title: De Groninger Godgeleerden in hunne eigenaardigheid [microform] : toespraak aan zijne vroegere en tegenwoordige leerlingen, na vervulde vijfentwintigjarige hoogleeraarsbediening
creator: Hofstede de Groot, P. (Petrus), 1802-1886
text: 113 Christus kan en moet op velerlei wijze worden gepredikt. "Wij verlieugcn ons, clat anderen het op andere wijze doen , opdat aller belioeften worden vervuld. Daarvan oogsten wij dan ook deze lieerlijke vrucht, dat wij, van onzen leant, met alien in vrede knnnen leven, en dat zeer vele onzer vrienden , in gemeenten gekomen , waar men lien over 't geheel met schrik zag naderen, in weinig weken altijd vele hunner tegenstanders hebben gewonnen. Dit wordt bereikt door de klare, redelijke, eenvoudige en hartelijke prediking des Evangelies, waarop wij ons toeleggen. Yan het klare en redelijke behoef ik niet meer te spreken -, ook het liartelijke moet voortvloeijen nit het mystieke , onzer rigting eigen ; rnaar wij zoeken ook eene eenvoudige prediking. Het blinkende en bloemrijke, waarin velen welsprekendheid zien, versmaden wij, als Hem, dien wij verkoncligen , onwaardig. 3. Aan de IMurgiek of de leer over de Eeredienst, welke in cle Hervormde Kerk in alle landen nog veel te wenschen over- laat, wordt evenwel sedert 1817, toeu cle Nedeiiandsche Sy- no de er hare aandacht op vestigde, zeer veel meer door onze Landgenooteii gedaau. En wat de Eeredienst zelve betreft: de openlijke , plegtige bevestiging der nieuwe lidmaten in J t midden der Gemeente ; het waardig hernieuwen der belijdenis door hen , die ten Avoudmaal willen gaan , telkens als zij bij de voorbereiding opstaan en de vier kernachtige vrageii beantwoorden ; de meer plegtige vie- ring van deu Goeden Yrijdag; de invoering van eene godsdienstoefening op Oudejaarsavond; cle beurtzangen der Gemeente op feestclagen zijn teekenen van doeltreffende zorg en toegenomene belangstelling; want dit alles bestond vodr 1817 niet, of niet clan in een zeer klein deel der Nedeiiandsche Hervormde Kerk. Tn dezen vooriiitgang liebben wij ous verblijd, docli in de 114 Liturgie hebben wij voor het grooter publiek zelve weinig ver- rigt. AHeen lieb ik daartoe gegeven eene Proeve eerier Jierzie- ning der meest gebruHcelijke Formulieren der Nederlandsclie Hervormde Kerk> Gron. 1850. Bij onze eigene godsdienst- oefeningen leggen wij ons zeer op liet liturgisch gedeelte toe , zoo in het algemeen , als ook bijzonder op feestdagen. ' Yoorts hebben wij de Liturgiek in onze JUncyclopaedie en vooral in het Handboek van Muurling wetenschappelijk naar de behoeften van ons land uiteengezet. 4. De HerderlyJce Zorg, welke de Evangeliedienaar voor zijne kudde moet dragen , is bij de Nederlanders , van wege hunnen practischen geest en de instelling van het huisbezoek bij de Hervormden, 'twelk ook andere Evange- lische Kerkgenootschappen in ons land hebben overgenomen , in uitnemende eere. Yooral was het onderwijs van Heringa daarin voortreffelijk. Theoretisch hebben wij , Groningers , over dit onderwerp weinig geleverd. Practisch zoeken wij op de veelzijdige ontwikkeling der Theologen te werken , en hen eerst tot innige, wijze, moedige, ijverige Christenen te vor- men, opdat zij daardoor in staatzijn, ook hunne Gemeenten eenmaal tot Christus te leiden. Zelve zoeken wij, Hoog- leeraren , hen daartoe reeds aan de Academic niet alieen wetenschappelijk op onze collegies te vormen , maar ook door ons verkeer met hen , 'twelk gij bij ondervinding weet, dat vriendschappelijk is, als van ondere breeders met jongere ; voorts door de onderlinge hulp , van meer aan min gevorderden bewezen, welke wij aanmoedi- gen, opdat die verder gevorderden de anderen in velerlei gezelschappen inlichten en opwekken ; eindelijk door hen , als zij in het laatste studiejaar zijn , in Bijbellezingen en hnisbezoeken voor de armen onzer Gemeente aan het werk te stellen en hun aldus eene nuttige oefening te verschaffen in 't geen zij later als Herders hebben te verrigten, 115 lets nieuws of vreeinds hebben wij in deze zaak niet op 't oog ; alleen trachten wij den practischen geest onzes volks hierin te bewaren en het zedelijke doel onzes Heeren alzoo te bevorderen. 5. Minder nog liebben wij VQQ^'t Kerkregt gedaan. De regeling onzer meeste Kerkgenootschappen, met name der Hervormde Kerk sedert 1816, is ten deele voldoende, ten deele voortreffelijk. Er belioefde dus (voorondersteld , dat wij het konden) door ons in 'talgemeen weinig voor het Kerkregt te worden gedaan. Bovendien: Kist heeft de algemeene beginselen er van uiteengezet; Eoijaards het Kerkregt bij de Nederlandsche Hervormden alzoo behandeld, dat hij zoo wel opgeeft , hoedanig dit regt is , als hoe het beJioort te zijn; Hooijer heeft de geschiedkundige wording en den tegenwoordigen toestand er van duidelijk voor oogen gesteld, zoodat wij niets meer behoefden te doen, dan hunne werken dankbaar gebruiken. Practisch hebben wij echter ineer dan eens een zwaren strijd gevoerd op 'tgebied van 't Kerkregt, ten einde voor ons en anderen de weltig verzekerde vrijheid des Evangelies in onze Kerk werkelijk te behouden. Doch daarover spreek ik later. 