title: Gedenkschriften, in de hedendaagsche talen, van de derde klasse van het Koninklijk-Nederlandsche instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten
creator: K. Nederlandsch instituut van wetenschappen, letterkunde en schoone kunsten, Amsterdam. 3. klasse
text: Jfibramof y»lil> l'umigj — 3 — " flriureton Huibirrftitgt. 1 Digitized by Google GE DENKSCHRIFTEN, IN DE HEDEND AAGSGHE TALEN, VAN DE DERDE KLASSE Ti» HET .KON IN KL1JK-NEDER LANDS CHE INSTITUUT VAN WET ENSCH APPEN, LETTER KUNDE, EN SCHOONE KÜNSTEN. DERDE DEEL. Ti AMSTERDAM, ter Boek- en Kunstplaat-Drukkerij van PIEPER & IPENBUUR, i 8 96. Y : v v : ■<, - »i« (,11. xJ by Google I N H O U D MH H g T DERPE DE EL DER. GEDENKSCHRIFTEN iw n * HR.nRNnAAr.sr.HR tai.rn I. Verhandeling over drie groote fteenen Beeiden , in den jare 1819 nie Java naar de Ncderlanden overge» zonden: door c. 1. c reuten» bl. 1 II* Over de Scher es van socratss door hu Stuart . — «»3 III. C. LAKLIUS DE W1JZB door Mf. M. C. VAN HALL . — fl4Q IV. Iets over hei Schoone door Mr. ). kihker . . — 305 455.989 * f « ■? f\ - äd by Google LETTERKUNDIGE GE S C HIEDENIS - ' c i * i • * VAN DE DERDE KLASSE VAN H ET KONINKLIJK-NEDERLANDSCHE INST1TUUT. * • j • ^ - » ' • 1. - )V Bij drie openbare Zlrtlugen, in de jap« i8ai , i8»3 en 1815 gehouden, heeft de Klasfe bare werkzaamhedtn vermeid en hare verliezen betreurd: van beide vorder! bare letterkundige geffchie- denf» eeo dow«at» «andenken. r Zljbe Majefteic de Konfog, op de bevordering der wetenfchap. pen en kauften (reeds bedacht, droeg aan den Heer humsrt den last op, om weer te keeren naar Tunis, van waar hij niet een veeljarig verblijf als Ingenieur, vele oudbeden, afgeschreven en afteekeningen had gebracht, ten einde aldaar alle mogelijke inzichten in te winnen omtrent de vragen, welke berekkelijk aardrijkskunde, geschiedenis of andere wetenschappen, alsmede wegen industrie en handel op de parlementsvergaderingen door hem voor her Openbare Commissie, de Volksvertrekking en de Kolonie gewogen gedaan worden, berekkelijk aardrijkskunde, geschiedenis of andere wetenschappen, alsmede wegen industrie en handel. De heer op het parlementaire bureau, door Koning Henri uitgezegd, die de pantserwet, waarom het inlichting mocht begeeren, op te geven, droeg aan haar Leden willen, van ten nep, van benoelen en handelen, evenals den, toen nog, Korrespondent tevens, de taak op de verzameling en rangschikking van de vragen, bij deze gunstige gelegenheid te doen. Zij ontving van den Heer humsrt de verzekering van zij de beste mogelijke beantwoording te plegen en raar de oproering tevens dat de aard en vercheidenheid der gedaan vragen uitgebreider en veelvuldiger kundigheden en grooter middelen tevens vorderde, dan waarover bij meende te tonnen beschikken. In de verleden jaren mag het Klasse gebeuren, door den Heer Administrateur voor het Onderwijs, de Kunsten en Wetenschappen, de beantwoording van vragen, en beter gevorderd daarvoor behoorde van den Heer Humbert, na gelukkig volbracht reizen te opgenomen, geen de vereerende verzekering, "dat bij den Heer Minister aangenaam zou zijn, bar verlang je ontvanger wegen" de uitkomst van te gepeutste onderzoek door den Heer; welke verzekering kort daarop werd gevolgd door de kennisgeving: "dat Zijn Majesteit wist, dat door diezelfde Heer een gewede wetenschappelijke reizen "naar de Barbarijse kust werd ondernomen" en dien ten gevolg door een niet-noodzaking van den Heer Minister, om aan denzelven, even als bij de eerste reis van den Heer Humbert, "een opgave te doen van zodanige punten, welke van belangouden geoordeld worden, dat in de instructie van die Heer werd opgenomen, om door hem te worden onderzocht." Het onderzoek van beter geven de Klasse in antwoord op bar gedaan vragen had ontvangen, zoo wel als naar hetgeen, mocht het te doen verklaring daaromtrent, als nog verantwoordelijk tot nieuwe vraagpunten zou voorkomen bij de tweede wetenschappelijke reis van den Heer Humbert naar de Barbarijse kust, werd door de Klasse opgedragen aan dezelfde Geschreven, die haar tot de eerste opgave van zulke punten voortreffelijk hadden gediend. — Ook na werd het rapport van deze Kommissie door de Klasse in alle delten zoo volkomen aanvaard, dat zij met een afschrift vanzelf als haar antwoord bij het Ministerie, zoo om te stemmen met het uitkomst van het door den Heer Humbert gedaan onderzoek, als ten aanzien der punten van nader onderzoek bij dezelfde gewede wetenschappelijke reis, geordend heeft te kunnen zijn. De Klasfe heeft dan bij het Ministerie te volgen verplichtingen vervuld aan den Heer humbert, wegens deszelfs ijverige pogingen, om niet een der aan hem gedane vragen onbeantwoord te laten; eijnde het haar gebieken, dat, onterecht welke punten Zijn Eds. ook aan hare verlangens niet heeft voldaan, zolang allemaal veroorzaakt is geworden door omstandigheid, die hem, buiten zijn schuld, beletten heeft, de noodige berichten in te winnen: omstandigheden, die hij meende, dat voor zover deze nog bleven voortdoen, het haar tot pijn maakten, om verstreken vragen, waaromtrent zij het begeerde licht niet had ontvangen, van de nieuwe lijst der vragen, welke zij heeft aangeboden, tergen te houden. Alle die