title: Taalkundig Magazijn : of Gemengde Bijdragen tot de Kennis der Nederduitsche Taal / 1. (1835). - 11 Bl., 394 S
creator: Arie de Jager
text: > 216 ‚geplaatst, Tit, 30 S 26 »an Naärkoop vinden wjj namen van Grietmannen en hieruit kunnen wij op- maken,, dat hij in het regt van Franeker is gebruikt geweest en hoewel wij geene bewijzen, voor alsnog, kunnen aanvoeren, zoo gelooven wij toch, dat hierin hoofdzakelijk het KEIZERSREGT te Franeker vervat is. Vermoedelijk zijn de volgende bezitters van dezen Codex geweest: ROORDA, UPKO van BURMANIA, WIERDS- MA, de vader. De tegenwoordige bezitter is de Heer WIERDSMA , de zoon. | GEDRUKTE WERKEN ı. Oudere Taal en Welten, 1. It Rjuechtbeuck fen alre frijja freezena Frees- ka Landrjuecht, ien aade tieden beschrjecwn , so az dat baad di kejzer Kaarl Magnus to Room, om ü 800 jeer nei Christus, der nej Rodolf de kejser om it 1373 jeer. Droekt ien?t kleeaster bij IR. HIDDE Sen CAMMINGA Parochyaan eerst io Dokkum da to Aanjum. Goeltjes om it 1460 jier ien ’t arsi op- kommen fen de drockkerijjen. in groot octavo. Zoo luidt de voor deze wetten geschrevene titel in het exemplaar , waarin 8. A. GABBEMA zijne aanteeke- ningen op doorgeschoten papier gemaakt heeft, het- welk ıhans het eigendom is van den Hoog Welgebo- ren Heer GC. F. BARON THOE SCHWARTZENBERG EN HO- HENLANSBEBG, Grieiman var Menaldumadeel enz., kleinzoon van dien beroemden , aan wiens arbeid wij het Charterboek var Friesland te danken hebben, > 217 en welke de goedheid gehad heefi, mij dit boek ter bezigtiging te geven. Eene korte beschrijving van dit zoo algemeen bewonderd' geweest zijinde exemplaar zal hier niet overtdllig zijn. Het bevat ı2 vellen druks , op iedere bladzijde 30 regels; de papiermerken ziin: De p, de hond, het Beijersche wapen met het kruis daarboven , eene y met het klaverblad, een bisschop, met den sleutel, op eenen stoel zittende. Het doorgeschoten papier voert tot merk het Amsterdamsche wapen. Het is in eenen wit hoornen band ingebonden en is tamelijk wel ge- conditioneerd; doch is defect,, daar er a bladen, waar- op de Voorrede Ter Era Godes enz. behoort, aan ont- breken, heeft door vochtigheid geleden , zoodat het hier en daar beviekt is. Wat de aanteekeningen betreft, (welke ik liever va- xianten zoude noemen) deze zijn: het uittreksel uit 2. HOLDINGA , op grond waarvan GABBEMA waarschijnlijk 'dezen titel voor het boek heeft laten schrijven. Ne- ‚vens de eerste bladzijde ven den tekst vindt men eenige verschillende lezingen uit verschillende Codices als MS. noorna, MS, YsBRANDIANUS in het Platduitsch , Cod, A ı, Aa emA 3, welke drie laatste ik nog niet gezien heb, en uit eenen Codex UNIA , waare schijnlijk syps una, die in 1470 zoude geleefd heb- ben. Nevens de keuren, kesten, landreglen en seendregten , vindt men uittreksels uit den Codex _ EMMEN , hiervoor MS, No. 9. Overigens is het schoon papier. De overige aanteekeningen zijn op den kant der teksibladen geschreven en uit den Codex aD 218 ROORDAMA (zie No, 12) tot ı deel $ 15. Bi) her Ru- doiffsboek vindt men aamteekeningen uit MS, sEnm, FURMERIL. Bl. 74 vindt men nog eene moot uit ee- nen ongenoemden Codex, Dit exemplaar komt mij voor, gebruikt te zijn ge- weest bij de derde uitgave dezer wetten, omdat juist dat, hetwelk daar omtbreekt, hier met streepen is doorgehaald. Een ander exemplaar , het eigendom van den Heer en Mr. PETRUS WIERDSMA , Procureur Crimineel van Friesiand en Ridder van de orde van den Nederland- schen Leeuw , ziet er veel beter uit, is compleet en in een bruin lederen band. gebonden. Hier en daar vindt men eenige varianten bijgeschreven en op het laatste blad verso eene uitlegging der geldspecien, De initielen met rooden en blaauwen inkt zijn veel netter, dan in het vorige, en het kan als een prarht-exem- plaar beschouwd worden. Het heeft dezelfde papier- merken, en voert geenen titel; alleen is door de hand van den Heer WIERDSMA, den vader, het sınk uit 2. HOLDINGHA , vooria op wit papier ingeschreven met bijvoeging der schrijvers, die van deze. nitgave ınel- ding hebben gemaakt. Op den Catalogus van den Heer WIERDSMA kon het onder No. sı voor. Eene bijzonderheid bij dezen druk, welke ik niet weer, dat bekend is, moet ik hier doen opmerkem, Bladzijide ı59 en ı60 zijn verkeerd gezet; bi. 160 moet eerst en dan hl. 159 gelezen worden. Bl. 758 eindigt: dat se ’e# oen dae Dyonistro: dysuechthe, bl. 760 begints Da Dyonistra byriuonghen fyfieen > 219 erona hoghe en eindigt: cer da jonghisia dei. ‚Bi 159 begints Nu wil ick ioe disse fiower tingh, en eindigi: want hi ioe allen fri wessa heet. Bi. ı61 begint: Nw horet ho hacgh hy ’t jo befeel,; de volgende uitgave heeft deze misstelling ook averge- nomen. Volgens het opschrift voor dezen druk en naar het algemeen tıhans heerschend gevuelen, zoude deze in het klooster te Anjum bij Dokkum in 1460 of daar- omtrent gedrukt zijn. Bij SCHOTANUS en VON WICHT, wordt hij de Keul/sche druk genoemd. Daar ik nu dezen ouden druk voor mij heb liggen , zoo heb ik ge- meend mijn gevoelen hieromirent er bij te mogen voegen, opdat men daarover kunne oordeelen en mis- schien een stelliger besluit opmaken , waar de plaats van drukken geweest is. Als ıe Anjum gedrukt, houden het BogTıus ab HOLDINCHA