title: Lassen's Geschiedenis van den indischen Archipel
creator: Abraham Willem de Klerch, Christian Lassen
text: Deze werd in de nabijheid der rivier Sidajoe geleverd en eindigde met de geheele nederlaag der Mohammedanen, wier opper- bevelhebber gedood werd; de overwinnaar werd beschnldigd den voortvlugtigen vijand niet krachtig genoeg te hebben ver- volgd. De moed van Raden Patah werd door deze nederlaag niet ge- broken. Hij trachtte door voor te wenden, dat hij voornemens was 1) Bit ligt in het Bemaksche. Digitized by VjOOQIC BADEN FATAH. 125 zieh te onderwerpen , tijd te winnen en een nieuw leger op de been te brengen 1). Gedurende dien tijd verwoestten de bewoners der Soeuda-landen het laiid ten oosten tot BanjoeMas en Dajoe Loehoer; deze gebeartenis moest de magt van BraWidjaja sterk doen slinken. Saden Patah had intusschen eenen bode naar zijnen vader Arja Damar te P^lembang gezonden, deels om van hein ondersteuning te bekomen, deels om zijne meening over zijn plan te vernemen. De vader liet antwoorden» dat, wanneer het door het noodlot bepaald was^ dat het heidendom te gronde zoa gaau^ Uoesein de gevolgen van zijn gedrag zelf zou hebben te verantwoorden. Door dit antwoord van zijnen vader en door de hem toegezondene hulptroepen in zijn beslait versterkt^ rukte Baden Patah met een aanzienlijk leger te veld. Zijne onderneming kwam aan de vervaardigers der berigten van zijne daad zoo vreemd voor, dat zij hem met bovennatuarlijke wapenen uitgerast hebben voorgesteld. Zij verbalen, dat zijn vader hem eene Pandora-baks, die hem door zijne gemalin was toeverlrouwd, de Soenan 6oe- noeng Djati een kettingharnas, waaruit in het gevecht duizend ratten te voorschijn sprongen, die den vijand aanvielen, de Soe- nan Bonang eenen tooverstaf , die de kracht bezat zwermeu bor- zels op het oogenblik van het gevaar voor den dag te brengen, de Soenan Oiri eindelijk een heiligen kris toezond. De opper- bevelhebber van het Maselmansche leger, Pang^ran Arja van Koe- does, overwon Baden Hoesein in een moorddadigen slag; hij greep terstond daarop de hoofdstad Madjapahit van alle zijden aan en nam er in het jaar 1400 der inlandsche aera of 1478 bezit van; daardoor viel ,,de roem van het land" in banden van de vijan- den der oade godsdienst, wetgeving en inlandsche heerschappij. Het grootste gedeelte van het zegevierende leger bleef hier ach- ter, terwijl Pangeran Arja Raden Hoesein tot Trong, waar hij zieh verschanst had, vervolgde. Hij werd genoodzaakt zieh te onderwerpen en keerde met zijnen overwinnaar naar Madjapahit teragy van waar reeds vroeger de koninklijke insignien naar D^mak waren overgebragt. Door deze twee generaals werd in 1480 1) ftAifUS, II, 125 vlg. Digitized by VjOOQIC 126 VERDBRE GESCHIEDENIB VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. al het openbare en bijzondere eigendom van den zetel der oade dynastie naar dien der nieuwe overgebragt, en de omstreken wer- den geheel verwoest 1). Omtrent de lotgevallen der leden van de gevallene dynastie vernemen wij in het kort het volgende 2): De koninklijke fa- milie redde zieh eerst naar Malang, waar eenige aauhangers van het oude vorstenhuis zieh om BraWidjaja scbaarden, die dooT zijn, naar Bali ontvlagten zoon, Dewa Agoeng, onder- steund werd. Hij werd door den opperbevelhebber van den liasel- manschen koning, Pangeran Arja, met een veel grooter leger aan- gevalien^ overwonnen en oostwaarts tot Bal^mbangam vervolgd. De voortvlugtige BraWidjaja scheepte zieh toen in naar het niet ver van daar gelegene Bali. Deze gebeurtenis is eene van de belangrijkste voor de vroegere geschiedenis der godsdienst^ wet- geving en letterkunde der Javanen geworden; immers deze vlag- telingen bragten hunne heilige geschriften^ hunne godsdienst, hon kastenstelsel en hunne letterkundige schatten naar Bali in veilig- heid, waar zij tot op den huidigen dag zijn bewaard gebleven, en later door ons zullen ter sprake gebragt worden^ Een ander gedeelte van de uit Madjapahit ontvlogte aanhangers der gevallene dynastie zocht onder aanvoering van den stadhouder dezer stad , den adipati, een toevlugtsoord in het znidwestelijk van Malang liggende S^nggara , waar zij eenigen tijd vertoefden ä). Na den dood van hnnnen aanvoerder ontstond er twist onder hen, en zijn zoon verhuisde naar GMadan^, waar hij den naam Bangga 1) Van deze groote en prachtige residentie zijn vele ruinen over; ckawfurd, p. 288 ea RiJ'fLES, II, 54. De gebouwen zijn van groote baksteenen opgetrokken. Er zijn overbiijfselen van een talaga of v^ver, die misschien ter bewatering der rijstakkers gebezigd werd; hij is 1000 voet lang en 600 voet breed. VervoUeos worden er nog vele graven van koninklijke personen en van hoofden in goeden toe- stand gevonden , waaronder dat der koningin Darawati , waarop het jaartal 1 398 voor- komt Ook kan men nog de ligging van het kouinklijke paleis en van vele tempels aanwijzen. Die omstreken zijn thans grootendeels met statige bosschen bedekt. 2) RAFPLES, II, 128 vig. De zoon van BraWidjaja wordt hier niet bij name genoemd, maar heet zoo volgens de overlevering der Balinesen; zie rapfles, II, p. cccxxxiii, Appendix K. 3) BAFFLES, II, 129 vlg. Digitized by VjOOQIC BOÜWVAIXBN VAN DB INDI8(3HB BOüWKUNST. 