title: Urkunden und Actenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg
creator: None
text: in (jualite van H. H. M. extr. Envoy^ naer 8. C. 1). van Hvixw- ^ denhnro;. Dat. Haag 23. April U7Ck ..... .-.■.. ..Mcc Cftsscl, wo er die Landgräfin um Unterstützung seiner Mission l.iiten ; soll, nach dem Hof den Kurfürsten begeben und deni8ell)cn die Noth wendigkeit einer provifidrisehen Ordnung im Bremischen ohne Theilung vorstellen: Hraunschwrig- Lüncburg kommt die vorläufige Verwaltung zu, da dieses und Münst«^ für iliro Satis- i faction allein auf Bremen und Verden angewiesen sind. DUnemnrk und Brandenburg < bleiben indesü alle Rechte auf diese Eroberungen vorbehalten. Eine gemeinsame Be- '' «etzung der eroberten Lande ist wegen der zu befürchtenden Streitigkeiten der Alliir- ten nicht thurlieh. Der Ilaagscho Vertrag vom 'M. Milrz iitt also da« beste Aus< ' kunftsmittcl.l | Den voooru. Ilcorc van der ro;:lit sal h(»in nict de uijttcrste 23. Apr. i Hpoet 011 dilif^ontie vcrvoegen van Bicnicn iiacr het liCp'r olle ter \ plactHC, dacr S. C. D. van Hrandcnbur^li hIcIi «onde nio^cn onthonden. Sal »iju wccli ncnicn over Casscl ende aldacr abouciieren luot den Heere Landgravo ende vrouwe LantKravinnc Donariere van CaHsel ; voornoenit ende acn diHcIve nnvcrturc doen van de redenen endo oor- i Haockc. die II. II. M. Iiobljon bowniron (»m luni Ilcrrc van diiTn'-^lif ' 1 biorUbor (.1. I ili KinloUuug p. 44H. ' ] /^ß^ VII. Krieg gegen Schweden. aen hooghgemelte S. C. D. af te senden met versoeck, dat hare FF. DD. de goede meninge ende intentie van H. H. M. willen appuijeren ende seconderen, ende sal ten dien eijnde aen haer F. D. representeren alles, 't gunt in de nabeschreve articulen vervat is. Ter voorsz. plaetse, daer hooghgem. S. C. D. sich is onthoudende, gecomen sijnde, sal hij beere exti's. Envoye naer het afleggen van de Curialia boogbstged. S. C. D. representeren, dat H. H. M. wel geerne badden gesien, dat Godt de beere almacbtigb de wapenen der booge geallieerden alomme soodanigb hadde believen te zegenen, dat deselve al te sanien badden kunnen vinden satisfactie ende vergenoeginge, in het gene dat sij op den vijant badden geconquesteert, ofte oock dat sy selver niet badden geurgeert, dat men eenige provisionale ordre hadde willen beramen outrent de conquesten albereijts in het stift Bre- men gedaen. Dat H. H. M. haer seer wel souden bebben laten gevallen, 't gunt de boogbgem. geallieerden dienaengaende onder den anderen badden kunnen beramen; dan nademael de boogbgem. geallieerden daer op bebben geinsisteert, dat de voorsz. conquesten ende namentlijck mede het Bremische verdeijlt off immers eenige provisionele ordre dienaen- gaende gestelt soude mögen werden, dat bare Keijs. en Con. Maj. van Spaignen en H. H. M. eendracbtelijck badden geoordeelt, dat het best was de voorsz. verdeijlinge te differeren ende uijt te stellen tot naer d' aenstaende Campagne, op hope dat S. Goddel. Maj. de gesament- lijcke geallieerden daerimie soodanige goede successen sal believen te verlenen, dat de gedane conquesten alsdan met meerder vergenoe- ginge ende satisfactie sullen kunnen werden verdeijlt^ als die naer alle apparentie althans souden bebben kunnen werden gepartageert. Dat boogbstged. bare Keijs. ende Con. Maj. van Spaigne en H. H. M. dienvolgende haer gedachten hebbende moeten laten gaen op een Interim off provisionele ordre, geen betere badden kunnen bera- men, dan die in de bewuste pointen ende articulen den 81. Martij lestleden sub spe rati getekent staet ter neder gestelt'), dewijle de- selve ordre puijr ende alleen staet op den tijt van de jegenwoordige Campagne; dat die voorsz. ordre vaststelt: Eerstelijck dat de voorsz. partage naer de voorsz. Campagne sal geschieden; Ende ten tweeden, dat in die partage oo^k reguard sal werden genomen op de actien en pretentien, die jemant van de booge geal- *) Eine kurze Angabe ihres Inhalts bei Pufendorf XIV. 29. Zweck und Inhalt des Haag'schen Vertrags. 465 lieerden soude mögen hebbeii, ende vervolgens aen alle de hooge geallieerden reserveert ende vrijlaet all sijn recht en actie, dat jemant van deselve soude mögen hebben off kunnen allegeren. Dat H. H. M. gemeijnt hebben, daermede eenen Sonderlingen dienst aen S. C. D. te doen, dewijle deselve die gene is, die principalijck en genoegsaem alleen te vorderen heeft satisfactie van de schade, die S. C. D. door de invasie der SVeeden heeft geleden. Dat wel waer is, dat de directie der saken in het hertoghdom Bremen wert gelaten aen den Heere Hertogh van Cell als Creijtsoverste van den Nedersaxischen Creijts ende aen den Heere Bisschop van Munster die in 't hertoghdom Verden ende de ampten Wilshuijsen, Tedinghuijsen en Breken; Maer dat het mede waer is, dat voor soo veel aengaet de directie der Crijgsoperatien, met het gunt daer aen dependeert, deselve ge- meijnlijck gelaten plegen te werden aen Creijtsoversten, gelijck dan oock S. Keijs. Maj. den hooghgem. beer hertogh de executie der rijcx- besluijten tegens S. Con. Maj. van Swieden, voor soo veel de voorsz. Nedersaxischen Creijts aengaet, aenbevolen heeft. Dat daer bij noch komt, dat soo wanneer het den almachtigeu Godt soude mögen believen de wapenen van de hooghgem. geallieer- den te segenen, dat deselve op de vijanden eenige merckelijcke con- questen souden komen te doen, hare FF. DD. van Brunswijck ende