title: Staat- en aardrijkskundige Beschrijvin van het koningrijk der Nederlanden of der XVII. nederlandsche Provincien, het Groot-hertogdom Luxemburg : Met eene geheel nieuwe Kaart
creator: Kampen, Nicolaas G. van
text: der aanzienlijb , blijkens het aantal leden ter Statenver- gadering (tweede kamer) , waartoe Holland niet min- der dan twccentwintig , en Zecland Hechts drie Afge- vaardigden zendt. De onlusten, hier in 167a en 1747 voorgevallen , waren minder hevig dan in Holland; doch in 1787 haddcn er treurige tooneelen van plun* dering en andere ongeregeldheid plaats. In 1809 land- de hier eene Engelschc vloot, bezette Middelburg , deed Fe re bij verdrag overgaan , en vermeide Flissin- gen bijna door een allerhevigst bonibardement. Nog- tans was deze krijgsmagt den ingezetenen, bij wel- ke zij de Hrengrte kriigstucht in acht nam, alles be- taalde , en den handel bevorderde , even aangenaam , als de komst der Franschcn , na de ontruiming van Walchcren in Dccember, hun door de vele buiszoe- kingen en beleramering van alle vertier lästig en fchadelijk werd. Bij het verdrag van 16 Maart 18 tp moest gcheel Zecland aan Frankrijk worden afge- liaan , en werd toen , als door eene bijzondere gunst * van napoi.eon , die dit gewest (eene voormuur voor Zfiiwcrpen) tc ineermalen bezocht , een Departement onder den naam van de Monden der Schelde. In December 1813 werden de Zceuwsche eilanden , be- halve Walcht ren , van dien algemeenen vijand ver- lost; laatstgemclde eiland, waar zij Flissingen her- fleld , en tot eene gcduchte vesting gemaakt hadden , bleef in hunne magt tot den wapenflilftand van 1814, door welken alle vestingen en plaatfen buiten Frank • rijk moesten ontruimd en aan de bondgenooten te- mggegeven worden. Thans is Zecland in de regten van een afzonderlijk Provinciaal ftaatsbclluur herHclJ. , De Digilized by Google Z E E L A N D. 329 De blakende liefde der Zeeuven voor het vader- land , waarvan zij , door het omflaan van Vlissingen ln 1572, den grond hielpen leggen, is alleen door die der Atheners en Spartanen tegen xerxes in de gefchiedenis geevenaard. Hun vermaard : licyer Turksch dan tausch! is zelfs, in den geest der - toenmalige tijden en omflandigheden , zeer wel te regtvaardigen. Zij waren, in 1574, de ontzetters van Leyden. Zij verfloegen de Spaansche zeemagt in datzelfde jaar. Hunne houten muren (niet min doorluchtig dan die van Athene of Britannie ) deden , naar evenredigheid van hun klein gewest , ruim zoo ' veel als die van Holland tot afbreuk des gemeenen vijands zoo wel in de rivieren als op zee. de ruiter en de evertsen’s waren hunne landslie- ' den. Op den Nedcrduit sehen zangberg prijken hun CATS , ANTONIDES en BELLAMY. Zeeland is thans met Staats-Vlaanderen (’t welk daarmede vereenigd is) in vijf Districten verdeeld, heeft negen Heden en honderd acht plattelandsge- meenten. I. HET DISTRICT MIDDELBURG. Ilct voornaamfle, fchoon niet het grootfle eiland van Zeeland is IValchercn , in de gedaante van een’ aan de punten aFgeronden vierhoek, omtrent tien uren in den omtrek , bevattende drie Heden , bene- vens verfcheidene vlckken en dorpen. Het wordt door het Sloe zuidoostwaarts van Zuidbeyeland afge- fcheiden; heeft aan de westzijde duin, en is voor het overige door dijken, vooral door den grooten X 5 Wcst~ Digitized by Google 330 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. \ Weitkappelschen dijk , tegen het geweld der golven beveiligd. Het is voornamelijk vruchtbaar in tarvve , - koolzaad en witte boonen. De hoofdplaats van dit eiland en van de geheele Provincie , is Middelburg, bijna midden in het land, de hoofdftad van Zeeland, vergaderplaats der Staten , en zetel van den Gou- verneur, in 1796 nog met 17,600 inwoners bevolkt, thans met x 3,547 , bijna van eene ronde gedaante , en een goed uur in den omtrek. Zij was eertijds bevestigd, en verduurde een beleg van tweeentwintig maanden in den jare 1574, toen de dappere Sprmjaard mondracon haar tegen Prins willem I. verdedigde, doch eindelijk uit gebrek moest overgeven, ’t welk zoo hoog geklommen was, dat men van lijnzaadkoeken en paardenvleesch bruiloft hield, de fol- daten elkander om eene rät naar het leven ftonden, en in twee maanden 15 66 menfchen van gebrek vergingen. Se- dert heeft de find geen aanftoot meer geleden, en is thans met meer hoöbaar. Hare eerfte keuren ontving zij van Grave willem I. in 1217, en ftrekte daarna vaak tot twist- appel tusfchen de Flamingen en Holländers. Hoezeer niet aan zee liggende, had Middelburg weleer met dezelve gemeenfchap door eene haven van een half uur lang , die bij Rammckcs uit het Sloe in het land , en verder tot aan de find liep, voor de grootfte fchepen bekwaara was, en 00k aan het fcheepsdok water verfchafte; welke, geheel vervallen zijnde, in 1817 door eene nieuwe haven vervangen is , die zuidwaarts van Vere in zee loopt , doch 00k al (zoo men wil) begint te verzanden , terwijl zij anders voor Zeeland van onberekenbaar nut moet zijn , daar zij met eene regte lijn door het eiland in zee loopt. — Middelburg dreef weleer een’ zeer aanzienlijken handel , had eene ka- mer der Oostindische Compagnie, eene Admiraliteit , enz. Thans Digitized by Google ZEELAND. 