in zija ongedrukt werk, de origine anti» quitale et situ totius Phrisiae, Lib. II; (di MS, is in het rood burgerweeshuis alhier, is een brokstuk _ en bevat mijns inziens weinig belangrijks); hij zegt daar » Caeteram Des, HIDDO A CAMMINGA vir nobilis olim apud Doccumates, et postea apud Angumaeos Parochus , sub ideın fere tempus eundem Libellum, ex quo hanc Phrysiae divisioneın mutuati sumns, suis praelis excusum in lucem edidit, licet nomen suum ut Typographi illic non addiderit cujusmodi passim edhuc apud non paucas nostratium extant.” GAB BEMA in de opdragt voor het werk van G. JAPICK > 250 Friesche Rymlierye, bl. ıo en de Heer va SCHWARTZENBERG , ÜUharterboek , II deel Voorrede ,' beroepen zich op dezen, om hem voor den Anjumer druk te houden ; en andere vinden wij niet. Emmius, Rer. Fris. Lib. 9 in fol, bl, 175. Mır- SCHALLUS, inOdser». Euang. Anglos. , p. 534 , 543 en 553, haalt de Edit. Colon. aan, en stemt met de pa- ginering van dezen druk overeen. SCHOTANUS, Ge- schiedenis van Friesland, edit, 1658, bl. 148 en ziine Beschrijving, bl. 36, noemt Keulen. Von wicht, Oostfr. L. Recht, Voorr. bl. 4, vermoedt, dat het afschrift, waarnaar deze druk genomen is, door PIBO SIBRANDA , Abt van Lidlum, is geschreven, doch beslist niet tusschen Anjum en Keulen,; hij voegt er bij, dat het in allen gevalle een der eerstelingen der boekdrukkunst is geweest. Het gezag van HOLDINGHA doet vermoeden, dat An- jum de drukplaats zal zijn geweest en geene meerdere bewijzen leveren diegenen, welke Keulen daarvoor houden, Dit bragt vermoedelijk den Heer WIERDSMA in twijfel, en deze schreef dus aan iemand der zake kundig , te weten aan den Heer 7. vIssEr in ’s Hage bij de overzending van het meesterstuk der O, F. Wetten, om eenige inlichtingen; waarop het hier volgende antwoord kwam : » Ter gelegendheid van het vertrek van den Heer Baron van HAMBROECK naar Leuwarden, neem ik de vrijheid UWEdG, te bedanken voor het ade stuk der Friesche Wetten bij UWEdG. missive van 7 Decemb, Il. aan mij toegezonden , met eene memorie van beden- D 251 & kingen, welke UWEdG. heeft op de plaats, waar de bewuste verzameling gedrukt is. Wat Keulen betreft, het is niet zeldzaam, dat in, sommige steeden boeken gedrukt zijn in een taal ,. welke aldaar niet gemeen was; zoo drukte bij voor- heeld ERHART REWICH VAN UTRECHT, in die stad Menız ia 1488, BERNARDUS VAN BREIDENBACHS , Dbe-. »aarder tot dat heilige graft, in de hollandsche taal. in folio._ GERARD LEEU drukte te Antwerpen in 1493, Cronyoles of England, In Parijs werd in 1505 gedrukt het Passionaal of gulde Legende wien La- iine in Duytsche getranslateert, gheprent te Parys in Sint Jacobsstrate in "teyken van St. Jorijs voor WILLEM HOUTMART,, boekverkoper woonende te Brus- sel, in folio. In het jaar 1500 drukte THIELMAN KERVER te Parys, die gheiyden var onser liever Vrouwe , in 8vo met schoone figuuren en randen , welke in Frankrijk gegraveert zijn. De letters ondertusschen ,„ waarmede die Friesche verzameling gedrukt is, zijn nooit in de Nederlan- den gegooten, maar zijn in de smaak van de Ceul- sche letteren, hebbende onze eersie drukkers groote correspondentie gehouden met die van Ceulen, enzij hebben hunne letters van daar laaten komen, zoo als bewezen zoude kunnen worden uit de confrontarie van boeken te Ceulen, Antwerpen, Deventer, Leu- . ven en elders gedrukt, welke op dezelfde gieterij ge- maakt zijn, Zoo men nu liefst wilde, dat dit boekje in een kloosier in Friesland gedrukt zoude zijn, dan komt m 252 8 dit ook niet onwaarschijnlijk voor; want in verschei- den kloosters waren in die tijd drukkerijen : zoo drukte men in het jaar 1465 , reeds in Italien 2 mo- nasterio sublacensi (te Soubiae) en op veele andere plaatsen, welke bij MATTAIRE en DE EURE kunneni nagezien worden. Zoo drukte men te Brussel in 1484 apud fraires communis vilae in Nazarelh en bij ons in het klooster den Hem buiten Schoonhoven vele herkelijke gebeedenboeken in 1495 en vervolgens; zelfg nog in de ı6de eeuw. De munniken, welke voor de uitvinding der drukkonst hunnen tijd besteed hadden aar het afschrijven van boeken, ziende, dat nu een gedeelie van hım bestaan vervallen was, richteden druk+ kerijen op in veele kloosters, alwaar zij boeken druk« ten het of zonder datum, van jaar of plaats, zoo als zi; goed vonden. ;‚ Dus kan ik niet zien, waarom de Parochiaan Jr, HIDDE VAN CAMMENGA , hij woonde dan wnar het ook was, op zijne kosten niets zoude helıben kunnen laaten drukken in een klooster in Friesland een of meerdere boekjes, welke Friesland concerneerden, en die thans raar geworden zijn, omdat er niet veele exemplaren op de perse gelegd waaren, hetgeen toen gebruikelijk was, De onkosten hierop lopende kon- den ook niet zeer groet zijn, als er maar letters wad- ren: voor een vel, dewijl heizelve afgedrukt zijnde, zii wederom gebruikt wierden voor een tweede vel eh zoo voorts. Mijn overledene vriend, de Hr, MEERMAN,. lies wel zijne Origines Typographicae op zijne kosten äruliken, hij liet het papier maaken, de letters gieren a 258 en de plaaten graveren, heiwelk een veel grooter on- derneeming was. Vraagt men nu, waar zijn die letters gebleeven? Ik antwoord , toen men er geen verder gebruik van ge- maakt heeft, zijn zij