Lunenburgh ende den hooghgem. Heere Bisschop van Munster als dan ende in sulcken gevalle in die voorsz. conquesten niet wel souden können participcren ende haer vergenoeginge vinden^ maer de voorsz. satisfactie in het voorsz. hertoghdom Bremen ende Verden souden moe- ten genieteu. Dat het mitsdien alderredelijcxt was, dat die gene, die ten prin- cipalen hare satisfactie alleen in de voorsz. hertoghdommen souden mocton Hoecken en genieten, sonder in de conciuesten, bij andere ge- daen ofte noch te doen, te können participcren, bij maniere van een Interim oflf van een provisionelc ordre aldaer oock behielden de di- rectie, gelijck mcn sclfs in rcchtsakcn tusschen particulicr en particu- lier siet gcbcurcn, dat, soo wanneer eenige provisionelc ordre op ecnigh goet nioet werden gcstelt, de directie daer van gegeven wert aen de gene, die de niccstc npparcntie lieofl, om tot dat goet te sullcn komen. Dat nu haer Kcij- ' "ii. Maj. nuu Spaignen cn H. H. M. ganHch niet twijflelcn, ofT Indien H. C. D. van Brandenburg mcestcr konde werden van liet hertoghdom Ponicren, en dut S. Con. M^. vau Mai«r. lur GflBCli. d. (ir. KurOirkttn. UJ. SO 4fl(l VIT. Krieg gegen Schweden. Denemarcken door Godes geiiadi^en zegen soude kumien recupereren, 't gunt hoog'hstged. S. Con. Maj. door de Sweetse wapenen voor desen ontrocken is, deselve soudeii niede verstaen, dat de hooghgem. Heere Bisschop van Munster en hertogen van Brunswijck en Lunenburg liaer vergenöeginge en satisfactie niet in 't voorsz. hertoghdom van Pomeren off de voorsz. Landen S. Con. Maj. van Denemarcken bij den Coningh van Sweden voor desen afgenomen, maer in de voorsz. liertoghdommen van Bremen en Verden off een gedeelte van dien souden moeten vinden. Dat hooglistged. hare Keijs. en Con. Maj. van Spaignen en H. H. M. wel willen bekennen^ dat Godt de beere almachtigh de wapenen van S. C. D. van Brandenburgb ende van S. Con. Maj. van Dene- marcken noch soodanigb niet beeft gesegent, dat de voorsz. conque- sten bij S. Maj. ende S. C. D. souden sijn gedaen, maer dat het voor eerst waer is, dat de conquesten van de voorsz. hertoghdommen Bre- men ende Verden mede noch niet en sijn gedaen, vermits de stadt Staden noch niet is verovert, daer toe noch al veel tijt en volck sal wesen gerequireert; ende ten anderen, dat S. Con. Maj. van Dene- marcken ende S. C. D. van Brandenburg oock hebben en houden de directie over alle 't gunt soo deselve hebben geoccupeert, als 't gunt bij deselve noch geoccupeert soude mögen werden. Dat daerinne selfs noch wert gebruijckt dat onderscheijt, dat alle de vasticheden gelegen in de voorsz. hertoghdommen van Bremen en Verden, soo wel die geoccupeert sijn, als die noch geoccupeert sullen werden, die maer van eenige consideratie sijn en eenige ombragie aen jemant van de hooge geallieerden soude kunnen geven, alle sullen moeten werden gedemolieert, daer het selve aen niemant van de an- dere hooge geallieerden geverght wert. Dat mitsdien de hooghgem. beeren Bisschop van Munster ende hertogen van Brunswijck ende Lunenburg op het schoonste genomen en soo wanneer de andere hooge geallieerden haer satisfactie sullen hebben, haer vergenöeginge sullen moeten vinden en krijgen in een Lant, dat van alle fortificatien, die maer eenighsints considerabel sijn, sal wesen gedestitueert en aen alle invasien open moet blijven leggen, daer de andere hooge geallieerden met de vestingen en stercke plaet- sen naer haer goetduncken sullen mögen handelen. Dat in gevalle de voorsz. conquesten off een goet gedeelte van dien aen meerhooghstged. S. Con. Maj. van Denemarcken off oock aen S. C. D. van Brandenburg soude mögen ontstaen, deselve alsdan niet alleen sullen können komen, maer van nu af expresselijck reserveren alle haer recht, actie en pretentie op de voorsz. hertoghdommen. llechtfertigung desselben. 476 Dat hare Keijs. en Con. Maj. van Spaignen eii H. H. M. in eene perplexe constitutie van saeeken de voorsz. pointen en articulen noch hebben aengesien als het sortabelste expedient, oni de gemeijne sake tegens de gemeijne vijanden met de meeste harmonie uijt te voeren. Want datier in de werelt niets verdrietiger soude können sijn, dan dat de liooge geallieerden, gepretendeert hebbende alle in de voorsz. hertoghdonnnen van Bremen ende Verden te blijven ofte te komen, aldaer evidentelijck niet souden kunnen hebben snbsisteren en daerenboven den anderen door luutuele ombrages en Jalousie de lust souden hebben benonien, om tegens de gemeijne vijanden t' ageren. Dat men alsoo malcander onnut en onbequaem soude hebben ge- maect, om de avantages, die Godt de Heere almaclitigh menschelijeker wijse aen de hoge geallieerden doet sien en voorcomen, te können vervolgen, sullende haer, aen de hooge geallieerden, naer mensehelijcke apparentie buijten de jegenwoordige noijt beter occasie presenteren, om haer te können ontslaen van vijanden, die haer altoos seer groote ombrages hebben gegeven, eii te können recupereren 't gunt haer af- genomen is. Dat de voorsz. provisionele ordre daer toe de beste aenleijdinge geell, want dat S. Con. Maj. van Denemarcken en S. C. D. van Bran- denburg daer door alle beijden de banden open en vrij krijgen, om tegens den Coning van Sweden te kunnen ageren, soo in Schonen als op andere Sweetse plaetsen, mitsgaders oock in Pomeren, sonder dat deselvc daerinne geembarasseert, verhindert off belet