33i Thans is alles deerHjk vervallen. Met treurlgheid ziet men op de lange kaai , die onder de namen van Turf- , Londemche- en Rou (tausche- kaai de oostzijde der (lad van hec N. naar het Z. doorfnijdt, de puinhoopen van de werven en gebouwen der O. I. Maatfchappij : alle die gebouwen zijn weg , en de meufchen verdwenen. Dit is aan den oostkam der gracht: doch de Londensche-, en vooral de Rouaansche-kmi behoo- ren nog cot de fchoonfte gedeelten der ftad , waar vele ren- teniers wonen , van welke de neringdoende tagezetenen te- genwoordig hoofdzakelijk beftaan moeten. Aan den Oostin- dachen handel had Middelburg weleer na Amsterdam van alle Nederlandschc fteden het meesce aandeel (een vierde was voor de kamer Zeeland ) ; doch de opening der Schelde voor Antwerpen heeft der Zeeuwsche koopvaardij een’ doodelijken flag toegebragt. De Oost- en Westindische handel is genoeg- zaara te niet. In 1816 en 1817 zijn wel weder twee fche- \ pen op China , en vijf op de Westindien gevaren : doch wat is dit bij vorige tijden? Thans handelt men hier nog in1 grauen en zout; biiiten de ftad zijn verfcheidene houtzaag- molens : 00k zijn er eenige fabrieken , enz. Onder de ftadsgehouwen verdient hec raadhuis, op de ruimc en fchoone groote markt ftaande , en prijkcnde met vijfentwintig kolosfale beeiden der Hollandsche Graven, voorts met een’ fierlijken toren , vermeld te worden. De oude voormalige Abdij van O. L. V. en St. nicolaas is de zitplaats der Staten van Zeeland , der Gedeputeerde Scaten en van den Gouverneur , en dient tot verfcheidene bureaux : 00k vertoefde hier Z. M. in 1814. Het fchoone plein der Abdij is met verfcheidene rijen boomen beplant. Middel- burg heeft thans drie Nederduiisch-ll ervormde kerken , want door de vermindering der bevolking op de helfe zijn de Oude of St. Jacobs-, de Fischmarkts- en Gasthuis-ketk öf onbruikbaar geworden , of afgebroken , of aan de Roomschen af- Digitized by Google 332 BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. afgeftaan (die hier echter eene naar evenredigheid flechts geringe kudde uitmakcn). In de nieuwe kerk zijn thans uit de oude overgebragt de praalgraven der zeehelden jan en cornelis evertsen, en twee gedenkteebenen van Graaf Willem II., Roomsch-Koning , en zijnen broeder floris, Voogd van Holland in de minderjarigheid van floris V. , in vergulde letteren. De Koorkerk is eigenlijk het koor der oude Abdij , door eene muur van het fchip (de niemve kerk') gefcheiden. De toren der Abdij , in de wandeling de lan- ge Jan genaamd , kan door het geheele eiland gezien wor- den. De Oostkerk , in 1647 begonnen, in 1667 voltooid, is een zeer ’ fchoone achtkante koepel. De predikftoel , van fchitterend wit gepolijst hont, naar mariner zweemende, ftant onder het uitnemend fraaije orgel. Van den omgang heeft men een zeer goed gezigt over de geheele ftad, Here , Hlissingen , Arnemuiden , Domburg , enz. Voorts is er nog eene Luthersche en Doopsgezinde kerk. Het Zeeuwsc/ie Genootfchap der Wetenfchappen , voorheen te Vliiiingen , is thans hier gevestigd. Het vergadert , benevens de Bouw- en Teeken-Academic , twee Natuurkundige Genootfchappen, en het Departement Middelburg der Maatfchappij tot Nut van V Algemeen , in het Museum in de Latijnsche-School- straat. Men bewaart hier nog het wiel , waaraan de rui- r ter op de lijnbaan te Flissingen gedraaid heeft ; de sjerp van den braven arnaüd, tegelijk Ieeraar en legerhoofdt der IValdensen , enz. Voorts zijn hier voorwerpen van Natuur- lijke Hiftorie , eenige weinige oudheden , benevens fchilde- rijen en zeldzaamheden. De boekerij van het Zeeuwsche Genootfchap beflaat vier kamers , en daaronder zijn eenige werken van belang. Het Planetarium, in 1786 voor den Heer van de perre vervaardigd , is door deszelfs weduwe aan het Genootfchap ten gefchenke gegeven. — Voorts zijn hier nog merkwaardig : de uitgeftrekte vlakte van het wo- len- Digitized by Google Z E E L A N D. 333 lenwater , voorheen een waterfpiegel , thans een ftuk lands met eene breede gTacht , rondom met zeer fchoone huizen bezet , waaronder ook de fchouwburg : — het lange Delft {Delft is s/oot of gracht in den Zeeuwschen tongval), eene der beste (traten met vele winkeis : de Gortstraat , de Noord- straat , het Spui of de Dam , enz. FHssingen , eene beroemde ftad aan de zuidkust van IVal- cheren , tegenover Breskens in het eiland Kadzand, en dus vlak aan de doorvaart naar Antwerpen, een uur van Mid- delburg. Van Middelburg naar Fliuingen geieidt een ftraat- weg. Deze weg, voorheen met de heerlijkfte buitenplaat- fen gezoomd, en zoo digt belommerd, dat men zelfs bij zwaren regen daaronder droog bleef, loopt thans, naar den kaut van FHssingen , door eene kale vlakte , want de Fran- schen hebben alles rondom die vesting geliecht , om de wer- ken