title: Krinke kesmes all versions
creator: hendrik smeeks
text: Waar wij uit het feit alleen dat een lichaam uitgebreid is in lengte, breedte en diepte, terecht opmaken dat dat een substantie is, omdat het geheel onmogelijk is dat er enige uitgebreidheid van niets zou zijn, dan moet ook hetzelfde worden afgeleid aangaande de ruimte die leeg gedacht wordt, dat namelijk, daar er uitgebreidheid in is, er noodzakelijk ook substantie in is. Het begrip ‘lege ruimte’ stamt uit de denkwereld van de antieke materialisten en atomisten (Epicurus en anderen). In de 17e eeuw bestreed met name de Fransman Pierre Gassendi (1592-1655) het cartesiaanse beginsel dat er geen vacuum mogelijk zou zijn. Over het algemeen werd Descartes’ stelling vooral aangevochten door die natuuronderzoekers welke uitgingen van het empirisch experiment. De stelling ‘dat de Ziel der Menschen alleen denkt, en gevoeld’ etc. (p. 144) is o.a. te vinden in de zesde Meditatie van Descartes ‘De l'existence des choses matérielles, et de la reelle distinction entre l'âme et le corps de l'homme’ (Meditations touchant la première philosophie). Ook hier be- treft het een fundamenteel probleem waarover in de 17e en 18e eeuw hevig gediscussieerd werd. Descartes' conclusie, dat de dieren slechts als beweeglijke automaten, zonder ziel en dus ook zonder gevoel moesten beschouwd worden, vond echter zelfs onder zijn eigen aanhangers geen algemene bijval. Opnieuw kunnen we zeggen dat deze wijsgerige opvatting op zijn minst in strijd leek met ieders ervaring. Wat het tweede geschilpunt betreft: voor Descartes die geen vacuum erkent is elke beweging uiteraard het gevolg van een stoot- of drukwerking bij direct kontakt tussen twee lichamen. Nemnan houdt zich strikt aan deze theorie, terwijl Wonwure een geavanceerdere, Newtoniaanse opvatting huldigt die ruimte laat voor een actie in distans. Ook in de formulering van punt drie staat Wonwure dichter bij Newton dan bij Descartes. Newton immers had in de voorrede van zijn Principia mathematica (1687) de wiskunde gekenschetst als berustend op de mechanica, daar ze van passers en andere werktuigen gebruik maakt. De mathematische figuren ontstaan volgens Newton pas door het gebruik van passers etc., terwijl ze voor de Euclidische wiskundigen abstrakte gegevenheden in de natuur vormen. Overigens wordt deze tegenstelling in onze tekst niet uitgewerkt. De kwestie van het zuur als ziekteverwekker heeft in eerste instantie niets met Descartes te maken. Zoveel te meer echter met zijn aanhangers! De Franse filosoof heeft namelijk ook een sterke invloed uitgeoefend op het medische denken. Men kan in de 17e eeuw binnen de geneeskundige wereld twee verschillende richtingen onderscheiden. Er is een, vooral in Italië dominerende, zogenaamde iatrofysische school die alle lichaamsprocessen, inclusief ziekteverloop, verklaarde aan de hand van fysische wetmatigheden. De tegenpartij, de psychosomatische school, zag ziekte als het gevolg van een onevenwicht in de zielewereld. Descartes heeft aan deze tweede school een krachtige impuls gegeven. Van het eerste ogenblik af heeft hij de ziekte van de ziel een plaats toegeloofd in de gezondheidskunde. Hij was ervan overtufd dat de ziel invloed uitoeefde op het lichaam en vice versa. Waar Descartes de binding tussen ziele en lichaam als een soort van band omschreef, ontwarren Jules Emanuel deze band en toonde aan dat ziele en lichaam wederzijds op elkaar inwerken. Emanuel streept de psychosomatische school in en maakte zo de weg vrij voor de latere organische school. 66) Ik dank hier veel aan het inzicht van prof. dr. R. Hooykaas, die zo vriendelijk was om deze voor mij duistere materie in een schrijven van 10 okt. 1974 nader te expliceren. De Wonvuurs-Newtoniaanse opvattingen dragen een specifiek karakter: noch bij Newton's voorgangers, noch bij zijn navolgers komen we iets dergelijks tegen. De omschrijving die Nemnan van de wiskunde geeft was de gangbare. 67) Zie G.A. Lindeboom, De vroege invloed van Descartes op het geneeskundig denken in Nederland, in Geloof en wetenschap, 69 (1971), p. 207-216 (engelse versie in Janus, 58 (1971), p. 201-206). Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes 45 cessen zuiver fysisch bepaald acht, door temperatuur en gewicht. Daarnaast bestond er in de Republiek een iatrochemische richting, waarbij alle levensprocessen als chemische processen werden verklaard. De Leidse hoogleraar Francois de le Bo& Sylvius (1614-1672) geldt als de voorman van de iatrochemici, tot welke groep ook behoorden Cornelis Bontekoe (circa 1647-1685), de “theedokter’, Steven Blankaart (1650-1704) en Heydentryk Overkamp (1651-1693). Dezen nu waren stuk voor stuk aanhangers van Descartes, hoewel diens mechanistische wereldbeschouwing ogenschijnlijk weinig aantrekkelijks voor hen moest hebben en in elk geval veel beter paste bij de iatrofysische medici. Hoe het zij, onze hollandse iatrochemici waren ervan overtuigd, dat alle levensverrichtingen binnen het menselijk lichaam analoog verliepen aan chemische processen zoals men die een laboratorium kon waarnemen. Zij zagen in zuur en alkali twee algemene en fundamentele begrippen in de natuur, twee stoffen die elkaar ook in het lichaam onder opbruising ontmoeten. Verstoring van dit evenwicht door bijtende zuren was volgens deze gedachtengang ‘a general cause of diseases’. Blankaart gaf in zijn Verhandelingen van de opvoeding en ziekten der kinderen (Amsterdam 1684) een allerakeligste, geheel op verbeelding berustende schets - kompleet met kopergravure - van de ontmoeting van alkali en zuur. Dit laatste typeert hij als de grootste vijand van het bloed. De dames van Wonvure citeren uitvoerig uit de brieven van Antoni van Leeuwenhoek, de grote man van de proefondervindelijke natuurwetenschap, aan