werden door het oecuperen en besetten van het stil't Bremen, daer sij andersints evi- dentelijck een goet gedeelte van hare (Mirijgsmacht scaidcn moctcn om- ployeren, ende evenwcl nacr het cijndigcn van de jcgeinvoordigo C'am- pagne sulleu genieten vergenoeginge en satisfactie oock in de voorsz. hertoghdonnnen Bremen eu Verden, Indien sij het eiders niet kunnen becomen, daer de fursten van Munster en Brunswijck en Lunenburg oock wcten en selfs bij de voorsz. provisionele ordre overgeven, dat »ij haer suUeu bevlijtigcu, om Staden te oecuperen, ende wanncer liet »al geoccupoert sijn, dat dsni noch S. (^)n. Maj. van Denemarcken en S. C D. van Brandcnburgh hare vergen m'--»' «M'*« ^"II.mi vIihIim Indien sij die niet ehlers en verkrijgen. Dat noch II. H. M. noch bare Kcij». en Con. Mj\j. van Spaignen prctcndcrcn arbiters over deso sake te wesen, nnier als geinteressecr- dcn vcrsocht geworden sijnde, (nn haer mct het nedcrlcggen van de verHchillen daer ovcr ^crcfien te willen beniocijcn, ntct anders hebben gcdacn off kunnen docn, dan *t gunt sg oordeelden aen de resp. par- 80* Af\Q VII. Krieg gegen Scliwcden. tijen minst scliadeHjck te wesen, cn ijeder, dat is S. Coii. Maj. van Denemarcken eii S. C. D., te animeren, om alle hare krachten in te spannen tot afbreuck van Svveden ende om te recupereren 't geen sij liefst liadden, dat is Schonen met sijn appendentien ten respecte van Denemarcken en Ponieren ten respecte van S. C. D. Ende dat hare FF. DD. van Munster en Brunswijck onderwijlen niet alleen haer best souden doen, om 't noch overig:e in Bremen te occuperen, maer oock om hare Con. Maj. en C. D. behulpsaem te nioeten sijn in het conquesteren van de voorsz. Landen. Alsoo 't voorsz. provisioneel accoord oif ordre expres dicteerde, dat in gevalle hare Con. Maj. en C. D. haer vergenoeginge eiders niet en vonden, sij die in 't voorsz. stift Bremen souden moeten vinden. Indien nu S. C. D. sich meester van Pomeren kond^ maken ende sijn satisfactie aldaer vinden, dat dan evident en S. C. D. en hare FF. DD. van Munster en Brunswijck beijde te vreden waren. Maer indien niet, dat dan wederom vastgestelt was, dat de ver- genoeginge en satisfactie, die elck te vorderen had, in het Bremische en Verdische gevonden soude moeten werden. Dat indien men alle de plaetsen in het Bremische en Verdische met gemeijn krijghsvolck hadde willen besetten, dat het te beduchten stont, dat men aen de andere zijde dan soude hebben gepretexeert^ dat Wismar, Wolgast en andere plaetsen, die noch verovert stonden te werden, mede met gemeijn Chrijghsvolck souden moeten werden beset. Dat H. H. M. oock meijnden, dat het seer nadeeligh was te dis- puteren, wie volck gesonden of niet gesonden hadde, om eenigh con- quest te doen, soo om dat sulcx groote wijtlufticheijt en disputen konde causeren: als specialijck, om dat daer uijt de uijtterste verwarringe soude volgen, alsoo ijeder van de geallieerden dan op alle plaetsen, daer iets te conquesteren was, volck souden senden, ende dat men alle soude lopen, daer men soude meijnen, dat den grootsten buijt ende avantage te halen was; dat H. H. M. alles aensagen als een ge- meijne sake ende tot welckers voordeel d' een soo wel contribueerde als d' ander, schoon hij op een ander plaetse ageerde als een ander. Dat men andersints ter oorsake van de auxiliaire troupen onder den generael Cop aen S. C. D. misschien oock wel 't een off 't ander soude kunnen disputeren, ende dat H. H. M. hadden gemeijnt, dat men elck best te recht hielp met de conquesten, daer hij het meeste interest hadde, indien men hem die conquesten konde bestellen, daer toe sij geerne het hare souden contribueren : Nachtheile ferneren Streits über Bremen und Verden. 469 Ende dat sij haer tot de guarantie en het voorsz. Traetaet ver- melt alleeo hadden verbonden, om S. C. D. te beter in liet Bremische en Verdische te recht te helpen, indien hij in Pomeren niet te recht konde raken. Dat het H. H. M. niettemin seer wel gevallich sal sijn, dat de hooge geallieerden in de vooryz. hertoghdommen geinteresseert, den anderen in den goedcn kunnen verstaen op soodanige ander wijse, als sij best sullen oordeelen. Maer dat sij seer beducht sijn, dat de strijdicheden daer ontrent de goede sake seer veel quaets sal doen en niemant meer verhinderen in het voortsetten der conquesten, als S. C. D. selfs, die nochtans daer aen verre het meeste gelegen is, dat alle de forces van S. C. D. en van Denemarcken tegens Sweden mögen ageren, tenvijl die andere de Sweden in Bremen werck geven en obligeren, haer wapenen aldaer te moeten gebruijken. Dat het mitsdien een gansch onverantwoordelijcke sake soude we- sen, indien men door het verwerpen van de voorsz. pointen en arti- ciilen de saken ondcr de hooge geallieerden in confusie quam te hou- den ende alsoo aen de vijanden occasie en aenleijdinge quam te geven, oni d' een van d' ander aft* te trecken, daer toe sij altoos soo seer hebben getracht en noch onophoudelijck laboreren. Dat derhalven hij, beere van der Tocht, de voorsz. ende meer andere redcnen, die hij sal kunnen uijtdenkeu, sal representeren aen hooghstged. S. C. D. van Brandenburg en versoecken, dat deselve de voorsz. pointen en articulen voor goet wil keuren en aggreeren, met vor- der bijvoeginge, dat hooghstged. hare Kcijs. en Con. Maj. van Spaignen en H. H. M. vastelijek vertrouwcn, dat hooghstged. IS. C. D. ter liefl'dc van het gemeijn ende in hope van des te meerder zegen van Godt den Heere almachtigh in dcsselfs tegenwoordige expeditie te sullen er- langen, geerne sal naergcven het interest, dat Ö. C. D. dnor de voorsz. p(»inten en articulen soude mögen komen te lijden. I • inecr devvijl al het prejuditie, dat daer in eenichsints soude mögen residcren, alleen is provisioneel voor den tijt van de tegen- woordige CampJignc, die tot beter ♦'ij!i<b'n (h\\\ tnt M«' v-H.r</ <ll>iinit«'u geeniployccrt bchoort te werden. Dat hare Kcij». en Con. Maj. van Spaigne cn H. H. M. daer door ooek te meerder Hullen werden geanimecrt, om bij alle gclegenthcden S, r n iiifrrcHHC nicde t<' ln'Vonlcmi. jwQ VII. Krieg gegen Schweden.' Resolution der Generalstaateii. Dat. 5. Mai 1676. 