weggeraakt, zoo als alle leiters „ welke daor de drukkers in die tijden somiijds maar eens of twee maalen gebruikt zijn en naderhand nooit meer voorkoomen, hetgeen ik met veele voorbcelden van GERARD LEEU, JAN VAN WESTPHALEN, em andere bewijzen kan. ’Y. obswert ook niet, dat de drukkerijen ia Fries- land niet ouder zijn, als van de laaıste helft der ı6de eeuw. Want H. VAN CAMNENGA, kan deze twee boekjes voor zija rekening hebben laaten drukken in ket kleosier Anjum , zonder dat er naderliand oois iets anders gedrukt is, Jdewijl men niet behorfd, te onderstellen , dat hier eene publique drukkerij was, ’F is derhalven zeer waarschijnlijk , dat CAMMENGA de: letters heeft laaten koomen uit Ceulen, en dat mien hem een plaats vergund heeft in het klooster Anjum, om de. persse te stellen en te drukken, en dus zegt bet MS. van HOLDINGHA zeer wel: eundem libellum suis pres in lucem ededit, licet nomen suum ut Typograpki ilie non addiderit, welk laatsıe, na- melijk de bijvoeging van den naam, hier ook niet. te passe kwam, want Jr. H. VAN CAMMENGA was geen eigentlijik gezegd drukker, hij had geen winkel en drukte niet voor het publicq, om geld te wiunen. UWEJdG. gelieve te verkiezen heigeene goed» vind. ik vind de meesie wasrschijuliykheid daarin , dat DB 24 de twee bewuste tractaten in Friesland gedrukt zijn, omdat men aldaar buiten twijffel best in staat was, om het oude Friesch te corrigeeren, en ik geloof dat EM- Mıus misleid is geworden door het exemplaar van de Statuta Coloniensia, achter of bij het Landregt gebon- den, terwijl hij gezien heeft, dat de Istters dezelfde waren enz.” »’s Hage, 26 Augustus 1788.” Om nu dezen druk wel te beoordeelen, dient men den tijd, het papier, .de letter en de uitvoering in oogenschouw te nemen en hieruit te besluiten, waar de drukplaats geweest is. Ten aanzien des tijds is het te vermoeden , dat het niet tie Anjum gedrukt is, omdat men te dien tij- de geene drukkerijen in Friesland kende en VIGLIUS nog in zijnen tijd, aan zijnen neef eene beschrijving eener drukpers gaf, heiwelk hij niet zoude gedaan hebben, zoo deze in Friesland bekend waren geweest, ook vinden wi} van dat tijdstip geene gedrukte over- blijfselen , dan alleen dit onderhavige, Wat het papier betrefi. Hoewel hieronder pa- pier is, dat ook in Friesland in dien tijd voor MSS, gebruikt is, zoo is er ook onder, dat mij in de Friesche MSS. nergens is voorgekomen, te weten: een zitiende bissehop met den sleutel. Dit doet ver- moeden, dat, zoo niet aldaar gedrukt, dit papier van daar gekomen is. Dat de letier de Keulsche is, valt niet ıe betwisten en hierin stemmen allen overeen. - Ten aanzien der uitvoeriog merkt VON WICHT reeds > 255 & aan, dat de tweede druk zeer gebrekkig gegeven is, en daar nu deze zonder twijfel van den eersten genomen is, zoo konde het ook wel niet anders, De eerste is. vol fouten „en zoo hi) te Anjum gedrukt was , houde ik het er voor, dat hij naauwkeuriger geweest ware ; de uitvoering van het uiterlijke verraadt kennis van zaken, het gebrekkige van den tekst, onkunde der ıaal. Zie hier een kleine proef: ıe, druk riuct, u®. riucht; ı®, schiliet, 2°. schüllet; ı°. nordseha, a®. nordscha; ı°. allereerss, 2e. alleraerst ; ı®. ruchten se, ae. riuchtende se; 10, heraulde, ae. heranede ; ıe. riuchter, 2°. riucht,, (hier is het krulletje der # over het hoofd gezien); ı°, dweis, 2°. dwels, doch mpet divels bij beiden zijn ; ı°, seggen dat, thileider, as. seggen , dat thi leider, (in het MS, onder No, ıt , vermeld: seggen dat, dit stoed thi leider.) Dit vind ik op drie bladz. ı°. druk en bi. 99 van den a®a druk. Uit dit alles zoude ik s. m. besluiten: dat deze druk te Keulen , op kosten van CAMMENGA, geschied is. a. Eene tweede uitgave dezer wetten vinden wij bij .SCHOTANUS, in zijne Beschrijving van de Heer- lijkheid var ' Friesland, tusschen het Vlie en de Lauwers van het jaar ı664, in folio, bl. 36 tot 106, onder den titel: Het Corpus der oude F'riesche reg- ten met zijne aenteyckeningen. Zij komen vri) wel met de vorige overeen, welke door hem de Keulsche druk genoemd wordt, Ock hier heeft men Latijnsche aanteekeningen , welke in de volgende uitgave ontbre= ken. En dat het eene kopij met fouten en uitlatin-. gen van de vorige is, vermoed ik, omdat wij bl. 99 R Bu 2356 diezeifde misstelling aantreffen. Had hij het MS. no. ıır gehad of ingezien, alwaar, het in eene betere orde gevonden wordt, dan zoude hij voorzeker dat gevolgd hebben. 3. 'Eene derde, doch alleenlijk de elf eerste dee- len bevattende , uitgave dezer wetten is van den jare 1782. Deze is met eene Nederlandsche vertaling en allerbelangrijkste geschied- , regts- en taalkundige aan- merkingen voorzien. Uit de Voorrede op te maken, zoude men moeten besluiten, det, na de Heeren HERINGA en THOLEN , er meer dan den aan gewerkt heeft. Uit bijzondere brieven van den Heer visser uit den Haag en WIARDA uit Aurich, aan den Heer WIERDSMA geschreven, kan ik opmaken , dat die hier medewerker van was; wie evenwel de andere was, heb ik niet anders dan bij geruchte vernomen, doch nergens, zelfs niet in de onafgewerkte stukken van het derde stuk , ıhans onder mij berusiende , kunnen ontdekken. Vrij algemeen wordt deze uitgave den Hee- ren WIERDSMA en BRANTSMA