title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: In 1836 kwamen er een aantal plaatsen in Graaff-Reinet, Somerset Oost en Grahamstad op de markt, en de eigenaars verkochten ze tegen spotprijzen, of ruilden ze zelfs tegen belachelijk kleine troepjes vee. Men had nu eenmaal het besluit opgevat om de Kolonie te verlaten, en het kwam nu niet meer er op aan welke opofferingen men maakte; men had reeds zooveel verloren, dat men zich ook dit laatste verlies met geduld getroostte. In het begin van 1836 verliet het eerste klompje trekkers de Kolonie. Aan hun hoofd stond Louis Trichard, een Boer uit Albany. Hij was een man van een driftig karakter, die het reeds dikwijls te kwaad had gehad met het Engelsche Gouvernement, en die er geen dag langer onder wilde blijven. Op reis naar de Oranje-Rivier voegde zich een tweede klompje menschen bij hem, onder leiding van zekeren Johannes van Rensburg, en toen telde deze Trek zoowat dertig wagens. Deze eerste Trek drong diep het land in en bereikte reeds in Mei 1836 de Zoutpansbergen. Het schijnt dat deze Trek geen kans zag om het hooge Drakensgebergte over te gaan en alzoo Natal te bereiken. Men besloot dus om te trachten zich een weg te banen naar de Portugeesehe bezittingenaan de Delagoabaai. Het is merkwaardig dat reeds deze eerste trekkers hun oog hadden op deze haven, welke uit een geographisch oogpunt de natuurlijke haven van de Zuid-Afrikaansche Republiek is. Ongetwijfeld voelde men dat men 850 dat ze hun tot steun strekken. God ziet alles en de Heere zegt: „Ruk de armen uit de hand des vogelvangers.” Zoo iets mag onder ons niet bestaan. Dan is mij verder ter oore gekomen, dat in Europa contracten worden gesloten met arme werklieden, die niet beter weten of de levens­ behoeften zijn hier even duur als daar, zoodat, wanneer zij hier komen, ze in een strik gevangen zijn, daar ze van het loon in het contract ver­ meld, niet kunnen leven. Ik hoop, dat gij maatregelen zult nemen, dat geen contract buitenslands gesloten, hier van kracht zal zijn, vóór het door een daarvoor aangesteld ambtenaar alhier goedgekeurd en bekrach­ tigd is geworden en met toestemming van beide zijden, nl. van hem die zich laat verbinden en van hem die verbindt. Zulk bedrog en zulke misleiding mogen onder ons niet plaats vinden, hoewel ik hoop, dat het niet zoo is. Dan is mij verder ter oore gekomen, Achtb. Heeren, dat hier maatschappijen gedoteerd worden op gronden niet eens goed onder­ zocht, of zij goudhoudend zijn. Men roept aandeelhouders op in Europa, die niet beter weten of de grond is goed en eerst wanneer ze hier komen, bemerken, dat de gronden niets waard zijn en dan wordt de schuld op het Gouvernement gegooid. De aandeelhouders in Europa moeten evengoed beschermd worden door het Gouvernement als de menschen hier. Ik hoop dan ook, dat zulke regels zullen vastgesteld worden, dat geene maatschappij aandeelhouders mag oproepen, alvorens de Staats-Mineraloog of Staats-Mijningenieur den grond onderzocht heeft en rapport zal uitgebracht hebben, opdat het Europeesche publiek niet langer bedrogen zal worden, dat dan meent dat het de schuld van het Gouvernement is en daartegen moet gewaakt worden. Ten slotte wil ik zeggen, dat er twee punten zijn, die in het oog gehouden moeten worden, en het tweede zeg ik op grond van Gods Woord. Hoogedele Leden van den Uitvoerenden Raad. Tot u ook een kort woord. In de eerste plaats zeg ik u hartelijk dank voor uwen steun tot hiertoe aan mij gegeven, voor den steun, dat gij de zaken met mij, waar noodzakelijk, wrijft, en voor den steun mij gegeven om de zaken uit te voeren, In de tweede plaats dank ik u, Hoogedele Leden, voor 839 Art. 8. De Zuid-Afrikaansche Republiek vernieuwt de verklaring in de Zandrivier Conventie en in de Conventie van Pretoria afgelegd, dat geen slavernij, of inboeken gelijkende op slavernij, door de Regeering van genoemde Republiek zal worden gedoogd. Art. 9. Volkomen vrijheid van godsdienst en bescherming tegen over­ last voor alle gezindten zal blijven bestaan, mits deze niet strijdig zijn met zedelijkheid en goede orde; en niemand zal belemmerd worden in de uitoefening van zijn eigendomsrecht ten gevolge van de godsdienstige gevoelens, die hij toegedaan is. Art. 10. De Britsche ambtenaar, aangesteld om verblijf te houden in de Zuid-Afrikaansche Republiek, zal alle ondersteuning ontvangen van de Regeering van genoemde Republiek ter behoorlijke voorziening, onder­ houd en behoud van de graven van zoodanige Krijgslieden Harer Majesteit, die in de Transvaal gestorven zijn en indien noodig voor de onteigening van land voor dat doel. Art. 11. Alle schenkingen of grondbrieven te eeniger tijd door de Transvaalsche Regeering uitgegeven ten aanzien van grond buiten de grenzen van de Zuid-Afrikaansche Republiek, zooals die omschreven zijn in Art. 1, zullen nietig en krachteloos geacht worden, behalve voor zoover zulk een schenking of grondbrief betrekking heeft op land dat binnen de grenzen van de Zuid-Afrikaansche Republiek valt; en alle personen in het bezit van zoodanige schenking, aldus nietig en krachteloos geacht, zullen van de Regeering van de Zuid-Afrikaansche Republiek zoodanige vergoeding of in land of in geld ontvangen, als de Volksraad bepalen zal. In alle gevallen waarin Hoofden der inboorlingen, of andere Over­ heden buiten genoemde grenzen toereikende vergoeding ontvangen hebben van de Regeering der Zuid-Afrikaansche Republiek voor land buitenge­ sloten uit de Transvaal door het eerste Artikel van deze Conventie of waar blijvende verbeteringen gemaakt zijn op den grond, zal de Hooge Commissaris van de opperhoofden der inboorlingen billijke vergoeding verkrijgen voor het verlies van grond aldus uitgesloten of van de daarop