title: Verhandeling over de mythische verklaring der gewurde schriften...Dutch trans..
creator: Pareau, Jean H. [from old catalog]
text: knoopen , dat zelfs de fchranderfle vernuften, niet gelukkig geflaagd zijn bij het pogen om die los te maken. Troiiwens, dat, met behulp zelfs van de Mythi- fche Schriftunr-verklaring , dat is mtt aanueming van overlevering en fchikking ' naar de gewone \vijze van fpreken , de zwarigheid , fpruitende iiit alle ivonder- werken aan Mozcs en Jezus tocgefchreven, niet zoo voikomen opgcruimd worde, - ■dat zij, welken dezelve belemmert, daar in nu voikomen bcrusten kunncn , heb- ten wij aan het einde van het vorige Ho.Gfdttuk. reeds, ppgenierkt. 5. De 336 OVER DE MYTHISCHE VE R KL ARING Deel n. 2. De Mythifche verklaring der Gewijde Gefchiedeiiisfen , hoe vermiftig vaaV, ^sflül^^'^s ecliter ook dikwerf zeer gedvvongen, en zoo ver gezocht, dat zij in zieh zelve luttel hebbe dat haar aanbeveelt. Om te doen blijken dat wij niet te veel zeggen, willen wij dit, in een enkel voorbeeld, als voor oogcn flellen. liet geen bij gelegenheid van het veroveren van de allcrheiligite bondkist door de Philistijnen gezcgd wordt gebeurd te zyn i Sara. V. , VI. , is voor\vaar van dien aard, dat het de kenmerken van ecn'e wäre gcfchiedenisfe ten allerduideiijkfre niet zieh brcngt , bedrijven vooritellende naar waarheid vcrhaald , zoo dat dns gelljk Bauer (i) zelf niet loochent, htt Mythifche alleen daar in gezocht moct worden, dat, het geen bij toeval gebeurde, aan eene buitengewone befturing der Goddelijke \'oorzienigheid wierd toegefchreven. Doch hier gcbturden zoo vele en zoo groote \vaarri)k zeer zonderlinge voorvallen, dat men op geenerleije wijze zulks ujt een blind toeval kan verklaren, maar het moet toefchrijven aan de werking der Hooge Godheid wijsfelijk bedacht, om zclfs onder de Philillij- nen, vijanden van zljnen dienst, en van het Israelitifche volk, waar voor Vl\> zoo bijzonder zorgde , zijne eer te beveiligen en te handhaven. Ook gcldt hier geenszins de magtfpreiik van Mäjcr , (a) wanneer hij dcze gefchiedenis , in den- zelfden zin verklärende, bcweert, dat het beter is om dat geen, dat men niet verklaren kan , aan elke andere ons onbekende oorzaak of aan een bijgevoegd fieraad der overkvering toetefchrijvcn , dan aan een • wezenlijk wondenverk: im- mers, wie ontdekt hier in niet, de gedwongene uitvliigt van een man die zieh, zoo goed hij kan en mag, uit de zwarigheid poogt te redden? Doch het is der moeite waardig de aanmerkelijke gebcurtenis wat nader te ontwikkelen. Toeu der Philiftiinen Priesters de Ark, het zinncbeeld der Goddelijke tcgenwoordig- heid, in den tempel van hiinnen Afgod geplaatst hadden, en dczelve dien toe- geheiligd als een buit op den vijand bchaald , zagen zij des anderen daags h^t beeld van Dagon ter aarde gevalkn voor de Arke: h^t geen zij aan een toeval toefchrcven, weshalve zij het beeld weder op zijne plaats flclden. Doch, op den volgenden dag vonden zij het niet alleen ter aarde gevalkn , maar nog daar- cnboven met afgchouwen hoofde en banden. (2). Hermenettt, de% A. T. II. p. 269 env. DER G E \V IJ D E B 0 E K E N. 337- eeiic andere en al weder naar eene andere ftad verzond , doch tclkens met dat. Deel ii. gevolg , dat de zitkte zieh openbaarde ter plaatle vvaar zij zieh ophield. Zij^''^^^')'^; * wierd daarom eindeUjk naar het opene veld verzonden en onder, den blooteu hemel geplaatst: maar nu openbaarde zieh eene andere ramp, en de muizen vermeiden het land gedurende zeven a.chtereenvolgende maanden. (HoofdO:. VI. :i. vergeh met vs. 5.) Dat dit alles aan toeval mögt kunnen toegefchreven worden, - hoopten de priesters der Philiftijnen , en rieden alzoo om deArk, waar-aan het bijgeloovig volksken alle zijne rampen toefchreef , met gefchenken terug te zen- den, doch op zulke eene wijze terug te zenden, dat het klaarlijk blijkcn mögt; of die rampen louter toevallig waren, dan wel btwijzen van de magt des Gods van Israel; welk gedeelte der gefchiedenis , allerbezwaarlijkst door enkel toeval te verklaren, door Bauer en Meijer beiden, het geen zeer opmerkelijk voorkomt , met een diep ftilzwljgen wordt voorbijgegaan. De Philistiinfche priesters rieden dan, om eenen nieuwen wagen te maken, om er de Ark met de gefchenken op- tezetten, en daar voor te fpannen twee jonge koeij^n, die nog aan geen juk gewoon, en dus gansch ombekwaam waren om den wagen met gelijke infpan- ning van krachten voorttetrekken , die daarenboven zuigende kalveren moesten hebben, op dat zij door de kracht en aandrift der nature tot dezelve, die men van haar moest verwijderd houden, mogten gedreven worden, of ten minsteu Haan blijven daar zij waren Indien nu deze dieren, door niemand beftuurd, van zelf de wagen ; met de Arke en de gefchenken naar het Rijk der Lsraeliteu bragten , dan was er , zoo als deze priesters te regt verklaarden , geen twijfel , of de zware volksrampen waren opgelegd door de magt van den God van Israel : doch kwam het anders uit , zoo als deze flimmerts fchijnen gchoopt te hebben , dan moest alles, zoo als van zelf fprak, als geheel toevallig worden aan- gemerkt. Intusfchen, wat zij pok zelven hooptea en verwachteden die de proef hadden voorgeflagen, en met toenemende bekommering de Arke volgden, de jonge koeijen bragten dezelve regt toe regt aan naar het land der Israeliten. Zoo dat, Indien