title: Geschiedenis der ontwikkeling van et Christologiesch Dogma in de Grieksche Kerk 325-680
creator: MÜLLER, Johan Peter
text: 2 «O5 ydp wboeweg Exeı Abyov 7 Tod Jeoü Abyov oäprwaıc, AAN oikovo- ping vrip Hicıw mparrousung ums Jeod Er ulv rüc xowäg al dvdpwriumg ynav Hvoewg Nroı obeiag‘ did kai Oops Kal Öpoyernc xal ÖpooddLoc npiv Asyeraı xard TöV rüc olxovopiag A6byov Araı riv dx yuvandc yEoımyaw“ oUTE ÖE HUcıc oürE obaia Koıwov TIVög AyIpwmov wpocnyöpevra TWROTE TO äxpavrov kal önoyevig nuiv owua Tod Seoü Aödyov" (bij Mei, t.a.p.). 't Is dus zoo klaar als de dag, dat Jezus, volgens Timotheüs, niet d4ärom uit een6 vrouw geboren is, omdat hij als mensch niet anders geboren kon worden‘, maar alleen omdat die menschelijke geboorte mede opgenomen was in het plan, door den Vader voor zijnen Zoon van eeuwigheid ont- worpen! Voorzeker zeer consequent, en in zoover boven alle aanmerking verheven; maar waarheen die stelling leidt, ligt voor de hand, en wij kunnen ons alleen verbazen over de vermetelheid, die zelfs tegen zulke consequenties maar volstrekt niet ppzag. 281 Timotheüs staat dus, wat deze zaak betreft, volmaakt op hetzelfde standpunt als Eutyches met zijn beweren: “our elrov, owua avIpwrov Td Tov Jeov oiuua, avdpwmivov ÖE TO awua”: en wel mogen wij ook hem van docetisme beschuldigen, waar- van hij trouwens reeds overtuigd wordt door de stellingen, waar- bij wij onze aandacht in de allereerste plaats bepaald hebben. Ziedaar dan het oorspronkelijke monophysietisme, den hoofd- inhoud van de leer dergenen, die als de vroegste woord- voerders dier partijj bekend staan. Maar een halve eeuw was ter naauwernood verloopen, of zij die eerst op den troon gezeten hadden, moesten hun hooge plaats verlaten, en voor een tijd althans afstand doen ten behoeve van een jonger ge- slacht, dat wederom met andere leeringen voor den dag kwam. Het jaar 519 van onze jaartelling, waarin de scheu- ring werd bijgelegd, die Zeno en zijn opvolger Anastasius hadden veroorzaakt door hun blinden ijver, om het Henoti- kon aan de kerk op te dringen, datzelfde jaar is mede een gedenkwaardig tijdstip in de geschiedenis van het mono- physietisme. Het was het jaar waarin onder de regering van keizer Justinus I de groote vervolging begon, die tal van Monophysieten, uit alle oorden des rijks, te zamen uitdreef naar Egypte, om daar, zoo niet in vrede, dan toch voortaan in veiligheid te wonen. Onder degenen, die door den bedoelden maatregel, als tegen wil en dank, met elkander in aanra- king gebragt werden, bekleedden de patriarch Severus van Antiochiö en zijn geestverwant Xenajas of Philoxenus, bis- schop van Mabug of Hierapolis, en nevens hen Julianus, bisschop van Halikarnassus, de voornaamste plaats, zoowel door hun persoonlijike bekwaamheid als door hun hooge kerke- like waardigheid. Voorheen op verren afstand van elkander verwijderd, hadden zij geen gelegenheid gehad, ondanks hun zeer verschillende denkwijze, om met elkander in botsing te komen, en hun krachten over en weör tegen elkander te me- ten. Sedert dien tijd op dezelfde plek vereenigd en als’’t ware op elkander gedrongen, viel ’t hun al spoedig onmogelijk , ook verder den vrede te bewaren. Aan de gesloten eenheid van het monophysietisme werd daardoor een gevoelige stoot 232 toegebragt; en het gevolg was een steeds toenemende verdee- ling en versnippering van krachten, waarvan de geschiede- nis der kerk haast geen tweede voorbeeld weet te noemen. De eerste scheuring werd teweeg gebragt doordien de Ju- lianisten (Gajanieten of Fantasiasten) zich afscheidden van de Severianen (Theodosianen); maar toenemend verschil van meening bragt gaandeweg nog meer afscheiding te weeg, zoodat ook de twee partijen, die ik daareven heb genoemd, ieder op hare beurt zich in verscheiden onderafdeelingen splitsten. Ziedaar dus het onderwerp, waarbij wi) van nu af onze aandacht moeten bepalen, de verschillende gevoelens, die zooveel leden van het groote ligchaam over en weör van elkander verwijderden. Hierbij zullen wij ons in de eerste plaats met Severus en diens geestverwanten bezig houden, om met de beschouwing van de leer der Julianisten dit ge- deelte van ons onderzoek te besluiten. Het voorname kenmerk, waardoor de leer van sSeverus zich onderscheidt van die van het meerendeel der voorstan- ders van het monophysietisme, is het aanhoudend pogen van den eerstgenoemde om steeds het midden te houden tusschen de bekende leer van het concilie van Chalcedon ter eene, en de gevoelens van Dioscurus en Timotheüs ter andere zijde; d. w.z. tusschen de leer van de twee naturen en de wetenschappelike overtuiging dergenen, voor wie het wachtwoord ula dboıc een woord was van gelijke beteekenis, alsof in de plaats daarvan ula ovola gestaan had. Hij was volkomen op de hoogte van de draagkracht van dat beweren, en begreep zeer goed dat het op de stelling uitloopen moest, dat de menschelijke na- tuur tot zelfse van haar bestaan had afstand gedaan, alleen ten behoeve van den Logos. Dat die stelling onhoudbaar was, met het oog op het noodzakelijk postulaat der mensche- lijke homogeneiteit van den Verlosser van het menschdom, dat was mede voor hem niet verborgen !. Het sprekendst I Vgl. de volgende fragmenten, die te vinden zijn bij Mai, bl. 138 en bl. 9. Het eerste fragment is aan een brief ontleend, door Severus ge- schreven aan een volgeling der partij van-Julianus, zekeren Sergius, dien 233 kenmerk dier leer was de wijze, waarop hare voorstanders, trouwens congequent genoeg, over het lijden oordeelden. Van nature, beweerden zij, was Christus onvatbaar voor het lij- den, want die vatbaarheid, als essentiöele eigenschap der menschelijke natuur, had voor hem opgehouden op hetzelfde oogenblik, waarop de vereeniging met den Logos in den schoot der moedermaagd tot stand gekomen was. Maar zoo hi) dan niettemin, zoo redeneerden zij verder, van het ]jj- den van dezen tegenwoordigen tijd mede zijn deel gehad heeft, dan hebben andere oorzaken daartoe medegewerkt, en is het de goddelijke almagt, die dat teweeg heeft gebragt. Dan moeten wij, zoo was hun besluit, het hiervoor houden, dat het lijden niet meer