title: Bibliographie zur geschichte des deutschen kirchenliedes im XVI. jahrhundert
creator: Wackernagel, Philipp i. e. Karl Eduard Philipp, 1800-1877
text: Rin und Saw, E. €, ©. Id puterthenigst zu schreiben und offerieren wollen, Befehden wegen derselben hochbeehmten Wissenschaft und recht Chriftlichen Eifer über der Künstlerischen, das ist, waren Evangelisten Ihre. Wie denn €, €. ©. aus recht Fürstlicher und Kandemütterlicher treu, in Aufzucht derselben Zungen Herrschaft und Freulein, sich derart Eiferig und Gottseelig erzeiget, das nunmehr, bei angefangener Kurfürstlicher Regelung, das ganze found in Kirchen (wie auch nicht weniger im Polizeiwesen) sich wohl dannenber befindet, und dem allmächtigen Gott dafür von Herz und Seele dankbar danken, und um vermehrung dieser überreichen Gnade und Woh that bescheiden bitten und anrufen, tund dem, weil auch in E. €. &. Witwchen ich den Anfang zu meinem Kirchendienst, nach dem Willen Gottes, gemacht, und ©, €. ©. durch derselben treuen Wacht und Hauptmann den weiland Edlen und Gefreiten Heinrich von Dünauf Dreben, etc. (dessen in Gott ruhenden, als eines aufrechten und engen Fürsten und treuen liebhaber und beförderer Göttlichen Wortes, id) allezeit im Herzen gedacht, in schwebenden Gefährlichkeiten, darinnen sich das betreuende Ministerium damals befunden, gnädigsten Schutz und Beförderung mir unwürdigen zugeführt und verpfändet: Weil auch endlich ©, €. ©. solches Fürstliche gnädigste anerbieten Adeliche werd gerichtet, im dem ©. €. ©. als vor weniger Zeit, aus Gottes Verhängnis, ein pestartiges Unwetter über die Kirche dieses Ortes aufgewunden, für den Viss gestifteten, und aus Chriftlichem Fürsorgengehmen mitleiden und treuen Beistand, des bedrohten Ministerij und der ganzen Kirche, so lange gnädigst angenommen, bis durch unser gnädigsten Kurfürsten und Herren endlich derseits ein gnädigster Ausblick gegeben, und dahin gerichtet worden, das wir verhoffen wollen, das Ehrliche Ehr und sehr fortan in unseren Kirchen wiederum mit Fried und Einigkeit weiter durch seine Gnade fortgepflanzt werden könne. Als hat aus pflichtschuldiger gehorsamer treuester und untertänigster mir gebühren wollen, solche hohe Fürstliche mir so wohl, oder wohl mehr, als anderen erzeigte Gnade und Wohthaten, für die gute Christianität dankbarlich zu rühmen, und gegen E. K. M. zu allen gehorsamen treuen Diensten hin wieder um in Unterstützung mit zuverpflichten, auch solche mein dankbares Gemüt, so viel möglich, im Werk und in der Tat zu erwarten. Dazu denn diese mein Psalmbuchlein (weil ich bisher aus meinem Vermögen zu diesem Mal nicht zugeben habe) dienstlich sein mag. Und ist an E. K. M. mein unterfertigter Wunsch, der treue Gott, durch seinen milden Willen, diese selbe wohl die reine geringfügige Sache, bescheret hat, Solches habe, onedigste Churfürst Arbeit gnädigst gefallenlassen, und weiter meine Anstalten für dieselben regierenden Herrn Sohn und die anderen jungen Herren und Fräulein gefunden pein, langes Leben, Glück, Heil und Wohlhaftigkeit, die Zeit meines Lebens bei Gott gefälligst zu bitten, willig als schuldig, Tue dabei diese selben dem allmächtigen Gott, zu gnädigem Vaterlichen Schutz, zeitlicher und ewiger Wohlwollen, treulich befehlen, Datum Leipzig den 19. Feb. Anno 1602. Unterthenigster gehorsamster am Wort Gottes durch die Churfürstin sein und bleiben. So bin für E. K. M. Cornelius Decher D. N. I. Dem Christlichen und der gefeierten Gesang Gottes liebhabenden Gesellschaft, wünsche der D. Polycarpus Fürster, gleich, heil und alle Wohlwollen. Madame, dem der Würdige und Hochgelahrte Herr Cornelius Becker, der Heiligen Schrift Doctor und Professor, und Pfarrer zu Leipzig hat mir zu überreichen gegeben, welcher gefallen er enthalten, alle Psalmen des königlichen Propheten Davids, so der Herr vater, Christ-kirchlicher gedächtnis, und seine treue Dependanten, nicht gesungen, sondern hinterlassen hatten, nach denen in unserem Kirchen gewöhnlichen Melodie beim Weihnachtsfest übersetzen und zu publizieren, mir auch ein ziemlichen Teil seines verfertigten Werks überschicken, muss ich bekennen, dass es mir im Herzen erfreut hat, zumal da ich gefunden, dass er für namentlich darauf gefehben, wo Paulus in seinen Psalmen von dem Herren Christo handelt, dass er folglich mit Fleiß illustriert und erleutert, und die selben mit deutlichen und ungezwungenen Beimelden, und mit einer soliden anmutigen Melodie, die in unseren Kirchen gebräuchlich und bekannt, als das mir kein Zweifel ist, es werde der ganze Psalter Davids durch diese Christliche wohlgemeinte Arbeit, dem gemeinen Man, und der lieben Jugend, desselben verständlicher gemacht werden, wenn sie sich nur desselben Gebrauche wollen. Es ist bei uns Deutschen ein elendes Ding, dass uns der Witz also reitet, quod fumus admiratores rerum exorcizarem, & contemplores propriarum, was fremdes und seltsames ist, das hielten wir hoch, und entgegen, was Gott uns befördert. 