title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: met eenige Potentaten gehouden souden mogen werden,” en om daarover met den Prins »in alles te helpen raadslagen, adviseren en besluiten”, werd het volgende zevental met bui- tengewone magt door de Staten bekleed !); uit den » Zdel- domme’’, de Graaf van Äuslenburg en de Heer VAN NOORDWIK; door de groote Steden, Mrs ADRIAAN VAN DER MYLE En CORNE- LIS DE KONINCK 2); door het: Noorderkwartier, PHILIPS CORNE- Lısz. Burgemeester van Alkmaar; door die van Zeeland, ANDBRIES JACOBSZ. DE JONGE, Burgemeester van Middelburg, en EUSTACHE ANDRIESZ. 3), Burgemeester van Vlissingen. — Dit pre- cedent wit het tijdperk van wILLEM ı, was onder het Bewind van MAURITS en FREDERIK HENDRIK vermoedelijk niet geheel in verzetelheid geraakt, en moest gereedelijk navolging wekken. Alvorens echter de Leden van dit diplomatisch Committe benoemd werden, was in de volle Vergadering der Staten, op ’s Prinsen last, door den Commissaris caLvarz een. beknopt, schriftelijk verslag van het bedrijf der nog in Engeland ver- toevende Gezanten gedaan, die beurtelings met eene flaauwe hoop gepaaid en door bezwaren teleurgesteld, ten laatste uit den eigen mond van ELIZABETH hadden verstaan, »dat in al- sulke hoogwigtige sake by H. M. geen besluit genomen mogt werden, sonder voorgaande advis en consent van de gemeene Staten binnen haren Koningryke #).” — Een tijdlang dacht men zich met het voorgespiegeld uitzigt te I) Register 23 Maart 1576: »ten einde hetselve in alle secreet ende soo heimelijk als mogelijk is, soude kunnen geschieden.” — Nog 15, 22 Maart. 3) »nCy-devant escolier de Louvain” meldt LEONINnUs bij GACHARD, t.8.Pp., bl. 419. 3) Elders staat ADRIAANSZ. 4) Register, 11 Maart 1576. 104 kunnen vleijen, dat de Koningin zich zooal niet met de ver- dediging van Holland, ten minste met die van Zeeland, be- paaldelijk van Walckeren (Zuid-Beveland gehoorzaamde toen nog den Spanjaard,), zoude belasten !). En hier mogen wjj de aanmerking niet nalaten, dat Engeland steeds van den oorsprong af der Republiek tot na haren ondergang, den blık op het Zeeuwsche eiland, in ’t bijzonder op het sterke Ylss- singen den sleutel van Antwerpen, heeft gevestisd. — Reeds in de eerste maanden varı den kamp tegen aLva, had PrxL- HAM 2) de hooge waarde der verkrijging van dit pand be- spied en betoogd; een wenk, in het Tractaat van 1585 door ELIZABETH en hare raadslieden behartigd. Doch wij willen die Negotiatie, en den later dikwerf geopenbaarden toeleg om zich van Zeeland, met name van Walcheren, meester te ma. ken, niet vooruitloopen. Welhaast bleek uit het door ALDEcoxnne na den terugkeer der Gezanten, ter dagvaart uitgebragt Rapport 3), de toen nog laauwe en weifelende Politiek der Koningin, die van alle dienstbetoon, met schade of met. vrees voor oorlog gepaard, huiverde. — Eerst had zij onze Nederlanders tot den dag der bijeenkomst van het Parlement opgehouden. Maar na de opening der zitting, vond H. M. niet goed, de zaak aan het Parlement voor te dragen, of toe te laten, dat .die langs een anderen weg ter kennis der Leden kwame.. Eindelijk verklaarde zij den Gezanten bij hun afscheid, dat zij het ern- 1) LA MOTIIE FENELON, Corresp. dipl., T. VI, 497, berigtte reeds den 27 Aug. 1575: »que lediet aoceR avoit porte offre dudiet Prince (Oranje) de mettre des places de Hollande et Zelande ez mains de ceste Princesse, si elle vouloit prendre la protection du pays,” enz. 2) LA MOTHE FENKLON, Corresp. diplom., T. V, 78 (3 Aug. 1572): »Et semble que le diet PELAN persuade bien fort & ceste Princesse de prendre en „8 protection le diet lien de Fleximgues, comme tr&s oportun & l’Angleterre et fort ays& de le pouvoir deffendre.” 3) Register van Holland, 19 April 1576, 105 stig voornemen had te beproeven, of zij den vrede met Spanje niet kon bemiddelen. — Gelukte die poging niet, alsdan zoude zij een bepaald antwoord op het aanzoek der Gezanten geven; — »hoewel, merkte Marnıx aan, H. M. te voren ver- klaard had, alsdan de defensie van Holland en Zeeland te willen aanvaarden.” — Intusschen wenschte zij, dat de Prins en de Staten den uitslag harer bemiddeling zouden afwachten, en geene verbindtenissen met andere Mogendheden sluiten. Wilde men met Frankrijk handelen, mits dit » buiten hare prejudicie” kon geschieden, zij mogf het lijden. Een onder- stand van penningen, zelfs »door een derde,” sloeg zij af, zooJlang niet hare poging tot bevrediging mislukt ware. — Wat het punt der Godsdienst betrof, moet vooral ELIZABETH'S taal vol onverschilligheid en spotternij, den Gezanten ergerlijk en ontmoedigend in de ooren gaklonken hebben: »Die Hol- lander, (dus luidt het berigt van van rEYD !)), deden on- recht dat sy om der Misse wille soo veel jammers veroor- saeckten ; sy behoorden daerom tegen den Coninck niet halstarrich te zijn 2); wanneer hyse niet dwongh aen de Misse te ghelooven, souden sy alleenlije deselve aensien en dencken, het ware een guychelspel: »Ende of ick nu (seyde sy in wit gekleet zijnde) een datement aenving, soudt