title: Geschiedenis der zedelyke en godsdienstige Beschavung van het hedendaagsche Europa. 2. (1836)
creator: Hengel, Wessel Albertus van
text: (**) Vol, VI. p. 167; OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 239 niet, dat de gemoederen zich. overal te gelijk van de gehechtheid aan het oude. bijgeloof ontdaan heb- ben. Neen, te dier plaatfe zoo wel als in andere voorname fteden van /taliö, moesten er nog jaren verloopen, eer men varı de kwaal geheel genezen was (*). Benevicrus van Nurfia trof op den berg Cafınum en in de omftreken nog tempels , al- taren, wouden aan, die aan de afgoden waren toe- gewijd en had er nog eene groote menigte volks te bekeeren (+). Inzonderheid bleven er onder de be- woners van de eilanden der Aiddelland/che zee nog velen een’ geruimen tijd het heidendom aanhangen. Paus GrEcorıuS I. vond de harinckkigheid op Sar- dini& zoo groot, dat hij in zijnen bricf aan JANUA- rıus, den Bisfchop van Calaris (Cagliari), van dwangmiddelen fprak, welke hij des noods tegen flaven en vrijen moest te werk ftellen, en hem be- val, genen door flagen en pijnigingen, dezen door opfluiting in de gevangenis tot afftand doen van het veelgodendom te noodzaken ($). Het fpreekt var ‚zelf, dat de invallen dier barbaarfche volken, waar- Ol- (*) Men vindt hiervan een bewijs bij LE zeau. Tom. IX. p. 405, 406. Een dergelijk bewijs ten aanzien vau het Oosten lezen wij Tom. XI. p. 98, 99. | (}) MasıLLon, Annales ordinis S. Benedicti. Tom. I. p. 55. ($) Grecor. Epp. Lib. IX. Ep. 65. cf. Lib. III. Ep. 26. Lib, VII. Ep. 2. Lib. IX. Ep. ı8. 249 QOYER DE VOORTGANGEN, ENZ; onder nog vele afgodendienaars waren, er ook. icts aan hebben toegebragt, om den zoodanigen een’ ze- keren fteun te geven, die de Godsdienst hunner voorvalers niet verzaken wilden. Intusfchen open- baart zich ook hier weder het onderfcheid , hetwelk er tusfchen het Oosten en het Westen heeft plaats gegrepen, in duidelijke trekken. In het Oosten wa- rcn bet Arhene, Konflantinopel en andere vermaar- de fteden, in welke het heidendom nog het langst werd aangehouden: in het Westen koos hetzelve afgelegene oorden en eilanden tot zijne fchuilhoeken , waar het de gemoederen beheerfchen bleef, toen het elders wijken moest. Hier was het vooral de dom- me menigte, die, uit zucht voor het oude en af- keer van het nieuwe, aan het voorvaderlijke bijge- loof vast hield: daar traden wijsgeeren en letteroe- ‚fenaarg met redeneringen op, waardoor zij, zoo zij ‚al de leer van het kruis niet aanvielen ; echter de Godsdienst der Grieken, van wege derzelver fchoon- heid en nuttigheid voor den ftaat, verdedigden ; of prezen mannen van aanzien haar door hun voor- beeld aan, na dat fchier geheel de bevolking haar reeds verworpen bad. Doch dit hadden zij allen met elkander gemeen, dat zij het eindelijk moesten opgeven. De zevende eceuw was nog niet ten halve verloopen, of er waren onder de oorfpronkelijke be- volking van het Oosten zoo wel als van het Wes- ten, wanneer men de Mainoten uitzondert (*), a (*) Giesgzer. I. B. s. 621. II. B. 1. Abth. s, 35r. DVER DE VOCGRTGANGEN , ENZ. a4 geene fporen van het oude heidendom meer te zien. Algemeen had men het Christendom aangenomen. Zeker was het een Christendom, hetwelk van de . reine Evangelieleer grootelijks verfchilde: maar ge= noeg, dat men, den cerften ftap gedaan had, die er moest gedaan worden, zou Europa eenmaal tot de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving komen, : Doch de aanwinst, welke de zaak der Befchaving in landen verkreeg, waarin men aan het heidendom reeds vrij algemeen had vaarwel gezegd, is in ver- gelijking van die, welke geheele volken door hunnen evergang tot het Chrisiendom aanbragten, van 9% ringe waarde geweest. Er waren federt den val van het Westerfche Keizerrijk niet meer dan twintig ja- ren verloopen, toen KkLoviıs, de Koning der Sali- Sehe Franken, de voorvaderlijke afgoderij verliet en, door middel van den doop, tot de belijdenis der kruisleer toetrad. Hij deed dit in vereeniging met velen van zijnen hofftoet en zijn volk, en zag eene groote menigte zijn voorbeeld fpoedig volgen. Zulks baande voor den anderen tak, de Ripuariers,, wel- ‘ ke hij binnen kort onder zijne magt kreeg, ook den weg, om hetzelfde geloof aan te nemen. En het is vooral opmerkelijk, dat wij in deze Franken de eerlte Germanen zien, die uit het heidendom, niet tot de gemceenfchap met de Arianen, maar tot de Katholjke kerk zijn overgaan (*). Nu was de zes- | de (*) Mogeljk meent iemand, dat. de Burgondiörs het il. Q | eer- 242 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. de &uw nog niet ver. gevorderd, of.de Aleman- nen, derzelver. naburen., die. hun onderworpen wa- ren, traden in. hetzelfde voetfpoor, - Weldra riamen ook de Burgondiers, met verzaking der. Ketterij-, de. regtzinnige geloofsbelijdenis aan. En tegen het einde. dier eeuw. vond dezelve ook gereeden ingang bij de Picten en Angelfakfers ,„ twee- volken var Groot - Brittanni, die tot dusverre halsftarrig bij het heidendom gebleven waren, maar nu, het eene door COLUMBA, het andere- door AUGUSTINUS „ tot bekeering gebragt werden. ‘Wenden wij ons naar het. Oosten, wij zien daar de Herwlen met meer andere bewoners van: de oevers der Zwarte zee „ door toedoen van -Keizer- JUSTINIAAN , voor het Chris- tendom „ en- wel--voor.