1602. (derer, ob es schon besser und herrlicher ist, so wird es verachtet. Also geht es mit den lieben Psalmensaulen. Weil Ambrosius wohlgesetzte David's Psalmen auf fremde, Fantasia-sätze setzt hat, also dass man sie auf vier Stimmen singen kann, so wird derselbe Psalter öffentlich und privatim so gut gehalten, als wenn nichts besseres könne gefunden werden, ungeachtet des Fats des Reimens, welcher meistens zwingend, unendlich, und gar nicht nach der Art Deutscher Übungen, sondern mehr nach der französischen Manier gemachter sein. Und dass er über das (welches das wichtigste ist, und von dem Herrn D. Decher sein grundlegend gewiesen wird) des rechten Zwecks, dahin man im Psalter und in der ganzen heiligen Göttlichen Schrift fürnehmlich zielen will, großlich verfehlt hat. Ein Unmögliche möchte er es vielleicht so böse nicht gemeint haben, als der meinens Erachtens mehr aus Unwissenheit und Unartfamkeit, weder aus verflossener Boshaftigkeit dieses mag versuchen haben. Dennoch, wenn Gott uns durch wohlbegabte Menschen fördert und gebreden weist, so sollen wir nicht diejenigen sein, welche sich wider die geoffenbartete Wahrheit wissentlich feigen wollen. Und wenn es denn von alters her bei: Mutata mulica in templis, mutatur etiam genus doctrine, das wenn man auf eine neue fremde Art ansangt in den Kirchen zuführen, gemeinlich Änderung der Botschaft erfolgt, so will ob Gott will id; mein lebenstag nimmermehr darzu raten oder helfen, das in wohlbedachten, reinen, Künstlerischen Kirchen des Cobwalssers Französischen eingeführt werden sollen, Denn ob sie etliche artig und lieblich im Gesang lauten, so ist das weder in den Worten noch im der Weise des Herren Vater freudiger und mutiger Geist. Du dem so hat es mit des Herren Lutherischen Gefangenen auch diese Gelegenheit, das wenn je einer eine sondersbare Luft hat einen Gesang auf mehrere Stücken zuführen, die selben von bewerten Komponisten also überschritten sind, das man sie zu Haufen, auf der Gasse, in der Kirche und auf der Bühne also gebrauchen kann, das auch die Einzelnen und die Kinder in ihrer Blume mit finden, und also den Gefangenen zieren und freuen helfen können, das man auch deswegen keiner fremden aufzubringen und Französischen Komposition bedürftig. Sonstens das je zu Zeiten auch anderer bewährter und getreuer Kirchenlehrer, als besonders D. Becceri, Herrn Helmboldi, etc. und dergleichen leichte Gesänge in ver Kirchen viel zu Haus gefungen werden, das wird niemand entgegen und zwidere sein, allein das der Herr Vater mit seine Gefangenen, besonders in den Kirchen, dem Preß und Vorzug behält. Weil den diesen Psalm D. Becceri, sich allerding auf des Herren Lutherischen Wort und Weise artet, und den Herren Ehrlich, die Armut unseres Heils und Gebens, treuweise weiset, so will ich hiermit meines Teils denselben jedermanniglich gefälligst commendiert haben, nicht zweifelnd, weil sie zum Haufen, oder im Reifen auf den Wagen, mit diesen. Geiſtreichen Pfalmen, da sie durch erlüftere, dass sie defellben folgenden Nuß erlangen, dafür sie dem Autor bilichen danken werden. Gott verleihe gütiglich, dass seine und anderer gottgefälligen Theologorum arbeit fortan zu Gottes ehren und der Kirchen erbauung gedeihen möge, Amen. Gefertigt zu Dresden den 17. Jun. An. 1602. Nr. MCIX. 1540. Zur niederländischen Hymnologie. 101. Sonter Fiedekrants ic. Antwerpen 1540. Ausgabe D2. Nr. MCIX. ¶ Prolog. Viele uns Ehrfurcht unser Herr, vor allem und immer unser geheime Gebet hat, dass die niederländische Gottesfürchtige, unser Vater, geheiligt werde möge. So kann man sicherlich mit Bemerkung, beteiligen des gottlichen Namens, eine der wichtigsten Übungen sein müssen, daer bei einem guten Christen immer, mit Worten, Werken, und gedacht, miteinander gehört zu werden, eh die Mittel ihm gehören, hinter sich zu lassen, sondern immer zu helfen, voran. Want mit dem täglichen (God betet) fährt, es gehört, dass die Würdigen Gottes, in der Erleuchtung, Liebe hinzubieten, sich immer wieder, nämlich den Untreuen und Missbräuchigen zu stellen, um in der Stätte widerstehen, fleischliche Liedenschaften, was gottsamst zu mächen, daer Gott durch peinigt, eh sie durch ößticht mogen werden. Ghemerct dat, dat David die Goddelijke Profet, zo rijkt materiaal, in fine fouter, hier toe achtergelaten heet: zo is hier (zo ghien len mocht) op elk psalm, zonderlinge wijven van wereldlijke liedjes geappliceerd, en op niet gesteld, opdat de ghene die de muziek niet en verstaat, die feluw wijven mogen leeren, vaden genieten dieffe daven. Die woorden van de tert zijn zo na gevulld, en daar in gevoegd, als men op alder naêste (om het gedicht der rime wil) heeft mogen brengen. Mocht dat alle die woorden voor ieder daar in zijn gebracht, alsof ze in de tert zaten, die in deze compositie niet doenlijke en was: en zal dit gebillic alle verschillen lezers (die hiervan zijn) niet vreemd ziele, maar verfijnd, en den fin, zalst ghi ter rede liever vinden: zo men dat (wt. 3. Augustinus, Hilarius, Armobius, Haymonius, en wie den Hebreeuwse tert kennen). Dat die sellede | Apostel Paulus toe de maand Coloss. 