gemaakte blijvende verbeteringen. Art. 12. De onafhankelijkheid van de Swazies, binnen de grenzen van Swazieland, gelijk die aangeduid zijn in het eerste Artikel van deze Con­ ventie, zal ten volle worden erkend. Vernieuwing van verklaring der slavernij, vervat in Zand­ rivier en Preto­ ria Conventies. Vrijheid van godsdienst. Graven v. Brit­ sche onderda­ nen in de Z. A. R. te worden bewaard. Grondbrieven en donaties v. grondenbuiten de grenzen der Republiek te vervallen. Onafhanke­ lijkheid der Swazies te wor­ den erkend. In het begin van 1861 vluchtte uit een Kafferstam nabij Delagoabaai. aan welks hoofd een kapitein Manaeos (of Manukusa) stond, een zekere onderkapitein Monene, een man van rusteloozen en twistzieken aard. Met hem vluchtte een andere kapitein Muzila (of Umzila). Na eenig rondzwerven kwam Monene bij Matjatje, de meid-kapitein in Zoutpans- berg aan, maar hier kon hij het ook niet uithouden, en daarop begaf hij zich naar Albasini, die hem een locatie aanwees en hem het bevel gaf over een aantal der Knobneus-Kaffers. In 1864 stierf de Hoofdkapitein Ramapulana, en daar hij twee zonen Magadu en Tabana achterliet, ontstond er, zooals dikwijls met Kafferstam­ men het geval is, een twist omtrent de opvolging. Magadu, ondersteund door een aantal kapiteins, waaronder Katlakter (eigenlijk Ivatze-Katze geheeten) Sewase of Swaas en Paco, vielen Tabana aan, versloegen hem geheel en joegen hem het land uit, waarop ook Tabana de bescherming van Albasini zocht. Albasini ontving hem onder zijne vleugelen en wees hem eene locatie aan. Magadu eischte Tabana van Albasini op, doch deze weigerde, in naam van de Z.-A. Republiek aan dien eisch te voldoen. Ondertusschen was Umzila naar zijn stam teruggekeerd, en was in 1861 met behulp der Portugeesche regeering, het hoofd er van geworden en dus beheerscher van Gazaland benoorden de Limpopo; in 1864 zond hij een boodschap naar Albasini, te kennen gevende dat Monene een grooten diefstal en roof had gepleegd aan Manaeos, en verzoekende dat Monene hetzij terdood veroordeeld zou worden, of anders met de zijnen zou worden overgeleverd aan hem, Umzila. Daar Monene een zeer lastig onderdaan was, en reeds heel wat moeite veroorzaakt had, was Joan Albasini niet ongewillig om aan dit verzoek gehoor te geven en den Kapitein aan zijne vijanden uitteleveren. Doch Monene rook lont, en zocht zijn heil in de vlucht, zich nu wendende tot Kommandant Frederik Geijser, die geenszins op goeden voet met Albasini was. Deze wees Monene een verblijfplaats aan, en daar de Kafferkapitein eene aanklacht tegen Albasini inbracht dat deze hem had willen dooden, liet Geyser Albasini voor het Landdrosthof te Schoemansdal dagvaarden om zich daaromtrent te verantwoorden. Albasini weigerde te verschijnen, zeggende dat hij alleen aan den Uitvoerenden RaadI) verantwoording voor zijne daden met betrekking tot Kafferzaken verschuldigd was. Eenige maanden 1) Het rapport van den Volksraad zegt op zeer eigenaardige wijze het volgende: „Dat gezegde J. Albisini als Superintendent van Kafferstammen genegen was zulks te doen (nl. het uitleveren van Monene), doch dat door de onvolledige en elkander tegensprekende instructiën, door de toenmalige regeering aan den Superintendent van Kafferstammen en aan de Krijgsofficieren en andere ambtenaren van dat district, met betrekking tot hunne macht 232 haarfijn verder uitpluizen en trachten den Britschen Minister te overtuigen, dat hij geheel verkeerd in zijne overtuigingen was. Wel hielp dat niet, doch de brief van de deputatie, waarin men trachtte dit te doen, is zoo gesteld, dat het verkeerd zou zijn hem niet in zijn geheel te geven. Hij luidt als volgt: Mijnheer, Albemarle Hotel. Londen, 23 Augustus 1878. Wij hadden den 7den dezer de eer UEd. een voorloopig antwoord te doen toekomen op uwen brief van den 6den. In dat stuk, waarvan wij bij deze den inhoud bevestigen, gaven wij ons voornemen te kennen een verder antwoord daaraan toe te zullen voegen. De herhaalde verzekeringen, gegeven in uwen brief, van de onmoge­ lijkheid, dat Harer Majesteits gezag nu zou teruggetrokken worden uit de Transvaal, gevoegd bij het feit, dat UEd. in uwe betrekking in het Parlement verklaard hebt, dat het het vaste voornemen van Harer Majesteits Gouvernement is geweest, om de politiek, gevestigd door Lord Derby in 1852, en die strekte tot de erkenning van de onafhankelijkheid van de Transvaal en van den Oranje-Vrij staat, om te keeren, toonen aan, dat het tevergeefs voor ons is, nog langer te blijven hopen, dat, welke argumenten ook door ons aangevoerd mochten worden, deze eenigen invloed zouden uitoefenen op dat besluit. Het is ons duidelijk gemaakt, dat geene argumenten, gegrond op de termen van de Conventie zelve, of op eene wederlegging van het aange­ voerde, of aangenomene, vervat in de Proclamatie van annexatie, of zelfs op de kwestie van abstract recht ons verder zullen helpen. Wij zijn tot deze overtuiging gekomen door het navolgende, nu in uwen brief voor­ komende : 1°. Dat de toekomst van de Provincie Transvaal niet beheerscht kan worden door de wenschen van de Blanke bevolking alleen; of, met andere woorden, door de wenschen van hen met wie de Conventie was gesloten. 