vragen, waaromtrent de Heer Humbert van Zeutsch ten halve voldaan, of te onzekere, of te onbepaalde, en ook de zeer bekende berichten heeft medegedeeld, dan dat hieruit voor de zaak van letteren en wetenschappen enige aanmerkelijke aanwinst te verkrijgen zij, zij door haar opgenomen. Derzijlver lijst is wel groot; doch het is er ver af, dat er in de geworpen niet zoo gevonden zijn, welke bare aandacht niet zoo hebben verdiend; integendeel heeft de Heer Humbert hier en daar, hoe onvolkomen, of hoe weinig naar den wenschen ook die vragen zelf beantwoord raadden zijn, bet een of ander medegedeeld, welke aller opmerking schijnt waardig te zijn. Zoo heeft hij op een vraag wegens de Zenati, een Nomadische dam, aan den westelijke oever van het meer Colzum, ten westen van Mekka, gewag gemaakt dienst gedaan, door het invullen van een Zenati woordenlijst. - Bij een vraag naar de taal der Berbers baalt hij eenige woorden uit een handgeschreven stuk aan, waarin de Berbers als oude en oorspronkelijke bewoners des lands worden genoemd. - Op een vraag naar de bijzonderheid, dat de kinderen van melaatschen, geboren gedurende die ziekte, wanneer zij in Marokko komen, niet melaatsch zouden worden noch andere besmetten, komt men, over de melaatschap zelf, een kort, maar lezenswaardig bericht. Bij andere gelegenheid heeft de Heer Humbert gewag gemaakt van handschriften, penningen en opschrijften, welke de Kalfat het Gouvernement heeft doen verzoeken, zich van deze stukken, zoodanig mogelijk door aankoop te verschaffen. Nadat vermelden deze vragen : heeft de Klas die zulke opge- noemd, waarop zij antwoorden heeft ontvangen, die volkomen voldoende zijn, en in welke zij althans meent te kunnen berusten; antwoorden, wier ontwikkeling, wel niet alle even belangrijk zijn, gelijk de bedoelde vragen zelf in inhoud onderling verhullen, doch waarin de mededelingen van den Heer Humbert dienen, zowel een aanvulling dingen, hetzij de geschiedenis der Volkeren, hetzij de ouden, letter- of plantkunde, behalve andere vakken betreffende, kenbaar te maken, in beter licht te zetten of te bevestigen. Eenige antwoorden, inzonderheid, zijn breder vermeld. Een daarvan betrekt de vraag naar het onderzoek en gebruik der pluralia facta en ficta in het Arabisch: welk belangrijk onderwerp niet door de heer Humbert, maar door een geleerde Jood, nieuw is behandeld in een breed antwoord, waarin wel niet gezoog is doorgedrongen tot de oorzaken van dat letterkundig verfbijnen, doch waarin een duidelijke uiteenzetting van de verschillende afleidingen der voornoemde pluralia wordt gegeven, dat de Klasse, door middel van de heer Humbert, aan die geleerde man baron dank heeft gewenst te betuigen. Een ander antwoord floeg op de vraag naar de voornaamste gewoonten, zeden en gebroken der Berbers. Het was de Kommissie nog wel onmogelijk geweest, om door vergelijking van de schrijvers, die over dit onderwerp behandeld hebben, te bevestigen, wat de heer Humbert in zijn uitvoerig antwoord al eens een eigen zijde, en wat reeds voor hem gezegd zij geworden, doch zij twijfelde er in gelegenheid aan, of hier verschillende nieuwere begrippen voorhanden waren, door welker gemeenmaking de heden-dagse geschiedenis der Berbers voor derzelver beoefenaars aanroekelijk zou worden toegelicht. Verklaringen op des te hoge prijs te geven, of hoofden der groote behoedzaamheid, met welke het gebleken is, dat de heer Humbert in het verzamelen en brengen van het een en ander is te werk gegaan. Driederlei soort van vragen is vervolgens aan het Mitteilung voor- gedragen: de eene van zoodanigen, die, hetzij met dezelfde woorden, hetzij met enige verandering, zijn herhaald; de andere van zulken, die uit de antwoorden van den Heer Humbert voortvloeiden; de derde van zoodanigen, die met de vorige in geen verband stonden, maar nog even beantwoording schenen te verdienen; welke vragen gezamenlijk weer zijn gebracht onder de rubriek van: 1) Taalkunde, a) Volkskunde, b) Aardrijkskunde, 3) Oudheidkunde, 4) Plantkunde, 5) van gemengden aard. De Klasse heeft voor haar erkentenis der verdiensten van den Heer Humbert aan den dag geltenigd, door zijn Edelen te benoemen tot een van haar Korrespondenten, wien haar beatrijkste wensen zullen vergezellen op zijn tweede wetenschappelijke reis. De Heer Administrateur voor het Onderwijs, de Konden en Veeteeltammen verzocht, op last van Zijne Majesteit, de Klasfe te onderzoeken de waarde van zeker werkje van den Heer A. Rethey, Hoogleeraar in de Griekse taal te Raab in Hongarije, betreffende de invoering van een algemene taal, en het nut, dat daarvan zou kunnen worden getrokken, en haar gedachten daaromtrent te doen verklaren. De Klasfe, die verzoek als een vereende last gaarne aannemende, becoomde de Heeren van Lennep en Geelhorst met dit onderzoek te belasten en haar van verdag en oordeel te dienen. Dit is geschied in een zeer uitvoerig rapport, waarin door zeer vele blijken getoond en met de krachtigste redenen bewezen is, dat de, door den Heer Rethey voorgepresenteerde Lingua universalis omnibus accommodata weinig geschikt is, om als een algemene taal ingevoerd te worden, allereerste reden hierom is die regelmatigheid, gelijkvormigheid en te gelijk die oordeelkundige