hier in, en in al het overige niets dan toeval plaats heeft, moet men dit toeval voorwaar voor zoo zonderling houden, dat het minder te verklaren is, dan eene buitengewone en waarlijk wonderdadige tusfchenkomst der Godheid. Voor het overige, om zulks ter dezer gefchikte plaatfe aantemerken, welke geheel zonderlinge, en tegen alle waarfchljnlljkheid volftrekt aandruifchende veronderftellingen men moete verdichten en aannemen, om het eene grootfte en blijkbaarfte wonderwerk van Jezus, waar door hij aan den geflorven Laza- i'us , Joän. XI. verhaald wordt , het leven wedergegeven te hebben , op de eene Vv of 338 OVER DE MYTHISCHE VEPvKLARING Deel II. of andere vvijze tot eene enkel natuurlijke gebeurtenis tc verwringen, is onlangs ° S^'^a.' "^"klaai" aangetoond , bij gelegenheid van het opzettelijk onderzoek naar deze ge- beurtenis (i). 3. Eindelijk is de Mythifche verldaring der Gewijde Gefchiedenisfen zeer wil- lekeurig, en overdekt vaak met de dikfte nevelen het geen zij beloofd had vol- komen te zullcn toelichten. Immers, hoe willekeurig, hoe louter giswerk is het, het geen wij in onze Voorrede, HoofdO:. II. §. 2. eerfle aanm. bijgebragt hebben, van Abraham, die op eene natuurlijke vvijze op het denkbeeld was ge- komen om zijnen zoon Izaäk Gode te ofFereu , en al mede op eene natuurlijke vvijze van dat denkbeeld was terug gekomen. Immers wordt dit lonter door het vernuft verzonnen , er is niets of in den aard van Abraham , of van het verhaal zelven, om zulk een verdichtfei aantebevelen : ja het is flcchts eene vvillekeimge veronderftelling , dat, reeds ten tijde toeh het voorval plaats had,. het olFe'ren van menfchen in gebruik was, welk gebruik dan Abraham eerst op het denkbeeld zou gebragt hebben om zijnen zoon te olFeren, eene veronder- ftelling voorzeker die ver af is van bewezen te kunnen worden: om iiu niet te Jeggen, dat, bij gelegenheid van het bevel, het geen Abraham verhaald wordt van Gods wege ontvangen te hebben , om zijnen tedergeliefden zoon te offeren , hij tevens de opmerkingswaardige toezegging ontving van eene ontelbare nako- melingfchap Gen. XXII. 16-18. , waar van de vervuUing nog ten huidigen dage voor allen merkbaaar is (2). Ook is het eene loutere fpeling van vernuft, en die, in zieh zelve luttel waarfchijnlijkheids heeft, te ftellen (3) dat deze zelfde Abraham op zekeren nacht, bij gelegenheid der befchouwing van den flarrenhe- mel, zieh heeft opgewonden tot de hoop op eene nalcomelingfchap niet minder talrijk dan de ftarren, dat het hera vervolgens voorkwam dat die hoop hem van Gode was ingegeven, en dat hij, op zekeren tijd, de ftukken van geflachte offerdieren verdeelende, of door eene levendige verbeelding weggefleept, gemeend had, dat er vuur en rook tusfchen doorging, en eene Goddelijke ftem dit ver- fchijnfel vergezelde, (4) of eenige natuurlijke uitbarsting van onderaardsch vuur (5) , of den blixem (6) gezien had , tuschen de ftukken doorgaande. Treu- er). In de Werken van het Haagfche Genootfchap, voor 't iaar 1808, (2) . Zie Jahn'i Einkit. in das A. T. II. i. bl. 129 env. (3) . Bauer, in de Gefchied. der Israel, in het Hoogduitsch gefchreven I. bl. 123 env, (4) . Bauer als boven. (5) . Rupert! in het vaak aangehaalde Magaz. van Henke, VI. i. p. 192. (63. Eichorn. in zijne Biblioth. von MorgenL Literat, IV. ö. bl. 1073. DEFv GEWIJDE BOEKEN. 339 TrouweiiS de voorbeeldeii, die wij in het algemeen in dit ftuk hier en daar Deel ii. hebben bijgebragt, en die wij in veel grooteren - getale liadden bijbrengen kuu-^'^g"^^^'^';^ nen, bewijzen ten vollen, dat er niets willekeurigers beilaat dan de Mythifche wijzevan verklaren , niets onzekerders, niets dat gereeder weg opent om al wat men wil te verzinnen, niets dat den lezer der Gewljde Schriften, hoe zeer door het iiiterlijk fraaije ingenomen, meer doet in twijfel hangen wat er dan eigenlijk ge- beurd is, wat er Mythisch moet opgevat worden, zoo dat, welk licht hij dan ook zocht, hij niets ontdekt, dan een zeer onduidelijk en bedriegiijk licht. Wette (i) had dus wel reden, om znlke eene verklaring van den Pentateuchus althans zeer te wraken. Doch , dat hij uit deszelven onwaarfchijnlijk voorkonien befloot dat alles in de Boeken van Mozes dichterlijk verzonncn was , hoe willc- keurig, hoe gänsch zonder grond of reden ook dit gefchiede, hebben wij boven gezien D. I. Hoofdfi;. i. %. 5. Aanm. 3. En voorwaar een groot gedeelte van de Gefchiedenis der Israeliten wordt dezerwijze niet alleen met de dikfte duis^ ternisfe omgeven, maar zelfs indedaad geheel te zoek gebragt, zoo dat men volftrekt niets wete van het geen er gebeurd is. Vooral willen wij dit gezegd hebben, van het verdichtfei van Kanne ^ die de overoude Hebreeuwfche Gefchie- denis misvormt tot zeker fijmbolisch gedeelte van Indifche wijsbegeerte , een fprookje waar over wij ons oordeel geveld hebben ter aanfconds aangehaalde plaatfe Aanm. i. — Doch, al namen wij maar het gevoelen aan van den man, die beweert, dat de Mythifche voordragt van de geheele Israelitifche Gefchie- denis welke Bauer heeft in het li^ht gegeven niet regt vrlj genoeg is , zoo als wij HoofdlL I. %. 