- de Katholijke kerk gewoh- nen. Wat de Zongobarden betreft, die meent Mos- HEIM-(*) met meer. anderen, dat heidenen gebleven ziin, tot dat hun derde Koning AUTHARIS, na hunne komst in Zraliö, zich aan het Arianismus | Vel- eerfte voorbeeld gegeven hebben; maar de berigten no- pens hen voldoen ons veel te weinig, om ten aanzien van den tijd en van de wijze, waarop zij gezamenlijk uit het heidendom tot het Christendom zijn overgegaan , iets met zekerheid te durven bepalen, Men zie het- geen seuROoECKR VII: Th. s. 346 ff. ons mededeelt,. En in allen gevalle ftonden zij reeds lang als Arianen be- kend,, - voor dat-de Franken zich met de Katholijke- kerk vereenigden. (*) Institus,. Histor. Eecles. p. 236. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ» 243 verbond. . Maar dit wederfpreekt regelregt het ver- haal van procorıus „ dat. zij reeds voor den tijd van Keizer anasrasıus het Christendom beleden , en naderhand,,. door. hun gezantfchap bij JusTInIA- Nus, hunne eenftemmigheid met de Romeinen in het. geloof verklaard hebben (*). Integendeel moe&- ten wij uit deze en andere getuigenisfen (}) beflui- ten, dat er onder hen, bij hunnen optogt uit het Oosten „ reeds Christenen geweest zijn, en dat zoo wel voorftanders der regtzinnige leer als ketters. Evenwel waren. de ketters of Arianen verre weg de talrijkfte ($), doch hieruit volgt niet, dat 2ij, ge lijik vele geleerden: vastftellen (**), het ‘heidendom reeds algemeen verzaakt en het Arianismus omhelsd hadden, eer zij /tali&. onder hunne heerfchappij bragten. En hetgeen pLanck (t}}) over de flaat« kundige inzigten redeneert, welke hen daartoe zullen gedreven 'hebben, fchijnt veel te .ver gezocht te ziny (*) De bell. Goth. Lib. II. cap. 14. Lib. III, cap. 34. (+) Daartoe behoort ook hetgeen een der Longobarden bij pauLus Diaconus, de Gestis Longobardorum. Lib. II. cap. 27 tot ALBOIN zegt: In deze flad (Ticinum of Pavia) is een in waarheid Christelijk (vere Christianus) yolk. | ($) Scnrorcku Th. XVII. s. 128 fl ..**) Ook fchijut sIEseLer I B. s 703. van. dir ge- voelen te zijn, AD Ta.plIBs 33. Q a 344 "OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. zin, om aannemelijik geacht te kunnen - worden. Het is zoo, geen leger van Kruisvaarders heeft er ooit uit een bonter mengelmocs van volken beftaan „ dan de menigte, welke onder den naam van Lonrgo= barden optoog (*). Inzonderheid bevonden zich on- der hen vele duizenden van Sakfers „ die nog aan de ‘onde afgoderij vasthielden (}). Nu zou men ligtelijk kunnen denken, dat, wanneer oude fehrijvers hen als afkeerig van het Christendom laten voorkomen , er van hen als aanvoerders in het algemeen gezegd wordt „ hetgeen bijzonder van de gelukzoekers te verftaan is, welke met hen vereenigd waren. Maar hun eigen ftamgenoot, pauLus de Diaken, die hen van de Sakfers en andere vreemdelingen dui- delijk onderfcheidt, Beeft nopens hen veel te bepaal- de berigten, om zulk eene gedachte te mogen kocs- teren. ‘Hij verhaalt, namelijk „ uitdrukkelijk „ dat de Longobarden, toen zij nog aan de dwaling des hei- dendoms vasthielden, zich yan bijkans al de kerke= lijke goederen [in Italiö] hebben meester gemaakt ($): en hieruit moeten wij nu befluiten „ dat zoo welonder ° de voornaamften hunner „als onder den grooten hoop „ de zoodanigen nog talrijk geweest zijn , die bij hunne ver» (*) Woorden van ıEo, Gefchichte won Ttalien. 1 B. s. 169. (+) Paurus Diae. Lib, TI. cap. 6. GREGOR. Turem. Lib, IV. cap. 43. ; ($) Lib, IV, cap, 6, OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 245 verovering- van dat land het heidendom dienden. Op eene andere plaats gewaagt hij van de ontmoe- ting, welke fommigen hunner, en daaronder leger- hoofden, met den heiligen Hnospırıus gehal hebben, en draagt de zaak zoo voor, dat wij ons hen allcen als heidenen kunnen voorftellen (*). Ook beltem- pelt hij hen met den naam van Ongeloovigen (}), en dus met eenen naam, welken wij alleen nopehs vijanden van het Christendom gebezigd vinden. Wij willen nu daarop niet dringen, dat PAULINUS van Aguilgja, wit vrees voor de Longobarden „ met de {chatten zijner Kerk naar het eiland Grado gevlugt is, en hier den Bisfchoppelijken zetel gevestigd heeft; wijl het even mogelijk is, dat Arianen, als dat Heidenen hem zulk eene vrees hebben ingeboe- zemnd. En evenmin beroepen wij ons op de getui- genis van GREGoRIUS 1; wijl ’s. mans uitdrukkingen te onbepaald of te dubbelzinnig zijn, om uit dezel- ve icts met zekerheid te kunnen opmaken ($). Doch er is, dunkt ons, genoeg gezegd, om tot deze Slotiom te komen: dat de Zongobarden, bij hunnen intogt in Jtaliö, deels nog Heidenen, deels Christenen geweest zijn, waarvan fommigen tot de Katholijke Kerk, maar de mecsten tot de partij der. Ari- (*) Lib. III. cap. a. (}) Lib. IV. cap. 30. ($) Dialog, Lib, I, cap, 4. Lib, Ill, cap. 27, 08, _Epp. Lib, II, Ep. 2. Lib. IV. Ep. 32. Lib. XII. Ep. 38. Ä | 246 ° COVER -DE VOORTGANGEN , ENZ. .Arianen ‘behoorden. Voorts hecft het wel tor den -tijd der regering van LUITPRAND en dus tot in de achtfte eeuw geduurd, eer zij, met verzaking van ‚alle afgoderij en ketterij, in de geloofsbelijdenis der regtzinnigen inftemden (*). De naauwe betrekking, in welke de gefchiedenis der Longobarden met die der. Befchaving ftaat, zal, vertrouwen wij, tot regtvaardiging van den uitftap ‚dienen, welken wij gemaakt hebben. Keeren wij nu op den ingeflagenen weg terug en zien wij verder, hoe het in Europa gegaan zij met