title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 3) H. S. Eingelant fol. 86—89. »Is geordonneert dat de stucken van de handelinge mette Mat, van Engelant zullen worden gestelt in handen van den Pensionaris van Dordrecht MEnın; — volgt den voorschreven Inventa- ris” enz. (8 Junij 1585). 190 spreker op in het vloeijend Fransch. — De Staatsman, die voorheen met ALDEGONDE een nagenoeg gelijkluidenden last bij EuizaBetk had vervuld, maar onverrigter zake was terug- gekeerd, de oud-Advocaat Buys, nam bij de werkzaamheden, onder de Gezanten naar zekere orde en beurtelings verdeeld, de tweede plaats in !); OLDENBARNEVELT en de Zeenw JACOB VALCKE, de derde en de vierde. — In verband met de aantijging den Hollanders niet zelden in het vervolg gedaan, dat zij name- lijk den val van Antwerpen veeleer door opzettelijk verzuim bevorderd, dan met een opregt gemoed betreurd zouden 'hebben, verdient het opmerking, dat het Concept-Tractaat over de onverwijld aan de meer en meer benaauwde siad te verstrekken hulp, juist uit de pen van OLDENBARNEVELT was gevloeid 2), na diens gemeen overleg met BuYs en YALCKE. — Dat men het ook te ’s Hage niet aan ijver tot ontzet: van Antwerpen had laten ontbreken, toonde de depäche der Staten- Greneraal, waarin de Gezanten tot de witerste voortvarendheid werden geprikkeld. » Wy hebben, zoo schreven zij, goet gevonden in ’t werk te leggen het provisioneel beworp van de lichtinge van de ruyteren en knechten tot Utrecht gemaeckt, Uwe E. zoo wy verstaen — overgesonden by de Staten van Zollant. Zullen Uw E. Haere M*. mogen verstendigen tzelve te geschieden om der stadt van Antwerpen te presteren de menichfuldige generale en particuliere beloften dye wy hen hebben ge- daen dat wy deselve met de hulpe Godts zullen ontsetten, te ı) H.'S. Engelant fol. 116 (10 Juli) on. s.). »Waerop naer eenige tzamen- sprekinge ofte deliberatie in een camer & part, de voorn. Gedeputeerden door monde van Monst, guys — Hare Mat, oick mede voorn. Heeren ende Raeden hebben hoochlyck doen bedancken ,” enz. 2) H.S., fol. 177. — Project de quelques articles gui seront comprins au Contrat entre les Commissaires de Sa Mats et les Deputez des Provinces- Unies (9 Augustus. st. n.). — »Is by den Heere BARNEFEL? rapport ge- daen van het gebesogneerde mette Heeren van den Raede opt point van ft provisioneel secours — in aensieninge van den noot der Stadt Antwer- pen” enz. 191 water of te land. Dan alzoo wy beducht zyn dat by de onsen tzelve zoo haest nyet en zal te wege gebrocht werden als den noot van Antwerpen verheyscht, zal Uw E. gelieven metten anderen te delibereren oft het nyet geraden en zal zyn H. M. of dye van haeren Raede te versuecken dat zy met alderyl willen doen oplichten en herwaerts aen marcheren eenige ruyteren van degene dye wy verstaen H. M. in waer?- geit is hebbende 1).”” — Maar, wat vermogten al die pogin- gen daar de belegerden, zovals de depeche berigtie, zich reeds met PARMA in eene onafgebroken onderhandeling had- den ingelaten? De Staten ontveinsden niet dat zij daarvan het ergste duchtten. — En moest Noord-Nederland het laauw hulpbetoon hooren uitkrijten als de oorzaak der onvermijde- lijke overgaaf, den Antwerpenaren verweet men hunne ver- deeldheid em ongeduld 2). Nog een weinig volharding, en de groote ramp had vermoedelijk afgewend kunnen worden. Wij hebben straks onder de Gezanten vALCKE genoemd, uit Zeeland afgevaardigd,, als den niet het minst bedrijvige, hoewel die Staatsman zich naar den drang der tijden zal ge- schikt, niet met hart; en ziel het Tractaat doorgedreven heb- ben. — Het Gewest hetwelk hij vertegenwoordigde, neigde meer tot Frankrijk 2) dan tot Engeland, en liet zich schoor- voetend overhalen, om in de verpanding van Visesingen toe — 2) T. a, p. fol. 122 verso. (26 Julij 1585). I) QUINET, MARNIX DE St. ALDEGONDE, p. 190: »les Hollandais disaient qu’ils etaient au moment de secourir la place quand elle avait capitule.” Brief der Staten-Generaal aan ELIZABETH (Rijks-Archief) 5 Oct. 1585: »tou- chant le secours provisionel pour la ville d’Anvers, qn’on esperoit alors debvoir tenir bon et se maintenir pour la deffence de la cause commune.” 3) GROEN VAN PRINSTERER, Archives, 2e Serie, T. I. 14: Mr. ne var Gug me dict, partant pour s’en aller en Eingleterre (estant un des desputes de Zellande) »je regrette infiniment d’estre emploie en cest affaire icy et quil nous faille pour nostre necessilE presente recourir & l’Engleterre, veu que par maniere de dire iln’y a personne de notre province qui y tende, re- cognoissant tres-bien que la France nous estoit beauconp plus salutaire,” enz, 192 te stemmen. Op zijn vertrek naar Londen staande, zoude VALCKE, naar men verzekert, zijn’ tegenzin in de Negotiatie in sterke bewoordingen geuit hebben. Maar de zegsman, wien wij deze bijzonderheden ontleenen, berigt ook dat daar- entegen Holland, aan den leiband van PAuLus Buys gaande, bereid zoude geweest zijn, niet alleen den Briel, maar ook Hoorn, Enkhuizen en Medenblik aan ELIZABETA in pand te geven !). — Wat de Engelsche Ministers zich in hunne hoog- gespannen verbeelding mogen beloofd hebben, verschilde aan- merkelijk van hetgeen men hier te lande voornemens was te doen. Men hoore het Verslag der Gezanten. Nadat in eene bijeenkomst ten huize van Lord BurLsıca ter loops was ge- waagd van het aanbod der Souvereiniteit en Jder Protectie, beide door de Koningin verworpen, vroeg men bij de over- weging der voorwaarden van het te verstrekken krijgsvolk en andere hulp 2): »wat versekeringe Hare M“. voor het rem- boursement van alzulcke assistentie soude begeren te hebben ? Daerop de Heeren van den Raede genoemt hebben, die ste- den van Vlissingen, Briele, Enchuysen oft Medenblick. Wel- cken eysch den Gedeputeerden wat vreemt gevonden, en ge- noech te verstaen gegeven hebben dat onze Principalen niet gesint zouden wezen dezelve steden voor alzulcke assistentie in te ruymen.’”’ — Wel betuigde men, wegens den nood van Antwerpen en tot waarborg van den derwaarts bestemden on- derstand, S/uss en Oostende, reeds eenige dagen te voren door DE GRYSE en NOÖL DE CARON aan WALSINGHAM voorgeslagen, te willen verpanden. Wat den eisch van het toen zoo welvarend en vermaard Enkhuizen betreft, allerongenaamst moet die den vrijheid- lievenden Doctor FRANCOIS MAELSON, even als Buys ten tweeden I) »Enfin Orne, Zncuse, Medenbdlic, la Brille, luy ont estees accordees & ce que j’ay peu entendre fort particulitrement,” 2) Fol. 155 (16 Julij 1585). 193 male Gezant in Engeland, in de ooren geklonken hebben. Anderen hadden welligt in dit opzigt meer toegeeflijkheid be- toond, eerst na het uitputten van alle overige middelen, de kloeke, door zijne vastberadenheid uitmuntende Pensionaris der bloeijende koopstad, de algemeene vraagbaak of Sevenstem van West-Friesland en het Noorderkwartier 1). _ Welke dan ook de vreugde der bevolking en zelfs van een deel der Regenten geweest zij bij de zoo dringend verzochte maar telkens verdaagde komst van LEICESTER 2), met daverend ge- juich als een van God gezonden redder 3) begroet en inge- haald, koelzinniger dan eene opgewonden menigte hadden onze Gezanten bij meer dan &6&ne gelegenheid bemerkt, dat om niet allengs tot volslagen afhankelijkheid van den vreemdeling te vervallen, naauwlettend moest worden ftoegezien. En zoo is dan in hun verblijf te Londen, voor VAN DER DOES en BUYS tot het vertrek van den Engelschen Opperbevelhebber gerekt, in de reeds däär ontvangen indrukken van de heerschende gezindheid jegens Nederland, de kiem van de verwijdering en toenemende verbittering te zoeken, ten laatste na meerdere zeer verdachte handelingen van LEICESTER en zijne aanklevers, in openbare vijandschap uitgebarsten. — Niet onjuist heeft men weleer dit gedenkwaardig tijdperk met den naam van selfsredderingh van den Staat 4) bestempeld. OLDENBARNEVELT 1) zRanDr, Hist. van Enkhuizen, bl. 309 (2° Druk.) — Echter had de Vroedschap in de inruiming der stad aan ELIZABETH bewilligd, (Zesel. v, Holland, 11 Mei 1586.) voor het geval dat die gevergd wierd. 2) Register v. Holland 29 Oct. 1585: »Is geordonneert te schryven aan den Heere van NooRtwyk, als Gecommitteerde van die van Holland in En-. geland. — De Staten verhopen en meer als noodig bevinden, dat den Gou- verneur-Generaal, den Grave van LEICESTER , hem eerstdaags binnen dese Lan- den begeve, tot voltrekkinge van denselven Tractate,’’ enz. 3) BEYERMAN, Voorlezing: Met wat hart hebben de Staten van Holland en OLDENBARNEVELD den G’raaf van LEYCESTER in 1585 uit ingeland verwel- komd? bl. 12. Register, 13 Febr. 1586: »comme envoy& du Ciel pour sa delivrance.” (Brief der Staten v. Holland aan ELIZABETB.) 4) Mr. DIRCK GRASWINCKEL, Speciale Beschryvingh van het gebruyck ofte 13 194 in zijine Zemonstrantie de gevaarlijke wederstreving van den Landvoogd met welgevallen ophalende, laat als niet-geringe verdienste gelden, hoe op zijn ernstigen aandrang , MAURITS in allerijl, bij meerderheid van stemmen, »doch niet sonder hooge disputen,’’ met het Gouvernement van Holland en West- Friesland was bekleed geworden. — Hij had dit werk beleid, zooals hij schrijft, »vöör de aankomste van den Grave van LEYCESTER, die ick beduchte uyt "t ghene in Brabant ghe- bruyckelyck was, ende ick in Zugelandi verstaan hadde, dat ’t selve soude hebben willen preienderen 1).” Die geheel ongevergde mededeeling van den Grijsaard is uit een dubbel oogpunt opmerkelijk ; vooreerst, om de vroege bezorgdheid van OLDENBARNEYELT aangaande LEICESTER’S INZIg- ten; ten andere, wegens het verband tusschen de eerzuchtige bedoelingen van den Landvoogd en den steun, dien de Bra- bantsche factie hem bijna onmiddellijk schonk. — Maar wat de opdragt betreft van het Gouvernement aan MAURITS, LEI- CESTER zelf weet die zaak niet aan den Pensionaris van Rot- terdam, bereids in Augustus met de meerderheid der Gezan- ten naar Holland teruggekeerd; hij zag daarin het listig be- drijf van den oud-Advocast Buys 2), die in vorige jaren den Hertog van Aansou had gedwarsboomd, en nu het langst in Engeland achtergebleven, den raad zoude hebben gegeven, door OLDENBARNEYVELT gretig tot ’s Lands heil gebruikt. daadelycke bezitting van Opperste Macht, bl. 719-762. Zoe den Stae hem selven gereddert heeft -- sonderling in de tyden van den G’ruve v. LEYCESTER. 1) Waarachtige Historie van 7. V. OLDENBARNEVELT, bl. 190. 