title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, 1620-1688
text: Denn die früheren Anerbietungen, Entlassung der Preußen aus dem polnischen Unterthanenverbande und Nachlass des jährlichen Tributs, hätten sich bloss auf den Fall bezogen, dass der Kurfürst seine Truppen mit den polnischen vereinigt. Huijbert und Ysbrandt an dem Griffier. Dat. Labiau, H.Jan. 1657. [Zufriedenheit des Kurfürsten mit ihrer Vermittlung. Derselbe verlangt die Souveränität Preussens als notwendig für "eine Sicherheit", den Frieden im Norden, die Freiheit des Handels in der Ostsee. Hoffnung auf Frieden gering. Belästigung der Schifffahrt durch die Dünger. Sedert darauf letzten van den 11. deses, hat Ö. C. D. Boot durch M.Jan, eigen Monde als durch die Herren von Sijnen Raad ons zu kennen gegeben, ein besonders zufriedenstellend und genügend, dass HH. MM. nicht alleine alles von ihrer Seite zu bringen und beitragen, das zur Bewerbung in diesen Quartieren könnte, sondern auch haben belieben bedacht zu sein, auf die Mittel, woher Ö. C. D. Lande und Hafen von Preußen vor dem zu kommenden in alle Sicherheit und Verantwortung mögen werden gebracht, und vororts betont und angezeigt, dass das einzige Mittel, um das selbe zu erreichen und zu begleiten, wäre, die Souveränität und Unabhängigkeit von den vorst. Landen und Hafen, alsmedici das Behalten des Bistums von Ermland, darüber uns vorderst diese nachfolgenden Gründen und Überlegungen sind gerepresentiert: Das Abhängigkeit der Lande und Hafen von Preußen von dem König und dem Reich von Polen mit sich bringt eine unvermeidliche Verpflichtung in alle die Interessen, Unruhen, Probleme und Kriege, die das Königreich von Polen überkommen und so sehr ist unterworfen, und dass auch um die Ursachen Ö. C. D. in den gegenwärtigen Kriege ist eingewickelt und engagiert geworden. Dat dese swaricheden en becommeringen in het toecomende noch meer waeren te apprehenderen , overmits den jegenwoordigen Coning van Poolen sonder Erfgenaem was, die aen de successie van de Crooue i*>ude konneu pretendereu, en dacrom ongetwij fielt bij d' eene oft* Digitized by Goo 104 II. Der nordtKchc Kriug. d' ander machtigh Potcntact buijtcn Poolen soude werden geacquirccrt, t sij dan door den Grootfurst van Moscovicn of ijemant uijt den huijse van Oostenrijck, daer van albereijts de beginselen en aparentien ge- nouchsaem door de werelt bekcnt en kontbacr waeren, en lichtelijck was te oordeelen en te gemoet te sien, hoe wijt soo machtige Poten- taten haer gebiet, macht en pretcnsicn alsdan sondc können en willen uijtbreijden en venneerderen, en wat veranderinge en vreesc »S. C. D. Landen en Havenen van Pruijssen altoos souden hebben te verwach- ten en van tijt tot tijt onderworpen wesen. Dat 8. C. D. bij den jegenwoordigen Staet van Poolen, al wierdc deselve schoon in een Vreede gebracht, sijnc securiteijt noch seeckcr- hcijt niet en soude connen vinden, maer altoos onderworpen blijven, dat Sijn Hertoghdom Pruijssen onder veele pretcxten, jae selfs onder die van justitie in haere niste en vrijlieijt soude werden geturbeert, overvallen en soo evndelijck uijt sijne banden gevrongen, en dat sulcx te meer en te gewisser was te vreescn, om den hact, die de Poolen niet alleene betoonden tegens de Evangelische religie, maer om dat se oock haddcn voorgenoomen de sehe geheelijck uijt te roeijen en te cxstir- peren, en dat sulcx albereijts sijn wreede en bloedige exccutie hadde gchadt en daermede soo verre was gekoomen, datter jegenwoordich in gants Poolen geenc Evangelische kercken meer overich souden sijn. Dat ook de officiële, die bij de Poolse was opgenomen, over de wapenen die S.C.D. genootsdrukt is geweest in de hand te nemen, nog zoudt worden vergoed, maar bij alle gelegenheden haar daarover zouden willen wreken met de Ruining van het Ducale Pruisen en het volledig onder haar gewelt en heerschappij te krijgen. Het was alle waarke van voorzichtige overwegingen ons werd te gemakkelijk gevoerd, hoewel door alle Prijken en Potentaten, die haar den wens van de Evangelische Religie en de vrijheid van de Commercie en Navigatie liefde ten harten gaan, bij zondere ijks den Staat van H.M. bij d' een of d' andere zodanige onverwachte veranderingen en incorporatie van de Landen en Havenen van Pruisen zouden worden geïnteresseerd en overigens benadeelt, want dat daar door de Evangelische even als in andere kwartieren zouden moeten smaken de bittere en vrede vervolgende van de Paapse Gestelijkheid, en de Commercie en Navigatie een ongereguleerde begeerlijkheid van andere onderworpen wezens; Dat derhalve voor alle deze gevreesde en onvermijdelijke oorlogen gene een heilvollere remedie was, als dat S. O. D. bij de aan te stellen Vreedenstractaten de Souverainiteit en Independente van Zijne Landen en Havenen van Pruisen van den Koning en het Rijk van Polen mocht bedingen en obtineren, alsmede voor het Bisdom van Ermland, om hetzelfde in eigendom te behouden, zodanig om dat het is begrepen en geïnclaveerd midden in 't Ducale Pruisen en dat de Poolse, van hetzelfde de bezit terugkrijgende, daardoor geduurde onrust en ongelegenheid aan S.C.D. Landen sonder connen toebrengen, als om daarmee eenigste toekomstdel op lagere kosten, die S. C. D. in deze Oorlog heeft moeten supporteren, gelijk het zich nu bij Tractaat van den Koning van