2°. Dat het blijven of de verwijdering van het gezag der Koningin niet bepaald kan worden alléén door het overwicht van opinie onder de Blanke bevolking; en 3°. Dat de vraag, of er zich omstandigheden in de Transvaal voorgedaan hadden welke de annexatie rechtvaardigden, een vraag is waarop Hare Majesteit, als hoogste machthebbende in Zuid-Afrika, aanspraak maakt alleen het recht te hebben te antwoorden. Maar zelfs al zou het voor 1 610 Conventie met Harer Majesteits Regeering geteekend werd, beschouwde ik deze Republiek als een klein kind, en een klein kind moet kleine kleederen dragen. Als men de kleêren voor een kind maakt, moet men ze niet zoo maken, dat zij een groot man passen. Maar naar gelang dat het kind opgroeit, moet het grootere kleêren hebben — de oude zullen uit elkander scheuren. En dat is onze positie vandaag. Wij groeien op, en hoewel wij jong zijn, gevoelen wij dat als de eene natie ons tracht te vertrappen, de andere zal trachten het te verhinderen. Toen wij Harer Majesteits Gouvernement om grooter kleêren vroegen, zeide het: „Eh! Eh! Wat is dit ?” en kon het niet zien dat wij groeiden. Wat betreft deze feestviering, ben ik zeer verheugd om u, Duitschers, hier te zien eer aan uwen Keizer bewijzen. Gij hebt hier bewezen rustige burgers te zijn, en ik ben er verzekerd van, dat als de tijd komt, dat de Republiek nog grootere kleêren moet dragen, gij veel er toe zult toedragen om dat te doen geschieden. Het is mijn wensch die vriendschappelijke gezindheid te doen voortduren, en ik wensch ook Duitschland al den steun te geven, die een klein kind aan een groot man kan geven. De tijd zal aankomen, wanneer onze vriendschap sterker zal zijn dan ooit.” Deze aanspraak veroorzaakte heel wat opschudding in Engelsche politieke kringen, en de Engelsche gezant had een onderhoud er over met den Duitschen Minister van Buitenlandsche Zaken, de heer Marshall von Bieberstein. Het is werkelijk niet onaardig om te lezen wat deze schreef aan den Duitschen Gezant te Londen. omtrent dit onderhoud, daar het aantoont dat Duitschland uitmuntend op de hoogte van zaken was. ,,Met betrekking tot de Transvaal”, schreef de Minister, „zeide ik aan den Gezant dat het mij onbillijk toescheen om Duitschland verantwoordelijk te maken voor het onvriendelijk gevoel, dat men thans in de Transvaal tegenover Engeland koestert. Het zou meer betrekking tot de zaak hebben, als men vroeg ol de bitterheid der Boeren niet veroorzaakt was door handelingen van de Engelsche zijde, b. v. door de annexatie van Zuid-Amatongaland; en doordat de (charter ed-Lompany daar bezig is met zekere plannen, die langzamer­ hand dooi één geest van verbitterdheid te zamen brengen al die elementen in Zuid-Afrika, die niet afhankelijk wenschen te zijn van Cecil Rhodes. Dit is zekerlijk de spijker op den kop geslagen! Maar er kwam nog meer. De Duitsche Minister van Buitenlandsche zaken refereerde ook naar een aanspraak, tegen het einde van 1894 door Dr. Jameson te Kaapstad gehouden, en merkte daarop aan: „dat het denkbeeld van een handels- federatie van de Zuid-Afrikaansche j Staten, zooals door Dr. Jameson geopperd, geheel in strijd was met de belangen van Duitschland, daar 758 schijnlijk op zeer goeden grond, dat de President een zeer harden strijd had om zijn voornemen door te krijgen. Toen dan ook dien middag ZHEd. naar huis reed van het Gouverne­ mentsgebouw, was er aldaar een groote menigte vergaderd, die ZHEd. vurig toejuichte, en men trachtte zelfs de paarden van ZHEd’s rijtuig uit te spannen, doch ZHEd. belette dit. In den namiddag brachten de Burgemeesters een bezoek bij ZHEd. om hem te bedanken voor de door hem betoonde genade. In antwoord zeide President Kruger, dat hij blij was de afgevaardigden van zoovele steden te zien. Doch petities, vervolgde ZHEd., hadden geen invloed op hem gehad; hij was in hetgeen hij gedaan had, slechts geleid door het Boek, dat voor hem stond — de Bijbel. Al stond men vóór hem met dreigementen van oorlog of al wilde men hem dooden, dan zou hij nog steeds volgens dat Boek handelen, en doen wat het hem leerde. Na eenige verdere aanmerkingen eindigde ZHEd. met te zeggen, dat hij de Reformers als stoute kinderen had beschouwd, die wel strafbaar waren, maar lang niet in dezelfde mate als de man die hen aangehitst en Sah! geschreeuwd had. Die man moest gestraft worden. Een ieder begreep, dat die man niemand anders was dan Cecil John Rhodes. 375 tot zwijgen gebracht door de hoop dat niets ons zou kunnen beletten om, één volk zijnde, ook één land en bestier te hebben. Maar, helaas! het schijnt mij nu of elk gevoel, dat er heeft bestaan voor vereeniging, ver­ nietigd wordt; met één woord, het schijnt of er nu volstrekt niet meel­ de behoefte bestaat om tot vereeniging te geraken; althans in die richting is er sedert de teruggave van ons land niets meer gedaan, en bij mij schijnt de hoop daarvoor dan nu ook verloren, of moet naar mijne ziens­ wijze de tijd daarvoor zeer ver af zijn. En is dat nu zoo, Hoogedelachtbare Heeren, dan gevoel ik mij als eerlijk en vaderlandslievend burger verplicht, u te herinneren aan het grond­ wettig bestier van het land, dat is van een President, gekozen door de vrije keuze van het volk en de burgers van dezen Staat. Ik zie dagelijks in de nieuwsbladen daarover schrijven en twisten. Reeds zijn daarvoor de namen van zeer waardige mannen genoemd, en die van anderen verguisd, en het kan niet anders, ik ten minste vrees er voor, dat het langer bestaan van het Driemanschap verdeeldheid in het land kan en zal teweegbrengen en dat daardoor het groote werk van Gods genade en verlossing aan land en volk geschonken, kan worden vergald en verwoest, en het land weder kan worden gestort in nieuwe en voor ons ongekende ellende. En, Achtbare heeren, hoe treurig zal het dan voor ons wezen om vervuld te zien de voorspelling onzer tegen­ partij ? Hoe zullen we ons dan niet met zelfverwijt en naberouw beladen gevoelen ? Het is aan niemand uwer, Achtbare heeren, onbekend, hoe onze vijanden, op ons ongeluk speculeerende, aanhoudend hebben beweerd dat, als wij ons land en onafhankelijkheid terugkregen, wij dadelijk weer in eigen boezem verscheurd zouden worden door tweedracht en verdeeldheid; er zoude (zoo werd voorspeld) een