title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Zooveel is zeker dat President Kruger eene gematigdheid aan den dag heeft gelegd, die aller bewondering verdient, en dat in alle zaken en onder uiterst moeielijke omstandigheden. Die gematigdheid deed hem aan den eenen kant gevaar loopen om de ondersteuning van een groot deel van zijn eigen volk te verliezen, daar velen hunner warmer van bloed en wraakzuchtiger waren; aan den anderen kant hoonden zijne vijanden hem, en zeiden dat hij bang en bevreesd was voor Engeland. Geen van beiden, noch vrienden, noch vijanden konden hem echter bewegen van zijn éénmaal genomen besluit af te wijken; de hoon zijner vijanden hinderde hem niet; de verkeerde raadgevingen van velen misleidden hem niet. De Volksraad zou op den 13den Januari 1896 bij elkander komen in buitengewone zitting, en werd dan ook op dien datum door den President geopend met de volgende aanspraak: „Na de vreeselijke gebeurtenissen, die nog slechts eenige dagen geleden hebben plaats gehad, en die er blijkbaar op zijn toegelegd om onze geliefde Republiek te vernietigen, en die den vrede in geheel Zuid-Afrika op ontzettende wijze dreigden te verstoren, is het mij, onder dankbaar opzien tot den Bestuurder aller Volkeren een onuitsprekelijk groot voorrecht u, 853 ons, en wij zullen vinden dat we overal Gods gebod overtreden. Laat ik u een voorbeeld aanhalen. Verondersteld, dat een vader rijk is en vele goederen heeft, en dat zijn kind niets heeft en van hem moet leven, en zijn vader geeft hem de goederen en zegt: „Kind, neem deze goederen en gebruik ze, en ik zal u melden wanneer ik er van wensch te hebben, doch misbruik niets,” zal de vader dan niet boos zijn, wanneer hij, nadat de zoon is heengegaan, om eenige van zijne eigene goederen zendt, de zoon ze niet wil geven of alleen de slechtste geeft? Wij vragen vele malen, waarom straft de Heer ons zoo? Doch gebeurt dat niet, opdat er wederkeeringe onder ons moge komen? Ja, wij handelen waarlijk met God als iemand die huwelijksche voorwaarden maakt. Het wereldsche goed houdt ons terug, en doet ons de wereld er mee dienen, terwijl wij willen, dat de Heer voor onze ziel zal zorgen. Laat nu elkeen zijn hart af vragen, broeders, opdat gij overtuigd wordt van Gods welgevallen. Ziet, God schenkt ons wereldsch goed, doch waarvoor krijgen wij dat? Om daarmee te leven tot Gods eer. Naakt zijn wij in de wereld ge­ komen, naakt zullen wij er weder uitgaan, niets zullen wij mede nemen. God schenkt ons dus die goederen, kost en kleeren om van te leven, doch ook voor Kerk, school, armen, enz., enz. Wat doen wij, broeders en landgenooten, wat doen wij? Van onze slechtste en gemeenste goederen geven wij wanneer er nood is, doch ziet, wanneer er circus, comedie, dobbelarij of races is, dan moedigt de een den ander aan en men leent elkander zelfs geld om wereldsche vermaken na te jagen, maar wanneer Gods herder ons toeroept „werpt toch iets in der armen beurs om de armen te steunen,” dan gaan er velen naar de Kerk die niets in de bus werpen of daarvoor het geringste uitzoeken. Waarvoor gebruikt hij zijn goed, Gods goed? Is het dan niet waar wat God zegt: „Gij ontrooft Mij, gij ontneemt Mij Mijne goederen en geeft ze aan de wereld, en wilt Mij daarmee niet dienen.” Ziet, broeders en landgenooten, een ieder, die eene onsterfelijke ziel heeft, lette daarop. Ziet Gods hand. De pest heerscht onder mensch en beest. De sprinkhanen eten de kruiden des velds en zware droogte heerscht er, en van jaar tot jaar wordt het zwaarder en zal jaar na jaar zwaarder worden, tot wij moeten terug keeren. God wil Zijn Volk niet verlaten. Leest in psalm 89: Ik zal de heerschappij doen duren bij zijn zaad, Zoolang de hemel zelf op vaste pijlers staat. Maar zoo zijn kinders ooit mijn zuivre wet verlaten; Zoo ’t richtsnoer van mijn recht ter reg’ling niet kan baten, Zoo zij ontheiligen, wat Ik heb voorgeschreven, Dan mogen zij gewis voor mijne straffen beven. 476 Het bleek nu spoedig, dat de beide Presidenten het niet eens konden worden, daar Kruger op zijn spoorweg-politiek bleef staan, zoowel als op de waarborging van elkanders onafhankelijkheid en met geen van deze voorstellen kon President Brand zich vereenigen. Slechts verklaarde Kruger dat hij zich niet tegen eene spoorweg-verbinding tusschen de Kolonie en Bloemfontein zou verklaren, mits deze eerst na tien jaren in haar geheel tot stand kwam. President Brand zeide, zich tot drie jaren te willen verbinden; het antwoord van President Kruger — dat geheel in overeenstemming was met dat zijner Hollandsche raadgevers op het gebied van spoorwegen — was, dat dit geen concessie was, want vroeger kon men de lijn toch niet klaar krijgen. Toch had de Kaap-Kolonie binnen eenige maanden de lijn Hopetown—Kimberley klaar gekregen; maar zulk een snelheid van werken heeft men in de Zuid-Afrikaansche Republiek eerst onder den tegenwoordigen bestuurder der N. Z.-A. S. M. leeren kennen. Te verwonderen behoeft men zich niet over dit verschil, en ieder der beide staatsmannen had van zijn eigen standpunt gelijk. President Kruger handelde geheel volgens overtuiging en tevens in overeenstemming met de Concessie aan de Nederlandsch Z.