title: Friesische Rechtsquellen
creator: Freiherrn von Richthofen, Karl
text: $.13. Item, aeck soe hebben wy begrypen eendrachtelyck als voor screuen is, dat wy des ieers eens halden wessa ieermercket, ende dy ieermercket sal wessa achte dagen toferra sunte 25 Mihghelis dey; ende dy ferd van desse ieer- merckt schil in gaen achte dagen der tevarre, ende schil duren wessa al ont sunte Nighgelis dey, hwaso compt ende vt heit landt dat hya kamet, hya ende hara goeden een vry festen 30 ferdt te hebben, ney wuytwysinge des voor scre- uen bryeffs ende verbandt ıho beriochten also Gier als ws riucht geyt. God helpe elcken kers- tenmensche zyn handen ende wit ende sen tho regeren tho syner sele salicheyt 3), ende zyn 35 good schaeda te schetien. In een weerheyt des bryefls verbandt, soe habbe wy gryetman ende ws gemene riucht in Hasckera vyfl gaen, en da ien der sygelfera sent in vs vyff gaen, vs segelen an dit bryeff 40 1) So hat Schw.! — 2) Schw.: „dat ende yo” — 3) Schw,: „tho synet sele ende salicheyt.” — 65 * — 56 — Gesetze der Sevenwolder. ende verbandt hinsen, als Wta Sipckeson gryet- man nuy ler tyt in Hasckera vyff gaen, Oene Gattema ende Aucka Synisma, Bara Riordsma, Douwa Anema, longa lacop ende Claus Lol- 5 lema, der da mena fyff gane riucht wral an noget; ende om een mara festicheyt des bryefls ende verbandt, so habben wy mey da mene fyfl gaen meente, by rede ous mene vyff gane riochtis ous mena vyff ganassygel on dit briefl 10 ende verbant hwensen; ende wy omlanden ende hovelingen, der ws namen boppe ous Geselze der Sevenwolder. Sygen schreyen steigt, hebben dit brief en verbant me confirmeren, en wij zegelen hier aan gewenst, wij wagen en weten vrij en gelijk te houden, zowel als wij recht hebben noch onze macht, en met des landes hulp de voorzieningen is, of wij des duiven heden aanzien noch bewijzen des voorzieningen briefs en verbant, in elk land waar dit brief en verbant confirmeren heeft, en hun zegelen hier om gewenst heeft. Een Visscherijrecht uit Gaasterland van 1488. Richt en reed in Westergo, dat ter tyd men mannen forboden en verbieden te vissen Franeker, hiet en bekend dat men deze epenbrie, hoewel eendrachtig is begrepen en niemen en bifallen alle man, bij deze straf van twintig rijksgulden en bij het landes oordeel, dat niemen bij het zeeduik binnen Lyamstermeer, voor Taeckazyl, nog voor het Lammer, bij een buskans van het land in elk loog, men vissen; noch in eeners hand water in Vriesland, men vissen, noch men ramkoorren, noch men zagen in deze voorzieningen tyden, bij straf te verliesen dat vistava, wie het niet ophefft, die dat vrij te houden; en heeft men den visser zijn boeten gedacht, dat boetloos te zijn, en die visser twintig rijksgulden voorberd te hebben, om het land behoef, zowel als het alst schiet. S.3. Ende byta maya monet mey alman fiskia diert hem bert, ner nemmen moet mey raemkoeren fiskia in nen zeezijroeden, dan allumma in da zeezij, noch in nen heerstrem- men toe dae zeezijlen tyaaende, noch nem- men nen termijnghe iest fisckdammen in dae heerstraemen ney sreuen naere toe slaen, dan fiorteen ieerdtvoeten op dae gronde, by pena voer sreuen, ende dy fisckdam voorberdt toe wessen. S.4. Item, dit sint dae heerstraemen, deerma naet naer slaen moet, van Waulseyndera mer truch slaet vuyt toe Taeckezyl, ende toe Lia- mer, ende dyn mara lansx, ende Fliossen, ende Hoillien vuyt in zee, ende Haltenna dammen, ende dat vuyt ney Staerum, ende truch dyn zwarta wauld van die Fliosses ney der Cols, ende van dae Fliossen truch Ytkamaslaet, ende dat lange fleet noert oen dyu Haerssaw, ende van Hollinghwera ee int lange fleet, deer heer Douwa dammen lidzet, ende dyn Haerssauw steden ende grietmannen, deer ws secreten iest voerby Pandregae, ende Panderaghena indyck, zegelen hyr binya steet druckt; dit brieff bisi- en Jaecla ende Reyn Sickama slaeten, ende gelet, deer dae oer straemen op dit pas oen oers epenbera heerstraemen naet naera toe slaen, noeget, int ieer uvs heeren xıy hondert acht by pena voer sreuen. ende tachtich des wernsdeys ney hwyta sneynd ?). In een tioeg der wirde, soe habbet wy anz der Urkunde hingen 6 Siegel, mit der Beischrift: „Franckera, Snytzera, Herns, Waerckum; Wypcka Wykason, folmachtich van Gasterlandt; ende om alaetmanne beda Wykia, Wonzera grietman.” Drenther Sendbrief von 1552. Universis presentia visuris et audituris Fratericus de Rodlo et Fratericus de Northlare, curall ecclesiarum ibidem, salutem cum notitia veritatis. Testamur deum et omnia numina, intentionis nostrae non existere in his scriptis nova cudere in alicuius praemeditium vergentia et gravamen, sed laudabiles consuetudines, rationales et honestas, oblitas, dirutas, mortuas et sepultas, suscitare et vivificare deo dante, quibus venerandi patres et eximi decani, antecessores nostri, officium decanatus Drenthe sine offensa et querela laudabiliter gubernarunt, et nos vestigiis eorum inherentes idem officium pro tempore nostro secundum easdem consuetudines regere deo inspirante pariter et juvante. 