de uitbreiding 'yan het Christendom. In de zevende eeuw kreeg hetzelve wel geene aanwinst van. gcheele volken; -maar werd echter de uitroeijing der afgoderij onder ‚de zoodanige voortgezet, waarvan er fommigen of velen reeds te voren tot den Doop waren toegetre- den; en gefchiedden bij anderen de ecrfte ftappen , om ze. naderhand tot bekeering te brengen. Als zulk eene voorbereiding fehifnt men ook te moe- ten aanmerken, hetgeen ondernomen werd in ons Vaderland, hetwelk te dien tijde met meer andere gewesten den naam van Friesland droeg. Zeker fehijnt het Christendom hier reeds in vroeger eeuwen eenigermate bekend gewcest te zijn, oflchoon er meer dan dene reden beftaat, waarom wij denken moeten, dat hetzelve voor DAGOBERTS regering geenen opgang, die eenigzins noemenswaardig is, Zi ge- (*) SCHROECKH. t.2. p. 131. LEO t. 2, p. 5, 149 ff. OVER DE VOORTGANGEN 5; ENZU 547 gemaakt heeft (*). Mäar ook onder dien Koning hadden de pogingen, welke men tot bekeering der Heidenen in het werk ftelde, dat gunstig gevolg niet, hetwelk men verwachtte. Hij ftichtte „ gelijk men weet, de sr. THoMas Kerk te Utrecht en gaf daarover het oppergezag aan den Bisfchop van Keu- Zen; doch weinige jaren daarna werd dezelve weder verwoest. Zoo 'vervielen ook zij, die de vrome ELicıus door zijne godvrucht en menfchenliefde had (*) De door TE water bijgebragte bijzonderheden , die wij Deel I. bl, 420 vermeld hebben, tracht BILDER- DIJK t. a. p. bl. 72, 73 te bevestigen. Ook vindt men het een en ander nopens dezelve bij gLasıus, Gefchiede- denis der Christelijke Kerk en Godsdienst in de Neder- landen vöör de Hervorming, 1 D. bl. 48 verv. waar tevens de fabelen worden aangeroerd, welke men te dezen aanzien in de boeken der Ouden aantreft,. Men zie ook RAEPSAET, Suppiement a P Analyse Hist. et Crit, de l’Origine et des Progres des droits des Beiges et Gau- lois, pP. 64, 65. Alles zamengenomen, zal men ontdek» ken, dat, hoe waarfchijnlijk de gisfingen en redenerin- gen zn, de bewijzen bijna geheel te kort fchieren, Dit geldt almede nopens het gevoelen, dat er in de zesde eeuw reeds eene Christenkerk te Urrecht zal ge- fticht zijn. En de door DAGOBERT geftichte wordt uit- drukkelijk de eersze genoemd bij pE BEKA in Chron. apud MATTUHAEUM, Veteris aevi Analecta, Ed. 2. Tom. III, p. 9. bij BENNINGA, Historie van Oost-Friesland, aldaar, Tom. IV. p. 45. in Chron. de Trajecto, ald, Tom, V, p. 307. enz. 248 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ« had zoeken te winnen, na ’s mans dood, grooten- deels weder tot het oude bijgeloof. De bekeering der Friezen was eigenlijk voor mannen overgelaten „ die uit Groot- Brittanni&, nadat het Christendom daar algemeen was aangenomen „ naar deze gewesten overftaken. De eerste was WILFRID, uit zijn va- derland gevlugt en door den wind naar onze kusten gedreven. Daarop volgde wısBERT, die echter min gelukkig dan zijn voorganger flaagde. Maar veel grooteren voorfpoed had WILLEBRORD met zijne elf medgezellen. En evenwel bleef nog de grootfte me- nigte aan het Heidendom verknocht „ of verloochen- de fpoedig weer de afgelegde belijdenis. Inzonder- heid was Koning RADBouD zulk een hardnckkig te- genftander tegen de nieuwe .Godsdienst, dat hij van tijd tot tijd met de wapenen in de hand uittoog „ om de fporen van dezelve, waar die zich voorde- den, te vernietigen. WüurrrAam, Bisfchop van ‚Sens in Champagne, die, hier te lande gekomen, met vriji gewenschten uitflag predikte, trachtte hem te vergeefs van zijne hardnekkigheid te genezen. Daar hij nu een’ uitgeftrekten invloed had, is het geen wonder ,„ dat de zevende ecuw reeds lang geäindigd was, ‘voor en aleer de meerderheid des volks kon bewogen worden, am de afgoderij te verzaken. Maar na den dood van RADBoup bragt niemand hieraan meer toe, dan de beroemde wınrrıp, alge- meener bekend onder den aangenomen? naam van BO-+ nirAcıus. Met dat al ondervond hij ook nog vele teleurftelling en moest in zijnen ouderdom, .toen hij van OVER DE VOORTGANGEN, ENZ.: 249 van uit Duitschland, waar hij zijnen zetel gevestigd hal, op nieuw onder de Friezen tot uitbreiding-van het geloof was terug gekeerd, zijnen ijver nabij. Dokkum met den marteldood bekoopen. Ja het duurde ‚wel tot in de negende eeuw, dat het hei- dendom hier te lande zijnen aanhang behield: doch nu deden de omftandigheden des tijds hetgeen de Apostel der Duitfchers, noch iemand zijner voor- gangers had kunnen doen: langzamerhand werd er aan de oude afgoderij vaarwel gezegd en tot de kerk toegetreden. Inmiddels waren de pogingen van Bo- NIFAcıus en de zijnen bij de Hesfen en de Thurin- gers met beter gevolg bekroond geworden „ wijl de- zen hem, althans in grooten getale, gehoor gaven en zich als Christenen lieten doopen. En reeds te voren had men het in Beijeren zoo verre gebragt , dat zich Hertog THEoDo door belijdenis met de Kerk vereenigde en de .weg nu gebaand was, om ook daar het heidendom geheel en al uit te roeijen. In Zwaben en Zwitferland had de prediking der kruisleer bij velen ingang gekregen. De Sakfers had men insgelijks trachten te bekeeren; maar hier bood het gros des volks veel fterker wederftand, dan men ergens bij de naburen ondervond. Vöör den tijd van KAREL den Groote was al wat men beproefde om de halsftarrigheid te overwinnen, genoegzaam vruchteloos. Hij zelf zou zijne krachten ook te vergeefs hebben ingefpannen „ had het geluk der