toegeschreven. Ik laat het in het midden, hoe dit zij; alleenlijk vermeende ik te moeten zeggen , hetgeen ik hieromtrent wist, zonder daarom aan de eer van een dezer te kort te willen doen. 4. Das Emsiger Landrecht. Alleen in den tekst. Te vinden in de Beiträge sur Kunde der Teutschen Rechtsaltherihümer und Rechtsquellen, von E. SPAN- GENBERG, Hannover 1824, in guarto bl. 107-118. Dit -bevat de 33 eerste bladzijden van den Emsiger Codex (No. 5) hierboven. Het is genomen naar een handschrift „ m 257 toenmaals in de Heimstadische bibliotheek voorhanden , doch thans in die van Wolfenbuttel, gelijk mij de Heer Baron VON RICHTHOFEN, die hetizelve gezien had, gezegd heeft. Bij vergelüking heb ik in dit brok- stuk meer dan 250 fouten gevonden; bovengemelde Heer heeft mij gezegd , dat er veel minder in het afschrift waren. Ik voor mij beschouw het van geene de minste waarde. 5. ABSEGA-BUCH, ein altfriesisches Gesetsbuch der Austringer , von T. D. wIArpk, Berlin und Stettin ı805, bei F..NICOLAT, in quarto, LXXXX en 368, met vertaling en aanmerkingen, die zeer belangrijk ziin; doch waaronder vele konden gemist worden, als niet ter zake doende. 6. WILLKÜREN DER BROCKMÄNNER eines freyen Friesischen Volkes, von T.D. wIArDA, Berlin ı820, bei G. REIMER in octavo, ÄXIV en 182 , met verta- ling en aanmerkingen, die even als de vorige zeer groote waarde hebben en welke beide werken onmis- baar zijn , voor de beoefenaren dezer studie. 7, HET EMSIGER LANDREGT, van het jaar 1312, door Mr. MONTANUS HETTEMA, Leeuwarden 1830, bij L. SCHIERBEEK ,„ in octavo, ÄVI en ı32, met eene Nederlandsche vertaling en aanmerkingen, 8. JURISPRUDENTIA FRISICh of FRIESCHE REGTKENNIS, door Jonkheer Mr. MONTANUS HETTEMA, Leeuwarden ı834, bi} H. C. SCHETSBERG, in octavo, 3 stukken; ıste stuk XVI en 258, ade stuk II, 316, 1835, en 3de stuk VI, 160, 1835, met eene Nederlandsche ver- taling van den Frieschen tekst, Ra DB 258 & 9. In het CHARTERROEK VAN FRIESLAND, door den Heer Baron VAN SCHWARTZENBERG uitgegeven, in 5 deelen , het ıste deel bij WILLEM COULON , Leeuwar- den 1768; ade deel aldaar 1773 ; 3de deel aldaar 1778; Ade deel aldaar 1782 ; 5de deel aldaar bij HERMANUS POST 1793; door bezorging van den Heer HERBELL, (1) vinden wij in den teksı alleen de volgende stukken , uit het MS. no. ıı genomen: ıe, deel, bl. 97 Uürekening der Geldspecien in Oos- tergo en Westergo, van den jare 1376. In het MS. bl. 120 verso tot 130 verso. 2 » 101 IThet send tha Botha by wisera ihes Grunds-struweren; MS. bl. 131.134 verso. | » 2 » 103 Wembrenzera Botha,;MS. bl. 115-120, » =» = 106 Hyr is thi oenbeghin fan Hemstera Ä boten; MS. bl. 135-139, »» » 108 Thet is fan wald-dethum enz.; MS, bl. 139 verso- 14L, (1) Van het zesde deel zijn 104 vellen afgedrukt, en de charters loopen tot 4705. Dit is niet in den handel geweest, en de meeste exemplarenzijn te zoek. Ik bezit er een van, en weet nog anderen, die exemplaren hebben- Er bestaat ook nog een beneficiaal boek, bevattende opgaven der geestelijke goederen in Oostergo en Westergo, hetwelk vermoedelijk - ... helft of gedeelte van dit werk zoude heb- ben uitgemaakt,, daar het hetzelfde bovenschrift heeft en met bl, 59 begint. Dit is genomen uit het MS. van het hof van Friesland, ter Grifie van de Regtbank te Leeuwarden nog aanwezig, waar ook de Zevenwouden gevonden worden, doch welke niet in den druk opgenomen zijn. aD 259 & ı°,deel,bl. 109 Hyr beginneth tha riuchla bota in Woldensradeel and fyf delan; MS. bl. 1423-158 verso, ..» » 116 Thet send tha bota in tha dele tho Lyowerd; MS. bl. 158 verso - 167. Deze vindt men ook in GIJSBERT JApıcX, Friesche Rijmlerij, ad. bl.a2. >» » 341 Statuten van de Bolswerder Dekenye varı 1404 ; MS. bl. 185-193 verso. 344 Dae papena ponten fan Wymbritze- radeel ; MS. bl. 194-201. » » = 347 Dae Greeimans siowinghe; MS. bl. 202-208, | Buiten en behalve deze vindt men er nog meer Friesche stukken in het eerste, en ook eenige in het tweede deel. 10. Het aloude Ommelander wetboek var Hun- singo, door Mr. D, 7. 3. VAN HALSEMA, In de Ver- handelingen van het Groninger Genootschap: pro ex- colendo jure patrio, ade deel. In het Voorberigt heeft men mede den tekst en de vertaling der Hun- singoer keuren en daarachter eene woordenlijst. Dit stuk is genomen uit MS. no. 2, en is met de- zelfde defecten , als die Codex, gedrukt, en bovendien de tekst zeer gebrekkig overgenomen , waardoor men dikwijls niet weet, wat er van te maken. Eene ver- beterde uitgave en vertaling zoude , om het bruik- baar te doen zijn, eene behoefte kunnen genoemd worden. = 260 & b, Latijnsche Wetten. 1. Lex frisionum. In: Originum ac germ. Ant, Libri Basilie 1557 , van HEROLD, 2 » Codex L, L. Antiq. Han, 1607 et Frankf. 1613. 3. » Sive anıiquae Frisionum leges et leges Upstalbomicae van s. siccamA , Franequerae 1617. &. » Bij SCHOTAXUS in zijne Beschrij- ving van de Heerlijkh. van Friesland, 1664, in fol. 5 » Bi) GAERTNER,, (Saxonum Leges tres. Accessit.) Lipsiae 1730, in Ato. 6. » In het corpus jur. Germ. an- tiqui van HEINNECCIUS , Hale Magdeburg 1738 in 4to bl. 410-443. 7. .» Charterboek van Friesland, ıe, deel, bl. 1-39, Leeuward. 1768. 