title: Oordt, J. F. van: Paul Kruger en de opkomst der Zuid-Afrikaansche Republiek
creator: None
text: Wij verzoeken de aandacht te vestigen op het feit, dat de hier uitge­ drukte opinie slechts die van één individu is, en dat Sir Theophilus Shepstone schijnt vergeten te hebben den ernstigen tegenspoed der Blanken in vroegere Kaapsche oorlogen, en in het bijzonder die van Sir George Cathcart in den Basuto-oorlog, en wij hebben ook te wijzen op het feit, dat de Zulu-legers nooit nabij het Transvaalsche grondgebied kwamen, tot dat de Commissaris het was binnengetrokken, en dat, wanneer het gevaar werkelijk bestond, het eerst ontstond na die gebeurtenis. Ten einde het door ons ingenomen standpunt te handhaven, en de aanspraken, die men beweerde te hebben, te weerleggen (daar men zegt dat die aanspraken het wettig gevolg zijn van de beweringen vervat in de inleiding der Proclamatie van Annexatie), is het noodig dat wij eene voorstelling geven van den politieken toestand van de Transvaal, beschouwd uit het standpunt der Regeering dier Republiek, en dit in tegenstelling van die, welke door Harer Majesteits Commissaris is gegeven. He Nationale Staat van de Transvaal ontstond in 1852. Vóór dat tijdstip waren de Boeren-Emigranten verspreid in kleine afdeelingen of woonden zij op afgezonderde boerenplaatsen over de uitgestrekte streek tusschen de Vaal-Rivier en de Limpopo. Er was geen centraal Gouver­ nement, noch inderdaad eenige grondslag voor samenwerking onder hen, behalve hetgeen voorgeschreven werd door dezelfde belangen die men had in het zich verdedigen tegen de Naturellen, met wie zij van tijd tot tijd in oorlog werden gewikkeld. Het was gedurende een korten tijd van vrede, of liever gedurende een 724 De'personen, die schuldig aan dit misdrijf zijn, moeten natuurlijk volgens wet gestraft worden, dat wil zeggen: terechtstaan voor het Hoog Gerechtshof en een jury. Maar er zijn duizenden, die misleid en bedrogen zijn geworden en het is mij duidelijk gebleken, dat zelfs onder de zoogenaamde leiders der beweging velen zijn die men heeft bedrogen. Een klein aantal listige mannen binnen en buiten het land, hebben de arme ingezetenen van Johannesburg en omgeving kunstmatig opgestookt; onder den schijn van voor politieke rechten te strijden, dag aan dag als het ware opgehitst; en toen zij in hunnen waanzin meenden, dat het oogenblik gekomen was, hebben zij een Dr. Jameson de grenzen der Republiek doen overtrekken. Hebben zij zichzelven ooit afgevraagd, waaraan zij u blootstelden? Ik huiver als ik er aan denk, wat bloedbad zou hebben kunnen zijn aangericht, indien niet een genadige Voorzienigheid u en mijne burgers had gered. Ik spreek niet van de geldelijke aangerichte schade. Nu wend ik mij met vol vertrouwen tot u; sterkt nu de handen der Regeering en werkt met haar samen om deze Republiek te maken tot een land, waar alle nationaliteiten als het ware broederlijk samen wonen. Maanden en maanden lang heb ik beraamd, welke veranderingen en verbeteringen in het Staatsbestuur wenschelijk zouden kunnen geacht worden; maar de gruwzame opstokerij, vooral ook van de pers, hebben mij teruggehouden. Dezelfde mannen, die nu in het openbaar zijn opge­ treden als leiders, hebben van mij verbeteringen geëischt op een toon en op eene wijze, die zij in hun eigen vaderland uit vrees voor de strafwet niet zouden gewaagd hebben aan te slaan of te volgen. Daardoor werd het mij en mijne burgers, de stichters der Republiek, onmogelijk gemaakt hunne ruwe voorstellen in overweging te nemen. Het is mijn plan, om in de eerste gewone zitting van den Volksraad een voorstel van wet te doen, waarbij een stadsraad met een burgemeester aan het hoofd van Johannesburg wordt benoemd, waaraan het geheele (gemeentelijk) bestuur der stad zal worden toevertrouwd. Naar alle constitutioneele beginselen zou zulk een Stadsraad door rechtstreeksche keuze der ingezetenen moeten worden benoemd. Ik vraag u met ernst, legt de hand op het hart en beantwoordt mij deze vraag: „Kan en mag ik, na het gebeurde, dit aan de Volksver­ tegenwoordiging voorstellen? Wat ik zelf op die vraag zeg, is dit: Ik weet dat er duizenden in Johannesburg en omgeving zijn, aan wie ik met vertrouwen die rechtstreeksche keuze kan toevertrouwen. Ingezetenen HOOFDSTUK V. De Derde en de Vierde Trek. Nog steeds waren er in de Kolonie een aantal familiën, die zich gereed maakten om Trichard en Potgieter te volgen. In het midden van 1837 vertrok er uit het district Graaff-Reinet een groote Trek, met niet minder dan honderd wagens, die tot hun Commandant hadden gekozen Gerrit Maritz, een man van grooten invloed, die echter eenigszins driftig van natuur was, en zich ook wat liet voorstaan op zijn rijkdom. Deze Trek was juist kort te voren in de nabijheid van Thaba’ Nchu gekomen, toen Hermanus Potgieter, na een rid van eenige dagen zonder wederwaardigheden, de tijding bracht van de treurige positie der Emigranten te Yechtkop. Dadelijk maakte men zich hierop gereed om hulp te verleenen. Een aantal Boeren gaven spannen ossen; provisie werd verzonden, ja zelfs Moroko verleende alle hulp in zijn vermogen. Tegen het midden van November 1836, was Hendrik Potgieter met de zijnen goed en wel in de buurt van Thaba’ Nchu. Doch toen men nu uit dit groote gevaar was, ontstond dadelijk de gedachte bij de Boeren, om de oorzaak van het kwaad, de wreede Moselikatse, voor zijne euveldaden te straffen. Wraak moest worden genomen voor het bloed der vermoorden. En dit niet alleen; men begreep dat als men het land veilig wilde bewonen, de macht der Matabelen eerst moest gebroken worden. Men wilde niet, zooals in de Kolonie, steeds een gevaarlijken en sterken vijand op de grenzen hebben, die naar willekeur invallen kon maken en moorden en plunderen zou. Potgieter