6. Eenen , zoo ik meen nieuwen , tak der practische Godgeleerdheid hebben wij met den naam van Apostoliek bestempeld, of van zorg voor het menscMom , gelijk de Apostelen die hadden , toen zij 't Evangelic overal tot alle volken en alle rnenschen zochten te brengen. Het is dus eene wetenschappelijke ordening van 't geen tot het gebied der uitwendige en inwendige zending behoort. Wij wijzen er van aan , dat haar fieginsel is , gehjk der geheele prac- tische Theologie , liefde tot het menschdom , uit liefde tot Christus en tot God in Christus geboren; haar doel, de menschen te leiden tot kennis en liefde van Christus S* 116 en van God in Christus, als ook van cle Kerk en liet mensclidom om Gods en Christus wille ; liet middel , waarop zij nit dat beginsel tot dit doel zoekt te komen, liet opwekken in de Christenen van de bewustheid, dat zij leden zijn der eene en algemeene Kerk en des gehee- len menschdoms , en van de zucht , om overeenkomstig deze bewustheid alien meer en meer te helpen brengen tot 'liet ware Christelijke leven. Deze liet menschdom omvattende zorg en liefde zien wij in den Heer en in de Apostelen , voorts in de Roomsch- Catliolieke Kerk; ook in de Moravisclie Breeders; en sedert cle oprigting van Bijbel- en Zendeling-genootschap- pen ook ineer algemeen in de overige Evangelisclie Ge- zindten. Dock zij is nog verre van genoeg levendig en krachtig en in de ware methode volleerd te zijn. Zulke vereenigingen als er nn in de laatste halve eeuw vele [zijn ontstaan , moeten er nog meer worden gevormd en alle Gemeenteleden moeten er levendig deel aan nemen. Het begin er van is veelal , dat men Heidenen met Christus bekend maakt; de voortgang, dat men de verwaarloosden in de Christelijke Gemeente zelve zoekt te helpen; het einde, dat men gevoelt, hoe veel ons zelven ontbreekt, en de leden de een den ander en elk door zijn werk zich zelven verder brengt in het goddelijk leven. De practijk van deze liefdezorg is zoo oud als de Kerk zelve ; maar eene theorie er van kwam pas op , toen Spe- ner ziju geestelijk Priesterschap aanbeval. Wij meenen , dat het in de theorie er van op deze hoofddenkbeelden aankomt: a. Preclikanten en Gemeenteleden hebben eene dubbele roeping , eene bijzondere om voor hunne kudde en huis- houding te zorgen , en eene algemeene , om ook voor ge- heel de Kerk en het mensclidom te zijn en te doen, wat hunne krachten toelaten. 117 b. Deze dubbele roeping strijdfc niet onderling. Met wijsheid behartigd, helpt de eene de andere. De Predi- kant is zijner kudde te nuttiger , als liij liaar in verband beschouwt en brengt met geheel de Kerk en geheel het menschdoni. De huisvader is voor zijne huisgenooten te weldadiger werkzaam , wanneer hij zijn gezin mede als deel van zijne woonplaats, van zijn vaderland en van het mensch- dom behandelt en dit gezin tot de bewustheid van dien zamenhang verheft. c. Aan hnnne algemeene roeping knnnen Predikanten en Gemeenteleden niet geschikt voldoen, dan door deel te nemen aan weldadige vereenigingen , welke in de Kerk moeten zijn, maar van de Kerlcbesturen regtens onafhan- kelijk , hoewel met deze in vriendschappelijk verband ; b.v. door dat het Zendelinggenootschap zijne kweekelingen , vddr hen nit te zenden, door een Kerkbestuur laat on- derzoeken en ordenen. d. De regelmatige en veelzijdige opleiding van Zende- lingen, Catecheten en zelfstandige Gemeenteleden behoort door vele Kweekscholen , Catechetenscholen , Evangelisten- scholen en dergelijke inrigtingen veel ^rneer dan nu ge- schiedt , te worden bevorderd. e. De Universiteiten moeten voor alle Stndenten meer en meer kweekscholen worden van dezen waarlijk mensche- lijken en goddelijken zin , die Christus , God en mensehen innig liefheeffc en alle mensehen tot de hoogst mogelijke onwikkeling wil brengen. Sommige dezer denkbeelden hebben wij meer, an- dere tot nog toe minder uitvoerig nitgewerkt. Met het opstellen van een nitvoerig handboek voor scholen , onder d bedoeld, liouden eenigen van ons zich thans bezig. 118 E. Op de Practisehe Godgeleerdheid volgt bij ons. als re- sume de Tkeologia Universa, welke in Dogmatiek en Apo- logetiek bestaat. Doch vddr beide wordt nog nader als hare wijsgeerige voorbereiding behandeld de TJieologia Na- turalis of de Godgeleerdheid uit Gods algemeene open- baring geput, of wel de wijsgeerige beschouwing van God en van de onderlinge verbindtenis van God en menschen, wel eens PMlosophia religionis genoemd. Natuur wordt hier echter in ruimen zin genonien , niet alleen van de zinne- lijke, maar ook van de geestelijke schepping, gelijk straks zal blijkeu. Dit vak heeft in onze behandeling nog al het eene en andere , dat hetzelve eigenaardig is. Want in Nederland is sedert de Primae Lineae TJteologiae Naturalis TJieore- ticae , ductae a JOHANNE LULOFS , Lttgd. Bat. 1756, geen handboek over deze wetenschap uitgekomen, dan het mijne, voor 't eerst in 1834, later in 1839 en eindelijk in 1845 uitgegeven. Kan men uit dit tijdsverloop reeds gissen, dat er groot verschil tusschen Lulofs en mij zal zijn : uit het onderscheid van landaard tan men ook wel opmaken , dat dit handboek nog al zal atVijken van de vele Duitsche en enkele Engelsche geschriften over 't zelfde ollder^Yerp. Meest heb ik mij aangesloten aan Plato , Cicero , Augustinus en Hemsterhuis , met wier rigting ik mij hier 't beste kon vereenigen. De geest van deze Theologia Naturalis is speculatief- m} 7 stisch. Zeg ik , dat die geest speculatief is , ik moet er dadelijk bijvoegen , dat de bespiegeling niet is losgemaakt van den bodem der ondervinding en geschiedenis ; mijne speculatie is op empiric gegrond. Ik wijs overal op de geheele zinnelijke 119 natuur, op de dagelijksche ondervinding en op de ge- gescliiedenis der wereld. Want is ons de geschiedenis dor en levenloos zonder wijsbegeerte , deze is ons een nolle en ijdele klank zonder gene '). JSFaairw is dus ook de betrekking der Theologia