Zweden niet alleen was verkregen, maar ook dat Zijne Majesteit zoude contribueren, dat hetzelfde van de zijde van Polen S. C. D. insgelijk mocht worden opgedragen, en dat die daar door dan machtig zoude blijven, Zijn Hertogdom Pruisen bij allen welstand te kunnen conserveren, ook te onderhouden en puntelijk te doen praktiseren de alliantie met H. H. M. tot den welstand van de Commercie en Navigatie opgericht, en waar het inogevijl, deszelfde meer en meer aan te quecken en te profiteren, daarvoor voorslaend de Onderdanen van H. H. M. deszelfde vrijheid in 't drijven en exerceren van hun Commerzie binnen de Stadt Koningsbergen te vergunnen en bij de aan te stellen Tractaten te laten stipuleren, als de eigen interesses aldaar competeerende praktiseren en in geen Hansesteden, Stapelsteden en die hier aan de Oostzee zijn gelegen, als Danzig, Riga en andere, aan eenige vreemde Natie worden toegelaten en vergeven, gelijk wij H. H. M. in onze brief van den 15. November laatseen over die materie in 't breed hebben bericht. Dat S. C. D. om alle de voorvcrhacldc hoochwichtige redenen cn motiven, betreflfende soo wel den Intrest en voordeel van 't gemeen en principalijck die van den Staet der Vereenichde Nederlanden als syne eijgene, hoopte en vertroude, dat H. H. M. tot dit sijn voornec- men en desseyn van haer sijde mede alles souden bijbrengen en con- tribueren, dat mogclijck soude wesen, ten cijnde bij de aenstaende Vreedens-Tractaten de voorn. Souverainitcijt en het Bisdom Ermerlandt voor hooghstged. S. C. D. mochte werden gestipuleert en onderhouden, vermcijnende oock dat wij met genonchsame last en ordre van IL IL M. waeren voorsien, om dat werck te helpen bevorderen en tc seeundereii, daer het behooren soude, dewijle S. C. D. uijt de contidente en vertrouwde oominuuicatie, die wij denselven hadden gegeven van de hooghwijse cou- sideratie van H. H. M., met eeu sondcrlingh gcnöugen en contentement hadde vernoomen, dat IL H. M. ons hadden gelast en acnbevolen te bear- beijden, ten eijndeS.C. D. ten minsten soude werden herstelt in soodanigen Digitized by Google 1 Ott II. Der nordische Krieg. Staet, als waerinne de selve voor date van de jegeuwoordige Crijchs- beroerten is geweest; dat H. H. M. ongetwijffelt met de woorden „ten minstcnu hadden willen te kennen geven, niet te hebben goetgevonden, ons als dersclvers Ambassadeurs en Ministers eeuighsints te liuiiteren of eiders aen precijselijck te binden, maer oock daerraede willen too- nen haer aengenaem te sullen wesen, ingevalle bij de Vreedenstrac- taten van den Coniuck en het Kijck van Pocken boven den voorigen Staet noch ijets raeerder voor S. C. I). konde werden verkreegen en geobtineert, versouckendc dat wij dit in deser vougen H. H. M. sou- den willen bekent maecken en, soo het noodich mochte wesen, daer over noch nader last en ordre van de selve versoucken. Aanlange van de Co-operatie van S.C.D. van Brandenburg, om Zijne Majestijd van Zweden krachtig te helpen, disponeren tot de restitutie van de geoccupeerde en geconquesteerde plaatsen in Polen en Pruisen, daar toe en zien wij geen apparentie, aangezien de Potentaten door het laatste Tractaat nauw aan elkaar zijn gebonden en zo ook wel bij enige aan te stellen Vredestractaat als door de wapenen geïntimeerd, elkaar interesse reciprokelijk te appellant en te ondersteunen. Morgen gaat S.C.D. van hier naar Holland, om met Zijne Majestijd van Zweden aldaar te spreken en onder andere over de aan te stellen Vredestractaten met de anderen te raadplegen. Wij kunnen Z.H. M. verzekeren, dat van de zijde van den Heere Kurfürst alles zal worden gecontributeerd, dat tot voortzetting van zo goeden en gewensten saadje kan dienen, en bijzonderlijk om enige belangrijke scrupules over de preliminaria weg te nemen, als van de Plenipotentie en volmacht van de zijde van Polen uit te brengen, en dat men hoe eerder hoe liever op eenige plaats bij een soort komer en bij provisie de Tractaten beginnen, op de Plenipotentie die den Koning en de Senatoren van Polen, tegenwoordig bij Zijne Majestijd zijnde, zouden depescheren en van haar geven, of wel op de Plenipotentie, die voorzien, om met Zweden te truceren, even voor en op de geruchten van den tegenwoordigen Oorlog aan enkele Poolse Senatoren op een Hietdach zijn gegeven geworden. In onze reis herwaarts door Koningsbergen heeft Abraham Clouman van de Stadt van Amsterdam ons aldaar geklaagd en te kennen gegeven, dat hij met zijn Galliote door order van S.C.D. van Brandenburg in de Pillau werd aangehouden, dat hij daarin over door requeste aan den Heere Kurfürst was klachtig gevallen en bij apostilte wel had verlangd, met zijn voorz. Galliote alles int's na zijn believen te mogen verzekelen en zijn Copmanschap drijven, uitgenomen na de Stadt van Danzig, en daar voor zoude moeten cavaleren en borgstelling stellen, alhoewel daarheenwaarts was afgelegd, ook gewoon was, ettelijke reizen in het Jaar van Koningsbergen op Danzig en weerom van daar naar Koningsbergen te varen en zijn Copmanschap te drijven. Wij hebben goedgevonden en beslist, daarover te spreken en de relaxatie van de voorn. Galiotte te verschenken. S. C. D. hebben wij gezien, dat al het genoemde voorstel is, door zijn orders was gebeid om dat de Stadt Danzig de Navigatie en Commerce op zijn havens hadden bestaan te