en Maritz hielden dus raad, en men besloot om een Commando naar Moselikatse te zenden. Natuurlijk konden alle weerbare mannen niet gaan; een voldoend aantal moest thuis blijven om de vrouwen en 410 kunnen weêrgeven. De groote kwestie was natuurlijk de verandering van de Westelijke grenslijn der Republiek. In het midden der onder- handelingen ontstond echter eene onaangenaamheid over de executie van Mampoer, doch ten leste verklaarde Lord Derby zich tevreden met den uitleg door President Kruger in deze zaak gegeven. In Januari werd een lange conferentie gehouden tusschen den heer Du Toit en den Secretaris van Koloniën, en men kwam meer of min tot een overeen­ komst over de nieuwe grenslijn, zoodat een groot deel van het land van Massouw en Moshette aan de Transvaal kwam, doch de groote handels­ weg van Kimberley naar het noorden buiten de Transvaal bleef liggen, daar dit eene concessie was, die Lord Derby, met het oog op het lawaai dat de Engelsche kooplieden er over maakten, geen kans zag aan de Transvaal toe te staan. De deputatie slaagde er verder in om de Schuld aan Engeland aanzienlijk verminderd te krijgen. Op den 26sten Februari 1884 werd de nieuwe Conventie van Londen, die in de plaats van de in 1881 geteekende Conventie van Pretoria zou treden, door beide partijen geteekend. In deze Conventie werd de clausule omtrent de Suzereiniteit van Hare Majesteit de Koningin van Engeland uitgelaten, doch bepaald, dat Hare Majesteit het recht van veto had op alle tractaten door de Transvaalsche Regeering met eenige buitenlandsche mogendheid (uit­ gezonderd de Vrijstaat) aangegaan. In plaats van een diplomatieken Resident, zou er door het Engelsche Gouvernement in de Republiek een ambtenaar kunnen worden aangesteld met Consulaire macht. De Schuld aan Engeland werd verminderd tot £250,000. Ook werd de Republiek toegelaten een behoorlijke en redelijke paswet voor kleurlingen te doen passeeren door den Volksraad. Verder waren er eenige andere verande- i’ingen van minder belang. Zooals Paul Kruger op eene vergadering, na zijne terugkomst in De Paarl gehouden, zeide, had Engeland met de Annexatie 20 shillings in het £ van de Transvaal genomen; bij de Conventie van Pretoria had het 10 shillings teruggegeven, en nu bij de Conventie van Londen had het een verdere 5 shillings betaald; doch in alle geval bleef het nog 5 shillings schuldig aan de Republiek. Toch kon de deputatie voor het oogenblik niet klagen; de nieuwe Conventie was in alle geval bestaanbaar en uitvoerbaar en dat kon men van de oude Conventie niet gezegd hebben. Gedurende hun verblijf hadden de heeren Kruger, Du Toit en Smit zich niet alleen met politiek bezig gehouden, doch hadden ook hun tijd goed gebruikt om veel te zien, dat bekijkenswaardig was. Zij bezochten de groote labrieksteden Manchester en Birmingham, en maakten verschei­ dene andere uitstapjes o. a. naar de groote zee-badplaats Brighton. 109 Een tent werd tusschen de beide lagers opgeslagen, en de afgevaar­ digden ontmoetten daar elkaar. Van de zijde van Schoeman verschenen Pretorius en Dirk Uys; van de zijde van Kruger, hijzelve en Stephanus Prinsloo. Na eenige dagen discussie kwam men tot de volgende besluiten: 1°. Alle opgelegde boeten en andere vonnissen zouden gesuspendeerd worden, totdat er een nieuwe verkiezing zou hebben plaats gehad voor een President en een Kommandant-Generaal; 2°. De door den Volksraad aangestelde Regeering zou in den tusschentijd aan het roer blijven; 3°. Alle zaken in verband met de geschillen zouden onderworpen worden aan de beslissing van een daartoe aangesteld speciaal Hof, waarvan hetzij de heer Walter Harding, Hoofdrechter van Natal of de heer H. A. L. Hamelberg, Advokaat te Bloemfontein, Voorzitter zou zijn. Nadat deze overeenkomst in geschrifte was gebracht en geteekend, ontbonden beide partijen hunne legertjes en gingen de burgers naar huis. Als men de gebeurtenissen nagaat, die kort daarna plaats vonden, dan moet men bijna tot de conclusie komen, dat deze schikking een listige streek van Pretorius en Schoeman was, met geen ander doel dan om tijd te winnen, en dat Kruger zich heeft laten verschalken door zijne tegen­ standers, die nimmer van plan waren zich aan het getroffen accoord te houden. Dat Schoeman het niet goed meende met Kruger, blijkt uit een brief dien hij reeds in September 1862 aan Kommandant Jan Viljoen van Marico schreef, waarin hij zegt „dat de burgers van Paul Kruger als roovers rondgaan, en het hun plan is om Ds. van der Hoff en al onze leeraren te verjagen.” De overeenkomst te Potchefstroom was op 25 November 1862 aangegaan, en reeds dadelijk daarop begon Schoeman wéér te woelen. In December van hetzelfde jaar schreef n.1. Kruger een zeer vriendelijken brief aan Pretorius, hem verzoekende om van zijn invloed gebruik te maken om een aantal menschen rustig te houden en bewe­ rende dat Schoeman bezig was om onrust te stoken. Dat Kruger niet van zijn kant eenige verkeerde stappen deed, blijkt verder uit een brief van zekeren W. A. Krige, omtrent denzelfden tijd geschreven. Deze Krige was een sterk aanhanger van Pretorius, en toch schrijft hij dat „Paul Kruger zeer verstandig en bedaard handelt.” Aangezien noch de heer Harding noch de heer Hamelberg gewillig waren over het Speciale Hof te presideeren, werd gemeld Hof samen­ gesteld uit 3 Landdrosten met den heer Stephanus Maritz als Voorzitter en 12 juryleden. Op den 12den Januari 1863 zou het Speciale Hof zitting nemen, doch twee dagen te voren rnkte Schoeman met een gewapende macht Pretoria 510 specialen Commissaris, om noch Zwasiland zelve te annexeeren, noch vooreerst de Transvaal dit toe te laten, maar den Hoogen Commissaris, Sir Henry Loch, die als opvolger van Sir Hercules Robinson, in December 1889 te Kaapstad was