8. » Bij CAUCIANUS Legg. ant. Bar- bar., vol. III, 1781. Q. » In usum scholarum van ERN. THEOD. GAUPP , Vratislavie 183». SCHOTANUS, GÄRTNER , CAUCIANUS En SICCAMA schij- nen naar hetzelfde exemplaar uitgegeven te zijn, de overige schijnen andere handschriften gebezigd te heb- ben. Ik heb niet kunnen ontdekken, dat er een hand- schrift meer van bestaat. Vetus Jus Frisicum, door 3. DE RHORR, In het derde deel der Verhandelingen pro excol. jur. pa- trio. Overgenomen uit MS, No. ı en 2. aD 261 C Taalkunde. s Oudere. 1. Altfriesisches Worterbuch, van T. D. WIARDA, Aurich 1786, in 8v0. LXXXIV en 436, bij A. Fr. WINTER. 2% Frisisk Sproglaere, van R. RASK, Kopenhagen 1825, bij BECKENS, 8vo. XXXIV en 138, ur } » » in het Nederlandsch, vertaald door Mr. M. HETTEMA enz.,, Leeuwarden ı832, bij H. C. SCHETSBERG , 8vo. XXXIV en ı68. Hierbij zijn latere opgaven en veranderingen gevoegd. a ° n » in het Duitsch vertaald door F, 3. Buss, Freiburg 1834, 8vo. XXVIII, 124. Deze is letterlijk overgenomen. | 5. Beknopte Mandleiding, om de Friesche taal ge=- makkelijk te leeren lezen en verstaan , door Mr. m. HETTEMA , Leeuwarden ı830 , bij G. 'T. N. SURINGAR, VI, a4 6. Grimm, Deutsche Grammatik. , Göttingen ı822- 1831, kort overzigt der taal. 7. Proeve van een Friesch en Nederlandsch__ Woordenboek , door Mr. M. HBETTEMA, Leeuwarden 3832, bij L. SCHIERBEEK , XXVIII en 108, "8. Onze Reis naar Sagelterland enz,, Franeker ı836, door Jonkh. Mr. m. HETTEMA en R. R. POSTHU- MUS, bi) &. YPMA , IV, 412 8vo., schets dier taal. d. Jongere Taal. ı. Taal, ı. L, TEN xıre, Aenleiding tot de kennis der m 262 Nederduitsche Sprake , Amsterd. 1723, 1°. deel, ach- teraan. 2. Taalkundige Aanmerkingen op eenige oude Friesche Spreekw., door Mr. 5. H. HOEUFFT, Breda 1833. 3. WVerzameling van Spreekwoorden, door P. C, SCHELTEMA , eersie stuk Franeker 1826; tweede stuk, Leeuwarden ı831. cura W. EEKHOFF, 4. Verhandeling over de eigennamen der Friezen, Franeker 1774. (WASSENRBRGH.) 2” Taalkundige Bijdragen tot den Frieschen tong- „ door E., WASSENBERGH, eerste stuk Leeuwarden on: tweede stuk Franeker ı806, waarbij een twee- de druk van no. 4. 6. Verhandeling over Friesche spelling , door 3. HAL- BERTSMA , te vinden in het Friesch Jierboeckje voor 1834. 7. T. D. wıarnA, Over de eigennamen der Friezen. a. Dichtkunde en Proza. 1. GIJSBERT JAPıcX, Friesche Rijmlerije, Bols- ward ı668, bij 5. VAN HARINGHOUT. De tweede uit- gave is van ı6%ı , bij KERST TJALLINGS’en GERRIT HO0GSLAG, t& Leeuwarden. De derde van ı8aı, bij JOHANNES PROOST te Leeuwarden , waarbij gevoegd is een JPY oordenboek door E, EPKEMA , Rector der La- tiinsche scholen te Middelburg. Er zijn ook exem- plaren met het titelblad,, Franeker 1684, gedrukt: bij LEENDERT STRIK , waarvan VON WICHT in de Voorrede voor zijn Ostfriesisches Landrecht, $ 11, zegt: dat bij naauwkeurig onderzoek 'gebleken is, dat deze uit- gave niet van de Leeuwarder verschilt, dan alleen in = 263 € het titelblad, Zie mede hierover WAssENBERGH,, Taalk. -Bijdr. bl. 192. 2. WAATZE GRIBBERTS Bruyloft. Dat iss Acht aer- dige en geneugelijke uirkomsten enz. Gedruwkt mid- den ynne wraad, ı7ıa klein 8vo.; een tweede druk is van het jaar 1820, te Leeuwarden, bij de weduwe C, L. F. VAN ALTENA, 3. J. ALTHUISZEN , Friesche Rijmlerije, toa Lio- werd, bij WISGGER WIJGGERS 1755, a deelen. 4. De Lapekoer fen GABE SCHROAR, eerste druk, 1822; tweede druk, Deventer 1829 ; derde druk,, aldaar 1834, op best en op gewoon papier , welke onderling van inhoud verschillen , zoodat men om de geheele Lapekoer te hebben, alle deze 4 ezemplaren noodig heeft; 30 exemplaren met het wapen in het rood op den titel, bestaan er, welke compleet zijn. Deze laat- ste uitgave heeft de nieuwere spelling. 5. De Noärcher Ruen, bij JAN DE'LANGE , 1836. 6. De Treemter, bij denzelfden 1836. 7. R. Postsumus, Prieuwcke fen Friesche Rijmle- rije , 8vo. bij G. T. N, SURINGAR. 8. » De Keapman fen Venetien in Julius Cesar, uut it Ingels foarfrieske trog., Gro- ningen 1829, bij J. OOMKENS,, 8vo. 9. In Jouwerkoerke fol, Frysk. Griemank, Gron, 1836 bij denzelfden, 8vo. 10. 3. C. P. SALVERDA, Filycke Friesche Rymkes, te Sneek , bij F. w. y. B. SMALLENBURG , 1824. Il, » = » Hiljuwns uwren , Leeuwar- den bij G., T. N, SUNINGAR , 1834. Ä > 261 12. R. WINDSMA, Friesch Bivem-koerke , bij HOLT- KAMP „ te Sneek , 1829. 13. » Friezsne Blommekränse, eld., ı833. 14. Friesch Jierboeckje, door het Friesch Ge- 'nootschap voor Geschiedenis, Oudheid en Taalkunde, uitgegeven bij G. T. N. SURINGAR, 1829 - ıB3ı, ı833 - 1835 ; dit houdt op en zal door Mengelingen vervangen worden. 15. De reys fen MAICKE JACKkELES fen Hallum ney Ljeauwert, bij JOHANNES PROOST, Lesuwarden 1830. De eerste druk is van 1779 bij 5. SEIDEL, Leeuwarden. 16. De Roeker, No.ı-5, Loeuwarden bi) a, c SCHETSBERG , 1832 en 33. ı7. De Wiersissery fen MAAYKE JAKKELES, bij H. C. SCHETSBERG , 1836. Wat nu de taal der hier opgegervene stukken ann- betreft,, zoo is zij, hoewel in spelling verschillende , in allen de oud Friesche, en verdeelt zich als van zeif in twee hoofdafdeelingen : I. De oudere. II. De nieuwere, leder dezer worden wederem in onderdeelen ver- deeld, aldus: I, De oudere. ı. Beoosten de Lauwers van de vroetgste tij- den af tot de ıö5de eeuw. 2. Bewesten de Lauwers van de vroegste tij- den af tot in het begin der ı6de eceuw. =D. 265 II. De nieuwere. ı. Die van GIJSBERT JAPICX, van 1668 tot 1826. 