title: Geschiedenis van den godsdienst der Germanen vóór hun overgang tot het Christendom
creator: Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel, 1848-1920
text: Evenmin dat dit alles, gelijk het in de christelijke Midden-eeuwen en in 't moderne leven der landlieden bestaat, uit het germanische heidendom stamt. De volksfantasie heeft de aan wezige kiem ontwikkeld. En bovenal leeft in die wilde jacht, de grote heljager, de oude Wodan nog onder het volk voort. Wel is de wilde jacht niet noodwendig maar toch dikwijls met den god Wodan verbonden, en de geheele voorstelling heeft bij de Germanen een levendigheid, een aanblikelijkheid, een verscheidenheid gelijk nergens elders aan het beeld van die scharen in de lucht en hun aanvoerder toekomt. Dit nu bedoelen wij met het historische element in folklore, afgezien van de vele bijzondere historische aanknopingspunten die het beeld van die jacht en dat heir krijgt, doordat men er dezen of dien in herkent wiens herinnering in vrezen is blijven leven. Alles waar de Germanische folklore ontmoeten wij Reuzen en Dwergen; in geheele reeksen van sprookjes en verhalen spelen zij een hoofdrol, in tal van gebruiken leven zij, ja ook van godsdienstige vereering zijn althans Elven niet verstoken. Nu valt het gemakkelijk ook hiervoor de algemene ethnographische parallellen op te sporen. Natuurgeesten van berg, bosch en water, wilde boschmenschen, reusachtige berggeesten, kunstvardige aardmannetjes, plaagzieke kabouters: men vindt ze bij verscheidene volken; om het leven van het stille volkje der Elven te beschrijven hebben de Grimm's zich tot Ierland gewend. Maar naast dat algemene toont de Germanische wereld menige eigenaardigheid. Niet alleen dat wij hier den naksten oogst lezen van voorbeelden voor deze wijd verspreide voorstelling; maar de Reuzen en Elven hebben karakter van land en volk aangenomen. Ook zij zijn plaatselijk bepaald, met bepaalde bergen of bronnen verbonden, in de geschiedenis van dorp of geslacht ingeweven. Velen van hen dragen namen, vooral Dwergen, en zijn zoo tot personen geworden. Terwijl bij de baltisch-slavische volken de familie- en huisgeesten de voornaamste rol spelen. Speilen, zijn het bij de Germanen de natuurgeesten ; na- tuurlijk is dit onderscheid niet absoluut, maar een meer of minder. Bij de Reuzen treedt de plompheid en wijsheid, bij de Dwergen de kunstvaardigheid en slimheid op de voorgrond. In de noorse mythologie der Edda is een begin van een opvatting der Reuzen als een ouder godengeslacht en een aan de Asen vijandige macht; zoo stelselmatig als bij de Griekse Titanen en Giganten is dit evenwel niet ontwikkeld. In de Duitse folklore, trouwens ook in Frankrijk en Engeland, komt hier en daar de dichterlijke gedachte te voorschijn van Elven die in de Hel tot mensen een onsterfelijke ziel begeeren te krijgen; een trek die wel populair maar niet heidens is. Als wij over Germaansche folklore spreken treft het ons altijd, dat wij geen scherpe grenslijn tusschen de figuren van de "lagere mythologie" die in haar volle leven en die der eigenlijke mythologie kunnen trekken. De voorstelling die in de een de ontwikkeling der andere ziet bevredigt evenmin als de omkeerende, die in folklore alleen de populaire verbastering der mythologie ziet. Er bestaan verscheidene klassen van wezens die wij nog uitsluitend tot de een noch tot de andere zijde kunnen brengen. Zoo reeds die Reuzen en Dwergen, die tot de folklore behooren maar te gelijk in taal van mythen en zelfs in den cultus een plaats hebben. Zoo de Nornen en Valkyren; vooral de eersten speien in menig volkssprookje een rol, en toch mogen wij ze niet vergeten, wanneer wij het pantheon beschrijven waaraan de Germanen geloofden. Het is ons hier slechts om voorbeelden te doen, daarom behoeven wij ze niet te vermeerderen. Alleen de Noorse Berserkers wil ik nog vermelden. Die tierende helden, die bij oogenblikken bezeten, aangedaan zijn met bovennatuurlijke kracht, kennen wij ook wel van elders. Maar wie kan voorbijzien hoe eigenaardig Noors zij zijn behandeld? Als de krijgshaftige Scandinaviërs van extatische toestanden spreken en van bovennatuurlijk vermogen, denken zij uitsluitend aan het lichamelijke, aan bovenmenselijk krachtsbetoon. Zoo zijn ook weer de Berserkers niet voornamelijk als een ethnographisch gegeven te rangschikken onder het hoofd bezetenheid of gedaante-verwisseling (zij zijn in beren veranderde mensen); zij zijn kenmerkend voor de historie der Noorse denk- en gevoelens. Bij deze historische beschouwing der folklore komt een vraag op, die vaak is geopperd, en die juist aan het slot van ons geschiedkundig overzicht op haar plaats is. Hoe zou het germanische heidendom zich ontwikkeld hebben, indien het niet door de