en niet minder, maar juist zööveel vat op hem gehad heeft, als Gode in zijn wijsheid goed dacht, Die de bewerker van die assimilatie der menschelijke natuur is geweest. Daartegen komt Severus nu zeer krachtig op, ter- wijl hij alle krachten inspant, om zijn gevoelen ingang te doen vinden. Volgens hem is ’t een bewezen zaak, een feit, aan geen twijfeling onderhevig, dat het lijden van Chri- stus niet bovennatuurljik, maar een natuurlijk lijden geweest is; een lijden dat de volstrekte vatbaarheid zijner men- schelijjke natuur onderstelt, om even als alle anderen die van een vrouw geboren zijn, door de beproevingen van de- zen tijid mede aangedaan te worden. “Kal TO xowöv”,; zegt hij (bij Mai, bl. Dat hij ze aanzag voor verschijnselen, wel natuurlijk in zoo ver, als ze tot stand gekomen waren op den gewonen weg en volgens de gewone wetten, maar toch voor een ander deel bewerkt door hoogere bedoeling, daarvoor hebben wij I Vgl. t. a p. fr. II. Dat hij wel degeliik meende, dat het men- schelijk wezen van Christus, ook na de vereeniging met den Logos, gee- nerlei verandering ondergaan heeft, blijkt _vooral efdoende uit een fragment op bl. 9. “Ei roivuw ob Atyaıc wdpra Hbası madnrıyv, evömov ac robvar- riov ÖpoAoyeic, — 7 odpk Tod 'Eupavovı\ To ix yijc klwaı uerd rev dvasra- oıw ob nerißale xal nerexwpnoe eig Iebrmros HVow, AA Euewev dmi Ti iöiag oboiag.” Vgl. verder op bl. 287, fr. U, III, IV; en bl. 289, fr. I. De verhonding van het goddelijk wezen tot het lijden der menschelijke na- tuur is uitgedrukt op bl. 288, fr. V: “0 yap "Eupavoun\ xay' 6 iv Ieöc, doxnoe mirovdev, kay' ö dt ävdpemog, dAnYeia”. Het lijiden raakt dus het goddelijk wezen zelf in geenen deele, en alleen om de naauwe betrekking tusschen het goddeliik en menschelijk wesen kan men de predikaten van het lijden van de eene natuur op de andere overdragen. 235 ook nog een bewijs in het volgende fragment (t.a.p. fr. IV): “mAnv ovx wc &yo IEAw, aAN’ wc av’ Örı yap Stdaoraklac Av ravra al ov deNlac, naprupnos oabwc N TWV Evayye Aov ypaph (Luk. XXII: 15)” Wij zullen daarop later nog eens dienen terug te komen, en ons dus voor ’t oogen- blik alleen hierbij bepalen, dat wij het feit, zoo als het zich voordoet, constateren en daarvan aanteekening houden. De slotsom van dit deel der beschouwingen van Severus over den persoon van Christus, kunnen wi) zamenvatten in diens eigen woorden (bij Mai, bl. 287, fr. V): ‘“louev yap al öuo- Avyoduev, wc on mposlonras rwv hbozwv EE av amopphrwc elc Xpioröc ovverhvekra, kul Idıörnra cal Sıabopäv Kal Erepörnra üc tv moöryrı dvown, Kal Öliorwoav am’ aAAHAwv rag Hbacıc’ nal malıv Trug duale Erepörnroc kai Ötadopac un oßeodelang dıa ro aclıyxurov rüc ivmaswc:” Maar ’t is vooral de leer dertwee naturen, de leer van Leo en van het concilie van Chaleddon, waartegen deze Monophysiet zijn vinnigste aanvallen en zijn gansche redeneerkunst gerigt heeft. “De synode van Chalcedon”,, zoo laat hij zich daarover uit (vgl. Mai, bl. 71), “en Leo, de bisschop van Rome, die goed- gevonden hebben te bepalen, dat in Christus een dubbeltal van naturen, en tweederlei soort van krachten geweest zijn, verdienen wel dat zij onder den banvloek gelegd worden , omdat zij de eenheid van den persoon van Christus vernie- tigd, en hem van nieuws in twee personen gesplitst hebben: want waar geen persoonlijk leven is, daar kan ook geen werk- zaamheid bestaan noch het vermogen om te werken.” De laatste woorden zijn van dien aard, dat wij daarbij wat langer moeten stilstaan. Ze behelzen tweederlei: vooreerst het gegrond verwijt, dat de leer van het concilie van Chalce- don de totale vernietiging is van het persoonlük leven van Christus als individu of als historiesche eenheid; en in de tweede plaats de klagt die niet minder gegrond is, dat ook de verlossing die het werk van Christus geweest is, door diezelfde leer geheel illusoir gemaakt wordt. Wat toch is het geval, en hoe staat de zaak zooals zij zich voordoet aan eenieder, die zich zet om de leer der twee naturen met 236 een kritiesch oog van naderbij te beschouwen? Wel ziet bij die twee naturen eendragtig zamenwerken, maar tevens merkt hij op, dat zij ook over en weör altoos binnen de grenzen dier zamenwerking blijven. M. a. w., hij ziet niet, dat zii ook op elkander werken, dat althans de goddelijke natuur eenigen invloed oefent op de menschelijke, ja dat zij aan de laatstgenoemde ook maar eenige hulp verleent om het begonnen werk tot een wenschelijk einde te brengen. Maar als dan de betrekking van den Logos tot den mensch met wien hij zich vereenigd heeft, van zoo weinig afdoenden aard is, hoe moet men dan oordeelen over zijn verhouding tot het geslacht der menschen? Dan blijkt immers van zelf, dat zelfs ziin menschwording het menschdom niets gebaat heeft, en dat zijn geheele verschijning in het vleesch een louter spel, een ijdele vertooning geweest is. Of wil men de zaak anders beschouwd hebben; is Christus, als historiesche eenheid be- schouwd, geen persoon, heeft hij geen persoonlijk leven: wäärop rust dan zijn waardigheid als Verlosser en Zaligma- ker? Is ’t in dat geval niet barre, handtastelijke onzin, herstel der zedelijkheid van een wezen te verwachten, dat zelf van alle zedelijke hoedanigheid ten eenemale ontbloot is? Wel mogt Severus dan zeggen (bij Mai, bl. 288, fr. I): “ed ÖL uera rnv Evwanv £v Öval yvwpioinoera, Aderaı nv 7 Evwang , ry Ovadı Ötaıpedeioa” yepıodnceraı ÖE TO uvorhpiov , xal ru utv Yela Hlası nv aYavaolav, ru 68 avdpwmivg röv Javarov amorAnpwoousv” (vgl. het fragment: “vıra Ö'av imı- Aauflm «ri, t.a.p. fr. II); en wel mogt hij al verder vragen (bij Mai, bl. 280): “ei yap amoreAcorıal eioı rou Evög mpoc- wmov al dlduc, xay 6 kal ix Övo Alyeraı, wc ovxi xal auro ro amor&Asona”; Want de twee naturen het werk der verlossing te laten volbrengen, en Christus, in wien ze een ziin, daar geheel buiten te sluiten, dat was ook indedaad de grootst mogelijke ongerijmdheid. Zijn stelregel is dan ook: “röAtyeıv dbo hbasıc tmi Xpiorov mraonc Karnyoplac Emlueorov”; al mogt het ook wezen, dat zelfs vele kerkvaders er geen kwaad in gezien hebben, die spreekwijze te zijner tijd te gebruiken. Ook is niemand van ons ooit zoo dwaas 'geweest, om er het concilie van Chalcddon een verwijt van te maken, dat het in den strijd over de vereeniging der naturen van den Immanuöl gesproken heeft van twee naturen. Met die beschuldiging is ı Bijj Mai, bl. 71: “el d8 rüc oixslog dapleswg wowüyra. apödacıy rodg Ayiovg waripag, Öbo Hbaesıs iml Xpioroü xal Öbo robrwv Yvaıkde Ivepyeiag eipneörac, xal Övada Yelnudrwv roAuhpwc nuiv öpıkkoIwcay, imel Kal roüro Yavepwc elpnkacıv ol markpec‘ dreivor ydp wpdc rw "Apsiov xrıoparoAarpiav Aäpäpevor Try» näxnv., moAAalic ixproavro dwvaie dc ob ei mpopspeoIas vuv wc dAvorrsksig Foic TÖ pvornpiov ‚dtayvuwalove rüc dwoppnrov oaprwaswc, ib ou ro dvixdv ÖoyparlieoIaı ol uerd raura war- rAöc Annyöpevoav”. 