ghy conscientie maecken my te sien?” Hoe karakteristiek en geloofwaardig de uitdrukkingen voor- komen, der onberaden, ligtzinnige vrouw 3) meer dan der 1) VIe B, fol. 201 (A. 1587). Herinnering aan hetgeen bij het gehoor der Gezanten 12 jaren te voren, gebeurd was. 2) De Koningin ontving ten autwoord, dat de harten der ingezelenen van Holland en Zeeland reeds te zeer van het Katholicisme »gealieneert waren.” (Register 19 April 1576). $) Zoo beklaagde zich, hangende deze Negotiatie, de Koningin heftig in een brief aan den Prins, over de aanhaling in Zeeland gedaan van »Jufvrouw LUCRETIA DE AFFETATI met Monsieur JOHAN COBHAM, begeerende dat deselve vry met hare goederen en compagnie haar na Engeland soude mogen begeven, alaoo_sy aldaar aan een Edelman van haren Huyse was verlooft.” (Zegister, 106 wijze Koningin ontglipt, aficieel zijn zij in de Staatsregisters niet medegedeeld. — Maar het verwijt, waarvan ALDEGONDE gewaagt, dat wıLLeM ı en de Staten, naar het scheen, » meer de oorloge dan pais en vrede” zochten, »alsoo, deselve toe- latende de Roomsche Religie, alreede de vrede soude syn ge- maakt,’” strookt volkomen met het verhaai van den Geschied- schrijver. I Wij moeten thans bij de verdere diplomatische aanraking met de Engelsche Vorstin, de aanmerking herhalen, dat de internationale verhouding van Holland en Zeeland niet ver- mengd mag worden met de gelijktijdige betrekkingen,, door vreemde Hoven met de Zuid-Nederlandsche Gewesten aange- knoopt, veelmin met de verbindtenissen door deze zonder toestemming der Noordelijke, met het buitenland geteekend. — Dit onderscheid is vooral zigtbaar in het verkeer tusschen Engeland en de Nederlanden. Zonder de Agenten van den Prins en de Staten af te wijzen, was ELIZABETH voortgegaan, niet slechts de Spaansche Gezanten, maar ook de Vlaamsche Gemagtigden !) der Gouverneurs-Generaal in Belgiö te ont- vangen, en zelfs nu en dan, hunne eischen in te willigen. — Na den dood van REQUESENs en de daardoor ontstane omkee- ring te Brussel, zien wij de Koningin ın meer bedrijvige en wel drieerlei diplomatische betrekking: 1. tot de Staten- Generaal, die, nevens den nieuwen Raad van State, van de Spaanschgezinde Leden gezuiverd, het hoogste bewind ın - Belgi& voorloopig in handen hadden genomen ?); 2. tot den 13, 19 Maart 1576). Het ontslag der Bruid met haar gevolg en goederen, »uitgesondert de Koopluiden by haar wesende,” maakte een einde aan het romantisch ıncidenz. 1) Z. wegens de zending van F. v. HALEWIJN, Heer van Sweveghem (»dep- pute des Pays-Bas”) de depeches van LA MOTHE FENELON (A. 1571), T.IV, 179, 270 (»Suavenguem”), 315 (»Sueneguem, depput& de Flandres’’), 325 enz. 2) Verg. Mr. 7. 0. ne JonGE, Besluiten v. de Staten-Gener. der Nederl., (’s Gravenh. 1828) I, 284, 286 (Lettres de la Reine d’Angleterre aux Etats- Generaux, 12 Nov. 1576). 107 versch aangekomen, nog niet ingehuldigden Landvoogd, Don J0AN 1); 3. tot wiıLLem ı en de hem eeniglijk aanklevende Provincien, Holland en Zeeland. — Maar ook ieder van deze, de Staten-Generaal te Brussel, de opvolger van REQUESENS, en ORANJE hadden hunne eigene Diplomatie, hunne zelfstandige buitenlandsche Politiek, en handelden bovendien met elkan- der, onderling, als van Staat tot Staat, door gedurig heen- en wederreizende Gezanien of Gedeputeerden, van geloofsbrie- ven en Instructiön voorzien. — Uit die niet altijd behoorlijk onderscheiden negotiatiöen van het Zuiden en het Noorden, sproot in ’t vervolg meer dan &en kwalijk vereffend misver- stand voort, met name uit de verbindtenissen, door de Staten- Generaal, zonder voorkennis, veelmin toestemming van Hol- land en Zeeland, met ELIZABETH aangegaan. Zoo was het een- en andermaal vermeld Tractaat van 1578, het werk der Zui- delijke, niet der Noordelijke Diplomaten 2). — Wij achten het overbodig ons te verdiepen in het nasporen en ontvou- wen van negotiatiön, welke de opkomende Nederlandsche Re- publiek niet eigenlijk raken; maar mogen niet zwijgen van een geschil, uit de verwarring van de belangen der Zuide- lijike Gewesten, met die der Noordelijke gerezen. — De ver- wikkeling was te grooter vermits WILLEM ı, de Oppergebie- 1) »L’Ambassadeur de la Royne d’Angleterre est comparu (7 Januarij 1577 ter Generaliteit) avecq certain aultre Seigneur Anglois, declarant comme ilz sont envoyez de la Royne vers Don JEHAN D’AUSTRICE; Qu’elle desiroit que le diet Don JeHan fist la paix entre les Estatz du Pays-Bas et les Espaig- nolz,” enz. DE JONGE, Besluiten, Il, 3, 422, BONDAM, Verz. van onuitg. stukk. II, 73 (Memorie van EDWARD HORSEIJ). 3) Evenwel heet het in den tekst van het verdrag bij rymer: »Hinc est quod Nos, ELIZABETHA — ex unä parte, et Nos Praelati Nobiles et Deputati Civitatum membrorum et Statuum harum Inferiorum Regionum, scilicet, Bra- bantiae, Geldriae, Flandriae, Arthesias, Hannoniae, Valencenarum, Insularum, Duaei et Orchiaci, Hollandiae, Zelandiae, Namurei, Tornaci, Ultrajecti, Mech- liniae, et Territorii Groningensis, Repraesentantes Ordines et Status totius Belgüi s. Inferioris Germaniae, ex alterß” enz. Verg. ook Register v. Hol- land, 28 Junij 1577. 