3. zegende. liedekos met groter arbeid en meerzichtigheid vergeten, om dit qua een te verhoed? (zoveel als mogelijk) E | | optiefs bevestigd mogen volbracht worden. Wilt daarna om beminde Christe levens, deze liedjes, tot uw profijt aldus geplaatst, immo beide omgevingen, zodat daar niet aan Roott, dat die scherpe letterlijke uitleggingen, noch de Uitbeeldingen, daar voor nu niet in geobserveert en zijn; maar wilt meer aanmerken die takken, waarom dat ze gehaald zijn (te weten) dat Gods land (voor eertijds gezegen is) ditmaal hier door onheilig sal mogen worden, en dat die jonge lieder (die door tot sommige veel genoegen zijn) haar genoegen wiens geestelijke zaad Schepen mogen, dewelke God als twijfel wel afgehaald zijn zal, die alzulke dan niet en zelf, het bijzonder als water berichten gezoet: daar ons die eert, eh vermaandt u zelf, met zangen, een lofsang, en geestelijke Liefde in de genaden, en zingt den Heere in uw bedrijf. Paar om zulke salmen deze liedjes uit der herten met groter aanvaarding zingen, en pas dat de oren meer genieten der woorden, dan geniet de ziel des mans luisteren, zo als in 1. Cor. iii). zegt Ik sal ook zingen met genest, en sal ook zingen met je. Hier wijkt merkt gij wel, dat onze niet als andere lichtgebrachte gemeen liedjes, maar met groter devootie, en een opgeheven hart tot God, behoort te vinden. Als dit voorzongen wordt, zullen wij vrucht doen, zodat vreemd licht ons misschien dergelijke schuld bij kan schelen. Wat niet iemand is, dat omgeven is, bij een wordt hier ergens binnen onderwezen: iets droevigs, bij een vindt hier enige troostingen; niemand die zondig is, hier wordt daartoe bewogen tot levensverandering, en beter worden zijn levens. In summa, als Athanasius zei tot Marcellinus. In alle soorten, hoezeer ook mogelijk zijn, daar kunnen altijd enige van die goddelijke liedjes tot gebruik dienen, die naar gelegenheid van de saken, tot verbetering van ons leven, tot troost in ons lijden, tot verlichting van ons brein dienen mogen. ier om beminde lefer, laet v Doc defe cleyne vmaningbe ter hertẽ gaen, eñ als ghi goets moeis zijt, eh m tot vruechdẽ wilt gheuf, fo wilt lieuer uw? gheeſt ümaken met Gods lof, daer ghi God mede behaecht, dan dat ghi v vleeſch met onduch- deliche fanghen fout oͤwechẽ, daer gbi | den dunel mede behacht. Aldus, waer ghi züt, iſy aleen bi I) — — — —— — — — 686 v huyſgheſtu, oft bi goede et God vrecſende ghe- felfchap, op die renfe, opten velde, oft aen die tafel, inde plaetfe vi achterclap, vd oncuyſche et ander „del woordi, van fotte opgheblafen diſpu- taciẽ, van groote tueghẽ malcanderen te brengbi, (daerm? heden ſdaechs menighe werfcappen mede flet ond' houden (God betert) So wilt ghi va de- fen liedehts fommighe wort halt, op dat ghi fin- gende, het lof eit den mame des Herd moecht hey- lighen et groot makt: v feluen, eñ die toehoorders, moecht wt des duuels ſtrickk behouden, eh uwen tijt alfo chriſtelikẽ ouer brengẽ, die wile dat ghi aldaer bid? ander? zijt, op dat die grimmede leeu, onfe viät, bliue te vergheefs ouer v flat gapäde om te nerflind®, wanner bi die oorſakk (om v tot die voerghenoẽde fond? te brenghẽ) doer deſe goede occupacie des fancr, gheheel benomẽ fullen worden, Hier toe wil v God almaächtich verleenen | zijn heylighe gracie eñ biflant tot allen —— wien fi glorie, lof, ei dancbaerheyt inder ewicheyt Amen. 102. Een nien Fiedenboeck ?c, 1562. Nr. MCXV. I. Voorrede. Totten Chriftelijcht Sang- | ber oft Leſer. (S)Hemerkt (Christelijke Sangher) veel nieuw Kiedekens onlaner bij veel vrome Christenen en Liefhebbers der waarheid gedicht en gemaakt zijn, die welke bij menigen seer begeerd worden, en aangenaam zijn. Soodanig heeft ons goed gedacht, alle nieuwe gedichten, evenals sommige oude Kiedekes (die wij correct hebben beuken, die niet begrepen en staan in het Kiedeboek den 28. Mei, Anno 1560. gedrukt) bijden anderen te vergaren, en dit nieuw Kiedeboek daar af te maken, met een schoon Tabel achter aan te drukken, bevattende de folia of bladeren, daar elk Kiedeken op begint, en den vieren regel der zeker Kiedekens. Voort hebben wij alle de aanwijzingen van de Kiedekens, in dit boekje begrepen, op de vierden geplaatst, de redenen daarom dat zij op dienen met de tekeningen van de K. +. aflaat, en daer het geheel hoofdstuk van een materie vermeldt, wordt beeldenswaarschijnlijk met een flinkte dat daarna volgt, zonder letter of verfsken daarmee gespecificeerd is, en dat de hoofdstukken met letteren, verscheiden en nog een (daarachter flunderende) beeldenswaarschijnlijk worden, bedoeld, dat van dat verfsken daarop wijzend, voortgaat tot de cyclus van een materie of bij een geruucht, verhaalt wordt. Item nog hebben we alle annotaties (op den canon van dit boek vlaandse) naar de ordinantie van de boeken des Ouden en Wiënweense Testaments gehouden, opdat het den Sanghe of Looser (in onderzoeken van de Schrift, meerder gerecht en voordelige zijn fouten. En aangediend dat vele eenvoudige mensen zijn, bij de weldige betekenis van het cijfer (daar mee de plaatsen