ontwikkeling zo wel voor haar eerste bestanddeelen, als voor haar algemene grondbeginselen, waarvan alle de overige kennelijk afhunnen, en daarom dan... VII dan ook dat gemakkelijk overzicht van haar geheel — alle zoo vele vereisten welke men natuurlijk verwachten moet in een wetenschappelijk werk van beten menselijk denkvermogen, daar eensmaal op zulk een algemene voor alle menschen aanvatte zou mogen maken. — Het befluit der Klasfe op die voldoende rapport genomen, was overeenkomstig dezelfde flauwheid: „dat die boekje van 144 bladzijden, wel alleen voldoet aan den grootsten wens, welken de schrijver er aan heeft gegeven, maar dat het genoegzaam van alle taalkundige waarde ontbloot, als een natteloos geschrift moet beschouwd worden." — En dezen zijn de gedachten, welke de Klasfe, niet bijvoeging van een afschrift des geheelen rapport, in voldoening aan het verzoek van Zijne Majesteit bij het Hoogste Ministerie, niet gekrompen heeft in te zenden. Zelf wenschte de Klas de taak opgelegd te zien, waarbij drie Javaanse Oude Bedden, door den Heer reinwardt aan het Ministerie der Kolonien gezonden, en behorend tot voor deze stad aangekomen, nauwkeurig te onderzoeken; en zij vond zich, op haar verzoek, met deze last vereerd. De Leden wilden van leprap, van Hoogeveld en Stuart worden nevust den, ook toen nog, Korrespondent reevens, door de Klas tot gemelde onderzoek benoemd, doch vonden zich, bij aanvang eerst samenkomst gebracht met een zoo grote menigte van vergelijkingen, verwijzingen en verklaringen, de vrachten van veelvuldige en ook vroegere nasporingen van den Heer reevens, voorgekomen, dus zij het opmaken van het begeerde verlag verzocht aan derzelve oud- en jonge geleerden, die deze arbeid deskundig op zich nemen en op zulk een uitgebreide wijze volbracht, dat zij, de eer daarvan en de erkentenis der Klas daarvoor willen behouden, de Klas verzekten, zich misschien aanmerken als gekomen, in verbanden die verlag gefeld was, ten bieden dienen van advies, om beter te kunnen beoordelen of wel of niet onder de Gedenkstukken opgenomen. Gecombineerd werd dit verzoek ongewoonlijk en op het oordeel uitgebracht, ten gevolg waarvan deze verlag als een handeling in die Deel voorkomt, waaraan deze Oosterse studie geen mindere verplichting zal hebben, dan zij tot nog toe aan een baldauf en valentijn, onze landgenoten, verschuldigd blijft. In het tweede deel van deze gedenkstukken heeft de Heer Wittgenstein (bl. 198 en 199) met grooten lof melding gemaakt van een werk over Japan door wijlen onze Landgenoot Mr. Zarlinghuis, hetwelk hij in 1807, vóór zijn vertrek van hier naar Parijs, alwaar hij in het begin van 1812 overleed, bij de Klas wilde doen betekijken. IX Dedans vanzelf te nemen, zieh te voorzien ingeval van onverwachte gebeurtenissen. Intussen had de Heer maître brun, in zijn Spectateur du Nord, van die handfeest, zooals men die in Frankrijk bezat, gewag gemaakt, als zou het bij ons verwaarloosd en daardoor in Franse banden gekomen en als zijnde oorspronkelijk in die taal geschreven; en eindelijk begon men gedeelten van hetzelfde niet te geven, het eerst onder den title: Ceremonies uitgesteld van Japan, voor huwelijken en funerals, vertaald door de heer M. Titsingh, met een voorbericht van den Franse uitgever, welke door de zonderlinge komst van dit werk in deszelfde handen te vermelden, de opmerking der Klassie trok en haar deed befluiten, om aan de Heren verlangen en Stuart dit Franse stuk in handen te geven, ten einde haar te dienen van leidraad, of er iets? En zoo ja, wat daaromtrent door haar zal te doen zijn? De Geleerde mogen zich vleigen, in dat te zullen zijn nog boogsibelangrijke toevoegselen van geen minachtbare band, dan die van wanneer den Heer Titsingh zelf, der Klassie aan te kunnen bieden, welke toevoegselen zij hoopt Heeren nu te verhinderen te kunnen afwachten, daar de Heer verlangt door bovengemeld gewag reeds onverwacht had bewezen, dat de Franse uitgever niets had geleverd en ook niets als echt en oorspronkelijk zou kunnen leveren, hetgeen niet in des Schrijvers moedertaal opgesteld en door onzen verdienstelijke Landgenoot als zijn eigen en oorspronkelijk werk bij de Klassie was nedergelegd. In de verleden jaren eerst mocht de Klasfe het bericht van dien hoogst bevoegde Coordeelaar buiten het Instituut, aan Wien barre gebracht hebben. LIETTER KUNDIGE GESCHIEDENIS Gekommitteerd betreffende de gemelde afslag van het werk ten onderzoek had den tiende banden geseld, ongeval. Hetzelfde is hierop uitgekomen; "Er is gering en geen noemenswaardig verschil in de tijd, keuring en opvolging der Chineesche keizers en Japanse keizers, bij Titsingh en bij Kaempfer, wiens werk met recht is hoog gefust; schoon bij die niemand langer dan van 1690 tot 1691 in Japan is geweest, en alles aan een voornamen Hollander verwacht had, die er verscheidene jaren had verblijft en door Herat reisde Batavia ontmoet werd, doch wiens naam hij verzweeg, de eer van zijn werk niet heeft verdiend. — Titsingh heeft uit geheel andere bronnen gepoten; zijne kronieken zijn breedvoeriger en bevatten veel meer merkwaardige zaken." — De geachte beoordeelaar zegt: "voor ziet niet te weten, wat hij aan het werk van Titsingh zou