title: Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche diplomatie
creator: VREEDE, George Willem
text: 4) Geheim verdrag van Hamptoncourt. xLumt, Inder Chronol. no. 231 (30 Julij 1603). Z. voorts ouv&&, Documents inddits (AUBERY DU MAURIER) p. 193 suiv. 5) Over de negotiatie van het Tiers in latere jaren, is ook lezenswaardig VAN AERSSEN’s Corte antwoort aan H. H. Mog. ’s Gravenh. 1618, en daarin de depeche der Staten aan hunuen Ambassadeur, (26 Mei 1611) en de brief 315 ’t Rijk van Schotland een regiment knegten tot dienste deser Landen zoude worden geligt en alhier in dienste gebragt.” — Van 1603 nu tot 1606 had Koninz HENDRIK zooveel voor dat derde deel van Koning sacnp aan de Republiek verstrekt en betaald, dat, naar hij beweerde, »de Engelsche schuld daar- mede was voldaan,’” — en hij mitsdien weigerde, zonder na- der verdrag, met zijn’ onderstand voort te gaan. — Vandaar langwijlige en ingewikkelde onderhandelingen en becijferin- gen; vandaar ook de komst, een en andermaal, van den Agent VAN AERSSEN, als lasthebber van HENDRIK !), naar Holland, met inzigt om voor al de offers, na 1598 aan de Nederland- sche vrijheid gebragi en voor de verder te verleenen hulp, eene zekerheid te bekomen, minst gelijkstaande met de voor- regten sedert 1585 door de Engelsche Kroon hier te lande verkregen. — Waarom niet ook vestingen en havens, waar- om niet een’of meer zetels in den Raad van State, den Fran- schen ingeruimd? Waarom niet welligt de Sowvereiniteit aan den Koning van Frankrijk zoo voor de voorgeschoten millioe- nen, als voor de openbare vredebreuk met Spanje, opgedra- gen; voor den krachtdadigen bijstand tegen den gemeenen — van VILLEROY aan denzelfde (25 Mei 1613); »Il est vray que leurs Mat€ von- droient bien que vous fussiez, je veux dire Messieurs vos Superieurs, aussi > diligens ä nous sortir de l’incertitude de nostre Tiers d’Angleterre, apres trois bonnes annees de patience,” enz. 1) Zie de Bijlagen tot OLDENBARNEVELT’S Pemonstrantie, bl. 258 260. (Ce Memoire a et6 presente le 24 Fevrier 1606; 2. le 6 Janvier 1607). van AERSSEN zelf schrijft: »Om dan naerder geinformeert te worden, creech ick last herwerts over te commen ende te sien, off oock in de waerheyt de Pro- vintien in sulcken poincteu stonden, als was gerapporteert; van gelycken, om alleen te sonderen de humeuren op de Articulen, die ick uyt de Conferentien met Syne Mat ende den Heere van vIiLLEROY op hun bevel, had geconcipieert ende ingestelt, sonder yet pudlicg daervan te mogen voordragen, oflt van wegen Syne Ma! affvorderen. — Syne Mat socht nyet beters, dan om met een goet secours den gemeynen viant onder de hant in de Nederlanden t’ oc- cuperen ende consumeren” enz. (Remonstrantie van 1618). Zie de Bijlagen en het Register van Holland, A. .1607 fol. 13, 56 (15 Februarij). 222 men nn nn an ns. En erh, nn nn nn sn m - ne nn rn en ren mn PRESS EIER SERRGER SER U SITES ABI. SCH PEREREEE SR COR 316 vijand, wiens magt in dat geval voor goed zoude gefnuikt worden? — De Koning beter ingelicht, zag zijne dwaling in, en het Twaalfjarig Bestand niet hebbende kunnen stuiten, liet hij de kwalijk begrepen eerzucht, in onbekookte plannen uit- gedrukt !), spoedig en zonder bijoogmerk of naberouw va- ren. — Met de plegtige erkenning der onafhankelijkheid van de Vereenigde Nederlanden in den persoon van hunnen ver- tegenwoordiger bij het Fransche Hof, van eenvoudig Agent tot den rang van Ambassadeur verheven, was door HENDRIK IV eene nieuwe baan betreden, welke hij voortaan zonder afwij- king zoude bewandelen. Wij hebben den oorsprong van het 7iers doen kennen, welks begrooting en vaststelling eerst vrij wat moeite in Engeland hadden gekost, en naderhand, onder het Regentschap vaıi MarıA DE MEDICI, niet zonder misverstand met Frankrijk, tot nieuwe Negotiatiön leidden 2). — Na het vertrek van den Heer De russy, werd de Gezant D£ REFFUGE belast met de vereffening van het reeds zoo lang slepend geschil ; men viel de Staten-Generaal las- tig, omdat men zelf te Parijs door Koning JacoB geperst werd. Deze Vorst had aanstonds na zijne aanvaardıng der teugels van het Bewind over Groot-Britanniö en lerland, het voorne- men tot het teekenen van den vrede met Spanje, onverholen geopenbaard. — Te vergeefs had men zich uit vrees voor dien afval van het veeljarig Bondgenootschap, met de uitrus- ting der statelijke Legatie 3) ter gelukwensching van ELIZA- 1) vAN AERSSEN betnigt: »Ick hebbe geen last gehad yet te negotieren (be- trekkelijk de opdragt der Souvereiniteit aan HENDRIK tv): alleen t’ informeren.” 2) Bij de Acte van 16 Julij 1613 (artzema t. a. p.) deed Koning LODEWIIK ten behoeve der Staten »don et delaissement des deux autres tiers des sommes de deniers ä eux prestees et fournies par les dits fen S" Roy et sa dite Majest€ pour le benefice de leurs affaires” enz. 8) Register 17 en. 18 April 1603: »En gedelibereert zynde, wie met de meeste eere en diensten der Landen tot de voorsz. Legatie — soude mogen werden voorgeslagen ; — is eendragtig goedgevonden daartoe voor te slaan — den hooggeb. Heere Grave HENDRIK FREDERIK, Grave van Nassauw ;” voorts WALRAVEN V. BREDERODE, OLDENBABNEVELT en VALCEKE, 317 BETR’s opvolger, in Holland gehaast; nog weergalmde het officieel voorgeschreven vreugdegejuich in de steden der Re- publiek op den 42 Augustus 1603 bij gelegenheid der kroo- ning op het feest van den