2) Correspondence p. 425 (Aan waLsınGHaM, 2 October 1586.): »I hear yt ys reportyd that he (guys) gave upp all offyces in the Princes tyme for standing against Monsieur and for hir Majesty; — he had a course than in hand, nether for Monsieur nor hir Majesty, but only for these countreys for the Prince himselfe; — he being in England, was the chife canse to hasten the confyrmacion of yt (de benoeming van MAURITS) and was donn in- _ dede, as you know, and none seemed to myslyke yt so much as he, aud yet he chifely procured yı.” 195 Niets belet overigens, dat hetgeen de scherpziende argwaan van den aanstaanden Advocaat van Holland had bevroed, zich voor den blik van Buys, die tot in December te Londen ver-. toefde 1), duidelijker had kunnen ontvouwen. — Doch het- zij OLDENBARNEVELT uit eigen achterdocht en zelfstandig door- zıgt de verhefling van maurıts doorgedreven hebbe, of wel dat de strekking van LEICESTER’s ontwerpen door de depäches der Gezanten uitgelekt, daartoe de naaste aanleiding had ge- geven, nog andere omstandigheden, in 't bijzonder het snstia- tief door Zeeland genomen, droeg tot navolging bij. Immers leest men in het proces-verbaal der zitting van de Hollandsche Staatsvergadering van 17 September 1585, dat, naar luid van het rapport van D' sıLe 2), »de Staten van Zeeland aan haarl. Gedeputeerden geschreven hadden , alsnog aan te houden by de Staten van Holland, dat de Unie en Verbond tusschen Holland en Zeeland vernieuwd, bevestigd en ook vermeerderd mogt werden; dat mede den Grave MAurITz, als Gouverneur van Holland en Zeeland soude mogen werden gemaakt, ten einde de Instructie van de Regeringe te beter geöffectueert mag werden.” — En wederom op den 6 October daaraanvol- gende: »Op het rapport by de Edelen en Steden, elk in den hare genomen, aangaande het Gouvernement over Holland en Zeeland, of hetselve volgens het aanhouden van die van Zeeland eerstdaags op Syn Exc. Grave MAURITZ VAN NASSAU sal mogen werden gedefereert, :” aansieninge mede van den Tractate ge- maakt met Hare Ma!; is by de Edelen ende Steden daarin geconsenteert, en noodig bevonden, dat hetselve eerstdaags sal werden geöffectueert.”” Dien ten gevolge werd, met beroep op de onsterfelijke diensten door wirLeM ı aan het Vaderland bewezen, en in het vertrouwen dat de veelbelovende zoon » de I) Sedert den 27 Augustus 1585 waren JOHAN VAN DEE DOES uit Holland, JACOB VALCKE uvit Zeeland, PAULUS BuUys uit Utrecht, HESSEL AYSMA uit Friesland, in Engeland als Gezanten achtergebleven. 2) De hiervoren gemelde NICASIUS DE SELLE. 13* 196 voetstappen van sijnen Heer Vader’ zoude drukken, MAuRITS den 1 November aangesteld tot Gouverneur, Capitein-Generaal en Admiraal van den Graafschappe van Holland, Zeeland en West-Friesland, Yoorne en den Briele. — Welverre var stilzwijgend op het met ELızapera getroffen verdrag inbreuk te willen plegen, was de benoeming van den jongeling ver- haast, »overmits in den Tractate van Engeland, op Maandag acht dagen toekomende, Syn Exc. als Gouverneur sal werden geintroduceer”’ en op de uitdrukkelijke verklaring van den Zeeuw GASPAR VAN VOSBERGEN, dat Zeeland in de verheffing van MAURITS Teeds voorgegaan zijnde, in die entroductie mede had toegestemd !). In waarheid, hoe doeltreffend en tijdig die maatregel se- dert gebleken zij, eene ontduiking van het pas gesloten Trac- taat was daarin niet te vinden, en terwijl men Ylissingen aan de Koningin verpandde, scheen het zeer natunrlijk dat men, onverminderd de Acte van schadeloosstelling 2) ten behoeve van den Markgraaf, de belangen van oranır niet ondankbaar uit het oog verloor. — Toch wekte de benoeming van Mau- RıTs in Engeland eenige verwondering. Liever had men däär gezien, dat volgens den last door WALSINGHAM aan DAVISON verstrekt 3), de Regeringsraad, na den dood van wiLLeM ı in- nn 1) Register v. Holland, 17 September, 6 October, 1 November 1585. En verg. reeds Zegister 5 Junij 1585. xıumm, Hist. d. Holl. Staatsrey. II. 45. 2) Acte van indemniteyt by den Heeren Staten-Generael Syne Extie Graaf MAURITS van Nassau, als Heere van Vlissingen verleent. (11 October 1585.) Dergelijke Acten van de Staten van Utrecht en van het Graafschap Vlaande- ren. (H. S. Zingelant.) 3) LEYCEsSTER Correspondence p. 19. »waLsYncHam intimated to DavI- SON, — that, as the Queen could not immediately send over the nobleman whose advice the States-General were to use in the settlement of their govern- ment, she wished them to renew the authority of the Council of State. In opposition to this advice, tbe States gave the government provisionally into the hands of Prince Maurice, alleging a previous understanding upon the subject, and directing their Deputies in London to acquaint Her Meajesıy 197 gesteld „ inmiddels had voortgeduurd of vernieuwd ware ge- worden. Met de vergoelijking van dien stap door de verze- kering dat MAURITS aan LEICESTER als Generaal ondergeschikt zoude zijn, had men evenwel vrede. — En inderdaad, hoe vurig de Engelsche Opperbevelhebber naar meerder gezag als Landvoogd al dadelijk gehaakt hebbe !), en welk beslissend deel in het bestier der Nederlandsche zaken ELIZABETH door hem begeerde te oefenen, eene formede opdragt der Zundvoogdiz streed niet minder dan de Sowvereinitest of het Protectoraat, met hare angstvallige Politiek, — Gewis wilde zij in onze Ge- 'westen een overwegenden invloed op den gang der Regering; zii wilde die leiden en beheerschen, maar zonder titel, zon- der in tegenspraak te vallen met hare plegtige betuigingen ten aanhoore van gansch Europa 2). — Zij zocht de kittel- oorige jaloezij van Frankrijk te ontzien en zoolang doenlijk den oorlog met Spanje te mijden. Niet als Gowverneur-Ge- neraal maar als Aanvoerder van het krijgsvolk, als haren Zx:- ienant 3) had 2ij LEICESTER gekozen, die met eene uitgestrekte magt bekleed, de Vereenigde Nederlanden, de vrijheid en Godsdienst moest helpen verdedigen, maar het burgerlijk Be- wind in handen laten van de Algemeene en Gewestelijke Sta- ten. -— Aan den anderen kant, even als hare Ministers, het talmen en telkens verschuiven, de gestadig belemmerende en verlammende ruggespraak der Afgevaardigden met hunne last- that the Counte MAURICE should respeet my Lord of Leister as a Generall, and be under his conduct.” 