title: Nieuw Maleisch-Nederlandsch woordenboek, met Arabisch karakter, naar de beste en laatste bronnen bewerkt
creator: Klinkert, Hillebrandus Cornelius, 1829-1913
text: Oji'koejoe) treurig staan v. het gelaat of de oogen, verslagen, bene^ pen door een tegenvallertje, b.v. het verlies v. e. veldslag of e. proces enz. ^•.S^kojo, Batav. pleister tegen hoofdpjjn, e. vrit, rond pleistertje op de slapen om de koude uit het hoofd te trekken. s^:/^ yS koenjitj de kurkuma; iboe koenjüydQ hoofdwortel daarvan ; anak koenjit^ de bij worteis. Soorten zijn : k, hesar, k. padi en k. santan; koenjit tifmoBj eene verscheidenheid van de kurkuma met bonte bladen, waarop een zwarte streep, loopende längs de midden rib. Zie t^moe II. Koenjit- koenjit en s^koenjitj namen van e.s.v. plant. io.y koenjoeng; sakoenjoeng- koenjoe7ig, plotseling, eensklaps, on- verwachts, ZOO op eens, onvoorziens; h^Y.sakoenjoeng-koenjoeng ija bi^ranak äjoega, zoo op eens heeft zij maar e. zoon, I. P. 2b«5'koeiljaIi; m^ngoenjah^mom' melen, het kauwen van lieden, die geen tanden meer hebben; ook goe- njah; zie mamah, isS kah, I. aanhechtsel om een zin vragend te stellen; zie de gramm. II. geluld van een schaterenden lach; zie d^kah, RjLjS' kihanat, Arab. waarzeg- gerskunst, wichelarij, waarzegging, voorspelling. ^.■f^^kfthf, Arab. grot, spelonk; ahloe'l kahf, de lieden v. de spelonk, volg. de Koran de zeven slapers, die 309 jaren geslapen hebben. ^iXx^S kahßndak, z. bij Mndak. t^^oi^kahwa^ zie 5^^** \^Hy4^ kahwin, gewone schrijf- wijze in de HSS. van ^j^^l^zi© ald. ^ k6, titel, waarmede men een in China geboren Chinees toespreekt. Men houdt het (verkeerdelijk Dr. F.) voor een verkorting van singk^, zie aldaar, of van tatike^ zie ald., en op Java van kiat) waarmede men daar zulke Chineezen toespreekt. Jkia, I. kettingsteek; kia doewa kalt" het dubbel stikken; k, boenga sambauy zie bij boenga, II. bedrog, dubbelhartigheid, slim, geslepen, zie tjanda en tjanda kia, III. ikan kia-kia, ook hioe kia-kia, e. s. V. zeevisch, die van achteren op een haai en van voren op een rog gelijkt. IV. speelkaart, d. I.Cr, mogelijk overgenomen van M, V. verkort, van ,^''US', zie ald, ^IxS kajangaii, Jav. goden- verblijf, de verblijfplaats of hemel van de jang^s. Zie ijang. ^U5 kianl, v. het Perz. äjUS', koninklijk. ^£'^[jS kiai, Jav. titel voor be- jaarde mannen en geesten, oudje. Zie njaü j^S'klbar; b^kibar-kibar, in de lucht fladderen, wapperen, zweven; b^kibaran^ zwevend, fladderend, wap- perend van vele voorwerpen, ookzwe- LT^ LH^ 837 ven van geuren in de lacht wanneer ze door iets fladderends worden mee- gevoerd; pedang itoe ada b^kibaran, dat zwaard was zwevende, S. Dz. zie lajang cn s^merbak. ^ji*>JuS kibas; I. m^ngibas^ iets heen en weer zwaaien, b.v. een bran- dende lont om die aan te houden enz. kwispelen met den staart; een hori- zontale terts slaan met e. sabel tegen iemand; mengibas sajapy klapwieken; m.pangkoej den schoot uitschudden, M.; zie ook kipas en Mbas, IL Ar. ram, b. v. kambing dan kibas bawa Iah s^rfa, Sj. Mans. Sj. Goemp. Het moet ^[jS z'^n^ zie ald. (m*aa5' kiMs, = kibas, zie ald. v-Aj^ kita, wij, met insluiting van den aangesproken persoon; ik, wan- neer men uit de hoogte spreekt of in brieven aan gelijken ; anak kita, ge- meenzaam voor: uwkind; kita-orang, op Java, wij, ons. vaxA5^kiat, stijf, onbuigzaam v. d, leden; ook krimpen, gekrompen van zaken, niet van personen, Sw. o^aJ' kioet, piepen, zooals een deur, slot, wiel, schroef of hengsel. jüaS kitar; b^kitar, wentelen of draaien om e. as of middelpunt; bin- tang b^kitar, dwaalster; m^ngitar- kan, doen draaien om zijn as of op zijn steunpunt, b. v. een kanon naar de eene of andere zijde; p^rkitaran, rondwenteling = p^ridaran; z. idar en kisar, AXa^ kitang, e.s.v. eetbaren zout- watervisch met venijnige stekels, de ledervisch. ^ÄAJ^kiting, I. platte uitdrukking voor: een weinigje, stukje, kruimpje. II. volgens V. d. W. lijst geneesk, wrdn. ook e. s, v. lepra. ^^xS ketek, = kHjik, zie ald. en ook katik, J^äaS* ketel, I. m^ngetel, iets tus- schen de vingertoppen vastknijpen. IL verb. Ned. ketel. j^XjS ketim, zie bij sipoet ^xA^kltoe, MÖn. sakitoe, zooveel als dat, = sab ag itoe; Boeiiä.=bagitoe. yS\jS kedjer, e. s. v. munt ter waarde van Vio reaal. MÄxi* kidjang, ree, een middel- matig soort van hert met ongetakte horens; kidjang kestoeri, het muskus- hert; kidjang -kidjang, e.s.v. rood, stekelig koraal, dat als geneesmiddel gebruikt wordt. ÄS\A.5^kidjiiig, e.s.v. eetbare zoutwatermossel. v.ft^öUkS' kidjip, pinkoogen, knip- oogen, V. d.W. Zie kedjap en kidjap, Mön. %^^ kedjoe, Port, kaas; kedjoe pinda, e. s. v. indische kaas, s^aS" kidjai, e. s. t. boom. iÄ«Ai' ketjeng, half gesloten, van het oog, Soend. gesloten van het eene oog ^ saketjeng mata, een oogen- blik; mtngetjeng, pinkoogen, knip- oogen, Soend. het eene oog sluiten om met het andere längs iets te vi- seeren ; zie kHjam en pMjatn. ._ft <^ A_^ ketjap^ de Japansche soja. ^Ä^A^keljek, aanhoudend bij 838 r? SSUI^ iem. aandringen om zijn zin te krij- gen.M^D. gepraat, gebabbel; b^rmain ketjek, e. s. v. dobbelspel. ySX.AS'kiljOe, bedrog, list, poets, trek, guitenstreek; m^ngitjoekan, fop- pen, bedriegen, een trek speien ; b^r- kitjoe b^rdaja, oplichterij en bedrog plegen, zwendelen. Zie lantjoeng, jÄxi' kfetjoe, Jav. naohtelijke roofpartij door meer dan een persoon, ook roover, deelgenoot van zulk een roofpartij, ä^svjlS' kitjoeh, aangaan, tieren, razen, veel drukte maken. Zie kitjoe. ^^/S kitji, I. verb. Eng. brik, Jacht. II. zeker spei. M. mogelijk kelitji^ zie aldaar. ^Ij^S^kaedanan, Jav. gek ge- worden, zie edan, f4XxS^kida-kida, versierselen v. bladgoud, loovertjes, goud galon, b.v. aan den rand van een sMendang of enz. c(\-Ai^ kidang, Jav. == kidjang^ zie ald. cJuLTkidoeug, deuntje om iem. in slaap te süssen; k. soendal, hoe- renlied, M.; mi^ngidoeng, in slaap zingen. o Jul5^ kidap, zie bij sampar en idap, {JitXxS kedek; kedek-kedek, wag- gelend gaan zooals eene eend. JO^aS kidal^ linksch, alles met de linkerhand doen; z. ook bij doekoehlL J Ju^ kidoel, Jav. Zuid, het Zui- den, = s^^o^aw, zie ald.; laoet kidoel, de oceaan ten Zuiden van den In- dis^en Archipel. A JuS* kidam, zie hidam. sJuS^kOdah, val om olifantente vangen. M. de naam van e. Maleisch rijkje op het schiereil. Malaka. ^xS^kira, gissen, meenen, denken, vermoeden, berekenen; gissing,mee- ning enz. kiranja^ toch, eilieve, naar gissing; apa Iah klranja en barang apaiah kiranja, dat toch, möge toch, tot vorming van de wenschende wijs, vooral in brieven; djikalau kiranja, verondersteld Indien; hat kiranja, och of; kira-kira, berekening,begroo- ting, bestek, rekening en verantwoor- ding; elmoe kira-kira^ de rekenkunde; d^ngan kira-kira dan kedarkan, met overleg, b.v. iets verdeelen of gebrui- ken; sakira-kira, omstreeks, naar