title: De zedelyke Toestand der Nederlandsche Natie op het einde der 18. eeuw
creator: Hamelsveld, Ijsbrand van
text: Zoodn het zoo ver kotnt , dat men rieh ver* beeide, dat eene edele geboorte» dac adelijk bloed , een booger iland, eene groote magt» het voonecht geven, om zieh van allen gods* dienst te ontflaan; Indien zij, wier pligt mede< brengt, de wetten des lands te hasdhaaven, de hartstogten des volks te beihiuren» de reden te vprbeteren , zieh bevoegd achten, om reift gee- ne andere wet te erkennen dan hun eigenria en willekeur; dat zij hunne eigen hartstogten den vrijen teugel mögen vieren; en met hunne flechte voorbeelden het openbaar verderf der reden bevorderen ; wanncer zij , die ambtswege verbonden zijn, de ondeugd uit te roeien, en den weg der deugd te baanen, onrechtvaardige onderdrukkingen te beteugelen, en de onfchuld te beveiligen, list en bedrog paalen te zetten, en den oprechten man alömme te doen eoen, ondertusfehen het voor zieh geöorloofd reke- nen, door htmne daaden, voorbeelden en voor- fpraken der ondeugd te worden, en de deugd gehaat te maaken; weduwen en weczen te ver- drukken, en van de burgers en üigezctcnen den laac* Digitized by Google AANMERKINGEN. I. Boek. 7> laadlen fturver sif « persfen; met bedrog eil list om te gaan, zoo dikwijls eigenbaat zulki vercischt. Nccn! dan, dan kan gccn gemeenc» best lang ftaanJe blijvcn! Hoc grootsch is het geacgde ran den groo- ten HENRIK den yierden^ Frankrijkt grootften vorst ! „ Men moet moit den flaat afjcheideH yan den goJsdienst!" Cij , grooten dezer aarde ! die' hier de maje* fteit der Godheid vcrbeeldc, nooit kunc gij ge- rechtigd zijn, om bet juk van den godsdi.mst, bet juk der godlijke wet, van uwen hals te wer- pen. Aan God zijt gij zelven dien eerbied , die trouwe, die gehoorzaamheid verfchuldigd, welke gij van uwe onderhoorigen vordert. Heeft God u de regeering der volken aanbetrouwd, hij faecft u echter geenc vaa zijne rechten afge- Ihan. Hij blijft de Oppcrheery de Koning aller Köningen , de Heer aller Heeren , de Oppeirech* cer van grooten en kleinen; hij zal ^dns, op dien geduebten dag, wanneer hecren en (laa- ven, onder d6n vermengd, voor zijnen rechter- ftoel verfchijnen zullen, over allen, zonder on- deifcheid van perzonen, voonis fpreken. Gij, grooten dezer aarde! zijt, als onderdaa* nen van den Almachtigen , verpligt , den gods- diensc in eere te houden ; gij zijt doar toe ook verpligt, omdat gij groot, omdat gij boven uwe medemenfehen verfaevea z^t. üw voorbecid haeft 8q ALGEMEE.NE hceft eenen tc grooten invloed cp de zeden en handelingen van den burger en den gemecnen man; gij kunt ijver voor den godsdienst ontfte- ken, gij kunt dien uitblusfchen , naarmatc gij goed of kwaad zijt. * — De oogen van allen zijn op u gevestigd ; elk fcbaatnt zieh , dat hoog t« fchatten, wat gij veracht; dat te verachten, wat gij eerbiedigt. Wanneer mi de grooten de wetten van den godsdienst niet waameroen , zal het kwaad , als een voortetende kanker, (poedig vorder om zieh ' tasten, en ook den gemecnen man befraet- ten. ^ — En welk zal het gevolg zijn ? De godsdienst zal in den (hat verfterven, en de ilaat zelf te gronde gaan! De Godheid , rcchtvaardig misnoegd op een ongodsdienftig volk , zal , Indien het niet nog bij tijds zieh betert, fpoedig alle die uit- en inwendige , alle die natnurlijke en zedelijke oorzaaken van den ondergang der gemeenebes-. ten, welken wij in dit hoofdstuk befchouwd hebben , doen fanienwerken , en als zoo vecle ftraffen, ter handhaaving van haare gefchonden eere, doen ftrekken , door welken zoodaanig Volk ten llrcngften wordt geftraft, tot dat des- zclfs naam niet moer gelezen wordt op de lijst der volkcn; en de nakomelingfchap allecn^aan hetzelve gedenkt , als een bewijs van die waar- beid: God laat zieh niet verachten 1 II. BOEK. Digitized by Google * - n. B O E K. LOFen LASTER DER > N ED ERLANDEREN. BERSTE HOOFDSTUK. ^X^hans koom ik nader tot mijn bepaald doel- wit, het orttwerpen van een tafereel van de zedcn der Nederlanderen , van die deugden of gebreken , welke in onzen tijd de meest-heer- fchendc zijn. Ik gevoel aV het gewigt van deze ondeme- ming ; ik ben mij bcwust van de moeilijkJieid van dezen taak , en van het geen in iemand vercischt wordt , die zieh denzelven onder- windt. Zulk iemand dietit niet alleen eene genoeg- zarae raate van menfehen-kennis te bezitten, 1. DEEL. F t«“ Digitized by Coogle 8s LOF EN LASTER der ten einde hi] niet Hechts , het geen clk voor oogen iigt , opmerkc , maar hij moet ook in Haat zijn, om de ichuilhocken te kunnen naa- Ipooren , in welken de menfehen hunne on- deugden gewoon zi]o_te, verbergen ; hij moet cen hcl gczicht hebben , om , door fchijn niet misleid tc worden, of vemiste fchijndcugd voor vvaarc deugd aantenenien. Het is toch de aart der ondeugd, dat zij in het diiifler omfluipt , of het mom van deugd voordoet, en dezc hemel - fehoonheid nabootst; <kiarenboven zijn de grenzen , ' welken • deugden en ondeugden afzonderen, dikwerf zoo na in clkanderen lopende , dat men ligtclijk' de €<5ne voor de andere kan nemen. Laat ons een voorbccld ftcllcn: hoc moeilijk onderfcheidt zieh in veele gevallen gierigheid V«n fpaarzanle zuinigheid? edelmoedigheid ■von verfpilling? — Hoc vaak heeft zieh valachheid en afgunst verfeholen onder die mc- nigte van, kieschheden , omzichtigheden, onder- fcheidingen , gedienftigheden , itiquettes in ze- • den , taal , en maniefen , met ^ dh woord onder 'alle ^e frntzen en» grillen, wdken de beliefzm (jes^k de complaifance') in de