1. Firmati enim et roborati auctoritate domini episcopi Trajectensis in anno suo, et domini prepositi sancte Marie ibidem in annis communibus, distributioni sacramentorum intendebamus, convocantes Omnes curatos terre Drenthe ad certum diem, scilicet 1) tertiam feriam post misericordiam domini in Rodlo quandoque in Anlo; quibus convocatis et eis in presentiarum existentibus, auctoritatem nostram declaravimus ipsis sacramenta distribuendo libito voluntatis, a singulis recipiendo singulos denarios sterlingorum, nulla ante illum diem ad ipsum officium decanatus spectantia pertractando. 2. Deinde ad sinodalia volimus mentem nostram, ad sex ebdomadas ante sinodum celebrandum, que consuevit post nativitatem fieri Mariae virginis gloriose, Groningen vero post festum beati Michaelis, ipsis intimando priorem, posteriorem vero sinodum statuimus pro nostro. Ad priorem vero sinodum omnes venire tenebantur colegiati, sub pena excommunicationis, ad secundam vero solum coacti, muniti treugis supra dictis; et si aliqui diabolico instinctu treugas violabant, in penam trium librarum Groningorum inciderunt, nobis solvendarum, salva pena iudicibus secularibus et obtenta. {. 3. Praeterea persone que coram nobis agere consueverunt haec sunt: presbyteri, cleri ordinati clericaliter viventes, custodes pro suis prebendis, sacerdotes pro suis debitis quandocunque, monachi, religiosi et religiosae euiuscunque ordinis, viduae sine filiis et tutoribus, orphani, decimatores pro suis decimis et pro decimis restantibus solum trium annorum. Nach dem 1828 im fünften Bande der Groninger Verhandel. pro exe. jur. patr, p. 282 v. Herrn Professor van Eerde gegebenen genauen Abdrucke der im Groninger Stadtarchiv aufbewahrten Originalurkunde. — 1) Ein plattd, Text, welchen Herr Prof. van Eerde Groninger Verhandel, V. p.286 mittheilt: „als des dinxdages na nativitas domini to Rolde ende oec bewilen to Anlo.” — alle lude ende de geueligt, by den baune ete.” — stalligen tenden allene van dren iaren.” — 2) Der plattd. Text: „Totten eersten seende waren schuldig to komen 3) Der plattd, Text: „ende weert dat iemand van ingeuen des duuels dat geleide in breke, de were ons vervallen ete.” — 4) Der plattd. Text: „eusters um ver pro- 5) Der plattd, Text: „weduwen sonder soens ende voermunders, weesen, tendeusers voer veren achter- Gesetze der Drenther. $.4. Hier sind actiones: de usura, de rebus, de sepulturis, de stallis ecclesiarum, de violentia- liis in ecclesiis et cimiteriis perpetratis, de pueris ilegitimis alendis; de quibus talem ordinem consuevimus observare: si mulier pregnans non haberet certum patrem, ille cui ipso in partu, sub testimonio dominarum ad se vocatarum, puerum assignaret, alere tenetur. {.5. Hier sind nur persone actiones suas pro- posuerunt, nec ultra in illo anno audiende us- que ad sinodum anni [uturi. De matrimonia- lium causis emergentibus iribuiimus audientiam quandocunque, De causis per temporales iudices iudicatis non ad nos. Omnes banni nostri fuerunt tres librae Gronienses; usurae, periuria, adulterii, consanguinitatis, compaternitatis, affinitatis, spolia clericorum, monachorum et religiosorum, ecclesiarum, cimiteriorum, duplici banno. Lesio sacerdotum, clericorum ordinatorum, monachorum et monialium, triplicabantur banni. Mutilatio, excecatio, captivatio, occisio clericorum, incendium ecclesiarum, domorum dotalium et sacerdotum, ad arbitrium episcopi atque nostrum emendari consuevit. Item, de iuramentis factis coram judiciibus temporalibus in iudiciis temporalibus non ad nos, nisi constitisset certis indicia se periurasse; deficit infamia accusatus se quarta manu expurgabat. Item, si aliquos impulsavimus se male accusasse, et se affirmarent bene accusasse, non ad nos, nisi certis indicia probavimus illos male accusasse; quo probato, quilibet civium tres libras Gronienses nobis solvebat. Item convictus ab actore et excommunicatus, et nichilominus ex quacunque causa excommunicatus, si infra annum non emendaverat, pena duplicabatur; post duos annos pena triplicabatur, post tres annos invocabatur brachium seculare. Item, si quis alium impetuerit pro deemia grossa, duabus personis se expurgabat aut solvebat; de minuta decima propria manu. Insuper, prefectus et consules in Gronesinge in sinodis prioribus et posterioribus cum decano ibidem in Gronesinge praesidebant, et sententias omnes ibidem emergentes diffiniendas cum sacerdotibus edixerunt. Item, si quis in notula nostra remanserat ex neglgentia scriptoris, quod constitabat probis se actori satisfacere et suos scripturales dedisse, non ad nos. Denarii scripturales sunt in Gronesinge quatuor Gronesines, in Anlo duo Gronesines. Preterea, nullas actiones seu querelas pro quacunque causa audivimus seu citare consuevimus, preter in sinodo posteriori et priori. Celebrata sinodo priori, semel in anno consuevimus ecclesias cum sacramentis, cimiteria, sepulturas, domos