title: Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600
creator: Reu, Johann Michael, 1869-1943
text: Wy wol vns nu got jn der tauff durch vnsern hern Cristum verheissen und zcu gesagt hat, das wir durch Synen Toidt mit ym ewigk zcu leben gwarten Sullen, Dach dy wil dy vbrigh Sund jn vnserm fleysh on vnterlas vnd vffhoren sich regende, vns nimmer meher vnangefochten last, auch dick vnd vil Swerlich zu fall bringt, Also, das wir zcu wylen dorvwer gar Sincken vnd verzagen, Da mit nu vnser Swachheit hawe, Dar an Sie Sich widder vmb offricht, Sterck vnd halt, haet Sich got jn Ewigheit unser erbarmt, vns Synen gelibten Soen vor vns In den toidt gegeben, Der vns vom Toide, der helle vnd vom Teuffel erloist haet; dar omb alle, dy jn yne gleuben, Sullen haben das Ewigk leben, Dan der Selbige Cristus haet, vnd In ynn finden wir kegen vnsern toidt das leben, kegen vnser Sunde dy gerechtigheit, kegen dy helle dy Ewigh Seligheit; dar omb alle dy jhenen, Dy ynen mit eynem Rwighen [reuigen] herzin ansehen vnd bitten vmb gnade, dy wyll er nit verlassen, Dan er haet vns durch den Ephrem Ezech. 18 zcu gesagt: Zcu wilcher Zeit der Sunder etc. Dar vmb kere dich zcu yme, bekenne yme dy Sunde von grunt dyns herzen, Dan er Spricht: Kumpt her zcu mir alle, dy yr etc. Sulch zcusage vestiglich Zcu halten, hait er vns zwey Zceichen jm nuwen testament gegeben, nemlich dy tauff vnd das hoch- wirdigh Sacrament Syns libs vnd bluts, wilchs Ist der Cristenheit lesunghe vnd malzeichen, dy by man die Cristen kennen kunde, Dan wan wirs nit hetten, kunde man nit gewissen, wo odder wilche Cristen weren vnd wo das Evanglium Frucht Schaffe; Zcu dem Cristus broit vnd wyn Ingesetzt, vnder wilchem Sin lib vnd bludt Ist Zcum Sigil, das dy wort war Sin, vnd Sael dar omb genommen werden, Das Dyn glaube gesterkt werde; Dan wan du glaubst worhaftiglich vngezwiffelt, Das Cristus lieb vnd bluet Din. Ist, So hastu Cristum mit allen Synen gutern, nemlich: mit ge- rechtigheit, leben, Selicheit. Es sael auch en yder, der das testament des hern denckt Zcu entphaen, dem Dyner vff nachfulgende Frage antwurt wissen zcu geben: Erstlich, So man fragt, was du begerst, Antwurt: Den waren lichnam vnd das ware bluet vnsers hern Jesu Christi. Zcum andern: wor zcu? Antwurt: Dar zcu ers Ingesatzt, zu geben vnd nemen beuolen haet, nemlich: zcu einem gedechtnis, das mich Siner gethanen zcu Saghe erynnere, vnd nit alleyn erynnere, Sunder auch gewis mache, Das Ich mich dar vff trostlich vnd Sicher zcu verlaessen habe. 107* - 0 _ a 40 45 a o a (=) a o oa oO a 1700 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. Zcum Dritten: was hait er dir dan zcugesagt? Ant- wurt: Das er Synen lib fur mich jn todt gegeben vnd Sin bluet vor myne Sunde, Dy Selbigen zcu tilgen, vergossen habe. Zcum vierden: was tribt darzcu? Antwurt: Dy not, nemlich myns gewissens angst vnd rewe, Dan Ich Erkenne vnd bekenne, Das Ich myner Sunde halben in gots gericht gefallen vnd des Ewigen todts vnd verdampnis bin Schuldigk wurden, Dor Inne jch Ewichlich sterben vnd verderben musste, wo mir durch mynen Heren Christum nit verhulffen wurden were vnd also gehulffen, das Ich wuste, das er alle myne vnd der gantzen werlt sunde vf Sich genommen, Dar vor genugh gethain vnd gancz vnd gar vertilgth hatt. Zcum funfften: Vff was zuvorsicht meynstuß zcu entphan, Dynes eigen verdienstes, adder was anderst? Antwurt: Vff mynen verdienst frilich keynen, Dan dy wyl ich von _ natur arg vnd zcu guten fruchten ein vnfruchtbar baum bin, was kan Ich dan guts mit gutthun verdienen, sintemal myn vnd alle myns fleischs verdinst ein Soldt der tod Ist, Rom. VI; Darvff aber beger Ichs, das Ich weys, Das mich got gelibt vnd vß sulcher libe sich vbber mich erbarmt haet, mir durch Synen Son Cristum zcu verhelffen, Joh. III: Also hat got de welt gelibt etc. Zcum Sechsten: wy gedenckstus zcu Entphan? Ant- wurt: Also, Das Ich Zcuuor mich an Syne zcusaigk odder ver- heissunghe mit vestem glauben halt, Der zuuersicht, Es werden mir sulch Syne wort, als almechtigk vnd ewigk, In alle mynen, auch des todes noten seliglich vnd on alles Hyndernis durch helffen, So gewislich vnd worhafftigh, als er, Cristus Selbst, durch Synen todt zcum Ewigen leben vnd jn des vaters herlicheit ge- gangen ist. Damit Ich aber Im glauben vnd rechtem vertrawen vff Sulch Syner zcusaghe desto besser besteen moghe, wil Ich auch des eusserlichen Zceichens odder Sigels, Das da Ist Syn warer lichnam vnd bluet, nach Synen beuehel bruchen. Veni, sancte etc. Lieber bruder, adder Swester, nu soltu des testaments des hern mit flys acht nemen, des Sich Also anhebt: In der nacht etc. In der Reichung des libs: Sich, aller libster bruder, adder Swester: Das Ist warlich der hilige lichnam vnsers hern Isu Christi, Den nym hyn, Das er din Sele wulle Spisen, fudern, erneren vnd bewaren zcum Ewigen leben. In der Reichungh des bluts: Sich, aller liebster bruder: Das Ist warlich der kelch des köstlichen bluts vnsers hern Jesu Cristi, der vor vnser Sunde vergossen jst, den nym hin zcu abwaschung dyner Sunde. Trost vnd vermanungh. Nu wolan, dywyl du selbst erkennest vnd bekennest, Das du Sulche richtumb vnd guter, dy du entpfangen hast, nit verdynet, ja, das Widderspil verdynet hast, Du gleubest aber vnd vertrawst gotlicher gute vnd barmhertzigkeit, Die dyr an alle dyne verdinst Ir Schetze vnd guter so gnediglich 7. Der waldeckische Katechismus von J. Trygophorus, ca. 1532. 