title: Brieven aan zijn broeder; uitgegeven en toegelicht door zijn schoonzuster, J. van Gogh-Bonger
creator: Gogh, Vincent van, 1853-1890
text: Mag ik U zeggen broer, dat ik dat wat gij daar zegt, zoo diep, diep zelf heb ondervonden. Dat ik een tijd gehad heb van zenuw- achtige dorre overspanning, waarin ik dagen had, dat ik het allermooiste buiten niet mooi kon vinden, juist omdat ik er me niet in voelde. Dat doet het trottoir en het kantoor, en de zorg, en de zenuwen. Neem het mij nu niet kwalijk als ik nu zeg dat Uw ziel op dit moment ziek is, dat is zoo, hoor; het is niet goed dat gij niet in de natuur in zijt, en nu vind ik No. i, dat gij dat weer normaal maakt. Ik moet nu eens kijken in mijn eigen verleden waar het hem toch aan geschort heeft dat ik jaren lang in dien steenachtigen dorren gemoedstoestand heb verkeerd, en wel zocht er uit te körnen, doch het werd steeds erger in plaats van beter. Niet alleen voelde ik me versteend in plaats van gevoelig tegen- over de natuur, doch wat iets nog veel ergers was, net precies zoo tegenover de menschen. Men zeide dat ik malende was, ik zelf voelde ik het niet was, alleen daarom omdat ik heel diep in mijzelf mijn eigen kwaal gevoelde, en zocht er weer bovenop te körnen. Ik deed allerlei efforts de perdu die tot niets leiden, ’t zij zoo, maar wegens dat idee fixe van weer op een normaal standpunt körnen heb ik nooit mijn eigen wanhopig doen en laten, scharrelen en wurmen, met mijzelf verward. Ten minste ik voelde steeds iets ,,laat ik maar 3M iets doen, ergens zijn, het moet zieh hersteilen, ik zal er weer bovenop komen, laat ik het geduld om te hersteilen behouden. ” Ik heb sedert er veel over gedacht over mijn jaren van allerlei scharrelen, ik zie niet in dat gegeven mijn omstandigheden ik anders kon zijn dan ik geweest ben. Ziehier welke grond mij wegzonk onder de voeten; ziehier welke grond indien hij wegzinkt, iemand moet miserable maken wie hij ook zij. Ik was 6 jaar bij G. &Co., geweest, bij G. &Co., was ik ingeworteld, en ik dacht dat al ging ik daar vandaan ik terug kon zien op 6 jaar helder werk, en dat als ik mij ergens presen - teerde, ik in alle kalmte mij beroepen kon op mijn verleden. Geenszins, de zaken gaan zöö gehaast dat er weinig wordt na- gedacht, weinig wordt gevraagd of geredeneerd. Men gaat vol- gens hoogst willekeurige, hoogst oppervlakkige impressies te werk. En is men buiten G. &Co., weet niemand meer wie G. & Co., is. Het is een naam net als X & Co., zonder beteekenis, en dus men is eenvoudig ,, iemand zonder betrekking”. In eens, plotseling, fataal, overal, ziedaar. Natuurlijk juist omdat men een zekere degelijkheid heeft, zegt men niet ik ben deze, ik ben dit of dat. Men presenteert zieh voor een nieuwe betrekking in alle serieux, zonder veel woorden, er ’t oog op houdende een hand aan een ploeg te slaan. Goed, maar nu de iemand zonder betrek king ,,1’homme de quelque part” wordt zachtjes aan verdacht. Gesteld nu Uw nieuwe patroon is een man wiens zaken nogal heel mystiek zijn, en gesteld hij heeft eenvoudig 6en doel ,,geld”. Kunt gij met al Uw energie hem dadelijk op slag buitengewoon veel daar aan helpen? Misschien wel niet he? Toch hij verlangt geld, geld quand meme, gij verlangt iets meer van de zaken te weten, en wat gij ziet of hoort is tamelijk walgelijk. ,, Iemand zonder betrekking” — ik heb je niet meer noodig, is het weldra. Zie, nu zijt ge dat hoe langer hoe meer ,, Iemand zonder betrek- king”. Ga naar Engeland, ga naar Amerika, dat helpt alles niets, overal zijt ge een ontwortelde boom. G. &Co., waar uw worteis zitten van jongs af aan, G. &Co., ofschoon indirect zij U in die beroerdigheid brengen omdat gij hen in jongenstijd als . ’t„mooist, ’t best, ’t grootst van de wereld beschouwdet; G. &Co. indien ge tot hen weer keerdet, (ik heb dat niet gedaan toen, ik kon het niet, mijn hart was te vol, veel te vol); G. &Co. ze zouden U den koelen schouder toedraaien, een ,,nous n’avons 315 plus a nous en occuper” of zoo. Met dat al is men ontworteld, en de wereld keert het om en zegt dat gijzelf u ontworteld hebt. Daadzaak — uwe plaats kent u niet meer. Te melankoliek was dat voor mij om er aan te tornen — en ik herinner mij niet ooit in een stemming geweest te zijn, iemand er zoo over te spreken als ik het nu tot u zeg. Omdat ik en zelfs tot mijn verwondering, want ik dacht dat indien tegen mij, zij evenwel zeker niet tegen U dat zouden hebben durven doen, in Uw brief de woorden las: ,,de heeren hebben ’t mij toen ik deze week met hen sprak bijna onmogelijk gemaakt”. Kerel hoe het met mij gesteld is weet gij, maar als gij over een en ander miserable zijt voel U niet alleen. Het is te veel om alleen te dragen, en iets of wat er van kan ik meevoelen wat het is. Nu, sta gij op Uw stuk en laat uw smart U niet van streek brengen; als de heeren zöö doen, sta gij dan op uw eer, en neem uw conge niet aan, dan op condities die U garandeeren