title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Dan, overal waar dit plaats heeft, blijft dan toch nog de vraag over: "wat is de reden der onkenbaarheid van een zaak, welke schoon zij onder geen begrippen kan opgenomen worden, echter binnen het bereik der zinnen valt?" — en, vooral ten opzichte van het onderliggende onderzoek: — "wat is de reden, dat het schoone zich aan ons gevoel als hoedanigheid opdringt, en zich dus voor het minst onder het algemene begrip van hoedanigheid rangschikt, zonder echter een stoffelijke of zedelijke hoedanigheid te zijn?" — Is zij van een gemengde natuur, het welke dan wel de eenigste mogelijkheid is, welke er overwicht om dit te verklaren; waarom kan men er dan niet in aanwijzen, in hoever die vlugtige hoedanigheid de uitwendige zinnen, en in hoever ze tot de inwendige gewaarwordingen behoort? En al was ook deze splitsing en uiteenzetting, nie hoofde van een innige samenhang van aanvoeling en gewaarwording, niet mogelijk; wat is dan, eindelijk, de reden — dat men, ten minste, niet volle gewissheid zou kunnen aannemen, dat het wezen der schoonheid in deze samensmelting van uitwendige aanvoeling en inwendige gewaarwording van hetzelfde gevoel bestaat? — Hierdoor zou men dan, zekerlijk, wel geen geheel kennen en opsporen baar kenmerk van het schoone te wachten hebben; het zou een onoplosbare vermenging blijven; maar men had dan toch, hier, de plaat gevonden buiten welker omtrek geen schoonheid aan te treffen zou zijn. En men kon daaruit met zekerheid bepalen, dat de theorie van het schoone, daar en niet elders gezocht en ontwikkeld moest worden. Wij hadden dan, voor het minst, een ontkennend en misverstand ook enigzins streng begrip gevonden. Dit te onderzoeken, moge der fraaije künden zelve weinig nut aanbrengen; voor de wijsbegeerte kan deze afvragingen geen onvruchtbare bemoeijingen zijn. Dat bestaat in dat gebied der schoonheid, zowel in den kring der hofelijke als in die der zedelijke naieuw, als voorwerp van wetenschap beschouwd, een vreemdeling is, is dikwijls, en naar waarheid (scholing niet altijd met genoegzame kennis van zaken) bevestigd. Dit kan men sommigen, meer gevoelende dan denkende wezens toegeven; maar daar moeten zij van hunne zijde ook toegeven, dat in dat geval van beide waar is; of dat die zeer uitgebreide gebied in de vereniging van beide bestaat; of wel dat al wat zij en wij allen daarvoor houden, een hetig veld van hevende gevoelens is. Digitaled door Google. Want daar wij geen andere bronnen van gewaarwordingen en aanvoelings hebben dan de vijf zintuigen, en de innerlijke zintocht, de zelfbewustheid van heengen er in ons zelf of tijdelijk omgaat; (door beide weten en kennen wij) zo weten ook het schoone, waaraan wij ten minste de uitwerking op onmiddelijk kennen of erkennen, of door een van beide of door beide opgemerkt worden; meer andere woorden, het wordt dan tot de stoffelijke natuur buiten ons, of tot de zedelijke in ons, en als dan in zo verre kenbaar) of tot beide behoort. Behoort het tot geen van beiden, dan is het niets, zelfs, streng genomen, geen herinnering. Want deze heeft nog enige onderwerplijke waarde en betekenis. Wanneer wij dus toegeven, dat het schoone tot geen van beide bij uitsluiting behoort, dan moet zijn wezen op de een of andere wijze in beider verhouding gezocht worden. Met deze redenering zouden wij nog niet ver gevorderd zijn: want het zou zeer wel kunnen zijn dat het schoone, wanneer wij de ondervinding niet konden raadplegen, slechts tot die gemengde aandoeningen en aanvoelings beoordeeld, welke twijfelachtig, donker en niet duidelijk besefbaar gevoel meer tot de wazige en verwarde levensuitingen dan tot de klare en wakkere gevoelsuitingen van ons tweedelig aanzijn moesten gebracht worden; en misschien ook nog veel meer dan deze niet gezaagd en van niets uit. Doch die zullen zulke tegen de consumententheorieën, en derzelfver wijsgeerige begronding verzetten, zekerlijk Biet toegeven, hoge zeer hun tegenreden niet weinig aanleiding geeft, om zulk een gevoelen bij hen te onderhouden. Wij kunnen hier met hen alle verder algemene en afgekrokende redenering laten varen, en de onderzoektog na alle raad- plegen, om te zien, waar er van deze vermenging van de fysieke met de morele natuur is, en wat wij, door beider verhouding in een voorstelling, te vermaken hebben, om daar uit op te maken