wa- penen hem niet bijzonder gediend. : Elke gelegenheid werd er aangegrepen, om van het Christendom „ wan- 2595 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. wanneer men hetzelve in fchijn had äarigenomen ; we£er afvallig te worden: en dus moest hij telkens op nieuw tusfchenbeide komen. En nog fchoot ziine magt te kort, om het heidendom aldaar zoo te niet te doen, dat er volftrekt geene aanhangers meer van overbleven. Doch behoudens de noodige bepalingen en uitzonderingen is het echter waar, wat, de oude boeken ons melden, dat de Sakfers door KAREL den groote tot bekeering gebragt en aan de Kerk verbonden zijn geworden. Wenden wij het oog naar die landen van Europa, welke nog dieper in het Noorden liggen; wij zien alle bemoeijingen, om derzelver bewoners van het heidendom af te trekken, tot na den dood var KA= REL den groote, bijkans zonder eenige uitwerking. Maar onder de regering van deszelfs zoon „ LODE-+ WIJK ,„ ging die arbeid veel voorfpoediger. HERALD KLACK , een uit Jutland verdreven Koning, liet zich ten jare acht honderd zes en twintig, op deszelfs aanmaning, doopen en nam nu, bij de terugkeering naar zijn Vaderland, een geleide van Christenpredi- kers mede. Inzonderheid ftak hier AnsGArıus, een monnik van het klooster te Corvey, in onbezweken’ moed en aanhoudenden ijver uit. Hij wijdde zijn geheele leven aan de bekecring der heideniche volken. En het gelukte hem dan ook in Denemarken en Zweden vooral de srondflagen te leggen, waarop men naderhand verder bouwen kon. Evenwel ver- liepen er nog eeuwen, ecr men zeggen mogt, dat het OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 251 het Christendom in die landen algemceen wäs aange- nomen. Zoo was het ook gefteld met Noorwegen , waar hetzelve bijzonder van uit Zrgeland was be- kend geworden. Doch vöör den aanvang der Kruis- togten had het zich door geheel het Noorden heen zoo zeer gevestigd, dat er voor het heidendom , waar het nog niet te eenemaal uitgeroeid was, geene fteunfels van eenig aanbelang meer overbleven. Spreidde zich nu hier en elders de veel vermogen- de invloed van Rome ten toon; er werd in de Griekfche Kerk ook niet füil gezeten. Van daar be- gaf men zich „ hetzij uit eigene beweging , hetzij op vitdrukkelijke uitnoodiging, tot de volken van S/a- vifchen oorfprong, of die doorgaans onder dezelve gerekend worden. Niemand maakte zich te dezen opzigte meer verdienstelijk ,„ dan de beide monniken „ CONSTANTINUS, Of, gelijk hij in later jaren ge- noemd werd, CYRILLUS, en METHODIUS. Eerst be- gaven zij zich naar de Chazaren, de toenmalige be- woners van het fchiereiland, de Krim, en de Bu garen. Van daar gingen zij verder en bezochten de Moraviers en vervolgens de Bohemers. Overal be ijverden zii zich om het heidendom te beftrijden en aan de kruisieer ingang te verfchaffen. Weldra zocht men .ook hier en daar, var uit Rome, aan de bekeering dezer afgodifche volken behulp- zaam te ziin. En de pogingen mogten niet. al- toos even gelukkig flagen; zij hadden echter, over het geheel genomen, een vrij gunstig gevolg. Het Chris- 252 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ» Christendom werd overal ingevoerd. Zelifs werd op fommige plaatfen het bekeeringswerk binnen weinige jaren bij geheel de bevolking doorgezet en genoeg- zaam volbragt. Op andere moesten er echter ver- fcheiden geflachten ondergaan, voor en alcer allen zonder onderfcheid tot den Doop toetraden „ of al- thans bij de afgelegde belijdenis volhardden : zoodat het tot ver in de tiende eeuw aanhield, eer de zaak haar volkomen beflag had. Die zeiide ceuw zag ook in Polen den naaın van CHRISTUs ,„ die daar vroeger flechts bij weinigen bekend was geweest, door ve- len aannemen; oflchoon men er nog lang daarna aan de geheele verdelging der afgoderij te arbeiden had. Zoo ging het insgelijks in Ausland, niette- genftaande dat er het oude bijgeloof , ook van ftaats- wege, nadrukkeliik beftrelen werd. Zoo ging het almede in Z/ongarıje , waar de nieuwe Godsdienst om- (trecks denzelfden tijd was doorgedreven. Zoo ging het eindelijk onder de Wenden, voor zoo verre zij door de tusfchenkomst van Keizer orio I en zijne opvolgers tot bekeering gebragt waren. Wij hebben derhalve,, ter befchouwing van de ge- fchiedenis des Christendoms in Europa , eene recks van OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. 253 van eeuwen doorgeloopen. Werpen wij nu nog cens een’ blik op de afgelegde baan; dan zien wij die Godsdienst in den eenen tijd wel grooter ftappen doen , dan in den anderen, maar echter hoe langer hoe verder doordringen, zoodat er bij den aanvang der Kruistogten maar weinige gewesten waren, waarheen zijj niet gekomen was. Zij heeft dus eene zoo groote aanwinst van belijders gekregen, dat het ver lies, hetwelk wij boven gezien hebben „ dat er door den inval der Muhammedanen in fommige landen ge= leden is, daarmede in geene vergelijking verdient ge- bragt te worden. En die aanwinst was nog van te meer belang, wijl die niet flechts aan de uiterfte zoomen, maar ook in het hart van dit werclddeel „ en derhalve daar plaats greep, van waar zich als wit het middelpunt de ftralen des lichts naar alle kan- ten verfpreiden konden. Doch hetzij verre van ons te beweren, dat door dezen voortgang van het Christendom de Zedelijke en Godsdienstige Befcha- ving onder de bewoners van Europa ingevoerd is geworden. Neen, het waren