H. sacoBus, toen zoowel » de Brie- ven van de Koninklijke Majesteyt van Engeland, aan de H. H. Staten-Generaal,’”’ als de Propositie van den Gezant Sir RALPH wınwoop »beroerende de handelinge die deselve Kon. Majes- teyt voorgenomen heeft met den Eerts-Hertoge te contracte- ren !),” ter tafel werden gebragt en de gemoederen pijnlijk aandeden. — Het Tractaat met den vijand bekwam dan ook eenige maanden later zijn beslag, en was de voorbode der on- vermijdelijke vredehandeling, die eerlang regelregt uit Brussel met den Nederlandschen Vrijstaat zoude geopend worden. Een bijzonder Artikel bedong 2) tot dat einde de bemiddeling van den Koning van Groot-Britanniö, wiens Ambassadeurs, nevens die van HENDRIK Iv, de Tröves van 1609 hielpen bewerken en handhaven. Men heeft het OLDENBARNEVELT tot misdaad toegerekend, dat hi) op zijn eigen hand, zonder voorweten van iemand uit de overige Provinciön, had »afgeslagen zekere notable aangebo- den Alliantie, daaraan de Republycque ten hoogste was gele- gen.”’ — Die daad van Souvereiniteit zoude hij gepleegd en zich vermeten hebben, naar men gist, want de bepaalde aan- wijzing ontbreekt in de Sententie, jegens Koning JAcoB 8). 1) Register, 28 Aug. 1603, en fol. 737, 742. %) RISMER, T. VII P. II, p. 117 (Confirmatio Tractatus Hispaniae et Bur- gundiae): Quodsi, Hollandi, ac caeteri Status Confoederats voluerint Pacifica- tionum conditiones accipere, — medio Seren. Regis Angliae, dicti Seren. Ar- chiduces — libenter audient quieguid proponetur, ei optabunt ut oper& dicti Seren. Regis Angliae illi aequas accipiant conditiones, cognoscentque quantum auctoritati dieti Seren. Regis Angliae Fratris sui charissimi tribuant.” 8) Immers H. DE GROOT, iWemorie van myne intentien eu notabele bejeye- ningen bij Dr. ?. SCHELTEM&, Oud en Nieuw, bl. 225, zegt dit niet anders te kunnen verstaan, vdan van een particuliere Alliantie met Eingelandt, buyten de Alliantie, die ten tijde van ’t Bestandt, soo met Vrankryck, als met Ein- gelındt, met onderlinge kennisse is aengegaen,” 818 Wil men beweren, dat de Advocaat het nut der aansluiting aan de drie Rijken, het voordeel der ongekrenkte vriendschap tusschen de beide Protestantsche Zeemogendheden zoude voorbij- gezien en miskend hebben? Het tegendeel blijkt uit hetgeen hiervoren met opzigt tot het bedrijf der Nederlandsche Gezan- ten te Zonden in 1610 werd medegedeeld, en uit den verde- ren loop der gebeurtenissen in het Duitsche Rijk, welke in het najaar van 4614, onder de zamenwerking en den waarborg van de Republiek en van de Kroonen van Frankrijk en Groot- Britannie, tot het Tractaat van Xanten !)) leidden. — In die diplomatische bemoeijingen was JacoB’s Minister WOTTON op verre na niet onledig 2), dikwerf niet naar den wensch van het Haagsch Kabinet. — Hier en meermalen daarna, hadden onze Staatslieden met de laatdunkende en kitteloorige opge- blazenheid, of — wil men, met de ijdelheid en den overmoed van de Gezanten van een praalzieken en kleingeestigen Mees- ter te kampen. — Het was waarlijik OLDENBARNEVELT's schuld niet, zoo de buitensporige aanmatigingen van den ingebeel- den en waanwijzen Koning soms moesten gestuit worden 3); kon men redelijke vorderingen ter liefde der goede nabuur- schap inwilligen, men mogt het eerste regt van een onafhan. kelijken Staat, het regt van gelijkheid, niet onwaardig prijs geven #). — De Advocaat schijnt veeleer in onze huishoude- — en nn 1) gıuıt, Index Chronol. n®. 279 (12 Nov. 1614). %) Z. vooral bij OUvRE p. 223 suiv. — HENRBY WOTTON, CARLETON’S VOOT- ganger als Gezant te Venetie,is dezelfde die uit Itali&E teruggekeerd, zijn naam. in een’ vriendenrol schreef met deze bijvoeging: »H. w. Legatus, vir bonus; missus ad mentiendum Reipublicae causa.” — wınwoon, Bfemorials III. 407. 3) Niet tevreden met de ontzetting van vorstius, als Hoogleeraar te Leiden, eischte JacoB de wiizetling. In orpensarneveir’s Verhooren leest men (bl. 253, 13 Maart, 1619): »Waeromme hij gevangen dan volgende °’t advys van den Coninck van Bretaingien, vorstius nyet en heeft doen vertrecken uyten lande, volgende het ernstig versoek van deselve Zijne Mat?” Z. meer uitvoerig Verhooren, bl. 153 volg. (28 November 1618). 4) Opmerkelijk is de lof in de Remonstrantie van F. v. AEBSSEN van 12 Nov. 1613 (Rijks-Archief) aan het wijs en mannelijk gedrag der Staten, dat 319 lijke aangelegenheden, te veel dan te weinig gezag aan de tusschenspraak van den gekroonden Godgeleerde te hebben toegekend; en beging hij een’ misslag, het was gewis die van een ontijdig en bedenkelijk beroep op het oordeel van zul- ken dslettant, ter beslechting der noodlottige Kerk — weldra Staatsgeschillen. — Gevaarliik was het in elk geval, den vreemdeling op die wijze voet in onze zaken te geven, en zich voor een’ tijd met vrucht van de meening van een’ ligt te verschalken Vorst te bedienen, op de kans af van in ’'t vervolg te grievender door zijne beslissing gekrenkt te wor- den. Maar nu OLDENBARNEVELT dacht wel te doen met het ge- voelen van Koning JacoB in te winnen, om in dien strijd van leerbegrippen, welligt tot bedaring der verhitte hersenen te geraken, mogt de keuze van den Theoloog-Diplomasat , Neerlands edelst; vernuft, HUGO DE GROOT, allergelukkigst hee- ten. -— Wij hebben betrekkelijk dit Gezantschap van 1613, door den onlangs tot Pensionaris van Kotierdam aangezoch- ten, wereldberoemden Advocaat-Fiscaal van