-A. S. M. verleend, als hij insisteerde op het niet hebben van eenige aansluiting met de Kolonie, vóór de Transvaal met hare natuurlijke haven verbonden was. President Brand zag in, dat het voor den Vrijstaat in het algemeen en voor zijn handel in het bijzonder, van het grootste belang was om zoo spoedig mogelijk per spoorweg verbonden te worden met Port Elizabeth en de andere havens van de Kolonie, vanwaar de Vrijstaat hare meeste goederen invoerde. Wat aangaat den waarborg van de wederzijdsche onafhankelijkheid, zoo bedoelde President Kruger klaarblijkelijk hiermede de verzekering te hebben, dat ingeval van een opstand der delvers te Johannesburg. hij zou ondersteund worden door den Oranje-Vrijstaat en dit bewijst ten duide­ lijkste welke goede inzichten de Transvaalsche President in de toekomst had, door zulk een opstand mogelijk en zelfs waarschijnlijk te achten. President Brand meende, dat het niet ging om zijne burgers te verplichten zich te bemoeien met de binnenlandsche politieke onlusten tusschen de 1 ransvaalsche Regeering en hare onderdanen, iets wat ongetwijfeld den Oranje-\ rijstaat in verwikkelingen met Engeland zou brengen. De Con­ ferentie had dus voor het oogenblik geen practische resultaten en de Vrijstaat wierp zich in de armen der Kaap-Kolonie, althans voor het oogenblik. Trouwens, had hij dit niet gedaan, dan had hij eenvoudig vrij spel aan die partij in de Kolonie gegeven, die rechtstreeksche 396 Mankoroane viel Massouw aan, doch werd tot driemaal toe verslagen, waarop Massouw doordrong tot Taungs, Mankoroane’s hoofdstad. Hier werd echter Massouw teruggeslagen. Het schijnt dat Mankoroane, daartoe door zijne Engelsche vrienden aangeraden, hulp zocht bij de Blanken, en te Kimberley een aantal vrij­ willigers deed aanwerven, hetgeen hem gemakkelijk viel, daar er juist in die dagen een heel aardig zoodje „schuim der aarde” in de Diamant­ velden was, en mannen zooals Scotty Smith, Bethell, en anderen waren altijd voor zulk een „pret” gereed. Door de Conventie van Pretoria was een aanzienlijk aantal plaatsen langs de Westelijke lijn door de Engelschen afgesneden, en dit zonder dat de Engelsche Regeering eenige compensatie aan de vroegere eigenaars daarvan wilde geven, daar de Koninklijke Commissie van opinie was, dat die plaatsen waren bezet geworden in strijd met de Keate uitspraak, en de tractaten door President Burgers met Moshette en andere opper­ hoofden gemaakt, niet van kracht waren. Men kan zich heel goed voorstellen dat die vorige eigenaars nu juist niet erg in hun schik waren, en toen nu Massouw en Moshette, het voorbeeld van Mankoroane volgende, ook Blanke vrijwilligers opriepen, en iederen vrijwilliger een plaats van 3000 morgen beloofden, waren er spoedig genoeg vrijwilligers te vinden, die op deze termen de Kafferopperhoofden te hulp wilden komen. En niet alleen uit de Transvaal maar zelfs uit den Oranje Vrijstaat kwamen zulke vrijwilligers. De Transvaalsche Regeering zond dadelijk den heer P. J. Joubert naar de grenzen om de Transvaalsche burgers terug te roepen, doch deze weigerden terug te komen, en toen Joubert hun te kennen gaf, dat zij hunne rechten als Transvaalsche burgers zouden verliezen, gaven zij hem te kennen dat zij de protectie van de Regeering niet noodig hadden. Op dit punt geen grond kunnende winnen, sprak Joubert ernstig met Massouw en Moshette, ontzegde hun den steun der Republiek en waarschuwde hen geen gewapende mannen of buit binnen de grenzen der Republiek te zenden. Moshette en Massouw brachten echter aan Jouberts kennis dat Calaiijn, een Kapitein, die binnen de grenzen der Republiek woonde, Mankoroane ondersteunde. Stappen werden daarop door Joubert tegen Calafijn geno­ men, en deze beschouwde het raadzaam om zich te onderwerpen, voor hij door een Boerencommando aangevallen werd. Een ander Kapitein, Gatsizibi, hoofd van den stam der Bawanketsi, had eenige plunderingen op Trans\ aalsch Grondgebied gedaan, en aan dezen schreef Joubert op den 2 Maait 1882 een scherpen en eenigszins onvoorzichtigen brief, waarin 657 Hieruit blijkt, zonder eenigen den minsten twijfel, hoezeer de onderhan- lingen in Engeland door Dr. Harris en Graaf Grey gevoerd, in verband stonden met het plan tot den inval. In November 1895 was, zooals wij reeds vermeld hebben, Dr. Jameson in Johannesburg geweest en had daar den door ons reeds aangehaalden „Uitnoodigingsbrief” gekregen en van daar was hij naar Kaapstad gegaan om een onderhoud met den heer Rhodes te hebben, die daarop op 24 November het volgende kabelt aan Dr. Harris: x. Yan Rhodes. Aan Harris. Dr. Jameson terug van Johannesburg. Alles in orde. Volgens mijn oordeel is het een gewisheid. Wij denken dat A. Reit met u moet komen 29 Nov. op grond van gezondheid. Gij zult net in tijd wezen. A. Beit moet hier bij mij blijven en met ons en den Gouverneur samen opgaan. A. Beit moet Philips niet consulteeren, die met ons is, maar begeerig is alles zelf te doen, en geen tweede viool wil spelen. Zeg A. Beit namens mij dat hij moet komen. 1) De heer Beit was gehoorzaam en kwam met Dr. Harris naar Zuid- Afrika. Het was een slim overlegd plan van den heer Rhodes om Beit onschadelijk voor het oogenblik te maken, terwijl hij (Beit) op zee was, en hem dan bij zich te nemen, en dit staat in verband met de waar­ schuwing dat Beit toch niet Philips moest consulteeren. Waarom mochten deze twee vennooten dit dan niet doen? Daar was een hoogst eenvoudige reden voor. Aan Philips had de heer Rhodes verzekerd dat de geheele zaak zou geschieden onder de Transvaalsche vlag, en men de onafhankelijkheid der Republiek zou respecteeren. 