van welke een soort de hoedanigheid is, welke wij liefhebben noemen. Wanneer schoon en aangenaam dezelfde betekenis hebben, alleen verfijnd geweld, direct onderscheiden, maar een in gesloten; dan zou zieh de zwarigheid uiteindelijk kunnen oplossen. Aangenaam is alles wat op de een of andere wijze ons zinnen streelt, en wanneer wij zeggen dat iets aangenaam is, drukken wij, daardoor, bepaaldelijk uit, dat het voorwerp of onderwerp, waaraan wij deze hoedanigheid toekennen, de oorzaak is van den last, welken wij ondervinden; het aandeel dat deze oorzaak in het gevoel van lust heeft, in welk onderwerpelijk (in ons) is, heeft niets vermengds, en is door twee verschillende begrippen in de vereenigde voorstelling aangewezen. Dit aangename, nu, is ook in bet gefchoon aanwezig; het laatste wekt even als het eerste den last op, en kan dus, even als het aangename, aan de zijde van het voorwerp, dat wij beschouwen, als oorzaak beïnvloed worden van de, immer in vormeloze opzigten, aangename gewaarwording, welke het in voor zich opwekt. In de eerste dos is het [schuur] ja de voorstelling even ontwikkeld als het aangename, en kwart er niets meer bij, dan zou het der roos niet waardig zijn, of zóó ijverig en hartstogelijk over den aard en natuur van die schoonheid, verheerlijken enz. te twisten, als men tot nu toe gedaan heeft, en niet ophoudt te doen: want het zou dan aan de zijde van het voorwerp een bijzondere oorzaak zijn om in het onderwerp, d.i. in ons, een hogere mate van genoegen te veroorzaakten, verschilend naar de meerdere of mindere vatbaarheid van de, die er door aangedaan wordt. Dit is intussen beter gevonden niet: er raakt nog iets bijkomend; en juist dat wat er bijkomt, teilen wij, niet in de gewaarwording, maar in de oorzaak, die ze voortbrengt. De ondervinding alleen kan hier uit spreken doen: wat ons aangenaam aandoet, noemen wij, vrechts om die aandoening, aangenaam, om het even wat die oorzaak op zichzelf zelve zijn mag, het onmiddellijke gevoel ervan beslist; en het valt ons niet in te onderzoeken, of het voorwerp, dat ons treft, in zich de vereisten bezit, bekwaam om zulk een gewaarwording op te wekken; maar in iets dat wij schoon noemen, erkennen wij, even daarom, dat het, onafhankelijk van den lust die het opwekt, in zichzelf de vereisten bezit, welke deze aangename indrukken op ons te weeg brengen. Niet onze aandoening, maar het aandoende voorwerp noemen wij schoon; schoon wordt dus in het oordeel, dat onze kennis er over valt, een eigenschap van de oorzaak niet van de uitwerking; en echter [hier alleen schuilt de moeilijkheid] en echter is deze alzoo voorgepresenteerde eigenschap niet steeds aanwezig in het voorwerp, dat wij schoon noemen voorhanden. Men kan het noch voor het verstand betogen, noch den zintuigen aanwijzen. Men kan door de ondervinding en oefening geleerd, wel beweren dat deze of gene schikking en inrichting der deelen van wel geheel, deze of gene rangschikking van kenbare hoedanigheden (kleuren, toon, geur enz.), gedachten, voorstellingen, gewaarwordingen opwekken, die ons zulk een smaakoordeel doen vellen; en dan wordt, een flauwe, de oordeelvelling geheel onderwerpelijk, even als het oordeel over iets, dat vrechts aangenaam is; doch dat, wat wij eigenlijk willen weten, blijft onbevredigd; namelijk, de reden, waarom zulk een inrichting, zulk een rangschikking enz. ons doet oordeelen, dat iets schoon is, blijft er nog even verborgen bij. Hoofdstelsel brengt het ons tot eenige algemene waarnemingen, tot eenige bijzondere voorwaarden, zonder welke deze voor het overige raad van achtige eigenschap als niet aanwezig ondersteld wordt, en waarbij het nog altijd denkbaar blijft, dat het gebrek aan zulke voorwaarden zonder welke niets door andere zou kunnen vervangen worden, zelf aan het geheel anders niet schoon, ja zelfs wel vies en afschuwelijk zou zijn, de hoedanigheid der schoonheid te geven. Deze schijn- maar ook tevens wonderbare tegenstrijdigheid, welke even als alles wat geheim is, zeer ligtelijk tot een vorm van dweperij kan slenemen, wordt in de Kritiek der oordeelskracht met de meeste voorzichtigheid voorgelegd en, ontwikkeld, en heeft daar, volgens een vorm van oplossende redenering, deze uitkomst gegeven. (a) Dat het schoone beoordeeld wordt, dat is, dat men beslist dat iets schoon is door het welgevallen, hetwelk het ors zonder enig belang voor