1. in het midden aanduidden, moet men achten, dat die gefchiedenis door Mythen , door onzekere en fabelachtige overleveringen derwijze misvormd en verduisterd is , dat het onmogelijk is haar op eenigerhande ^vijze tot de waarheid terng te b.rengen , en in het licht te plaatfen. Zoo veel lichts der- halve, heeft deze wijze van Schriftimi-verklaring , die zieh ecrst met ophef als zoo iiuttig voordroeg , verfpreid , dat wij , ten langen laatften , met betrekking tot de Gewijde Gefchiedenis 5 inzonderheid de vroegfte, als in het blinde omtasten! s. 3. ,5 Maa?, zegt men, die verfletene historifche opvatting, evenwel, heeft „ zoo vele zwarigheden tegen zieh, dat, zoo men nog ten huldigen dage wil 5, voort' \ CO- Kritik der Israel. Oefch. I. bl. 62, 70, 81 , 82 , loi , 160, ip4, 206 env. VergeL ook Gahlen Journal für Theol, Literat, II. 2., 333 env. Vv a ' 34© OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. „ voortvareii zieh daarniede te behelpeii, zai racn, toch de waardigheid der ^"sl^'^s." Gewijde Schriften nict kunnen handhaven op eene wijze , waar in de tegen- \* 5, ftrevers en vitters genoegen kunnen nemen of die bij het voortrefFelijk licht, waar op onze eeinv roem draagt, de proef kan doorftaan." AVat Itiidt dat fraaij! Doch, Indien man de Mythifche Schriftuurverklaring , welke thans door zoo velen wordt aangeprezen, op verfchillende Avijzen inge- voerd, en bijna opgedrongen, aanneemt in hare geheele iiitgebreidheid, is her, onzes oordeels geheel gedaan niet het gefchiedkundig gezag der Gewijde Boc- ken, met derzelver Godlijken oorfprong, ja, dan blijft er niets waarlijlv God- lyks meer in dezclve over. Zoo men deze uitfpraak misfchien al te geitreng en fcherp mögt keuren, welaan, het is der moeite ^vaard^g, om over het gc- gronde van dezelve eenigermate uitteweiden. I. In hoedanig en welk een groot gevaar het historisch gezag der Heilige Schriftlire gebragt wordt, door zeer vele voorilauders der Mythifche verklaring van dezelve, blljkt genoegzaam alleen iiit het fteunfel dat zij ontleent van de overleveringen , waar uit zlj , eerst langen tijd na dat de zaken gebeurden , zamen- geflanst zijn zonden : zoo dat , als men die voorfla-nders hoort , zij ons naaiiwelijks iets zekers of bepaalds fchljnen opteleveren, met betrekking tot de gewigtigfte, en met den Godsdienst op het naauwst verbondene zaken zoo in het Oude als in het Nieuwe Verbond vervat. De vrees derhalven voor het gevaar waar mede het ffezag en de waardigheid der Gewijde Schriften , door de Mythifche verkla- ring derzelve bedreigd zou worden, die vrees. Geächte Heeren! welke Gijlie- den in de voorgeftelde vrage niet onduidelijk hebt blootgelegd, is voorzeker noch ijdel noch ongegrond en ik befef niet, welke regelen of wetten immer kun- nen uitgedacht worden, door de opvolging waar van dit zelfde gevaar worde afgewend. Immers zij die niets onbeproefd laten, om alles wat zij kunnen in de Gewijde Boeken afteleiden uit onzekere losfe en fabelachtige overleveringen, die alles wat zij grijpen en vangen kunnen, om het geloof, dat men der Ge- wijde Gefchiedenisfe fchuldig is, te doen wankelen, met voorbedachten rade van heinde en vere opzoeken , bijeenzamelen en ophoopen ; die , het geen van de vijanden der Godlijke Openbaring honderdmalen is opgeworpen om derzelver gezag te ondermijnen, en honderdmalen bondig wederlegd van hare verdedigcrs, niet alleen in waarheid nabaauwen , maar nog vermeerderen , iiitbreiden en bela- den met eene vragt van nieuwe gisfingen cn vermoedens, zijn dezen" dan d« luidcn die men befchouwen moet als bij uitftckcnheid te rade gaandc met de ecre en waardigheid der Gewijde Schriften? Doch het is der moeite waardig , oni over het gevaarlijke der ISTytliiJche Schrif- tuur- \ DER GEWIJDE B O E K E N. tuurverklaring , waar van ik gewaag, Wette zelven te liooren, die het geenszins Deel 11. oiitveinst, maar openhaitig erkent, offchoon hij op allerleije wijzen het gevoel 5^°°^'^^'^^^^^ dat zulks vervvekt in de gemoederen van anderen , poogt te lenigen , of zekcr het hateUjke daar van zieh vau den hals te fchiiiven (i). Deze man nii, na dat hij den ganfchen Pentateuchus tot een Mythisch Htldendicht had omgtkneed, waar in men bijna iiiets vindt dan poetifche verdichtfels , vraagt zieh zelven als het wäre: Welk een voorkomen heeft dan nu de Pentateuchus met betrekking „ tot onzen Godsdienst met welken die toch in eenig verband ftaat? Moet 5, men dan alzoo een gedecite van de Gewijde Schriftare houden voor eene ,, loutere verzamehng van mythen, vrome vertelfeltjes en fabeltjes? En zou dit voor het gcloofniet fchadelijk worden zoo wel als voor de acjiting en de heiligheid van den geheelen Bijbel? Doch hij antwoordt: dat, voor de verftan- ,, digen en ingewijden voor de Priesteren, de Bijbel niets van deszelfs achting 5, en bruikbaarheid vcrlieze, daar het hun bekend is dat het geloof zelf waar 5, is, hoe zeer onwaar het geen waaromtrent het verkeert, en dat de ofFcrhande 5, van Abraham b. v. hij zij dan een wezenlijk of een mythisch perfoon, waardig 5, is met een Godsdienstig gevoel befchouwd te worden, en het geen men leest „ dat door hem bedrev'en is, hoewel verdicht, te regt de oplettenheid van den „ lezer verdiene. Maar, zcgt hij, de zaak bekomt eene gelieel andere gedaante 3, \vanneer er wordt gefproken van het groote gros der menfchen , die het ge- 5, loof niet onderfcheiden van de dingen tot welken het geloof zieh uitftrekt, en die elke gefchiedenis houden of voor letterlijk waar, of voor een verach- ,5 telijk verdichtfeltjen. Immers bijaldien zij wisten dat Abraham nict in waar- ,, heid geöiferd had, hunne ziel zou dan door dat verhaal niet meer gcroerd worden. Moeten dan, vraagt hij, de Leeraren van den Godsdienst het volk 5, wat anders voorprediken , dan zij zelven van harte gelooven? Zullen zij dus ,, de oude priesterkunsten weder gebruiken? Met betrekking tot deze gewigtige 5, vraag, betuigt hij zoo veel te fterker te verlangen dat dezelve van doorzig- ,, tige mannen beäntwoord worde, hoe dezelve nadere betrekkfng hebbe tot de „ Mythen zelven van het N. V. zeer zeker voor ons niet nutteloos. Vv 3 34^ OVLPv DE RI Y T II I S C II E V E R K L A Pv I N G Deel II. „ bruik wistcn te maken tot hun eigen nadecl aanvvendclen. Dat inuisfcliea '^s'.'