2) De heer Beit echter wist wel beter; hij kende het ware komplot; de zaak zou onder Britsche vlag geschieden, en de onafhankelijkheid der Transvaal zou weggenomen, in plaats van gerespecteerd worden. Als Beit dit nu aan Philips liet weten, dan waren de poppen aan het dansen gegaan, en was waarschijnlijk reeds in November de ruzie ontstaan, die later in December plaats vond. Een merkwaardig punt in dit telegram is de vermelding van het gaan railway strip and police sufficiënt for Dr. Jameson’s plan which you telegraphed was prin- cipal object.” 1) Het Engelsch is: „Dr. Jameson back from Johannesburg. Everything right. My judgment it is certainty. We think A. Beit must come with you 29 Nov. on score of healtli. You will be just in time. A. Beit to stay with me here, and go up with us and the Governor. A. Beit must not consult Philips, who is all right but anxious to do everything himself and he does not wish to play second fiddle. Inform A. Beit from me he must come. 2) Beiden, de heeren C. Leonard en L. Philips hebben voor het Engelsche Parlementaire Comité verklaard dat dit de overeenkomst was, die men in October te Kaapstad met den heer Rhodes had gemaakt. ^ 479 indirecte wijze te verkrijgen door het herzien van het Tarief der Invoer­ rechten. In het doen hiervan, hield onze wetgevende macht twee begin­ selen in het oog; het eerste was, dat op weelde-artikelen de zwaarste belastingen moesten worden geplaatst, het andere was het zoodanig inrichten van het tarief dat het de binnenlandsche industrie zou beschermen tegen competitie van het buitenland. Derhalve werd een speciale belasting van 6 sh. per gallon reeds toen gelegd — en niet onlangs, zooals sommige personen schijnen te denken — op ingevoerde spiritualiën, waaronder Kaapsche brandewijn. Men kan de vraag doen, waarom de producten van de Kaap-Kolonie niet buiten de werking van het tarief werden gelaten. Het antwoord is: onze Regeering kon zulks niet doen, daar zij, even als thans, gebonden was door het tractaat met België, in 1875 voor een tijdperk van tien jaren aangegaan. Dit tractaat bevat de gewone clausule omtrent den wederzijdschen invoer der producten van beide landen op den voet der meest begunstigde natie, in dit geval zonder eenige verdere bepaling. De vrije invoer van Koloniale producten zou dus toen — even als nu — gelijk hebben gestaan met een geheel afstand doen van onze invoerrechten; want als wij vrijen invoer aan de Kaapkolonie toestaan, kunnen wij dien aan België ook niet onthouden, en derhalve niet aan Engeland en andere landen, met wie wij handels-tractaten hebben. Ik heb gehoord dat sommige lieden van beschouwing zijn dat het tractaat met België maar als een excuus wordt voorgebracht. Ik geloof dat dit meer een uitdrukking van kwaadheid is, dan eene die men werkelijk gelooft; want is het laatste het geval, dan moet alle argumentatie ophouden, en dan is het onverklaarbaar, waarom men hier tractaten en overeenkomsten over een Tolverbond, wederzijdschen vrijen invoer enz. zou willen aangaan met een regeering, die van leugens gebruik maakt om hare doeleinden te bereiken. Het Belgische tractaat is een feit dat sinds 1875 bestaat, en de gemelde meest-begunstigde natie-clausule bevat. Dat tractaat werd voor tien jaren aangegaan, met de bepaling, dat het zou blijven bestaan na verloop van dien tijd, indien niet door een der contracteerende partijen te niet gedaan, maar dat na afloop van die tien jaren, het onderhevig zou zijn aan veranderingen en zelfs, geloof ik, vernietiging met één jaar kennis­ geving. Na de herstelling der Republiek, zijn handelstractaten ook met andere Europeesche volken aangegaan, die alle de meest-begunstigde- natie-clausule inhouden, maar met die belangrijke bijvoeging dat de andere contracteerende partij geen gebruik van die clausule kan maken tegenover de Staten en Koloniën van Zuid-Afrika. Toen nu in 1885 de overeenkomst met België — de eenige hinderpaal 683 om den Doctor te zeggen, dat hij niet komen moest. Zij gaven hem geen brief mede, slechts een bloote mondelinge boodschap. En dat vertrouwen stelden zij in een man, dien zij volstrekt niet kenden, (want dit zegt Kapitein Heany zelf) en die een vertrouwde van Jameson was, en hun nog daarbij vertelde, dat Jameson toch niet naar ze luisteren zou, maar zou komen. Zou men waarlijk niet tot de conclusie komen, dat de leden van het Bestuur van de Nationale Unie ergens in een gekkenhuis hadden behooren te zitten, in plaats van toegelaten te worden om revoluties op touw te zetten ? Is het niet meer waarschijnlijk, dat Kapitein Heany met een geheime boodschap van Kolonel F. Rhodes naar Jameson ging, of misschien bij de Aar of eene andere plek van iemand anders een privaat telegram kreeg, welke boodschap hij aan Jameson in der werkelijkheid moest doen? En vooral als men daarbij in aanmerking neemt de telegrammen van Dr. Harris, vooral het telegram van 28 December, waarin hij aan Jameson seint: „Heany komt van daag naar u van Kol. F. W. Rhodes, in verband genomen met de woorden in hetzelfde telegram: Alles is in orde, indien gij slechts wilt wachten. En wat beduiden de woorden in het 3de telegram van 28 December, door Dr. Harris aan Jameson gezonden, n.1.: Na hem (Heany) gezien te hebben, moeten gij en wij oordeelen aan­ gaande flotatie? Indien Kapitein Heany’s ware boodschap aan Jameson was: „Trek de Transvaal binnen; wij moeten het wagendan kan men de handelingen van Jameson en Heany begrijpen; anders niet. Dat Dr. Jameson tegen den wensch van den heer Rhodes en tegen de uitdrukkelijke bevelen van Johannesburg, waarmede (zooals de heer Rhodes beweert) hij alleen te doen had, de Transvaal is ingetrokken, daarvoor zijn wij ten minste niet lichtgeloovig genoeg en wij gelooven velen van onze lezers ook niet. En