Holland en West- friesland bekleed, zijn eigen beknopt berigt en de daarmede overeenstemmende ophelderingen in de Verkooren van OLDEN- BARNEVELT !). — Deze gevraagd zijinde, »of nyet waaragtig en is dat srorıus gaande naar Engeland, om de zaken van de Oostindische Compagnie, hij gevangen denselven gelast heeft aldaar onder de theologanten te sonderen hoe hen smaakte d’opinie van ARMINIUS,’” zeide eerst dat hij zich meende te ‘ herinneren hoe hij, toen DE GRooT hem wegens het aannemen van die zending aansprak, »denselven versogt heeft, dat hjj a ba a a Te is derhalve aan OLDENBARNKVELT, tocgezwaaid. »Die saken wierden s00 hoogh ‘opgenomen, dat men selfs Uwe Ho. Mo. voorhielt te willen d’Alliantie breken , soo verre hy (vosstıus) in Uwe Ho, Mo. Staet wierde gemaintineert. Doch Uwe Ho. Mo. lettende op die digniteyt van de Republique ende haere vry- heyt, hebben de saken met soo groote wysheyt weten te beleyden, dat D. vorstius is gebleven, ende die vrientschap met die Croon van Groot-Bretaignen behouden.” 1} 2. wijders BRANDT, Leven v. H. DE GROOT, 2e Druk, bl. 45—51. 320 zoo bij Z. M!. zoo de gelegenheyt zulks presenteerde, als bij eenige voorname Bisschoppen of Theologanten de regte gele- genheyt van de Religions-differenten in dese Landen zoude willen te kennen geven, en hare goede meeninge daarop son- deren en ondersoeken !).” — Later beleed hij meer stellig, bij voorkeur daartoe den grooten Delvenaar uitgelezen te heb- ben, »als hebbende de qualiteyten en partyen van geleertheyt en andere 2).”” — DE GROOT zelf spreekt met welbehagen van de hem ten Hove in Engeland wedervaren onderscheiding 3), en van de gunstige verwachting met welke hij zich ten ge- volge dier persoonlijke aanraking en aangewende pogingen in het belang van den kerkelijken vrede, nog lang na zijn’ te- rugkeer in het Vaderland gestreeld had. — » wınwoop — dus schrijft hij in eene niet voor de openbaarheid bestemde Ver- antwoording 4), — had mij t’ anderen tijde geseyt, dat het den Koningh seer aengenaem soude syn 5), indien ick by over- lyden ofte vermoeytheyt van den Heere caron, in sijn plaetse wierde gecommitteert. Ick heb oock altijt verhoopt, dat S. Mt. sooseer uyt sich selven genegen synde tot tolerantie, onse geschillen door dien wegh liever dan door decisie soude laten beslechten, gelijck ick ten dien eynde mijne propoosten bij S. M*!. ende mijne brieven aen de Bisschoppen heb ge- dirigeert. — Mijn concept van de Missive aan S. Met., op nn nt 1) Verhooren, bl. 224 volg. (il Maart 1619). 2) Verhooren, bl. 259 (13 Maart 1619). $) Evenwel schreef de Aartsbisschop aBBoT aan wınwonn, Memorials Ill, 459: »At his first coming to the King, he (nE arooT) was so tedious und and full of zitle Zattle,” enz. 4) Memorie van myne intentiön en notabele bejeyeningen, bl. 222 volg. 5) Volgens den Aartsbisschop, (t. a. p.) vthe King’s Judgment was of him, that he was some pedant, full of words and of no great judgment.” Juist is de aanmerking ven Mevr. c. “m. navızs, The history of Holland. and the dutch nation, Vol. II p. 743 — Note B. (p. 466); »the courtiers of JAMES I shared in the jealousy that he might be supposed to feel towards so formidable a rival” enz. 321 t leste ingestelt, kan getuygen, hoeseer ick gewenscht heb, dat door interventie van S. Mt. de saecken bemiddelt souden mo- gen werden. Daertoe mij dunckt, dat ick aengewesen hebbe de beste en bequaemste middelen.” Maar buiten twijfel waren de hekken verhangen, sedert de in ’t oog loopende toenadering tusschen den Britschen Koning en Prins maurıts, sedert diens veelbeteekenende verkiezing tot Ridder der Orde van den Kousenband !). — Hoe smadelijker de hoon was geweest, dien JacoB van oRANJE had geleden 2), te inniger werd nu de verbroedering, en wisten de dusge- naamd-regtzinnigen den Stadhouder te belezen, wiens zwaard in de schaal gelegd hun het overwigt verzekerde, OLDENBAR- NEVELT werd voortaan in Engeland niet meer als de ervaren Eerste Minister der Republiek geöerd, maar allengs als Hoofd var eene factie aangeduid, welke ook door diplomatische kun- stenarijen moest worden gedwarsboomd, ondermijnd en zoo mogelijk, ten val gebragt 2). — Zoozeer als iemand, zoo- zeer gewis als Jacop’s slagtoffer, Sir WALTER RALEIGH, had de Advocaat de naauwe verknochtheid der belangen van de beide Staten leeren waarderen #). — Maar hij kon en mogt niet willen, dat de luimen en grillen van een’ door de Engelschen I) DE GROOT, Memorie van myne intentien, bl. 223: » Velen hebben gemeent, dat het senden van de Jarter aen Syn Exc. wat sonderlinghs in hadde.” 2) Z. de eigen klagt van sacoB (2 Dec. 1603) aan de Staten-Generaal, bij wınwoonD, Memorials II, 453: »que le Comte MAURICE DE NASSAU — auroit profer& des parolles ignominieuses et approchantes au vif de nostre honneur,” enz. 3) Z. wegens de bedrijvigheid van DUDLEY CARLETON tot dat einde, deze Inleiding, Eerste Gedeelte, bl. 158—160. 4) 2. bij DE LAMBERTY, Memoires pour servir & U’Hist. du XVIII® Siöcle, T. III, 490, hoe men in 1705 te Londen de stelling van RALEIGH in het geheugen riep. »qu’il mesureroit toujours l’amitie de quelque personne vers l’An- gleterre par celle vers la Hollande; car (merkte men aan) les Hollandois _ sont aussi bien A present qu’alors, notre Barriere. Alors contre le trop grand pouvoir de 1’Espagne, et ä present contre un plus exorbitant pouvoir de la France.” 