famenleving heeft •tagCBoerd , cn‘ welken onzen regen woordigen Iceftijd bij zoo veelen den naara van belchaaJd CD welleevend verworven hebben! Door Digitized by Google NEDERLANDEREN. H. Boek. 83 Door aJ!c deze uitM^mdlge fchijnvenoonmgen en vermommmgcn diende hij te kunncn d^r- 2icn, die het waagt, de zeden te befchrijven, gelijk zij waarlijk en in de daad zijn. Doch alhoewel men, door eene naaowketvige opmerkzaamhcid en vlijt , dtxw ijverige beöefe- ning, door eene verkeering en omgang mec allerhandc klasfen van menfchen, door het wijs- geerig befchouwen van zuJke gebeurcnisfen en voorvallen , in welken de menfchen , niet In ftaat , ora zieh te bedekkon , zieh vertoonen , ZOO als zij in de daad beilaan, en zulke ge* beurenisfen liebben wij beleefd, en bclMven die nog heden ! gelegcnhcid kan hebben , om de nodige kundigheden tot uievoering van zoo- danig een ontwerp , als het befbhrijven van de zeden vön een volk , te verkrijgen , zijn er echter bovendien vereischtens van meer aanbe- hng hoogst-noodzaaklijk , met opzigt tot hec zedelijk beilaan van zoodanlgen fchrijver zclven. Hij moct in de eerile plaats uit zuivera grondbeginzelen, en met de heiligfle bedoelitv gen te werk gaan. — De eer van God; de bevordering der deugd; de beilrijding der on- deugd; het hell zijner medemenfehen ; deze zijn de oograerken, welken hij zieh eenig en alleen moet voorftellen. — Waare Godsvrucht, op- rechte menfchen -min zijn de edele beginzels, die hem hier moeten aanfj»ooren en drijven. — F 3 Vene $4 L O F EN L A S T E R DER Verre zij van hem vuig eigenbelang, of inzigten van eigenbaat , of eenige andere bij- o(^erken, welke de zuiverheid van doel-einde of beginzelcn kunncn bezoedeicn , en Hunnen verderflijken invloed verfpreiden over het gehccl van zijne ondememing. , Wil men dc'Zeden van een volk, gelijk het behoort, befchrijven, dan zal eene ongckreukce waarheids - liefde de band' des fchrijvers moeten beftuuren , vrij van alle andere liefde of haat. — Het is aan- de menfchen eigen, dat zij voorin- genomen zijn tnet het geen hun van nabij be- trcft. Gelijk onze eigenliefde ons ligtelijk ver- leide , om ons zelven van onze deugden en goe- dc hoedanigheden groote verbeeldingen te vor- men, en onze gebreken of ondeugden te ont- veinzen of te verfchoonen, zoo kan ons ook voortngenomenheid met onze landgenooten , met ons vaderland, ligt vetyoeren, om de deugden des Volks, onder het welk wij geboren en op- gevoed zijn , en onder het welk wij verkeeren , op den vooi^rond van het tafereel • in het helderst licht te plaatzen , terwijl wij de Volks -gebreken en ondeugden in het verfchiet ftcllen, en in de fchaduw verbeigen. —u- Jme- gendecl hebben wij voorbcelden , wanneer vreera-. delingcn de zeden eener vrcepide natie vertoo- nen, dat zij door inzigten van haat zijn ge- dreeven geworden , om ons van dczelven de na- \ Digitized by Google NEDERLANDEREN. II. Boek. 85 nadeeligfte denkbeclden in te boezemcn. De oprechte menfchcnvricnd zal' zieh voorftel- len, beide deze uiterften te vermijden, en zieh roch door genegenheid noch door afSeer laten overdwarsfen. Het zou kunnen gebeuren , dat wedcrw’aar- digheden en onipoeden iemand in zoo verre de 'Zinnen verbijftcrden, dat hij, gelijk een Atheen- fche TIMON, de menfehen fenkcl van de ongun- llige zijde befchouwde , en als een zwangallig menfehenhaater niets dan lästeren waamam. — Voomaamlijk zou het niemand kwalijk geno- men kunnen worden, indien hij, in den ongcluk- kigen tijd, welken wij belcefd hebben , eenen tijd van tweefpalt, en partijfchappön, vreesde , dat dezen 00k invioed op den fchrijver, en deszclfs gezindheden konden hebben. On- dermsfehen moet, zal hij ccnig’nut met zijn gefchrijf kunnen nitwerken , alle partijfchap , welke of hoedanige 00k , uit zijn hart gebau- ten en hij volmaakt onzijdig wezen. 1 let va- dcrland, zijne medemenfehen moet 'hij befchou- wen, maar gecne partijen! — : — Deugden en gebreken moet hij aanwijzen , waar hij ze on- der zijne landgenooten vindt of ontmoet! Zijn hart moet onbeneveld, zijn gemoed in flille bedaardheid en effenbaar zijn. Zo het rampfpoedig onheil t^aderland en volk treft, dat de zeden over het algemeen gtfprx^ F 3 ken, 66 LOF EN LASTER der ken, bedorven, godsdicnst, deugd, en goede hoedanigbeden zeldzaam zijn, dan zai ziilk ie- oiand eene meer dan gemeene kloekmoedigheid dleoen te bezitten, Indien hij de waarheid hul> de zal willen doen; zoo min als hoop aan de ££nc, even min moec vreeze aan de andere zijdc bij hem in aanmerking komen. En hoe bezwaarlijk, hoe onäangeuaam het zij , treurige waarheden te ze^en , cvenwel moet hier de zucht , om nuttig ce wczen , en mede te werken, tot redding van een zinkend land, alle andere bedenkingen doen zwijgen. Wat zou het baacen, indien men eene natie, door dezelve , tegen de waarheid aan , te vlcijen en deugden te roemen , die zij nict bczat , of ondeugden tc verfchoonen , die haar verteeren , gefaeel wilde bederven? Ik heb alle deze vercischten overwogen, eer ik de pen in de band nam, om die tegenwoor* dlg werk te beginnen; deze overweging deedt mij aarsfeien ; meer dan ilaakte ik mijn voomemen , en zag er fomtijds geheel van af. Doch het bezef, dat ik, behalven andere bezigheden, met welken ik het nut mijner medemenfehen poog te bewerken, bij- zonder met dit werk vcel voordecls zou kun- nen dichten, om in de harten mijner Land- genooten den te vecl verflaauwden ijvcr tot de deugd tc ontßeken; het bezef van mij- nen Digitized by Google NEDERLANDEREN. H. Bom. 87. aen pHgt, ora mijne