238 nooit jemand voor den dag gekomen. Maar wel waren zij in hun regt, die dit berwaar tegen de synode in ’t midden bragten, dat zij niet op het voetspoor van den heiligen Cy- rillus terstond beleden heeft, dat Christus, onze Zaligma- ker is wit twee naturen. Daarom zullen wij ook altoos blij- ven aandringen, totdat men ons het bewijs in handen gege- ven heeft dat het concilie van Chalceödon of de brief van Leo in der tijd beleden hebben aan de eenheid van den persoon van Christus te gelooven, of aan de vereeniging der natu- ren, of ook dat Christus die den is, als zoodanig uit twee is, of aan de eenheid der natuur van den Logos die vleesch geworden is. Dan eerst zullen wij van onzen kant gewon- nen geven, dat zij op het voetspoor van den hoogwijzen Cy- rillus hun onderzoek alleen op den voet van afgetrokken bespiegeling hebben geregeld, en besef hebben van het es- sentiöel verschil tusschen de deelen, die, zonder dat men zeg- gen kan hoe, zich te zamen tot een geheel hebben vereenigd. En dat het wezen van den Logos niet gelijk staat met het wezen der menschelijke natuur, en dat de bestaande vereeni- ging oorspronkelijjk van twee kanten tot stand gakomen is, last hen dat met het verstand in overweging nemen, maar laten zij toch vooral zieh onthouden om van spltsing of scheiding te spreken” 1. Die woorden zijn zoo duidelijk, en het geheele betoog is zoo weinig dubbelzinnig van inhoud, als een dogmatiek die a priori weet wat zij) wil, maar bij mo- gelijkheid kan wezen. Des te vreemder echter is ’t aan den an- deren kant , dat de schrijver, naar het schijnt althans , zich zelv’ z00 weinig gelijk blijfi. Want terwijl hij van den eenen kant 32 Vgl. verder bl. 278, fr. IV. V; bl. 290, fr. II; bl. 284, fr. Il: “4X ei rıc ra IE av korı onomwieaı Iyrnassv, voi pöyy davravig nal Asıry Iewpig Kal irwoig dimpiv, Iewpei dbo Hbosam Tyavı Umoordasww obvodor, kal rd exdornc rporov riva Yarraseras mpigwroy iv Imwolg Aaßıiv" avveswüca öl rg dumwoig nal n rüc fvwoewg Sbvapıs, wal ri)» IE dyyoiv deikaca plan vUmögramıv, ra Imwoig oxonndevra dVo Try vrooraosı dVo yuiverv od ovyxwpei' nerd ydp rıv rc tvwoewc Evvoarv, dyapamopivac mäc Hbosmıc TC roV Aödyov osaapkwutunc, 7 irlvora Tav Yayraodtiewy Ölo mpogurww 1 Hloswv 7 bmoordoswv Urekiorarar.” 239 het beginsel der ondeelbaarheid van den persoon van Chri- stus zoo krachtig en met zooveel nadruk handhaaft, geeft hij het elders, naar het schijnt, wederom prijs, en gaat hij zö6 te werk, dat zijn stellingen veel verder schijnen te gaan dan zelfs het eoncilie van Chalcddon ooit gewild heeft. In een van zijn polemiesche geschriften tegen den bovengenoemden Sergius, een der woordvoerders van de partij van Julianus, noemt hij het een belagchelijke dwaasheid, ja, meer n0og, een handtasteljjke ongerijmdheid, het wezen van Christus te omschrijven als een vereeniging van niet meer dan twee hoe- danigheden en werkende krachten; en komt hij er voor uit dat, volgens zijn oordeel, zoowel aan de goddelijke als aan de wmenschelijke natuur een veel grooter aantal van ver- schillende hoedanigheden en werkende krachten van onder- scheiden aard, dient toegekend te worden !. Hoe het een met het ander is te rijjmen, schiint bij den eersten op- slag meer te zijn dan woorden kunnen uitdrukken. olov rüc dyIpwwörgrog rö Adwröv, ro Oparöw, TO Iuyröv, rd bmorsioda. tiyy sal Ölıy xal roig &AAoıc Öpoiwc' zal rüg Ielag ÖL Hboswg mod rd tdıa, rö abparov, rd dvayig, TO apoawwıv, To Ameplypanrov Öpolwg «al rü ivepynpara woAAd xai Öıadopa, xal rooavra boa äy rıc elmoı mpd- Zeig Neiag reral dvIpwrrivag.” Vgl. bl. 338, fr. VII.: “Avadeuarifovrec roivuv roög Ömpouvrac röv iva Xpıoröv nerd rıv bvwoıv rg Övadı Tüv dlaswv, ob de Avrö vb Alyeıy Hbscie N) böiörgrac 7) ivepysiag Vwavadenarıadewrec roüro dayiv, aAAd da TO Asyeıy 860.” 240 zen, dat hij er van verre niet aan gedacht heeft, de on- derscheiden krachten en kenmerkende hoedanigheden van den persoon van Christus van elkänder te scheiden ; maar dat hij, zoo hij ze scheidde, dit alleen in abstracto gedaan heeft. Feitelijk, in concreto, zijn zij den, geliijk de twee naturen den zün; d. w. z. zij staan tot elkander in verhou- ding als de verschillende stralen van den brandpunt, die, al liggen zij nog zoo ver uit elkander, toch alle van den middenpunt uitgaan en daarop ook weör uitloopen. ’t Is dus niet alleen geen inconsequentie van den schrijver die wij in dit verband te dezer plaatse moeten constateren ; maar dit gedeelte van zijn systeem is als ’t ware de aluit- steen van het gebouw, of ook de logiesche pointe van het geheel, dat anders buiten haar zelfs geen regt van be- staan had. Het beweren moge wonderspreukig schijnen , ’t is niettemin zuivere waarheid, dat Severus zich op de plaats die hij gekozen had, onmogelijk handhaven kon, tenzij hij er een weg op wist te vinden, om de realiteit van de twee naturen die hij moest loochenen, als op hetzelfde oogenblik in wezen te houden. Hij heeft dien weg gevon- den (wij laten voor ’t oogenblik nog daar, of het hem veel gebaat heeft), en het probleem opgelost, dat zich däar waar hij stond, voor hem opdeed. De leer waarbij ik de aandacht mijner lezers v66r weinig oogenblikken bepaald heb ziedaar de solutie, die hij er op uitgedacht heeft. Zooals zij daar voor ons ligt, is zij de ontkenning van de dvac rwv dlcewv van het concilie van Chalcddon, en tevens tot op