127 P^rmana aanuam. Deze plaats werd spoedig bekend onder den naam StpitOerang ; de stad werd zeer versterkt, uadat zieh daar talrijke steenbakkers en metselaars hadden gevestigd. Baden Patah aarzelde niet, zoodra bij berigt had gekregeu van het stiebten dezer stad, haar aan te tasten; zij werd ingenomen en ver- woest; vandaar haar tegenwoordige naam Kota B^dag^ d.i. ^^ver- woeste vesting'\ Dit was de laatste y vruchtelooze poging der aanhan- gers van de heidensche vorsten van Java, om eene schaduw hunner vorige onafhankelijkheid te redden. Baden Patah was na in het ongestoorde bezit van het geheele eiiand Java. Hij liet zieh te D^mak door Soenan Giri en Soenan Bonang plegtig met de hockte waardigheden in den staat bekieeden; onder den titel Pan^mbaham Ujimboen werd hij als verdelger van het ongeloof en als opperhoofd der geloovigen gevierd 1). Toen hij alle magt in banden kreeg, ving een keerpunt aan, niet alleen in de ge- schiedenis van Java en van een groot gedeelte van Sumatra, maar ook voor het overige gedeelte van den Indischen arcbipel, doordat sedert dien tijd zoowel de invloed der Maselmannen op den godsdienstigen toestand der bewoners, als hunne politieke magt meer en meer werd uitgebreid. Er biedt zieh thans eene geschikte gelegenheid aan, over de vier volgende pnnten een kort onderzoek in te stellen: over de godsdienst^ het kasten- wezen» de iraM;a-literataur en de op Bali bewaard geble- vene Indische werken, eindelijk over den invloed, dien de wijd heerschende dynastie van Madjapahit op den toestand van de haar cijnsbare landen heeft aitgeoefend. Omtrent het eerste punt hebben wij geene geschrevene gedenk- stnkken en slechts bouwvalien van tempels en de daarin en ei- ders gevondene godenbeelden. Het zai das noodzakelijk zijn een kort overzigt van de nog overgeblevene of meer of minder ver- vallene bouwwerken van dien aard te leveren; bij dit overzigt zollen wij vooral de aandacht op het godsdienstig-geschiedkan- dige Charakter dezer getuigen van de vroomheid der Javaansche vorsten moeten vestigen, daar eene meer uitvoerige beschrij- 1) BAfTLES, II, isi. Digitized by VjOOQIC 128 V£EDJSRB GBSCHIBDENIS VA.N DEN INDISCHEN ARCHIPBI.. ving der grootsche , op het eiland o?ergebievene, tempels te veel plaats zou vereischen en in de geschiedenis der bouwkunst te huis behoort Om aan dit onderzoek een vasten grondslag te geven , moet men zieh berinneren, dat in het midden der zevende eeaw de leer van Sakjasiugha (Boeddha) op Java de heerschende was, ofschoou het Sjiwai'smus ook daar nog aanhangers telde, en dat in de negende eeuw de voorstelling van Adi-Boeddha en Dhjäni- Boeddha bij de be woners bekend was geworden 1). Bij de ruinen van den tempel van Singa Sari, waarvan de in- scriptien de jaartalien van Sjaka 812 tot 106*?. of van 890 tot 1140 dragen, eene in de nabijheid ontdekte echter V%\% of 1£90 vertoont, die dus ait zeer verschillenden tijd afkomstig zijn, zijn alleeu nog beeiden van Sjiwaitische goden gevonden , namelijk van Doetga^ van hären zoon Ganeaja en van den stier Ncmdi 2). Den- zelfden Stempel drageu ook de in de ruinen van den tempel van Daha of K^diri aan het licht gekomene voorwerpen; het zijii namelijk deels lingga (of phalli) het bekende symbool van Sjiwa, deels beeiden eener vrouwelijke godheid, die niets anders dan PärwaU zijn kan. Het bouweu dezer tempels kan omstreeks 1117 of 1195 worden gesteld 3). Een naaawkeariger berigt is uoodig bij de bouwvallen der tem- 1) Zie boven, p. 86, 88 ea 89. — £eue opgave der overgeleverde data van het bouwen van de Javaansche tempels heeft Wilhelm vom Humboldt geleverd in zija werk: Ueher die Kawi-Sprache auf der Insel Java^ J, 182. Hij merkt op, dat deze opgaven der jaren dikwijls alleeo aau de perioden schijnen outleend te zijn, in welke op verschillende plaatsen de afzonderlijke staten zullen hebben bestaan, die op Java deels naast, deels na elkander bloeiden. — De oudste tempel is, volgens SAFFLES, II, 282, die van Tjandi Maling, die 211 of 289 wordt gesteld, helgeeu in elk geval veel te vroeg is. Daar men geene beschrgviug van de overblijfselen van dezeu tempel vindt, znllen deze zeker onbelangrijk zijn. — Tjandi is volgens w. von HUMBOLDT, p. 99, vermoedelijk het Sanskritsche tjhanda, maar niet in de beteekenis heimelijk, maar vrienileiijk , tust inboezemendj in het Javaansch beteekent het woord vorstelijke tombe (waarvoor de gemeene man bij de Javanen dergelijke bouwvallen houdt). 2) CDAWFUJU), a descr. dict. 202 en raffles, II, 41. De eerste vervaardiger stelde (zie p. 94, noot 8) 699 als tijd van het bonwen van den tempel. 8) CRAWFURD, Ilist, qf the Ind, arcL, II, 299 en rafflbs, II, 33 vlg. Zie boven. Digitized by VjOOQIC BOÜWVAttiBN VAN t)B tNDtSOÄB ÖOÜWKüNSt. 