der Heilige Schrift, hier en daar op de canten, aangegeven zijn) onbekend is. Zoo hebben we dat cijfergetal met een gewoon cijfergetal uit de voorgaande Tafelken vervangen. Item mits de diverse of scheidingen der Dochten die Apocryfen gemoed, en de heilige schriftuur (die Schriftur zijn Apostelen geallogeerd en gebruikt bevonden) niet gelijk gehouden en werden, zo sommige Historiën gesepareerd of gedeelt, en ettelijke Auctoren, daarvan (tot onder scheiding van die, indeling bij Wetenschappers in 1560. gedrukt) apparent gehouden, als te weten: De Overgebleven delen des Docteur Essingers. Tegen betere Afzettingen, Dan, 3. wie Briefjes. Den Loff van der drie mannen in vier, De Historie van Susanna en Daniel. Vanden Del te Babel, Vanden Pracht te Babel. Het Gebet Manasseh des Koning Jood, op. Daar af wij (nadermaal) gort, nut, en andere lijkt te lezen zijn, bevoorrechte wijzingen (op de plaatsen daar zij dienende zijn) gemakkelijk gehad hebben, 'Want alle Schrift van God ingezien, is nut tot leerzame, tot verontschuldiging, tot betering, tot omwisseling in gerechtigheid, dat een mens Gods volkomen, tot alle goede werden geschikt. Voortsel de Sanger wet, dat waar Hij zegt: Eccli. betekent Ecclesiasticus. En waar zegt: Eccle, betekent Ecclesiastes. Dweld is geschikt tot omverwerping van de verfstde boeken, op dat de eeuwige Zanger in eeuwigheid niet eindigt, Vaert wel. Aan het einde van het boek: De Drukker en Collecteur van deze Ziedekens, wenschen de Christelijke Zanger en Zegen Saligheid. Aanstaande (Christelijke Zanger) wij over twee Jaren gelede, ons dilgentie, vlijt en noodzakelijk aangezocht en gedaan hadden, een groot deel der ziedekens bij elkaar te vergaderen, te corrigeren, ordentelijk te stellen, en in druk te brengen. Soortsgeschiedenis boek midden van Nr. MCXV. 1562. ! Groot en dote, telfe wat te geven ter tijd, dit begert als gelanceerd te kunnen geloven. Zoo groot en volkomen soort was het eerste Siedebock, welke op Wicalafen Bieflkens den 28. Mei, Anno 1560. en 19 Februari, Anno 1561. gedrukt is gemaakt, op dat dit tweede zo wel als beter voorgenoemde siedeboek in zijn groote en volkomen soort mogen blijven, zonder telfe jaarlijks te veranderen: 300 hebben wijt no met des Herren hulp, tot een vol- komen siedeboek gemaakt, verhopend dat deze onzinnige arbeid, den Christelijken Vrede wel begint te hagen. Alle de Psalmen etc. 1567. Nr. MCXXIV. De Overste wenscht den Christelijken Zanger. Genade en vrede van God de Vader, ver- verloren, en zaligheid van God de Christus, trouw en verscherping van God de heilige Geest, van nu af tot in eeuwigheid, Amen. Freud beminde Christelijke Zanger: Na dit ik vervolgens (om God den Heere met veel hoop te loven, en te zingen) sommige Psalmen uit de hoogduitsche in ons Wederläufige taal en dicht oorspronkelijk had, ook soms diezelfde handen zingen, al die veel Ehr-Christelijke Sangers behagende waren, dat ze mij te meer verwarden (om die allegaardere met de principale Christelijke liederen soms hier te Standvoort en Würselen in de Gemeente zongen is, tot dienst en recreatie de Christenen van mijn lieve Vaderland, uit de hoogduitsche in ons Nederlandsche taal voorts te willen overzetten,) zeer vriendelijk gebeden hadden, Welke ik (midden in de Muziek, en Wetenschappelijke idioot, simpel, en geheel slecht wetende, ja niet met allen van de kunst kundig) hun vervolgens afloop en weg-Hebde te doen, en zelfs dit te meer om dat vroeger sommige vele vrije geschiedenis Wetenschappers en Zangers (die wel dikwijks geprobeerd en beproefd hadden) nog eens midden een vunt-nemende zaak een boosti breken funde, zo hadden ze laten blijven en gevoeld dat de Vlaamse meer beter dicht en melodie, de Draaiers vleugels de vroeger een den Propheetische Aan, en de Eerste in Duits en Engeland, nog dicht, rom, en de Woorden van de Profeten, dan maar vleugels den hoogduitschen fin, dicht, en woorden te volgen hartelijk begeerd hebben, welke diverse opvattingen en niet doenlijke weten, zo hadden ze laten blijven en alle samen ten minst eens gelachen, blijven, en liggen laten, ook dit te meer om dat de hoogduitsche taal (na de vreemvliegt van baren aard) zo vroeg verloopt, een halve fin op bouddende, ook Singuliere en Pluralis, Numerus, een en veel, ook Present, Pretendium & Futurum, bet tegenwoordig, vroeger, en het toekomende, onder elkaar te verdelen plakken gebruikt, doch de Autheurs, Zanger, Meesters en Daken weten, en heel vertederd, ook divers in hun taal gevonden, en boven die om hun dicht te vinden (hoe wel zelfde van hen niet veel gaar gefaald zijnde) nog eens vroeger nemend zeer ver van de Profetische tere en woorden, stroomlopend, ook vreemde woorden, en rijmen (om beter dicht te stuiven) ingebrocht en gezocht heb ik, welke overwegend ik bet werk ook voorts wilde laten blijven en liggen, ben weerom alzo schriftelijk en mondelijk daarom gevraagd en gebeden geworden, dat ik alle de Psalmen, (maar te zeggen in een halve klade) al overgelezen en voorgenomen hadden, van mening die nog (voor en in