kunnen verbeteren, schoon hij hier en daar wel iets heeft gevonden, hetgeen bij zou tegen spreken op grond van eigen ondervinding en betere verhalen. Zoo denkt hij omtrent de verzekering van Titsingh, dat de Gouverneur van Nagasaki hier een briefwisseling met eenige hogere in het land wonende Japanners zou hebben verleend, dat die briefwisseling niet dan ter fluistertoon door middel van tolken of Japanse huisbedienden van het opperhoofd zou zijn gefungeerd, wel verzekerd, dat geen publiek ambtenaar zulks zou hebben durven bevolgen, mogende geen Holländer met een Japanner, noch omgekeerd, briefwisseling te mogen hebben. Ook aangaande de gedachten van Titsingh, als of het vinden in Japan een gewone straf zou zijn, die den misdadiger het meeste opgeeft, zegt hij, dat hetzelfde een vrijwillige zelfmoord is, om de schok van de uitvoering van een doodvonnis te ontsnellen. DE KLAS B. XI Ga, die eene geheele familie aan te roepen, als welke in geen openbare posten of bedieningen zou moeten blijven, welk gevolg de schuldbijdragende daardoor voorkomt — Het slot oordeel is het belangrijkste, om dit nauwkeurig werk aan de vergetelheid te ontrukken, met een aanbod van al, wat bij deszelfs orgaan nog belangrijk zou kunnen worden gezien. — De Klasfe heeft die brief met erkentenis beantwoord en het dienstvoudig aanbod beleefd aangenomen, in geval tot enige uitgave kan worden besloten, waaraan intussen hetgeen uit de Franse overzetting van des Heeren zittingswetsen eigen band te Parijs is gegeven, en nu onlangs na een dergelijke Engelse vertaling in het Nederlands is in het licht gezonden, zulk een belemmering te weeg te dragen, dat de Klasfe daaromtrent hierover gevoclen van haar Geïnteresseerden in de nakomelingen als nog afwachten voorbij vooruit een besluit te nemen. In de jaren 1820 zijn reeds in het licht gegeven de Verhandelingen op de Prijs-Vraag: Welke zijn de rechten, het aanziend en de waardigheid der Rechtsgeleerden in het Romeinse rijk geweest, van de vestiging van het gezag van Augustus tot de regering van Keizer Justinianus en die ingeflossen. En welke is de wereldwijde invloed geweest van die rechten en dat aanziend, zoo op derzelver rechtsoefening, als op den zedenleven, in lijken coëxisterend der Maatschappij? Deelende in 's Koningin edelmoedig schenking van den kostbaren steropel, door den Kunstenaar geschilderd, thans Lid der Vierde Klasse, naar de schetsen van het Lid derzelfde Klasse, den Heer Moritz geschilderd, mag de Klasse den, aan den Heer Mr. Fr. Rus toegevallen, eereprijs uitreiken, in een goede eerepensioen op dien tempel geschilderd. De Vraag: In welke opzigten de welprekendheid en poëzie overeenstemmen en in welke zij bepaaldelijk en uiteindelijk verschillen; in 1819 geschreven, is niet beantwoord en in 1818 niet herhaald. Op de Vraag: Wat hebben de oude Grieken, zoo ten opzichte van hun Schrift en Taal, als ten opzichte der kunsten en wetenschappen, van de Oosterse volken ontleend, en welke richtlijnen zijn zij gevolgd, om hetzelfde naar hunnen aard, bevoordeeling en geschiktheid, te veranderen, vermeerderen en verbeteren? in 1821 voorgesteld, geen antwoord ingekomen zijn, is dezelfde in 1833 opnieuw geschreven. Ten zelden uitgeeft de Klasse tot een prijsstof voorgesteld: "Eene geschiedkundige cavalerie omtrent den invloed, welken de volkplantingen der Romeinen in West-Europa gehad hebben op de beschaving der Europese volken." Het beveel der Klasse niet langer gebieden binnen den gelegen tijd enige antwoord op een der deze vragen te ontwijken, en zij heeft goedgevonden, die beide nogmaals uit te zebra zijn, met toevoeging van een nieuwe, vorderende: "Eene onderzoek, hoe de wijsgeerige geest der Grieken uit boeken, taal en fabelen kentelijk is; om daaruit op te komen, in hoe ver de beoefening der Griekse taal en fabelen tot echte wijsbegeerte kan opleiden." De Heer van hem her onderhield de openbare zitting der Klasse van 1821 met het voorlezen van een Verhandeling in de Latijnse taal over den pligt van den Redenaar, zoodat die volgens het gevoelen der oudheid moet beoordeeld worden. — De Heer Kemper sprak in die van 1833 een Latijnsche lofrede uit op wijlen n. c. cras, als stichter en opbouwer eener Letterkundige- en Wijsgeerige Regtsgeleerde School aan het Athenaeum van Amsterdam, met een treffende ontwikkeling van zijn Verdiensten hierdoor bij de regtsgeleerdheid en wetgeving. In die van 1835 bood de Heer Halmakker een redevoering over den invloed der Staatsgebeurtenissen in de laatste helft der vorige en het eerste vierde deel der tegenwoordige eeuw op de uitbreiding der Oosterse studies, ten gevolge vooral der bezittingen van de Engelsen in de Oost-Indien en van den veldtocht der Fransen in Egypte. Behalve de vruchten van den letterkundigen arbeid der Leden, die, aan het oordeel der Klasse ontdoken, door dezelfde in die deel haier Gedenkstukken of vroeger in het IIIe deel van hare Latijnse Gedenkstukken zijn opgenomen, hebben hare gewone Vergaderingen ruim genot gehad van velerlei geleerde voordracht, waarover geen nadere bepaling door de schrijvers is begeerd, of tot nog toe door de Klasse is geinaakt; waar vermelding alhier behoort te geven. De Heer volmbt heeft in een Verhandeling