verhinderen en te turberen en zijn eigen goed aan te helen, en niet stille kon staan daarover ressentiment te tonen; dat deze Galiotte geen eenvoudige Coopmanschappen, maar ook eenige oorlogsschepen had ingeladen, dat zij evenwel ten respect van Z. H. M. door onze intercessie de Galiotte vrij zou slappen en zijn reis met alle de ingeladen goederen naar Danzig te voltreken, doch ingeval deze van de voorstelde Stadt haar vijandelijke en onnauwkuistsge procedures niet en zouden willen na laten, dat in genootdrukte zou zijn, daar in anders te voorzien, en daar toe ook de middelen en gelegenheid wel zouden vinden, en hoopten, dat Z. H. M. volgens de Tractaten en Alliantie met zou helpen besorgen, dat de Commerce en Navigatie op de Baltische zee niet voordeur die van de meer gevaarlijke Steden mocht worden geturbeerd en belemmerd, en verhaalde bij deze gelegenheid, dat zij niet alleen over 10 en 12 dagen ettelijke schepen met Coopmanschappen, daarbij ook diverse Nederlanders waren geïnteresseerd, komend van de Pillau naar het Haff naar Elbing hadden aangehalen, maar nu op nieuw een meerder getal weggenomen, en zei S. C. D., dat deze proceduren hem te vreemd voorkom en des te onredelijker waren, om dat hij aan de Stadt van Danzig nooit eenige te minste offensie of ongenagel had willen geven. Wie hebben dienstig geoordeelt, deseen dagh uit dit Hof ons afgehecht te mogen en ons met tot Holland te laten vinden, zodat het hoorbaarlijk en genoegzaam zal kunnen geschieden en door dit doende weer en diepe redenen 'tzelfde niet en wordt verhinderd. Van Dop en Ysbrandts aan den Griffier. Dat banzig 10. Febr. 1657. Op hun Bericht over hun Verhandelingen bij Zweden en Brandenburg voor de Herstelling van de Vrede, hebben de Koning van Polen in een Audientie u.a. erwidert: er wolle alles in dit Krieg tussen hem en Brandenburg Vorgefallene vergessen en den Kurfürsten in alle Rechte, Besitzungen und Vortheile, die er vor dem Krieg besessen, restituieren. Iluijbert en Ysbrandts aan den Griffier. Dat Marienb. 16. Febr. 1657. (Bericht der holl. en brandenb. Gesandten über die Friedensverhandlungen mit Polen. Dessen Halsstarrigkeit. Keine Aussicht auf Verständigung.) 16. Febr. Voor gisteren hebben de Heeren Grave Bent Oxenstierna en den President Bereculos, als Commissarien van Zijne Majesteit van Zweden, met de Heeren Baron van Swerin en Jena, Ambassadeurs van S.C.D. van Brandenburg, gezamenlijk een visite gegeven over het subject van de antwoord en verklaring, die Zijne Majesteit en de Senatoren van Polen over de bevestiging van deze quarantaine nu laatstelijk had gegeven, en gedeed, hoe de Negotiatien daarover gehouden van den begin aan tot op deze tijd zich hadden toegedragen, en dat Zijne Hoogste Majesteit en S.C.D. quiet alleyue door gaans oprechtheid en sinceren waren genegen geweest, den droevigen en lang verdwijnenden Oorlog in deze quarantier door een eerlijk en verzekerdende Vrede te eindigen en te verduuren, maar ook tot bevordering en voortzetting van die alle bequame middelen en wegen hadden geaccepteerd en van hun zijde voorgeslagen, zelfs ten Tijde van die grote en memorabele overwinning, die zij door hun geconjugeerde Wapenen in den vorigen Jaar bij de Stadt Warschauw hadden behouden, en niet tegenstaanden alle verkregenen voordeelen en voordelen; Dat hare goede en oprechte mening in deze niets en was verminderd, maar altijd vanzelf gebleven, doch dat Haar Majesteit en Zijne Seremonieert hun hadden te beclagen, dat zij van de zijde van Zijne Majesteit en het Rijk van Polen niet behoorlijk en met gelijk oprechtheid en candeur en waren ontmoet en bejegent geworden, maar dat veel eer door alle hun proceduren en acties was te kennen gegeven, tot het tracteren en maken van een Vrede geheelmaal ongenegen te zijn: verhaalde voorts, dat de eerste Antwoord, die van Zijn Majesteit van Polen van Lublin was aangebracht, gans onredelijk en onannoyant was geweest, alsof bij deszelfde alsdan Wierde verklaart, dat men van de zijde van Polen tot geen Vreedehandelingen en wilde verstaan, tot zolang Zijne Majesteit van Zweden alle zijn Conquestie in Polen en Pruisen afstaan en quitteren; Dat men die voorz. verklaringen van de zijde van Zweden niet als met ondankbaarheid had kunnen opnemen, als ongehoord zijnde, dat een Representant, hebbende door zijn Wapenen de grote overwinning behaald, hoorde te zeggen dat hij zich overgaf, en niet dat hij door de voorzichtigheid van de Polen werd teruggeworpen. Alle de voornaamste plaatsen van een Rijk en Landt geoccupeerd en met veel periken en hasard verwezen, zo goed als weinig somdeel achtend en estimator van die met een wordt gesproken, als in een moment, te restitueren en zo te gelijke ook te abandonneren die gene die haar vrijwillig aan Zijne Maj' van Sweden hadden overgegeven en zijn schut en bescherming aengenomen, bijzonder is die van de Evangelische Religie, die daar door gelijk als opgeofferd zouden zijn gewest aan de wreetheid en bloedige vervolging van de Paapse Geestelijkheid, gelijk haar geloofsgenoten in alle hoeken van Polen, deszelfde Tyrannie jammerlijk hebben moeten smaken en ondergaan; Dat ten tijde van den Koning Gustaaf onsterflijk geheugen, alhoewel Zijne Conquisten bij verre niet zo groot noch considerebaar waren gewest en het Rijk van Polen door geen lange duurde Oorlogen