flechts derzelver aller- eerste beginfelen. Het was flechts de morgeniche- mering, die door de duisternis van den nacht door- brak, om langzamerhand in dien helderen dag over «ce gaan, welken de late nakomelingen zien zouden. Vestigen wij nu de aandacht op de middelen „door welke de Heidenfche volken in Europa tot het Chris- tendom gebragt zün geworden! Men fpreekt wel eens van KAREL den Groote„ alsof deze de cerste zu 254 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, ziji gewecst, die de belijdenis der kruisleer met g% weld opdrong: maar hebben wij flechts cenige wei» nige belezenheid in de gefchiedenis; dan weten. wij, dat vele anderen hem daarin zijn voorgegaan. Na dat kLovıs met zijne Salifcke Franken tot de: Kerk was toegetreden ,„ noodzaakte hij zijne naburen, wek ke hij gewapenderhand aan zijne heerfchapp:j; onder- wierp, om zijn voorbeeld te volgen „ ja. dwong hij de Arianen het regtzinnig geloof aan te nemen, of het land te ruimen, wijl hij, gelijk een der oude fchrijvers hem zeggen doet, het. niet verdragen kon, dat deze ketters in Galli& huisvestten (*). Latere Koningen traden in zijne voetftappen ;. al ware. het alleen ,„ dat zij, gelijk CHILPERIK, aan de Joden de verpligting‘, om zich telaten doopen,, opleiden. Vooral komt KAREL Martel hier in aanmerking. Hij toog toch, gelijk bekend is, met talrijke legerbenden , tes gen de heidenfche volken, zoo als de Friezen, op, om onder hen tegen: wil: en. dank het bijgeloof wit te roeijen. Hij bood verder aan BowIracıus.,. op des» zelfs bekeeringstogten in Duitschland „. den.fterken arm, of onderfteunde hem altharis door zijn: gezag , zoodat die op een aantal plaatfen:de afgodsbeelden onverlet omverhaalde (}). Intusfchen moeten wij ook hier het verband, hetwelk de’ volharding bij de, voorvaderlijke godsdienst met de bewaring der onaf- hankelijkheid van Christen-vorsten gehad' heeft, on- der: (*) GRrecor. Turon. Lib. II. cap. 27. (1) Scuroecku, XIX. Th. s. 178. ff. OVER DE: VOORTGANGEN „ ENZ. 255 der het opg houden: en. zoo zal het.ons blijken, dat menigeen van dezeive zich welligt van. geen geweld zou bediend: hebben, had hij te. gelijk met de voort- planting van het Christendom zijn gebied niet: willen vitbreiden. En dit is insgelijks van toepäsfing op de oorlogen, welke deor KAREL den Groote tegen de Sakfers gevöerd zijn (*). Daarenboven vergete men niet, dat het voor de gemeene rust en welvaart noodzakelijk geweest is, dit wocste volk aan banden te leggen, wijl het alles van tijd tot tijd door ftrooptogten ter zee en invallen te land onveilig maakte (}). Doch desniettemin vloeiden. de onder- nemingen van dezen in menig opzigt grooten man, zoo. wel uit al te vromen ijver, als uit andere be= ginfelen voort. Zeker kon hem niet onbekend zijn hetgeen ALcuinus in zijne brieven zoo duidelijk uit een had gezet ($), dat de weg van vervolging de regte weg niet was, om ongeloovigen tot het Chris tendom te bekeeren. Hij ondervond dan ook, dat de Sakfers meermalen, nadat zij zich in fchijn on- derworpen hadden, de eerste de beste gelegenheid waarnamen, om op te ftaan. Zij bleven aan het heidendom te hardnekkiger verknocht „ omdat zij er tot den bloede toe voor te. ftrijiden hadden. Nu was (*) Royaaros, Archief enz., II D, bl. 128, 129. (+) Over hetgeen er ter verfchooning van KAREL den Groote kan worden bijgebragt, zie men BROES t. a. p. I D. bl. 230 volgg. ($) Bi) GIEsELER, II-B. ı Abth, s. 119, 120. 856 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. was hij wel.de eerste, wien de roem naging, van een. geheel volk met de Kerk verbonden te hebben 5 maar dit gelukte hem niet, cer hij menigvuldige ‚verwocstingen onder hetzelve aangerigt en het door telkens herhaalde flagting zoo verzwakt had, dat er 'geene mogelijkheid meer beftond, om het juk van zich af te fchudden. Doch hoe weinig hij door zijne geweldenarij op dit overfchot eigenlijk gewon- nen had, bleck nog vele jaren na zijnen dood, toen de zonen van LODEwIJK den Vrome met elkander krijg voerden. LorTmarıus wist, namelijk, de Sak- fers niet beter aan zijne zijde te trekken, dan met de belofte, dat zij de vrijheid genieten zouden, om in het voorouderlijk geloof te leven. Nu nam eene groote menigte hunner de wapenen op, om het te- gen hem verbonden broederpaar te bevechten. En nadat de aanflag ongelukkig uitgevallen en LODEwIJK van Beijeren met het wraakzwaard opgetogen was, moesten de hoofden van den opftand hunne gchecht- heid aan het. heidendom met den dood boeten. Even jammerlijik was het naderhand met de bekee- ring van. andere volken gefteld, wanneer Christen- vorsten, OP KARELS voetfpoor „ hen beoorloogden „ om ze zoo wel tot verzaking der afgoderij te dwin- gen, als aan hunne heerfchappij teonderwerpen. Dit zagen Duitschlands Keizers,ortrol en Il, bij hunne ondernemingen tegen de Denen en onderfcheidene Wen- difche ftammen. Dit zag oLoF, toen hij in Noor- wegen tegen de afgodendienaars zoo vreesfelijk woed- de, dat hij fommigen wit ‚her land dreef, anderen aan OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 257 aan ‘handen of voeten verminkte, of de oogen uit- ftak, anderen worgen of onthoofden deed en nie- mand verfchoonde (*). Het Christendom werd, ja ‘wel, aangenomen „ maar door velen flechts voor het uiterlijke: zij bleven met het hart heidenen: en met derzelver fchijnbaren overgang tot de Kerk was er -voor de Zedelijke en Godsdienstige