^sV"'" ^"^'^ voorvaders gelukkig waren gewcest, die, onbcdreven in de kuiist der Critiek, zelven, ter goeder trouwe, alles geloofden, wat zij anderen leerden. „ Want, hoe veel de g;fcbiedenis er ook bij verloor, de Godsdienst echter er ., bij won. Doch, voorwaar," vervolgt hij, „ ik ben de man nict, die de 5, Critiek ingevoerd heb : niaar nu zij eenmaal haar gevaarUjk fpel begonnen 5, heeft, moet hetzelve worden doorgezet, terwijl dat geen flechts goedkeuring „ verdient dat in zijne foort vohnaakt is." 2.. Z'i] die de Mythifche wijze van .verklaring, in den ruimften zin genoraen, raeenen te moeten aanwenden, zonder onderfcheid, bij de Gewijde Boeken van alle tijden, moeten, zullen zij zieh zelven gelijk blijven, die boeken nitt voor Godiijke, maar louter menfchelijke fchriften houden, en geven dit ook zoo on- dubbelzinnig cn zoo vaäk te kennen, dat deswege bij niemand eenige redelijke twijfel kan overblijven. Trouwens de zulken doen weinig vereerende en bij uit- flek läge denkbeelden^van de zanienftelling dier boeken bij zieh vermoeden, die zieh in het behandelen van dezelve vrijheden veroorloven, welke men, ten op- zigte van de beste boeken der oiidhdd, van welke eene foorte ook, ondragelijk zou achten. Immers , offchoon ik zeer vreemd ben van eenen te grooten en bijgeloovigcn eerbied voor de Gewijde Schrijvers, waar door ik hen als het wäre zou bcfchou- wen als enkel lijdelijke werktuigen Gods, hebben echter gewigtige redenen mij fteeds overtuigd, dat het dezen mannen aan eene bijzondere hulpe der Godheid, bij hun fchrijven geenszins mangelde: maar dat ik, die zelfs van het gewoon beftuur der Godiijke Voorzienigheid den juisten aard niet doorzie, niet volledig begrijpe hoe die bijzondere onderfteuning werkte, kan ik noch loochenen noch vreemd vinden. Wat derhalve bij het opftellen der Gewijde Boeken Gode, wat, den ISIenfche moet toegefchreven worden , darf ik niet aannemen in naauwkeurig afgeteekende grenzen te bepalen; doch met dat alles fchroom ik niet dit edne in het algemeen vast te Hellen, dat de Heilige Schrijvers, onder zeker befluur van God zelven , zoo over den Godsdienst en de zaken daar mede verbonden ge- l'chrcven hebben, dat wij veel meer vertrouwen met reden in hun behooren te Hellen, dan in eenig menfchelijk fchrljver van het grootde gczag, ja dat wij hun het grootfte vertrouwen fchuldig zijn. Te \veten, wanneer wij vastftellen, het geen men zeker behoort aantenemen , dat de leer in deze boeken vervat van God- delijken oorfprong is , en das de meni'chen die dezelve bij monde predikten , door eene bijzondere onderfteuning der Godheid in het prediken daar van geholpen Avier- den , wordt hat dan niet bij uitftekenheid waarfchljnlijk , en met de goedheid en wijs- DER GEWIJDE BOEKEN. 343 mjsheid van dien zelfden God ten vollen overeenkomstig , te flellen, dat Hij, zoo Drei 11. veel het noodig was, 00k den zoodanigen te hulpe kvvara, die de Schiijvers zoudeii^''g^_''g' ^' zijn dier oorkonden , waar uit die ziüverer Godsdienstleere, zoude gehaald worden door alle menfchen van alle volgende geflachten? Weshalven, daar Jezus en zijne allerheiligfte gezanten gewoon zijn de Boeken van het O. T. beftendig als God- delijke Schriften aanteprijzen , en daar Apostel Paulus, 2 Tim. III. 16. zoo niet de geheele Gevvijde Schriftuur des O. V., die ten minften, voor zoo ver zij den Godsdienst raakt, ©soTrvsugov verklaart of van God ingegevcn^ word ik juist hier door gedrongen ora eene zoo veel te grootere kracht van Goddelijken bij- ftand, bij het fchrijven der Boeken van het N. T.- aantenemen, als de onder- werpen, daar in behandeld, voortrefFelijker zijn, en de Godsdienstleer daar in begrepen, beftemd was voor duurzamer en uitgebreider invloed. iMaar, mis- fchien zal men zeggen: Het denkbeeld van diezelfde (daoxvsuqloi, of, Godde- „ Ujke ingeving zoo als men die noemt, is flechts mythisch (i) en gelijk bij 5, andere volken de Dichters geächt wierden met den geest hunner Goden be- zield te zijn, zoo wierden, ten tijde van Christus en zijne Apostelen, door- de Joden de Schrijvers der Gewijde Boeken, zoo veel re algemeener voor ,, Godlijke mannen gehouden als het, van' de oudfte tijden af aan algerneener 5, in gebruik was, om alles wat uitftekend of eerwaardig Avas, Gode als wer- ,, kende oorzaak toetefchrijven." Doch, om andere dingen daar te laten , Jezus zelf beroept zieh , altijd en overal waar hij zieh bevönd, in dien fmaak, op de betuigingen in het O. T, als op waarlijk Goddelijke uitfpraken, dat het: blijke, dat hij zulks niet doe, bij wijze van fchikking naar aangenomene ma- nieren van fpreken, maar uit wäre ovcrtuiging zijner ziele: ja, toen hij den