5. Mai. Van der Tocht wird nochmals beordert, sich schleunigst zum Kur- fürsten von Brandenburg zu begeben und denselben zur Ratification des Haag'schen Vertrags zu bewegen, da sich kein anderes Mittel zur Einigung der Bundesgenossen finden lässt; jedoch werden sie damit einverstanden sein, wenn ein anderes Mittel ausfindig gemacht wird. Nur muss van der Tocht sich hüten, den Herzogen von Braunschweig-Lüneburg Anlass zur Unzufriedenheit zu geben, und darf das Verlangen Dänemarks nach einer Verbindung mit Oldenburg an der Küste der Nordsee entlang nicht zu- gestehen. V. d. Tocht an den Griffier. Dat. Bremen 8. Mai 1676. 8. Mai. Der brandenburgische Minister hierselbst, Ledebur, ist von der Zweck- mässigkeit des Haag'schen Vertrags, gegen den er sich früher ausgesprochen, jetzt überzeugt und hat ihm versprochen, beim Kurfürsten für die Ansich- ten der Generalstaaten zu wirken, wenn man nur denselben versichern wolle, dass man ihn von der Stellung der 2000 Mann zur Belagerung von Stade dispensiren, und falls er in Pommern keinen Vortheil erlangen kann, bei der Theiluug des Bremischen entschädigen werde. Ersteres hat er nicht versprechen können ^), wohl aber das Letztere. V. d. Tocht an den Grimer. Dat. Berlin 23. Mai 1676. [Ankunft in Berlin. Empfang durch PöUnitz. Gespräch mit Heug über die bremi- sche Sache. Rückkehr des Kurfürsten von Potsdam.] 23. Mai. Nach einer möglichst beeilten, Tag und Nacht fortgesetzten Reise ist er am 20. Mai, Abends 8 Uhr, hier angekommen. Pöllnitz, vom Gou- verneur der Stadt, dem er seinen Pass zeigen musste, von seiner Ankunft benachrichtigt, Hess sich sofort bei ihm entschuldigen, dass er ihn nicht be- willkommne, da er sich schon zur Ruhe begeben und morgen nach Pots- dam reisen wolle, wo der Kurfürst seit zwei Tagen sich aufhalte, v. d. Tocht antwortet, er wolle ebenfalls gleich am andern Morgen nach Potsdam fahren, doch Pöllnitz räth ihm ab, da dort „cleijne gelegenheid'' sei und der Kur- fürst nur 1-2 Tage bleibe, erbietet sich aber, seine Credenzbriefe mitzu- nehmen. V. d. Tocht schickt sie ihm und erhält am anderen Tag, Frei- tag, vom Hofmarschall Canitz die Nachricht, dass der Kurfürst am Sonn- abend Nachmittag ihm in Berlin Audienz ertheilen wolle, und dass er sich das Warten nicht verdriessen lassen möge. Der dänische Gesandte am hiesigen Hofe, Heug, hat ihn vorgestern besucht und ihm mitgethcilt, dass der Haagsche Tractat bei Brandenburg und Dänemark auf keine geringen Schwierigkeiten stossen werde, da er von ihren Ministern ohne Ordre unterzeichnet sei, und der Bischof von *) V. d. Tocht wird am 12. Mai von den Staaten zu diesem Zugeständniss er- mächtigt, wenn die braunschweig-lüneburgischen Minister es zufrieden sind. Ankunft v. d. Tocht's in Berlin. 4'J'J Münster am kaiserlichen Hof schon verkündet habe, er werde der erste Bischof sein, der die papistische Religion in Bremen und Verden wieder einführe, womit man in Wien ganz einverstanden sei'); die Staaten sollten schon sehen, wie sie mit den Herzogen von ßraunschweig fahren würden. Heug bleibt ferner dabei, dass Dänemark und Brandenburg an der provi- sorischen Theilung von Bremen und Verden hätten participiren müssen, und zwar ersteres mit einem Strich Landes zwischen Elbe und Weser; einen Theilungsplan kann er aber, als v. d. Tocht einen solchen zu wissen wünscht, nicht augeben, und v. d. Tocht setzt ihm nun ausführlich aus- einander, dass die interimistische A'erwaltung durch Braunschweig-Lüne- burg und Müns^r nothweudig sei, damit die Alliirten im bevorstehenden Feldzug kräftig agiren könnten, und dass Dänemark und Brandenburg um des allgemeinen Besten willen damit einverstanden sein müssten, wenn sie auch nicht ganz den ihnen zukommenden Theil der Einkünfte erhielten. Der Argwohn, den Heug offenbar hat, dass die Staaten zu sehr für den Vortheil der Herzoge von Braunschweig eingenommen sind, scheint v. d. Tocht ein Haupthinderniss für den Erfolg seiner Mission zu sein. — Heug, der nach Nimwegeu zu den Friedensverhandlungen geht, möchte ihm gern seine Equipage, dir er m^Ii für den vorjährigen Feldzug angeschafft hat, verkaufen. Der Kurfürst lat Lr>,t heute Mittag in die Stadt zurückgekehrt und hat ihm sagen lassen, er möge es nicht übel nehmen, wenn er, um die pol- nischen Gesandten 2) schnell abzufertigen, denselben morgen (1. Ffingsttag) nach der Predigt Audienz ertheile; er lasse ihm die Wahl, ob er morgen Nachmittag oder Montag Morgen Audienz haben wolle, v. d. Tocht be- dankt sich für diese Ehre und stellt sich dem Kurfürsten für jede Zeit zur Di>iM»>ifi<»ii V. .1. Tocht an den