drukken) te beter toevertrouwen, werd ik alzo botte-lijk en onverhoedde van de Godloosen vervolgd en verdreven, dat ik veel niet koste gedaan, noch den Drukker enige helpen, waar door bij dan de afslag niet wel gaaf gelegd hadden veel regels al te lang geseten, en sommige woorden (zo vroeger aan gedaan waren) hoe wel daar in gebracht hadden, nog eens even wel aan bevelt werk (in mijn Erzilio) niet te min voldaan willenende hadden, heeft bij zelfs deur twee andere den Titel, Proloog, en ook alle de Vrienden in dicht laten overzetten, waar over dan veel klachten wetende, midden den tere, fin, nog melodie, dan maar wel vleugels het Dicht gemaakt. fonde, Soo bebb? mijn oude klaagde weerom overgenomen, gecorrigeerd, ende alle de ziedens op een beter overgenomen hebbe, ooch waar ik de duitsche woorden, ende dicht met en heb om de corticheyt wil en kunnen gevolgd al daer heb ik des Profeten woorden fin, oft mening in Stad genomen, ende altoos bet beginnende woord van den Psalm es Fiedekens. 1567. (daar menigvuldig gewefl is) na het hoochduits laten bigejd, al was dat ik van meijnige, rat, en advies van contrarie opinie gevonden (gelijk de andere Vlaamse, en Londense Psalmen, maar alleenlijk des Profeetent tert en woorden (dood na de hoochduitsche wijze er tonnen het dicht fettende) men mij die ook voor foude laten volgen, om achter, in midden, en vóór die Woorden te mogen gebruiken, en inbrengende bet dicht (naar den aard en de zin der Psalmen te beter fettende) mij veel arbeid sparen, beter volgen vloeyen, en klinchen vloog, dwelk veelvuldige godzeters niet goed dunktende, van contrarie opinie gevonden, zo heb ik hun te lief de hoochduitsche fines, dicht en woorden (daar eenig fins heeft kunnen geven, en alzo zeer aan mij naar mijn eenvoudig verstand mogelijk te doen gewenst is) gevolgt behoudend, bidde, begeer en vermaan alle eeuwig, komend, en God vreende Wetenschappers die God de Heer (meer dan mij Een- almachtig, met de gaven en de krachten der Wetenschappen, rim, en dicht) hoogelijk bepaald heeft, deze mijne aanvragen en beginfelijk vreij en lustig, naar de rechten aard der Wetenschappen, niet alleen geloof ik eens over te zetten, dit mijn voorbeeld te corrigeren, verbeteren, en zelfs mij daar allicht (om weer om te doen drukken) toe te zetten, maar ook alle moeite te doen om enige schoone, frisse, liefelijke en bewegende vijfen, tonnen, en wijzen doch op de duitsche melodie en tonen afkomstig, (maak dan God ook daarvoor de gaven ter wereld hebben laten komen, op dat alle menschen, en vooral de jonge jeugd, hem daar mee louende, dies te meer alle ongekeke Psalmen en andere zingen, ook uit der harten komende, met Psalmen en andere reinne zingen te zingen, alle eerbare herinneringen in hun geplaatst alle wulpsche herinneringen, weelde, en trots, in hun gevoel, gevoeld, of te minzaam, in den Thoon gebonden vinden, den almachtige eeuwige goedertieren God, met de lieflijke Mozes, kinderen van Israel, Deborah, Darach, Joos, Juda en Hiskia, van berten, mond, moed, en finnen, zonen lof, prijs, eer, macht gefaald, en verbreken geworden, gelijk dan al vroeger David, Salomo, Joosaphat zelfs gedaan hebbende, de kinderen van Israel hun Paschdagen houden, en Esdras de Fundermenten des Tempels leggend, zo ook Jezus Sirach, cap. ende Colo. 2. a. vermanende volgens hand Foo fo ooch gedaan hebben, te meer behoorden wy da alfulee (mids ons Godt door de roode Dood des bloedvloete, door den Jordaan des int water worpens en inde kuypen verschenen, vanden afschrikkelijken Holopherne ende Sennacherib den Antichrist, vanden gruwelijke Moabieten en Ammonieten der Wotton en Secten, eit de bloedige Jezabel en boere Herodias, te Hoomen met haar Kourtisane verloopt bebbende, en in landt van belofte na ons lang, backen, zuchten en naar verzoeken gekomen fonds, alfulee met de fervente harten, monden en keelen om te doen, Paaroe laat ons daar in teken der danchebaerheid met den heiligen Esdras de fondementen des Tempels op makende, met ons wonderbaar randkens en Olifantiek, den almachtigen eeuwig goede richtende Godt, in Zijn heilige Gemeente met zingen lof en spel, voor alle vreugde uiteindelijk vermeerderend grote gaan, weldaad, en barmhartigheid, met een opmoedig devot hart, lichaam en mond, geheugen en tong, zegen, danken, en van nu af tot inder eeuwigheid loven, danken, en van nu af tot inder eeuwigheid loven, danken, Amen, Amen, Amen, Datum te Strasbourg den 15. Februari 1567, sluijt Wo- mans. Soo, prijs, en eer, in de eeuwigheid van de heilige Drievlijigheid. 