1701 vnd miltiglich mitteylen vnd dich damit so richlich vbberschatten wyl, So soltu auch keyne Zwiffel haben, Dir werde auch nach Synen wort, wy du gleubst, gewißlich auch gescheen vnd wydder- faren, Sinthemael Du Dysses Dynes glaubens eyne So grosse ver- sicherungh vnd eyn So tewres vnderpfandt hast, Als nemlich: das hilige wort Cristi Sampt Synem anhangenden Sygill vnd pitzschafft. Du Solt aber nu dar vff sehen, das du Sulche gut gots wol vnd recht bewarest vnd Dyr Sy nicht Stelen odder Sust vmb kommen lasst, Sunder da mit handelst vnd Sy dir sampt andern nutz machst, Dan also kostlich, also twer [teuer] vnd hoch disse guter nemlich mit dem bluit Christi Erkaufft Sin, Also vil desto vlissiger Soltu Ir, o mensch, warnemen vnd jr acht haben, Sy nit In dy erden vergraben vnd Sy wy en fuler Knecht verderben lassen, Sunder da mit hantyren vnd Sy von taghe zcu thage zcu meren vnd bessern gedencken; Das Ist: Du Solt Sulche gut auch vsserlich fur den menschen bekennen vnd also aller angezeigten grewell der welt Solcher gestalt [entsagen], das wyr konnen Singen von hertzen Im geist vnd In der Warheit: Regnum mundi et omnem ornatum seculi contempsi propter amorem domini mei, Jesu Christi, quem vidi, quem amavi, in quem credidi, quem dilexi, Eructavit cor meum...ego, sed non ego; vivit autem in me Christus, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Item propter te mortificamur tota die estimati sumus tanquam.... cionis Summa: Christo affixus sum cruce. Dieses ist ein Summa vnd gemeiner Inhalt der lehr Jesu Christi, dadurch die welt welt wyrt, Gottes ehr vnd gnad ge- preyset, der welt vbelthat gestrafft, der Antichrist mit allem seinen anhangen, rotten vnd Secten, weltklugen, blinde Schrifft gelertten, heuchleren vnd falschen Christen gestürzt, wylIcher lehr der teuffel vndt alle gotlose menschen gram oder feindt seindt vnd auch : derhalben sie verachten, versprechen, wyddersprechen vnd ver- fulgen zu yhrem ewigen vertherben; Aber das wort des Herrn bleybt Inn ewig keit, Seintemal er selbst Spricht: Consilium meum stabit et omnis voluntas mea fiet; Celum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt; Celum mihi sedes est et terra Scabellum pedum meorum cet. Demnach, daß ich nuhn gewyß bin vnd kan mich rhumen jn Jesu Christ hiemit des, das ich mit götlichen sachen vmgehe, So beschließe ich diese mein lehr In dem namen vnsers hern Jesu Christi mit diesen worten pauli, Sprechendt Gal. 6 nemlich: Wie- uiell nach dieser regel Inher erretten, vber die Sey fried vnd barmhertzigkeit vnd vber den Israhell Gottes. Wie wyrt es aber solchen christlichen erdensleuthen ergehen ? Zwar anderst nicht, dan wie es vnß der Herr zuuor gesagt hat, nemlich: In der welt werdet yr angst haben etc. Joh. 17, 16 vnd 15. Dan alle die, so da wollen gotselig lebenn In Christo Jesu (Das ist, nach erforderung disser euangelischen warheit), die müssen verfolgung leiden vnd dasselbig von niemants anderst dan von - 0 > 0 D a = DL PS 0 oa — oO a 20 2 3 3 4 na So 5 oO 1702 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. der Gemein der boßhaftigen phariseer, weltklugen vnd blindt Schryftgelertten, Sampt yren heuchlern. Es erfrewe sich aber die welt so hoch als sie ymer woll In vnser trurigkeit, so Seindt wyr doch des gewysse auß dem heiligen Euangelio von Christo, daß vnßer traurigkeit (ßo fern das wyr vnder der last des creutzes fur gott nicht zu schanden werden) wyrdt In die hochste freudig- keit gekert werden. Dan es stehet geschrieben: Qui seminant In lacrimis, In exultatione .metent; Euntes ibant Eflebant metentes semina sua, venientes autem venient cum exultatione, portantes manipulos suos; Item: Stabunt Iusti in magna constantia aduersus eos etc. Derhalben &o acht ichs zwar nicht groß, Das ich von wegen dieser lehr Christi, meines einigen meisters, ytzt ßouiell zcu mer sagen: er hat kein heyll bey gott, als die thun, die mich hierumb Schelten vnd verleumden, Sagende, Ich Sey ein Ketzer, aufrurer vndt Schwyndell geist eder beelzebub, das ist: Schwyrmer. Es müssen aber Solches wydder yhr gewyssen auß yhren falschen hertzen Sagen alle, die So solches thun vnd So offt sie es thun, Des soll myr dieses mein bekenntnis sein ewiges gezeugnus wydder, vndt byns gewysse, das diesses gezeugnus Christi stehet auff meyner Seyden, das der Herr Spricht: Seligk Seid yhr, ßo euch die menschen hassen, absundern, euch Schelten, euch ver- werfen, ewern namen als einen boßhaftigen vmb des menschen Sones wyllen: Gaudete et exultate, quia nomina vestra scripta sunt in celis; Mein hilff ist vom herrn, der hymell vnd erden erschaffen vnd mir zu erkennen gebenn hat, Das Christus ist mein leben, vnd sterben mein gewynn. Der In meinem hertzen ist, nemlich Gott mit seiner almechtigkeit, gerechtigkeit vnd barm- hertzigkeit durch Jesum Christ, Der ist grosser dan der, der in der Welt ist, nemlich: der teuffel mit seiner onmechtigkeit, das ist, mit allen seinen phariseern, weltklugen vndt blinden Schryft- gelertten, Sampt allen yren heuchelern. Amen. Veritas domini manet in eternum; Qui non est mecum, contra me est. Summa: Der recht vnd einigk wegk, from vnd Seligk zu werden, yst allein: glaubenn In Christum Jesum nach Inhalt der gantzen heiligen geschrift vnd darnach auß crafft desselbigen glaubens thun dem nehisten In allermaßen, wie wyr gläuben, Das Christus vnß gethan hat; Vndt ist hierbei zu mercken In Sonderheit, das, wie woll derselbige Christus Spricht: Kompt zu myr all etc., So vermagk doch keiner zw ym kommen auf eigener crafft, Sonder allein durch den czugk Seines Vatters. Joh. 6 ee Er re A See ee 2 1 ENRREN ER R 2. Eine niederdeutsche Ausgabe d. Kl. Kat. Luthers, ca. 1540. 