12Ö pels van Brambanau (of Prambanan) ; daar deze tot de belangrijkste gedenkteekeneii der Indisch-Javaansche bouwkanst bebooreu en ook voor de geschiedenis der godsdienst van groot belang zijn 1). Deze tempelgroepen hebben hunnen naam ontleend aan het dorp Brambanan^ dat op den weg van JogjakMa naar SoerakSrta ligt, eu wel ongeveer 10 Bngelsche mijlen van het eerste en 30 van het laatste verwijderd. Er zijn in het geheel zes tempel- groepen overgebleven , van welke twee voor ons doel het be- laugrijkst zijn , namelijk de Tjandi Setooe (of de duizend tempels) en die, genaamd Lara Djongrangy met welken naam de Javanen de godin Doerga bedoelen. AI deze geboaweu zijn uit groote, gehouwene traehyt-biokken zonder cement opgetrokken. De laat- ste groep schijnt oorspronkelijk uit twintig gebouwen te hebben bestaan; de middenste, vroeger 90 voet hooge, hoofdtempel bevat het nog overgeblevene beeld van de op eenen buifel rijdende godin Doerga 9 terwijl zij den boozen geest Mahisäsoeta doodt. Ook beeiden van Ganesja komen hier voor. Twee in de nabijheid van dezen tempel gedeeltelijk overgeblevene gebouwen schijnen kloos- ters te zijn geweest. De voornaamste tempel der eerste groep is, ZOO als hier meer het gevai is» omringd door vierhoeken van kleinere tempels; de eerste bestaat uit 84, de tweede ait 76 , de derde uit 64, de vierde uit 44 en de vijfde uit 28 klei- nere tempels of liever kapellen; zij zijn allen vierhoekig en loopen van boven uit in eene ronde pyramide^ die met het voor- eiude van eenen lingga (petiis) gekroond is. De groote tempel loopt uit in eene achthoekige pyramide. In elke nis der kleinere tempels stond ongetwijfeld oorspronkelijk een beeld van Boeddha. 1) Zij zija het eerst door den majoor cobnelius 1807 beschreven; na hem door den overste kackenzie, in de narraiiv« of a journey to examine the remnina of an ancient tity and tempUs at Brambanan in Java, in de Verh, van het Bat. gen. VII, N^ IX; dit opstel is weder afgedrukt in het Aa. Joum, II, 15 vig.; p. 132 vlg.; p. 236 vlg. eo p. 860 vlg. Eene körte beschrgving dezer bonwwerken levert bapfles , II > 7 vlg. ; met de tabellen p. 66 tot p. 68. De naaawkeurigste en nitvoerigste be- schryving xgn wg verschuldigd aan cbawfubd, the rmn$ of Brambanan in de Ae, res. XIII, 337 Wg.; hij handelt er ook over in a deacr, diet,, p. 67. De laalsle beschrijving is deze: Javaansche tempeU bij Brambanan van Leonard, in de bijäro' yen tot de iaiU-, lund- en volkenhmde van NeSrlands Indie, III» 1 vlg. Digitized by VjOOQIC 130 VKBDB&II 018CHIBDBNIB VAN DEH |NPI6()HBN ARCHIPEL. Dftt de groote tempel aan de dienst van Maiodfiwa (Sjiva) gewijd was 1)» is 2eer waarschijnlijk , omdat de kleine tempels met het symbool van dezen god gekroond Kijn. Hieruit blijkt, dat ten minste de oprigters deser tempelgroepen Sjiwa'itep waren ^ die Boeddba onder bannen god ateUleq. In eenige andere groote tem- pels ssijn nog beeiden van Boeddba overgebleven 2), waaruit kan worden opgemaakt, dat ook de Boeddbistisqbe godsdienst in dit gedeelte van Java ten tijde van hei verrijsen dezer gebouwen aan- bangers telde. Tegen de overlevering, dat bet bouwen der tempels bij Brambanan tusscben de jaren 1188 en 1918 d^r Sjaka*aera of taescben 1266 en 1296 moet worden gesteld^ kapnen geene geldige gronden worden aangevoerd 3). Yoor de geschiedenis der godsdienst van Sjakjaaingha op Java is de merkwaardige tempel Bara Boeddia (de ontelbßte BoeddhcCs) verreweg de belangrijkste. Men viudt dezen tempel in de resi- dentie K^doe, ten zuid^n van de boofdplaats MagöUng op twee palen van de grenzen van Jogjak^rta 4). Deze landstreek maakt bet middenpunt ait van bet eilapd. De heuvel ia ongeveer UO voet hoog; ongeveer twee derde er van vormt eeqen vierhoek en be^ Staat uit zes wanden, die by toepemende boogte geringer in om- yang worden. Daardoor ontstaan zes terrassen. Het gebeele ge* bo9W scbijnt dqor eenen mnur omringd te zjjn geweest. Op bet zesde t^rras vindt. men den tempel, die voor bet grootste ge- deelte slecbts ait den berg bestaat, waaraan menscbenbanden den tegenwoordigen, pyramidalen vorm bebben geschonkeu ; bet bovenste gedeelt^ is een koepel in den vorm van eenen bijenkorf» Men heeft 1) CHAWFURD, A8, Hes, XIII, 341. 2) CBAWFURD, As. Res. XIII, 341 en 344. 3) CKAWFURD, a. descr. dict, p. 68. Deze getallen worden in die inscriptien door woorden nilgedrakt, 4) CRAmrFusD, on the ruins o/ Boro Budor in Java in de traiu. ofihe litt. soc. of Bombay, II, 154 vig., waar scevea tafeis met afbeeldingen zijn medegedeeld, Ook in a descr. dict. p. 68 heeft hij dezen tempel behandeld. bavfles, II, 29 vlg. en tabel 54. De nieuwste besehrijving van dit gedenktoeken is: Boro Boedoer,door V. c. viLSEy, in het tijdschriß voor Indische tacU^, land* en volkenhunde, uitge* geven door het Bat. gen. I, 835 vlg., met eeu aanbaugsel vau Friederich (II, 1) onder den titel: Eenige aaumerkinge» op hu stuk van Boro-Boedoer. Digitized by VjOOQIC BOÜWVALLBN VAN INDISGHB BOÜWICUNST. 131 geen spoor van een beeld in dezen tempel gevonden. De wan- den zijn met een groot aantal bas^reUefs, beeiden en architek- tonische versierselen bedekt; in de eersten worden feestelijke op- togten, jagten en andere tooneelen van het dagelijksche leven voorgesteldy welke bijdragen kunnen tot de kennis van den toen- maligen toestand der Javanen. Onder de versierselen komen voor nissen , in welke beeiden van Soeddha zijn geplaatst ; het aantal er van bedraagt niet minder dan vier honderd. Bij deze statuen bewijzen vooral de rigting der banden en de versierselen aan het hoofd, dat hier de vijf Dhjäni-BoeddkaU bedoeld zijn 1). Deze opvatting zal wel te minder aan twijfel onderhevig zijn^ daar wij thans weten, dat de voorstelling van Ädi-Boeddha en de "^^iDhjäni" Boeddhd^s reeds in de negende eeuw op Java bekend was 2). Möge men nog twijfelen, of door de bas-reliefs Sjiwa en Doerga worden voorgesteld» het is echter zeker, dat er spoien van den lingga en de joni voorkomen 3). Het aanbrengen dezer Sjiwai'tische zinnebeeiden op de Boeddhistische gedenkteekenen schijnt eene wraak van de zijde der Boeddhisten te zijn om- dat de Sjiwaiten te Brambanan aan beeiden van Boeddha eene on- dergeschikte plaats gaven 4). Over den eigenlijken vorm van dezen hoogst merkwaardigen tempel , die op zes terrassen rnst, veroorloof ik mij, het vermoeden te uiten, dat hij aan de dienst der zeven Boeddha 's was gewijd^ die niet alleen in Nepals maar ook in westelijk Indie vereerd werden 5). In den hymnus, die tot hen gerigt werd^ draagt de eerste Boeddha den naam Dji* nendra (vorst der Djina's), die waarschijnlijk dezelfde is als 1) Dit is grondig bewezen door Wilhelm ton Humboldt in: üeber die Kawi- Sprache, I, 124 vlg. De tegenwerpingen van wilsen in het tifd8chri/t,U, l vlg., vervallen na hetgeen in den tekst is aangemerkt. 