108 der in Holland en Zeeland, sommige overeenkomsten had hel- pen doordrijven, in welke de Gedeputeerden, daartoe niet ge- magtigd, slechts uit dwang, naar beweerd werd, hadden be- willigd. — »Is geresolveert, dus leest men in het Register van 16 Januarij 1581, dat den Ambassadeur van de Konin- ginne van Engeland in geschrifte overgelevert sullen worden de redenen, waaromme die van Holland »se? gehouden en zijn te contribueren in het agterwesen van Hare Majesteit ter som- me van over de driehonderd duizend ponden, gedaan tot be- hoef van de Generaliteit; en zijn gecommitteert om deselve redenen te concipieren, den Advocaas (kuys) met DIRK DE BYE, die tot dien einde sal verschreven worden.” — Men leest verder in de Besluiten van den volgenden dag I), dat in weer- wil van den aandrang lot betaling, van de zijde van den Prins zoowel, als van de Algemeene Vergadering, de Staten »alsnog hebben verklaard, dat syluiden »zeZ en verstaan eenig- sints daarin gehouden te zyn, alsoo die van Holland en Zee- land haarluider lasten van den oorlog :» Aet particulier ge- dragen hebben;” berigt van genoemden DE Bye, »Mr. van de Reekeninge,” dat de schuldbekentenis der Staten ten behoeve van Hertog cası- MIR 3) en van »SWARTZBURGH” niet; was geteekend, » dan mits constrainte ; dat Syne Excellencie (orANJE) uit de Vergaderinge geene Gedeputeerden begeerde te laten passeren dan by voor- gaande onderteekening van deselve Obligatie; hetwelk bij de Gedeputeerden van Holland niet en is gedaan dan met voor- en eindelijk 2), na het deswege ingekomen 1) Register, 17 Januarij 1581. 2) Register, eodem, (naar de noene). 3) BoNDaM, Verzamel. V, 363 (7 Maart 1578) »Tonchant la Commission du Duc cAsımıEBE, et les Lettres & luy envoyez, ordonne ä& WELLEMANS (dem Griffier der Staten-Generaal) de les signer.” En p. 367: »touchant l’affaire de mille Ryters, et mille pietons, d’amener par le Duc casımırus, ä payer par la Royne d’Angleterre jusques & XX” Esterlinx pardessus les cent mille Esterlings, qu’Elle a promis douner en l’obligation’ enz. 109 gaande protesiatse daartegens; dat mede de verzegeling van de Obligatie aangaande de leeninge by de Koninginne van Engeland, ofte daarvoren sy haar geloof heeft verstrekt, niet verder behosfde aangenomen te worden,” dan zooverre men daarın had toegestemd. Het was niet onnatuurlijk, zooal niet billijk, dat ELIZABETH en hare Ministers, na de scheuring van het Noorden en Zui- den in 4579 door den voorspoed der wapenen en het beleid van ALEXANDER FARNESE te weeg gebragt, beducht voor het verlies der penningen, aan de Staten-Generaal voorgescho- ten !), nu ook van de meer welvarende Gewesten, Holland en Zeeland, trachtten terug te bekomen, wat zij geen kans zagen van het zoo geteisterde en van de vaderlandsche zaak meerendeels afgevallen Belgiö te verkriigen. — Maar niet minder laat het zich begrijpen, dat het Noorden niets te doen wilde hebben met verbindtenissen, aan welke het vreemd was gebleven en gedeeltelijk bewerkt door lieden, die Holland en Zeeland, zoowel als den Prins zeer ongenegen, juist bij ELIZA- BETH den onzen veel kwaads hadden gebrouwen. — Het gold de betaling van 240,000 ponden van veertig grooten; en wel terstond de voldoening van den interest ad 30,000 pon- den; terwijl bij voortdurende weigering, nog eene som van 600,000 »Rhynsguldens 2), vroeger door de Koningin aan de Staten-Generaal verstrekt, zoude worden opgeeischt, en met het leggen van beslag op schepen en goederen gedreigd werd. — Wij kunnen niet langer bij dien twist verwijlen, 1) ve songe, Besluiten van de Staten-Generaal, I, 338 (Depeche van HA- LEWIIN, 30 Dec. 1576): »Je ne me suis icy entretenu pour rien gräces & Dieu, car il a pleu depuis & la Royne m’ accorder la valeur de vingt mille livres sterlins ou quarante mille Angelotz promptement en bullion d’or et d’argent, et en quelque peu d’Angelotz en espece. Je suis attendant que l’on me les delivre et envoye le formulaire de Z’asseurance que Sa Majeste de- mande” enz. 2) Register van Holland, 23 Jan. 1580 en 20 Januarij 1581. 110 en merken alleen aan, dat de diplomatische loop der zaken in het Zuiden gedurende dat woelig tijdperk, uit de in het licht gegeven Handelingen der Algemeene Staten veel naauw- keuriger blijkt, dan de Negotiatiön van het Noorden uit het Register der Vergadering van Holland. — Het zoude ons te verre afleiden, in ’t bijzonder stil te staan bij het bedrijf in Engeland van GILLES DE LENS, Baron D’AuBIchY 1), door de bemoeijing van den te Antwerpen gevestigden Britschen koop- man, JAMES HARVEY Of HERVEY 2), krachtdadig bij ELIZABETH en de Grooten van het Rijk bevorderd; — onder deze bij LEI- CESTER, die toen reeds de begeerte moet gehad hebben, naar Nederland over te steken 3). Een der bekwaamste Belgische Diplomaten was FRANCOIS VAN HALEWIUN, Heer van Swereghem, die in de rij der politieke weerhanen van die dagen, een treffend voorbeeld van veranderlijkheid aanbiedt. Wij vinden dien Staatsman, die onder het afschuwelijk Bewind van ALVA, als Gedeputeerde van Vlaanderen te Londen, den Geuzen alle mogelijke afbreuk had gedaan, thans als Gezant der Staten- Generaal bij de Koningin, met denzelfden ijver en voortva- rendheid werkzaam tegen de Spaansche overheersching. — Hij was het, die onder behoorlijk verband, de eerste Engel- sche penningen verkreeg, en den grondslag leide, op welken ROBERT DE MELUN, Burggraaf van Gen? %), en daarna de Mar- 1) Z. bi) DEJONGE, Besluiten v. de Staten-Generaal I, 45 (16 Oct. 1576), 253. Instruction pour M. le Baron D’auBısny. Lettre d. Eiats-Gener. & la Reine d’Angleterre (18 Oct.). 