2. Het tegenwoordige Friesch, van 1826 tot op heden, Tot de eerste hoofdafdeeling, ıste onderufdeeling behooren de nummers ı-9 der handschrifien, No. 4, 5, 6, 7, 10, der gedrukte wetten, Tot de eerste hoofdafdeeling , ade onderafdesling No. 10-12 der handschriften, No. 1-3, 8, 9, der gedrukte werken. Tot beide deze onderafdeelingen behooren mede: oudere taalkunde, No, 1-7. Tot de tweede hoofdafdeeling behooren, Iste on- derafdeeling No. 1-5 der jongere taal, No. ı-3, dichıkunde en proza. | Tot de tweede hoofdafdeeling, ade onderafdeeling , No. 6 der jongere taal, No. 4-17 dichtkunde en proza, Om zich van de juistheid dezer verdeeling te over- wigen, heb ik gemeend, hiernevens een uitireksel uit de verschillende werken teöjgoeten geven. I. ı. Oudere. 1. Thet is tet tuintegeste Londriucht: Hwane sa northman nimat ande hine ur hinne willa and ur sine wald bindath and utlendes lendath ende hia ıha thorpe enne scatha duat men slath iefiha faıh, 3. Thet is tet tuintegeste Londriucht: Hwene sa northmen nimat ande hine ur sinne willa and ur sine wald bindath and utlendes lendath ende hia tha thor- pe enne scatha duat men slath iefiha fath. Van Zu BD 266 x 4. Thet is tet twintegeste Londriucht : Huene sa northman nimath ande hine vr sinne willa and vr sinne wald bindath and vt of londe ferath and hia biona tha thorpe huelcne scatha duat men slaıh iefiha fath. | 6. Thet is thet twintegoste Londriucht: Sa hwersa northman an thet lond hlapatlı and hia enge mon fath and bindath an ut of lande ledat and eft wi- iher to londe brangath and hine ther to twingath , thet hi hus barne and wif nedgie and man sle g. Thet twintechgiste Londriucht is: Jeft er north- mon kumath and anne mon hendat and bunden to ıha skipe brengat and hi mith himman in sin ayna londe to ene thorpe kumpt an hi ther hus barnı ande wif a nede nimth ande mon slaith, 3, Hversa thi broder sine sustere vnlic wtbalth and hi sterue anda lewa tha susterem that god sa maki hia tha boldbrengar allike god jeff hit Ts; is ’ı nawt, sa halde monnic huet hi hebbe. 5. Huersa is en brother and belde sina sustera unlike ut, and he sterwa and ne lewa nena erwa sa makie ma ıha boldbrenga lick of tha lawen ief se der send , send se der naut, sa silla monnec, uppa tham ther hi heth. 7-8. Huersa re is en brother and hi belde sine sustra unlike, and hi sterwe and ne lewe nenna eruua, sa makie ma ıha boldbrenger lik of tha la- wen jef se ther send and syns ze ther naut sa sitte monnec oppa iham ther hi heth. > 207 L. 2° ı1. : Dit is riochts Dat omme dat tzerckhoff schel gaen en wey buta dae wedeles werpe sex ende tweyn- tich foeta breed, molles foeta, dyn aech di schelta mey banne toe halden. 13. Dit is riucht: Dar om dat tzerckhoff buta dis widelis werp schel een wey gaen deer a1 molles fota breed se ende dyn aegh dy schelta myt ban to halden, 13,14. Dit is riuchts Dat om dat tzerckhou bnta des wideles werp scel een wey ghaen deer aı molles foeta breed se, ende diin aegh di schelta mit ban toe haldene. II. 1. Jongere, GIJSB. JAP, Wa dit wirck schoert mey zoıLı hännen,, FEf köager ’it, my MOMI tAnnen, Quans-quyz, ’t iz aerne” nog naern’ to goe, Hertse’, herts’ , o Lanst, so booz az tjoe Ontjouw dy naet ’ı uwt-liti’ne geijen: ’t Is ommers nolck to ’t portte-feijen. AuTtu, bl.go, Hyerrzstyot grefdyblomfinFrieslänsheele jeugd, Ien wonder fin zyn tyed, datalle lieuwfinsprekke, Der al toa ontyeddig fin dy yerde hyer weyrekke, Ynt kort hyer leyt forstan in wyezheyt, hyer leyı deugt. I. = Posrauumus: Twa Toneelstikken, bl. IX. Lyk az Gods sinne swiet uus wräd oerschynt, =D 268 & Herwarmtme in ljeacht in groed in libben schinkt; Lyk az de mylde rein eike eker fynı: So dogt eak dat, wat yn uus minsken, tinkt. Dy sprankel fen Gods fjoer, yn uus lein, jouwt Oeral eak ljeacht in frengde oon Adams team, Wer dy wenn ’t, hulken oaf paleisen, bouwt, In fen wat folk hy iz, ho hy him neam, SALVERDA Hilj. uwren, bl. 40. Hier wey,, fier wey ney Lapläns strän, By seebeer , focks in huwn, Wae dealsck de teal fen ’t heyte län Foracht, in winsck’t to gruwn; — To wappeldranck yn mar aef wiel, Hier aefl’ret me ädteal eer, — Bier juwbelje musyck in kiel, Fen Gysberts heag petear ! J. HALBERTSMA Fr, Jierb. 1834. Soun forstoan. In fende soännen fen ien frysce sekaptein, dy hwette lamliddich fen scik in klirk by ien abbekaet wier, takelle him alle dagen as ien jonker op. 9a stıoe er fen top ta teil yn peaske-pronk ienris foär ’e spegel, in sei yn him selme: » Ik bin flink fen lüif in lea; de klean sitte my as se ’r my om gette binne; de fammen hawwe sin oan my, in ik hab jild by de ruws; hwat scoe ien man as ikke noch brek haw- we?’ »Soun forstoan gikke loebes!” sei syn heit, dy ”t yn ’e keamer stau , in him ien earboan joech,, dat er truwzelle, Opmerking verdient, dat No. 1 - ıo, de wetten be- => 269. oosten de Lauwers, dat is: die van de provincie Gro-» ningen en van Üostvriesland en de overige, die bewes- ten de Lauwers, dat is: het tegenwoordige Friesland bevatten; wij kunnen dus stellen, dat in het begin der ı5de eeuw de Friesche taal in eerstgenoemde stre- ken heeft opgehouden de schrijftaal te zijn en dat zij tot in de zestiiende eeuw in het tegenwoordige Friesland als schrijftaal heeft stand gehouden. Wij hebben onze hoofdverdeeling in de oudere en jongere taal (dat is hier schrijfwijze, want de taal is nog dezelfde) gemaakt, Omdat wij een’ zeer sterken overgang ontdekien , en niemand der zake onkundig gelooven kan, dat het schrift van GIJSBERT JAPICX , met de oudere stukken, eene en dezelfde taal is. De oudere hebben wij wederom in tweeön moeten afdeelen, om- dat hier, alhoewel minder, mede eene verscheiden- heid in spelling gevonden wordt, hetgeen ook bij de jongere het geval is; bij vergelijking zal men zich hiervan ten volle overtuigen. In de onudsıe stukken (MS. 1-9) ontdekken wij al spoedig, dat hierin de oudste vormen der taal ge- geven zijn en dat dezelve veel overeenkomst met de Angelsaksische en IJslandsche talen hebben. De za- menstelling der zinsneden heeft ook iets ouds en der tale eigen, alhoewel wij in sommige den invloed der Duitsche gewaar worden , zoo als met No. 9 en 10 het geval is, en welke ook, wat het schrijven be- treft, tot de ı5de eeuw behooren. De stakken der Ie. hoofdverd. en ade onderdeel. , welke tot het schrift van de ı5de en ı6de eeuw be= en DT Dun > 270 & hooren , geven ons vele oude vormen , doch te gelijk ook vele, welke tot het Hollandsch van dien tijd over- hellen. Men ziet hierin, dat de taal van een volk, dat regeert, invloed heeft op het volk, dat daardoor overheerd wordt. Hiervan word ik te meer over- tigd bij de beoordeeling der Friesche taal, welke tegenwoordig nog onder de landlieden in Friesland gesproken wordt en die der Sagelterlanders. De eer- sten hebben eene meer Hollandsche, de laatsten eene meer Duitsche zamenstelling. Bijzonder is het, dat Molquerum en Hindelopen, zoo ook de eilanden Ter- schelling en Schiermonnikoog , wederom met /Wan- geroge , Helgoland en Noordfriesiand in dezelfde verhouding staan. Bij eerstgenoemden heeft het Hol- landsch en Noordsch, bij de laatstgenoemden het Duitsch en Noordsch invloed op hunne taal gehad. Dit in aanmerking genomen , en uit de vergelijking dezer stukken, is het te vermoeden , dat, toen Fries- land op zich zelven siond en door geen” buitenland- schen invloed beheerscht werd, hunne schrijfiaal ook meer zuiver en overeenkomende zal geweest zijn, en dat wij, nog oudere stulken vindende , zonder twij- fel, zoo niet de ineensmelting der Ang., 1Jsl. en Friesche talen , evenwel eene naauwere aansluiling derzelve zouden "ontdekken. De oosierlauwersche Friezen hebben door hunne politieke verandering plotselings en geheel onverwacht hunne tsal laten varen, en men vindt naauwelijks ee- nige sporen hiervan meer over, dan alleen in de taal van het volk. De westerlauwersche daarentegen, hoe- > 21 & wel in publieke acıen genoodzaakt het Hollandsch te: schrijven, hebben. nog altijd de taal en de. spraak behouden ; en het is hierdoor, dat men.heden ıen dage nog altijd die ınal onder de landlieden 'hoort spreken.: Wei is waar sprak men het Friesch nog in de vorige eeuw in de kleinere sieden , doch dit gaat meer en meer af, en het is te vreezen, dat men die taal däär geheel zal verbannen. De tweede hoofdverdeeling splitst zich wederom in tweeön, en wel om dezelfderedenen als de eerste. Die de werken van GIJSBERT JAPICX leest , zal zonder twij- fel eenen anderen vorm en andere zamenstellingen der zinsneden , dan in de sıukken der Igde eeuw, vin- den, en wel voornamelijk zoo als zij ons nu dagelijks voorkomen. Wij moeten dezelve dus ieder afzonder- liik beschouwen, en opgeven wat onzes bedunkens hiertoe aanleiding gegeven heeft. Wij zeiden,, dat de Friesche taal in de zestiende geuw opgehouden heeft de schrijftaal te zijn, en dit wordt ons duidelijk uit de latere- stukken ven het Charterboek en uit de Verhandelingen van het Gron. Gen. pro exeolendo jure patrio, alwaar men verschil- lende charters, en verschillende landregien van de voormalige distrioten dier provincie vindt, waarin men duidelijk den overgang tot her tegenwoordige Neder- landsch ontdekt, Im Oostfriesland daarentegen toonen het door VON WICHT- uitgegeven Landregt en andere sıakken aan, dat zij eensklaps als verbannen is ge- worden. Na dien tijd vinden wij dan ook geene pu- blieke sıukken in die taal opgesield,, en niet voor dat S =D 2372 de groote JUNıUs het der moeite waardig achtte , de Friesche taal op de plaats zelve, waar zij nog gespro- ken werd, te onderzoeken, Hij zoude volgens von wıcat, Oostf. L. R. Voorr. bl. 34 n. SSS. onder den naam van NABADUS AGMONJUS twee jaar lang in Friesland zich opgehonden en met GABBEMA, GIJSBERT JAPICX en anderen over de Friesche taal onderhouden hebben , met dat gevolg, dat GIJSBERT, aan wien nie- mand eenen schranderen kop zal willen betwisten , het waagde, eene proef te nemen, om de nog gespro- ken wordende Friesche tasl in schrift te brengen en aan wien wij dan ook de Frriesche Rijmlerije te dan- ken hebben. Dit stuk nu bevat eene schrijfwijze , welke geheel van de oude afwijkt, Er is iets kunstigs in, doch voor zoo verre mij bewust is, heefi niemand dit tot nog toe ontdekt. Het bestaat hierin, dat men, in de schrijf- wijze van het Friesch, de Angelsaksische spelling ge- tracht heeft in te voeren, hetgeen ieder kenner dier taal bij naauwkeurig onderzoek met mij zal