een nieuwe betrekking te krijgen. Zij zijn niet waard gij U driftig maakt, wordt dat niet, al brengen zij het daar- op. Ik werd driftig en liep er vierkant uit. Nu in mijn positie was ’t weer anders dan in de Uwe, ik was een van de laatsten, gij een van de eersten, doch wat ik zeg van ont- worteld zijn, ik vrees gij dat ook zoudt voelen indien ge er uit waart, dus zie ook dat koelbloedig onder de oogen, sta hun en laat U er niet uit knikkeren, zonder op dien moeielijken toestand van opnieuw beginnen ietwat berekend te zijn. En weet dit wel, gegeven een ontworteling, gegeven een niet opnieuw vlotten, wanhoop dan niet. Gesteld ergens was apres tout een draaikolk met bijbehoorende puntige rotspromontoires, goed dan zou ik alleen denken men dien wel links zou mögen laten liggen nietwaar. — Dat die rots er zou kunnen wezen geeft ge misschien wel toe wegens gijzelf mij uit dien kolk hebt gehaald toen ik zelf geen hoop meer had om er uit te körnen en machteloos om verder tegen te streven. Ik bedoel zeil gij dat vaarwater op een grooten afstand om — het begint U te trekken in dat £ene dat gij uit de natuur uit zijt. Vindt gij het nu gek van mij dat ik durf zeggen: verander nu reeds in zoover van koers dat gij er op werkt het verband tusschen Uzelf en de natuur te herstellen? Hoe meer gij in die gemoedsstemming blijft, hoe meer gij Uw eeuwigen vijand ook de mijne, zenuwachtig- heid, in de hand werkt. Wat voor poetsen U die zou kunnen speien heb ik meer ondervinding van dan gij. 316 Zeg: o neen dien kant niet uit s.v.p. Zoek een nieuwen lust, eenbe- langstelling in iets b.v. denk de perspectief moet toch au fond het eenvoudigst van alle dingen zijn en het clair-obscur een eenvoudige niet een ingewikkelde zaak. Het moet iets zijn dat van zelf spreekt anders geef ik er niet veel om. Tracht zoo terug te komen tot de natuur. — Wilt gij nu kerel, van mij eenvoudig dit gelooven, dat op het moment waarop ik U schrijf ik iets terug heb van hetzelfde van jaren geleden. Dat ik weer pleizier heb in molens bijvoorbeeld, dat ik mij vooral hier in Drenthe voel zoo ongeveer als toen ik indertijd voor ’t eerst het mooie in de kunst begon te zien. Ge zult dat nu wel een normale stemming willen noemen nietwaar, een mooi vinden van de dingen buiten, kalm genoeg zijn om ze te teekenen, te schilderen. Wat ik nu verder zie is het volgende: Dat onze positie ook tegenover elkaar op dit moment recht is ; dat opdat die recht blijve, wenschelijk is een nauwere aaneen- sluiting, en mijns inziens zijn er in ons zelven een paar dingen die we onder elkaar moeten uitmaken. Ik zoude het wenschelijk vinden dat wij onderling begrepen, de omstandigheden urgent gebieden dat Brabant voor mij niet gesloten moet zijn langer. Ik vind het zelf ’t beste ik er niet kom indien het anders kan, maar in geval van calamiteit, wegens Pa een huis heeft dat geen huishuur kost, zou de huishuur die ik gedwongen ben te geven kunnen bezuinigd worden. Ik ben op een punt dat waarschijnlijk spoedig eenige Verdienste van mijn werk komt. En als wij nu de uitgaven konden redu- ceeren tot een minimum beneden de tegenwoordige zelfs, zoo kon ik in plaats van te verteren misschien verdienen, word positief in plaats van negatief. Is er kwestie van dat wij verdienen moeten , zoo zie ik een kans op die manier, indien er thuis geduld, besef der noodzakelijk- heden is, indien er vooral als ’t op model aankomt zelfs door de_ huisgenooten wordt meegewerkt. In kwestie model zoü men bepaald moeten doen wat ik ver- langde, moeten vertrouwen ik er mijn reden voor had. Indien ik zeide tegen hen: poseer eens, zou dit moeten gebeuren. - Natuurlijk zou ik geen onredelijke eischen doen. Gij weet hoe het kwam ik er wegging, oorzaak au fond een mis- verstaan van elkaar eigenlijk in alle dingen. 317 Kan men dan toch samenwonen? Ja voor een tijd als het moety en men van weerskanten inziet men alles moet ondergeschikt laten aan wat de force majeure der omstandigheden gebieden. Ik had gewild indertijd dat begrepen was, en ik heb ook niet het initiatief genomen van weggaan; toen mij gezegd werd: ga weg, ben ik evenwel gegaan. Enfin, ik kom daarop wegens ik inzie dat misschien het zoo loopen zal dat gij de handen vrij moet hebben, en als daartoe kan dienstig zijn dat ik een tijd thuis ben, zoo mijns inziens moeten Pa en ik beiden ons direct daarin schikken. Overigens als ’t niet hoeft — tant mieux — maar ik zeg niet ik absoluut in Drenthe moet zijn, waar ik ben doet er niet het minste toe. Weet gij dit dus, dat ik in dat opzicht natuurlijk datgene wat gij raadzaam zoudt achten, doen zou. Maar herstel, tracht te hersteilen al gaat het niet in eens, ’t rap- port tusschen U en de natuur en de menschen. En lukt dat op geen andere manier dan door Schilder te worden, welnu word het dan ook, al ziet ge nog zooveel bezwaren en onmogelijkheden. Hoor eens, schrijf mij heel spoedig, doe dat nu bepaald; met een