104. DE PSALMEN DAVIDS x. door P. Dath. Tot Rouen, bij Abel Glemence M.D. LXVII. Nr. MCXCV. I ALLEN GEMEENTEN EN DE-NAREN JESUS CHRISTI, die onder de tyrannie des Antichrist zuchten en klagen, wenst Pietro Dathenus de onoverwinnelijke kracht des heiligen, Geest en volstrekteid des geloofs in een reine conscientie door Jezus Christus. Zeer geliefde broeders en metgevingers, in Christo Jesus, opdat Vl. L. een openbare geloofsgemeenschap van mijn goedertuik mogen hebben, en alldus merken, dat ik met mijn kleine gaven niet veel meer en begeer die Kerk van God te helpen opbouwen, dan de andere die van God. hooggeheldig begaen zijn: Zo heb ik die Psalmen Davids, die ik op die Franse melodien in Nederlandsche dicht gemaakt heb, willen toefechterijen en daar mee vereeren. En doe dit des te liever, op dat allen mensen hier wat vernemen mogen, die eenheid die tusschen ons is in de geschiedenis, en dat het derhalve ongegrond en onwetend is, dat sommigen voorbeeldig zijn, dat ik wat anders van de Roomsche Kerk, en van de gemeenschap in haar onreine valse Godsdiensten zou gevonden en toelaat, dan u doet. Want ik heb niet alleen grote droefenis verlaat, dat ettelijke, mijn naam tot een soort mantel gebruiken, zeggen: Dat ik toelaat, dat men de kinderen in de Roomsche Kerk wel mag laten dooden zonder rede: Daardoor ettelijke een quets vermoeden van mij gekregen hebben. Maar ik betuig hier met oprekelijk, dat zo die sukkers weggeven, het zijn dat ze rijk of armoedig zijn, dat ze mij onrecht doen, en met onwaarheid omgaan. En dat ik hier van nooit anders heimelijk noch oprecht gesproken, noch mondelijk geleerd heb, dan even al ik in een gedrukt boekje in Nederlandsche taal, Anno 1559. in lange vijfhonderd en bewogen heb. Dit ben ik bij allen mensen bereid te verantwoorden, zo mogen ze zijn wie ze willen. Maar dat men mij sukkers opdichtte, en is niet te verwonderen, dewijl men in voortijden de heilige Paulus heeft nagelaten, dat hij leerde: Dat men zou moeten kwaad doen, op dat ter goed uit kwam, het welke doch in zijn leer strak tegenover was. Dies bid ik alle Christenen, wie ze ook zijn, dat zij sukkers naareden geen geloof geven, maar die, als onwetend straffen willen. Nu geliefde broeders, opdat ik weerkeren mag tot mijn propost, toegeef gelijk te tekenen onvergeld ongehoorzaamheid vriendschap en de eenheid, schenk ik tot V.L. mijn arbeid, met bidden en begeeren, dat ghy den felven V.L. wilt laten aanhangen wezen. Zo iemand figuur wilde, dat deze mijn vereering tot desverdienste tijd (dat de Tyrannische Inquisitie en grove vervolgingen nu voorhanden zijn, welke meerder oorzaak geven tot zuchten en weenen, dan tot zingen) gaar ontzien is den felven geven ik tot een antwoord: Eerstelijk, dat het een groot onderwerp is, uiteindelijk dat lichtgevoel, daarmee de wereld omgaat, en dat zingen der Psalmen Davids, daar in men niet Bibliografie van de Deutsche Kirchengeschichte van Philip Wagenfel. Nr. MCXXV. 1567. alleen de Neme wet lik hoort, maar die woorden vervaten, daar door dat hart ten Hemel opgeheven, en in den gebede, Godde gezondheid en geduld de schuldige halverwezen. Daarom kan geen tijd tot volledig zingen onbevredigend zijn. Ten anderen, hier vindt men hier niet alleen vrolijke dankzeggingen en lolligan, maar ook heerlijke gebeden en klaagliedjes, die ook in de hoogste nood van de Kerk, dienlijk zijn. Ten derden, terwijl de heilige Jona in de walvischt, die metgevallenen Daniel in de vierentwintig ongehoorzaamheid, David in zijn meelsten gevallen, Christus als hij nu de Joden in handen vond overgeleverd werd, met Psalmen, klaag, gebeden, lofzangen, Godde gefongen, geklaagd, hem aangeropen en gegeprezen hebben, zo kunnen ook de Christenen in volkomen staat, deszelfde doen. Dit verhoop ik dat mijn arbeid tot desverdienste tijd niet mislukt zal. Soo veel die nuttige dicht van de Psalmen aan het gebracht, hoe kan die verbreken overtroffen? Dit bewijst Christus Jezus wel, Luc 24. daar hij den Discipelen dat verstaan opent, op dat zij het schrift met de Bijbel van Mozes, de Profeten, en de Psalmen zich laten leren kennen. Dit bewijst de Apostel overal, die met zoveel heerlijke getuigenissen van David's Psalmen, hun leering volgen. Dit bewijst de leraar Athanasius in zijn boekken aan Marcellinus, Daar hij toont, dat elk boek des oude Testaments een bijzondere materie tracteert en verhandelt, maar dat het allemaal in de Psalmen van David te vinden is. Item, dat alle die artikelen onteken Christelijk geloof, namelijk, van dat eenig, eeuwig, onverzadelijk, Goddelijk wezen, Van de drievoudigheid der persoonen, Van de ware goddelijke en menselijke natuur van Christus, Van zijn sterven, begraven, nederdalen in de Hel enz. in de Psalmen van David grondelijk en duidelijk geleerd, en belicht worden. Daar vindt u Gods wonderwerken en oordeel, die hij beide in troosten en verlossen zware kinderen, en in straffen en plagen van godloosen bewezen heeft. Daar vindt u, hoe God door zijn voorlichting, Hemel en Aarde, alle Greatuers, maar in onderheid zijn Kerk, regeert en bewaard, Daar vindt u schriklijke drie gementen, en heerlijke vertroostingen, klaar rede en lofprijzingen, dankzeggingen en gebeden, en met wat weerstand dat u beladen zijt, daar vindt u troost en medicijne. Somma, wat tot den rechten geloof, tot een oprecht, Godsvrij leven, tot geduld en lijdzaamheid van nood is, dat vindt u in David's Psalter, die derhalve met recht een kleine Bijbel mag genoemd worden. Dewijle nu V.L. eenen deel der benouwen Dauids proeven, en dagelijks