vermögen» mei onvcrmoei- de arbeicUaamhcid tot gewigtige oogmerken 00- Bphoudelijk »an te wenden, vuurde mij weder aon; en elndelijk floeg ik handen aan hct werk, inet het vast opzet , om mij in hct zelve, met de uiterfte naauwgezethcid , maar tevens mct eene gulle rondborftigheid , zoo te kwijtcn , dat ik van alle vrienden van waarheid cn deugd , van mijn eigen geweten, en voomaamlijk van den der waarheid een goed getuigenisfe weg- drage. Ik dank voor ddne zaak mijnen Schepper op eene bijzondere wijze , dat hij mij zoodanige; gecs^cftcldheid heeft gefchonken, dat, hoc zeer ik voor het fchoon der waarheid en deugd, waar of bij Wien ik die ontmocte, eene geyoelige ziel heb , gelijk integendecl mijn geest zieh kwcit, waar hij geveinsdheid of ondeugd ont- dekt, ik nogchans mij geheel vrij kenne van menfehen - haat , het zij ten opzigte van hct raenschdom in het algcmcen, hct zij ten opzig- te van cenig perfoon in het bijzonder, wie hij 00k zou mögen wezen. — Zij, die mij ken- nen , kennen mij als zoodanig. — Schoon het verre van mij zij , om deze gcfleldheid van. mijnen geest in mij zelven aan te merken, als eene eigenlijk gezegde deugd, welke ik niet dan met ftrijden en mocitc aan te wenden , zou verkregen hebben , of ze aan anderen , als F 4 eene 88 LOF EN LASTER der NED. eene deugd, waar op ik eenigzins zou mögen roemen , te vertoonen. — Neenl misfchien ontfpruit zij wel uit zekeren verborgen hoog- moed of grootschheid van ziel, die mij drijft, om, gelijk ik aan den 66nen kant niemand wil vreezen , dus aan den anderen kant niemand to haaten. En ik gevoel meer dan te veel, hoe zeer ik, in dat geval , een’ godlijken invloed nodig hebbe, om deze gefteldheid van geest tot eene christelijke deugd te hervormen en te vol- maaken. Hoe het zij, de Lezer oordeele, hoe veel gewigts deze mijne gedeldheid in het tegen- woordig werk hebben moete, en hoe ik daar door eene onpartijdige pen zal kunnen voeren, ^ welke geene perfoonen , maar alleen zakcn bc* l^clt. TWEE- Digitized by Google T WEEDE * HOOFDSTUK. Het geen onze Abtswouder Dichter, poot, van elken mensch zong: Men maec ioor goi en kwi< fenichten , Het leveni'ptd ten einde gain; kan met bet grootile recht op onze Nederlani- fche Natie worden toegepast. Vrecmdelingcn en Inländers hebben de goede en kwaade hoedanigheden van de Nederlande- ren, in onderfcheiden eeuwen en tijden, met el- kandcren vergelcken, daar over hunne gedach- ten gezegd, en den lof of laster der Neder- landeren gemeld. ■— Meest echter den lof, voomaamlijk, zedert onze moedige voorvaderen de gülden vrijheid , met zoo veel bcleid , (hnd- vastige dapperheid, en onvermoeide poogingen, tegen de Spaanfche overheerfching, hebben be- vochten, en door het aankweeken en beöefc- nen van alle loflijke en prijswaardige , zoo (laats* , als burgerlijke, en godsdienftige dcugden ein- delijk den naam en achting van een vrij en EDEL volk ondcr de volkcn van Europa vcr- kregen. Niet, dat onze voort'aderen met geene gc- breken of ondeugden bezocdcJd; niet, dat zij . F 5 vol- Digitized by Google 90 LOF EN LASTER de*. volmaaktc mcnfchon waren ; vvaar vondt men ooit op deze bcnedenwcrcld den volmaaktcn man onder de natuurlijke afllammelingen van Itet eerfte menfchcn - paar ? — I loc vcel min een gehecl dcugdzaam volk ! — - Maar , de volksdcugden hadden zoo geweldig veel ovcr- wigts boven de ondeugden; en dewijl de vecr- kracht des volks zieh ten fterkften uitzette , zijnde door de tegenfpoeden en onderdrukkin- gen gehard en verilaald , werden de gebreken cn onvolmaakthedcn zelve, als het wäre, tot Yolksdeiigden verbeterd, omdac zij, door eenen gelukkigen famcnloop van omftandigheden, wer- den aangewend, en \vezenlijk , in veele opzich- rcn, dienden tot algemeen heil des gemeenen \’aderlands. Wij willen niet tot de allerdudfte berichten betreffende de eerfte inwooners van ons land, Batten, oi Batavieren , opklimmen; wij willen de lofTpraken, door tacitus aan deze en an- dere oude Dultfcke volken , niet fpaarzaam ge- Ithonken , hier niet plaatzen ; wij willen deze ijverige handhaavers van de vrijheid, relfs tegen het wereld - dwingend Rome, eoen zij onder hunnen klaudiüs civilis of burger- hart, die ZOO geduchte Mogendbeid nood- zaakten, om hen voor vrienden en bondgenoo- ten des Rijks te erkennen , niet vermelden; noch fpreken van den Candor Batayus , den ron- den Digitized by Google NEDERLANDEREN. II. Boek 91 den en oprcchten aarc dczcr Batten , die ondcr de Romeitten algcmeen crkcnd, en in ccn fprcek- wooid, een gccuigen» der waarhcid, hoogiijk gq>rezen wordt; veel min willen wij in alle bij- zondcrhcden aantoooen, hoc die volk in yree- Je, in oorlog, en in al , om de woorden van den Dichter ho oft ce gebruiken, heeft uit- genmnt. Ook zullen wij de getuigenisfen hier niet her- haalen, welke vreemde en inlandTchc fchrijvers, in de voorgaanüe zesciendc en zeventiende eeu- wen, van de deugden der Nederlanderen heb- ben afgelegd. — J. le francq van rerk- HEY heeft, in zijne natuurlijke hißorie van Hai- land, ST RA DA , TEMPLE CD anderen aange- voerd, en de Lezer, begeerig, oni zieh in den lof onzer voorvaderen te Verlusten , zal daar zijne Verlangens t’over kunnen voldoen. — Wij hebben dit te min nodig , om dat ieder weet , hoe de optechtheid der Holländers, de gulheid der Gelderfchen en bewooners der aangrenzende Land - provinrien , de rondhcld der Zeewwm , de cdelaartige vrijheids - liefde der Friezen en hunne nabuuren, en de fpaarzame zuinigheid, gelijk ook de arbeidzame nijverheid der N^eder- landeren in het