2) Instruction pour J. HERRVY, allant en Angleterre (16 Oct. 1576) bij pe JonGe 1, 46, 258. Lettres de creance pour J. HERRVY, p. 260 suiv. (Aufres lettres de ereance). 3) Lettre des Etats-Gener. an Comte de Leycester (10 Januarij 1577); DE songs 11, 426; 4 (net aussy au Comte de Licestre, lequel offre venir pur decha en personne pour assister les dietz Estatz.” 4) DE Jonge, ll, 365 (10 Junij 1577: »pour reguerir de la Reyne d’An- gleterre ung prest et prolongation du terme du prest precedemment faict;” p. 560—564. Lettre des Ftats-Gener. & Monsieur le Vicomte de Gand, Am- 111 kies D’HAYRE en ADOLF VAN MEETKERKE, de eigenlijke bewer- kers van het Tractaat van 7 Januarij 1978 !), voortbouw- den. — Bij dien onafgebroken, levendigen handel met de Vergadering der Staten-Generaal, door de Pacificatie van Gent bondgenooten van wiLLEM ı geworden, bedong ELIZABETH steeds, dat men zich aan de trouw jegens psıLips, den van Godswege regerenden Vorst, niet zoude onttrekken 2). Wel wilde zij de Nederlanders van het juk en de gruwelijke mishandeling der Spaansche krijgslieden helpen verlossen; wel kon zij de ge- dachte niet verdragen, dat Frankrijk in hare plaats, den voet in de aangrenzende Gewesten zoude zetten; tot twee of drie- malen scherpte zij het p’AuBicny in, dat men zich toch door de list der Franschen niet zoude laten verschalken 3). Maar voor een oorlog tegen Spanje, tegen den magtigen Koning of diens Gouverneur-Generaal, deinsde zij terug. Blijkens het berigt van den Gezant van Venetiö bij het Hof van Madrid, prıuLı 4), heerschte sints lang in Europa de overtuiging, dat ELIZABETH de Nederlanders in hunne weder- spannigheid stijfde en dat puıLıps met ongeduld het tijdstip verbeidde, waarop hij zijn wrok wegens haar dubbelhartig ge- drag zoude kunnen koelen 5). — Zij bedroog zich zoo zij bassadeur enz., Instruction pour M. le Vicomte de Gand, en Lettre des Etats- Gener. ä la Reine d’Angleterre (12 Junij 1577). 1) BONDAM,, Verz. v. onuilg. Stukk., V, 352, (Bor, XleB. fol. 899— 903). 2) »Et au cas que les dietz Estatz perseverent en leur promesse de point changer leur Prince & eulx donne de Dieu.” Memorie v. den Engelschen Ge- zant (7 Jan. 1577) bij ne Jonge 11, 2, 3, 422. 3) DE J0NGE, Besluiten I, 138 (24 Nov. 1576), »et finablement, que la Royne prioit les Estatz par deux ou troys foys de ne vouloir fier aux Fran- choys,, pour estre trop fins et cauteleux, et de ne se vouloir ayder de leur secours.” 4) Graaf GeErPI in het Compte-rendu des seances de la Commiss. Royale d’ Histoire te Brussel (1857), T. IX, 71 suiv. Relation de LAURENT PRIULI, Saite au retour de son Ambussade en Espagne, 1576. 5) »Se in alcun iempo verrä occasione, non mancherä di vendicarsi.” 2. bij GRBEPPI, t. a. p., bl. 81. 112 waande door sluw bedachte onderscheidingen 1), den schijn te zullen ontgaan, dat zij ter afwending der gevaren, welke haar van de zijde van Don soAn dreigden, het vuur aanblies. Door de ontcijfering der brieven van dien Landvoogd en van den Secretaris rscovepo, welke wıLLeM ı kort te voren had onderschept, was bereids het een en ander van de tegen En- geland beraamde aanslagen uitgelekt 2). — Nu mogt PHILIPS, in geveinsdheid grijs geworden, op de mededeeling van den Engelschen Cezant TaoMAs WILKES, die het met de Sta- ten-Generaal getroffen Tractaat moest pogen te vergoelijken, zich met volkomen bedwang zijner hartstogten verbijten, de in gramschap opbruisende drift van den eergierigen Don soan gaf zich lucht in al de norschheid van zijn overmoed. — Na met weerzin den Gezant LEYToN het begeerd gehoor ver- leend te hebben, sloeg hij de voorgeslagen wapenschorsing, ter bemiddeling van den vrede met; de Staten-Generaal, naar het zeggen van HooFT 3), »bruskelijk”’ af met de woorden »dat hij met Engelschen, Fransoysen, nocht Kaizar, yets te schaffen had; jaa dreyshde, zoo dees den Aartshertoghe 4) bystand bode, hem den Turk op den halze te schennen; ver- mat zich, MATuıas en de Landtzaten over eene kam te sche- ren, en hem in kort tot Brussel te vernestelen 5).” — Op 1) van BEYD, fol. 37, meldt dat in de schuldbekentenis der Nederlanders ten behoeve van ELIZABETH, de woorden stonden: guod pro servitio Regis Catholici, et pro conservatione Provinciarum in ejus obedientia, Reyina mutuo dedertit. 