getroffen, maar in volkomen welstan stond en tevreden was onder een ordentelijke en welgestelde regering, evenwel in die tijd met veel meer rede was geprocedeerd, zodat over de Sweedsche Conquisten een solvabele handeling en negotiatie werd aangebracht volgens de ordening en praktijk bij alle Potentaten gerecipieerd en gebruikt; Dat naderhand Zijne Maj' van Polen, binnen de Stadt van Danzig gekomen zijnde, bij zijn vroeger antwoord aan Ublin genoegzaam had gepersisteerd, alle andere veranderingen daarom bracht, dat de vereiste restitutie van de Sweedsche Conquisten in Polen en Pruisen niet en zoude geschieden noch worden gepresteerd, eer men in enige handeling of negotiatie zoude treden, maar beloofd en verklaard, dat het eind en de uitkomst van deszelfde de voorzien restitutie zoude uittrekenen. En 800 veel S.C.D. van Brandenburg aenging, dat men van de zijde van Poolen had verklart, denselven te gelijke met Zijne Majestät van Zweden als zijne geconfronteerde tot geen Tractaten te zullen willen toelaten noch ook gesepareerd te considereren als een Soeverein Koninkrijk van het Roomsche Rijk en een Potentaat van Zijnzelf afhankende, maar alleen als een Hertog in Pruisen en Vasal van het Rijk van Polen, en dat men aan denselven niet als bij wegen van Pardon eeuwig contement zou kunnen geven; Dat enige tijd hierna, als Zijne Majestät van Zweden met zijn leger de Wijssel was gepasseerd, om bet Poolsche Legioen onder Danzig te liggen te attaqueren, dat Zijne Majestät en de Heren Senators van Poolen deden maanden van hare voorgaande antwoord wat scheen te relaxeren en af te zien, ten voordele van de gevorderde verklaring over de restitutie van de conquesten in Poolen en Pruisen, en tot Vrede te zijn, dat daervan in het trachten zelfs. Ambassadeurs hadden geantwoord en Declaratie hadden overgegeven in de context van de inspanningen voor een expliciete uitleg over de rechten en inspanningen van hen, en gaven een gemeenzame oordeel, zodat hetzelfde niet met de rechtvaardigheid en billijkheid over een en keven en met de manier en praktijk, die alles met betrekking tot zodanige handelingen werden geobserveerd; Dat daarom Zijn Majestijd en Zijne Sereniteit hadden te belagen, dat van de zijde van Polen daarop niets en was gedaan, ja zelfs ter ontwerping, als men hoorde van de zijde van Zweden en Brandenburg is te horen gekomen en een rechten ernst tot de Vredestractaten heeft betoond, dat deszelfde zijn gereclameerd en achterwaarts gegaan en genoegzaam weerom gekomen op de eerste antwoord van Lublin, werdende Zijn Majestijd van Zweden op nieuw gevergd en voorgeboden, hierom tot enige Tractaten bij een soortelijk komen, zich tot de restitutie van alle zijn conquêtes in Polen en Pruisen te verklaren en zijn gezien alsof daarmede voor de geheele wereld te prostitueren; En voor zover aanvang de meening en antwoord van Zijn Majestijd en de Heeren Senators van Polen betreffende S. C. D. van Brandenborgh, dat daermede noch de digniteijt en billijeke pre- tensie noch oock de seeckerheijt en securiteijt van booghstgem. Heer Churfurst wierde genouch gedaen. En beslooten eijndelijck uijt al dit gededueeerde, dat aen de sijde van Sijne Majt en de Kepublijcque van Poolen geene de minste genegentheijt noch intentie tot den Vreede was, maer veel meer, omme in den Oorlogh te continucren en veel heviger als voor desen te doen aenbranden, en vraeghden ons uijt den naem van Sijne Majt van Sweden e'n S. C. D. van Brandenburgh, oft* wij niet en oordeelden, dat Sijne Majt en de Heeren Senateurs van Coolen door haere laetste antwoorde en verclaringe de vreedensbij- eencompste en Tractaten volcomentlijck abrumpeerden; ten anderen, off de voornoeinde antwoorde en verclaringe voor de laetste en uijterate •) 25. Jan 1057. Droysen, P. P. III. 2. 32». Digitized by Google Keine Aussiebt auf Einigung zwischen den kriegführenden Milchten. \\\ was te hooden en van hooghstged. Sijne Majt en de Republijcque van Poolen niet auders of naedere en was te verwachten, op dat Sijne Majt van Sweden en S. C. D. haere mesures en ooghmerck daernae gouden connen nemen. Wij hebben ons Beer beconmiert gevonden, omrae dese beijde vraegen te beantwoorden : want alhoewel Sijne Majt en de Heeren Cancelliers cn Senateurs van Poolen verscheijde maeleu niet hoogen ernst en groote animositeijt hadden geseglit en iterativelijek geprotesteert, dat boven derselve laeste verclaringe en antwoorde van haer niet meer en was tc verwachten, en die genoem- den haere alderlaeste uijtterstc en extreme meijninge en intentie, soo hebben wij doch niet raetsaem noch dienstich geoordeelt, dit alles in snlcker vongen te kennen te geven, om dat wij aen dese sijde inede eene groote aniineusiteijt bespeuren en dat de gemoederen niet verder van den anderen mochten vervreemt en gealieneert worden, en hebben alleene op liet eerste geseght, dat wij hoopten, dat Sijne Majt en de Republicque van Poolen noch tot eenige handeliuge en Tractaten Son- den resolvereu, ingevalle meu van dese sijde over de restitntie van de conquesteii sich wilde vcrclaeren; en op het tweede, dat wij had- den gespeurt, dat de laeste verclaringe en antwoorde van Sijne Majt en de Heeren Senateurs van Poolen met veelc ernstige en serieuse ex- pressie van haere meijninge was gegeven, doch dat wij niet en konde seggen, offer ijedts