algemeen, benevens verfcheiden andere volks - deugden, bij allen volmondig cr- kend en geroemd zijn. Doch Digitized by Google 92 LOF EN LASTER der Doch wac baat de lof der voorvaderen? wai voordeel geeft het , uit edel, uit deugdzaam, uit voortreflijk bloed te zijn voortgefproten , In- dien men misTchien, daar van ontäard en ver- basterd, een onwaardig nakroost dier uitmumen- de mannen wäre, welke den laten naneef tot eerbicd en verwondering wekkcn? Zeker, ten zij de lof der voorvaderen den nakomeling op- fpoore, om hunne deugden te evenaaren, zo niet te overtreffen, dan ftrekt die lof ten ver- wijte aan aterlingen , welke , door hunne ver- bastering, fchande aanbrengen aan het door- luchtig geflacht, en den rechtmatigen roem van hunnen edelcn ftam bevlekkea Daaröm bepaalen wij ons alleenlijk tot den lof en laster, welke ten opzichte van den ze- delijken toeftand van Nederla.jdsch volk, in on- zen tijd, getuigd is geworden. Hier zouden wij, uit het geen de fchrijver van Hollands natuurlijke hißorie breedvoeiig bij- een verzameld, en zelfs in bijzonderheden van onderfcheiden gedeelten en oorden, ja van bij- zondere fteden van Holland gefchreven heeft, zeer voordeelige getuigenisfen kunnen oveme- men, indien wij niet vreesden, door te groo- te omflagtigheid , onzen lezeren te zullen mis- haagen. Wij zullen daaröm, der kortheid ten geval- Ic, alleen aanhaalen, het geen de fchrijver van den NEDERLAN DEREN. II. Boek. 93 sden Tegenwoordigen flaat der vereenigde Ne- der landen^ van de zeden der Nedertanderen in her gemeen getuigt : „ De inwooners der zeven Provincign in ’t algemeen fteeken in naarftigheid en arbeidzaam- heid bovcn veele volken uic. — De kooplie- den hier te lande plagten van ouds voor eer- lijk en oprechc bij andere volken gehoudcn te worden; doch deze goede naam is al zcer aan ’t verdwijnen. De winzucht en gierigheid, in- gewortelde gebreken onze Landsluiden, hebben menigen koopman bedorven en tot eenen be- drieger gemaakt. De Nederlandfche fpaarzaam- heid, voor weinige eeuwen zo zeer beroemd, begint thans hoe langer hoe meer uit de ge- woonte te raaken. Men weet nu ook onder kooplieden van prächtige landhoeven, koets en paarden, huisraad, poiceleinen, fchilderijen en koninglijke gastniaalen te fpreken. Overdaad en fpilzucht hebben ’er reeds zoo veelen door hun* ne middelcn geholpen, dat men deze gebreken alömme voor onfeilbare bewijzen van eenen waggelendcn ftaat begint te . houden. Kostbare kleedij befpeun men echter allermeest, daar ho- ven zijn, en in de naalle fteden. De Noord- hoUanders en triezen overtroffen eertijds onze andere landsiuiden in zedigbeid van kleeding , en hoorden met vennaak, dat men van hun zeide: zou men ’/ dien man wel aanzien, dat hij 94 LOF EN LASTER der hij yerfcheiden tormen rijk is? doch nu begin- nen zc zieh mede al aan hunne ve^ren te la- ten kennen. De inwooners van ons vaderland zijn in ’t algemeen liefhebbend cn niededeclzaara. Ons land blijft nog eene fchuilplaacs voor vreem- delingen en verdrukten , die er alötntne tnet veel minzaamheid ontvangen worden. Van groote ge- breken, hoererij en dronkenfehap , heeft men hier min dan in andere landen te klaagen; fchoon 'er veelen niet dan te veel aan verflaafd zijn.” „ De vrouwen worden hier voor fchoon cn welgemaakt gchouden. Men roemt haare kuischheid en naardigheid. Ovenl , maar in Holland y Zceland, en Vrietland in ’t bljzonder, flecken ze uit, in netheid van gewaad en huia- houdinge , tot zoo verre, dac 'er de meeste vreemdelingen den fpot mede drijven, en haare zindelijkheid voor eene foon van Afgoderijd houden.” Zie daar een getuigenis, gefchreven in 1739» met eene vrij onpartijdige pen, welke lof en laster famenmengelt. Uitbondiger was, in den lof der Nederland- fche deugden , de vaderlandlievende bnceL'» BERTS, toen hij tegen de hoonende afbeelding, welke de Engelfche fchrijvers der algemeene Hißorie van de Nederlatukren gegeven hadden, de eer der Hollandfche natie mat zoo net be- Ihe- NEDERLANDEREN. II. Boek. 95 fteden pen verdedigde. Trouvrens, dus luidt het karakter der , , door hem gefchetst. „ Dccrcffende hunne zeden, op dozclve heeft her climaat, dat gecemperd, de natuur hunnct legeering, die getnaatigd, en hun godsdienst, die vrij en redelijk is, een’ gunftigen invioed. Zij vallen mecr op eene zaak, na rijp overleg, dan door eene onbezui$de drift: bedaard in wij*- ze van denken, bezadjgd van hartstogten, blij- ven zij onvermoeid volharden, in het gcen zjj 46ns ondemomen hebbon ; door ftandvastlgheid £n geduld brengen zij de zwaarfte ondememinT gen ten cinde. Het ontbreekt hun aan -gee» noch vinding , welke zieh meest op bet nuttigie en noodzaaklijke , met een verheven uitzigt^ tpelegt. De vrijheid gaat dit volk boven al tef harten, welke zij in den gpd^dienst eq bu^gerr •ftaat met de grootfle naauwkeurigheid handha» ven, zonder zoo groot een misbmik van ' dir edel gefchenk desiHemcls te.maakcn, ^Is cldcr» wel plaais vindt. Tot allerlei^ kunsten cn wer tenichappen is de, laerzooie aart van doze natie gefchikt. ^ In de Dicht- Schilder- en Beeldhouw- luinde, cn andere vrije kpnstcn, zijn hier, in evenredigheid van het klein begrip des land^ ZOO veele uitmuntende mannen gevonden als c^' gens, waar van fommigen de waereld tot eene geduurige verwondehng zullen veiilrekken.” ■ „De LOF EN LASTER der p6 „ De haat en gramfchap ftijgt zelden tot zulk eene hoogte bij de Nederlanders , als bij ande- re natien: hunne liefde is min buitetifpoorig , echter niet min teder, vuurig, en beftendig: het medelijden is