geland, instructies te geven om verdere onder- handelingen met President Kruger over de zaak te voeren. De Hooge Commissaris, die in het begin van 1890 eene reis door de Kaap-Kolonie deed, verzocht den Transvaalschen President hem dan ook te Blignaut’s- Pont te ontmoeten. Toen in Januari 1890 eene deputatie van het Spoorweg-Comité van de Johannesburgsche Kamer van Mijnen ZHEd. ontmoette, gaf President Kruger nog te kennen dat hij geen verlenging van spoorwegen uit het Zuiden naar Johannesburg kon toelaten, totdat de Delagoa-spoorweg het hooge plateau in de Transvaal bereikt had. Doch het vaststellen van een behoorlijk tarief met de Portugeesche Regeering, en het feit dat er nu met kracht aan den Delagoa-Spoorweg kon gewérkt worden, deed President Kruger zijne inzichten eenigszins wijzigen. Op 4 Maart begaf hij zich op weg om Sir Henry Loch te ontmoeten, en toen hij op die reis Johannesburg aandeed, ontmoette hij aldaar eenige deputaties, en verklaarde toen, dat, nu de tarieven geregeld waren, en elke voorziening was gemaakt om den spoorweg zoo spoedig mogelijk van Delagoa-baai via Pretoria naar Johannesburg aan te leggen, hij thans geene objectie had om den spoorweg van Bloemfontein naar Johannesburg te laten bouwen, en dat men waarschijnlijk spoedig aan die lijn zou beginnen. Een lid van een der deputaties, die kwam ver­ zoeken om eene vermindering van stand- en delvers-licentiën, (hij heette Leebman) gebruikte eenige onbehoorlijke uitdrukkingen tegenover ZHEd. en toen de President hierover zijn ergernis toonde, vervolgde de heer Leebman zijn rede door te zeggen dat ZHEd. het publiek van Johannesburg met verachting behandelde. „Neen,” antwoordde de heer Kruger, „ik veracht niet het publiek, maar wel u.” Dienzelfden middag vond er, (misschien in verband met bovenstaande scène) een volksoploop te Johannesburg plaats. Men rukte de Transvaalsche vlag af en het gemeen ging naar het huis van Landdrost Yon Brandis waar ZHEd. zich bevond, en brak daar een deel van den ringmuur, zoowel als de houten hekken stuk, onder het uiten van allerlei schimpwoorden. Met moeite gelukte het Landdrost Yon Brandis om de orde eenigszins te herstellen, en hoewel het later bleek, dat het fatsoenlijk deel der Johannesburgers geen deel aan de zaak had genomen, en de Kamer van Mijnen haar spijt over het gebeurde te kennen gaf, bewees dit standje echter dat er een gevaarlijk en oproerig element in Johannesburg was, dat een groot van alles wat er in het lager voorviel, en een geweldigen invloed moet dit op hem hebben gehad, een invloed die nooit verloren zou gaan. De knaap die het bloedbad te Weenen heeft gezien, kon later als man oordeelen, tegen welken kostbaren prijs de onafhankelijkheid der Boeren- Republieken gekocht is. Kommandant Piet Uys'stond juist met zijn Trek op Drakensbergen, toen hij vernam wat er in Natal was gebeurd. Hendrik Potgieter was te dien tijde te Winburg, doch toen de tijding hem bereikte, verzamelde hij in der haast een aantal weerbare mannen, laadde eenige wagens met provisie en vereenigde zich zoo snel mogelijk met Uys om hunne bedrangde landgenooten te hulp te komen. De hulp kwam dan ook niet ten onpas. Ook van eene onverwachte zijde daagde assissentie voor de Boeren op. De Engelschen in de Baai begonnen in te zien dat de nabijheid van een wreedaard zooals Dingaan ook voor hen gevaarlijk zou worden, en boden de Emigranten aan om met de Kaffers bij de Baai, eenige duizenden in getal en meest vluchtelingen uit Zululand, Dingaan aan den eenen kant aan te vallen, terwijl de Boeren dit aan den anderen kant deden. Dit aanbod werd met dank aangenomen. Doch nu ontstond in het Boeren- lager weder een erbarmelijke twist. Noch Potgieter, noch Uys wilde de een onder den ander staan, en beiden weigerden zich te onderwerpen aan de bevelen van Gerrit Maritz, die destijds het erkende Hoofd was van de Emigranten in Natal. Na heel wat geharrewar en dispuut, kwam men eindelijk tot liet besluit, dat Maritz in Natal zou blijven als Kommandant van het lager. Uys en Potgieter zouden ieder met hunne eigene divisie, en ieder met een afzonderlijk Kommando, gezamenlijk tegen Dingaan optrekken. Op (> April 1838 trok het gezamenlijke commando, 347 man sterk, uit het lager. 4 ier dagen lang trok men door een verwoeste streek zonder een enkelen vijand aan te treffen. Op den vijfden dag kreeg men een Zulu impi in het gezicht, in een soort van kom, aan alle kanten omringd door klipkopjes. De divisie van Uys was vooraan, en liep de Kaffers storm, gevolgd door de mannen van Potgieter. De Kaffers wachtten de Boeren niet at, maai namen overhaast de vlucht door een tamelijk nauwen pas, waai in de Emigranten hen volgden. Plotseling rezen er van alle kanten Zuluop, en de Boeren bevonden dat zij in een hinderlaag waren gelokt. De paarden van de divisie van Potgieter, die iets achter was, werden onregeerbaar wegens het gehuil en lawaai dat de Zul u’s met hunne schilden maakten, en hij wras niet in staat de mannen van Uys te hulp te komen. In den pas ontstond er een vreeselijk gevecht tusschen de Zulu’s en de Boeren onder Uys. Pieter Uys zelf zeeg doodelijk gewond ter aarde; 380 edelman 1), de grondbezitter de hechtste steunpilaar onzer nationale welvaart en de meest belanghebbende in het land; daarom zal ik steeds al het mogelijke doen tot de ontwikkeling van den landbouw en op alle mogelijke wijze de belangen van den landbouwer bevorderen. Vrijen handel beschouw ik als een tweede vereischte voor de volks­ welvaart, en die zal dus steeds door mij beschermd worden, vooral er op lettende, dat het beginsel van concessies hierop zoo min mogelijk inbreuk make. Fabriekwezen is een behoefte reeds lang gevoeld en erkend. Waarom moeten onze producten buitenslands bewerkt en door ons ten duurste