Immanuel, en met vele Sauls, Doechs, Abesalon en Achitophels strejen en kampen moet, Overleeft, langer, gebracht des heiligen Davids Psalmen. Want gelijk Chrysostomus zegt: Als een groen idooltje doet schijnen dat ogen en gedachten verkrijgt, als die men aan dit vooraf stellen die quade ogen hebben: Als dus het oor des gevoelens verknapt is, en in het lijden gevangen zit, als de mens in zijn wederzijdseheid, David (die als goud in den vijver des kruises is beproefd en geloofert gebleekt) hem voor ogen stelt, Dat ik desse Psalmen op deze wijze in dicht vorm gebracht heb, en is niet geschreven, om de arbeid van andere, die daar in haar best gedaan hebben te willen prijzen, ofte om mij eenige konst te beroemen, maar dewijle dat wij met de Evangelische Kerk in Frankrijk, in geloof, en ceremonies eendrachtig zijn, zo hebbe ik van herten begeerd, dat wij in den zang der Psalmen, hen ook mochten gelijk zijn, die in die spraken seer lievendelijk en klaar zijn, de welke ik na mijn voorbeeld hebbe, alst mijn mogelijkheden geweld is, en ongevraagd heeft kunnen lijden. Ten anderen daarom, dat de Psalmen alle (mijn wetens) niet bequamelijk zijn overgezet geweest, om zachtelijk in de gemeente te zingen; en om dat zij, die de Psalmen een deel overgezet hebben, wilde en ernstig begeerd hebben, dat men haar werk zoude blijven laten, en dat daarvoor waren die wat meer wilde, dat hij dat van nieuw doen zoude. Om deze en der gelijkste Christelijke redenen, heb ik dit te handen genomen, en door Godsgenade zoo wijt gebracht. Op dat ook die Christelijke leser een volkomen handboekje hebben mochten, heb ik den Christelijke Gathecksman, en den voornaamste deel der Kerkorde, en der gebeden, zo die bij ons gebruikt zijn, tot den Psalmen laten drukken, alles tot verbetering der Kerken Christi. Daarom is eindelijk nog eenmaal mijn vriendelijk begeven van V.L. heel beminde broeders, dat V.L. dit dancolijk wilt ontshangen, en met aandachtig hart gebruiken. God altijd voor ons met genegenheid harten biddende, wij willen ook V.L. altijd gedachtig zijn, en met smaak en bidden, tot God aankijken, dat hij V.L. met zin en geest voortstelt en regeert, met zijn krachtige hand beschermt en bewaakt, opdat V.L. den loop voltooit, den strijd volstrekt, dat geloof behoudt, en alfee die kroon der heerlijkheid hierna ontshangen mogen. Amen. Tot Frankenthal den 25. Maart 1567. V.L. willige Dienaar en metbroeder Petrus Dathenus. II. TOT TEN CHRISTELIJKEN LESER. De wijle de Almachtige God door zijn Godlijke genade, en barmhartigheid die hij tot onverwacht heelt, door de liefde zijns Zoons Jezus Christi ons Heeren de ongelijke Nederlanden met zijn Godlijke woord heelt begaan, en het waarachtige Evangelie heeft laten verschijnen den ghenen die langen tijd in duisternissen hebben gezeten, zoo kunnen wij hem niet ten volle danken met geen enkele faken, dat hij ons zo genadig heeft verloot van die vervloekte Plaats en Tyrannische Inquisiteur. Daarom, opdat wij uwe Liefde enige dienst mogen tonen, hebben wij de Psalmen van David met zorg gedrukt (van Pietro Dathenus, wiens Franse vertaling met grootere nauwlettigheid is overzet) en willen presenteren, tot die ene, opdat alle onnutte en onbehoorlijke Liedjes die duisternissen in het Pauldom in zwang hebben gebracht, mogen wij de gewoonte komen, en het Rijke Jezus Christus daar door mag verbreed worden: want het ghene dat daar in staat en is niet van mensen gedicht, ofte eeniger Godgeloven werk (als in het Pauldom gebeurt is) maar de heilige David heeft gesproken, gedreven zijnde van den heiligen Geest. Daarom bidden wij U, dat gij u voor de toekomst wilt bekommeren met gezellige Liedjes, op dat wij God mogen angenemen zijn, en de duisternissen verlatende, in het waarachtige Licht mogen wandelen. Wat kan er dan nu te doen? Namelijk, dat wij met zodanige Liedjes voorlieden moeten kunnen, die niet alleen aardig, maar die ook schoon zijn, daar wij met mede gedrukt werden om God te bidden en te loven. Zijn werken te overleghen, opdat wij hem mochten lief hebben, eeren, vrezen en groots maken. Derhalve als wij alles wel volgen hebben, zo en willen wij hier toe geen bequemer gevangen kunnen vinden, dan de Psalmten van David, dewelke als wij zingen, zo zijn wij verleidt dat ons God die woorden inden mond legt, gelijk of hij zelf in ons fonght. Daarom vermaancht Christophorus [ook wel mannen als vrouwen en kleine kinderen, dat leghen dat gevoel te zingen, opdat volk als een oefening, om ons bij dat gevoel der Engelen te voegen. Eindelijk willen wij dit gedachtewonder, dat S. Paulus zeidt, dat de gehelelijke liedjes niet wel konnen gehangen worden, dan met harten. Maar dat hart kan ook verblindt zijn. En daarom zegt hij [S. Augustinus) mijn gelegd geloof, dat we moeten zijn, voortgesprengd worden. Voortzetting laten wij de Christelijke Zanger ofte Lijver, dat waar wij drie Nervees gelet hebben, heilig zijn, welke ons in zusterlijke vriendschap prikkel is, alle ondergeschikt gemaakt, zowel van mensen en dieren als van vogels. Want een Vinke