dotales, visitare in hunc modum: si defectus fuerat in ecclesiis cum contentis, et in domibus dotalibus, advocati emendabant, quilibet tribus libris. De sepulturas cimiterii sic fiebat: accipiebatur duobus civibus cum sacerdote, circumviamus cimiterium, et ubi sepes nobis suspectas vidimus pro ruina, tribus vicibus pede nostro tundebamur, neque manus apposivimus ipsos movendo; si ceciderant, illi vel illi ad quos spectabant sepes nobis solvebant tres libras Gronesines; si autem ad parrochianos spectabant sepes, quilibet civium tres libras Gronesines. Breviter omnes bonae, sive de clandestinis, sive de quibusque aliis, tres libellos. Der plattd. Text: „De van een gerucht gewroget, de sel”. Der plattd. Text: „in onse kerken met overeen toebereiding.” 1922 1]. p. 119 (waar een minder zorgvuldige Afdruk van deze Urkunde staat) „contextibus”; de plattd. Text: „in den kerken met overeen toebereiding.” 20 30 35 supra scripti ge. eisen Matres infantum mortuorum nunquam impulsavimus, je een met marito, nihil ex is exigendo, cum homines provecte etatis de vespera sani, de nocte mortui inveniantur in Ren 477 „ie, er 7 x u = net Wy borgemeesteren en raad van Groningen doen kundig allen luden met dessen openen brieven, dat voor ons kwamen die gemene buren van der Oosterhamme en van de Westerhamme en bekennen dat zij zijn gedragen en hebben begrepen, dat zij hier nu buerrecht wilden houden in allen genoeg en manieren als hier na geschreven staat. 1. In den eersten, dat die overste oudermans zullen kiezen nieuwe oudermans elke jaar binnen acht dagen na Sint Pieters dag ad cathedram, elk ouderman bij eenentwintig jaar toe broecke. En zo wen die oudermans gekozen hebben, zullen elk ouderman na keuze binnen acht dagen in zijn buerschap elk ouderman, bij eenentwintig jaar toe broecke. 1) Der plattd. Text: „In iugum murimine- Br datum Borcker, anno domini actum, in die beata Scolasticae in Groningen, en de etten van Drenthe.” An vist die sal olderman blijven zij arme vriend toe breken, Item, wan die olderman beden laat, zo dan niet breken vier penningen; en zoveer buurten hebben, zo moeten en waar die meerden deel der buren die tot buursprake komen,. dat sa vast houden. Item wanneer die buurten of dat die olderman een schot neemt die buurtnegt dat schot schuldig maakt dan des eersten dages niet en bevredigde avond samen luide toe zonde, sal breken vier penningen; daar samen is geluidden, zo zullen die buurtnegt gaan laten tot den gem. Gesetze der Drenther. volgen hebben gedaan, en laten em beden dat- sy volgen doen voor der zonen ondergang, bij drie ponden toe breken elken persoon; en doen sie dan niet volgen, zo zullen die voor schreuen olderman een twintig penningen tot alles voren nemen toe breken, eers die dat schot nemen. Dagen na des anderen dages, ofte des derden dages, ofte wanneer dat het even kompt, so mogen desse voor geschreven oudemannen zitting gaan waar zij willen, met den buurman die zij bij hebben mogen, en laten den geschenken die niet vol gedaan hebben bij de tafel, dat zij over broek en over schot brengen. En brengensie over broek en over schot daar niet, so salmen op elk onhoge drenk een tunne tafel beers, tot zij dat over vol doen al daarbij rekenen. En wanneer alle desse voor geschreven boden verschenen zijn, soe zullen desse voor geschreven oudemannen gaan binnen acht dagen tot den burgemeester, die dat recht op die tijd voor den hoewel verwaart, en begeren van hem dat hij den on-hoegenaar een hofje moet zetten, voor broek en schot vol te doen. En die burgemeester zal den on-hoegenaar een hofje zetten laten, want die meent buurman dat gewild heeft en begerd heeft; en zo wie dan niet vol doen wil, dan zal men vredeloz leggen, al want hier vol doet voor broek en voor schot, als voor geschreven is. En in dessen voor geschreven manier zullen alle broek uit gewonnen van dijk-schuwing of van wegen te maken, of van muren of van sloten tot ruimen, of van iemand handen boden, die die oudemannen voor geschreven of dijk-regters bevel laten. En in deze saken, dat iemand paar oudemannen over schot niet uit kunnen winnen van over burgerschap, of over recht niet kunnen eisen als voor geschreven is, soe zullen zij dat zelf betalen; en in saken dat zij niet vol doen willen, zo zullen die overste oudemannen ook dan recht over de andere oudemannen eisen, als voor geschreven is, al want zij vol doen. Item, all die gene die arve liggende hebben by enigen weg, zijdelinge of eindelingen, wanneer dat zij over slote graven willen, of ver arve beschermen willen, die zullen die erde schieten op den weg en niet op over arve, elke rode by drie ponden toe broek, ten zij dat er een oudermans hoger beden. Item, soetij twee buren zijn die eenen manden sloot hebben die verbetering behoeft, die zullen den met eenander hand op graven; en wil een over een niet graven, zodan die andere alleen den sloot op graven laten, en scheiden die erde op syns zelfs arve. Item, soetij een eindelijk schieten op een mare of op eenen sloot, die zal die mare ofte den sloot clear en zuiver houden als breedt als syn arve is. Item, enig man die arve toe huizen heeft van naburen, zodat schieten op dat erve gaat van graven of van dycken, dat zal diegene gelden die dat erve to huizen hebben. Voert, soetij de gemeene buuren van die Oosterhemmerik en van der Westerhemmerik voor schreven over dragen, dat men alle jaar sal kiezen vier dykrechters op zomer Petersdagen voor schreven. En die des enes jaars dykrechters geweest hebben, die zullen op den voorafschreven dag die nieuwe dykrechters kiezen; en wie gekozen wordt, die zal dyk-rechter worden bij een eerder gemeente wynstee brokken. $. 