Joubert-partij en een Kruger-partij zijn. Joubert zou President willen zijn; Kruger zou President willen zijn, en het gevolg: tweedracht en verdeeldheid, burgeroorlog en wie weet wat meer zou er wezen. Nu, Achtbare heeren, onze God, hoop ik, zal het verhoeden, maar laten wij dan ook daarvoor waken, en ik, uw nederige dienaar, wil met alle kracht het mijne bijdragen om dat te helpen afwenden, en daarom verklaar ik nu voor u, Edelachtbaren, met nadruk, dat hij die van mij spreekt of gesproken heeft, als zoude ik naar de betrekking van President staan of daarnaar jagen, die belastert mij. ^een, nooit zou ik, wanneer ik in den uitersten nood daartoe door God geroepen en door het volk gekozen werd, mij hebben onttrokken om het land te dienen; dat weet de wereld; dat heb ik getoond. Dan spande !k al mijne krachten te zamen, dan waagde ik goed en bloed voor land 169 wel, dan zou Engeland zelve die taak moeten aanvaarden. Dat daar de zaak eigenlijk op neerkwam, blijkt o. a. uit de beruchte depêche van Lord Carnarvon aan Sir Henry Barkly, gedateerd 22 September 1876, waarin gezegd wordt: „De loop der omstandigheden heeft mijne positie veranderd, en het is duidelijk dat mijn plan om met de Transvaal als een onafhankelijke Staat samen te werken, misschien verandering kan ondergaan.” Daar kwam de aap uit de mouw, maar natuurlijk wist de Transvaalsche Regeering er nog niets van. En in dezelfde depêche geeft Lord Carnarvon aan den Hoogen Commissaris kennis, dat Sir Theophilus Shepstone met eene speciale zending naar de Transvaal is gezonden! Een mooi komplotje, in Londen door Carnarvon, Paterson, Shepstone & Co. begonnen, evenals in 1895 het complotje van Rhodes, Jameson & Co. aangelegd werd in de Kaapstad. Een grooter klucht dan de zending van Sir Theophilus Shepstone naar de Transvaal is er misschien nooit in de Zuid-Afrikaansche politiek gespeeld; een klucht, helaas! gevolgd door een onverwacht treurspel. De speciale Commissaris ging quasi naar Zuid-Afrika om een onderzoek in te stellen aangaande de Transvaalsche onlusten; om als het ware de Transvalers met Britschen invloed uit hunne moeielijkheden te helpen; om hen zoo mogelijk over te halen, op vriendelijke en beleefde manier natuurlijk, zich te vereenigen met het Confederatie-plan van. Lord Carnarvon. Binnen 14 dagen na zijn vertrek uit Engeland, namelijk op 6 October 1876, teekent Lord Carnarvon namens Hare Majesteit eene volmacht, waarin Sir Theophilus autorisatie verkrijgt om „indien noodig bevonden de Transvaal te annexeeren.” Voor het oog van de wereld een daad van vriendschap voor de Z. A. Republiek; in het geheim de berooving van hare onafhankelijkheid. Een mooi, ja zelfs een uitnemend staaltje van die Britsche politiek, van wier eerlijkheid de Britsche Staats­ lieden steeds den mond vol hebben; een zuiver bewijs van „English fair plag T Want geen verstandig mensch kon er aan twijfelen of Shepstone wist dat die volmacht zou opgesteld en hem nagezonden worden. Nu had Lord Carnarvon wel een specialen Commissaris dien hij kon vertrouwen, maar hij moest ook een geschikt man uitzoeken om Sir Henry Barkly te vervangen als Hooge Commissaris en Gouverneur der Kaap-Kolonie; want Sir Henry werd niet vertrouwd door de Afrikaansche voorstanders van Confederatie, en had tijdens den Secoecoeni-oorlog een uiterst negrophilistische houding aangenomen, terwijl Lord Carnarvon voor zijn federatie-plan ook vooral daarop rekende, dat de uitsluiting der Zwarten van het kiesrecht voor het federale lagerhuis in zijne nieuwe constitutie voor Zuid-Afrika, die niet zoo heel lang vóór de annexatie HOOFDSTUK XYI. De laatste onweerswolken. De Pretorius-partij was niet alleen ongewillig zich te onderwerpen aan het resultaat der Presidents-verkiezing; zij nam zelfs de wapenen op om hare vermeende aanspraken te doen gelden. Kommandant Jan W. Viljoen van de Marikwa bracht een commando bijeen van iets over de duizend man, en noemde dit het Volksleger. Met die macht trok hij naar Potchefstroom, rukte het dorp binnen, en ontzette alle Staatsambtenaren, die hij door anderen verving. Ondertusschen was Paul Kruger, de Kommandant-Generaal, met omtrent* 150 man op weg naar Wakkerstroom, om aldaar zekere grenskwestiën te regelen tusschen de Z. A. Republiek en den Oranje-Vrijstaat. Toen nu de Kommandant-Generaal hoorde van de tegenwoordigheid van Jan Viljoen te Potchefstroom trok hij daarheen, doch hij schijnt niet het minste denkbeeld gehad te hebben van de grootte der macht die Viljoen bij zich had; toen hij voor Potchefstroom aankwam vond hij niet alleen een aanzienlijke macht in het dorp gelegerd, maar werd hij bovendien door Kommandant Viljoen in den rug bedreigd met een veel grooter commando. Paul Kruger bemerkte dat hij in den val zat, en een blaadje uit het boekje van zijn tegenpartij nemende, zocht hij thans tijd te winnen, en zond boden naar Viljoen om een onderhoud te vragen, ten einde eene minnelijke schikking voor te stellen. Tot zulk eene schikking had het gemakkelijk kunnen komen, want persoonlijk had Kruger geene objecties tegen het Presidentschap van Pretorius, en men beweert dat hij reeds vroeger dit in het publiek had gezegd. Verwonderlijk was dit niet, want de heer Van Rensburg was zwak en ziekelijk, en men kon van hem niet die krachtige regeering verwachten, die, zooals Kruger begreep, het land noodig had. 168 om haar te dwingen. In de Transvaal zelve schijnen er personen geweest te zijn, die goed bekend waren met de werkelijke plannen van Lord Carnarvon, en men vindt onder anderen brieven omtrent de zaak van een mijnheer Joseph Gaisford, die direct met den Minister van Koloniën correspondeerde. En juist nu gezegde Minister bezig was met het „maken, van plannen,” kwam de fortuin hem te hulp door het uitbreken van den Secoecoeni-oorlog in Juli 1876. 