2) Zie boveo, p. 90 vlgd. 8) cjuwfUBD, in de transact. of tke Ut soc. of B., 159 en p. 161. 4) Zie boven, p. 180. 5) lassen, Ind, Ah., III, 514, noot 8, waar de namen sijn opgegeven, even als de tot hen gerigte hymnns in de As. res., XVT,458. In dezen hymnos drangt de eerste ook den naam Djinendra, in plaat-s van Wipasjin; de achtste, toekomstige, Maüreja is een bgvoegsel van lateren tgd. 9* Digitized by VjOOQIC 132 VEBOfiRB 0B8CHIBD£MIS VAK DBK iKDtSCUEN ARCHIPEL. Adi-Boeddha ^ aan wien deze tempel kan gewijd zijn geweest. Den bouw er van stelt tnen in het jaar van Själiwähana 1266 of ]»44> 1). Ik merk bij deze gelegenheid op, dat op Java beeiden vau Boeddha gevonden zijn, op welke de bekende geloofsbelijdenis der Boeddhisten met eene lezing gevonden wordt , die^ hoewel verschiU lende, echter den inhoad niet verändert 2). Deze inscriptien ziJD vervaardigd in de beilige taal der Brahmanen^ die bezwaarlijk de oorspronkelijke der Boeddhisten kan geweest zijn 3). De tempels, over welke wij na moeten spreken, zijn die van TjÜa en van SoeioeA, die uitsloitend tot de Brahmaansche gods- dienst behooren 4). Zij liggen beiden in de valcanische, 10^000 voet boveu de zee gelegene bergvlakte Lawoe, de tweede echter 4^20, de eerste 8526 voet boven de zee, ten oosten van de hoofd- stad SoerakSrta , in het gebied van Padjang , en niet ver van elkan- der. Beide tempels bestaan uit eene reeks ieriBLa^en; o]ß SoeioeA zijn er slechts drie, op Tj^ia daarentegen twaalf; deze zijn door trappen met elkander verbonden; de laatste trappen voeren naar de tempels. Op de zijwanden dezer terrassen zijn dieren, slan- gen, leeuwen, tijgers enz. uitgehouwen; op de terrassen zel- 1) CEAWPURD, a deacr. dicLt p. 68. 2) Twee Sanakrit'insctipdert, gevonden op godenbeelden in het museum van hei Baia- viasche genootachap door pbiederich in de Verh. van het Batgen. XXIII, 14, 1 vig. en tabel II. Een ander ezemplaar van deze geloofsbelijdenis is door crawfubd be- kend gemaakt in de hist, of the Ind. arch. II , pl. 83 eo een derde in de Verh. van het Bat gen* XXl, 60, N<>. 68. De variant is aioadat, in plaats van aha {hij sprak), en past even goed in het Arja-metrum. 3) Men vergeigke over deze geloofsbelijdenis lassen, Ind, AU., 11,462 ea noot 2, en p. 1062 met noot 2 en de opmerkingen aldaar ov^r de oorspronkelijke taal der Boeddhisten, II, 490 vlg. 4) De eerste beschrijving van deze tempels hebben wg te danken aan baffles, II, 45 en tabel p. 46; de tweede aan crawfubd, hiftt. qf the Ind. archip,, II, 198, 206, 207 en 223—226, hij heeft er later over gehandeld in a descr. diet., p. 412. Het naaawkeurigste en volledigste berigt van deze tempels is het volgende : Proeve eener beschrijving en verkiaring der opsehn/ten en oudheden op Soekoe en Tjeta, door c. jr. TAN DEE VLis, in de Verh, van het Bat. gen. XIX, 1 vlg. en tabel I-VI. De eerste naam wordt ook Soengkoeh uitgesproken , welk wooid in de Kawi-taal den- kelijk jyaanbidden" beteekent. Digitized by VjOOQIC BOÜWVALLRN VAN INDISCHE BOUWKUNST. 133 ven staan beeiden. Bij den ingang tot het eerste terras vindt men op Soekoeh afbeeldingen van den lingga en dejoni, die inen ook aan den ingang van den tempel vindt; behalve deze Symbo- len van Sjiwa en Doerga komen slechts aan den ingang tot het eerste terras beeiden van den vogel van Wishoe, Garoeda, voor, die voor eenen vijand der slangen doorgaat; op hem doelen dus de aan de wanden der terrassen afgebeelde slangen en slangen- koppen 1). De tempel, waarover thans gesproken wordt, was aan Sjiwa gewijd, daar aan den ingang een kolossaal beeld van den lingga gevonden wordt. Wat de tijd betreft, waarin deze tempel gebonwd is , schrijffc de overlevering den bouw toe aan den schoonzoon van BraWidjaja VI, Handajaningrat ; op de inscrip- tien vindt men de jaartallen van 1361 tot 1364 of 1439 tot 1442 2). De eerste naam kan alleen de titel zijn van den be- roemden monarch van Madjapahit, AngkaWidjaja , die waarschijn- lijk van 1890 tot 1450 regeerde 3). De tempel van Tjtta komt in alle hoofdpanten met den voor- gaanden overeen en was gewijd aan Mahädewa (Sjiwa), van wien men vele beeiden op de terrassen vindt, benevens afbeeldingen van den lingga. De in de inscriptien voorkomende jaartallen va- rieren tusschen 1370 en 1378 of 1448 en 1456 en be\^TJzen, dat deze tempel in denzelfden tijd als de voorgaande moet worden gesteld 4). Deze beide gedenkteekenen geven regt tot de onder- 1) VAN DER VLis in de Vtrh. van het Bat. gen. XIX, 86 en vig. Zie over de ygandschap der 6aroeäa*8 en der slangen ji/LSSEN, Ind. AU., II, 500. 