handdruk, t. at. Vincent. Bijgaande krabbeltjes stuur ik om U eenig begrip te geven van zoo veel uiteenloopende dingen die het schijnbaar monotone land meebrengt. Ge ziet ik grijp er maar in, het een en het ander pak ik bij den kop, het zal later van zelf zieh ordenen en bezin- ken. Maar ik wil hier niet beginnen met een vooruit gemaakt plan, ik wil integendeel mijn plan bezinke uit mijn studies. Ik ken nu het eigenlijk karakter van het land nog niet, ik maak alles wat mij nu tegenkomt, en dan later als ik ondervinding zal hebben, zoo wil ik trachten het te geven in ’t geen au fond het meest karakteristiek is. Het een hangt zoo in het andere dat men alles moet aangrijpen, al heeft men nog zoo zeer lust om te concentreeren, niets kan men missen. Zoo dus is er werk genoeg. Ik heb nu een redelijk groote kamer, (waar een kachel gezet is), waar toevalligerwijs een klein balcon aan is vanwaar ik reeds de heide met de keeten zien kan. Verder zie ik op een heel curieuse ophaalbrug. Nu beneden is herberg, en een boerenkeuken met open turfvuur, 318 heel gezellig ’s avonds. Men kan ’t best denken bij zoo ’n boeren- haard waar een wiegje bij Staat. Als ik melankoliek me voel of ergens niet uit kan ga ik maar eens naar beneden. Ik kan U verteilen dat ik indirect iets weet van de vrouw. Ik kon apres tout er geen touw aan vast maken waarom zij mij niet eens geschreven had. Welnu ik schreef aan den timmerman naast ons of de vrouw niet bij hem geweest was om het adres. Welnu de schoelje schrijft me terug: o ja mijnheer, maar ik dacht dat U zeker niet zoudt willen dat zij uw adres wist, dus heb ik maar net gedaan alsof ik het niet wist. Verdommelingen. Ik heb toen direct geschreven naar haar, ofschoon dit niet zoo goed was als mijn afspraak die met hem en met haar uitdruk- kelijk was gemaakt, maar ik wil nu niet en nooit mij verbergen of te verbergen hebben, en liever schrijf ik haar aan ’t adres van haar familie, dan dat ik zelfs den schijn wil hebben van mij schuil houden. Zoo denk ik daarover En ik stuurde haar wat geld ook; of dat beroerde gevolgen kan hebben ben ik niet voor aansprakelijk, ik wil niet valsch doen. Ik vond den brief van dien schobbejak te Hoogeveen, nu bij mijn bezoek aldaar. Vriend Rappard schreef me ook weer uit Terschelling eh nu heden uit Utrecht — hij is weer terug! Heeft studies meegebracht uit het oudeliedengesticht vooral. Ik begrijp dit niet precies, mij zeide hij dat de dokter voor zijn gezondheid hem gedurende den winter zeelucht had aangeraden, dat bovendien hij zoo’n lust had in een winter buiten, maar het schijnt anders te zijn geloopen. Enfin. Ge schreeft me van Liebermann: zijn koloriet bestaat uit lei - grauwe tonen, met overgangen tot bruin tot geelgrijs hoofd- zakelijk. Ik heb nooit iets van hem gezien, maar nu ik de natuur hier zie begrijp ik perfect hoe raisonnabel hij daartoe komt. Dikwijls herinneren me de dingen van kleur aan Michel ook, ge weet die heeft ook een grijze lucht (leigrauwe soms), een brui- n$n grond met geelgrijzen. Het is volkomen waar en natuur - getrouw. Er zijn effecten Jules Dupre, ja zeker zijn er die, maar in zoo’n Jierfsttijd, ’t is precies dat — zooals ge schrijft betreffende Lieber - ’ mann. En als ik dat vind wat ik zoek — en waarom zou ik ’t niet vinden — zoo zal ik het zeker dikwijls ook zoo doen in diezelfde gamma. 319 Wel te verstaan, om ’t zoo te zien moet men niet kijken naar de locale kleur op zichzelf, doch in verband met den toon v. d. lucht die locale kleur beschouwen. Die lucht is grijs — evenwel zoö lichtend dat ons wit puur het niet eens zou geven misschien qua licht en schittering. Schil- dert men nu de lucht evenwel reeds grijs, blijvende alzoo ver onder de kracht der natuur, hoe veel te meer zal men omcon- sequent te blijven, de bruinen en geelgrijzen van den grond eenige tonen lager moeten stellen. Me dunkt dit als men ’t eens zöo analyseert, spreekt zoö vanzelf dat men zieh moeielijk begrijpen kan het niet altijd zoo gezien te hebben. Doch het is de locale kleur van een groen veld of een rosbruine hei, die op zichzelf beschouwd iemand licht in de war brengt. Schrijf mij weer eens spoedig, want qua brief is Uw laatste schrijven al merkwaardig beknopt en al te beknopt, doch was ook in de zaak geschreven blijkbaar. Hoe is ’t met de Exposition triennale? Er zal heel wat moois zijn, ik ben wel nieuwsgierig iets er van te hooren, wegens dit toch bepaald ook de karakteristieke dingen van ’t moment, niet van veel vroeger jaren zijn. Dus als ge een oogenblikje hebt schrijf er eens iets van. Naar een gerucht loopt, schijnt Liebermann hier ergens in de buurt te wezen. Ik wou hem wel eens ontmoeten. Nu ik ben wel blij, juist wegens er nog al eens regen is en het siechte weer zoo te wachten, dat ik een geschikter werkplaats heb gevonden om thuis niet met de handen in den schoot te be- hoeven te zitten. Ik wou ge het land eens kondt zien, ’s avonds is het zoo onuitsprekelijk