1) Daarop volgden de berichten omtrent den terugtocht der Boeren, en nu meende Lord Carnarvon, dat hij reden genoeg had om in te grijpen in de Transvaalsche zaken. Hij had toen juist bij zich een man, die goed bekend was met Zuid-Afrikaansche zaken in het algemeen, en ook met die der Transvaal, en in wiens kraam het uitmuntend te pas kwam om tegen de Boeren der Z. A. Republiek op te treden. Die man was Sir Theophilus Shepstone, de Commissaris voor Naturellen in Natal, en als „Somtseu”, de groote vriend en quasi- raadsman van den Zulu-koning Cetywayo. Shepstone gaf Lord Carnarvon alle mogelijke inlichtingen en zal ook zeer waarschijnlijk dezen hebben verteld, in welk gevaar de Boeren verkeerden van de zijde van den Zulu-koning. Als de Boeren het niet konden houden tegen een opperhoofd als Secoecoeni, hoe zouden zij de macht van de krijgshaftige Zulu-natie kunnen wêerstaan? Hij vergat er echter bij te zeggen, dat de Boeren veel meer kans zagen om Cetywayo met al zijne regimenten op het opene veld of van binnen een „lager” te verslaan, dan om Secoecoeni en zijn volk uit hun rotsvesting te jagen. Uit de Transvaal zelf gingen er stemmen op, verzoekende om de interventie van Engeland. Maar van wie waren die stemmen? Eerstens van de bewerkers der Goudvelden, die door den oorlog waarschijnlijk eenige schade hadden geleden, maar volstrekt niet wilden inzien dat als inwoners van het land zij even goed moesten lijden als de Boeren. En van een spul Engelsche kooplieden in Pretoria en Potchefstroom, die goed wisten dat als de Transvaal Engelsch werd, het Engelsche „slijk der aarde,” wat meer in omloop zou komen, en een groot deel er van ongetwijfeld den weg in hunne wijde zakken zou vinden. De bewoners der Lijdenburgsche Goudvelden wendden zich dan ook reeds in Juli 1876 tot Sir Henry Bulwer, toen Luitenant-Gouverneur van Natal, en klaagden hunnen nood bij hem, en nu regende het dépêches te Pretoria uit Maritzburg, uit Kaapstad en zelfs uit Londen. De arme Britsche onder­ danen moesten beschermd worden en kon de Transvaal dit niet doen — 1) Of dit nu juist de Fortuin was of dat misschien Sir Henry Barkly achter Secoecoeni zat, is een van die zaken, die nog niet precies uitgemaakt zijn. 688 ongeprepareerd vond; dat de Jameson-inval als een donderslag voor de voeten van Paul Kruger viel. Lieden, die dit beweren, toonen dat zij geheel onbekend zijn met Transvaalsche toestanden, en niet het minste begrip hebben van de wijze, waarop de Republiek geregeerd wordt. In de eerste plaats moet men, om den toestand in de Transvaal te begrijpen, zich geheel ontdoen van het Europeesche denkbeeld van Regeering. Wanneer in een der groote Staten in Europa, Z. M. de Keizer of Koning of zelfs de President van een der Republieken iets wil mededeelen, heeft men een audiëntie noodig, waarbij allerlei formaliteiten te pas komen, zoodat het voor een gewoon mensch bijna onmogelijk is, het Hoofd der Regeering te zien. Zelfs een onderhoud met één der Ministers of andere hooggeplaatste ambtenaren, is eene zaak met groote moeielijkheden gepaard. B. v. als iemand in Holland zekere geruchten hoort omtrent een voorge­ nomen opstand, dan zal hij zich eerstens aan de politie van zijn stad of dorp moeten wenden, en tenzij hij iets heeft om eenige gegrondheid van het gerucht door hem vernomen te bewijzen, zal waarschijnlijk zelfs door den Inspecteur of Commissaris van politie geen notitie van hem worden genomen. Is er grond om te gelooven, dat de geruchten misschien waar kunnen zijn, dan wordt door het Hoofd der plaatselijke politie de zaak aan hunne superieuren medegedeeld, die het weder aan hunne superieuren overbrengen, en zoo gaat het voort tot het eindelijk de centrale Regeering in den Haag bereikt, die ook al meer informatie moet hebben, en terwijl de zaak door een half-dozijn kanalen onderzocht wordt, zijn de kansen tien tegen één dat de opstand plotseling uitbreekt, zonder dat men er voor geprepareerd is. Hetzelfde systeem heerscht in alle andere landen, en is het natuurlijk gevolg van decentralisatie niet alleen, maar ook van de ongenaakbaarheid der hoogste ambtenaren van het land voor het publiek. 1) In de transvaalsche Republiek is de toestand geheel anders. De President, de hoogste ambtenaren zoowel als de laagste, zijn eenvoudig burgers van het land, en genaakbaar voor alle andere burgers. Een iedei kan den Staats-President zien, zelfs op diens kantoor, als ZHEd. tijd heeft; zoo niet daar, dan is de President aan zijn huis te spreken, en dit vooral voor zijn eigen Transvalers. En hetzelfde is het geval met 1) Zelfs m de Kaap Kolonie bestaat een dergelijk systeem, en daaraan is het te wijten, dat men in de Kolonie tot op het allerlaatste oogenblik, of liever te laat, niets wist van de »e wegingen van Dr. Jameson. Toen Maandagmorgen de heer Boy es, Kesident Magistraat van Kin0 aan c cn Proeuieur-Generaal te Kaapstad (den heer Schreiner) telegrafeerde van liet vertrek van Dr. Jameson en „het gerucht dat hij de Transvaal zou binnentrekken”, kreeg hij een op nn ei \an zijn chef om geen „opgewonden telegrammen te sturen”, en geloofde de heer Schreiner er mets van, hoewel hij dieuzelfden avond tot andere inzichten kwam. werd door Charel Cilliers, die zelf wars van dit altijddurend gehaspel was. Toen dit gedaan was, werd er op den 6den Juni 1837 te Winburg, de eerste algemeene Volks-Vergadering van alle Emigranten gehouden, en daarop werd de eerste grondsteen gelegd van de Hollandsche Republieken in Zuid-Afrika. Toen werden zekere besluiten genomen, die nog heden als grondregels in de Constitutiën van beide Staten bestaan. Een soort van Constitutie werd aangenomen die bestond uit 9 artikelen, waarvan de voornaamste waren van den volgenden inhoud. 