wat Kapitein Heany betreft, als hij werkelijk gezonden werd door het Bestuur van de Unie om Dr. Jameson te zeggen, dat hij niet moest intrekken, dan is het gedrag van den heer Heany beneden alle kritiek en heeft hij, om kort te zijn, verraad gepleegd tegen hen, die hem ver­ trouwd hadden. En het zij dan ook hier gezegd, dat het duidelijk blijkt uit de vragen door eenige leden van het Engelsche Parlementaire Comité aan hem gedaan, dat zij óf Kapitein Heany niet geloofden en de gewaande boodschap als humbug beschouwden, óf een heel gering idéé hadden van het gedrag van Kapitein Heany. Onzes inziens was Jameson van plan, reeds vóór Heany’s aankomst, om, als hij geen contra-orders uit de Kaapstad kreeg, Zondag te ver- 138 indien zij de partij verloor, zou zij bijna het geheele district Wakker- stroom moeten afstaan, en geheel afgesneden zijn niet alleen van het district Utrecht, maar ook van den weg naar Natal, waardoor de handel der Republiek aanmerkelijk schade zou moeten lijden. Op 14 Januari 1870 ontmoetten Commissies van beide Republieken den Natalschen Luitenant-Gouverneur te Harrismith. Van de zijde der Transvaal waren er de President, Paul Kruger, de heer B. C. E. Proes (toen Staatssecretaris) en o. a. ook de heer Piet J. Joubert, die in die dagen iemand van invloed in de Republiek begon te worden, en lid van den Volksraad voor het district Wakkerstroom was. De zaak werd nauwkeurig door den heer Keate onderzocht, en deze gaf op 19 Februari 1870 uitspraak ten gunste van de Transvaalsche Republiek. President Brand legde zich bedaard bij die uitspraak neder. Later werd er beweerd dat de slag van den heer Proes om met den Luitenant-Gouverneur om te gaan, hiertoe niet weinig had bijgedragen. In 1869 was de vijfjarige termijn van het Presidentschap van Pretorius verloopen en moest er eene nieuwe Presidentsverkiezing plaats vinden. Het schijnt dat Paul Kruger er niet op gesteld was om Pretorius te zien herkiezen, voornamelijk op grond dat Pretorius langzamerhand geheel in de handen was gekomen van zekere avonturiers, die hem als speelbal gebruikten voor hunne eigene doeleinden. Zooveel is zeker, dat voor­ namelijk door toedoen van Kruger, de heer Marthinus Jacobus Viljoen, een invloedrijke Boer uit het district Pretoria, die al reeds Thesaurier-Generaal en zelfs tijdelijk waarnemend President was geweest, als kandidaat optrad tegen Pretorius. Doch er werd weinig belang in de verkiezing gesteld, daar men spoedig inzag dat de partij van Pretorius veel te sterk was, en het resultaat was dan ook dat uit 2094 stemmen er 1493 werden uitgebracht op Pretorius en 601 op Viljoen, en de eerste dus herkozen werd. De toestand van de Republiek werd echter hoe langer hoe ellendiger. Kontant geld was bijna niet meer te krijgen; de Gouvernementsnoten waren tot lU der nominale waarde gedaald. De handelaars weigerden goederen aftestaan tegen de noten; koffie en suiker waren ontzettend hoog in prijs; meel was in Potchefstroonf £ 3 per mud en mealies 7 sh. per emmer. De menschen hadden geen geld om kleederen te koopen, en anders welgestelde Boeren liepen als het ware in vodden rond. De handel was geheel gestremd, en de toekomst scheen zoo duister als mogelijk voor de Transvaal. Bij de opening van den Volksraad op 2 Mei 1870, zeide de nieuw-beëedigde President dat er Gouvernementsnoten ten bedrage van £ 75,450 — 14 — 0 in omloop waren, en dat het onmogelijk was om op die manier voort te gaan. Het bedrag moest 378 ZHEd. Joubert dat hij spreekt in het algemeen belang des lands, en dat ZHEd. daarom de opening der electie noodig acht.” De brief en deze aanspraak toonen het verschil tusschen de twee groote Voormannen der Boeren. Kruger begreep dat het een slechten invloed op het buitenland, en vooral op Engeland zou hebben, als het denkbeeld van het bestaan van verdeeldheid vasten voet kreeg, en daarom, verder ziende dan Joubert, die wat onvoorzichtig in zijne uitdrukkingen geweest was, trachtte hij die impressie weg te nemen. Kruger laat duidelijk in zijn aanspraak doorschemeren, dat hij een der kandidaten voor het Presidentschap verwachtte te zijn; Joubert doet alsof hij geen de minste gedachte heeft om kandidaat te worden gesteld, niettegenstaande hij zeer goed wist dat er reeds requisitiën voor hem in de maak waren, en zijne ondersteuners slechts op het besluit van den Volksraad wachtten. Of er in deze zaak andere invloeden aan het werk zijn geweest, is een kwestie die wij hier niet zullen bespreken. De binnenlandsche politiek van de Zuid-Afrikaansche Republiek is altijd geleid geweest door stroomingen, die zich nimmer of zelden aan de oppervlakte hebben vertoond, en het is thans nog niet de rechte tijd om te ijverig die stroomingen van den politieken oceaan te gaan onderzoeken. Het resultaat van de zaak was, dat de Volksraad met eenparige stem­ men besloot, dat er eene electie voor een Staatspresident zou worden geopend, en dat de stemming daarvoor zou plaats vinden van 15 Januari tot 15 Februari 1883. Alvorens tot de verdere zaken over te gaan, die in deze zitting door den Raad werden behandeld, geven wij hier terstond de twee antwoorden \an Paul Kruger op de Requisitiën, door hem in de maanden Augustus en September 1882 ontvangen. In die antwoorden legt de Vice-President zÜn gebeele politiek bloot, en wij zullen van tijd tot tijd tot deze stukken moeten refereeren, om aan te toonen in hoeverre de tegenwoordige President van de Zuid-Afrikaansche Republiek zich zelven gelijk gebleven is, en hoe, door de macht van omstandigheden, hij