gis- sing, naar gelang van, b.v. sakira- kira hadjatnja, naar gelang v. hünne behoefte; sakira-kira ukalnja, naar gelang v. zijn verstand; berkira kira, berekening maken, over iets denken, planmaken, H. Abd.41 1 ; dengan kira- kira sehadja, näar gissing slechts, er maar naarraden; m^mberi kira-kira , verantwoording doen, rekenschap geven; kira-kira p^lajaran, bestek van de vaart eens schips; didalam kira-kira, onder het geldelijk beheer staan van; dengan tiada kira-kira, ongedacht, zonder rekening te hou- den met iets, onbesuisd; tiada t^kira- kira, niet te gissen of te berekenen, onberekenbaar, ongedacht, onver- wacht; m^ngirakan, berekenen; me- ngirakan tampilnja, zijn voorwaart- sehe beweging berekeuen, B. Ch.; p^rkiraän, berekening, begrooting; sUesaikan p^rkiraän, de rekening verefFenen. ykS kera, werktuig voor het weven V. lint, koord, lampekousen en derg. t^noen kera, lintweven, koordweven. yxS kijÖr, Jav. half gesloten van de oogen. ^1^ kirana, Kw. lichstraal v. ' zon of maan, alleen in eigennamen, ^y*S kiris, e. s. v. boom met groene vruchten. A^xTkerang, zie keroh. fc ^.xrkeroeDg-keroeng, e.s.v. zeer klein zee vischje, ook tengkeroeng genoemd. < OyxS" kirap, tekirap, schudden, snel op en neer gaan, even opduiken ; MÖn. spoorloos zoek geraakt; mengi- rap, iets snel op en neer bewegen, op en neer slaan met de vleugels, schudden van de vederen ; mengirap- kaUj schudden met een schild, Sadj. Mal. Zie kiraL Batav. kirapin^ uit- sohudden. Oj-A^ kirip, I, e. s. v. eetbare zoutwatermossel. IL hom van een visch? b.v. t^- roeboek kirip^ mannelijke elft. Zie t^roehoek, (JLxTkerek, katrol, blök om te hijschen, schijf van een katrol; k. anian, bovenste gedeelte v. den ket- tingscheerder. Zie ook gerek, ^yjS kirim ; mengirim, zenden v. zaken, niet v. personen, zie daarvoor ^oeroehj tenzij men met verachting «7^ 839 van iemand spreekt, b.v. baik Iah sl Djaja-Nantaka ini kirifnkan ka b^- noewa K^ling, welaan, zend dien Dj. N. naar het land van KÖling, H. T.; b^kirim soerat, brieven zenden, cor- respondeeren ; kiriman, bezending, gezonden geschenk; soerat kiriman^ brief, zendbrief. v.«>*w-juykeroelt)5 cherub, e. s. v. engel; zie keroebijoen, nyjS kerohi, slinksch, valsch, be- driegelijk ; kerang-kerohj hetzelfde met verscheidenheid of versterkt, {^jjS kirai, L m^ngirai, schudden, uitschudden, wannen, ook het op en neer gaan van roeiriemen, Ibr. b. Chas.; bh*as dikiraikan dalam njiroe^ rijst op e. wan heen en we^r schud- den; m^ngirai lada, peper wannen; mengiraikan boeloenja^ zijn vederen uitschudden, v. een vogel. Zie kirap. II. het haar kämmen, Max. ^^^J'kiri, I. links, linkerzyde; kiri'kanan, rechts en links; m^ngiri, links opgaan, links aanhouden; me- ngirikan,\eta links laten liggen, links leggen, zetten, plaatsen; ook iets in de linkerhand dragen, b. v. dan soea- toe p^ndahan dikirikannja, en links droeg hij een werpspies, I.P.; datatig ka A;i>^',overvallen,zonder tegenstand te vinden, b.v. garoeda pon tidak da- tang ka kiriy dan zal die griffoen niet komen zonder tegenstand te ontmoe- ten, Sj. g{61. Dal. II. m^ngirikan, geven, schenken (meerdere aan mindere), Riouw en Djohor, Wilkinson. 840 U^ \:ifiAjS jmaJ* kis, Arab. beursje, zakje, enveloppe van een staatsiebrief, Sj. Madli. iuxxS kisa, klein sleepnet, soms Tan zijde. ouAfcjuJ kesoet; bh-kesoet^ voort- schuiven, opschuiyen op zijn achter- ste, zooals kindoren, die nogniet kun- nen loopen, of inlanders wanneer zij gezeten zijn voor hun Vorst; zie ook rdkak en kisar II. v::^u»fcA5' kisoet, gekreukeld, ge- rimpeld; m^ngisoety kreukelen, rim- pelen ; zie ook lisoet, Y^i^S kisar, I. b^rkisar, in de" rondte draaien, ook v. den wind, b.v. angin b^rkisar kasHatan^ de wind draait naar het zuiden; m^ngisar, door middel van steenen, die in de rondte draaien, vermalen, pellen, ont- bolsteren; ook opwinden,in de rondte zwaaien met een zwaard, de teugels wenden van e. paard, omwoelen van den grond, b. v. met een piek, om- draaien van een ring om den vinger; kisaran, molen, handmolen; kisaran kahwah, koffiemolen, Max. batoe ki- saran, molensteen; perkisaran, om- loop, afwisseling; b.v. ph'kisaran malam dan siang, de afwisseling van dag en nacht; dikisarnja tali djanü^- ranja, hg wond het touw v. het rad op, Ind. Poet.; m^ngisarkan Mkang koeda, de teugels van het paard wen- den, K. Gh.; dikisar-kisarnja boemi d^ngan toembaknja, hij woelde den grond om met zijn lans. R. Ch. Zie ook kitar en idar, II. schuivend op zijn achterste draaien, draaiend voortschuiven, op- schuiven. Zie kesoet- t^^oM^ kesek; m^ngesek, over e. gekerfd stuk bamboe met een ander stuk wrijven om door het piepend ge- luid, daardoor voortgebracht, kleine Vogels te lokken; op die wijze vogels lokken; zie ook gesek, JuyucS' kisal, langzaam werken, in de taal der rnjat, Mogel. = kisar, ronddraaien. JuAfcATkisil; m^ngisil, längs iets schüren, wrijven, ook strijken met e. strijkstok op e. speeltuig, en de ban- den wrijven; kisilan, schuurpaal, b.v. voor het vee in de weide. aUwJcJ'kisah, e.s.v. vischnet, d.LCr. ^^wwxS^kisi, roede, spijltje, tralie, spil van een spoel of rad, zooals van e. spinnewiel; kisi-kisi, roedjes, spijl- tjes, tralies v, vensters, stoelen, hek- werk enz.; Hang kisi, de opstaande honten aan e. spinnewiel, waarin de kisi steekt; oelar kisi, e. s. v. slang. ^LaS kejong, e. s. v. zeeschelp- dier, fraai geel en bruin gekleurd. v.o.aS' kaifa, Arab. hoe, op welke wijze; kaifa bika, hoe is het met u? hoe vaart gij ? luij^kaiflat, Ar. hoedanigheid. \^aS kep, I. Eng. cap, slaghoedje. II. kip, Eng. cape, kaap. v.XyS'kiap^staander of vang voor mästen of vlaggestokken. o^AxTkepot^ in elkaar gedraaid of gefrommeld, zooals de punt v. e» peperhuisje, samengeplooid van den mond, ineengedoken, zooals b.v. een oüur «3^^ 841 beschaamd meisje ; kepang-kepot, het- zelfde met verscheidenheid. ocAxI' kepot, I, ongewasschen v. het achterste; h^landa kepet, scheld- woord voor e. pas aangekomen Hol- lander, die het gebruik van flesschen op N^ 100 nog niet kent. II, omgekruld omgeslagen (rand V. e. küssen), plat en opgewipt (neus), Wilkinson. iji^fijS kipas, waaier, voor welk gebruik ook; mengipas, met een waaier bewaaien; m^ngipan api, vuur met een waaier aanwakkeren; kipas tjinaj Chjneesche waaier,ook fig. voor iets fijns en moois; m^ngipaskan he- lalai^ den snuit heen en weer slinge- ren, v. e. olifant; m, ekoer, de staart heen en weer bewegen ; zie kibas. maXS kepang, I. wacht aanboord. II. Jav. vlechtwerk van dünne reepjes geschilde baraboe. III. zie kepot. iiA/S kepeng, kleine koperen munt van V2 duit, zie titnah en keping. töAxS kepak, I. naar boven ge- kromd of opgelicht van arm of been. II. schrijlings op de heup dragen, (M^n. kipaJc, idem), b.v. kleine kinde- ren. M6n. kipak (mengipak anak)^ fig. voor het tijdperk, waarop de