invoering van het Christendom ware gestuit? Bewijst de verbazingwekkende grote omvang der zoo diep in het volk wortelende folklore niet, dat het heidendom nog levenskrachtig was, en slechts gedwongen in een andere bedding vloeide, die van het volksleven, toen het uit de hogere levenskringen gebannen was? Geheel bevredigend laten zich deze vragen evenmin beantwoorden als enig gelijksoortige vraag, over hetgeen had kunnen zijn maar niet geweest is. Evenwel hier kunnen wij toch met vrij grote beslistheid ons oordeel vestigen. Van een leer die door priesters overgeleverd of gevormd, in het volk leefde hebben wij bij die Germanen, die in de volksverhuizingen tothet Christendom overgingen, evenmin iets bespeurd als bij de Scandinaviërs. Aan de pogingen die de laatsten deden om hun mythen enige hokjes te ordenen lagen alleen wellicht in Völuspá en Lokasenna godsdienstige beweegredenen ten grondslag. De mening dat de Germanen, waren zij niet gekerstend, tot geestelijker, monotheistische opvatting gekomen zouden zijn, rust op niets en is integendeel bij onze kennis hunner toestanden geheel onaannemelijk. Ook een organisatie van den cultus vinden wij bij de Zuid-Germanen in 't geheel niet, bij de Scandinavische volken in hoogst eenvoudige vormen. Hoe weinig de priesters er belang bij hadden het heidendom te handhaven zagen wij zoowel bij de Angelsaksers als bij den ijslandschen Goði. Het sterkste bolwerk van het heidendom waren, naast de politieke, nationale motieven bij Friezen, Saksers, Noren, de gehechtheid aan de oude heilige plaatsen en gebruiken, het geloof aan de tegenwoordigheid van goddelijke wezens in bosch en water, de oude omgangen bij het wisselen der seizoenen, de geloven bij den beker aan een of anderen god. Dit nu duurde in de folklore voort. Daarin vinden wij voorzeker niet alleen overblijfselen uit den heidenschen voortijd, verreweg het meeste dagtekent van later eeuwen. Toch ligt in deze folklore ook de historische continuïteit, de samenhang van het volksleven in heidenschen en christelijke tijd. In dit hoofdstuk is het van plan om de moraal van de oude Germanen te bestuderen. De omvang van de „Sittengeschichte" is voor iedere maatschappij van groote belang, daar het de fasen van groei en verval van die maatschappij beslaat. De doel is niet de systematisch op te stellen Gesar van de Noordse moraal, welke een zwaar en moeilijk onderwerp zou zijn, maar het te onderscheiden kenmerk en de veranderingen in de morele gevoelens en denkbeelden bij de Germanen van de oudheid tot op de moderne tijden. Daarom mag in geen geschiedenis van een bepaalden godsdienst een beschrijving ontbreken van zijn zedelijk halve. Want in zijn morele invloed, of in de afwezigheid daarvan, ligt een der belangrijkste kenmerken van elken godsdienst. Trouwens betreedt men hier geen scherp afgebakend, integendeel een schier onbegrensd gebied. Wat de Duit- scher8 Sittengeschichte noemen reikt aan de 66ne zijde de band aan de geschiedenis van Staats- en rechts- instellingen , de Verfassungsgeschichte, aan de andere aan de folklore. Yan beide is zij onderscheiden ; toch mag noch de zedelijke beteekenis van Staats- en ') F. B. Gummere, Germanic origins p. 472. 19 Digitale bronnen 284 rechtvormen nog de van populaire gebruiken aan haar aan dacht ontgaan. De maatschappelijke verhoudingen tussen aanvoerders en onderhoorigen, vrijen en slaven, man en vrouw, ouders en kinderen heeft de geschiedenis der zeden niet minder te onderzoeken dan de gebruiken bij geboorte, huwelijk en dood, bij feesten of in verband met het bedrijf. Wat hetzij het openbaar recht, hetzij de openbare meening als kwaad straft of brandmerkt, wat men in een bepaalde kring en tijd bewondert, wat men verafschuwt, de denkbeelden en gevoelens die het leven der individuen beheersen, de idealen, motieven en Stemmingen: dit alles levert stof voor de geschiedenis der zeden. Zij kan dus slechts geschreven worden door wie de bronnen voor de historie van een bepaald tijd- vak gebruiken kan, en daarbij een fijnen tact en een juisten blik bezit om de gegevens die hij noodig heeft te vinden, te beoordeelen, te rangschikken. Het zal nooit een lichte taak wezen uit daden en woorden te be- aluiten tot de motieven en stemmingen waaruit zij voort- komen, tot den algemene geestelijken toestand waarin zij wortelen. Even moeilijk is het om uit de enkele trekken de zedelijke atmosfeer te beschrijven van een bepaalden tijd. Voor de lange periode, waarover wij in dit boek handelen, niet minder dan 1000 jaren, is die Sitten- geschichte nog niet geschreven: wie het ondernemen zal haar te geven, zal voor menig onderdeel over de schraal- heid der bronnen te klagen hebben. "Deel van wat zulk een geschiedenis zou beheersen valt buiten ons