2) Zie de Bijlagen tot het Sommier Discours des jusies causes el raisons, qu’ont construinct les Estats Generaulx des Pais-bas de pourvoir ä& leur def- Jence contre le Seigneur Don JEHAN D’AUSTRICE, (Antwerpen 1577). 3) XIlle B., fol. 546. Z. ook Bor, XII B,, fol. 932. 4) MATTHIAS. 5) BONDAM, Verzamel. V, 61. »Adjoustant qu’il ne se scrupule pas des An- gloys, Franchoys, ny de l’Empereur, contre lequel il fera descendre le Turcq en Hongrie pour empescher de donner seeours a l’Archiducg son frere, en menaschant lediet Archiducg de le traitier de mesme facon que tous les autres .de ces Pays-Bas, lequel il viendroit voir avant peu de joursä Bruxelles,” enz. 113 het hooren van welke snorkerij, oRANaE koel en minachtend zoude gezegd hebben: »de honden die het meest Ödlecken (blaffen), bijten niet 1).” Wij zijn hier tot het merkwaardigste en glansrijkste tijd- gewricht van het leven van wırLeMm ı gekomen, maar tegelijk tot een keerpunt in de verhouding van Buys tot dien Vorst. Er is in de roemvolle loopbaan van ORANJE geen schitterender oogenblik dan dat der kortstondige vereeniging van alle Nederlandsche Gewesten onder de leiding van den grooten man, in 1577 door de stem des Volks als Redder naar Zrus- sel geroepen 2), en sedert, trots de kunstenarijen van on- waardige benijders, niettegenstaande den nederigen titel van Luitenant-Generaal 3), den door hen in diep geheim ontbo- den Aartshertog martuıas overschaduwende. — Zoo gelukte het hem de ontwerpen van Don Joan te verijdelen en te schande te maken, en mogt hij zich eene wijl met de zoete hoop vleijen, eerlang gansch Nederland aan het Spaansch geweld te ontscheuren. — Het ligt in het duister, wie aan het hoofd van dien Vrijstaat zoude geplaatst zijn geworden ; maar niet ongepast schijnt het, dienaangaande het oordeel van ELIZABETH’S doorslepen Minister FRANCIS WALSINGHAM, juist in die dagen geuit, te raadplegen. »Op het bevel van H. M., I) Bonpam, t. a. p. (28 Januarij 1578) .— In den Teuthonista of Duytsch- lender van GHERARD VAN DER SCHUEREN (Leyden 1804) leest men: »Baffen, belen, bloecken, blaffen (latrare), dloicken als eyn honi.” 2) Z. wegens de zending van HENDRIK DE BLORIJEBE uit Brussel (23 Januarij 1577) tot den Prins, GACHARD, Corresp. de GUILLAUME le Taciturne, III. 189 suiv., IV, Preface IV: »Le parti dömocratigue, dans les principales villes du Brabant et de la Flandre, desirait ardemment la venue du Prince & Bru- xelles,” enz. 3) Het schijnt, dat waLsınaHam den raad tot die benoeming had gegeven. ELIZABETH en hare Ministers stelden in den onervaren Aartshertog geen ver- trouwen, en wilden den Staten-Generaal alleen hulp verstrekken »ä& condition expresse que M. le Prince d’Orange seroit par luy choisy et accept& pour son leutenant-general.” — 2. het Verbaal van MKETKEBCKE (18 Oct. 1577) bij GacHarp, IV, LXXXVIII 8 114 (schrijft hij den 23 Julij 4578 uit Aniwerpen aan Sir CHRIS- TOPHER HATTON), heb ik haar in een afzonderlijken brief bekend gemaakt met hetgeen ik in staat was te ontdekken ten aan- zien van de bedeelingen des Prinsen van oRANnIE met deze landen. -- Ilet komt, zoo ver ik kan nagaan, hierop neder: hij wil nooit meer onderdaan van den Koning van Spanje worden, maar de Nederlanden wel aan het Duitsche Rijk hech- ten ; hij is den Franschen niet verder genegen, dan om zijne eigene oogmerken te bereiken ; en eindelijk !), al zegt hij het tegendeel, liever nog dan de landen Fransch, Spaansch, Engelsch of Duitsch te zien, zou hij die voor zich willen hebben.” Het is noodeloos over eene gissing uit te weiden, welker verwezenlijking door den afval der Waalsche Gewesten, reeds in het volgende jaar onmogelijik werd. — Maar gewis had WILLEM I, door MArNIX geprikkeld en bijgestaan, den wensch gekoesterd om zelfs met verwaarloozing en achterstelling der belangen van zijne tot hiertoe bij uitstek geliefde onderhoo- rigen, Holland en Zeeland, het roer der Regering van geheel Nederland te behouden. Het Register der Noordelijke Staats- besiuiten wijst aan, hoeveel moeite het den Voorouders kostie den bekoorlijken droom uit ’s Prinsen brein te verbannen ?), en heeft onze eeuw, in 1830, na de slooping van het schoon, vereenigd Koningriik van Holland en Belgie, vijftien jaren lang door orAnsE’s nazaat bestuurd, de plegtige verklaring van dien anderen wiLLEM ı ontvangen, dat in die gesteldheid 1) »And lastly, that, thougb he gave out the contrary, he had rather en- joy the country himself, than either French, Spaniard, English or Almayne” Memoirs of Hatton by Sir narrıs nıcoLas, London 1847, p. 74, aangehaald door Prof. BEIIEBMAN, OLDENBARNEVELD, de Staten van Holland en Leyces- ter, bl. 43 volg. 2) Register, 8, 9 Juli) 1579. »Is geordonneert dat Mr. JouaN van OLDEN" BARNEVELT last bij Instructie sal gegeven worden, Sijn Excellencie ernstelijken te versoeken, alhier im Holland hem wederom te willen transporteren, alsoo andersints geschapen stonde eenige twist of oneenigheid in dese Landen te rijsen.”” 