Griffier. Dat. Berlin 27. Mai 1676. iAudieiiü beim Kurfürsten. Hcgiückwünschung wegen der Erfolge gegen Schweden. Vurhandlung mit dem Kurfürsten über die Bremische Sache. Versicherung v. d. Tocht's ▼Oll der Absiebt der Staaten, dem Kurfürsten jodonfalls Entschndigung und Satis- faction von Schweden zu vcrschafTen. Französische Offerten. Misstrauon des Kur- fürsten gegen Frankreich. Subsidion. Geldverlegenheit des Kurfürsten. Stand der Verhandlungen mit Braunschweig-Lüneburg über die Bremische Sache. Vereinbarung darflbcr zwischen Brandenburg und den Herzogen von Braunschwci.g] Nacr 't afgaen van den mijncn van den 13/^3. deser, dcedc S. 27. Mai. C. D. my de» anderen dacch» de» naniiddachs ontrent vier urcn, na dat d' Heeren Poolm-hc AuibaHHadcurK dien vooriiiiddach ter audientic uiet drie Caro»»en yder van »oh paerdcn opgehaell tMidc des niiddaclis by 8. C. D. ter macltyd ^cbleven waren, door sijnen Hofniacrscbalk •j Ngi. I'ufcndorf Ml. :>J -\l\. .»>• *) Skorascwaki u A., welche um neue Tflrkonhilfo baten, (Ibor die Qefangon* nahm« 0tr«uch*t ficti boacbwerton u. t. w. |*uf«odorf XIV. &. A'^O VII. Krieg gegen Schweden. aenseggen, dat hy goedgevonden hadd, my noch des avonds ten ses uren audientie te verleenen, dat ook op het selve fat^oen en met de- selve carossen, paerden en waerdicheyd ten respecte van H. H. M. ende S. Ht geschied is, als des voormiddachs aeu die van Polen, wer- dende uyt myn logement opgehaelt van twee Edelluyden van 8. C. D. ende van den H. van Lindt, Stalmeester van H. C. D., die sich op myn versoek met my vervoechde in de lyfkoets van S. C. D., ende d'andere in een tweede traden. Op 't Hof komende, wierde ik in 't opgaen noch van verscheyde andere Heeren ontmoet ende also van alle de selve tot aen de Camer van S. C. D. geconduiseert. In 't ryden na 't Hof seyde my gem. Heere, dat S. C. D. van dien na- middach wederom brieven hadde ontfangen uyt Wolgast, dat de Swe - den getracht hadden, sich meester te maken van sekere post daer by gelegen, doch dat deselve door die van binnen met verlies waren wech- gedreven, daer ik my mede van diende in myn eerste compliment^ als ik S. C. D. betuycht hadde, met hoe grote aengenaemheyd H. H. M. ende S. Ht hadden vernomen, dat het God Almachtich so genadichlyk en in een tyd, die het so hoochnodich vereyschte, belieft hadde S. C. D. in des selfs vorige gesondheyd te herstellen, dat hetselve alleen behalven de goede apparentie van de reconvalescentie van den Heere Generael D o r f 1 i n g , die dien dach de eerste mael weder te hoff was geweest, en de goede advysen, die S. C. D. my d' eere hadde gedaen des daechs te voren te laten communiceren ende die ik nu in 't op- ryden ontrent het verjagen der Sweden voor Wolgast quame te ver- staen, een voorbode was, van dat S. Goddelyke Majesteyt de hoge desseynen van S. C. D. in de aenstaende Campagne wilde zegenen ende ontwyffelyk oock meer en meer soude animeren, om het princi- pale werk, terwyl de vyanden noch den terreur van 't voorleden jaer en nu wederom op 't niews in den buyk hadden, vigoureuselyk voort te setten, teil einde S. C. D. sich eenmael van de nabuerschap van Sweden mochte sien ontslagen, sonder 't welke des selfs Landen ende Onderdanen noyt hare volcomene gerustheyd souden hebben ; waerover S. C. D. met een hartelyke wederbetuyginge van genegentheyt voor den Staet van H. H. M. my in seer civile termen beliefde te bedanken ende daer by te advoueren, dat hy, sonder dat de Sweden t' eene- mael uyt Pomeren waren, noyt gerust conde syn. Na 't afleggen van de voorsz. curialia ende het houden van noch eenige generale discoursen over de voorsz. materie ende 't voortsetten van S. C. D. wapenen, leyde my den Heere Hofmaerschalk Canits ende een groot getal Edelluyden na de Camer van H. C. D., daer ik Empfang v. d. Tocht's am kurfürstlichen Hofe. 473 mede boven het ordinaris compliment gelyke betuyginge afleyde ende met geen minder genegentheyt als van S. C. D. bejegent wierde. Kort daeraen hielt men de avondmaeltyt en placeerde men my aen de zyde van S. C. D. ende den Heere Deensche Minister over den selven. De Hovelingen seyden alle, dat S. C. D. in drie jaren geen avond- mael hadde gehouden en dat liy sulx alleenlyk dede, om myne audientie niet langer te retarderen. Na 't eyndigen van de maeltyd leyde den Heere Heug H. C. D. naer haer camer, en ging ik met S. C. D. op des selfs begeeren in syn apartement, daer S. C. D. terstond met het werk van Bremen een aenvank maekte, seggende voor af, dat d' Heeren Hartogen van Bnm- swyk aen 't Deensche Hof hadden gesonden, om, was het mogelyk, dat werk tuschen S. M. ende d' Heeren Hartogen tot een goed besluyt te brengen; dat boven den Heer Schulen bürg, Minister van de Hartogen van Cell, Wolfenbuttel ende Osnabrugge, noch een tweede Minister extraord. aengccomen war, daermede binnen een dach 2 a 3 audientie stond gehouden te werden; dat S. C. D. niet ongenegen was met deselve over 't werk van Bremen te verdragen, op dien voet dat d' Heeren Hartogen voor S. C. D. ende des selfs naem souden fumeren de 2(j<X) man in 't 8. art. van 't Haechse Tractaet geroert ende daer voor trecken de 3000 Kd. mede in 't voorsz. Tractaet ge- noemt, ende dat S. C. D. alsdan moetende werden geconsidereert mede tot de reductie van Stade gecoopereert te hebben, syn vyfde part in de Conquesten van Bremen wel wilde cederen aen de