jonge rijstplantjos de eerste zijspruiten ver- toonen. »S^aS' kepek, ingedrukt van een deksel, de neus en derg. Zie kepet II en kepek II. ^^^^AxJ'kepoek; ^^rÄ:g/)oeÄ:,gedron- gen naar ^^n kant, van een leger, b.v. maka hoeloebalang dan rujaf radja Bahrain itoepon t^rkepoek Iah ka kiriy, sakoetika lagt maka dilanggar olih tantera Onta Boem Sjah^ maka rujat radja Bahram t^rkepoek Iah poela ka kanan, . . . maka t^rs^sak Iah kapada kaki kota) Ind. Poet, zie kepek. J^aJ' kipal, vast, massief, ge- degen, compact, == kimpal, zie ald. •.ftA^ klpoe, ook kimpoe^ kunste- naar, werkman, duizendkunstenaar;, reizend kunstenaar, d. B. Volg. M^ = toekang, b.v. kipoe Msi, smid en kipoe ^mas, goudsmid. ^xJkipai ; mengipai-ngipaijkvfls^ pelstaarten; zie kibas. ^^^jw5^kioek, e.s.v. langwerpigen dobbelsteen, bestaande uit dunne- plaatjes van ivoor, komt herhaalde^ malen voor in de Sj. Ind. KÖsna. i§jS kiok, kakelen, zooals ee» kip, zie kakak, MÖn. kojoh jCcTkikir, vijl; gierig, vrekkig,. schraapzuchtig; k, patar, platte vijl;. k. ekor tikoes, ronde vijl, lett. rotte- staart-Tijl; kikiran, vijisel; p^ri kiki- ran, gierigheid, schraapzucht, ook ka^ kikiran; koelit Mkikir^ raspachtige- huid, ruw vel, kippevel. ^mXxS' kikis; we«^«Ä:e5,af krabben^ afschrapen ; kikisQnp^ngikis^vdhhQX^ schraper; kikis lidah, tongschraper; kikisan, schrapsel. i^^S<jS kikoek, linksch, boerschy stij f, niet op zijn gemak om iets te doen^ b.v. iemand die wil schrijvon, doch te- weinig plaats heeft. /fiXA^kekek, I. klanknabootsend woord voor het geluid van een gigge- lenden lach. 842 iP^ JJuS II. oksel-inzetstukje ; ikan kekeky e,s. V. zeevisch, die den vorm v. zoo'n lapje heeft. ^^^XaS" kekok, onhandig, lomp; zie ook kakoe en kikoek, Mön. keko\ JüCaS* kekol, steekpenning; m^- ngekol, omkoopen. (jXjjf kekel, I. ook kikil, gierig in den hoogsten graad, schraapzuch- tig; m^ngekel, knabbelen, knagen; zie Jcikir, II. schudden van het lachen; zie gigil. Ju5' kila, ^^T.goenoeng Beranta- kila, naam van een berg, die dikwerf in de HSS. voorkomt. JuL^ kial, veel en inspannende beweging maken bij werk; kial-kial, «Parteien om zieh aan iets te ont- trekken, zieh stuiptrekkend bewegen ; t^rkial'kial tertawa, spartelen van het lachen. J^aS" kioel; hoeroeng-kioel, e.s.v. kleinen, gespikkeldenvogel. Zie s^/oö/. vsJLaS' kilat, schitteren, blinken, bliksem,weerlicht,wee^schlJn;sap^r^^ ^ajap kombang kilatnja^ glinsterend als de vleugels v. e. tor, H. T. zie ook bij Umhang', Mrkilat'kilat kan ma- taharij de zon weerkaatsen; wi^n^«7a^- ngüatkan^ laten doorschemeren in aijn woorden, zinspelen; t^rkilat dt- dalam hati, zieh voordoen aan den geest, voor den geest verschijnen,b.v. maka tSrküat lahroepalndra-Poet^ra didalam hati p^noelis itoe sa koetika^ maka Iahe ditoelisnja^ en degedaante vanl.P.kwam den schilder een oogen- blik voor deu geest, daarop teekende hg zijn portret, I. P.; kilat bahoe^ zie bij hahoe. yXjS kilar, zie bij sipoet, JLaS^ keloi% Jav. e. s, v. boom, welks bladeren en vruchten worden gegeten en welks wortel veel heeft van onzen mierikswortel en daarvoor ook wordt gebruikt, zoowel bij de spijsbe- reiding als in de geneeskunde; zie meroenggai en k^lentang, yLS kilir; mengilir^ aanzetten van een scheermes of wapen door het ergens op snel heen en weer te vegen, b.v. op de band of op een oliesteen ; ioelang itoe terkilir^ dat been schuift heen en weer. i^^JUS^kilas; mengüas, een bind- sei, b.v. van rotan, met een knevel of hefboom aanzetten. iJuS kilang, I. de beide rollen of cylinders van een suikerrietpers, v. d. W., molen, Wilkinson; in 't Mön. is het uitgeperst gegist riet- of aren- sap; kilang pengasih, liefdedrank; kllangaUj molen met cylinders, v. d. W. en MÖn.; zie giling, II. kilangan in boewah-kilangan^ e.s.v. bovennatuurl. vrucht, groeiende aan een plant met zeer scherpe do- rens. MÖn. iXjS kelang, zie keloh kX,xS kelong^ bamboezen sta- ketsei in zee in de gedaante van een fuik om visch te vangen ; k, Betawi^ een bijzondere soort daarvan. v^äJLaS^ kilap, I. op Java, glans; b^rkilap, blinken, glimmen, glinste- ren; zie kilat» II. verb. van chilaf, Arab. zie ald. {^^^XaS kilak, M^n. t^rkilak^ zieh vertild hebben, b.v. t^rUlak badan awak m^mikoel toenggak^ ik heb me vertild met het dragen van een paal. j^jJLxS^keloek, en kalok^ sierlijke iijn, sierlijke kromming, eindigende in e, halve spiraal, zooals b.v. de ara- besken, krul. Zijn er twee zulke kral- len in tegenovergestelde richting, dan heet de een keloek en de andere kaloek^kelang-keloek^ slangenlijm raet uitspringende krullen; herkeloehke- loek, slangsgewijze; zie ook ^loek en keloek. Mön. kelok, id. roJLxS'kelek; m^ngelek^in den arm op den heup dragen, b.v. een kind of waterkruik enz.; tn^ngelek ambin, in een doek op de henp dragen; kelek- Jcelek, balustrade, armleuning aan een stoel; k.'k. anak^ ook kelek-kelekan, galerij over de geheele lengte eener vorstelijke woning, gelijkvloers met het middenhuis; kelek-kelekan, ook leuningon in het algemeen. ^LhS kiliin, zie kelim, JLaS" kilan, Jav, span met de hand; mengilan, bij spannen meten. JLa^ kelo; daoen kelo, e. s. v. bladgroente. •JLa^ kilau^ glans, weerkaatsing, uitstraling, weerschijn van verschil- lende kleuren ; b^rkilau-kilauan , schitteren van juweelen, dauwdrup- pels, sterren enz. ook kilau-k^milau, Hik. Dewa Indra Möng. zie ilau^ silau en kilaU niXxS kilah, I. e. s. v. zoutwater- schelpdier met gladden, bruin gemar- merden, spits toeloopenden hören; M^ 843 k^topong kilah, heim in den vorm van zulk een hören. II. picnic; b^rkilah, een picnic houden of geven. Sw. I'^JLaT kili-kili, I. wartel, het haspeltje aan een hengel, waarmede het snoer wordt opgewonden, C. en S.; k,-k, rantai saoeh, wartel van een ankerketting; k.-k, dajoeng, roeidol, die los in het boord zit. II. kili^ Jav. kluizenares. I^j^kima^ e.s.v. zeeschelpdier, de reuzenschelp; k, gebang, de grootste soort daarvan. k/k4,^ kiambang, e. s. v. water- plant met op het water drijvende bladen, kroos. Zie kambang. \jk^^ kimia, Arab. scheikunde, alchemie; de steen der wijzen. ^j^ kiniy samentr. van ka-iniy ook kinin, zie ini, ^a5^ kian, dat, die ; maal zoo- veel; sakian, zooveel, zooveelste, b.v. sakian hari boelan, de zooveelste dag van de maand, H. Abd. 323; sakian lama, zoo lang; doeiva kian, twee- maal zooveel enz., zie ook de aflei- dingen ar^kian, demikian, kalakian; iiada t^rkian = tiada t^rbilang, Sj. Mans. Sj. Goemp. Sj. Ind. K^sn.; b^rapa Man, hoeveel maal zooveel als dit ? kian-kemari, heen en weer. iX^ kinang, I. Jav. nginang, betelkauwen. II. kinang-kinang, e. s. v. platte koekjes v. gekookte kleefrjjst, in de zon gedroogd en daarna met suiker in olie gebakken, zie genang-genang. 