hun geheel eigen, waardoor zij den inboorling of uitlander alle hulpe bie- den. Hunne liefdaadigheid en mededeelzaamheid bepaalt zieh niet binnen de grenzen van hun land, alwaar voor allen, en allerlei foort van armen en ellendigen , behoorlijke zorg gedragen wordt ; maar alle de onderdrukte kerken in Europa genieten ’er de verkwikkelijke blijken van: Ja dit wereld-gedeelte zelf is te bekrom- pen voor de liefderijke harten en handen der Hollanderen, wier invloed zieh uitftrekt tot in Penßjlvanien waar de kerken en fcholen, jaarlijks, een’ aanzienlijken onderftand genieten. Hunne verbonden körnen zij getrouwlijk naar. Hunne landpaalen niet uit te breiden en het heil van de vrede boven de onzekere uitkomden van den oorlog te ftellen, is onder hen een . eerfte en onvei&iderlijke ftaats-regel , hoewel zij ook, geduurig en lang getergd, gereed zijn, om , tot verdeediging van hun land , vrijheid en godsdienst alles te waagen , of het even- wigt van Europa te handhaaven. Spanje heeft hun raoed ondervonden; lodewijkS hoogmoe- dige ondememingen zijn door hun gedwars- boomd; doch datze veel van hunne bondgenoo- ten Digitized by Google NEDERLANDEREN. II. Boek. 97 ten kunnen verdragen, ie'er ze tot het opvatten der wapenen gebracht worden, bewijzen de ge- duurige ^ en tot nog toe ongewroken , tekens van der Engelfchen hebzucht en wreedheid.” Zulken voordeelige fchetze gaf de Heer En- gelberts in de eerfte uitgave van zijne verdeediging yan de eer der Hollandfche natie^ die in her jaar 17^3 is uitgekomen. — Maar hebben wij dus den lof gezien, welke 00k nog in onzen tijd aan de Nederlandfche deug- den is toegezwaaid, dat wij nu 00k ^dns hoo- ten, wai men zints dien tijd tot last van on- Äe landsgenooten heefi aangevoerd, en van wel- ke gebieken meu hen befChuldigd heeR. edby Google L DStL. o DßR- * DERDE HOOFDSTUK. De onbefchofte aanval der 'in her voorig HoorosTUK gemelde Engelfche fcbrijveren ver" dient niet, door ons in aanmcrking genomen te worden. Hunne befchuldigingen , dat de Ncderlanders „ koel, onhartstogtig phieg- matic) ongeeftig (uninventhe') , en oobefchoft {brutal') zijn zonder een glimp van gccst, van vrijheid, cf van waar uitzicht; dar de liefde bij de Hollanderen ofibekend is ” enz. Deze en foortgcKjke befchuldigingen zijn door den manlijken verdeediger onzcr natie even bedaard als gegrond afgewecrd, en beänt- woord. ( VVij zullen hier ook gecn achtflaan, op hec geen in vcrfcheiden kerkiijke leerrcdcnen, bij- zonder bij plegtige gelegenhcden van dank -vast- en bededagen gehouden , ten nadeele van de natie, met betrekking tot haare zedcn, voor- komt. Een weimeenende, maar fomtijds te vuurige, ijver oncftak wel ^ens den gecst der rcdcnaaren, en deedt hen die onzijdige bedaard- heid vooruitlopen , welke zoo nodig is, in hec voordragen van de zedelijke gefteldheid van een volk. Niets is gemaklijker, dan een zwart register van duizend zonden op te Hel- len Digitized-by Google NEDERLANDEREN. II. Boek. 99 len, wannecr men volllrekt niets dan zoadeil en euvcldaaden zien wil. Op pclijke wijze houdc ons de bcJenking, dat dichters tc veel aan hunne verbeclding ge- woon zijn t(« te geven , te mg , om hunne gczegden hier eene plaats te vcrgunnen , in welken zij het zedenbederf in Nederland met zwarce kleurcn afmaalen. Een voor allen zal, ter verfcheidcnheid ondcr bet lezen, ge- noeg zijn. — Dus zingt hij, SScderland aan- fprckende: — Zien we u, met lorgcfchallea , Niet v»ak voor Dagons en Astartei nedervailen , Alsgijden hoogmoed ecrt; de fchandlijke oitacht voedc; De Heiligrchennisfteunt; depracht en treelde hroedt; Den wartel ran al 'i kwud’ ea eindeloos verdrieten In uwen boezcm laat zoo diepe 'iVorieis fchieten, Dat u de helft der wet , door God 00s ingeprent. De Zucht tot 'snaasten nut geheel fchijnt onhekendT Kan brasfende overdaad uw dartlen ingeboren Met wulpfche dronkenfcbap o Ncirland i nietbekoorenT Weet valscbhcld, flinksch bedrog, vermomde haichlarij, Mijneedigheld , gewcld , en wat een fchandvlek zii Te hoüden in een Volk, bij u een rol te fpeelen , Min fchrikkelljk dan op barbaarfebe fdiouwtoonceleii? Nog rwijgen wij een kwaad, een grtiwel voor nitaur, ’tGeen eertijds heele Hein , gellraft door, ftemelsch vunrj In'thellche heeft gefmakt , ’t bedrijf derftommezonden En korenzatheid, och/ in Neirland! ook gevonden. lOO LOF EN LASTER der Laat ons den bedaarden , den mensch kun- digen wijsgeer en naauwkeurigen opmerker hoo- ren. Mec weinige, maar veel becekenende woorden, befchrijft iselin den zedelijken toe- ftand van Nederland , vergeleken inet de voo- rige eeuwen: „ de rijkdommen, de koop- handel, de welvaart fteegen bij de Beigen tot zulk eene hoogte , welke zij , noch in het naar- ftig Karthago., noch in het fchrander Venetiät, ooit bereikt hadden. Met eene buitengemecne fnelheid verhieven zij, van groote deugden on- desfleund , dit nieuw gemeenebest tot eene grootte, waar door het voor de grootfte Mo- narchen der aarde ontzachlijk werdt. ” „ Door den overvloed, de rust, en de weel- de ontzenuwd, door zwaare en kostbare oor- logen ui^eput, verviel het zcdert in eene on- magt, die nog duurt, en nog veele eeuwen duuren kan.” Hoe nadruklijk is dit gezegde van dezen men- fchen - vriend ! zeker het verdient , mijne lands- genoten! door ons ter harte genomen te wor- den ; meer dan de flerke befchuldigingen , die een Fransch fchrijver heeft ingebracht, welke, In- dien zij flechta voor de helft waarheden in zieh behelsden, dan zou de toeftand van ons gemec- nebest allerongelukkigst , en de vooruitzigten