Befchaving van Europa zelve nog niets gewonnen, Doch waar men den weg van overtuiging inlloeg , bragt men het dikwijls ook niet ‚veel verder, dan dat zich nieuwe belijders voor het uiterlijke aan de Kerk toevoegden. En hoe zou men ook veel verder -gekomen zijn? In plaats van het verftand te ver- lichten „ zette men de verbeelding in vlam, door aan ‚de blinde heidenen alles wijs te maken, wat men ‚door eigene bijgelooyigheid voor waar hield, of door vyroom bedrog wist te verdichten. Nu eens ver- raste en overrompelde men als het ware de tegen- ftanders door hen dingen te doen zien, die zij ‚als Goddelijke wonderwerken aanftaarden. Dan eens 'vermurwde men de onbuigzame gemoederen door het ‚yerhaal var verfchijningen uit de geestenwereld „ welke men van anderen vernomen of zelf ondervon- den had. Dan weder begoochelde men de zinnen „ niet flechts door uiterlijike praal van kefkgebaren „ -maar ook door de vertooning of uitdeeling van Ä OVer- Ce) SCHLOSSER. II B. 2 Th. s. 108, L. | R 253 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. -overblijffelen der Heiligen, waaraan men allerlei geheime krachten toefchreef. Hetgeen men .door de ‚vooritelling van leerftukken niet verkrijgen kon, zocht men door het verwekken van eene ijdele hoop ‘of vrees te winnen, en won men werkelijk ook bij ecne groote menigte. Gaan wij de berigten na, die door fchrijvers uit de middeleeuw nopens de toe- brenging der heidenen geboekt zijn; wij vinden on- der de bekeeringen flechts weinige van eenig aanbe- lang, of er is het een of ander van dergelijken aard bij voorgevallen. Dikwijls treffen wij legenden z00 dwaas en belaschelijk aan, dat wij niet begrijpen kunnen, hoe het bij een mensch van gezonde her- fenen zij opgekomen, ze in gefchrifte aan de nako- melingfchap na te laten. Of wat is, bij voorbeeld , dwazer en belagchelijker dan de vertelling nopens WULFRAM, die door HAMCoNIUS nog wel bezon- gen wordt (*), dat hij zekeren onno of ovo, wien .de Friezen ter eere hunner Goden aan eene galg hadden opgehangen ,„ tot verbazing van de befpotters zijnuer wonderkracht, voor het 008. der aanwezigen verlost heeft; wijl op zijn vurig gebed de ftrop van een fcheurde en de reeds geftorvene in het leven her- fteld werd? Dergelijke fabelen geeft nu de overle- vering ons ook nopens andere geloofspredikers in ons WVaderland (}). Het zou den lezer vervelen, wil- (*) De viris, rebusque Frisiae illustribus. p. 64 (+) Zie onder anderen MABILLON, Annales, Tom, I, p. 593, 614, 615. Tom, Il. p. 160, 161. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 259 . wilden wij hem door Europa heen leiden en al de ongerijimdhelen aanwiizen, die er nopens de bekee- ring der heidenfche volken in omloop gekomen zijn. . Liever bepalen wij ons alleen bij cenige ftaaltjes, uit de bocken van een’ man ontleend, - die zich een’ grooten naam verworven heeft: wij bedoelen gepa den eerwaardige. Hij verhaalt dan nopens Augustinus en de hem vergezellende mon- niken, dat zij Koning ETHELBERT en cene menigte van deszelfs onderdanen, gelijk zij derzelver opmerk- zaamheid door gezangen en kerkplegtigheden tot zich trokken, zoo ook daardoor tot verzaking der afgoderij en aanneming van het Christendom bewo- gen, dat zij de waarheid hunner leer door het ver- rigten van menigvuldige wonderen bekrachtigden (*). Koning Epwın laat hij den voorflag, om door den Doop tot de Kerk toe te treden, ceer die er toe overgaat „ met zijne raadslieden rijpelijk in overweging nemen; maar onder de middelen, waardoor , dezelve zich heeft laten gewinnen, noemt hij ook met nadruk eene den Vorst te beurt gevallene bovennatuurlijke verfchijning (+). Zoo zal LAURENTIUS, de Aarts- bisfchop van Canterbury, toen hij, vöör de vol« voe= (*) Histor. Eccles. Gentis Anglorum. Lib. I, cap. 27. 200 zal volgens het verhaal Lib. II. cap. 2. AuGUsSTINUSs ook in een oogenblik tijds eenen blinde genezen hebben, ten bewijze, dat men in het Christendom de inftellingen der Roomfche Kerk volgen moest, - (}) Lib. II, cap. 9 sqa. Ra 260 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ» voering van zijn plan om Brittannie te verlatef , zich des nachts in eene kerk te flapen had gelegd „ door den Apostel perrus, die hem verfchenen: was, wegens zijn voornemen, om de kudde .arr het geweld der wolven over te laten, hevig beftraft en. ftrengelijk gegeefeld zijn, en Koning EADBALD des morgens ,„ door hem zijne wonden te toonen .en tevens te verklaren, dat zuik een lijden hem om deszelfs behoudenis alleen was overgekomen, be- keerd hebben (*). Doch op dezen voet voortgaan- de, om al de verdichtfelen op te halen, die wij bij den vermaarden fchrijver aantreffen , zouden wij bezwaarlijk een einde vinden. En niet, dat hij de seruchten of vertellingen van anderen flechts te bock heeft gefteld, zonder zijn eigen oordeel er bij te voegen, maar zelf heeft hij daaraan geloof gegeven en zulks op menige plaats met woorden verklaard , die wij niet lezen kunnen, of wij moeten op den man, die het fieraad van zijnen tijd geheeten wordt , miet medelijden over deszelfs onwetendheid en dwaas- heid nederzien (+). ." Wij hebben nog een ander middel aan te roeren „ waardoor de uitbreiding des Christendoms in Euro- pa bevorderd is geworden: de veel vermogende _ kracht van het eigenbelang. Kuovis gaf daarvan reeds een voorbeeld. Tamelijk onverfchillig omtrent de (*) Ibid. cap. 6. (+) Lib. III. cap. 