teruggekocht worden, zooals onze wol enz.? Reeds worden onder be­ scherming der Regeering fabrieken opgericht om ons eigen kruit en ammu­ nitie, onze suiker en sterke dranken alhier te bereiden van de producten des lands; een ijzerfabriek wordt opgericht, een concessie is reeds toege­ staan voor een wolfabriek, anderen zijn reeds aangevraagd voor lederbe­ reiding, enz. Ik zal steeds, zooveel zulks geschieden kan zonder stremming van den vrijen handel, het fabriekwezen bevorderen, ten einde onze eigene producten te bewerken, en tot een bron van uitvoer te maken, ook al kost het in den beginne eenige schijnbare opoffering. Hiertoe is het echter noodzakelijk dat onze vervoermiddelen verbeterd worden, niet slechts door opening en verbetering van wegen, maar vooral door eene directe spoorweggemeenschap met de zee, bij name door een spoorweg van Pretoria naar Delagoabaai, welke ik als een levenskwestie voor de Republiek beschouw, en welke nu de beste kans op een spoedige voltooiing heeft door de welwillende samenwerking der Portugeesche Regeering, 2) en waarin ik zal medewerken met alle krachten waarover onze jonge Republiek te beschikken heeft. Hiermede hangt te zamen eene zaak die dezer dagen zeer op den voorgrond gesteld wordt: emigratie uit het vasteland van Europa, bij name uit Holland. Ook ik ben voor emigratie; ons dun bevolkt land heett er behoefte aan, maar onder zekere voorwaarden. Vooreerst moet de stroom van landverhuizers niet te sterk zijn, zoodat er gevaar zij dat onze nationaliteit daardoor overstroomd worde; de instrooming van 1) Het is een bijna komieke zaak, dat Krugers groote tegenstander, Sir Bartle Frere, toen hij Gouverneur van de Kaap-Kolonie was, zich meer dan eens in dezelfde woorden over den Afrikaanschen boer heeft uitgedrukt, en dien noemde: „The real anstocrat of the country”. 2) Het oude Tractaat, indertijd door Burgers met Portugal aangegaan was eenige maanden geleden weder hernieuwd geworden, en daar het geen nieuw Tractaat was, was hieromtrent de toestemming der Engelsche Regeering niet noodig, hoewel Lord Kimberley er eene depêche over schreef. Had de edele Lord het ware belang van dit Tractaat voor de Republiek begrepen dan had hij zeker heel wat krasser in deze zaak gehandeld. 789 te versch in het geheugen van het volk, dat begreep, dat als de Transvaal hare onafhankelijkheid verloor, de Oranje-Vrijstaat aan de beurt kwam. Verbonden zou men den vijand het hoofd kunnen bieden; verdeeld zou men beiden vallen. Het gevolg was dat de heer M. T. Steyn met over- groote meerderheid tot President werd verkozen. Het jaar 1896 gaf President Kruger zooveel in zijn eigen Staat te doen, dat er geen mogelijkheid toen bestond, om in verdere onderhandelingen met den Oranje-Vrijstaat te treden, doch nauw was 1897 aangebroken of Paul Kruger vatte het plan op, om zijn reeds jaren lang beoogd doel te bereiken. Op den 10den Maart 1897 kwam de Transvaalsche President, door een aantal zijner voornaamste raadslieden vergezeld, te Bloemfontein aan en werd hier met een uitbundige vreugde ontvangen. De Vrijstaatsche hoofdstad was in feesttooi; overal woei de Oranje-driekleur naast de hoopvolle vierkleur. Op een adres hem bij zijne aankomst aangeboden, antwoordde President Kruger, meer of min als volgt: „Vrienden, ik dank u allen hartelijk voor het welkom dat in uw adres uitgedrukt is. Dit welkom toont mij aan, dat de banden waarmede wij verbonden zijn, niet kunnen verbroken worden. Men heeft eene poging gemaakt om de Vrijstaatsche burgers van ons te vervreemden door het rondstrooien van het gerucht, dat zij niet in de Transvaal kunnen komen zonder passen. Dit is onwaar. Sedert 1835 hebben de Boeren schouder aan schouder gestaan, en elke oorlog dien zij gevoerd hebben was een verdedigingsoorlog. Vele menschen hebben verteld, dat de Boeren op onwettige wijze den grond van anderen in bezit hebben genomen, doch ik kan uit persoonlijke ondervinding dit tegenspreken. Als wij bij de waarheid blijven, zal ook God bij ons blijven. De Boeren zeggen: „Recht is macht”, maar er zijn andere menschen, die zeggen: „Macht is recht ’. Dit mag in zeker opzicht waar zijn, doch zij die volgens dien regel handelen, zullen bevinden, dat zij er verkeerd aan toe zijn. Als ik niet steeds op den Almachtige had vertrouwd, zou ik ook in de modder zijn gevallen. Zelfs als President Steyn zijne burgers tracht terug te houden van eene nauwere vereeniging, dan zou God dit teweeg brengen. Maar als nauwere vereeniging de oorzaak zou moeten zijn, dat de eene Staat den anderen trachtte in te zwelgen, dan ben ik ook zelf er tegen. Gij zijt eene vrije Republiek even als wij. Onze burgers zijn onze soldaten niet alleen, maar de pilaren ook van den Staat. Ik sta hier al» I aul Kruger, maar als mijne menschen niet met mij samenwei ken, kan ik niets doen. Daarom zegt de Schrift: „Als uw oog. Het volk moet zelve werken met de weinigen die zich verzetten tegen de nauwere vereeniging der twee Republieken, want de somereint wil Ixiu»t 453 te ver gegaan. Dan weêr waren er die gevraagd hadden om confederatie, doch die waren direct aan onze Regeering gericht, en men kan zijne eigene Regeering vragen wat men wil. Wederom andere, waarin Shepstone gevraagd werd Gouverneur te zijn. Het land stond toen zoo, dat menigeen dacht, het zou nimmer aan ons terugkomen, en men meende het dan beter in ieder geval een Gouverneur te hebben, die de volkstaal verstond, dan een ander. Deze memorialisten wilde ZHEd. niet te na komen; evenmin de ambtenaren die vroeger onder ons, later onder de Britsche Regeering hadden gediend, en die nu weêr trouw hun plicht deden. Er zou mogelijk nog een grooter ommekeer in de kantoren hebben plaats gehad, als zij er niet geweest waren. Om kort te gaan, de namen der memorialisten, wier