2) VAN DES VLIS in de Verh. van het Bat. gen. XIX, 49 v]g. 8) CKAVEUBD onderstelt {Hist. of the Ind. archip., 11, 228 cn on the exist. of the Hindu refigion in the island of Bali in Äs. res. XIII, 866), dat de van muur- steenen gebonwde tempels tusschen 1240 of 1318 en 1856 of 1484 behooren. Hg verdeelt de tempels in vier classen ; de eerste bestaat nit van gehonwen steen gebouwde kleine tempels met een enkel standbeeld; de tweede ait van groote steenblokken ge- bonwde tempels, die den top van eenen heavel innemen; de derde bevat nit bak- steenen opgerigte tempels, met eene uitboliing in de rotsen; zij gelijken zeer op die van de eerste classe; de vierde en jongste classe bevat lompe, nit mnnrsteenen ge. bonwde tempels. 4) TAN DEK TLiB in de Verh. van het B. g. XIX, 67 vlg. en 117. Het door csAWFVKD (a descr. dict,. p. 412) aangewezene jaartal 1856 komt niet voor. Digitized by VjOOQIC 134 VBRDBRV OnCHISDENIS TAN DER INDISCHfiN ARCHIPBL. Stelling« dat in het laatste tijdvak der inlandsche heerschappij het Sjiwa'ismas op Ja?a de overhand had. Dit wordt verder beves- tigdy door dat in de ruinen van Madjapahit siechts beeiden van Sjiwa^ van zijne gade Doergi en van baren zoon Oahesja zijn ge- vonden 1). Met het feit, dat in de iaatste periode van Java's onafhan- keli]kheid het Sjiwaismns verreweg het grootste aantal beKjders telde, Staat in naauwe betrekking het verscfaijnsel , dat in de verzamelingen van godenbeelden verreweg de meesten Sjiwa» zijne gade Doer^, Pärwat! of Bhaw3ni, hären zoon Oanesja en somtijds de rivier-godin Gang^ voorstellen, terwijl beeiden van Boeddha veel zeldzamer en van Wishoe of lievcr van Bania en zijne vrouw Sita siechts bij uitzondering zijn gevonden 2). Een inerkwaardig voorbeeld van den grooten invioed der epische over- levering omtrent de zonen van Panäoe {Pandawa) op de geschied- kandige herinneringen der Javanen is het, dat van den Maharsi (klnizenaar of heilige) Tr^nawindoe, die in hnnne geschiedenis eene zeer onbeduidende rol speelt, ook een beeld i5 bewaard gebleven S). Deze onderlinge betrekking der twee raet elkander om den voorrang strijdende godsdiensten komt nog heden voor op het eenige eiland van den Indischen archipel, waar het Indi- sche Charakter vrij is gebleven van den invioed van den islam, namelijk op Bali, waar de dienst van Sjiwa de bovenhand heeft en siechts zeer weinige aanhangers van de godsdienst van Sjakja- singha gevonden worden 4). De Javanen, die derwaarts na den 1 RAPFLES, 11, fRiED£BicH*8 Javaauscht oudheden in de Vefh, van het ß, g, 2) Beschr^vingen van Javaansche godenbeelden komen vooral voor in de twee volgende verhandelingen : Ber&ieneerde beschrijving der Javaansciie monumentsn v<m hei kabimt van oudheden van het Bat. genootschap van kunsten en weienschappen door w. R. VAN HOevELL, President van het genootachap, en r. fkiedesich, secretarü van het genootsehap, in de Verh, van het Bat gen, XXIII, 68, 1 vig., met tabel 1—17 en in friedebich's : Javaamche oudheden aldaar XXIII, 14, 10 vlg, 8) fbibderich in de Verh, van het B. g. XXIII ,14,8, waar meerdere aanwij- zingen omtrent zgne vermelding in gedichten worden gedaan. 4) CBAWFURD, on the existence of the Hindu religion in the island of ßaH in de As, res , Xill, 1, wiena opgaven bevestigd worden door friedeiich in £gn voorhopig verslag van het eiiand Bali in de Verh. van het ß, gen, XXIU , 29. De Digitized by VjOOQIC t m ^ i—f - ^ •«■■— V KASTEN OP 6ALI. 185 val van Madjapahit gevlugt zijn^ bragten zonder twijfel deze ver* faouding dieT twee godsdietisten naar ton Aietiw vaderland oVer. Het kastenstelsel, waaritiede ik mij thans moet bezig hoaden> moet, iiaar mijne meening, van zett oade dagteekening zijii, daar het volgens het berigt van lamboelos op het door hem na een zevenjarig tetblijf beschrevene eiland, of naar mijne mee^ nmg op Bali besitond, d. i. v6or het midden van de eerste eenw v. Ohr. 1). Dat de BäHtiesen rfets Van dezen vroegereu, beteren toestand weten, iä verkfaatbaar^ otndät zij in het geheel niets Van hunne vroegete geächiedenis weten en daar hnnnö vroegercf instellingen laitet zijn te grOinde gegaan. Wat Java be- treft, tiit de vrdeger behandelde indcri|^ie van den magtigen Adifyadharma blijkt> dat amstre^sks het midden der zevende eenw in zijn rijk de Brahittänen nog in hoog aanzien stonden; daar ook hon leven vcrfgens het wetboel in vier asjtatna of Stadien verdeeld wa9 2). Uit den Oesanä Djawa kan med be-' sluiten, dat in de provinöfön Koripan, Singasari, Ködiri (of Dflha) en Djanggala zieh Ksatrija^d bevonden 3). In den Brah* mändapöeräna wordt de kaöte der krijgslieden van Prac^apati Poelaia afgeleid, eene anßeiding, die van den Mänatöadharmä" 6ja&tra afwfjkt, volgens welken Brahma de Ksatrija^s uit zijne ar-' TäüäiU*^ stellen de betrekthig zoo ^dor, dat BöeddhA d6 jongere bfö«der vait SjiwA 18. In de vereering vertok>iit zieh deze betrekking zoo, dat bij de gfobt« godsdienst- feesten vele priestera van Sjiwa, maar slechts een enkele van Boeddha voorkomt. 1) Ziebl. 78; als de Indische instellingen door de Javanen na den val van Madja- pahit op Bali zijn overgebragt, kan er geen spraak zijn van kästen aldaar in zoo vroegen tqd. v. d. t. Volgens de Oesana BaU was het eiland vroeger door mensckenetende Itvluasa*« met tijgeilroppeB en enorme tanden bewoond; fkiedebicH, Oesana Bali in het tijdsehriß voor Ned. Indie, XX, 268. ÖMcma is eene verminking van den naam Oesjana, den leermeester der booze geesten, aan wien ook een dhar' masjästra wordt toegeschreven; a. 8T£nzlsb, Ü€ber die Ind. Oesetzimchen in a. we- ber'b Ind, Siud. I, 232. Laas. (Men vergelyke echter over lamboelos, 78—80/. 