mooi. En mij dunkt de sneeuw zal ook aangrijpend zijn. Ik las een zeer mooi boekje van Carlyle: Heroes & Herowor- ship, wel aardige dingen als bijvoorbeeld : We have the duty to be brave , al wordt dit meestal als iets bijzonders beschouwd ten onrechte. Het is in ’t leven ook zoo dat het goede zoo ’n hoog licht is, ’t als vanzelf spreekt we daar toch niet bij kunnen. Stellen we onze gamma lager, en trachten toch helder te blijven en niet in het doode te vervallen, is het meest raisonnabel en maakt het leven minder onmogelijk. Er zijn hier verbazende types van afgescheiden dominees met varkensgezichten en steken. Ook veel fameuse joden, die buiten- gemeen afschuwelijk doen te midden van Milletachtige typen 320 of op die naive, trieste hei. Anders ze zijn wel echt; ik reisde met een gezelschap joden, die theologische discussies hielden met een paar boeren. Hoe zijn zulke absurditeiten mogelijk zou men zeggen in een land als hier, waarom kunnen ze niet uit het raam kijken of pijpen rooken of zoo, en zieh althans zoo raisonna- bel gedragen als b.v. hun varkens die volstrekt niet hinderen al zijn het varkens, en in harmonie blijven met de entourage en er op hun plaats zijn. Nu ik ga er weer eens op uit, als ge een oogenblikje hebt schrijf dan eens, en kijk vooral eens of Liebermann iets op de tentoon- stelling heeft. Gegroet, dus mijn adres blijft maar hier voorloopig, ’t beste U toegewenscht, met een handdruk, t. a t. Vincent. 333 Beste broer, De gedachte aan U is steeds met mij, geen wonder dat ik wat dikwijls schrijf. Het bezinkt bovendien wat, ik wik en weeg meer, het ordent zieh, krijgt meer corps. Zoo kan ik er U over schrijven in alle bedaardheid. Ik zie vooreerst niet in dat er veel waarschijnlijk- heid is van goed blijven met G. &Co. Het is een zoo groote zaak, dat zeer zeker het lang duurt eer men er zieh niet meer in schik- ken kan, en het bederf overal zij doorgedrongen. Maar ziehier — een m.i. zeer lange periode van bederf is reeds gepasseerd, zoo nu zou ’t me niets verwonderen of het was ver gevorderd. Nu maar apres tout over toestand der zaak — het negatieve van de dingen wou ik nu niet zoo zeer het hebben — daar dat alles daargelaten, ik over een enkele positieve zaak spreken wou. Met U zijn er een paar dingen gebeurd reeds die ik niet onver- schillig acht. Gij hebt op een andere en betere wijs dan de mees- ten de boeken van Zola gelezen — die ik al mee de allerbeste vind over den tegenwoordigen tijd. Ge zeidet me eens ,,ik ben iets als die persoon in Pot bouille”; ik zeide: neen. Als gij dat waart, zoudt gij wel doen in een nieuwe af faire te gaan, doch gij zijt dieper dan hij, en ik weet niet of au fond ge man van zaken zijt, au fond des fonds zie ik in U den artist, den waarachtigen artist. Ge hebt gemoedservaringen gehad, ongezocht, die U hebben 21 321 doorploegd; nu loopen de dingen zoo als ze loopen, waarom? Waarheen? Naar een opnieuw beginnen van een gelijksoortige carriere? Ik meen gedecideerd — neen — het is iets diepers dan dat. Veränderen moet gij — maar het is een algeheele herschepping, niet een herhaling van ’t zelfde. Ge hebt U niet vergist in ’t ver- leden, neen gegeven het verleden moest ge zijn zooals ge waart; dat verleden is recht. Voigt daaruit dat het niet eenvoudig een algemeene voorbereiding, grondslag leggen, ontbolstering slechts was, en nog niet het eigenlijke? Waarom zou er dat niet uit volgen? ’t Komt mij voor het net precies dat alles is. Ik geloof dat de dingen zoo almachtig uit zichzelf spreken, dat ik U onmogelijk iets zou kunnen zeggen dat niet reeds voor de hand ligt; ook zelfs in uw eigen gedachten. Nu is het bovendien in mijn oog curieus genoeg, dat net precies in deze dagen in mijzelf ook eene verandering is. Dat net precies nu ik in een entourage kom die mij zoo almach- tig inpakt, mijn gedachten ordent, regelt, vaster maakt, ver- nieuwt, vergroot, dat ik er geheel mee vervuld ben. En U schrijven kan vol van wat die stille, trieste hei in mij werkt, Juist op dit moment gevoel ik in me het begin van iets beters. Dat er nog niet is, maar toch ik zie in mijn werk dingen — dieik nog pas niet had. Het schilderen valt mij makkelijker, ik voel trek om allerlei dingen aan te grijpen die ik nog daarliet tot heden. Ik weet dat er mee samengaat een zoo ongedecideerd zijn der omstandigheden, dat het verre van zeker is of ik hier zal kunnen blijven. Misschien zou juist door uw omstandigheden ’t anders kunnen loopen. Maar ik zou dat wel jammer vinden, al zou ik het heel kalm opnemen. Maar ik kan niet nalaten mij de toekomst voor te stellen als bestaan- de uit niet ik alleen, doch gij en ik schilders en samenwerkende als kameraads hier in dit turflandje. De gedachte doet zieh bij mij voor met de meest mogelijke leukheid. De zaak zou bewerkstelligd moeten worden zonder den minsten omhaal, zonder veel heen en weer scharrelen, als ,,une revolution qui est, pu^squ ’il faut qu ’elle soit ’ ’. Meer niet — en dus ik zeg alleen dat het mij niet in het allerminst verwonderen zou als wij over een tijdje samen waren en wel hier. Ik zie dat het kan wezen, dat het gebeurt zonder meer beweging te maken dan dat een turf van de eene piek naar de andere rolt. Eventjes en hij ligt weer doodstil, en geen mensch kijkt er meer naar om. 322 Intusschen een mensch heeft zijn worteis, het verplanten is een pijnlijk iets, al was de grond beter voor hem werwaarts hij ver- plant wordt. En is die beter??? Wat de puriteinen waren vroeger, zoo iets zijn de schilders in de hedendaagsche maatschappij. Het is geen gekke geen opgeschroefde vroomheid of dweeperij, ’t is iets eenvoudigs, solides. Ik spreek hier van de lui van Barbizon bepaaldelijk, en die richting van het zoeken in ’t boerenleven. Ik zie in U als mensch iets dat in tegenspraak is met Parijs; ik weet niet hoeveel jaar Parijs zijn er over heen gegaan — ja een stuk van Uw hart zit er in, — ik heb er niets op tegen, maar iets — een je ne sais quoi — is nog vier ge. Dat is het artistieke element. Het is nu zwak schijnbaar — doch schiet die nieuwe scheut uit, en ze zal snel spruiten. Ik vrees de oude stam is te zeer doorgehakt, en ik zeg spruit in een geheel nieuwe richting uit, anders vrees ik de stam toch zal blijken niet meer de rechte levensvatbaarheid te hebben. Het komt al zoo mij voor — komt het U anders voor? Te meer omdat als gij Schilder werdt gij zelf als ’t wäre zonder ’t te bedoelen een grond ervoor zoudt blijken gelegd te hebben, en in Uw eersten tijd gezelschap, vriendschap, een zekere entourage zoudt hebben. Direct ook in mijn eigen werk verandering zoudt brengen geloof ik, want mij mankeert aanspraak en steun in het werk, een zekere wrijving van gedachten met iemand die weet wat een schilderij is. Ik ben zoo al te zeer al lang daarbuiten geweest dat die prikkel ik wel meen noodig te hebben. Ik heb plannen die zoo zijn dat ik ze haast niet alleen aandurf — wat die zijn, hoe ’t in elkaar zit, zoudt gij heel spoedig merken. Ik ben er almachtig gevoelig voor, al wou ik dat het anders was, wat er van mijn werk wordt gezegd, hoe ik zelf word opgenomen. Als ik op ongeloof stuit, alleen sta, dan mis ik een zeker iets dat mij knakt in menig initiatief. Nu gij zoudt net de persoon zijn om het te be- grijpen — ik verlang in ’t minst geen vleierij of dat men zeggen zou, ik vind het mooi als men ’t leelijk vond; neen ik verlang een intelligente oprechtheid, die niet geergerd wordt aan mis- lukkingen. Die mij als ’t me 6 maal mislukt, juist als mij den moed ontzinkt zou zeggen: nu moet ge toch nog voor den 7den keer het nog eens probeeren. Zie, dat stootje kan ik niet missen. En ik geloof dat gij het zoudt begrijpen, en ik zou enorm veel aan U hebben. 323 En het is iets dat gij vooral dan zoudt kunnen, als ge zelf er voor zat om te moeten. Wij zouden elkaar steunen, want aan mij zoudt gij van uw kant ook dat hebben en dat is iets van belang. Twee personen moeten in elkaar gelooven en voelen dat het kan en dat het moet , op die wijs zijn zij almachtig sterk. Zij moeten elkaar den moed in ’t hart houden. Nu ik denk dat gij en ik elkaar zouden vatten. Ik weet niet of ge ’t zoudt kunnen als gij geen Schilder waart. Er is nu daartegen de twijfel — dien de lui meestal trachten wakker te maken. Tersteeg b.v. — die zelf sceptisch is, niet weet wat ge- loof is. Millet is echter de type van een geloofsman. De expressie ,,foi de charbonnier” gebruikte hij dikwijls en die uitdrukking is al een almachtig oude. Men moet niet zijn een Stadsmensch maar een Natuurmensch, al is men beschaafd of wat ook. Ik kan ’t niet precies zeggen. Er moet een je ne sais quoi in iemand zijn dat zijn mond dicht stopt en hem actief maakt — iets zwijgend ook al spreekt hij — inwendig zwijgend zeg ik tot actie brengt. Daar doet men iets groots mee, waarom, omdat men een zeker laat maar gebeuren wat gebeuren moet, heeft. Werkt — et apres? ’k Weet het niet. — Ik wil U niet haasten, ik wil alleen maar zeggen: werk de natuur niet tegen. Ik wil niet iets onzinnigs, maar ik heb een stille hoop dat op raisonnable wijs niet absoluut zonder, maar wel ook met een betrekkelijk beetje slechts, hetgeen voor dak en voedsel noodig is, men van wal zou kunnen steken. En niet in ’t geval van een absolute calamiteit in ’t leven te roepen, doch in ’t geval dat er maar een heele kleine mogelijkheid is, zeg ik nu: volg gij dat stipje, die heele kleine mogelijkheid, dat stipje is de weg — ga dien — laat het andere glad daar. Glad daarlaten niet uit- wendig, houd wat relaties ge kunt, maar wees beslist met te zeg- gen: ik wil Schilder worden; zoodat wat Jan, Piet, Klaas zegt, als water van een regenjas afdruipt. Ik stel mij voor gij alsdan niet als een kat in een vreemd pak- huis, doch iets als een terugkeer in een vaderland zoudt gevoelen — direct — nu juist, een groote sereniteit — kalmer zoudt zijn voor dat