9. Item, soet is des verdragen die voerscreuen boeren, dat die dyckrechters elkjaars sullen zweren op den voerscreuen dag, dat zij tot alle maanden dykschouwinge zullen doen of dycker, bij em zelf of bij anderen wijzen boden; en dat zij also dan gebroken zullen nemen als hier na gescreven staat, en daar in zullen zij niemande aan verschonen, bij hoeren eed. In het eerste, waarschijnlijk een overloop, dat zal breken alsof veel schillingen, alsof die overloop veel voeten breed is. Item waarschijnlijk een gat, dat voeten diep is, dat zal breken alsof veel schillingen, als het een man veel voeten wijd is en veel voeten diep is in de tijd van de beschoning. Item waarschijnlijk een grondgat, dat zal breken alsof veel schillingen, als het een man veel voeten wijd is. En een groot onderloop, of een groot doorloop, zal breken een halve mark. Item alle deze voorschrijvende punten zullen zij breken en beteren in alle den genoegen, alsof die dykregters beschrijven en eendrachtig vertagen. Item weer enig man die kwade dyken had, en die dat geboden werd, dat hij bij een tijdstip zijn dyken maken zou. Gesetze der Drenther. En die zal breken na den dag die hem geset werd, elke dag dubbelden broek. Item waar enig man die nieuwe dyken maken wilde, die zal de nieuwe dyk weer maken aan de oude dyk, zodat de hemmerik daar geen schade van onderricht. In oerkunde der waerheit, zo hebben wij ons stad kleine zegel aan dessen brief gehangen; gegeven in den jaer ons heer duizend drie eeuwen zestig en tachtig op zomer-Peters dag aan de kathedraal, doe Herman Cater, Geert Lewe, Wigbolt Maurissinge, Wigbolt Evertzoon, Geert Paschedages en Egbert Schulte, burgemeesters waren van onze stad. Item, zo zijn die boeren over dragen, dat elk penning voer schrijven zal zijn een half kromstert. Dat Drents Landrecht van 1412). Hyr beghint dat lantrecht van den lande van Drenthe, Wy Frederic van Blanckenheim, bij der 20 genade Gods bischof te Utrecht, doen kunnelijk allen mensen met dit openen brief, dat wy in vorige tijden ons ondersaten in ons land van Drenthe enen openen bezegelden brief gegeven hebben, bezegeld met ons zegel en met zegelen der vijf godshuizen onsere kerken te Utrecht, en met zegelen onze drie steden aan deze zijde der Yselen, als Deventer, Campen en Swolle; des diezelfde brief in houde, met ander punten die daar in verklaard zijn, dat wy ons ondersaten in ons land van Drenthe houden sollen in hoeren oude lantrecht en wilcorren, gelijk die voorafgaande brief daar aan in houde. En omdat ons nog ons ambtenaar voor deze tijd niet duidelijk gekundig is geweest, hoe en in wat manier dat oude landrecht van Drenthe gewest heeft, en wij ook daar geen duidelijke bezegelde brief of gezien hebben, des tusschen ons, ons ambtenaar en onze ondersaten in ons land van Drenthe voor gaande voor veel twisten en schelingen daar om gewest is, en om toe te verhinderen tot eigen schaden meer last en twijfel, die tusschen ons *) Deze landrecht geef ik hier naar een van de Groninger Genootschap pro excellente jure patrio gehoorde MS., welke in de Lijst der Handschriften derselben p. 83 nader beschreven is; een oncorrecte Afdruk desselben uit een Utrechts MS. vindt men in: „De rebus Ultrajectinis auctoris incertus narratio historica ed. Ant. Matthaeus, Hague Comitum 1740 4, p. 72.” — 1) Deze zin is niet bij Matth., bij hem begint het Lande. : „In naam ons heren Jesus Christus amen. Wy Frederik etc” — —_— 52935 ° — Gesetze der Drenther. Einde onsen lande van Drenthe daar af mochten komen, en ook niet behoorlijk enis dat enige recht op hogere stand van mensen staan zal, want alle mensen natuurlijk die dood schuldig zijn, en met versterving der mensen nog meer schelingen daar in komen mochten, daarom hebben wij ons laten onderzoeken met openen bezegelden brieven, en hebben in de waarheid met uitgezochte konnen onderzocht, dat dit oude landrecht van Drenthe is en altijd gewest heeft, en hebben ook in den oude landrecht gronden, des onze onderdanen van ons land van Drenthe alle wegen gebrukt hebben; en dat zal tot ewige dagen over landrecht blijven, gelijk dat hier na beschreven en verklaard staat, houdende den voor schreven brief, dien wij onze kerk en onze steden voor schreven bezegelt hebben, in