844 t^ LJjS kenang? b.v, tjahajanja sampai ka langit Ykk^J^ ija makin d^katj Djaj. Langk. ^jui' kinin, = kini, zie ald. yjS^ kiwa^ Jav. linksch, ter zijde gelegen^pekiwariy wasch en badplaats en sekreet. ^xS kijoe, Jav. stijf, strain. ^\^ kaiwän, Arab. de planeet Saturnus. j^aS^? b.v. haginda m^lihat kaM- sarannja^ sangat ^'^•jcS' o pada rasa- nja, Sj. Mans. Sj. Goemp. Zie kißr. ^•j^5'kewang,e.s.v.boom,d.B.K. A^^kejODg, e.s.v. zeeschelp- dier, welks schelp fraai geel en bruin gekleurd is. Zie lS* ^ykS klolah? b.v. kiolah rasa k^lopak mata, Ibr. b. Ch. .y^ k^wan, Jav. verb. uit het Arab., dier, beest. Zie ^jI«j^^- ^^aS" kiwi, supercargo op een inl. handeis vaartuig; kiwi-kiwi, zotte eigenaarstrots, Wilkinson. ifjS kiah ; p^ngiah kasoef, schoen- hoorn. J^4jc5 kehel, niet in de behoorlijke richting, niet haaksch, van dingen waarvan het eene in het andere moet komen, zooals b.v. een kram in het oog; uit de koers (schip); niet meer passend, verkromd; toelang b^- lakang t^rkehel, verkromming van de wervelkölom, v.d. W. lijst genees- kundig wrd. &/,aS kinjang, bergkristal. ^*^ ki^nja, Batav. sirih sa kHja^ z=z sirih sa tampin^ e. sirihpruira, die behoorlijk samengevouwen en klaar- gemaakt is, om in den mond te wor- den gestoken ; zie ook k^nnja. m:jjJS k^njat^ zie k^nnjat, o^y könjoet, zie MnnjoeU ti^^j^i* kßnjit, zie kennjit, o^k6njir,.zie Mnnjir, i/S kÖnjang, zie kennjang. Ju^ kSnjal, zie k^nnjal. jv^J^könjam, zie Mnnjam. t*v^L^ gaba-gaba, droge bladen van den sagopalm, die tot dakbedek- king enz. worden gebezigd; ook een versiering van bladercn; haksei, d. B. ^juJS gabas, grof, slordig, niet netjes, van allerhande werk. y^jlT gaboes, e. s. v. zeer licht en zacht hout van de wortelsprui- ten van den ^oe^a^-boora, gebruiki om er snijdende werktuigen op glad te maken en aan te zetten, zoo- als op een aanzetriem; m^nggahoeSy aanzetten van een mes enz., schoon- maken van den loop van een geweer; p^nggahoes, wisscher, pompstok; te- rapang gaboes, zie t^rapang; ikan ga- boes = aroewaUj z. ald. gaboes-gaboesj, drijfkurken aan netten, meestal van dit hout; parang gaboes m^ndjadi parang b^si, Sprw. een houwer van licht hout verändert in een houwer van ijzer, M. ,j*oL^galt)8s, Jav.stokkerig,vooSy b.v. van suikerriet. äbl/'^abang^ ^=isi karang^kM. seh. wrdb. Zie gewang, (^l/'galt)Oeg,Jav.onvruchtbaar, kinderloos; van rijstaren: zonder kor- rels, loos. }S^\S gabah, ongepelde rijst of ander graan in losse korrels. f j^L^gabai-galbal, Möu.e.s. v.ver- siersel voor vrouwen, bestaande uit e. stuk rood laken met goud bewerkt, dat aan den hals wordt bevestigd om de borst te bedekken. jjil/gatir, Mön. uitspr. van gML (SJL^ gatak? m^nggatak-gatak hoeloe kMsnja, H. Boedj. vatten? be- wegen of dreigend kloppen op het gevest? Zie gamak I. JjL^gatal,jeuk,jeukte,metjeuk geplaagdjgeil, belu8t,begeerig; daoen gatal z= djUatang^ brandnetel, z. ook- bij goesi; gatal koeman, schürft, v.d. W.lijst geneesk. wrd.; moeloet gatal, kwaadsprekend, babbelachtig ; p^- r^mpoewan gatal, wulpsche vrouw. ^^Ä^LTgadjoes, e. s.v. kwalijk- riekende dj amboe-'f rucht, waarvan de pit buitenop zit, ook djamboe monjet geheeten; zie djamboe. ysJ<S gadjoe, gedrukt, gedenkt; gadjoe leper, plat gedrukt. 2^l/gadjall9 Skr. olifant; ikan gadjah, walvisch, ook gadjamina; katn gadjahj e. s. v. wit europeesch katoen, dat met het merk v. e olifant in den handel wordt gebracht ; ^ac^jaÄ m^n^rpa, naam van een kruipende plant; g, menjoesoe, schuin afdakopzij van een huis; g, g^moeloeng, e. s. v. Schäkels aan een gouden ketting, die LT ö\f 845 omgekrulde olifantstrompen voorstel- len, welke ketting tot de Rijkssieraden van den sultan van Lingga behoort; g. baraty e.s.v. jongensspel; g, meta, zie m^ta; p^ng hoeloe gadjah, opper- stalmeester der olifanten ; gadjah-ga- djahan, schaakspel; b^rma'm gadjah- gadjahan, schaakspelen. NB. de stuk- ken heeten : radja, mänt^ri, gadjah, koeda, tir en bidak; boeroeng gadjah- gadjah, e. s. v. vogel; gadjah sama gadjah b^rdjoewang, p^landoek mati dit^ngah-t^ngah, Sprw. gadjah berak besar, kita pon h^ndak berak b^sar djoega, Sprw. moestahil akan th'toe* doeng bangkai gadjah d^ngan njiroe, Sprw. menggadjah, de gedaante v. e. olifant vertoonen, b.v. van een borg. Zie goemba en biram, ^^\^ gadji, verb.Ned.gage,trac- tement, soldij, salaris; orang makan gadji, een gesalarieerd persoon. yfi^li^gatjar, Mön. dun, water- achtig, diarrhee, aan den dünne zgn = tjahar, zie ald. c>L^gada, Skr. knots] gada-gada, windwijzer op een masttop, waker, i/a- itoe bolang-baling atau poesing angin, Abd. seh. wrdb. ; gada lintang, körte knuppel, W. ^\im,\ kain gada-gada, vlaggedoek, waarvan wimpels en vlag- gen gemaakt worden, M. ^^t>l/gadis, I. M8n. en Pal. jong meisje, maagd ; gadis jang bUom b^rtindik b^rdaboeng, een meisje, welks ooren nog niet doorstoken en welks tanden nog niet gevijld zijn. Mön. ook op den leeftgd gek,omen van te paren. Ook van dieren, b.v. 846 t dir ajam gadis, jong hoen; koeda gadisy raerrieveulen; ikan gadis^ e. s. v. karper, M.; dilihatnja disana sa'ehor kambing ^^J^^««ao? Hik. Am. Hamz. ; p^nggadisan, de maagdelijke Staat, zie ook bij arta, IL e. s.v. boom, overeenkomende met de Sassafras. &(>\S gadang^ I. ronde, geweven zeef, ook badang, C. en S. II. MÖn. groot, voornaam = b^sar, ß(^\f gadoeng, e. s. v. gewas^ dioscorea trifpliata, welks knol, gege- ten, zwelling der ledematen, bedwel- ming en speekselvloed Teroorzaakt, maar, goed toebereid, wel eetbaar is; g. kastoeri en terik-gadoeng^ e. s. v. klimplant welke de naar muskus rie- kende schorpioenbloem draagt, b. v. sap^rti t^rik gadoeng m^lilit angsoka lajoe, H. Boedj. Volg. M. e. schoone soort V. epidendrum. Soms fout voor gedoeng^ zie ald. cJty gading, olifantsslagtand, ivoor, vleugel van e. leger, adjudant van een Yorst of Yorstin; sapoetjoek gading, een olifantsslagtand; gading sakapala, een paar bij elkander be- hoorende olifantsslagtanden, ook wel gadingsapasang; anak-anakan ga- ding ^ ivoren beeldje; gading -gading^ kromhouten van eoD schip, de stijlen, waarop de planken v. e. wand gespjj- kerd worden ; b^rgading, wordt ook gezegd V. de rijst op het zaaibed, als dit witte puntjes vertoond; s^ri ga* dingy Jav. e. s. v. plant met welrie- kende witte bloemen; matn gading^ e. 8. V. dobbelspel, d, B. K. ada kah gading gadjah jang soedah kaloewar itoe bolih dimasoekkan poela, kunnen uitgevallen olifantsslagtanden weer ingezet worden? Sprw. doelende op de verloren eer van een Yorst; maka dipilih orang Iah s^gala anak radja- radja jang dara-dara batk roepanja ^mpai-poeloeh akan djadi gading- gading j vrouwelijke adjudanten? dan pawaij H. Boedj. S^toe Anggera djadi gading -gading, adjudant? c?ar« kanan dan Deioa Soedjana-Boepa dari ki- rinja, id. op verschillende plaatsen. ^*t>L^gadoek, I. kwasterig, op- schiklievend, fatterig. Mön. trotsch, verwaand, ook bij M. II. e. s. V. plant, bisschoffia jäva- nica, C. J'^t>L^ gado-gado, Bat. e. s. v. roedjak v. dooreen