vrij te houden. Weinige fteden of plaatfen zijn in de Neder/andsche Gefchiedenis zoo vermaard geworden door voor- en tegenfpoed als FHssingen. Het was van hier, dat filips II. in 1559 fcheep ging naar Spanje , om nimmer we- dertekeeren. FHssingen plantte het eerst, in 1572, uit eigene aandrift, de baniere der vrijheid in Nederland, na het in- nemen van den Briel door de IVatergeuzen , waarvan de ge- dachtenis in een Latijnsch opfchrift boven een der poorten bewaard werd, tot op de vernieling dier poort door de Franschen. Hare inwoners hadden het meeste aandeel ar.n de verovering van Middelburg, en andere heldendaden der Zeeuwen in die dagen. De ftad bekwam toen door willem I. ftera in Staat, als de vijfde van Zeeland, en werd wel in 1585 aan de Engelschen verpand, doch in 1616 weder gelost. De vrijheid, gevoegd bij de goede ligging, deed den handel van FHssingen grootelijks bloeijen; het uitnemende dok, in 1688 aangelegd, 1700 Rhijnlandsche roeden lang, en 200 breed , kon eene vloot van tachtig groote fchepen ber- Digitized by Google I 334 BESCHRIJV1NG DER NEDERL ANDEN. bergen, en werd, toen door het inftorten der zeefluizen in 1744 de >ngnng verftopc geraakte, in 1750 door de zorg van Prins willem IV. herfteld. Zuidwaarts binnen in bet- zelve ziet men het drooge dok , gefchikt tot kalfatering der befchadigde fchepen. Niettegenftaande F/issingen dus in om- trek en bevolking met de groote Hollandsche fteden, of met Middelburg , niet in vergelijking kwam , was echter de welvaart en werkzaamheid in deze plaats naar evenredig- heid grooter, dan in eene dier fteden. Dan met het ver- lies van Ncirlands rnagt ter zee begon 00k F/issingen te kwrjnen , en van eene aanzienlijke koopftad allengs tot den hoofdzetel van den Engelschen ßnokkelhandel te vervallen. Niets echter benadeelde haar zoo zeer, als het vredesver- drag met Fremkrijk in 1795 , bij hetwelk de haven en zeewer- ken van Flissingen tot een gemeenfchappeiijk eigendom van Frankrijk en Nederland verklaard werden , waarvan de ge- volgen voor handel en zeevaart gereedelijk te befeffen zijn. Bij den vrede van 1803 fcheen de plaats een weinig te herleven, doch werd door de gedwongene verwijdering al- ler fmokkelbandelaars , in 1803, in de hartader getroffen. Sedert was deze ftad aan eene onafgebrokene reeks van on- heilen bloocgefteld. ln 1807 werd zij, tegen Oostfriesland , geheel aan Frankrijk afgeftaan , hetwelk vele harer aanzien- lijkfte familien tot verhuizing naar Middelburg bewoog. In a8o8, des nachts van den 14. op den 15. Januarij, over- ftroomde de zee het lagere en een gedeelte van het hoo- gere gedeelte der ftad , waardoor , behalve de onberekeu- bare fchade aan huizen en goederen, vele menfchen het leven verloren. Daarenboven werd zij nu nog in ftaac van beleg gefteld, de vestingwerken aanzienlijk vermeerderd, en alle fchoone wandelwegen en buiienplaatfen rondom de ftad vernield. In 1809 landden er de Engelschen , en be- fchoten de ftad met de nieuw uitgevondene helfche vuur- pij- 'S Digitized by Google Z E E L A N D. 335 pijlen van congreve, waardoor her raadhuis, met de uit- muntende bibliotheek van den Heer lambrechtsen , in 1761 aan de ftad gefchonken, de Oost- en Fransche kerken, benevens nog zevenenzescig andere gebouwen geheel, en vier gedeeltelijk , in de ftad , en vierenvijftig buiten dezeive in de asfche gelegd werden, meer dan driehonderd perfo- nen het leven verloren, en de nog overgeblevene aanzien- lijke huisgezinnen haar verlieten , zoo dat F/issingen bijna niet dan door gemeene lieden , meest Flamingen , bewoond bleef, die echter, door de groote werken, welke Napo- leon na het vercrek der Engelschen deed aanleggen , zeer wel de kost wonnen. Het ftadhuis, in 1594 naar het mo- del van het Antwerpsche gebouwd, was, hoezeer ouder- wecsch, een der aanzienlijkfte en ftevigfte gebouwen van Zeeland; men merkte er voomamelijk een’ künftigen wen- teltrap op. Van de vier Hervormde kerken is er nog flechts dtine overgebleven (de größte kerk). In 1813 bleef deze plaats een verfterkt punt voor de Franschen , en de gelaude Britsche vloot waagde geen’ aanval op hetzelve ; het was eerst ten gevolge der wapenfchorfing , en naderhand van den vrede van 1814, dat het geheeledok, de uitge- breide zee- , haven- en vestingwerken , timmerwerven , enz. gefchikt voor eene vloot van vijftig oorlogsvaartuigen , be- nevens een derde der aldaar werkelijk liggende vloot, aan het vaderland werden teruggegeven. — Sedert den vrede van 1814 zijn alle de zeewerken en magazijnen der Marine van Antwerpen naar F/issingen overgebragt , alwaar vopr eeni- gen tijd nog twee oorlogfchepen van tachtig ftukken, de Zeeuw en de Neptunus , onder twee kappen , zoo hoog als kerktorens, die 180,000 guldens bebben gekost, en van welke men F/issingen van verre kon herkennen , werden ge- bouwd : zelfs de Constructie- werf is vau Antwerpen getyeel herwaarts overgebragt. De inrigting van dit fchopne ge- bouw Digitized by Google 336 BESCHRIJVING DER NEDERLANDEN. bouw