Nachtegaal ofte Papegaai vult ook wel zingen, maar zonder verstand. Zo is dan een dierlijke gevoel aan de mens, dat hij weet en verliest wat hij zingt. Tot het verstaannde moet vogels die liefde komen, welke niet gelijkertijd kan, zolang wij de lofzang niet in ons hart hebben geprint, om nooit meer op te houden van zingen. Dit zijn de oorzaken (ja, alleen al deze boek zonderling moet zijn eenen gevoel, die hem eerlijk en in God begert te verhogen, namelijk tot zijn welbestaan en ten nut voor zijn naaste; en is al niet noodzakelijk, dat hij van mij zeer geprefen worden: want hij brengt zijn zelfs lof mee. Woude de wereld maar zo veel hierover leren, dat zij in staat is van al onze pijn, dat is zo veel als of Paulus dood daarmee kan mensen Pauleren ofte ophouden. Godes genade een barmhartigheid zij met ons allen. AMEN. DE PSALMEN DAVIDS. Door PETRUS DATHENYM. t M. P.s.vij. Nr. MCXXVI. Eeuw AUDER voortrede, aan alle Christenen en Liefhebbers des woords Gods. Gelijckerwijze is een van de noodzakigste dingen in de Christenhijd, en van een vijfenveertig jaar jongeren te recht gehouden en gehouden te worden, dat hij die gemeenschap der kerk in haar wijden onderhoudt, bevelend neerzettend die vergaderingen, die men niet alleen des Sondags, maar ook op andere dagen houdt, om op te eer en te dienst. Als ook het ook wel nuttig en redelijk, ander liederijk, dat eenmaal voor en onvoorbeeldig onder onze wijden zijn en geleerd te verstaan geloofd, eenmaal wild en onrein, derhalve ook boos en schadelijk, die hij hier voortijdig gebruikt heeft, haar voortaan gewend met den goeden Koning David, die Goddelijke en Hemelse Lofzangen te zingen. Aangaande de melodie of de wijze, het heeft ons tot beste gedacht, dat het zoude matig zijn, gelijk wij zijn gezet hebben, op dat daar een gelijk vormigheid ware met deseer gewichtige en hoogere materie, zodat het bequamer zoude zijn, om in de Geest dat een iegelijk weet en verstaat, wat men in de kerk zegt of doet, zodat bij enige vrucht ofte niets daarop is verwachtend, wandt niet tot die ende heeft ons Heere de ordening ingefluisterd, die wij houden moeten, als wij in zijn naam vergaderen, om voor de wereld een gaapspelet aan te richtten, maar heeft veel meer gewild, dat bij zijn gehele volle zoude mogen brengen, gelijk 8. Paulus betuigt, gebiedt, dat alles wat men in de gemeente doet, geschiede tot verlichting van alle in gemeenschap: zonder twijfel de Pijner niet zouden gehouden, waar de Meester niet ook zulke gezien. En dat kan volledig niet wel geschieden, zo wij niet te allen tijde dat tegenwicht ingefluisterd. Want het spottelijk is, dat men voortgeeft, dat wij wel kunnen met devotie ofte van herten bewogen worden, is tot bidden, ofte tot de Ceremonieën, zonder het te verstaan wat daar gesprochen ofte gehandeld wordt. Hoe wel men zich meestal pleegt te zeggen. Ten is geen dood ding ofte dat ook den besten gemeen, die een goede aanleiding hebben tot God: maar het is een levende beweging, van den heiligen geest voortkomende, als dat hart recht geraakt. Maar daarin zijn ze in Summa die dingen, die ons om ons Heeren heeft bevolen in ons Geestelijke verfameling te onderhouden, te weten, die verkondiging van zijn woorden, die openlijke en algemene gebeden, en die uitreching van zijn Sacramenten. Voordat de gebeden des Woords en wil ik op dit punt mee veel spreken, aangevraagd dat door geen vericl van en is, Maar na de twee andere deelen, voor heb ik wat dringend bevel des heilige geest dat men Die gebeden doe in gemeente taal, die de volk bekend is, en de Apostel zegt, dat het volk niets kan Amen antwoorden, tot een gebed dat in vreemde taal geschiept. Is het dan alzo, dat men hoesten dat het in den Gemeente en persoon van allen gespiegd, dat ook een gelijk, daarmee gemeen-schap hebben moet, Zo is het wel een onbekend stuk geweest van de mensen die de Latijnse taal in de kerken ingebracht hebben, daar ze van de gemeente man niet konden verstaan worden. En ze hebben niet, daar ze dit mee hadden kunnen oplossen, dat die manier van doen niet onrecht en God misshandelende is. Want men mag niet denken, dat hem iets aanneemt, dat straaf tegen zijn wilde, en als de spijt van hem voorgenomen werd, dan en zouden in een been niet groter spijt kunnen doen, dan al het boven zijn verbod te strijden, en hem te verheffen in die ongehoorzaamheid, alsof het een heilig en loofwaardig ding was. Soo veel die Sacramenten betreffen, zo willen we hun natuur recht aan te zien, we zullen dan zien, dat het een verkeerde gewoonte is, die slechts op volgende wijze te bedienen, dat het volk daar niet anders dan tegenhouden en krijgt, zonder enige verklaaring der verborgenheden, die daarin begrepen zijn. Want zo zijn er vereerbare woorden (als die van Augustinus naam) zo is het ook van noodzaak, dat daar niet alleen een waarlijk schauspel is, maar dat de Leering daartoe is gedaan, om te verbranden daaruit te schepen. Twelck om onze Heeren, doet hij zich inzichtelijk bewijzen: wat hij zegt dat we getuptgenissen des Nr. MCXXVI. 