1703 2. Eine Emdener (?) Ausgabe des Kleinen Katechismus Luthers in niederdeutscher Sprache von ca. 1540. Den cleynen Cathecifmus, oft een onderwijs ende fundament des Christeliken gheloofs, den kinderen ende allen slechten simpelen menschen bouen maten nut ende profilijeken. — Ohne Ort und Jahr. Wat Cathecfimus [sic!] is? Vvant dit woordeken Cathecifmus bi ons duytschen nyet wel bekent oft gemeyn en is, so willen wij ten eersten verclaren wattet heyt, ende van waer dattet coemt. Cathecifmus is een Griccx [so statt Griecx] woort ende heet in duytsche een onderwijs ende leeringe, waer mede datmen voormaels die Heydenen welcke christene wouden worden leerde erde onderwees, wat si gelouen, doen, laten ende weten souden inder christenheit; ende het coemt van die twee griecsche woorden cata, dat is: wederom, ende van echein, dat is: metter stemme een geluyt maken, ende daer coemt dan voort af catechein: metter stemmen een wedergeluyt gheuen ende met woorden yemande onderwisen, wederspreken of na spreken, ghelije als een op die vrage antwoort enn na spreect, nader gelikenissen als wi roepen oft crijschen in bosschen of dalen, dat si dan eenen weder galm of weder roep op onse stemme gheuen, welcke men daeron echo in griecscen ende latinen noemt; ende so coemt dan ten laetsten van dz voorseyde dit woordeken catechesis of cathecifmus sulcken onderwijs of leringe, gelije men den kinderen yet voorsect ende doetet haer dan naseggen tot dat zijt begripen, ende ooc connen na spreken, waervan dat men catechumenos heet die scholiers ende leer ionghers, die tot sulcken onderwijs aengenomen waren, ende lieten haer dat geloue ende Gods woort leeren, eer dat mense doopte; also leest men van s. Marten, dat hi den armen sinen mantel gaf, doen hi noch een catechumenus was. Ende voort, van dat voorseyde coemt cathecista, die ghene, die den catechumenos dat ghelooue ende dwoort Gods bediede, leerde ende ver- claerde. Die welcke Erasmus Rotterdam seyt, datmen in sinte Dionisius : boecken ghevaders, peten, compere, commere heet, wt welcken oorspronc men by der doope oft fonte den gheuaders ende peten beueelt, dat sie haer dat kint sullen laten beuolen zijn, waer nemen ende inder vreesen Gods op voeden, hen die thien geboden, dat ghelooue ende Vader onse leeren ende onderwijsen; van dit voorseyde hebben die latinen oock ghenomen dat woort Catechizare, dat is: die gheestelike verborghentheyt ende die stucken des christelijeken gheloofs eenen anderen verstaen leeren. S. Paulus gebruyet dat woort Gala. vi: Dye onderwesen wordt...die hem onderwijst. Die thien geboden, gheliic een huysvader die sinen gesinne simpeliken voorhouden ende leeren sal. Dat eerste ghebot. Ick ben die Heere dijn God. — Ghi en sult gheen ander Goden neuen my hebben. — Wat is dat 8 _ o 2 =) 2 DJ} = [>} 3 Di 4 oO 45 1704 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. gheseyt? — Antwoort: Wi sullen God bouen alle dinghen vreesen ende liefhebben ende in hem alleen betrouwen. Dat tweede. Ghi en sult den name ws Heeren, ws Gods nyet te vergheefs ghebruycken. — Wat is dat gheseyt? — Ant- woort. Wi sullen God bouen alle dingen vreesen ende lief hebben, dat wi bi sinen heyligen name niet en vloecken, sweeren, noch tooueren, liegen noch bedrieghen; maer den seluen Goods naem in allen nooden aenroepen, aenbidden, louen ende dancken. Dat derde. Sijt ghedachtich dat ghy den vierdach hey- licht. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Wi sullen God bouen alle dinghen vreesen, ende liefhebben, dat wij die predikinge ende ziin woort nyet en verachten, maer dat selue heylich, groot ende in eeren houden, geerne dat van ander hooren ende ooc andere leeren. Dat vierde. Ghi sult uwen vader ende moeder eeren, op dat het v wel gae ende langhe leuen moecht opter aerden. — Wat is dat gheseyt? — Antwoorde. Wij sullen God bouen alle dinghen vreesen ende liefhebben, dat wi om sinent wille onse ouders ende ouerheeren ende vrouwen, die ouer ons macht ende te ghebieden hebbben, nyet en verachten noch vertoornen, maer haer in eeren houden, hen dienen, gehoorsaem zijn, lief ende weert hebben. Dat vyfste. Ghi en sult nyet dootslaen. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Wij sullen God bouen alle dingen vreesen ende liefhebben, dat wi om sinent wille onsen naesten äen zijn lijf gheen schade oft leet en doen, maer hem helpen ende bystaen in alle lijffs nooden. Dat seste. Ghi en sult gheen ouerspel doen. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Wij sullen God bouen alle’ dinghen vreesen enn liefhebben, dat wy om sinent wille cuysch, reyn ende eer- baerliken leuen in woorden, wercken ende gedachten, ende een yeghelijc sal sinen getrouden gade lief ende weert hebben. Dat seuenste Ghi en sult nyet stelen. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Wi sullen God bouen alle dinghen vreesen ende liefhebben, dat wi om sinent wille ons naesten ghelt of goet nyet en nemen noch met valscher ware ofte handelinge tot ons en trecken, maer hem zijn goet ende neeringe helpen beteren ende bewaren. Dat achtste. Ghi en sult geen valsch getuygenisse spreken teghen uwen naesten. — Wat is dat geseyt? — Antwoort. Wij sullen God bouen alle dingen vreesen ende liefhebben, dat wij om sinent wille onsen naesten niet valschelic en beliegen, verraden, achterclappen ofte hen eenen quaden naem ende faem maken; maer wij sullen hen ontschuldighen, wel van hem geuoelen ende spreken ende alle dinc ten besten keeren. Dat neghenste. Ghi en sult niet begheeren dijns naesten huys. — Wat is dat gheseyt? — Antwoorde. Wij sullen God bouen alle dinghen vreesen ende liefhebben, dat wij om sinent wille niet met liste ende bedroch nae ons naesten erffenisse ende goet en staen, Enn niet onder eenen schijn van rechte dat tot ons 2. Eine niederdeutsche Ausgabe d. Kl. Kat. Luthers, ca. 1540. 