zekere hoogte, in zekeren zin althans, ook hare verdediging Zij vernietigt haar in zoover als zij de negatie is van de reali- teit der substantie van de twee naturen; maar dewijl zij de accidentia in wezen laat, gaat diezelfde betwiste realiteit door haar toch niet geheel verloren. Om nu evenwel niet verder af te dwalen, teekenen wij hier nog aan, dat ook de leer van het wezen van den persoon van Christus, volgens Severus, op ööne leest geschoeid is met zijn voorstelling van de Idıörnreg en Zvfpyeaı van den Logos, die vleesch geworden is. Gelijik dezen van tweederlei aard zijn, zoo is ’t ook 241 met hem, wiens persoon het middenpunt is waar die verschil- lende eigenschappen en hoedanigheden zich als ’t ware om heen groeperen. Of de voorstanders van het concilie van Chal- cödon, of Julianus met zijn aanhangers al beweerden, dat het wezen van dien persoon, van wat kant men ook het oog daarop vestigt, zich altijd voordoet in hetzelfde licht en niet als een zamengestelde natuur, Severus houdt niettemin vol, dat die geheele voorstelling op louter dwaling berust. Vol- gens hem is ook de persoon van Christus bepaald twee- slachtig van aard, en is het nu eens de eene, en dan weer de andere zijde die de aandacht trekt, en die het oog van den beschouwer bezig houdt. Om als in den woord zamen te vatten wat hij daaromtrent heeft geleerd: de Christus is volgens hem ia Jeavopırn) bloıc, en ula Seav- Öpırı) &vfpysıa is de werkende kracht die van hem is uitge- gaan. Uitvoerig heeft hij zich daarover uitgelaten in de volgende woorden, waarme® hij het gebruik van dien nieu- wen en nooit gehoorden naam opzettelijk regtvaardigt (bij Mai, bl. 71). “Gelijik de hoogwijze Dionysius de Areopa- giet ergens gezegd heeft, ‘“maar nu God, in het vleesch op aarde verschenen, ons met een nieuwe godmenschelijke kracht te hulp gekomen is”, zoo heeft ook ons begrip nooit verder gereikt en reikt het ook nog niet verder, gelijk trou- wens reeds v66r dezen met meer woorden door ons gezegd is, dan dene zamengestelde kracht, die zich in geen dubbeltal laat splitsen, en waarvan wij dan ook nooit een ander be- grip kunnen verkrijgen. Voorts belijden wij, dat God, Die ons met diezelfde kracht op buitengewonen weg te hulp gekomen is, nadat Hij in het vleesch verschenen is, 6ene godmenschelijke natuur en den persoon is, en desgelijks, dat ook het Woord var God in het vleesch döne natuur is; want de geheele inrigting van deze nieuwe bedeeling heeft niet al- leen de onderscheiden naturen, maar ook hare namen gewij- zigd. Zoolang dus Christus den is, verkondigen wij als van een hoogen berg, om zoo te spreken, gelijk Hij zelf een is, &ene natuur, den persoon, dene kracht, d. w.z. 6ene za- mengestelde; terwijl wij voor ’t overige allen zonder onder- 16 242 scheid in den ban doen, die na de vereeniging op een dub- beltal van naturen en krachten blijven aandringen”. Mogt iemand ook nog verlangend zijn om te weten hoe Severus dien stelregel toepaste, dien wijzen wij op het voorbeeld waarvan hi) zich bij voorkeur bediende, op het welbekend verhaal van Jezus, wandelend op de golven der zee. Eiders (bij Mai, bl. 285) lezen wij daaromtrent het volgende. ‘“Zoo- velen ons na de vereeniging een dubbeltal van naturen wil- len opdringen, wij verwachten dat zij ook antwoord geven kunnen op de vraag, welke natuur het vermogen heeft beze- ten om op het water te wandelen. De goddelijke? Maar hoe is ’t mogelijk, dat de Godheid zich bewogen heeft op voe- ten van ligchameliik maaksel? De menschelijke? Maar ’t ligt immers niet in de natuur van den mensch, dat hij op het vloeibaar element als op een vasten bodem wandelt? Gij die zoo bijzonder op twee naturen gesteld zijt, zie dan toch wel toe, hoe gij met dat vermogen teregt komt; gij kunt het noch bij de eene, noch bij de andere natuur ook maar van verre te pas brengen. ’t Is dan ook zoo klaar als de dag en boven allen twijfel verheven, tenzij wij willens en wetens de zaak met dronkemans oogen beschouwen, dat het vermogen var het Woord van God, dat om onzentwil vleesch geworden is, dat den is met zich zelf en dat voor geen verdee- ling vatbaar is, d&&n ondeelbaar geheel is; en dat het in de na- tuur van Hem, die beide het goddelijke en het menschelijke in zich zelv’ tot &ön geheel heeft vereenigd, dat het in zijn natuur lag op de voeten ook over het water heen te loopen” !. 243 baar wordt, Jan komt zij hierin aan ”t licht, dat zij, om God niet te belemmeren, de gewone wet der menschelijke natuur in hare werking schorst en tijdelijk opheft; zijn ’t avSpwwonpenn, zii laat aan die wet haren loop en gunt haar een onbelemmerde vrijheid. ’t Kon dan ook niet wel anders, of Severus moest bijzonder gebeten zijn op de be- kende definitie uit den brief van Leo aan Flavianus: “agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est;” en op de leer van het concilie van Chalceddon, die de verschillende aroreAfouara van den persoon van Christus overeenkomstig hun aard tusschen de twee naturen ver- deelde 1. Ziedaar dan het stelsel van Severus of zooveel wij althans daarvan weten, en den grond waarop wij het oordeel moe- ten bouwen, waaraan wij datzelfde stelsel thans in de tweede plaats moeten onderwerpen. Waarin zal nu dat oordeel be- staan, en op welken voet zullen wij onze regtspraak, om het zoo eens te noemen, moeten inrigten, als wij willen dat zii aan de eischen van het stelsel waarop zij betrekking heeft, beantwoordt? ’t Ligt, dunkt mij, voor de hand, dat geen andere vraag van meer belang is dan deze, of Se- verus in zijn regt is geweest, toen hij zich voordeed als dengene die het juiste midden had gevonden tusschen de leer van Timotheüs en Dioscurus ter eene, en de christolo- giesche denkbeelden en formules van het concilie van Chal- e6don ter andere zijde. Als ook mijne lezers het daarover eens züjn, en ik dus van hun kant geen tegenwerping heb te vreezen, ‘dan moet ik al aanstonds verklaren, dat Seve- ! Vgl. Mai, bl. 286: “ei 6 Aöyog xarepydferaı ra Toü Aöyov, ro Öl cüna ixrekei rd Toü owparog, xal rd tv dialauma Toic Jabpacı, ro öt Toic vaIeoıv Vwonsrrurev, 7 kowwvia rwv nopdwv axerwn) ric korı, kai und yvwuwäc dradtoswg, kaduc 6 mapamınE Eh Neoröpiog‘ el Öl, brep doriv dAndec, 5 Abyog rav odpra ereoroxesiwoev eig rw kavrov Ödfav TE xal ivipyaav, müg mallv zard röv röuov Akovrog Einwuev' puAarre yap Exaripa duoıs dvellaınrüc rüc tavriic idıörnra; dalveraı ydp iv mol- Aoig 8 Adyoc un ovyxwpüv try idig vapri,dıd ray rüc aapkdc EpxeoYaı vöouwr.” 