1) 1. Het hoogste gezag is de Volksraad, die door alle meerderjarige Emigranten zal gekozen worden. ‘2. De Wet van de Maatschappij zal zijn het Romeinsch-Hollandsch Recht, zooals in 1795 in gebruik in de Kolonie. 3. Slavernij zal niet in de Maatschappij worden geduld. 4. Er zal een Hof van Landdrost en Heemraden bestaan om zaken te hooren, waarvan appel zal bestaan naar den Volksraad. 5. Als het hoogste uitvoerende gezag zal er door het Volk een Kommandant-Generaal worden gekozen. 6. Elk lid der Maatschappij zal zich onder eede verbinden geene correspondentie of connectie te hebben met het Londensche Zendelings- Genootschap. De andere artikelen waren van minder belang. Men ging nu eerst over tot het kiezen van een Kommandant-Generaal en Pieter Retief werd met algemeene stemmen tot die betrekking gekozen. Eenige maanden later koos men den Eersten Volksraad, en wel de volgende personen: Gerrit Marthinus Maritz, Andries Hendrik Potgieter, Jan Gerrit Bronkhorst, Christiaan Jacobus Liebenberg, Pieter Greyling, Daniël Kruger en Stephanus Janse van Vuuren. Intusschen was er nog een kleinere Trek uit de Kolonie aangekomen, want het aantal Emigranten vermeerderde steeds, vooral daar men nu in de Kaap-Kolonie wist, dat de weg yan de Oranje-Rivier tot aan Winburg zonder eenig gevaar dan die van wilde dieren, kon worden afgelegd. De Trek die hier echter speciaal bedoeld wordt is die van de familie Uys, met den ouden grijsaard, Jacobus Uys, aan het hoofd, wiens zoon Pieter Lavras Uys reeds in de Kolonie zich een grooten naam had verworven als een uitstekend Kommandant in de Kafferoorlogen. Dat dit een welkome hulp voor Retief was, om zulk een man naast zich te hebben, valt licht te begrijpen. Doch aan den anderen kant vermeerderde de aankomst van 1) Ik heb hier slechts den inhoud eeniger artikelen gegeven; geenszins de juiste bewoordingen. 433 een man zooals de Eerw. John McKenzie er heen stuurde als specialen Commissaris (want kort na het teekenen der Londensche Conventie, had deze zulk een aanstelling ontvangen) zou er nooit kans bestaan, dat er rust zou heerschen, en kon men niets anders dan moeielijkheden verwachten. In Augustus 1883, toen het Ministerie Scanlen nog in het Parlement baas was, had de heer C. J. Rhodes, die toen nog maar kortelings lid van de Wetgevende Vergadering was, een voorstel gedaan, ten effecte dat het raadzaam was, dat het Koloniale Gouvernement zich in verbinding met de Rijksregeering zou stellen, ten einde de toestemming dezer laatste te krijgen tot het annexeeren van Stellaland. De heer Rhodes lichtte zijn voorstel toe in een goed in elkander gezette rede. Die rede terug te geven, gaat hier niet, doch opmerkelijk is hetj toch, dat reeds in die dagen de man de eerste ideeën had van het groote plan, dat later (gelukkig slechts gedeeltelijk) door hem werd uitgewerkt. Hij zeide namelijk in die rede het volgende: „Hij beschouwde Bechuanaland te zijn het Suez-Kanaal van dit land, op zijn weg naar het binnenland. De vraag thans voor hen was, of de Kolonie zou beperkt blijven tot hare tegenwoordige grenzen, of dat zij de heerschende Staat van Zuid-Afrika zou worden; of, in één woord, zij de beschaving zou uitbreiden naar het binnenland. Zijn doel was de Unie van Zuid-Afrika. Hij had rapporten van Tati ontvangen, en deze toonden hem, welke groote toe­ komst het land aan de andere zijde van de Transvaal had.” Doch vooralsnog gelukte het den heer Rhodes niet om die motie er door te krijgen, daar de toen nog zwakke Afrikaander partij het met de oppositie hield, die zij weldra, na de verkiezingen van 1883—8-4, aan het roer zou brengen. Gedurende het geheele jaar 1883 was het tamelijk rustig in het Noorden. Wel klaagde men over veel veediefstallen, doch dat kon moeielijk anders, met de soort van luitjes die zich in de buurt ophielden. Mankoroane was natuurlijk alles behalve in zijn schik met den toestand van zaken, doch hoewel hij nu en dan dreigde invallen in het land te doen, kwam het tot geen dadelijkheden. Een bezoek dat dit opperhoofd in November 1883 aan de Kaapstad bracht, in gezelschap van zijne raadsmannen de heeren Donovan en Chapman (2), leverde geene resultaten op. In Februari 1884 kwamen er echter berichten omtrent onlusten in het Noorden. De Stellalanders schenen zich gereed te maken tot een aanval op Mankoroane, en deze klaagde steen en been over de slechte bescherming die hij van den heer McKenzie en zijn tien politie-dienaars genoot. Daarop kreeg Majoor Lowe last om 75 man extra voor de politie aan te werven. 2S 313 niet te betwijfelen, dat de raad van Dr. Jorissen op dit punt uitmuntend was, want uit een strategisch oogpunt was Heidelberg van het grootste belang voor de Boeren, die van daar gemakkelijk eenige troepen konden bestoken, die van Natal naar Pretoria mochten gezonden worden. Hoe Heidelberg genomen werd, zal misschien het beste blijken uit het rapport aan Sir O wen Lanyon gezonden door den heer Nabal, den Landdrost- klerk, die in de afwezigheid van den Landdrost, den heer C. Ueckermann, als waarnemend Landdrost ageerde. Dit rapport leest als volgt: Heidelberg, 16 December 1880. Edelachtbare Heer! Heden middag kwam een troep Boeren, omtrent 50 in getal, en onder aanvoering van den heer Hendrik Schoeman, bij mijn kantoor, en hij overhandigde mij een brief, die van den volgenden inhoud was: In naam der Zuid-Afrikaansche Republiek. Mijnheer de Landdrost, De regeering zal binnen een uur het lager der burgers in en om Heidelberg opslaan. Het is een vreedzame demonstratie, die dus geen enkelen ingezetene vrees behoeft aan te doen, daar niemand leed zal worden aangedaan. Maar tevens wordt iedereen gelast