van die politiek heeft moeten afwijken. En dit is zooveel te meer noodig en belangrijk, omdat allen, die met Paul Kruger en zijn levensloop eenigszins bekend zijn, weten, dat vasthoudendheid, en een zekere „hoofdigheid” om niet van opinie te willen veranderen, een zijner voornaamste karakter­ trekken zijn. Het antwoord op de eerste Requisitie (door een zeer groot aantal burgers geteekend) luidde: 24 communicatie met de zee moest hebben, om langs dezen weg de benoodigde handelsartikelen te kunnen verkrijgen, waarbij nog het voordeel kwam dat men dan geheel onafhankelijk kon wezen van den Engelschen handel, en goederen uit andere landen dan Engeland kon krijgen. Men schijnt ook toen reeds begrepen te hebben dat men zooveel mogelijk moest zorgen dat de handel niet in de handen der Engelschen viel, daar dit alleen de positie van de Emigranten eene onmogelijke zou maken. Johannes van Rensburg besloot dus met de zijnen den tocht naar Delagoa te aanvaarden, doch deze expeditie had een zeer ongelukkigen afloop. Op weg schijnen zij overvallen te zijn door eene bende van de wreede Matabelen van Moselikatse of Silkaats, zooals de Boeren hem noemden. Het rechte van de zaak is niet geheel bekend, maar niemand schijnt ontkomen te zijn uit de geheele partij, hoewel men zegt dat twee der kinderen later te Mosega, de kraal van Moselikatse, zijn gezien. Eenige maanden later, omtrent tegen het einde van 1837, verliet ook Louis Trichard met zijn klompje menschen Zoutpansberg op weg naar de Delagoabaai. De ontberingen en de kommer die deze menschen gehad hebben, moeten ontzettend geweest zijn. Het grootste deel van hun vee stierf aan de gevolgen van de steken der giftige teefee-vliegen, en daarbij kwam dat zij zelve aangetast werden door de koorts, die menigeen dier arme menschen ten grave sleepte. In April 1838 kwam het ongelukkige restant, 26 in getal, in ellendigen toestand aan de Baai, en daar werden zij zoo menschlievend mogelijk door de Portugeezen ontvangen. Hier bleven zij tot Juli 1839, toen de Emigranten in Natal van hun afwezigheid in de Baai hadden gehoord, en een schip, de schoener Mazeppa, zonden om hen naar Durban te brengen. Zoo liep deze ongelukkige eerste Trek at; uit 98 zielen die de Kolonie hadden verlaten, waren er 72 vermoord of aan ziekten bezweken. De tweede partij van trekkers verliet de Kolonie tegen het midden van 1836, en was veel aanzienlijker dan de eerste. Zij waren onder aanvoering van Andries Hendrik Potgieter, een rijken Boer uit het district Tarka, en een man die alle bekwaamheden had voor de positie. Men trok langs Colesberg, en hier voegde zich een aantal andere families bij den trek, onder anderen drie families Kruger. De volgende personen maakten toen een deel uit van den Trek: A. H. Potgieter met familie; Charel Cilliers, vrouw en 6 kinderen; Johannes du Toit en familie; Johannes Botha en familie; 3 families Kruger; 8 families Liebenberg; 4 families Broekhuizen; 4 families Brits; 3 families van Rensburg. Men had een aantal wagens bij zich en een groot aantal vee, en bereikte na een tamelijk voorspoediger! tocht de Vet-Rivier. Hier sloeg Commandant 188 Hollandsche predikanten, en dien zult gij toch niet tot leugenaar maken. En ziet, hier in de Volksstem van 25 April 1877, de courant die steeds de partij van de Transvaal opgenomen heeft, verschijnt een hoofdartikel, waarin het gezegd wordt dat de annexatie als onherroepelijk moet beschouwd worden, en het volk dus het beste van de zaak moet maken, en de nieuwe regeering zooveel mogelijk helpen.” Het antwoord van Kruger was: „Stel de zaak op de proef, laat een volksstemming van de burgers gehouden worden, en wij zullen u toonen, dat de overgroote meerderheid der burgers tegen de annexatie zijn.” Carnarvon wilde zich hier niet aan wagen, en beweerde dat volksstemmingen dingen van ouden datum waren, die nog misschien in Frankrijk, onder het bestuur van Napoleon III hadden gedeugd, maar waarvoor geen plaats was onder de Vrije Constitutie van Engeland. Daarop volgde het geschreven officieele antwoord van den Britschen Minister van Koloniën. Hij zeide daarin dat er geen mogelijkheid bestond om het punt te bespreken of de annexatie van de Transvaal iets recht­ vaardigs (sic) of noodzakelijks was geweest. Dat was nu eenmaal een afgedane zaak. Doch verder was hij geheel gewillig om alle billijke eischen van de Hollandsche bevolking in de Transvaal in overweging te nemen. Hoewel hij zich niet wilde verbinden, door te zeggen dat de Hollandsche taal voor eeuwig een der oiïicieele talen van de Transvaal zou zijn, had hij er niets tegen dat voorshands, het Engelsch en het Hollandsch aldaar op gelijken voet zouden staan. Ook zou hij trachten te zien of de Transvaal geen deel kon krijgen in de invoerrechten, die de Kaap- Kolonie en Natal op goederen hief voor verbruik in de Transvaal bestemd. Ook deed het hem genoegen te kunnen zeggen, dat het Engelsche Parlement £ 100.000 had toegestaan om de Transvaal in hare financieele moeielijk- heden te hulp te komen. En met dit antwoord moest de deputatie wel tevreden zijn. Zij had iets gekregen, maar geenszins wat zij begeerd had. Zich thans tot de andere mogendheden te wenden, dat ging niet; de politieke toestand van Europa, waar de Oostersche kwestie alles in rep en roer hield tengevolge van den Russisch—Turkschen oorlog, maakte dit onmogelijk. Slechts uit het kleine Holland kwam een stem van sympathie, want in Juni zonden een aantal invloedrijke Amsterdammers door middel van den Engelschen gezant in den Haag, eene petitie aan Lord Carnarvon. dezen erzoekende de annexatie te vernietigen. Dat was het eerste vonkje van dat groote vuur van sympathie, dat later in Nederland jegens de verdrukte bloeders in Alrikas Zuidpunt zou uitbreken. Doch op het oogenblik was het van weinige praktische waarde. 