115 van zaken, zijne zorgen zich van nu voortaan geheel uitslui- tend tot de getronwe Noordelijke Provinciön zouden moeten bepalen, zoodat hare middelen en krachten eeniglijk voor hare belangen zouden worden aangewend !), met levendige erkentelijkheid zal het voorgeslacht vervuld zijn geweest, toen na de bittere teleurstelling van ALDgGoNDE’s rustelooze pogin- gen, de Staten van Holland ter dagvaart van 7 April 1580 2), »Sijn Princel. Exc.” wederom hoorden aanbieden »sijnen getrouwen dienst met lijf ende goed, in alle het gunt strek- ken sal (dus luidt het berigt) tot conservatie van de vrydom- men, geregtigheden en het welvaren van den Lande. En heeft voorts de Staten hooglijk bedankt van de eere ende vrundschap die de Staten Sijn Exc. hebben aangeboden en bewesen, en daar tegens vastelijk belooft, alle tyden als de Staten voorn. Sijn Excellentie wederom ın Holland versoeken sullen, hem goedwillig te laten vinden, het zij op wat oord hetselve sal mogen wesen 3).” Zoo verboud men zich naauwer en inniger dan ooit, aan elkander, gelijk bij eene verbroedering na voorbijgaand mis- verstand en achterklap tusschen afwezige vrienden. — En inderdaad was gedurende het driejarig verblijf van oRANJE in Belgiö, ten gevolge van zijne aansluiting aan de Staten-Ge- neraal, in de buitenlandsche Politiek eene nieuwe rigting openbaar geworden, tegenover welke de Advocaat Buys en de Hollanders (niet evenzeer de Zeeuwen *) hunne zelfstandigheid 1) Koninkl. Boodschap van 20 Oct. 1830, bij den Griffier DE GEER, An- tecsdenten. Staten-Generaal (Tweede Kamer), bl. 114, 191. 2) Z. mede het Register van 2 Februarij 1580. »8yn Pr. Excell. heeft in de Vergaderinge van de Staten gedaan by monde sekere propositie, ende in geschrifte overgelevert, daarby S. Exc. verklaart heeft syn goede affectie tot dese Landen,” enz. 3) Regisier, 7 April 1580. A) pe sonex, Besluiten der Stat.-Gener., II, 77: »Que ledict Sr. px zwe- VEGEM ne retournera en Angleterre avant qu’avoir faict delivrer ä l’Ambas- 5* 116 handhaafden tot tijd en wijle de Prins, de wuftheid en on- trouw der zuidelijke aanhangers ondervonden hebbende, zich voor immer aan de behartiging der belangen en van het wel- zijn zijner beproefde en onbezweken volgelingen wijdde. — Het is eene scheve voorstelling, het diplomatisch bedrijf der zuidelijke Staatsvergadering in dat tijdvak, schoon door WIL- LEM ı beäamd of bestierd, als eenzelvig met de inzigten van Holland te betrachten. Terwijl hier sedert den stilstand van wapenen, welken de Pacificatie van Gent had geschonken, zekere orde en regelmaat heerschte, leverde Belgie een aller- jammerlijkst schouwspel van verwarring en regeringloosheid, gevoed door de elkander kruisende eerzucht van een tal nit- heemsche mededingers, die de hand naar het hoogste Bewind uitstaken !). leder hunner aan de zaak des Vaderlands zoo- veel doenlijk bevorderlijk te maken en hunne krijgsmagt of invloed te gebruiken, dit moest het streven zijn van lieden wie elke lichtstraal van uitredding verkwikte en tegen den angst voor de bloedige wraak der Spanjaarden een’ riem onder het hart stak. — Hunne ellende — laten wij er bıjvoegen, hun gebrek aan de edele standvastigheid en grootmoedige zelfverloocheninz, welke het gedrag der Hollanders en Zeen- wen kenschetsten, — gedoogde niet de vreemde hulp te ver- smaden, uit welke drijfveer dan ook of uit welke verschillende Staten van Europa opgedaagd. — Hooren wij het verslag, waarin de Gedeputeerden ter Generaliteit, uit Antwerpen in Holland teruggekeerd, dit bedroevend tafereel van den toe- stand van Belgi& ontvouwen 2): »Is by poeLcesst en de Advo- sadeur de la Royne les obligations particulieres de Bruxelles, Bruges, Gand, Dunckercke, Nyeuwporte et Middelborch en Zelande,” enz. 1) van BEYD, fol. 36: »Men mochte Nederlant — eene Bruyt verghelijc- ken, die tusschen vele Vrijers stont, daeraf elck gheerne die naeste ende liefsie ware gheweest; eenighe oock die ghenen moet hadden om d’andere af te stooten, arbeyden nochtans om een stuck van haren rock te schenren.” 2) Register van Holland, 8 Mei 1579. \ 117 caat BuyYs gerapporteert, dat de gemeene sake in meerder calamiteıt en confusie binnen Brabant, Vlaanderen ende an- dere, zijn gesteld dan eenigsints verklaart of bedagt mag worden, alsoo by de Generale Staten geen credit nog midde- len zijn van penningen; — dat mede groote propinen, trac- tementen, gagien en onredelyke daggelden van vyf-en-twintig guldens daags, simpele Edelluiden verleent worden, die vooraf mede worden betaald; dat de Gedeputeerden (van Holland) mede hadden. moeten onderteekenen 1) de obligatie tot zes honderd duizend guldens, om zekere resterende vyftig duizend guldens, die anderzins niet gefurneert mogten worden, aläoewel hun daartoe geen last is gegeven ; dat mede de obligatie voor de drie duizend ruyteren by hen was geteekend, onder zekere Brieven van indemniteit, inhoudende dat hetselve niet verder strekte dan volgende den consente van die van Holland en Zeeland; dat veel obligatien van alle de ruyteren van den Grave van SWARTSENBURG 2), de Üverste LAZARUS MULLER en meer andere, aldaar nog lagen ongeteykend, daarin die van Holland en Zeeland geen verdere excuse hadden, dan dat de andere eerst komende Provinciön eerst teekenen moesten ; dat die van Vlaanderen geen penningen wilden furneren nog consenteren, voor en aleer de Malcontents sullen syn gesla- I) Register, 9 Mei 1579: »Alsoo wy — bevonden hebben, dat — onse Gedeputeerden die van Holland en Zeeland onder haar signature door impor- tuyn aanhouden ende vervoly mede souden hebben verbonden .” enz. (Desaveu). 