bereik. Immers noch de voortzetting van de antieke noch de invoering van de christelijke zeden gaat ons hier aan. Evenwel, de heidense germanische zijn met die beide schier overal zoo innig samen geweven, dat wij ze onmogelijk eenvoudig van elkaar kunnen scheiden. Hier zullen wij, evenals in het vorige hoofdstuk over folklore, enkele proeven geven. Wij stellen de vraag: welken invloed heeft het heidense geloof op de zedelijkheid? of juister: welke is de godsdienstige betekenis van de zedelijkheid welke wij bij de oude Germanen vinden? Met die vraag komen wij weer het eerst tot Tacitus. Uit hetgeen wij op p. 128 over den godsdienst hebben opgemerkt, kan men de voornaamste karaktertrekken van de zedelijkheid afleiden. Wij spraken daar van "het heilige en het verband met het leven van den stam". Inderdaad is het gevoel dat de oude Germanen tegenover hun goden bezielde veel meer ontzag en vrees geweest dan vertrouwelijke gemeenzaamheid. Toch waren die goden door de auspiciën in de volksvergaderingen tegenwoordig, en trokken zij met het leger ten strijde in de veldteekenen die men uit de bosschen meenam. Wel vielen men te hunner eerbiediging feesten, en zijn het dan "laeti dies"; maar dat de godheden die bovenal mensenoffers eischen meer schrik dan vertrouwen inboezemen is duidelijk. Die goden zijn de stamheeren der volken; van een nadere betrekking tusschen hen en de enkele personen vinden wij geen aanduiding. Niet alsof het individuele leven in dat van den stam zou zijn oudergegaan; integendeel doet Tacitus uitkomen hoe sterk de instellingen der Germanen het persoonlijke eergevoel ontwikkelden. Dit komt uit zoowel in wat hij van den comitatus (cap." Digitized by Google 286 13, 14), als in wat hij van het huwelijk en de reinheid van zeden zegt (c. 18, 19). Onderlinge wedijver en trouw aan den princeps zijn de deugd van het gevolg in vrede en oorlog; terwijl de sexuele reinheid der Germanen bij onzen schrijver geteekend wordt met kleuren gekozen om de tegenstelling met het zedendevaal te Rome te doen uitkomen. Godsdienstig gemotiveerd zijn die dapperheid, trouw, kuischheid, kortom die deugden van het persoonlijke leven in de voorstelling van Tacitus niet; zelfs c. 18 van de geschenken sprekende die de man aan zijn vrouw geeft „boves et frenatum equum et scutum cum framea gladioque" (gedeeltelijk wel als koopsom der bruid, gedeeltelijk om haar gemeenschap met de krijgshaftige verrichtingen van den man aan te duiden), voegt hij er bij „hoc maximum vinculum, haec arcana sacra, hos coniugales deos arbitrantur", d. w. z. waar wij Romeinen heilige plechtigheden (b. v. de confarreatio) verrichten en de huwelijksgodheden (Juno vooral) aanroepen, daar sluiten bij de Germanen deze zinnige geschenken zonder zulke sacra een niet minder hechte band. Zoo behoort de goden geheel tot den cultus, die trouwens met de staatkundige en maatschappelijke orde nauw was verbonden; dat de straf aan misdadigers voltrokken een sacraal karakter had, gelijk elke breuk van den vrede een vergrijp was tegen de goden, staat wel c. 12 niet met zoovele woorden, maar volgt toch uit het verband met wat c. 7 en ook elders van het germanische recht medegedeeld wordt. Daarbij treft ons dat de maatstaf voor dat recht zoo hoog staat. Want al brengen wij ten volle in rekening, dat de tegenstelling met de zonden der beschaving te Digitized by Google 287 Rome Tacitus vaak voor den geest staat, zoo blijft het turpe en infame van verraad, trouweloosheid, laaghartige misdaden, onnatuurlijke ontucht en wat dies meer zijn, getuigen van het reine zedelijk gevoel der oude Germanen, hoe ruw het overigens bij drank en spel mag toegegaan zijn. Zijn de goden bij Tacitus de wachten en handhavers van het recht zo wel in het thing als in het leger, daarin bestaat hun blijvende zedelijke functie ook in de volgende eeuwen. Zoover wij hen in het germaanse recht en in den cultus leeren kennen, straffen zij de overtreders die hun te na komen, of die de heilige vrede, d. i. de orde van het volksrecht of in het legerkamp, verbreken. Maar hiertoe bepaalt zij ook hun zedelijke betekenis. Zij zijn niet tot persoonlijke dragers geworden van zedelijke eigenschappen of idealen. De enkele goden krijgen in de volksverbeelding bij uitzondering een eigen gestalte, b.v. Wodan als ruiter; een persoonlijk karakter hebben slechts enkelen hunner in de poëtische Edda-mythologie. Het aan tal hunner functies vergeleken met dat der goden in de hooger ontwikkelde mythologieën, uiterst beperkt; ook weer alleen Wodan-Odin staat in enigszinds veelvuldiger betrekkingen: tot den storm, tot de doden, tot de magie, tot den landbouw, al is dit niet alles even oorspronkelijk. Maar de uitdrukking van hooge denkbeelden of gevoelens, esthetische of ethische, zodat