Naturalis en Christiana bij ons ; ja gene is in geest en strekking geheel Christelijk. Welligt is net der moeite waardig, dat ik de verhouding tusschen beide verwante wetenschappen , gelijk zij ons voorkomt te zijn, eenigzins nader aangeve. Zij is deze. De Natuurlijke Godgeleerdheid moet niet alleen die denkbeelden bevatten , welke de menschelijke rede voor de Christelijke openbaring Jieeft gewnden; want dan zou zij een stelsel van meer zuivere Heidensche godsdienstkennis zijn , gelijk Tobias Pfanner heeffc uitgegeven 2 ) , en eene liistorische wetenschap worden, niet eene philosophische blijven. Ook moet zij niet bevatten 'tgeen de menschelijke rede zonder den invloed der Christelijke openbaring zou Ttunnen vinden; want dit kan niemand bepalen. Ons dunkt, de moeijelijke vraag moet aldus worden opgelost, dat de Natuurlijke en Christelijke Godgeleerdheid in vele opzigten overeenkomen , in vele verschillen, en voor beider nut naauw moeten vereenigd zijn. a. Zij Jcomen overeen, in zooverre zij beide eene Godge- leerdJieid zijn. "Wat dus de bron betreft, putten beide nit Gods openbaring; wat den inhoud aangaat , handelen beide over God , den mensch en de verbindtenis van God en den mensch en het menschdom onderling ; wordt het doel in 't oog gevat , beide willen dezen inhoud ontwik- kelen , om den mensch en het menschdom te verlichten en te verbeteren; let men eindelijk op de methode, de eene zoowel als de anclere is eene wijsgeerige wetenschap. 1 ) Zie boven bl. 56. a ) TOBIAS PFANNER, Systema Theoloyiae gentilis purioris , Basil. 1679. 120 b. Zij versckillen , in zooverre de eene cle Natuurlijke, de andere de Christelyke Godgeleerdheid is. Daarom. is de Iron der Naluurlijke Godgeleerdheid: Gods algemeene openbaring in de geheele natuur, zinnelijke en geestelijke, of in het ganscli heelal; en \rel in tweedeiiei opzigt, zoowel in zooverre dit lieelal stil staat en rust of nu is , als in zooverre het zicli be\veegt of vroeger ook anders is ge- weest, zoodat de geschiedenis der aarde (de yeologie) en der menschemvereld liier niet is uitgesloten ; doch dan mag ook de Christelijke openbaring hier niet geheel outbroken; want zij is als bijzondere openbaring een onderdeel van *t geheel, van de algemeene openbaring. De bron der Chrlstelij/ce Godgeleerdheid is : Jezus Christus , Gods bij- zondere , maar ook volmaaktste openbaring , in wiens zen- ding, persoon , werk en lot wij al wat tot de Godgeleerd- heid behoort, op het duidelijkste zien blootgelegd. De inJtoud van beide verschillen in zooverre, als voor de Na- tuurlijke Godgeleerdheid hoofdzaak is de omvang en pe- ripherie dier algemeene en geheele openbaring; voor de Christelijke het midden- en toppunt van dezelve , zonder dat daaroin eeue van beide de andere nitsiuiten. De eerste toch onderzoekt wijsgeerig, wat de godsdienst op zlcJi zelve en in } t algemeen, is , en kan daar'om , als zij het wil, ook elke bijzondere en positieve godsdienst na- gaan , en dus ook de Christelijke, welke dit boven alien verdient. Maar de Christelijke Godgeleerdheid heeft vooral eene bepaalde gescliiedenis te behandelen ; zij moet , hoewel met een blik op Gods geheele openbaring, bepaaldelijk onderzoeken , wat de Christelijke godsdienst is en /toe deze wordt uityewerld door Jezus Christus in der inenschen harten. In dit opzigt is dus de verhou- ding der Tlieoloyia Naturalis en Christiana , gelijk die der wetenschappeii over de Natura Juris en het Jus posilivum. Zelfs ook het doel van beide verschilt 121 eenigzins , aangezien de eerste alleen voor zeer beschaaf- demenschen in de geleerde school is bestemd, en de tweede ook voor min ontwikkelden in de Kerk moet dienst- baar gemaakt worden. De metJiode der eerste is derhalve ook eene andere dan die der tweede. c. Naauw moeten beide voor beider nut vereenigcl zijn. De Natunrlijke Godgeleerdlieid kan de Christelijke niet missen^ ten einde uit de volkomene openbaring het zuiver- ste licht te .erlangen; en deze kan gene niet ontberen , ten einde het wezen, de voortreffelijkheid en de bedoeling der goddelijke openbaring in Jezus Christus veel beter te begrijpen en tot 's menschen zelfstandig eigendom te maken, ^oor niets wat in den mensch en de overige schepping is, en ook van God is, voorbij te zien. De Christelijk Godgeleerdheid is dus, als ware het, de kroon en bloesern diens booms , welks stam en wortel de Natuurlijke is. Maar nu kan er geen top en kroon van een boom zijn , wien het aan stam en wortel ontbreekt. En omgekeerd hebben wortel en stam geene voleinding, zonder boom-krain. Scherp afgescheiden als land en water , is dus de Na- tuurlijke en Christelijke Godgeleerdheid niet ; hare grenzen 122 ziju vloeijende, gelijk die der stroomen in de wereldzee , eii toch in 't algemeen naar rigting , breedte en diepte wel te onderscheiden l ). In hoeverre nu, volgens deze beginselen, de Christelijke Godgeleerdlieid de hulp der Natuurlijke inroept , zullen wij later zien. De Natnurlijke bedient zich niet van uitspraken van Jezus en de Apostelen , maar van de daadzaken van Gods openbaring en opleiding , gelijk in geheel de wereld , zoo ook in zijnen Zoon; en van deze laatste in 'tbijzonder ouder anderen, om de denkbeelden van zondelooze lieilig- lieid , van belangelooze liefde , van de vreeselijkheid der zonde, van den gang van Gods wereldbestuur , van men- schelijke volkomenlieid en van zelfstandige onsterfelijkheid in lielderder liclit te stellen, dan zonder haar mogelijk ware. Komt het door deze opmerkingen in } t licht, in hoeverre onze