meerder en naeder van haer was te verwachten of te hoopen, en dat wij van herten wensten, om dat seeckerlijck te mö- gen onderstaen, dat ons daertoe occasie en materic door eenige nadere resolutie van Sijne Majt en C. D. mocht werden aen de haudt gege- ven; en recommandeerden voorts, dat dese hooghimportante saecke na haer gewichte wel mocht werden geconsidereert , en dat Sijne Maj« en S. C. D. doch alles wilden toebrengen, dat tot den voortganck van den Vreede in dese gewesten mochte dienen, en dat Sijne Majt en de Republique van Polen wat mocht werden te gemoete gegaen. Doch de weigern. Heeren Commissarissen en Ambassadeurs vermeijnden, dat van de sijde van Sijne Majt Van Sweden en S. 0. D. Der Text von v. Dorp, Juni, Briefe V. 497. Pufendorf VI. 73) lautet: Die Staaten hatten aber ihr einziges Augenmerk auf Herstellung des Friedens zwischen Polen und Brandenburg gerichtet und suchten den Kurfürsten dazu zu überreden, auch wenn er nicht die völlige Souveränität Preußens erlangen könne (de Witt aus v. Dorp, 11. Juni, Briefe V. 497. Pufendorf VI. 73). Ohne ihre Älimmung kam sodann am 19. September der Wellauer Vertrag zwischen Polen und Brandenburg zu Stande. Die Generalstaaten zeigten sich hierüber im höchsten Grade erfreut und waren bereit, mit dem Kurfürsten sofort gemeinsame energische Maßregeln zur Herstellung des Friedens zwischen Schweden und Dänemark zu verabreden (Pufendorf VII. 7). Resolution der Generalstaaten. Dat. 8. Jan. 1658. Ist beschlossen, die Deputierten für die Sachen von Schweden und Dänemark zu ersuchen, dass sie mit den brandenburgischen Ministern in Konferenz treten und von ihnen vernehmen, ob der Kurfürst auch geneigt ist, mit alle Kraft und Gewalt zur Pacificierung der nordischen Kronen beizutragen, und dagegen zu versichern, dass die Generalstaaten in diesem Fall geneigt wären, mit dem Kurfürsten mehrere solche Punkte zu vereinbaren, welche zur Erreichung dieses Zweckes dienen können. van Dorp, Wismar, 7. Jan. 1658. 7. Jan. Sie haben vermutlich, dass der General Moutecuccoli, der Resident des Königs von Ungarn (Lisola), der Palatin von Posen und Ulefelt, dänischer Gesandter bei dem Kurfürsten, von Posen nach Berlin gereist seien, "oui op S. C. D. eine äußerste Anstrengung zu tauen, um einen Frieden zu erreichen. Auch scheint es, dass Sie sich bereitfinden, auf unsere Seite genügend und bereitwillig sein, um eine Verhandlung zu beginnen." Von Dorp und Isbrandt an den Grafen Schlippenbach in Berlin, 17. Januar 1658. 17. Jan. Der Graf Schlippenbach hat gestern von hier abgereist, "gelastet ohne Met, den Heer Schweden in Churfürst Kurfürst zu gehen, abwarten." — In Altlantik sind wir erwartungsvoll, was der Ausgang mögen Valen auf die Instanz, welche zu einem Frieden zwischen Polen und Brandenburg führen könnte. Berlin an den Grafen Schlippenbach, "um seine Truppen zu konjungieren gegen Schweden. Wir hören, dass in Brabant das Ohr daüber gehalten wurde, und dass in solchen Fällen die Inclinatio sei würde, um ewige Truppen unter die Direktion des Marschals Grammond zu stellen, unter den Vorstellungen von Neuburg zu nehmen, um feindlich in zu trecken in die Lande von Geldern und Cleve, bei dem Hoheugem. S. C. D. zu einer gemeinsamen Konjunktion zu entscheiden, wovon auch Vorwarnung an S. C. D. unter die Hand zu geben wäre. Herr Jepson erklärt, dass Cromwell beauftragt sei, zwischen allen protestantischen Mächten einen festen Frieden herzustellen und Österreich vom Frieden zwischen Schweden und Polen-Dänemark auszuschließen. Memorial von Weimann und Copes an die Generalstaaten. Dat. Haag, 25. Januar 1658. Ihre Deputierten haben ihnen die Resolution vom 8. am 10. mitgeteilt. 25. Jan. Sie haben dem Wunsch nach Mitteilung des von Brandenburg mit Polen geschlossenen Vertrages ohne Bedenken gewilligt und denselben vorgelegt. Über den zweiten Punkt sind sie nicht informiert gewesen, haben also nähere Bezeichnung der Intention der Generalstaaten verlangt, um ihr Verhältnis zu berichten, aber einstweilen doch erklärt, dass der Kurfürst nichts lieber sehe, als die Versöhnung der nordischen Kronen und die Verhinderung weiterer Differenzen. Seither warten sie nun auf jene genauere Resolution; da aber unter den gegenwärtigen Zeitverhältnissen Eile nötig sei, damit nicht ein Teil gezwungen werde, ohne Mitteilung an den anderen Schritte zu tun, so bitten sie um schleunige Erklärung der Generalstaaten, namentlich auch darüber, ob sie den Vertrag mit Polen garantieren wollen. Instruction für den außerordentlichen Gesandten der Generalstaaten an den Kurfürsten von Brandenburg, Johan Ysbrandts, Hovelingh op Ruijgewaert. Dat. Haag 9. Febr. 1658. [Beglückwunschung wegen des Friedens mit Polen. Notwendigkeit, auch zwischen Schweden und Dänemark Frieden auf dem Status quo ante herzustellen. Bereitwilligkeit, sich im Fall des Misslingens mit Brandenburg über weitere Maß regeln zu verständigen.] Soll sich sofort an den Hof des Kurfürsten begeben, ihn ihres Wohlwollen und ihrer Affektion für seine Person und sein Haus versichern, ihn Die Gesandten in Preußen hatten beim König von Schweden vergebliche Versuche gemacht, den Frieden mit Dänemark aufrechtzuerhalten. Karl Gustav verlangte vielmehr von den Staaten Ratifikation des Elbinger Tractats und auf Grund desselben Beistand gegen Dänemark. Hierauf wurden