de dienaar der goden in den aanblik van hun beeld of het denken aan hun daden zich zedelijk gesteukt gevoelt door hun tegenwoordigheid: dat zijn de germanische goden in geenen deele. De mythen die van hen verhaald worden staan op den bodem van het natuurlijke leven of zijn dichterlijk veel ontwikkeld, geen zedelijke maatstaf wordt aan die bedrijven der goden aangelegd. De Scandinavische mythen, welke deze bewering schijnen te logenstraffen, kunnen wij niet tot de oorsprong rekenen. Vooreerst schijnt de oorlog tusschen de Vanen en de Asen (Vpl. 2 1 -24) ook een ethische betekenis te hebben en in Gullveig-Heimir de verderfelijke macht van het goud belichaamd te zijn. De dienst der Vanengodin Freyja zou dan door de strengere vereerders van Odhin veroordeeld zijn; en zodoor de hier beschreven krijg, waarmede de gouden eeuw een einde nam, niet alleen een cultusmythe maar ook een zedelijke mythe zou zijn : door het goud is het kwaad in de wereld gekomen. Hiermede komt dan overeen de vloek die volgens de heldensage der Volsungen-Nibelungen op het goud rust, op den schat die aan al zijn bezitters den dood brengt sinds de dwerg Andvari er zijn ring op had gelegd (Reginsmal). Men kan opmerken dat toch, zelfs volgens Voluspá, niet met het goud op zichzelf de ellende is begonnen, immers Yggdrasil ontbreekt het den Asen op het Idaveld niet aan dat schitterend metaal. De oorsprong der voorstelling is niet op te sporen, het gaat niet aan haar vast te knopen aan den afkeer die, volgens Tacitus, de oude Germanen hadden tegen alle weelde en verfijning. Zeker is dat in de volksverhalingen de Germanen in het algemeen en in den Vikingentijd de Noormannen in het bijzonder zich allerminst van het goud afkeerig hebben betoond. Doch dit is niet de eenige zedelijke motiveering welke de liederen der Edda aan de mythen geven. Door de schuld der goden, het bedrog dat zij tegen de Reuzen pleegden, en in het taferel van den ondergang der wereld zijn zedelijke denkbeelden in de mythen ingeweven. Ook de gestalte van Loki tegenover de andere Asen, vooral bij den dood van Baldr, is die van den boze God. Evenwel heeft men de betekenis der etherische werking, welke de mythen hadden ondergaan, sterk overtrokken. Niet de geheele noorsche mythologie is er van doortrokken, slechts enkele mythen zijn er door gekleurd. Daarenboven is het allerminst waarschijnlijk dat wij hier met een algemeen verbreid, levend volksgeloof te hebben; de mythen die wij op het oog hebben, zijn juist die welke het meest door de dichters zijn ontwikkeld. Belangrijker dan de godenmythen zijn de heldensagen, wanneer wij vragen naar zedelijke denkbeelden belichaamd in levende gestalten. Niemand heeft met meer smaak en fijn gevoel hierover gesproken dan Uhland, die de voornaamste soorten van Helden, welke de heldensage ons te kennen geeft ("die Könige, die Meister, die Recken, Heergesellen, die Ungetreuen, die Frauen") uitvoerig kenschetst. Volgens hem is, in de beide hoofdvormen van het germanische leven: het gezette leven in vaste woonplaatsen en het rondtrekkende op krijgstocht of zeevaart, de band welke alles samenbindt, de voornaamste deugd de trouw; Ik heb het oog op de afdeeling "das Ethische" (Schriften I p. 211 — 347) van de in haar geheel meesterlijke Studie over de "Heldensage", die het eerste deel zijner Schriften beslaat. Ook deel VII der Schriften (waaruit wij een zinsnede van p. 555 aanhalen) handelt over de noorsche en germanische heldensagen. Onder nieuwere geschriften bevat W. P. Ker, Epic and romance (1897) over deze zijde der zaak goede opmerkingen. In haar kunnen we de beseelende en erhaltende kracht des germanische levens. Haar vinden wij in alle verhoudingen terug, zij bindt met de hechtste banden en drijft ook tot de meest onverzoenlijke wraakzucht. Vandaar de twee wonderbare gestalten van het middeleeuwse epos: Hagen de trouwste en meest trouweloze tegelijk, Kriemhilt de zachtsame vrouw voor haar man bij zijn leven en na zijn dood en de duivelin voor haar vijanden. In al deze zeer verschillende heldensagen keert dit motief terug, nu eens als verheerlijking der trouw (in de gotische Amalauen sage) dan als de tragedie der ontrouw (in de frankisch-burgondische Nibelungensage). Ook Uhland weet wel dat die heldensagen allerlei bestanddeelen van tal van eeuwen in zich hebben opgenomen, zelfs de middeleeuwse „Minne" en „Rittersitte" is er niet vreemd aan, maar hij acht toch dat deze hoofdtrek echt en oud en algemeen germanisch is, en reeds uit de schildering van Tacitus ons tegemoet treedt. Het epos is „im Ganzen des Volkslevens und der Volkssitte begründet". Hoezeer nu ook ten volle moet erkend worden dat de eeuwen waarin de epische poëzie der heldensage zich heeft ontwikkeld op den inhoud