zijn volledige macht to blijven van alle punten die daar in beschreven staan, en een iegelijk punt bijzonder. In den eersten soort is een oud landrecht en gewoente in den lande van Drenthe, waarbij het gemeene land met elkaar spraken over zaken die den lande aanroerende waren, zo mag dat gemeene land willen koersen bij elkaar komen, bij een pen die daarop zetten, en een hagelspraak te houden; en des gelijks elke dorpsgemeenschap, elke kerspel en elke burcht willen koersen bij hun zelf te samen te komen om hoer markt te berichten, als schaat en zaad, ho en houdt te bevredigen, en anders zooo doen des hem niet is in den lande en in hoer markt, wi hij geschreven andere verbonden met recht tegenover de heerlijkheid gingen zonder argument. Item, zo is een oud landrecht in den lande van Drenthe. Lande voer schreven, dat men houde soll drie latijningen ? en niet meer op drie termijnen, dat eerste des anderen maandags na paschen to Belle, dat andere to Rolde des dinsdagen na pinksteren, dat derde latijnick to zonde Mag- nus [MS. p.6] dagelijks to Anloo, Item soe is landgerecht, dat die ambtenman die vertuigt broek, die hem die buren vertuigt hebben, zonder panden mag, en daarop ensalmen geen pantweygeringen doen; meer werd dat zaak, dat de ambtenman hogere panden woude dans vertuigt waren, of dans gebroken hadden, daar mochten ze dan pantweygeringen op doen op de wijze van den lande; en werd zaak, dat dan de wijze van den lande wist, dat ze meer gebroken hadden of hoger vertuigt waren, dan ze bekend hadden, daar zouden ze dan hoere broke van gelden van der pantweygeringen. [MS. p.47] Item soe is landgerecht, dat wanneer een man op die voor schreven latijning, of op den weg wijn of in huis dood geslagen, die den doodslag deed de breken hondert oude mark; en werd dan daar een man gehalve, als dat hij een hand verloren, een voet of een oog, die hand zou daarvan hebben gebroken vijftig oude mark. Qua een enkele daarvan die den andere berouwt een vinger ofte een teen, of een enkel klein been, de breken van elk ledemde xv oude mark. Werd dan daar iemand gewondet zonder leemte, de handbreken xv oude mark. Werd dan daar iemand gejaagd in oorlogen moede, die handbreken vijftig nieuwe Groninger mark, als algemeen is in de stad van Groningen en in het land van Drenthe, Voert meer, werd zaak dat iemand bleef of blijven zou in de mark daar men dat latijning hield, of onder wegen, langer dan een dag. naar de tijd dat dat Latijns gedaan en opgegeven weer, werd hij dan in de reis dood geslagen, die den dode sloeg die sabel brak eenvoudig broke, gelijk of dat anders geschiet weer buiten de Latijns. Item weer iemand die den huisvrede brak, en sloeg een man dood in de huis, of in de huizen veld, de breker hondert olden mark, en die daar een man leemde, de breker vijf olden mark, en wonde hij daar een man zonder leemte, zo brekte hij vijf olden mark; en weer iemand die daar mee liep in dat huis of in het veld met wapend hand, de breker vijf olden mark, als gehaakt en voor schrijven staat. En weer iemand die met een steen worpt in of op dat huis of in het veld, of steek daar op of in, 'de breker zes hovelingen, elk hoveling twee vleugels grote. Wanneer iemand landman die in een huis kwam gaande, daar hij een andere landman in zat, vonde die zijn vijand weer, werd hij daar van vermaand dat hij niet met het huis ging, en men dat bewijzen mocht mogen weerde, of met anderen goededen luiden, bleef hij daar boven in het huis en ging zitten, zo brak hij vijf nieuwe Groninger mark als voor schrijven is, en sloeg hij een daarboven dood, zo brak hij honderd olden mark; en werd hij zeker dat die genen, die eerst in het huis zaten, de andere dood sloegen, die ene brekker geen huizenvrede. 6. Item weer eemand die den anderen dood sloeg met verlengde wapen, als met een mes, de brei hondert nye Gronniger mark als voor schreven is. Een weer eemand, die den anderen leidde met een mes, de brei vijftig nye Gronniger mark. 7. Item weer eemand die den anderen dood schatte met een armboog of handbog, de brei hondert oude mark, en leidde hij eemand daarmee, dat weer vijftig oude mark, en wondde hij eemand daarmee, die brei xv oude mark. 8. Item weer eemand die den anderen dood sloeg met onverloren wapen, de sal breken vijftig nye Gronniger mark als voor schreven is; en die daarmee den anderen leidde, alsof dat hij hem berouwde van een hand, of van een voet, of van een oog, die brei xxv nye mark, als voor schreven staat. En weer iemand die den anderen berouwde met de voor schreven wapenen een vinger, of eens een ander kleines ledje, die brei vijftig nye Gronniger mark voor schreven, en die den anderen wondde daarmee, die brei twee houtloze. En weer eemand die den anderen misslachte dede, de brei een houtloze. 