is voortreffelijk , en bevat al het noodige roc bou- wing en uitrusting van oorlogfchepen. Het getal der man- fchappen , voor de Marine gebezigd , bedroeg in 1 824 otn- trent 600. — Die alles geeft aan Flissingen weder vertier en levendigheid , daar 00k de vaart door de Schelde voorbij de itad federt de herleving van Antwerpen weder zeer aan- merkelijk is. Op het groote hoofd ontdekt men het tegen- overliggende Breskcns, andere plaatfen van het land van Kadzand en Axel, Zuidbeveland , enz. — Flissingen zal den Nederlander 00k altijd onvergetelijk blijven , als de geboor- teplaats van den grooten michiel adriaansz de ruiter (in 1607), tan de heldhaftige gebroeders cornelis en jan evertsen, hunnen vader, grootvader en Zonen ;j. de moor, j. en a. banckert, alle beroemde zeehelden; de kooplie- den en ftaatsmannen a. en c. lampsins; de eerfte Neder- landsche Romanfchrijftter elizabeth wolff, geh. bekker, en van den liefelijken dichter bellamy. In 1796 telde de ftad 5700 inwoners , en thans weder 6760. Vere , of Ter Fcre, oudtijds (en nog bij de Engelschen ) Kampveer , voorheen eene aanzienlijke zeeftad, aan denoord- oostzijde van fValchercn, maakte met F/issingen voorheen een MarkgraafTchap ( Marquisaat ) uit, hetwelk in 1581 door Prins willem I. gekocht werd, en, na lange tegenftribbe- ling der toenmalige Staten van Zeetand, door Prins willf.m IV. , als wettigen erfgenaam van den ouden tak des huizes oranje, in 1750 plegtig werd in bezit genomen (nadat ge- melde Vorst te Feie het eerst tot Stadhouder was uitge- roepen) , en door zijn Huis behouden tot op de Staatsom- wenteling van 1795. Fere telde, met haar regtsgebied, in 1796 niet meer dan i8(5o, en nu bevat het naauwe- lijks 1000 inwoners. Het is thans deerlijk vervallen , ver- armd, en bezit naanwelijks meer de fchaduw van het onde Kampveer. Hier was in 1572 het tooncel der heldeiidaden van ’ Digitized by Google Z E E L A N D. 337 van Jacob stmonsz. de rijk. De handel was er in den aan- vang dier eeuwe zoo bloeijend , dat (volgens reigersberu) bij een’ oostenwind wel eens zestig fchepen op ddnen dag binnenliepen. Vödr de laatöe onheiten van Nederland werd er nog vrij fterk op Schotland gehandeld , verraits hier de Schotsche ftapel was , en er was , even als te F/issingen , veel finokkelvaart van Engelschen, om jenever te halen. — Her Feersche Gat of vaarwater voor de (lad , aan welks ingang het fort den Häak ligt, kan groote fchepen bergen, niet- tegenftaande de nabijheid der zandbanken in den mond der Oost er -Schelde. Veel heeft Fere door watervloeden , vooral in 1570, 1617 en 1631 moeten lijden. De ftad was beves- tigd , en ftond in 1809 een kort beleg van de Enge/schen door. Het kasteel Zandenburg en de toren van Zändijk , twee oude geftichten , zijn door de Franschen afgebroken. Van die Zandenburg was j. van borssele, de vriend van erasmus, kanonnik. Er waren weieer twee Hervormde Nederduitsche en edne Schotsche kerk. In de groote kerk, met een’ ftompen toren , wordt niet meer gepredikt , maar zij is door de Franschen tot een hospitaal aangelegd en gebruikt. De graffteden werden door deze onverlaten ver- nield , en zelfs de overblijfielen der dooden niet gefpaard. Bij de herftelling van 1813 waren de krachten der ftad te zwak, om de kerk in hären vorigen ftaat te herftellen , zoo dat men haar nu tot een mrbhuis voor bedelaars uit de geheel'e Provincie gemaakt heeft , van welke fommigen van tijd tot tijd naar de Ommerschans worden overgebragt. De- ze veranderde beftemming is een treurig beeid der geheel verarmde ftad. Men vertoont hier een’ künftigen arduin- fteenen regenbak , en een kostbaren zilvbr-vergulden be- ker, door maximiliaan van Bourgondie , Heer van Fere , ter gedachtenis van den veldtogt tegen de Duitsche Pro- testanten, in 1547, aan de ftad gefchonken. — Er komt Y hier Digilized by Google 338 BESCHRIJV1NG DER NEDERLANDEN. hier op gezette tijden eene fcoomboot van Rotterdam aan. Behalve deze drie eigeniijke fieden , heeft Walcher'tn nog drie vlekken, aldaar smaluedcn genoemd, namelijk : Arnemuiden , in de wandeliug Armuijen , tusfchen Mid. delburg en Fe re aan zee , een nur van de hoofdftad , voor* heen eene aanzieniijke koopftad , doch thans door verzan- ding der haven geheel vervallen, en niet me er dan 1160 inwoners bevattende. Het plaatsje heeft den naam mar het thans meest verdroogde watertje Arne. Van hier vertrok het eerfte fchip naar de Oostindiln. Prins willem IJ maafc- te het in 1574 onafhankelijk '/an Middelburg. De inwoners gendren zieh voornamelijk door vcrfchekiene -zoutketen , die echter in verval zijn, en van de verfche vischvangst. Op den kerktoren wijst een uurwerk de gedaanteverwisfelingen der maan aan. kenau hasselaar werd hier met het waagr meesterfchap , en de ontvangst der belastmg op de tupf voor bare kloekmoedigheid te Haarlem belsoud. , Wistkappel , aan het westelijk gedeelte des eilands , waar de mangel der weggefpoelde duinen door den kostbaren Westkappelschen dijk vergoed wordt, van