en de gestalten, de denkbeelden en gevoelens die wij daarin vinden haar stempel hebben gezet, zoo is het toch duidelijk dat wij in de personen uit die sagen gestalten hebben uit de stormen der volks- verhuizingsperiode en van den Vikingentijd, karakters eenvoudig en groot, Germanen met hun trouw, hun dapperheid, hun ruwheid, hun wraakzucht. Daarin gelijken de, anders in tijd en omgeving zo ver uit elkaar liggende en daardoor ook zo ver uiteenloopende, karakters van de noorsche heldenliederen der Edda, van de Beowulf en van de middeleeuwse duitsche epen op elkaar. Misachien was het wat onbillijk dat ik boven p. 205 die uit Beowulf „abstracte typen" noemde, althans zij zijn stellig geen voortbrengselen van reflectie, maar levende wezens, al is dat leven in zoo massieve vormen voorge- steld dat er weinig schakeeringen in zijn waar te nemen. Dit is eenigszins anders zoowel in de noorsche als in de Duitse vormen der heldensage, vooral in de laatste, waarin ook de zachtere en teedere tinten in de karakters zijn aangebracht. Wat ons in al deze personen treft is hun zekerheid en vastheid aangaande plicht en recht. Zij leefden in tijden van groote beroeringen, waarin alles los scheen te raken. Bij hun verre tochten en in den snellen ondergang van rijkens scheen den menschen geen houvast meer over te blijven. Toch is er bij die uitwendige onzekerheid vol- strekt geen zedelijke anarchie. De menschen weten wat hun te doen staat, zij hebben hun plicht duidelijk en eenvoudig voor zich, de zedelijke orde staat vast. Een godsdienstige wijding heeft die zedelijke orde niet; wij zouden met moeite iets over heidensch-germaansche vroom- heid uit de heldensage kunnen samenlezen. Des te meer over het zedelijk leven. Bijzonder treffend is de tegen- stelling, die ik zooeven aanduidde en die de geheele helden- poezie der Germanen doordringt. Onder de stormen waarin niets blijft staan, is de mensch standvastig in zijn trouw aan zijn heer, aan zijn woord, aan zijn wraak, kortom aan het eene dat de plicht hem voorschrijft. Van strijd of innerlijke tweespalt is daarbij geen spoor; juist dit treft ons zoo sterk in de karakters van Hagen en Kriem- hilt, dat zij het gruwelijke, het onmenschelijke evenzeer van harte, even gaarne volvoeren als het edele en groote. Ook de andere gedachte: het besef van het wisselvallige van alle dingen, loopt als een rode draad door de heldenpoezie heen. Zij bepaalt trouwens grootendeels de sfeer van de perioden der volksverhuizingen en der Vikingentochten. Het zijn tragische motieven welke in de Germaanse heldenpoezie klinken; wij denken aan de gotische verhalen van Ermanarik, aan de longobardische van Alboin, de kloekste en dapperste vorst, bezongen in oude liederen welke wij nog duidelijk in het proza van Paulus Diaconus herkennen, die smadelijk valt als slachtoffer der wraak van zijn gemalin. Het is, gelijk die oude Vandaal zoo weemoedig opmerkte en gelijk in de geschiedenis van zijn volk zoo sterk bewaarheid zou worden: geen menschelijk werk staat op vasten grond, niets van wat bestaat is voor de toekomst zeker, in de toekomst is niets onmogelijk. En zoo predikt ook het middeneeuwse epos der Nibelungen steeds dit een: vreugd eindigt in leed; een denkbeeld waarin wij den nagalm hooren der stemming van een geheele historische periode. Dit gevoel van het wisselvallige, het onzekere van alles, waarbij niets zekers overblijft dan de dood die niemand niet kan ontvluchten wanneer hij bestemd is, maar die de mensch toch niet treft eer de bepaalde dag des doods gekomen is; dit fatalisme vinden wij zoowel bij de Noorse Vikingen als bij de volken der volksverhuizing. Van Het geloof aan het noodlot zijn er nog overblijfselen in de Heliand en bij de Angelsaksers (p. 164, 196), de gehele Noorsche literatuur is er vol van. Alles is voorbestemd en niemand ontsnapt aan zijn lot. Met vroomheid heeft deze stemming weinig te maken, het is een blind noodlot waaraan men zich onderwerpt. Doch niet met doffe berusting, maar met onverschrokken moed gaat men in die onzekerheid voort. Grimm heeft dit treffend genoemd "sorgeloze fatalisme". Wist men vooruit dat men sterven zou in de strijd, dan is er geen reden zich te sparen, dapper er op los; wist men dat men zou blijven leven, dan ook dapper gestreden, het ergste is te vallen als vluchteling. Nu men het niet weet, handelt men naar de conclusie die voor beide gevallen dezelfde is. Wanneer des levens uren voorbij zijn lachend te sterven, gehakt aan Ragnar Lodbrok in Krakumäl wordt in de mond gelegd; onverschrokken, gehakt die Jomsvikingen, die met roem vallen onder het zwaard van Thorkel zonder een woord van vrees te uiten; ziedaar wat de man betaamt. Van dergehakte trekken is de Noorsche literatuur vol; wij mogen ze gerust als karakteristiek beschouwen voor de stemming der Germanen in die eeuwen van tochten en strijd te land en te water. De roem is meer dan het leven. "Herrlicher Rahmen ist unser, ob heute oder morgen wir sterben; niemand erlebt den Abend, wenn der Nomen Spruch erging". 