zich rustig in zijn eigen huis te houden en niet het dorp te verlaten. Samenkomsten van de ingezetenen zijn niet geoorloofd. Gij wordt verwacht op het Land- drostkantoor te zijn om de Regeering te ontvangen. Met achting UEd. Dw. Dien. S. J. P. Kruger Vice-President M. W. Preïorius P. J. Joubert. Omtrent een half uur later maakten omtrent 700 a 800 man, allen gewapend, hunne verschijning in het dorp, en eischten in naam van de Zuid-Afrikaansche Republiek, de sleutels van het Landdrost-kantoor op. Ik weigerde dit, doch daar ik, bij afwezigheid van den Landdrost, alleen was, kon ik mij niet weren tegen zulk een aantal mannen, en zeide aan hen, dat toen het vorige Gouvernement overgenomen was, alle ambtenaren bevel hadden gekregen, om in geval van dwang, de sleutels af te geven, doch dat ik van het tegenwoordig Gouvernement geen instructies daar­ omtrent had gekregen. Dit is de reden, waarom ik de sleutels niet over­ handigde, maar, aangezien het zoo wat duizend man tegen één was, kon ik mij niet verzetten, en derhalve stak ik den sleutel in het slot van de 523 rechten uit te oefenen, in directen strijd met de rechten van het Zuid- Afrikaansche volk handelt, zonder eenige wettige of andere rechtvaardiging daartoe te hebben; 3. dat de verantwoordelijkheid van alle bloedvergieten en andere euvelen die het gevolg mogen zijn van deze onwettige en inconstitutioneele aanmatigingen, op hen rust die zulks hebben gepleegd; 4. dat het recht om de politiek en het lot van het Zuid-Afrikaansche vasteland te beslissen alleen bij het Zuid-Afrikaansche volk behoort, en dat eenige bemoeiing met of aanmatiging van dat recht onwettig en inconstitutioneel is en eene beschimping en verachting van de natuurlijke vrijheid van het Zuid-Afrikaansche volk. Was er in 1883 eene partij in Zuid-Afrika geweest, sterk genoeg om eene zoodanige proclamatie van rechten niet alleen uit te vaardigen, maar haar ook te doen verdedigen, dan was er nooit een Chartered Company gevormd, en waren heel wat kwade dagen aan Zuid-Afrika bespaard gebleven; doch zooals de zaken toen stonden, beteekende zulk een document weinig of niets, en dempte men den put of trachtte men althans hem te dempen, jaren na het kalf verdronken was. En de heer Rhodes wist dit goed genoeg en behoefde zich niet over dit ultimatum aan de Chartered Company benauwd te maken. Ook President Kruger was zich zeer goed bewust dat zulke declaraties van rechten weinig om het lijf hadden, doch, met het oog op zijne politiek, en vooral op de Zwasiland-kwestie meende hij, dat het van het hoogste belang was, om, indien eenigszins mogelijk, den Trek te beletten. Derhalve hield hij niet op om met de voormannen er van te spreken, ten einde hen te bewegen van hun plan af te zien, en toen Kolonel Ferreira verklaard had zich bij den Trek aan te sluiten, had ZHEd. ook met dezen een lang, doch blijkbaar vergeefsch onderhoud. Inderdaad was Paul Kruger in een uiterst moeielijke positie. Hij wilde zijn belofte aan de Engelsche Regeering, en de termen der Zwasiland- conventie eerlijk nakomen, doch overal vond hij bijna tegenwerking, en zelfs Generaal Joubert zoowel als andere voorname volksmannen ver­ klaarden zich ten gunste van den Trek. Kruger was dan voor een oogenblik in gevaar om zijne populariteit en zijn invloed onder zijn volk te verliezen; doch daar hij begreep dat zoo hij op eenige wijze den Trek steunde, dit zonder den minsten twijfel op een oorlog met Engeland zou uitloopen, besloot hij op den eenmaal inge­ slagen weg voort te gaan, en gebruikte hij alle middelen, die hem ten dienste stonden, om den Trek te verhinderen, en zijn goede trouw aan het Engelsche Gouvernement te bewijzen. Zoo stonden de zaken toen in Mei 1891 de Volksraad zou vergaderen, 586 er eene zeer vriendelijke explanatie tusschen beide personen plaats. Toch meenden eenige Transvaalsche bladen zooals b. v. de Press, die een Regeerings-orgaan heette te zijn, dat de President de Kolonie leelijk in den nek gekeken had, en nu met de troefkaarten in de hand zat. Dat werkelijk Paul Kruger en Dr. Leyds op zeer fijn politieke wijze gebruik hebben gemaakt van de handels-competitie tusschen Natal en de Kaap- Kolonie, daar is niet de minste twijfel aan, en wij gelooven dat de vriendschappelijke houding tusschen de Republiek en het Kaapsche Gouvernement er niet door verbeterd werd. De President was dan ook in die dagen volstrekt niet gunstig gezind jegens de Kaap-Kolonie, en dit was ook geen wonder. Aan het hoofd van zaken in de Kolonie stond de heer Rhodes, sterk gesteund in alles wat hij deed door de Afrikaner partij en den Bond. Men kon dus verwachten dat de politiek door de Kolonie tegenover de Transvaal te volgen geene vriendschappelijke zou zijn. Natal was geheel buiten den invloed van den heer Rhodes en was juist op het punt om van een Kroon-Kolonie in een zelf-besturende Kolonie te worden veranderd, waardoor een der voornaamste redenen waarom de Transvaal vroeger tegen Natal was, wegviel. Het was dus naar de meening van President Kruger en Dr. Leyds veel verstandiger om zich nauwer aan te sluiten bij Natal dan bij de Kaap-Kolonie, waar zulk een toestand heerschte, dat men de Regeering aldaar geen oogenblik kon vertrouwen. In februari 1894, ging ZHEd. een bezoek aan Krugersdorp brengen, en hield er eene belangrijke aanspraak. Wat de dynamiet-kwestie aanging, zeide hij, dat er in Europa een sterke Dynamiet „Ring” gevormd was en die moest hij met geweld trachten te verbreken. De Zwasiland- Conventie was niet naar zijn zin, doch hij kon haar niet weigeren daar hij het beste moest nemen wat hij kon krygen. Als eenmaal Zwasiland ondei het bestuur der Transvaal was, zouden de Engelschen er niets te zeggen hebben. Omtrent het stemrecht