1705 trecken etc. Maer wij sullen hem by standich zijn, voorderen ende helpen, om dat selue heel te behouden. | Dat thiende. Ghi en sult niet begeeren dijns naesten wijf, knecht, dienstmaecht, beesten ofte yet watsine is. — Wat is dat geseyt? — Antwoorde. Wij sullen God bouen alledingen vreesen ende liefhebben, dat wi om sinent wille onsen naesten zijn wiif, ghesinne ofte beesten nyet af enspannen, afdringen oft in eeniger manieren afhendich maken; maer bi de selue aenhouden ende ver- manen, datse blijuen ende doen watse sculdich zijn. Wat seyt nv God van alle dese geboden? Antwoort. Hy seyt also (Exod. xx): Ick de Heere, dijn God, ben een sterck geloers God, die daer visitere des vaders misdaet aenden kinderen tot in dat derde ende vierde geslacht der gheenre, die mi haten. Ende ic doe barmherticheyt aen veel duysenden, dye mi lief- hebben ende mijn gheboden houden. — Wat is dat gheseyt? — Antwoorde. God dreyghet te straffen alle, die dese gheboden ouertreden; daeromme sullen wij voor sinen thoorne vreesen ende nyet teghen alsulcke geboden doen. Ende wederom belooft God ziin ghenade ende alle goet allen, die sulc gheboden houden; daeromme sullen wij hem oock liefhebben ende betrouwen ende gheerne doen na sinen gheboden. Dat gheloue als een huysvader dat selue sinen ghesinne op dalder j slechtste voorhouden ende leeren sal. Deerste artikel vander scheppinghe. Ick gheloue in God den vader, almachtich, schepper hemelrijex ende der aerden. — Wat is dat gheseyt? — Antwoorde. Ic ghelooue, dat mi God ghe- schapen ende gemaect heeft met alle creatueren, ende mi lijf ende siele, dese ooghen, ooren ende alle ander leden, verstant ende alle sinnen ghegeuen heeft. Ende dat niet alleen, mer ick gheloue ooc, dat God alle dit voorseyde onderhoude ende beware, dwelck anders vergaen soude moeten, ende dat hy ons allen met cleederen ende schoenen, met eten ende met drincken, huys ende hof, wijf ende kint, acker beesten ende alle goeden, ende met aller nootdruft ende neeringhe des lijfs ende leuens, rijckeliken ende daghelicx besorghet. Ick ghelooue ooc, dat hy mi teghen alle periculen beschermt ende voor alle quaden behoedt ende bewaerdt, ende dit doet hy altemale nyet om eenighe mine verdienste ofte waer- dicheyt, maer alleenlick wt enckel vaderlijecke godlijcke goetheyt ende barmherticheyt. Om welex wille altsamen ic hem schuldich ben, te louen ende te dancken, hem daer voor te dienen ende ghehoorsaem te zijn; dit alle is ghewisselick waer. Dat anderde artikel van die verlossinghe. Ende in Jesum Christum sinen eenigen sone, onsen Heere, dye ontfanghen is vanden heylighen gheest, gheboren vander maecht Maria, ghe- leden onder Pontio Pilato ghecruyst, ghestoruen ende begrauen, neder ghedaelt totter hellen, ten derden daghe wederom opghestaen - 0 - 5 D ) je 0 = 5 >> 0 - o _ Du nD oO ao. 3 je=} 40 1706 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. van der doot, opgeuaren totten hemel, sidt aen der rechter hant Gods des almachtighen Vaders, van daer sal hy wederom comen oordelen leuende ende doode. — Wat is dat gheseyt? — Antwoorde. Ic ghelooue, dat Jesus Christus warachtich God vanden vader in eewicheyt gheboren, ende ooc warachtich mensche is vander maget Maria ‚gheboren, mijn Heere si, die my verloren ende ver- doemden mensche verlost heuet ende gheuryet van allen minen sonden, vander doot ende van alle macht des duyuels, nyet met gout ofte siluer, maer met sinen heylighen dierbaren bloede ende met sinen ontschuldighen ende onuerdient lijden ende steruen; dit alle heeft Christus daeromme ghedaen ende gheleden, op dat ick , ziin eyghen si ende rechtueerdich, ontschuldich ende salich zijnde, in sinen rijicke hem eewelijck dienen soude ende leuen ende regneren soude met hem, ghelijce als hy is verresen vander doot, leeft ende regneert in eewicheyt; dit alle is ghewisselick waer. Dat derde artikel van dye heylichmakinghe. Ick ghelooue in den heylighen geest, een heylige Christelike kercke, die gemeynte der heylighen, vergheuinge der sonden, verrijsenisse des vleeschs, ende een eewich leuen. Amen. — Wat is dat ghe- seyt? — Antwoort. Ic gheloue, dat ic niet wt mijn eygen ver- stant noch cracht in Jesum Christum, minen Heere, gelouen ofte tot hem gecomen en can, mer het is des heyligen geests werc, dye my door dat Euangelium geroepen heeft ende met sine gauen ver- licht heeft, int rechte geloue mi heylich gemaect ende behouden heeft, gelijce dz hi alle andere inder gansscher christenheyt op ter aerden roept vergadert, verlicht, heylich maect ende behoudet int rechte eenighe geloue aen Jesum Christum, in welcke christenheyt hi mi enn alle ghelouige dagelicx volcomeliken vergeeft alle sonden ende sal mi ende alle andere ten ioncsten dage van der doot verwecken ende mi met allen gelouigen in Christo een eewich leuen geuen; dit alle is ghewisselick waer. Dat vader onse gelijce als dat een huysuader sinen ghesinne op dalder simpelste voorhouden ende leeren sal. Onse vader, die in die hemelen zijt (Math. vi. 5 Luc. xi.). — Wat is dat? — Antwoort. God wil ons daer mede vriendelic locken, op dat wij warachtelick ghelouen souden, dat hi onse gherechte vader si, ende wij zijn gerechte kinderen, op dat wij hen met vrijer herten ende met een gansch betrouwen bidden souden, gelije als die lieue kinderen haren lieuen vader. Dye eerste bede. Gheheylicht werde dinen naem. — Wat is dat? — Antwoort. Goods name is voorwaer aen hem seluen heylich, maer wi bidden in desen ghebede, dat hi by ons ooc heylich werde. — Hoe geschiet dat? — Antwoort. Als dat woort Gods suyuer ende reyn geleert wort, ende dat wij heylichlic #5 als die kinderen Gods daer na leuen (daer toe helpt ons, lieue vader inden hemel); maer wye anders leert ende leuet, dan dwoort a a En ae 2. Eine niederdeutsche Ausgabe d. Kl. Kat. Luthers, ca. 1540. 1707 Gods leert, dye ontheylicht onder ons den name Gods (daer behoet ons voor, o lieue hemelsche vader). Dander bede. Dijn rijcke toecome. — Wat is dat ghe- seyt? — Antwoort. Gods rijck coemt wel van hem seluen sonder onse ghebet, maer wij bidden in desen ghebede, dattet oock tot ons come. — Hoe geschiet dat? — Antwoort. Wanneer dye hemelsche Vader ons sinen heylighen gheest gheeft, die welcke make door zijn genade, dat wij den heylighen woorde Gods ghelouen ende godlijck leuen, hier tijtliken ende hier naemaels eeweliken. Dye derde bede. Vwen wille geschiede opter aerden als inden hemel. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Gods goeden ende ghenadigen wille gheschiet wel sonder onse ghebet, maer wij bidden in desen ghebede, dat hi oock by ons geschiede. — Hoe geschiet dat? — Antwoort. Wanneer God allen onsen bosen raet ende wille breect ende belet, den welcken volgende nyet moghelic en is, dat wij den name Gods heylighen noch dat Gods rijcke in ons toecome, ende dit is des duyuels, des werelts ende ons eyghen vleeschs wille; ende wederom Gods ghenadigen goeden wille is, dat hy ons sterct ende behoudet vast in sinen woorde ende ghelooue ende in gehoorsaemheyt zijn der geboden tot in ons eynde toe. Die vierde bede. Ons daghelicx broot gheeft ons heden. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. God gheeft dat dagelicx broot ooc wel sonder onse bede allen boosen menschen; maer wij bidden in desen ghebede, dat hy ons die kennisse geue, dat wij sekerlije bekennen ende weten, dat dat broot, daer wij daghelicx mede genoedt worden, ons van God gegeuen wort ende dat wij God voor so grote sine weldaet dancbaer zijn. — Wat heet dan dat dagelicx broot? — Antwoort. Alle wat tot lijfs neeringe ende noot- druft behoort, als spijs, dranck, cleederen, schoenen, huys, hof, acker, beesten, ghelt, goet, een goede huysurouwe, gehoorsamigen kinderen, goet huysgesin, die welcke doen gelije si behoren, goede redelike ende saechtsinnige heeren, goede ende wijse ouerheit ende regeerders, goet weder, gemeynen vrede, gesontheit, goede manieren, eere, goede vrienden, getrouwe ghebueren ende dier gheliken. Dye vijfste bede. Ende vergeeft ons onse schulden, ghelijc wij onse schuldenaers vergheuen. — Wat is dat gheseyt? — Ant- woort. Wij bidden in dit ghebet, dat onse hemelsche vader niet en wille aensien onse sonden ende ons om der seluen wille dit : ons ghebet nyet en ontsegge, want wij bekennen, dat wij geens van desen weerdich en zijn, dat wi bidden; wij en hebbent ooc nyet verdient, dat men ons ooc het minste van onsen begeerten gaue; mer wi bidden onsen hemelschen vader, dat hijt ons alte- male door zijn genade geuen wille; want wij dagelicx veel son- dighen ende wel enckel straffinge verdienen, so willen wij, om vergeuinge onser sonden te vercrijgen, wederom ooc herteliken vergheuen ende gheerne wel doen allen den ghenen, die ons misdoen. 5 m 0 nm 5 ww 0 a oO Oo a a Oo a 1708 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. Dye seste bede. Ende en leyt ons nyet in becoringhen. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. God en temteert nyemant; mer wij bidden in dit gebet, dat ons God wilde behoeden ende be- schermen, op dat ons dye duyuel ende die werelt ende onse vleesch niet en bedrieshe noch en verleyde in een valsch gheloue, vertwijfelinge oft in ander grote sonden ende blasphemien. Ende oft wij daer mede aengeuochten worden, dat wij nochtans int eynde verwinnen ende dye victorie behouden moghen. Die seuenste bede. Maer verlost ons vanden quaden. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Wij bidden in dit gebet als in een summa, dat ons onse hemelsche vader bescherme ende ver- losse van alderley quaet des lichaems ende der sielen, goets ende eere, ende ten laetsten, als ons vre coemt, een salich eynde ver- leene ende ons in genade tot hem neme wt dit iammer dal inden hemel. Amen. — Wat is dat gheseyt? — Antwoort. Dat ic sal seker ende ghewis zijn, dat dese mine gebeden minen hemelschen vader aenghename ende verhoort zijn, want hi heuet ons selue geboden also te bidden, ende heeft ons daer en bouen noch belooft, dat hi ons wil verhooren. Amen, Amen, dat heet, Ja, Ja, het sal alle also geschieden. - Dat sacrament des heylighen doopsels. Hoe een huysuader dat selue sinen ghesinne sal simpelijce voorhouden ende leeren. Wat is dat doopsel? — Antwoort. Dat doopsel en is nyet alleen slecht water, mer het is dwater in Gods ghebot begrepen ende met Gods woort verbonden. — Welck is dan alsulcken woort Gods? — Antwoort. Daer onse Heere Christus seyt Mathei leste (Math. xxviij): Gaet ende leert alle volck ende dooptse inden name des Vaders ende des Soons ende des heylighen Gheests. Ten tweeden. Wat geeft oft profiteert ons dat doopsel? — Antwoort. Het werct vergheuinge der sonden, tverlost vander .doot ende duyuel ende gheeft dye eewighe salicheyt allen, die dat gheloouen, ghelije dye woorden ende Gods beloofte- nissen luyden. — Welcke zijn sulcke woorden ende gods belofte- nisse? — Antwoordt. Daer ons Heere Christus spreect Marci int leste (Marc. xvi): Wye daer ghelooft ende ghedoopt werdt, die wert salich; maer wye nyet en ghelooft, dye wordt verdoemt. Ten derden. Hoe cant water alsulcke groote dinghen gedoen? — Antwoort. Dat water en doetet voorwaer nyet, maer dat woort Gods, dat mede ende by dat water is, ende dat gheloue, dat alsulcken woorde Gods betrout; want sonder gods woort is dat water slecht water ende gheen doopsel, maer metten woorde Goods ist een !doopsel, dat is een ghenadelijcke water des leuens ende een badt der nyeuwer gheboorten in den heyligen geest. — Als sinte Paulus seyt tot Titum (Titum ij): Maer na sine barmherticheyt maect hi ons salich door dat badt der wedergheboorten ende der vernyeuwinghe des heylighen 2. Eine niederdeutsche Ausgabe d. Kl. Kat. Luthers, ca. 1540. 