228 In dat geval was de tegenspoed, in den beginne door de Britsche wape­ nen ondervonden, spoedig geheel hersteld, en het oppergezag uiteindelijk gevestigd, (sic!) In de zaak met Secoecoeni echter, smolt, toen de eerste aanval mislukt was, de geheele macht van de Republiek weg, en kon niet weder aangevuld worden; en het Transvaalsche Gouvernement stond feitelijk weerloos tegenover de talrijke vijanden, die het had uitgetart. Er is verder een misverstand in uwen brief, dat zoover de juistheid van uwe inzichten omtrent Zuid-Afrikaansche zaken moet benevelen, dat ik het, in billijkheid tegenover u, niet met stilzwijgen kan voorbijgaan. Gij merkt namelijk op, dat men niet uit het oog moet verliezen „dat als regel alle informatie in het bezit van het Engelsche en Koloniale Gouver­ nement of van het Britsche publiek, afkomstig is van Sir Theophilus Shepstone, en dat alle opiniën daarover slechts de weerkaatsing zijn van de zijne.” Gij verklaart echter niet tot welke onderwerpen Sir Theophilus Shepstone’s gezag in de oogen van het Gouvernement en van het publiek zich uitstrekt, maar gij refereert zonder twijfel voornamelijk naar de inboorlingenzaken, en naar die van de twee Hollandsche Staten. In antwoord daarop kan ik alleen zeggen, dat Sir Theophilus Shepstone slechts één is uit een groot aantal personen, naar wie het Gouvernement en het publiek uitziet om informatie en raadgeving ten einde zich opiniën te vormen omtrent die onderwerpen. In geen tak van politiek is Sir Theophilus Shepstone minder werkzaam geweest (behalve in den laatsten tijd) dan in zaken, betrekking hebbende op de Transvaal en den Oranje- Yrijstaat. Als men de parlementaire documenten van de laatste jaren nagaat, blijkt het duidelijk, dat het hoofdzakelijk met Harer Majesteits Hoogen Commissaris is geweest, dat Harer Majesteits Gouvernement brief­ wisseling heeft gehouden over de Transvaal. En zelfs in zijn eigen departement zou Sir Theophilus Shepstone de laatste man wezen, die zou eischen dat er gewicht werd gehecht aan informatie die hij mocht geven, of aan opinies, die hij mocht uitdrukken, behalve wanneer onder­ steund door bewijzen en argumenten. Ik heb nu, zooveel de omstandigheden het mij voorkomen te vereischen, de redenen duidelijk gemaakt, waarom het niet mogelijk is, het verzoek door u gedaan toe te staan, als ook de redenen die mij beletten overeen te stemmen met de verschillende argumenten, waarvan gij in uw brief gebruik maakt. Ik kan, ten slotte, niet nalaten de groote droefheid uit te drukken, waarmede ik de uitdrukking heb opgemerkt in de memorie, „dat de memorialisten beproeven het laatste middel om hun doel door vredelievende maatregelen te bereiken, en dat het volk niet onder ,vorpen wil wezen aan welke Mogendheid ook.” Ik kan niet gelooven, dat uwe 283 dering vond plaats onder voorzitterschap, van den heer R. C. Green, en onder anderen werd daarop eene resolutie voorgebracht, protesteerende tegen eenige herroeping van de annexatie en werd op eene vraag van een der sprekers, wie het Volk van de Transvaal uitmaakten, door het gepeupel (een beteren naam kan men hun waarlijk niet geven) geant­ woord: „Wij zijn het Volk” (sic!). Een mijnheer De "Villiers sprak eenige woorden tegen de annexatie, en daarop werd hij met zulk een gefluit en gesis begroet, dat het hem niet gelukken kon om met zijne aanspraak voort te gaan, en hij zich gelukkig kon rekenen zonder gescheurde klee- deren of een bloedneus er af te komen. De Regeering was van haren kant onverstandig genoeg om de Afri- kaansche partij onnoodiglijk aanstoot te geven, en liet b.v. den heer J. F. Celliers, den eigenaar en uitgever van de Volksstem voor zekere belas­ tingen dagvaarden; en hoewel de heer Celliers de zaak in het Hooge Gerechtshof verloor, maakte deze affaire een pijnlijken indruk, en waren er velen die meenden dat de Regeering hem opzettelijk uit ettelijke anderen had uitgezocht, omdat hij in de kolommen van zijn nieuwsblad de zaak der Boeren op de warmste wijze verdedigde. Dus ook alweer „intimidatie van den kant der Regeering.” Al deze pogingen van Sir Garnet, van Lanyon en hunne kornuiten om het volk aan banden te leggen, en het bang te maken, waren noodeloos en nutteloos. Op den 10den December waren er niet minder dan 6000 Boeren te Wonderfontein vergaderd, en toen Paul Kruger de eerste woorden tot de vergadering sprak en een ieder, die hier door dwang was, vroeg om zoo goed te zijn het Kamp te verlaten, gaf niemand aan deze vriende­ lijke uitnoodiging gehoor. Van Oost en West, van Noord en Zuid, waren de Transvaalsche Boeren naar Wonderfontein gekomen, en een oogge­ tuige, (die een zeer goed rapport aan de Cape Argus gaf) beschrijft hoe 400 man uit het Westen kwamen, en met de Transvaalsche vierkleur voorop, tot bij de tent van Paul Kruger reden, en dat de heer G. Scheepers tot dezen zeide: „De vlag, die gij hier ziet waaien, is het teeken onzer eensgezindheid; zij is ons hart dierbaar, en ik geef de gevoelens van mijne vrienden en volgelingen alhier te kennen, als ik u verzeker dat wij gereed zijn om ons bloed en goed op te offeren om ze te verdedigen, en haar weder eenmaal te planten op onzen vrijen en onaf hankeli)ken grond.” En toen Daniël Schutte met 404 gewapende