Tlieologia Naturalis speculatief is : ik moet ook nog aanwijzen , in lioeverre zij mystiek is. Mystiek is zij , maar toch redelijk en helder en verre van het Mysticismus voor te staan. Het mystieke element blinkt reeds door in de vele aanhalingen van Augustinus , te beginnen van de zin- spreuk op de keerzijde des titels geplaatst : Heer ! omdat gij ons geschapen hebt tot u, is ons hart onrustig, totdat het ruste vindt in u 2 )." Maar dat er geen zwelgen in peillooze aandoeningen en geen rondzwerven in duistere en onbepaalde voorstellingen in heerscht, blijkt iiit het overal zigtbare streven , om het gevoel te begrijpen en heldere denkbeelden over alles te verspreiden; zoodat dan !) Deze verhouding van beide heb ik in mijn Compendium der The- ologia Naturalis meer aangeduid, dan uitgevoerd; maar eene verhandeling er over staat in Waarlieid in Liefde, 1852, III. 2X Doniine, quia fecisti nos ad Te, inquietum est cor nostrum, donee requiescat in Te. 123 ook nieinand over duisterheid van dit Compendium klaagt. En dat het Mysticismus hier geene voorspraak vindt, blijkt uit het overal vol gehouden bestrijden van Pantheisums en Mysticismus, en dus ook van de unio mystica (of mystieke , onzelfstandige eenheid] der menschen met God, waarbij wij in ons aardsch leven als druppelen in eene kruik op den oceaan ronddrijven , doch bij ons sterven (bij het breken der kruik) in de zee verdwijnen, of waarbij wij als personen in God worden opgelost, en God zelf dan eigenlijk ook niet als persoon kan gedacht worden. deze opmerkingen over den speculatief-mystieken geest onzer Theologia Naturalis in 't algemeen , wil ik uwe aandacht nog op enkele bijzonderheden vestigen. Reeds vroeg wordt er op gewezen, dat er vele verwarring in de Wijsbegeerte ontstaat, dewijl het zelden genoeg op den voorgrond wordt gesteld, dat de mensch een gezellig wezen is en dus alleen in eene maatschappij waarlijk mensch kan worden. Beschouwt men derhalve een mensch alleen, zet men hem op een eiland, waar niemand bij hem is , en hij dan zal nadenken : Wat ben ik ? Waartoe leef ik? Hoe zal ik dit levensdoel bereiken? ten einde uit zijn (voorondersteld) nadenken eene zuivere beantwoording der wijsgeerige vraagstukken der Psychologic , Metaphysica en Ethica te erlangen : dan begint men met eene grove dwaling , waaruit vele dwalingen moeten volgen. De afzon- derlijke mensch namelijk op een eenzaam eiland is een wezen der verbeelding , niet der werkelijkheid. De werkeh'jke menschen worden uit ouders geboren , die voor hen zor- gen , komen van zelve in een kleinen , al grooter wordenden kring van breeders en zusters , bloedverwanten , medebur- gers , medemenschen ; en zonder in deze zich steeds uitbrei- dende menschelijke maatschappij te leven wordt het kind geen mensch. In den moederschoot leeft het een planten- 124 Icven ; pas geboren leeft het als een dier ; als dier zou het blijven leven, wierd het niet van Jongs af in de menschelijke maatschappij opgenomen en in deze langzamerhand een menscli. De bewustheid der geestelijke wereld , waarvan het kind een lid inoet worden , zou dus in hetzelve blijven slapen , indien zij niet door het zien en hooren van andere menschen, in wie deze bewustheid is wakker geworden, ook in hetzelve ontwaakte ; slapen zou zij , als de vonk in den keisteen, waartegen geen ijzer slaat, als de vlam in de olie , die uiet wordt ontstoken door een andere vlam. Dit slapen der geestelijke bewustheid of des geestes blijkt in de enkele voorbeelden van menschen, die zeer jong in bos- schen eenzaam opgroeiden en daar wel leerden zien, hooren, loopen en hunne prooi achterhalen; maar niet spreken en denken, niet leerden menschen te zijn. Staat dit eenrnaal vast , dan is het ook zeker , dat wij in den afzonderlijken menscli alleen de vatbaarheid voor 't geestelijke leven moeten zoeken, en nog niet de werkelijk- heid; alleen de gebondene warmte, niet de vrije; alleen de sluimerende vonk, niet de levendige; alleen den zaadkorrel, niet de ontwikkeling der plant. Om den aanvang van 't geestelijk leven zelve te vinden , moeten wij dus buiten den afzonderlijken mensch gaan. Wij moeten dien nu zoeken in de geestelijke maatschappij, waarin hij leeft, na- dat die aanvang vroeger eenmaal, bij het eerste menschen- paar, door hoogere geesten was aangebragt. Yragen wij dus : Hoe ontstaat in den mensch het besef en de kennis van 125 het waarlijk menschelijke, b. v. van de liefde: liet antwoord is: Het kind onclervindt de liefde der moeder, ziet aan arme kinderen brood geven , hoort , dat een visschersge- zelschap omkomt onder de poging om scliipbreukelingen te redden. Dit wekt het sluinierend besef; dit doet nadenken , waarom zoo iets gescliiedt ? waartoe ? wat de mensch is ? welk liet doel van zijn leven ? wat de liefde doet? wat zij is? enz. De groote slotsom is : }i Wij bekomen dus de eerste kennis der geestenwereld door de zinneuwereld ; de gees- tenwereld openbaart zich in de zirmenwereld; God openbaart al liet goddelijke en zich zelven in groote daadzaken, die onder het bereik onzer zintuigen vallen; zoo doet Hij in zijnen Zoon, maar zoo ook in geheel de overige schepping. En die kennis der geestenwereld door de zinnenwereld be- komen wlj , omdat de geest, als vatbaarheid, als vonk, als zaadkorrel in ons is/' Toen mij dit denkbeeld helder wierd , had ik , waarnaar ik meer dan tien jaren had gezocht: een punt van nitgang voor de wijsbegeerte. Toen eerst stond ik op vasten bo- dem; toen kon ik voortspinnen en tot een zainenstel ko- men , waarin ik bevrediging