2) GACHARD, Corresp. de GUILLAUME le Taciturne, IV, 172 suiv. (Le Prince d’Orange aux Provinces et villes demeurees en P’Union generale (1 Aug. 1579): »Suivant quoy, fast accord€ de prier d& Monsieur le Duc casınırus de faire levee de trois mille chevaulx allemans et trois mille hommes de pied, et luy gut envoy6 l’argent pour la levee, que ses Commissayres receurent en la foyre de Mars, & Francfort; et peu de jours aprös, fust aussi donne l’argent en Allemaigne pour la levee de trois mille autres chevaux soubz Monsieur le Conte DE SWARTZEMBOURG, 1500 soubz le Marquis DE HAVERECH, 1000 soubz VOLMERKAUSEN et 1000 soubz le Baron DE SCHENCK, et un regiment de lantzkennechtz soubz le Colonel LAZARUS MULLER, avec lesquelles forces,, si elles eussent estd paydes, comme les Provinces l’avoient promis,” enz. 118 gen, of voor vyanden verklaard; dat binnen Antwerpen een Unie was gesloten conform de Nader-Unie, uitgesondert dat de Aarts-Hertog MarTHtas in deze als Gouverneur-Generaal werde gerecognosceert ; dat de passanten tusschen Antwerpen, Meche- len en Brussel, alle werden gedefrousseert van de Engelschen, doordien de Staten-Generaal geen middel hebben om deselve te vietuailleren, daar toe de Gedeputeerden (van Holland) haar geloof voor vijf duizend guldens hebben moeten interponeren ; dat den Aarts-Hertog voornoemt tot eenige reysen geen mid- del gehad heeft om sijn Hof en tafel te houden; en aangaande de ordre die op het onderhoud van den oorlog zoude zijn genomen, dat een groot ongeschikt zegel by de Generaliteit was gemaakt !), inhoudende een Leeuw met een zwaard in de eene, en in de andere poot een bosse pijlen, daarmede de Commissie voor de Gedeputeerden op den Vredehandel voor het eerste was gezegelt,” enz. — Zoo men bij al die klag- ten van wanbeheer nog voegt, dat terwijl de Aarts-Hertog MATTHIAS, nooit in Holland erkend, de teugels der Regering steeds in schijn vasthield, bereids met den Hertog van ALEN- Con over diens aanneming tot Protecteur-Generaal door WIL- LEM ı en de Zuidelijke Vergadering was onderhandeld 2), zal men gereedelijk den afkeer der Hollanders van dien desolazen boedel en tevens van zooveel wispelturigheid en beginselloos- heid beseffen. — Wij zwijgen van het stuk der Godsdienst, die steen des aanstoots, die gestadig na de Gentsche Pacifica- 1) Resol. van Holland, 9 Mei 1579: »dat die vau Holland en Zeeland niet verstaan, verbonden of belast te mogen worden met eenige verzegelinge van een nieuw zegel, dat duyten haar consent ende kennis is gemaakt” enz. Op- ontbod en cassatie der Gedeputeerden in Register, 20 Julij, 23, 24, 80 Sept. 1579. 3) Verg. kLuit, Inwijingsrede over 'trecht om PHILIPS af te zweren (Leyden 1779). Bijlagen H en I (24 Junij 1580), bl. 103—114. Artculen gecon- eipieerd bij myn Heare den Prince van Orangien, ende den Heeren Gedep. van de Generale Staeten, op dewelcke onder het welbehagen van de Provwin- cien, soude tracteren metten Elertoge vAN ANdOU, -—— Doch verg. reeds het Register, 13 Mei 1579. 119 tie, het Noorden en het Zuiden beurtelings had gekwetst; die al hadden de partijen bij de Vredehandeling te Keulen !) in alle overige punten elkander verstaan, op zich zelf de verzoe- nıng met Spanje of de zamensmelting der Nederlandsche Gewes- ten tot &enen Staat, die WILLEM I en zijn vriend ALDEGONDE voor den geest zweefde, natuurlijk moest beletten 2). — De vrijheid van geweten, de oefening van de Protestansche Eeredienst, tot den prijs van stroomen bloeds door de Hollanders en Zeeu- wen verkregen, was onafscheidelijk verknocht aan hunne on- afhankelijkheid; de zekerheid van die vrijbeid, van de onbe- lemmerde vereering van het Opperwezen nimmer van de onver- zettelijkheid van Koning puuLips goedschiks te zullen verwerven, leidde ten slotte tot de afzwering van den streng-Katholyken Vorst. — De overgroote meerderheid nu der bevolking in het Zuiden bleef, in weerwil van den afschuw der wreedhe- den, door de Spanjaarden gepleegd, niet minder gemoedelijk gehecht aan het voorouderlijk geloof 3), en neigde derhalve tot bevrediging met den Koning zoodra slechts de belofte der verwijdering van het gehate, uitheemsche krijgsvolk gegeven werd. Wel hadden de Staten-Generaal van 1576 allen ijver tegen den terugkeer der Spaansche benden ingespannen; wel hadden zij met dit oogmerk, het Land in staat van tegenweer gesteld en zich met wırıem ı en Holland en Zeeland, te Gent verbonden; maar uit de met Don soan aangeknoopte negotia- len, wit de gehoorzame erkenning en huldiging van dien 1) Register, 80 April 1579, 15 Mei enz. 2) Zie dit helder bij quiner ontwikkeld, in het hieronder aangehaald ge- schrift. 