aangewezen, wat de Arabieren en bijzonder Mohammed en Mamun, voor de Wetenschappen bevolen en gedaan hebben, en welk een hoge achting zij daardoor, naar die tijden en omstandigheden, nog verdienen. In een andere heeft hij de vraag beantwoord: wat heeft de schaam der Grieken in kunsten en wetenschappen zoo zeer verrijkt en verspreid en bij hen zoo algemeen doen zitten. — Thun is bij werkraam aan een Latijnse Verhandeling, over het stichten terugbrengen der scholingen op de Griekse prijsdichten, Mohammad genoemd tot derzelver eigen scholasten, van welken zoo moeilijken als belangrijken arbeid de Klasse reeds te vore vrachten heeft gezien. In den jongsten brief van den Heer Muntinghe aan de Klasfe kwam de toezegging voor: „na verloop van eenige weken denk ik zelf een kleine verhandeling aan te bieden." De brief was van 31 Januari 1894: de 6de April daarna was de dag van des schever's dood. De Klasfe veroorloofde zich, Mevrouw de weduwe daarover te onderhouden, om, indien enig voorhoed opstel voor het Instituut mag gevonden zijn onder de schriften van haar overleden echtgenoot, hetzelfde als nog te mogen ontvangen; en weldra zag de Klasfe haar verzoek op de minzaamste wijze beantwoord door Zijne Excellentie in eenen brief van den 31sten Januari deres jaars, strekkende voorlopig ten geleide der Latijnse Verhandeling, welke terwijl de Heer Muntinghe voor de Klasfe had opgesteld over de wijze om de Hebreeuwse, Arabische en Aramese talen te onderwijzen en te leren aan de Hoogescholen, strekkende om het gewoon afzonderlijk onderwijs van de drie vermelde talen minder verkiekijk te doen voorkomen, als echt vereschillende talen van dezelfde groep. — De opneming van deze Verhandeling is bevolen, onder vermelding van haar inkomen na des schrijvers dood. De Heer van Hall heeft zijn aanmerkingen voorgedragen over deze plaats in de Grieks ingebruiksregels voor de Nederlandse taal. DER, KLASSE XV geleerdheid (B. L. Afd. 3, § 5) betreffende het ombrengen van wanheidigheden hoorde hier te landen, te kennen om die achterfichtelijke schrijver van Genesis dwaling of deszelfs werk, in de uitspraak, van een dergelijke drukfout te doen verdenken, met opgave van eenordeel kundige verbetering, volgens welke de woorden maar vele jaren men gewoon was te zeggen, zijn geweest maar veel eer was men gewoon. — Een Liedje op Cicero in de Nederlandse taal was daarna een aangenaam onthaal der Klasse door dezelfde schrijver; — die ook een Nederlandse vertaling in dichtvorm heeft voorgelezen van de 16de Ode van Horatius; en, ter gelegenheid, de Vergadering verlooptigd heeft met de voordracht van zijn feestzang bij de tweehonderd en vijftigste verjaardag van de stichting van de Leidsche Hogeschool. De Heer van Huisob heeft een Redevoering voorgelezen ter in het licht stellen der verdiensten van wijlen onze geleerde landgenoot Frans Hemsterhuis, inzonderheid door een ontwikkeling der gronden, en voorstellen der beweijzingen van deszelfs wijsbegeerte. De Heer Kinker heeft een Verhandeling ingezonden, getiteld: iets over Mythologische geyrelsuitingen door hem aan de Klasse ter beoordeling toegezegd. De Heer van den Bleeck heeft voorgelezen een Latijnsch vertoog over enige bijnaamwoorden, door de Ouden aan de Leren toegeveld (de quibusdam veris apud veteres epithetis), en wel bij onderzoeks onderzoek bij Virgilius en anderen, als geen zelden te hoonen voor onze juist bepaalde purperkleur, maar liever te verstaan van hetgeen wij kleurverfchieten noemen, zoo als In het pareldemooi, in vele vogelveren en dubbelklinkende zijden stoffen. De Heer kootmans heeft een wijsgeerig vertoog voorgelezen over hoogere gedachten, of niet door de rede wegens God en onsterfelijkheid zouden kunnen ontdekken. Nog beefde de Heer kootmans eergestemd merkt vragen voorgedragen over de postulaten der praktische rede van Kant, erkennend, dat men de Rede praktisch kan noemen als toegepast op voorwerpen van den wil, maar twijfelend, of men het praktisch vermogen van het theoretisch in de daad op het voetstoot van die wijsgeer moet onderscheiden; komende het Hoofd voor, dat het befluitt door de theoretische rede en uit de orde in de wereld der verschijningen afgeleid, op gelijke wijze gevonden wordt en even krachtig is voor het geloof in een Wijze Verzoeker, als dat der praktische rede voor het geloof in een Regtvaardigen Levensleider der wereld, getrokken uit het onevenredig, hetwelk in dit leven opgemerkt wordt, tasfeheo de gelukwaardigheid en gelukzaligheid. Eindelijk is door hetzelfde Lid voorgelezen de proef een voorstelling van de overeenkomst der Goddelijke volkomenheden onder het beeld van een zuiver licht, met aanprijzing van behoedzaamheid bij de aanwending van dezelfde beelden, en in het trekken van gevolgen, uit de stukswijze beschouwing dier volkomenheden als afzonderlijke beginfels of eigen schappen. De Heer Vanob heeft een verhandeling voorgelezen over den dichter Hendrik Lauritszoon Spiegel, ter aanwijzing inzonderlijk zijner navolging van de rijke gelijkenis van het hol van Pluto uit het IVde Boek over het geroepen bestaan, in zijn dieptewerk de harten spiegel genaamd. De KLASSE XVII De Heer van Goudoever deelde de Klasse een verhandeling over het karakteristieke