welks onderhoud zieh de 1350 inwoners thans meest gendren, en die de woede der opgezettc Noordzee moet keeren. De groote vunrtoren is 00k zeer bezienswaardig. Deze piaats is zeer oud ; de Christen-Zendeling willf.br ord vemielde hier io €94 een Afgodsbeeld van Wodan , en men heeft in 151g een’ gedenkßeen van Hercules magusanus (misfehibn uit <en* tempel) gevonden , die nog in de fcerk ingemetfeld te zien is. Oudtijds was Wettkappelle mede -eene aanzieniijke ftad, die zesenderdg harmgbuizen in zee bragt, dezekftie voorregten als Middelburg genoot, en nog in 1507 een han- delverdrag met F/isuagrti floot , hetweHc kort daarna .bjjkans den geheelen handel van Westkappel tot zieh trok. Dan de aanvalien der zee hebben die oude piaats bijoa gebecl weg- ge- * Digitized by Google Z E E L A N D. 339 gefpoeld , en het tegenwoordige Weitkappel ligt meer land, waarts in. ; • . ' . • Domburg , in een zeer vermakelijk oord bij de duinen, die Walcheren'i noordwestkust beveiligen, omzoomd door. aangename lusihoven, die zeer fchilderachtige partijen op- leveren. Domburg is yoor den oudbeidkenner merkwaar- dig, door de in 1647 gevondene talrijke fteenen, met het afbeeldfel eener zittende vrouw met een fruitmandje , en eenen hond naast zieh , in ’t Latijn het opfchrifc dragende : Aan de Godinne Nehalennia , van welke men in geen ander land iets ontmoet. Domburg , ’t welk met Westkappel door floris IV. in 1233 feadsregt bekwam, doch nimmer muren of poorten had, bevat Hechts 700 inwoners. Rammekens , Rammet jes of Zeeburg, eene fchans, aan den niond der , haven van Middelburg, werd njet Vlissingen en den Brielle van 1585 tot 1 öl 6 door de Engelschen in pand gehouden. Thans, na de verzanding der oude haven van Middelburg , zijn de woonhuizen verdwenen, en Ramme- kens is nu niet meer dan eene hoogte, met eene gracht, een’ aarden’ wal, en verfcheidene Casematten, ten deele < door de Franschen, die al het andere afgebroken hebben, aangelegd. £«5n arbeider bewoont om niet eene Cafemat, en wiedt het met gras begroeide fort. Buiten hetzelve woont de Commandant. Oostkappel, tusfehen hoog geboomte en fraaije buitenplaat- fen der aanzienlijke Middelburgers , van welken er echter* vele gefloopt zijn, met 700 inwoners, een zeer fraai dorp, in eene aangename ligging, en waarvan de kerk een orgel heeft (eene zeldzaamheid op de Zeeumche dorpen) , met 520 inwoners; Westsouburg , weleer het Igndv^rblijf vfn den vqprtreffelijken marnix van st, aldegqndje , yriend vap willem I. , met 300 zielen , teri zuiden van Middelburg. Clevemkcrke met 200, Serooskerke met 800, Gapinge met Y 2 170, Digitized by Google 340 DESCllRIJVING DER N E DE RL ANDEN. 170, Mctiikerke mct 400 , Biggckcrke raet 420, Koudekrkc met 1100, Grijpikerke met 600, Aagtekerke met 350, Zoit- telatuk met 420 , St. Laurent met 420 , Nieuwtand met 560 , Ritthem met 400, en l'nuweiipolder (waarvan de Hervormde pastorij een’ zecr grooten tuin heeft) met 650 inwoners. 2. HET DISTRICt COES. *•* „. Zuidbeveland , het grootfle der Zecuwschc eilen- den, heeft nogtans door overftroomingen , vooral in »53a, een goed gcdeclte lands aan de oostzyde verloren, betwelk thans niet meer dan eene nutte- looze ondiepte is. Op dit gedeelte des cilands ftoud welcer de ltad Romcrswaal ; dezelve was zeer aan- zienlijk , en berucht door den grooten rijkdom en de büitenfporige weelde harer inwoneren; de vloed van 1532 vermeide Borselen , en fcbeidde Römer Sv/ aal van Zuidbeveland , welke (lad vervolgcns jaarlijks door de zee zöodanig geteisterd werd, dat men er in den aanvang der zeventiende eeuw geheel geene inwoners meer vond, en het geheele ovcrfchot der (lad in 1634 door de Staten van Zeeland voor 540 guldens 18 (luivers verkocht werd. Doch van dit overflroomde land is , federt bijna vijftig jaren , wel 1000 morgen door indijkingen herwonnen, bij voor- beekl in 1773 de Rcigersbergcr polder, aan ’s lands zuidoosthoek. Zelfs is IZolf aarSsdy k en Ooübevc- land thans met het eiland verbonden. Zuidbeveland is uitllekend vruehtbaar, meestal in tarwe, en het gezigt van de kruinen der vele dijken , die het gc- heele land doorkruifen , en zelve bij uitftek , ■ . ..... Wel- (*) De .-umwinden namclij!; , of sehorren buhtnJijkt , hebbe« ' fum- ■r Digitized by Google . ' i • Z E Ei L AND.' 34t welbcbouwd zijn , op korenvelden , weilanden , land- hoeven, boomgaarden en hontgewas, is betooverend fchoon. Nog wordt echter dit bekoorlijke land meer- malen met overftroomingen gekweld. — De hooge ftortvloed tusfchen den 14. en 15. Januarij 1808, die Vlissingcn zoo deerlijk teisterde , had 00k voor Zuid- bcveland de noodlottigfte gevolgen. Geheele ftreken cn fchorren, die men tnet de uiterfte zorg en vlijt weder aan de golven ontwoekerd had, werden op nieuw bedolvcn; het fchoone dorp Kruiningen bijna verwoest, en over ’t algemeen was de fchade zoo groot , dat die , buiten de liefdadige hulp , door ge- heel Nederland toegebragt , niet weder te herilcllen was. In het volgende jaar landden hier