wie nooit iets van proefbaar zuur in's mensen bloed gebleken was. Het zou ons te ver voeren om de discussie tussen Neman en Wonvure tot in detail te analyseren. Waar het om gaat is dat hier blijkbaar twee verschillende wetenschapsopvattingen tegenover elkaar worden gesteld. Aan de ene kant (Neman) een abstracte-metafysische wijsbegeerte, op redeneringen gebouwd. Aan de andere zijde (Wonvure) een op eigen waarneming en experimenten gebaseerde natuurwetenschap. Het valt niet moeilijk te zien waar de sympathie van de schrijver zelf naar uitgaat. Hoewel er ook op Neman ‘zeer eerwaardige Geestelijken, schrandere Philosophen, en ervaren Medicijnen’ wonen (p. 138), krijgen alleen de geleerden op Wonvure het loffelijk iudicium dat zij studeren “in een gesonde Philosophie’ (p. 140). Partington, A history of chemistry II, London 1961, p. 297. Het voorbeeld van Blankaart is ontleend aan A.J.J. Vandevelde, Bijdrage tot de studie van Stephanus Blankaart, in Versl. en Meded., v.d. Kon. VI. Academie voor Taal- en Letterk., 1924, p. 453-494, speciaal p. 474. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Terwijl de zienswijze van de mannelijke filosofen slechts summier wordt aangeduid, laat de schrijver de vrouwelijke dames uitvoerig aan het woord om hun standpunt uiteen te zetten. Herinneren we er tenslotte nog even aan dat zowel De Posos als de Meester dezelfde pragmatische instelling hebben die op Wonvure hoogtij viert. Vooral de Meester wil al zijn stellingen met behulp van de mechanica demonstreren onder het motto: niet goed, geld terug! Van spekulatieve filosofie moet hij kennelijk niets hebben. En wie spekulatieve filosofie zegt in verband met het 17e-eeuwse geestesleven, denkt onmiddellijk aan Descartes. Mogen we nu uit het bovenstaande opmaken dat Hendrik Smeeks, zij het indirekt, door middel van de academie van Wonvure, Descartes en diens filosofie heeft willen bestrijden? Dat lijkt misschien vreemd, gegeven het feit dat hij Juan de Posos de werken van Descartes aan de Garbon ten geschenke laat geven. Onze schrijver kent en waardeert stellig Descartes, maar dat belette hem niet om bijzonder kritisch te staan tegenover de denkkonstrukties waar de Franse filosoof de wereld mee verbluft had. Het Handboek van Krinke Kesmes laat geen ruimte over voor twijfel aangaande Smeeks' oordeel over Descartes. Deze heet daar 'een man van uitstekende en ongemene schrandere geleerdheid' maar tevens een mens die 'aan menselijke dwalingen onderworpen was', hetgeen Smeeks dan omstandig probeert aan te tonen. Ook nu legt de schrijver zijn kritiek in de mond van een gefingeerd personage: de arabische filosoof Zaaide Bachalach. Het betoog van Zaaide is moeilijk te volgen, wellicht ook omdat ons allusies op contemporaine personen, geschriften of situaties is ontgaan. Van enig compositorisch verband tussen het gedrukte Krinke Kesmes en de geschreven aantekeningen in het Handex. is nauwelijks sprake: vandaar dat wij ons gerechtigd achten om dit aanhangsel in deze tekstuitgave achterwege te laten. Maar het gaat ons te ver om Zaaide's betoog te typeren als ‘ziekelijke verbeelding’ van iemand die cartesiaanse klokken had horen luiden maar geen enkele klepel kon vinden.” De hoofdbedoeling van Smeeks is immers duidelijk: kritiek uit te oefenen op het zijns inziens mis- 70) Thijssen-Schoute, p. 633-634. Heel wat positiever oordeelt L.C. Vrijman (1933, p. 164), recht: “Het geschreven deel lijkt mij een bestudering waard. Het geeft een denkbeeld van Smeeks' wereldbeschouwing en bevat een reeks geometrische voorstellingen demonstreerende den samenhang van verschillende abstracte begrippen, zoals Smeeks zich die gedacht heeft.” Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koninkrijk Krinke Kesmes 47 diverse cartesianisme van met name H. Overkamp en Corn. Bontekoe.' Meer vertrouwen heeft hij in de anatomisten Bartholijn en Paulus Barbette, dit laatste auteur van een Anatomica practica. In dit verband een onthullend citaat ter illustratie van Smeeks' beroepsmatige afkeer van wat hij zag als metafysische zinsbegoochelingen: “de geneeskunde begint, daar de filosofie eindigd. Als ook omdat die de anatomie en ondervinding tot haar ware fundamenten hebben.” Tegenover Descartes’ ‘Ik denk derhalve ben ik’ poneert Zaaide Bachalach ‘Ik voel derhalve ben ik’, waarbij voelen de betekenis heeft van zintuiglijke waarneming. Zaaide stelt dus het primaat van de ondervinding. Dat is, kort gezegd, de hele filosofie van Krinke Kesmes. Naar deze ‘gesonde Philosophie’, gepraktiseerd door de Meester, openlijk verdedigd door de academie van Wonvure, uitvoerig gedemonstreerd door Zaaide Bachalach, verwees Smeeks zijn zoon Barend. Het blijft intussen een raadsel waarom Smeeks, die als het nuchter-naieve kind uit Andersen's sprookje de nieuwe cartesiaanse hersenspinsels niet kon volgen, zelf op zijn beurt soms in orakeltaal verviel. Waarom legde hij zijn filosofie juist in de mond van vrouwen? Vanwaar zijn voorliefde voor een dikwijks omslachtige allegorie en symboliek? Wat te denken van zijn manie om (in het Handex.) allerlei gelijkzijdige driehoeken met kosmologische tekens te ontwerpen? Het exotische bezat voor hem een sterke aantrekkingskracht, niet zozeer uit curiositeit maar eerder uit behoefte om het westerse denkpatroon te relativeren. Zaaide Bachalach benadrukt dit principe: ‘Gij leden weet, dat vele geleerde Europese, spotten met de filosofie’ Uitvoerig over hen Thijsen-Schoute. Vooraan in het Handex. bevindt zich volgende notitie van een onbekende lezer: ‘Dit werkje gelezen met de geschreven aantekeningen en vermeerderingen A°. 1775. en bevonden het Cartesiaanse gevoelens teegengeven niet alleen, maar ook de gevoelens van 2 doctoren bontekoe en overkamp bespot, en zo ik het wel heb is het werkje ook met verderfende stukken vervuld omtrent den godsdienst. Gelezen 1775. H: L.’ op p: 6 in 2de manuscript van Dr. Corn. Bontekoe en zijn werk gehandeld.’ Hoogewerff (1909, p. 389) zet dus de zaken op zijn kop, wanneer hij zegt: “Uit de aantekeningen, die de schrijver aan zijn boek toevoegde, blijken o.a. duidelijker zijn Cartesiaanse gevoelens, die ook in ‘Krinke Kesmes’ zelf reeds merkbaar waren’. Met Bartholijn zal bedoeld zijn Thomas Bartholinus (1618-1680). Zie over hem alsmede over Barbette resp. Jöcher's Gelehrten-Lexikon, dl. I (reprint Hildesheim 1960), p. 818-821, en Dictionnaire de Biographie Française, V (Paris 1951), k. 285. Handex., grote inlaag (bij p. 102), p. 19. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtige Koningrijk Krinke Kesmes 48 der over oude Brachmannen, Braminen, Benjanen, Sinesen, Japanners, etc. met een woord, met de filosofie van 't geheel Oosten, of Asia: vele zeggen dat die ongegrond en fabuleus is. Verscheidene Asianen zeggen weerom, dat verscheiden Europeanen zomtijds zeer zotte bedenkingen, en wonderlijke stellingen, bouwen op losse, en eigene uitgevonden gronden, strijdend met de ware ondervinding. In Krinke Kesmes manifesteert zich op meer dan een plaats Smeeks' bewonderende belangstelling voor de oosterse wijsheid. Vooral de Chinezen genieten bij hem - gelijk trouwens bij vele andere representanten van de Verlichting - een groot prestige. Zo zit de Zuidlandse wetgever en filosoof Sarabasa afgebeeld "als een Sinees af-God" (p. 216), terwijl zijn collega Krakabas zelfs de beste leerling van Confucius heet te zijn. De reeds aangestipte sterk-ethische gerichtheid van de Zuidlandse godsdienst, haar statisch karakter ook lijkt geheel overeenkomstig het Chinese denken van Confucius en zijn school. Toch blijkt nergens dat Smeeks met de filosofie der ‘over oude Brachmannen, Braminen, Benjanen, Sinesen (of) Japanners’ werkelijk vertrouwd is geweest. De Zuidlandse spreuken ontleende hij, voorzover bekend, aan Europese auteurs. Het exotisme in Krinke Kesmes zit enkel in de entourage. Veel daarvan behoort trouwens tot de geijkte sfeerscheppende middelen van het imaginaire reisverhaal. Dat geldt in het bijzonder voor de imaginaire taal, op het Zuidland gesproken. 3.6 De imaginaire taal van Krinke Kesmes Een van de interessantste aspecten van de 17e- en 18e-eeuwse imaginaire reisverhalen is zonder twijfel hun taalutopisme. Dikwijls laat de schrijver zijn reiziger(s) namelijk kennis maken met een land waar, naast allerlei andere fantastische zaken, ook een ideale, universele taal gesproken wordt. Die belangstelling juist voor de taal van het onbekende rijk hangt ten nauwste samen met het verlichte streven naar een humanere maatschappij. Het eeuwige probleem van de communicatiestoornissen die mensen gescheiden houden, denkt men zo, met een voor iedereen verstaanbare, de werkelijkheid direct reflecterende taal, uit de wereld te helpen. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 49 We treffen zulke taalfantasieën overigens niet alleen en zelfs niet in de eerste plaats aan bij auteurs van imaginaire reisverhalen. Het onderliggende probleem hield gedurend de 17e en 18e eeuw de geesten bezig van talrijke theologen, filosofen, taalgeleerden en literatoren. Echter, bij dat zoeken naar de volmaakte taal waren van meet af aan twee mogelijkheden gegeven. Enerzijds bestond er een op bijbelse gronden gebaseerd geloof, dat ooit - voor de torenbouw te Babel met de daaruit gevolgde spraakverwarring - zulk een universele ‘Lingua Humana’ gesproken zou zijn, welk geloof dan weer leidde tot pogingen om al waren het maar relikten van die taal terug te vinden: in het Hebreeuws, in het Samaritaans of waar dan ook. Van de andere kant waren er die, toen de genoemde zoekpogingen geen resultaat opleverden, zelf een kunstmatige universele taal gingen ontwerpen. Vooral de 17e-eeuwse jezuiet Athanasius Kircher, auteur van een boek met de veelbetekenende titel Turris Babel (Amsterdam 1679), bepleitte de invoering van een nieuwe algemene taal. Het spreekt vanzelf dat zulke projektontwikkelaars een dankbaar object vormden voor de spot en de parodieerlust van satirici - men denke slechts aan Swift! Over de methode volgens welke de ideale taal gekonstrueerd moest worden liepen de meningen zeer uiteen. Men kon de letters bijvoorbeeld vervangen door cijfers of de woorden door begripsomschrijvingen. Voor velen gold het Chinees als een excellent model, omdat het in tegenstelling tot de Europese talen geen klankenaanduidend letterschrift bezit maar een begrippen uitbeeldend ideografisch schrift. Zo kreeg het taalutopisme van de Verlichting vanzelf een exotisch tintje. Het paste uitstekend bij de vage bewondering die men op andere gronden al voor de ‘Chinese wijzen’ koesterde. In de hiervoor behandelde directe voorlopers van Krinke Kesmes speelt het droombeeld van de volmaakte taal een grote rol. We zagen reeds hoe Foigny zijn Australiërs een idioom laat spreken dat het wezen der dingen onmiddellijk uitdrukte. Zodra een kind leerde praten werd het ongemakkelijk filosoof. Vairasse gaat in de uitwerking van zijn logisch-rationele taal nog verder. Laatstelijk hierover: Clive T. Probyn, Swift and linguistics: The context behind Lagado and around the Fourth Voyage, in Neophilologus, LVIII, nr. 4 (okt. 1974), p. 425-439. Hendrik Smeeks, Beschryvinge van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Hoewel de communicatieproblemen op Krinke Kesmes dan ook oplossen? Zeer simpel: het blijkt dat op dit eiland ‘alle Europese en Aziatische Talen gesproken en geleerd worden’ (p. 125), zij het ook niet door alle Zuidlanders. Maar er zijn “vrijgestelden’ die, gelijk de El-Ho, tot taak hebben om een bepaalde Europese of Aziatische taal aan een kleine groep van discipelen te