onderscheid tussen de geschiedenis van den ouden en den nieuwe tijd. - Nog heeft de Heer van Goudoever een Latijnse Verhandeling voorgelogen over de Staatsleer (disciplina publica) bij de Grieken, welke als de aanleg niet alleen daarvan, maar zelfs als een reeds ver gegrondide Bibliotheca politica Graecorum, wordt aangemerkt te kunnen worden, tot welke voltooiing zijn Ed. ten sterkste door de Klasse is aangemoedigd. De Heer Cornelissen heeft een Latijnse verhandeling voorgelezen over den Hyacint van de Fabelkunde ten bate, dat onze Hyacint, de Nageltak, geenszind de Hyacint van de oude Fabeldichters kan zijn, maar dat onze Talp aan de beschrijving van die bloem der oude volk welkom beantwoordt en door geen andere naam bij de Latijnen of Grieken onderscheiden wordt, zelfs de gemeenzaamste manier moet zijn bekend geweest. De Heer van hengel heeft voorgedragen een oudheld- en cortedeelkundige verhandeling over de geschiedenis van den feestdag op den 6den van de vierde maand; een letterkundige ophef van het Evangelie van Joannes H. XIX. vt. 98-30: betreffende het vat vol edik nabij het kruis; — twee verhandelingen over de Middeleeuwen, de een ten betoog, dat de riddelmeeuwen een tijdperk van natuurlijken vechtland in de voortgaande beschaving des menschelijke geestes is; de andere ter beschouwing der middeleeuwen als een tijd van voorbereiding der wereld voor het genot der hedendaagse beschaving; — een reisverslag ter beschrijving der vrees, alsof de barbaarheid der middeleeuwen zich kunnen vederkeren in Europa; — een geschiedenis en oudheidkundige verhandeling in de Latijnse taal, over de gemeenschap van goederen bij de vroegste volgelingen van Christus, welke door de Klassie aangekomen is, om geplaatst te worden in het volgende deel van haar gedenkboeken in die taal; — een vertoog ten slotte, onder den titel van Grondtrekken van een Verhandeling over des mensens natuurlijke gevoel van behoefte aan kennis en wetenfehalp. Door middel van redenering, zoo wel als van voorzichtigheid, werd dat gevoel voorafgesteld; zowel uit de beginselen als de betrekkingen tot hetgeen hier op aarde voorstaat en hun trek tot gezelligheid, van voren, afgelopen, en uit de ontwikkeling van de mensch op zichzelf en van de roetschappeleijke beschaving, van achteren bevestigd. Daar na werd de heilzaamheid van dit gevoel opmerkelijk gemaakt door het verwijzen op de kunsten en wetenfehalpen zelve, die zulk een natuurlijk gevoel van behoefte noodig hebben, en op het baten, door beide der maatschappij aangebracht, ja op het onderling verband tusse mens en mens, en volken, maar vooral op de bron van heil, die daaruit voor elk mens in het bijzonder ontspringt. De Heer van rebellen heeft in de Klassie voorgelezen een breed vertoog over de wittenden bij de Romeinen, als den grondslag en de schets -tevens bijhoudende, waarop en waarna zich de volgende wetgeving, tot in onze dagen toe, gebeeld en gevormd hebben; een Latijnse dissertatie over het beginfelle der verdeeling van zaken, of over zaken binnen en buiten erfgoed. (in partimotion vel extra perterrition) naar den geest van Justinianus; — de feitelijke verhandeling over de oorzaak der veranderingen in de Romeinse rechtsgelerezheid, en daarop een gedeelte derzelfde, waarin de geschiedenis der Romeinse rechtsgelerezheid onder de keizers; — ten slotte een Latijnse commentaar op de recht manier en de niet manier trekkende niet zoo zeer op aan te wijzen welke zaken tot de eene en de andere hoort bij de Romeinen werden gebracht; maar om de gronden te ontwikkelen waarop de zaken onder de eene of de andere hoort door hen gebracht werden. De Heer Pueblikamp droeg een Latijnse verhandeling voor over het filosoferen in de behandeling der geschiedenisfeiten; en zond een aantal aanmerkingen op de in a, en 3 de Ode van Horatius. De Heer Barre las een Latijnse verhandeling over de hedendaagse Grieken in vergelijking met de oude, vooral ten aanzien van de literatuur en de wetten; daarna nog een woordelijke Latijnse Verhandeling over de uitvinding en het gebruik der letters bij de Grieken, waar grondig bijgewerkt in houdt het algemeen verlangen der Klasse naar derzelver nadere overwegingen heeft verwekt, waartoe de Heer Barre voorzegd heeft te gaarne te zullen aanbieden, nadat daaraan de laatste hand gericht gehad heeft. De Heer Hamaker heeft de Klasse eenmaal onderhouden waarin zijn ontdekkingen in Puniche oudheden tot verlichting van de vragen over de uitspraak van de taal en het schrift van het alhier gebleken Carthago. De Heer reuvens had, toen nog Korrespondent zijnde, zijn vertoog over de oudheden, door den graf Elgin uit Griekenland medegebracht, voornamelijk die van den tempel van Minerva, het Parthenon te Athene aan de Klasse medegedeeld, vorenafgaande te plakken in het tijdschrift des Wets, een ongekend uitgave, door de Heeren westbendorp en reuvens bezorgd en te Groningen uitgegeven. — Als Lid der Klasse heeft hij een Latijnse verhandeling voorgedragen over de oudheden, in het vaderland verder opgegraven en van Remische oorsprong of voor Romeinse gehouden, opgehelderd door de vertooning van gecreëerde en van getekende afbeeldingen van verschillende oudheden en van de zoogenaamde lamas quadrifida