillicht ende de termijnen halver met welgemelde HH. Staten Agent in Duytsland gheaccordeert hebben, daervan afgetrocken.” AITZEMA, t. a. p. 5) aıtzEmMa, 1ste B., bl. 5l. (Overleden 25 Maart 1609) En verg. de fraaije depöche van HENDRIK ıv van 3 April 1609 bij JEanNINn, p. 619-621. 352 _lieden LINGELSHEIM en DE BONGARS, meermalen de rede van BREDERODE’S onvermoeiden ijver 1). — Doch welke overeen- komst ten jare 1605, nog in de hitte van den oorlog met Spanje, mogt getroffen zijn, was het, na de eindelijk ge- schonken verademing, boven allen twijfel verheven, dat Ne- derland de regten van Brandenburg getrouwelijk zoude onder- steunen, en niet liever met de tong en pen, dan met het zwaard voorstaan? De Keurvorst zelf scheen in den aan- vang laauw en weifelend 2); en wat de Staten-Generaal be- treft, naar het schrijven van den Minister DE VILLEROY, zoude FRANCOIS VAN AERSSEN hem verzekerd hebben, dat zijne Mee- sters de uitspraak en toewijzing der betwiste erfenis aan den regthebbende, rustig zouden afwachten 3). — Sprak hij in ernst, de sluwe Gezant vergiste zich groveliijk. Hoe ontijdig dit sterfgeval de vreugde van het pas geteekend Bestand stoorde, OLDENBARNEVELT verliet de Brandenburgsche bondge- nooten niet, en begreep bovenal voor de veiligheid der Re- publiek zelve te moeten waken. — Hij zelf ontvouwde se- dert in eene wijdloopige dep&che en tot in de minste bijzon- derheden, na den oorsprong der Kleef-Guliksche geschillen te hebben opgehaald, de reeks en strekking van zijne bemoei- jingen. — Was de ontslapen Hertog den Spaanschen kenne- — 1) JACOBI BONGARSI e£ GEORGII MICHAELIS LINGELSHEMII Epistolae (Ar- gentorati 1660), p. 166, 167, 182 (Mei 1604). »BrEperRonruUs — ab Onols- bachio et Wirtembergico spem bonam reportavit; jam Cussellas proficiscitur ;” nog p. 189, 207, 250. (Uit Heidelberg 6 Mei 1608): »BREDERODIUS — urget foedus cum Ordinibus ineundum.” (p. 283, 300). 2) wınwoop’s Memorials, III, 42 (20 Mei 1609 o. st.) »Besides, then (in 1605) they were in warr”, enz. 3) sEANNIN, Negot., p. 626. (Depöche van vıLıEeor uit Parijs 6 April 1609). »Quant aux affaires de Cleves , nous les avons aussi fort ä coeur, et aprehendons ce qui en peut succeder. J’ay apris da Meurier blanc (v. AERSSEN) que ces Messieurs ne s’en escarmoucheront gaere, et qu’ils aprou- veront que ceux du pays le conservent et gardent pour le Prince, auquel il sera juge qu’il apartiendra; mais qui sera le juge ?” 1 353 lijk genegen, en kon uit Keulen en Zuik almede niets goeds voor Nederland verwacht worden, te noodiger was het thans niet in te sluimeren, nu de vijand hoogst waarschijnlijk onder den mantel des Keizers of van een’ der mededingers zijn spel zoude pogen te spelen. — In het onderzoek der meest ge- gronde aanspraak van den Keurvorst van Brandenburg 1), dan wel van den Paltzgraaf van Neuburg, van het Huis van Sak- sen, dan wel van den Keizer, die de bedoelde, met den dood van Hertog JoHAN WILLEM open gevallen Landen, als manne- ljjke leenen, aan het Duitsche Rijk vervallen verklaarde, be- hoeven wij ons niet te verdiepen. — Voor de Republiek, gebonden door het Tractaat van 1605, kon en mogt voor: het geval van eene onvermijdelijke bofsing, de keuze niet twijfelachtig zijn. -— Maar wel behoort men, bij de beoor- deeling van haar gedrag, in het oog