vond en anderen deed vinden. Maar , let er wel op , ik zeg : de eerste kennis der gees- tenwereld koint nit de zinnenwereld. De latere , nadere en diepere kornt nit het nadenken , nit het inkeeren in zich zelven, nit het navorschen in 'teigeii binnenste. Plato, door Socrates gewekt en in Socrates veel ziende , vond vervolgens nog meer voor zijne verhevene wijsbegeerte in de onpeilbare diepte van zijn eigen hart, hem eens door Socrates ontsloten. Zoo ging het ook een Augustinus , een Leibnitz, een Hemsterhnis , en elk waarlijk groot mensch. Doch de latere kennis is niet mogelijk zonder de vroegere , en zoo blijft het er bij , dat nit de zinnenwereld , of nit de openbaring der geestenweveld welke onder het 126 bereik der zintuigen valt , ons geestelijk leven een aanvang neemt. Onder de verdere bijzonderlieden der Theologia Naturalis behoort ook de ontwikkeling van het bewijs van Kant voor het bestaan van God. Na het bewijs , ontleend ait de algemeene overtuiging der menschen, als welke toont, dat er een godsdienstig gevoel of gevoel voor godsdienst, dat gevoel van godsdienst worden kan, iu elken menschelijken boezem is ingeschapen, volgt het bewijs nit de schoonheid en orde des heelals getrokken en dan dat nit de toeval- ligheid aller dingen. Ten slotte voeg ik het bewijs er bij nit 's menschen geestelijke behoefte , 'i welk hierop neer- komt : Gelijk de mensch } orn naar 't ligcliaam te leven en zich te ontwikkelen , eene zinnelijke wereld noodig heeft, om in te leven; zoo eischt zijne natunr, dat er ook eene geestelijke wereld voor hem besta, ten einde hij naar den geest daarin leve en zich ontwikkele. Want hem prik- kelt en dringt en noodzaakt deze geest, niet alleen om te leven, maar ook om zich te ontwikkelen, dat is, om da- gelijks wijzer en heiliger en zoo der hoogste gelnkzaligheid, welke nit de volmaking aller vermogens voortvloeit , van zelve deelachtig te worden , en , daar hij een gezellig wezen is, andere menschen dagelijks wijzer en heiliger en daardoor gelukzaliger te maken. Opdat de mensch dus niet met zich zelven in tegenspraak kome, moet hij krachtens zijne natuur gelooven, dat in die geestelijke wereld wijsheid en heiligheid en eene met deze verbondene gelukzaligheid heerschen. Doch nu kan er zulk eene geestelijke wereld niet zijn, zonder een Bestuurder, die zelf volkomen wijs en heilig is. Derhalve eischt onze nieuschelijke natuur met regt en nadruk, dat er znlk een Bestnurder inderdaad bestaat. Gij weet, dat ik dit bewijs voorstel als eene ontwikke- ling van het Kantiaansche. Bij Plato en andere wijsgeeren 127 vinden wij er reeds de hoofdgedachten van ; doch Kant heeft het puntiger voorgesteld *). Mijne ontwikkeling ver- schilt evenwel van die des grooten Denkers , in zooverre liij geluk en voorspoed niet onderscheidt , alleen ziet op 's menschen deugd en wel op 's menschen wettische deugd , niet op zijne geheele geestelijke volmaking, en eindelijk uit zijne voorstelling alleen afleidt, dat de mensch na dit leven in een ander leven overgaat en daar een God, en wel als Regter, zal vinden, in plaats van er uit af te leiden, dat wij een volkomen wijzen eii heiligen Bestuurder be- hoeven van geheel ons leven , zoowel aan deze als aan gene zijde des grafs. In de ontwikkeling van dit bewijs komen de hoofdge- dachten der Theologia Naturalis genoegzaam alle ten voor- schijn; namelijk, dat wij: 1) een eigen leven hebben en tot zelfstandigheid bestemde , vrije , persoonlijke wezens zijn ', 2) doch daarom niet onafhankelijk zijn , maar tevens on- derworpen aan God, die alles regeert, zoodat wij zonder de hulp of de opvoeding van den persoonlijk levenden God , welke wij vrijwillig moeten aannemen , onze be- stemming niet bereiken; 3) dat wij verre van deze be- stemming afwijken door ons vrijwillig van God af te scheuren en aan de zonde over te geven; 4) maar toch door Gods wijze en heilige liefde eindelijk tot onze be- stemming gebragt zullen worden. Deze vier punten worden evenwel niet als leerstukken hier of daar in eens afgehandeld , maar zijn alles doordrin- gende en alles bezielende denkbeelden, welke aan allerlei plaatsen, telkens van nieuwe zijden, weder voor den dag komen. 1. Het scheppen door God wordt van het maken van iets door dekunst der menschen niet alleen in zooverre onderschei- J) CritiTc der reinen Vernunft, bl. 614 der 7 uitgave, Critilc der prakti- schen Vertmnft , bl. 216 der 5 uitgave. 128 den, als God scliept, zonder eene stof, waaruit Hij scliept, te behoeven , terwijl de menscli alleen , waar eene stof voorlianden is , deze kan bewerken en ornwerken ; maar ook met Augustinus *) in zooverre, als de mensch alleen levenlooze voorwerpen kan vervaardigen , welke , zonder vooruit te gaan, afslijten en onbruikbaar worden ; terwijl God een begins el van eigene beweging of leven in de voortbrengselen zijner magt legt , waardoor zij zich van binnen nit ontwikkelen en vooruitgaan. Dit leven nn is eenigzins zigtbaar zelfs in liet delfstoffelijk rijk, maar meer in de planten , nog meer in de dieren , allermeest in de ineiischen, zoodat deze zelfs van Gods geslachte zijn en dus tot zelfstandiglieid en vrijheid zijn bestemd of perso- nen zijn. Dock deze liunne voortreffelijkheid bezitten zij bij hunne geboorte en in hunne kindslieid alleen naar aanleg (po- tentia) ; in werkelijkheid (actu) verkrijgen zij haar eerst laugzamerhand , zoodat er tussclien vrijheid , als aanleg en vermogen, en vrijkeid , als ontwikkeling en werkelijkheid , groot verscliil bestaat. Als aanleg staat zij tegen over de noodwendig/teid der natuur, waaraan de dieren zijn onder- worpen ; als ontwikkeling tegen over de slaverny des geestes onder zinnelijke driften, waaraan de dieiiijke men- sclien onderhevig zijn. Bovendien nioet men deze vrijheid \vel onderscheiden van onafhankelijkheid; hoewel vrij , zijn wij van de wereld en liaren Bestuurder afhankelijk ; en voorts moet men deze vrijheid , als ontwikkeling , aan den menscli alleen toeschrijven als eene vrijheid van toil, niet altijd van Jiandeling. Ploewel dit onderscheid bijna nooit in de stelsels der Wijsgeeren wordt opgemerkt , 'tgeen tot velerlei verwarring aanleiding geeft, bestaat het toch werkelijk en leidt de aanwijzing er van tot vele helderheid. Immers onze wil is , wanneer wij zedelijk De Civlt. Dei XII . 