Schilder worden dan voor een nieuwe af faire, of kalmer dan bij G. & Co. zelfs. Hoe ’t met mij zou gaan in geval gij niet besluiten zoudt Schilder te worden, weet ik niet. Als er een weg was voor mij te Parijs, 324 zou dat dan natuurlijk maar moeten, en anders zoo zou ik met Pa ’t moeten zien te schipperen dat ik daar onder dak kwam, en in Brabant een tijd gaan werken. Maar och ik moet U ver- klären ik dat nu niet eens in de gedachten heb, ik heb mijn momenteel werk in gedachten, en verder ’t plan voor U. Gij zijt een kerel met een wil en met een goeden, denkenden, helderen kop, met een eerlijk hart, nu word gij gerust Schilder in de ge- gevenen, als voor een tijdje ge U boiwerken zoudt kunnen. En nog eens, mijn werk zou er gedecideerd een stoot door krijgen. Ik*heb vandaag achter de ploegers geloopen die een aardappel- veld omploegden, en waar vrouwen achteraan liepen om enkele overgebleven aardappels op te rapen. Dit was een heel ander veld dan ik U gisteren krabbelde, maar het is iets eigenaardigs van hier, telkens precies ’t zelfde en toch net precies variatie, dezelfde motieven als schilderijen van mees- ters die in ’t zelfde genre werken en toch verschillen, o het is hier zoo eigenaardig en zöö stil, zoo vredig. Ik kan er geen ander woord voor vinden dan vrede. Veel er over praten, weinig er over praten, ’t is al mee ’t zelfde, doet er niet aan toe of af. Het is een kwestie van iets heel nieuws willen, een soort her- schepping van U zelf ondernemen, heel leuk weg met ’t idee "fixe: $a ira. Niet dat ge Uw zorgen niet moogt hebben, ja wel ’t gaat vanzelf niet, maar het moet zijn een voelen ,,ik doe wat mij ’t eenvoudigst schijnt — al wat niet eenvoudig is ga ik weg doen; ik wil de stad niet meer, ik wil naar buiten, ik wil geen kantoor meer, ik wil schilderen. ’ ’ Ziedaar. Dat dan evenwel behandelen 325 als een affaire, al is het dieper ja oneindig diep, maar de ge- dachten met beslissing er op richten. Nu in de toekomst U en mij zien als schilders, komt er beroerd- heid, zijn er bezwaren, toch het zien — uw eigen werk al zien. Een brok natuur aankijken, denken: dat wil ik schilderen. Persoonlijk U overgeven aan dat idee fixe: Schilder worden. In eens worden de lui, zelfs Uw beste vrienden, als vreemden min of meer. Gij zijt ergens anders in, juist. In eens dan voelen: bliksem ik droom, ik ben op een verkeerden weg, waar is mijn atelier, waar is mijn penseel? Gedachten als deze als men ze voelt, zijn zeer diep; men zegt daar natuurlijkerwijs niets of weinig van, ’t zou een vergissing zijn er over raad te vragen, zou niet meer licht U geven. Nu de kunsthandel brengt mede zekere prejuges die ik. het mogelijk acht U nog aankleven, bepaaldelijk dingen van dat het schilderen een gaaf is — nu ja een gaaf maar niet zoo als ze ’t doen voorkomen, men moet zijn handen uitsteken en het nemen , dat nemen is iets moeielijks, niet wachten tot het van- zelf zieh openbaart. Er is wel iets, maar ’t is volstrekt niet zoo- als ze ’t doen voorkomen. Al doende leert men, schilderende wordt men Schilder. Wil men Schilder worden, heeft men lust, voelt men wat gij voelt, dan kan men, maar dit kunnen gaat gepaard met moeite, zorgen, teleurstellingen, tijden van melan- kolie, van onmacht en dat alles, zoo denk ik er over. Ik vind dat zoo’n sufferij, dat ik even een krabbeltje moest maken om er niet meer aan te denken, neem me niet kwalijk, ik zal daar maar niets meer over zeggen, ’t is de moeite niet waard. Tegenover de wereld zouden we met zoo veel goeden moed, zoo- veel energie, zooveel leukheid het moeten opnemen, niet zwaar tillen, hoor; al hadden we serieuse zorgen iets vroolijks hebben als de Zweden, van wie ge verteldet, als de ouden van Barbizon. Het groot flink breed opvatten, niet twijfelen, suffen of van ons stuk te brengen zijn. In dit plan zou ik me thuis voelen, in een ander plan altijd veel, veel minder thuis. Het is een almachtige waag, doch noch gij noch ik zijn bang om iets te durven. Denk er dus eens over, en schrijf spoedig in alle geval. Gegroet kerel, met een handdruk in gedachten, t. a t. Vincent. 326 Beste ouders, (27 October.) Uwe brieven heb ik ontvangen en dank U er wel voor. Het overlijden van Nicht A. trof mij 00k, ja er kan wel spoedig iets gebeuren. Ik heb wel eens gedacht zij niet heel gelukkig was, of liever voor mijzelf twijfel ik daar geen oogenblik aan. Ik geloof men met een bankier moeielijk gelukkig kan zijn, in den tegenwoordigen tijd minder dan ooit. U zult zeggen dat is niet zoo — maar ik heb nu eenmaal zekere gedachten daaromtrent in verband met den gang van alle zaken. Er is een zekere sfeer waar men liefst buiten moet blijven mijns inziens. Om van iets anders te spreken, de lui van het Heike bedrogen elkaar en of dat hier nooit gebeurt zoude ik niet durven ver- zekeren. Maar van de lui van het Heike geloof ik, zij 00k al bewezen, ondanks het elkaar eventueel bedriegen, ondanks het als vanzelf