Heeren Hartogen, mits dat deselve in cas van nood S. C. D. in Pomeren souden byspringen met 5 a 6000 man. V. d. Tocht setzt die — \u beiiier Instruction vom 23. April enthal- tenen — Gründe auseinander, warum der Haag'sche Tractat das beste Aus- kunftsmittel sei; Dat of wel S. C. D. Ministers in den Hage swari- cheyd hadden gomaokt, t voorsz. Interim te teykenen, H. H. M. en S. Ih nochtans ronduyt verclaren connen, dat sy aen de aggreatie in t regard van S. 0. D. noyt hebben connen twyft'clcn, met versoek dat S. C. D. doch geen rctardemcnt aen so nodige sake bolicfdc toe te brengcu; dat ik (om de sinccriteyt van H. H. M. ende S. 11 1 daer on- trent te laten hIcu ende wcch tc ncmcn alle quadc gedachten, die S. C. D. mochte opgevat hebben) 8. C. D. condc verscekeron, dat do- »elve na de Canjpagne haer best Houden docn, om ö. C D. Ic docn hebben alle niogclijke HatiHfactie, mo tcn acuHien van 8. C. D. gcledeno Bchadc door d' invasie van de Sweden al» tcn regarde van des »elf« acnpart in de Conqucston, cn dat H. II. M. ende 8. Ili voor hol eyu- 474 VII. Krieg gegen Schweden. digen van de Campagne geerne met S. C. D. daer over wilden con- certeren, als 00k over 't gene de Tollen en de Stad Bremen soude mögen aengaen; dat 00k H. H. M. ende S. Ht van dat verstand wa- ren, dat scboongenomen Ö. C. D. niet, so veel volk voor Stade by- bracht als wel de Fürsten van Munster ende Brunswyk, S. C. D. echter, Indien hy syne satisfactie in Pomeren niet erlangde, syn rechte aenpart in 't Stift Bremen soude moeten genieten; dat ik niet wiste, hoe verre Ö. C. D. allreede gecomen was in 't verdrag met d' Heeren Fürsten van Brunswyk ontrent de voorsz. 2000 man als 00k op 't vordere, en dat het H. H. M. ende S. Ht aengenaem soude syn, dat 8. C. D. daer in syn genoegen quam te erlangen, maer dat den tyd, gelyk S. C. D. wiste, die so kostelyk was, ondertuschen tot so groten nadeel van de hoge Geall. quam te elaberen: nemende, op dat ca- pittel synde, occasie van een recit te doen van de practiques ende menees van Vrankryk aen alle de Hoven in Duytsland en hoe schade- lyk het was, daer aen het minste gehoor te geven, ende daer by, van hoe grote importantie het was, dat men deede sien dat de Gal- lieerde inseparabel waren. S. C. D. was seer attent op de voorsz. verseekeringe^ die ik deede van de goede intentie van H. H. M. ende S. Ht ontrent de partage na de Campagne; ende op 't versoek van de Ratificatie seif versocht S. C. D., dat alvorens met de Ministers van de Hartogen van Brun- swyk die op huyden aengestelde conferentie mochte gehouden werden, ende voeghde daer by, dat d' Heere Bischop van Munster 00k al aen S. C. D. gesonden hadd en gepraesenteert de 2000 man voor S. C. D. te willen furneren, maer dat hy geoordeelt hebbende dat het maer sach, om aldaer noch meerder gesach te hebben tot groot nadeel van de gereformeerde Religie, 't selve hadde van de band gewesen; dat 00k S. Maj. van Denemarken S. C. D. aengeweest was, om S. C. D. praetensien in Bremen te kopen, doch dat S. C. D. wel siende, dat hy van die kant niet hadde te wachten, het gene hy van de Heeren Hartogen wel soude connen bedingen, 't selve 00k gedeclineert hadde, met versoek dat ik noch van 't een noch van 't ander met den Heere Högh wilde spreeken, immers niet voor dat de voorsz. conferentie gehouden soude sijn, en S. C. D. my geseght hadde, wat apparentie van 't succes 't selve soude mögen hebben. En nopende de practiquen van Vrankryk seyde S. C. D., dat hy alhier in des selfs dienst ge- had hadde de Pan'), Colonnel van syn garde, en dat deselve hem ^) Beauveau d'Bspence, Oberst der Trabantengarde, der nicht erst 1678 (wie Erklärung des Kurfürsten über die bremische Sache. Französische Intriguen. 475 hadde doen bekend maken, dat by aldien S. C. D. wilde resolveren uyt de party te treden, S. M. van Vrankryk soude procureren, dat Sweden aen S. C. D. so veel uyt Pomeren soude cederen, als S. C. D. tot des selfs securiteyt soude coniien desidereren, en noch by een nader missive van denselven geschreven aen een Camerjufter van H. C. D., dat men hem alles soude cederen uytgeseyt 't Eyland Ruygen, Straelsont en Gripswacht, en dat die Jutfer die voorsz. missive aen H. C. D. hebbende getoont, 8. C. D. daer aen het minste gehoor niet hadde willen leenen*); dat 8. C. D., gelijk ik geseyd hadde, wel wist en geleert had, wat Vrankryk was, en ook seer wel verstond, dat Vrankryk en Sweden nu door necessiteyt sodanige ce^^sie doende noyt praetexten souden ontbreeken, om JS. C. D. wederom op 't lyf te Val- ien, doende 8. C. D. een lang recit van 't geen in de Campagne voor- lede jaer voorgevallen was. Ik hadde voor af alleen excuse gedaen, waeroni H. H. M. de subsidien aen 8. C. D. belooft so precise niet conden voldoen'), en daerop weder comende, seyde 8. C. D., dat hy wel gepersuadeert was, dat H. H. M. seer geaccableert waren, maer dat hy my in con- fidentie moste seggen, dat het hem niet mogelyk was, het werk sonder betalinge van de subsidien te connen uytvoeren; dat 8. C. D. sich seif en syne kinderen ruineerde, dat 8. C. D. vader hem veele lasten hadde nagelaten, daer van hy sich wel voor een gedeelte hadde ge- dechargeert, maer dat 8. C. D. in dese tyden sich eens hadde belast met 1(X),()00 ende noch onlanx| met öOCOCKJ Rd., daer voor hy pand in banden had moeten geven; dat 8. C. D. een quantiteyt polver in minderinge van de subsidien van H. H. M. hadde ontfangen, en dat'er noch eenige leverantie manqueerde, daer van hy my vcrsocht dat ik de nodige pmniptitudc wilde reconnnandercn ; dat ik H. II. M. ende KriiiJin ot RoolaiD, MdmoiroM pour servir h riiistoirc des R^fugids I. 331. II. 11!