25. 129 ontwikkelde menschen zijn , vrij en zelfstandig; doch onze handeling niet altijd. Yrij is die wil, in zooverre God en menschen alleen door het wekken en besturen van aandoeningen en het bijbrengen van gronden op ons ge- moed en verstand en door deze op onzen wil knnnen werken. Maar onze liandeling is niet altijd vrij, in zooverre God en menschen onze daden kunnen beperken, wijzigen of verhinderen door uiterlijke magt, welke ons te sterk is. Yrij van wil, niet vrij van liandeling was Socrates in den ker er. 2. Door dit verschil van vrijheid van wil en van lian- deling op te merken , wordt de weg gebaand , om ons eenigzins te kunnen voorstellen, hoe der menschen vrijheid en Gods wereldbestmir kunnen zamen gaan. Die vrijheid der menschen is namelijk eene vrijheid van wil, welke altijd ongeschonden blijft. Toch bestnurt God der wereld loop en aller menschen leven en werk, dewijl Hij werkt op der menschen wil en de liandelingen dan alleen vrij laat, als zij zijne bedoelingen niet zouden hinderen, en deze, waar zij dit wel zoudeii doen, verhindert, wijzigt of beperkt en hare gevolgen oppermagtig bestnurt. De wil van Jozefs broeders bleef vrij ; hunne handelingen werden verhinderd en gewijzigd en in hare gevolgen geregeld, buiten en tegen hunnen wil. Intusschen wordt door deze vrijheid van wil in den mensch Gods almagt en albestuur niet van buiten beperkt ; want God zelf heeft ons die vrijheid (niet onafhankelijkheid) van wil gegeven en daardoor zijne eigene vrijheid niet van wil of plan , maar van handeling , tegen over ons een tijd. lang eenigzins ingekort, en Hij blijft nu zijn vrij gegeven geschenk eerbiedigen. Hierdoor is God niet minder groot, maar meer groot, gelijk meer grootheid daartoe behoort, om eene school van kinderen , dan eene kndcle schapen , om een vrij volk, dan eene bende slaven te besturen. Juist 9 130 daardoor, dat God vrije, persoonlijke wezens durfde en wilde scheppen en hun vrijheid laat, zelfs als zij er misbruik van maken, toont God zulk eene grootheid van magt en wijsheid en liefde te bezitten, dat Hij ook hen kan besturen en tot zijn doel leiden, zonder hun zijn geschenk weder te ontrooven. Hierdoor alleen is God de volmaakte Vader. Hoewel vrij van wil, zijn wij dus in de uitkomsten van onze besluiten of in onze handelingen geheel afhankelijk van dien God, die alles bestimrt en het einddoel, dat Hij zich voorstelt, trots alien tegenstand (die nit zijn aard alleen betrekkelijk en met Gods magt vergeleken onbedui- dend klein is) , ja ook in menig opzigt nog te spoediger en omvatteuder door middel van dezen tegenstand, zal be- reiken *). Zoo was de verwerping van Jezus door de Joden in Gods hand het middel, om Jezus Kerk te spoediger en alomvattender te stichten. Doch ook in onze vrije wilsbepaling zelve zijn wij afhan- kelijk van dien zelfden God, die de omstandigheden onzer geboorte en bnzer lotgevallen, die voorspoed en rampen, onze opvoeding en alles wat ons verstand verlichten en ons gemoed bewegen kan, bestuurt en regeert naar zijnen alomvattenden , wijzen en heih'gen wil. Ook door dat alles werkt Hij dus op ons inzigt en onzen wil, hier wel nooit dwingend , gelijk dikwijls in de handelingen , maar altijd verlichtend, leidend, lokkend, bewegend; zoo evenwel, dat wij er altijd betrekkelijken wederstand aan kunnen bieden, gelijk wij dan ook dezen dikwijls werkelijk bieden. 3. Werkelijk bieden wij menschen dezen wederstand, dewijl wij ons vrijwillig van God afscheuren en aan de zonde overgeven. Doch over de zonde, naar de voorstel- 1 ) AUGTJSTINUS, Enchiridion 11: ,,Deus omnipotens quum summe bonus sit, nullo modo sineret esse mail quid in suis operibus, nisi usque adeo essct omnipotens et bonus , ut bene faceret etzam de malo." 131 ling in onze Moraal, Naturaal en Dogmatiek sprak ik reeds boven '). 4. Maar hoe verre wij in dwaasheid afdwalen, aan boosheid ons overgeven, trots en verwaten van God ons losscheuren : God is magtiger dan eene geheele wereld , Hij is de almagtige Yatler. Hij heeft zulke vreeselijke natuurlijke gevolgen aan de zonde vastgehecht , en doet ons die gevolgen in zijn wereldbestuur zoo geducht en onophoudelijk zien en ondervinden, dat wij eindelijk, eindelijk alien der zonde moede worden of zullen worden. En als wij dit zijn, biedt Hij ons die vergevende genade en die heiligende liefde , die ons dringt , van de zonde ons af te keeren en tot Hem als onzen Yader terug te gaan. Het duidelijkste zien wij de grootheid van Gods vader- liefde in het geschenk van zijnen Zoon, en de vreeselijkheid der zonde in de verwerping van Gods Zoon door haar. En zoo wordt dan in Jezus Christus duidelijk, wat geheel de we- reld vddr Hem en buiten Hem zich donker bewust was; zoo komt door Hem tot stand, wat die