16* 244 verus, zoover ik althans zien kan, volstrekt geen reden gehad heeft om zich op zulk een hoogte boven zijn medearbei- ders te plaatsen. Neem het concilie van Chalcedon, en de leer die het in zijn symbool met ronde, klare woorden in der tijd uitgedrukt heeft. ’t Staat vast en is aan geen twijfel onderhevig, dat in die theorie nog iets meer ligt dan de woorden uitdrukken, en dat de voorstelling in haar is opgesloten van een derden factor, als vertegenwoordiger van het persoonlijk leven van den geheelen, d. i. van den historieschen, Christus; die als zoodanig boven de twee be- kende factoren staat, en die hun hoogere eenheid, en de spits is waarin zij ten laatste met elkander uitloopen. Zijn wi) het daärover eens, wäär ligt dan de lijn, de grens- lijn tusschen de christologie van Severus en de zoogenoemde regtzinnige leer, de leer van het concilie van Chalcddon, ja van Leo, Nestorius en 'Theodorus? ’t Is immers een twisten over woorden, een vechten en kleörscheuren, een verdoe- men en verketteren om het verschillend gebruik van enkele namen en klanken, waarop de gansche zaak uitloopt; en zoo ergens, dan is hier het spreekwoord op zijn plaats, dat het sop, van naderbij bezien, de kool eigenlijk niet waard was. Zie hier toch, hoe de zaak zich voordoet, ja hoe zii zich moet voordoen aan allen, die haar ook maar even als in de oogen zien, en zich van het gevonden spoor niet al te schielijjk laten afbrengen. Aan weörskanten, dit komt in de eerste plaats in aanmerking, zien wij drie facto- ren, twee van ondergeschikten aard, en een derden, die in het drama der verlossing, om zoo te spreken, de hoofdrol 245 vervult, en de eigenlijke motor van het geheel is, het drij- vend en handelend beginsel in den waren zin dier woorden. In de tweede plaats constateren wij, dat die ondergeschikte factoren hier den naam van ovolaı, en daar van dücsıc dragen, en dat de voorname factor, dien Severus met ronde woorden $Vorc of vröoracıc genoemd heeft, bij de orthodoxe partij wel niet onder dien naam voorkomt, omdat hij in haar uitgewerkt leerstelsel geen bijzondere plaats gekregen heeft, maar dat hij toch kennelijk genoeg als op den achtergrond staat in diezelfde qualiteit als vrooracıc, als zelfstandige, persoon- lijjke eenheid !. En de slotsom van dien opgemaakten staat zal dus wel hierop neeörkomen, dat de twee partijen elkander ! Men houde hierbij het oog op hetgeen ons bij Mai (bl. 10—14) wordt me&£gedeeld aangaande de wijsgeerige beteekenis van de welbekende theo- logiesche kunsttermen dier dagen, die men eerst omstreeks dezen tijd strenger schijnt te hebben afgebakend. De naam ovoia werd gebruikt om het bloote wezen of zijn der dingen aan te duiden (rö rüc oboiag Övona annavrırdv drapxsı rg än\wc rwv Övrwv Umäpkewg, rovrsorıv abrov amAüc eivar rüv öevrW@v — od Kowücg mävra uertxovan); terwijl men onder svorg het be- ginsel verstond, waarin het wezen van ieder ding op zich zelf zijn grond heeft, of om de woorden van den onbekenden schrijver zelv' te gebrui- ken, rnv dpxiv rovriorı mv dıriav, kay nv, ob xara ouußeßnköc aAX’ obawöwc, al obaiaı Kıvovvraı kai »peuovcı. Het onderscheid tusschen oV- oia en dröcracıc blijkt hierin te bestaan, dat in vmödorasıcg tevens ro rüc Exav xal Ömoiov Te eivaı ligt opgesloten, d. w. z. dat die naam de ver- schillende wijzigingen uitdrukt waarvoor het wezen der dingen vatbaar is; voor zoover die wijzigingen het gevolg zijn van bijkomende omstan- digheden, of van zulke oorzaken die alleen van buiten op de dingen werken. Eindelijk verstond men onder mpöcwrov, om wederom met de woorden van den schrijver te spreken, 5 dıa rw» oixeiwv Ivepynudarwv re ai ldıwudrwv mepiopıousvnv TWv Öpopvwv aUTov rnv kubaveav Tapkxsraı; of ook met andere woorden, die wijzigingen van de oorspronkelijke ovcia, waarvan de oorzaak gezocht moet worden niet buiten maar in het subject, dat zijne ovoia, of laat ik liever zeggen zijne Hvoıc, naar buiten wil open- baren. 246 in het harnas gejaagd hebben om geen gewigtiger reden dan deze, dat de eene van düocıc verkoos te spreken, waar de andere het woord ovola gebruikte. Waarlijk, wel een treurig bewijs van den noodlottigen invloed, dien partijzucht en in- genomenheid met eigen oordeel, waar men haar den teugel viert, soms kunnen oefenen. En niet alleen dat Severus zijn regt niet heeft kunnen handhaven, om zich tegenover de leer der regtzinnigheid op zulk een hoogte te plaatsen, maar hoe vreemd het ook schij- nen moge, hij staat ook veel nader bij zijn tegenstanders on- der de Monophysieten, dan hij zelf ooit vermoed heeft. Wat hebben Dioscurus en Timotheüs aangaande den Christus ge- leerd, hoe hebben zij zich de verhouding voorgesteld waarin de twee naturen, de goddelijke en de menschelijke factor, na de vereeniging tot elkander geplaatst ziin? Wij herinneren ons, dat die voorstelling geen andere is dan deze, dat de menschelijke natuur van den Logos die vleesch geworden is, niet onder het bestuur gestaan heeft van de gewone wetten waaraan de mensch in het vleesch is onderworpen, maar onder de buitengewone wet van het goddelijk welbehagen; of ook met andere woorden, dat zelfs al wat specifiek men- schelijk is in het leven en de bedrijven van Christus, niet moet aangemerkt worden als de spontane openbaring van zijn oorspronkelijk menschelijk agens, maar in den vollen zin van het woord als een concessie van den predominerenden. god- delijken factor, waardoor de geschorste wet der menschelijke natuur tijdelijjk, waar het noodig wezen mogt, in hare werking werd herstelde En Severus? ’t Is mogelijk dat hij zich verbeeld heeft iets nieuws voor den dag te brengen, toen hi) zijne Yeavdpıry Pbcıc met zooveel ophef aankondigde als het ware wezen van den persoon van Christus; maar als wi) thans die leer van naderbij in oogenschouw nemen, al zijn wij met den besten wil bezield, zij kan er bij ons geen aan- spraak op maken een nieuwe leer te wezen. Want ook in haar zamenstel blijft volstrekt geen plaats over voor eenige openbaring van de wet der vrijheid, en ook bij Severus is de menschelijke factor van den persoon van Christus, in al 247 zijn bewegingen, gebonden aan den wil en het welbehagen van den Logos. De Logos is wederom de hoofdpersoon, en buiten hem is niets geschied wat de roeping van den Zoon van God in haren tijd medegebragt heeft. 