21 322 zelve verachten en bespotten Vorst, hier te lande de wet zou- den stellen. — En zoo hij daarheen streven moest, indien doenlijk, de verlenging van het Bestand met Spanje te ver- werven, kon dan al ware de Koning van Groot-Britanniö nog zoo verheven geweest in aanzien en magtig door klem van Bewind, de door OLDENBARNEVELT van de hand gewezen Alliantie raadzaam gekeurd worden? Wat bovendien viel op een Ver- bond te rekenen met den door het Hof van Madrid onverbe- terlijk-begoochelden dwaas, met den even kortzigtigen als laag- hartigen verkooper van de door het beleid van ELIZABETH duur verkregen onderpanden, den Briel en Vlissingen 1)? — De treurige ondervinding van den Keurvorst van de Paltz, Koning van Boheme, toonde hoe weinig zelfs de schoonzoon van den veelbelovenden sacoB op diens hulp staat had mogen maken. Wij sluiten dit overzigt van de internationale betrekking tot Engeland, met de vlugtige vermelding van een drietal pun- ten, welke in onze dagen niet mogen verzwegen worden, — uithoofde der geschillen, daaruit niet zelden voortspruitende, van Staats- en Volkenregt. — In de eerste plaats meenen wij gewag te moeten maken van de uitlevering van misdadigers 2), door de Engelsche Diplomatie en Regters gemeenlijk,, tenzij uit kracht van een stellig Tractaat, geweigerd, schoon eenige ‚precedenten van het tegendeel ook vöör het treffen van eene uitdrukkelijke overeenkomst, en naar de onbeschreven verplig- ting van het welwillend verkeer der Volken 3), nog onlangs I) pavıes, II, 472 volg., over de door CARON aangeboden »immediate payment of 250,000 L” en over de hebzucht van JacoB’s onverzadelijken gunsteling (»the rapaeity of his new and needy favourite VILLIERS.”) 2) PHILLIMORE, Comment. upon internat. Law, I, 410, »France, Russia, England and the North American United States, have constantly — ex- pressed their opinion, that — the surrender of a foreign criminal cannot be demanded.” ; 3) „The English Courts, even before (he Treaties and Statutes hereinafter mentioned, appear to have held the doctrine that International Comity was sufficiently stringent to compel the surrender of the criminal.” 323 zijn medegedeeld. Wij missen daar echter de opmerkelijke bijzonderheid, dat niet slechts moordenaren en zeeroovers, maar een voornaam bankbreukige, eigenlijk landdief, op be- komen geheime aanschrijving uit ’s® Zage !), door de zorg van CARON in hechtenis genomen, en naar Holland vervoerd werd. Naar luid der Staatsbesluiten van Holland van 27 September 1607, had zich de zaak aldus toegedragen. » FRANGOIS KEGE- LING op het schryven van de Heeren Staten by den Ambassa- deur caron in Engeland gedaan apprehenderen zynde, en aldaar onder de bewaring van den Water-Bailluw van Middelburg in Zeeland (by occasie daar wesende) gedaan schepen in een koop- vaardyschip van Zeeland, is huyden by denselven Water-Bailluw in den Hage gebragt — ende de brieven van cAroNn hem me- degegeven, aan de H. H. Staten gedaan presenteren; dewelke gelesen zynde, is geordonneert den Procureur-Generaal hem KEGELINGH met goede versekertheyd te logeren op de Voor- poorte en voorts geresolveert, dat men den Water-Bailluw by de Gecommitteerde Raden sal ontbieden, hem hooren, sijn ge- dane onkosten betalen, en daarenboven een goede vereeringe doen na behooren.” — Of zeker geschenk van paarden kort te voren op aandrang van cAron, aan den Kanselier van Groot- Britanniö vereerd 2), ten deze van krachtige uitwerking ge- weest zij om de zoo Zoevallige maar tijdige behendighe:d van den Zeeuwschen Waterschout te bevorderen , blijkt niet. — Het tweede punt dat wij bedoelen, is het losbandig geschrijf tegen uitheemsche Mogendheden, dat zoo dikwijls voorheen en thans, kwaad bloed heeft gezet, zoodat de pennenstrijd I) Register 7 November 1606: »Is geresolveert, dat men sal schrijven ende ‘onder den eed secreet houden aan de Agents caron in Zinyeland, AERSENS tot Paris en saıLur tot Calais ; — dat alsoo Mr. FRANGOIS KEGELINK is ge- banquerotteert, en van sijne administratie als Ont/anger — verscheide reke- ninge schuldig is, syluiden willen devoir doen, — en soo.sy hem bevinden konnen, hem te willen doen apprehenderen’” enz. 2) Depeche van CaRON 28 April 1607; Register 2 Mei (4 paarden). De Kanselier was Lord ELLESMERE. 21° 324 onbeteugeld, over en weder bot gevierd, een onmiskenbaar voorteeken werd van den kort daarna uitgebarsten ernstigen oorlog. — Schoon OLDENBARNEVELT meer dan eens deswege ondervraagd, volstrekt ontkende van den inhoud der Weeg- schaal, tegen DUDLEY-CARLETON uitgestrooid 1), vöör de uitgave bewust te zijn geweest, en ronduit verklaarde, » dat hem zul- ken doen tegens den Heer Ambassadeur heeft mishaagd 2) ,” moest ook hij voor den onberaden ijver van TAURINUS en an- dere driftige kampvechters boeten. — De slappe vervolging werd den Advocaat tot onwil en als oogluikende medepligtig- heid aangerekend. ‚Eene derde bijzonderheid welke dit. tijidperk kenschetst, is gelegen in de reeds toen door vreemde Diplomaten met den naam van Desmetieljke kwaal bestempelde zucht van onze landgenooten naar adellijke titels, vooral in Frankrijk en En- geland bejaagd 3), en door Koning sAcop ruimschoots, meest aan gunstelingen van Prins mMaurıts verleend; eene kwaal zoo toenemend en inkankerend, dat in het Register van Holland, van 4 Juli 1620 dit voorstel wordt aangetroffen:: »Alsoo men 1) Weegh-Schael, om in alle billickheydt recht te overweghen de Oratie van ‚DUDLEY CABLETON, Ambass. van den Doorl. Coningh van Gr. Britt. (6 Oet. 1617). Verg. pP. A, TIELE, Biblioth. van Pamfletten, enz. van FRED. MULLER, n®, 1252 volgg.; n°. 