2) Zie boYen, p. 90. De anätakctn of hnisvaders worden djana*s genaamd, welk woord hier, volgena fbudirich, Verh. van hei B. g. , XXVI, 47, »clasee" be- teekent en overeenkomt met het anders gebraikei\jke ayrama, 8) 7BIEDISICH, Vom-loepig vershg wm ket «Hand Bau, in de Verh. van hei B. g, XXIU, 48. Digitized by VjOOQIC 186 VERDBllB GESCHIEDENIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. inen doet geboren worden 1). In hetzelfde boek worden drie kästen der priesters aangehaald, namelijk de Sjiwa-brahfnma y de BoeddAa-hrahmafM en de Bhoedjangga'-bfähmaka. De laatste naam, slangen-Brabmanen, doet het vermoeden ontstaan, dat een gedeelte der Javaansche priesters de slangengoden vereerde, ofschoon daar- van geen spoor te vinden is. In den tweeden naam vinden wij eene zonderlinge tegenstelling, daar de Boeddhistische priesters nergens Brahmanen \rorden genaamd. Zij worden gezamenlijk als Zonen van den Brabmaan Adji Saka, den mytbiscben sticbter der Javaanscbe beschaving, voorgosteld. Deze opsomming bewijst ove- rigens, dat er ten tijde van het vervaardigen van het bedoelde werk nog Boeddhisten op Java waren. De Waisjyas worden ver- volgens in dit werk als in het Javaansche rijk levende beschre- ven en wel als zieh aan den landbouw wijdende: hon naam Goesti komt wel in dezen Poerana voor, maar de beteekenis er van words thans echter niet meer verstaan 2). De Sjoedras worden in dit werk niet vermeld en hun naam is thans geheel onbekend. De hoogste staatsambtenaren aan de hoven van Ködiri en Mad- japahit waren deels Ksatrijas, deels Waisjyas en droegen den titel Arja en mahüa (huffei) ^ welk laatste woord in het Javaansch W)o is; het gebruik van het woord in dit geval laat zieh verklaren door dat van het Sanskrit, om een dapperen man aan te duiden. Het lijdt geen twijfel, dat de kasteninstelling van Java naar Bali is overgebragt en wel reeds v6or den val van Madjapahit in het jaar 14*78. Over deze, voor de geschiedenis van dit eiland ZOO belangrijke, gebeurtenis, vernemen wij het volgende 3). De onechte zoon van Angkawidjaja, Arja Damar ^ onderwierp we- der het tegen den beheerscher van het groote rijk opgestane Bali; eenigen tijd daarna moest Madjapahit bukken voor de 1) LASSEN, Ind, AU., I, 87. 2) Goesti is eene verminkiDg van het Sanstcritsche gosihi {gezdschap, käme- raadschap) en beteekent vooral de jongere leden eener familie ; het is hier toegepast op de drie eerste of reine kästen. In den „Oesana Bali" worden de Brahmana nit het hoofd, de Ksatrija uit de armen , de Waisjija nit de lendenen en de Sjoedra uit de voeteo van Brahma geboren , evenals in de Manawadharmasjastea , 1 , 87 , vermeid wordt. 3) FRIEDERICH in de Verh van het B* g , XXIII, 24. Digitized by VjOOQIC BRAHMANEN OP BALI. 137 wapenen der Muselmannen, en een andere onechte zoon van den vorst, Dewa Jgoeng, redde zieh met een talrijk gevolg door de vlugt naar Bali. Kort voor den val van den laatsten onafhankelijken staat op Java waren Sjiwa-Brahmanen uit Bha- ratawarsa (Indie) naar Madjapahit overgekonien en k warnen te gelijker iijd op Bali vlugten. Nadai de nieuwe vorst zijne magt had bevestigd, voerde hij de kästen in zijn rijk in, over wier onder- linge verhouding ik nu in het kort iets wensch mede te deelen 1). De Brahmanen op Bali worden beschouwd als afstammelingen van Padanda BaAoe Bawoeh (Balineesch , de pas aangekomen pries- ter)y die ook den naam Bhagawan Dwidjendra {de eerwaarde pries- ier-vorsl) verkreeg, en behoorden oorspronkelijk in Ködiri te huis, van waar zij naar Madjapahit en later naar Bali verhnisden 2). Han titel is eigenaardig: ida beteekent in de hoogere taal A^ (zif) en g^ en wordt bij de mannen dezer käste gevoegd v6or den eere- titel hagoes^ en bij de vrouwen v6or hajoe; en zoo is ida hagoes mannelijk, en Ha hajoe vrouwelijk {hajoe en hagoes beteekenen beiden schoon , fraai v. D. t.). De Brahmanen op Bali worden verdeeld in vijf geslachtcn , waarvan de stammoeders de vroawen van hun« nen gemeenschappelijken stamvader zouden geweest zijn. Zij hebben bannen naam verkregen van hunne woonplaatsen. Het eerste en voornaamste geslacht starot af van eene Brahmine en behoort te Kamenoe (in Gianjar) te huis 3). De stammoeder van het tweede, te Geigelt de oude residentie van den Dewa Agoeng^ wonende pries- tergeslacht was eene vrouw der Ksatrija^s; die van het derde te Noeaba (in Badong) eveneens eene vrouw der Ksatrija's; die van 1) BAF7LES, 11, Appendix AT, Accounf of Bali, p. ccxLHi vlg.; crawpurd, on the exist. of the Hindu reliyion in the isiand of ßali in de As. res. Xlll, 129 vlg. en vooral p. 1B5; eindelijk in a descr. dict. p. 29. De grondigste en volledigste verhandeling over dit onderwerp is die van priedebich, XXIIl, 114 vlg. 2) PBi£DERiCH, Verh. B, y,, XX 111, 16 vlg. — De Balinesen verleggen Xt^diri naar Indie; deze beide opgaven kunnen in overeenstemming worden gebragt, als men aanneemt, dat een gedeelte der naar Bali overgekomene priesters uit Indie afkomstig was. — L. Padanda is de titel der geleerdste priesters (eigentlgk niajhouder). d. k. 3) £r bestaan of bestanden ininstens vroeger op dit eiland acht staten, waarvan de namen volgens baffles, IT, Appendix K, p. ccxlii laiden: Kloengkoeng, Karang- Asem, Badong, Bliling, Tabaoan, Mengoei, Gianjar en Taman Bali. Digitized