sprekend beschouwd wordende daarvan, zoo’n be- volking toch au fond zeer eendrachtig is in ’t groot beschouwd. Het Heike vond ik een merkwaardig voorbeeld van energie, die huisjes elk met een stukje groen land, dat arme troepje samen strijd voerende tegen de onvruchtbaarheid der heide — ik ontken hun f outen niet, doch zij vallen mij geenszins ’t allereerst in ’t 00g. Zoo hier had ik er nog niet over gedacht of de lieden elkaar bedrogen. Nu ik er over denk wel — waarschijnlijk zal dat wel eens gebeuren — maar in ’t algemeen is hetgeen mij treft, datzelfde wat ik in ’t klein in ’t Heike zag. Hier is het uitge- 334 327 breider en interessanter, en heeft nog meer karakter. Iets min- stens zoo mooi en ordelijk als een mierennest of een bijenkorf. Ziedaar de dingen in ’t groot — voor mij bewonderenswaardig zoo- als ze zijn — en hoe ze zouden kunnen wezen? Ik wil niet tegen- spreken van beter — maar zooals gezegd, ik zie hier zooveel positief goeds reeds dat ik mij maar stil houd om er aanmerking op te maken, vooral daar ik nog geenszins bij machte ben toevallig- heden van karakterfouten te onderscheiden. Ik moet voor ik daartoe kom er nog meer van zien. Nu, als ik tegenover elkaar stel eene stadsbevolking en deze, zoo aarzel ik geen oogenblik te zeggen deze heibewoners of veen- arbeiders mij beter voorkomen. Ja dan komt het verschil mij enorm voor, al bedriegen ze hier elkaar niet minder dan op ’t Heike zelfs, maar ik zeg niet dat ze dat doen, ik weet het nog niet. Ik sprak onlangs met den man bij wien ik woon, die ook zelf boert, over iets soortgelijks. Toevalligerwijs, wegens hij vroeg hoe het in Londen gesteld was, hij had daar zooveel van gehoord; ik zeide tot hem dat voor mij een eenvoudige boer, die werkte en dacht bij zijn werkf de beschaafde man was, dat zulks altijd zoo geweest is, altijd zoo blijven zal, dat op het land men hier en daar er een ziet in wien men ziet wat dat is, en in stad men onder de heele heele zeldzame allerbesten, enkele lui vindt die op heel verschillende wijs bijna precies even nobel zijn. Doch dat mijns inziens het daarbij blijft, en dat in ’t algemeen op ’t land men meer kans heeft een redelijk wezen te ontmoeten dan in stad. En verder dat ik meende dat hoe meer men bij de groote steden kwam, hoe verder men in het donker van owbeschaving en domheid en slechtheid kwam. Hij zeide dat eigenlijk ’t hem ook zoo voorkwam. Er is een onderscheid, en buiten is het rüstiger, vrediger, iets be- ter ook, al bedriegen ze elkaar, ze doen ’t zoo erg niet als in stad. Bij afwisseling hebben wij hier mooie heldere herfstdagen en stormachtige dito. Eigenlijk vind ik de laatste ’t mooist, al gaat dan het buiten wer- ken bezwaarlijker, al is het soms zelfs gansch niet te doen. Toch er door loopen en een Studie die men op een mooien dag ge- maakt heeft verschilderen overeenkomstig wat men bij regen buiten ziet, is te doen, en bevind ik me goed bij. Maak U over mijn gezondheid niet ongerust, ik zorg er voor, en zelfs voel ik me in dezen eersten tijd hier beter dan in de laatste paar maan- 328 den te ’s Hage, toen ik veel last had van zenuwachtigheid etc. En dat is geheel gecalmeerd. Men kan mijns inziens nergens beter denken dan bij een boerenhaard, waar een oude wieg met een kindje bij Staat — en men door ’t venster een fijn groen koren- veldje ziet, en het waaien der elzenboschjes. Ik ben nogal veel achter de ploegers tegenwoordig, en moet daar weer heen. Gegroet beste ouders; mijn overjas is best in orde, de borstrok is heerlijk, geloof me Uw liefh. Vincent. 335 Beste broer, Uw brief ontving ik dezen morgen, de inhoud verwondert mij in veel opzichten niet. Wel verwondert het mij dat gij mij zoudt toekennen ook maar den minsten blik op zaken, daar zooals ge weet ik voor een droomer doorga in dat respect, en ik niet meen- de te kunnen veronderstellen gij er eenigszins anders over dacht. Het idee van verandering van patroon, dunkt mij, is een gezond idee van U. Dat moment waarop de heeren tot ander inzien zullen körnen, af te wachten, is men primo niet toe verplicht, tweedens indien men er zieh toe verplicht rekende, men zou wel in eeuwigheid kunnen wachten, of liever op dat moment, indien een jong employe betwijfelen moet of indien ’t kwam hij niet te afgetobd zou wezen om den boel te redresseeren, hoeveel te meer de oude pochards pleins zelf. Die zijn dan ook weer hun benul kwijt nog veel meer; en decadence is decadence; een verdiend ten ondergaan eener zaak fataal verbonden aan zekere fouten. Ik zeg niet in geval als door onbezonnenheid ’t gebeurt, maar in geval ’t gebeurt door dat hatelijke, brooddronkene, wispel- turige, overmoedige van zijn roem overleven, en er zieh op basee- ren om te meenen alles een geldkwestie is en men maar alles kan en mag; indien het veel malen lukt toch in ’t eind körnen ze in be- roerdigheid, en zoo’n administrateur general is de eenige die er momenteel goed afkomt. Uch — het is de eeuwige historie — maar natuurlijk al die afdee- lingen zoo officieuse als officieele, al die boekhouderij, het is immers klets, en daar doet men toch geen zaken mee. Zaken doen is toch ook een actie, een aangrijpen door persoonlijk inzicht en wilskracht. Dat wordt nu niet geteld — dat wordt gekort- wiekt — zoodat gij klaagt: er zijn geen schilderijen genoeg. 