die Verhandlungen abgebrochen und die Gesandtschaft aufgelöst: Huijbert kehrte im Januar nach Hause zurück, Dorp folgte dem König nach Wismar, Ysbrandts ging nach Berlin. Aitzema IV. 256. Wicquefort II. 506. Maler. Zur Geschichte der Kurpfalz. Ihr 8. Digitale Version von Google 114 II. Der nordische Krieg. wegen des Friedens mit Polen beglückwünschen met verklaringen, dass H. H. M. mit besondere Angenehmheit vernommen haben, dass S. C. D. wieder in gute Punkten von Vertrauen mit dem hohen Staats- und 't rijk van Polen gebracht ist, hoffend, dass durch dies wiederhergestellt werden kann. commen werden, und da er nach vorstellen: Das H. H. M. bahnt die Vervollständigung und die Verbesserung der gemeinsamen Interessen von desen Staat und von S. C. D. immer weiter und lässt ihren Willen zum Höchsten treiben, nachdem sie jetzt von desselben Seiten von gleichen Vertrauen und Versicherungen unterstützt werden. Und dass die voranschauen II. II. M. allzeit geordnet haben und als noch oder entschlossen, eine von den essentiellsten Punkten des gemeinsamen Interesses zu sein, dass die streitenden Mächten in 't Noorden zu schnellste Bevölkerung und bei Folge der Kommerz und Navigation auf der Ostsee außerhalb aller Gefahren stehen, sind und derselben Wiederaufnahme mit angemessener Sicherheit getrieben werden können. Dat II. H. M. dennoch ende tot verbeugingen van zodanigen Oogmerk goetgevonden hebben, dat van wegen desen 'Staat alsnoch alle mogelijke en effectieve vereisten en officieren zullen worden aangewend en in het werk gesteld tot nederlegging van de onlusten tussen de Koningen van Zweden en Denemarken onlangs opgereseen, in zodanige vogen, dat conform II. H. M. resolutie van den 15. October en 13. December beide laatste bij succes van die ook bij gevolg de langgewenste vrede en rust in Polen en Pruisen gevonden en hersteld en zulks een algemene vrede in de voorsz. gewesten, is 't doenlijk, getroffen mag worden; en speciaal dat de Heeren Ambassadeurs ofte andere Ministers van deze 'Staat, die tot executie en bevordering van 't gezond voorsz. is, geinricht moet worden, tot nader opening van 't zelfde H. H. M. oogmerk ontrent het werk van de voorsz. bevrediging bij speciaal aanwijzing is bekend gemaakt, dat H. H. M. achten de promptste en duidelijke uitkomst uit den voorsz. Oorlogh verwacht en verwacht te kunnen worden, dat de hoogst gem. Koning hoe eerder hoe beter mag worden gedisponeerd tot verkiesing van plaats en prijs van tijdt van bijeenkomst, waarbij aldaar een krachtige aanreding van deze 'Staat mitsgaders van de andere geallieerden en naegeburen des goetvindende aan de hoogst gem. Koningen van Zweden en Denemarken te doen', om bij provisie alles te herstellen en te laten in zodanigen Staat, als voor dat tijdt van den voorschreven oorlog. Wijders dat bij voegende, dat H.H.M. zich bezien, om haar gedachten te laten gaan op hetgene tot bereikte van het voorsz. oogmerk verder is geresolveerd en in het werk gesteld, zou den te worden, bij zo verre de rust en tranquilliteit in en om de Oostzee door de voorgeroerde aan te wenden officieren, (God verhoed me) niet zouden kunnen worden geconsequeerd. En dat den voorz. Heere extr. Ambassadeur na de voorz. gebrachte ouverture den boegem. Heere Kurfürst uit den naam en van wegen H.H.A. versoeckt, dat deszelfde zij bij in het genee voorsz. is, met H.H.M. gelieve te conformeren en te zullen met allen ernst en vigueur het zijne te contribueren, om de voorgeroerde bevrijding effectief uit te werken, met verzekering dat H.H.M. in sulken geval bereid zullen zijn, om tot nader beoordeling van sulken voornemen met S.C.U. te adjusteren, en dergelijke punkten. Friede tussen Zweden en Dänemark, abgeschlossen am 13. Aug. 1645 in Bromsebro, den die Staaten garantiert hadden. Aitzema III. 1 5 IT. Holland had eigentlich beschlossen, zu beantragen, dass dem Kurfürsten auch der Schluss der Staats mitgeteilt werde, im Fall die Friedensvermittlung ohne Erfolg bleiben, Dänemark mit aller Macht unterstützen zu wollen. 28. Jan. 1646. Seer. I. 581. [Freundliche Aufuahtiic seines Anbringens. Eifer des KurfQrsten fflr die Interessen der Niederlande. Friedensverhandlungen zu Braunsberg.] 16. Mfirt. Er hat den Inhalt seiner Instruction dem Kurfürsten selbst, dann sei- nen Rathen Schwerin, Ho v orbeck und Souinitz vorgetragen1). Gc- melte Heeren hebben daerop uijt den name van S. C. D. niet veele ende significante expressien betuijght de aengenaeinheijt van H. H. M. besendinghe ende particulierlijck het contentement, 't welck S. C. D. geschept hadde uijt de congratulatie , die H. H. M. hadden believen te laten doen over de Vrede onlanghs tusschen Sijn Maji ende de Oroon Pooleu ende S. C. D. opgerichtet, verelarende, dat gelijck S. C. D. alt los een Sonderlinge estimatie ende vertrouwen op de goede vriendschap ende correspondentie niet H. H. M. gehad ende een particuliere reflectie op H. H. M. inclinatie genoegen hadde, S. C. L. ook tot het sluiten van de voorz. Vrede onder veel pregnante redenen voorzichtig bewogen ende geporteerd was geworden door de genegenheid, die S. C. D. van langer aanhang in H. H. M. had gespeurt, om hem niet Zijn Majesteit ende de Kroon Polen te zien hersteld in goede punten van Confiantenie; dat S. C. L. met geen minder aanvaarding hadde opgeomen H. H. M. cordiale