de Engel- sehen , voor welken Zuidbeveland's rijke boomgaar- den (door het gebruik van onrijpe fruit), vereenigd met het klimaat, aanleiding tot befmettelijke koort- fen gaven , die een goed gedeelte des legers in het graf fleepten. ' ’> 1 ‘ t. De hoofdplaats Goes of Ter Goes, met 4880 inwoners, voormaals de derde feemkebbende ftad van Zeeland, Iigt aan de noordzyde des eilands , een kwartier uurs van een’ arm der Oost er -Seheide , met welken zij door eene in 1442 ge- dolvene haven , aan wier punt twee fchanfen zijn , gemeen- fchap had, nadat de oude haven verzand is. De nieuwe haven, voor ruim tien jaren gedolven, is door de rnftor- ting der zeefluis onbruikbaar. Naar deze ftad wordt het geheele eiland doorgaans het land van Ter Goes genaamd, en niet zonder reden, daar hieromftreeks zekerlijk de vrqeg- fommige djjkcn thans in binncnlanJlclie rjj- of wamlelwegcn ver- auderd. « Y 3 / Digitized by Google r34» BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. Vroegfte inwoners vertoefden, gclijk men nog aan verfcbei- dene opgeworpene boogten (of terpen) ziet, waar de in- woners, bij hooge vloeden, mec hun vee eene fchnilplaats zöchten. Van hier verfpreidden zij zieh verder, en be- dijkten allengs het geheele eiland. Omftreeks 1300 werd hier het eerst een üot gebouwd; in 1350 verkreeg de ftad fchoone voorregten van Grave willem V. en in 1417 van vrouwe jacoba het regt tot een’ jaarmarkt , die acht dagen duurde , en door het geheele zuidelijke Nederland beroemd was. In 1538 werd Gm bijna geheel door de pest ont- volkt, en in 1554 brandden er zeshonderd huizen af. Zij voegde zieh in 1577 bij de partij des Prinfen tegen Spanje , 6p een verdrag, ’t welk onder den naam van Satisfactie der itad Gm bekend, en door de pen van NeirlaniTs door- luchtigen Staatsman van de Spiegel Cv#n deze ftad geboor- tlg) opgehelderd is. Goes is klein, doch net, en beftaat ineest van den graanhandel , voorts van eenige zoutketen en medftoven. De lucht is er gezonder , dan in andere Zeeuw- uhe plaatfen. Men vindt er ddne kerk voor de Hollattdsche en ddne voor de Fransche Hervormden, benevens Wne Roomfche. Behalve van de Spiegel waren van hier de dichter antonides , benevens h. barlandus , en albert joachimi geboortig. Kruiningen, in 1796 met 880, thans met looo zielen bevolkt, heeft door de overftrooming van 1808 onbeden- kelijk veel geleden. Het ligt aan de zuidoostzijde des ei- lands , en men heeft er een dagelijksch veer naar Viaanderen. Op het aangewonnen land of de fchorren ten zuidoosten ftaat het fort Bath, bekend in de jongfte Vaderlandfche Gefchiedenis , vooral door de ontruiming en herneming in 1809. Nog vindt men op Zuidbeveland de dorpen Borsele of Monster , met 650 inwoners (het geflacht der van borse- len’s Digitized by Google 343 '■< :.AZ E E L A iN D. len’s is in-de ; Nederlandsehe Gefchiedenis door de Heeren wolfaart en frank van borselen berucht en beroemd geworden);! Eilewmttsdijk met 1400, Hoedekenskerke inet 700, tVaarden , bjj Kruinittgen, met 400, Eversdijk met 400, Kapelle met HQO» KJoetingen met 700, ’s Heer Arends- kerke met 1400, Heitiketizand met tioo, der IVtsse met 450, IVemeldingen met 700, en ’sGravenpolder rast 600 in- woners, Op het voormalige eiiandje Oostbeveland is eene vuurbaak. , ... i fFolfaartsdtjk , een klein , thans ingedijkt eiland , 4u sieben Zuid- en Naordbcveland. 5 Men vindt op betzelve niet dan twee dorpen , Oosekerke x>f Oesterland , en Sabbingen i en in ’t geheel flechts 670 in- iwoners. Het land is vruchtbaar, en vooral ten Oosten door uitgeftrekte fchorren .omringd. t ■ Noordbeveland wordt door bet Zuidvliet van Wolfartsdijk ■ afgefcheideri ; het was voortnaals een der fchoonfte en vruthtbaarfte Zeeirt/sche eilanden, tot de overftrooraing vart 153a hetzelve met de*in- woners grootendeels onder de vloeden bedolf, uit welke bet niet dan eene eeuw later met moeite her- rees,::en op hieuw bedijkt werd. ■ - • ; Bij de plaats der oude ftad Kortgcne , die toen 00k in bet water verzöfik , vindt men nog een rijk en fchbon dorp van diehzeifden naam , met 700 , en Kats met 300 zielen ; k t voorts IVissekerke met 1800 en Kolijnsplaat met 1520 m- woners. , >■ •. • • ».r ■ ;; Ten posten van Notrdbcveland is de Rnympoi , ,(tusfchen de banken Onrust en Schotsman , , waar in den winter van 1814 de legplaats der Engtische vloot geweest is. , . *1 ... * , • • .1. . +1 * * i » ’ • ' ’ 1 * * “ Y 4 3. Digitized by Google 344 BESCIIRIJVING DER NEDERLANDEN. 