onderwijzen. Daarnaast is er dan de landstaal waarvan de inwoners van Krinke Kesmes zich bij het onderling verkeer bedienen. Helaas krijgen we over de fonetische, morfologische of syntactische kenmerken van dit Zuidlands niets te horen. De Spaanse nederlander Juan de Posos hoeft ook geen moeite te doen om de vreemde taal te leren. Hij kan in het Spaans met de Garbon converseren. Alle documenten worden voor hem uit het Zuidlands vertaald. Het gesprek met de El-Ho vindt uiteraard in het Nederlands plaats. Maar het tekent toch de zelfgenoegzaamheid van de koopman De Posos dat hij geen spoor van interesse toont voor de taal van zijn gastheer. Duidelijk is wel dat het Zuidlands afwijkt van het Chinees, want de filosoof Krakabas, die van Chinese afkomst is, beijvert zich om na aankomst in Krinke Kesmes de voor hem vreemde taal te leren. Voor het overige blijft onze informatie beperkt tot wat eigennamen, plaatsnamen en substantiva. Het lijstje ziet er als volgt uit: eigennamen: Kascha (naam van de Garbon), Kaskes (“strandbewoners’), koning Cham-Hazi, koning Ram Ram uit de stam Kitalta, Balone (de zonnegod), Baloka (de engel van de zon), de filosofen Sarabasa en Krakabas. plaatsnamen: de eilanden Krinke Kesmes, Nemnan, Wonvure en Lankeja; de steden Kesmes, Nemnan, Wonvure, Taloujal, Araso, Tenbar, Sannasa, Jitdu, Palotata, Raima, Valdapa, Aminasta; de dorpen Gat en Poca. substantieven: Garbon (opzichter), El-Ho (vrijman), Knepko (pokken), Poele (eiland), Pak (ezel), Akalou (worteldrank), Joscham (rode steen), Talok (gom), Fika (verf). Verder nog een tiental samenhangende stoffenamen: Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes metalen: stoffen: ruw geweven Ouwa (goud) Pakkam (wol) Krapakkam Louwa (zilver) Sisa (katoen) Krasisa Pouwa (koper) Monka (zijde) Kramonka Nouwa (onbekend metaal) Sommige van die woorden zijn aantoonbaar anagram: Krinke Kesmes (Henrik Smeeks), Nemnan (mannen), Wonvure (vrouwen), Knepko. Andere wekken onwillekeurig associaties met Nederlandse woorden: Pak, Gat, Sisa, dit laatste met onze stofnaam sits. Het woord Poele= eiland komt in vele 17e-eeuwse reisbeschrijvingen en op allerlei landkaarten voor. Smeeks heeft verder kennelijk geprobeerd om semantisch samenhangende woorden ook morfologisch op elkaar te doen gelijken. Zo heeft het prefix Kra- kennelijk de betekenis van ‘geweven’. Het intrigerendst zijn natuurlijk de eigennamen, speciaal Krakabas en Cham-Hazi, waaraan uit het Handel. o.a. Zaide Bachalach valt toe te voegen. Zijn dit louter gefingeerde namen of schuilt er meer achter? Ook zonder alle raadsels betreffende de imaginaire taal van Krinke Kesmes opgelost te hebben, mogen we veilig concluderen dat die taal in deze tekst geen andere functie heeft dan de lezer de suggestie te geven dat hij in een vreemd land wordt binnengeleid. Het exotische element moet de authenticiteit van het reisverhaal versterken. 4. Krinke Kesmes en de kritiek Toen G.D.J. Schotel ruim honderd jaar geleden zijn Vaderlandsche volksboeken en volkssprookjes publiceerde, noemde hij daar terloops ook 'de Beschrijving van het koninkrijk Krinke Kesmes' zonder overigens op de tekst nader in te gaan of de naam van de auteur te vermelden. Die geringe aandacht zal wel samenhangen met Schotel's onjuiste veronderstelling dat het boek in kwestie 'nimmer populair' geworden is. In werkelijkheid bestaan er, zoals onze bibliografie laat zien, minstens zes verschillende drukken van Krinke Kesmes, verschenen tussen 1708 en 1776. Daarnaast werd onze tekst nog geheel of gedeeltelijk in het Duits bewerkt, van welke bewerking eveneens diverse edities bekend zijn. Hoewel al deze uitgaven thans uiterst zeldzaam zijn, mogen we Krinke Kesmes toch een veelheid aan kritiek gevolgd hebben, wat de stoute Schotel de indruk wekt dat het een populair boek was. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Gelezen boek noemen. Een uitlating van J. Buma - zelf auteur van een imaginair reisverhaal - uit 1753 getuigt nog van een bijna spreekwoordelijke bekendheid van het eiland Krinke Kesmes. In de loop van de 19e eeuw echter geraakte het werk van Smeeks geheel in vergetelheid. Illustratief voor die onwetendheid was de, nota bene nog gunstige kritiek ook, die Hermann Hettner in 1862 ten beste gaf. Hettner wist niet dat de duitse bewerking van de El-Ho-episode onder de titel Der Holländische Robinson terugging op een nederlands origineel uit 1708. Hij meende met een hollandse navolging van Defoe's meesterwerk te doen te hebben. Niettemin stelde hij Der Holländische Robinson ver boven vergelijkbare duitse Robinsonades: ‘Er erreicht zwar auch nicht die Poesie Defoe's, aber er hält die eigentliche Robinsonstimmung fest. Er beruht unzweifelhaft auf wirklich Erlebtem und erzählt es schlicht, frisch, mit liebevoller Kleinmalerei und darum herzgewinnend’. Beter geinformeerd dan Hettner of Schotel was de bekende bibliograaf Hermann Ullrich. In zijn Robinson und Robinsonaden (1898) vinden we voor het eerst een op autopsie berustende beschrijving van de eerste druk van Krinke Kesmes alsmede van verschillende duitse vertalingen c.q. bewerkingen. Ullrich signaleerde bovendien de aanwezigheid van Smeeks' Handex. in de K.B. Den Haag. Het is bijna te zien hoe Jan ten Brink in zijn Romans in proza (1899-1901), kennelijk zich baserend op Ullrich, argeloze lezers op een dwaalspoor zet. Volgens Ten Brink bevat het Handex. Ter K.B. vele ontboezemingen van Nicolaas ten Hoorn, hetgeen een verkeerde interpretatie is van Ullrich's notitie: “Das Exemplar der Königl. Bibliothek im Haag enthält auf eingehefteten Blättern zahlreiche handschriftliche Zusätze des Herausgebers”. Bedoeld was natuurlijk Smeeks, zogenaamd uitgever van de geschriften van Juan de Posos. Wanneer Ten Brink beweert dat er niets gebleken is “van enige belangstelling ten onzent in dit boek” schrijft hij Schotel na. Maar al deze gebrekkige informatie verhinderde Ten Brink niet om een ongunstig oordeel te vellen over Krinke Kesmes, of liever gezegd over de ingevoegde proto-Robinson (over de rest spreekt hij niet): “Dit alles ziet er uit, alsof een historisch Terwijl de auteurs van imaginaire reisverhalen vrijwel nooit melding maken van hun literaire voorgangers, maakt J. Buma in zijn Reis door de Elizeesche Velden (Leeuwarden 1753) hierop een uitzondering wanneer hij verklaart: “Alle de betoverende bekoorlijkheid van deze plaats (de Eliz. Velden. P.B.) te beschrijven zoude mij al zo onmogelijk zijn als een Veritabel plan van het Utopia van den Heer Morus, of van het Eiland Krinkekesmus te leveren” (p. 4-5). Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtige Koninkrijk Krinke Kesmes. Een voorval is ingelascht, maar aan de mededeling ontbreekt levendigheid en letterkundig talent. Wat genuanceerdere kritiek op het verhaal van El-Ho laat Staverman in 1907 horen: 'De stijl is slordig en dor, kroniekachtig; toch wordt er meermalen met levendigheid en treffende eenvoud geschilderd.' Het boek als geheel noemt hij een “zonderlinge mengelmoesachtige fictie”. Leverde Ullrich in bibliografisch opzicht pionierswerk, aan Staverman komt de eer toe van de grondslag gelegd te hebben voor de wetenschappelijke studie van Krinke Kesmes. In zijn proefschrift over Robinson Crusoe in Nederland gaf hij niet alleen een gedetailleerd overzicht van de inhoud en een juiste plaatsbepaling binnen het geheel van 18e-eeuwse Robinsonaden, maar ook begreep hij dat het de schrijver bovenal te doen was om ‘een uiteenzetting van de wijsheid en den godsdienst in het verdichte Zuidland.’ Met het oplossen van de anagrammen Kesmes, Nemnan en Wonvure leverde hij verder een belangrijke aanzet tot de interpretatie van Smeets' werk. Het zou echter tot 1925 duren voordat Staverman zich opnieuw met Krinke Kesmes zou bezig houden. Voorlopig was het woord aan de historici G.J. Hoogewerff en S.P. L’Honore Naber. Vooral de eerste heeft gedurende enkele decennia zijn stempel gedrukt op het Krinke Kesmes-onderzoek. Daarbij valt meteen al op dat de aandacht van Hoogewerff, L’Honore & Naber en hun gevolg (waaronder de Amerikaan Lucius L. Hubbard een merkwaardige rol speelt) vrijwel uitsluitend geconcentreerd blijft op de episode van de achtergebleven scheepsjongen uit Krinke Kesmes. Het begon in 1909 met Hoogewerff's zeer uitvoerige studie: Ken nederlandsche bron van den Robinson Crusoe. Die titel was programmatisch: we zagen al hoe de schrijver met het aanwijzen van allerlei parallellen aannemelijk probeerde te maken dat Defoe zich door Smeeks' proto-Robinson had laten inspireren. Hoewel Hoogewerff niets wenste af te dingen van de superieure kwaliteit van Robinson Crusoe, achtte hij toch ook de EI-Ho-episode in Krinke Kesmes allerminst dood of vervelend: ‘Het is of de schrijver zelf in de episode onder de bekoring van zijn stof is gekomen, daar hier zijn stijl aanmerkelijk levendiger wordt, dan doorgaans in het boek 't geval is.’ (Hoogewerff 1909, p. 386). In tegenstelling tot Hettner meende hij, althans in het geciteerde artikel, dat Smeeks ‘de geschiedenis van het verblijf van den scheepsjongen op een onbewoonde kust heeft verzonnen.’ (p. 391). Wat de aantekeningen in Smeeks' Handex. betreft sloeg hij de plank wel danig mis door te schrijven dat daaruit duidelijk de Cartaginese gevoelens van de auteur zouden blijken, gevoelens ‘die ook in Krinke Kesmes zelf reeds merkbaar waren’ (p. 389). L'Honoré Naber's opstel in Onze Eeuw, jrg. 1910, sluit tot in de titel toe, bij dat van Hoogewerff aan. De verdienste van de bijdrage van eerstgenoemde - specialist op het gebied van onze maritieme geschiedenis - ligt in het bronnenonderzoek. Dankzij L'Honore Naber kreeg de historische context van Smeeks' verhaal scherper contouren. Hij stelde bijvoorbeeld vast, dat de schrijver voor zijn Robinsonade gebruik had gemaakt van het in 1701 gedrukte journaal van De Rypen. Maar nu rees eigenlijk een nieuw probleem. Zolang men had aangenomen dat Krinke Kesmes geheel op fantasie berustte, was er om zo te zeggen niets aan de hand. Eenmaal een historische kern ontdekt werd de vraag waar de grens lag tussen fictie en werkelijkheid. L'Honore Naber opperde in zijn artikel de mogelijkheid dat het verhaal van de vermiste scheepsjongen op een authentieke gebeurtenis (in het ongedrukte journaal van stuurman Leeman verteld) gebaseerd zou zijn. Van meer belang was zijn poging om iets over de persoon van H. Smeeks te weten te komen. Met klem van argumenten wist hij aannemelijk te maken dat de auteur met het zeemansleven vertrouwd moest zijn geweest om hem vervolgens te identificeren met de Meester: “wat zou ons nu nog beletten in den onder-Meester van de “Essen” (die van Overyssel geboortig was) den auteur zelf te zien, die zich in zijn nadagen te Zwolle als chirurgijn nederzette en die een zoo sprekend “Overysselsch” schreef, dat zijn werk door den uitgever moest worden verbeterd?” (p. 431). Het is een veronderstelling die door Staverman in zijn Nieuwe Taalgids-artikel van 1925 zonder discussie werd overgenomen en die sindsdien nooit meer is aangevochten. Vreemd genoeg heeft ook niemand het meer nodig gevonden om alle tekstuele argumenten die voor zulk een identificatie pleiten bij elkaar te zetten. De vele artikelen en artikeltjes over de relatie Krinke Kesmes - Robinson Crusoe hoeven ons, na wat dienaangaande in paragraaf 3.3. reeds gezegd is, nu niet meer bezig te houden. Een uitzondering wil ik maken. Het dagboek van stuurman Leeman van het schip de “Wakende Boey’ berust in het archief van de Admiraliteit, portefeuille Kol. Arch. No. 1115 (Overgekomen papieren, 1659, O.1.C. Kamer