ons zelf inboezemt. (b) Dat het, zonder echter onder een begrip opgenomen te worden (anders toch zou er geen tegenstrijdigheid zijn) als voorwerp van een algemeen welgevallen voorgelegd wordt. Beide is waar: want, ten eerste, beviel het ons het belang voor ons zelf, b.v. om het gevoel van luster dat het in ons opwekt, dan zou het eenzeling met het louter aangename zijn; en, ten tweede, oordelen wij, dat het volgens een begrip verstandelijke voorstelling, bevallen raakt; dan kon men het al of niet aanwezen van het schoone bewijzen, immers naar beginselen betoogen; maar, ten derde, hoezeer wij dat niet kunnen doen, teilen wij ons echter het schoone voor als een voorwerp van een algemeen welgevallen, omdat wij, namelijk, deze hoedanigheid als toekomende aan het voorwerp beschouwen, hetwelk dus iedere (die ze opmerkt) even zeer bevallen zou. Hiermee nu, is de tegenstrijdigheid wel niet opgelost; integendeel, zij valt eerder en scherper in het oog; maar daardoor zelf zien wij nu toch, wat er vereist zou worden, om te doen ophouden; schoon daardoor dan oog niet bepaald mogte zijn, wat schoon is. Deze oplossing nu is, gelijk men ziet, niet mogelijk, dan door aan het schoone, dat de oorzaak van het val is, hetwelk wij algemeen verklaren voor ieder, die hetzelfde als wij er in op- roerken, een verborgen eigenzinnigheid toe te kennen, die ons, als ware het, dwingt, om ook tegen ons belang aan bewust te zijn van die algemene uitwerking; en die bracht de schrijver van de Kritiek der oordeelskracht tot het besluit, dat het wezen van het schoone bevat in de uitdrukking van iets doelmatigs in het schoone voorwerp, niet als een werkelijk doel, of oogmerk (ware dan was er een begrip mee verbonden) maar als hetgeen dat aan de vertelling iets, dat gelijkvormig met doel is, voorzijt; of om zijn eigen woorden te gebruiken: — „Schoonheid is de vorm der HET SCHOON. En actie doelmatigheid eens voorwerps, voor zover zulderaan zonder voorafzetting eens doels waargenomen wordt." Met deze doelmatigheid, zonder doel, heeft de schrijver zich in zijne Kalligone te vrolijk geroaakt, zonder in te zien, dat deze uitdrukking, op zichzelf beschouwd, zeer juist en nauwkeurig is, en dat wanneer er geen ander middel bestond om het raadselachtige en zichzelf wederprekende, dat in het denkbeeld der schoonheid opgezogen ligt, op te lossen, men er zich in de theorie wel mee zou laten vergenoegen; te meer, daar onder de vele onlogische voorstellingen van het schoone ook deze formele doelmatigheid haar plaats vindt; en zulks bij het minste nadenken op sommige voorwerpen, welke wij schoon noemen, en dus niet door afgetrokken redenering, maar door het raadplegen onze eigen ondervinding. Vooral in de voorwerpen der zichtbare natuur, wanneer wij van de schoone natuur spreken, is niet de doelmatigheid der natuur zelf, zooals wij die kennelijk waarnemen in de toereikendheid en geschiktheid harer middelen, ter bereiking van de voortbrenging en het onderhoud der talloze schepsvlees en wezens waarmede zij de aarde bevolkt, enz. de schoonheid welke wij er in opmerken; [want dit zijn alle verschilende, duidelijke voorstellingen en geen spel van gevoel of verbeelding, maar toch in de kleinste bijzonderheden onverwijfelde begrippen] doch de afbeeldende gelaatstrekken, in al die stoffelijke voortbrengselen, waarmede zij hare inwonende aard in gedaanten, kleuren enz. uitbeelden, op een wijze die ons in het algemeen naar het oogmerk van hun aanwezigheid heenwijst, zonder er echter iets meer dan het al- Digitale verzorging door René de Weert 5 september 2018. J. UNDERR, IETS OVER het algemeen vormelijke, of gedaantelijke van te doen vermoeden, zijn evenzo vele schoonheden, welke ons aan trekken, en wel zo vele te riezen, als die doelmatige vlugtige, minder bepaalde en geheimzinniger is, en met een flauw begrip van iets, dat naar een eigen gevoel in het voorwerp zelf zweert, gepaard gaat. Het zou niet veel moeite zijn dit gedaantelijke doelmatige ook in de verschillende schoone kunsten aan te wijzen, zowel in die, welker voorwaarde de navolging der stoffelijke natuur is, als in die, welke het inwendige gevoel, en al wat tot de zelfbewustheid behoort, door bewerktuigde of onbewerktuigde klanken uitdrukken. Dan dit kenmerk der schoonheid is even weinig algemeen, als de oplossing der tegenstrijdigheden die is. Om de enig mogelijke ontknooping