3) GACHARD, Corresp., III, 447. Relation des conferences de Gertruden- bery, Mai 1577 (vermoedelijik uit de pen van MARNIX gevloeid), p. 456: »Vous ne voudries doncques, diet le Sr. DE GROBBENDONCQ, vous submettre aux Estats touchant l’exereice de la religion?” Non certes, diet le Prince, car, pour vous dire la verite, nous voyons que vous nous voules erlirper, ei nous ne voulons point estre extirpes.” Ho! diet le Duc D’ARscHoT, il n’y a personne qui veuille cela. — Si faict certes,’’ hernam OBANJE. 120 Landvoogd, uit allerlei diplomatische zendingen naar Madrid 1), naar Aome, Parys, Praag, en elders, was spoedig aan het licht gekomen, hoe hemelsbreed de inzigten der Zuidelijke Staatslieden van die der Noordelijke verschilden; hoe, bij ge- brek aan het bezielend beginsel der Hervorming, de kweek- ster van dien heldenzin, van die onbaatzuchtige en eendragtige toewijding van Edelman, burger en landman aan eene heilige zaak, door welke in Holland eıı Zeeland de wonderen verrigt waren, die de wereld met verbazing aanschouwde, in Belgre, na eene geestdrift en vervoering van het oogenblik, de veer- kracht gebroken was, en de zelfzuchtige woelingen der factien het beklagenswaardig land als eene weerlooze prooi in de magt van den beleidvollen FArNEsE zouden leveren. Men hoede zich dus, met onze Geschiedschrijvers, die het onderscheid der gesteldheid en der uiteenloopende belangen en gevoelens van Noord- en Zuid-Nederland niet immer naauw- keurig hebben in acht genomen, de diplomatische betrekkin- gen van Belgie in dien tijd met die van Holland en Zeeland te vermengen. — Met Don soan en het Zeuwsg Edict, met de Unie van Brussel, met MATTHIAS 2) en ALENCON, met het Engelsch Tractaat van 1578 en den door ELIZABETH aangepre- zen CASIMIR van de Paltz 3) wilde het Noorden zich niet inla- ten. — Maar is deze besehouwing waar, hoe hebben dan 1) DE sonee, Besluiten, I, 72, 73 (25 Oct. 1576). Frere eERY (»docteur frere mineur”) envoy& en Espagne; p. 4: »d’escrire lettres de par tous les Estatz des diets Pays-Bas au Roy, nostre Sire, & nosire St. Pere le Pape, & l’Empereur, aux Evesques de Liege et Coloingne” enz. Z. wegens de zending van LEONINUS naar Rome, A. 1578, GROEN v. PRINSTERER, VI, 232. 3%) Reyister, 12 Mei 1579: »sonder eenigsins te advoyeren den titel van den Erts-Hertog matuıas” enz., 22 Junij 1579. %) Z. bij GROEN VAN PRINSTEBER, Archives, VI, 892: »que Son Exe. (cA- SIMIR) estant sollicitee et requise par le puissant Prince Monseig!. MATHIEU, Archiduc d’Austrice, Gouverneur-General des Pais-Bas et les Estatz Generaulx d. P. B. et par la Serenissime Royne d’Angleterre, vous am&ne le secours pramis,’’ 121 onze Letterkundigen, door ALDEGONDE’S doorluchtigen naam verleid, zooveel gewigt aan zijne Rede op den Rijksdag te Worms, aan het resultaat van die zending kunnen bijleggen 1)? Het wezen, de kern der Geschiedenis van de Nederlandsche Diplomatie ligt in het bedrijf der onwrikbare Ministers van den reeds vrijgevochten Staat, wien de Zuidelijke Gewesten van toen af eenigermate tot bolwerk en afwending van den vijand strekten. — Hoe fraai derhalve en wegslepend MARNIıX wit naam en ten behoeve van den Aarts-Hertog en de Staten- Generaal, tot den Keizer en de Duitsche Stenden gesproken hebbe, hij was däär niet van wege Holland en Zeeland ver- schenen, en hoe gaarne wij deze bladen met zijne door HooFT vertolkte zinsneden zouden versieren, wij zijn daartoe niet geregtigd. — Zijne taal vol demoed, het rampzalige Belgie passende, voegde niet langer den door handel, scheepvaart en nijverheid ontluikenden Staat, die zelf reeds uit Portugal 2) aanzoeken om onderstand ontving en inwilligde. — Van toen af konden Holland en Zeeland een anderen toon aanslaan, door den schrik, welken de moord van WILLEM ı veroorzaakte, eene wijl weder lager gestemd. Met ter zijde stelling dan van Gezantschappen en Negotia- I) Geen wonder dan, dat EDaAkt QUINET, Fondation de la Republique des Provinces- Unies. MARNIX DE SAINTE-ALDEGONDE (Paris 1854), p. 131 suiv., over de Oratio pro MmarTHıa et Ordinibus Belgicis (7 Mei 1578) uitweidende, van den echt Brabantschen spreker schrijft: »ALDEGONDE profita de cette oc- casion avec une fierte et une audace qui annoncaient les destinees de la Repu- blique hollandaise.” — Z. voorts SCHELTEMA, Staatk. Nederl. in v. MABNIX, en Mengelwerk,, IV, 1° St, bl. 3—11. Z. ook over BILDERDIJE’S uitdruk- king »veen jammerlijke redevoering,” Prof. TYpDEman, Opheld. en Bijvoegs. op de Gesch. d. Vaderl., VI, 283, 2) Register, 7 Juliji 1577. Verzoek van »NANNE AVERES PEBIERA (Sic), Factenr van den Koning van Portugal, om uitvoer van ammunitie vomme daarmede te reaisteren de invasie van den Turk; — gecommitteert vAN DER MYLE, KONINCK EN OLDENBARNEVELT — met Sijne Exc. (ORANJE) te advise- ren — reguard genomen op de mutuele en dagelijksche Commercie met die van Portugal.” Register, 13, 14 Junij 1580. 122 tin, welke de opkomende Republiek niet raken, willen wij liever stilstaan bij hetgeen hare internationale verhouding on. 