1357. 2) Verhooren, bl. 59-61, 157 volg. (29 Nov. 1618), verg. met CARLE- ıon, Letires, Memoires, II, 119). (Memoire du Chevalier DUDLEY-CARLE- TON aux Btats-Generaux !®/,, Nov. 1617, 1, 4 December, II, 141, 145, 156, (Brief van Jacos ı, 22 Dec. 1617), 159, 166, 173, 185 (20 Jannarij 1618), 194, 204 suiv. 213, 214. Register 8 Dec. 1617. 8) BUZANVAL schrijft aan VILLEROY (30 Jan. 1604) aangaande OLDENBAR- NEVELT’S schoonzoon, den President van den Hoogen Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland, REINOUT VAN BREDERODE, Heer van Veenhuizen : »Il est malade d’une maladie Epidemique de ce pays, qui est de vouloir avoir des titres de chevalerie. Ce mal est venu d’Angleterre oü la feue Reyne a fait quelgnues chevaliers de ce pays, et le Roy present a envoy& ce m&me titre au Sieur DE BERNEFELD et & son fils aisne, comme j’entends.” Z, mijne Verhandel. in het Jaarboekje v. de Regterl. Magt v. 1840, bl. 9. 325 ‘ bevind, dat tot verminderinge van de reputatie van den Staat van den Lande, en tot weynig vorderinge van den dienst van deselve, meer en meer toenemen de aannemingen by de land- zaten van alle soorten van alderhande Zere-titulen, van /ry- heer, Ridder, Edeldom als anders, daarmede al sulke personen niet weynig hen en verbinden aan dengenen, die hen deselve Bere-titulen confereren; behalven dat sulks strijdig is jegens de Hoogheyd en Souverainiteyt van den Lande, is geraden ge- vonden, de‘H. H. Edelen en Steden in bedenken te geven, ofte niet (vervolgende daarin de exempelen van anderen) en behoort ordre gesteld en Resolutie genomen te worden, ten eynde sulks te doen cesseren; ende dat diegene, die se ver- kregen hebben, in dese Landen by geene publique acten ofte anders deselve titulen voortaan meer en sullen mogen gebruy- ken.” — Menig vermaard Nederlandsch Staatsman moge bij het afscheid als Gezant, met den vrij algemeenen diplomati- schen ridderslag vereerd zijn geworden 1), een aantal andere personen niet even uitstekende door bekwaamheid of deugd, had zich door voorspraak blinkende titels weten te verschaf- fen, of zich vergaapt aan den ijdelen glans van het; bedriege- lijk lokaas, dat hen in het sluw gespannen net van het bui- tenland, argeloos verstrikte. Betrekking tot Zweden en Denemarken. Op de Alliantiön met Frankrijk en Groot-Britannie, volgt 1) Z. bij RYMER, T. VII, P. I], p. 167 sq., de Ordine Equestri quibus- dam Legatis concesso (17 Mei 1610). De nieuwe Ridders waren JOACHIMI, ELIAS vV. OLDENBARNEVELT, JOH. BERCK, DE VEER. — Pag. 176 (20 Dec. 1610) komt voor JACOB v. DEN ELYNDE), p. 177 COBN. HOOFTMAN (eigenlijk 25 Juni) 1609); p. 188 (22 Dec. 1612) GUILLIAM VAN DKR RYT; p. 206, (29 Dec. 1614), 340. SCHOORDICK; p. 207, WILLEM BARDES (1 Dec. 1615); t.a. pP WILLEM DE HERTOGHE, JACOB MAGNUS, JOHAN VaN AERSSEN (AB ARSEN.), Drossaard van Breda; — p. 117 (P. III, 20 Julij 1619) JOAN vaN GOCH, JOACHIM LIENS, RWOUD VAN DEB DUSSEN. 326 in het laatst gedeelte van OLDENBARNEVELT’s Ministerie, die met den edelen Koning van Zweden, GUSTAAF ADoLF, als de derde in rang en beteekenis !). — Zelfs moet de Advocaat, met scherpen blik in de toekomst lezende en de aanstaande groot- heid van den heldhaftigen Vorst voorziende, en daarentegen, met elken dag meer de flaauwhartigheid en tevens de kwaad- willigheid van Jacoß ı ondervindende, de verbindtenis met het Noordsche Rijk, als de Zweede in gewigt hebben gewaar- deerd 2). — In tijdorde gaan de verdragen met Zweden, vöor die met Denemarken, welke eerst na den dood van OLDEN- BARNEVELT tot stand kwamen. — Elders is uitvoerig aangewe- zen, hoe onderscheidene redenen Nederland en Zweden, door handelsverkeer sints eeuwen met elkander bekend, ook in poli- tische aanraking bragten 3). — Beide, door het licht der Hervorming bestraald, hadden zich, ten koste van stroomen bloeds, aan het juk des vreemdelings ontscheurd, en hand- haafden in eindeloozen, maar glorierijken strijid hunne bevoch- ten onafhankelijkheid en vrijheid van denken; beide hadden Frankrijk en Engeland tot Bondgenooten, Spanje en den Kei- zer tot openbaren of bedekten vijand: gemeen belang maakte hen van den lastigen en inhaligen bewaker der Sond afkeerig. En toch had de Republiek geene moeite gespaard om, ter- wijl zij Zweden aanvankelijk met koelheid bejegende, de ge- #) Resol. der Staten-Generaal, 18 Oct. 1619. Naerder ordre op het uit- zenden en terugkeeren van gewone en buitengewoue Gezanten bij DE JONGE, ‚Nederland en Veneti&, bl. 427 volgg. 2) „Een oudt seggen van den Heer vAN OLDENBARNEVELT, van dat onsen -Staet in de correspondentie met Vranckryck ende Sweden haer meeste seker- heyt hadde te soecken.” — vaN BEUNINGEN aan DE wITT, (Stockholm 23 Nov. 1652). Brieven, V, 54. 3) Nederland en Zweden in staatkundige betrekking. Utrecht 1841, 1844, en verg. de Prolusio van den Rector der Hoogeschool te Upsala, 5. A. SCHRÖö- DER (1850), Commerciorum primordia Suecos inter et Batawvos, — bij gele- genheid van het huwelijk van den Kroonprins van Zweden met Prinses LOUIsE der Nederlanden, in het licht verschenen. 