Amsterdam); gedeeltelijk uitgegeven door P.A. Leupe, De reizen der Nederlanders naar het Zuidland of Nieuw-Holland, in de 17e en 18e eeuw, Amsterdam 1868. Overigens is in dit dagboek geen sprake van een verdwaalde maar van een omgekomen scheepsjongen ergens op de zuidkust van Java. Hendrik Smeets, Beschrijving van het machtig Koninkrijk Krinke Kesmes. Voor het curieuze boek van Lucius L. Hubbard, een engels-nederlandse tekstuitgave van de El-Ho-episode met uitvoerige inleiding, fraai gedrukt, rijk geïllustreerd, en nog wel opgedragen aan het Nederlandse volk. Hubbard was een hartstochtelijk Robinson-collectioneur - zijn verzameling berust thans in de bibliotheek van de University of Michigan, Ann Arbor - , helemaal bezeten van de gedachte dat hier de bron van Defoe's roman was opgespoord. Alle hele en halve vermoedens van Hoogewerff werden in de ogen van Hubbard tot evenzovele zekerheden. Een door L’Honore’ Naber in een particulier schrijven gedane suggestie dat wellicht tijdens de expeditie van Willem de Vlamingh een scheepsjongen, Sjouke Gabbes genaamd, op de westkust van Australië zou zijn achtergebleven, was voor Hubbard voldoende om deze scheepsjongen tot titelheld van het El-Ho-verhaal te promoveren. Maar genoeg, de sneerende kritiek is Hubbard niet bespaard gebleven. Intussen kreeg een Nederlands boek uit de 18e eeuw dankzij hem de internationale respons die het anders wellicht nooit zou gehad hebben. Vergeleken met Hubbard's apologie doet de biografische studie van de kerkhistoricus J.C. van Slee, De auteur van Krinke Kesmes (1929), weldadig zakelijk aan. Hij kwam daar met geheel nieuwe gegevens voor de dag over de opschudding die Smeeks' boek binnen de gereformeerde kerk van Overijssel had teweeggebracht. Zijn onderzoek naar de op Krinke Kesmes verkondigde godsdienstige opvattingen leidde hem tot de volgende conclusie: “Wat nu Smeeks' bedoeling met de uitgave van zijn boekje geweest mag zijn, het wil mij toeschijnen, dat hij daarin veeleer zijn vrijere en van de kerkelijk geijkte gevoelens afwijkende mening aan den man heeft willen brengen, dan aan het leesgraage publiek een avonturiers-roman, in die tijd zoo gezocht, aan te bieden.” (p. 55). Lijnrecht hiertegenin verklaarde Hoogewerff dat “Wij tegenwoordige mensen in die ‘uitblinkende goddeloosheid’ van Smeeks weinig belang meer konden stellen: “wij - aldus Hoogewerff - nemen het Koningrijk Krinke Kesmes vooral ter hand, wijl daarin, bij wijze van zelfstandigheid” Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes Episode, het levendig verhaal voorkomt van de scheepsjongen, die op de onbewoonde kust van Australië achtergebleven, daar precies als Robinson Crusoe, in de eenzaamheid zijn bestaan dragelijk maakt tot eindelijk aan zijn gedwongen afzondering een eind komt. (Hoogewerff 1930, p. 225-226). Het oude refrein? Tocz niet helemaal. Het lijkt alsof Hoogewerff na zijn eerste studie over Krinke Kesmes uit 1909 alle voorzichtigheid uit het oog verloren had, telkens meer het slachtoffer wordend van eigen hypothesen. Zijn opstel Hendrik Smeeks, geschiedschrijver der boekaniers (1930) vormt hiervan een verbijsterend voorbeeld. Ter illustratie een citaat nog: ‘Hendrik Smeeks werd in het jaar 1643 of 1645 geboren en wel in de buurtschap Broeckhuyzen, niet ver van Zwolle. Zijn ouders waren onbemiddelde boerenarbeiders.’ (p. 227). Deze op apodiktische toon gegeven informatie berustte van A tot Z op identificatie van de auteur Smeeks met de figuur van de El-Ho. Smeeks zou, volgens Hoogewerff, eigen ervaringen als scheepsjongen van ‘de Waeckende Boey’ verwerkt hebben in zijn Robinsonade. Herinneren we er nog even aan dat Hoogewerff in 1909 een geheel andere mening bleek toegedaan. Maar goed, die stelling: El-Ho is alter ego van Smeeks zelf - vormt enkel maar een aanloopje voor een veel gedurfder thesis: Smeeks zou jarenlang verkeerd hebben onder de beruchte boekaniers, hij zou daar het vak van scheepschirurgijn geleerd hebben, om tenslotte onder het pseudoniem Exquemelin zijn ervaringen temidden van die rabauwen te beschrijven in het befaamde boek De Americaensche Zee-Roovers uit 1678. Hoogewerff's voornaamste trofee voor deze hypothese was de ingenieuse vondst, dat de zonderlinge naam Exquemelin kon worden opgevat als een anagram van ‘Enrique Smeex’, analoog aan de wijze waarop de naam Hendrik Smeeks ligt opgesloten in Krinke Kesmes. Men weet hoe afdoende L.C. Vrijman in 1932 deze ballon heeft doorgeprikt, zij het niet zonder zelf ongewild nieuwe verwarring te stichten door het ten tonele voeren van een verkeerde Smeeks. Na Hoogewerff en Vrijman is het lange tijd stil geweest rond Krinke Kesmes. Ook Staverman's bijdrage aan het Overijssels jaarboek van 1950 was niet meer dan een resume. Het is pas Mevr. Thijssen-Schoute geweest die in haar onvolprezen Nederlands cartesianisme (1954) weer de gedachteninhoud van Smecks' boek centraal heeft gesteld. Haar oordeel daarover was niet mals en naar het ons voorkomt ook niet helemaal billijk. Helaas bestendigde zij het misverstand omtrent Smeeks' Amsterdamse verleden. Veel bonter maakte het in 1958 de Zwolse archivaris Thom. J. de Vries, toen hij Hendrik Smeeks opnieuw slachtoffer liet worden van een persoonsverwisseling, de zoveelste. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 5. Verantwoording Aan deze uitgave van Krinke Kesmes ligt de eerste druk van 1708 (exemplaar KB Den Haag) ten grondslag. Evidente drukfouten zijn verbeterd, hetgeen in de annotatie staat aangeduid. De zes bladzijden lange inhoud der Hooftstukken heb ik achterwege gelaten, omdat deze tekst aan het begin van de onderscheiden hoofdstukken nogmaals voorkomt. De regelnummering is uiteraard door mij aangebracht. Om een vergelijking met het origineel te vergemakkelijken heb ik in de marge het corresponderend paginanummer van de eerste druk vermeld. Ik heb lang geaarzeld of het niet beter zou zijn om alles wat Smeeks in zijn Handschrift heeft bijgeschreven met hier af te drukken. Er zijn echter twee redenen waarom ik van mijn aanvankelijke voornemen heb afgezien. Allereerst bleek de omvang van de handschriftelijke notities zodanig dat een integrale weergave bijna een verdubbeling van het aantal bladzijden in deze uitgave had betekend. Belangrijker was de constatering dat Smeeks' aantekeningen slechts ten dele rechtstreeks verband houden met de gedrukte tekst van Krinke Kesmes. De lange filosofische uitweiding die in het Handschrift op de gedrukte tekst volgt, staat daarmee in geen enkele compositorische relatie en heeft stellig ook nooit tot de oorspronkelijke opzet van het boek behoord. Anders ligt het met de door Ten Hoorn geschrapte stukken (de oorspronkelijke voorrede en het gedeelte over de verversing) en met de binnen de gedrukte tekst door Smeeks (wellicht met het oog op een herziene druk) aangebrachte aanvullingen of verbeteringen. Deze auteurscorrectie heb ik volledig te bestemde plaats overgenomen, zodat de hier gepresenteerde editie geacht mag worden de oorspronkelijke opzet van Smeeks' boek zo dicht mogelijk te benaderen. Bij de voorbereiding van deze uitgave ontving ik hulp en informatie van onder meer dr. G.R.W. Dibbets (Malden), prof. dr. R. Hooykaas (Zeist), prof. dr. G.A. Lindeboom (Amsterdam), prof. dr. J. Lechner (Oegstgeest), dr. Fr. R. van Rosevelt (Ann Arbor, Michigan), drs. L. Strengholt (Heiloo) en van de gemeentearchivaris van Amsterdam en Zwolle. Ik ben hen stuk voor stuk zeer erkentelijk. Mijn grootste dank echter geldt mijn vriend drs. R.P.W. Visser van het Biohistorisch Instituut der R.U. Utrecht, die zo vriendelijk was mijn manuscript te lezen en van correcties op natuurwetenschappelijk terrein te voorzien. Door bemiddeling van hem kon ik ook profiteren van de deskundigheid van zijn collega's uit “belendende’ vakgebieden. Ik hoop dat deze uitgave mag bijdragen tot de herontdekking van de Nederlandse Verlichting. Nijmegen, februari 1975 P.J. Buijnsters Hendrik Smeeks, Beschryving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 59 Krinke Kesmes-bibliografie A. oorspronkelijk-nederlandse drukken 1. Beschryving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes. Zijnde een groot, en veele kleineren Eilanden daar aan horende; Makende tezamen een gedeelte van het onbekende ZUIDLAND. Gelegen onder den Tropicus Capricornus. Ontdekt door den Heer JUAN DE POSOS en uit deszelfs Schriften tezamen gesteld Door H. SMEEKS. [titelvignet: ingenio et industria] Te AMSTERDAM, Bij NICOLAAS ten HOORN, Boekverkooper, over 't Oude Heeren Logement, 1708. [XVI], 286 pp. met anonieme kopergravure als frontispice. 8°. aanw.: KB (sign. 3038 F 3); UBA (sign. 397 G 27); UBL (sign. 1496 G 21"); BM (sign. 12356 aa 6); Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679.58 B5); Universitätsbibliothek Göttingen (sign. 8 Bibl. Uff. 460). 2. - Tweede druk. Amsterdam, Nicolaas ten Hoorn, 1721. [XVIII], 286 pp. metzelfde frontispice. 8°. Geen titeluitgave maar nieuwe druk, vrijwel niet verschillend van 1. Op titelblad ontbreekt de komma na POSOS. Lets andere bladspiegel. aanw.: KB (sign. 123 L 35); UBA (sign. 525 B 46); Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679 .S 8B. 5 1721). 3. - Amsterdam, Samuel Lamsveld, 1732. [XVI], 286 pp. met ander titelvignet dan 1 en 2. 8°. aanw.: Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679 ..S8B 5 1732). Dit exemplaar niet door mij gezien. 4. - Amsterdam, Jacob ter Beek, 1732. [XV], 286 pp., 8°. Geen vindplaats bekend; alleen genoemd door Buisman, nr. 2120. 5. - Deventer, Marienus de Vries, z.j. [ca. 1740]. [XV], 286 pp. met titelvignet als 3. 8°. aanw.: Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679 ..S8B 5 1740). Dit exemplaar niet door mij gezien. Hendrik Smeeks, Beschrijving van het machtig Koningrijk Krinke Kesmes 60 6. - Amsterdam, Samuel Lamsveld, 1755. [XVI], 286 pp., 8°. De titelprent draagt het jaartal 1732. aanw.: UBA (sign. 419 G 15). 7. - Amsterdam, Jan Mortereum, 1755. Hypothetische uitgave, cf. Buisman, p. 367. 8. - Amsterdam, Abram Cornelis, 1776. [XVI], 286 pp. met frontispice en 4 ongesigneerde en ongedateerde kopergravures bijp. 19, 66, 135 en 171. 8°. Kleine verschillen in het titelblad, vergeleken met 1: daar aan 1.p.v. daar aan, Onbekende i.p.v. onbekende; ander en veel kleiner titelvignet: een gestileerde bloem. aanw.: UBL (sign. 2314 F 11); BN (sign. G 29190). B. vertalingen 9. Beschreibung des Mächtigen Königreichs KRINKE KESMES. Welches eine grosse Insel, nebst vielen dazugehörigen kleinen Inseln, in sich fasst, und zusammen Ein Teil des Unbekannten Südlandes, So unter dem Tropico Capricorni gelegen ist, ausmacht, Worinnen die seltene Lebens-Historie Eines Holländers, So in dem 6. Cap. dieser Beschreibung weitläufig enthalten, erzählt, Und Nebst der Policey und Justiz, Gottesdienst, Handelschaft, Auferziehung der Kinder, Sitten und Gewohnheiten der Einwohner, auch sehr vielen anderen Merkwürdigkeiten beschrieben wird durch den Herrn Juan de Posos. Darin zugleich verschiedene curiose Physikalische, Medizinische, Oekonomische, Politische, und insonderheit Moralische Materien abgehandelt werden, Wegen der ungemeinen Curiosität ins Teutsche übersetzt, und mit saubern Kupfern geziert. Leipzig, 1721. Verlegt Georg Christoph Zintzer, Buchhändler, in der Grimme'schen Gasse, unter der Kirche. Stadt-Lieutenant Mangolds Hause. 255 pp. met titelgravure en 7 kopergravures in de tekst. 