gedrag door ZHEd. als laakbaar was aangetoond, konden volgens de zienswijze van ZHEd. gepubliceerd worden als de Raad dat verlangde.” De Volksraad liet zich echter door eenige opstokers leiden, luisterde niet naar den raad van den President en nam het gemelde voorstel met groote meerderheid aan. En wat was het gevolg? Dat reeds op den 10den Juni de Regeering een telegram kreeg van den Hoogen Commissaris, te kennen gevende dat het Raadsbesluit in tegenstrijd was met de Con­ ventie, en op den llaen moest de Volksraad „om moeielijkheden te voor­ komen” zijn eigen besluit herroepen. Bij de kiezing van een nieuwen Kommandant-Generaal bleek het, zooals reeds tevoren gezegd, dat Generaal P. J. Joubert bijna alle uitge­ brachte stemmen op zich vereenigd had, en op den 8sten Juni werd hij behoorlijk beëedigd, bij welke gelegenheid èn de President èn Joubert aanspraken hielden, die in alle geval de impressie maakten dat de vrede tusschen hen geheel hersteld was. In zijn geschreven antwoord op de adressen hem dien dag door de burgers aangeboden, maakte de nieuw- verkozene Kommandant-Generaal echter gebruik van eenige uitdrukkingen, die bewezen dat alles nog niet „in den haak” was. Hij sprak daarin namelijk, „dat er iets was dat hem vrees inboezemde, en dat was de tegenwoordige toestand, zoowel als de toekomst van het land, welke niet zoo duidelijk en onbewolkt was als hij wel wenschte, en het was de verantwoordelijkheid die hij als lid van de Regeering dragen moest, die als een gewicht op hem drukte.” Doch hij voegde er bij „dat hij overtuigd was dat hij de medewerking van de Regeering zou hebben, zoowel als den steun van den Volksraad.” Dat er werkelijk iets aan haperde bleek binnen korten tijd. De Regee­ ring had weder de betrekking van Superintendent van Naturellen aan den Generaal aangeboden, doch deze had er voor bedankt, en toen de 237 het gevolg van die Britsche bezwaren was, dat ofschoon men gevoelde dat men onrecht aangedaan was, de Republiek de uitoefening van juris­ dictie ten noorden van de Limpopo introk, en vervolgens eene andere proclamatie uitvaardigde, waarin dat gedeelte uitgesloten was, dan is het moeielijk in te zien waarin de grond tot klacht bestond, of waarom die kwestie thans hier opgehaald wordt. 8. De verwerping van de Keate-uitspraak. — Deze werd verworpen op gronden door de Wet gerechtvaardigd. 9. Het protectoraat over de Amazwasies. — Wij zijn buiten staat om in te zien, om welke redenen deze daad onaangenaam was voor het Natalsche Gouvernement op grond van haar effect op de Zulu’s, of dat, alleen omdat zulks het geval was, dit een reden zou zijn om haar te veroordeelen. 1) De Amazwasies waren altijd trouwe bondgenooten geweest van het Gouvernement. Het Protectoraat werd aangenomen op hun eigen verzoek, en ten einde hen te verdedigen tegen het wreede en overheer- schende Zulu-opperhoofd, aan wiens aanvallen zij door hunne zwakheid gedurig waren blootgesteld. De laatste vier punten zijn door U voorgebracht als voorbeelden van aanstoot en uittarting, en als bewijzen voor het geduld en het loyale getrouw blijven aan de Conventie van het Britsche Gouvernement niette­ genstaande dit alles. In hoeverre zij verdienen aldus afgeschilderd te worden, kan afgeleid worden uit de bovenstaande aanmerkingen. 10. De vijandelijke houding van Cetywayo. — Wij zullen ons eerst bepalen tot dat gedeelte van uwen brief, waarin gij spreekt omtrent onze ver­ klaring, dat tengevolge van het voortrukken der Britsche troepen in de Transvaal, Cetywayo genoopt werd eene dergelijke beweging te maken. Gij zegt: „deze verklaring schijnt te kennen te geven dat Cetywayo meer gezind was ten oorlog te gaan tegen Groot-Brittannië dan tegen de Trans­ vaal.” Wij kunnen met geen mogelijkheid inzien, hoe een dergelijke gevolgtrekking redelijkerwijze is kunnen getrokken worden uit den volzin, welken gij opnoemt. Gij zegt verder: „Ik kan dat gedeelte van het onderwerp, hetwelk op Cetywayo betrekking heeft, nog niet verlaten zonder de hoop uit te drukken dat, ingeval zulk een uitleg aan uwe woorden gegeven moet worden, dat er vermoeden bestaat alsof Sir 1) Dit protectoraat over de Zwasies werd verklaard kort vóór den Secoecoeni-oorlog in 1876, en gaf toenmaals aanleiding tot heel wat depêches van den kant van den Natalschen Luitenant- Gouverneur, zoowel als van den Hoogen Commissaris, Sir Henry Barkly. In Natal was men bang dat de zaken lastig zouden worden, als hunne jonge lieden de kans verloren om in het bloed der Zwasies hunne speren te wasschen. 608 zou betaald worden en de andere 50 percent verdeeld tusschen de Delagoa-baai- en Natallijn. Doch dit slimme plan van den Kaapschen Minister van Openbare Werken, den Heer John Laing, werd door de Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij niet aangenomen, en de zaken bleven zooals zij waren. De verhouding tusschen de Kaap-Kolonie en de Transvaalsche Regeering verbeterde er niet op, vooral niet toen tegen het einde van 1894 de heer Rhodes een bezoek bracht aan Pretoria en weder bij den President aanhield om zich te voegen bij de Tol-Conventie, een aanbod dat door ZHEd. werd afgeslagen op eene wijze die den Eersten Minister der Kolonie duidelijk moest bewijzen dat hij en zijne voorstellen volstrekt niet door President Kruger gewild waren. Inderdaad had de Transvaal zeer gegronde redenen om uiterst anti- Rhodes te zijn. Niet alleen scheen het zelfs voor de oningewijden, dat Rhodes, de Nationale Unie. en het de Regeering zeer vijandige nieuwsblad De Star te -lohannesburg, slechts drie koppen van één Cerberus waren; maar er waren in de laatste helft van het jaar een aantal praatjes in omloop omtrent pogingen door Engeland in het werk gesteld om Delagoa- baai in handen te krijgen, pogingen die men meende (en