kunnen opma- ken. Dat susıus hierin de hand gehad heeft, is onbe- twistbaar. Deze schrijfwijze, door GABBEMA der geleerde wereld bekend gemaakt , heeft weinige navolgers gehad , daar de meesten met de nieuwe woorden in dat pak te steken, verlegen waren. Het was ook daarom, dat ALT- HUYZEN zijine Rijmlerije in eene meer voor hem pas- sende schrijfwijze gegeven heeft en er eenige Psalmen varı GIJSBERT heeft bijgevoegd , en , schijnt getracht te hebben , heigeen ook later het geval met anderen is geweest, om de spelling van G. 3. (die zij niet begre- DB 2373 8 pen) te verbsteren ; ten minste z00 zii het Angelsak- sisch en IJslandsch niet verstonden. Deze waggelende toestand duurde tot den jare 1826 voort, wauneer men, na eerst voor onzen Frieschen dichter in 1823 een stand- beeld te hebben opgerigt, een genootschap stichtie, om de taal-, geschied- en oudheidkunde van: Friesland te bevorderen. Van dat tijdstip af aan begint weder een nieuw tijdperk, em de. uitgekomene stukken bewijzen, dat men spoedig ineer geleerden in -die taal zag te voorschijn komen dan er eigenlijk. waren; ieder schreef Friesch, doch. .... Het Genoeischap gevoelde dit; het kende de behoefie, ‘om hieraan psal en perk te stel- ‚len; wist, dat er drie NALBERTSMA’S waren, kende den Frieschen dichter, of wil men, rijmelaar , den Eerw. Heer postuumus, die allen onvermeeid werkzaam waren, om het eigenaardige der taal te bewaren em op te tee- kenen en der geleerde wereld kenbaar te maken, en meende dus niet beter te kunnen doen, dan deze zaak aan een’ dier Heeren op te dragen,, daartoe kiezen- de mijaen vriend, den Eerw. Heer 5.3. WALBERTSMA te Deventer, die ook een vriend van POSTHUMUS is, om aan het Genootschap een sysıema van spelling in ı1e leveren. Deze heeft in *t Jierboeckje van’ 1835 ons eene schets, (het uitvoeriger stuk kan alsnog om de Arukkosten niert gegeven worden) geleverd; Z. Ew. kent mijne .senmerkibgen hierop, en ik zal hier dus niet behoeven te zeggen, dat er aanmerkingen op te maken zijn. Doch, waarop zijn zij nietie maken! De gevolgen zullen ons leeren, welke waarde dit systema heeft. Sa > 271 Wij zullen hier eindigen met den wensch, dat ie- der , die zich voorstelt in het Friesch te schrijven, zich eerst de bronnen , die er bestaan , eigen make, en niet, zoo als nu geschiedt,, zonder kennis van za- ken de taal schrijre en naar eigen gezag handele. Hjj zal het zich zeilven later te beklagen hebben,, zoo men ziine werken laat liggen. Men zal mij misschien zeggen, dat ik, die hier zoo aan het gispen ben , eens voor den dag moesie ko- men, en een spellingsystema geven ; doch ik moet hier opmerken , dat het gemakkelijker is te berispen , dan te verbeteren. Ook wil ik gaarne bekennen , dat ik mij niet in staat bevind, om met die naauwkeurig- heid en naauwgezetheid iets te geven, dat het op den duur de proef zoude kunnen doorstaan en dat ik daar- om liever nog eenige jaren mij hiermede bezig houde , om zoo mogelijk een behoorlijk op regelen en vaste taalwetien gegrond schrijfsystema te geven. Doch de wereld is tegenwoordig zoo verlicht, dat het haar al- les te zwaar valt, en hoe zoude men dan willen vor- deren, dat men eene verachte en in het niet gezon- kene taal de eer zoude aandoen, van aan haar te den- ken, ik laat staan, zich haar. eigen te maken, Eene ‚taal, die alleen de boeren spreken, en deze zijn immers ter naauwernood menschen, bij de tegenwoordige z00- genoemde beschaafde wereld, O tempora! o mores! Leeuwarden, 1836. VERSLACG AANGAANDE EEN VIERTAL OUD-.NEDERDUITSCHE RUMWERKEN, ONLANGS TE GEND IN HET LICHT VERSCHENEN; DOOR %. Mb SAMBANT ” - yon VERSLIAG AANGAANDE EEN VIERTAL OUD-NEDERDUITSCHE RIJMWERKEN. — DB OE De Heer BLOMMAERT heeft onlangs aan onze taal«- en letterkunde eene wezenlijko dienst bewezen, door de uitgave van een’ bundel, bestaande uit vier Oud« Nederduitsche Rijmwerken , gedrukt te Gend bij on, DUVIVIER , 1836. Die riimwerken zijn ı) THEOPHILUS, 2) Yan der zielen ende var den lichame „ 3) Van der Jeesten ,„ 4) de Maghet van Ghend, Zij worden voorafgegaan door eene zeer belangrijke Voorrede en gepaste Inleidingen van den kundigen uitgever, en gevolgd door eene lijst van veronderde woorden en spreekwijzen , in gemelde stukken voorkomende, Die stukken staan vermeld als gewrochten der veer- tiende eeuw. De uitgever zal voor zijne onderstelling reden gehad hebben ; anders zou ik, althans het eer- ste stuk, om de zuiverheid der tale, ouder achten, zelfs gissen , of het niet tot de verlorene sıukken van VAN MAERLANT behoore, Ä l, TueopsıLUS beyat eene uit het Latijn vrij ver- Y = 275 taalde legende aangaande THEOPHILUS$ eerst een’ vroom , godvruchtig, aanzienljk man, die de hem aangebodene bisschoppelijke waardigheid weigerde ; doch die, zijn ambt verloren hebbende,, met een” jood of toovenaar te rade gaat, daarop den booze manschap doet, God en de Heilige Maagd bij schrifte af- zweert, en tot zijn vorig aanzien wordt herheven ; die echter zijn’ afval beweent,, zijne toevlugt neemt tot de Heilige Maagd, welke hem verschijnt en be- moedigt, en door wier bemiddeling hij vergiffenis van zijne zonden bekomt , ook het schrift terugkrijgt waarbij hij den duivel zijne ziel verpand had, en ' sterfi. Het stuk beslaat 1854 verzen. 