6.8. Soe is landrecht, weer eenmanda die den anderen dood slaan, en liet den man niets gelden bieden, dat soldaten voor moord houden, 7.9. Item soe is landrecht, soe wel den anderen dood slaat, boven een vrede, die heeft syn leven verbroken, en lemen een boven vrede, die zal breken vijftig oude mark; en wonden wel boven den handvrede, die zal breken twintig oude mark; en die den anderen voert, of ingaan boven den vrede, die breekt vijftig nieuwe Grouwenburger mark, als voor schreven is. 2) Matth.: „En waar iemand duwt, slaan die — 3236 — Gesetze der Drenther. 7.10. Soe is landrecht, weer eenmanda die macht schriftelijk openbaar deuerye begrepen en geuonden worde, die heeft syu leven verbroken. 7.11. Item soe is landrecht, soe wel den anderen vermoordt, of moordbrand, ofte vrouw verkracht, die hebben hoer leven verbroken, en van den stelen goede zal nemen die klaager een derde, dat gerecht een derde, en die gemeente een derde; en van ander syns goede zal zijn vrouw en zijn kinderen nemen die helft, alsof alle alzo ontzegd rades vnde daden; en van zijn helft zal nemen die klaager een derde, dat gerecht een derde, en die gemeente een derde. En des gelijks salmen doen van moordenaars, moordbranders en van nootmunders, en van allen ondaten daer men dat leven in verboden kan. $ .12. Weer eemand in den lande van Drenthe, die den anderen in dronken of in haastigen moede, dieff, verrader of moordenaar heet, en dat hy daaraan zijn voel niet bij zetten en wilde, en hen die tych niet bewijzen en wilde, die hebben gebroken vijftig nieuwe Groninger markten voor schreven; en weer saak, dat hy zijn voet daarbij zetten wilde, en bewijzen hem dat, zo wel dan in deze zaak voldoende werd, die hadden zijn lijf verboden. $ .13. Ook zo is het landgerecht, weer eemand in den lande die den anderen dieff, verrader of moordenaar heet, of ander onwetende weer, en hij bewijzen mochte dat hem daarvoor de buren vertuigt hadden, en hij dat gerecht daarvoor vernietigd of geschenkt had, die zal geen breek daar aan doen. $ .14. Waar een rechter tot rechter zit, die dan dat gerecht bevestigt en maakt dan daar voor?), die breekt vijftig nieuwe Groninger markten voor schreven, en die de andere daar wondt, die breekt tachtig nieuwe Groninger markten voor schreven; en die de andere daar lemmerd of dood slaat, dat is tweemaal boete. En weer enige schulde in Drenthe of enige man, die onrecht vijandigde boven pante- wegrechten, die breekt vijftig nieuwe markten voor schreven. $ .15. Item weer eemand die een schulde dood slaat, daar hij tot rechter zit, of wanneer hij van gerechtswegen weer daar recht op had, die breekt tweemaal boete, $ .16. Zo is het landgerecht, dat men geen wettenschapte man tot een onder schulde in den lande van Drenthe zetten zal, ten zwer dat die wettenschapte man een redelijk beschreven man is; en weer enige onredelijk schulde geset, dat men bewijzen mochte, den soldaat af zetten. Item soet sollen wy ons eencomelijckste biscop, oft ons amtmann in Drenthe, en die gemene meente, oft die-sy daar tho byschicken, wit elkens dynxspil, allen iaren des anderen maandag, na paesschen die etten kiezen en zij sides met malkanderen, en hoer nooit geen buiten den ander. En wer't sake dat hoer een buiten den anderen etten zet, so wes die wysenen dat ensolde niet standaard wesen. En die etten die wy ende dat voor schreven land setten ende kiezen, die moeten sy alle jaar de een helft versetten ende verandersaten. En wer't sake dat ons ende den lande nut en orde duist toe wesen, dat men die alingelooten versetten solde, so mochten wy ende se die dan versetten ende verandersaten met malkanderen, als voor schreven is. Gesetze der Drenther. Drenthe om gheneralye saken wil de daar hy offi syne magten den brok van be- setten wijlen off moegen, dat en weerspike dat he syn lucht verboert hadde, want soe mach- 5 men hem vangen; en in wat marcke dat hy dan gevangen wordt, daar sollen hem die buren waren drie dagen en drie nacht lang, naar de ijt dat he den geburen van den gerichte gebonden en gesloten gelevert wordt; en dan soe zal men over hem richten in denzelfde marke. En wordt saken dat hy erboven die man den buren binnen de voor schreven tijd ontliep, soe breekt elk huis vijftig nieuw Groninger marke; en wordt saken dat men niet gericht binnen de drie dagen voor schreven over den genen, dan soe mocht [MS. p. 20] hem die voor schreven buur weer overleveren den gerichte, en dat zou hem voort in dezelfde marke waren, soe lang dat men over hem gericht hield. £.19. Item soet is landrecht, weer enig man die stratenroof die, die zal breken vyf-tyn nie Groninger merke voor schreven, en dat roof zal hij weer goed in brengen op des anderen dages als die roof betuigt wordt, doet hij des niet, zo zal hij den roof des anderen dages daarna twaalf maal in brengen, des derden dages drie maal; doet hij des niet, zo zal men des vierden dages met een zwaard roof aan de pen, en volgen de rover. Des gelijks van den akkerrouwen, van huizenrouwen en van eiken hout. Item weer enig man die den anderen die een roof aan een hout, aan rijs of andere weken hout, dat hij hem af houwen of nemen, die