waarschijnlijk zeer te recht) aan den invloed van den heer Rhodes te moeten wijten. Dat de iransvaal ernstig bevreesd was over hare toekomst, zoo deze pogingen gelukten, laat zich begrijpen, want met Delagoa-baai in Engelsche handen was alle kans voor een onafhankelijken handel der Republiek afgesneden, en waren al de moeite en opofferingen die Kruger zich gefi oost had in het doen aanleggen van den spoorweg vergeefs geweest. Onder zulke omstandigheden meende Kruger steun te moeten zoeken bij een der groote Europeesche mogendheden, en hoewel de documenten in verband met deze zaak nog niet aan het licht zijn gekomen, en er steeds nog een sluier van geheimzinnigheid over de zaak ligt, is het niet te ontkennen, dat er eene correspondentie over den toestand gevoerd is tusschen Pretoria en Berlijn. Kort daarna maakten twee Duitsche oorlogsschepen hunne verschijning in Delagoa-baai, en daarna begon eene ernstige correspondentie omtrent de positie te Delagoa-baai tusschen Berlijn en Londen, die ten gevolge had dat Duitschland en Engeland zich verstonden op dit punt, en overeen kwamen dat het status quo (of de bestaande toestand) te Delogoa-baai zou blijven voortduren. Het is natuurlijk niet moeielijk te begrijpen, dat de Heer Rhodes egreep, dat door de tusschenkomst van Duitschland zijne plannen ïadden schipbieuk geleden, en dat hij thans begon te spreken van „geheime plannen \an Duitschland” en zulke dingen meer. In werke- 144 De eerste daad van den waarnemenden President was om eene proclamatie uit te vaardigen waarin hij protesteerde tegen de Keate-uitspraak, en verklaarde er zich niet aan te zullen onder werpen. Hij gaf daarin te kennen, dat Pretorius zijne macht was te buiten gegaan door alleen de akte van Submissie te teekenen, en dat daardoor die akte ongeldig was en de Republiek niet kon binden. In antwoord op die proclamatie schreef Sir Henry Barkly, dat hij niets te doen had met geschillen tusschen de leden van het Uitvoerend Gezag in de Republiek en dat hij de bij de uitspraak verkregen rechten zou handhaven. De heer Ludorf vaardigde daarop namens een aantal Kaffer-Kapiteintjes eene proclamatie uit, die ieder verstandig mensch moest doen lachen. Hij zette daarin een soort van Constitutie uiteen, op de meest bom­ bastische manier, en noemde zich „Commissaris en Vertegenwoordiger van de vereenigde Barolong-, Bangwaketsi- en Batlapin-stammen.” Maar niettegenstaande al dezen grooten ophef, werd de uitspraak van Gouverneur Keate nooit in zijn geheel uitgevoerd, al behield Engeland zich ook het recht voor om zulks te doen, en al vond er in de volgende twee jaren eene ellenlange correspondentie over de zaak plaats. Wel behield Engeland de Vaalrivier-Diamantvelden, doch de districten Bloemhof, Potchefstroom en Marico bleven ongeschonden in het bezit der Z.-A. Republiek. Er was een partij in den Volkraad, die van oordeel was dat Komman- dant-Generaal Kruger, even als Pretorius, had moeten bedanken, doch hiervoor was nauwelijks eene gegronde reden. Wel was Kruger lid van den Uitvoerenden Raad. doch hij had weinig of niets met de arbitrage te doen gehad, en had slechts getuigenis gegeven. Bovendien was het bekend, dat Paul Kruger in den laatsten tijd alles behalve een ondersteuner van Pretorius was, zooals duidelijk was gebleken bij de laatste Presidents­ verkiezing. Doch de omstandigheden waren van dien aard, dat Kruger in 1871 voor het oogenblik althans niet die macht bezat, die hij in 1864 kon uitoefenen, en vele personen in den Volksraad waren zijne politieke tegenstanders. De groote vraag was nu: Wie zal de volgende President wezen? Er was een algemeen gevoelen door den geheelen Staat, dat de toekomstige President buiten de Republiek moest gezocht worden. Men moest een gestu­ deerd, knap man hebben, die in staat was om met den mond, en met pen en papier den vijand te bevechten ; een Afrikaner, wien het welzijn van Zuid-Afrika en van de Republiek in het bijzonder aan het harte lag. Doch ten einde zulk een man te verkrijgen, moest men eerst eene verandering in de Grondwet maken, want daar stond het, dat de 137 De grenskwestie met de Zulu’s op de lijn van Utrecht was nog lang niet in het reine. In 1866 had Pretorius eene commissie naar Panda gezonden om te zien met den Koning eene overeenkomst te treffen, doch deze moest onverrichter zake terugkeeren, daar de Zulu-Ivoning onwillig scheen over de zaak een vergelijk te treffen. Er was een stuk grond blijkbaar in dispuut, doch in 1869 gelastte de Volksraad om dit stuk grond in plaatsen te doen opmeten en te doen verkoopen. Panda bood toen aan dezen grond terug te koopen en zond zelfs 240 beesten voor dit doel, als koopprijs, doch de Volksraad weigerde in den verkoop toe te stemmen, en in 1870 werd Kommandant-Generaal Kruger met eene commissie naar Panda gezonden om te zien of men de zaken niet kon vereffenen. Dit gelukte echter niet, en Kruger bemerkte, dat de Zulu’s zoozeer gekant waren tegen de occupatie van het betwiste stuk grond door de Boeren, dat hij den President ten sterkste aanried den grond niet te doen uitgeven. Zoo bleef de zaak hangen en werd de kwestie keer op keer heropend, tot aan den Engelschen Zulu-oorlog van 1879. Cetywayo heeft inderdaad dien grond steeds gebruikt als een reden van bedreiging tegen de Boeren, en speelde daardoor de Republiek af tegen Natal en vice versa. De ware toedracht der zaak werd echter eerst in 1878 bekend. Zooals men zich herinneren zal was er nog eene andere grenskwestie hangende, en dat was die tusschen de Transvaalsche Republiek en den Oranje-Vrij staat, en wel omtrent een streek gelegen tusschen de bronnen van de Vaalrivier. De zaak was reeds jaren lang aan den gang, doch beide Republieken waren te veel met Kafferoorlogen bezig geweest om de noodige attentie