wereld, voor zoo verre zij zin voor 'themelsche had, onmagtig poogde en waarover zij zich ten doode toe arpijnigde. God is liefde ; die liefde is alwijs en heilig , maar ook almagtig ; zij zal haar doel bereiken, en legt den grond der hope, dat eenmaal alle, alle zonde zal vernietigd en alle zondaren heilig en zalig zullen worden. Aldus wordt het hoofdwerk van God in het bestuur der wereld eene opvoeding ; eene bevrijding van de booze, eigenwillige magten, onder welke het menschdom slaaf is geworden; eene ontwikkeling van de goede, sluimerende krachten en vermogens in ons ; eene leiding onzer han- deh'ngen en harer gevolgen , door welke wij , willens of onwillens , tot Gods doel medewerken ; eene beperking Bl. 88 en volg. 9* 132 of verhindering er van, voor zooverre zij dit doel min of raeer zouden belemmeren. Zoo is God Fader, die ons, zijne kinderen, vormt, onderwijst, leidt, en aan zich zelven gelijkvormig maakt, en ons eens, door ons van zonde te bevrijden en tot heiligheid te leiden , de grootste gelukzaliglieid sclienkt. Het kan niet anders, of bij de niteenzetting dezer denk- beelden kom ik veel op practisch gebied. Werkelijk is dan ook liet eerste deel der Theologia Naturalis theore- tiscli , over God, niaar net tweede deel practisch , over 's menscJien verbindtenis met God of over de religio. Nergens lieb ik meer van Sclileiermacher geleerd, dan in 'tgeen ik in dit tweede deel heb uiteengezet, daar de hoofdgedachte , hier ontwikkeld , dat de religie haren zetel in 't gemoed heeft, niij eerst door dien grooten Godgeleerde en Wijs- geer duidelijk is geworden. Doch in zijne voorstelling , dat de godsdienst een gevoel van volstrekte afJiankelijlcJieid zou zijn , waardoor des menschen vrijheid wordt opge- heven , heeft niemand onzer zich ooit kunnen vinden. Ik heb XXXV dat gevoel als eersten trap van de oor- zaak der godsdienst in ons laten gelden ; doch als tweeden het gevoel van behoefte er bijgevoegd , en eindelijk het gevoel van liefde aangewezen , als den derden , waartoe men zich bij de reine ontwikkeling der religie moet en kan verheffen '). Zietdaar eeiiige opnierkingen over 'tgeen mijne Theologia IXTaturalis , mijns inziens , meesfc kennierkends heeft. Met veel moeite en inspanning heb ik mij geruimen tijd de hoofd- zaken zoeken duidelijk te maken, en telken jare is het mij *) Over het onvoldoende en toch in Schleiermachers tijd en persoon natuurlijke van zijn afliankelijkheidsgevoel , als den eenen grondtoou der godsdienst, spveekt zeer schoon NEANDER, Deutsche ZeitscJirift , 1850, Jan. W. 13 , 14. 133 eene aangename bezigheid, over dit onderwerp met mijne Leerlingen te spreken en Iran stoffen uit dit rijke gebied ter eigene uitwerking op te geven; liunne opstellen lees ik dan geheel of gedeeltelijk voor, en vergezel die van mijne opmerkingen, of ook dicteer ik later eene schets , hoe ik zelf meen (mede na door hen niet zelden op nieuwe gedachten te zijn gebragt), dat dit onderwerp uader moet beschouwd worden. De twee hoofddenkbeelden , welke ook in deze Theologia Naturalis alles doorademen en bezielen, zijn de twee groote ideen, welke ons als Godgeleerden in alles leiden, theoretisch : Gods openbaring is te zoeken in daad- zaken; practisch: Gods hoofdwerk is opleiding der menschen tot gelijkvormigheid aan Hem. Ik heb niet yetracJit, uit deze een stelsel af te leiden ; onwillekeurig ben ik , na velerlei onderzoek , ook in dit vak van zeH hierop weder neergekomen. Maar is dit onwillekeurig : met opzet en doel is iets anders in deze Tlieologia Naturalis gebragt ; te weten , de poging, om ook door dit onderwijs het hart niet min- der te vormen , dan den geest. Aan metaphysische en elke andere verstandelijke ontwikkeling hechten wij geene waarde, dan in zooverre zij client, om ook het gemoed en den geheelen inwendigen mensch te veredelen en te heiligen. Practisch is dus eigenlijk niet alleen het tweede deelj van de eerste der Inleicling af is alles met bewustheid op dit practisch doel aangelegd. Ik kom tot eeii moeijelijk gedeelte mijner taak , om over het eigenaardige onzer Dogmatiek te spreken. Eerst zal ik onze beschouwing van haar en van de Apologetiek in 't algemeen behandelen ; dan in enkele bij- zondere punten trecleu. 134. I. De Dogmatiek in 't algemeen. 1. De Dogmatiek met de Apologetiek is ons de Tkeo- logia Christiana universa. Zij is ons dus geene Dogma- tiek der Hervormde of der Nederlaudsch-Hervormde Kerk, maar eene CJwistelyke in 't algemeen. Daarin hebben wij evenwel niets bijzonders en ondersclieidends van de beste Dogmatici der Hervormde Kerk uit alle landen en eeuwen ; want dit is nun roem , dat , terwijl de Lutliersche Theo- logen veelal eene Evangelisch-Luthersche Theologie gaven of althans wilden geven , de Hervormde Godgeleerden zich aan 't Evangelic of den Bijbel alleen zocliten te Louden en zoo vervuld waren met de overtuiging van alleen de Chris- teb'jke waarheid te Avillen najagen , dat zij liunne uiteen- zettingen der Dogmatiek doorgaans alleen Tlieologia Chris- tiana noemden , zonder van Reformata daarbij te spreken *). 2. "Voorts is de Dogmatiek ons geene geloof deer , of leer, welke de Christen moet gelooven. Wei bestaat er bij ons eene leer des geloofs of leer over 't geloof , dat is eene aanwijzing , wat liet geloof zij ; doch deze leer behoort bij ons te liuis in de Moraal, zoodat ik dan ook reeds vroeger 2 ) over haar lieb geliandeld. Maar over eene leer, welke de Christen moet gelooven, spreken wij niet; dewijl het voorwerp des Christelijken geloofs bij ons niet is eeuige leer , welke ook , maar de Heer Jezus Chris- tus zelf en God in Hem. Van strijd tusschen geloof en weten kan dus ook bij ons geene sprake zijn. Geloof is 1 ) Zie de lange lijsten der voornaamste dogmatische sehriften 3 uit de Hervormde Kerk afkomstig, bij A. scirvvEizER, Die Glaulenslehre der evang .