329 Suffit, mijns inziens is nu het huis G. & Co. aan den windhandel, en wie den wind zaait, er moet van komen hij den storm oogste. Ik — die zes jaar er in was — die al was ik er maar een van de minste employes, toch zelfs nu nog na io jaren minstens voel hoe nog iets van mijn hart er in zit, ik vind het bitter, bitter treurig. Zij zijn begonnen tijdens Oom Vincent met weinig employes, die zij lang niet zöö uit de hoogte en als machines behandelden. Toen was er samenwerking, toen Jcon men er met zijn hart in zijn. Maar sedert is het personeel vermeerderd, en tevens heeft het bestaan hoe langer hoe minder uit personen die werkelijk hart voor de dingen hadden en er van wisten. Ik zie met genoegen dat gij over de heeren persoonlijk zwijgt, dat is ’t beste, en trouwens ik dacht ook niet anders van U. Maar overigens voor U persoonlijk is het iets eigenaardig moeielijks. Gij zijt met Uw hart er in en zijt hun trouwer dan een der anderen, gij zoudt geloof ik liever er in blijven, omdat het huis het huis is, als ’t houdbaar was, zelfs in geval een andere betrekking voor- deeliger was. Dat alles ’t wordt als minder dan niets gerekend, ten minste het schijnt zoo, want al voelde de oude Goupil b.v. een zeker attachement aan U, hoogstwaarschijnlijk zou hij er niets van zeggen wegens zijzelf denk ik zieh niet in ’t minst uitlaten, en schijnbaar kalm de dingen maar laten oploopen. Ik moet echter niet me verdiepen in toestanden die ik slechts ten allerzeerste in ’t algemeen bij machte ben te overzien. Nu zoo kom ik op wat ge omtrent mezelf schrijft. Voorzeker zou ik zelfs heel erg graag eens een tijd te Parijs zijn, omdai ik geloof ik er die wrijving met artisten zou krijgen, die ik toch nog eens hebben moet. Kan dat? Het zou kunnen als gezelf niet in de engte komt al te zeer. Willen zou ik wel. Op wat gij schrijft zou ik met U over de dingen willen spreken, ja maar wat zou dat geven, liever een handje meewerken als er gelegenheid was. N'importe comment. Want ik zou meenen dat als ik b.v. gelegenheid had om eens meer van ’t drukken te zien, ik daardoor in mijn werk zou vorderen. Alleen met het schilderen etc. ben ik nu eenige oefeningsjaren door, dus dat zet ik door. Maar veeleer dan dat het hinderen zou dat ik iets er bij deed van werken in drukkerij of zoo, zou dat me helpen — doch ik zou dat alles moeten leeren, doch meen wel ik zelf reproducties zou kunnen teekenen b.v.. En alles van dien 330 aard wil ik graag beproeven, vooral als er door brood verdiend kan worden ginder. Ik geloof wel degelijk dat ik het zoover zal brengen dat ik niets meer er bij hoef te doen, echter alleen weet dit wel dat ik in een plan om paar Parijs te komen geen bezwaar zou vinden, indien gij van meening waart het ergens goed voor kon zijn of om een andere reden beter schikte. Nu, ik U raden in zaken zou wel niet in de termen vallen, ik ben er te lang uit, en als ik er weer in kwam zouden we in zeer veel dingen het volkomen eens zijn. En ik weet evenwel dat ik gezien heb wat ik gezien heb, en betreffende kwesties van repro- ductie of uitgaaf, ja wat mooi is dat weet ik ook wel. Hoe het te doen, wil ik als het kan, op welke wijs ook, graag een handje aan meewerken. Overigens nu hier op die heerlijke hei hoef ik U niet te zeggen ik volstrekt geen verlangen heb naar Parijs, en ik er bitter weinig over zou denken, als er door Uw brief geen aanleiding toe zou zijn. En ik zeg er eenvoudig van : als ’t zoo uitkomt heel best naar Parijs, als ’t zoo uitkomt, heel best hier in ’t turfveld. Er zal overal wel wat te schilderen zijn. Hier is het mächtig mooi, en al schilderende geloof ik dat ik een beetje beter leer schilderen. Nu mijn hart is daarbij , dat begrijpt ge wel. Ik geloof ook nog bovendien dat apres tout als men ’t hand- werk kent, een handwerk het meest solide middel van bestaan is, dus reden te meer dat ik het daarin zal blijven zoeken. Meer nog als er eens van kwam, dat om een of andere reden wegens ’t niet anders kon of beter convenieerde, we samen te Parijs waren — dan zou ik reeds vooruit U durven zeggen, begin te teekenen en ik zal U de eerste dingen wat ophelderen. Ik weet hoeveel ik nog zelf leeren moet, maar toch ik begin voor mij licht te zien, en op een en andere manier door eigen oefening door van anderen te leeren wat ik overnemen kan, zal ik met lust aan ’t schilderen blijven. En kon ’t zijn dat gij op een punt kondt komen dat ge licht zaagt er in, welnu tant mieux. Want gij zegt ge hebt uw hart in den kunsthandel, ja best, doch evenwel nog meer in de kunst zelf geloof ik. 