van het raadsel te zijn, zoo zij ziet niet tot een enkel gedaanteijk begrip (dat van formeel doel) moeten bepaald worden, maar er ook alle overige bij moeten opnemen, voorzover zij geschikt zijn, om door de zinnen en de verbeelding louter formelijk opgevat te worden, zonder tevens als geheel verwezenlijkt gedacht te worden. Roemrijkheid zonder doel (wel begrepen) is dus wel een van de kenmerken, maar niet het algemene kenmerkende der schoonheid. Maar van meer bedenkelijkheid is de stelling van dezelfde schrijver, wanneer hij, en naar mijn inziens, tegen zijn eigen kritiek aan, verklaart, dat alles wat, zonder begrip, als voorwerp van een noodzakelijk welgevallen gekend voordeel heeft, schoon is. Gedaan en doelmatigheid zonder kenbaar ja denkbaar doel, laat zien, gelijk ik het bovenaangegeven, zonder tegenstrijdigheden denken; maar het kennen of erkennen van een noodzakelijk welgevallen door een schoon voorwerp op het gevoel te werken, kan onze kennis omtrent de hoedanigheden van zulk een voorwerp vermeerderen; en in zoverre zij dat dan niet schoon maar waar zijn; doch dat wij deze kennis zonder begrip zouden delachtig worden is volstrekt onmogelijk; en zoodat, zoo het icts bewijzen, bewijzen, dat de tegenstrijdigheden onoplosbaar zijn, en dat het gevoel voor het schoone eenzelfig is met een kennis zonder behulp van begrippen. Dan dit laatste kunnen wij daarlaten, om alleen onze aandacht te vestigen op de eenig mogelijke wijze, waarop deze antinomie opgelost kan worden; en deze is voorzeker het aannemen van een standpunt, waaruit wij het ons aanfchouwelijk maken, hoe het louter tormelijke van een begrip, om het even welk, zonder het verflauwbare van het begrip zelf, aan eenig voorwerp een kenmerk te geven, die wij schoon noemen. Doch wat is dit standpunt, en hoe vinden wij het? Zou misverstaan deze oplossing schuiven, en dit standpunt opgevoerd moeten worden in de beschouwing van de tweeërige kennis, en in den grond van beide de vakken, waartoe zij betrekking heeft; te weten, in den uitwendigen en den inwendigen zin, van welke de eerste ons de gedachte voorwerpen, de tweede het denkende onderwerp kennen doet. In deze onderstelling (vooreerst toch moeten wij haar niet meer doen gelden) wordt het denkbaar, dat even als er gemengde voorstellingen zijn, die gedeeltelijk tot de voorverpelijke, gedeeltelijk tot de onderwerpelijke voorstellingen behoorden, doch zodanig dat het aandeel, hetwelk er de beide sinnesbeden in hebben, in elkaar kan worden; er ook even zodanig gemengde voorstellingen zijn, welker scheikundige analyse, wanneer ik mij zogoed uitdrukken mag, zoo al niet onmogelijk, toch minstens vooi de strengere toepassing van vernacldbegrippen onbereikbaar is. In dat geval zonden deze voorstellingen tot het middenvak behoorden, hetwelk men niet nalaten kan aan te nemen, daar toch de indrukken der uitwendige zintuigen, en die van den inwendige zinn in een onafhankelijk verband staan, en zoowel in de bewustheid als in de verbeelding samenlopen; in welk middenvak zieh de punt van aanraking, botvinger en splitting ontdekken van hetgeen wij de lichamelijke en zedelijke (dat is, voorzoverlijke en onderschepelijke) natuur noemen, welke beide naturen, hoever ze ook in een kennis welke de onwetendheid is, in den grond één mogen zijn, voor ons een tweeflachtheid (dualum) blijven, welke ten aanzien van hetgeen er buiten deze tweederlei vorm van onze betrekkelijke kennis belaat, veel te geloven, te geven, te vermoeden, nu als met volstrekte te weten overladen. In deze beide werelden zijn verfchide punten van analogische overeenkomst, en gelijkvormigheid, waardoor de verbeelding bijna werktuiglijk geleid wordt om zich dan eens het louter lichamelijke als bezielde, en dan weer het louter geestelijke als lichamelijk voor te stellen. In alle deze gevallen (en rijt loopen in het onbekende) levert de overdracht van de een naar de andere geen eigenlijk gezegd begrip op, maar iets onbeduidends, een zweerachtige afbeelding van een begrip, dat louterlijk genomen vals zou zijn, en echter, door zijn vorm een voorstelling oplevert, welke Ons aanrekt; hetgeen, in den grond, is niets anders dan een voorkeur, welke wij aan het later denkbeeldige boven het verkeerd geven. Daardoor is de minste oplossing de voorhaande strijd: dat wij ons iets als voorwerp van een algemeen welgevallen kunnen voorstellen, zonder