1) Correspondence p. 20. Eigenhandig opstel van LEICKSTER: »First, that he have as much authorytye as the Prince of ORANGE had, or any other Governor or Captain-Generall hath had heretofore.” 2) Verg. vor, XX* DBoek fol. 667 volgg. 198 gevers in de Vroedschaps-Collegiön moede, eischte zij dat haar Luitenant-Generaal gestijfd en gesterkt zoude worden met alle middelen van uitvoering, aan de Monarchie eigen. Dat on- dragelijk verwijl, hetwelk uit de beperkte en gebiedende vol- magten zoowel ter Provinciale dagvaart als ter Generaliteit onophoudelijk voortsproot, al de bezwaren, welke het taai en onuitputtelijik geduld van den Prins van oRANIE 200 dikwerf hadden beproefd, moesten voortaan afgesneden worden !). Een klein, uitgelezen getal ervaren en wölvertrouwde Mannen, in den Raad van State geplaatst, die LEICESTER zouden voor- lichten en de behulpzame hand bieden, niet de groote, het- zı)ı dan Algemeene, Provinciale of stedelijke Collegiön be- hoorden de dagelijksche aangelegenheden te behartigen. Zoo alleen kon het veelhoofdig raderwerk met al zijne verwikkeling en verwarring plaats maken voor den ordelijken en regelma- tigen, eenparigen gang der bondgenootschappelijke Regering; zoo alleen zoude men toonen, de weldaden der Koningin, ge- lijk het betaaamde, te waarderen. Dat reeds vöor LEIcEsSTER’s komst hier te lande, wederzijds bij de Staten zoowel als bij ELizaBktH genoegzame stof tot ontevredenheid bestond, blijkt uit het verhaal der Gezanten betrekkelijik hun wedervaren bij het gehoor, hun door de Koningin den 29 October 1585 verleend. Na den val van _ Antwerpen had zij hare bereidwilligheid tot naauwere verbind- tenis en krachtiger ondersteuning geopenbaard. Maar het leed niet lang of de ligt verbolgen Vorstin voer in hare gram- schap tegen hen uit over »d’indigniteyten die zy verstont haar en den heuren geschiet te zijn. Dat voortaen in beter respect met haer gehandelt zoude moeten werden, zoo men met Princen van haerder qualiteyt behoort te handelen, mits- I) Correspondence p. 18. »And for cutting of the tediousnes and delaies in matters of councell, to move them that the Deputies of the severall Pro- vinces maie have authoritie to consult and conelude, and cutt af the ofleu references to the particular States.” 199 gaders met myn Heere den Grave van LEYCESTER, die zy hadde gecommitteert tot voldoeninge van den Contracte, ende met alle den heuren !). Dat men oock behoort onze Landen te zuyveren van de gpartisaenen der vyanden onder de onzen we- zende, zunderlinge den ghenen in Staten en oflicien zynde.” Zij vond geene bedenking onbewimpeld te belijden, dat zij LEICESTER » was beminnende, als heur eygen Broeder, die hem in alder diligentie was gereet maeckende, hem stellende mits- dien in verscheyde periculen van de practicquen des vyants, — Dat hy ende meer andere derwaerts nyet en gingen, om haer eygen zaken te doen, hen ryck te maecken, off dat dezelve nyet middels genouch en hebben, om thuys heerlyck te le- ven, maer alleenlyck deur goede affectie t’onzer zaecke. Dat H. Mt van gelycken oock verstont van alle andere hare sub- jecten derwaerts overgesonden werdende, dewelcke haer lier en weert zyn, ende oock eenen schoonen hoop volcx, dewelcke mette ghenen die Z. Exc. zoude overbrengen, nyet veel on- der de thienduysent van de Engelsche natie en behooren te wezen. "T welck gheen cleyn secours voor ons, noch oock gheen cleyne ontbloolinghe van dezen Rijcke (wezende van verscheyden zyden met oorloge gedreyght) en zoude wezen. Dat H. Mt geen heerschappye oft dergelycke yet der vryheyt van onsen Landen nadeelich wezende en was souckende, dan alleenlyck ons te helpen uyt den noot van deze jammerlycke oorloghe, ende ons in vryheyt van conscientie en alle ghe- rechticheden te houden ende laten 2).” Maar zoude dit edel 1) Correspondence p- 20. ELIZABETH aan de Staten-Generanl, November 1585, »Her affeetion towards them to be seene in sending the Earl of Zeister, a personage whom she did make more accompt of then anie of her subjects; him she appointed to be Generall of her forces there, to assist them in their affaires.’ 2) H. S. Eingelant (Rijks Archief), en NYHOFF, Önuitgegeven brieven be- trekkeliijk de komst van LEYCESTER in de Nederlanden Jin Bijdragen voor Vaderl. Gesch. en Oudheidk. VI, 2° St. (1847) bl. 114 volgg. (Depeche der Gezanten van 1 November 1585). 200 doel bereikt worden, er moest in de Regering der Nederlan- den meer eenheid worden gebragt; meer voortvarendheid in het raadplegen en besluiten, meer nadruk en veerkracht ın de handhaving van het gezag. Een en ander verlangde de Koningin zeer ernstig, dat de Gezanten onverwijld zoudem overbrieven, met de waarschuwing dat men zich harer gene- genheid niet onwaardıg mogt gedragen. — Hierbij bleef het niet. — VALCKE en AYSMA, die met den ridderlijken PaıLms SIDNEY, de nu op handen zijnde komst van LEICESTER kwamen aankondigen !), hielden den Staten-Generaal nader en meer uitvoerig in denzelfden geest de noodzakelijkheid voor, om de Regering van de aangewezen en onloochenbare gebreken te zuiveren. — Zij drongen er op aan, dat men den Opper- bevelhebber zoude toevoegen Raadslieden » van zoodanige qua- liteyt 2), dat zy by hen zelven authoriteyt, aenzien ende res- pect by de onderdanen hebben. Dat ook mynen Heeren den Staten-Generael believe, hare deliberatien zulcx te institueren, dat dezelve met eenige prompte bestendicheyt mogen beleyt zyn, aflsnydende zooveel mogelyck de menichfuldige Rappor- ten, remisen, uytvluchten en dilayen, zulcx men tot nogh toe tot groot naedeel van den Lande heeft gepleeght; committe- rende eenige wel gequalificeerde personen in competenten ge- tale, met volcomen last ende authoriteyt omme met 2. Exc. t zynder comste ende voorts successivelyck te mogen advise- ren, ramen, besluyten ende effectueren ’t gunt zy tot den ı) H. S. Zingelant. Rapport van het wedervaren der Gedeputeerde tzederet het vertreck der voorgaende Gedeputeerde, (geleekend VAN DER DOES, VALCKE, BU1S en AYSMA) en de naerdere Verclaringe van VALCKE en AYSMA Op eenige punfen van het Rapport. 