327 negenheid van den Koning van Denemarken en van diens raadslieden te winnen. Allerlei oplettendheden, kleine zoowel als veelbeteekenende, had men hun betoond; door geschen- ken, voortbrengselen van den vaderlandschen grond en nijver- heid, trachtte men het welwillend aandenken levendig te houden !), of de ijdelheid te strelen met eerbewijzen , welke men der Zweedsche Regering onthield. — Naar waarheid zei- den de Staten van Holland in latere dagen: » Van het tijdstip der eerste vestiging van dezen Staat af, is de handel en scheep- vaart naar de Oostzee en het Oosten en Noorden, altoos ge- weest, het voorname voorwerp van de zucht, zorg en aandacht der Regering, welke dezen handel niet oneigenlijk den Moe- derkandel noemde” 2). — Jaarlijks werd de Oostzee, welker toegang en sleutels Koning CHRISTIAAN bewaarde, door ruim vier duizend van onze schepen bevaren 8): ieder oogenblik kon hij die versperren. — Als Heer van Noorwegen, hing het insgelijks van zijn’ wil af, ook het verkeer met dat Rijk te stremmen ; en op hoe hoogen prijs men in Holland dien ruil- en wisselhandel van onze lakenen, kramerijen en andere manufacturen tegen de Noordsche sparren, deelen en andere houtwaren stelde, toont de nederige bede van Ridderschap, Edelen en Steden van 6 Junij 1589 4), met het beroep op de weleer verkregen regten, »en namentliik, — zeiden zij tot den Koning, »den Erf-Tractaat tot Spiers tusschen Uwe Majesteits Heer Vader en Keyser caroLus de Veüjfde, als 1) Register 14 Jnnij 1589: »Alsoo noodig bevonden is aan de Koninginne van Denemarken tot een klein present en gedagtenisse te schikken twee halve vaten van de beste Hollandsche boter en twee kinnekens Campensche gezoute salm, en aan de vier Rijks-Raden aldaar, elk een half vat boters en een kin- neken salms” — enz. (ter waarde van 400 gulden). 2) Resol. v. Holland, 17 Aug. 1714, bij Mr. Jac. SCHELTEMA, Ausland en de Nederlanden, 1, 8 volg. 3) Register 23 Maart 1617, fol. 298. 4) Register 7 Junij, fol. 447 volg. 328 Heere deser Landen, beide H. Ged. gemaakt 1).” — Gretig bezigden zij elke gelegenheid om met den prikkelbaren Mo- narch , Spanje meer dan der opkomende Republiek genegen, of met zijn invloedriijken Kanselier op goeden voet te blij- ven 2); en nog meer hoedden zij zich, hun aanstoot te ge- ven. — Van meer dan den kostbaar Gezantschap uit Nederland naar Kopenhagen, van de uitnoodiging tot de doopplegtigheid van FREDERIK HENDRIK door WILLEMI, is boven gewag gemaakt 3). Wil men integendeel blijken van de laauwheid, jegens den Vader van GUSTAAF ADOLF, den Boeren-Koning KAREL IX aan den dag gelegd, die zich jaren lang onverdroten het afvaardigen van onvruchtbare Gezantschappen naar ’s Hage getroostte #), »Voorgedragen zynde, — dus lezen wij in het ZAegister van 28 November 1601, »dat Sijn Furstelijke Genade Hertog CAREL van Sweden de Heeren Staten de eere gedaan hadde, van als Getuygen te staan 5) over den Doop van Sijn Furst. Genades Soon, en hetselve by eenen anderen aldaar in haren name doen heffen, is verklaard alsnog tot vereeringe van een pille- gaaf niet te konnen resolveren ; dan dat men hetselve voor alsnog sal houden in advis.” — Men vergelijke die karige beantwoording van de betoonde onderscheiding, met het ijverig bejag der gunst van den Deenschen Staatsman, die in 1605 Holland bezocht. »Verstaan zynde de aankomste van den Heere Cancelier der Kon. M=t. van Denemarken uit Engeland alhier in den Z/age, en de groote affectie die denselven Am- bassadeur altyds tot den welstand deser Landen heeft gedra- 1) Verg. hiervoren bl. 134. 2) Register 11 December 1606. (Wapenen voor Denemarken, in Keulen, Luik en elders gekocht, vrij van tolregten in Holland). s) Bl. 137 volg. 4) Verg. in Nederland en Zweden, I, 21 volgg., het verslag der zending van 1599 enz. en aldaar bl. 70 volgg. de uittreksels uit BUZanvaL’s depeches. 5) BUZANVAL, 14 October 1601. »J’oubliois ä vous dire en ma derniere susdite, que le Duc CHARLES de Suede a aussy envoye semondre ces Mes- sieurs pour estre ses comperes.” (Nederland en Zweden, I, 70). 329 gen, en sulks ook in alle gelegenheden bewesen ; is noodig gevonden !), denselven ook van dese Vergaderinge-wege te verwellekomen in dese Provincie, en voorts eenige te depu- teren die op het tractement hem aan te doen, present souden wesen; en hem voorts te doen defroyeren en conduiseren tot de frontieren deser Provincie, boven de vereeringe van eenen gouden ketting of iets anders weerdig, dat hem by de Heeren Staten-Generaal goedgevonden sal worden te vereeren, ten einde hem in sijne goede genegenheden tot dese Landen, en om alle goede officien — by den Koning sijn Meester te doen continueren.”’” — CHRISTIAAN Iv zelf, tijdens zijn verblijf in Engeland 2), werd van wege H. H. Mog. door no&t DE CARON begroet. — Naderhand, in het begin der Negotiatiön betrek- kelijk het Twaalfjarig Bestand, werd hij, en zelfs Brandenburg en de Paltz, tot deelneming aan het Congres te ’s Zage uit- genoodigd 3). Gewis niet zonder opzet door de Staten-Gene- raal voorbij gegaan, kon KAREL Ix in zijne ruwe opregtheid, jegens den Nederlandschen Gezant cornELıs HAcA, in 1610 zijn” spijt niet smoren van niet » beneffens andere Coningen en Princen, tot de Vredehandeling met Spanje beroepen te syn, als aen wiens vrintschap en macht op de Oostzee S. Mt. acht niet minder gelegen als aen de Co. Mt. van Denemarc- ken, en andere Duytsche Vorsten tot de voorschreven hande- linge beroepen #).” — Zeker moest het KAREL ergeren, bij 1) Register 20 October 1605. 