1709 Gheests, welcken hi wtghestort heeft ouer ons rijckeliken door Jesum Christum, onsen salichmaker, op dat wij door zijne ghenade gerechtuerdicht ende erfghenamen souden zijn des eewighen leuens na der hopinghe; dat is ymmer ghewisselijck waer. Ten vierden. Wat bediet dan alsulcken doopen metten water? — Antwoorde. Het bediet, dat den ouden Adam, die noch in ons is, door dagelicx berou ende beteringhe sal ver- drincken ende steruen met alle sonden ende quade begheerten. Ende daghelijex wederom wtcomen ende verrijsen een nyeuwe mensche, die in gherechticheyt ende reynicheyt (van alle sonden) voor Gode eewelijck leue. — Waer staet dat ghescreuen? — Antwoorde. Sinte Paulus totten Romeyn (Rom. vj) spreect: Wij ziin met Christo door dat doopsel begrauen inden doot, op dat ghelije als Christus is opgewect vander doot door die heerlijcheyt des vaders, alsoo sullen wij ooc in eenen nyeuwe leuen wandelen. Hoe datmen die slechte ende simpele sal leeren biechten. Wat is die biechte? — Antwoort. Dle biechte begrijpt twee stucken in haer, dat eene, datmen die sonden bekenne; Dat andere, datmen dye absolutie oft vergheuinghe vanden biechtvader ontfanghe als van gode selfs, ende ymmer daer nyet aen en twijfele, maer vastelijck ghelouen, dat die sonden daer door ver- gheuen zijn voor Gode inden hemele. Welcke sonden salmen dan biechten? — Antwoort. Een mensche sal hem voor Gode van alle sonden schuldich kennen, oock van dien, die wij nyet en kennen, ghelijck als wij in dat Vader onse doen; maer voor den biechtvader sullen wij alleene die sonden bekennen, die wij weten ende inder herten gheuoelen. Welcke zijn die? — Antwoort. Hier siet dynen staet aen na die thien gheboden, oft ghi een vader, moeder, sone, dochter, heere, vrouwe, dienstmaghet oft knecht zijt; oft ghy onghehoor- saem, ontrouwich, onachtsaem, versuymelije, thoornich, onduecht- saem, oneerbaer ofte haetachtich geweest zijt, oft ghi yemanden leet ghedaen hebt met woorden ofte wercken, oft ghi yet ghe- stolen, versuymt, verroeckeloost, oft schade ghedaen hebt. Lieuer schrijft mii doch voor een corte maniere om te: biechten. — Also suldy totten biechtuader segghen: Eerwaerdighe lieue Heere, ic bidde v, dat ghi mijn biechte doch wilt hooren ende my die ver- gheuinghe spreken om Gods wille. Wel aen segt op. ICk arme sondaer bekenne my voor Gode van alle sonden schuldich, int besondere bekenne ick voor v, dat ick een knecht, dienstmaget etc. ben, mer ey lacen, ick diene ontrouweliken mijnen heere ende meester, want in dat stuck ende in dat stuck en hebbe ick nyet ghe- daen, dat si mi geheeten hebbe, ende ic hebse verthoornt ende tot kijuen ende vloecken beweghet. Ick ben versuymelijek geweest ende hebbe schade laten gheschieden, ick ben oock in woorden ende in wercken onkuesch ende on- eerbaer gheweest, ende ick hebbe met mijns ghelijck ghetwist ende ghekeuen ende ooc teghen mijn vrouwe ghemorret ende haer gheuloect etc.; dat is mi altemael leedt ende bidde om genade, ick wil mi beteren. Een heere oft vrouve segghe also: Int besondere belijde ick voor v, dat ick mijn huysvrouwe, kinderen ende ghesinne nyet trouweliken 20 25 40 45 50 10 2 o o* Oo. 30 35 40 45 50 55 60 1710 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. ende wel ter eeren Gods opghevoedt en hebbe; ick hebbe gheuloect ende quade exempelen met oneerbare woorden ende wercken ghegheuen, mijnen naeghebuer schade ghedaen, hem wat quaets na gheseyt, zijn fame vermindert, mijn ware te diere vercocht, valsche ende gheen oprechte gansche ware vercocht, ende so wat hi meer teghen die gheboden Gods ende sinen staet ghedaen heeft. Maer als hem yemant nyet belast noch beswaert en vindt met sulcke oft grootere sonden, dye en sal hem nyet becommeren noch voor der sonden soecken oft versieren, ende daer mede een martelizacie van der biechte maken, mer segghe eene oft twee henen, die ghi weet, also: Int besondere bekenne ic, dat ic eens gheuloect, item ic ben eens onkuesch met woorden geweest, een mael dit N. versuymt hebbe etc., ende laet daer mede ghenoech zijn. Maer in dien ghy gheene en weet (dwelck nochtans nyet wel moghelijck zijn en sal), so en segt ooc gheen intbesondere, maer neemt die vergheuinghe op die ghemeyne biecht, die ghi voor God doet teghen den biechtvader. Daer op sal die biechtvader segghen: God si dy ghenadich ende stercke dijn geloue. Amen. Ende dye biechtvader spreke voorder: ghelooft ghi oock, dat mijne ver- gheuinghe Gods vergheuinghe si? Ja ic, lieue Heere. — Daer op spreke die biechtvader: v gheschiede, als ghy ghelooft, ende ick wt den beuele ons Heeren Jesu Christi vergheue dy dien sonden inden name des vaders, des ° soons ende des heylighen gheests. Amen. — Gaet henen in vrede. Maer die groote beswaringhe haerder consciencien hebben, oft die bedroeft zijn ende aenuechtingen hebben, die selue sal die biechtvader wel weten met meer sproken te troosten ende tot dat ghelooue te verwecken. — dit sal alleen een ghemeyn maniere der biecht zijn voor die simpele ende slechte. Een ander corte maniere te biechten voor die simpele. Weerdighe lieue Heere, ick bidde v om Gods wille, dat ghy mi goeden raet gheuen wilt tot vertroostinge mijnder bedructer conscientien. — Segt op in- den naem des Heeren. — Ick arme ellendighe mensche bekenne ende claghe v, als voor God mijnen Heere, dat ick een sondich ghebreckelije mensche ben; ick en houde die gheboden Gods nyet, ick en gheloue den Euangelio nyet, ick en doe nyet goets, het quade en can ick nyet gheliden, ende sonder- linghe hebbe ic dit. N. ende dat ghedaen, waer mede mijn consciencie benaut, be- last ende bouen maten beswaert is; daeromme bidde ic v, wilt mi doch van Gods weghen die vergheuinge toesegghen ende mi metten woorde Gods vertroosten. Een ander bekentenisse der sonden oft biechte. ICk be- kenne mi voor God ende v, te zijn een arme sondaer, vol van alle sonden ende ghebreken des ongeloofs ende lasteringhen Gods. Ic geuoele oock, dat Gods woort in mi gheen vruchten en brengt; ic