3) Verg. hiermede het Advice of the Commissioners of the Low Countries to the Earl of Leycester , (Correspondence, p. 15—19): »That yt allso please His Excellence to cause, with ihe first, a college or councell of Estate ta be established, for to serve and assyst His Exc. dewtefullye in all thinges” enz, Z. ook het eigenhandig opstel van LEICESTER p. 20: »That {her be a certeyn nomber of the best sort of persons apointyd for Councellors of Estate.” 201 meesten nut en dienst van Hare Mat ende den Landen behoor- lyck zullen vinden. Ende dienvolgende de zaecken te mo- gen dirigeren met discretie en authoriteyt; dewelcke met ge- \ycke sinceriteyt en gehoorzaemheyt van een yeder in zyn vocatie respectivelyck mach bejegent werden, maeckende over- zulcx een goede harmonie, zonder welcke d’assistentie die H. M. den Landen begeert te doen, onnut ende te vergeefs zoude zyn.” | Geen wonder dan, dat al spoedig na de landing van Ler- CESTER, van wien de Staten-Generaal nog gedurende 2ijn ver- blijf in Engeland, als van een Gouverneur-Generaal, meer dan eens hadden gewaagd !), het besluit tot zijne erkenning als Hoofd en Gebieder tot stand kwam; een besluit, hetwelk daarentegen in de hoogste mate ELIZABETH’s toorn deed ontvlammen, minder tegen de Nederlanders, dan wel tegen den vermetelen gunste- ling en zijne buitensporige heerschzucht. — Het kon hem niet ontgaan zijn, dat zijne Meesteres beide de Souvereiniteit en het, Protectoraat had afgeslagen ; dat zij in een Manifest hare onbaatzuchtige bedoelingen had blootgelegd 2), toen zij hare tusschenkomst tot behoud der ten verderve gedoemde geloofsgenooten, in de openbare meening trachtie te regt- vaardigen 3). — En zoude dan nu hare reine, belangelooze handeling door den verwaten Landvoogd gelogenstraft wor- den? zoude men hare eerlijkheid, haar koninklijk woord mo- gen verdenken? Nimmermeer. Zij vorderde de herroeping en intrekking van het ondoordacht, zonder hare voorkennis 1) In het Advies der Nederlandsche Gezanten (The Commissioners of the Lowe Countryes advise) wordt reeds stellig de wensch geuit: ayt please His Exc. — to hale authorytye, with the first, to declare himselfe unto all and everye unto whome yt shall appertaine, chiefe-head and Gouvernour- Gene- rall,” met de niet overtollige bijvoeging »accordinge to the chardge and com- myssion of Her Majeste.” (Correspondence p. 17). 2) 2. hierbi) BEYERMAN, OLDENBABNEVELD, de Staten v. Holland en LEY- CESTER, bl, 109 volgg. — 123 volgg. 3) Verg. PHILLIMORE, Commentaries upon Internat. Law, 1. 443 , TIL. 77. 202 genomen Besluit, de onmiddellijke nederlegging der eigenmag- tig en wederregtelijk aanvaarde Regering !). — Ook DAvison, te wiens overstaan de opdragt van het Algemeen en Üpper- bewind had plaats gehad, ondervond de schampere bejegening van ELIZABETH en de eerste blijken der ongenade, welke hem een jaar daarna wegens de voltrekking van het doodvonnis van MARIA STUART, ten val bragt. — Doch de Nederlandsche Staten moesten insgelijks het verwijt hooren, dat zij door de slinksche verhefing van ıeıcester, H. M. in gevaren hadden gewikkeld, die zij tot hiertoe met ongemeen beleid had af- gewend; dat men haar ter sluip poogde af te persen 2) wat hun klaar en duidelijk was ontzegd geworden. — LEONINUS aan de spits van den Raad van State, zag zich met de ove- rige drijvers ter Generaliteit, tot ootmoedige schuldbekente- nis genoodzaakt en zocht daardoor de verzachting van het harde vonnis, over LEICESTER gestreken, te verwerven 3). Zeker was in de zoo streng veroordeelde daad nog iets an- ders dan een misverstand gelegen. — Zoolang Holland een Advocaat miste, dreven de’ schrandere, doorslepen Staatslieden uit het Zuiden, door den naijver der Noordelijke aoogenaamde Land-Provincien geschraagd, ter Generaliteit boven, en was het streven om door pluimstrijkeriji en oorblazing bij den ijdelen en eergierigen Engelschman in aanzien te geraken, on- miskenbaar. Het was op de vernedering gemunt van het —- 1) ELIZABETH aan LEICESTER 10 Febr. 1586 (Corresp. p. 110): »that, all delayes and excuses layd apart, you doe presently, uppon the datie of your allegiance, odey’ enz, 2) Verg. in de Correspondence p. 105 volgg. de Instruetien van Sir THO- MAS HENEAGE (10 Febr. 1586) en p. 468-473 de briefwisseling van ELTZA- BETH over dit onderwerp met de Staten-Generaal en den Raad van State 13 February, 18 Maart, April, 1 Mei, 11 Junij 1586. 3) »Quamobrem denuo obnixe humilitergue rogamus ut Majestas Tua con- servationem Status nostri in continuatione dietae gubernationis praeferre velit, conturbationi omnium rerum quae hoc tempore er mutatione tituli sequeretur, Agnoscimus libentur, et deprecamur, culpam aliquam praecipitationis” en2. Correspondence p. 472. 