er aan te wijden. In Januari 1867 (10 en 11) kwamen Presidenten Brand en Pretorius met een aantal afgevaardigden van beide zijden (waaronder ook Paul Kruger) bij elkander om te zien of men tot eene beslissing kon komen. De Oranje-Vrij staat maakte aanspraak op de meest noordelijke bronrivier van de Vaalrivier, de zoogenaamde Likwa-spruit, op grond dat dit de ware oorsprong van de Vaalrivier was. De Zuid- Afrikaansche Republiek daarentegen verklaarde dat de veel meer zuidelijke Kliprivier de scheiding tusschen de beide Staten was, en dat dit in 1854 door den Oranje-Vrij staat zelf erkend was. Op de conferentie wilde geen van beide partijen van hare vermeende rechten afstand doen, en ten laatste besloot men de geheele kwestie te onderwerpen aan de uitspraak van den onlangs aangestelden Luitenant-Gouverneur van Natal, den heer R- W. Keate. Het werd echter reeds October 1869 voor de akte van submissie aan arbitrage door beide partijen geteekend was. Voor de Z. A. Republiek was deze zaak van het hoogste belang, want 162 Boerenmanier in te sluiten en door het vernielen van zijn oogst hem uit te hongeren, moesten thans ontzettend sterke bergvestingen stormen­ derhand genomen worden; en men meende, en misschien niet ten onrechte, dat dit te wijten was aan het feit dat President Burgers het opperbevel- hebberschap voerde. Waarom kon de President het beheer van den krijg niet aan den Kommandant-Generaal overlaten? Wat wist hij van het voeren van oorlog met Kaffers? Daarvoor had men hem toch niet gekozen? Zulke en dergelijke praatjes maakten hunne ronde in het lager en het behoeft nauwelijks gezegd te worden, dat de vijanden van Burgers alles deden om den ontevredenen duidelijk te maken dat zij gelijk hadden. Het schijnt dat een zekere Stephanus Prinsloo, later lid van den Volksraad, de voornaamste rol speelde in het opruien der misnoegde burgers, en zelfs met petities rondging onder hen. in hoever de Dopper-partij onder Paul Kruger achter deze zaak zat, is iets dat thans moeielijk te bewijzen is, doch de vijanden van Kruger hebben dikwijls genoeg de schuld van de mislukking van den Secoecoeni-oorlog op zijne schouders geworpen, zonder echter daartoe de noodige gronden aan te voeren. President Burgers bleef als opperbevelhebber in zoover nog zijn oude bedrijf getrouw, als hij somtijds als veldprediker werkzaam was; maar dit belette niet dat althans een deel der burgers juist om zijne denkbeelden in het godsdienstige geen heil van den oorlog wachtte, en daardoor werd de stemming verergerd. Toch was de ontevredenheid nog niet zoo gerezen, dat de President geen kans zag den oorlog te vervolgen. Op 26 Juli vielen een groot aantal burgers onder bevel van den Luitenant-Generaal N. J. Smit, den onderkapitein Mapaslella aan en roeiden hem en zijn volk bijna uit. Hierdoor aangemoedigd besloot de President, zeer tegen den wil van verscheidene Kommandanten, een aanval te wagen op de stad van Secoecoeni, die in een zeer sterke positie gelegen was. Op den 2den Augustus 1876, na een aanspraak van President Burgers, waarin hij de Boeren aanmoedigde, ging men tot den aanval over. Doch liet bleek spoedig dat er geen kans was om de sterkte stormenderhand te nemen. Niet alleen had de vijand hooge schansen gebouwd, waaruit hij een vernielend vuur op de aanvallers onderhield, maar de aanval zelve der burgers was zonder kracht en zonder resultaat, en de aftocht alles behalve eervol. Burgers was woedend doch machteloos te Steelpoort, waarheen het lager verlegd was en waar, naast de andere ellende, ook gebrek aan brood en vleesch heerschte. Toen hij den volgenden dag de burgers over het gebeurde toesprak, was een algemeen geroep van „huis toe,’ het antwoord; en terwijl hij, naar men zegt, in tranen uitbarstte over het mislukken van zijn oorlogsplan — een plan van welks welslagen 50 vroom, goed en trouw. Hij was slechts 39 jaren oud toen hij in Natal aankwam, flus in de volle kracht van zijn leven. Er waren te dien tijde reeds zoovele nieuwe Emigranten in Natal aangekomen, dat het totale aantal der zich daar bevindenden gerezen was tot 640 mannen en 3200 vrouwen en kinderen. Kommandant Landman had reeds Natal tot aan de Tugela als het eigendom der Boeren gepro­ clameerd, en dit met toestemming der weinige Engelschen die nog in Port-Natal waren. Andries Pretorius werd dadelijk na zijne aankomst tot Kommandant- Generaal gekozen, en zoodra hij de zaken eenigszins geregeld had, bracht hij in het einde van November 1838 een Commando op de been om Dingaan te straffen. Dit Commando telde 464 man met insluiting der kleurlingen. Op den 15den December 1838 kreeg men een ontzettend impi in het oog, en Pretorius koos een uitmuntende stelling voor een lager, zoodat lnj aan de eene zijde beschermd was door de Bloedrivier, en aan een tweede zijde door een groote en zeer diepe sloot die in de rivier liep. Dien­ tengevolge behoefde men maar twee kanten van het lager te verdedigen. De Emigranten brachten een groot deel van den nacht door met bidden en het zingen van psalmen, en men legde eene gelofte af, dat wanneer de Heer hun de overwinning over de vijanden gaf, men een kerk zou bouwen en den dag steeds als een feestdag zou vieren. Vroeg in den morgen van Zondag den 16den December 1838 deden de Zulu’s, ten getale van omtrent 12,000 een aanval op het lager. Doch dit was te vergeefs; een aantal hunner vielen. Een tweede en derde aanval had hetzelfde gevolg, en daar de Kaffers nu begonnen te weifelen liet Pretorius de poort van het lager openen, en storm op hen jagen, met het gevolg dat de Zulu’s de vlucht namen. In de sloot en in de rivier vonden honderden hunner den dood, en daar het water van de rivier door het bloed roodgekleurd werd, gaven de overwinnaars ze den naam van Bloedrivier. In het stormjagen op de Kaffers werd Pretorius zelf door een assegaai aan de hand gewond, en verder waren nog twee der Boeren gewond. 