gemengde jonge groenten. B. »oL^gadoell, leven, lawaai, ru- moer, ruzie, luid klagen, H. Abd. 176, onlusten; verontrust, in opschudding zijn; b^rgadoehyTumoeTmakeji]m^ng- gadoehkan, in opschudding brengen, over iets lawaai moken-^p^rgadoehanj opschudding, standje, lawaai, beroe- ring, onlusten. ,tf 4>L> gadai, pand, onderpand; g. berboenga dan g, s^hadja, rente ge- vende en bloote panden; m^nggadai- kan, iets verpanden ; orang t^rgadaiy pandeling; gadaian, pandgoederen; p^gadaian, pandjeshuis, lombard; ga- dai-menggadaij hier en daar verpan- den, dit en dat verpanden; m^n^boes gadaiy een pand lossen; orang jang )L^ jir 847 mem^gang gadaijan^ pandjeshuishou- der, lombardier. ^15* gara, ==^aÄara, zie ald. cJ'NL/'garoet, I. kras met iets scherps. II. zie gUoet. ^jA,%L/'garoes, zie g^roes. juwIL/'garis, kras, 8chrap,kerf met iets scherps, ooklijn, streep; wen^'^a- ris^ krassen, schrappen maken, lijnen trekken, linieeren; penggaris, hark, schraper, egge. A %\S garang, heftig,norsch,ruw, woest, grimmig, wild, happig, gretig bij het eten of het doen van inkoopen, b.v. orang P^ranggi memMli harang- harang itoe terlaloe garangnja; die Franken waren uitermate gretig in het koopen dier goederen B. Ramp. b^s.; garang maÄ"aw,met graagte eten; Mrhoewat garang^ ruw behandelen, H. T.; garang heraninja^ onstuimig is zijn moed; p^rkataänjang gay^ang, ruwe, bitse woorden, Ind. Poet. Zie ook g^rangan. Ä Xi garing, I. hard gebakken of geroosterd, knappend ; habis goreng garing, daarna bak het tot het bros wordt. K. B. IL e. 8. V. mand, die men op den rüg draagt; zie amhoeng, \J^\\^ garoek, ook garoe; m^ng- garoek, krabben in het algemeen, ook V. het lichaam, roskammen v.e. paard enz. menggaroek roemahj e.huis onder- graven; menggaroek koeda, e. paard roskammen ; p^nggaroek, krabber, hark, egge^p^nggaroek koeda,TOBk&m. -»^L/'garaiii, zout, keukonzout, ookgebruiktvoorizoutmetspaansche peper als toespijs bij de rijst; karoeng garam, zoutzak; goedang garam^zont- pakhnis; garam saboekoer, e. korrel zouts; menggaramij inzouten, ook fig. met iets doen wat er mee gedaan moet worden; memboeboeh garam, iets zou- ten, zout op of in iets doen. MÖn. fig. bezittingen, aardsche goederen^ m^nggaramkan, doen kristallizeeren, hard of korrelig en wit maken van gebakjes. .^L^ garoe, I. = garoek, zie ald. IL = gaharoe, zie ald. .A^garau, zwaar, diep, vol van geluiden; soewara jang gar au, bas- stem. M^n. garoek en gar au, «^Li gasang, = gang sang, sterk belust, wollüstig, geil, wulpsch, man- ziek. iU^L^gasing, toi om mee te spe- ien, taatstol; bermain gasing, tolspe- len, tollen. Op Java gangsingan, \^^^Vi gasak ; m^nggasak, hard wrijven, met kracht uitwerking op iets doen, terdego iets doen, en dus^ ook; afrossen, doj-schen, uitkloppen^ nitslaan; fam. „uitsnijen", zieh uit de voeten maken. Ook nog aanzetten^ spoeden, haasten. Juwl^gasal, == gandjilj onevenf ma'tn gasal g^nap, even en oneven speien, er om raden. J^iL^ gapil ; mHggapü, onwille- keurig of zonder doel iets aanvatten of opnemen. i^L^gapall, zie goepoeh. iJ'L^gaga, Jav. ryst^eld in roof- bouw, == hoema, Mal. 848 l^\s ^LT iTlTgagang, steel van bladof t)loem ; het oog van een knoop;^flf^an^ jpadi m^ngoerai en g, angan djoewita^ twee benamingen van versierselen aan de hand, Pr. Dj. maar welke? Mön. hoofd-rank v. e. kruipplant. v«ft^L^ gagap, die stottert, stot- terend; m^nggagap^ stotteren, hak- kelen. ^^jy L^gagak,kraa\; te Bat./yaoeÄ;. (^f L/'gagoek, Mön. e. s. v. eet- l)aren zeevisch van inferieüre kwali- teit, katvisch. M. •i'L/'gagau; m^n^^a^aw, naariets rondtasten, b.v. in het donker; ook bevoelen, betasten, b.v. dajavg jang moeda digagaimja rata, dat jonge meisje betastte hij overal, Ibr. b. Gh.; di'Olitnja d^ngan kidoeng dan ga- gaxtan, M. ft^L^gagah, kracht, sterkte, ge- weld, dwang, krachtig, sterk (ook in iets)^ gagah Mrani^ kracht en dap- perheid; gagah makan, sterk in het -eten; Mrgagah-gagahan, onderling -de krachten inspannen, K. Chaib.; m^nggagahi, kracht ergens bijzetten, met geweld iets doorzetten, ergens toe dwingen, e. vrouw verkrachten, iets forceeren, b. v. een deur of slot, inbreuk maken op ; m» dirinja, z. ver- mannen of inspannen voor iets, ook zichzelven geweld aandoen.Sadj.Mal. p, 98 r. 3 v.o.; m, tanah orang, met ge- weld z. meester maken v. eens anders ^rond, Oend. m, hak orang, inbreuk maken opiem. rechten ;|?^n^^a^aÄa/i, geweld, dwang, onderdrukking. Jli^gala, Skr. hars; stovig, sterk. stevigheid , verband , samenhang , bindsei, tiada h^rgala lagt, niet meer aan elkander verbonden, van been- deren en glas, b.v. Boeng. ramp. b^s. p. 85; ook uitbundig (vreugde b.v.); gala-gala, e. s. v. stopmiddel, evenals stopverf, bestaande uit een mengsei van kalk en hars, dat gebruikt wordt om scheepsnaden te stoppen; gäla- gala It^mboet, teer; memp^rgalakan, de naden van gala-gala voorzien. oJL^galoet, zie g^loet, JLS^galoer, verband, samenhang, V. h. einde tot den oorsprong of om- gekeerd; menggaloerkan^ iets in zijn geheele verband v. het begin tot het einde mededeelen ; soesoer galoer, in zijn verband of samenhang, längs de geheele lijn, stamboom. Zie aloer. yJLS^galir, goed glijdend, niet stroef, b.v. van den trekker van een geweer; los in een holte zittend, zoo- als b.v. een tand, paal, spijker enz. ook vorloopen van een schroef. ^JL^ galas; menggalasy een ge- weer, lans, stok, of iets aan een stok, over den schouder dragen; een mars op den rüg dragen, daarmede rond- gaan, venten; orang p^nggalas, mars- kramer, Max. zie g^las, j^ll^galang, onderlaag van bal- ken, steenen enz. stut, steunpunt, waarop iets rust ofiitsLa,t\m^nggalang, statten, stennen, ook dwarsboomen; m^ngg alang kapal, een schip op Sta- pel of op de helling zetten; kapal &rgalang, een schip op de helling, Sj. Sult. Jahja; kapala digalang d^- ngan hantal, het hoofd ondersteund ^If &Jly 849 met een küssen; m^nggalang kapala^ het hoofd erg. op leggen, b,Y. op een küssen; Miopak mala t^rgalatig^ oog- lid, waaronder iets geraakt is; galang ganti^ zieh voor een ander in de bres stellen, opofFeren;^aZa«^ c?a(^a,dwar8- leggers, diebuitenboorduitsteken en het afdak yan een vaartuig steunen, ook achterhoede ; m^n^^a?aM^Ä:a;e da- da, er de borst dwars voorzetten, d.i. zelf persoonlijk zieh met iem. meten, b.v. Sj. Sult. Jahja Mta pon hadlir menggalangkan dada^ ik sta gereed, om mij persoonlijk met hem te meten ; radja-galang , het hoofd, dat het op- zicht heeft over de werven? te Pa- tani, Oend, meng g alang -g alang i ka- hendakj iem. wensch dwarsboomen, h,y Jtoe pon soeatoepoela menggalang- g alang i kahendak sang oeloen^ Pr. Dj. kahendaknja orang siapa mengga- lang^ K. Tab. ook zieh dwars in den weg stellen, b. v, mUihat goenoeng datang menggalang, ziende een berg komen, zieh dwars in den weg stel- len, Sj. Ind. KÖs. djika tidak soeatoe Ural m^ng galang j als zieh geen ver- hindering in den weg stelfc, Sj. Abd. Moel. 20, zie ook alang^ kalang, ma- lang en palang, i^\S galÖDg, Jav. gal^ngan, de dijkjes in de rijstvelden, ==p^ma^aw^, ^ie ald. iiJL^galing, of galing-galing^ de iiaam van e. s. v, boompje, dat voor omheiningen en tadjoek-perahoe ge- bruikt wordt; galing-gajal, een va- rieteit daarvan. ^jJL^galak, fei, gretig, vurig, haastig, happig, woest, ook gewend, gewoon, d.i. Cr.; menggalakkan, aan- vuren, ophitsen; opstoken van het vuur; p^nggalaky opwekkend, prik- kelend middel, monteerkruit, ook buisje, waarop de slaghoedjes komen. y,}\S galoe, boeht om iets heen ; menggaloe, in e. boeht omgeven, om- stuwen, omsingelen, W.Sum.2?