in het toekomendc allertreurigst zijn. — Dus lui- den zijne woorden: „ Maar Digitized by Google NEDERLANDEREN. II. Boek. ioi „ Maar hoe zeer zijn deze zeden reeds ont- äard en verbasterd ! de bijzondere belangen , die door hunne vereeniging gelouterd worden , ftaan geheel op zieh zelven , en her zedenbederf is algemeen geworden.” ■ ■ ■ - „ Laagheid, onräarcing, en kwaade trouw , zijn heden cen dage het deel der overwinnaaren van FiLiPPUs. Zij drijven handel met hun- nen eed, even als met een koopmanfehap, en zij zullen het uitfehot van het Heel-al wor- den, ’t welk zij over hunne werken en deug- den hadden doen verbaasd ftaan.” „ Menfchen, der regeering, onder welke gij leeft , onwaardig , beefc ten minften voor de gevaaren, welke u omringen! Met de ziel van een’ flaaf is men niet verre van flavernij. Het heilige vuur der vrijheid kan allcen door zui- vere handen onderhouden worden. Wat wilt gij, dat men de zulkcn zal antwoor- den, die, uit kwaade trouw, of uit gewoon- re, ons daaglijks te geraoet voeren: zie deze regeerings-vorm, welke gij zoo hoog verheft in uwe fchriften; zie daar de gdukkige gcvol- gen van het ftelzel der vrijheid, welke n zoo dierbaar is ! bij de gebreken , welke gij aan de overheerfching verwijt, hebben zij een ge-' brek gevoegd, welk ze allen overtrefc, de on- magt, om het kwaad te betcugclen. V\’at zal men hier op antwoorden ? Het gcen wij al- reeds gezegd hebben. Dat het bederf der gc- meenebesten een heilloos uiteinde heefc , den overgang naamlijk van ongebondenheid tot (la- vemij, en dat zij ten laatften voor altijd ver- V allen in den rang dicr te onder gebragre vol- ken, wier bederf geen eindpaal meer heeft.” Wat dünkt u, niijne landsgenootcn ! zouden wij niet mocten bloozen? Zouden wij ons niet fchaamen moeten, Nedcrlanders te hccren, In- dien wairlijk deze vcrwijtingca ons gednan, en nie; I Digitized by Google NEDERLANDEREN. II. Boek. 103 niet wederlcgd of ontkend kor den worden? — Waarlijk «nj mögen bet wel nadcnken, cn on- ze zeden op den toets ftellen, orn, Indien on- ze zedelijke toeftand (leches eenigzins naar de- ze bcfchrijvfng gcicek, ons te haasten, die ze- den te hervormen, en door vemieuwde deugd- zame pogingen den blaam af tc wisfehen. Doch wac zegt de deegiijke fchrijver vaa de eer der HoUandfehe natie? — Hem, den ver- deediger van onze eer tegen den bitzen finaa- der, mögen wij wel eenig vcrcrouwen fchen- ken. — Het is waar, in zijne narede bij de tweede uitgave van zijn doorwrocht werkjen fchrijft bij : — — „ Wat men toch van Ncderlanders denken of fchrijven "möge , bet kan in ecuwigheid niet bewezen worden, dar grooter, menigvuldiger cuvcidaaden en flegtig». heden hen doen uitfteken boven andere natien, of zelfs deze boven de onze voortreflijk zijn in bun zedclijk gedrag. — Alle mondclijke en fchriftclijkc geeuigenisfen beide van inboorlingen cn vrcemdelingcn , de beftendige ondervinding uit de algemecne verkeering, en bijzondere bc- drijven , opgemaakt , en door eigen fchrijvers eenpaarig bevestigd, bewijzen het tegendeel.” — Maar hoe vemederend is voor elke Nederland- fche ziel , die gevocld heeft , deze taal van denzelfden fchrijver. „ Laat ik er nog bij- voegen , dat in den jaare drie - en • zestig , wan- G 4 ncer 104 LOF EN LASTER der neer ik raijne verdediging fchreef, de hoogmoed, dertelheid en overdaad nog op verre het hoofd ZOO zigtbaar, zoo onbefchaamd niet hadden ver- heft, dan in dezen djd; die is het laatße, dat ik tot verdediging van mijne verdediging; en het laatfte, dat ik teSens tot uwe waarfchu- wing bijbreng, mijne landsgenooten , om u op uwe hoede te doen zijn. Kunnen twaalf jaaren zulk eene aanmerldijke verändering te wege brengen, wat zal het dubbel, het drie dubbel getal van jaaren kunnen uitwerken! O gij, in wier muuren de Mode haaren troon heeft op- gericht, haare dwinglandij oefent; voor de ge- vaarlijkfte afgoden tempelen en aluaren ge- dieht zijn, zijt dubbel op uwe hoede; treedt te rugge, zo gij voornemens waart raet eene volftrekt verblinde, en betooverde menigte uwe knieen te buigen, uwe ofFeränden toe te bren- gen; treedt te rugge, eer gij u zelvcn, eer gij uwe fteden in een onöverkomelijk verderf inwikkelt, en ook uw vaderland, wanneer des- zelfs voomame welvaards - brennen zijn opge- droogd , met alle deszelfs inwooneren , ook onfchuldige inwooneren , fpoedig ongelukkig maakt?” Opraerklijke taal! En hoe veel is er zedert dat tijdftip , wanneer dezelve gevoerd werdt , niet voorgevallcn tot dit jaar negentig, waardoor de lof van onze natie , de lof van dczelver aUm- Digitized by Google I NEDERLANDEREN. U. Boek. ios tlöude deugden en zeden zeker geen’ nieuwen luiscer onrvangen heeft. Zie daar! Nederlanders ! Wat tot uwen lof en lastet van vreeradelingen , en eigen land^e- nooten , bijzonder in dezcn laatften tijd , ge- zegd is, en hoedanige uitfpraken over uwe ze- den , en goede of kwaade hoedanigheden ge- vdd zijn. Gij ziet! uw oude roem if gedaald ! Zo deze fchrijvers waarheid van ons getiiigen , dan zijn wij verbasterd van onze waardige voorvaderen , dan zijn wij een ont- äard nakroQSt van groote ipannen , die dopr hunnc deugden het vaderland uit niet hebben opgebeurd tot een toppunt van aanzien onder de volken der aarde, hoedanig flechts weinige volkcn hebben kennen bereiken, dan lopen wij door onze verbastering gevaar, om in des te dicpcr verächring neder te ftorten. * • G 5 ZEDEN Digitized by Google * ' m. BOEK. Z E D E N NE D ERL AND EREN, als MENSCHEN AANGEMERKT. BERSTE HOOFDSTUK. Homo fum, ^ nihil humani a me