zelf, die bij het hals te Britten zo opgegraven en almede van Remische oorsprong zijnde. De Heer van Vorst heeft een redevoering voorgelezen over de Letterkundige verdiensten van Hugo de Groot en hetgeen aan derzelfers ontwikkeling is voor derlijke geweld, bevattende, in vele opzichten, nog een geheel nieuw overzicht van 's mans onvergelijklijke grootheid als geleerde in den geheelen omvang van Letterkunde en Wetenenschap, en van alles, wat in beid tot die grootheid door natuur, opvoeding, onderwijs en rusteloze werkzaamheid heeft samengewerkt. Nog als Korrespondent heeft de Heer Clarisse een letterkundige verhandeling ingezonden over den Kerkvader Cyprianus als Schrijver, met minzaam verzoek om mededeeling der aanmerkingen, welke daarop in de vergadering, na derzelfers voorlesing, zouden kunnen gemaakt worden; dezelfde werd met genoegen en belangstelling gehoord en des schrijvers lof met eerbied beantwoordd. De Heer die heeft voorgesteld een onderzoek hoe de voornaamste zelfvoldaan van Staatshuishoudkunde zijdens bij de volken van Europa ontwikkeld en gevormd zijn, uit den toestand van waarin die volken zich in verschillende tijden zijn bevonden. Uit welk onderzoek gebleken is, hoe de beginselen van het mercantilisme of handel zelfvoldaan, eerst in Italië onderstaan, naderhand onder Colbert in Frankrijk werden ontwikkeld; hoe die van het physiocratisch zelfvoldaan eerst door Sully aangenomen, door Quesnay tot een volledig systeem werden gebracht, en hoe, eindelijk, eerst een rijk als Engeland, hetwelk handel, landbouw en fabriken vereenigde, het industrieel zelfvoldaan van Adam Smith kon doen geboren worden. Hoe zeer zij van een opzettelijke beoordeling van die verschillende zelfvoldanen onthoudende, kon echter de spreker niet nalaten, de hoge verdiensten van het laatstgenoemde zelfvoldaan in korte woorden te schetsen. Wat de nieuwere Staatshuishoudkundige Schrijvers betreft, is hij van oordeel, dat velen hun verkeerd, als algemene en onvoorwaardelijke beginselen willen doen voorkomen, zodanige voorzichtigen, als van tijd, plaats en omstandigheden afhankelijk zijn. Wat onze voorouders betreft, hij bewonderde hunne vrijheid, in het praktisch beoefenen van dezelfde beginselen, en hunne voorzichtigheid in het beperkt aanwenden van die voorzichtingen, waarvan de opvolging door de beschrijvende omstandigheden en de tijden, waarin zij leefden, werd aanbevolgen. De Heer Frets, Korresponent, een verhandeling in de moedertaal voorgelezen hebbende over de overdracht van eigendom bij de oude Romeinen en over enige etymologieën van de woorden mancipium, dominium en vindicatio, werd door de Klasfe bemoedigd, om zijn denkbeiden over de overdracht breed te ontwikkelen en deed zulks daarna in een Latijnsche commentaar over het woord mancipium et neque mancipium et de hujus nun cupationis origine; waarbij de mededeeling de dank der Klasfe wegdroeg. — Nog heeft de Heer Frets bij gelegenheid zijner uitgave van lectuur over het recht van den Lastgever bijzonderlijk in koopmanszaken een breed vertoog daarover aan de Klasfe gezonden, welke raad genoegen is gelezen, als des schrijvers bijzondere gedachten behechtende over een betwist punt van het Romeinse recht daaromtrent tussende feiten der Proculeanen en Sabijnse. Voorzeker is de nagedachtenis van wijlen Dr. wyttenbach en Dr. C. F. Cras nicc onverdeeld gebleren in de Openbare Zitting van den jaar 1831; daar kinderlijke eerbied heet woord voordeel in den Secretaris der Klasfe over zijn eigen eerbare leraar in wytenbach aan wiens bij de groote ontwikkeling van zijn gevoel voor het schoone en goede dankbaar toewijding schreef; en de Klasfe zelf in het verlies van Cras het gemis betreurde van een nieuw lid fracht harcelijk deelnemend, maar ijverig medewerking Lid, Wiens wijze raad haar nooit ontstond, gelijk zijne tegenwoordigheid haar nooit, buiten wettige verhinderling, onttrok. Twee Latijnse Verhandelingen komen in gewone gedenkstukken voor; twee andere in de moderne, door ikzelf gegeven, bevorens de uitgave gewone gedenkstukken nog volledig was geregelde, zijn vermeld in de Letterkundige Geschiedenis der Klasse voor het Deel, bl. 9, en is de eene daarvan uitgegeven in zijn Nagelaten Redevoeringen, doch de andere vermist geraakt. De exercitatie Tullianus van de Klasse bezitten bijdragen van zijn hand. — Maar gebiedt hij leven van Wittgenstein door 's mans waardige leerling, de Hoogleeraar te Gene, naar het voorbeeld van zijn meester over Opronerenius, geskreven, alhier liever te zwijgen dan weinig te zeggen van de man, wiens nagedachten de gehele letterkundige wereld heeft vervuld: de Parentalia door onze van Lennep aan de schim van cras gewijd, in Latijnse zangen, die 's mans derbare personen in volle kracht en werking vertoonden, als zag men hemzelf in de geboortezaal der Doopscherige School deker stad bij de twistreedjes zijner leerlingen den gang hunner wederzijdse strijd sturende en de eer des strijds zoo groot als die der overwinning makende; de Lijkrede van onze Kemper over zijn tweede vader, zoo als bij zijn grooten Leermeester en vroegere Ambtgenoot noemen mag, eertijds uitgesproken, waarin de geest van 's mans wetgeerte, letterkunde, rechtsgeleerdheid, en gedrag