203 kleinste, maar krachtigste deel, de ziel en de kern der Re- publiek, waartoe de grootere, maar zwakkere en niet zamen- hangende deelen als zamenspanden. LEICESTER gevleid en ten toppunt van gezag verheven, door den schijn en glans be, goocheld, moest het werktuig der raddraaijers worden, en liet zich in den valstrik vangen. — Hooren wij de naive ge- lyktijdige ontboezeming van een Geldersch Gedeputeerde. » Die van Hollandt ende Zeelandt, meldt hij, hebben Graef NAurıs voor haren Gouverneur aengenomen, ende en practiseren niet anders, alssy altydt gedaen hebben , dan te herschen over alle anderen Provincien; dan andere Provinci&n verhoepen wel, dat sij metten handel van Engelandt uyZ den spronck !), soo men secht, gebracht sullen worden. — Het solde oock myns erachtens ten respecte van die van Gelderlant seer noodich ende geraetsam zyn, dat U. E. ooc aenstont eenige deputier- den ende afveerdichden, om den G@ouverneur-Generael mede te ontfangen, als andere Provinciön, daer ick HAERSOLTE toe versoecken ende bequaem achten solde, dewyl Syn L. de saec- ken ende handel van Engelandt aen besten bewost zyn 2).” Doch de toeleg der wangunstige Jeden van de Unie en der uitgewekenen uit Vlaanderen en Brabant, voorstanders bij nit- nemendheid der Monarchie, werd te goeder ure door de op- treding van den wakkeren OLDENBARNEVELT als Advocaat van Holland verijdeld, die met de afschudding van het uitheem- sche Bewind, de Aristocratie vestigde en de overwinning van den republikeinschen regeringsvorm besliste. Sints geruimen tijd had de Staatsvergadering van Holland 1) Volgens den Heer NYHOFF, eene uitdrukking »ontleend van een roofdier, dat eene prooi beloerende, den sprong berekent, welken het doen moet om die te bemagtigen, maar door omvoorziene hindernis te kort schiet of de be- doelde rigting mist.” 2%) Zie bij nyırorr, Bijdragen voor Vaderl. Gesch. en Oudheidk. t. a. p. den brief van EVERT VAN DELEN VAN LAER uit Amersfoort, 4 Nov. 1585 st. vet. aan den Kanselier (LEONINUS) en de Raden van Gelderland en Zutphen. (Bladz. 123.) 205 de behoefte aan eene ordelijke leiding van hare beraadslagia- gen en in 't algemeen, aan eene regelmatige behandeling en afdoening van zaken gevoeld. — Met dit inzigt was M" vıe- TER VAN DER MEER, Raad en Pensionaris der stad Delft, den 31 Augustus 1585 uitgenoodigd en aangesteld !), „omme in de plaatse van dem Advocaat van het Land te proponeren alle het gunt den Staten voornoemd voorgehouden sal moeten werden, ende de suffragiön ofte stemmen dJaarop omme te vragen, sonder dat temand anders sal mogen eenige Propositie doen, maar alleenlijik den voornoemden vAN DER MEER indag- tig maken en suwbministreren de saken en stukken die noodig sullen dienen geproponeert, ende dat alles, tot anders daar- inne sal wesen voorsien en geordonneert.” — Maar niet vöör 8 Maart 1586 2) mogt het Vaderland zieh verheugen in het bezit van een eigenlijken Minister, die als opvolger van Buys, het duurzaam overwigt van het eene wijl verdrongen Holland beslechtte en met beschaming van LEICESTER en Zijne uit- heemsehe aanhangers, het doorslaand bewijs leverde van ons onafhankelijk volksbestaan. Zonder overdrijving, toen OEDENBARNEVELT de teugels van het Bewind in handen nam, stond onze nationaliteit op het spel.e. — Het was zoo ver gekomen, dat de Vlaming menYNn, Pensionaris van Hollands oudste stad, het oor vau den En- 1) Register eodem, fol. 562. 2) Register 11 Febr. 1586. »Voorgelesen zynde de Iustructie den 23 Maart 1581 Staatsgewijs genomen — aangaande den dienst van den Advoeaat van het Land, (2. deze Inleiding Bijlage XX1V bl. 73—76) hebben de Sta- ten alsnog dezelve gehouden voor gearresteert. — Zyn geeommitteert den Heere vAN POBIGEEST, een van Dordregt en Haarlem om Mr. JoHAN vaN OLDENBARNEVELT te versoeken op de voorn. Instructie den dienst als Adwo- caat van het Land te willen aannemen, en voorts die van Dordregt en Haarlem_ om de Magistraten van Rotterdam by alle bequame wegen en middelen daar- toe te induceren.” — Z. nader 13 Februarij, 6 Maart 1586, (Afwijzing der bezwaren van OLDENBARNEVELT) Insiructie en Commissie, 8 Maart beeedigd door MEYNN. 205 gelschen Landvoogd, door het zoetvloeijend Italsaansch 1) moest trachten te neigen, en dat zelfs in openbare stukken het Nederduitsch hoe lang zoo min gebezigd werd. — »Al- soo — dus luidt het’ Staatsbeslut — de Staten van Holland bevinden, dat tegens de privilegien en gebruiken van den Lande van Holland dagelijks bij Syn Exc. en den Raden van State veel Propositiön, Missiven en Depechen aan de voorsz. Staten werden gedaan en gesonden in andere als Nederduit- sche spraak ; dat ook aan de Vergadering van de Staten-Ge- neraal van gelijken gedaan wordt; en bedugtende dat het- selve getogen soude mogen worden in consequentie, tot pre- juditie van de privilegien, coustumen, staat en geregtigheden van den voorsz. Lande en de ingezetenen van dien, soo is geresolveert, dat alle Propositien, Missiven, Acten en Depe- chen, die van wege de Staten van Holland aan Syn Exc. en in den Rade nevens deselve sullen worden gedaan en over- gelevert in de Nederduitsche sprake; dat ook Syn Exc. en. de Raad voornoemd sullen worden versogt, dat in conformite van de voorsz. privilegien en gebruiken van den Lande, alle Propositien en Depechen van wege Syn Exc. aan de Staten te doen, in deselve spraak sullen worden gedaan, en dat in de Vergadering van de Staten-Generaal van wege de Staten van Holland door hare Gedeputeerden ook sal worden ver- sogt en gesustineert, dat van gelijken aldaar behoort te ge- schieden.” 2) — Een mannelijke toon klinkt in de Registers van Staat sedert het gedenkwaardig tijdstip, waarop ’s Lands —_. 