zal breken een veldt-roof, dat sint twee houwenloos, en de roof in het brenghen in alle gevoegde als van stratenroof voor schrijven staat, of de klager vol daarna doen; en om aldus ieder saken zal niet dan een man wil elke burgerlijke klachten. En weer enig man die... anderen schuttinge neme off ontiagede, dat den buer kundych weer, die breke vyftyn nye Gron- nyger marck vor schreuen, Weer enich man in den lande, die tho Couerden schultmudde schuldich weer, ende nyet enbetaalde vp den rechten dach, die salse des anderen dages twyscat geuen, die breke drie punt, elck punt van soeuen pen- nygen, des salmen voer drie punt geuen veer vleemsche groot, Ende die ontholdene mudde sal die biscop van Vtricht penden laten bynnen den jaer, ende die buren sollen den schuldy- gen wysen des seluen dages als die pander kompt, ende doensy des nyet, soe mach hy ecken buer penden voer drie punt, ende byn- nen drie weken een schuldygen to wysen. Voert meer, alle die gene die schuldt- mudden geuen, als vor schreuen ys, die sollen geven to battinges pennygen alsoe mannich Lo- uessche, als hy mannich mudde geuet, of pay- ment dat guet voer ys in Drenthe tho seggen der wysheit van den lande. Woert meer, elcken huys in den lande van Drenthe daer roech with. gaat, wih gesproken dat karspel van Eelde, ende die lienguedt holden van ons vnde van onse gesticht var Viricht, die sollen geven der heerlickheyt van Couerden jaerlicx voer roeckpennygen twe Gron- ninsche, of payment dat daer guet voer is na seggen der wysheit van den lande, wth ge- secht geestlycke Jude husen ende dienstlude hu- sen, ten weer dat men bewysen mochte datsy dat myt rechte ook schuldich waren, soe sol- densy dat geven. $.23. Voert meer, baltinges pennygen, roekspennings, sal die bischop van Urk kundigen laten tot elkere kerke op ene zondag, op wat dag dat [MS. p. 24] hy seine ontvangen wil; en wel dan soo niet gebetaald, die sal breken drie punt, en zullen worden als voor schreven staat van den schuldmouden. Gesetze der Drenthe. $. 24. Voert meer, alle broke die verschijnen mach van schuldmudden, van baltinges pennygen, van roekspennings, die behoort ons en onze nakomelingen bischop van Urk in der tijd al enige tho. f.25. Weer enige man die klagen zoude om waterloosingen, oft om een zwaarwiegend, die zal in de eerste daarbij nemen twee buren, en klagen op de andere om zijn waterloosingen en zwaarwiegend; zoude hij dan niet ruimen, zouden die [MS. p. 25] klager roepen, en branden aan de meeste buren. En vertuigt dat die buren, dat die klager recht heeft, zullen diegene, daar de klage op gaat, de waterloosingen en zwaarwiegend op ruimen binnen drie weken; doet hij dat niet, zó breekt hij vijftig nieuw Groninger mark voor schreven. $.26. Weer enige die des sabels behoeven, die zal dat verzoeken en winnen aan de overste bruggen tot Coevorden om vijf nieuw Groninger mark voor schreven, en zullen hem toegeven zonder weerstand; en wordt zijn zaak dat hem de ambtsman des weigerde zoude, zó zouden hij houden aan de bruggen met geluiken, en leggen dat voor schreven geldt daar; en daar mee zal hij dat sabel gewonnen hebben, en voortgaan gelijkertijd als hij dat gegeven weer. Einde wil hy daar mee verhouden, zo kan hij dat verholden een jaar lang met zichzelf afrekenen, vijf markken voor schreven, alsof het tot allen ses weken versocht dat jaar om, als voor schreven is. Weer enkele landlieden die hadden een wienerse kind dat enige broek of misdaad deed in de landen, de kind moet op zijn eigen hals breken; en werd ook dat zijn broer bekend was van den zelfde saken, die maakte zijn onschuld onwaar. Gesetze der Drenthe. Myth twaalf zijn maggen binnen drie weken in de dinxspil daar dat verlies is; en wilde de broer de onschuld niet doen, moet hij voor de kind antwoorden, en de kind mocht dat land ruimen met één halve broek en met de helft geld. Soo is het landrecht, dat als man verteld wordt van den buren voor een geluid ofte geruchte van enige saken, die maakt zijn onschuld onwaar met twaalf zijn maggen binnen drie weken na de vertelling in de dinxspil daar hij verteld is; en dat zal hem de amtmann acht dagen tevoren laten weten, waar hij zijn onschuld doen zal; en had hij geen maggen in Drenthe, moet hij ook twaalf goede mannen nemen, daar hij zijn onschuld mee doet als voor schreven is. Soo is het landrecht, so wel dat pantweygeringen dede mijn onrecht, de zal breken des eersten dages drie pond, des anderen dages twee stukken, des derden dages vijftig nieuw Groninger mark, en daar meld ik weer hier van den pendant quitt. En des vierde dages macht men dat hoogste gerecht zoek met ten sweep, die meende daar mee te roepen. En so zal men den sweep volgen bij vijftig nieuw mark voor schreven, en helpen den klaager rechts op hoor zelf kost; en dat sweep zal men vragen als voor schreven is, en wel in die voor schreven zaak veelzichtig worden, die zal den [MS. p. 29] breuk, kost en alle onraad op staan. Soo is het