te houden, dat zij ver- pligt was in overeenstemming met hare Bondgenooten, de be- middelaren en medeonderteekenaren der Treves, derlıalve zeer zigtigtig en na overleg met Frankrijk en Groot-Bri- tanni& te werk te gaan; — dat met die lastige en dikwerf verlammende verstandhouding, kostbare oogenblikken verspild werden. »Voor uwer L. vertreck uyt dese Landen, — dus vangt het omstandig verhaal van Hollands Advocaat aan 2), is on- —— 4) wınwoonp, Memor. II, 55 (31 Maart 1605 o. st.): »Z/e (de Markgraaf van Brandenburg) having married a daughter of Prussia, his son another and his brother a third, they pretend the succession of Cleves’and Juliers apper- taine to them in right of their wives whose mother is the eldest sister of the Duke (JoHan wiLLEs), and although they may have patience untill the Duke’s death,” enz. — Zie voorts bij wınwoop, 11]. 19—30 onderscheidene Ver- toogen en Bijlagen tot staving der regten van de Huizen van Brandenburg en Saksen. 3) In de Alg. Gesch. d. Vaderl. door Dr. AREND, voortgezet door de HH. v. BEER en BRiLL, ]1Ide Deel, 2° St. 13° Aflever. (1858), bl. 404, wordt deze Menorie van OLDENBARNEVELT sangednid, als in 1614 gesteld en toegezonden aan VAN DER MYLE, Gezant te Venetie, (?) 23 354 twyffelyck tot uwe kennisse gecomen, dat over vele jaren verscheyden middelen zijn gebruyckt, om deur de vestinghe van Guiyck (wesende die eenighe sterckte van de voorsz. Fur- stendommen) die zelve landen te brenghen in handen van de ghenen die daertoe syeö en zijn gerechticht; waerjegens eenighe Duytsche Churfursten en Fursten die verstonden dat nae het overlyden van wylant den Deurl. hoochgeb. Furst en Heer, Heere J0OHAN WILHELM, Hartoch van gemelte Furstendommen ende Landen, totte zelve by wettelijcke successie gerechticht te wesen, hem mitten anderen verdragen hebben, om mit gemeenen raed en daet, haer recht te maincteneren. En be- merckende eenighe van dezelve, dat die ghene, die trach- tende waren nae de voorsz. occupatie, haer in macht te boven ginghen, hadden den naest gelegen Coningen, Chur- ende Fursten mitsgaders den Heeren Staten-Generael van de Ver- eenichde Nederlanden, versocht hare rechtveerdighe zaecke jegens onwettige occupatien te willen favoriseren en die be- hulpige handt bieden. 1).” Voorzeker moest de Leider der Nederlandsche Diplomatie huiveren van een’ krijg, die de blijde uitzigten door de Treves geopend, dreigde te verduisteren, welligt te vernieti- gen. 2). — Maar onverantwoordelijk ware het geweest, ligt- geloovig op de onschendbaarheid van het Bestand te betrouwen en zich niet voor de geheime of geweldige aanslagen van een vijand te hoeden, met wien het aan geene stof ontbrak tot dagelijks rijzende en door de tusschenspraak der waarbor- gende Mogendheden 3) te vereffenen geschillen. Jaren achter- 4) Depöche, hiervoren bl. 58 vermeld. (Rijks Archief.) 3) Daarom schrijft OLDENBARNEVELT: »De hooghe Mog. HH. Staten-Gene- rael v. de Vereen. Nederlanden, als naeste gebuyren der voorz. Furstendom- men, die contentiense aenveerdinghe der possessie, ende respective gesustineerde verstaen hebbende, hadden tijtlyck goet gevonden vriendelijcke versoucken ende aenmaninghe te doen tot onderlinghe vrientschap en accommodatie.” (Dep£che als voren.) 3) Depäche van GIDEON v. BOETZELAER uit Parijs, 25 Febr. 