2, 9, 15, 37. Lib, IV. cap. 2aal, OVER DE VOORTGANGEN,, ENZ. 261 de godsdienst zijner vaderen, nam hij eene Chris- telijke vorstin ten huwelijk, en had zich daardoor, buiten zijne bedoeling, den weg, om aan de prediking voor zich zelven gehoor te geven, ge- makkelijker gemaakt. Hij koos dan ook de ge- meenfchap met de Katholijke Kerk ,„ wijl zij, die hem omringden „ daaraan verbonden en de bij hem gehate naburen, Gothen en Burgondiers, er yan afkeerig waren. In zoo verre’handelde hij met overles; maar of hij nu daarbij ook berekende,, welke partiji hem het meeste voordeel kon opleve- ren, durven wij niet beflisfen. Althans fchijnt het gevoelen van PLANCK, dat ’s mans overftap tot de Kerk de volvoering van een plan gewecst is, het- welk zijne uitzigten in de toekomst hem reeds lang hadden doen beramen (*), eene gisfing te zijn, waarvoor alle bewijs ontbreekt. Even min kunnen wij het aan een’ anderen fchrijver toeftemmen, dat xLovıs op de belofte der Geestelijkheid, van zijn ‚gezag door haren veel vermogenden invloed bij de Galliörs te zullen onderfteunen, en onder voorwaar- de, dat zij hem voor de gchoorzaamheid der ftam- men inftond, waarover hij de heerfchappij voerde , de overeenkomst met hıar getroffen heeft, om hare leerftellingen en eeredienst aan te nemen (}). De fin gefponnen ftaatkunde van onze dagen maakt ge- leer- (*) T.a.p. IB. s. 24 fl. (+) Histoire de France, par P Abbe de MONTGAILLARD, Tom. I. p. 105. 262 OVER DE VOORTGANGEN , ENZ. kerde mannen bij de beoordeeling van hetgeen er in vroeger eeuwen gebeurd is,. wel eens het fpoor bijster. Men kent het verhaal der Oudheid nopens de bekeering van dezen Koning (*). Midden ın den firijd tegen de Alemannen, toen eene gewisfe neörlaag hem fchijnt te dreigen, roept hij met tra- nen in de oogen uit: jezus CHRISTUS! Verheer- lijk uwe magt aan mi, op dat ,„ wanneer gij mij de everwinning over deze vijanden zult gegeven hebben, ik aan u gelooye en in uwen naam gedoopt wor- de (*). Naauwelijks heeft hij dit gebeden, of hij ziet (*) Grecor. Turon. Lib. II. cap. 30, 31. (+) Kortheidshalve nemen wij flechts de hoofdzaak van het gebed over, hetwelk GREGOR. aan KLOVvIs in den mond legt. Ook is het niert te denken, dat hij in het heete van het gevecht, toen hij de hartstogtelijke taal eener diep gefchokte ziel uitboezemde, al die woorden zal gebruikt hebben, welke wij daar geboekt vinden. Men zal dus naderhand zijn gezegde uirge- breid, en wel zoo uitgebreid hebben, dat er ook reeds eene verklaring van de regtzinnige kerkleer in lage op- gefloten. Doch deze bijzenderheid en hergeen men ver- der tegen de letter van het oude verhaal zou kunnen inbrengen, geeft geene vrijheid om met HALLAM, Fiew of the State etc. Vol. I. p. 3. aan de echtheid der ge- beurtenis zelve te twijfelen. Door zijnen zwellenden en opgefmukten ftijl ınoge de fchrijver het een en ander te hoog gekleurd hebben; maar de zaak zeive ftrookt 200 zeer met den geest des tjds,. waarvan gefproken wordt, OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 263 ziet de Alemannen wijken en behaalt cene volko- ınene zegepraal. Nu gaät hij zelf naar zijne gema- - lin, CLOTILDE, en noemt haar den naam van zij« nen redder. Zij van haren kant ontbieit met der haast den Bisfchop REMIGIUS, en deze vermaant hem, dat hij in den eenigen waren God geloove en de afgoden verlate, welke niemand heil kunnen aan- brengen. Dit wordt met welgevallen aangehoord. Kıoviıs heeft nog maar den bezwaar, dat, name- ljk, zijne Franken den overftap euvel duiden zullen. Doch tot hen gegaan om ze te raadplegen, wordt hij door hen voorgekomen, daar zij uitroepen: De Perfeljke Goden verwerpen wij, o vrome Koning! en den onfterfelijken God, welken REMIGIUS predikt, zijn wi bereid te volgen. Kort daarop wordt hij, onder een? toeftel van plegtigheden , gedoopt, bene- vens twee zusters, waarvan de eene tot dus verre aan het Arianismus veikleefd is geweest, en drie duizend man uit zijne legerbenden. Ziedaar hetgeen GREGORIUS ons verhaalt! Er is hier geen de min- fie zweem van diepdoordachte ftaatkunde. De ge- lofte wordt aan den Koning door den angst van ziin gemoed ingegeven. Nadat hij de overwin ning behaald heeft, gelooft hij, dat hij die aan CHRISTUs verfchuldigd is. Hij weigert dus niet langer tot deszelfs gemeenfchap over te gan, en omhelst bepaaldelijk die kerkler, welke hem het naas- wordt, dat zij zich allezins als waarheid voordoet, Zie SCHLOSSER, II B. ı Th. s, ro2, 264 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. naaste bij list. Nu volgt, zonder te voren over- legde plannen, het een uit het ander, tot dat hij aan het hoofd der Vorsten ftaat, die het gebied- der Katholijke Kerk met de wapenen in de hand be- fchermen en uitbreiden (*). Maar zoo toevallig men deze bekeering van kLovis rekenen kan; zoo weinig kwam die behoefte van geest en hart, welke hier de voorname drijfveder zijn moest, bij dezelve in aanmerking. Door zijne vijanden in verlegenheid ge- bragt, floot hij eene overeenkomst met CHRISTUS , gelijk onder ons menfchen de zwakke met den fterke. De overwinning alleen bewoog hem om deszelfs be- liider te worden, terwijl hij anders nog heiden zou gebleven zijn. En dezelfde bekrompene inzigten, welke de Koning aan den dag leide, beheerschten al de zijnen, die zich met hem doopen lieten.. Even onverfchillig als hij omtrent de godsdienst der Vade- ren en evenzeer