294 Het jagen naar roem en het steunen op niets dan op eigen kracht is stellig geen godsdienstige stemming; het komt raar evenwel voor dat men te breed uitgemeten heeft het z.g. scepticisme der Noormannen in den Vikingentijd. Dit is vooral geschied door F. Dahn, die zijn opzichtige novelle "Sind Götter?" verdedigd heeft door een twaalftal voorbeelden uit de literatuur der Nooren bijeen te brengen ten bewijze van hun scepticisme. Nu is het zeker dat in de tiende eeuw menigeen niet meer offerde noch aan Odijn geloofde, maar uitsluitend op eigen arm vertrouwde en "geloofde aan zich zelf"; doch dit legt toch geen getuigenis af van een seculaire reflectie. Er zal wel in elken tijd een ongeloof geweest zijn, en dat woeste krijgers meer op eigen kracht steunen dan op de goden is stellig geen vreemd verschijnsel. En daartegenover staan ook van Vikingen uitingen van vertrouwen op Thor die de strijders zal bij staan. Wel moeten wij aannemen dat over 't geheel de invloed welken het geloof aan hun goden op het gedrag en de stemming der Vikingen had, gering is geweest. Velen waren goddeloos; het woord zelf (gofrlauss) komt van verscheidene voor, zonder dat wij hen daarom tot "vrijdenkers" moeten stempelen in den zin dien wij met dat woord verbinden. Een rijken oogst van gegevens over de moraal kan men uit Saxo binnenhalen. Want al was hij een Christen die in het Latijn schreef, wij zagen reeds hoeveel oud en echt materiaal, zoowel van Noorse als van Deense herkomst Bij bewaard heeft. De idealen van dapperheid, grootmoedigheid der helden en van kuischheid der vrouwen, de ouderwetsche afkeer van een Starkad voor alle verfijning en weelde, tal van spreekwoorden, vooral in de redeneringen van Ericus, disertus, waarvan eenige ook in Noorga vorm elders voorkomen, maar waarvan ook de andere, wel niet alle maar toch voor een goed deel, wijsheid bevatten die reeds lang gangbaar was: dit alles ademt den geest der Germanische oudheid. Wij merken in 't voorbijgaan op, dat die wijsheid reeds gaarne den gnomische, puntige vorm kleedt, waarin zij in het geheugen geëist blijft. De inhoud is over 't geheel die der algdaagse praktijk aller eeuwen, hier gekleurd door de strijdlustige zeden van den tijd, met minachting voor lafaards en dwazen, de edelen en vrijen verheffende boven de slaven ("de laaf is een valabe voor vriend", "edele vaders, edele zonen"), veelal in beiden aan het leven ontleend ("zeilen is gemakkelijker dan roeien", "zien wij 't oor van den wolf, dan weten wij dat de wolf niet ver is"). Op een trek wensch ik meer bijzonder nadruk te leggen, namelijk op de waarheidsliefde, die hoog in ere was; "plurimum quidem deformitatis olim ab illustribus viribus in mendacio reponebatur" (IV p. 167), hetgeen de schrijver tegenover de zeden van zijn eigen tijd doet uitkomen "qui mentiri ac fallere inter vitia sordesque non ducimur" (IV p. 179). Er wordt gewicht aan gehecht dat Amleth (Hamlet) bij Digitized by Google 296 Alle listige maatregelen die hij beraamd en uitgevoerd om zich aan het gevaar te onttrekken en den moord op zijn vader te wreken, toch leugen wist te vermijden (III 50). Dit laatste voorbeeld is des te merkwaardiger omdat wij daaruit zien dat de waarheidsliefde allerlei dingen niet uitsloot, die wij onder bedrog rekenen. Indien maar formeel de waarheid gehuldigd was, en daardoor het persoonlijke eergevoel van den man gered, dan mocht men gerust rekenen op den valse schijn van een dubbelzinnig woord of een geveinsde houding, waardoor de tegenstander misleid werd. Ja, deze slimheid strekte den man eer tot roem dan tot schande. Op deze wijze is de beruchte trouweloosheid der Noormannen, waarover zo vele middeleeuwse bronnen klagen, zeer goed met hun waarheidsliefde overeen te brengen. Spitsvoudig maakten zij gebruik van dubbelzinnigheden in de uitdrukkingen van een gesloten verdrag; hun eer was ongerept, zij hadden hun woord niet gebroken. De leugenaar en de verrader zijn verachtelijk. Tot in de laatste dagen van het heidendom blijft deze beschouwing heersen. Wij vinden haar in de voorstelling dat de schuld welke de Asen op zich laden, bestaat in het breken van hun belofte aan de Reuzen gedaan voor het voltooien der burcht: „da wankten die Eide, die Worte und Schwüre, die festen Verträge, die man vordem schloss" en bij het zedelijke bederven, dat aan het einde der wereld voorafgaat, is de voornaamste misdaad naast moord: meineed Zo Steenatrup, Normannerne II (Vikingetogene) p. 354 vlg. =) Völuspa 