-reform. KircJie, B. I, bl. XXI XXIII, en bij J. H. SCHOLTEN, De leer der Ilerv. Kerk in hare yrondleyinselen , D. I, bl. 5561 der 2de uitg. All ecu cen enkel , b. v. het work vau M. Ley decker , heeft Refor- viafa, rcliyio of iets dergelijks op den lilel. 2 ) Boven bl. 100 <:n volirfi. 135 ons eene zaak des gemoeds, weten des verstandsj strijd kan er alleen zijn, zoo men beide voor een werk des ver- stands houdt, en dan geloof tot een aannemen op ge- zag, weten tot een aannemen op inzigt maakt. Geloof nu, of onze vrijwillige overgave van ons zelve aan Christus en God , moet (onzes inziens) voorafgaan , zal er eene Dogmatiek kunnen ontstaan. Met van ijdelen twijfel of van wetenschappelijke ledigheid vangen wij dus aan ; neen, van vast en bepaald geloof des Jiarten , om 'tgeen wij gelooven , ook met helder inzigt des ver- stands van alle zijden , zooveel mogelijk , te begrijpen , en alzoo tot de heldere bewustheid te komen, dot , Jioe en waarom de Christeh'jke godsdienst volkomen waar is *). De opeenvolging is bij ons derhalve deze : God open- baart zich en deelt zich mede aan ons in CKristus door daadzaken voor de oogen onzes geestes zigtbaar; dit werkt uit, dat wij ons eerst met ons liart geloomg aan Hem toevertrouwen , en claarna , hoe meer belioefte aan weten- scliappelijke ontwikkeling wij hebben, des te meer ons met ons verstand nadenJcend bezig houden met het onderzoek naar 't geen God in Christus voor ons menschen is en wij voor Hem moeten zijn en werkelijk ziju. Dit nadenkend en ontwikkelend onderzoek des verstands naar 'tgeen het hart in 't geloof ingewikkeld bezit , is ons de Dogmatiek of de Godgeleerdheid. 3. De Theologie is ons dus , wij komen er rond voor uit, eene gescliiedkundig-wljsgeenge wetenschap. Zij loopt over eene geseHedkundig gegevene zaak , de Christe- lijke godsdienst ; en over deze handelt zij , gelijk eene phi- 1 ) Wij volgen daaria Augustinus, wiens vroorden wij aanhalen Lineamenta Theologiae Christ, universae , sive Doymatiea et Apologetica Christ, p. 21; als ook de groote Scliolastieken , wier zinsprcuk was: fide ad intellectum, credo , ut itdclligam. 136 losophische disquisitie behoort te doen, vrij en onbevaii- gen. Het eerste deel der Theologia universa of de Dog- matiek noemen wij de wijsgeerige beschonwing over de waar/ieid, gelijk het tweede , de Apologetiek, over de voortreffelifjkheid der Clmstelijke godsdienst *). Beide is ons een wijsgeerig onderzoek , dewijl zij door de zucht tot wijsheid en eigen inzigt van den mensch wordt verlangd en alleen door den arbeid der philosophereude rede kail tot stand komen; maar zij is een wijsgeerig onderzoek naar de waarde eener kistorische zaak, omdat zij handelt over de Christelijke godsdienst, die historisch aanwezig was en is; en eindelijk is zij een onderzoeTc, dewijl zij zeer veel heeft uit te vorschen , te wikken en te wegen , voor zij tot eenige slotsom kan geraken. Eegel of toets is ons hierbij de menschelijke natuur ; toets is zij , waaraan wordt beproefd , niet Iron, waaruit wordt geput; en deze toets is de men- schelijke natuur met al hare krachten en behoeften , niet de rede alleen. De rede onderzoekt alles en poogt- in te zien, dat Gods openbaring en opleiding in Christus over- eenstemt met hetgeen onze van God ontvangene mensche- lijke natuur veiiangt en behoeffc. Langen tijd waren wij onzeker, welke de verhouding van wijsbegeerte en godsdieust, rede en openbaring mogt zijn. De tegenstelling van beide behaagde ons reeds als Studeuten, voor zoo verre wij te Groningen waren, niet. Immers aan wijsbegeerte en godsdienst beide hadden wij behoefte ; en de rede , het geweten , de geheele geestelijke mensch was ook eene openbaring van God ; wij menschen droegen Gods beeld en hoorden in de stem des gewetens de stemnie Gods. Zeer beviel ons dus ook de bladzijde in MUNTINGHE'S Theologia Theoretica, waar deze het ge- bruik der rede ter vindiny , ophelderiny en verdediging i) LiMOM. Tkcoi. * 4. 137 der geopenbaarde godsdienst ruim en duidelijk opgeeft; maar 't was maar eene bladzijde *) , en die , 't geen erger was , ons niet weinig scheen te strijden met het eigen gebruik, 'twelk Muntinghe er van maakt in deze zelfde Theologie, waar hij haar aanwendt, om die geopen- baarde godsdienst ook te leoordeelen en als waar en god- delijk te ijken , ja om van voren te lepalen , hoe eene door God geopenbaarde godsdienst zal moeten zijn 2 ) ; 'tgeen ons te verre scheen te gaan, vooral daar hij deze vrijheid, na haar voor zich genomen te hebben, in de Eationalisten geheel en al afkeurt 3 ). Eene door f t Haagsch Genootschap ter verdediging der Christelijke godsdienst in 1827 be- kroonde verhandeling van H. H. DONKER CUKTIUS, Over Jezus leer, als van God zelven geopenbaard , en Jiet gezag der rede in zaken van godsdienst , hoe gretig ter hand genomen en bestudeerd, gaf ons geen helderder licht. Gelukkiger dan wij , Groninger Studenten , waren die van ons , welke te Utrecht zich oefenden. Zij toch bezaten in Heringa een uitlegger van 't Evangelic en in Schroder een verklaarder van de wijsbegeerte , die beide voortreffelijk mogten heeten. Doch hoe die twee zaken te vereenigen, leerden ook die gidseii op de baan der wijsheid hen niet. 