betuigingen van H. H. M. genegenheid, om nieuwus de Interessen van den Staat van Nederland ook te willen behartigen die van S. C. D.; dat S. C. D. vijandelijkheden ende intolerantie uit anderen gestrekt hadden als tot Vrede, ende alsnoch geen ander oogmerk ofte begeerte had, als allesints de gewenschte ruste ende tranquilliteit te zien hersteld; dat het daarom 8. C. D. ten hoogsten aangelegen was, dat onze intenties en raadslagen zoo wel met die van H. H. M. overeen kwamen, ende daarom gerne met H. H. M. gevoelende raad plegen wilde, om alles tot het voorsz. gewenschte oogmerk ende tot handhaving van de gemeene Interessen te dirigeren, waarover 8. C. D. genegen was in volgende conferentie met niemand te doen concurreren; dat overigens bij mij geproponeerd was, niet rijpen raad gedelibereert zoude worden, echter na deemaal alle de ingekomene adviezen eenheilig medebrachten, dat tusschen beider voorstellen... Digitized by Google De Kurfürst is daarvoor geneigd. Versammlung zu Braunschweig. Der Krone separatelijk gehandelt was, dat S.C.D. begeerig was, uit mij te verneemen, wat reflectie dienstbaarmoedig bij H.H.M. genomen werd ten regarde van de Vredehandelingen in Polen, en of H.H.M. al nog bleven van deszelfde overwegingen, als bij mij diesaangaande en ten regarde van de generale Vredehandelingen gedenkert waren. Ik heb daarop geantwoord, dat de tijd dingen van het gepasseerde in Denemarken met alle particulariteiten ongetwijfeld bij H.H.M. albereeds door derselver Ministers bekend zouden zijn gemaakt, en dat ik daarom reden had te geloven met de eerste van derselver nader intentie geinstrueert te zullen worden, welke orders ik H.H.M. onderdanig versocht, dat mij op 't spoedigste toegesonden moeten worden. Men hoorde hier voorzeker, dat de Tractaten betreffende de preliminaria van de Vrede tussen Zweden en Polen te Braunschweig, eoo niet op den gepraegelde den dag, dewelke den 20. van deze maand is, ten minste korts daarop zullen aangevangen worden, en heeft S.C.D. en de Heeren desselven Commissie mij gevraagd, of niemand van wegen H.H.M. tot nog toe order had te signeren ook daar te vinden. Van den Heere Kurfürst is daartoe gelast de Prins Radzivil, waarbij ik van hier zal vervoegen de Heere Geheime Kaehler Overbeeck; van wegen Polen is daartoe gecommitteerd de Heer Lesczinski, Woywoda van Posen, en van Zijne Majesteit van Sweden de Graaf Magnus de la Gardie, Benedict Oxenstiern, Slippenbach en de President Guldenklau, welke beider laatste gezegd worden met den Heere Franse Ambassadeur de Lombres alreeds daarvandaan vertrokken en tot Stettin gearriveerd te zijn. Iisbrandt aan den Griffier. Dat, Berlin 26. März 1658. Trappenbewegungen in Pommern. Der Kurfürst entschlossen, nur sein Land zu schützen, nicht angreifen. Hoffnung auf Frieden. Men heeft hier tijdingen, dat dagelijks verscheidene Regimenten te 26. Man. voet en te paarden uit Holstein en Jutland aan komen en in de Garnisonen aldaar worden verdeeld, en dat daar tegen de Oostenrijksche en Poolse Volkeren zich versamelen en alreeds in aankomst zijn, om tegen den 1. April gesamengelijk in het Schwetsche Pommern in te marcheren. De Kare Churfürst doet een troepen mede bij elkaar treken en hebben marsch naar Achter-Pommern genomen en tot Stargard en Kolberg een considerabele groep van deszelfde logeren, waarop verscheidene speculaties vallen. Am 2B. Febr. was onder Vermittlung der franz. und engl. Gesandten ein Frieden von Roeckhilde gesloten en officieel geworden. II. Der nordische Krieg. Eenige als off dit geschieden, om haar met de bovengenoemde Volkeren te conspireren, andere, dat in gevolgde van het Tractaat onlangs met Polen opgericht S.C.D. den Koning van Zweden den pas door Zijn Landen naar Pruisen ofte Polen soude willen verhinderen. Doch heeft mij S.C.D. zelfs gezegd, dat alleenlijk zicht in postuur wilden stellen, om Zijn Landen tegen alle onverhoedde overvallen te kunnen beschermen, en dat van Zijn zijde eerst geen officieuze aan iemand zoude trachten te geven, ook zich met Zijne Armee zodanig zetten, om van de voorzien. Poolsche en Oostenrijksche niet afgesneden te worden, maar in cas van nood sign met deszelfde gevoeglijk te kunnen concurreren. Ik vinde bij deze conjunctuur mij zeer verlegen, door den ich gedestitueert ben van de noodige instructie, waaruit de goede informatie van Z.H.H.M. over dit waren mij zoude kunnen bewust zijn, doch hebbe evenwel in particuliere visites bij de Heren, dewelke de hoofdste directie van de zaken aan dit Hof is toevertrouwd, mij zo verre uitgelaten, dat ik niet twijfelde, of Z.H.H.M. zouden door alle middelen trachten alle diffidentie te verhinderen den Konink van Zweden en den Heere Kurfürst zo veel mogelijks weg te nemen en daardoor zoeken te beletten, dat dezelfde tot geen verdere verwijdering mochten komen uit te bersten, om het werk van den Vrede niet difficulter te maken en tot nieuwe engagementen occasie te geven. Op de Heeren hebben mij daartoe geantwoord, dat het van harten te wensen is, en verzekerden, dat Z.C.D. althans nog zo verre buiten engagement was, om alles te kunnen doen, wat de conservatie van Zijne Landen vereist, en Zijne Geallieerden hem zouden raden. Van Stettin wordt bericht, dat de Graaf Slippenbach per Post van daar naar Polen zoude zijn vertrokken, waaruit allieergemeen eenige suspicie van subiete handelingen werd getrokken, aangezien de grote inclinatie, die aan de Poolse zijde tot de Vrede met Zweden werd getoond. 