248 ’t Is dan ook niet te verwonderen, dat, in we6rwil van alle moeite die Severus besteed heeft, om zijn stelsel aan te bevelen, zijn aanhangers voortdurend verre in de minder- heid gebleven zijn, en dat het zoogenoemd aphthartodocetisme , dat veel meer döörtastend te werk ging, gaandeweg we£ör de bovenhand onder de Monophysieten gekregen heeft. Voor wij er ons echter toe zetten , om het monophysietisme ook van de- zen kant van naderbij te beschouwen, komen hier nog twee andere rigtingen van ondergeschikt belang in aanmerking, die in naauw verband staan met de pogingen, door Severus in ’t werk gesteld om de juiste formule voor het. wezen van den persoon var Christus te vinden. Ik bedoel de leer der Niobieten en de gevoelens der Themistianen of der zoogenoemde Agnoöten. Wat de laatstgenoemden betreft, de hoofdman dier secte, de alexandrijnsche diaken Themistius, schijnt van het voornemen uitgegaan te zijn, om de eenzijdigheid te verbe- teren waaraan Severus zich schuldig gemaakt had, door uit- sluitend te letten op de verhouding van het wezen van Chri- stus tot de ligehamelijke aandoeningen, waaraan de mensch in het vleesch onderworpen is. Hem moet het er dus om te doen geweest ziin, de verhouding te ontdekken,, waarin de verschillende openbaringen van het zedelijk en intellectueel beginsel tot dat wezen stonden. Op het voetspoor van zijn leermeester kwam hij op dien weg tot het kort en logiesch besluit: “quod Jesus in omnibus nobis similis fuit, in illo etiam, quod in terris quaedam ignoravit.” Maar dit is ook het eenige wat wij van hem weten, en wij zijn voor ’t overige geheel in het duister; vooral ook wat de argumenten betreft waarvan hij zich met zijn geestverwant Koluthus in der tijd bediend heeft. Alleen is ons zööveel bekend, dat zijj zich hierop beriepen, dat Christus maar 66n wil en eene werkende kracht bezeten heeft; waaruit zij dan verder deze gevolgtrekking afleidden, dat men hem ook maar dene soort van kennis of wetenschap toeschrijven mogt 1. Terwijl The- I Vgl. Mai, bl. 73: “tv dorıv rö IiAnpa rod Xpıorod, cgdv more iv Jeikag, mort Öt dvIpwrivwcg ikıveiro' obrwg üpa kai oU« AMuwc kai pia 249 mistius er dus op uit was, een breedere basis te geven aan de menschelijke natuur van den Adyoc ozsapkwusvog , staat de stichter van de secte der Niobieten, de alexandrijn- sche sophist Stefanus Niobes daar vö6r ons, als representant van de uiterste consequentie waar het systeem van Severus aan den anderen kant heen leidde. Voortbouwend op de leer van zijn voorganger, dat de natuurlijke wetten van het menschelijk leven, tengevolge van den overwegenden invloed van den Logos, in Christus doorgaans buiten werking ge- bleven waren, ging hij zööver van te beweren: ‘“quod nulla remaneat distinctio significationis naturalis earum rerum ex quibus est Christus, ideo quidem quod remanere nequeat absque naturarum divisione et numero.” Ook van deze leer is ons evenwel verder niets bekend, en wij willen dus al- leen nog doen opmerken, hoeveel ook de laatst gehoorde bijzonderheden bijdragen, om de halfslachtigheid van het sy- steem van Severus in helder licht te plaatsen. Een stelsel toch, waaruit men te zelfder tijd en met hetzelfde regt deze twee gevolgtrekkingen kan afleiden, dat Christus in zijn leven op aarde zich van zijn broederen in geene zaak on- derscheidde, en dat hij van nature niets met de broederen gemeen had; als zulk een stelsel, zeggen wij, niet hinkt op twee gedachten, waar zullen wij datzelfde oordeel dan toch te pas brengen ? In dat opzigt zijn ook de verhandelingen niet van belang ontbloot, die op de eerste algemeene synode der Jakobieten of syriesche Monophysieten, gehouden te Guba od &vöcn yvooıg” (Kol.).— “pia uw yap 7 yvwoıg tri Xpiorov, kaydarep ai y SeAnoıc al rn Evipyeia’ xal yap elc jv Ö yırworwv, Worep ApiAcı Toı kai JeAwv Kal ivepywv” (Them.). Zij zullen dat wel z66 bedoeld heb- ben, dat men de goddelijke alwetendheid van den Logos, en de beperkte wetenschap van den mensch die de uitverkorene van den Logos is geweest, onmogelijik naast elkander kan laten bestaan, zonder gevaar var On- verwachts met de leer van het concilie van Chalc&don in aanraking te ko- men. 250 in het jaar 585, hebben plaats gehad met Probus en Johan- nes Barbur, twee kloosterhoofden van Antiochiö, die de leer der Niobieten uit Egypte naar Syriö hadden overgebragt. Toen de synode zich met hun gevoelen niet kon vereenigen, en beleed te gelooven: “re ipsa exsistere et remanere diffe- rentiam naturarum, ex quibus est Christus, etiam post ra- tionem unionis, absque numero tamen et sine divisione ne- turarum” (vgl. Assemani, II. bl. 72 vlgg.), zeiden ook de beide geestverwanten hun vroeger stelsel vaarwel, maar voeg- den zich tevens bij de staatskerk, aan wier leer zij voortaan getrouw bleven. Baur (II. bl. 94, aanm. 70), heeft ook in dien overgang een bewijs gezien van de volstrekte onhoud- baarheid van het oorspronkelijk stelsel, en ik kan het er dan ook niet anders voor houden, dan dat hij daarin goed gezien heeftl. Maar evenzeer is ’t buiten kijf, zelfs bij het bestaand gebrek aan authentieke bewijzen, dat de synode de leer van Niobes onmogelijk goedkeuren kon, zonder ge- vaar van regtstreeks het docetisme in de armen te loopen; en dat van den anderen kant ook de leer van Themistius haar eigen oordeel meöbragt, doordien zij van den persoon van Christus een volslagen logiesch en psychologiesch raad- sel, ja een psychologiesche. karrikatuur maakte, die de proef der gezonde rede onmogelijk kon doorstaan. Eindelijk vinden wij den hoofdtrek van het systeem van Severus, zijn pogen om eenheid te