26, 39, men zie ook Sigrdrifumal 23. Evenals bij Saxo zijn het losse trekken, die wij uit de poëtica Edda samenlezen. Zij zijn daar samengevat in enkele spreukenverzamelingen, vooral in Hävamál. Wij merkten reeds op (p. 261) dat ook hier de moraal weinig religieus van karakter is; dit zou waar blijven, ook al werd deze wijsheid aan Odhin in de mond gelegd, waarop de titel Hávmál (De spreuken van Hár, de hooge) wijst; nalaat de mythische strofen 13, 14 waar Odhin spreekt, zijn waarschijnlijk ingevoegd, en aan de overige spreuken van het eerste gedeelte is de fictie, dat de god de spreker is, geheel vreemd, terwijl ook in het vierde stuk, volgens Müllenhoff de kern van het geheel, niet Odhin maar de zanger Lördafnir zou spreken. Doch wat hiervan ook zij, en afgezien van de vraag of het toeschrijven van spreuken en priëmen aan Odhin, evenals hij de god der Runen was, min of meer oud en oorspronkelijk zij geweest: de inhoud van de moraal die wij hier vinden draagt stellig geen godsdienstig karakter. Deze moraal strekt haar gezichtskring niet wijder uit dan de alledaagse verhoudingen van het aardse leven, van de samenleving. Zij geeft meer raadgevingen dan geboden en is geheel op nut en voordeel gericht. Verstand en ervaring prediken hier voorzichtigheid en wijsheid; men is op zijn hoede voor zichzelf om niet door onverstandig spreken of onmatigheid in drank zich te schaden, men wacht zich voor den valse vriend, voor den dwaas, voor de vrouw van een ander; maar den man die men wantrouwt bejegent men met een glimlachende vriendelijkheid, hem vergeldend. Gelijk niet gelijk. Over wat de gast betaamt, over de vriendschap, over de voordeelen van het zwijgen, over den argwaan die steeds op zijn hoede is, maar ook over het voorzichtig oordeel dat in acht neemt dat geen mens eenmaal goed is of hij heeft zijn fouten en geenmaal zóó slecht dat hij tot niets deugt : over dergelijke onderwerpen bevatten de spreuken puntige, soms treffende gezegden. De ouderdom is geëerd, men uitziet het grijze haar van den zanger, want vaak spreekt de grijsaard goed; een gezondheid die volgens de sags in het Noorden niet algemeen was, daar de kinderlijke oude dag, die zoo vaak boosheid en eigenzinnigheid meebrengt, daar soms voorwerp is van spot, hoogstens van medelijden. Een samenhangend beeld van het leven krijgen wij natuurlijk uit deze spreuken niet; de deugd die 't meest op den voorgrond treedt is hier niet dapperheid, die trouwens wordt ondersteld, maar wijsheid in den zin van voorzichtigheid, argwaan. De horizon strekt niet verder dan dit aardse leven; onder alle omstandigheden is het beter te leven dan dood te zijn, en na den dood blijft alleen de roem leven, de goede naam welke de doden verwierfd, sterft niet. Niet alleen in Havamal komt die wijsheid aan het woord, wij vinden ook elders hier en daar spreuken, vooral in de als aanhangsel bij Sigrdrifa gevoegde strofen 22 - 37, waar de elf getelde spreuken met de tussenvoeten vier of vijf ongetelde blijkbaar een los stuk zijn, dat in den mond der Valkyrie zonderling zou passen. In hoofdzaak dezelfde vindt men in Volsunga saga. Zed by Google 299 c. 21. Ook hier is er slechts sprake van „blijvende neroes". Ook hier heerst de voorstelling dat de held niet alleen moed maar ook wijsheid betaamt, waardoor hij bijv. de vriendschap schuwt van de zoon wiens vader hij verslagen heeft, omdat de wraak niet sluimert. Onder de voorgeschreven plichten valt onze aandacht op de negende, om de man die men dood vindt liggen te begraven; of deze plicht in 't algemeen een mythischen achtergrond heeft, omdat met het vlees der onbegravenen de wolf zich voedt die de zon bedreigt (Vq\. 41), is zeer twijfelachtig. De verhoudingen waarin deze spreuken ons verplaatsen zijn hoogst eenvoudig. Het openbare politieke leven bevat er slechts een kleine plaats, al worden enkelenmaal het ding vermeld. Van strijd komen uitsluitend de velen en de wraak der familieën en enkele personen voor. Alleen de toestanden en overleggingen van een mens die als vreemdeling aanklopt aan een deur zonder van de ontvangst zeker te zijn, die geen gras moet laten groeien over den vaak langen weg welke hem tot de woning zijns vriends brengt, die weet dat een kleine gave soms mensen aan elkander verbindt en dat matige wijsheid het hart meer verbeugt dan al te veel weten, die het gevaar kent van de arglistige vrouw welke aan den weg zit en van den glimlachenden vijand, die bedenkt dat men vroeg moet opstaan om buit te erlangen en om zijn werk niet te verzuimen: kortom de dingen die de uitwendige omstandigheden van het leven betreffen zijn hier over 't geheel met scherpen blik gezien en in puntigen vorm weergegeven. Maar tot de diepte van het inwendige, waarlijk persoonlijke leven dringt