verbreideren zijner nieuwe Godsdienstleere de Goddelijke hulp toezeide, Avelke hen op eene bijzondere Avijze onderflieunen zoude in alles wat zij ter zake van dien Godsdienst zouden doen, lijden, of fpreken, en door welker invloed en- Termogen, zij alles wat zij befloten en uitfpraken den Godsdienst rakende , door God zelven voorgefchreven en geftaafd moesten achten, Matth. X. 19, 20. Luc. XXI. 12-15. Joän. XIV. 16, 17, 26. XVI. 135 toen kon hij voorzeker niet geächt worden mythisch gefproken te hebben, en zoo houden wij het met regt daar voor, dat dezen Boeken des Nieuwen Verbonds een wezenlijk Godlijk gezag moete toegefchreven worden,, die met grond gehouden worden: van de' Apos--: (1). Zie B. V. Bauer Hehr. Mythol. I. bl. 23-. Voor het overige verdient' bij nitfleken- heid Over de ingeving van de Boeken des O. T. geraadpleegd te worden Jahiis Einleite in- das A. T. I. §. i5)-25» "344 OXEK DE ftl Y T H I S C II E V E R K L A R I N G Deel II. "Apostelen gefchrevcn te zijn. Intusfchen zou het fcinjnen kunnen, dat die fttl- "§'.'3. ^""^'ge onniiskenbare toezeggingen welke Jeziis aan zijne Apostelen deed , geene betrekking hadden tot Marcus en Lucas, de eenigeu die onder de Apostelen niet behoorden: doch dat die toezeggiugen verder dan tot de Apostelen wierden uit- geftrekt, blilkt uit Hand. I. .8. vergeleken raet HoofdlL 2. 17, 18, ahvaar Apos- tel Petrus niet onduidelijk te verftaan geeft, dat die buitcngewone gaven van den Goddelijken Geest welke Jezus beloofd had, zieh veel verder uitftrekten. En dat dezelve in de eerfte Christelijke Kerke van zeer veel verdere uitgebreidheid waren , maken wij op , zoo , uit onderlcheidene plaatfen , waar in Apostel Paulus gewaagt van foortgelijke gaven door vele anderen ontvangen, zoo als uit i Corinth. 12. 28 env. , als uit de mededecling daar van aan anderen, welke door oplegging der I>anden van de Apostelen gefchiedde Hand. 8. 17-19, 19. 6., voornamelijk aan dezulken , die de gebemtenisfen en leer van den nieuwen Godsdienst aan anderen zouden voordragen , en alzoo de medewerkers , de mede-dienaren der Apostelen zelven worden, i Tim. IV. 14. 2. Tim. I. 6. Dat intusfchen Mar- cus op het naauwfte verbonden was met Petrus, zoo als de Ouden berigt heb- ben , en met diens hulpe 00k zijn Euangelie heeft opgefteld , blijkt zelfs bijna uit fornmige innerlijke kenmerken van dat boek, tsrwijl elk wcet dat Lucas de be- ftendige metgezel en mede-arbeider was van Paulus; zoo dat de Christelijke oud- heid geenszins op ecnen losfcn voet de boeken der beide Euangeh'stcn voor waarlijk Goddelijke fchijnt te hebben aangenomen (i). — Voor het overige zou men, uit diezelfde duidelijke toezeggingen van Jezus tot de vroegfte verbreiders van zijnen Godsdienst gerigt, met veel waarfchijnlijkheids mögen opmaken , dat den Schrijveren onder de Oude Bedeeling in geenen anderen zin, een Goddelijk gezag door hem wordt toegekend, dan in dien waar in hij verklaarde dat het zelve, door de beloofde Goddelijke onderfteuning, onbetwistbaar toek^vam aan hun, die den nieuwen Godsdienst bij monde en dus ook blj gefchrifte zouden verbreiden. Dan wij mögen dit bewijs niet verder lüthalen, hoewel het ons voorkwam dat wij het met ftilzwijgen niet behoorden voorbij te gaan, om dat het met de lief- hebberij voor de INIythifche Schriftuur-verklaring dermate verknocht is, dat zij die fmaak daar in vinden, voor ver het meerendeeF, het Godlijk gezag der Ge- wijde Schriften, dat hun zoo geweidig tegcn de borst fchijnt te flooten, bewe- ren allcen in ecne volksmeening zijnen grond te hebben. 3. Gocn- (i). Men kan hier vergelijken Eufebius Hiß. Ecckf, II 15. III. 4, 24, 39. DER GEWIJDE BOEKEN. 345 3. Geenszins verwond^it het ons dat zij, waar mede wij vcrfchil hcbl^en, het ocei it. Godlijk gezag van de Gewijde Boekeu verwerpcn , daar zij den GoddeUjken oor-"°''g_"!,_^' fprong van den Godsdienst zelven, welke daar in geleerd wordt, dcrvvijze be- perken, dat zij, den naam behoudende, de zaak zelve ten vollen fchijnen te vernietigen. Te weten, het doel der Mythifche Schriftuurverklaring, zoo als die thans in den fraaäk valt, is geen ander, dan , om alles, wat in de Heilige Boeken omkleed is met het voorkomen van bijzondere Goddelijke tusfchenkoralte en wonderwerk, zoo vcel het eenigszins mogelijk is, in een meer natuurlijk en met onze eigene dagelijkfche ervarenis overeenkomstig kleed te flekeu, en aldus den Godsdienst zelven niet uit waarlijk Goddelijke brennen , welke de My- thifche wijze van voordragen aan dezelve heeft toegedicht, maar uit louter men- fchelijke afteleiden. Welk doel van die verklaringwijze , offchoon wij het gedeel- telijk in onz€ geheele Verhandeling genoegzaam meencn blootgelegd te hebben , verdient, dat wij nog fom m ige dingen , hier toe betrekkelijk, als in 66n gezigts- punt bloot leggen, pp dat wij den fchijn niet mögen hebben van al te groote geftrengheid in het berispen. Wat dan aanbelangt den ouden MozaiTchen Godsdienst, hier van bewcrenzij, •dar deszelven grondlegger, wanneer men leest, dat God hem voor de eerflemaal -verfcheen , om hem de bediening van Godsgezant optedragen Exod. III. a. env. (i) niets anders gezien heeft dau eenen blikfemftraal , waar door het braam- .bosch hem als in brand fcheen te ftaan, en dat hij de reeds bi.j hem opgeko- meile begeerte om zijn volk, door de Egyptenaren onderdrukt, te