3. HET D1STRICT Z1ERIKZEE. ' V ■ Schouwen , door de Ooster-Schelde van de vorige cilanden afgefcheiden, en het voornaamfte eiland van Zeeland Beooster - Schelde , was in vroeger’ tijd veel aanzienlijker dan thans, doch heeft 00k al van de woede der zee, die dit gewest zoo zeer geteisterd heeft, moeten lijden. De afftand van Noordbeveland , thans een goed uur, was voormaals zoo gering, dat jnen elkander beroepen kon. Thans heeft hei eiland flechts zeven uren in den omtrek, en telt 13,600 .inwoners. De hoofdndring der ingezetenen beflaat in mefikrap , welke hier byzonder goed en overvloe- tlig geteeld wordt, en aan het eiland jaarlijks wel eene millioen guldens opbrengt. Nog groeit er vlas, en men handelt er in granen (het eiland voert jaar- lijks omtrent 20,000 zak tarwe uit) en zout. Ver- fcheidene inwoners gendren er zjcfa met de visfche- rij , en met het vangen ojf fpenen der uit Engeland aangebragte oesters , die alsdan het geheele land door verzonden worden. Aan de westzijde wor^t het door duinen b^fchut , • doch in het .midden, de moer of het platte genaamd, is het zeer laag, en ’s winters doorgaans overflroomd. Hier vindt men paling , eenden , ganzen , en eijeren van zeevogels , die aldaar hunne nesten körnen maken. ,. De hoofdftad is Zierikzee , zes uren van Middelburg, en even zoo verre vah Bergen op Zoom , met 6250 inwoners , eene vrij groote ftad, voormaals de tweede in rang der Provincie , en waarfchijnlijk de oudfte. Zij heeft even als Middelburg cn Goes door een’ iandwaarts inloopenden , en met thans Digitized by Google Z E E L A N D. 345 thans onhotlbare fchanfen aan de invaart verflerkte haven geraeenfchap met den mond der Schelde. De inwoners ge- ileren zieh ten deele met den koophandel, die aidaar nog niet geheel vervallen is, vermits men er wel zeefchepen naar Frankrijk, Spanje en Engeland uitrust, vooral met den handel in granen en meökrap; ten deele met de visfeherg en de oestervangst. Zij was in de veertiende eeuw wegens het alhier gewonnen . zout vermaard , en handelde ook na- .derhand fterk in zout op Frankrijk. Bij de ftad vindt men nog een’ heuvel uit zilzout-assche , of derrie beftaande, waar- -uit in vroeger jaren het zout getrokken werd. Ook was. de uitvinder dezer trafiek, willem maartensz. , Heer van Cromstrijeti en Stavenisse , uit Zierikzee geboortig. Men -heeft er nog eenige trafieken, en eene fcheepstimmerwerf. , Zierikzee is in de Gerchiedenis vermaard wegens het zwaar beleg, door haar in 1303 tegen de Flamingen doorgeftaan., die toen geheel Holland en Zeeland overftroomden , doch .welke in een’ hevigen aanval der belegerden afgeflagen wer- den; gelijk ook door de overwinning, aidaar het volgende jaar door de vereenigde Hollandsche en Fransche vloten op de Vlamingen behaald. In 1414, 1458 en 1466 werd de ftad deerlijk door brand geteisterd. In 1572 ging zij na een beleg aan de Staatsche zijde over, doch moest in 1576, na een’ ftouten overtogt der Spanjaarden van Duiveland naar Schomven door het water heen, en een beleg van ze- ven maanden, weder voor den vijand bukken , die haar ' echter datzelfde jaar weder verliet. — De ftad heeft drie Hervormde kerken (waaronder eene Fransche'), eene Lu - thersche en eene Roomsche kerk, alle met fraaije orgels voorzien, en een fierlijk ftadhuis. De haven is een half uur lang, en voor de grootfte febepen bevaarbaar; eene fluis in dezelve heeft in de zeventiende eeuw aan de ftad 100,000 guldeos gekost, Aan ’t einde der haven zijn aan- Y 5 zien- Digilized by Google . 34Ö BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. i*ienlijke oesterputten , waarin de Engelsche oesters gefpeend worden. ; Onder de voomame ingezetenen van Zierikzee behoorde ;pjeter mogge van renesse , die 420,000 guldens aan de ftad naliet 10t het Richten eener Hoogefchool met zes Hoog- leeraars, ’t welk echter door de Staten van Zeeland belet werd , waarop men de renten dezer fom tot aanmoediging van koophandel en zeevaart gebruikt heeft. mogge over- leed in 1756. Ook bloeide hier omtrent dien tijd de Na- tnuronderzoeker job b aster. Bromershaven , aan de noordwestzijde des eilands , tegen- over het eiland Goeree, aldus genoemd, omdat de Holland- i che bieren van Delft alhier aangebragt, en verder door Zeeland verzonden werden. In 1426 werd hier een bloe- dige zeeflag tusfchen den Britschen Graaf van glocester, -echtgenoot van vrouw jacoba, en Hertog filips van Bour- gmdie geleverd , waarvan men naderhand nog menigmaal bij het delven in den grond de afzigtige fporen ontdekt heeft. Nog vertnaarder is zij geworden door hären iladgenoot, ■den grooten volksdichter cats , die zijne Provincie en Hol- land ook als Staatsman gewigtige dienften betoond heeft , en van wiens werken op het raadhuis nog een fraaije af- druk, door den dichter met eene eigenhändige opdragc aan de ftad gefchonken , te zien is. Nog toont men aldaar met eerbied de woonplaats van dezen verdienftelijken man, thans tot een fchuurtje vervallen. Brouwershaven , ’t welk door verloop van handel, brand en overftrooming (vooral in ' 1682) veel geleden heeft, telt niet meer dan 8ao inwo- »ers, die zieh voomamelijk van landbouw en meeteeit ge- n£ren. 1 ' » • * ' Haamtedc , met 600 inwoners en een kasteel, ligt in eene boomrijke en aangename landftreek' aan den duinkant ; Noordgouwe met 520 zielen, omringd van fchoooe bniten- - . . \ plaac- Digitized by Google t . , . , / ' . Z E E L A N D. ; 347 plaatfen; Bürgt mec 590, Elkerzee met 370, Noordwelle niet 300, Zonncmare met 400, en Dreistkor met 770 in- woners zijn middelmatige dorpen; Kerbverve met 580 zielen , een der oudfte dorpen van ’t eiland ; Seroosker - 1 ■ .