deze wijsheid niet door: van gezindheden is er geen sprake, nauwelijks van deugden, het zijn voor 't meerendeel slechts regels voor het gedrag. Ook de overtuiging dat het leven vergankelijk is heeft geen weekje, elegische tint over deze voorschriften gespreid, gelijk vaak in de epische heldensagen het geval is. Er is over 't geheel in deze gnomische wijsheid van steraming en dieper gevoel weinig te bespeuren. Gelukkig wordt dit beeld aangevuld, ja het krijgt eerst kleur en leven door de tafereelen en personen der noorsche saga's. Ook hier vindt trouwens de geschiedenis der zeden minder gevoelens en stemmingen dan instellings en daden te boeken. Want, gelijk wij boven zagen (p. 261 vlg.), zijn de zin voor recht en eer, de trouw en de wraak de massieve, telkens terugkeerende motieven der handeling. Hoe geheel gespeend aan sentimentaliteit deze tijd was blijkt wel uit de verhouding der geslachten: liefde voor het huwelijk is even zeldzaam als trouw in het huwelijk regel. Niet alleen Bergthora geeft een voorbeeld van deze trouw, als zij weigert gered te worden uit het huis waarin haar man en kinderen zullen verbranden, maar zelfs Signy in de Volsungasaga, die haar gemaal Siggeir van den aanvang heeft gehaat en hem op alle wijze ontrouw is geweest, acht het toch haar plicht, nu haar wraak aan hem is voltrokken, met hem te sterven (Vols. s. c. 4 — c. 8). Ons oordeel over de afwezigheid van zulk een gevoelsleven als veelal de nieuwere Digitized by 301 Lyriek bezielt, zowel waarschijnlijk wel niet anders worden als kenden wij de nu verloren proeven van erotische poëzie, waarmee de skald Jarl en zijn meisje bezongen, en waarom hij zelfs de bijnaam ontving Kolbrúnarskýld. Sentimentaliteit zal wel aan deze Noormannen en IJslanders even vreemd geweest zijn als het overpeinzen der problemen van leven en dood, "the pale cast of thought", dat menselijk durven en wagen verhinderde. In de weinig ontwikkelde verhoudingen bleef de geest op de uitwendige wereld gericht, vormde geen theorieën en ondernam geen ontkenningspogingen in de onbekende streken van het menschelijk gemoed. De behoefte van de geest aan het wijde, onbegrenzte, geheimzinnige werd grootendeels bevredigd door tochten op zee en in vreemde landen; voedsel kreeg die geest uit de verhalen der avonturen in de verte en het deelnemen aan de gebeurtenissen in de eigen omgeving. Geestelijk beperkt is tot de laatste dagen van het heidendom de horizon gebleven. Ook bij de Scandinaviërs der twaalfde eeuw zijn het de massieve deugden van dapperheid, trouw en grootmoedigheid, die geprezen worden, allemaal gecompliceerd door de wijsheid; doch dat zulk een dubbelhartige slimheid in waarheid en trouw stond werd niet gevoeld. Het leven is naar buiten gekeerd, maar daarom nog niet oppervlakkig. Integendeel bezitten de karakters een grote vastheid, een geconcentreerde kracht. De menschen blijven niet beneden de vaak moeilijke taak welke het leven hun oplegt. Zij staan pal tegenover de dood, onverschrokken bejegenen zij de gevaren, de wederwaardigheden, de vijanden. Deze moreele toestanden doen ons mede begrijpen, dat de overgang tot het Christendom betrekkelijk met zo weinig schokken heeft plaats gehad. Het eigenlijke leven was er zoo weinig mee gemoeid; dit bleef veelal hetzelfde na als voor de bekeering. Wij zagen hoe weinig de moraal in die laatste heidensche periode der Scandinaviërs de sanctie en de motiveering van den godsdienst bezat. Welnu, de christelijke prediking, die de heidensche goden en den heidenschen cultus afschafte, verbood hoogstens enige gewoonten, die al te zeer tegen de christelijke voorschriften indruischten, maar liet overigens de bestaande zeden onaangetast. Wanneer Njal bij zijn dood zegt "put your faith in God, and believe that he is so merciful dat hij niet zal laten dat we verbranden zowel in deze wereld als in de wereld hierop", spreekt hij natuurlijk als Christen, maar eigenlijk doet dat tot den geheelen geest van het verhaal weinig af. Het Christendom is in het Noorden niet gepredikt en gebracht als een nieuw zedelijk ideaal. Vandaar dat de geschiedenis der scandinavische volken zo geleidelijk voortgaat, zonder dat de kerstening er een nieuwe periode opent. Eerst na lang tijdsverloop zou het ook daar blijken, dat het Christendom een zuurdeeg is in het zedelijk leven van ons menschelijk geslacht. Deze boekwerk, bij de Uitgever van dit boek mede verzorgd, ZEKERHEID EN TWIJFEL. DOOR Dr. P. D. CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE, Hoogleeraar te Leiden. Prijs fl 1,50. Dit boek moet worden geretourneerd aan de Bibliothek op of vóór de laatste gedrukte regel hierboven aangegeven. A fine of five cents a day i 8 ino J time ""^ " bey ° nd the fl P eo ^ Please return promptly. 