verlosfen, als van Godswege verfterkt gevoelde; dat de wonderwerken , door hem , in Egyp- ten verrigt, een volkomen Mythisch aanzien hebben, en alzoo ten deele kuns- tenarijen eens wigchelaars waren, ten deele gewone, of min gewone, doch hi allen gevalle, natuurlijke, fchoon toevalhge volksrampen der Egyptenaren; en dat men, zelfs bij de Wetg.ving op Sinai, geheel niet moet denken aan eene waarlijk Goddelijke tusfchenkomst , daar, overal, waar God gezcgd wordt ver- fchenen te zijn , een onloochenbaar kenmerk van het Mythifche plaats heeft (2) : en dat in het algemeen, alles wat er bovennatuurlijks in het O. V. wordt ver- haald, niet in waarheid alzoo beftond, maar alleen dien fchijn had (3). Wat aan- gaat voorts de Propheten, hier van zeggen zij (4) dat dezen op dezelfde wijze hun- (1) . Bauer, Hehr. M'ythel. I. bl. 270 env. ^ (2) . Dezelfde boven ajingeh. bij Hoofdft. I. §. i. en Deel I. Hoofda. 3. §. 5. Aanm. i. aan het begin. ; (3) . A/^oifr Hermen. V. T. I. bl. 48 , 49. II. bl. 252-282. (4) . Bauer Hermeneut, S. bl. 401 env. Meyer als boven II. bl. 393 env. Xx ■ ' 34<5 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel IT. huiine Orakelen als van de Godheid ingegeven voordroegen , als de dichters van oouift. ii^-^]|gi.jeijg andere volken, en dat, gelijk alle denkbeeiden onverwacht in de ziele opgekomen, alle goede gemoedsbewegingen , alle wijze raadflagen, en alles wat vcrnuftigs of welberadens den geest inviel, door de Ouden philofophematisch befcliouwd wierd als van de Goden ingegeven, zij alzoo mede geloofden dat het vooruitzien of raden van toekomende dingen van Goddelljken oorfprong wäre: dat, intuslchen, de Propheten der Hebreemven mannen geweest zijn van een buitengemeen doorzigt, welker voorzeggingen , gedeeltelljk, niets waren dan in zieh zelve hoogstwaarfchijnlijke vermoedens over dingen , die , of onder de Is- raeliten of onder derzelver vijanden ten eeiiigen tijde zouden voorvallen , gedeel- telljk zekere algemeene befchrijvingen van toekomende, het zij gelukkige het zij ongelukkige tijden , die , naar hären verfchillenden inhoud hoop of vrees in de zielen moesten Korten; doch dat hunne prophetifche gezigten enkele fpelin- gen der inbeelding waren (i); dat dieshalve de vervulling vaii elke fcherp be- paalde voorfpelling , door de iiitkomst geregtvaardigd , möet gezocht worden aL- Icen in die tijden welke aan den leeftijd des voorfpellers het naaste paalden, daar verder afgelegene tijdvakken door eigen geestvermogen niet konden voorgezien worden, en dat alzoo alles wat -doelde op meer afgelegene tijden, en niet bc- llond in onbertemde en algemeene befchrijvingen van zaken, om deze zelfde re- den verdacht moest voorkoraen en' geächt worden ondergefchoven te zijn aan hun op welker naam het gaat; dal er, eindelijk, ja, Godfpraken beftonden, welke gewaagden van de toekomende verfchijning van zekeren Grooten Man, onder de Israeliten , dien wij gewoon zijn den Mcsßas te noemen , waar van voorgezegd wierd , dat hij naar de ftrengfte regelen van regtvaardigheid en hoogst- gelukkig wijd en zijd zonde heerfchen, doch dat er geene Godfpraak van dien inhoud had plaats gehad voor den tijd toen hef Gemeenebest naar zijnen'onder- gang neigde , dat men het alles dus te hoiiden had voor vrome Avenfchen van fommige iiitfliekende lief hebbers van hun vaderland, waar' door zij zfch zelven en anderen betere dagen fpelden eri derzelver voorfpoed fchetsten naar aanleiding^ der bekoorlijke beeiden van goudene eeuvven; dat voor het overige flechts een zcker gedeelte van deze voorfpellingen door de uitkomst was geregtvaardigd door dien Jeziis van Nazareth , die, ten tijde toen de-verwachting van de eindelijke vervulling dezer voorfpellingen algemeen op het hoogfte gefpannen was onder de Joden, zieh zelvcn uitgaf voor den man, op wclks gcboorte de Onde Propheten hoop gegeven hadden, om zieh alzoo naar de algemeene volks'gcvoeleiis te be- ter (i). gelukkiger tot ftand te brengen (i). — Het welk alles dus door hun veronder-^^^gj'^j/' fteld werdende, begnjpen zij , dat de Boeken van het Oude Verbond naauvvclijks van eenigen dienst meer zijn met betrekking tot de Christelijke Godsdienstleere , de voorname ja eenige bron van welker regt verftand in de Boeken des N, T. moet gezocht worden. (2) Trouwens niet beter voorwaar . fpringt men om met dien nieiiwen Godsdienst welken wij belijden, welker Goddelijke oorfprpng, de oude Godsdienst ten eenen- male ontzenuwd zijnde, een ieder, zonder dat ik het herinnere, gevoelt, dat niet weinig verzwakt Wörde. Want, om Hechts de voornaamfte punten aante- roeren van het geen hier toe betrekking heeft : zij zeggen , dat de geboorte van Jezus Mythisch befchreven, en hij alzoo op de gewone wijze in het vleesch verfchenen is, en flechts een mensch geweest zij gelijk wij allen (3), dat zijne openbare aanftelling te onregt door ons als Godlijk befchomvd Avordt, tot de befchrljving waar van, in een Mythisch kleed geftoken, aanleiding zal gegeven hebben, een opkomende donder en blikfem, en eene toevallig voorbij vliegende duif, een heilfpellende vogel (4) ; dat de Engelen, die gezegd worden gezien te zijn toen Jezus uit den dood verrees en ten hemel voer , geene wezenlijke Engelen maar zekere Mythifche perfonen waren (5); ja dat Jezus niet ten leven is we- dergekeerd, terwijl hij flechts eene zeer zvvare flaauwte ondergaan had (6), of dat (1) . Zoo fpreken, onder anderen, over denMesfias en de Godfpraken die tot denzelven betrekking hebben, Meyer ter aangehaalde plaatfe bl. 468-502 , ^äk«- ter aangeh. plaatfe p. 412-414 vergel. mec de Helpr. Mythol. II. 310 env. en Theol. des A. T. I. bl. 363-430. Zie QoV.Henke'% Magaz, I. I. bl. 61 env. (2) . Meyer I. bl. 48. (3) . Zie hier boven Deel I. Hoofdftiik 3. §. 