brengen in zijn loochening der zelfstandigheid van den menschelijken factor ter eene, en in zijn vindicatie van de realiteit van dat beginsel aan de andere zijde, terug bij zijn tijdgenoot Xenajas, dien wij dan ook wel tot zijn geestverwanten meenen te mogen rekenen. Wat de hoofdzaak betreft, komen voor de leer van den laatstgenoemde de twee volgende plaatsen in aanmerking. Vooreerst zijn Trac- tatus de incarnatione, waaruit Assemani (bl. 25) een fragment heeft overgenomen van den volgenden inhoud. “Filius”, zoo le- zen wi) daar, “qui unus de trinitate est, univit sibi personaliter corpus, anima rationali et mente praeditum, in utero Deipa- rentis. Non ante formatum corpus quam Verbo unitum, sed in puncto temporis et formatum et unitum. In hoc Christus am nr ni 251 natus, in hoc enutritus, in hoc passus, in hoc mortuus. Di- vinitas Filii nec passa nec mortua. Haec autem omnia non apparenter neque phantastice, sed vere et naturaliter gesta. Denique Verbum non in carnem conversum, aut cum ea commixtum vel confusum, neque ab ea divisum et vice versa; sed eo modo humanitati unitum, quo anima rationalis cor- pori; et quemadmodum ex anima rationali et corpore una conflatur bumana natura ita ex humanitate Christi et divi- nitate una Cconsurgit natura, non quidem simplex sed composita” (ula dborc Örrn, ula $boıc auvderog). Ook zijn brief aan de monnikken van Senun behelst een bijdrage voor de kennis van zijn gevoelen, die niet van belang ontbloot is. “Et est unus”, zoo luiden daär zijn woorden, “Filius et Dominus quoad haec duo, nimirum et qua Deus est et qua homo fac- tus; mansitque unus etiam postquam factus est homo, sicut erat etiam antequam incarnaretur, nisi quod olim quidem unus erat, CArnis eXpers, novissime vero ille idem unus habens corpus. Ipsius enim est caro illa, quam ex nobis assumsit, non alterius hominis ab ipso separati. Atque ideirco etiam vivum Dei vivi corpus confitemur nos accipere, non autem nudum et simplex hominis mortalis corpus: similiter et vivum vivi sanguinem in omnibus sacris haustibus accipimus, non nudum hominis corruptibilis nostri similis sanguinem, ut hae- retici opinantur. Non enim panem sanctificatum corpus suum appellavit, neque vinum solummodo, benedictione cumulatum, sacrum sanguinem suum nuncupavit; sed dixit unumquodque eorum vere suum corpus et sanguinem esse” (bij Assemani, bl. 39). lIedereen zal gewonnen moeten geven, dat die woor- den de uitdrukking zijn van een voorstelling van den persoon ven Christus, die met het gevoelen van Severus volmaakt overeenkomt. Dat de schrijver de eenheid van dien persoon zoo bijzonder aandringt, kan hier trouwens niet in aanmer- king komen. Maar des te meer verdient het onze aandacht, dat ook zijne beschrijving al dadelijk hiervan uitgaat, dat wat van den mensch Jezus in den Logos geweest is die vleesch geworden is, even groote mate van werkelijkheid gehad heeft als de openbaringen der eigen natuur van den Logos. Ook hij 252 komt dus tot het besluit, dat het eigenlijik wezen van den persoon van Christus van zamengestelden aard is. Onder de fragmenten uit de werken van dien schrijver, waaraan Assemani in zijn Bibliotheca orientalis een plaats heeft gegeven, is er een dat bijzonder geschikt is om ons tot eene andere overtuiging te brengen. In een uittreksel uit een ge- schrift van den jakobietieschen bisschop van Amida, Dionysius ı Het eenige wat Xenajas boven Severus vooruit heeft, is een scher- pere definitie van de oorspronkelijke verhouding van het goddelijk en het menschelijk wezen, daar ook hij die verhouding beschrijft als gelijk staande met de wederzijdsche betrekking tusschen de zielen het ligcehaam. Hij schijnt dus een zekere immanente betrekking tusschen God en den mensch on- dersteld te hebben, een verhouding als van twee correlata; maar op de inrigting van zijn systeem is die stelling zonder invloed gebleven, en het voordeel dat daarin lag, schijnt hij niet begrepen te hebben. Ook is 't zeer ligt mogelijk , dat Severus niet anders gedacht heeft, en dat de be- staande leemte in zijn stelsel het gevolg is van den fragmentairen toestand waarin zijne denkbeelden tot ons zijn gekomen. Een tweede punt van verschil in dit gedeelte van het systeem van Xenajas is zijne leer, dat ook het zedelijk en intellectueel beginsel , of met andere woorden, het psychiesch agens van den mensch Jezus, de eere waardig gekeurd is om in de ge- meenschap van den Logos te deelen. Severus, om welke reden dan ook, heeft daarop geen acht geslagen; ten minste in zijn bekende fragmenten wordt met geen woord daarop gedoeld, en ook de Agno£ten zijn daar, om hem van dat verzuim te overtuigen. Met dat al heeft ook Xenajas klaar- blijkelijk met dien factor geen weg geweten; althans hij komt niet verder dan tot het eenvoudig beweren waarop ik daareven heb gewezen, en van een toepassing dier leer op zijn christologiesch stelsel is nergens een be- wijs te vinden. 253 Bar-Salibi, lezen wij op bl. 108 van het genoemde werk het volgende. “Appellatus est” (’t zijn de eigen woorden van Xenajas, die ziin geloofsverwant aanhaalt), “appellatus est filius hominis, quia factus est hominis novi filius, qui ante praevaricationem erat, quatenus id corpus eamque animam, quae Adam ante praevaricationem habebat, assumsit Verbum quum incarnatum est. — Non naturaliter hae ipsi passiones inerant, sed eas dispensative, nostri tamen instar, ferebat: quod ex eo constat, quia eae non intra ipsum oriebantur, sed extrinsecus cum eo decertabant. Tria in homine noscun- tur, natura, peccatum, poena. Natura et anima et corpus: his Verbum Deus communicavit, quum animae et corpori unitum fuit. Peccatum praecepti transgressio: cui nequaquam communicavit, sed potius eam destruxit. Poena denique pas- siones et mors: has voluntarie pro nobis suscepit. Colligitur ergo ex his argumentis, Christum hominis, uti ante praeva- ricationem erat, filium esse, nec passionibus aut necessitati- bus obnoxium, sed has dispensative tulisse, sponte tamen et non coacte: ceteros vero homines, etsi et Adae quoque filii sint, corpori tamen et animae subjectos esse, qualia post Adae praevaricationem