1) Register van Holland 22 Julij -— 9 Augustus 1586 bl. 339. »Ten selren dage hebben de’ Staten van Holland en de Gedeputeerden voornoemt (van Zeeland) geresolveert, dat Syn Exc. het gunt voors2. isin effect soude wer- den vertoont — in de Hollandsche sprank en hetselve by den Advocaat van den Lande gedaan zynde, dat den Heer Mmenyn Syn Exc. daarvan in de Italiaansche spraak mede soude onderrigten.” Verg. mede de Italiasnsche Aanspraak der Raden van Gelderland en der Arnhemsche Regering (20 Aug. 1586) bij kıurr, Zistorie d. Holl. Staatsreger. II. 171, 514— 516. 2) Resol. v Holland 7—-17 Maart 1586, fol. 118, 206 Advocaat geroepen werd voor de bedreigde vrijheid in de bres te springen en aan den overmoed der vreemdelingen paal en perk te stellen. Vertoogen bij monde en bij geschrift in nadrukkelijike, maar tevens behoedzame taa] vervat en met bondige redenen bekleed, werden tot inlichting en teregtwij- zing, tot ontzenuwing en wederlegging der steeds klimmende of ingrijpende eischen en aanmatigingen va LEICESTER en van de partij, welke hem steunde, aanhoudend gevorderd; — een taak en pligt, voor den moedigen spreker en schrijver met liyfsgevaar vergezeld 1). — Nu eens gold het de hand- having van het regt van de Munt aan .Dordrecht verzekerd, en waarop te Amsterdam door een’ gunsteling van den Land- voogd inbreuk was gepleegd, dan weder de verdediging der groote belangen van visscherij, scheepvaart en handel, door de Placaten op het verbod van uitvoer gekrenkt. — Met ernst en kracht klaagde men over de verkorting van het regt van voordragt of nominatie tot gewigtige ambten en bedieningen ?), over de benoeming van geheel onbevoegde en onwaardige personen, wier verderfelijke gevoelens en ın- blazingen het onheil der Republiek brouwden, en door het zaaijen van tweedragt, eene dwingelandij voorbereidden, die op de puinhoopen van het wettig gezag der Overheid moest gesticht worden. — Men schroomde niet de bron van het 1) Register, 22 Jaljj—9 August. 1586, fol. 877, 381. »Versoeken ook Syn voorsz. Excellencie en Raden, indien het mogelyk ware, dat den Heer BARNEVELT terstond — tot Utrecht mogte komen om met den voorsz. Legaat van H. Mat. (wırkes) — in nader en noodelyke communicatie te mogen treden.” De Staten weigerden hunnen Advocaat aan het lot van Buys, die reeds te Utrecht in hechtenis zat, bloot te stellen. 2) Register 6 Maart 1586. »Zyn gecommitteert SCHAGEN , OLDENBARNEVELT en MAELSON, om — aan te dienen, dat alle Hoofd-Officien die by de Gouverneurs-Generaal plagen gegeven te worden, hy nominatie van de Staten van de Provincien by Syn Excell. aangenomen zyn te confereren,” en2. Remonstrantie roerende het Placaat op de Navigatie, Register, 22 July— 9 Aug. 1586, bl. 310-322. Verz. overigens wegens de Vertoogen van Holland aan LEICESTER, xuuiT, Hist. der Holl. Staatsregering, 11. 16) — 219. 207 kwaad met den vinger aan te wijzen. Men waarschuwde den Landvoogd tegen de lieden die hem omringden en van welker meerendeel te vreezen stond, dat zij het hun geschon- ken vertrouwen ergerliik misbruikten. — »U Excellencie believe, dus sprak men LEICESTER aan, — geen ge- hoor of geloove te geven eenige personen die in Regeringe ziin geweest in de Provincien van Braband, Vlaanderen en andere, gedesunieerd zynde. — Om de waarheid vrymoedig te spreken, soo verklaren de Remonstranten, dat syluiden uit vele wigtige redenen niet anders kunnen oordeelen, of vele van degene die uit Braband en Vlaanderen komen, tragten om in U Exc. credit te komen, en over de Provincien van Holland, Zeeland en Vriesland en de ingesetenen van dien na haar appetyt te gebieden, en sagen niet liever dan dat deselve J.anden in gelijken staat mogten werden gebragt, als Braband en Vlaanderen is gedaan, sonder nogtans de vrome onder deselve te begrypen 1).” Dertig jaren daarna, herhaalde OLDENBARNEVELT het bitter verwijt, dat de wraakzucht zijner tegenstanders te heftiger deed blaken. Getergd en zich zij- ner onvergankelijke verdiensten bewust, wierp de ongelukkige Staatsman zijnen in het duister woelende en onverbiddelijke belagers naar het hoofd, dat zij of diegenen, wier naam zij droegen, en die zich nu bij Prins maurırs zooals voorheen bij den Graaf van LEIcEsSTEeR aangenaam hadden weten te ma- ken, niet alleen heillooze raadslieden, maar ook laaghartige en zelfzuchtige huichelaars waren. Treffend is de overeen- komst van het Vertoog in 1618 tot maurırs gerigt met de vroegere vermaning, uit dezelfde pen gevloeid en den Engel- schen Landvoogd aangeboden. — »’t Is wel waer, erkende hij, dat onder henluyden wel konnen wesen, goede eenvoudige ijveraers in ’t stuck van de Religie. Maer het gepasseerde in de afgesonderde Nederlanden, oock in den jaere 1586, 1587, I) Register v. Holland 26 Aug.-—-11 Oct. 1556 fol. 435. 