het echter onder het begrip van een wezenlijke hoedanigheid van het voorwerp op te nemen. Het is dan niet het begrip van de zaak zelf waarin wij, zonder enige bijkomend belang, welgevallen hebben: want dit begrip is in onze verbeelding reeds vervangen door een ander, dat met de zaak niets gemeens heeft dan de gelijkvormigheid met iets anders, hetwelk tot een andere orde van kennis behoort. Maar het is ook het begrip van dit laatste niet, waarin wij een voor ons zelf onbelangloos welbehagen scheppen: want dit behoort niet tot het voorwerp dat ons behaagt, maar tot dat, wat er gelijkvormigheid in heeft. Het is dus, eigenlijk, in de overeenkomst of de gelijkvormigheid der beide begrippen, waarin wij belang hebben; niet om de aangename gewaarwording, welke het voorwerp, of het begrip, dat wij er van hebben, in ons opwekt, maar om deze gelijkvormigheid, welke wij er in opmerken, en wel, omdat wij het er in opmerken, in vinden; en van daar is het, dat wij dit welgevallen niet alleen als ons eigen, maar als algemeen beschouwen, als iets, namelijk, dat iedereen bevallen zou, wanneer hem dezelfde gelijkvormigheid trof. Dat deze gelijkvormigheid, welke echter niet verder kan gaan dan de tweeërchtigheid der kennis, waartoe de beide voor de beelden behoren, gedoogd, just om deze reden, niet volkomen maar vlugtig, zweemend, dikwijks taalfalenachtig en wederstrengend zijn, kan, ziet in de aard der zaak; en die is nog een bijkomende reden, waarom de hoedanigheid... heid van iets dat wij schoon noemen, of liever, waarom de hoedanigheid — welke wij, aan hetgeen wij schoon noemen, toe kennen, zonder kennelijk begrip bevalt. Streng genomen is zij, noch de hoedanigheid van het schoone voorwerp, noch die van hetgeen er gelijkvormig mede gedacht wordt, noch van de gelijkvormigheid zelf, maar uit alle die eens als samengeteld, en zulks nog maar alleen onder deze voorwaarde, dat wij het er in ontdekken, en door onze verbeeldingskracht aan te dichten. Dit latente gedaantelijke der begrippen is nu juist niet altijd het gedaantelijke of formele der doelmatigheid, zonder bepaald doel; maar is, om de opgegeven reden, zoo velerlei als de begrippen zelf welke stoffelijk zijnde, verzadelijkt — of zedelijk zijnde stoffelijk voorgesteld kunnen worden; schoon het van voren reeds genoeg ingezien kan worden, waarom een gedaantelijke doelmatigheid, opgemerkt in de stoffelijke voortbrengselen der natuur, waar aan ons verband snel oorzakelijkheid toe kennen en begrijpen kan, een meer dan gewoon gevoel van het schoone moet opwekken. Dat gevoel echter kan niet opgewekt worden zonder een voorafgaand oordeel der stellige, of wil men een achtergrond, verbeeldingskracht, welke bij voorbeeld, in een bloem, in een dier, in het gelaat van een mensch, enz. enz. iets begrijpend opmerkt of meent op te merken, hetwelk iets zedelijks, zodanig als onschuld, wreedheid, een neiging, hartstocht, een gedachte, en in het algemeen iets onvergelijkbaar is uitgeeft. Al wat ons, om zo te spreken, niets zegt, niets doet kennen, dan dat het is, en dat het zodanig bestaat als wij het waarnemen, noch men wij niet schoon. Het mag overigens voor ons bijzonder nuttig, aangenaam, en in vele opzichten door het gebruik, bezit of gebied beïnvloedd zijn; voor hetgeen wij den smaak noemen is het onverschillig. Is het, bovendien, volgens het begrip dat wij er van hebben, zodanig in de beschouwing, dat het een koosjerast opleverde met de een of andere analogie welke het voor ons schoon zou doen zijn, dan noemen wij het lelijk: er is dan niet slechts gebrek aan schoonheid, maar het tegengestelde; hetgeen echter niet belet, dat wij er al de overige voor ons belangrijke hoedanigheden in zouden opmerken, of dat het onverschillige, en ietje zelfs voor een ander schoon zou kunnen zijn, Wijns meer of anders, geoefende of roesachtige wel verbaasde, en verkeerd ontwikkelde gmaak hem gelijkvormigheden deed opmerken, die ons ontschulpen moesten. Het oordeel van dezen laaarte zou daarom niet minder gegereden zijn; dat is, ook wij zouden het schoon vinden, wanneer wij er datzelfde gelijkvormige in opmerkten, en op het beoordeelde voorwerp overbrachten. Voor een zeer levendige verbeeldingskracht kunnen er wijzende gegevens bestaan, welke gedachte denken doen bevatten, welke voor den koelen beschouwer verloren gaan, en omgekeerd kan deze bij een meer aandachtige beschouwing