2) Register 24 Aug. 1606, fol. 972: »dat den Heere capon S. Mt van Denemarken hadde gesproken, en S. Mt» komste aldaar van wege mijn Heeren de Staten gecongratuleert en deser landen saken gerecommandeert” enz. 3) Register 7 Januarij 1608, fol. 405. (Declaratie der Gezanten naar Denemarken JACOB BOELENSZ., Burgemeester van Amsterdam, NICOLAAS JA- COBSZ. sYMs, Burgemeester van ZJoorn, en Mr. JAcoB MAGNUS, Burgemeesier van Middelburg). — Z. wegens de uitnoodiging zelve, Register 17 April, 1 Mei 1607 en fol. 369. a) Nederland en Zweden, I. 31 (uit uaca’s M. S. Rapport). Z. voorts K. J. RB. VAN HABDEBWIIK, Levensscheis van Mr. CORNELIS HAG&, Schie- dam, 1848. 330 Keurvorsten achter te staan, voor welke zelfs de jeugdige Re- publiek niet begeerde te zwichten !). — Was het niet alsof men zich zijner schaamde? — Toen hij drie jaren vroeger, na de wapenschorsing met de Aartshertogen geteekend, den wensch uitte hier te lande eenige krijgsbenden aan te wer- ven, sloeg men het verzoek, gelijk het daar lag, af; men besloot echter, dat indien de Zweedsche lasthebbers » met drie, vier of vijf Capiteinen in deser Landen dienst wesende, sou- den konnen handelen om goedwillig met hare geheele Com- pagnieön in stilkeid derwaarts te trekken, hetselve sal toege- staan worden 2).” Zoo omzigtig was de Nederlandsche staatkunde, waar zij er op letten moest, het voordeel van den ongestoorden handel en scheepvaart op de Oostzee niet te verbeuren. — Nog eene andere Mogendheid, welke dat verkeer kon bemoeijelijken, had men zoolang doenlijk te ontzien: te weten Polen. Te vergeefs betoogden de Gezanten van KAREL X 3), Oom van SIGISMUND, den verdreven Koning van Zweden, die nog in Polen regeerde en den verloren zetel te SZockAolm poogde te her- overen, dat de Zweden genoodzaakt waren geweest, hunnen voormaligen Opperheer af te zweren en den Hertog van S- dermanland tot Koning uit te roepen; dat de onttroonde en dweepzieke Katholyk, sıcısmunp, met Spanje verbonden, alles aanwendde om de vrijheid en vooral de vaart der Nederlan- ders op de Oostzee, kon het zijn, te vernietigen ; dat Polen nn en 1) wınwoop, Memorials III, 122 (20 Fehr. 1609): »there is some misun- derstanding between them and the Princes of Germany, who require to have the precedence of them in all meetings ‚” enz. 2) Register 17 Julij 1607. 3) Nederland en Zweden I. 46, 71. BUZANVvAL schrijft 31 Mei 1606. »Le Duc CHARLES, designd Roy de Suede, a envoy6 icy deux Ambassadeurs pour communiquer & ces Messieurs quelques conseils, qu’il a decouverts du Roy d’Espagne, par lesquels il s’unit avec le Roy de Pologne et le Grand Duc de Moscovie pour ruiner premierement ledit Duc CHARLES, puis apres s’emparer du Dannemark, et de lä parachever la besogne de ces pays-y.” 331 voor Spanje openstond en de veroveringen van sIGISMUND in Moscoviö en Lijfland, de vermeestering der havens en kusten met Spaansche hulp en in het voordeel van Spanje waren ondernomen; dat Spanje, door Polen de Oostzee beheerschende, allengs meester zoude worden van Zweden, Denemarken en de Hanzesteden, en nu door het onlangs met de Republiek ge- troffen Bestand begunstigd, al zijne schatten en wapenen on- gemoeid vergaderende, de middelen zoude verkrijgen, om ook de naburige Landen, daaronder Nederland, te overweldigen. Sints lang kende men te ’s Mage sıcısmunp’s niet verholen inzigten; reeds in 1589 had men zich gehaast een aangehou- den schip en lading te ontslaan, den handel niet willende bloot- stellen aan het gevaar, waarmede de Koning gedreigd had, dat » by faute van dien, S. Mt. niet alleen in Polen, maar ook in Sweden, alle de schepen en goederen van dese Landen” zoude in beslag nemen !). — En schoon de Söaten-Generaal partij trekkende voor den verongelijkten Amsterdamschen koop- man JOACHIM RENDORP 2), in een ernstig schrijven aan Burge- meesteren en Raad der stad Danzig bij verdere regtsweigering, hadden verklaard, hoe ongaarne, tot represailles te zullen over- gaan, gaven de Staten van Holland de onderhandsche verze- kering, dat het niet tot dit uiterste zoude komen en zij zulke schadeverhaling geenszins zouden toelaten. Het kon dan niet moejjelijk zijn, in diplomatische Vertoo- gen, de gemeenschap van Politiek en van geloofsbelijdenis tus- schen Zweden en Nederland, sterk te kleuren en breed uit te meten, niet even gemakkelijk viel het, zelfs niet bij monde van geboren Nederlanders, in Zweedsche Staatsdienst getreden 1) Register 3 October 1589 (30 Sept. BAPTISTA PEREGBINI). 2) JOCHUM RENDORF, (Register 11 Aug. 1589): »na syn langdurig ver- volg, soo aan den Koning var Polen en elders gedaan.” Register 31 Oct. 1590. Memorien van JOACHIM KENDORP (1790). Inleiding, bl. 9. »’t Is nu ruim 200 jaren geleden, dat myne Vooroyders uit het Hertogdom Zunen- burg , in Holland gekomen zijn,” enz. 332 en als Gezanten het woord voerende !), het koel verstand van onze kooplieden-Regenten het spoor bijster te maken. — De voorspiegeling van een verwijderd verschiet kon de zekere, voor de hand liggende nadeelen van eene vredebreuk met SIGISMUND niet wegcijferen. KAREL’s naaste partij was niet Spanje, maar de Koning van Polen, en dubbel onvoorzigtig ware het geweest, zoolang de oorlog met de Aartshertogen der Repu- bliek werks genoeg gaf, den handel op Danzig en andere havens der Oostzee in de waagschaal te stellen. — Hulp in manschap of geld, welke Nederland zelf in