• ■ * • » • * * * ke met 220, en Renesse met 400 zielen, zijn twee klei- ' V .* 1 . t ne dorpen, naar welke beroemde adelijke huizen den naam dragen, enz. Duiveland , een klein eiland ten oosten van Schottr wen, in 1610 aan hetzelve vastgedamd, en nu Hechts door het fmalle t lijkwatcr daarvan afgefcheiden , heeft den naam van de vele duiven , die er zieh voorheen onthielden. Het heeft ruim vijf uren in den omtrek. Menigmaal is dit eiland door de golven bedekt ge- worden, vooral in 150 9 en 1530, in welk laatfte jaar het gehcel , even als Noordbevdand , verzwol- gen , en naderhand weder bedijkt is. De n£ring is als op Schouwen. Steden zijn er op Duiveland niet; men heeft er flechts de dorpen: Bruinisse, of Oostduiveland , de beste plaats van het ei- lanp, met 1050 inwoners, en waar een veer is op Over- flakkee ; de inwoners gendren zieh van de mosfelvangst op de omliggende dorpen ; Nieuwerkerke , een fraai dorp , met 1000 inwoners; Oosterland met Heer-Janstand 1000, en Ouwerkerke met 600 inwoners. Bij Klanen vaart men over naar Tholen. Tusfchen dit en het volgende eiland ligt het kleine St. Philipsland , met een dorp van dien naam (430 inwoners). Hetzelve is vruchtbaar; men teelt er zeer goede graau- We erwten. Tholen , het oostelijkftc eiland van Zecland , wordt door den arm der Schelde , de Eendragt genuemd , van litized by Google 348 BESCHR1JVING DER NEDERLANDEN. van Braband gefcheiden, cn voorts door de Keten en Ooster-Schelde omringd. De flevige dijken bewa- ren hetzelve doorgaans voor de rampen der andere eilanden. ' Volgens fommigen was het weleer aan Schouwcn vast, en zeker altbans van St. Maartcm - dijk, ’t welk er thans toe behoort, vöör 1530 af- gefcheiden. Het heeft acht uren in den omtrek. De landftreek is des zomers zeer fchoon. Men vindt er voomamelijk beste aardappelen. De hoofd- plaats is t- ' : Tholcn (misfchien van de grafelijke tollen dus genaamd) , Weleer eene vesting, doch thans onhoübnar , met 2160 m- woners, ddne Hervormde Ncderduitsche , en ddne Fransche kerk. Deze plaats we£rftond in 1572 een’ aanval van Prins willem I., doch ging in 1577 aan de Staten over. In 1712 werd zij döor de Framchen in een’ ftrooptogt ge- plunderd en gedeeltelijk verbrand. De inwoners beftaan meest van den landbouw , de nering in meekrap, en de mosfelvangst. St. Maartcmdijk , eene oude Heerlijkheid van het Huis van oranje, waarvan de hoofdplaats, die denzelfden naam voert , 00k onder de smaltfeden van Zeeland behoort , met 1560 inwoners. Stavenisse , een dorp en Heerlijkheid, met 1000 inwo- ners. Niet verre van daar, op het zoogenoemde thans meest. uitgedroogde Staat, viel in 1631 een waterge- vccht voor, waarin de Zecuwscke Vice-Admiraal hollard 76 platboomde vaartuigen en 4000 man aan de Span - jaardcn , die in Zeeland eene Unding meenden te doen, ontnam. Scherpenisse , een fräai dorp met 1000 inwoners; St. An- ne/and, met deszelfs bedijkte polder 1450 inwoners bevat- ” < ten- Digilized by Google .. Z E'/E L A N D. • i 349 tende, ract eeije baven aan de zoogenoemde Krabbekreek ; Oud-Vomaar mec 1160, en Poortvliet met omtrent 1000 zielen, behooren 00k nog tot Tholen. Staats-Vlaanderen , aan den linkeroever der Wes- ter-Schelde ,'xn dus op het vaste land gelegen, be- hoort tlians , volgens een befluit van dön Söttvefein tot Zeclatid , waarmede deszclfs inwoners 00k in tongval, zeden en godsdienst de meeste overeen- komst hebben , gelijk dan 00k de Raad van Viaan- deren , die voorheen van wege de Staten - Generaai de hoogfte regtfpraak over dit landfchap. had, zijnen zetel te Middelburg hield. Staats-Vlaanderen is een ftnalle ftrook lands van, omtrent twaalf uren in de lengte, en twee of drie in de breedte , door de Ncderlanders in 1604, 1644 en 1645 veroverd, en dus als verwonnen land bij den vrede van Munster in 1648 behouden. De in- woners waren van allen eigen* invloed op het be- ftuür verftoken. Bij bet verdrag van barriire des jaars 1715 werden de grenzen van Staats-Vlaandereti eenigzins uitgebreid, doch in 1795 riioest het ge- heele landfchap , bij het ongelukkige verdrag van den Hage , aan Frankrijk worden afgeftaan , en kwatn eerst weder in den nawinter van 1814 aan het vaderland terug. De grond is niet minder vrucht? baar dan in Zeeland , en er wordt overvloedig koren gebouwd. — De inwoners der noordwestelijke (Ire-, ken zijn meest allen de Ilervormde Godsdienst toegedaan; zuid- en oostwaarts heeft men meec Roomschgezinden. Het is in de beide Districten van Slots en Hülst verdeeld. 4. Digitized by Google 350 BESCllRIJVING DER NEDERLANDEN. 4. HET DISTRICT SLUIS. De hoofdplaatfen zijn: S/uis, roet. den onderfcheidenden bijnaam in Viaanderen , voorheen eene zeer fterke flad aan den zeeboezem het Zwin , tegenover het land van Kadzand , door welken zij 00k overltroomd kon worden, ruitn vier uren ten noord- oosten van Brügge , en zes van Middelburg in Zeeland. 