minder oppervlakte- lijke kenmerken waarderen, welke, om dezelfde bewoordingen als boven te gebruiken, andere zweemende gevoelens uitdrukken, die de eerste over het hoofd zag. Dit verschil der oordeelvorming verandert niets aan de aard van het schoon: want, voor beiden, heeft men het in gedaante volgens. Het verandert ook niets aan de algemene waarheid van de wetgevallen, dat ieder der beoordeelaren er aan hecht: want er is geen verschil zin, wanneer het onopgemerkte opgemerkt was geworden, en beide leggen de oorzaak hunner bevindingen in het voorwerp, dat zij schoon keurden, en dat niet alleen ieder voor zich, maar voor allen. De, met het scheepje gezien, geen schilders oog heeft, zal niets van het schoone ontdekken, dat alleen door de begrijpelijke nabootsing der zichtbare natuur kan uitgedrukt worden. Die, met het scheepje gehoor, geen muzikaal gehoor bezit, zal niets schoons vinden in hetgeen slechts door kracht- en gevoel - nabootsing kan uitgedrukt worden, waarvoor echter de hardhoorende, wanneer hij het laatste bezit, vatbaar is. Maar dit beneemt niet aan de algemeenheid, die hier bedoeld wordt, welke daarin bestaat, dat hij die het esthetische oordeel velt, zich volkomen overtuigd houdt, en moet houden, dat ieder, die de voorraad van gelijkvormigheid (taamheid twee ongelijkmatige denkbeelden) die hem getroffen heeft, opmerkt, volmaakt hetzelfde oordeel velt. Wanneer men zich nu door deze beschouwing overtuigd heeft, dat deze ondersteuning, thans meer in de bijzonderheden ontwikkeld, de enige wijze is, waarop de tegenstrijdigheid, waarvan boven gesproken is, opgelost kan worden, dan blijft er, om ze als een esthetische waarheid aan te nemen, niets over, dan te onderzoeken, of zij ook met de ervaring instemt. Tot nog toe heeft men vruchteloos getracht het wezen der schoonheid op enigerlei wijze te beschrijven of te bepalen; er is geen algemeen aesthetisch, of individueel begrip, waaraan het volledig antwoord kan geven. Maar even weinig kan men ook van ieder voorwerp in het bijzonder, de reden opgeven, waarom het schoon is. Men mag er, ja, vereisten van menen te vinden, in hetgeen bijv. niets anders is dan een voorwaarde, zonder welke het voorwerp, waarover men beoordeelt, niet schoon zou zijn; maar behalve, dat die leeg een ontkennende bepaling is, is zij bovendien niet toepasbaar op de schoonheid van het voorwerp, maar op het voorwerp zelf. Wanneer men in verfcheidenheid terugbrengt tot eenheid in de samenstelling der delen met hun geheel, in de uitdrukking der volkomenheid van een voorwerp, in de zinnelijke voorstelling van het zedelijk goede (het καλón van Plato of met B. Mendelsohn, in hetgeen de beschouwende kennis der waarheid in grove voor dingen verandert de vereisten, of eigen schappen der schoonheid velt, doet men in de daad iets anders, dan hetgeen men in bijzondere vormen van het schoone opmerkt, als algemeen geldend te verklaren: want er kunnen vormen van voorwerpen, of voorstellingen gedacht worden, waarbij andere voorwaarden vereist worden; maar ook in die, waarin de opgenoemde onmisbaar zijn, zijn zij de eigen eigenschappen niet van het schoone, maar van het voorwerp of van de voorstelling zonder welke deze of niet, of niet volkomen zijn zouden. Tot een schoon paard of ander bewerktuigd voorwerp wordt vereist samenstelling der delen in en tot het geheel, omdat dit tot hun bijzonder bestaan behoort. Wordt deze bijzondere samenstelling geheel gemist, dan is hetzelfde voorwerp niet meer; bij dit gemis zou echter nog... Hing de volkomenheid van een voorwerp is onmisbaar, wanneer de voorwaarde van schoonheid, welke men bedoelt, aan deze volkomenheid gehecht is; maar wie zal ontkennen, dat in een schoonen bouwval, in de verschillende voorstellingen van hetgeen men een schoonheid van orde noemt, de volkomenheid niet alleen geen vereiste is, maar dat hier het gebrek aan volkomenheid onmisbaar is; niet omdat de schoonheid in dat gebrek beinhalt, maar omdat er anders geen bouwval geen voorstelling, het zij dan schoon en verschillig of leelijk zijn zou. Meer dringend is de zinnelijke (aanschouwelijke) voorstelling van het zedelijk goede: want in dat zielelijke vereiste wordt de snare geroerd van het geestelijke concept afgetrokken van het begrip zelf, zoals in het vervolg nog nader ontwikkeld moet worden, maar het is echter niet algemeen: want er is, een ander (buiten van schoon, waarin men juist het tegengestelde, namelijk de zedelijke voorstelling van een aanschouwbaar voorwerp als vereiste moet aannemen, bv., wanneer men hetgeen men een onbezield voorwerp in de zichtbare natuur noemt, aantrekt omdat het iets zedelijks voor de verbeelding uitdraagt; en evenzo is het met de beleving die der waarheid in gewaarwordingen dingen veranderd of opgelost. Wanneer de zweemende beeldspraak, in natuur of kunst, van een werkelijk bestaand voorwerp, geen begrip maar het geestelijke er van uitdringt, dat niet in het beeld zelf is, maar in de zedelijke aandoening, gewaarwording, welke het opwekt, dan is de zaak voorgelegde verkelijkheid (waarbij schoonheid; maar het is daarom het algemene kenmerk van schoonheid niet: want het omgevallende kan ook schoon zijn; wanneer bv. het louter ideale, denkbare, welk geen werkelijkheid, geen waarheid heeft, niet in de natuur (want dan zou het werkelijk zijn) maar door de beïchteling van een fraaije kunst, om het even welke, als waarheid voorgelegd wordt. Dit alles weten wij door de ondervinding, en wanneer wij bij hetgeen wij voor schoon erkennen ons afvragen, wat de grond van het welgevallen is, bij alle deze verfchulende opgegeven vereisten, welke even weinig noodzakelijk als algemeen zijn, zullen wij bevinden, dat wij bij de ontkleding van de redenen, welke ons iets doen schoon vinden, behalve deze bijzondere en aan het voorwerp toekomende vereisten, nog dit algemene kenmerk zullen vinden; te weten: — de gelijkvormigheid van twee tot elkaar verhulde orden van kennis behorende voorstellingen onzer verbinding, welke zich met elkaar in een opvatting vermenigen, terwijl deze gelijkvormigheid zelf, echter, niet volkomen met het begrip van gelijkheid, of gelijkenis van gedaante kenbaar is, maar alleen in zoverre als er analogie bestaat kan tijdens twee ongelijkvormige zaken. De schoonheid van een menschbeeld zal, wanneer het slechts regelmatig is, niet schoon zijn, wanneer het door eenne gedaante-lijke hoedanigheden geen zedelijke gemoedskrachten, geen met de stof niets gemeens hebbende inwendige gevoelens voor de verbeelding schetst; schoon de regelmatigheid zelf schoon kan zijn, wanneer er door de voortellenlijke evenredigheid een denkbeeld van rust, kalmte uitgedrukt wordt. Sa $ De J. LUNKIR, ITS OVER De Abandon van Klopstock is schoon voor iedereen, die er de gedachte afschildering van heet zaagt, kwetsende, diep grievende, maar tevens liefderijke gevoel van kan opmerken. Het is de verzinne lijvigheid van al dat lichamelijke, en de gedaante gelijkvormigheid, die er bij schoon van uitmaakt. Wij vinden een muzikale schone schreef bij Klopstock aangenaam, wanneer het ons, door een gelijksoortige analogie, door middel van het Klopstock hoorbare, gewaarwordingen afschildert, die tot het zelfgevoel, of aanbouwingen die tot een ander zinnig, behooren. In alle deze voorstellingen zijn het altijd twee ongelijkvormige gedaanten of vormen, die elkaar welderkerig opnemen, ondersteunen, versterken, opwekken, wijzigen, en, zoo veel twee ongelijksoortige zaken naar elkaar geleken kunnen, af te zijden en vertegenwoordigen. Van deze soort, zijn alle Schema en typen, wanneer zij betreffende, waarvan zij schema of typen zijn aan de verbeelding levendig voorstellen. De typen en figuren der retorica zijn niets anders. De eerst zijn gedachte wendingen, waardoor men elkander ongelijkvormige voorstellingen, door overdraging van de een orde in de andere, in een kenniskondige betrekking gebracht worden; de laatste zijn bewoordingen, die den toon van den spreker afschetsen; en welke, beide, dan alleen schoon zijn, wanneer het gedaante-lijke dat zij uit spreken daarmee analogisch zamentreffend, zonder welke doelwijdere toegenvarping het niets dan nietige en ledige sieraden zijn. In alle deze alle voorstellingen is het geen fictieve of mythische overdracht, wordt dat beepand ITSCHOONE. 