hoort, mer ick en neems nyet ter herten met ernste, ic en bewijse minen naesten nyet die wercken der liefden, ic ben lichteliken ghestoort, hatich ende nijdich op hem, waerom mijn herte beswaert is, ende ick waer der sonden gheerne quite, daerom bidde ic v, wilt doch mijn cleyn ghelooue met Goods woort stercken ende mijn crancke consciencie met die godlike toesegghinge troosten ende mi ooc dat hoochwaerdige sacrament des outaers wtdeelen. Waerom wilt ghi dat sacrament ontfangen? — Daerom dat ic mijn siele met dat lichaem ende bloet Christi ooc stercken wil, om genade te vercrighen ende tot meerder versekeringhe, dat mi mijne sonden vergheuen zijn. Ghi hebt doch in der biechte die vergheuinghe der sonden. — Ja ick, wat ist dan? Ick wil dat teeken Gods ooc totten woorde halen ende nemen ende Goods woort ende dat auontmael mijns Heeren Jesu Christi tot zijnder ghedachtenisse so dickwils ontfanghen, als ic mijn consciencie met merckelike benautheden belast ende beswaert voele. Een corte wtlegghinge opt vader onse, hoe een prochiaen of pre- dicant dat selue sinen volcke voorspreken ende bidden sal, als die predikinghe ghedaen is, op dattet die ghemeente metten monde oft metter herten na segghen ende haer dies te vieriger tot dat hoochwaerdige sacrament bereyden moghen. Want wij hier, mijn lieue vrienden Christi, indem name des Heeren ver- gadert zijn, om dat heylich testament te ontfanghen, Soo vermane ic v ten 2. Eine niederdeutsche Ausgabe d. Kl. Kat. Luthers, ca. 1540. 1711 eersten, dat ghi uwe herten tot God opheffen wilt, om met my te bidden dat Vader onse, ghelijck ons Christus onse Heere gheleert heeft, ende belooft, dat hi ons ooc verhooren sal. ‘ O God onse vader, die in die hemelen zijt, wij dyne kinderen opter aerden, bidden v, dat ghy ons barmhertelijcken aensien ende ghenade ver- leenen wilt. Dat dynen heyligen name onder ons ende inder ganscher werelt gheheylicht werde door reyne ende oprechte leeringhe dijns woorts ende door vierighe liefde ons leuens; keert oock af door v ghenade alderley valsche leeringhe ende quaet leuen, waer door dinen waerdighen name ghelastert ende gheschent woort. Dat oock dijn rije toecome ende vermeerdert werde, dat ghi alle sondaers verblinde ende van den duijuel in zijn rijck gheuangen tot kennisse des rechten gheloofs aen Jesum Christum dijnen sone brenghen ende tghetal der Christenen groot maken wilt, dat wi oock met dijnen hey- lighen gheest ghesterct worden, om dijnen wille te doen ende te lijden, so wel int goede als int quade, op dat wij altijt onsen wille breken ende dooden moghen ende dien v als een offerhande offeren. Wilt ons oock ons daghelicx broot gheuen, voor ghiericheyt ende sorghe des buycx behoeden, maer ghonnet ons, dat wij v alles goets ghenoech toe betrouwen. Wilt oock ons onse schulden vergheuen, ghelije als wij onse schuldenaers vergheuen, op dat ons herte een sekere ende vrolijcke conscientie voor v hebbe ende dat wij ons voor gheene sonden nemmermeer en vreesen noch en verscricken. Ende en brenghet ons nyet in aenuechtinghen, maer helpet ons door dinen gheest dat vleesch bedwingen, die werelt met haer wesen versmaden ende den duuel met alle zijn listicheden verwinnen. Ende ten laetsten wilt ons verlossen van alle quaet, lichamelijck ende gheestelijck, tijtlick ende eewelick. Alle die ghene, die dat met ernste begeeren, die spreken wt groot haers herten Amen, sonder allen twijfel ghelooft, dattet ia si ende verhoort in den hemel, ghelije ons Christus selfs toegheseet heeft (Mar.xi.c. i. Joan. v. c.): So wat ghi bidt, ghelooft, dat ghijt hebben sult, so salt geschieden, ende ghelije sint Jan serijft: Wij weten, dat wij dye bede hebben, dye wij van hem begheert hebben. Datmen dye woorden des heylighen sacraments waer- nemen sal. Ten anderen vermane ick v in Christo, dat ghy met een oprecht ghelooue toegaet tot dat Sacament [sic!] des lichaems ende bloedts Christi, mer aldermeest aenmerct de ‘woorden, waer in ons Christus zijn lichaem ende bloet schenct tot vergheuinge der sonden, ende dese woorden behooren wij diepe int herte te ontfanghen ende vast te houden. Also dat ghy ghedenct ende danct der grondeloser liefden Jesu Christi, dye hi ons bewesen heeft, als hy ons door zijn bloet van der gramschappen Gods, van sonde, doot ende helle verlost heeft, met aldusdanigen gelooue behooren wij (mijn lieue vrienden), wtwendeliken te ontfanghen dat broot ende wijn, dat is, dat lichaem ende dat bloet Jesu Christi, op dat die conscientie ghesteret ziinde (als met een pant, dat si na haer neemt) sekerder si van dye ver- giffenisse der sonden ende van dat eewich leuen. Dat Sacrament des outaers ghelijce een huysuader dat selue sinen ghesinne simpelic voorhouden ende leeren sal. Wat is dat sacrament des altaers? — Antwoort. Het is dat warachtige lichaem ende bloet ons Heeren Jesu Christi, onder broot ende wijn, van Christo selue ingesedt, voor ons Christene te etene ende te drincken. Waer staet dat ghescreuen? — Antwoort. Alsoo scriuen dye heylighe Euangelisten Matheus, Marcus, Lucas ende sint Paulus (Mat. xxvi. Marc. xiiij. Luc. xxij. i. Corin. xi): Onse Heere Jesus Christus in der nacht, doen hi verraden wert, nam hi dat broot, dancte ende bract ende ghaft sinen discipulen ende sprack: Neemt, eet, dat is mijn lichaem, dat voor v ghegeuen woort; sulex - 5 30 35 50 [5,1 a ar © a o oa a oO 1712 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. doet tot mijnder ghedachtenisse. — Desghelijex nam hy oock den kelck na dat auontmael, dancte ende gaf haer dyen ende sprack: Neemt ende drinct alle daer wt, desen kelck is dat nyeuwe Test- ment in minem bloede, dat voor v vergoten wort tot vergeuinge der sonden; sulcx doet so dicwils als ghi dien drinct, tot mijnder gedachtenisse. Wat