^ra&oe digaloe, naam van de groote vlag met langen wimpel daaronder, die door den Rijksbestierder gevoerd wordt; zie gUoeng en Mioeng. 2(JL^galah, lange stok, staak, duwboom op vaartuigen, stok om za- den uit te kloppen of vruehten af te stooten, droogstok enz.^.-oenc^/amen g.'pantjang^ lange stok, dien men in het water steckt, om er een vaartuig aan vast te leggen; g.pandjang, e.s. V. jongensspel, zie v. d. W.^. sangga- mara^ boom om het vooruitgaan van een vaartuig te beletten, sloephaak; penggalah, lengte van zulk e. boom; matahari sa p^nggalah tingginja^ de zon Staat een scheepsboom hoog, d. i. ongeveerhalfzeven'smorgens;ma^a- hari doewa penggalah tingginja^ tus- schen 7 en 8 nur 's morgens; m^ngga- lahkan^ met een boom voortduwen, b.v. een vaartuig; hergalahj boomen, zieh voortboomen; toelak galah, met een boom van wal steken, afzetten van een vaartuig. 2fJ\S galoeh, I. Skr. e.s.v. edelge- steente; prinses; bagai galoeh ratna wiliSy Sj. K. T. en B. S.; raden- galoeh, titel in de HSS. van eenjavaansche kroonprinses zoolang zij ongehuwd 54 850 idl/ is; astana-galoehany prinsessenhof. II. zie ff^loeh. gJ\S galeh, = ^awa^, zie ald. . üL^gali ; m^nggaliy graven, del- ven, opdelven, uitgraven; m^nggali asal oraw^, ieraands afkomst nagaan; m^nggali-galij voortdurend of aan- houdend graven; mHggali ^maSy goudgraven; m^nggali matt, een lijk opgraven ; t^rgali kapada, bij het gra- ven toevallig stuiten op, b.v. maka tergalilah k^pada tadjau Mrisi ^mas, bij het graven stootte bij op e. oüde vaas, gevuld met goud, Si Misk.; penggali, graaf, scbop, spade; galian, wat uitgegraven is of wordt, groeve; gali-galian, aardvrucbten , wortel- gewassen, P. R. ook delfstoffen, Mal. Contr. 0^1/ gainat, e. s. v. groote tri- pang ; g, hoetan^ e. s. v. plant, Echi- nocaulis perfoliatus, d. 1. Cr. v:yujol> gamit ; menggamU, even met den vinger aanraken om een wenk te geven, of iemands aandacht te trekken, of om stof af te slaan ; tokkelen op een snaar-instrument, zachtjes krabben met de pooten; m^ntjoehit-gamity kneepjes en tikjes geven bij wijze v. stille wenk; gamit- gamitany datgene of diegene, waarop men elkander aldus attent maakt, voorwerp van het stadsgesprek ; zie ook kotnat en kamif. ^J^L^ gainak, Ldreigendge- baar, manuaal of men ieis zal begin- nen; tiada gamakj verroerde geen yin (zoo bang was hij); m^nggamak keris, de band aan den dolk slaan en dien een weinig uit de scheede halen bij wijze van dreiging; zie ook amang. IL = agaky zie ald. ^JLol^ gamölan, volledig stel v. javaansche muziek-instrumenten. ^L^gamam, I. verbluft, verbou- wereerd, confuus. II. verlamd aan armen en beenen b.v. rasa badannja hagai kan demamy kaki dan tangan rasanja gamam^lhr. b. Ch. ^jcL^gaman, zie g^gaman. xxL^ gamoeh, e.s.v. waterkruik van onverglaasd aardewerk zonder tuit, = k^ndi, zonder tuit, onze ge- wone koelkaraf ; zie Mlalang. ^LTgamai, e.s.v. boom, die licht timmerhout oplevert,dat spoedig door de boeboek wordt aangetast, volg. d. l. Cr. gamal-gamaL. ^^\S gana« Skr. geweidig, mach- tig (godheid), verward met gani^ het Ar. ^^Lfc rij^? groot, in gedichten. ol^ganir, Eng. gunner, kanon- nier, konstabel. ^MfcjL/^ganas, woest, wild, alles aanvallend, van wilde dieren en die- ven. Sadj. Mal. p. fl^l rusteloos, on- stuimig, voortvarend, Jav. ganaSy ruw, woest, Kw. brutaal = b^rani, ^l^ganang, zie g^nang, jLil^ganal, juist als, evenbeeld. ^•l^ga war; paM;ar-^aw?ar, teeken dat de toegang verboden is, meestal e. gespannen touw of rotan, waaraan bladeren hangen; versperren van een weg. P SL^gaoeng, I. weergalm,echo, weergalmen, weerklinken. IL Man. grot, hol, uithoUing on- der den bovengrond b.v. door aard- storting enz.; mi^nggaoeng, uithollen. c ÄL^gawoeug; kaingawoengjue- teldoek, fijne gekleurd katoenen stof. ^•^L^gaoek, Batav. kraai, — gagafc. JjLJ^gaoel; h^rgaoel^ z. vermen- gen; hertjampoer dan bergaoel, zieh vermengen en verwarren, Sadj. Mal. 1; m^nggaoel, mengen, vermengen, door elkander mengen, zie ijampoer, j^.LTgawai, L Jav. gaw^, doen, maken, verrichten, feestvieren; inhet Palemb. ontucht plegen; pegawai, werktuig, gereedschap ; ambtenaar, beambte; p.-mesdjid^ de aan de mos- kee verbonden priesters; hoeloeba- lang pegawai, officieren en ambtena- ren; s^gala p^gawai-karadjaän , de Kijks ambtenaren, II. gawai rasa, medelijden, b.v. tiada gawai rasa akan kita, orang toewa, heeft geen medelijden met mij, oud man, Pr. Dj. en K. Tab. Pr. Dj. III. e. s. V, boom, die reukwerk levert; soorten zijn: g, tandoe, g, hoe- waja en g, mHang^ d. B. K. IV. lajar gawai, topzeil, Sw. j^Li^gahaf; menggahar,ha,TA schüren, b.v. verroest yzer. ^L^gahja, ook ^L^^o/a, Skr. I. (lich*aams)kracht ; Mras gahjanja, hij heeft veel lichaamskracht ; tijada Mr- gahja lagt, geen kracht meer hebben ; Mlom ada gaja akoe, ik ben nog niet bij krachten; b^haroe Iah akoe b^rgaja, ik ben pas weer op krachten, Djaj. LÖngk. badannja pon tiada b^rgaja^ ^^ 851 P61. Abd. 68, hetlichaam nuhadgeen kracht. II. sierlijke gang, Ibr. b. Chas. (gemaakte) manieren, loop v. iemands Schrift, toon bij het lezen, melodie; meng^nakan gaja, een sierlijken gang aannemen v. e. behaagzieke vrouw, s^rta berdjalan b^rgaja-gaja, Sj. Sult. Jahja, met e. sierlijken gang loopen; m^nggajakan, voordragen met e. ge- maakten of aangenomen toon. v:>iL^gait; m^w^^al^, met een lan- gen stok, voorzien van een haak aan den top, iets, zooals bloemen of vruch- ten, die hoog hangen, af haken, aftrek- ken, b.v. ialoe m^nggait boewah-boe- wahan disitoe, setiap matjam dima" kan Iah t^ntoe, Ibr. b. Ch. zie ook katt hoewel het daarvan onderscheiden is. v:;^jL5^gajoet, zwevend aan iets hangen, zooals b.v. eenhanglampaan haar ketting, vruchten aan een langen steel; bergajoet, slingeren als apen; m^nggajoetkan, iemand ophangen, v.d.Tn.; ook s^nggajoet, zie ald. ijL^gaing, snebachtige toeloop van het voor- en achterschip boven de kiel. ^\i gajang, I. 8lap(heid), wan- kelmoedig(heid), waggelend van een beschonkene of een vlaggestok zonder want ; z waar in het hoofd na te weinig slaap of van het lichaam, b.v. sama- lam-malaman tiada bh'adoe . . . ba- dan pon gajang^ Sj. Madli; gajang- gajang, zie g^nggajang en gojang. II. ook e. 8. V. horde evenals een para-para. ^l^gajoeng, I. waterschepper, 852 J^^ gemaakt van een kokosdop met een steel er aan; zie siboer, II. m^nggajoeng, met een degen iets houwen of steken, bergajoeng of main'gajoeng^ schermen, boksen. J^L^gajal, I. veerkrachtig, taai, zooals gekookte Spieren; zie lioet, II. zie bij galing, j^li^gajam, I. e. s. v. kastanje- boom met eetbare vruchten. Zie to- loh III. ^^L^gajoen, lieen en weer slin- geren, beieren; zie ajoen, &.