7. Aanm. 3. aan het einde en vergel. Eich- horn's Biblioth. V. 3 , bl. 499 env. Henke's Magaz. V. i. bl. 146 env. en Neues Magaz. III. 3. bl. 365 env.; alsmede een boeksken dat in den jare 1794 teßerlijn uitgegeven is, onder den titel: Freymuthige unterfuchungen einiger Gegenfländc der Religion, p. 218 env. (4) . Bauer Hebr. Mythol. II. bl. 225 env. (5) . Bauer ter aangeh. pl. bl. 253 env., Eichkorn's Biblioth. VI. 4. bl. 700 env.. Henke Nov. Thef. IV. 2. p. 277 env. (6) . In dien tränt heeft het voorgedragen de Schrijvervan zeker boekten titel voerende : Die iVunder des A. und N. T. in ihrem wahren geßalt , Rom. 1799, zoo als ik gezien heb in de Neue Theol. Annal. Ann. i8od, bl. 426, Vergelijk ook hier hoveml Paulus Comment. ueber das N. T. III. bl. 792-80Ö. Doch dat er ook geweest zijn die de wezenlijkheid van Jezus dood beweerden, blijkt uit een boek dat ten titel heeft: Fem. Grüncrus de morte J. C. Vera neu fynoptica , waar bij komt Christoph. Gothofrid Grüner i , Findiciae Mortis J. C. verae , en H. Conringii Discurfusde J. C. cruento fudore , cet. Hai. 1805. Een zeer voortref- felijk werkjen over dit onderwerp is in het Nederduitsch gefchreven door den Geneeskun- digen C. Renfing, onder den titel: Merkivaardige Bijzonderkeden over het Leven, Sterven en äe Opflanding van onzen Zaligmaker J. C. Xx 2 34S OVER DE MYTHISCHE VERKLARING Deel II. .dat fommige verborgene voiiken van zijn Icven, dat uitgebluscht fcheen, doof ^sf^'a*.' weldadigen invloed der koude graflucht, en door de natiiurlljke kracht det kruiden waar mede het ligchaam was omgeven , bewaard en eenigennate als op- gloorende, eensklaps door een blikferaftraal weder verlevendigd en opgewckt wierden, of door fommige verborgene krachten der nature, onder medewcrking der Goddclijke Voorzienigheid , op nieuw ontglommen (i); dat immers Jezus zelf te voren zekere opftanding, niet van zijn ligchaam, maar van zijne leere voorzegd had (2) ; dat men het zöo 00k ISIythisch moest opvatten wat er ver- haald wordt van de Hemelvaart van Jezus , welke de Aposteleu zieh flechts ver- beeld hebben, toen zij hem niet meer zagen, daar hij zieh van eenen dikken nevel, tocvallig op den berg gevallen, bediend had cm zieh aan hun gezigt te onttrekken, ora vervolgens in ftille afzondering zijn leven door te brcngen(3);. dat voorts, de aanmerkelijke en wondervolle gefchiedenis der van den Hemel befchikte vestiging en af kondiging , om zoo te fpreken , van den nieuwen Gods- dienst volgender wijze gemakkelijk kan terng gebragt worden tot de natuiirlijke orde der dingen, wanneer men veronderftelt , dat, toen de Apostelen en andere aanhangers van Christus op-^den Pinxterdag te zamen vergaderd waren, en zij eenig fterk gcluid in de lucht vernamen dat zweemde naar eenen gewekiigea wind , zij allen dit befchouwden als een voorteeken en kenraerk van de aannade- ring of tegenwoordigheid der Goddelijke ki-acbt, dat hun geest op dit denkbeeki zeer geroerd en opgewonden zijnde, zieh als entlaste in gebeden en lofzangcn waar bij zij zieh bedienden van andere fpraakbuigingen dan te Jerufalcm bij den Gewijden eerdienst gebruikelijk waren ; doch dat er niets van hun gezien wierd dat geleek naar onderfcheidene verfpreide en op hen nederdalende vuurvlammen , terwijl de figuurlijke befchrijving daar van alleen moest dienen om aanteduideu zielen , die hoog opgewonden en met Gods kracht fchenen vervuld te zijn (4). Ein- (1) . Eichhorn Biblioth. IX. , 1036 env. (2) . Eichhorn als boven VII. 6. 1039 env. Het zonderling verdichtfel heefc zoo veel bijval gevonden in Duitschland , dat de fchrandere Reinhard gemeend lieeft het te raoetea weerleggen in zijne Verband, de Christo fuam dum viveret refurrectionem praedicente in . Comtnent. Theol. Velthufeni cet. III. init. , en zeer onlangs weder herdrukt \\\ Reinhardt Opufc. Acad. II. bl. 30 env. (3) . Zoo of ZOO omtront dachten van overlange fommigen. Zie Hamekv. Bijhel verded^ VI. bl. 77 env. en vergeh Gablers Theol. Journ. van 1799. D. X. bl. 419 env. en zijn nieu- wer Journal für aufcrl. Theol. Literat. II. bl. 55 env. , zoo als oolc de Neue Theol. Ann. van 1807. bl. 906 env. (4) . Eichhornes Biblioth. III. 2. bl. 225 env. vergeh met V. 3., 358- 359- Anderen ten deole anders. Zie B. V. Pauli Neues Repert. II. 308 env. en Memorabil VII. 2p env. Ook Henke Neun Magaz, VI. i., bl. 100 env. DER GEWIJDE B OEKE N. 349 Emdehik moet het verhaal der bekeenng van Paulus. tot cenen Godsdienst we!