317 geen bepaald; maar toch een gedaantelijk denkbeeld uitgedrukt, beïchtend, dat welk toefening twee tegevoetlige denkbeelden inzweeft. Al beïchtend nog duidelijker aangewezen kan worden, wanneer wij op dat inderdaad wonderbare vermogen der ziel na denken, hetwelk wij de verbeeldingskracht noemen. Zij is, namelijk, het tegengelijktelijke en lijdelijke vermogen, waardoor wij alle aanvoelings en gewaarwordingen, begeerten, neigingen van den inwendigen zin en tegelijk de gedachten, die er mee gepraat gaan, aan de andere zijde van de voorstellingen voor de geest kunnen brengen. De laatste, welke niet stoffelijk zijn, en dus ook niet door aanvoelings in het geheugen kunnen terug worden geroepen, kan zij zich dus in de werkelijke orde, waartoe deze behoren, niet door aanvoelings vertegenwoordigen, even weinig als zij zich de voorwerpen der uitwendige zinnen naar waarheid door fictieve begrippen zou kunnen voorstellen. Deze behoren tot de stoffelijke (voorwerpelijke); gene tot de zedelijke (onderwerpelijke) natuur. Indien de verbeeldingskracht, in zoverre zij niets anders is dan het herinneringsvermogen, zich alleen daartoe beperkt, en niet tevens het vermogen was van het opmerken, vinden, ja, wil men, verdichten van gebeide vormigden in deze beiderlei zeer verfijnde voorstellingen, dan zoud er voor ons geen middenvak tussen de zedelijke en stoffelijke natuur bestaan, en de geest zou door een kloof, van elkander gescheiden zijn; ook, integendeel, vult zij dezen middenland aan, door het verfijnen van het zedelijke, en her verfijnen van het stoffelijke; door waar zij die opmerkt, of als bestaat, schepende voorstellingen, aan het laatste, een inwendig karakter, een zedelijke aard, een ziel, tot de dichter, of het zedelijke zich in een aanvoelings gedaante voor de geest te stellen. Hetgeen wij niet vlug aangenaam, maar schoon, en daarom aangenaam vinden, dus niet onmiddellijk, maar eenigszins als bij gevolgtrekking, treft ons al een bijzonder ding door iets bijkomends, waarvan wij den grond aannemen in hetgeen wij schoon noemen, maar hetgeen er echter niet eenig mede is. En dit bij voorbeeld dat wij er in opmerken, is al een zulk een overdrachtelijkheid hetzij dan van iets zedelijks, waardoor een stoffelijke voorstelling, of van iets stoffelijks, waardoor een zedelijke voorstelling uitgedrukt wordt; of (en in dat geval minder treffend voor de verbeelding) wanneer deze overdrachtelijkheid een voorstelling uitdrukt, welke tot een andere orde van aanvoeligheden, of gewaarwordingen behoort, dan die waartoe, hetgeen wij schoon noemen, gebracht moet worden; bijvoorbeeld, wanneer het hoorbare iets zigtbaars in het gevoel opwekt, en omgekeerd. Maar ook in dit laatste geval heeft deze minder treffende overdracht der verbeelding iets gelijkvormigs, met de twee eerstgenoemde; zodat, streng genomen, alle gedachtewendingen (stropen noemt men ze in de Rhetorica) middelk of onmiddelijk beeldsprakig, leenpreukig, zweemend zinnebeeldig zijn. De taal, welke niets anders is, of is kan, dan de hoorbare uitdrukking der verbeelding, is vol van deze gedachtewendingen, en waar deze oordeelkundig aangebracht worden ter verklaring van gedachten, misten zij nimmer haar doel, dat is, wij vonden de uitdrukking schoon; en als wij er de reden van opsporen, zouden wij bevinden, dat de schoonheid, welke wij er aan toekennen, aan de middellijke, of onmiddellijke gelijkvormigheid der zinnelijke voorstelling van iets zedelijks, of der zedelijke voorstelling van iets stoffelijks moet afleiden worden. Op deze wijze heb ik, geloof ik, gedaan zien: (a). Dat het aannemen der immers gedaantelijke analogie of gelijkvormigheid onzer beider kennis tot grond der schoonheid, de enige ondertelling is, volgens welke wij, zonder tegenstrijdigheid, het schoone als voorwerp van een algemeen welgevallen ons kunnen voorstellen; zonder het echter onder een begrip of regel op te nemen. En (b). Dat wij, door de ontdekking (welke op zichzelf echter niets bewijzen zou) in al hetgeen wij voor ons, dat is, naar onzen smaak, schoon vinden, altijd zulk een eene vlugtige zweemende gelijkvormigheid ontdekken, welke om in hetgeen wij schoon noemen aantrekt; terwijl deze gedaantelijke overeenkomst, analogie of gelijkvormigheid geen streng genomen gelijkheid in vorm is, maar slechts zo verre kan aangenomen en dus genoemd worden, als er gelijkheid tussen twee ongelijkvormige voorstellingen bestaat kan. Waardoor wij het ons dan ook verstaanbaar maken kunnen, waarom dit aantrekkelijke van het schoone, verhevene enz. (als zo veel soorten van het schoone) zo veel te Herkenner is, als deze gelijkvormigheid vlugter, raadselachtiger is, en door het eigene begrip, dat het afbeetst, minder opgevat kan worden; gelijk bv., in het wonderbare, en het meer mythische dan allegorische onzer voorstellingen. Digitized by Google. 