profiteert dan sulcx eten ende drincken? — Antwoort. Dat bewijsen ons dese woorde (Voor V) gegeuen ende vergoten tot vergeuinge der sonden. Te weten, dz ons int sacra- ment die vergeuinge der sonden, dat leuen ende salicheyt door alsulcke woorden ghegeuen wort, want waer vergeuinge der sonden is, daer is ooc leuen ende salicheyt. Hoe can dat lichamelijc eten ende drincken alsulcke groote dinghen ghedoen? — Antwoort. Dat eten “ende drincken en doetet voorwaer nyet, maer dye worden, dye daer staen: VOOR V ghegheuen ende vergoten tot vergheuinge der sonden. Welcke woorden zijn by dat lichamelic eten ende drincken als dat hooftstuc int sacrament. Ende wye den seluen woorden gelooft, dye heuet, wat si seggen ende daer si van spreken, te weten (VERGHEVINGE DER SONDEN). Wie ontfanct dan dit sacrament eslehken: — Antwoort. Datmen hen met vasten ende andere wtwendighe dinghen daer toe bereet, dat is wel een fine wtwendighe eerbaerheyt, maer die is recht weerdich ende wel daer toe geschict, die dat gheloue heuet aen dese woorden: VOOR V Ghegeuen Ende Ver- goten Tot Vergheuinghe Der Sonden. — Maer wye dese woorden niet en ghelooft ofte die twijfelt, die is onweerdich ende on- geschict, want dat woort (Voor V) eyscht enckel gheloouige herten.!) 3. Der Antwerpener Katechismus von 1580 resp. 1583.) CATECHISMVS, Dat is: Corte onderwijsinghe van de voorneemste Hooft-stucken der Christelijken Leere: Op Vraghe ende Antwoordt ghestelt, Alsoo die in de Christelijke Kercken ende Scholen der Neder- Duytscher Landen, de Confessie van Aufborch toe- gedaen zijnde, geleert ende gheoeffent wort..... T’HANTWERPEN, By Aernout s’Coninx. Anno 1583. a Met Privilegie. ') Es folgt noch: Morgen-, Abend- und Tischgebete, die an Litanei mit vier weiteren Gebeten und die Haustafel. Um des Raumes willen müssen wir von einer Wiedergabe dieser Stücke absehen. ”) Ist Umarbeitung des Straßburger Katechismus, den Marbach bearbeitete und den wir in I1 mitgeteilt haben. 3. Der Antwerpener Katechismus von 1580 resp. 1583. 1713 De ses Hooit-stucken van den Catechiimus. [1. Predicatie] De Leeraer vraecht: 1. Jit ghy een Christen? Het Leerkint antwoort: Ja. 2. Hoe weet ghy dat? Ant. Om dat ic gedoopt ben in-den naem Godts des Vaders, des Soons ende des heyligen Geests, Ende dat ic het Ghelooue Christi bekenne. 3. Vra. Wat gelooft ghy van Godt den Vader, Sone ende den heylighen Gheest? Ant. Het gene dat in-de hooft-stucken der Christelijker Leere begrepen is, die ons de Heere selue ghe- gheuen heeft ende zijne Jongheren beuolen heeft te leeren. 4. Vra. Hoe veel Hooft-stucken der seluer leere zijnder? Ant. Ses. A4 10 5. Vra. Welc is het eerste? Ant. De thien Gheboden van-de | Wet Godts. 6. Vra. Welc is het tweede? Ant. Het heylich Christen Ghelooue ... 9. Vra. Welc is het vijfde? Ant. De woorden der instellingen van het heylich Auont-mael. 10. Vra. Welc is het seste? Ant. De woorden Christi van het Gewelt der Sleutelen des Hemelrijcx ende der Christelijker Disciplinen öft straffe. [Nun kommt der bloße Text dieser Hauptstücke; der Text des ersten folgt dem Wortlaut in Ex. 20; im 1. Artikel ist „allmächtig“ mit „Vater“ ver- bunden; als Text für das letzte wird Joh. 20 und Matth. 18 dargeboten.] Verclaringhe van de voorgenoemde') ses Hooit-stucken der Christelijker Leere. [2. Predicatie] 1. Vra. Verclaert de ses voorgaende Hooft- stucken der Christelijiker Leere: Waer van seyt het eerste Hooft stuck? Ant. Van de thien woorden oft Gheboden Godts. 2. Vra. Waer om heeft Godt de thien Gheboden ghegheuen? Ant. Om dat wy daer wt zijnen willen souden leeren kennen ende door de selue eyghentlijce weten, wat wy doen ende laten moeten. 3. Vra. Hoe worden dese Geboden ghedeylt? Ant. In twee Tafelen, waer van de eene in haer begrypt de dry eerste Ghe- boden, die ons leeren den Dienst, die wy schuldich zijn Godt te bewijsen. Ende in de tweede zijn begrepen de seuen ander Ghe- boden, de welcke ons leeren, hoe wy ons teghen onsen naesten houden ende draghen moeten (August. Tom. 4. Lib. 2. de questio. veteris Testa. Cap. 71). 4. Vra. Welc is het eerste Gebodt van de eerste Tafel? Ant. Ic ben de Heere uwe God. Ick die v wt Egypten-lant, wt den Dienst-huyse gheleyt hebbe. Ghy en sult geen ander Goden !) Voraus geht der Text der sechs Hauptstücke. — Wir lassen die vielen am Rande beigefügten, aber nicht ausgedruckten, fein gewählten Bibel- stellen weg. Reu, Gesch. d. kirchl. Unterrichts. I, 4. 108 - 5 D 0 25 Be 30 AS8 45 1714 IX. Nachträge: 7. zu d. hannoverschen u. rhein.-westfäl. Kat. neuen my hebben. Ghy en sult v geen... weiter nach Ex. 20... die my lief hebben ende myn Gheboden houden. 5. Vra. Wat is dat? Ant. Wy moeten Godt bouen alle dinghen vreesen, lief-hebben ende betrouwen: Dat wy alle Afgoderye ende valschen Gods-dienst schouwen ende vliden ende beneuen den Eenighen, Warachtigen, Leuendigen Godt Vader in Christo Jesu mit gaders den heyligen Geest niet hebben, daer wy Godlijke hulpe oft troost by soeken ende verwachten oft voor eenich quaet sorghen: Want in Gods gewelt staen alle dinghen, die alleen ıo in den Gheest ende in der waerheyt wil gedient, geeert ende aen- gebeden zijn, ende heeft eenen grouwel aen alle aenbiddinge oft dienst, die hem in eenich Beelt oft ghelykenisse, door menschen handen gemaect, aenghedaen oft te bewijsen voor- ghenomen wort. 15 [3. Predicatie] 6. Vra. Welce is het tweede Ghebodt? Ant. Ghy en sult den Naem des Heeren ws Gods niet mis-bruyken.... misbruyct. B1 7. Vra. Wat is dat? Ant. Wy moeten Godt vreesen ende lief-hebben, dat wy by zijnen Naem niet en zweyren, vloeken, 20 toouern, lighen oft bedrighen, Maer veel meer den seluen in alle nooden aenroepen, bidden, bekennen, louen ende dancken: Ende, als her de zware noot eyscht, by dien met hooghe eerbiedinghe zweyren. 