- Deel ii. , , • <• 1 j • c 1 f ! Hoofdfl. II ken hij vijandig was , volgens de uitlpraak der meuw^ire bchnttuurvu-kiarers , §. ;j. ZOO worden opgevat, of dat hij, op zijne reize ter vervolging van de Christenen ondernomen, door een onverwaclite donder en blikfem overvallen , zulks voor eene Godlijke waarfchuwing hield , en meende Jezus voor zijnen ontflclden geest als tegeiiwoordig te zien, die hem duideüjk beval, om van nu af aaa het vervolgen der Christenen te ftaken (i) ; of dat Jezus zelf in waarheid door hem gezien wierd, daar deze, uit de fchuilplaats , waar hij zieh na de verdichte hemelvaart op aarde ophield, te voorfchijn gekomen oni Saul, welke hij gehoord had dat zijnen volgeren met eenen geheelen ondergang dreigde , tot betete gedachten te brengen, en aan zieh dienstbaar te maken, zieh van den fchrik, door het toe- vallig . onwedcr ontftaan , bediende , om Saul onverwacht aantefprcken , en zieh daar na oogenblikkelijk voor hem te verbergen op het oogenblik dat 's maus gezigt door het fchitteren des blikfems als verbünd was (2). — Doch wij zou- den te omflagtig zijn en zeer vervelen , wilden v/ij alles ophalen wat de nieuw- fte letterkundigen en Godgelecrden hebben uitgedacht , om , door hunne nieuwe wijze van verklaring , het "^ij dan My thiiche of daar aan grenzende , op allerleije wijzen het waarlijk wonderdadige dat in de overige Gefchiedenisfen des N. T. gevonden uit den weg te ruimcn (3). Doch het geen wij flechts hoofdzakeliik e-n met enkele uitgekipte voorbeelden hebben aangevoerd , bewijst ten vollen, dat de Hemelfche oorfprong van den Godsdienst, zoo in de Boeken des Ouden als des Nieuwen Verhonds vervat , niet alleen geweidig ontluisterd maar in waarheid ten eenemale ondermijnd en vernietigd worde, terwijl met de flichters van bei- den en de voornaamlle verbreiders niets moet voorgevallen zijn , dat niet zoude, overeenkomen met de gewone orde der dingen. 4. Zoo Velen derhalven als dezen regel zonder mate of bepaling volgen, zoii- den wij die befchoiiwen kunnen als echte verdedigers van de waardigheid der Gewijde Boeken , of moeten wij hen niet vecl eer houden voor verraders van de goe- (1) . Eichhorn" s Biblioth. VI. i. bl. i. env. (2) . Zie Eberhard Geht des UrchriUenthuim , D. I., gelijk ik veniomen heb uit de Neue Theol. Ann. van 1807, b', 910 env. . (3). Met de Mythifche verklaring; der Gewijde Boeken is op het naainvfl.e verbondea en fchijnt daar van wcl eene afftammeling , die pfychologifche verklarnig , waar van iiitvinder is de beroemde Paulus, en volgens welke alles wat er buitengenieens is in de gefchiedenisfea van het N. V. , gelegen is niet in de zaken zelve, maar in de zielen, de zinnen en gemoeds- bewegingen der menfchen , waar uit dezelve moeten verklaard worden. Doch dat dit vaak al te gezocht en willekeurig ja ongerijmd is, is te regt in Duitshland zclven opgeraerkt. Zie de Neue TheoL Annal van 1806. bl. 371» Xx 3 350 OVER DE MYTHISCHE VERKLARING DccMi. goede zake die zij willen fchijnen te verdedigen? ,, Maar zeggen zij, daar wy niet alles kiinnen verdedigen, verlangen \vi], ten ininstcn, dat te ftaven, dat alleen als voortreffelijk en nuttig mag worden aangemerkt. Het geen in de lee- „ ringen en voorfchriften vvaarlijk uitmuntends en van uitgebreid not iß voor alle ,, eeuwen, dit, dit is het dat wij alleen op het oog hebben, maar de gefchie- 5, denisfen, vvaar in die leeringen en voorfchriften gewikkeld zijn-, misvonnd als zij zijn door Mythen en ongelooflijken omflag van wondervverken , en allent- 5, halve tot ons zeker mindere betrekking hebbende, laten wij gemalckelijk drij- ven, mag het ons maar gebeuren, om de groote zaak zelve, die door onze 5, tegenpartijdcrs , te gelijk met de gefchiedenisfen waar in zij gewikkeld is , 5, roekcloos verworpen wordt, te behouden en te befchermen, en längs dien 5, weg dezelve bij die tegenpartijders aantebevelen en aannemelijk te maken. 5, Kannen wij het zoo ver brengen, dan zullen wij het daar voor houden dat en wij en onze eeuw, afkeerig van het geloove aan wonderdadige gebeiute- nisfen, ons zeer verdienstelijk gemaakt hebben aan de zaak van den Gods- 5, dienst. En naardemaal men, bij het helder Jicht, dat thans zoo wel voor andere wetenfchappen als bijzonder voor de Wijsbegeerte ontftoken is , moet „ wanhopen aan het handhaven der Gefchiedenisfen in dien fmaak als dezelve befchreven ftaam, maken wij er ons werk van, om, zoo veel in ons vermögen 5, is al het aanftootelijke uit de Gewljde Schrifture weg te nemen. Voor het „ overige verlangen wij niets vuriger, dan om de roem en waardigheid op te „ houden, ja, zoo waar, de Goddelijkheid van de Godsdienstleere en de Heilige Mannen die dezelve het eerst gepredikt of vervolgens verbreid hebben." — Zoo meent gij dan, Goede Lieden, dat Gij in waarheid, en zoo als hetbehoort, te rade gaat met de belangen van den gehoonden en verfmaden Godsdienst? Maar neemt niet de verachting van denzelven meer en meer toe bij u zelven, en wordt niet de eerbied, welke het groote gros, beftendige getuigen van uwe pogingen, voormaals dien Godsdienst toedroeg, van dag tot dag verminderd? Gijlieden wenscht het eerwaardig gebouw van dien Godsdienst, dat vele eeuwen verduurde en ftaande bleef onder groote afwisfeling van gebeurtenisfen en gevoe- lens, zoo goed als gij kunt te fchragen. Doch , wijl Gij deszelvcn oude en Goddc- lijke grondllagen ondermijnt en opruimt, om er nieuwe en louter menfchelijke, dat is, in de daad, geene onder te leggen, verhaast Gij met eigene banden zij- nen geheelen val. En wat, bid ik, wat is het dan toch, dat u drijft om zoo vele moeite te doen om het ftaande te houden , terwijl Gij zelven verklaart dat , ZOO als het dan gczegd wordt van God opgerigt te zijn , het volftrekt niet meer berekend is voor Ulieden en den tijd- vvaar in Gij Iceft? Waar is het, dat het veel DER GEWIJDE BOEKEN. 