de jongste jaren vöör het Bestand zoo dringend behoefde, dat men die ten laat- ste, van den doorgaans zoo welwillenden HENDRIK Iv niet anders dan tegen vernederende voorwaarden scheen te zullen verwer- ven, kon aan Zweden niet noemenswaard verstrekt worden 2). Weigerden onze Staatslieden derhalve zich roekeloos in een’ strijd te mengen, tegen welken zij reeds met een’ krijg bezwaard,, niet bestand zouden geweest zijn, zii handhaafden zorgvuldig hunne onzijdigheid eerst gedurende den oorlog van Denemarken tegen Zweden, later gedurende dien van GUSTAAF ADOLF tegen Rusland. Naauwelijks de vruchten van het ver- drag met de Aartshertogen smakende, betuigden zij met vreemde Mogendheden »buyten questie” te zijn en te willen blijven 3). Tot behoud der weldaden van den vrede, werd eerst op verbeurte van lijf en goed, de kaapvaart op commissie van vreemde Vorsten verboden *), en iets later het aanwerven 1) Z. wegens Mr. sacog van pyck, Nederland en Zweden, I, 29, ll, en Over JANUS RUTGERSIUS (JOHAN RUTGERS), bl. 173, 210, 228. 2) BUZANVAL, 31 Mei 1606 (Nederland en Zweden I. 71). »Sur cela ledit Duc a demands |quelque secours d’hommes en ce lieu, comme s’en trouvant tres döpourveu. Mais la ne&cessit6 en laquelle on est par deca a fait Econduire lesdits Ambassadeurs,” enz. 3) Nederland en Zweden II, 113. 4) Placaat van H. H. Mog. 12 Mei 1611. Nederl. Placcaet- Boeck, (Amsterd. 1644) I. 339 volg. 333 van voetvolk en ruiterij ten behoeve van eene der Noordsche Kroonen: »alsoo wy dagelicks,” zoo luidde het Placaat der Staten-Generaal, »hoe langer hoe meer bevinden, dat, of wel wy over eenigen tydt met goede redenen aen de Koningen van Denemarcken ende Sweden hebben geweygert — het toelaten van de lichtinge van volck te peerde en te voet, die van weghen hare voorsz. Majesteyten aen ons versocht was in dese Vereenighde Landen te doen by derselver Ma- jesteyten respective Oversten en andere Officieren !)enz.” Dan, men bepaalde zich niet tot deze voorzorgen: de levendige zucht der Republiek tot het blusschen der vernielende vlam, en allermeest tot het bewaren van het evenwigt tusschen de strijdvoerende Magten, zoo ligt door de wisselvallige kans van den oorlog te verbreken, gaf nevens de klagten van schippers en kooplieden over de tegen hen gepleegde gewelddadigheden, in 1611 aanleiding tot de Ambassade naar Denemarken en Zweden, met eene poging tot bevrediging belast. — Eene poging, schoon vruchteloos, te loffelijker, daar de anders naar hij zelf zich beroemde, zoo vredelievende Koning ıAcoB, maar als zwager van CHRISTIAAN Iv jegens het zwakkere Zweden niet gunstig gestemd, geweigerd had zich aan die aangeboden bemiddeling aan te sluiten 2), meenende met het schrijven van brieven en vermaningen te kunnen 1) Placcaet, gebiedende geen volck aen te nemen in dienst v. de Koningen van Denemarcken, Sweden ofte Moscovien, 1 Aug. 1612. Nederl. Placcaetb. I. 348 volg. — Verg. Mr. 1. 3. virrınga, Gedachten over de belangens en plichten der onzijdige Mogentheden, enz. 'sHage 1778, bl. 73. 3) wınwoop, Memorials, III, 272 (Depeche van saLısbury, 3 April 1611): »For the busyness of Sweden in which vannIke was imployed, his Majestie after he had heard him was pleased to write to the King of Den- mark to recommend in general ierms the taking up of those controversies rather by some amicable course, then by suffering it to run to some hostile actions, which cannot but greatly disadvantage the common cause ofthe Re- ligion; but to send any Ambassadors with those of the States H. M. could not condescend unto it” enz. 334 volstaan. — Noch de aandrang van den Nederlander van vIscK, Gezant van KAREL IX, noch het tastbaar nadeel voor de goede zaak, van een’ krijg tusschen Protestantsche Vorsten, had hem uit die vadsige lijdelijkheid kunnen opwekken. Anders dacht men, door OLDENBARNEVELT voorgelicht, te ’s Mage. Daär begreep men, dat de Deen niet over Zweden, de Zweed niet over Denemarken een’ beslissenden zege mogt behalen ; liet men een onmatigen aanwas van gebied ten koste van eene der partijen toe, trachtte men niet beide Mogendheden beurtelings binnen de juiste perken te houden, de vrije han- del op de Oostzee liep gevaar. — En reeds had men zware grieven over de willekeurige verhooging van lasten en tollen door de Deensche Regering, over de belemmering en kwelling der scheepvaart, ook door Zweden. — Zoo ontvingen dan de Admiraal JACOB VAN DUVENVOORDE, Heer van Obdam, de edele Raadsheer ROMBOUT HOGERBEETS en de in handelszaken ervaren Burgemeester van Amsterdam, DIRK BAS, den eervollen maar neteligen last, aan de zoo fel op elkander gebeten Koningen voor te houden !), »de swaricheden, bloetvergieten, miserien, elenden ende inconvenienten uyten oorloge resulterende, en sonderlinge die uyt den ontstane oorloge door toedoen en aenporringe van den Roomschen Paus, de Jesuyten ende hare adherenten, tot nadeel van alle Evangelische Coningen, Rycken ende Landen, en vooreerst van hare Con. Majesteyten zouden ontstaan 2).” — Hadden eerst onlangs de Gezanten van CHRIS- TIAAN IV, JONAS CARISIUS EN JACOB ULFELD 3) deel gehad, veel 1) Instructie van 21 Junij 1611. — In het Rijks-Archief berust een afschrift van het Zappori van de Heeren Admiraal upnım, Raetsheer HOGERBERTS ende Burgemeester DIRCK Bas, van haer Ad. Legatie in Sweden ende Dene- marcken, anno 1611. 2) Art. VII. — Nederland en ‘Zweden, bl. 82-87. 