^L/gajOeh; Mrgajoeh, lang neerhangen van vruchten, zoodat men ze met de hand/nemen kan; zie gajoet. v-oL^ ganjoet, ongaar van ge- kookte spijzen, b.v. aardappelen^maar niet van rijst, zie daarvoor hati ; ook glazig, zeeperig, niet melig, v. aard- vruchten. Äjl^gaBJah; mengganjah, iets schüren, sterk wrijzen. v^^gab engapjklanknabootsend woord voor een klappend geluid, zoo- als van planken die op elkander ge- slagen worden: ^aö-^oeZ^, met verschei- denheid, helderder en doffer; zie ook gap^ degap en l^gap, wxJ^gÖbar^sprei, doken, dekkleed; g^-gandarij groot en breed zijden dek- kleed. Mön. kam g^bar^ e s.v. deken, die van onderen wit en van boven met sits of ander gekleurd doek over- trokken is. Zie kandaän. s6L^j^ goebörnadoer, Port, gouverneur, ook goeonadoer. i-A«^gÖbang, = lontar hoetan, e. s. V. palmboom met waaierachtige bladen, waarom men zakken, zeilen, netten enz. maakt. De bladsteelen leveren touw en de boom zelf sago van mindere hoedanigheid. Ljü gfeta, troon, zetel; sofa,baTik, rustbed; g^ta karadjaän^ de konink- lijke troon; g. pemadjangan, bruid- stroon, bruidszetel, I.P. Zie padjang, Yolgens v. d. W. is geta een breede, vaste optred voor de phitas^ die ook tot zitplaats dient. ^.x/'gfetar, I. ook g^ntar, beven, trillen, sidderen, schudden, daveren; nagemaakte boom met allerlei snuis- terijen, e.s.v. kerstboom; gUar-nasi^ zulk een boom, die ter versiering in gekookte rijst wordt gezet; gemetar en goemetar^ bevend, sidderend, eok daverend van bekkens en trommen, H. Boedj . ; gegentaVj een geluidge\ end versiersel van paarden enzonnescher- men, e. s.v. turkche schel? b.v. dan terkembanglah pajoeng . . . dan goe- merentjing boenji g^ghitarnja^ I. P. t^rlaloe ramai boenji geg^ntarnja itoe^ id. Yan getar is afgeleid gUUar en g^lentar^ zie ook kUar en gentar, II. Jav, wrang, samentrekkend van smaak. jjMxJ^gßtaS, Jav.broos,licht breek- baar; zie gPntas ; getas-getas, e. s. v. koekjes of versnapering. M.^n, gatas tangan, iemand die dikwijls iets breekt. j^JcS^gÖtis, = g^^tas, Zie ald. jUTg^tang, I. overtrek op den mond V. e. flesch, glas, pot enz. b.v. e. blaas, doek, papier en derg. meng- g^tang, den mond van een flesch of pot met iets dergelijks toebinden ; gelang Mlatjan^ eene wijze van den hoofddoek om het hoofd te doen, nam. zooals nien een mandje met belatjan toebindt. M^n. gatang, id. II. de naam eener plant. M^n. gatang^ e. s.v. heester, die bij aanra- king jeuk of branden veroorzaakt. J^xr^ßtil, menggHü, met de top- pen der vingers of nageis vastknijpen of vasthouden. MÖn. zie gatir. ^JlJ^gÖtoen, Jav. verwonderd, verbaasd. ^xi^gÖtoe; menggetoe, zachtjes indrukken met iets scherps, b.v. een puistje met den nagel. a^A-^getah, plantengom, vogel- Yijm'^g.'pertja, guttapercba; g.-karetj gomelastiek-, g^-kambodja^ guttegom; hergetahj gom bevatten, gom inza- melen, ook kleverig, klam v. de huid, eenigszinsvochtigdooruitwaseming; pergi hergetahj in de bosschen gom gaan zoeken; menggetah boeroeng^ vogels vangen met vogellijm; getah nangka, de gom v. d. nangka-vrucht, die uitslag veroorzaakt rondom den mond, zie bij nangka het Sprw. Voorts g.'Soendi^ g.-gerih en g.-taban^ drie soorten v. „guttapercba"; eng,poefih, getah-hoedang, e.s.v. boom (garcinia) met rood, zacht hout, alleen geschikt voor brandhout. f -JcTgÖti-gÖti, e.s.v. koekjes, be- reid uit widjen-zsLSid en palmsuiker. ^^JJUOiXf 853 jf4X^gÖäabir, bungelen, heen en weer slingeren, zooals b.v. slap- hangende zeilen, de kossem van een OS en derg. afhangende huidplooi, lel; = gelamblr, gUember en tßlabir, Äjljk^gßdabah, e.s.v. versiersel in het opgestoken haar van vrouwen, bestaande uit een driekante plaat van bladgoud, waaraan snoeren hangen. «jJ^gfedfeboeng, I. een lapje v. ongeveer een span in het vierkant, meestal van laken, waarin men sirih- bladen en tabak wikkelt voor het gebruik en dat men in zijn zakdoek knoopt. ^jtX^gfedcboek, van e. hoogte naar beneden störten, neerplofifen. (ÄiX^gÖdßboeg, Jav. = kelisip, zie ald. en de pisangstam zelf. . J^gfedar, zie kedar. ^J^gßdang, MÖn. groot; dja- lan gedang^ de groote weg, zie ga- dang en besar. AJ^gÖdoeng, steenen gebouw, pakhuis, magazijn; g.-bitjara^ raad- huis, gebouw waar recht gesproken wordt, paleis van justitie; g.sen- djata, tuighuis, arsenaal; ^.-A;oem- ^^w/,faktorij van de Compagnie; zie ook goedang, ^Ji)S giödok, = tjatang; zie ald. JLotXX gadamala, Skr. e.s.v. plant, Alpinia galanga (Zingibera- ceeen), d. 1. Cr. en Maxw. (3Aj04Xi^gödombak, e. s. v. tam- boerijn met een nauwe opening, die gesloten wordt als men het geluid dempen wil. 854 ^^J^ &^yiyf gMobang, e. s. v. Atji- neesoh zwaard, gMohang atjih^ kort Atjineesch zwaard, C. en S. MÖn. e. 8. V. hakmes. ^j^4X^gßdogail, Jav. stal voor ^^n paard. ^ gar, klanknabootsend woord voor een ratelend geluid, zooals van donder, e. kanonschot enz. Zie tagar en d^gar. \jf göra; m^nggera, vrees aan- jagen door woorden of gebaren, iemand een uitbrander geven; zie g^- r^tak en s^r^gah. MÖn. wegjagen v. dieren. ijL^gÖrabang, wijd en lang ge- scheurd, zooals b.v. een muur, wijder en langer dan g^rabak, (3^!^ görabak, gescheurd, zie het voorg. woord. ,^t>ly^ gÖradi, hekwerk, raster- werk. Port, grade, ^j^l^ g^rangan, I. toch, in vragen of bij onzekerheid, b.v. anak siapa g^rangan ini, wiens kind is dit toch? apa g^rangan isinja^ wat zou er toch in zijnP Ook g^rang, II. Jav. e. s.v. wezel, de slangen- dooder, = tßr^pPAai. Volg. Tug. don- kerder gekleurd dan de tj^rp^lai van Malaka. jM^f^gÖragas; m^ngg^'ragas, verward haar uitkammen, hetzij met een grove kam, hetzij met de vingers. y^^y^ gÖragaa, I. op den grond spartelen; soengkoer g^ragau^ voor- over op den grond liggen te sparte- len, frequ. van gagau^ zie ald. II. e.s.v. kleine garnalen, waarvan men h^latjan maakt. ^I^göragai, e.s. v.groote haak om icrokodillen te vangen, M.MSn. id. joL^goerami, Jav. e.s.v. fijn^n, zeer smakelijken visch, e.s.v. karper. VÄ>«L.^gferawat; m^ngg^rawaty iemand aan zijn lot overlaten, zieh niet om hem bekommeren. j^l J^göraham, kies, baktand; g, bongsoe, kies van verstand, lett. de jongste kies. i'jfj^gßrajang, l.mengg^rajang, woelen, krauwelen in het haar. II. = rajangj v. d. W. ^yS gMb, Sj. Sult. Jahja = gh'aty zie ald. Äj*.