17. März. In einer früheren Audienz hätte er sie bereits auf Erweiterung und Verstärkung der Allianz von 1655 angetragen. In einer Konferenz mit ihren Deputierten hätte er das mündlich ausgeführt und täten es auch schriftlich: Diese Erweiterung soll nur zu besserer gegenseitiger Verteidigung, Beschwichtigung der täglich steigenden Kriegsunruhen und Herstellung des Friedens dienen. Dazu gebe die alte Allianz nicht hinreichend, kräftige Mittel an die Hand. Wie des Kurfürsten, so könnten auch des. Digitale Edition Der Kurfürst wird sich nur verteidigen. Erweiterung der Allianz. Blondell. Staates Lande tätlich angegriffen werden. Der Kurfürst schlägt demnach vor: 1) Dass die Allianz sich erstrecke auf die ganze Ausdehnung der beiden Staaten ohne Ausnahme eines Landes oder Provinz. 2) Dass sie auf mehr Jahre abgeschlossen werden. 3) Dass die Höhe und Zahl der außerordentlichen Hilfe und die Bedingungen der gegenseitigen Hilfeleistung genauer ausgedrückt werden. 4) Diese soll sofort eintreten und nicht aufhören, bis beide Staaten von Gewalt befreit und durch einen allgemeinen Frieden in Sicherheit gebracht sind. Ysbrandt an den Griechischen. Datum: Berlin, 2. April 1658. [Bemühungen Blondells für Schweden und gegen Österreich. Der Kongress zu Braunschweig verschoben. Bradahaw.] Das Heer Ungarnsche Gesandter ist noch alhier ende 2. Apr. heeft tot nu toe zijn expeditie niet bekomen. Ik heb geen gelelegenheid willen nemen, hoewel te spreken, om dat hij volgens gewoonte zijn komst gedurende zijn aanwezigheid allemaal aan mij niet heeft doen notificeren. Mr Blondeau, Fransche Minister, doet aan dit Hof (zo om bericht te worden) grote devotie, om die van den genialen Heer vruchteloos te doen vallen en te beletten, dat er van nieuws inzet Huis Oostenrijk geen nieuwe engagementen mochten aangaan, inaer veel eer zich degradeer van de gene, die daar alreeds zouden mogen zijn; deszelfde doet allemaal raad en seker hoog protestaties van de geneugelijkheid van den Koning van Zweden, om met S.C.D. in goed verstand en vriendschap te blijven, en presenteert, dat de Koning zijn Meester alles zal helpen garant stellen, wat tusschen Zijn Majesteit en hooggeacht S.C.D. zoude kunnen worden gehandeld. De Graaf Slippenbach is, zo ik verneem, na Polen nog niet vertrokken, maar alleenlijk naar Stralsburg op zijn goederen. Uit Polen wordt geschreven, dat de Poolse Heeren Commissarissen tot de Vredesonderhandelingen gedemobiliseerd haar mede beswaarslag voor geplaatst plaatsen zullen kunnen vervoegen. De Grootvorst van Moscovie zoude grote sympathie tonen, om met den Koning van Zweden te truceren, 't welke te meer apparentie schijnt te hebben, om dat Bradskau, Envoye van S.H., de Heer Protector, na Moscovie afgezonden en uit Courland weer teruggekomen zijnde, om dat men hem in der Mosca niet wilde laten admitteren, door expresse brieven, van wegen den Grootvorst tot Dansig aangekomen, werd vermogt daarheen te willen keeren en zijn Commissie aan te brengen. doch de particulariteit hier aan silcnen II. H. M. ontwijfeldelijk door derschver Minister tot Dansick nader lichten vernomen. De Heere Kurfürst beëindigt geresolveert deze Stad te laten versterken, waarvoor dagelijks alle noodzakelijke voorbereidingen worden gemaakt, om het werk met ernst te bevorderen en in korte tijd te kunnen voltrekken. Ysbrandt aan den Griffier. Dat, Berlijn, 13. April 1658. [Günstige Aufnahme der Resolution vom 29. März. Stand der Friedensverhandlungen zwischen Polen und Schweden. Misselige Lage des Kurfürsten.) 13. Apr. Voorgesteld heb ik auditie gehad bij den Heere Kurfürst en in deszelfde en C. D. voorgedragen den inhoud van H. H. M. resolutie van den 21sten Martijn gelezen. C. D. toonde een groot vergenogen, dat H. H. M. zo snel had moeten besluiten, om door iemand bij te wonen; principieel over de verzekering, die ik uit naam van H. H. M. had gedaan, dat ik gelast was met de Ministers van C. D. in confidentialie te communiceren en alle efficiëntie te vooren aan te wenden tot bevordering van de gemeenschappelijke Interessen en van een goede Vrede; wenscheid dat God Almachtig zijn zegen aan de heilvolle intenties van H. H. M. wilde te verleenden en dat mijn gelegenheid mocht zijn, hoe eer hoe liever de uitvoering van H. H. M. goede meening en bevelen in het werk te stellen. Waarop ik replikaerde, dat ik volgens H. H. M. orders gemeind was, zo spoedigst te vertrekken, als daardoor enige bevordering aan de Vredehandelingen te kunnen worden gebracht, en probeerde, dat C. D. Mijn communicatie van den eigenlijke toestand der voorzieningen wilde laten toe komen, voegde S. C. D. tot antwoord, dat de brieven aan hem, de Heer Overbeck en de Secretaris van de Poolse Ambassade hadden uit Poznań van het Poolse Hof aangekomen, medebrachten het arriveersbestaan van Mr. de Lin, Ambassadeur van Vrankrijk, en dat de eigenlijke dag van de bijeenkomst nog niet gearresteerd en aan Poolse zijde nog niet zeer geureerd werd, dat Frankfurt aan de Oder voor Braunschweig tot een handelsplaats verkozen mocht worden; Dat ook over de titelen en paspoorten voor de Heeren Zweedse Plenipotentiairs te depescheren verscheidende diffculteiten opdoken. 