>, bcricliten), itoudurn »chun 1G74, sobald der Kurfürat den offenen Krieg gegen Frank- reich bogonnun, den braudcnburgiuehou lÜunst vurUnscn halle. Memoire» de l'om- junnc 1. 'Mi. *) Vgl. über diese französischen Anerbivtungen l'ufcndorf Xlli. 10. ') Der Kurfürst hatte das ganso Jahr ItiTf) hindurch selbst (s. U. dat. Kuhwaan 2.i. 8o|>i. 167r>) an die |iünktlichcru Zahlung der Subnidiun gemahnt und durch B«iinu Gesandten int Haag mahnen laiiHen , da s. H. im Aug. HiTf) nianeho l'rovinscn mit nicht wuniger alit attht Monaiun im Kückstand waren. Die Htaatcn i baten hol diesen I'roviuzon, was in ihren KrAftvu «taud, um sie aum Zahlen su buweguu, musston aber das Ausbleiben der Hubsidien mit der .schaorshoydt der u^tgcputto Auantion* entschuldigen (an ■• •• K""'-' •■ \'.' ^ '• ' !' 7 •» V-l |» ., i .- •. .|.m r XIV. 41. A'TQ VII. Krieg gegen Schweden. S. Ht wilde verseekereii; dat S. C. D. getrouwelyk by de Partye soude blyven ende alles daer by opsetten; doch conde S. C. D. niet ver- swygen, dat hy seer siecht in 't betalen der subsidien van S. Maj. van Spagne getracteert wierde; dat S. C. D. nu by den aenvank van de Campagne ten hoochsten om geld was verlegen, en dat ik doch aen H. H. M. ten besten wilde recommanderen, dat deselve doch het hare, so veel eenichsins doenlyk was, wilden contribueren ende aen 8pagne de nodige recommandatie tot betalinge van der selver achter- stal doen; dat indien S. C. D. nu in desen nood van Spagne konde machtich werden 200,000 Rd., hy deselve verseekert in ses maen- den niet te sullen moeyen, daer van ik niet hebbe willen onderlaten U W. Ed. Gestr. kennisse te geven. Ik hebbe in de visite ende contravisite van de voorsz. Ministers van de Heeren Hartogen van Cell, Wolfenbuttel ende Osnabrugge oc- casie genomen, om te mögen weten, in wat staet hare negotiatie aen dit Hof over 't werk van Bremen gebracht was, en hebben deselve my geseyd, dat d' Heere Dann'), nu laetst alhier aengecomen, ordre hadde aen S. C. D. te praesenteren, dat sy de 2000 man voor S. C. D. ende op synen naem souden leveren ende voor Stade doen ageren, mits dat S. C. D. aen de Heeren Hartogen soude cederen des selfs Quartieren, en dat, na de reductie van Stade onder de hoge Geall. gedelibereert werdende of men Stade soude laten aen de Heeren Harr- togen ofte niet, S. C. D. in faveur van de selve soude beloven te vo- teren, ende als dat niet wilde vallen, tot de demolitie; des dat d' Heeren Hartogen S. C. D. souden verseekeren, dat schoon hy voor Stade niet ageerde, echter des selfs portie in de Conquesten soude ge- nieten, als of hy nevens haer mede geageert hadde; edoch om het contingent van Brandenburg in de Conquesten voor haer te bedingen ende S. C. D. belofte te doen, van is cas van nood den selven met 5 a 6000 man te assisteren, daer toe verclaerden deselve niet gelast te syn en dat sy sulx, als het soude voorcomen, ad referendum sou- den moeten overnemen. Sy betuychden seer, wat obligatie d' Heeren Hartogen hadden voor den yver, die H. H. M. ende S. Ht alomme deden aenw enden, om het Haegsche Tractaet te doen ratificeren, dat ook het selve haer ten allerhoochsten aengenaem was, maer hare Heeren Principalen waren beducht, dat men principalyk by Dene- marken daermede niet soude te recht raken, en dat Brandenburg sich seer naew hadde geengageert van sonder Denemarken de Ratificatie ^) Adam Heinrich v. d. Thann. Geldverlegenheit des Kurfürsten. Verhandlongen mit Brannschwelg-Lfineburg. 477 niet te suUen doen; dat sy ook specialyk daer niet aen wilden, om dacr na over de partage in den Hage te coiuen, seggende dat men sulx in 't Ryk wel cau doen; maer dat de wäre oorsake daer van is, dat sy het daer voor liouden, dat H. H. M. ende S. Ih al te veel voor d' Heeren Hartogen geporteert sijn, so dat ik onder correctie meyne, sn daer uyt als uyt het gene te Bremerveurde werd verriebt, te con- nen bespeuren, dat de Heeren Hartogen bet op twee nianieren be- proeven, oni den Bisebop van Munster tot beter gedachten ontrent de partage te brengen, eerst met Brandenburg ende Denemarken te dis- poneren tot de Katificatie, so niet met het maken van een nader ver- dragh, en sullen dan noch, so 't mogelyk is, soeken voor te comen het raseren van Stade en voor all Brandenburg eerst te becomen, om also Denemarken te facilder te maken. De conclusie dan van onse t'samenspraek was, dat ik soude voldoeu aen 't versoeck van S. C. D. en wachten, tot dat de voorsz. Conferentie tusschen 8. C. D. ende haer Ed. soude syn i^eh(mden, ende dat sy my van 't resultat kennisse sullen geven. Als ik desen dus verre op gisteren al afgeschreven hadde ende na 't Hofl' gegaen was, verstond ik, dat S. C. D., op myne instantie van dat elke uer een dagh was, de Conferentie met de Ministers van Bruiiswyk om t werk van Bremen af te doen, in plaets dat die eerst jegens huyden was gedestineert^ noch hadde geleyd op gisteren, gelyk ik naer 't houden van de selve ook bevond, dat S. C. D. syne ge- heyme Raden te sanien geroepen hadde, ende gister avond een visite aen d' Heeren Ministers van Brujiswyck gevende, die ook op 't selve