by VjOOQIC 138 VERDERB OBSGHIBDBNIS VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. het vierde, te Mas (in Gianjar) wonende, geslacht eene vrouw der Waisjya'ö. De stammoeder van het vijfde priestergeslacht is denkelijk eene dienstbare vrouw of Sjoedra geweesfc; daar deze afstamming klaarblrjkelijk verzonnen is, om den rang der priesters te bepalen, en daarop steant de gewoonte, dat een Brahmaan vier vrouwen, eene uit elke käste, mag huwen 1). Zijne woonplaat» is M^ngoei. Den hoogsten rang onder de Balinescbc priesters bekleeden de Padanda'9 wegens hunne groote kennis der heilige schritten en heih'ge gebruiken ; zij moeten zieh aan strenge beproeving van de zijde der goeroe (leeraars) onderwerpen, V(5or dat zij tot hün ambt worden toegelaten. Het naast bij hen komen de Pandita of de geleerden. Uit de meest geachte Brahmanen worden de Poerohita {huispriesters) gekozen; zij en de Padanda worden Loka- goeroe {leeraars der ioereld) genaamd , wanneer zij offers voor den geheelen staat verrigten. De minder belangrijke godsdienstige handelingen mögen de vorsten van Bali ook äan aödere priestefs toevertrouwen. Op dit eiland is het aantal Brahmanen buitenge- woon gi-oot en zij zijn allen ijverige aanhangers van het Sjiwaismus %). Wat de tweede käste, die der Ksatrija's, betreft, de leden daar- van dragen den eernaam Dewa^ welk woord oorspronkelijk g^ beteekent en in v6or-Indie wel aan koningen , maar niet aan krijgs* Heden wordt gegeven 3). De titel Bangga, welk woord minister beteekent, zal denkelfjk alleen aan ambtenaren van de käste der 1) De opgaaf der vijfde gemalin is, zoo als friedebich, de Verh van het B. gen , XXIII, 18 opmerkt, ouduidelijk, maar kan geene andere beteekenis hebben, dan de boven oi^gegevene. 2) FRIEDEEICH deelfc [Verh. XXIII, 20) de tegenwoordige vcrdeeling der Brah- manen mede. 3) puiEDERicH, i. 1. XXm, 15 en 25 vlg. Over den titel Mahisa, zie boven, p, 136. Waarom de naam van dit dier door de bewoners dier beid« eihnden als eernaam gebraikt wordt, maar niet die van den tijger, is omdat het zoo nattig voor hen is. (De buffel is sterk, moedig en trouw; in de op Java zoo geliefde tijger- en bnffelgevechten , behaalt hij byna altjjd de overvrinning op den tijger. t. d. t.). De feeuw en de oUphant, waarvan de nameu op dezelfde eervolle vrijze in vöor-Indie (en ook op Java) gebraikt worden, ont^reken op Java. Zie oveif rangga lassen's, ArUh, Sanscr, op het woord. Digitized by VjOOQIC KA8TKN OP BALI. 139 krijgslieden toebehoord hebben. Er schijnen slechts weinige geslach- ten van krijgslieden van Java naar Bali te zijn verhuisd , een ver- schijnsel, dat deels zal zijn veroorzaakt, door dat slechts zelden Ksatrija^s uit vdorJndie naar den Indischen archipel verhnisden, deels door dat in de laatste oorlogen op Java vele geslachten van krijgslieden waren uitgestorven. Dewa Agoeng schijnt de meeste geslachten van krijgslieden van hunne käste te hebben beroofd en hen tot den lageren stand der Waisjya's te hebben terng ge- bragt ]); het is zeker, dat thans nog slechts de te Kloengkoeng residerende vorsten Ksatrija's van afkomst zijn, terwijl de overi- gen, die beweren van Arja Damar en zijne zes broeders af te stammen^ even als de vorst van Sasak (Lombok)^ Waisjya's zijn. Yolgens den Oegana Bali onderwierp Arja Damar het noorden van het eiland weder aan zijnen vorst » en de onder zijn bevel staande v eldheer GadjaMad» het zaiden ; tot belooning voor zijne diensten verkreeg hij het stadhonderschap over Tabanan 2); als men dit wil gelooven, moet men onderstellen , dat hij later in dezelfde hoedanigheid naar Pölembang is verplaatst, omdat hij zieh daar nog ten tijde van den val van Madjapahit ophield. Later onfstonden op Bali acht afzonderlijke staten^ onder welke zieh eene soort van leenstelsel ontwikkeld heeft 3). De koning, die te Kloengkoeng resideert, heeft tot titel Dewa Agoeng (de groote vorst) en de zeven overige vorsten zrjn zijne vasallen; zij worden Poenggawa, eigenlijk t,stieren^\ genaamd, hetgeen zieh daarait laat regtvaardigen , dat de stieren de aanvoerders en ge- leiders der kndden zijn. Hun eerste pligt is bunnen opperheer in den oorlog bij te staan ; zij moeten vervolgens bij groote feesten met hnnne lieden voor hem verschijnen in zijn paleis en hem banne hnlde bewijzen , terwijl door de daarbij gebruikelijke geschenken de kosten van zulke feesten gedeeltelijk bestreden 1) TBIEDEBIGU, 1. 1., XXIII, 22. 2) FBIEDERICH, 1. 1., XXI 11, 24 vlg. 3) FRiEDEBicH, 1. 1., XXIII, 43 vlg.,p. 28 vlg., heeft hg een naaawkeurig berigt over deze acht staten eo hunne vorsten geleverd« met de stamboomen der voor- naamsten. «^ De namen der acht steten zyn boven, p. 137| Qoot 3» opgegeven. Digitized by VjOOQIC 140 VERDBRE ORSGHIEDBNIS VAN DEN INDISCHRN ARCHIPEL. worden. De Poenggawa worden door deze verhouding tot hunnen leenheer niet in de aitoefening van de hun toekotnende regten te kort gedaaii. Over de derde käste, die der Waisjya's, heb ik, nahetgeen er reeds vroeger over gezegd is, nog weinig bij te voegen 1). Zijneroen reeds op Java eene bevoorregte plaats in en verkrijgen behalve den titel Goesti in sommige gevallen ook dien van Patih {tforsl- veHegenwootdiger) en Mantri (raadgevety minuier) ; de eerste titel beteekent in het Balinesch „eersten minister/' Op dit eiland wordt aan de derde käste aitsluitend de titel P^rbUU , Pamb'ikU of Pra- IHU