alienum puto , zegt er bij t e r e n t i u s ; ik ben een mensch, en al wat menschlijk is, reken ik voor mij niet vreemd te zijn; deze fpreuk behooren wij in de eerfte plaacs in het oog tc houden, wanneer wij de zeden der JSeder- landeren befchouwen .zullen. ij nioeten ons vertegenwoordigen , dar wij menjchen ziji, dcrliahen rlle dcugd en cn en- de ug- Digitized by Google ZEDEN DER NEDERL. enz, III. Boer. 107 dcugden, goede en kwaade hoedanigheden , wel- ke den mensch als mensch eigen zijn, kunnen 00k onder ons plaats hebben, en vindcn werk- lijk plaacs. Den mensch ondertusfehen , o hoe moeilijk is het den mensch te kennen , hem in zijnen zcdclijkcn coeßand te vertoonen! Verwacht niet, Jezer! dat wij ons, 00k zelfs nict van verre, zullen inlaten in godgclcerdc bc- fchouwingen over den mensch , zoo als hij thans in het 00g, het aldoordringcnd 00g der heilige Godheid vcrfchijnt ; veel min twisten wij daar over, of de mensch döne eenige deugd in ftaat zij uit te oefenen , en of niet zijne beste verrichtingen , gelijk augustinl's zieh uitdrukte, hUnkende 7:£nden zijn, Wij be- fchouwen thans den mensch als menschlijkc waamemers, wier 00g alleen op de daaden als daaden ziet , en die niet vorder over onzen evenmensch kunnen noch mögen oordeelcn, dan voor ZOO verre wij de daaden en verrichtingen waarnemen , ‘ en dan, naar den aart der liefde, uit dczelve gcwrochten, befluiten tot de be- ginzelen, waar uit zij voortvloden,’cn de oog- merken, die zij bedoelen. De mensch, een middenwezen tusfehen de engelcn en het redeloze vee, is, naar het 00g- merk van zijnen fchepper oorfpronglijk dus gc- fteli, dat hij zieh, dcor het volmaakcn van zij- DigltizÜS by Google io8 ZEDEN DER NEDERL ANDEREN, zijnen geest , en door het ligchaam aan dit verhe- ven oogmerk dienstbaar te doen zijn, kan op- beuren tot gelijkvormigheid aan die zuivere en heerlijkc hemelbewooners , welke in het voi- brengen van den wil van hunnen God Hunnen lust en zaligheid vindcn. Wanneer de mensch tcr wereld komt, heeft hij nict , gclijk de dieren, eene natuurdrifc QnßinSl') van werkzaamheid , hij fchij'nt zelfs in dit opzigt verre beneden hun te wezen , hij is zwak, onkundig, met 6€a woord beboeftig, en zonder hulp van menfchen zou hij moeten omkomen. — Maar daar tegcn wordt hij ge- plaatst in eenen kring van werkzaamheid, die hem tot geftadige volmaaktheid leidt, en in het oneindige uitloopt, en hij is tevens begaafd met eene gefchiktheid, een vermögen, om in dien kring zieh zelven te oefenen, cn te vorraen; en daar de dieren, volgends hunne natuurdrift, al* leen in eenen zeer bepaalden werkkring verkee- ren, buiten welken zij hunne volmaaking niet kunnen voortzetten, daar ftrekt de, mensch zieh tteeds verder en verder uit , en kan rus- teloos volmaakter worden, tot dat hij dat top- punt bereikt, waar de volmaaktheid, waar toe de mensch volgends zijne eerfte inrichting be- llcmd is, voltooid wordt- Doch aan den anderen kant, kan de mensch, als ecii vrij werkend wezen, zijne werkvermo- gens. Digitized by Google ALS MENSCHEN aancemerkt. III. Boek. 109 gens, zijne hebbelijkheden zoodanig misbruiken, dat hij tot de klasfe van het redeloze vce ne- dcrdaalt, ja beneden het zelve zinkt, door ge- duarig meer en nieer van zijne beftemming af te wijken, en zieh aan ondeugden en lästeren over te geven. De mansch, dus rot zulke tegengeftelde uiter- ften kunnende overgaan , is even daaröm zoo me- nigmaJen een raadzel voor den waamemenden wijsgeer. — Welk eene menigvuldigheid van ge- daanten , onder welken de mensch zieh vertoont ! welke veränderlijkheid ! onder alle zigtbare fchep- zelen, is geen 66n zieh zelf zoo ongelijk, als de mensch ! — Dan in de beoefening der deug* den van matigheid , ingetogenheid , kuischheid , jegens zieh zelven ; van gezelligheid , befchel- denheid, vriendelijkheid , menschlievenheid , ne- derigheid, lieftaligheid, dienstvaardigheid, geest van het algemeen welzijn, en vaderlandlicfde , met betrekking tot zijne medemenfehen ; en ein-, delijk met betrekking tot God, door mannelijke godsvrucht , ijver voor de waarheid , gehoor- zaamheid aan Gods wetten, vertrouwen op zijne goedheid, groot, waarlijk groot! — Maar dan weder door de tegengeftelde ondeugden, door dartelheid , weelde , verwijfdheid , ontucht en wellust; door hoogmoed, trotschhetd, laatdun- kendheid, gierigheid, wreedheid, valschheid, en welke ondeugden men zou kunnen opnoemen ; Digitized by Google ilo ZEDEN DER NEDERLANDEREN, door ongeloof , mistrouwen , flaaffche vreeze , bijgeloof , ongodsdienftigheid , klein en zvvak ! — Spmraigen geheel of ten minrten voomaamlijk beheerschc door de zinlijkheid, zoodat zij hunne begeerte en werkzaamhcden cnkel richten naar ver- niaak of genoegen, hun door de zinnen of ver- beeldingskracht als tegcnwoordig voorgefteld — anderen vescigende hunne bedodingen en oogmer- kcn op verre af zijtklc gevolgcn en den aaneen- gefchakelden keten der dingen. — Deze zijn, naar het onderfcheid van hunne bedoelingcn, wijzen., fchr anderen, of listigen. Sommigen worden meer gedreven door de bekooring van het aangename, het vermaak in het geen goed is ; anderen door het voörftel van het onäangenaamc , door de vreeze voor het geen kwaad is. De eerfte zijn even daaröm, uit hoofdc der denkbeeiden , die in hun heerfchen , den meesten tijd, Indien al niet vrolijk door ge- noi, echter opgewekt, lustig, en goedsmoeds door de hoop: deze laatften zijn gemelijk en knorrig, neSrilagtig of droefgeestig. ln fommigen zijn de gewaarwordingen en be- geerten levendig, en heftig; hunne