4 an de Zulu’s lagen er minstens 3000 gedood of zwaar gewond op het slagveld. Na deze glorierijke overwinning trok men op naar Umkungunhlovu, om te be\ inden dat de Koningsstad in brand en Dingaan zelf gevlucht was. Hierop drong het Commando nog een eind verder Zululand in, en loerde een tweede ge\echt, waarin de oude heer Biggar, een der Engel­ schen van Port Natal die samen uitgetrokken was, sneuvelde zoowel als • > der Boe ien. Doch daar men Dingaan niet kon bereiken keerde men terug. 140 Volksraad aangesteld om hem te ontmoeten en een tractaat van vriend­ schap met Portugal aan te gaan, zoowel als om bepalingen te maken omtrent de nieuwe grenslijn tusschen de Republiek en de Portugeesche bezittingen op de oostkust. Dit geschiedde dan ook en beide doeleinden werden bereikt, doch natuurlijk moest de Transvaalsche Regeering een groot deel (of liever bijna het geheel) van het geproclameerde nieuwe grondgebied afstaan bij deze overeenkomst, welke op 29 Juli 1869 geteekend werd. Inmiddels waren in 1867 de Diamantvelden in het tegenwoordige Griqualand West ontdekt, en gedurende 1868 en 1869 werd de rijkdom dezer velden duidelijk bewezen. Een gedeelte dier velden, gelegen bij Klipdrift aan de Vaalrivier, viel, volgens zeggen van Pretorius, binnen de grenzen van de Transvaalsche Republiek, en wel binnen het district Bloemhof, en nu ontstond de kwestie, welke als de Westelijke Grenskwestie bekend is, en die tot den val van Pretorius leidde. 878 blijven, alhoewel al de artikelen der oude conventie door andere zijn vervangen. In de conventie van 1881 wordt uitdrukkelijk melding gemaakt van suzereiniteit en wel in inleiding en artikelen beide. In de conventie van 1884 wordt geen melding gemaakt van suzereiniteit, noch in de inleiding noch in de artikelen. Indien er suzereiniteit bedoeld was rijst de vraag, waarom er geen melding van werd gemaakt in artikel 4, het eenig artikel waarin de referte daartoe gevoegelijk op haar plaats zou wezen. In artikel 18 van de conventie van 1881 wordt van den Hoogen Com­ missaris gesproken als „vertegenwoordigende de suzerein.” In de conventie van 1884 wordt geen referte gemaakt tot de goedkeuring der Koningin als die van een suzerein. Deze omissie was klaarblijkelijk opzettelijk. Telkens wanneer het in de bedoeling lag eenigerlei bepaling van de oude conventie van 1881 te behouden werd zij weder opgenomen in de conventie van 1884. Eene referte tot artt. 13, 14 en 15 van de conventie van 1881 en van artt. 8 en 19 van de conventie van 1884, zal dit feit duidelijk in het licht stellen, en hieruit volgt, naar de meening dezer Regeering onwe- dersprekelijk, dat de conventie van 1881 in haar geheel was te niet gedaan. Uit den tekst der inleiding (preamble) van de conventie van 1884 blijkt duidelijk dat het niet de bedoeling was verandering te brengen alleen in de artikels van de conventie van 1881 — en de inleiding van 1881 van kracht te doen blijven — maar wel de geheele conventie te veranderen. De inleiding van 1884 toch spreekt niet van „nieuwe artikelen” maar van „de volgende artikelen” van eene nieuwe conventie. De inleiding van 1884 erkent uitdrukkelijk een nieuwen Staat. Er wordt niet in gesproken van het „Transvaalsch grondgebied” onderworpen aan „suzereiniteit” van Hare Majesteit, zooals in de inleiding van de conventie van 1881, maar van de „Zuid-Afrikaansche Republiek” zonder meer. De oude inleiding van 1881 kan niet meer van kracht zijn of er moeten 2 inleidingen bestaan, die van 1881 en die van 1884, direct in strijd met elkander en te gelijker tijd van kracht. De voorziening gemaakt in het laatste gedeelte van de inleiding van 1884, dat zoolang de bekrachtiging der nieuwe conventie niet zal zijn geschied, de oude conventie „in volle kracht en werking blijven zal,” kan geen andere bedoeling hebben dan, dat na de bekrachtiging der nieuwe, de oude ophoudt effect te hebben. 12. De kwestie der beweerde suzereiniteit beschouwd zijnde uit een 617 der Jingo-bladen, toen de preparatiën van den Transvaalschen President bekend werden, en men waagde het waarlijk om de Transvaal van oorlogzuchtige plannen te beschuldigen. Het is thans een algemeen bekende en erkende zaak, dat Paul Kruger meer dan krankzinnig zou geweest zijn, als hij na het gebeurde zich niet voor het ergste prepareerde. Men wist niet wat voor kaart Rhodes en zijn Kapenaars thans zouden gaan spelen en — men wist niet wanneer. Inderdaad was Rhodes bezig om zijn hoogste troef uit te halen. Hij speelde dien — en bij Doornkop troefde Paul Kruger hooger! 245 duidelijk te maken, dat het Transvaalsche Volk zich niet aan het Engelsche gezag wilde onderwerpen, en zijne Excellentie te verzoeken zoo spoedig mogelijk naar de Transvaal te komen, ten einde zich met zijne eigene oogen van den waren toestand van zaken te overtuigen, en uit den mond van het volk zelve hunne begeerte te hooren. Om deze boodschap over te brengen koos men den Heer Piet Joubert, die dan ook in het laatst van Januari naar Natal vertrok. Intusschen had Sir Bartle Frere het plan opgevat om zich door de Transvaalsche Boeren te doen ondersteunen in den oorlog tegen de Zulu’s, wel wetende dat hunne hulp van ontzettend groot gewicht voor het Engelsche leger zou zijn. Op zijn verzoek schreef Sir Theophilus Shepstone dan ook op den 17den Januari 1879 een brief aan Paul Kruger, hem ver­ zoekende om hulp te verleenen tegen de Zulu’s met zulk Boeren-Com- mando, als hij in staat mocht zijn bijeen te brengen. Op dien brief zond de Leeuw van Rustenburg het volgende ant\voord. Rustenburg, 21 Januari 1877. Mijnheer, Ik heb de eer de ontvangst te erkennen van uwen brief van 17 Januari 1.1. 