gegeven. Zij zijn zeer talrijk en maken na de priesters het belangrijkste gedeelte der bevolking van Bali nit Door hnnnen in- vloed zijn zij zeer rijk geworden ; van de bezigheden , die hun vol- gens het wetboek geoorloofd zijn: landbouw, veeteelt en handele leggen zieh de Waisjya's op Bali op de laatste toe, ofschoon niet uitsluitend 2). Van handwerken oefenen zij slechts die uit, bij welke een hoogere graad van bekwaamheid vereischt wordt , b. v. goudsmederij. Daar hun aantal op dit eiland in betrekking tot de oorspronkelijke bewoners slechts gering was, is het natuurlijk, dat eenige hunner bezigheden aan de vierde käste, de Sjoedra's, ten deel vielen. Onder den naain Sjoedra's , die der vierde en laagste der vier reine kästen, worden twee classen van menschen bedoeld, name- lijk in de eerste plaats het gedeelte van de oudste bevolking van het eiland, dat bij de invoering der Balinesche staatsregeling in deze käste geplaatst werd; en in de tweede plaats de Wrätja^ d. i. menschen uit de drie eerste kästen , die door te verwaarloozen zieh in hunne käste te doen opnemen, hunne aanspraken hadden verloren 3). Aan deze vernedering zijn gewis zoowel priesters en krijgslieden , als Waisjya's onderworpen geweest ; Dewa Agoeng schijnt de meeste 1) TKIEDERICH, 1. I., XXIII, 15 CD 22 vig. Over deu Goesti, zie bovea,p. 186 en aldaar noot 2. 2) FKIEDKEICH, \. 1 ,. XXIII, 23. CRAWFURD , a descr, dict., p. 29. Over de bezigheden der derde käste, zie lassen, Ind. Ah., I, 817. 3) FBiEOEBicH, 1. 1. , 44 ?lg. Over doD naam Wratja, zie lassen, Ind, AU., I, 820. Digitized by VjOOQIC KASTfiN OP BALI. 141 Waisjya-geslachten , die uit Madjapahit; waren gekomen^ tot dezen toestand te hebben veroordeeld. Oorsproiikelijke hoofden vau dis- tricten verkregen in dit geval den naam Mandesa^ en Waüjyds dien van PcMk. De Sjoedra's worden natuurlijk geen eervoUen titel waar- dig gekeurd; zij worden met de woorden bapa (vader) en meme (moeder) aangesproken ; ook worden zij kahoela (d. i. daaf)^ en wang (d. i. menach) genaamd 1). De naam Sanggoehoe beteekent niet eene afdeeliug der Sjoedra's^ maar eene secte der Brahuia- nen^ die met betrekking tot de godenvereering van de voorge- schrevene gebruiken afwijkt 2). De käste der Sjoedras is op Bali aan dezelfde hardvochtige en wreede behandeling bloot gesteld , als in vdor-Indie 3). Hare leden genieten geene regten tegenover die der hoogere kästen; maar zijn siechts verpligt tot het verrigten van diensten. Yoorbeeiden van de minachting, waarmede zij worden behandeld , zijn de voi- gende: De vorsten en de Poenggawa iaten op banne reizen door banne begeleiders uit de hatten der Sjoedra's alles wegvoeren , wat hun belieft; zelfs banne vrouwen zijn niet veilig voor ont- voering; de straffen , waarmede zij worden bedreigd^ zijn strenger dan die voor de overige^ hoogere kästen; alleen de Padanda's verleenen hau, wanneer zij daarbij een toevlugtsoord zoeken, een, ook door de vorsten nooit geschonden, asylum 4). Zij zijn bijna uitsluitend landbouwers en siechts eenige weinigen oefenen hand- werken uit 5). Zij wonen in dorpen, wier aangelegenheden door opzigters bestuurd worden, welke ook Poenggawa heeten 6). 1) FBIBDBBICH, 1. I., XXill, 15. Kahoßh komt overeen met den naam dam, met welken io het Sanskrit de Sjoedra worden bedoeld, en wang is de Baiinesche vorm van het in de talen van deo Indischen arcbipel gebrnikelijke woord voor mensch : Jav. wang, Ma!. ornng. peiederich merkt op (1. 1. p. 16), dat de uit deo Oemna BaU in het Hjdachr, voor N.-I., IX, 262 aangehaalde nameu: Mandesa, Gadoeh, Daugka, Batoehadji, Pasak, Kabajan, Ngoekoehin en Talikoep geene bijzondere kasleu Muwijxen , maar aan de Sjoedra, Wratja en Waisjya behooren. 2) FBIEDEBICH, I. I., XXIII, 46. 3) FRIEDERICH, I. I., XXIII, 44 vig. 4) Zie boven over dezen titel p. 138. 5) CRAivFVRD, a (leMcr, dki,, p. 29. 6) SA7FLE8, II, Appendix K, p. ccxxxyi. Digitized by VjOOQIC 142 VERDSBB GESCUIBDBNIS VAN DEN IKDISCHEN ARCHIPEL. Eindelijk zij hier aangemerkt^ dat gemengde kästen op Bali niet kunnen voorkomen 1). Yolgens de Indische wetboeken moe- ten zij ontstaan door hawelijken yan mannen en vroawen van ver* schulende kasteu; is de man aanzienlijker dan de vronw, dan krijgt han kroost den naam anoeloman^ eigenlijk: ^^met de hären;" in het omgekeerde geval dien van pratHoman 2). Op Bali veroor* zaakt de eerste soort van dergelijke hawelijken geene gemengde käste ^ daar de kinderen van vroawen van minderen stand tot de käste van hunnen vader behooren, maar minder geacht zijn, dan de uit aanzienlijke moeders geborene; de tweede niet, daar huwe- lijken van voorname vroawen met mannen van eene lagere käste met den dood worden gestraft. De laagste van alle onreine Indische kästen ^ die der Tjandala^ ontstaat niet door geboorte, maar door het lijden aan boosaar- dige of besmettelijke ziekten. De personen, die zieh in zulk eenen toestand bevinden^ mögen wel is waar in het dorp wonen, maar elk verkeer met de overige ingezetenen is han verboden. Bij het körte overzigt, hetwelk wij wenschen te leveren over de op Java en Bali gevondene^ in het Sankrit en het Kawi ge- schrevene stokken, zal ik trachten, de betrekking van de eer- sten tot de gelijktijdig in Indie voorkomenden te doen nitkomen en de waarde der laatsten te bepalen 3). Wat de perioden de- 1) FRIEDERICH, 1 C. 2) LASSEN, Ind. AU., II. 459, noot 7. 