zoo karaktertrekend werden opgeven, dat de menselijkheid zelf zich daaruit in de schoonheid van de studie zag voorgesteld; en de Lofrede van dezelfde Kemper in de Openbare Zitting van het jaar 1823 uitgesproken, en door de Klasse afzonderlijk uitgegeven, gedogen alledrie hier geen breder gewag. Met den nieuwe vlag trof het vloot de Klassfe na de verrijdbare tijd, vroeger vermeed. E. a. Burger, c. w. peumer, J. Valckenaer, J. W. de Water, J. Walraven, H. Muntzinger, J. M. Kemper, M. Tveitman, P. van Hemert en T. D. Wiarda werden haar door den dood ontsagen; waarvan de laatste genoemen alleen, na de jongste openbare Zitting overleden, de openlijke bula der Klassfe nog niet heeft gevolgd. Vier jaar was s. a. Burger Lid der Klassfe. In de Openbare Zitting van 1819 sprak bij die Latijnse redevoering uit over de navolging van de Ouden, die vroeger is vermeld. Nog hoorde de verbeelding hem over het moeilijke, het fels onmogelijke der navolging van taal en stijl der Ouden spreken in een taal en stijl, die nu Cicero, dan Petronius leven lieten horen, roesde een afwisseling, gemak en vaardigheid, als greep hij uit beider woordenbehat en stroomde vreemde taal juweelen raets volle banden uit. En dat kunststuk was eenen troost te zijn, om beter aan enig oordeel, beter welkom in zijn oog kon zijn, te onderwerpen! — Onze heldenfame werd zijn leven; de palm vereerde zijn nagedachtenissen: iets zwaar, dan dit weinige, zon hier overbodig zijn. In den aanvang van het jaar 1818 zag ze de Klassfe c w. de roer door den dood ontvallen. In herinnering verloor de Hooge School van Utrecht een van haar ondersteunende Hoogleraren in de Rechten, Hij werd betreurd van een groot aantal leerlingen, bij zijn voorcreële onderwijs te Haarlerwijk zoo wel, als te Utrecht door hem gevormd, en van een ieder, die in de roer den man heeft geleerd kennen, die zich door de wijsgeerige beoefening der geestesoorteunde, en deelvertoepassing op de Rechtsgeleerdheid, wijd en zijd den grootsten roer heeft verworven. Ons medelid van heusde heeft dit en 'smans geheel karakter in het zuiverste licht geleid bij de opening eenere Algemene Vergadering van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap; zijne redevoering, die de roer volkomen voorstelt, zoo als hij is geweest, is algemeen verkrijgbaar geworden. — Veel en groot waren de titels voor zijne benoeming onder de eerste verkiezingen der Klasfe in den jaar 1808. Het heeft evenwel haar niet mogen gebeuren, UCHten dier benoeming voor bar Gedachtewerken te ontvangen. Veelvuldige arbeidsbezigheden eerst en te vroeg ongemakken van den ouderdom daarvoor waren hiervan zoo geheel de eenige oorzaak, dat het denkbeeld van als rostend Lid aangeraekt te worden hem onaannemelijk bleef, en bij, niet lang voor zijnen dood, nog den wil te kennen gaf, om uit zijn lesstukken nog menig stuk op te nemen, reeds lang voor de Klasfe beëindigd, doch waarvoor de laatste band, ter geringe verandering of wijziging slechts verzoekt, nog niet had kunnen gelegd worden. 3. Maar weinige dagen later overleed Johan Valckenaer, Lid der allereerste benoeming, meermalen Voorzitter, in vele Corporaties werkzaam geweest, en voorzitter der beantwoorde prijsvraag voor het gezag en aanzien der rechtsgeleerde den bij de Romeinen. Zijn hele leven was met de flatkondige geschiedenis van zijn tijd verbonden, en zijn aangelegenheden werkzaamheden waren aan de kunst gewijd, om over staatsbetrekkingen te handelen. Daarbij vond hem de Levenseer ondersteuning als dienaresse te helpen, maar met geen middelen, die hem als vaderlijk erfgoed verrijktten. Zoon van den grooten J. C. Valckenaer, zou bij den vaderlijken naam niet alleen als Letterkundige gehandhaafd, maar met den roem der grondige Rechtsgeleerdheid hebben uitgebreid, Indien de neiging van zijn geest, zoo wel als de stroming der tijden en omstandigheden, hem niet eerder gevoerd en als met onwetende hartbare kracht had afgedreven. Na amper een twintig jaar leden en reeds tot Hoogleeraar in de Rechten aan de Akademie van Franeker, zijn geboorteplaats, benoemd, strekten twee verhandelingen, de eene de peculium quasi castremi vetericus in actu, enque vetus origine, de andere, de dupiici legum quarumdam in Pandectis interpretatie, in 1780 en 1781 uitgegeven, niet alleen tot blijken, dat een zoo vroege bevordering naar zijn grond in eigen verdiensten had, maar tevens, was er van zijn denkvermogen zoo wel, als van zijn geleerdheid voor den luister der Rechtsdienst te verwachten was. Maar Franeker werd het toneel van Revolutie staatsverdeelde handelingen, met die van het ganse gemeene best verbonden; Valckenaer, ontsloeg de partij, die te Franeker haar zetel kwam vestigen, en leende haar, daar hij zelf de bundels der Akademie voerde, geen gering gezag, Utrecht, de hoofdplaats der gehele partij, aan wiens belang hij zich had overgegeven, riep hem in 1787 in de plaats, door den Hoogleeraar tijdeman, bij volgelopen afkeer van die partij, niet zijn eigen keus, vertegenwoordiger. De Statuenvervaening bracht weldra tijdeman terug en deed Valckenaer zijn ongelijk inzien; Hij wekte maar Frankrijk, stond er aan het hoofd der medewerker en werd de voornaamste bewerker van weer een korruptie in 1795. 