landrecht, weeremand die onrecht aanvraagt, die breukt des eersten dages drie pond, des anderen dages twee stukken, des derden dages vijftig nieuw Groninger mark voor schreven. En wordt daar pantweygeringen gedaan volgens het landrecht, zal die schulde het landrecht, de klaager en de schuldenaar die zaak leggen, en verschenen tot den naasten lotelinghe op die wijze van den lande; en daarbinnen zal men geen brokken daarvan nemen, eer die wijze van den lande de zaak geclipt en gewijst heeft; en dan zal men de klaager en de schuldenaar voort richtten naar landrecht, als voor schreven is. [MS. p. 30]. {.31. Item soet is Jandrecht, een man die broed gedaan heft, en een houetman is, soet zal men den houetheren eerst soeken eer men die magen soet. En die heeft die houetheren erfde, de mag die here veile bidden en verkopen, en wat hij daarvan krijgt, dat mag hij nemen; en ontbrekt den here daar yet aan, dan zullen ze de sissen naaste hand gelden; en als des mans goed beter is, dat zal men hem weer geven, en die buren moeten dat goed weerzagen en het geven. $.32. Soet is landrecht, soet wanneer die buren oord en tuin niet doen en wanneer in der gesprek of ding, of op een rechte, soet breekt elk huis drie punten als voor schrijven is, niettemin soet zullen ze oord en tuin doen; en doen ze dat dan niet, soet is dat des anderen dags twintig, des derden dags dertig, des vierde dags veertig nieuwe maak voor schrijven. 3.33. Soet is landrecht, soet welke rechtmatig eis van botter en van zaad, die breekt veertig nieuwe Groninger maak voor schrijven. $.34. Of een bastert brekende, die zouden men houden aan des moeders maggen, en niet aan des vaders. (.35. Item soet is een landrecht, soet wanneer een warlikke man den anderen warlijkken man aan spreekt met geestelijke recht van warlijkken zaken of goederen, die breekt veertig nieuwe maak voor schrijven. En waar de een landman den anderen buiten landen beset, de breekt veertig nieuwe Groninger maak voor schrijven, en doet hij hem daar mee schade en kost, die zal hij daarvoor betalen en gelden. $.36. So ist landrecht, weer ein man in dem Lande, die gebrochen hatte, und die da davon ein Mörderstufe dachte, seine Herrlichkeit, und das Gericht ließ ihm davon quitt, und wollte davon keinen Burtuch von hören, so sollte das selbe Gericht den Lande und der Gemeinde einen anderen Schulden setzen und geben, die da die Bürge darauf brachten mit Rechte, dass sie ein Burtuch von dem Manne, wären sie gebrochen, hatten oder nicht, auf das die Gemeinde wusste, wie er gebrochen hatte, verschienen waren. $.37. Item so ist ein Landrecht, wieder ein Mann, die den anderen Vinge in dem Lande von Drenthe, die soll brechen hundert alte Mark; wir gesehen, Missachtung der Gesetze, die vor schreiben stehen, die man jeden Mann veranlassen, und hält sich zu allem Gerichtes Bedürfnissen. $.38. So ist Landrecht, wieder ein Mann, die ein Vorsatz oder brechendes Mitte will, oder auf Erde, die soll brechen fünfzig neue Mark vor schreiben. $.39. Item so ist Landrecht, dass ein Schuldire in dem Lande haben soll eine Platte für die Anpflanzungen, und zwei Fleischchen für die Wildpflanzungen. $.40. So ist Landrecht, so wenn das Bistums Amtmann von Virmond in Drenthe Dinge hält, so soll er das halten von der einen Vespertag bis zum anderen mit drei Peerdern und mit drei Personen; und wenn er dann verführt in der Bürger Häuser da, das du denkst, dass sollten die selben Bürger das betalen. Und will der Amtmann mit mehr Leuten und Peerdren ... Den dat dynck holden, dat mag ik doen op synzelfde kost. En dat dynck salmen begonnen te houden tot drie tijden des jaars, als viertydagen na paschen, en des anderen maandag na zandgang, en des derde maandag na zeventig. Item, soet is landrecht, dat als iemand die enige banden goed aanvoert, daar de vredeband in gelegd weer, zo snel als hij dat doet, breekt hij vijftig nieuw grondbedrijven voor schrijven, zo vee als hem de buren vertellen. Soet is landrecht, dat de heerlijkheid niet roept, enz. met de zwaard, dat ensy wythekene landenschat; en zo zal elk man volgen de zwaard, bij vijftig nieuw grondbedrijven voor schrijven, niet voor dan op de palen des lands van Drenthe; en daar ensollensy niet langer liggen dan drie dagen en drie nachten, dat weer sake dat den landen langer nodigsaken deden. En weeremand, die den anderen dood sloeg, wanneer hij de zwaard wijd uit volgde binnen de drie dagen vier nachten voor schrijven, die breekt honderd oude mark. En weeremand, die den anderen daar dan lemede of wonde, die zal breeken als zulke breekt als voor schrijven staat van den laatling. En weert sake, dat men na de zwaard langer leggen zouden dan drie daggen binnen drie nachten, zo wel dan den anderen dood slaan, leemde of wonde, die zal breeken simpel breekt, of dat buiten zwaardrecht geschiedt weer. Soet is landrecht, weeremand die uiterlijk eenswer daar men met rechte cluchten mocht in de clachten, die breekt drie houtloosden. 