208 1588, in dese behoudene Landen, heeft klaerlyck geleert dat hem daeronder vermenghen malitieuse Aypocriten, ambitieuse menschen, die uyt veranderinge van regeringe haer eygen voordeel soecken, vele derooyde ende gheheel kzele gAesel- Zen, ende oock vele schandelycke verraders; behalve datter oock vele syn uyt andere Landen ende Steden, nu onder de Spaengjaerden en Spaensch ghebied zynde in dese Landen gekomen, die men moet vreesen dat uyt eene natuyrlycke affectie tot haer geboortlanden en steden, uyt wraeckgierig- heyd niet wel en konnen Iyden, dat onse Landen ofte Ste- den in beter fleur, prosperiteyt en vryheyt zyn, als de hare; ende in 't gemeen wel syn twintigh tegen een, die hun lie- ver met particulier als gemeen goet souden geneeren 1.” Laat ons meer yan nabij het met zoo donkere kleuren ge- schilderd personeel van LeIczster’s Achterraden beschouwen. — Hij zelf schetst en roemt zijne aanklevers in de briefwisseling met de Ministers van ELIZABETH. — Zijn veeljarig staatsbe- drijff schijnt hem in de kennis dier lieden, in het doorgron- den van hun karakter en van hunne drijfveren, weinig ge- oefend en gebaat te hebben. — In een kort tijdverloop al- thans zien wij hem ligtvaardig en hartstogtelijk, van lof en vertrouwen tot het uiterste van afkenring en wrok overslaan. Niemand ondervond dit zoo gevoelig en bitter als de Engelsch- gezinde BUYs, door LEICESTER eerst, onaangezien hij door geen der Gewesten daartoe was voorgedragen, in den Raad van State geplaatst, en, naar het gerucht wil, voor de onmatige uitbreiding der bevoegdheid zoowel van den Landvoogd als van het Collegie sterk geijverd hebbende ; maar eerlang hei voorwerp van beider onverzoenlijken haat, op eene geweldig® en tevens sluwe wijze door het toedoen van derden in den kerker geworpen , onverhoord zes maanden lang hardnek- kig daarin gehouden, en met weinig minder dan de doodstraf 1) Missive van OLDENBARNEVELT aan Prins Maugırs, 24 April 1618. T Leven en Bedrijf van 3. v. OLDENeB. bl. 179 volg. 209 bedreigd. !) — Dezelfde Staten van Holland die zich nog kort geleden, over het gedrag van Buys te hunnen aanzien be- klaagden , 2) zagen zich vöör het einde des jaars gedrongen, den pligt der menschelijkheid en der erkentelijkheid tevens ten behoeve van hunnen voormaligen, van het Vaderland wel verdienden Minister te vervullen 3). Het was echter zonder vrucht, dat zij de voorbede van Maurıts bij den heerschzuch- tigen vreemdeling inriepen; eerst na LEICESTER’S vertrek, werden de boeijen van den Staatsman, onder borgtogt geslaakt. — Ziedaar het loon van hem die vöör allen de Engelsche Alli- antie, en naar het schijnt, niet geheel belangeloos 4) de op- dragt der Landvoogdij had gedreven, tegelijk met de ver- meerdering van het gezag van den Raad, waarin hem, maar ook den mede-Gezant en Adviseur vALCKE, terstond zitting was verleend. — Laatstgenoemde bekwame Zeeuw, wien LEI- CESTER schoon hij hem geen onbepaald vertrouwen schonk 5), onder de schranderste Nederlanders telde, wist zich niet al- leen onder het Engelsch Bewind staande te houden, maar | 1) Correspondence p. 303: »Give me countenance, his head shall pay” enz. 364: »He is with them still, prisoner, and would needs have cutt of his head of late; — There was stuffe beside to have cost him his head.” (LEICESTER aan WALSINGHAM, 10 Junij, 27 Julij 1586). 2) Register 9—19 April 1586: »Hebben de Staten belooft — denselven Griffier (van de Leenen van Holland) — jegens den voornoemde Mr. PauLus BUYS en alle andere te indemneren” enz. 3) Register 14 Oct. 1586: »Alsoo Mr. pauLus Burs, Raad v. State ne- vens S. Exc. nu omtrent drie maanden in hegtenis is gehouden sonder dat deselve als nog te regte gesteld word, niettegenstaande het ernstig vervolg — van sijnentwege gedaan, en ons schrijvens en versoek soowel aan S. Exc. als den Ruad der stad Utrecht” enz. 4) van rein Ve B. fol. 143, verwijt Burs, den Landvoogd in den beginne sin vele onwettelycke dingen toeghevallen” te zijn »op hope sich ende de zijne groot te maken.” 5) Correspondence p. 33, 47: » Walke dealeth most honestly and painfully.” P. 409: »Valk is a shrewd fellowe and a fine; Menyn is the deper man in- deed, and J thinke the honester, and being well used the ablest man of all the States to serve her.” (kLizaRerH) 4 Sept. 1586.. 14 210 werd zelfs nog in den jongsten tijd, met gewigtige mededee- lingen aan de Staten belast. — Uit de rij der Gezanten, die het Tractaat met eriızaperu hadden bewerkt, genoot evenwel niemand bij den Landvoogd hooger onderscheiding dan de tot alles bruikbare menyn. Natuurlijk kwam in den aanvang bij LEICESTER het meest in aanmerking hij die »in Engeland geweest zijnde, soo in het woord aan Hare Majesteit te dragen, de pen te voeren in het stellen en dresseren van het Verbaal van de Besoigne der Gedeputeerden, aannemen en bewaren van de stukken en andersints !), =het voornaamste deel der Legatie verrigt had, en die gedurende zijn verblijf in Frankrijk en Italiö met de taal der hovelingen gemeenzaam geworden, bij uitstek het middel verstond, om zonder zijn invloed ter Dagvaart te verbeuren 2), de welwillendheid van den Landvoogd aan te kweeken. — uenyn zelf, in latere ja- ren bij de Staten in ongenade gevallen,, na nog twee Gezant- schappen, het een in Engeland, het ander in Denemarken bekleed te hebben, beroept zich op OLDENBARNEVELT met Op- zigt tot het, in die netelige dagen, door beide partijen in hem gesteld vertrouwen. — »Hoe en in wat manieren ik my in alle dezelve swarigheden gedragen en gequeten hebbe, schreef de in 1594 crimineel vervolgde Pensionaris van Dor- drecht 3), weet niemand beter dan uwe Ed. die overal tegen- woordig zijt geweest. — Waerna den Grave van LEICESTER, —— I) Reyister v. Holland, 14 Febr. 1586. Vereering van f 300, aan MENIN »voor sijn extraordinaris moeite in de Ambassade in Eingeland.” 2) Correspondence p. 409. »He hath great credit as unie one man.” P 495 (Aan WALSINGHAM) vMENING y8 therin (in het godsdienstige) better than his fellow (varcge) and one you may deall withall frely, but ye you kaow he ys one of the States. vaık is subtyli, and seketh wAoly to content the States ever synce my authorytye cam in questyon, for, before they hard of H. Mts myslyke, they all of the Councell werr sworn to me as Governoar.” (2 Oct. 1586). 