fuerunt.” Hier staan wij dus op het punt waar Xenajas van Severus afwijkt, en wel zoo ver af- wijkt, dat van zijn aanvankelijke overeenstemming met den laatstgenoemde zelfs geen spoor in deze woorden is overgebleven. Ofschoon wi) erkennen moeten, dat ook in het stelsel van Seve- rus de Logos het eigenlijke agens is, en de ware factor van het persoonlijk leven van den Christus; zoo mogen wij toch niet vergeten dat de antiocheensche patriarch de realiteit van het menschelijk bestaan van Jezus, in beginsel althans, tot het laatste toe gehandhaafd heeft. Wat de mensch Jezus in zijn tijd gedacht, gevoeld, geleden, gedaan en ondergaan heeft op aarde, de Logos moge daarin, om het zoo eens te noemen, de voornaamste hand gehad hebben, die verschil- lende verrigtingen en aandoeningen komen toch tot stand op haar natuurlijk terrein, en volgens de gewone wetten, die op dat gebied van kracht zijn; en Severus heeft er nooit aan gedacht, ze van haren natuurliijken bodem los te 254 maken. En wat doet Xenajas? Uitdrukkelijik beweert hjj, dat de menscheljke aandoeningen waaraan de Logos die vleesch geworden is, onderworpen geweest is, van buiten op hem aangedrongen zijn (“extrinsecus cum eo decertabant”), en verzet zich bepaald tegen de stelling, dat zij in den per- soon haren oorsprong genomen hebben, tot wiens openbaring zij gerekend moeten worden (‘‘quia eae non intra ipsum orie- bantur”). De dispensatio divina is bj hem dan ook weör het hoogste, de spil waarop alles draait, de ultima ratio van het geheele bestaan van den Christus; Severus, wij za- gen het vroeger, is het wel met hem te dezen opzigte eens, maar hij gaat nog veel verder dan Severus. Bij dezen, zoo- ver wij kunnen oordeelen, zijn ’t de regten en behoeften der menschelijke natuur van den Christus zelv’, waarom de Logos aan die aandoeningen vrijheid geeft zich te open- baren; bij Xenajas is iedere manifestatie van dien aard, of wi) moesten ons al zeer bedriegen, een concessie van den Lo- gos die geheel buiten den mensch Jezus omgaat, en die uit- sluitend is ingerigt ten behoeve van het goddelijk oogmerk, waarvan de verschijining van den Logos in het vleesch de vervulling geweest is. Wij staan dus ook hier op de grens van het docetisme, of liever het geheele stelsel is door en door docetiesch, wat moeite Xenajas ook te koste gelegd heeftl, om zich buiten het bereik van dat verwijt te houden 1. ! Xenajas is een vreemde figuur, in z66 hooge mate zelfs, dat men er me& verlegen is, waar hij eigenlijk t'huis behoort. Er zijn dan ook niet weinigen, die hem nog altijd kort af onder de Julianisten rangschikken. De grond- trek van zijn systeem is echter zulk een kennelijk pogen, om de betrek- keliike zelfstandigheid &n van de goddelijke &n van de menschelijke zijde van het wezen van Christus te handhaven, dat men, naar ons oordeel,, toch altijd beter doet, hem bij voorkeur onder de geestverwanten van Severus eene plaats te geven. Trouwens, hoe hij zijn denkbeelden over het lig- chaam van Christus met zijn verdere zienswijze aangaande diens wezen en werk overeenbragt, daaromtrent zijn wij geheel in ’t duister. 't Is evenwel mogelijk, terwijl hij ontkende dat de ligchamelijke aandoeningen van Christus de spontane openbaringen waren van diens ligchamelijk le- ven, dat hij er toch geen bezwaar in gezien heeft, aan die aandoeningen vet te geven op het aardsche ligchaam des Heeren, als het ligchaam van een mensch, een waarachtig menschelijk ligchaam. Maar ’t zii daarme& hoe het zij, om die bestaande grove incongruiteit alleen heeft men nog geen regt hem tot de volbloed Julianisten te rekenen, Want vooreerst is hij de eenige niet wieu het niet gelukt is de verschillende deelen van zijn stelsel tot &&n geheel te verwerken; en in de tweede plaats zijn pia $baıc dirrn of ouvSerog past even slecht bij het aphthartodocetisme ven Julianus, als ziin leer aangaande het ligchaam van Jezus bij de phthartolatrie van Severus. Ook gingen de eigenlijke Julianisten veel ver- der dan Xenajas, en het ligchaam, waarin de T,ogos, volgens hunne leer, 256 De leer, die wij door Xenajas hebben hooren voordragen, staat als 't ware op de grenslijn tusschen de christologie van Severus en de gevoelens van Julianus van Halikarnassus, en van hen die het stelsel van dezen waren toegedaan. Wat wij van zijn leer weten, is in een kort bestek als zamengevat in de anathematismen, die hij der tegenpartij naar het hoofd heeft geslingerd, waarvan de latijnsche vertaling te vinden is bij Gieseler (t. a. p. I, bl. 5 vigg.). Voor 't overige valt het niet te ontkennen, dat ook het verschil tusschen deze twee voorstanders van het monophysietisme niet voor een fundamenteel verschil doorgaan kan, maar dat Xenajas eenvoudig wat meer consequent te werk gegaan is dan Severus. 257 “Qui auwdet post unionem inexplicabilem et inintelligibilem loqui de daabus naturis, aut de duabus ovolaıc, aut de dus- bus proprietatibus, aut de duabus operationibus, eodem modo quo ille, qui de duabus hypostasibus loquitur, a. 8.” “Qui audet dicere corruptorem (sic) mortem ejus effecisse vitam Domini nostri, et eflicientes corruptionem vocavit pas- siones ejus salutares, a. 8.” “Qui audet dicere mortem corruptricem amplexam esse cor- pus Domini nostri, quasi subjectum fuisset corruptioni neces- sario et passionibus, a. 3.” Een ding is zeker: ’t is onmogelijik aan deze theorie den welverdienden lof te ontzeggen, dat zii op haar doel regt- streeks afgaat, en er volstrekt niet tegen opziet zich uit te drukken in ronde duidelijke woorden. Wij kunnen ons in haar niet vergissen; wi) staan hier voor de uiterste conse- quentie van het monophysietisme, of, laat ik liever zeggen, 't is het ware en echte monophysietisme zelf, dat onsin die anathematismen als‘ voor oogen geteekend wordt. Immers, als men eenmaal van deze stelling uitgaat, dat het aardsche leven van Christus een voortzetting van het hemelsche leven van den Logos geweest is, en dat het als zoodanig zich zelf altjd is gelijk gebleven, dan is dat hetzelfde alsof men zeide, dat de werking van dat goddelijk beginsel zich ook uitgestrekt heeft tot de natuur van het ligchaam van Jezus. 