zeide ZHEd. dat hij geene beloften wilde maken, maar hij kon onmogelijk „zoo maar zoo” het stemrecht aan alle uitlanders geven. Hij had echter een lijst van respectabele lieden doen opmaken, en hij zou hunne namen voor den Volksraad leggen, om te zien ot die den tijd voor die mannen niet zou willen verkorten. Dr. Krause, de Staatsprocureur, had gedurende de laatste Raadszitting zijn ontslag gekregen, op grond van zekere klachten tegen hem ingébracht, en alsnog had men geen vasten opvolger voor hem benoemd, hoewel de lieer C. Ueckermann als waarnemend Staatsprocureur ageerde. In het einde van februari 1894 vond echter eene verzoening plaats tusschen den I resident en den heer Ewald Esselen, want sedert den verkiezingsstrijd 263 Het zijn menschen, die wij niet beter kunnen aanduiden, dan met de woorden van den Hoogen Commissaris: vreemde fortuinzoekers, die geen belang stellen en geen belang hebben in het land, hebben de Republiek verraden. Hoever Sir Theophilus Shepstone zijne macht is te buiten gegaan, blijkt uit de bewoordingen van zijne instructie waarin uitdrukkelijk staat, dat hij in overeenstemming had te handelen met den Wetgevenden Raad van het land. Welnu, de Volksraad heeft plechtig te kennen gegeven, de onafhanke­ lijkheid van het land niet te zullen opgeven, maar, zooals boven reeds is gezegd, tot alles bereid te zijn wat tot de eendracht en het welzijn van Uwer Majesteits Koloniën in Zuid-Afrika kon leiden. Hoe heeft nu Sir Theophilus Shepstone Uwer Majesteits Regeering tot de goedkeuring van de annexatie kunnen krijgen? Door de onware berichten, dat de groote meerderheid van het volk voor de annexatie was. Het tegendeel is nu zoo duidelijk, dat dit verder geen bewijs behoeft. Hoe heeft Sir Theophilus Shepstone het land kunnen annexeeren zonder dat de burgers zich met de wapens in de hand hebben verzet? Uwe Majesteit, het grieft ons diep dit te moeten zeggen, maar wij kunnen niet anders dan de waarheid spreken: hij heeft het gedaan met list, bedrog en bedreiging. Nadat hij het land was ingetrokken met de plechtige verklaring dat hij als vertegenwoordiger van Uwe Majesteit, als een vriend tot vrienden kwam, om grieven uit den weg te ruimen, en in die heilige hoedanigheid door ons met vriendschap was overladen, heeft hij kort daarna, in den Uitvoerenden Raad, land en volk bedreigd met die barbaren, met wie Uwer Majesteits dappere troepen nu in Zululand een bloedigen oorlog voeren. Hij heeft op dezelfde plek en bij dezelfde gelegenheid ons bedreigd met de gewapende macht Uwer Majesteits troepen, door hem reeds op de grenzen verzameld, waaraan hij dan ook op den dag der annexatie order heeft gegeven binnen te trekken; en evenwel schreef hij aan uwe Regeering, dat hij zich stiptelijk had onthouden van alles, wat naar bedreiging zweemt. Daarop heeft onze Regeering besloten, niet naar het zwaard te grijpen, om die gruwelen van bloed te voorkomen, waarmede Sir Theophilus Shepstone haar had gedreigd. Uwe Majesteit, wij hebben bitter spijt daarvan, want in plaats dat wij daardoor onze zaak versterkt hebben, schijnt het alsof men ons nu voor zóó zwak houdt, dat men zich alles met ons veroorloven mag. Ons, die het zwaard niet hebben wallen grijpen, juist om al de ellende van Kaffer- oorlogen te voorkomen, ons verwijt men de oorzaak van die oorlogen te zijn. 98 de heer J. N. Boshoff bedankt als President van den Oranje-Vrijstaat, en de Volksraad had daarop den heer Jacobus J. Venter gerecommandeerd als kandidaat voor den Presidentszetel. Doch de Unie-partij was thans zoo sterk in den Vrijstaat, dat zij besloot om eene talrijk geteekende requisitie naar Pretoria te zenden, en President Pretorius vei zocht om zich kandidaat voor den Vrijstaatschen Presidentszetel te stellen. Was Pretorius goed bekend geweest met het werkelijk bestaand gevoelen der Transvaalsche burgers, dan zou hij het aanbod hebben afgeslagen, maar hij begreep of den waren toestand van zaken niet, öf hij liet zich door valsche vrienden misleiden, met het gevolg dat hij de requisitie aannam. Inderdaad werd hij met groote meerderheid gekozen. President van beide Republieken tegelijk kon hij echter niet zijn, doch door middel van zijn aanhangers in den Transvaalschen Volksraad', kreeg hij het zoover, dat die Volksraad hem zes maanden verlof gaf. In dien tijd meende hij in staat te zullen zijn de vereeniging der Republieken tot stand te brengen. Ongetwijfeld vleide zich Pretorius met een valsche hoop, want reeds in 1858 had Engeland op ondubbelzinnige wijze te kennen gegeven, dat eene vereeniging der Staten gelijk zou staan met eene verbreking der met haar aangegane conventies, en dat dan geen nieuwe conventie weder zou aangenomen worden. Op 8 Februari 4860 werd Pretorius te Bloemfontein ingezworen als President van den Oranje-Vrijstaat, en reeds den volgenden dag besloot de Vrijstaatsche Volksraad, om eene deputatie naar de Transvaal te zenden, om de zaak der f nie te bespreken. De deputatie bestond uit de heeren J. J. Venter, J. N. Uys en J. Klopper, terwijl ook President Pretorius medeging. Van den kant der Transvaalsche Regeering waren tegenwoordig de heeren J. H. Grobler, wd. President, Steph. Schoeman en de geheele Uitvoerende Raad. De zending mislukte geheel. De Transvalere wisten wat het gevoelen was van de Engelsche Regeering omtrent de Unie, en men vond het veel te gevaarlijk om de Zandrivier-Conventie er aan te wagen, en misschien de duurgekochte onafhankelijkheid te verliezen. Bovendien was er alreeds een steike gisting ontstaan onder een deel der bevolking tegenover Pietoiius, wegens diens aanneming van het Vrijstaatsche Presidentschap; en Schoeman en zijne partij waren geenszins genegen om hem in zijne plannen te ondersteunen. 