moment aen myn huys sonden, om my te spreeken, seyden deselve, dat sy het gebesoigneerde mosten rapporteren, also sij op sommige pointen niet gelast waren, om tc sluijten, maer dat sy het hielden voor een gedane »aek, dat sy d' accord waren op dese pointen: dat sy voor S. C. D. souden furneren de 2000 nuui; dat S. C. D. daerontegen aen de Herren Hartogen sal cederen syne Quartieren; dat S. C. l). in alle ffmnieneoinstcn sal stemmen Toor de demolitie van Stade ende an- dere Vestingen volgcn« het Haegschc Tractaet; en dat S. C. D., in ca« hy syne satisfactic in Pomeren niet eomt te vinden, desselfs von- tingent in de Conquestcn van Bremen en Verden sal genieten even al- I ' luedc effective tot het winnen van Stade geageert had. S. ('. I>. pratlendecrt noch, daer toe de Ministers van Brunswyek niet gelast waren, dat de 2000 man sullen geduremle t winnen van Stade nyn onder eed van 8. C. D., ende dat hy over deselve sal stellen een Commandant den Heeren Hartogen aengenaem, ende laetstelyk dat A'VQ VIT. Krieg gegen Schweden. S. C. D. mede moet genieten syn aenpavt in de stucken, ammunitie van oorloge en anders, die in Stade by 't overgaen souden mögen ge- vonden werden. Der Kurfürst hat darauf durch einen Expressen seinem Minister in Bremen befohlen, vorläufig communicatis consiliis mit Hammer stein zu handeln, v. d. Tocht hat mit den braunschweigischen Ministern verabre- det, einstweilen diese Uebereinkunft zu ignoriren und beim Kurfürsten weiter auf Ratitication des Haagschcn Vertrags zu dringen. Uebrigens meint er, dass beide sich nicht widersprechen, und dass man sehr wohl über die erstere einen besondern Vertrag aufsetzen und den Haagschen unverändert lassen kann. V. d. Toeht an den Griffier. Berlin 31. Mai 1676. 31. Mai. Die Hauptschwierigkeit für das Zustandekommen einer Einigung zwi- schen Brandenburg und Braunschweig-Lüneburg besteht darin, dass Bran- denburg auf Veranlassung Dänemarks nicht zugeben will, dass Lüneburg sich in der Bremischen Sache als Kreisoberster gerirt. Doch hofft er trotz- dem noch die Sache ins Gleiche bringen zu können, nur braucht er dazu neue Instructionen. Resolution der Generalstaaten. Dat. 5. Juni 1676. 5. iuni. Van der Tocht soll auf seine Schreiben dat. Berlin 23. und 21. Mai erwidert werden, dass sie es unter den gegenwärtigen Zeitverhältnissen für höchst nöthig erachten, dass er dem Kurfürsten zum Heere folgt, um seine Negotiation zumAbschluss zubringen und „alle verkeerde impressien wegh te nemen, die veele ongenegen persoonen tot den staet deser Landen ende derselver hooge geallieerden onophoudelijck aen S. C. D. trachten te geven". Er soll ferner dem Kurfürsten für seine „cordate verseeckeringe van ge- trouwelijck bij de partije te sullen blijven ende alles op te setten", vielmals danken und ihn versichern, dass sie treulich den Verträgen nachkommen wollen und es sie „ten hooghsten smert", dass sie wegen ihrer schlechten Finanzen die Subsidien nicht so pünktlich bezahlen können, wie es sich ge- bühre ; dass sie die Provinzialstaaten zur schleunigen Bezahlung ihrer Quo- ten ernstlichst anhalten werden und schon Ordre gegeben haben, de Lira w^enigstens zur Bezahlung von 200,000 Rthlr. von den spanischen Subsidien zu bewegen. Den Abschluss des angebahnten Vergleichs zwischen Bran- denburg und Braunschweig-Lüneburg soll v. d. Tocht eifrigst befördern. Nähere Instruction für v. d. Tocht. 479 Nähere liistructiüii für den ausserordentlichen Gesandten der Generalstaaten am Hof des Kurfürsten von Bi-andenburg, Jacob van der Tocht. Dat. Haag 5. Juni 1676. [Uneigenuützigkeit der Staaten. Allgemeines Interesse an der baldigen Erledigung des Bremischen Streits. Besonderes Interesse des Kurfürsten daran. Dasselbe wird gewahrt durch den Haagschen Vertrag. Französische Intriguen. Nothwendige Rück- sicht auf Celle und VVoIfenbüttel. Geheime Pläne des Bischofs von Münster. Der Handelsvertrag mit Schweden, Seerüstungen des Kurfürsten. Subsidien. Neue Allianz.] V. (1. Tocht soll dem Kurfürsten uochmals versichern, dass die Staa- 5. Juni, teu bei der Theilung der Stifter Bremen und Verden %geene de alderminste particuliere vis^es" gehabt haben oder noch haben und sich mit dieser Streitigkeit gar nicht bemüht haben würden, wenn die Gesandten fast aller Alliirten sie nicht dazu gedrängt hätten. Wenn also die Alliirten, nament- lich der Kurfürst irgend ein anderes Auskunftsmittel wissen, wodurch die Kinigkeit unter den Parteien hergestellt und der gemeinsamen Sache kein Nachtheil durch Verzögerungen verursacht wird, so wird das den Staaten höchst augenehm sein. Wenn sie sich mit der Sache befasst, so haben sie geglaubt, dem Kurfürsten damit einen besonderen Dienst zu thun, und würden es sehr bedauern, wenn ihr aufrichtiger Eifer missverstanden und zur Verdächtigung ihrer Geneigtheit für den Kurfürsten gemissbraucht würde. Die Staaten haben bei dem ganzen Streit vorzugsweise das Verhältniss der Alliirten unter einander und das Interesse des Kurfürsten insbesondere im Auge gehabt. Wenn der Streit über die Theilung Bremens und Ver- dens fortdauert, und j<Mle I*artei durch das Aufbieten zahlreicher Truppen- raassen einen grösseren Antheil an den Eroberungen zu erringen sucht, werden diese Streitkräfte dem Kampfe gegen den g<'meinsamen Feind ent- zogen, der gross und furchtbar genug ist, uiu es mit der Macht aller Alliirten aufzunehmen. 