opgewonden door de, gelijk zij meenden, van CHRISTUS verkregene zegepraal , gin- gen zij op zijn voetfpoor tet het Christendom over, zonder deszelfs kracht naar eisch in hun gemoed te ontwaren, of iets anders dan hunne tijdelijke belan- gen te raadplegen. Het gewigt der zaak deed ons bij deze gebeurte- nis eenige oogenblikken vertoeven. Wij kunnen ons nu ten aanzien der bekeeringen, welke er op dit vOOL- (*) Scuroerczu. XVI Th. s. 237, 238. OVER DE VOORTGANGEN, ENZ. 265 voorbeeld gevolgd zijn, merkelijk bekorten. .Droegen zich die op verfchillende wijze toe; zij kwamen echter doorgaans daarin overeen, dat zij ondernomen werden ınet het uitzigt op aardfche voordeelen. Niet zelden werkten vrouwen en geestelijken met allerlei vleijeriien en beloften zoo fterk op her gemoed van den Vorst ,„ of had de hoop op een gewenscht huwelijk op. hetzelve zulk eene kracht, dat hij zijne onder- danen voorging, en deze, gewillig of door dwang, in zijne voetftappen traden. In Engeland was het huwelijk tusfchen ETHELRERT, den Koning van Kent, en BERTHA, de dochter van den Frankifchen Koning CHARIBERT, voor de Angel- Sakfers de eerste aanleiding, om tot het Christendom te nade- ren. Epwın, Koning van Norihumberland , kreeg EADBALDS zuster, ETHELBURGA, Niet ter vrouwe, voor en aleer hij de belofte had afgelegd, dat hij aan haar en de haren volkomene vrijheid van Gods- dienst verleenen en zelf tot de Kerk overgaan zou, wanneer hij van deskundigen,: op gedaan onder- zoek, vernomen had, dat derzelver geloof boven het zijne te verkiezen was. RorLo, met eene fchaar van woeste Normannen in Frankrijk aangeland, be- dong van Koning KAREL den eenvoudige, behalve eene groote uitgeftrektheid gronds tot zijn eigendom, deszelfs dochter GISELA , tot cen’ prijs zijner bekee- sing: en de overeenkomst getroffen zijnde, aarzelde hij niet een Christen te worden; terwijl zijne ben- den zich gemakkelijk bewegen lieten, om zijn voor- beeld 366 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, beeld te volgen (*). Wenden wij ons naar een an- der deel van Europa; wij zien BoGorıs, den Ko- ning der Bulgaren, door zijne zuster, die in hare gevangenfchap bij de Grieken aan het heidendom vaarwel had gezesd, tot het ondergaan van den Doop aanınanen en voorbereiden, en eindelijk daar- toe met velen van zijn volk befluiten, toen zijn land, op zijn gebed, van een’ zwaren hongersnood verlost was geworden. Miıcestaw, Hertog var Dolen, Op DAMBROWKA, de dochter van den Hertog varı Boherne, verliefd geraakt, kreeg geene vergun- ning, om zich met haar in den echt te vereenigen, dan nadat hij, met verzaking der afgoderij, aan de Kerk was toegewijd: en aan hem fpiegelden zich ziine hovelingen en al de grooten des lands, naar welke zich de menigte ook met der tijd fchikte, Zoo moct SAROLTA er ook veel toe gedaan hebben , dat haar echtgenoot Grısa, de Hertog der Honga- ren, met zijne onderdanen tot bekeering kwam. Zeker vinden wij in dit laatste geval en zoo ook in ver- (*) Mosneım ftelt het I. c. p. 355 zoo voor, als had KAREL ROLLO willen verpligten, om zijne dochter te trouwen, Maar bij GUILIELM. Gemetic. Lib. II. cap. 17 apıd Bouquet. Tom. VIII. p. 257 en anderen lezen wij uitdrukkelijik, dat dit van zijnen kant eene belofte is geweest, en wel onder die voorwaarde,, dat ROLLO Christen werd. Zoo heeft scHroEckH het dan ook begrepen. XXI Th. s. 552. OVER DE VOIRTGANGEN „ ENZ. 267 verfcheiden andere, welke wij bijbragten „ wanneer men ze op zich zelve neemt, weinig of niets te be- rispen. Wij kunnen hier integendeel den invloed , welken de vrouwen op het mannelijk eeflacht ten beste der menschheid hebben uitgeoefend „ met ge- noegen opmerken. Maar letten wij op de denkwijze en het karakter der perfonen, die zich lieten over- halen; dan zullen wij er niet aan twijfelen, of her wel veel meer dan aardfche bedoelingen geweest zijn , waardoor zij gedreven werden. Daarenboven was de overgang bij fommigen zoo fpoedig en onberaden , bij anderen met zulke omftandigheden vergezeld , dat waarlijk het zaad des Evangelies , zoo er al iets van hetzelve op de oppervlakte var het hart viel, tot den bodem volftrekt niet had kunnen doordringen. En gefteld ook, dat onder het beftuur van vorsten en koningen, wier voetftappen door het volk uit eigene beweging, of uit kracht van hooger bevel ge- drukt werden, dit goede zaad bij dezen en genen dieper wortel fchoot; het zou ongerijimd zijn te denken, dat zulks het geval was bij de domme menigte, die zich fchaarsgewijze doopen lie. Eene nieuwe proeve, die ons dit regt levendig kan doen inzien, treffen wij aan in de gefchiedenis van Rus- Jands bekeering, zoo als die door geloofwaardige fchrijvers (*) verhaald wordt. De held, die hier op (*) De secur, Histoire de Russie et de PIERRE Ze Grand. Tom. I. p. 47 ss. StrauL, Geschichte des Rus- sischen Staates. 1 B. s. 109 ff.. Ä 268 OVER DE VOORTGANGEN, ENZ, op het tooneel verfchijnt, is wraApımır. Reeds lang geneigd, om van godsdienst te veranderen , doet hij bij de onverwachte verovering eener aanzien- liike ftad de gelofte, om Christen te worden. Hij herhaalt dezelve bij zijn aanzock om de hand van ANNA, eene Griek/che prinfes. Eindelijk volbrengt hij die op haren aandrang,, nadat zij hem voorfpeld heeft, dat dit hem van eene oogenzickte, waaraan hij lijdt, bevrijden zal. Hij wordt gedoopt, fpoe- dig daarop genezen en treedt nu in den echt. 