^gferöbang, I. m^ngger^harnj^ los en uitgespreid neerhangen (de hären). MÖn. g^r^hang koeda, de ma- nen v. e. paard; tn^ngger^bangkan^ losmaken van het haar, ketenen, kluisters en derg., S.Dz. In Moh. Han. is het mengerebangkan van ke- r^bang. II. pintoe g^r^bangj poort eener stad, eener omheinde plaats of ves- ting; hoofdpoort, voornaamste in- gang; zie gapoera, III. g^r^bang-g^Hbik, op allerlei wijze rumoer maken, zooals b.v. een booze vrouw, v. d. "W. dus opspelen, het op de heupen hebben? Zie gere- bak II. ^^^göröbak, I. alom verspreid (renk, inz. een aangename); m^ng- g^rd'bakj zieh alom verspreiden; zie s^m^rbak. V i^^^< / 855 II. veel gedruisch makende klap- per, door een touwtje in beweging gebracht, om eekhoorns enz. van vruchten af te houden, Wilkinson. v-)^^ g^rat, klanknabootsend woord voor een knarsend geluid; menggerat, knarsen, b.v. van de tan- den, een vijl enz. ook knagen, van e. rat, Sw.; g^ratan gigi, knersing der tanden. v-^jj^gßroet, L=^(^ra^,dochgro- ver en doffer. IL ikan geroet-geroet, e.s.v. zout- watervisch, die zeer vet is, steenbra- sem, = seminjak, III. = keroet^ zie ald. VÄ^^ görit, I, gerü-gerity e. s. v. klein, eetbaar zoetwatervischje, dat zeer mak is. IL e. s. V. Haan, die gom-elastiek levert, waarvan ook de knuppels voor de tawak'tawak, worden gemaakt. Ij^gÖrßta, brug, Max. ik gis dat hQi'^\3Sg^reta' is = het Jav. herMk^ zie ald. ii* ^gferötang, e.s.v. zeer groo- ten zeevisch, geschubd en gevind, uAJ'y^gÖrötap, flonkeren v. ster- ren, juweelen, glirawormen enz, j^* ^gßrÖtak, frequ. van gUak, klanknabootsend woord voor een klap- pend geluid; mhigg^r^tak, met de voeten tegen iets slaan, met de voe- ten op den grond stampen, ook met de voeten tegen den buik van een paard slaan om het aan te sporen en vandaar ook aansporen in het alge- meen, ook door een klappend geluid verschrikken of vrees aanjagen, Hik. Abd. pag. 234; g^m^retak, kletteren van wapens; mängg^r^takkan paha, een klappend geluid maken door met de vlakke banden op de dijen te slaan ; p^ngger^tak, aansporing, prikkel. Zie ook k^r^tak, i^S gÖrfetlk, kraken, b.v. van een vloer, waarop raen loopt. O*-^ görda, I. z=z garoeda, z. ald. IL Kw. = Mringin, de indische heilige vijgeboom, Prab. Dj. de Hell. 4edr. 183; Facs. 71. *4>%^ gÖrÖdam, dreunen van iets zwaars, dat omvalt, b.v. een mensch of boomstam. ^(^S^^vMoe^m^^zgerMam^ doch zwaarder en doffer van geluid; ger(^' doem geredarn, met verscheidenheid, b.v. herdajoenglah ija gh^Moem-g^r^- daniy hij roeide dat het dreunde en kraakte. Sj. Abd. Moel. ^öji goerdan, N^garoeda^rlng- git goerdan, een dollar met de beel- tenis van een vogel, zie bij ring git, .4> J^gerdoe, Port , in h. Palemb. en op Java, aan den weg staand wachthuis der inlanders. j^4>%/^goerdi,boor,drilboor,zwaai- boor; zie hör en gerek. ^y^göroes; m^w^^^roes,ietsglad- maken, glänzen, b.v. lijnwaad, papier en derg. door het te wrijven met een ^en^Ä;o^^'oen^schelp,polijsten,strijken. ^y-J gÖris, klanknabootsend woord voor het doorsnijden van iets zachts of weeks, = Jav. g^r^s, Pr. Dj. [^^ji görösak, knarsend geluid, zooals V. het loopen op grof zand of dorre bl äderen. 856 L?-*: / ^^^J^g^r^Hikf ===zg^r^sak, maar fijner; ook: klateren, rinkelen, ritse- len, b.v. van papier, bladgoud en derg. zie ook karsiL c ^gßrang, I. zwart poeder van gebrande kokosschillen en het hout van karamoentingj gebruikt om de tanden zwart te kleuren; menggeran^ de tanden daarmede zwartmaken. II. = g^rangan, zie ald. c y^göring, ziek, krank, van vor- sten gesproken, = sakit; g. hoeloe, hoofdpijn, van den Yorst*^ peng gering, middel ora ziekte te verwekken, too- vermiddel ter y erkrij gin g van een on t- zagwekkend,vreesaanjagend voorko- raen, ook zulk een voorkoraen; kena pengg^ring harimau, door het ver- schrikkelijk voorkomen van een tijger van ontstelteni? ziek geworden. kjy^J S^YOengHins, zie gMng- sing I. ^^fc^^gÖringsing, I. e.s.v. ba- tik, ofteekening op kleedjes; kam geringsing wajang, e. s. v. gebatikte zijden kleedjes, waarop figuren uit het wajangspel zijn geteekend. Soms ook g^'roengsing, IL ook gerinsing en gerising^ zieh vertrekken, zooalsb.v. demondbijhet proeven van iets wrangB, de neus bij een sterke lucht; zieh onikrullen, op- trekken, zooals b.v. nat leder in de zon; zie g^risik, III. g^rengseng e.s.v. koperenpan, gebruikt tot het koken van brij, koek- jes, konfituren, rijst enz, vX^^i^gärangga, zie k^r^ngga en ganggrang. o/ JiiSd^J göranggatijCorambyx (Coleoptera),eenzekerinsect;^.Ä:%*i7, leptura. M. i^^ gferonggang,I.hol,holte, b.v. van een boom, bamboe, ring enz. g. p^roet, het darmkaDaal, v.d.W. lie- yer: de buikholte? laoetjang gerong- gang, de holle zee. II. e.s.v. boom, uit welks hast een olio wordt getrokken, die men als middel tegen schürft gebruikt. i^jS^geroenggoeng, I. e. s. v. boom, die geel timmerhout levert en donkerroode bloempjes draagt; zie het voorg. woord, II. II.klokvormige,8tekendezeekwal. Jav. idem. III. Zie geronggong, ^S gferonggong, Jav. hol, holte, kelder, spelonk, M. ook Jav. holligheid, b.v. onder d. vloer, borst- holte. Zie geronggang I. ^S göroep, slaglade op e. weef- getouw, waarin de sisir of kam be- vestigd i»; saperti geroepdengan sisir, als de slaglade met de kam, Sprw. om eene nauwe vereeniging aan ie duiden. y^j! garpoe,Port.,vork,tafelvork. iJj^gÖrak, I. beweging;^^ra^- gerak, verschillende bewegingen; M- g^rak, zieh bewegen, verroeren; te- gerak, toevallig bewegen, bewogen, te bewegen zijn; salah gerak, verkeerd gaan, in de war loopen; gerahdiamj beweging en rust; g, soeroet, begin van de ebbe; g.-hati, iedere aan- doening of ontroering;^.-ÄraZaÄ:o6a;i^ iemands heele optreden, al zijn manieren, Ibr. b. Chas., ook g er ak- bangoen, gerak-g^ri en g^rak-g^roek^ allerlei bewegiogen ; gerak-g^mpa , beving en schudding, eigenuaam in de Pol. Djin. en ook t. e. kroon, b.v. dikenakan dengan tadjoek g^rak-g^m- pa^ Hik. Indra M6ng. en een versier- sel in het haar van vrouwen, Sj. Msiö\i'^ menggerakkarij doen bewegen, in beweging brengen; m. genta j de klok luiden ; m. k^kang^ aan de teugels trekkon, Ind. Poet.; w. daripada ke- radjaän, van den troon stooten,Prab. Dj. ; m, hau, het hart afkeerigniaken, reden tot ontevredenheid geven,b.v. helom Iah lagt kakanda p^rnah meng- gerakkan hati heta, nog nooit zelfs hebt gij mij reden tot ontevredenheid gegeven, H. D. Ind. M^ng.; tegerak hatinja, zijn hart is af keerig gewor- den, in zijn gevoelen is hij jegens iem. veranderd, ook: het heeft hem getroffen o? geroer d-^djang an m^ngge- rakkaji harang jang diam^ men moet geen slapende honden wakker ma- ken, S. Dz. ; iboekoe tidak bolih be- f/erak'begerij mijn raoeder kan zieh in het geheel niet verroeren, MÖs. Kag. IL klanknabootsend woord voor het geluid van iets dat verschoven wordt. (Jjw^^Öroek, = gerak II, doch grover en doffer; g^roek-gerak, het- zelfde met verscheidenheid. i^^^goeroek, Perz., wolf. 