ruiters uit het Oosten kwam, was het de dappere Nicolaas Smit, die met de vierkleur in de hand, uitriep: grienden en Broeders! Deze vlag is de vlag onzer vaderen, hun 555 vermeld waarin Gods hand, Gods macht duidelijk zichtbaar en kenbaar was in de geschiedenis van Zijn volk. Laat ons daarbij stilstaan en vasthouden aan de gedachte dat des Heeren volk verlost is door Zijn Almachtige hand, om dan nu ook in Zijne wegen te wandelen en getrouw te blijven. Ten einde elkaar daartoe op te wekken, zijn wij hier telkenmale bijeenvergaderd. Dit feest is dus een godsdienstig feest dat God en niet den menschen moet worden gewijd. Merkt op de wegen Gods, en kennen wij ons zei ven. In de jaren 1835 en 1836 is de Trek uit de Kaap-Kolonie begonnen om Noordoostwaarts te gaan naar een vreemd land. Ik zal, omdat dit te veel tijd zal vorderen, voorbijgaan de oorzaken van den Trek onzer voorouders, want gij kunt dit in de geschiedenisboeken lezen, maar toch wil ik u twee punten noemen, n.1. zware grieven en de zucht naar vrijheid. Ik was toen ter tijde een jongen van 10 jaar. Mijn vader was een van de voorsten die over de grenzen ging en wel in het jaar 1835, terwijl de groote Trek in 1836 begon. Ik meld u mijn ouderdom, want, mijne broeders en zusters, gij allen die hier zijt, ik weet niet of ik weer de gelegenheid zal hebben van hier u toe te spreken en ik wil u niet de geschiedenis vertellen zooals ik die uit hoeken heb, maar de geschiedenis waarvan ik oor- en ooggetuige was en van wat ik van dien tijd tot op dezen dag heb door­ leefd. Daarin wil ik u Gods weg aantoonen, en u bewijzen dat het Gods hand is, die ons uit de Kaap-Kolonie heeft uitgeleid, en die ons de vrijheid gegeven heeft. De Trek was niet te lang over de grenzen of men riep eene bijeenkomst op om regeerders te kiezen, die het bestuur zouden hebben, want men wilde geen kwaad onder de menschen toelaten. Dit nu is iets hetwelk uit de menschelijke natuur niet voortkomt, want indien men vrij is, dan tracht men in de natuurlijke vrijheid te doen wat men wil. Duidelijk was het oog dier trekkers op God gericht. Zij namen Zijn woord tot gids en in vrees en liefde ging men verder zonder iets van de Zwarte naties te begeeren, hoe zwak die ook al waren. De emigranten wenschten geen vrijbuiters te wezen, zooals lasteraars hebben 434 Doch ook onder de Stellalanders was er eene sterke partij, die niets met den heer McKenzie ophad, en die tot aanvoerder den heer G. J. van Niekerk had. Een tweede partij, waarvan de heer J. B. van Riet (een Vrijstaatsche procureur) en de heer Lee (de Registrateur van akten) de voornaamste mannen waren, schaarde zich aan de Engelsche of liever de Koloniale zijde, en werden daarom met den naam van „loyalen” gedoodverfd. In de maand Juli 1884 heesch de heer McKenzie de Engelsche vlag te Vrijburg, en hielden de „loyalen” eene bijeenkomst, op welke men scherpe resoluties passeerde tegen de heeren Van Niekerk en Adriaan de la Rey, die de leiders der Transvaalsche partij waren. Intusschen waren die beiden niet meer tegen annexatie aan de Kolonie, mits men maar McKenzie, die de rechten der burgers op hun land wilde beperken, kwijt raakte; en met hen was, zooal niet de Hooge Commissaris, dan toch het Kaapsche Ministerie het geheel eens. In dezeltde maand stelde de heer Upington in het Kaapsche Parlement — in overeenstemming met Van Niekerk en de zijnen — eene motie voor in denzelfden geest als welke de heer Rhodes in het vorige jaar voorge­ bracht had, en na eene tamelijk lange discussie ging die motie er door, doch daar het reeds laat in de zitting van het Parlement was, werd er niet veel meer aan de zaak gedaan. In Gosen viel Montsiwa, nog eer hij onder het Protectoraat van Engeland was, de Rooigronders aan, zooals de aan de grenzen gelegerde Gozenieten heetten, en verbrandde hunne huizen. Het gevolg was dat er terstond door Gey van Pittius, met geen geringe ondersteuning uit de Transvaal, nieuwe vrijwilligers werden aangeworven, die weldra zouden toonen dat zulk een gedrag niet ongestraft kon blijven. De Eerwaarde McKenzie bevond thans dat zijne positie onhoudbaar was, en nu werd de heer C. J. Rhodes naar het Noorden gezonden als Commissaris, om te zien of hij de orde niet kon herstellen. De heer Rhodes, die vergezeld was van Luitenant Bower, vond dat de toestand inderdaad zorgwekkend was. Montsiwa had in Augustus, schoon een gioot aantal van Gatzizibi’s volk hem ondersteunden, en hij ook Engelsche helpers had onder anderen zekeren Bethell, een man van een voorname tamilie in Engeland, maar met een dochter van Montsiwa op Kaffermanier getiouwd door de Rooigronders en vrijwilligers zulk een nederlaag geleden, dat hij volstrekt buiten staat was zich te verdedigen. Van zijn \olk en dat an Gatzizibi waren een menigte gevallen, en ook Bethell—- men maakte later in Engeland een held van hem, maar zorgde tevens dat zijn zoontje bij zijn zwarte meid buiten zijn erfdeel werd gehouden —- was ge(l°od. Montsiwa was geheel ingesloten door de Boeren, en Scottv en waar eendracht en samenwerking heerschen, gebiedt de Heer Zijn zegen. Ook een woord tot u, gij vreemdelingen, die niet begeert om uw Vaderland af te danken en u te laten naturaliseeren, doch als vreemde­ lingen onder ons te wandelen; indien gij gehoorzaam zijt aan de wetten des lands, dan zijt gij welkom in ons midden. Maakt uw voordeel en tracht uw fortuin te zoeken, wij zullen u ondersteunen en het u gunnen. Leeft met ons, gehoorzaamt aan de wet en waar zulks mogelijk is, ver­ zeker ik u mijne