8°. De El-Ho-episode, p. 111-174, heeft een afzonderlijk titelblad: Der Holländische ROBINSON CRUSOE, oder das merkwürdige Leben und die besonders curieuses Abenteuer HEINRICH TEXELS Eines Holländers, Welcher im Jahr 1655 auf dem unbekannten Südland von seinen Schiffs-Kameraden sich verirrt, und daselbst allein in der unbewohnten Wildnis, zurückbleiben müssen, Allwo er dreißig Jahre lang In der Einsamkeit auf eine höchst wunderbare Weise sein Hendrik Smeeks, Beschreibung des mächtigen Königreichs Krinke Kesmes 61 Leben zugebracht, viele seltene Vorfälle gehabt, endlich aber wieder in einen glücklicheren Zustand gesetzt worden; Diese wunderlichen Begebenheiten hat er selbst beschrieben, und dem Herrn de Posos Anno 1702 in einem Manuskript communiciert. Wegen seiner ungemeinen Curiosität ins Deutsche übersetzt, und mit schönen Kupfern geziert. Leipzig, 1721. Verlegt von Georg Christoph Wintzer, Buchhändler in der Grimmischen Gasse an der Ecke des alten Markts. aanw.: UBA (sign. 1755 G 21); UB Tübingen (sign. Dk XI 1729); UB Leipzig (sign. 56-6508); UB Halle (sign. Dk. 1475); Deutsche Staats-bibliothek Berlin (sign. Diez 8° 8264°). 10. Des Herrn Juan de Posos Beschreibung des mächtigen Königreichs Krinke Kesmes, Welches eine große Insel, nebst vielen darzu gehörigen kleinen Inseln, alle zusammen aber Ein Teil des Unbekannten Südlandes darinne von der Policey und Justiz, dem Gottes-Dienst, der Handelschaft, Auferziehung der Kinder, den Sitten und Gewohnheiten der Einwohner, auch sehr vielen andern Merkwürdigkeiten, gehandelt wird; Nebst dem Holländischen Robinson, oder dem merkwürdigen Leben und den besonders curieusesen Abenteuer Heinrich Texels, eines Holländers, Welcher auf derselben 30 Jahre lang auf eine höchst-wunderbare Weise in der Einsamkeit zugebracht, von ihm selbst beschrieben. Beides wegen seiner ungemeinen Curiosität in das Deutsche übersetzt und mit schönen Kupfern geziert. Delitzsch, bei J.C.E. Vogelgesang. 1748. [XTV], 272 pp. met titelgravure en 7 kopergravures in de tekst. De El-Ho-episode, p. 109-174, heeft een afzonderlijk titelblad: Der Holländische Robinson, oder die seltsame Lebens-Historie Heinrich Texels, eines Holländers, Welcher im Jahre 1655 auf dem Unbekannten Süd-Lande sich von seinen Schiffs-Kameraden verirrt, und daselbst allein in der unbewohnten Wildnis zurückbleiben mussten, Allwo er dreißig Jahr lang in der Einsamkeit auf eine höchst wunderbare Weise sein Leben zugebracht, und viele seltsame Zufälle gehabt, endlich aber doch noch auf eine unverhoffte Art in einen glücklicheren Zustand versetzt worden. Von ihm selbst beschrieben. p. 255-272: Anhang oder kurze gefasste und zuverlässige Nachricht von den Unbekannten Süd-Ländern. Hendrik Smeeks, Beschreibung des mächtigen Königreichs Krinke Kesmes 62 11. - Dritte und verbesserte Auflage, Delitzsch, bey J.C.E. Vogelgesang, 1751. [XTV], 272 pp., 8° (precis als 10). aanw.: UBA (sign. 1520 G 6); BM (sign. 012553 g 56); Library of Congress (sign. 16-9725); Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679.58 B55). 12. - Vierte und verbesserte Auflage. Schweinfort und Leipzig (geen uitgeversadres), 1776. Fotografische Nachdruck bij Bleymehl Verlag, Fürth/Saar 1967. [XTV], 302 pp., 8°; p. 123-193, met afzonderlijk titelblad, Der holländische Robinson. aanw.: Gemeente Bibliotheek Rotterdam (sign. 51 G 13); UB Leipzig (sign. 58-1018); Hubbard-collectie, Michigan (sign. PT 5679.58 B55). 13. - Delitzsch 1776, 8°. Hypothetische uitgave, alleen genoemd door H. Ullrich, Robinson und Robinsonaden, p. 105. 14. - Leipzig, Gräff, 1785, 8°. Genoemd door H. Ullrich, p. 105. C. gedeeltelijke uitgaven of vertalingen 15. Fragment van de Episode uit ‘Krinke Kesmes’ Uitgave van p. 125-147 met summiere annotatie door G.J. Hoogewerff als bijlage bij zijn opstel in Onze Eeuw, jrg. IX, derde deel, 1909, p. 399-412. 16. De Historie van den EI-Ho Engelse vertaling door Lucius L. Hubbard in zijn A dutch source etc. (1921), p. 109-172. vindplaatsen: BM = British Museum, Londen BN = Bibliothèque Nationale, Parijs KB = Koninklijke Bibliotheek, Den Haag UBA = Bibliotheek der Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam UBL = Bibliotheek Rijksuniversiteit Leiden Hendrik Smeeks, Beschrijving van het magtig Koningrijk Krinke Kesmes 63 D. het Handexemplaar van Krinke Kesmes Het door H. Smeeks geannoteerde handexemplaar van de eerste druk van Krinke Kesmes berust in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage, handschriftenafdeling, onder signatuur 393 H 8. Het boekje meet 11 x 18 cm en is gebonden in een halfperkamenten band. Op de rug staat in oud schrift: ‘Beschrijving van KRINKE KESMES Vermeerderd met Aanmerkingen M.S.S.’ Blijkens een potloodaantekening op de eerste blz. van het voorwerk werd het Handex. verworven ‘Ex auctione Fred Muller Amstelod: m maji 1869’ (d.w.z. op de veiling bij Frederik Muller te Amsterdam in mei 1869). Verder is een formulier bijgevoegd van personen die het Handex. sedert 1949 hebben geraadpleegd. De gewone gedrukte tekst wordt voorafgegaan en gevolgd door een aantal bijgebonden bladen met aantekeningen in hs., op enkele uitzondering na alle van de auteur Hendrik Smeeks. Ook tussen de tekst vindt men diverse bijgebonden bladen of ingeplakte (?) strookjes papier, telkens rijkelijk gevuld met aanvullingen, c.q. correcties op de gedrukte tekst. Bovendien werden op tal van plaatsen in de marge van de gedrukte tekst nog aantekeningen geschreven. Tenslotte bevat het Handex. nog 3 handgekleurde wapens, 2 gedrukte driehoeken en 1 anatomische plaat (naar Vesalius). De inlassen zijn als volgt over het boek verdeeld (marginale notities op de gedrukte bladzijden niet meegerekend): - Tegenover het frontispicie staat de enige aantekening die niet van Smeeks zelf is maar van een onbekende uit 1775 (zie Inleiding, p. 47, noot 71). - Tussen gedrukte Voor-Reden en Inhoud der Hoofdstukken: 3 blz. met de oorspronkelijke voorrede in handschrift (zie Bijlage 1). 