driften zijn fterk en werkzaam. ln anderen is het ge* voel en de begeerlijkheid zwak; zoodat hunne neigingen gernatigd, maar ook hunne werkzaam* heid geringer is. ALS MENSCHEN aancbmerkt. III. Boek. im In (bmmigen zijn deze gewaarwordingen , neigin- gen, en voometnens, ook ten opzigte der duur- zaamheid ongelijk fterker, dan bij anderen. De- zen zijn ßandvastlg^ vast in hun karakter, he* ieutrd en effenbaar; terwijl anderen integendccl veränderlijk zijn. Daar zijn menrchen, in welken d^ne hartstogt en gemoedsneiging oogfchijnlijk over alle ande* ren beerscht ; cerwijl in anderen verfcheidert nei- gingen een gelijk vermögen fchijncn uit te ocf'e- nen. — ^ De eerftcn hebben een cenvouwiger, deze laatften een ingewikkeld zcdelijk beftaan. Met betrekking tot deze heerfchende neigingj is het inzonderheid , dat wij menfchen deugdzaam of deügnieten noemen: hier naar noemen wij den edelen, den belangelozen , den vaderland- en menfchenyriend ; gelijk wij intcgendeel, naar de hoofdneiging, den laaghartigen , den eigenbelang* Zocker^ den gierigaard^ wellustigen^ dartelen^ waarrn'ijzen , eer- en keerschzuch$igen kenmer- ken, — Want gelijk niemand der llervelingen zonder gebreken leefc, zoo zal ook niet ligt ie- mand zoo geheel verbasterd gevonden worden» in Wien niet nog een vonkjen van dcugd, hec i6n of ander overblijfzel Van het godlijk beeid, waamaar de niensch gefchapen is, gelijk da godgcleerden zieh zouden oitdrukken , gevondert wordt. — — Ja zelfs kan eene hoofdneiging an-' dere ondeugden beteugelen , of onderdrukken « I i i ZEÖEN DER NEDERLANDEREN , geKjk aan den anderen kant daar door deugden, die anders op den bodem van het hart nög lig- gen, verftikt en verhinderd worden, zieh naar buiten te openbaaren. — ^ In LEäNDER is heerschzucht de boofdneiging , hij is derhalven trotsch en wreed , maar zie ! hoe zacht , hoa toegevend , hoe befcheiden hij is I hij groei ie- der, fpreekt ieder lieftalig toe, fnelc ter hulpe^ waar zijne hulp van dienst kan zijn! van waar deze deugden ? van waar de onderdrukking of be- leugeling dier ondeugden, welke anders tot den grond van zijne hoofd-neiging behooren? LEäNDER weet, dat hij zijne heerschzuchtige oogmerken niet kan bereiken , ten zij hij de gunst der bürgeren geniete , daaröm oefent hij die deugden, welke hoe zeer zij bij hem niet meef dan fchijndeugden zijn, evenwel hem het hart des Volks genegen maaken, het welk niet verder doorziende hem als den volks-vriend befchouwt, en tot zijne verheffing medewerkt. Alle deze hoedanigheden en eigenfehappen , den menfehen eigen , moeten dan ook in de Nederlanderen onderfteld worden. ^ En nie* mand zal twijfelen, of onder de bijzondere le* den, die de Natie uitmaaken, vindt men voor* beeiden van alle deugden , en van alle gebre* ken , welke onder menfehen plaats kunnen heb* hen. Dit behoeft dan niet verder uitge* haald te worden , alcoo het groot onderwerp van Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerkt. III. Boek. 113 'van ons gcfchrijf zieh bepaalt tot de zeden der natie, zonder zieh uit te ftrekken tot het geen aan de mensehheid in het gemeen eigen is ; alleen moest het worden aangemerkt , uit hoofde van den invloed, welken deze aanmer- king op het volgende hebben moct. Wanneer men, met naauwkeurigheid , de ze- den van een volk wil befchrijven , dient , bc* halvcn het gezegde nopens de geileldheid van den mensch als mensch , 00k dit niet uit het oog verloren te worden; hoe veel het mensch- dom, ten opzigte van zijn zedelijk beftaan, af- hange van zekere gefteldheid van zijn ligehaam, of temperament; als mede — van het klim'aat, of luchtsgeftel , en de hoedanigheid van de landlbeek , welke hij bewoont; — van den godsdienftigen en burgerlijken ftaat cn regeerings- wijze van he: land — van de gewoone le- venswijze en voedzel — van de opvoeding — cn van de goederen der fortuin, of zijne min of meer voordelige omllandigheden , van rijk- dom of armoede. Alle deze ftukken verdienen kortelijk onze aaddacht, en zullen ons te beter in ftaat Hel- len, om de zeden der Nederianieren grondig te befchouwen. I. DIEL. If TVVEE- Digitized by Google * TWEEDE HOOFDSTUK. De mcnsch beftaat uit twee deelen, ziel en ligchaam; beide zi'n op het naauw^t lot d^ncn pcrfoon vereenigd; geen wonder dan ook , dui beiden eenen gcwigtigen en bclangrijken invloed op elkanderen hebben, — De geneeshccrcn heb- bcn opgemerkt, dat, mef betrekking tot de ge- zondhcid en ziekte van het ligchaam, de ziel des menfchcn onbcfchrijflijk vecl invloed heeft, zbodanig dat een goed geneesheer, in het bc- fhiuren zijner lijdcren, ook grootlijks verpligt is, de ziel en haare gcftcldheid gade te flaan, en haar niet min tc leiden, dan het ligchaam; en het is eene oude waameming van den wij- zen fpreukfchrijver ; dat een vrolijk hart mc- dieijn is. — Op gelijke wijze heeft op zijne beurt het ligchaam een’ bijna ongeloofbjken invloed op de jiel. Een gezond ligchaam ver.vckc in de ziel een gevoel van kracht cn vermögen, en verfpreidt, nacuurlijkcr wijze , vrolijkheid cn opge- wektheid, terwijl een zieklijk ligchaam onä.n- gename gewaarwordingen in de ziel veröorzaakt, en die daar door dof, ftroef, treurig, en gc- melijk maakt. — De ondervinding leert , dat veelc raenfehen, over welken men met recht klaagt , dat zij een norsch , gemelijk , cn on* ge- I Digitized by Google ALS MENSCHEN aangemerict. III. Boek. ng genoegd huineur hebben, doorgaands in hunne kindsheid veeltijds zieklijke en zwakke kinde- ren waren. — Men neemt dit bijzondef waar in de tedere kunne. 