ondersteuning, zoover mijn macht strekt, ook al wilt gij geene burgers van het land worden, en dan bevordert gij niet alleen uwe belangen, doch ook de onze. Wanneer gij, vreemdelingen, uw fortuin maakt en met ons samenwerkt, zult gij dezelfde bescherming van de wetten genieten als ieder ander en wanneer gij alzoo weggaat, zal het mij spijten, dat zulk een vriend van ons vertrekt en zoudt gij terugkeeren om weer fortuin te maken, dan zult gij met open armen ontvangen worden; wij zullen dan verblijd zijn, dat gij weer tot ons komt, wetende, dat gij ons een waar vriend zijt, ook al hebt gij uw Vaderland niet willen afdanken. Weest verzekerd, dat alle verstandigen u zullen onder­ steunen en ontvangen, opdat gij ook met vreugde en blijdschap in ons midden zult wonen. (Hoera’s.) ZHEd., zich tot de heeren Rechters wendende, sprak als volgt: Hoogedelachtbare Hoofdrechter en Rechters van het Hooggerechtshof en Staatsprocureur! Gij hebt eene gewichtige taak onder uwe verantwoording, want gij zijt door uw ambt de vastheid van den Staat; van U hangt af om het vertrouwen in het land te bevestigen, doch van U hangt ook veel af om het vertrouwen in het land te schokken. Laat mij echter eerst stilstaan om na te gaan wat betreft het bevestigen van het vertrouwen in het Land en gij allen, die hier staat, let op hetgeen ik zeg. Onze voorouders zijn uitgeleid, duidelijk ziende, dat het Gods hand was; elk mensch leidt in zijn natuurstaat, wanneer er geen wet is, een losbandig en roekeloos leven. Toen het volk in het jaar 1836 over de Oranjerivier trok, zijn wij bij elkaar gekomen, doch werd het niet toegelaten, dat wij roekeloos leefden. Wij namen Gods Woord tot gids om te trekken en kozen bestierders om het kwaad tegen te gaan en om alle geschillen te beslissen. Het is duidelijk, dat dit niet uit onze natuur is voortgekomen, maar uit Gods hand en zoo zijn wij aan dezen kant van de \aalrivier gekomen. Van den anderen Trek zal ik nu niet spreken, want dan zou HOOFDSTUK XXXVIII. De eerste Presidents-Verkiezing. Met het herstel van de onafhankelijkheid der Transvaalsche Republiek treden wij, zooals ongetwijfeld de lezer zal hebben opgemaakt uit het slot van het laatste hoofdstuk, eene geheel nieuwe periode in wat het leven van Paul Kruger betreft. Die periode is in vele opzichten de moeielijkste voor den geschied­ schrijver, deels omdat zij nog niet afgeloopen is, en voornamelijk omdat de beoordeeling van de daden en doeleinden van den Transvaalschen President, zoowel wat zijne binnenlandsche als buitenlandsche politiek betreft, daardoor onmogelijk wordt gemaakt, dat de ware gevolgen van die politiek nog niet zichtbaar zijn, of althans nog niet dat licht des tijds hebben gekregen, dat voor eene juiste beoordeeling noodig is. Daarbij komt dat die geschiedenis met den loop van jaren steeds meer ingewikkeld wordt, doordat er invloeden aan het werk zijn geweest van allerlei aard; in\ loeden, wier kracht wij niet berekenen kunnen. Over vele gebeurte­ nissen in het leven en over vele van de daden van den Transvaalschen Piesident hangt nog een sluier, die gedurende lange jaren nog niet zal opgeheven worden, totdat de Archieven van Pretoria, zoowel als die van Londen hare geheimen openbaar maken. Zaken als die van de moeielijk- heden op de Westelijke grenzen in 1883 en 1884 zijn nog niet uitgeplozen, evenmin als de werkelijke toedracht der geschiedenis van de Zwasi-kwestie; de geheime zittingen van den \olksraad verbergen ongetwijfeld veel dat wetenswaardig en van belang is, en het niet wreten daarvan kan den geschiedschrijver gemakkelijk tot verkeerde conclusies leiden. Al weten wij thans reeds veel van den beruchten Jameson-inval, en van het lage komplot dat er aanleiding toe gaf, zoo is er nog veel dat onverklaarbaar zien, alvorens hij zelve vermoord werd. Op speciaal bevel van den vvreeden Dingaan sneed men hart en lever uit het lichaam van Retief en begroef deze op den weg, die naar Natal leidde, als een soort van bescherming tegen een aanval der Boeren. Er zijn weinig droeviger treurspelen in Zuid-Afrika gespeeld, dan deze moord te Umkungunhlovu op 6 Februari 1838, en het verlies der Boeren was groot. Niet alleen vielen hier 66 hunner, waaronder een aantal jongelingen van 14 tot 16 jaar, doch de dood van Pieter Retief was een onherstelbaar verlies voor de Emigranten. Hij was ongetwijfeld een der meest invloedrijke en talentvolle mannen onder hen, en ware hij gespaard geworden, dan had de jonge Staat zich heel wat sneller ontwikkeld dan later geschiedde, terwijl de oneenigheden, die er tusschen de Emigranten plaats vonden, waarschijnlijk door zijnen invloed en takt zouden zijn gedempt. Doch op dit eerste treurspel volgde een tweede, dat nog erger was. Dingaan beval eenige zijner regimenten om dadelijk Natal binnen te trekken, en de Boeren-kampen aan te vallen. Zooals verhaald, waren de Boeren in kampen verspreid langs de Boesman- en Blauwkrans-Rivieren. Er waren zes van die kampen, allen op eenigen afstand van elkander. De wagens waren niet in lager getrokken. Op den morgen van den 17den Februari 1838 bij het eerste krieken van den dag, overrompelden de Zulu-benden het voorste kamp, en toen vond een vreeselijk bloedbad plaats. Allen in dat kamp. namelijk 41 mannen, 56 vrouwen, 185 kinderen, en omtrent 250 kleurling-dienstboden, werden op de wreedste wijze door de meedoogenlooze krijgers van Dingaan vermoord. De pen is niet in staat dat ontzettende tooneel te beschrijven, en terecht is de plaats waar dit onheil gebeurde, Weenen genaamd. 